1. Vedanta Siddhanta Muktavali Prakashananda Jivananda Vidyasagara 1935

त्रीमत्परम हंसपरिव्राजकाचाय्य- श्रीप्रकाशानन्दविरचिता।

पसिडत कुलपतिना वि, ए, डपाधिधारिया

प्राचीनां साख्यावलम्बा सहुतितया विस्तृतव्याख्यवा समलकृता।

तृतीयसंस्कर गाम् ।

कलिकातानगरे वाचस्पत्ययन्त्रे मुट्रिता।

कमे वर्म संरचितम् ]1

पव्हित-श्रो धा शबोध-विद्याभूषण प्रकाशक- तथा

२ न., रमानाथ मनुम्दार ट्रोट, चान्हाएं- प्राप्तिख्ान- टेट् पोष्ट-पफिस । कलिकाता।

प्रिगटर-वि, वि, मुखर्जी।

२ न०, रमानाथ मजुम्दार डोट्, कलिकाता।

वेदान्तसिद्धान्तमुक्त्तावली।

प्रटष्टद्दयमानन्दमात्मानं ज्योतिरव्ययम्। विनिश्चित्य शुतेः साच्षाट्युक्रिम्तताभिधोयते ॥१॥ तन्र आदी मङ्गलं तत्वानुसमरणरूपं सूच- यन् आभधयप्रयोजने साक्षात् प्रतिपाद्य कर्ततव्यं

श्िष्टाचार प्राप्तमङ्गलमाचरन् निरपणोयं प्रतिजानीते-प्रृष्टडय- मिति। देहाहिम्य आत्मनी व्यावतेनाय अव्ययमिति पदम। आ्रत्मनि प्रमाखम त्वासन्त्रा भ्यामनात्मत्वामत्त्वप्ड्कां पराका उातिरविति विशेषराम्। आलमेव परुषार्थ दति प्रतिपादनाय आ्रनन्दमिति विशेषयाम्। मजालीय विजातीयमदापनुत्तये प्रपस्नमिय्यादयपाद नय भष्टद्व्यमति विशे- य्न। श्रुतेनिनिश्चिय इति एतावना एव आत्मन. शुतिप्रमायकत्वे मिने- उपि पत, अपराचज्ञानकरयर्गर्मात द्योतवितं साक्षात् इति पदम्। ननु अयं ग्रन्थो व्याख्या नपदवी नार्डति अिष्टप्रगौतत्वात, अिष्टत्वं च द्रगंत- मंकलाननुष्ठानात्, तदननुष्ठानं च नमःपदग्यभावात्। किञ्व ग्रन्थाटो अनुबन्धचतुष्टयं निरूपण्ीयममिति सम्प्रदायविदां स्थिति., तत्न यर्द्याप युक्केरभिधेयत्वमिह्ह प्रतौयंत, तथाऽपि दह न प्रयोजनोक्तिः। न च श्रीत- विनिश्चयो युक्के: प्रयोजनर्िति वायं, तस्य क्वा प्रत्ययनिर्देशन पूव- सिद्त्वप्रतीतेः। न च आनन्दपदं प्रयोजनप्रतिपादनाय इति वाच्यं,

1 (क) अत एव न अधिकारी दूह निरूपित इति पूड़ां पराकर्तुमाइट, आदौ इात।-तत्र कर्तव्ये अ्रन्थे, आदौ कर्त्तव्यं प्रतिजानोत इत्यन्वयः,

[<]

विशेषण चतुष्ट्यविशिष्टं, श्रुतितोऽपरोचोकृत्य तब उत्तविशेषणचतुष्ट्यविशिष्टे पात्मनि, युक्ति: श्ुत्यनुयाइकसर्कः, अभिधौयते दति ब्न्वयः ।(क)

प्रतिजीत्तरं निरूपनोयस्य युत्तन्वात्। न व मङ्गलाननुष्ठानप्रयुत्तदोषः, तत्त्रानुस्म रवरूपस मङ्लस ऊतत्वात्। तह्ाचकपढाभावदोषपिद्ाराय आह, सूचयनतिति।-त्त्वं ब्रह्म, तसय अनुक्षयं सतयप् अ्नुसरगम् अ्रनेकानि सरणानि इत्यर्थ: : समरयानेसत्वं च श्र्नेकब्रह्मोपस्थापकपद- प्रयोगात्। न च प्रयोजनानुक्रिः, आनन्दपदस्य एव तत्वमर्पकत्वात्, प्रधानफ नेन एव अ्र्गानां फलवत्वात ; श्रौतापरोचज्ञानफलं हि आ्ानन्दः, ताटगज्नाने च अङ्कं युक्ति :; तद्तां भट्टपादैः,-"धर्मे प्रमोयमाये द्ि वेदेन करयातना। दतिकर्त्तव्यताभागं मीमांसा पूरविप्यति॥" ूति। न च ज्नस पूर्वसिद्धत्वात् तन्रति न अङ्गं युक्ति:, शनस् पूर्वसिह्त्वेऽपि तभ्रतिष्ठाहेतुत्वात् युक्तः। तट्कं भाष्य काहे:,-"ब्रह्म।त्मेकत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आवम्यन" दूति। न च तईि आत्मज्ञानप्रतिष्ठेव युक्किफलं, न आनन्द इतति वायं, साक्षात्रम्पराभ्याम् उयफल चाविरीधात्, साचात् फलं प्रतिष्ठा, परम्पवाफलस् आनन्दः अभिधेशवत्, यथा अत्र साक्षात् अभिधेयं युक्ति:,परम्परया तु ब्रद्मालेकयम्,अत एव आ्रद्, अभिधेयें- प्रयोजने साक्षातृ प्रतिपाधेति, वेदान्तानामिति प्रेषः । यद्दा-युक्यभि- धानं न खंप्रति, किन्तु जिन्ञासं प्रति, तथ्य च आत्मस। चात्कारार्था युक्ति- भवति क्थं न ज्ानाख्न्? इत्यर्थः। तत्र अदटष्टद्दयम् आत्मानमतति सामानाधिकर स्थात् ब्रह्मात्मनो; ऐत्र्यमभिधेयं साचादक्तम्, श्ानन्दमिति पदात्. प्रयोजन च । ग्रन्थसय साच्षदभिधेयमाड्, कर्त्तव्यमिति।-युत्र्यभ- धानमद कर्ततवं, तेन अभिधानविषयो युक्िरिद्द साचादभिधेयमित्युत्तां भर्वत। यद्यपि साच्ात् प्रयोजनमेतत् ग्रम्यसय शदी न उतं, तथापि शेवे वत्यमायां यत् स्वयुहेरतिभय्रा स्यं तदेव अत् अपि बोड्व्यम्। उभयकामो- आजाविकरो सम्बश्वस्त प्रतिपाधमिपादकत्वादिरिति सखं सर्वम्।

[t]

ननु भात्मसाच्ात्कारे शुत्यपेच्नैव नास्ति देशदेर आत्मत्वात्, तस्य च लौकिकप्रत्यचादि- सिद्धत्वादिति चेत् ? न - (ख)

"यच्कन्दयोग: प्राथम्य मित्यायुद्देश्यलक्षगम्"दति न्यायात् ब्रटष्टडयपदार्थस्य प्राथम्याद्दे यत्वेन प्राधान्याद्विशेष्यत्वे प्राप्ते ब्रइ, आत्मान्मिति।- "प्रसि्मुहिचि अप्रसिद्धं विधौयत"दति न्यायात्, आत्मनक् सर्वप्रसिद्धत्वात् विभेष्यचं युक्तमिति भाव। साक्षाद्िनिश्चित्येति पदं व्याचष्े-अपरोक्षी- कत्येति। शुतित उपनिषद दत्यर्थः,शपनिषदत्वविशेषयाश्रवणात्; यद्ा- "सवें वेदा यत्प दमामनन्ति"इत्याप्रयगात् प्रुतिपदं वेदमाल्परमेव। तत्न इति पदैन व्यवहितच्वाढात्मनः परामर्शमाशडा ब्राह-तत्र इति। ननु श्रुतिपदमिनरमानोपस्थितये? तव्िवृत्तये वा? नायः, वैयर्थ्यात्

(ख) अ एतहोषपरिषाराय श्रुतिपदमवहन्यात् इतिवत् खविधाना- यैतर प्रमायव्यदासाय चेति यदि तत्र शङ्ते, ननु दति, श्व्ययपदव्यावर्त्यें वशयाद्गते, ननु दूति।-ननु अशनायाद्यतौतमात्मानं न मानान्तर्व गोचरयति, तत् कथं तत्र न श्ुत्यपेक्षा ? दति ; तत्र श्रइ, देहादे- रिति।-आदिपदम् दून्द्रियाद्यात्मवादपरिग्रहाय। अ्रयमर्थ:,- ज्ञानाश्रय श्रात्मेत्यविवादम्। ज्ञानं व देहधर्म: शहं मनुष्य इति अ्रइम- सेतन्यस्य मनुष्य्वजातिमता देहेन सह धर्मधर्मित्वप्रतोते: ; एवम् इन्द्रिया- दैरपि आ्रत्मन्वमुपपादनीयम्। ननु भवतु देह्ादिरेव आ्रात्मा, तथाऽपि तस्य श्रुतिप्रमायाकत्वं किं न स्ात् ? तत्र आद्द, तस्ेति।-ब्रनधिगतार्थत्वाभा- वाब भुतेः तत्र प्रामाश्यमित्यर्थः । साच्िप्रत्यक्षसिष्त्वऽि अर्थस्य अ्रनधि- गतं न निवर्त्तते, तसय तत्ाधकत्वात्। तथा च तत्न भ्ुतिः प्रवर्त्तताम् ?

अल पूर्वपचसुष् चश्रोक:,-

[8]

आ्ात्मा नित्याऽथवाित्यो मेदस्त्वादे स्फुटो मतः। अन्त्ये कृतस्य हानि: स्यादऊ्वताभ्यागमस्तथा ॥२ ।। आत्मनो नित्यत्वात् जगदवैचितास्य अटष्ट- हेतुकत्वात्, त्रन्यथा वैचितानुपपत्ते: ; दृष्टस्य, न्षयविनाशित्वात् अदष्टस्य च पूर्वजन्मसम्बन्धि- त्वेन तदाश्रयस्य आत्मनोऽनादित्वात् अनादि-

दह्ादिगत्मनः सिद्धो लौकिकादेव मानतः। नपेचरे श्रुतिं तस्मात् स्वसान्:त्कृतये पुनः॥ एतत् पूर्वपक्षनिगकरयं प्रतिजानीते-नेति। हेतुं श्रोकेन सड्कन्राति-आलेति ।२। (ग) श्रोकं व्याकुर्वन् न इति प्रतिज्ञायां हेतुमाछ-आत्न इति। देहातवादिनं प्रति आत्मनो नित्यत्तमसिइमितयापड्गा तत्साधनाय भूमिकामाह, जगईचित्रास्यति।-कश्वित सुखो कशित दःखोत्येवं विचित्नं जगन् दति अविवादं, तद्वैचित्रंा कार्य्यन्वादिव सहतुकं, हेगुष्व विचित्र एव, अन्यथा कार्य्यवैचितं7 न सात्। तदतं-"वेचितां प समस्य न" इति;

जनकत्वात्। तद्तदभिप्रत्याह, वैचिलास अटृष्टहेतुकत्वात् दति/- द दं जगत् विचित्रकारसकं विवित्रकार्य्यत्वात् विचित्रपटवत्। तख्च विचित्रकारयम् अदष्टमेव, तथा च तदाश्रयत्वन नित्यात्मसिद्धिः। ननु तिचित्र कार्य्यें क्रियाजन्यं, क्रिया च देहजन्या, दहे च क्रिया, तघा च, दहस्येव क्रियाद्वारा मुखादिजनकत्वात्, स चेह एव आत्मा, आत्मनस्तु स एव कारयं न तु अड्ं, बैन अटृष्टाश्येगा आत्मा नित्यः स्यात् दत्यापङ्का आह, दष्टस्येति। दृष्टस्य क्रियारूपसय श्ुतैगवनाशित्वात् अ्रचिर- ध्वस्तत्वंन चिरभाविनां सुखादौनां न कारयं क्रिया साक्षात्। ननु शरीराटृष्टयो: परस्परसापचन्वात् अ्रन्योऽन्याश्रय इति १ न इत्याह, ऋटृष्टस्थेति।-वौजा दगुरवदनादित्वात् न अन्योऽन्याश्रयममित्यर्थः। तथाडपि आननः किमापामटष्टस्य भूताथ्रयत्चादिति ? न इत्यह,तदाववसेति।-

वेान्तसिद्ान्तमुक्तावली। [y.]

भावस्य च नित्यत्वनियमात्, अन्यथा कतहान्य- कवताभ्यागमप्रसङ्गात्, देहादेश विकारजातस्व

दिभि: अनात्मत्वनिश्चयात् तस्य च नित्यस्य आत्मनः "अविनाशी वा अरऽयमात्माऽनुच्कित्ति- धर्मा" दत्यादिश्ुतिसिदस्य अपरोक्षीकरगे द्वारा-

प्रतिनियतलीगाध्वयाउुयपत्या नाटएं भृताथर्यं, तददृष्टमन्यथा अनुपपद्- मानमालाननाघवलेन कल्पयतीति अट्टष्ठायय आ्रतमेत्यर्थः। अ्स्वेवम् आत्मसिद्धिः, तथाऽपि तख कथ नित्यचम्? तव आरह, आत्मनोडनादित्वा- दिति।-अनावरष्प्रवा हाधि अान वादाल नी.नविन्वमित्यर्थः। अनादि- त्मावें न नित्वत्वसावक, प्रागनावे व्यमिचारादिति, तत्र श्रह, अना दिमावर्लति। न च अश्णनेक्षान्तिकंतन्य िवेंववीयत्वेन सट्रपभाव व्वानङ्गोकारात्। ननु तहि श्राकाशदो साधनवकलम्?न, तदिष्टत्वात्; तर्हि अस्रा नारथम? न,साध्वस्यापि व्यावनः सपसन्त्र भावात् केवलव्यति- रेफिलिङ्गावोकारत्। न च तर्मि साध्याप्रिद्धि:, सामान्यतोऽनुमानन अनवध रितध निकनित्यन्वधर्मसिद्वी केवल्वतिर्किगा आत्मनिउतवा नियमात नेयाविकमताग्रवसेन वा निव्यन्त्साधनात न आ्रकाशादेः। सपक्षस् उभयवैकलमिति नित्यत्वानुमान विपचवाधकं वदन् उत्तगादें व्याचषे. अन्यधेनि।-आत्मा्डनित्यतववादे कर्त्त-भोक्कीरेकत्वं न स्यात् इन्यर्थः। "धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पना वरम्" द्ति न्यायात् परीवार्द- गमत्वं किं न स्ात् ? इत्याशङ्गाह, देहादेश इति।-विकार कार्यं नड़त्वं ज्ञानविरुद्त्वं परिक्तिवच्म् शरदिपदं दृश्यचमाह, एतन द्वितीय- चरयां व्याख्यातम्। नित्यस्य अपि आ्रत्मनो नैयायिकमते मानस- प्रत्यक्षमिद्रचान न तत्वाक्षात्कारे श्रुत्यपेक्षेति? न इत्याह, तस च दति/-आात्मनः स्वरूपाभावा्रतनरतवविनाशाभाववीघाय अ्रविनाशोति, धर्मा भाव प्रयुक्नामाव निरा माया नुच्िित्तोति, सवयगनाशमयुर्तनाशाभावाय

न्गभावादस्तयत शुन्यपेत्ता दूति अभिप्रेत्य उत्त- मत्ययमिति।-न विद्यते व्ययो विनाशो धर्मतः स्वछूपतोऽवयवतो वा यस्य स तथा, निरवयव- निधमेकः कूटम्थनित्यः परिपृर्गा: द्रत्यथेः । (ग) 1 ननु आत्मनि प्रमागमस्ति न वा? न चेत् तख असत्त्वापत्तिः, न हि प्रमाणविरहहिगो नगशृङ्गादेः सत्त्वं पश्यामः। आद्येतत् किं

निसलम् इत्यादि प्रुतिमङ्हाय आदिपद, विदिषम्य मवसप्र्यक्षत्वेऽपि र वतन्वं पढार्यम्य तक नुव्भी गवमानसत्वेन शृत्यपता शर्पम्ति उव्वमि- प्रन्ाह, द्वारान्तराभावात् इति। -दारान्तवं प्रमाणान्ततम्। व्ययो विनाश, न व्यवः अव्ययन्तमव्ययमति ममामे अप्चितामाबन स्थास्, नाश:दन्यस्य वटादनित्वत्वादर्शनात्, इव्याणड्म ममासान्तवमाह, न विद्यत दूति।-धमतो नाश: कुएडलना गान कनकनापा, "उपचन्नपचन् ध्मी विकशति धर्मिगम्" इति न्याठातृ। अवगदनो नाशो यथा पटावयवनाशान पटनापः। अयमेव फूास्त अपकयशन्देन उच्तचते। अवयवतो विनाशभावे हेतुमाह-िव्वयर्वेति। धर्मनः तदभावे हैतुमाह-निर्ध्मक दति। स्वरूपतो बिना, गाभव हेवुमाह-मित्य इनि। परिणामि-नित्यस्य स्वरूपती नाशवत् द्रह्मगोऽपि नाझः स्यादिति१ न. इत्याह, कूटस्थति।-श्रुतिसिदस्य आत्मनः अपरोचीकरमे श्रुन्पेचा दन्यक्तम्। (घ) तवर श्रुतिसिद्त्वमात्मनो निराकर्त पूर्वत्ौ भूमिकामाह-ननु आत्मनौति। प्रघमे बहुवत्तव्यत्वात् तमुन्नद्वा चरमं प्रथमतो दूषयति, न चेत् इति।-तस्य आत्मनः। ननु प्रमामविर है नासत्त्वं, प्रमाणे व्यभिचावात् इ यापङ्गा प्रमायस्य प्रकाशकत्वात् खयरसाघकस्य प्रमायाभावेडपि नास- तव। आममनल प्रमयेक रपत्वा प्रमादाभावे असत्वनेव इतति । अ्र् दष्टानमाइ, न हि इति।-ग्रामसाधकं लौकिकं मानं भवेत् प्रत्यवं

वेदान्तसिदान्तमतावली। []

लौकिकं वेदो वा? नाद्ः, तस्य निर्धर्मकत्वात्, दृन्द्रियाणां च रूपादिमत्यराग्वस्तुविषयत्वेन तद्- व्याप्नहेतोः अनिश्वयेन अनुमानाविषयत्वात्, प्रत्यनाद्विषयत्वेन लौकिकबाक्याविषयत्वात् तदन्यविषयत्वस्य सभ्भावयितुमशक्यत्वात्। द्वितोयेऽषि वेदजन्यज्ञानभास्यत्वं वा? प्रकाग- करगा भासमानस्व वैदिकज्ताननिवर्त्याज्तान- विषयत्वं वा आद्ये वदजन्यन्तानभास्यतवेन

वा? अनमान जा? लीकिकः शब्द वा? अन्यद्वा? आधंदपर्यात, तस्य विकपाद चिय्यादिधर्मलात बुदाान्ेश अन्त:करवाघमकान् आता निर्धमक इत्यघः। निकमकतवय भदवितयत्वं किंन सात्? दत्याशङ्ां परारुर्वन् द्विनायं दृषर्यन, इन्द्रियाखं चेति।-रूपर्वत एव चच्ः प्रवतत न अछ्ध, अन्यया कायी अप चचुवत्तः सातृ। एवम् इन्द्रियान्तरषि ऊद्या सात्यार के लिङ्गम्, आत्मना वयापं ग्राहं तढ्ग्राहकत न इन्द्रिउं, पराभ्वस्तविषवत्वादिति भावः। अनवस्थित- र्नानुमाननोऽपि तद्ग्रहः। ननु यत अन्वयिना साघ्पति्ि, तम साध्यव्यापत्ेतुनिश्नियोऽ्ड्रं, यत्र तु केवलव्यतिरेकिखा मा्यसिि:

सिचिरिति चेत्? न, प्रतियोगिज्जानमन्तरेय अभावग्रहाभावात्। न हि निना र्वङिज्ञानं वक्राभावो पातं शक्य :; तथा च, आत्मानमच्चात्वा तद- भावन कघं लिक्गाभावेन व्याप्तिग्रहः? एतष्मादनुमानादालाग्रहै कथं न अ कोषत्य श्रयः अम्ञसिद्ववशेषनात्त कंवलव्यतिबेकिवि पच :? तथा च, नानुमानविषय आरत्मा इत्यर्घः। ततौयं दूष्यात-प्रत्यचादीति। चतुरथें दूपर्यात, तद्न्यनरिषयत्व ति।-अर्थापत्तः अन्यघोपपत्ते अभावस् च ऋ्रत्त् असम्भव एव दत्यर्षः। अज्ञानविषयत्वं ताटृगज्वानावत्तचत् दत्यर्थः।

[=] वेदान्त सिड्ान्तमुक्तावली।

घटादिवळ्जड़त्वादनात्मत्वापत्तिः। द्वितौये किं तत् प्रकारन्तरम् ? खयम् ? मानान्तरं वा ? चरमे दोषस्योत्तत्वात् आाद्य: परिशिष्यते, तच्च न सम्भवति, खयं-प्रकाशमानस्य अन्ञानविषय- त्वानुपपत्तेः। न हि सयं-प्रकाशमानखरूपे मध्यन्टिनवर्ततिन्यादित्ये तमः सम्भावयितुमषि शक्यम्। (घ)

वेदजन्यज्ञानभारयत्वं विषयत्तमिति इमं पक्षमनुद्य दूषयति, आद्ये इति।- नमु जड़त्वं नाम चिहिरुडचम् ? चित्तानधिकरात्वं वा ? उभयमप न आत्मनि सम्भवति, चिद्दपत्वादात्मनः; तत् कघं भारयत्वंन जड़त्वा- पाटनम्? यत्तु जड़त्वादनात्मत्वात्तिर्विति, तदपि असत्, ज्ञाना- नाश्यत्वोपाधिचात् इति? मैवं, भासतत्वे चिट्रपच्चासिंड्डे :; न द्वि भास्यं चिद्रूयं किश्वित् सम्प्रतियन्नमस्ति, ज्ञानसव वेद्यत्वानङ्गौकागत्। यत्तु ज्ञानानाश्रयत्वमुयाधिविति, तत् न, पचतवत्वात् साधनज्यापकत्वात् च दति। सयं-प्रकाश आत्मा पज्ञानावृत दति, इमं परिशिष्यमाणं पदं टूषर्यात, तच्चेति।-आवृत्तत्वं नाम आभासमानत्वं, सयं भासमान तत् दर्निरूपम् द्वत्यर्थः। ननु भासमानेऽप्यादिवे अभासमाननां स्भावयन्ति उलकादय दति ? तवाह, न हि इति।-दिवान्धत्वदोषा- दादित्यं न पश्न्ति, तेन तु आदित्यम्य प्राच्छादिनत्वाददर्शनम् इत्यर्थः। ननु वेदविषयत्वमविद्याविषयत्वाभावात् न सन्भरवत दत्युत्तं यत्, तत् किं जीवे न सन्भवतौति उग्रते? ब्रह्मगि वा? आ्राये दष्टापत्तिः, न द्ि कर्त्तावं भोक्तावं वेद: प्रतिपादयति, निष्पुयोजनत्वात्। न अपि द्वितीयः, बह्मयाः त्रविद्याडविषयत्वात्। (ङ) तद्ट मं विषयत्वं किं न स्यात् ? इति एकदेशिमतं दूर्षययतुसुत्था- पयति, पत्र दति।-अत प्राम, शिकग्वाचेपे। केचित् माडनमतोपजोविनः।

[e]

श्रुतिसिङ्गमपि अद्दैतं सङ्काचयन्त आत्मनो- डज्नानविषयत्वमसहमाना: प्रत्यवतिष्ठन्ते। (ङ) जीवाश्रया ब्रह्मपदा ह्यविद्या तत्त्वविन्मता। तद्विरुइ्धमिदं वाक्यमात्मा त्वज्षानगोचर: ।।३।।

आत्मनी जोवस्य। ननु ब्रह्मविषयमज्ञानं, जौवश्च ब्रछ्मैव "अयमात्मा ब्रह्म" दूति प्रुतेः ; तत् कघमन्ञानस्य न जौवी विषयः ? तत्ाह, श्द्दैतमिति।- जोवब्रह्मगोर्जोवानाञ्न मेदं कल्पयन्ते इत्यर्थः। ननु वास्तवद्वैताश्यशेन अचिपसन्भवे अप्रामागिकमद्वेतं न सङ्गोचमहतोति तत्ाह, श्ुतिसिब्धमि दति।-नत्परचवन्यायेन श्रुतिः प्रत्यक्षादिकमाभामोकय्य तत्सिडमपि द्वैत- मपबाध्य अद्वैनं व्यवस्थापर्यतत, ततश्न समतसिडये अद्देतं सङ्गोचनीयमेव दश्यर्थः । सङ्गाचे हेतुम:इ, बन्धेति।-एकजौवे तदपपाद के च एकत्मिन् ज्ञाने ग्नोकते कस्यचिदनुष्ठितमाधनस् तत्त्वव्ञानोत्यत्तौ जगद्पादाना- ज्ञानध्वंसादनुभूयमान: संसारो न स्यात्, तथा च, कश्वित् बड्ः कश्चित् सुक्त्त दूति व्यतस्था न सिध्यत्, अतो व्यवस्वान्यय।Sनुपपत्या अद्देतसङ्ोच: अवश्यम्भावोत्यर्थः । त्हिं अज्ञानं किं निर्विषयमेव ? न च ब्रह्मविषयः, स्वप्रकाशत्वात्, तथा आप्रयोऽपि तस्य दुर्निरूपः; नच जीव एव अविद्याश्रयः, जोवस्य अज्ञानविशिष्टत्वन आत्माप्रयात्, न च ब्रह्माम्यः, तद्विषयस्य ब्रह्मयः अज्ञानाश्रयत्वानुपपत्तः। अज्ञानस्य आग्रयविषयमेदसापेक्षत्वात् ब्रह्मयः सर्वज्ता च न स्यात् इति तत्राइ, जीवाप्रयेति।-ब्रह्मपदा ब्रह्मविषयिगौ इत्यर्थः । न च खप्रकाशत्वात् ब्रह्मगो न अज्ञानविषयत्वम्, अविद्याकल्पकजीवं प्रति ब्रह्मयाः खप्रकाशत्वेन संस्फुरणाभावात्; किञ्व यद्िषयकज्ञानात् मोच: तदज्ञानात् बन्धः इति अविवादम्। ब्रह्मज्ञानाच्च मुक्तिः "ब्रह्मवेद ब्रह्मेव भर्वत"द्ति ुतः; अतो बन्धोऽपि ब्रह्माज्जानादेव भवतीति कथं न ब्रह्मयः पज्ञानविषयता? न च आत्माश्रयो जीवाश्रयत्वे पज्ञानस्य जौव कोटावनन्तर्भावात् उपाधितया तटस्थत्वेन जोवत्वनियामकत्वादिति हि शब्दार्थ:।३।

[.] वेदान्त सिद्धान्तमुक्तावलौ।

ननु आत्मशब्देन जौवः कथ्यते, स ध पन्नानस्य आश्रयः,नतु विषयः,विषयत्वं तु ब्रह्मग एव। स च जौवोऽमेक:, अन्यथा व्यवहारा- नुपपत्तिः । यस्यतु श्रवगाद्यभ्यासपाटवेन ब्रह्मा- त्मावबोध:, तस्य मोचः, तदितरस्य बन्ध दूति। अत एव अन्नानानि अनेकानि कल्पान्ते; अन्यथ अज्ञानस्य एकत्वे एकन्ानेन पज्ञान- (च) ननु आत्मशब्दख व्युत्यादने ब्रह्मवाचकत्वप्रतीते: तख च प्रज्ञान- विषय चखोकारात् कथमातनो ज्ानगोचरता ; तत्र आद, ननु आ्त्मशब्दे- नेति।-"रुढिरयोगमपहरति" दति न्यायात् आत्मशन्दो जौववाचक दत्यर्थः । अज्ञानविषयत्वात् वेदजन्यज्ञाननिवर्त्त्याञ्ञानविषयत्वरूपं यद्विष वत्वं तत् ब्रह्मयः सम्भवतौति दोतयितं तु-शब्दः। ननु भवतु नाम जोवः अज्ञानाम्रयः, तख एकत्वात् बड़ो मुक्त इत्यादि व्यवहारो न स्यातृ? द्ति ; तत्राह, सरचेति।-स अज्ञानाश्रयः। मेदस्य व्यवहारोप- पादकत्वं साधयति, यस्य तु दति।-मनन-निदिध्यासनयोः आदि- पदात् सकहः। ब्रद्मालमेति।-ब्रद्मेव आत्मा गद्दम् दति योऽवबोध: स साक्तात्कार: दत्यर्थः। बाधायां सामानाधिकरस्यऽपि ब्रह्मव आ्रात्मा, न सदतिरिक्कोऽसिति, कव्पितस्य अधिष्ठानव्यतिरेकेय सत्त्वाभावात् इत्यर्थः । सन्तु अनेके जोवा:, तथापि तद्पाधेः अज्ञानस् एकत्वात् तबिव्ृत्तौ संतारो न वयात्? इति; तल्ाह, अत एवति।-व्यवद्वारानुपपत्तेः हत्यर्थः। ननु साधार गासाधार या प्रपस्नीपादानं प्रतिविम्बकत्या- नेकजीवा म्रयं ब्रह्मविषयमन्नानं बडमुक्तादिव्यवसथोपपादकं किं न स्ात् ? यत्र हि जोवे तत्त्वसाच्तात्कारो जायते, तमाम्रयं विरोधात् त्यक्का नाम्- याम्तरेषु जोवेषु वत्तते, यं त्यजति स मुत्त इति व्यर्वाङ्गयते, वैषु तिर्ष्ठात ते बडा इति: तथा च, एकेन अच्ञानेन श्रनेकविधव्यवह्ारोपपत्तौ किमश्- नानेककअनेन? इति: तताइ, अन्यथेति।-भयमर्घ:,-तत्त्वच्ञानं

तत्कार्य्यस् कृत्वस्य निष्टत्तौ प्रत्यचादि- सिद्दस जगतोऽमनुभवप्रसङ्ग:। न च एता- वता कालेन कस अपि स्ानं न जातम् द्ति साम्प्रतं प्राचीनानां सम्यक् साङ्गोपाङ्ग- साधनानुष्ठालृयां व्यासवशिष्ठादोनामपि ज्ञाना- नुत्पत्ती दृदानीन्तनानां ज्ञानोत्पत्ते: सम्भाव- यितुमपि अशक्यत्वेन श्वगाद्यप्रषृत्तौ अनिर्मोक्ष- प्रसङ्गात्। (च) मनु व्यवस्थाऽनुरेधेन अज्ञानभेदकल्पना- वत् प्रत्यचादिपमाणानुरोधेन सत्यमेव द्वैतं किं न स्यादिति चेत् ! तत वत्व्यं-(छ) प्रत्यन्तादित्रमाद्ानां प्रमात्वं परतो यदि। अनवस्था स्फटा तत्र खतस्त्वे दोषसंशयः॥४।।

साश्रयादज्ञानं विासयति? अथवा निवतयति? यदि विवा तयेत् तरा अज्ञाननिर्वात्तन सात्। न च ज्नव्यतिरिक्कमज्ञाननिवर्त्तकमस्ति म्वौक्रियते वा; तथा च, अज्ञाननित्यत्वप्रसक्ति द्वेतापत्तिक्व। यदि द्वितौयः? तवाह-एकज्ञानेन दति। सम्यगिति।-त्रक्ं शूमादि: यन्नादि:, उपार्ड़ग साधनं प्रवमादि: तदनुष्ठानस्य सम्यत्नं दोर्घकालादर-

(छ) व्यवस्थानुरेधात् पज्ञानानिकच्कल्पने तद्दृष्टान्तेन भतिप्रसक्क पङ्गते, ननु दति।-तल्रेति प्रत्यचादिपरामाख्यानुरोधात् द्वैतस्य सत्यत्वे इ़ त्यर्थः । प्रत्यचादौति।-परत त माख्थाशयमात्रग्राडकातिरित्तग्राचम्

किमिदं प्रत्यचादेः प्रामाएं व्यवहार- समर्थार्थविषयत्वं वा ? सर्वथा अबाधितार्थविष- यत्वं वा ? आद्ये कल्पितार्थंत्वेन अपि अविरोध:। अन्ते तत् किं खतः ? परतो वा ? नादः, प्रत्य- चादेः सभ्भावितदोषलेन खप्रामागयं प्रति दोषाभावग्राहकप्रमाणान्तरसापेत्षतवेन सतस्त्वा-

दत्यर्थः । तत्र प्रामास्यपरतत्वे। सवतत्त्वं इति पदादूड्वें प्रमात्वस्य इति शेषोऽवगन्तव्यः।।४ ।। (ज) प्रमात्वं किं जातिः? उत उपाधिर्वा? दति किं-शब्दार्थः। नाथः, बमज्ञाने सङ्गरात्। उपाधिपचं दूवयितुं द्वेवा विक्रल्पयति, व्यवशरेति।-अर्थविधयत्वम् अप्रमायामपि अ्रस्ति, तद्थं व्यवहारममर्थ दति अर्थविशेषगाम्; न च भ्रमविषयोऽशों व्यवहारसमर्थः, जलम्रमान् प्रद्ात्तस्य जलपानात् विपासोपशमनप्रसत्त्ेः। नन्न व्यवह्ारसमर्थन्वं भ्रमविषयस्य किं भ्रमकाले नास्ति? बाधकाले वा? नाद:, प्रवत्ति- रूपादयर्थ व्यवहारसामर्थ्यदर्शनात्। न द्वितीयः, बाधकल भमाभावेन तदर्थस्यापि अ्रभवात् ; दृत्यभिप्रेत्य पचान्तरमाइ, सर्वथेति।-अरबाधित- विषयत्वं भ्रमकालैपि अस्ति इति तद्डादसनाय सवथेतति विशेषयां, कालत्रयाबाधितार्थविषयत्वं प्रामाय्यम् दत्यर्थः। व्यवहारसमर्थार्थ- विषयत्वं प्रामाय्यमिति पत्म् उन्तयुक्या दूषयतति-आद्ये दति। द्वितौय- मनूद दूषयितुं विकल्पयति, अन्त्य तदिति।-तत् सर्वधा अबाधितार्थ- कत्वम् इत्यर्थः । ख्वतः खाश्रयमात्रग्राइकादेव दत्यर्थः । खतत्त्वपच दूघर्यात, नाव इति।-विमतं प्रत्यवादिच्ञानं भ्रमवत् जन्यज्ञान- त्वाविभेषात् दोषवत्करयजन्यं किं न स्यात्? दति दोषसंभये सति तडादासाय प्रछ्त्तसंवादिरूपदोष भावग्राइकं प्रमाणन्तरमपेक्षते न वा? प्रत्यचं खम्रामाय्यग्रहे दोषाभावगाडकं न चेत् अपेचते, ततो िष्कय्या प्रत्तिर्न खात्। अपंचते चंतृ: तवाछ, खप्रामाख

• भावात्; नापरः, एहोतप्रामासयस प्रामारय- निसायकत्वे अनवस्थानात्। (ज) ऋयहोतप्रामागयस्य तथात्वे प्रामायनिस्व- *यस्य वैयर्थ्बात् प्रथमेन एव विषयनिस्चयात्। किञ्न,

प्रतोति।-न दि दोषाभावग्राहकं ज्ञानसामान्यग्राइकं, येन तदपेक्षत्वेऽपि सतस्वं खात्। तथात्वे वा भरमोक्कदापत्तिरतिति ज्ञानमात्र ग्राइकातिरिक्तग्राह्यं प्रामाय्यम् इति पतं दूषर्यात, नापर

ज्ञानप्रामासमामयातिविक्ेन ग्रास्म्। ग्राहकञ्च किं जेयं वा? ज्ञानं वा? नादः, तस्य जड़त्वेन प्रकाशकत्वानुपपत्तेः । द्वितीयेऽपि प्रथमद्ञानप्रामाखग्राहकं ज्ञानं म्ौतपरामाएं सत् खविषय- प्रथमज्ञानप्रामाएयं निश्चायर्यात? अग्हौतप्रामाययमेव वा? श्रद्येऽपि ग्राह प्रामा् ग्राहकज्ञान प्राभाएं केन ग्हते? किं खेनेव? किंवा ग्राह् प्रामाख्ाप्रयेण ज्ञानेन ? अथवा ततीयैन? नादः, आत्माम्रयात्, खतः प्रामाण्यग्रहापत्तेश्न। द्वितीये अन्योऽन्यामरयः, प्रथमन्ञानस खप्रामाय- ग्राइकज्ञानप्रामाखानाकरत्वाच्च। तृतीये ज्ञाने खोकतेऽपि तनैव खप्रा- माख्यग्रहे आत्माप्रयः । द्वितीयेन तनामाय्ग्रहे अन्योऽन्याश्रयः, प्रघमेन तत्प्रामाय्यग्रहे चककम् । अरथ एतद्दोषपरिजिहौर्षया चतुर्थ ज्ञानं ततीय- ज्नप्रामाख्यग्रहाय खौक्रियत, तदा अनवस्था? इत्याह-अनवस्था- ; नादिति। (भ) श्रगटद्दीतप्रामाययमेव द्वितीयं ज्ञानं प्रथमच्ञानग्रामाएं निश्नाय- यतीति द्वितीयं पचं दूषयति, अग्टहीतेति।-प्रथमज्ञानप्रामाय्यनिवयस्य वैयर्थ्यात् इत्यर्थः। प्रथमेन एव इति एव-कारेय प्रथमज्ञानस्य खप्रा- मा्यग्रह्ापेचा व्यावर्त्यते, सवथा अबाधितवषयत्वं प्रामाएं प्रत्थवादे र्याडकाभावात् न सम्भवत दृत्युत्तम्, ऋ्रस्तु वा यथा कथच्वचित् प्रामाख- ग्रहः. तथाऽपि सर्वथा अ्रबाधितार्थकत्वरूपं प्रामाय्यं प्रत्यच्ादेन सन्भवति, मरुत्यैव अपरिष्ृतत्वात् इति हेसन्तरमाच, किर्ध्नत।-यद्यपि २

[a],

"नेह नानार्डस्ति विश्वन" "मायां तु प्रक्ृतिं विद्यात्" दूति च प्रतिपन्नोपाधी निषिध्यमानत्व- मायाप्रकृतित्वा्यां अत्सस्य जगतो मिथ्यात्व- प्रदर्शनेन तद्विषयस्य प्रत्यच्ादेरप्रामाषस्य श्ुत्येव दर्शितत्वात्; तम्मात् व्यवस्थानुरोधेन "वून्ट्रो मायाभि: पुरुरुप ईयते" द्ति मायाभि- रिति बहुवचनानुरोधन च जोवाश्रयाणि ब्रह्म- विषयागि धनेकानि अन्ञानानि दूति ; तत्

प्रत्यच्ादि: अप्रमाणमेव दत्या, तथाऽपि तद्विषयस् जगतो मिध्यात्वं प्रदर्शयन्ती प्रत्यचादि: अप्रमागमिति अरथात् गमर्यात दूत्यर्थः। ननु प्रत्यवादि: अप्रमायं, जगतो मिध्यात्वादिति व्यधिकरणो हैतुः? तल्ाइ, तद्विषयसति।-मिथ्याभृतजगद्विषयस्य इत्यर्थः, प्रत्यच्ादिः अ्रप्र- मागं मिथ्यारडर्थ कत्वरत् रजतज्ञानविति विर्वाच्ततमित्यर्थः। अर्थस्य अबाितत्वात् न मिध्यात्वमिति? तत्राइ्, नेह नानार्ऽसि दति।- प्रतिपनस्य जगतः, उयाधि: अधिष्ठानं ब्रह्म तस्मिन्, इहशब्दवाचैन नानार्शस्त किश्वनेति निषिध्यमानत्वं निषेधप्रतियोगित्वम् इत्यर्थः । ननु यत् बाधित तदच्जानप्रभवं टषं, यथा रजतादि शुक्याद्ज्नप्रभवच्न, न घटादि जगदज्ञानप्रभव, मृदादेरुपादानतचात्, तद्दिघयककुलालादि- ज्ानस्य च निमित्ततवात् दति ? तत्राह, मायान्तिति।-प्रक्वतिमुपादानम् रत्यर्थः । मदायाकारेय परियातमज्ञानम् चटायुपादानम् दति अवि- रोध: । इत्यम्भावे ततीया। यष्मात् व्यवस्था:नुर्ोदादज्ञाननानात्वेप प्रत्यच्तादिप्रामाध्यानुवीधात् अगत्सत्यन््रम् उत्तयुक्या नास्ति तत्मादि- त्यापतम्मदिति। ननु व्यवस्थानुपपत्तिरूप: तर्कः उपजीब्बप्रमागार भवात जजीस इति? तत्राड, दन्द्र दति।-वज्ञानविषयकत्वाचेम

कथमात्मनोSज्ानविषयतवं बिकल्पितम् ? दूति सङ्केप: । (भ) पत वदन्ति।-(ञ) जीव-ब्रह्मप्रयोगाभ्यामेक वस्त्वथवा दयम्। पादे त्विष्टं मसैव स्यात् द्वितोवे त्वन्मतक्षति:॥५। जीव-ब्रह्मशब्दाभ्याम् आत्मैव उच्यते? उत जीवशब्देन बात्मा? ब्रह्मशब्देन तु तदन्यत् ?

उपलक्षयं, ब्रह्मयः अविद्याविषयन्वात्; तत्र श्रुतिप्रमाखकत्वाचेपोऽपि कथमुत्त: इत्यपि बोड्व्यम्। अरत्र एकदेशिमतसङ्गहः श्ोकः,- "अज्ञानं प्रति जीवं स्ात् भिनं ब्रह्मपदच्व तत्। बडमुत्तव्यवस्थातो ब्रह्म श्रौतव्व सिध्यात॥" (ञ) सिद्धान्तिम तमवलम्बा एकदैश्िनो मतं पूर्वपकी पराचषटे, अल् दति।-अत् एकदेशिमते, प्रत्यगब्ह्मगोरेक्यम् अविद्याया्िन्माला्रय- विषयत्वं, न च चिति भासमानायाम् प्विद्याविषयत्वम् इति, न तत्र वेदप्रामाएयं मिति गूढ़ाभिसन्धिः । पूर्वपक्षो "जोवाश्रया ब्रह्मपदा" इत्युक्ं दूषयति, जोवेति।-जोव- ब्रह्मेति प्रयोग: प्रयुज्यमान: शब्दस्ाभ्याम् दत्यर्थः । यद्यपि जोव-ब्रह्म- शूब्दयोर्वायं भिन्नमेव, तथाऽपि उपाधिपरित्यागेन एकं लत्यं प्रतिपादते ? उत भिवम् : दति विकल्पार्थः। आद्यमनू दूषयति, आद्येइति।- यद्यपि प्रत्यगबह्मगोरेकत्वमेकदेशिनोऽपि दष्टमिति एव-कारो न युक्त:, तथाउपि अज्ानस् आशयविषयेक्यमेकटेशनिनोऽनिष्टमिति युक्त एव एव-कारः। हतं बोतयितुं तु-प्रब्दः। त्वन्पतचतिः एकदेशनिमतचति: पत्यर्थः । ५ ॥ (ट) अवधौर्य्य वाय्यलक्यविवेकं सामान्यत एव दूषयितं विकल्पयति- जीव-ब्रक्ेति। कर्थ न इति निषेधाभ्यामात्मनः श्रज्ञानविषयत्वं प्रतिजाय सत्र तु-शब्दसूचितं हतुमाइ, ब्रह्मशन्देन हति।-जोवभष्द-

[१']

दूति। आाद्ये कथमात्मनो नान्नानविषयत्वम् ? ब्रह्मशब्देन अपि तस्येवाभिधानात्। ननु ब्ात्मनो- Sन्तानविषयत्वे कघं तस्य भानम्? तमसा बावत- त्वात् ; न हि ब्न्वकारावटतो घटो दश्यते द्ति चेत् ? न, अद्दयानन्दरूपेग एव तस्य पन्नान- विषयत्वात्, चैतन्यमावस्य एव भासमानत्वात् तस्य च पज्तानाविषयत्वात्, अन्यथा अन्नानस्यापि

दृष्टान्तार्थोडपि-शञ्दः । अ्रयमत्र निष्कृष्टोर्थः,-आता परज्ञानविषयः, अज्ानाभासकत्वे सति ब्रह्मभब्दवाच्यत्वात् ब्रह्मवत् इत्यर्थः। ननु आत्मा न तमोविषयः भासमानत्वात्, यत् न एवं, तत् न एवं, यथा अन्वकारावतो घट इति सम्पतिपचम् अभासमानत्वम् उपा- धिन्न भङ्ते-आतन दति। उपाधेः साधनाव्यापकत्वमाह, कथ तस्य भानममिति।-तसय अध्ञानाभासकत्वे सति ब्रह्मभब्दे वाग्यस आ्रात्मनः अभासमानत्वं नासित इति पचात् व्यावत्तत्वात् साधनाव्यापक उपाधि: दत्यर्थः। अ्रभासमानत्वोपाधं: साध्यव्याप्रिमाइ-न हि दति। तद- भयं तन्व्रेग निराचष्टे-न इति। हेतुमाह, अद्येति।-प्रयमर्थ:,- प्रतिपचानुमाने आ्रत्मशन्देन किमद्यानन्दरूपं पचौकतम्? चिन्भावं वा? र्याद आयः, तत्ाह, अद्दय दति।-तस्य प्ात्मनः। तथा च, प्रतिपक्ानु- मानं बाधितम् इत्यर्थः। द्वितौयं दूषयति, एवेति।- चिन्मत्रूपस्य स्थापनानुमाने पक्षतवाभावात् प्रतिपच्तानुमानेऽपि पच्त्वं तस् न युत्त- मिति एव-कारार्थः। ननु आानन्दादिपतत्वे बाध इत्युत्तमयुत्तं, तम्य आत्माऽभिनत्वेन भासमानतया अच्ञानविषयत्वानपपत्तेः दति? तवाइ, वेतन्यमालस्य दति।-आत्माऽभिनेपि आनन्दादिरुपे भासमानत्वं व्यावर्त्तयतुम् एव-कारः। एतेन प्रतिपचानुमानं सरूपासित्म् इत्यपि ध्वमितम्। ननु पज्ञानविषय आात्मा, चैतन्यं व आलमेव, ततक चैतन्य-

[१७]

पसिद्यापत्तेः। ब्रद्ययानन्दसरूपं चैतन्यमात्ात् अभिन्नमेव दूति चेत्? सत्यम् ; वस्तुतस्तथैव। बायं तहिं अन्नानविषयत्वव्यवस्थेति चेत् ? ब्नादि- सिद्दाज्जानसम्बन्धात्। खयम्प्रकाशपरिपूर्णानन्द-

मजानविषय: कथं भासतामिति? तवाह, तस्य चैति।-तस चिद्रपसय इत्यर्थः। अज्ञानाविषयत्वात् अज्ञानानावृतत्वात् इत्यर्थः । चित्- सवरूपमपि किमिति अज्ञानं नावगोति ? दत्याशङ्गा विपच बाधकमाइ, अन्यथेति-चेतन्यसय आवृतत्वे अज्ञानं न सिध्यति, अज्ञानं हि चिद्रूपसा न्िमालसिडं, न प्रमारागम्यम् इव्यावयोः मम्प्रतिपत्ते: इत्यर्थः । जगदान्य प्रसत्तितमुच्याय अप-शब्दः । एवं सवतिपकषनिवाकरसे ग्रन्थो व्याख्यातः । उपाधिनिरसनपच्षेऽ्ववं योज्यः। स्थापनानुमान हि अद्दय नन्दरूपस्य आ्रमनः पचन्वं, तत्र च न उपाधि: सम्भवति, माधन- व्यापकत्वात् इति ; इनमर्थमभिप्रेत्याह, अद्दयेति।-अ्रज्ञान विषयत्वात् अज्ञानविषय चसवौकारात् दत्वर्थः । तत्र च अभासमानत्वमस्ति एव दूति कथं न उगाधि: साधनव्यापकः? दति भावः। ननु आरत्मा अ्रभिन्न- मद्दयादि कथं न भामत दूति? तत्राह, चेतन्यमात्रस्य एवेति।- आत्मत्वं न भानप्रयोजकं, चेतन्यमेव तन्प्रयोजकम् दत्यर्थशेषं फक्किका- दवयं व्याख्यातार्थम्। अद्वयानन्दरूपेय आत्मनः अ्भासमानत्वात् अज्ञानविषयत्वं चैतन्यरूपेय भासमानत्वात् अविद्यासाधकत्वाच्च न आत्मनः अज्ञानविषयत्वम् वृन्यक्तं यत् तत् अयुत्तम्, ऋद्दयानन्दचत- न्यानां भेदाभावात् "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म दति श्रुतेः? दति शङ्गत-अद्व- यानन्दंति। ननु अभेदवत्.भेदोऽपि अस्ति इति? तवाह, ण्वेति।- विरुचत्वात् भेदाभेंदौ एकलन स्त दूति भावः। श्रद्दयानन्दचैतन्यानां वास्तवभेदाभावात् भासमानत्वात् अज्ञानविषयत्वं वस्तुतो नास्ति इत्यु गते ? त कस्पितमपि पज्ञानविषयत्वं नाम्ति दति? यदि आययः, तत्राइ-सत्यमिति। द्वितीयं दूषयितुं पृक्कति-कथं-तर्ईि दति।

[१=]

सरूपेग भासमानेऽपि आांत्मनि मिष्चैव भेदं परिकल्पा अद्दयानन्दखरूपस्य विषयत्वाभि- धानम्; चैतन्यमात्रमेव भासते, न आ्नन्द- सरूपमिति भ्रान्तप्रतोत्यनुरोधात्। कथमस्या: प्रतीते: वान्तत्वमिति चेत् ? परमप्रेमास्पदस्य आत्मन आनन्दखरूपेम एव भासमानत्वादिति

उत्तरमाह-अनादीति । अ्रद्दयानन्दस्वरूपस्य इत्यत्र आरल्मन दति शेष: । आत्मनीति सप्नम्यन्तं वा पदं षठन्तया विपरियाम्य विशेष्यल्तेन अत्र योजनीयं, तद्रूपस् आरत्मनो विषयत्वाभिधानम् दति अ्रन्वयः। ननु भेदामावाद्विषयत्वं न सभ्भवति इत्युक्कं, तवाह, आत्मनि इति।-भेढं परिकत्पा इति क्वा-प्रत्ययोऽभिधानक्रियाऽन्तरम् अपच्य। वासतवं कल्पनं पराचष्टे, मिध्येति।-अनिर्वचनौयमित्यर्थः। एव-कारो भिन्नक्रमः, परिकल्पा एव विषयत्वाभिधानं, न वस्तुत इत्यर्थः । ननु यत् भाति सदच्ञानावत न भवति, न च अद्दयादिरूपत्वमात्मनी भासते, मुक्त- त्वापत्तेः, तथा च किं भेदकल्पनया दति ? तवाह, खयमपकारशेति।- आत्मा तावद्वासते एव, अन्यथा त्वं क :? इति पृष्टे अहमनहं वेति सन्देहप्रसङ्कः, तदभिन्नाश् अद्दयादयः कथं न भासेयुः? ते च नेदानीं भासन्ते, अतश्लेषामभानप्रयोजकभेदकव्यना युन्यते एव दत्यर्थः। अत एवाह-चैतन्यमात्रमेवेति। ननु अ्स्याः प्रतोते र्बावादर्शनात् तद्िषयभेदस्य वस्तुत्वं किं न स्यात् इति ? न, इत्याइ, आन्तेति।-आन्तेति प्रतोतिविशेषयाम्। ननु भेदनं भेद:, भेदनक्व दधीभावः, स च सावयवधर्मः, आत्मा च निरवयवः, "निष्कलम्" इयादि त्रुतेः: तथा च, तत्र कथं भेंदकत्यनम् प्रयोग्यत्वांदिति? तंत्राइ, अनादिसिव्वान्ननिति।-"अघटनघटनापटीयसो माया" दति ववायात् निरवयवऽपि आत्मनि श्रज्ञानरम्बन्धात् मिध्यामेदकत्पना युत्ता एवेत्यर्थः।प्रतीतर्बाधितत्वमुपपादयितं भ्रङ्गते-कर्थामति। कब

[Re]

वदाम:। तथाऽपि परमार्थतोऽज्ञानस्य विषया- श्रययोर्भेंदो न निरूपित दति चेत ? सत्यम् ।(ट)

भ्रमत्वम् ? इत्याचेंपे तत्पवि्वाराय हेतुमाइ, परमेति।-आाल्मा श्रानन्द- रूप:, परमप्रेमास्पदत्वात् विषयानन्दवत् इत्यर्थः, तथा च, सुखा- तमनोः अभेदादात्मनि च भासमाने तदभिनं सुखं भासते एव, ततक् अनवभासप्रतीतिर्बाधितत्वात् भ्रम एव दत्यर्थः । मा न-भूवं भूयास- मिति इच्काप्रेमापरमत्वं, तस्य निरुपाधित्वं तदास्पदं तद्विषयः निरुपा- धीच्ाविषयत्वात् दत्यर्थः। दुःखाभाव-सुखसाधनादौ व्यभिचार- वारगाय नरमेति विशेषखम्। ननु विषयानन्दे प्रेमात्मोपाधिकः न द्ि सुखमित्येव कश्चित् प्रार्थयते, वेरिसुखेऽपि प्रार्थनाप्रसङ्गात्, किन्तु आत्मसम्बन्धात् सुखं प्रार्थ्यते, ततश्न विषयानन्दे निरुपाधिकप्रेमास्पद- व्वाभावात् साधनविकलतति चेत्? न, सुखे प्रेमास्पदत्वस्य आत्मोपाधिकत्वानुपपत्ते:, फलोपाधिकसाधने प्रेमा सोपाधिकः । न च आ्रात्मा सुखस्य फलं नित्यत्वात्; नापि आ्रत्मनिष्ठोपकारः कश्चित् सुखजन्यः, सुखातिरित्तोपकाराभावात्, तम्मात् न आत्मोपाधिक: प्रमा; तर्हि वेविषु समपि उपादैयं वात् इति चेत्? न. सरूपेग उपादेयत्वेऽपि हैयताया नन्योपाधित्वात्, सुखात्मनोः सम्बन्धानिरूप- खाच्च न सोपाधि: सुख प्रेमा, तथा हि सुखात्मनीः कः सम्बन्धः? संयोगो वा ? समवायो वा? तादात्ा वा? अन्यो वा? नाव:, सुखस्य अद्रव्यत्वात्। न द्वितीयः, निर्गुगात्वश्रुतिविरोधात् अन्तःकरय- समवेतन्वात् सुखस्य आ्रत्मना समवायसम्बन्धानुपपत्तेः । नापि ततीयः, तादात्ां किमैक्यमेव? भेदाभेदौ वा? नादः, सुखात्मनोः अत्य- न्ताभेइप्रसक्कात्। विरोधाच न द्वितीयः । नाषि चतुर्थः, तस् वल्लुम- मत्र्यच्ात्; तती न साधनविकलतेति। अनिर्वचनौयभेदमिवख ऋद्दयसुखात्मनोऽ ज्ञानवित्रयत्वमुत्तं, तत्र शङ्ते, तथाऽपि दति।- अविद्यायाः शत्रिवत्वारमार्थिकविषयाश्रयभेदसापेक्षन्वात् कव्पितविष- याश्रयत्वं न युक्तनि्र्थः। तदैतदङ्गीकरोति, सत्यमिति।-आाश्रथ- विषयभेद: परमार्थतो न निरूपित दति सत्वमित्यर्थ।

वेदान्तसिडान्तमुक्तावलौ।

अविद्या खाश्रयाभिन्न-विषया स्यात् तमो यतः। यथा वाह्यं तमो हष्ट तथा चेयं ततसथा। ६॥ तस्य तमःशब्दवाच्यस्य तदनपेक्षत्वात्; न हि यहोदरवरति तमः खाश्रयग्हान्त्वततिदेशं न विषयौकरोति, येन तदतिरिक्तमपेक्षेत; अत एव न द्वितीयोऽपि। विञ्ज-(ठ)

तईि अज्ञानस्य विषयादिमेदः परमार्थतो निरुप्यतामिति? तलाह, अविद्येति।-अविद्या खात्नयाभिनविषयिसि दतमस्वात् वाह्यतमोवत् दत्यर्थः । ननु वाह्यं तमो द्रव्यं वा? आलोकाभावो वा? यदि आाद्यः, तहि दृष्टान्तः साध्यविकलः, खावयवाश्रितस्यापवरकदेशावर- कत्वात्। द्वितीयेऽपि अयमेव दोषः । प्रतियोगिसमवायिदेशाश्रिताभावस्य घटादावरकत्वादिति चेत् ? न, खावयवा नरितस् घटस्य भूतलाश्रयत्व- दर्मनादादे विरोधाभावात् ; द्वितोयेऽपि आलोकसंसर्गाभावस् तमस्वात् संसर्गाभावत्वेन च प्रतियागिसमवाविदेशवत्तित्वनियमाभावात् नोभय- थाऽपि दृष्टान्तस साध्यविकलतेति॥ ६। (ठ) शोकं व्याचष्े, तस्येति।-तस वाह्यस आन्तरख च तमस इत्यर्थः । तमःश्दवाच्यसय दति साधनवत्तामाह, तदनपेचत्वादिति।- आश्रयविषयमेदानपेक्षन्वात् इत्यर्थः। पूर्वोक्तयुक्रिसिड्मथें स्ष्टयन् आाश्रवविषयमेदानपेक्षत्वमेव दृष्टान्तन साधर्यात-न हि दति। पूर्वाढें वत्तव्याभावात् तद्थों न सष्टोकतः। जोव-ब्रह्मशब्दाभ्यामालैव उच्यंत? उत जोवशब्देन आत्मा? ब्रह्मशब्देन तदन्यत् ? दति विकल्पा प्रथमं निराक्वत्य द्वितीयमपाकरोति, अत एवेति।-यतः अविद्या आग्रय- विषयमेद नापेक्षते अतो न जोव-ब्रह्मगोर्भेंद दत्यर्थः। ननु जीव-नधगो: परस्परमभिने अविदाया आम्प्रयविषयमेदानपेक्षन्वादिति व्यधिकरये इतुः१ इत्याभड्ा देत्वन्तरभाइ-किञ्चति।

[2x]

ब्रह्मात्मनोविभिव्नत्वे भेदः खाभाविको यदि। चौपाधिकोऽथवा भेदः सर्वथाऽनुपपत्तिकः ॥। ब्रह्मात्मनो: खाभाविकी भेद :? शपाधिको वा? आ्राद्ये आत्मभिन्नलेन ब्रह्मगो जड़त्वा- पत्तिः। तथा च "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" द्ति श्रुतिव्याकोप:, ब्रह्मगोऽज्जानविषयत्वानुपपत्तिस्व। आत्मनश्च ब्रह्मभिन्नत्वे घटादिवदनात्मत्वापत्तिः। द्वितौयेऽपि उपाधिजन्यत्वम् ? नेयत्वम् ? तन्वत्वं

है चन्तवं प्रतिपादयितं भिन्नपचं विकल्पयति, ब्रद्मात्मनोः दति।- यदि-शब्दो वा-शब्दपर्य्यायः, खाभाविको वेत्यर्थः।।७। (ड) ब्रह्मेति।-सवभावः दूतरनिरपेदं वस्तुखरूपं, तत्प्रयुत्त: खाभा- विकः वस्तुखरूपप्रयुत्त इत्यर्थः । खाभाविकमदपचमनूद्य दूषयति-आाद्ये दतति। परस्पवभिन्वत्व हि.द्वौ मेदौ स्याताम्, आत्म प्रतियोगिको ब्रह्मनिष्ठ एको भेदः, ब्रह्मप्रतियोगिक आत्मनिष्ठश्च अपरः, तत्नादं भंदं दूषयति, आात्मभिन्नत्वेन दवति।-आत्मनश्निद्रपत्वात् तदन्यच्चेत् ब्रह्म सात् जड़ं स्यात् घटवत् दत्यर्थः। अत्र दष्टापत्तिं परिद्वर्रात, तथा च दति।- विज्ञान-ब्रह्मपदयोः सामानाधिकरण्यात् शखरडार्थत्वप्रतोतेब्रंह्मगो ज्ञान- भेदात् जड़त्वप्रसत्तिर्नेष्टा इत्यर्थः। ननु ज्ञान-ब्रह्मपदयोः सामानाधि- करख्यमात्रात् न ब्रह्म-ज्ञानयोः अ्मेदः सिध्यति, सामानाधिकर स्यस्य शुक्रः पट इतिवत् गुय-गुगिभावपरत्वेनापि उपपत्ते: ? इत्याशङ्ठा एकदेशिनं प्रति हेत्वन्तरमाइ, ब्रह्मय इति।-जड़त्वे इति शेषः, तल्र आव- रयाकवत्याभावात् इति भाव:। आ्रात्मधर्मिकब्रह्मप्रतियोगिकभेढपचं दूष- यति, आालनथ इति।- भपरिच्िवा गौग्यापरोक्षत्वात् प्रत्यक्षत्वं ब्रह्मयाः, तस्मादालनो भेदे परोचत्वं स्यात् इत्यर्थः। जीव-ब्रह्मणो: खाभाविक- भेदं पराछत्य शपाधिकं तयोः भेदम् अनूद विकव्पयति, द्वितीये

वेदान् सिदान्तमलावलौ।

वा भौपाधिकत्वम्? जीव-ब्रह्ममेदस उपाधि- रपि पन्ानमेव वत्तव्यम्, पज्ञानकार्य्यस कादा- चित्कत्वेन जीव-ब्रह्मविभागानुपाधिकखवात्। तत नादः, भेदोत्पत्ते: पूर्वमेव केषले आात्मनि

5पि दति।-ननु जीव-ब्रह्मविभाग श्ौपाधिको न सन्भवति, उपाधेः भनिरूपणात्। उपाधि: किमज्ञानम्? उत अन्त:करगाम्? भति- रेको वा ? नायः, तस्य पकराव्याऊतमेदरेतुत्वात्; तदक्नं "कारगोपा- विरीशरः" दति। न द्वितीयः, उपाधिर्वस्तुत्वे मेदस्यावि वस्तुत्व- म्रसङ्ग: । न च अन्तःकरयमपि कव्पितम्, एवं ताईि तदनादि वा १ सादि वा ? साहित्वमुत्तरत्र निर्वासप्यात मूले एव। अनादि चेतृ सषुस्यादौ किं तत् तिष्ठति ? न वा ? तिष्ठति चेतृ किं स्थूलतया ? सूक्ष्मतया वा? नायः, "मनः सर्वेध्यानेः सह्ाप्येति" दति श्रुतिविरो- धातृ। न द्वितीयः, सूत्ष्मत्स भत्तिमत्कारम्ात्मकत्वमन्तरेव अनिरूप- गात्, ततश्न कारगामेव तिष्ठत् न भन्तःकरयमिति तनवृत्तौ जौव-ब्रह्म- विभागोऽपि निवत्तेत, एतन न तिष्ठतौति पच्: परास्ः। एवमतिरेक- पचीडपि निरसनीयः, भेदाभेदस विरोधाच्च,तम्मात् उपाधे: अनिरुपयात् जीव-म्रह्मविभाग औपाधिक इत्युत्तमयुक्तमिति; तल्राइ, डपाधिरपि दति।-ईश्वरोपाविरपि अज्ञानं, जीव-ब्रह्मभेदोपाधित्वेन तदेव वत्तव्यम् हत्यर्थः। एव-कारव्यावत्तें वदन् भन्तःकरयादे सादित्वपचतं दूषयति, पज्ञानकार्य्यसय दति।-ईशरोपाधिरपि पच्ञानं जोवेर्दप उपाधि: । न च ईश्वर-जीवयो: अभेदापत्तिः आवरयशत्तिप्राधान्येन अच्ञानस जौव- बह्यविभागोपाधित्वात्, विचेषशत्तिप्राधान्येन तखय ईश्वरोपाधित्वात्, बत एव मायोपाधि: ईश्वर दति गोयते इति भाव:। एवम् औपा- चिकपचं त्रेधा विकत्ा उपाधिमच्ञानस् सम्भाव्य तद्षगाय उप- क्रमते, तत्र दति।-विकल्पेवु मध्ये रत्यर्थः। ब्रज्ञानजन्यो जोव- ब्ह्मविभाग इति भायः पय:। जौव ब्रह्मविभाग: सादि:१ बनादिः वा? भनादिशेत् न तर्षि अविद्याजन्यः, चनादेः अजन्वयत्वात्

[2R]

कारात्। न द्वितौयः, पन्नानस्य जड़लवेन भास- कत्वानुपपत्तेः । नापि ततीयः, तन्त्रत्वं हि विधा हर्ष्ट लोके, जन्यत्वेन भश्रिततवेन भास्यत्वेन च। तन्र अन्यतमस्यापि प्रकारस्

जन्यत्वे वा ब्रह्मगि अतिप्रसङ्ग:। मैदव्यत्किरादिमती, तन्पवाहोऽनादि- मान् इति चेत ? न, भेदाभेदाम्यां व्यत्ते: प्रवाहानिरुपखात् ; ततः सादित्वं भेदस्य परिशिष्यते। तमेनं पचं दूषयति, भेदोतात्तेः पूर्व- मिति।-अयमतार्थः,-किमज्ञानं विना प्रयोऽनं भेदं करिष्यति? सप्रयोजनं वा ? नाद:, निष्पुयोजनस्य कारयात्वानुपपत्तेः। सप्रयोजनं चेत्, तत् किं प्रयोजनं जौवस वा? खस वा? नाद:, भेदोत्पत्ते: प्राक् जीवत्वायोगात्। न अपि ख्य. तदपि किमाश्रय- विषयलाभ: , अन्यत् वा : नात्यत्, जीव-ब्रह्मविभागनन्याज्ञान- गतप्रयोजनान्तरानिरुपणात्। अथ आश्रयविषयलाभक्षेत्? तव्नाइ्, मेदोत्यत्ते: पूर्वमेव दति।-केवले भेदशून्ये इत्यर्थः, तस्य अ्कारयत्वात् इत्यर्थः। आ्रत्मनि दति आश्रयविषयोपादानम्। ननु भेदोत्पत्ते: ऊह्धमज्ञानम् आम्यं विषयञ्च लसाते इति ? न इत्ाइ, खतनेति।-कस् कुत्र अच्ञानमिति आमयविषयसापेक्षमेव अच्ञानं, न अन्यथा, खातन्त्राभावात्; तथा व भेदोत्यादनं व्यर्थमिति भावः। अज्ञानभासयो जीव-ब्रह्मविभाग इति दमं पचं दूषयात, न द्वितौय दति।-ज्ञानभिवत्वात् जड़न्वम् इत्यर्थः ! प्ज्ञानतन्त्रो जीव-ब्रह्मविभान अति इमं ततोयं पचं दूषयति-न अपि दति। न दति प्रतिभायां दि-शब्देन देतुं दोतयन् तन्त्नत्वस्य त्रेविध्यमाइ, नन्त्रत्वमिति।-उपाधि- जन्यत्वं वा उपाध्या्प्रितत्वं वा उपाधिभास्यत्वं वा उपाधितन्त्रत्वम् हरत्यर्थ:। लिविधमपि तन्त्रत्वं दूषयति, तवेति।- त ि् मध्ये ्रत्यर्थः

बचाननिरूपितस्य प्रक्ृते असभ्भवात् तन्त्रत्वा- नुपपत्तिः। न च चन्नानात्मसम्बन्धवत् बन्नान- तन्तत्वं ब्रह्मात्ममेदस्य दूति वाच्यं, सम्बन्धस्य. सम्बन्धितन्त्रत्वनियमात् भेदख च तथात्वा- भावात ; तम्मात् जीव-ब्रह्मविभागशून्यमात्मान-

प्रछ्मते प्रस्तुते जौव-ब्रह्मभेदै अन्यतमस्यापि अज्ञानजन्यत्वादेः अरसन्भवात् प्रज्ञानतन्त्रत्वानुपर्पान्तः, पज्ञानजन्यत्वाज्ञानभासत्वे जोव-ब्रह्ममेदस्य पराछते अज्ञानाश्रयत्वञ् जौव-ब्रह्मभेदस्य न सम्भवति, ब्रह्म-जौवयोः अन्यतरनिष्ठत्वात्, यदा जौवप्रतियोगिको ब्रह्मनिष्ठो मेदः, तदा ब्रह्माय वत्तंते, ब्रह्मप्रतियोगिको जोवनिष्ठश्न जीवे एव वर्तते इत्युव्यते, ततन् कथं स भेदोऽज्ञानमाग्येत् ? ननु महाकाशात् घटाकाशे भिन्न इत्यत् घटाकाशस्य धर्मित्वे विशेषणीभृतघटस्यापि धर्मित्ववत् ब्रह्मगोऽज्ञानी जोवो भिन्र दूत्यत्रापि ब्रह्मभेदस्य अज्ञानाश्रयत्वं किं न स्ात् इति चेतृ ? न, अज्ञानस्य उपाधितया तटस्थत्वेन मेदधर्मिविशेषयत्वानङ्गीकारत्। न द्ि पचिक्रिया पाचकत्वोपाधिपि पाचकविश्रेषगं, तथात्वे वा पचि- क्रियायाः पाचकत्वप्रसङ्गः, विशिष्टवृत्तिधर्मस्य विश्ेषयवत्तित्वनियमात्। एतेन घटाकाशोपि व्याख्यातः। ननु जोवनिष्ठो भेदोऽन्ञाननिष्ठोऽपि किं न स्यात्, एवस्यापि भेदसय अनेकधर्मिन्वास्टीकारात् इति चेन्? न, अज्जाने ब्रह्मभेदम खाभाविकत्वौपाधिकत्वाभ्यामनिरूपयात् विरुद्ध- त्वात् द्वैतापत्तन खाभाविकः, उपाधेः अविद्याऽतिरिक्तत्वानिरूपयात्। अ्रविद्यानिष्ठभेदे विद्याथा उपाधित्वे कर्थ न आत्माश्रयः? ततो ब्रह्म- मेदोऽविद्यायामिति रिक्नं वचः, एतेन जोवमेदस अविद्याश्रयत्व प्रत्युक्नम्। त्रह्मगि औपाधिकामेदस्य अविद्यायामपि औपाधिकत्वे कथं न आात्माश्रयः खाभाविकत्वे दिरूपकन्वप्रसत्ेविकसचम्? किस, अच्ञा- नख जोवात् मिन्रसं जीवभेदोपाधिता: उत अभिबख! न तावतृ सनय:, ख्िन् खस्य अनुपाधित्वात् आत्मात्रयात्। न भपि प्रथमः,

माश्चित्य तमेव विषयोकरोति दाति पन्ञान- विषयत्वमात्मन: सिद्म्। तटुत्तम्-"बाश्रयत्व-

अन्धोन्याश्यात् मैदादपाधित्वम्, उपाधे मेद इति ततो न अच्ानाश्रयत्वम् उभर्यावधमेदस्य इति भावः। तथात्वाभावात् सम्बन्ध- त्वाभावात् इत्यर्थः। ननु उत्त्त्रिरूपं (?) तत्र तु अरभून्यद्रव्यत्व-युगा- वत्चयोनियम्य-नियामकत्ववत् ब्रह्म-जौवमं दाज्चानयोनियम्य-नियामकत्वं किं न स्ात् दति? न, एकाधिकरयोर्नियम्य-नियामकत्वदर्नात्। न च दूह वजानजीव-ब्रह्मभेदयोः एकाधिकरयत्वं, ततो दृष्टान्त- वेषम्यात् न प्रक्ृते नियम्य-नियामकतेति। ननु अज्ञानं जौवनिष्ठम्, शहमन्ञ दति प्रतीते:, ब्रद्ममेदोपि जीवनिष्ठ एव, अइं न ब्रह्मति प्रतोतः, ततो ब्रह्ममेदाज्ञानयोजीवनिष्ठत्वात् कथं न तयोः एकाधि- करखता? इति शङ्गाम् उपसंहारव्याजेन निराकरोति, तम्मा- दिति।-अहं-शब्देन अहङ्गारः? अन्तःकरयापर्य्यायो वा अभिधीयंत? अन्त:करणतादात्मापनं चेतन्यं वा? शुद्धमेव वा? न प्रथमद्वतीयौ, तयोः अज्ञाननिरुप्यत्वन अज्ञानाश्रयत्वानुपपत्तेः । ततीये इष्टापततिः दवत्यभिप्रत्याइ-जौव-ब्रह्मेति। भवतु चिन्मात्ननिष्ठमज्ञानं, विषयः तस्य ब्रह्म भविष्यतीति? न दत्याह, तमव दति।-आलमानमेव दत्यर्थः। अयमलाशयः,-ब्रह्माज्ञर्नावषय दत्यत् ब्रह्मशब्दार्थः कः? किं विम्ब- प्रतिविम्बभावनिर्मुत्तं शुद्ध चिन्मालम्? आहोखिित् विम्बतापनं वा? आद्ये दषापत्ति: । द्वितौये विम्बताय। अविद्योत्तरकालीनत्वात् न सा तदालम्बते। किश्, अभातब्रह्मससिद्टिः किं प्रमायात्? बमाद्दा? खप्र- काशत्वाडा? आये ब्रह्मगो जड़त्वम् अविद्यायाः प्रामागिकत्वेन द्वैतापात्तिः विरोधाक्। न हि प्रमायनिवर्त्मज्ञानं प्रमायसम्बन्वं सहते। न द्वितीयः, ब्रह्मगोडविद्याविषयत्वाभावप्रसङ्कात् विषय- बाधादेव ज्ञानवय बमत्वात्। न ततीयः, अज्ञातसय ब्रह्मयः खम्रकाप- त्वेन अस्फुरणात् : तत् कथ ब्रह्माज्ञानविषयः ? दति पूर्वोत्त्युक्किपरा- मर्थार्थः। तष्मादिति-भन्दः अविद्या-जोवन्द-ब्रह्मत्वविभागनिर्मुतं गवड

विषयत्वभागिनौ निर्विभागचितिरेब केवला। पूर्वसिद्धतमसो हि पत्िमो नाथ्रयो भवति नापि गोचर: ॥"(ड) तथाऽपि तदन्ञानमेकमनेकं वेति कर्थ निर्गय दति चेत ? एकमेव द्वति वदामः । किं तब साधकमिति चेत् ? उच्यते-(ढ)

चिदात्मा नमाश्रयते। तमेव विषयोकरोति इत्युत्तां,तत्न सम्मतिमाह, तदक- मिति।-सर्वज्ञात्ममहामुनिभिरिति शेष:। किमुत्तम्? दृत्यपेक्षाया- भाह, आश्रयत्वेति।-तमस आश्रयत्व-विषयत्वभागिनी चिति: इूत्यन्वयः। ननु अज्ञानस जौवाश्रयत्वे ब्रह्मविषयत्वऽषि चितोऽज्ञानाश्रयत्वं तद्विषयत्वच्च नानुपपन्रम्, उभयत्रानुगतत्वातृ इति? नैत्याइ, निर्वि- भागेति।-जोवत्व-ब्रह्म वविभागमनापना दत्यर्थः । तथ्ाऽपि अ्ञानसय अनाम.डपि आश्रयो विषयश्न किं न स्ात् इति? न इत्याह-एवेति। एव-कारार्थमेव स्पष्टयति-केवलेति। तमसः शुड्चदतिविक्रानाम्यत्वे हेतुमाह-पूर्वसिद्वेति। चिदन्यस अज्ञानानाश्यविषयत्वे हेतुमाइ, पश्चिम दति।-तनु अज्ञानस आश्रथकत्व सति अनिकता दुर्निरूपा; न हि प्रतिजोवं जग इपाहानभूतमज्ञानम नंक देशवि वापि खोकरियत। (ढ) एकत्व व अज्ञानस्य वडमुक्ताद्रिव्यवस्थाऽनुपपना इत्युसयत्र दोष- दर्शनात् पृक्कति-तथाऽपि इति। "धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पना वरम्" दृति न्यायेन उत्तरमाइ. एकमेव दति।-पज्ञानर्मिति विभेष्य- पदं प्रश्नवाक्यस्थमत्र योजनीयम्। एव-कारोडनेकतामज्जानस्य बार. यत। तत्र अजानेकत्वे। अयमाशयः,-अविद्यायाः एकत्वे यदि अ्मागं सिद्ान्ती वर्ष्यात, तदा अपसिद्धान्तः, न च वर्त्यात चेत, भविधेतत्वासिदिः। युक्तिमेव वत्यति चेतु, निमूलायाः तखा ब्राभाष जादिति सर्वयाहपि न अज्ञानकत्वसिडिरिति।

[₹७]

लौकिको वैिको चापि नान्नाने दृश्यते प्रमा। कार्य्यदश्याऽय कल्पां चेत्? लाघवादेकमेव तत्॥ अन्ञानं किं वेदसिद्धम्? उत लौकिक-

इनुपपत्या कल्पाम् ? ।(या) तब नादः, पूर्वकाएडस्य कर्ममावविषय- लात्, वेदान्तानां च परिपूर्षसच्चिदानन्दब्रह्म- मात्रविषयत्वात् तवैव फलसम्बन्धात् अन्नानादो

लौकिकोति।-लौकिकौति च पूर्वाद्वन अपसिद्कान्तपरिद्दारः। एत्तराव्वेन लाघवाख्य नर्कोडविद्येकत्वं साधयतीति उच्यते इत्यदः ॥८॥ (स) न अज्ञाने दृश्यने प्रमेत्ययुक्तन्, अज्ञानस्वरूपे प्रमाय: अदर्शनस्य प्रकनासङ्गतत्वात्; न हि अज्ञानस्वरूपमस्ति न वेति विवादः, किन्तु तदेकम्बनानात्वे दति चेत्१ न, अज्ञानव्यवस्थापकमेव तदैकत्वमप व्यवस्थाप्यिष्यति इत्यमित्रायात्। इममेवार्थमभिप्रेत्य शोकं व्याचष्टे, प्रज्ञानं किमिति।-प्रत्यचादि इत्यादि-पदमनुमानं लौकिकन् शब्द- माह। परिटृश्यमानैनि परिटृश्यमानं कार्य्यें जगदात्मकम्। (त) "सवें वेहा यत् पदमामनन्ति" दूति अनामित्य प्रथमं पक्षं दूष- ्वति, तत्रेति।-विषु विक्त्पेष मध्ये दत्यर्थः। कर्ममात्रति साक्ात् परम्परया व इन्यर्थः। एवं वेदान्तेषु अषि बोडव्यम्। किमिति एवं नियम्यत, धर्मब्रह्मविषयन्वमेव वेदवाक्यानामिति यथामुतेऽथे प्रामाखं किं न स्ात् ? तत्राइ, तल्ेव फनेति।-अध्ययबविधिईि फलवदर्धाव- बोधमुदिश्य वैदाध्ययनं विधत्ते; न च साक्षात् वेदप्रतिपाद्योऽर्थ: सर्वत्र फलवान्, नामधेशाथर्थ प्रतोते: सुखइःखाभावाददर्शनात्। धर्मच्चानं खविप्रयमनुष्ठावयन् खर्गाहि जनयति, ब्रह्मन्ञानव इतरनिरपेक्षमेव भनेकटुःखमयमच्ञानमपनयतौति धर्म-ब्रह्मगो: एव प्रतिपादने फब्-

[२=]

तद्भावात् तदप्रातपादकत्वात्। न अपि द्वितोयः, स्पष्टप्रत्यक्षादिसिद्वत्वे विवादाभाव- प्रसङ्गात् ; तस्म्ात् खतोऽसङ्गोदासीनस्य सदा खानन्दतप्रस्य असत्यानैकविधसुखदुःखाद्यात्मक- : प्रपस्चरचमानुपपत्या पन्ञानं कल्याते दूत्येव वाच्यं,

सम्बध्धात् इत्यय:। एव-कारव्यावर्त्यमाइ, अज्ञानादाविति।-श्रदि- पदेन प्रवसाद्यथेसड्डहः। स्पष्टेति।-प्रत्यच्षस स्पष्टत्वं विप्रतिपनेश्ववादि- प्रत्यकभिन्नत्वम् दत्यर्थ: ; ततन्न अज्ञानसय प्रमायागम्यत्वात् न अमसिद्वान्तोऽपि दति भावः। एवं पूर्वाडे व्याख्यातम्। तर्षिं प्रमा- साभावात् न अज्ञानेकत्वं सिर्ध्यात? इत्यापड्गा लाघवसह्क्ृतानुप- पत्तिरूपा युत्ति: पज्ञानेकत्वसाचिका इत्ेवं परिह्ारतवेन उत्तराडे व्याचषे, तव्मात् दति।-यष्मत् न अज्ाने प्रमामं सम्भवति तस्त् वज्ञानं कव्याते दति वाच्चमिति अ्रन्वयः। कल्पकमाइ, प्रपत्तेतति/- य्रपश्चय रचना निर्मागाम्। ननु यथा कुलालो घटं रचयन् न अज्ञानमपेचते, एवम् ईश्वरोऽपि जगत् निर्मास्यति विनेव अधान- मिति? तत्राइ, असक्गेति।- कारणादिसम्बन्धः सङ्ग:, तद्रहितस्य दत्यर्थः। ननु वखरं सभावतो जलसक्गापि यथा मधू्किष्ठानुसत्रं जलासङ्कि भवति, एवम् ईश्वरः स्वभावतः सक्कापि उपाधिवशात् असङ्गो किं न सात् इति? न दत्याइ, खत दति।-"असड्ो हि श्रयं, पुरुषः" इति श्रुतेः उपाधेः अनिरूपणाच् न असङ्वित्वम् श्पाधिकम् इत्यथः। ननु "तत्तेजोऽसजत" दत्यादि भ्ुतेः ईश्वरस् कततृत्वप्रतौतीः भसस्ित्वमसिचमिति ? न इत्याइ, उदासीनस दति।-भकतुंः बत्वर्थः। वेतनो दि प्रयोजनसुदिशि्य कार्य्य करोति, प्रयोजनं क ईश्वरख दुःखा- भाव: ? सुखं वा ? नाय:, तख खतः सिद््वात्। न द्वितीय इत्याइ, सदा खानर्न्देि।-ततश, उभयविधपयोजनशून्यत्वात् उदासोनत्वात् तेज :- प्रभृतिकर्तृत्मयुत्तम् इत्यर्थः। जगनिर्मायच्व ईशरात् धूयते "यतो का"

[2e]

गत्यन्तराभावात। तथा च कल्यामान- मच्जानम् एकमनेकं वेति विवादे एकस्यापि निद्रादोषस् अनेकविधकार्य्यजनकत्वस्य खप्रे दष्टत्वात् लाघवसहकृतानि (?) अन्यथाऽनुपपत्ति- र्विचित्रशतिकमेकमन्ञानमादाय विश्राम्यतीति युक्तम्। (त)

इत्यादिश्रुतेः, अत एवंविघस प्रपश्चरचना विना अभ्ञानं न सम्भवति इति अज्ञानं कल्पाते दति भावः। ननु रजतमुत्यादयन्ती शुक्ति: अज्ञान- मपेचते, रजनस्य कन्पितत्वात्, प्रपच्चस्य पुनः सत्यत्वात् न तविर्मागो- उज्ञानापंच इति? न इत्याह, असत्येति।-"नति नेति" दति प्रपन्तस्य ईश्वरे निषेधात् असत्यस्य मिध्यारूपस्य इत्यर्थः। अ्रन्यस्मात् अचेत- नादेः प्रपच्वरचना नेति वकं प्रपत्नं विभेषयति, अनेकेति।-ततस यथा रन्ुः अज्ञातासत्यसत्या नेकविघसर्पसूत्रधारमालाद्यात्मकप्रपसन रचयन्ती टृष्टा, एवमसङ्रोडि चिदात्ा इश्वरोऽज्ञानवशात् प्रपन्न रचयति दति अज्ञानसिद्धिरिति। एव कारद्योत्याम् अन्यधाऽयि उपपत्ति परि- हरति, गत्यन्तरेति।-न तावत् अन्यथेव विनैव अज्ञानं प्रपज्जोपपततिः, असङ्रित्वात् ब्रह्मयाः । नापि सत्येन उपाधिनाऽपि उपपात्तिः, कार्य्यस्य भसत्यन्ात्। नापि अस्त्येन उपाध्यन्तरेणापि उपपत्तिः, तस्य सादित्व अनादिप्रपञ्जोत्यादने उपाधित्वायोगात्, अनादित्वे च अज्ञानय एव नामान्तरकरणात्। न व अज्ञानस्य प्रपश्चर चनीपपादकत्वासन्भवः, रज्जोः शनेकसर्पादिप्रपश्वनिर्मायऽञ्ञानस्य उपपादकत्वदर्शनात् अ्सम्भवा- भावात् गत्यन्तराभावात् अज्ञानमेव कल्पाते इति वाच्यम् दत्यर्थः। कल्पातां नाम एव ज्ञानं, तस एकत्वं कुतः? इत्याशड्गार -तथा च दूति। क्रमिकानेककार्य्यदर्शनात् अ्रनेकाज्ञानकल्पनां प्राप्तां पराचष- विनिश्नेति। नच एढतटष्टचरम् इत्याह, निर्द्ेत।-सप्रेडनेकविध- कार्य्य जन कत्वस्य निद्रादोनस्य दृष्टत्वात् इति योजना। एकत्वकत्पने वर्ि-

[३.]

पत एव पज्नानस्य जोवोपाधित्वात् तस्य च एकत्वात् तटुपाधिक आत्मा जौवो भवन्नेक एव भवति दूति एकजोववादिनो वदन्ति। यथोत्ता- नुपपत्तिसिद्धार्थानुवादिनी श्रुतिः अपि-(घ)

ग्राहकबाधं पराचषे, कल्मामानमिति।-प्रपस्नरचनाया प्रज्ञानैकत्वा- नकचकल्पने उदासौनत्वात् इतिभावः। ननु अरज्ञानानि अनेकानि कल्पान्तां, तच्कत्यो वा, को विशेष :? तत्नाइ्, लाघवेति।-"धर्मि- कल्पनातो धर्मकत्पना वरम्" दूति न्यायात् धम्यैक्यकलने लाघवम् दत्य थः । (थ) ननु प्रपश्वरचजाया अज्ञानेकत्वे दूव अज्ञाननानात्वेऽपि उपपत्ते- निष्फलम ज्ञानेक वसाधनमिति? नैत्याह,अत एवेति।-यदपि मिथ्या- प्रपश्चस्य रचनायामज्ञानेकत्वमफलं, तथाडपि जोवेकासाधनफलमज्ञानेकतव मिति तत्साधनम् उचितम् दूति भावः। कथमज्ञानैकत्वं जौवेकत्व- साधकम् इति ? तत्ाह, अज्ञानस इति।-रतच्च प्रागुपपादितम्। तदपा- विक् दति एकाज्जानोपाधिक :; उप समोपे स्थित्वा खोवं रूपमन्यता- दधाति दूति उपाधि: ; अज्ञानमयि चिदात्मसमोपे स्थित्वा खोयमेकत्वम् उपद्िते चिदात्मनि समर्पयति इति तद्पाधिक आत्मा जीवोऽपि एक दूतययः। एकाज्जानीयधिक आत्मा जोवभावं प्राप्ुवत्न नेकोऽपि किं न स्यात्? दृश्यन्ते हि दर्पबादौ एकष्मिनुपाधी मुख सम्भ-पुरुषादयो बह्दव दरति, तव्राह, एक एव दति।-उपाधेः एकत्वेपि विम्बानां मेदात् प्रतिविम्ब- नानात्वं युत्तं, दष्टान्ते प्रक्रते तु न विम्बनानात्वं, ततक् उपाध्यक्े विम्बेक्े च उर्पा्तोऽपि एक् एव इन्यर्थः। ननु यदतं, लाघवादेकमज्ञानमिति, तहसत्, "इन्द्रो मायाभि: पृररूप ईयते" दति श्रुतेः अच्ञाननानात्वप्रतीतेः प्रमायावतः गौरवस्यापि न्याय्यन्वात् लाघवस्य अकिञ्नित्करत्वात्। यच्चोत्तं, "नीवेश्यसाध नायाज्ानैक्यमर्थ्यते" इति, तदपि असत्, "रूपं रूपम्" द्ृति ज्रुतेः जोवनानाचप्रतीतेः? इति पडायामाइ, यधोक्षति।-असफ्गो- दासीनस पालन: प्रपसरचनानुपपत्या लाघवसरकततया सिद्मेकाच्ञानं

"पजामेकां लोहितशुककष्तां बछ़ोः प्रजा: सजमानां सरूपा:। अजो ह्येको जुषमागोऽनुशेते जहात्येनां भुतभोगामजोऽन्यः ।।" (द) अस्य त्रयमर्थः,-अ्रसत्यस्य जगतोऽविद्या- हेतुकत्वे वत्तव्ये सा किं जन्या ? बजन्या वा ? दृति संशये न जन्येत्याइ, अजामिति।-न च पविद्यावाचकपदाभावः, अजामिति ब्स्य एव

तदर्थ:। तन्मशोजनञ्च जीवैक्यम्। तद्भयानुवादिनी श्रुतिः अपि, विद्यते द्ति शेष: ! न च अज्जानस्येकत्वे मायाभिरिति बहुवचनविरोध:, बहु- वचनस्य मायागतरशक्तिपरत्वात् पक्रोनां मायाधर्मत्वन मायापब्दत्वोप- पत्तेः ; अ्न्यथा "मायान्तु प्रक्रनिं विद्यान" दति एकवचनविरोधः ; ततो बहुवचनं ज्ञानभेदपरप्, एतेन गौरवं सवौकर्त्तव्यं प्रामाशिकन्वात् इति परास्तं,प्राम,गिकत्वस्येवासिङ्े:। यच्च जौवभेंदे प्रमागम् उत्तं "रूप रूपम्" दतति, तदपि अस्षन्,एकजोवमोइकल्पिता नेकप्रागिम दपवत्वात् मन्त्रवर्गास्य, अन्यथा "अजो ह्ंकोऽनौशया शोचतत सुह्यमानः" इत्यादि जोवैकत्व- प्रदिपादकश्रुतिविरोधप्रसङ्गः। ततो न जीवनानात्वमपि इति भावः। (द) ्रुतिं पठति-भ्रजामिति। (ध) ननु अ्विद्योपसथापकपदाभावात् न अयं मन्त्रोऽविर्द्या गमर्यात, कुतः तदैकत्वम्? कुतो वा तदपहितस्यकत्वम् ? इत्याशङ्गा मन्त्रारथं वक्ुम् उपक्रमते, अ्रष्येति।-श्रुतिरूपमन्त्रस्य दत्यर्थः । बड्ञीः प्रजा: सजमानां सरूया दति पादमर्थंतो व्याकुर्वन् अजामिति पदव्यावर्त्यमःइ, असत्यस्य दूनि।-ग्रसत्यमनिर्वच नौयं तसय, सर्वस्य जगतोऽनिर्वचनीयत्वेन सरूप- त्वात् बसत्य-पदैन सरूपा इति पदं व्याख्याय जगत् इनि पदेन बकौरिति पदम् पविद्याहितुकच-पदैन सजमानाम् दति पदं व्य.ख्यातन्। अविद्या-

वेदान्त सिडान्तमुक्त्तावली।

स्ोलिङ्गनिर्दिष्टस् तद्दाचकत्वात्। तस्ा घने कत्वं व्यावर्त्तयति-एकामिति। तस्या विचित्र- कार्य्यजननसामथ्यं विगुषात्मकत्वेन समर्थयते- लोहित दत्यादिना। तादृशाविद्योपहितस्य नोवस्य उत्पत्तिं निरस्यति-अ्रज दति। तस्य नीवस्य अनेकत्वं निषेधयति-एक दूति। ननु जीवगतमनेकत्वं लोकेSनुभूयते,तत् कथमेकत्वम् ? दूति आशख्म अभेदस्य उपनिषत्मसिद्वत्वं युक्ि- सिद्धत्वं च प्रसिद्धार्थेन हि-शब्देन आ्ह-हि दूति। ननु खयम्प्रकाशब्रह्माभिन्नत्वात् जीवस्य कथं तहिलक्षणावस्थेति ! अत बाह, अनुशेते दूति।-तामविद्यामनुसत्य निद्रित दव शेते, अन्ञानेन पवतः सन् मुद्रितज्ञाननेवो भवति द्रत्यर्थः । पश्चात् कार्य्याकारेग स्थितां तामेव जुषमाग: सेवमान: संसारी भवति खप्रदगिव द्रत्याह-जुषमागा दूति। ननु बविद्याया

शेतुकत्वे वत्तव्ये इत्यत्र द्वितीयचरखानुरोधेन इति शेषः । अ्रभेदसय दति।- "एको देवः सर्वभूतेषु गूढ़: नान्योडतोऽस्ति ट्रष्टा नान्योऽतोसि प्रोता एक एव हि भूताल: भूते भूते व्यवस्थितः" दति सृतिसह्ितोपनिषत्यसिद्दन्वम् दत्यर्थः । उपाधिविम्बयो: ऐक्रयमुपद्वितस्य एकत्वे तन्त्रम् इत्याद्या युत्ति: तव्िव्त्वम् दत्यर्थः। जीवनिकानुभवी जोवाज्ञानवत्पितानेवप्रायि

बत ब्ह, जहात्येनाम् दूति।-वाक्यीत्थात्म- तत्त्वसाक्षात्कारंय निवर्त्तर्यात दृत्यर्थः । त्याज्या चेत् अविद्या कथं तर्हिं तामाश्चितवानात्मा? दृत्याशङ्क भोगार्थ हि अविद्याश्रयगां, भोगस्य च तया जनितलवात्, ददानों खात्मदर्शनेन प्रयोजन गून्यां मन्यमानो जहाति दूत्याह, भु- भोगामिति।-भुतो भोगो यया सा तथा दति विग्रहः। ननु अविद्याविशिष्टस्य जीवतवात् अविद्याया जोवखरूपान्तर्भावात् कथं जहाति ? दत्युक्तम्, द्रत्यत आह, अजोऽन्य दूति।-भ्रजो जोवोऽविद्यातोऽन्य एव, न तु अविद्याऽन्तभर्विन जीवत्वम्, चविद्याया जड़त्वात् जोवस्यच चेतन- त्वात् जोवोपाधित्वेन खोकारात् चेति। (ध)

विषय कति दयोतयिनं च प्ब्दः। बनादित्वेन इति, भावत्वे सति दति भेषः । यद्ा-सत्कार्य्यवादिमते प्रागभाव,सम्पतिपत्तनैव शेषोपादानम्। यर्यति साधने ततोया, तेन भोगवत्वाभावात् न अविदयायाश्ेतनत्वन् दत्यर्थः। भज्ञी जन्तुरित्यादावज्ञ इत्यादिविशेषयात्वेन पूङ्ते, ननु अ्रविद्येति।- अविद्याया जोवन्वाधिकरवत्वे चैतनत्वप्रसङ्क दत्यर्थादक्तं, तदयुक्तम् ; विशिष्टव्वत्तेधर्मस्य विभेषयाव्टात्तचनियमाभावात्; बन्यथा रतां घटमानय इत्यल रतरूपघटत्वजात्यादेरपि क्रियावत्त्वप्रसङ्क इति। अपरितोषात्

[28] वेदान्तसि्डा न्तमुल्तावली।

बन्धमोक्षव्यवस्था स्यात् जौशामेदे कथं तव ?। यथा हष्टं तथेवासतु दष्टत्वात् खप्नदष्टवत्॥ ६। ननु एक एव चेत् जीवः, कथमेको बद्द एको मुक्त दूति व्यवस्थितिः? ननु का बवानुप- पत्ति: ? अनुभवसिद्वत्वात् द्वैतस्य। अनुभव एव नोपद्यते, एकमुत्या सकलसंसारोकेदात् इति

प्रपश्वरचनोपपादिका अविद्या, साच लघवादैका, ताटृगविद्यो- पाधिक आत्मा जोवो भवन्ेक एव भवतीत्युत्तं, तत्र जोवे को बन्धमोचादि-

सिमनृ जीवे सति तत्त्वज्ञाबात् प्राक बद्ध बन्येवं व्यवहारो भवेत्, तत्त्वज्ञानी- तरकालं व्यवहर्चुर्भावान् मुत्तव्यवद्वारो न स्यात्, दृश्येते मुत्-बद्धाविति सम्प्रति व्यवहारी, अतो जौवेश्ये तौ व्यवद्ारौ अनुपपनौ दत्यर्थः। उत्तर- माह, यथा दति।-जोवमेदे यथा दृष्ट जगत् कश्वित बड्ः कश्िन्मत्ता दृतति व्यर्वाङ्टयमायं, जोवाभेदेऽपि तथवास्तु बन्धमुत्तिव्यवस्थावत् जनत् श्रस्तु द्रत्यर्थः । ननु जौवाभेदे तदनुपपन्नम् इत्यत्तं, सत्यमुत्तं, पवं तु अनुपपत्तिरन सन्भवति, न ह्ि दृष्टऽनुपपव नाम इत्यभिप्रत्य हेतुमाइ्, दष्टत्वात् दति।-वैतन्याज्ञानकव्पितबडमुक्तादिव्यवस्थाया जगत एक- जोववा देडपि दर्शनोपपत्तेर्नानुपपत्ति: दत्यर्थः । ननु अ्रविद्यःकल्पितस्य बाधितत्वात् न व्यवह।रोपपादकत्वन् ? इत्याशङ्डा दष्टान्तेन परिहरति, सप्रटृष्टवदिति।-किमविद्याकाले न व्यव हारोपपादकत्वम् भविद्याकल्पि- तस्? उत बाधकाले १ आदेयथा खन्े खप्रटष्टाविद्याकत्पितानेक- गजतुरगादैः खव्यवद्ारोपपादकत्वदर्मनं, तथा जाग्रस्क लेडपि किं न स्यात्? द्वितीये तु दष्टार्पाततिः, अतो न किञ्चित् भवधन् वत्यर्थः ।2। (न) पूर्वास व्याचष्टे-ननु इति। दृष्टचात् इत्यन्तं व्याकुर्वसुत्तरमाच, वनु का पतनंति।-एकजौव शदे व्यवस्थायां का अनुपपत्ति: १ रत्यर्थः। पतुपपत्यमावे वेतुमाष, अतुभतरेति।-न हि दृष्टेडनुपपवनं नाम इत्यर्थः। नतु लखसत्ताकोऽतुभवोऽनुपपतिं परिहर्वात? सत्यम्; एकजीववादे सु

वेदान्तासिदाक मुतावखी। [ew]

खोकारात् करयानुपपत्यभावात्। विषया- भावात् प्रामाखानुपपत्या पतुपपन्नोनुभव दति चेत् ? तव वत्ाव्यं, कोदशो विषयोडपेक्षितः ?

