Books / Vedantaparibhasha of Dharmaraja Adhwari Artha Dipaika Shiva Dutta Trayambaka Sastri Chowkambha (LQ)

1. Vedantaparibhasha of Dharmaraja Adhwari Artha Dipaika Shiva Dutta Trayambaka Sastri Chowkambha (LQ)

Page 1

Barcode : 99999990077628 Title - Vedantaparibhasha Granthamala-6 Author - Dwari, Dharmraja Language - sanskrit Pages - 222 Publication Year - 1954 Barcode EAN.UCC-13

9 999999 007762"

Page 2

QUE DATE SUIP GOVT. COLLEGE. LIBRARY KOTA (Rer ) Students can retain hibrary books only for two weeks at the most

BORROWER S No QUE DTATE SIGNATURE

Page 3

॥ श्री: 11 ** हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला *

  • श्री #

वेदान्तपरिभाषा

श्रीशिवद् च्तकृतार्थदीपिकाटीकासडिता

A

चौखम्वा-संस्कृत-सीरिज, वनारस-१ २०११] [ ई० १९५४

Page 4

२ भूमिक सन्ति। एनमनेके सूरयो व्यादयातवन्तः। यथा भूलहरसून् रामकृप्ण- ध्वरि: मेदान्तशिसामण्यारयटीक्या विभूपितवान्। ता टी्क घामर दास: श्वासी मगिप्रभयाइटसकार। पव्डितः सिवदसोऽर्दीपिकया, पण्ठित दुए पनिर्जीवानन्द आशुयोधिन्या, शस्स्यानन्दसरस्वती भूतपूर्व- सारदापीटाधीश: पदार्थमअूपया चायूयुजत्। अधुनैय पष्टित प्रवर- महा महोपाध्यायैरनन्तवृष्णशारि भिश्नापि स्वनिमितटीर या मुद्रापि सम। तववास्य अन्थस्य मुदणमध्यनेकवारं सिवाइसररायसासरय जात मिस्येतमर्य मन्थवे शिष्ट यस्पनायाएमेव। सन्ति पहचो अन्या येदान्तदुर्पने परचास्य प्रन्थस्य प्रमाममाण ममेयमनपाद्नमकार: सर्याननिशेते। सत्र धानेकविषया उच्ा: सर्व- "्यायरमका एव, तथाउपि विशिष्ट विपयासयेते- मनस इन्द्ियावसण्डनम्-चद्धिमान् पर्वत इस्यत्र पर्वनारे प्राय-

वज्ञानोत्प तिप्रकर - जातियतिवाद :- अर्यापायनुपटबयो: पृथाप्रमा- पश्यम्-रवतः प्रामाण्यवाद्दसेति ।

अ्रम्थेपु प्रथमपपे नियोजनतो मेदान्तमध्यमादिपरीपाया समाजाद्य प्या- करणािमप्यमोसीर्णानामिमं पिपटीपूर्णा दुर्षोधव रुटमेवानधिगतव् शनशाखारणों छायागामिति चिन्तमन् पानार्गो पाठनकाले पर्मन्य-, हिमनसभरे ते कएतामन्वमर्चस्तत्र तय स्वसपो टिष्पनी छृतवानामन। अन्यर्च मोदमयी (पम्बई) मुदितपुम्नरेडनेकथले मूले दीवा्यो घ पाठः सण्डिनो घतने, मय निरामानपेप्ता सय निराम: पत्र विरामा पेया सत सदभाष:। पूर्वटीकाम्रन्थाय परत्र योजनादिकं पहुलमुपल- म्यते, सैरनैदेपैः पाटनावसरे विद्यायिनिरस्व सुदसुद्णार्य सम्मापित श्रौगम्यासरवृतप्रन्यमालाऽप्यसे:परागरय संशुद्धत्मं सुन्णमशरपम्। मया सर्य स्वहन हिप्पणया पु्यरान्ताथपाटमेटेमू्टीरयोरगत- धुापादददानेन व परिष्कृतय संसोधित:। सबैव रयत्र सपादुमपादाय सोधनं प वनम। यमा प्रथमपरिव्छेदान्ते टीकार्या 'मदेशे प्रदेशग्नय न्यार्यम्' क्षत्र पुस्तव प्रयेध्वपि पाठर्यायुकयं रट्टापमद्गुरउममदाम

Page 5

भूमिका ३ पण्टित प्ररथीसीतारा मश्ास्त्रिमिश्वैतच्छ्ोवितमिति तेपामुपकारं सघ- न्यवाईं मकटीकरोमि। अन्येऽप्यस्मिन्संशोधनकार्य वहपकारकाः सन्ति तेपाजामानि कृतजतया सघन्यवादं प्रकटीकरवागि। काशीस्थराजकीयपादशालाप्रधानाव्यक्षेः कविराजश्रीगोपीनाथशा- ममिरथंदीपिकाटीकाया हस्तलिखितमेकं पुस्तकं पण्ड्ितश्रीनारायण- शास्त्रिणः सरस्वतीभवनहस्तलिखितपुस्तकालयाध्यचेम्य: सकाशात् प्रदापितमिति ताभ्यां बहपकृतोडस्मि। `महामहोपाध्यायपदव्पलङ्गारभूतेभ्यो गुरुवर्येम्मः श्रीनित्यानन्द- पन्तपवंतोयेभ्योऽपि बहुवारं, परिश्रमो दत्तः। टीकास्थान्तिमरलोकम्या- ख्यानन्तु गुलवयंगोस्वामिश्रोदामोदरलालपण्डिस:कृतमस्ति। राजकोय- पाठशालाध्यापकानां गुरुवर्य श्रीपण्डितवालवोधमिश्राणं तथा गुरुवर्य- पण्डितश्रीगगपतिशासत्रणामपि तत्तरकाले सविशेपसूचनातो बह्प- कृतोऽस्मि। सर्वापेष्षया च पठनायं वटपुरं (वलसाड) गतस्यापि क्रीदारतस्याक्षस्य मम दर्शनशास्त्रास्वाददातणां पथिमापकानां पुत्र इच जनकार्ना मेमैकमूर्तीना गुरुवर्याणां मोतीरामशास्त्रिणामधिकतरमु- पकारमाजीवनं न निस्मरिध्ये। जन्मप्रदान्नोर्जनकजनन्योरीश्वरस्य वोप- कृतय: केन वाक्यन्ते वाचयितुमपि। प्राथमिकेस्मिन्शोधनकार्ये पण्डित-

आवश्यकीयम्।

पादा अक्षरागाम तिसूपमत्वाच्च या: पुरुपमतिसुळभा: काश्मनाशुयो जातारता: चन्तव्या:। पाटभेदार्थ पुस्तकानां स्वल्पतमाः 'क ख ग य च छ' इर्यादयः संज्ञा: कृतास्तरया: सूचर्क पत्नमन्यत्र निवेशितं तदप्यवश्यं दष्टव्यम। अन्ते च शरोकाशीपुराधीश्वरयो: पार्वतीत्यम्नकयोर्ययो: प्रसादादिवं पूर्तिमगातयोस्पकारान्संसमरन् सर्वेम्य: परिश्रमसाफस्याय प्रार्थयते- सं. १९८४ काशी' विदुषामनुचर :- काशी

Page 6

ॐ तत्सत् वेदान्तपरिभाषाविषयसूची

विषया: पृछापा: विषया: पृछाङ्ा. मस्यसपरिरछेदे विपया: ३५

मङलापरणम् नसेशातुरिध्यम् ४० मोक्षस्य परमपुरपार्यवम् C सरिरष्य निवितस्पमेदललक्ष प्रमालक्षणम् देविध्यम् Yo श्म्दखवेन प्रसिद्ष्प सोडयमि- एशगसमन्वय: प्रमाणसा चापरइदेनम् १४ स्यस्य व्वानस्य निर्वन्पक परत्यशस्व व्यवरथापनम् Y!

४५ प्रत्यये अन्न परणन्चिनिरूपणम् १६ अन्तःकरणस्य सावयरखनिरूपणम्१७ जी वसाभी परमासषिभे दासस्य

मनस रन्द्रियतत्रसण्डगम् सद्देविध्यम्

ज्ञानगनप्रत्यक्षत्प्रयोजनकभनम् २२ मायाया दवरग् Y5 7 जे मदिनिगमनभवार: मामार्दसस्य जगल न लभषाम् ५० रमर्यमाणसरो मस्यदालभगानि- इसिग तमभ्य स्सामन्यएभणम् ५२ म्यापिग विरासी १५ शुकिरज से प्त्यशविचार: ५४ पदथनुमिनिस्यले पर्वनाचे मस्यम- भनिवेचनी परवतोलसि: ५६ २७ परिणामनिवनेतकमे ५८ प्रसहाज्जातिग्ण्टनम् २१ रजतस्य साजिश्यभ्यारा: समवायरण्टनन् (रीबायाम्) २0 शाक्षिण्यभ्यासे पुरोवतिप्रयवानु पपचिश ड्रासमाची ६० विश्यगनमसयभर मयोगन निय- धनम् ६१

विषयप्रस्दमते पट्ासमाची रसमगोप राविदाए एंनिष्ययोजन- २५ स्वचकासमायी १२

Page 7

विषयसूची।

विषया: पछाङ्का: रजनवृत्तीदवृत्यो मिंनविपयते ऋक्षगो द्रव्यत्वामाव:

६३ उपमानपरिच्छेदे विषया: प्रातिभा सिकव्यावद्दारिकयोभेंद: ६४ उपमानरक्षणम्

स्वाप्नपदार्यविचार: उपमानस्यान्यप्र माणरगतार्थलवमृ१य ६४ कार्यविनान द्वेविध्यम् सागमपरिच्छ्रेदे विपया:

प्रातिमासिक मख्वाम्युपगमे निषे आ्गमनिरूपणम्

धानुपपत्ि: वाक्यजन्यम्ञाने कारणनिरूपणम् १०४ ७० १०५ वलबलाधिकरणविचार: १०७ सिनिराम: 190 उक्तप्रत्यक्षस्य पुनर्दवविध्यम् योग्यतानिरूपणम्

इन्द्रियाणि पञ् आस चिनिरूपणम् ११३

क्नुमानपरिच्छेदे विपया: पदार्थद्वविष्यम् ११५

अनुमानलक्षणम् शक्तिनिरूपणम् ₹१६ ७६ जातिशकिव्यवस्थापनभ् ११७ गवादिपदाद् व्यक्तिभाने बन्पा

भणम् नरापि ११७

व्यासिल्सगम् लक्ष्यपदारथनिरूपणम् लक्षणादवेविध्यम् १२०

खण्डनम् ८३ लक्षितलक्षणाया गोण्यन्तर्माव. १२१

स्वार्थपरार्थभेवाद् अनुमानदेवि- प्रकारान्नरेण लक्षणा विविधा

ध्यम् सोडय देवदच हत्यत्र स्वमतम् १२२

अनुमाने अवयववित्वव्यवस्था- लक्षणाया वाक्यवृत्तित्वमपि पनम् १३ वाक्य कवाक्यत्वम् १२६ मिय्यातवे अनुमानम् ९३ तात्र्यनिरूपणम २३८ अदतसिद्ी यं मिथ्यात्वलक्षगभ् ९४ वातपर्थनिराकरणपरव विवरणवा- चिरसुखीयं ९५ कयस्याशयोद्वाटनम् २३१ मिथ्यात्लक्षस्य प्रत्यस्बाप- सिद्धार्यव। क्यानामपि प्रामाण्यम् १३२ शक्ासमाधी ९६ वेद्रनित्यस्वादिविचार १३२

Page 8

३ विषयसूची!

विषया: विषया: अर्थापसिपरिच्छेदे विपया: प्रलयचातु विध्यम् अर्धोपसिनिरूपणम् सुपस्य मृतादविरोषशङ्गासमापी १७२ परमाममाणयोरयाित्ति पदस्य लयकरमनिरूपणम् १७५ विमह: १२७ सृष्टिवाकयानां सात्पर्यनिरूपणम् १७७ अर्धापचितेविध्यम् सुनार्थापतिदिविधा उपासनाउडरिवाक्याना ताल्पर्य- ११८ निरूपणम् १७८ १३१ ईपर जोवचेनन्ययोर्मे रभेदा: १७९ अनुपलब्धिपरिच्छेदे विपया: अनुपलब्धिलकणम् योग्यानुपलब्धेरित्यत्र योग्पता- जीवस्या वसयानय निरूपणम्

स्वररूपम् १४२ अन्त करणडसे: प्रयोजने मतभेदा: १८४ जोवस्य स्वयमका शर मनिरपणम् ११० पहगासमाची १४३ अभावचातुनिध्यम् १४७ ११०

रत: प्रामाण्यविचार १५३ प्रयोजनपरिष्येवे निपया: प्रयोअनएमणम् ₹१६ अप्रामाण्यपरतस्त्वविचार: १५६ विपयपरिर्छेदे घिपया: प्रयोजनस विध्यम् १९६

प्रामाण्ये विध्यनिरूपणम् अपरोक्षणाने मनभेदा: १५७ ११९

लक्ष गदरेविध्यम् १५८ अपरोकषसाने पचपादाचार्यमतम् १९९

कर्मुमक्षणम् २६० वाचस्रतिमतम् सवम्ादीना ज्ानसाधनलम २०७

नवलक्षणानि (टौकायाम्) १६७ २०३

जगती जन्मकमनिरूपणम् १६४ ववादिनिरूपणभ् २०४

रक्ष्मभूतानां गुणा: १६५ स बणाअ रवं मनन निरिध्यासनयो:२०४ शब्दस्पाकाशमारगणल- अवणाजसवं न ताती परेपलम् २०५ निरारुरणम् १६५ 3मादिनिरूपणम् २८ वधीकरणप्रवार १६८ मजशेरगतानां मुकि: २०९ मलात्मसाधालारवतः परारम्या. २०० दिकमेदिवार

Page 9

वेदान्तपरिभाषा 'अर्थदीपिका' टीका सहिता

परत्यक्षपरिच्छेद: १ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ (१) यद व्िद्याविलासेन भूतमौविकसृष्टयः।। (२) वपुं चक्रुं देवें हरमचलमाराध्यममरैः, सहोराप्यं वीधं खरुजनदुरापं शुभकरम् ॥ नखवा साम्ब सननय व्यम्बक न्यम्बक प्रभुम् ।

(१) यस्व परमात्मन अनिदया बीवाश्रिना बह्मविषया तस्वा विलासेन पना:भूनमौतिकसृध्य: भवन्नीति शोष:1 मे सोवमझ्मभेदरहितम् आम्मानं नौमीति। नतु तस्वैव तन्पति उत्कर्षापवर्षामावान् कुतो नमस्कायतेति पेन्र। कतपितमेदमाराय व्यवस्थोपचे:। अविद्याप्रतिबिम्ब कतू सादिविसिष्टमपकृष्ट नमस्कत, तद्धित्नं सर्वपन्वानिनिक्िष्ट नमसकायमिति संभूचनायोक-परमेति। (१) चक पपु हरमिति विशेषणत्रचेव सृष्टि-स्यति-तय-कर्ता परमातमा मजनकमलवेन विवश्चिन:। तेअ्वपि पपुमिति प्रथमपयोगेग सत्प्रधाने पालनवर्त- म्योदरानिशमो दर्वितः। होरामि: सदवर्सन्ते दे सहोरा शालताः दोराटमेधी रार्यमेशालरेखामिदोरपो'वि हैमकोचाव, तैराभ्य:वं सहौसाम्यम्। वीर्मंबिमलं। सरजना: कामिनसंदुरापम्। अननीत्यनम आात्मा तन्। विष्णुमई भज् इत्यन्वय:

Page 10

२ सटिप्पणार्थदीपिफाया :-

परेशं सर्वेदामतसममृतं सरवमतुलं, भजेऽह सें विध्यु शिवमसिलवेदान्तविदितम्॥ १0 तुम श्रीपालगोपालतीर्योन व्यासमुसान मुनीन् ॥ विप्नहत् नू गपेशादीन् पण्डिसॉय् विमरसरान्॥२।। पितर भातरं नत्वा स्वीयनिर्वन्ययन्तित ॥ फरोमि सुखयोधाय परिभाषाऽर्यदीपिकाम् ॥३॥

प्रमितकर्तव्यताक मऊ्लमाचरन प्रेक्षावत् प्रवृत्या्रम ते विषयप्रयोजने दर्शमति-यदिति। नवु शिष्टाचार किमाचारस्वादेदमुलता कल्पयति उत धर्मलात् : माद्यो निषीयनादेरपि (१)तरकस्पकत्वप्नसजार। म द्वितीय घर्मत्वसिद्धौ वेदमूलवस्व पैदमूलस्वे च धर्मत्वमित्यन्पोभ्या- धर्यादिति पेष्। शिषटर्धमनुद्धपाऽमुशीयमानस्याचारस्य (२)न्प पत्वान्। न व शिष्ासिद्धि, पेदिवार्योतिछ्ठातणो (३) नत्वानू। से पर परमेभर सस्पदयाच्य नौमि। परम् एप लक्षमितु सटस्पलक्षणमाद- यदिति। यस्याविद्यायदविदया यदधिष्विता यदमीना मायेत्यर्म॥। 'मायी सु प्कृति विद्यान्मायिनं तु महेखरम्' [श्वे० ४-१०]'देवी सेपा गुणमयी मम माया दुरत्यया (भ० गी० ७-1४) इति क्षुति स्तृतिभ्याम्। सस्या विलास कार्याकारेण परिणामस्तेन भूताना विम दादीनों सूकमाउसकमार्णा भोतिकानों धराचराणो मनवार्यारगा च सध्य ।

न्तीत्यप्यादार 'अभामेत सोहितशु हर्ष्णो यद्दी प्रभा धजमानो समपार' (श्ये० ४-५) 'मयाडप्यक्षेण पषृति रूयते खवराचरम् (भ० नौ० ९-४) इत धुतिस्यृतिभ्याम। एवं तटस्यलपणसुकत्या स्वरूप (१) वैदमूम व्वपसना। (२) वेदगूलगारतवसाद। (९) सिटलाए।

Page 11

वेदान्तपरिमापायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः। DY

तं नौमि परमात्मानं सच्चिदानन्दृविप्रहम् ॥१॥ लक्षणमाह-यदिति। एतेन शून्यवादिन: साङ्स्यवरोषिकादेश्व मतं निराकृतं वेदितव्यम्। न तावत् शून्यं जगत्कारणं भवति 'कयम- सतः सन्ायेत' इति सर्कानुपृहीतया श्रुन्याऽसतस्तन्कारणत्वप्रतिपे- धान्। निरघिष्ठानम्रमानुपपत्ते । 'सदेव सोम्येदमप्र आसीन्' (छा० ६-२-१) 'सन्मूलाः सोम्येमा प्रज्ा" इत्यादि श्ुन्या सत एव जगत्कारणत्वावगमाच। 'असदू वा इदमप आसीन्' (तै०२-७) इति श्रुतिस्यासत्पदं तु अनभिव्यकनामरूपतवेन गौण्या इृत्या सत्येव, योजनीयम् 'समाकर्षात्' (प्र० सू० १-४-१५) इति न्यायात्। प्रक्ृ- तत्यव सत्यज्ञानादिलश्रणस्य सम्यनामरूपदिगहित्येन प्रतिपादना- दिति सूत्रार्थ: । नापि प्रधानपरमाम्वादेर्जगन्कारणत्ं सदच्छते 'सोड- कामायत बहुस्यां प्रजायेय' (ते० २-६) आनन्दादयेव खल्विमानि भृतानि जायन्ते आानन्देन जातानि जीवन्ति आनन्दं प्रयन्त्यमिसंचि- शन्ति (त० ३-६) इत्यादिश्ुस्या चिदानन्दात्मकस्येव तत्कारणत्वप्रति- पादनानू। परमेश्वरस्य ताटस्थ्यं वाायति-श्रत्मानमिति। अ्रम्व- यामिनमित्यर्थ। 'एपत आन्माउन्तर्याम्यमृत"' (ह० ३-७-२-१) इति श्रुनेः। लक्यपन्ते तु तं परं मायादिपरं तदसंस्थृष्ट शुद्धं तत्पदार्य नौमि । तमेव लक्ष्यति-यद्िति । यन् यस्मिन्। अविदियाया अवि- लासो यस्मिन् (१)तथा च यस्मिलविद्याविलासाभावनति भूतमौतिक- सृष्टयो नैव सन्ति 'नेह नानापस्ति किवन' इत्यादि श्रुतेः। तत्स्वरूप दर्शयति। सविदानन्दविग्रह्वमिति। सदादिपदलत्यत्वातू तदाकम- कमित्यर्थः । त्यानात्मन्वं वारयति। आ्रात्मानमिति। तवं पदवाच्य- तत्यार्यविष्यनेन श्लोकेन द्शितौ। तथा हि तमात्मानं नौमि। देह्ा- दान्मवादिनां मतं निराचषट-परमिति। तत्र न तावन लोकायति- (१) स. भविद्याविकासः तस्मिळविद्याविलासे इवि शेष:।

Page 12

४ सटिप्पगार्थेदी पिफाया'- वेयु सथूलोडई कशोद्द मित्यायनुभवात् पृथिष्यादिभूतचतुष्टय योग प्रचैत न्यवान् स्ालदेह एवात्मेति केवाचिदभिमत मात्मा, देहस्य स्वप्नतु पुश्तयोरभोक्तृत्वाद्। योऽह बाएये पितरो अन्वभूव सोडह सथविरे नप्तून् अनुभवामीति प्रत्यभिज्ञानुपपत्ते कृतहा यहताभ्यागमापसय। नापि पश्याम्यह शरृग म्यदमित्यनुभवार्दि द्रयाण्यत्मा इत्यपरेप्रामभि मत तेषा सहतानामात्मत्ये एष विनाशेडप्यात्म नाश प्रसम्ाद्।प्रत्यकमा समत्वे विरुद्धदिक्रिक्यतया शरीशेन्मयनतागतात्। अव्यितवापाताय। नाप्यशितपोतादिभोत्ता प्राण आत्मेत्यन्येवामभिमत, सत्यपि प्राण्ते सुभुस्ौ तस्य भोक्तृत्वादर्शनात्। नावि सुस्यह दुःरयद्दमित्यनुभवा- रसुपादिधर्मक मन आत्मेस्यप रेषामभिप्रत, रर्वों्द्रि मानुप्राठ्कतया सस्य फरणत्वानुमवात। तथा धौद्धेप्वपि क्तृरूप विज्ञानमात्मा तथ क्षणिक प्रदोप कलिकाव दिति योगाचारायभिमताडप्यासमा न सम्भवति, उफ्प्रत्य भिन्ञाविरोघाद्। तदेत सर्वमभिप्रत्योक-परमिति। देदानिभ्यो- अमरयादिषोरोभ्य पर व्यतिरिकमित्यर्थ। एवं परमिति विशेषणे- नैय चन्दनविन्दुव देक रेशस्थतवेपि सर्वाहो णशत्य।पतम्भोपपतरशुरना गतुर्सुपदु सादिमानित्येकनेशिमत, दैदाहिलक्षणो देह्परिमित इत्या ईतमत व निराफृत वेदितन्यम्, पर प्रषष्ट विभुमित्यर्यावगमार। आारमनोडसुसने चन्दनवि दुरोत्ययत् स्वाधयाशप्रसरपणजारा निरशाया आत्मोपजब्धे सर्वाह्सतितवास्भवेन गजाउदनिमप्रस्य युतपसर्वा- मोणरंत्यापलम्भाभावप्रसजान। 'वालामशतभागस्य शतपा कतप सस्य थ। भागो बीव स विशेय स धाननयाय वल्नते (से० x-९) 'अमोरणीपान्' (श्पे० ३-२०) इत्याया थुविस् 'महतो महीयान' (रवे० x-२०) इति वाक्यशेपाउ 'महानत्र' (पृ०४-४-२३) इत सुयन्तराचात्मनो दुलदपत्वमानरपरा। नाि पेदपरमित, एकस्थाम

Page 13

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद्ः।

त्यतवापातात्। एवं देहाय्यात्मवादिनो निराकृत्य शून्यमात्मेति वादिनो माध्यमिकान, विभुत्वेऽपि तत्तदात्ममनसा स्वस्वामिभावसम्बन्घवशेन तत्तदा मनि तत्तन्मन संयोगजमुखदुरादि यवस्थोपपत्तेरनेको नित्यो-

माश्रयः कर्ता भोका चेति चादिन तार्किकवशेषिकप्राभाकरान, अद्द- मनुमवस्योभयात्मत्वदर्शनान् जडबोधरूप इति वादिनो भाहा निरा-

मसस्कारा नुतसिदर्शनाच् सदात्मकमित्यर्थ। एतेन शन्यवादिमतं निरस्तम् 'अनाय पुरुष स्वयं ज्योति' (बृ. ४-३९) 'सयं इानम- नन्त वय्य' (ते० २-१-१) 'अयमात्मा ब्रझ्मसर्वानुभ्"' (इृ० २-५-१९) इत्यादिश्रुन्या स्वय प्रकाशत्वेन स्वयप्रवाशज्ञानात्मत्वेन च प्रतिपादनात् चिदात्मकमित्यर्थ। ननु निक्षानम्य कर्थ स्वप्रकाशतेति चेन। विपयात्मविज्ञानाना नयाणामपि जडत्वे जगदान्ध्यप्रसङ्गान विज्ञानस्य विज्ञानान्तरसापेक्षत्वे तस्याऽपि जउत्नेनाऽनवस्यापानाच्च। (१) अन्रायं प्रयोग । विमतं विशन स्वसमानाभरयस्वसमानकालस्व- गेचरसंवेदनविरद्दप्रदुत्तव्यवद्ाररहितं न भवति विश्नत्वाद् अ्रनन्त- रव्यवहयमाणविज्ञानवदिति । 'दित्ञाननानन्द मन्म' इत्यादिशुतौ मत्वर्थीयाचप्रययं प्रऋल्प्य विज्ञानमस्यान्तीति विशानमिति व्याए्यानं तु नादर णयम्, स्वरित(२)स्वरोघारणसम्प्रदायविरोधान्। आ्रान्मनो (१) विज्ानस्य विश्यानान्नरसापेक्षतवाभावे इदमनुमानम्। पक्षीभून- विज्ञानयव्देनार्यान्तरवारणाय विमननिति पक्षविशोषान्। नैयायिकादीना

ाय स्वसमाना प्रयेनि। (२ ) विज्ञानमानन्द मम्म इच्ादिक्तिस्यनिज्ञानशब्दे 'अर्यआादिम्योऽच'

Page 14

६ सटिप्पणायदीपिकाया :-

विशानात्मत्वे स्वय प्रयोग, विश्ञाता न स्वातिरिक्तवित्ञानायीनप्रघाश विजञानकर्मतामन्तरण अपरोक्षतवात् संवेदनवत्। यदा विज्ञाता स्वप काशस्त(१)त्वास्तददिति। अत्मा परमानन्वस्वभाव परप्रेमासपद- त्पात् व्यतिरेके घटवदित्यादियुकमा 'आानन्दो म्रम्र' (ते० ३-६) ।त्यादिश्ुत्या यानन्दात्म कमित्यर्थ । अडाप्डात्मपत्व तु विरोधादेव न सम्भवति। एतेन तार्किकादिमत पराठतम्। सस्यज्ञान निवार्यत्य बोधयितु प्रपशस्य जीवाधिताज्ञानकल्तितत्व दर्शयति-यदिति । यदाधिताडविदाऽनायज्ञान तस्या विलासेन भूतमौतिकरष्टयो भव

नोमि। परमिति विशेषऐेनाऽपत्मानमित्येकवचनेन च सस्य भोवतृत्व- मनेकत्व च पदन्त साम्ख्या पातशलाय पराकृता चेदितन्या। शिष्ट तररदलचयवचोजनोयम्। अखण्डार्योडप्यनेन एलेवेन दशित। तथा दि स परमात्मान प्रत्यगभित परमातमानं नौमि। सज्ज्ञाननिय तर्यत्ववोपनाय तदिपय काऽज्ञानकल्पितत्व नामरूपातमकप्रपधस्य दर्श- यनि-यदिति। यद्विद्या मदिषय कमनाय्यनिर्वचनीयमज्ञानं तस्या विनागेन भूनमौतिकसष्टयो भवन्तीत्यय। समानमन्यन्। तथा चाङ- नेन शलं देन पन्धस्याऽविद्यानिवत्मश्व तत्त्वं पदाखण्डार्यत प्रदर्शमन जवम्रहमण रयमेवाऽज्ञात रादिपियो ज्ञातं सत्परयोजनमिति प्रशया्र- भूोे विषय प्रयामो प्रश्यशिते ।१।

एतयनेग मसवषीयमसपत्व यमानित्य विद्ञानाधयमा मार्ग मन्य से तारिका। विशयते यतद विज्ान विद्यानिया विज्ानं पति पमगि भावे या हयुटि विक्ा नस्वरूप दवस्मति वेदाततिन। तत्र सामतिपमते 'पित्' इति सलेग नोसा- एववं स्वान सच विद्ानद्यम्पष्य स्वरितान्तरवसग्तदायविरद्म्।। (१) विशना सर्वमपाच विकाननमें गमन्तरेगापरीयर शव् सवेदनरत।

Page 15

वेदान्तपरिभापायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद:। 9

यदन्तेवासिपद्वास्यैतिरस्ता भेदिवारणाः ॥ तं प्रणौमि नृसिंहाख्य यतीन्द्रं परमं गुरुम् ॥२॥। श्रीमद्वेङ्टनाथास्यान् वेलाङ्गुडिनिवासिन:।। जगद्गुरूनह वन्दे सर्वतन्त्रपवर्चकान्॥३॥ चेन चिन्तामणौ टीका दशटीकाविभख्ञिनी॥ तकेचूडामणिर्नाम कृता विद्वन्मनोरमा ॥४ ॥ तेन बोघाय मन्दानां वेदान्तार्यावलम्बिनी।। एवमिष्टदेवता नमस्कृत्य गुरुप्रस्ादात् परमात्मलाभ इत्यादिना गुरुप्रसादस्य विद्याप्राप्ति प्रत्यन्तरतत्वप्रतीतेर्गुरवोऽवश्य पूज्या इत्यभि- प्रायेण परमगुरुन् प्रथम प्रणमति-यदिति। अन्ते समीपे वस्तु शील- मेपा तेऽन्तेवासिन शिष्यास्ते एव पशास्याः सिदास्ते यदन्तेवालिप- वास्यर्मेदवादिलक्षणा वारणा गजा निरस्तास्तं यतीना यत्नशीलाना परमह्सपरिनाजकानामिन्द्र नृसिहसंतक परम गुरुं प्रणौमि प्रकरषेण मन कायवाक्प्रणिधानेन नौमोत्यर्थ ॥२॥ एवं परमगुरु प्रणिपत्य साक्षाद्विद्यागुरुमभिवन्दते-श्रीमदेइट- ननाथारयानिति॥ ३॥ चिकीर्पितप्रन्यस्योपादेयतासिद्ध ये स्वकीर्त्यनुवृत्तये च स्वस्य नाना- विधभ्रन्थकर्तृ त्वप्रदर्शनपुरस्सरं चिकीर्पितं प्रतिजानीते येनेति द्वा- म्याम्। येन दराटोकाविभजिनी विद्न्मनोरमा तर्कचूडामण्िसजिका प्रसिद्धा चिन्तामणौ टोक कृता तेन धर्मराजाध्चरीन्द्रसंज्ञरेन परिभाषा वितन्यते इति यजना ॥४ ॥ प्रयोजन निर्देशति-बोवायेति । मन्दाना मन्दवुद्धीनामलसा- नामिति वा बोधाय तत्त्वज्ञानाय। सदपि बुद्धिमतामनलसना सूत्र- भाष्यादिव वेधे साधनमस्त्येव तथापपि मन्दानुप्राइ्केड्यं प्रन्थ इति बोघनाय मन्दानामित्युक्तम्। बोघयोग्यता दर्शमितुं विशिनष्टि-वेदा-

Page 16

सटिप्पगार्थदीपिकाया :- Lr

धर्मराजाध्वरीन्द्रेण परिभाषा वितन्यते।।५॥ इह सलु धर्मार्थकाममोत्तार्येपु चतुर्निघ पुरुपार्येपु मोक्ष एव परमपुरुपार्थ: 'न स पुनरावत्तते' छा० ८-१x-१ इति श्रुत्या तस्य नित्यत्वावगमान्। इतरेपां त्रयागां प्रत्यनेष, न्तेति। पेदान्तानो भुतिमस्तकामार्यानवलम्यितुं सोलमस्या वस्ती- ति तथा। एवं चास्य समस्त वेदान्ततात्पर्थार्थप्रतिपाद कस्येतर संक्षित्त अन्थैरग तार्थता इति पोध्यम् ॥ एवं देवताणुसप्णतिपुरस्सरं प्रन्थकरणं प्रतिशाय इदानी वरिष्य- माणपन्यस्य शारीरकमीमासया सम्नति घोतयितु पन्थप्रतिपार्यं दर्श- यति-इह्वेत्यादि निरूप्यते इत्यन्तेन। इछास्या परिभाषायाम्। खस्विति वाक्यालद्वारे, मह तेज्ानं तत्प्रमाण च सप्रप्व निरुम्यते इति संबन्ध ।। कुत इत्यत आद-धर्मेत्यादिना(१)। यव इद लोके चेदे थ।

नेपु-मोक्ष एव परम-उत्तट पुरुपार्थ। परमावं म-निरतिरायाके सति क्षमरून्यत्वं तथ मोक्षस्येवास्तीत्यत उक्कम्-'पवेति'। भोक्षस्य परमपुषपार्थरवं श्षुतियोधितम्। नित्य वे हेतुमाह-नेति। 'स धमता- नेन मुक पुनर्भयो नाञ्डवर्तते पुन पुनर्मन्ममरणलश्षणा सखति न भजते इसि धुश्या मोझस्ये-(२) निदततमुकम्। एवं मोक्षस्य परमपुरुपार्थरो देतुमुपला धर्मादिनयाणा(३)नदभा के प्रयदेण, यदह- सर्कं तदनित्यर्मित सामान्यनो दष्टनुमानाापद्यातभुया नावगतं तेया- मनिस्यनं हेतुमार-इतरेपामिति। इतोर्पो धर्मादियय याम्। (१) परम्वत्पादिना मदसानादिमवैन। (२) गपुस्तके कनधिक्त्थमध्यणतो माग: प्रमादतो अष्ट इति विद्ा यते। कमुस्वके ब्नने ॥ (१) तहमावे-परमपुर्पार्य पामावे-मम्यसेय स्या चावगवमनिचय हेतुमाहयन्वय।

Page 17

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद:।

'तद्यथेह कमचितो लोक: कीयत एवमेघामुन्न पुएयचितो लोक सीयते' छा. ८-१-६ इत्यादिश्रुत्या धानित्यत्वार- गमात् । स च व्रह्मज्ञानात इति ब्रह्म तज्ज्ञानं तत्प्रयाण च सप्रपञ्चं निरूप्यते॥ तत्र प्रमाकरणं प्रमागम् (१)। तत्र(२)समृतिव्यावृत्त तद्यमा डद्दाह्षि्मिन लोके कृष्यादिकर्मणा चितः सववित सस्यादिलोक कृतकत्वाद क्षीयते तद्वदेव अ्मुत् परलोके पुष्यादृप्टन सुद्ित स्वर्गादि- तोक क्षीयते इति शुन्या चानित्यत्वावगमात्। तनार्थकामयो प्रत्य- घेण झुत्या च, धर्मस्य तु श्रुत्या इति विभाग। यद्वा प्रत्यक्षस्य कृत- कत्वनोधनद्वारा घर्मानित्यत्ववोधनसामय्यमित्यविरोध । तथा न तेषा- मपि पुरुपार्थत्वादिना नित्यत्वानुमान पदार्थत्वादिना वहयौष्ण्यानुभा नवद्वाघितविपयम् 'अपामसोमममृता अ्ररभूम' 'अक्षप्यं ह वै चातुर्मा- स्ययाजिन: सुकृत भवति इत्याद्या शुतिध्ानुमानानुगह्ीतोदाहतधुति विरोधेन प्रलयपर्यन्तस्थायिफलामिप्राया इति भाव। एव मोक्षस्य परमपुरुपार्थत्वं प्रसाध्य 'तारति शोकमात्मवित्' 'तमेव विदित्वाति- भृत्युमेति नान्य: पन्या विद्यतेऽ्यनाय' (शे० ६-१x)इत्यादि श्रुत्या तस्य साधन प्रद्ञानमित्याह-स चेति। स च मोक्ष न््मज्ञानादेव दत्ये- वकारोऽनुपज्यते। यतो मेक्ष एव परमपुरुपार्थ सच प्रब्त्ञानदेव यतथ भवतीति हेतोरभेनदाना नुमुशूणामुपकाराय अझ्म तजज्ञानं तह- माणं चेति नितयं सपरिकर निस्थ्यते इत्यर्थ.८। एवं अन्याभिधेयं प्रदर्श्य म्रम्मणस्तवज्ञानावीननिरूपणत्ान् तरयच

(१) करण प्रमागमित्युक्त दण्डादाप्रतित्यासरितत प्रमापदम्। तथा चैद मपमा-सामान्यक्षक्षणन्, प्रमाणविसेषषक्षणन्तु प्रत्यक्षपमावरण प्रत्यक्षप्रमाण मित्यादिकमुझम्।

२ वे०

Page 18

१० सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

प्रमात्वं, अनधिगताषाघितविषयव्ञानत्वम् । स्यृतिसाधा रगं त्वषाधितविषयक्षानत्यम् । (१)नोरूपस्यापि बाल- दिना। तन तेषु महम तम्जानतसप्रमारेयु। प्रमाया करणं प्रमाणं पर- गत्व चाऽसाधारण कारणतवे सति व्यापरवत्व तेन परामर्शादी सध्या पारे मनमि च नातिप्रसद्व। प्रमाना लक्षर्ण किमित्याकडस्षायो रल क्षणमाह-तन्रेति।तन प्रम करणनित्यन। स्मृतिव्यावृत्त प्रमा- त्यमिति। तथा च सस्या अलद्तपत्वाल सत्राम्याप्तिरिति रव। रकृताजति यापिया रणायानविगतेति विषय विशोषणम्। शुदिरूप्यना- नादो तस्तिरासाय अवाधितेति। जञानपद तु सवरूपकमनाय, इच्छा दोनाम् आयविशेषऐोनेव निरासात्। यदा चशुरादिम्वति यसवार पार्थ हनेति, तेपामषि फलद्वाग घटादिविषयत्वाभ्युपगमात।(२)इमि- ज्ञनं तेन न तत्कर रो झानेऽतिव्याि। रमृतावपि प्रामाम्य यतदारद- संनादाइ स्मृतीति। इ६हtदे(३)उवतृत्यर्थ सानपदम्। नन्वय पट अय घट छत्ये वमादिरूपघासनाहिकतुद्धिस्थल द्विताया दिहान नामभिय- नविधयत्वान् प्रथमतक्षण तप्राऽम्याप्मिति उतनाइ-नोरूपस्येति। नोध्यम्। ज्ञान द्िविध यथाधमयदार्पम। आय दधा स्मृनिरनुमवम। वत्ा नुमन एव प्रमा या हि प्रत्वशादिप नागजैन्यते रतनिस्तु यवार्वापि सरहारजन्य- न्वाद संस्कारस्य प्रमाण ामाबाध् प्रमेनि बेविक। तन्मतेन अनभिगतेष्यादि प्रथम प्रमाल्सगम्। तहति सतकारवर्व सप एपरत्विजनवसवे या प्रमात्वमिति गतन स्मृतेरपि तथात्वात ममात्मिति मतेन दिनीयमिति। (१) नीरुपस्वेति। वालस्य रुपरहित लवा्न्ेभ्वियवेवनेति वादिन। सब मते नीरूरस्यापि रपस्य चाणुपत्व यमा तथा मा्स्याति दुलो नेनि सिद्ान्न: तदा च अर्य पर कय पर भय पर इत्यारे दिनोयारिवानाना विषयो पट पूवइगविशिटो-िगतो ति दिनो वधविसिषपस्य अनभिगततनरपेवेति। (२) सायकेमेन सन्जानमिति करणम्यापसवा मानसष्दवाष्य चपुरा दिक मत्य पणुराय निषयमिन्यनविगत्म वानिनमनि रति प्रदमतसस्य पमुराय

Page 19

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद्ः। ११

स्येन्द्रिय बेद्यत्वाभ्युपगमेन घारावाहिकयुद्धेरपि पूर्वपूर्यज्ञाना विषयत तत्तगाविशेषत्रिषयकल्वेन न तत्राव्यापिः।। (१)किद्व सिद्धान्ते घारावाहिकनुद्विस्थले न ज्ञानभेद किन्तु यात्रद्वटरफुरणं तानत् धटकारान्त:करणवृत्तिरेकेव, न इदानी घटो वर्तत इत्येवरूपानन्ययासिद्धपतीतिवलेन महत्त्वसमानाधि-

प्रयोजकानुपारेण प्रतीतिकल्पने तु नीरूपस्य रुपस्याऽचायुप्वापने, नोरूपस्यापि कालस्य प्रत्यक्षप्रमाणजन्यानुभवविषयन्वस्वीकारेण धारा-

शाब्दधारावाहिकद्वितीय दिश्ानेव्व याप्तिरिति शक्यम्, श्राकाइसाया: पदार्थज्ञानस्य चाभावेन तन धारावा देकनुद्वेरेवामिद्वेः। अत एव न धारावाहिकद्विनीयाद्यतु मे ताव न्यातिरद्वितीयानुमितिक्षरे प्रथमानुमितेवि- नष्टतवेन तस्या अनधिगतविपयन्चान्।। नन्वेव तर्थाकाशे बन्ाकेतिप्रतीतिवलादाकारास्यापि प्रत्यश्षत्वं स्यान्, न चेष्टापनिस्त मद्धभाने शब्दलिङ्ग कानुमानप्रमाणानुसरणाऽनुप- पत्तः । 'अप््यन्े हयाहारो वालास्ततमलिनतायध्यस्यन्ति' इति माध्यकृद्वचनविरोधाच। नीहपस्त रपस्य वभुपन्वं त्वदव्यन्वादवि- रृद्म, तस्मात्ुरभिचन्द्रनमित्यन यथा सौरभ्याशे परोक्षतं तद्व त्कानांशे परोक्षत्वमेवान्युपेयं न चाछपन्वम्। तथा च नीरूपस्य तत्त-

किचेति। ननु कुतस्तत्र हाननेदो नास्तीति पन्धनि-किन्त्वति। (१) इदानोनय घट इति प्रतोनी कानस्यानि प्रत्यश्रन्वे आकाये पनवरि- रिति प्रजोन्या आगवस्ानि प्रचमच निद्धान्नानभिमनमारपेत्र प्रज्ीति- सान्यार्वित हेनो: युस्यनरेगाम्यव्यामिनिराकरणं किश्ेन्दाहिना।

Page 20

१२ तु नाना, धृत्ते: स्वविरोधियृत्त्युत्पत्तिपर्यन्त स्थायित्वाभयुपग मात्। तथा घ सत्परतिफलित चैतन्यरूप घटादिज्ञानमपि त्त तावत्कालीनमे कमेवेति नाव्याप्िशक्काऽपि।। ननु सिद्धान्ते घटादेमिथ्यात्वेन बाधितलातूत इज्ञान फर्थ प्रमाणम्। उच्यते । म्रह्मसाक्तात्कारानन्तर टि घटा- यावत्कालम् अस्ति प्रताशत इति घटस्य स्कुरण तावत्काल लाभयन पटाका रान्त करणपृस्तेरेकतपादित्युत्तरमाठ-या्वदिति । एवकारग्या षतयंमाह-नत्यिति। गौरपादिति भाव। नन्वतिलायवार सुपुप्ति पर्यन्तमैयेष वृत्ति कुतो नाहीयियते 2 इत्याशकप स्वविरोधिययुत्य तिवाले तरिस्थतेरसम्भवेन न सस्यास्तत्पर्यन्तं स्थायित्वाभ्युपगम

न जानभेदनिरागार्थ यृसरेकस्ववर्णनमयुक्त सिद्धान्ते पैतन्यस्य

सिद्ध पा सस्प्रतिप लित रैतन्य रूप पटादित्ानस्याप्येकत्वं सिदथती त्याराये नाह-तथा धेति। इसिभेदाभाये विद्धे सति तन घारावाटिकस्पले यावरकालीन पटस्फुरण सावतफालीनमेक्मेवेति हेतोरप्यातिशडाऽपि नाहिति। मन्येवमवि विरोधिपृत्युस्तर परजायमानस्य पढादिज्ञानस्या घिगसविपयरयेन तथा यासिरिति घेर न, अ्नधिगतविषयपदेन स्वाड न्यूनविषयमा ]भवाऽत्रन्यत्वस्य विषमितत्वाई ॥। नमु सिद्ान्ते पटादे शुक्स्प्यवन्मि प्यातयन पापितत्वार्तज्शान

व्रयेन रादते-नन्यिति। पथ प्रमाणम्१ प्रमारयेन सद्य न भव सीस्पर्थ ।1 रामाधान प्रतिजानीते उच्यते इति। कि महयाशारग रानन्तर धटादोनां पाप* उत शुद्धित्प्यवर रसारदशायाम् इवि विषहूप्याथमही करोति-प्रसेति। त्त्र धरति प्रमाणयति-यमेति। यत्र

Page 21

वेदान्तपरिभापायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद्ष। १३

दीना बाघ: (१)। 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैनाभूत तत्केन क पश्येत्' (वृ ४-५-१५) इति श्रुतेः, न तु ससारदशाया चाध, 'यत्र हि द्वैतमिव भनति तदितर इतर पश्यति' (वृ: ४-५-१५) इति श्रते। तथा चाबाधितपदेन ससारद शायामबाधितत्वं निनतितमिति न घटादिप्रमायामव्यापि। तटुक़म्- देहात्मप्रत्ययो यद्वत् प्रमाणत्वेन कल्पित. । लोकिक सद्वदेवेद प्रमाण त्वाऽडत्मनिश्रयात्।।१। म्रह्मसाक्षात्कारपर्यन्तमित्यर्थ । लौकिकमिति घटादिक्षा- नमित्यर्थ।।

शब्द। शस्य वग्ममाशातकारवत सर्वमात्मवाभून ततस्या दशाया केन करगोन के विषय पश्येत्सर्वस्यापि तत्वज्ञानेन वाधितत्वादित्यर्थ। द्विंतीय निरस्यति-नन्विति। अत्नारि श्ुति प्रमाणयति-यत्रेति। यत्र यस्या ससारदशाया द्वैतमिव तन् तस्यामितर सनितर पश्यनीत्यर्थ। तथा च ससारदशाया घटादेरवाधितत्वेन तज्ज्ानस्य लक््यत्वात्तना- न्यापिशङ्का तजिरासावपेक्षितावेवेति भाव 1 नन्वेव सति घनारे काल- नयेऽ्वाधितन्वामावादुककलक्षणं तमाऽव्याप्तमिति चेत्तनाह-तथा चेति। संसारदशायामवाधितत्वेन घद्यदिप्माया लक्ष्यत्वे मति तत्राव्यापतिनि रासायवाधितपदेन ससारदशायामेवाडवाघिनत्व वित्रक्षितमिति न तस्त्मायामव्याप्तिरित्यय । स्वोक घटादिज्ञानप्रामाग्यमभियुक्तवचनेन ददयिनुमाह-तदुक्तमिति। आ्रात्म नियस्य ससारदशायामपि सत्वा- दाह-ब्रह्मेति। लौकिक प्रत्यक्षजन्यज्ञानमानमिति प्रमम्वच्छेदायाद्- घटादिति। आ आात्मनिधयात् इन्युक वेन व् आमातिरि कवस्नुक्षानं (१) सोगदानेन सह स्वनिषत्तिर्बोय यषा शुक्तिरजनस्थले शुक्तिरि यमित्याकार कम्तानेन रजनस्य तद्ुपादानस्य शुक्तिव्वान्ानस्य व निवृत्िरिति।

Page 22

१४ सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

तानि च प्रमाणानि पट्, परत्यक्षानुमानोपमानागमार्धा- पत्यनुपलब्धिभेदात्। तम्र प्रत्यक्ष(१)प्रमायाः करण प्रत्यक्ष

न क्षति॥ एवं लक्षणलक्षित प्रमाकर पं प्रमाणं क तिविध मित्यपेक्षायामाह-ता- नोति। प्रत्यक्षमेकमिति चावाक, प्रत्यक्षानुमाने इति कादमुगतम तानुयायिन, शब्देन सद्द त्रीणीति साह पा., प्रत्यक्षानुमानोपमानश- व्दा प्रमाणानीति नैयायिवा, र्थापत्या यद पयति प्राभाकरातेदो निराकरणाय क्षं-पडिति। तानि कानोत्यपेशयामाह्य-प्रत्यक्षति। तत्र प्रत्यक्षस्य सर्वप्रमाणोपज्ञ व्यत्वाज्ज्यैषत्वाघ तस्रपणमेव प्रथममारभ- ते-तन्नेति। तेपु प्रमारोप्ित्यर्भ।अनुमानादावति याप्तिवारणाय मत्य (१) अश्रेदे भोध्यम्। प्रत्यक्षसब्दो हि प्रमाममाणयो: दोरपि बर्तत, दथा घटे चकुःसविवर्पान्तरम् अय टुट इलाकार प्रमानमन जान जयते तत्प्रत्यक्षप

नसारौ गृहीतव्यासे. पुष्यस्य मदाित्व वतादी अषिणछिस्मूशधूमदरनाननतर न्यासिस्मरण तदनन्तर वायमानयम् पस्यारारा भमा या साइनुमितिवतबाच्या

पजीतिर्जायते सदनन्तर वस्प निमयो मर्बि 'अनेन सदृतो मैवावरिति' इय पमा उपमितिशाष्दवाच्या तक्रण ताहृपय ज्ञानम् वपमानपद्वास्यम्। 'अहरद सनधयामुपासीन"वत्स बधान' रस्वारिवेद्यि कोविय वात्वमवगममनन्नर बाय

सम्करण बैडिक लीवि र या लास्र्यबद बाक्यदान चप्दपमा पतमधयम्। प्रस्यमनद मदव देव कर्यापतियमोनी प्रमापमानमाधार, यय्षा धोनी देवन सोषय दिया न मुदसे इति शष्द भवणसमनन्तर दरपमानस्य सूय माणस्य या सो नत्वर्य राषिभोजनाभारेतुपर्पसि धनरवेन पीनत्वनेन नायमाना 'अ

Page 23

वेदान्तपरिभापायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद:। १५

प्रमाणम् । प्रत्यक्षप्रमा चात्र चैतन्य(१)मेव 'यत्साक्षा- क्षेति। शुक्तिरप्यशनादिसायने (२)तननिरामाय पमापदम्। ननु प्रन्य- क्षप्रमात्व मिन्दियजन्यवानत्वं इ(३नाजन्यत्ञानत्वं ना ज्ञानाकरणज्ञानत्वं ना । नाथ:, सिद्धान्ते मनमोऽनिन्द्रियत्वेन सुसादिप्रत्यक्षे(४)न्याप- कत्वान्। न द्वितीयः, मनान्तरे प्रत्यश्षज्ञानमात्रस्यवेध्रज्ञानजन्नत- या तत्रान्यापकतापातान्। नापि तृनीय, अनुभवस्य संरकारे उपक्षी- पतया स्मृत्य करणतनेन(५)नानिव्याप्ते, सरुकारद्वारा करणतने प्रत्य- भिन्ञायामव्याप्तेः। इत्येवं प्रत्यक्षप्रमाया दुरुपपादत्वात्सृपपाद: पक्ष आश्रयणीय इत्यभिप्रायवानाह-प्र्यक्षपमा चेति। तन श्रुति प्रमाण- यति-यदिति। प्रमाणद्वारक त्यक्षत्वव्यवृत्ययं साक्षात्पदम्। अरप- रात्राववशय मु् इत्याकारा या प्रमा सा अर्थापचिपदाभिधया तस्या. प्रमाया: उत्पादक पौनत्वज्ञानमपि अर्थोगिपदाभियेयम, परन्तु तत्प्रमाणमेत्र। निर्घटे देसे घटाभावकारा या विल्श्षगपमा सा अभावानुमव वत्यादिपदामिधेया तस्या: करण घटानुपलन्धि: सा अनुप्तन्धिमदाभियेयेनि सक्षेप। (१) वेदान्तनये श्ञान चैनन्य महात्यादयनर्यान्तरम्। ध्ानविशेष: प्रमा, तथा च प्रत्यक्षप्रमाया एव चैनन्यत्वकथन सुक्तमित्याशय:।

विव्यातिनिरासाय प्रमापदम्। तथा व प्रत्यक्षधानकरण प्रत्यक्षप्रमागमित्युक्तो रजनमिदमित्यस्यापि प्रत्यक्षत्ानस्य करण साक्षो वस्मिन्नतिव्याि: स्वात् त्निरामाय प्रमापदमावश्यवमिति भाव:।

वरममाव्यचीना यानजन्यत्वम् इत्यन: पारियेष्याव यानाजन्यश्ञानत् प्रत्य- कषममानभगमिति दिनीयकल्पानुमरयन्। (x) उभगस्याव्याति:। (५) पूर्वानुभूतस्य पदार्थस्य सस्कार आत्मनि वरनते अदृष्टवशाय् तस्य पुनःसचिकर्मदिना संसकारोदोवस्मृतिरजायते। वानाकरणक ज्ञान प्रत्यशमि-

Page 24

१६ सटिप्पणार्थदीपिकाया :- दपरोक्षाद्वह' (पृ-३-४-१) इति घुतेः। अपरोसादित्य- स्यापरोक्षमित्यर्थ। ननु चैतन्यमनादि वत्कर्थ घक्षुरादे- स्तत्करगत्वेन प्रमाणत्वमिति। उच्यते। चेतन्यस्यानादि- ह्वेऽपि तद्भिव्यळ्जफान्त करणवृत्तिरिन्द्रियसन्निकर्षादिना जायते इति धृत्तिविशिष्ट पैतन्यमादिमदित्युच्यते। ज्ञाना- वच्छेदकत्वाथ वृत्तौ सानलोपचार। तदुक्त विवरसे- रोक्षप्रमाणाद् ममण साक्षा नमिति भ्रमनिरासायाद-अपरोक्षादिति।

करणत्वेन प्रमाणत कथमिति शङ्कने-नन्विति। तत् तस्मार।

दिना जन्यत्वेव तरिशिष्टचेतन्यस्यादिमसाया सुवचत्वेन चमुरारेस्त श्करण वसम्भवेन प्रामाण्योपपतमेंवमिति परिदरति-उच्यते इति। अविशिष्ट मैनन्व प्रति नधुशदेश्करणत्व सिष्टमेच सस्य स्वपशश सनेन स्वात्मनि प्रमाणम्यापारानपेमयादिते भाव। ननु पुतिरेव प्रत्यक्षप्रणा कि न स्या् सर्स्या ज्ानध्यवहारापलब्धे, स्वम्पेरेन यजन्यस्वापपसेय इत्याशसथ सत्य ज्ञानमित्यादिकुन्या घेनन्यस्येव मुग्यज्ञनतवायगमार्, शसन जजान्त करणधमहरेन अडस्वाल तस्या प्रत्यक्षप्रमावमपि तु तस्या चेतन्यूपज्ञानावर रेदवश् त२)एवोपचार स्यम्युपगमे स्मृतेररि सरतारज परवात् प्रमासापात, अुभवशसर सक्षार

संक्षारोडवान्तरम्मापार भरणन्तु अपुभय एवव्यापारवतररर्प वरमावािति

(1) घैनन्यर्यैव प्रत्यमप्मारवे तरया गाविर्वाद तत् ववाजन्यसवाए वरणा- नपेक्षा। पारणरिदीन परदम्।बारर्ण न वारय मेव से पेत््पभुप्रगारर मेनन्ये विमन्यनिद्ययाया। T] नम, कुप तस्य कारणलाम्पपगमैनेति राह्ाजिभाय। प्त्यकनमाणेर भविसिट्टयेन ये विद्यवाया सभावे पि अन वरणय्पिविसिष चैन पेजीचयाधा नसषम्भा रिपरिद्वाराभिम्ाय। (२) डानसीपवार।

Page 25

वेदान्तपरिभाषाया प्रत्यनपरिच्छेदः। १७

'अन्तःकरणवृत्ती ज्ञानत्वोपचारात्' इति ॥ ननु निरश्यनस्यान्त करणस्य परिणामात्मिका वृत्ति: कथम् ? इत्थम्। न तावदन्त:करणं निरवयवं सादिद्रव्य- इत्याशयेनाइ-ज्ञानेति।नन्विद केना चार्येणोक्तमित्या काडक्षायामाद- तदुक्मिति। तथा च प्रकाशात्मवसंज्ञकैराचार्यविवरणाख्ये प्रन्थेs भिहितित्वान्नायमपसिद्धान्त इति भाव: ॥ (१)नन्वन्त करण न परिणामि निरवयचत्वादाकाशवदित्यनुमा- नादन्त वरणस्य परिणामात्मिकाया वृत्तेरेवासम्भवेन तरतृत्तिविशिष्टं चैतन्यं ज्ञानमिति वक्तुमशवयत्वेनाSS मभिन्नमेव ज्ञान तच्चेन्द्रिय जन्यसवात् प्रत्यक्षमिति नैयायिक शङ्ते-नन्विति। कथं? कप- मवि नास्तीत्यर्थः। अ्रन्त करणं निरवयवं न भवति सादिद्रव्यत्वात् घटवदित्यनुमानेन भवदुतहेतो(२)रसिद्वर्वेन सादिद्र यत्व हेतुना सिद्वेन सावयपत्वेन तत्परिणामित्वानुमानान् तत्परिणामात्मिकाया वृत्ते सम्भ- वान् तद्विशिष्टमात्मचेतन्यमेव ज्ञानं न तु तद्द्िल्नमित्याशयवान् परि- दरति-इत्थमिति। आत्मादौ व्यमिचारनिरासाय 'सादीति' रूपादौ तद्वारणाय 'द्रव्यत्वेति'। नन्वत करणस्य सादिश्वे प्रमाणभावाद्विशेषणासिद्ी हेतुरिति (१) नयायिकेरश्ञनस्यात्मगुणत्वमहीकृनम्। वेद्ान्तिभिस्तु वृच्िविशिष्ट वैनन्यमेव ज्ानमित्यऔौकनन्।ननान्त रर्णस्य निरवयवत्वात तेनैव च परि- णामामावात् परिणामरूपवृत्तेरसम्भदः। वतक्व तद्िसिष्टचैनन्याभावात् प्रत्यक्षममाल्वाभाव इति निष्कर्ष, शङया । (२) तन्मनोऽसनतेत्यादिश्ुत्या मनसः सादित्वसिद्धि सादित्वेन हेतुना सावयवत्वसिद्धि: सिद्धेन सावयत्वहेतुना परिणामित्व सिज्धनि, अतो न सत्मनिपक्ष:। इदमत्रानुमानशरीरम्-अन्नकरण परिणामि अन्त्यावयविमि ले सवि सावयवत्वान मृदव।

Page 26

१= सटिप्पणर्थदीपिकाया :-

त्वेन सावयनत्वात्। सादित्वं घ 'तन्मानोऽसृजत' इत्या दिन्नतेः। वृत्तिरूपज्ञानरय मनोधर्मरवे घ 'काम' सङ्कन्पो विचिकित्सा मद्वा अभ्द्वा घृतिरधृति द्वीर्वोर्भीरित्येतरसर्व मन एव' (सृ :- १-५-३) इति ब्रुतिर्मानम्। धी(१)शच्दे- न घृत्तिरूपज्ञानाभिधानात्। अत एन कामादेरपि मनो- धर्मत्यम् । ननु फामादेरन्त करगधर्मत्वेडहमिच्छाम्यहं जानाम्यह विभेमीत्याद्यनुभव आत्मधमत्वमवगाहगान पथमुपप- चेत् सर्सादित्ने भगवत्या ध्रुते प्रमाणत्वासत्यद-सादित्य चेति। तत् मम मन अन्तकरणमसजर्दत्यर्थ। एवमन्त करणस्प सदिसने प्रमाणनुतत्वा तत्परिणामित्ने ने केवलमनुमानभेव प्रमाणम्, अपि दु

काम इच्छा, विचिकित्सा सशाय। नव थुने हानस्वानुसत्वासस्य मनोघमत्ने धुते कथ मानतेवि चेत्तमाद धीशव्देनेति। ननु ीश न्दाभिदित ह्ानमन्त करणे पादानक न भर्वात मानसप्रत्यक्षत्व तू,न च श्रुतिविरोध मनेजन्यत्वपरत यात्ति तदुपदर्तरत्याशासथ मृद्यट हत्यादियत् 'सर्व मन एव छृ-१-५-३ वि सामानाधिकरण्यधुते- रनुपादानपरतानुपपत्या वामादेरवि रदुपादानकतवार दषातस्य साम्यविकलरनेन हनमन्त करण पादाना मेवेत्याशयेनाद-दात पनेति

नन्वइमिच्छाम्द दानमी यायनुभवस्य कामादेश मधर्म पेनाव- गादमानस्य विशोघातेंयामन्त करणयर्मत्व नोपपचोे, धुतिस्तु भायुवें पृतमितिवन् द्वेताउुपयरितार्थति राद्ेति-नन्विति। दामादैरन्त कर-

Page 27

वेदान्तपरिभाषाया प्रत्यक्षपरिच्छेद। १६

घते। उच्यते। अय पिएडस्य दग्घृत्वाभावेडपि दग्घृत्ाश्रय- नहितादात्म्याघ्यासात् यथा अयो दहतीति व्यनहारसतया सुखाद्याकारपरिणाम्यन्त करणैक्याध्यासात् अह सुखी दुःखी- त्यादिव्यवहार.।। नन्वन्त करणाये न्द्रियतया(१)ऽतीन्द्रियत्वात् हमिति प्रत्यक्षविषयतेति। उच्यते(२)। न तावदन्त का- कथम-

णमिन्द्रियमित्यन मानमस्ति। 'मन पठ्ठानीन्द्रियाणि' इति भगवद्गीतावचन प्रमाणमिति चेतु, न, अनिन्द्रिये पघर्मत्वमेव नक्तव्यवद्दारस्तु सुखादयाकारपरिणाम्यन्त करणैक्याध्या सादुपपद्यते, यथाज्य पिण्डस्य दग्लाभावेऽपि दग्वतवाश्रयवहितादा त्म्याध्यासादयो दहतीति व्यवहार तद्वदिति समाधत्ते उच्यते इति। नन्वस्तु वहथय पिग्डयोक्भयोरपि प्रत्यक्षविष्यत्वेन तदात्म्या व्यासादुक्क यवदार, आामान्त करणयोस्तु प्रत्यक्षविषयतद्विषयया स्तत्वामावान् कयमुदाहतव्यवद्वार न चात करणस्य प्रत्यक्षविषयता

अत करणस्येन्द्रियत्वे प्रमाणाभावाद् अतीन्द्रियत्वासिद्धया प्रत्यक्षवि पयताऽभावासिद्विरित्याशयेन परिहरति नेति। पष्टस्य मनस इन्द्रिय त्वप्रतिपाद्कस्य मगवद्वाकगस्य परमप्रमाणरय सरवा मान नास्तत्ययु कमिति चोदयति मन इति। अनिन्द्रियेणापि मनसा इन्द्रियगतपर तसस्या पूरणाविराधेन उदाहृतभगवद्वचसस्त (३)िन्द्वियत्वे प्रमाणत्वा माशन्मचमित्याह-नेति। तथा च श्रुतेरनुपलम्मान स्मृतेश्व तदिनि (१) अन्न करणमर्ती।द्रयम् बद्रियतान् चक्षरादिवत् इत्यनुमानशरीरम्। (२) सिद्धेन र श द्रयत्व हेनुना अन्त करणस्यातीद्रियत सधिनीयभ, ना- सिदन। अत्र च हेनोरेवासिद्धिरित्युत्तरमाइ-उच्यत इति। (३) वस्य मनस रँ्द्रिय वे प्रमाणामावरादित्यर्थे ।

Page 28

२० सटिप्पणाधेद्ोपिका या :-

णाडपि मनसा पदूत्वसद्गयापूरणविरोधात्। न हौन्द्रिय गतसद्धथापूरगमिन्द्रियेणैवेति नियमः, 'यजमानपञ्चमा इडां भक्षयन्ति' इत्यत्र ऋत्व्रिम्तपशत्वसद्गथाया अनृ· स्विजाडपि यजमानेन पूरणदर्शनात्। 'वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्ञमान्' इत्यत्र चेदगतपक्जत्व्रसङख्याया अवे देनापि महाभारतेन पूरणदशनान्। 'इन्द्रियेभ्य: परा हार्था अर्थभ्यत् परं मनः' (फा० १-३-१०) इत्यादिधुत्या सत्वा नोघकत्वाण मानमस्नीति सुस्थम् + न च मन इन्द्रियम् इन्द्रिय गतसरयानूरकर वदित्यनुमान मानमिति सत्ट्रयम्, अनिन्द्रियेणावि तमसर्संर यापूरणाविरोधेनाप्रयोजकत्वात्। किचोक्ानुमाने यदिन्द्रियग ससरयापूरकं सदन्द्रियमिति विशेष ्याप्नेमूलम् उत यवपतमंखयापूरक तरतज्जातीयं यपा-'पशो प्रतिप्रस्थातृपठाऋत्विजः' इत्यत्र ऋत्विग्गत राग्यानूरकऋवउत्विग्जातीय इति सामान्यन्यातति: इति निकल्प्य नोभय मिश्याशयेनाइ-न द्ीति। टष्टान्ताभानेनायनिरासमभिप्रेत्य द्वितीयो व्यभिचारासेत्याशयेन हेतमाइ-यज्ञमानेति। तथा च यजमाने ऋस्विग्णतसंरयाडूरकार्य वतते तज्जातीयलं नास्तीति व्यभिचार इति भाव:॥ एवं अती व्यभिचारं पदर्श्य र्मृनावपि सं दर्शपति-वेदानिति। अेदेनापाति । पौरपेयस्येतिहासत्वेन प्रसिदस्व वेदतवप्रसिद्धरिति भाव: यपा-'नक्षमागामद् शशी' इनि चचनं न राशिनो नशनगर्या प्रमाणं तपा-इन्द्रियाणो मनसास्मी'ति भगवद्ास्यमपि मनस इन्द्रियरवे न प्रमाणमितयपि शेयम्। नतु मनस इन्द्रियाने याध काभाशात् किमर्थे- मेवमुच्यते इत्याशहाध्यवच्छेदय हेखन्तरमाद-इन्द्रियेम्य इति। इन्द्रियपरार्थेम्यः परस्प्रतिपादनेन मनसोडनिन्दिसत्वनीपकतपेत्यर्येः। ननु मनोस्यतिरिकेन्द्रियेम्य: पराधर्था इति व्यारयानमम्गनेन न

