1. Vedantaparibhasha of Dharmaraja Adhwari Artha Dipaika Shiva Dutta Trayambaka Sastri Dhundhi Raja Sastri Chowkambha

The HARIDAS-SANSKRIT-SERIES. 6. VEDĂNTA PARIBHĀŠHA By DHARMARĀJĀDHVARINDRA.

With a Commentary Arthadīpika of S'ivadatta Pandit.

Edited with notes etc. BY Tryambakarāma S'āstrī Vedāntāchārya. And Nyāyopādhyāya huņdhirāja S'āstri.

PRINTED, PUBLISHED & SOLD BY JAI KRISHNADAS-HARIDAS GUPTA, Chowkhamba Sanskrit Series office, Vidya Vilas Press, North of Gopalmandir, Benares City. 1927.

Printed-Published & sold by JAI KRISHNADAS-HARIDAS GUPTA, The Chowkhamba Sanskrit Series Office, VIDYA VILAS PRESS, Near Gopal Mandir North Gate, BENARES CITY.

।। श्रीः ।। हरिदास-संस्कृत-सीरिज़ ६ धर्मराजाध्वरीन्द्रकृता वेदान्तपरिभाषा। शिवद त्तकृतार्थदीपिकाटीकासहिता।

सौराष्ट्रान्तर्गत-धराङ्गधरा-वास्तव्य-मूलजीभट्ट सृनु- कयम्बक रामशास्त्रि-वेदान्ताचार्येण टिप्पण्या परिष्कृत्य संशोधिता। न्यायोपाध्यायेन दुण्ढिराजशास्त्रिणा निर्ध्याता।

प्रकाशक :- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्त :- गैखम्बा संस्कृत सीरिज-आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी।

१९८४

इस प्रेसमें हर किस्म की छपाई व जिल्द साजी का काम भी होता है सर्व प्रकारके संस्कृत ग्रंथो के मिलने का एक मात्र पताः- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्त :- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपलमंदिरके उत्तर फाटक, बनारस सिटी।

ॐ तत्सत् सटिप्पणार्थदीपिकाया वेदान्तपरिभाषाया भूमिका इह खलु सत्यानृतरागद्वेषादिद्वन्द्वदूषिते विरश्चिप्रपथ्वे भवति समेषां जनानां दुःखप्रहाणपूर्वकं परमसुखाप्तये सततमुद्योगः। दुःखप्रहाणं पर- मसुखावाप्तिश् मोक्ष एव। तस्य च परमात्मस्वरूपत्वात् विवेकिनामवि- वेकिनां वा सर्वथैवास्त्यात्मजिज्ञासेति नात्र विसंवादः । यथोक्तम्- इह जगति हि सर्व एव जन्तुर्निरतिशयं सुखमुत्तमं ममास्तु। व्युपरमतु तथोपघातरूपं विषयजदुःखमिति स्पृद्यां करोति ॥ निरतिशयसुखं च दुःखजातव्युपरमणं च वदन्ति मोक्षतत्त्वम् । उभयमपि जनोभिवाञ्छतीति स्फुटतरमस्य सदास्ति मोक्षवाञ्छा ॥ उभयमपि परात्मनः स्वरूपं विमलचिदेकरसं स्वयं प्रकाशम्। इति भवति विना प्रमाणमुस्मिन्नुदितनयादभिवाञ्छनोपपत्तिः ॥ इति 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय"'तरति शो- कमात्मवित' इति च। आत्मज्ञानाय च दर्शनानि द्वादशास्तिकनास्तिकभेदेन वर्तन्त। परञ्च तेषामृते वेदान्तदर्शनात्सर्वाण्यनात्मन्यात्मबुद्धि कुर्वन्ति आ- त्मज्ञानपरिपंन्थान्येवेति विचार्य भगवता व्यासेन चतुर्लक्षणी मीमांसो- द्वापिता। परश्व तामपि द्वैतादिग्रहम्रहिलैरन्यथाऽन्यथा व्याख्याय प्रपीज्य परमार्थ स्वस्वाभिमतमन्तव्यपरतयैव योजितामुपलभ्य सर्वतन्त्रा

पल्लविता पुष्पिता फलिता चेति। सा चेयमतिदुरूहातिविस्तृता वादिवि-

२ भूमिका।

लोडिता मन्दप्रगंदुरवगाहाऽस्तीत्येवं सश्चिन्त्य सकलशास्त्रपारावारीणो- धमराजाष्वरीन्द्रो वेदान्तपरिभाषाख्यमिमं अ्रन्थं जग्रन्थ।

अयं च प्रन्थकारोऽप्पय्यदीक्षितसमकाल इति त्रिशतवर्षात्पराचीन

एवावसयम्।

अस्य प्रन्थस्य जगति पठनपाठनबाहुल्यमेव वैशिष्ठ्यं वर्णयतीति- नात्र किशिद्वक्क्व्यमवशिध्यते। वेदान्तशास्त्रन्घितितीर्षूणां दृढः प्रव एवा- यम्। प्रन्थे त्वस्मिन्सिद्धान्तलवा युक्तियुक्क्ता मन्दप्रज्ञालभ्याश्च सन्तिं। एनमनेके सूरयो व्याख्यातवन्तः । यथा मूलकृत्सूनुः रामकृष्णाध्वरिः वेदान्तशिखामण्याख्यटीकगा विभूषितवान्। तां टीकां चामरदासः स्वामी मणिप्रमयाऽलंचकार। पण्डितः शिवदत्तः अर्थदीपिकया, प- णिडि तकुल्पतिर्जीवानन्द: आशुबोघिन्या, शान्त्यानन्दरसरस्वती भूतपूर्व- शारदापीठाीक्: पदार्थमञ्जूपया चायूयुजत। अधुनैव पण्डितप्रसुर- मेहामहोपाध्यायर नन्तकृष्णशास्त्रिभिश्वापि स्वनिर्मितटीकया मुद्रापितम्। तथैवास्य प्रन्थस्य मुद्रणमप्यनेकवारं शिलाक्षरैरायसाक्षरैश्च जातमित्येत- त्सर्व प्रन्थवैशिष्ठयसुचनायालमेव । सन्ति बहवो भन्था वेदान्तदर्शने परशास्य प्रन्थस्य प्रमाप्रमाणप्रमेय- प्रतिपादनप्रकार: सर्वानतिशेते। अत्र चानेकविषया उक्काः सर्वप्यावश्य- का एव, तथापि विशिष्टविषयास्त्वेते --

मनस इन्द्रियत्वखण्डनम्-वहिमान् पर्वत इत्यत्र पर्वतांशे प्रत्यक्ष त्वव्यवस्था-अ्ञनगतविषयगतप्रत्यक्षत्वप्रयोजकभेद :- शब्दादपि प्रत्य- क्षम्ञानोत्पत्तिप्रकार :-- जातिर्शाक्वाद :- अर्थापस्यनुपलब्ध्योः पृथकप्र० माणलम्-स्वतः प्रामाण्यवादय्ेति।

भूमिका।

प्रथमवर्षे नियोजनतो वेदान्तमध्यमादिपरीक्षाया अभावाच्च व्याकारणादि- मध्यमोत्तीर्णानामिमं पिषठीषूणां दुर्वोधत्वं स्फुटमेवानिगनदर्शनशास्त्राणं छात्राणामिति चिन्तयन् छात्राणां पाठनकाले यस्मिन्यस्मिन्सथल ते क्रिष्टता मन्मभवंस्तत्रतत्र स्वल्पां टिप्पणी कृनवानासम्। अन्यथ्व मोहमयी(बम्बई)मुद्रितपुस्तकेSनेकस्थले मूल टीकायां च पाठः खण्डितो वर्तते, यत्र विरामानपेक्षा तत्र विरामः यत्र विरामापेक्षा तत्र तदभावः, पूवटीकाश्रन्थस्य परत्र योजनादिकं बहुलमुपलभ्यंत, वैस्त- र्दोषैः पाठनावसरे विद्यार्थिभिरस्य शुद्धमुद्रणायं सम्प्रार्थितथ्रसम्मासंस्कृ- तभ्रन्थमालाध्यक्ष: परामृश्य संशुद्धतमं मुद्रणमकारयम। मया ह्यायं स्वकृतटिप्प्या पुस्तकान्तरस्थपाठभेदेमूलटीकयोरागतश्रु- त्यादद्टदानेन च परित्कृत्य संशोघितः । तर्थव तत्र तत्रायुक्तपाठस्य शोधनं च कृतम्। यथा प्रथमपरिच्छेदान्ते टीकायां 'प्रदेश प्रदेशसम्ब- न्घार्थम्' अत्र पुस्तकत्रयेष्वपि पाठस्यायुक्तत्वं दृद्वाऽस्मद्गुरुवर्येर्मह्दामहो- पाध्यायपदवीविभूषकैर्द्राविडश्रीलक्ष्मणशस्त्रिमिः तथा शेंडे इत्युपाहै: पण्डितप्रवरश्रीसीतारामशास्त्रिभिश्वैतच्छोधितमिति तषामुपकारं सघन्य- वांद प्रकटीकरोमि। अन्ये प्यस्मिन्संशोधनकार्ये बहूपकारकाः सन्ति तेपात्रा मानि कृतव्ञतया सधन्यवादं प्रकटीकरवाणि। काशीस्थराजकीयपाठशालाप्रधानाध्यक्ष: कविराजश्रीगोपीनाथशम- मिः अर्थदीपिकाटीकाया हस्तलिखिितमेंकं पुस्तकं पण्डितश्रीनारायणशा- स्रिण: सरस्वतीभवनहस्तलिखितपुस्तकालयाध्यक्षेभ्यः सकाशात् प्रदा- पितमिति ताभ्यां बहूपकृतोस्मि। महामहोपाध्यायपदव्यलक्वारभूतेभ्यो गुरुवर्येभ्यः श्रीनित्यानन्दपन्न- पर्वतीयेभ्योपि बहुवारं परिश्रमो दत्तः। टीकास्थान्तिमश्लोकव्याख्यानन्तु

४ भूमिका।

गुरुवर्यगोस्वामिश्रीदामोदरलालपण्डितैः कृतमस्ति। राजकीयपाठशालाध्याप- कानां गुरुवर्यश्रीपण्डितबालबोधमिश्राणां तथा गुरुवर्यपण्डितश्रीगणपतिशा स्तिरिणामपि तत्तत्काले सविशेषसूचनातो बहूपकृतोस्मि। सर्वापेक्षया च पठ- नार्थ बटपुरं (वलसाड) गतस्यापि क्रीडारतस्याजस्य मम दर्शनशास्रास्वाद. दातृणां पथप्रापकानां पुत्र इव जनकानां प्रेमैकमूर्तीनां गुरुवर्याणां मोतीराम· शाब्रिरिणामधिकतरमुपकारमाजीवनं न विस्मसििये। जन्मप्रदान्नोर्जनकजन- न्योरीश्वरस्य वोपकृतयः केन शक्यन्ते वाचयितुमपि। प्राथमिकेऽस्मि- न्शोधनकार्ये पण्डितश्रीघुण्ढिराजशास्त्रिभिरन्यैश्ष मित्रवयैबहूपकृतोस्मि। आवश्यकीयम्। निपुणं निरीक्ष्यमाणेप्यस्मिन्प्रन्थे सीसकाक्षरयोजकदोषादक्षरदो. षाद्वा अक्षराणामतिसूक्ष्मत्वाञ्च याः पुरुषमतिसुलभाः काश्चनाशुद्धयो जातास्तासां परिज्ञानार्थ प्रन्थान्ते शुद्धिपत्रं निवेशितं तत्रावश्यं द्रष्टव्याः । पाठभेदार्थ पुस्तकानां स्वल्पतमाः 'क ख ग घ च छ' इत्यादयः संक्ञाः कृताः तस्याः सूचकं पत्रमन्यत्र निवेशितं तदप्यवश्यं द्रष्टव्यम्। अन्ते च श्रीकाशीपुराधीश्वरयोः पार्वतीत्र्यम्बकयोर्ययोः प्रसादादिदं पूर्तिमगात्तयोरुपकारान्संस्मरन् सर्वेभ्यो विद्वद्धयो मदीयपरिश्रमसाफल्याय प्रार्थयते-

पौषकृष्णाष्ट- विदुषामनुचर: मी १९८४ भट्टोपनामक: त्र्यम्बकरामशास्त्री, काशी वेदान्ताचार्यः।

ॐ तत्सत् वेदान्तपरिभाषाविषयसूची

प्रत्यक्षपरिच्छेदे विषया: पृष्ाङ्क:

मङ्गलाचरणम् १

मोक्षस्य परमपुरुषार्थत्वम् ८

प्रमालक्षणम् १० धारावाहिकद्वितीयादिवुद्धौ प्रमालक्षणसमन्वयः ११

१४

प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणम् १५ प्रत्यक्षे अन्तःकरणवृत्तिनिरूपणम् १७ अन्तःकरणस्य सावयवत्वनिरूपणम् १८

मनस इन्द्रियत्वखण्डनम् २० ज्ञानगतप्रत्यक्षत्वप्रयोजककथनम् २३ वृत्तेर्बहिर्निर्गमनप्रकार: २४ स्मर्यमाणसुखे प्रत्यक्षलक्षणातिव्याप्तितन्निरासौ २६ वह्वयनुमितिस्थले पर्वतांशे प्रत्यक्षत्वप्रतिपादनम् २८

प्रसङ्गाज्जातिखण्डनम् ३० समवायखण्डनम् ( टीकायाम्) ३२ ज्ञानप्रत्यक्षनिष्कृष्टलक्षणम् २० विषयगतप्रत्यक्षत्वप्रयोजकनिर्वचनम् ३५ विषयप्रत्य क्षत्वे शङ्कासमाधी ३६

४ भूमिका।

गुरुवर्यगोस्वामिश्रीदामोदरलालपण्डितैः कृतमस्ति। राजकीयपाठशालाध्याप- कानां गुरुवर्यश्रीपण्डितबालबोधमिश्राणों तथा गुरुवर्यपण्डितश्रीगणपतिशा- स्तिरिणामपि तत्तत्काले सविशेषसूचनातो बहूपकृतोस्मि। सर्वापेक्षया च पठ- नार्थ वटपुरं (वलसाड) गतस्यापि कीडारतस्याजस्य मम दर्शनशास्त्रास्वाद दातृणां पथप्रापकानां पुत्र इव जनकानां प्रेमैकमूर्तीनां गुरुवर्याणां मोतीराम. शात्रिरिणामधिकतरमुपकारमाजीवनं न विस्मरिये। जन्मप्रदात्रोर्जनकजन न्योरीश्वरस्य वोपकृतयः केन शक्यन्ते वाचयितुमपि। प्राथमिकेऽस्मि- नशोधनकार्ये पण्डितश्रीघुण्ढिराजशास्त्रिभिरन्यैश्च मित्रवयैर्बहूपकृतोस्मि। आवश्यकीयम्। निपुणं निरीक्ष्यमाणेप्यस्मिन्प्रन्थे सीसकाक्षरयोजकदोषादक्षरदो. षाद्वा अक्षराणामतिसूक्ष्मत्वाच्च याः पुरुषमतिसुलभा: काश्वनाशुद्धयो जातास्तासां परिज्ञानार्थ ग्रन्थान्ते शुद्धिपत्रं निवेशितं तत्रावश्यं द्रष्टव्याः । पाठभेदार्थ पुस्तकानां स्वल्पतमाः 'क ख ग घ च छ' इत्यादयः संज्ञाः कृताः तस्याः सूचकं पत्रमन्यत्र निवेशितं तदप्यवश्यं द्रष्टव्यम्। अन्ते च श्रीकाशीपुराधीश्वरयोः पार्वतीत्र्यम्बकयोर्ययोः प्रसादादिदं पूर्तिमगात्तयोरुपकारान्संस्मरन् सर्वेभ्यो विद्वद्धयो मदीयपरिश्रमसाफल्याय प्रार्थयते-

पौषकृष्णाष्ट- विदुषामनुचरः मी १९८४ भट्टोपनामक: त्र्यम्बकरामशास्त्री, काशी वेदान्ताचार्यः।

ॐ तत्सत् वेदान्तपरिभाषाविषयसूची

प्रत्यक्षपरिच्छेदे विषयाः पृष्ठाङ्क:

मङ्गलाचरणम् मोक्षस्य परमपुरुषार्थत्वम् ८

प्रमालक्षणम् १०

धारावाहिकद्वितीयादिवुद्धौ प्रमालक्षणसमन्वयः ११

प्रमाणसङ्गयाप्रदर्शनम् १४

प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणम् १५

प्रत्यक्षे अन्तःकरणवृत्तिनिरूपणम् १७ अन्तःकरणस्य सावयवत्वनिरूपणम् १८

मनस इन्द्रियत्वखण्डनम् २० ज्ञानगतप्रत्यक्षत्वप्रयोजककथनम् २३ वृत्तेर्बहिरनिर्गमनप्रकार: २४ स्मर्यमाणसुखे प्रत्यक्षलक्षणातिव्याप्तितन्निरासौ २६ वह्मयनुमितिस्थले पर्वतांशे प्रत्यक्षत्वप्रतिपादनम् २८ प्रसङ्गाज्जातिखण्डनम् ३० समवायखण्डनम् ( टीकायाम्) ३२ ज्ञानप्रत्यक्षनिष्कृष्टलक्षणम् २० विषयगतप्रत्यक्षत्वप्रयोजकनिर्वचनम् ३५ विषयप्रत्यक्षत्वे शङ्कासमावी ३६

२ विषयसुची।

पृष्ठाक्क: विषय प्रत्यक्षनिष्कृष्टलक्षणम् ४१

४२ सविकल्प क निर्विकल्पकमे दात्प्रत्य क्षद्वैविध्यम् ४२ शाब्दत्वेन प्रसिद्धस्य सोयमित्यस्य ज्ञानस्य निर्विकल्पकप्रत्यक्षत्व- व्यवस्थापनम् ४३ वेदान्तानामखण्डार्थपरत्वम् ४६ जीवसाक्षीश्वरसाक्षिभे दात्प्रत्यक्षद्वैविध्यम् ४७ विशेषणोपाध्योर्लक्षणे ४८