पनुभवसरूपमेव न सम्भवति इति शङ्गते-अ्रनुभव एवेति। करणाभावात् इति हैतुमाह, एकंति।-एकस्य वामदेवस्य श्रवणादिसाधनसम्पन्नस् तत्त्व-

त्मकमुत्या अनुभवोत्यत्तिहेतो: अन्तःकरगीन्द्रियादेविषदस्य बदमुक्तादैश् संसारसयोक्ेदात् वनुभवस्वरूपलाभो न स्ात् इत्यर्थः। वामदेव-पूब्देन शरौरावच्िवं चेतन्यमुच्यते? उत अनर्वच्छिन्नमज्ञानि चैतन्यम् १ नादः, तस्य कल्पितत्वेन बडमुक्तत्वानधिकरगान्वात्, अविद्यावान् द्वि बङ्ः, न च अवच्कित्वमविद्यावत्, अविद्योत्तरभाविचात्, तेन अवच्किवं चेतन्यं न बड्म्, अत एव न मुकं, बद्ोहि सु्यते। अथ अनर्वच्छिनमज्ञानि चैतन्यं वामदेवशब्दार्थः, ताि तदज्ञानं न निवृत्तम्, अहमन् इति प्रतोतरेव; ततश् अज्ञानकत्पितविविधकरयास यावदज्ञानसङ्भावात् अनुभवोपपत्तिः दत्यभिप्रायेश पूर्वपक्तनिषेधं प्रतिजानीते-न दति। उक्ताभिक्रायं प्रऋटयिनुं न दति निषेवे हेतुमाह, अन्तःकरण इति।- अवमर्थः,-अनुभवो न सम्भवति दति यङ्तं, तत् कुतः किं करणाभावात् ? विषयाभावात् वा? नाद इत्याह, अन्तःकरणादेः पृति।-आदि-पदं वाह्ेन्ट्रिरयालिङ्गशन्दादेर्ग्राह्क्। ननु तेष्रां खोकारे द्वेतापत्तिरिति ?न इत्याइ्-आविद्यकस्य इति। द्वितीयेऽपि इह चिन्यं, विषयः किमनुभवसरूपोपयोगो? तनामाखयोपयोगी वा! नायः, विषयासत्वेपि भतौतादिज्ञानदर्शनात्। द्वितौयं इङते- विषयाभावात् इति। ननु किं प्रामारेन, रुकार मादत्पनोड़नुभवो- नुपपत्ति परिचरिष्यति इति? तवाद्, प्रामास्तति।-अनुपपत्ः कराय्याचम: इत्यर्थ: तथा च, ताटगनुभवोइनुपपतति न परिहरिष्यतोति

व्यवहारयोग्यश्ेत्, चस्त्येवासी। परमार्थसत्य- सेत्, कथमेवं भविष्यति? एकत्वस्य एव वेद- तात्यर्य्यविषयत्वात् तत्र एव फलसम्बन्धात्। (न) भेदस्य च सर्वस्य प्रतिपन्नोपाधौ "नेति नैति" दूति वाक्येन निषिध्यमानतया मिथ्या- त्वस्य सिद्त्वात्। वेदे एव वामदेवादेर्ज्ानं

भाव:। तन्रेति प्रामाखयानुपपत्या अनुभवानुपपत्तो इत्यर्थः। कोटभ इति।-अर्थक्रियासमर्थों वा? परमार्थसत्यो वा इति किं-शब्दार्थः। अपेचित दत्यत्र अुभवप्रामाखाय इति ग्रेषः। अत्ति एव असौ ति।-तथा च अनुमतबलान् व्यवस्था उपपनेति भावः। ननु मिध्यार्थों न प्रामाखं प्रयोजयति, अमस्यापि प्रामाख्नमतेः? किन्तु परमार्थसत्यः भ्रविद्याकल्पितस्य बड्मुक्तादैः पारमार्थिकत्वाभावात् न खानुभवप्रामा- गयोपपादकता इति अभिप्रायेय द्वितीयमुत्यापर्यात, परमार्थेति।-तथा च, प्रपश्वस्य सत्यचे जोवानेक्वस्य सत्यत्वे किं वत्तव्यम्? इति भावः । दूष- यति, कथनेवमिति।-वडमुक्क्ादिभेदप्रपस्चस्य सत्यत्वं कथं भविष्यति? हूत्यर्थः । भेदप्रपच्नः सत्य एव कथं न भविष्यति इति चेत् ? तत्र वत्तव्यं- किमदेतग्राचक प्रमाणाभावात् मैदसत्यत्वं भङ्गते? उत भेदमिध्यात्व- ग्राहकाभावात् वा ? नाथः, इत्याह, एकत्वस्य इति।-तात्मर्य्यग्राचक- षड्विधलिक्कोपेतो वेद: तत्त्वमस्यादिवाक्यं त्रिविधवस्तुपरिच्केदशून्यं वस्तु परमार्थतो बोधयति, ततः परिक्केदो न परमार्थसत्य इत्यर्थः । महावाक्यस्य अद्वेतमात्रविपयत्व हेतुमाइ, तत्र एव इति।-भ्रध्ययनविधिषि फल- वदर्थावबोधाय अध्यापयति वेदवाक्यानि, फलवांक् अद्देतसाक्षात्कार एव, "तर्गत भोकमात्मवित्" दयादि्रुतिः; अ्रतोऽद्वेतप्रतिपादने एव फवसम्बन्धः, न अन्यलेति ऋद्दैतं वेदतात्यर्य्यगोषर दत्यर्थः। (प) द्वितौयं दूषयति-मेदस्य चेति। ननु वेदसय श्रद्दैत एव तात्मर्य्यमिति अनुपपननं, "तददेसं पश्यन् ऋषिर्वामदेव: प्रतिपेदे" इति भ्रुतिः वामदेवो जानात् मुल्त इति प्रतिपाद्यन्ती भेदममि मोचरयति, तत् कथमद्देतमेव

[३9]

सूयते दति चत् ? सत्यं, तस्य जौवमेदाप्रतति- पादकत्वात्। (प) शुतार्थानुपपत्या कल्पाते द्ति चेत्? न,

कल्पनाऽनुपपत्तेः। एकजौवपचे एकमुत्तया सर्वमुत्तिप्रसङ्ग: दूति चेत् ? न, एकत्व- वाहिनं प्रति सर्वत्वस्य निरूपयितुमशक्त्वात्।

प्रुतिमोचर: ? दति पूङ्गतं, वैदे एवेति ।-"यो यो देवानाम्"दत्यादि्भनति- सिद्धाद्वैनसा च्षात्कागयां देवादीनां सङ्गहाय आदिपदम्। यथाशुतमङ्गो- करोति, सत्यम् इति।-तर्हि जीवभेदः सिड इति चेतु? तत्न इदं वत्तव्यं- किमिदं वाकं साक्षात् जौवभेदमापादर्यत? उत तत् तद्ब्रह्म? एतत् एतमात्मानं पश्यन् अपरोत्तोकुर्वन् अह्ं ब्रह्मास्म्रोत्येवं मात्षात्वर्वन् अहं मनुरभवं सूर्य्यक्च इत्येवंजातीयकान् सर्वभावार्पात्तप्रतिपादकान् मन्त्रान् प्रतिपद दृष्टवानिति शुनो योडर्थ: तदनुपपत्या जोवमेदः कल्पाते दूति। आदं दूषयति,तस्य जौवति।-तस्य त्ि एतत् इत्यादिवाक्यस। मेदाप्रति- पादकचञ्च मेदस्य त्-पदार्धत्वन श-वाक्यार्थत्वात् मेदाकार ज्ञानाजनक- त्वात् चेति। (फ) ननु वामदेवकर्नकात् व्ानात् वामदवः सर्वभावं प्राप्तवानिति अ्रुतोऽर्ः तदा उपपद्यत, यदि वामदैव-पदवाच्यः कश्चित् जीवो मुक्ो बद्ान्ुमुक्षोमत्तोऽन्यो भवत्, ततः मुतार्धानुपपात्तरजवभेटा मापिका दति द्वितीयं पक्षमुत्थापर्यात, श्रुतार्थेति।- कल्पना ह्वि पुरुषबुद्धिमृला, साच अविरोधाधिकवयन्यायेननिश्चितार्थशुत्या बाध्यत दूति। नति प्रतिज्ञायां हेतुमाह, निश्ितति।-"अजा हि एकः सर्वभूताम्तगत्मः" इ चादिवा क्यानि जीवैक्यप्रनिपादकानि। ननु जीवेकाप्रतिपादक वावातां निश्चितार्थत्वं न युक्तं, तर्कविरोधात्? इति शङत-एकजीवेति। तर्का- भासत्वं परिषर्गत-नेति। तर्कविरोधाभविडषि अनुभवविरोधः खात्? 8

[a=]

तथाडप बषवो जोवा अनुभवसिद्वा दति चेत् ? भवतु, तर्हिं खप्नवट्व्यवस्था। (फ) ननु यथा खप्ने एक एव खप्नटक परमार्थ- सत्यः, अन्ये तङ्तमकल्पिता: सर्वे, एवं जागरेडपि एक एव परमार्थसत्यः, अन्ये सवें कल्पिता: ; तथा च, बहनां मध्ये कोऽसावेक द्वति अनि- अये कः श्रवगादौ प्रवर्त्तेत दति साधनामुष्ठाना- भावेऽनिर्मोच्षप्रसङ्ग द्वति चेत् ? मूनं देहात्म-

इति प्ङ्गते-तथाऽपि इति।अनुभवसय चिदज्ञानकल्पितमेदविषयलन भ्रमत्वात् न तेन श्रुतिबाधी युक्क इचभिप्रेत्य परिहरति-भवनु तर्हि दति। (ब) अभिप्रायमविद्दान् दृष्टान्तदार्ष्टान्तिके व्याकुर्वन् अनिष्टमाशङ्ते, ननु यथा इति।-ननु स्वप्नद्रष्टा पतमार्थसत्य इति प्रतीतिः खप्नकाले ? तनिव्वत्युत्तरकाते वा ? नाद:, जागरेपि तद्दत्सक्रे: ; तथा च अ्र्परिश्नया- भावात् कघं न पवसे प्रवा्त्ति :? द्वितौयेऽपि खपनिववत्युत्तरकाले दव जागब निवृत्युत्तरकाले भवितत्यम्, अनया प्रतोत्या न च सा युज्यत; तथा हि, जागर निव्धत्युत्तरकाल: किं खप्नकालः? सुषुप्रिकालो वा? मुक्किकालो घा? नाथः, खर्शनवत्युत्तरकाल एतर ताट्टक्पतीतः उदयखीकारात्। न द्वितौयः सुषुपो विशेषज्ञानाभावात्। अत एव न ततीयः, प्रमातत्वा- भावात् य; ततः असन् एतन् चोदमति चेत्? मेवम्, अर्थापरिज्ञानात् न ब्रूमो व्यं यत् खप्रटिन्थं वेदेति, किन्तु खाप्वपदार्थस्य तद्दष्टरविद्याविवर्त्तत्वात् खप्नद्रष्ुच् ताट्टगविद्याविद्ानत्वात् परमार्थसत्यतेति युत्ना निश्चिते तडूटान्तेन पतापि जागरे तघात्वमन्भावनायां बह्दनां द्रष्टणां मध्ये कस्य सविद्याविवर्त: अयं प्रपध्न इति संशयः स्ात् एव, निश्चये्भावादिति सुतां चोमिति। आगरे अर्नकट्रप्टयां निरुपयाभादात् संश्यानुपपत्तौ

[e]

वाद्माश्रित्य भान्तोऽसि। कघमिति चेत् ? शृसु-सप्रेडन्ये जौवा: कल्पिता दूति कोऽर्घः ? किं देहा देवगन्वर्वाटिसंस्काः कल्पिता: ? उत अन्षानोषधिको यो जीवोऽमदभिमतः, ताटशा एव बहवोनुभूताः, तेषाम् एक: सत्यः, अन्ये कल्पिता दति ? नादः, देहानां कल्पि- तत्वेऽपि अविरोधात्। नाह् देहं वा देहाव- चििन्नं वा श्रवगाद्यधिकारिगं ब्रूमः, येन अवि- निगमो दोष: स्यात्। (ब)

श्रवसादौ प्रव्त्युपपत्या न अनिर्मोक्षप्रसङ्ग इति परिहन दृष्टान्त सिथित्ा विचारमारभते-नुनिति। तेषामिति अनभूतानाम् अज्ञानोपहितानान् दत्यर्थः। ननु तैषामनुभृतानां मध्ये एक: सत्यः अन्ये कत्पिता इति अनुप- पन्नम्, अनुभूतानामनुभाव्यत्वेन शुक्रिरजतवत् कत्पितेकरूपत्वात् अनुर्भाव- तुरेव सत्य चादिति? मैवं, सवैष मज्ञानामनुभवित्ृत्वस्यापि विद्यमानत्वात् किमेक एव पवसार्थतोडनुभविता लाघवात्? अन्यडन्ना अनुभवितारोि कल्पिता एवेति कल्पनाया युत्तत्वात् इति ? प्रथमं दूषयति, नाद हति।-अविराधात् इति अनंकद्रष्टकल्पनाप्राप्तसंशयादिना अ्रनिर्माच्त- प्रसंङ्गलक्षण विरोधाभावात् देहानामद्रष्ट्त्वात् इत्यर्थः। नमु दैहस वा तदवच्किनस्य वा द्रष्टत्वादोनां कल्पितत्वात् कथमनेके दष्टारी न कल्यान्ते इति कर्थं न पूर्वोक्विरोध इति? तवाह, न हि इति।-दष्टा कि वशादी अधिकारो, अज्ञानाश्रयत्न दष्टा, देहो वा तदव्कियो वा न अज्ञानाश्रयः, अज्ञानकार्य्यतेन अज्ञानाश्रयत्वानुपपत्तेः; ततो देदादि- कल्पनेनापि क: परमार्थसत्यः श्रवणादधिकारी दत्यविनिगमात् भप्रवृत्ते: अनिर्षोचापत्तिलचयो विरोधो नासि इत्यर्थः ।

[8.]

न द्वितीयः, पज्नानावच्छिन्नस्य खप्ने मेदा- ननुभवात्। न हि पराज्ानावचिन्नः परस प्रत्यक्षो भवितुमर्हति। तथाऽपि तत्तहेश््र्चेष्टया अनुमोयते द्वति चेत्? न, एकेनापि अ्रनेक-

(भ) रप्ने जवमेदा अनुभूयन्त इति पक्चं प्रत्याइ, न द्वितौय इति।- यद्यपि अहमक्ष इति अज्ञानोपहितमात्मानमनुभवत्यंव सवपटकू, तथाडपि जोवमेदं न अनुभवति इति। हेतुमाइ-अज्ञानेति। किमज्ञानोपहित जोवमैदं प्रत्यक्षमवगाहते? उत अनुमानम्? नाद: इत्याह,न हि इति।- अयमर्थ:,-किमेकमन्ञानमनेकजोवोपाधि :? उत प्रतिजीवं भिद्यत अज्ञानमति? नादः, उपाध्यम दे उपहित भेदा दर्श ना दित्युक्तम्। द्वितीयश्रेत् ? तव्राइ, न हि इति।-परस ज्ञनवत् पराज्ञानस्ापि अतौन्द्रियत्वात् तइवच्चिया न अयन प्रत्यक्ोकर्त® मत्र्यते इत्वर्थः । यद्यपि प्रत्यच्ं न जोवभेदं सवप्रे अवमाहत, तथापि अनुम।स्यते जौवभंद इति द्वितीय- मुत्याप्यतत, तथापि इति। शगौर-तदवयवसमवेता धर्मादिनिमित्तजा काचिद्िशिष्टा क्रिया चेष्ा नाम, सा च देहमेदाद्विय्यते, तट्पादानसमवेतः प्रयत्नवदात्मसंयोमश् अस्यास्रष्टाया असमवायिकारयां, चेष्टा च ताट्टशम- समवायकारयामनुमापयन्ती असमवायिकारवविशेषयातया प्रात्मान- सनुमापयति, स च आत्मा प्रतिदेहं भिसः, अन्यथा एकस्तिन् देहे चंष्टमाने सति सव देहाय्ेष्टेन्, चेष्ठाहितो: आल्मभगौरसंयोगस्य विद्यमानत्वात् ; तममत् तत्तकरौराधिश्ठाता तक्करीरचेष्टया पृथगनुमौयते इति खब्न जोव भेदोऽनुभवसिद्ध इवर्थः। तमेतं पच्चं दूषयति-नेति। हतुमाइ्, एकेन इति।-प्रयमतार्थः,-तत्तकरीर चेष्टया पृथगात्मा बनुमोयते इति कुतः? किमेकसि्मिन् देहे चेष्टमाने सत्र देहायेष्टेरन् इत्यततम्रसङ्गात्? किंशा एकस्मात् बालनोऽनेकदेव्चेष्टाऽनुपपत्तेः? भ्रथवा शनेकशवीरि श्ठातुरीकस खोकारे भगोरान्तवऊ्ञतकार्य्यानुसन्धानप्रसक्गात्? इति। आद्यं हुपयत, नेति।-न हि माल्मसंयोगमात्रं पेषायां हेतुः, किन्तु प्रयत्र-दामसंयोग:, प्रयतश्न यक्कमौरावक्केदैन उत्पदते तक रोरचेष्ठावां

वेदान्त सिग्ान्तमुल्तावली। [8t]

देश्येष्टोपपत्तेः, नैयायिकानां कायव्यूहदपायां योगिदेहवत्। तद्ददेव अनुसन्धानप्रसङ्ग दूति चेत् ? सत्यम्, अ्रविद्यावच्छिन्नं प्रति दष्टत्वात् तत्तहेशवच्िन्नं प्रति तवापि अभावात ब्रात्म- मातरस्य बनुसन्धातत्वात् ; भत एव एकस्मिन्नपि देहे पादावच्छिन्न: शिरोऽवच्छिन्नस्य दुःखं नानु- सन्वत्ते, पादे मे सुखं शिरसि मे वेदना दूति अनुभवात्। (भ)

हतुर्रिति कथनतिप्रसङ्ग: स्ान्? तत्तहे दारकधर्मारदिनिमित्तस नियामकत्वात् न अततिम्रसङ्ग इत्यर्घ:। द्वितीयं दूषयात, एकैन इति।- पेष्टा हि तत्तकरोरवर्तिनी सवासमवायिकारयाम लशगीर संयोगमपेच्षते। संयोगविभेषयवान् आत्मा एको वा? अ्रनेको वा? अ्र्प्रनेको वेत्यत्न उदासे; ततोऽनया न आ्लममेदोऽनुमोयते इत्यर्थः । किस् अनेकशरीर- वर्त्तिन्यश्रेष्टा एकात्मसंयोगासमवायिन्यः चेष्टात्वात् एकशरीरमात्- समवेतचेष्टावन्,न च एकशनौरमाल्रनिष्ठ चेष्टात्वसुपाधियौगि, अनेकशरौर- चंषा सुसाध्या, व्यापकत्वादिति अभिप्रेथ एकेन आलना श्नंकदेह- चेषापपत्तौ दृष्टान्तमाह-नैयाविकानाम् इति। ततौयमुत्थापर्यात, तद्देवेति।-योगिदेहवदेव इत्यर्थः। शरौरानुपितस्य अविद्यावच्किसस् साचियोऽनुसन्वानमापद्यते ? भरीरावच्क्िनस् वा? नादः, दष्टापत्तेः। न द्वितीय: उपाधिेदात् दत्याह-अविद्याडवच्तिनं प्रतीत्या दिना। तवापि योगिदेदेषु इयर्थः। कः तर्षि योगिदेदेषु अनुसन्धाता? इत्यपेक्षायामाइ, आत्ममालस इति।-अज्ञानमात्रोपहितस्य इत्यर्थः। उत्तमर्थमनुभवैन दढ़यति, अत एवेति।-उत्तयुक्या अन्ञानावक्तिवस रप्रे प्रत्यक्षनः अनुमानाद्या भेदसय अननुभवात् जौवभेदानुभवो देषभेद- मेव अवलब्बत इति सिडम्।

[8२]

तथा च, देशत्मवममाश्रित्येव जीवभेदानु- भव दूति स्थितम्। तथाऽपि कथमत्र बनुभव द्रति चेत ? श्रोतव्यं सावधानेन-एक एव नित्यशुद्बुद्दमुत्तखभाव उपनिषन्माचगम्यो वस्तु- तोडस्ति। (म) स एव अन्नानमाश्रित्य जीवभावं लब्धा

(म) उपसंहरति-तथा च इति। एवं दृष्टान्ते रप्ने द्रष्ट्रकं प्रति- पाद् दार्श्टान्तिकेऽपि द्रष्ट्रैकं जीवभेदानुभवस्य च शरीरभंदविषयत्वं प्रतिपादयितुम् अर्थात् बन्धमुक्तादिव्यवस्थां च उपपादयितुं जिन्नासामुन्थापर्यात, तथाऽपि इति।-अत्न जाग्रदवस्थायां जौवमंदानुभवादौ इत्यर्थः। जीवभेदादनुभवं प्रतिपादयितुमाह्न- श्रीतव्यमति। स एव जागरे इति बान्तो भवतीति योजना। स कः? इत्यपेक्षायामाह, एक इति।-आत्मेति शेषः। एक: तरिविधपरिच्केदशून्यः। भेदाभेदनिरासाय एव-कारः। तं देदादे- भिनत्ति-नित्ेति। कुतः तस नित्यतेति? तव्राह्, शुवेति।- अविद्या-तत्कार्य्यरहित इत्यर्थः। अविद्यकस अविद्यायाच अनित्यत्वात् आात्मनश्न तदन्यत्वात् नित्यता इत्यर्थः। आ्रात्मनः अरविद्या-तत्कार्य्यरूप- त्वभावे हेतुमाह, बुद्धेति।-जड़रूपाविद्यायाः तत्कार्य्याच्च चिद्रपस्य आत्मनोऽन्यत्वं युक्तम् इत्यर्थः। ननु आत्मा संसारी, स च अविद्या- कार्य्य इति? नैत्याइ, सुकखभाव इति।-संसारित्वधर्मस्य अविद्या- कार्य्यत्वेऽपि विभेष्यसरूयं न कल्पितम् इत्यर्थः। "विमुत्तन्न विमुव्यते" इति भुतिं प्रमागायति-उपनिषदिति। प्रत्यक्षादिसंवादविसंवादा- भ्याम् उपनिषदां तन् पप्रामाखं व्यावर्चर्यात-मात्रंति। बत एवाड- वस्तुत इति। (य) ननु फुदचैतन्यस्य न जागराद्यवस्था सम्भवति, तस्य भ्रजीवधर्म- त्वात् पति? तलाइ-व एव जीवभावं लख्ा इति। तर्षि सुकतत्व-

[o]

देवतिर्य्यद्ञानुष्यादिडेशन् पांरकल्पा तटप- करबलेन ब्रह्मामडादि चतुर्दशभुवनं सष्टा तेषु तेषु देहेषु कश्िदेव:, कश्चित मनुष्यः, कश्चित हिरगयगर्भ: सर्वेषां स्रष्टा, कक्षित विष्ुः पालकः, कश्चित अन्यः सर्वसंहरकर्त्ता रुद्र: प्रलये। तेषामुपाधयः सत्त्वादिगुया:, तद्दशात तेषां सवें सामर्थ्यम्। धहं पुनः क्चित ब्राह्मम- कुमार: तेषां भतिं पूजानमस्कागदिना बनुष्ठाय श्रवगादि साधनं सम्पाद्य मोचं साधयिष्यामीति रईश्वगेऽपि सन् भान्तो भवात जागरे। पुन- यंथोक्ञजागरप्रपस्नमुपसंहृत्य खप्ने निद्ठादोषसह- कत: ताटृशमेव प्रपञ्नं परिकल्पा तत्तदेहेन्द्रिय-

इूति न विरुदरूपवत्त्वप्रसत्ि: द्त्यर्थः। जीवमेदानुभवमुपपादयत- देवेत्यादिना। जगदनुभवमुपपादयति, तट्पकर गात्वेन दति।-दवादि- परामर्शार्थ: तच्कब्दः। तद्दशात् दति सत्त्वादिगुरवशत् इत्यर्थः। सर्विति उत्पादकत्व पालकत्वं संदत्तृत्वं च दत्यर्थः । अधिकारी अनुभवमुपपादर्यात, अहं पुनः इति।-ब्राह्मगास्य एव अत्र अधिकार इति यातयितं ब्राह्मयाग्रह्यम्। क्रमसव्तासनियमाभावं द्योतयितं कुमारग्रष्टगम्। श्रवणदिप्रव्वत्तौ प्रतिबन्धाभावं द्योतयितुमाइ, तवाम् द्वति।-नमस्काशादना इति इत्यम्भावे तीया, पूजादि-

[88]

साध्यभोगं भुत्ता वशिष्ठादयो मुताः, पन्ये बड़ाः। पहमपि कश्चित बद्ः दुःखी संसारी मुक्तो भवि- ष्यामि दूति च कल्ययित्वा पुनस्तामवस्थासुप- संहत्य जागरं सुषुप्तिं वा सर्वभमनिव्ृत्तिरूपां प्राप्नोति दूति। (य) एवं सति एक एव आत्मा परिपूर्ष: खय- म्प्रकाशानन्देकखवभावः खान्नानवशात् जोव: संसारोत्यादिशब्दाभिधैयो भवति। न तदन्य: क- श्चित् संसारी सन्भावयितुमयि शक्य दति स्थितम्।

चपितकल्मषस्य वैराग्यादिसम्यन्नस्य शास्ाचार्य्य-

श्रवणादिसाधनपाटवस्य वदा त्त्वमस्यादि- वाक्धोत्यात्मसाचात्कार उदयमासादयति, तदा- Sन्ानं तत्का्य सवमुपसंहृत्य खानन्दटप्तः से महिव स्थितो मुक्त द्वति व्यवहारभाक् भवति। रूपाम् हत्यर्थः । पादसेवादिसङ्दाय आदिपदम्। स एव ईश्वरोडपि सन् इति योजना। (न) आत्म नोऽज्ञानवशात् जोवन्-पर मेशरत्व-जगद्रपत्वावस्थावत्वपर- कल्पने सिड्मर्थमाइ, एवमिति।-ब्रद्मेव खाज्ञानवश्ञात् मंसर्गत इति नीशहिशब्दभात भ्वत इत्वर्थः। क्पिन एव जीव दति कबित, तनतं प्रत्याचष्टे, न तदन्य दूति।-सुत्रिसंसारयोवैयिकर-

वेदान्तसिद्ान्तमुतावली। [80]

तस्याम् अवस्थायां न तदन्य: कश्वित् संसारी, तेन अननुभूयमानं द्वैतं वा किञ्िदस्तीति रहस्यम्। (ग) पन्नातसत्त्वं नेष्टं चेत् व्यवहारः कथं भवेत् ?। न हदशनमावेग विषसो नाशनिञ्चयात् ॥१०।

स्यापातात् इत्यर्थः । एवं ब्रह्मणः स्वाविद्यया मंसावित्वं प्रतिपाद्य मुक्तत्वमपि तस्य एव दत्याह-तस्य एव इति। व्यवहारभाक् भवति इत्यन्तो ग्रन्थः स्पष्टार्थः। अनेकदेहदिजगहिभ्मापादाना- विद्यायाः तत्त्वसाच्षात्कारात् निवृन्यवस्थायां न जोवान्तरिभ्रमो नाषि जगद्विश्रम दति फलितमाह-तस्ामिति। अत् सिद्धान्त- सङ्गहृश्नोक:,- ब्रह्माज्ञानादोशजोवा दिभावात् भ्रान्तं जाग्रतुखप्रसुप्ती बिभर्ति। खात्मज्ञानाद चताया निवृत्तौ नान्यो जोवा नास्ति चाज्ानमन्यत्। आत्मा अभानं देवादिशगैगकारेय तटुपकरयाजगढाकारेय च परियामते, तदेव अज्ञानं तत्तडत्त्याकारंग च विषयागां चैतन्य- सम्बन्वायं परियामते, सा च बोधेच्का तदाकागविद्यारवत्तर्नाभास इति श्रम दति च उच्यते, विषयोऽपि तत एव सफुर्गत, ततो विषयस्य देवादिदेहस जगतन्न अविद्यावत्तेश्न सर्वेषामविद्योपादानत्वा- दविद्यायाच अद्दैतसाचात्कारात् निव्ृत्तो निवृत्तिः उचिता दति युज्यते। विश्वमच्नातं नासिति इति पूर्वमुत्त, तदसहमान: भङ्गते, अभ्ञात- सत्म् दति ।- अननुभूयमानं द्वेतं नासि दति वदन् वेदान्ती प्रष्टव्य:,-अनुभवशब्देन प्रमावज्ञानम्? ग्रहोखित् अविद्यावृत्ति: इति ? नायः, विषयस्य अरज्ञातसत्त्वाभावेन प्रामागिकचानक्रीकारान्। द्वितीयश्रेत्? तार्हि अपरोच लाभ्जानविवर्त्तत्वात् प्रपज्चसथ भविद्ा-

[8] वेदाम्तसिद्ान्तमतावली।

ननु वथमवसुच्यत, तेन धननुभूयमानं द्वेतं नास्तोति ? यावता अन्नातस्यापि द्वैतस

अत एव तिविधसस्वमङ्गोकुर्वन्ति वृद्वाः। न च तत अन्नातसत्त्त्वानभ्युपगमे उपपद्मते, प्राती- तिक-पारमार्थिकमेदेन द्वैविध्यस्य एव सन्भवात।

वृत्तेश् अपि अपरोकैकस्वरूपता प्राप्ता, न हवि अपरोचशुतयज्ञान- विवर्त्तगजतं तजच्ानं वा अपरोकं दृश्यते, ततश् अपरोचाव्रिद्या- वत्तिविषयन्तमच्ञा स द्वैतस् सत्त्वं नैषं चेत् इति सिद्ान्तिमतानु- वादः। एवमनूद सिव्ान्तिमतं निराचष्टे, व्यवहार इति।- परोचपुत्रादिविषयोपादानवृत्तिरूपो व्यवहारः परोचार्थाभावात् न स्यात् इत्यर्थः। दष्टापत्तिं प्रत्याह, न ह्ि दूति।-पदर्शनमालेंया नाशनिश्नयाद्विषसो न हिदति योजना। ततमन अविद्योपादानं जगदसत् इति भाव: ॥ १०। (ल) झोकं व्याचष्टे-ननु दति। यावता अज्ञातस्यापि इत्यत्र प्रज्ता- तस्य दति पदच्केदः। जातस्य सत्त्ववत् दति दृष्टान्तार्थौर्डप-शब्दः । अम्युपगच्कन्ति दत्यत् नैयायकादय इतति शेषः । (व) अस्मदेकदेशिनो वा द्वेतस्य अच्यातस्य सत्वे विवरयाचार्य्याग्राम् भ्रफ्गीकारं प्रमायायति, अत एव दति।-पारमार्थिकसत्त्वं तथा व्यावहारिकम् अज्ञानोपाधिकं सत्त्वम् दति त्रविध्यमित्वर्थः। कथं सत्त्वत्रेविध्यमच्चातस्य द्वैतस्य सत्त्वोपपादकम्? तल्राइ, न च तत् इति।-तत् विविधसत्त्वाङ्गोकरगाम् दत्यर्थः। तत्र हेतुः, प्रातोतिकेति।-प्रातीतिकं सत्त्वम् उत्तयुत्तया प्रपश्चस्य, पारमार्थिकं महायः, सवथा वाधग्ितवात् दति उभयविधसत्त्वखोकारेय

हत्वर्य:। भविद्यकं दि रजतादि मातमेव सङ्कवति, मपचस्य

[a9]

अन्यथा महान्निर्गतस्य पुतरपश्वादिसकलसाधन- जातमपश्यतः तदभावनिश्चयेन शोकाम्निना दध्यमानस्य रदतो मरगाप्रसङ्ग.। (व) मनु खप्नवत् जागरेऽपि प्रातोतिकसस्व- सम्पन्नेन एव द्वैतेन व्यवहार: किमिति नोपपद्यते द्रति चेत् ? न, वैषम्यात् जागरबोधेन तस्य बाधात्, दूह तु साच्ात्कारात् पूर्व तद्भावात् दूति। (श)

पुनः अविद्यानपाढानत्वात् अज्ातस्य अर्प्थ सत्त्वमिति भाव:।

दग्डमाह, अन्यथा दति -एवं प्रमागयुत्तिम्यां प्रपस्चस्य अज्रातस्य अपि मत्त्वम् दति स्थपितम्। ननु साधनजातदर्शनाभावी न नदभार्वनिश्चायक:, सुपप्ौ तहर्शनाभावेपि तदभावननिश्चयाभावात् निश्चये वा सुषुगाक्कंदापते :: न अि सत्त्वत विध्यमन्ञातमत्ोपपादकं, प्रातोतिकम्त्वे सि अवान्तरमेदात् मत्त्वते विध्यापपत्ेः । (प) न च ज्ञातसत्वस्य रजनादेव्यंवह्ारानुपपादकत्ववत् द्वेतप्रयपस्य व्यवहारापपादकत्वं न स्यात् इति वाचं, खप्नदृष्टगजतुरगादेर्ज्ञातसत्त्वस्य आरोहणा दिव्यव दवारोपय, दकतत्ववत् जाग्रन्मपन्नोपि ज्ातसत्त्व एव उपपादकः स्यान् इति द्ृष्टान्तेन सिद्वान्ती पङ्रते, ननु दति।-रजतांदः अपि प्रव्यत्त्याद्युपपादकत्वमम्ति एव दूति भावः। जागवरवस्थद्वनं ज्ञात- मव सङ्जवितुमईति, व्यव्रियमारत्वात् खप्नप्रपस्नवत् इति विर्वाचन- मनुमानम् इत्यर्थः । तत् एतत् बाधितत्वोपाधिना दूषयति - न इति । उपाध: साध्यव्यापकतासुपपादयन् वेषम्यं खप्नप्रपश्चस् जागरादाह- जागरेति। साधनाव्यापकतामाह, दह तु इति।-६ह जागरे। साचात्कागत पूर्वमिति सिद्वाव्लभिप्रदेय एकर्दीमताभि सेव वा।

[8=] वेदान्त सिद्धांन्तमुलतावलौ।

अचाफु:,-(ष) सत्त्वतयं वदन् वादो प्रष्टव्योऽवाधुना मया। सत्यं द्वैतमसत्यं वा नासत्ये निविधं कुतः?॥११। किं ह्वैतं पारमार्घिकमाश्वित्य पन्नातसत्त्त्वं साध्यते? उत बनिर्वचनीयम् ? नाद्यः, प्रत्यत्तादि- प्रामाखनिरासेन निरस्तत्वात्। अन्त्यं अनि- वचनीयं प्रथमतः क्वचित् सिडम् ? न वा? न चेतू, तर्हि दृष्टान्ताभावात् कथमाकाशादे: अ्रनिर्वचनोयत्वं साधनीयम् ? सिद्ध रज्जुसर्पादि- कम् द्वति चेत्, तहि तब याहशं सत्त्वं

(ष) जाग्रद्ह्वेतप्रप सोऽबाधितत्वाद ज्ञातोऽपि सवित्युत्तां, तत् द्रषर्यात-अतान्ु: इति। एकदेशिमर्तानवासेन एव नैयायिकादोनामपि मतं निगाक्कतं भविष्यति दत्यभिप्रायेय एकदेशिनो मतं निवाकर्न पृष्कति-सत्वत्यम् दति। प्रष्टव्यमाइ-सत्यम् दति। प्रष्टव्यं द्वंधा विकल्पा आद्यं दूषयति-न दति। द्वितीयमिष्टासिद्ा दूषयति-असत्ये इति॥११॥ (स) झाकं व्याचष्े-किं द्वेतमिति। न इति सङहीतमाद्यनिराकरयां स्पषट्यति-नाद इति। हेनुमा, प्रत्यचादि दति।-निरस्त्वात् "प्रत्यचादिप्रमायानां प्रमात्वं पररतो यदि" इत्यल् दत्यर्थः । असत्य तरिविधं कुतः १ इति सङ्कद्वौतं व्याकरोति अन्त्ये दति।-अ्रनिर्वचनीयम् दति सत्वेन अस्षत्त्वेन सदसङ्वां च यत् निर्वचनानहं तदनिर्वचनीयम् इत्यर्थः। क्चित् शुक्तिरजतारौ। अन्तिमपचम् बनूदय निराचष्टे, न चेतृ दति।-

मत्त्च साधयतुमिक्कसि, तत्र इदं विषेचनौयं, प्रपच्चस अनिर्वचनीयत्वं

[82]

ताटृशमेव आकाशादेः प्रपश्चस्य दति स्थिते विवेचनीयं किमन्नातसस्वम् ? किं वा प्रातौतिक-

किं प्रत्यचात्? अनुमानाद्दा? नादः, सपष्टप्रत्ययासडत्वे वादिनां विवादाभावप्रसङ्गात्। द्वितीयश्त्, तत्ाइ-तहिं दति। अनिर्वंचनीयत्व- साधनस्य प्रव्वते उपयोगमाड, प्रथमत दति।-तटक्ौकारया अज्ञात- सत्वस्य एकदेशिना साधनात् इत्यर्थः । अनिर्वचनीयत्वं क्वचित् सिद्ध- मित्यादयमवलम्बते, सिडमिति।-शरनिर्वचनौयम् दूति भेषः। अयमतार्थ,-वदं रजतमिति रजतवेशिष्याकारा पुरोवर्तिविषनिसौ प्रतोति: अस्ति? न वा? न अ्स्ति चेत्, तर्हि रजताथिनः पुरोवर्ततिनि प्रवत्तिन स्थात, प्रवर्त्तकन्ञानाभावात्। विवेकाग्रहात् प्रवत्तिरतिति चेतु, तर्हि अधवकाग्रहात् निवन्तिगि सात्, विभिष्टज्ञानाच्कदापत्तेश्व। अस्ति चेत्, तर्ट्वि सा प्रतोतिर्निविषयिती? सविषयिगी वा? न तावदाद:, निर्विषयज्ञानायोगात् साकारवादापत्तेश्न। सविरषयिणी चेत्, तईि तस्या: प्रतीतविषयः सन्? असन् वा? न तावदसन्, अपरोकत्वात् प्रतोतेः। सन् चेत, स किं पुरोवर्त्तिनि सन्? स्थलान्तरे वा? युगोवर्ततिनि चैन्, ताहिं भ्रान्तिवाधी न व्याताम्। दविनीये दृदमालोचनीयं, तत् खलान्तं किं बुद्धि :? उत कान्ताकगदि ? न तावदाय:, प्रमाणभावान्; न हनि रजतमिदमिति प्रत्ययो वा, न दर्द रजतर्मिति बाघनत्ययो वा रजतस धौरूपतामविदर्यात, ददड़गागा- सद्रजतावेदकव्वादाद्यसय। बाधकम्त्ययस्यापि इदमिति पुरःवर्शिनो

कान्ताकगदविव रजत सदिति चत् ? न, तख अत्र ग्रहण्ानुपपरो: व्यर्वाउतत्वात् न चचुसतत् गरक्हाति। दाषात् तहुद इतति चेत्? किं दोषमात्रात्? उत दाषसहकतचचुषः? न तावत् आदा', अन्ध- सयापि तन्प्रतीतिप्रमङ्गात्। न द्वितीयः, अन्तरालवर्तिनां पदार्थानामप चक्षुषा ग्रहयाप्रसङ्गात्। ततो रजतं पुरोवत्तिनि न सत् न अप श्रसत्, विरोधादुभयात्मकमपि न, ततोर्जनर्वचनीयमेव तदिति सिडम्।

वेदरन्त सिवान्तमुत्तावली।

मेव? यदि अन्नातमप सत्माकाशा दे: कल्पोत, तदा कथमयं दष्टान्तो दार्श्टान्तिक सामन्जस्येन उपसंड्रियेत, विरोधात् ?। (स) न च गहात् विनिर्गतस्य बसत्वनिस्चयेन गेदनादिप्रसङ्गो दोष:, बाधकप्रमागस्य बप्रवृत्त- तेन अभावनिश्नयानङ्गोकारात् खप्रवत् सर्व- व्यवहारस्य उपपादितलाच्च। न च तत बाधो- S्न्तोति वैषम्यं, भमावम्थायां कुदापि वाघस्य अनङ्गोकारान्। प्रमागप्रवृत्ती बाधेऽपि न कश्चित् दोष: तदानीं भमसिद्न व्यबहाग-

भमवषयो निर्वचनौय इति? एवं तत् दृष्टान्तावष्म्भेन आकाशदि- प्रपन्नस आनर्वचनौयन्वमङ्गोक्वत्य ऋध्ानमत्त्वं माधनोयमिनि स्थिरत, तदेतन् दूध्यान, तर्हि दति।-टष्टत्तदार्णन्तिक नोवेषम्यपिद्याराय इति पए। दृष्ट त्ते च जातसत्वस्य अरिवंचनीतत्वेन उपपाइव्वारा कागादिवपि तधा एन सोकर्तव्यम इत्यान-यदि अज्ञातमपि इति। (ह) अत्तातसत्वमाध* तर्ममनूद्य उवयदि-न न न। अत्त्वनिश्य लक्षगा हेन्वसिदो सेतुमान्न- बाधकति। जागगवस्थं द्वैतं ज्ातर्मव मत् व्यर्वाङ्रियभायाखवात् खप्नप्रपञ्नवदित्यनुमाजादपि उपच्रस्य ज्ञातस्य सत्त्चमति चितवन्तरमाइ-सप्रोता न च बाधितत्वोपाधिना उपहतिः इत्याद्, नच ति।-बमकाले सवप्नावस्थायां वा जाग्रटवम्थायामिव बाधामा वादपाषि: खप्नटष्टरन्ते साध्याव्यापक वूत्यर्थ। बाघदभ्वायान्तु सवप्न- चचवधर्मिय एव अ्रभावत् उपाधिसा ्ययोव्यापिग्रहमालक्षगादि- ध्यवहराम वाट्टपाधेः साध्यव्यापयत्वस्य प्रमाणभावादित्याह-प्रमाय- पत्ताविति। तदानीमिति बाधकाले इत्यर्थः। अमाभावेन सम-

नभ्युपगमात्। न च चिविधसत्त्वाभ्युपगम- विशोध:, सर्वस्य द्वैतस्य प्रातोतिकसत्त्वमपरित्यज्य तैर्थान्तसन्तोषमाचस्य कृतत्वात्, प्रातोतिकत्वेऽपि

व्याव हारिक मत्वाभिधानाविरोधात्। (ह) द्वैतमेडे प्रतिज्वानं प्रत्यभिन्ना कबं वद ?। दशानां युगपत सप-भ्रमे यद्वत्तथैव सा ॥१२।

सिदस ब्भावादिचर्थः। त्रिविधसत्त्वाङ्गोकरयानुपपत्तिः अज्ञातसत्व- कन्पिकति यद्ुतं तदनूद्य अन्यथोपपत्या दूषयति, न व इति।- व्याख्याताथ: पूवमेव ग्रन्थः । खप्रवदृष्टिसष्टः सन् सर्वव्यवहतिक्षमः । प्रप वो नात्र दोषाडस्ति तसय परिहतन्वतः । आात्मा ज्ञानं देशदिदेहाकारय तद्गपकरमब्रह्माएडाकारेख तत्तडत्या- करिय च परिणामते, तत्र वत्तिकालोना एव तत्तत्पदार्याः, न उत्तेः पूवें, नापि उन्तरमनुवर्तन्ते। वत्तिसमकालोना जाता एव पदार्थाः सन्ति घटादय इत्युतं, तत्र ददं विचार्य्यत, वत्ति: किमा-बाधमनुवत्तत? उत पशतरविनाशिनी ? नादा, सुषुप्याद्यभावपसङ्गात् वृत्त्यम्तराभाव- प्रसक्काच ज्ञानानामयौगपद्योपगमात्। न द्वितौयः, वृत्तिसमानयोग- से मस्य द्वैतप्रप चस्यापि आशुतव विनाशिन्प्रसङ्गात्। ज्ञानोत्यत्तौ उत्पत्तिप्रसङ्गान् ज्ञानमेदे प्रपन्नमेदप्रसक्गाच्च नेष दोष इति चेत् ? तवाद, द्वेतमेदे दृति।-प्रतिज्ञानं द्वैतमेदे दत्यन्वयः । स एवायं घट इति तदेव इदं ग्हमित्यादि प्रयमिश्ञा पतिच्ानं घटादिमेहैन स्ात्, प्रत्यभिच्ञावित्रयघटाद्यमेदस अभावादित्यर्थः। विषय भावे मिं प्रथमिश्ञावरूमेव न सित्यतौयुय्रते? तममानाएं जा१ नाद इत्याइ, दरा नामिति।-साल,नतरीयपृघअसपसमे प्र्भि-

तथापि अन्ातसत्त्वानम्युनगमे खप्नप्नबुद्दसय स एवायं प्रपस्न द्ति प्रत्यभिस्ाने का गति- रिति चेत ? एकस्यामेव रज्ज्वां मन्दान्धकार- वर्ततिन्यां दशानां युगपत सर्पव्मेष पलाय- मानानां परस्परं संवादेम एक एव स्प: सर्वैंः बनुभूत इति प्रत्यभिन्नायां या सैवेति सन्तोष्टव्यम्। तन्र हि खखनमसिद्धः सर्वे:

जैव नास्ति इति तदथें युगपदित्युत्तं, प्रमास्थले विषयमेदे विप्रतिषत्ते श्रेम दत्यकं भर्वति। देवदत्तचचतुषो रज्जुलच्षगाविष्ठानसंयोगे सति

वशाद्रळ्ज्ववच्छिवदमाकारदेवदत्तान्तःकरगदत्ति: प्रतिविम्वित चेतन्यनिष्ठा विद्याचुखा सतो सर्प-तत्त्त्याकारय विवर्त्तते, स च जायमान: सर्पों यदन्त:करववृत्ति प्रतिविम्वित चैतन्यनिष्ठाविद्याविव्तः तं प्रत्येव जायत, तेन एव च चायते, वत्ते: अपि तदविद्याविवर्त्तत्वात्। एतेन मेत्रादि- सर्पब्रमो व्याख्यातः। ततश्न दशानां र्वधिष्ठानसर्यय्रभेर्युगपत् जांत दश सर्पा: तजच्ानानि च दैव जायन्ते ; तथा च, सर्पेक्याभावेडपि यथा तेषामेक एव सर्प: सवेंः अनुमयते इति प्रत्यभिज्ञानं सरूपेया जायते, तथा दह अपि विनेव विषयक्यं प्रत्यमिन्नासरूपसुपपद्मते। अ्रथ विषयाभावे प्रामागं न सात् इत्वचते ? तवाइ, एवेति।-तथेव या सा प्रत्यभिज्ञा रिषयाभावेऽपि स्यात् एव, प्रमा च तद्ददेव इत्यर्थः ॥ १२ ॥ (क) झोकपूर्वाड्ें व्याचष्े-तथाऽपि दति। उत्तराषं सिद्ान्ततवेन व्याचष्टे-एकस्यामेवेति। सेषां विशेषदर्शनाभावे हतुमाइ-मन्दान्- कार्रितति। दशानामपि प्रत्यभिक्ञा सपेक्यविषया किं न ब्यात् इति ? तलाद-सुतरेति। पृथगेव सर्पोडनुभूयते त्यत्र हतुमाइ, खखनमसिद्

पृथक् पृथक एव चनुभूयते विषयः, धन्यभ्रम- सिदस अन्येन सातुम् अशक्यत्वात्, गन्य- धमस्य अन्नानात्। अविवेकादेव तु तत प्रत्यभिन्नानम् एक एव सप: सर्वेः बनुभृयते दूति। एवं जाग्रदवस्थायां प्रपञ्चम् अनुभूय सुनुप्िं गत्वा पुनरुत्थाय योऽयं प्रप्जानुभवः, स प्रपन्जान्तरमेव विषयोकरोति, प्रत्यभिन्नानं तु अविवेकादेव। न च सुषुप्ती प्रपस्नविलये

निष्ठाविद्यात्मकयनसिड्: पृयगेव सपो देवदत्तेन अनुभूयते, नैकः सवया इत्यर्थः। ननु यथा एको घटः सैः अनुभूयते, एवं समसिडो विषय एक एव सवः अनुभूयताप्? इत्य शङ्ा सरसेति विशेषवसूचितं हैतुमाह- अन्यवरमेति। अशक्यत्वे हैतुम,ह, अन्यभमस्य दति।-देवदत्तान्तःकरस- प्रतिनिम्बि चैतन्य निठ्ठाविद्यात्मको समो देवदत्तान्तःकर राव् ते्दुवयत्वात् देवदत्तान्यन जातुमशक्य इत्यर्थः। ननु एवं युक्या सर्पादिसमविषय- भेदश्ेत्, ता कथं सर्पाद्येकानुभवः? तल्ाह, अविवेकादिति।- अतिसादश्यात् सर्पादोनां अमसिद्वानां परस्रभेदाग्रह्ात् ऐक्यानु- भव दत्यर्थः । एवं दशानां युगपत् सपभमे यद्ददित्यन्तं व्याख्यातम्। तथैव सेत्येतद्दाख्यातुम् उपक्रमते, एवमिति।-स्पष्टार्थो ग्रन्यः। यद्यपि जाग्रदवस्थायाभेव वत्तेः आशुतरविनाशित्वात् तत्वमानयोग- श्षेमप्रपसस्यापि नाशः साधयतमुचितः, तथार्प भिक्षुपादप्रसारय- न्यायमाश्रित्य अवस्थासु प्रपच्नमेदमुक्तवान् इति अदोषः । ननु प्रत्यभ- ज्ञानमभयवादिसिदं, न च तसय बरमत्वं, बाधकाभावात। न च उत्युक्निर्वाधिका, मलपमागाभावेन तस्या आाभासत्वास्; तनो न अवस्याखपि प्रपचमेदः। तत्र अपि ऐक्यानुभवादेव प्रपसेक्यसिङ्वे: दत्यभिप्रायेय समुक्षी प्रमाणाभावात् न प्रपस्नपवलय इति चोढ़

[43] वेदान्तािडान्तमत्ाव लौ।

प्रमाणाभावः, न हि द्र्टर्दष्टेः विपरिलोपो विद्यते, भविनाशित्वात्। "न तुतत् द्ितीय- मस्ति, ततोऽन्यद्िभतां यत् पभ्येत्" दति शुत्या सुषुप्तो द्वितौयाभावं वदन्त्या तत सर्वप्रपञ्ना- भावस्य दर्शितत्वात्। (क)

गिन्वा परिहरति-न व दति। प्रपच्नविलये प्रमायं दर्शयन् न चैति प्रतिज्ञायां हेतुमाह, न दि द्रष्कुरिति।-पश्मन् वा एतदिति वाक्य। तत्र सुषुप्यवस्थायां पश्यन् एव भवति इयुत्े। ननु व्यापृ- तस्य चक्षरादेः करयास्य अभ वात् जानोमो यत् सुषपे न पर्श्यात? दूति शूङ़डायां प्रुतिः उत्तरमाह, न हि इति।द्रष्ट: आ्रत्मनोऽवि- नाशिव्यात् तत्सरूपभूता दृष्टिर्गप अविनिाशिनीति सुषुप्तेप आत्मा पश्यत्येव इथर्थः। कथं ताि न पश्यति आत्मा सुदुप् इति? तत्राह-न तु दादिना। सषुथयन्यावस्थायामात्मनो विशेषदर्शने कारयं साभासमन्तःकरयं प्रमात, तदत नावि इत्याह, नतु तत् द्वितौयमिति।-यत् द्वितीयमन्तःकरयं प्रमात जाग्रदादौ घश्येत् तदत नाहित, ततोडन्त:करणादपि अन्यसुरादि करयां तदप अल् नासि, तथा यञ विभक्त रूपादिविषयजातं तदपि अत्न मुषुसौ नाद्ि दति आात्मनो विशेषदर्शनाभावो युक्त:, विभेषदर्शनकारया भूतानां प्रमातकरमविष्यायामभावार्दिति। द्वितोयस आलमभिनस प्रमात्नादेरभावं विशेषदर्मनाभावे हेतुतवेन अनुवदन्ती देवताि- करयन्यायैन प्रपत्तमावं सुषुप्तो प्रमापयति दत्यथें: । अवस्थास प्रपभ्ेक्यविषयानुभवो भमः । न होत्यादिभुतेः सुप्नौ प्रपच्चाभावबोधनात्। सत्थितम पुनः सषटि प्रायादे: प्ुतिरत्रबीतृ। स यदा प्रतिबुव्याय्या प्रपशैकं ततः कुतः?॥ अममालग्रोरख मपचसय वर्मानवृत्तेः।

[9w]

दन्ट्रियादेरुपादानं तदभावे बती न धी: ।१३।। तथाऽपि रव्सर्पादिन्ञानात् ब्ाकाशादि-

विद्याकार्गकत्वभावाभावाभ्याम्। न हि याहश- मर्यमिन्द्रिया दिजन्यं ज्ञानं विषयोकरोति, ताटश- मेव अविद्याजन्यममोऽपि दतति सभ्भवति, भरमात् पूर्व विषयम्य अमत्वात् दृन्द्रियादिजन्यन्नानस्य

निवृत्तावज्ञानसत्व नाित, सम्वभ्ममवभिन्नमपपि दशानाम अविवेकान सर्पेक्यानभववम् प्रपभेक्यानुभवो भ्रम इत्यक्तं, तत्र टष्टान्त- दार्शान्तिकवेषम्येग पाद्टते, मर्पभ्रमात दति।-सर्पादेः म्वख्वम्रम- मिइ्म्वात् अस्तु प्रानीतिकत्वं, प्रपभस्य पनन भमसिडत्वम्, पन्द्रियकादि- प्रमाविषयचान्। इममेवाथ विपन्तवाघकी वा श्रठ्ठ-अन्यथा कथमिति। भ्रमसिङ्गप्पव्ववादिनं प्रति इद्टियादेः प्रपच्धियं प्रति कारयत्वमसिङ्म् इथाशङ्का व्यतर्रिकं तत्र प्रमाम्यति-नदभाजे इनि। १३। (ख) तथाउयि इति।-उत्तयुक्या प्रपश्चस् भ्रममात्रशरीरत्वेन प्रातौतिकसत्त्व साधितऽषि दत्यर्थ। ननु ग्रपवज्ञानस् अविद्याजन्यत्वमर्थ- विषयन्वस्ध रज्जुसर्पनानतुन्य, ततः कथं तस्मिन् रज्जुरूपज्जानादिभेषः दति१ तल्राइ. प्रत्यक्षादि इति।-कारयऊ्ता विजयकतन् प्रपञ्नन्ञान

कारयाकत्वभाव प्रत्यचादिप्रमायाजन्यत्वञ्न विश्वेष इति तवोर्शनयो: कारयाऊतो विशेष इत्यथ.। प्रपञ्व-सपज्ञानयोविषयकतं 1वग्रषमाड्, न हि दति।-यादृशमच्वातसत्त्वम् इत्यर्थः। कुतः सम्भावना? दत्यम शेतुमाइ, समार्दिति।-ज्ञानमात्रशरौरत्वात् इत्यथः। अभविषयात्

बेदान्तसिजा न्तमलावली।

व सन्निकर्षादिजन्यतवेन ज्ानात् पूर्व विषय- सत्त्वस्य सतभ्यभावात् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां च दन्द्रियादेः कारयत्वस्य सिद्धत्वात्। (ख) तस्मात् प्रपस्सस्य प्रज्जातसत्त्वाभ्युपगमोऽवश्य भावो, अन्यथा वैलचस्यानुपपत्तेः ? मैवम्। (ग)

जातस्य दूधर्थः । म्रिक्षति।- इन्द्रिया र्थस निकर्ष जन्य चान् प्रत्च ज्ञानस तत्क।रगात्वन सनिकरषस्य ज्ञानात् पूर्व वत्रव्यत्वात् तदाधारत्वेन ज्ानात् पूवें चच्षु वरदयोऽि वत्तव्य एव दत्यर्थ.। सन्निकर्षादि इत्यादि- पदैन लिङ्गादिसड्हः। अनुमितिरूपज्ानम्य लिङ्गज्ञानजन्यचात् लिङ्गय व पक्षव्याप्रिघटितवान् पक्षत्राशीश् साध्यघटित्वात् ततोऽनमित्युनने: प्राक् साध्यम्त्वं मृायमिथर्थः। न च भविष्यदर्थकानुमितौ व्यभि- चार:, तवापि भविष्यदर्थस्यानुमितै पूर्व विद्यमानत्वात्, न हि अ्नुमितिप्राक्काने भविष्यनर्यो नासि, तथा सति वतमानार्थक्ानु- मित्यायत्या भविष्यदर्थकानुमितित्वासिद्वे: ; ततः कथं तत्नापि व्यभि- चार इति? शब्दार्वसम्ब धज्ञानजन्य चान् भन्दज्ञानस शाब्दकरयक- जनात् पूर्वमेवार्थसत्ताऽ यूह्यति प्रपसमिय्यात्ववादिनं प्रति इन्द्रियादेः प्रपञ्नज्ञानं प्रति कारयात्वे प्रमायमाइ-अ्न्वयैति। (ग) वप्तु प्रप वज्ञान वनव्वनाद्िशेष,, तथापि किमिष्ट सिध्यति? वचाशश्शाइ, तम्मात् इति।-नम्मात् ज्ञानान् प्राक् त्थोत्तन्यायैन अर्थसत्त्वस्य अवश्यं खौकर्त्तव्यचात् दत्यर्थः । अरवश्यन्भावे हैतुमाइ, अन्यथेति।-प्रपश्नभ्ञानोतपत्तेः प्राक् प्रप्नसत्वानभ्युपगमे प्रपभ्न-

अमरूपतेव स्यात, न अमवैलक्षण्यम् इत्यथः। आ्रकाशदिप्रपत्न- शामय इन्ट्रियािकारयकत्वन अमाहेलयग्यात् तदपपादनाय प्रथस्

[xo]

इृन्द्रियागां कारगत्व भवेचोद्य तदा तब। खजनमे यथा तेषामन्वयव्यतिरेकधोः ॥१४॥ दृन्द्रियादेव तुतः प्राञ्नन्नानं प्रति प्रकारण- सात्। कुत दति चेत् ? तव वत्ताव्यं-कि- मिन्द्रियादिः प्रमितिमाचे कारगता? किं वा श्रमप्रमासावार पस्जानमाते? सममावे वा?। नादः, दृन्द्रियादिजन्यज्ञानप्रामाएं भमविषय-

भ्रव्ातस्य मत्त्वमङ्क्रीकर्त्तव्यमिति उतं, तत् दूषयितुम् उपक्रमते- नैवमिति। दून्द्रियागामिति।-कारगत्वं इति प्रपभ्नच्ञानं प्रति दूति शेषः।

-सप्नभ्रमे इति ॥ १४॥ (घ) मवरमिति प्रतिज्ञाया हेतुं वदन् शोकं व्याचष्ट-इन्द्रियादेगिति। त्रकारय चार्दिति सेतुम् उपपादर्यितं जिन्ञासामाइ-कुत दति चेत् इति। अकारयात्वम् उपपादयति, तत्रेति।-इन्द्रियांदः कारयत्वं "विना काय्यें न कारगम्" दति न्यायात् इन्द्रिय- कारयात्वं कार्य्यनिरूय्यं वत्तावं, कार्य्यस्य व दर्निरूपन्चात् तनितिरूप्य- मिन्द्रियकारयत्वममत् इत्यर्थः । तदर्थें कार्य्यस्य दुर्निरूपत्वम् उप- पादथरितं विकल्पयतति, किमित्याटिना।-प्रमाकार्य्यतानिकपितकारगम् इन्द्रिया है: दति आद्यविक्न्पार्थः । न व प्रमामात्रे न इन्द्रियादैः कारयान्तम् ईश्वरप्रमायां व्यभिचारादिति वाययं, मात्रचोऽवधारयाथत्वेन कात्मतार्थत्वाभावात्। अत एव द्वितीयं विकल्पमाइ-किं वेति। अन्न विकल्पे कारगचविवचार्यां मात्रचोऽवधारगाथन्वम्। प्रमामाले इन्ट्रियादोनां कारयाना इति पवं दूष्यति, नाद्य इति।-प्रमात्वस अन्योडन्यान्रयत्वेन दुर्गदत्वात् इति। रतुमाह, इन्द्रियेति। बरम-

[=]

व्यावृत्तार्थविषयत्वेन साधनीयं, भमविषय- व्याहटत्तार्थत्वं च प्रमितिविषयत्वेन द्वति अन्यो- जन्याश्रयात्। न च प्रमितिविषयत्वम् भर्थसत्यत्वे हेतुरपि, मिथ्या दद रजतमिति प्रमित्या बसत्यस् अपि विषयोकरणात् अबाधितत्वस्य च बरसिद्ठेः। किञ्ज दृन्द्रियागां प्रमागत्वेन अन्ञातार्थविषयत्वे वक्तव्ये पधिष्ठानमातविषयत्वं प्राप्तं, प्रपश्चस्य सर्वस्य जड़तवेन पन्नातत्वाभावात्। (घ) न्यावृत्तारथत्वं प्रमाज्ञानाधौनं ज्ानं, प्रमान्ञानज्न ताटृगर्थज्ञानावौनम् इति अन्योऽन्याश्रय दचर्थः, ततश्न प्रमाया दर्ज्ानन्वात् तां प्रति इन्ट्रियादै: कारगत्वं दुर्ग्रहमिति भावः। अरधस्य भमव्यावृत्तत्वे प्रमा- विषयत्वं न प्रयाजकं, मिय्येदं रजतमभावादिति प्रमाविषयरजतस्य अ्रमासम्बन्धित्वांदर्भनात् दति दृषयान्तग्माइ, नव इति।- सतत्वं समव्याव्ृत्तत्वं, अमाविषयन्वमिति यावत्। ननु नार्थस्य भ्रम- व्यावृत्तत्वं प्रमावित्रयत्वेन साध्यते, येन अन्योऽन्याश्रयत्यभिचारौ स्ातां, किन्वबाधितत्वेन इति? नइय्याह, अबाधितत्वस्य इति।-अनोऽन्य- दानें "नेह नानार्डसि्ति किवन" इयादिश्रुा अ्ेतमिध्यातबोधना- सिड्धे: इतर्थः। चक्षवादीनां प्रमाकरगत्वलच्यं प्रामाखयं खोकत्य प्रमाया दर्ग्रदान् तविरूपिनं कारगातं दुर्ग्रहम् इ्न्ाम्, दढानी चक्षवादेः प्रामाख्मेव नासौति वक्रप् उपक्रमते, किच्नेति।-अ्नधि- गनार्थगन्तुप्रमायमिति प्रभायविदां स्थितेः अज्यातार्थविषयानुभत- जननद्दाराम् इन्ट्रियाणामज्ञातार्थविषयता वाच्या, ऋ्रस्तु, को दोष दति शेषः । अविष्ठनेति।-तस्य एव अच्ञाततवादिति शेषः। अि- छानस्य एवं विषयत्वं कुतः? तताह, प्रपश्नस इति।-अभ्ञातो दि विषयः, प्रमायानाम् अग्यानतवव्न अधिष्ठानस एव, न प्रपच्स्य, णड़ चेन भाउत्तेकरुपसय पुनः अज्ञानविषयत्वलतयाच्ञातत्व कत्पने

वैदान्तसिद्ान्तमुकापली। [ue]

तथा च, अधिष्ठानत्वस्य पात्मनि एव विश्रान्त- लवेन प्रत्यगात्मविषयागि दृन्ट्रियायि प्रमायानि द्ूति वताव्यं, तच्च न उपपद्मते, प्रत्यगात्मन इन्द्रि- याविषयत्वात् तस्य निर्धर्मकत्वात्। तथा च श्रुति:,-

प्रयोजनाभावात् विमतः प्रपच्नो नाज्ातः, जड़त्वात् व्यतिरे,य आत्मवत् दत्यर्थः। न च अज्ञानो घट दति प्रत्यक्षविरोधः, अ्रज्ञा- नेन सह सान्तिचेतन्ये घटादे: अ्ासात् तथा प्रतौत्यपपत्तेः, प्रत्यच्स आभासत्वादिति, अस्तु अधिष्ठानमज्ञानविषयः, तद्विपयत्वस्न प्रमाण- नार्माप अस्तु, तथापि प्रपच्ैकदेशस्य शुक्तिरज्तरुमरुभूम्यादेः अधिष्वान- त्वेन अज्ञातत्वात् तद्विषयत्वम् इन्द्रियागां प्राप्तमिति। (ङ) नत्याइ. तथा च इति।-गुतयादर्व्कनचेतन्य निष्ठाविद्या विवर्नत्वात् रजतादेश्वैतन्यमेन सर्वत्र ब्रमाधिष्ठानमिति त्विषयत्वेन एव दून्द्रियाखां प्रामाएयं वत्तव्यम इत्यर्थः। दष्टापत्तिं परिच्वर्गत, तच्न दतति। -आत्मविषयत्वेन प्रामाश्यम् इतर्थः। आ्रमन दन्रियवषयत्वायोग्य- वन इन्ट्रियागि आत्मविषयागि न भवन्तीति हेतुमाइ, प्रत्यगात्मन दूति।- विषयेभ्यः प्रकाश्यभ्योऽनिर्वचनीयेम्यः प्रत्यगवैपरीत्थेन प्रति- कूलतया च अनीव उपलक्षत दति प्रत्यक् स च असावात्मा च, तघा च, खभानार्थम् दृन्द्रियागि न त्रात्मा अपेक्षते इत्यर्थः। खान्ताननिवर्त्तक स्ाकारव्त्युत्पत्यर्वम् दन्द्रियागि अपोत्तिष्यते इति? नैत्याह, तख दूति।-सत्यम पच्षते ज्ञा न निव्वत्तये इन्द्रियायि आत्मा, तथाां इन्द्रि याषि आत्मनि न प्रवर्तन्त, रूपादिपुरस्कारेय इन्द्रियायां खलु प्रवृत्तिः, न व आलमा रूपादिमान्, निर्गगभुतेः ; ततो न इन्द्रिय- विषयत्वमातमनी युक्तमिति हचयः । निधर्मके ऋत्मनि इन्द्रियाखि

: - "न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चनुषा पश्यति कश्रिदेनम्। पराष्टि खानि व्यतगात् खयम्भू: तस्मात् पराङ् पश्यति नानरात्मन्॥"दति। न च अनयेव शुत्या दृन्द्रियायां प्रपञ्नविषयत्वं दशितमिति वाच्यं, खप्रेन्द्रियवदन्वयव्यतिरेक- आ्रात्मन दृन्द्रियाविषयत्वप्रदर्शने तात्यर्य्ात्। एतन

न प्रवर्त्तन्ते दूयल श्रुतिं प्रमायपति, तथा च इतति।-खवयन्भूगैश्चर, खानि दन्ट्रियागि, पर्गाच्च पराग्विषयागि इति गर्भविशेषगा, तेर्षा हिंसने पराग्वितयत्वं हेनः टत्यर्थः, व्यत्टगद्िंसितवान्। अनात्मदर्शन- माधनन्वमेव तषां हिमेश्याड, तम्माढिति।-पराङ पराञ्मित्यर्थः, विर्भतनित्यच्य: कन्दमः, यम्मात् पराग्विषयन्वमेव इन्द्रियायां तम्मात् दून्द्रिरेग्य: पुरुष: पराश्चमनात्मासेव पञ्यति, नान्नवातनं निर्भम- कात्वात् इदर्थः। तत उकयुक्या प्रपस्नज्नाने साधनत्वाभाववदात्म- प्ञानऽपि साधनचाभावाग न टह्रियाकां क्वापि प्रामागमिनि भाव:। नजु "तस्ा? पगाड् पश्यति" इति श्ुतिः बन्ट्रियाखां प्रपश्नप्रमां प्रति साधनत्वं प्रिपाठयन्ती तवां प्रपरवित्रयचं दायर्तीनि कघं न तषां प्रामास्मिति? नैत्याइ-न व दूति। तत्र हैतुः, स्वप्रेति।-"पराङ् पश्यति" दति श्रुतिः इन्ट्रियायां प्रपश्नविनयत्वप्रदर्गने ता पर्य्यवती? उत तदनुवादेन आत्मन इन्द्रियाविषयन्वप्रदर्श नपरा? नाद:, निष्पुयोजमे भ्रुंतेः तात्पर्य्यायोगान्। द्वितोयैपि वदं चित्म्-प्रनुवाद: मञिं प्रमायसिस? अमसिडस्य वा? नादः, प्रपञ्चप्रमां प्रति अन्य-

बपासं, प्रमाकरवत्वस् निरूपयितुमभक्यत्वात्। (ङ) वस्तु तईि सममाते कारपता इन्द्रियाबाम्? न, भ्रमन्नानस्य अविद्यामावयोनित्वस्थ त्वयैव उत्तल्वात्, न्ानं प्रति इन्द्रियान्वयव्यतिरेकयोख् खप्रेष्ट्रियान्वयव्यतिरेकवटुपपत्तेः। एवं घठादि-

प्रमाकारयत्वेन प्रामाययम यर्थः। प्रमामात्रे दन्द्रियायां कारयत्वमिति आधः पः प्रमाकरयचस दुर्ग्रहत्वात् प्रमाकरयात्वाभावाच्च न सम्भवति दत्युक्तं, तत एव प्रमाकारग चाभावादेव ज्ञानमाते इन्द्रियायां कारयतेति द्वितीयः पचापि निरस् दति पर्तिदिर्भान-एतेन इति। (च) भ्रममात्रे दन्द्रियादौनां कारयतेति ततौयं पक्षम् उपपादर्यत- ऋस्तु तईि इतति। किमेतत् एकदेशिनां चोदाम्? उत नैयायिकादीनाम् ? नोभयथाऽपि दति प्रतिजानीते-न दति। एकदेशिनियासाय हेतुमाह, समच्ामसय दति।-उत्तत्वात् प्रत्यचादिप्रमायाविद्याकारयत्वाभावा- भाव भ्यामित्यत्र इत्यर्थः । द्वितीयनिराकरयं हेतुमाह, ज्ञानं प्रतोति।- इन्द्रिया यां ब्रमं प्रति कारगतग्र।इकं प्रमायमन्वयव्यतिरेकौ वा ? भन्यद्ा ? नान्वयव्यतिरेकौ, रन्रे इन्रियप्रवृत्तेः अभावेऽपि दन्द्रियान्वय- व्यातिरेकदर्शनन तयोः अप्रमायत्वन कारयत्वाग्राइकत्वात्। नंतरः, तस् अमुपलब्ध: इतति। ननु रूपोपलब्धि: करयासाध्या, क्रियात्वात् क्विढि- क्रियावदित्याद्यनुमानानि चचुरादौनां प्रपच्चात्मकरूपाध्युपलऔः प्रति करयात्वग्राइकागोति चेत् ? न, उपलन्धिशब्देन किं सफुरयं चित्- सरूपं शुनसुच्यते? उर. धत्तिः? वृत्त्युपहितं वा ? नायः, तस्य "नित्यं विज्ञानम्" इति प्रुतर्नित्यत्वे करयतवानपेक्षणात्। वत्तिष्येत्, सा किम- वर्वबिकेव पत्र: ? उत चच्षुषोऽन्यकरणा ? चक्षुःकरक्षा वा ? न प्रथम- द्वितीयो, बाधात्। नान्यः, अन्योऽन्याम्रयात् चक्षुःकरयाकवृत्ती सितार्यां सत्यचकानुमानप्रव्ृा्तिः, प्रवृत्ते व बनुमा ने चचःकरयाकर्ास्तसिि: दवि;

कार्य्यमाते कारणाकाङ्ायां कारसतवेन सविदौव उपसंइतंव्या। तत्तदर्थिनां तत्तत्कारणिशेषोपा- दानं तु तथैव खप्रवट्पपादनीयम्। ततो

r

पच्:, तम्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनमा विजानातीति मनसा अविद्यया वा अर्थान्तरात् मनस खानन्वाय ्वािः प्रवृत्ते: श्ुतिसिडत्वात्, निमनं चच्तुर्न रुपसय तदाययद्रव्यस् वा ग्राहकम, प्साधारगेन्द्रियत्वात् प्रायादिवदिति प्रयोगाच्च। एतेन घ्राणादीनां गन्धादिग्राहकत्वं व्याख्यातम्। ननु मनोऽपि करगं. तत् किमात्मोपलब्धि प्रति करयन्? उन सुखाुपलव्ध प्रनि करगम्? नाद, क्त्तकर्मविरोात् खप्रकाशत्वाच्। न द्ितौय, सुखादः साचिवेद्यत्वात्; तस्ान् अविद्या- मूलेव जगदपलन्चिररिति कुत दन्द्रियायां प्रमाणता? इति च शब्दं प्रयुञ्जानस्य भावः। ननु अविद्योपादानस्य रजतादैः अविद्यावृत्तिग्राह्यत्वे युज्यत, चटादिजगत् नाविद्योपादान, घटादर्थिनां मदादिकावय- विशेषायानयनदशनन अन्वय्व्यतिरकमिइमदाद्युपादानकत्वात्, ततः कथमविद्यारवत्तिभास्यता घटादिप्रपन्नस इति १ तवाह्, एवमिति।- चटादि तावत्कार्य्य मध्यमर्पारमयचात् व्यतषिक आत्मवत्, तच्व भावरूपं निश्युतियोगिकन्ान्; एवं सर्वत्मिन् भावकार्य्यें उपादान- कारणाकाहायाम् आम्मनोऽसङ्कतेन अकावय ्ात् अविद्येव कारगातन कव्पनोया इचर्थः। घटादेः अविद्यापादानत्वे घटायथिनां मदादुपा- दानदर्मनेन घटादोन् प्रति मदायुपादानकल्पनं व्याङ्टन्येतति ? नैत्याइ्,

क्ारिय भविद्याया एव परियतत्वात्तदपादानंन मदादेर्घदादोनु प्रति कारयचकन्पना भविद्य कत्वाविराधिनीत्यर्थ:। तल टृष्टान्तमाइ, खफ परदिति।-यथा खपन वस्तुता घटो वा मद्दा नािति, किन्तु अविदैव रद्रपतां माय्य आिद्यक कुलालापात्ता घढ़ादिकमपि ताइशमेव आरमते,

ब्स्मातिरितं कृत्सकार्य्यजातं ज्ानं न्ेयरूपं तत् सर्वमाविद्यकमेव दृति प्रातोततिकमेव सत्त्वं सर्वस्य दति सिद्धम्। (च) तटुतां वशिष्ठेन- 'पविद्यायोनयो भावा: सर्वेडमौ बुद्धदा दूव। चष्मुहूय गच्छन्ति ज्ञानैकजलधौ खयम् :१५॥ मृदादीनां कारगात्वं न चेदिष्टं घटं प्रति। पविद्याया: कारगत्वं कथं सिध्येत प्रमां विना ?" ॥१ ६।

"न तत्र रघा:" इत्यादि श्रुन्या वास्वसष्टेनिषिद्त्वात्, तथा जाग्रत्काले- 5पि "नेह वानाडलि" दव्यदि शुधा घटादेः प्रपच्नस्य निषिडत्वात्, "मायान्तु" दवति श्रुय्या मायाया जगदपादानत्वश्रुतमदाद्याकार- परिणता अविदेव घढाईरुपादानमिति न कि्चिदपि विरुध्यत इत्यर्थः। अ्रवान्ततप्रमेयसुपसंदर्गत, तत दूति।-उत्रयुकित दत्यर्थः। मपसस्य तत्प्रनोतक्न आविद्यकत्वापपादनफलं प्रपस्वस्य ज्ञातसत्त्वमुप- संहरत-प्रातौतिकमिति। ज्ञानचययोगविद्यकत्वात् ज्ानकालोनेव जेयसत्ता, न ज्ञानात् प्राक् नोत्तरमिति ज्ञानस्थित्या तिर्श्ठत, ज्ञाननिवृत्या निर्वत्तते प्रपञ्न इति ज्ात एव सन् प्रपञ्च इत्युकं, तत्र वशिष्ठवाक्यं संवादर्यात, तद्ुकरमिति।-भावा ज्ञानज्यरूपाः, प्रतिज्ञानं प्रपस्नमेदं संवादयति चगमुद्ूय गच्कन्तौति कारगत्वेनोपसंदर्त्तव्येत्युक्तम्॥ १५ ।। ननु तत्तदर्थिनां तत्तत्कारगविभेषोपादानं खप्तदपपादनीयमिति वदता मुहदादोनां कार्य्यकारयभाव एव नेष्यते ? दूष्यते वा ? आयं भङ़ते -मदादोनामिति। तत् दूषयं सन्भावर्यात, अविद्याया इति।-कार्य्य- कारणभावस कापि अखोकावादविद्यापि कारयां कथं सात् ? इबमं।

[8]

ननु अविद्यायोनित्वं भावानां कार्य्यकारण- भावमक्रोकत्य? न वा? न चेत्, अविद्यायोनित्वममि कथम्? भस्ति चेत कार्य्यकारगभावः, तदा यथायथमन्व यव्यतिरेकादिरेव प्रमावं, तन प्रका- गन्तरासभ्वात ? तथा च, अन्वयव्यतिरेकादि- सिद्धं मदादिकारगत्वमपहाय भविद्या- कारगत्वाभिधानमनुचितमेव। किश्न, चविद्या- योनित्वं भावानां वटन् प्रष्टव्य:,-किमितर- निरपेक्षा अविदौव कारगम्? उत अटष्टे-

दष्यने चेतू, तर्हि स कार्य्यकारयभावो मृदटादोनां प्रमाणत्? भमाद्ा। न तावद्ुमात्, विषयबाधे हव ब्रमत्वं, तथा च, पूर्वोक्क एव दोष:। पथ प्रमायात्? न तर्हि घटादीन् प्रति अविद्या कारगां, कारणता- ग्राहकय्रमायस मृदादिविषयत्वेन अविद्याविषयत्वाभावादित्यभि प्रेत्याइ- प्रमां विनेति॥ १६॥ (छ) खपयं व्याचष्टे, नन्विति।-भ्रविद्यायोनित्वं कथमत्यत्न कार्यय- कारयभावस्य अनङ्रोकागारदिति प्रेषः। यथायथमिति यथायोग्यम् । अन्वयव्यतिरेकादि इत्वादि-पदं धर्मिग्राहकमानपरम् ; ततक् प्रत्य पायां मृहटादोनामन्वयव्यतिदेकाभ्यां शब्दाकाशादोनां धर्मिग्राइक- मानातृ कार्य्यकारयाभावो यथायोग्यं ग्द्यते इत्यर्थः । तत्रेति कारया- भावे, असन्भवात् भदर्शनादित्वर्यः। मवतु महटादावन्वय्व्यातरिकादि- प्रमायसिदा कार्य्यकारगता, ततः किं स्ादिति? तत्र भाइ-तथा धेति। किश कारवतेन अविद्येवोपसंदर्त्तव्येत्यत्र एव-कारोडविद्यातो- इन्यल मदादो कारयात्वयोगं व्यवच्तिनत्ति? पविद्यायां कारयात्वायोग वा ? न उभयथाऽपि सम्भवतोति दूषय, न्तवमा-किस्ेति। इतवनिर-

शर्गादकार गान्तरसापेक्षा? नाद:, कारय- वैचित्ाभावेन कार्य्यवैचितानुपपत्तेः, चेत- नाधिष्ठानमन्तरेग जड़शत्ेः कार्य्यकारित्वा- नुपपत्तेश्च। नापरः, अविद्याकारगवादिनाडपि पटष्टेश्वगदेः कारगात्वस्य प्रवश्यं वत्तव्यत्वात् लाघवात ; तत एव विित्र कार्य्योपपत्ती किमन्नानेन कार्गत्वाभिमतेन कल्पितेन ?। (छ)

1

उतेति ।-ईशगादीचत आदि-पटेन मृदादिकारयान्तरग्रङ्। अ्रन्य- यागव्यवक्कदपच्षमादिमं निगनष्टे-नाग इति। तत्र हेतुमाइ- कय्यतति। अनिद्येव चेत् कारगा, काय्य वियदादिप्रपच्नलचमं विचित्रं नानारूपं न खात, तत्र हेतु कानिति।-ाहस्मादविचिवादनकं काय्यें न स्यात, सामयोमेदसय कार्य्यमेदे प्रथोजकत्वादित्यर्थः। किद्व कारसत्वन खोक्रियमाया अविद्या न तावचेतना, अविद्यात्वक्षते.। अचंतना चेत, तह्टि ना स्वयमेव प्रवर्तते१ चेतनाधिष्ठिता वा१न ता-च्चेतनाधिछठिता, चतनस्यापि तदविद्व्त्वेन कारयत्वम्रसक्को अविद्यामात्कारयवाढच्षतः; तम्माचेतनानधिष्ठिता खयमेव कार्य्यकरगाय प्रवस्तते इति वाच्चम्। तत् दूषयत-चेगनति। शत्तित्वेन पारतन्त्रा- माह-जड़ति। कारयान्तरसापचेति पचं दूषयति-नापर इति। कार्य्यस घटादेनिमित्तत्व न मदादिना पूरणात् क्रिमविद्यया १ इत्यभिप्रायेय नापर दत्यत्र हैतुमाढ -अविद्येति। ननु अटष्टादिवत् अविद्याया अ प्रमाणसहत्वात् माऽपि किं न कारममिति१ तवराह, कल्पितनेति ।-प्रहमन्त उपपत्तर्नाविद्या प्रमाय वतोत्यर्थ।

तथा च, प्रत्यचादेलीकिकस्य प्रमावस्य पूर्वक्ाराडस्य च पुत्रपशुखर्गाहिकं प्रति यागादे: साधनताबोधकस्य प्रामाएं समर्थितं भवति ; पन्यथा लोकवेदविरुद्धः कं पत्तमवलस्बेत ? तस्मात अविद्यामात्कारयकं जगदिति साइस- मात्रम्। (ज) पत्र वदाम:,- (भ)

(ज) ननु वेदान्तप्रामायाय भावानामविद्यायोनित्वं वाच्यमिति? तवा, तथा पेति।-भावानामविद्यायोनित्वाभावे सति इत्यर्थः। घट-

प्रामाणयं न स्ात्, खर्गादियागादीनान्च आविद्यकत्वे तत्वम्वन्वस्य साध्यमाधनलक्षयस्यापि आविद्यकत्वात्तद्विषयपूर्वकायडस्य प्रामायं न स्यात्, भावानामनाविद्यकत्वे तु स्यादेव लौकिकवैदिकप्रामास्यमति भावानामनाव्द्यकत्वमेव युक्तमित्यर्थः। माऽस्तु तेषां प्रामाख्मिति? तत्राइ, अन्यथेति।-न तावदयमाविद्यकजगद्दादी वैदिकः, पूर्वकाय- प्रामाख्यासीकारात, नापि बौद्धः, प्रत्यचादप्रमायवादित्वात्; तत- साभयभष्टत्वात् कं पकमवलम्वन्ताम्? इत्यर्थः । न च प्रपसनसाना- विद्यकत्वे वेदशिरसामप्रामाखं, जपाद्यर्थत्वेन प्रामाययोपपत्तेविति ; यस्माद्वेचित्रनुपपत्तिः, यतशाविद्या जड़ा शक्ति:, यतब् प्रत्यचादिप्रामाययं ततो भावानामविद्यामालयोनित्वं न युक्तमिति। उपसंडरति- तत्मादिति। (भा) सिजन्तर्यात, ऋत्रेति।-यदतां, मदादिकारयात्वमपद्चाय भविदाकारमत्वाभिधानमनुचितमिति, पला्मिन् पचे भविद्याकारय- स्वानिधानसौचित्यं सिव्ान्तं वदाम इत्यर्घः।

यथा मतो जनिर्नेवमसतोऽपि जनिर्न च। जन्यत्वमेव जन्यस्य मायिकत्वसमर्पश्रम् ॥१७॥ किमिदं कार्य्य सत्यम् ? बसत्यं वा ? नाद:,

अविद्याकारगत्वं कथ सिध्यतीत्पेच्षार्या वत्तव्यमाइ्ट-यर्थेति। काय्यं किं निर्वचनाह्म्? उत न ? यदि निर्वचनाहें, नई तत् किम् भात्मवत् सत्वेन ? उत शभविषायवदमत्त्वेन ? नोमयथाडपि निर्वचनाईता,

स्वसत्तासम्बन्धवति सति, सत्तासम्बन्धापंचावेयर्थ्यादित्यर्थः । उत्पात्ति- मद्ि काय्य, न च सर्वदा सदत्वत्तिमत्, ततः प्रपश्चस्य मत्त्वेनेव निर्वचन कार्य्यत्वं न स्यादिचर्थः। एवं सत उत्पत्तिं निरस्य तद्दृष्टान्तेनासलोडि तां निरर्सात, एवमिति।-घसत्तासमवायः ? स्वकारगसंसर्गो वा र्जानः ? न चामतः सम्बन्धाधारत्वं सम्बन्धनिरूपकत्वं वा सम्भवनि दृषं वा; ततः प्रपसनसयासत्त्वन निवचने उ्धनिमत्त्वामन्भवे कार्य्यत्चतर्न तत्त्वेन निर्वचनाईतेत्यर्यः। अप्ु तहिं सत्यासत्त्वाम्यां प्रपसवस्य निर्वचनाई- तेति ? तत किमेककाले उभयम् ? भिन्नकाले वा? नाद:, विरेपात्। न द्वितीयः, सत्त्वासत्त्वयोः कालोपाविकत्वप्रसंड्गन अखाभाविकत्व- प्रसुङ्गात् कालमेदेन वस्तुनो देरुप्यासन्भवाच्च; ततः सदसत्वचोषि न युक्तिमानिति च-कारार्थः। निवचनानहें सदसदिलच्णं कार्य्यमस्तु? तथा च न पूर्वोत्तदोषप्रसङ्क इति। यदि द्वितौय: पन उत नत्यत्ोक्त:, तस्मिन् पच्ते प्रपञ्चस्य सत्योधादानत्वानुपपत्तेः, कार्य्यकारगयोवैंलक्षसा- दर्शनात् "योग्यं योग्येन सम्बध्यते" इति न्यायैन च अिर्वचनौयमैव कारयां युत्तां, सेव चाविद्या दत्यविद्योपादानत्वं प्रपस्चस्य कार्य्यत्वमेव

(ञ) झोकं व्याकर्त' कार्य्यस्वरूपं विमृशति, किमिति।-कार्यं निर्वचनौयन? उत अनिर्वचनीयम् ? दति किं-शब्दार्थः। निर्वचनीयपर्च रेधा विकल्ययति, सत्यगित्यादिना।-सदसदालकम्वस् विरोधादनप- न्यास:। कार्य्य सत्यं पारमार्थिकम्? यदा-असत्यं तुक्कम् १ दति

[(=]

"एकमेब अद्वितोयम्" दूति भद्दैतमातपर्य्यव- सितागमविगेधात् चनुपपत्तेश्व।(ञ) तथा हि, किम् उत्पत्ते: पूर्व कार्य्यं सत् ? पसद्दा? अमच्ेत, तहि पशविवागमप कारण- व्यापागज्जायेत, असत्त्वाविशेषात्। सचेत्, किं

विकल्पार्थः । पारमार्थिकत्वपक्षं दूषयति, एकमवेति।-एव-कार: खगत- मेदनिवासार्थः ; तथा च, सजातौय-विजातौय खगतभ दशून्याद्वेतमाले उपक्रमोपसंहारादिना पर्य्यवसितागमविरोधान कार्य्य पारमार्थिक- मित्यर्थः। ननु मृत्तिकैत्येव सत्यिति प्रपभ्नसत्यत्वप्रतिपादको Sयागमोऽशीति कथमसन्यता प्रपस्सम्यति चेत ? सत्यं, तख् पूर्वोत्त- पृत्या वच्यमायानुपपात्तलक्षयतर्कतनाथया बलवत्या विरोधेनान्यपरत्वा- दित्यभिप्रेत्य प्रपच्चसत्यत्व अनुपपत्तिमाइ-अनुपपत्तेश्नेति। (ट) प्रतिज्ञातामनुपपमिं पतिपाद्यति, तथा होति।-यथा अनुप- पत्तिर्भवति तथा प्रतिपाद्यते इत्यर्घः। पारमार्थिकत्वपचे घटादे: कार्य्यन्वानुपपत्तिं वत्तं विकल्पयति-किमित्यादिना। असत्पक्मनूद्य निवाकुर्वन् द्वितोयं चरयां व्याचष्टे, असचेदिति।-स्वकारयासम्बन्ध- निरुपकत्वं स्वसत्तासमवायाधारत्वमसतो जनिशब्दवाच्यमस्ति? न व१ न चेत्, कथमसन्जायत ? अस्ति चेतृ १ तदा दूषयति-तर्हौति। ननु कथं परशविषायं जायतां, तत्वामग्राभावादिति१ तत्राइ, कारय- व्यापारारदिति।-असतो घटादर्या बामग्री सेव भशशङ्रयापीति तदपि जायतामित्यर्थः । ननु असद्वटसामग्री कथं शशश्टङ्सामग्री ? तयोभैदादिति, तलाइ, असत्त्वेति।-मेदधर्मित्वे सत्यत्वप्रसतेरना- सन् घटः पभभ्टद्राङ्वंत्तुमईतौति तत्सामग्र शशशटङ्रसामग्रोति कथं तदजनिः १ इत्यर्थ: । ननु नात्यन्तमसत्काय्यें, किन्तु प्रागिवासत, इति कथ तव कारणादिसम्बडमिति चेत ? न, असतः प्रागिति विभेषणायोगात, योमे वा अभविषागाप तथा स्ादिति अ्द्यमनुवदति-सवेदिति।

[<e]

कारगव्यापारेय? पूर्वर्माप तस्य सत्त्वात्,

रभिव्यक्रिमावं कारणव्यापाराज्जायते दति चेत् ? न, तवापि सत्त्वासत्त्वविकल्पग्रास- वासानपायात्। पस्तु तहि संदसद्विलब्पमनि- वंचनोयमेव कार्य्यम्? एवं चेत्, तर्हि कार्य्यानु- रूपानाद्यनिर्वचनीयान्ञानमेव कार्यम् उचितं, सत्यस्य असत्यहेतुत्वानुपपत्तेः, लोके तथा दर्श-

कारयाव्यापारवैयर्थ्यापत्या दूषयत, किं कारगेति।-कारयाव्यापारो हि कार्य्यसत्त्वाय, तच्चेत् काय्यें कारयाव्यापारात् पूर्वभव सत्, किं कारया- व्यापारिया? सतो हि पुनः सत्त्वस्य सम्पारदयितुमशक्यत्वादित्यर्थः। न के वलं कारवाव्यापारवेयथ्य सत्कार्य्यपचे, किन्तु घटादे: कार्य्यत्वमपि न स्यादिति हेत्वन्तरमाह, कार्य्यतेति।-नियतपशाङ्।वित्वस्य कार्य्यत्ात् पूर्वमपि तस्य सत्त्वे पथमाज्वावित्वलचयविशेषमाभावात् कार्य्यलं व्याइन्येतत्यर्थः । एतेनादचरया व्याख्यातः। (ठ) कारयाव्यापारसाथंकत्वाय भङते, अ्रभिव्यत्तीति।-कार्य्य- स्यासते जनेरनुपपत्तेग्सत्यं तुक्कमिति पचोऽपि द्वितोयो निरसो बेदितव्यः। अनिर्वचनोयपचमुन्थापयति-अस्तु तर्होति। अनिर्वचनीयलं कुतः १ इत्यापङ्डा हेतुगर्भविशेषयमाइ, सदसदिति।-पूर्वोत्तयुत्या इत्यर्थः । तर्षि मायोपादानत्वं सिवमित्याड, एवं पंदिति।-कार्य्यानुरुपं क ार्य्यसदृभमित्यथंः। सादृश्वयमुपपाटयितुम् अनिषेचनीयेत्यञ्ञान- विशेषयम्। पज्ञानस्य सादित्वे तथाविधोपादानान्तवप्रसत्निं वारयति- बनादोति। कार्य्यानुरूपमिति विशेषयासूचितं हतुमाइ, सत्वसेति।- विलययत्वादित्यर्थः। वैलवय्येपि कार्य्यकारसभावः किं न सयात् ? दृशयत दि सत्या शत्ति: रजतादेरसत्यय्य कारयमिति: तत्ाष्ट, कोके

[00]

नात्। न च कार्य्यवैचिवजनुपपत्तिः, विचित- शतिकस्य एव अज्नानस्य कल्पनादित्युत्तम्। न च पूर्वकागडस्य प्रामारयानुपपत्तिः, तस्यापि

इति।-शुत्यज्ञानमेव रजतादेः कारयं, न शुक्ति:, बाधकालैऽपि कार्य्य- मसर्क्केरित्यर्थः । यदश्रं पूर्वपच कावयविचित्रााभावे कार्य्यवेचित्रां न स.दिति, तदनूद्य दृवयति-न चेति। उक्तिति विचित्रश्तिकमेक- मज्ञानमादाय विश्वाम्यतीति युक्तमिति; अत्र न चाविदोव काव यर्मिति पचे चेतनाऽधिष्ठानमन्तरया जड़शक्तः कार्य्यकरत्वानुपपतिरिति वाच्म् अधितिष्ठतां नाम चेतनी विद्यां, तथापि नाविद्यामत्ोपादानत्ं भावानां विरुव्यते, तस्य निमित्तत्वात्, चेतनगतविद्यािष्ठानत्वस अविद्या- सक्षया, विष्ठेयसा पेक्षत्वना विद्यकत्वादविद्यामात्नकारयत्वाहानाथ: एतेन भटष्ठादिसापिचा अविद्या कायें करोतौति पचे लाघवादटृष्टादिकमेव कारयामस्तु, किमविद्यया? दति निरसम: अटृष्टादेरविद्यकत्वेन तत्कारयतेनाविद्याया एव कारयन्वात्। एतन मृदादिर्घटायुपादानत्वात् किमविद्यया? दति पवालं, मृदादाकारपरिगताया अविद्याया एव तवाम्युवादानत्वात्; तम्मादाविद्यक एव प्रपञ्च दति निरवद्यम्। मिथ्याप्रपञ्चविषयत्वे प्रत्यचा देलाकिकप्रम गास्य मिथ्याभूतखर्गयागसाध्य- साधनभावग्राइकत्व पूर्वकाएडस्य च प्रामाख्यानुपपत्ति: १ इताशझ्गार-न पति। लौकिकम्रत्यकादेमतयुक्या अरग्रमगत्वादेव प्रामाखानुपपततिर्न दोषायेति तद्पेचसम् इत्यभिप्रत्यान-पूर्वकारडेति। कृतः म्रामाखयोप- पत्ति :? तल्ाज, तसापौति।-अ्रयमर्थः,-पूर्वकारजं किं खर्गयागयोः साध्व साधनमाल्र पर्य्यवसबम्? पर्य्यवसनम् १ नायः, अध्ययनविधिविरोधात्; तथा हि, अध्ययनविधिर्षिं प्रयोजनवदर्थज्ञानोदंपेनाध्ययनं विधते, न च यागस्य प्रयोजनवत्ता, खर्मादै: चयितेन प्र्योजनाभासचात् तत्वाधनयागस्य पारमार्थिक- प्रथोजनसाधनत्वानुपपत्ते:। ताटृगर्थ मात्रपरत्वे पूर्वकाणडख उच्यमाने कथं नाध्ययनविधिविरोधः१ न हि अध्मघनविधिस्तेवर्षिक्ञान् प्रतारयति,

[ot]

साध्यसाधनभावसुखेन सत्त्वशुद्धद्दारय प्रवृत्ति- हारेय वा ब्रह्मगि एव तात्यर्य्यात्, तात्पर्य्यारथे

तष्मातृ साध्यसाधनमाले पूर्वकारडस्य पर्य्यवसानमिति रित्नं बचः। द्वितोयेन प्रामाखानुपपात्तिरित्यभिप्रायेगाइ, साध्येति।-तसय पूर्वकायडस्य ब्रह्मप्यत ताथ्र्याव प्रामाखानुपपत्तिरिनि पूर्वयान्वयः। ननु पूर्व- क मडान् ब्रह्माप्रतोते: कथं तत्परतेति? तवाह, साध्येति।-मुखेन द्वारेयेत्यर्थः। पुर्वकाएडं द्वि साध्यसाधनभावं यागस्वर्गादेबीधर्यात, तशेधनाच पुमान् कर्मागि अनुतिष्ठति, अनुष्ठितानि च कमांगि ब्रह्मजानं साधयन्तीति ताटृक्कर्मबोधकनूर्वकाएडस्य ब्रह्मपरता परम्परया युज्यते इत्यर्थ.। ननु उपनिषदामेव ताटृग्न्जानसाधनत्वात् न ताटृग ज्ञानं प्रति कर्मयां साधनतति? तल्राइ, सत्त्वशु्िद्वारगोति- सत्त्वशुदधिहिं तावन् जानाङ़गं, "ज्ञानमुत्ययते पुंसां चयात् पापस कर्मया" इागमात्; सत्त्वशुद्धि. कर्मभ्यः, "कषाये कर्मभिः पक्के" द्रधागमान्; ततश्ान्त.कर्यशुद्िद्दारा कर्मयां ज्ञानोपयोग इति तड्ोधकपूर्वकारडस्य ब्रह्मपवतत भावः। ननु अफल्वावित्यकर्मयां भवतु शुद्धिद्ेनुता, काम्यकमखान्तु फलान्तरावबाधात् कथं शुद्धार्घर्तत चेन् न, "कर्मया पितलोकः" इति श्रुतर्नित्यानामफलत्वासिडे :;

परिदर्रात, प्रवृत्तिद्वारेय वेति।-अयमर्थः,-उत्पत्तिवाक्यविद्िता नि तावत् कर्मागि, तेषां व फलाकाङ्कावस्थायामधिकार विध्यन्तरप्रवृत्ति- वद शञनेत्यादिफलविधायकवाक्य प्रवृत्तः, तस्य च ब्रह्मानुभवकामो यागादी- न्यनुतिष्ठदित्यर्थकत्वात् कर्मणामविशेषेय तत्वानुभवसाधनत्वप्रतीतेः,

प्रषात्तिद्वारा कर्मगां ब्रह्मज्ञानार्थत्वावगमात्ताटृककर्मबोधक वेदराशेः पूर्वकाराडस्य युज्यत ब्रह्मपरतेति कथं तदप्रामाएयम्? इति। ननु भवतु ब्रह्मयि पूर्वकाएडस्य तात्यय्ं, तथाऽपि तत्र प्रामाखं कुतः? तत्राइ्, तात्पर्य्यार्थे इति।-"यत्परः श्ब्द; स भब्दार्थ:" दति न्याशदित्यर्थः।

मन्दस्य प्रामाखात्; तम्मादविद्यायोनित्वं भावामां सुछ्टूताम्। अ्रतोऽविद्याकल्पितसर जगतः प्रतोतिसमकालीनमेव सत्वमुचितं, र्नु-

नात्। (ठ) प्रवेदं निरनूपणोयम् ;- (ड)

जगतोऽ ज्ञानमूलकचे यतो न एकोपि दोष: प्रसरति, तम्मादित्युप- संहरनि-तम्माहिति। आ्विद्यकत्वसाधनस जगतः प्रातोतिक-

चुआ सती जगझाकारेय तम्मतीत्याकारेय व युगपदेव परियामत, नियामकाभावात् क्रमपरियामे प्रयोजनाभावास्, वत्तेश्व विषयजन्ध व्वानड्ोकारारपकत्वस्य अरजनकत्वे अपि उपपत्तेः; ततः प्रतोतिसम- कालोनमेव विष नसत्वमुचिमित्वर्थः। विमतः प्रपञ्वः प्रतौतिमावर- कालोन:, अविद्योपादानव्वात् रज्जुसर्पादिवदित्यभिप्रत्य दृष्टान्तमाह- रज्नुसपेति। साध्यसाधनवेकल्या दृष्टान्तेन परिहर्रति, तर्थेति।- एतञ्चोपपादितं पुरस्ात्। प्रतोतिमात्रकालौनं घटादाविद्यकं यतः। रन्चुसर्पादिकं यद्त् तथा चेदं ततस्तथा। प्रतौतिमात्रकालौनं जगत् युत्या निरूपितम्। प्रतोतिव्यतिरेकेय सत्वं चास निवार्य्यंते। (ड) ननु प्रतोतिसमकालोनं जगतः सत्त्वमुचितमित्युत्ं, तत्रेकं जगतः सत्वम् अपरमज्ञानस्थेति सत्त्वद्यं प्रतिभाति; न हि घटमात्रकालोनस्य पटस्य घटानातिरितं सत्त्वं, युगपदत्यवविनष्टयोरि घटपटयोमेंदैन एवसत्वायोगात्: ततश् ज्ञानचञययोपि भिबत्वात् सश्वेकतं न युत्मित्याभड्ाइ्-अत्रेदममिति।

[७३]

प्रतोतिमावं सत्त्वं चतृ सत्त्वं प्रातीतिकं मतम् । नविरोधात् ममापोष्टं तब्ेदे वढ का प्रमा ?॥१८।। प्रतीतिसमकालौनं सत्त्वं जगत दूति कोऽर्थः? किं प्रतीतिरेव सत्त्वम् ? किं वा प्रतीतिव्यतिरेकेग जगतः पृथक् सत्त्वमस्ति ? अन्त्ये तत प्रमागमसि ? न वा? अस्ति चेत, तत किं प्रत्यक्षम्? अ्नुमानम् ? आरागम: ?