Page 29

वेदान्तपरिभाषाया: प्रत्यक्षपरिच्छेद्ः। २१

मनसोऽनिन्द्रियत्वावगमाच्च। न चैधं मनसोऽनिन्द्रियत्वे सुसादिप्रत्यक्षरय सान्षात्वं(१)न स्यादिन्द्रियाजन्यत्वा- दिवि वाच्यम्। न हीन्द्रियजन्यत्वेन ज्ञानस्य साक्षाच्म् अनुमित्यादेरपि मनोजन्यतया साक्षात्वापत्तेः, ईश्वरज्ञा नश्यानिन्द्रियजन्यत्य साक्षास्वानापते:॥ तस्य(२) तत्ववावकम् इति शह्कानिरासाय 'एतस्माजजायते प्राणो- मन सर्वेन्द्रियाणि च' मु० २३ इत्येवमादिश्रुतिरादिपदेन संगहीता तथा चादिपदोपात्तथुत्येकवाक्यतामापन्नेयं श्रतिरिन्द्रिय परेभ्यः परत्वं मनस" प्रतिपादयन्तो तक्ष्यानिन्द्रियत्व बोघयतीति भाव।ननु मनसो- निन्द्रियत्वे प्रत्यक्षस्येन्द्रियज्ञन्यन्वाद निन्दियमनोजन्यसुखायुपलब्घे. प्रत्यक्षत्वं न स्यात् तस्मात्तन्प्रत्यक्षत्वसिद्धये तस्येन्द्रियत्वमवश्यमभ्युपे यमित्याशङ्टय निराकरोति-न चेति। हि यस्मादिन्दिरियजन्यत्वं ज्ञानाय प्रत्यक्षत्वे प्रयोजक न भवति तस्मादिन्द्रियाजन्यत्वेन सुखा- युपलब्धेरप्रत्यज्तलं स्यादिति न च वाच्यमित्यर्थः। तस्य तत्प्रयोज कश्चे कि वावकमिति चेत्तनाइ-अनुमित्यादेरिति। उक्तप्रयोज- कानुसारेण सुसादज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वसिद्धये मनसोऽपीन्द्रियत्वाश्रयण न्मनोजन्यानुमित्या देप्रत्यक्ष स्वाप त्तिर्वाधिके त्यर्थ।नन्विन्द्रियत्वेनेन्द्रि- यजन्यत्वमेव (३)तत्प्रयोजकम, अनुमित्यादेश मनस्त्वेन तज्जन्यत्वा. साततप्रसद्ध इत्यत श्रह-ईश्वरज्ञानस्येति॥ एचं निरस्तस्वाभिभत प्रत्यशषत्वप्रयोजरु: सिद्धान्तेऽपि प्रयोजका-

(१) प्रत्यस्षत्व न स्यान्। इन्द्रियअन्य ज्ञान प्रत्यक्षम् इति प्रत्यलसण- बादिन: तािकस्य प्रत्यवस्थानमिदन्। (२) तस्य-मनस: । तत्वाधकम् इन्द्रियतवे वाधक्म् 'इन्द्रियेम्यः परा- धर्या अर्धेम्यक्ष परं मनः इति सुवित्रचनमिति शेप:। (३) तमपयोजक्रम्- तत्यक्षतामयोजनमित्यर्थ:।

Page 30

सिद्धान्ते प्रत्यक्षत्वरप्रयोजकं कि ६)मिति चेनू, कि] ज्ञानगतस्य प्रत्यत्षत्वस्य प्रयोजर्कं पृच्वासि कि वा रिप- वगवस्य । आद्ये प्रमाणचैतन्यस्य विपयार्यच्छिमचतन्या भेद इति नूमः। तथा दि-नि(२)विधं चैतन्यं प्रमातचै- तन्यं प्रमागचैतन्यं विषयचैतन्यं चेति। तत् घटाचर· चछिनं चैतन्यं विषयचैतन्यन, अन्त करणवृत्त्य रच्छिल पैतन्यं प्रमाणचैतन्यम्, अन्त.करणावच्छिन्न चेतन्यं प्रभावृ चैतन्यम्।। न्तरमपश्यस्ताक्षिपति-सिद्धान्त इति। किम्? न किमपोहवर्थः। सिद्धान्ते तत्प्रयोजकस्म सत्त्यदाव्ेपतक्षेपाय पकत ते-किमिति। ज्ञानगत प्रत्यक्षत्वस्य तत्टच्छामीति चेतनाइ-आघय इति। नन्वदैत- षादिनस्तव कर्यं पतन्यभेदो येन प्रमाणर्तन्यस्य विषयचैनन्देनामे दस्य ज्ानगतपत्यक्षत्वप्रयोजवत् भवेन इत्याराषरथीपापिक वेदमुप- पादयति-तथा छीति। नन्यन्त करणस्य पततेरेवासम्भवात् तदयरिषस चतन्यं प्रमाणचे तन्तमित्युक्तिरयुक्ता, न हालुपरिमाणस्प तस्य पृ्ति सम्भवति। न च तत्पर ममहत्परिमाणम्, माणशाकत्याधयस्य सस्मैवत्मरन्तिग मादिधय- (१) प्रत्यम्न सरूपरर वंजाबवछोस्वस्य प्रयोजकेन केनानि भाम्यम्। तथे नदियजन्यसवमिति तार्रिका: । मनस इन्द्रियत्निराकरणेन अन्यस्य थानुपम- व्मेन अद् मुसी त्यारिसाधारणाय पस्यमत याऽसुभूयमानारा मानव्यतियनुगन- भ्रयोन्नमायादेव पस्पकत्र न स्वारिति कर्कदयासय भाविपत्ि-विमषित। (२) वानी पष्स्यमाना सनेया पदार्दानी प्मातू-प्रमा-प्रनेदेशन-

निवदश्मपि वियष परिकिरयने, एम् अनवन्धियमति भेउन्दनवम्वियते, वस्तुतधनन्य मेकमैवेनि न विरोभो्देनमुते: इनि वश्तम्।

Page 31

वेदान्तपरिभापाया प्रत्यन्षपरिच्छेद्ः । २३

तत्र यथा तडागोदकं विद्राननिर्गत्य कुल्यात्मना के दारान्प्रविश्य तद्वदेन चतुष्कोणद्यकार भवति तथा तैज- समन्त करणमप चक्षुरादिद्वारा निर्गत्य घटादिविषय देशं गत्वा घटादिविपयाकारेण परिणमते। स एव परि- णामो वृत्तिरित्युच्यते । अनुमित्यादिस्थले तु नान्तकर- पास्य वहचादिदेशगमन वह्यादेश्वक्षुराद्यसन्निकर्पात् । तथा चाय घट इत्यादिप्रत्यक्षस्थले घटादेस्तदाकारवृत्ते ् चहिरेकन देशे समवधानात्तदुभयात्रच्छिन्न चैतन्यमे- कमेत्, विभाजकयोरप्यन्त करणवृत्तिघटादिविषययोरेक- णात्। नापि मध्यमपरिमाणम्, तयात्वे देहवन्मन्दगतित्वेन ऋटितिवि

न्वकरणस्यायु वे देहन्यापिपुसायुपलध्यनुपलच्ध्यनुपपततिम्, सस्य

गतत्वेन देदस्य निर्नोवत्वागत्ति चाभिप्रेत्य तस्य मध्यमपरिमाणत्वमात्रि त्योत्तरमाइ-तनेति। तेपु त्रिपूपाधिध्वित्यर्थ। तैजसमित्यनेनातिस्व च्छविरलते नसद व्यतया सुवितृकिरणवच्छीघप्रसरोपपतिर्वोधिता । ननु अनुमित्यादिस्यलेऽ्प्यन्त करणस्य यह यादिदेशगमनेन वृत्यवच्द्िजस्य

तीति। तन हेतुमाइ-धह्रयादेरिति। ननु प्रत्यक्षस्यलेऽपि वृत्ति

योजक तन्नायसमित्यन अ्राह- तथा चेति। चक्षरादिसन्निकपस्थले मनोनिग्मने सिद्धे सतीत्यर्थ। समवधानात्सहावस्यानाव् तदुम यापच्छिन घटादितदाकारवृत्त्युपरितम्॥

सुपदितचत यकत्वमित्माशकथ उपाभ्योभिन्नदेशस्पत्वेनेव भेदजन

Page 32

२४ सटिप्पणार्थदी पिकाया :-

देशस्थत्वेन भेदाजनकत्वात्। अत एव मठान्तर्वर्तिघटा र्वच्छिन्नाफाशो न मठावचिछन्ाकाशाद्भिद्यते। तथा चायं घट इति घटप्रत्यक्स्थले घटाकारधृत्तेर्घटसयोगित या घटावच्छिलचैतन्यक्य तद्वृत्त्यन्छिलचैतन्य मिन् तया तत्र घटज्ञानस्य घटाशे प्रत्यतत्वम्। सुसादयर्ाच्छि अचैतन्याय (१) तद्षृत्त्यच्छिल्नचतन्यक्य घ नियमेनेफे शस्थितोपाधिद्वयावच्छ्िन्नत्वात् नियमेनाहँ सुसीत्यादि- कव, न तु विशेषणयारिव स्वरूपेणापीत्याशयेना-विभाजकयोर-

वातस्वरूपेणेव भेदजनवश्वमुपाध्योरप्यरवत शाद-अत पवेति। एकदेशस्पितहवेनोपाध्योभेघाजनकत्वादेवेत्यर्थ। एव च प्रामाणिकत्वा द्वीरवं न दोपावह्मिति भाव। पलितमाह-तथा चेति। एक्देश- स्थितरचेनोपाध्योभेदाअनकरणे सिद्धे सतीत्यर्थ। तद्तृत्वषच्छिष-

स्थले। ननु धमुरायसलिकष्टे सुसादो तद्तत्यनुदयान् कर्य सदशे

शायेना-सुसगदीति। तत्-मुसादि। (२) एकहिमअन्त करणरूपे देशे स्थित यद्पाधिद्य मुजादि तद्शसतिरर्प तदवचिछिमत्वान्। (१) सुमाचरारपरणनान के रणनत्ययद्ध्ितव सन्वस्व न। (२) अधेद सश्तम्-वेदान्तनये सुसादीनमन्त वरणपर्मत्वेन तेयामन्त करणदेशवस्वम, सरचारार वृतिरपि तदा अन्न उरमस्या, इनि ससा उपधेयमेदाप्रयोजवसमिति) दिया एकरान मगारे मत्यसर्वम्। बाद खियाहरपुसरि ड्रयसनितरयेशा, भन्तरविक्यावापृतिर रव्न दवेनि

Page 33

वेदान्तपरिभाषायाः पत्यक्षपरिच्छेदः। २५

ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वम्। नन्वेवं स्ववृत्तिसुखादिस्मरणस्यापि सुखाघंशे प्रत्यक्षत्व्रापत्तिरिति चेन्न। तन्र स्मर्यमाग सुखस्यातीतत्वेन स्मृतिरूपान्त:करणवृत्तेर्ववतैमानत्वेन त-

उपाध्योरेकदेशस्थत्वे सत्येककालीन त्वस्यै गोपघेयाभे दुप्रयो- जकत्वात्॥ यदि चैकदेशसथत्वमात्रमुपघेयाभेदप्रयोजकं तदा शहं म्रत्य न्त्वमिति। सुखायंशे इति शेष। नन्वेवनुषाध्योरेक देशस्थत्वेन भेदाजनकने शहं पूर्व सुखीतयादे. स्वृत्तिमुखादिस्मरणस्यापि सुखा- यंशे प्रत्यक्षत्वं स्यादिति(१)शह्ते-नन्विति। न केवलमुपाध्योरेक- देशस्यत्वमानमुपहितामेदप्रयोजकम् अपि तनेककालीनत्वमपि इति न स्मृनावतिन्याप्तिस्तनोपाध्योरभिन्न कालीनत्वादिति परिहरति-नेति।

घेयेति। उपहितचैतन्येयर्थ.।

उपघेयामेदसमये उपाध्योरेककालत्वविवसाया त्वन्योन्याश्रय(२) इत्य- रुचेराह-यदीति। उपाध्योरित्यनुषज्यते। प्रमाणचतन्यस्य विषय- चेतन्यानेद इत्यन वर्त्तमानत्वं विषयविशेषण देयम(३), तथा च

दिशा एकत्वान इति शङ्तापभिपाय:। (२) उपधेयाभेदसिद्धा वेककाटोनोपाविद्रया वच्छेइसिदि: तत्सिद्धासुप- घेयाभेदसिद्धिरित्यन्योन्याअ्रयः। एकदेयस्थत्वापेक्षया एकदैवस्यतवे सतयेक- काठीनस्वस्य उपधेयाभेदप्रयोजत्वे गौरवमपि वाधकमुन्नयम्। (३) तथा च प्रमागचेनन्यस्य वर्तमानकाली न वविपयावध्यिय् चेतन्याभेद: प्रत्यश्पयोजक रति फढिनम्। ३ वे०

Page 34

२६ सटिप्पणार्थदीपिफाया :-

पूर्व सुखीत्यादिस्मृतावतिव्याप्तिवारणाय वर्तमानतवं विप- यविशेषणं देयम् । नन्वेवमपि स्वकोयधर्माधर्मा पर्चमा- नौ यदा शब्दादिना सायेते तदा ताटशशाब्दज्ञानादावति-

दिति चेन। योग्यत्वस्यापि विषयविशेषणत्वात्। अन्त :- करणधर्मत्वाविशेपेऽपि किश्विदयोग्यं किश्विदोग्यमित्यत् फलघलकल्पय: स्वभाव एन शरणम्, अन्यथा न्यायमतेऽ

र्तमानस्यानुपाधित्वेन विषयावचछ्रस नेवोद्यातिध्याप्तिनिरास, तथाऽपि

य विशेषणमपेक्षितमिति व्येयम्। ननु वर्तमानस्य विषयविशेषणतवेपि धर्माधर्मविषय कशान्दादिज्ञानेSति यासिस्तयोवसमानव्वादिति शङ्ते- नन्विति। एकदेशस्यस्वं बोधयितुं स्वकीयेत्युकम्। भवान घार्म वस्तमघामिक इत्यादिश्द 1 आदिशान्दनाह सृटतााट्वान् रखि स्वाद महं दुष्कृतादटवान दुछित्वादित्यनुमानादिकं भाधम्। तत्र- शान्दजानादो। (१)नहर्मादिप्रमाणचतन्यसष्य वर्तमानविषयावचिद्स चेतन्याभिन्नत्वमिति। प्रत्यश्त्वप्रयोखके येग्वत्वस्यापि विषर्यिशे पणरवाद मदिध्ा योग्यत्वाभातिव्पातिरिति परिहरति-नेति। योग्य- रवस्य-प्रत्यक्षयोग्यन्वस्य। नतु मुखादेर्यमरिधान्त परणधर्मता विशेषात्वस्यचिद्योग्ययं पस्यचितेत्यन्र कि नियाभकमिति पेतवाद-

( १) तेपु धर्मारियु यानि प्रमागानि चम्पादीनि सशपचय पान्द

रति पुन. मत्यस्दस्वापतिरिति।

Page 35

वेदान्तपरिमापायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । २७

व्यात्मधर्मत्वाविशेषात् सुसादिवद्धर्मादिरपि प्रत्यक्षत्वाप- तिर्दुर्वारा। न चैवमपि वर्तमानतादशायां त्वं सुखीत्या दिवाक्यज- न्यक्षानस्य प्रत्यक्षता स्थादिति वाच्यम्। इष्रत्वात्। 'दश- मस्त्वमसि इत्यादौ सन्निकृष्टतिपये शब्दादप्यपरोक्ष ज्ञानाभ्युपगमात्। अत एव पर्वतो वह्निमानित्यादिज्ञान- मपि वहचंशे परोक्षं पर्वतांशेऽपरोक्षम्। पर्वतादर्वच्छिन्न चैतन्यय वहिर्निःसृतान्तः करणवृत्त्यत्रच्छिन्नचैतन्यामे- दात्। वहचंशे त्यन्त:करणवृत्तिनिर्गमनासम्भवेन वहथ. चच्छिन्चेतन्यस्य म्रमाणचैतन्यस्य च परस्परं भेदान्। स्वभावस्याशरपत्व इत्यर्थ-।। ननु योग्पत्वविशेषणदानेऽवि मुसवर्तमानतासमये त्वं सुखीति वाक्यजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षता स्यादित्याशद्टयेष्टायत्त्या परिहरवि-न चै चमिति। ननु त्वं सुखीत्यादिवावयं न स्वविवयपरोक्षज्ञानजनकं वाभ्यत्वाज्ज्योतिष्टेमादिवाक्य वदित्यनुमानात कथमुक्तवाक्यादप रक्षता नमिति चेन, दशमस्त्वमसांत्वादिवाश्ये व्यमिचारानेत्याह-दशम

प्रचिषय इति। नन्वेवं तह पर्वतो वहिमानित्याय्यनुमितेरपि प्रत्य- क्षस्वं स्यादिति चेत्, तन्न कि पर्वतांशे तदापायते वहयंशे वा ? नाघ: इष्टत्वादित्याशयेनाह-अप्रत पवेति। प्रमाणचैतन्यस्य योग्यवर्तमान- विश्य पैतन्याभेदस्य प्रत्यक्षतप्रयोजकत्वा्युपगमादेवेत्यर्थः। द्वितीयं प्रत्याह-षह्चयंश इति।आाये हेतुमाद-पर्वतादीति। द्वितीये हेतु- माइ-घद्रयंशे स्यिति। नतु 'सिद्धानुगममात्रं दि कर्तु युक्तं परीक्ष- कैर्न सर्वलोकसिद्धस्प लक्षरैन निवर्तनमिति भटपादैषकत्वात् लक्षणेन

Page 36

२६ सटिप्पणार्थदीपिकाया-

तथा चानुभव. 'पर्वते पश्यामि षांह्मतुमिनोमीति'॥ न्यायमते तु पर्वतमनुमिनोमीत्यनुध्यसायापत्ति। अरसत्तिरृष्टपक्षकानुमितो तु सर्वोशेऽपि ज्ञान परोक्षम्। सुरभि चन्दन मित्या दिव्ानमपि चन्दनसएडाशे अपरोक्ष सीर- भाशे तु परोक्ष सौसभ्याय चक्षुरिन्द्रियायोग्यतया योग्यत्व घटितस्य निरुक्लक्षणायाभा रतू ।। प्रसिदस्यानुमिति वस्य निरर्तनमयुक्तमिति धेत्तन्ाद तथा चेति। अनुभवोऽपस्पर्थ। तमैवाचेदयति पर्वतमिति। तथा च सस्या प्रसिदर्ष पशविषयतवास्त सविवर्तनमस्मामि वियते इति भार ॥ एवं स्वपक्े प्रतिद्धानुमान प्रदर्द्य परमते स्षद्तिक्रमपमापाद्यति- न्यायमत इति । स्वपक्षाततत वसो वैलक्षण्यद्योतकस्तुशब्द। पृथिवी- परमाणयो गन्धवन्त पृथिनोत्वात्, धगदिवदित्यादावप्रत्यक्षपक्षका- नुमितो पक्षे साध्ये च ज्ञान परोक्षमेवेत्याइ-असनिटृष्टेति। ननु सुरमिचन्दनमित्यादी सौरम्योशे ज्ञान परोक्षमपगेक्ष या नाय () सत्सामवन्यकवायग्यविययत्वाथ्। न द्वितीय, तदाकारत््यभाया- दित्याशड पायपक्षमवलम्याद्द-सुरभीति। बादिप देन मघुरमाघफ- समित्यादिपरिम्। पराकमिति। आमातव्ष तसौरम येतह सन्न दान स्मृति अनामतसवं चेतई (२)वन्दन सण्दस्वा वितादनु मि- सिरित्यये। नत सौरम्यस्यापि योग्यविदयत्वाततदरोऽपि ज्वानपरीक्ष- मेव कि न स्यादिति पेत्तताद-सौरम्यस्येनि। तथा प तत्तहिन्दिय- योश्मत्वघटित नक्षणस्याभावाददाय इत्यर्थ ॥ नन्दससकृसपक्षका मितिस्थले पक्षाप रोक्षताया य पाऽससिकृषस्वं (१) परोक्षमामाय मावान्। परीक्षपानसामग्री च सरमिस्म्ार्प्य चन्द नराण्ड्वममिति व्याप्तिश्ानादिरूया तरया सरमि यन्द्रनमिस्याकारकड्तास स्पूवेममावादित्र्य। विषयसयावि यो ग्यानेग भुमानसथाउपयोगय। (१) अये चन्दनगण्ड एरमि वदनसण्टरात पनदनराण्डा परनर।

Page 37

वेदान्तपरिमापाया: प्रत्यक्षपरिच्छेद । २६

न चैवमेकन ज्ञाने परोक्षत्वापरोक्षत्वयोरभयुपगमे त योर्जातित्व (१)न स्यादिति वाच्यम्। इष्टत्वात। जाति चाघक तथा सन्निकृष्टपक्षकानुमितिस्थले सुरभिचन्दनमित्यादौ परोक्ष त्वापरोक्षलवयोरम्युपगमे प्रसिद्धजातिवाध कमाधर्य्यप्रसद्ग चाघकस्तया चनेद युक्तमित्याशङ्वय निराचष्ट-न चेति। एवम् उक्तप्रकारेण जायु

तुमाइ इष्वादिति। नतु घनत्ादिवत्परोक्षतवापरोक्षत्वयोरपि ग्रामा- णिकलया प्रसिद्धस्यास्यानभ्युपगमेप्रतिप्रसब इति चेत्तनाह-जातित्वे ति। ननु नौलघढत्वादानुपावित्ववद् घटत्यादौ जातितव कुता न

त्येवरूपा परिभाषा तथा नीलघटत्वादानुपाघित्वमित्यवरूपा या परि- भाषा तयोद्वयारपि सकनप्रमाणाचिषयतयाऽप्रामाणिकत्वादिति परि- भापाया एवोमयन सम्बन्ध। अप्ामाणिकत्व्राज्वातित्वापाधित्वय रिति शेप इति कचित् (२)। ननु कुत' सकनमाणागाचरता घटाडयमिति

(१) पाव नो वदिनान् इनि वद्िशक रक-पर्वनविशेभ्यके सयोगममगक विशिष्टशानन् एकमेव।एकस्मिनव ज्ञाने पर्वनरूपविशोध्याशे प्रयक्ष वे व हरूप- विशेषगारे परोक्षत्वे स्व्रीकते तु प्रत्यक्षतपरोक्षायोर्जानित्व न स्याद, साक यरुपजानिवाधव घितत्वास्। पर स्वरात्यन्नामा व्रसमा ना विकर णयमयोरेकत्न समावेश मदग पृथिव्रीपरमाणतोंग धवत हत्यनुमितौ अपरोक्षत्वान्यन्नामान समानाधिकरण परोशत्व बनते, घनौज्यमितिप्रयक्षश्ाने परोक्ष रात्य नामाब समानाविकरण प्रत्यक्षत्व वनने। तथो परस्परविरुद्धप्मेयी परीक्षतवापरीक्ष सयो एक्त्र पत्रनोवहिनानित्यत्र समावेश इति तयो्जोनित न स्यादिति तार्किकाणमाझेप। (२) केचिन विसा यगिकारा। 'धग्न्वनील्वयसयी नातित्वोपाधित्वयो रिनि शेष' इतिशेष प्रपूर्य व्यासन्यानवन्त। तन्न युक्त दृश्यते परिमाषाया अभा· मागिकलोक्तावपि फलन घटतवनोलघस्योरेवामानागिकत्वकथन स्या।

Page 38

३० सटिप्पणार्थेदीपिकाया'-

त्वोपाधित्वपरिभापाया (१)सकलप्रमाणागोचरतया अमः माणिकत्वान् । घटोडयमित्यादि प्रत्यक्ष हि घटत्वादि- सझ्ाये मान न तु तस्य जातित्वेऽपि।। जातित्वरूपसाध्यापसिद्धी तत्साध कानुमानस्याप्य नयकाशात्। समवयासिद्धया म्रह्मभिसनिसितप्रपत्र यानित्यतया घ नित्यत्वसमवेततत्वघटितजातित्वस्य घट- प्रत्यक्षगोचरत्वदित्याशङ्कय तस्य तत्सद्धाव एवोपक्ीणस्य तज्ाति सवसाधने उदासीनस्वादित्याद-घटोयमिति। ननु प्र यक्षाभावेडरपि घरत्वादिय गति उपाधिभिषसामान्ययर्म-

जाति वरुपस्य नित्यानेफसमचेनत्वलक्षणस्य साप्यरय(२)प्रसिद्धी तदायक्त याप्रिस नायमा रेनानुमानामवरारादित्यर्य +नन्वव भूजाति स्वाप्रसिद्धावषि तदपटकनि सत्वम वािय राम घेतत्वानामस्स्या मोरश- पटादियु -सिदधिरिति सामादय सद्षटितजातितं पग्वादी सतय सोत्याशउयाद-समयायेति। नमु हपो चमे यद घद दति प्रत्ययस्य समागानवगाहितया परिशेपात्समवाय सिस्तपनीनि पेत्। न। गुणगुणि मोरय अव यदिनो ध्यत्यन्तभे दे सतसम्य्घस्य च् ( ३)

साथररयाच।

(२) माये साध्यनावणवस्याभान साध्यापसषिद्ि, यया म् जति रिश्यम जानित्वस्य निस्या नेवसमवे तत्वरूपर यामसिकधि तवा चवघनमपर्व

(२) तस्सम् पस्य-समवायस्य म तथाले अर्य तने दे सामा रापिकर व्यानुपपसे। ग हि जातु दण्ड पुन्व हति भर्गा।। अबति मु सुवले प एएपर एत्यारि भनोडमेर एव सुष्डपटपोरिति। तथा व दण्ड पुरप पति इ्य निरेकोदार रणम्।

Page 39

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः। ३१

तथात्ने दण्डपुरु्यादावित शुक्क घटो मृद्घड इति समानाधिकरण- प्रत्ययानुपपत्े । किस समवायिभ्या सम्द्ध समवायो१)विशिष्ट प्रन्ययनियामक उतासम्पद्-1 नाद्यस्तस्यान्यस्तस्याप्यन्य- सम्बन्ध कल्प्य इत्यन (र) वस्थाप्रसन्ञान्। ननु समचायिभिनित्यसम्बद्ध एवयं गृह्यतेपतो नोकदोप इति चेसहि संयोगोऽवि सयोगिमिर्नित्यसम्बद्धत्वा- रसम्बन्धान्तरं नापेक्षेत। अर्ान्तरत्वादपेक्षत इति चेत्, ताहि समवा योऽपि तथास्वात्कुतो नापेक्षते । संय.गो गुणत्वात्तथेति चेन्न। गुणपरि- मापाया अतन्प्रत्वादपेक्षाका णस्य च तुत्यत्वात्। न (३)द्वितीयोऽतिप्र. प्रमन्नात्। कित् सअरनेक एको वा ? आयेऽपसिद्धान्तो गौरवंच, द्वितीये रूपज्ञानादिसमवायस्य वायुघटादि वृत्तिसमवायाभेदाभृपवान् वायु: घटो विलक्षणगतिमानिति प्रतीतिप्रसम्ञात्। न च तन्र(४) रूपादयभावा- (१) दण्डा पुरुष इनिवदरूपी घट इनि विशेषितविषयकप्रत्ययनियामक रत्यथे। (२) रूपी घर, हत्यत्र रूपघय वत्यन्नमिन्नी मम्बद्धी च। अयुतसिद्धयोर- नयोनं सयोगादि: सम्भवति, अनो नित्यसम्वं्धस्य समनायस्य मिद्धिनैयायिका- नाम्। तनेद प्रतिवक्तन्यम्। समवायेपि सम्बन्धःस च तत्वादेव हिए: रूपे घंट च वतते न रूपयटात्मकु एव। रूप तत्ममवायावप्यत्यन्नभिन्नावेन इत्यन्त भेद- साम्यात्ताकरपि न सम्वन्धान्तरसते सम्भन्तस्यन । असम्वद्धेन अतदात्मना चसम. वायेन उपकाराधानासम्भवाजा तथा च कश्पतौऽपि रूपस्म वाययो: सम्बन्धी5पि सम्बद्ध एव अतिशयाधानममर्थो नासम्बद्ध इनि भवेदनवस्था समवायरल्पने। समवायस्य रूपघटयो: स्वरूपेगेव स्थिनिकस्पने तु सयोगस्यापि घटपटयों: सरूपेगेव स्थिनिकत्पने नैज सामजस्ये सयोगस्य समनायैन स्थितिकर्पना अकीरगिका स्यात् तरमाद रूपधटयोस्तादात्म्यमेव्र। विस्तररतवाकरे द्रृष्टनय। (३) द्वनीय पक्ष: उत असमद इनि । अमम्देन चेन्समनायेन रूपी घट इति प्रत्यय: तदा असमदसवाविवेषाय असम्बद्ेन पटेनापि रूपो घट रति प्रत्ययपमङ्ग: । (x) तब वायी घटे च, रूपविन्क्षणगत्यादयमावास्।

Page 40

३२ सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

नोकप्रतीतिप्रसज इति वाच्यम्। (२)नदूरतित्व प्रये जनकसम्बन्धे सति तद्भावभ्यवद्ारस्य व्याहततवात्। इत्येवं समवायसिद्धया प्रत्य-

(घा. ६-२-१) इतिशत्या च ममममिषसकलप्रपशस्यानित्यतया च

माणिकन्वमिष्टर्वे हेतुस्तन्र(३)प्रत्यक्षस्य घटस्वारेर्जतिते मानभावा दिहेतनयम्(४)। ननपाधित्वप रेभावाया अध्यप्रामाणिकत्वं प्रति- ज्ञाय पर्थं जातित्वपरिभाषाया एव (x)नश्ये हेतूपन्यास इत्याशकथो कहेतुभिरेव तस्ता अप्यप्रमाणिकत्वसाघनस्य मुवचतवादित्याशयेना- तिदिशिति एवमिति। तथा च नीलप रस्वादेठपाधित्वपरिभाषा न प्रामाणिकौ नीलोऽयं घट इत्यादिप्रत्य्षस्य नीलपटत्वसद्धावे मानतया

दित्यनुमानस्य मनवकशान् समवायाद्यसिद पोपाधित्वासिसघेत्येवं निरसनीयमित्वर्थ: ॥ (१) पटत्वस्य जानित्वे प्रत्यभानुनाने प्रमाणे नावि देशोंयेते तयोरन्यपा- सिद्धत्ववदर्शनाव साभ्यो पटत्वश्य जातित्व सेत्यनीनि हात्पर्येम्।घटत्वस्व उपापित्वमपि प्रत्यक्षानुमानयोन्ययासिदखपरर्तनद्वारा निरसनीयमिति। (२) वायो सएपृतित्व- रूपवृ तित्व-प्रयोत के रूपसम बायसम्ब े सत्यति

(३) अग्ाभागिकरने। (x) प्रत्यशषश्य पटम्सन्गाने पमागा्वं न तर्य जातितवे इनि कयो हेतुग। जानिसरूषमाध्यापसषिष्या अनुमानस्थानवराज् इति दितोक:। जातिलक्7 घटितनित्यत्वसम वे पत्वापसिद् थारभि जानिमामिमिशित सूनीप:। (५) तस्ने-अमामापिरव।

Page 41

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद्ः।

पर्वतो वह्निमानित्यादौ च पर्वतांशे वहचंशे चान्त :- करगवृत्तिभेदाङ्गीकारेख तत्तद्वृत्यवच्छेदकमेदेन परोक्षत्वा- परोक्षत्वयोरेकत्र(१) चैतन्ये वृत्ती न विरोधः। तथा च तत्त-

कारवृत्त्यवच्छ्विन्नज्ञानस्य तत्तदंशे प्रत्यक्षत्वम्।। (२)घटादेविषयाय प्रत्यक्षत्वं तु प्रमान्नभिन्नलम्। नन्वेवमप्येकस्येव चैतन्यस्य परोक्षत्वापरोक्षत्वात्मविरुद्धधर्माक्ा न्तत्वं विरुद्धमित्याशङ्कयाह-पर्वत इति। चैतन्ये प्रमात्मकचै=न्ये। एवं सतीदं फलित मित्याह-तथा चेति। तत्तदुवृत्त्यवच्छि नचैतन्यस्य

व्ज्ञानांशे प्रत्यक्षत्वप्रयोजकमिति ज्ञानगतस्य प्रत्यक्षत्वस्य प्रमाण- चैतन्यस्य विधयावच्छिनवैतन्याभिन्नत्वमित्युक्तप्रयोजकेन विवक्षित- मित्यर्थः ।

(१) रक्त्रेति। मूले, घटावच्छिन्नकाश मठावच्दनाकाशाज् भिघते विभाज कथोनें मठयीरेकदेवस्थत्वात्। एव म् अन्नःकरणवृचिनटयोरप्येकदेशस्य स्वात्नोषधेयभेदकत्व मित्युक्मघसान्। तया च पर्वंनवद्धचोरप्येकदेशश्ेपाधिद्य" योर्नोपभेयचैनन्यभेदकसमिनि कुनः परीक्षवापरोक्षच्चे एकस्मित्रेव चैनन्ये सम्मवतः इत्याक्षेप मनसि निधाय उत्तरयनि-दर्वनो वहीत्यादिना। तथा च अयं घट इन्यादी घटावविदन्नमन्तकरणावच्चिन्न च चैनन्यम् एकमेव, पर्वना- कारा वृत्तिस्तु चधु-सनिकषांज्जाना बाहगोचरा, नदवचिदित् चैनन्य पर्चन देशीयन्, वद्याकारा वृत्तिस्तु व्यात्तिज्ञानजन्या हृदयदेशोयचैनन्यावच्छे दिका, अनः परोक्षसवाररोस्त्वयोरविरोध इत्याायः । (२) दिनीये घटावेरित्यधिक: पाठोवृश्य ते पुस्तकान्तरेपु म च युक्तनर:। कि शनग तेत्यादिना विरत्प्य आधे प्रमाणचैन-येन्यादिना दत्तोत्तर त्वादन दिनी- यरुत्पस्य निराकरिष्यमावादिति। अत्र प्रत्मत्व तु इत्यस्य प्रत्यभवप्रयोज कमू इत्यरथा, त्थेतोपकान्वत्वान। अनेदमूझन्। अय घट हति द्वानमपि प्रत्यक्ष

Page 42

३४ सटिप्पणारथेदी पिकाया- ननु कथ घटादेरन्त करणानच्छिल्न चैतन्याभेद १ अददमिम पश्यामि इति मेदानुभवविरोधादिति चेत् । उच्यते। प्रमा एव सानपत्यश्षत्वस्य प्रयाजकमभिधाय प्रमेयगतत्य तस्य त() दाह घटादेरिति। तुशन्देोन्द्रिय जन्यज्ञानविपयस् विषय श्यश्ा मित्यादितल्लक्षणनिरास। मन रूपेन्द्रय जन्मानु मितिशनदि(२)पयेति

विषमस्य घटादे प्रमान्नभिसत्वमुच्यते तदवविछस्षचैतन्यस्य वाथ- नाय, सस्य अटलनेन तत्यासम्भनात्। न द्विनीय, घद्द मनुष्य इति प्रतीति स्य्। न य सापलभ्यने, उपलभ्यते व तदिरद्धम्। शह्द मिम पश्यामोति भेदप्रतात अन वथ विषयस्य प्रमान्नभे इति शद्तते-नन्विति। प्रमान्भेदा नाम घटारे(४)स्नदपच्छिसचेत- न्यस्य नैश्य न विवडिते यन विरोध स्यादपि सन्यदेव के तदमि सरदमिति समाधस-उच्यत इति। प्रमात्सतेतयस्य प्रमातृलभण

ज्ानविपयो पटो पि प्रत्यक्ष। व वस्व पटदान प यकुमिति कुयपदरा दिनी वस्य प' प्रयकदी। तन अानगापत्यमपयोजवमुक विषयातश्य तस्य पयो

परह्यमज्नविषयत्वें व्ञानत्य नु प्रत्यक्ष पूर्वोनमेय, अरनुमित्वारिद्य्ायाग। चिरवेन स्थाय मस्परवे नि प्रमान पन यिषयावचचग मैन यामेशभावा देव अउमितिविषये नानिप्रमह। सैपाषि विषयस्यापरोश्य सिदनेदन हति विवरण निपयमत्यणण्भुग चे। प्रमान्मेरवेवीतम वारेवमुत्तगिनि तसम्। (१) मस्य-उत्यसत्वर्त, तत् प्रयोजकन् भाद। (२) व यायमने मनम इन्दियस्ाय एकवन्यानुनितिबिषये परमाण्वाद्ा मसिम्यास्तरित्यय। (३) यगदेवषयस्य प्रमानभिन् व प्म्यसमनिसयमे। (v) तइरययरवेत्यश्य पवन्तिवर्य भन्त करणावकदवस्य वाडम तघो पूररे कमका रेौरयान।

Page 43

वेदान्तपरिभापायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद्तः। ३५

त्रभेदो नाम न तदैक्यम्, किन्तु प्रमात(१)सत्ताऽविरि- कसत्ताकत्नाभाव। तथा च घदादेः स्वायच्छिन्नचैतन्ये- ध्यम्ततया विपयचैतन्यसत्तैन घटादिसत्ता, अधिश्वनस- काइतिरिकाया आरोपितसत्ताया अनङ्गीकारात्। विषय- चैतन्यञ्(२) पूर्तो कप्रकारेण प्रमातृचैतन्यमेवेति(३)प्रमातृ- चैतन्यरयैर घटाय्यघिष्ठानतया प्रमातसत्तैव घटादिसत्ता नान्येति सिद्ध घटा देरपरो क्षत्म्॥। अनुमित्यादिस्थले त्वन्त करण्सय वह्चादिदेश निर्गम- नाभावे वहचरच्छ्वन्चैतन्यस्य प्रमातृचैतन्यानात्मकतया वह चादिसत्ता प्मातृसत्तातो भिन्नेति नातिव्यापि । (४) नन्वेवमपि धर्माधर्मादिगोचरानुमित्या दिस्थले सत्तत्यर्थ। न तु तननिव्वप्त्ताजाति, प्मातृप्रमेयनिष्सत्ताजानेरेक्तया तननिष्ठसतत्तातिरिकमत्ताया असिद्धे। तथा च प्रमान्रभेदस्योक्तलक्षरो सतीद फल्ितमित्याह-तथा चेति। ममानचैतन्यमेवेति। अ्रत प्रमातृसत्ता5तिरित सताशन्यत्व घटादेरपरोकत्व मिद्टमित्यये। अन्तु मे गवङ् या देघैतयस सा तिरिकस ताान्य त्वेपि तस्य प्रमा प्रनात्मकतया नातिभ्यासिरिति चतन्यपद विह्ाय प्रमातृपद्दीपाद्दानमि-

नन्विति। प्रयक्षयोग्यत्वस्यापि विपयविशेषणरवेन ये ग्यविपयस्य (१) व द्विमान् पर्वन इत्यन् वहयवच्चिन्नस्य देवदत्तायान्न करणावच्न्- स्य च चैतन्वस्य वश्तुत एक्स्वादनियाति स्याश्व चैतन्यपद विदाय प्रमान पदोपादान कुनम्। तच्व मूले अनुमित्यादिस्थले तित्यादिना र्पष्टीकरिष्यने। (२) पूवो केति। यथा तटागोदक मुल्यात्मनेत्यत्रीक्तेनेत्यर्थ। (३) इतिश ब्दो देतर्यं। (v) पत्रमपि प्रमात्मत्ताइनिरितत्यादिल क्षणस्य अनुमेयवद्याशावनिव्या- प्त्यमाबेडपि। तत्रान्तमरणगमनाभावादिति मात्र।

Page 44

३६ सटिप्पणार्थेदीपिकाया :- धर्माधर्मयोः प्रत्यत्षत्वापत्तिः, धर्माययवचिन्नचैतन्य्य प्रमातृ चैतन्याभिन्नतया धर्मादिसत्तायाः प्रमाटसत्तानति रेकादिति चेतू। न। योग्यत्वव्यापि विषयविशेषगत्वात्।। (१) नन्वेमपि रूपी घट इति प्रत्यक्षरथले घटगतपरि माणादे: प्रत्यक्षत्ापत्तिः, रूपावच्छिसचैतन्यश्य परिमा-

प्रमातृचेतन्याभेदे परिमाणधच्छिनवैतन्यस्यापि प्रमात्र भिन्नतया परिमागादिसन्तायाः प्रमावृस साऽतिरिक्त्ाभावा- दिति चेत्। न। तत्तदाकारवृत्त्युपहितत्वस्यापि प्रमात- विशेषगत्वात् । रूपाकारयृत्तिदशायां परिमाणाद्याकारवृत्त्य-

स्वाभा वेनातिव्यासत्यभावात्।।

परिस्र्त वैतन्य स्येव परिमाणायवस्द्यासवंतन्यरूपतया तस्य(२)द- भिन्न प्रमातृससाऽपिरिकसताकत्वा भायादिति राङते-नन्वेमपोति। परिमाणादे: प्रमातृमसताऽतिरिकसतारान्यतेडि परिमागाया सरत्यु पहित प्रमातुचेतन्य सस्ता ऽतिरि कसतारान्य त्वाभावाल्ताम्यप्तिरिति रामा- पत्ते-नेति। ननु परिमाणदावतित्र्पात्तिवारणाय तत्तराकारश्युपदितत्वस्यवि

(२) तस्ष परिमाारे', नहनित्ा परिमाभिद्ा, या पमानमत्ता तद तिरिकमसारुप्पाभावाहित्यम। परिमायदीना वत्यितवेग व्वाविष्ानमून- चैशन्यमचारपाठ, सस्य च प्रमानमिव्लारिति भाक:।

Page 45

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः।

(१) नन्वेवं वृत्तानव्याप्ति: अनवस्थाभिया वृत्तिगोचर- वृत्त्यनद्गीकारेण तन्र स्रकारवृत्युपहित त्वघटितोक्तलत्षण- भागादिति चेत्। न। अनवस्थाभिया वृत्तेरवृत्त्यन्तराविप-

तृचतन्याभिन्नसत्ताकत्वस्य तन्नापि भावात्। एवं चान्त :- करणतद्धर्मादीनां केवलसानिविषयत्वेडि तत्तदाकारवृत््य भ्युपगमेन उक्तलक्षणात्य तत्रापि सववात्राव्यापिः। प्रमातृविशेषणत्वे वृत्तावव्यापतिरिति शह्ठते-नन्व्रेवमिति। अनव- स्थामयेन त्रृतिगोचरट यनङ्गोकारेऽपि भटमहं जान मीनि वृते स्वविषय रवाभ्युनगमा स्रेतरवत्त्यवच्छि पर्चतन्याप्र काशयनया स्वाचन्छिमर्चतन्य- प्रकाश्यत्ने सति प्रकाशमानत्वानन्यासतिरित्याशयेनाह-नेति। यथा-

न्त करणस्व तदर्भाण कामादोना च वेवलवाक्षिविपयाेऽपि वृत्ति- विषयत्वस्वीकाराज तत्राव्याप्तिरित्याह-एवं चेति। आरदिना प्राति- मासिकरजवादिसंभद्द।

(१) जटा सरवें पदार्था: अज्ञानावृता अनो न प्रकाशन्ते, तद्रोबरवृत्या आवरणनागेन वे पकाशन्ते। यथा घटाइयो जटा: सवगोचावृत्तेनावमासन्ते, तयेव यूत्तिरनि जड़ा न स्व्रतो मानयोग्या अतलदतावरणनिवृत्तिपूर्वक तस्या मान वक्तव्यम्। तथा च सद्ध वृत्त्यन्तरानुसरणेनवस्था, वृत्त्यभावे भानाभाव उत्युमयन: पाच्चारजजुरिति शङ्ककस्याशयः। ययपि बझानिरिक्त सर्वमेव जड, तथापि प्रत्यप्त नो:नुभूयमानवेवस्ुप्येन वस्यित् किश्ितस्व्रमावविदोषादिकमा- स्थेयम्। यमा टदोपकौ दाउपि जडो तथाउपि घरस्य समाने आलोक चमु.स. निकषाचपेक्षा प्रदीपस्य तु आलोकानपेक्षा स तु भद प्रकाशयत् स्वात्मानमवि अकाशयति, एवमेव सृचिरपि विनेव वृत्यन्तर वदय जाना व प्रकाशयन्ती स्ात्मानमपि मकाशयिभ्यवीति समापातुवेद्यन्तिनोऽभिप्रायः।

Page 46

सटिप्पणार्थदीपिकाया :- न चान्त:करणवद्धर्मादीनां वृत्तिविषयत्वाभ्युपगने के चलसातिविपयत्वाभ्युपगमविरोध इति वाच्यम् । न हि वृत्ति रिना सान्षिविपयच फेवलसालिवेद्यल किनत्

अव वृत्तिरद्वीकृता, अत एत्र च प्रातिभासिकरजतस्थले रवता- काराविद्यावृति साम्प्रदायिषेरद्ीकृता, तथा चान्त:रान

सत्वान्ाव्याप्ि॥

गन्तु राक्यमित्माशयप परिहरति-न चेति। केइलपद न प्तेनि-

सविरोध इत्याइ-न द्वीति। स्वोसरषे पमनादानार्यसम्मतिमइ-चात प्वेति। यतो न ृत् केवलपदम्यावर्स्वत्वमत एवडंशस्यवविकम मेवान्त करण चेतन्यविपयभावमापयन इत्मह टारटोकयामाचा्येर- मिल्ा कारा त करणविषमा तरजीउतेल्। साम्प्रदायिकेरिति। (:) पर्वनुम प्रमुखे। अन्त परणदीनां पृतिविषमत्ने निवाे सति पलितम व्ययामि निराकरणसुपसंहरति-तथा चेति। (१) रत माशिवितयन्वमिति योजना। (२) अई अरसे गामामिति। 'अवानो मरविदासा' इति वस्य स्माष्य सस्त शारीख भा्परपाति या टीका पतवादा च्ार्सस्य पत्पादिवारमा एप याषि वनिवरण योमसाताबर्येकरें सा करहकरयोया तस्ान्। प्रकनवाके मई

नमिरेबज्ुदिरपुरनके १५ पूवे २१ पद्रो दरष्ट सम्।

Page 47

वेदान्तपरिभापाया: प्रत्यक्षपरिच्छेदः। ३९

तदयं निर्गलितोऽर्थः, स्वाकारवृत्त्युपहित प्रमातृचैतन्य- सत्ताऽतिरिक्सत्ताकत्रशून्यत्वे सति योग्यतं निषयस्य प्रत्य चत्वम्। तत्र संयोगसंयुक्ततादात््यादीनां सन्निकूर्पाणां चेत- न्याभिव्यक्जकतृततिजनने विनियोग. ।

श्रोतृमुख प्रतिपत्तये दत्तेविशेषणैर्निष्पन्नलक्षण निष्कृष्य दर्शयति- तदयमिति। (१)ततस्य पूर्वात्तस्यायम्, तत्तस्मादयमिति दा। एव विषय स्तदाकारा तद्रोचरा या व्ृत्तिस्तदुपहित यत्प्रमातृचैतन्य तदूपाया सत्ता तदतिरिका सत्ता यस्य स तथा तस्य भावस्तत्व तेन शून्यत्वे सति-तदतिरिक्तसत्तावत्त्वर हितत्वे सति-प्रत्यक्षयोग्यत्व प्रत्यक्षन्यवदार- प्रयोजकमित्यर्थ। एवं ज्ञानगतस्य ज्ञेयगतम्य च प्रयक्षत्वस्य प्रयो- जकमुक्तं तन तादश वत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य तादृशविपयावच्छिन्न चतन्याभिन्नत्वं विषयगतप्रत्यश्षत्वस्य प्रयोजकमिति विवेक।तत्न प्रत्य- क्षस्य विपयस्य प्रयशज्ञानं चैतन्यमेव तच्चानादीति संयोगादिसननिक- र्याणा क विनियोग इत्यपेक्षायामाह-तन्रेति-उक्तरीत्योमयनयोजक सिद्धे सति, संयोग संयुक्ततादात्म्यं सयुक्ताभिन्नतादात्म्य [ (२)ताद्षा- र्म्यभभिघ्नतादात्म्य ] मित्येवं रूपाणा सजनिकर्प्ण घटतप्रतरूप- चिनियोग इत्यर्थ. ॥ यस्या जनने एतेपा विनियोग: सा मृत्ति कतिवि वेत्यपेक्षायामाह-

(१) वदयमित्यस्य मूलस्वस्य पदस्य पछया पञ्चम्या च समास वर्ण

(२) मुद्रितपुस्त के एतत्पाठ: प्रमाइभ्रष्ट प्रतिमाति, क्सपुन्नक्योस्तु वनेत एव।

Page 48

1 ४० सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

सा च वृत्तिश्चतुरनिधा(१) संशयो, निश्चयो, गर्व-, समशणमिति। एवंविधवृत्तिभेदेन एकमप्यन्त:करणं मन इति घुद्धिरिति अहकार इति चित्तमिति व्याख्यायते। वदुकम्- मनोधुद्धिरहक्वारश्चित करणमान्तरम्। संशयो निश्रयो गर्वः समरणं विषया इमे ॥।१॥ तथ प्रत्यक्ष द्विविधम्। सविकल्पकनिर्विकन्पक् सा चेति। सविश्यअन्यात्या वचधिमवैनन्यस्य प्रत्यक्षत्वार वृस्ष धान्त करणररिणामत्वात्त् घटकतृत्तिमदन्त:क णनिर पर्ण न प्रकृता सन्तमिति दष्टम्यम् । संसमाचरा नियमाकारा गर्वाकारा स्मरणाभरा, संशयायाकारेण परिणामरूपा पृत्तियतु विमैत्यर्थः।एवं संशयादिविषना कारपरिण(२)तविविघपृति मे देनेकमप्यन्त करणं संशयाकार िमन्भव

इस्यभिघीय ने, स्मरणकार पृत्तिमशविस्मिति व्यपदितयते इत्वर्थ:।स्वोक विभागे पूर्वाचार्य सरमतिमाह-तदुनमिति। पृतिमेदेन सत्तदतति- मतो मेदादन्त:करणं मन आदिमेदेन चतुविघम्, सरायादयोडमी विपया, एतेषो विभ्यसये एतदाकार पृत्तीनामप्येतसामकलाम प्रकृत- प्रतिकूलतेति भाव: ।

वचिद्दितचेतन्यरूपयुक प्रत्यक्ष विभग्य दर्ययति-तर्चेति। त्त्र

(१) चु स पोगरिना पराचावारा या वृचियायते, सा सचयरूपा निमयरूण गवरूपा स्रणरू पेंनि सस्या भावुविध्यमित्वथे:। (१) गाम कवि पाठ: गपुस्त के।

Page 49

वेदान्तपरिमापायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद्:। ४१

भेदात्। तन्न सविकल्पकं वैशिष्ट्रवावगाहिज्ञानं यथा घटमहं जानामीत्यादि ज्ञानम्। निर्विकल्पक तु संसर्गानव्नगाहिज्ञानम्। यथा-सोज्य देवदत्त, तत्वमसीत्यादिवाक्यजन्यज्ञानम्।। ननु शाब्दमिद ज्ञानं न प्रत्यक्षमिन्द्रियाजन्यत्वादिति

विकल्पकं लक्षयति। तनेति। तन तयोर्मध्ये। विकल्पो वैशिष्टयं तेन सह वर्तत इति सविकल्पकं वैशिष्ट्यविषयकमित्यर्थमभिप्रेत्याह- घैशिष्ट्यावगाहीति। (१)तथातवमिच्छादावतिन्याप्तमित्यत उक्कम्- जञानमिति। (२)तत्वं तु निर्विकल्पकेऽति याप्तमित्यत उक्त चैशि- प्ट्यावगाहीति। उदाहरणमाह-यथेति। घटमहं जानामीत्यादि-

निर्गतो विकल्पो यस्मादिति निर्विकल्पकमि यर्थमभिप्रेत्य द्वितीयं लक्ष- यति-निविकत्पकं त्विति । संसर्गो विशेषणविशेष्यसम्बन्धी वैशि- व्टयमिति यावत्। उदादरणमाइ-यथेति। दे(३)शकालोपलक्षित- देवदसलक्षणाभेदविषये सोडय देवदत्त इतीन्द्रियजन्यैक्यप्रत्यने सक्नि- कर्थवशादुपलक्षकदेशकालादेरपि भानमम्भवाद, शब्दे तु ज्ञाने

ज्ञानमनन्तं ब्रझ्म' इस्यायवान्तरवाक्यमादिशब्दार्थः॥ ननु निर्विकत्पकप्रत्य्क्षं लक्षयित्वा वाकयजन्यक्षानस्य तक्षदय-

(३) ननु सोजय देवदच इत्येक्यप्रत्यभिन्वयव वाक्यप्रयोगात् देशाधुपट- पित देवदचएसगाभेदविषयभ् रन्द्रियजन्यज्ञानमप्यस्ति निर्तिकश्यव प्रत्यक्षम्, तष विशाय कथ शाम्दमेवोदादिय से इत्यापक्डां कृत्वा पश्चाद्य मन्थो योजनीय:। ४ वे०

Page 50

४२ सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

चेत। न । न हि इन्द्रियजन्यत्वं प्रत्यत्तत्वे तन्त्रं दूषिव त्ात्। किन्तु योग्यवतमानविपयकत्वे सति प्रमाशचव- न्यश्य विषयचवन्याभिन्नत्वमित्युक्तम्। तथा च सोऽयं देवदच इति वाक्यजन्यक्षानस्य सन्निकृष्टविषयतया बठि

चोरभेदेन सोडयं देवदत्त इति वाक्यजन्यक्षानरय प्रत्यत्त-

स्वाभिधानमत्यन्तासन्वतमित्वाशायेन शक्ते-नन्विति। (१शन्द हानस्य इन्द्रियाजन्यतनेडपि निरकप्रत्यक्षत्वप्रयोजरुसत्वात ससिदि

नाइ-न हीति। इन्द्रियजन्यत्वस्य मनोरू्पेन्द्रियअन्यानुमित्यादावति- व्यापयादि प्रदर्शनेन दूषितम्वा्। उक्त विस्मृत्य पृरतृति-किनत्यिति। प्रोफं स्मास्यति-योग्येति। वधपि प्रमाणचतन्यस्य योग्यवर्समान- विपयावचिदियुष्ष चेतन्यानिसल पूर्वमुजम, तयाप्रपि तत्ने योग्यवर्तमान- विषयकग्ये सति प्रमाणचैतन्यस्य विपयातच्दिसचेतन्याभिसरवे च विशेषाभाषादेव(२)मुकम्। तथा व प्रमाणचेतन्यस्य योग्यवर्तमानविष- यार्वच्छ्णचैतन्याभिसलं पूर्वमुकमिति भावः। सथा चेन्द्रियजन्यत्व- स्थापयोजकरने निरसस्य प्रयोजसे व सतोम फलितमित्याद- तथा चेति। नन्वेवं लौहिके दाहरणसम्भरेपि षैदिक न सम्भनति 'विद्ाता- रमरे देन विजानोयार' दवत्यादियुत्या प्रमानुविषयत्वनिद्यासाय। तर्प- दार्याभिवतवं पदार्थप्रमातृवेन्यस्क विधयावरिद्स चेनन्यस्ाभावालि- (१) 'घदशनस्य' इनि पाठः करापुलारयोनासि। (१) एव-योग्यशनंमानविषयक वे सवि प्रमानपेनन्यस्य विषयमेनन्या-

Page 51

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः। ४३

त्वम्। एवं तत्त्व्रमसि इत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्यापि। तन्न प्रमातुरेन विषयतया तदुभयाभेदस्य सत्त्वात्। कप्रयोजकस्यासत्वादित्याशङ्कयाह-एवमिति। तत्वमसीत्यादिवाक्य- जन्यज्ञानस्यापि (1)मनिकृष्ट तत्त्वंपदल कय विषयतयोकवाक्यजन्यान्त :- करणवृत्त्यभ्युपगमेन लच्यचैतन्यस्य वृत्यवच्छि त्चैतन्यस्या मेदेन प्रत्य- क्षत्वमित्यर्थ । तत्र-तस्मिआ्ज्ञाने। प्रमातृपदेन लक्त्यं प्राह्यं त्वंपद- लच्यात्ततदलच्यस्याभिन्नत्वादे(२]वमुकम्। (३)श्रतिस्तु फलव्याप्य- त्वनिषेघपरा। (१) अय माव -तत्वमसीत्येव शब्दश्रवणे सर्वपत किबिन्तलाकर्तृत्व कनृत्वादिविशिष्टाभेदविषय ज्ञान न जायते, किन्तु तत्वमिति पददपलद्यर्व रूपविषयमेव जायते कर्तृत्वाकनत वादिविरुद्धध्मवतोर क्यायोगाद्। तत्व पदल क्यक् केवल चैतन्य सनिकृष्टमेवरेति उक्तवाक्यजन्यान्न करणवृत्त्यभ्युपगमे न किश्रिद्वापकम्। तथा च लक्ष्यचेतन्यस्य वृत्त्यवच्चिन्न चैतन्यस्य च एकादेश- स्थितोपाधिदयावच्छित्त्वात अमेदे सति प्रत्यक्षत्व सुस्थमेत्र। (२) प्रमातुरेव विषयन येत्याधुक्त मित्यर्थ। (३) ननु तत्त्वपदलक्ष्यस्य नझणः शास्रजन्मञ्ञानविषयत्वे 'विज्ञानारमरे केन विजानीयान्' इत्यादिशुनीना का गतिरित्याशङ्कय समाधते-श्ुनिस्तु फलव्याप्यत्वनिराकरणपरेति। तथा चोत्तम्- मलव्याम्यत्वमेवास्य श्ास्त्रकृुद्भिनिवारितम्। मक्षण्यज्ञाननाथाय वृत्तित्र्याप्तिर पेक्षिता॥ इन्द्रिय मत्निर्षद्वारा अन्त करणस्य घटायाकारवृत्ती सत्या तन चेनन्य प्रतिबिम्वते, तच्व चैनन्य 'फ्लम्' हत्यभिधीयते। चेतन्यप्रतिबिम्वयुना च सा सृचि: विषय व्याम्नोतोति पलरूप चेनन्यस्यापि व्यासिर्जाना, तथा न घटादोना जडाना फ्न्याप्यत्वम्। तच बक्षणि न सम्मवनि जडसवापत्ते:। तत्वमस्या- दिवाक्ययरवणसमनन्तरजायमानया वृत्या आास्गो व्याप्यत्वे न कापि हानि: प्रत्युन तद्पियाज्ञाननिवृत्ति बिना भानासम्भवान अज्ञाननाथ्ञार्थ वृत्ति स्वोकायेवेनि कारिकाऽमिप्रायः ।

Page 52

४४ सटिप्पणार्यदीपिकाया :- ननु वाक्यजन्यक्ञानस्य पदार्थसंसर्गावगादितया कर्थ निर्विकल्पकत्वम्। उच्यते। वाक्यजन्यज्ञानविपयत्वे हि न पदार्थसंसर्गत्व तन्त्रम्, अनभिमतसंसर्गस्यापि वाक्यजन्य ज्ञानविषयत्वापत्ते., किन्तु तात्पर्यविपयत्वम्।। प्रकृते च 'सदेव सोम्येदमम आसीत्' घा०-६-२-१ इत्युपकम्य 'तत्सत्य स आत्मा सत्यमसि शवेतपेतों' छार-६-5- इत्युपसहारे विशुद्धे म्रह्मणि वेदान्तानां सात्पर्यमवसितमिति कथ तात्पर्याविपयससगमवपोघयेत्। मतु सोऽय देवदतत इत्यादिवाययजन्य ज्ञान संसर्गावगादिवारय- जन्यज्ञान त्वान् गामानयेति वा स्यअन्यशानवत्। उक्वाययज्न्यें ज्ञान न निर्मिक्ल्पफ संसर्गावगादित्वात्तददिति वेत्याशयेन राद्ट्ते-नन्चिति। भवेदेव यदि वाक्यजन्यज्ञानविपयत्वे पदार्थससर्गत्व तन्त्रं भवेस त तथा, समात्ये दि भोजनप्रकरये सन्धवमानयेश्यमानमिमतस्या पाटिस सर्गस्यापि (१)तत्याप सेरिस्याशयेनाद-उच्यत इति।बनु म्दार्म- समर्गत्वस्य तघ सन्वत्वाभावे कि तभ सन्त्रमिति पृत् फिन्तियि ति। मस्तास्पर्येविषय स एव वापयतन्यव्वानमोचर, सर थ ससरगों 5संसर्गो वेति विशेषी नादर्सन्य इत्याद-तात्पर्य्येति। प्रहृते तु पिण्डमान्रे लौकिकवानयस्येव उपकमोपसदारादितात् रयलित् तत्त्वमस्पादिचेदान्तवापयानामदितीये विशुद्धे मदाणि साल्

वर्वमस्वादिषाकमानी प्रसिदमदणडार्थाय विदास कथ संसर्गानवमादि

Page 53

वेदान्तपरिभापायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद:। इदमेव तत्त्वमरयादिवाक्यानामसएडार्यत्वम्, यत्संसर्गान- वगाहि यथार्थझानजनकत्वमिति ॥ तदुकम्- संस्गासङ्विसम्यग्धीहेवुता या गिरामियम्। उक्का 5खएडार्थता यद्ा तत्प्रातिपदिकार्यता ॥१।।

र्थपादार्थः॥ चच्च प्रत्यक्ष पुनर्द्विविधं जीवसात्ति ईश्वरसात्ति चे ज्ञान अन कत्व मपूर्वमुक्तमित्याशढयाह-इदमेवेति। (२)एवकारोऽ- प्यथे। तेन(३) च प्रातिपदि कार्थमानपरत्वमखणष्हार्थमित्यस्य समुचयः।

गिरा तत्त्वमस्यादिवाक्याना संसर्गासति मम्यग्ीहेतुता या सेयमखण्डा- थंतोका तदनवगादिय यार्थज्ञानदेतृत्वं यतदिदमसगअर्थत्वयुक्कमित्यरथेः। तासा प्रातिपदिकार्थताSखण्डार्थतोकेति तक्षणस्य संसर्गपरे वाश्येऽ-

प्रातिपदिकार्थमानपरत्वमिति। तथा च तत्र तन्मात्र प्रविपाद-

  1. सर्गावगाहित्वानवगाहित्वरभेदेपि ज्ञानं चैतन्यरूपमेकमेव, तच जीव- साश्षीव्वरसाक्षिभेदेन द्विविधमित्यर्यः। यत्तु साश्षिपदं तवन्यपरम्, (१) यदा तटप्राति पिकायतेति पादस्य प्रतिपदिका ्ममात्रपरत्वमिति मात्र

गिरा प्रातिपदिकार्थेना रतपा तिपदिका यता, इत्येव भृतलसगस्य तत्र सस्वादित्य्य:। (२) अमेव सत्वनस्वादिवारयानामरण्डाथेत्वमित्यवस्थ पककारोजपर्थ स्यः। अवधारणाये पवकारे प्रातिपदिकार्मेमान्परत्वरूपलक्षणान्तरस्ानव- काश्ादिनि । (३) तेन च-अप्यर्थेकेन एवकारेण च।

Page 54

४६ सटिप्पणार्थदीपिकाया :- ति। तत्र जीवो नामान्तःकरणावच्छिनं चैतन्यम्। तत्सा त्ि सु अन्त:करणोपहितं चैतन्यम्। अन्तःकरणस्य वि. शेपणत्वोपाधित्वाभ्यामनयोर्भेदः। विशेषणं घ कार्यान्ययि व्यावरतैकम्। उपाधिव् कार्य्यानन्वयी व्यावर्तको वर्त-

चितु(१)। तलोपादेयम्। ज्ञानस्य धैतन्यरुपत्वप्रतिपादनात(२)। तन्न जीव साक्षिनिरूपणस्य जीवनिरूपणाधीनत्वाम्यीवस्वरूपनिरूपणपूर्वके तत्सासिस्वहपं लक्षपति-तघ्रेति। जीवसाशीश्वर साक्षिणोर्मप्ये।श्रन्त :- करणस्य विशेषणतने चैतन्यस्प जीवत्वं तस्योपाधित्वे सस्य तत्सासि- स्वमिति तयोरभेंद:, एतदेव स्फोटमति-अ्न्तःकरणस्येति। विशे- वशोपाघ्योव संमानत्ये सति व्यावरतकत्वं यर्द्यपि समानम्, तथाऽपि कार्यान्ययित्व तद्नन्वयित्व मेदातदिशिष्टत दुपदित चेतन्ययोरपि भेद इत्या- शयेनाद-विशेषणं घेति। पार्यारन्वय व्याव्सकं वर्तमानं घेत्यपि थोध्यम्। तथा च कार्यानवमित्ने सति वर्तमानरवे सति व्यावर्तकतय विशेषणत्यम्। कार्यानन्वयित्वे सति ययो त्व मुपाधित्वम्। पार्यपद-

) शिसामणिकारा:। पेतन्यस्य च अन्यावायोगादिति सेप:। वस्तुनरतु व्ानस्य सवरूप तोज्जन्यरवेपि नृसिरूप तानस्य वृतिविशिष्टतानत्य वा जन्यत्य स्वीरनमेव, तथा च जी वसाभिजन्यमी परसाक्षिजव्यमिति भेवठ सापीयान। समेर मणि प्रभाकारेण व्यास्यातम्-जीवश्य यः साक्षी वज्जन्यमित्वारि। तथारवे एव *एवं सामिद्रेवियेन मस्मशनविध्यमित्युधरमन्यसह। अन्यया- जीवसाधि ईस्वरसाधि पेति याष्येन सायिदैविध्यनतिसके प्रत्यमदाम- देवि्ध्य निरुपितमिण्नुचरमन्धासहति सपुदेव। तषव प यक पुनर्दिविधमिति स्वश्म्देन प्रकमना अररमाओोवेपरसाकषिणो निस्कय ममसप्रगानवतनार्। अता विगामयिवाइण्ट न्रेम शकशल प्रदर्शदना दीवियाना नैने पिधायेर रेसिनी सघ्यारित्षेति पृश्वसे।

Page 55

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद:। ४७

मानश्च। रूपविशिष्टो घटोऽनित्य इत्यत्र रूपं विशेषणम्। कर्णश ्कुल्यवच्छ्सं नभः क्ोतमित्यन्न कर्मशप्ुल्युपाधि। अयमेवोपाघिनैयायिकै: परिचायक इत्युच्यते॥ प्रकृने चान्त:करणस्य जडतया विषयभासकत्वायो- मनावच्छेद्यान्वययोग्यपरम्। विशेपणोदाहरणमाह-रूपेति।रूपन्य कार्यान्वयित्वादिसत्वाद्विशेषणत्वम्। उपाध्युदाइरणमाद-इणेति । वर्णशय्कुत्याः कार्यानन्वयित्वादिमत्वादुपाधित्वम्। स्वोक्तोपाधेनैया विक्व्यवहियमाणा संज्ञामाह-अयमेवेति॥ नन्वस्तु कर्णशष्कुल्यादेरुपाधित्वमन्त्र करणाय तु (१ततवं प्रयो- जनशून्यम्। न दि प्रमाता विषयभासनाय स्वसाक्षिणमपेक्षने चक्षुरादि- सन्यपृत्यवच्छ्िप्तचेतन्येनेव विषय प्रकाशसम्भवादित्याशदय अ्रन्त क- रणस्य जडतया विष्यभासकत्वायोगाद, मृत्तीना नानात्वेन तदर्वचि्- नचतन्यस्याप्यनेक्तया समस्तविषयानुसन्घातृत्वानुपपते, प्रमातुक्ा-

झाभिनस्य साक्षिण आवश्यकत्वात्तदुपाधित्वमन्त करणस्यात्रश्यमभ्यु- पेयमित्याशयेनाह-प्रकृत इति। ननु जीवसाश्षिणो ब्रझ्माभेदेन स्वयं- प्रकाशत्वेन सर्वविषयानुसन्घातृत्वाभ्युपगमे म्रह्मण एकत्वात्तदभिन्न- साक्षिणाऽपि एकत्वाच्चैनावगते मैनस्याप्यनुसन्धानप्रसङ्ग इत्याराहया (१) वत्म्-उपाधित्वम्।अन्त करणस्य जोवसाक्षिचे नन्यापाधित्वननिष्प्र- योजनम्। यदि प्रमान विषयभासनाय स्वसाश्षिगमपेक्षेन, स्यान सपयोनन- कचम्। प्रमाता दि चभुरादिनन्यवृत्त्यवच्छ्वत्नचैनन्येनैव विषय मासयिभ्यति इनि चेन्न। जडेनान्त:करणेन विषयावभासायोगाव, नानावृत्त्यवच्छित्नाना- चैनन्येन समस्नविधयानुसन्धातृत्वानुपपचे परमाना च। मसहायेन विषयानु- सन्धान न स्याद।अतः प्मावन्वितो व्ल्नामिन अन्त करणेपहित-साक्षी स्त्री कार्यः। तथा चान्त:वरमस्य जीवमातियैतन्योपावित्वमावश्यक मिति तालर्यम्।