मायाया एकत्वम् ५० मायावच्छिन्नस्य जगत्कतृलक्षणम् ५२

५५ शु कतेरजते प्रत्यक्षविचारः ५६ अनिर्वचनीयरजतोत्पत्तिः ५८ परिणामविवर्तलक्षणे ६० रजतस्य साक्षिण्यध्यास: ६२ साक्षिण्यध्यासे पुरोवर्ति प्रत्य यानुपपत्तिशङ्कासमाधी ६२ विविधाध्यासिंकप्रत्पयः ६३ ६४ रजतवृर्त्तीदवृत्त्योर्भिन्नविषयत्वे गुरुमतप्रवेशापत्ति: ६५ प्रातिभासिक व्यावहारिकयोर्भेंद: ६६ स्वाप्नपदार्थविचार: ६७ कार्यविनाशजैविध्यम् ७१ प्रातिमासिकसत्वाभ्युपगमे निषेधानुपपत्तिः ७३

विषयसची।

पृष्टाक्क: व्यधिकरणाभावस्वी कारेणानुपपत्तिनिरासः ७३ उक्तप्रत्यक्षस्य पुनर्द्वैविध्यम् ७७ इन्द्रियाणि पञ्च ७८

अनुमानपरिच्छेदे विषया: अनुमानलक्षणम् ८० तृतीयलिङ्गपरामर्शखण्डनम् ८२ वद्विमानित्यनुमितिप्रयोजकनिरूपणम् ८३ व्याप्तिलक्षणम् ८५ अनुमानस्यान्वयिभिन्न प्रकारखण्डनम् ८७ स्व्रार्थपरार्थभेदात् अनुमानद्वैविध्यम् ९५ अनुमाने अवयवत्रित्वव्यवस्थापनम् ९६ मिथ्यात्वे अनुमानम् ९७ अद्वैतसिद्धीयं मिथ्यात्वलक्षणम् ९८ चित्सुस्त्रीयं " ९९ मिथ्यात्वलक्षणस्य प्रत्यक्षबाधशङ्कासमाधी ब्रह्मणो द्रव्यत्वाभावः १०० उपमानपरिच्छेदे विषया: उपमानलक्षणम् १०३ उपमानस्यान्यप्रमाणैरगतार्थत्वम् १०५ आगमपरिच्छेदे विषयाः आगमनिरूपणम् वाक्यजन्यज्ञाने कारणनिरूपणम् १0९ ११-

४ विषयसुची।

पृष्ठाङ्क: बलाबलाधिकरणविचारः १११ योग्यतानिरूपणम् ११७ आसत्तिनिरूपणम् ११८ पदार्थद्वैविध्यम् १२० शक्तिनिरूपणम् १२० जातौ शक्तिव्यवस्थापनम् १२१ गवादिपदाद्व्यक्तिभाने कल्पान्तराणि १२२ लक्ष्यपदार्थनिरूपणम् १२४ लक्षणाद्वैविध्यम् १२४ लक्षित लक्षणायां गोण्यन्तर्भाव: १२५ प्रकारान्तरेण लक्षणा त्रिविधा सोयं देवदत्त इत्यत्र स्वमतम् १२७ लक्षणाया वाक्यवृत्तित्वमपि १२९ वाक्यैकवाक्यत्वम् १३१ तात्पर्यनिरूपणम् १३२ तात्पर्यनिराकरणपरकविवरणवाक्य स्याशयोद्धाटनम् १३५ सिद्धार्थवाक्यानामपि प्रामाण्यम् १३६ वेदनित्यत्वादिविचार: १३७

अर्थापत्तिनिरूपणम् अर्थापत्तिपरिच्छेदे विषया: १४१ प्रमाप्रमाणयोरर्थापत्तिपदस्य विभ्रहः १४२ अर्थापत्तिद्वैविध्यम् १४२ श्रुतार्थापत्तिर्द्विविधा १४३ अर्थापत्तेर नुमानेऽनन्तर्भाव: १४४

विषयसुची। ५

पृषाङ्क: अनुपलब्धिपरिच्छेदे विषया: अनुपलब्धिलक्षणम् १४६ योग्यानुपलब्धेरित्यत्र योग्यतास्वरूपम् १४७ इन्द्रियेणैवाभावग्रहोस्तु इतिशङ्कासमाधी १४८ अभावचातुर्विध्यम् १५५ स्वतःप्रामाण्यविचार: १५८ अप्रामाण्यपरतस्त्वविचारः १६१

विषयपरिच्छेदे विषया: प्रामाण्यद्वैविध्यनिरूपणम् १६३ लक्षणद्वैविध्यम् " कर्तृलक्षणम् १६५ नवलक्षणानि (टीकायाम्) १६६ जगतो जन्मक्रमनिरूपणम् १६९ सूक्ष्मभूतानां गुणाः १७० शब्दस्याकाशमात्रगुणत्वनिराकरणम् १७ पञ्चीकरणप्रकार: १७३ लिङ्ग शरी रोत्पत्तिनिरूपणम् १७५ भूरादिलोकोत्पत्ति: प्रलय चातुर्विध्यम् १७७ सुप्तस्य मृतादविशेषशङ्कासमाधी १७८ लयक्रम निरूपणम् १८१ सृष्टिवाक्यानां तात्पर्यनिरूपणम् १८३ उपासनादिवाक्यानां तात्पर्यनिरूपणम् १८४

२

६ विषयसुची।

पृष्ठाङ्ग: ईश्वरजीवचैतन्ययोर्मतभेदाः १८५ त्वंपदार्थनिरूपणम् १८८ जीवस्यावस्थात्रयनिरूपणम् १८९ अन्तःकरणवृत्तेः प्रयोजने मतभेदाः १९० जविस्य स्वंयप्रकाशत्वनिरूपणम् १९६ तत्त्वमोरेक्यप्रतिपादनम् १९७ प्रयोजनपरिच्छेदे विषया: प्रयोजनलक्षणम् २०३ प्रयोजनद्वैविध्यम् २०३ अपरोक्षज्ञाने मतभेदाः २०६ अपरोक्षज्ञाने पद्धपादाचार्यमतम् " वाचस्पतिमतम् २०८ श्रवणादीनां ज्ञानसाधनत्वम् २१० श्रवणादिनिरूपणम् २११ श्रवणाङ्गत्वं मनननिदिध्यासनयोः २१२ श्रवणाङ्गत्वं न तार्तीयशेषत्वम् २१२ शामादिनिरूपणम् २१३ ब्रह्मलोकगतानां मुक्ति: २१७ ब्रह्मात्मसाक्षात्कारवतःप्रारब्धादि कर्मविचारः २१८

मुद्रणसमये लब्धानां पुस्तकानां परिचय: अस्मत्कृता सञ्ज्ञा परिचय:

'क' अर्थदीपिकामात्रं हस्तलिखितं सरस्वतीभवनाल्लब्धम् 'ख' मूलमर्थदीपिकासहितं शिलाक्षरमुद्रितम् 'ग' वेङ्टेश्वरमुद्रणालये मुद्रितम् "' 'घ' मूलं शिख।मणिम णिप्रभायुतम् " 'च' मूलमाशुबोधिन्या व्याख्यया युतं रामायणयन्त्रे (कल- कत्ता) मुद्रितम् 'ூ' मूलं पदार्थमञ्जूषाव्याहयया युतं मददेन्द्रमुद्रणालये (बड़ोदा ) मुद्रितम्

विशेषसूचन/-८ पृष्ठे टिप्पण्यां खपुस्तके इत्यत्र गपुस्तके इति झ्ञेयम्।

प्रकाशक :- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्ता :- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमंदिरके उत्तर फाटक, वनारस सिटी।

अथ वेदान्तपरिभाषा अर्थदीपिकासहिता। hlkrihna Advaita Ashram Libry. Lum, benares City. प्रत्यक्षपरिच्छेदः १ श्रीगणेशाय नमः (१)यद विद्याविलासेन भूतभौतिकसृष्टयः॥ तं नौमि परमात्मानं सच्चिदानन्दविग्रहम ॥ १॥

(२)पपुं चक्रुं देवं हरमचलमाराध्यममरैः सहोराप्यं वीध्रं खरुजनदुरापं शुभकरम् ॥ नत्वा साम्बं सतनयं श्र्यम्वकं श्र्यम्वकः प्रमुम् ।.

(१) यस्य परमात्मन अविद्या जीवाश्रिता ब्रह्मविषया तस्या विलासेन एताः भूत- भौतिकमृष््यः तम् जीवब्रम्मभेदरहितम् आत्मानम् नोमीति। ननु तस्पैव तम्पाति उत्कर्षाभावात् कुतो नमस्कार्यतेति चत्र। कल्पितमेदमादाय व्यवस्थोपन्तेः। अविद्याप्र- तिबबिम्बम् कर्तृत्त्वादीवीशीष्ठमपकृष्ठ नमस्कर्ततृ तद्वित्रं सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं नमस्का- यमिति संसूचनायोक्तं परमेति। (२) चक्रुं पपुं हरमिति विशेषणत्रयेण सृष्टि-स्थिति-लय-कर्ता परमात्मा भजनकर्मत्वेन विवक्षितः ।तेष्वपि पपुमिति प्रथमप्रयोगेण सत्त्वप्रधाने पालनकर्त- व्यादरतिशयो दर्शितः। होराभि: सहवर्सन्ते ते सहोराः शामज्ञाः "डोरालग्रेपि राशर्दे शासमरेखामिदोरपी" तिहैमकोशात्, तैराप्यः तं सहोराप्यम्। बीध्रं विमलं। खरुजना:कामिनस्तैर्दुरापम्। अततीत्यतस आत्मा तमू। विष्णुमहं मज इत्यम्वय :!

२ सटिप्पणार्थदी पिकायाः

परेशं सर्वेषामतसममृतं सर्वमतुल भजेहं तं विष्णुं शिवमखिवलवेदान्तविदितम् ॥१॥ नुम: श्रीबालगोपालतीर्थान् व्यासमुख.न् मुनीन्।। विध्नदर्तृन् गणेशादीन् पण्डितांक् विमत्सरान् ॥। २ ॥। पितरं मातरं नत्वा स्वीयनिर्बन्धयन्त्रितः ॥ करोमि सुखबोधाय परिभाषार्थदीपिकाम् ॥३॥ श्रीमद्वेदान्ता र्थनिर्णयात्मकं प्रकरणमारभमाणो धर्मराजाध्वरीन्द्रो अ्रन्थ-

कर्तव्यताकं मञ्ञलमाचरन् प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यज्ञभूते विषयप्रयोजने दर्शय- ति-यदिति। ननु शिष्टाचारः किमाचारत्वाद्वेदमूलतां कल्पयति उत धर्मत्वात् ? नादः निष्ठीवनादेरपि (१)तत्कल्पकत्वप्रसङ्गात्। न द्वितीयः धर्मत्वसिद्धौ वेदमूलकत्वं वेदमूलत्वे च धर्मत्वमित्यन्योन्याश्रयादिति चेन्न। शिष्टैर्धर्मवुद्ध।Sनुष्ठीयमानस्याचारग्य (१)तत्कल्पकत्वात्। नच शिष्ाभद्धिः, वैदिकार्थ/नुष्टातृणां (२)तत्त्वात्। तं परं परमेश्वरं तत्प- दवाच्यं नौमि। परम् एव लक्षयितुं तटस्थलक्षणमाह-यदिति। यस्या विद्यायदविद्या यदधिष्ठिता यदधीना मायेत्यर्थः ॥ "मायां तु प्र- कृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' [ श्वे०४-१० ] 'दैवी ह्येषा गु- णमयी मम माया दुरत्यया' (भ०गी०७-१४) इति श्रुतिस्मृतभ्याम्। तस्या विलास: कार्याकारेण परिणामस्तन भूनानां वियदादीनां सूक्ष्माऽसू- क्ष्माणां भौतिकानां चराचराणां भूतकार्य्यीणां च सृष्टयः । सृ्टिग्रहण स्थितिप्रलययोरप्युपलक्षणम् । सृष्टस्थितिप्रलयाः भवन्तीत्यध्याहारः "अ- जांमकां लोहितशुक्रकृष्णां बह्नी: प्रजाः सृजमानां सरूपाः" (श्वे०४-५) मयाध्यक्षण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्' (भ० गी०९-४ ) इति

(१) वेदमूलता। (२) शिष्टत्वात्।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ३

श्रुतिस्मृतिभ्याम्। एवं तटस्थलक्षणमुक्त्वा स्वस्पलक्षणमाह-सदि- ति। सेन शून्यवादिनः साङ्ख्यवैशेषिकादेश्व मतं निराकृतं वेदितव्यम्। न तावत् शून्यं जगत्कारणम् भवति "कथमसतः सज्जायेत" इति त- कानुगृहीतया श्रु:याऽसतस्तत्कारणत्वप्रनिषेधात्। निरधिष्ठानभ्रमानु- पपत्तेः। "सदेव सोम्येदमग्र आसीत" (छा० ६-२-१-) "सन्मू- लाः सोम्येमाः प्रजाः" इत्यदिश्रुत्या सत एव जगत्कारणत्वावगमाच्च। "असद् वा इदमग्र आसीत्" (तै०२-७) इतिश्रुतिस्थासत्पदं तु अनभिव्यक्तनामुरूपत्वेन गौण्या वृत्या सत्येव योजनीयं "समाकर्षात्" (ब्र०सू०१-४-१५) इति न्यायात्। प्रकृतस्थैव सत्यज्ञानादिल- क्षणस्य सम्यङ््नामरूपादिराहित्येन प्रतिपादनादिति सूत्रार्थः । नापि प्रधानपरमाण्वादेर्जगत्कारणत्वं सङ्गच्छते "सोऽकामयत बहुस्यां प्रजा- येय" (तै०-२-६) आनन्दाच्ेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते आनन्देन जातनि जीवन्ति आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति (ते०३-६) इत्यादिश्रुत्या चिदानन्दात्मकस्यैव तत्कारणत्वप्रतिपादनात्। परमेश्वरस्य ताटस्थ्यं वा- रयति-आत्मानमिति। अन्तर्यामिणमित्यर्थः। "एष त आत्मान्तर्या- म्यमृतः"(बृ०३-७-२-१) इति श्रुतेः । लक्ष्यपक्षेत तं परं मायादिपरं तदसंस्पृष्ट शुद्धं तत्पदार्थ नौमि। तमेव लक्षयति-यदिति। यत् यस्मिन्। अविद्याया अविलासो यस्मिन् (१)तथाच यस्मिन्नविद्याविलासा- भाववति भूतभौतिकसृष्टयो नैव सन्ति "नेह नानास्ति किंचन" इत्यादिश्रु- तेः। तत्स्वरूपं दर्शयति साश्चिदानन्दविग्रहमिति। सदादिपदल- क्ष्यत्वात् तदात्मकमित्यर्थः । तस्यानात्मवं वारयति आत्मानमिति । त्वंपदवाच्यलक्ष्यार्थावप्यनेन श्लोकेन दर्शितौ। तथाहि तमात्मानं नौमि। देहाद्यात्मवादिनां मतं निराचष्टे-परमिति। तत्र न तावत् लोका-

(१) सः अविद्याविलास: तस्मित्रविद्याविलासे इति शेषः ।

४ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

यतिकेषु स्थूलरेहं कृशोहमित्याद्यनुभवात् पृथिव्यादिभूनचतुष्ट ययोगज- चैतन्यवान् स्थूलदेह एवात्मेति केषांचिदभिमत आत्मा, दहस्य स्वप्नसु- घुप्योरभोक्तृत्वात्। योऽहं बाल्येपितरौ अन्वभूवरं सोऽहं स्थविरे न्तृन् अनुभवामीति प्रत्यभिज्ञ नुपपत्तेः कृतहान्यकृताभ्यागमापत्तेश्व। नापि पश्याम्यहं ृणम्यहमित्यनुभवादिन्द्रियाण्यात्मा इत्यपरेषामभिमतः, तेषां संहतानामात्मत्वे एकविनाशेप्यात्मनाशप्रसङ्गात्। प्रत्येकमात्मत्वे विरुद्धदि- विक्रियतया शरीरान्मथनतापातात्। अक्रियत्वापाताच्च। नाप्यशितपी- तादिभो का प्राण आत्मेत्यन्येषामभिमतः, सत्यपि प्राणे सुषुप्तौ तस्य भोक्तृत्वादर्शनात्। नापि सुख्यहं दुःख्यहमित्यनुभवात्सुखादिधर्मकं मन आत्मेत्यपरेषामभिप्रेतः, सर्वेन्द्रियानुप्राहकतया तस्य करणत्वानुभवात्। तथा बैद्धिष्वपि कर्तृरूपं विज्ञानमात्मा तच्च क्षणिकं प्रदीपकलिकावदिति योगाचाराद्यभिमतोप्यात्मा न सम्भवति, उक्तप्रत्यभिज्ञाविरोधात्। तदेतत्सर्वमभिप्रेत्योकं-परमिति । देहादिभ्योऽन्नमयादिकोशेभ्यः परं व्यतिरिक्तमित्यर्थः । एवं परमिति विशेषणेनैव चन्दनबिन्दुवदेकदेश- स्थत्वेपि सर्वाङ्गीणशैत्योपलम्भोपपत्तेरणुरनागन्तुकसुखदुःखादिमानित्येकदे- शिमतं, देहाद्विलक्षणो देहपरिमित इत्यार्ईतमतं च निराकृतं वेदितव्यम्, परं प्रकृष्ट विभु मित्यर्थावगमात्। आत्मनोऽणुत्वे चन्दनबिन्दुशैत्यवत् स्वाश्र- यांशप्रसर्पणद्वारा निरंशाया आत्मोपलव्घे: सवाङ्सङ्गित्वासम्भवेन गङ्गाह्द- निमग्नस्य युगपत्सवौङ्गीणशैत्योपलम्भाभावप्रसङ्गात्। "बालाग्रशतभागस्य श्रतथा कल्पितस्य च । भागोजीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते" ख्े०५-९ "अणोरणीयान्" श्वे०३-२० इत्याद्या श्रुतिस्तु "मह- तो महीयान् श्वे०५-२०" इति वाक्यशेषात् "महानज" वृ०४-४-२२ इति श्रुत्यन्तराच्चात्मनो दुर्लक्ष्यत्वमात्रपरा। नापि देहपरिमितः, एकस्या-