प्रातो के जगतः सत्े ददं बुद्धिस्थं वत्यमारं किमिदम् इत्यपेचायामाह, प्रतोनोति।-प्रातीतिकं सत्त्वमिति यत् तत् प्रतीति- मात्रम्। प्रतोतिरव सत्त्वर्मिति मनं चेत् यदि दूति अनुवादः, इमं पक्षम- विगेधात् खोकरत-अिरोधादिति। अथ उत्तयुक्या ज्ञानजययोभेदान ज्ञानसत्त्वमेव नेयसत्त्वमिनि? तवाइ, तद्वेदे इति।-ज्ञानजञेययोभेंदे दत्यर्घः। का प्रमेति किं-शब्द आत्निप। प्रमा प्रमायमित्यर्थः ; ततश्न ज्ञानजञेययोभे दे प्रमायं न किःञ्दित्यर्य.॥१८॥ (ढ) श्ोकं व्यास्व्यातुं भृमिकामाह-प्रतीति इति। कोजर्घः ? इत्युनकं विशदयति, किं प्रतौतिवर्वेति।-जेयं तु प्रतीतिरेव, अतस्तयीरभेदाव जेयसत्ता प्रतोतिसत्तेवैत्यर्थः। विकल्पान्तरमाह, किं वेति।-जगतो ज्ञानात् व्यतरिकैया भेदेन सत्त्वं किं पृथ्गस्ति? ज्ानसत्ताया जगत््त्वं किं भिन्नमगि? दूति द्वितीयविकल्पार्थः। सत्त्वमेदे हेतुमाह, प्रतीति व्यतिरेकेयेति।-जगत इत्युभयत्र सम्बध्यत, ज्ञानज्जययोभेदात् तत्वत्त्वयो- रपि भेद दति। आद्यस्याङ्गोकरिप्यमागात्वादन्तिमं दूषयति, अन्त्य त्रेति।-अन्ये अ्रन्तिमे, तत्र तास्मिन् पत्, हेतुत्वेनोपन्यम्ने ज्ञानजेययो- भैदे दत्यर्थः। न चेतृ प्रमायं ज्ञानव्यतिरकय जगतः पृथक् सत्त्वे, ततः प्रमाणाभावादेव ज्ञानजंयगोर्भेदः तत्कतसत्त्वभेदौपि न सिध्यतीति सष्टत्वाईड्िरेक्षन्तिगं प्रमःयाभावपच निगत्य विस्तरेगा आदं प्रभागसत्ववचं निराक तेमनुवदान, न .- पोहति।-नायमति भेषः।

[oa].

पर्यापत्तिर्वा ? प्रत्यक्षमति चेत्, तत्र घटोऽय- मिति यत् प्रत्यक्षम्, दृदमेव खस्मात् घटस भेदं विषयोकरोति ? प्रत्यक्षान्तरं वा ? खयमेव खविषयभेहं गृह्ाति प्रत्यक्षमिति चेत्, तत् किं खप्रकाशम् ? परप्रकाशं वा ? तच्राद्यो खविषय- विशेषपत्वेन मेदस्य भानेऽवि विशिष्टस्जानस् विशेषगज्ञानजन्यत्वपचे खेनैव मेदलक्षगविशेषग विषयेग सयं जन्यते द्वति प्राप्तं, तथा च आात्माश्रयः । (ढ)

प्रमायसत्पचं दूषयतृं विकत्पयति, तन्रति।-तत्र प्रमायासत्त्वपचे। उपमानस्य

ज्ञानज्ञंययोभेदे प्रमाणमिति पवं दूषयतुमनुवदति-प्रत्यचमिति। तत्रेति प्रत्यक प्रमायसङ्गावपची। ददं घटोऽयमिति प्रत्यवं, खम्मात् घटो- ग्यमिय्याकारात् ज्ञानरूपात्, घटसय भंदं घटधर्मिगा: सम्बन्धिनं भेढ, विषयोकरोति प्रमाययति, प्रकाशयतौत्यर्थः। आ्रत्माश्रयप्रसक्तविकल्या- म्तरमाइ, प्रत्यक्षान्तवं वेति।-अयं घट एनद्विषयकज्ञानाद्विन् इति अत्यच्ं प्रत्यक्षान्तरशब्दार्थः। आद्यमनुवदति, खयमेवेति।-सविषय- भदमिति खप्रतियोगिकं विषयर्धार्मकं भेदमित्यर्थः। आद्यं निराकर्तु सट्पयोगि विचारान्तरमाह, तत् किमिति।-तत् पूर्वोक्कं प्रत्यकम्। सप्रकाशमवेद सत् अपरोतव्यवहारयोग्यम्। परप्रकाशं वैद्यमित्यर्घः। चटोडयमिति प्रत्यवं खम्रकाशं सत् खविषयसम्बन्धिनं भेदं खयमेव पजातीति भदं पचमनूद दूष्यात, तवादे इति।-तवाधये इति प्राप्त- मिति बन्वयः। तत् खप्रकाश-परम्रकाशयोरमध्य दरत्यर्घः। दति-शन्दन प्रामपमाड वैनेव सयंजन्यते द्रति।किमिति खेनेव खस

वेदान्तसिडा नमुन्तावलौ।

विशेष्यत्वेन मेदस्य भाने विशेषगविशेष्योभये- न्द्रियसन्निकर्षमावं विशिष्टज्ञानकारकमिति पक्े ज्वानोत्पत्ते: पूर्व भेदोऽस्ौति वाच्यं, तथा च,

जननमिति? तदर्थमिदं विचार्व्यत-प्रत्यक्षं खभेदं घटननिष्ठतया गहन् विभ्ेयं घटं प्रति विशेषरात्वेन मेदं गक्ाति मत्ती भिनो घट इति? उत मह्टयोभेंद इति? सवमेद विशेष्यलेन यादि सविषयविशेषयात्वेन खप्रतियोगिक मेदं प्रत्यक्ष गरहानीति पदः, तदाऽपि दढ़मालोचनीयं किं विशिष्टज्ञानं विशेष सच्चानविशरेष्यन्द्रियसनन- कर्षजन्यम्? किंवा विशेषयविगोष्योभयेन्ट्रियसन्निकर्षजन्यम्? विशेषय- वनजन्यं विशिष्टज्ञानमिति पनेऽपि इन्यं विचारयोयं, विशेषयास्थ मेदस्य ग्राहकं ज्ञानं किमिदेमेव यत् प्रत्यनं भेदग्राहकत्वेन सम्प्रतिपनं सदेव? उन ज्ञानान्तरम्? यदि तदैव, तर्हिं विशिष्टज्ञानं स्वस्मान खवित- थस्थ मे उग्राचकत्वैन सम्मनं यत् तदैव विशिष्ट्ञानजनकत्वेन अभिमत विशेपयमेदजनेन खेनेव जन्यत दति कघं न एत्तदोषः ? इत्याद- सविषयेत्यादिना। म्वेनेव सजनने को दोष इति? तवाइ, तथा ्चेति।-इतराव्यवधानेन खजनन कारयातन स्वापक्यात् इत्यर्थः। (या) आत्माश्रयहोषपरिहाराथें प्रत्यक्षं खभेद विशष्पलेन गहानि इति पचमुथापयत, विशेष्यत्वेन भेदस्य भान दूति।-भेदस्य विशेष्यतेन ग्रहपपने धर्मिप्रतियोगिनोभेदं प्रति विशेषसत्वं, तत्र प्रतियोगिभूतं प्रत्यचं खप्रकाशतयेव भाति, घटो धर्मिखमावविषयेग न्ानेन भातोति तज्जन्य- व्वेऽपि विशिष्टभेदप्रत्यक्षस्य सवाजन्यचावात्म/श्रय द्त्यर्थः। एवमपि

कर्षजन्यचपच एव दानं तं पकमुत्थापर्यात-विशेषयेति। अस्तिन् पचे आत्माश्रयं दातं भूमिकामाह, ज्ानोत्पत्तेरिति।-्रयमर्थः,- मेदग्राइकप्रत्यकषस्य उभयेन्द्रियसन्निकर्षजन्यत्वपचे मेदस्य विग्रेषयतवेन विभेष्यत्वेन वा भाने मेदेन्द्रियसन्निकर्षोऽवश्यं प्राक् वत्तव्यः। भेद-

तस्यैव ज्ञानस्य कघं स भेदो विषयः खात् ? खोत्पत्तेः पूर्व खस्यैवाभावात्। (ग) म्ानान्तरस्य च खयम्प्रकाशन्ञानाविषयतवेन तत्प्रतियोगिकमेदाविषयत्वात्। अरवर्त्तमानस ज्ञानस्य परप्रकाश्यत्वे वर्त्तमानकालोपाधिकं खप्रकाशत्वमिति स्यात्। वर्त्तमानकाले ज्ञान- सरूपमेव खप्रकाशमिति चेत् ? न, अतीताना- गतयोरपि तथात्वापत्ते:।(त)

स्रयत्वाच्च तदथं पूर्वभेदसत्ता वत्तव्येति। भवतु एवं भेदसत्तापूर्व, तथा सति किं सादिति ? तताइ, तथा चेति।-दमत्राकूतम्-इन्द्रियसचि- कर्षाश्रयो भेद: खग्राइकप्रत्यचं किं ज्ातः सन् जनयति? सत्तामालेय वा? शतश्चेत् तजज्ञानं किमेतदेव ज्ञानम्? जानान्तवं वा?आयां दूष-

प्रत्यचस्ेव कारखोभूतभेदो विषयो न सम्भवेदित्यर्थः। तत्र हेतुमाछ, खोत्पत्तेरिति/- भावे च आत्माश्रय इत्यर्थः। (त) मेदग्राइकत्वेन अभिमतविशिष्टज्ञानीत्यत्तेः प्राकू भेदजानं ज्ञानान्तरमेवेति न आतमाश्रय दत्यभिप्रेत्य पच्षान्तरसुत्थाप्य दूषयति, ज्ञानान्तवस चेति।-वयमत्नाशयः,-तजन्ञानान्तवं किं निर्विंकल्पकम? सविकल्पकं वा? नायः, मेदस्य सविकल्पकेकवेद्यत्वात्। न द्वितीय इत्याद् -खयमप्रकाशेति। भविष्यज्ज्ञानस् प्रतियोगिभूतस्य न खप्रकाशत्वम्, अवर्तमानत्वात्; तथा च, नद्विष्यकस्य भेदज्ञानस्य न अनुपपत्तिर्तिति भड्डित्वा परिहरति, श्वर्त्तमानस्येति।-परप्रकाश्यत्वे ज्ञानस् त्रवर्त्तमानत्वं रेतुं वदता वर्तमानज्ञानस खप्रकाशत्वमिति अर्ादतं भर्वात। तल शनस्य खप्रकाशत्वे वर्त्तमानत्वं प्रयोजकम्? ज्ानत्वं वा? भावं दूष- यति, वर्तमानकालिति।-तथा प, ज्ञानस्र सामाविकसमकाशताइप्ो

[00]

नें हि घटः कदाचित् बघट दतति स्यात्। दून्ट्रियसन्निकर्षाश्रयस्य भेदस्य खसत्तामातरेय खविषयकन्ञानजनकत्वामत्यपि प्रक्रियामावं, प्रमागाभावेन सत्तामातस्य अपि असिद्धेः। ब्रस्तु

कार्यचच्ततिर्गिति भावः। द्वितौये पूर्वदोषानतिक्रम इति पूङ्गोत्तरा- भ्याम् आइ-वत्तमानेति। तथात्वापत्तेः रप्रकाशत्वापत्तेः, ज्ञानत्वा- विशेषादित्यर्थः। (थ) इममर्थमर्थान्तवन्यासेन आह-न होति। यद्दा-अतीताना- गतयोः र्ताई ज्ञानत्वमेव मास? इत्याशङ्गराह्, न हीति।-खभाव-

विशेषगत्वेन भानपच्े विभेषयाज्ञानं विशिष्टज्ञानादन्यदिति पच्षोऽि एतनेव निगकरसैन निरस्त दूति न पृथक् दूषित दति बोड्व्यम। इन्ट्रियसन्निकर्षाथयो भेद: स्वरत्तामालेग सवविषयकप्रत्यक्षं जनयतीति पचमनूद्य दूषयति-इन्ट्रियसनिकर्षेति। ननु प्रत्यन् प्रन्यासनं भासते, प्रत्यासत्तिश्व भेदेन्ट्रिययोर्थथायरथं विशेषयविश्ेष्यता, न ज्ञानम् ; ततः किमिति मेदस्य सरूपसत एव खज्ञानं प्रति जनकत्वं प्रक्रियामात्रमिति ? तव्ाह, प्रमागेति।-असनु विशेषण विशेष्यताप्रत्यासत्तिः, सा तुसती भवति, नासतः; सत्त्वच्न भेदसय प्रमाणाधीनमिति कघं न भेदविषयक- प्रत्यचात् प्राम् मेदसत्ताग्राहि प्रमायं मुग्यमति? तदभावान्न भेद- सत्ततति अस्न् भेद: कथं ज्ञानं जनयेत्? दत्यर्थः। सत्ताऽावेन नितरा विशेषयाविभेष्यताप्रत्यासत्तिरपौति द्योतयतुमपि-शब्दः। घटोऽयमिति प्रत्यक्षमेव खप्रकाशं सत् खविषयमेदं ग्यक्नातीति पक्षो न सम्भवतीत्युक्तम् ; ननु तदेव प्रत्यक्षं परप्रकाशं सत् स्वविषययोभेंदं गव्हातु, नच श्रत्र

परम्काशप्रत्यक्षपच्े अनुपपत्यभवार्दिति चेत् ? न. इदमेव प्रत्यचं भेद विषयोकरोतोति प्रतिभ्ाव्याघातादिति। तदेव प्रत्यचं परप्रकाशं सत् खमेदं विषयोकरातौति पक्षा वहिरेव निवसनीयः। खप्रकाशच्ानपदी

[७=]

तहिं परप्रकाशज्ञानपच्ते प्रत्यान्तरेग ज्ञानात् सेयस्य मेदग्रह: ?। (थ) सोऽपि व्यावत्तप्रतियोग्यादियहपूर्वको न वेति विवेचनीयम्। न चेत, कथं भेदं विषयो- कुर्य्यात् ? न हि निर्द्धर्मिकं निप्पुतियोगिकं वा भेदं कश्चित् प्रत्येति, अयमस्राद्मिन्न द्वति बनु- भवात्। (द) व्यावृत्तप्रतियोग्यादिग्रहपूर्वकत्वे तु व्यावृत्ति-

प्रतियोगिनः प्रत्यक्षस्य अवैद्यत्वात् तन्र्रतियोगिकभेद ज्ञानान्तवं विषयो करतु न भक्रोतोति तं पकमुपेक्य ज्ञानपरप्रकाशपचे मेदस ज्ञानान्तर- ग्र। छचपचमु्यापर्यात-ग्रस्तु तर्हौति। (द) प्रतियोगिनोऽन्यन् प्रत्यच्ान्तरं, तमिमं पचं दूषयिुं विकल्पयति -सोडपि इति। प्रतियाग्यादिग्रह्पूर्वको न भेदग्रह इति इसं पचं दूषयति न चेत् इत्याहिना। प्रतियोग्यादिकमविषयौक्वत्य किमिति प्रत्यचं भेढं न गोचरयति? तवाह, न होति।-अयमवाशयः, भेदग्राहि प्रत्यनं निर्विकन्पकम् ? सविकल्पकं वा? न तावनतिविकल्पयां, भेदम्य समवायादि- बत् सविकन्पकेक वेद्यत्वातृ। सविकल्पकं चेत्, ता्ईिं सविकल्पकं प्रमेयत्वेन भेदं विषयोकरोति? भेदतवेन दा? न तावत् प्रमेयत्वेज, निष्पयोजन- त्वात। न हि प्रमेयत्वेन जलज्ञाने पिपासुसदुपशमाय प्रवर्त्तते, नाि भेदतेन, धर्मिप्रतियोगिज्ञानं विना भेदववेन मेदग्रहस दुर्निरूपत्ात् भे दसय तत्वापें चेकरूपन्वादिति। इममेवार्थमभिप्रेत्याइ-अयमन्दिति। (घ) व्यावत्तप्रतियोग्यादिग्रहपूर्वको भेदग्रद्द इति पचमनूद्य दूषयति, व्याउत्तेति।-प्रतिशोगि-ज्ञनं मेढज्ञाने सेपुरित्यत्र कोटृस् प्रतियोगि- नानं विर्कानतम्? निवितल्पकं चेत्? ताि किक्चिदाकार: प्रतियोगि- मेदभान भसित, ज्ञानस्य खसमानाकारविषयोपस्थापकत्वान्; अ्रन्यथा

[७z]

ग्राहकप्रत्यक्षान्तरान्वेषणे अनवस्था। तेनैव व्याव्ृत्तियहे आरत्माश्रयः ; तस्ात वस्तुमाताव- गाहि प्रत्यक्ं न भेदवात्तीं जानातीति सिद्म्। (ध) असतु तर्हि अनुमानात् ज्ञाननेययोर्भेद- ग्रह :? तथा हि, विमतो विषयः खविषयन्ञानात भिदाते, तद्िरुद्दधर्माश्रयत्वात्; यो यद्विरुद्दधर्मा- श्रयः स ततो भिद्यते, यथा घटात पटः, तथा चायं तस्मात तथा। मैवं, विरोधस्य भेदनिरुप्यत्वेन

अतिप्रसङ्गात्। सविकन्यकं चेत्, तत् कि भिन्नत्वेन प्रतियोग्यादि मह्ाति ? अभिन्नत्वेन वा ? न तावदभिवत्वेन, प्रतियोगिवर्सिकीरमेद- ग्राहिणो: प्रमायात्वेन उत्तरस् मैदग्राहकत्वन अ्रभिमतसत्र अप्रामाख प्रसङ्गात् ; तट्गपजीव्योत्तरस प्रव्ृत्तेः ततो भिनत्वन धर्म्पादिग्रन्टः पवि- शिष्यते दति। एतमर्थमभिप्रेत्य प्रतियोग्यादि विशेषयति, त्यावत्तेति।- प्रत्यचान्तरस्ापि व्यावृत्तप्रतियोग्यादिविषयत्वेन विशेषगव्यावृत्तप्रति- योग्य।दिग्रहजन्यत्वात्, तह्राहकान्तरखौकारे अनवस्था स्वादित्यर्थः। मेदग्रा इकत्वा भिमतस्य प्रत्यक्षशेव व्यावत्तपतियोग्यादिज्ञानत्वे खनैव स्वयं जन्यते इत्यात्माग्रयापत्तिरिति दूषर्यात-तैनैवेति। प्रत्यक्स्य मेदाग्राइकत्वे निर्विषयत्वापत्तिमुप संहार व्या जैन परिह्रति-तम्मादिति। (न) एवं प्रत्यचस मेदग्राहकतां पराकृत्य अनुमानं भेदग्राहकमिति पचमुत्थापयति-अस्विति। सवविषयेति विषयो घटो रजतद्रानात् भिद्यते इति सिडसाधनमति। साध्यं विशिनरि-सविवयेति। नद्वि- कडति तम्मात् ज्ानात् विरुदो यो धर्म: जड़न्त्रमप्रकाशचं, तदाश्नयत्वात् दत्यर्थः। अ्ररसिद्धाः हेतुद्रयशीन दृष्यनि, मैवमिति।-धर्मन्य विरुद्वत्वं तावत् विरोधाश्रयत्वादिति अविवार्य, विरीधन ज्ानवययो में: च्यात एव

[=o]

भेदासिद्या विरोधासिड्ी तड्िरुद्धर्माश्यत्वस अपि असिद्वेः, साध्याप्रसिद्या व्याप्तासिद्वेख्। न हि घटपटयोर्भेंद: केनचित मानेन सिद्द:, येन साध्यं प्रसिध्येत । प्रत्यक्ाभावे ब्रनुमानान्तरानु- सरयेऽपि अनवस्थादिदोषस्य तादवस्थाात। (न) आगमस्याभेदमावे तात्पर्येग पर्य्यवसन्नस्य

जातुं शक्य, नान्यथा ; तव्वेदस्य च साध्यन्वासिदौ तन्निरुप्य विोध-

ज्ञानप्रतियागिको भेद: साध्यते ? मदसात्र वा? न तावदन्त्य:, तत्न अविनादात्। आदयक्षत्, तवाह, साध्येति।-तथा च, माध्यस पकषविगेषगास्य अप्रसिद्धाा पक्षामिडेवाश्रयानिडिरित्यर्थ। अघ ज्ञान- तद्विषयौ परम्परं मिन्नो, विनदधर्माश्रयत्वात् घटपटवदिति विवचितं, परस्रं भेदश् घटादविव प्रिद्ध इति नाप्रसिरङ्वशषयत्वेन आश्रया- सिदिरिति ? तत्रान-याथ्य सिद्वेश्चेति। कृतो व्याप्यसिदिविति? तव्ाह, न होति।-यगप्िर्नाम साध्यमाधनयोखव्यनिचवितमम्बन्व, सम्बन्धस्य च उभयनिरूप्यन्वाद्भयेन मत्ता भवतव्यं, तल माध्यं न, दृष्टान्तर्डप सत्ममायाभावात् ; ततः साध्याप्रसिद्धा तन्निरुपिता व्याप्तिन सिध्यतोति व्याय्यत्वासिडा हेतुरित्यर्यः। एतैन आथ्रयामिद्धिव व्याख्याता। केनचिन्मानेन इत्युकं विशदर्यात, प्रत्यचाभावे इति।-प्रत्यक्षस्य भेद-

अन्येन वैन अनुमानेन चटपटयोभंदो ग्रादिष्यती, तल्ापि व्याप्रिग्रहस्तेनेव चैदात्माश्रयः, अन्येन चैदनवस्थेति पृर्वोक्तदोषतादनस्थयमित्यर्थः। (प) ज्ञानज्ञेययोमेंदे प्रमायमागम इति पवं दूष्यत, आगमखेति।- पूर्वोत्तर काण्डात्मा ि आगमः, तल पूर्वकाएडस्य साध्यसाभनसुविन संस्का- रादिवारा अतितौये ब्रह्मा एव तात्पर्थ्ां ।, उत्तर कारडस्य पड़ विर्धालक्ी-

वैदान्तसिंकान्मुलावली।

भेदबोधकत्वं शाङगितुमपि अशक्यम्। ननु ब्रह्मगः संकाशात् सृष्टिं प्रतिपादयन्नागमः कार्य्य- जातस्य ततो भेदमपि प्रतिपाद्यति। अ्रभेदे ततो जन्मैव न स्यादिति चेत् ? न, सष्टिवाक्यस्य सर्वस्य प्रधानादिपरपरिकल्पितकारगान्तरनिरा-

पेतस्य पुनः साक्षादेव अद्दतपरत्वात् भेदबोधकत्वं प्ितुमशक्यमत्र्थः। ननु "यतो वा दमानि भूतानि जायन्ते" दूत्यागमस्य देवताऽचिकरस- न्यायेन ज्ञानज्ञेयमैदप्रतिपादकत्वात् तल्र प्रामाम्? इति शङ्गते, नन ब्रह्मया इति।-ननु "यतो वा" दत्यादि वाक्यं ब्रह्ममो निमित्तोपादान- रूपात् जगतः सृष्टिमाह, न मेदं, तदप्रतोत: ; ततः किं देवताऽधिकरय- न्यायेन तस्मिन् तस्य प्रामाय्यमिति? तल्ाइ, अमेदे इति।-ब्रह्मजगतो- विति शेषः । ततो ब्रह्ममो जन्म न स्यात् कार्य्यस्, न ि घटो घटाज्जायते, एकस्य पूर्वोत्तवत्तित्वासम्भवादित्यर्थः । ननु ब्रह्म जगतोरेव' मेदेपि ज्ञान- ेययोभदे किम यातम् ? न हि काय्ें ज्ञानं, तस् जड़त्वात् ; न अप ब्रह्म, तय्य असङ्गतितवेन चटादप्रकाशकत्वात्; ततः कथं तयोभेदैऽषि ज्ञानजंययोभेदः स्यादिति? मैवं, प्रकाशकं हि ज्ञानं वत्तौड् (?) ि चिद्रयं ब्रह्म जगन्न्रकाशकं, वत्तेजड़लेन अप्रकाशत्वात्, "सविशेषये हि" इति न्यायेन ब्रह्मर्येव प्रकाशकत्वपर्य्यवसानेन ज्ञानन्वोपपत्तेः, अतस्तद्वेदः कार्य्यस्य ज्ञानादेव मेद दति। किं कार्य्यकारणप्रतिपादकत्वमल्रिंगा उत्रतागमस् ज्ञानचंयमेदसाधकत्वम् ? उत तत्प्रमापकत्वेन ? नादः, विषं भुङत्व इत्याटौ पतिप्रसङ्कात्। न द्वितीयः तस्य परकत्पितकारयान्तरनिराकरण परत्वेन कार्य्यकारयाभावा प्रमापकत्वादित्याह, नेत्यादिना।-"यतो वा दरमानि भूतानि जायन्ते" इति पुताविमानीति तावत् भूतविभेषयं, तेन नामरूपाभ्यां व्याकतं मनसाऽप्यचिन्त्यरचना रूपादोत्येवन्भूतधर्माः समर्प्यन्ते, तैच्न धर्मेः प्रधानादरचेतनात् पररिचिनज्ञानपत्ेत्न हिरस्य- गर्भादेर्जगतः सन्भवो न सम्भवतोति "यतो वा" इत्यादि भ्ुतिस्तेषां

[51

करबपरस्य महटादौ कारणात् कार्य्यस मेदेनानिरूपगावत ब्रह्मगः कारणात् कार्य्यं- जातस्य सर्वस्य े देनानिरूपणेनाद्वितौयब्रह्म- सभ्भावनामावे तात्पर्य्यात्। अन्यथा भेदपरत्वे तन्निषेधोऽनर्थकः स्यात्। किञ्च सष्टिवाक्यं

जगत्कार यत्वनिषेधपरा इत्यर्थः। ननु सष्टिवा तर्यस्य परकल्पितप्रधानादे- जगत्कारयानिवाकरयात्वं नोपपद्यते, समन्वयाधिकरगविरोधादिति? तव्राइ्, अद्वितौयेति।-अद्वितीयं विजातीयमेदशून्यं यत् ब्रह्म तदीया सभ्भावना ब्रह्म भवितुमर्हतोत्यंवं-रूपा तन्मात्न सृष्टिवाञ्यस्य तात्वर्ययान्नंति पूर्वनिषेधे हेतुत्वेनान्वयः। सम्भावनायां हतुमा-त्रह्मयः कारणादिति। अत दृष्टान्तो मृह्टादाविति मैदै हिमवदिन्ध्ययोगिव क.र्य्यकारयभावादर्नात् मृद्ट दति सामानाधि- कररयाव तवोरमेदे कार्य्यकारगभावो युज्यते इत्यर्घः। ननु मृद्दटयो- रमेदे पूर्वोत्तरभावासन्भवात् पूर्वोत्तरभावव्याप्त: कार्य्यकारयभावो विना मेदं न सम्भव इति सष्टिवाक्यं भेदपरमेव किं न स्ात् ? इत्याशङ्रगाइ- अन्यथेति। अन्यथा-शं्दं व्याचष्टे, भेदपरते इति।-तस् मेदस्य निषेध: तन्निषेध:, मेदस सृष्टिवाक्य नात्पर्य्यविषयत्व "नेह नानाडस्ति किशन" दत्यादिश्रुत्या निषेधो व्यर्थः स्ात्, अखणडवस्नुसिड्ार्थों भेदनिषेधः, नचश्रुतितात्पर्य्यविषये सति भेदेऽखएडवस्तु सिध्यतीति व्यर्थस्तन्निषेवः इत्यर्थः। न चविना भेदं पूर्वोत्तरभावासन्भावात् न कार्य्यकारयभाव दति साम्प्रतं कल्पितमेदमाश्रित्य कत्पित- कार्य्यकारणभावे विरोधाभावात्। किश्व सष्टिवाकयं भेदपरमिति, कोऽर्थ:१ किं तन् वाक्यं पदार्थत्वेन भैदं साचात् प्रमापयति वाक्यार्थ व्वेन वा? विना भेदं वाक्यारथः कार्य्यकारयभावो नोपपद्यते इति वात्यार्धोपपादकभेदमर्थात् कव्पयतोति वा? सर्वधाऽि न सन्भवत रत्वाइ किशत्यादिना।- भेदो न सष्टिवाक्यनिविष्टपदार्थः, सष्टिवाक्ये

नं तावत् साच्षात् भेदं प्रतिपाद्यति, भेदवाचक- मदाभावेनापदार्थस्य वाक्ार्थत्वाभावात्, पदाथ- स्ेव संसृष्टतवेन वा धर्मिमातपरतवेन वा वाक्य- प्रतिपाद्यत्वात्, कल्पनायाञ् निषेधवाक्यविरोधी- मानुत्यानात्। न च ज्ञानमेव खातिरित्तन्ञेय- व्यतिरेकेणानुपपन्नं खभिन्नं नेयं विषयीकरीति। न हि निर्विषयं ज्ञानं सन्भवति हष्टं वा,

भेदोपस्थापकपदाभावात् अपदार्थचाच्च न वाक्यार्थ दत्यर्थः। ननु अपद थसयापि परग्रहमोजननिवेधस्य विषं भंङच्चेति वाक्यार्थतावत् ब्रह्मजबतीरभेंदस अपदार्थस्ापि सृष्टिवाक्यार्थता किं न स्ादिति? नेत्याह -पदार्थस्य एवेति। शखए्डवान्यार्थत्वपक्षमाप्रित्याह, धर्मीति।-वाक्- प्रतिपाद्यत्वादित्यत साच्ादिति शेषः । तनश परग्रहमोजननिवृत्तरपदार्थ- त्वात् न साक्षाद्दाक्यार्थतति न दोषः । ततीयं पक्षं निषधर्यात, कल्पनाया- श्चेति।-न तावत् सृष्टिाक्यमेव कार्य्यकारवयोर्भेदं कल्पर्यात, अचेतन- न्वात् ; न अपि वाक्याथें दृष्ट्ा पुरुषो भेदं कल्पर्यात, पुंकल्पनाया: भ्रुति- विरोधेन आभासत्वादित्यर्थः। एतन अर्यर्पत्तिमेदे प्रमायमति निरहं, ज्ञानात्मकब्रह्मजगतोरभेदे तयोः कार्य्यकारयभावानुपपत्तिः प्रमायमिति प्रसक्गानिरस्तम्। ज्ञानान्यथाऽनुपपत्तिर्ज्ञानननयमेदे प्रमागम्? इत्याशद्गा पराचष्टे, न चैत्यादिना दूति।-न च वाच्यमिति अन्वयः । दति-शूब्दपरा- मृष्टमाह, ज्ञानमेवेत्यादिना।-यथा दाह्यं विना न वह्विरात्मानं लभते, तथा विना जेयं ज्ञानं सरूपमेव न लभते; अतः अवश्यं न्रंयेन भवितिव्यन ; तच्च जेयं न खयमेव, वत्तिविरोधात्; तम्मात् ज्ञानमेव खमिवज्ञेयमन्तरैय बनुपपनं जेयं कल्पयतौति ज्ानजययोभेंदसििरिति। ननु दाच्प्रभवो वड्िर्विना दाह्ं न सम्भवतीति युत्तं, ज्ञानं तु न विषयजन्यं, ततः क्छ बिना विषयं ज्ानमेव न सम्भवतीति? तत्राइ, न होति।-अर्थप्रकाशो दि जनम, अत्यन्तासति वाहारधे कथ प्रकाशन ज्ानं भवेत्? ततोड़र्थ-

[<8]

सविषयस्यैव भासमानत्वात्; अन्यथा निष्पुकारक- मेव भासेत, जाने विषयातिरितास्य प्रकारख पभावादिति वाच्यं, नयव्यतिरेकेण ज्ञानस् अनुपपत्त्यभावात्। (प) तथा हि, तत् किं न्ानस्य ज्ेयव्यतिरेकेष उत्पत्यनुपपत्ति: ? स्थित्यनुपपत्तिः ? नप्नानुप- पत्तिर्वा? नाद्यः, नानस्य खरूपत उत्पत्य- भावात्। भावे वा प्रमाग-तदाभासाभ्यामेव

निरूप्यत्वात् ज्ञानस विषयाभावे न तस्य सवरूपं सम्भवति इचर्यः । ननु असन्भावितोऽपि अर्थः प्रामाणिकप्चेत् खौक्रियत एव, यथा औत्यातिकः सवितरि सुधिविति? तल्राह, टष्टमिति।-दृष्टं वा न हि दति अ्न्वयः। निविषयज्ञा ने प्रमासाभावं प्रतिज्ञाय तत्र सविषयज्ञानभासनं हेतुत्वेनाह -सविषयस्येव इति। ननु कस्मिंश्चित् भूतल घटवति अपि भूतलान्तवं निर्घटं यथा, तथा कस्मिंश्वित् ज्ञाने सविष्येि ज्ञानान्तरं निर्विषयं कि न स्यात् ? इति शङ्गानिरासाय आ्रह-एवेति। अवधारणार थमुपपादर्यात, ऋन्यथेति।-अ्रन्यधा निविधये जञाने सति इत्यर्थः। नमु घटोऽ्यमिति जने घटो विषयो घटचच प्रकार दूति उभयं सम्मतं, ततथ विषयाका- रयोभेंदात् किमिति विषयाभावरे निष्पुकारकं ज्ञानं भासिष्यते इति? तत्ाइ, ज्ञाने इति।-भासमानवे शिष््य निरूपको हि ज्ञाने प्रकारः, स च विशेष्यवङ्गासमानत्वात् विषय इति, तस्यापि अभावे निष्टकारकमेव ज्ञानं भासेत इत्वर्थः । ततो ज्नं जेयं विना अनुपपन्रं वत्तिविरोधात् खभिवे वेयं कल्पयति दति। न च वाक्तमिति प्रतिज्ञायां हेतुमाह- श्रेर्येति। (फ) ज्ञेयं विना वानस्य अनुपपत्यभावमुपपादयति, तथा हौति।- ज्ञनशंययोमेदे श्नसय जेयव्यतिरेकिया उत्पत्त्यनुपपत्तिः, तत्रमायं किम् ? दत्यर्थः। ज्ञानसय सभिन्न ज्ञेयमन्तरेय उत्पत्त्यनुपपततिरिति किमेकदेशि- संतम? छत व्युत्थितस्य ? आरद्यधंत्, तव्राइ्क, ब्ानसेति।-श्ञनय

[]

तटुत्यादनसम्भवे विषयानपेत्पात् ज्ानस्य सर्वत किमय जन्यत्वे नियमाभावात्। (फ) नावि स्थित्यनुपपत्तिः, विषयस्य ज्ञाना- नाश्रयत्वात्, तथात्वे वा विषयत्वव्याघातात्। ज्ञानविषयकन्नानस्य विषयन्तानाधीनलवेन त्ेयं विना नपानुपपत्तिरसत्विति चेत् ? न, ज्ञानस्य खयम्प्रक्ाशमानत्वेन खव्यवहाराथं खातिरिता-

वृत्त्यपरक्तत्वाकारेय उत्पत्तावषि सरूपतो नित्यभावत्वेन उत्पत्त्यभावात् न आद्य दत्यर्थ:। व्युत्थितं प्रत्याह, भावे वेति।-अन्यथेव उपपत्तेनेय- मर्थापत्तिः प्रमायनित्यर्थः। ननु यथा प्रमाऽप्रमे प्रमाय-तदाभासौ कारखत्वेन अपेचेते तथा कार गात्वा विशेषात् विषयमपि ते अपेचेते एव दति कथं तद्दातिरेकेय तयोकत्पत्तिरिति? तव्नाह, ज्ञानस्थेति।-अ्रनुभि- त्यादौ व्यभिचारादित्यर्घः। (ब) द्वितीयं दृषयति-नायीति। नैयायिकादौन् प्रति हेतुमाह- विषयस्थेति। ताटृटशं प्रत्याचषे, तथात्वे इति।-तथात्वे विषयस ज्ञाना- म्रयत्वं, ज्ञानाश्रयस्य प्रमात्वात् इत्यर्थः । कथं तहि जातो घट इति प्रत्यय इति? नष्टो घट इतिवत् सन्तोष्टव्यम्। टतीयमुत्थापयति, ज्ञानविषय- केति।-शनस जयं विना जस्यतुपपत्तिर्ज्ञाननेय मेदे प्रमायमसतु। ननु ज्ञानम्य विषयौभूतज्ञानविषयं विना किमनुपपनं खरूपमेव? इत्याह,

ततम ज्ञनवत् ज्ञानविषयस्यापि ज्ञाननप्ौ कारयत्वात् तदभावे ज्ञानर्जप्त: अनुपपत्रा दत्यर्घः। ज्ानभप्रेरभावात् न ज्ाननप्तिकार यत्वेन नर्यासि :? वत्यभिप्रेत्य पूर्वपक्षनिषेधं प्रतिजानौत-नेति। ज्ान किं सव्यवद्ाराध सातिरिक्कशनमपेचते ? उत विषयव्यवहाराथम् ? नान्यः, शनातिरिक्त विषयसाद्याय्यसिङ्के:। आयं दूपयन्नेति प्रतिन्नायां हेतुमाह, शनसेति/-

[<]

नमेदवात्। परप्रकाशतवेन ज्ानान्तरापेक्षायां तस्यापि अन्यतलस्यापि अन्यत इति अनवस्थित्वा ज्वानासिङ्गी जगदानयप्रसङ्गात्। (ब) अन्नायमानस्यैव ज्ानस्य खविषयसाधवत्े प्रमायाभावेन नरशृङ्गतुल्यस्य खरूपसत्वासिद्दे: । भस्तु वा ज्ञानस्य खन्नानाथं न्ञानान्तरापेचा, तथाऽपि विषयापेचषयं कुतः ? विषयन्नानस्यैव अपेकपात्। ज्ञानसामान्यस्य अनपेच्षगे

सयम्प्रकाशमानत्वेनति अवेद्यत्वे सति अपरोचत्यवहारयोग्यत्वेन इत्र्थः। ननु न ज्ञानं खप्रकाशं, तस्य वस्तुलवेन घटवन वेद्यव्वादिति? तत्ाइ-पर- प्रकाशत्वनेति। ज्ानं किं जायमानं विषयसाधकम् ? उत अरजायमानस् ? नादः, प्रथमच्ञानवत् जानाभासकज्ञानान्तरखापि जतस खविषयाभि-

ज्ानान्तरापेक्षया अनवस्थाप्रसङ्त इत्याइ, ज्ञनान्तवपेच्षायमिति।- प्रथमज्ञानस्ेति शेष्रः । ननु नेयमनवस्था दोषाय, मूलभूतप्रथमच्चानस्य चयाभावात् इति? तवाइ, जानासिडाविति।-यदेव ज्ञानं न जायते, तदसत्त्वापत्या तद्विषयव्ञानस्यापि प्रमाणभावादसत्त्ापत्या संविद्ाराया अपि असत्वापत्या मूलभूतज्ञानस अपि ससिडि: स्ात्, तद्सत्वे च पडटपपस्चस सयं सिडाभावात् अनवभास: स्यादिति परप्रकाशं जानवय न. युक्तमित्वर्थ: । (भ) दितीयमनूद्य सूषयति-पभ्मायमानस्वेति। ननु यदा कदाप प्रमागप्रशत्या सरूपं सेतयतीति ? तलाह, भस्तु वेति।-पूर्वे जानस्य प्त्तिरेव न सम्भवति इति अर्थापत्ती असावो दोष उक्तः, भस्तु वेत्ादिना ह मन्यधेंव उपपत्िकच्यते इति विधेक:। विषयोभूतज्ञानस यो विषय: सह््रिचयं ज्ानविषयकज्ानापतरस् कृुत रत्यर्थः। विषयच्ञानसति।

[20]

खविषय व्यावत्तज्ञानापेचषायां विषयापेच्ाऽपि पवश्यभाविनी दूति तत्तुक्ं, न्ानस्य खत एव दृत्तत्वात् परसिद्जात्यादिवत्। (भ) तथादषि न्ञानस्य सेयव्याप्ततवात् त्रेयं

ज्ानज्प्रिह्ि खविषयं ज्ञानमेव अपेक्षते, न विषयोभूतज्ञानविषयम् अप्त सविषयज्ञानमात्रेया चरितार्थन्चात् दत्यघेः । ननु ज्ननप्तौ किं ज्वान- सामान्यमेव विपयः? किं वा ज्ानविशेषः१ नाथः, घटज्ञानमित्याकारत्ात् ज्ञानमात्रविषयत्वायोगात् तन्मालानपेक्षणात्। अथ यडि द्वितौयः, तर्हटिं ज्ञानविभेषस्य विषयाधीनत्वात् कघं विषयाभावे ज्ञाननपापपत्तिः१ इति पूर्वपची पदृते-ज्ञानसामान्यस्ेति। सत्यं ज्ञानविशेषो सथ्या भारते इति, स च ज्ञाने विशेषो व्यार्वततिरूपः, न विषयकृत इति न तत् ञ्ति- र्विषयमपंच्त दत्यभिप्रत्य परिहरति-तत् तुच्चमिति। कुतस्तरि ज्ाना- न्तरेम्यो घटज्ञानस व्यावत्तात्मकविभेषसिद्िः१ बति पङ्गां परिहरन् सुच्छ चप्रतिन्नायां हेतुमाइ-ज्ञानस्थेति। विषयो जाने किं ज्ञानव्यात्ति पेतुः? उत जाने व्यार्दातत्तप्रतोतिहेतु :? नादः, व्यावत्तेरन्योऽन्याभावत्वेन अजन्यत्वात् ; जन्यत्वे वा तदत्यत्ते: प्राक् ज्ञानं सर्वाभिन्नखभावसुत्यनमिति कथं न विषयात् व्यापुात्यत्ती खभावं जद्यात्? अतौतानागतविषयक- ज्ञनस्य पव्यावत्तचप्रसङ्गाच्य। अथ विषय: खच्चाने व्याह्तिं प्रत्याययति, तहि असतीं तां प्रत्याययेत्? सतीं वा ? न तावदादः असतोप्रकाशनात्। द्वितोये ज्ञानव्यावत्तिसत्त्वं न विषयाधौनमिति खत एव व्याछतं ज्ञानमिति; यथा परेषां वैभेषिकादोनां पटत्वादिम्यो व्याहत्ता घटत्वादिजातिः खत एव, न तु व्यत्या व्यावत्यते भन्योऽन्याम्रयात्, अनत्यविभेषाक् खत एव व्यावत्ताः, तथा ज्ानमपि खत एव व्याघत्तम् इति ज्ानस्य परम्रकाशत्वपचैपि तन्प्रतीतिर्न विषयनिरुप्येति न ज्ञानवस्यनुपपत्तिस्त्र प्रमायमित्यर्थः । (म) ननु यर्द्यापि विषयो न ज्ानोत्वत्तिरेतुर्नापि तटिस्यति- रितुर्नापि तन्रयप्तिरेत:, तथाउपि यथा दाव्यव्याप्तो वञ्धिर्दात्मं दर्पतत,

[ << ] वेदान्तसिड्ान मुक्तावलो।

बोधयति द्ति चेत् ? न, व्याप्तासिषे: न्ञान-

बसिद्वे: । (म) तस्मात्-( य) प्रत्येतव्यप्रतोत्योख भेद: प्रामागिकः कुतः?॥ प्रतीतिमात्रमेवैतद्धाति विश्वं चगचरम्॥ १६॥ ज्ञानज्ञेयप्रभेदेन यथा खाप्नं प्रतीयते। विज्वानमातमेवैतत् तथा जाग्रच्चगचगम्॥ २० ॥

तथा जंयव्यापं ज्ञानं वयं भासयति दति अर््ति वेयम दूति भङ्ते, तथापि इति।-बोधयति, क्ानमिति शेष:। यत यदा वड्किसत्न तदा दाह्वमति युक्नं वन्निर्दाह्यं दद्दति दति; ज्ञानं पुनर्न जेयेन व्याप्रं, विभिन्नदेशत्वात् क्वचित् विभिन्नकालव्वाच्चेति दृष्टान्तदार्टान्तिक वेषम्येगा परिहरति-जेत्यादिना। (य) "तब्ेदे वद का प्रमा" इति चतर्थपादसड्गद्वीतं विव्वतम् एतावता ग्रन्थेन यत्, तदिदानीमुपमंहरन् श्रोकेन सड्ृज्वाति-तम्मादिति। ननु ज्ञानजययोगमेदे किं ज्ञानमेव अवतिष्ठते? शेयमेव वा ? इति विनिगमकाम।वात् विषये कि प्रतोतिरेव सत्यम् १ दूत्यादि विकल्याड्गो- करिय आइ, प्रतोतिमात्रमेवेति।-यदेतत् विश्वं भाति तत् प्रतोति- मात्रमेवेति यत् तत् अध्याहृत्य योज्यम् ; अ्रथवा-यत् प्रतौतिमातं खप्रकाशमदिमा भाति एतदेव विश्वं न तनोतिविच्यते इत्यर्थः। जड़प्रपभनस खसिडये ज्ञानापंचाया अवश्यं वत्तव्यत्वात् शानस च विषयानपेचाया उपपादितत्वात जाने एव विषयोऽन्तर्भवितुमईति रत्र्थ: । १०॥ ननु यदि प्रतौतिरुपमेव जगत् प्रतोतितो न ब्रतिरय्यते, कयं तर्दिं

[ce]

तन्तोभेंदे पटो यदचून्य एव खरूपतः। भात्मनोऽनि तथैवेदं भानमावं चराचरम्॥२१॥ रज्जुयंथा भ्ान्तहथ्या सपरूपा प्रकाशते। भात्मा तथा मूढ़बुद्या जगद्रूप: प्रकाशते ॥२२ ॥ भात्मन्येव जगत् सवें दृष्टिमातं सतत्वकम्। उडूय स्थितिमास्थाय विनश्यति मुहुर्मुह्: ॥।२३॥

चवाचररुपडपि अभेदेन नानात्वेन च प्रतोतिः? तवाइ, ज्ञानज्ञरयेति।- वस्तुतो विज्ञानस्वरूपमेव खापरं रवप्नानम्थामम्बन्धि जगत् ज्ञानादिमंदेन च प्रतोयते, तथा च, रप्रे विज्ञानमेव नंयात्मना नानात्वन च भाति यथा, तथा विज्ञानमावरमेव एतज्जगत् जाग्रत्कालोनं चराचरातमना नानावेन भाति इति तद्वानं, भदेन च भानं न अरनुषयननमित्वर्थ।।२०।। ननु शिमिति विज्ञानमेन जगदपया भाति इति कल्पाते, विज्ञानान् भेडेन सत्नातन्ागेव जगत नासतामिति? तवाह, तन्त,भेदे इति।-पट: स्वरूपती वस्तुतः तन्तोर्भेदे शून्य एव दतति अन्वयः। कारगामत्तेव कार्य्यसत्ता, न स्वातन्त्रांय काय्यें सत्, तथा सति तन्तवभवि्डप पट: स्यात्। ननु पटं प्रति तन्तोः ममवायिकारयत्वेन आश्रयत्वात् तदभावे पटो न तिष्ठति, न तु तन्तुसत्तेव पटसत्तेति चेत्? न, िमवद्टिन्व्य गेरिव भेदे कार्य्यकारगाभवस्य अदर्गनात्: तथा च, तन्तुपट योरन्यतरा वशेषे पटस्य तन्तुसापक्षत्वात् तन्ताथ् पटनिवरपचत्वात् तन्तुरव अवशप्यत दति तन्तुभेदे पट: शून्य एव इत्यर्घः । द्रदं प्रतोतिसिडं चराचरं जगत् आतमनो यदि स्वरूपतो मिननं, तार्षि तथेव शून्यमेव, मत्र हेतुः, भानमालमिति-भानं प्रकाशश्चेतन्यं तद्रपता वस्तुत ब्रात्मन्येव पर्य्यवस्यतीति युक्नमात्ममेदे जगदसदिति॥ २१॥ ननु चिदात्मनी जगद्रपेया भाने विकारित्वप्रस् दति ? विवर्त- वादाश्रयाननेति सदष्टान्तमाह-रज्ुर्गिति॥ २२। ननु वजाता रन्नु: सर्पादिरुपेय भासत इति युज्यते, तसा: सर्पाधिष्ठान-

[20]

पूर्गानन्दाइये शुद्धे पाप्दोषादिवजिते। प्रतिविम्बमिवाभाति दष्टिमाचं जगच्यम् ॥२४।। तटुक्तं भगवता वशिष्ठेन- तस्मिंश्चिहपगे स्फारे समस्ता वस्तुदृश्य:। दूमास्ता: प्रतिविम्बन्ति सरसौव तटद्रुमा: ॥२५॥ तथा- यस्य चित्तमयौ लीला जगदेतच्राचरम्। तस्य विश्वात्मकत्वेऽपि खराडाते ने कपिएडता।२६।।

त्वात्; न तु तद्ददात्मा अज्ञानवशादपि जगद्रपेय भासत इति कल्पयितुं युक्रं,तसर निमित्तमावत्वेन जगदधिष्ठानव्वानुपपत्तरिति ? तवाइ, आत्मन्ये- वेति।-जगदत्यत्तिस्थितिनिव्वत्तिहैतुत्वादात्मनो न निमित्तमात्रता, किन्तु उपादानतेति जगदधिष्ठानच्वमेव अन्ञातस्य आम्मनो युक्तमिति । २ह। ननु आत्मनो जगद्रपत्वे अनात्मता, परिच्छिन्नजगद्रूपन्वात् ? तथा दुःखन्वापत्ति:, दुःखरूपजगदात्मत्वान्? तथा नानात्वव्च आतनोऽनिष्ठ- मापययत,नानात्मकजगदाल चात्? अशरपि आत्मनि दनिवारा,तथाविध- जगअयचात् ? तथा च धर्मादिमत्वप्रसत्तिय; न क्ि धर्माद्यनपेच्यात्मा जगत् जनयति, वैषम्यादिदोषप्रसङ्गात्? नच जौवाटष्टमुपजोव्यते, न खादृष्टमति वाचाम्; जोवब्रह्मगोरमेदात्? कित्,यथा दुग्वं दध्याकारता- मायनं दव्येव शिष्यते, न दुग्वं, तथा आत्माऽि जगदूपतामापन्र इति जग देव स्यातू, न तु आत्मा ? इत्येवं भा्ङ्गितदोपान् पराचष, पूछत्यादिना। -अज्ञानवशादेव परिच्छित्राद्यात्मकजगद्गपता अ्त्मनः, न वस्तुत इति म एकोऽपि दोष इति ; यथा दर्पयां विम्बसनिदी प्रतितिम्वात्मना भासमान- मपि प्रतिविम्बाकारताया मिथ्यात्वात् न सरूयं जहाति, एवम् आ्त्मनो- 5पि जगदाकारताया मिध्यात्वात् जगद्ृपेण भासमानोऽपि भात्मा न सदपं जदाति इति। अत् टृष्टान्तमाह-प्रततितिम्बमिति॥२। आंंडर्धे साचितवेन आप्तवावये श्राद-तदक्मिति॥ २५२६।

[et]

ते देवं दृष्टिमात्रात्मकं जगत् आत्माश्रयविषयेय पन्नानेन कवतमिति आत्मनोऽन्ञानविषयत्वं साधु विकल्पितम्। तथा च, आात्मनि लौकिकवैदिक- प्रमाणासन्भवेन शशविद्यागादिवद्सत्त्वे प्राप्ते कुतसतत्सानात्काराय शास्ताभ्यर्थना? कुतस्तरां युत्य पेक्षा ? दूति सङ्केप: । (र)

(र) अत वदन्ति इत्यादिना ग्रम्थेन एकदेशिनियाकरयव्याजेन निरूपितं प्रमेयमुपमंहरति, तदेवमिति।-यतो ज्ञानजेयविभागो न प्रामाणिक: तत् तम्मात् एवं सति दृष्टिटृश्ययोगन्यतरावशेषे प्राप्ते दश्यस सापेक्षचात् दृष्टश् निरपेत्षचात् र्द्ृा्टिरव अरवशिष्यते न टृश्यमित्येवं सति इत्यर्थः। अत एव आ्रह-दष्टिमात्रात्मकमिति। जगनतौतिमुप- पादयितं रज्जुर्वयेत्यादिना खाज्ञानादात्मा जगद्रप: प्रकाशते दत्यादिना

चिद्ात्मनः साश्रयविषयाज्ञानेन जगदात्मत्वं तद्रूपेय प्रतिभासनञ्न निरुपयता आमनो ज्ञानविषयत्वमङ्गोकतमिति तादृगज्ञाननिवत्त- कापरोक्षसाक्ात्कारजनकत्वेन उपनिषदात्मनि प्रामासं त्वयैव उपपादित- मिति सिड्ान्तिमतसिद्ि: ? दत्याशङ्गा नत्याइ, इतीति।-इति भ्रात्मन इति-शब्दः पूर्वोत्रयुत्तिपममर्शर्थः ; ततश्ात्मनो ज्ञानविषयत्वं यत् कल्पितं, तत् साधु , काकूक्तियियं, तत् किं साधु? अ तु नैव साधु; यतो विकन्पितं, न तु प्रमायासिडं, स्यम्प्रकाशमानस् अज्ञानविषयत्ा- नुपपत्तेरुत्त चादिति। तथा न सिद्धान्तिमतसिवित्याइ-तथा चेति। वेदिकऽर्थे यु्यनपेचितत्वात, तदपेकत्वे वेदस्य निवयेक्षत्वक्षतेरित्यादि सजृद्ोतुभाह-इति सङ्कप दूति। आत्माऽसन प्रमागत्वात् तत्साच्षात्कतये पुमान्। उपासीत श्रुवि कष्मात् युत्तिं वाउपेचते कथम् ?॥

[e2]

एवं प्राप्ते अभिधीयत-(ल) यत्तत्त्वं वेदगुप्त परमसुखतमं नित्यमुत्तखभावं सत्यं सूक्ष्मात् सुसूत्ं महदिदममृतं मुततमावैक- गम्यम्। यस्यांशे लेशमात्रं जगदिदमखिलं भरान्तिमातैकदेहं प्रत्यक् ज्योतिःसरूपं शिवमद्मधुना कथ्यते युकितोऽब ॥ २७॥

(ल) पूर्वपच्मनूद्य सिद्धान्तमुपक्रमते-एवं प्राप्ते इति। ननु आत्मनि प्रमागमरिति १ न वा ? दत्यत्र आरत्मशन्देन विशिष्टो- पव्याऊ्वतजोवादिशब्दवागो वा उटह्यते १ किं वा शुद्धं चिदानन्दात्मकमिति? भाधे प्रमायप्रउत्तावषि न दोष:, तसय अ्म्प्रकापूत्वेन भासयत्वावरिगेधात्। प्रमाणाप्रवृत्तारव्ि न दोषः, तस्य अत्र अप्रतिपाद्यत्वात् तत्र प्रभासप्रवृत्त्य- प्रशयततचिन्तावेयर्ध्यात्। कि तान्विं अल प्रतिपादम्१ इत्यंपचायां तत्र उत्तचतुष्टयवविशिष्टे आत्मनि इत्यत्र उतां निरुपयोयं वस्तु श्रीकेन सङ्ज्वाति, यत्तवर्मिति।-यत्तत्त्वमिट्मत्र कध्यते इत्यन्वयः। तत्त्वमना- रोपितसवरूपम। ननु नेतत्तत्त्वं निरुपरामर्हनि, प्रमागाप्रमावसत्त्वादिति ? तत्ाइ-वेदगुप्तमिति। ननु नेतदटगम्यं, निप्पयोजनत्वात् दति ? तत्राह- परमेति। अविद्या-तत्कार्य्यरहहितत्वाच् तत्त्वं पुरुषार्थ दत्याह-नित्येति। ननु सप्रयोजनत्वात् वेदप्रमायकत्वसम्भवेऽपि तस्य दृश्यत्वात् मिध्यात्- प्रप्त्तिरिति वा ? इत्याह-सत्यमिति। ता्ि सिद्धत्वात् तस्य तत्र प्रमागा- न्तरसंवाद-विसंवादाभ्यां भेदप्रामाखन्१ इत्याभड्ाह, सूत्मादिति।- प्रमाणन्तरायोग्यत्वात् न तत्न वेदाप्रामाखमित्यर्थः। ता्िं परि- छितत्वात् घटवदनाततेति? नेत्याइ, महदिति।-निरुपचरतमहद्रूप- त्वात् नानात्ता इत्यर्थः। नमु मुक्तखवम।वत्व सुत्ि-तद्वतो भेंदप्र तोतेन सत् मचदिति ? तवाइ, द्रद्ममतर्मिति।-इदं पूर्वोक्ततत्वम् भमतं

किं तत् प्रमागाभावेन आत्मनः खरूपानुप- पत्ति: ? प्रतोत्यनुपपत्तिर्वा? नाद:, आत्म- सरूपस्य नित्यतया दतरनिरपेत्तत्वात् प्रभागस्य

सुक्तिरित्यर्थः । त विद्दत्त्यनं प्रमासयति-सुत्तमातेति। एवं तत्पदलच््यं निरूप्य वाच्यमाइ, शिवमिति।-ईश्वराभिधानमित्यर्थः। ईश्वरत्वसुपपादर्यात-यसयांशे दूति। तर्षि जगदपादानत्वे विकारित्व- मिति ? नंत्याह, भ्रान्ति इति।-भ्रान्तिः अज्ञानमेव देहः खरूपं यस् तत् आान्तिमत्रिकदहम्, श्रव्याऊवतं हि जगदपादानं, न खरूपमक्षर, तेन अज्ञान प्राधान्धेन जगदुपादानत्वान्न विकारितत्यर्थः ; यद्ा-भ्रान्ति- मावेति जगतः विशेषयां, तेन जमत् न वस्तुतः आत्मोपादानं, बान्त्या भ्ात्मनो जगतस्तत्वे सत्यत्वप्रसक्तेः । र्ताईि कथमात्मनः कारगात्वव्यपदेशः? जगदपादानाज्जानाधिष्ठानव्वादिति नात्मनो विकारितेति। तटस्थत्वं तस व्यात्तयत, प्रत्य्गगिति।-जड़त्वानात्मत्वादिना वाद्यत्वादिरूपमापाद्य- मानजगदपैच्या प्रतिकूलं वेपरीत्यन जड़विरुडत्वादिरुपेय अरन्तरादि- भावेन घाच्तौवोपलक्यत इति प्रत्यक् । प्रत्यक हेतुमाह-ज्योतिरिति। तत्कथनस्य अप्रस्तुतत्वं पराचष्टे, अधुर्नति।-शिव्यजिन्ञासोत्तरकाल मित्यर्यः। ननु किं भवत्कथनेन, वेदैनैव तत्कथनादिति ? तवाह, युक्तित दूति।-अप्रतिरपत्ति-विप्रतिपत्तिनिवासेन वेदार्घप्रकटनाय योग्यता- सम्पत्तये युक्तिता निरुप्यत दति। अत एव आह-वेदगुप्तमति ॥२७॥ (व) अथ पूर्वपचोपक्रमे आत्मश्देन विदिष्ट ईश्वरो वा जीवो वा न विवचितः किं ताि? शु्द्धं चिदानन्दघनं प्रत्यक ब्रस्मेक्यमात्मशब्देन विवचितं, ताईि तत्न न पूर्वोक्तदूषणावकाश इति वतुं सिद्ानो विकत्पयति, किं तत्रेति।-तत्र पूर्वोंक्ते निरूपणीये सति उक्े श्रत्मननि प्रमागसय अपेक्षा किमात्मनः सवरूपलाभाय? उत अह्ो ब्रात्मप्रतोतये? इति विकल्पार्थः। आयं दूषयति-नाद् इति। किमेतदाल- कार्य्यत्ववादिनशोद्यम्? तदकार्य्यत्ववादिनो वा? आयं पराचष्टे, भाल- वरुपय नित्यतयेति।-ब्रकार्य्यतयेत्यर्थः। भावस द्ि नित्यकार्य्यतेन

[28] वेदान्तिडान्तमुल्त वली।

खप्रमेयानुत्पादकत्वाच्च। द्वितीये प्रमाणेऽपि तर्हिं प्रमाणान्तरं वाच्यं, तदभावे नरशृङ्गवट्सत्वेन खप्रमेयसाधकत्वासभ्भवात्। (व) तथा च, प्रमाणे प्रमागान्तगतुसरणे अनव- स्थिते: प्रमागेनैव वस्तुसिद्धिः दूति अभिमान- मात्रम्। अथ प्रमागं प्रमागान रनिरपेक्षमेव खं खप्रमेयं च साधयति, खप्रकाशखभावस्य तस्य

उपपद्यते इति, आत्मा अकार्य्य इति न स्वरूपलाभाय आरत्मा प्रमारम् अपेक्षते इत्यर्थः । द्वितोयं प्रत्याचष्टे, प्रमारस्येति।-प्रमायास्य प्रमेयानुत्- पादकन्वमसिडं, प्रवृत्यादेवपि प्रमेयत्वादिति। तत्ाइ-खेति। न हि प्रात्तजानं प्रवत्ति प्रसूते, किं ताई? प्रवृत्तिविषयकेष्टसाधनताज्ञानमिति न व्यभिचार:। त्थ आत्मा खप्रतौतये प्रमाणम् अपचते इति द्वितीय- विक्पपि इदं विचारसीयं, किं प्रतोतिमात्रं प्रमायाधीनम्१ उत नड़स प्रतीति: प्रमाण वीना ? दति। तत्र शयेतिप्रसङ्गभाइ-प्रमाये- र्जप दत्यादिना। ननु विषयमाधनाथें प्रमायामपच्चितं, नतु प्रमाणे अभायमपि, अनुपयोगार्दिति ? तवाइ, तदभावे दति।-लव्वसत्ताकं दि प्रमायं विषयं साधयतौति विना प्रमायं तु न, प्रमागसत्तासत्ताSमवे व प्रमायस न खविषयसाधकत्वम् इत्यर्थः । (प्) अपचतां तर्हि प्रमायं खमिडये, प्रमाणानन्तरं न, बनवस्था- मसनरिति ? इत्याइ-तथा चेति। कथं तईि प्रमायनैव वस्तुसििरिति महताम् उद्ोष इति ? सत्यमुद्दोष दति, परन्तु पूर्वोत्तानवस्थादोषात् भममूलोयम् उद्दोष इत्याइ-दति अरभिमानमाल्नर्ममिति। ननु जड़वस्तु सप्रतोतये प्रमागम् अपेचतां नाम, प्रमायं पुनः खप्नकाशरूपत्ात् सयमेव सिध्यात न मानान्तरमपेक्षते, तथा च नानवस्था ? इति द्वितौय- आाशक्ते-प्रथति। ननु खवसाधकत्वं प्रमायस खविषयप्रतोतिजनकत्वं, न

[ex]

खपरव्यवहारे प्रकाशान्तरनिरपेक्षत्वात् प्रदोप- प्रकाशवत्। न हि सर्वस्य साधकं प्रमार्ग खसिद्वार्थमन्यदप्षते दराति युतिमत्। इन्त तहिं सर्वस्य प्रमाणप्रमेयभेदभिन्नस्य जगतः साधक आत्मा कर्थं स्ाधीनमिद्विकन प्रमागेन सिद्ध: स्यात् ? प्रमागात् पूर्वमेव सिद्धत्वात्। (श) अन्यथा असिद्प्रमाटकं प्रमागमेवात्मानं

व एतत् युत्त वनिविरोधादिति े।9 न, स्वव्यवहारे परानपेक्षत्वस्येव खसाधकशब्द्र,र्घ चान परानपचनामेव प्रमागस्य साधर्यत, न होति। -प्रमायं सवसिवंध वदपक्षा तन तावत् प्रनेयं, तख् अप्ायकत्वात्, प्रमायं चेत् १ न, अनयस्थवित्यर्थ। प्रमायं प्रकामकं सत् खपरसिवये न अ वन् प्रमाग अपेक्षते गति न अनवस्थेति पूर्वपचिणा निरूपिते सिद्ान्ती न्याद, हन्त तर्होति।-आत्मा कथ प्रमायेन सिद्धः ययात् ? इत्यन्वयः । ननु का अत्र अनुपपत्ति ? तल्ाह, स्वाधीनेन - प्रमाय तरपं तह्वानं च आ्र्ररमाधोनम्, आरत्मसिदिश्न प्रमाणाधोना इति अन्योऽन्याम्रयप्रस तेन आत्मा ग्रमायात् भिध्य ैति। आरत्माधोनसिड्िकत्वं प्रमायम्य केमुचन सावर्यत, मर्नस्वति।-खाज्ञानवभात् जगदत्पाद्य भासयतीति जगत्मा वक आ्र्ात्मा इत्यर्थः । किञ्न, प्रमाणादात्मा सिध्यतीति कोडर्थ. १ किम् समयन? उत जागते? न शदयः, द्यल हेतुमाह, प्रमाणादिति।-वसिदचन आलन प्रमाणं प्रति कारखचाढिति। नतु प्रमायं प्रति आमा कारगं, तत् कि प्रमात्तेन वा ? कग्यात्वेन वा? विषयत्वेन वा ? नायः, बुद्ेरैव प्रमातत्वात्; "द्रोर्धोर्मौ. इन्येतत् सवें सन एव" इति शुतिः। (ष) न अपि इलरौ, अनङ्गोक्वतेविति ; तलाइ, अ्रन्यथा इति।- मालानं सरूपं, तत्र हेतु: असिदप्रभाष्टकमिति। न डि चैतन्यतादाला-

[ee]

न लमेत, कथं वा सर्वस्य प्रमातारमात्मानं विषयोकुर्ध्यांत प्रमागम्? वर्मकर्तृविरोधप्रसङ्गात्, तदन्यस् च सर्वस्य पनात्मलवेन तप्रमातल्वात्। तथा च श्रुतिः "विन्वातारमर! कैन विजानौयात ?" दूति। तथा च, प्रमातुरात्मनः

मनापवाया बुद्डे: प्रसाटत्वं युज्यते, जड़त्वात्, अन्यथा अतिप्रसङ्गात्; भात्मनः प्रमातत्वे वत्तिमहुद्वेः उपाधित्वान् बुड्िः प्रमाती इति लोके व्यवहार इति आतमा प्रमाना प्रभाणानां कारगामिति, तदभावे प्रमायं सरूपमेव न लगेत, कारयाभावे कार्य्यस अ अभावादित्यर्थः । प्रमाखात् आात्मा उत्पद्यते इति न ब्रूम: ; किं ताहिं? जायंत, न इत्याइ-कथं वेति। आत्मनः प्रमाणात् जेयन्े ज्ञाता किं स एव ? तदन्यो वा? नाद इत्याह, सर्वस्ेति।-प्रनेयमात्रं प्रति आतनो जात्रेकरूपत्वात् जेयत्वं न युक्तमित्यर्थः, प्रमायं प्रति आरत्मनो जाटचात् जेयत्वं न युक्तमिति भाव:। प्रमामादिप्रप्ाताऽपि तद्विषयः किंन स्ादिति? न दत्याइ, कमेति।-ज्ञानं हि क्रिया कर्त्ताव' कर्म च अपेच्य भवति। तत्न कर्त्ता क्रियासाधनत्वात् क्रियां प्रति गुयात्वं प्रतिपद्यते। कर्म तु सरूपतो वा धर्मतो वा क्रियासाव्यत्वात् क्रियां प्रति प्रधानं, ततमात्मनः खज्ञानं प्रति एकदेव उभयरूपत्वं, ज्ञानं प्रति आश्रयतवेन साधनत्वात् प्रमेयत्वेन प्रधानत्वादिति वितुवरूपत्वप्रसक्तेन प्रमाय- मातानं विषयोकत्तमर्हति इत्यर्थः । द्वितीयं विकत्यं दूषयति-तदन्यम्य चेति। विषयादात्नो अन्यन् प्रमात भवत् जड़म्? अजड़ं वा ? नाथः, तस अनात्मत्वेन अप्रमातत्वात्? इताइ-अनात्मत्वेनेति। न द्वितौयः, तसेव आ्त्मत्वप्रसत्ेननैयस घटवदनात्मत्वप्रसत्कप्रेति। विज्ञातुः प्रमायागो चरत्वे मेत्रेयोब्राहमय मैवसुदाहरति, तथा चेति।-केन करगोन को वा अन्यो जानीयात्? तत्त्वावस्थायाम् अ्र.त्मत्यतिरित्तस सर्वस्यैव सभावादितर्थः। प्रमायव्यतिरकेय आ्रत्मसिद्ौ फलितमाइ-तथा

[es]

खत एवं सिद्धत्वात् प्रमाणाभावात् न ससत्व- प्राप्ति:। किञ्ज, दूदमात्मनोऽसत्वमापाद्य- मानं प्रमायसिद्दम् ? अरसिद्दसवभावम् ? खतो दा सिड्म्? आद्ये असत्त्वग्राहकप्रमागस्य प्रतियोगिविषयत्वनियमेन आत्मनोऽपि प्रमाग- सिद्धत्वेन अस्त्त्वानुपपत्तिः। न द्वितीयः, असिद्वस्य

चेति। किश्न, न चैदत्ि प्रमायम् आत्मनि, तईईि तसय तसत्त्वा- पत्तिरिति वदता आत्मनि प्रमाखास्त्वन असत्त्वमापाद्यते इति प्रति- भाति, तदयुक्तमिति निरूपयितं सिद्वान्ती विकल्पयति, किश्वेदमिति।- प्रमाणासलेन अपादकन आत्मनि आपाद्यमानमसत्त्त्वं चातं वा? न वा ? आद्यं किं प्रमायात् वातम्? बमाद्या? खतो वा? दूति विक्कल्यार्थः। प्रथमे प्रथममनूद्य दवषयति-आध्ये ईति। असत्त्वग्राहकं प्रमःगम- सत्त्चमावं गहाति ? आत्मप्रतियागिकममत्त्वं वा? नाथः, तस प्रतियोगि- निरूप्यत्वेन प्रतियोगिनम् अविषयौक्कत्य तन्मालस्य प्रमाशेन विषयौ- कर्त्तम् अशक्य्वात्। अथ प्रतियोगिनं विज्यीक्कत्य प्रमागमसत्त्वं प्रच्याययति? ्ताि दषयति, असत्त्वग्राहकति /-आत्मनः प्रमाय- विषयच्चेन आपादकामावात् न आपाद्यमसत्त्वं सम्भवति, न हि वक्कि- मति वज्जाभावेन निरधूमता आपादयितं शाक्येत्यर्घः। ननु अ्रसत्त्वस्य प्रतियीगिसत्वं न आत्मेति कथं तस प्रमायविषयतेति? मैवं, सत्त्त्वं प्रतियोगि भवत् पदार्थस्य सवरूपम्? धर्मो वा ? आदोडि आ्रत्मात्मकम् ? पदार्थान्तरात्मकं वा? आधे उत्तरमुक्तम् आतनः प्रामागिकत्वात् न असत्त्वमिति । द्वितौये तु दष्टासिद्धि:, पदार्थान्तरस्वेव असत्त्वं सिध्येत्, न आलमन इति। सत्वं धर्मसेन, तहि आत्मनो वा ? अन्यस्य था? आध्ये शत्मसत्त्तवं प्रतियोगि, तस्ष प्रनायसिद्धत्वे कथम् आ्रत्मनि त्रासत्वमा- पाइनम्? अन्यवर्मधत्, तहि तस्यव असत्त्वं, न आत्मन इति कथमात्मनः सत्म् आपादनोयमिति? अज्ञातरूपासिडखभावपनरं दूषयात-न

[ex]

भापादनानुपपत्तेः; न हि बुद्दी चनारूढ़- सभावमापादयितं शक्यम्। तौये तु भात्मैव खतःसिद्दोऽस्तु, बसत्त्वस्य च खतःसिद्दानुपपत्ते :; मन्यथा आत्मनी नामान्तरकरगप्रसङ्गात्। (ष) किस, आात्मनोऽसत्त्वं किमात्मना नायते ? पनात्मना वा? नान्य:, बनात्मनो सातत्वा- भावात्। (स)

द्वितीय इति। असिद्स्य आपादनं प्रसभ्जनं कुतो न? द्ृत्यपेचायामाइ, न होति।-परं प्रति शब्देन अनिष्टप्रसञ्जनम् आ्पादनमत्र आपादन- शब्दार्थ, न च अर्थमज्ञात्वा शब्दरचनमिति बुदौ अनारुढ़म् श्ापादयितु- मशक्य म् इत्यर्थः। ज्ञानं प्रमागात्? बमाद्या ? खतो वा ? इ चल आद्यो निराकृतः । द्वितोयोऽपि न सम्भवति, असत्त्वस भ्रमसिदत्वे समविषयस्य बाध्यत्वेन आत्मनि सत्त्वमेव वास्तवं स्ात्। त्यतोयं दूषयति-ततोये तु दति। अमत्त्वमात्रं खतःसिडम्? आत्मविशेषितं वा नाद्यः, निर्वि- शेषितापत्वानिन्मणात्। द्वितोये तु आत्मनोऽपि स्वतःसिडत्वं, विशिष्टसय सवतःसिज्धत्व विशेषवास्य अपि तथात्वात्; ततस्न इ्योगि खतः- सिद्त्वे माशे गरह, आत्मेव इति।सापेक्षनिरपेकषयोर्मध्ये निरपेच- स्ैत्र सतःसिद्धत्वं युन्यते, न प्रतियोग्यधोनासत्त्वस, सापेक्षत्व- व्याघातापत्ते: इत्यः। अत्रेव हेन्वन्तरमाइ, अमत्त्वस चेति।-च-कारो भिन्नक्रमः, पच्चम्यन्तानुपपत्तिपदैन सम्वध्यते। अ्रयगर्थः-प्रसतत्वं जड़म् ? भजड़ं वा ? नाथः, जड़त्वादेव घटवत्, खतःसिड्ायोगादिति। यदि भजड़ तदा हूत्रयति, अन्यर्थेति।-अ्रजड़स खतःसिडम्येव आातमाचा- दित्यर्य :: तथा प म्रमायासत्म आ्मन असत्त्वापादनं न अनिष्ट- मिति भाव:। (स) सिंहाबलोकनन्यायेन प्रमायादवत्स्य सिद्धिपचे दोषान्तरसाद्

[e2]

नाद्य:, व्याघातात्। तथा हि, किमात्मा खसत्ताकाले खासतां जानाति? खासत्ताकाले दा? भाधे खसत्ताकाले खासत्ता कुतः? तथा च किं जानौयात् ? विषयस्यैव ब्रभावात्। द्वितौये, कथं जानीयात्? खस्येव अभावात्। खसत्ता- काले आत्मेव कालान्तरभाविनीं खासत्तां जानाति द्ति चैत ? तहिं सव्नेव आत्मा अनित्यः; पवं तच कतहान्यकवताभ्यागमप्रसङ्गेन परिद्ृतम्।

-किव्नेति। आये बहुवत्तव्यत्वात् तमुपेच्य अन््यं प्रथमतो दूषयति- नान्त्य इति। तत्र हेतु, अनात्मन इति।-शंयेकरूपत्वात् तख इत्यर्थः । (इ) आद्यं दूषयात-नाद इति। व्याघातारदिति प्रतिज्ञानं शीयुसुपपादयति-तया हि दति। आद्ये दूति "परस्परविरोधेन प्रकारन्तरस्थितिः" द्रति न्यायात् दत्यर्थः। भवतु अस्तो खसत्ता- काले खासत्ता, तथाऽि सा जयतामिति? नैत्याह-तथा नेति। आत्मा खासत्ताकाले खासत्तां जानाति दति द्वितोयमनूद्य तत् दूषयति, द्वितोये इति।-खस बातुरालमन इत्यर्थः । ननु ब्रात्मा खसत्ताकाले एव खासत्तां जानाति, न चैवं व्याघातः, तत्कालोना- सत्ताया बज्ञानात् किं कालोनां तर्थ्ि तां वेद? भाविनौम् ? इति पङ्गते-खस्षत्ताकाले दूति। तर्हि नानिष्ठापत्ति: इत्याद-तर्षिं दति। ननु कयं सनेवात्मा, भाविनोऽसत्त्वस अनुभवादिति ? तव्राद्- भनित्व दति। प्रमाणासत्वेन अत्यन्तासत्त्वमापादम्१ अनित्वतवं वा? भायः, विनाशत् प्राक् सत्वात्। न द्वितोय इत्याद्, त्तेति।-भप्यथें पः, तदृपि नियत्मालन: परिदृतम्, "अन्त्ये अतस दानि: सादन्वता-

किञ्ज, आत्मनोऽसत्ववादो खात्मानं निराकरोति? परात्मानं वा? आद्ये निगकर्तुरसत्त्वात् निरा- कार्य्य एव आत्मा परमार्थ: सन्। द्वितीये निरा- कर्त्ता परमार्थ एव स्थितः, कुतस्तेनात्मनो- इसत्त्वम् ? तथा च श्रुतिः "असन्नेव स भर्वात असद्ब्रह्मेति वेद चेतृ अस्ति ब्रह्मेति चद्ेद सन्तमेनं ततो विटुः" दूति। (ह)

भ्यागमस्तथा" दत्यत्र इत्यर्थः । किं चेति स्पष्टार्थः। आराद्ये आरत्मनोऽसत्त्व- वादो खात्मानं निराकरति इति पच्ते। द्वितोये इति परालानं निया- करति दति पचे। स्थित दति पदात् इति-शब्द हेत्वर्यमव्याहत्य यतः स्थित इत्यतो हेता: कुन आ्रत्मनोऽस्त्वामत्यर्थः। ननु आ्रत्मान्तवनिगाकर्त- रन्यो निराकत्तति कथं निराकर्ता परमार्थ एव स्थित दूनि चेत्? सत्यं, ततोयस्यापि निगकर्नुः कोऽपि निराकर्त्ता अस्ति? न वा? भाद्ये अनवस्था। द्वितौये यत्रेव विश्रान्तिस्म्येव परमार्थतः स्थित त्वात् कुतः आतमनोऽसत्त्वमित्युत्तमावत्तते इति ? उके अथे संवादाय श्रौतमन्त्रमुदाइरति, तथा चेति।-वेदितत्वं तावत् चेतनधर्मः, घटादेरचेतनस्य अप्रमात्टत्वात्; ब्रह्मापि चेतनं, विजञानघनश्रुतेः, तच्व विज्ञातुर्न भिद्यते, अमेदश्रुतेः; एवं सति वेदिता ब्रह्मात्मानमसत् वैद चेत् यदि तर्ाईि बसन् एव स भवत, श्रात्मनी निराकृतत्वात् इत्यर्थः । निराकर्त्ता यदि सवाममानं निराकरोति, सोऽसब्तिति हितुत्वेन उपन्यसं निराकर्तुरसत्वं संवादितम्। यदि पवात्मानं निरा- कुर्य्यादिति पचे निराकर्त: सत्त्वं संवादयति, तस्ति ब्रम्मेति।-व्रद्माला असि इति, यदि वेद जानाति, तर्ाहिं सद्रपब्रद्माम्मानमेनमय: शन्तं विदुर्गित स परमार्थतः सत् स्ादित्यर्थः।

[१०१]

किञ्च, प्रमागं सति विषये प्रवर्त्तते? असति दा? असति चेत्? ता शशविषागमपि साधर्येत्, असत्त्वाविशेषादसत्साधनसमर्घत्वाच्च प्रमायानाम्। सति चेत् ? न तहिं प्रमाण- धीना वस्तुसत्ता, प्रमागप्रवृत्तेः पूर्वमेव प्रमेयसत्ता- भ्युयगमात् ; अन्यथा सति प्रमायं प्रवर्त्तते दति खवचनव्याकोप: । (क) सत एव वस्तुनो भानं प्रमाणाधीनमिति

(क) किं च आत्ममनि प्रमाणासत्वे असत्वापत्तिं वदता प्रमागसत्त्वे एज वस्तुपत्तेति वताचं, तत्र प्रमाये एव सति वस्तुमनेति काडर्थः? किं सति प्रमाये वतुनत्ता जायते? उत जायते? तवायं जिराकरनु विकल्पयति-किंच प्रमागमिति। पत्यमन्पवादाढो दूषयति. श्मत चेत् दूति।-अन प्रगागं प्रवर्त्तमानं सत्तामुत्यादरयात इत्यर्धः। इमं पचनतिप्रतङ्गेन दूषयति-पश्विषागार्माप इति। तल्न हेतुः,-अरूहिति। साधनमुन्मादनम्। एवमन्यं पत्षं पराक्वत्य आद्यं दूषयिनुमनुवदति- सनि चैदिति। तह्नि प्रमायं वस्तुसत्तोपपादकमिति पचं दृषयति- म तर्हौति। प्रवर्त्ततां प्रमायं सति, तावता कघं न प्रमाणा- धोना वस्तुसत्तेति? तलाद, प्रमायप्रवृत्तेरिति।-यदपैचायाः पूर्वें यदस्ति तत्तस्य कार्य्य न भवति, नियतपश्चाज्वाविन एव कार्य्यत्वात् इत्यर्थः। तर्हिं प्रमायप्रवृत्तरूद्वमेव वस्तुसत्ता जायतामिति? न,

(ख) प्रमायं सति सत् प्रमेयं जायते दति पन्तमुथापर्याते, सत एवेति।-वस्ुसत्ताया ज्ापकं प्रमायमित्यर्थः। भ्रयं भावः,-प्रमाया- भावे वस्नुसत्ताऽमात्रमाप,दयता प्रनायसत्वं वस्तुसत्ताया व्यापक वत्तव्यं, व्यापकाभावस्ैव व्याप्याभावं प्रति आापादकत्वात्; तथा

[१o२] वेदान्त सिगान्तमुक्तावलो।

चेत, भवतु बभानखरूपे अनात्मनि पचेतने तथा; यमेव भानखरूपे चात्मनि कथमेवं भविष्यति? तथा च श्ुतिः, "तमेव भान्तमनु- भाति सवं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" द्ूति। (ख) किश्ज, आत्मनि किं प्रमागम्? द्ृव्यभिनि-

च, सत एव वस्तुनो भानमित्यत्र इदं सिध्यत, विमत आात्मा प्रमायागम्यः, सत्वात् घटवदिति। तदेतदनुमानं जड़त्वेन उपाधिना हूषयति, भवतु इति।-गरनाममननि घटादौ दृष्टान्तें प्रमायाधौनभानं भवतु दति योजना। एवं घटादौ साध्यसत्तामुक्तोपाधिसत्तामप्याह, अचेतने दति।-जड़े इत्यर्थः। घटादौ जड़त्वसुपपादर्यित्ं विशिनषटि -अमानसरूपे दति। जड़त्वोपाधेः पच्े साधनाव्याप्रिमाइ, खयमवेति।-एवं प्रमाणाधोनमानं हि खव्यवहाराय मृग्यते, खरूपात्मकभानेनैव खव्यवह्ारोपपत्तौ किं प्रमाणधीनभानेन? निष्पु- योजनत्वादिति भावः । ननु भानसवरूपत्वमजड़त्वे प्रयोजकं, न चात्मा शभानस्वरूपः, भानाशयत्वात्; तथा च, जड़त्वमुपाधि: कथं साधना व्यापकः ? दत्याशङ्गा आरलनो मानसवरूपत्वे प्रमायं श्रुतिमाइ, तथा च दति।-तं प्रसिड्वमात्मानं भान्तं भासमानमनुभाति सर्व- मनात्मजातम्। ननु यथा गच्कन्तमनुगच्क्ति दत्यलोभयोरपि गमनं खगतम्, एवं भान्तमनुभाति इत्यतापि मानसुभयगतं वास्तवं किं न स्ादिति ? तव्ाइ, तसय भासेति।-तस श्रात्मनः खरूपभूतया भासा दत्यर्थः । तथा च, नानात्मा खगतभासा भास:, किन्तु भ्रात्म- भासा इति आात्मा भानरूप इत्युपांधि: साधनाव्यापक एव इत्यर्थ: । एतावता प्रमायासत्वे आत्मनि असत्वापत्तिरिति परिहृतम्। (ग) सम्पति श्ुतेस्तत्र प्रामास्यसुपपादयितृं केमुतिकन्यायेन सर्वप्रमाय- .