Page 56

सटिप्पणार्थदी पिकाया :-

गेन विषयभासकचैतन्योपाधित्वम्। (१)अ्यं च जीवसा- क्षी प्रत्यात्म नाना। एकतवे मैत्रावगते। चैत्रस्याप्यनुस- न्धान प्रसङ:। ईश्वर सात्ति तु मायोपहित चैतन्यम्। वच्च- कम्। वदुपाधिभूतमायाया एकत्वात्। 'इन्द्रो मायाभि: पुरुरूप ईयते' इत्यादिमुतौ मायाभिरिति बहुव चनस्य माया गवशक्तिविशेषाभि प्रायतया मायागतसत्व्र जस्वमोरुपगुगा भिपरायतया बोपपत्ते।।

पाधिभेदेन तस्य नानात्वस्वी काराददोप इत्पाद-अपयं चेति। एवं जीवसा्षिण निरम्मेधरसाक्षिणं निरुम्पति-ईश्वरसान्षोति। तद्पि जीवमाशिवलाना कि वैकमित्यपेक्षायमाह-तञ्चकमिति। सत हेतु. माइ-दिति। अनाथ निर्व चनीयत वे सति विषरयय पादानभूना विज्वेप- शाकिप्रधाना माया। नत तस्या एकवें मायाभिरिति भ्रतिविरुद्धमि- त्याराष्रयाइ-इन्द्र इति। इन्सो निरङसौश्वर्य परमात्मा मायाभि. पुररगो चहुरूप ईसते प्रतोयते, यया वह्पदेर्वाकवप्रकाश कत्वादि- कयदर्रानालदनुकूला राकिविशोपा कहप्यनने तथा अगपूरविचिषकर्य- दर्शनान्नामायास्ते कसप्यन्त इसे तदभिभायतयेत्यय ।। ननु मुहयार्थप रित्यागे कि कारणमितयास हपानेकप्रुतिस्मृतिगते रु-

(१) अपध वे। यवपि सर्वेपु पुस्तकेपु अयमर जोवसानोति पुतिहनयोग उरसम्यते। तथार्पप पदत्र जी वसाक इनि ननुमनमयोगेर भात्यम जोवसा-

य भेग्यरयोपपति शब्यते कतु तपापि होकायाममे ओोरसाकित निरूप्बेशवर साप्िम निरुनयतति सर्वेपु पुर्ाकेपूरनमबजे, सखु दुस्नवाननेव मूले बभर- सामि त'ए्दच ननुंसक पयोगोपलण्णे। तपा प विदेष्यनिष्नस्य साधिर- स्वान कानोने प्रयोग भावशयक।अयता फालेन दिपदवत सन्नम्यमिति।

Page 57

वेदान्तपरिभापया: प्रत्यक्षपरिच्छेद्ः। ईस 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्।' शरे० पनुथ१० अजामेकां लोहितशुक्कष्यां वह्ी: प्रजार्तृजमा- ।व्रनां सरूपाः । अजो होको जुपमाणोऽनुशेते जह्ात्येना भुकत- अर्यरभोगामजोऽन्य' ॥' शवे षश 'तरत्यविद्या वितता हृदि मत्यस्मिन्नियेशिते । योगी मायाममेथाय तस्मै विद्यात्मने नमः पु।। १।।' इत्यादि प्रुतिस्मृतिपु एकवचनबलेन लाघवानुग वचनसिद्धतदेवत्वनिक्य एवेत्याह-मार्या त्विति। नन्विदमेकवचन जात्यमिप्रायक कि न स्थादित्याशङ्कयतच्छह्वानिवर्तकैकपद्युक्ता श्ुति पठति-पजामिति । जन्मशून्यामनादिभूता स्वसमानजातीयेतर प्रकृतिशून्यामेकां लोहितशुक् कृप्णा रज सत्वतमोमर्यी वह्ी प्रजास्स मानरूपाधिगुणात्मिका सूजमानाम एकोउजन्मा जीवो जुपमाग सेवमानोडसुशेवे तत्तादाम्यापसो भवति अहात्येना भुकतभोगामजाऽन्य ईशर इत्यर्य। मायाया एकत्व श्रुतितात्पर्यसिद्धमिति कर्थ ज्ातं

शरस्मृति भठति-तरतीति। यस्मिन् परात्मनि हदि निवेशिते वृत्या- रुटे छृते योगी अविद्या तरति तक््म जनस्वस्पायामेयाय वृत्यवच्छि- सचतन्यगोंचराय नम।श्रविद्या विशिनष्टि-विततामिति। प्रप्ा कारेण परिणतत्वान् सर्वन्र व्यापतामित्यर्थ। ननु तच्निउृत्तावपि नानर्थ निवत्ति, सर्वान्यंभूताया मायाया अर्वाशिष्टत्वादित्याश इ्याह-माया मिति। स्वाश्रयान्या मोहक वव्यामोहकत्व्रविरेपेऽपि वस्तुतो न(१त र्योमेद इत्याशय। ननु स्मृतावमि आतावेकवचनस्य सम्भवादेकपद- स्यामुस्यार्थेकताया अपि सुबचत्वात्कय तदेकत्वनिश्वय इत्याशकया- लाघनेति । 'अविद्यायामन्तरे वर्तमाना' (का० १।२।६) 'मम माया दुरत्यया' (भ. गो० ७१४) इत्यादिश्रुतिस्मृतीनाम् आदि- (१) मावायविधयो।

Page 58

सटिप्पणाथेदोपिकाया :-

होतेन मायाया एकत्वं निध्चीयते 1 ततश्त ईश्वरसाति तच्चानादि तदुपाधेर्मायाया अ्रनादित्वात्। मायावच्छिलं चैतन्य परमेश्वर मायाया विशेषमलवे ईश्वरत्वमुपाधित्वे साक्षितमिति ईश्वरत्वसातितत्वयोर्भेद

पदेन सद्गङूः। उपसहरति-ततथ्ेति। यथो पाधिभूतमायाया एक

ईव रसा श्षिज्ञानत्येश्व रहना पेक्षत्वादाद-मायेति। पूर्ववदत पि।

याया इति। तथा च यथा नाहित (१)पाच रुपाठकयोर्भेंद किन्तु

मोरित्यर्पः । ननु मायाया एकत्वाय्यनेधरसाल्षिण एकरवं तथा सस्वच्छिसस्या प्यं रत्वावरश्यंभावात्कर्य तस्य म्रभमादिरूपेण भेद(२)। तथा च सस्म विशेषणभेदमूलत्वातद्वेदे च तस्या एकोपाधितया तदुपदितस्याप्ये (१) यथा यो हि पाचक स एव पाठकपेत पाचकष्पके: पाठकव्यकिनं मिन्ा, तथाडपि सतर्ये पाचनसपाठकत्ये मिसे एवं। एवमीघरतत्साक्षिणे: जोवसाधिगोद् न नेस विन्तु जीवतसास्षितरूपयोर्षेमंथोरेव भेद:। (२) भेरः सस्पेति पाठो गपुसके। सपुस्त के यमरि तथाउषि सस्पेति पाठ:। परध्र तरमरर्ती उपास्य तु तिग्रोख्यारि पाठाव्र सर्वेपु पुस्तकेतु- तश्येवो राधिनया सदुपदिवस्याध्यनेनीवितात् कथ तदेपना हति पाठ दृशयते, तथाउ्प्यसदत एव सः प्रतिमानि। लरमदुपन्यम्ननाठस्यायमर्थ :- तथा च सस्य-मझारिमदय, निवेषगनेदमूमयत्तमाय पम व तस्या मायाया एव उपापतया तत्पहितस्वाध्येवश्वीचिन्वाल्करये तयमेर ता-वलवनेरतप्या

Page 59

वेदान्तपरिभापायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद्ः। ५१

न तु धर्मिगोरीश्वरतत्साक्षिणोः॥ स घ परमेश्वर एकोऽवि स्वोपाघिभूतमायानिप्ठसत्वरज- स्तमोगुणभेदेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वर इत्यादिशब्दवाच्यतां लभते॥ नन्वीश्वरसान्तिणोSनादित्वे 'तदैक्षत बहु स्यां भ्रज्ञा येय द्ा० ६।२१ इत्यादिना सृष्टिपूर्वसमये परमेश्वरस्था-

कत्वौचितयात्कथ तदनेकतेत्याशङ्कय यथा मायोपाधिगनगुणभेददामिश् येण सदनेकत्वव्यपदेशस्तया तद्रतगुणावच्चे देनेधरमेदो, न तु वस्तुत इत्याशयेनाह-स चेति। उपाधिपदमन्न विशेषणपरम्। तथा च मा

नारायणादिशब्दवाच्यता भजते, तदेवोद्वनरजोगुणमायानच्छिन्न स हू-ब्रह्म-विषान्नादिशब्दप्रतिपादता लभते, तवेसभूततमोगुणमा

योह सलु वा वास्य राजसोंडशोऽसौ योऽय म्रझ्मा, अय योह खलु वा वास्य तामसॉडशोऽसी स योऽयनम्मा, अय योह सलु चा वास्य सात्वि- कोडशोऽसौ स मे 5यं विुरिति मैनेयोपनिषदि तथैवावगतेरितयर्थ।

स्थित न त्वेककगुण प्रधानमायाविशिष्टमुपास्य तस्य निरद्ठशा्वर्यव स्वाश्रवणादिति द्रष्टव्यम्। ()नन्वीक्षणस्येश्वरसाक्षिण सृष्टिपूर्वकालीन वप्रतिपादनात स्यानादित्वं वाधितम्, तस्य सादित्वे र्ईधरस्याप्यनादित्व वाधितमिति शद्ते-नन्चिति । यथाऽभिव्यस्कान्त करणनते सादित्वैन तत्प्रति- (१) समानाधिकरण पछयो। तथा च ईश्वरसाक्षिग ईशगस्य सप्टिपू्वसरि वत्वप्निपादनान वाटिकावधिर दितल्व्रयानादित्वस्याभाव ईपरसाक्षिति तस्व भगस्य सादित्वे सविशिष्टस्वेश्वरस्यापि सादिलमिति वक्ते-नन्विति।

Page 60

५२ सटिप्पणाथदीपिकाया :- गन्तुकमी क्षणमुच्य मानं कथ मुपपद्यते १। उच्यते। यया

भेदा जायन्ते, तथा सुज्यमानपरागिकर्मयशेन परमेश्वरोपाणि। भूतमायाया वृत्तिविशेषा(१) इदमिदानीं स्रष्टव्यमिदमिद्वानी। पालयितव्यमिद्मिदानीं सदर्तव्यमित्याद्याकारा जायन्ते। तासां च पृत्तीनां सादित्वात्तत्प्रतिबिम्बितं चैतन्यमपि साद्ी त्युच्यते। एवं सानिद्वैविध्येन प्रत्यक्षज्ञानद्वैविध्यम्। प्रत्यः। छत्वं प सेयगतं अप्तिगतं चेति निरूपितम्।। तत्र कप्तिगतप्रत्यक्षत्व्स्य सामान्यलव्षर्ण चिस्न(२)मेव विम्नितजीवसालिस्वरू रज्ञानस्यापि सादित्वं तपेक्षणायभि्यअकमार्या

रयापि सादिस्वमतो न सयो सवतोऽनादिव्वे पाधकमित्पासा्रसेनाह- उपत इति। एवं साक्षिद्रेविध्य प्रतिपादनातत्येव तनवत्यनुगतरव

दविध्पनिरपणाजयोवेभरसाक्षिश्न्य मत्यसभेदेन प्रत्ययट्ानस्प दैविच्यं सिद्धमिति तु न(२) रम्य प्त्िगतं प्रत्यक्षातं चित्वमे वेस्युत्त रमन्यविर्तो- धात्। कयिद्विशेषमभिधातुं पसमनुवद्ति-प्रत्यक्षत्वमिति।

(१) ायन्त रस्पनेनानवयः। (२) वस्तुतसिवदमेव रम्ये तथ प्रत्यश् पुन्िविषमिति पहतानुसाराज तन जोवसाक्ोति पदत्य जीवसाधिजन्यपरतयेशचिच द्जितमपरार

(३) विस-समरायसम्। न पास्य ए्यरस्य अमेपतिव्याति, भम. वानस्यापि स्वरधि (जानासे) प्रस्यभत्या सामान्यय्सास्र एश्यरवान्। रिशेष-

Page 61

वेदान्तपरिमापायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद्ः। ५३

स्वात्मांशे स्वप्रकाशतया प्रत्यक्षत्वात्। तत्तद्विपयांशप्रत्यक्षत्वं तु पूर्वोक्तमेव्र। तस्य च भ्रान्तिरूपप्रत्यक्षे नातिव्याप्ति:, भ्रम प्रमासाधारणप्रत्यक्षत्व साभान्यनिवचनेन तस्यापि लक्ष्य- त्वात्। यदा तु प्रत्यक्षप्रमाया एत लक्षण वक्तव्य तदा(१)पूर्वों- कलनणेऽबाघितत्वं विपयविशेषणं देयम्।शुक्तिरूप्यादिभ्रमस्य सिरित्याशङ्य सर्वजापि तप्तदाकारवृत्युपदितचैतन्यस्य स्वात्माशे प्रत्यक्षत्वेन सर्वस्यापि ज्ञानस्य लक्ष्यत्वाज्नाति व्याप्तिरित्याह-पर्वत इति 'यत्साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म' (इृ० १-४-१) इत्यादिभ्रुत्या चित्वस्यैव प्रत्यक्षस्वामिघानाच्विदूपस्य ज्ञानस्य स्वातमाशे रवप्रकाशतया सर्वस्यापि ज्ञानस्य प्रत्यक्षरव्रादित्यर्थ। नन्वनुमित्यादी प्रत्यक्षत्वव्यवह्ार कुतो नास्तीत्याशद्वय तत्तदविषया शनिरूपितप्रत्यक्षत्वप्रयोजकस्म पूर्वोत्त स्याभा- वादित्याशयेनाइ-तत्तदिति। ननु योग्यविषयस्य स्वगोचरवृत्युपहित-

रित्याशड याह-तस्येति। प्रत्यक्षप्रमाणनिरूपणे त्रमप्रमासाघारणप्रत्य- स्षत्वसामान्यनिवेचन मनुपपन्नं मत्वाउडह-य्देति। प्रत्यक्षपमाया- शेयगतस्य यथार्थप्र्यश्स्येत्यर्थः। नन्ववाधितत्वं पारमार्यिकत्वम्! उत सत्वमात्रम्? नाथ, घटादिजानेऽन्या (३) सेः। न द्वितीय,

(१) सपुसके पूर्वोक्तमबाधितलवमिनि पाठ:, स चायुक्त अवधितवि शेष्पस्य पूर्वमनुकत्वान्। (२) शुविरूप्यादेश्वनि पवि पाठो गपुस्तके । अरिमिन् पाठे सवगोचरे- त्यानियुच्ति रुप्यादेविरेषगम्। तथा च तन 'पूर्वोकदक्षणस्य' इति शेष: पूर- नीय:। पूर्वोकतटस्षगस्य अतिव्याप्तिरित्यरथ:। (३) वेशन्तमवे घटादीनामपि काधितन्वाद।

Page 62

लक्षणाभावात्ना तिव्याप्ति:।। ननु (१)विसं सदिपवृत्त्या भ्रान्तिज्ञानसिद्धावपि आ्रतिभासिकतत्कालोत्पन्ना जतादिविषयत्वे न प्रमागम्, देशान्तरीयरजतस्य क्लपस्यैव तद्विपयत्वसंभवादिति चेतू न। तस्यासनिकृष्टवया प्रत्यक्षविषयलायोगात्। न च क्षानं

भासिकवं प्रतोति काल मात्र उत्तित्व (२)मनिर्वचनीयत्वमिति यावद्। तया च तदानीमनिर्वचनीयं रजतायत्यथते तस्य शुविज्ञानबाघ्यलान तजा नस्य चाघितविषयकत्वमिति भाव । इदमसइमानोऽन्ययाख्थातिवादी सष्टते-नन्विति। यर्द्ाप कि संवादिप्रपत्या धान्तिज्ञानं सिध्यति, तस्य न विषयं विनाऽनुपपततिस्त दिपयं साधयति, तथाऽवि स विषय: प्रातिभासिकस्तत्कालोत्मस इत्य- न नास्ति प्रमाणमित्याह-विसंबादीति । यद्विपय रुप्रपृसिस्तस्य लागे तस्याः संजादित्वमलाभे तु विसंवादित्यं, तथ भ्रान्तिजन्यप्रहत्तेरित्यर्य:

असलिकृष्टदेशान्तरीयं धस्तु न प्रत्यक्षविपयत्वयोग्यमिति दूषयति- नेति। असलिकृष्टस्य भ्रमे भान नोनपघते प्रत्यक्षसामरन्या: सधि फर्षघटितत्वेन सदहितस्य प्रत्यक्षविषयत्वायोगादिति भाव:। नन्वसु अलौकिक: सधिकर्य इत्याशकथ स थ कि सामान्यात्मक

(१) विर्ल पतचिविसंशरिनी यथा तोयदुष्या मरोचितु पतस्व रिपामो:। सफला प्रवृि: सेवदिनी यषा गाले जले पिपासोरिति। (२) अनिवेचनी पस्वमिति गपुस्त के नासि।

Page 63

वेदान्तपरिभापायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः।

तत्र प्रत्यासत्ति, ज्ञानस्य प्रत्यासत्ित्वे तत एव वहयादे:

कि वा ज्ञानरप इति विकल्प्य नाय। तन प्रमाणाभा(१)वात्। सक्षि कृष्टघूमादिकमेव प्रतयक्षविषयीभूत न तु तन्मान येन सामान्य प्रत्या- सत्तिरिति कल्पना स्यादिति प्रथमपभ्तपरिद्वारं मनसि निधाय द्वितीयँ पक्ष परिहरति-न चेति। तन्र-घ्रन्तिप्रत्यक्षविषये। श्ञेयेन रजता- दिना ज्ञानमेव सननिकर्ष इति, न च प्रमाणाभावादिति भाद। विपन्े याघकं हेतुमाह-ज्ञानस्येति । तत एवज्ञानलक्षणप्त्यासत्तरेव । (१) तत्र प्रमाणामावादिति। अयमाशय-महानसे वह्विधूमयोःया मिग्रहसमये धूमत्वेन वद्ित्वेन च सकल्घूमवद्िन्यक्तीनामुपस्थितिर्जायते, सत्याज्रोपस्थितौ सकलभूमवद्धिव्यक्तीना वयाप्यव्यापस्भावी गृझ्यते नो चेन्म हानसोयूमवद्विव्याप्त्या पर्वते धूमदर्शनानन्तरमनुमितिन स्याद, अतो ्याप्तिग्रहसमये सकळव्यक्त्युपस्थितये सामान्यलक्षगा स्वोकार्येनि तार्फिका । मत्र वदाम-घूमलेन वहित्वेन च सकलधूमरहचुपसिनिश्वेत सामान्यलक्ष गया स्यान सवेंपा सर्वजत्वमयललब्धम् । तथा दि, सामान्यलक्षणा नाम मत्यासत्ति सनिकर्षविशेष, स चेदसनिहितिविषयेऽपि भवति अथ च भूनमा वेव्त्तमानयावद्यत्या आत्मान सयुनक्ति किमवशिष्टमसार्वपप्रयोनवमिति। तथा चेदवरोऽसीति दृष्टविरुद्धमा कल्पय। कस्ते निवारक स्यात्। अस्मा- भिस्तु सन्निहिनधूमादिसयुक्तस्य चभुप अतीतानागनासननिदितवर्तमानविषय समपंणे सामर्थ्यनोपलब्धम्। दृष्टिविरुद्ध ततरपयनरते साइसविनुम्भितमे तत्। कथ तहि वेदान्तनये महानसोयधूमवदिव्याप्त्या पर्ते तदनुमानमिति। शृगु समाहित सन्। व्यापतिग्रद्दकाले मदानसे महानसीयधूमबहयो गोष्ठे मोषठोययोघय तयोरेव व्याप्यव्यापकमावो सृद्यते, गृहीते चपृ थन्पृथग् •याप्य ्यापक्भावे सामान्यतो धूमनदधिविषय तमनुमिनोति। यथा धूमो वद्धि या- व्य मद्दानसादिपु तथोपलम्मात् पृथिनीव्यप्यगन्धवत् इति। ननु महानसा रिवृत्तिमत्यक्षपू मे वहिसम्व वस्य मृदतत्वाद देशा तरीयकाटान्तरीयस्यानु पस्थिनत्वाथ धूमी वद्व्याप्यो न वेति सचयो न स्याव, सामान्यएकगया च सकलव्र्यवत्युरस्पितो देशान्तरोयादियु विनिरुपितत्र्याप्तिस देहो भविष्यतीनि

Page 64

५६ सटिप्पणार्थदीपिकाया :- ननु रजतोत्पादफानां रजवावयनानाममावे शुक्कौ व्षं तवापि रजतमुत्पद्यते इति चेत्। सच्यते। न हि लोक सिद्धसाममरी प्रातिभासिफरजतोत्पादिका, किन्तु विलक्ष गैव। सथा हि काचकामलादिदोपदूपितलोघनस्य पुरो वर्विद्रव्यसंयोगादिदमाफारा चाकधिक्याकारा काचिद न्त:करणवृत्तिरुदेति सक्ष्या च घृत्ताविदमनच्छिरषं चैतन्य प्रतिबिम्बते। तन्न पूर्वोक्तरीत्या वृत्तेनिर्गमनेनेदमवच्छ्न् धैतन्यं वृत्यवच्छिन्नं चैतर्न्य प्रमातचैतन्यं चाभिनन भव अलौकिकाऽपि प्रश्यक्षसामम्ी अनुमितिसामप्रीतो बलवती, साघवा दिति भाव । नन्वेवं तहिं अपूर्वरजतोत्पसिपक्षोऽप्यसमतो रवतोपादानलौकि कतद्वयवाभावात्। अलौकिकाना तेया तदुपादानस्वे प्रमागाभावादिति शहते-नन्विति। अन्यथा उपपत्यभावात्पारिशेष्यादजतोस्पतय जीफारस्मावसयकत्वात्तदनु कूला तत्सामपो वल्पनीयेति समाघानं प्रति जानीते-उच्यते इति। लौकिकोपादानाभावात् रजतोत्पतिर्न सम्भ पतीति न साम्प्रतम्, उपाानोपादेयमो: साहशयावरयम्भावादलीकिरु रजतोसपादने न सौकिकसामग्यपेक्षेत्याह-न द्दोति। सद्वयतिरि कसामगन्यमापालृच्छति-किनत्यिति। यथा प्रातिभासिक रजतं सौ किकरजतविलक्षणं तथा तदुत्पादिका सामानयपि लोकप्रसिद्धसामपीतो विलक्षणवेत्युत्तरमाह-घिलक्षरोति। नईि सरस्वर्स्प वकव्यमित्यपे- क्षारयो प्रतिहातमर्यमुपपादयत्ति-तथा दीति। तम-चैतन्ये प्रतिबि- पेत् ।समानप्रबारनिश्यरयेव संशय चिरोभितवान्। धूमो यदियाप्या न वेस्या कारयसंचायस्य वदित्याम्यो धूम पति निशय एव विरोगी। भन सामान्यवस भाउत्वीशरेण महानसारो तचर्षूमत्वेन सामानापिकण्पनिधये सत्पति सामान्यतो घूमलेन निधयाभावान् संचयानपपपिरिति संखेष:।

Page 65

वेदान्तपरिभाषाया: प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ५७

ति। ततश्व प्रमातृचैतन्या भिन्नविषयचैतन्यनिश् (१)शुक्तित्व- प्रकारिकाडविद्या चाकचिक्यादिसादृश्य सन्दर्शनसमुद्धोधित- रजतसंरकार सभ्रीचीना काचाविदोषममनहिता रजतरूपा- र्थाकारेग रजतज्ञानाभासाकरेण च (=)परिसमते॥ म्विते सति। पूर्धोक्तरी या-तहागादकमित्याययकतरोत्या। ततम्व-

रजतज्ञनामासाकारेण च परिणमत इत्यन्वयः। ननु अविद्याया एचा- वाशादिप्रपबवोपादानत्वाभ्युपगमात्प्नतिज्ञा हा निरित्याश ङ्वानिरासाय प्रमातृ- चैतन्येत्यादिविशेषणद्वयम्। ननु यथानाविद्या सर्वदा यथोक्ताकारेण कुंतो न परिणमत इति चेन, निमित्तकारणविरद्ादित्यभिद्वेत्य निमिस- कार णमाइ-रजतसस्कारेति। यदयपि संस्कारोऽपि सर्वदा वर्त्तेते,

चाकचित्रयादेः सादशस्य सन्दर्शनेन समुद्बोघितो रजतसस्कारस्त सक्षणया सामगन्या सहकृता। ननु चाकचिक्यादि सादश्यसन्दर्शने नील- पृष्ठन्निकोणताऽदशने च किं निमित्तमित्वपेश्षायामाह-काचादोति। (१) वियदायुपादाना विद्याती वैतक्षण्य धोनवितु विषयचैनन्यनिष्ठा धुकित्वप्रकारिकेति विशेषणद्वयम्। वियदाययुपादानमूलाविद्या तु चिन्माना पनिता चिन्मानविषया निर्विकल्पकज्ाननिर्वत्या च, र्यन्तु तूकाविद्या शुस्त्य वच्चिपचेतन्याभितरजर्तामन्ना या चुक्तिसत्रिष्ठ चच्छुत्तित्व तत्प्रसारिका सविकत्पकञ्चाननिवर्त्या चेति वेरक्षण्यम्। (२) अविदया प्रानिभासिकर जनाकारेण-नव्जानाकारेण-रजताकार- मृचिरूपेग च परिणमते इत्य्थ:। वृत्तेरेत ज्ञानशब्दवाच्यत्वारिति भाव:। अविदाया: वृत्त्याकारपरिणामप्रयोजकस्तु, इन्द्रियाणामनिवंचनीयरजतेन सननिकर्षामावाव करणासदकृतेन साक्षिणा तत्पराशकत्वायोगान वज्नानास- न्मवी यनः मतः साक्षिणा प्रातिभासिकस्य भासनाव-साक्षिसम्बन्ध पवेति बोध्यम्। ५ वे०

Page 66

सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

(१) परिणामो नाम उपादानसमसत्ताककार्यापत्तिः। विवर्तो नाम उपादानविपमसत्ताककार्यापत्तिः। प्रातिभा- सिकरजतं चाविद्यापेक्षया परिणामः चैतन्यापेक्षया विवते नेशनिष्ठकाचादिदोषसंयुचा पश्णिमत इत्युकम, तब किंतकण: परिणाम हत्यपेक्षार्यो तल्षक्षणमाद-परिणाम इति। यरभिषं धर्ष्य मुत्पचते तदुपादानकारणम्। तेन समा सत्ता यस्व कार्यस्य तथा, भूनकार्यस्यापति ययोकवार्याकारेणोङ्भव, यथा व्यावहारिक्सताक-

समससाकेति। समसलारुपद न्यावर्त्यतवाड् वक््यमाणोपयुकत्वाय। विवर्त लक्षयति-विवर्तो नामेति। उपादानादियमा सक्षा यस्ब कार्यस्य तदापसि:। परिणामेऽतिन्याप्तिनिरासाय विषमसत्ताकेव्यु कम्। प्रतिभासिकरजता दे परिणामस्वं विवर्ततवं चास्तीत्वाह-प्राति- भासिकेति । नन्वविद्यापरिणामस्य रजनस्याविद्यायो तादातम्यसम्य- न्येन वर्वमानस्य चैतन्ये सत्सम्पन्धेनावर्तमानावचेतन्योपादानहम्वा सम्भवार कथमुत्तविवर्तता (२)अतस्य। इत्याशद्र अविद्यापरिणा- मस्य तदपिष्टानाधितत्वनियमालोददाप इस्याह-अविधेति। (१) वादशो सघा उवदानस्य तादवसतारकार्यपति परिणाम हत्यर्थ: 1 यपा म्याव हारिकससाकाना तन्नूना व्यावशरिक मछाकपटभाजापसि: सा परिणामपदवान्या। पारमाविरुससांकस्य मठ्रा उपाधानरूपसप सचापाः विषमा-आ्यावहारिकी वियदानग प्रातिमासिको सुक्तिरजशदे-ससा येश- लानि उपादानविषमससाकानि, तानि प कार्यानि चेति वेरनापसिराया। तया प मसगो नियदानियपश्रम्य बियर्ोपादानर् निमिसयऐ्रेनि 'प्रहतिश प्रतिघाइरन्त्ानुपरीधान' प्र० घ० १-४-२३ हि न्यापान। परिणाग्युषा- दानना माये, सा च हचिश्न कविन्मू सेस्यन्य देवन्। (२ ) रुयस्रचा चेनन्यविरतता रजवस्य इति पाठेन माम्यम्। भथवा भरयेव समासपृर्या वतस्य-पेनन्यस्य रिवर्तत उद्कविवतंता सा कथनित्ये-

Page 67

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद:। इति चोच्यते। (१) अविद्यापरिणामरूपं च तद्रजतभविद्या घिष्ठाने इद्मबच्छिनचेतन्ये वतते । अस्मम्मते सर्वेस्यापि

(२)ननु चैतन्यनिष्वत्य रजतस्य कथमिदं रजतमिति पुरोवर्तिवादात््यम् ? उच्यते। यथा न्यायमते आत्मनिष्ठस्य सुसादेः शरीरनिष्ठत्वेनोपालम्भः शरीरस्य सुखाद्यधिकरण- तावच्छेदकत्वात्, तथा चैतन्यमात्नस्य रजतं अ्त्यधिद्वान तया इदमवच्चिन्नचैतन्या्य तदधिष्ठानत्वेन इदमोधवच्छे दकतया रजतस्य पुरोवर्तिसंसर्गप्रत्यय उपपद्यते। नन्बेवं तहि पुरोवर्तितादात्म्य प्रत्ययानुपपत्तिरिति शङ्कते-नन्यि- ति। अ्रविद्याप रिणामस्याविद्याधिष्टानाधितत्ववच्चैतन्याध्यस्तस्म रज- तादे: तदवच्जेदकपुरोव तिता दात्म्यप्रत्य योपपत्तिरित्याशयेन समाघते- उच्यत इति। घाह्मणोऽहूं सुखी मम देहः सुखीत्येवं शरीरनिष्ठर्वेन देह स्यात्म नि सुखादयुपतव्ध्यवच्चेदकत्ववदिद मध्वेतन्ये रजताप्या मस्या- चच्छेदकत्वादुकप्रत्यय उपपथ्यत इत्याइ-तथा चैतन्येति। नन्विद मवच्छिलचतन्याव्य स्तरजतादे: साक्षिण्यनध्यस्ततबा तस्य केवलसाक्षिवेद्यता। सुख्ादेरिवानन्यवैद्यता च (३) साम्प्रदामिफरच्य- (१) यथा सन्तुपरिणामस्य पटस्य तन्तुदेशत्म्, तथा अविधापरिणामस्य शुक्तिरूप्यस्यापि अविद्या देवत्वम्। अविया च चैनन्यनिश, तथा व शुक्ति- रूध्यस्यानि चेतन्यनिष्ठत्वमुचितमिति भाव:। (र) ननु अमे भृतलस्थतन्तुपु विदमानस्य पटस्य प्रत्यक्षकाके शहेदानी पद इत्याकारो यथा तथा चैतन्यनिष्ठाविद्यारया वरनमानस्य शुकिरूप्यस्य चैव- न्ये रजतम् इति प्रत्ययो भविष्यनि, मवति तु हइ रजतमित्याचक्कते- नन्विति। सर्वज्यापिन: ववैनन्यस्य शद्देति प्रादेशिकत्वत्र युक्तमित्याश्य: । (३) पम्मपादिकाचायें:।

Page 68

६० सटिप्पणार्थदीपिकाया :- तस्य व विषयचैतन्यस्य तदन्त.करणोपहितचैतन्या- भिन्नतया विपयचैतन्याध्यस्तमपि रजतं सात्िएयध्यस्तं केवलसाव्षिवेद्यं मुसादिवदनन्यवेद्यमिति चोच्यते। ननु सातिरयध्यसतत्वेऽह रजतमिति प्रत्ययः स्यात्, अह सुसीतिवदिति चेत्। उच्यते। न हि सुखादीनामन्तः- करणनच्छ्िम्तचैतन्यनि ्ठावरिद्याकार्यचप्रयुत्त म् अहं सुसीति ज्ञानम्। सुसादीना घटादिषच्छुद्धचैतन्य एवाध्यासात्, विन्तु

तदाकारानुभवविपयत्वमित्येवानुगत नियामकम्। तथा घ इदमाकारानुभवाहितसस्करसहकृता विद्याकार्य- माना कथसुपपयत इत्याशडपाद-तस्य पेति। नतु सुखादीनामवच्चद कशरीर निष्टत्वेनोपलम्भो न सर्वदा, भटूँ

प्यध्यस्तत्वाभ्युपगभादद मनुष्य इतिवदर रजनम्, यहं सुस्रीतिव दह रजतवान इत्येव वा प्रश्यय कदा पे दुनो न भर्वति इत्पाशङ्कते- नन्धिति। न दियत्र (१)वदध्यासस्तस्य तलिष्ठाविद्याकार्यत्वप्रयुक तषिष्टतवेव भानमिति नियम सम्भपति, मुखरपटादिषत् शुद्ध- चेतन्मव्यस्तलनेडप्यह सुखीति प्रत्ययदर्शनाड् इत्याशयेन समाधस उच्यत इति। तई घटारे मुसादे शुरप्यादेक्ष सक्ताप्रतीति विपयर्ये पृथकूपृयक् नियामरुनुतैकमिति पृच्छति-फिन्धिति ।

इन्युसरमाद यस्येति। उफनियामकं सर्वत् योजयति-तथा चेति। निरधानुगतनि- (१) वदणनाप्यास इनि पाठी मपुस्तके।

Page 69

वेदान्तपरिभापायाः प्रत्यत्षपरिच्छेद:। ६१

त्वात् घटादेरिदमाकारानुभवविषयत्वम्। अह्माकारानुभ- वादितसस्कारस हिता निद्या कार्यत्वा दन्त:करणादेरहमाकारानुभ- चनिषयत्व्रम्। शरीरेन्द्रियादेरुभयविधानुभवसंकारसहिता निद्या कार्यत्यादुभयविधानुभाविषयत्वम्। तथा चोभवाि घोऽनुभव: इद शरीरमद्द देहोऽहं मनुष्योऽहं ब्राह्मग इदं चक्षुरहं काण इदं श्ोत्रमहं बधिर इति॥ प्रकृते घ प्रातिभासिकरजतस्य प्रमातृचैतन्याभिन्नेद- मंशानच्छिम चैवन्यनिष्ठानिद्याकार्यत्वेडपि इदरजवमिति सत्य- स्थलीयेद मंशाकारानुभनाहित संर्का र जन्यत्वा दिदमाकारानुभ- वविषयता, न त्वहं रजतमित्यतमाकारानुभवविपयतेत्यनु- सन्घेयम् ॥ यामके सति अ्रयं घट अहम्, इतीदमाकारानुभवस्याहमाकारानुभ-

यस्योभयविधानुभवस्य विपयत्व देहेन्द्रियादे स चोभयविघोऽमव एवमित्यर्थ। निरुकतनियामकं प्रकृते ये जयति-प्रकृते चेति। यद्यपि शुक्ति- रूम्यारे प्रमातृचतन्यामिननेद मशावचिद्प्त वतन्यनिवविद्याकार्यत्वमस्वि तयाऽपि तत्सव कारिकारणम् इद रजतमित्यादिसत्यरजतस्थलीयेद- माकारानुभवाहितसस्कार (१), अ्त- तस्येदमाकारानुभवविघयत्वं न स्वद्दमनुभव विषयत्वमिति भाव । नन्वरतु शुकिरप्यस्येदमाकारानुभवविषयत्वं तथाऽपि न तदवि-

(१) सस्कार तत्मइकारिकारणमित्यन्वय.। (२) सुक्तिरूप्यस्य।

Page 70

६२ सटिप्पणारथदीपिकाया :-

नन्वेवमपि मिध्यारजतस्य साक्षात्सातिसम्बन्धितया भानसंभवे रजतगोचरज्ञानाभासरूपाया अविद्यावृत्तेरभ्यु- पगमः किमर्थः ? इति चेत्। (१न। सगोपरवृत्त्युपहित· चैतन्यभिन्नसत्ताकत्वाभावस्य विपयापरोपषरूपतया रजताया परोक्षत्वसिद्धये तदभ्युपगमात्।। तयाSपरोक्षभानसम्भवादिति स्वयूष्य: (२)शङ्कते-नन्वेवमपीति। यद्यपि साच्यध्यस्तरजतस्य साक्षिचतन्या भिननसत्ता कत्वमर्ति, तथाऽपि न तस्यापरोक्षवं सम्भवति साक्षिचैतन्यस्य रजतगोचर- वृत्युपदितत्वाभावात् तस्मात्तदपरोक्षतार्थम विद्यापसेरावश्यकतेति समा-

ताकत्वस्य। नन्येवमेक सन्घातुं प्रपृत्तरयापरं दीयत इति न्यायापात, रज-

पगमप्नसप्नेन रजतज्ञानस्य अ्रमत्वहानात्। प्रामाकरमते दि इदं रज- समित्यन्न ज्ञानद्वयभग्ञीकृतम्। तमेदमिति पुरोवतिविषयमनुभवात्मफं ज्ञानं रजतमित्मसनिकृष्टरजतविषरयं स्मरणारमकम्, अ्वतो वस्तुद्वयता- दात्म्मावगादिविशिशद्ञानं क्ापि नास्तीति सवमपि ज्ञानं यपार्थमेवेति

(१) गपुस्त के न इति पद नारित। टीकाइनुरोधादवि रक्षयमेव। (२) वसपुस्तनयोः स्वयूथी इति पाठम गपुस् के वयूच्यमिति पाठय। स्वयूप्य: सिमानसयेर देवी प्यर्थ:। (३) तस्य पूपेशिषिया रदिपय: पृत्िश्व तरिषियश् वृत्ितदिपयो तयोमें- दाम्युपगम: सरिमन्। नृतिभेशे यथा एवा इदमावार अपरा रजवचाना - दारा। विशयभेदी यथा आयाया: पुरीवति वस्त विषय: अनवाया अविया- परिणामरूपं प्ातिभासिरके रजनमिनि।

Page 71

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद:। ६३

(१)नन्विदंवृत्ते रजताकारवृत्तेश्च प्रत्येकमेकैकविपय वे गुरुमतवदू विशिष्टज्ञानानभ्युपगमे कुतो भ्रमज्ञानसिद्धिरिति चेत्। न (२)। वृत्तिद्वय प्रतिबिम्बिवचैतन्यस्यकस्य सत्यमिध्या वस्तुतादात्म्यावगाहित्वेन (3) घ्रमत्वस्य स्त्रीकारात्। अत एव साचिज्ञानस्य सत्यासत्यविषयतया प्रामारयानियमादू अप्रा- माएयोकि: साम्प्रदायिकानाम्। द्वयतादात्म्याव गाहयेकज्ञानानभ्युपगमाद् भ्रमज्ञानं न सिध्यतीति स एव शहते-नन्विदमिति। वृत्तिभेदेऽपि नास्ति ज्ञानमेदस्तयोरेकदेश- स्यतचेन तत्प्रतिविम्वितचैतन्यस्यैकत्वान्मवमित्याह-नेति। यत एक- स्मैव साक्षिज्ञानस्य सत्यासत्यवस्तुविषयत्वमत एव तस्याप्रामाण्योकि: साम्प्रदायिकानां सप्गता इत्याह-अ्र्प्रात पवेति। (१) इदमाकारा पुरोवतिविषयाऽन्त:करणवृत्तिरेका आतिमासिकरजत- विषयाऽविघावृत्तिरपरा। तथा च यथा व्यसानयेपु पत्र-शुष्कपत्र-भ्रमर- जपाकुसुमैपु गृझ्यमाणैहरित-पोत-नील-रक्तवणैने जात्वपि अमरे चित्ररूपी भ्रमर इति विशिष्टदुद्धि:, तथेव इद रजतमिनि विशिष्वुद्धिमिन्नविषयाभ्या वृत्तिम्याध्निव मविष्यनोत्याक्षेपुरभिप्रायः। (२ ) न इति पद गपुस्तके नासत। टीकायाञ्वास्त्येव । (३) ननु इदं रजतमित्यत्र वृत्तिदयं स्वीकृतं पूर्वग्रन्थे तत्रेदमाकाराऽन्त :- करणवृत्तिरेका तया च पुरोवर्ति वस्तु गृप्ते, इदमवच्छिन्नचेतन्यनिष्ठशुक्ति- स्वाविद्याया: परिणामरूपा वृचिदितीया तया च रजन गृद्यत इति वृत्तिदयेन विषयद्ये गृद्दीते ज्ञानदयमेवेड तथा च रजनमिदमित्येक ज्ञान भ्रमात्मकनिति विद्धान्तो मज्येन प्रामाकरमनप्रवेशश्च स्यादिति चेन्न । भिन्नविधयकवृत्योमें देऽपि तयो: प्रतिविम्विनस्य चैनन्यस्यैक्याद। प्रत्यक्षरपले सर्वत्र वृत्ति-प्रमान- विषयावच्छिन्नचेतन्याना पूर्वोक्तप्रणाब्या ऐक्यावश्यम्मावात तस्य च प्रत्यक्ष व्ानस्य व्यावहारिकसत्येन पुरोवतिवस्तुना प्रानिभासिकेन रजनवसतुना च वादात्म्यावगादितया विशिष्टज्ानत्व प्रमत्वं न सिद्धमति।

Page 72

६४ सटिप्पगार्थदीपिकाया :- ननु सिद्धान्ते देशान्तरीयरजतमप्यविद्याकार्यमध्या्तं चेति कथं शुचिरूप्यस्य सतो वैलनएयमिति चेतू । न । न्मने सत्यत्याविशिपेऽपि भे पाद्रिवत्तगिकत्वं फेपाश्ित्त्ा- यित्वमित्यत्र यदेव नियामक वदेव स्वभावविशेषादिकें ममा पि। यद्वा पटाययध्यासे अवि्ैन दोपतवेनापि हेतु:, धुक्ि- रूप्यादयध्यासे तु काचादयो दोपा अपि। तथा चागन्तुकदोष- जन्यत्वं प्रातिभासिषत्वे प्रयोजकम । अत एव र्वप्नोपलब्य-

ननु रमस्यने पूर्गनुभूतरथादे: स्मरणमान्रेगव व्यत्र-

नन्देवं सहता प्रयासेन शुवि रुयत्याविद्या कार्यत्वाध्यस्तत्वसाघने

देशान्तरीयर अतादेश तथात्वाभ्युपगमा।(२)। तथा चेपलव्यमान- वैलपण्ये क रैतुरिनि नैगयिप राद्ट्रते-ननु सिद्धान्त इति। सन्मते सत्यरवाविशेषेऽपि शन्दज्ञानेरदरादीनों क्षणिकत्वं पटादीना स्पायित मिति मैलसभ्ये यलषियामक प्देव मनाप्यस्तिवति परहरति-नेति। पान्तरोपनम्भानुपलम्भ दिकमादिपदेन रखते। तथा न पक्षद्मेऽवि दोपपरिदवारयो समत्वादेवस्य नियेगोऽनुपपत्(व)दवि भाव । मम

भागन्नु रुदोपश्रन्यत्वस्य प्रातिभासिकत्काये जवतवादेव।

निकोपतिरया सा वानुपपसा स्मरण्मामेण लब्घन्यवदारोपपग्या सष्टिकत्पनानीचित्यादितपरयतिवादी राद्ट्रते-ननु स्वप्नेति। म्रनो

(१) 'यधोमयो समो दोष परिहारस्मो: सम'इति न्यायासु।

Page 73

वेदान्त परिभापायाः प्रत्यक्षपरिच्देदः। ६४

हांरोपपत्तीन रथादिसृष्टिकन्पनं गौरवादिति चेतू। न। रथादे: स्मरणमात्राभ्युपगमे रथं पश्यामि स्वप्ने रथमद्राकमि- । त्याद्यनुभवविरोघापत्तेः, 'अथ स्थान् रथयोगान् पथः सृे' वृ० ४।३।१० इति रथादिसृष्टिप्रतिपादकक्षुतिविरोधाप- त्े्च। तस्माच्छुक्तिरूप्यवत् स्वप्नोपलव्घरथाद्योऽपि प्राति- भासिका: यावत्प्रतिभासमवतिप्वन्ते ॥

तिविरोधान्मैवमित्याह-नेति। स्वप्ने रथादेः स्मरणमानमस्तीत्ययुकं, रथं पश्यामि गीत मृगोमीत्याद्यनुभवविरोधान्। ननु दोषवशान् स्मरामीत्यस्य (१) प्रमोपात्परयामीत्याद्याकारा प्रतीतिरित्याशइयाह- स्वम् इति। दोपनिवृत्तिकाल्ेऽरपि स्वप्ने रथमद्राक्षमित्येव्र प्रतीतिने तु स्मृतवानिति प्रतोतिरत उक्तप्रत्यमन्यवहारस्य न स्मृतिमात्रादुपपत्ति- रिति भावः। अनानुभवपद प्रतीतिपरम्। नतु जाम कालीनप्रतीति- रवि न विरुद्धयते, स्वप्ने स्वृतेरतुभवामारनयोत्पस्षत्वेन तथैव पराम- शौंचित्यात्, तस्मादवौरवमरस्तरथादिसृटटिन कल्पनीयेत्याशकयाह- अ्रथेति। ज प्रद्धोगप्रदकर्मोंपरमे स्वाप्नभोगप्रदकर्माभिन्यकत्यनन्त- रम्। रथान्-रययोगान् तदुपकरण्भूतानरवादीन, तद्योग्यमार्गाध् सुजत इति तत्सष्टिप्रतिपादकश्रुत्या मौरवस्य प्रामाणिकतया तत्तप्रती तेरन्ययानयनमयुक्तमिति भाव:। उक्तथुतिविरोघादन्ययाख्यातिरप्य- युकेति मनसि निवायोपसहरति-तरमादिति । प्रातिभासिकपद- विवरणं यावत्परतिभासमवतिष्वन्त इति-प्रतिभासनियतसत्ताका-इति मावव्। ननु शुक्रप्यादेरयेथा पुरोवति वस्त्वधिष्ठानं तथा स्वप्नस्थादेर- व्यविष्टानं वकन्यम्। तत्कि चैतन्यम् ! उत देशविशेष:2 आयेऽपि (१) प्रमोधादिति। सुष् सतेये इत्यस्य रूपम्, अभानादितयर्थ:।

Page 74

६६ सटिप्पणार्थदोपिकाया :-

तदाSसलिष्ट तयाऽनिर्वघनीय मा तिभासिक देशोऽयुपगन्ववय तथा रथाद्यघ्यास: (१) कुन्नेति चेत्। न । चैतन्यर स्वयंप्रकाशस्य रथाद्यधिष्टानत्वात्प्रतोयमारने रथादस्तीत्येव तर्तिक शुद्धसुतान्त करणायरिसुस्तम् * नेभयमप, तमोरपिष्ठानरनेना प्रतोते। द्वितीयेऽपि स किं वाय उत स्वाप्निक १।नाय, सस्या सवितृष्टतया प्रत्यक्षज्ञानविषय स्वायोगार। न द्वितीय, (२) अमिद्या नतयोपनभ्यमानस्यावि तस्य सविकृष्टतया प्रातिभासिकत्वावरयम्भा रेनापिष्ठान सापेझ्षतया सत्वायोगादित्याशयेन शङ्टते-ननु स्वप्नेति तदा स्वप्नावस्यायां सविटृष्ट तयाऽनिर्षचनीय प्रातिभासिय देशोऽभ्युपगन्तव्य इत्पन्यम प्रथमपक्षमयलम््य परिदरति-नेति । ननु ैतन्यम्य पुरोवर्तिष

यंमकाशेति। स्वप्रफाशपर प्रकारयसाधारणं आायमानत्वमेयाधिष्टान त्वप्रयोजक सापवादिति भाव। नवु स्वरयं प्रकाशस्यापि तस्य : सदा चिदूषेण मानं (३) रयादिज अायभिष्ठानत्वनिर्वाहकं प्रतिकूलस्व स्वान्। नाप्यानन्दरूपेण, तत्य भूलाज्ञाननिवृत्तिमन्तरा भानासम्भवा दिस्याशक पाद-प्रतीयमानेति। अगायं रय इयपिष्टानतया प्रतीय (१) कुत्रेति। निरभिष्वानभभायोगाड अभिष्वानलेन प्रतीयमानस देवविशेषरयापि मातिमासिकर्वेन श्थभमाद पूर्वमभावाद रथाद्यभिष्ठानाभा पादेव रथायध्यासाभाव हयासेप्तुरभिन्नाय। (२) अभिछ्वानतमेनि। स्वाप्नरयायविद्यानतया उपएभ्यमानसय तस स्वाम्नदेश्रय पुरोवनिलेर प्रनीयमानवय भातिमासिवस्य पुन अषिषा नसा पेक्षत्व नियमाचरमष्यभिष्ठान निशिदकम्यमापनत्वतोडनवरनैव भविभ्य तोरी भाव। (३) निदुकत मार्रमिति कपेपदम्।बिद्देण आवमपिष्ठा रसनिर्वाहर्क न

Page 75

वेदान्तपरिभाषाया प्रत्यक्षपरिच्छेद। ६७

प्रतीयते इति सद्रूपेण प्रकाशमानं चैतन्यमेवघिष्वानम् । देशविशेषोऽपि चिद्ध्यस्त प्रातिभासिक। रथादानिन्द्रिय- आह्यत्वमपि प्रातिभासिकम् , तदा सर्वेन्द्रियाणामुपरमात् । 'अह गज' इत्यादिप्रतीत्यापादनन्तु पूर्वन्निरसनीयम्॥। स्त्प्रगजादय साक्षान्मायापरिणामा इति केचित । मानस्यापि देशविशेषस्य प्रातिभासिकत्वान्ताघिष्ठानतेतयाह-देशविशे- पोउपीति। कि च इदद्रियभ्रात्यत्वमपि तन्न क्पितमित्याह-रथादा- चिति। तन हेतुमाह-तदेति। ननु स्वप्नगजाद्यधिष्ठान यद्यपि चैतन्य, तथाऽपि तस्यात करणावच्छिमत्वमस्त्येव 'सघी स्वप्नो भूत्चेम लोकमनुसचरेत' इत्यादिभ्रुते। तथा चाहं गज इति प्रतीत्या पत्तिरित्याशङ्डयाह शरह गज इति। पूर्ववदिति। यया शुक्तिरज

प्रतीत्यापादानयुक्क तद्वदह गज इति प्रतीत्यापादानमपीत्यर्थ। ननु स्वप्नगजादेस्ताकातोत्पन्नत्वमनुपपन्न तेषामुपादानासम्भ वानू। न तावच्चैतन्य तदुपादान तस्यापरिणामित्वान्। नापि मूला विद्या, तस्यास्तत्तदवयवसापेक्षाया साक्षा ततदुपादानत्वासम्भवात्। नापि तूलाविद्या(१), तस्या बाह्यदेशावच्छिन्चेतन्याशितायास्तत्वादित्याश पयाइ-स्वप्नगजादय इति। मायापरिणामा-मूलाविद्योपादा- नका। न चैव सुपुप्ती ततप्रतिभासापत्तिरिति वाच्यम्। रागद्वप दि भवति आनन्दरूपेण मानमपि नाधिष्ठानत्वनिर्वाइकमित्यन्वय। (१) तूलविदा दि बाझदेशावच्छिन्नचेतन्याभरिता स्वमापिष्ठानन्? उत अन्त करणावच्चिन्नचेनन्याय्रिता! नाघ, बाझयदेशस्यापि प्रातिभासिक लान। नान्स्य, अन्त करणस्य गजायुवादानाविद्याविष्ठानवे प्रमाणमा बाद। इद सवममिप्रेत्योक्त नापीत्यादिना तत्त्वादित्य तेन। तत्त्वारित्यस्य उपादानत्वादित्यर्थ ।

Page 76

६= सटिप्पणार्थदीपिकाया-

अन्त करगद्वारा तत्परिगामा इत्यन्ये। ननु गजादे शुद्धचेतन्याध्यस्तत्वे इदानीमघिछ्वानसा क्ञाकाराभावेन जागरसेडपि समोपलब्धगजादयोऽनुन्दें रन्। उच्यते। कार्यविनाशो हि द्विविध-कश्विदुपादानेन सह, फश्िद्विद्यमान एवोपादाने। आघो माघ । द्वितीय स्तु निषूचि। आघ्यस्य कार गमधिष्वानत त्वसाक्षा(कार तेन विनोपादानभूताया अनिद्याया धनिवृते।े

पनिमितकारणस्यान्त करणस्य(१) सदानोमभावात्।अन्त करणस

इ यभिप्रामकतो पक्षमाद्-अन्ताकररति।

राभावास्यागरये तैपामउुरतिपसन दु्वार दति सङते ननु गजा देरिति। यथ-धिष्ठानसाभारकार विनाऽध्यस्तस्य वाधा न गम्भ सि तथाऽपि सें विनाऽवि सविरतिसम्मवाह् न तरसततिप्रसन् इति, समाधान प्रतिञानीते-उच्यते इति। वाघरवनाशाभावेडनि निदति रूपनाश प्रह्ो दर्शयितु नाशविध्यमाद-पायधिनाक्षो हीति। उपादानेन-अपोन। आादस्य यापसहस्य उप दाोेन सद्द नाश स्य। ततृ सस्मासाशस्य देविभ्यादना । इद-जागररो। म्रक्यसाक्षा रकाराभावार स्वप्नप्ररथा मायारि गजदिनिवृत्ती या विराध द्यन्वय। तम् देमुमाह-विरोधीति।ययापादानसत्वेऽवि मुमनमदारेण पटा दिनिप्वतिर्भवति तथा विरेधिनत्य तराक्ष्मेत मजादेरवि निदसरपप घते, स्वन्न एव अधादि प्रत्यपे गमादिनिवृतिदर्सगर। विराधिपृत्य (१) बया झुतिसिमनर रागादया निमिश्व, तवेन स्वाप्वमजावन्त हरण तिमिसं सपुसी तरभा राभा उदचि सवावग बाद्दीनामिति।

Page 77

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद:।

सभावात् रवप्रपपश्चो माबाधि(१)। मुसलप्र्ारेण टा देरिय विशोधिप्रत्ययान्तरोदयेन सम्रजनकीभूतनिद्रादिदोप- नाशेन वा गजादिनिवृत्ती को विरोध:।। एवं घ शुक्तिरुप्यम्य शुक्तचनच्छ्िन्नचैतन्यनिघ्ठनला विद्याकार्यत्वपन्ते(२) शुक्तिरिति ज्ञानेन तदज्ञानेन(३)सह- न्तर निवृत्तौ पुनरुपततिमाशक्य हेत्वन्तरमाह-स्वम्जनक्कीभूनेति। सवम्र प्रतीतिज्नकीभूतेत्यर्थ। आदिपदे नादशवादिमद्ग्रद्द । ननु शुकिरप्यस्य याधो निवत्तित्रेत्मपेक्षायामाह-एवं चेति। कार्यनाशस्य द्वैविध्ये सिद्धे सति। शुकिरिति ज्ञानेनेति। नेदं रजतमिति ज्ञानं तयनुवाद शुक्तिवप्रदारकज्ञानस्य रजतादिमेदाजान- निवर्तकरवान्। रदुकतं पतपादिकायाम्-'शुक्तित्वज्ञानमेव चावरक नेदं (१) यदपि लब्धेतु सर्वपुस्नकेपु 'स्वमन्रपओी मा बाधिष्ट' इत्येव पाठ उपलम्यते, तथा पि माडपपदस्य बधे कमगि तुडि 'चिमावकमगो.'इत्यनेन मावाधि इनि 'स्वमप्रपत्न मावाधिष्ट' इति वा प्रयोगेग भाव्यम्। जागरणवृत्त्ये- त्यध्यादारः। तथा च जागरणवृत्ति स्वाममपक्च मात्राध्यताम्, परन्तु त निवर्तय तीत्यन्युरगमे को विरौध:१ विरोधी नास्तीत्यर्यं । वर्मेण एव कर्तृल्व विवसया यथाशुतपाटस्य उपपत्तिः वर्तु दकयते, नथाडपि द्विष्टकल्पनया अपे- क्षितस्यार्यस्यानुपलब्धेश 'माताधि' इति पाठ स्थापिन इतति। देङ्केश्वरीय मुद्रितयो: पुस्तकयो: तट्ोकयो मा वाविष्ठ इति ठकारान्त: पाठः स चाति स्थवीय इति विभावनीय सुधीमि:॥ (२) प्रानिभासिका: पदार्था: तूलाविद्यावार्या इति पत्मपादाचार्या:। तन्मते शुक्तिरिय मित्यादिज्ञानेन शुकित्वाज्ञानरूपया तूलाविदया प्रातिासिको पादानभूतया सद्द रजतादेवाः। मूलाविद्यानार्या इति मिश्रादिमते मूला-

मुसतप्रदरेण विद्माने एवोपादाने मृदि धटनिवृतितद् रजतस्य निवृत्तिरेवेति। (३) शुकतित्वागनेन तुलाविद्यारूपेण।

Page 78

रजतस्य वाध: । मूलाविद्याकार्यत्पने तु मूलाविद्याया श्रझ्म-

रजतश्य तन्न शुकितानान्नियृत्तिमावरं, मुसलप्रहारेण घटस्येव। ननु शुक्ती रजतस्य प्रतिभाससमये प्रातिभासिकसत्वा भयुपगमे नेदं रजतमिति घ्रैकालिकनिपेधज्ञानं न स्यात्, कि. न्िदानीम् इद न रजतमिति (१), इदानी पटः श्यामी" वदिति चेत्। न। न हि तत् रजवत्ावच्छिन्प्रवियोगि ताकाभासो निषेधधीविपय, किन्तु(-) लौकिकपारमा

रजतमित्यनुवाद' इति। रजतस्य वाघ :- उपादानेन सह नारः तूनाविद्याध भूलाकानस्यवावस्थाविरोषा। सदुर्क विवरणे-'मूलाश नस्येवावस्पाभिदा रजताय्युपादानानि शुकिकादिज्ञाने सदाम्यासेन निवर्तन्ते' इति। मूलाविद्यावार्यतपधे तु स्वमपजादिवलिपतिरि स्याह-मूलाविदेति। नन्वस्मिन् पक्े शुकिरुप्यज्ञाने प्रमात्वप्रसन्, संसारदशायामयाधितस्वचटितस्य लक्षणस्य सत्वादिति चेषष। अबा धितप देना पन्तु कदोषाजन्यत्वस्य विवक्षितस्वात्। ननु शुकिरजत स्पाविद्याकार्थ्यत्वात, प्रतिभाससमये सत्वस्वीकाने

विषयमेदार्दविरोध इति परिदरति-नेति। द्वि-यस्मात, तत्र नेदं रजतमिति त्रैकालिकनिपेपह्ञाने रजतत्वावचिदिस प्रतियोगिताशभारे निषेपह्ञानविषयो न भपत । सह फोदशोमायसदधिपम इतिषृष्धृति- किनत्थिति। व्यावहारिकत्वावचिछुभ प्रातिभाधिकरअतप्रतिये गिताके (१) एवि श्ान स्यारिति शप.। (१) ए विय्पारमा विकपरेन सर्वत व्यावदारिकेत्ययों पेय: । नेद रजत सित्यन्न १५ (माविमासिकम्) लीकिकपारमायिकम्(न्यावडारिकस्) नासीवि

Page 79

वेदान्तपरिमाषायाः प्रत्यन्तपरिच्छेद्ः। ७१

र्मावच्छ्विन्न प्र तियोगिताका भा वा भ्युपगभात् । ननु प्रातिमासिके रजते पारमायिकत्वमघगतम् ? न

नर्वचनीयं रजवन्रदेवोत्पन्नमिति उदवच्छिनरजतसत्वे तद- वच्छ्रिमाभावस्तस्मिन् कथ बतते ? इति चेत् । न । गरमाथिकत्वस्याघिष्ठाननिष्ठस्य रजते प्रतिभाससम्भवेन पभावो निधेधनुद्धिविषय। तत्र हेतुमाइ-व्यधिकररोति। विरुदवं यावहारिकं रजनाद्यधिकरणं यस्य स व्यधिकरण:, स चासौ घर्मक् लौकिकपारमार्यिकर्त्वं-तदवचिछन्ना प्रातिभासिकरजते प्रतियोगिता यस्य वग्दशाभावस्याभ्युपगमान्। नन्विदमनुपपन्न व्यधकरणधमस्यावगमेऽनवगने चानुपपत्तेरिति- शट्कते-नन्विति । अवगमपक्षमवतम्व्य परिहरति-नेति। नन्वत्र

विषय:। यथा नैयार्यिके: कपालेपि पटत्वेन घटाभावोपतोकृतसदंद व्यधि- करणामावोडसमामिरपि स्वोकियन इत्य्थं: । (१) वत् सुत्तिकादी 'एवं रजनन् इत्याकारा दुद्धिर्जायते तत्र रजते पारमार्थिकत्वम् (अन्न पारमायिकलवनिति मूलेन लौकिक पारमार्यिकत्व विचक्षित उच्च व्यनह्ारिकत्व्मेव) मनगनम्! न वा ? नान्त्य: रजननिष्ठत्यावद्दारि- कस्वानबगने 'नेद रजतन्' इन्यमावमत्यभानुपपत: । तथा डि-अमावीया प्रतियोगिता रजवे वर्वच्छेदकं रजवलं तस्य तत्वश्ानामावेन-यथार्थज्ाना- मावेन-अभावमत्यभ्ञानुपपचिरिति। ननु प्रतियोगिनि रजवे वर्तमान प्राति- मासिकं रजवत्वनेतर प्रतियोगिवावच्छेदकं गृसवे वविदाष कुतो व्यावहारिक रवनचमन्व्रिध्यन इनि चेत्र। अमावज्ञान बेन रूपेग प्रतियोगिन विष्यो-

Page 80

सटिप्पणार्धदीपिकया :- रजतनिष्ठपारमार्थिकत्वोत्पत्यनभ्युपगमात्। यत्रारोप्यमत

स्फटिके भानसंभवादू न स्फटि फेडनिर्वचनीयलौहित्योल त्तिः । नन्वेवं यत्र जपाकुसुर्म द्रव्यान्तरव्यवघानादसति फुषट तन लौहित्यप्रतीत्या प्राविभासिकलीहित्यं स क्रियतामिति चेत्। ने । इष्टत्वात्। एवं प्रत्यक्षभ्रमान्तने लोकिकपार मायिकत्वोत्पति झुती नाभ्युपगम्यत हत्याशर पाद-यर्मात यत एवनत एव मनारोप्य सल्षिकृष्टं न तग प्रातिभासिकषस्वूल ति स्वीक्यित इत्याह-अत पवेति । ननु यत सिहृष्टमपि जपा

सौहित्योक्षपततरजीक्त्मति शय्टति-नन्विति। इदपत्मा परिहरति-नेति। नन्चिन्द्रियसलिकटप्रभाया स्फटिके भानमम्भ धनिर्वचनीयलौहित्ो त्पत्तिरुपपनेति पेस।अस्वकप्रम्यत्य अपाव्मुमस्य प्रमाया एवाि द। तदुर्क पतपादिकायाम्-'यया पमरागादिपभा निराणयाऽप्युन्त ोपलध्यते न तपा अपाफुमुमादे' इति। तथा नाससिहितस्य परत्ा वभासोऽप्यास इत्यम्यासलक्षण न कवावि व्यमिचरितमिति भाव: । नद करोति नियमेन तदूपनेव प्रनियोगगिताव्टेनक भन नेर रजतमिलय अभा वदाने रखन व्यावहारिके नासनन प्रतियोगिन म्याबहारिक चेन दिर यी कररे तौनि ध्यानहारियत्वमेव पनियोगिनाव ग्ेशक तस्माननमेडमाइमलष आ्ानुननविरिति १ नाद, मम्यभावमासी हि सितभास्न एव भबनीति नियतन्। तथा च यथा रजन प्रानिभासिक सत्ालोतममद्वीउुन तपैत लक वृचिष्यायद्दारिवस्व स्याति व पविर होरायी। अद्ौत्त उया म्यावहारिकतरो सछी नेर रपममिति निषेषों न स्थाश। मत व्यायदारियावार्बन्वस रजते न्यावहारियसान्विय रबत् नारनोति सदा रपाप्। तथ व्याइतमिति आनेमुराचय। उयरमन्य: सषाथे।

Page 81

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः। ७३

शुकत्यादी रजता ्याससम्भवेऽप्यह्द्वारा देरत्मनि स न सम्भवति, तत्या

मध्यस्यमानेन सहैकज्ञानवययत्वमोग्य च दष्टमिति चेत्। उच्यते। अह- झरादिकाय्य हवज्ञान विकल्पित(१) एवाध्यस्यते कार्य्यस्य कारणावच्छि न एवाध्यासौचित्यात्। न चैतावता समानाभ्यत्वमत, विम्वपतिवि- म्वमोरेकल्वेन तङ्गजामावात्। तत्मादद्क्कारायघिष्ठानच तन्यस्याभिधेय- त्वासम्मवात्, प्रतीतितो घटादिव्याकृतत्वाकारेणाप्यहद्दारादिभिरात्मन

दात्मा अधिष्ठानं भवत्येव। नापि प्रमाणदोपाभाव, अविद्याया एव दोषत्वान्। न चात्मनो विषयत्वादिसमाधपरोऽपसिद्धान्त' रड्क्य, अमुख्यस्य तस्य 'न तावदय मेकान्तेनाविषयोऽस्मरप्रत्ययविष यत्वात्' इत्यादि वदद्िर्भाव्यकारेरेव(२) समाधितत्वार्। किंचाव्यवधानेन प्रकाशमानत्वमेवाघिश्वानत्वप्रयोजक न त्वविष्ठानस्य विषयत्वमपि औौर वार। न च विश्यत्वं विनाउधिघ्ठानस्यान्यवधानेन प्रकाशमानत्वमेव न सष्टमिति वाच्यम्, यथाऽषिद्वानस्यापगोक्षं परमते कचिन्मनसा कर्विनेत्राम्यां तथाऽस्मन्मते स्वतोऽरीत्यन वाधकाभावान्। ननु स्वतेऽ्परोक्षे कस्याध्यासो दष इति चेदशनशोकमेइस्वतादेरिति गृदण। तथा च परेयेयाशषिगम्ये शुषितिकिादौ रजतादिश्रम स्वीकृत- स्वमा स्वतोऽपरोक्षे अतमन्यहंकारादिवित्रमेऽपि नास्ति वाधकन्। ननु स्वम प्रकाशस्यातमनो अानाशताशासम्भवात्कयमधिष्ठानतेति चेदुच्यते। दूरस्ययोवृप्षरवेन प्रतीयमानयोरपि हावन्मानरूपो भेदो न शायत इत्यश्रोक्यर्यम, अन्यथा भेदधान्त्यमुद्यापाताह् एवं झ्नेऽप्यामन्यश (१) अश्वानपतिरिमिते। कार्यस्व-भदकारादै । कारणावच्दि ने- भडक्वारस्य कारणमश्ान सस्वन्यिपमिति।