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ५

त्वापातात् । एवंदेहाद्यात्मवादिनो निराकृत्य शून्यमात्मेति वादिनो माध्यमिकान्, विभुत्वेपि तत्तदात्ममनसां स्वस्वामिभावसम्बन्घवशेन तत्तदात्मान तत्तन्मनःसंयोगजसुखदुःखादिव्यवस्थोपपत्तेरनेको नित्यो- डजोऽजडोपि बुद्धिसुखदुःखच्छाद्वेषप्रयत्नसंस्कार धर्म्माधर्म्मादिगुणानामा- श्रयः कर्ता भोक्ता चेति वादिन: तार्किकवशेषिकप्राभाकरान्,अहमनुभवस्यो- भयात्मत्वदर्शनात् जडबोघरूप इति वादिनो भाट्टांश्व निराचष्टे-सञ्चिदा नन्दविग्रहमिति। "अस्तीत्येवोपलव्धव्यः" इत्यादश्रुतेः, निरधि- ष्ठानकभ्रमाSसम्भवात् स्तनपानादिप्रवर्तकजन्मान्तरीय संकार।नुवृत्तिदर्शनाथ सदात्मकमित्यर्थः। एतेन शून्यवादिमत निरस्तम् "अत्रायं पुरुषः स्वयंज्यो- तिः"(वृ०४-३.९)"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म"( तै०२-१-१)"अयमात्मा ब्रह्मसर्वानुभू:"(वृ०२-५-१९) इत्यादिश्रुत्या स्वयंप्रकाशत्वेन स्वयंप्रका- शज्ञानात्मत्वेन च प्रतिपादनात् चिदात्मकमित्यर्थः । ननु विज्ञानस्य कथं स्वप्रकाशतति चेन्न । विषयात्मविज्ञानानां त्रयाणामपि जडत्वे जगदान्ध्य- प्रसङ्गात् विज्ञानस्य विज्ञानान्तरसापेक्षत्वे तस्याऽपि जडत्वेनाऽनवस्था- पाताच्च। (१)अन्रायं प्रयोगः । विमतं विज्ञानं स्वसमानाश्रयस्वसमान- कालस्वगोचरसंवेदनविरहप्रयुक्त्तव्यवहाररहितं न भवति विज्ञानत्वात् अ- नन्तरव्यवहियमाणविज्ञानवदिति। "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इत्यादिश्रुतौ मत्वर्थीयाचप्रत्ययं प्रकल्प्य विज्ञानमस्यास्तीति विज्ञानमिति व्याख्यानं तु नादरणीयम् स्वरित(२)स्वरोच्चारणसम्प्रदायविरोधात्। आत्मनो विज्ञाना-

(२) विज्ञानस्य विज्ञानान्तरसापेक्षत्वाभावे इदमनुमानम्। पत्तीभूतविज्ञानश- ब्देनार्था-तरवारणाय विमतमिति पच्तविशेषणम्। नैयायिकादीना मते व्यवसाय- ज्ञानं स्वगोचरानुव्यवसायज्ञानप्रयुक्तव्यवहारयुक्तं भवनीति वाध: स्यान्दर्थ स्व- समानकानेति। पुरुषान्तरीयज्ञानाभावमादाय सिद्धसाधनवारणाय स्वसमानाश्रयेति। (२) विज्ञानमानन्दं बक्ष इत्यादिक्जतिस्थविज्ञानशब्द"अर्शआदिम्योऽच्" इत्य-

६ सटिप्पणार्थदीपिकायाः ।

त्मत्वे त्वयं प्रयोग:, विज्ञाता न स्वातिरक्त्विज्ञानाधीनप्रकाशः विज्ञान- कर्मतामन्तरेण अपरोक्षत्वात् संवेदनवत् ।। यद्वा विज्ञाता स्वप्रकाश- स्त(१)त्वात्तद्वदिति। आत्मा परमानन्दस्वभावः परप्रेमास्पदत्वात् व्यतिरेके घटवदित्यादियुक्त्या "आनन्दो ब्रह्म" (तै०ह-६) इत्या- दिश्रुत्या चानन्दात्मकमित्यर्थः। जडाजडात्मकत्वं तु विरोधादेव न सम्भवति। एतेन तार्किकादिमतं पराकृतम्। तत्त्वज्ञाननिवर्त्यत्वं बोधयितुं प्रपश्चस्य जीवाश्रित ज्ञानकल्पितत्वं दर्शयति-यदिति। यदाश्रिताऽवि- द्याऽनादज्ञानम् तस्या विलासेन भूतभौतिकसृष्टयो भवन्तीत्यर्थः । लक्ष्यपक्षे तु तं परमज्ञानादिसमस्तोपाधिविलक्षणमात्मानं नौमि। पर मिति विशेषणेनाSSत्मानमित्येकवचनेन च तस्य भोक्तृत्वमनेकत्वं च वदन्तः साङ्ख्याः पातजलाश्च पराकृता वेदितव्याः। शिष्टं तत्पदलक्ष्यव दयोजनीयम्। अखण्डार्थोप्यनेन श्लोकेन दर्शितः। तथाहि तं परमात्मानं प्रत्यगभिन्नं परमात्मानं नौमि। तज्ज्ञाननिवर्त्यत्वबेोधनाय तद्विषयकाS ज्ञानकल्पितत्वं नामरूपात्मकप्रपश्चस्य दर्शयति यदिति। यदविद्या याद्विषयकमनाद्यऽनिर्वचनीयमज्ञानं तस्या विलासेन भूतभौतिकसृष्टयो भवन्तीत्यर्थः । समानमन्यत्। तथाचाSनेन श्लोकेन बन्धस्याऽविद्यानि- वर्त्यत्त्वं तत्त्वंपदाखण्डार्थत्वं प्रदर्शयता जीवब्रह्मणोरैक्यमेवाऽ्ज्ञातं सद्वि- षयो ज्ञातं सत्प्रयोजनमिति प्रवृत्यज्ञभूते विषयप्रयोजने प्रकाशिते॥ १॥

नेन मत्त्वर्थीयम चूपत्यय माश्रित्य विज्ञानाश्रयमात्मानं मन्यन्ते तार्किकाः। विज्ञायते यन्तद् विज्ञानम् विज्ञातिवां विज्ञानम् इति कर्मणि भावे वा ल्युटि विज्ञानस्वरूप एवात्मेति वेदान्तिनः । तन्न तार्किकमते "चितः" इति सूत्रेणान्तोदान्तत्त्वं स्याद् तच्च रुविज्ञानशन्दस्य स्वरितानतत्त्वसम्प्रदायविरूद्धम् । (१) विज्ञाता स्वयंप्रकाशः विज्ञानकर्मतामन्तेरणापरोक्षत्वात संवेदनवत्।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । 9

यदन्तेवासिपञ्चास्यैर्निरस्ता भेदिवारणाः ॥ तं प्रणौमि नृसिहाख्यं यतीन्द्रं परमं गुरुम् ॥३॥। श्रीमद्वेङ्कटनाथाख्यान् वेलाङ्गुडिनिवासिन: ॥ जगह्ुरूनहं वन्दे सर्वेतन्त्रप्रवर्त्तकान्॥२॥ येन चिन्तामणौ टीका दशटीकाविभजजिनी॥ तर्कचूडामणिर्नाम कृता विद्वन्मनोरमा ॥४ ॥ तेन बोधाय मन्दानां वेदान्तार्थावलम्बिनी॥ धर्मराजाध्वरीन्द्रेण परिभाषा वितन्यते ॥५॥

एवमिष्टदेवतां नमस्कृत्य गुरुप्रसादात् परमात्मलाभ इत्यादिना गुरुप्रसादस्य विद्याप्राप्तिंप्रत्यन्तरङ्गत्वप्रतीतेर्गुरवोऽवश्यं पूज्या इत्यभि- प्रायेण परमगुरून् प्रथमं प्रणमति यदिति। अन्ते समीपे वस्तुं शील- मेषां तेऽन्तेवासिन: शिष्यास्ते एव पञ्चास्याः सिंहास्तैः यदन्तेवासिप- व्वास्यैर्भेदवादिलक्षणा वारणः गजा निरस्तास्तं यतीनां यत्नशीलानां परमहंसपरित्राजकानामिन्द्रं नृसिंहसंज्ञकं परमं गुरुं प्रणौि प्रकर्षेण मन :- कायवाकप्रणिधानेन नौमीत्यर्थः ॥२॥ एवं परमगुरुं प्रणिपत्य साक्षाद्विद्यागुरुमभिवन्दते श्रीमद्वेङ्कट- नाथाख्यानिति॥३॥ चिकीर्षितप्रन्थस्योपादेयतासिद्धये स्वकीर्त्यनुवृत्तये च स्वस्य नाना- विधग्रन्थकर्तृत्वप्रदर्शनपुरस्सरं चिकीर्षितं प्रतिजानीते-येनेति द्वाभ्याम्। येन दशटीकाविभजिनी विद्वन्मनोरमा तर्कचूडामणिसंजिका प्रसिद्धा चिन्तामणौ टीिा कृता तेन धर्मराजाघ्वरीन्द्रसंझकेन परिभाषा वितन्यते इति योजना ॥ ४ ॥ प्रयोजनं निर्दिशति-बोधायेति। मन्दानां मन्दबुद्धीनामलसानामिति वा

सटिप्पणार्थदीपिकायाः

हह सलु धर्मार्थकाममोक्षास्थेषु चतुर्विधपुरुषार्थेषु मोक्ष एव परमपुरुषार्थ: "न स पुनरावर्सते" छा०८-

बोघाय तत्त्वश्ञनाय। यद्यपि बुद्धिमतामनलसानां सूत्रभाष्यादिकं बोधे साधनमस्त्येव तथापि मन्दानुप्राहकोयं ग्रन्थ इति बोधनाय मन्दा- नामित्युक्म्। बोधयोग्यतां दर्शयितुं विशिनष्टि वेदान्तति। वेदान्तानां श्रुतिमस्तकानामर्थानवलीम्बतुं शीलमस्या अस्तीति तथा। एवं चाऽस्य स-

एवं देवतागुरुप्रणतिपुरस्सरं प्रन्थकरणं प्रतिज्ञाय इदानीं करिष्यमा- णप्रन्थस्य शारीरकमीमांसया सन्जति द्योतयितुं अ्रन्थप्रतिपादं दर्शयति इहेत्यादिनिरूप्यते इन्यन्तेन। इहास्यां परिभाषायाम्। खल्विति वा- क्यालकुरे, ब्रह्म तज्ज्ञानं तत्प्रमाणं च सप्रपश्वं निरूप्यते इति संबन्धः। कुत इत्यत मह-धर्मेत्यादिना(१)। यद्वा इहलोके वेदे च। ख- लु प्रसिद्धं धर्मारथकाममोक्षसं्ञकेषु चतुर्विधपुरुषार्थेषु-पुरुषैरर्थ्यमानेषु- मोक्ष एव परम-उत्कृष्टः पुरुषार्थः । परमत्वं च-निरतिशयत्वे सति क्षयशून्यत्वं तच्च मोक्षस्यैवास्तीत्यत उक्तम्-'एवेति'। मोक्षस्य परमपुरु- षार्थत्वं श्रुतिबोधितम्। नित्यत्वे हेतुमाह-नेति। स ब्रह्मज्ञानेन मुक्तः पुनर्भूयोनाऽवर्तते पुनःपुनर्जन्ममरणलक्षणां संसरति न भजते इति श्रुत्या मोक्षस्यैव(२) नित्यत्वमुक्तम् । एवं मोक्षस्य परमपुरुषा- र्थत्वे हेतुमुक्त्वा धर्मादित्रयाणां(३) तदभावे; प्रत्यक्षेण, यत्कृतकं तदनि- (१) धर्मार्थेत्यादिना ब्रश्मज्ञानादित्यन्तेन। (२) खपुस्नके एतच्चह्वद्रयमध्यगतो भागः प्रमादतो भ्रष्ट इति विज्ञायते। क- पुस्त के वर्तते॥ (३) नदभावे-परमपुरुषार्थत्वाभावे-प्रत्यक्षेण श्रुत्या चावगतमनित्यत्वं हेतु- माहेत्यन्वयः ।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ९

१५-१ इति श्रुत्या तस्य नित्यत्वावगमात्। इतरेषां त्रयाणां प्रत्यक्षण, "तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्याचती लोक: क्षीयते" छा०्ट-१-६ इत्यादिश्रुत्या चानित्यत्वावगमात्। स च ब्रह्मज्ञानात् इति-ब्रह्म तज्क्वा- नं तत्म्माणं च सप्रपञ्चं निरूप्यते।।

त्यमिति सामान्यतो दृष्टानुमानाऽनुग्हीतश्रुत्या चावगतं तेषामनित्यत्वं हे- तुमाह-इतरेषामिति। इतरेपां धर्मीदित्रयाणाम्। तद्यथा इहास्मिन् लोके कृष्यादिकर्मणा चितः सश्वितः सस्यादिलोकः कृतकत्वात् क्षीयते तद्वदेव अमुत्र परलोके पुण्यादृष्टेन सश्चितः स्वर्गादिलोकः क्षीयते इति श्रुत्या चानित्यत्वावगमात्। तत्रार्थकामयोः प्रत्यक्षेण श्रुत्या च, धर्मस्य तु श्रुत्या इति विभागः । यद्वा प्रत्यक्षस्य कृतकत्वबोधनद्वारा ध्मानि- त्यत्वबोधनसामर्थ्यमित्यविरोधः । तथा च तेषामपि पुरुषार्थत्वादिना नि- त्यत्वानुमानं पदार्थत्वादिना वहयौष्ण्यानुमानवद्वाधितविषयम् 'अपाम- सोमममृता अभूम''अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति' इत्याद्या श्रुतिश्चानुमानानुगही तोदाहृत श्रुतिविरोधेन प्रलयपर्यन्तस्थायिफलाभि प्राया इतिभावः। एवं मोक्षस्य परमपुरुषाथत्वं प्रसाध्य 'तरति शोकमात्मवित्" "तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" श्वे०६-१५ इत्या- दिश्रुत्या तस्य साधनं त्रह्मज्ञानमित्याह सचेति। सच मोक्ष: ब्रह्मज्ञानादेव इत्येवकारोनुषज्यते। यतो मोक्ष एव परमपुरुषार्थः स च ब्रह्मज्ञानादेव यतश्चभवतीति हेतोर्मन्दानां मुमुक्षगामुपकाराय ब्रह्म तज्ज्ञानं तत्प्रमाणं चेति त्रितयं सपरिकर निरूप्यते इत्य्थः ॥

१० सटिप्पणार्थदीपिकायाः

तत्र प्रमाकरणं प्रमाणम(१)। तत्र(२)समृतिव्यावृत्तं प्रमात्वं, अनधिगताबाधितविषयज्ञानत्वम्। स्सृतिसाधा

एवं ग्रन्थाभिघेयं प्रदर्श्य ब्रह्मणस्तज्ज्ञानाघीननिरूपणत्वात् तस्य च तत्प्रमाणाय त्तनिरूपणत्वात् प्रथमं प्रमाणनिरूपणमारभते तत्रेत्यादिना। तत्र तेषु ब्रह्मतज्ज्ञानतत्प्रमाणेषु। प्रमायाः करणं प्रमाणं करणत्वंचाSसाधारणका रणत्वे सति व्यापारवत्त्वं तेनपर मर्शादौ सव्यापारे मनसि च नातिप्रसङ्गः । प्रमाया लक्षणं किमित्याकाक्कायां तल्लक्षणमाह-तत्रेति। त्ञत्र प्रमाकर णमित्यत्र। स्मृतिव्यावृत्तं प्रमात्वमिति। तथा चतस्या अलक्ष्य- त्वान्न तत्राव्याप्तिरिति भावः । स्मृतावतिव्याप्तिवारणायानधिगतेति विषये विशेषणम्। शुक्तिरूप्यज्ञानादौ तन्निरासाय अबाधितेति। ज्ञानपदं तु स्व- रूपकथनाय, इच्छादीनाम् आद्यविशेषणेनैव निरासात्। यद्व। चक्षुर।- दिष्वतिव्याप्तिवारणार्थ ज्ञाने.त, तेषामपि फलद्वारा घटादिविषयत्वाभ्युप- गमात्। (३)ज्ञप्तिज्ञानं तेन न तत्करणे ज्ञानेऽतिव्याप्तिः । स्मृतावपि प्रा-

(१) करणं प्रमाणमित्युक्ते दण्डादावतित्याप्तिरिति प्रमापदम्। तथाचदम्भ- मागसामान्यलक्षणम् प्रमाणविशेषलक्षणन्तु प्रत्यक्षपमाकरणं प्त्यक्षपमाणमित्या- दिकमूह्यम् । (२) तत्रति प्रमाणसामान्यलक्षणघटकपमापदार्थजिज्ञासायाम्। अत्रेदम् बोध्यम। ज्ञानं द्वििधम् यथार्थमयथार्थक्च। आधन्द्वेधा समृतिरनुभवश्च। तत्रानुभव एव प्रमा या हि प्रत्यक्षादिपम।ैर्जन्यते स्मृतिस्तु यथार्थापि संस्कारजन्यत्वात् संस्का- रस्य प्रमाणत्वाभावात्र पमेति केचित् तन्पतेन अनधिगतेत्यादिप्रथमं प्रमालक्ष- नम्। तद्वति तत्प्रकारकत्वं सफलपवृत्तिजनकत्वं वा प्रमात्वमिति मतन स्मृतेरपि तथात्वात् पमात्वमिति मतेन द्वितीयमिति। (३) ज्ञायते Sनेन तज्ज्ञानमिति कग्यत्युत्पत्या ज्ञानशब्दवाच्यम् चक्षुरा- दिकं तथ चक्षुराधविषयमित्यनधिगतमबाधितमपि इति प्रथमलक्षणस्य चक्षुरा- दावनित्याप्तिभिया भावव्युत्पत्त्याश्रयणम।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद्ः । ११

रणं त्वबाधितविषयज्ञानत्वम्। (१)नीरूपस्यापि काल- स्येन्द्रियवेद्यत्वाभ्युपगमेन धारावाहिकबुद्धेरपि पूर्वपूर्व- ज्ञान/विषयत त्तत्क्षणविशेष विषयकत्वन न तत्राव्याप्ति:।