विषयव्मालन भ्राष-विश्वेति। प्रमाशानामातमात्रविषयते हेतुमाइ,

विशमानं प्रति सर्वाषि प्रमायानि दति एव उत्तरम् ; अन्नातस्यैव प्रमागविषयत्वात् आ्रत्मन एव अन्नातत्वात् ; जड़स्य च खत एव बावृत- खभावस्य वज्ञानलच्षगावरगन्तर कल्पना-

पच्यातस्ेति।-ननु प्रमाणविषयत्वे अज्ञातत्वमप्रयोजकं, ज्ातस्यापि धारावाडिक प्रमायविषयत्वदशनात्? इति शङ्गानिवाकर याय एव-कारः। जाते वस्तुनि प्रमायं किं वस्तुप्रकाशनाय? किं वा तद्ावहाराय? न, उभयथाऽपि आद्यप्रमागोनेव उभयस्यापि निर्वाह्नात् ; अ्रन्यथा द्वितीयेऽपि तत् कथं स्यात् ? न चेवं धारावाच्िकबुड्डेः अप्रामाख्यम्, उत्तरोत्तरचक्वैशि्यसय तत्र अधिकसय भानात्। नच कालस भतीन्द्रियत्वात् न च प्रथक्षज्ञानविषयन्वमिति वाच्यं, तस्य सर्वप्रत्यय- वैद्यत्वात्; कथमन्यथा दढ़ानों गन्ध इयादि प्रत्यक्षप्रतीतिरिति। ननु प्ज्ञातो घट इति प्रतौतसम्यापि अज्ञातत्वात् कथमात्मेव प्रमाय- विषय दति? न दूत्याइ, आत्मन ए्जेति/-आत्मा तावत् परम- प्रेमास्पदत्वात् सुखात्मा, तच्च सुखं नित्यं खप्रक्ाशज्, परामर्श- बलैन सुपुप्तौ सर्वेन्द्रिय विषयादयुपरमेऽपि भासमानतवात्; ततश्ष जाग्रदवस्थायामपि तस्यास्ति भाति दति प्रतीतौ प्राप्तायामपि योऽयं नास्ति न भाति इति अ्न्यथा व्यवहार:, सोिष्ठानाच्ञानजन्य दति शुत्यज्ञानजन्यरजतव्यवहारे दृष्टत्वात् कलाते। अ्रधिष्ठानं च आम्मेति विपनौतव्यवहारयोग्यत्वलक्षयम् आरवरयामज्ञानजन्यम् आात्मनि कल्पात दत्यात्माऽज्ञानविषयत्वात् पज्ञात इति। एव-कार- व्यावर्त्यभाह-जड़स्य चेति। अज्ञानाविषयत्वं तावत् जड़स्य खौकत्तव्यं, कथम्? यो हि यत्र अतिशयमाधत्ते स तस्य विषयः, पज्ञानस नानात्मनि अतिशयमाधत्त, निष्पुयोजनत्वादित्ाह-अज्ञानलक्षपेति। ननु किमिति आवरयं निष्युयोजनं, विचेपप्रयोजनत्वात् तसेति? तत्राह, अन्तरेति।-विचेपार्थम् आवरयास विद्यमानत्वात् प्रज्ञान- जन्यम् भावरयं निष्पुयोजनं छथा इत्वर्थः। किं प्रयुत्नं तर्दिं

[१.8]

प्रयोजनशून्यतया पन्जानाविषयत्वेन प्रमाणाविषय- त्वात्,प्रमाणाधोनाविद्यानि वृत्तिविशिष्टात्मखरूप- चैतन्येनैव जड़स सर्वस्य प्रतीत्युपपत्तेः। (ग) तथा च, सर्वप्रमायसिद्वस्य आ्रत्मनः प्रमाणा- भावात् असत्त्वमिति साहसमावम्। कथं तर्हि

अवरयं जड़े इति? तवाइ, खत एवेति -अनात्मखप्रयुत्तम् भावरय- मिति, तेन जड़स प्रमायागोचरत्वादात्मेव प्रमागागोचर इति सिड्डम्। न च तहि कथमज्ञातो घट इति प्रतोतिः? अज्ञानन सह साचिगि घटस्य अध्यासादिति। ननु जड़ं जड़त्वादेव न खनो भाति, न अपि प्रमाणात्; तख तहविषयत्वात्; ततः कथं जड़स अनात्मनो भान- मिति? तत्ाह, प्रभाशाधोनमिति।-वद्यपि जड़ं न खतः स्फर्रत जड़चारेव, नापि प्रमासात्; तस्य अज्ञानावित्रयत्वात्; तथाऽपि आात्मव्वरूपचैतन्येन जड़ं भाति। न च आत्मववरुपचेतन्यस् खप्रकाश- त्वात् तसंसगि जड़ं सवदेव भारितेति वाययं, साचिरुपस्य त्म्मनो- 5विद्यावृत्तत्वन प्रपञ्चाभानोपपत्तेः । ति कदापि प्रवव्वो न आायादिति चेत्? तलाइ, प्रमायावोनेति।-घटार्वकत्रचिदात्मा घटेन्रियसनकर्ष ससुद्नतघटाका रान्त:करयवत्ति निवस्ाविद्यो घटावच्किववत्तौ पति- विम्बिता घटं भासयनोति घटप्रतौत्यपपत्तिः; एवं पटादिप्रतौतिरपि ऊह्या। ननु एवं घटस्य प्रमायविषयचार्पात्तरिति चेतृ ? न, प्रमाव- िवर्त्याज्ञानविषयस्य प्रमायविषयचात्, ताटृकव्व घटाव्कित्चिदालन एवेति चिदात्मेव सर्वत्र प्रमागविषयः, घटस्तु अनावत्तसावच्तव- चिहातना युक्तो भातीति कघं तस्य प्रमायविषयत्वमिति? तथा च प्ात्मनि प्रमाणाभावेन असत्त्वापत्तिचोदं परिहतमिति। (घ) चिहा्मनि सर्वप्रमाणवित्रयत्वनिरूपयस्य फज्नमाइ, तथा चेति। - य पादकप्रमा शास्त्वसय अभ।वान्ापा द्यासत्वस्य आत्मनि सम्भवोडस्त हत्यर्थ:। भात्मनः सर्वग्रमासविषयत्वे श्रोमौपनिषदत्ववभेषयव्याड्तिं

बेदान्तसिद्ान्तमुक्तावलौ।

चोपनिषदत्वम् आत्मनः, सर्वप्रमाशवषयस्य उपनिषन्मावगम्यत्वाभावात् ? दति चेत्, न, परिपूर्षसच्चिदानन्दप्रत्ययूपेग मानान्तराविषय- त्वात् औपनिषदत्वमिति वदामः । (घ)

पङ्गते-कथमिति। ननु प्रमेयो घट इतिवद्धिशेषयोपपत्तिरिति? न दत्याह, सर्घेति।-"सवें विशेषगां सावधावगाम्" इनि न्यायाटपरञ्जकत्व- मात्रकत्पनावां फललामी न, अध्ययनविधिविरोधात्। अन्यप्रमाय- व्यावर्त्तकत्वमेव आत्मनि औपनिषदत्वविशेषयास्य वत्तत्यं, तच्च सर्वप्रमाग- विषयस्यअत्मनो न सम्भवत इति श्पनिषदत्वविशेषमात्मनः कथं युन्यत? अपि तु न कथमपि दयर्यः। तदेतन् दूषयति, परिपूर्येति।-व्र्द्यपि प्रपच्चावच सर्वप्रमायविषयत्वं, तथाउपि परियिूर्गादिरूपेगा मानान्तरायाग्यत्वात्तेन रुपंया आ्रत्मनः श्रुतिमात्रगम्यत्वात् औपनिषदत्वविशेषयां न विरुध्यत दूत्यर्थः। परितः सर्वंतः पूणें, न क्वचिदपि न्यूनं, तथा च, निरवग्रहं महदिति। ननु ताटशस्य औपनिषदत्वे दृश्यत्वात् मिथ्यात्वमिति? न दत्याह, सदिति।-श्ुतिभास्यत्वास्म्प्रतिपत्तन मिथ्या इयर्थः। करथ ताईि तद्ासते इति? खप्रकाशचिदात्मकत्वादिति आरह-चिदिति। ननु परिपूर्णास्य सर्वात्मत्वात् द्ुःखात्मकत्वमपि वत्तव्यं, तथा च, कथं तदुपनिषद्विषयः ? अपुरुषाथत्वादिति, न इत्याह, आनन्देति।-न हषि परिपूर्यविशेषगीन आत्मानमुदिश्य सर्वत्वं विधौयते यैन दुःख.त्मकता भात्मनि स्यात्, किन्तु सर्वोहेशेन आ्रत्मत्वं, ततन्न स्वस्य आत्मैव रूपं, न बन्यद्रूपम ्तौति दुःखत्वा दिरूपसय मिथ्यातवेन बाधात्। "आनन्दो ब्रह्म" इति अुतेः आात्मा आनन्दमय दति पुरुषार्थंत्वात् उक्तम् ओपनिषद- त्वमिति। तथाऽपि न पूर्ता, परमात्मनो जौवाद्वेदेन परिच्िन- त्वादिति ? तवाइ, प्रत्यग्रुपेय इतति।-प्रत्यग -भिननस्य प्रब्रह्म त्वात् तद्वेद: कन्मित इति प्रत्यग ब्रह्मगोरैक्यसुपनिषनातविषय दत्यर्थः।

[१.1]

ननु खयम्प्रकाशस्य पज्ञानविषयत्वानुप- पत्तिः दृत्युत्तम्। सत्यं, वस्तुतस्तथैव ; तथाऽपि वथा मध्यान्दिनवर्ततिनि अपि सवितरि खयम्प्रकाशे दिवान्ा: पेचकादय: तमसा बावतोऽयं सवि- तेति कल्पयन्ति, तथा पत्यन्तमूढ़बुद्दयोऽज्ञानेन

न च खप्रकारशचचदात्मनि अज्ञानविषयत्वं सन्भवति, भासमानत्वाभास- मानत्वयोरेकदा एकत्र विरोधात्? इति पूर्वपचोत्तं दोषम् उडर्नुम् अनुवर्दात-ननु इति। पूर्वपकम् अ्रश्गौकरोति-सत्वमिति। तर्थि कथम् अध्ानविषयत्वम्? इत्याशङ्रा आनन्दादिरूपेय पज्ञान- विषयत्वं, न चिद्रूपेया; अन्यथा ज्ञानस्य अपि अससिद्धिप्रसक्कादिति परिहारस पूर्वोक्तत्वपि प्रकारान्तरेय परिर्गति, वस्तुत इति।- भयमर्थ:,-खप्रकाशे अज्ञानम् उत्त्दोषात् वस्तुतो न अस्ति इति उच्यंत? उत बमादपि नासिति इति? यदि आद्य: तत्ाह, वस्तुत दति।-द्रष्टापत्तेन ददमनिष्टम इत्यर्थः । द्वितीयं दूषयति-तथाडि दूति। तमस भादित्ये अत्यन्तासन्भवप्रदर्शनाय खयम्प्रकाश दति विशेषणाकत्पने हेतुः, दिवान्धा इतति।-यथा दोषवशत् अविद्यमानमपि रजतं शुक्तौ कव्पयन्ति, तथेदमपि। न च अन्धन्वदोषात् अदर्शनमेव डलूकानां, न तु आदित्येऽपि तमसः कन्पनर्मिति वाचं, "तमोमयोडयं

परकमिति, मूढ़ा अक्षा इत्यर्थः । न च भ्राल्मनः अ्रभ्ानावृतत्वकत्पने वजनस्य एव दोषते आत्माम्यापत्तिरिति वाच्यम्, भावरवास पज्ञानकार्य्यत्वेन प्ज्ानजन्यत्वंपि बात्माप्रयाभावात्। अथ वा-भाव- श्याम् पज्ञानमेव, तथा व आ्त्माश्रय दति ; एवमपि न ब्रत्माश्रयः, रूसवा नवनेदव टपपत्तेः। नतु भा मनि वेदान्तप्रवात्तः भानाय ? पज्ञान- निव्टसतये वा? नादः, मिध्यात्ापत्तेः। न द्वितौयः, तख अनादिलेन

भावृतोऽयमात्मेति कल्पयनन्ति। बत एवस्ूतस्य भात्माऽज्ानस्य कल्पितस्य पूर्वमेव भात्म- माहात्यादेव वस्तुतो निष्ृत्तस्य अ्रसतो निव्ृत्तबे सर्वे वेदान्ता: प्रवृत्ताः, खयम्प्रकाशखरूपे प्रात्मनि

तदाकारवृत्त्युत्पादनैनैव वैदान्तानां तद्विषय- त्वोपपत्तेः। न च बात्मनः खयम्प्रकाशत्वे विप्रति- पत्ति:। (ङ)

भरत्मवत् निवृत्यनईच्चादिति? तत्राह-अत इति। एवम्भूतस्य इत्यस्य व्याख्य :- कल्पितस्येति। अघवा आवरयारुपस्य तसय ज्ञाननिवृत्तियोग्यता- सन्पादनाय कल्पितस्थेति विशेषणम्। कन्पिततां सम्यादयति-आलेति। निवृत्तस्य त्मत इति वथा शुत्तिस्वरूपपर्यालोचनया रजनं तत्न नाखि तथा त्मसरूपपर्य्यालोचनया ज्ञानं तव असदित्यर्थः। नानादित्वसात्रं निवत्यनहत्वप्रयोजकं, प्रागभावे व्यभिचारात्; भावत्वे सति अनादित्वं नित्यत्वे प्रयोजकमिति चेत् ? न, भावत्वानङ्टीकगत्, अतद्दैलचसत्रत् सह्वलक्षणयस्य अप सरीकारात्। अत ए्व अ्रज्ञानं विविनषि-कल्ित स्येति। ननु किनिति एवं कल्पते, प्रमेयप्रकाशरेव प्रमायकत्यत्वादिति ? तत्ाइ, स्यम्प्रकापरूपे दति।-आतमप्रकाशस प्रमायव्यतिरेकडपि खप्रकाशमाहात्माद्रिय सिद्धत्वात् तनिमित्तप्रमाणादानवेयर्थ्यात् अज्ञान- निव्टत्त्यधनेव प्रमायोपादानम् इत्येव युज्यते इत्यर्घः। ननु आ्र्ात्मनिष्ठा- ज्ञाननिवत्तकवेदान्तानां न आममविषयता, मृन्निष्ठघटादिनिवर्त्तक- पाषायदेर्गप ृद्विषयत्वापत्तेविति ? तलाइ, तदाकारेति।-आत्माकार- वृत्यत्पादकत्वेन वेदान्तानाम् आ्रत्मविषयत्वम् द्रत्यर्थः। ननु खदम्प्रकाभे प्रमायऊत्यम् अ्द्ञाननिव्वत्तिं विना न दत्युत्ततं, तद्युत्तम्, आत्मन; सप्रकापले प्रमाणाभावात् विप्रतिपत्तेरगिति ? तवाड-न चेति।

तथा हि, ब्रत्मा द्रतरानपेक्षप्रकाशः, खसत्तायां प्रकाशाव्यभिचारित्वात् संविददालोक- वत् वा। (च)

(च) प्रमागसत्त्वात् न विप्रतिपत्तिरिति शरइ, तथा हौति।-इतनं नापेक्षते दूति दूतरानपेक्ष:, स च असौ प्रकाशर्श्रेति इतरानपेक्षप्रकाम आत्मा इत्यर्थः। प्रकाणाव्यभिचारित्वं प्रकाशव्याप्रचम्। ज्ञानखप्रकाश- वादिनं प्रति दृष्टान्तः-संविद्दिति। नैयायिकादोन् प्रति दष्टान्तमाइ, आलोकवदिति।-ननु क आत्मा पचः? किमशनायाद्यतोतः? उत कर्त्ता भोक्का? नादः, परं प्रत्याम्रयासिद्वेः। न दतरः, वादिनं प्रत्यभावात् ; नहि कर्त्तावं भोन्ारम् आत्मानं वेदान्तिनो मन्यन्ते। कित, पचीकत भात्मा प्रमायसिद्ी वा? भ्रमसिडो वा? खप्रकाशनया सिद्ो वा? असिद् एव वा? न अन्त्यः, असिदस्य पक्षत्वादर्शनात्। नादः, प्रमाय- सिदसय खप्रकाशत्वसाधने बाधात्। न द्वितीयः, भ्रमसिद्सव आभास- तथा तदाङ्गनोऽय्याभसचम्रसङ्गात्।न ततोयः, खप्रकाशतया ददानों साध्यमानत्वात्। दिन्न, इदमितरानपेक्षप्रकाशत्वं साध्यमानम् इतवं नापेक्षते, यः प्रकाशखदात्मकत्वं तद्दत्त्वं वा साध्यम्? उभयलापि इतरान- ेक्षतवं प्रकाशस्य किम् उत्पत्तौ? प्रकाशने वा? आध्े उत्पत्तौ रतरानपेकषप्रकाशात्मकत्वे साध्ये न खप्रकाशत्वम् आरलनः सिर्ध्यात। द्वितोये द्ष्टान्ते आलोके साध्यवकत्ं, प्रकाशने दूतरानपेचप्रकाशे बाच्यालोके भारवं रूपं न तदालकत्वं टृष्टान्तालोकस्, रूप-रूपिगोटक्या- योगात्। द्वितोये इतरानपेच्षपाकाशवतेन आलनः खप्रकाश्वसिद्धि:, सप्रकाशवत्त्वसय एव सिङ्धेः। संविद्ृदिति आद्यटटष्टान्ते साध्यवैकल्पसव; न द्ि संवित् ताटटक संविद्दतौ, म्रकाशव्यभिचारिचञ्व हेनुरात्मनि कथं वर्त्तते इति वाचं प्रकाशव्यभिचारित्वं हि प्रकाशव्याप्रत्वं, व्याप्तिश्च यत्र देशे आातमा तत्र प्रशाश इति वा ? यदा ग्रामा तदा प्रकाश इति वा नं. उभयवाऽपि आत्मनोऽवत्तित्वात् कालानवक्कन चाच खसत्तायारमिति सेतुविभेषयां व्यथें, परप्रकाओे घठादौ प्रकाश-

नचारित्वाभावात्: न व छवसे प्रदोपे प्रकाशरहिंते साधन- वैकलपरिह्ाराय खमत्तायामिति विभेषयमिति वाचं, तत्र रैतोरवत्तावपि सविरोधात्, साधनैकदेभव्ृत्तेरपि सडेतुत्वदर्भनात् सव्पादावनेकान्तश् अयं हैतुः, तस्य खसत्तायां प्रकाशव्यभिचादि- त्वात्। तमोविरुदत्वच्न अत्नोपाधिः, न व श्रत्मनि साधन- व्याप्तिः, तस्य तमःसाधकत्वेन तमोविरोधित्वाभावात्। निदशनद्यस्ञ साधनविकलं, नहि देअतः कालतो वा प्रका शसासनाधिकरएं संविदालोकयोः सम्भवतति, संवित् खप्रकाशत्वे संवित, अतिवित्प्रकाशा- भावे न, संनिदः प्रकाशमामानाधिकरखायोगात्; आलोकसपि

दिति। न च यदा आलोकस्तदा प्रकाश इति कालऊतसामानाविकरखम् शालोकप्रकाशयोरम्यवति वाचं, "चयमगुयं द्रव्यं तिष्ठति" दति न्याय- विगेधात्; तम्मादनंदतदनुमानमिति तदसत्; तथा हि, वतु क: आत्मा ? इत्यादि, तद्सन्, आल्म शव्दाहस्य पचचात्। यदपि प्रमाशसिड इत्यादि, तदपि असग्, मिदसेव पक्त्वात् प्रमायादिविशेषयास्थ अस्मर्धत्वात्। यदपि साध्यविकल्पनं िवेमियादिना, तदषि असत्, प्रकाशन दतरानपचो यः प्रकाशस्तदात्मकच्सयेा साध्यन्वात्। न च दृष्टान्ते आलाके साध्यर्वैकल्पं, तलापि प्रकाशन्य आनोकातिविक्तस अनड्रोकारात्। न हि प्रक्ष्टप्रकाशश्न्द्र इत्यत चन्द्रप्रातिपदिकार्था- न्तरं प्रकाश:, तथात्वे प्रशनोत्तववेयधिकरसप्रमङ्गात्। न च भाखवं रूपं प्रकाश इति, तलापि रूप-रूपिणोस्तादात्माम्येव खोकारेय साध्यवकल्याभावात् समवायस् निर्यत्ुमशक्यतया नैयायिकेशप तथेव खोकरगौयव्वात्। यन हेतुद्ूषमं प्रकाशव्यभिचारित्वञ्च हेतुवित्यादि, तर्दप असत्; यानप्रकाशकालं विद्यमानत्वसेव हेत्वर्घतात्। न च भ्रात्मनि कालान च्ेद इति वाच्यम्, अज्ञानवशत् तदवक्केदस अषि उपपत्तः। न च सुखादावनैकान्तः, यावत्यकाशकां सुखादे- रसत्वात् ; न ह्ि सुक्तिकाले दुःखादिरस्, सुखस्य आत्मत्वे न पक्षत्वात्, न च तल्र अनेकान्तिकत्वमपि: अत एव ज्ातसत्त्पचे छट, दो अनेकान्ति- कत्वं द्वेतो: परासं, साचिभासवटादेर्यावत्ाचिस्थित्यनड्गक.गात्। १०

तस्मात् खयम्प्रकाश आात्मेत्यभिप्रेत्य उत्ता, ज्योतिर्रिि। सैन्धवघनवत् विज्ञानघनैक- सभावतया खयंज्योतिःसवरूपमित्यर्थः । तथा च

न च तमोविरुडत्वसुपाधिः, साधनव्यापकत्वात्। न च तमः- साधकेन तमोविरुडत्वं, सरूपेय तमोविरुद्वस्यापि कल्पनया तत साधकत्वोपपततः। न हि एकत्र वासद-काल्पनिके रूपे न सः, तथा सति अमोक्तेदापत्तेः । न च निदर्दनं साधनविकलं, यावत्प्रकाश- कालं विद्यमानत्वसय उभयनापि विद्यमानन्वात्। न हि संवित् अपरोका भाति, अथ च नालीति सम्भति; न चालोकः प्रकाशते अ्रथ नानौति युक्रिमन्, न च भाखररूपमालोकप्रकाश:, न च तस दावती स्थितिः, तावन् कालमालोकोऽपि तिष्ठति, "निवाशयो गुयः दरां तिष्ठति" इति सोकारात् गुशिनाशसय गुयानाशं प्रति हेतु- म्यान इति वाच्यम्, उपादाननापसेव उपादियनामं प्रति हेतुत्वात्। न च आलोको भाखनं रूपं प्रतति उपादानं, तयोस्तुल्यकाल त्वान्, ताटृशोश्च सत्येतरविषायावन् उपादानोपाडियभावानभ्यपगमातृ । किं तहिं तङ्गयादानमालोकावयत्राः? तहिं वथमालोको रूपवान् दति ? उपादानरुदैगीव उपादैयस्य रूपवत्वोपपपत्तेस्टयोरभेदादिति। ननु एतदनुमानवितयत्वम् आ्रात्मनोडस्ति? न दा१ न चेत्, कथं तख सप्र साशत्वन्? अस्ति चैन्, तघाउ़पि कर्थ रुप्रकाशचम्? एतत् शजववषयत्वात् एव इति चेन्, न ; एतदनुमितिवर्त्य ज्ञानविषयन्व सेव तदजुमानविजयत्वं, न एतदयुमानभास्वमिति न खप्रकाशच्क्षतिरिति। (छ) एवं निरवद्यानुमा नसिडमात्मनः खप्रकाशन्वसुपसंहरति-तम्मात इति। उत्तडर्थे अट्ष्टद्दयमि्यादि आद्यपद्यथं ज्योतिरिति विश्रेषयं निवेभपति-इत्यर्भिग्रं सेति। ननु मतुब्लोपादभेदोपचारात् वा शुक्धः पट दतिवन् ज्योतिशत्मा मिति प्रयोग:, नतु अभिदादिति? तलाइ,

सतृ न्योति:पदवाचं विज्ञानं क आाल्मव, विञ्ञानघनभुतेः । घटच्ानयो:

[']

श्रेतिः "अवायं पुरुष: खयंज्योतिर्भवति" दृति। ननु कदाचित् आत्मानमहं जानामि द्वति अनुभतः, कदाचित् आत्मानमहं न जानामि द्वति अ्नुभव :; तथा च, एतदनुभवद्दयोपस्थापित- न्ातत्वाच्ातत्वाभ्यां सयंज्योतिष्टम आ्रत्मनो विरुध्यले ? तथा हि, यदि आ्रत्मानमहं जानामि - सम्बध आत्मनिउ, ज्ञाननिष्ठचात्, सत्तावन् दति अनुमानाच; तथा च, विज्ञानकस्वभावचात् स्यंज्योतिःसरूप एवाला। तत् सवरूपं विनिश्चित्येति पूवश्नोकेन अन्वयः। ननु स्वयंज्योतिःस्वरूप- ेदात्मा, तह्ि तत्र अनुमानोपन्यामोऽनुचितः, उपनिषन्मात्रगम्यत्वात् इति चेत्? तत्ाह, तथा चेति।-अनुमानन सम्भावित सति श्रुतिः वच्चमाया तत्र प्रमागम् इत्यर्थः । श्रुतिमुदाहरति, अरर्व्रंति।-अत खप्नावस्थयां, रप्ने तावत् आत्मा प्रसापत इति सम्प्रतिपन्र, तत् मकाशनं न तावत् वाह्य्द्रियात्, तस् आत्मनि अप्रवत्तः उपरमाच्; नापि मनसः, तस्य रथादिरूपय परिगतच्ात्; परिधेषात् म्वयं- ज्योतिरात्मेत्यर्थः। ननु पूर्वीक्तानुमानं पुतिर्वा न आरत्मखप्रकाशता- प्रतिपादनाथ अलं, सत्प्रतिपचच्वात् अनुमानविरोधेन अयोग्यतात्? दूति शङ्गते, ननु इति।-आत्मा न खप्रकाश, च्ातत्वात् अनात्म- वत् ; तथा आत्मा न ख्यम्पकाश, अज्ञातत्वात् घटवरदिति। अ अनु- मानइये हेतुनो: खरूपासिह्िमाशङ्गा प्रमायाम्यां पच्ते हेतू साधयति- कदाचित् इध्यादिना। पूर्वोक्हेत्वनुमानाभ्याम् आ्रत्मनि प्रसाध्य तदतु- वादेन ताभ्यामात्मनि स्वयम्प्रकाशिषेधं प्रतिजानौते-तथा च दति। ननु आत्मनि शतत्वमात्मानमहं जानामि इति अनुभवसिड्मप न खप्नकाशत्वनिषेधाय अलं, ज्ाननिवर्त्याज्तानविषयत्वरूपसय मातत्वसय भा्मनि खप्रकाशत्वेऽपि अविरोधात् ? दवाशङ्गा प्रथमानुमानसङ्गइवाक्यं विदणोति, तथा दि इति।-नातत्वं तावदात्मनि पूर्वोक्तानुभवबलेन

इति भनुभवानुरोधेन न्ञातत्वं ज्ञानकर्मत्वमात्मनेः खोक्रियते, तदा अनात्मवत् खयम्प्रकाशत्वा- नुपपत्ति: । (छ) तत् एव हि खयम्प्रकाशं नाम, यत् केनापि रूपेगा कस्यापि ज्ञानस्य कदाचित् अपि कर्मतां न भजते; अन्यथा पारिभाषिकमेव खय- 1 म्पकाशत्वं स्यात्। यदि च मामईं न जानामि

भ्रवश्यं खोक्रियते यदि इत्यन्वयः, तर्हि ज्ातत्वमत्पदुत्तमस्तु, तथा च न खप्रकाशत्वनिषेधसििर्गिति? तल्ाइ, ज्ञानकर्मत्वमिति।-अ्रयमल्ाशयः, -ज्ञान आाता जातो घट दत्यनुभवाभ्यमुभयतनापि ज्ातत्वमविशिषटं सम्परतिपनं, न च वेदान्तिमते घटे ज्ञाननिवर्त्त्याज्ञानविषयत्वरूपं न्ातत्वं सन्भवतति, घटादेः जड़स पज्ञानावतत्वानङ्गीकारात् ज्ञान- मास्यत्वे विरोधाभावाच्च। न च व्ातत्वमातनि त्रन्यत्, अन्यच् घठादा- विति युत्तं, जातश्दस्य अनेकार्थंत्वप्रसङ्गात् तस्य च अन्याय्याचात्; तम्मात् ज्ानमास्यत्वमेव भ्ातत्वर्मिति। भवतु एवं, किं ततः? तत्र

सस्थमित्यर्थः । (ज) नतु ज्ानकर्मत्वमस्तु, भस्तु च खप्रकाशत्वं को दोषः? तत्राइ, तत् एव हि इति।-खप्रकाशत्व-ज्ञानकमंत्योः एकत्रादर्भनात् सप्रकाशत्वे ज्ानकर्मत्वमेव न स्ादित्यर्थः। ननु ज्ञानकर्मैव खप्रकाभ- गिरोच्यते दूति ? तत्राइ, अन्यथा दति।-परिभाषामाल्रसिदं न यौल्िकं, विरोधादित्ययः। ननु "अरप्रमेयम्" इति श्रुतेः कथं तस्य ज्ञानकमत्वम् ? इ्त्वाप्रङ्मा द्वितोयहेतुसङ्गइवाक्यं विष्वयोति, यदि च मामित्यादिना। -श्ुतिविरोधात् मामइं जानामि इत्यनुभवस्य अनालविषयतेनापि उपपत्तेः "शनौशया शोचति सुत्नमानः" इति भ्ुतैमांमईं न जानामि

पैति पनुभवानुरोधेन अन्जातत्वमेव खौक्रियते, तथाऽपि खयं-ज्योतिष्टव्तिः; न ह्नि एकस्तिन् एव वस्तुनि युगपत् भाति न भाति च दूति अनुभवितुं शक्यं विरोधात्। न हि यदा भाति तदानोमेव न भाति दूति अनुभवः, यदा नभाति तदानीं चभाति दूति। तत् कथं खयं-ज्योतिष्टम आत्मन उपपद्यते दति? नेष दोष:, ज्ातान्ञात-

दृत्यनुभवाच्च यदि अज्ञानन्वमेव सौक्रियतामित्यर्थः। अस्तु अज्ञातत्वं, तदपि न खप्रकाशत्वविरोधि, घटादौ अखप्रकाशे जड़त्वात, सवत एव आवृत्तैकरूपे अज्ञानविषयलक्षणाज्ञातत्वाभावादिति? तलाह, तथाऽपि दूति।-आत्मनि अज्ञातत्वस्य सोक्ृतावपि दत्यर्थः । माम् अहं न जानामि इतिवत् घटमहं न जनामि इति अनुजवाविशेषादवश्यं घटादावपि अन्नातत्वं मरीकर्त्तवं, घटादो अ्वप्रकाशत्वमुनयमिडं, तघा च अज्ञातत्व मस्वप्रकाशत्वेन व्याप्तमात्मनि दृश्यमानखप्रकाशत्वस्य न्तति- मावहति दत्यर्घः। ननु स्वयम्प्रप्रकाशत्वं नाम स्वयमितरनिरपेच्तया भासमानत्वम्, अच्ातत्यच्च अभासमानत्वं, तच् न भासमानत्वविरोधि; घटादौ कदाचित् भासमानत्वस्ापि दर्शनादिति? तलाह, न हीति।- यद्यपि घटादावुभयमस्ति, तथाऽपि न युगपत्, भासमानत्वस कार्य्यलेन कादाचित्क चात ; आात्मनि तु युगपद्भयं,खरूपप्रका शस अना दिभावतया नित्यत्वात्, अज्ञानस अ्रनादितया कार्य्ययात् ; ततश्न युगपद्भयं विरुड्म् आत्मनि न सन्भवति, अज्ञातत्वञ्न आत्मननि उभयवादिसिडं, ततघ् आत्मनि अज्ञानकाले भाति दत्येवंरूपप्रकाशमानत्वं विगेधात् न अनुभवितं शक्यमित्यर्थः। विरोधं स्पष्टयति-न हीति। पूर्वपचम् उपसंहर्गत, तत् कथममिति।-तदिति अव्ययं पूवोपपादितच्ञातत्वाच्यातत्व- लक्षगहेतुद्दयं परामरभत तत्तम्मादित्यये। तदेतत् दषयति, नैष दोष रति।-अतुमाने सम्मतिपचत्वं त्रुतौ भयोग्यता, अनुमानविरोधात्

[११8]

विलक्षगस्यैव आत्मत्वात् ; तथा च श्रुतिः "अन्य- देव तद्िदितात् अथोऽविदितात् अधि" दवति। आात्मानमहं जानामि दति बनुभवस् कां गतिरिति चेत्? विशिष्टविषयत्वमेव ; न हनिएक- स्मिन् अनुभवे निर्विकल्पकमन्नानानन्दव्यावृत्तं

इत्येवंलचणो दोष एतत्-शब्दार्थः, अनुमानस्य आभासत्वादिति भावः। आभासन्तम् उपादययितुं न इति प्रतिज्नायां हेतुमाइ, न्ञातेति।- अनुमाने पन्नौभूते आत्मनि जाताज्ञाततवं न वत्तते, त्त्मनस्तद्विलक्षय- त्वात् इत्यथः। "परस्र विरोधेन प्रकारन्तरस्थितिः" दति न्यायात् कथमुभयविलक्षयत्वम् आत्मन इति? तवाह, तथा चैति।-अधि पारि, अन्यदित्यर्थः। श्रुतिविरोधे न्यायस्य आभासत्वादित्यर्थः। ननु प्रमायं विना कतो न्याय आभासतां भजते, अयं तु न्याय आत्मा नं जानानि इति प्रमायसहकत दति कथम् आभासः? दत्यभिप्रेत्य पृच्छति,

अनुभावयति इति। परिहरति, विशिष्टेति।-ननु अथम् अनुभवः किं-विशिष्टम् आत्मानं विपयोकरोति? किम् अज्ञानविशिष्टम्? अदङ्गार- विशिष्टं वा? नाथः, आत्मानम् अहं जानामि इत्यत्र अच्ानासफुरणात्। न द्वितीयः, आत्मानम् अहं जाबामि इति अद्दङ्गारस कर्तुतवेन पृथक अवभासनात्; तम्मात् आत्मानं जानामि इति अनुभवो न विशिष्ट- विषय दति। तत्राइ, न हीति।-अयमलार्थः,-न तावदय निविकल्पक- प्रत्ययः किच्चित् दत्येव हि निर्विकल्पकाकार: शब्देन व्युत्पाद्यते, नच अत्र तथा व्यत्पादनम्, आत्मानम् इति आत्मशब्देन ज्ञानाकारव्यत्पादनात् मानसं चेतत् ज्ञानं परे: दूप्यते। मनस्न इन्द्रियस द्रव्ये प्रवत्तिर्गुंगोप- रागीय, गुखध्च अंल्र दुःखादिरेव, दुःखायुपर।गश्न न नैयायिकादिवत् सालनः खतः, श्रस्माकमपि तु दुःखाययुपादानान्तःकरयतादात्ात्; संचादालाथ् न अनानं विना: तथा न, आालानमनं जानामि नति

[११५]

वस्तुखरूपमातं भाति दूति बनुभवः, येन सात्मनो ज्ञानकर्मत्वं भवेत् ; अपि तु उपाधि- विशिष्टमेव, तस्य च ज्ञानकर्मत्वेऽपि अविरोधः। न हि तस्य खयम्प्रकाशत्वमस्ति, शुद्धस्यैव भात्मन: खयम्प्रकाशताङ्गोकारात्। माम् ब्रहं न जानामि दूति अनुभवः आत्मनः खयम्प्रकाश-

धनुभवबलादेव अज्ञानानन्दादिवेशिष्यं भाति, न शुद्धं खरूपं, निर्विकल्पकत्वापत्ते :; ततो विशिष्टभेव ज्ञानकर्म, न शुड्धं सरूपमिति। ननु भवतु ताटृक् अनुभवविषयो विशिष्टः, तथाउपि तस्यापि ज्ञानकर्मत्वं न युज्यते, आत्मत्वात् ; न ह्वि कुगडलौ देवदत्तो न देवदत्त इति ? तत्राह, तसय दति।-तस विशिष्टस्व लप्रकाशत्वे विशेषयास्यापि खप्रकाशत्वापत्तिः, विशिष्टव्वत्तर्धमेस्यविशेषसत्चत्तित्वनियसान्; ततो विशिष्टं ज्ानकर्म न खप्रकाशम्, अविभोधात् वृत्यघेः । ननु विभेषयस्यापि देहादपेक्षया आन्तवतवेन आत्मत्वात् तदपि खप्रकाशमिति? तवाइ, न हौति/- आन्सरत्वम् आत्मत्वेन प्रथोजकं, किं र ताईि जड़विकुद्वत्वेन चिद्रूपत्वम् ? अज्ञानादि न चिद्रूयं, विरुद्धत्वात् ; तथा च अ्रनात्मत्वम् प्रज्ञानादेः ; ततो न खम्रकाशं तदिति। ननु विशिष्टस्य तस्वप्रकाशत्वे विशेष्य- स्यापि ज्ानकमत्वं, ततश्च आरत्मांशेऽपि परप्रकाश्य्चमिति? तल्ाह, शुद्धस्य एवेति।-"सविशेषणे हि" इति न्यायैन विभेषयतिरस्कारेय शुद्धं विशेष्यमात्रं खप्रकापम्, आत्मत्वात्; न विशिष्टं, तस्य कल्पितत्वेन अनात्मत्वात् दत्यर्थः । ननु श्तत्वानुभवो विशिष्टविषयो न शुद्धस्य ज्ञानकमत्वसम्पादक इति पूर्वानुमाने स्वरूपासिडिरिति स्थितेऽपि प्रच्वातत्वानुभवो न विशिष्टविषयः सम्भवति, विशेषयास पञ्मानस तन्प्रभवत्वेन तद्विशिष्टस अन्ञातत्वाभावात्। अच्ानविशिष्टस् पभ्ातत्वे आत्माश्रयप्रसङ्गात्, अज्ञानविषयसेव अज्ञातत्वादिति युक्ते: "अनोशया शोचति सुद्यमान: नौहारेय प्राहत्ता" इत्यादिभ्रुतेय गुनालनि एव

वेदान्त सिगान्तमुन्तावलौ।

स्वसाधक एव; तथा हि, अयं हि अनुभवः आत्मविषयमन्नानं विषयोकरोति। तथा च, एतस्िमिन् अनुभवे अन्ञानवदात्माऽपि भातौति वाच्यम्, अन्यथा न जानामि द्रत्येव तदाकार: स्यात् ; अत घात्मानमहं जानामि द्वति

पभ्ञातत्वं, ततश्न कथं तत् सरूपासिद्म् ? इत्याशङाह, माम् शहं नेति। -- यद्यपि अ्रयमनुभवो जातत्वं शुद्धे आरत्मनि व्यवस्थ,पर्यात, तथाऽयि विना खप्रकाशत्वम् आत्मनि अभ्ञातत्वं बोधयितुं न शक्कोति इति अभ्ातत्वं न खप्रकाशत्वविरोधि, किन्तु तट्गपपादकमिति अप्रयोजकम् इत्यर्थः। ननु अज्ञातत्वं नाम खप्रकाशत्वाभावरूपमभासमानत्वं, तद्गाहकच्च प्रमायं कथं खप्रकाशत्वसाधकम् ? अतिप्रसज्कात्, दत्याशङ्गाह-तथा हौति। विशिष्टज्ञानञ्जैतत्, तत्र विशेष्यम् अध्ातत्वं, तच्व विषयनिरूप्यमिति विषय आत्मा ज्ातत्वव्यावर्त्तकत्वा द्विपेषणम, अत आत्मापि विशिष्टज्ञाने भाति, विशिष्टज्ञानस्य विशेषयाविषयत्चनियमात् इत्याह-तथा च इति। ननु अज्ञातत्वमात्मविषयमवभासयदपि प्रमायमात्मानं न विषयौ- कसिथति, आत्मनस्तत्र उपलक्षयत्वादिति ? तत्राह-अन्यथेति। काक- वन्तो देवदत्तगहा इत्यत्न कच्िदतिशयमुनतणाख्यं दैवहत्तगद्दे परिचायकं द्वारोकृत्य काको देवदत्तगहव्यावर्त्तक: तत्नोपलक्षणमिष्यते, न चात्र पज्ञाने कश्चित् अतिशय आत्मजन्यो घटादिविषयाद्दावर्त्तकी धर्मोडस्ति, अप्रतोतेः; अत आत्मेव अज्ञानव्यावर्त्तकोडन्नाने विशेषयं वाच्यम्, अन्यथा आत्मविषयचमन्ञानस न सिध्येदित्यभिप्रेत्याइ-न जानामि इति। ननु आत्मविभेषयाकम् अच्चातत्वं प्रमायं भासयतु नाम, तथाऽपि न आत्मन: खप्रकाशत्वं, विभेषय विशेष्योभयेन्द्रियसननिकर्षस्येव विभिष्टज्ञानहेतुत्वादिति? तव्ाह, अत दतति।-अतो विशेषय- स्वान्वासमानम् आ्रात्मानम् द्विख्य विषयोकरोति दति अ्रन्वयः । न

खयम्प्रकाशतया भासमानम् आात्मानमुलिख्य न दूंति पज्ञानलक्षगम् आवरयं तत्र विषयो- करोति दूति युगपद्धासमानत्वाभासमानतवे खयम्प्रकाशस्य अविरुद्धे दति मामहं न जानामि इूति अनुभवबलादेव खवयम्प्रकाशत्वमात्मन: सिङ्डम्। (ज) ननु घटं न जानामि दति अनात्मनि अपि

विभेषयोषु इन्द्रियसन्तिकर्षासन्भवात्: ततो विशेषयज्ञानमेव अन्वय विशिष्टप्रतौतौ कारयां, न सन्निकर्षः इति अभिप्रेत्याइ-भासमान- मिति। साच आत्मनो भासमानता प्रमायात् वा? अमात् वा?खप्र- काशत्वात् वा ? नादः, प्रमायप्रवृत्तो अभातत्वविरोधात्। न द्वितौयः, आत्मनः कन्पितत्वापत्तेः; अममात्रप्रसिडस्य तत्वात्; ततः पािशेष्यात् खप्रकाशतया एव आरत्मनो भासमानता इति शरह-सयम्प्रकाशतयेति। एश्विख्य विषयोक्कत्वेत्यर्थः । ननु भासमानत्वाभावोSज्ञातत्वं, तत् सति भास- मानत्वे न सन्भवतौति? तताह, अज्ञानलक्षयमिति।-लक्षणखरूपम्। तस्य अभावत्वं व्यावर्त्तयति, अवरशमिति।-अरज्ञानं तावदावरक, "नोहारेय प्राव्ृत्ता"द्वति श्रुतेः; आवरकं च वस्तादि भावरूपमेव टृषटं, तैन भासमानेऽपि आत्मननि अभ्ञातत्वं सन्भवति, भावयो: एकल रूपस्यर्भवत् स्थित्यविरोधादिति। ननु एवं घटादावषि तहिं उभयं स्यात्, तल्ाप्य- विरोधादिति ? तत्नाह, इति युगपदिति।-अनात्मनि भासमानता प्रमायाहाय्या, प्रकाशसरूपत्वाभावात् : प्रमायप्रवृत्तो व तद्विरोध्यज्ञात- व्वाभावात्; ततो भासमानत्वाभासमानत्वे दे परप्रकाशे चटादावेव विषध्येते, न भात्मनि दव्वर्थः । आात्मनि अ्रच्यातत्वसाधकप्रमारास खप्रकाशत्वसाधकत्वम् उपसंहरति-माम् बहमिति। . (क) ननु पज्मातत्वसाधकं प्रमायं न पच्जानविषयस् खपकाशत्य

ईटशोऽनुभवोऽस्ति द्ृति तस्यापि खयम्प्रकाशत्व- प्रसङ्ग दृति चेत् ? अ्रथ कोडयं घटो नाम यस्य खयम्प्रकाशत्वमापाद्यते ? घटत्वादयो धर्मा यत प्रतोयन्ते अयभेव द्वति चेत् ? किमस्य खरूपं तत् सम्यगनुभूय द्वतरविवित्ततया प्रदर्श्यताम्। कपालाद्यारव्वावयविविशेष द्ति चेत्? न,

साधकं, घटादावपि रूप्रकाषत् प्रसक्कात्? दति शूद्गते-ननु दति। घटं न जानामि इति अनुभवस्तावत् आत्मनि दव घटादौ अविशिष्टः, घटादि: अज्ञाने, विशेषयाज्ञानसाध्या च विदिष्टा प्रतौतिः विशेषयज्ञानञ्व न प्रमायात्, तस्मिन् सति अज्ञातत्वाभावात्, भावे वा तसय अनुच्केद प्रसङ्गात्, न खतो जड़चात्; भ्मात् चेत् तहनि तख कल्पितत्व्मिति वक्रमात्मभेदेन घटं प्रत्याचष्-अघ इति। घटसरूपप्रश्नस्य अप्राप्तकालत्वं प्रत्याचषे- यस्थेति। सपषटं मत्वोत्तं पूङ़ते,घटा इति।-कम्बुग्रवकार बत्त्वं व्यक्रिपदाधपचे घटशब्दवाच्यत्वमादिशब्दार्थः । अयमेव दत्यत्न घट इति शेषः। यत्रेति रु्वनामां प्रसिड्मात्रवाचकत्वात् तद्विशेषस्य उपस्थितौ नियामकाभावात् त्वया एव विशेषो वत्तव्य इत्याह्-किमसयेति। शब्देन प्रतिपादनञ्न न शुकवत्, किं तहि? अथं बुद्वा इत्याह-अनुभूयेति। अनुभवोऽपि न अ्रमः, कल्पितत्वप्रसक्रेरित्यभिप्रेत्याइ-सम्यक् दति। तदनुभवोऽपि न प्रमेयचादिरूपेय, किन्तु असाधार गारूपंगोत्या-दतर- विविक्रतयेति। मरसाधारणघटस्रूपं पङते, कपालेति।-कपाले- नारम्यते खसमवेततया उत्पाद्यते दति कपालारख्ः । आदिपदं मदा- याह। तावन्युक्ते कपालादिसमवेतरूपार्द्याप घटः सात् इति। तत् व्यावर्त्तर्यात-अवयव दूति। भरावादिव्यदासाय आरह-विभेष इति। किमेतत् वाक्यं कपालघटयोः अवयवावयवित्वसम्बन्धादिधर्मप्रतिपादन- गरम् ? किं वा घटसरूपप्रदर्शनपरम्? भाये प्रश्नानुत्तवं, घटसरूपखेव

भवयवावयवित्वादयो हि घटसम्बद्दा:, अन्ये न तु, एते एव घटखरूपा: । (भ) एतदन्यत् खरूपं वाच्यम्। एतदन्यत् सरूपं विशिष्य वत्ुं न शक्रोमि दूति चेत् ? कथ- मशति :? यननुभूयमानत्वात् वा? निविशेषत्वात् वा? न आद्य, घटसरूपस्य सर्वजनौनानुभव- सिद्धत्वात्। द्वितोयेपि बह्राव्यं, निर्विशेषम् अनु- भूयमानं यत् खरूपं, तत् किं सतोऽनभूयते ? खभिन्नेन मानान्तरेय वा? अत्ये निर्विशेषत्व- व्याघातः ; न हि निविशेषं वस्तु मानान्तरविषय

पृष्टचादित्याह-न इति। द्वितौयं प्रथा ह, न तु दति।-अवयवित्वेन प्रतोते: अवयवसापेक्षत्वेन सवस्वरूपायोगात् इत्यर्थः। (अ) ननु किं स्वरूपनिरूपरोन ? याट्टक् ताटृटगस्तु घटसरूपमिति, तव्नाह, एतदन्यदिति।-अन्यथा अतिमसङ्गस्य त्वया दातुमशक्यत्रत् इति शेषः। वाच्यं स्वरूयं भवति एतर, परन्तु वकु न शक्रोमोति परः पङ्गते पतदन्यदिति। अशक्ो कारयं पृक्कति-कथमिति। लोकविरोधेन आदं दूषयनि, न आद्य इति :- निर्विशेषच्ात् निर्वचना्शक्ति:, शब्दस्य

निर्विशेषत्वं घटस्य त्वया एव सवौक्कनं, तच्च अनुभूयमानं विश्वसिदम्, एवं स्थिते विमृशति-तत् किमिति। खतः खमहिमा। खप्रकाशतया निर्विशेषत्वरूपापेक्षया मिन्नं यन्मानं तेन मानान्तरेय इत्युत्त अन्या- पेक्षया सवस्यापि मानान्तरत्वात् न परप्रकाशन्वसिदिरिति विभिनटि- खभिवनेन इूति। अन्तरनदं भिन्नपद य्याख्या नाय। दमङ्गोकर्तुमन्तयं द्षर्यात-अन्ये दति। मानान्तरविषयत्वेऽपि निर्विवेषता किं न खात्

दति सभ्भवति, चनतुरादेः सार्वलौकिकस् प्रमा- सास्य सविशेषवस्तुविषयत्वनियमात्; तम्मात् निर्विशेषं सकलवाज्मनसाद्यविषयं खभासमानं वस्तु घटखरूपमिति अवशिष्यते। (ञ) तत् किमात्मनो भिद्यते? न वा? दृति विचारणोयम्। भिद्यते चेत्? न, भेदक- धर्माभावात्, निर्विशेषत्वात्, धर्मिप्रतियोगिनो-

इति? तत्र आह-न दि दति। तत्र हैतुः, चक्ुरादिरिति।-भ्रयमर्थ:,- वक्ुरादीनाम् इन्द्रियासां तावत् रूपादिगुणवत्येव प्रव्ृा्त्ति:, तत्युर- स्कारेसैव तेषां प्रव्ृत्तेः। अनुमानमपि सामान्यादिपुरस्कारेगैव प्रवत्तते, अनुमितेर्व्यापकताऽव छ्केद कप्रकारत्वनिय मात्। शब्दोऽपि विशेषवत्येव प्रवत्तते, आनन्त्यव्यमिचारपरिह्ाराय सामान्यादिविशेषस्यापि अपेच्ष- त्वात्। उपमानस्ापि साटृश्यादिवमविशेषापेच्षचात् सवें प्रमायां विभेष- मनियतमिति। ननु एवं तर्हि आ्रत्मन औपनिषदत्वव्याघातः? निर्विशेषे आात्मनि वेदशिरसां प्रवृत्त्ययोगादिति; तल्राइ्क, लौकिकति।-लचवया निर्विभेषाकारवृत्युपस्थापकत्वात् वेदशिरसां तत्र प्रामायं युज्यते दति भाव:। यतः प्रमागानि सर्वागि विशेषवत्येव नियतानि, अनुभूयते व निर्विभेषं सरूपं, तम्मात् परिभेषात् खप्रकाशं निविशेषं घटसरूपं सिस्म दति आद्यपचाङटोकारिय उपसंहरति-तम्मादिति। (ट) ननु तथापि खप्रकाशं निर्विभेषं वस्तु घटरूपं न भवितुम् अति? अनात्मत्वात् पटवत्, इत्याशड्ा खरूपासिद्या दूषयितं विचारर्यात -तत् किमिति। ननु भेदको धर्मो चटत्वादिवसि इति? न इत्याष, निर्विभेषतवादिति।-चटत्वादि घटे भेदकम् श्रस्ति द्रांत कोऽर्थः? किं तत् व्यात्तिमाले वन्तते? वटव्यत्तिषु वा? नाथ:, सर्वव्क्तोनां घटरूपता- प्रसङ्गात्। घट्व्यात्तिषु इति चेत् ? का घटव्यप्तयः १ घटत्वादिमत्य दति पेतृ? न, ाममाम्रयात्। धर्मान्तरवत्य इति चेत् ? न, तवापि एवं पर्य्यनुयोगे

वेदान्त सिद्वान्तमुक्तावली।

रुभयोरपि खयम्प्रकाशतवेन तद्विशीषितस्य भेदस्य प्रमाणेन ग्रहोतुमशक्यत्वात् च; तस्मात् खयम्प्रकाशात्मखरूपमेव घट दति स्थितम्। (ट) एवं पदार्थान्तरमपि आ्रत्मखरूपमेव दति अनात्मा आरात्मभिन्नो न अस्ति एव, कस्य खय- म्प्रकाशत्वमापाद्यते? तुल्यन्यायादिति ; अतः

आत्माश्रयादिदोषात्; ततो निर्विशेष इत्येव घट इति न भेदको धर्मोडस्ति दति। निर्विशेषस्य च भासमानस खग्नकाशमचतम् इति अभिप्रेत्य दूषणान्तरमाह, वर्मोति।-मेदावबीवि मानं न भेदमात्रम् अवबोधय- तुम् अलं, तस्य धर्मिप्रतियोगिविशिष्टेकरूपत्वात्; तावन्मात्रगोचरत्व वा आत्मप्रतियोगिको घटधर्मिकी भेदो न मानसिद्व इति घट आत्मनः प्रमायतो भिन्नो न सात्। अघ भैदावबोधकं मानं प्रतियोगिनमातमानं धर्मियञ्च घटमपि भासयतौति तत् कर्थं स्ात् ? उभयोरपि खप्रकाश- त्वाङ्रोकारात् इत्यथः। ननु एवं घटात्मनोरभेदे किम् अरवशिष्यताम्? नियामकाभावात्; इत्याशङ्गा "डूदं सवें यद्यम् आत्मा" दति श्ुतौ प्रमायसिदस्य सर्वस्य प्रथमोहिष्टस्य अनुवादेन आरत्मस्वरूपत्वस्य विधयत्व- प्रतीत: आत्मैव अ्रवशिष्यत न घट इत्यभिप्रेत्य उपसंहर्गत-तस्मादिति। आत्मनि अज्ञातत्वानुभवो यदि तत्र खप्रकाशसाधकः, नर्हि वटस्यापि खप्रकाशत्वं स्ात्, घटविषयाजातत्वानुभवस्य अरविषिष्टत्वादिति निरखं, घटस्य आत्मव्यतिरित्तस्य अरनिरूपणादिति। (ठ) इममथें पदार्धान्तवेऽपि अतिदिशति-एवमिति। अ्रनात्म- तवेन प्रतिपत्नसय स्तम्भादैः आत्मत्वप्रतिपादनफलमाह, कस्ेति।-यत्र अनात्मनि खप्रकाशत्वम् आपाद्ते स एव आ्रत्मभिन्नः, न अस्ति आ्रत्मनि तदापादनमिति। नदु सम्भादि: अनात्मत्वेन सर्वतन्त्रसिङ्ग:, कथं तखय आत्मरूपत्वमिति ? तल्राइ, तुर्त्यात।-रूम्भत्वाद्यामयः रम्भादि:१ उत सम्भादयवयवारब्ोऽवयविविशेषो वा? इत्यादि न्यायस्य तुल्वत्वात् ११

['R]

स्वयंज्योतिःखभाव मानन्दघनः बसक्गोदासौन एव आत्मा अनाद्यनिरवंचनीयाविद्यासम्बन्धात् द्वैताकारेग भाति, रक्जुरिव सर्पदरडाद्यात्मना। परमार्थतस्तु न द्वैतं न अद्दैतम्, आत्मैव केवलो विन्वानघन दूति सिद्दम्। (ठ)

हत्यर्थः । ननु यदि घटादि विश्वम् आत्मेव, न ततोडन्यत्, तर्चि आत्माकारेसैव भानं स्ात् न आकारान्तरेग, तस्य असत्त्वात्? दति भङ्गां पराकरिष्यन ज्योतिरिति विशेषगाम् उपपादयिनुम् उपसंहरति

वह्मेति व्यजानात्" इति झुतः इत्यर्थः। ननु चन्दनं खवर्ग दूतिवद्गपाधि- संसर्गादानन्दत्वं, न खत यूति? न इत्याइ, असङ्र इति।-"असड्गो 'यं पुरुषः" दूति प्रुतेः उपाविसंसगों न अस्ति श्रनन्देकमूर्ततिरिति। ननु कर्त्तृँः आत्मनो दुःखमपि सम्भाव्यते, तत् कथं सृखेकमूर्ततिर्गिति? तत्राह, उदासोन दति।-अविकारित्वात् आत्मनो न कर्त्तृत्वं, किन्तु उदासौन एव स दति। अनात्मकार प्रतोतिम् उपपादयति-अनादौति। ननु एकस्मिन् शुक्तिशकले एक एव शुत्याकारे रजतमिति अच्ञानवशत् प्तीयते, न तु अनेके आ्रकारा इति; तत् कथम् आ्रत्मनः श्रनेकाकारतया भानम् ? इत्याशङ्मा एकाधिष्ठानस्य श्रनंकभ्रमविषयत्वे दृष्टान्तमाह-रज्जुरिव इति। प्रपज्चस पज्जानसिद्धत्वे फलितमाह- परमार्थत इति। ननु "परसरविरधेन प्रकारान्तरस्थितिः"इति न्यायात् द्वैतसेव च वस्तुतोऽसत्त्वे ऋद्दैतमेव आात्मखभाव इति वाचयं, तदपि न सम्भवति, भाल्मनः अ्भावात्मकत्वापत्तः, ददतनिरूप्यत्षेन खभाव- न्वानुपपत्तेय १ इत्याशड़ा अद्धैतर्मप श्ाम्मनो न सरूपम् इत्याइ-न भद्देतमिति। किं तर्हि सरूपम्? इत्याशद्गाद, विज्ञानेति।-देताहेत- विनिर्मतलं केवलशब्दार्थः। आत्मनि घटादिजगदन्ञानं च एकष्पन् अध्यरमिति एकाधिकरयसम्बन्धात् पन्नाततया घटोनभूयते, न घट़ादौ

बात्माSयं सर्वसम्बद्ो भानुभासक उच्चते। नेत्योऽयमविनाशित्वात् उणदेय: कथं भवेत्?॥।२८।।

वस्तुतः अज्ञानविषयत्वम् अत्ि इति घटादावपि न खप्रकाशत्वं, तद्नुभवस्य अ्रन्यथा उपपन्नत्वात् द्वत्यभिप्रेत्य उपसंहरति, दति सिड्मिति।- यस्य भासा सर्वमिदं भाति स्थावरजङ्गमम्। तदइं ब्रह्म पूगें स्ां पुरुषार्थसुखात्मकम्॥ भात्मनि प्रमागासत्वेपि न दृश्यत्वेनानात्मत्वं, प्रमाणाभावे नरशङ्र- वत्; न असत्त्वं, खप्रकाशत्वादिति एतावत् ज्योतिःपदेन स्थापितम् ; ददानौम् आनन्दमिति विशेषयोन आत्मनि सूचितं पुरुषाथरूपत्वं निरूपयितं सिदान्तिमतसिड्ात्मखरूपानुवादेन तस्य पुरुषार्थत्वम् आत्िपति, आत्मति।-साधनचतुष्टयसम्पव्नस्य अधिकारियोयमुपादियः पुरुषार्थ: कथं भवेत्? न कधश्चित् इत्यर्घः। उपादेयत्वे द्वि साध्यत्वं प्रयोजकं, न चायं साध्यः, सत्वे सति नित्यत्वात् इत्याइ-नित्य इति।

मूलकारः। घटवत् पर्रिच्छिनत्ात् न नित्य इत्यापड्ा स्रूपासिद्डार हूषर्यात, आत्मेतति।-ननु भप्त व्याप्ताविति स्मृतेराप्रोति व्याप्रोति दति भात्मा व्यापक दत्यर्थः । तावताडपि कथम् अनित्यत्वपरिहारः, व्यापकेऽपि भाकाथे तव मते अनित्वत्वदर्शनात् इति? न इत्याइ, सर्वेति।- सर्वेषु सर्वाल्मना सम्बद्धो जगदधिष्ठानमिति यावत्, न च ब्राकाशे जगदधि- ष्ानत्वं, खाम्मानं प्रत्येन तदभावात्; ततन्न सर्वोपादानत्वात् न अ्रनित्यो न वा कार्य्यश्ेत्य थः। ननु भात्मा जड़त्वात् घटवत् न सर्वोपादानमिति ? न इ चाइ, भानु दति।-भानुवद्वासकः, तथा च, यः भन्यानपि भास्यतति, तख सयं भासनेऽन्यापेक्षा न युज्यते इति न तस्य जादमित्यर्थः । तत्न प्रमागमाइ, डय्यते इति।-श्ुत्येति शेषः। २८। .(उ) अपेचितपूर्योन झोकं व्याकुर्वन् ताम्मनः पुरुषारथंचम् भाचिपति

[१28]

तत्साधनकलापात् विमुखस्य अनादिभवसच्चित- पुस निचयच्ष यित कल्मषस्य अशेषविषयदोष-, दर्शनासादितोद्वेगस्य परमपुरुषार्थकामिनो मुमुचो: कथमयमुपादेयः स्यात् ? तत् यद्यपि अयमात्मा नित्यः, विनाशसामयोरहितत्वात्, आत्मविनाशस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् च, खसत्ता- काले ग्राह्याभावात्, ग्राह्यकाले ग्राहकाभावात्।

•- ननु इति। विमुखो विवक्कः । वैराग्ये हतुमाह-अपीषेति। विषय दोष- दर्शने हेतुमाह-अनादि इति। ननु एताट्टशस्य अधिकारियाः किरमिति आत्मा नोपादेयः १ तत्र शद्ध-परमपरुषार्ेति । परतदेव ा स्पष्ट्य्यत ,र सुमुन्तारिति।-वत्यमायायुक्नेगत्मा न पुरुषार्थ दति भावः। ननु अनित्य सांसारिकिं सुखं चयित्वात् भवतु तावटपेक्षगोयम्, आत्मनी नित्यत्वेन क्षयित्वादिदोषानाकलितत्वात् कथं न उपादियता ? दत्याशड्रा नित्यत्वं तावदङ्गोक्वत्यापि उपादेयत्वं निाकरोति, तत्न दत्यादिना।- तत यद्यपि आत्मा नित्य, तथाऽपि तस्य अनुपादियत्वम् एव द्तति व्यर्वाष्तन अन्वय.। नित्य आरत्मा अविनाशित्वात् आ्रकाशवत्, न च सरूपासिद्िः, आत्मविनाशस् तत्वामग्राभावेन दर्निरूपत्वात् दत्यभिप्रेत्य हेतुमाह, विनाशेति।-समवायिकारयनाफे वा अ्सम- वा्यिकारयानाशे वा द्रव्यनाशसामग्रोपरैरिष्यते, न च अकार्य्यस्य आ्रात्मन उभयमस्ति, अकार्य्यत्वञ्च अमादटृष्टप्रवाह्टाधारत्वात् दति प्रागेव उत्- मिति। ननु कार्य्यदर्भनञ्दस्ति तईिं सामग्रावि कल्पातामिति? न दत्य1इ-आत्मविनाशस्येति। अशक्यत्वम् उपपादयति, खसत्तेति/- खमात्मा, आत्माडभावो ग्राहः; ग्राच्यकाले आत्मविनाशकाले ग्राहकसय भात्म नोडभावादिति; न च ब्रन्येन भालना अन्यसय आत्मनोऽभावो

न च परिच्छिन्नत्वात् बस् अनित्यत्वमनुमेयम्, पात्मत्वात् ; आत्मा हि अपरिचछिन्नः । (ड) यत ब्राहु:,-(ढ) यच्चाप्रोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह। यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मात् आत्मेति कथ्यते ।।२६।।

ग्रह्ोप्यते दति साम्प्रजं ग्राह्स्य आत्मत्वाभावात् आरत्मीयाभावस्य ग्हीतुम् अशव्यत्वात्। किश, तद्ग्रहणं प्रत्यक्षम्? अनुमानं वा? नाद:, अन्यात्मनः अन्यात्मानं प्रति अतौन्द्रियत्वेन तन्प्रतियोगिकसंसर्गाभावस्य ग्टहौतुम् अभक्यचात्, संसर्गाभावप्रय्यक्षत्वे प्रतियोगिप्रत्यक्षत्वस्व तन्त्रतात्। नापि द्वितीय दत्याइ-न चेति। परिच्छवत्वहेतोवप्रत्यच- रवत्तित्वात् इत्याह-आत्मत्वादिति। पर्रिच्िन्त्वपि आरत्मत्वं किं न स्यात् ? इति आशड्ा आत्मशब्दार्घम् श्रह, आत्मा हि दति।- वस्तुकालदेशेः अपरिच्ित्नच्वात् आत्मा दत्यर्थः । (ढ) उक्तमथें वेदव्यासोत्रया द्रढयति-यत् आ्हुविति। यम्मात् अर्धे यच्कब्दः, च समुच्ये, यम्मात् कत्सादनातनो निर्वशेषतया व्याप्रोति इति आत्मा। यत्मात् सषुप्यादौ अज्ञानकार्य्या- दनात्मनोऽज्ञानवशादेव आत्मनि उपसंडरत इति वा तम्मात् आ्रात्मा इत्याइ-यदादत्ते दरति। यम्मात् च विषयान् विषयाभिमुखा धत्तिरति- .प्रकाशयति तम्मात् च आात्मा इत्याइ-य्च्चात्ति दति। यम्मातृ च शख निरूपणोयत्वेन प्रऋ्ञतस्य सन्ततो नैरन्तरय्येग भावोऽवस्थितिः खस्मिन्नेव, न अन्यत्र, अन्यस्य अनात्मनोडभावात्, तम्मात् सातत्येन अतति इति भात्मगमनफलं द्वि तत्तदेशवस्थितिः। न च आरलत्यतिरिक्कं वस्विति तम्मातृ भात्मननि एव सरूपे पूर्णतया अवस्थितिरेव सन्ततो भाव दत्याइ- .यच्च अख्य दति। तथा च, परिच्छिनत्वं स्वरूपासिडं, ततम्न भात्मा नित्य:, भपर्रिच्कन्नत्वात्, व्यततरिके घटादिवदिति स्थितम्॥ २।।

व्यापकस्य अपि गगनादेरनित्यत्वं दष्टमिति चेत् ? न, व्यापकत्वापरिज्जानात्; सर्वसम्बद्वत्वं हि व्यापकत्वं, सर्वस्मिन् सर्वात्मना सम्बद्दत्वम्, धननुगतानामधिष्ठानमिति यावत। न हि भन्ये- नान्यत सर्वात्मना व्याप्यते, व्याप्यखरूपासत्त्व- प्रसङ्गात्, व्यापकसरूपविनिमुंत्तखखरूपाभावात्, बन्यथा सर्वान्मना व्याप्तासभ्भवात्। नच

(या) अत् अनुमाने व्यभिचावं पूङ़ते-व्यापकम्य अपि दति। गगनादौ साध्याभाववडेत्वभावेन परिहर्रत-न दूति। मगनादौ व्यापकत्वाभावं वलुं व्यापकसवरूपमाह-सर्वेति। ननु सर्वसम्बदत्वं नाम सवेसंयोगितं, तथ्च गगनादावस्येव दति ? तत्ाइ - सर्वस्मिर्रि ति । ा ु र्र ा ा य र् प सर्वत्मिन् सर्वात्मना सम्बद्ा एव, तषां निरवयवत्वेन एकदेशेन सम्बदत्वा- भावादिति ? तव्राह, अननुगतानामिति।-अननुगता हि परस्परव्यमि- चारियः। अिष्ठानं सत्ताप्रदम्। ननु व्यभिचार्य्येव व्यभिचार्य्यन्तरस अधिष्ठानं किं न सार्दिति ? न इव्याइ, न हि दति।-अन्यत् चटादि अन्येन अनात्मना पटादिना सर्वात्मना निःशेपतया व्याप्यते सत्क्रियते दति न हि द्ति योजना। सर्वात्मना व्याप्यभावे हेतुमाह, व्याप्येति।- व्याप्यं सवरूपतो सत् खात् इत्यर्थः। सत्ताद्ृयस एकत्राये गात् इत्याइ व्यापकेति।-व्यापकस्य सरूयं सद्रूपतादवस्थ् विनिमुक्तसय व्याय्याननुगतस घटादेः खरूपस अभावात् ; तथा च, यत्प्रयुक्कसत्तया घटादिव्याप्यं सत्, संदेव वस्तु सत् स्यात् न व्याप्यमिति। ननु व्याप्यस्य व्यापकप्रयुत्तसत्त्वेऽपि खरूपसत्ता न विरुध्यते, देशान्तरे व्यापकसत्त्वम् एकदेशन्तरे खसत्तेति व्यवस्थोपपत्तेररिति ? न इत्याइ, अन्यथा दति।-यव्मिन् एकदेशे व्याप्यं आकयं सत तत्मिन् अरप देशे व्यापकव्याप्रिवस्ति ? न वा? भत्ति पीन, किं व्याप्यसत्तया? व्यपकसत्तया एव तनर सहावहारोपपचे,।

[१२७]

कालदेशवस्त्वपरिच्छिन्नेऽपि आत्मन प्रमाण- नरापेका, भानुवत् खयम्प्रतिभातलवात्, सर्वं- जगद्वभासकतवेन श्रुती प्रसिद्धत्वात्। "तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्। तस्य भासा सर्वमिदं विभाति।" द्ति शुतैः। तथाऽपि सुखटुःखाभावेतरत्वात् पनुपादेयत्वमेव। (या) ननु किमिदम् अनुपादेयत्वम्? आदान- क्रियाऽविषयत्वं वा ? दूच्छाविषयत्वविरहो वा ? सक्कतिसाध्यत्वविरद्दो वा? एतद्विशेषितसुख- दुःखाभावेतरत्वं वा ? विशेष्यमेव वा ? ब्रन्यद्दा ? नासित चेत, तर्डनि सर्बात्मना न व्याप्तिसििरिति नान्यदन्यस्य अ्धिष्ठानमिति सर्वाधिष्ठानमात्मैव, न गगनादि: इत्यर्थः । एतावता आात्मा अयं बर्वसम्बद्ध दति चरयो व्याख्यातः। ननु तथाऽपि भात्मनो न सर्वाधिष्ठानत्वं, जड़त्वेन अज्ञातत्वायोगात्, जड़त्वं च सवेप्रत्ययवेद्यत्वात् दति? तत्र आह-न च इति। स्यम्प्रतिभातत्वं साधर्यात, सर्वेति।-सवें हि आ्रत्मभासं, तेन च कथम् आरत्मा भासयितं शाक्यत? न हि घटः प्रदोपं भासरयात इति शक्यते वतुं, तष्मातृ खयम्प्रतिभात एव आत्मेत्यर्थः । यद्यपि नित्य आात्मा चयित्व- दोषानास्न्दितत्वात् उपादेय इति युज्यते, तथाऽपि तसय उपादेयत्ं न सम्भवति इत्या्िर्पात, तथाऽपि इत्यादिना।-आ्रात्मा अनुपादेय:, सुखदःखाभावेतरत्वात् घटादिवत् दत्यर्थः । (त) सिद्धान्ती साध्यमाचिपति-ननु दति। अनुपादियत्वं विकव्पा पराकर्ततु विकव्पयति, आदनित्यादिना।-प्रविषयत्वममिति छेदः। एतत् इति एतेन सह्तिसाध्य्वविरद्योति। विभेष्यमेव

न बाद:, दषापत्तेः, सुखदुःखाभावयो: बनुपा- देयत्वापतेख्; न हि सुखं वा दुःखाभावो वा मादानक्रियया विषयोक्रियते। न द्वितीयः, उपादेयत्वापत्तेः। ताभ्याम् उपलच्चितं विषयसरूपमिति चेत् ? न, दुःखस्य अपि उपादेयत्वापत्तेः; ज्ञान- विषयस्य एव दच्छाविषयत्वात्, दच्काजनकस्य च

इति सुखदुःखाभावेतरत्वमात्रमित्यर्थः। सम्भावितपचान्तरसड् हायाइ- अन्यदिति।आदानक्रियाया अविषयत्वम् आरत्मनि परेः सिद्धान्ति- मिरषि खौक्रियते, यतः स्पर्गवत् क्रियावत् एव इस्तादिभिरानयनं न अक्रियस्यात्मनः, इति दष्टापत्या आदयं दूषयति, न आद्य इत्यादिना।- तथा च अनुमानन सिद्साधनमिति भावः। किश्व न इदम् अनुपादेयत्व- लक्षगाम्, अलच्ये सुखादौ गतत्वादिति दूषणान्तरमाह-सुखेति। लक्षयं तत्न उपपादर्यात-न हि इति। इच्ाविषयत्वस्य विरहो यत्र सः अनुपादेय इति द्वितीयं पवं दूषयति, न द्वितीय दति।-"परस्पर- विरोधेन प्रकारान्तरस्थितिः" दरति न्यायादिच्क्ाविषयत्वानधिकरयात्वस् अनुपादेयत्वे इच्काविषयत्वम् उपादेयत्वं पर्य्यवस्यति। तत्र इक्का- तद्विषयत्वाभ्यां विशिष्टो यो विषयः स उपादेय दति उच्यते ? ताभ्याम् उपलाचितं विषयस्वरूपमात्रं वा? आ्रधं पराक्कुवन् देतुमाइ- इक्क्ेति। द्वितीयम् उत्थापयति-ताभ्यामिति। तवापि ददं वितेचनौयं, यावानिच्छाविषयस्तावान् सर्वोऽपि उपादेयः ? उत इच्ाविषयेकदेशः ? भथवा इच्काविषय विशेव्यमात्रमिति? तत्र आायं निगचष्टे-न इति । देतुमाइन-दु:खर्सेति। ननु दुःखं कोऽपि न इचि इति पङ्डाSमाकरणाय श्राह, शनेति।-दुःखाभावं तावन् पुरुषार्थतया सर्वे विदन्ति, ाटग्ंवेद ने यावानधों विषयोक्रियते, तावन्तनर्थ मिच्क्ाइपि विषयो-

न्वानस्य सविकल्पकत्वेन दुःखाभावविशेषण- दुःखविषयत्वात्। विषयैकदेश दूति चेत्? न, सुखे तद्भावात्। दच्छाविषयविशेष्य- सरूपमातम् उपादेयमिति चेत् ? न, अ्रहं खर्गी स्यामित्यत आत्मनोऽपि तथात्वापत्तेः। न

करोति, ज्ानेच्ताकतीनां समानविषयत्वनियमात्। नन द्ुःखाभाव- व्ानडषि दुःखं विशेषयातया प्रतियोगित्वेन न विषयः, तस्य निर्विकल्पक तवेन वैशिध्यानवगाहित्वात् इति? तत्र आह, इच्ाजनकस्ेति। -न हि कित्चित् द्दमति निर्विकल्पकमिच्चां जनवितुम् अलं, विषय- सौन्दर्य्यानवभासकत्वात्, "विषयसौन्दर्य्यज्ञानजन्या हि इचा" इति न्याय- विदां स्थितेः। न ि विषयसौन्दर्याद्यवर्गाहि तत् ज्ञानं निर्विकल्पकं युक्तं, वैशिथ्यावगाहित्वात्; अत एव आरह-सविकत्पकत्वेन इति। अ्रस्तु इुःखाभावज्ञानं सविकल्पकं, तथाऽपि कघं तस् दु.खविषयतेति? तलाइ,

विषयत्वात् इत्यरथः। ततो यावानिच्काविषयस्तावान् सर्बोाप उपादेय- सेत् कथं न दुःखन उपादियम्? दति स्थितम्। द्वितीयं शङ्गते-विषय दति। अव्यास्या दूषर्यात, न इत्यादिना।-न हि सुखविर्षायस्या इच्ाया: सुखम् एकदेशः, निषयान्तवाभावात् इत्यर्थः । ननु न सुखमात्रं पुरुषार्थ:, किन्तु आत्मीयं, तथा च दक्क्ाडपि आत्मीयसुखविषयिगी दतति कथं सुखे इच्काविषयेकदेशत्वाभाव इति चेत्? न, सुखे पुरुषार्धत्वस्य आत्मोपाधिकत्वापत्तेरिति ततीयं शङ्गते, इच्केति।-तथा च, न दुःखे उपादेयत्वम्, इच्छाविषयत्वेउपि विशेष्यत्वाभावात् इत्यर्थः। अ्र्वं खर्गों सार्मिति इच्ाया: खर्गविशेष य विशिष्टात्मविषया विषर्यावशेष्यस् पाल्मनो- उपि पूर्वपत्यनभिमतोपादियत्वापत्या द्वितीयपचे ततीयं पचं दूषयति, न अदमिति।-अनुमाने व बाधापत्तिरिति भावः। सक्कतिसाध्यतस

ततीयः, खक्कति-साध्ययोरपि दुःख-तत्साधनयो: चनुपादेयत्वात्। न चतुर्थः, विशेषणवैयर्थ्यात्। न पश्चमः, साध्यावैशिश्यात्, अन्यस्य निर्वतु- मशक्यत्वात्, दुःख-तत्साधनतादात्यस् बन- भ्युपगमपराहतत्वात्। न च सर्वात्मकत्व- व्याघातः, सर्वाधिष्ठानत्वस्ैव सर्वात्मकत्वस्यार्थ- त्वात्; न हि सत्यस्य मिथ्यातादात्मामस्ति, सत्यत्वविरोधात्। (त)

विरडी यम्मिन् अरधें सोनुयादेय इति ततौयं पनं पराचष्ट, न इत्यादिना। -ततथ् अव्यपिरिति भावः। एतद्विशेषितसुखटःखाभावेतरत्वम् अनुः पादेयत्वमिति चतुर्थ: पतः, विशेष्यमात्ने उकें सुखसाधने यागादौ अनुपादेयता स्यात्, तनिवत्तये विशेषयं, तत् तत्र न अस्धि दति नाति- व्याप्रिरिति तमेतं पचं दूष्यात-न इति। हेतुमाह, विभेषगेति।- सुखसाधनस्य यागादेनं ख्प्राधान्येन उपादियता, किन्तु सुखापाधिकीति विशष्यमाल्रे लक्षयात्वेन सौक्कतर्जप नातिव्याप्िः, परमपुरुषार्थत्वाभावस्य सखस्ाधनपि दष्टत्वादिति विशेषयं व्यर्थमित्यर्थः । सुखदःखाभावेतवत्वम् अनुपाद्यत्वमिति पञ्चमं पचं पराचष-न पश्चम इति। साध्येति।- तथा च, सन्दिग्धासिकी हेतुरनुमाने दाष इति भावः । सन्भावितं वछ पराचष-अन्यस्ेति। ननु किरमिति निर्वचना्शक्ति:, दुःखाद्यात्कसेव अनुपादेयार्थत्वादिति? न दव्याइ-दुःखेति। भात्मनो दुःखादनालकत्वे भसिद्ान्तं प्ङ्ित्वा पराचष्टे-न च दत्यादिना। बातमनः सर्वाधिष्ठानतं भाम ऋध्यल्त्य सत्तास्फतिप्रदत्वं, न तु मिथ्याकार्व्यात्मकत्वमपि ; कुतः ? रव्यत ब्ाइ-न दि इति। मिध्यानिर्वचनीयं दुःखादि मिथ्यात्क- *: खादिता दालेन स्यत्यकतेरिति हेतुमाइ-सत्चेति।

तथा च, अनुपादेयत्वस्येव निर्वेत्ुमशवयलात् किमिदम् अनुपादेयत्वम् आत्मनः अनिष्टम् भापादते दूति चेत ? न, दूतरानुषसर्जनत्वस्ैव उपादेयार्थत्वात, तच्च सुखटुःखाभावयो: एव, अन्येषां तटुपसर्जनत्वात। सुखदुःखाभावेतर- शात्मा, भावरूपत्वेन टुःखाभावानात्मकत्वात्। सर्वशून्यात्म कत्वे दुःखाभावात्म कत्वमपि अस्ति दृति चेत? न, विज्वातुरात्मत्वात ; न च शून्यं

(थ) सिद्वान्तौ स्पूर्वयक्षम् उपसंहरति-तथा च इति। आ्रपाद्ते साध्यते इत्यर्थः । तमेवं सिद्धान्तिशद्ितदोषं पूर्वपची पराचर्ट्े-न इतति । तत्र हेतुमाह, इतरति।-अनुपादेयत्ं हि उपादेयत्वेन प्रतियोगिना निरूप्यते, तेन विना दुर्द्जानमति तदथें प्रतियोग्यपादियन्वम् अ्रन्यानुप- सर्जनत्वरूपं विज्ञेयम् दत्यर्थः। अन्यानुपसर्जनत्वं ताईं आ्रत्मनि वर्त्तताम् ? न इत्याइ-त्च्चति। एव-कारव्यावर्त्वमाह, अन्येषामिति।- भात्मादोनां तटपसर्जनत्वात् सुखदःखाभावौ प्राति उपसर्जनतवात्। त्रात्मा तावत् सुखादौन् प्रति अधिकरयतया उपसर्जनम्; एवमन्यदृपि कग्म्। ननु सुखं वा दुःखाभावो वा बात्मैव, ततः कथं तस उपवजनत्वरमिति? तत्ाइ-सुखेति। आलनो दुःखाभावरूपतां पराचषे, भावेति।-न च दुःखाभाववादिनं प्रति भावरूपत्वेन दति सरूपासिडी हेतुर्दिति साम्प्रतम अह्र्मिति द्ि आ्रत्मप्रतीतिगिति अवि वादम्। न च दयं प्रतौति: दुःखनिरुप्या, दुःखाप्रतौतारवपि जायमान- त्वात; ततो दुःखानिरूप्यत्वाद्वाव एव आत्मति। ननु अ्व्यभिचार्य्यात्मा, शव्यभिचारि च शून्यं, ततश्च सर्वेषां तत्त्वं यत् शून्यं स एव आत्मा, न भावः, इतो इःखाभावातकतवमपि भस्ति ? दति काशत् भङते-सर्वेति। शून्यं

['२]

विन्ञात, न च विस्वानं शून्याश्रयम्, सभावस्य भावधर्मकत्वानुपपत्तेः । (थ) आरोपितो धर्मधर्मिभाव दूति चेत ? ताईं आरोप्यस्य अधिष्ठानं वाच्यं, न हि निरधिष्ठानो भमोडस्ति। शून्यमेव द्रति चेत ? तर्हि शून्य- व्यामिश्रमेव सर्व: सर्वं प्रतौयात, न च तथा

जेयं वा? जाट वा ? आदं निषेधति, नेति।-जेयत्वे आत्मत्वं न खात्, विज्ञातुरेव आरत्मत्वात्: अन्यथा घटादौनामपि आत्मत्वापत्तेरिति। द्वितीयं निरसति, न च दूति।-ज्ञानानाश्रयत्वात् इत्यर्थः। न च ज्ञाना- नाश्रयत्वं शून्यस्य अयुत्तमिति श्रह, न च दूति।-शून्यं खलु सर्वाभावः, न चस भावस अश्रयो भवितुम् अभ्ति, अभावस्य भावधर्माप्रयन्वा- दर्शनादिति। हतुमाइन-अभावस्ेति। (द) नतु यद्यपि अभावो न भावाश्रयः प्रमाणात्, तयाऽपि भ्रमात् कल्पनया तथा आस्तु, नहहि समस्य किश्चित् अशक्यमस्ति? दति भूङ्गते-आरोपित इति। तहिं यदन्विततया आरोपितं प्रतीयते, स आरोपविषयाधिष्ठानं प्रऋतारोपे अस्ति ? न वा? अस्ति चेत्, रताि तद्दाथमित्याह-तईि इति। द्वितौयं प्रत्याचष्टे, नहि इति। -सर्वत्र भमे हि आकारस अनुभवादिति शेषः । अचिष्ठानसत्त्वपचे तद्ाथम् इति उतं, तत्र किं शून्याधिष्ठानम् ? उत शून्यमेव इति ? नादः, शून्यताया: कल्पितत्वप्रसङ्गात्, अचिष्ठानभिन्नस् कन्पितत्वात्। द्वितीयं भङ्गते-शून्यमेव इति। अध्यस्षं हि अिष्ठानानुगततया तत्तादालोन प्रतीयते, नच आरोपिते शूचानुर्गतिरस्ति, आरोपितख सतत्चनैव प्रतौतरिति दूषयति-तहि इत्यादिना। किच्व तत् शून्यं सर्वभ्रमाचिठ्ठानम्? उत क्वचिदेव? आाद्ये तस प्रतोतिर्वाच्या, जातसेव अविष्ठानत्वांत्। सा च प्रतौतिः खतः? परतो वा ? परतप्नेत्, न, परख सर्वच्य कलपनातः प्रागसिङ्के:, सिदो वा कल्पितत्वच्तेः। खतश्ने, तर्ं

मेदाग्त सिद्ान्तमुन्तावली।

भस्ति, सत्वेनैव सर्वस् प्रतोते: । किं च सर्वस्थ भारोपितत्वे आरोपाधिष्ठानस्य पूर्वमेव सिद्धि- र्बाच्या, सा च खत एव दति कथं शून्यं स्यात ? न हि शून्यं खतः सिध्यति, बन्यथा परिभाषा- मावत्यापत्ते: ; तस्म्रात भावरुपत्वादेव दुःखा- भावानात्मकत्वम्। न च सुखात्मकत्वं सरगादि, विषयज्ञानाजन्यत्वात, सुखस्य च तव्जन्यत्वात; अन्यथा तदर्थितया तटुपादानानुपपत्तेः,

शून्धत्वचतिरित्याह-किश्व इत्यादिना। ननु शून्गं खत एव सिध्यतु, को दोष: ? तवाइ, न हौति।-ज्ञनानात्मकत्वादित्यर्थः। त्रस्तु तर्हिं खप्रकाशत्वाय, तस्य ज्ञानात्मकतार्ाप सवतो बलवती हि, अन्यथाऽनुप- पततिररिति चेत् ? तत्राह्, अन्यर्थेति।-सप्रका रज्ञानस जगदविष्ठानस शून्यमिति नामकरणे परिभाषामात्रं, तन्न वस्तुतः शून्यं, भावरूपत्वात् दत्यथः । यदि क्वचिदेव भरमे शून्यमधिष्ठानं, न सर्वत्र, तार्षि व्यभिचावि- स्वात् न स आरत्मेति सिडी भावरूप आ्रत्मति उपसंहर्गत-तम्मादिति। भावत्वव्यनस्थापनस्य फलमाड-दु.खाभावेति। आ्रात्मनि टु.खाभावता पराक्वत्य सुखान्यत्वं प्रतिज्ञातम् उपपादयितुम् उपक्रमते, न चेति। -पातमा न सुखरूपः, अकार्य्यन्वादाकाशवत् उत्यथः; यद्ा-भात्मा न सुखरूप:, विषयज्ञानाजन्यत्वात्, यत् सुखं तत् विषयज्ञानजन्यं, यधा सम्प्रतिपन्रं सुखमित्यर्थः। आ्रत्मनो विषयप्रतीत्यजन्यत्वऽपि सुखता किं न स्यार्दिति ? तत्राइ, सुखसंति।-तञ न्यत्वात् सगादिविषयज्ञान- जन्यत्वनियमादित्यर्थः। अ्रन्यर्थेति तदजन्यत्वे इत्यर्थः, तदर्थिंतया सुखार्थिंतया, तद्पादानं सरगादिविषयोपादानं, तत् न सात् इत्यर्थः । न चि भकार्य्यारथ कारासुपादत्ते, पिपासोपभान्त्यर्थमपि कठिनद्रव्योपादान-

जन्याजन्ययोस पभेदामुपपत्तेः । न च सुखसम्बद्ध एव, तेन जन्यं सुखं मे जातमिति प्रतोतेः, सुखात्मनो: सम्बन्धस्य समवायस्य बजन्यत्ाच्च। न च खात्माऽसम्बड्े खतन्ते सुखे प्रमागमस्ति, मया च अड्गौक्रियते, त्वयाऽपि आत्मतादात्या- पन्नस्य नित्यसुख्स्येव खोकारात। किंच

प्रसङ्गादिति, जन्याजन्येति।-जन्या जन्य रूपविरु ब्वधर्माध्यासात् सुखा- त्मनोरमेदस्तादातां न युक्तमित्यर्थः। ननु सुखे जन्यत्वमसिद्ं, तख्य ऋ्रकार्य्यचात्, कथं तहिं सुखार्धो स्रगादि उपादत्ते? आ्रत्मन नित्याकार्य्यसुखस्तम्बन्वायेति, न दयाह्व-न च दूति। तेन उपात्त- सगादिना इत्यर्थः। तत्र प्रतौतिपगहतिं हेतुत्वेन ब्राह्ह, सुख- मिति।-सुख वरूपोत्पत्तिप्रतौतन तत्सस्न्धांशे साधनोपादानमन्यथा- सिद्धमित्यर्थः । किश्व सुख.त्मनोः सम्बन्धः समवायो वा ? संयोगो वा ? आाद्ये तवं शे साधनोपादानं न चोगं, तस्य सत्वे सति नित्यत्वेन अजन्यचा- दित्यान-मुख.त्मनोर्रिति। द्वितोयं प्रयाचषे-न·च इति। अप्राप्तयोः स्वतन्त्रयोः प्राप्रिर्च्ि संयोग: खात्माइसम्डेडप्राप, अत एव ब्रह-खतन्त्रे दति। प्रमाणं नाति इति न सुखात्म नंयोगे साधनोपा हानमन्यथासिस मित्यर्घः। ननु खतन्त्रे नित्धे सुखे अ्ति प्रमागं, "नित्यमानन्दम्" दूति श्रुतौ सामानाविकरखयप्रजौतेः, मयाजि च श्रुतिसातरप्रमायकेन अ्यमेव अर्थः खोक्रियते इति कथं न तत्र प्रमाशास्तित्वम्? कथं वा न मम पक्जोकार दति ? तवाह, त्वयापि दति।-खातत्तां नाम न नित्यत्वं किन्तु आात्मभिवतया ताटस्यन अवस्थितिः, व च सुखं ताट्टक त्वया खोक्रियते, ब्रह्मपदसामानाविकरणन आत्मतादामगपन्रसेव सुखस खोकरान, भालन एव च ब्रह्मत्वादित्यर्यः । नतु तर्हिं ्ुतिबलादिव विजनालसूखयो: तादालां, त्वां मां व प्रति शुतेगविभेषादिति चेत् ? न,

सुखात्मनोस्तादाये य्रहं सुखमिति प्रतोात- प्रसङ्ग:, न च तदस्ति ; तस्मात् सुखदुःखाभावान्य- स्वात् बनुपादेय एवं आात्मा। न च ताभ्यामन्यः पुरुषार्थोडस्ति, येन आात्मा मुमुन्तगाम् उपादेयः स्यात । (द) न व चात्मत्वमेव परमपुरुषार्थताप्रयोजकं, तथा लोके व्यवहाराभावात्, सुखं मे स्यात्

मैदग्र।इकप्रत्यक्षविरोधैन प्रुतेरयोग्यतया उपचारपरत्वात्, अन्यया शह्ं सुखमिति कोडपि प्रतौयादिति हैत्वन्तरमाइ-किष्नेति। यम्मात् पूर्वोत्त- युक्तिभिगत्मनः सुख;ःखाभावान्यत्वं सिदं, तम्मत् उपसर्जनरूपानुपादेय एव अत्मेति सिद्मिति। अनुपाद्यचसाधनमनुमानं निगमयति, तम्मादिति।-आतमा अनुपादियः, सुखाखाभावेतरत्वात् घटादिवत्, व्यतिरेके सुखादिवत् इत्यर्थः। ननु हैमुरस्तु मास्तु च, अनुप,देयन्वरूपं साध्यम् आमनि, किं विपचे बाधकमिति? तत्ाह, न चैति।-हैत्वभावे साध्यमेव न स्.त्, न ह्वि सुखद्.ख.भावाभ्यम् श्रन्यः कश्चित् अ्थः पुरुषाथौऽस्ति, यैन ता व्यमिचारेय उत्तदेतोः साध्यागमकत्वात् उत्- हेतुमति अपि आममनि पूर्वोक्कं साध्यं न सिव्येदिति आ्रत्मनः सुमुचू- पादियता स्ात् ? न च एवम् अस्ति इत्यर्थः ; ततः साध्याभावे हैतुरेव न स्ादिति हैत्वभावापत्तिः विपचे बाधिकेति भावः । (ध) अस्तु तर्हिं आत्मनि अनुपादेयन्वसाध्य आत्मेतरत्वम् उपाधि:, न च साध्याश्याप्रि:, उनाध्यमावस्य श्रत्मस्य साव्यानुपादेयत्वाभावेन पुरुषारथेन व्याप्तत्वात् ? ततो न भवदोयो हैतु: साधुरिति, न दत्याह-न चेति। प्रयोजकं बोधकमित्र्थः। न पचेतरत्वम् उपाधिः, बनुमानमात्रो- केदापत्तेः; कथं तर्ईि तेजोऽनुष्ण ताऽनुमाने तेजोभिनत्वमुपाचि:ः? तख बाधोन्नोतत्वात्; न च तथा प्रक्वते बाधोडसिति, लोके बालमन: पुरुषार्थत्वेन उपादेयतया व्यर्वांड्यमायचादित्याइ-तर्थेति। ननु अगचा बालन एव

वेदान्तसिवा न्तमुलावखी।

दुःखं मा भूदिति ब्रात्मसम्बन्धिसुखटुःखाभावयो- रेव काम्यमानत्वात्। न च भात्मा मम स्यादिति कामना बसिति, न च बकाम्यमान: पुरुषार्घ: । (ध) न च अयमलौकिक: पुरुषार्थ, लोक- व्यवहारानुल्लङ्गनेनैव वेदेन पुरुषार्थप्रतिपादनात्;

उपादेयत्वं लोके वाध्यन्, अन्येषाम् आत्मभिन्नानाम् त्रपुरुषार्थत्वात्, न च सुखादिकं पुरुषार्थः, परसुखादेवपि तथात्वापत्तेः ; आत्मीयं तर्थेति चेतू, ति आ्रत्मेव पुरुषाथंतया व्यवहत्तव्य इति चंत्? न इत्याइ, सुखं मे स्यादिति।-परयम् अत्त आशयः,-निरुपाधोक्का विषयो हि पुरुषार्थत्वात् उपादेयः, स एव च तथा व्यवहारयोग्य, सुखं दु.खाभावश्न तथा, नच आात्मसम्बन्धिजौ एव तो तथा न शुद्धौ दूति वाच्म्, आ्रात्मनः सुख- इु.खाभावौ प्रत्यधिकरयतया कारकच्वात्, कारकस्य च उपसर्जनलेन वस्तुतोऽनुपादेयत्वादिति। ननु सुखं मे स्ादिति कामना प्रात्मसुख- विषययगी, तत सुखवत् आतमापि विषयोऽस्तु, किर्मिति शपाधिकस्तल्न काम इति ? तवाइ, न चेति।-सुखानुपहित केवजे आत्मनि कामनाया अदर्शंनात् तदपह्िते च तम्मिन् दर्शनात् सुखादिकमेव काम्यं, न आ्ात्मा; ततो न आात्मा पुरुषार्थ उपादेय इूत्यर्थः । (न) ननु आत्मलाभात् न परं विद्यते, "आल्मकामः" इत्यादि श्ुति- बलात् भातमनः काम्यनानत्वावगतेः पुरुषार्थता दति चेतृ ? न इत्याड, न चंति।-सत्यं प्ुति्वस्ति इति, साउपि किं खस्या अविरोधसिनये लोक- व्यवहारम् अपेक्षते ? न वा? अपेक्षते चेत्, तर्ईि तदभावे कथम् भाल्मन: काम्यमानतया पुरुषार्थतां प्रतिपादयेदिति?। न चेति प्रतिज्नायां हेतु- माह, लोकेति।-तथा च, "मञ्चाः क्रोर्भन्त" इतिवत् लोकविरोधे श्ुतिः उपचरितेति भावः। ननु प्रुतिः किमिति सार्थबोधने लोभव्यवहारम् सपेचते? विरोधपरिचारायेति चेतू, न, लोकव्यवदावस वाधेनापि

[१३७]

अन्यथा अलौकिकत्वात् खगस्ापि सुखरूपता न स्यात्। किं च किमयं लोकोत्तर:, येन ऐहिकं पारत्रिकं च ससाधनं सवें पुरुषार्थं परित्यज्य गात्मानमवसादयन् अलौकिकः पुरुषार्थोऽय- मात्मेति वदन्नेव कृतार्थः स्यात् ? (न)

विरोधपरिहारोपपतेः । न च श्रुतिरेव बाध्या, तत्परन्वात् ; तथा च, किं

"ज्योतिष्टामेन खर्गभामी यजेत" दत्यत्र काम्यमानः स्गस्तावन पुरुषाथं दतति वस्तुस्थितिः, तत्र वैदिकत्वमाल्रिया सर्गस्य पुरुषार्थत्व सुखरूपता न स्ात, सुखे खर्गपदस्य वेदे नासड्ेतितत्वात्। यदा च लोकिकपुरुषाघे- व्य तहारं वेढोनुसरति, तहा लो से दिविवस्ेन पुरुषावेचात्, स्वर्गस्य दुःखाभावरूपत्वे गौरवात् भावरूपसुखात्मकतैव युक्ता ; न च तत्परत्वात् प्रुतिर्बाधिका, समुक्यैन उभयप्रामाखोपपत्तौ अरन्यतरबाधकल्पनायोगा- दिति। ननु खवर्गकामश्रुतो प्रुतखवर्गस सुखरूपता लोकानुसारात् दति पयुक्कं, खर्गस्य सुख चग्राइकार्थबादस"यत् न दुःखेन सम्भिन" द्रत्यादेः विद्यमानत्वात् : तत आत्मकामादिश्ुतिबलात् काम्यमान आ्रात्मा पुरुषार्थंत्वाद्पादेय एवेति? तलाइ-किञ्चेति। ऐडिकं विषयजन्यं सगा दिसम्बन्धिसुखम्। परत्र भवं पारत्रिकं सवर्गादिसुखसाधनं सगादि यागादि च। अवसादयन् के रयन्। नमु परमपुरुषार्थकामनया सर्वभेव तत् युज्यते दति ? तत्ाइ,अलौकिक दति।-वेदमालसिङ्, न तु लोकनो वा खानुभवतो वा प्रसिद्ध दति। अतार्थः सिडप्रयोजनः। तथा च,

युत्त दति भाव:।

[१३८] वेदान्तसिद्ान्तमुत्ावलो।

तथा च, रागिगीतं- "वरं वृन्दावने शून्ये शृगालत्वं य दृक्कति। न तु निर्विषयं मोचं मन्तुमइति गौतमः ॥"३०॥ दूति। किं च यदि अ्यम् आत्मा पुरुषार्थ: स्यात्, कथं तहि अप्रयत्नलव्धमात्मानम् उपेक्ष्य वैषयिकसुखलोभात् तत्तत्काम्यतोर्थादो खियन्ते प्राणिनः? न च ते भान्ता:, शास्तेवापि तदनु- मोदनात्। (प) न लोकवचनात् तात ! न वेदवचनादृपि। मतिरुत्क्रमगौया ते प्रयागमरगां प्रति ॥३१॥

निर्विषयमिति।-विषयः सक्चन्दनवनितादिः निर्गतो यम्मात् मोचात् स तमित्यर्थः॥३०॥ (प) किश्व "अके चैन्न्धु विन्देत किमथें पर्वतं व्रजेत्?" दति न्यायात् अयल्ेन लब्धं प्राप्तमात्मानम् उपच्ष्य परित्यन्य प्रागिनो वेषयिकसुखाव प्रयागादौ किर्मिति स्रियन्ते? प्रायां त्यजन्ति? तत् प्रायात्यागरूपा वत्तिरात्मनः पुरुषाथत्वमावेदयति दतयाइ-किश्ेति। ननु प्रत्तिमालं न प्रमागं, प्रमागमूलाया एव प्रवृत्तेः प्रमायत्वात्, अ्रन्यथा अतिप्रसङ्गात्; न चअ्रत् प्रमागमस्ति,बात्मइनननिषेधविरोधाच, सस्मादसदेतत् ? इाशङ्गाइ, न चेति।-न केवलं शास्त्रमेवअत्न अनुमोदकं, किन्तु लोकानुमोदनमपि सङ्कृव्हौतुम् ऋि शब्दः । न च शालहननृनिषेधभ्नास्त्रविरोध:, तस्य उत्पर्गत्वात्, एतस् प्रयागादि- भरयभ्रास्त्रयय अपवादत्वात् न कवित् विरोध इति भाव:। तब्मात् आातमा न पुरुषार्थः, किन्तु वैषयिकं सुखमिति स्वितम्।

[१३e]

कुष्ठादुपहताख् टुःखाभावमुहिश्य सियन्ते इति तु सर्वजनौनम्। तत् किमनात्मैवोपा- देय: ? कः संशयः? सुखदुःखाभावयो: तत्साधनानां च पुत्रकल तगहचेत गोहिरययादी- नाम् उपादेयत्वस्य अविगीतत्वात्। ननु ऐहिकामुष्निक सकलसुख-तत्साधनजातम् उपेच्य केवलमात्मानमेव उदिश्य श्रवगादावपि केचन प्रवर्त्तन्ते एव दति चेत्, ते तर्हि बान्ता भवन्तु ? "बहनाम् अनुग्रहो न्याय्यः" दूति न्यायात् द्विता एव हि ते। (फ)

(फ) टुःखाभावस्यापि लोकप्रव्ृत्यव आत्मापेक्षया पुरुषार्थतामाह- कुष्ठेति। अनात्मा एव पुरुषणय दति निरूपयितुम् आ्रकाङ्कामुत्या परयत- तत् किमिति। तहिं अनात्मकत्वाविशेषात् दुःखादिकर्मप किं पुरुषार्थ द्ति ? न इत्या-सुखेत्यादिना। नमु ऐिकामुष्मकसुख-तत्साधनस्य उपादयत्वमविगोतमिति यदविगानं, तत् पामराणाम्? परीच्षकायां वा ? नादः, पामराविगौतस्य अकिञ्चित्करत्वात्। परौक्षकाणमिति चेत्? न. ऐद्िकामुभ्ििकसुखादि परित्यव्य आत्ममाल्रोद्वेशेन श्रवगादौ प्रवृत्ते- र्विगानायोगादिति शङ्गते-ऐड्िकेति। प्रवशदौ प्रवर्त्तमाना न परीक्षका दति परिषर्वत-ते इत्यादिना। नमु कथं ते भ्रान्त- त्वात् न परीक्षकाः, श्रुतिमूलन्वात् तदोयप्रव्टत्तेः? इति चेत्, तर्हिं आासुषिकसुखाद्यर्थप्रव्वात्तरपि श्ुतिमूला, न अममूलेति न विगोता; ताि आातनः सुखादेश् उभयोगि पुरुषार्थता अस्तु ? न, श्रमुष्मिक- सुखाद्यथें साधनानुष्ठाटयां बहुत्वेन तद्विरोधे श्रवमाद्यनुष्ठाटयां भ्ान्तत्वात्, तम्पलभुतैः अन्यपरत्ादित्यभिप्रेत्य भष-बदनामिति।

[18-]

"विज्वानमानन्दं ब्रह्म" दूति सुखरूपत्व- मपि आत्मनः ्रुतौ श्रूयते दूति चेत् ? श्रूयतां नाम, न हि एतावता भात्मा पुरुषार्थ:, न हि सुखम् द्ृत्येव पुरुषार्थ:, खसम्बन्धितयैत्र तस्य पुरुषार्थत्वात्; अन्यथा शतुसुखस्यापि मुरुषार्थत्वापत्तेः, न हि सुखं सुखस्य पुरुषाथः। सांसारिकमपि सुखं नाना-

(ब) आत्मा न उपादेय:, सुखदःखाभावेतवत्वात् दुःखादिवत् द्वति अनुमाने पचेतरत्वस अनुपाधित्वं वाधानुनौतचात् इति एतावता सन्दर्भेंय व्यवस्थापित आत्मा पत्षार्थः, सुखरूपच् वेषयिकसखवन् इति सत्परतिपचं दास्यामि दति अभिप्रेत्य सुखरूपत्वं हेतुं श्रुत्या तावत् समर्धयते-विज्ञानमानन्दमिति। आनन्दात्मकन्वमात्मनः श्रुत्या बोध्यते इति तावदङ्गोकरोति-य्रूयतामिति। र्ताई रुत्पतिपक्षता मिद्ेति? न इत्याह, न हि इूति।-एतावता सुखरूपप्रवगोन अपि इत्यर्थः, सुखरूप्वमुत्तयुक्रनं सम्भवति इत्यर्थः। ननु सुखरूपत्वे किमिति न पुरुषार्धतेति? तवाह, न हि दति।-आत्मनः सुखरूपत्वे किं स एव खतन्त्र: दुरुषार्थः? किं वा सुखात्मनि समवेतं सुखान्तवम्? नादः, न हि सुखमित्येव पुरुषार्थः, अि त खरुम्बन्धि तत्; न चामेदे खमम्बन्धिता सम्भवति; ततः सुखात्मा खतन्त्रो न पुरुषार्थ: इति न प्रतिपचानुमानं साधु दत्यर्थः । न द्वितीय दत्ाइ, न हि सुखमिति।-सुखात्मनः स्वरूपसुखेनेव तप्तत्वात् सुखान्तरे कामनाSयोगत् न सुखान्तवं सुखालनः पुरुषार्थः दत्यर्थः । ननु आत्माऽनुपादेय दति, त्वया साधितं वेषयिकसखं तु बहुदुःख,नु- विषत्वात् भवुरुषार्थत्वात् अ्नुपादेयमेव: तथा च, सुखोददेभेन यागादी प्रव्त्तिर्बाचिता ? दति सिद्ान्तो श्रङ्ते-सांसारिकमिति। सतं