विषयत्वस्य माष्यकर: समापितम्वाहित्यमे। ६ वे०

Page 82

७४ सटिप्पणार्थदी पिकाया :-

्वपि प्रत्यक्षसा मान्यलक्षणाऽनुगमो(१) यथार्यप्रत्यत्षलक्षम सद्भावश्व दर्शनीय:। उकं प्रत्यर्क्ष प्रकरान्तरेग द्विविधम, इन्द्रियज्ञन्यं सदजन्यं चेति। तत्रेन्द्रियाजन्यं सुसादिप्रत्यक्षम्, मनस तत्व सम्भवा सस्याधिष्ठनत्वमुपपद्यते। भेदो ि वस्तुन ्वष न धर्मे

जति-पवमिति। प्रत्यक्षभ्रमान्तरेतु पोतः शहस्तिको ग्रुड हत्पा दियु। प्रत्यक्षसामान्यल्ञक्षण चित्वम्। श्रमाणचतन्यस्वानाधितयग्म-

उक्तप्रत्यक्ष पुनर्विभजते-उक्तमिति। एथा पेन्द्रिय जन्यमिस्यमे नद्रियशब्देन शानेन्द्रियाणि पन गस्यन्ते, न तु नैयामिकवर बर्। न्प (t.) प्रत्मसामान्यलक्षण 'चिर्तमु' तस्य अमप्रमासाभरणरल्ष9 स्वान अमेअतिव्यापि: तस्यापि एड्यत्वाय। यवार्थप्रम्शल्भनन् 'पमान- चैनन्यत्य अवाभितयोग्य वर्तमानविर यार्बकदसचेनन्वाभिनवलम्' सस्प अने नातिव्यासि, विषयस्य याधित्वाए् इनि सतर्यन्।

मनस: स्वतो नयनतो यदि वा स्वपनभमादिषु तथा प्रिते ॥४ । स्पोडपरोश्ाचितिसतर विज्मरनयामि रूपाकृतिरेव जायडे। मनोनिमिच सवपने मुड्मुंहुपिनाडपि पधुरिषर्य संनारसम्।।४२। मनोडवगम्पेडप्यपरीक्षना वलापयाडमरे रूपमुपोशिसन्मामः । सितादिभे देवदुधा समीदयते पया छिगम्ने रजपारिवियरमः॥४३॥ प्ातेप्रि छावति तनोडन निरिकरूपेजष्यदानता स्पूर ममरफुरर्म प टुष्टम्। दूरस्योनंनु बनस्पतिवस्तुनोस्नमेशो न दृधि, योजगने मे से नः ॥४ रस्वादिकमुक्तमन्न टीककता सर्वेमर्थन उर्पनवरमिी।

Page 83

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः।

इन्द्रियत्वनिराकरगात् । इन्द्रियाणि पक्ष-म्राणरसनचक्षु :- कोनत्वगात्मकानि । सर्वाणि चेन्द्रियाणि स्वस्तविपयसंयु कान्येव प्रत्यक्षज्ञानं जनयन्ति। तत्र भरागरसनत्यगिन्द्रिया णि सस्थानस्थितान्येव गन्घरसस्पर्शोपलम्भाञ्जनयन्ति । चक्षु श्रोत्रे तु स्वत एन विषयदेश गत्वा स्वस्व्रविपयं गृही- तः। नोत्रस्यापि चक्षुरादिवत् परिच्छिन्नतया भेर्यादिदेश गमनसम्भरात् । अत एतानुमनो भेरीशब्दो मया श्रुत

दश कर्मेन्द्रियाणा ज्ञानाजन कत्यादित्याश येनाइ- इन्द्रियाणि पञ्चेति। तान्यपि कानीस्यपेक्षायामाह-ध्रारति। तत्सद्धभावे च रूपादिज्ञानानि सकरणकानि क्रियात्वा चछिदि नियातद् इत्यनुमानं प्रमाणम्। 'तमुहाम- नतं सर्वे प्राणा अनूत्कमन्ति इत्याया क्ुतिथ मानम्। इन्द्रियाभ्यप्रा- व्यकारीणीति सौगतास्तानिरकर्नुमाइ-सर्वाणि चेति। तन्नापि फन-

कर्णराष्कुृत्यवच्छिसनभोरूपशोप्रस्य विषयदेशगमनं न सम्भवति इत्याराषयाइ-भोत्रस्यापोति। आक्ाशादुत्पम क्षोत्रमपि चयुरा- दिवत्परिच्छिभमिति भाव। यतः श्रोनस्य शब्ददेशगमनमत एव नैमायि कप्रक्रिया तु गौशवमस्त त्वादुपेक्येत्याह-धीचीति। यथा वीचे- स्तरमस्ततोऽपि वोच्यन्तर ततोऽपि तरमान्तरमिति न्याय। तथा भेरी-

कदम्बमुकनन्याय आदिपदाज्तेय। (१) प्रदेशे-प्रदेशसम्पन्या- (१) कसपुस्तकयो: अम् देवे प्र देशस म्वन्धाय मित्यादि: पाठय, गपुस्तके तु प्रदेशे समन्यायंमित्यादिपाठ, तयोरनुपपचिमाली क्य भरमामिरेष: करिपतः। अस्याेस्तु-मूले बी चोतरहन्यादेन वर्मंवफकुलो प्रदेशे अनन्तशब्द्रीरपचिकढपना-

Page 84

७६ सटिप्पणाथेदीपिकाया :-

हपत्तिकल्पनागौरवम् (१), भेरीशन्दो मया भ्रुत इति मत्यदृत्य भ्रमत्वकल्पनागौरषं प स्थात। तदेव व्याख्यातं प्रत्यक्षमू॥ इति प्रत्यक्ष प्रमाणम् ।।

अ्षधानुमानपरिच्छेद: २ अथानुमानं निरूप्यते। अनुमितिफरणमनुमानम्।

शाव तंसरामक्रमारसूनुपनपतिसूरियुतशिवदततविर चितार्या वेदान्त- परिभापार्थदीपिकमा प्रत्यक्षपरिच्छेदः समापः ॥१॥

एवं सर्वेवादिसमतं क्येसटें प्रत्यक्षप्रमारण प्रथम निरूम्य पहुवादि- सम्मतत्वासदनन्तरमनुमाननिरूपणं प्रतिज्ा नोते-अ्रथेति। (२ )मन-

व्युत्पनं सद्यमिश्याशयेनानुमानं लक्षमति-सनुमितीति। अनु. गोरममुक्तं सप्स्य म हैसे इति पद पनी कत्मेगोपवाय मपे दासम्वव्वा्षमिसयुकम्। कर्ण दधकुसी प्रदेसे नाव्वथक्पोतपसिः, परन्त भेरीवैसे जातरय शष्दस्य कर्ष- पधुल्या सद सम्न्याभावाद मेरी देवे वाव्यम्पाभा पान्वर तनोधव चष्पा- नरमिति पर्णशणुषीप येन्तमनन्तसब्दोस्समो बी ची तरहन्या पेन कहपनवे सत्र गोरवमिति ऐेया:। (१) ययवि सर्वेपु पुष्नवेतु अमत्ववसपनानीखमित सदय तयाइम्पत *दस्पनापान्त गोरमम्' इति पाठी अ्रन्यानुगुत इि मदिनाति। (२) वनु मीय ते-अन मितरिपमा उपायते अनेन तर-म्यामिदानमनुगानम्, (सनुमानशण्दमशरिणिमिचम्) अर्थाद म्यातिशन मनुमितिममाबरणमिी

Page 85

वेदान्तपरिभापायाः प्रत्यक्परिच्छेदः।

अनुमिविश्र व्यापिज्ञानत्वेन (१)वयापिज्ञानजन्या । माननक्षणघट कानुमितेर्लक्णमाइ-अनुमितिश्चेति । व्यापतिज्ञान- त्वेन न तु विषयत्वादिना। व्याप्तिथ वत्यमाणा तज्ज्ञानं च व्यभिचार- ज्ञानविरोधिज्ञानमिति पर्यव्रस्थति। नन्वत व्याप्तिपदं व्यभिचारज्ञान- विरोधिपर न तु प्रन्यकृदभिमतन्याप्तिपर, सेन तज्जनके(२) अत्यन्ता- भावगर्मसाध्याभाववद वृत्ति वादिरपव्यापिज्ञाने(६)ऽन्योन्याभावगर्म

(x) कारणतावच्चेदक मत्वादनुमितिर्भवति इदानी तु न स्यादिति चेन्न। व्याप्तिच्ाने प्रयुन्यमानस्य अनुमानपदस्य करणन्युनपत्त्याञ्डथ्यणे अनुमान- लक्षगन्त्र व्युत्पत्यनाभपणे केत्लसङ्गेनमात्राश्रयणे लइ्यपरत्वमिति मार: ।

त्वेनेत्वर्यो वित्रक्िन:। अन्यथा-व्यापिज्ानत्वेन व्यापिज्ञानस्य अनुमिति प्रति करगत्वस्तरीकारे तु व्याप्तिरिति ज्ञानादपि पर्वती वहिमानित्यनुमित्यापति:। व्यातिपकारकवप्वानत्वविवक्षणेतु धूमो वद्ित्याप्य इत्यस्यैतर व्यास्तिनकारकच्चानत्व व्याप्तिरिति शनस्य तु व्याप्ति वम्रकार कज्ञानत्वमिति नापति: काचिदति। वद्धि न्यान्य घूनवन्त पर्वत जानानीत्यनुन्यवसायस्यानि व्यातिज्ञानजन्यत्वं, तथाजी अनुज्यवसापनिष्ठजन्यतानिरुपिनजनकत्व व्यापतित्ञानस्य विषयत्वेन मवति न

ध्वपि बोष्यन्। अन्नेद तत्तम्-अय घट इत्याकार कज्ाने विषयो घटः सोपि विषयन्वेन जानजनको सवति यथा तयत्रोक्तानुव्यवसायादीनि ज्ञानानि व्यामिज्ञानजन्यानि तेपु उत्तानुमितिरक्षस्यातित्र्याप्ति: स्यादती व्यासि- ज्ञानलवेनेति टछ्ो निवेशिनमिति। (२) तज्जन के-अनुमितिजनके । अत्यन्ताभावो गर्मे मध्ये यस्व तच्च साध्याभाववदव्तित्वादिरपव्याप्तिजान व तरिमितिति दिमद:1 इद पूर्वपस-

(३ ) रदय पूत्रपभत्यातिन्क्षगेयु तृतोय लक्षगम्। (४) कारगना व्याप्तिजाने तदवच्छेदक व्यापिज्ञानत्व तस्य पम्स्वि र्भापु सन्वाद अनुमितित्व भवनीत्यर्थ: ।

Page 86

सटिप्पणाघंदीपिकाया :-

वज्जन्यत्वा भाषाज्ानु. मितित्वम्। अनुमितिकरणं च व्यापिज्ञानं तत्संस्वारोऽवान्वर व्यापार:, न तु सृवीयलिद्गपरामर्शोऽनुमिती करगन्।

पर्यवसानाज, वस्तुतो व्यतिरेकन्यासिशनस्यनुमिस्यहेतुन्वाय वदा माणत्वाच्च। तादशावच्छेदककववसामा पनमावेदर्यत व्याप्ति- क्षानेति । तच्जेन-्यिज्ञानदवेन। आदिपद सज्जन्यस्तृतिशान्द

ननु कक्षा सहानस्य किमनुमितिजनवस्वमाग्रसुत तत्करप्त्वमित्न- पेशायामाइ-अनुमितिकरणं चेति। एतेन व्यापिविशिष्टपक्रपम्मे साझनअन्य एनमनुमितिस्तत्करणमनुमान तथ लिह्वपरामर्स इति प्रत्यु- एम्, म्यासिदानस्वेव ततकर णत्वसम्भवे सदतिर्कपरामर्शाड्ोअरस्था- नौचित्यान। नाप्पानुमिती लित्न करणमयोग्यलित् काठु मती परामर्शस्त व्यापारत्वासम्भवेन तत्करणत्वासम्भवतया व्यभिचारान। तस्मादनु- मिधिकर णत्वाद् व्याप्तिटाननेवनुमानशब्दाभिधेर्य, न तु तिह्ठत्पराम रशाषिति भाव । ननु व्याहिदानस्य क रणतने तरण्दापारी वषज्य, का पारष दसाघारपकारणस्य करम: शादिस्पेक्षायामाद-त सस्कार इति। व्याहिज्ानसंस्कार इस्दथ। ननु मदानसादी धूमाविमानं प्रयमम्, पछ्े सतो द्वितीकम्, ततो म्यामि स्मृतवा पछे भूनादिपरामर्शात्मके सुतोयम्, ततो या पाचनुमितिरिति तृतीमलिकन रामरात्मय द्वानमनु- मिदिषरणमिति वदन्ति नैयादिका:। अभ्रे भरद्विरषि सपेद किमिति नाम्युपगम्चने इम्वाराइ पाह-न तु एृतीयेति। य्यामिविशिष्टपस्-

Page 87

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यत्तपरिच्छेदः।

तस्यानुमिति हे तुत्वा सिद्ध या तत्करणत्वश्य दूरनिरस्तत्वान्। न च सर्कारजन्यत्ेनानमिते: स्सृतित्वापत्ति: म्ममि- धर्म्मताश्ञानं परामर्शः। प्रतियोग्यसमानाधिकरणयत्समानाधिकरणा त्यन्तामावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनं यश् भवति तेन समें तक््य सामानाधिकरण्यं व्याप्ति (१)। व्याप्यस्य पक्षत्त्तित्वं पक्षध्म्मता। तथा च वदिव्याप्य नूमवानयमित्यादिज्ञानमुक्तलक्षण ररामशोत्मकं, तत्तु नानुमितिकरणमित्यर्थ.। तन हेतुमाह-तस्यानुमितीति। पक्षधर्म्भ- ताज्ानद्वारोद्वुद्धे संसकारे व्याप्तिज्ञानस्यान्वयन्यतिरेकभ्यामनुमिति जनकत्वाभ्युपग मस्यावश्यकतया (२)नद्दितस्य परामर्शस्य तद्वेतु- त्वासिद्या तत्करणत्वस्य दूरनिरिस्तत्वमित्यर्थ। उपलक्षणमिदम्। अनुमितिकरणं लिद्गन्, तत्परामर्शोऽवान्तरव्यापार इति चैशेषिका मन्वते। तक् साधु, विनष्टस्यानापतस्य च लिज्वस्य तदानीमभावेन ततोऽनुमित्यनापत्तेरित्यपि द्श्व्यम्। ननु संस्कारनन्यं ज्ञानं दि स्ृतिरिति स्मृतिलक्षणं तकष्य चातुमि- तावप्यसुगम त् तस्यापि स्मृतित्वापसिरित्याशाङ्कय परिहरति-नचेलि। तन्र हेतुमाद-स्मृतोति । नन्वेव तहि तत्ततप्रागभावजन्यत्वरूपप्रयो- जकस्य सर्वत्र सुलभत्वात् तन तन प्रयोजकान्तराभ्युपगमोडन्थंक: (१) इय सिंद्धान्तलक्षणन्यापिः। पर्वनी वद्धिमान् धूमाद् इत्यत्र लक्षण- समन्वयः । यथा लक्षगघटकोऽमावो घटामाव, स व प्रतियोगिनो घटशया- समानाधिकरणोडय च ह्ेतोर्षमस्यायिवरण पर्वतस्तत्समानाविकरणथ् तादृशा मावीया प्रतियोगिता घंटे प्रतियोगिनावच्छेदक घटत्वम् अनरच्छेदक वद्धित्वं

पर्वनादाविति। तद्वच्छिम्नो वद्िरतेन बहिना सम तस्य द्ेतीर्थुमस्य सामानाधिकरणं

(२) सस्कारे उद्बुद्धे सति व्याप्तिज्ञानसत्वेऽनुमितिस्त ाभावेडनुमित्यभाव

स्वस्य दूरनिरस्नलात्। कारक विशेष: करण कार कमामान्यत्वरूपद्वेतुत्व।सिस्या

Page 88

सटिप्पणार्थदीपिकाया :- प्रागभावस्य सैरकारमनजन्यत्वरय या स्ृतित्व प्रयोजकतया(१) संस्कारध्यंससाधारणसंस्कार जन्यत्यस्य तद्प्रयोजकत्वात्। न घ यत्र व्याप्िर्मरणादनुमितिस्तत कर्थ संरकारो ऐेवुररितति घाच्यम्। व्यापिस्मृतिस्थलेपि तत्संस्कारस्ये धानुमितिहेतुत्थात(२)। न दि स्मृतेः संस्कारनाशकतननि- यम:(३), स्मृतिधारादर्शनात्। न धानुद्वुद्धसस्काराद्प्यनु-

स्यादित्यरुचे- पक्षान्तरमाद-संरकारमान्नेति। नतु व्याहिस्मरणादनुमितिस्थले संस्कारजन्यर्रव व्यमिवरिसं व्यापिरगत्या संहजार नाशादिश्याशकय परिहरति-न घेति। म्याहि-

दित्याद-व्याततिस्मृतीति। स्मृतिधाहादर्शनासयते संस्थारनाशक- सनिय मो नास्तीश्माद-न छीति। नतु संस कारस्थे वानुमिति हेतुकन्पे अनु-

(१) तथा य रसूतिपागभावजर्न्य ज्ार्न रयृतिरिति रासारमातजन्य दान रमृतिरिति या स्मृतिनक्षणे सति सररात्वससाधारणसरारनन्याु

फिशश तथा पर्सरहारागरमृपुर्मधी सरकारण्य नातीनश्यम्भानीति। तब। संररमाथया उुपगमे रवृतिधारासपले रिनीयसपृिन्दनोरसचि अगरणिका

वाध्यम्, नेखरानत्यप कपने गोरवारप्रमाणामावाचन संसकारम्यपरयानन्ये माखु परमेकेग संरारण ए्म्रोयकमइक्ेन या रणरिवति रतारिता रैव सवयं

Page 89

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । =१

:मिन्यापत्ति:, तदुद्वोघस्यापि सहकारित्यान्। एवं च अपरयं घूमवानिति पक्षवमताज्ञानेन, घूनो वहि- व्याप्य इत्यनुमवाहितसंत्कारोद्बोधे ध सति, बह्धिमानित्य- सुमितिभवति, न तु मध्ये व्यातित्मरणं तज्जन्यवहित्याध्यधूम वानित्वयादिविशेषयविशिष्ठं ज्ञानं वा हेतुत्वेन कम्पनीयमू, गोरवान् मानामाराच। तच्न व्यासितानं वहिविषयकज्ञानांश एव करणम्, न तु दयुनादपि(1) टम्मारनु मेतिमउम इत्याराककन परिदरति-न चेति। तदुदवोपस्य पक्षवम्मनज्ञानजन्वस्य संस्कारोद्वोवस्य। पलिदमाइ पवश्चेति। व्यापितानस्व करणन्चे व्यस्तान- संस्कारस्व तदन्यागरत्वे पक्षवमर्मताजानजन्दमंत्कारोद्वोघत्य सह- करिन्वे च सिद्धे सति। पदतो वहिमनिल्ेकमव्र ज्ञानमनुमिन्वात्मकमिनि सेडभिमन्यते दानिरावर्तुमाह तच्चति। सचिवृट्ठ्पक्षकानुमितिम्यते ज्ञानद्वयस्या- बिनररनी सम्कारमपसुताय विनदयेद उत्पनक् सस्कारोजन्या स्मूनिमिति धारान: साम=स्वमस्विति चेत्र।द-दृश् कल्पनाऽपेक्षनापि सेनानुभवेन यः सस्कारो बनित: तेन च सम्कारण उद्वोपन्र सबकारिणा स्नृतिजनने बनितया स्मृत्या सजनकभस्कारम्य नाधमकुव या तम्वेत सरकारस्प दृठीकरणकलप- नाया महस्वापवन्। तकषा चा मुमती प्त्रानुगग:, यया पूर्वेधुःझुनः शासत्रा र्थोन्य स्नूनी इजेभून पनि तमेव शास्त्रारये दूठीमू माइंयनि। अन्यया श्न- मास्तारयसस्कारस्य न्मृ तेजननानन्नर बिनारे तथा च सनत्या सम्कारजनने ददत्त्र कर्थ र्ान्। किक्षेत्र सन्कारेग स्वु-युन्यचि: स्मृत्युत्तर जायमानेन तेने। सतृदिनाथ:, पवे सम्कारसरेव क्मृतिजनकन्त्रविनाशकृत्वे तरनेव पुनः स्वृते सूते: सन्कारनाश्यसमिति पक्ष- सेनानू। (१) अनुजोपादति शते पाठनासुम्नके। अन्नेति दद्शोवस्व इयस्य माने ददुदुदम्प घरि पाठय।

Page 90

सटिप्पणार्थदी पिकाया-

परवंतविषयकक्षानाश इति पर्वतो षदिमानिति श्ञानरय वहचा एवानुमितित्व न पर्वतादयशे, तदशे प्रत्यक्षत्वस्योपपादितत्वात्। व्याप्तिश्च अशेषसाधनापयाश्रितसाध्यसमानाधिकरएय

पपादितत्वादित्याह-पर्वत इति। पर्वत पश्यामि वद्धिमतुमिनोमीतयनु भवमलाज्ज्ञानदयस्यावश्यकतया जातित्वोपाधित्व परिभाषा याधाप्रामाणि - नन्वनुमिति करणव्यापिज्ञाने (१)का व्याप्तिरित्यपेक्षार्या व्याप्ि स्वरूपमाह-न्यानतिश्चेति। अ्शेष य तत्साधनच तस्याध्रयस्तदाधिठ यरसाध्य तेन सम हेतो सामानाधिकरण्य रूप यस्या सा, (१)सपन तावच्छेद काव चिश्गम साध नाथया श्रित साध्यतावच्छोदकान च्छिम साध्य सा मानाधिकरण्यरपेति यावत्। एवं य यककि यादिसाधनाधयाधित यहिंक चिन्दू मादि साध्य सामानाधिकर ण्यमादाय पर्चतो धूमवान् वह़ रित्या धसद्वेतो नातिप्रस। नन्येवभूता व्यापति वैन गहते ? न सावसर्वॅण, व्याप्यारोपेण व्यानकारोपरूपम्य तक्य व्यापत्यघीनतवात्। नापि सद (१) इाने सव्रीऊने का व्यासतिरिति पाठ -गपुस्नके । (२) वदिमान् भूमाद रत्यत साधन धूम साध रता यूमनिष्ठा तबकेमे भूमस्व सदपवविम्ा पर्वतीयचत्वरो यादिधूमन्यक्य माधनरूपा सदानया पर्वनादय, सानेवाशिता या साध्यव्याय-ताधारि साध्यनावस्वेद्क पद

पूमस्नम सघ वदधि'इत्यारिरूप-तदेव रूप यश्या ब्यास सा सथा। भूमरी ववदरित्यारी यथा पथाचित महानसीयवदिम्यरत्या महारमीयधूम यति साधनेडरपि नानिप्रसह् । यघवि सत्र महानक्षी वधूमासो सामाननिकरण् दूर्षट तथाउप्ययोगोलके व्यनिचारात साधननावच्छेद्वयच्धि नेन वदिना सामानाविकरण्य नारनीति भाव ।

Page 91

वेदान्तपरिमापायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः। रूपा। सा च व्यभिचारादशने सति सहचारदर्शनेन गृह्यने। तच्च सहचारदर्शनं भूयो दर्शनं सकृद्दशनं वेति विशेषो नादरणीयः । सहचारदर्शनस्यैत्र प्रयोजकत्वात्। तच्चानुमानमन्वगिरूपमेकमेव। न तु केवलान्वयि। सर्वस्यामि धर्मर्यास्मन्मते ब्रह्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिलवेन

चारदर्शनेन, सकद्दरोने भूयोदर्शने च तहिमन् क्वचिद्वयमिचारोपलम्भा दित्याशङ्कपाह-सा चेति। तच्च सकदर्शन भूयोदर्शनं वा इत्यपेक्षा- मामाह-तच्चेति। गृहोतसहचारस्य व्याप्तिग्रहदर्शनादगहीतसइ- बारस्य व्याहिप्रदादर्शनाच्चेत्यन्व्रयन्यतिरेकाभ्या सहचारदर्शनस्य हेतुत्वसिद्धया लाघवात् तस्यैव प्रथोनकत्, न तु तद्विशेषस्येत्याह- सहचारेति।

त्रैविध्यमपि नयायिकादिवदस्मन्मते नास्तीत्याशयेनह-तच्चानु- मानमिति। न तु कैवलान्वयिकेनलव्यतिरेक्यन्वय यतिरेकियेदादिन- विधमित्यथेः। अ्वयिरूपम्-अन्वय मुख्यापिज्ञानरूपम् 1 ननु परोक्तमेदाना जागरूकवे कथमनुमानस्येकरूपत्वमित्याशङ्ट यायमेदं निराचष्टे-न त्विति। (१)तद्धि अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यकम्। न चास्मन्मते म्रह्मातिरिकं किव्विद्प्यत्यन्ताभावाप्रतियोगि 'नेह नाना- स्ति किचन' क २-१० इत्यानिश्रुत्या सर्वेस्यापि ब्रह्मनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वावधारणादिति तथाभूतरेवतान्वयित्वस्यासिद्धेरित्याह- सर्वस्यापीति। (१) वद्ीति । केवलान्वय्यनुमान हि अत्यन्ताभावस्य प्रतियोगि साध्य दश्य तद् अत्यन्तामावाप्रतियोगिसध्यकभ्। यथा वाच्य जेयत्वादित्यादि। नैमायिकम वे वाच्यतवशैयत्वयो: कुम्नापि विरहाभावेन लक्षणसमन्वयः।

Page 92

सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

नाप्यनुमानश्य व्यतिरेकिरूपत्नम्(१)। साध्याभावे साधनाभावनिरूपितव्यातिज्ानस्य साधनेन साध्यानुमि एवं प्रयममेदं निशकृत्य केवल्पतिरेविरूपं द्विसोयभेदं निराचषे

साधनेन द्वि साध्यमनुमीयते, तन च सा स, 11 15 सुज्यते, न तु साध्यभावसाघनामजयोरित्याइ-साधयाभावे इति। तथा च पृथिवी टनरेम्शे मियते गन्यत्वाद् यदितरेभ्यो न मिय्ते न तहन्यवद् यथा जलादोत्यायुदादरणानि स्वर्यापतर्गन्पवल्पस्मेत्र मदो पपाद कत्वादिति भावः + नन्वन्वयव्याप्तिद्वानरद्वितस्य व्यतिरेकम्माति - (१) व्यतिरे कव्यासिज्ञान जन्दानुमिनिकारणाममनुमानस्य म्यततरेकिलम् साध्याभाउष्यापकीभूतामातपतियोगित्व न्यनिरेकन्याहि: 1 अन्वय व्यासी 5 धूगसरे पक्िसल्वमिनि व्याप्पेन सूनेन म्यापकसप वद्रारोसो भवति, भभा वयोसतु तदिपरीन: वार्यवारमभाव:, यथा यतर पन वहयभावस्य तव भूमा भाव इनि। तथा य साध्यस्व बडे अभावेन साधनरयाभातः सायी तस् कुघोपयोग :! साधनस्त् भूमस्य प्रत्यक्षसिदतास्व अनुमानोपदोगामाहाय। पूषवी इनरेम्यो मिससे गन्धवत्वाद रस्यमान्ववाषानामाबाद यव गन्परत तन परथिवोतरमिघम् इति सापनाभावेन साध्याभावमाधनपुर:सर पुविभ्या मिनरभेद साध्यते। तस्या म्यतिरेक न्यापस्पा सा परयातुनितिममायामतु तथा हि. साध्यामावनिष् या साधनभावनिरूरिया म्याि, यम मन्याभाय- म्याम्य इनरभेशभाव इनि, तमा चेत् पुधिन्यां गन्यबत साध्यवे सनोडन्यगवेन सथा प कूनकावमनत्यततरम्याप्यम रवि कृउसयनि: निव्नणिरुरितम्यति शनेन धुमाए षद्रपतुनिस्वापि: रवात। मकतिहि धूमो बधियाम हत्यरमादेव म्याप्िदानाद वहयनुमितिरितिन नम्षु दतरुसनिशनिसल

Page 93

वेदान्तपरिमापायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः। वावनुपयोगात्। कथ तहिं धूमादावन्वयव्याप्तिमविदुपोऽपि (१) व्यतिरे कव्याप्निज्ञानादनुमिति १ अर्थापततिप्रमासादिति व्याम अत एवानुमानस्य नाव्वयव्यतिरेकिरुपत्वं व्यतिरेक

क्षानादनुमितिर्भवति, भवन्मते सा कथमुपपद्यते इति शह्से-कर्थ तहीति। तस्यार्थापत्तिप्रमाणाद् वह् पादिज्ञानं, न त्वमुमानावतो नोक् दोप इत्याह अर्थापच्ोति । वद्यमागरीत्या अरयथपत्तिप्रमाणस्या वश्यकतया व्यविरेवयनुमानस्य तदन्तभंवसम्भवे तत्तृयववस्याभ्यु पगमो न युक्त इति भाव ।

नानुमितिजन कत्वमत एवेत्यर्थ। अन्वयव्यतिरेकिरूपे त्वन्वयव्याप्ति

माय रैयर्थ्यादितयाह-व्यतिरेकेति। अन केचित् (२)स्वतृत्िविरोधि (१) व्यनिरैक्तव्यामिज्ञनादनुमिमिनायते। यथा बहयाभाव याप्यो धूमाभाव इति व्यतिरेव मात्रव्याविव्ञानवन पुरुषम्यापि पर्वतेऽ्रविचिन्नमूलधूम दर्शनेन भूमाभावामावरूपस्य घूमस्य विद्यमानतया वहयमावव्याप्यत्य धूमामा वस्य च अविधमानतया व्यापकस्य बह्यमावस्याध्यभाव, अर्थद् 'ह्धिमान् पवंन' रत्याकाराऽन्तुमितिरुत्पद्यते। व्यतरेकव्याप्त्यरवीकारे कयभुत्पतिरस्या शय। एतादूशस्थके चद्िमनुमिनोमीत्यनु यवसायामवान्नारमाभिरजुर्मिति: स्वीकियते, किन्तु वदि वत्पयानीत्यलुव्यवसायनलावर्थापत्तिरेवेति धर्मेराजा स्वरीन्ट्र ।विवरणकारानुयायी रामकृष्णल्दात्मजोप्पि पित्रा सण्डित व्यति- रेश्यनुमान पुनरजवयति शिखामम्यामिति दषव्यम्। मनेव शिवदचेन भूलकारअन्यसमर्यन कृतमिति सक्षेप। (२) अन्र केचितित्यस्य (८९) पुदस्थेन वदन्तीत्यनेन दरव्यवहितेन

Page 94

६६ सटिप्यणायंदी पिकाया :-

वृतिमदत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं साध्यस्य केवनान्वयित्वम्। तन्स घहत्वं (१) केवलान्वयिलित्लक्षणं (२)मेयत्वादेध स्वममानाधिकरण

राङ्टय, तस्या अपि पारमार्थिक वावचछिस्द्वैताभावपरत्यात्। तदुए विवरखे-'आगमेन च द्वैतस्य तत्वांशयायात्' इति। नच स्वृत्ति परोधोति व्य्थ, तस्यान्या्य पृतिकस्यापि सम्रहार्थरवात्। न च म्रह्मण (४)सवप्रकाशरवेन तन्र स्वरूपेणपि प्रमे यत्वाभावातक में केवलान्वमित्वमिति वाच्यम्, मह्मणोऽवि पृतिलक्षण प्रमा विषय त्वान्। न चैतावता स्वप्रकाशस्वविरोध, अनुपहितस्येव तथातवाद न चैवमपि नाभिधेयत्वं केवलानवयि, मगणोडनभिधेयत्वादिति वाच्यन् सरन्यः। वेचित शिसामणिवारा:। सवृतिरित्यादेेरयमये। वरसिद भंमा आयेदता मा्ठा स्वचम्देन मदादयो माझा, नममैपखवारोनि, विरोपितृतिमरत्यन्ताभावस्यापसिदलाय। तथा च घटारिनिष्ठा या आधेयवा मैदिरोध्याधेयतावान् यो घटसून्य दैचस्थी पटास्यन्ताभावर रट्पतियोगित्व घटाडो अरमततयोगित्व पमेयरवादाविति एकगसमन्बय। (१) सत्य-केतलान्वविस्ाध्यस्य-सापक तरसाधक तस्य भावसतरसायक- खम्। मेवलान्वयिसाथ्यविषयानुमितिजनकस्व केवलन्ववितिदस्य एभगम्। (२) प्रमेमतवादेश फेवलन्ववित्वन्वय:। यपप्यत्र अस्यन्ताभावा प्रतियोगित्व केतलान्ववित्वमिति स्मनस्य प्रमेयस्वाभिवरमे प्मेये पढे पमेय: पारमापिंकों न एत्यावारकर पात्यन्ताभावर्य अ्रवियोग्येव प्रमेशो पट

नाष्पापिरिति भाव:। (१) 'नेह नानालित' इस्पारिष्ठनि:। (x) इतरापवाइपते सति मकाशमानसव रप्रकासस्यम्, भवराधीन-

ददिर्लं प्रमेपतवाशी नामिस्यवः। न कपमी सभवत्रीत्वाधेगट: कियम्।

Page 95

वेदान्तपरिमापाया: प्रत्यक्षपरिच्छेद:।

ब्रह्मणो लक्ष्यतया वाच्यलाभावेपि पदजन्यज्ञानविषयत्वात, वाच्यत्व- स्यापि अन्यकृना वक्यमाणत्वाच। न चैव प्रमेयत्वादिविरोमिवृतिम- दत्यन्तामानस्याप्रसिद्धत्वात्तत्र लक्षणा ्यातिः, स्वृतिविरोधिवृत्तिमद- त्यन्ताभावप्रतियोगिनो घटादय: प्रसिद्ास्तदन्यत्वस्य प्रमेयत्वादावपि सन्चात। एवं धूमादावन्वयव्याप्तिमविदुयोऽपि (1)न्यतिरेकयापिज्ञा-

-सायातू। न च क्नृप्कारणत्यासिज्ञानत्याभावात, क्रयमनुमितिरित्युक् : मिति वाच्यम्, व्यतिरेक्यापिज्ञानस्य सत्वान्। न चतदनुमित्य- करणममिति वाय्यम्, स्व्यभिचारधीनिरोधिघीविषय व्यािज्ञानतवेन

णत्वात् (२)। (३)नन्वनुमानस्य व्यतिरेकितयाऽपि प्रामाण्याभ्युपगमे तननैदार्था- पत्तेर्तर्मवपत्तौ सा पृथक्प्रमागमिति राद्धान्तों मज्येतेति चेत्तहानु- मानस्य प्रामा्ये संशयादयुत्तरप्रस्यक्षस्भले चह्रादे: प्रामाण्यं न स्यात्, सभ्नानुमितिपाम श्रीसतवेनातुमितेरेवोस्पतेः। तथा शब्दस्थलेऽपि शब्दो न प्रमाण स्यान्, एते पदार्थास्तात्पर्यविषयपरस्परसंसगवन्त आाकाइक्षा- दिमस्मदकदम्यस्मारितत्वादित्यनुमानेनैव वलसप्रमाणाभावेन सात्पर्य- (१) यन यत्र धुमस्तत्र तत्र वद्िरित्यन्व्रयन्याप्ति,। यत्र वहधिर्नास्ति वन्र धूमो-पि नास्नि, बया जल्हद दय न्यतिरेकल्यासषि:। यस्य पुसोऽन्वयव्यापय ज्ानं तस्य व्यतिरेकव्याप्त्यापि पर्वते घूसदर्शनानन्तर अमा जायते, सर

(२) व्यविरे कव्याप्तिय्ानमवि अनुमितिकरणमित्य थ:। (१) व्यविरेक्यनुमानस्वी कारै मर्थापत्ः प्क प्रभाणाम्युपगयो व्यर्थ- व्रेद अन्षुमानेनेन प्रत्यप्षादिममोत्पचें: सम्मवेन वेर्वा पथक रणानपक्यं स्वादिति

Page 96

सटिप्पणार्थदी पिकाया :-

विषयससर्गप्रतोते सम्भवात्। यदि स्याणु साक्षारकरोमि शब्दादन मर्यं जानामोत्यनुञ्यवसायात प्रत्यस्शन्दयो पृथक् श्रामाण्यम्, उर व्यति रेक् ्याप्रिज्ञानादिघटितायामनुमितिसामर्या सत्यामपि की ज्ञानानन्तर धूमेन वहि कल्पयामीति यदाऽनुव्यवसाय, तदा घूर स्यार्थापतिविघया प्रामाण्यमिति तुल्यम्।

क्यति रे वि ण्यप्यन्यय व्याततिज्ञान मेवानुमितिहेतु। न चैव सत्यन्वायन तिरेकिणार्भेदो न स्यादिति वाच्यम्, व्यतिरेकसदचारमात्रश्ञनजन्या न्वयन्यापिधीर्य त्रानुमितिहेत स व्यतिरेकी, यत्रान्वयसहचारमात्रह्ता नज्ञ यान्ययन्यासिधीरनुमितिहवतु सोऽन्वमप्र्यतिरेकीति विभागोपपत्। अस्मिक्ष पक्षे यदा अन्वयरा ह्चारेणेवान्वयध्याप्तिस्फुरण, तदा धूमस् पेवलान्यितया गमकवम्। यदा य्यतिरेकगहदवारेणेवान्वयव्यादि स्फुरणम्, तदा फेवलन्यतिरेकितया। यदाऽन्व यव्यतिरेफसहचारेणान्वय व्यामतिस्फुरण, तदाऽन्वयय्यतिरेक्तिया। यदा व्यतिरेकसह चारेण व्यति (१) साध्य यापवते सति सार्धनाव्यापव वमुषाधि ।िरुपावि -उपाषि सूय, यत्र वस्यभावस्नय धूमाभाव इत्यावारकी यो व्यतिरेक यो बसभाव। धूमाभावयो सदचार स निरुपाधिव्यतिरेवमटचाररतेव। भूमवान् यह। रित्यादौ धूमाभावद पमावयोये सदचार, स मुउपधिव्यमिचारिसासम्य चेन बदिमयोगाभावादयपाधिविसिष्ट। साध्यव्यापव तवे सति साधनाउ्यापवस्वरूप शकगस्य व्यापकव्यापव ते राति व्याप्या या नवस्वमित्ययनस्वम्। तथा घ पत महममायी जलसूदे तब वदिसयोगभावरूपस्य उपारथ सत्वाद् व्यावयवदुम भावध्यापवरवेन माध्यम्यापकत्वम्।यत्र भूमाभावसन वदिमयोगाभावाभाया यथाइयोगोर के रति सापनाम्यापवरब्रम्।व्यापय भावाद् व्याप्याभाव व्याप कोगापेरयोगोल वडमापाप् म्याप्यश्य बद ममावस्य अभाव। वदयभावामाबो नदिरूपण। एवं घायोगोल्यके वद्थमावो नास्तिधूम भारोरिन, रति व्यमिचारो वायरतया व्यनिरेतमहचार उपाभिम्यमिवारि गम्म पेन उपाविमानिस्वर्य।

Page 97

वेदान्तपरिभापाया अनुमानपरिच्छेद:।

रेकव्याप्तेरेव ज्ञानं तदार्र्यापतिविधया धूमस्य प्रामाण्यम्। न च व्यतिरेक्य नुमानस्य पृथस्प्रमाणत्वेऽपसिद्धान्त, भूनम्रन्येपु(१ुकि- प्यमिध्यात्वादौ तन तन व्यतिरेक्यनुमानस्यापि प्रमाणतवेनोपन्यासातू। तस्मान्निविध वानुमानमिति युक्तमिति(२)वदन्ति। तन्नेदं वक्तव्यम्-न तावदौपनिय द्मतेऽनुमानास्य केवलान्वयित्वं सम्मचति, सर्वस्य प्रपशवस्य ब्रह्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभिघानान्। ब्रह्मणि प्रपश्वात्यन्ताभावो व्यावहारिक इति पन्ते स्वृत्िविरोघिश्ृत्तिमदत्यन्ताभावप्रतियोगिल्वें प्रमेयत्वादेरायाति, न तु तदप्रतियोगित्वम्(२): (४) नन्वेव तह निषेघस्ष्य वाध्यत्वेन पारमार्थिकसत्वाविरोि- तवा(५)दर्यान्तरमिति चेदू, न 1 स्वाप्मार्थस्य स्वाप्ननिषेघेन वाध्येनापि वाधदर्शनात्। न च निषेधस्य वाध्यत्वं पारमार्यिकसत्वाविरोघित्वे तन्त्रम्, कि तु निषेध्यापेक्षया न्यूनसत्ताकत्वम्। प्रकृते च तुल्यसत्ताक- त्वादविरोधित्व्रमविरुद्धम्। तत्र हि निपेघस्य नियेधे प्रतियोगिसत्वमाया- ति यन निषेधस्य निषेधबुद्धया प्रतियोगिसतत्वं व्यवस्थाप्यते निषेधमानं तु निषिष्यते, यया रजले नैदं रजतमिति प्रतीत्यनन्तरमिदं नारजत- मिति ज्ञानेन रजतं व्यवस्थाप्यते निपेधमान्रं तु निषिध्यते। यत्र तु प्रतियोगिनिषेधयोरुभयोरवि निपेधस्तन न प्रतियोगिसत्वम् : यया (१) छुक्तिरूप्य मिष्याद्वश्यत्वाद् यत्रैव तन्नेव यथा मक्ष इति विवरणादौ। (२) वदन्तीत्यस्य (८५)इषस्थेन अत्र के चिदवित्यनेन दूरन्यवदितेन सम्बन्ध। (३) अतो न केवलान्ववित्वमिति शेषः।

दाशवसेयम्। (५) अर्थान्नरम्-अनभिभेतपदार्थप्रतिपादनम्। घटः सन् इत्यादिम- स्यक्ष नेह नानेयादिश्षत्या प्रवाध्य धटादीना सत्यत्वाभावरूप मिथ्यातवं सिसधविषितम्, स नेन्निषेवोडपि वाध्यस्तदि न तेन बटादीना पारमा- विकसरव वाधवितु वाक्यते, तच्चानमिप्रेव वेदान्तिनस्वेव्यर्यान्तरम्। ७ घे०

Page 98

सटिप्पणार्थदी पिकाया :-

ध्वंससमये प्रागभाव प्रतियोगिनोष्भयोनियेय:। तथा य प्रकृतेऽपि निरे मस्म पाप्यतवेऽपि प्रपश्स्य सार्विकत्व निषेधवाधवेन प्रतियोगिन' प पचस्य तनिपेधस्य च याधनात्, उमनोरपि निषेध्यतानच्छेदकस्य हरव- स्वादेस्तुल्यत्वात्। न चातात्वि कनि पेध वाधकत्वाच्छरनेर पमाण्यं शहपं,

धप्रतियोगित्वं च स्वस्पेणेव, न तु सद्विलक्षणस्वरूपानुपमर्दितपारमा- सिंकत्वाकारेण, स्वरूपेण श्रेकालिकनिपेध प्रतियो गित्वस्य प्रपथे शुकिरज सादौ चाभ्युपगमाद्। रअतभ्रमानन्तरमघिट्टानसाक्षाटकरे सति र तस्य रजते नास्ति नासीदू न भविष्यतीति स्वरूपेणैव 'नेह नाना' क २-१ इति झुत्या व प्पयस्य स्वरूपेणव निषेधप्रतीते। न य त्र सौकिकपारमार्यिकाअतमेव स्वरूपेण निषेधप्रतियोगाति वाच्यम्, अ्रमदापयोवैयधिकरण्यापरो, अप्रततप्रतिपेधापसेय। न वैवं 'ववर माचार्व्यवाक्यविरोघ इति वाच्यम्, सम्य वक्षान्तरपरतवात् अन्य-

न्याथयापातात्। किश नात्र रजतमिति प्रतीतो, यपा रजतस्य स्वरूपेण भारमा्पि कतचेन घ निषेषो विषयस्तया नेह नानास्त किवान' क० २-१ इस्यपापि अपवस्य स्वरूपेण पारमायिकावेन व निषेधो विषय।भिस विमवश्यन्सोपस्थापिते पर्मिणि प्रतियोगिनि च नम- ससतर्गाभाववोप- फत्वनियमस्य व्युपतिसिद्धस्वार। अ्रस्तु वा कारमार्पिकसवाकारेणेव निपेधस्तपाऽपि प्रमेयत्वारेरमदाहपयर्मिन्यूनसत करचे कर्य छेवलान्ययि त्वम् ! तम्चे प (1)शमसत्ताकवापरमंभावात् कर्थ पाध्यलम् ! ससमा दसझातिरिकं सरव विध्मेतिवादिन: केपविदर्मार्ण केवलान्वयित्कपनं

· (१) कजेथ -पेवतन्वविश्वे न, मनेपतनारै: मासचासमानसणरुस। वश्यम्मावाद् भाध्यम्ायोग इस्यायेर:।

Page 99

वेदान्तर्पािमापाया भ्रनुमानपरिच्छेद: ।

एतेन वममणि अभिधे यत्वस्थापनमपि निरस्तम। 'मववाडनम्यु- दिवं सेन चायम्युयते सदेव भ्रम्म से विद्धि के-१-४ 'अविश्ञात विजानताम् के २-१-१ 'प्रतिचोधविदितं मवम्' के० २-३ इत्या दिधुन्या प्रअणि वाच्यत्वादेनिपिद्लाय्। न य मन्धकता तत्र वाच्य- तवं वत्यमागनिति प्रमितव्यम्, तभणा रिना रावत्याऽपि महावाक्ये नाखाडार्थों बोधयितुं गम्मते इयेतत्रे सरपन्यस्य मजञणि वाच्यतव-

व्यमनतम्। (१) अयोपसिवादिना तदश्यक वे तहादियामयोपतेर वश्यरुन्दापसे। समु प्रत्यश्षरान्दय मेथा पृथक प्रामाण्य तथाडर्यपततरपोत्यादि, सदपि न। व्यतिरेकव्याप्तेरेवार्यापतिपमाण बेव हूय सामभीमेदामा- वैन बोम्यात्। तथा व व्यतिरेकआ्मासिज्ञाने यत्र बदयादिजानं तन वदि कन्पदामि इत्याकार कातुव्यवसायोपतम्भान् तत्करणमर्यपत्तिरेव न तवनुमानं तस्यानुमिस्यहेतुल्वानू।

व नास्यर्यापति यतिरिक व्यतिरेक्यनुमानम्। (२) एवैन तस्वान्व वयतेर िात्वमपि प्रायुकतम्। दस्मादनुमातमन्वयिर नमेवेति सभूकं मूनफृद्धि। अन्ययाऽयसिशन्नपात, साम्प्रदाभिकम्रन्येधु केवलान्वयि- नेवनत्र्यातै रैकम्वयव्यतिरेक्यनुपानाना काप्यनुपन्यासा। कवित चोपस परमतातुसारेन मष्ट य इन्यास्ता तावदू। (१)अर्शरचिय किना पूर्वोपर मोभात काना सस्या व्यतितक व्याक्या आव रकमे। वरारिनाम जवयपरे कसनुमानवारिनान् अर्थारछरप्यावयलामके। (र) न्यविरधनियाकरलंन रस्य-अनुमावस्य।

Page 100

६२ सटिप्पणार्थदीपिकाया :- तथानुमानं स्वार्यपरार्थभेदेन द्विविधम्। तन्न स्वार्थ तूक मेव, परार्थ तु न्यायसाध्यम्। न्यायो नामावयरसदुः दायः। (१)अवयवास् घ्रय एव प्रसिद्धा :- प्रतिज्ञाहेतूदाह यथोचानुमानस्य दवैविध्यमाह-तच्चेति। तन्न-दविविधे। स्वायं

दर्शनेन गृस्ते इ्युक्तया निरुकन्याप्तेर्शनमेव। परार्थन्तु(२)-परवि यादविपयार्थसाघकम्। न्यायसाध्यं-न्यायपयोज्यम्। न्यायशब्दार्थ माद-न्यायो नामेति। वत्यमाणावयवघटितवास्यम् अवयवसद् दायः। सया चानुमानप्रयोजकवास्यार्थेज्ञानअनकमानयत्ं यादलं तादशन्याय जन्यज्ञान प्रयोज्यं व्यासिजानं परार्यानुमानमित्यर्थे। भवय

नसाध्यविषयताविलक्ष णविषयतावयोघाजनकर्वेसति प्रहतपने प्रकृत साध्यपोघजनकमद्दावाकयकदेशत्वं प्रतिज्ञाष्नयवत्वम्, यथा पर्वेतो यदि

सवं हेत्ववयवस्यम्, यथा धूमादित्यादि। साधनवत्ताप्रयुक्कसाध्यवत्तानु भावकोपावय वत्वमुदाहरणदयवत्वं, यथा यो यो धूमपान् स सोडगिन मान् यथा महानस इस्यादि। पमसोदाहर णोपदशिसव्यातिविशिष्टय

(१) अनुमितिचर मकारणपक्षधर्मना श्ानप्रयोजव द्ाम्त्तान जनववारय स्वम् अवयवल्वम्। षद्िमानित्यावारिकाननुमितेश्वरमनारण यद् भूमवानयभ हत्याकारक पक्षधर्मवादान, ससय प्रतिश्वाहेतुदाहरणा: अवयवाखय रति पस्रे- परम्परया साक्षाद् जनकानि यानि-वद्धिसम्बन्ध्यमित्न. पर्वन:, भूमसम्बध्य मिन्र: पूमध्यापकवदिसम््ध्यमिन्नः पर्वत:इस्यावाराणि सम्दसानानि, सम्जनवले सति वासयरर्व प्रति्वाषदवय बेयु हनि एमुनसमन्वयः। यवमुजर- रणादिपक्षेतरव सेवभू। (२) रागपुरतक्यो: त चब्दों न दृश्यते, मूहानुरोभादावश्यकः।

Page 101

वेदान्तपरिमापाया अनुमानपरिच्छेद्:। रगरूपान, उदाहरणोपनयनिगसनरूपा घा, (१) न तु पड्ा-

वेनाधिकावयतट्वयस्थ न्यर्थलास्। एवमनुमाने निरूपिते तामाद् व्रह्मभिन्ननिखिल प्रपश्स्य मिध्यात्वसिद्धि: । तथा हि, ब्रह्ममिन्नं सर्व मिध्या, वायम्, तथा चायमिति वा। व्याशिविशिष्टपक्षधमहेतुत्ञाप्यसाध्य-

निगमनावयवत्वं यथा तहमाद्मिमानित्यादि। ननु प्रतिशदेतदादर- पपनयनिगमनरूपा पच्चावरयवा इति चदता नैयायिकाना पक्षमनाट- त्याध्वरमीमामाना पज्ञाभ्युपगमे को हेतुरत्यत श्राह-अवयव- 'तयेणवेति। तथा च प्रयमपक्षे तपनयनिगमनकृत्यं हेतुप्रतिशाम्यरां द्वितीयपसे हेतुप्रतिज्ञाकत्य साभ्या कर्तु शक्यम्। अनुमित्युपयोगिज्ञानं च सववयवकृत्यमिति भाव:। निरुपितानुमानस्य प्रकृते उपयोगसाह-रवमिति। तस्माद्- अनुमनात्। कीदशं तदनुमानमित्यपेक्षायामाह-तथा हीति । पूर्वा- रपशद्धये प्रथमपसोऽस्मस्समत इति वोतयितु प्रतिज्ञाधवभवत्रमात्मकं वाशयमाह-म्रह्मोति। शुक्तिरु यादौ सिद्धसाधनवारणाय-सवमिति।

न सिद्धसाधनम् (२), अनित्ये वाइ्मनसे इत्यत्र अशतह्मिदवसाघनस्ष्य (१) किमुपनयारे: न्यार्सिम वशन प्रयोजनम् ? उत पक्षवर्मंतापदशनम्? आहोस्विद् व्याप्तिविशिष्टरपक्षममंनाज्ञानपदर्शनम् नान्त्य लिद्वपरामश्क रणत्वस्य निराकृनत्वेन व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताप्रतिपादनस्य व्यर्थत्यानू। नाचदिनीयो, तयोरवयव त्रयेणैव सम्पचेरित्यमिसन्यायाह-न त्विति। (२) न सिद्धसायन, पक्षनावच्छेदकनानाल्यामावाव्। पक्षतावच्छेदकजा- नाले एव तदम्युपगमात्।अन एव, अनित्ये0 इत्सादिपाठ:। गपुस्तकेउपलम्बते स व टिप्मणीस्यटी कायर गत इति भ्यते, मूलपुस्त के तदमावात् निवेशितोड।

Page 102

83

मधमिल्नत्वाद्यदेव तदेष वया झुक्तिरुप्यम्। न पं रट न्तासिद्धि, तक्ष्य साघितत्ात्। न (१) घापयोजकन शुकिर्यरज्जुसर्पादीना मिध्यात्वे मलभिन्नत्वायैव लापवेर प्रयोजकत्। मिध्यात्व (२) व सवालयत्वेनाभिमतयावलिद्टात्यन्वा परेंरम्पजोफतत्यान्। नन्दसिवोषय हट्टन्त, तन्मिष्याहजे प्मागभाव द्। मनुनानान्तरस्य सम् प्रमाणा कोनवर दापातादिस्वरावप न पेति। तस्प-दघन्तस्। साधितत्वान्-प्रत्यक्षप रच्छेदे सा तस्शद। नन्दिदमनुमानप्रय अफ सत्पत्ेकरपि अलमिसर पमसरित्यार दूप परिहरति-न पेसि। शुदरजनादीनो मिध्या वे नाविदाडति एदोपजन्र्वं प्रयेअकम् ऋपि तु मभनिवसय, लपवान्। लया प

ननु शुविर्पमादों कि लक्षण मिष्यत्व प्रयश्तसिद यदनुमानेव

(१) साध्या मावयदषत्तर्हैंत व्यामचारो, दन हव्बनसन मनुमिनिनोद दते। यदा भूमवान् बहरित्यय बहिरूपहतुना नाट भी। हतो साध्दानाइर एकवि परपग्यनिवारशसूयाड अनुमिति प्रतितष् ने, यमा धूनोप्स इदियो सतिति। अनुड्ण्वर्द्वेध व्यनिचार प्ूणी वृत्र पु मत्षि भापनये पुनर्डानसे नुमिि, ददा दवसे निर्वेदि रवाभिभून स्वष्छ पुमस्य बदिम्याय्यलाद। अस्त्रि पान भूममदिनानने भाम्येति। तका मह्वे म्ममचसमस्त नि आार्मं मार्रिसति म्यमिचारसपदा भनुमिष्यनुरपार इस्यायपामवाहरो पद दूछणबंमरनेन न पेरिना। इटते य मझमत्नसमसु निम्नणव मार्नरपि व्दमिचारकड्रा ततिशासस् टगर्डो सड। (१) घगशोनां निम्नामसिदिपवर रामन्-पटारोतो पसाल रिेखप म्यन समपादेन स्िनोड्रोकिपसे केरपि ब्दिनि। वे सेवसालादावि क सन्द्रौरे प्रम पेनापाय हेज्य य मासमाना वंस एव मिम्याभूसे मिररयरद्।

Page 103

वेदान्तपरिमापाया अनुमानपरिच्छेद:।

भावप्रतियोगित्वम् 1 अमिमतपद् वस्तुतः स्वाश्रयाप्रसि- द्वया असंभववारणाय। यावत्पदमर्थान्तरवारणाय। तदुक्तम्- सर्वेपामेव भावाना(१) स्वाश्नयत्वेन सम्मते। प्रतियो गित्वमत्यन्ताभावं प्रति सृषत्मता । इति ।चि० ७

स्वाश्रयत्वेनाभिमते यावति स्थितोऽत्यन्ताभावस्तत्प्रतियोगिन्वम्। नतु स्वाध्तययावलिष्ठात्यन्ताभाव प्रतियोगित्वमित्येसाव देवास्त्वित्याशङकया- अभिमतेति। यावति स्वाश्रये स्वात्यन्ताभाचासम्भवस्तद्वारणाम तदावश्यकम्। तथा च वस्तुतोऽस्वाश्रयेऽपि शुक्त्यादौ स्वाश्रयतवेना- मिमते वर्तमानो योऽत्यन्ताभावस्तसप्रतियोगित्वं शुक्रुप्यादेररतीति तरसार्थक्यमिति भाव। नतु एतावतैवर निर्वा यावत् पद व्यर्थमित्यत आह-यावदिति। सथा व यावत्पदाभाने कविसंयोगाश्रयत्वेनाभि मते पृक्षे मूलावचछेदेन वर्नमानो यस्तदत्यन्ताभावस्तत्प्रतियोगित्वं शा सावच्छेदेन सयतल्य कपिस योगत्यास्तीति सामानाधिकरण्यहूपार्थान्त- रसिद्धिस्तद्वारणाय तरावश्यकम। तददाने तु स्वाध्रयत्वेनाभिमते याव- ति शाखादो तदस्यन्ताभावासर्वाज् दोप इत्यर्थ । अस्मन्मते 'तस्मा- दा एतस्मादारमन आकाश: संभूत (वै० २1१) इत्यादिश्ुत्या आाका- शादेरपि जन्यत्वावगमातस्यापि स्वकारणाधितत्वावश्यम्मावाद न त.

यथापु: 'यदसष भासमान तन्निय्या स्वप्नगजादिवत' इनि। मिष्याते चानु- मानपमाणनुपन्यस्त तस्य च न मत्यस्षेI्र नाषः शबुनीय, चन्द्रपावेशिकल- आइकपत्यक्षपद भागने वोषान्। आगमार नेव नानार्जस किल्नेत्वाया म नसन्धेया पि दिकु। (१) भावत्वेन सव्रोकताना घटादीनान आभरयत्वेनामिमते करढारी विचमानस्य घटो नेस्याघाकारकस्यामावस्य प्रतियोगल् धटादेमिय्वात्वमित्यथ।

Page 104

६६ सटिप्पणार्थदौपिकाया-

यहा(१) अय पट पतसन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी पटत्वात पदान्तरवदित्याद्यनुमानं मिध्यात्वे प्रमाणम्। तदुकम्- अशिन स्वाशगात्यन्ताभावश्य प्रतियोगिन । अशित्वा दितराशीवििगेषैय गुगादिपु॥। इति। चि ८ ।

एय प्रचीराक्मनुमान प्रयोगुपपाध नवी रोतम उमान प्रयोगमाद- यद्रेति। तादात्म्यसम्ब धेनेकवच्छेदेनेत्यपि द्रष्टव्यम्। तथा च पूर्व पलार्थान्तरता। एव व्यधिकरणधम्मानवच्छिल्नप्रतियोगिता करवमत्य न्ताभाव विशेषण देय तेन तमादाय नार्यान्तरम्। तथा एतहापवारणाय एतत्कालीनत्वमति तद्विशेषण देयम्। न चैतलत तुदु पटसमचाय इति प्रत्यवाघ इति वाच्यम्। तस्य प्रत्यभस्य भ्रमप्रमासाधारणतया चन्द्र प्रादेशिव वद्रत्य यवद प्रामाण्यशड्राउडस्कन्दितव्वेन वाधितत्वार। अमापि चिसुसाचार्यसम्मतिमाइ तदुतमिति। दिगेषैय-एव एव मार्ग। रूप रुपिनिष्टात्य ताभावप्रतियोगि, गुणत्वात् स्पर्शषदित्येव कियादिप्वप्यूद्दनीयम्। (१) पटमाय पक्षीकृत्प पतत्तसुनिष्वाय नाभाव प्रतियोगि वेडया नरता स्वाय, पटा तरस्य एनस तुनिप्वतवामावायिति दनो अयमिति पक्षविशेषणमू। त सुरिछियन्ताभायप्रतियोगीग्युरु म्रतत्पटररयापि तत्वतरनिष्ठा यन्नाभाव अनियोगिरवेन पुनार्ान्तरतति पनरमिति साध्यविरोषणम्। ततु पटो नेश्व न्योन्याभावेन सिदसाधनवारणायास्यन्तपदम्: तार्निवागमेया पाशे, मष्ट ते साध्य दततोम्यवव्याप्पभावी मुहीतौ बेत् सद्दिग्यसाध्ये परी देत इमा साध्यमनुमेयम्। व्याध्यारपेण व्यापरारोपस्तव इनि सेपामभिमान। देन व धूमा प्रिम स्वमनुमिते। सेवामेव प्रकियया पटानरे दृष्टा ते पर रूपदेनो एमयनतुनिषास्यन्नामावप्रतियोतिवरूपस्य साध्यरय व ्याप्य म्यापरव मावेन परतिदद्धदोरपलष्थी पक्षे चारिम पट साध्यसदेहे कि पदशव सपस्य देनोपियमानलवाइनुमानेन सरिसिकों को विरोषसनाविकाणा बढारि मिम्पारे रति भाव।

Page 105

वेदान्तपरिभाषाया अनुमानपरिच्छेद:। ६७

न घ घटादेमिध्यात्वे सन् घट इति प्रत्यन्ेग बाघः । अधिष्ठानत्रद्सत्तायास्तत्र विषयतया घटादे: सत्यत्वासिद्वेः। न च नीरूपस्य ब्रह्मग: कथं वासुपादिज्ञानविषयतेति वाच्यम्। नीरूपरयापि रूपादे: प्रत्यक्षविपयत्वात्। न च नीरूपस्य द्रव्यक्य चक्षुराद्ययोग्यत्वमिति नियमः । मन्मते ब्रह्मणो द्रव्य- त्वासिद्धे। शुणाश्रयत्वं समवायिकारणत्वं वा द्रव्यत्वमिति ते(१)डभिमतम्। न हि निर्गुणस्य ब्रह्मणो गुणाभरयता नापि समवायिकारणता, समवायासिद्धेः। अस्तु वा द्रव्यत्वं ब्रह्मणः, तथाऽपि नीरूपस्य कालस्येव चासुपादिज्ञानविघयत्वेऽषि न विरोध: । ननूकं मिय्यात्चानुमानं सन्घट इत्यादि प्रत्यक्षवाधितमिन्याशह्कय परिहरनि-न चेति। नतु रूपादेदानस्य नमणवासुपादिज्ञानविषयतव- मनुपपस्तमित्याशङ्कय निषेधसति-न च नोरूपस्येति। नीरूपस्व प्रत्यक्षविषयत्वं नास्तीति नियमस्य व्यभिचारमाइ-नीरूपस्यापी- ति। विशेपनियममाशकय परिहरति-न चेति। नियमशरीरस्यो- करुपवेष्रपि नास्त्यस्माकं क्षतिरित्याइ-मन्मत इति। ननु कर्थ मझणो द्रम्यत्वं नास्तीति चे तत्र तल्लक्षणद्वयाननुममादित्याह-गुरेति। निर्गणस्य-'साक्षी चेता केवनो निर्गुणय' (श्वे ६।1) इत्यादि- शुन्या निगुचत्वरेन वोधितस्य। ऋस्तु यथा कर्यचिद् प्रक्षणाऽपि द्रज्यन्वं तथाऽपि न दोप इत्यम्युपेत्याप्याद-अस्तु वेति। अ्रस्मिन्काले घटो नास्तीति प्रतीतिवलात्कालस्येन्द्रियबेद्यत्वं यथा स्वीकतमध्चर-

प्यश्ीकियने। तथा च म्रह्मव्यतिरित्तवाक्यनायामेव महत्वे सलुद्वृत- रपवर्त्वं प्रयोजकमिति भाव: । (१) वारकिकस्य नत्र।

Page 106

सटिप्पणाथदी पिकाया :-

यह्वा, त्रिवियं सस्म्-पारमार्थिक व्यायदारिक प्रातिभा सिर्क घ । पारमाथिकं सत्त्व म्हाग:, व्यायहारिफ सत्त्वमा काशादे:, प्रातिभासिक सतत्व शुकिरजवादेः। सथा घ घटः समिति प्रत्यक्षस्य व्यावदारिकसत्त्वविषयत्वेन भरामारयम्। अस्मिन्पक्षे घ घटादेर्वकषणि निषेधो न सरूपेण, विन्ु पारमार्थिकत्वेनैवेति न विरोध:। अत्मिन्पक्षे घ मिध्यात्व- लक्षणे पारमार्थिकत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताफत्वमत्यन्ताभाष (१) विशेषण द्रष्टव्यम । तरमादुपपत्र मिथ्यात्वानुमानमिति। इत्यनुमानपरिच्छेद: समाप्रः॥।२।।

नन्वेय तर्थाकारो वलाकेति पतोतिवलाशकाशस्यापि याधुपत्य

रभेदात्त्रविपम । विषयमेदारविरोध इत्बाह-तथा चेति। छल न्रेविध्ये सतीत्यय। ननु भस्मिम्पक्षे निपेधप्रतियोगिनो: सामानापिक

स्वरूपेण-यावहार्कलेन र्पेण। तथा चेतत्पसे मिध्यात्वलक्षपे इद विशेषण देयमित्याह-अस्मितिति। मिध्याल्ानुमानो9पादन.