माण्यव्यवहारदर्शनादाह स्मृतीति । इच्छःदि(२)व्यावृत्त्यर्थ ज्ञानप- दम्। नन्वयं घट अयं घट इत्येवमादिरूपधारावाहिकवु द्धिस्थले द्वितीया- दिज्ञानानमधिगतविषयत्वात् प्रथमलक्षणं तत्राऽव्याप्तमिति चेत्तत्राह- नाूपस्येति। इदानी घटो वत्तने इत्येवंरूपानन्यथासिद्धप्रतीतिबलेन मह- त्वसमानाधिकरणोद्भूतरूपवत्त्वस्य कालातिरिक्तद्रव्यचाक्षुषताप्रयोजकत्व- कल्पनात्, प्रयोजकानुसारेण प्रतीतिकल्पने तु नीरूपस्य रूपस्याऽचाक्षु- षत्वापत्तेः, नीरूपस्यापि कालस्य प्रत्यक्षप्रमाणजन्यानुभवविषयत्वस्वीकारेण धारावाहिकवुद्धेरपि पूर्वपूर्वज्ञानाविषयतत्तदुत्तरक्षण विशेषविषय कत्वेना- Sधिगतविषयत्वाभावान्न तत्र धारावाहिकवुदद्धिस्थलेऽवयाप्तिरित्यर्थः । नचैवं शाब्दधारावाहिकद्विती यादिज्ञानेष्वव्याप्तिरिति शङयम्, आकाङ्काया: ८- दार्थज्ञानस्य चाभावेन तत्र धारावाहिकबुद्धेरेवासिद्वेः । अत एव न धा- रावाहिकद्वितीयाद्यनुमितावव्याप्तिर्द्विती यानुमितिक्षणे प्रथमानुमितेर्विनष्ट- त्वेन तस्या अनधिगतविषयत्वात् ॥ नन्वेवं तर्ह्याकाशे बलाकेतिप्रतीतिबलादाकाशस्यापि प्रत्यक्षत्वं स्यात्, न चेष्टापत्तिस्तत्सद्भावे शब्दलिङ्गकानुमानप्रमाणानुसरणाऽनुपपतेः। "अप्र- त्यक्षे ह्याकाशे बालास्तलमलिनताद्ध्यस्यन्ति" इति भाष्यकृदवूचनवि-

(१) नीरूपस्येति। कालस्य रूपरहितत्व/त्नेन्द्रियवेद्यतेति वादिनः तव मते न रूपस्यापि रूपस्य चाक्षुषत्वं यथ। तथा कालस्यापि कुतो नेति सिद्धान्तिनः । तथाच अयं घट अयं घट अयं घट इत्यादौ द्वितीवादिज्ञानानां विषयो घटः पूर्व-

(२) आदिपेदनकृ त्यादीनांगृहणम्।

१२ सटिप्पणार्थदीपिकाया:

(१)किञ्च सिद्धान्ते धारावाहिकबुद्धिस्थले न ज्ान- भेद:, किन्तु यावद्घटस्फुरणं तावत् घटाकारान्तःकरण- वृत्तिरेकैष, न तु नाना, वृत्ते: स्वविरोधिवृत्त्युत्पत्तिपर्यन्तं स्थायित्वाभ्युपगमात्। तथा न तत्प्रतिफलितचैतन्यरूपं घटादिज्ञानमपि तत्र तावत्कालीनमेकमेवेति नाव्याप्ति- शङ्काडपि।

रोधाच्च। नीरूपस्य रूपस्य चाक्षुषत्वं त्वद्रव्यत्वादविरुद्धम्, तस्मातसुर- भि चन्दनमित्यत्र यथा सौरभ्यांशे परोक्षत्वं तद्वत्कालांशे परोक्षत्वमेवा- भ्युपेयं न चाक्षुषत्वम्। तथाच नीरूपस्य तत्तवक्षणस्याऽचाक्षुषत्वात् धा- रावाहिक युद्धावव्याप्तिस्तदवस्थेत्यरुचेराह किंचेति। ननु कुतस्तत्र ज्ञानभेदो नास्तीति पृच्छति-किनत्वति। यावत्कालम् अस्ति प्रकाशत इति घटस्य स्फुरणं तावत्कालं लाघवेन घटाकारान्तःकरणवृत्तेरेक- त्वादित्युत्तरमाह-यावदिति। एवकारव्याव्त्यमाह-नत्विति। गौर- वादिति भावः । नन्वतिलाघवात् सुषुप्तिपर्यन्तमेकैव वृत्तिः कुतो ना. ज्रीक्रियते ? इत्याशड्य स्वविरोधिवृत्युत्पत्तिकाले तःत्स्थतेरसम्भवेन न तस्यास्तत्पर्यन्तं स्थायित्वाभ्युपगम इत्याह-वृत्तरिति । प्रकृत- वृत्तेरित्यर्थः ॥ ननु ज्ञानभेदनिरासार्थ वृत्तेरेकत्ववर्णनमयुक्तं सिद्धान्ते चैतन्यस्य ज्ञानत्वादित्याशक्क वृत्तिप्रतिफलितस्यैतस्य घटादिज्ञानत्वेन तदेकत्वसिद्ध्ा तत्प्रतिफलितचैतन्यरूपघठादिज्ञानस्याप्येकत्वं सिद्ध्यतीत्याशयेनाह-तथा

( १ ) इदानीमयं घटः इति प्रतीतो कालस्यापि प्रत्यक्षत्वे आकाशे पतत्रि- हिति प्रतीन्या आ्राकाशस्यापि प्रत्यक्षत्वं सिद्धान्तानभिमतमापयेत प्रतीतिसा- म्यादिति हेतो: युक्त्यन्तरेणाध्यव्यातिनिराकरणम् किञ्चेत्यादिना।

वेदान्तपरिभाषाया: प्रत्यक्षपरिच्छेदः । १३

ननु सिद्धान्ते घटादेमिथ्यात्नेन बाधितत्वात् नज्क्षा नं कर्थं प्रमाणम्। उच्यते। ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं हि घटादीनाम्बाध: (१)। "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत तत्केन कं पश्येत् "।बृ०४-५-१५) इतिश्रुतेः,न तु संसारदशायां बाधः, "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति"(वृ०

चेति। वृत्तिभेदाभावे सिद्धे सति तत्र धारावाहिकस्थले याव- त्कालीनं घटस्फुरणं तावत्कालीनमेकमेवेति हेतोरव्याप्तिशक्कापि नास्ति। नन्वेवमपि विरोधिवृत्युत्तरं पुन्जीयमानस्य घटादिज्ञानस्याधिगतविषयत्वेन तत्राव्या.प्तरितिचेत् न, अनधिगतविषयपदेन स्वाऽन्यूनविषयकानुभ- वाऽजन्यत्वस्य विवक्षितत्वात्।। ननु सिद्धान्ते घटादेः शुक्तिरूप्यवन्मिथ्यात्वेन बाधितत्वात् तज्ज्ञा-

शयेन शङ्कते-नन्विति। कथं प्रमाणम् ! प्रमात्वेन लक्ष्यं न भवतीत्यर्थः॥ समाधानं प्रतिजानीते उच्यते इति। कि व्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं घटा- दीनां बाधः ? उत शुक्तिरूप्यवत् संसारदशायाम् ? इति विकल्प्याद्यमज्गी- करोति ब्रह्मेति। तत्र श्रुति प्रमाणयति यत्रेति। यत्र यस्यां तत्व- साक्षात्कारदशायाम्। अज्ञानावस्थावैलक्षण्यद्योतकस्तुशब्दः । अस्य ब्र- ह्मसाक्षात्कारवतः सर्वमात्मैवाभूत् तत्तस्यां दशायां केन करणेन कं वि- षयं पर्येत्सर्वस्यापि तत्त्वज्ञानेन बाधितत्वादित्यर्थः । द्वितीयं निरस्यति नत्विति। अत्रापि श्रुर्ति प्रमाणयति यत्रेति। यत्र यस्यां संसारद- शायां द्वैतमिव भवति तत् तस्यामितरः सफितरं पश्यतीत्यर्थः । त-

(१) स्व्रोपादानेन सह स्वनिवृतिबंधः यथाशुक्तिरजतस्थले शुक्तिश्यमि- त्याकारकज्ञानेन रजतस्य तदुपादानस्य शुक्तित्वाज्ञानस्य च निवृत्तिरिति।

२

१४ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

४-५-१५ ।) इति श्रुतेः। तथाचाबाधितपदेन संसारदशा यामबाधितत्वं विवक्षितमिति न घटादिप्रमायामव्यापति: तदुक्तम्- वे हात्म प्रत्ययो यद्वत् प्रमाणतवेन कल्पितः। लौिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वाSऽत्मनिश्चयास्।। १॥ ब्रह्म साक्षात्कारपर्यन्तमित्यर्थः। लौकिकमिति घटादि- ज्ञानमित्यर्थः । तानि च प्रमाणानि षट्, प्रत्यक्षानुमानोपमाना

थाच संसारदशायां घटादेरबाधितत्वेन तज्ज्ञानस्य लक्ष्यत्वात्तत्राव्या- प्तिशङ्कात न्निरासावपेक्षितावेवेति भावः। नन्वेवंसति घटादेः कालत्रये- डबाधितत्वाभावादुक्तलक्षणं तत्राऽव्याप्तमिति चेत्तत्राह तथाचेति। संसारदशायामबाधितत्वेन घटादिप्रमायाः लक्ष्यत्वे सति तत्राव्याप्तिनि- रासायाबाधितपदेन संसारदशायामेवाऽबाधितत्वं विवक्षितमिति न तत्प्र- मायामव्याप्तिरित्यर्थः। स्वोक्तं घटादिज्ञानप्रामाण्यमभियुक्तवचनेन द्र- दयितुमाह तदुक्तमिति। आत्मनिश्चयस्य संसारदशायामपि सत्वा- दाह ब्रह्मेति। लौकिकं प्रत्यक्षजन्यज्ञानमात्रमिति भ्रमव्यवच्छेदायाह घटादीति। आ आत्मनिश्चयात् इत्युक्तत्वेन ब्रह्मातिरिक्तवस्तुज्ञानं सर्वे तेन प्रह्ममित्यर्थः। तेन स्वर्गेष्टसाधनतादिज्ञानस्यालौकिकत्वेपि न क्षति:।। एवं लक्षणलक्षितप्रमाकरणं प्रमाणं कतिविधमित्यपेक्षायामाह-ता नीति। प्रनयक्षमेकमिति चार्वाकः, प्रत्यक्षानुमाने इति कणादसुगतमता- नुयाययिनः, शब्देन सद्द त्रीणाति साङ्ख्याः, प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीति नैयायिकाः, अर्थापत्त्या सह पश्चति प्राभाकरास्तेषां निराकरणा- योक्तं षडिति। तानि कानीत्यपेक्षायामाद्द-प्रत्यक्षेति। तत्र प्रत्यक्षस्य

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । १५

गमार्थापत्यनुपलब्धिभेदात् । तत्र प्रत्यक्ष(१)प्रमायाः

सर्वप्रमाणोपजीव्यत्वाज्ज्येष्ठत्वाच्च तन्निरूपणमेव प्रथममारभते। तत्रेति। तेषु प्रमाणेष्वित्यर्थः। अनुमानादावतिव्याप्तिवारणाय प्रत्यक्षेति। शु- क्तिरूप्य ज्ञानादिसाधने (२) तन्निरासाय प्रमापदम्। ननु प्रत्यक्षप्रमात्वमेन्द्रि- (१) अत्रेदं बोध्यम्। प्रत्यक्षशब्दो हि प्रमानमाणयीद्वियोरषि वर्तते, यथा घंटे चक्षुःसन्निकर्षानन्तरम् अयङ्गट इत्याकारं प्रमात्मकं ज्ञानं जायते तत्प्रत्यक्षप- दाभिधेयम्। तज्ज्ञानस्य करणं चक्षुरपि प्रत्यक्षपदाभिधेयम्। (तथाच वेदा- न्तमते मनसइन्द्रियत्वनिराकरणात्प्रत्यक्षपमाणानि पक्चैष श्रत्रादीनीति ध्येयम्) महानसादी गृहीतव्यप्तिः पुरुषस्य कदाचित्पर्वतादी अविचछिन्नमूलधूमदर्शनान- न्तरं व्याप्तिस्मरणं तदनन्तरम् वह्विमानयम् इत्याकारा प्रमा या साऽनुमितिपदवाच्या तत्करणं व्यातिज्ञानमनुमानपदाभिधेयम् । ग्रामे दृष्टगोपिण्डस्य कदचिब्रने यातस्य गोसदृशगवयपिण्डेनेन्द्रियसन्निकर्षाननतरं पूर्वदृष्टगोपिण्डसदशोऽयमिति प्रतीतिर्जायते तदनन्तरं तस्य निश्चयो भवति "अनेन सदशी मदीया गौरिति" इयं प्रमा उपमितिशब्दवाच्या तत्करयं सादृश्यज्ञानम् उपमानपद्वाच्यम्। "अहरहः सन्ध्यामुपासीत, वत्सम्बधान" इत्यादिवैदिकलीकिकव।क्यभ्रवणसमन- न्तरं जायमाना प्रमा शाब्दीतिपदाभिधेया तत्करणं वैिकं लौककिकं वा तात्पर्थवद् वाक्यज्ञानं शन्दप्रमाणपदाभिधेयम्। प्रत्यक्षशब्दवदेव अर्थापत्तिशन्दोपि प्रमा- प्रमाणसाधारयः, यथा पीनो देषदत्तोयं दिवा नमुङ्के इतिशन्दश्ववणसमनन्तरं वृश्यमानस्य श्रयमाणस्य वा पीनत्वस्य रात्रिभोजनाभावे अनुपपत्तिः अतस्तेन पीनत्वज्ञानेन "अय रात्राववश्यं भुङ्के" इत्याकारा या प्रमासा अर्थापत्तिपदाभिधेया तस्या: प्रमायाः उत्पादकं पीनत्वज्ञानमपि अर्थापत्तिपदाभिधयम्, परन्तु तत्ममा- णमेव। निर्घटे देशे घटाभावाकारा या विलक्षणप्रमा सा अभावप्रमा अभावा- नुभष इत्यादिपदाभिधेया तस्याः करणम् घटानुपलग्धिः सा अनुपलग्धिपदाभि- धेयेति सङ्ेप:॥ (२) शुंक्तरूप्यज्ञानसाधने साक्षिण तभ्निरासाय-प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणातत्र्या- तिनिरासाय प्रमापदम्। तथाच प्रत्यक्षज्ञानकरणं प्रत्यक्षप्रमाणमित्युक्ती रजत-

१६ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

करणं प्रत्यक्षुप्रमाणम्। प्रत्यक्षप्रमा चात्र चैतन्य(१)मेव

यजन्यजानत्वं क्ञा(२)नाजन्यज्ञानत्वं वा ज्ञानाकरणकज्ञानत्वं वा। ना घः, सिद्धान्ते मनसोऽनिन्द्रियत्वेन सुखादिप्रत्यक्षेऽ(३)व्यापकत्वात्। न द्वितीयः, मतान्तरे प्रत्यक्षज्ञानमात्रस्यैवेश्वरज्ञानजन्यतया तत्राव्याप- कतापातात्। नापि तृनीयः, अनुभवस्य संस्कारे उपक्षीणतया स्मृत्यकरण- त्वेन(४)तत्रातिव्याप्तः, संस्कारद्वारा करणत्वे प्रत्यभिज्ञायामव्य पेः। इत्येवं प्रत्यक्षप्रमाया दुरुपपादत्वात्सूपपादः पक्ष आश्रयणीय इत्यभिप्रायवानाह- प्रत्यक्षप्रमा चेति। तत्र श्रुति प्रमाणयति-यदिति। प्रमाणद्वारकप्र- त्यक्षत्वव्यावृत्त्यर्थ साक्षात्पदम्। अपरोक्षप्रमाणाद्व्रह्मणः साक्षात्वमिति

मिदमित्यस्यापि प्रत्यक्षज्ञानस्य करणं साक्षी तस्मित्रतिव्याप्तिः स्याद तत्निरा- साय न्रम:पदमावश्यकमिनि भावः । (:) वेक्षनतनये ज्ञानं चतनयं ब्रम्मेत्यायनर्थान्तरम्। ज्ञानविशेषः प्रमा तथाच नत्यक्षपम यः एव चतन्यन्वकथनं युक्तमित्याशयः। व्याप्तिज्ञान-सादशयज्ञान- सर्वासामेव तदितर प्रमाधयकीनाम ज्ञनजन्यत्वम् इत्यतः पारिशेष्याव् ज्ञानाजन्यज्ञानत्वं प्रत्यक्ष- प्मालक्षगमिति द्वितीयकन्पानुसरणम् ॥। (:) लक्षणम्याभ्य निः। (v) पूर्वनुभूनम्य पदार्थस्य संस्कार आत्मनि वर्तते अदृष्ववशात् तस्य पुनः सन्निकपांदिन: मंस्कशव्रोधे स्मृतिजययिते। ज्ञानाकरणकं ज्ञानं प्रत्यन्तमित्यभ्यु- वगमे दमृनगपि मंभ्कागजन्यत्वात प्रमात्वापातः, अनुभवज्ञानस्य संस्कार एवोपत गनया स्मृनी करणत्वायोगादित्यनिव्यापतिः प्रत्यक्षलक्षणस्येति। स्मृतौ संक्करेनग्वयगर: करणन्तु अनुभव एव व्यपारवतस्तस्य करणत्वादिति चेत, नर्हे सयं देवदन इत्यादिनत्यमिज्ञाप्रत्यक्षे स्मृतिज्ञानकरणकेऽव्यापतिरि ति॥

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । १७

"यत्साक्षादपरोक्षाङ्रह्र" (वृ-३-४-१) इति श्रुतेः। अप रोक्षादित्यस्यापराक्षमित्यथः । ननु चैतन्यमनादि त- त्कथं चक्षुरादेम्तत्करणत्वेन प्रमाणत्वमिति । उच्यते।

न्द्रियसन्निकर्षादिना जायते इति वृत्तिविशिष्टं चैतन्यमा- दिमदित्युच्यते। ज्ञानावच्छेदकत्वाच्च वृत्तौ ज्ञानत्वोप-