दुःखसभ्भिन्नम् अनुपादेयमेव दति चेत् ? न, गत्यन्तराभावात् ; न हि भिक्षुकभिया स्थाल्यनधिश्रयगम्। आयाति चेत् दुःखं परिहर्त्तव्यं, सुखं तु उपादेयमेव। (ब) कथं तहिं आत्मन्नानार्थ श्व्गादिविधि: ? दुःखाभावार्थमेव। एवमात्मनोऽपुरुषार्थत्वे प्राप्ति ब्रूम:,-(भ)

सांसानिकं सुखं दुःखानुविड्मिति, तथाडपि भ्रात्मा तावत् उत्तयुक्षे: अनुपादेय एव : तथा च, अगत्या सृखे यथा टुखानुषङ्गो न भर्वत तथा यतनीयं, न तत् दुःरूसम्पकभिया सुदं व्यागमर्दति; नहि भिक्षतरः सन्ति दूति स्थ लो नाधिश्रियंत, मरगाप्रसङ्गात् ; तत्मात् दु.खपरि- हाराय एव यतितव्यं, न वैषयिकमुखय्ाग इति परिहर्रत-न इत्यादिना। (भ) ननु "आत्मा दृष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यः" इति वाक्ये प्रथमोप, त्तमात्मदर्मनमनद्य प्रवसमननादि विधीयत, तत्र न आ्त्मज्ञान- मेव खतः फलं, तस्यापुरुषाधत्ात्; न च सुमुक्षोरधिकारित्वात् मोच एव तत् फनं, माचस्य आत्मस्वरूपातिरिक्कस अभावात्, आ्रात्मभिवस जन्यतेन मोकषस् अनित्यतप्रसङ्गात्; ततः प्रवयाविध्यन्यथानुपपत्या आातमेव पुरुषार्थः? इति सिद्वान्तौ चोदयति-कर्थामति। आ्रत्मभिन्न एव पुरुषाथंः प्रवयादनुष्ठानफलं, न तु भत्मा, तस्याजन्यचादनित्य चाभाव- रूपसानक्गोकारात्, आर्ययन्तिकट.खनिव्वत्तेरेव मोचत्वादिति पूर्वपचो परिडरति, दु.खेति।-तथा च, प्रवणदिविधितन्यथोपपत इति भावः। "दुःखाभावो नायमात्मा सुखं नापि स दूष्यते। मुसुचुभिवयं तष्मात् उपादियः कथं भवेत् ?"॥ एवं पूर्वपचमनूद्य तविरासाय सिवान्तं प्रतिजानीते-एवरमिति।

['82]' वेदाम्म सिड्ान्तमुक्तावली।

य आात्मा सर्ववस्तूनां यदर्थ सकलं जगत्। पानन्दाब्धि: खतन्तोऽसावनादेय: कर्थ वद?।।३२। बदन्यद्दस्तु तत् सवें यब्ेदे नरशृङ्गवत्। सत्ता सर्वपदार्थांनामनादेय: कर्थं वढ?। ३३।।

घदुतं पूर्वपचिणा आत्मा अनुपादियः सुखइःखाभावान्यतात् दुःखादिवत् इति, तत्र अन्यानुपसर्जनत्वम् उपादेयत्वं तदन्यत्वम् अनु- पादेयच्म्, आत्मा च सुखादिशेषत्वांन् उपसर्जन्मिति अुपादेय दति? तदेतत् दूजयन् पूवपचनिरास प्रतिज्ञायां हेवं सङ् ह्वाति, य आत्मेत्या दिना। असौ पत्मा अनुपावय दति यत् पूर्वपचिया उच्यतैं, तत् कयमिति वद ? इति अ्न्वयः । ननु का अनुपपत्तिः ? उक्तानुमार्नन तत्सििरिति, न इत्याइ, खतन्त्र वति।-खतन्त्राऽन्यानुपसजन इत्यर्थः ; तथा च, अनुमाने बा इति भावः। ननु कथमात्म नोऽन्यानुपसर्जनत्वं, सर्वस्य सुखद्ःखा- भावशेषतचादिति? तलाइ, यदथमिति।-वदा सवें जगदात्माधम् श्रात्म- पेष:, तद़ा सुखादेः आतश्ेषत्वे किमु वत्तव्यम्? इति भावः। तदशं सुखच पुरुषाथचाहिति आ्रत्मयतिरिक्ञानां सर्वेषां पदार्थानां परार्थत्वमिति वैभेषिकादयोऽपि व सङ्गिरन्त, तम्मान् ब्रल्माथें सकलं जगदित्यथेः। किश, सुख;ःखाभावान्यत्वं हैनुः सरूपासिङ्ः; कर्थार्मत चेत् ? तवाह्, मानन्दा्विरिति।-निवतिशयसुखात्मक् दत्यथैः। दुःखाभावन्वम् उपप.दयति, पत्मति।-घटाहौनाम् आत्मा स्रूपं, तद्रंदे घटादेः दुनिरूपत्वेन असत्वात् भिन्नस्य असतोऽभावः सदेव, अभावाभावस्य भाव- त्वात् सतन्न पात्मत्वादिति युक्र्ा अत्मिव दुःखाभाव इति कथं न भनुमाने सवरूपासितििति ? यच्कन्दः असी इत्यनेन सम्बध्यते।। ३२ ॥ प्रथमपादार्थम् उपपादयति, यदन्यदिति।-यम्मात् आलनोऽन्यतवेन परे: सम्मतं, वस्तु चटादि, यज्वदे आलनो मेदे, बत एव पात्मा सरवेषां घटादोनां सत्तास रुपमित्व थे:, तथा प, खखरूपस् सर्वेरिष्यमागत्वात् स एव पुरुषार्थे इति भाव: ॥ २२॥

[१8३]

.वहशे प्राधिन: सर्वे ब्रह्मादया: क्मयसथा। ईशान: सर्ववस्तूनामनादैय: कर्थ भवेत् ?॥३४॥ यच्चकुः सर्वभूतानां मनसो यन्मानी विदु:। यच्जोतिर्ज्योतिषां देवो नोपादेय: कथं बिभु :? ॥३५॥ .भोद प्रमोदपचाभ्यामानन्दात्मा तमोगतः। जोवयत्यखिलान् लोकाननादियः स्यं कुतः ?॥३६॥ यस्यानन्दसमुद्रस्य लेशमावं जगद्गतम्। प्रमृतं ब्रह्मलोकादो सुखाब्धिं कः पित्यदेत १।३७। हैरसयमर्भमैशवर्य्य यस्पिन् दष्टे तगायते। सोमा सर्वपुमर्थानामपुमर्थः कर्थ भवैत ?॥३८॥ यत्कामा ब्रह्मचर्य्यन्त दृन्द्राद्याः प्राप्तसम्पदः । खखभोगं त्यजन्तेव न पुमर्थः कर्थ नृगाम्?॥३६॥ द्वितोयपादं व्याचष्टे, यद्शे दूति।-अनादैयोऽनुपादय दत्यर्थः। यद्दा-ननु अविष्ठानं मत्तास्फर्तिप्रदं न अन्यत्, ईश्वरश्ाधिष्ठानं न आत्मा, अतः कथं घटादोनां सत्तास्फूर्निप्रदः? इव्यापड्डा पम्ानवशत् शत्ेव ईश्वरो न अन्य दत्यभिप्रेत्याह-यद्दभे इति ।३४॥ स्फूर्त्तिप्रदत्वं वत्तुं प्रकाशताम् श्राह-यत् चच्तुरित्ादिना॥ ३५ ॥ आनन्दाधविपदं व्याचषे, मोदेति।-इष्टस्मृनौ इषों मोदः। स एव अ्भ्यासात् प्रकष्ट: प्रमोदः । सुखमात्रम् श्रनन्दः, तख पक्चाढिकल्पना पज्ञानवशात् उत्याह-तमोगन इति। खसुखमात्रदनिन लोकाम् सुखर्यात इत्याइ-जोवय नौति। ३६ ॥ उत्तरार्जार्थमेव सष्टयति, यसेति।-प्रसतं ग्राप्तम् ।३७।। भात्मनो निर्वत्तशयसुखरूपत्वे हेत्वन्तरमाह-हैर खगभमिति ।३८। लव भात्मा सर्वपुमर्थानां सौमेति क्रथम्? ददि परमेशय्य दति

यहिहत्ताफला: सर्वा वैदिक्यो विविधा: क्रियाः। बागाद्या विहितासत्रिन् उपेचषा वद ते कथम्?॥४ यहृष्टिमात्रतः सर्वा: कामाद्या दुःखभूमयः । विनश्यन्ति चणेनासावुपादेय: कथं न ते?॥४१॥ पाह्वादरूपता यस्य सुषुप्ते सर्वसाचिको। तवोपेक्षा भवैद्यस्य तदन्य: स्यात पशु: कथम्?॥४२

स्मृतेरिन्ट्रािसम्यढ एव परमपुरुषार्थत्वादिति ? तव्ाइ यत्कामा इति।- "मघवा प्रजापतौ ब्रह्मचर्य्यम् उताच" दति श्ुतेरित्वर्थः।३2॥ ननु यदि आत्मेव पुरुषार्थः, कथं तार्र्टि तमुपेत्य खर्गाथें यागादि- विधानमिति? तवाह, यहिट्ट्वति।-वमेतं वेदानुवचनेन इत्यादि- श्रुतिवशात् अन्त:करवशुवधिद्वारा विहितयागादिक्रिया आत्मदिद्टचाफला एव, न वस्तुतः खर्गादिफलाः; कथं तहिं खर्गादीनां फलत्वेज प्रवगम् ? अज्नप्ररोचनार्थचात्; कघमन्यथा सवथा ग्रप्तः सर्वजो वेदननः कषयित्वात् अपुरुषाथें न्वर्गादिकम् उदिश्य यागादोन् विदध्यात्? तम्मात् पभ- प्रोचनार्थमैव खर्गादिम्रवयां, न फलायेति न कश्चित् विोध इति ।8। ननु खर्गादिप्ररोचनार्थम् दूति श्रयुत्तम्, शत्मदिद्टचाया अफलन्वात्: यागा दिफलं न नावदात्मा, जन्यत्वात् ; न तावदतुभवः, तस्य अफलत्वात्; न वा र्तदिटिक्षा, तखा: ज्ानमा फलत्वेन स्वतोऽफलत्वात्; तष्मात् खर्गादिरेव तात्पर्य्यतो वैधक्रियाफलमिति? तवाइ, यद्ट्ौति।-यतो ज्ञानमज्ञानस निवर्त्तकमिति ब्रह्मसाक्षात्कारत् अ्रम्नाने निरसे त्ज्ञानमूलाः कामादिमयदुःखभूमयो निवर्त्तन्ते दति तचिष्ठत्ेः आालरूपत्वात् आत्मेव पुरुषार्थ दति प्ररोचनार्थमेव खर्गादिभ्वय मित्यर्थः ॥ ४१ ॥ मोदप्रमोदपचाभ्याम् इत्यत्र आलनः सुखरूपत्वे अर्थात् तख "प्रियमेव शिर." इत्यादिवाक्यानि प्रमायत्वेव उपन्यस्तानि; सन्प्रति समोत्यितस "सुखममख्वामम्".इति परामर्भसउस्षुप्िकाखौनसुखानु-

सत्यमितरानुपसजंनत्वमुपादेयत्वं, तच्च भात्म- व विश्रान्तं, सुखटुःखाभावयोरपि तदर्थत्वात् ; यथा परसुखदुःखाभावयोरपि उपादेयता त ? तस्मात आत्मैव परमपुरुषार्थः, सुख- 3. खाभावात्मकत्वाच्च। (म) न च भावरुपस्य बात्मनी दुःखाभावात्म- करत्वानुपपत्तिः। भवैदयं दोषो यदि आत्मनि

वोऽपि आ्रात्मनः सुखरूपत्वे प्रमायमित्याइ, भ्राह्कादेति।-तत्न सुखाना- वेत्यर्थः ।४२॥ (म) पूर्वपचे अानुपादेयत्वस् आत्मनि साधनाय तन्प्रतियोगितेन उपा- यत्वं यविरूपितं, तत् तावदनुमोदते-सत्यमति। तहिं आत्मनि उक्त- ।निन अनुपादियत्वसतिड्चमति ? न दत्याह, तच्चेति।-चः तु-अ्र्थे, तत् तु न्यानुपसर्जनत्वं, विश्रान्तं सगादिविषयसुखसाधनं तावत् सुखोपसर्जनम्, र्रच्तिकसाट कादिपरिद्वारत्न दुःखाभावसाधनं, सुखट्गःखाभावयोश्च आत्मार्थ- वात् सर्वसुखादिसाधनजातम् आत्मनि एव विश्रान्तमित्यर्थः। कथ हईि सुखादौ पुरुषार्थत्वव्यपदेश: १ इति शङ्गामुपसंहारव्याजेन परिहरति, सार्दिति।-आत्मशेषत्वादेव सुखादौ पुरुषार्थत्वं, न वस्तुत दति भावः। परत एव श्रह, परमेति।-एतेन अनुपादियत्वानुमानं बाधितमति रावो ध्वनितः। ननु सुखाद्यधिकरयतया आ्रात्मनः सुखदःखाभावी प्रति शारकत्वात् सुखादिशेषत्वमेव श्रात्मनो युत्तं, न वैपरीत्यम्? द्रात पाद्ित्वा परसुपादेयत्वानुमाने खरूपासिद्िं दूषणान्तरमाह, सुखदुःखेति।-भेदे किल आधाराधेयभावः, न च सुखादि भ्रात्मनो भिद्यते इति न आालमा तटपसर्जनं, न वा सुखटु.खाभावान्यतं हेतुगात्मनि पचे वर्त्तते दत्यथः। (य) ननु आात्मा सर्वस्य सत्ताप्रदत्वात् खयमसद्रृपः कथं स्ात् ? इति प्द्रितया परिष्टर्वति-न चेति। दु.खस भार्त्मन कत्मितत्वात् दुःखा- १३

दुःखं पारमार्थिकं स्यात्, न तु एवर्मस्ति, किं

प्रतिबद्दखात्मदृष्टिः सवितरि तमोवन्निर्दुःखेडपि खात्मनि गौरवाद्यनेकमेदभिन्ननरकसमुदाय- समुछूतदुःखौघमारोपयत्येव केवलम्। (य)

भावो न आत्मनः अतिस्य्यते इति परिहरतति-भवेदयमिति। ननु इःखं गुएः, तच्च अवाधितत्वात् न कल्पितं, किञ्च, आरोपे आरोप्याधि- शनयो: साटृश्यं कारयं द्ष, नच अ तदरिति, उभयोरि निरव- यवत्वात्। किञ्ज, आरोपसमयैधिष्ठानं विशेषतः प्रज्ञातं वाचं, न च दःखप्रतौतिसमये आत्मा विशेषतो न ज्ञायते, अहमित्येव तखय विशेषप्रतीतित्वात्, तसयाश्न ज्ञातत्वादिति कथं अःखस्य आत्मनि समा- गोप: ? इति शटत-किन्तु इति। परिहरति, अज्ञनेति।-सातमनि दुःखोघम् आरोपयतीति सम्बन्धः। ननु उत्त साटृश्यं नासीति सत्यं, किं सादृश्येन आरोपव्यभिचारिया? कुतः त्हि दोषादारोप इति ? अज्ञानादिति महाया। ननु अजानमालं नेत् दुःखारोंपे असाधारयां कारणं, सुपुतेऽपि तर्षि दुःखारोपः सादिति वेत्? न, शवौगादिद्वारा त्ेतुत्वादित्याह-फणिफगेति। उदासौनावस्थां व्यावत्तर्यात-ग्गेति। प्रतिब डख्वात्मदृष्ठित्वेन· विशेषादर्शनम् उपपादितम्। ननु यदि अत् वस्ुतो न अस्ति तत्, तत्र आरोपणीयं दुःखब्व गुगत्वात् आत्मेकसमवेतमिति कथं तल्नेव तय आरोप दति? न इयाह, निर्दुःखेपपोति।-दुःखात्यन्ता- भावाधिकरगेड़पि इन्यर्थः। गुणोभवदृपि दु.खं न आरत्मनि समवेतं, पाढे मे इःखर्मिति पादाद्याश्रयत्वेन प्रतौतः, अन्त.करयधर्मत्वात् वा आत्मनि तदत्यन्ताभावः: "कवला निगुरश्न" दति श्रुतिविरुषत्न नात्मनि गुय- सनवायः, ततो निर्दुःखत्रात् आमनि अज्ञानादिवशात् दुःखारोप इति एतसुर्तमिति। तत एव श्रह-शारोपयत्यव दति।

आरोपितस्य च अभावो न अधिष्ठानात् पतिरिच्यते, अधिष्ठानादभेदेनैव आरोपितत्वात्, भेदेनच तस्य असच्वात्, असन्निषेधस्य च सत्त्वात् ; तम्मात् दुःखाभाव एव परमयुरुषार्थ द्ति यो मन्यते, तस्यापि आत्मैव परमपुरुषार्थः, तस्य अशेषसंसारटुःखनिवृत्तिरूपत्वात्। अ्साध्य- त्वात् आत्मनः अपुरुषार्थत्वमिति चेत्? न, साध्यलेन पुरुषार्थत्वस्य निरसतत्वात्। (र)

(र) ननु भवतु दुःखमारोपितं, तथाऽपि आ्रत्मा तदभाव दूति कुतः ? तत्ाह-आरोपितस् चेति। आरोपितप्रतियोगिकाभावस अधिष्ठाना- नतिरेके हेतुमाह, अधिष्ठानादिति।-अधिठ्ठानात्म कत्वं न तावत् कला, तसय खरूपत्वेन अकल्पितववात्। किं-रूपेय ताहि जगतः कल्पितत्वम् ? इत्याशङ्डा आरत्मभिन्नचमनात्मत्वं, तद्रपेय दुःखच्चादिना दूत्यरथः। अस्तु सद्रपादात्मनो भेदेन दुःखाद्यारोपितं, किं ततः? तवाइ, मेदेनेति/- सद्रूपात् आत्मनो भेदेडसद्रूपत्वं स्यात् दत्यर्घः । ऋरस्तु अस्त् दुःखादि ततोऽि किम् ? तवाइ, असननिषेवसेति।-अमावाभावस्य भावत्वादिति दुःखा- भाव: सद्रूप इति आत्मा स दति स्थितम्। ननु दुःखाभावात्मकत्वेन पुरु- वार्थत्वसाधने तव अपसिद्वान्तः, सुखात्मत्वरूपेगेव तसय पुरुषार्थन्ा- दिति चेत्? मैवं, "तुष्यनु दुर्जनः" द्ति न्यायादविराधादिति शङ्रा- सुपसंदारव्याजैन परिरति-तम्मादिति। ननु संसारनिव्ृत्तिः पुरुषार्थ:, म केवलं दुःखनिवृत्तिरिति? तताह, तस्येति।-एक विशतिप्रकारदुःख- निषृत्ति: पुरुषार्थः, संसावेपि एतदात्मत्वविरोध इति। ननु आलैव चेन दःखाभावः, तर्षि आत्मनोडकार्य्यतया असाध्यत्वात् कथं पुरुषार्थता? पुरषेय तदेव अर्थ्यते यदसिड्वमिति भङ्गते-मसाध्यत्वादिति। साध्यत्वं

[18=]

खतःसिद्धदुःखाभावम् उद्िश्य मुमुन्- प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति चेत् ? न, ब्रह्मात्मसाचा- त्कारानन्तरं प्रदृत्यनुपपत्तेरिष्टत्वात् तत्फलख् जातत्वात् ; पूर्व तु अशेषटुःखाभावरूपब्रह्मात्म- साक्षात्कारेगैव सफलत्वात्। ज्ानमषि न साध्यं, वत्तेरारोपितत्वात्। चैतन्यस्य भात्मत्वात् दति चेत् ? न, अखय परामर्शस्य न्ानोत्तरकालौन- त्वात्। (ल)

न पुरुषार्थत्वे प्रयोजकं, क्षयित्वेन हियत्वादिति परिडरति, साध्यत्वे- नेति।-निरस्तत्वात्, भाष्यकारेय दति शेषः। (ल) ननु आत्मरूपदुःखाभावस्य अनादित्वेनखतः सिद्धत्वात् तदत्यत्तये तत्वाधनाय सुमुचूयां प्रधात्तर्न सात्, सिदस्य साधनायोगात् ? इति शङ्ते -सतःसिद्धेति। मोचोदशेन प्रवगदौ मुमुच्: प्रवत्तत इत्युच्ते? किं वा ब्रझ्मालमसाचात्कारोदेशेन वा ? नायः, प्रवणादेः साचात् मुक्तिहेतुत्ये पमागाभावादित्या-नैति। द्वितीयेपि स साचात्कारः सिद्धः १न वा ? आादे भाइ-बसेति। द्वितौयं प्रत्याचष्टे-पूर्विति। आ्त्मसाचा- त्कारेय मुमुच्तुप्रषृात्तः फलवतौ इत्युत्तां, तदसत्; साक्षात्कारो वत्तिर्वा ? सरुपचेतन्यं वा? नायः, वत्तेः आरोपितत्वे मिथ्यात्वात् फलत्वानुप- पत्तेः। सत्यत्वे द्वेतत्वापत्तेः। न द्वितीयः, तस्य अजन्यत्वेन अफलत्वात्? दति पङते, ज्ञानमपि इति।-ग्रामसवरूपवदित्यपेरर्थः। इत्तर्िध्यात्व- द्नं बाधोत्तरकालम् ? बाधात् प्रागेव वा? नान्त्य इत्याह, न इति।- अम्रामाव्य परतस्वात् विना बाघं मिध्यात्वस गहीतुमशक्यत्वा- दित्यर्थः। द्वितौये न अनिष्टमित्याइ, अ्स्ेति।-न हि वत्तिः खतः फलं, किन्तु वज्ञाननिवर्त्तकतया, तच् पज्ञाननिवर्त्तकत्वं मिध्यात्वग्रद्दान् प्रागेव वियमिति पम्चात् मिष्यात्वग्रचोऽनुपयोगी इत्वर्थः।

[18e] -: दुःखाभावोऽपि न केवलः पुरुषार्थः, दृष्ट- दुःखेडषि विषये भोग्यसुखलोमेन प्रवृत्तिदर्शनात् इूति चेत्? न, भात्मन एव परमानन्दरूपत्वेन सुखस्य अपि सस्वात्। (व) न च अत विप्रतिपत्ति:, परमप्रेमास्यदलवेन सुखरूपत्वस्य सिद्धत्वात्, असुखात्मनि प्रेमादर्श- नात्। न च सुखस्य जन्यत्वात् जन्याजन्ययो: आात्मसुखयोः अभेदानुपपत्तिः, जन्यत्वासिद्े:। न च सुखं मे जातमिति प्रतीत्या तत्सिद्धिः,

(व) ननु द़ःखाभावो न पुरुषार्थः, असति अपि तस्मिन् सत्यपि दःखे पाकादौ भोजनजन्यसुखलोमेन प्रव्ृत्तिदर्शनात्१ इति पाङगते, दुःखा- भावोऽपि दति।-इःखाभावत्वं न पुरुपार्थत्वप्रयोजकं, सुखे व्यभिचारात्, अ्न्यूनानतिरित्तववत्तेरेव प्रयोजकत्वादिति द्योतनाय केवलशूब्दः। ननु दुःखाभादः किं पुरुषार्थ एव न भवतोति ब्रषे? उत सुखर्माप पुरुषार्घ इति ? नाद दति पविहरति, नेति।-दुःखाभावमुदिश्य शिष्टप्रव्वत्तेः सोऽपि पुरुषार्थ इत्वर्थः । अथ सुखमपि पृरुषार्य इूति, तर्हि तद्रूपता्ऽप भातमनि सुखसम्पाद्यति सर्वथापि आत्मा पुरुषार्थ: ? इताह-आ्रात्मन एवेति। (प) ननु सुखं गुग द्ूति वेभेषिकादयः, तत् कथं द्रव्यस आत्मनः सरूपमिति? तत्ाह-न चेति। सुखरूपत्वं प्राक् निरूपिनं स्मारयन् हेनुमाह-परमेति। हेतुसाध्य घोव्यंतिरेकव्याप्रिमार-असुखात्मनि इति। ननु "आमा न सुखम्, अजन्यत्वात्; व्यततरेके सुखवत्" इति पूर्वोत्तां दूवयितुं म्माश्यति-न चेति। व्यतिरेकव्याप्रिभूमौ साध्याभावसत्त्वप सेत्भावासत्त्वेन व्याय्यत्यासिद्या दूषयति-जन्यत्वादिति। यतु पूर्वपस सखे जन्यत्वसिकये प्रतीति: उपन्यस्ता तामन्यर्थायतुमाइ, न पेति।-प्रतोतेः

शुभादृष्टवशात् मात्मखरूपसुखाभिव्यक्जनयोग्या- न्तःकरपाव्टत्युदयेन अन्यथासिद्वेः। न च वहं सुख- मिति प्रतौत्यापत्तिः, विद्वांसं प्रति दष्टापादनात्। अविटुषसत्वध्यसाहङ्वारदेशादावेव आत्माभि- मानात्, तत च आात्मन उपसर्जनतयैव स्फुर- खात्। (श) अत एव ज्ञानसुखादिगुग आत्मेति तार्किका भान्ताः। न च टुःखेडपि दूयं गतिः समा, दुःखस्य सुषुप्ादी व्यभिचारितवेन आत्म-

सुखाभिव्यअ्जकोत्यत्तिविषयत्वेन अन्यथासिंडेन सुखस्य उत्यात्तिस्तिदिरिति। न चेति प्रतिज्ञायां हेतुमाइ-ुमेति। यच्च आत्मनः सुखाभेदेऽवं सुख- मिति प्रतौति: सातृ, न चेयमस्ति, भेदप्रतोतरेव विरोधिन्याः सत्वात्? इति पूर्वोत्तं दूषयति-न चैति। सुखात्मनोस्तादाता प्रतोतिगपि तादातवर्गािनी सात् इति यदापादनं, तत् किं विदुषः ? उत अविदष: प्रतिज्ञा? आद्ये दष्टापत्तिविति-न चैति। प्रतिच्ायां हेतुमाइ-विद्वांसमिति। द्वितीये अज्ञानावस्थायामात्मरूपस्य अविद्या- वत्तखेनासफरणात् अभ्ञानात् आत्मतादालोन कत्पितदेहादेः सुखाि- करखतया भेदेनैव प्रतोतेरमेदप्रतिपादनायोगादिताह, भ्रविदष इति।-एतेन भेद प्रतीतिविरोध: परासः। (ष) किच्न यैऽपि सुखं गुग ब्रात्मा गुगोत्याहुः, तेऽपि पज्ञानवशादेवं वदन्ति, न वस्तुतः, निर्गुगत्वश्रुतिविरोधादित्याह्-अत एवेति। ननु संतयुक्या सुखे जन्यन्वादिप्रतीतेषन्यथोपपत्या आरत्मनः सुखरूपत्वे इःसरूपताऽपि स्ात्, तज्जन्यत्वप्रतोतेरशुभाटृष्टवशात् दुःखालखरूपाभि- वयअकवत्यत्पादनेन अन्यथासिच्ेरित्यादि युश्तोः समत्वात्? इति भतिप्रसङ्ग भद्ित्वा दुषयति-न. चेति। दुःखस व्यभिचारितवेन

मेदाग्तसि दान्तमुन्तावली। ['ue]

-खरूपत्वानुपपत्तेः, प्रमागाभावात् व, सुखात्म- कत्वयाहकश्रुतिविरोधाच्च; तथा च, आ्त्मत्व- मेव परमपुरुषार्थताप्रयोजकम्। न च लोको- तरत्वोपाल्षः, महानुभावैरेव व्यासवशिष्ठादि- भिर्महाराजैश्च ऋषभादिभिः ऐहिकामुप्निक- सकलसुख-तत्साधनस्य आत्मलिप्सयैव अपेक्ित- खवात्। न च बहनुग्रहो न्याय्यः, देहात्माभि-

किञ्ज, न युक्तिमात्रं वस्तुसाधकं, किन्तु प्रमायमूला सा, न च अत् प्रमायामस्ति दति हेत्वन्तरमाइ-प्रमात। न केवलं मृलप्रमाणा- भावात् युत्तेराभासत्वं, किन्तु "प्रेयावित्तात्" इत्यादिश्रुतिविरोधादि पत्याह-सुखेति। ननु न सुखत्वं पुरुषार्घ त्प्रयोजकं, दुःखाभावे व्यभि- चारात् : न अपि टु.खाभावत्वं, मुखे व्यभिचागत्; न उभयं, गौग्वात्, पुरुषार्थशब्दस्य अनिकार्थ न्वप्रसङ्गाच्च; ततः कथमुभयं पुरुषाथ इति चेत् ? न, आत्मत्वस्ेव तत्त्वप्रयोजकत्वात्, तस्य च उभयत् अनुगतत्वादित्याइ, तथा चेति।-सुखद्ःखाभावात्मकत्वे सति इत्यर्थः। एवं च सति अनुपादेयत्वानुमान बाधोन्नौतः पचेतरत्वम् उपाधिरित्यपि सूचितमि्त्यप बोडव्यम्। एवं च आत्मनि एव पुरुषार्थत्वे सांसारिकसुखपरित्यागेन आत्ममाल्नोइ्ंभेन मुमुचयां प्रशर्त्तमानानां लोकोत्तरत्वोपालन्भ: परास्त इत्याइ-न च दूति। लोकोत्तरन्वच्च अ्सिद्धं, लोकिकेरैव व्यामादिभिः एतस्य अर्थस्य अनुष्ठितत्वादिति हेत्वन्तरमाह-महानुभावेरिति। यच् अल्पत्वात् सुमुचूषां प्रवगाद्यनुष्ठातयां आ्रन्तत्वं, ज्योतिष्टोमादिशुतिमूला- S5सुभिकसुखसाधनयागाद्यनुष्ठातयां बह्दुत्वेन तेषाम् अनुग्रहस न्याय्यत्वात् तद्विरोधे प्रवशादिभ्रुतौनाम् उपचारारथंत्वात् इत्युक्रकं, तज् दूर्षायतुम् अनुवदति-न चेति। ज्योतिष्ठोमादिभुतितात्पर्य्यानभि-

माने तदभावात्। न च सुखरूपत्वे भषि पात्मनः खसम्बन्धिसुखाभावात् बपुरुषार्थत्वं, सम्बन्वस्य आ्रत्माऽमेदोदेश्यकत्वात्। (ष) सुखं हि अरत्यन्तम् उपादेयं कथं मे प्रियतमे आात्मनि अभेदेन प्रविशेत ? दूति कामयमानो भेदभमस्य प्राबल्यादभेदं कर्त्षुमशनुवानः सम्बन्ध- मात्रेग सन्तुष्यति, न च सम्बन्धः खतः पुरुषार्थ:, सुखदुःखाभावेतरत्वात्। यत्तु सुखस्य सुखं न पुरुषार्थ दूति, तस्य सुखे अनात्वत्मारोप- मतया तेषां यथार्थज्ञानाभावेन ब्रान्तत्वात् श्रवमादिविधितात्यर्य्य ज्ञानवतामल्यानामपि प्रामागिकत्वात् मुमुच्षवो न आ्रान्ता इति दष्टान्तमाल्रेय ब्राइ, देहात्मेति।-तदभावात् बक्कतुग्रहन्यायाभावात् इत्यर्थः। यदषि पूर्वपनोततं सुखमात्रं खतन्त्रं न पुरुषार्थ इत्यादि तदनद्य दूषयति-न चैति। सत्यं खम्बन्धि सुखमुपादेयमिति, तर्हि कथं सवतन्त्रं सुखमुपाटियमिति आ्रत्मनि सुखसम्बन्धमुहिशिता

(स) इममेवार्थ स्पष्टयति, सुखरमिति।-सम्बन्धापेचया तादालाख भन्तरक््त्वद्योतनाय हि-शब्दः। कथं त्ािं लोकः सम्बन्धमात्रेय तुष्यति? न हिअ्न्यदिक्कति अ्न्येन च तुर्ष्यात अतिप्रसङ्गादित्या- शझाइ, मैदयमस्थेति।-मुख्यालाभे गौगोऽपि साध्यत्वदर्श नादिति भाव:। ननु किमनया गुर्व्या कल्पनया, सुखसम्बन्ध एव साच्ात् पुरुषार्थ: किं न सात् ? दत्याशडा सुखादन्यत्वात् न स मुख्यः पुरुषार्थ दति परिहरति-न च इ्यादिना। नमु आत्मा चेतृ सुखेकमूर्तिः, तर्हि वेरवयिकसुखं न पुरुषार्थ: स्ात्, न हि सुखस् सुखं पुरुषार्थः? तकराम्य- मानतवादिति पूर्वोक्षं व्रयति-यत्विति। सत्यं सांसाबिकं सुखम-

[१५३]

निबन्धनत्वात्। न च कुष्ायुपहतानां मरगानुपपत्तिः, तत एव आत्मनः सुखरूपत्व- सिद्धेः। ते द्वि परमप्रियतमे आ्रात्मनि दुःख- कारगं देह दूति तम् उपेचन्ते, न तु आत्मानं, पारलौकिके सुखे कामनादर्शनात्। एतेन काम्यतोर्थादी मरयं व्याख्यातं, मरयस्यापि देहपरित्यागरूपत्वात्। (स) पुरुषार्थ दति, तर्षिं आत्मसुखमपि पुरुषार्थों न भवेत्, सुखत्वा- विभेषादिति? तत्र श्रह, तसय इति।-यस्तु वादी सुखस्य सुखं पुरुषार्थों न भ्वत दति बरूते, तस्य वादिनो मते सांसारिके सुखे भभिव्यन्न कवयत्युपरगादिशिष्टे अनुपादियत्वे सुखत्वं न प्रयोजकं, यैन शत्मसुखमपुरुषार्थः स्यात्, किन्तु विशिष्टतया भ्रमादनात्मत्वम्, श्रात्म- त्वस्येव पुरुषार्थत्वप्रयोजकत्वस्य व्यवस्थापितत्वात् दचर्थः। यद्दा-सुखे तसय अपुरुषारथावस्य इत्यर्थः। वैषयिकसुखे अनुपादियत्वम् अनात्म- त्वात्, पुरुषार्थत्वे आत्मत्वस्ेव प्रयोजकत्वात् इत्युत्तं, तत्र आत्मत्वं चेत् पुरुषार्थत्वप्रयोजकं, ताहिं आत्मत्यागे दुःखाभावमुहिश्य कुष्ठाद्ुप- इतानां प्रव्वत्तिर्न स्ात्, दृश्यते व म्ररदात्तः; तम्मात् आ्रत्मत्वं न पृरुषार्थत्वप्रयोजकमिति यदतं तत् परिद्र्गात, न चेति।-कुष्ठाधुप- इतानां मरये प्रव्ृत्तानामपि न आ्रत्मत्यागे प्रवृत्तिः, मरबास देह वागरूपत्वात्: कुष्ठाग्पहृतदेहृस्य च अरसुखात्मनि दुःखह्ेतुतया तत्यागप्रव्टत्तावौचित्वात् केवलं सुखमेव परलोके स्यादिव्यादि उहदिश्य देहत्यागे प्रवर्त्तते, न आत्मत्यागे; अ्न्यथा आत्मनस्यत्तत्वान् दुःखा- भावोऽपि कस्य स्ात् ? तम्मात् न तत्र भ्रात्मत्याग दति। न चेति प्रतिज्ञायां हेतुमाह, तत एबेति।-तेषां मरगे प्रववत्ते: एव इत्यर्थः। मालमानुपेचायां हेतु: पारलौकिके दति।-एतेन कुष्ठायुपहतानां डःखासंखए्टसखाम्मकामनया देदत्यागरुपे मरयं प्रवृत्त्यपपादनेन

वेदान्तसिव्ानतमु्तावली।

आत्मन एव पुरुषार्थतवे मुततासंसारियो रविशेषापत्तिरिति चेत्? न, ज्ञानाष्ाना्भ्या विशेषात्। पज्ञानी हिभ्ान्त: कर्त्ताभोक्ता संसारी जरामरगधर्मा दूत्येवमात्मानं जानाति, विद्वांसु

प्रयागादितोथे मरयाप्रवत्तिरपि व्याख्याता। तत्नापि दुःखासंस्पष्ट- सुखार्थितयेव देहत्यागरूपे मरये प्रव्ृत्ति:, न आत्मत्यागरूपे इत्याड् -एतेनेति। (इ) ननु तथापि आरत्मा न पुरुषार्थ:, मुत्तसंसारियो: आ्रंत्मन् स्तु्यत्वेन अविशेषप्रसतेः मुमुक्षो: ब्रह्मचर्य्याद्यशेषेषु मुक्तिसाधनेषु प्रवृत्तिन स्यात् ? इति पङते-आत्मन एवेति। यद्यपि आत्मा मुत्त- संसारिगोरविशिष्ट एव, तथापि सरूपसम्पन्नः स पुरुषार्थः, किन्तु खरूपेगा साच्षात्कृतः, ज्ातस्येव निध्यादेः पुरुषार्थत्वस्य लाके दर्शनात्। न च संसारी आत्मस्वरूपं वेत्ति, विद्वांस्तु तद्देत्तौति विद्वांसं प्रति एव तस्य पुरुषाधत्वं, नान्यं प्रतौति न मुक्तसंसारियोरविशेषप्रसक्ति :? दति परिह्रति-न इत्यादिना। ननु आत्मानं सर्वोाप वेत्ति, तत् कथं जनाज्ञानऊतो विशेष इति? तत्ाह, अज्ञानी होति।-अज्ञानी हि यतः द्त्येवम् आत्मानं जानाति तम्मात् अस्ति विशेष इति अरध्याहतेन भ्रन्वयः। ननु सुखाद्यात्मा खप्रकाशः कथं न संसारिगां परिस्फुरति ? पज्ञानेन तदंशखावतत्वादित्याइ, अज्ञानीति।-अज्ञानख् आश्रय- विषयक्यस्य औपपादितत्वात् अ्रज्ञानी एव अज्ञानविषय इत्बर्थः। तर्िं सुखात्मकत्वमेव, न भायात् विपरीतकर्त्तृत्वाद्यात्नः, कुतो भानम्? तल्ाह, ब्ान्त इति।-पज्ानवशात् अकर्त्ताद्यात्मापि कत्तेचादिना 'प्रतीयते, "किम् भज्ञानस्य टृष्करम् ?" इति न्यायात दत्यर्थः, श्रज्ञानाव- स्थायां याथालान श्ात्मनोऽस्फरणात् न तत्र मुक्तत्वमिति भावः। पज्ञानववतं विभेषसुपपाद ज्ञानवतं तमुपपायर्ति,विद्ांस्वि पूर्वविभेषादितस्य विशेषस्य व्यावर्तनाय तु-शब्दः, विद्वांस्तु पुरुषार्थ-

तडिरुड्वाक चभोत्ाससारिजरामरण-जन्मादिशुन्य-

नगदधिष्ठानभूतम् आ्रात्मानम् आरगमाचार्य्यखानु- भवैकवाक्यतया साच्ात्कृत्य अशेषटुःखनिदानम् अन्ञानं तत्कार्य्यं च बाधित्वा दशकालवस्तु- खमहिम्रा

रूपो भवति दति अन्वय। पुरुषार्थसरूपमाह-परिपृर्यानन्देति। परिपूर्यात्वम् उपपाटर्यात-देशकालेति। तस्य अपुरुषार्थत्वप्रयोजका- भावहेत्वज्ञानाभावमाहन-अज्ञानं बाधित्वेति। अज्ञानं सरूपेग सदपि न अनर्थाय, सुषुप्ावदर्शनादिति, तवाइ, कार्य्यक्न दति।-बाधित्वेति पदेन अन्वयाय व-शन्द; बाधित्वा शज्ञान-तत्कार्य्ये काललयेऽपि आत्मनि नस्त इति निश्चित्य परमपरुषार्थो भवति दति अन्वय । सुखात्मभानं तहिं कथ भासकाभावादिति? तलाइ, सवमनिम्रति।- खप्रकाशतया दत्यर्थः । अज्ञानस्य सकार्य्यस्य निवत्तने हतुमान- अशेषेति। सम्प्रति निर्वात्तसाधनमाह-आत्मानं साचात्कृत्येति। साचात्करगे हेतुमाह, आगर्मेति।-एतेन प्रवय।दिप्रउ्त्तिवेयथ्टे परिहृतम्। खग्राज्यत्वं महावाक्यस्य निषेधयति-आचार्य्येति। तस्य आप्तत्वद्योतनाय विद्ददनुभव संवाद्यति-खानुभर्वति। पदार्थज्ञान- पूर्वकं वाक्याथज्ञानमि दर्शनाय तत्पदवाच्यम् आ्त्मस्वरुपमाह, स्वजगदिति।-अज्ञानवभात् सर्वजगदधिष्ठानत्वन सम्पन्नमित्यर्थ.। ददानी वासतवमात्मनी लक्ष्यस्वरूपमाइ, ताइ्य देव्यदिना।-पूर्वोत्त-

अकन्तिति नेयायिकमतव्यदास.। अोक्रिति साह्राम्य। जगादि- सून्यमिति देडातवादस्य। खप्रकाशेति मामासकस्य। सदिति माध्यम-

प्रतिष्ठितः परमपुरुषार्थो भवति। न च ततः परं कामयितव्यमस्ति, सर्वेषां कामानामात्म- प्राप्तिसोमत्वात्। (ह) ननु आत्मसाच्षात्कारः श्रुतिजन्यः कथं स्यात्? इृन्द्रियजन्यस्यैव न्ानस्य साच्षात्कार- तवात्; शब्दस्य चपगोज्ञानजनकत्वखाभाव्यात्।

कस। एवमितरपचेषु व्युदस्ेषु खमतमाइ-परिपूर्येति। तस् तपुरुषार्थत्ं व्यदाचष्टे-आनन्देति। एतस्य औपाधिकत्वं पराचष्टे-खभावेति। सवत्र सेतुमूचनाय पुनर्विभिनष्टि, अशनायादीत्यादिना।-अ्रकर्स- भोक्ृत्वेन अमंसारित्वे हेतु: अशनायादौति। देहातवादनिवामे हेतु, -अस्थ नैत्यादि। सद्रूपत्वे हेतु',-सत्येति। खप्रकाशत्वे हेतु,-ज्ञनति। सुख रूपत्व परियूर्ग चे च-नित्यं विज्ञानमानन्दम्। व्रस्ेत्यादिहेतुसड्रह्ाय प्रदिपदम्। तस् परमचमुपपादयति, न चतत इति।-आ्रत्मलाभात् न परं विघने। "आत्मक्राम आप्नक्ाम," इत्यादिश्ुतिसिद्धमथें हेतुत्वेन श्राइ-सवेषामिति। (क) आगमान साक्षात्कृत्येत्युत्तमुपश्रुत्य तत् ब्सहमानः शङ्गते, ननु दूति।-आत्मसाच्ात्कारो न शब्दजन्यः, साच्ात्कारत्वात्, घटादि- साधात्कारवदित्यर्थः। अरत्र विपचे बाधकं वदन् पूर्वप्रतिज्ञायां हेतु- माच, इन्द्रियजन्यस्येति।-ननु जन्यसा चात्कारत्वे दून्ट्रियकरयाकत्वं न प्रथोजकं, "दशमस्वम् असि" इतिवाक्यजन्यसाच्षात्कारसापि दर्शनात्? इति पड्गां पराकनम् एव-कारः। तत्रापि न शब्दो दशमसाचात्कारमाधते, किं तत्? दशमशनरीरेन्द्रियसविकर्ष इति दून्द्रियजन्यत्वमेव साच्ात्कारे प्रयोजकमित्यर्थः। ननु अन्वय- व्यतिरेकयीरुभयलापि तुल्यत्वात् कथम् इन्द्रियमेव दभमसाच्षात्कार- हेतुर्न शब्द दति ? तवाइ, शब्दस चेति।-तत्खाभाव्यच्न अपरोषचान- शतुत्वेन क्ापि अदर्शनादिति, दान्ट्रियस च अपरोचज्ञानजनकत्व-

[१५७]

म च अपरोचे आत्मनि शब्दस्यापि अपरोकषज्ञान- खनकत्वमेव युक्तमिति साम्प्रतं, करगखभावस्य धन्यथाकर्तुमशक्य त्वात्, अपरोक्षयोग्येऽपि वझ्मादी शब्दादिना परोकन्ानस्ैव जननाच्। न च परोक्षमपि ज्ञानमभ्यस्यमानमपरोचं भवतौति युत्तम्, अनुमित्यादो तथा अदर्शनात्, उत्तरोत्तर- ज्ञानस्यापि शा्दत्वाविश्ेषात्। न च मा अ्रस्तु

खाभाव्यं समुच्ेतं च-शब्द .; तथा च, शञ्दस्वभावादेव न तत्न शब्दस्य करणता, किन्तु दन्ट्रियस्य एवेति भावः। ननु वेदवाकां प्रमागां तदा स्यात् यदि यादृश आत्मा तदाकारं ज्ञानं जनयेत्; आत्मा च अपवोक:, तस्मात् अपरोच आत्मसाच्षात्कारः प्रतिजन्य दवत्यनूद्य दूषयति, न च दत्यादिना।-न च साम्प्रतमिति अन्चयः। तत्र हेतुः, करगोति।- प्रमेयसवभावायंचया ख-स्वभावस्य अर्याहतत्वात् तदन्ययाकररामशव्य त्वात् अयुक्तमित्यर्थः । किस, ब्रह्मगोडपरोक्षन्वमालरेया तद्दिषयकत्वानस्य अपरोकत्वं न युत्तम्, अपरोकवक्गादिविषयशब्दज्ञानस् परोकषस एव उभयसम्म्रतत्वादिति हेत्वन्तरमाह, अपरोक्षयोग्यडपि इति।-तती न आत्ममाक्षात्कारः श्रुतिजन्य इति स्थितम्। तत्र इदम् आशङ्ते, ननु आत्मसाच्ात्कारगैव प्रयोजनं, स यतः कुर्ताश्चत् जायताम्। अभ्यस्य- मानच्व परोचमात्मच्ञानम् अपरोकतया सम्पद्यते; तथा च, ताटग- ज्ञानाभ्यास एव आत्मसाच्षात्कारे हेतुर्गिति ये मन्यन्ते तन्मतं दूषयति, न चेति।-तथा अदर्शनात् परोचज्ञानाभ्यासस अपरोकज्ञानजनकत्वा- दर्शनादित्यर्थः । किञ्व, आदयं ज्ञानं यथा न अपरोक्षप्रत्ययमाधत्ते शाब्दत्वात्, तथा उत्तरच्नानसन्तानोडपि न तथा धास्यति, शाब्दत्वा- विभेषादिति हेत्वन्तरमार, उत्तरोत्तरति ।-अरपपि-पव्दो हेत्न्तरद्योतकः। ननु किं साक्ात्कारकरयविचारिय, साच्षात्कारस् निन््योजनतवेन

[exw]

अपरोक्च्ानम्, पपरोचममस्य पन्जान-तत्कार्य्यस्य चनुच्छेदप्रसङ्गात्। तम्मान्नासत्येव मरात्मति अपरोक्षन्ानम्। (क) अत वदन्ति-श्रवणाद्भ्या सननितभाब्दभ्ान-

साच्षात्कार करगं,न च भावनाधौनसाच्ात्कारस् मृतपुव्रसाच्तात्कारवद् प्रामायं, शब्दप्रमागमूल-

अस्माभिवपि उपेन्रोयन्वादिति ? न इत्याइ, न चेति।-न अयं सर्प इति आप्तवाक्यजन्यपरोच्ज्ञानादनि भयकम्पादिनिवृत्तेदर्शनात् किम् अपरोचच्ञानंत? इति भङितुः अभिप्रायः। अपरोचेति, दिझोहादौ सत्यपि परोवन्ाने भ्रमानुच्केदवदतापि अहं कर्त्ता भोकेत्याद्यपरोक्ष- समस्य विना शत्मसाच्षात्कारमनुच्कैद: स्यादित्र्थः। नायं सर्प्र दति वाक्यादपि अपरोकमेव ज्ञानं जायते इति दृष्टान्तः। एवं पूर्वपच्षी सिदान्तिमने साचात्कारख उपेक्षणीयत्वं पराक्ृत्य खयं करणा- निरुपयेन "सामग्राभावे फलाभावात्" दति न्यायेन अर्थात् प्राप्तम् शत्मसाच्ात्काराभावम् उपसंहरति-तम्मादिति। (ख) पूर्वपच्नानुवादिनेकदेशिमतेन समाधत्े-श्र्रेति। न तावत् करणाभावात्, तदभावावृ तदभावः, अन्त:कररास तत्र करगत्वादित्याड शवणदौत्यादिना। ननु न भन्तःकरयं तत्र करगं, सत्यप तम्मित् अ्रविवेकिनां ब्रह्मात्मवाचात्कारादर्शनादिति ? तवाद, भावनेति।-यथा केवलस्य चक्षुषः म्रत्यमिन्ञाहहेतुन्वाभावेपि पूर्वानुभवसंस्कारवासिलं तदे का प्रत्यभिज्ञा हंतु,एवं केवलं मनः शुद्धात्साच्ात्कारजनकभिभावना- विशिष्टं तञ्जनकं आादित्यर्थः। आावनायां मूखातुभवविभेषमाइ- शन्दति। विचातप्रयोजकानुभवं व्यावर्त्तर्यात-प्रवर्गति। शन्दज्नति विभेषगम्म प्योजनसाइ-न थ इत्यादिना। अाथे श्रुतिविरोकम्

['ye]

लेन विश्वासात्। न च "यतो वाचो निवर्सन्ते बप्राप्य मनसा सह" द्वति विरोध:, आगम- गम्यत्वेऽपि तुल्यत्वात् तस्य वाक्यस् लौकिकशब्द- बेदिकसंस्कारासंस्कतमनोग्रा द्यत्वनिषेधपरत्वात्। तव्न ; आगमस्येव आत्मनि अपरोचन्ानजनक-

प्राभडा निवाचष्टे-न च इति। किमेतदैकदेशिनां चोदम्? व्युत्थितस्य पेति ? नाद इंत्याह-आगमेति। द्वितौयं प्रत्याह-तस्ेति। तदेवं मनसः आत्मसाक्षात्कारे करयास्य सत्त्वात् न तदभाव दत्येकदेशिना पूर्वपचे निरस्ते सम्पति परमसिद्वान्ती एकदेशिमतनिषेधं प्रतिजानीते -तत् न इति। ननु दृश्यते तु "अंग्राया बुद्धा मनसैव दूढ- माप्तव्यम्" इत्यादिभ्रुतेरुत्तंयुत्तय मनसततत्र करणत्वं युज्यते, तत् कथं तया तनिषिध्यते? दति शडित्वा तत्र हेतुमाइ, आगमस्वेति। -उत्त राङ्ानिव्वत्यर्थमेव-कारः। अरयम् अल श्राशयः,-मनसः आ्रात्म- साकात्कारे करयन्वं यत् कल्माते, तत् किं क्वचित् शुद्ात्मनोऽन्यत्र सावात्कारे करमातं कृप्तमिति गुदात्मसाच्ात्कारेऽि लाघवात् तदस्तु इत्युयते? किं वा प्रुतिमातबलात्? नादः, तदनिरूपणात्; तथा हि न तावत् वासंडयं प्रत्ययोत्पत्तौ मनः करगं, तथ्य र्वाहिर- खातन्ात्; न अपि श्रान्तरट्ःखादिसाच्षात्कारे, तस्प साचिमात्र- वेद्यत्वात् : न अपि आत्मसाच्ात्कारे, तस्य इदानीं विचार्य्यमाणत्ात्। सोपाधिकात सचात्कारे मनः करयातवेन नृप्तमिति चेतृ? न, उपाधिर- ज्ञानम् ? अन्त:करयां वा १ नायः, सषुप्तावज्ञानोपाधिकात्मनि साचत्कारो न खात्, मनसस्तलासत्वात्। न द्वितीयः आात्माम्रयात्, श्रात्मनि साचास्काराय मनःप्रहटत्तौ उपाधित्वेन सवसैव अपेच्यात्। भ्रन्त :- करणकार््यमेव उपाधिर्रिति चेत् ? न, तल्नापि भंभत भातात्रयात्,

न अवि सुतिमालवलात्, मुतेः सहकारितामात्रपरत्वेन करयात्वप्रति-

त्वात्, "तं तु औपनिषदं पुरुषं पृष्ामि" दृति श्ुतौ आत्मनि एव औपनिषदत्वविशेषण श्रवगात्। (ख) तच्च द्वतराविषयत्वे सति तन्मातविषयत्वे ममञ्जसम्, अन्यथा प्रमाणान्तरव्यावर्त्तकत्वे विशेषयावैयर्थ्ात्। लौकिकस्यापि वाक्यस्य "दशमस्त्वमसि" द्वत्यादेरात्मनि अपरोचन्ञान- जनकत्वस्यैव दृष्टत्वात्। प्रमायसभावहानि: स्यादिति चेत् ? न ; प्रमेयानुमारित्वात् प्रमाग- खभावस्य, प्रमेयस्य च नित्यापरोचत्वात। (ग)

पादकत्वादिति। आत्मसाक्षात्कारे श्रुतेः कररत्व पौतलिङ्गमुदाहर्रत- त तु इति। (ग) तत्र आगमस्य करयत्वे सामर्थ्यसुपपादयति-त्च्चति। नतु शब्दोऽपि न क्वचित् साक्षात्कार्करगातेन कृप्र:, कथं तत्र कगगम्? तवाह, लोकिकस्थेति।-न च तत्न इन्ट्रियं करगां, सत्यपि त्ममिन् दशमत्वापरिज्ञानात्, तद्ातिरेकेण अन्धे तमसि वाक्याहशमोऽम्मोति साक्षात्कारदर्शनात्; न च तत् परोचज्ञानम, अस्ोति प्रतौत: अपरोक्षा कारत्वात; ततो व्यभिचारात् न इन्ट्रियं तत्र करयमिति बोतनाय ण्व-कारः। ननु एवं शब्दखभावविरोध: सात् ? इति शङ्ते, प्रमारगेति। -प्रमायास्य प्रमेयोपजीवकत्वेन तदनुरोध्येव सभावः, न सतन्त्र: कश्षित् सभाव दूति। न इति पूर्वपचनषेधे हेतुमाइ, प्रमेयेति।-परोच- ज्ञानजनकस्वभावर्मासडमिति भावः। कीटक् ताहि प्रमेयस् आ्रत्मनः सभाव ति? तवाह-प्रमेयस्य चेति। अपरोक्षत्वं कदाचित घटादावपि इति विशिनष्टि, नित्ेति।-अपरोचेकरस इत्यर्थः ।

[१६१]

न च ज्ानगतो धर्मोऽपरोक्तवं, यत्पाचाद- परीचात् "ब्रह्मायमात्मा सर्वान्तरः"दूति आ्रत्मनो- डपि अपरोतत्वश्रवगात्। किं तत् अपरोचत्व- मिति चेत् ? वस्तुतः प्रमावव्यवह्नितत्वमेव ; तच्च प्रमातरि विश्रान्तं, यावत यावत प्रमातु- र्विप्रकष्यते, तावत्तावत, परोक्षत्वोत्कर्षदर्शनात; तथा च, अपरोकखभावे आत्मनि परोचज्ानं

(घ) ननु प्रोयं न परोच्ेकरसं, न वा अपरोतैकरसन्, एकदेव वझ्माटौ पुरुषमेदापेक्षया: अनुमितिसाच्तात्कारविषयतया उभयरूपत्व- प्रनोते:। न च विरुरद्ध रूपदयमेकदा एकत्र सम्भवति, ततो न प्रमेयस् खाभाविकौ तौ धर्मों, किन्तु ज्ञानविशेषोपाधिको? दति प्रिच्वा टूषयति-न चेति। तत्र हैतुमाह, यत्साच्ाहिति।-साक्षादिति अत्यवहितं सवरूपम् उन्यते। तच्व शव्यहितत्वं गौगां श्रौत्रं ब्रह्मादावप्य- सोति तननिवत्तये विशिनष्टि, अपरोचादिति।-अरगौणादित्यर्थः। प्रन्तरत्वमिन्द्रियमनःप्रायादैः अप अ्तौति तद्दाावर्तनाय विशेषयति, सर्वति।-ततश्न श्रुतिसिङ्मपरोवं ब्रह्मस्वरूपं, न तु शपाधिकमित्यर्थः। ताि वङ्गादौ उभयं विरुत्मेकदा स्ादिति शङ्ङितं दोषं परिहृत्तुमपरोक्ष- खरूपजिन्नासामुन्थापर्यात-किं तदिति। अपरोकसरूपमाह, वस्तुत इति।-साक्षात्कारज्जानविषयत्वव्यदासाय एव-कारः। कथं तर्हि विरोधपरिद्वार इति ? तत्राह, त्श्ेति।-चस्तवथें। विश्रान्तं पर्य्वसनं, प्रमातरि एव। अव्यवहितत्वस्य पर्य्यवसाने हेतुमाह, यावदिति।-तथा च, वझ्गादौ परोक्षत्वमेव मुख्यं, गौगां तु अपरोक्षन्वम्, भ्रत्मसन्निधान- ऊतत्वात्: ततो न उभयमेकदा विरुद्मिति भवः। ननु यथा घटादौ बनात्मत्वात् परोक्षैकर से अपरोक्षत्वं मौषमपि वत्तते दति तत् आदाय दन्रियपमायाकत्वं, तथा प्रमातरि अपि परोक्षत्वमादाय

जनयन् वेदो भान्तिमेव जनयेत, धन्यथास्थितस्य पन्यथाबोधनात। मोच्षसाधनीभूतस्य च भ्रात्म- साक्षात्कारस्य मनोजन्यत्वे व्यभिचारिकरषजन्य- तया बप्रामाखप्रमङ्ग: । (घ) न च वेदसूलतया प्रामाखम्, अपरोचतया

शब्दः प्रवर्त्ततामिति ? न इत्याइ, तथा च दति।-गौधर्माप परोक्षत्व- मात्मनि न सम्भवति, आत्मव्यर्वाितत्वस आत्मनि कल्पयितुमशक्य- तात्; तथा च प्रमायं भवन् वेदो विपरौतं सरूपं कथम् अनुभावयेत ? अनुभावयन् वा कथं प्रमायं स्ात्? इयर्थः। दममेवार्घ व्यतिरेकेय भ्राइ-अन्यथा दति। एवं सपचं साधयित्वा एकदेशिमतमागमस्येव आात्मनि अपरोचज्ञानजनकत्वादिति वाक्यस्थितेव-कारेय अ्रत्माभि: उक्तभावेन प्राक निराऊतम्, इदानीं तल्नेव देत्वन्तरमाइ, मोचति।- "प्रमाव्याप्तं प्रमागम्" दति तार्किका: सङ्गिरन्त, मनश्न न प्रम,व्याप्र, तस्य उपलब्धिमात्रहेतुत्वात्; ततो व्यभिचारे मनसः न आत्मर्ाचात्कार- करयात्व, तत्त्वे वा तज्जन्यसचात्कारो ब्रमः खात्, नचैतत् युज्यंत, सविलासाज्ञाननिवर्त्तकत्वात्; न द्वि बमोज्ञान निवत्तयति, अरपति- प्रसङ्गादित्यय:। (ङ) ननु मनोमात्रं चेत् आ्रात्मसाक्षात्कावं जनयेत्, तदा स्ादेव तत्र भ्मत्वाभड्गा, न च एवं, तत्त्वमस्यादि वाक्यजन्यज्ञानसन्ततिसहायं हि मनस्त्वाचात्कारकरयां, तथा च, मूलप्रमावशब्दसंवादात् अप्रामारय- प्रङानिवास :? इनि पवं निषेधयति, न चेति।-संवादाथें यथा ज्ञान मनसा जन्यते, तथेव चेतृ शन्देन जन्यते, तदा उभयो न्यतरा- प्रामाख्यम्, अनधिगताथत्वाभावात्। भथ एतहोषपरिहाराय शब्दः परोचतया बोधयति, तथा सति तद्विसंवादात् अप्रामाययमित्यभिप्रेवय देतुमाइ-अपरोच्तयेति। ननु तत्त्वमस्यादि वाक्यं परोचच्ानं जनयदपि सपरोच्ाकारमेव ज्ञानं जनयिष्यति, तदाकारस ब्रम्मामनि सत्ात्,

['६३]

वैदेन अनवबोधनात, वाझ्नसातीतत्वश्रुति- व्याकोपाच। (ङ) न च लौकिकविषयत्वं, मुख्ये बाधका- भावालुमर न च श्रुतिविषयत्वेऽपि समानो दोषः, लक्षययैव तद्बोधनात। (च)

न च तर् संवादात् शप्रामाखं, धारावहनबुद्धिवत् प्रामाखोपपत्तेः ? इंत्याशड्गां पराकर्नु वेदेन इत्यत्तं, वेदो हि शूब्दात्मा, सचन

सभावात्; अ्न्यथा पर्वतो व्गिमानिति प्रतिन्नावाक्यात् परोचे वङ्गौ अयमित्याकारप्रसङ्गः: तस्मात् परोचाकारज्जानजननमेव शब्दखभाव इति। तदतवं सुरेश्ववाचार्यये:,- "सभावतोऽखिलं वाकयं रंसर्गात्मकमेव हि। परोचद्टत्या च तथा वस्तु बोधयत खतः॥" दूति आत्मसक्षात्कारस मनःकरयाकत्वे श्रुतिविरोधन् दुर्वार इत्याष्ट -वाधनसेति। (च) ननु एतद्वाक्यं संस्कृतमनोविषयमित्युत्तमिति?न इत्याइ, न चेति।-लच्गाप्रसत्केः, सा च मुख्ये सति बाधके युत्ता नान्यथा इत्यर्थ: । ननु आरगमकरयात्वेऽपि तस्य समानी दोष दति चेत् ? न, "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था" इत्यादिश्रुतिप्र,माख्यात् वेदान्तकरयात्वं ब्रह्मसानात्कारस प्रतोयते, "यतो वाचो निवर्त्तन्ते" दति वाक्याच्च तनिषे५: प्रतोयते, एवं विराधे किमप्रामाखमन्यतरस्य स्यात्? उभय- वाक्यार्थसमुच्चयखोकारो वा? व्यवस्था वा? विकल्पस्य क्रियायामेव सन्भवात् न उपन्यास: न तावदन्यतराप्राम.एयम्, उभयोरपि वेदवाक्य- त्वेन तृत्यत्वात: न वा तदर्थसमुचयः, विरुड्योसतदयोगातृ: तम्मात् व्यवस्थया परिचर्तव्यो विरोध:, निषेधवाक्यमभिधाव्वत्या शब्दप्रश्र्सतिं तत्र नितेधूयति, वेदान्तगम्यत्वानुवादवाक्यानि लच्षगया नत्र शब्दप्र्च-

ननु तत्त्वमस्यादिवाक्ये लक्षगैव न युक्ता, भागनचयया एकदेशपरिग्रहे शुतार्थपरित्याग- प्रसङ्गात । (छ) न च पदयोः एकविभत्तन्तनिर्दिष््योः सामानाधिकरखपरामर्शानन्तरं पदार्थयोरभेदो वाक्यर्थस्तावत प्रतोयते, स च विरुद्धस्भावयो: संसार्व्यसंसारिगोर्जीवपरमात्मनोन सभ्भवतौति मुख्यार्यानुपपत्या लक्षणा युक्तेति साम्प्रतं, श्रुवि-

मनुजानन्ति दति न कोऽपि विरोध इति पूङ्गोत्तराभ्यामाह-न च इत्यादिना। (क) लच्यावृत्या ब्रह्मात्मेक्यसाच्षात्कारे तत्त्वमस्याद्यागमस्य करयतेति एकं। तत्र लक्षणावृत्या आत्मनि शब्दपवृत्तिमाक्िपति-ननु इति। अयुक्तत्वे हेतुः, भागेति।-अरयमर्घः,-न तावत् इयं लक्षणा जहत्खार्घा, एकदेशस्य आत्मनः परिग्रह्ात् ; न अपि अ्रजहत्- सार्था, परोच्वादिधर्मत्यागात्; न अपि उभयरूपा, भागे एकदेशे, लच्षयाया शब्दप्रवृत्त्या, एकदेशस्य शुद्धचित्सुखात्मकस्य, पतिग्रहे खीकारे, पद्ड्यसामानाधिकरखवलात् शुतस् परोक्षापरोच- संसार्य्यसंसार्य्यमेदस्य परित्यागः स्ार्दिति। (ज) ननु सामानाधिकरखबलात् प्राप्तोऽपि पदार्थयोरमेटी विरुज्- त्वात् अयोग्य दूति तदनुयपत्या "अड त्यजति पणडतः" दति न्यायैन विरुद्वांशूत्यागीन अविरुड्म् अंशं खप्रामाख्ाय लक्षयतु तत्त्वमस्यादिवाक्यं, को दोष: ? इति शङ़ित्वा दूषयति, न च दत्यादिना।-न च साम्प्रतम्

अवित्रचित्म्। वैयाकरएं व्यावत्तंयति, एकेति/-प्रत्न भिन्नप्रव्ृत्ति- निमित्तयीरित्यपि बोद्व्यम्, अन्यथा पर्य्यायपदेषु एकविर्भात्तकेषु

सिद्धे अनुपपत्त्यभावात्। न च विरुद्दखभावयो- भेदग्राहिमानान्तरविरोधन अविरुद्धयो: अंशयोर- भेदो बोध्यते दति वाच्यं, श्रुतिविरोधेन भेद- ग्राहिप्रमागस्यैव अप्रामाखात, अन्यथा लक्षगया अपि अखएडाद्वितीयप्रत्यगात्मबोधनं न स्यात्, सकलभेदग्राहिप्रत्यक्षादिविरोधात्। तथा च, मुख्यार्थे न अनुपपत्तिः। न च शक्लत्ष्ययोः सम्बन्ध:, लक्ष्यस्य आ्त्मनोऽसङ्गत्वात्। न च

सामानाधिकरख्यप्रसङ्गात्। वेदेन उत्तम् ग्होतं वयं समर्थाः, न तं पर्य्यनुयोत्तुन्। सचेत् वेदोऽसंसानि-संसारिणोरमेदं ग्राहयति, ताई स न अनुपपन्र दूति न तदनुपपत्या लक्षगोति हैत्वथः। ननु लोकवेदाधि- करणन्यायेन वेदोऽपि लौकिकवाव्यवघवेव सार्थ ग्राह्यति, लोकिकश् वाकं प्रमाणन्तरविरोवं विनेव अधबोधकं, विशिष्टयोर्भेदस्य चन अ्द्दम् ईश्वव दति प्रत्यच्ा दिसिद्वत्वात् तवो मेंदमुपैच्य शुद्धचिन्मात्रभेदं लक्षयया बोर्धायप्यतत वेदः? दूति शूड्टां पराचष्टे-न च इतति। लौकिकवाक्यं खाथबोधन मानान्तराविरोधम् अपेक्षते इति युज्यते, लौकिकत्वा- विशेषात्; वेदस्वपोकुषेयत्वात् प्रबल इति खार्धविरोधि मानान्तवं बाधिष्यत, ततो न सार्थानुपपत्तिरिति न एकदेशलचगोति पूर्वनिषेधे हेतुमाह-अ्रुतौति। ननु यथाकर्थान्चदपि प्रमाणन्तराबाधन यदि खप्रामामुपपद्यत, किमिति विना प्रयोजनमितरप्रमायबाधनममिति? तल्ाइ, अन्यर्थेति।-अखाडमसंसर्गि, यदद्वितीयं सजातीय-विजातीय- खगतद्वैतरचितं, तदेव घ प्रत्यक् सर्वान्तवात्मेति यत् प्रबोधनं, लचगाया तदपि न स्ात्, सकलसजातीया दिमेदावबोधक प्रत्यक्षादिभि: प्रमाौ- विरोधात् ; ततः प्रमायान्तरबाधनं अ्रुतेशवश्यकमिति पूर्वमेव मुख्यार्थ- विरोधि प्रमावं बाध्यतां, न लच्षयाया अर्थान्तरपरत्वमित्वर्थः। किश्व

चसङ्गेन किञ्चित् सम्वध्यतै,न च बसम्बड्दो लच्यते, तथा अदर्शनात्। न च संवथाऽनभिधयोरऽर्यी लच्चते दति हषट, लक्ष्यपदार्थे मूकताप्रसङ्गात्, तवापि लचषायां वक्षगाऽनवस्थाप्रसङ्गात्। (ज) किश्व, पदाभ्यामेकोर्डर्यों लक्ष्यते? भ्घंद्दयं वा? नाद्:, एकपद्बैयर्थ्यप्रसङ्गात्, पदार्थ- वाक्यार्थयोरविशेषापत्तेश्व। विशेष वा बखरडो

"अभिधेयाविनाभूते प्रव्ृत्तिलक्षयेष्यते" दूति वव्वानां लचयासरूपविदां स्थिति: शक्यसम्बन्धिन्येव लक्षगा, न च प्रत्र शाक्यसम्बन्धिता, शुद्धात्मनों- 5संसर्गित्वात्, तसैव च तव लत्यत्वात् न तत्र लच्षेति देत्वन्तरमाइ-नं य इत्यादिना। ननु य्द्यि लच्यमसंसर्गि, तथार्प विभिष्टवाच्यं संसर्गि, दति तंटव लच्चेया बलात् संसज्यतामिति? न दत्या, न व इति।- सम्बन्धस्य उभयनिष्ठत्वादेकस्य असम्बन्धित्वे दतरमात्रनिरूम्यसम्बन्धायोगा- दित्यर्यः। तथेति खार्थासम्बन्धिनि लच्णाया अदर्भनादित्यर्यः। किञ्व, लच्यं चिन्माल्मभिधेयम् ? न वा ? भ्रमिधेयं चेत् ताईं तदभिधानप्रछत्ति- वच्कब्दे चिदात्मनि तत्त्वमित्यादिपद प्रव्वत्ते: किं लचगाया? द्वितीयमनूद्य दूषयात-न चेति। ननु वच्चेऽर्थे किमिति सूकता? लक्षयया पदादैव तदुत्िमन्भवारदिति ? तत्ाइ, ततापीति।-लक्योपस्थापकं पदं लक्षाया यत् प्रवर्त्तते, तह्वच्योपस्थापकपदेन भपि भवितव्यम् ; एवं तत्र तत्रापि इंति अनवस्थेत्वर्थः । (भ) किश्च "तत् त्वम्" इति पदयोलच्यमेकम् १ मिनरं वा? भाये इतरपट्वैयथ्येम्, एकैनेव पदैन लचगाया प्रत्यगब्रह्मतादातारूपलव्यसाचा- स्कारस सिरेरित्याइ-किश्ेत्यादिना। ननु किमिति इतरपद- वेयर्थ्यम्, उत्तसाचात्कारप्रमागात्वसिंडये अपेचितवाक्यचनिर्वाद्कत्वात्? पत्याशड् हचन्तरमाइ, पदार्थेति।-पदयोरेकार्थत्वे पदार्थान्तरया-

चावयार्थों न सात। अत एव न द्वितीयः, लक्षणाSभावप्रसङ्गाच्च। न हि विरुद्यो: धभेदा- सुपपत्या कता लकगा भिन्नयो: अभेदे पर्य्यवस्यति। (भ) किञ्ज वेदान्ते तत्त्वमस्यादिवाक्यमेव प्रधानम्, द्तरत् सवं तटुपकरमामेव ; तथा च, प्रधान- वाक्ये एव कथं लक्षगा? तत असमवैतार्यत्वेन द्ृतरतरेव सा युक्ता, "गुणे तु अन्याय्यकल्पना"

भावेन संसर्गरूपवाक्यार्थ दतरो न स्यार्दिति तुत्यार्थकत्वात् पर्य्यायता पदयोः य्यादिति दतरस्िन् पढे प्रयुत्कषि वाक्यत्वं न स्यादित्यर्थः। ननु यद्यपि सामान्यात्मना लक्ष्यमेकं, तथाऽपि तब्तिष्ठविशेषमादाय षदान्तरप्रउत्तेव्पर्य्याय वात् कथं न वाक्यतेति? तल्ाइ, विशेषे वेति।- सामान्यविशेषसंसर्गित्वे अखरडसवरूपत्वक्षतेरित्यर्थः । लक्षणावेयष्यं द्वितीये पचऽधिको दोष दवयाइ-लक्षगेति। ननु किमिति लक्याऽभावः? भिन्नयोरपि तयोरमेदं लक्षगाया करिष्यति वेद इति? तल्ाइ, न होति। -तात्पर्य्यवृत्त्या बोधनं पर्य्यवसानं, प्रमायां हि न उत्पादकं, किन्तु स्थितिज्ञापकम् ; न च मिनयो: अभेदो वास्तवोऽस्ौति लचयायाऽपि चेद: किं बोधयेत् ? इत्वर्थः। (ञ) तत्त्वम स्ादिवाकये लक्षगाऽभावं हेत्वन्तरेग उपपादयितुं भूमिका- माइ, किञ्व इत्यादिना।-अयमथः,-भूताय भव्यम् उपदिश्यते इति चि वेदान्वमर्य्यादा, ततो वैदान्तशास्त्र "तत्त्वमसि" "अ्यमात्मा ब्रम्म" इत्यादि मन्ावाक्यानि सर्वभेषिस्चित्सुखात्मकसरपप्रतिपादकतया प्रधानवाक्यतं प्राप्नुवन्ति, तदितरमवणादिवाक्यानि तदपचितार्थसमर्पकत्वात् तटप- करग-तद्फ्गभूतानि। भवतु महावाव्यस्य प्रधानत्वं, किं ततः ? तत्राइ- तथा चति। ननु को विभेषः, यत्र अनुपपतत्तिसत्र एव लच्षगेति?

इति न्यायात । अत्र केचित तत्त्वमस्यादिवाक्ये लक्या एव तावत न अड्गोक्रियते। नच विरुद्धयोर्जीवपरमात्मनो: सामानाधिकरखानुप- पत्तिः, रज्जुसर्पयोः दव एकस्य बाधेन अपि

तताह, तर्तात।-प्रधानानुगुयतया इतरव्याख्यानाय गुखवाक्धे एव लक्षण युज्यते, न प्रधानवाक्े इत्यर्घः। ननु वेदत्वाविशेषादवापि अस्तु लक्षणेति ? न, न्यायविरोधादित्याह-गुणे इति। अत् एकदेशिना वदन्ति तत्वमस्यादिवाको लक्षणानिराकरयं न अ्रनिष्ठं, तत्र तस्य अनङ्गोकारात् दृत्येकदेश्षिम तमु यापयति-अ्ेति। कथं ताि वेदान्तवा क्ो सामानाधिकवसं, भिन्नाव्वत्तिनिमित्तयोः पटयोरेकस्मिन् अरथे वत्त्- भावात्? न हि विना लक्षयां जोव-परमात्मनोरैक्यं सन्भावयितुमपि शक्यमिति सिड्ान्तिमतं दूषयति, न चेति।-सामानाधिकर रय मे क्यम् ; यद्दा-जोव-ब्रह्मशब्दाभ्यां तद्ाचके पदे लक्ष्यते, तयोः सामानाविकरष्या- नुपपत्तिः, उत्तहैतोरित्यर्घ:। अन्यथोपपत्तिं हेतुमाह, रज्जसपयो: दवेति। -सर्पो रज्जिति तावत् पदद्दयात्मकं वाक्यं, तच्च एकविभकयन्तम् एकार्थत्न, सर्पानुवादेन रज्जविधानात् ; तद्विधानञ् सर्पस्वरूपेय शक्यते कर्त्तुम् ; तथा च, सर्यस्वरूयं सर्पपदेन अनुवादव्याजेन अपबाध्य रज्जु- स्वरूपमात्रमवशनि्टमिचेक एव अरघ इति तद्दत्तिपदद्दयं यथा सामानाधि- करखं, तथा त्वमिति पदैन जीवमपवाध्य तत्पदेन अवशिष्टव्रह्ममात्- प्रतिपादनाटुभयोः पदयोरेकार्थव्ृत्तित्वात् सामानाधिकररमुपपन्र- मित्यर्थः। ननु एवमवि न एकारघतापरम्, आत्मपदं यर्द्यि चिदात्मन उपस्थायकं सत् तद्द्त्तिः, तथाऽपि त्वं-पदं जोवाभावोपस्थाप्वां, तथा च, भिननार्धयोरेकार्थे वत्तिः कुत दवति चेत्? अभावस्य अिष्ठानखरूपा- नतिरेकात्। ननु मास्तु उभयपदे लचगा, तथापि ब्रह्मपदस्य सा दुष्यरिच्ृरा, विशिष्टे पततस् शुद्गोपस्थितौ लक्षणापेक्षत्वादिति चेत् ? न सत्वादिपदादिव तत्पदादृवि शुद्धग्रैव उपस्थितेः। ननु तथापि

तटुपपत्तेः। न च अनयोर्मध्ये कस्य बाध दूति विनिगमकाभावे यदि परमात्मन एव बाधमाशङ्गेत, तदा शास्त्रमपुरुषार्थे जीवे पर्य्यव- सितमिति न प्रमागं स्यात द्ति वाच्यं, "सत्यं ज्ानमनन्तं ब्रह्म" दूति मन्त्रवर्णात ब्रह्मणः सत्यत्वे अवधारिते परिशेषात जोवस्यैव संसारियो बाधात। (ञ) ननु कोडयं जीव: ? चैतन्यम् ? जड़ो वा ? आाद्ये ब्रह्मैव दति बाधानुपपत्तिः। द्वितौये घटादिवित् भोकृत्वानुपपततिरिति देत ? नैष दोष:, चैतन्याभासत्वेन तस् प्रसिद्जड़ाजड़- विलक्षगत्वात। न च नौरूपस्य चैतन्यस्य

तत्-त्वमसि वाके जोवबाधो न युक्तः, तत्-पदबाधया जीवत्वविधानात्, तत्-पदार्थस्य पूर्वनिर्दिष्टत्वेन अनुवादाईत्वात्। ननु तर्हि "अयम् आता ब्च्न" इति वाक्ये का गतिः? तत्न जौवस्यैव बाधप्रतोतेः; तर्र्टिं विनिगमनायां न हैतुर्गिति। यदि जीवपच्पाती ब्रह्ममा एव बाधमा- भङ्गात, तदा शास्त्रं प्रतारकवाक्यवत् अपुरुषार्थ जीवसवरूपतात्र्य्यकम् अप्रमायं स्यार्दिति सिद्धान्तिशङ्गामनूदय दूषयति-न च इत्यादिना।

जोवावभेषशङ्गत हैतुमाह-सत्यमति। (ट) ननु किश्चित् आत्मेव जौवः? तदन्यो जड़ो वा ? दति दूषयि विकल्यन् आपङ्गते-ननु इति। भोततृत्वति।-भोगस्य चित्रधानत्वा- दित्यर्थः। जोवो न ब्रह्म, अखप्रकाशत्वात् घटवत्; नापि जड़:, १५

[1७-]

भाभासानुपपत्तिः, नौरूपस्यापि अगनस्य खच्छे जले आभासदर्शंनात, "रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव" दति शुतेश्न। तथा च, "ददं सवैं यदयमात्मा" दति शास्वात सर्वस्य अन्नान-तत्कार्य्यस्य बाधे केवल आनन्दरूप: परमात्मैव अपवर्गे अवशिष्यते

भोकृत्वात्, व्यातरेके घटवत् एव; तम्मात् जड़ाजड़विलच्णो- डनिर्वचनीयो जीव दतति स बाधाई एवेति। परिहरति, नेष दोष:,

चैतन्यवदाभासमानत्वाच्च चैतन्याभास इति चेतन्यच्काय द्रत्यर्थः। ननु चैतन्यस अरूपन्वात् तच्चायात्मा जोवो म सुज्यते, न ह्वि नोरूपसय घायोः काया कचित् दृष्टति? न दताइ-न चेति। तत्र हेतुमाह- नोरपस्यापि दति। ननु जले न गगनस्य आभासो नौरूपत्वादेव. कथं रतर्ाि जलनिष्ठतया तत्प्रतौतिः? तद्र्त्तौनां सविटकरादीनामारोपादिति गहाया, ततो न चिदाभासो जीव्र इति ; न अत्यत्पे, अगाधे च जले मह्ाकाश प्रतोतेरुपरिवर्त्तिगगनाभासस्य अकामेनापि खीकारात्। न ह्चि बिना उपरिवर्त्तिमद्यकाशच्कायां तत्परिमागामहत्वभ्रमो जले सम्भवति; तम्मात् अस्येव जले गगनाभास इति कथं न चेतन्याभासो जौव: ? द्ूति युक्किसिड्वं चिदाभासं जौवं शुत्याऽषि साधर्यति, रूपमिति।-उपाधि- मुपाधिं प्रति इत्यर्थ: । प्रतिरूप: प्रतिभाम:, प्रतिच्ायेति यावत्। ननु मंसारिगो जीवस बाधेपि न आ्रत्मनो मुक्ति: उपपना, बाह्ममंसारस समूलस अनर्थात्मनोड़नुक्तदादिति१ न इत्याइ, तथा चेति।- सरूपानन्दावभासावरकाज्जानादेविदं सर्वमित्यादिवाकेन बाधितत्वात् निगवरयानन्दाता मुक्रिलेन अवतिष्ठत दति चैतन्याभासपच एव श्ोवानिति। अविद्योन्य चिदाभासं जड़ाजड़विलच्यम्। जौवं ये बाध्यमित्याचुस्ताना चार्य्यों निषधति।

इति न किश्चित अनुपपन्रम्। तन्न, बन्धमोच्षयो- वैयधिकरसापत्तेः, मोच्ार्थि प्रवृत्त्यनुपपत्तेश्च ; न हि बन्यस्य मोच्ार्थमन्यो यतते, न वा खनाशः पुरुषार्थ:, न च दुःखनिवृत्त्या दुःखाभाव एवं पुरुषार्थः। कस्य अयं पुरुषार्थः स्यात् ? खस्यैव बाधितत्वात्। न च जौवात्मा असत्यः, "अनेन

तन्नेति।-भोक्ता तावज्जीव एव, अहं सुखीत्यादिप्रतौतेः, स्वसमवेतसुख साचात्कारस्य च भोकृत्वात्, भोतृत्वच्न न कर्त्तत्वं विना, अक्न्तर्भोतु- त्मात्, कर्तृत्वस् न प्रमा्त्वं विना, पूर्व जानाति,तत इच्चतति, ततः करोति इ्ति सर्वजनौनत्वात् ; ततो नवविधोऽपि बन्धो जौवस्ेव, तद्दाधेन जगदपादानाज्ञानबाधेन च परमात्मनोऽपवर्गो निरावतयासुखात्मनाऽव- सिथितिर्मुक्तिरिति । बन्धमोच्तयोवैयधिकररायप्रसड्गे देतुमाह-बन्धमोचयो - रिति। किज्च, यदि जौवबाध:, तदा प्रवणादौ क: प्रवत्तत मोचार्धोति चेत्, कस मोचमिक्कति १ परस् १ खख वा ? नाय:, विरोधात् ; न हवि अन्यप्रयोजनाय अन्यो यतते दति क्वचित् अपि दृष्टपूर्वमिति श्रइ- मोचार्थि इत्यादिना। खख चेत्, तर्ाि खनाशो वा पुरुषार्थः १ सुख- दःखनिरव्वत्तिर्वा १ आदं निराचष्टे, न वेति।-म किं खतः पुरुषार्थः? एत पुरुषार्थसाधनम्? नायः, सुखदःखाभावेतरत्वादिति घा-शब्दाथेः। द्वितीयं निराचष्टे, न च इति।-दुःखं द्ि जीवोपादानकम्, उपादान- नाभथ् उपादेयनाशे हेतु: इति आत्मनाशत् दुःखनिर्व्टात्तरिति भर्वात दुःखाभावः पुरुषार्थः, तत्वाधनमातनाशोऽपि तर्थेति न चेति अ्न्वयः। तत्र हेतुः, कस्ति।-किं दुःखाभाव इ्त्येव पुरुषार्थः१ उत आत्मोय इति ? नावः, शलुदुःखाभावस्यापि तत्त्वापत्तेः। म द्वितीयः, आालनो नष्टत्वात् कख पुरुषार्थः खात्? इत्यर्थः । श्रात्मवाधमक्ौक्कत्य तत्र पच्चे मोकादनुपपत्तिरत्ता, सम्प्रति असत्यत्वाभावात् न बाघ दति उपपाट्यति, न चेति।-असत्य दति क्वेदः, कन्पितः न व हत्बर्थः ।

[१७२]

जीवेन भात्मना"द्ति सत्येन परमात्मना चमेद- प्रवणत्, "नान्योऽतोऽस्त द्रश्ट" दत्यादिना भेदप्रतिषेधाच्च। न च खतः असंसारिखभावस्य परमात्मन: संसारिसभावजीवात्मताऽनुप- पत्तिः, अविद्यादुपाधिसम्बन्धात् नभोनीलिमवत् उपपत्ते: । (ट) न च "रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव" द्ति वाक्यात् आभासरूपत्वं जीवस्येति वाच्यं, तत्र हि तत्तन्मनुष्यत्वाद्याक्रान्ततत्त करोर साटभ्यस्यैव प्रतिरूपपदेन विवच्ितत्वात्। भवतु वा

सत्यत्वग्राइकमानाभावाद्दा जोवोडसत्यः १

जौव-परमात्मनो: अभेदमात्रं प्रतौयते, न जौवसत्यत्वं, तत् कथं न जौव: कन्पितः १ इतयाशङ्गा सत्यं जानमिति आत्मपदार्थनिर्वचनसिडमात्म- स्वरूपमाइट, सत्येनेति।-तथा च, सत्यात्मनो जोवस असत्यत्वं बाधित- मित्यर्थः। ननु मेदग्राडिगि प्रत्यचे सति अ्रभेदश्रुतिः उपचरिता ? इत्याशडा दूषणान्तरमाइ, नान्योत इति।-मैदस्य पारमाथिकतवे तविषेवो न स्यात् इत्यर्थः। सत्यत्वे जौवस युत्िविरोधपवं प्रतिचिपति -न चेति। (ठ) जीवासत्यत्वग्राच्टिप्रमायसज्भावपयं निवाचष्टे-न व रूपं रूयमिति। न च वाच्यमति प्रतिभ्नायां हेतुमाइ, तत्र हवि दति।-

सादृभ्यं प्रतिरूप-शब्दार्थः१ यथा मुद्रा-प्रतिमुद्रान्याये सुद्रामाटृश्यमेव प्रतिमुद्राभन्देन उच्चते न अर्थान्तरं, तथा प्रतिरूप-भं्देन रूपसाटृश्यमैव

वैदान्तिंदान्तमुक्त वलौ। [१e३]

प्रतिबिम्बः, तथाऽपि नासत्यः, प्रत्यभिन्ञानेन विम्ब- प्रतिविम्बयो: अभेदग्रहात्। कथं तर्हि भेद- व्यवहार :? एकस्मिन् एव सरूपे सर्वकल्पना- रहिते मुखचन्द्रादी विम्ब-प्रतिविम्ब-स्रूपमिति विविधव्यवहारस्य उपाध्यनुप्रविष्टत्वारोपानन्तवं दर्शनात्; तम्मात् तत-त्वमस्यादिवाक्ये बाधायां सामानाधिकरस्यमिति कल्यना वेदवाह्या न

उच्यते, न आरभास दवत्यर्थः । यथाऽहुः,-"देहं देहं प्रविष्टः संस्तहहा- कारतामगात्" इति प्रतिरूप-पूब्दस्य दर्पयमुखादौ रूढ़स्य कघमन्यायेन्व- कथनम्? तव्राह-भवतु इति। त्र्टि दर्पगमुखमसत्यमवेति तद्ज्जौवो- 5पि कथं सत्य इनि? तवाह, तथाषि दूति।-दिव इढ मुळमिति अभेदे सत्य विम्बातमकत्वात् प्रतिविम्बमसत्यं कथं सात्? दत्यर्थः। श्राभासततु उपाधिगतत्वं, तच्च न जौवः, किन्तु जोवधर्मः, जोवस्वाभासविवित्ता चिदेव, ततो नासत्य प््ति भावः। नदतं- "उपाविरन्तःकर मान्तमघे जोवच्माभसनमल्र तद्दत्। तदन्विता चित्रनिविम्ब मेवमनन्वितां तामिह विम्बमाहुः ॥" दूति। आमासनमाभास इत्यर्थः। ननु प्रतिविम्बरूपो जीवो बिम्बमेव चेत्, कथं ताईि दिम्बं प्रतिविम्बं स्वरूपं चेति भेदव्यवहार :? दूति शङ्गते -कथमति। एकत्वेपि भेदव्यवहारस् उपाध्यन्वयव्यतिरेकानुविधायि- त्वात् न शद्गेति हेतुमाह, एक्मिन् एवेति।-भेदाभेदमतव्र्यदासाय एव-कारः। ननु एकस्मिन् इत्ययुत्तं, तस्य अनेकप्रपञ्चात्मकत्वात्? तवाह, सर्वति।-परज्ञानवशात् अनेकरूपत्वेऽपि सवरूयं वस्तुतः वल्पनारहित- मिति अभिन्नमेव तत् दूत्यर्थः । जोवस अरनाभासत्वे सिद्मर्थमुपसंडरति -तस्नात् दति। यद्दा-भवतु सत्यो जीवः, तथाऽपि सामानाधिकरएं बाधायां किं ज स्ात् ? इति आशङ्गासुपसंहारव्याजेन परिष्र्रात, तम्मात्

[१8]

न्याय्या। मतो लक्षपया परिपूर्णसचिदानन्द- प्रत्यगात्मावबोधनम् अनुपपन्नमिति। (ठ) भव उच्यते-(ड) "विरुद्धयोरभेदो हि न वेदेन प्रमोयते। अनन्यगतिकत्वेन मानान्तरस् बाधनम्"॥४३॥

इति।-बाधविरोध्येव सत्यमति कथं तस्य बाध इत्यर्थः। ननु किमिति दयं कल्पना वेदवाज्या? वेदिकेरैव एकदेशिभिः खोकारादिति, नेत्याह-न न्याय्येति। एवमेकदेशिनं सिद्ान्तिमुद्रया पराकृत्य लक्षणा- निरासपचमुपसंहरति, अत इति।-पूर्वोक्कल च गाऽनुपपत्तिह्ेतुसू चनार्थों- इतः शब्दः । (ड) अखण्डार्थपरत्वं हि पदयोर्लचयां विना। निर्गोयेत्थं तमाचार्य्य: पूर्वपचं निषेधति॥ -अत उच्यते ईात। महावाक्यनिष्ठपदे लक्षणाऽभावः किं मुख्यार्थानुपपत्यभावात्? अखएडाथे तात्पर्य्याभावात् वा? आयं निषेधति, विरुद्योः इति। -संसार्य्थसंसारियो: अमेदस्य प्रत्यचादिविरोधात् अयोग्यतया वेदेन प्रमापयितुमशक्यत्वात् मुख्यार्थस्य अनुपपन्नत्वात् तन्मूलका लक्षणा स्यात् एवेत्यर्थः। द्वितौयं निराचषट, हीति ।-अखएडेकर से तात्पर्य्यग्राइक- षड़विधलिङ्गस्य सत्वात् तस्य च अतिप्रसिद्धित्वात् तात्पर्ययाभावात् न लक्षगाऽभाव इत्यर्थः। ननु "पूर्वापरविरोधे पूर्वदौर्बल्यं प्रक्वतिवत्" इ्ति न्यायेन ब्रह्मात्मनोरभेदसिडये च सर्वभेदग्रा्ि-मानबाधस्य त्रवर्श्यं वशव्यत्वात् संसार्थ्यमंसारिभेदग्रादि मानं बाधित्वेव तयोरकयं वेदो बोधयतु, ततः कधं मुख्यार्दानुपपत्तिरिति ? तव्राह, अनन्येति।-परिपूर्य- बहमालेकरसाख छार्य सिडये यत् सर्वमानान्तरस् बाधनं, तदनन्यगतिक- तया ; यत्र तुं कथमपि प्रमायान्तरावाधेन सार्थमिडिर्भर्वात तत्न तहाधी

यदव उतां, मुख्यार्थानुपपत्यभावात् न लच्गा दूति, तत् न; विरुद्दयोर्जीव-पर- मात्मनो: अमेदस्य प्रमाणेन बाधितत्वात्; नहहि विरुङ्यो: अ्रभेदः क्वचित् प्रमागेन दृष्टः, नच मानान्तरस् वेदेन बाधितत्वात् न अनुपपत्ति :; न हि बाध्यमित्येव बाध्यते, किन्तु खविषय- सिद्दान्यथाऽनुपपत्या; दह तु वत्त्यन्तरेग अपि तदुपपत्तर्मुख्यार्थे अनुपपत्तिरेव, अन्यथा सर्वत् लक्षगोच्छेदप्रसङ्ग:। लोकेऽपि निश्चितप्रामारे एव लक्षगा; तथा च, तादशवाक्यविरोधेन विरोधिमानान्रस्य बाधितत्वात् अनुपपत्- भावात् न लच्णा स्यात्। (ढ)

नोचितः ; तथा च, मानान्तरमनपबाध्य तदनुरोधेन मुख्यार्थानुप- पत्तिमालोच्य वेदो लक्षयया प्रत्यग-ब्रह्मणोर क्यमवबोधयतीति सिडा तत्र लचगा दत्यर्थः ।8३॥ (ढ) पूर्वपचमनूदय दूषयन् झोकं व्याचष्टे-यदत उत्तमित्यादिना। ननु विरुषयोरपि अभेदो रूप्यशुत्तिकादौ दृष्ट दति? तलाद- प्रमायनेति। दह तु द्वति तत्-चमस्यादिवाकये। वृ्त्यन्तरेग लक्षणाव्ृत्या इत्यर्थः। तदुपपत्तेः प्रत्यग-ब्रह्मगोरेक्यपरत्वोपपत्तेः, तत्-त्वमस्यादिभिर्न प्रमायान्तरबाध इति शेष: । प्रमायान्तराबाधकफलमाह, मुख्याथें दत।-ततो लचया सिदेत भावः। प्रमायान्तरविरोधेन मुख्यार्थानुप पत्यननुसरये विपचे बाधकमान्-अ्रन्यथेति।

[१७६]

न च लत्चार्थस्य असङ्गस्य वाच्यार्थेन सम्बन्धानुपपत्तिः, खतोऽसङ्गस्याप्यविद्यान्तःकर- मादुपाधिसंसर्गस्य अविद्याध्यारोपितस्य दिवान्ध- परिकल्पितसविततमःसंसर्गवत् उपपत्तेः । (ग) कल्पितसम्बन्धेन लक्षणा पारमार्थिको न स्यात् दूति चेत्? न उच्चेर्वाव्यम्, अद्वैत- विरोधन एव द्वैतस्य अमत्यत्वेऽपि अद्दैतवादिनां

न च लच्यपदार्थे मकताप्रसङ्ग, पदार्थ-

(ग) शुदस्य सर्वासाङ्गनो ब्रह्मामेक्यस लक्ष्यत्वप्रयोजमरुपाभावात् न तत्र लक्षगति पूर्वोत्तमनूद्य दृवयति, न च दति।-वा स्ये लक्षणमधि कारी क न्पयति, तत् कत्पनव् तत्त्वस, चात्कारोत्तरम् ? प्राक् वा ? नादः, वैयर्ध्यान, अन्योऽन्य। प्रयापत्तेश्न। साच्षान्कारोत्तनं कलना, कमनोत्तरच् साच्षात्कार इति लच्षयाया योग्यतामन्पादकत्वेन वाक्यार्थप्रतीतो कारग- त्वात्। द्विनौवरशेन ताि वाव्यसंसर्ग. सुसम्पाद्य इत्याड्, सवत इति।- अयमर्थ,-अविद्योपाधिकं चैतन्यं तत्-पदवाग्म अन्त करशोपाधिकच त्वं-पढवाच्यं, ताभ्या लक्ष्यम्य प्रत्यग व्रम्मव्यम्य तत्त्वमाच्ात्कागत् प्रागवस्थायामविद्याया विबोध्यभावेन सत्त्वात् तत्कल्पित सम्बन्वोऽपि वर्त्तने इति तद्गपाधिके कथं न लचखा? इति। (त) ननु कल्पितसम्बन्वमललचयाया पपि कल्पितत्वात वस्तुत्वं न स्यान्; तथा च, तन्मूलवाक्यार्थसाचात्क।रोऽपि कन्पित सात्? इति शद्दते-कत्पितति। तदेतनानिष्टममित्युपहासव्य जेन आ्ह-न उच्चेरिति। (घ) ननु पदाव्वव्यस्य उपस्थितिबसित ? न वा? नाति चेत्, तहिं मूकतेति यङ्डतं, तदनूद्य दूषर्यात-न च दति। सत्यादिपदादेव लक्ष्योप-

प्रतिपादकविज्ञानमानन्दं ब्रह्म द्रत्यादिनैव तत्- पदार्थप्रतिपादनात; तत् च लक्षगाभावात् न बनवस्था, न च ज्ञानत्वादिसामान्यवैशिष्ये निर्धमंकलच्यपदार्थासिद्धिः, नानोपाधिमम्बद्- व्यत्त्य तिरित्तसामान्यानभ्युपगमात् ; अनुगतव्यव- हारस अनुगतव्यतया एव उपपत्तेः, प्रतििम्बेषु