(१) माद पति विशेषगमिति पाठ: गपुस्तके।

Page 107

अथोपमानपरिच्छेद ३ (१) अथोपमानं निरुष्यते। तत्र सादृश्यप्रमाकरणमु

अथ कमप्राप्तसुपमाननिरूपणं प्रतिजानीते-अथेति । अनुमाननि- रूपणानन्तरमित्यर्थ: । तघेत । अनुमाननिरूपणानन्तरनिरूपणविष

उपमानशब्दो लक्षणम्, अयुत्पनस्तु लक्ष्यमित्याशयेनाह-साह- श्येति । सादश्यप्रमाया-उपमितिप्रमाया करणमाधारणकारण

(१) प्रत्यक्षमेवरेके प्रमाणमिति चार्वाकान, अनुमानमपीति वैशेषिकाम आागमेन सह श्रोणीति शाह्याः, उपनानेन सह चत्वारोति नैयायिकान अर्था- पत्त्या सह पद्वेति पामाकर:,अनुपलब्ध्या सह वडिनि भाटृटवेदान्तिनी, सम्म- वैनिज्याम्यामष्टाविति पौराणिस:, चेष्या सह नवेत्याल्क्वारिका:, 'इनि सन्नि तथसोर्यंकरार्स विमनिपत्तयः। तत साह्यान्ताना मननिरासपूर्वक स्वमि- द्रान्न प्रतिजानोते-अधेनि। मत्र सादृश्यन्ानमेव प्रमागं साश्यमरमैव च प्रमितिरिनि भवनि पिपठी- सूगं प्रनिकृत्यमिनि किश्िदविचारयामः । आमे दृष्टगु: पुरुषः कराचिदनं गनः गवमे नेन्द्रियमजनिकयें जाते प्रत्येति अयंपशु: गोमदृश इति। पश्चादुपमिनोति- अनेन सहयो मदीया गौरिति। तम द्वितीय प्ान उर्पामनिप्रमेनि व्यवदिश्यते, तदुत्पादकं प्रथम सादश्यज्ञानम् 'अर्य पशु: गो सदृर' इति तत्तु उपमान प्रमा- पमिति। (उपमितिप्रमा साहरयप्रमेति पर्यायान्तरम्) इय साह्श्यप्रमा नेन्द्वि- यादिजन्या, मनसस्या:पत्यस्नाहिनोडनिरिकलमेव । पवत्र नस्या:करण साद- व्वश्ञानमपि पृथक प्रमागमिति मिद्धम्। उपमितिश्च साहश्यज्ञानलवेन सादृश्य

निनिररगलं च सादृश्पशाने असाधारणकारणलवेन विवक्षिनं न सु व्यापारव- सपरितमिति बोध्यम्। गवयनिष्वसाइशयज्ञानस्योपमिनी जनयितव्यार्या क्या- पारामाबाद र्येके।

Page 108

१०० सटिप्पणार्थेदीपिकाया :-

पमानम्। तथा हि; नगरेपु दष्टमोपिएडस्य पुरुपस्य वन गतर्य गवयेन्द्रियसलनिकर्षे सति भवति प्रतीति:, अर्य पिएडो गोसदश इति। तदनन्तरं भवति निश्चयः, अनेन सदशी मदीया गौरिति। तन्ान्ययव्यतिरेकाभ्यां गवयनिष्ठ सुपमानमित्यर्थ:। ननूपमानस्य प्रत्यक्षायन्तर्मावाल पृथकप्रमाणतेति साह गादिभिर चत्वात्कयमुपमानस्य सादृश्यज्ञान कर णतेत्माशङ्क भाद-त था हीति। यथोपमानस्य सादश्य प्रमाकरणत्वं तथा प्रदश्यते इत्यमे। गोसदश:गोगसिरवे सति गोगतभूयोधर्मवान्। तन्न-निव्यद्य

विश्वनाथरतु- भ्रामीनश्य प्रथमतः पशयती गवयादिकम्। सादृदयभोगंवाडीना या स्यात्ता करण मनम्॥ गोसदूशो गवयपदवाच्य पतति सुत्वा वन गनस्यदुष्टे गवयविण्डे तम गोसा- द्रश्यददन जाते तदुपमिनिवरणम्। तदनन्तर गोसइत्ती गवयपरदाष्य इन् तिदेशवाक्यार्थस्मरण जायते त दैव व्यापारः। तइनन्तर गवयो गवपपद्वाब्य इति पान बननायते तदुषमिति- न रवथ गवयद्वाच्य बाँति, गवयान्तरे यकि- महाभावप्रसहादिति जगाद। परत दृषटगोपिण्डस्य गवदी गोमवशी भबतौ श्यमुतापवाक्परयापि वन गतरय गवये नेन्द्रिय संयोगानन्र भवत प्तीनि: भर्द पिण्डो गोसडस पनि, अनेन सद्दशो मदीया गौरिति चोपमितिः। तथा चातिदे सवाक्याथेस्मरणरूपा मध्ये व्यादारपल्पना निष्पयोजना। गवयान्तरे चलिम शो-पि सादृस्वज्ञाना देव एवस्यविशिट्टतिव्वासा भविष्यनीति न मध्ये म्यागरा मशेति। तथा पा विश्वनाथमते अनुभवापतापोटपि टृषयते। अनुमवस्तु भर्म पिण्टो मोसदस रायेव भवति, न सृगवयो गवयपदवाच्य इनि। यमा गोगवय गजाजविपु पुर सयते मोनि पृष्छेर गवय वद्वाध्य: क इति, तम गवयो गव मपद् वान्य इनि सुक्मनबक्ता उन्मसवदुपेसेनव, अर्य गवयप दवाभ्य हयेद सब प्रविषकम्पं भवनि। तबेव गोनिष्ठसासनपदानीच्तरमति अयं गवय इति, भर्व मरोयगोसदस इनि या प्रमा उत्पचन पति ससूसेप:।

Page 109

वदान्तपारभापाया उपमानपरिच्छेद:ः। १०१

गोसाहरयज्ञान करण गोनिष्ठगवयसादृश्यज्ञान फलम्। न चेदं प्रत्यन्ेग सभवति, गोपिएडस्य तदेन्द्रियास- न्निकर्पात्। नाप्यनुमानेन, (१) गवयनिष्ठगोसादृश्यस्यातल्ि ङ्रत्वात्।

मध्ये। अय पिण्डो गोसदश इति गोनिरूपितगवर्याण्डनिष्साहश यज्ञान करणम्। अनेन सदशी मदीया गौरिति गवयपिण्डनिरूपितगे- निष्ठसाहश्यश्ञनं फलम् । प्रथमज्ञाने जाते सत द्वितीयज्ञानस्योपदर्शना- सद्विना तदभावादित्यन्वय यतिरेकाभ्या प्रथमज्ञानस्यापमानत्व द्वितीय ज्ञानस्योपमिनित्वमित्यर्थ। न चास्य प्रत्यच्षेण गतार्थतेत्यइ-न चेति। इद-गवयप्रतियो

तथा चेन्द्रियासससकृष्टगोपिण्डनिष्ठसादश्यज्ञान न प्रत्यक्ष प्रमाणफलमि- त्वर्थ। एवेन यत्तु(२) गवसस्य चभु सविकृष्टस्य गोसाहश्यद्ान तत्प्रत्यक्षमेव अत एव स्मयमाणाया गवि गवमसादश्यज्ञान प्रत्यक्षम्, न हान्यद्र्गव साधश्यम यच गवये भूयोऽवयवसामान्ययोगो जत्यन्त- रवती जात्यन्तरसाइशयमुच्यते सामान्ययोगयक स चेद्रवये प्रत्यक्षो (१) गवयेनि। दृषटा ते साध्यइत्वो सहचारदशनेन -यापिभद्दे सनि

साइचर्यनेव्र नासीप्यनुमानानरकाय । सादश्य दि प्रतियोग्यनुयोगिसापेक्षो धमविशेष। तनो गवयनिष्ठमोसाहस्य गवये तद् वि नास्ति, गोनिष्ठ गवय सादृश्य गवि वर्ते तद गनये नास्नीति साइचर्यामादेव गवयनिष्ठगोसा दशयस्य तहिदृत्वामान्राय्यानुमानावकाय रवि भाव। अनुमानवकारस्तु टीकाया दषन्य-। (२) यत्विति। १ भरकृषणीयपधरनकारिकाया: साक्रयनत्त्वकोमुदया वाच सस्युकिरियम्।

Page 110

१०२ सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

नापि मदीया गौरेतद्ववयसदशी, एतलिस्वसादश्यप्रति योगित्वादु, यो यद्रतसाटरयप्रतियोगी, स तत्सटश', यया मैत्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोगी चैत्र: मैनसदश इत्यनुमानाच त्संभव इति वाच्यम्। एवं विधानुमानानवतारेडप नेन सदशी मदीया गौरिति प्रतीतेरनुभवसिद्धत्वात्। उर

गऽयपि तथति न वमानस्य प्रमाणान्तरत्वमस्तीति(१)प्रयुरम्, प्रेष विधया राहश्यैकसेडाप प्रतियोगिधर्मिनेदेन मैदाभ्युपगमादिन्डियस जिकृट्ट गवयनिष्ठसाह श्यज्ञानस्य पत्य:स्वेषपि सदसलिटष्टपोनिप्वस तस्म प्रत्यप्षत्वामम्भवात्। नाप्यनुमानेनास्य गतार्यतेत्याद-नापीति। न हि मदीया गौरेतलिपितसाहस्यवती गोनिरुपित साटश्यवत्वादस्वे स्यनुमातु शहपें, गोनिरपितमनय निष्ठसादश्यस्य गम्मवर्रमानसवेन पक्षा

अनुमानान्सरेण सरधम्भवमाशाटटप परिदरति-नापीति। सत्स मभय :- वय निरूपितगोनिष्साटश्यप्रमासम्भव। अस्तचेव ययाएम चिदनुमानोस्यानं तथापपि गोनिएं सादड्य नातुमानप्रमेवें सपा भूता सुमानानु यानेडपि निष्धश्ञानस्य सर्वानुमानसिद्धत्वादनुमानस्वान्वमश्र निरेका्भ्यों तत्करणतासिद्धे। अन्यया यत यमापुमानानतरणसम्भव स्तस्य सत्यानुमानप्रमेयतवे प्रत्यक्षसिदस्य घयदेरनि तरभमेयतया सहिसदाययिपया सर्वनाम घट कम्युभ्रनीवादिमस्वाद् घटान्तरवदिसे

स्यारायेनाह-पर्वयिघेति। अनुष्यवसायादवि साहश्यद्ञानसुप

(१) पने ततस्यकनिनि। अन यस्तु इत्पनुरोबाय तद सब्बना पाठेन माध्यम्। मपशा मध्याहाय तन् परम्।

Page 111

वेदान्तपरिभापाया आगमपरिच्छेद्ः। १०३ मिनोमीत्यनुव्यवसायाचच। तरमादुपमानं भानान्तरम्।

अथागमपरिच्छेद: ४ (१) अथागमो निरूप्यते। यस्य वाक्यस्य तात्पर्य- योऽन्यय गोसटशस्य गवयशब्दो वाचक इति अ्रत्यय मोऽप्यनुमान- मेव। यो दि शब्दो यन वृद्ध प्रयुज्यते सोऽसति वृत्त्यन्तरे तस््य वाचको थथा गोशब्दो गोत्वस्य, प्रयुज्यते चैप गवयशब्दो गोसदृश इति तस्येव वाचक इति प्रत्युक्तम्। अरत एव न तज्जञानमागमस्यापि फलं गयमसदशी मदीया गौरिति वाक्यमधुत्तवतोऽनि सयाभूतज्ञानोत्प सिदर्शनात्तस्मादुप मानं न प्रत्यक्षाद्न्तर्गतमित्युरसंहरति-तस्मादिति।

कमप्रासमागमनिरूपण प्रतिजानीते-अधेति। उपमाननिरूप- णानन्तरं शब्दो निरुप्यत इत्यर्थ : सनागमप्रमाणं लक्षयति-

शच्दप्रमाणमित्यर्थ। शब्दसमाना र्थके प्रमाणन्तरेऽति याप्िवार णायोकं धाक्यस्येति। वहिना सिञचेदिति वाक्यस्य प्रमाणतानिरासायोंकं-

चारयाम। केचनान्तेवामि: 'वरसम्बन्धान' हत्यारिवाक्यभवण सब्जान नदेव शष्द शाममिति, तथा सुन् वाकयमेवर श्रम्दप्रभामिति चावगच्चन्ति। परन्तु सदुमयमपि भ्रम एव। तस्य सवगस्य क्षोत्रजश्य प्रत्यक्षनमात्वाव तत्वरणमपि

Page 112

१०४ सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

विधयीभूतसंसर्गों मानान्तरेण न माध्यते तद्वाकयं प्रमाणम्। वाक्यजन्यक्षाने च आकाहा योग्यताऽऽसत्तयस्तात्पर्यंज्ञान चेति चतवारि कारणानि।

मानान्तरेण न वाष्यते इति। स प्रजापतिरातमनो वपामुदसिददि त्यादाव यापिवारणाय-तात्पर्यविषयोभूतेत्युकम्। मानान्तरव इत्यस्य सजातीयप्रमाणान्तरेयेत्यर्ष। साजात्यं प व्यावहारिकतरक वेदकरवेन बोध्यम्, तेन पारमाथिकतत्वावेद्वः 'नेह नानास्ति वि चन' (क०२-१) इति वेदान्तें घटानयनादिसंसर्गस्य यागस्वर्गारि साध्यसाघनभावरय(१)च याधेऽवि न क्षतिः। एतेनवुमानासटृयचरा न्दमनश्ोकुर्दनतो वैशेषिका पराउता वेदितव्या। ते दि लौकिर्श गामानयेशयादीनि, वैदिकानि 'ज्योतिषेमेन स्वर्गश्यमो यजेत' इस्या

कत्वात्पटमानयेत्यादिवदित्याधनुमानेनेवर शब्दार्थेसिद्े: शब्दो पृथक् प्रमाणमिति वदन्ति। कथमागमोऽसुमानात्टृथक् प्रमाणमिल्या राङकप योग्य तादि सद्कार अनितज्ञानस्यानुमानफलत्वाभावात्तयाभूतज्ञा नजनफं वापयँ पृथक् प्रमाणमवश्यमभ्युपेयमित्यारायेनाद-पाक्य योशमेव सघ प्रत्यक्षप्रमाणमेवेति शरब्दी ममा तु मानान्तराषापिततास्पर्यो पवीभूतस्व संसर्गस्य या प्रमा सेव। सथा च वापयमषणानन्तरम्-प्रमन्दा स्सरूपप्रातिपदियस्य आस्यानान्वपेश 'वर्हवमव बन्धनकियायोभरसम पतयेद रूपा मावयर्थयामययो: बोध्यबोधकमावरूपा या सा शाब्दीप्रमा । तस्या फरणमपि उत्तसंसगबोधव वार यद्ञानमेव। सस्मन् साने प आवाएसा योम्व: भासतयः तात्पर्यद्ञानम्जेति चचारि सहकारिवारणानीति। तपा घ बावपमन स्पेर प्रमाणत्वेपि प्रजारविषया वात्रये प्रमाणत्म्यवदार इति धयेवम्। (१) बागाके: खवगाि। यः साध्यसाधनमाव: संसषर्ग, तस्य व 'नेह ना नालित किंचन त्यादिषम्या नापेकपि न छतिः-नाम्याहिः। तस्य पारमादिक

Page 113

वेदान्तपरिभापाया आगमपरिच्छेद: । १०५

तत्र पदार्थानां परस्परजिज्ञासाविपयत्वयोग्यत्वमा- याछक्षा(१)। क्रियाअयसो कारकस्य कारकश्रवणे क्रि- यायाः करणभवणे इतिकर्तव्यतायाश् जिझ्ञासाविषय

जन्यज्ञाने चेति। तथा चासत्यपि व्याप्तिज्ञाने विद्यमानेष्वाकाडक्षा-

मापे नेव निवहि पृथक प्रमाणं न क्ल्पनीयमिति यद्याग्रइस्ताह मनसैव कलूपेन प्रत्यक्षप्रमागेन निर्वाहादनुमानमप्यतिरितं प्रमाण नाभ्युपेयम्। यदनुमिनोमीर्यनुव्यवसायवलादभ्युपेयते, तहि शव्दादमुमर्थं जानामी त्यनुव्यवसायवलादागमोऽवश्यमभ्युपमन्तय इत भावः। तात्पर्यक्षा-

छेपु मध्ये। कुत एतदित्याशङ्टथ वियादिधवरो कारकादेजिश्ासाविय-

पमिस्यान-क्रियेति। आानयेति कियायाः थदसे घटमिति कारकस्य जिज्ञासाविषयत्वम्, घटमिति कारकस्य अवरो आ्ानयेति करियाया :; दर्शपूर्णमासाभ्यो स्वर्गकामो यजेतेति स्वर्गकरणश्रवे समिधो यजति इडो यजतीत्याष्टीतिकर्तन्यतायास्तच्छवरो करणस्य वैत्यर्थः। ननु

वत्वाबेदिकायाः व्यावहारिकतत्वावेदक: ज्योतिषोमादिवाक्ये: साजात्यामा वादिस्यर भे: । (१) गामानयेत्यन लक्षणसमन्वयः, आनयेनि अवणे कमंगी जिश्यासा- निषयत्वं गामित्युक्ते कियायाः, तया व परतपरस्य कर्मगः कियापाश्च या विज्ञासा धतु: तदिचयत्वं कर्मकिययोरचेति।

Page 114

१०६ सटिप्पणाथदीपिकाया .-

त्वात(१) । अजिक्षासोरपि (2)वाक्यार्थेबोघादु योग्यलव· मुपान्तम् । (३) तदवच्छेदक च क्रियात्वकारकतादिक्क मिति नातिव्याप्ति गौरध इत्यादौ। (४) अभेदान्वये प योग्यत्वोपादानेनेति चेत्माइ-अजिशासोरपीति। तथा प जिल्ञ सारहितस्य वाक्यजन्यज्ञाने पदार्थाना परस्पर जिज्ञासाविष पत्वाभावेञवि

तदयर ड्रेदक विमित्याकाडकायामाद-तदिति। तथा च गौरष इत्यादी वियात्वा देस्नदवच्छेदकस्याभावादाकाडशाइस स्वासा तिव्याप्षि रित्यर्थ। ननु तत्सदितेयु नीनमुत्पल तत्वमसी यादिया स्येप्वाकाडक्षा वच्चेदफरा हित्या द व्याप्तिरित्याशद्याद-अ्रमेदान्घय इति। भ्रभे (१) तत्र लक्षणसम जय इति रोष । (२) नजु मामानयेति सुनवता सर्वेवान जिस्ासा सवति, तथा च येवा जिशासा नासिति सेरषा जिशवास विषयायमरि पदार्थाना नास्तीत्य ्याविरिति चेग। सान प्रम्यपि सघोग्यतवं वतते, अती नाव्यापिरिति योग्यत्वपदपयोज मेन थयति। (३) अव्याप्ति योग्यत्वपद्दानेन निरश्य मोग्यतावच्छेश्वत्वविषससा अतिव्यासि निरस्यति-तदषच्छेद्क पेति। नियाखादेखच्छेद्वस्ववियश्णेन गौरथ पुरुषो दत्तीरयादी वारवत्वाभावाजावाठक्षा। पारकस्व न करियान नवत्व वरेतीनि वारक इति व्सुस्पस्या कारवरय व तरि प्युञ्वसाल, तथा म गोएम इत्याटी गवादिपदाना याज नरतवाभावेव कारवस्वामावाद भाता वयाविराट्ट पति। (४) न]ु गोर उ्यारिपु अतिम्यातिनिरासारयेम वच्छेशवरय किया र देनिविकाया सोभ्य देव क तत्वमस्ती प विवातयेयु किवालादेरभावाु

स्त्वास पुनरनिम्यालिदिनि सादथम्, गयाधारेरमेदस्व प्रश्यक्पारितिलेन तदनेदे योग्यताडमावाह हत्यायनुस भेपम्।

Page 115

वेदान्तपरिभाषाया आगमपरिच्छेदः।

समानविभक्तिकुप्रतिपाद्यत्वं वद्वच्छेदकमिति तत्वमस्यादि वाक्येषु नाव्याप्ति:। एतादृशाकाड्काऽभिप्रायेणैत्र बलाबलाघिकरणे 'सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो षाजिनम्' इत्यत्र वैश्वदेव- देनान्वयो यत्र तत्व मस्यादिवाकयेऽ्वच्छेद्ययोग्यत्वलक्षणाकाइक्षाया प्र- मुगतत्वादवच्चेदकाऽननुगमो न दोपावह इति मन्तव्यम्। नन्त्रन्वयबोघाभाव एवाकाठ्क्षा कि न स्यात्तस्या: प्रागभावात्मक-

प्रायेणैव मीमासके: श्रुतिलिज्नादिवलानताधिकरण आकारकषाया व्यवहत-

जैमिनिसूत्रं 'श्रुतितिन्नवाकयप्रकर णसयानसमास्याना समवाये पारदौ- वल्यमयविप्रकर्शान् इति। अन श्रुत्यादोनामेकविषयतवसमवायेन विरोधे सति कस्य प्रावल्यं कस्य दौर्वल्पमिति चिन्त्यते। तन्र निरपेक्षो रवः श्रुति:, यथा मोहीनवद्दन्तीत्यत्र कियाफलभागित्वं कर्मत्वं बोध- यन्तो द्वितोया श्रुतिर्निरपे्ैव व्ीहीणामवघातशेपत्वं प्रतिपादयति। अर्थविशेषप्रकाशनसामर्य्य लिन्वन, यथा वहिदेवसदनं दामीत्यस्य मन्त्रस्य लवनार्थप्रकाशकतया वहिलवने विनियोग:। परसपराकाकक्षा- वशात्कविदेकस्मिन्नयें भर्यवसितानि पदानि वाक्यम्, यथा 'देवस्य त्वा सवितु: प्रसवेऽश्िनोर्वाहुम्यां पूष्णो इस्ताभ्याम(२)ये जुषं (१) सवनिषेति। पदार्याना परस्परजिद्वासाविषयत्वयोग्यत्वरूपाया आकाङ्गाया अनिमायेग, न तु अन्वयरोधामावरूपाया आकाहाया इत्यर्थ:। (२) इस्ाम्यामित्यन्त्रो याजुषमन्न अग्नमे जुष्ट निर्वेपामोनि ालषण- वाक्यन्। अनयोमन्त्रनाअगयो: परसवराकाङ्वाववाद एकस्मितनिर्वापरूपेडयें पर्यवसिनपश्वर्त्वं वाक्यलम्। तथा च वाक्यप्रमाणेन देवस्य त्वेत्यादेमन्त्रस्य निर्वापे विनियोग:।

Page 116

१० सटिप्पणार्यदीपिकाया :-

निर्वपामि' इत्यत्र लिहेन निर्वापे विनियुज्यमानस्य समवेतार्थभाग स्यैकवाक्यवलेन देवस्य त्वेस्मादिमागस्य बिनियोग:। लब्यावावम भावानां पदानां कार्यान्तरापेक्षया वाक्यान्तरेण सम्बन्धे आकावक्षाप ध्येवससं प्रकरणम्, यथा समिघो यअतीत्यादेवेर्शपूर्णमासकपनम्भा- वाकाद्कषार्या पठनाच्छेपलम्। घमः स्थानमनेकस्याम्नातस्व सलिधि- विशेषाम्नानम्, यथा दब्धिरसीत्यभ्रामेमामीषोमोयोपांशुयागा कमेण मालरे विहिता मन्तभागेऽपि कमेण मन्त्ननसं पठित तत्रामेया

लिआदिविनियोअकमस्ति, किन्तु यस्मिन्प्रदेशे आश्ये उपाशुयाग विघानं तस्मिसेव प्रदेशे मन्मेऽप्यस्य पाठ इति ममादुपोशुयागानु मन्न्रसेडस्य विनियोग: । योगवलं समास्या। यथा क्ैत्रम् शम्ान्र- मित्यादियोगय लेन हौमादिसमास्यानि कर्माणि क्षैत्रादिमिस्ेयानि। प्रकृते श्रुतिवाक्यविरोधे वाक्यदौवसयोदाहरणं 'वसे पयम्नि दम्यान- यति सा वैश्वदे यामिक्षा वाजिम्यो धाजिनम् इति। तभ पाजिनस्व कि विश्वेदेवाऊत्वं कि या पाजिसअप्कदेषताउप्त्वमिति संशये वाजम समामिक्षा सदेपामस्तीति व्युस्परया वाजिपदस्य विर्वेदेवपरत्वाद् वाजिम्यो वाजिनमिति वाश्याद्वाजिनस्य विश्येदेवदेवठाइज्वत्वमयग- म्यते, न चामिसया पार्जिनवाघर, किन्द तया सइ विकलप: समुपदो घेति प्रासते सिद्ान्त :- न तावदाजिनस्य विश्वेदेषापर्स्व मैरयदेवोति सदितयुस्याडमिशया तेपा सम्यन्धस्यीवित्वादस्या इति सर्वनामाय

(१) दम्पिनोमासीवि पाठानतरम् न सौडि ड्ादीस्यपि पाठट सपुस्के।

Page 117

वेदान्वपरिमापाया आरगमपरिच्छेद:। १०E

ननु स्न्नापि वाजिनस्य जिश्ञासाऽविषयत्वेपि तद्यो. ग्यत्वमसत्येव । प्रदेयद्रव्यत्वस्य यागनिरूपितजिजासाविप- यता वच्छेदकत्वादिति चेदू, न। स्वसमानजातीयपदार्था

कृतत्वेन तादृशावच्छेदकामावात्। आमिक्षायां तु नैवं वाजि- नाऽन्वयस्य तदाऽनुपस्थितत्वात्।

सायाः अुतत्वेन शद्धितवाच्यत्वात्। एवं च न विकल्पसमुचयो

ननु भवदभिमतस्याकाक्क्षालक्षणस्य वाजिनेऽपि सत्वात्कयमुक्कक्-

नन्तिति। तन्नापि-सा वैश्वदेव्यामिवेत्यादावपि। यागनिरूपित- जिज्ञासाविषयत्वावच्छेदकरय प्रदेयद्रव्यत्वस्य सत्वादिश्याद-मदे- येति। प्रदेयदरव्यत्वस्य तद्वच्छेदकतवे जनितान्वययोधादवि वाक्या-

परिहरति-नेति। धमभिव्याहृतपदेन स्मारितो यः स्वसमानगा तीय: स्वसदश- पदार्थस्तदन्वमय्रोधविरद्दैण सदकृतं यश्त्रदेयद्रव्यसं तस्पेव तद्वच्छेदकरवेन यागनिरुपितमिशसाविपयसवावच्छेदकरवेन

कृतप्रदेमाव्यत्वस्पायच्छेदकामावादिस्यर्य: । नन्वस्तु वाजिनपदार्थेनै- धान्वमयोध:, तथा चामिसायामेव साहसावस्येदक्ाभावः किं न स्यादि-

Page 118

११० साटप्पणाथदीपकाया :-

उदाहरणान्तरेव्वपि दुर्बलत्वप्रयोजक आकाक्कानिरह एव द्रष्टव्य: ।

यो दाहर णान्तरेव्वपि स एवेत्यतिदिशति-उदाहरणान्तरेवघपोति। तन्न श्षुतिलिह्विरोे विव्दौर्वस्यं यथा ऐन्द्रया गार्हपत्यनुपतिष्वत इति धयते, तत्र संशाय-किं कदाचन स्तरीरसि नेन्द्र सवस्ि दाशुपे इत्यसा घृगैन्द्री तेनेन्द्रमन्नेन्द्र उपस्थेय !वत गार्दपत्य"! इति, भो इन्द्र कदा- विदपि धातको न भवसि किं स्वाहुतिदसवते सजमानाय शीयसे इति इन्द्रप्रवाशनसामर्थ्यालिज्ञादिन्द उपस्पेय इति प्राप्ते सिद्धान्त-गाई पत्यमिति प्रत्यक्षश्रुत्या गाहपत्योपस्पाने विनियुतास्य मन्त्रस्य पुनर्वि- नियोगागइ्शाया अनुदयादिनियोजक लिद न प्रानोति येनेन्द्रोपस्थाने मन्नो विनियुज्येतेति। लिमवाकययोविरोधे वाक्यदौनत्यं, यथा दर्श- पूर्णमासयो: भूयते-'स्योनं ते सदनं पृणोमि पृतस्य धारया सुरेवं वल्पयामि सस्मन्सीदामृते प्रतितिष्ठ म्रोद्ोणां मेथ: सुमनश्यमान' इति। भो: पुरोदारा सव समोचीनं स्थान करोमि तथ स्थानं छृतस्व पारया ुए सेवितुं योग्यं वत्पयामि भो मदिसारभूत त्वं सभा- दितमनस्कस्तस्मिन्समीचीने स्याने उपविश तभ स्थिरो भवेत्यर्यः। समार्य सर्वोडपि मन्त: स्थानकरये पुरोशशस्थापने व विनियुज्यते कि

मन्त: हमानकरणस्य पुरोकाशस्थापनाय चात्तम्, एम सर्वेणानेन मन्नेण स्थानं कर्तव्यमिति विनियोतिस कुति इल्पनोया, तथा सुौप मन्नेथ पुरोटाश स्पापनोय इस्यपि फलतनीया, सदनामत्ववत्प्रतिष्ठा पनाप्नत्वस्यापि तद्ाज्यमधितस्वादिति पापे रादान्ठ दर्वोतराईयो: परस्परान्यनेन सम्पसस्येस्वाक्यरयोतारार्स्य सदकरपे राकिमिक

Page 119

वेदान्तपरिभाषाया आगभपरिच्छ्रेद:। १११

कल्पयित्वा सर्वमन्न्रस्य सदने विनियोचुमनर्हत्वान् पूर्वार्द्धस्य स्था- पने शक्तिमकत्पयित्वा स्थापने सर्वमन्त्रस्य विनियोक्तमनर्हत्वाच्च लिन्गकल्प न व्यवघाने श्रु्ति प्रति वाक्यं विप्रकृष्यते, प्रत्यक्ष तु लिन्न द्वयं सलिकृष्यते, तपा च लिह्नेन वाक्यवाघादर्द्वद्वयमुभयन व्यवस्थित- मिति। अ्न्नाष्याकाड्क्षाविरह्द एव वाक्यस्य दौवश्यप्रयोजक इति। वाक्यप्रकरणयोर्विरोधे प्रकरणदोवश्यम्, सया सूक्तवाक्ये भ्रूथते- सभीपोमाविद हविरजुषेतामवोवधेतामहोज्यायोकाताम्' 'इन्द्रामी इद हविर जुपेतामवी त्रघेतामद्ोज्यायोकाताम' इत्यादिदेवतावाचकानीपोमा- दिपद पौर्णमास्यादिकाजे यथादवसं विभज्य प्रयुज्यते। तन सश य :- देवतापदैकवाक्यताभूतानीद हदिरजुपेतामित्यादीनि यानि पदा- नि तानि किं ततो विच्छिद्यान्यनापि प्रकरणविशेषात्प्रयोक्कव्यानि ? उत तत्त् वतापदेनेकवाक्यतया तद्वदेव व्यवस्थितानीति। तन य्वि- दं हविरित्यादिकमवशिष्ट पदजातं तदमीपोममन्त्रगतमप्यमावस्या- याममीषोमपद्परित्यागेन पटनोयम्। तथा इन्द्रामामन्नगतमपि पौर्णमास्यामिन्द्रामीपद्परित्यागेन पठनीयम्। तथा सत्येषा मन्त- भागाना सर्वशेपत्वनोधको दर्शपूर्णमासपाठोऽनुग्ह्यते इति प्राप्ते सिद्धा-

सदन्वयरूप वाक्यं कल्पनीयम्, तेन च वाक्येनेन्द्रामीप्रकाशनसा- मर्थ्यरपं लित कल्प्यते, तेन चानेन मन्नभागेनेन्द्रामीविपया निया अनुष्टयेति विनियोजिका श्ुति कल्प्यते, तत प्रकरणविनियोगयोर्मध्ये निभिर्यंवधान भवति, अमीपोमपदान्वयरूपं वार्ष्यं श्रूयमाणत्वा हिमशुतिभ्यामेव व्यवधीयते, तरस्मादवाक्येन प्रकरणस्य वाधितत्वा- तच्छेपस्तनेव व्यवतिष्ठते। अप्नापि विद्छियान्यनाप्रयोगे आकाठ- साविरद्द एव कारणम्। स्थानमकरणयोविरोधे स्थानदौरवल्य सथा राजसूये वदद: पशिष्टिसोमयागा: सर्वे फ्लवन्तः समप्रधाना, तनाभि

Page 120

११२ सटिप्पणार्धदी पिकाया :-

पेवनीयो नाम सोमयाग ततससिधी विदेवनादय समाम्नावा 'मझे दी'यति' 'राजन्यं जिनाति' 'शौन शेषमाए मापयति' इते। जिनाति जयति। महुषवभामणे समासात शुन रेपविषयमाह्यानं शोन शेपम्। तत्र सशाय-ते विदेषनाद्य कि सर्वस्य राजसूमस्या

पेवनोयाप्मिति पाप्े सादान्त-राजस्यस्य कम भावा काटका यामनुरताया(१) विदिताविदेवनादय प्रकरलेन राजसूयशेया राजस् यक बहुयागात्मक इति समक्ष्यसर्वमागरोपभूत विदेवनादिकम(२)। न चाभिपेवनीयस्य काचिदाकाडका विदेवनादिध्वस्ति कोविषोम-

समारयय विरोधे समास्यादीर्वस्यम्। यथा वौरोकाशिकसमा हयाते दर्शपूर्णमासकाण्डे सानाय्यपानशुन्यनं समारयातम्। मत्र शुन्धववं दैव्याय कर्मरो देवयज्याया इति मन्न उदाहरणम् । सु दि पुरोडारापानराजमुत साधाध्यपनासम! उत सये पौराराशिक- मिति समाख्याते काग्डे पठितरसात्समास्यया पुरोडराकाण्डाननानु- लूरनजुदादोनामपि शोघनेऽपरमिति प्राप्ते सिद्वान्त-पौरोस सिकमिति समास्यायो प्रकृति पुरोद्राममियसे तद्धितप्रत्ययत काण्डमू। न पैतावता कृत्स्नपुरो सरा पात्राणी सलिपिरत्र प्रत्यसोडस्ति, एरवोसत्रस्प्यस्तर ्मात्कराण्डसमयिरिप तनि ध्यन्यथानुपपरया परहतराधम्क्षारूपहनस्नपात्प्रकरणं व्पयित्वा पा क्यलितसुती परिषल्म्य तया झुश्या विगियोग इति समास्याया विश वर्ष । सामाम्य गन्नामा राघनमन्त्रसभिषिस्त प्रवश्, इप्माबदि- सम्पादनस्य मुष्टिनिर्यायस्य वान्तराले धामाम्यपात्राणा देश पथ, (१) पपुल के मनुरतादानिति नालि। (२)लिरेबनासिमिति कसपुस्ता रोनोसि।

Page 121

वेदान्तपरिमापाया आगमपरिच्छेद:। ११३

(१ ) योग्यता च तात्पर्यविषयीभूतसंसर्गाबाघः । प० हिना सिद्वतीत्यादौ वादशसंसर्गबाघान्न योग्यता । 'स प्रजापतिरात्मनो चपासुदखिदत्' इत्यादार्वषि तात्पर्यवि- जयोभूतपशुपाशसत्याबाघादू योग्यता। तत्त्व्रमस्यादिवा- क्येष्वपि वाच्याभेद्बावेपि लक्ष्यसवरूपाभेदबाघामावाद्द योग्यता । (२ ) आसत्तिश्वाव्यत्रघानेनप दजन्यपदार्थो पस्यिति मन्त् वेष्मावर्दिनिर्वाप विपयो मन्नानुवाकयोर्मध्यमेऽनुवाके पवते। तेन नच प्रत्यक्षसननिघिना प्रकरणादीना चतुर्णामेव कल्पनात् सन्निघि सनि- न्कृष्यते, तत्मात्कमेण समाखयां चाघित्वा सामाय्यपानशोघनाज्मेव मन्त्: (३)। स्यान सन्निघि: क्म इत्यनर्थान्तरमिति। योग्यतां लक्षयति योग्यतेति। एतावल्यक्षणाऽमिघानफ्लामाद्- ( १ ) तातपर्यविषय. ससर्गो योग्यता हत्यर्थ:। यथा वत्सं बधानेत्यज पत्सव मंक बन्धनमेव योग्यता। वहिना सिव्नतीत्यत् तादृशससर्गस्य वद्िकरण कसेकस्व वाधान्न योग्यता। स प्रजापतिरित्यादी वपायाग: प्रशस्त इति पार्य- स्त्यमेत तात्पर्यविषयससगं, अतः योग्यता वतते। योग्यताऽपोय आायमानेन हेतुन स्वरूपसतीत्यवधेयम्। तज्ज्ञान चापि समयनिश्यसाधारण देतु, (२) अत्यवधानविशिष्टा या पदजन्यपदार्थोपस्थितिः सा आसति:। यया चात्राव्यवचानस्योपस्यितावेवान्वयः, अ्रव्यवधानविशिष्ट यत्पद तज्जन्या पदार्थोपस्थितिरासचिरित्यथंस्वीकारे द्व चन्द्र मुछक्ष्व ओदन पश्य हत्यन

मस्यम्रपमाणलम्घस्यापि घटस्य वाच्यार्थदोधे नोपयोग, पदजन्योपस्थित्यमा. बाद। यदि तत्र प्रत्यक्ष दृश्यमानस्य घटस्य अहुल्या निर्देशपूर्वक पशय देव. दख इति वाक्यसुच्चरित तदा तत्र 'घटन्' इति दिनौयान्तष्टपदाघ्याहार दितीयान्तेरपदाध्यादारो वा भवनीति पदजन्योपस्यिति रेवासचिरिति। (३) मन्न: शोधनाअ्मेव इति योजना।

Page 122

११४

  • अत एवाधुतपदार्यसथले तत्तत्पदाध्याह्ारः द्वारमित्यादो 'पिघेहि' इति। अ्वत एव 'इपेत्वा' इत्यादिमन्त्रे 'द्विनति' इसि पदाध्याहारः। अत एव धिकृतिपु 'सुर्य्याय जुष्ट निर्व- पामि' इवि पदप्रयोग:।

वद्विनेति। तथाऽम्यस्तु ससर्गावाघो योग्यतेत्यारद्पाह-स प्रजाप्र तिर्रिति। एवं च साम्प्रदायिकतत्त्वमस्यादिवाक्यार्थोऽप्युपरध् इस्त इ-त्त्वमस्यादीति। कमप्राप्तामासति लक्षयति-आसत्तिश्चेति। पदजन्येेयस प्रयोजनमाह-मानान्तरेति। यतो मानानतरोपस्थापितपदार्यस्यान

दाप्याहार: सम्च्ते इत्याह-अत पघेति। मत एव बेदेशपि सार शपदा्याहार इत्याइ-अत पवेति। दितीयाप्याये विन्तितं समेऽ वास्थमेद:। यत्र कर्मसरमवेतार्थप्रकाशकें निर्वपामीत्यादि्पदमस्ति तत्र सुगर्म परिभाणम्। मन्न सु समचेतार्यपदाभावेन लौकिकविनियो गामाने वाचनिको विनियोग स्वसपतो गम्मते, यथा 'इपे स्वोज्ें सेजि' तत सराय:कि प्राम्षटार्थमन्त्रावधेरेवमन्त्त्वनुत सावदेव मिथ: संब न्धमि पे त्वेति तावदेकं यतुरन्मरच मनुरन्तरमिति इसे स्वोज्जे सपेल्व सोडयं पदसमुराय एसे मन्त्र: तस्पाटार्थतजेनैकस्पैवारस्टरय फस्पने लापवात्। न चरुयह्ने यादिमन्त्रवदनु मार्यरमारकता सम्मवठि, वियापदाभामेन सदर्यपतीत्यभावादिति पाप्ते रादान्त-इसे त्वोनें खेमादी मजुर्भेंद 'इपे त्वा' दत दिनति, 'रज्जों स्वा' इत्यनुमा-

Page 123

वेदान्तपरिभापाया आगमपरिच्छेदः। ११५

पदार्थश्च द्विविघ :- शक्यो लद्ष्यश्चेति। तन्र शक्तिर्नाम

। नवमाध्यायप्रथमे पादे स्थितं गुणशब्दस्तथेनि चेदिति 'देवस्य सवितुः प्रसवेऽधिनोर्यहुभ्या पूष्णो हस्ताभ्यामगनये जुष्ट निर्वपा इति मन्त्रे सवित्रश्वियूपराव्दाना विक्ृतियूहाभाव उक्तस्तमामि- दोऽपि किमसम जैतवचनो नाहितव्य उत समवेनवचन कहितव्य इति

नेन पाठजोहनीय इति प्राप्ते राद्वान्त:, सविनादिशब्दाना कर्म्मेव्य वेतार्थतवेनामिशन्दस्य चाग्नेये कर्म्मणि समवेतार्थत्वेन टष्टान्त नयादूहूनीय इति। ननु निर्वापान्पूर्व द्वविषो जुष्टत्वामावात्तययोगा- नशब्दोऽपि न स्यादिति चेन। जुष्ट यथा भवति तथा निर्वपामीति सविशेषणत्वेन भविष्यनोषणपरत्वे सति समचेतार्थत्वात्। तस्मा- र्ययामे सूर्याय जुछं निर्वपामोत्येवमूट नोयमिति। (१)पदजन्यपदार्योपस्थितिरित्युक्त्म्। तन पदार्थ कतिविध सेसायामाह-पदार्थव्चेति। पदनिव्ठशकिविषय शक्र्य: पद ललक्षणाविषयो लच््य:। धृत्तेववेविष्यात्मदार्थद्वैविष्यम्। गौभ्या उत्े अतलक्षणायामन्तर्मावस्य वत्त्यमाणत्ान (२)ेवललक्षणायाध म्यन्तर्मावाच्छक्यो लद्यपेत विभाग इति भावः। तयो: शक्तिल-

ति-तन्रेति। तयाः-शक्यलद्ययोः। शकय विशेषणोभूता शकि (१) अव्यवधानेन पदजन्यपदार्थोपस्थितिआसति रत्यत्रोक्तम् - उत्िलक्षघटक: पदार्थ: कनिविध हत्यपेश्ा। (२) अश्यः गोण्या वृष्े:, दक्षिनवक्षणायामन्नर्मावस्य वश्यमाणत्वाद देविध्यम्। ेवल० रतयारियाट: खगपुस्तकयो:। कपुस्तके वक््य माणतवाद- ईविष्य मेवल इत्यादिपाठश् । परन्तु 'वृतेरेविभ्यात्पदार्थेनेविध्यन्' इनि ेकर्यां रद्य धेदसमामि: कवतस्थन एव दियदद्र: प्रनिमानि।

Page 124

२१६

पदानामर्षेपु सुख्या वृत्ति:, यथा घदपदश्य पृथुनुष्नोदयर कृति विशिष्टे वस्तुविशेषे पृत्ति: । सा च शक्तिः ५४।५।, सिद्धान्ते कारणेपु '4. w.3

रिश्यर्थ । अर्थपु वृत्ति :- मर्यविषयणो वृत्ति। पदानो तेष्नेवार्येषु वृत्ति वदता प्राभाकराणां निद्ा

यथेति। पृथु विपुलं च तद्युम्नं न धर्तुलं च यदुदर सददि भोवा रेस्तक्षकृतिविशिष्ट इत्यर्थः । इकि-सह्तः : स च परमेशो अनेन पदेनायमर्थो पोस्भ्य इत्येवंरुपा, न तु पदार्योन्तरर माना दिति नैयामिकास्तासिरा क्टे-सा चेति। येपो मते राकतिमा यद र्पान्वरता तेपां मते पदनिष्ठा शकि पदार्ोन्तरमिति किस व्यमित्याह-सिद्धान्त हति। तथ प शा्फे: पदार्योन्तरस्वे दिलशणव्वर्यातुपपतिरेव प्रमाणं प्रतिबन्धकाभावस्य त्वभावत हेतुत्वम्। दाहादिक्वारय यदिनिष्ठास्वानकलशकिमवंर्क कार्म्यनाम दिवि भाव:। उपतस्षममेतद। 'परास्य राकिविविधेव धूमते"' सर्वभावानामविन्तया जानगोचर।' इत्मादिभुतिस्मृतिब्चनान्यवि पशकिसदुवे मानमिस्यर्थ: । ममु सन्तु भाररोपु कार्यानुमेया शकय प्रहते निश्ा राकिखमीयत इत्यपेशायामाद-सा चेति।

स्वर्य। एवं रद्धि निरुष्य शक्य लक्ष्मति-ताहतेति।उचय रारिविदयत्म्। तभ राकम व्ानेम्यकर्वा दायपेशयाना

Page 125

वेदान्तपरिमापाया आगमपरिच्छेदः । ११७

शशक्तिविषयत्वं शक्यत्म्। तज(१)जातेरेव न यकेः। यकीनामानन्त्येन गुरुत्वात्। क्थ तहि गवादिपदाद् व्य- क्त्िमानमिति चेत्, (२) जातेव्यक्किसमानसंनित्संवेद्यत्वा- दति न्रम: । (३) यद्वा, गवादिपदानां व्यक्तौ शक्ति: सरूपस्रती न सच्चेति। जातिरत्ानुगतो धर्म: परेर्जातिशब्देन व्यवहियमाणस्तैन पतिस्वोपाधित्वपरिभायायाः सर्वप्रमाणागोचरत्वोततिविरोधो न शहथ, मन हेतुमाइ-व्यक्कीनामिति। नन्वनुगतघर्मरय शक्यत्वाभ्युपममे गामानय, पशुमालभेदित्यादौ गवादिपदाद्वयक्तिमानं न स्यादित्याश- हते-कथमिति। यद्यपि जातिरेव शक्या तथाऽपि धर्म्मतद्वतोस्तादा-

किमानमविरद्मित्याह-जातेरिति। - ननु पदाह्यचिसंविदेव दुर्लभा तन्पयोजशकेरभाचदित्यरुचे -= राइ-यद्वति। स्वरूपसती-स्वरूपेगव वर्समाना। व्यकतिबोधक- (१) जातेरेवेति। ननु पूव्रग्रन्े जातः सण्डन कृतमत्र शक्यत्व जाते न्येवस्थाप्यत इति पूर्वापरविरोध इति चेन्न। नास्मामिर्जाति: सण्टिता किन्तु वस्याः पदार्थान्तरखव तयेत तस्याएक्षणादिक च सण्डितम्, सकलघरव्यत्तियु अनुगतघटस्वरूपधर्मस्तु स्वीकृत प्रबेनि न पूर्वापरविरोध रति। तथा चात्र सवंश्र वा जातिपदेनानुगती धर्म एव आाझ इति ध्येयम्। (२) व्यकिस्मानेति। व्यक्ते समाना सविद् व्यक्तिसमानसविद् तथा उेया व्यकतिसमानसवित्सवेद्या तस्या भावस्वस्माव। यथा सविदव्यक्या षटवृच्िघटत्व गृपते, तयेव घटस्यापि ग्रहण भवनि। वेदान्तमते 'तदनन्यत्व मारम्मगरस्दादिम्य' रनि न्यापेन गुणगुणिनोरवयवावयविनी बातिव्य- पत्योर्बा अमेराम्युपगमान्न सामग्यन्तरस्यावश्यकतेति तात्पर्यम्। (३) पूर्वप्रन्थे व्यकतितत्तिनिरालता। तथा च प्रयोजकशव्यमावाद न्यचिसविद समान एन युक्त हत्यन: पक्षान्तराजसरण-यद्वेति।

Page 126

११= सटिप्पणार्थदीपिकाया :- तु क्षाता हेतु: 1 जाती तु जञाता। न(१)व्यक्त्यंशे शवित नमपि कारणं गौरवात्। जातिशक्तिमत्त्वझ्ञाने सति व्यक

अत एव न्यायमतेऽ्यन्वचे शक्ति: स्वरूपसतीति ि द्वान्त: 1 ज्ञायमानशक्तिविषयत्वमेव वाच्यत्वमिति ज रेव वाच्या।

गवादिपदाद्व पक्तिभानार्य गवादिपदारना व्यकौ शक्तिरस्तोति । नापेक्षितमित्यर्थ। एतदेव स्पष्टयति-जाताचिति। गवादिपद जाती शविरिति हाता जातिमानहेतुरित्यर्थः। व्यक्तिमाने हे वारणं न तु तज्जानमपोत्याइ-नेति। तम हेतुमाह-गौरव दिति। उभयन शषिज्ानस्य कारणन्व करूपने गौरवात् । नन्द श्यवत्वाद् गौरवं न दोपावहमित्याराङ्टथा :- जातीति। यतः शचिद्ानं विनेद यस्य दानं तज्तानार्थ शाकिट्ानकत सुचितम्, अत एव नैयायिफैर्गवादिपदार्थस्य पदार्यान्तरान्वये सर् स्वरूपमती स्वीकृतेत्याह-अवत पवेति। नन्वेब तहि पा रापया, राकिविषपत्वं अरययस्वमित्युक्तत्वाद् व्यक्तो च सक स शानया व जातेर्व्यवेय शतयत्वे गौरवमिस्नारात्र पास्मिन्पवे लय नशकिविषयर्त शक्मतं(२)न तु रचिविषयस्वमतो नोटा इत्याह-सायमानेति। नतु व्यकेरशकदह्वे तम शकिकश्पनमपि पृथा तग्भानस्व द नयेद सम्भवादन्यवस्य च वाक्यगम्यरनेन पदशवत्यविपया्ा (१) पचपुस्तकयोः न च रति पाठा। (२) अ यखम् रति सपपुस्त्कयोर्नोस्त मावशयकत्र तत्।

Page 127

वेदान्तपरिभापाया आगमपरिच्छेढ:। ११६

(१) अथवा व्यकेलक्षणयाऽवगमः। यथा नीलो घट इत्यत्र नीलशब्दश्य नीलंगुगनिशिष्टे लक्षगा, तथा(२) जावि- वाचकस्य तद्विशिष्टे लक्षगा। तदुक्तम्-'अनन्यलभ्यो हि शब्दार्थः' इति । एवं शक्यो निरूपितः । अथ लक्ष्यपदारयों निरुप्यते। तत्र लन्नणाविषयो लक्ष्यः। तयवचे पशान्तरमाइ-अ्यवेति। तथा च गवादिपदस्य जातौ 'शक्ि, तद्विशिष्टव्यकौ लक्षसेति भाव। केवनस्य शकतिगम्यत विशिष्टस्य लक्षणागम्यत्त्रक दष्टमित्येक्षायामाइ-यथेति। क्रत्र

लभ्यो यो न भवति स शब्दार्य शब्दशकिगम्य इत्यर्थ। शक्यनिर- पणमुपसंहरति-एवमिति।

तद्यपदार्यनर्पण प्रतिज्ञानीते-श्रथेति। तन-शक्यनिरूपणान- (१) ननु पदस्य व्यक्तावपि स्वरूपसती शक्ति: सीकता एव। पूर्वप्रन्थे तु व्यचेरेपि कत्वापत्ती आयमानेति विशेषण दत्तम्, तथाउपि चकिकय ऋत्नागौरव गले पविउम्। न च एकस्मात्पदादुमयमवीत्यन्यथाऽनुपमत्या अव्िक्य कल्पना वावश्यकौत्ि प्रभाणनुखगौरव न दोपवइमिति वाच्यम्, र जाया धोष शन्यत्र वोरायंप्रतीतेः गह्ापदस्य तोरेकपि शक्तिकल्पनापये:। सर्यव्ान्वयेजि पदस्य सलमसत्या: शक्ते कल्पने गौरवम्। मन्वयस्य वास्य- म्लेन तष पदस्य सामर्व्यामावोघी। तथा च व्यक्त्यन्वरययोतसायिवोप स्पिती मवछायवमित्वसचैराइ-अथवेति। अस्मिन्मते सति विषयतव सक्यत्व- निति सक्षरे जायमानपवाप्रवेद्यादपि वापवमिति दिकू। (२) जनिवाच रस्येति। घटत्ववाचकस्य धटपदस्य तविनिष्टे-घटल- पिपिट्टपटे- लसा। (३) दक्यसम्बन्धी सक्षता, समभाव्रिययो सक्ष्य अति लक्ष्यस्य दम्षगा-

Page 128

१२० सटिप्पणारयदीपिकाया :- लक्षगा घ द्विविधा-फेवललन्गा लक्षितलक्मा चेति। वत्र शक्यसासात्सम्बन्धः केवललस्षणा, पथा गद्गानं घोप इत्यत्र प्रवाहसान्तात्सम्बन्धिनि तीरे गङ्गापदस्य फेवन लक्षणा। यत्र शक्यपरम्परासम्बन्घेनार्थान्तर प्रवीतिस्तत् नचितलतणा, यथा (१) द्विरेकयद्स्य रेफदये साफसन भ्रमरपद्घटितपरम्परासम्यन्घेन मधुकरे वृत्ति: । () न्तर निरपणाविपयोभृते लक्ष्ये सति। तथाभूतनिरपणविषमोभूते लत््यो लक्षमाविषय इति या। तक्ष्यज्ञानस्य लक्षणाज्ञानाघीनस्वात्ता निरपयति-लक्षपेति।

यथा गजायो घोष इत्यस्मिन् वाझ्ये गमापद्वाच्यप्रवाहेण साक्षाल्मा न्यति तोरे गदापदस्य केवललस्णापत्ति। लन्षितलररणा सष पति-यपेति। शाश्यपरम्परासभ्वन्यो लक्षितलप्षरोत्र्यः। एक दाहरगमाह-य्थेति। यवा दविरेफपदस्य राक्यरेप्ट्वयघटितन्रम पदद्वारा तदरयें पृतिरित्यर्य। ननु पदार्यक दविविय इत्युपत्वा शु दैविष्यनिरूपणमयुक गौण्या युत्तेविध्यमानतया पूस्तेसेविप्येन पदारपस

(१) दिरेदेनि। हो रेपो यत्मित् एद् दिरेप पदन्, तथा य दिरक पदस्य रेफायवास अमर-र्म-राध्यादिपदेय अविशिका एक्षोति वर्य दिक पदान्ममुकरस्येव लमयोपरिपतिरिति कजिद नुयाम से प्रति सुपान निम्ध पदान्तरसम वमानरूपा तवरमारिति। (१) ननु वक्यस्य साउटयरूप: सम्बन्धी गुद, यगधीना स्प्न

गुगरूपे सस्य माणवर वतिलात सिश्नक्दाद गौण्या मातबकस्व प्रमीरिह् प रुपिततमणामर्गं गोण्यामतिम्यापमिति बैत्र। दस्या अनि कइपावद

Page 129

वेदान्तपरिभापाया आगमपरिच्छेदः। १२१

गौश्यपि लत्तितलक्षणैव 1 यथा सिहो माणवक इत्यत्र सिंहशब्दवाच्यसम्ब न्धिक्रीय्यादि सम्बन्घेन माणवकस्य प्रतीति:। प्रकाशन्तरेण लक्षणा त्रिविधाजहल्षन्षण, अजहूक्ष- कषणा, जह्दजद्क्षक्षण चेवि। तत् शक्यमनन्तर्भाव्य यत्रार्थान्तरप्रतीतिस्तन्र जहल्कया, (१)यथा विप भुङ्च्वे- त्यत्र खार्थ(२)विहाय शघ्ुगृहे भोजननिवृत्तिर्लद्यते।

यथा शुक्को घट इत्यन्र दि शुक्कशब्द: (३)सवार्थ शुक्रगुण मन्तर्माव्यय वद्वति द्रव्ये लक्षणया वर्वते।

शयेनाइ-गौप्यपोति। तल्लक्षण गौप्या योज्यति-सिह इति। प्रकारान्तरेण लक्षर्ण विभजते-प्रकारातरेसति। तत्र- दिसपु लक्षणासु मध्ये। यत्र-यस्मिन् पदे वाक्ये ना शवयार्थमनन्त मायार्यान्तराय भान तन जहल्लक्षणा, शक्यसम्वन्घिमान्नविपया वृत्तिरित्यर्य। यर्थाप गङ्डाया घोष प्रतिदसतीयत्र गङ्गापदे शक्यार्य- प्रवादरुपमनन्तर्माव्य तीररपरयार्थान्तरस्य प्रतीतिरस्यतो गम्या- पदं जदत्लक्षमोदादरण तथाउपि तस्य सद दाह तत्वात्सिद्धवत्कृत्वा ातयमुदाहरति-यर्थेति।अत्र-अस्मिन् वाक्ये। अबदल्लक्षणा लक्षयति-यननेति। रवयार्थविशिष्टदिषया वृत्तरजदल्तक्षरत्यर्थः। उदाहरति-यथेति। (१) विष मुछ्क््बौव वाक्यादू मत्र भोजन भा कुरु इत्यरयों पहदक्षणथा, तथा य वाक्यवच्िलसापा। (२) स्वाथमिति। स्त्य विष मुद्दवेति वाक्यरय न्र्थ वक्यार्थमित्य्थ.।

६. वे०

Page 130

सटिप्पणार्थदीपिकाया :- चत्र हि विशिष्टवाचक शब्द: एकदेश विहाय एकदेरे वतते तत्र जहदजहल्लक्णा, यया सोऽयं देवदत्त इति। अत्र हि पद्द्वयवाच्ययोर्बिशिष्टयोरक्यानुपपस्या पदद्वप्स विशेष्चमात्रपरत्वम् (१)। यथा या तत्तमसीत्यादौ तत्वद- वाच्चस्व सर्वज्ञत्वादिविशिष्टत्य त्वंपद्द वाच्येनान्त:करन विशिष्टेनैक्यायोगादेकयसिद्धपर्थ सरूमे लक्षपेति साम्य दायिका: । वयन्तु म्रूम :- सोडयं देवदत्त:, तत्त्वमसीत्यादी विशिट्ध वाचकपदानामेकदेशपरत्वेऽपि न लक्षगा, शाक्त्युपरिम वयोर्विशिष्टयोरभेदान्वयानुपपत्ती (२) विशेष्ययो शक्त्युर

इत्यन्न घटपद्वाच्चैकदेशघटत्वस्वायोग्यत्वेऽपि योग्यघट व्यक्त्या सहानित्यत्वान्वयः । यत्र पदार्थकदेशस्य विशेष

तृतोयीं लक्षयति-यन होति। शाक्येक्देरमात्रइत्तिरित्र्द। उदाहरणमाह-यवेति। तत्यमसीत्यादिकमपि जददबदलक्षणेरा

वयं तु लक्ष्णो विनेव क्ययसिध्पर्यमेव भूम इत्बद-घयं त्यिति। नतु लक्षणामृते एकरेशपरत्वं पुन इत्यत क्रा््द्-शक्कीति। नन्बिद छ हटमित्यपेश्षयामाद- पथैति । सन्त्रस्पेवान्वययोगमाायय पदार्थकदेशस्य राकरमेव स्वातन्त्रवण पस्थिति, न तम सक्षमा। ब

लक्षणा स्वीदियते उत्यद-यति।

Page 131

वेदान्तपरिभाषाया आगमपरिच्छेद:। १२३ सतयोपस्थिति:, तत्नैन स्व्रातन्त्रयेणोपस्थितये लक्षगाऽभ्यु पगमः। यथा घटो नित्य इत्यत्र घटपदाद्टत्वस्य शक्त्या स्वावन्त्रयेणानुपस्थित्या तादृशोपस्थित्यर्थ घटपद्स्य घटत्वे लक्षगा। एवमेव तत्त्त्रमसीत्यादिवाक्येऽवि न लक्षणा। शक्त्या बाघका- मावात्। अन्यथा गेहे घटो घढे रूपं घटमानयेस्यादी घट- त्वगेहत्वादेरभिमतान्वयचोधायोग्यनया तत्रापि घटादि- पदानां विशेष्यभान्नपरत्वं लक्षणयैत्र स्यात्। तत्मात्तत्व्र- मसीत्यादिवाक्येपु आचार्याणं लक्षणोकिरयुपगमवादेन बोध्या। जहदजहस्टतणोदाहरणं तु-काकेभ्यो दधि रक््यता- तक्तमर्य प्रकृते योजयति-एवमिति । विपन्े वाधकमाद्-अ्रन्य- थेति। तरहि तत्त्वमस्यादिवाक्ये किमित्यायार्यलक्षणा स्वीकृतेत्याश- इयाहू-तत्त्वमसीति। नि जहदजहत्तक्षणोदाहरणाभावात्क नैवाभ्युपे येत्याशइ्कयाह- जददजहल्लक्षरेति। छत्रिणो यान्तीत्यादिकमादिपदार्थः। ननु रकयकदेशमाना वृत्तित्वं सेतल्लक्षणं तचचात्र नायाति, वादे: काकेकदेश- लाभावादित्याशङ्कयास्मन्मते नेदमेतल्तक्षणं किन्तु(१)शक्याशक्य-

सम्नदायिकसमत लक्षणम्। तत्य काकेम्यो दवि रक्ष्यतामित्यत्राव्याहि:, अतः समवेनास्या लक्षगमाह-राक्येति। वक्यामाक्ययो: साधारण्येन प्रत्या- पकत्द तत्त्वम्। तथा च काकशब्द: काकन्वेन रूपेम शुक्यमर्थ त्यकत्वा अशु- ैयमर्थमुपधानकतवेन प्रतिपादयप्पि रवादिसाधारण्येन काकमपि प्रतिपादय- सोति भवति शक्याशक्यम्रविपादकरद जइद जहस्लश गालप गसमन्वय धि।

Page 132

१२४ सटिप्पणाथदीपिकाया :-

मित्यादेव। तत्र शक्यकाकपरित्यागेनाशक्यद्ध्युपघावकत पुरस्कारेण काफेऽकाकेडपि काफशब्दश्य प्रयृत्ते:। लक्षणापीजं तु (१) तात्पर्य्यानुपपत्तिरेव न ह्वन्वयानुप पत्ति:, काकेभ्यो दधि रकयतामित्यत्रान्वयानुपपत्तेरभावात् गङ्गायां घोप इत्ादी तात्पर्थ्यानुपपत्तेरपि सम्भवात् । लक्षणा घ न पदमान्नवृत्ति: किन्तु वाक्यतृत्तिरपि गोघर पृत्तित्वं तथो कोदाहरगेऽस्ती त्याद-रक्येति। अन्ये तु लक्षण विना वाच्येकदेश मात्रपरता पदानां न सम्भवति, गेहे पट 1 आधाराधेयभा चेनान्विस यो गेंदयटयोस्तदवच्छेदकरवेन गेहस्वघटस्वय न्वयात्। सत्वमस्यादिवावयेपि साप्षादवच्छेदकत्वेन वाडन्वयस्सा

सम्प्रति लक्षणाबीजमाद्-लक्षतेति। 7 जत्वाभावे कर्थ गह़ारयो घोष इत्यन्न लक्षशेत्याशङ् याह-गङ्गाय मिति। यपा शकि: पदमानपत्तिरतया पृत्ित्वासस्रणाऽपीति नैयाशि स्तामतिराचष्े-सक्षणा चेति। उच्ानुमाने(२) श तथा य गम्भीरायों नया घोप इत्यादो नय्ादिपदमाने लक्षणाया वि गम कामावेन समुदाये एव लक्षणायास्त्वयाऽप्यवश्यमीकार्य्यत्वार मानपृतित्वे पृतिस्वं न नियामकम्, अपि तु शचिर्वे सति पृक्ित्वे (१) मुख्यार्यान्वयवाधी एकषणाबीज्ञमित्याए्क्वारिक, तानिराकर सात्पर्येति। (१) ए कणा पदमान पृतिर्षुतित्वामं चकिषद रत्यनुमाने पवि स्वमुर्णा नया हि, दृटानते रछो साध्यमस्तिर अततित्वमप्यरनीति साप्यम्या

समपौति। श्म्, साधन पृत्ितव लक्षणायामपि, तम पत्ति्वं नासीति सापनाम्या (३) तथा प यत्र सिरे सति वृत्तिरवं तत्र पदमानववितमिति गया

Page 133

वेदान्तपरिभाषाया आगमपरिच्छेद:। १२५

वथा गम्भीरायां नयां घोप इत्यत्र गम्भीरायां नद्यामिति पद- ंयसमुदायस्य तीरे लक्षणा। : (१) नतु वाक्यार्थस्याशक्यतथा कथं शक्यसम्बन्ध- कपा लक्षणा ?। उच्यते। शक्त्या (२) यत्पद्सम्बन्वेन हाप्यते तत्सम्बन्धो लक्षणा, शक्तिज्ञाप्यञ्च यथा पदार्थ- तथा वाक्यार्थोऽपीति न काचिद्नुपपत्तिः । एत्रमर्थवाद- सक्यानां प्रशंसारूपाणां प्राशस्त्ये लक्षणा । सोडरोदीदि-

ननु पदस्येव शफतवेन तदर्थस्य शक्यतया तत्सम्बन्धिन एव !त्यत्वात्करथं वाक्यपृत्तिलक्षणाविपमत्वं वाक्यार्थसम्बन्धिन इत्याशङ्कते- नन्विति। शक्यशब्देनेद पदनिष्ठशकिताप्यो विवक्षितः, स च पे दार्यद्वारा वाच्यार्यों ऽपौति तत्सम्बन्धिन्यपि लक्षणा न विरुध्यत इत्याइ- उच्यते इति। पहेन स्वनिष्ठशकत्या यज्जाप्यते तत्सम्पन्घो लक्षणा।

न्यश्चेति। यथा लोके तथा वेदेऽपि बोध्यमित्याह-पवमिति। वायुने चेपिष्ठा देवता' इत्यादीनामर्थवादवाक्यानाम्। ननु क्षत्र पदाना

यापकमावे सति तत्त्व पाक्तावेवेति। लक्षणाया पदभिन्नवृत्तित्वमपि सिद्धम्। (१) ननु वाक्ये लक्षणाइद्ीकारे शक्यसम्बन्धो सकणति सिद्धान्तहानि-

I (२) पदसम्त्रन्धेन-(पदसम्बद्धया पदवृत्तितयेत्यर्थः) शक्या यदस् राप्यते तत्सम्बन्धो लक्षगा। तथा व वकत्या-साक्षान्ताप्यस्तु पदार्थ एव परन्तु वज्जानद्वारा वाक्यारथोवि जाध्यन पवेति परम्परया जाध्यस्तु वाक्यारयोऽपि सजनि, अनः पदार्यस्येव वाक्यार्थस्याऽपि पाक्तिताम्यत्वरूपशकपतवाव तत्सम्व- परूना एमा सम्मवत्मैवेनि न काचिदनुपचि:।

Page 134

१२६ सटिप्पणार्यदी पिकापा :-

यादिनिन्दार्थेवाक्यानां निन्दितत्वे लक्ष। अर्थवाद्गत पदानां आशासत्यादिलच्तणडभयुपगमे एकेन पदेन लक्षगय तदुपस्थितिसम्भवे पदान्तरवैयर्ध्य स्यात्।एवं घ विष्यपेतित

पदस्थानीयतया निधिवाक्येन एकवावयत्व भवतीत्यर्मवादार्ना () पदेकवाक्यता। क तहि वाक्यकव (यता१। यत्र प्रत्येक भिन्नमिन्न

मोधफत्वम् (३) । यथा 'दर्शपूर्णमासाम्या स्वर्गकामो यजेत' इत्यादिवावयाना 'समिधो यजति' इत्यादि पाक्यानां घ परस्परपेकितादादिबोधकवाक्ययै लक्षणा फुसो न स्वादिस्यत आद-सर्थवायेति। सपा म्ार्यवार वाश्यस्य विधिनेकवाश्यत्ये पदेक्वाश्यत्वम्यवद्दारस्तेनेव

नन्वर्थवादपदसमुदायस्य पदस्थानीयरने सस्य विधिवायमेन वाक्यता यदि पदेकवाकयता सह व नामेकवाश्यतेति प्रसता पृषादवि फेति। अर्थवादवापमानो स्वांय सात्पर्यामानेन श्राशरत्याययोधकढनी

(१) मयल एावफेन पदन पावद पदितोन्सं याम्यत ताबदेव 'नपु सेपिटा देवता वायुनेव स्वेन आयमेयेगोसपानति स दवनं भू्नि गमपति भरयार्मवाइत्याम्य म बैत्ि पदसमूहस्याम्परत पस्पानीपायासि। (१) अवेनाश् वाक्या नामिति पनपुराठयो, पाठ स तु तुक: अधेशर पदनामिति गपुरके पादा स लपुल सबेवि। (२) तब हति देर।

Page 135

वेदान्तपरिमापाया आगमपरिच्छेदः। १२७

वाक्यता। तदुक मटपाद :- स्ारयंबोघे समाानामङ्गाद्वित्वाद्यपेत्या। वाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्य जायते ॥ इति। एनं द्विविघोडपि पदार्थो निरूपित:। (१)नदुपस्थितिश्चासत्तिः। सा च शाब्दभोधे हेतु:, तथै-

क्यार्थभोघो हेतु: तथैवान्वयाद्ययधारणात्।

डा यजतीत ्मादिवाक्यानामहनबोधवत्वं तद्बरोध कत्वादाकाडक्षाविप- पस्वं तत्वादेववाक्यतेरयर्थ। स्वोक्तेडयें भट्टपादाचार्य्यवावसं संवाद यति-तटुच मिति।प्रथमं रूवारथये मे पय्यवसान पाप्ाना वात्याना- पजाजिभावादयपेक्षया घुनर्मिलित्वा वाक्यकवाक्यत्व सम्पयत इत्यर्थ: । पदार्थनिरुपणमुपसंहरति -- एवमिति। कम प्राप्तामासर्ति लक्षयति-तदिति। पदजन्यपदार्थस्मृतिरि- त्पर्थ:। नतु शब्दवोधे उक्काडसतिहेतुस्त तज्जानमित्यपेक्षाया सैव देतुर्न लज्जानमित्याह-सा चेति। अत्र किम्प्रमाणमित्यत ग्राह- तथवेति। परस्परान्वययोग्य पदार्योपस्थितिसत्वे शाब्दबोधो भवति, तदभावे नेत्यन्वयव्यतिरेकदर्शनात्। गद्या, मातस्त्वासति: शाब्दवोधे हेतु: का क्षतिरित्याशजयाह-सा चेति। अत्न मानमाह-तथे- वेति। यथा शब्दवों मे आवादक्षादिकं कारणमेवामाका दुकषादिना जाले- S्वान्तरवाक्यायबोघो महावाक्यार्यज्ञाने कारणमित्याह-एवमिति। यतो ऽवान्तरवास्यार्यबोधसत्वे म हावाक्यार्थबोधी भवति, तदभावे शाब्द-