भ्रमनिरासायाह-अपरोक्षादिति। ननु चैतन्यस्याऽ(१)नादित्वेन करणाकाङ्काशून्यत्वात् चक्षुरादेस्तस्य करणत्वेन प्रमाणत्वं कथमिति शङकते नन्विति। तत् तम्मात्। चैतन्यस्यानादित्वेपि चैतन्याभिव्यञ्ज कान्तःकरणवृत्तेरिन्द्रियसन्निकर्षादिना जन्यत्वेन तद्विशिष्चतन्यस्यादि- मत्तायाः सुवचत्वेन चक्षुरादेस्तत्करणत्वसम्भवेन प्रामाण्योपपत्तेमैवमि- ति परिहरति-उच्यते इति। अविशिष्टचैतन्यं प्रति चक्षुरादेरकर णतवं त्विष्टमेव तस्य स्वप्रकाशत्वेन स्वात्मनि प्रमाणव्यापारानपेक्षत्वादिति भावः। ननुवृत्तिरेव प्रत्यक्षप्रमा कि न स्यात् ? तस्यां ज्ञानव्यवहारोपलब्धेः, स्वरूपेणेन्द्रियजन्यत्वोपपत्तेश्र इत्याशङ्कय सत्यं ज्ञानभित्यादिश्रुत्या चैतन्य- स्यैव मुख्यज्ञानत्वावगमात्, वृत्तेश्च जडान्तःकरणधर्मत्वेन जडत्वान्न त- स्याः प्रत्यक्षप्रमात्वभपितु तस्यां चैतन्यरूपज्ञानावच्छेदकत्वात्त (२) त्वोपचार इत्याशयेनाह-ज्ञानेति। नन्विदं केनाचार्येणोक्तमित्याकाङ्क्षा- (१) चैतन्यस्यैव प्रत्यक्षप्रमात्वे तस्यानादित्वात् ततएवाजन्यत्वात् कर- खानपेक्षा। कारणविशेषः करणम्। कारणं च कारकमेव तेन चत्पत्यक्षप्रमाणेन चैत-ये किमध्यिशयाधानं न कृतम्, कृतं तस्य कारणत्वाभ्युपगमेनेति शङ्काभि- प्रायः। प्रत्यक्षप्रमाणेन अविशिश््चैतन्येऽतिशयाधानाभावेषि अन्तःकरणवृत्ति- विशिष्चतन्येSतिशयाधानसम्भव इति परिहाराभिप्ायः। (२) ज्ञानत्वोपचारः ।

१८ सटिप्पणार्थदीपिकायाः ।

चारः। तदुक्तं विवरणे-"अन्तःकरणवृत्ती ज्ञानत्वोप पचारात्" इनि॥ ननु निरवयवस्याम्त:करणस्य परिणामात्मिका सृत्ति: कथम् ! इत्थम। न तावदन्तःकरणं निरवयवं साविद्रव्य-

यामाह-तदुक्तमिति तथाच प्रकाशात्मसंज्ञकैराचायेर्विवरणास्ये प्रन्थेऽभिहितत्वान्न।यमपसिद्धान्त इति भावः ।। (१) नन्वन्तःकरण न परिणागि निरवयवत्वादाकाशवदित्यनुमा- नादन्तःकरणस्य परिणामात्मिकाया वृत्तरेवासम्भवेन तद्वृत्तिविशिष्ट चैतन्यं ज्ञानमिति वक्तुमशक्यत्वेनाSSत्मभिन्नमेव ज्ञानं तच्चेन्द्रियजन्यत्वात् प्रत्यक्षमिति नैयायिकः शङ्कते-नन्विति । कथं ? कथमपि नास्ती- त्यर्थः । अन्तःकरणं निरवयवं न भवति सादिद्रव्यत्वात् घटवदित्यनु मानेन भवदुक्तहेतो(२)रसिद्धत्वेन सादिद्रव्यत्वहेतुना सिद्धेन सावयव- त्वेन तत्परिणामित्वानुमानात् तत्परिणामात्मिकाया वृत्ते: सम्भवात् त- द्विशिष्टमात्मचैतन्यमेव ज्ञानं नतु तद्भिन्नमित्याशयवान् परिहरति-इत्थ मिति। आत्मादौ व्यभिचारनिरासाय 'सादीति'। रूपादौ तद्वारणाय 'द्रव्यत्वेति'।

(१) नैयायिकैर्ज्ञानस्यात्मगुणत्वमङ्गीकृतम् । वेदान्तिभिस्तु वृत्तिविशिष्ट- चैतन्यमेव ज्ञानमित्यङ्गीकृतम् । तत्रान्तःकरणस्य निरवयवत्वात् तेनैव च परिणामाभाषात परिणामरूपवृत्तेरसम्भवः ततश्व तदविशिष्चैतन्याभावात् प्रत्यक्षतर- मात्याभःव इति निष्कर्षः शङ्कायाः । (२) त-मनोऽमृजतेत्यादिश्रुत्या मनसः सादित्वसिद्धि: सादित्वेन हेतुना सावयव त्वसिद्धि: सिद्धेन सावयत्वहेतुना परिणामित्वं सिद्धति अतो न सत्पतिपचः। इदमत्रानुमानशरीरम अन्तःकरणं परिणामि अन्त्यावयविभिन्नत्वेसति सावय- चत्वात् मृद्वत् ।।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । १९

त्वेन सावयवत्वात्। सादित्वं च "तन्मनोऽसृजत" इत्या- विश्रुतेः। वृत्तिरूपज्ञानस्य मनोधर्मत्वे च "कामः सङ्क- तपो विचिकित्सा श्रद्धा अश्रद्धा धृतिरधृ तिहोरधींर्भीरि त्येतत्सर्व मन एव"(वृ०-१५-३) इति श्रतिर्मानम। धी(१) शब्देनवृत्तिरूपक्षानाभिधानात् । अत एव कामादेरपि मनोधर्मत्वम्॥ ननु कामादेरन्त:करणधर्मत्वे Sहमिच्छाम्यहंजाना.

नन्वन्तःकरणस्य सादित्वे प्रमाणाभावाद्विशेषणासिद्धी हेतुरित चेत् तत्सादित्वे भगवत्याः श्रुतेः प्रभाणत्वान्नेत्याह सादित्व चेति। तत् ब्रह्म मनः अन्तःकरणमसृजदित्यर्थः । एवमन्तःकरणस्य सादित्वे प्रमाणमु- कत्वा तत्परिणामित्वे न केवलमनुमानमेव प्रमाणम्, अपितु भगवति श्रुतिरपीत्याह-वृत्तिरूपज्ञानस्येति। चकारादनुमानसमुच्चयः । काम इच्छा, विचिकित्सा संशयः । ननु श्रुतौ ज्ञानस्यानुक्तत्वात्तस्य म. नोधमत्वे श्रुतेः कथं मानतेतिचेत्तत्राह-धीशब्देनेति। ननु धीश- व्दाभिहितं ज्ञानमन्तःकरणोपादानकं न भवति मानसप्रत्यक्षत्वात्, नच श्रुतिविरोध: मनोजन्यत्वपरतयापि तदुपपत्तेरित्याशक्क मृद्घट- इत्यादिवत् "सर्व मन एव" बृ-१-५-३ इति सामानाधिकरण्यश्रुतेरनु- पादानपरत्वानुपपत्त्या कामादेरपि तदुपादानकत्वात् दृष्टान्तस्य सा- ध्यविकलत्वेन ज्ञानमन्तःकरणोपादानकमवेत्याशयनाह-अतएवेति। सामानाधिकरण्यश्रुतेरेवेत्यर्थः ॥ नन्वहमिच्छाम्यहं जानामीत्याद्यनुभवस्य कामादेरात्मधर्मत्वेनावगा- हमानस्य विरोधात्तेषामन्तःकरणधर्मत्वं नोपपद्यते, श्रुतिस्तु आयु- वैं घृतमितिवत् हेतावुपचरितार्थेति शङ्कते नन्विति। कामादेरन्तःकर- (२) पूर्वोक्तश्रतौ धीशब्देनेत्यादि:।

२० सटिप्पणार्थदीपिकायाः

म्यहं बिभेमीत्याद्यनुभव आत्मधर्मत्वमवगाहमानः कथ- मुपपद्यते। उच्यते। अय पिण्डस्प दग्धृत्वाभावेपि द ग्धृत्वाश्रयवह्नितादात्म्याध्यासात यथा अयो दद्दतीति व्यवहारस्तथा सुखाद्याकारपरिणास्यन्तःकरणक्याध्या- सातू अहं सुखी दुःखीत्यादिव्यवहारः॥

महमति प्रत्यक्षविषयतेति । उच्यते(२)। नतावदन्तः- करणमिन्द्रियमित्यत्र मानमस्ति। "मनः षष्ठानीन्द्रिया-

णधर्मत्वमेव उत्तव्यवहारस्तु सुखाद्याकारपरिण।म्यन्तःकरणैक्याध्या सादुपपद्यते, यथायःपिण्डस्य दग्धृत्वाभावेपि दग्घृत्वाश्रयवह्वितादात्म्या- ध्यासादयो दहतीति व्यवहारः तद्वूदिति समाधत उच्यते इति। नन्वस्तु वहथयःपिण्डयोरुभयोरपि प्रत्यक्षविषयत्वेन तादात्म्याध्या- सादुक्त्तव्यवह्वारः, आत्मान्तःकरणयोस्तु प्रत्यक्षावषयतदविषययोस्तत्वा- भावात् कथमुदाहृतव्यवहारः?। नचान्तःकरणस्य प्रत्यक्षाविषयता, तस्ये- न्द्रियतयाSतान्द्रियत्वाच्चक्षुरादीन्द्रियवदिति शङ्कते नन्विति। अन्तःक- रणस्ये्द्रियत्वे प्रमाणाभावाद् अतीन्द्रियत्वासि्या प्रत्यक्षविषयताऽभा- वासिद्धिरित्याशयेन परिहरति नेति । षष्ठस्य मनस इन्द्रियत्व- प्रतिपादकस्य भगवद्वाक्यस्य परमप्रमाणस्य सत्त्वान्मानं नास्तीत्ययुक्त- मिति चोदयति मन इति। अनिन्द्रियेणापि मनसा इन्द्रियगतषट्त्वसं- ख्यापूरणाविरोधेन उदाहृतभगवद्वचसस्त(३)दिन्द्रियत्वे प्रमाणत्वाभा (१) अन्तःकरणमती्द्रियम् इन्द्रियत्वात् चक्षुरादिवत् इत्यनुमानशरीरम् ॥ (२) सिद्वेन इन्द्रियतहतुना अन्तकरणस्यातीन्द्रियत्वं साधनीयम् नाधि- द्वेन। अप्रच हेनेरिवामिद्धिरित्युत्तरमाह उच्यत इनि॥ (३) तस्य मनस इन्द्रियत्वे प्रमाखाभावादित्यर्थः ।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । २१

णि" इति भगवद्धीतावचनं प्रमाणमिति चेत्, न, अनि न्द्रियेणापि मनसा पढत्वसङ्ख्यापूरणाविरोधात्। नहीं न्द्रियगतसङ्ख्य:पूग्णमिन्द्रियणवेति नियमः "यजमानप श्चमा इडां भक्षयन्ति" इत्यत्र ऋत्विग्तपश्चत्वसङख्याया अनृत्विजापि यजमानेन पूरणदर्शनात्। "वेदानध्यापया मास महाभारतपश्चमान् "इत्यत्र वेदगतपश्चत्वसङ्ख्या या अवेदेनापि महाभारतेन पूरणदर्शनात्। "इन्द्रियेभ्यः

वान्मैवमित्याह-नेति। तथाच श्रुतेरनुपलम्भात् स्मृतेश्व तदिन्द्रि- यत्वाबोधकत्वान्न मानमस्तीति सुस्थम्। नच मन इन्द्रियम् इन्द्रियगत- संख्यापूरकत्वादित्यनुमानं मानमिति शङ््यम्, अनिन्द्रियेणापि तद्गत- संख्यापूरणाविरोधिनाप्रयोजकत्वात्। किंचोक्तानुमाने यदिन्द्रियगतसं- ख्यापूरकं तदिन्द्रियमिति विशेषव्याप्तिमूलम् उत यदद्रतसंख्यापूरकं तत्तज्जातीयं यथा "पशौ प्रतिप्रस्थातृषष्टाऋत्विजः" इत्यत्र ऋत्विग्गत- संख्यापूरक ऋत्विग्जातीय इति सामान्यव्याप्तिः इति विकल्प्य नोभयमि- त्याशयेनाह-नहीति। दृष्टान्ताभावेनाद्यनिरासमभिप्रेत्य द्वितीयो व्य- भिचारान्नेत्याशयन हेतुमाह-यजमानेति। तथाच यजमाने ऋत्विग्ग तसंख्यापूरकत्वं व्त्तते तज्जातीयत्वं नास्तीति व्यभिचार इति भावः ॥ एवं श्रुतौ व्यभिचारं प्रदर्श्य स्मृतावषि तं दर्शयति-वेदानिति। अवेदेनापीति, पौरुषेयस्येतिहासत्वेन प्रसिद्धम्य वेदत्वाप्रसिद्धेरिति भावः। यथा 'नक्षत्र,णामहं शशी' इतिवचनं न शशिनो नक्षत्रतायां प्रमाणं तथा 'इन्द्रियाणां मनश्चास्मी'तिभगवद्वाक्यमपि मनस इन्द्रियत्वे न प्रमा- णमित्यपि ज्ञेयम्। ननु मनस इन्द्रियत्वे वाधाकाभावात् किमर्थमेवमुच्यते इत्याशक्काव्यवच्छेदाय हेत्वन्तरमाह-इद्रियभ्य इति। इन्द्रियपरा-

२२ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

परा हार्था अर्थभ्यश्च परं मनः"(का० १-३-१०) इत्यादिश्रु- त्या मनसोऽनिन्द्रियत्वावगमाख्च। नचैवं मनसोऽनिन्द्रि- यत्वे सुखादिप्रत्यक्षस्य साक्षात्वं(१) न स्यानिन्द्रियाजन्य- त्वादिति वाच्यम् । न हीन्द्रियजन्यत्वेन ज्ञानस्य साक्षा स्वम. अनुमित्यादेरपि मनोजन्यतया साक्षात्वापत्तेः, र्थेभ्यः परत्वप्रतिपादनेन मनसोऽनिन्द्रियत्वबोधकयेत्यर्थः । ननु मनो- व्यतरिक्तेन्द्रियेभ्यः परा त्र्था इति व्याख्यानसम्भवेन न तस्य(२) त- त्वबाधकम् इति शङ्कानिरासाय "एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रिया- णिच" मु० २। ३ इत्येवमादिश्रुतिरादिपदेन सङ्गृहीता तथाचा- दिपदोपात्तश्रुत्येकवाक्यतामापन्नेयं श्रुतिरिन्द्रियपरेभ्यः परत्वं मनसः प्रतिपादयन्ती तस्यानिन्द्रियत्वं बोधयतीति भावः। ननु मनसोऽनिन्द्रि- यत्वे प्रत्यक्षस्येन्द्रियजन्यत्वादनिन्द्रियमनोजन्यसुखाद्युपलब्धेः प्रत्यक्षत्वं न स्यात् तस्मात्तत्प्रत्यक्षत्वसिद्धये तम्येन्द्रियत्वमवश्यमभ्युपेयमित्या- शक्क् निराकरोति-नचेति। हि यस्मादिन्द्रियजन्यत्वं ज्ञानस्य प्रत्यक्ष- त्वे प्रयोजकं न भवति तस्मादविन्द्रियाजन्यत्वेन सुखादयुपलब्घेरप्रत्यक्षत्वं स्यादिति नच वाच्यमित्यर्थः । तस्य तत्प्रयोजकत्वे कि बाधकमिति चेत्त- त्राह-अनुमित्यादेरिति। उक्तप्रयोजकानुसारेण सुखादिज्ञानस्य प्र- त्यक्षत्वसिद्धये मनसोपीन्द्रियत्वाश्रयणान्मनोजन्यानुमित्यादेः प्रत्यक्षत्वा- पत्तिर्बाधिकेत्यर्थः । नन्विन्द्रियत्वेनेन्द्रियजन्यत्वमेव (३)तत्प्रयोजकं अ- (१) प्रत्यच्त्वं न स्यात्। इन्द्रियजन्यं ज्ञानं मत्यक्षम् इति प्रत्यक्षलक्षणवा- दिन: तार्ककिकस्य प्रत्यवस्थानमिदम ॥ (२) तस्य-मनसः । तन्त्वबाधकम् इन्द्रियत्वे बाधकम् "इन्द्रियेम्यः परा- चर्था अर्थेभ्यक्च परं मन" इति श्रतिवचनमिति शेषः । (३) तत्पयोजकम्-प्रत्यक्षतापयोजकमित्यर्थः।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । २३

सिद्धान्ते प्रत्यक्षत्वप्रयोजकं कि(१)मिति चेत्, किं क्षा- नगतस्य प्रत्यक्षत्वस्य प्रयोजकं पृच्छसि किं वा विषयग- तस्य। आद्ये प्रमाणचैतन्यस्य विषयावच्छिन्नचैतन्याभेद इति ब्रूमः। तथाहि-त्रि(२)विधं चैतन्यं प्रमातृचैतन्यं प्र- माणचैतन्यं विषयचैतन्यं चेति। तत्र घटाद्यवच्छिभं चैत. न्यं विषयचैतन्यम्, अन्तःकरणवृत्यवच्छिसं चैतन्यं नुमित्यादेश्च मनस्त्वेन तज्जन्यत्वान्नातिप्रसङ् इत्यत आह-ईश्वर- ज्ञानस्येति ॥ एवं निरस्तस्वाभिमतप्रत्यक्षत्वप्रयोजकः सिद्धान्तेपि प्रयोजकान्त- रमपश्यन्नाक्षिपति-सिद्धान्त इति । किम् ? न किमपीत्यर्थः ॥ सिद्धान्ते तत्प्रयोजकस्य सत्त्वादाक्षेपप्रतिक्षेपाय पृच्छति-किमिति। ज्ञानगतप्रत्यक्षत्वस्य तत्पृच्छामीतिचेत्तत्राह-आद्य इति। नन्वद्वैतवा- दिनस्तव कथं चैतन्यभेदो येन प्रमाणचैतन्यस्य विषयचैतन्येनाभेदस्य ज्ञा- नगतप्रत्यक्षत्वप्रयोजकत्वं भवेत् इत्याशञ्क्यौपाधिकं भेदमुपपादयति त. थाहीति॥ (१) प्रत्यक्षत्वरूपकार्यतावच्छेदकस्य प्रयोजकेन केनापि भाव्यम् । तचे- न्द्रियजन्यत्वमिति तार्किकाः। मनस इन्द्रियत्वनिराकरणेन अन्यसष्य चानुपलम्भेन अहं सुखीत्यादिसताधारणासु प्रत्यक्षतयाऽनुभूयमानासु ज्ञानव्यक्तिष्वनुगतप्रयोजका- भाषादेव प्रत्यक्षता न स्यादिनि कर्कशाशय आक्तिपति किमिति॥ (२) जगतीतलस्थिताना समेषा पदाथानाम् प्रमातृ-प्रमाण-प्रमेये5व- नतर्भाघः तैक्ष सवैः पदार्थ: यथा घटशरावमणिकपल्लिकोदश्चनादिभिर्वस्तुतोऽपरि- च्छित्न मपि वियद् परि्छियते एवम् अनवच्छिन्नमपि चतन्यमवच्छियते, वस्तुत- श्वतन्यंमकमवेति न विरोधोद्द्वैत्ुतेः इति तत्वम्॥