स्थितरिति हेतुमाह-पदार्थोत। ननु सत्यादिपदं ब्रह्मात्मनि अभिचया प्रवन्तते? लच्षयाया वा ? इति विकल्पा उभयपाऽपि दूषितं, तत्र लच्षयया सत्यादिशन्दानां ब्रह्मगि प्रजत्त्यनङ्रोकारेय तत्पचषटोपस्य अपविहरशीयत्व- माह-तत्र चेति। ननु सत्यादिपदम् अभिधया ब्रह्मयि प्रवत्तते इति पचो न युज्यते, तत्-त्वमस्यादिपदैष्वपि तथा प्रसत्तेरिति चेत् ? न, भोत्तृत्व-कर्त्तृत्वापरोक्तव्वादिविभिष्टे त्वं-पदस्य शक्तिग्रहात् न्वं-पदश्रवयो ताटृशम्येवोपस्थिते :; एवं तत्-पदैऽपि बोड्रन्यम्। ननु एवं सत्यत्व-ज्ञान- त्वादिमति सयादिशब्दप्रवृत्तेन ततो लन्यं शुद्धं Iआत्मेकवं प्रतोयते इति? न इत्याइ-न च दूनि। तत्र हेतुमाह, ननति।-अ्यमर्थ:,- ज्ञानशब्दस्य ि न तावत् ज्ञानव्यक्तौ सङ्गतिग्रहः, आनन्त्यव्यभिचार- दोषातृ। ज्ञानत्वसानान्यवतौषु र्व्यात्तषु चेत्, तत् किं व्रितयपदार्थ- वादिनो मतमेतत्? जातिमात्रपदार्थवाटिनो वा? उभयथाऽपि ब्रह्मगो वाच्यचान्तिः; तथा हि, मामान्यं द्वि नानाव्यत्तिषु अनुगतं, ताखेव अनुगतव्यव हारहेतु म्वोक्रियते, तच्व ज्ञानत्वसामान्यं ब्रह्मगो न भिन्नम ; नानासु भिननेषु उपाधिषु जानत्व-व्यक्तिब्न खौकतेषु सम्बन्धानुगताया व्यत्तिर्वयंज्यते? न वेति? व्यत्तिश्ेत, तदन्यस्य तद्िन्स्य सामान्यस् अनभ्युपगभातृ निष्पयोजनत्वात्; ततश्न उभयमतेऽपि ज्ञान वस्थानीयं शुद्धं व्रज्ेव वाचमिति। एवं सत्यादिपदैऽपि ऊच्यम्। जातेर्निव्युयोजन- त्वमुपपादयति-अनुगतेति। अनंकोपाधिषु सम्बडया व्यक््या उपाधिषु अनुगतव्यवहारोपपपत्तौ दृष्टान्तमाइ, प्रतिविम्बेष्विनि।-यथा दशस

[७t]

विम्बवत्। त्वमर्थस्तु उत्तविधया साच्यादिपदेन वत्तुं शक्य एव। (थ)

जलपाल्रेषु दश चन्द्रप्रतिविम्बा: प्रतोयन्ते, तलापि अयं चन्द्रोडयं चन्द्र दतति श्नुगतव्यवहारः, स च न चन्द्रत्वजातिकृतः, तत्र व्यञ्जकाभावेन चन्द्रत्व- जात्यनभ्युपगमात्; उपाधौनाज्ज अननुगतत्वात् सर्वोपाधिषु अनुगता या चन्द्राव्या्तिः, तयेव तत्र अनुगतव्यवह्ारः क्रियते; तद्ददन्त:करयत्तिवु अभिव्यक्ता या चेतन्यात्मकब्रह्म्व्यात्तिः, तयेव तत्न अनुगतव्यवह्ारः सम्पाद्यते दतति व्यर्थों ज्ञानत्वजातिखोकार दति। एतेन सत्यत्वादिजातिरपासा। ननु सत्यादिपदेस्तर्दर्थोंपस्थितावपि त्वं-पदलच्य।पस्थितिः कुत दति ? न च सत्यादिपदादेव तट्टपस्थितिः, ब्रह्मपदसामानाधिकरसादिति तत्ाइ, न्वमर्थस्तु दति।-त्वं-प्रन्दस लच्याथं दत्यर्थः। आदिपदेन प्रत्यगादिभब्द- माह, उत्तविधयेति।-अज्ञानानि अनेकानि सचित्कानि चित्पराधान्येन साचिपदवाच्यानि, साभासाज्ञानेषु व्यत्तिस्थानीयेषु सम्बद्धा चेतन्यव्य्ति: तदवच्क्ेदकत्वंन घटत्वादिवत् वाच्या; तथा च, साचिपदात् चैतन्यख दत्थमुपस्थितिसन्भवातृ तदंभेऽपि न मूकता इत्यर्थः । ननु एवं सत्य-ज्ञान- साच्यादिपदैः चैतन्यसय उर्पास्थतौ कथं तत्-त्वं-पदलच्ययो: श्रखएडत्वसिदिरिति च? तदेतब् नैयायिकचोदं, "पशुना यजेत" द्त्यत् पशुपदात् तरितयोपस्थितेर- विभेषेऽपि योग्यतया यागसाधनत्वं यथा पशुव्यत्ेरेव न जातेः, तथा म्कतेऽपि इति न किश्वित् अनुपपन्नम्। मौमांसकस चैतच्चोद्मेव न सम्भवति, जातिमात्रस्येव पदार्थत्वात्: तथा च, व्यत्तिस्थानीय- साभासोपाधिसम्बन्धिव्रह्मचैतन्यसय एव सामान्यस्थानीयस सत्यादि- सात्यादिपदेम्यः उपस्थितेः तत्-त्वमस्यादिवाक्यं तदादाय कथं न भखरडार्थें पर्य्यवसितर्मिति। ननु तथाऽपि सत्यादिसाच्यादिपदानां तत्-त्वमस्ादिपदलच्चे शुद्धे सुख्यया अ्भिधया उत्या वत्तिरन युक्ता, "यतो

वैदान्त सिद्ान्तमुक्तावलौ। [<७2]

चो निवर्त्तक्से" इत्यादि श्रुतिविरोधात्, सम्प्रदायविरोधाच्;

*ततृ-त्वं-पदार्थ विषयो नय एव योव्यः सत्यादिवस्तुनि न तत्र विशेषकत्पाः । सत्यादिशब्दविषया: शबलास्तदर्थ- भागेषु लाचयिकर्व्ात्तरपौह् तुल्या।।" इति? मैवम् : तथा हि, न तावत् श्रुतिविरोधः, सा हि अभिधावत्तिं निषेधन्तो शुद्धेविद्या-तकार्य्यानुपरक्रे निषेधति? उताह्ो तदपवकऽपि दति ? आदे नानिष्ठापत्तिः, मुक्यवस्थायां शुद्धे ब्रह्मयि पदप्रवृत्तेरनम्युप- गभात्। उपाध्युपरक्तेऽपि इति चेत् ? न, तत्र अदोषात्। कथं तईिं शुद्धचिन्मात्रलत्यस्वरूपोपस्थितिरिति चेत् ? न, उपाधेस्तटस्थतया अ्भिधेयकोटौ अप्रवेशेन शुवसच्चित्सुखात्मेकरसस्य तत्-त्वमसीति पद- इयलत्यस्य सत्यादिपदैभ्यः उपस्थितिसम्भवात्; यथा धेनु-पदं गोत्वोप- द्वित्व्या्तिशककमपि गोत्वं तटस्थतया वाच्यकोटौ अपविष्टमिति धेनुशब्दात् व्यक्तिविशेष एवोपतिष्ठते न गोत्वमिति, तर्द्वादति न श्रुतिविरोधः । यञ्च सम्प्रदायविरोध वूति, सत्यं, तैरि सम्प्रदायविद्गि: श्रुतिविरोध- परिद्ारायव वेदान्तपदेषु लक्षणा खौक्मता, स विरोधीऽस्मटक्त- प्रकारेशापि चेत् परिहत्तु शव्यते, किमिति लक्षणाम्रयगां सत्यादिपदे? मुख्ये सम्भवति लक्षणाया अन्याय्यत्वात्। न च एवं तेषामज्ताऽडपत्ति:, उपायस उपायान्तरादूषकत्वात्, तेषामपि श्रुतिविरोधपरिह्ारसैव प्रयोजनत्वात् ; स च यथा यथा उपपद्यते तथा तथा युक्ति: कल्पयित्व्येति तेषामभिप्रायादिति सर्वमनवद्यम्। यदा च अज्ञान- मेकं तटुपरतं चेतन्यं सान्षिति, तदा अज्ञानमुपाधिं तिरस्कत्य शुद्धमेव चेतन्यं त्वं-पदलच्यं सात्िपदादुक्तन्यायैन उपतिष्ठते इति बोडव्यम्। इमं च सर्वमभिप्रायं प्रकटयतुमाचार्य्यों नानोपाधीत्यादिवाकये सामान्यस्य व्यतयपेच्षत्वात् उपाधिपदस्थाने व्यक्तिपदे दातव्येऽपि यतस्तदपेच्य उपाधिपदं प्रयच्कति, ततो विद्य उपाधेरन्यत् वाच्यकोटौ अप्रवेशवदिह्हापि शुव्जमेव सत्यादि-पदं वाय्यकोटौ प्रविशति, न अभानादि दति न भम्मदीय आ्रचार्य्य उपालम्भमईतीति।

[८.] वेदान्त सिडान्तमुत्तावली।

न च साचिषि विप्रतिपत्ति:, सर्वप्रमाण- व्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात्। अन्नातस्य बप्रमाविषयस् साविर्ययातिरकेग सिद्दाभावात् प्रमागसिद्वंत्वे अन्नानस्य निवृत्तिर्न स्यात् ; तथात्वे वा प्रमाण्- वैयर्थ्यात्; प्रमावक्कतातिशयाभावात् भमसिइ्दस प्रमापविषयत्वविरोधात्। तथा च, प्रमागप्रवृत्ते: पूर्वमेव पन्नातत्वेन साचिया साधितमेव प्रमेयं

(द) ननु कः साच्ो? न तावत् परः, तस्य असङ्गत्वेन साचिचानुप- पत्तेः ; न हि विना सात्यसम्बधं लाके कश्चिन् साक्षो प्रसिद्ध: ; न अपि जौव:, तस्य भोकृत्वेन साचित्वानुपपत्तेः, उदासीनसैव साकतत्वात्; न च आभ्यामन्यः कश्वित् सम्भवति, अप्रसिद्धत्वात् ; तत्ाह-न च इति। साच्यभावः किं प्रमायाभावात्? निष्पुयोजनत्वाद्दा? नाद इत्याह- प्रमाखेति। प्रमायव्यवहाराभावः साच्यभावे सात्, कथम् अनधिगतार्थ- गन्तृ हि प्रमायम् ? तत्र अर्थस्य प्रमागविषयत्वेन सम्मतस् अनधिगतत्वं कुतः सिबम्? किं प्रमाणात्? उत बमात् ? उत खतः? अन्यतो वा? आद्ं निरसात, अज्ञातसेति।-अप्रमाविषयस्ेति हेतुगमें विभेषयां, प्रमाविषय चायोग्यस् इत्यर्थः। एतदेव स्पष्ट्यति, प्रमायेति।-प्रमायासय विषयानिवर्त्तकत्वात् इत्यर्थः। तथा अस्तु द्ति वादिनं प्रति बाधक- माइ-तथात्वे वेति। वेयर्थ्यमुपपादर्यात, प्रमागोति।-अतिशयो हि पज्ञाननिर्व्वा्तः, सा चेतृ न प्रमागात्, किं तेन ? इत्यर्थः । विषयाव- भास एव प्रमागफलमिति चेत् ? न, सत्यज्ञानलच्यावरगी विषयाव- भासायोगादिति अज्ञातत्वं न प्रमायविषय इत्यर्थः । ब्रमादच्वातत्व- सिरविं पराचष्े, अमसिद्धस्ेति।-अन्ञातत्वसिद्वेर्भ्रमत्वं विषयाज्चातत्व- बाधादेव, वाचं, तथा च, तादृाशि प्रमायं कथं प्रवर्त्तताम्? विषयासत्वादित्यर्थः । न अपि सतः, जड़त्वात्, तत्-त्वं च अ्नात्मत्वात्।

[१E]

शमायं विषयोवरोतोति युतम् ; भतो न चव विप्रतिपत्तिः । (द) तथा च सुरेशवर:,-(ध) 'प्रमागमप्रमायं वा प्रमाभाससथैव च। कुर्वन्तेव प्रमां यत्र तदसम्भावना कुतः ?॥४४॥ न च पट्योरेकार्थत्वानेकार्यत्वविकल्पः, रकार्थत्वेऽपि वाक्यप्रमागाजन्यस्यैव ज्ञानस्य भेद- व्रमनिवर्त्तकत्वात्। न च एकपद्वैय्थ्य, तेन

न्यतश्चेत्, स एव तर्ािं माचोति सिद्धः साची इत्या्, तथा ति।-एतेन निष्पुयोजनत्वं प्रत्याख्यातम। साधितं बोधितम्। तत माणान्यथाऽनुपपत्या सिदः साच्षो न विप्रतिपत्तिमरईतीति उपसंहरति -भ्रत इति। (ध) अलार्थें भाप्तवाक्यमुदाहरात-तथा व दूति। मत्न प्रमायस्य साकिसाधकत्वमुक्त, तथा मिथ्याज्ञानं संशयच्ञानस् न प्रमाणात् सिध्यति, विरोधात्; तदात्मकव्वत्तेजड़न्वात् न खप्रकाशता ; न भ्रमात्, तस्येव भानसय विचार्य्यमायत्वात् ; तष्त सानियोव तयोः सिद्िरित्यर्थः। कुर्वन्त्येव प्रमां यत्रेति वार्त्तिकपाठः। तदसभ्भावना साचिगोडसम्भावना। 88।। (न) पदयो. ततृ-त्वमसीति वाक्यनष्ठयोरेकार्थत्वाङ्गीकारिय परिहरतत, एकार्थन्वेऽपि दति।-यद्यपि पदयोरेकार्थत्वमेव, तथाऽि पदचयं खौकर्तव्यमिति शेष: । ननु ऐक्यज्ञानमेव अपंचितं भेदक्वद- ज्ाननिव्वत्तये, तञ्चदेकनेव पदैन जनितं, किं पदान्तरेगति ? तलाइ, वाक्योति।-प्रमायच्ञानं दि मेदभमं निवर्त्तर्यात, न विषयतो मिध्याज्ञानं, तच ज्ानं नैकष्मात् पदात्, पदमाव्स्य प्रमाहेतृत्वाभावात्: ततो मेदअमनिवासिच्ञानजननाय वाक्यत्वसम्प्रतिपत्तये पदान्तरमपचजीय १६

वैदान्त सिनान्तर्मुल्ावखी।

विना विशोधाभाव्रेन लक्षरया मखएडवाक्ार्थस् प्रतिपादयितुमशक्यत्वात्, पदमावस्य चग्रमाण स्वाच्च। (न) न च प्रधानवाक्ये लक्षणाऽसुपपत्ति :; द्ूतरा- नुपसर्जनार्थप्रतिपादकत्वमेव ह्वि प्रधानत्वं नाम, तच्च लक्षपया मुख्यया वा द्वति अन्यदेतत्; न व न्यायविरोध:, यत्र प्रतिपाद्स्य अर्थस्य शब्दर्शतता- गोचरत्वं तत न्यायावतागत्। (प)

मेवेत्र्घः। न चैकार्थत्वे पर्य्यायशब्दवत् वाक्यत्वानुपप्त्तिः, प्रशत्तिनिमित्त मेदात : भोकत्वादिकं द्ि त्वं-पदे प्रव्त्तिनिमित्तं, सर्वज्ञत्वादि व तत्- पदार्थे इति न पर्य्यायताऽडपत्या वाक्यत्वच्तिरिति। नवु पदद्दयप्रयोगो न वाययोपस्थितये, तस्य च निष्पयोजनत्वात्, किन्तु लच्ष्योपस्थितये; सा चंदेवा- पदात् सिदा, किं पदान्लरेय? पदस्यापि अनुभावकत्वात् विषयाबाधाच प्रामाब्योपपत्तिवित्यभिसन्धिं निरस्ति-न चेति। न हि विना घोष- निवासवाचिषद प्रयोगं गङ्गापदं तौवं लक्षयति, मुख्यार्थे अनुपपत्त्यभावात्; तथा प, तत्-पतस्य त्वं-पदस्य वा अवस्थाने विशिष्टमेव तत उपतिष्वेत, न मखडेकरसमिति व्यर्था वेदे तदुत्ति: सात्; तम्मात् लचगया भखएडार्थलाभाय पदान्तरप्रयोग दति न वेयथ्यमिति हितुमाइ-तेनेति। यदुशं पदमपि अनुभावकमिति, तविरस्यति, पदमात्रस्ेति।-"पदमप्य- चिकाभावात् वरकातृ न विशिष्यत" इति न्यायादित्यर्थः । (प) बढत्ं, प्रधानवाकं न लच्गामर्हतौति तदनूद्य दूषयात-न न इति। इरतरेति।-तथा च, सत्यामपि लक्षकायां न उत्तप्रधानत्वक्तततिरिति भावः। न्यायविनोधप्रतिदारे सेतुमाइ, यत्रेति।-तसमात् जवगाया ततृनत्वस्रच्यादि महावाक्यं प्त्यग्-ब्रह्ममोरेक्यमखरडेकरसं बोधयतोति स "वतो वाचो निवर्त्तन्ते" हति वाक्येन विरोध द्वति भाकः।

वेदान्त सिद्ान्तमुक्तावलौ। [१३]

नतु कर्तृत्व-भोत्तृत्व-सुखित्व-दुःखित्वाद्य- मेवासंसारधर्मेभ्यो निष्कृष्टस्य प्रत्यगात्मनोऽवस्था- वयानुगतस्य शुद्दस्य चिदंशस्य परमात्मना जग- त्कर्त्तृत्वादिम्यो निष्कृष्टेन आकाशाद्यनुस्यूतेन शुद्देन परिपूर्षसच्चिदानन्दखभावैन अभेदो लक्षपया बोध्यते दरति प्रतिपादितम्। (फ) तथा च, सर्वो मेदो न निराककतः स्ात्, चनात्मभेदस्य तदवस्थत्वात्। न च आरत्म- परमात्मनोर्भेदग्राहकप्रमागवत् अनात्मभेद-

(फ) इत्थम् भखएडे ब्रह्मात्मेकये वेदान्तानां समन्वयं निरूप्य तत्न प्रमायविरोधं परिह्तु भङ्गामुत्यापयति-ननु इति। पङ्गायाः सछ्ठतया उत्यानाथें तत्-त्वमस्वादिवाक्ये द्ेयमुपादेयञ्च तावदाह, कर्त्त- तवेव्ादिना।-कर्त्तृत्वादिबिशिष्टं सुषुस्याद्यवस्थावत् चैतन्यं त्वं-पदवाचं, जगत्क तृत्वादिविध्िष्टं वियदायुपादानं तत्-शब्दवाचं, तत्र शचार्य्येग अधिकारिये उपदिष्टं महावाकयं प्ुतं, तत् संसार्य्यसंसारियो: म्रमाय- विरोधात् मुख्यार्थानुपपत्या त्वं-पदार्थे विरुष्ध कर्तृ्वादि, तत्-पदार्थें व विरड जगकर्तृत्वादिरूयं त्यक्का तेम्यो विरोधिरूपेम्यो निष्कट्टसत्- चित्-सुखात्मकं शुसम् अखरडेकरसं जोव-ब्रह्मगोदेक्यं बोधयतोति प्रतिपादितमित्यर्यः । बोध्यते इत्यल्न महावावयेनेति श्रेष: । (ब) भवतु एवं प्रतिपादनं, तथापि कथं तत्र विरोधा- पखोति? तलाब-तथा च इति। ननु कर्थ न भेदो निराक्तः जीव- ग्क्मेदख उत्तयुक्या निराक्कतत्वादिति ? तलाह, अनात्मेति।-भेदपद- मनाल भेदपर मित्यर्थः। यद्यपि अवस्थात्रयानुगतस्य श्रकाशाद्नुस्यते- नेति विभेषयामडिया विजातीय भेदोऽपि निराऊ्वत एव, "व्यमिचारियां सूत्रधारादछादिवन् . कत्पितत्वातृ मृत्तिकेतयेव सत्यम्" दति झ्ुतेः कार्य्या-

[E8]

ग्राहकस्यापि प्रत्यचादेः अप्रामाय्यमेवेति साम्प्रतं,

मानमस्ति, तयो: खयम्प्रकाशलेन मानाविषय- त्वात् ; विशिष्टविषयस्य मानस्य विशेषगाभेद- गोचरत्वेन अन्यथासिदस्य ब्रात्म-परमात्मभेदा- साधकत्वात्, विशेष्याभेदग्राहकेष तत्-त्व- मस्यादिप्रमाणेन बाधितत्वात् ; न च चनात्म- भेदग्राहकस्य प्रत्यच्ादेर्बाधकमस्ति। (ब)

काशा देर्मिथ्यात्वात् तन्पतियोगिकमेदस्यापि मिध्यात्वात्, तथाऽपि विभेषयातात्यर्य्यमविद्ष: शङ्गा युव्यते एव इत्यभिप्रायः। ननु विमतम् अनात्मभेदग्राइकमप्रमागां, भदग्राइकत्वात्, श्रात्म-परमाल- भेदग्राइकवदिति? तत्ाइ-न व इति। असाधारमं हेतुदोषं ेतुत्वन भ्राइ, दृष्टान्तेति।-अप्रमायं नाम प्रमागत्वात्यन्ताभावाधि- करयां, प्रमाणान्यडा, उभयथाऽपि घटादिकं सपक्ष एव, निश्चितसाध्य- वत्वात्; शमेदग्राइकच्व प्रमायं तत्-त्वमस्यादिवाक्यं विपच:, ताभ्यां व्यावृत्तरित्वर्थः, दृष्टान्ताभासानां मेवाभासेषु एवान्तर्मावादिति भावः। ननु कथं दृष्टान्ताभावः, नाइमीश्वर इति जीव-परमालभेद- ग्राडकस्य प्रत्यक्षस्ेव विद्यमानतवात्? इत्याशडाइ-न रोति। किमिदं प्रत्यनं मेदमात्रं गोचरयति ? आत्मविशेषितं वा ? नायः, बालमभेद- ग्राइकत्वासिड्के: दृष्टान्ताभावस्य तदवस्थन्वात्। भ्रथ द्वितीयः, तल्र भालशनदेन खप्रकाशं संवित्सुखात्कं सरूपं मद्ते? उत कर्तृतवादि- विभिष्टं वा १ बादं निराचष्टे-तयोिति। द्वितीयं द्ूषयात, विभ्िष्टेति। सविभेषये होति न्यायादित्र्यः। विशेष्यभेदेवाधमुपपादयति, विशर्ष्वोत।- तथा च, दृष्टान्तासिपिरवेति भाक। किस्व भईं न विशमति मनात्मप्रतियोगिकमेदग्राइक प्रत्ययं, तच् न चप्रनायं,

वेदोग्त मिनानमलावली। [Ek]

न च अनात्मखरूपगोचरत्वेऽपि प्रत्यचादेरन भेदगो चरत्वं, धर्मिप्रतियोगिभेदानां ग्रहे क्रम-यौग- पद्यादिविकल्पप्राप्तो चन्योऽन्याश्रयात्माश्रयान-

विपरीतार्थगोचरप्रमायाभावात्; ततो बाधितम् अप्रमारात्वानुमान- मिति हेत्वन्तरमाह, न व दूति।-आाल्मानालमानौ मिथो मिनो, विरुड- धर्माक्रान्तत्वात्। ट्रवकठिनवदित्याद्यनुमा नसङ्रदाय आदिपदम्। (भ) प्रत्यक्ादेमेदगोचगत्े युक्तिबाधमाशङ्ा पराचष्ट, न व इत्यादिना।-अ्रयमर्थः,-किं प्रत्यवं भेदमात्रं गह्ञाति? उत धर्मिप्रति- योगिभेदान् गरन्हाति ? नादः, धर्मिप्रतियोगिप्रतोतिम् अन्तरेख भेदस्य प्रत्येतुम् अभक्यत्वात्। द्वितौयेऽपि क्रमेया ग्रहगाम्? किं वा युगपत् ? यदाऽपि क्रमतस्तदाऽपि भेदं ग्हीत्वा प्रत्यक्षादिधर्मिप्रतियोगिनौ गक्ाति? वेपरीत्येन वा ? यदाडपि युगपत् तदाऽपि दरडी देवदत्त इतिवत् विशेषय-विभेष्यतया गरहाति? उत अङ्कलितयवत् परस्पगा- संस्पृष्टतया ? दति विकल्पसङ्कदाय आदिपदम्। धर्मिप्रतियोगिभेदात् प्रत्यचं गह्वातीति द्वितौयपक्षो न उपपदते; तथा हि, तत्र क्रमपन्ते भेदग्रहपुरःसरो धर्भिप्रतियोगिग्रहपच्ो न युक्तः, भेदज्ञानं प्रति धर्म्यादिज्ञानस्य काररात्वेन उत्तक्रमग्रहणायोगात्। अथ द्वितीयः तदाऽषि ददं विचारयोयं, किं सवरूपेय धर्म्यादिग्रहणं भेदनिरूपकम्? उत घटत्वादिना? उत धर्मितवेन प्रतियोगित्वेन१ नायः, घौर-नौरयो- सतादात्मापन्रयोः सवरूपेग भासमानयोरपि तदीयमेदाग्रह्ात्। नापि द्वितीयः, धटत्वादिना प्रतियोग्यादिग्रहस्य मेदापेक्षत्वेम अन्योऽन्याम्रयात्। अत एव न ततीयः, भेदध्ानाधीनं प्रतियोग्यादिज्ञानं, धमिभिनस भेदनिरूपकस्य प्रतियोगित्वात्। एवं धर्मिश्ञानसापि

न अन्योन्यायः१ किञ्, भेदः किं मिनने धर्मिवि वतते उत अभिवे? न तावत् अभिनने, तत्र नेदग्राइकस्य समत्वप्रसङ्कात्। भ्ररभिवं नाम भेदानधिकरयं, तत्र चेतृ मेदं मकोयात्, तज्ज्ानं कर्ष

वस्था-प्राग्लोपाविनिगमत्वाद्यनेक-दोषग्रासादिति वाच्यम्; अतिरित्तमेदागोचरत्वेडपि सरूपमेद-

न यमः स्यात् ? यदि आदयः, ताईि किं खेनेव मेदमिने धर्मिगि स्यं भेदो व्सते? उत भेदान्तरेय भिने? न आय्यः, ब्ालाम्रयात् खवभिने खस्य वत्तेः । द्वितीयश्ेत, सोऽपि अभिन्ने धर्मिगि ? उत भिने? इति विकल्पे प्रथमे भेदस्य कल्पितत्वं, द्वितीये खभिन्ने चेतृ आत्माश्रयः, यज्वेदनिरूपणाथें खयमागतः, तेन भिन्ने चैत् तदा भन्योऽन्याश्रयः। अथ एतडोषपरिहाराय द्वितोयभेदस्य मिनने धर्मियि सथित्यथें ततीय- मेदखोकारक्षेत् तदा चक्रद्वयव्यतधानेन खस अपेक्षणात्। अ्रथ तत्रापि पूर्वदोषनिव्वत्तये चतुर्थमेद: खोक्रियते चेत्? तर्डिं अनवस्था। अ्रघ गत्यन्तराभावात् अनवस्थापि आश्रीयते इति चेत्? तहिं मेदा: किं क्रमेगा धर्मिगि वर्त्तन्ते? उत युगपत्? क्रमेगा चेत्, तईि धर्मिगो- नादित्वप्रसङ्ग:, उत्तरोत्तरमेदैन पूर्वपूर्वभेदे कार्य्यस्य धर्मिगि भिन्नव्यव- दारस अन्यथासिडे:। पूर्वपूर्वभेदवैयथ्यन प्राम्लोपप्रसङ्न्न युगफ्तृ चेत्, तहि मिने भेदस्थितिरिति पचवतिः। अथ एतदोषपरिद्ाराय एकविशिष्टे अपरस्थितिवाशौयते दति चेत्, तर्हईि अविनिगमः, एतद्वदविशिष्टे एतळ्वेदस्थितिरित्यत्र नियामकाभावात्: किञ्च, एवमपि भेदा: खोक्रियेरन्, यदि भेदपरम्परावगाहिनी काचित् संविदृदय- मासादयेत्, न व सा ऋस्तीति प्रमाणाभावात् न अ्नन्तभेदखीकारः। भथ एतत्सर्वदोषपरिह्हाराय धर्मिप्रतियोगिनौ भेदञ्व युगपदव प्रत्यचक्षम् भव्लम्बते इति उद्यते, ताईि न तावत् परस्परासंसष्टतया भेदग्रहः तन्प्रतीतेवें शिष्यावगाहित्वनियमात्। ननु विभेषय-विशेष्यभावेन तर्थि प्रत्यचं भेदं ग्यक्ञात्. ताि भेदावगाचिन्येव प्रतीतिविशेषय प्रतीतिः? उत भन्या काचित? नादय:, कार्य्यकारमबुद्मोरेकत्वायोगात्। न द्वितीयः, विभेषयलेन ज्ञानव भेदज्ञानाधीनत्वात् सरूपेया भासमानय मेदजाना जनकवस "प्रवेदितत्वात् इत्यादि दूषयाजातसङ््चाय शदिपदमिति। जय वाच्यमिति प्रतिन्नायां हेतुमाङ-अतिरिक्तेति। ननु खरूपमपि

[१c e]:

गोचरत्वस्य टुरपङ्जवत्वात्। न च सरूपं भिन्न- मिति प्रतोत्यनुपपत्ति:, राहो: शिरः बात्मन- स्ेतन्यमितिवत् उपपत्तेः । (भ) न च भेद-सरूपशब्दयो: पर्य्यायत्वापत्तिः, खव्यवहारे दूतरसापेक्षत्व-निरपेक्षत्वाभ्यां विशेषात्। न च बभेदे तदनुपपत्तिः, एकस्मिन्नपि देवदत्ते पितत्वादिव्यवहारायं पुवाद्यपेक्षा- दर्शनात्। न च प्राप्ताप्राप्तविवेकेन सापेक्षत्वमेव भेदोऽस्त्विति वाच्यं, तस्यापि सरूपानतिरेकात्;

मेदो युक्किबाधितः, मिननं नाम भेदाधिकरयं, न च अभेदे आधाराधिय- भाव दूष्यते, स्वरूपं भिनमिति प्रतीतिश्व सर्वजनसिद्ा, ततः कथं सरूपमेद इतति ? तत्राइ-न च इति। (म) ननु सवरूप-भेदशब्दयोः प्रदृत्तिनिमित्तं भिन्नमस्ति? न वा? न चेत् सरूपमेद दति सहप्रयोगो न स्ात, पर्य्यायायां तददर्शनात्? दति पचं दूषयति, न च इत्यादिना।-सरूपपदं निरपेक्षत्वं निमित्त- मादाय प्रवर्त्तते सरूपे, मेदे भेदभन्दस्तु प्रतियोग्यादिसापेचत्वमिति न पर्य्यायतेति। हेतुमाह, खव्यवहारे इति।-सं-भेदशब्द: सरूपशब्दः, तन्प्रयुत्तो व्यवहार: खव्यवहारस्तस्मिन् इत्यर्थः। ननु सरूप-भेदशब्दयोः प्रशत्तिनिमित्तमेदो न युक्त:, सरूप-मेदयोरक्े तन्मात्रवाचकपदयोः प्रव्वा्त्तनिमित्तमेदस्य अयुक्तत्वादिति? न इयाइ-नच इति। तत्र हेतुः, एकत्मिनिति।-एकस्मिन् देवदत्ते पिट-पुत्रशब्दप्रयुत्तव्यवह्ाराय प्रवर्त्तमानानां पित्रादिशब्दानां पुताद्यपेत्तत्वस्य उव्वत्तिनिमित्तम्य अपेघाया दर्शनादित्यर्थः। ननु सवरूपस्य निरपेत्त्वेपि भेदग्रब्दस्य तत्र प्रछ्टत्तौ इतरसापेच्ष्म् आवश्यकं, तथा च, प्राप्तप्राप्तविवेकात् सापेच एव मदार्थो भेदभन्दवाय्योऽस्तु, न सवरूपं, तस्य निरप च्वादिति ? ततार-

न च खरूपात् यस् भेदसस्य निःखरूपत्वापत्ति: मन्यथा खरूपमेव बखसडमिति वाच्यं, घटान् घटस्य भेदेऽपि पघटत्वादर्शनात्। न च घटात् एकस्मात् घटानरे विञ्वित् वैधर्म्यमसत्येवेति वाच्यं, स्थितस्यापि तसय उत्रदोषेण भेदत्वा- नङ्गीकारात्। न च वैधर्म्ये सत्येव सरूपभेद दूति वाच्यम्, अनात्मखरूपागामपि वैधर्म्य- व्याप्तत्वात् । (म)

न च दूति। तसयापि दति सापेक्षस्य अ इत्यर्घः। यथा द्रव्यं वस्तुतः सवरूपेय निरपेक्षमपि इस्तवितस्यादिशब्देन व्यव्रियमायम् इतरसापिक तदेव भवत, नतु इसादिशब्दवाचं द्रव्यादतिरच्यते, तथा प्रक्वतैऽपि इत्यर्थः । ननु सवरूपात् किश्चित् भिन्नमस्ति ? न वा? नाय:, तस निःसरूपत्वप्रसत्तोः तुच्त्वापत्तिः। अथ सरूपात् भिन्नं नास्ति, तर्हि सवरूपमेकरसमेव इति। ननु यद्यपि स्वरूपप्रतियोगिकी न भेद:, तथाऽपि सरूपमेव दतरभिनं किंन सात् ? तथा च, कुतः सरूपमेव भखएडमिति चेत् ? न, खरूपमेदस्य प्रतियोगिनो निःखरूपत्वे मेदस्यापि तत्त्वापत्ते: स्वरूपत्वे रुत्मादेव मेदापत्तिः? दति सिद्धान्तिमतमाशड्ा निवाचष्टे-न च इत्यादिना। खरूपात् भिनमस्येव, न व तस्या- स्वरूपत्वार्पात्तः, वटभिसस घटान्तरख अघटन्वादर्शनादिति अर्थान्तर- न्यासेन ेतुमाइ-चटादिति। ननु चटातृ घटस्य भेदेऽपि अघटत्वादर्शने किं मेदान्तरं प्रयोजकम्? किं वा घटखरूपे भेदेऽपि प्रतियोगिता- 5वक्केदकमेद इति ? आद्यम् अनूद दूषयति-न च इत्यादिना। उत- दोषेया इति धर्मिप्रतियोगिमेदानां ग्रह् इत्बत्र उल्तदोषेष इत्वर्थः। द्वितीयम्बनद दषयति-न च दति। अनालमखरूपायां वेधर्म्यव्याप्तत्वेन तल्खरूपभेदे त्द्ेव प्रतियोगिताइवच्केदकमिति तव्ेदात्. भालनो. न

• यश्तु कैखिदुतां, यथायथं वितयमेव भेदः, यथा बटाटौ खरूपम्, अन्योऽन्याभावः, वैधम्यें च; सामान्यादो च हयमेव, वैधर्म्याभावात् ; ब्रभावे खरूपमेव, दूतरासन्भवादिति; तत् न, खरूप- भेदस्य भावश्यकत्वात् ; द्वतरयो्च व्यभिचारात मेदव्यवहाराप्रयोजकत्वेन ब्रङ्गोकारवेयर्थ्यात;

निःसरूपताऽडप्तिरिति हेतुमाह, अनात्मेति।-तथा च, द्वितीयपचे दष्टापत्तिरिति भावः। (य) ननु किं स्वरूपमेव भेदः १ उत दूतरोपि ? नायः, इतरस्यापि मदत्वे दोषाभावात्, तथा हि, मिने धर्मियि मेदो वर्त्तते इत्येव खोक्रियते। न च अन्योऽन्याथ्रयादिदोषः, स्वरूपभेदभिन्ने धर्मिि धर्मभेद- स्थितेः; सरूपमेदस्य च इतवानपेक्षच्ात् न केवलं खरूपमेव मेद:, किन्तु सर्वऽपि अन्योऽन्याभावादयो यथायोग्यं भेदा दति कखचित् कल्पनामुत्थापर्यात-यत्तु इत्यादिना। घटादौ भेदतयं विविव्य दर्शयति- स्वरूपमिति। वैधर्म्यम् अस्ाधारगो धर्मों घटत्वादि। सामान्यादाविति। -द्रव्यादितयं तावत् न सामान्यसमवायर्वत्ति, द्रव्यमातर्व्वात्तत्वात् : न सामान्यं सामान्ये समवाये वा वत्तते, तयोर्निःसामान्यत्वात्; समवायस्य

भावश डौ एव मेदौ सामान्यादौ दत्यर्थः। अ्रभावोन भावाश्रय इति न तल्न वैधम्यं, न अप तत्र अन्योऽन्याभावः, अभावेऽभावानक्रोकारात्; तव्मात् तत्र खरूपमेव भेद इत्यर्थः। तत् दूषयति-तत् न इति। पदार्थमाले अनुगतत्वेन आवश्यकत्वात् दति हेतुमाह-सरूपभेदस इति। नमु मेदव्यवहारोपपादकत्त्वं वेधम्यादीनां तुष्यं, तत् कथं सरूपमेदख भावश्यक्वमिति? तत्राह, इतरयोश्ेति।-अन्योजन्याभाव-वेधर्म्ययोः प्रक्कोकारवेयर्थ्यात्, भप्रयोजकत्वेन इति ततीया इत्थम्भावे ; तथा था तद्ृपेय भशोकारो व्यर्थः। तत्र हेतुः, व्यभिचारादिति।-सर्वन

[1e.]

एकाकारव्यवहारस् व एकरूपविषयसाध्यत्व- नियमात। न च सवरूपमेदपचे खम्मादपि खंसय भेद: स्ात् द्ति वाच्यं, खस्य प्रतियोगिकोटि- निवेशेन अन्यस्य धर्मिगी विरद्वात्, धर्मि- कोटिनिवेशेन वा प्रतियोगिनोऽभावात्। न च भेद-खरूपयोः परस्परान्तभविन अन्यतरपरि- शेषापत्तिः, भेदस्य खरूपानतिरेकात्। न च सरूपभेद: किं भिन्ने भेदव्यवहारप्रयोजकः ?

अननुगतत्वात् इत्यर्थ: । ननु व्यमिचार्य्यपि व्यवहारप्रयोजकं किंन खात् इति? तलाइ, रकाकारेति।-यथा पटोडयं पटोऽयमिति व्यवहारे अनुगतं पटत्वं सामान्यमेव प्रयोजकं, न व्यक्रेः अननुगतत्वात्; अन्यथा जातेरसिडिप्रसङ्गात्; तथा च, अनुगतव्यवहारे प्रयोजकमनुगत- मेव इति नियतम्, एवं सवरूपर्मंदव्यवहारविषयस्य अनुगतस्य सम्भवेन अनमुगतमन्यत् वैधर्म्यादि तद्यावहारप्रयोजकं न युज्यते इत्बयः। ननु खरूममेदसय न मेदव्यवहारदैतृता, खरूपे एव भेदात्मनि तद्व्यव- हरादर्शनात्, अन्यथा खत्मादपि खख भेद: सात् इति ? न इत्याइ- न चैति। सवरूपमितवसापेयं भेदव्यवहारहतुर्गिति प्रागेव निवेदितं, यच खत्मदपि खस भेदापत्तिरिति, तलाइ, खस्ेति।-मेदस च धर्ि- प्रतियोगिघटितत्वनियमादित्यर्थः। ननु सरूप-भेदयोः भ्रभेदे किं सरूपं भेे प्रविरभति? खरूपे वा भेद दति? नायः, भेद दत्येव व्यवहारः खातृ, न सरूपर्मिति। न द्वितीयः, भेदाकारप्रतोते: भभाव- प्रसन्न :? तताइ-न चेति। सत्यमितरपरिशेव दति। तहि किं परिशिष्यते वरुपमेव इत्यार-मेदर्सेतति। कथं तद्िं भेदव्यवहार दति चेत्? न,

भभिन्ने वा? द्वति विकल्यावकाशः, उपस्थित- वस्तुमावे भेदामेदव्यवहारयोर्जयमानत्वात्। (य) नमु अन्नानकार्य्वत्वं प्रमश्चस्य पूर्वमुता, तत् कथं प्रत्यचादनुरोधेन भेदशङ्का द्वति चेत् ? न, तस्यैव असिद्वेर्ब्रह्मकार्य्यत्वस्य बहुशः श्रव- यात्; "सदेव सौम्येदमग्र आसीत्" "यतो वा

त्वात्। इममेवाथं प्रकटयितं परकीयं चोद्यसुत्थाप्य निरखति-न व हूति। (र) ननु जन्यत्वमेव जन्यस्य मार्यिकम्वसमर्पकमित्यत् प्रपजनस् सायिकत्वेन मिध्यात्वं प्राक निरूपितं, तत्र प प्रत्यच्ादिकं न प्रवर्त्तते, साच्षिमात्रसिद्त्वात्, कल्पितप्रतियोगिकमेदख अपि कल्पितत्वेन प्रतयक्षादविषयत्वाञ्च; ततः कथं प्रत्यचादिबलेन अनात्मभेदो ब्रझ्मात्मेकये? इति सिद्धान्तो शूङ्ते-ननु दति। अज्ञानकार्य्यत्वे रजतवत् स्ामिथ्यातं, तदेव प्रपश्चस्थ असिडं, ब्रह्मकार्य्यत्वप्रवणात्; ब्रह्मरात्ट सत्यत्ेन तत्कार्य्य- प्रपश्चम्य अपि सत्यत्वाविघाताव; तथा च, सत्यप्रतियोगिकमेदस्यापि सत्यत्वातृ प्रत्यचादिविषयत्वं युज्यते दतति प्रपञ्चमेद श्रात्मनि प्राप्त एव इत्यभिप्रायेय पूर्वपक्ती सिव्धान्तिसमातं दूषयति-न, तस दरत्यादिना। ननु श्रुतिः प्रपश्चस्य ब्रह्मकार्य्यत्वं प्रतिपादयन्ती अपि न तत्पगा, "न तस्य कार्य्यं करयां च विद्यते तदेतत् ब्रह्म पूर्वमनपरम्" इत्यादि विरोधा- दिति ? तव्ाह, बहुश इति।-गतिसामान्यन्यायेन अभ्यासस्य तात्पर्य्य- ग्राहकत्वाच्च तस व प्रक्ृते सन्भावात् खार्थ एव श्रुतेस्तात्पय्यें युज्यत,

भाव:। बहुभः श्रवगमुदाह्वति, सदेव दति।-इदं पविटश्यमानं जगत्, पग्ये सषः प्राक, स्थलरूपपरित्यागेन सदित्येव आासीत, दे सौम्य।

दूमानि भूतानि जायन्ते" "तस्पाद्दा एतम्ात् पात्मनः आाकापः सम्भूतः" "यथाऽग्ने: बुद्रा विस्फुलिङ्गा एवमेतस्म्रात् आत्मन: सर्वे देवा: सर्वें लोका: सर्व एते आत्मानो वोच्चरन्ति" दत्यादि- श्रुतिभ्यः, "जन्माद्यस यतः" दूति न्यायाच्। (र) ननु अन्ञानकार्य्यत्वमपि बहुषु श्रूयते,

प्रियदर्शन! इत्यर्थः। एवमिति।-यथा एकम्मात् अ्रग्नेः चुद्रा अ्ग्नातयवा विफ्फलिक्का विविध नाना वा उच्चरन्ति उद्गक्कन्ति, एव- मेतस्मात् विज्ञानमयस्य प्राक् प्रबोधात् यत् स्वरूयं तम्मात् भ्ात्मनः सर्वे देवा: प्रामाद्यधिष्ठातारोडाना।दयः, लोकाः कर्मफलानि, आ्त्मानः उपाधिसम्पर्कजनित प्रबुध्यमानविभेषात्मान इत्यर्थः । ब्रह्मगो जगत्कारयतं न केवलं श्रुतिसिद्धं, किन्तु युक्तितोऽपि दत्याछ, जन्मदोति।-अस्य जगतः प्रत्यक्षायुपस्थापितसय, जन्नस्थितिभङ्गं यतः सर्वज्ञात् सर्वशत्ते भवति, तत् ब्र संति सूतार्थः । अलेयमधिकर गरचना-"यतो वा इमानि" इत्यादिवाकयं किं न ब्रह्म लच्षर्याति? उताह्ो लक्षयति? दत्येकसय उभयहेतुत्वसम्भवासन्भवाभ्यां सन्देह् प्रुतेः अनुमानानुगुख्यादेकस्य उभय- शेतुतायां दृष्टान्ताभावेन अ्रशक्यानुमानतात् एकतरहैतुत्वस्य व लक्षमत्वे वस्तुपरिकंदात् लक्षस्य अब्रह्मत्वात् न लक्षयति दति प्राप्ते परुषमतिप्रभवत्वेन अनुमानस्य सन्भावितदोषस् तपौरुषेयत्वेन अपास- दोषागमानुग्रइकतर्कत्वात् अतौन्द्रियार्थे खतोऽप्रमागत्वात् आगमि कोभयहैतुत्वे सुखादिटृष्ठान्तेन समभावनामात्रवेतुतात् वस्तुतोऽपरि केदात् लच््यस्य ब्रक्मत्वसिद्वेजगनिमित्तोपादानं सचिदानन्दं ब्रक्षेति व्चयति इति सिद्धान्त इति। (ख) ननु यथा प्रपश्चस्य ब्रक्मकार्य्यत्ववादिन्यः श्ुतयः सन्ति, तथा पजानकार्य्यत्वादिन्योड़पि? इति शङ्ते-नतु ऋभ्ानेति। तत

"व्याऊृतमासीत्" "इन्द्रो मायाभिः पुरुरुप रईयते" "मायां तु प्रक्ृतिं विद्यात्""नासदासीत् नो सदासीत्तम आसीत्". द्ृत्यादिशुतिभ्यः "मायामावं तु कार्त्सान अनभिव्यतखरूपत्वात्"

वेतुः मृत्युना दति।-साभासान्नानं मृत्यः। तडेदमिति।-तदिति वौजावसं जगदद्यते। ऐतिह्यप्रयोगे ह-शब्दः। ददमिति व्याकतावस्थम्। तत्-इदं-शन्दयो: सामानाधिकरखात् परोचावस्थस जगत एकन्वमन्रगम्यते, तत् ददं जगदव्याकनं साभासाज्जानात्मकमेवासोत् दत्यर्थः। इन्द्र इति।-इट्द्र: परमेश्वरः, मिथ्याभिमानैन तु परमार्थतः, पुरुरूपी बहुरूपः, ईयते गम्यते दत्यर्थः । ननु मृत्य-य्ाऊनादिशब्दा: न अज्ञानमात्रवाचकाः, तेषामज्ञातात्मोपस्थापकत्वात्? दत्याशङ्गा साक्षात् मायादिपदाङ्गितवाक्य- मुदाहरति, मार्यां तु दत्यादिना।-प्रऊ्रतिरुपादानं तामित्यर्थः, कार्य्य-कारययोः साम्यादित्यभिप्रायः। नासदासीत् इति।-असत् प्भावः, सत् भावः, तट्भयमप नासीत तमः एवासीत ; तमःशब्द आव- रयप्रवानाज्ञानस वाचक दूति एकाश्रयविषयमिति यावत्। पूर्वोक्ताथें भ्रुतेरनुग्राह्िकां युक्तिमपि आइ-मायामात्रमिति। उत्तरतन्त्रे ढतीये स्थितम् अत्रेदं विषयवाक्यमामनन्ति "स यत्र प्रख्पिति" द्रत्युपक्रम्य "न तत्न रथा न रथयोगा:" इत्यादि। तत्र संशयः, किं प्रबोधे दव खप्रेपि पारमार्थिकारथक्रियासमर्था सष्टिः? उत मायामयो प्रतौतिक- सत्तामालोपेता इति? किं तावत् प्राप्तम् ? पारमार्थिको इति; कुतः ? प्रुतिप्रामाखात्; "अथ रथान् रथयोगान् पथः सजते" दति भ्रुतैः व्थादीना सषटिरत्र रप्ने प्रतोयते, ततश् श्रुतिप्रामाख्यात् पारमार्थिको एव सष्टिरिति पूर्वपचे सविद्ान्तयति-मायामालमित्यादिना। तु-शब्दः पूर्वपचं व्यावतयति, नैतदाि खप्रे सष्टिः पारमार्थिको इति; कोटक् तर्षिं सष्टि :? तलाइ,मायामालमिति।-मायेव सष्टिः,न परमार्थगन्धोर्गप

[128]

दूति न्यायाच। एवं र्ताई खुतोनां परस्पर विरोधात् न इभयमपि कारयमसु। बि तर्हि जगत्कारगमिति चेत् ? यथायोग्यं पर माखवादिकमेव। तम्मात् अनात्मभेदे प्रत्यवादि- सिद्दे जागरूके कथमद्दैतसिद्दि: ?। (ल) तत् अयं सङ्गह,- "आत्माSभेदप्रमित्याऽपि नाद्वैतं ते प्रसिध्यति। तनात्मभेदसंसिड्वेः प्रत्यच्ादेः प्रमागतः" ॥४५॥

अ्ि इत्यर्थः । कुतः? काटसान अनभिव्यत्तसरूपचात्, न द्ि कार्वर्कौन पारमार्थिकवस्तुधमंय अभिव्यत्तासवरूपः खप्न इति, अत एव खप्नसषटि- श्ुतिर्न पारमार्थिकों दष्टिमाह। "न तत्र रघाः" दत्यादि शासत्रेय सष्टिश्रुतिविषयायां ग्थादोनां खने निषेधाच न सा सष्ठिः पारमार्थिकी, किन्तु अविद्योपादाना एवेति। अत तटस्थः शङ्गते-एवं तर्हि इति। कथं त्ाि निष्कारयं काय्यं सात्? इति शङ्गत-किं तर्षिं इूति। कारणान्तरस्षय सत्वात् न निष्कारयं काय्यमिति परिह्रति, यथायोग्यमिति।-खवसिद्ञान्ते याट्टक कारगं भवितृं योग्यं परमारावादि साटृगस्येव इत्यर्थः। तत्र तसरेशुस्ावत् आरम्ः मदतत्त्वे सति द्रव्योपादानत्वात् कपालादिवत् इति तसरेगो: कार्य्य्चसिद्ा, एवं तदवयवेषु अपि ऊय्या। तथा प, विवादाध्यासितं कार्य्यदव्यं ससरेशववयवाख्यं सपरिमागात् प्रमुतरपरिमायारळ् कार्य्यद्रव्यत्वात् सन्मतवदिति य एव डाणुकपविमाणापंचया न्यूनपरिमामो दायुकारम्क:, व एव परसायार्जगतो मूलकारगामिति वैभेषिकादयो सन्यन्ते; एवं प्रधानादिवादोइपि छ्त्य द्रति भावः। प्रपश्चस्य परमारवादिजन्यन्े परज्मतोपयोतमा, तम्मादिति।-यम्मात् सत्योपादानस्य सत्यता, पृथिवी- सार्ध्य यृविवोच्चवत्, सक्षत्त परमायवादि, ततसड़पादानप्रपधोपि

[Rey]

मैवं, शुत्यभिप्रायापरिज्जानात ; न हि "तत्-त्वमसि" दत्यादिश्ुत्या बनात्मानं पृथक् स्थापयित्वा शुद्धांशयो: अभेदो बोध्यते दूति सुत्यभिप्रायः, किन्तु प्रत्यक्चैतन्ये कूटस्थे जाग- राद्यवस्थावयं कर्तृत्वाद्यनर्थजातं च व्यभिचारि सवं तवेव अनुगते साचिषि अध्यस्मित्यन्वय-

अत्य एवं; तम्मात् अनात्मप्रतियोगिके मैंदे प्रामाखिक सति कथं

(व) एवम् अनात्मभेदं पूर्वपने उपपाद्य तविराकरयं प्रतिजानौते मवमति। ननु किमिति म्रुव्यमिप्रायापरिज्ञानं, स्ुयर्थाभिशेन वया 'संसारधर्मेम्यो निष्कृष्टस् तत्वर्नृत्वादिम्यी निष्कष्टन' इत्त्र सारधर्मादोनां पृथगवस्थित्यभिधानादिति? तत्ाह-न हीति। तर्िं नयोरमेदो बोध्यते? इति जिन्नासायामाह-किन्तु दति। जिन्नासिरत वरूपमुपपादयति-प्रत्यगिति। शुदान्तःकरयोऽवधारयति इत्यन्वयः। त्र वाक्े योग्यतासम्पत्तये पदार्थज्ञानपूर्वकत्वाद्दाक्याथज्ञानस्ेति नन्वान: त्वं-पदार्थे शुद्धिप्रकारमाह-जागरेत्यादिना निश्चित्येत्वन्तेन। वेज्ञानं व्यावर्त्तयति, प्रत्यगिति। -- सर्वान्तरेवेत्यर्थः। एतन विशेषयोन वचिसाच्यान्वय्व्यातरिकौ सूचितौ। अवस्थादोनामध्यरत्वे द्योतयितुम् मधिकरयां विशिनष्टि, कूटस्थे इति।-अविकारियि इत्यर्थः, तेन वस्तुतो विकाराभावादज्ञानवशादेव अन्याकारतेत्वर्थः । एतेन कार्य्य-कारणान्वय- यतिरेकौ सूचितौ। दुःखि-परमप्रेमास्दत्वाख्यान्वयव्यतिरेकौ सूचयित् वेशिनष्टि-अनर्थजातमिति। व्यभिचारीति व्यभिचार्य्यनुगतत्वाख्यान्वय- यतिरेकसूचनाय विभेषयाम्। सर्व-पर्द पूर्वोक्षमुयस्थापयति। तल्रेव कूटस्थे इत्यर्थः। तखाधिष्ठानयोग्यतामाइ-अनुगते इति। खसत्ताप्रदे स्मूर्तिप्रद वसुपपादयित विशिनष्टि, साचिगि इति।-रतच्न विभेषस- यम ्वयासुपपादनेडपि उपयुज्यते एव। उपलक्षस्वेतन्, परमप्रेमास्पदी

व्यतिरेकाभ्यां, तदतिरिकेय तरखरूपं नासौति निश्चित्य शुद्देन प्रत्यगात्मना ब्रह्मबोडमेद- सिद्धार्थ ब्रह्मणि अपि जगत्कर्तृत्व-परोचत्वादि आकाशादिकं च जगव्जातमननुगतम्, बनुगते ता्म्िन् सच्चिदात्मनि अध्यारोपितमसङ्कान्त्ैव प्रतिपन्नमिति अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अध्यारोपाप- वाद्माश्रित्य "नेति नेति" इत्यादिवाकयेन च अव- धार्यति। (व)

द्त्याप बोड्व्यम्। अ्रध्यस्तत्वसय फलमाह, दतीति।-इति भब्दो देतो यतोऽध्यस्तम्, अतस्तदविष्ठानमुत्तं चैतन्यम्। तव्वेदैन खातन्त्रारोति यावत् तस्याध्यस्तस्य, सरूपं सत्ता, नासोति निश्चित्य अवधारर्यत दति अ्रन्वयः सदवधारयप्रयोजनमाइ-शुद्जेनेति। ब्रह्मखपि इत्यपि-शब्दः प्रत्यक्चतन्य परामर्शर्थः । पूर्वोक्कचतुर्विधान्वयव्यतिरेकसिडये विभिनष्टि-अननुगत मित्यादिना। अधिष्ठानं शून्यमिति बौद्ध:, तं पराचष्टे-सदिति। स्फूर्ति सवरूपप्रदर्शनाय विशिनष्टि-अधिष्ठानं चिदालनि दति। अधिष्ठानभेदै असत्त्वस्य प्रमायागम्यत्वं प्रत्याह, म्रन्तैव दति।-दत्यम्भावे ततौया तदात्मनेव प्रतिपन्नम्। अत एवाह, असति।-वस्तुतोऽसदित्यर्थः भवधारयक्रियायां साधनमाइ, दति अ्रन्वयेति।-चतुर्विधान्वयव्यत रेकाभ्याम् इत्यर्थः। अ्रन्वयव्यतिरेकयोज्तर्कत्वेन सम्भावनामात्र हैतुत्वेगी शप्रमागत्वादवधारगी हेतुत्वं न सब्च्ते इत्याशड्गाइ-नेति इति। ना निषेध: प्राप्तिपूर्वकः, तदभावे कथं स दति? तत्ाइ-सष्टोति। ति प्रामागिकत्वात् न निषेध इति चेत् ? न, अविद्या प्रत्युपस्था पितामुवादक म्वातृ। किमयें तर्ाि प्रुतिरतुवदतीति चेत् ? तलाइ-प्रध्यारोपेति।

रनिरसानात्मसम्बन्धयोर्भेदेऽमेदेवा प्रमागमपभ्यन् सन्दिहान: संसार-रोग-राजानुचर-गर्भवासाद्य- ने करोग समुद्ू तट्ुःखव्रातानुभवासादितोद्देगःब्रह्म- लोकप्रभवमपि सुखं विषमिव मन्यमान: "तर्रति शोकमात्मवित्" दति श्रुत्या संसार-

(प) भवस्थानां तत्कर्तृत्वस्य च प्रयगात्मनि ब्रह्मगि च जगकर्तृ- त्वादेरध्यस्तत्वनिश्चयस् फलमाह, तत इति।-ततो गुरुमुपसर्पति इति

गुरूपसपंगां निश्नयारथे, स चेदक्तविया जातः, किं तट्पसर्यगोन? तत्राइ-सन्दिहान इति। सन्देहे हेतुमाह-शुद्धयोरिति। ननु तत्-त्वं- पदार्थयोभेंदे एव प्रमागं दृश्यते न अहमौश्वर दत्यादि? तत्राह- लक्ष्यांशयोिति। को वा लत्यांभ इति? तव्ाह-शुद्वेति। शुद्न्वम् उपपादयति, निरसेति।-प्रत्यन्तादेवनात्मविषयत्वात् आ्रत्मभेदग्राहकत्वं न युक्तमिति भावः। ननु उत्तयुक्या एव भेदकानात्मसम्बन्धस्य आत्मनि अध्यस्तत्वनिश्येन अभावादभेद एव आत्म-ब्रह्मशोर्भविर्ष्यात दूति? तत्राह, अभदे दूति।-युक्केस्तर्कववेन सातन्त्रारा अप्रमायत्वात् न अभेदप्रमापकत्वं तसया इति। ननु प्रमाणदर्शनम् असिडम्, पधीतवेदस्येव अधिकागदिति? तत्ाइ, सन्दिहान इति।-यर्द्याप ग्ट होतपदपदार्थसक्कतिमा (न् ?) श्रुतः शब्दोऽर्थप्रत्यायक एव, तथाऽपि असन्भावनाग्रस्तविषयत्वात् तत्र शब्दप्रत्ययः प्रतिष्ठां न लभते दति न तत्र प्रमागतंन व्यव्चियते दूति भावः। एतन नित्यानित्यवस्तुविवेक दत्यधिकारिविशेषयम् अर्थात् निरुपितम्। ददानीं वेराग्यम् अधिकारि- विभेषशान्तरमाइ-संसारेति। ननु तथायि गुरूषसदनम् सुपपवं, तट्पसदनस्य संसार्वनव्ृत्त्यनैतुत्वात्। न व "शचार्व्याद्ेव विद्या"

विद्यामजानान: परमजिन्तासु: खरूपापरोव- दर्शिनं परमकारुणिकं गुरुमुपसर्पति। (श) तेन च शुद्धयो: तत्-त्वं-पदार्थयो: अमेदे तत् त्वमस्यादिवाकेन नित्यनिर्दोषेय बोधिते खयमेव भद्दैततत्त्वं साक्षात्कृत्य खानन्दटप्त आ्रत्मारामो भवति ; अतः स्रुत्यभिप्रायापरिज्जानविजुभ्भित- मेतत् यदनात्मभेदेन पद्दैतक्षतिरिति। (ष) यच सरूपं भेद: प्रत्यक्षादिगोचर दूति, तत् पतितुच्ं, प्रत्यचक्ादेरसद्विषयत्वेन सरूपागोचर- इत्वादिभ्रुतेः संसारनिवर्त्तकज्ञानहतुत्वं गुरूपसदनस्येति वाच्चम्, श्रात्म- ज्नस्य तव्निवर्त्तकत्वे प्रमाणाभावात्? इत्याशङ्गाइ-तरतोति। ननु खर्गसाधनं याग इति जानवपि न सर्वों वैदिको याग प्रवत्तते एव इति क्वचित् सन्भवति? तव्राइ, परमेति।-परमं परिपूर्यात्रद्मात्मेकयं, तदपरोचज्ञानेम्म:, तथा च, यसेच्ा स प्रवत्तते, न अरन्य इति भावः। "शोत्रियं न्रच्मनिष्ठम्" इति प्रुतिमामित्य गुमुं विशिनष्टि-अपरोचेति। उपसर्पति इत्यत शास्त्रोत्तविधिनेति श्ेषः । (ष) गुरुळत्यमाह-तेनेति। वाक्यप्रामाण्यम् उपपादयति, नित्य- निर्दोषेरेति।-यर्द्याप अव्मवते वेदखापि कल्पितत्वान नित्यत्वं, तथाऽपि भशुष्िपूर्वकत्वात् प्रयत्नाजन्यत्ात् नित्यत्वोपचारः। श्रत्मयुद्धेरपि साह्टाय्यं दर्शयति-खयमेव इति। साक्षाटक्वत्यत्यनन्तरम् आ्ानन्दांशवरकम् पजानं सविलासं बाधित्वेति च पदं सेयम्। तत्फलमाइ-खानम्देति। ततब् सर्वमेदोक्केदात् सर्वद्वितमेव तत्-नमस्यादिवाक्यावगम्यमिति भनिपायः सिव्व इत्युपरुंक्रति-अत इति। '(स) यत्तु पूर्वपची स्वरूयभेद: प्रयचादिगोचर दति तदिरोधे अर्ात् में

[ee]

र, खरुपस्य भेदत्वानुपपत्तेश्व। कुत द्ूति चित्? ृणु, किं शुद्धं सर्वधर्मविनिर्भतां स्वरूपं भेद :? किं वा विशिष्टम् ? आदो व्यवहारहेतु- स्वमपि तस्य नास्ोति वत्तव्यम् ; तथा च, सर्वव्यवहारानास्पदं सर्वधर्मविनिर्मुत्ततमस्थूला- नगवादिशास्त्रसिद्धं सदात्मकं ब्रह्मैव नामा- न्तरेग प्रत्यचादिगोचर दृत्युतां स्यात्, न च

वेदान्तप्रामास्यमिति तत् दूषयितुम् अनुवदति-यचेति। अ्रसद्विषयत्वे नेति।-"पराच्चि खानि" दति श्रुतः प्रत्यक्षादेः अनात्मविषयत्वम् इत्यर्थः । स्वरूपस्य सद्रपत्वेनात्मत्वात् न तदात्मनि भेदे प्रत्यच्ादि- प्रववत्तिर्युत्तेति भावः। ननु सर्वप्रत्ययवेद्यं स्वरूपरमिति भवतो मतं, तत् कथं तस्य प्रत्यचायविषयत्वम्? इत्याशङ्गा हेचन्तरमाह, खरूप- स्ेति।- सरूपस्य शुद्त्वमुपाध्यसंसष्टत्वं, विशिष्टत्वमुपाधिसम्बन्वकत्वम्। आद्ये इति शुद्धसरूपमेव नैद दति पचे इत्यर्घः। व्यवहरिति।- अ्यम्थः,-ब्रह्मगि तावत् न खाभाविको धर्मौडस्ति, अविकारिख्वभाव- त्वात्; औपाधिकस्तु उपाध्यसंसष्ट न सम्भवति दति शुडपदमहिमा निर्धमकत्वं वत्तव्यतवेन प्राप्तं, तथा व्यवहारविषयत्वमपि नास्ति दति वत्तव्यं, तथा हि, व्यवहारो हि अभिवादनं वा ? अभिज्ञा वा ? नादः. धर्ममादायेव शब्दप्रवत्तिः, तदभावे कथं सात्? खप्रकाशन्वादेव न द्वितीय :; ततो व्यवहारानास्पदं स्वरूपं वत्तात्यमति; अ्रस्तु एवं. किं ततः? तताइ-तथा च इति। ननु अस्थूलमित्यल नञः प्रसज्यार्थकत्वाभावरूपता ब्रह्मयाः सादिति? न इयाइ, सदात्मकमिति।-कल्पितस्य स्थूलत्वादे- गँधष्ठानभेदेन असत्त्वादसदभावस्य भावत्वात् सदात्मकं ब्रम्मत्यर्थः। नामान्तरेगेति।-भेदः प्रत्यचादिगोचर इति वढ़ता भेदस्य उत्तस्रूपा- लकब्रद्मानतिरेकान् ब्रस्मेव मेद दति संभान्तरय प्रव्यवाहिगम्यमित्यतं

[2']

तदपि उपपद्ते, "न चन्षुषा गद्यते रैवि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा, कर्मगा वा"दत्यादिशुति- विरोधप्रसङ्गात्। द्वितीये विशेषग-विशेष्ययोभैंदे विशिष्टं सरूपान्तं भेद दति वाच्यं, तथा च, तच्ापि अन्यत्तवापि अन्यदिति सैव टुरुत्तग- नवस्था, अभेदे वा विशिष्टसरूपासिद्विः । न वा विशिष्टं खरूपं प्रत्यक्षादिगोचरः, तस्यापि शुद्ध-

स्यातृ; तथा च, न अनिष्टापत्तिरिति भावः । ननु कथमपि प्रपञ्चभेद प्रामाशिकश्चेत तावताऽम्यस्मदिष्टसिद्ि :? इत्याशङ्गाह, न चेति।- भेदस्तावदतिरित्तस्वयेव न खौक्रियते, ब्रह्मात्मकत्वे तस्य खप्रकाशत्वार प्रत्यचादिवित्रयत्वनिषेधाच्च न मेदस्य ब्रह्मस्वरूपत्वेनापि प्रामाणिकते- त्यर्थः। सर्वप्रत्ययवैद्यत्वम् उपहित एव, न शुद्ध दूति भावः । विशिष्ट- सरूपमेव ताहि मैद: भ्रस्तु, तत्र उक्त्तदोषागसङ्गात्? इत्याशङ्ा द्वितौय- मनुवदति-द्वितौये इति। विशिष्टस्वरूपं मेद इति पन्र् इद विवेचनौयं-विशेषया-विभेष्ययोर्भेंदे सति विशिषं सरूयान्तवं विशेष- मादिमेदात् अन्यर्दिति वततव्यम्? उत विशेषणादिभेदाभाव एव विशिषं खरूपं भेद दति वत्तव्यम्? दूति विकल्पा आद्यम् अनुवदति-विभेष- गोति। आदं पचम् भड्डोकारयित्वा दूषयति, तथा नेति।-विभेषय- विशेष्यमेदो विशिष्टसरूपमेदोपपादकः किं विशिष्टी भेद एव? उत मेदान्तरम् ? आद्ये आ्ात्माश्रयः, द्वितीये अन्योऽन्याश्रयः । अथ विशेषय- विशेष्यभेदोपपादकस्ततीय एव विशिष्टभेद: खोक्रियते तदा चक्रकं, चतुर्थे अनवस्था इत्यर्थः। द्वितोयं पक्नं दूषयति, अभेदे वेति।-विशेषण- विभेष्ययो: अभेदै अन्यतापरिशेषादिशिष्टस्वरूपासिडिरित्र्थः। विशिष्ट- सरूपालमकत्वे भेदस्य प्रामागिऋत्वं न सात् दति हैचन्तरमाह -न वैति। किच, वििष्ट सवरूपं किल भेदः, तत्न विशिष्ट किं

[२0]

देन.वरूपर्वान्नर्धमेंकववात्; न हि रूपादिविशिष्टे रपादय: सन्ति; नैच विशिष्टं नाम किञ्ञित

वरस्व ननुभवात्, तेषां च प्रत्येक-समुदायाभ्यां विशिष्टव्यवहाराजननात् ; न च सम्बन्ध एव विशिष्टं, विशेषग-विशेष्य-तत्सम्बन्धा द्रत्यत्र सम्बन्धेऽपि तह्यवहारादर्शनात। विशेषण- विशेष्ययोस्तद्यवहाराभावप्रसङ्गात। न च वस्तुखरूपं भेद द्वात शङ्ितुमपि शक्यं, तस्य विदारणात्मनो भेदस्य वस्तुखरूपनाशरूपत्वान्नाश-

विभेषणादिभ्योऽन्यत्? उतानन्यत्? आययं दूषयति, न चेति। द्वितौयं दंधा विकल्या दूषयति, तेषामिति।-विशेषग-विभेष्य-सम्बन्धानां प्रेकं विशिष्टत्वे केवलइएडेडपि विशिष्टव्यवहारः स्ात्, न च सोडस्ति ; केवलख् दणडस्य तद्दावहाराजनकत्वात्; एवं विशेष्य-सम्बन्योरपि ऊह्यम्। समुदायः किमेभ्योर्ऽतिरिक्त :? एते एव वा? आदय दृषयां पूर्वसुत्तां, द्वितौये प्रथंकं तद्दावहारापत्तिः। ्ताईि पूर्वोक्तदोषापनुत्तये विशेषया विशेष्ययो: सम्बन्ध एव विशिष्ट दति? न दयाइ-न चेति। किं विभेष- गादिव्यावृत्तः सम्बन्धो विशिष्टः? उत तटपलचचितः? आय्यनिवासे धतुमाइ, विशेषेति।-पि-शब्दो विभ्रेषणादिदृष्टान्तार्थः। द्वितीयं दूषयति, विशेषयोति।-तद्दावहारो विशिष्टप्रयुत्तव्यवहार इत्यर्थः । न हि देवदत्तगप्रयुक्त्ो व्यवहारो गह्ोपलक्षणे काके दृश्यते। किश्,सरूपं भेद दति वदन् प्रष्टव्यः, किमसरूपप्रतियोगिकः? उत खरूपप्रतियोगिकः ? नाथ:, निःसरूपस्य तुक्कलेन तव्पतियोगिकस्य भेदस्योपि तुच्छत्वा- पत्ते:। द्वितीयं दूषयति, न चेति।-भ्रयमर्थः,-सरूपम्रतियोगिको-

तव्यतियोगिनो: अभेदास्भवात्; न हिप विदारणं पटखरूपं, वस्तुसरूपातिरित्तस्य च भेदस्य तस्य निःसरूपस्य निराश्रयस्य ससिधधि- रेव। (स) न हि भिन्न आश्रयो भवति, बन्यथा ध्वसो- 5षि घटो जलाधार: स्यात्, अभिन्ने तु आश्रये भेदो विरोधात् एव न वतँते; तस्मात् चलमनेन

हमेद: किं प्रतियोगिन एव स्वरूपम् ? उत धर्मियः ? नाद इत्याह- नाशेति। तत्र हेतुः, तसयेति।-भिदिर् विदारणे इति सृतेरित्यर्थः। एतदेव स्पषठयति-न हि दति। न द्वितीयः, सरूपत्वस् प्रति- यागिताऽवच्कदकत्वे तदनधिकरगास्य धर्मित्व निःसरूपत्वात् आश्रय- त्वानुपपत्तेः। अथ स्वरूपमेदे न सरूपतं प्रतियागिताऽवच्केदकं, किन्तु वैधम्यें, सरूपमेदस्य सर्वत्र वैधम्यव्याप्तत्वादिति चेत्? न, वैधम्यें ह्वि तड़त्तित्व सरति तदितरावात्तत्वं, तच्व दतवशब्दार्थमेद- ज्ञनाधीनज्ञानं, प्रतियोगिताइवच्केदकज्ञानाधीनन्न भेदन्ञानं, तथा च अन्योन्याश्रय इति। अथ एतहोषपरिहाराय वैधमोपपादको धर्ममेद एवं कशित स्वरूपमेदादन्यः खोक्रियते, तार्त स किं मिने आश्रये बत्तती? उत अभिने इति? आयं दूषयति, वस्विति।-सरूप- मेदादन्यश्वेत् धर्मभेदः, तर्हि निःस्वरूप: स्ात्। मिनस द्विधाभूतय्य चं आाश्रयत्वानुपपत्तेर्निवामय एव स इति न निरूपयपथमरइति इत्य्थः । (इ) निरामयत्वसुपपादयति-न हि इत्यादिना। द्वितीयं टूषर्यात -अभिचे तुदति। किश्व, पटप्रतियोगिको भेदो चटसय सरूपम्? धर्मों बा ? भदे सप्रतियोगिकमेदस घटसरूपते घटाद्वेतप्रसङ्गः, चटधर्मते घटरे घट वर्म मियातृ। कि उ, जरूपस मेंइत्वे संश्याद्ुक्केदमरसज्

पनात्मविचारेय, सर्वथा प्रत्यवादः आ्रात्मा- शात्ममेदगोचरत्वं नासीति सिद्धम्। (ह) यदुतां, जगत्वारगत्वविषयश्ुत्यो: प्रज्ञान श्रह्मगोचरयोर्मियो विरोध दति, तन्न-(क) ब्रह्माज्ञानात् जगज्जन्म ब्रह्मगोडकार गात्वतः। अधिष्ठानत्वमातरेग कारगं ब्रह्म गोयते ॥४ ई।। दश्यत्वाद्यनुमानसिद्दानिर्वचनीयस्य जगतः मनाद्यनिवंचनोया अविद्यैव कारगं, न ब्रह्म,

इत्यादि दोषमभिप्रेत्य मेददूषयाम् उपसंहरति-तम्मादिति। सर्वथर इति स्वरूपधर्मभेदपचैऽपि इत्यर्थः । किश्व, अ्रविद्यकप्रपन्नस साचि- मार्तासदस्य प्रमायायोग्यत्वात् तत्पतियोगिकभेदख् कल्पितत्वात् न पारमार्थिका्वितवतिः ; न च प्रपज्चस ब्रह्मकारगत्वम्, अविद्योपादानत्व- प्रतिपादकवाक्यविरोधात्। (क) तहिं ब्रह्मकारणत्वप्रतिपादकवाक्यविरोधात् न उभयमपि कारयमिति यदुत्तं, तदनूद्य दूषयति-यदत्तमित्यादिना। तब इति प्रतिशायां हेतुमाह, ब्रक्ेति।-अज्ञानमेव जगदपादान- नित्यर्थः । ननु उभयत्र कारगप्रतिपाद्कवाक्यसङ्वावे कथमयं नियमः? तताह, ब्रह्मय दति।-अविकारित्वादित्यर्यः। "सदेव सौम्येदमग्र आसौत्" इत्यादिवाक्यानां कारणत्ववादिनां गतिमाह, अधिधान-

(ख) झोकं व्याचषे, दृश्यादीति।-जगतोड़विद्येव कारगमिति मव्वयः। ननु अविद्या नाम विद्याया अभावः, स चन जगदपा- दानं, तत्कार्य्यस्यु भावत्वात् ? तताइ, अनिर्वचनीयेति/=सदसदरिलचया हत्यर्थ:। जगडपरदानत्वसिडये विद्यां विभिनष्टि-अनादीति। नन तक्षा-

[2.8]

तस्य कूटस्थस्य "तदेतत् ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमवाद्मम् चव- मात्मा ब्रह्म सर्वानुभू:" दति भुतेः। वार्थ तर्हिं ब्रह्मगो जगत्कारगत्वं श्रुतौ प्रसिद्दम् ? जगत्कार पाधिडानलेन कारगत्वोपचारात्, ब्रह्म-

5पि जगतः सत्त्वेन प्रतौतेः सद्विलच् णाडविद्या कथं तदपादानम्? तल्राइ- अनिर्वचनीयस्यति। तत्र प्रमागमाह, दृश्यन्वादीति।-विमतं संदिवित्र दृश्यचात् परिच्छिन्नचात् सम्मतवत् दत्यर्थः। अपरोक्त्वाच्चन श्रासत, ततः सदसद्धिलक्षगम् अनिर्व्रचनौयं जगदित्यर्थः। तथा च, अनि- र्वचनीयस्य जगतोऽनिर्वचनोयम् अज्ञानमेवोपादानं युप्तं, कार्य्यकारय योस्तुव्यरूपत्वादित्यर्थः । एव-कारव्यावर्त्यमाह-न ब्रक्मेति। ननु श्रुत्या चेतृ कारयता बोध्यते, कथम् आात्मा तह्िलचयः ? तलाह, तदैतदिति। -तदेतदज्ञानादिविषयं जगत् ब्रक्मेव, न जगतो रूपान्तरम् अ्ति इत्वर्थः। अरपूर्वमकाय्यें, न विद्यते अपरं काय्यें यख् तदनपरम् प्रकारगम् इत्यर्थः। न सामान्यं ब्रम्मत्याइ-अनन्तरमिति। ताईि विशेष इति? तत्नाइ, अवास्यमिति।-अ्रव्य.वृत्ताननुगतमित्यर्थः। तस परोकचं निरसति, अयमिति।-अपरोत्मित्यर्थः। आ्रात्मनः संसारित्व- व्यावर्तनायाइ-ब्रअ्मति। आत्मानं विशिनष्टि, सर्वानुभूरिति।- सर्वात्मा चिदात्म चातृ अनुभू:। इति-शब्द: पूर्वपरामर्शर्थः, तस्य पूर्वोत्त विज्ञानं कर्त्तव्यमिति वेदानुभासनमिति वेदान्ना, तद्हङ्गने संसावानर्थ- प्रसत्ि:, तत्करये च आत्मनः कवतक्वत्यता इत्यर्थः। कूटय्य- स्वातृ कारगात्वस च म्रुत्या निषित्त्वात् कारयझुतेजंग दपादानाच्षा- नाचिष्ठानावेन ऋपि उपपत्तेनें ब्रह्म कारगां, किन्तु अज्ञानमेव इत्यर्थः । जरु उपचरितमप कारयत्वं किमिति स्ुतिर्वत्ति, निव्युयोजनत्वात्?

वैदान्तलिड्ठा न्मुत्तावलौ।

पुतेः ऋद्वितीयत्वं तावत् ब्रह्मणः सिद्धं, तत कथं सम्भाव्यताम् द्रति? कार्य्यकारणयो: अभेदसतावत् बोकप्रसिद्धः, ब्रह्मापि जगत्कारगमिति कथम् असभभावना स्यादिति ? अद्धितौये सभ्भावनाबुद्दि- मातप्रयोजनत्वात तखा:, न च अन्ञानमपि जगत्कारगं श्रुत्या विर्वाच्तं, तस्य समनिमित्त- मांत्रत्वेनैव उत्तत्वात्, कार्य्यकारगवादस्य वेदान्त- वहिर्भूतलवात्, विवर्त्तस्यैव वेदान्तवादत्वात्,

तत्राइ-ब्रझ्ति। अन्याथत्वं स्पष्टर्याति-एकमेव दत्यादिना तस्या दूत्यन्तन। ननु सवषां वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वं समन्वयार्थः, तत्र वेदान्तैकदेशस्य अज्ञावकारसत्वे कथं न अपसिद्वान्तः? तत्ाह-न चैति। किमथें तत् तहि शुत्योच्ते इति? तवाइ, तर्सेति।-कारगत्वस्य इत्यर्थः। अखणडानन्दचिदात्मनो नानादःखिच्च-प्रकाश्यत्वादिरूपेय प्रतिभासो भ्रमः, तविमित्तत्वेन अज्ञानकावयावाद व्व्यर्थः। तदुत्ं- "वित्रय करयदोषात् न अ्रमः संविदि स्ादपि तु भवति मोहात् केवला- देवमेव। भगर्वात परमात्मन्यद्दितीये विचित्रा-दयमतिरियमस्तु ्रान्ति- रज्ानहेतुः ।" दति। किमिति मुख्योपादानकारयतां श्रुतैः. प्रच्याव्य निमित्तमातरपरता कल्पाते? तलाह, कार्य्येति।-सदसतोः कार्य्यत्वानि- रूपयात् व्यापारवतः कारयात्वे व्यापारस्य अकार्य्यत्वे सदा कार्य्यप्रसत्त्े, कार्य्यत् अनवस्थाप्रसत्ते: कार्य्यकारगभावस कन्पितत्ेन प्रमाणायोग्य- त्वातृ ; तत्त्व वा अद्दैतापतेवेदान्तवादर्वाहिर्भू तः कार्य्यकारयवाद इत्यर्थः। यद्दा-कार्य्यकारयवादे आरमवादस परियामवादस वा प्रससेसस व्र अनिष्टत्वात् वेदान्तशदवहिर्भूतः स एव दत्वर्थः। कसाि वेदान्त- वाद इति? तत्ाइ, विवर्त्तेति।-एकस्य तत्वादप्रच्युनस्य पूर्वविपरीता- १८

[२e]

किं जगतः कारगम्? इति पृष्टे प्राप्ताप्रतिमान निव्वात्तिमातप्रयोजनतया वज्ञानं कारणमिति सभिहितत्ाच्न। (ख) ननु दृदमन्ञानं कार्य्यम्? पकारय्यं वा? आद्ये किमस्य कारगम्? अज्ञानम् ? ब्रह्म वा ? नाद्ः, तेन च तज्जनने आात्माश्रयात्, पन्ना- नान्तरानुसरगे तु अनवस्थादिप्रसङ्गात्। न द्वितीयः, ब्रह्मगः पकारगत्वात, अनिर्मोच्- प्रसङ्गाच्च। द्वितौये तु अनादिभावस्य बनिवृत्ति-

सत्यार्नकरूपावभासो विवत्तः। ननु एतस्यां कल्पनायां "मायां तु प्रक्वति विद्यात्" इत्यादिवाकये प्रक्वतिशब्दो विरुध्यते? दत्याभङ्गा उपादानत्वबोधकवाक्यस्य गत्यन्तरमाह-किं जगृत इति। (ग) ननु अज्ञानं यदि निरूपयापथमवतरेत्, भवतु तदा उपादानं वा निमित्तमालं वा. तदेव नास्ति, वत्यमाणयुत्तः? दति शङत-ननु ददमिति। मनवस्थादोति।-अनवस्था च तस्ा आदि च अनवस्थादय- स्ेषां प्रसक्कादित्यर्थः। अरनवस्थाया आदिभूतौ अन्योड़न्याश्र्य-चक्रकाख्यौ दोषो: अज्ञानान्तराव्वेषसे अन्योऽन्याश्रयः, ततौयाज्ञानखोकारे चक्रकं, चतुर्थे अनवस्थेत्यर्थः। यद्ा-अनन्ताज्ञानसीकारसदा ययात, यदि भनन्ताज्जानपरम्पराजवगाहिनी संवित् सात् : न प सा अनीति ममायाभावः पादि-पदेन मह्यते। ब्रह्म अविद्याकारयमिति पदचं दूषयनि-न द्वितीय इति। किमन्योपढितं ब्रह्म भविद्याकारगम् ? एत गुरम् ? नाथः, उपधानस्य अविद्या-तत्कार्य्यान्यतरस अविद्यातः भागसत्वात। दितौयं द्ूषयति, बक्षय इति।-कूटस्थत्वादित्यर्थः। कास्म्वमश्ीश्तत्या पि दपयति, अनिमोचिति।-शुर्वं ब्रम्म पज्ञानकारयं जनृ, ताईि सुतय्यापि संसार; सात, संसारकारपाज्ञानय सामयौसते

सडः, ब्रह्मंवत्। न च कल्पितत्वाकल्पितत्वा्भ्यां विशेष:,कल्प नासामग्युभावेन कल्पनाऽनुपपत्ते :; न चं अनाटिरयमध्यासः, अध्यासत्वासिद्ेः । विद्यावाध्यत्वात्, तत्सिद्विरिति चेत ? न, अन्योऽन्याश्रयात्। न च एते दोषा वस्तुनों

सदुत्पत्ते: आवश्यकत्वादित्यर्थः। द्वितौये तु दूति।-विमतमज्ञानं न निवत्तते, अनादित्वे सति भावत्वात् ब्रभ्मवत् दत्यर्थः। घटादौ अनैकान्तिकत्वपरिहागय अनादौति विशेषयम्। प्रागभावे व्यभिचार- परिहाराय भावविशेषयाम्। अत अमिध्यात्वमुपाधिमाशड्डा निराचट्टे -न वंति। साधनव्यापकत्वादिति हैतुमाइ, कतपनति।-साटश्यं पूर्वसंस्कारो दोषच्न इत्यतत् तयं कल्पनासामग्रौ, तदत अज्ञानकल्पने न अस्ति: अभ्ञानं यदि कल्पितं, तहिं श्रात्मन्येव तत् कल्पितमिति आाताधिष्ठानं, न व आ्त्माऽज्ञानयोः साटृश्यमस्ति, निरवयवत्वात् ; न वा पूर्वसंस्कारो दोषो वा अरस्ति, तयोरज्ञानपूर्वकत्वेन अज्ञानात् प्रागसिडेरित्य थः। ननु सादेरध्यासस् अभूतत्वाभाविन्वे कार्य्यत्वात् भवतु तत्र सामग्रापेक्षा, अध्यस्यमानमश्ञानमनादौति किं तत्र सामग्रौ करिष्यति? दवाशङ्गा/इ, न चंति।-बावेकोनेयमध्यासत्वं, न च अच्ाने बाधकमस्तीति न पज्ञानमध्यस्मित्यर्थः । अज्ञाने बाधकमाशङत विद्येति। किं विद्यानिवत्यैं बाध्यम्? उत कल्पितम्? सद्विद्यानिवत्त्यैं वा? आबे पूर्वज्ञानस उत्तरच्ञाननिवर्त्ेस बाध्यता स्ात् इत्यभिप्रेबाड कनेति। द्वितोयं दूंषयति, अन्योऽन्येति।-कल्पितत्व सिडे च्ानबाध्यत्वं, ज्ञनबाध्यत्वे च कल्पितत्वमित्यन्योऽन्याश्रय इत्यर्थः । ननु पूर्वोक्दोषा: किम् अज्ञानस स्वरूपमपलपन्ति ? उत वस्तुत्वम् ? नादः, अहमत्र इति प्रतोतिसिदे: प्रज्ञानसरूपापलोपायोगात्। न द्वितीय, दष्टापतरिति सिश्वान्तिमतमनद दूंषयति, न चं दवादिनां।-अज्ञानस्य कल्पितत्वे सिबे,दीषैरषि तदेव सम्पाधते इति स्वादिव दष्टापत्तिः। नच कल्पितमवं

[२०८] वेदान्ससिड्ा न्तर्मुक्लावली।

वस्तुत्वापहारकाः, कल्पितस्य च पर्ञानस्य करमेवे कुर्य्यः ? खत एव तस्य वस्तुत्वाभावात्; अत एव उत्तम्, अलङ्गारो ह्वयमस्ाकं यत, युक्ति- प्रमाणाम्यां दुर्घटत्वं सुघटत्वे कल्पितत्वं दुर्घटं भवेदिति वाच्यं, कल्पितत्वस्य एव तद्यापि असिद्धत्वात, धर्मिग एव बसिद्वेः। (ग) ननु केयं सिद्दि :? उत्पत्तिः? नप्तिर्वा? नाद्य:, अनादेसतदभावस्येष्टत्वात्। न द्वितीयः, साचि- सिद्धत्वेन तदभावात् ? मैवम्; अन्ञानस्य साचि-

सिडमिति कथम् इष्टापत्ति: १ इति। न च वाययमित्यत्र हैतुमाइ- कल्पितस्ेति। ननु एते एव दोषासाई अविद्यायां कल्पितत्वं साध- व्यन्ति? तत्ाह, धर्मिय एवेति।-वविं्ड् धर्मिसि दोषेः तत्कल्पितत्वं साधनीयं, नाद्यापि धर्म्यज्ञानसिडम्, अह्मत्र इति प्रतोतर्ज्जनाभाव- विषयत्वादित्यर्थः ।

पदाथें विचारयितं सिद्धान्तौ प्रवर्त्तते-ननु केयमिति। साचिसिउतैनेति। -- अयमर्थः,-ग्रहमत्ञ इवि तावत् प्रतौतिरुभयसिडा, साच न तावत् खप्रकाशमहिमा, पज्ञानस जड़तात्; नापि प्रमागात्, लिक्काद्यप्रति- साधनजन्यत्वेन अनुमानादेवभावात्; प्रत्यचार्दिति चेत्, किं ्वष्ति- रिन्टियम् ? उत मनः? वहिरिन्द्रिया यामन्तवाप्रव्वत्ते: नायः। मनश्चेत्, न ; न हि पज्ञानमातरं सुर्गत, किन्तु अह्मवच्छिनं, तलाइ्दमिति विशेषणांभ: शुद् आतमा ? गहड्गार विशिष्टो वा? अहद्गारोपाधिको वा ? नादः,शुद्धस्य खप्रकाशत्वात्। द्वितौये अहृङ्ारात्मकस्य मनसोऽषि मनोवेद्यत्वमिति भतोन्द्रियत्वक्षततः। आत्माम्रयम तोये ऋहङ्वाराकारताप्रतौतेनं सात्, उपाघेरटटस्थतया विषयकोटावप्रवेशात् ; तथाडपि तदाकारते साकार-

इत्वे साचिषः असङ्गत्वभङ्गप्रसङ्गात्, सम्बन्धं विना च अप्रकाशकत्वात्। न च पारमार्थिक- सम्बन्धाभावेऽपि कल्पितः सम्बन्धः असत्येवेति वाच्यं, सम्बन्ध-सम्बन्धिनामन्यतमस्य कल्पकत्वे

मोच्षाभावप्रसङ्गानां यथायथं प्राप्तेः । (घ)

वादप्रसङ्गात् सुपुप्ी मनसः सत्पि अज्ञानप्रतिभासात्, मनसरूत्प्रतीति- कग्णताऽनुपपत्तंञ्न; तम्मात, पाविशिप्यात, सात्िवेद्यमेव अज्ञानमिति धर्मिगोऽज्ञानस्य सिद्धिरेव द्वति तदसिड्विरसिद्ेति। साकिवेद्यत्वमज्ञानस्य निरसयति-मैवमिति। साक्षो किं सवसम्बद्ं प्रकाशयति? उत असम्बडम्? आद्यमपर मिद्वान्तप्रतङ्ेन दूपर्यात, अज्ञानसेति।-तथा च, "असङ्गो न हि सज्जते"द्वति श्रुतिविराधप्रसङ्ग दूति। द्वितोयं दृषयति,सम्बन्धं विनति।- प्रदोपादौ सम्बन्धे एव प्रकाशकत्वटृष्टरिति हेतुसमुच्चयार्घश्चकारः। ननु सम्बन्ध एव अज्ञानन साक्षिणो मृन्यंत किं काल्पनिक: ? किं वा वास्तवः ? नान्यः, अरमर्धविशेषणत्वात्। न हि कल्पितः सपः प्रदोपेन भासते, न वा तन सम्बन्धः प्रदौपस पारमार्थिकः। अथ सम्बन्धमालं तत्र मृग्यं, त्हनि कव्पितः सोऽख्येव? इति सिद्ान्तिशङ्गामनद्य दूषयतति, न घ दूति।-सम्बन्ध कत्पनं किं सादि? अनादि वा ?सादि चेत्, तर्हि कल्पनं किं सम्बन्ध-तत्वम्बन्विभ्याम् अन्यत्? उत एतदेव ? नादः, संयोगे सम्बन्धिनोऽन्यत्र सम्बन्धोपादानत्वादर्शनात्। द्वितीय- मनूद दूषयति-सम्बन्ेति। सम्बन्ध एव किं खात्मानं कल्पयति? किं वा सम्बन्धिनौ इति? द्विनीयं पनं द्विधा विकल्पा क्रमेय द्रषयमाह, आताश्रयेति।-सम्बन्ध एव वेत् खात्मानं कल्पयति, तदा आरत्माश्रयः । सम्बन्धिमध्यपि किम् अन्ञानं कन्पयति ? साच्षी वा ? नाय:, इत्याह, अन्योऽन्या्रयेति।-अज्ञानं लखसत्ताकं सवसम्बन्धं जनविष्यति, जनिते च सम्बन्धे लग्षसत्ताकं भविष्ति दति अन्योऽन्याम्रय इत्यर्थः ।

[२१०]

न च अविद्याऽध्यासवत् तत्म्बन्धाध्यामेती स्थापि अनादित्वेन अविद्यादिहेत्वजन्यत्वेऽपि तत्तन्व्रतया तन्निवृत्ती निवृत्ति: स्यात् द्ति वाच्यं, तस्य अनादेरुत्पत्ती निरपेक्षस्य सात्यधौनन्ञानस्य अन्षानानपेचतया तत्तन्त्रत्वानुपपत्तेः; न च सम्बन्धिज्ञानाधीमं सम्बन्धन्नानं लोके दष्टमिति

साच्तिपनं प्रतिषेधति, कूटस्थत्वेति।-"उपयन्नयं धर्मों विकरोति हि धर्मिगम्" इति न्यायात् कूटस्थत्वहानिरित्यर्थः। अथ एतह्रोषपरिद्दाराय उपाध्युपरत्त एव अज्ञानसम्बन्धं करोति साक्षी? तवाह, असक्गत्वेति।- अ्ज्ञानं हि साचिया असम्बद न स्वरूपं लभते, अल्वसत्ताकञ्च न उपाधिं जनयति; तथा च, यैन उपडितः सान्ो स उपाधि: पारमार्थिक दति तत्सङ्गित्वे असङ्गत्वचातरित्यर्थः। अवेव दूषणान्तरमाह, मोच्षेति। -तत्त्वसा चात्कारात् अज्ञानं तन्प्रभवञ्व न्श्यति विरोधात्, नान्यत्; तथा च, यैन उपहितः साची स उपाधि: परमार्थः, तस्य उपाधे- सत्तविधया पारमार्थिकत्वादनिवृत्तेर्जानाव स्थायामपि ताटृगज्ञानसब्बन्ध- हैतुसत्त्वादनुच्िन: संसार: स्यात् दत्यर्थः। अरथ एतहोषपरिहाराय प्रज्जानसम्बन्वाध्यासोऽनादिरिति? ताि अनादिभावत्वात् आ्रत्मवत् निर्वात्तन स्ात्। (ङ) ननु अनिव्वत्तौ अनादिभावत्वं न प्रयोजकं, किन्तु अरविद्यातन्त्र- ज्यानधिकरयात्वं, सम्बन्श्न निवत्तते अविद्यानन्त्रतवात्? इति शड्रित्वा परिहरति-न च अविद्येति। उपाधे: साधनव्यापकत्वे पूर्वोंक्ो हेतुमाइ- तथय इति। किमिदमज्ञानतन्त्रत्वम्? किमज्ञानजन्यन्वम्? उत अज्ञान

मनादेरिव्यादिना। सम्बन्धिज्ञानाधीन मिति।-तथा च, विशेषगीभूत-

ब्यं, तस्य प्रत्यचादिसिद्स्य तत्सापेक्षत्वेऽपि दृह सम्बन्धिनोऽपि अज्ञानस्य सात्िसम्बन्ध- सापेक्षस्फूर्त्तिकत्वेन वैपरीत्यात्; न च सम्बन्धः खस्थित्यथें सम्बन्धिनमपेक्षते दति वाच्चं, लव्ध- सत्तास्फूर्ततिकस्यैव स्थ्ित्यपेत्षणात्, हेत्वनपेक्षत्े द्वतगनपेक्नस्थितिकत्वाच्च। न च अज्ञानस्य ग्रहप्रागभावरुपस्य ग्रहानुपलस्भाटुपलभ्भ दति वाच्यं, नित्योपलभ्भरूपस् आत्मनोऽनुपलभ्भानुप- पत्तेः, भावरुपजगटुपादानस्य च अज्ञानस अभावरूपत्वानुपपत्तेश्च; तथा च, अन्ञानस्यैव अभावात् कथं तत् जगत्कारपलेन उपन्यस्यते दूति? मैवम्-(ङ)

सम्बन्धिनोऽपि तजज्ञानहेतुत्वात् सम्बन्धस्य अज्ञानतन्त्रत्वम इत्यथः । ततोयं दूषर्यात-न च इति। सम्बन्धः किमल्सत्ताक एव स्थितिमात्राथं सम्बन्धिनमपक्षत ? उत लखसत्ताक. आाद्म दूषरयत -- ल्व्त द्वितोयेऽपि सत्तालाभः किं हेतोः १ उत हेतुनेरपज्येग? आद्ये अनादित्वपत्तक्षतिः । द्वितीयं दृवयति, हेत्वनपचत्वे इति।-आ्रात्मनि तथा दर्शनात् इत्यर्थः। ननु अद्यानं नाम ज्ञानप्रागभाव, स क ज्ञानातुप- लख्वग ग्टहते इति कथं तदसद्ि१ इत्यापाद्दा प्षयति, न धन।- ग्रहशब्देन कि वत्तितचि? मिं वा सरूपचैतन्यम्? नादः, वृत्ते- जंड़त्वेन मुख्ययदत्वानुपपत्तेः । द्वितीय द्रगननि, नित्योपलमोति/- नित्योपलम्भात्मनोऽनुपलम्विवयुत्ित्यर्थः। अाननिराकरगम् उपसंदरनि

प्रश्नस्य ज्ञानपूर्वकादाक्षेपे प्रतियोगिधीः । अवश्यस्भाविनो पूर्वा विरोध: स्यादितोऽन्यथा ।।४।।। कथमन्नानसिद्धिरिति वदन् प्रष्टव्यः, किमय- मन्नानखरूपविषयकः प्रश्नः ? किं वा तत्खरूपा- क्षेप: ? तत्खरूपसाधक प्रमागाप्रत्र एव वा अयम्? आद्ये अक्षाते खरूपे प्रश्नानुपपत्तेः प्रश्नात् पूर्वमन्नानखरूपसिद्ेर्वभ्यन्भावात् तवेव अन्ञानखरूपं सिद्धमिति कोऽव प्रश्नः? न च सामान्यन्ानाद्विशेषजिन्तासा युक्ता, उत्तदोषात्;