पटकस्य पदार्थस्य राज्यउस्यविध्मेन निरुपण कतम्। तरह्यदिविधपवायों

Page 136

१२= सटिप्पणार्थदीपिकाया :- क्रम प्राप्तं तार्पर्य निर्पते। तत्र तत्प्रतीतीच्छयोपरित न तात्पर्थम्। अर्थज्ञानशून्येन पुरुषेणो यरि ताद्वेदादर्यप्रत्यया भावप्रसज्गात्। अयमध्यापकोऽव्युत्पन इति विशेषद्शनेन तन्न तात्पर्यभमस्याव्यभावात्। न चेश्वरीयतात्पर्येज्ानात् तश शान्दषोध इति वाच्यम्। ईव्वरानक्ीकर्तुरपि तअ्ञक्यार्थप्रति पत्तिदर्शनात्। उच्चते। तत्परतीविजननयोग्यत्वं तात्पर्यम्। गेहे पढ़ इति वाक्य गेहमटससर्गपतीविजननयोग्यं, न तु पटसंसर्गे पतीतिजननयोग्यमिति तद्वाक्य घटसंसर्गपर न तु पटसंसगे परमित्युच्यते। घोधो नेत्यन्वय भ्यतिरेषाववधार्य्येंते, अत स हैतुरित्याइ-तथेवेति। कमप्रासं शात्पर्यनिरूपणं प्रतिजानीते-क्रमेति। तय-निः

र्थज्ञानं भविष्यतीत्यारादपाद-अथमिति। विशेपदशनेन-प्रम विरोप्यप्पापकनिष्ठा सुत्प विश्ञानेन। ननु माइस्तु तह, साल्पर्यह्रानासे याक्यार्थबोधे दशरीयतालर्मशनारस भविष्यति, तस्य साक्षारम्रेरकरय न चेति। ईशरानजी कनुपि साम थमीमांसका देवें दिकवा कपार्पप्रत्ययो

सरहि कोहशं तारनये भवर्ता विवसषितमिस्यपेस्षायामाह-उच्चर इति। पदार्थसंसर्गानुभव जननयोग्यसवमिरपर्थ।अत एव यह म्त्े सरगप्रतोतिञननयोग्य पार्कयं प्रयुज्यते तत् सपरमेव व्यवहियत हत्याइ-गेहे घट ति।

Page 137

वेदान्तपरिभाषाया आगमपरिच्छेद्ः । १२६

नतु 'सैन्धवमानय' इत्यादिवाक्यं यदा लवणानयनप्रती- वीच्छया प्रयुक्तं तदाऽश्वसंसर्गप्रतीतिजनने स्वरूपयोग्य

चेतू। न । तदितर प्रतीतीच्छ्याऽनुच्चरितत्वस्यापि तात्पर्स प्रति विशेधणत्वात्। तथा च यद्वाक्यं यत्परतीतिजननस्व्ररूप- योग्यत्वे सति यद्न्यप्रवीतीच्छया नोच्चरितं तद्वाक्यं तत्संस नपरमित्युच्यते।

गेतीच्छ्राया एवाभावेन तद्न्यप्रतीतीच्द्रयोच्चरितत्वा- भावेन लक्षणसत्वान्नाव्याप्ति: 1 न चोभयप्रतीतीच्छ्योच्च- रितेऽव्यामिः । (१) तद्न्यमात्रमतीतीच्छयाऽनुच्चरितत्वस्य विर्वा्ततत्वात्।

श्वेतो गच्छतीत्यादियाक्यमादिपदार्थः। विशेषयप्रदानेन दोपोद्धारा- न्नेत्माह-नेति। विशेषणप्रदाने फलितं तात्पर्यलक्षणमाद्द-तथा चेति। एवं च सैन्धवमानयेति वाक्यम्पतीतिजननयोग्यमपि भोजनप्रकरसे प्रयुक्तत्वाल्लवणान्यप्रतीतीच्छयानुच्चरितत्वेन नाश्र- ससर्गज्ञानजनकमिति भाक:। पूर्वोक्ता न्याप्तिदोषभ्रस्तत्वमप्यस्य लक्षणस्य नास्तीत्याह-शुका- दीति । ननूभय प्रतीतीच्छयोच्चरिते सवमान्य प्रतीतीच्छ्याऽनुच्चरि- तलामावादव्यासतिरित्याशक्कय परिहरति-न चेति। उभयप्रतीतीच्छ्रा्- योचरितत्वेन तदन्यमानप्रतीतीच्छयाऽनुच्रितत्वस्य सत्वादित्याई- सदन्यमान्नेति। तदन्यमान प्रतीतोच्छयाऽनुच्चरित त्वमुभय प्रतीती- (१) तथा च तत्पतोविजननयोग्यतव सवि तदन्यमात्रपत्ोतीच्छयाडतु- घरिवत्वं वात्पर्यस्य एव्वगम्।

Page 138

१३० सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

(१) उक्त प्रती तिमान्र जननयोग्यताया:्रावच्छेदिका शक्ति अहमारकं तु मते सर्वत्र कारणतायाः शक्तेरेवावच्छेद कत्वान फोडपि दोप:। एवं सात्पर्येश्य तत्प्रतीतिजनफल रूपस्य शान्दसानजनकतवे सिद्धे चतुर्थवर्णके (२) ताल यक्य्य शाब्दशानहेतुत्वनिराकरणयावयं तत्पतीतीच्छयो कचरितत्वरूपतापतर्यनिराकरणपरम्, अन्यथा तात्पय

विदक्षितस्वान्। ननू रप्रतीतिप्रजननयोग्यसाया किमवच्छेदकम्2। त प्रतीतोच्ड यें च्चरितत्वमिति चेद्, न : श्रयुत्यसोत्चरितवेदवाक्यादावभ्याये रित्याशङथाह-उक्तेति। न च शकिकल्पने गौरषं शाद्टयं सर्वत्र तस्या एवास्निन्मते क्लुपत्वादित्याइ-अस्मार तियति। तथा म यथा यद्धपादिनिप्वदाद्वादिजनकतावचछेदिया राकिरेय तथा सात्पर्मनि शाब्दजन कतावच्छेदिका शषि रेवेति न कोऽपि विरोष इत्यर्ष।न व त्वदस्य शाब्ददनहेतुस्ने तसासपर विवरणवा स्यविरोप इत्याश रपोकरीत्या सात्पर्यज्ञानस्य शम्दश्नदेवसवसिदो सजश्यमन्यम

(१) शाष्दबोषरूपकायें आावाएछारवद योग्यहाया अषि कारमले नियाते पारणनावच्छोहप विधया योग्यावायुपरिपतर्व्राय्य सामनोतो ध्ययोय रितक्षस्य सोरतन्पस्वे पट्क्ह्वीप भावन्यायापन रत्यायद्ी दरि निषायोय

वर्यानुप् चदावेरतिरिकाया: स्वोकारेग सर्व सम्पम्। (१) घनु्पबनहने। 'वचु समन्वय्द" इति सजस्य चदराचा म है ै माग्पोदरि या पमपादाचार्यम्यास्या सुपरि पदिवरण सतेष्यमे.।

Page 139

वेदान्तपरिभापाया आगमपरिच्छेदः।

केचित्त शाव्दज्ञानत्वानच्छेदेन न तात्पर्यज्ञानं हेतु- रित्येवं पर चतुर्थवर्णकनाक्यम्। तात्पर्यसंशयविपर्ययो- तरशव्दज्ञारनविरेपे च तात्पर्यज्ञानं हेतुरेव। इदं वाक्य- मेतसपरम् ? सतान्यपरमिति संशये तद्विपर्यये च तदुत्तर- वाक्यार्थविशेषनिशयाय तात्पर्यनिश्चय विनाऽनुपपसे रित्याहु:। तच्च वात्पव्य वेदे मीमांसापरिशोधितन्यायादेवाव घार्यते, लोके तु प्रकरणादिना। तत्र लौकिकयाक्यानां मानान्वरावगतार्थानुवादकत्वम्। वेदे तु वाक्यार्थस्यापू- वतया नानुवादकत्वम् । तत्र लोके वेदे च कार्यपराणा-

के चित्विति। शाव्दज्ञानमान प्रति न हेतुरित्यर्य। शब्दज्ञान- विशेषं प्रति तु हेतुरेवेलाइ-तारपर्येति। तादशशव्दज्ञानं प्रति तस्य

स्वस्यानभिमटि सूविता। तद्वीजं तु शाब्दशने तात्पर्यन्ञानज-

न ने गौरवम्। ताहशतातपर्यावधारणं कि चेदे लोके वा एकमेव उस पृथक ' इत्य- पेशयामाह-तच्चेति। मीमांसा-पूजितविचार, पूर्वोत्तरभेदेन द्विविध: ।आदिपदेनोपपदार्दिक प्राधम्। लोकवेदयोविशेषान्तरम प्याह-ततेति। लोकवेदयोर्भथ्ये। धान्यार्थस्यापूर्वतया- मानान्वरानव गमतया वद्ापयानां नानुवादकतम्। थय लोकवेदयो :- सा्म्यांशमाद-तम्नेति। लोके चैदे चेति तम पदविवरणम्।

Page 140

१३२ सटिप्पणारथेदोपिकाया :-

मिन(१)सिद्धार्थानामपि प्रामाएयम् , पुत्रस्ते जात इत्यादिपु सिद्धार्थेऽपि पदानां सामर्थ्यावधारणात्। अत एव वेदान्व- वाक्यानां म्रह्ाणि पामाएयम्। यथा चैतत्तथा विषयपरि- च्छेदे पक्तयते। तत्र वेदानां नित्यसर्वज्ञपरमेश्वरप्रगीतत्वेन परामाएय मिति नैयायिकाः। वेदानां नित्यत्वेन निरस्तसमस्तपुं गामानय पशुमालमेतेत्यादिकाना कायपराणा कार्यान्विते स्वायें शपाना यथा प्रामाण्यं तथा सिद्धवस्तुपराणामपि प्रामाण्यं, न तु प्राभाकरा णामिव कार्यपराणामेवेश्यर्थः। तत् हेतुमाह-पुत्र इति। धन्यमा वेदान्तवाक्यानो ग्क्गि पामाश्य न स्यादित्याद्-अ्रत पवेति। यत एव सिद्धार्थानीं वाश्यानां प्रामाभ्यमत एपेत्यर्थ। नन्वस्त कार्यपराणामेव प्रामाण्यं वेदान्तानामपि प्रतिपत्तिविधिपरहवेन तद्भवि- ध्यति, तस्मात्किमर्य फलिटटकल्पनया सिद्धार्ये पदानो सामर्थ्यमास्यी- यत इत्याराइयाह-यधा चैतदिति। सिद्धायें पदाने साम- धर्याश्धारणाद् यवा कार्यसंस्पर्शमन्तरेण प्रह्मणि वेदान्ताना प्रामा्म्य तघेत्यर्थ । स्वाभिमतवेदप्रामार्ण्यं दर्शयितुं नैयायिकमीमोसकयोमते दर्श- यति-तप्रेति। लोकवेदयोरमधे। करुदोषादप्रामा्यप्रसकतिमाश- पयोक-सर्वक्षति। सर्वजत्वं मन्वादीनामप्यरत्यन उफ-नित्येति। प्रणीतत्वाभिधानेन स्वमतादलक्षम्यं मोघितम्, स्वमते चेदस्योत्पतिम- स्वेऽ्रपि वेद: कल्पान्तरीयानुपूर्वीविज्रसीयातुवर्षाक ईखरप्रणीत इत्यनजी- कारात्। नित्यत्येनेति। वेदाना मनित्यायभ्युपमे पुंपरणी तत्वावर्श्यभा- (t) प्राभाकराइप: कार्थपरागामेव 'आम्नावस्व करियार्षतादानभेशय- मनशर्योनाम्' इस्यादिन्यामेन मामाण्य मुश्ये तान्सपष्टान्तं भूवे-सिमार्थाना मरि प्रामाण्यमिनि।

Page 141

वेदान्त परिभाषाया आगम परिच्छेदः। १३३

दूधणतथा प्रामाएयमित्यघ्वरमीमांसकाः। अस्माकं तु मते वेदो न नित्य उत्पत्तिमत्वात्। उत्पत्तिमत्त्व च 'अ्ररस्य महतो भूतस्य निःश्चसितमेतद्यहग्वेद:' ( बृ-२-४-१० ) इत्यादिश्रतेः । नापि वेदानां त्रिक्षणावस्थायित्वम्। य एव वेदो देवदत्तेनाधीतः, स एव वेदो मयाऽधीत इत्यादिप्रत्य भिज्ञाविरोधात्। अत एव गक्कारादिवर्णानामपि न क्षणिकत्व, सोऽयं गकार इति प्रत्यभिज्ञाविरोधात्। तथा च वर्णपदवाक्यसमुदायस्य वेदस्य वियदादि- चत् सृष्टिकालीनोत्पत्तिमत्वं प्रतयकालीनध्वंसप्रतियोगि- त्वंच । न तु मध्ये वर्णानामुत्पत्तिविनाशौ, अनन्तगकार-

प्रसम्नात्तत्य नित्यत्वेन निरस्तसमस्त पुंदूषणतया प्रामाण्यमित्यर्थ:।स्वमत- माह-अस्माकंत्विति। तुशब्द उत्तपक्षाभ्यों वेलक्षण्यद्योतनार्यः। तत्वं चानित्यत्वैऽपि प्रलयकालपर्यन्तावस्थायित्वे सति पुंदोपविनिमु- फत्वम्, तच्च श्रुतिसिद्धमतो न स्वरूपासिद्धो हेतुरित्याह-उत्पत्ति- म्त्वं चेति । 'ऋचः सामानि जझिरे तस्मात्' इत्यादिश्रुतिरादि- पदार्थ। वेदो न नित्य इत्युत्ते नैयायिकाभिमतनिक्षणावस्थायितव बेदाना कि तवाप्यनुमतमित्मपेक्षाया यथा मीमासकाभिमतं तेपां नित्यस्वं यथाऽस्मदननुमतं तथा वदभिमतं तथात्वमपीत्याह-ना- पीति। वर्णसमुदायगर्भस्य वेदस्य स्वरूपतः क्षणिकत्वमपाकृत्य वर्ण- दाराउपि तिनिराकरोति-अ पवेति। यतः प्रत्यमिशाविरोघाद्वेदा- नामक्णिकत्वमत एव सोऽयमित्यादिप्रत्यमिज्ञाविरोधाद्वर्णानां न क्षणि- कत्वमित्यर्थ:। नन्वेवं तर्दि कर्य वेदानामुत्पत्तिमत्वं ततचानित्यत्वमित्याश- इधाह-तथा चेति। वेदानां स्वरूपतो वर्णद्वारा च क्षणिकत्वाभावे

Page 142

१३४ सटिप्पणार्थदी पिकाया :- फल्पने गोरधात्। अनुचारणदशायां घर्णानामनभिव्यक्ति सतदुचारणरूपव्यअफाभावाल विरुष्यते । अन्घकारस्यले घटानुपम्भयत् । उत्पन्न गकार इत्यादि: प्रत्ययः सोऽयं गकार इति प्रत्यमिज्ञाविरोधादप्माणम्, वर्णामिव्यकि- जनकध्पनिगतोत्पत्तिनिरूपितपरम्परासम्बन्ध विपयत्वेन प्रमाण था। वरमान वेदानां कणिकत्वम्।

परमेश्वरफर्तकतया परुपेयत्वादपौरुपेयत् घ वेदाना मिति तय सिद्धान्तो भज्येतेति चेस्। न(१)। न दि ताघ सुरुपेणो द्यार्यमाणत्वं पौरुपेयत्वम् । गुरुमतेऽपि अध्यापक परम्परया पौरुपेयत्वापन्तेः। नापि पुरुपाधीनोत्पति सति। नन्वैवं सदि सर्वदा वर्णानाममिव्यकिः परुतो नेव्याशङ्थाह- अनुधारणेति। गनूरपमो महरो नष्टी गकार इति प्रश्ययान्मप्ये उत्पश्यादियां कर्थ नास्थीयत इत्याशइथ परिदरति-उत्पन्न इति । घणति। श्यामी पटो नष्टः रफो पट उत्पक्ष इति प्रतीतिषद्धत्पत्ति-

चेत्यर्थः । उपसंदरति-सस्मादिति। अथापसिद्धान्तं मोमोसक शह्ते-नन्थिति। अस्मार्कं मते

नेति। किविधं पौछपेयवममिप्रेत्यास्मन्मते सदापायते। कि पुषु्पेणोशार्यमाणश्यम् : कि या पुषपाधीनोतपस्षिकस्वम् ! एवि विक्

कप्या। दिसमं प्रस्वाद-नापीति। पैदा: पौठपेया: वाष्यत्वास्ा (१) ग इि पई गपुश्के नारित, टैरन्मुरोपारम्पाबशमर्क भती।

Page 143

वेदान्तपरिभाषाया आगमपरिच्छेद:। १३५

क्त्वं पौरुपेयत्वम्। नैथायिका भिमत पौरुपेय त्वानुमानेSस्मद्ा दिना सिद्धसाधनत्वापत्तेः । किन्तु सजातीयोचारणानपेक्षो क्षारणनिषयत्वम्। तथा च सर्गाद्यकाले परमेश्वरः पूर्त्रसर्गसिद्धवेदानु पूर्धीसमानानुपूर्नीकं वेदं विरचितवान्, न तु तद्विजातीयं वेदमिदि न सजातीयोध्ारणानपेक्षोधारणविषयत्वं पौरु पेयत्वं वेदानाम्। भारतादीना तु सज्ञातीयोधारणमनपेचयै- वोचारणमिति तेपां पौरुपेयत्वम्। एन पौरुपेयापौरुपेयभेदे- नागमो द्विघा निरूपित: ।

रतादिवदिति नैयायि काभिमतपौवपेयत्वानुमानेनाउस्म दादम्युपेतपौठ- पेयत्वसाघनादरमदादिना सिद्धसाधनतापत्तेरित्याइ-नैयायिकेति । तह किविरध पौरपेयत्वं यदमायाद्रवता मत उत्पत्तिमता वेदानाम- पौरुपेयत्वं सिध्यतोत्याशङ्वय परिहरति-कि त्विति। सजातीयोचा- रणस्यानपेक्षा यस्य सद् यथा, तयाविघोध्ारणस्य विघयत्वमित्यर्थः । तथा च-उक्तविधे पौषपेयते सति। इति-उक्हेटो, नोकपोषपेयत्वं वेदस्येत्यर्थ। अस्ति च पौयपेयेष्वेतलक्षणमित्याइ- भारतादीनां त्यिति।

यंशावतंसरामप्ुमारम्नुघनपति सूरिमुनशिवदत्तविरचितया वेदान्त-

Page 144

अथार्थापत्तिपरिच्छेद: ५ इदानीमर्योपतिनिरूप्यते। (१)तत्रोपपाधश्ञानेनोर पाद्ककल्पनमर्थापत्तिः। तत्रोपपाद्यशान करणम्। दर पादफज्ञानं फलमू(२) । चेन बिना यद्नुपपल्नं तत्ततोपप धम्, यस्याभावे यह्यानुपपत्तिस्त त्तवोपपादकम् यधा रत्रिभोजनेन विना दिवाडभुञ्जानस्व मीनत्वमनुपर समिति तादशपीनत्वमुपपाद्यम्। यथा वा रात्रिभोज्न स्याभावे तादशपीनत्वरयानुपपत्तिरिति रात्रिभोजनपुर- पादकम ।

सति प्रमाकरणस्य प्रमाण वात्ममारूवार्यापतेतक्षणमाइ-उपपा. देति। उपपादकजानें करणमुपपायज्ञान फलमिति समन्यरमर्ष माह-तप्ेति। सयोरनयसोर्मध्ये। उपपादयभारम्यापधमा।

भाइ-वस्येति। तन्नेति। सस्येत्यर्यः। उपपाधोदाहरणमाइ- यथेति। उपपाद्कोदाहरणमाद्-यथा घेति।

1प्रमापपुरयानिरुपणे म्माणश्य निरूपणमेय न मननौति ममापा: प्रमा निर्पणं -तव्रेणि। (१) पन्म् अर्भावचिम्नेलम:। (१) मिश्ुरपार केडे गपुस के पाठा।

Page 145

वेदान्तपरिमाषाया अर्थापतिपरिच्छेद:। १३७

रात्रिभोजनकल्पनारूपायां प्रमितावर्थस्यापत्ि: (१) कल्पनेति पछ्ठीसमासेन अर्थापत्तिशब्दो वर्तते, कल्पना- करणपीनत्वादिज्ञाने स्वर्थस्यापत्ति: (२) कल्पना यरमा दिति बहुव्नीहिसमासेन वर्वते इति फलकरणयोरुभयोरतत्प- दुप्रयोग: 1 (३) सा चार्थापसिद्विविघा-टष्टार्थापत्तिः श्रुतार्था- पत्तिश्चेति । तत्र दष्टार्थापत्तियेथा-इर्द रजतमिति पुरो वर्तिनि प्रतिपन्नस्य रजतस्य नेदं रजवमिति तन्नैत नि- विध्यमानत्वं सतत्वेऽनुपपन्नमिति रजवस्य (१) सद्धिक्ष- त्वं सत्यत्वत्यान्ताभावव्त्त्वं वा मिध्यात्वं कल्पयतीति । तत्करणे तनिमित्तमाह-कल्पनेति। एवं लक्षणलक्षिता ता विभजते-सा चेति। अर्यापत्तिनिरुप-

वतिन्येव। सत्यावे रजतस्येति सम्बध्यते। अनुपपत्र'मत हेतोः निषिध्यमानत्वं रजतस्य मिध्यात्वं कल्पयति। कि तदित्यत आद- सद्धिभत्वमिति। (१) अवस्य-रात्रिभोजनरूपस्य उपपादकश्ानस्य आर्पात्त नल्पना, तथा च रात्रिमोजनकत्पनमेरर्यापचिप्र मेल्यथ: ।

(३) सैवि। प्रमारूपारथोर्पतरित्यथ:। । (४) सद्िनसवमिनि। नेदं रवतमित्याप्वाकयप्रप्रणानन्तरं जात रजन- साउज्वाजयोष:, स तत्र रचनत्वसत्व्रेऽनुपपदयमान: सम्प्रत्यक्षावगतस्य रजन्रस्य सद्धिघत्वं कत्पयनीति वात्येम्। - १० वे०

Page 146

सटिप्पगायदीपिकाया :- भुतार्थापचियथा(१)-यत्र सयनागवाक्यस्व सार्थानुपप निमुसे नार्थान्तरकन्पनम् । यथा 'तरति शोकमात्मविंतु' इत्यन सुवस्य शोकशन्दवाच्ययन्यजावस्य ज्ञाननिवत्य- त्यस्यान्यधाऽनुपपतत्था मन्घस्य मिध्यात्वं कल्प्यते। चधा वा जीवी देवदत्तो गृह्े नेति वाक्यत्रवगानन्वरे जीरिनो गृहासत्वं पहि' सत्य कन्पयति। सतार्यापत्तित्र

(२) पत्र वाक्यैकदेशपव सड्वया भिधानानुरपत्याऽन्वया मिधानोपयोगि पदान्तरं कल्यते तत्रामिघानानुरपचि:। यथा द्वारमित्यन्न 'पिधेि' इत्यध्याहार, यवा वा 'विश्वजिता यजेत' इत्यन 'स्वर्गकाम' इति पदाष्याहारः।

पिघानोपसथापरपद विनाऽनुपप्रमिति कर्म जञानमिति घेत्। न। अभिधानप देन करगव्युत्पस्या तात्पर्यत्य विवसि मोमोसकम तानुसारेणाद-यधा वेति। तघ-दयोर्ममये। दहा प्याहारम नमनुळत्माद-यथेति। मैदिकोदाहरणनाइ-यपा येति। चाुर्याच्यादस्पे 'रा' स्वर्ग समात् सर्वान्यम्पवशिष्टानार्' इति सूत्रे स्वर्गशमपदाध्यादारस्य द्शितमादिति भाग। मनु द्वारकर्मकरिया- नमित्यन्व्याभिधानारप्राष् विमानोपस्थापर्क परं दिना शवारमित्यन्वया भिजनं नैपवयत इति कर्थ इानमित सहते-नन्विति । ब आावश्युपतिरनामिप्रेनेव परिहरति-नैति। शमिषीयनेडनेनेति कर- प युग्पत्यातभिधावय रेन तपयस्य विवषिततपाद् । ताटपर्स्य वित-

दमेग्यादि छत्रारवोपसेण्डजम्, बरति शोफमित्वादिक प ए्ापमिसम:।

Page 147

वेदान्तपरिमापाया अर्थापत्तिपरिच्छेदः। १३६ चत्ात्। तथा व द्वारकर्मरुपिघानक्रियासंसर्गपसव पिघानोपस्वापकपद विनाऽनुपपन्नमिति ज्ञानं वत्रापि सम्माव्यते। अभिहितानुपपत्ति्तु यत्र वाक्यावगतोर्ऽर्थोऽनुपपत्न रवेन ज्ञातः सन्नर्थान्तरं कल्पयति, तत्र द्रष्टव्या । यथा 'सर्गकामो ज्योतिष्टोमेन यजेव' इत्यत्र स्वर्गसाघनत्व रच (१) क्षणिकज्योतिष्टोमयागगत नयाऽ्यगतस्थानुपपरया मध्यनर्त्यपूर्व कल्प्यते। न चेयमर्थापत्तिरनुमानेऽन्वर्भवि- सुमरहति। अन्शयव्याप्त्य्ञानेनान्वयिन्यनन्तर्भावात् ।व्यति- रेकिगश्ानुमानत्वं प्रगेव निरस्तम्। अ्रत एवार्थापत्ति ह्यलेऽनुमिनोमीवि नाुव्यनसायन कितु अनेनेदं कक्प यामीति।

सिवरतवे सतौद समाधान फनितमिंत्याह-नया चेति। द्वार कर्मक क्रियासंसर गोववे धनतात्पर्येणानेन द्वारमित्युच्चरित्तमिति ज्ञानवतोऽन्वया मिधानार सर्वावस्यायाममि तथा झानं संभाव्यत इत्यर्थ । द्वितोया क दष्टेत्वपेक्षावाभाइ-प्रमिहितेति। तत्रापि छुन्ने- त्यत आह-यथा स्वर्गकाम इति। नैयायिकमतमाशइय परिहः रति-न चैति। अर्थापतेरन्ययिन्यन्तर्मावः किवा व्यतिरेकिगीति विकस्यायं प्रत्माह-अन्वनेति । द्वितोय निराचट्टे-व्यतिरे

नत्येऽनुपपम इ्यद-पत पवेति। यने व्यतिरेकिगोऽनुमानता नास्यत एव १ कीहरास्तस्यनु यतमायइत्याशद्याइ-किं लिति। नया वार्यापतेरवश्यकल्वान गौरवमाशडनीयमिति भातः । (१) सस्व क्षणिकतया सामाड् यागगनस्यानुप· पति पाठ:सगपुस् कयो:।

Page 148

१४० सटिप्पणार्यदी पिकाया :- नन्वर्थापत्तिस्थले-इदमनेन विनाऽनुपपश्रमिति जञार्न करणमित्युक्त, तन्र किमिदं सेन विनाऽनुपपप्रत्वम् १1 व भावव्यापकाभावप्रतियोगित्वमिति नमः । एवमर्थापत्तेर्मो- नान्तरत्वसिद्धी व्यतिरेकि नानुमानान्तरम्, पृथिवीवरेभ्यो भिद्यते इत्यादौ गन्यवत्वमितरभेदं विनाऽनुपपश्नमित्यादि जानस्य फरणलवात। अत एवानुव्यवसाय: पृथिव्यामितरमेहं फल्पयामीति। इति वेदान्तपरिभाषायामर्थापत्तिपरिच्छेद:॥४॥

नन्विदमनेन विनाऽनुपपसमिति ज्षानं व्यतिरेकन्यासिशनमेव! उतान्यत् आाधे, तस्यानुमिति प्रति कनृप करपतनेनानुमानत्वार्गत। न द्वितीयः, सस्य निरूपयितुमशकयत्वादिव्यारयेनाश इते-नन्चिति। सस्तु वा व्यतिरेकष्यापिज्ञानमेतत् सया5पि(१) तस्प सयाविधानपा सायपलादर्थापस्षिकरणत्वमविषनम्, तस्यानुमिति करणत्वं दूित पेता शयेनाह-तदभावेति। एवमर्थाप तेरावस्यकत्वाद् पतिरेरिणोडनुम मत्वं न कस्पनीयमिरयाह-एषमिति। तदि सदुदायरोपु का गठि रिस्याशकथ हेतुमाह-पृथियीति। धृथिनोतरेभ्यो मिचते गन्या स्वाध्यन्मेवं तन्नेवं यथा अलमित्यादौ। अन्नाव्यर्यापतितासापकेष् व्यवसाय इ्याद-अ्रत पवेति। इति शीमतपरमदंस परिधातक्ताचार्यपालग पालती यंथ्र पादशिप्यद स्वक्

Page 149

अथालुपलन्धिपरिच्छेद: ६ इदानीं पछं प्रमाणं निरुप्यते। (१) जञानकरणाजन्या- प्रमागम् अनुमान जन्यातीन्द्िया भानासुभवहेतावनुमानादाव तिव्याति वारणाय अज्न्यान्तं पदम्। अहपादी साधारणकारणेङ- तिव्याननिवारणाय अमाघारगोति पदम्। अभावरमृत्य

अथ कम प्राप्तासुपलब्धिप्रमाणनिरूपणं प्रतिजानीते-इदानो-

पदम्। भावानुमवकर से वम्ुरादावतिव्यात्तिवारणाय अप्रभाव पदमू(२) (इत्यभिप्रेत्य) अस्ाधारणपदव्यावत्यमाइ-अप्राहापिति। नज् हानपरद विह्ायानुभवपदप्रदाने किंफलमित्याराइयाइ-अभावेति। (१) वानरूपगि यानि करणानि-व्यापितान-साहश्यद्ञान-तासरये- वच्च मज्ञानोपपायशानानि तेम्योज्जन्यी योडमावानुमबः, तस्य अक्षाधारणं कारणम् अनुपलव्यिरूप प्रमाणमित्यथे:। ननु श्वानरूप कर णेम्योडजन्यो पि चधुरादिजन्यो योऽमावानुभव: सस्मरा साधारण कारण चथुराबिक मेव्रास्त, किमनुपलब्व्या ? येनेन्द्रियेण या व्यक्ति- गृंधते वेनवेन्द्रियेग वव्वगा जातिसदमावश्च सूझयन इनि न्यायाव, उवथार्था- न्रं स्यादिति वकिद बूया, स पतिवकव्य :- पटतदभावानुभवयोषजा- जास्यमनुभूयते न बा१ नान्त्य: मत्यस्ानुमितिप्रमयोरपि अनुभवत्वसाम्येन भेदमारस्य सुस्पलाइ। आयमनुमनवजाल्ये प्रमाणनेवात्यर्यावशयसलाइमा- वचानँ (अनुरटबध:) प्रनाणान्तरमेव। येनेन्द्रियेगैति न्यायरत्न्याय एव, नोरूपस्य निसनस्य निर्गन्धस्य नीरसस्व निमशन्दस्य चामावस्य पेन्द्रिय-

रिवि मूले एव वद्यते धति दिक्। (२) इनमिदेयेविपाठ: सर्वेदु पुस्तकेतु दृश्यते, पयोमनं तु नाकळपाम:।

Page 150

१४१ सटिप्पणार्थदीपिकाया -

साधारणहेतुसरवारेऽतिव्याप्रिवारणय अनुभवेति चिशे पणम्।

मृह्यता विशेषाभावादिति घाच्यम् 1 धर्माधर्माद्यनुपन वि्घिसरवेडपि तदभावानिश्वयेन योग्यानुपलब्घेरेवाभायग्राह कत्यात्। ननु पेय योग्यानुपलब्धि ?। कि योग्यरय मतियोगि नोडनुपलब्धिस्त योग्याधिकरयो प्रतियोग्यनुपलब्धि।। नाथ, रतम्भे पिशाचादिभेदश्यापत्ववर्ापसो । नान्त, आतममि धर्माधर्माद्यमावस्यापि प्रत्यक्षतापततेरिवि चेदु । न । योग्या चासावनुपलब्धिश्चेति वमघारयाअ्रयगत्। अनुप लब्घेर्योग्यता च-त्कितपतियोगिसत्वप्रसश्चित प्रतियोगिक त्वम्। यश्याभारो गृह्ाते तस्य य प्रतियोगी तस्य सत्वे नाधिकरणे तवितेन प्रसञ्जनयोग्यमापादनयोग्य यत्पति योग्युपलव्घिस रूप यश्यानुपलम्भाय तदनुपर ब्घेर्योग्यल मित्यर्थ।

अजन्या तस्य वैयर्थ्यमाशकव परिहरति-न चेति। अगव

नन्यिति। वर्मधार यरामासामाधिय परिहरति-योग्येति । भदुप लव्यियोग्यस्व किमियपेक्षामामाद-अनुपर घेरिति। यपत पट स्यादिति रवि तेन प्रतियोगिसरयेन, तर्ुपलभ्येतेति नवष्वि पटोपलम्भलक्षण प्रतियोगी यस्यादुप कगर्य सत्य भायस्तत्यमित्य

Page 151

वेदान्तर्परिमाधाया अनुपलब्धिपरिच्छेद:। १४३ चथ्ा हि, स्फीवालोकवति सूछले यदि पटः स्यातदा घटोपलम्म: स्यादित्यापादनसम्मवाचाह शमतले घदामा- वोडनुप्लन्घिगम्य:। अन्यकरे तु ताद्शापादनासगभगा- झ्ञानुपलब्धिगन्यक्ष । अत एव स्तम्मे पिशाचसच्वे सतम्म- वतपत्वक्षतापस्या तद्भाघोऽसुपलन्धिगम्यः। आत्मनि धर्मा-

ननूक्तरी याडघिकरगोन्ट्रियसन्निकपोयले अ्रमावस्यानुप-

वस्पतियोग्यतुपलव्घेरवि अमावग्रहे. हेतुखवेन कतुनतवेन कर णलमावस्य कल्पनान्। इन्द्रियस्य चामावेन सम सन्नि-

करणन्ानायुपनी मत्वेनान्यथासिस्धे:।

अमोदाहरणमन्युदाहरणाभ्यामुकं स्फुय्भति-तथा हीति। स्फीत :- विशाल-। पशदयोकदोपाभावमाह-सत परयेति। अत एवं भूयोग्यानुपत्तव्धिक्षमाध्ययपमत एवेन्यर्य:। नैयायिक: शहते-नन्विति । तत्र-तशस्थले। कलृप्स- म्भवेशयूर्वकल्पनमन्वाय्यं गौरपदित्यर्य। इन्द्रिय सरवेऽमानज्ञा ने तद-

स्ति मम गौरव प्रत्युत तवेव महतौरवमित्याशमेव समापत-नेति।

इन्द्रियस्पेति। मतु अनिर कर्याभावम युकहेतुलाभावोडबद इन्द्रिया न्दभ्यतिरेकतलैन वस्य करम्यावाहित्यायव पाह-इन्त्रियेति।

Page 152

१४४ सटिप्पणथदीपिकाया :-

ननु भूवले घटा नेत्याद्यमावानुभवस्थले भूवलांरो प्रत्यक्षत्वमुभयसिद्धमिति तत्र वृत्तिनिर्गमनस्यावश्यकलवेन

प्रमान्रभिन्नतया घटाभावस्य प्रत्यक्षतैत्र सिद्धान्तेऽ पीति चेत्। सत्यम्। अभावप्रतीते: परत्यत्तत्वेऽपि तत्कर-

अन्यधासिद्धे: सवविकर्मदिनैर(१)नार्थक्यान्। आदिपदेन प्रतयो मिश्नसंप्र:। (२) यभाव प्रहाहेतुत्नडय हेतु। नतु भवत्विद्वान्तेडप्यभावप्रमाया पत्यशवेद समामात्यत रुयं तर्करणमनुपतव्धिरिति राङ्ते-नन्विति। आादिपदेन स्तम्भे पिशावो नेलादिसंबर। तन-ताहये स्पचे। वलिष्ठ:भूतलनिष्ठ। वर्द्ध्ोकारेण परिछरति-सत्यमिति। बदप्यभावम्प प्रत्यक्षल

त्वम्, प्रत्यक्षलक्षरे ये ग्यत्वस्यापि विषयविरोषणतदेनकलाद्। तमा उन्यभाव(३)पत्यक्षा प्रत्यक्षत्वयोन तघोग्यायोग्यत्जे सन्धे, कितु प्रति- योग्यतुपनव्धिय ग्याये ग्यतने। तथा यानुपद मेवस्पार्थस्य स्पषटैकृत- स्वादान(४) म मशत्वे नाभ्युवेत्यवाद आधयणीय। (%, ननु दस्या (१) सविवर्वादिनवेति पाठ: मुकतपुस्तकेयु पृश्यते। परन्तु सविरर्णा विनेत इनि विदिल्ष्टे पाठे सत्येवसर्थ- सम्मयते। 'सभ्निवर्चादिनैव' शदस्य भमावेन सम नासोस्वर्य। 'सायंश्यार' य्यस्य रन्द्रियान्ययम्यनिरेकयोरषि छरमेन सह सघ्िकर्षदषि सामरयाहित्वर्य। (२) अमावेन सम सतिकर्णमावोज्य देद्ररिनि पाठ स्युस्तके। (१) अभावदानमयसेन्यादि पाठ गपुस्तके। (४) अनवि भभाउद्दानमस्णे यादि: पाठ गपुस्तुके। (५) अमावप्रतोवे प्रत्यप्मे तक्करण्स पम गरवापि पसयगरमा। वितेति हटरसेन ससे-नन्विजि।

Page 153

वैदान्तपरिभापाया अनुपलब्धिपरिच्छेद:। १४५ व्यानुपलब्घेरमानान्तरत्वात्। न हि फलीभूवज्ञानस्य व्यकते तःकरणस्प प्यन प्रमागता नियतलमरिवि,

करणस्य वाइयाय श्रत्य क्षप्र माणभिन्नप्रमाणत्वा्यु- रगमात्। फलवैज्ात्य बिना कथं प्रमाणभेद इति चेतु। न । चिव्रैजात्यमानेग प्रभागवैज्ञात्योपपत्तेः। तथा च घटाद- स्थवाकावृत्तिनेन्द्रियजन्या, इन्द्रियकष्य विषयेणासन्निकर्पात्। कन्तु घटानुपलव्धिरूपमानान्तरजन्या, इति भवत्यनुपलब्वे- मानान्तरत्वम्।

उत्वे घटवति घटाभावभ्रमस्यापि प्रतयत्षत्वापत्ती तत्रा प्रत्य-

वस्य मायोपादानकत्वेऽभावत्वानुपपत्तेः, मायोपादा- नकत्ाभावे मायायाः सकलकार्योपादानत्वानुपपत्तिरित चेनू। न 1 घटवनि घटाभावधमी न तरकालोतपन्रघटाभा-

त्यश्त्वे कर्य तत्करणस्य मानान्तरत्वमिति तत्राद्ट-न हीति। ममु प्रमाणभेदस्य फलभेदायत्तत्वास्कयं तं विना तक्ष्य सिद्धिरि- यारडते-प.ल्ेति। प्रत्यक्षलेन फलस्य साजात्येऽपि भूतलाकारृ- तेरिन्द्रियज्यत्ादमावाकार वत्तेसतदअ्यत्वाद पृत्तिव जात्यमान्रेण तङ- पपतेमे कमित्याद-नेति। फलितमाइ-वथा चेति। शृतिवेअत्यमात्रेण प्रभाणवजात्ये अ्रभावत्रमे दोयमाशकते- नन्िति। सत्रानिर्वेचनीयघदाभावो नामयुपगम्यतेप्रती नोकदोष स्नाइ-नेसि। नन्वेवं तहि कय घटाभावत्रमस्य प्रत्यक्षस्तवमित्या-

Page 154

१४६ सटिप्पणार्यदीपिकाया :- विपयक, किन्तु भूतलरूपादी विद्यमानो लौकिको घढा भावो भूतले आरोप्यत इत्यन्यथारयातिरेन। आरोप्यसनत परथले सर्वत्रान्यथास्याते रेव व्यतर्थापनान। (१) अरतु वा प्रतियोगिमति तदभावभ्रमरथले भानस्यानिर्वचनीयत्वम, तथाऽपि तदुपादानं मायैन। ह्यपादानोपादेययोरत्यन्तसाजात्यम, तन्तुपटयोरपि ५ब त्वपटत्वादिना षैजात्यात् । यत्किध्ध्ित्साजात्यस्य माय या अनिर्वचनीयत्वसय घटाभावस्य च ( विद्यमानत्वात्। अन्यथा व्यावहारिकघटाद्यभार्न प्र फथं भायोपादानमिति बुतो नाशहैया ?। न च वित्र तीययोरप्युपादानोपादेयभावे मह्लैर जगदुपादानं रु जचते-कि त्विति। तद्विपयस्य सम्षिदिततेन तत्सम्भवन्मेदी स्याह-भृतलेति। आदिपदेन बियादर मः। अपसिदान्तरर द्पाठ-आारोप्येति।

समाघसे-अस्तु घेति। प्रकद्पणमुद्रति न दोतति। ननु तरय सर्वाका रेण साजात्यामावेऽयि यवि कथिधित्साजा यमवश्यमभ्युपेयम्,

था-अमावरय मायोपादानासम्मवे। नन्चेव मनन एव झगदुग नत्वसम्मवारिकमये मामा बल्प्यने इत्याशक्प परिदरति-न चेरि

(१) भरोध्यश्य सविट्टतवेज्ययार पानिरस निहट्लेननवेबनरपा

पित्ययने राइ-अछठ मैनि।

Page 155

वेदाप्तपरिमापाया अनुपलन्यिपरिच्छेद: । १४७ दिवि वाच्यम्। प्रपक्चविभ्रमाघिस्वानतवरूपेण तस्येट्टलात। परिगामित्व रूपसयोपादानत्वस्य निश्वयवे अह्यययनुपपत्तेः। तथा च अपकवर्य परिणाम्युपादानं माया न ब्रह्मइति सिद्धान्त इत्यज्मतिप्रसङ्गेन । स चामावश्तुविध :- प्रागमान: प्रर्ध्वसाभावोऽतय. न्तामावोड्योन्यामान्रेति। तन मृत्पएदादी कारसे का रयंस्य घटादेरुत्पत्ते: पूर्व योऽमावः स भ्रागभाव:, स श्र भविष्यवीति प्रवीतिविषयः। तत्रेव घटस्य मुद्रपातान- न्तर योऽभावः स प्रध्वंसाभावः। धंसस्यापि स्वाषिक- रणकपालनाशे नाश एव। न चैंवं घटोन्मजनार्प्त्ति:, घटथ्ंसध्वंसस्यापि घटपतियोगिकम्पंसत्वात् 1 अन्यथा विकहप्यायं प्रत्याइ-परिणामत्वरूपस्येति। तथा च-निरवयने

प्रासन्निकं समाप्यानुपलक्धिप्रमाणविषयमान विभजते -- स चेति। तन-सेपु। कार्यसमवायिकालान्यानृत्तित्वे सति वशर्योतपति- पूर्व धानी नत्व माग भावलक्षमममिप्रेत्याट-मृत्पिण्डेति। सदविपय- प्रत्ययस्वस्पमाह-स चैति । प्रागभाव'। घटो भविष्यतीति प्रत्मय: घटमगमावं विषयोकरोति। द्वितीयं लक्षमति-तनवति। तन- मृत्यि डादो। कार्यसमवायि अालान्यापृत्तिप्रतियोम्यजनको धंसामायः। स च विनष्ट इति प्रत्ययगोच्र इत्यपि हेयम्। तस्यान्तव्त्वं ताकिक- मत नरासायाइ-ध्यंसर मापीति। नाशका मावमाशदयाद्द- स्त्रेति । ननु प्रागमाद व्वंसानावारकालस्य प्रततियोगिकालतानियमाद् घटोम्मन- नमसप् हत्याराट्य परिहरति-न चेति। तम हेतुमाह-घट- ससेति। पटध्वसकालस्य घटकालत्ाभावनत्तप्रतियोगिर ध्वंसक- सस्ाि तथात्वादित्यमां: । नतु ध्वंसजनकस्य ताप्रतियोगित्वनियमा

Page 156

१४= प्रागभावघ्वंसात्मकघटस्य विनाशे भागभाघोन्मवजनापचि:। (१) न चेवमपि यत्र ध्वंसाधिकरणं नित्यं तत्र कय घंसनाश इति घाच्यम्। ताटशाधिकरणं यदि चैवन्यवय तिरिक वदा वस्य नित्यत्वमसिद्धम्, मम्यविरिकस्य सर्वस्य नक्षज्ञाननिरनत्यताया वत्यमागत्वात्। यदि च ध्वसाधिवरणं चैतन्य तदाडसिद्धि, आरोपितप्रतियोगि सकयम बन रुस्य पटस्य तस्प्रतियोगित्वमित्वाशाष्प पइण्वसेडपि नघ्य घट इनि प्रनोतिसद्धादाड् घटष्वंसध्वसस्यापि घटजन्यत्वोपचाराततग तियोगिकत्वमास्थेयमन्यथाऽतिप्रसा इस्याइ-अ्थयेति। वकानड कारेण घटोन्मखनापसी। ननु सर्वस्यापि ध्वसस्यानित्वत्व्रमुत यस्य फस्यचित्।। नाय, नित्याधिकरणस्य (२) नाशासिळ्या तदत्रतिथ्वंसस्यानित्य वासिदे। न द्वितोय, नित्याधिकरणकुभससामान्यात्सजहयापेि नित्मस्ाधयमो नियादित्माराप्य परिहरति-न चैति। तसषितयामि कानमाराय्षा दि, कि या चैतन्यमिति विरत्यार्थ प्रत्याद-ताटशेति। दिवोचेनि किम गारोपितं वस्तु प्रतियोगि कि वाऽडरोपितम्। नाय, 'नेह ना नास्ति किवन' (क. २-१.) इत्यादियुर्या पवोयनाननिवेया भिपानेन सर्वस्यानारोपितत्ताभावाभिधानाह्। दवितीये तादराष्ँ वस्या

ध्सस्य नेनन्यातिरेवेण नित्यत्वासिदि:।तम मरेखराय (१) इदनी परे नट, भन्तरिये पटो नह हसारे कायकाबारीरना कमापि कर्णणवं पनोय वे सयोध नित्वसनिम्मम नैपविकारिमिरिसायडय निषेषय-न पेरियादिना।

Page 157

वेदान्तपरिभाषाया अनुपलब्घिपरिच्छेद:। १४६

कृष्वं सस्याधिष्ठाने प्रतीयमानस्यापि व्वानमात्रवात् । तडुक्तम्- अघिष्ठानावशेषो हि नाश: कल्पवत्रस्तुनः । इदि । एव्रं शुक्ति प्यविनाशो5पीदमत्रच्छिन्नं चतन्यमेव। यनाधिकरसे याय कालत्रयेऽ्यभाव: सोऽतन्ताभाव:, यथा वायी रूपात्यन्ताभाव:। सोऽपि घटादिवद् म्वंसप्रत्ि- योग्येव। इदसिद नेति प्रवीविविषयोऽन्योन्याभावः। श्ररथ- मेत विभागो भेद: पृथवृत्वं चेति व्यवहियते। भेदातिरिक्त विभागादी प्रभाणामावात्। अयं चान्योन्याभावोऽधिकरणस्य सादित्वे सादि: यथा घटे पदमेद:। अधिकरणस्यानादित्बेड- नादिरेव, यथा जीवे ब्रह्मभेद:, म्रह्मणि वा जीवभेद:। द्विवि- घोऽपि भेदो ध्वंसप्रतियोग्येव, अ्विद्याया निवृत्तौ वत्पर- चन्त्राणां निवृत्त्यवश्यम्भावात्।

्सम उमार-तदुकमिति। उसन्यारयं शुक्िस्प्यनाशेऽतिदिशति- पवमति। वया चाघिष्टानचैनन्याति रकध्वसाभ्युपगमे प्रमाणाभा- दाशौरवाच तदसिद्या सुन्गे ततितित्यत्वासिद्िरिति भाव:।

टार्किमतनिरासायाइ-सोडपीति। अ्नेर्द नेति प्रत्सयविषय(१) इति बोधम्। चतुर्थ लक्षयति-इदमिति। तादात्म्यसंसर्गावच्छि छततियोगितक इत्यथ:। विभागवृथऋत्वयो: पदार्यान्तरत्व्रनिरासा- यह-अयमिति। एतस्य सादित्वमनादित्वं च व्यवस्थयाऽडट-

(१) अवेद नेवि परत्ययविषयोजयन्तामाशोपि व्सप्रतियोगोययः। पैवि शोध्यम" हाव पाठी गतसके प्रनादती अः।

Page 158

१५० सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

पुनरषि भेदो द्विविय :- तोपाधिको निवपाधिकचेदि। तत्रोपाधिसताव्याप्यसत्ताकत्वं सोपाधिकत्वं, तच्ून्य:ं निरुपाधिकलमम् । तत्राद्यो यथा-एकरयैशकाशस्व घटायुवाधिभेदेन भेद:। यषा वा एकस्यैव सूर्यस्य अज्ञ माशनभेदेन भेक:। तथा प एकस्यैव मम्गोऽन्त:करन भे दाद्वे दः निरुपाधिकभेदा यथा घटे पटमेका। व प वहसयपि प्रप्भेदाभयुपगभेऽद्वैतविरोपः । तास्त्रिकमे दादेरनभ्युनगनेव प्रपइस्याहवँते नहगि कल्पिततयाङ्गोकारात्। बद्धकं मुरे सराचाय :- अक्मा भरतः केय साधकत्वप्रकल्पने। किस पश्यसि संसारं तघ्गात्ञानकल्पितम्॥ छत एव विवरसेडविद्यानुमाने प्रागभावव्यतिरिक

प्रसरान्त रेणान्योन्याभावं विभजते-पुनरिति। उपाचिसस या व्याप्या सका वस्य भेदस्थ तस्य भावस्ततवम्। बम सत्राघ् दिभेदसता तग पटागुवाविसतेति भे दोपाधि वत्तयोर्न्र्याम्यम्यापक- भावः। नवु मभमी जडत्वं्पावृतये तन प्रप्थ प्रतियोगिको मैदोड म्युपेयस वथाये चाहत विरोध इत्यास परयाह-न चेति। यथा विससा दिस्मतास्त्रि कन्वान्नादवव विधाके तवहमेदोडपोत्याह-तास्यिकेति। ननु वियदादि प्रपतस्यैव तार्विकत्वेन सथात्वं कथमित्यत आर- पपप्रस्थेति। अ्पवस्य प्रणि कल्पितस्व्ादीकारे वार्तिकश्तरधम्ब तिमाद-तदुकमिति। नन्वभावस्य वातुविध्यवर्णनं विद्धान्ताननुरोधि, नृसिहाथमरं

एनं न स्पपा विदान्तविरुद्धमिस्याशयेनाइ-अ्रत पवेति। सो:

Page 159

वेदान्तपरिभापाया अनुपलब्धिपरिच्छेद:। १५१

विशेषणम्, तत्त्वप्रदोपिकायामविद्यालक्षणे भावत्यविशेपण च सङ्गच्छते। एवं चतुर्विधाभावानां योग्यानुपलब्ध्या भावस्य ववातुविध्यमत एवेत्मर्थः। तथा चातुमानं 'विवादमोचरापन्नं

सत्वन्तरपूर्वकं भवितुमदति, अप्रकाशितार्यप्रकाशकरवानू, श्रन्धकारे प्रथमोत्पन प्रदोप प्रभावत्' इति। वस्तु सेकमिस्युक्तावातमवस्मुपूर्वकता - याऽर्यान्तरत्वं तदर्थं वस्त्वन्तरेति। चश्षुरादिध्या वृत्त्यर्यं स्वदेशगतेति।

वृत्त्यर्थ स्वविययावरसेति। आागभावव्यावृत्यर्थ स्वप्रागभावेति। तरव प्रदीपिकायां-चित्मुखाच्ार्यकृतायाम्। अविद्यालक्षणे- अनादिभावरूपत्वे सति ज्ञाननिवर्त्यत्वमविद्यात्वमित्येवरूपे। उपस द्रति-एवमिति। नतु किमनुपलब्धेरभाषप्रमायां करणान्तरानुप- पर्यामान्तरस्मास्थीयते, अनुभवबल्तादा १। नाथन, क्लप्षप्रमाणमा- चस्पेन्द्रियस्यैव तत्करणत्वसम्भवान्। न चेन्द्रियामावयोः सम्बन्धा- निस्पणम, संयुक्तविशेषणतासम्यन्धस्यव सत्वाछ्। न चात्र प्रमा- पाभान। भूतल धटाभाव इत्याधाराभेयभावसम्बन्घप्रतीतेः (१)। भटाभावशानं सम्न्धविषयर्क विशिषज्ञानतवादण्डीपुरुष इति ज्ञानव दित्यनुमानाच्य। अन्ययाऽभावस्म मिरधिकरणत्वापत्ती यंसस्य स्वाधिकरणकपाल नाशो नेत्यादिवर्णनम्, अधिकरणस्य सादिस।इत्या- दिना मेदस्म द्वविध्यनिरूपण च विरुध्येव। स सम्वन्य: स्वरूपस- म्वन्धोऽन्यो(२) वेत्यन्यदेतन्। न च (३) द्वितीय:, निर्घटभूतसे (१) ममाणस्वादिति शेष: । (२) ससुचविश्येषण रासम्पन्यः। (३ ) अनुभवाद्वोति कल्प: विपरीतानुव्यवसायाद्र चेतयर्थ: । निर्घटप-

Page 160

१५२ सटिप्पणार्थदीपिकाया-

प्रतीतिः। वन्रानुपलब्धिर्मानान्तरम्।

पशयामीति विपरीतानुष्यवसायान्। अन्यपा पर्दतं पश्यामि गी नुमिनोमीतिवद् भुतलाभावयोविलक्षणानुष्यवसायापति। कि च प् क्षप्रमायो प्रत्यक्षप्रमाण वरणमित्युस्सर्ग, सच बलवता याधवेना यते। प्रकुते चाभावज्ञान प्रत्यक्षमेवेत्युभयसिद्धम्। तत्र प्रायशर मिन्द्रियमेद करणम्। घाघकाभावादिन्द्रियाभावये सम्बन्यस् साधितरवान्। ततथ कयमनुपलव्यिर्मानान्तरमिति चेन्, 4े न सावदिन्द्रिय तर्करणं सम्यन्धानिरूपण त्। न व सयोगादि, द स्यासम्भवार। न च सयुकविशेषणता, तत्र प्रमाणाभावाद्। बक पततेरनुमानस्य कापाराधेयमावसम्वन्यसापकतया इन्द्रियभाय म्बन्धासाय कत्वात्। न चोळमूलविरोध, ताटशसम्बन्धाभावकार स्याधाराधेयभावसम्बन्धवयनपरेण भनेन विरोधाभावाद्। नच्स व्यपसायविरोध, फरनीभूत ज्ञान प्रत्यक्षमित्युकत्वा।। यदपि किन स्यादि, सदपि न ससिकर्पाभावस्य प्रपततरवाघकस्व सतन्। कि व किसम वस्म विशेषणना मात्र ससिकर्प इन्द्रिपसबिारभ करणविशोषमरा वा: कि या यताधिकरसे प्रतिये गिसस्यमनुप न्ध विरोधि स्यातदविशेपणताह। नाथ, मिश्यादिव्यवदितभूत वदिनि पटायभावेडवि विशोषणतामाव्स्य विवमानतरन प्रत्यक्षताइ्डदन। न द्वितीय, परमने कर्ेवलयााविस््लनमस एव धोमेन्दियलान स्येय स्वम् पशाव्दाभावाधिकर परिस्नेन स्वस्यासत्रपि कर्यादधिकरसे

मुर्वन्यिविरोधित्वसपनभ्यमानत्वम्। सस्य कि यदा कदावित्ा वोडपेसित। उत नियमेन।। आाये व्नवदितेऽप्यभावापिकरऐे यद

Page 161

वेदान्तपरिभापाया अनुपलब्धिपरिच्छेद्ः। १५३

(१) एवमुककानां प्रमाणनां प्रामाएयं स्वत पवोत्पद्यने जञायते च। तथा हि रमृत्यनुभवसाधारणं संवादिप्रवृत्त्य स्यात्। न द्वितीयः, श्रोत्रदेशे भूतलादो वा श्दस्य घटादेर्वा सत्वे- पि सामास््यभावादिनाऽनुपलम्भसम्भवेन नियमेन तदुपलम्भायोगा-

एवमुधाना प्रमाणानी कदशं पामा यमित्यपेक्षायामाह-एव- मिि। ननु परतरत्वप्रामाश्यवादिनि तार्किके जापति कयमेवं चतर्तु राक्यमित्यत आह-तथा हीति। इच्छावृतिप्रामाभ्यातिप्रसत्नवा- (१) वेदान्तनये प्रस्यक्षादीनि प्रमाणानि षट्, तैश् षोढा: प्रमा जन्यते, जानाश ताः ममा यथार्थ अयथार्था वेि प्रामाण्यपाहकेपु सन्नि विप्रति दततयः । तथा हि- प्रमातव न स्वती गराध्य सशया नुपपच्तितः । इ नि सवयानुपपचहेतुना प्रामाण्यपर तसतववादिनीनैयायिक। अनुमानेन मामाण्य प्रतिजानन्ति। यथा-इद ज्ञान प्रमा सवादिप्रवृत्िन नमत्व द् स्पतिर वेणममाबद इति परोयममिति ज्नानंतर पतमह जानाभीत्यतु यव सायस्य घटज्ननिष्ठपामाण्यविषयकतया स्वविषयक नुयवसायसामयेवी वज्षानस्य प्रामाण्यभख्यापिकेति केचिन। सविदः स्वप्रकाशत्वेन सविज्जनक सामर=येव सवितिष्ट पामाण्यग्राहिकेनि गुरवः। तस्तज्जञानजन्यज्ञाननाहिह्का नुमितिसाम ग्री तज्पाननिप्ठमामाण्यनिश्वायिका। घटो ज्ञान इनि मनोनिसिद्धो घटस मवेत उचचानजन्य: प्रावव्यापरपर्यायः पदार्थविरोषी क्ावेनि भाट्ा:। अनुमिनिस्तु-इये मातता, घटत्वनति घटत्व प्रकारकज्ञान जन्या, धउत्ववति घटत्व प्रकार कज्नतात्वाद इत्येव प्रकारिकेनि। सर्वेषा मननिरासपूर्वक स्व्रसिद्धान्त दर्शयनि-एर्वामत्यादिना। प्रमाणानामित्यस्य-प्रमीयते तव प्रमानमिति भावप्रत्ययान्तत्वात् प्रमापमित्यथ:। प्रभाण्स्य भाव.प्रामाण्यन्। तथा च मूस्यस्य प्रमाणानामित्यस्य प्रमाणमिति: प्रामाण्यमित्यस्व प्रमात्वमित्ययों ऐेयौ। प्रामाण्यस्य उत्पत्वी स्वतस्वं यवा-दोषभावसदकृतज्वानसामान्य सामभौजन्यत्वम्। पक्षी स्वतसवं वथा-'दोषामावे सति यावतस्वाश्रयमाइक सामप्रीपाए्टलम्' शवव मूछ एव वक्ष्यते रवि दिक। ११ पे०

Page 162

सटिष्मगार्मदी पिकाया :-

नुकृलं तद्वति तत्प्रकारकक्तानत्वं आामारयम्। तब ज्ञानता मान्यसामप्रीप्रयोज्य न त्यधिक गुगमपेक्षते, प्रमामावेडनु· गतगुणाभावात्। नापि प्रत्यक्षप्रमायां भूयोऽवयवेन्ट्रियर्सा- कर्प: (१)। रूपादिप्रत्यसे आात्मप्रत्वक्षे घ तद्भाशात्, सत्यपि तस्मिन पीतः शह इवि मरत्ययस्य भ्रमत्वाच। (२) अत एव न सल्षिङ्ग परामर्शादिकमप्यनुमित्वदि

साधारणं सवादिमतृवत्यनुबूलं प्रामाम्मम्। सद्ति तत्प्रशरहानय मित्मर्म1 नन्वेषम्भूते प्रामाण्ये कि स्वतस्तम्! न हाइत््योता सत्वमातनाधयादित्यत घाह-तच्चेति। ह्वानजनकसामान्यका माध्यतिरिक कारणप्रयोजयां परतस नेयायिकायभिमतं निषेपत-

मात्र इति। नतु प्रमामात्र इत्युएनयुर्क पत्यरप्रमारया दुषम् सस्वादित्यार हानिरासायाह-नावोति। वजयुणास्यानुपतम

माइ-सत्यपोति । शत पध-मन्वयम्पविरेव व्यनिकारादेव। स्र्वादिपद योम्पवारे सशप्रदार्थन। सत्यपि सलिप्वपरामर गन्धमगमावावच्छेदेन सन्ता

(१) गरय एवि प्रोन:। भूवोभिरवय मै: सहेन्द्रियमत्रिकष रूपो पुभ्

मच्यटानेडप्ासे, पीठ डस हापनानिन् सेरयेनह।

विवदश्य बहेरवामेन व्यिरेक वविचारर्मरिस्वर्य।

Page 163

वेदान्तपरिभापाया अनुपलव्धिपरिच्छेद:। १४५ प्रमायां गुणः, असक्षिङ्गपरामर्शादिस्थलेऽपि विषयाबाघेन अनुमित्यादे: प्रमात्वात्। न चैवमप्रमाऽपि प्रमा स्यात्, ज्ञानसामान्यसामगन्या अधिशेषादिति वाच्यम्। दोपाभाव- स्यापि हेतुत्वाङ्गीकारात्। न चैवं परतस्त्वमिति वाच्यम्। भागन्तुकभाव कारणापेक्षायामेव परतरत्वात्। ज्ञायते च प्रामाएयं स्वतः । स्वतोग्राह्यत्वं घ दोपा-

नुमितेरप्रमात्वादन्वयग्यमिवार मनसि निधाय व्यतिरेकव्यमिचारं दर्शयति-प्रसन्निङ्गेति। ननु म्रमस्यापि तादशसामभोप्रयोज्यत्वा- विशेपाद् म्रमप्रमाव्यवस्थापकं किमित्याशङ्कानिरासायाह-न चेति। प्रतिबन्धकतामावस्य कार्यमात्रं प्रति द्वेतुतवेन क्लपतया दोषाभाव- स्यापि तथात्वेनाक्वीकारत्। न चायं गुणत्वेन हेतु:, प्रमाणामावादि- स्वर्थः। अपसिद्धान्तापतिमाशङय निरासायाह-न चेति। अ्रदष्ा- दिसापेक्षस्वाद्-आगन्तुकेति। दोपाभावसापेक्षस्वादाइ-माव्रेति।

रूपपरतस्त्वापातो नास्तीति भाव: । एवं प्रामाभ्यस्योत्पत्ती स्वतस्त्वममिधाय सस्य त्री तदावेद्यति- सायते चेति। तद्वति तत्प्रकार कज्षानत्वलक्षणप्रामाम्ममुत्पन्नं सज्या- यते च स्वत इत्यर्यः। जायत इन्मस्य गृथ्यत इत्मर्थममिप्रेत्याद्-स्व- तोग्राह्यत्वं चेति। परतस्तववादिनाऽतुमानादिकं तद्भाइकमजोकृ- तमतस्तदवारणाय यावदिति स्वाश्रयपाइकविशेषणम्। यादतस्वाश्रम- प्राइकसामभीजन्यमहणगोवरतवं तैनोमोकयते इत्यर्थ:। दोपवशाद-

(१) रनसमयोभकप्रवो० रधि पाठः सपुस्तके।

Page 164

१५६ भावे सति यावतवालयम्राइकसामग्रीमाह्यत्यम् 1 सान्रयो वृत्तिज्ञानं तद्माहक (१) साक्षिज्ञानं सेनापि पृतिज्ञाने गुह्माणे तद्गत भामाएयं मृद्याते। न चैवं पामाएयसंशय- नुपपत्ति: तम्न संशयानुरोघेन दोपायापि सत्वेन दोपा-

संशया्थले प्रामाशयरयोक्कयोग्यप्ास्वेऽपि दोपवशे नापहादू न संशयानुपपत्तिः । अप्रामाएयं तु न ज्ञानसा मान्यसाममीपरयोज्यम्, प्रमायामप्यप्रामाएयापचेः। विन्तु दोपप्रयोज्यम् (२) । नाप्यापामाएयं यावारनालयमा हयग्राहम् (३) । (४) अप्रामाश्यघटफतद्भावय स्वादेर्यृति- प्रामाप्यमिधये कशये व सत्य यापिवारणाय-दोपाभावे सतीति। तथाच दोपवशासाहशरामर्या सदूमहेपि न दोष इति भाष:। स्वाशयेत्यायुपपाद्यति-स्थाथ्य इति। तनापि न हदनुमानेनेव। सत्यन्तपदा त्यमाशकप दर्शयति-न चेति। सत्यन्तमप्रदायावि दोषं परिदरति-यदेति। एवमुत्पतित्ररये प्रामभ्यस्य स्वतस्त्वमुपपाय तदपामाग्यस्य परतस्तर्य वर्णयति-सग- (१) साधिषानमिति ममातृनेनन्यमियथ: । सेनाि-प्रमापोसे नपी त्यथ। से नापीत्यपिश्वण्दादनुमानेनापि गृस्ते इति युचिनय्। (२) इति उत्यथावप्रामाण्यस्य परतरत्वनुक्तमिति बोध्यम्। (२) तथास्वे परमावमामाण्यरय रवतरत्व स्यारिश्यर्थ:। . (x) अप्रामा्येति। विशववाहिमपृत्यनुपूल तभाववति तत्मवारण डान समम्रामाण्यम्। तथा घ अमामाण्येत्या देरयमरथ.। साधिणा पृसिड्टानोपनीनमे वरत सूधवे नानुपनीवम्। प्रातीतिकरजवारी साधिणाडियावृस्या गुथमा

Page 165

वेदान्तपरिभापाया विषयपरिच्छेद्:। १५७

ज्ञानाऽनुपनीतत्वेन सात्िणा अरहीतुमशक्यत्वात्। किन्तु घिसंवा दिप्रवृत्त्यादिलिङ्गिकानु मित्यादिविषय इति परत एवा- प्रामाएयमुत्पद्यते जञायते चेति। इत्यनुपलब्घिपरिच्छेदः ॥६॥

अध विपयपरिच्छेद: ७ एवं निरूपितानां प्रमाणानां प्रामाएयं द्विविघम्- व्यावहारिकतच्वावेदकत्वं पारमार्थिकतत्वावेदकत्वं चेति। माण्यमिति। विरसवादीति। इयं शुक्तिर जतार्यिप्रपृत्ति: प्रामा- रयशून्या विसंवादिप्रवृत्तिजन कत्वादित्या दिविसंवादिभटृत्यादिलिद्ि का- सुमितिप्रा्म्। आरदिपदेनासवचनजन्यत्वादिसडपरह्य:। द्वितीयम्