२४ सांटप्पणार्थदापिकाया:

चैतन्यम् ॥ प्रमाणचैतन्यम्, अन्तःकरणावच्छिनं चैतन्यं प्रमातू- तत्र यथा तडागोदकं छिद्राभिर्गत्य कुल्यात्मना के वारान्प्रविश्य तद्वदेव चतुष्कोणाद्याकारं भवति तथा तै. जसमन्तःकरणमपि चक्षुरादिद्वारा निर्गत्य घटाविविष यदेशं गत्वा घढादिविषयाकारेण परिणमने। स एव परि णामो वृत्तिरित्युच्यते। अनुमित्यादिस्थले तु नान्तःकर. णस्य वह्यादिदेशगमनं वहयादेश्वचक्षुराद्यसन्निकर्षात् । तथा चायं घट इत्यादिप्रत्यक्षस्थले घटादेस्तदाकारवूत्ते. नन्वन्तःकरणस्य वृत्तेरेवासम्भवात् तदवच्छिन्नं चैतन्यं प्रमाणचैत न्यमित्यु्तिरयुक्ता, न ह्यणुपरिमाणस्य तस्य वृत्तिः सम्मवति। नच तत्प- रममहत्परिमाणम्, प्राणशक्त्याश्रयस्य तस्यैवोत्कान्तिगत्यादिश्रवणात्। ना- पि मध्यमपरिमाणम्, तथात्वे देहवन्मन्दगतित्वेन झटितिविषयप्रतिभासानु- पपत्तेः। अन्तरस्य वहिनिर्गमनानुपपतथेत्याशद्वयन्तःकरणस्याणुत्व

वर्तिध्ुवादिपर्यन्तगमने तदर्वच्छित्रजीवस्यापि गतत्वेन देहस्य निर्जी- वत्वापत्ति चाभिप्रेत्य तस्य मध्यमपरिमाणत्वमाश्रित्योत्तरमाह-तत्रेति ।

वितृकिरणवच्छघ्रप्रसरोपपततिर्वघिता। ननु अनुमित्यादिस्थलेप्यन्तः- करणस्य वह्यांददेशगमनेन वृत्यवच्छिन्नस्य तदवच्छिन्नाभेदादुक्त्तप्रयो- जकं तत्रातिव्याप्तमित्याशक््ाह-अनुमितीति। तत्र हेतुमाह- वह्नपादेरिति। ननु प्रत्यक्षस्थलपि वृत्तिघटयोर्भेदाद्भिन्नो पाधित क कयो : प्रमाणप्रमेयचैतन्ययोर्भेदावश्यंभावादुक्तप्रयोजकं तत्राव्याप्तमत्यत आ- ह-तथाचेति। चक्षुरादिसन्निकर्पस्थले मनोनिर्गमने सिद्धे सती-

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । २५

श्च बहिरेकत्र देशे समवधानात्तदुभयावच्छिनं चैतन्यमे

देशस्थत्वेन भेदाजनकत्वात्। अतएव मठान्तर्वर्तिघट। वच्छिन्नाकाशो न मठावच्छिल्षाकाशान्िद्ते। तथा चा- यं घट इति घटप्रत्यक्षस्थले घटाकारवृत्तेर्घंट संयोगितया घटावच्छिन्नचैतन्यस्य तहटृत्यवच्छिन्नचैतन्यस्य चामिन्न तया तत्र घटज्ञानस्य घटांशे प्रत्यक्षत्वम् : सुखाद्यवच्छि न्नचैतन्यस्य (१)तहृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य च नियमेनैक द शस्थितोपाधिद्वयावच्छिन्नत्वात् नियमेनाहं सुखीत्यादि

त्यर्थः। समवधानात्सहावस्थानात् तदुभयावच्छिन्नं घटादि- तदाकारवृत्युपहितम् ॥ ननु विशेषणयोरिवोषाध्योरेकदेशस्थितत्वेपि भेदजनकत्वात्कथ- मुर्पहित चैतन्यैकत्व मित्याशक्षय उपाध्योर्भिन्नदेशस्थत्वेनैव भेदजनकत्वं, न तु विशेषणयोरिव स्वरूपेणापीत्याशयेनाह-विभाजकयोरपीति । भिन्नदेशस्थत्वेनोपधेयभेदप्रयोजकयोरपीत्यर्थः। ननु लाघवात्स्वरूपेणैव भेदजनकत्वमुपाध्योरप्यस्त्वत आह-अनएवंति । एकदेशस्थितत्वेनो- पाध्योर्भेदाजनकत्वादेवेत्यर्थः । एवं च प्रामाणिकत्वाद्गौरवं न दोषावह- मितति भावः । फलितमाह-तथाचति। एकदेशस्थितत्वेनोपाध्योर्भेंदा- जनकत्वे सिद्धे सतीत्यर्थः। तहृत्यवच्छित्चैतन्यस्य-घटवृत्यव- च्छित्रचैतन्यस्य। तत्र-अयं घट इति प्रत्यक्षस्थले। ननु चक्षुराद्यस- न्निकृष्टे सुखादौं तद्त्त्यनुदयात् कथ तदंशे प्रत्यक्षत्वमित्याशक्कय तस्यान्त-

3

२६ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

ज्ानस्य प्रत्यक्षत्वम्। नन्वेवं स्ववृत्तिसुखादिस्मरणस्यापिं सुखादयंशे प्रत्यक्षत्वापत्तिरिति चेन्न। तत्र स्मर्यमाणसु खस्यातीतर्वन स्मृतिरूपान्तःकरणवृत्तेर्वर्तैमानत्वेन • त. त्रोपाध्योर्भिन्नकालीनतया तत्तदर्वच्छिन्नचैतन्ययोर्भेदात्।

प्रयोजकत्वात् ॥

सुखादि। (१)एकस्मिन्नन्तःकरणरूपे देशे स्थितं यदुपाधिद्वयं सुखादि- तदुत्तिरूपं तदवच्छिन्नत्वात्। प्रत्यक्षत्वमिति। सुखाद्यंशे इति शेषः । नन्वेवमुपाध्योरेकदेशस्थत्वेन भेदाजनकत्वे अहं पूर्व सुखीत्यादे: स्ववृत्तिसु- खादिस्मरणस्यापि सुखादंशे प्रत्यक्षत्वं स्यादिति (२)शङ्कते नन्तिति । न केवलमुपाध्योरेकदेशस्थत्वमात्रमुपहिता भेदप्रयोजकम् अपित्वेककाली- नत्वमषि इति न स्मृतावतिव्याप्तिस्तत्रोपाध्योर्भिन्नकालीनत्वादिति परि- हरति नेति। तत्र-स्ववृत्तिसुखादिस्मरणे। तत्र तथोः सुखतदृत्ति-

तन्यथोः । उपधेयेति। उपहितचैतन्येत्यर्थः ॥ नन्वेवं तहिं भिन्नकालीनयोरेकदेशस्थयोर्घटमठयोर्भेदकत्वापत्ति:

(२) अत्रेदं तत्त्वम्वेदान्तनये सुखादीनामन्तःकरणधर्मच्वेन तेषामन्तःकर- नदेशस्थत्त्वन्, सुखाय्याकार। वृ्तिरपि तदा अन्तःकरणस्था, इति सुखावचन्न-

यमेदाप्रयोजकत््वमिति ) दिशा एकत्वात् सुखाश प्रत्यक्षत्वमू। बाहविषयाका-

विषययोोर्विशेषः ।

एकत्वात् इति शङ्काभिनाय:।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । soUn २७ यदि चैकदेशस्थत्वमात्रमुपधयाभेदप्रयोजकं तदा अहं पूर्व सुखीत्यादिस्मृतावनिव्याप्तिवारणाय वर्तमानत्वं वि. घय विशेषणं देयम्। नन्वेवमपि स्वकीयधर्माधर्मी वर्ततमा नौ यदा शब्दादिना ज्ञायेने तदा तादशशाव्दक्षानादावति- व्याप्तिः, तत्र धर्माद्यवच्छिन्नतदृत्यवच्छिन्नचैनन्ययो

उधेयाभेदसमये उपाध्योरेककालत्वविवक्षायां त्वन्योन्याश्रय: १) इत्य- रुचेराह यदीति। उपाध्योरित्यनुषज्यते। प्रमाणचैतन्यस्य विषयचैत- न्याभेद इत्यत्र वर्त्तमानत्वं विषयविशेषण देयम्(२),तथा च स्मर्यमाणसु- खादेरवर्तमानत्वेन न स्मृतावतिव्याप्तरित्यर्थः। यद्यप्यवर्तमानस्यानुपा- धित्वेन विपयार्वाच्छन्नेनैवोक्तातिव्याप्तनिरासः, तथापि विषयस्योपलक्ष- णत्वनिरासद्वारोक्तातिव्याप्तिनिरासाय वर्तमानत्वं विप्यवशेषणमपेक्षित- मिति ध्येयम्। ननु वर्तमानस्य विषयविशेषणत्वेषि धर्माधर्मविषयकशाच्दा- दिज्ञानेSतिव्याप्तिस्तयोवर्तमानत्वादिति शङकते नन्विति। एकदेश- स्थत्वं वोधयितुं स्त्रकीयेत्युक्तम्। भवान् धार्मिकर्त्वमधार्मिक इत्या- दिशब्दः । आदिशव्देनाहं सुकृतादृष्टवान् सुखित्वाद् अद्ं टुषकृतादृष्टवान् दु.खिरत्वादित्यनुमानादिकं ग्राह्म्। तत्र-शाब्दज्ञानादौ। (३) तद्धर्मा-

मेदसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयः। एकदेशस्थत्व्रापेक्षया एकदेशस्थत्व्रे सत्येककाली नत्यस्य उपधेयाभेदभयोजकत्वे गौरवमपि बाधकमुत्रेयम्। (२) तथा च परमाणचतन्वस्य वर्तमानकालीनविषयावच्छितचतन्याभेदः प्रत्यक्षपयोजक इति फलितम् । (३) तेषु धर्मादिषु यानि प्रमाणानि शब्दादीनि तदवचिन्रं चतन्यं तस्य तद्वर्मादियमाणचैतनयस्य वर्तमानधर्मादिविषयावच्छिन्रचैत्याभेदी वर्तत इति पुनः प्रत्यक्षत्वापत्तिरिति।

२८ सटिप्पणार्थरदीपिकायाः

रेकत्वादिति चेन। योग्यत्वस्यापि विषयविशेषणत्वात्।अ- न्तःकरणधर्मत्वाविशेषेषि किञ्चिदयोग्यंकिञ्चिद्योग्यमि त्यत्न फलबलकल्व्य: स्वभाव एव शरणम्, अन्यथा न्याय मतेष्यात्मधर्मत्वाविशेषात् सुखादिवद्धर्मादेरपि प्रत्यक्ष- त्वापत्तिर्दुर्वारा।। नचैवमपि वर्तमानतादशायांत्वं सुखीत्यादिवाक्यज- न्यश्ञानस्य प्रत्यक्षता स्यादिति वाच्यम्।इष्टत्वात्। "दश मस्त्वमसि" इत्यादी सन्निकृष्टविषये शब्दादप्यपरेक्ष ज्ञनाभ्युपगमात्। अत एव पर्वतो वहिमानित्यादिक्षान-

दिप्रमाणचैनन्यस्य वर्तमानविषयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वमिति। प्रत्यक्ष- च्वप्रयोजके योग्यत्वस्यापि विषयविशेषणत्वाद्वर्मादेश्षायोग्यत्वान्नातिव्या- मिरिति परिहरनि नेति। योग्यत्वस्य-प्रत्यक्षयोग्यत्वस्य। ननु सुखा देध मदेश्रान्तःकरणध मत्वाविशेषात्कस्यचिद्योग्यत्वं कस्यचिन्नत्यत किं नियामकमिति चेत्तत्राह-अन्तःकरणति। विपक्षे वाधकमाह अन्यथेति। फलवलकत्ण्वस्वभावस्य शरणत्व इत्यर्थः ।। ननु योग्यत्वविशेषणदानेपि सुखवर्तमानतासमये त्वं सुखीति वाक्य- जन्यज्ञानस्य प्रःयक्षता स्यादित्याशक्कयेश्ठपत्या परिहरति नचैवमिति। ननु त्वं मुस्त्रीत्यादिवाक्यं न स्वविषयारोक्षज्ञानजनकं वाक्यत्वाज्ज्योतिष्टें- मादिवाक्यविन्यनुमानात्कथमुक्तवाक्यादप रोक्षज्ञानमिति चेत्, दशमसतव- मसीत्यादिवाकये व्यभिचारान्नेत्याह-दशम इति। उक्त्ानुमाने सत्निकृष्ट- विषयत्वमुपाधिरपीत्याशयेनाह सन्निकृष्टविषय इति । नन्वेवं तर्हिं पर्वतो वहिमानित्याद्यनुमितेरपि प्रत्यक्षत्वं स्यादिति चेत्, तत्र कि पर्वतांशे तदापाद्यते वह्यंशे वा? नादः इषत्वादित्याशयेनाह अत एवेति।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छंदः । २९

मपि वहयंशे परोक्ष पर्वतांशेऽपरक्षम्। पर्वताद्यवचिछि

भेदात्। वहयंशे त्वन्तःकरणवृत्तिनिर्गमनासम्भवेन वहय- वच्छिनचैतन्यस्य प्रमाणचैतन्यस्य च परस्परं मेदात्। तथा चानुभवः "पर्वतं पश्यामि वह्िमनुमिनोमीति"॥ न्यायमते तु पर्वतमनुमिनोमीत्यनुव्यवस।यापत्तिः । असन्निकृष्टपक्षकानुमितौ तु सवीशिपि ज्ञानं परोक्षम्।सुर

प्रमाणचैतन्यस्य योग्यवर्तमानविषयचैतन्याभेदस्य प्रत्यक्षत्वप्रयोजकत्वा- भ्युपगमादेवेत्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह वहचंश इति। आद्ये हेतुमाह पर्वतादीति। द्वितीये हेतुमाह वह्नंशेत्विति। ननु "सिद्धानुगममात्रं हि क्तु युक्तं परीक्षकैने सर्वलोकसिद्वस्य लक्षणेन निवर्तन"मिति भट्टवादरु- क्तत्वात् लक्षणेन प्रसिद्धस्थानुमितित्वस्य निवतनमयुक्तमिति चेनत्राह नथाचति। अनुभवोषीत्यर्थः । तमेवावेदयति पर्वतमिति। तथा च तस्थाः प्रसिद्धरवह्ववशविषयत्वात्र ततिवर्तनमस्माभिः कियते इति भावः ॥ एवं स्वपक्षे प्रसिद्धानुगमन प्रदर्श्य परमते तदतिकरमणमःपादयति न्यायमत इति।स्वपक्षान-पक्षे वैलक्षण्यदयातकस्तुशब्दः। पृथिवांपरमा- णवो गन्धवन्तः पृथिवीत्वात्, घटादिवदित्यादावप्रत्यक्षपक्षकानुमितौ पक्षे साध्येच ज्ञानं परोक्षमेवेत्वाह-असत्निकृष्टति। ननु सुरभिचन्दनमित्या- दौ सौरभ्यांशे ज्ञानं परोक्षमपरोक्षं वा ? नायः, (१)तत्सामग्यभावाद्यो- ग्यविषयत्वाच्च। न द्वितीयः, तदाकारवृत्यभावादित्याशक्क्याद्पक्षमवलं-

(१) परोक्सःमन्यूभाशत। परोक्षज्ञानसामत्री च सुरभित्वयायं चन्दन- खण्डत्त्वमिति व्याततिज्ञानादिरूपा तस्य: सुरभिचन्दनमित्याकारकज्ञाना्पूर्वमभ वादिन्यर्थ। वैषयस्यापि योग्यत्वेन अ्रनुमानस्यानुपयोगाथ।

वरणपंदीपिभिया:।

कि्यजयानिश्ाममनि कमबबण्डांरा बवरोसं बी-

नेसंकिका i) व स्वममदन वाच्वम्। उहत्वान्। जानित्ो

ककि। कप्रनप्त सनरय पनई नत्र अनं ममृिः अबभातपूर्व चे सं (1) पनयमनवाधानुंय नांरग्ययः। बनु मोरज्यस्यि य

सपकं नवा पौगमूर रवाअर्नुमीनसपने नुर्गमचन्द्र वामम्शानी परोक्षस्या-

1्यद शक्ा नक बमान वतम-उपशय प्रासुरधयुः

समाबा सेक्न भ एब सेन परधममे रभाव ने भेइनमसामार

वंबान्तपरियापया: मवसारिकर:।दर

विकत्वात् घटावमिस्वादि प्रस्थसं दि वटम्वाविषद्माये मान म तु सस्य जातिसेपि। जतिन्वकूपसाध्याप्सिक्ध। त्साचकानुमायदवान्.