-तथा चेति। तन्निवाकरयस प्रकृतापयोगमाह-कर्घं तत् दूति। एतत्यवपक्षनिषैधं प्रतिजानीत-मैवमिति। विरोध दति।-दूतः सरूपप्रम्नतपाभ्याम् अन्यथा स्वरूपविषय- प्रमावप्रश्ने विरोधः, अज्ञानस्य प्रमायनिरसनीयत्वात् तत्र प्रमायप्रश्नो विरुड्ः स्ात् इत्यर्थः ॥ ४७॥ (च) श्रोकं व्य,ख्यातं भूमिकामाइ, कधमति।-अज्ञानाङ्गोकर्तन् प्रति यदि ददं पूर्वपचो वदति, अज्ञानसिद्ि: कथमति? स इत्यं वदन् सिडान्तिना प्रष्टव्य दत्यर्थः। प्रष्टव्यमाह-किम् अयमित्यादिना। सवरूपसाधकं स्वरूपबोधकमित्यर्थः। आद्यम् अज्ञानसवरूपविषयक- प्रश्नपक्तमनद्य दूषयति, आद्ये दति।-अयमर्थ :- प्रश्नो हि वाग्-

प्रज्ञानसरूपमिति तज्ज्ञानमावश्यकं, तथा च, अज्ञानसवरूपस्य त्वां प्रति सिद्धत्वात् ; अतोऽज्ानसरूपसिडये हथा प्रश्न इति। नतु न वज्ञानसवरूपसामान्यजित्ञासया प्रशोयं, यैन अयमुपालम्भः स्यात्, किन्तु तद्विशेषजिन्नासयेति? तवाह-नच इति। कुत इति? तलाइ, शक्षोत।-यर्थ्यादित्यगः। अचानम्वरूपसिसिरेव मृग्यते, साचेत्

[₹१]

न व बचेषो युत्तः, अभावन्ञानस्य प्रतियोगि- ज्ानपूर्वकत्वनियमेन पन्नानसवरूपसिद्वे: पूर्वमेव वृत्ततवात्; न चभमोपस्थितस् अन्ञानस्य आ्रच्ेपो न्याय्यः; यतः, केन कुत भमः? दति पृष्टे परोत- शब्दाभासेन अन्ञानविषयक द्ृत्येव उत्तरम् ; तथा च, भमस्य खसमानविषयकाज्जानोपपादक- त्वात् पज्ञानविषयकापराज्जानखोकारे अनवस्था दुर्वारा। हन्त तहं एकाज्ञानासहिप्पुतया सामान्यतः सिड्ा, किं विशेषज्ञानेन? इत्यर्थः । यद्दा-सामान्यप्रतीतिवेव विना विभेषमपर्य्यवस्न्ती विभेषमपि ते कथितवतीति वृथा तज्- जिच्नासया प्रश्न इत्यर्थः। द्वितौयमाचिपपचं दूषयति, न व इूति।- अभ्ञानाचेपो नाम अज्ञानतिरसकरगां, तदभावावबोकनमिति यावत्, तदभावश् शब्देन बोधनौय: शब्दश् ज्ञानपुरःसरः, अभावज्ञानञ्न प्रति- यागिज्ञानाधीनमिति प्रतियोग्यज्ञानं सिदमिति न तदपलापमईतोत्यथः। ननु प्रमायसिङ्मेव न अपलापयोग्यम्, अज्ञानं पुनभ्रमोपस्थितममिति कथं तन्न अपलापयोग्यमिति? तताइ-न च दति। अमस् करयविषयाधीन- त्वातृ तटुभयं त्वया वाच्यमिति सिद्धान्तो आइ-यत इति। शब्दा- भास एव समे करगाम्, अज्ञानञ् तसय विषय दति पूर्वपचसो सिद्ान्ती मतं ददाति, परोक्रेति।-शब्दस्य आभासत्वोपपादनाय परोल्ोति विभेषयाम्। सिद्धान्ती एव पूर्वपचियो मतमिन्यं दत्त्वा तददषयति -तथा च इति। अज्ञानसमे उपादानं किम् अज्ञानम्? उत अ्रन्यत् ? नान्यः, मज्ञानस उपादानत्वात् ; तदज्ानं किं निरूपणौयत्वेन प्रक्ृतं तदेव ? उत भन्यत्? आरद्ये आत्माश्रयः, द्वितीये अन्योऽन्याम्रयः, ततौये चक्रकं, चतुर्थेऽनवस्थादि। द्वितौयश्चेत् तत्राइ-अ्रमसेति। ग्रस्तु ग्रनेका- ज्ञनपरम्परीति चेत् ? तत्राइ, इन्त इति।-अज्ञानाङ्टोकारे खमत- व्याघातः, एकेनैव पज्ञानेन खाकारस अन्याकारस् च समस्य सिडेरनेका-

वैदाग्सिद्ानसुक्ा पैली।

पाक्ेपं प्रयुञ्जानस्य मदोन्मत्तस्य खव्याघातगौरववैयर्थ्यादिदोषम- पश्यतः खपच्निर्वाहो व्याहत एव। (च) न च एवं क्वचित् तव अपि प्रश्नाच्तेपयोः सत्वासुल्यः पर्य्यनुयोग दूति वाच्यम्, बज्ञाततया साचिसिद्धेSन्नाननिव्टत्त्यथं प्रमागाप्रश्नस्य प्रमीणा- टर्शनेन सरूपतिरस्काररूपस्य च प्राचेपस्य कर्सु सुकरत्वात्। अस्तु तर्हिं ममापि साचि- सिदे अन्नाने प्रमागप्रम्न: समज्जसः ; एवं तर्ष्षि पन्नान-साचिगो: सम्बन्धोऽपि वाच्यः, अ्रन्यथा साचिग: साधकत्वानुपपत्तेः; तथा पज्ञान-तत्- सम्बन्धयो: बनादित्वमपि वाच्यम्, अन्यथा पूर्व-

जानखोकारे गौरवम्। किंश्व अज्ञानस्य जड़लेन खत एव आवृत्तक सवरूपं- स्वात् तत्र नावरमम्त्याभावात् अज्रानविषयका ज्ञानखवौकारवेयर्थ्यम्। एवमपि प्ज्ञानानि सौक्रियेरन् यदि अज्ञानपरम्पराऽवगाहिनी काचित् संविदहिता सातू, न च एवमस्ति इति दूषसद्योतमा ऋादिपदम्। (छ) यत्र "डलवोः समो दोषः" इति न्यायमाश्रित्य यत् पूर्वपचिमकं सडषयति-न च एवमिति। परिद्वानासाम्यहैतुमाइ-अज्ञाततयेति। परिशतसान्य्रव्याजैन ढतौय पचमुयापयति-अस्तु त्ि इति। प्रज्ञानस अाचिसिवतवं निर्वाडयितुमाइ-एवमिति। मममादित्वं विपयवाधकेन दृढ़पति, अ्रन्वंथेति।-साच्यजञानसखम्रथ

पैदान्त सक्धान्तमुशतरवलौं।

मुकस्य ददानी संसारोपलन्: स्यात्, न च पूर्व- मपि पज्नानान्तरमेवेति वाच्यम्, अन्नानपर- म्परातः एकस्यैव लघुत्वात्। तच्च यत् यैन विना अनुपपत्नं, तत् सरवें स्रम्बन्धित्वमनादिल्वम् अनिर्वचनीयत्वं भावरुपत्वं विचितर्शत्तकत्वम् एकत्वमन्यद्ा यत्किञ्चित् अपेच्ितं खोप- पादकत्वेन सवें कल्पयति द्वति अपि वाच्यम् ; सादित्वे आदिकारगां किम् आत्मा? अन्ञानं वा ? नादः, मुकस्यापि संसारोपलम्भः स्यादित्यर्घः। अज्ञानं चैत्, तत् किं सम्बन्धिरूपम् ? अ्रन्यहा ? नादः, खतन्त्राज्ञानासम्प्रतिपत्तेः । सम्बद्धं चेत्? न,सम्बन्धस्य अरद्यापि असिदत्वात्। अज्ञानान्तरपन्तमनूद्य दूषयत-न च दति। वर्दाप अञ्ानं सम्बहम् ? असम्बडं वा? अन्ये सवतन्त्रा ज्ञानप्रसत्ति:, द्वितीये अनवस्था। ननु इयम अनवस्था न दोषाय, अज्ञानपरम्पराया अनादि- चादिति चेत्? तवाह, पजानपरम्परात दति।-अ्रयमर्थः,-आ्रत्मन किमिति अज्जानपरम्परा खोक्रियते? आवरणार्थममिति चेत् ? ए केनैव सट्पपत्तेः । अज्ञानसम्बन्वार्यमिति चेत् ? खेनेव सम्बन्धोपपादनात् समवायवत्; यथा समवायः खसम्बन्धिप्रतीतिसिद्धं सम्बन्धं खयमेव उपपादयति, न च समवायान्तरं समवाय-चटयोः सम्बन्धोपपादकं, तथा पज्ञानसाच्िसम्ब धोपपादकम् अज्ञानमेव इति लाघवादेकमेव अज्ञानं युक्कं, न तत्परम्परति। अज्ञानस्य सत्त्वे द्वेतापत्तेः, असत्वे परोच- प्रतोत्य विषय चापत्तेर निर्वचतौंयं तत्, अभावत्व प्रपच्योपादानता न स्यादिति पज्ञानं भावरूयम्, अभावसापि उपादानत्वे तत्कार्य्य सहुदिन सयादिति एकस्य श्रनेकविचित्रकार्य्यजनकत्वानुपपत्तिकत्पा रूपान्तर- माड-विचित्रेति। धर्मिभेदकल्पनातो धर्मभेदकल्पना वरमिति अ्रभि-

वक्तव्यमिति अभिप्रत्याइ-अन्यद्दि। एवं पूर्वपिदारा नानं तववः

तथा च, प्रमागप्रमोऽनर्थक एव, बच्नानस साच्िौव सिद्त्वात् ; न च बज्ञान- विषयाज्जाननिव्टत्त्यथे प्रमागप्रश्नो युत द्ति वाच्यं, तदभावात्, अज्ञानस्य प्रमागेन नातुम- शक्य त्वाच्च तेन तस्य विरोधात्। तदयं तमो- दोपन्यायः । (छ्) तथा हि- वज्ञानं सातुमिच्ेत् यो मानेनात्यन्तमूढधीः। स तु नूनं तम: पश्येहौमेनोत्तमतैजसा ॥।४८।। तथा च, अन्ञानं कथम् ? दति प्रष्ट्रेव आत्मान्ञानमुपपादनीयमिति खानुभवसिद्वे कथं सरूपम् उपपाद अज्ञानसाधकप्रमायविषयकप्रन्नपनं निरस्ति, तथा च दति।-यदि एताट्शम् अज्ञानं सानियोव सिंदध,किमल्र प्रमावं करिष्यति ? सिच्धे साधनवे यर्थ्यादिच्यर्थः। न अज्ञानसरूपसिडये प्रमायं पृक्काते, किन्तु

सैव सिध्यतति, तस्य तत्वाधकच्ात्? दति परमतैन दूषयति-न च दति। तदभावादिति अज्ञानविषयकाज्ञानामावादित्र्यः, अज्ञानस जड़तेन सत एव आवृतैकरूपत्वादित्यर्थः। ननु यथा लोकटृथ्या जड़ेपि घटे प्रमागास प्रव्त्तिवत् अज्ञाने़पि प्रमायं प्रवत्ततामिति? तत्ाह- पज्ञानस्थेति। घटस प्रमायानिवर्त्यत्ात् भवतु नाम प्रमायोन शक्यज्ञानत्वम्, अज्ञानस प्रमायेन निवर्त्च-निवत्तकलक्षयविरोधात् न प्रमाय शेयचम् अविद्याया युत्तमित्याहतेनेति। इक्तविरोधं न्यायेन स्पष्टयति-तदयमिति। ननु दोप-तमसोगपि न निवर्त्य-निवर्त्तकतवविरोधः, मन्दप्रदीपे श्रेश्षनि युगपत् तट्भयोपलब्धेरिति ? न दत्याइ-उत्तमतेजसेति॥8८॥ शशनम्रन्नान्ययाऽतुपर्पाच्तसित्म् अ्रज्ञानं न कवं ताम्

वैद्ान्त सफान्तमुत्तावलो। [2१७]

सा (?) अनुपपत्तिरेव। कुतस्तर्हिं मे मुकि: ? कर्तृत्वाद्यभेषा नर्थव्रातप्रसववौजस्य प्रात्मान्नानस्य खानुभवसिद्धत्वात, तत्-त्वमस्यादिवाकजन्या- परोक्षब्रह्मात्मसाच्षात्कारेय पज्ञानबाधादेवेति एहाथ। (ज) ननु कोडयं बाध: ? तत् पूर्वप्रत्ययस्य व्यधि- करगाप्रकारकत्वनिश्चय दति अन्ये; तब्न ; अन्यथाख्यात्यनङ्गीकागत्, अस्ानस्य प्रबाधा-

अईति? इत्युपसंहर्गत-तथा च इति। ननु तदेव खोकर्त्तव्यं यब खप्रयोजनविगाधि, अज्ञानत्य अनर्थहैतुत्वात् मुक्तिलक्षयाप्रयोजन- विरोधि एव दूति कथं तत् स्वीकर्त्तव्यम्? न च वेदान्तवाक्यजन्य- जनात्तविवत्तिः, श्रुतवेदान्तानामपि पूर्ववत् संसारानुर्वात्तदर्शनात्? इरति शूङ्गते-कुतार्ताई इति। अन्ञानस्वौकाबेऽि न सुन्यनुपपत्तिः, वाक्योत्थात् ब्रह्मातमेकसाचातकारत् अज्ञानबाधायां मुक्ुपपत्तेरिति कुतो मुक्तिरिति हैतुप्रत्नं मचा उत्तरमाइ-तत्-त्वमिति। () बाधशब्दारथे निरूपर्यितं जिज्ञासासुत्यापर्यात-ननु कोऽयमिति। तत्र नैयायिकाभिमतं बाधसरूपमाह्न, तत्रेति।-इदं रजतमिति पूर्वप्रथयः पुगेवत्तिविपयको रजतत्वप्रकारकः, तस प्रत्ययस्य इदन्ेन व्यधिकरयः इदन्ताधिकरणानधिकरगः, प्रकारी यसय स तन्प्रकारक:, तस्य भावस्तत्त्वं तद्विषयकौयो निश्नयो निर्य इदमिय्मिति स एव बाध द्त्यर्थः, ततश्न पूर्वचानस् भमत्वनिश्चयो बाघ इति भावः ! तदेतदपसिद्ान्तेन दूषयात, तनन इत्यादिना।-अन्यथाख्यातिवादिमत हि पृरोवर्त्तिनि शुक्तिकाशकले न रजतं, किन्तु सादृश्याद्युहुडसंस्कारोपनीत- रजतातना पुरोवर्त्ति भातौति भवति पूर्वच्ञानं भ्रमः, विषयस्य तत्र मरसत्त्वात्; ततश्न तत्वेन निश्चयो बाध इति तेषामेव युज्यते, न १६

पत्तेश्च। सविलासान्नाननिवृत्तरिति बसदीया। कीचित् ; तदपि आपातरमशीयं, प्रत्येक- समुदायाभ्यामव्याप्तेः। किञ्व, केयं निष्ृत्ति: ? धवंसमावं वा? ज्ञानसाध्यः स एव वा? पदार्थान्तरमेव वा? आत्मखरूपं वा? नाद्य:

न द्वितौयः, उत्तरज्षानसाध्यपूर्वज्ञानध्वंसे तथा- त्वापत्तेः, ज्ानमाचध्वंसे अतिव्याप्तेश्व। न

अस्माकन्। अम्न्नते पुरो्वर्त्तिनि निथ्य रजतस्य उत्पन्नत्वेन इदन्लेन प्रकावस्य व्यधिकरणच्चाभावान ततोऽपसिद्ान्त इति भावः। किश्व,

न वा? नाथ:, मिन्नविषयन्वात्; अज्ञानं हि शुत्तितिषयं, बाधय न.नस्य व्यधिकरणप्रकारकचवित्रयः ; न च भिन्नविष ययोर्जानरज्ञानयो- निवर्त्च-निवर्त्तकभवः, अतिप्रसङ्कात्। द्वितौयस्तु वेयर्थ्यादयुक्त इत्याइ्, अम्जानस्येति।- तथा च, ज्ञनं विकलं, संसारमूलाज्ञाजस्य अनिव्वत्तेरिति भ.वः। विनरणकारमतं दूर्षायनुम् उथापयति-सविलासेति। प्रत्येक दति किं विलासनिवत्तिर्बाधः? उत अज्ञाननिवृत्तिः? उत उभय- निर्षात्त :? न प्रयमदितौयौ, श्रव्यात्तेः; त्त एव न ततीयः, न हि प्रत्येकनिव्वत्तिरुभयनिर्वात्तः, प्रतियोगिमेदेन अभावमदादित्यर्थः। ननु कार्व्याकारपरियाताच्ाननिव्वत्तिरेव बाघः, न च एवमव्याप्रिः, सर्वत्रेव अनुगयनादिति चेन्? सत्यं, तथार्यि निवृत्तौ प्रतियोगिकार्य्याकार- परियातमम्ञानं किं विभेषयम्? उपलब्षरां वा ? नाया, ताटृगज्जानसापि बाधत्वापत्ते। इपलक्षयं चेत्, चभावे परिचायकधमेस उपलक्षयकतस अभावात् निवत्तिमाव बाघ: स्यार्दिति ? सत्र विकल्पयति-किश्वेति। प्रदार्थान्तवतिति न सत्, नस्सत्, न सदसदालक, न व अनिर्वचनीयं

11 उतौयः, तबडंसाव्यापनात् तदनिवृत्ती अद्दैतचतेः। न चतुर्थ:, तस्य नित्यसिद्धत्वेन ज्ञानवैयर्थ्यापत्तेः; तस्मात् बाधस्यैव निर्वततुमशक्त्वात् कथमन्तान- तत्कार्य्यबाधात् मोक्ष: ? दूति। (भ) अच ब्रूम:,-(ञ) साक्षात्कते त्वधिष्ठाने समनन्तरनिश्चितिः । अध्यस्यमानं नास्तीति बाध दृत्यच्यते बुघैः ॥४६॥

किन्तु पञ्चमप्रकार उत्वर्यः। तदव्यवहारात् बाध:व्यवह्ारादित्यर्थः। तघात्वापत्तेर्बाधत्वापत्तरित्यर्घः। ननु पूर्वज्ञाननिव्वर्त्ति प्रति न उत्तरज्ञान- व्वेन कारगता, किन्तु चगिकविशेषगुरात्वेन; तथा च, तत्र न अ्ररतति- व्याप्तिः? इत्याशङ्धाह-ज्ञानमानरेति। पदार्थान्तवं निवर्त्तते? न वा? आद्यं दूषयति-तर्ष्सेति। द्वितीयं दूषयत-तदनिव्ृत्ती इति। ननु कघ अद्दैतक्षतिः? सतो द्वितोयस्य अभावादिति चेत्? न, पदार्थान्तरस् अनिर्वचनौयवेलक्षण्यात् असत्त्ववेलकण्याच्च आ्रत्मवत् सद्रपत्वोपपत्तेः; ततः पदार्थान्तरस्थितौ कथं न अद्वेतचतिः? द्ति चतुघं दूषयति, तस्येति।-आत्मखरूपस्य इत्यर्थः । ननु न आत्मवरूपमाल्रं निवृत्तिः, किन्तु वृत्त्यपलच्चतमिति चेत् ? न, ग्हे काकजन्यतरात्ादिवत् अत् वत्तिजन्वात्मपरिचायकस्य पत्मनिष्ठस्य धर्मस्य अभावाड़त्तेरूप- लक्ष पत्वानुपपत्तः। प्रक्वतोपयोगसुपपाइयन् बाधनिराकरवमुपसंदरत- तम्मदिति। (ञ) प्रतिपबोपाधावध्यसयमानं कालतयैऽपि न पस्तीति योऽचिष्ठान- निश्नयानन्तवं बोध: स एव बाध इति परिडरति-अत्न बूम दंत्या दिना। उत्तमथें संवादयति-उद्यते बुधेरिति॥82॥

शुद्धे अधिष्ठाने विपरौतमध्यस्य प्रवन मानस्य निवन्तमानस्य वा यद्धिष्ठानविषयर्क वाधकन्तानं परोक्षमपरोचं वा उत्पन्नं, तदनन्तर- मिदमिह कालवयेडपि नास्ति दतति योडयं निश्चयः स एव बाध दूति सर्वजनानुभवसिङ्वम्। न च अन्यथाख्यातिवादेऽपि अस्य अर्थस्य अर्थात् पय्यवसानमस्तीति वाच्यं, तत्राध्यस्यमानस्य अन्यव सत्त्वाभ्युपगमात् ; एवं ब्रह्मात्मसाच्षात्- कारे जाते अन्ञानं तत्कार्य्यं च सर्वं, यावत् किञ्चित् तत अध्यस्तं तत् सवें, तब कालवयेडपि नास्तीति यो निश्चयः खानुभवसिद्वः स एतर तस्य तत बाध दति उच्यते; अत एव प्रतिपन्नोपाधौ

(ट) झोकं व्याचषे-शुद्धे अधिष्ठाने इति। परोकम्रमे परोचमधि- 8्नज्ञानम, अपरोचे तदपरोचमिति विभागमाप्रिताइ-परोकषमपरोक वेति। ननु बाधविषयो बाध्यमनिर्वचनौयमिति भवनो मतं, तदिदं बाधविषयत्वं निरुत्तम् अन्यथांख्यातिवादिमते सत्यपि कान्ताकरादौ विद्यमानरजते गतं, यतः तदपि कललये पुरोवर्ततिनि शुक्तिकाशकले न अस्तोति भर्वात निश्चयविषयः ? दत्याशङ्गा परिहर्रत-न च अ्रन्यर्थेति। "अध्यस्यमानपदैन हैतुमाइ, तन्नेति।-अन्यथाख्यातौ ब्रमविषयो रजता- दिरन्यत सत्, भस्मअते तु यहेव अविष्ठाने अध्यसते रजतादि: तत्नेव तदासना तत् सत्, न खातन्त्राया इति भवत्यविष्ठानात् पार्थको तरिकालं तदसदैरवेति विशेष दति। उक्कमघें दार्ष्टाग्तिकैन योजयति-

निवेध प्रतियोगिल्वम निर्वचनीयत्वमिति सम्प्र- दायविदां लक्षणमपि समन्नसम्। (ट)

वर्त्तमानातोतकालयोः सत्त्वान्न वैकालिक- निषेधप्रतियोगित्वम् अनिर्वचनोयत्वमिति वाच्यम्, अनिर्वचनीयत्वापरिन्तानात्; न हि कादाचित्कत्वमातेग अनिर्वचनोयत्वं भवति,

न च आविद्यकत्वेन विशेषः, कारगस्य नामान्तरकरणापत्तेः ; न च ज्ञानवाध्यतेन

एवमिति। अव्यत्स् बेकालिकाभावनिश्यस बाधत्वे सम्प्रयविदाम- निर्वचनीयलवसम् उपपननं भवति दत्याह-अत एव इति। (ठ) अनिर्वचनीयलचरी असम्भवमापङ्गा परिहरति-न च दति। मध्यस्मानस्य बाधात्तरकाले असत्त्ववत् ततः पूर्वमपि असत्त्वमेव दतति न असन्भ विलक् परमिति अभिप्रेत्याइ-अरनिवंचनीय चर्मिति। इममेवार्थ स्पष्टरयात, न हौति।-कदाचित् अ्सत्त्वमाल्रं न अनिर्वचनीयन्वम्, भति- व्याप्तेरि्य्थः। यद्यपि अस्नव्ते घटादिपि अनिर्वचनीय एव, तथापि परस्य तत्र विप्रतिपत्तेगतिव्याप्रिः स्ादेव इति योतथित्ं पराभिमते- त्यादिविशेषयम्। (ड) घटादिव्यावृत्तये विभ्रेषयं पङ्रिचा दृषयति, न व इति/- भाविधकचे सति कादाचित्कमनिर्वचनौयमिति लक्षवं न युत्मिचर्यः। पत्िरजतस्य आविद्यकत्वं किं कारगमात्रप्रभवचम्? उत ज्ानवाष्यः व्वम् ? नाय: इताइ, कारवसेति।-प्रविद्यामन्देन कारमसुद्यते, तथा प, तज्जन्धं कादा चित्कमनिर्वचनौयमित्यतं भवति, तथा भतिव्याि

वैदान्त सिद्ान्तसुकावली।

विशेष:, तस्यापि सतो नासित्वप्रमित्यनुपपत्तेः॥ न च सकलकार्य्यकारगबाधरूपस्य नासौति प्रत्ययस्य बाधान्तरं मृग्यम्, अन्यथा अद्दैतक्षति- रिति वाच्यं, ब्रह्मातिरित्तसवंबाधरुपसव तस्य खान्तर्भविनैव तथात्वात्; नच ब्रह्मातिरित्मस्ति नास्ति वा दूति विकल्पावकाशः, अनिर्वचनीय- लेन परिदृतत्वात; ब्रख्यात्यात्मख्यात्यसत्-

वित्यर्थः । द्वितीयमनूद्य दूषयति, न चेति।-तथा च, घटदौ पूर्वपची न अतिव्याप्तिर्रिति भावः। तस्यापि इति।-तस् अपि विशेषस्य त्रसम्भवः कथन्? ज्ञानबाध्यतं नाम ज्ञाननिवर्त्यत्वं, नचतत् सतः सन्भवति, आमनि अरतिप्रसंङ्गात् ; अत एव आ्ह, सत दूति।-ततो ज्ञानबाध्य- स्वान्यथाऽनुपपत्या वर्त्तमानातौतकालयोगपि अध्यस्तं सरूपतोऽपि असदेव इंति अधिष्ठाने लेकालिकाभावप्रतियोगित्वमनिर्वचनीयत्वर्मिति अनवद्यं सचगमिति भावः । ननु बाधातानिश्चयः किमातमेव? उत भिन्न: ? बाय्ये संसारादसजम्? द्वितौये बाव्यो वा? आत्मवत् सन् वा बाध्यश्वत, तर्ाई सस्य बाधः? खयमेव बाधान्तवं वा? प्रथमे आत्माश्रयः, द्वितीये मम्योऽन्यांश्रयादि :: संश्रेत् तदा अद्दैतच्तिः? दति परमतं दूषयति-न पैति। पैनुमाह, ब्रक्षेति।-ब्रह्मगि अध्यस्यमानं सबें कालतये नासौति निवयस्य अस्तिरूपडये एकं बाघात्मकम्, अपरमध्यस्यमानत्वं, तल्र अससमानत्वेन रूपेय खविषयत्वं, बाधत्वेन विषयत्चमिति न आरत्मा- ववय दत्यर्थः, तथा च, न अद्वतक्षतिरिति भावः। ननु बाध्यमान: पपशी ब्रझ्मातिरिक्ोऽि?न वा? असिति चैतृ, आ्लमवत् अनिवर्त्यः खकू न असि चेत्, तहि तदभावोदेशैन बानादौ प्रव्वत्तिर्न आत, तदभावस खंतः सिद्त्वात्। न च सदसदिलक्षगं प्रकारान्तरमसि, वरंस्रविर्योधेन प्रकारन्तरस्थितिः" दति न्यायादिति? तलाइ-न अनिर्वषनोयत्वेन नवि।-न तावत् दद जगत् सत् मन

वैदान सिदान्तमुत्तावली।

पयातिवादेषु भमबाधव्यवस्थानुपपत्तेः; अ्रन्यथा-

सत न इति" द्त्यादि श्ुत्या तावत् बाधात् ; न अपि असत्, अपरोच- त्वात् ; तव्मात् ख्यातिबाधान्यथाऽनुपपत्या ब्रह्मातिरितं सदसदिलचयाम् अनिर्वचनीयं, न्यायस्य च प्रमायविरोधेन आभासत्वात्; एतच्च सतोऽपि जनितेवत्यादो अरसकवच्चोद्ं परिहृतमित्वर्थः। ननु अविवित्तव्यवहार- प्रसख्नकं स्रणादग्टहोतभेद ग्रहगामेव भ्रमत्वेन व्यवा्चियते, न च तद्विषयोऽनिर्वचनीयः, पुरोवर्त्तिनः सत्यत्वात् ; तथा न दर्द रजतमिति बाधप्रत्ययोऽपि व्यवहारमातं बाधते, न अमविषयस् काललयाभावं बोधयति, तत् कथमनिर्वचनीयवाद इति अ्रख्यातिवादिनो मन्यन्ते? भात्मख्यातिवादिनोपि न रजतमध्यस्तमिति आ्रहुः, किन्तु सम्प्रयोग- भम्तरेय अपरोक्षत्ात् संविदात्मकत्वेन आन्तरस्य रजतस्र र वाहिद्टेन प्रतोतिभ्रमः, न दढं रजतमिति बाधोऽपि न रजतासत्त्वमावेदयति, किन्तु तन्न इदन्तापरपर्य्यायं वह्चिष्टं प्रतिषेधति, धर्मिधर्मोभयनिषेधापेचया धर्ममावनिषधे लाधवादित्येवं सङ्गिरन्ते। असतख्या तिवादिनोऽपि न ्रनिर्वचनीय रजतमित्याह्ुः किन्तु निस्तत्त्वमसत्, एवं रजतं ज्ानादेव असत्य्रकाशनसामरध्यात् रजत भासते; अत एव बाधोऽपि रजतासत्त्वमेव बोधयात, न इढं रजतमिति, ततो ब्रह्म्व्यातरिकं जगत् अनिर्वचनीय- मिति एतदेव अनिर्वचनीयमित्याशखाइ, अख्यात्यात्मति।-अ्रख्याती तावत् ग्रहणमेव सरयादग्टहोतमेदं बाध्यामदव्यवहार प्रसख्जकत्वात् यम इति व्यवस्थापितम् ; तदसत्, ग्रहगास्मरसे भासेते न वा ? न चेतू, सरहिं न सः, तन्पते ज्ञानस खप्रकाशत्वादभासने खरूपाभावनियमात्। भासेते चेतु, कथं तहि तयोरभैदाग्रहः? मेदस सरूपनात् ;त्रत 'एवं न श्रभेदव्यवहारप्रसञ्जक चम् ; ततः कथ भ्रमव्यवस्थापनम्? तथा वाधव्यवस्थापनमपि अनुपपनं, यत्र त्यक्नेषयस व्यवहार एव न देति, तल्र न ददमिति ज्ञाजस वाधकत्वं न सात् ; तम्मात् त्रख्यातौ अमादिव्यवस्थापनानुपपत्तिरिति। आत्मख्यातार्वि किं जनाकारता लाच्े सध्यस्यते? मानालनि रजते वा वहिष्टन्? नादः, विज्ञानवाहिन

[२२8]

ख्यातिवादिनैव दाशतत्वात् न दह्ट यत्थवे ग्रन्थगौरवभयात् अनात्मविचारत्वाच्च ; तम्म्रात् बाधक प्रत्ययोत्तर मध्यस्तस्य वैकालिकासत्वनिखयो बाध दति सिङ्गम्। (ड)

मते वाह्यस् अलोकन्वादसत्त्वेन अधिष्ठानत्वानुपपत्तेः ; तथात्वे वा बदं रजतमसदिति प्रतौनि: सातृ। ननु सदित्युनेखाभावादसदैवैति चेत्। न, तथात्वे रजतार्थिनः प्रव्ृत्तिन सात्। अय रजते र्वािद्टं समा- रोप्यते? ताईिं तस्यापि असत्वात् तद्विषयज्ञानस्य अपरोकषता न स्ात्. भ्सतृख्यात्यापत्तेश्च रजतस ज्ञानाकारत्वे प्रमाणाभावाच्च। नव न इदं रजतरममिति बाधप्रत्यय एव लाघवानुष्टह्ोतो रजतस्य वाह्यत्व- निषेधेन अर्थादान्तरत्वमावेदयति इति साम्प्रतम्: ददन्तं हि सचनि- हितत्वं, तच्चेविषिडं, ताईि असन्निद्ितमेव रजतं खात्, तस्य प्रतिपना- त्मकसविदितत्वं कुतस्यम् ? न च सम्पयोगमन्तरेय अपरोकत्वात् तसय ज्ञानात्मकत्वं, दोषवशादेशन्तरवर्त्तिन एव रजतस्य इन्द्रियसनितिकर्षोपपत्ते: सम्प्रयोगमन्तरयेति विशेषणासिड्ः; यत्त न ददं रजतमिति बाधो वाश्यमिदन्तं निषेधति न रजतमिति, तब; बाधो नोभयमपि निषेधति, किन्तु तयोसतादालां, ताममंख निषिडे इदन्तं पुरोवर्त्तिनि स्थास्यति रजते? बजतत्वे वा? देभान्तरे रजते वा? इति तनमते ब्रमबाध- व्यवस्थापनमनुचितमेव ; यत्तु असत्ख्यातौ अ्रसदेवासत्प्रकाशनसमथें ज्ञानं भासयति दति, तदपि असत्; असतः अपरोकप्रतौत्यदर्भनात्. सामर्ध्यस च कुत्र साम्थ्यमिति विषयसापेचलेन विषयस्य, असतथ कार््यचाप्यविकत्पासइत्वात् असत्येव असतृख्यातिः, यदपि बाधी रजता- सत्त्वमेव आावेदयतोति, तरदाि अन्यथाख्यातिवादिमते, पूर्वमेव भाल- खयातिनिवाकरकप्रसत्त एव पविहृतः, ततो न ख्यात्यन्तवं युत्तमित्र्थः। नमु अन्यास्यतिवादिना दर्गितं चेतृ किं तव इति ? तलाद्, न इर हति।-पन्वत एव स्यात्यन्तरनिवाकरयास् सिडन्वात् तविराकरवं

वैदाससिद्ान्तमुक्षावली। [२२५]

तथा च सुरेश्वर:,-(ढ)

अविद्या सह कार्य्येग नासौदस्ति भविष्यति॥५०॥ अथ कथं विद्याया पविद्याबाधकत्वम् ? विरोधादिति चेत्, कस्र्हि तयोर्विरोध: ? किमेककालानवस्थितत्वम् ? उत एकदेशानव- स्थितत्वम्? आहोख्वित् बध्यघातकत्वम् ? अरथवा भावाभावात्मकत्वम्? नाद्ः, पूर्वभाविन्या अविद्यया सह विद्याया एककालावस्थितत्वात् विद्यात्तरमविद्यानिवृत्तेः, अन्यथा विद्यावैयर्थर्ात्।

पुनव युत्तं, साच्षा दात्मविचा राभावादित्यर्थः । सवेदोषापेतं बाधनि रुपगाम् उपसंहरति-तस्मादिति। (ढ) उत्तमथें सुरेश्वराचार्य्यवचनेन द्रढयति-तथा च इति। अत्र नासोदिति लेकालासत्त्वमेव जगतः अधिष्ठानसाक्षात्कारानन्तव प्रतौयत इति तन्पतीतिरेव बाधः, न अविद्यानिर्वातरित्यर्थः ॥ ५०॥ (ख) इममेवाथें दढ़यितं शङ्ामुत्यापयति-अथ कर्थमतति। विद्या- Sधिष्ठनसाक्षात्कारः प्रश्नं मचा उत्तरं पङ़ते-विरोधादिति। तर्हि विरोधमेव निबूहि इत्याह-कस्ताि दति। किं-शब्दसूचितान् विक्ल्पान् आह्ह-किमेकेत्यादिना। ननु पूर्वभाविचमेककालावस्थानेन प्रयोजकं, घटप्रागभावसय पूर्वभाविनोऽपि घटेन सह अनवस्थानादिति? तताइ, विद्योत्तरमिति।-घटस्य प्रागभावनिवृत्तिरूपच्वात् नैककालतं तयोर्युत्तमित्यर्थः। अविद्यानिवृत्तर्विद्याजन्यत्वेन तद्त्तरकालौन ात् श्रविद्या-विद्ययोरेककाल चमनपह़ागौयमेव वत्यथः। ननु किरमिति विद्या भविद्यां निवर्त्तशव्यति, प्रमेयावभासकत्वेन तसा अन्यथासिडेरिति?

वेदान्त सिव्टान्तमुल्ावखी।

भवन एकाधिकरगत्वस्य अवभ्यवत्व्यत्वात्। ततौये बध्यस्य घातो वाच्यः, यत्कत्तृत्वं घातकतवं, ध्वंसो घातः, तत्कर्त्तृत्वं घातकत्वमिति चेत, स र ताईं बध्याद्विन्नः सतन्तः पदार्थः कश्वित् ? उत तद्व्म: ? तदात्मेव वा? आद्ये बध्यस्य ध्वंसो न स्यात्, हिमवद्विन््ययोरिव परस्परा- सम्बन्धात्। द्वितीये धर्म एव धर्मिगो दौर्घायुष्- मानयति, अन्यथा निराश्रयो धर्म एव न स्यात्। ततोये तु विद्या अविद्योत्पादिकेवेति कुतो विरोधः ? न चतुर्थ:, विद्याऽविद्ययो: उभयो- रपि भावरूपत्वात् अविद्याया: प्रागभावरूप-

तत्राह, अन्यशा इति।-प्रमेयस रप्रकाशत्वात् विद्या अविद्यां चेत् न निवत्त्येत् व्यर्था स्यादित्यर्थः। वत्तव्यत्वात् विरोधसिद्ार्थमित्यर्थः। घातस्य वत्तव्यत्वं प्रकतोपयोगमह-यत्कर्त्तृत्वर्ममिति। घातस्वरूपं निरूपयति-ध्वंस इति। सवतन्त्र इति।-न तावत् ध्वंसो बध्यजन्यः, भिन्नत्वात्; न च भिन्नेपि घटे निमित्तदडादि जनकं यथा, एवं भिवर्माप ध्वंसं प्रतियोगितया बध्यं जनयैदिति बाचं, कल्पितप्रति- योगिनो ध्वंसस्य कल्पितत्वेन मुकंरपि कल्पितत्वप्रसङ्गात्, तकस्पितत्वे द्वेतापत्तेश्: नापि तस अविद्याज्ञानाधौनज्ञानत्वम, अविद्यानिव्वत्त्यवस्थायां प्रमातत्वादयभावेन तद्िषयकजन्यज्ञानासिड्े: ; ततः सर्वात्मना अवद्यया- इसम्बन्धात् अ्वंसः खतन्त्र एव दत्यर्थः । मिननोऽपि न खतन्त्र:, तडम- व्ादित्यभिप्रेत्य पकान्तरमाइ-उत तब्मं इति। पूर्वोंत्षं सतन्त्रशब्दार्ष-

[२२७]

बख् निस्सत्वात, अन्यथा एककालावस्थानं न स्थात ; तम्मात विद्याविद्यधोर्विरोधस्य निर्वत- मशक्यत्वात कथं विद्याया अविद्याबाधकत्वम् ? विपरोतं वा किं न स्यादिति ? (गा) अवोव्यते-(त) उपमर्द्यसभावत्वमविद्याया विरोधिता। तत्कर्तृत्वन्तु विद्याया: प्रकाश-तमसोरिव ॥५१॥ यद्यनि विरोधान्तरमिह निवकुमशक, तथा- डपि उपमर्द्योपमर्दकभावलक्षगोडय विरोध, शक्यते एत निर्वतुम्, अविद्योपमर्दकत्वस्य विद्यासभावस्य अन्वयवयतरिकाभ्यां लोकप्रसिद्धत्वात्। (ध)

माश्रित्य आद्यं दूषयनि-आदइयादिना। निरस्त्वादिति भावरूप- जगदपादानस्य दूयत्रेति शेषः। किञ्न, विद्याडविद्ययोवितोधाविशेषात् विदेव बाध्या किं न सात्? नियमे प्रमाणभावादित्याह- विपरीतं वेति। (त) पूर्वपच्ानुवादन सिद्दान्तगुपक्रमते-अतोद्यते दति। को विरोधः ? दति प्रम्नं विरोधं निरूपयितुं विरोधकार्य्यमाइ-उप- सर्देति। विपरीतं वेति दोषं परिदृर्त प्रमागमाह-खभावेति। विद्यायास्तत्कर नृत्वं विरोधिता इति पूर्वेय अ्न्वयः। खभावे दृष्टन्त- माह-प्र काश-तमसोरिवेति। ५१॥ (घ) झोकं व्याचष्टे-यर्द्याप इयादिना। पूर्वोत्तविरोधदोषागाम-

र्भावजेन लक्ष्यते अनुमोयते यो विरोध: स उपमद्योपमर्दकभावलक्षय, कार्य्यग कारयस अनुमानाहित्यर्यः । अविद्योपमर्द्ी वेव्या सभाव

सविद्यायाः किं न स्ात दूति वाच्यं, तथो सति विद्यीत्प्तिरेव न सयात ; उपमर्दिकाया अविद्यायाः पूर्वमेव स्थितत्वात प्रतिनियत- खभावस्य पर्य्यनुयोतुमशक्यत्वाच्; यथा प्रकाश- तमसोः। न च तत वैनरीत्यं शङ्ितुं शक्यते, दष्टविरोधात। न च बध्यघातकपचोकदोष- प्रसत्ि:, उपमर्दस्य कालवयेऽवि नासतीति प्रमितिरूपस्य बाधानरपर्य्यायस्य विद्योत्तरं जायमानत्वात। (द)

पदसूचितं हेतुं विव्रगोति, अविद्योपमर्दकत्वस्य दूति।-सत्यां विद्यार्या न अविद्या, यथेयं शुक्तिरिति विद्यायां शुत्यविद्याया उपमर्दो नैव अत्र रजतमासीदिति; शक्तिनिद्याया अभावे सति शुत्तेरावरयम्, अन्यथा रजतात्मना च प्रतिभामी दृश्यते इति अन्वय-व्यतिरेकाभ्याम् अ्र्परविद्येव उपमर्द्यखभावेति लोकप्रसिद्दा कल्पाते दत्यर्थः। (द) अन्वय-व्यतिरेकसिद्धस्वभावमवि उपमर्द्योपमर्दकत्वं विपच- बाधकेन अपि दरढ़यितं पूवपनं वेपरोत्यप्रसक्तिरूपमनूद्य पराचषे- न च इत्याहिना। विमता अविद्योपमर्धा, अविद्यात्वात् शुतय- विद्यावदित्य तुमानं विपचवाधकसितमर्थात् सूचितं, सम्प्रति तत्रै हेच्वत्तरमाह-प्रतिनियंतति। ननु उपम्दोऽपि अविद्याती भिनः? उत् खतन्त्र: ? दत्यादिदोषप्रसत्िरत्नापि पचे भविष्यात इत्याशूङराइ, न व इति।-ब्रह्मगि कालत्रयेऽपि सविलासाविद्या नासित दति निधयेस्य उपमर्दत्वात्, तस व विषयाबाधेन प्रमारूपत्वात्। नयु अविदा चंत् न निवतते, ताईिं ब्रह्मातमे क्रयसाक्षात्कारो विफल:

[२२e]

जनु पविद्योपंमदकखभावत्वं चेत् विद्यायाः, लईिं •विटुषो विद्योत्पत्त्यनन्तरमविद्याया: सकार्य्याया: समूलकाषं कषितत्वात तदैव विदेहकेवल्यप्राप्ती देइपातस्तात्कालिकः स्ात् ;

प्यातृ ? तल्नाह, विद्योत्तरमिति।- ब्रह्मसाक्षात्कारस बाधात्मकोपमर्द एव कलम्, अधिष्ठा नमेदेन अविद्यादेरस्त्वेन तविदत्ते: कर्नमपाक्यत्वान। कसाई बाघस जानात्नो विषय: ? निर्विषयज्ञानायोमादिति चेत्, न, अविद्यादेसे कालिकनिषेध एव। ननु सपि किमभावः? सन् व? आद्ये तत्प्रतियोगिना ज्ञानादेः सत्वापत्तिः । संव्वेत् सः, तर्हि आत्मनो मिव :? उत आत्मन? आद्ये द्वेतापत्तिः; अन्त्ये अधिष्ठानसाच्ात्कार एव स दति न बाध-विद्ययोजन्य जनकतनि? मैवम्; साक्षात्कारोपाधि- क्रातमखरूपस्रेव लैकालिकाभावत्वात्, शुड्न च उपाधिना सविलासा अविद्या कालतयपि भत्मनि नासिति दति आत्मखवरूपविषयं ज्ञानं जन्यते दति का दोष ? न च अयं पकः कैर्रप सम्प्रदायविद्विर्न खौकृत दति वाव्य, वार्त्तिकळतां सम्मतर्दशिंतत्वात् विवरगाचाययैवपि। बनु प्रतिपन्नोपाधौ रजतादेवभावं बाधा बोधयति, प्रतिपननोपाधौ अ्भावप्रतियोगित्वमेव मिध्यात्वं नाम दति वदद्निः अयमपि पच्ची दर्शित एव, कथमन्यथा ते बाधो बोधयतौति वदयुः? कथं वा तत्त्व- दोपनाचार्य्या अभावपदं लेकालिकाभावपरतया व्याकुर्य्युः १ तम्मात् तैरपि पचचोडयं खोक्कत एवेति न असाम्प्रदायिकमेतिति। (घ) ननु अविद्योपमर्दकत्वं विद्याया न युक्नं, जौवन्मुत्तयभाव- प्सज्गात्? दति शङत-ननु इत्यादिना। समूलकाषमिति।-ननु अविद्याया अनादित्ात् मलानुपपत्तिः, न च अधिष्ठानमेव मूलं, तख असत्येकरूपव्य कल्पितत्वानुपपत्तेः, तत्त्वे वा शून्यामताऽडप्त्तिरिति चेत्? मैथम्; अर्वमित्यव्यासोडविद्या, तखाः काय्यें कर्तृत्वादि, तस्या मूखं मूकाभानं यथा असुः, तमेतमेवं लच्षगमध्यासं पणिडिता भवविदेति मन्यन्ते २०

[२३०]

तथा च, उच्किन्नः सम्प्रदाय: सात्। न. प प्रारब्वसामर्थ्याेह्पातो नास्ोति वाच्यं, प्रारब् स्यापि अविद्याकार्य्यतया तदभावे स्थातु- मशक्यत्वात्, तन्त्वभावे पटस्य दूव। न च. प्रारब्वकर्मफलभोगनिर्वाहकतया कियत्काल- मविद्याषि अनुवर्त्तते दृतति वाच्यं, विद्याया

उत्तरकाले एव तथा-खभावः, एकस्य खभावद्दया- नभ्युपगमात्। न च आवरमशतिप्रधानमन्नानं निव्टत्तमेव, विक्षेपशतिप्रधानं तु अनुवर्त्तत प्रारब्ध- निर्वाहाय दूति वाच्यम्, अज्ञानद्दयाभावात्।

दूति। माऽसु र्ताई जीवन्क्ति :? तवाह, तथा च दूति।-श्ोतियं ब्रह्मनिष्ठमति विशेषसेन उत्पन्नसाचषात्कारसेव आचार्य्यत्वात्; तख च सद एव मुक्तत्वात् क उपदिभेत् ? तदभावे कथं ब्रह्मविद्यासम्दाय: प्रवर्त्तताम् ? इरति वेदान्तानामबोधकत्वलक्षयामप्रामाएं प्रमञ्धेत दूत्यर्थः । ननु तत्वज्ञानोत्तरमेव ठेह्पात इति परयृत्ां, देहकारयस् प्रारम्कर्मशेषस्य सत्त्वात्; न च तदपि तत्त्वज्ञाननिवत्त्यम्, अविराधा- इपजीव्यत्वात् च इति? तवाइ-नत्र दति। यद्यपि प्रारम्कर्मा- विरोधि तत्तवज्ञान, तथार्प प्रारक्ष कर्म न तार्वानरुपादानं, भावकार्य्यख तत्वाटृष्टः। सापादानं चेत्, तत् किम् आलमपादानम्? अविद्यापादानं वा? नाथ भामनः तकारयात्वेन तट्पादानत्वातृपमत्तेः। द्वितीय; नेतु, त्ा्ई सा विद्यानिव्वत्ता व? तिष्ठति वा ? आयम मनूद दूव्नयति मरववयय अपि दृति। द्वितोयम बनूद दषयतिन व हत्यादिना।

मै च एकमेव शत्िद्वयविशिष्टम्, एकस् युग- पतु स्थिति-निव्ृत्योविरुदत्वात्, न च शक्ि- निषृटत्तिमात्रमेव विवचितं, शत्ति-शक्िमतो- रभेदात् ; भेदे वा अज्ञानं न निवर्त्तेत। (ध) न व प्रारब्निव्ृत्या तन्निवृत्तिः, प्रारन्- निवृत्ते: अप्रमागत्वात्। न च तदनन्तरं ज्ञानमेव अप्रतिबद्धं तन्निवर्त्तकमिति वाच्यं, प्रार्ब्नाशे देहपातानन्तरं ज्ञानस्यैव अभावात्, पूर्वज्ञानस्य

उत्तरकाले एव इति प्रारन्व कर्म पेषनिवृत्त्यत्तरकाले इचर्थः। ब्रज्ञानं न निवत्तेतति ।-आरम् कर्मेषभोगात् प्रागवरगाश्रिं ज्ञानमपनयति, तदुत्तवं विनेपशाति निवर्तरयात; तथा च, अज्ञानस् धर्मिसो निवर्त्तका- भावात् तव निवत्तेत दत्यर्थः । (न) ज्ञानव्यतिरिक्तमत्ञानसय निवर्तकम् आप्डा पराचष्टे,नच हति।-तस्य अनिव्वत्तेरित्यर्थः। ननु निवर्त्तकाभावो सिङः, ज्ञानस्येव अ्रविद्यानिवतकत्वात्, तहिं जोवभुत्तिविरोध इति चेत्? न, प्राबब्ध- कर्मशेषेव प्रतिबन्धात् अप्रतिबदस्येव कारगास कार्य्यजनकत्वात् कर्मशेषनिवृत्तो प्रांतबन्वामवादप्रतिबद्धं तत्वज्ञानमज्ञनमुपमर्िष्यति? इत्यापङ्ा पराचष-न च तदनम्तरमिति। न व वाच्यमति अत्र पेतुम/इ-प्रार्ेति। ननु प्रारजकमनाशे सति पम्मात् देना नश्यति, तवाभय देहनापहेतुचात्: ततश्न प्ररिश्नाशेत्यत्त्यवस्थायां प्रतिबन्धासन्भवात् देदादेश् विनश्यदवस्थस्य सत्त्वात् तदा ज्ानं जायताम् ? इत्याशङ्गा नाशं विशिनष्टि, देहपातानन्तरमति।-प्रारब्व- कर्मग्रेधो दि देह एव, न तत्कारणोभूतः कश्विदन्योसित शेषशब्दवाच्यः, कर्मयो देहाटिफलरूपेया परियातस्य रूपान्तवाभातात्: तथा च, सेवनाम एव देदपात इति तदनन्तव कारगाभवास् ज्ञानमेव नासित,

च प्रारब्वन प्रतिबद्धत्वात्। न च बांवद संस्कारो लेशाविद्याभव्दाभिधेयो अनुवर्ततते द्वति बाच्यं, तस्यापि अविद्याकार्य्यत्वात्, बविद्या- मातत्वे च संस्कारशब्दप्रयोगवैयर्थ्यात्। जौव- न्युत्रि प्रतिपादकश्रुति-स्मृतिप्रामा स्यादिदुषो देह- स्थिति: कल्पाते दृति चेत, न ; शास्त्स्य जौव-

किम् अज्ञानं निवतयेन्? इत्यर्थः। ननु यद्यपि मूलाज्ञानं निव्वत्तं, तथाऽपि तत्संस्कारोऽनुवत्तते; न च ज्ञान-क्रिययोरेव संस्कारः, नाशमात्र- प्रयुक्कत्वान् संस्कारस्, ततश्न अपरोकषात्मनः संस्कागलच्षणदोषशात् देद्ायनत्माकारावभास दति स्यादेव जीवन्मुक्ति :? इति पचं दवूषयत- न च इति। ज्ञान-क्रिययोरेव संस्कार दूति नियममान्रित्य संस्कारश्दसय अर्थांन्तरमाइ, लेशेति।-तेशाविद्या अविद्याऽवस्थविशेष दत्वर्थः। तहत्रणे हेतुनाह, तस्यापोति।-प्रयमथंः,-संस्कारो न तावदनादि:, संस्कारत्वाभावप्रसङ्गत्। सा्दिश्े, तदपादानम् आत्मा? अविद्या वा? नादः, अनिर्विकारत्वात्। अ्विद्या चेत्, ताईि तस्ा नाथे सोऽि कथं सात्? उपादानाभावात्, भावकार्य्यस्य सोपादानत्वनियमादिति। ननु अविदेव लेशशब्दवाच्या संस्कारशन्दाथ इति? तल्राह, अविद्येति।- अवस्थायाश्त अविद्यातो मेदाभेदाभ्यामनिरूपयात् भत्तिपचोत्तदोष- प्रसक्काच् त्युत्तत्वमिति भावः। ननु "तसय तावदैव चिरं" "सचसरचचु रिव" "प्रजहगाति यदा कामान् सर्वान् पार्य! मनोगतान्"दत्यादिभास्त्र- अतप्रामाख्यात् व्ञानिनो विदेदकैवल्यप्राप्ती विलम्बप्रतोते: शरोरस्थिति: कल्पाते? दति जीवनुत्तिवादी शङ्ते, जीवन्मुक्तोति।-देइस्थितिन विना कर्म बनुपपन्ना कर्मस्थितिमपि कल्पयति दति भावः। "उमे इरैश" "एष ते तर्रत" "मिद्यते हृदयग्रन्थिः" "ज्ञानाग्निः सर्वंकर्मायि" इमि श्रुति-सतिविरीधातृ कव्पनमनुपपनमिति परिहरति-नेति। ननु तर्हिं विरोध इति चेतृ, न, जोवभुत्तिशस्तस अध्ययनविधिविरोधन

वेदान् सिदान्तसुत्तावली।

मुक्रिप्रतिपादने प्रयोजनाभावात्। मुमुन्ूगाा अ्रवगादो प्रवृत्ति: प्रयोजनमिति चेत्, बसु तईि श्रवगादिविधरर्थवादस्त् शास्तम्; तथा 4 विदुशो देहस्थितिः कल्पाते? न च मुत्तेषु- दृष्टान्तेन प्रारब्वस्थिति: साधितेति वाच्यं, दष्टान्ते वैषम्यात्, तव कर्मोपादानस्य दूषो: अनाशत्। न च जीवन्मुकी सावलौकिको प्रसिद्धिरव्याहतेति

सार्थापरत्वात्? इयाइ-शास्तसेति। यद्यपि जीवन्मक्तिप्रतिपादनं न साक्षात् प्रयोजनं, तथाऽपि सुखात्मसाक्षात्कार हे नुविच,राठै प्रव्वत्तिजनक- तथा परम्परया प्रयाजनमिति युव्यत एव स्वार्थपरतति जीवनुत्तिवादी भूङ्गते-मुमुच्षगामिति। त्हि जौवक्तिशास्त्रं किं विचारादौ साचादिव मुमुचून् प्रवत्तयति ? उत तद्विधायकवाक्यशषतया ? नादः, विचार- विधायकपदाभावात्। द्वितौयमङ्गौकरेति, अस्तु ताईि इति।-तथा च, न खाथ प्रामायमित्यर्थः। ननु प्रनामविरोधे तत्संवादे वा न अरध- वादानां प्रामाखं, न च अत् तदस्ति; ततो देवनाऽधिकरगान्यायेन खाथ- डपि प्रामासयं किं न स्यात् ? इत्याशड्गाइ, तरथेति।-लोकिकं प्रामासय- मन्वयव्यतिरेकौ सति शुक्रिसाक्षात्कारे सविलासाविद्योपमर्द:, तदभावे न दत्येवंरूपो बैकि प्रम यं "भिद्यत हृदयग्रन्थिः" इत्यादितो विरोधात् न देवताऽधिकरयान्यायावनार दति। ननु यथा मुक्ेषुकर्मयाः प्रारम्ववेमस्य वेगचयादेव चगः, न अन्यथा, एवं ग्राबम्वकमगो भोगलचयाकार्यी- क्षयारेव चय, नान्ययेति साधिनैव शास्त्रकारेः प्रारन्वस्थितिः ? इति भङ्ग मुन नयति, न नेति।-परिहारः स्षटार्थः । नन "अनारव्वकार्ये

[२३8]

न च भप्रामाणिकस्य शास्त्रकारैरुपपाटनमनर्थक- मिति वाच्यं,शिष्यस्य अविद्दत्तया गुरो अविश्वास- परिहारप्रयोजनतया तस्य चर्थवत्त्वात्। (न) तस्मात् विद्याया अविद्योपमदंकत्वस्य खाभाव्यात् विटुषः सद्योमुत्तावुपदेष्टुरभावात् कुतो विद्योत्पत्तिः? न च आचार्य्यनिरपेच्तैव विद्येति साम्प्रतम्; "बचार्य्यवान् पुरुषो वेद" "नेषा तर्केष मतिरापनेया" "प्राप्य वराब्नि- बोधत" "आचार्य्यसे गति वत्ा"दूति "अनन्य- प्रोत्मे नतिरत नासित" "प्रोकान्येनेव सुन्नानाय प्रेष्ठः" दृत्यादिश्रुतिभ्यः। नैष दोषः । (प)

एव तु पूर्वे तदवधेः इति सूत्रकातेः, "न तु आवम्व कार्य्यें सामिभुत्तफजे" इत्यादिग्रन्थेन भाष्यकरिः, "न तु अविपाकं सम्पादितजात्यायुवित्त" इत्यादिना वाचस्पतिमिशेः, "ननु कर्मयामपि निवृत्तत्वात् कथं द्वेस- दर्शनम्? नैष दोष:" दत्यादिना विवरणाचाय्यें:, "शरम्फलशैषेक- शेतुत्वत् देहसंस्थिते: रागादि प्रत्ययोद्गूतिविषुचक्रादिवेगवत्" द्त्यदिभि- र्वातिंक कारेरजोव मुक्युपपादनमप्रामाशिक चातृ न्ानर्थक्यापत्तेरयुत्तम्? इति गरड्गां पराकरोति-न च अ्रप्रामायिकस्थेति। (प) एवं सर्वदोषापेतत्वेन उपपादितां सद्योमुत्तिमुपसंहरन् पूर्वपच कलमइ-तम्मत् इयादिना। ननु विद्योत्पत्तो किमाचार्य्यः करिष्यत? सयमेवं तर्कादिना विद्यासम्पादनसनभवादित्यापूङ्गााइ-न चेत्याढिना। भापनेया प्राप्तथा दत्य्यः। वरान् उत्कष्टानाचार्य्यानित्र्थः। सषार्थाः मुनयः। सधो मुत्तिरेव सादु: पचः, तर्हिं विद्यासम्प्रदायाभावात्

कल्पितोऽप्युदेश स्ात् यथाशास्त्रं समादिशेत्। न चाविनिगमो दोषोऽविद्यावत्वेन निर्ययात् ॥५२॥ यद्यपि विदुषस्तदानीमेव मुत्तत्वात् पार- मार्थिकः कश्चित् उपदेष्टा न अस्ति, तथाऽपि कल्पितेन गुरुणा विद्योत्पत्तिसभ्भवात् न अनुप- पत्तिः काचित। न च कल्पितस्य कथं सत्य- न्ञानजनकत्वमिति वाच्यं, शास्त्रवत उपपत्तेः प्रतिविम्बवच्च। न च गुरु-शिष्ययोर्मध्ये कतरः

विद्यानुत्पत्ति प्राप्तां परिहर्वात, नैष इति।-स.ज्ञानकत्पितस्य गुरी- रुपदेष्टः सत्त्वात्। ननु कल्पितस्य मिध्याभूतस् कथमुपदैष्टत्वं, तत्वेच अर्थक्रिया- कारित्वात् मिध्यात्वानुपपत्तः? इत्याशङ्गा झोकेन प्रत्याइ, कल्पितोऽपि दति।-उपदेषा समाहिशेदित्यन्वयः। उपदेष्टा आ्रचार्य्यः। ननु आचार्यों नासौत्युक्तम् ? तल्ाइ, कत्पितोऽपि दति।-सत्यवदित्यपेरर्थः । ननु कल्पितत्वे उपदेष्टत्वं न युत्तां, निस्तत्त्वारदिति? तवाइ, यथाशास्त्र- मिति।-निस्तत्त्वं यदि तुच्कत्वं, तत् न, अनङ्गोकारत्; यदि मिध्यात्वं, शास्त्रवत् वेदवत् ; यथा कल्पितो वेदः खार्थं बाधयति, एवम् आरचार्य्यों- ऽपि दत्यर्थ: ; कव्पितत्वस्य तत्त्वसाच्षात्कारात् प्रागज्ञानात् तदुत्तवं च गुरोरनपेक्षणात् न दोष दति भावः। ननु एक एव जौवः, इतर्र तदविद्याकल्पिता इति भवतो मनं, तत्र किं शिष्याज्ञानेन गुरुः कल्पितः? गुर्वञ्ञानेन वा शिष्यः? इत्यविनिगमे शिष्यस प्रवगादौ प्रबात्तन भर्वेदिति ? न इत्याइ-न च दत्यादिना । ५२॥ (फ) झोकं व्याचष्टं, य्द्यपि इत्यादिना।-व्याख्यानं स्पष्टम्। ननु शास्तं न कल्पितं, तस्य अपौरुषेयत्वादिति मोमांसका: ? तान् प्रति उदःइर गान्तरमाइ, प्रतिविम्बव धेति।-विमतं विम्ववूर्वकं प्रतिविम्ब-

वेदान्तसिका न्तमुल्तावसी.।

कल्पक दूति बविनिगमो दोष दति वाच्यम्, पविदुष: कल्यकत्वात, गुरोस् विटुषः कल्पना- वोजाभावन तत्बानुपपत्तेः; तस्ात् शास्त्रा- चार्ध्यप्रसादासादित-तत त्वमस्यादिवाक्योत्यसाच्ा- त्कारेग मोच्षाविर्भाव प्रतिबन्धकान्नान-तत्कार्य्य- तिरस्कारसमनन्तरं नित्य-शुद्ध-बुद्द-मुक्तखभावा- द्वितीयानन्दोऽस्पोति मन्यते, ततः कतक्वत्यो भवतीति। (फ) प्तः सुध्टकम् "आत्मानन्दं सान्ताद्विनिश्चित्य" दूति।"विज्ञानमानन्दं ब्रह्म""को ह्येवान्यात कः प्र।खयात् यदि एष आकाश आनन्दो न स्यात् ?"

त्वात् सम्मतवन्, अल कल्पितमपि प्रतिविम्बं विम्बप्रतीतिहैतुरिति यथा खथोयते, तथा प्र्वतऽपि इत्यर्थः । नच तत्र प्रतिविम्बज्ञानमेव हेतुर्न प्रतिविम्ब दति वाययं, ज्ञानमाल्रस्य अदेतुत्वात् प्रतिविम्बा्वच्िन्नखय तत्त्वे प्रतिविम्बस्यापि तद्वेतुत्वाविघातादिति। अनात्मनां कल्पितत्वाङ्वेदस प निर्वक्रमशक्यत्वात् प्रथक्षादेस्तद्रोचरत्वानुपपत्तेश् विद्यायाश् अविद्योप- मर्दख्भावचात् विद्यायाश् आचार्य्योपदिष्ट-तत्-तमस्यादिवाकयेभ्य: चन्वयादिना शोधित-तत्-त्वं-पदार्थस्य अधिकारियो लक्षपया उत्पात्ति

मर्दन् निर्वद्य-संवित्-सुख त्माSइमस्मोति खरूपेय अवस्थितः छ्वत- क थोऽधिकारी सम्पद्य ते इत्युपसंडरति-तव्मादित्या दिना। (ब) उत्रो्यें ग्रन्याद्यवाक्यनिविष्ठपदानि निवेशयति-भत इति। पूर्वोक्कयुक्तोनां श्रुतिमूलततरा आभासत्वं पराकतं भ्रुतोर्दादरति- विज्ञानमियादिना। अनेकशाख सु विद्यमाना: शुतौरुदा इरता बालनः

"सा एवा धानन्दंस मोमांसा" दत्यारभ्य 'यश्चायं पुरुषी यश्चासावादित्ये स एकः" दृत्यक्ं, 'भृमुर्वें वारुगिः" द्त्यारभ्य "आनन्दो ब्रह्मेति य्यजानात्' दत्यन्तं, "यो वै भूमा तत, सुखं, न मल्य सुखमस्ति" द्त्यादि श्रुतिशतेभ्यः, "न वा परे! पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति, भात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति" दृत्यारभ्य "न वा अरे! सर्वस्य कामाय सबें प्रियं भर्वात, आत्मनस्तु कामाय सरवें प्रियं भर्वात" द्वत्यन्तेन व्युत्पादनाच्च आत्मनः परमानन्द- रूपत्वस्य । (ब) ननु आनन्दत्वादयो धर्मा आत्मनि सन्ति ? म वा? आदे ते किं सत्या :? असत्या वा ?

आानन्दात्मकवाक्यानां सार्थतात्पर्य्ये लिङ्गमभ्यासो दर्शितः, न केवलं श्रुतिप्रामाख्यमात्रेया आनन्दरूपत्वं, किन्तु युक्क्याऽपि मैलेयौब्राह्मये व्युत्यादितमानन्दमयत्वम् आ्रत्मन दति हेत्वन्तरमाइ, न वा अरे इत्यादिना।-श्रुत्यर्थोषि स्पष्ट एव। (भ) ननु व्यत्पादनाच आ्रत्मनः आानन्दरूपत्वस्येति वदता आार्म्मनि ब्रह्मयि आनन्दत्वं धर्मः प्रतोयते, एवं सच्चिदादिभब्दान् ब्रह्मगि प्रयुश्नता तऽपि धर्मा अर्थादुत्ताः, तत्र इमं विचारमारभते जन इति। सन्ति वर्सन्ते न वेति भात्मनिष्ठा न भ्वन्ति इत्वर्थः। आ्रानन्दत्वादयो धर्मा आ्ात्मनि सन्तीति पचे देचा विकव्पमाइ-श्राद्ये इति। असत्या भारोपिता उत्यर्ष:।

नाद:, हवैतापत्तेः। न दूतरः, धर्मिगो, नानन्दतवा- पत्तेः; नं हि रजतत्वं यतारोप्यते तद्रजतम्। न च अनानन्दत्वमानन्दभिन्नत्वं, तदपि नासीति वाच्यं, तथाऽनि आ्रनन्टरूपत्वासि्वेः। न द्वितीयः, आनन्दत्वानाश्रये आ्रनन्दत्यवहारा- दर्शनात् ; न च सर्वव्यबहारातीत: पलौकिक एव अ्रयमानन्दः, लौकिक-बैदिकपदार्थयोरेक-

सत्यत्वं कालत्रयेऽपि अबाध्यत्वमिति पवं द्वेतापत्या दूषयतति- नाद इत्यादिना। कल्पितपनं दूषयति-न इतर इति। किं सरूपैया आमन्दत्वं कत्पितम्? उत आत्मन्येव तत् कत्यितमिति? भादं दूषर्यात, धर्मिष इति।-किमपि आ्नन्दरूपं न भवेदित्यथैः। द्वितीयमर्यान्तरन्यासेन दूषर्यात-न हीति। ननु किमिदम् आपाद्यमानम् भनानन्दचम् आनन्दभिवत्वं वा? आ्नन्दत्वानधिकरगातवं वा? ब्राद्ो वेदान्तिनं प्रति आपादा प्रसिडिरित्याशडाइ-नव दति। आ्नन्द- भिवत्वं न आपार्वमत्यभिप्रेतयाइ-तथाडपौति। आनन्दरूपत्वासिद्ि सुपपादयिरं प्रस्ङ्कातृ आत्मनि असत्त्वपक्षमपि दूषयति, न द्वितीय बति। -- व्यवहारोऽभिवन्दनरूपः आ्ानन्दपदसय आनन्दत्वविशिष्टे एव ग्ह्ोत- सङ्गतिव्वात्, तदनधिकरयो घटे वा आनन्दपद प्रयोग लक्षय व्यवहारा- दर्शनवत् आात्मन्यपि तथा स्यान् इत्यर्थः। ननु उपस्थितेषु त्रनन्देषु वैवयिकेषु आनन्दपदशक्तिग्रही अानन्त्यव्यमिवारदोषात् तत्वरिद्दाराय आानन्दत्वक्रोड़ोक्वतेषु प्रवर्त्ततां नाम आानन्दशब्द: : बयं तु ब्रह्मानन्दी में उपस्थिंतः, सर्वप्रमा गनोतत्वेन भलौकिकन्वात; तत मानन्दत्वानचिकरसो ब्रम्मानन्दे लौकिकव्यवदाराभावप्रसख्जनं न अनिर्षट, "यो वे भूमा तत् सुखम्" इति वैदिकसुखा दिशन्दनयोग दानन्दव्यवदार: परीचषकायां सु्धरी, खर्ग सखादिव्यव ह्ारवत्? इति शङ्ां दूषपत-न च द्ति। तर्दिं

ख्वात्; बन्य्रथा लोक व्रैदाधरिकरमवरिरोधः । न च वाक्यार्थ एवायमानन्दः, तेन अपि आनन्दत्वा- प्रतिपादनात्, अखराडे एव्र तात्पर्य्यांत्। न च सर्वथा अलौकिके सुखे कस्यापि कामना

ब्रह्मानन्दे वेदात् आनन्दव्यवद्दारं वदन वादो प्रष्टव्यः, किं पदाघेतया बेदाइलोकिकानन्दं प्रतिपादर्यात? उत वाक्यार्थतया? नादः इत्याइ- लौकिकेति। ननु प्रमासातीतत्वानतौतन्वाभ्यां विभेष उत्तः? तलाह, अ्रन्यथेति।-यथा नील-पोताद्यवान्तरभेदेऽपि पटव्यकोनां पटतेगोप- सिथि तरनां पटशब्दवाच्यत्वम, एवमत्रान्तवभेदेऽपि सर्वानन्दव्यक्रौनां सामान्यानन्दत्वेन क्रोड़ोकतानां युज्यते एव आनन्दशब्दवाव्यत्वम् ; न च लोकिकशब्दे एव सङ्गतिर्गहोता, न वैदिकानन्दशब्दे दति वाचयं, लोकिक-वेदिक शब्दयोरमेदात, खवराद्यपाधिकत्वात् मेदव्यपदेशस्; तथा च, आनन्दचानाग्ये आत्मनि आनन्दव्यवहारो नेव युज्यत दूत्यर्थः। प्रमासालचये स्थिनं प्रयोग चोदन। आवाद्थैक्षत्वमविभागात्, आ्राऊ्ृत्यधधि- करगोपोद्वातलया लोक-वेदयोः पद-पदार्थान्यत्वानन्यत्वे विचार्य्येते, तत्न लोक-वैदयोस्तावत् पदान्यत्वं खरादिधर्ममेदात् पदान्यत्वात् तद्थोडपि भिद्यते इति प्राप्ते सिद्धान्तः अरथेकत्वं पद-पदार्थयोरेकत्वम् ; कुतः दति? अविभागात् प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानात्; ये एव हि वर्गा लौकिके पदे प्रतीग्रन्ते, ते एव वैदिकपि पदे प्रत्यभिज्जायन्ते, वर्णात्मकञ्व पदं, ततो न लौकिकपढात् वैदिकं पदं मिद्यते; यत्त धर्मभेदाङ्वेढ़ इति, अर्थद्भदितोद्रेव धर्ममेदस्य मेदहेतुत्वात्। नच सर्वें धर्मा भेदहितव एव युञ्थन्ते, वैकल्पिकसरादी व्यभिचारात्; एवं च सति करिया-कारक- संसर्गात्मकप्रयागचोदन अपि उपपद्यन्ते; अन्यथा वेदिकपदार्थ- मानोपायाभावात्, सम्तन्धस् च शास्तचेतुत्वात् तासामभाव: प्रसज्यते इति। अय मानन्दसरूपत्वं वाक्यार्थतया वेदः प्रतिपादयति दृत्युच्चते? कृति तढपरि दूवयात, न व इति।-पूर्वपच वाक्यार्थसय सर्वत

[28.]

सम्भतति, खर्गािरपि लोकिकसुख सजातोव- स्वात । (भ)

नतु प्रसिद्ध बानन्द एव आत्मा, धर्म-धभिभावा- नभ्युनगमात् ; न च व्यावत्याऽपि द्वैतापत्ति:, तस्था आश्यानतिरेकात। एतेन न्ञानत्वादयो व्याख्याता:। तत् न; व्यावृत्तेः अपदार्थत्वात् पपोहवादापत्तेः, व्यावत्तवधर्मस्य अवश्यं वत्तव्य- त्वाच्च; अन्यथा व्यावत्त्यसिद्धेः। न च सरूपेगैव

चलौविक्न्वान् न लोक-वेदाधिवरगविरोध दूति भावः। ब्रह्मानन्दस काम्यमानत्वाच्च न अलौकिकन्वमिति हैचन्तरमाइ-न च इति। (म) शनन्दत्वाधिक रयात्वानधित्नगवा च्ाभ्याम् आत्मनि द्वेतापत्यादि- दोष प्रसक्को ततरिद्दार,जैने क देशिसक्कपशा रौ का चार्य्यम तमुन्थापर्यात,मत्ष कचिदिति।-नदनं-व्रह्तगि किल नास वर्पषि, तैषां बुखो समर त्यपररूपनिव्ृत्तिभावादिति। ब्रात्मानन्द दूति कोडर्थः? दूत्यपेचषाया- मनानन्दव्याव त्तिमातं. तेन अनानन्दव्यावत्युपाधिना श्रात्मनि श्रानन्दशब्द: प्रवर्त्तते, न आ्रनन्दत्वधर्मपुरस्कारिया, तेन न उत्तविकल्मावकाश इति। ननु धर्मवत् व्याव्ृत्तिरषि सतौ? असतौ वा? इति पूर्वोत्तदोष- ताटृगवस्थमिति? तताइ-न च इति। एवम् आनन्दत्ववर्मत्रयुत्तं दूषयां प्र्तिब्चिय तबाायेन ज्ञानत्वादिधर्मप्रयुश्तमपि दूषयाजातं प्रतिचिपतति, एतेन इति।-वज्ञान याहत्तिरेव ज्ञानशब्दात् प्रतौयते, तद्रूपे एव सार्लनि ज्ञानशन्दप्रर्श्ात्तिः, नतु ज्ञानरत्ववित्िषट श्ाममनि इत्वर्थः। व्यावत्ति: किम् आत्मनि बानन्दादिशन्दमद्त्तावुपावि :? उत बाचा? बयं निरसात, तन् नेति।-आलव्यतिरिश्क वाभावन

• 77 व्याृत्तिः अन्यथा बब्रह्मतवापत्तेः। (म) अन्ये तु-आनन्दत्वादयो धर्मा यब कल्पिताः, तेएतर आनन्दादिपदार्था लोकेऽपि प्रसिद्दा:, तवापि आ्रानन्दत्वादीनां कल्यितत्वात् । न च एतावता आनन्दस्य काचित् क्षति- रस्ति, धर्मस्य अनुपादेयत्वात्, तदाश्रयव्यतोरव अभिलषगीयत्वात् ; तदपि आपातरमगोयमव प्रतिभाति, विशिष्टस्यैव आनन्दपदार्थत्वात्, व्यत्तिमाते तदनुपपत्तेः, कल्पितानन्दत्वाश्रयस्य

डपाधित्वायोगात्। द्वितौयं दूषयति, व्यावत्तेरिति।-अव्योऽन्याम्रय- प्रसक्कादपोहवादा न युक्त्त द्वत्यर्थः। (य) विवरखा चार्य्यमतमु थापयति-अन्ये त्विति। लोकडपि दत्यपि- शन्दोऽलौकिकामानन्दसङ्रहार्थः। ननु वैषयिकं सुखं लोके आ्नन्दः, न च तत्र आनन्दत्वं कल्पितम्, अबाधात् ? इत्याशङ्गााइ, तत्ापौति।- धर्म-धर्मिभावस मेदामैदाग्याम् व्रयुत्त व्वादित्ययः । नतु आत्मा कत्पितः, कल्पितधर्मा वारत्वा मिथ्यारजतवदिति; तथा च, अपुरुषार्थतया न उपादेयः सादिति? तव्ाइ, न च एतावतति।-कल्पितरजताधारे शुक्िकाशकले व्यभिचावादिति भावः। ततश्न विमतः आत्मानन्दरूपः,

पूरस्कारेय आनन्दशब्द आ्रम्मनि प्रवर्तते, तस च कत्पितत्वात् न द्वैतापत्तिरित्युत्ां भर्वात। तदेतत् दूषर्यात, तदपौति।-पत्र प्य्रमाशयः, -शनन्दत्वम् आनन्दशब्दप्रवत्तावुपलच्तगम्? उत विभेषयम्? नाथः २१

नह्वि यो धर्मो यत न साभाविक:, तदन्त- र्भावितः पदार्थः स सभ्भवति, बन्यथा शत््यादे रपि रजतपदार्थत्वापत्तेः । (र) पत उच्यते-(ल) उपाधिसंश्रयो द्यात्मा आानन्दतवं तदाश्रयः। विशिष्टशक्यपच्ेतु व्यतिर्वा मकिगोचर: ॥ ५३ ॥

शक्यानन्त्यप्रसङ्गात्, व्यत्तिविशेषाप्रतीतप्रसङ्कच्च। द्वितीये विशिष्टमति- रिक्रम्? अननिरित्रां वा ? आदं दूषयति, विशिष्ठस्ेवेति।-तथा च, श्रखण्डवा क्र्यार्थासिडिररिति भावः। द्वितीवं दृवयति-कल्पितेति। (र) नममेवार्थै सषयति-न होति। अ विपने बाधकमाइ, अन्ययेति।-अ्रयमत्नाशयः,-कव्पितधर्माश्रयस न वस्तुतः तत्सरूपत्वम्, अन्यथा धर्मस्य कत्पितत्वमेव न सादिति। किश्व, पात्मा कब्पितः, कत्पितधर्माग्रयचात् मिध्या, रजतवत्; न च शुक्तौ व्यभिचार:,

अज्ञातायाच विशव्त्वेन शुद्धशुतिरूपत्वाभावात्; ततो न व्यनिचार .दति। (ल) एवमेकदेशिनो मनं विद्ृष्य स्वयं सिद्यान्तर्यात-म्रतोच्यते इति। विशिष्टस्य आ्नन्द चवर्मविशिष्टस् म्ानन्दस, श्ानन्दभच्तभक्यत्वपचे मात्मेव उमवयाऽपि आनन्द इत्यर्थः । विश्िष्ट दि विशेषणाद्यात्मक- मेव; तथा च, विशेषणमानन्दत्वं सामान्यंतराप्रया व व्यत्तिरुमयमालेव यतः, कथमुपाधिषु मनोवत्तिवियेषेषु प्रतिविम्बित माल्मा तदवचिनो व्यत्तिरूपतां प्रतिपयते? तासु उपाधिभिवास् आालमानन्दव्यत्तिषु विम्बवत् अनुगतबुत्ञानपादकतवात् सामान्यानन्दत्वरूपतां भजते इति सर्वात्मना स एव मुख्य मलानन्द इत्यर्घः। पवं व्यत्तिरेवानुगत- सुविवितता यामान्यमन्दभिघेया विभेषाक रयविषेतृषासातिशन्द

यदि लोके भानन्दत्वविशष्ट एव बानन्द- पदार्थ:, तदाऽपि आत्मैव आानन्दवदार्थो मुख्य:, एक्रख्ेव नानोपाध्यनुप्रबिष्टस्य अनुगतव्यावृत्ति- बुद्धिजनकतया जाति-व्यक्षाभयरूपत्वोपपत्तेः। यथा एकस्प्िन्नेव सरूपे सर्वकल्पनारहिते मुख- चन्द्रादौ विम्ब-प्रतिबिम्ब-स्वरूपमिति विविध- व्यवहारस्य उपाध्यनुप्रविष्टत्वारोपानन्तरं दशना- दित्युत्तां लक्षणास्थले। अ्रथवा व्यत्तिरेव सर्वत पदशकिगोचरोऽसु; न च व्यतोनामानन्तात् पदशकिसम्बन्धव्यभिचारदोषप्रसङ्ग:, विशिष्टशक- पक्चे अपि तुल्यत्वात, विशेषगाभेदेऽपि विशेष्य-

तैति; तद्तं तन्त्ररत्नकारे:,-"न हि जातिर्नाम व्यक्रवर्थान्तरभूतं किमपि तत्वम्ति, अपि तु वस्तु एव हि एकं व्यावृत्त्यनुगततया बुध्यत" इति। आतमन एव उभयरूपत्वं लोकाप्रसिद्धमित्य भप्रेत्य पक्षान्तरमाइ-

(व) आाकं व्याचष्े-यदि इत्वादिना। व्यत्तिर्वेति पक्षमुपपादयति -पथ वैति। ननु व्यक्ञिपचे सर्वासु व्यत्तिषु शत्तिग्रहः? कचिदेव वा? नाथः, आानस्येन सर्वासामनुपस्थितेः । न द्वितौयः, यासु व्य्त्तिषु शब्दस्व वाच्च-वाचकसम्बन्धी गह्ीतः, ततोऽन्यत्र प्रवत्तमानः शब्द: खवाच्यं व्य- चरेत्, ततो न व्यत्ति: शक्र्येति चोदां परिदर्गत-न च इति। "यल उमयोः समो दोष:" दति न्यायेन हैतुमाह-विशिष्टेति। आ्रनन्त्यादि- दोषोपपादनाय विशिष्टस्य अनेकत्वमाइ, विशरेषणामेदेपोति।-न प विभेषयो क्रयेन विदिष्टस्यापि ऐश्रं सम्पायते इतति युत्तम्, अभक्यत्यात्

[88] वेदान्तसिडान मुत्तावली।

भेदेन प्रति-विशेष्यं विशिष्टमेदात्; तम्मात् अशक्येनाि शक्यताऽवच्ेदकेन अनुगतशक्य- व्यवहाराशका व्यावत्तिव्यवहारयोजनयतं शव्- तवात्। तचापि शक्तिकल्पने मानाभावात् कारग-

आनन्दरूपत्वे आत्मनो न काचित् अनुप- पत्ति: । (व) आानन्दरूपमात्मानं सच्चिदद्दयतत्त्वकम् । अपूर्वादिप्रमागोतां प्राप्याहं तद्दपुःस्थितः ।५४।।

नापि जाप्यम्, अस्त्वात्; तम्मात् विशिष्टवाद्यतापचैऽपि आ्रनन्त्यादिदोष: व्रव एव दत्यर्थः। कथं तहिं अनुगतव्यव द्वारो वाय्यव्यक्ते: अन्यव्यावृत्या प्रतोतिश्, आनन्त्यादिपरिद्वारश्ति? तवाद्-तष्मात् इति। नमु कथम क्येन इत्युवते, यतो गो-पदान्नोत्वविशिष्टैब व्यक्ति: प्रतोयत इति ? तत्नाइ, तन्नापि दूति।-प्रतौते अन्यथासिदिः, श्ति- ग्राद्ितसंस्कारवशात् तदपस्थितरितयथ। ननु एवं तवि ददि

पदादपस्थितिः१ इति शङ्गां पराकुर्वन् उपसंहरति, तम्मातृ बति। -आनन्दव्वमपि आरत्मेव, व्यक्यततवित्तसामान्यानमयपगमात् उपाधे- स्तटस्थतया शुद्धस्यव प्रनौतेरित्यादि आ्वेदितत्वात् न दोष इति भाव:। एवमात्मन: आनन्दादिरूपत्वे श्रुति-युत्निम्यां निर्गोंते वाक्योत्याद्वेत- साच्षात्कारादावरकाज्षानेऽपसते खात्मारामः आरचार्य्यः। खस्य कतअत्यनापभिनयति, आनन्दरूपमति।-पराप्य साचषात्- कत्य। सचिदादितत्त्वकत्वे प्रम.समाह, प्रपूर्वादौति।-तइ्पुस्तदालक इ घर्थ:, तत-पद्दलच्यशरीर दति वा। ५8।

वैदान्तचि डान्तमुक्तावली।

योऽहमद्यवसत्वे सये दृढ़निश्चयः प्राप्य चानन्दमात्मानं सोडइमद्दयविग्रह: ॥ ५ ५। नास्ति ब्रह्म सदानन्दमिति मे दुर्मति: स्थिता। क्व गता सा न जानामि यदाऽहं तद्दपुःस्थितः॥५६।। पूर्णानन्दाइ्ये तत्त्वे मेर्वादिजगदाकृतिः। बोधेऽबोधक्वतैवासौदबोधः क्व गतोऽघुना ? ॥५७॥

आत्मबोधसमुन्मेषादानन्दाब्धिरहं स्थित: ॥५८।

ननु सद्दयप्याद्दयात्मकत्वमनुपपनं, प्रमानाविोधात् ? तत्ाइ. योऽद- मिति।-अद्दयस्य सद्पत्वेन अिष्ठानत्वात् तदन्यत्वस् अज्ञानकल्पित- त्वात् तन्प्रनौतेरभ्रीमन्वात् नाद्वयात्मकत्वं प्मागविरुद्मिति भावः ॥ ५ू५ू॥ ननु ब्रह्मसत्त्वादधिष्ठाजमियनुपपनं, नात्ति ब्रह्मत्येव प्रतौतेः? इत्याशङ्गा शरस्ति ब्रक्षेति चेत्, वेदेवयादिभ्ुतिजन्यात्मबोघविरोधात् नेति

ननु तथापि सद्यादिप्रपस्नो वाह्मप्रपभ्नवत् न मिध्या? दूति पूडडिश्चा दृष्टान्ताविद्राा परिहरति-दूर्गति। तईि अज्ञानमपि अबाधितत्वान् ब्रह्मवन् सययमिति तमलकं जगदपिन निर्श्येति? तलाह, बोधे इति। -बोधे ब्रह्मा त्मै क्यसाच्ात्का रे समुत्यनने सति अज्ञानं कव गतं, दोपे सत तम दूव दत्यर्थः ; तथा च, ज्ञानबाध्यमज्ञानं मिध्ेति भावः ॥५ू७ ननु ज्ानाज्ञानयोरेव विशोध:, ततः सुखात्मरूपात्रिष्ठानावरकाज्ञानख तत्त्वबोधात् निवृत्तावपि संसारनिर्व्वात्तः कथम्? इत्याशङ्गा उपादान- निवृत्या उपादेयस्यापि निर्वात्तः, तन्तुनाशे टनाश इव इत्यभ- प्रेताइ-संसगेति ॥५८।

योऽइमल्येऽपि विषये रागवानतिविह्वलः। आनन्दात्मनि सम्प्राप्ते स राग: क्व गतोडधुना ?४५६।। यस्य मे जगतां कर्तु: कार्य्यैरपदृतात्मनः। आविर्भूतपरानन्द ब्रात्मा प्राप्तः श्रुतेर्बलात ॥ ६०॥ परामृष्टोऽसि लब्धोडसि प्रोषितोऽसि चिवं मया। दृदानी ल्वामहं प्राप्तो न त्यजामि कदाचन ॥६१।। त्वां विना निःखरूपोऽइं मां विना त्वं कथं स्थितः?। दिष्ट्येदानीं मया लब्धो योडसि सोडसि नमोडसु ते ॥६२॥

आनन्दान्विगिति विशेषयाफलमाइ, योऽहमिति।-रगमूला दि प्रवृत्ति:, निर्गातशयसुखे सर्वेषां सुखानामन्तर्भावात्, प्राप्ते च तस्मिन् सरवसुखस्यापि प्राप्तत्वात्; तत्र रागाभावान् प्रवृत्तिवित्वर्थः।५ट॥ ननु अज्ञानस आनन्दात्मावरकत्वं न युज्यते. सुषुप्ते सत्यपि अच्ञाने सुखसय मानात्, अन्यथा "सुखमहम खामम्" इति परामर्शों न सथात्? इूत्यापडा कार्य्याकारपरियातमज्ञानं सुखावभासप्रतिबन्धकं, न खरूपेय दत्याइ-यस्ेति॥ ६० ॥ ननु आत्मा तावदपरोच:, तदभिवस् ब्रह्मापि अपरोचम्, बात्मा च भाति, तथा च सति ब्रह्मसाचात्कारे कथं संसार :? इत्याशडा ग्रात्मज्ञानं किमइं कर्त्तेत्येव श्नम्? अ्रथवा शुडखरूपसाच्तात्कार :? नायः, तख अनात्मज्ञानवात्। न द्वितीयः, विचारात् प्राक तदसिदेरिताइ- परामृष् इति । ६ैः ॥ ननु स्न्यतां, को दोषः१ तवाइ, त्वां विनेति।-ब्रह्मय: सट्रूपत्वात् तव्निवस्थ असत्त्वप्रसङ्कात् तत्यागो न युव्थते इत्यर्थः। ब्रद्मणो-

[280]

देशभिमा ननिगड़ैबंद्रोऽबोधास्य तस्करैः। पिरं ते दर्शनादेव वुटितं बन्धनं चगात ।६३। विशुषोऽस्मि विमुत्तोऽस्मि पूर्णात पूर्णतभाककतिः। भसंसमृभ्य ममात्मानमन्तर्ब्रह्माराडकोटय: ।।६४।। तत्-तवमादिव चोजालमावत्तमसकत पुरा। ददानीं तत्-श्रवादेव पूर्णानन्दो व्यवस्थित: ।६५।। ननु परिपूर्णानन्दसभावश्चेदात्मा, कथं

डपि प्रत्यगभेदे जड़त्वप्रसङ्गात् न प्रतोचो भिननं ब्रक्म यु्यंत इत्याह-मां विनेति॥ ६२॥ नमस्कार्य्यत्वे बन्वनिव्वत्युपकारकर्तृत्वहैतुमाइ-देद्ेति। ६३। ननु बज-मुक्त्तयोः को विशेषः ? इत्यापड्याइ, विशुद्ध दि।- बडस हि मालिनता लोके प्रसिद्धा तथा न्यूनता दौनता च ; मुक्े तु तद्वैपरीत्यं लोकादव सिय्मिति विशुद्ो मलरहितः । द्वितीयाभावात् पूर्याद्िभोगका शदपि पूर्गातमेति वरिविधपरिच्केदशून्य इत्यर्थः। एतदेव निरतिशयमहत्त्वं स्पष्टयति-असंस्प श्येति ॥ ६४। तत्त्वसाचात्का रसाधनान्तःकरणाशुद्िहेतूनां वेदानुवचनादोनां कार्यय- सिड्डेन अनुष्ठितत्वमाइ, तत्-तवमादौति।-जालशब्दः समूहवाचकः, तेन सम्पूर्गों वेद इत्यर्थ: ; उपलक्षगामेतत्, अष्टाचत्वारिंभत् संस्कारा: नित्यानित्यवस्तुविवेकाध्यन्तरङ्रसाधनमप सम्पन्नमित्यर्थः। वेदान्त- वार्क्यावचारजन्यसाच्ासकार।देव मुक्ि:, न कर्मसहितादिति सवासस्यापि अकृत्वसूचनाय आ्इ-इदानीमिति। तत्-प्रवो वेदान्तश्रयः, विचार- जन्यसाच्ात्कार दूत्यर्थ: । ६५॥ (प्र) ननु आनन्दरूपत्वम् आ्रात्मनी न युज्यते, तद्रपेय श्रप्रतीयमान- त्वात् चटवत्? इति भङ़ते-ननु दति। यद्यपि अइ्यानन्दरूपेयेव तथय पचानविषयच्ादित्यत्र म्रागेव आ्नन्दांभ प्रच्यानाव्ृतत्वम्

[28=] वेदान्त सिद्धान्तमुन्तावलौ।

संसारावस्थायां न स्फुरति? न च परमप्रेमा- स्पदतया आत्मनः स्फूर्तिरेव श्रानन्दसरूपस्य स्फूत्तिरिति वाच्य, तादगभिमानाभावात्; नहि मोच्षावस्थायां याहगानन्द वरूपत्वमात्मनः श्रूयते, "एतस्यैव आनन्दस्य अन्यानि भूतानि मातासुप- जीवन्ति" दूत्यादिशरुतेः, ताहगानन्दात्माभिमानः कस्यचिदस्ति; "आनन्दं ब्रह्मगो रूपं तज्च मोक्षे प्रतिष्ठितम्"द्ति मोच्षे एव तदभिव्यत्िश्रत्रगाच्च संसारावस्थायां प्रतिबन्धस्तत्त्वात भासमानमपि आनन्दरूपत्वं नाभिमन्यते दति चेत, कर्रताई

अस्ुरये कारयमुत्तं, तथाऽपि तदेव आववकाज्ञानादिविषयकविचारेय अतितरां दढ़ोकर्ततु स्थूगानिखनन्यायेन आचार्यय: प्रवर्त्तते दति न दोषः । मा न भूवं, किन्तु भूयासमेव दति तार्वदिच्काविषयत्वेन आरात्मा प्रतोयते, तदेव च सुख फुरयं, तर्दततरिक्तसुखाभावादिति ; ततोऽप्रतीय- मानम् असिड्मित्यनूद्य दूषयति-न च दूति। किं वस्तुतो निवतिशयानन्दरूप आत्मा परमप्रेम स्पदत्वैन भासते दरतति उच्चते? उत निरनिशयानन्दोऽहर्मा्मि दत्यभिमन्यते वा? आद्यम् अङ्गौकत्य द्वितौयं दूषयति-ताटटगिति। ननु "सुखमहमखाम्मम्" इति परामर्शदभिमन्यते एव सुखरूपनामिति? तवाइ-न होति। ननु सुखं सुप्े यङ्गासते तदपि निरतिशयमेव, न हि नित्ये आत्मसुखे कश्चिदतिशयोडस्ति ? तत्राच्, न्नन्दमिति।-आ्रनन्दोडइमित्य भिमानस्य ज्ानविशेषत्वेन सुषुप्रिकाले- डभावात् भासमानमपि स्पषटन भाप्तते हत्यनः। ननु आ्रजन्दात्मजो- वसोतिर नान्ाम प्रचादिति न, किन्तु प्रतिबहचातृ? इति भङ्ते-

[282]

प्रतिबन्धः ? अम्नानम् ? तत्कार्य्यं वा? बाद्ये जोवस्य ? परस्य वा ? नान्त्य:, तस्य सर्वन्स्य निरवद्यस्य तदभावात। नाद:, तस्य परेग अभेदात ; "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" द्रति "अनेन जीवेन आत्मना" "तत-त्वमसि" "अथमात्मा ब्रह्म" द्ृत्यादिश्रुतिभ्यः । (श) न च कल्पनामातेगैव जीवस्यापि अज्ञानं न वस्तुतोऽस्ीति वाच्यं, पर्रस्मिन्नपि प्रसङ्गात्; न च चिन्मातनिष्ठमज्ञानं तत सर्वात्मना प्रति- बध्नात्येव दूति वाच्यं, यदि संसागवस्थायाम- प्रतिबद्ध आनन्दो नासत्येव, कस्य प्राप्मा तर्हि प्रतिबन्धनिवृत्तिः स्यात ? न हि संसारिप्राम्ता संसारनिव्ृत्ति: सम्भवति, नच अप्रतिवद्द एव आनन्दः संसारावस्थायामपि असत्येव केवल-

विषसास्य तहर्शनातिलाल समानसस्य तहर्शनवेला-

संसारेति। नान्योडत दति।-अतः परमात्मनः, अनेन जोवेन आ्रात्मना इति सामानाधिकरस्यात् जोव-ब्रह्मगोरेकत्वमित्वर्थः । (ष) ननु पज्ञानं न जौवे, न वा विम्वभूते ब्रह्मगि, किन्तु चिन्माले निर्विभागे इति प्रागिव आवेदितमिति? तत्नाइ-नच इूति। तत आानन्दरूपत्वप्रतिबन्ध: किं वासवो वा? उत अनवधानमात्रेया प्रति- भासनातृ वत्पितो वा? आध्यर् अनूद्य दूषयात-य्दोति। द्वितीय-

[२-]

कष्टवृट्यस्य परमप्रियतमं जगदीश्वरं सर्वांङ्ग- प्रोततया अतिसन्निहितिमपि आत्मानमोकितं क्षगामलभमानस्य खग्रोवास्थयैवेयकाद्यनवधान- वदनव्रधानमावमात्मनि प्रतिबन्धः, न वस्तुतः प्रतिबन्धोऽसीति वाच्यं, तहर्शनरूपस्य प्रतिबन्धस्य आश्रमनिश्ठयासामर्थ्यात्; तथा हि, कोडसौ द्वैतद्रष्टा? किं परमात्मा? किं वा जीवः? किं वा पर: कश्चित ? नाद:, तस्य सर्वन्तस्य भमवौजा- ज्ानाभावेन द्वैतदर्शनानुपपत्तेः; "यस्यान्नानं भमस्तस्य भ्रान्तः सम्यक् च वेत्तिसः" द्वति न्याया न् प्रज्ञान-मिथ्याज्ञान-सम्यगन्ानानां माधड्ा पराचष्टे-न च दरत्यादिना। आत्मनि अनवधानमालं प्रतिबन्ध इति सम्बन्धः । अनवधानम् उपपादयति, केवलमित्यादिना।-ईश्वरम् भात्मानरमिति सामानाधिकरस्यात् ऐक्यमोचितुं चगाम् अ्रलभमानस्य