इति श्रीपरमवसपरिवाज काचार्यबालगोपालतीर्थश्री पादशिष्यदत्तवंशा- वतंसरामकुमारसूनुधनपतिसूरिशवशिवद त्तकृतायांवे दान्तपरिमा-

अथ प्रमेयँ निरपयितुसुपक्रमते-एवमिति। प्रामाण्यं- यथाभूार्यज्ञानजनकत्वम्। तत्वं ययार्थत्वम्। तथा च तदेवात्र प्रति- पायमु। जेन तस्याप्रामाण्यं नेव गृक्षते। कथम् । अप्रामाण्यलक्षणघटकस्य तद्माद- वत्ादेः तशानी सयेव वृत्या साक्षिगा गृहीतुमशक्य त्वाद।अन्यया रजतामि- मुसप्रवत्तिन स्याद। कि तदि। विरसवादिमवचिलिन कानुमिस्येव प्रामाण्यं गुपत इनि।

Page 166

१५= तत्र मझस्वरूपायगाहिममाजव्यतिरिक्ानां सर्वप्रमागाना माघं प्रामाए्यम, तद्रिषयागां वयवहारदशायां बाघाभा वात् । द्वितीयं तु जीवम्रहैक्यपरागां 'सदेष सोम्येदमम आसीत' (छा० ६-२-१) इत्यादीनां 'तत्वमसि' (छा० ६-८-१) इत्यन्तानाम्। वद्विपयस्य जीवपरक्यस्य कालन् यामाष्यत्वात्। तच्चैक्य तत्वपदार्थज्ञानाधीनज्ञाननिति प्रथ्म सत्प- पदार्थो लक्षणप्रमाणम्यां निरूप्यते। तत्र लक्षमं द्विविधम्- स्वरूपलक्षणं वटस्थलक्षणं चेति। तत्र स्वरूपमेव लच्तणं सरू पलतणम् , (१) यथा सत्यार्दिकं ब्रह्मसवरूपलक्षगम्। 'सत्व ज्ञानमनन्तं म्रझ्' (ते० २-१-१) 'आनन्दो म्रह्ेति व्यना नात्' (हे० ३-६) इति भुसेः। तसप्रतिपादने पदार्थप्रतिपादनाधीनमतः पदार्थो निरूप्यत हायर- तच्चैक्यमिति। इति (२)इविहेतो: 1 प्रथमोपालतवाहप्रस्पशनगो- चरत्वादस्हितत्वाचादी सत्पदार्यो निरुष्यते हत्यर्प:। सम-त:म प्रमाणयो:। अछ्ाधारणधर्मो लक्षणम् । स्वूर्प रादुष्यावर्समिति मुख्यत्वात्स्वस्पलक्षण लक्षमति-तपति। तत्पदार्थलक्षणस्य शकृष त्वालोडिक प्रमृष्प्रकारायन्त्र इत्यनुदाहत्य वैदिकमेसदुदाहरति- पथेति। आदिपदेन हानानन्तसरपद: सविदनन्सात्मकमेहमेव्र सक्षममिति वेचित्। सत्यादिक प्ररमेकलक्णमिस्नन्ये। (१) यथा सपयं कानमनन्ते मदा हति। अम सत्यादि्क स्वरूपणमनम्। इति पाठ: गपुस्तके। समचपुस्तकेतु सु पपरिनिसिट् दम पाठम सव सममहम। (१) लोडि। मत कएुस्नकयोरेक दवेतियिम्डो दृद्यतेन गपुलके

नायेस्वमिति। दाविनियब्दो बजेते; तो पेदडयो तयोरेकस्य परतीकामहने सुदमपरस्य ग्यारुपा

Page 167

वेदान्तपरिमापाया विषयपरिच्छेद:। १५६

ननु स्वस्य स्व्रवृत्तित्वामावे कथं लक्षणत्वमिति चेत्। न । स्वस्यैत्र स्वापेक्षया धर्मिघर्मभावकल्पनया लक्यलन्तणत्वसम्भगत् । तदुक्तम्-'आनन्दो विपया- नुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्माः, अपृथकत्वेऽपि चैतन्या- सृपगिवावमासन्ते' इति। वटस्यलक्षणं तु(१) यावहक्यकालमनवसथतत्वे सवि नस्यातसके तदेव, यथा गन्घवत्वं पृथिवीलन्तणम्। महापलये परमाणुपु उत्पत्तिकाले घटादिपु गन्धाभा- बात्। प्रकृते व्रझ्मणि(२)च जगजन्मादिकारणत्वम्। क्षत्र जगत्पदेन कारयेजातं विवनितम्, कारणत्वं च कर्तृत्वमवो- डविदयादी नातिव्यापिः। ननु अस्ाधारणवर्मस्य लक्षणत्वात्स्वस्य व स्ववृत्तिघर्मत्वाभावा- स्कथ सत्यादिकं स्वस्पलप्षणमिति शह्तते-नन्धिति । धर्मे पारमा- विकत्यविवक्षरी गौरवान्मवमित्याइ-नेति। सवोक्ते पद्मपादाचार्यसं. मविमाह-तदुक्तमिति। द्वितीयं सपयनि-तरस्थेति। सस्पलय्षपोऽतिपप्यपनिरासाय

मिति। स्पष्टप्रतिपत्यरथे लौकिकमप्युदाइरति-यरथेति। परमतेनाद- महाप्रसय इति । उमयभतेनाइ-उत्पत्तिकाल इति । प्रकृत- मह्मण स्वत्विमित्यत आद-प्रकृत्ते इति। मायादेरवि अगदन्त:पाति- लादाद-कार्येति । कुलालादावतिन्याप्िवारणाय-जातमिति। (१) रक्षग माव० पत पाठ सगपुरवरयो 1 सक्षण नाम यावइति पाठः घचपुस्नकमी:। (१) धचपुस्त्भपो: 'प्रकणि' हदि पद नार्त। सनपुसतकयो: नकग प्रकुते नेवि पाठ:।

Page 168

१६० सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

कर्तृत्वं घ(१)तदुपादानगोचरापरोत्त ज्ञानचिकीर्ा कृतिमस्नम्। ईसरस्य सबदुपादानगोचरापरोनषज्ञानस- द्वावे घ 'य सवमः-सर्घविद्यर्य सानमयं तपः । तर्मा देतद्मझ नामरूपमन्नं च जायते' (मु. १-१-६) इत्यादि- श्रुतिर्मानम् । ताटशचिकीर्पासद्भावे 'सोडकामयत महुस्यां प्रजायेय' (तै० २-६) इत्यादिश्ुतिर्मानम्। साहशहती प 'तन्मनोऽकुरृत' इत्यादिवाक्यम्।

कार्यमात्रमित्यर्थ(२)। कारणत्मपि प्रधानादिसाधारणमित्यत अदि- कारणवं चेति। एवमवि कर्थ निरास इत्पत शरह-फर्तृत्वं चेति।अग् प्माणा फाइ्सायामाइ-ईश्वरस्येति। सर्वमः-सामान्यतः सवेविदियेतः। ग्रह्म कार्य प्रदा हिरण्यगर्म:, नाम घट इत्यादि, रूप शुक्रादि, खर्म म्रीहियवादि। 'यः वालकालो गुणी सर्ववियः' इत्यादियु दरादिपदार्येः। यस्मादाका शादिः(३)प आात्मा कामितवानिच्छा पृतवान् बहुषा भवे- यम्' इति। वथमेकस्य बुधा भवनमित्यत भाह-प्रजायेयेति। उत्पदेय। तदैक्षत इत्याया शुतिरादिनोपादेया। (४) तदु मम्म। म प्राणमखुजत इत्याया कुतिरादिनोपादेया। तितयमिति। तत् उपादानगोचराप रोक्षज्ानवत्वं साहशचिि्य्य-

न्वादीनि तहोचर-मपरोक्षधाण-विशरीर्ष -कृति-भास्ति मस्य सस्य भावस- सम्। कुलमादियु एखगसमन्वयः। अस्म कुम्मले पटीपादानकराएतिषयर्ड प्रस्यमज्ञानम्, पर बरिष्यामोति चिहीरषों कराकदपसेयोनिका कृविधेति। (२) तथा घ पटारिमानजनफेपु कुलालारिपु यावस्स पेवनकाकामावेनि नाविम्यासिरित्यथ: 1 (२) आयवे रति शेष:। (v) 'हन्मनो कुश्द' हत्यस्य वाक्यस्थवतपदसयार्थमाइ टी काहारन्तर्म।

Page 169

वेदान्तपरिभाषाया विषयपरिच्छेद:। १६१

ितम्, अन्यथा व्यर्थविशेषणत्वापत्तेः । अत एव जन्म- स्थितिध्वंसानामन्यतमस्यैव लक्षये प्रवेशः। एवं च भकृते लक्षणानि नैव सम्पद्यन्ते। ब्रह्मणो जगज्जन्मादि- कारणत्वे च-यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्परयन्त्यमिसंविशन्ति' (तै० ३-१) इत्या· देश्रुतिर्मानम् । यद्वा-निखिलजगदुपादानत्वं ब्रह्मणो लक्षणम्। छपा- पविरचं तादशकृतिमत्थमित्येवमित्यर्थः। एकमेव लक्षणं कुतो नेत्यव माइ-अन्यथेति। लक्षणत्नितयाऽविवक्षणे इत्यर्थः । यत एकलक्षण- विवकसे विशेषणवैयर्थ्यमतो विशेषणवैयर्थ्यादेव जन्मादयन्यतमस्यव लक्षसे प्रवेश इत्याह-अत पवेति। फलितमाह-एव चेति। कार्यजातजन्मगोचरापरोक्षज्ञानवत्वम्, तत्स्यितिविपयतद्वत्वम्, तल्य- गोचरतद्वत्वम्, समस्तकार्यगोचरचिकीर्षाsऽश्रयत्वम्, तत्स्थितिविषय- /चिकीर्पावत्वम्, तज्षमगोचरचिकीर्षास्पदखवम्, कायमानजन्मगोचर- प्ृतिमश्चम्, तरिस्थितिविषयककृत्याध्रयत्वम्, तल्लयगोचरकृत्यास्प- दत्वमित्येवंरुपाणीत्यर्थ: 1 ब्रह्मणो जगन्जन्मादिहेतुत्वेडपि प्रमाणाका- द्क्षायामाह-ब्रह्मण इति। प्रयन्ति-प्रलयं गच्छन्ति सन्ति सस्परवि- रन्ति। 'सर्वाणि द वा इमानि भूनान्याकाशादेव समुत्पयन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यान्ति' (द्ा० १-९-१) इत्याद्या श्ुतिरादिनोपादेया। ननु त्रिभिरस्योपादानत्वसूचनादेकैकस्य लक्षणप्रचेशे (१) तभ सिद्धभतीत्यरच्याउडद्-यद्गेति। उपादानं च यद भिन्नं कार्यमुतपदते तन् (२)। सदमेदध पृथक्सतताशान्यत्वं तच्चाविद्याप्रह्मणोः समानं मह्म्यध्यस्वस्य पृथव्ससारान्यत्वादित्याथयेनाइ-उपादानत्वं चेति।

(१) तह उपादानट न सिदध्यतोत्यर्थ:। (२) तदिविपद कखपुस्तक योर्नोस 1

Page 170

१६२ सटिप्पणार्थदीपिकाया :- दानत्वं घ जगदध्यासाधिष्ठानत्वम्, जगदाकारेग विप-

भिप्नेत्य 'इद सरव यद्यमात्मा' 'सच्च त्यच्चाभवत्' (तै० २-६) 'बहुस्यां प्रजायेय' (तै० २-६) इत्यादिल्विष्य त्वेषपि विकार शून्य वं ब्रम्मण इति भाव। विपरिणममान मेवोपादानमिति यचाप्रहस्तर्स्तूपादान माया, तथाऽपि स्वाधिष्वानं मन्न बिना सस्ब स्तयात्वाभावात्तद घिष्ठा नस्याप्युच्य मानमुमादानत्वम विरुद्धमिति तपा

न च जगतो मायापरिणामत्वे मानाभावः। 'माया तु प्रकृति विद्वाउ' (शे.४-१०) 'मयाऽव्यक्षेण प्रकतिः सुयते सचरावरम' (म० पो. 1-1.) जगन्मायापरिणामरूपं कार्यत्वाच्तुक्तिर्प्यवदिति प्रमाणह- त्वात्। न च याध्यत्वमुपाधि", साघनम्यापकत्वात्। यद्रा, नगगभड. पादानकं फार्यत्वासमतवत्। तच्चक(१) लाभवात्। (रवदवि क्षुति स्मृतिप्रामाण्यापरिशेषादज्ञनम्। माया अविदा थह्ानमित्यनर्वान्त- रम्। ननु श्षुतियु अगद्मन्मगोस्तादात्यम्यपदेशाजजगदाव्वरेण विर- रिणममानत्य मुपादानत्वमित्येव सल्लक्षण पुजो नागोवियत इ यारादप चेतनस्थ जडाकारेण परिणामायोगात् वूटस्पनित्यतव्रधुतिविरोपा च्चोचोपादानत्व मिप्रायेणैव तातु तथा व्यपदेश इरयाइ-पताद- समेयेति। यदिदं सर्व हिरण्यगर्भादिस्वम्यनर्यन्तं हदयमामेवि

नयमू। त्यद्-भ्रमुते वाप्याकाशे। तदू पममवदिति(३युक्ि: रप्यममा (१) सथ उपदानवेस्वर्य:। (२) सदनि उपादानमपीत्पयेः। (१) गपुस्नके सदूश्यमवरितयर्ष इत्येव पाठ:। अ्त सुछ्ठि रूम्यनम। रिनिवर रति निस्नं नवपय नपर: पाठ: रिसर।

Page 171

वेदान्तपरिभापाया विषयपरिच्छेदः । १६३

(नह्मप्रपञ्चयोस्तादात्म्यव्यपदेशः । घटः सन् घटो भाति घट इष्ट इत्यादिलकिकव्यपदेशोऽपि सचिदानन्दरूपन्रह्ीक्या- ष्यासात्। नन्वानन्दात्मकचिद्यासादू घटादेरिष्ठतव्यवहारे दुःख- 1 यापि तन्नाष्यासात्तत्रापि इष्टत्वव्यत्रद्दारापच्तिरिति चेतू। न । प्रारोपे सति निमित्तानुसरणं, न तु निमित्तमरतीत्यारोप इत्य- म्युपगमेन दुःसादौ सच्चिदंशाथ्यासेऽप्यानन्दांशाव्यासामा- वासू। जगति नामरूपांशद्वयव्यवद्दारस्तु अविद्यापरिणामात्म-

दिविवत्। बहुस्यां (१)बह्ुतादात्म्यवान्भवेयम्, स्वप्रद्ष्ट: स्वाप्नपदा- तदासम्यवदिति विवेक। आदिपदेन 'सर्ब खल्विदं म्ह्य, (छा० (-१४-१) ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्' (छा० ६-८-७) इत्याया सुतय उपादेयाः। एवं लौकिकोऽपि तादात्म्यव्यपदेशोऽघ्यासकृत एवें- याइ-घटः सन्निति।

वन्दाध्यासस्तत्र वर्ण्यते तददर्शनाज दुखे आनन्दांशाध्यास (२] इत्यद-नेति। आदिपद् दुःससाधनपरम्। सच्चिदंशाध्या से उयि-(३) तत्तादातम्याघ्यासेऽपि। एवममैऽि। एवं प्रपथे नामरू- पव्यवहार: किंकृत इत्यत भाह-जगतीति। स्वोफेडमियुक्तवाक्य- (१) अश्र कधपुस्तकयोः बहुस्यां बदुतादातम्य स्वाप्न०इति पाठः। गपु सके-मदेय स्वाप्न इवि पाठश। वयोरनुपपन्नतामालोन्येषोडस्माभि: र्भतिक: । (२) आनन्दाध्यास इति कसपुस्तकयोनोसि। () सच्किदसाध्यामः सतादात्म्याध्यास: रति पाठ= कपुस्तके । सच्ति- चाध्यालेन ससादारम्याध्यास पनिपाठः सपुस्तके तयो: खपुस्तकोय रिटर:।

Page 172

१६४ सटिप्पगार्थेदोपिका या :-

तदुक्तम्- अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशप् रुम्। आयं तयं म्रसमरूप जगदूप ततो द्वयम्॥ इवि । अथ जगतो जन्मक्मो निरु्यते-तत्र सर्गाद्यकते

परिमितानिरूपितश किविशेषतिशिष्टमायासहितः सम्नाम रूपात्मकनिखिलमपक्रे प्रथम बुद्धावाकजयवेदं करिष्या मीति सक्कल्पयति 'तद्कषत षटुस्यां प्रजञायेय' (छा० ६-२-३) इति 'सोडकामयत घहुरयां प्रजायेय' (सै २-६) इत्यादिक्षुतेः । तत आकाशादीनि पश्रभूतानि ा

एवं स्वरूपनटस्पलक्षगाम्यो तत्वदार्य लक्षमित्वा जगदुसतिनिर

मेधरे वैपम्यनिरासार्यमुकं रज्यमानेति। ननु तह्म कूटस्यक कर तम सदस्पादिकमिशयाशक्नि पत्यर्थमुकन्-अपरिमितेत्यादि। प्रमाणमाह-तदिति। 'तन्मनोडकुष्त' इ यादिक्ुतिरादिप दादुपारेया तत :- ईक्षणसद् रपप्रयत्नानन्तरम्।(१)वियद घेकररण मनसि नियासा आकाशादोनोति। तथा च धुतिः 'तस्मादा एतस्मादारमन भाछ शस्तम्भूत: घाकयादयुर्वायोरग्निरग्नेराप अद्धपः पृथिवों' (से ३-१) इति। अपधीकृतभूननामेव पुरणादिप तन्मात्रपदप्रतिराय (१) रिवदिति। आकाशस्य नित्यस्मामिवनन्पै:, तत्ः कुजे बन्द न्यवस्थाप्पवे एवडपो एवदिनत अन्यक्वतोति यडाया खनकारोकविया वर्मर्शा मन्यकार रस्याह नियरिति। 'न रिमनसठ: (म० ए० २-१-१) ए

Page 173

वेदान्तपरिभापाया विषयपरिच्छेदः। १६५

श्ीकतानि (१)तन्मान्नपद्प्रतिपा द्यानि उत्पद्यन्त। (२)तन्रा- काशस्य शब्दो गुगः । वायोस्तु शब्दरपर्शी । तेजसस्तु शन्दस्पर्शरूपाणि। अपा तु शब्दस्पर्शरूपरसाः । पृथिव्यास्तु शब्दस्पशरूपरसगन्धाः । न घ शब्दस्याकाशमात्रगुणत्वम्, वाय्वादावपि तदु- पलम्भात् । न घासौ भ्रम:, (३) बाघकवाभावात। इमानि भूतानि त्रिगुणमायाकार्याणि त्रिगुणानि । गुणास्सत्वर- इत्याशयेनाइ- तन्मन्रंति । पश्चीकृतभूतेषु शब्दादिगुणोपलब्घेर- पथ्चीकृतेष्वप्य नुमानसिद्धान् तानाइ-तन्रति। अपधीवृताकाशा- दिभृतेधु। नैयायिकमतं निरस्यति-न चेति । पश्चीकृतवारवादौ तदुपल- म्मादपशोकृतवाय्वादावपि तदुपलम्भ इति भाव। ननु जलादावषि गन्धोपलम्भारक थं तस्य पृथिवीमान्नगुणत्वमिति चेन्न। तस््य पथचीकृ- सपृथिव्यंशसम्वन्घवृतत्वेन जलादेः पृथिव्यकारयत्वेन वाघकसद्भावेन च भ्रमत्वान्। एतेर्षा त्रिगुणात्मकत्वेऽपि सत्वगुणप्रधानेभ्य एभ्यो यदु- (१) तन्मानेनि। शम्दतन्मान-रपशनन्मान्-रूपनन्मात्र-रसतन्मान्-

मोत्यादिय म्दैव्येंपदिदयन्ते। तज्जाना योतादोनामिन्द्रियाणां आ्राणादीना वायूनाध्ानीन्द्रियत्वापत्वारणानामपि भूनाना सक्ष्मत्व युक्कमेव। अत एव न्द्विदारीरस्य नाध्यक्षमिति। (र) तत्रेनि। वेखपखीकतेव्वित्यथे। आकाशस्य शब्दो गुण इत्यादि। ननु सन्मात्राणी सूक्ष्मतवेनानुपठम्यमानते किमरय तत्र गुणा अङ्गीक्रियन्त पति चेत्। तज्जेपु स्वलभूनेपु गुगोपल व्धेरकारणास्वप्रसदवाव तलकार णेभ्ववडय

(₹) सोरिकिम्रमश्य संसारदय्यार्या वाधावश्यम्मावेन वाय्ादियाम्दस्य गषामानाज अमत्वमिति।

Page 174

१६६ सटिप्पणार्थदीपिकाया :- जस्तमांसि । एवैव् सत्यगुणोपेतैः पञ्भूतैव्यरतैः प्रृथक् क्रमेग घोननत्वक्वक्षूरसनम्रागरयानि पघझाने न्द्वियाणि जायन्ते । एतेभ्य पुनराकाशादिगतसास्त्कां शेभ्यो मिलितेभ्यो मनोबुद्धयहद्कारचित्तानि जयन्ते। शोमादीनां पञ्चानां क्रमेण दिग्वातार्कववगाश्विनोऽिछ्व सृदेवताः । मन आदीनां पतुर्गा क्रमेण चन्द्रपतुर्मुखराद राच्युता अधिष्ठातदेवताः। एतैरेव रजोगुणोपेतैः पश्भूवै्व्यस्वैर्ययाक्रमं धाक पाणिपाद्पायूपस्थार्यानि कर्मेन्द्रियाणि जायन्ते । सेक च क्रमेण वह्ीन्द्रोपेन्द्रमृत्यु प्रज्ञापत योऽघिष्ठाव देवताः रजोगुणोपेतपञ्जभूतैरेव मिलितः पक् वायतः प्राग्यपान व्यानोदानसमानाख्या जायन्ते। तत्र भागामनवान् वापुन प्रागः नासादिस्यानवर्ती । अर्शभामनवानपान:, पाप्वा हमयते तदाह-पतेश्ेसि। एतेः-अपयीकृतै.। मनसः स्पानं गल न्तरं मुद्धेषदनम् अहद्वारस्य हदयं चितस्य नामिरिति शारीहक्रपन यदि मनआादिगोलकान्युफानि : दिग्वातार्व प्रचेशपीति भागवाम मुसत्याह-श्रोघदोनामिति । यदपि सुबालेपनिषदि प्रामस ृथिवी देवतोत्ता, तथाऽपि पृथित्यभिमानिन्या देवताया अभरमूव

रख प्राना नामेया कार्यमाह-पतरवेति। तेपु पढवापुर आय सशयत-परगिति। सर्वदोर्ध्वगतिमानित्यर्य:। तेनेस्वन्विसमर उदानस्पोर्थवग तिमएचपि नातिप्रसा। 'वादु प्राणो भूतवा नखिके भराविशव' (ते० २-४) इस्येतरे यथुति मनुसस्वाइ-नासादि. ति। नाम्यादिनासितापर्यन्ताति स्थानान्यादिपदारय। स्गर्व सप

Page 175

वेदान्तपरिमापाया विषयपरिचछेद्:। १६७

दिस्थानवर्ती । विव्वण्गतिमान् व्यान:, असिलशरीरबर्ती। उद्ष्वगमनवानुत्कमगवायुरुदान:, कठस्थानवर्ती । अशि- उपीतान्नादिसमीकरणकर: समान, नामिस्थानवर्ती । तैरेव वमोगुगोपतैरप्ीकृतभूतै पक्चीकतानि जायन्ते । 'तासां निवृत त्रिन्ृतमेकेका करवाणि' (घा० ६-३-३) इति श्रुतेः (१)पख्वी कर णोपलक्षणार्थत्वात्। व्यदिशन्दार्य। तथा चैतरेयध्ुति मृयुरपाना भूत्वा नामि पराषि- चत्' (ऐ० २-४) इति। ध्यान लभयति-विष्वगिति। विष्व- गगमनवान्सर्वतो गमनवान्। उदानलक्षणमाह-ऊ्ध्वमिति। पररोपतिप्रसन्माश:याह-उत्क्रमपेति। लोकान्तरयानाकाल ऊर्ध्वगमववानित्वर्थ। 'अयकयोर्ध्व उदान' पुम्येन पुण्य लोक नय- दि' (प्र० ३-७) इत्यादिप्रश्नोपनिषद्वाक्यमत्र प्रमाणम्। यद्ा,

वनित्वयं। समान लक्षयति-अशितेति । अ्रस्य सकनशरीरव- विवेपि मुख्यस्यानमाइ-नाभोति। प्राणादीना लक्षणान्युकानि मनेये पनिर्वद-'अथ योऽयमूर््यसुत्कामति एप नाव स प्राण योऽ्य- मर्वाचं सक्कामति मैनैता शिरा अनुव्याप्ा योऽय पीतमशितमुद्गिरति योर्न्य स्वविष्ठमनं घातुमपाने स्यापयति अरणिष्ठ चाहे समानयति' हि। समगुणप्रधानानामेया कार्यमाइ- तरवेति। ननु त्रिवृत्कर

विददधूमित्यत आइ-तासामिति। तेजोडबन्नरपाणा मध्ये एकं तेजेसूनं दिया विमज्य सयोरेकं पुन्द्विधा विभज्य तयोरशयोरवन्रयो: सयोजनन्। तथा अल दिघा विभज्य तयोरेक भागं चुनद्विधा विभज्य दयेर्शपोस्वेन:धृथि्यो संयोजनम्। एवं पृथिवी द्विया विभग्य तयो- (१) सग्पुस्तकयो. पम्ीकृतोप्लमगेवि पाठ:।

Page 176

१६= सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

पश्चीकरणप्रकारस्ेत्थम्-आवाशमादौ द्विधा विभज्य- तयोरेक भागं पुनश्नतुर्द्धा विभज्य तेयां चतुर्गान शानां पाय्वादिपु चतुर्पु भूतेपु(१) संयोजनम् । एवं बायुं द्विधा विभज्य तयोरेकं भागं पुनः (२)चतुर्द्धा विमन्य तेपां चतुर्णामंशानामाकाशादिपु संयोजनम्। एवं तेड्

पतुविधभूतमयमिति पृथिव्यादिपु स्वांशाधिक्यात्यृयि- व्यादिव्यव हार: 1 तदुकम्- 'ैशेध्यात्तु तद्वादसतद्वाद' (न्र० सू० २-४-२३) इवि। रेकं भागं पुनद्विषा विभज्य तमो रंशयोर्जलनभसो: संयोजनमिति पिशव त्रिष्ठतमेकक करवाणि'इति शुतेरिति। यदयपि छानदोग्े त्रिहतकरणन

रपतिपरत्वेन सूमकार: सिद्धान्तितत्वातिषृटत करणस्यापि पधोकरणोपउ्ञ क्षणार्थत्वं न्याय्यमिति भाव: । ननु पधानानपि पपास्मकतने कर्य पृथिव दमिदं जनमितमारि व्यपदेश इत्यारादयाट-गृथिन्यादि्ष्घिति। अत दितीयाभा यान्तर्गसं भगवता ्यामस्य सूगं प्रमाणमिस्यार-तदुतमिति। (१) चतुपं भूतेन्विति। दिया विभक्केशु भूतेपु एकरिमल्विभग्यमाने माणे अन्याउस्य सयोजन न विभक्के इल्यूरनीयम्। सथा पैत पशोरण प्कार: आकाशादोनि पश्रभूतानि द्विया विभवेत्, सेपा मेकेक मार्ग तदवर्य रव दिस्वा अपरपक्षमामान् प्रत्येक चतुर्षा निमनेय, विभकस्याकाय्ापेस्य था् रज्धान् आकायन्यनिरिल्तमृनानामविभकारपभागे योजयेव। एवं बामारिु। तथा घ चरवारो वान्यादीनामंशा यावन्मितार्नावन्मिन एक आवार्यांय वेत मितितेउ सत्तु पश्रीकुत आकान इनि। एवं पाक्वारिष्वति टेवमिति। (र) सगपुसतकयो: पुनः धब्दो नालि। +

Page 177

वेदान्तपरिमापाया विपयपरिच्छेद:। १६६ पूर्वो करपख्रवी कृतैलिङ्गशरीरं परलोकयात्रा निर्वाहर्क मोन्ष- पर्यन्त स्थायि मनोबुद्धिभ्यामुपेतं ज्ञानेन्द्वियपश्चकर्मेन्द्रियप- सकप्राणदिपद्वकसयुक्तं जायते। वदुकम्- पख्चपा गमनोबुद्धिद शेन्द्रियसमन्वितय्। अ पस्ी कृतभूवोत्थ सूच्माइं भोगसाघनम् ॥ १ ॥ ईति। तथ द्विविघं-परमपर च । तन् परं हिरएयगर्भेतिङ्ग शरीरम, अपरमरमदादिलिद्गशरीरम् । तन्न हिरवयगर्मे- तुशन्द: शङ्कानिरासार्य1 विशेषस्य भावो वेशेष्यभ्, तहमात््वमागस्य मूयस्सात्तदाद: पृथिवीयमिदं जलमित्यादिव्यपदेशः । तद्वादपदा-

मवि नादरणीय तन्मूलभूतश्ुतिसूनयोरमावातू, अन्यया गगनपद

सोकृतेपप्यनुपलब्धे। तथा च यथा पशीकृततेज आरदावपक्वीकृतस्वगु- पानामेव मान न तपसीकृतस्वेतरगुणाना तथाSकाशनाकीरपीति सवथा सम्प्रदायसिद्ध पश्ीकरणमादरणीय सति भाव। तेयामेव गुणनयोपेताना मन आदिसमुदायतमर्क लितशरीरँ

स्थायीत्थर्य। वेषां समुदाय शरीरमित्यादिमेनेयश्ुतिमूलकमभियुक्त-

तम महण्डव्यापिस्वादार्र परं। देदमात्र यृपित्वाद् द्वितीयमपर मित्या-

१२ वे० 1

Page 178

१७० सटिप्पणार्यदीपिकाया :- लिद्गशरीरं मदतत्पम् , अस्मदादिल्षिद शरीरमहद्टार इत्या- रूयायते। एवं तमोगुणयुक्तेभ्य: पश्ीकृतमूतेभ्यो भूम्यन्तरिक्षस- रमंहर्जनस्तपः सत्यात्मकसयोर्घ्यलोकसप्करय अतलवित लसुत लत लाव लरसा तलमद्दावल पातालाखयापोलोकसप्कस्य

शरीराखामुतपत्तिः। तत्र जरायुआानि जरायुभ्यो जातानि, मनुष्यपश्यादिशरीराणि । अएडजानि अएडेभ्यो जातानि, पक्िपमगादि शरीराणि । स्वेद्जानि स्वेदाजज्ञातानि, यूकामशकादीनि। उद्विव्जानि भूमिसुस्विय जातानि, पृपादीनि। यृक्षादीनामपि पापफलभोगायतनत्वेन शरीरत्यम्। तत्र परमेश्वरस्य पञ्चतन्माताध्ुत्पत्ती सपदशावय

अभ्राण्डोत्पतिरभिडिता वदनुसत्याइ- प्रथमिति। 'शरीरजेः कर्म- क्षपर्याति स्थायरता नरः पस्यादिव वनमनुसत्याइ चृक्मदीनामिति। नन्वशरी।स्म परमात्मन शरीरसाम्पमाल्मणादिष्यय प्रति कष हेजत्वमित्माशइथ तत्र परम्परमेति दर्यमति-तत्रेति। (१) धर्य- कदम्ये। लिश्खरीरस्य दविविषस्य 'यो म्रमाण विदधाति पूर्षम्' (पे. ६-१८) हस्मादिसुतिर्दिरण्यपर्भस्य म (२)साझात् म्रदाभयतनर (१) कर्ये कदेश किव शदीरेतिपाठा मपुस्व के। (१) ब्दे नास्तपन्वेषु पुस्तकेषु। सकिः विम्चरीरस्य हिरण्यगमें स्प घ साधाष् मदाकापते प्रमागमित्यन्वय:।

Page 179

वेदान्तपरिभापाया विपयपरिच्छेद:। १७१

सात्षात्कतृलम्। इतरनिसिलप्रपश्ोपत्तौ हिरण्यगंर्भादि- द्वारा,-'इन्ताइुमिमास्विस्रो देवताः अनेन जीवेनीमनाडनु- प्रविश्य नामरूपे व्याकरवागि' (छा० ६-३-२) इति युतेः। हिरसयगर्मो नाम मूर्वित्रयादन्य: प्रथमो जीव:। स पै शरीरो प्रथम: स वै पुरष सच्यते। आदिकर्त्ता स भूतनां प्रह्मामे समयवेत ॥ १ ॥ 'हिरय्यगर्भ: समवससामे भूवस्य' (यजु० १२-४ स० स. १०-१२०-१) इत्यादिश्युतेः 1 एवं भूवमौतिकसृष्टिनिरू- पिता। इदानी अलयो निरुप्यते। मलवो नाम त्रैलोक्यनाश:, स व चतुर्षियः-नित्यः पराऊतो नैमित्तिक आत्यन्तिकश्चेति। तन्न नित्य:प्रलय: प्रमाणम्। आदिपद मरीच्यादिसब प्राइ्टकम्। हिरण्यगभोदिदवारा परे- रास्य कतृहवे युति प्रमाणयति-हन्तेति। देघता।-तेजोऽयजरूपा: । नतु हिरण्यगमस्य परेशमू्तित्रयान्तर्गतत्वेन फर्घ जीवत्वमिस्याश्- इधाइ-हिरण्यगर्भ इति। अत्र प्रमाणमाद्न-सहति। शरीरीवि सुत्या सस्य जोवस्वावधारणन्मूतित्रयान्यत्वे भ्ुवि: प्रमाणमिति भाव:। अह्न देवाना प्रथर्म सम्वभूत' (सु. १-१)इत्याया श्रुतिराद्पदादादेया। सृष्टिप्रतिपादनोपर्महारपूर्वक प्रतयनिरूमण प्रतिभानीते-पचमिति। ्भूलोकेडघोलोद्धनामन्तर्माव: स्वलोके तदुपरिष्टानामिति निलो- धपने सु प्रतय: नित्यादिभेदेन निविय:। चनुर्दशलोकीपचे स नैमि- सिक इत्मेव । सस्य चातविध्यमभिप्रेस्याइ-स चेति। प्रलयो नाम विनाश इटि पाठ: स्पट:। सनाये लक्षयति-सनरेति। नित्यः • सविद्मध्यगतस्म पाठस्य भूलैन सततिन दृश्वते। बया कथमि- दस्पायनमे :- तिडोमैससे नैमिधिकमाइउपोरेकाकरमैन अठय: निविय: ।च अयमुरनानीतिरये तिछोकीपिरिज्ाना मापमपिपसापसाननिमिची

Page 180

१७२ सटिप्पणार्थदीपिकाया :- सुपुतिः, तरया; सफलफार्यप्रलयरूपत्यात्। धर्माधर्मपूर्वसंस्फा राजां घ सदा कारणात्मनाऽवस्थानम्। तेन सुपुमोत्थितस्य न

सुपुप्तावन्तःकश्णस्य विनाशे तद्धीनप्राणादिक्रियाऽनुपपत्तिः। (१)रमतुतः श्वासाद्यमावेऽपि तदुपलब्घेः पुरुपान्तरविभ्रममा नत्वात् सुपशरीरोपलम्भव्वत् । न चैय सुपस्य परेवादविशेष:। सुपस्य दि लिद्गश रोरं संस्कारात्मनाऽच्रैय' घतते, परेतस्य तु लोकान्तरे

प्रलय: प्रतिदिन शविलयः। 'मपुतिकाल सकले विलीने'(फै० 1- १३) इति फदत्यथुतिमनुस्टत्याद-सस्या इति। नन्येषं सहि मुसादिहेतो: धर्मादे: सपृतिहेतोः संस्कारस्य च तद्ानी प्रविलया- दुत्यितस्य क्थ सुरादिभेदभोगा पूर्वपदार्थस्मरणं पेत्माशयपाठ- धर्माधर्मेति । फारणारमना-्रविद्यातमना' स्वकार्यकारणारमना था। नन्वन्त करणस्यापि तदानी कार णारमनावसयानाद् कर्थ सदभीन प्रा

न्यिरपि नातुनपन्नेत्याह-न धेति। ननु पांरणाभाये इयमपि विरुद्ध मित्यपरितोपादाद-धस्तुत इति। सुसस्य मृतादविशेपमाशङप परिहरति-न चचेति। जामदव- स्थाया , परेतस्य बिहयरीर जन्मान्तरीयतततपदार्थसंस्कारजन्यतस स्पदार्थाकारात्मना लोकान्तरे स्थित गसस्य तु साटशसस्कारातमनाड- (t) वखुत हि। इद दृष्टिव दिवा दाभिप्रायेण। ग्रुपुसिशाके ममेईे चरीरमिति उरीरदिसबन्धा मासाभावेन सपुसबदया चरोरापमा वेन इम- शरीरे अन्यसयोपएम्भो अगरूफ, सषेय सपुपरय बस्तुतः श्रासादिनियाया अमादे:पि दवासापुपलके पुस्वानतरअमर्पसादिति।

Page 181

वेदान्तपरिमाषाया विषयपरिच्छेद:। १७३' इति चैलसरयात्। यद्वा, अन्त:करणस्य हवे शको-ज्ञान-

एय सुपुनी विनारा न क्रियाशक्तिविशिष्ठस्येति भागयर स्थानमविरद्धम्। 'यदा सुनः स्वप्न न कञ्चन पश्यति, अथास्मिन् प्राण एवरैकघा भवति, अथैनं वाक सरवैर्नामभि: सहाप्येति', (कौ० ३-२) 'सता सोम्य तदा सम्पननो भवति समपीतो मवति' (छा० ६-८-१) इत्यादिभ्ुविरुक्तसुपुन्री मानम्। प्राऊृतप्रलपसतु कार्यन्ह्मविनाशनिमित्तक: सकलकार्य- नाश:1 यदा तु प्रागेवोत्पन्नत्रह्मसानात्कारस्य कार्यत्रझ्मगो न्वत्वर्थः। नमु पुरुषान्तरस्य देहः प्राणकिया च भ्रमात्यतोयते न कमेन्द्रिवत्यापार। दिकमिति वैशम्ये नियामकामावमालद्याह्द्द - य्ेति । सादिपदमपानादिसंग्राइकम् । देद्यावस्थानं तु मतशरीरावस्थानवद- विरुदमिति मानः । अन् प्रमाणमाइ-यदेवि। अ्थ-तदानीम, अ्रस्मिन्-गुप्े छति, परघा-एक, एनं-प्राणम, अम्येति-

हे सौम्य ! तदा-६धुसौ, सता-सद्ूपेण प्रन्नण जोव, सम्पन :- अभेदं गतो भवति, स्वमपोत :- वितीन: तिरोहितो पाधिर्भेव- सत्यर्थ: : 'सति सम्पय न विदुः'द्त्याया श्रुतिरादिपदेन आधया । एवं नित्यप्रनयमभिघाय शाकृतं निरुममतिम्राकृतेति। सकनकार्यविवाशा प्रकृतौ तयः। सुदुप्रेस्त कार्य्रम्मविनाशनिमित्तक-

साशानभरस्य दिरण्यगर्मस्य प्रझा डाधिकार निर्वाइ्कप्रार्यक्मेपरिस मासौ सत्यो यदा विदेइकेवल्मालिय परममुक्तिस्तदा तल्षोकवासिना

Page 182

१७४ सटिप्पणायदीपिकाया :-

परा मुकि:, वदा तल्लोकवा सिनाम प्युत्पअमक्सात्ात्ाय्मां म्रह्णा सह विदेद्केवल्यम्। म्रह्मणा सह से सर्वे स पामे प्रतिसख्रे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥,इति घुसेः। एयं स्वलोकवासिमि: सह फार्ये म्क्षणि मुच्यमाने तदथिछ्वितमझाएडसदन्तर्वर्ति निसिललोकत द्न्तर्व ्तिस्थायरा दीनां भौतिफानां भूतानां च प्रकृती मायायां घ लयन न पु म्रह्मणि, पाघरूपविनाशर्येव वध्निष्ठत्वात्। अवः श्राहत इत्युच्यते।

नैमिसिकप्रलय: । मह्णो दियसश्वतुर्युगसइ स्रपरिमितकालन 'घबुर्युगसइसाणि म्रक्षणो दिनमुच्यते' इति बचनात्। पलयकालो दिषसकालपरिमित: रात्रिकालस्य दिवस उकाषें भुरति प्रमाणयति-प्रह्मरोति। प्रतिसशुरे-पार्टते पसके, सम्मासे सति, परस्य-दिरण्यगर्भस्य, अ्रन्ते-मुकिसमये, ते- सर्वलो रुवासिन:, छतात्मन :- प्राप्ततत्वसास्षात्कारा, सर्वे ग्रहपा सद् परं पदं-विदेशफेवस्यं परिशन्तीत्यर्थ:। नन्चेवं सदि माधोडर्यं प्रलयों म प्राकृत इत्याशदथ तत्वविदा अह्षप्रवेरोऽन्यतस्वविदो प्रकसी प्रवेशातमाकृत इस्पाद- पथमिति। मामार्या लयो निशतिः तन हेतुमाइ-याधेति। मसनिष्तवार मधप्मत्वाद प्रहमणि तदास्मना स्थितत्वादिति वा। नैमितिर्क सं दर्रा यति-कार्येति। श्रेलोवयं भूर्मुदः स्वरिति सोकनयम्। म्रहदिप- सस्य कि प्रमाणमित्यपेशतायामाह-म्रहण इति। नैमितिकप्रतप- पालो डडयेट वाने पेत्याइ-मलयेति।

Page 183

वेदान्तपरिमापाया विपयपरिच्वेद्:। १७५ कालतुल्यत्वात् प्राकृतप्रलये नैमित्िकमलये च पुराण- वचनानि। द्विपरार्द्दे स्वतिक्रान्ते ब्रह्मग: परमेष्ठिनः। तदा प्रकृतय: सप कल्प्यन्ते प्रलयाय हि॥। एप पराकृविको राजन् प्रलयो यत्र लीचते। इति वचनं प्राकृतप्रलये मानम्। एप नैमित्तिक: प्रोक प्रलयो यत्र विश्वसृक्। शेतेऽनन्तासने नित्यमात्मसात्कृत्य चासिलम्!। इति वचनं नैमित्तिकमलये मानम्। तुरोयप्रलयस्तु मह्मासाच्षात्कारनिमित्तकः सर्वमोक्ष:1स चैकजीयवादे युगपदेव, नानाजीववादे तु क्रमेण। 'सर्व पकी- भवन्ति' इत्यादिभ्ुतेः। तव्राद्यास्त्रयोदपि लयाः कर्मोपरति- निमित्ता: तुरीयस्तु ज्ञानोद्यनिमितो लयो ज्ञानेन सहैवेति विशेष:। एवं चतुर्विध मलयो निरूपित: 1 वस्येदानी कमो निरूप्यते- भूतानां भौतिफानां च न कारणलयक्रमेण लयः। का-

भ्ास्मन्तिकं चतुर्थंप्रल्यं निरूपयति-तुरीयेति। सवमोन :- अग्गानेन सद्द कार्यविनाशः। तरीयनलये शुति प्रमाणयति-सर्वें हति। 'यत्र स्वस्य सर्वमात्मवाभूत्तल्केन कं पश्येत्' (वृ०२-४-१४) इयाया ुविरादिप देना देया। लयत्ाविशेपेऽपि विशेषभाइ-त्त्रोत। तत-चतुर्पु प्रलयेष । प्रलयनिरूपणमुरसह्रंस्तत्कमे विप्रतिपतस्ताि-

स्वविद्धानतं पततुमादो नयायमतं दूपयति-भृवानामिति।

Page 184

१७६ सटिप्पणार्थदीपिकाया :- किन्तु सृष्टिक्रम विपरीतक्रमेण (१)। तत्तत्कार्यनाशे वत्तज्जन. कादष्टनाशस्यैव प्रयोजकतया उपादानना शस्यापयोज्ञकत्वात्। अन्यथा न्यायमते मद्दापलये पृथिवीपरमारगुगवरूपरसादेर- विनाशापत्ते: । तथा च पृथिव्या अप्सु, अपां तेजसि, तेजसो बायौ, वायोराकाशे, आकाशस्य जोवाहछ्ारे, वस्य हिरययग- रभादङ्ुारे, तस्य घाविय्यायामित्येवं रूपा: प्रलयाः। तदुक विष्यणुपुराणे- जगत्प्रतिष्ठा देवषें । पृथिव्यप्सु प्रलीयते। तेजस्थापः प्रलीयन्ते तेजो वार्यौ प्रलोयते ॥१॥ यायुश् लोयते व्योत्नि तघाव्यके प्लीयते । अव्यकं पुरुपे म्रहमन! निष्कले संपलीयते ।२ं। इवि। तहि वेन कमेण लय इति पृच्वृति-कि त्यिति। उत्तरमाद-सष्ोति सधिकभविपरीत्कमेण सय इत्यनुपज्यते। तन् हेतुमाह-तसत्का यनारा इति। भनुगतं दि प्रथोजकमस्य सननुगतत्वादप्रयोगक स्वमित्यारायः। विपदे दोपमाह-अन्यथेति। (२)उपादाननाशस्य प्रमोजकरपे सृष्टिकम विपरीतकमे दर्शयति-

कनयाउदट्टनाशस्प प्रयोजकत्वे सति। द्विरण्यगम हिद्वारे-मछ् सत्वे। अभ प्रमाणमाइ-तदुकमिति। अम्रेन्द्रियादिद्वाराइम्पछ

त्य्थ:1 कारणलय करममते तु ममुकमारम्यान्त्यावर्यबपयेन्तमनेरुकायरूपानय या सोहग:। तथा व मशुकरूपस्य नसरेणुकारणस्य नावेन नसरेणुनाथनकि

(t) उपाशन (समवाविकारण) नाशातक्रार्यनाशं पवी पाहिंस:।

Page 185

वेदान्वपरिभापया विपयपरिच्छेक। एवंविघ पलयकारंणत्व तत्पदार्थषस्य ब्रझ्मनस्तटस्थलनणम्। ननु वेदान्तैवह्ाणि जगतकारणत्वेन प्रतिपादमानि सति सपपक वह्य श्यादन्यथा सृष्िवाक्थानामग्रामाएया पतेरिति पैत्। न। न दि सूष्टिषाक्यानां सष्टों तातपय नयो दहन्यः । आहाशमिन्दियेए इन्दिरिवाणि तम्मान्नेपु तन्मानाणि महादां विजीयन्त इति सवालोपनिषदचनानुसारयू। न चेदवपाय्त

ग-मवंविधेति। ननूर्कामरद तत्पदार्थलक्षण यमामे कि वाज्यचार्यम्। आछमझ १' सप्रपततापसिः। न द्वितीय, तत्प्रतिपाद कभुत्वादियास्यानामप्ामा- प्याररिति शडते-गन्विति। गपा शापाइ पंतम। यादि चन्द्रस्य सद मसेतरनता प्रकत्न्म शाखामे चन्द्र इति तगस्थलक्णम, सभा मिध्यामूतस्य न्रपशवस्य मशासम्यन्येषप अ्रतिप्यु वद्टोपनाय नगन्न भकत्व प्रहत्थ्य वक्षप्णामिवनान्मेवमित्याथयेगढ-नेवि। 'नेह मानास्ति व्वचन' (क० २-४-९०)। न निरोधों न चौत्पत्ति: (मा० का-२-३२) इत्यादिशुविवाधितेडयें नास्ति सष्िक्षुतिवाधयानां वास्पयें देन तेषामप्रामाण्यं भवदित्याइ-न छोति। नतु प्रतीयमानेडयें तास्पर्याभहवे के तदि तात्पर्यमिति पृष्छति-कि स्ति। "विष सुच्न' इति वाक्यस्यापवाक्यत्वाद्वाधिते प्रतीयमानेडये तात- योमावेन छनुप्ृदमोजननिषेदपरतवं यथा, तयोकवातमानाममि श्ु-

मिपादकत्वम्, 'यत्पर: शब्द: ख शब्दार्थें इत्यमियुकोक्तेरियुस्तर-

नाम: स्यान। अहमन्मते तु वतलार्येवन काइट नाथ स्पेवानगमस्य प्रयोन- पेन ने रावि सडै।

Page 186

सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

किन्तु अद्वितीये मह्मएयेय। तत्प्रतिपत्तौ फर्य सृष्टेरुपयोगः १। इत्यम्-यदि सृष्टि मनुपन्यत्य निपेधो प्रक्षणि प्रपश्वस्य मतिपाद्येत, वर ब्रह्मणि निषिद्धस्य प्रपञ्वश्य पायौ प्रतिषिद्धस्य रूपरयेव अह्ल णोऽन्यत्रावस्थानशक्टायां न निर्विचिफित्समद्वितीयत्व प्रतिपा दितं स्यात्। ततः सृष्टिवाक्यादुभद्मोपादेयत्वज्ञाने सत्युप दानं विना कार्यस्यान्यत्र सद्भावशक्टायां निरस्तायां नेविने तीत्यादीनां म्रह्मययपि तरयासत्वोपपादने प्रपश्वरय सुच्छ त्वावगमे(१) निरस्तासिलदवैवविभ्रममखव्डं सच्चिदानन करसं मद्म सिद्ध यतीति परम्परया सृष्टिताक्यानामप्यद्वितीर म्रह्ाषयेव तात्पर्यम्। उपासना प्रकरणपठित सगुणमरह्मवाक्यानां घोपासना माह-अदितीय इति। नम शत्रगृहभोजनदार विषभक्षणमिति प्रतोयमानापेस् दप साइशभोजननिषेध प्रतिपत्ती विनियोगस्तथा्न कयं साटर द्वितीयम पयोधने विनियोग: प्रपयनिपेधपरैरेव ततप्रतिपते: स्पट्टतया प्रवोप मानान्यार्थ केर्षा क्येस्तद्घोघनस्य व्ययेरवादितयाशयेन शङते-तदिवि यह्मिन्मथणि प्रपथ प्रतिपेय: तद्मद्वीय अगदुपादानमतस्तस्पन्पना वस्पानाशडाभावेन निःकशयतमा मिथ्यास्सिदेरदवितीय म्रम विन व्यतोत्येवं ततप्रतिपसी प्रतीयमानार्यविनियोग इति समापते- इत्थमिति। निर्विचिकित्सं-संशयरहितम्। नन्येवं स षटिवा यानामतितीयमदपोघकरपेऽपि निविचिकित्समय तोयत्वं न सिध्यति 'य एपोन्तरादिस्ये हिरण्मय: पुर्यः' (छ्षा० । ४

Page 187

वेदान्तपरिभाषाया विषयपरिचछेद: । १७E

विध्यपेक्षितगुणारोपमान्परत्वं, न गुणपरत्यम्। निर्गुणप्रक- रणपठितानां सगुणवाक्यानां तु निषेधवाक्यापेचितनिपेध्य- सम्पादफवेन विनियोग इति न किध्विदपि वाक्यमद्वितीय म्रक्मप्रतिपादनेन विरुध्यते। तदेवं स्वरूपतटत्थलनतगलच्िवं वत्पद्वाच्यमीश्वर- चैवन्यं मायापतिनिम्बितमिति केचित्। तेपामयमाश य :- औवपरमेश्वरसाधारणं चैतन्यमात्रं बिन्बम्, तस्येव्र विम्बसयाविद्यात्मकायां मायायां प्रतिमिम्यमीश्वरचेव न्यमन्त:करणोपु प्रतिबिम्बं जीवचतन्यम् । 'कार्योपाधि- रयं जीव: कारणोपाघिरीश्वरः' इति भुतेः। एतन्मते जीघपरमेश्यर-

'योपिज्वाव गौतमाग्न:' (ा० ५-७८-१) इस्वादिचदारोपितिमु-

वाक्यादामयुकं, तपा च सगुणवद्मवाक्यानि चित्तकाप्यद्वाराSद्वितीय मझयोधकानीति भावा । 'मृर्त चामूत च मत्य चान्तं च' इत्यादि- वाक्यानां विनियोगमाह-निगुरति। 'अपात आदेशो नेति नैति' (शृ. २-३-६) इत्यादीनि निषेधवाक्यानि। कर्मकाण्डवाक्यानामपि

विनियोगममिप्रेत्याइ-न किश्ञिदपीति। ननु कि तल्लक्ष्यं यस्येदे लक्षणदय मुच्यस इत्याका इसायामाह- तदेवमिति। नन्वविद्यानो मायाया भेदामावात्तत प्रतिषिम्वितस्य च शरीवत्वात्कयं मायारया प्रतिबिम्वितं चतन्यमौप्वर इत्याशकयाद- ेपामिति। तन्मते जौवेश्वरविभागमाह-एतदिति। एवंविधा- नैकशीववाडे दूषणाभिधानपूर्दकं मतान्तरमपतारयति-पवन्मत

Page 188

१८० सटिप्पणार्थदा पिकाया :- योर्भेदः । अविद्यातमकोपाघेर्व्र्यापकतया तदुपाधिकेश्व स्यापि व्यापकत्वम् । अन्तःकरणस्य परिच्छिमतया तदु पाधिकजीवस्यापि परिच्छिवत्तत्वम्। एतन्मतेऽ्रविद्याकत- दोपा जीव इव परमेश्वरेऽपि स्युरुपाघे: प्रतिषिम्यपक्षपा

तेपामयमाशय :- एकमेव चैतन्यं बिम्बत्वाकान्तमोशवरचै. तन्यं प्रतिबिम्बत्वाक्ान्तं जीवचैतन्यम्। विम्बप्रतिबिम्ब कल्पनोपा धिश्चैकजी घयादे अविद्या, अनेफजीववाटे तु अन्त :- करणान्येव । अविद्यान्तःकरणरूपोपाधिप्रयुक्को जीवपर- भेद: । उपाधिकृतदोषाश्च प्रतिभिम्वे जीव एव वर्तन्ते, न तु बिम्बे परमेश्वरे । उपाधेः प्रतिबिम्य पक्षपातित्वात्। एतन्मते ध गगनसूरयस्य जलादी भासमानप्रतिषिम्बसूर्य- स्येव जीवपरयोरभेद:। ननु परीवास्थमुसास्य दर्पणप्रदेश इव विम्बचैतन्याय परमेश्वरश्य जीवप्रदेशेऽभावात्ततय सर्वान्तर्यामित्वं न स्या. दिति चेत्। न 1 साभ्रनत्षन्रस्य आफाशरव जलादौ प्रति बिम्यितत्वे विन्यभूतमद्दाकाशसयावि जलादिप्रदेशसम्ब इति। अस्मिन्पसे मतद्यमाद-विम्वम्रतियिकेति। मन्यस्मिन्मते पूर्वो कदोषा मावेकपि दोपान्तर मस्सीति शहते-न सिति। विम्बस्य प्रतिबिम्य देशाव्तित्वनियमादिति भाव:। उक नियमस्याकाशे व्यमिवारापरिच्षिम विम्यस्य सथा हनेडप्यपरिचिम विम्वस्य तपा स्ामावान्मवेमित्याद-नेति। जलादिस्य आगार ए

नन्वग्रादिकमेव सषत्र प्रतिबिम्यते नाशाराम्, तस्म रुपस्पर्शर दवित

Page 189

वेदान्तपरिभापाया विषयपरिच्छेदः। १=१

न घ रूपहीनस्य व्रह्मगो न प्रतिबिम्बसम्भव: रपबत एव तथात्वदर्शनादिति वाच्यम्। नीरूपसयापि रूपस्य प्रतिबिम्बदर्शनात। न च नीरूपस्य द्रव्यत्य प्रतिबिन्बा- माननियम: आत्मनो द्रव्यत्वाभावरयोकततात्। 'मकघा बहुघा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्' (न वि० १·) 'यथा हयं ज्योतिरात्मा विवसानपो भिन्ना बहु- धकोनुगच्छन्' इत्यादिवाक्येन ब्रह्मप्नतिबिन्दाभावानुमा

स्वादपवत एव प्रतिबिम्बिततवदर्शनाद्, तथा च नीरूपस्य प्राकणो न प्रतिविम्बसम्भव इत्याशङ्कय परिहरति-न चेति। कि रूपवत एव पविविम्बम् ? उठ रूपवतो द्रव्यस्य ! इते विकल्प्यार्य प्रत्याइ-नीरू- पत्यापीति । द्वितीयमनूय दषयति-न चेति। यतः सभवायिका- रमं गुणाधयो वा द्रव्यमतः। आतमनस्तु निगुणत्वात्स्रमवायासिद्धेख्व दव्यत्वामावस्योक्तत्वादित्यय: । तथा च नीरूपस्य द्रव्यस्याकाशादे:

सम्भवत्येवेति भाइ:। द्रव्यस्वाभ्युपगमेतपि दोपामाव इत्यभिप्रेत्य हेत्वन्तरमाह-पक- घेति। एकघा-धररूपेण एक। बहुघा-जीवातमना नानारूपः। आ्रदिपदेन 'उपाधिना करियते भेदस्पी देवः केत्रेप्वेदमशोडयमात्मा' इति वाक्यरेषो. प्राम:। ब्रह्मपतिविम्याभावानुमानस्य-म

न वादरायगस्य सुन्रे 'आमार एव च' (न० सू० २-३-५०) 'अरद एव चोपमा सूर्यकादिवद्' (व० सू० ३-२-१८) इति/ अम्त विस्त-

Page 190

१६२ सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

नस्य घाघितरवाच । तदेवं तत्पदार्थो निरूपित: । इदानी त्वं पदार्धो निरुप्यते। भयादू मूलकता त्यकोऽवच्छेदवादोऽपि मष्व्य: । सप दि पटाकारा पदन्त करणावचिक्सं चैहन्य जोवस्तद्वच्छिमं तदीश्वरः। घाउष प्रतिषिम्ये गगनप्रतिबिम्वस्तत्वव्यवदारस्य भ्रममाम मूलकत्षमा विम्य स्व प्रतियिम्घस्थानावस्यानामावनियमस्य महामावाद अझमप्रतिविम्े न युक:। नतु मभाण्डान्तरवतितत्त दन्तःकरणोपाधिमिस्वदन्रवि घेतन्यस्य सवास्मना बीव मावेनावच्छेदासदवच्छेदरहिय मेत्रन्यात्मक स्येशवरस्य मताण्टान्तरदत्वापत्तिरतापि समानेति घेस।कविषा

करणा संवलितत्वाद्युपाधिकत्यान्तर्यामिण ईश्वरस्य महागान्वर स्पानसम्भवात्। न च कार्योपाधिरयं जोव: कारणोपाधिरीश्वर हवि वाश्यविरोध: । तस्य पशद्येतरपि तुल्यत्वाद्। कारणार्दियसम र्मानवच्छिन्नरवे याधकाभावाद। न चास्मिन्पचे कुविसूष्विरष। माध्यकाररेवात एव चेति सूयं व्यास्याय सर्यादिपदात्मन: प्रविबिम्से न युग्यत इति तदालेपकरवेन 'अम्युवदमरणार्त न तपासवन' (म' सू. ३-२-१९) इति सून व्याख्याम 'वृद्धिहासमाकलमन्वर्भावा दुभमस्यामअस्यादेवम्' (म्र० सू० ३-२-२*) इति सूचे उत्तनुषर सिमजीकृत्येव धुत्युफटटन्तस्य सोपाधिकस्थारमनो पृमिहाडादिमाश् न निषपाधिकस्येति प्रदर्शनार्य व चाहमा प्रतिभिम्यत इस्ममिहिक त्वाद्। मुद्दारण्मकभाप्यादी प्रविविम्यरूपैण प्रनेशो न सम्मवतालु रत्ाय्येति सरघेस। विस्तरसवन्यत्र द्रष्टव्यः । मूलस्ुरण्मेष

स्वसम्मवरवेन सूचितसवात्। तरपदार्य निरपणमुपसदरंस्त्यप दार्यनिरपमं

Page 191

वेदान्तपरिभापाया विषयपरिच्छेद्:।

एकजीववादेऽविद्याप्रतिबिम्बो जीव:, अनेकजीव- वादे अन्त:करणप्रतिबिम्बः । स व जापत्खमसुपु- िरूपावरथान्नयवान्। तत्र जाप्रद्दशा नामेन्द्रियजन्य- ज्ञानावस्था । अवस्थान्तरे इन्द्रियाभावान्नातिव्यातिः ।

वन्नकज्जीववादे तत्स्वस्ममाह-पकेति। अविद्याया एकरचरेम तत्पविबिम्बस्य जीवस्याम्येकत्वौचित्यादिति भाव:। 'तदो यो देवानां प्रत्यनुद्धथत स एव तदभवत्तथर्वीणां तथा मनुष्याणाम' (छृ० १-४- '१०) 'यथाग्ने: कुद्राविस्फुलित्ञा व्युचरन्ति एवमेवैतस्मादात्मनः सर्व! रत भरत्मान:' (शृ० २-१-२०) इत्यादिभ्रुतेः 'मामेव ये प्रपशन्ते पयामेतां तरन्ति ते' (भ० गो० ७-१४) इत्यादिस्मृतेः 'मोगेन सतरे क्षपयिस्वा सम्पदन्ते (द्र० सृ० ४-१-१९) इत्यादिसूत्रात।

स्कारणसज्ञातानुरोघिनो बीवाख्यान् विज्ञानात्मन- प्रवीष्ट इस्यादिमा- न्ादनन्तजीवनिर्भासास्पदमेकरस प्रम्मेति पद्यपादाचार्योके सैकजीवना-

शेद इति मतस्यापि, मायाभिरिति बहुवचनादविद्यायास्तच्छजवा

न च कार्योपाचिरयं जीव इति वाक्यविरोघ । समाहितत्वात्। 'स्वम- पैदो भववि' (छा. ६-४-१) इति भुविस्तु सदानीमन्तनकरण-

युचमित्यविरोष:। तत्योपाधिगतावस्थावत्त्वमाद्-स चेति। वरोयादस्यात पाधितादात्म्याध्यासनिवसिक्ालोना। सदुपदितव नन्यस्य जीमस्य आमदायवस्थाननयवत्य लाक्षममुक्तम्, सन् षापदपस्यां लक्ष- यति-जाग्रदिति। इन्द्रियअन्यवनयोग्यसामय इत्पर्य। इन्द्रिय- जन्येति पदकृत्यमाइ-अपस्थान्तर इति। स्वप्नसपुस्स्यवस्थयो-

Page 192

१म४ सटिप्पणाथदीपिकाया :-

इन्द्रियजन्यज्ञानं चान्त:करणनृत्ति: । स्वरूपज्ञानस्यना दित्वात्।

तथा हि-अविद्योपहितचैतन्यस्य जीवत्वपन्े घटायषिद्व नचैतन्यस्य जीवरूपतया जीवस्य सर्वेदा घटादिमानय सकौ घटायर्वच्छिप्नचैतन्यावरकझ्ञानं मूलाविद्यापरवन्त्र मवस्थापद्वाच्यमभ्युपगन्तव्यम् । एवं सवि घटादेने सर्वदा भानप्रसद्ग:, अनावृतचैतन्यसम्बन्घरयैव भानपणो जकत्वात्। तश्य चावरणस्य सदातनत्वे कदाचिद्पि पटः मानं न स्यादिति तबबज्े घक्तव्ये, 'तङ्गद्जनक न पेवन् मात्रम्। तद्वासकस्य तद्निवर्तकत्वात्। नापि पृत्ुपदि नचैतन्यम्, परोक्षस्थलेऽपि तननिवृत्त्यापचेरिति परोह

न्येति। चैतन्यरूपं ज्वानं युतो नेत्यत आइ-स्वरूपेति। ननु स्वरूपज्ञानेनैव सर्वदा शिद्देन विदयन्रजारासिदी दवबन रृत्ति. किमरयेत्यत भ्राइ-सा चेति। नन्वावरणभक्गऽपि नैइन्े r नेव भविष्यतीस्याशइयाद-तथा दीति। भविद्योपदितस्य वर्प्र्टवि म्यस्य तदवच्छिवस्य या सर्वदा भानप्रसकिवारणायावरणस्पनूनइन् रकतिविशेषस्यावश्यकत्ये सङ्गजं बिना कदाऽपि भानं न स्वारत्रसा आवश्यक हत्यर्थ-। आवरणभग्नोऽपि चैतन्येनेत्यत्र कि कन्दरव् कि वोपदितेनेति विकल्प्यायं प्रत्याह-नेति। तद्गासकल्न- तत्यस्तासकूर्तिप्रदस्य। तघिवर्तकतवे कदाऽप्यावरणस्तावस्थानं बें

कस्वनिवर्त कत्वयो विरोध इति प्रत्युकम्। पहस्तृणारे: समस््ू्र् र दत्वस्पमासकत्वामावाव। पियं निरहा-नापोवि।

Page 193

वेदान्तपरिमापाया विषयपरिच्छेदः। १८४

वृत्तवृत्तिनिशेषस्य, तदुपहितचतन्याय जनकत्व मित्यावरणाभिभवार्था वृत्तिरित्युच्यते। वाऽडवरणभङ्ग-

सम्बन्धार्था वृत्तिरित्यपरं मतम्। तत्राप्यविद्योपाधि- कोऽपरिच्छिसो जीव: 1 स च घटादिप्रदेशे निद्यमानोऽपि घटादिक्रमव्रमा- सयतति, घटादिना तस्य सम्बन्धाभावात्। तदाकारवृत्ति दशायां तु भासयति, तदा सम्बन्धसत्त्वात्। नन्वनिद्योपाधिकस्यापरिच्छिन्नस्य जीनस्य स्वत एव समस्नवस्तुसम्बद्धश्य वृत्तिविरहृदशाया सम्बन्धाभावा भिधानमसङ्गतम्। असङ्गत्वद्ृष्ट्या सम्बन्धाभावाभिघाने वृत्त्यनन्तरमपि सम्बन्ो न स्यादिति चेत्।उच्यते 1 न हि वृत्तिविरदृदशायां जीवश्य घटादिना सह सम्बन्घसामा- न्य निषेघाम; कि त्हिं, घटादिभानप्रयोजकं सम्बन्ध वृ तेजंडगवात्कमं तयाSSSनरणनिवृतिरिति चेतनाइ-तट्डुपद्वितेति। ताहश वृत्तेर भिग्य- निकाया शर वश्यकन्वेन वृत्तिरेव तथेत्याह-इवीति। इत्यक मतमित्युत्तिसूचित द्वितीय मत दर्शयति-सम्नन्धा- थति। तन्र-तस्मिन्मते। अविद्योपाधिकऽपरिच्छिओो जीन इति मत इत्यर्थ। नतु सम्बन्घाभाव सम्वन्धप्रयोजक्ाभावातचयते? कि वाइड- त्मनोऽमप्त्वान्१। नाय, परिच्चेदशून्यस्य घटादिसम्बन्धे प्रयोज- काकद्काम वान। न द्वितीय, वन्यनन्तरमपि तस्य दुर्घगत्वादिति रद्ते-नन्विति। असङ्गत्नेति। 'अम्न्नो न हि सज्जते' प्रत-

नस्माकं निपेष्यमतो नास्मदुचिरसप्न-त्माइ-न हीति। पृच्धिति- कि तर्हीति। उत्तरमाह-घटादीति। निषेधाम इत्यनुपज्यते। १३ वे०

Page 194

१=६ सटिप्पणार्थदीपिकाया :- विशेषम् । स च सम्बन्धविशेषो त्रिपयस्य जीवचैतन्वाय च (१) व्यद्र धव्यअ्जकतालक्षगः कादाचित्कः तत्तदाकार वृत्तिनिबन्धनः । तथा हि तैजसमन्तःकरण स्व्च्छद्रव्यत्ात् सव एवं जीवचैतन्याभिव्यञ्जनसमर्धम्, घटादिफंतु न तथा, अ- च्द्द्रव्यत्वात् । स्वाकारवृत्तिसंयोगदशायां तु वृर्न्याभभू