रत्वादायुपाधित्यबद् घटसवादी जानितं पुवो न अवनकाथयक विरासा योपाषित्प्रहणम्। घटन्वादो जातित्मितयेपंसय परिवाल मक नासबटम्पादावुपााधिन्यांमत्येबंकण या परिमावा तर्वंमूंगरति पव माणावषयतयाउप्रामानिकर बािति परभावाया एवोमसत् सम्यर: ।

कन: सकलप्रमाणागोचरना घटोयममिनि प्र: क्षमवर्ाहन्वष्ा उस् तस्सद्वाय एवोपक्षाणस्य तज्जातित्वसाने उदामनलवितयर- टोपमिति। ननु अपक्षाभवीर घटत्वादिकं जाननि: उसपिनिव्रसामान्यवय स्वास्सलारवदत्यनुमानमस्तु तत्र प्रभामनित्य सम्ाद-जातिल्ेदि। जानिस्यकस्य नित्पानसमपेतसलक्षणस्य म धयन( ३) परथव्ी नय

ते पप " ह नशंषे पपुर्ष व्याकप:नरभतः। तम युक दरपमे परेभाचक समामा वकस क परे फमूम

ससे मगंग्य। (1. बाये म पमःत्जेरकस्याबाय: साध्यपमिन्ि यबा घटर्ल बाबि स म्त म मिन्स्प नन्द मेरुममवेनसरूपस्पममेद। नया व कश्रमवम-

३२ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

नवकाशात्। समवायासिद्ा ब्रह्मभिन्ननिखिलप्रपश्च-

यत्तव्याप्िज्ञानाद्यभावेनानुमानानवसरादित्यर्थः। नन्वेवंभूतजातित्वाप्र- सिद्धावपि तद्घट कनित्यत्वैकत्वानेकसमवेतत्वानामस्त्यात्माकाशघट।दिषु प्रसिद्धिररिति तामादाय तद्घटितजातित्वं घटत्वादौ सेत्स्यतीत्याशख्याह- समवायेति। ननु रूपी घटो मृदि घट इति प्रत्ययस्य संयोगानवगा- हितया परिशेषात्समवाथः सिद्धतीति चेत्। न । गुणगुणिनोरवय्रवावय- विनोश्वात्यन्तभेदे तत्सम्बन्धस्य च (१) तथात्वे दण्डपुरुषादाविव शुक्को घटो मृद्घट इति समानाधिकरणप्रत्ययानुयपत्तेः । किश समवायिभ्यां सम्बद्ध. समवायो (२) विशिष्टप्रत्ययनियामक उतासम्बद्धः? नादस्त- स्सन्यस्तस्याप्यन्यः सम्बन्धः कल्प्य इत्यन(३)वस्थाप्रसक्ात्। ननु

दनु मे-यमःवः नर्व्तर प्रकृते्यनुमित्यभावः । (१: नमसतवंधस्य-समवायस्य च तथाच्वे अत्यन्तमेदे सामानाधिकरएयानु- पनेः नहे जातु दण्ड पुरुत इति मतति। भवति तु शुल्धो घट मृद्धट इत्यादि अनडनद ा शु३चटगोरेन। नथा न दण्डः पुरुष इति व्यतिरेकोदाहरणम्। (•) दण्ड पुरुष इनितद् रूपी घट इति विशेषितविषयकप्रत्ययनियामक

(: रुf घट. इत्यय मवघटावत्यनतमित्र। सम्बद्धी च। अयुतसिद्धयोरन यं ने मेयेगदः मम्मवति अतो नित्यसम्बन्धस्य समवायस्य सिरद्धिनैयायिका- नान्। ततेद प्नितक:्यम्। समवायोषि सम्बन्धःस च तत्त्वादेव दविठ्ठः रूपे घटे न वर्नने न रूपचटात्मक एव। रूपतत्समव्रयावध्यत्यतमित्रावेव इत्यन्तमेद- माम्यानःवपपि न सम्बन्धातरमृते सम्भनतस्यतः । असम्बद्धेन अतदात्मना चसम- वायन उपकाराधानासम्भवात्। तथा च कल्पितोषि रूपसमवाययोः सम्बन्धोपि सम्बद्ध एव अतिशयधानसमर्थो नासम्बद्ध इति भवेदनवस्था समवायकल्पने। ममचायस्य रूपघटयो: स्वरूपेणैव स्थितिकल्पने तु संयोगस्यावि घटपटयोः

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ३३

स्यानित्यतया च नित्यत्वसमवेतत्वघटितजातित्वस्य

समवायिभिर्नित्यसम्बद्ध एवायं गृह्तेऽतो नोक्तदोष इति चेत्तहिं संयो- गोपि संयोगिभिर्नित्यसम्बद्धत्वात्सम्बन्धान्तरं नापेक्षेत। अर्थान्तरत्वादपे- क्षत इति चेत्, तर्हि समवायोपि तथात्वात्कुतो नापेक्षते। संयोगो गुणत्वा. तथेति चेन्न। गुणपरिभाषाया अतन्त्रत्वादपेक्षाकारणस्य च तुत्यत्वात्। न (१)द्वितीयोऽतिप्रसन्गात्। किश स अनेक एको वा ? आदेऽपसि- द्वान्तो गौरवं च, द्वितीये रूपज्ञानादिसमवायस्य वायुघटादिवृत्तिसम- वायाभेदादूपवान् वायुः घटो विलक्षणगतिमानिति प्रतीतिप्रसड्गत्। न च तत्र(२) रूपाद्यभावान्नोक्तप्रतीतिप्रसङ्क इति वाच्यम् । (३)तद्घृत्ति- त्वप्रथोजकसम्बन्धे सति तदभावव्यवहारस्य व्याहतत्वात् । इत्येवं सम- वायासिद्धा प्रत्यक्षेण, कार्यत्वव्रह्मभिन्नत्वलिङ्गकानुमानेन, "सदेवसो- म्येदमग्र आसीत्" (छा० ६-२-१) इतिश्रुत्या च ब्रह्मभिन्नसकलप्रपश्ञ स्यानित्यतया च नित्यत्वसमवेतत्वघटितजातित्वस्य घटत्वादावसिद्धेश्वेत्य- र्थः। अप्रामाणिकत्वमिष्टत्वे हेतुस्तत्र(४) प्रत्यक्षस्य घटत्वादेजातित्वे मा-

स्वरूपेणैव स्थितिकल्पनेनैव सामत्र्जस्ये संयोगस्य समवायेन स्थितिकल्पना अकारणका स्यात् तस्माद् रूपघटयोस्तादात्म्यमेव। विस्तरस्त्वाकरे दट्व्य। (१) द्वितीयः पक्षः उतअसम्बद्ध इति।असम्वद्धेन चेत्समवायेन रूपी घट इति पत्यय: तदा असम्बद्धत्त्वाविशेषात् असम्बद्वेन पटेनापि रूपी घट इति प्रत्ययपसङ्ग:। (२) तत्र वायौ घटे च, रूप-विलक्षणगन्यायभावात्। (३) वाय। तद्वृनित्व-रूपवृत्तित्व-प्रयोजके रूपसमवायसम्बन्धे सत्यवि रूपं नास्तीति तदभाव-रूपाभाव-वयवहारस्य व्याहतत्वादित्यर्थः । (४) अपामाणिकत्वरे।

३४ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

घटत्वादावसिद्धेश्व्(१)। एवमेवोपाधित्वमपि निर सनीयम् ॥ पर्वतो वहिमानित्यादी च पर्वतांशे वहयंश चान्त :-

नाभावादिहेतुत्रयम् (२)। ननूपाधित्वपरिभाषाया अप्यप्रामाणिकत्वं प्र. तिज्ञाय कथ जातित्वपरिभाषाया एव (३)तच्त्रे हेतूपन्यास इत्याशकयेोक्त- हेतुभिरेव तस्या अप्यप्रमाणिकत्वसाधनस्त्र सुवचत्वादित्याशयनातिदि शति-पवमिति। तथा च नीलघटत्वादेरुपाधित्वपरिभाषा न प्रामा- णिकी नीलोयं घट इत्यादिप्रत्यक्षस्य नीलघटत्वसङ्भावे मानतया तस्यो- पाधित्वेऽमानत्वात्। उपाधित्वरूपसाध्याप्रसिद्धौ, तत्साधकस्य-नीलघ- टत्वादिकमुपाधि: जातिभिन्नसामान्यधम:वात् आकाशत्वादिवदित्य- नुमानस्य अनवकाशात् समवायाद्यसच्ोपाधित्वासिद्वेश्चत्येवं निर- सनीयमित्यर्थः ॥

त्वं विरुद्धमित्याशक्याह-पर्वत इति। चैतन्ये-प्रमात्मकचैतन्ये ।

(१) घटत्वस्य जानित्वे पत्यक्षानुमाने प्रमाणे तार्किकेदयिते तयोर्यथासि- द्त्वप्रदर्शनात्र ताम्या घटतस्य जातित्वं सेस्यतीति तात्पर्यम्। घटत्स्य उपाधित्वमपि प्रत्यक्षानुमानयोर्यथासतिद्वित्प्रदर्शनद्वार निरसनीयमिति। (२) मन्यक्षस्य घटत्वसद्धावे प्रमाणत्वं न तस्य जातित्ं इति एको हेतुः। जानित्वरूपसाध्याप्स्िद्धा अनुमानस्यानवकाश इति द्वितीयः। जातिलक्षणघ- टित नेत्यत्वसमवेतत्वाय्यसिद्धापि जातित्वासिद्धिपिति तृतीयः । (३) तन्वे-अपामाणिकले।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ३५

क्षत्वापरोक्षत्वयोरेकत्र(१ चैतन्ये वृत्ती न विरोधः।

न्याभिन्नत्वं तत्तदाकारवृत्त्यवच्छिन्नश्ञानस्य तत्तदंशे प्र. त्यक्षत्वम् ॥ (२)घटादेर्विषयस्य प्रत्यक्षत्वं तु प्रमान्रभिन्नत्वम् ।

एवं सतीद फलितमित्याह-तथा चेति। तत्तद्तृत्यवच्छिन्नचैतन्यस्य

शे प्रत्यक्षत्वप्रयोजकमिति ज्ञानगतस्य प्रत्यक्षत्वस्य प्रमाणचैतन्यस्य विषयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वमित्युक्तप्रयोजकेन विवक्षितमित्यर्थः।

(१) एकत्रेति। मूले, घटावचिछिन्नाकाशी मठावच्िन्नाकाशात् मिघ्यने विभा-

विद्ययोरनोपधेयचैतन्यभेदकत्वमिति कुतः परोक्षत्वापरोक्षत्वे एकस्मिश्रेष चतन्ये सम्भवतः इत्याक्षेप मनास निधाय उत्तसयति पर्वतो वहीत्यादिना। तथा च अय घट इत्यादै। घटावच्छित्रमन्तःकरणावच्छिन्ं च चतन्यम एकमेव, पर्वता- कारा वृत्तिस्तु चक्षुःसत्निकर्षाज्जाता बाह्यगोचरा, तदवकनं चतन्यं पर्वतदेशीयम्, वह्धय:कारा वृनिस्तु व्यातिज्ञानजन्या हृदयदेशीयचैतन्यावनछोदिका अतः परो- क्षत्वापरक्षत्वयोरविरोध इत्याशयः। (:' द्वितीये घटादरित्यधिकः पाठो दृक्यते पुस्तकान्तरेपुस च युक्ततरः कि ज्ञानगनेत्यादिना। विकल्व्य आये प्रमाणचैतन्पेत्यादिना दन्तोन्तरत्वादत् द्वितीय- कल्पस्य निराकरियमाणत्वादिति ।अत्र प्रत्यक्षत्वं तु इत्यस्य प्रत्यक्षत्वरपयोजकम् इत्यर्थ: तयवोपताातत्गत। अत्रक्सिम। अयं घट, इति ज्ञानमवि प्रत्यक्षं- ज्ञानविषयो घटोपि पत्यक्षः। आयस्य घटजानं पसक्षमिति व्यपदेश: द्वितीयस्य घटः प्रत्यक्ष इति। तत् ज्ञानगतप्रत्यक्षप्रयोजकमुक्कः विष्यगतस्य तस्ष्य प्रयोखक-

के। पसानमेरो नसन म अदेपयम्, विन्तु प्रमाधु(१)

एव हनगत्मशन्वल्य स्वातकमामपाय भमेक्मतस्य तक्ष्य व(२)- कम कहावेरिशि। नुसनद नोन्द्र यजन्वकवववयत्व विषयप्रन्यक्षत्यमि

नयु िषमश्य पठां: प्मानांमज्यपुश्यने नरवारछन् वतन्यकष्य वा माब:, सए अनलयेप नल्नानमणपाल्। न दिनाय, अह मनुष्य हान प्र- सी: लजन। व य सेपवनयते, उपते ा संदम्दम् अहममं प- स्वापानि येप्रनीति: अन:वरम निमनस्क प्रमात्रमेव इति सहंत मग्यिति। अवत्यवो नाम घदादं('1)लवयाचक पैतन्यक्ष्य वैवयं न विवाक्षित येव

महशोक: नम न्मत्रन्यमति। मम कयपे पदादर्विनस्य उम्पवुतां पत्प हैसा क कपनम स्थया 1ु1-767य सेचमर. ममुमेन्य देश्न्मा से लेन वाम 'रव4"। तप्नये स्यकतया कषात्रधम पमद, भयादेद अनुमेते

्वेम्यम

वेदान्तपरिभाचाया: प्रत्गंक्षपरिच्छेदः । सलतातिरिकस ्षाकत्याभायः)। तथा व घटाडे: स्वाव सकिन वेत्ये उध्यस्सतया विषयमैतम्यसरीय बटाडिस. 7, अविष्वानसच्तातिरिकाया आरोंपिकस चया अब वन्यमेतेति (२)प्रमात् वेतम्यस्वेव घटाद्यषिष्ठानतया धमा- तुसलैव घटाडिसचा नान्येति सिद्धं घटादेरपरोकतम् । अनुमित्यादिस्थले स्वं्तःकरणस्य वह्यादिदेश- त्मकतया वश्यादिसचा प्रमातृसच्तातो मिश्नेति नाति- व्यास्ति:। (३)नम्वेवमपि धर्माधर्म्मादिगोच रानुमित्यादिस्थल विरोध: स्यादपि त्वन्यदेव तदभिप्रत्वमिति समापते उष्यत उति। घमातृरूतेत्यस्य प्रमातृलक्षणसतेत्यर्थः न नु सांभ्रष्ठसतजाति: प्रमानृप्रमे- यनिष्ठसत्तजातेरेकतया तभरिष्ठसत्ततिरिकसत्त्रया असिद्ेः। तथा न प्मात्रमेदस्योक्कलक्षणे सतीदं फलितमिस्याह-तथा ख्ेति ।परमातृ- वेतन्यमेवति। अतः प्रमातृस ताततिरचसतअून्यत्वं घटादेरपरोक्षत्मं नमदमनयर्थः ॥

मनया नातिम्यामरिति चतनमपद विहाय प्रमातृ्दोपादानमित्यास्- पनाह- मनुमित्यादीति। नन्येवमप्यततिम्पाप्तिरस्नीति घहते नन्ति

(0) हमेशमं हनार्थः।

रेडाने। नषम्म, सवस्यगनन्वादिनि भाष:।

३८

कांधमेयो: अ्यसम्पापति:, पर्माद्यवषसियन येतम्य- एप अवतृनेतम्यामिचतया धर्मादिससाया: सवजामतिरकादिति बेतू। व । योग्यत्वस्यापि बिष-

(१)नम्वंयमपि कबी घट इति प्रत्यसस्थले घटगतप रिशनाये: प्रत्वक्षत्वापतिः, उपावष्छितवैतम्यस्य

सादि प्रमानमियतया, परिमाणदिसत्ताया: प्रमा- दुज पातिरियन्नामाबादिति खेसू। न। तल्तडाकारदुर्यु पद्िमस्वस्पापि प्मासुविदोषणस्वाद्। रपाकारवृत्तिद- शार्ण परिमाणायाकारपुरयमावेन परिमाणाद्याकार-

लि। प्रत्यक्षयोग्यन्वस्यापि विष्यविशेषणत्वेन योग्यविष्यस््य प्रमात्र नमत्वक्पलक्षणम्य धर्मादाषभावाभा निव्शप्तिरित्याह -- मेति । ननु घटगतरूपप्रत्यक्षवशारयो तवनपरिमाणादावतिव्याप्ति:, रूपा- वांचछन पेतन्यम्येव परिमाणाथवछपचैतन्यरूपतया तस्य(२) तदभिभ्र- प्रमानृमनातिरिक्तमत्तकत्वाभावािति शब्ुते नम्बेमपीति। परि- माणांदे: अमातृमन्नातिरिक्तसत्त अन्यस्वेपि परिमाणाय्याकारखस्युपहितप्र-

(2, वक्य ववमाणदे, नदयित्रा परिमाणामेत्रा-या पमातृसना तदतिरि- करल कनामो कायम्यर्थ:। परिम:बदीनां कामपनन्नंन स्वः धित्रानभूमवैतन्यस- य रम्यास अय प पमाषमत्र न्याहोने भान।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ३९

सथभावाल्।। (१) नन्वेषं वृत्तावव्याप्तिः, अनवस्थाभिया वृर्तिगो.