ब्रह्म" इति त्रुतरित्यर्थः। परमेति।-"यो वै भूमा तत् सुखम्" दाति ब्रह्मयः सुखभ्रनगादित्यर्थः । श्रानन्दात्मनो जगत्कारयात्वात् ईश्वरत्वमाइ्ट, रईपरमिति।-"अनन्दात् हि एव" इति ्ुतैरित्वर्थः । उपादानत्वमाइः समुदूतेति।-उत्त्विषय एव विषं तैन विषस्मस्तदधोनसस्य द्रत्यथः। ननु विषमपि औषवादिना त्याज्यते, एवं विवेकन विषय त्यागो यु्धते ? रत्यापडा विवेक एव नास्ति इत्याह-तदर्शनेति। ननु तथाडपि वैरषययक- सुखेषु नचगिकत्वादेव (चगिकच्ादेव?) ततो विरतया भवितव्यमिति ? म हत्वाह, तदर्भनेति।-तथा च, विषयदर्भमेनेव सर्वस् भ्ायुषी

पैद्रान्त समान्तमृन्तावलौ।

समानाधिकरयत्वनियेन बविद्यावत एव सत्सभ्भवात। चस्तु ताहिं जौवस्य भविद्यावतो हैतद्रषुत्वम् ; न, तस्य परेग अभेदस उत्ा- त्वात ; न च अभेदेऽपि विम्ब-प्रतिविम्बव्यवस्थया

म्यात्; तव हि पूर्वसिद्धे उपाधौ विम्ब-प्रतिविम्ब- भावानन्तरं प्रतोयमानयोर्मिनत्व-सच्छत्वयो- रव्यवस्थया उपपत्तिर्युंत्ता, दृष्ट तु द्वैतदृष्ट्युत्यापित- द्वेतस्यैव उपाधितया तदनुप्रवेशेन विम्ब-प्रति- विम्बभावकल्पनायां ततः पूर्व द्रष्टव्यवस्थापका-

व्याप्तत्वात् श्रात्मनोऽनवधानं युज्यते दति भावः। तैन सुखाद्वेत आरत्मन हुःख.दिसद्यादिदर्शनमेव प्रतिबन्ध इति भावः। तहर्शनरूपस्य इत्यादि अभेदसय उत्तत्वादित्यन्तो ग्रन्थः स्पषार्घः। उत्तन्वात् "नान्योऽनोऽस्ति द्रष्टा" इत्यादो इत्यर्थः ; ततो जौवस्य सर्वन्नेश्वराभिवस श्रमवोजाज्ञानाभावात् ततकतद्देतदर्शनं न युव्यत इत्यर्थः। ननु यथा चिम्ब- प्रतिविम्बयोः "तदेव ददं सुखम्" इति प्रत्यभिज्नया एकत्वेऽपि श्यामत्वं प्रतिविम्बे एव, अवदातत्वं विम्बे, उपाधे: प्रतिविम्बपक्षपातित्वनियमात्, नदत् पज्ञानोपाधिक द्वेतदर्शनं जीवसयेव, न परस् इति शङ्गां प्रत्याइ्-न व अभेदेडपोति। दृष्टान्ते विम्ब-प्रतिविस्बभावस्य नियामकलैडपि प्रक्रते- न्योऽन्याप्रयदोषग्र लन्वात् तन समभवतौति वैषम्येय उत्तरमाइ-वेषम्या- दिति। वैषन्यं स्ष्ट्यति, तत्र हि इत्यादिना।-दुह दार्श्टान्तिके दैतदर्शने सति तन्पत्युपस्थापितसय अज्ञानकार्य्यस प्रतिविम्बोपाधितया नस्तुप्रवेभेन सङ्पगागेख प्रतिविम्वादिकल्पना, तसां च सत्यां प्रतिविम्बात्ा जोवो

वैदान्तमि वान्तमुक्तावली।

नुपपत्तेः । न च अनादिसिद्धाज्जानप्रतिबिम्ब स्थापि अनादितया ततः पूर्वमिति प्यथनु- योगानुपपततिरिति वाच्यम्, अनादिसिद्धान्जान द्रष्ुरपि अनादिसिद्धस्यैव वत्ताव्यत्वात। न चासौ वतां शक्ब:, न च साच्येव, तथा तस्य सर्वनस् खाविद्याविरद्ेय तद्दष्टृत्वानुपपत्तेः; न च

खभिन्नाविद्याद्रषृत्वेन परमात्मनो भ्रान्ततव- प्रसङ्गात ; "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" द्ति शाख्त्र-

दरष्टेत्यन्योऽन्याश्रयादयं प्रकारो न उपपद्यते इचर्थः। ननु उपाधि-प्रतिः विम्बशेरनादित्वात् तदुत्तरकाले दृषटत्वव्यवस्था इत्यनुपपनमति? न दत्याइ, न च इति।-तथा च, न अन्याऽन्याश्रय इति भावः। भवत्वेवं, द्रष्टा जोवः सादिः ? अनादिर्वा ? सादिश्वेत् तत्राइ, अनादिसिव्वेति।- तथा च, जोवो द्रष्टा न स्ात् इत्यर्थः। ननु जीवादन्य: पर एव अनादि- सिच्ो द्रष्टा अस्ु? तत्राह, न चेति।-अनादिसिड्को द्रष्टा वर्क न शक्यते दत्यर्थः। ननु कथं द्रष्टरभावः, साचिग एव सत्त्वादिति ? न इत्याह - न नेति। साक्षो किं परो वा ? जोवो वा? आदं दूषयति-तस्येति। साच्ो किं साविद्यादि पश्यति? जीवाविद्यादि वा? नायः इत्याह- सवजस्येति। द्वितीयं दूवयति-न चैति। ताईि जोव-ब्रह्मणोर्भेदः किं वासवः? उत तवाततः? नान्य इत्याह, खभिन्नेति।-समिन्नख या अविद्या तदष्टत्वेन दतर्घः। खस्य अविद्या नासिति, सर्वत्ञचात्; खभिनोऽन्योऽविद्यापयो नासि, अतः खभिन्नाविद्यां पश्यतः परमात्मनो भन्तत्वं स्ात् इत्यर्थः । तर्ईि ब्रझ्ममो सान्तत्वपरिच्वाराय वासतवो जोव- परमातमनोभेदोडसु? तलाइ-नान्योऽत दति। ननु परमालेव द्वेतद्रष्टा

वेदान्तसद्ान्तमुलावली।

विरोगच्य। न च सवस्त्वं नाम सरूपचैतन्येन खाध्यससकलभासवत्वं, तच्व बविद्यावत्वेऽपि न विरुध्यते दूत्ति वाच्यं, "निरवदं निरञ्जनम्" दूति श्रुया अविद्याया अषि तत निषिद्त्वात्। न च वस्तुभूताविद्यानिषेधः, न तु कल्पिताया अपि दूति वाच्चं, साधार पनित्रेवात्, वस्तुभूताविद्या- डप्रसिद्वेश्च, जौवस्थ च अबिद्योच्तरभावितया अनादित्वानुपरत्तेः; अन्यया अविद्यानिपत्त्याऽषि जोवभावो न निवर्च्तेत। न ततीयः, जीवपर- मात्मव्यतिरिक्कस्य सर्वस्थैव जड़लेन द्रष्टतवानुप- पत्ते: । (ष)

अस्तु, न च सवज्ञत्वविरोध: ; सर्वज्ञत्वं हि न अ्रविद्यानिवर्तकप्रमायाजन्य- ज्ञानाश्रयत्वं, किन्सु स्वरूपचैतन्येन स्वाध्यस्तसर्वजगदवभासकत्वं,न च सरूपचैतन्यमविद्याविरोधि,तस्य तत्वाधकचात्; तथा च, परभात्मैव द्वैतद्रष्टेति? न इत्याइ-न च इत्याहिना। अविद्याया अपि इत्यपि- शब्दोऽविद्याकार्य्यसङ्रह्वार्थः, निरअ्जनश्दन अविद्याकार्य्यस् निषिद्वत्वा- दिति। अविद्यादिनिषेधवाक्यस्य अ्न्यविषयत्वेन अविद्यादिनिषेवक- न्वमित्याशङ्गा अविद्याशन्दस्य अविद्यामातशकस् वास्तवाविद्यापरत्वे लक्षय।पत्तेः; नैर्वमित्याइ-न च इत्यादिना। किञ्न, वस्तुभूता अविद्या प्रसिडा वा ? न वा ? आधे व्वैतापत्तिनिषेधानुपर्पात्तिश्व ब्रह्मवत् सात्।

रिति पचं प्रत्ाह-जोवस चैति। विपची भावत्वे सति अनादित्ात् जोवभावस्य सांसारिक्त्वसय अमिछ्वत्यापत्या निर्मोक्षः सात् दति बाधक- २२

[२५8]

न च उभयानुगतचत्सामान्यस्ेव द्रष्ट्ल्व मिति वाच्चं, तथा च सति अविद्याया अि ततैव वत्तव्यतया जौवस्य निरवद्यस्य बभ्ान्तस्य परमात्मवत् नित्यमुक्तत्व-सर्वन्नत्वाद्यापत्ति:,

पत्या तवैव प्रष्टुरनेपुर्वा अविद्याद्रषटृत्वं युक्तमिति वारच्यं, तस्ैव मभापि अविद्याद्रष्टः खरूपस्य दूदानों त्वया तत्त्बनिर्यायार्थं वत्तव्यत्वात्। न च यस्त्वं खात्मखरूपमपि न जानासि अयमहमिदं पृच्ामि दूति, तस्य तव प्रश्न एव कथं स्यात् इति वाच्यं, प्रश्नविषयाज्जाने सत्येव प्रश्नोप-

माह-अन्यथेति। अथ परः कश्चित् दरष्टति पचं प्रत्याह-न ततीय दूत्यादिना। (स) सर्वज्ञत्वाद्यापत्तिरित्यन्तो निगदव्याख्यातो ग्रम्थः। किञ्व, जीव-परमात्मनो: अनुगतं चेतन्ं दरष्टिति पचं अन्योऽन्याप्प्रयदूषगन्तर- मित्यान, उपाधीति।-ततीयप्रकारे चैतन्यस द्रष्टत्वे तद्दभात्

पचो न साधीयानित्यर्थः। ननु प्रश्नस् ज्ानपूर्वकत्वादित्यत्र अविद्या पष्टतयर्थादतां तथा आचिप्ा वा तद्दषति; तथा च, हेतद्रष्टुरुत्तत्वात् तत्प्रश्नः पुनर्न युज्ते इति पचं द्वषयति-न चेति। ननु को देतद्रष्टेति मभोविद्याद्ुसद सरूपाज्ञान न उपपद्मते, प्रन्नविजयानाने तद्दिषयक

प्रश्नाभावेन- "नापृष्टः कस्यचित् ब्रूयात् न चान्यायेन पृच्कतः । जानन्नपि हि मेधावी जड़वल्लोक आचरेत्॥" दूति न्यायेन सयं वत्तुमशक्तया सवें शास्त्रमरणरुदितं स्वात्। (स) न च प्रश्नविषयापरिज्ञाने कथं तद्विषयक- शब्दरचना ? न हि संसर्गमन्तात्वा शब्दरचना नामेति प्रसिद्धिरिति वाच्यं, सोभशब्दवत् सार्थकस्यापि शब्दस्य तत्सरूपन्ञानादेव रचनोप- पत्तेः; सर्वतर शब्दसरूपन्ञानस्वैव शब्दरचना- हेतुत्वात्। संसर्गन्ञानस्य च शब्दरचनाहेतुलेन

शब्दप्रयोगायोगादिति? तत्ाइ-न चेति। अभ्ात एवार्थंः प्रष्ठव्य इत्यथें विपक्षबाधेन द्रढ़यति-अन्यर्थति। (इ) संसर्गन्ञानं न वाक्यप्रयोगहैतुः, इं-फड़ादिस्तोभप्रयोगे व्यमिचारात्, पदज्ञानस्ेव शुकवेदवाक्यादिषु कारससेन कृप्तस्य इतरत्रापि तस्यैव वाक्यरचनाहैतुचोपपत्ती संसर्गप्रतोते: कारयात्वे प्रमाणाभावादिति आइ-न चैति। न च वायमति प्रतिज्ञार्या हेतुमाइ-सोभशब्दवदिति। ननु अ्बाधितलोकप्रसिडिसिदस्य वाक्य- रचनाहेतुन्वस्य संसर्गप्रतोतौ कथमपङ्गवः क्रियते इति? तत्र शह- संसर्गच्ञानस्य चेति। ननु वेदप्रामाखेन संसर्गज्ञानमस्ति, शुकबालादि- वा क्येऽपि तत् नासिति, ततः वर्थ तस प्रामाय्यप्रयोजकतैति ? मेवं,

वेदान्त सिडान्तमुक्तावलो।

प्रसिद्दा उपात्तस्य प्रमागभव्दप्रामाख्य प्रयोजक- तया अन्यथासिद्वेः। न च देहादोनां बुद्धि- पर्य्यन्तानामहं-प्रत्ययालम्बनौभूतानाम् द्वतरा- नात्मव्यावृत्ततया प्रतोयमानानां मध्ये अ्रन्यतमं तत्समुदायो वा तव सरूपमिति वाच्यं, तेषा-

मेयायिव मतेन अस्य परिहारस उत्तत्वात् ; तन्मते च ईश्वरज्ञानस् वे शुकादिवाक्ये च प्रामास्प्रयोजकस्य सत्वात् अम्माकं पुनर्गं-फड़ादिभब्द- प्रामाखये तदभावेन व्यभिचारात् लोकप्रसि द्ेरन्वपरम्पवाSनादरगोयत्वा- दिति ; तस्मात् अज्ञानेडि प्रश्नसन्भवात् अविद्याद्रष्टर्मम सरूपं तत्त्व- निर्यायाथे त्वया वाचयममिति स्थितम्। तत्र शनिष्यद्दारैव द्रष्ट्सरूप- निमायार्थ शवौरादोनां दषटस्वरूपत्वमापङ्ा परिहरति, न च देहादौना- मिति।-आदिशन्देन इन्द्रियं मनश् सडह्यते। तेषां द्रषटस्वरूपत्वे हेतु- माह-श्रहं-प्रत्ययेति। अन्यतममति शरीरमेव वा मन एव वा बुद्धिरेव वा दत्यर्थः। एतेषां समुदायो वा द्रष्टसरूपमिति पचान्तरमाह, समुदायो वेति। -पूरोवस्य दन्द्रियाद्पेच्षया अतिस्थूलन्वात् प्रथमत्वेन उपन्यासः। भरोवात्मवादिनामयमभिप्रायः,-तत्न शरीरं नाम निरपेकवगन्द्रिया- धारः, निरपेक्षपदम् अङ्गल्याद्यवयवानां प्रत्येकं शरौर चनिवासाय, तैषाम् दतवावयवसापेक्षायामेव त्वगाधारत्वात्। भ्रहं मनुष्य दति प्रतीते: अदन्त्-मनुष्यत्वयोरेकमधिकरयं प्रतीयते, मनुष्यत्वक्व देह एव इति सन्मतम् ; तथा च, स एव आत्मा, न च मम दर्द शरीदमिति भोक्कृभेषतया प्रतौतेः सगादिवदनात्मत्वमिति वाचयं, मम आातमा दतिवत् तन्नतीतेरुपचागत्; ततः शवीरमेव आ्रत्मा दति स्थूलदर्श्िनो बौडविभेषा। प्रतिपनाः केचन पुर्नरिन्द्रियाश्येव आ्रत्मा इत्याष्ुः, रन्द्रियायां ज्ञानान्वयव्यतिरेकातृ दानकारयात्वे उपादानस अ्रम्यर्कि-

· वैदान्त सडान्तमुत्तावली।

मपि अन्नानकार्य्याणां मद्ोगोपकरवतया मम प्रत्ययविषयामां छतचामरदौतरभोगसाधन- वत् मटुपसजनतया प्रतोयमानानां प्रत्येक- समुदाययोः कार्य्य-कारणविलक्षणहैयानुपा- देयखभावम प्रत्ययाविषय परमप्रियतमखातिरित

नुपपत्तेः। न च देहादिबुद्दिपर्य्यन्तेभ्यो यत्

सत्वात् तदेव उचितम् ; अहं कागो बधिर इत्याद्यहं-प्रत्ययावलम्बनत्वाच्च न्ट्रिया खंव द्रष्टयौति। अपरे पुनः खप्ने इन्द्रियोपरमेपि मनसोऽनुव्वत्तेः प्रहं मन इति प्रतीतमन एव आत्मति वदन्ति। विज्ञानव्यतरिक्तसय मनसोऽमावात् क्षगिकविज्ञानमेव आत्मेति विज्ञानवादिनः प्रपेदिरे इति। बुद्िपर्य्यन्तानाम् इन्युपलच्रं, यथायथःऽन्तरमव्यभिचारित्वेन.यत् सन्भवति तदपि स्वरूपचेन ग्राह्मिति। एवं गुश्या सरूपे शिष्योपदिष्टे न च वायमति; तन निषिड्े स एव निषेदा। तत्र हैतुमाह, तेषार्मिति।-तवा शूरोरादोनां प्रव्यर-समुदाययोः आत्मत्रस्तुखरूप- त्वानुपपत्तेरिति अव्वः। अनुपपत्तो चतुरविधान्वयव्यतिरेकौ हेतुत्वेन

दर्शितौ। नच अज्ञानमेव कारयं न आत्मति वाच्यम्, पज्ञानाधिष्ठान- त्वेन आरत्मनः कारयचस्य असक्रदुत्ततवात्। अं-प्रत्ययावलम्बनत्वम्. अन्यथयति, ममति।-तेन मेदे प्रतीयमानSमेदप्रतीतिरुपचविता इति भाव:। न च विपरीतं शङ्नीयं, मम आत्मेतिवदिति वैषम्यातृ श्रांत्म- शब्दसन्निधानात् तत्सम्बन्धप्रत्यय उपचारमइति, न च अत्र तथाडसित, गहं-प्रययस् देददावात्मतादात्मााध्यासैन अि उपपत्तेः । काईिं ममेति षष्ा सम्बन्धः प्रतिपादते? इत्याशङ्डा/ह-मह्ोगेति। तल्न दष्टान्तः,छतयामरदोति। अगामचे हेनन्तरमाइ, मटपसर्जन-

वेदान्त सिदान्तमुलावलो।

सरूपं त्वया परिशेषितं, तदेव तव स्वरूपमिति मृहागोति वाच्यं, तस्यापि बन्नातत्वात्। ने बाजानं परित्यज्य तद्विषयखरूपमावं प्रत्यत्तत्वं ग्राह्यमिति वाच्यं, तस्यापि जीवेश्वर-तद्विन्न- त्वादिरूपेग निर्शेतुमशक्यतया सन्देशक्रान्त- त्वात्। न च किं नाम निर्गायेन ? वस्तुखरूपं तु निर्गोतमेवेति वाच्यम्, अशेषविशेषेग तत्त्व- बुभुत्मुं प्रति एतस्य अनुत्तरत्वात्। (ह) न च सामान्य-विशेषशून्ये विशेषबभुत्सैव अनुपपन्नेति वाच्यं, तस्येव सामान्य-विशेषशून्यस्य

तयेति।-एषां मध्ये प्रत्येकं वा समुदायो वा स्वरूपत्ं न सङ्गच्कते दूत्यर्थः। आत्मस्वरूपं विशिर्नाष्टि कार्य्येत्यादिना।-कारगमत्र पज्ञानं विर्वाचितम्। आरत्मनि अ्रह्ेयत्वं वदता प्रपश्वस्य शगौरादः दःखात्मकत्वं सूचितं, तेन दुःखिप्रेमास्दत्वलच्षगन्वयव्यतिरेकौ ध्वनितौ। अनुपादियन्म् अविक्रियत्वात् देहादौ दव अहं-प्रत्यवस्य आत्मनि गौयात्वं प्रति श्ह-ममेति। निरतिशयसुखरूपत्वेन अन्यानुपसजनववमाइ- परमेति। साचित्वमाह, खातिरित्तेति।-अ्रनेन साचि-सात्यान्वय- व्यतिरेकी दर्शितो। अरज्ञानादावव्यस्ते सवंत्र अनुगतत्वेन अ्रव्यनिचारिन्व- माद, सर्वदा इति।-एतेन देहादौ गमर्थाद्ाभिचारित्वमुत्तं, तेन चतुर्थोडपि अन्वशव्यतिरेको दर्शित दत्यर्थः। तस्यापोति प्रत्यक्-वेतन्य- सापि इत्यथः। अभेषविशेषेया इति इत्यम्भावे लतौया। (क) तत्र गुरुशङ्गां शिष्यः-परावष्टे-न च दति। विभेषशून्ये तदनालके दत्यर्थः। ताई ताटगेव सरूपं त्वया वाग्यमिति शिष्य प्ार-ससेति। नतु सन्दिग्धं जिन्ञासं देवायज्ञानानेभ्यो भिवतया

बेदाम्न विद्यान् मुकावलो। * वत्ताव्यखापतेः। न चानानव्यातारततया निश्चिते सरूपे सन्टेह एव न उपपद्मते दति वाच्यम्, अन्नानस्य अद्यापि अनिव्टत्तत्वात्, स्थिते एव अज्ञाने विवेकटस्या तद्विवित्तखरूपनिर्गायेऽपि तेनैव अन्नानेन विषयौकते सन्देहोपपत्तेः । न च अध्यस्तान्तानखरूपे स्थिते तदधिष्ठानस्य आत्मनो विवेकोऽशक्य एव, अधिष्ठानभेदेन अध्यस्तस्य पृथकसरूपाभावात् ; ततो यदि विवेकदृष््या अधिष्ठानखरूपमात्मतत्त्वं निश्चितं, तदा तव अध्यस्तमन्ातम् ? तत्कार्थ्थ वा? ततो भेदेन तब नास्ति दूति अवधार्य्य विनिश्वेतव्यं, तथा च, तत्र पन्नानविरदात् सन्देहानुपपत्या प्रश्नानुपपत्ति-

परिशेषात् निश्चिते वस्तुनि सन्टेहानुपपत्तेः जिज्ञासायोगात् किं प्रश्नेन दति? तल्राह-न च इति। ननु तिष्ठतु नाम अज्ञानं, निश्चिते वस्तुनि सन्देहादर्भनात् कथं जिन्ञासेति? तवाह, स्थिते एव दति।- विधेकज्ञानस्य अन्वयादिजन्यतया परोक्चवादपरोचसंशयादिनिवर्त्तकत्वं नं युज्यते इधर्थः । ननु विविक्कतया निश्नितेऽपि अज्ञानं तत्रयुत्त: मंशयोऽपि अस्तु इत्यक्त्ेे ्वानादिसत्त्वे निश्चित एव ना्ति, त्मि् वा स न अज्ञानादि ? इति शङ्गामनूद्य दूषयति-नच इति। अध्यस्ादन्यत्व- मधिष्ठानस्य विवेक्ः। न च सति अध्यस्ते तदन्यत्वं जातं शक्यम्, अध्यस्तस्य अधिष्ठानतादाल्मात् तद्वेदेन खरूपाभावात्। अथ यदि विवेकनश्चयः खोक्रियते, ततो न बज्ञानादि? इत्याइ-ततो यदौनि। सन्देहा- भावे प्रश्नो जिन्नासाऽभावादेव न सङ्छ्कते इयाह, तथा च दति।-न च.

रेव दति वाच्यम्, एतावता अप द्वैतद्रषुखव्युत- पादनात्। न हि शुद्धस्य कूटस्थस्य हैतद्रषृत्वसुप- पद्मते, मोचकालैऽपि द्वैतदर्शनप्रसङ्गात्। ननु मोक्षस् नि।वेन सर्वदा सत्त्वात् सर्वो हि कालो मोक्षकाल एव "विमुत्ाश्व विसुच्यते" द्ूति शास्तात्; अन्यथा मोक्षस्य कादाचित्कलवेन अनित्यत्वप्रसङ्ग: ; तथा च, मोक्षकाले द्वैतदर्शन- प्रसङ्गो न अरनिष्टः, दूदानीं तहर्रनादिति चेत् ? न, सार्वलीकिकानुभवविरोधात् ; न हि द्वैत- दर्शनकाले कश्चन मोच्षमनुभवत, न हि सर्व- लोकविरुङ्कमथें श्रुतिरपि प्रतिपाद्यति; अ्रन्यथा शिलाप्नत्ननवाक्यानासपि खार्थें प्रामाखप्रसङ्ग: ;

वाच्यमिति व्य्वहहितेन अन्वयः। नतु अज्ञानादिके त्वद्क्युक्या परास्ते शुवधं मोक्षान्वयिविकारहितचैतन्यमवशष्यत, तच्व न द्वैतद्रष्ट, अनिष्ट- प्रसक्गात् ? इति शङ्गते-रतावनापोति। प्रसख्कस अनिष्ठत्वमाचिपति -ननु दति। ननु मोचस ज्ञानसाध्यतात् नित्व मसिउमिति? तत्राइ, विमुक्तश्रेति।-पूर्वमपि विमुत्त एव अज्ञानवशादविमुत्तत्वभ्रमे तत्त्वसाक्षात्कारात् अज्ञानोपमर्दिते विमुध्यते दति उपचर्य्यते, न तु जन्यते मोच:, पूर्वसिद्वत्वात् इचर्थः । मोच्षस अजन्यत्वेन नित्यत्वे फलितमाइ- तथा चैति। इदनोमिति मोचकाले सयपि दयर्थः। द्वैतदर्शन- मोचयोरेककालत्वं लौकिकनुभवत्रल्ात् कन्पाते? उत प्ुतिबलात्? ब्रादं निषेधति-न दति। न केवलमनुभवाभावः, किन्तु विपरीतानुभवो

इति। द्वितोयं हूषयति-न द्ि दति। देतदर्भन-मोचयो: एकशालच-

ततो न सव: कालो मोचकाल:, सवलोकानुभव- विरोधादिति। हन्त तहिं ये सर्वऽनुभवितार:, वे एव द्वेतद्रष्टारस्वयैव निश्चिताः; तथा च, खाधीननिश्चये द्वैतद्रष्टरि कः प्रम्नः?।(क) किमतः? दृदमतो भवति, एतेषां यत् द्वैतदशनं, तदेव सच्चिदानन्दपरिपूर्णात्मस्रूप- मोच्ताविर्भावप्रतिबन्धकमिति एहाग? अ्रस्तु तर्हि तेषां प्रतिबन्धः, मम द्वैताद्रष्टः कुतो न मोच श्रविरभवतोति चेत्? तर्हि त्वं किमेतेभ्यो भिन्नः, येन द्वैताद्रषटृत्वं भवैत ? क: संशयः? न हि

निराकरयामुपसंहरति-तत दति। ततः शब्दार्थमाह, सर्वेति।-तथा च, द्रष्ट चमपि न निरूपितमिति तत् वत्तव्यमति शिष्यस्य अभिप्रायः। द्वैतानुभवितारो मुक्रिं न अनुभवन्ति इत्युक्त्मामरित्य गुरुः उत्तरमाह, दन्तति।-अनुभन-दर्वनयोः पर्य्यायत्वात् द्वेतानुभवितार एव तद्दषटार दूति त्वयैव निर्गोतमिति खबुचिसिड्वेर्थे प्रश्नः, तत्र च मम अनिरूपय- प्रयासो हथा द्त्यथ:। (ख) ननु द्वेतानुभवितार एव द्ेतद्रष्टार इति स्थितेऽपि मोच्षख कादाचित्कत्वेन अनित्यत्प्रसक्केकिं समाधानं भवति? दति शङ्ते- किमत दति। समाधत्ते-इदमिति। एतदेव स्पष्ठयति-रतेषामिति। आविर्भावोऽभिव्यक्ति:, अनुभव इति यावन। तथा च, नित्य एव मोच:, परन्तु प्रतिबधव्ात् न बनुभूयते, यथा अन्धकारप्रतिबन्धादपवरक- देशावस्थितो घटादिरिति। द्वेतदर्शनं न मोक्षाविर्भाव प्रतिबन्धकं, तस्तिन् असत्यपि मम मोचाविर्भावादर्शनात्? इति शङ्गते-अ्रस्तु तर्थिं इति। दैताद्रष्टत्वमसिडमिति वत्षुं पृक्कति-तर्ाि व्ं किमिति। किं-

तानात्मलवेन अनुभवामि, तेषां सुखटुःखादोनां मम लेपाभावात। (ख) गहो! आश्चय्यं, ताननैकविधानेव देव- निर्य्यङ मनुष्यादिमेदभिन्नान् पश्यन् द्वैतं न पश्यामीति वदतस्ते वच: कथं श्रद्देयं स्यात् ? न

यद्सत्याभिधानमिति। ननु त्वत्तोऽभिन्न एव अहं, तथा च, मम असत्याभिधानमापादयत- स्वैव असत्याभिधानमायातौति चेत् ? तर्हिं

शब्दसूचितं द्वेतद्रष्टभ्यो भिननत्वपचं विनैव अङ्गीकुरुते-कः संशयः? इति। भिन्नत्वम् उपपादयति-न हीति। हि-शब्दसूचितां सुखदुःख- व्यवस्थाऽनुपर्पात्तं तत्र प्रमायर्यात-तषामिति। (ग) द्रष्टमेदे प्रमायसुपन्यसता द्वेतानुभवतत्वम् आत्मनि त्वया व्यवस्थापितं, तथा च, द्वेताद्रष्टत्वम् आत्मनि वदतो मिध्याभाषित्व- मिति शिष्यमुपालभते-अहो! इति। ननु परव्यामोह्ाथें कथायाम- यथार्थमपि वत्तव्यम्? तत्राइ-न होति। ददं-शब्दार्थमाइ-यद- सत्येति। तर्डि ववं किमित्यत्र किंशन्दसूचितं द्रष्टमेदपचषं पराक्वत्य तदमेदपक्मुन्थापयति, ननु त्वत्व दति।-अभिन्न इति पंदच्केदः।. त्वत्त इति पदैन व्यवस्थानुपपततेः शपाधिकं मेदमादायापि प्रतिविम्ब- मेदानामिव चलनादित्य वस्थावद्पपत्ते: न खाभा विक्ात्मेदप्रमापकच- मिति सूचितम् ; तथा च, उपालभ्भाहों न भवामौति। पच्ान्तर- खोकारफलबाइ-तथा च इति। एतदक्गीक्वय गुरुराइ, तहिं इति। -यदि हैतद्रश्ट तवत्तो वस्तुतो न अतिर्यते, किन्तु त्वदालेव, तथा

कोइहं त्या आत्मल्वन दष्टः? किं सद्वितीय :? पद्ितोयो वा? यदि आद्यः, तईि अयमपि अपरो दोषो यत्, त्वं विद्वांसं तवैब बाचाय्यं मां ब्रह्म रुपेया पर्य्यवसितं द्वैतवार्त्ताऽनभिन्नं सद्वितौयं कल्पयसि ? "एकमेव अद्वितौयं" "न दृह नानाऽस्ति किञ्चन" द्वति शास्त्रविरोधख। अस्तु तर्हि अद्दितीयपत:, उत्तदोषविरहादिति चेत् ; हन्त! त्हि कुतो मामद्वितौयमात्मल्वेन न्ञातवानसि? तवद्चनात उदाहृतशास्त्राच्तेति चेत्, एवं तर्हिं प्रबुद्दोऽसि, न अतः परं प्रष्टव्य- मस्ति, न हि आत्मनि विदितेऽपरमविदितं वस्तु अस्ति, यत प्रष्टव्यं स्ात्। अस्यनात्मेति चेत् ? सति मम आत्मत्वेन पश्यम् काटशं पश्यसि दत्यर्थः । किं-शब्दार्थ- माह-किमिति। आाद्यसुपालम्भन निराकरोति-यदि आब्द इत्यादिना। आरत्मनः सदयत्वदर्शने भ्ुतिविरोधमपि श्रह्-एवमेव दति। द्वितौयमक्कोकर्त्तमनुवदति, श्रस्तु तहि इति।-उत्तदीषय् असत्य- भाषमादेरनवकाश इत्यर्थः। एतत् त्हि पूर्णात्मदर्शनं तव कुतो हत्तम् ? दति आचार्य्य: पृक्कति-हन्त! तहि इूति। शिष्य शह, त्वह्चनादिति। -पूर्वोक्तात् प्रत्युत्तिरूपाद्वचनादित्यर्थः । वचनस्य युत्तिप्रतिपादकत्वन उपजोव्यप्रमायपेक्षाया तदाह, उदाहृतशास्तादिति।-उदाहतं शासतम् "एकमेव अद्वितौयम्" दत्यादिशास्त्रात् युतयुपक्वतात् च मद्दैतात्म- साक्षात्कारो जातः। तहिं ज्ञातव्यान्तरख अभावादतः परं म्रश्नो न युज्यते इव्याइ-एवं ताि इति। जातव्यान्तसभावमाचिपति-ससिति इति। श्ुत्या आत्मवेदनेन सर्वस्य विदितत्वोत्त अभातवस्तुनोडभावात् न

[2(8] वेदान्त सिद्ान्तमुस्ावली।

न, "आत्मनो वा अरे दर्शनेन मुत्यो मत्या विच्वानेन दूदं सवरं विदितम्" द्वति श्रुत्यां भात्मदर्शनेन द्वतरत् सर्वं हष्ट भवतीति उत्तत्वात्। नतु दूदमनुनरव्नं यत्, ब्रात्मदर्शनेन द्वतरत्् सबें दष्ट भवतौति; कुत दूति चेत् ? तथा हि, किमितरत् सर्वमात्मनो भिन्नम्? बभिन्नं वा? नाद:, अन्यदशंनेन अन्यस्य द्रष्टमशक्य- त्वात् ; न हि घटे दृष्टे पटो दृष्टो भवतोति शक्कं वत्तुम् ; अत्यया तयोरमेदपत्तेः। न द्वितीयः, बात्मानात्मनोर्विरोधात्, परमाथ तत्य त्माभिन्नस्य "नेति नेति" दूधादिना निवेड्मशकयतया बाधानुपपत्तेश्च; अन्यया आात्मनोऽपि बाधित- तया शू यमेव अवशिष्येत; तस्षात् आत्मदर्शनेन सर्वमेव दष्ट भवति द्रति बनुपमन्रम्। (ग)

विधञेयान्तरमति इति परिहरति, न आत्न इत्यादिना।-दर्शनं नाम विचारप्रयोजकं ज्ञानं, तत्पयोज्यो यो विचार: सोऽत्र श्रुतिशन्दार्थः, तथा श्रुया मया म निन च उत्पन्नं यदि मेष रू पमपरोच सा च्ात्कारलच्षयां ज्ञानं तदत विज्ञानं तेन इत्यर्थः। ननु किं श्रुयुत्तनित्येव ग्राद्यम्? एत योग्यम् ? नाद:, शिलातवनस्ापि खोकर्तव्यत्वापत्तेः। योग्यं चेतृ तल योयमाचिनति-ननु दति। प्रपवस्य अ.त्मभेदपचं दूषयति- नाव इ यादिना। अनाम्मालनोरमैदपच दूषयति, न द्वितौय इति। प्यक्षनराक्ञेन आतमानामनो: खमाववरोधदित्पर्थः। किच्व,

रसमान्तमुतावली।

व्व दोष: । (घ) मात्मसत्तेव द्वैतस्य सत्ता नान्या यतसतः । चात्मन्येव जगत् सरवं दष्टे हष्ट भुते श्रुतम् ।६६ । पात्मसत्तातिरिक्ाया द्वैतसत्ताया अ्रभा- वात् आत्मनि दष्टे सवें द्वैतं दष्ट भवति, यथा रज्तुखरूपे दष्टे तत अध्यसानां सग-दगडादोनां सरूपं दष्ट भवति, तद्त् आत्मनि दष्टे सर्वं हष्ट भवतीति न अनुपपन्रम्। (ङ) अत एव विधि-निषेधशास्त्रयोगि न बनुप- पत्तिः; तत् यथा-"दूदं सवें यदयमात्मा""सदेव आत्मानालमनोरभेदे आममनि अनातमा पविर्शति? अनातनि आात्मा वा?आयं दूषर्यात-परमार्थेति। द्वितौयं दूषर्यात-अ्रन्य्थेति। (घ) अविद्वानसरूपमेव अध्यत्तखरूपम्, अधिष्ठानपार्थकोन अध्य लखरूपा निरूपगारदिति घटविचारादावनेकशो निरूपितं, तथा च, जगदधिष्ठानात्मखरूपे विदिते जगत्स्वरूपं विदितमिति युक्या जगतोपि ब्रद्मात्मेक्यविज्ञानात् विदितत्वं सभ्भावितं योग्यतया श्रुतिः प्रमापयत्थव इति गुरुः उत्तरमाह-नेष दोष इत्यादिना। (ङ) ससास्रूपं न तु पराभिमतं सत्तासामान्यं, तस विशेष- सापेक्षत्वेन परमार्थत्वानुपपत्तेः; अत एव दृष्टान्ते सरूपशन्देनैव व्यवहरतति। (च) उत्तयुक्र्या आत्मव्यतिरित्ततवेन अभिमतस्य सर्वस्यात्मरूपत्वे तद्तिरेकेय च असत्वे समभाविते विधिशास्त्रं निषेधभास्त्रच्न उपपन्- मित्याह-अत एव इति। विधिशास्त्रमुदाहरति, तत्ु यथेति।-यत् बम्म जात्यादि जगतप्रत्यक्षायुपस्थापितं तत् सर्वमातमा एकमेव ब्सीत, कार्य्यजातं जैव आसोहित्यथेः। आत्मभेदे यन्रिमित्तं, तत् प्रतिषेधति- २२

सौम्येदमग्र बासौत्""एकमेव पद्ितीयम् दात्यमिदं सर्वम्" "ब्रह्म वा दृदमय्र बासीत्" "अइं मनुरभवं सूर्य्यश्तेति" "यत तु पस्य सर्वमात्मेव बभूत्" "नारायग एव दृदं सवं यत् भूतं यच भाव्यम्" दृत्याटिविधिशास्त्रम्। तथा निषेध- शास्त्रमपि "न दह नाना अस्ति विश्वन" दूति "अथ अत आदेशः" "न दृति न दूति" "न हि एतस्मादिति" "न दति अन्यत् परमस्ति" "अतोऽन्यदार्तम्" "न तु तत् द्वितौयमस्ति" "नैव दह किश्चन अग्र आसीत्"। "नासदासीन्नो सदासौत्" दत्यादि। भवति हि लोके रज्ज्वां स्नगादध्यासिनं प्रत्युपदेशः, दरदं सर्वं रन्जुर्रिति न दूह स्रगादिरसीति, तथाऽपि उभयोकुपदेशयो- र्मंध्ये कतरः श्ेयानिति चेत् ? यद्यपि उभयो- रेकार्थत्वमेव, तथाऽपि विधेरस्ति कख्रित अतिशयः। तव द्वि परिटश्यमानानां या सत्ता सा

अद्वितोयमिति। यत्र यस्थां निर्विभेषावस्थायाम्। अ्रथात इति।-ग्रथ सत्यसरूपनिरुपण्ानत्तरं यसात् यत् रत्यस्य सत्यं तदेव निरुपगीयमव- शिष्यत, ततसम्दादेशे ब्रह्मण, द्वति आादेशे निदेशः,सरूप प्रतिपादनमिति यावत्। ततरपदप्रवततिनिभित्तामावात् इदं तदिति निर्वकुमशक्यत्वेपि प्रपथ्नापवादेन अवविभू तअविष्ठानं ब्ह्मसवरूपमिति निर्दिभति, नेति इति।-वोसा व्याश्यर्था; यत् यत् प्राप्तं तत् तनिषिध्यत हत्यर्थः । कवि

4, दूति उता तदन्यत नास्त्येव, आ्रत्मैव परिपू्ग द्ति ज्ञानं साच्षादेव बाविर्भवति, निषेधे तु बर्थात् निषेधाधिष्ठानतया। कथं तर्हि उभय- प्रवृतति: ? विधिनैत पुरुषार्थस्य पर्य्यवसितत्वादिति चेत्, न, अधिकारिमेदेन उभयोरुपयोगात्। कश्चिद्वि संसारदुःखेन अत्यन्तमुपहतचेता: तव्नि- वृत्तिमेव प्रथमतः कामयते, तं प्रति बादो निषेध- वाञ्यमेव उपयुनं, विधिवाक्यं तु पश्चात्; यथा सममारोप्य भिया कम्पमानं प्रति नायं सर्प दूति निषेध एव बदौ, न तु विधिः। यस्तु पत्यन्तमनुद्विग्नः किमस्य जगतस्तत्त्वमिति ? एवं जिन्नासते, त प्रति "दूदं सवें यत अयमात्मा" द्रत्येव उत्तरं न्याय्यं, निषेधस्तु पस्चात। यथा सर्पमध्यस्य तत्प्रतोकारज्ञानान्निर्भयः पृच्छति, किमिदं पुरोवत्तीति? तं प्रति रज्: दूत्येव उत्तरं, न तु निषेध :; तस्मात अवस्थाभेदेन उभयोरुपयोगात न कस्यापि वैयर्थ्यम्; अतो विधि-निषेधाभ्यां परिपूर्ग-सच्चिदानन्दः प्रत्य- गात्मेति सिद्दम्। (च)

यन्म स्ेति नेति इत्येतव्मदपरं निदेशनं नासिति तष्मादयमेव आादिशो

ननु तथाडपि कोऽसौ द्वेतद्रष्ेति पद्म न निश्चितम् दति चेत ? यस्त्वं पृच्कसि। कोऽइमिति चेत ? ब्रह्मैव। एवं तईि ब्रह्मगो विकारित्वापत्तिरिति चेत ? कोडयं विकार: ? द्वैतम्? तदृष्टिर्वा? नाद:, द्वैतस्य सर्वस्य ब्रह्माति-

यु्यते इत्यर्थः । दतराः श्रुतयः स्पष्टार्थाः। भवति हि दत्यारम्य प्रत्यगात्मेति सिद्धमित्यन्तो ग्रन्थ: स्पष्टार्थः । (छ) ननु यर्द्याप द्वैतद्रष्टारो वस्तुतो मत्तो नातिस्च्यन्ते इतति पचे द्वेतात्मसाक्षात्कारस्य सिद्धत्वादात्मव्यतिरिक्कानातमखरूपाभावात् सर्वस् विदितत्वात् प्रष्टव्यं न अवशिष्यत इत्युत्ततं, तथाऽपि देतद्रष्टा न निर्योतः? उतति पाङ्गते-ननु तथापीति। दूदानौं गुरुख्वं चेतृ द्वेतद्रष्टम्यो न भिद्यसे, तर्षि भवानेव द्वैतद्रष्टेति प्रश्नोत्तरमाह-यस्वर्मिति। भ्रात्म- स्वरूपमजानन् पृच्वति, कोऽहमिति।-किं संसारिखभावः? उत नद्िलक्षणः १ इंति। यद्यपि देद्ददेवात्मत्वं पराकुर्वता कर्त्तृत्वादि- प्रपश्चस्य मिध्यातम् आवेदयता च ब्रह्मरूपता आत्मनी निर्योतेव, तथाउपि पदार्थशोधनेन अर्धादैक्यमात्म-ब्रह्मगोः सिध्यति, दद तु शब्दत एव वत्रव्यमति तदर्थमारम्ो युव्यते इति शोधितपदार्थाय अ्धिकारिये प्रसनाय कपापरवशो गुरुवाह-ब्रह्मेव दति। हेतद्रष्टुर्मन भमेदे ब्रह्माय कौटस््यमड़गं पङ्ते, एवं तर्ाति दति।-यर्द्यपि विकारजातम् अविद्यकिति बहुशे निर्धोतं, तथाऽपप प्रकारान्तरय अपि तवधिरयेतुमुपक्रम दति भाव:। महमगो हेतद्रष्टमेटी विकारित्वं वदन् प्रष्टव्य:, हैतद्रष्टरि पदार्थलयं बसते, द्ेतं, तदृष्टिः, सरूपं प; तदभेदे खरूपाभेदेन परियामित्वं प्रयुष्तती किं हेतम् ? तद्दृष्टि्वां इति।. तत् सर्वथाऽपि पयुक्तमिति वलुं

परतस्य निविद्त्वात; नाइियत नास्ति,तत कख- चित परिद्ाम: ; यथा नरमृङ्गम्। ततोऽख वैलचसयं दष्टिरेव दूति चेत ? तर्हि प्राप्ताप्राप्त- विवेकेन दृष्टिरेव परिगामोडस्तु? तदतिरित्तटभ्या- भावात। शमिति चेत्? न ; दष्टे: फलरूपाया भात्मरूपान्तर्भविन तत्परियामत्वानुपपत्तेः; नहि खयं खस्य परिगाम:, कार्ल्सोक देश विकल्पेन

विकल्पयति-कोऽयमति। निषिज्त्वात्, "न दति न इति" इत्यादि- वाकयगिति शेषः । ननु भूतले घटो न अस्ीति निषिदोर्डि घटो यथा मृडिकारः, तथा द्वेतं निषिद्मपि कस्यचिद्विकारः किं न स्ात् हति? तत्ाइ, न हि इति।-घटस्य न सर्वथा निषेधः, प्रपस्नर अधिष्ठानात् मन्यत्र नास्येव; अधिष्ठाने चेत् निषिह्ः, र्ताई असत्वात् न परिगाम दूति। अत्रेव उचितं दष्टान्तमाह-यथेति। नरङ्रात् प्रपनथ वैलचएयं पङ्ते, तत इति।-अस्य द्वेतस्य इत्यर्थः । दृष्टिरपरीघ- प्रत्ययः, ततोऽसद्देलचय्याद्विकारत्वं द्वैतस्य युज्यते इत्यर्थः। दिलचनास मावा वेलवसयं, विलच्याताप्रयोजको धर्मो दृष्टिरित्यर्थः। तर्मि प्रपश्चस्य विकावत्वे द्वैतत्वं न प्रयोजकं, किन्तु दृष्टिसम्बन्धित्म। तथा च, "सविशेषगी हि" दूति न्यायेन दृष्टौ प्राप्तायां द्वेतस्य विकावत्वम्, अप्राप्तायां न इति सेव तार्हिं विकारोऽस्तु? इति दृष्टिपचर्माप निराकर्त्तु गुरुः अङ्कीकार्यति-तारि दूति। किश्न, ज्ञान-वेययोमेंदय्य प्राक् निरस्ततात् पविशेषादपि दष्टिरेव विकार इति हेत्वन्तरमाह- तदतिवि्क्रिति। अङ्गोकारितमथैं शिष्यः अ्रष्टीकरोति-शमिति। दृष्टिशन्देन किं वत्तिरुय्यते ? उत विषयाभिव्यतं फलाभिदयं चेतन्यम्? नायः, तर्ः सतो जड़त्वन प्रकाशकत्वानुपपत्तेरदृष्टित्वात् इत्याइ-न हति। न द्वितीय दत्याह-दष्टरिति। तत्परियामत्वे आतपरियामत्े व अहपपत्तिं सध्यति-न हि दूति। किश्न, आात्मा परिगामते चेतू,

[ख] परिणामपच्षानुपपत्तेश्। ननु विवत्तपचडाय भ शोष: समान दति चेत ? न, विवर्त्तखरूपा- परिज्ञानात; न हि अधिष्ठानखरूपातिरितं विवर्ती नाम किञ्ञिद्दस्तु अस्ति, यदाश्रित्य का्तं- सकदेशविकल्पावतार: स्ात ; किन्तु अधिष्ठान- मेव दोषवशात् विलचणाकारेग भासमानं विवस दति उच्यते, स एव विलनणाकारः। कस्ेति चेत ? वस्तुतो कस्यापि, अधिष्ठाने तस्य बाधात्, अन्यव अप्रतीते: । भङ्गान्तरेय असत्ख्याति- व्युत्पादनमेव एतदिति चेत ? न, ख्यातेरपि अध्यस्तत्वात्, असत्ख्यातिवादिना व चार्वाकेग तथा अनभ्युपगमात, सवशून्यवादिनस्तु पूर्व निरस्तत्वात । (छ)

तर्ाि सामस्येन सर्वात्मना? उत एकदेशेन? नायः, प्रात्माऽभाव- प्रसक्कात्; न द्वितीयः, निरवयवत्वादिति हत्वन्तरमाइ-कार्त्लाक- दशेति। अ्रयं दोष: कार्त्साकदेशविकत्पाख्यः। कर्साईं विवर्त्तशब्दार्थ: इति भङ्गतै-किन्तु दति। किं प्रातौतिकाकारः करेति पृछछाते? एस वासवः? आये अधिष्ठानस इति असकत् निरवेदितम्। द्वितोयं हूषयति, वस्तुत इति।-ग्रातमनो वासतवो न आत्माकारत्वं, "न दति न. इति" इत्यादि बाधात् न सन्भवति, आलनः अन्यत्र अप्रतौतेरेव तय् अन्यत्र भसत्त्वमिति न वासवो विलवणाकारः कस्यापि इत्यर्थः। यहा-भसतृष्यातिवादी शङ्ते-अधिष्ठाने रति। अमत्ख्यातेः उपपादन- मेतत् भड़म्तव़या विवर्नवादव्याजीन इत्वर्थः । व्यातेरिति ।- परीणां भवे

बेटान्ती सिशान्तमलावली।

किमिदं ख्यातेरध्यस्तत्वम्? द्रति चेत, वस्तुतो निष्युकारिकाया: सप्रकारकलवेन ानमेव्र दूति महाय। तखेव प्रकारस् सरूपं वाच्यमति चेत ? वस्तुतो निर्षिकल्पकस्यातिखरुपमेव । तथैव तर्हि प्रत्येतव्यमिति चेत् ? उचितमेव तिन्सव, न तु भ्रान्तस्य, तस्य भ्रान्तत्वादेव। किं तेन अधिकं प्रतीतमिति चत्? न किमपि। कथमसी व्रान्त दति चेत्? सन्य- प्रतोतेरन्यविषयत्वाभिमानादेव; यथा लोके रच्जं प्रत्येति सपमभिमन्यते अयं सर्प द्ति।

ज्ञानं न अ्रध्यस्तम् ; अस्माकं तु तदपि अध्यस्तमिति न सर्वात्मना साम्यं, तदभावि च न परसिद्वान्तापत्तिरित्यरथः। निरसत्वादिति न विज्ातुगत्मत्वादित्यत्र इत्यर्थः । (ज) ननु ख्यातिर्नाम आरात्मचैतन्यं, तस्यापि अध्यस्तत्वे शून्यताप्रसक्ि :? इति अभिप्रेत्य शङ्ति-किमिदमिति। न स्वरूपेय रजतवत् ख्याति- रध्यक्ेति बूमः, किन्तु आकारान्तरेय भासमानत्वात् दत्याह-वस्तुत दूति। आाकारान्तरखरूपं यदि आतमेव, ताईि तद्रपेशेव प्रतौतिः किं न खात् ? दति भङ्गते-तथैव इति। द्वेतसवरूपमात्मेति एवं प्रतीतिः किम् उत्पन्नात्मापरोचज्ञानस्य ? उत अन्यस्य? आद्ये दूष्टापततिरिबाइ -उचितमिति। द्वितीयं दूषयति, न तु दूति।-अन्यथाकार प्रतीतिकाली सरूपप्रतौतेविरोधादयोग इति भावः। ननु बन्तिज्ञानविषयोधि- अानाचिक: कशिदद्ि? न वा? न चेतृ, कथं भान्तत्वम्? भसि चेत्, तत्सरूपस्य वत्तव्यत।पत्ते :? इत्यभिप्रेत्य भङ्ते-तस्ेति। द्वितीय- मशौकत्य परिषरति-न किमप दति। रन्नुविषयप्रमयस् सर्पाकारतं

[२७२] वेदान्त सिनान्तमलावली।

कोऽसावभिमान दूति चेत् ? परमार्थस्थितविके यस्य भासमानस्यापि असत्त्वनिश्चयः। यदिं वस्तुतो र्नुप्रत्यय एव, कयं तर्हि सर्पोललखि- तथा स प्रत्ययः परिस्फुरति द्ति चेत् ? बाकारसाम्यात दोषवशा्चेति वदामः। चरत एव बाधोत्तवं मन्यते रज्जुरेव सर्पतया मया प्रतिपन्रेति। तत् किं सर्पो न प्रतिपन्न एव? कः संशयः? एवं तर्हि अनुभवविरोध दति चेत्? न, भ्रान्तानुभंवविरोधैऽषि अवि- रोधात्, तस्य किं प्रतोतं किं न प्रतोतमिति विवेकविरहत्; अभ्रान्तस्य तदनुभवाभावेन पनुभवविरोधाभावात्। (ज) ननु एवं सति अधिष्ठानं तव्पतीतिश्वेति डयमेव दृष्टान्ते अतिरित्तप्रतीति-प्रत्येतव्ययो- रसत्त्वस्य व्युत्पादनात् दार्श्टन्तिके तु अधिष्ठानं कुतः? इति पृक्कति-यदोति। सादश्यादिति हैतुमार-आ्राकारेति। तार्षि आत्मनि अन्याकारप्रतौतिर्न स्यात्, निशवयवत्ेन बनात्मसाटृभ्या- भावादिति? तवाइ, दोषेति।-ज्ञानवशदित्वर्थः। अत एव इत्यावम्य अनुभवविरोधाभावात् इत्यन्तो ग्रन्थः स्पष्टार्थों निगदव्याख्यातः। (भा) नतु एवमिति।-रज्ुरेव प्रतिपता न सर्पः दत्ंवं व्युत्वादने सति टृष्टन्से प्रामागिकानुभवानुरीधेन अधिष्ठानंरज्जः तद्विषयियी प्रतौतिशेति इयमेव वर्तत, न ररपो नापि सर्पविषयानुभवः, बान्तप्रतोतेरनादर- बोघचात्। "दार्ष्टान्तिके तु खमकाशे चिदालनि अचिष्ठाने तद्विषयियो

-नातय इयसपि पात्मैव, खयम्प्रकाशे प्रतोत्य- नरानभ्युपगमात् ; तथा च, तदतिरित्तस्य विवर्नस्य दर्शयितुमशक्यतया गतं विवर्त्तवादेन। ततोडतिस्फुट: खसिद्वान्तपरित्याग द्ूति चेत् ? न, तस्य बालव्युत्पत्तिमात्रप्रयोजनतया उपनिवत्तात्पर्याविषयत्वात् ; अ्न्यथा विपरीत- दृष्टयेव दैतापत्तेः। मिथ्यैव सा दृष्टिरिति चेत् ? किमिदं मिथ्यात्वं वैकालिकासत्वम् ? असत्त्वाविशेषेऽपि कदाचित् प्रतीयमानत्वं वा? द्वितौयप्रतौतिवपि न अस्ति, तथा सति अधिष्ठानमेव सवरूपमपरित्यन्य रूपान्तरेय आ्रभासमानं विवर्त्तते दति पक्षो गतः। रूपान्तवस त्रभावात् भानकर्तृत्वस्यापि अ्रभावादिति श्रिष्याऽपसिद्धान्तेन गुरु निगन्धाति इत्र्थः। परिहर्रात, बलति।-मध्यमोऽधिकारी अत् बाल-शब्दार्थः । सोपानारोहएन्वायेन पद्देतचेतन्ये बुद्धिप्रवेशाथ प्रपक्चमारोप्य निषेधन्ती श्रुतिविवर्ते पर्य्ववसितत्यु थते, न वस्तुतोऽन्याकारप्रतोतिसङ्वावप्रतिपादन- परा, समन्वयविरोधात्; तयेव प्रतीत्या आ्लमवत् प्रामागिकया द्वेता- पत्ते: ; ततः कथमपसिडान्तः? इत्यर्थः। इंतापत्तौ परिष्ठारं भङ्ते, मिष्येव वति।-सतो द्वितीयस अभावातृ न द्वेतापात्तरिति। अ्रसत्त्वमिति।- नसत्त्वं मिष्येत्युक्रे गगनकमलादावतिव्या्रिः, तविवारणाय कदाचित् प्रतोयमानव्वमिति।-कादाचित्क प्रतौतिविषयत्वमिति यावतृ। प्रतोतिरत् अपरोचा विर्वाचता। असर्वं नाम सहिलक्षयात्ं, कादाचित्क प्रतोति- विषयन्वं वृत्तिव्याप्यतवंन भात्मनि अपि अस्ति इति तदथें विभिनष्टि- भसत्वाविशेषेऽपि द्ृति। कदाचिदिति सरूपकौर्त्तनं व्यावर्त्याभावात् वहैलच एे सति अपरोक्षप्रनोतिविष यन्वमिति एतावनेव चरितार्थत्वादिति।

वैदान्ासियामान

नादा:, दृषापत्ते:। न द्वितोय:, तस् चहैतवतेस्तादवस्थात्। साच्येव तव्यरतीति- रिति चेत् ? न, तस्य बसङ्गत्वात्, "बसङ्गो द्वयं पुरुषः"दति श्रुतेः, साचिष: कादाचित्कत्वानुप- पत्तेश्व। (भ) किस, आत्मनो द्वैतदष्टिः प्रमायसिद्दा ? न वा? नादाः, अद्दैतागमविरोधात। न दूतरः, भान्तिसिद्यपदार्थस्य असत्त्वनियमात ; बन्यथा

नाद इत्यादिना। द्वितीयं मिध्यात्वलक्षयां दूषयात-न द्वितीय इति। तत्र हेतुः, तन्प्रतौत्येति।-अयं सर्प दत्याकार प्रतौतेमिध्यातं निर्वचता प्रतोतिविषयकं प्रतोत्यन्तरमवश्यं वाच्यं, प्रतौतिकमर्घाटतत्वात् लक्षयस्; तथा च, तदषि प्रतौत्यम्बरं किं मिध्या? एत पारमार्थिकम्? उत तुच्कम् १ नायः, अनवस्थापत्तेः। नान्यः, तद्देव आय्यप्रतौंतर्रप तुच्कत्वापत्तेः । नापि मध्यमः, द्वैतापत्तरित्वर्थः। आद्यप्रतोतरमिंध्यान्- निर्वाहाय तद्विषधकं प्रतोत्यन्तरं खौक्रियत, न च अनवस्थाप्रतोत्यन्तरस्य साचिरूपत्वात्, तय्याश् खप्रकाशत्वात्, नापि द्वतापत्तिः शात्मत्वादेव इति भङ्ते-सात्यवेति। सात्िपव्देन अविद्यावृ्त्यारूढं चेतन्यमुच्यते? उत शुडम् ? नायः, विशिष्टस्य मिथ्यात्वात्; पारमारथिकत्वे विभेषय- उत्तवपि पारमार्थिकत्वप्रसङ्गः; तथा च, अनवस्थातादवस्यम्। न ष इत्तिफलितं चैतन्यं सस्रूपं व्त्तिव्व भासयिष्पात, खप्रकाशत्वादिति वाचं, प्रतोयमानत्वभव्देन प्रतोतिकर्मत्वस्य उच्यमानवात्, अ्भेदे च सद सन्भवात्। अथ शुदं चैतन्यं साचिशब्दार्थः१ तर्ति साक्षो खर्सांक्कनमर्थे आासयति? उत अ्सस्िनमपि? नादः, तस बसक्ित्वादित्यान- श्सेति। द्वितीयं दूषयति, साचिय दति।-प्रदोपादौ ससम्बचार्थाव- भासक चदर्भ नार्दिति सूचयित्ं चकारः।

नगत्वा नुपपत्तेः; तथा च, भात्मनो ह्वैतदृष्िः कदाचिदपि नास्त्येव। तथा च, श्रुतिः "यहैतन्र मभ्यति पश्यन् वैतन्न पश्यति"द्त्यादि भात्मनो- डविलुप्रदृष्टिखभावस्य द्वैतटृष्टिं वारयति। (ञ) बालान् प्रति विवर्ततीडयं ब्रह्मगाः सकलं जगत्। अविवर्त्तितमानन्दमास्थिता: कतिनः सदा ॥६७H द्वति स्मृतिरमि आत्मनो द्वैतदर्शनाभाव- मनुमन्यते। ननु आतनो द्वैतदर्शनाभावे नित्यमुत्तास्य असंसारिग: शास्त्रसाध्यप्रयोजलशून्यतया शास्ता- नथक्यप्रसङ्क दति चेत्? न, नित्यमुत्तस् अ्रसंसा - रियः अत्यन्तासत्संसारनिवर्त्तकलवेन शास्त-

(ञ) किश्व इत्यादिग्रन्थो व्याख्यातार्थः। आ्रत्मनि देतटृश्वभावं प्रमाययति-तथा च दति। भ्रुतिः पूर्वमेव व्याख्याता। तत्रेव प्रमाशातन वाक्यान्तरमुदाहगति, बालान् प्रति इति।- बाल-पदं व्याख्यातम। क्तिनः उत्तमाधिकारियः दति यावन॥ ६७। (ट) सविलासाज्ञानस्य तेकालिकासत्त्वप चे तत्-त्वमस्ादिवाक्यवैय्यें प्रद्गते, ननु इति।-तत्-त्वमस्यादिशास्त्रं किं प्रायगब्रह्मातेकं भासयति? छत तदचानादि निवर्त्तयति ? नादः, तस्य खप्रकाशत्वात्। न द्वितीयः, प्रत्यन्तासती नित्यनिव्ृत्ततवात्; तथा च, शास्त्रं व्यये यादित्वर्थः। द्वितोयपचमाश्रित्य परिहरति, न इत्यादिना।-नासौदस्ति भविष्यत इत्याकारबाधोत्यादकत्वमेव संसारनिवर्त्तकत्वं, न तु निर्धात्तः धवंसतः,

वेदान्तसिकान्तमुरेंप

प्रामाययोपपत्तेः। अत्यन्तासतो निली तथा तब शाख्व्यापारः चनर्थक दृति चेत् । नं, सत्यस्यापि तुल्यत्वात्; न हि सत् निवर्त्तयति यास्वमिति क्वचित् दष्टम्। अनिवंचनीयं नि- वत्तयितं शास्वमिति चेत् ? न, तवापि ब्रदर्श- नस्य तुल्यत्वात् ; न हि अनिर्वचनौयं निवनते दूति उभयसम्प्रतिपन्नं खलमस्ति; तस्मात् "विमुत्तश्च विमुच्यते" "निव्ृत्तं च निवनंते" इत्यादिशास्तात् प्रत्यन्तासत्संसारनिवर्नकत्वेनैव श्रास्त्प्रामाखम्। (ट) नित्यबोधपरिपोड़ितं जगद्- विभ्रमं नुदति वाक्जा मति;। वासुदेवनिहतं धनन्नयो हन्ति कौरवकुलं यथा पुनः ॥६८॥

तस्य पूर्वे निवाळ्कतत्वात्, तदपि संसारनिवर्तकत्वं प्रत्यगवसेक्याकारा- परोचउ त्युत्पादनद्ारेति भावः। अ्भिप्रायमविद्दानाशङ्गते-अ्रत्यन्तासत दति। असत् न निवत्तते चेत्, तत् किं सत् निवतते इत्युच्यते? इत बनि- वचनोयम् ? न उभययाऽपोति सद्ेतुकमाह-न सत्यस्यापि दत्यादिना। खथलमस्ति दत्यन्तः स्पष्टार्थः ग्रन्थः। ननु जगतोत्यन्तासत्त्वं तनििवर्तकच्व शसतम् इत्येतत् तर्कितं, न तु प्रमितमिति चोढां पराकुर्षन्

जोपेति।-बाधपोड़ितं बोधमहिया तत् बसदित्वर्थः। ६८।

स्मृतिरपि जगदात्मकस्य विभ्रमस्य नित्वबोधसभावस्य आ्ात्मनः सरूपं पर्य्यालोच्य पत्यन्तासत्त्वमेव बह। किश्व, ब्रह्मातिरितं शास्त्रसत्त्वमस्तौति ये मन्यन्ते, तान् प्रति भवतु शास्ताप्रामायप्रसङ्गो दोषः, तस्य प्रमाणैक- खभावत्वात्। ये तु मन्यन्ते सदा द्वैतमेव अस्ति हैतवार्त्ताऽनभिन्षाः, तान् प्रति कथमयं दोषः स्यात् ? तैः शास्तस्य वा तत्पामासस्य वा ब्रह्मातिरित्तस्य बनभ्युपगमात ; अन्यथा ताभ्या- ेव अद्वैतक्षति: स्यात। न च वेदप्रामाखा- नभ्युपगमे पाषएडत्वप्रसङ्ग:, तदप्रामासस्यापि अनभ्युपगमात। न च वेदप्रामाखानभ्युपगमे अद्वैतस्य तप्रामार्णिकत्वप्रसङ्गो दोष:, द्वैतदर्शिनं

(ठ) इममेव अथें स्पष्टयति-जगदात्मकसेति। किच्न्र, प्रास्तस्य आनर्थवयेन अपामाखयापादनं द्वैतवादिनं प्रति वा? अद्दैतवादिनं प्रति वा? आद्ि तषाम् उपालम्भेर्पि ब्रह्मातमेक्यवादिनं प्रति तदापादनसय अयोगात्, द्वितीये ब्रद्मातिवित्तं न किञ्वनापि सदिति कुत्र अप्रामास्यमं आपादते? इत्याह-किश्व इत्यादिना अनभ्युपगमा-

इति।-वस्तुतस्तु पाषएडत्वम् आममतिविक्तमत्यन्तासदेव इति तदापादन मेव अद्वेतवादिनं प्रतिन यु्यते दति। नतु वेदस्य त्रप्रामाखान- श्ोकारेऽपि तन्रामाखमङ्गौक्रियते? न वा? आ्रदे द्वेतार्पात्तः। द्वितीये ब्रद्मात्मेक्यास्तिद्ि:, प्रमायाभावादिति? न इब्राइ, न व २४

[x=] वैदान्तसिगन्तसुस्र

प्रात प्रमायाधोनसिद्धिके आत्मनि दोषख्वात। ननु द्वैतदर्शित्वं किमात्मनो धर्मः ? सभावो वा? नाद्य:, द्वैतापत्ेः। न द्रतरः, द्वैतनातस्य सर्वस्य खतःसिद्धिप्रसङ्गादिति चेत? न, श्रुतिसिद्दात्मखरूपानुरोधेन द्वैतजातस्य सर्वस्य तुच्छ्त्वात्। न हि तुच्कस्य खतःसिद्धि: सभ्भवति, तस्य निरससमस्तमामर्थ्यस्य खतः परतो वा सेद्दुमशक्यत्वात्। (ठ)

इति।-किमेतच्चोदं द्वैनदर्शिनं प्रति? उत अद्दैतदर्शिनं प्रति? आद्ये किं नः किनम्? द्वितौये प्रमागप्रमेयभावसयैव असिद्धिः, "यत् तु अस्य सर्वमात्मेव अभूत"दति शुतः। किञ्न, प्रमायं किमथं मृग्यते? प्रतीसये चेत्, न; खप्कापत्वजापि तत्बिद्वैः । अज्चाननिव्वत्तये चेत्, तथाऽपि अद्देतस्य सिडलेन तव अनपेकणात् न तख अप्रामायिकत्वप्रसङ्ग इत्यर्घः। द्वैतदर्शिनं प्रति तख्य दोषत्वादित्युततं, तदादाय पङ्गतं-ननु वेतदर्शित्वामति। धमपचं दषयति-नाद्य दति। धर्मः सन्? असन् वा ? नान्त्यः, असतो बन्ध्यापुत्तस धर्मत्ादर्शनात्। संअ्नत् द्वेतापत्तिरित्याह-द्वेतापन्तेरिति। द्वितीये दर्शन द्वेतं विशेषय- मेव वाचयम्, उपलच्षसत्वे दर्शित्वमव आ्रममखभावः स्यात्, तच्न खदर्पत्वेन अपि उपपत्तेः द्ेतपर्द व्य्य सयात्: तथा च, द्वैतर्विपिष्टदर्शिस सभावत्वे खप्रकाशत्वं व्वैतस्यापि स्यादिति दवयति-न इतर दत्यादिना। व्वैतसय आत्मखभावत्े खतःनिद्धि: स्ादित्युत्त, तदनुपपन्रम्; किम् आरात्म- सरूपमिति कचा खप्काअत्वम् आपादयत? किं वा खातन्ताय? आदे दषठाप्ति:, आात्मनः स।काशत्वस् सिद्त्वात्। द्वितीये "निदत्तस निवसत" दति श्रुत्या त्मभिन्रस् तुच्कत्वबोधनात्, पूर्यप्रतिपादकवाक्य- सिडपूर्यात्मस्वरूपानुपपत्या च द्वैतस तुच्क्तवात्, खतो वा परतो वा विझानर्ईववादिति। नति प्रतिभायां हेतुमाह-भुतीलादिना।

अतु आत्मभिन्नस्य जगतसदर्नस तुच्छलं लौकिकानामभिमतम् ? परौक्षकायां षा? नादयः, तेषामबाधितत्ववुद्देस्तव भ्रव्याहत- स्वात् तुक्कत्वस्य दूरनिरस्तत्वात्। न दूतरः, परीक्षकाणं सर्वषामैकमत्याभावात्, सर्वशून्य- वादिना निःशेषप्रमागप्रमेयापलापिना त्रप्रामा- विकेन अशेषस्य तुच्छ्त्वखोकारात्। तद्िरुइ्दस्य नित्यानित्यविभागेन सार्वतिक-कादाचित्कत्वस्य अक्षचरण-कषभुगादिभि: खीकागात् ; तद्वि- रुद्दस्य च सवंदा सर्वसत्यत्वस्य साञ्ादिभि: अभ्युयगमात ; तस्मात् परीक्षकागां सर्वेषां तुच्छत्व- मसम्प्रतिपन्नमेव। तथा च, लौकिक-परौक्षकविरुदं

(ड) श्रुतिसिद्वात्मखरूपानुरोधेन द्वेतस्य तुच्छत्वमुत्तत, तद्पपादर्यित्ं शङ्गत-ननु दति। लौकिकाः शास्त्रासंस्कृतमतयः। शास्त्रसंस्कृतमतयः परीक्षका:। ऐकमत्याभावमुपपादयनि-सवंशून्यवादिना इत्यादिना। तह्विरुदस्य शून्यत्वविरुदस्य, नित्ये सार्वतरिकं सत्त्वम्, अनित्धे काढाचित्कमिति विभाग इत्यर्थः । द्वैविध्यसत्त्वविरुद्धं साङ्गादिमत- मित्याह-तद्विरुद्स्येति। विरुडत्वमेवाह, सर्वदा सर्वसत्यन्वस्येति।- सत्कार्य्यवादखोकारात् न तावत् प्रगसत्वं, वर्त्तमानकाले सत्वादेव न असत्त्त्वं, ध्वंसस्य व तिरोधानमात्ररूपत्वात् तथ्ामपि प्रवस्थायां सत्त्वात् सर्वद्ा सत्त्व्मति साङ्वामतम्; तथा पातस्लादौनां सङ्क्हाय अ दिपदम्। तुचन्ार्मतिपत्तेः फलमाह-तथा च इति।

वैदान्त सिद्धान्तसुननै

जगतस्तु कतवं कथमङ्गोकारपथमारोहति ?- परीकषकाणं मतमपि प्रत्येकं परस्परविरुद्धतया हेयमेवेति वाच्यं, तावताऽपि एकेकाङ्गोकारख तत्र तत बव्याइतत्वात, तुच्ते तदभावात। न च अवापि ममाङ्गीकारोडस्ति एव द्ूति वाच्यं, तव अप्रामाणिकत्वात तुच्त्वग्राहकप्रमाया- भावात। न च परीक्षकागामपि परस्पर- विरुद्ञानां मध्ये कस्य मतं समीचौनं कस्य असमोचोनमिति विनिगमकाभावात एकमपि न ग्राह्यमिति वाच्यं, निर्त्यानर्दुष्टवेदमूलकत्वभावा- भावाभ्यां विशेषात यस्य हिमतं वैदमूलं तत् ग्राह्यं, यस्य तु तत् नास्ति, तत् त्याज्यं, यथा पाषगडानां मतम्। (ड)

तत्र तत्नेति शून्ये, तथा सर्वदासत्त्व-कादाचित्कसत्त्वपचादौ। तदभाबा दिति एकेकाड्टोकारस्यापि अभावादित्यर्थः, तुक्कपि परीक्षकान्टीकाग- भावोडसिङ्ग: । मम परीचकस्य तत्राङ्गोकारसत्त्वादिति? न इत्याह-न व अत्न. पोति। परीक्षक ्वासम्पत्या परिहारे हेतुमाइ-तर्वेति। प्रमाणैन परोच्य व्यवहर्त्ता परौक्षक: । न च तुच्के प्रमाखमस्ति, तत्वत्वे तुक्कृत्व- वतैर्रिति हेतुमाह-तुच्त्त्वेति। ननु वस्तुनो वैरूप्यासन्भवात् न सवें पचा: प्रामाखिका एव, तथा सति परसरविगानात् को वा परौक्षक: ? किं मत् उपादेयम्? किं वा हेयम् ? दति नियामकाभावादैकस्यापि अनुपादानमिति? न दत्याइ-न व इति। परीक्षकत्वे पचस् च

[२=]

इन्त ताि अन्ततोऽपि गत्वा श्ुत्या एव विश्वासस्त्रेत्, श्रुतिसिद्दमेव मतमदुष्टं ग्राह्य- मित्ति तदितरत् बग्राह्यमेव, त्रप्रामाधिकत्वात् श्रुतिविरुद्धत्वाच्च। श्रुतिस्तु "सदेव सौम्येदमग्र भासीत्" "एकमेव अद्वितौयम्" "स एषः" "नेति नेतीति" "अथ तस्य अ्रयमादेशः" "प्रपञ्नोपशमः शिवोऽद्वैतः" दूति एवम्प्रकारिका सजातीय- बोधयन्तौ आत्मातिरिक्रस्य सर्वस् तुच्छ्वत्वमभिमन्यते,

उपादियत्वे विनिगमकं शङ्गते-नित्येनि। स्ववाक्यं विछयोति-यस्य हीति। त्याज्यत्वे सिदान्यभिमतटृष्टान्तमाइ-यथेति। (ढ) तुच्त्ववादौ आरह-हन्त तहिं इति। ननु अप्रामागिकत्वमसिडं, प्रत्यक्षादिप्रमारमूलचात् इतरपनस्य? इत्याशङ्गा हैत्वन्तरमाइ, श्रुति- विरुडत्वादिति।-तथा च, प्रत्यच्ादिन्युतिविरोधे आभासीभवति इत्यर्थः। ननु न श्रुतिः प्रपश्चस्य साच्षात् तुक्कत्वपरा अस्ति, समन्वयाधिकरण- विरोधात् ? तवराह, श्रुतिस्तु इति।-प्रुतिरात्मानिरित्कस्य सर्वस्य तुच्कत्व- मभिमन्यते इत्यन्तः द्ति अ्न्वयः। श्रुतीरुदाह्वनि-सदैव दत्यादिना। मोयन्ते इति मात्रा:, मात्राभ्योऽन्योडमात: अप्रमेय द्वति यावत्; अथवा- मात्रा एकदेश:, अवयव: तद्रहितः, तन खगतमेदनिषेधसिद्िः। तुर्य्य एव चतुर्थभन्दार्थः। अव्यवहार्य्यः अरभिवादनादिव्यापाराविषय इत्यर्थः। तख्य पुरुषारथत्वमाह, प्रपञ् इति।-प्रपश्वाभावरूपत्वं तदा उपपद्यते, यदि ऋमख्वोऽसद्रपो भवेत्, असदभावस भावरूपत्वात्; तैन विजञातौयमेद- निराकतिः। तथ्य सुखरूनना नाइ -शिव इति। सत्रातीय मेदं निषेधति,

तदतिरिक्तस्य कथस्विदपि सत्त्वे पद्वैतव्यां प्रसङ्गात्; तस्मात् जगतस्तुच्छतवं श्रुत्यनु- मतमेव। (ढ) तुतां गौड़ै:,-( ग) तुच्छाऽनिर्वचनौया च वासतवो चेत्यसी विधा। नेया माया निभिर्बोधै:

वसिष्ठोऽपि द्रममर्यं साश्चर्य्यवत् ब्राह-(त)

अ्रद्दैत इति।-तेन श्रुतार्थार्पात्तः प्रपज्ञस्य ले कालिकाभावं बोधयति इत्यघः। न चैवं प्रपश्चस्य प्रामागिकत्वम्, आभासोपस्थितसय अप अरभावप्रतियोगि- त्वोपपनेः; अन्यथा "न सुरां पिवेत्" इययाटौ सुराजानस्यापि प्रामाणिकत्वं किं न स्यात्? अभिमन्यते इति वदता समन्वयधितोधाऽपि निरस्तः:

मानमिति न कोऽपि विरोधगन्ध इतति। ननु किमिलि तुच्कत्वमेव आवेदयातत, उक्कालखरूपसय प्रपत्नमिध्यात्वेन अ सिज्यापपत्तेरिति? न इयाह-तदतिरिक्तस्येति। कर्थान्चदपि मिध्यात्वेन वासतवत्वेन वा सत्यर्थः। कथं तहिं विवर्त्तवादादिखौकार :? इत्यापङ्गां परिहरन् उपसंदरव- तम्मात् इति। एव-कारो भिन्नक्रमः तुच्क्त्वपदेन सम्बध्यते, तेन मीतं तुच्कत्वमेव, विवर्त्तादिवादस्य युन्नयादिमूलत्वात्, तदपि विवर्त्ताद्यचि कारिमेदैन न विरुध्यते इत्यर्थः । (य) उत्तमधं वड्स्म्मत्या सष्टयति-तदक्मिति। वास्तवी परियामरूपा, तस्या वेदान्तवादस्य प्रथमसोपानत्वात्। ६०॥ (त) एवं प्रपसस्य तुच्छत्वे प्रुतिमुपपाद्य स्मृतिमपि तत्र संवादयति- वशिष्ठोऽपि दति।

पदान्त सदान्तमुतावली। [२८३]

! नु चित्रं यत् सत्यं ब्रह्म तद्दित्मृतं नृगाम्। यद्सत्यमविद्यास्यं तत् पुरः परिवलति !! ॥७0॥ तथा- पहो! नु चितं पद्मोत्थेबंद्दास्तन्तुभिरद्रयः। बविद्यमाना याऽविद्या तया विशवं खिलीकतम् ।!।।७१/ तम्मात् द्वैत-तद्दर्शनयोसुच्छत्वात् खतःसिद्ध- शुद्ध-बुद्ध-मुत-परिपूर्णानन्दात्मनः अदष्टद्दयत्वमुप- पन्नतरम्। (थ) तथा च श्रुतिः,- न निरोधो नचीत्यत्तिनं बद्दो न च साधकः । न मुमुच्षुन वै मुत्त द्रत्येषा परमार्थता॥। ७२॥ तदेव निष्कलं ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्ञनम्। तत् ब्रह्माहमिति नात्वा ब्रह्म सम्पद्यते ध्रुवम् ॥७३।

(घ) अत् असत्त्वमित्युपजीव्यत, यम्मात् द्वेतं तद्दर्शनक तुच्छत्वादसतः, तम्मात् आत्मनोऽदृष्टद्वयत्वसुपपन्ननरमति उपसंहरगत, तम्मात् इति।- द्वेतस्य विवर्त्तत्वे अपि उपपच्नमिदामीं प्रपश्नस्य तुच्तत्वम् उपपन्नतर- मित्यर्घ:। (द) अदृष्टद्दयमेव आ्रत्मतत्त्वमित्यत्र शुतिं प्रमागायति, तथा च दूति।-श्ुतिरात्मनो द्वैतदर्शनशून्यन्वमेवाह इत्यन्वयः । निरोधः प्रलयः। वैदिककर्मानुष्ठाता साधकः ॥ ७२॥ निष्कलं निरवयवम्। निर्विकल्पं विशेषानात्मकम्। ऋ्ञ्चन- मविद्यादि। तच्कब्दलन्यं ब्रह्मह्मिति साक्षात्कृत्य ब्राह्मयः सयं प्रवमविचालि कूट स्थात्मकं भर्वति । ९३।

[28] वेदान्त सिदान्तमुकावलेर

निर्विकल्पमनन्तं च हेतु-दष्टन्तवर्जितम्। अप्रमेयमनादिं च यत् चात्वा मुच्यते बुधः ।श8॥ दृत्येवमादिका आत्मना द्वैतदर्शनशून्यत्व- माह। ( द ) तस्मात्-(ध) सत्यं न्ञानमनन्तं च पूर्गमानन्दविग्रहम्। मान्तर्वर्गिकमात्मानं विनिश्चित्य विमुच्यते।। ७५।। न च एतादशमातान्नानं न जायते दूति साम्प्रतं, साधनचतुष्टयसम्यन्नख विविदिषोर्मनन-

मेव तदुत्यत्तिदर्शनात् ; अन्यथा तादृशात्मप्रति- पाटकागमाप्रामारप्रसङ्ग:। (न) अनन्तम् अन्तो नाशसतद्रहितम्। हेतुवर्जितं खयमकार्य्य, दृष्टान्त- वर्जितम् अनुपमं, खतुल्यर्गाहतम; एतन सजातौयमेदः परासः। कारगत्वं प्रतिषेधति, अनादिमिति।-सरूपमात्मत्वेन साच्षात्कत्य विमुच्यते अविद्या-तत्कार्य्यरहितो भवतौत्र्थः ॥७४॥ (ध) भवतु एवम् आरत्मतत्त्वं, किं ततः? तत्नाह्, तम्मात् दति ।- यष्मात् ददं वास्तवं वृत्तं तस्मात्। "सन्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे"इति मन्त्रवर्गासिडं सत्यादिसरूपमात्मानं खमभिननं विनिश्चित्य साक्षात्कत्य विमुच्यते इति तज्ज्ञानफलं सरूपप्राप्ति- रित्र्थ: । ७ू। (न) ननु एतादृशात्मज्ञानं यदि भवेत् तदा घटादिज्जानवट्पलम्येत, साधनाभावात् न जायते इति चेतृ, न ; तत्साधनस प्रनायास् प्रुतेः सत्ात्, ततों न जायते एव एताहमं ज्ञानमिति? न इचाइ-न च

एसजान्तमुक्ावली।

जातमपिज्ञानं साधनान्तरापेक्षया फलदानाय विलम्बते दृति वाच्यं, "तद्वेतत् पश्यन् वषर्वामदेवः प्रतिपेदे""शहं मनुरभवं सूर्य्य्च"दूति "ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवति" "तरति शोकमात्मवित्" द्वत्यादिश्चुतिम्यः आत्मन्वान-तत्फलयो: समान- कालनिर्देशात्, मध्ये साधनान्तर-कालविलम्बयो- रभावप्रतिपत्तेः, "तमेव विदित्वाऽतिमृत्यमेति"

इूति। नच साम्प्रतर्मिति प्रतिज्नायां हेतुं वदन् न अनुपलस्भविरोधं प्रताइ-तदत्यत्तौति।-तस्य उत्पद्यमानस्य ज्ञानम्य "पश्न् प्रतिपेदे यो यो देवानां प्रत्यबध्यत" दत्यादि शुनिभ्यो दर्शनात् न अमुपलम्भनिषेध इत्र्थः। यत्तु सर्त्याप साधने ज्ञानं न जायते दति, तदपि त्रयुत्त्त- मित्याइ, साधनेति।-वेदानुवचनादिना उत्पवविदृषो नित्यानित्यवस्तु- विवेकादिसाधनचतुष्टयेन अथ-शन्दनूचिंतन मम्पननस्य अधिकारियो

संसागनुवृत्ति: प्रुतवेदान्तानामिति? तवाह, मन्नति।-ग्रसम्भाव- नादिनिवर्त्तकमननादयपक्वतात् वाक्यविचारात् शक्तितात्पर्य्यग्राहकानु- कूलव्यापावादनुष्ठितात् अप्रतिबद्धं ज्ञानं जायते एव इत्यर्थः । (प) ननु ज्ञानात् मुक्किरगिति कोऽर्थंः? किं ज्ञानमेव सुक्तिसाधनम्? उत ज्ञानमपि? नादः, विद्यान् अविद्याच् दत्यादिसमुच्चयप्रतिपाटक- वाक्यविरोधात् ; न द्वितौयः, "कर्मशैव हि संसिडिमास्थिता जनकादयः" इत्यादिविरोधात् ? इत्याशङ्गा न इत्याइ-न च इति। समुचयपचमल्र पराकरोति-न चवाद्यमिति। भत हैतुमाइ, तडैतदित्यादि।-तब्गह्व, एततृ ऋहमिति, पश्यन् साक्षात्कुर्वन्, एतम्मादेव दर्शनात् ऋषिर्नामतो वामदेवः प्रतिपेदे ह किल, ज्ञानफलप्र्वंभावापत्तिप्रतिपादकान् मन्त्रान् दृदभ बत्यर्थः। यथा भुअन् तप्यति इत्युत्ते भुत्ति-तत्योमंध्ये कार्य्योत्तवं

वैदान्तसिज्ान्सभ

"नान्यः पन्था विद्यते अयनाय"दत्यादिसोघ प्रतिषेधश्रवाच्च; तस्मात् स-सन्यासात्मन्नान- मेव ब्रमृतत्वसाधनं यत्रतः सम्पादनीयं, तद- भावे यतो महती विनष्टि: श्रूयते "दूह चेदवैदीत् थथ सत्यमस्ति, न चेतृ दृहावेदीत् महती विनटिः" दृत्यत। उत्पन्ने च ब्रह्मात्मन्षाने विटुषः फलेन सह विद्योद्वार: सार्य्यते। (प)

न प्रतीयते, तथा अत् पश्यन्नेव प्रतिपेदे इत्यतापि दर्शन-सर्वभ।वापत्योर्मथ्ये

ब्रह्म वेद तदैव ब्रह्म भवतौति ब्रम्मवेदन-भवनयोरैककालन्चप्रतोते: कालविलम्बोऽपि नास्ति इत्यर्थः। कर्मैव मुक्रिसाधनमिति पराचषट, तमेव दति।-न च स्मतिविरोध:, संसििशब्देन तत्त्वज्ञानस्ैव उत्तत्वात् ; "कषाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्त्तते" दत्यादयागभात् कर्मयां तत्त्वज्ञानसाथनोभृतान्त:करमाशुद्विहेतुत्वप्रतोतः ; एतन समुच्चयप्रति- पादकवाक्यववरोधोऽपि परास्तः। तत्रैव वाक्यप्रेषेगा व्याख्या, मृत्युनिवर्त्त- कत्वमेव अविद्याशब्दवाच्यानां कर्मयां प्रतीयत दति व्ानमेव मुत्ति- फलमिति स्थितम् : यदा च एवं, तदाSवश्यं संसाग्भोरुगाा तबिवृत्ति- साधनं ज्ञानं श्रवणादिसाधनेः सम्पाटनीयमित्यपसंद्ारव्या जीनाइ- तम्मादिति। तम्मान् त्याग एव द्ि सर्वेषां मृक्रिसाचनम्? उत पत्यागम्? दति शास्त्रमाश्रित्य आ्इ-स-सवासेति। यत्रतः सम्पादतवे हेतुमाइ-तदभावे दति। दद्ैति पद पूर्वा ईस्थितमतरापि योजयित्वा श्रुतिं पठनि, इदैति।-इइ संसार मएडते, व्रआ्मात्मत्वेन न चेत् विदितवन्तो वयं, ततोऽ हमवेदि: सां ब्रह्मात्मप्तान्तात्कावरद्ितः स्ाम्, अ्रस्तु तर्ईि, ततः को दोष दति ? तवाठ, महतीति।-विनाष्िरिति जन्ममरयादि- लच्मान्तरपरिमाया विनष्टि: सात्, म्मात् अवश्यम,रप्नाचात्कारः

सिद्ान्त मुक्तावलौ।

लवहमग्रहेष पिडितं प्रत्यक्वसुस्तेस्तरा- मुत्कृष्यो त्तमपूरुषं सुनिधिया सुञ्जादिषीकामिव। कोशात् कारयाकार्य्य रूपविकृतात् पश्ामि निःसंशयं नासौरदासिति भविष्यति क्व नु गतः संसार- टुःखोदधि: ?।७६ ।। मश्यामि चितमिव सर्वमिदं द्वितीयं तिष्ठामि निष्कलचिदेकवपुष्यनन्ते। सात्मानमद्दयमचिन्त्य सुखेकरूपं पयामि दग्धरशनामिव च प्रप्नमृ॥०॥ पद्दैतमप्यनुभवामि करस्थविल्य- तुल्यं शरोरमह्टिनित्वयनीव वौचे। एवं च जोवनमिव प्रतिभासनं च निःश्रेयसाधिगमनं च मम प्रसिङ्धम् ॥०८॥

सम्पादनीय एव इत्वर्थः। तत्त्वच्ाने सति संसारो निवत्तत एव दत्यल विद्दनुभवमपि प्रमायर्यात-उत्पन्ने चेति। - कारयांदिको शादनात्मराशेविविच्य केवलव्रझ्मातानुभवो मम संवृत्तः संसावस असतष्ृत्त दत्यर्थः । ७६॥ तथाऽपि जीवनाभासोपि अनुवत्तते इ्त्याह-पश्यामीति। न च एतावता मुझे: किश्चित वैकव्यामित्या-तिष्ठामि दति। ननु संसार- वर्शन-ब्रह्दर्भनयोर्विरुडत्वात् कथमेककालावस्थानमिति ? तलाइ, दग्य रशनामिव इति।- अह्दैतदर्शनन ह्वेतप्रपथ्ो बाध्यते एव इत्यर्थः ॥ ७७। विरोधपङ्गां प्रत्याह-पद्वैतमपि दति।-पद्देतानुभवस न कदा- चिदपि पारोच्य', यथा परित्वत्ता्िनिमीकोशचिर्भासती, एवं संसार-

आाश्चर्य्यमद्य मम भाति कथं द्वितौयं नित्ये निरसनिखिले शिवचित्प्रकाशे ? । - भासौत् पुरेति किमिमाः श्रुतयो न ? पू्वे येन द्वितीयमभवत् तिमिरप्रसूतम्॥७६॥ एवं शास्ता चार्य्यप्रसादापरोच्ौकृततौव्र- ब्रह्मात्मतत्त्वस्य गुरुभत्त्भिनयोऽपि स्य्यंते, अतः अपि दय विद्या नायते एव। तथा हि- त्वत्पादपङ्गजसमाश्रयगां विना मे सन्नप्यसन्नित् पर: पुरुष: पुराSडमी

नासीन्न चास्तिनभविष्यति भेदबुद्धि: ॥८०।।, यस्पात् कपापरवशो मम टुखिकित्सं संसाररोगमननेतुमसि प्रवृत्तः । त्वत्पादयङ्गजरजः शिरसा दधान- स्वामा-शरोरपतनादहमप्युपासे ॥। ८१ ॥ बाध्यर्माप सत् प्रतिभासंत दवत्यर्थः। सभावपरित्यागापत्तेन विपरीता- पङेति भावः। एवच् जौवभुत्तिरि मम प्रसिद्धा इत्याड-एवं रचति॥७८। तत्त्व श्ञनावस्थायां शरौरं बाध्यमति किं वत्तरयं तत्त्वज्ञानात् प्राव. अषि द्वैतप्रपच्चग्रतभासी यो मम अ्भूत, ललामि आश्चर्य्यमेव ददानीं मम वत्तत १ डसाइ-आशय्यमिति। नतु किमत्र आश्चर्य्यन्? श्रौतबोध: पूवें बाधको न श्भूत, इदानीं व तेन बाधित दति? तबाइ-किम् इमा इति । ७2 ।।

वनमुक्तावलौ।- [22]

विद्यया अविद्योनमर्दऽपि कथं बंसानेस टइलोक-परलोक सच्जारलक्षणस्य नाना-

सहुलख निष्टत्ति: सात ? तद्वेतो: कामकर्मादे- सदवस्यलात। नच अविद्यानिष्टत्त्या तटुपादेव- साधि सवस्य निवृत्तिरावश्यकौति वारच्य, नेषिकाशाम् उपादाने निव्टनञप चर्गं कार्य्याव- प अनिवृत्तिशङ्गाया दुरपङ्गवत्वात्। न न्तिरे नङ्ात्येव दति न दोषः, तत्वगावत् अनुमातं ्वात्; तस्मात् अज्ञाने निवृत्तेऽषि संसारो न निवात्तिष्यते, प्रमायाभावादिति व्यथेः प्रयासः । (फ) मैवं- कर्म मूलमनर्थानां तच् न्ानेन बाध्यते। वोयन्ते चास्य कर्मागि तथा च श्रुतिशासनम् ॥८२।

एवमित्यादि आरम्य त्ड्मय्युपासे इत्यन्तो ग्रन्थ: स्पष्टार्थः॥८०८१॥ (क) ननु चानादच्ञाननिववत्तावपि संसार: कथं निव्त्तते? तखय सर्मजन्धतात्, तस् च विद्यमानत्वात्? इति शङ्ते-ननु इति। नढ कर्म नोपादानं प्रपश्नस्थ, किन्वविद्या, सा चेतृ ज्ञानाविव्वत्ता, तब्मूलः सारोडपि निवर्त्तिष्यते? इत्याशङ्मा प्रसिद्टष्टान्तेन परिहरति-नप

व-२५

जाने जातेऽि कममूलक: संसाकक वर्सिष्यते दति यटुतं, तन्न; अविद्यावत् कर्मकें- डपि स्वानेन बाधितत्वात्, अविद्यायत् तस्कार्य्येय अपि विद्याया विरोधित्वाविशेषात्। म हि सम्भर्वात रजुसाक्षात्कारे तद्विद्यानिष्ठत्ती तत्काय्यं सर्पाद्यनुवर्त्तते दति; न च बती स्ानमन्नानस्ैव निवत्तकमिति सवधानच शास्त्रकारागामेवं सति असमञ्जसमिति/

तत्सत्वानुपलभभात् ; न च अत् प्रमागाभा "भिदते हृदयग्रन्थिम्क्विदन्ते सर्वसंशयाः। घोयन्ते चास्य कर्मागि तम्िन् दष्टे परावर।।"८३॥ दृति शुतेः। न च एतद्ाक्यमशुभकर्सनिव्ृात्ति- परमेव दति वाच्यं, कर्मशब्दस्य शुभाशुभसाधा- रगत्वात्, विद्यासामर्य्यस्य च उभयव तुख- त्वात। ब्रह्मात्मेकत्वविद्तानं शाब्दं दैशिकपूर्वकम्। बुद्धिपूर्वक्वतं पापं कत्सं दइत र्वाङ्गवत॥८४॥

हाइस्रगात-

दान्तमुतावली। [221] महोडग्निर्भस्पसात कुरुतेऽर्जन!। /सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा ॥८५I सर्वशब्देन अशेषपुसयपापे महोत्वा सर्वस्येव ज्ञानाग्निना दाहस्य भगवताऽपि सत्वाच्च। किस्ज, यस्य दर्शनमावात् अन्येषा- रमि पापचयो जायते, का कथा तस्य ब्रह्मो- तूतस्य पापचये ? तदाह भगवान् वसिष्ठः,- घानुभवपर्य्यन्तं तत्त्वे बुद्धिः प्रवर्नते। दृष्टिगोचरा: सर्वे मुच्चन्ते सर्वपातकेः॥॥ तथा द, कुलपावित्याहेतुत्वमपि ब्रह्मविद: समय्यते-(ब) कुलं पवित्रं जननी कवतार्ा विश्वमरा पुषयवती च तेन।

लौनं परे ब्रह्मगि यस्य चेतः ॥। ८७ ।। तस्मत् योततव्रह्मात्मेकत्ववित्ञानेन कवत- कवत्यो भवतौति न अन्न विवदितव्यम् दूति। (भ) (ष) सत्वज्ञानस् अज्ञानवत् कर्मनिर्वाय विराधस्य अविभषात् पर्नाधर्मरूपं कर्मापि तेन निवतते इति श्ुति-स्मृति-युक्रकिसिइत्वारदिति परिहर्रात, मेवमित्यादिना।-सष्टाथौ ग्रन्थः। (.भ) उत्तयुत्या भालमज्ञानात् कतकत्यता सम्पन्नेति भ्रन्थसुप- संहरति-तष्मादिति। इतिश्दो ग्रन्थसमापतौ।

प्रकाशानन्दयतिना क्वतिन खात्मशेक सिद्दान्तमुक्तावल्येषा रचिता रन्ुवर्नता । पद्देतानन्दसन्दीहा सत्यन्नानादिलचषया। नारायमासमासक्ता श्रिया सापनादूषिता ।' शृशु प्रकाशरचितां सद्वैततिमिरापहाम् ।

वेदान्तसारसर्वख मन्नेयमधुनातनैः। अशेषेगा मयोतां तत् पुरुषोत्तमयत्रतः ॥ स्नातं तेन समस्ततीर्थसलिले सर्वाडमि दक्वाव वज्जानां च कृतं सहस्रमखिला देवास सम्यूजिताः. संसाराज्ज समुडृता: खपितरस्तैलोक्धयूज्योऽप्यमौ वस्य ब्रह्मविचारणे वषमपि स्थैय्यें मनः प्राप्ुयात्॥ ६२ ।

नन्दपूज्यपा दशिष्य-श्रीप्रकाशानन्द बिरचिता वेदान्तसिद्वान्तमुक्तावली समाप्ता।-

एवं ग्रन्थस्य अवान्तर प्रथोजनमाह, पण प्रकशेति 1- ताटक सिं दंषा अधरौकता यया इत्यथः। एतेन वादिविजयाथिंभि ि डयमम्यस नोयेति भाव:।2.॥ इति सीपसिडतकुलपतिना वि ए उपाधिधारिया श्रोजौवानन्दविद्यासगरभट्टाचाय्येय प्राचोनां स्यामवल्बा सङलिता विस्तृत- व्याख्या समाप्ता।