नयतया च (२)वृत्त्युत्थानानन्तरं पैतन्यमभिव्यनाक्त। तदुकं विवरणे-अन्तःकरण हि स्वस्मित्रिय ससस-

ननु स च सम्बन्ध: संयोग: समवायी या ? । नाय, कर्पार चिछसे जोने घटादेः सर्वदा संयुसहनेन सर्वदा भानपा्य्। न द्वितीया अनस्वीकाराद्। अद्धीकारे व तस्य नित्यतेने वरईपी- दित्याशछपाद-स चेति। घटावावारइमिितमये सदुपितत्र।- घतन्दस्य व्यडयत्वं तनिपियस्य पटादेव्यशकन्पमिति ताइकातिरष तन्र कारणमित्यर्थ: । ननु घटादेरस्वसस्य स्वाकारपृतिदशायामवि कयमभिव्रवम् मित्यपेक्षायामाद-तथा हीति। न तथा-स्वतः जवचतन्यामिम्य अनसमर्थ न भवति। कर्य तहिं त समर्मित्यनाद-स्वाकारेति। पृत्या अभिभूतस्तिरस्वृतो जाडपथर्मो यस्य ततथा। वृस्या उत्पा दिवा या चैतन्यामिव्यअनयोग्यता तक्ध्रयतया पेतर्थ: । अ्भि- ममनि-पर्द्यादकमिति व्तृपद्मनुपज्यते। तत सम्मतिमाइ-तदुकमति। नन्वस्वच्छदव्यस्य प्रति (१) सपपुस्नकयो: चचुम्दो नासत, भावश्यकश् सः

Page 195

वेदान्तपरिभाषाया निपयपरिच्छेद:। १६७

रनिए्यपि घटादौ चेतन्याभिव्यक्ियोग्यतामापादयतीति । हेप्र चासच्छद्रव्यस्यापि सच्छद्रव्यसबनधदशाया प्रति- बिम्बग्राहित्वम्। यथा छुड्यादेर्जलादिसयोगदशाया मुसा- दिप्रतिबिम्बम्राहिता । घटादेरभिव्यख्जकल च तत्मतिचि- म्यप्राहित्यम्, चैतन्याभिव्यक्तल च तत्र प्रतिबिम्बितत्वम् । पन विधाभिन्यक्षरु नसिद्धयर्थमेन वृत्तेरपरोक्षरथले बदि- निर्गमनाड्गीकार। परोक्षस्थले तु वह्थादेर्वृत्तिससर्गा-

एतन्मते च निपयाणामपराक्षल चेतन्याभिव्यक्षरुत्नमिति द्रष्टत्यम्। पत जीसयापरिच्छिन्नत्वडपि वृते ा् सम्ब्घा - थतन निरूपितम् । इदानी परिच्छिन्न वपच्षे सम्बघार्थकस्व निरप्यते। तथा हि-अन्त करणापाधिको जीन । तस्य न घटा दपादानता, घदादिदेशासम्बन्घात्। किन्तु मह्ीर घटा- ममादि वं न रषट्चरमित्याश्याद-दृष्ट चेति। नतु घगदेरसव- चछृदव्यस्य चैतयाभित्यज्ञक वदष्ान्तस्ष्य वकन्यने प्रतिबिम्बमाहि- फुड्यादिनिदर्शन प्रदानमसनतमित्याशइ्कयाह-घटादेरिति। इद च उति विना न सिंद्धयनीति ताटससम्बन्घप्रयोजकता सस्या इत्याद-पनमिति। ननु उृत्तरेवविघगम्वन्यार्थत्वाभ्युपममे कथ

अत्वादित्याशड्कयाह-पतन्मत इति। इदमुपसहरन्मतान्तरे सम्प- न्यार्यत्वोउपादन प्रतिजानीते-पवमिति। अन्त करणापानिक :- ततपतिविम्वस्तदवन्धिना था। सर्घ- हमन्मते पटायुपादान किमिति पच्छति-कि स्विति। उत्तरमाइ- ग्रहमैचेति। नतु तस्य व्यापकत्वेपि केवलस्यापहितया कथ

Page 196

सटिप्पणार्थदीपिकाया'-

शुपादानम्। तस्य मायोपहितस्य सकलघदाद्यन्वयित्वात्। अत एव प्रह्मण सर्वक्ता। तथा घ जीवस्य घटाघ घिष्ठानन्रह्मचैतन्याभेदमन्तरेण घटायनभासासम्भवे पाते, तद्वभासाय घटायधिष्ठानम्रह्मचैतन्याभेदसिद्धच्र्थ घटा दाकारा यृत्तिरिध्यते। ननु वृत्त्यापि कर्थ प्रमात चैतन्यविषयच तन्ययोरभेद सम्पाद्यते, घटान्त करणरूपोपाधिभे देन तदर्पच्व्िम्तचैतन्य योरभेदासम्भवादिति चेत्। न । वृत्तेब दिनि दे शगमनाङ्गो कारेण वृत्यन्त करणविपयाणामेकदेशसथतवेन तदुपघेय भेदाभावस्योकत्वात्। एवमपरोसस्थले वृत्तमतभेदेन रिनि- योग उपपादित । इन्द्रियाजन्यविषयगोचरापरोक्षान्त करणवृत्त्य रश्थासप्ना घस्था अविद्यापृत्तिमत्या सुपुमी अतिव्याप्िनारणायान्त करणे

घटादिदेशसम्बन्ध इत्याशकप वेवलस्य तट्सममचेऽपि मायोपषि

तस्य-सदर्वच्छ्वस्य तरप्रतिविम्वस्य सविम्यस्य पा । एेन प्रते किमायातमित्यत आह-तथा चेति। अन्त फरणापाधिकचेनन्यस्व पढादि देशानवस्पितस्य तद घिष्टानचैतन्याभिसत्वाभावे। उक विस्दृत्य शह्ते नम्विति। प्रोफ समार्यति-सुत्तेरिति। वृत्िविनिय मोपपादनमुपरादरति-पयमिति । अप स्वप्नावस्या लक्ष्यति- इन्द्रियेति। इन्द्रियाज या विय यगोवरा अन्त करणपृतिर्यस्मिन्समय सा तथामूनाम्यवरथा। सपुसि सक्षयति-सुपुत्तिरिति।अविद्या-मज्ञान सा गोपरो विपयो

Page 197

वेदान्तपरिभाषाया विषयपरिच्छेदः। प्रयोरविद्याकारवृत्तेरन्त:करणवृत्तित्वान्न तन्नातिव्यापिः। अत्र केचिन्मरणमूच्छयोरवस्थान्तरत्वमाहुः। अपरे तु सुपुनावेव

रूपसे उपयोगाभावान्न तन्न प्रयत्यते। तक्ष्य च मायोपा- व्यपेक्षयैकत्वम्, अन्तकरणोपाध्यपेक्षया च नानात्वं व्यन- हियते । एतेन जोनस्यारगुत्व प्रत्युक्तम्। 'बुद्धेगुगोनात्म- गुगेन चैन द्याराप्रमान्नो हयवरोपि टृष्ट'(शे0५-८) इत्यादी

त्वभवणात्।

यस्या साक्षादविद्यावृत्तेस्तदवस्था। अविद्यापद् नित्यसुखस्याप्युपल थम्। ननु मरणमूर्च्छयोरपि निरूपणीयह्वारिकमित्यवस्थान्रयमेव निरू-

अवस्थानिरूपणप्रसते भवत्सम्मत किमित्यपेक्षायाभाइ-तन्रेति। तयोमत योरित्यर्थ। अवस्थानयवाज्जीव इत्युकं तनावस्थास्वरूपममि- घाय तद्दान जीव एक उत अनेक इस्यपेक्षायामाइ-सस्येति। तस्य- वक्तावस्थावतो जीवस्य। तथा च विभुमंध्यमपरिमाणो वा जीव इत्यर्थ: : पतेन-जीवस्य विभुस्वादिप्रदर्शनेन। अणुध्ं रामानुजा- युचम्। ननु 'बालामशतभागस्य शवधा कस्पितस्य च। जोवो भागः स विलेय स चानन्त्याय करप्यते (श्वे० ५-९) इत्यादिश्रुतिवि- रोघसस्यादित्याशङ्प 'मदतो मदोयान्' (क० १-२-२०) इत्यादि- सुत्या सर्वामीणमुसायुपलळग्या च शुद्धस्य दुलच पत्वामिप्रायमेवाणु- त्वम्, सोपाधिकस्य तन्त करणा युपाधिकृवमित्यविरोध इत्याशये- नाह-बुद्धेरिति।

Page 198

१६० सटिप्पणार्थदीपिकाया :- स घ जीव: स्वयंप्रकाशः। र््रप्रायस्थामधिकृत्य 'अनाय पुरुष स्वयज्योति' (वृ ४-३ -= ) इति ते:॥।अनु- भवरूपश्च 'प्रज्ञानपनः' (मा०x) इत्यादिसुतेः। अनुभ वामीति व्यवहारस्तु वृत्तिप्रतिि(१)म्वितचतन्यमादायो- पपदते। एव त्वंपदार्थो निरूपितः 1 अधुना तत्व्रपदार्थयोरैक्य महावाक्यप्रतिपाद्यमभिधीयते। ननु नाहमीश्वर इत्यादिप्रत्यक्षेग, किचिजसत्वसर्वर- नैयायिकादिमत निरासायाह-स चेति। सप्रयट हदारभकपुर्ति प्रमाणयति-स्थमावस्थामिति। अयं पुरुष इत्यनेन परमातमाइ भिहित इति भ्रमन्यरच्छेदार्थमुकतं स्वग्नेति। मृत्यादिवबन्स माशइधाद-अनुभवरूपस्वति । अरनापि प्रमाणमाइ-परा नेति। विज्ञानमूर्तिरित्यर्थ। 'योऽयं विज्ञानघनः इत्यादिकुतिरादि पदादेया। आरमन स्वप्रकाशत्व चे साधितनायपमविवररो। नमु सस्यानुभ वरुपत रेडमुभवामोत्यनुभवाथयत्वम्यप देशानुपपति रव्याय्ष- द्रपाद- अनुभषामीति।

मिसि। 'मज्ञानं मम्न' 'यह प्रग्नास्मि' (हृ. १-४-१०) 'तस्वमसि' (पा -८-७) 'अयमातमा मन्' (हृ0 x-४-५) इामेरहर

दुरयह संसारयदमित्यादिप्रत्यस्ष प्रापम। सत्वंपदार्यी परस्परमिधौ (१)-दिम्चे नन्येति पाट:सगडुस्नव दा । (२)-वाश्यमंहरवेतु 'सत्य दानमनन्त बदत' रस्वायवान्तरवार्यापेशया प्रनिषाचम्-रस्यधिकः पाठी दृश्यते सगपुस्तकयो:, वस्य मयोजर्न न परयाम।

Page 199

वेदान्तपरिभापाया विषयपरिच्छेद्ः। १६१

त्वविरुद्धध माश्रयत्वादिलिद्गेन, द्वा सुपर्णेत्यादिश्रुत्या, द्वाविमौ पुरुपो लोके त्तरश्वात्तर एन च। तरः सर्वागि भूतानि कूटस्थोऽक्तर उच्यने ।। (भ० १५-१६) इत्यादिस्मृत्या च जीवपरभेदस्यावगतत्वेन तत्व- मस्यादिवाक्यमादित्यो यूपो यजमान: प्रस्तर इत्यादि- वाक्याद् उपचरितार्थमेवेति चेत्। न। भेदप्रत्यक्षस्य

विरुद्धधर्मा्श्रयत्वाद्विरुद्वस्वभावत्वाच, तेजस्निमिरवत्। 'द्रामुपर्णा सयुजा ससाया समान वृक्ष परिपर्वजञाते। तयोरन्य: पिप्पल सवाद- स्यनश्ननन्यो अभिचाकशीति' (मु. ३-१) 'ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहा प्रविट्टै परमे पराहे। छायातपौ नम्मतिदो वदन्ति पञ्ञा- उनयो ये च निणाचिकेता' 'उत्तम' पुरु्वस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहतः' (भ० गी० १५-१७) (२)। सत्यभेद विनाऽनुपपद्यमानसुपलभयमानं खोवस्य संपारित्वं श्रूयमाण चेश्वरस्यासंसारित्वम् सह्यं भेदं कम्नयति। यदि जोवस्य परमात्मनाडमेद् स्यात् तर्थुपलम्येत नोपलम्यतेऽतो नास्तीति निधीयते इते प्रन्यक्षादिप्रमाणैर्जीवेश्वरमेदस्यावगन=शत्तत्व- मस्यादिवाक्यनुपचरितार्थ गोणार्थमेव, 'आदित्यो यूप' 'यजमान: प्रस्नर' इत्यादिवाक्यवन्। यथाऽनादित्ये यूपे आदिन्यनव्रस्य, थ्यज- मानभूनाया मुष्टौ च यजमानलस्योपचारसद्वदित्यर्य:। व्यावहारिक- मेदानेदकप यक्षादिप्रमाणेस्तात्वि का भे दावेदकभुति विरोधायोगान्मेवमि- त्याह-नेति। स्याद्विरोघस्नयाऽवि शुन्या प्रत्यक्षादेवध इत्याशये- नाद प्रत्यक्षस्य वाध्यत्वय ग्यतानाह-मेदेति। सम्भाविता करण- नामिद्द्रियाणामपादवत्वादयो दोषा यस्मिन तत्तया त्स्येन्यर्थः। ननु ज्ये प्टेन प्रत्यत्ेणत्र तद्वाध उचित इत्याशङ्प ज्येश्वत्वं दि बाध्यत्वे (१) ए्यारिषतिस्मृत्रय भदिपद माल्षा इति शेष:।

Page 200

१६२ सटिप्पणार्थद्।। -1 .-

सम्भानित करणदोषस्यासम्भावितदोपचेद नन्यक्षानेन वाध्यमा नत्वात्। अन्यथा चन्द्रगताधिकपरिमाणमाहिज्योति शास्ा्य चन्द्रपादशम्राहिप्रत्यन्तेण बाघापत्ते। पाकरक्त घटे रकोऽय न श्याम इति वत्सविशेषणे हीवि न्यायेन(१) जोवपरभेदमा हिप्रत्यक्षस्य विशेपणीभूतधमभेदविषयत्वाच्य। अत एव नानुभानमपि(२) प्रमाणम्, आगमबाधाव, मेरुपापाणमयत्वानुमानवत्। नाप्यागमान्तरविर्योध 1

हेतुने तु बाघकताया कनीयसा शुफिट्ानेन ज्येष्वस्य रजतज्ञानस्य वाधदर्शनात, अन्यथा तदुत्पत्यसम्भवाय मादिपरिमाणपाहिशाखया धापतमत्याशयेनाइ-अन्यथेति। न चोप श्रीव्यविरोध, धर्मभेद चोषछप्रत्यक्षस्य धम्येमेदज्ञान प्रत्यगुप जीव्मत्वादित्याशयनाद-पा केति। तथा नैवभूतज्ञाने सत्यति धर्म्यमेदमादाय साडरयं घट हविहन यभाऽविरुद्ध सद्साहमीपर इति ज्ञानान तरमद्द मलतिशनमित्दर्थ। यत सर्वप्रमाणोपजो यस्य ज्येषस्य प्रत्यभस्य याष्मत्वाद्मेरेऽम माणता थत एवानुमानस्यापोश्याह-छत दतोत। यागमेन तख मस्यादिना बाघात्। मेरु भापाणमय पर्वतत्तादिन्ध्यादिवदित्यायन मान यथा सबत सौवर्ण फुलगिरिराजो मेदरित्याद्यागमेन पाषित सद्दित्यर्य। भयागमदिरायाऽपि नास्ती याइ-नापीति। भेदस्य प्र्यक्षहियमा णेर्दातत्वाच्छ वस्म

(१) सविचपणे हि विधिनिषेरी विेषयमुपसवकामन सति विशेष्द बापे। यथा रफपट विसमाने सवामपटी नाशनोनि मटरूपे विशोष्ये निमेबस्य दारे विशेबजीभूतरयामगुसमानपरतव नियेवस्य तहदित्यये। (२ ) एमिग्सलादि्डन मूलेक्मनुमानमपेवि।

Page 201

वेदान्तपरिभापाया विषयपरिच्छेद:। १६३

तत्परातत्परवाक्ययोः तत्परवाक्याय बलवत्देन लोकसिद्ध-

न थ जीवपरक्ये विरुद्धधर्माश्रयत्वानुपर्पात्तिः। शीत- हचैत्र जलस्योपाधिकौष्एयाश्नयत्ववत् सभावतो निर्गुणस्यैन

यदिच सलादौ औध्एयमारोपित तदा प्रकृतेऽपितुल्यम्। नच सिद्धान्ते कर्तृश्वम्य कचिदप्यमात्रादारोप्यप्रमाहितसंस्कारा भावे कथमारोप इति वाच्यम्। लायवेनारोप्यनिषयसस्कार- त्वेनैत्र तस्य हेतुत्वात्। हत्र तत्परेति । सातप र्याभावेनातत्परत्वात्ततपरा भे दवाद्या गमा हौ विल्यादित्याह-

न चार्यारतिविरोध इत्याह-न चेति। शरपाधिकविरुद्धपर्मा-

उलादावारोपा प्रतीतिरत् कस्य धर्मस्येत्याशह्तपाह यदीति। अन्त- कर णधर्मस्य कनृ त्वादेर्भानसम्भवात्प्रकृतेऽ्प्येतसल्यमित्यर्थ.। नन्वातम- गदात्म्यापसस्यवान्त करवस्यापि कर्तृत्वादिधर्मकत्वान् तथतिरियेद समनि क्राप कर्नृलादेरप्रमितत्वात्कयमारेप इत्याराड्रय परिदरति- न धेि। पथा सर्यादिकिरणसम्पर्कातवतीयमानमपि(१) जनादिकं एगदिनिदटं न तु सूर्यादिनिशं, तपाऽSत्मसम्बन्वाटत यमानमपि फर्तृ- सादिकमन्त करणनिष्ठमेव, न त्वात्मनिष्ठम्। सस्य कूटस्यत्वात्। वृत" पृथक वाम्यप्रमितस्य कनृत्वादेशतमन्यारोये नास्ति वायकमू। उभरोप्यगोचर संस्कार मात्रस्येवहे पुत्वादित्याद-लाघनेनेति। (१) भषि नीलारिक०-तनः पृथफायंगमितस्य० हत्यारिः पाठ: कपु- हके। तन: पृथकोप्यपमित=इम्पादि: पाठो गपुलके।

Page 202

१६४ सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

न च प्राथमिकारोपे का गतिः, कर्तृ त्वाद्यध्यासप्रवाहरयाना दित्वात्। तत्पंपदवाच्य योविशिष्टय वैक्यायोगेपिलच्यसरूप यो रैक्यमुपपादितमेव। अत एव तत्प्रतिपादफतत्व्मस्यादिवाकया नामसडार्थत्म्, सोडयमित्या दिवाक्यनत्।नघ फार्यपराजमेव नन्वस्त्वस्मिन्व्तृत्वारोपे पूर्वप्रतीत कर्तृत्वादिसंसकारो हेतुस्तभानि सथाभूतस्तम्रापि तथाभूतः, सथापि पथमिवारोपो दुर्घट इत्मारादय परिदरति-न चेति। प्राथमिकारोपे काऽपि मतिर्नास्तीति न पेत्यथे। कर्तृत्वायध्यासप्रवादस्या नादित्येन कस्याप्यारोपस्य प्राथम्यासिदय तभ पृयग्गतेर वक्तन्यत्वादित्याद-कर्तृत्वेति। नन्वस्तयेवं तथाऽपि

तद्यस्वरूपैत्रयम् अवरत एव सोडयं देवदत: प्रकष्ट्प्राशायन इ यादियाषयवत् 'तत्वमासि' 'सत्य ज्ञानमनन्तम्' (ते. २-1-१/-

सुपलम्भस्य(१) सदभावा निर्णायकस्वादितयति दषम्यम्। मनु खि प्रयो उप्रपृतयादे रभावास्वक्ृति प्रहायोमात् मियाऽन्वितस्वार्थप राजामे प्रामाभ्यास सिर्द्ध मल्ष वेदान्तप्रमेवमिति प्रामाकरमतमाशदप परिद रति-न चेति। पुत्नपदाद्वितवसनं चैत्रपुरतो निधाय दे चंत्र (१) अदानाय नाडनेदस्यानुपए म्भरयेतिपाठ: कपुस के। भटानरगय र्यानुपण्म्भरय तद्ामावानिर्णा इतिपाठ: रपुस्तके। अज्ञानवपाननेदस अनुदए्म्भस्य तदभावा इतिवाठी मपुस्तके : तेपामसकनतवमालोष्य उदरिहय पाठ: स्थापिनोटस्नामि:। तस्यायमर्म.तस्मस्यादिवाय पाना मसणडार्यदेव सवेडपि सत्दार्थतपडार्मेथो जी वपर मातमनो: भ ने सनुप सुपरूपपम्रमा्गव।। भात .सख्मस्यादिवाकया नामरचारिकायायासकरय निराचे टोककार

Page 203

वेदान्तपरिभापाया विपयपरिच्छेदः। १६५ (१) प्रामाएयम् , चैत्रपुत्रस्ते जात इत्यादौ सिद्धेऽपि सङ्गति- अहात्। एन सर्प्रमाणविरुद्ध श्रतिस्मृतीति हासपुराणप्रतिपाद्य जीनपरैक्यं वेदान्तशास्त्रव्य विषय इति सिद्धम्। इति श्रीवेदान्तपरिभाषायां विषयपरिच्छेदः॥७॥

पुनस्ते जात इत्युक्ते विकसितनदनकमलं धेजमवलोक्यास्य पुनप- दस्य मृतरूपेडयें सप्ञति तटस्थो गहातीति पुन्नस्ते जात कन्या ते गर्मिणी इत्यादौ सन्नतिप्रदादित्यर्थ। उपसहरति-एवमिति। उक्तप्रकारेण। सरवैं प्रत्यभादिप्रमाणरविरुद्धम्। 'तत्र को मोह क शोक एकत्वमनुपश्यन' (ई. ७) इत्यादिश्रुतिमि, 'सेनज्ञ चापि मा विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत' (भ० गो० १२-२) इत्यादिस्मृतिभि, 'सर्व भूनान्तरस्थाय नित्यशुद्धचिदात्मने। प्रत्यकचैतन्यरूपाय मह्यमेव नमोनम-।।' इत्यादीतिद्दासै, 'विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्या्तिकं गते। प्र त्मनो म्रह्मणो भेदमसन्त के करिष्यति ॥'इत्यादिपुराणध् तात्पर्य- तया प्रतिपाद्यम्।

परिभापार्थदीपिकाया विषयपरिच्छेद समास ॥७॥

चास्नीनि। अज्ानवत प्रमातु जानस्याभेदनुवतम्भस्य (कर्मुक्मगो कृनि, रत्यनेन कतरि पठ्ठी) तश्मावस्य तस्य अनेदस्य ममावस्तदभावस्तस्य-अर्यान् भेदस्य अनिर्यकस्वाद्। प्रमागेनापि यथार्भंशान तत्वविद एव जायते, यथा मगिकर्यत्र रतनतत्व्रसाक्षाटकारवस्ुष न गोपानामिनि ध्वेयम्। (१) पदानों वाक्याना वा इति सेष। प्रामाकार दिनिकनोट्नव्यादि- बोध्यकार्यान्विवानामेव पदादीनो प्रामाण्य, तथा दि-'वत्सम्वधान' इग्युत्मन-

Page 204

अध प्रयोजनपरिच्छेद: ८ इदानीं प्रयोजनं निरूष्यते। यद्वगतं सत्सवपृत्तितयेष्यते ततप्रयोजनम। तघ्द्विविधम्-मुख्यं गौणं चेति। तत्र सुख- दुःखाभावौ मुख्यं प्रयोजनम्। तदन्यतरसाधनं गौणं प्रयो- जनम्। सुखं च द्विविधम्-सातिशयं निरतिशयं चेति। तत्र

तानन्दलेशा विर्भानविशेष:।

अथ प्रयोजननिरूपणं प्रतिजानीते-इदानीमिति। यव्दवं सन्ममेद स्यादिति स्वसम्पन्धितमेव्यते सत्प्रयोजनम्, तद्विभजव- तच्चेति। तन्र-तयोईयोमेष्ये। तदन्यतरसाधन-तयोः मुप दु.खाभावयोरन्यसरस्य मुरास्य दु.ग्भावस्य वा साधनं ससादिरूपप्र- योजनगुणत्वानौणम्। सुसस्यापि द्वैविध्यमाह-सुसं चेति। रप- लक्षणमेतत्। दुःसाभावडषि द्विविध :- पहितविद्दु साभावो याबद- दु शाभावर्धेपि। सत संसारदशायामायो मोक्षावस्पार्य द्वितीय इस्यपि घोध्यम्। विपयेति। विषयतारसम्पादिपये' द्रयससिकर्पज्रनितान्त" करणप्तितारतम्यं सस्कृतानन्दलेशाविर्भावरिशोयः। तथा भृता्या द वाव यमुपसुत्य प्रद्छ मध्यमप्र दृद्ा म्युत्पिर्सुरनाल: इर्द वाक्यमैनर्कियागै- धव मित्यनमिनौति। पश्ाद्वग्समपनवैनि सरा पश्स मध्यमपर दूषया समा

पाच वत्सपदत्य पशुनिसये दाक्तिमपि जानाति। ए्वं कयानादिपदस्वाधपाया पोदपापकिश्ञन भवनि। तथा न सिद्धार्धाना पहुरनास्तीत्थादीनामनिरठ पश्य' हत्यध्यादवनवार्ययोषकत्वमेबेनि मन्यते। तानुसरयवि-्न पेपपारिना। सें पश् वेश्यनष्यादर्यापि सदनिमहस्य टीकापद्चित्रम कारेणोपपसते:। पार्यान ग्रश्यापेदोपने गौरषाक्वेति भाग: ।

Page 205

वेदान्तपरिभापायाः प्रयोजनपरिच्छेद:। १६७ 'एतस्यैत्रानन्दुशयान्यानि भूतानि मात्रामुपजीनन्ति' (बृ० ४- ३-३२) इत्यादिश्रुतेः। निरतिशय सुस च ब्रह्मैन। 'अ्र््रानन्दो ब्रह्मेति व्यजानान्' (तै० ३-६) 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' (वृ० :- १=) इतिथ्रुनेः। आनन्दात्मकन्रह्मावापतिश्व मोक्ष: शोकनिवृत्तिश्व। 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैत्र भवति' (सु० ३-२-६) 'तरति शाकमात्मत्रित' (छा० १-१-३) इत्यादिभ्नतेः । न तु लोकान्तरावामि, वज्जन्यवैर्पायकानन्दो वा मोक्ष: । तत्य कृतकत्वेनानित्यत्वे मुक्स्य पुनरात्यावृपत्तेः।

विषयावच्छिमाशननिवृतौ तदवच्दिन्नानन्दस्येव प्रतिबिम्बनादानन्द- समुदस्य प्रह्मण आनन्दलेशानिर्भावविशेष इत्यर्थ। अ्रमन श्रुति प्रमा- जयति-एतस्यवेति। आदिपदेन 'एप स्यवानन्दर्यात' (ते० २-७) इत्याय्या श्ुतिरपादेया। द्वितीय सुखं लक्षयति-निर्रात- शयसुसमिति। चक्रात्सातिशयमु ममप्यानन्दात्मव्रह्मे शात्म त्वान्। ब्रह्येवेत्यर्य। अनापि भुति प्रमाणयति-आ्र््रानन्द इति। मवत्वानन्दात्म्के अ्रम्म प्रकृते किमायातमित्याराङ्वथाऽनन्दरूप- नद्मावाप्ि समूलसर्वानर्थनितृतिथ मोक्ष इत्यतगतो मोक्ष स मम भूयादिति स्वतृत्तितयेष्यते इति तस्य प्रये जनत्वमित्याह-आ्र््रान- न्देति। शारुशब्द सकारणवन्धपर। उमयन प्रमाणमाद्य-ब्रह्म वेदेति। तरति-अनयत। आ्रदिपदेन 'म्रम्मविदाप्नोति परम्, (तै• २-१-१) 'तरत्यविद्या'-मित्य याश्रतिरादेया। तान्न्रिकमत- निरामामाइ-न त्थिति। तस्या स्वत पुषपार्थतामानादाद्द- तज्जन्येति। तया लेकान्तरावाप्त्या जन्नेत्यर्य 1 टमयीरमोक्षत्वा नाने हेतुमाह-वस्पेति । उभयविधमोक्षत्य।

Page 206

१६= सटिप्पणार्थेदीपिकाया :- ननु श्वन्मतेऽप्यानन्दावापरनर्थनिधृत्तेश्य सादित्वे तुन्ये दोप:, अनादित्वे मोजमुद्दिश्य अ्षवणादी प्रवृत्त्यनुपपत्तिरति चेत। न। सिद्धस्यैव म्रह्मस्वरूपस्य मोक्षस्यासिद्धत्मभ्रमेय तत्साधने प्रवृत्त्युपपत्तेः। अनर्थनिवृत्तिरप्यधिष्ठानभूतनद् स्वरपतया मिद्वैव। लोकेऽपि प्राप्तभापिपरिहृतपरिहारयो प्रयोजनत्व दृष्टमेव। यथा हस्तगतविस्मृतसुतरगादी 'तब हसे सुनर्णम्' इत्याप्ोपदेशादप्राप्तमिय प्राप्नोति। यथा वा चल ितचरणायां रतौ सर्पत्वभ्रमवतो नायं सपे' इत्याप पस्यान परिहृतस्यैन सर्पस्य परिहारः। एवं प्राप्तस्याध्यानन्दूथ प्राप्ति:, परिहृतस्याप्यनर्थक्य निषृत्ति: मोक्षः प्रयोजनम् स घ मानैकसाध्यः 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युनेदि

ननु त्वदभिमतो मोक्ष: सादिरनादिवा?आघे, छृतवरेनानिय मुफस्य पुनशवृतिनक्षणो दोपस्तुस्य। द्वितीये, अक्भादिवेदर्ध्य मिति तान्त्रिक शह्ते-नन्िति। द्वितीयपक्षमवज्ञम् परिह्रा नेति। नन्वानन्दरपस्य ग्रह्मण सिद्धहवेन ततनासेस्तथारनेडप्यनर्थन पीति। नतु सिद्धस्य पुरुपार्थतवादर्शनादेवविघस्य मेकस्य पुरपार्थट न भविष्यतीत्याश उपाद-लोके उपोति। वचेत्यपेक्षाया मुदाहरि- यथेति। दृटान्तोकं प्रष्टते भोजयति-पवमिति । स घ मोस्ः कि कर्मसाध्यः कि वोपासनासाध्य, आहोसिरेव रसमुच्चयसाप्य, उत कर्मजञानसनुचयसाध्य:, कि वोपासनाङ्ानाज च्चयसाय्यः१ कि या वेवलशनलम्यः? इति विकिग्छारमो सवमम जानादिति प्रतिद्ासमुपपाद्यति-स चेति। तमेप-मारमानमेर,

Page 207

वेदान्तपरिभाषाया: प्रयोजञनपरिच्छेद:। १EE

नान्य: पन्था विद्यतेऽयनाय' (शवे० ३-८) इति श्रुते, अज्ञा- ननिवृत्तेर्ज्ञानिकसाध्यत्वनियमाच्य। तच्च ज्ञान ब्रह्मात्मक्य गोबरम्। 'अरभयं वै जनकप्राप्ोडसि' (वृ० ४-२-४) 'तदा- त्मानमेव वेदाहूं ब्रह्मारिम' (बृ० १-४-१०) इति श्रुते। 'तक्तमस्यादिवाक्योत्थं ज्ञानं मोक्षस्य साधनम्' इति नारदी- यत्रचनाच्च। तच्च ज्ञानमपरोक्षरूपम्। परोक्षत्वेऽपरोक्षभ्रमनिवत- कत्वानुपपत्ते: । तच्यापरोक्षजानं तत्त्वमस्याद्दियाक्यादि ति केचित्। मनननि दिष्यासनसाकतान्त करमादेवेत्यपरे। तत्र पूर्गचार्या गामयमाशय-संविदापरोच्य न करण-

निदित्य-तं विदित्वैवेति वा, मृन्युं अन्म मरणलक्ष्णा सस्तम्, ग्रत्येति-अ्रतिकरामति। अन्य :- कर्मादरप, अयनाय-मोक्षाय, पन्था :- मार्गो न विद्यते। 'हिरग्यदा अमृनत्वं भजन्ते' इयादिश्रुते कर्ममाध्यस्वर्गकत्तस्य प्रतयपर्यन्तस्थायित्वा भि प्रायत्वादितरवाकयाना नषि परम्परसा कर्मादेमोक्षमाधनस्वाभिप्वायत्वाच्चेत ा ()युक्ति मप्याइ-अ्रश्ञार्नानतृत्तेरिति। ननु तज्ज्ञानमेदविषय तत्सारनं किं षाऽमेदगोचरमिति विचिकित्सायामाद-तच्चति। तन क्षति प्रमाण- यति-अभयमिति। स्मृति प्रमाणयति-तत्वमस्यादीति। मद्यात्मैक्यगोचरमषि तज्ज्ञानं परोक्षमपरीक्ष चेनि विविकिसा यामाइ-तच्चेति। तज्ज्ञान कि वाक्यादुत््यत उनान्त करण- दिति संशये पम्मपादाचार्यर्गदितमाह-तच्चेति। वाचस्पतिमिश्र- मतमाइ-मननेति।

(१) सुकतिमप्याहेति मपुस् के पाठः सोन्ुर एव।

Page 208

२०० सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

विशेषोत्पत्तिनिबन्धनम्, किन्तु प्रमेयविशेषनिबन्धनमि न्युपपादितम्। तथा च ब्रह्मगः प्रमातृजीवाभिन्नतया तट्ो- घरं शब्दजन्यज्ञानमध्यपरोक्षम। अत एत प्रतर्दनापिकारो प्रतर्दनं प्रति 'प्राणोऽरिम प्रश्ञात्मा तं मामायुरमृतमुपाम' (की० ३-२) इतीन्द्रप्रोक्तवक्ये प्राणशव्दस्य मद्मपरतवे निश्चिते सति मामुपार्वेत्यस्मच्छव्दानुपपत्तिमाशकूष तदु त्तरत्वेन प्रवृत्ते 'शास्त्रदष्टया तूपदेशो वामदेववन्' (घ्र2 सू १-१-३१) इत्यत्र सूत्रे शास्त्रोया टृष्टिः शास्त्रटविर्शित

दितं प्रत्यक्षपरिच्छेदेऽस्मामिरिति शेप: 1 तथाच-हानापरोक्षलवस्र प्रमेयविशेष निबन्धनत्वे सति। सलिकृष्टविषयं शब्दजन्यमपि हानमप

मन्र प्रमागाकाएक्षार्या 'शास्त्राष्टया तूपदेशो वामदेववत्(प्र० सू० १- १-३·) इति सूतस्यं भाष्यं प्रमाणमित्य शयेनाह-अ्रत पवेति।

तस्मिन। तन् विषयसंशय दूर्यपस्षसमाभाना लास्यपशाहन्दायस्या घिकररोति संक्ञा। 'प्रतर्दनोह्मे दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रिय धार्म पत्र- गाम युमेन च पौदवेण थ' (कौ० ३-१) हस्दस्यां कोपीतविम्र मगेप

प्राणशाव्देन कि वायुरिग्रेत किया इन्द्र उत जीव सादोस्वितपरम स्मेति संशयः । वाम्यादिरभिग्नेन इति पूर्वपक्ष: 1 परमान्मेति मिशन्त। वाय्वायुपामनं पूर्वपसे फलं परमात्मोपासनमुत्तरपचे। प्राणः-परमा हना। तथाऽतुगनास्पौवांपर्यालोसनया यास्यस्य तापरत्नममादिति भरण शब्दस्य ममगरतने निश्िते सति मामितदस्ममन्दानुपपतिमाराइप

Page 209

वेदान्तपरिभापायाः प्रयोजनपरिच्छेद:। २०१

त्त्रमर्यादिवाक्यजन्यमहं ब्रह्मेति ज्ञान दृष्टिशब्देनोक्तमिति। अन्येपां त्वयमाशय-करणविशेषनिबन्धनमेव ज्ञानानां प्रत्य क्षत्म्, न निषयविशेषनिबन्धनम्। एकस्मिन्नेव सूक्ष्म-

नात्। तथा चसवित्साक्षासवे इन्द्रियजन्यत्वस्यैन प्रयोजकतया न शब्द्जन्यज्ञानस्यापरोक्षत्वम्। न्रह्मसाक्षात्कारेपि मनननिदिध्यासनससकृतं मन एन वरणम् 'मनसैरानुद्रष्टव्य' इत्यादिश्नुते.। मनोऽगम्य- दुत्तरत्वेन प्रदृस्त यथा शात्दष्टयाइइ सूर्योऽमवमह मनुरिति धामदे- वस्थ गर्मस्यस्थ मुनेरुकिस्तया शास्रष्टया मामितीन्द्रोपदशोऽपीत्यर्थ- कसूने इत्यर्थ ।

सूक्ष्मवस्तुनि-वर्षादौ। इन्द्रिय जन्यत्वस्य-इन्द्रियतवेने न्द्रियजन्य- स्वस्य। श्रनुमितिज्ञानस्य मनहतेन तवन्यरवान तनातिन्याति"। अस्मिन्पत्षे 'इन्द्रियेभ्य पराहर्था' (50१-१0) इति शुताविन्द्रियेभ्य इत्यस्य याचेन्द्रियेभ्य इत्यर्थ। 'मन सर्वेन्द्रियाणि च इति भुतावदि सर्शाणि चार्हेन्द्रयागी यर्थ । साक्षत्क रत्येन्द्रिय जन्यर्वे प्रह्मसाक्षारकारेकपि मन एव करणमि- त्याइ-व्रह्मोति। सर्वदा तदापतिमाशकयाह-मननेति। वन प्रमाणमद-मनसैनेति। 'दृश्यते त्वाया बुदधया'(क० १-३-१३) इत्याय्याशुतिरादि्पदादैया। नतु 'यतो वाचो निवर्तन्ते अ्रभाप्य मनसा सह' (ते. र-४-१) इत्मादियुने का गतिरित्यारा इयाह-मन शात । ननु 'तें स्ौपनियद सुष्यं पृच्छामि' (इृ० ३-5-१६) इति

१४ वे०

Page 210

२०२ सटिप्पणार्थदीपिकाया :- त्वननुतिश्वासंस्कृतमनोविषया। न धैवं मरहण औपनिपदत्वानु पपत्ति: अरमदुचमनसो वेदजन्यज्ञानानन्तरमेव प्रवृत्ततय

शास्ब्रदृष्टिसृत्रमपि व्क्मविषयमानसप्रत्यक्षत्य शाखत्रपयोज. कत्वादुपपद्यते। तदुक्तम्- अपि संराधने सूवाच्छास्त्रार्थध्यानजा प्रभा । शासत्रदृष्टिमता तां वु वेतति वाचस्पतिः परः ॥ इति।

नच्ेति। कि तदनुपजोव्यमानान्तरगम्यत्वे तदनुपपसिवतत दुपनोग मानान्तरगम्यत्वे! नाय: इटपसे:। न द्वितीय:, अपूर्वस्य सदुपशे

अस्मदिति। मनननिदिध्यार्नसदृहृतस्य मनस:। अस्मिन्पके शास्र एसूयविरोध परिदरति-शासत्रेति। तवा न तप् शासदष्टिवदेन गानसं प्रत्यक्षमेव तत्पयोज्यत्वादुच्यत इयके। वाचस्पतिमिश्राणामिद मतमित्यत्र कल्पतर भारसम्मतिमाह-तदुन- मिति। शास्त्रार्थध्यानजा पमा शासहट् पातूपदेशो यामदेवर्गदत सूप शामहषटिशव्देनाभिमता नां तथाभू्ता शाजाषि याचरपविर्श नाति यतः पर :- सर्वोतष्टः। तथाभूता श्रमेद शायटिरिस्न की ऐेतुरित्याशष पोकम्-सपीति। 'अरपि संराधने मत्यक्षानुमाना-घाम' (म० सू० ३-२-२४) इति सुभार। रवि चैनमाम्मानें निरलसम- स्तम्रपवमव्दकं संराघनस्प अविध्यानमणियानायनुष्तानरय बाजे यागिव: पश्यन्ति। तत्र हेतु: प्र्यशनुमानाभ्यो शुतिस्मृमिम्बान्। वमान गुति :- 'हानप्रसारेन विशुद्सस्वस्ततस्तु सं पश्यतिनिफ्फनं

Page 211

वेदान्तपरिभापाया प्रयोजनपरिच्छेद। २०३

तच्च ज्ञान पापनयात्। स च कर्मानुष्टानादिति परम्परया कर्मणा विनियोग ।अत एा 'तमेत वेदानुवचनेन ब्राह्मगा विनिदिपान्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन'(बृ०४-४-२२) इत्यादिश्रति, 'कपाये कर्मभि पक्के ततो ज्ञान प्रवतते' इत्यादिस्मृतिश्व सङ्गच्छते। एन अनणमनननिदिध्यासनान्या ज्ञानसाधनानि। मैनेयीनाहखे 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य' (वृ २-४-४) इति दर्शनमनूद्यतत्साधनत्वेन 'शोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या सितव्य' (तृ २-४-४) इति अ्रनण मनननिदिध्यासनाना त्रिधानात्। ध्यायमान' (मु० ३-१-८) इत्याद्या। स्मृतिश- य विनिद्रा जितरवामा सन्तुष्टा सवतेन्द्रिय। ज्योति पश्यन्ति युमानास्तरमे योगा मन नम ॥ इन्यादया। ताटशशनस्य कि साधनमित्यपेक्षायामाह-तच्चेत। स च- पापशय। इत्येन परम्परया तत्त्वज्ञाने कर्मण विनियोग। अ््प्रत एवं परम्परया विनिय गादेव। त पर्वोक्तम्, पतम्-अ्रनन्तरोक परमा त्मान, ब्राह्मणा: वे दानुवचनादिभिनेदितुमिच्छन्नि। वेदानुवचन- वेदाध्ययनम्। अ्रनाशकम् अ्रनाशन हित मतमेध्याशनम्। तन प्र ययार्थतया प्रधानभूतायानुत्कनच्द्ाया वदानुवचनादीना साधनतेति वाचस्पतिमिश्रा। अनन जिगमिपतीत्यादाविच धा वर्थस्य वानस्यैव प्राधान्यमाधित्य जाने तेपा सापन्न्वमि त विवरणाचार्या। 'यस्यैते चत्वारिंशत्मम्कारा' इयादिशुति, 'तपसा कन्मप हन्ति इत्याया

यथा कर्मणा तत्वणने विनिये गस्तया श्रवणदीन मरीयाह- पनमिति। तन इृहदारण्यतधुति प्रमाणयति-मेत्रेयीगलल इति। याइवत्वयस्य स्वमार्यया मेनय्या सवादस्य प्रफरे।

Page 212

२०४ सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

तन्न भवणं नाम वेदान्तानामद्वितीये म्रह्मणि तात्पर्याव- धारणानुकूला मानसी करिया। मनने नाम शब्दावधारितेडयें मानान्तर विरोधशह्ायां तननिरा करणानुवृलतर्फात्मसानजनको मानसो व्यापार। निदिध्यासनं नाम अनादिदुर्वासनया

र्यानुपूलो मानसो व्यापार, । तत निदिध्यासनं अह्यासाक्षात्कारे साक्षात्कारम्। 'ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देयात्मश्कि खवगुणैनिंगृढाम्' (श्ये० १-३) इत्यादिश्नतेः । निदिष्यासने घ मनन छेतु, अकृतमननस्यार्थदारटर्वाभावेन तद्विपये निदिध्यासनायोगाल्। मनने च अवर्ण हेतु:, अरणाभावे तात्पर्यानिव्येन शान्द- मानाभावेन धुतार्थविषयकयु क्तत्वायुक्तत्व निध्धयानुकूलमनना- योगात्। पतानि त्रीसयपि म्ानोत्पत्ती कारणानीति केचिदा चार्या ऊचिरे। अपरे तु अवणं प्रधानम्, गनवनिदिध्यासनयोस्ु

तत्र थपणादिकं लक्षयति-तत्ेति। सत्र कि नय णामपि साक्षात्ारसाधनत्वम्, उतान्यतमस्य समपि दहदेश्या काइकयामा-तन्नेति। 'ततस्तु तं पश्यति निष्फलं प्म मान.' (सु-३-१-८) इत्याया शुतिरादिपदोपा रेया। निदिध्यास नस्य मननायत वासस्य म धवणाधीनतवात् त्रीभ्यवि माक्षात्परम्परयाम

अपरे-विवर णाचार्यारत। पराचीनयोः-भनन्तरमादिनो।

Page 213

वेदान्तपरिभापायाः प्रयोजनपरिच्छेदः। २०५

श्रवथात्पराचीन योरपि भ्रवणकनव्रह्मदर्शननिर्वर्तकनया आरा- दुपकारकाङ्गलमित्याहुः। तदध्यद्गत्व न (१)तार्तीयशेषत्व- रूपम्। यत्य श्रुत्याद्यन्यनमप्रमागगम्यत्य प्रकते ।श्रुत्याद्यन्यत-

वथा हि, 'म्रीहिभियेजेत' 'दध्ना जुहोति' इत्यादाविव

नापि 'बहिर्देयसदन दामि' इत्यादिमन्नाणां बर्हिंः सण्डन- प्रकाशनसामर्थ्यधत् किश्रि(३)ल्लिङ्गमस्ति। नापि पदे आरात्-सामोप्यात्। नन्वप्वत्वमपि कि तार्तीयरोषत्वरूपमुन मृत्पिण्डा- दकायें घटादो वक्रादीनामिय सहकारिकारणन्वरूपमित्याशङ्कय द्विती यमाधयित्रुमावं निराकरोति-तदप्यङ्गत्वमिति। तार्नीयं-तृतीया- ध्यायस्यम्। श्रुत्याघमाव सकुडयति-तथा होति। (१) तानीय शेषत्वरूमिति। नृनीयाध्यायनृतीयपादप्रतिवाद्यमित्यये । वन बीझादोनों यागाऊत्व तूनोयादिसुत्वारिप्रमाणपरवेन प्रतिपादित धर्म मीमास्ाशयासरे 'श्ुति-लिह-वाक्य-प्रकरण-स्थान-समास्याना पारमोबैं्य- मर्थविप्रकर्षत' इनि सुवेग। शुयादीनि तु- सुतिदिनीया क्षमना च टिह्ध वानय पदान्वेव दु महतानि। सा प्रक्रिया या कथमित्यपेक्षा स्थान कमो योगबल समारया।। रत्यादीनि मूले-उुपद वश्यमागान्यनुमनंव्यानि।अमेस्माभि खपुटीकरिम्यन्ते। (२) सुीयाशुतिरिति निरपेक्षो रव सुनिरिति भुवेनक्षणम्। सर्वा सामेत्र फारकविमक्तीना प्रकृत्यर्थानविनस्ारयंबोषने इनरानपेक्षत्वाद। दनोये- सुपलक्षय सर्वामा कारकतिभक्तोनाम्। दया च 'ब्ोहिनियजेत' त्या. मोझारोना यागायत्तव नृतोपाशस्या, 'बोहीनवहन्ति' इत्याशे दिनोमाभुत्या मो शोगामवह्ननाहसमिति शेवम्। (३) निङ्गमिति। 'अर्थनकाशनतामव्ये लिगम्"बहिदेवसदर्न दामि' देवा

Page 214

२०६ सटिप्पणार्थदीपिकाया'-

शान्तरपठितप्रवर्भ्वस्याभिष्टोमे प्रृगवीति (१)वाक्यरच्त्र चणानुनदेन मनननिदिध्यासनयोरनिनियोजक किश्िदान्य मर्ति। नापि 'दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत' इवि वाक्यावगतफलसाघनता कदर्शपूर्णमासप्रकरये प्रयाजादीना मिव फलसाधनत्वेनावगतस्य स्तणत्य (२)प्रकरये मन्न निदिध्यासनयोसम्नानम्। ननु द्रष्टव्य इति दर्शनानुवादेन नवशो रिहिते सवि फलनच्तया मरणप्रकरसे तत्सलनिधायाम्नातयोमनननिदि ध्यासनयो प्रयाजन्यावेन प्रवणदेवाङ्गतेति चेतू। न। प्रकरणाभावो नास्तीति रादते-न्बति। अरविशेपेन साय नतया धूयमारोपु धवणादिपु कि प्रधान सापनमित्यासदसादी भ्ुपध न्तरघलासिदिध्यासनस्पैव प्धानत्वापत्या अवणस्य प्रकरणिगासिदि रित्याह-त इति। नन्वस्या धुनावात्मदशनान्तरं विघीयमाने अवणमेव सकर सीरन्त्यहिमनिति देवसदन देवानामामनायई बदि रवा दामिधिर्मर हत्यर्थंनक्य म पस्य ऐशनजमरोधनसामथ्यांद् बहिलबनरूप कर्मा द्ररभ्। (१) वाश्यव दिति। परस्वरान्वितर वार्थ प्रनिवादकपदाना सहविवोकपन 'वात्य पदान्येत्र तु संहतानि' एमुक। दया भरणया पिहाइया कक हादन्या गवा सोम मीजानि' इस्वल परतररितस्व भेननिय दवानमक नदिवदानी वाकयप्रमा।7 सोमकयाहसनिति। दपा वा अभिषेने पराि हे वास्यस्त परेद्ान्रपठितमाण्योर नवर्मेने दृश्ोयवसमनि। (३) पहा हनि। 'सा प्रतिया या वमिम्पपेक्षा'। बदा दसुे मासारम्था यपेन' इनि प्रया विवियोपिते बर्नन रय कुर्याहिस्यार हमूदी सस्या मम्द्ररए 'समिषो वर्बान' 'तनूनपार्न सत्तति' फरहोर जनि हिरद ज"सवाराकार यशति'शनि सनियायेना पवि नस्वाय सेषा प्रवरणरयन- मामापपसमिदि 1

Page 215

वेदान्तपरिभाषायाः प्रयोजनपरिच्छेदः। २०७

ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्' इत्यादिश्रृत्यन्तरे ध्यानस्य (१) दर्शनसाधनरवेनावगतस्याङ्गाकाडायां प्रयाजन्यायेन श्रवण- नननयोरेयाङ्गतापत्े: । (२)कमसमार्ये च दूरनिरस्ते(३)। किञ्ज प्रयाजादावद्धत्वविचार: मपयोजनः । पूर्वपच्े विक्कृतिषु न प्रयाजादयनुष्ठानम्, सिद्धान्ते तु वभ्रापि तदनु- छानमिति। प्रकृते तु श्र्णं न कश्यचित्प्रकृति, येन मनन•

तार्तीयशेषत्वं मनननिदिध्यासनयोः । किन्तु यथा घटादि- कार्ये सृत्पिएडादीनां प्रधानकारणता, चक्रादीनां सहकारि- कारणतेनि प्राघान्याप्राधान्यव्यपदेश, तथा अवणमनननिदि व्यासनानामपीति मन्तव्यम्: - विरृुतिपु-सौर्यादिपु। (१) दर्शनसाधनतवेनातगनस्य ध्यानस्य-निदिध्यामनस्य प्रयाजन्यायेन प्रकरणादित्ययं:, सवामननयोरदन्चपत्ते, अर्थान् श्रवणाहृत्व मननरिध्यास- नयोर्न्यवस्यापदनि भवति मननाव्वत्व सतणस्यायात मवेदित्यापत्ि:। (२) क्रमममासत् इनि। 'स्थान कमः' समानवेश तेत्यर्थ। यथा आध्व- येंवताण्डे आग्नेयोगाशुया जाग्नीपोमीयाख्नकर्माणि व भेगान्नानानि,याजमाने काण्डे तदिपियासयो मन्त्रा क्मेणेकाः। तत्र स्थानबलेन क्रमदः आग्ने- यस्य प्रथममन्त्र: उपाशुाजर्य मध्यममन्त्र, अ्षग्नियोमीयस्यान्तिममन्त्रोड हमिति। 'योतरल समास्या' परसपरान्वितावयवार्थप्रतिवादर्केत तत्त्वम्। यथा आध्वर्यनम, शैमन्, भदगाय्म्, इत्यादीनाम्-अध्ययुंगा कनव्र्यमा- ध्वर्यंतरमिति प्रट्टतवत्यययोगवताइध्वर्युकनं यवन प्रतीयते इति दिक। (३) दूरनिरस्ते इनि। अवलाहवं मनननिरिध्यासनयोन कमेग न

Page 216

२०८ सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

सूचितं चैतद्विवरणाचायं :- 'शाकतितात्पर्यविशिष्टशब्दाब धारणं प्रमेदावगम परत्यव्यवधानेन कारणं भर्वात, प्रमागा प्रमेया वगम अरत्यडयवधानात्। मनननिदिष्यासने तु वित्तार प्रत्यगात्मपनणतासंस्कार परि निष्पन्रतदे फामवृ त्तिकार्यद्वारेण म झातुभनहेतुतां प्रतिपद्यते इति फलं प्रत्यव्यवहितकरगस्व विशिष्टशब्दावधारणय व्यवहिते मनननिदिध्यासने तदक्रेड नीकियते' इति। धवगादिपु प मुमुसणामधिकार:, काम्ये फर्मणि पन- यामस्याधिकारित्वात्। मुमुक्तायां च नित्यानित्यरसतुविवेकठ स्येहामुनार्थफलभोगविरागस्य रमदमोपर तिति तित्तास माधान- सद्धानां घ विनियोग: । अन्तरिन्द्रियनिमहः शमः। धहिरिन्द्रियनिमहो दमः। विक्ेपाभाव उपरतिः। शीतोष्दिद्न्द्वसहनं तिविका।

ननु मनननिदिध्यासनयोस्ताती यशेपत्वं न, कि तु धवणसद्ध रित्वमितीदमेव विवरणानार्याभिमनमिति क्य झातमित्यन भ्राई- सूचितं चेति। कवेत्यपेश्षायामाचवर्णकस्पं तद्ापयं पठति राफोला यह्ोरियेते हरमन्तम्। अवणादो वस्माधिकार एव्यपेशयामाह-थपणादिप्यिति। भोपरूपपलक्ामनया व्रियमाणधयणादिकमपि काम्यमिति भार । नित्यानित्ययोरात्मानात्मपस्तुनोविवेषस्य, नित्यानित्य पोर्षसतीति मिन्या नित्यवस्तु समोनिस्वत्वानित्मत्वपर्मदोर्या विवेवस्य।

पयुतविषयभ्यो मनसो निमद्द रामस्ताहराविपदेम्ये परितिन माणो धोनादीना निमटो दमः। एहस्वादोनो अवमादाववधिकारं

Page 217

वेदान्तपरिभापाया: प्रयोजनपरिच्छेद। २६ चित्तैकामयं समाघानम्। गुरुवेदान्तवाक्ये विश्वास श्रद्धा अत्रोपरमशव्देन सन्यासोऽभिधीयते, तथा च सन्यासिना- मेव अवणाधिकार इति केचित्। अपरे तु उपरमशन्दस्य सन्यासवाचक वाभावाद्विक्ेपाभावमात्रस्य गृहस्थेध्वपि सम्भ- बातू, जनका देरपि ब्रह्मविचारस्य भ्रयमाणत्ात्सर्वाध्रमसाधा-

सगुणोपासनमपि चित्तैकाप्रद्वारा निर्विशेपब्रह्मसाक्षा- त्कारे हेतु:। तदुक्तम्- निर्निशेष पर व्रह्म सात्तात्कतुमनीश्वरा । ये मन्दारते ऽनुकम्प्यन्ते सविशेपनिरूपणै.॥१॥ वशीकृते मनरयेपा सगुणनह्मशीलनात।

सगुणोपासकाना चाचिरादिमागेग ब्रह्मनोक्गताना वनैर अ्रनणादुत्पन्नवस्व्रसाक्षातकारागा ब्रह्मगा सह मोन:।

मन्यमानानां केयावित्सन्यासिना मतमाह-पभनेति। शमादिध्वि- स्थर्य। षाचस्पतिमिथ्रमतमाह-अपरे त्विति। ननु सगुणोपामनाया अपि मुकतिफलदातृत्वश्रवणाच्छवणादिस- मासादिततत्वद्ञानमेव मोक्षसाधनमिति वयमित्याशङ्याद-सगु- शोत। निदिध्यासतात्मकचित्तेकामवद्धारा, तन् 'अन्तस्तद्धर्मोपदे- शान्' (म० सृ०१-१-२०) इति सूनस्यकत्पतरवचनमुदादरति- नदुकमिति । ये मन्दा :- भट्टतमगुणोगसनत्वादवशीकृतवित्ता। ननु येपा सगुणोपासकानामन धवणायभावात्वाक्षात्कारो न जात- स्तेक्ष का गतिरित्यायत्रपाइ-सगुपेति। आदिपद मद्दरादिसरमा- दटम। अर्विराभिमानिदेवतोपर्यादसा येन मार्गेध यन्यते तेनेवमप्रे

Page 218

२१० सटिप्पणार्थदीपिकाया- षमिण वु धूमादिमार्गेण पितृलोक्गतानामुपभोगेन पर्मतवे सति पूर्वकृतसुकृतदुष्कृतानुसारेण व्रह्मादिस्थावरान्तेपु पुन वत्पत्ति। तथा च श्रुति 'रमगीयचरण रमगीया चोनिमा पद्यन्ते, कपूयचरणा यपूया योनिमापद्यन्ते' (छा०५-१०-१) इति। प्रतिपिद्धानुष्ठायिना तुशैशवादिनरव विशेपेपु तत्तत्पापो पचिततीमदु समनुभूय श्वशूकरादितिर्यग्योनिपु स्थावरादिपु घोत्पनतिरित्यल प्रसद्गादागतप्रपञ्चनेति। निर्गुणजहमसाक्षातकारवतस्तु न लोकान्तरगमनम्, 'न तक्षय भाणा उत्कामन्ति' इति घुते । किन्तु यानतपारव्यक्म चय सुखदु से अनुभूय पश्चादपन यते। ननु 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तर्मिन् रष्टे परानरे' (मु• ३-८) इत्यादिभ्ुत्या। 'श्ानामि'सर्वकर्माणि भा्म सातुरते तथा' (भ० गो० ४-३७) इत्यादिस्मृत्या घ ज्षान

उपीत्यर्थ। कर्मणा तु नैवमित्याह-कमिणामिति। आ्ादिपदेन रात्यादिन इ्मद। ब्रह्मादीति। आानणादि। रमणोय चरणमाचररण यपो ते तथा, सुकृतकर्माणो रमणोरयां यानिमापयन्ते मानणमोनि या क्षत्रिययानि या वश्ययानि या। मपूय पुश्धित घरण येवा ते तथा दुष्टृतवर्माण काूरया यानिमापयन्ते धयोनि या घाण्डालयानिया गूद्योनिं चेति। सर्दि द्ानप्रापपुत्तरक्षरे सस्य विदेदवैदल्य स्यादित्यारहते-कि स्यति। अपमज्यते-मुच्यने। i

आदिपद 'तद्थेपी कातूनमारी प्रोत प्रदयते एव हास्य सयें पाम्मन' प्रदय ते (छ० ५-२४-३) इत्यादियुतिसष्माइ्कम्। इतरकुति

Page 219

वेदान्तपरिभापाया प्रयोजनपरिच्छेद। २११

स्य सकलकर्मतयहेतुत्वनिश्चये सति भ्रारब्धकर्मानस्थानमनु पपन्नमिति चेतू। न। 'तस्य नावदेव चिर यावन्न विमोदयेऽथ सम्पत्स्ये' (छा० ६-१४-२) इत्यादिथ्ुत्या 'नाभुक्त क्षीयते कर्म' इत्यादिस्मृत्या चोतपादितकार्यकर्मव्यनिरिकाना सव्चित- कर्मणामेव ज्ञानविनाशित्ावगमातु। सश्चित द्विनिधम-सुऊत दुष्कृत चेति। तथा च श्रुति- 'तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुदृद साधुुत्या द्विपन्त पाप- कृत्याम्' इति। ननु ब्रह्मज्ञानान्मूलाज्ञाननिवृत्तौ तत्कार्य प्रारब्धकर्मणोऽपि निवृत्ति, क्यज्ञानिनो देह्धारणमुपपद्यते? इनि चेत्। न। श्रप्रतिबद्धज्ञानत्येवज्ञाननिवतकतया प्रारब्ध- कर्मरूपप्रतिबन्धकदशाया मज्ञाननिवृ तेरनद्गीकरान्। नन्वेनमपि सत्यज्ञानादेकस्य मुची सर्वमुक्ति स्यात, अनिद्याया एकलनेन तन्निवृत्ती कचिदपि ससारायोगादिति स्मृत्यनुरोघात्प्रारब्यातिरि ककर्मणा नाश इत्याह-तस्येति। यारक विभोच्से प्रारब्ध वर्मणो न विमे दयते। अथ-प्रारब्ध क्मविमुक्त्यनन्त रम्। सम्पतस्ये-सम्पतस्यते। 'विमुकध विमुच्यते' 'अवश्यमेव भोकय कृत कर्म शुभाशुभम् इत्याया युतिस्मृतय आदिपदादेया । ननु 'एव हास्य सवें पाप्मान प्रदूयन्त' इत्यादिशुत्यनुसारेण सवितानानपि पापकर्मगामेव नाश इनि भ्रमव्युद्तासायाद-सश्चित मिति।दाय-घनादिविभागम्। साधुटत्यां-मुकृतम्। ननु श्रुयादा वुद्तमपि प्ारम्भकर्मावस्यान युककिनुक्त न भवतीति शङ्कते-नन्विति। ** प्रतिबन्यकानगमे शनेनाइननिषया सर्वमुफियरसेव्व इत रहते-नन्विति। शविद्यायाः-()तदुपादानभूनया अशनराके। (१) पुसुकेदु सर्वेउ 'अव्ञानस्य तद्पादानभूताया अवानसकत. इनि

Page 220

२१२ सटिप्पणावदीपिकाय :- चेनू। न। इष्टापत्तेरित्येके। अपरे त्वेतट्रोपपरिहयाराय 'इन्द्रो

कर्तव्यनित्याट:। अन्चे त्वेकैवाविद्या, तथा एवाविद्याय जीवभेदेन म्रहा- स्वरूपावरगशकयो नाना । तथा च दस्व महाजञारन तस्य ब्रहमसरूपावरणशकिविशिष्ठा विद्यानाश: न तन्यं प्रति ब्रह्मसवरू पावरणरक्ति विशिष्टाविद्यानारा इत्यभ्युपगमादु नेर मुछी सर्वमुक्ति:।

(म० सृ० ३-३-१२) इत्यरिमनघिकरऐेऽधिकारिपुरुपाना-

सिद्धान्तितम्। तदुकमाचार्यवा चरप विमिधै :- उपासना दिसंसिद्धिवोपिते घवर चोदिवम्। अधिकारं ममाप्यैते प्रविशन्ति पर पदम् ।। इवि। एवच्चैकसुक्ती सर्नमुकतिरिति पक्चे नोपपद्यते। वस्मा- इन्द्र :- परमारना, मायामि :- अदियामि: पुरुरुप रने बहुस्क: प्रतोयते। अस्मित्यक्षे गौरवमभिपवेत्य मतान्तरमाह-अन्ये त्यिति। स्मन्पसे मयामिरित्यश्य मायाराषिभिरित्र्य। फे: सिद्धान्वत मत्यपेशायामाह-तदुचमिति। इरमेव मर्व प्यगिति दोवनायाद-पतर्थोत। वस्मादेवें सस्मान्।

एकएथयान निरेशिनो:सनानि: कोविनम।

Page 221

वेदान्तपरिमापाया: प्रयोजनपरिच्छेद्:। २१३

देकाविद्यापन्तेऽपि प्रतिजीनमावरणभेदोपगमेन व्यवस्थो पपादनीया। तदेवं ब्रह्मज्ञानान्मोन्त, स चानर्थनिवृत्तिर्निर- व्यवस्था-बद्धमुककन्यवस्था। परिच्देदार्य निगमयति-तदेवमिति। (१) मू ल्न वृत्स्नुनाऽत्यक्तम्परित्यक्तं च विस्फुटम्। व्यास्यात दूपितं तेन मयेदं च विभूषिनम् ॥१॥ (२) गोचारेडन के डिरेडभिनुनो गोनात्मजेडाखिलेड्, व्याडेडापतनुः कत्रीड्नगतदिट् चण्डभेरण्डद्दा।

स स्यादभ्ररुनभ्रवाडभिदुरं देवो दृढ़ो मे भृ्ः ॥२ ॥ (३) स्वजनवद्नचारी पापसंघापद्दारी स्वजनवदनकारी प्रोल्लसद्गानधारी। विकचर दनसारी ज्योत्स्निकाऽडनन्दकारी, (१) पते कोका- कपुस्तके न सन्नि। (२) गोचारोन। गा पृथ्वी चरन्नीनि गोचारा. (ममण्यण) तेवामीश स्वामिन: (ईश ऐश्वयें इत्यन. कर्नरि वित् एवमप्रे=ि) क सुसम्, न कमरु दुन्सम्, न अरुमस्मित्ित्यनक स्वर्गं: (अपाणिनीयमेनत) तस्य ईशः पालक:। दरा पानाल नस्या ईश: स्वामिनव तेरमिनुनोडमिस्टन, अर्थाव स्वर्गमृतु पानालाषिषे: स्तुन इत्यय:। गोतात्मजा पार्वनी तस्या ईट्ू। आखिलेट अग- दीश: व्याता: सर्पास्तयामोद्वासुनिश्देनाप्ता तनुर्क्ष्य (अनुनामानुरीभेन टल्योर मेद:) कबीनानीट् शुकस्तमनुगता देत्यास्ान्द्वेशनि दैल्वारिरित्यथ:। चण्टो यो भेरुण्टी देत्यविशेपस्त इन्नोनि। गव्ा नन्दिकेन राजनेमौ गोराट्। शुद्धधिया अपिरत्विष् अणेरिडकान्ि:र अमने निमन्द्ु: क्षोरो- स्पश्न्द्र: टेन विभ्राजते इनि। अजः अजन्मा। अभ्रे स्वर्गें रोहन्नि जायन्ने इत्यभर हो देवारतेगामभरवाटिन्द: महादेव इदर्थ:1 सः लोमवेदमसिद्धो भृईं देव: अमिदुर सन्नन यथा तथा मे दृढ: स्याद हत्ययः। (३ ) समनेत्रि। रिकचाना विकससिदाना रदनाना दन्नार्ना सार

Page 222

२१४ सटिप्पणार्थदीपिकाया :-

तिशयम सानन्दावाप्तिन्चेति सिद्ध प्रयोजनम्। इति शोधर्मराजदीक्षिव विर्रातायां वेदान्तपरिभाषा यामष्टम: परिच्छेद: समात ॥ =॥।

भद्नसुपभवारी सोडस्तु े हदिहारी । ३॥। गोत्राज्रसुतारेशमिते (१८६७) संवत्सरे सुभे। फाल्युने सितघत्तम्यी यृपे सिद्धा गुरावियम् ॥४ ॥

पर्ष्छेद: ॥८॥

IRS 1I* .A समापोहयं प्रन्थः॥।

बरर संजयाहीनि। मदन मुपम सन्दर फरोनि मद नानू छापन धहीति या। अन्यइस्टिर। इनि म्वराषान्मं तथराहथरावास्नभ्वमूण बोसह्यूत-

डिसगी सममा 1