कलकणामावादिति बेतू। न। अनवस्थामिया वृत्तेदृश्य- न्तराविषयत्वेऽवि स्वविषयस्वाभ्युपगमेन स्वविषयद्- न्युपहित प्रमातृचैतन्याभिश्नसत्ताकत्वस्य तत्रापि मावात्। एवं वान्त:करणतद्धर्मादीनां केवललाक्षिविषयस्वेपि तव् दाकारवृर्यभ्युपगमेन उक्तलक्षणस्य तत्रापि सस्वा- भाव्याप्ति:।।

ननु परिमाणादावतिव्यापतिवारणाय तत्तदाकारवृत्युपहितत्वस्यापि प्रमातृविशेषणतवे वृत्तावव्याप्तिरिति शङ्कते-नन्वेवमिति। अनव- स्थाभयेन पृत्तिगेोचरवृत्यनभ्गीकारेपिः घटमह जानामीति वृत्तेः स्वविषय-

प्रकाश्यत्वे सति प्रकाशमानत्वाभ्नाव्याप्तिरित्याशयेनाह -- नेति । यथा-

(१) जडा. सर्वे पदार्थाः अज्ञाना ता अतो न प्रकाशम्ते तशेचरवृष्या आ- भणनाशेन ने पकाशग्ते। यथा घटादयो अडा: स्वगोच रवृस्पेवावभासगते तयेववृन्ति रे जडा न सवतो मानयोग्या अतस्तद्गतावरणनिवृततिपूर्वक तस्या भानं वक्तकष्पं तथा न तदर्थें वृश्यनतरानुसरणेSनवस्था, वृल्यभावे मानाभाष इत्युभयत:पाशारज्युविति शङूूम्यशयः ॥ यधपि बम्मातििकं सर्वमेव जडं तथापि प्रत्यक्षतोनुधूयमान- वेलसुप्येन कस्यचत किश्ञित स्वमावविशेवादिकमास्थेयम। गथा घटदीपकी सये जड तथावि घटस्य स्वमाने आलोकचक्षु सन्रिक्बाधपेक्षा प्रदीपस्य तु आलोकानपेथ से तु घटं प्रकाशयत् स्वान्मानमपि प्रकाशयाने एवमेय वृत्तियपि विवं तत्यन्तामू यदर्थ जाता ते प्रकाशयम्ती स्वात्मानमपि प्रकाशयिष्यतीति समष तुर्वेद मतवोड मिषाय।

४0 सटिप्पणार्थदा पिकायाः

न चान्त:करणतद्धर्मादानां वृत्तिविषयत्वाभ्युपगमे केवलसाक्षिविषयत्वाभ्युपगमविरोध इति वाच्यम्। नहि वृर्त्ति विना साक्षिविषयत्वं केवलसाक्षिवेद्यत्वं किन्ति्व न्द्रियानुमानाविप्रमाणव्यापारमन्तरेण साक्षिविषयत्व- म् (१)। अत पवा(२)हंकारटीकायामाचा्य्येरहमाक्ा रान्तःकरणवृत्तिरङ्गीकृता, अत एव च प्रातिभासिकर-

वृत्तेवृत्यन्तराविषयत्वेषि स्वविषयत्वाभ्युपगमादव्याप्तिनिरास एवमन्त :- करणस्य तद्धर्माणां कामादीनां च केवलसाक्षविषयत्वेपि वृत्तिविषयत्वस्वी- कारान्र तत्राव्याप्तिरित्याह-एवं चेति। आदिना प्रातिभासिकरज- तादिसङ्रहः ॥ ननु वृत्यादिव्य।वर्तककेवलपदविरोधात् कथं वृत्तिविषयत्वमभ्युप- गन्तुं शक्यमित्याशक्ष परिहरति-नचेति। केवलपदं न वृत्तिनि- रासार्थमपि त्विन्द्रियानुमानादिप्रमाणव्यापारनिवृत्यर्थम् अतो न तद्विरो- धइत्याह-नहीति। स्वोक्तार्थे पद्मपादाचार्यसम्मतिमाह-अत पवेति। यतो न वृत्तेः केवलपदव्यावत्त्यंत्वमत एवाहंवृत्यवच्छिन्नमेवान्तःकरणं चैतन्यविषयभावमापद्यत इत्यहङ्कारटीकायामाचार्यैर हमित्याकारान्तःकर- णविषया वृत्तिरत्नीकृतेत्यर्थः। साम्प्रदायिकैरिति । (३)सर्वज्ञसुनि

(१) केवल सान्तिविषयत्वामिति योजना। (२) अहंकारटीकायामिति। "अथातो व्रम्मजिशासा" इति सूत्रस्य यद्धाष्यं नस्य शाहारकमाध्यस्यावि या टीका पद्मपादाचार्यस्य पञ्चगदि काखया तस्यापि यद्विवरयम् श्रीप्रकाशाचार्यकृतम् सा अहंकारटीका तस्याम्। प्रथमपर्णके "अहंवृत्त्यवच्छित्रमेवान्तःकरणं चैतन्यस्य विषयभावमापयते" इत्यत्र इदम् विजयनगरिर जमुद्रितपुस्तके ५५ पृष्रे २१ पक्री द्रष्न्यम्॥ (३) सर्वज्ञमुनिः संक्षेपशारीरकाचार्यः।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ४१ जतस्थले रजताकाराविद्यावृत्ति: साम्प्रदायिकैरक्रीकृता, तथा चान्त:करणतद्धर्मादिषु केवलसाक्षिवेद्येपु वृत्युप हितत्वघटितलक्षणस्य सत्वान्र्ाव्यामति: ।। तद्यंनिर्गलितोर्थ, स्वाकारवृत्युपह्ितप्रमातृचैतन्य सत्तातिरिक्तसत्ताकत्वशून्यत्वे सति योग्यत्वं विषयस्य प्रत्यक्षत्वम्। तत्र संयोगसंयुक्ततादात्म्यादीनां सन्निक र्षाणां चैतन्याभिव्यअकवृत्तिजनने विनियोगः ।

प्रमुखैः । अन्तकरणादीनां वृत्तिविषयत्वे निविवादे सति फलितमव्याप्ति- निराकरणमुपसंहरति -- तथाचेति॥ श्रोतृसुखप्रतिपत्तये दत्तैविशेषणैनिष्पत्रलक्षणं निष्कृष्य द्शयति - तदयमिति। (१)तत्तस्य पूर्वोक्तयस्थायम्, तत्तस्मादयमिति वा। स्वं विषयस्तदाकारा तद्गोचरा या वृत्तिस्तदुर्पाित यत्प्रमातृचैतन्यं तद्रपा या सत्ता तदतिरिक्ता सत्ता यस्य स तथा तस्य भावस्तत्वं तेन शून्यत्वे सति-तदतिरिक्तसत्तावत्त्वरहित त्वेसति-प्रत्यक्षयोग्यत्वं प्रत्यक्षव्यवहार प्रयोजकमित्यर्थः । एवं ज्ञानगतस्य ज्ञेयगतस्य च प्रत्यक्षत्वस्य प्रयोजक- मुक्तं तत्र तादृशवृत्यवच्छिन्नचैतन्यस्य तादृशविषयावच्छिन्नचैतन्याभि- न्नत्वं ज्ञानगतप्रत्यक्षत्वप्रयोजकं तादृशविषयस्य तथाभूतप्रमातृचैतन्याभि- न्नत्वं विषयगतप्रत्यक्षत्वस्य प्रयोजकमिति विवेकः। तत्र प्रत्यक्षस्य विषयस्य प्रत्यक्षज्ञानं चैतन्यमेव तच्चानादीति संयोगादिसन्निकर्षाणां क्व विनियोग इत्यपेक्षायामाह तत्रेति-उक्तरीत्योभयप्रयोजकसिद्धे सति। संयोगः' संयुक्ततादात्म्यं संयुक्ताभिन्नतादात्म्यं[(२)तादात्म्यमभिन्नतादात्म्य]मित्येवं (१) तदयमित्यस्य मूलस्थस्य पदस्य षठ्या पञ्चम्या च समास दर्शयति त- नस्पेत्यादिना। (२) मुद्रितपुस्तके एतन्पाठः प्रमदभृष्टः प्रतिभाति कखपुस्तकयोस्तु वर्ततएव।

४२

सचवृत्तिशतुर्विधा(१) संशयोनिश्योगर्षः स्मरण मिति। पवंविधवृत्िमेदेन एकमप्यन्त:करणं मन इति युद्धिरिति अहंकार इति चिसमिति व्याख्यायते। तडुकम्- मनोबुद्धिर हंकारश्वित्तं करणमान्तरम्।। संशयो निश्चयो गर्वः स्मरणं विषया हमे ॥१॥ तच्च प्रत्यक्षं द्विविघम्। सविकल्पकनिविंकल्पक-

पवमृत्युत्पादने विनियोग इत्यर्य: ।। वस्याजनने एतेषां विनियोग: सा वृंतिः कतिविधेत्यपेक्षायामाह- साचेति। सतिकपंजन्यवृत्यवान्छत्र चैतन्यस्य प्रत्यक्षत्वाद् वृत्तेश्ान्त :- करभपरेषामत्वा तद्घटक वृ त्तमदन्तःकरणनिरूपणं न प्रकृतासअ्गत- मिने द्रष्व्यम्। संसवाककारा निशयाकारा गर्वाकारा स्मरणाकारा, संश- बादयाकारेभ परिणानरूप वृन्तिश्वतुर्षेत्यर्यः। एवं संशयादिविषया कारप- रिग(२)नविविष त्र नभेदेनैकनप्यन्तःकरणं संसमाकार वृतमन्मन इत्या- ह्यायते, निश्याकरत्र नेमद्बुद्धिरित्युच्यते, गवांकारवृत्तिमदहश्रइत्यभि- वीचते, स्मरभाकारव्ृत्तिनचवतममिति व्यपदिश्यते इत्यर्थ: । स्वोक्तत्रिभागे पूर्व्राचाव संसतमाह-तदुक्तमिति। वृत्तिभेदेन तत्तद्त्रत्तमतो भेदा- दन्तःकरण मन आदिमेदेन चतुर्विवम्, संस्यादयोऽमी विषयाः, एतेषां विषक्वे एनदाकारवृत्तीनाम्येतन्नामकत्वात्र प्रकृतप्रतिकूलतति भावः ॥ प्रत्यस्षघटकत् नस्वकूपमभिवाय विषयावच्छन्नचैतन्याभिन्नव्ृत्यव- ७) वकषुः संयोगदेन घट पाकर क वृत्तिअयिते सा संशयरूपा निश्चयरूपा गर्वरूप स्वग्यरूत ने नहपसनुवय मेन्यर्थ:॥ (२) बाव इनेक्क:। गपुम्न के

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ४३ मेदास्। तत्र सविकल्पकं वैशिष्ट्यावगादिशानं यथा घटमहं जानामीत्यादि ज्ञानम्। निर्बिकल्पकं तु संसर्गान- वगाहिश्ानम, यथा सोयं देवदत्तः तत्वमसीत्यादिवा- क्य जन्यश्ञानम्॥

च्छिन्नचैतन्यरूपमुक्तं प्रतयक्षं विभज्य दर्शयति-तच्चेति। तत्र प्रथ- मोदिष्ठव्वात्सकलवादि से मतत्वादसिल त्र्यवहारप्रयोजकत्वादादी सविकल्पकं लक्षयति। तत्रेति। तत्र तयोर्मध्ये। विकल्पो वैशिष्टयं तेन सह वर्तत इति सविकल्पकं वैशिष्टयविषय कमित्ययमभप्रेत्याह-वैशिष्टयावगाहीति। (१)तथात्वमिच्छादावतिव्याप्तमित्यत उक्तम् ज्ञानमिति। (२)तत्त्वं तु निर्विकल्पकेपतिव्याप्तमित्यत उक्तं वैशिष्टयावगाहीति। उदाहरणमाह- यथेति। घटमहंजानामीत्यादिज्ञानं घटरूपविशेषणविशिष्व्ञानावगा- हिज्ञानत्वाद्वशिष्टयावगाहीत्यर्थः। निर्गतो विकल्पो यस्मांदिति निर्विकल्पक- मित्यर्थमभभप्रेत्य द्वितीयं लक्षयति -- निर्विकल्पकं त्विति। संसर्गो विशेषणविशेष्यसम्बन्धो वैशिष्टयमिति यावत्। उदाहरणमाह-यथेति। दे(३)शकालोपलक्षितदेवदत्तलक्षणाभेदविषये सोयं देवदत्त इतीन्द्रियज- न्यैक्यप्रत्यक्षे सन्निकर्षवशादुपलक्षकदेशकालादेरपि भानसम्भवात्, शा- वदे तु ज्ञाने तात्पर्यविषयस्यैव भाननियमात्, अभेदमात्रविषयत्वाच्छान्द-

"सत्यं ज्ञानमनन्त व्रह्म" इत्याद्वान्तरवाक्यमादिशब्दार्थः ॥

(१) तवात्न्-वैशिध्य वग हिन्वन्। (२) तन्तम्-ज्ञानत्वम्। (३) ननु सोयं देवदन इन्यैक्यपत्यमशयैव वाक्यपयोगात देशाक्पलाकेत-

कयें शब्दमेतरंद हैपने उत्याशक्का कृत्या पश्चादर्य ग्रन्थो योजनीयः॥

४४ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

ननु शाब्दमिदं ज्ञानम् न प्रत्यक्षभिन्द्रियाजन्यत्वा दिति चेत्, न, नहि इन्द्रियजन्यत्वं प्रत्यक्षत्वे तन्त्रं दू. षितत्वात् । किन्तु योग्यवर्तमानविषयकत्वे सति प्रमा· णचैतन्यस्य विषयचैतन्याभिन्नत्वमित्युक्तम्। तथाच सोऽयंदेवदत्त इति वाक्यजन्यज्ञानस्य सन्निरष्टविषयतया देवदत्तावच्छि

तिवाक्यजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वम्। एवं तत्त्वमसि इत्या-

ननु निर्विकल्पकप्रत्यक्षं लक्षयित्वा वाक्यजन्दज्ञानस्य तल्लक्ष्यत्वाभि- धान मत्यन्तासङगतमित्याशयेन शङकते-नन्विति। (१)शाव्दज्ञानस्य इन्द्रि- याजन्यत्वेपि निरुक्तप्रत्यक्षत्वप्रयोजकसत्त्वात् सन्निहिनविषयकवाक्यज- न्यज्ञानस्यापि. प्रत्यक्षत्वाभ्युपगमात्रासङ्गतिरित्याशयेनाह-नहीति। इन्द्रियजन्यत्वस्य मनोरूपेन्द्रियजन्यानुमित्यादावतिव्याह्यादिप्रदर्शनेन दूषितत्वात्। उक्तं विस्मृत्यपृच्छति किन्त्विति। प्रोक्तं स्मारयति योग्ये- ति। यद्यपि प्रमाणचैतन्यस्य योग्यवर्तमानविषयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वं पूर्वमुक्तम् तथापि तत्त्वे, योग्यवर्तमानविषयकत्वे सति प्रमाणचैतनस्य विषयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वे च विशेषाभ/वादेव(२)मुक्तम्।तथाच प्रमाण चैतन्यस्य योग्यवर्तमानविषयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वं पूर्वमुक्तमितिभावः। तथ।चेन्द्रियजन्यत्वस्याप्रयोजकत्वे निरु्तस्य प्रयोजकत्वे च सतीदम् फ- लितमित्याह तथाचेति। नन्वेवं लौकिकोदाहरणसम्भवेपि वैदिकं न सम्भवति "विज्ञातारमरे (१) 'शाब्दज्ञानस्य' इति पाठः कखपुस्तकयो नौस्ति। (२) एवम् -योग्यवर्तमानविधयकत्त्वे सति प्रमाणचतवयस्य विषयचैतन्यामित्र

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ४५

दिवाक्यजन्यक्षानस्यापि। तत्र प्रमातुरेवषिषयतया त.

केन विजानीयात्' इत्यादिश्रुत्या प्रमातुविषयत्वनिरासात् तत्पदार्थीभि-

स्यासत्व्ादित्याशकयाह एवमिति। तत्वमसीत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्या- पि पगमेन लक्ष्यचैतन्यस्य वृत्त्यव्छिन्नचैतन्यस्याभेदेन प्रत्यक्षत्वमित्यथेः । तत्र। तस्मिज्ज्ञाने। प्रमातृपदेन लक्ष्यं ग्राहं त्वंपदलक्ष्यात्तत्पदलक्ष्यस्या भिन्नत्वादे(२)मुक्तम्। (३)श्रुतिस्तुफलव्या्यत्वनिषेधपरा।

(१) अयं भावः । तत्त्वमसीत्येवं शब्दश्रवणे सर्वज्ञत्वकिश्चिज्जत्ाकर्तृत्व- कर्नृत्वादिविशिष्टाभेदविषयं ज्ञानं न जायते किन्तु तन्वमितिपदद्रयलक्ष्यस्वरूपवि- षयमेव जायते कर्तृत्वार्कतृत्वादिविरुद्धधर्मवतों रक्यायोगात। नत्त्वं पदलक्ष्यञ्न सत्रिकृष्टमेवेति उक्तवाक्यजन्यान्तः करणवृत्त्यम्युपगमे न किञ्चिद्वाधकम्। तथा च

अरभेंदे सति प्रत्यक्षत्वं सुस्थमेव । (२) प्रमातुरेव विषयतयेत्यायुक्तमित्यर्थः । (३) ननु तत्त्वंपदलक्ष्यस्य ब्रह्मणः शास्त्रजन्यज्ञानविषयत्वे "विज्ञातारमरे केन विजानीयात्" इत्यादि श्रतीनां कागतिरित्याशङ्कय समाधन श्रुतिस्तु फलन्या- व्यत्वनिराकरणपरेति। तथा चोक्तम्

इन्द्रियसन्निकर्षद्वारा अन्तःकरणस्य घटायाकारवृन्ती सत्यो तत्र वतन्यं प्रतिविम्बत, तथ चतन्यम् "फलम्" इत्यभिधीयते, चतन्यमतिबिम्बयुता च सावृ- निः विषयम् व्या्नोतीति फलरूपचैतन्यस्यापि व्याततिर्जाता, तथा च घटादीनां जडाना फलव्याप्यत्वम्। तच्च ब्रम्मणि न सम्भवति जडत्वापनेः। तत्त्वमस्यादि- वाक्यथ्रवणसमनन्तरजायमानया वृत्या ब्रम्मणो व्याप्यत्वे न कापिहानि: प्रत्युततईषया- ज्ञाननिवृर्नि विनाभानासम्भवात अज्ञाननाशरथ वृत्तिः स्व्रीकयवेति कारिकाभिप्रायः ॥

४६ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

दुभयाभेदस्य सत्वात्। ननु वाक्यजन्यश्ञानस्य पदार्थसंसर्गावगाहितया कथं निर्षिकल्पकत्वमू। उच्यते। वाक्यजनक्षानविषयत्वे हि न पदार्थसंसर्गत्वं तन्त्रम्, अनभिमतसंसर्गस्यापि वाक्यज- न्यज्ञानविषयत्वापसे: किन्तु तात्पर्यविषयत्वम्।। प्रकृतेच "सदेषसोम्येदमग्रआसीत्" छा०-६-२-१ हत्युपक्रम्य"तत्सत्यं सभात्मा तत्वमसि श्वेतकेतो" छा०-६-८-७ इत्युपसंहारण विशुद्धे ब्रह्मणि वेदान्तानां तात्पयमवसितमिति कथ तात्पर्याविषयससर्गमवबोधयेत्। इदभेव तत्वमस्यादिवाक्यानामखण्डार्थत्वम्, यत्संसर्गा

ननु सोयंदेवदत्तहत्यादि वाक्यजन्यंज्ञानं संसर्गावगाहिवाक्यजन्यज्ञा- नत्वात् गामानयति वाक्यजन्यज्ञानवद्। उक्तवाक्यजन्यंज्ञानं न निर्विकल्पकं संसर्गावगाहित्वात्तद्वदिति वेत्याशयेन शङ्कते नन्विति। भवेदेवं यदि- वाक्यजन्यज्ञानविषयत्वे पदार्थसंसर्गत्वं तन्त्रम् भवेत्रतु तथा, तथात्वे हि भोजनप्रकरणे सैन्धवमानयेत्यत्रानभिमतस्याश्वादिसंसर्गस्यापि (१)त- त्वापत्तेरित्याशयेनाह उच्यतइति। ननु पदार्थसंसर्गत्वस्य तत्र तन्त्रत्वाभावे किं तत्र तन्त्रीमीत पृच्छति-किन्त्विति। यस्तात्पर्यविषयः स एव वाक्यजन्यज्ञानगोचरः स च संसर्गोऽससर्गेिति विशेषो नादर्तव्य इत्याह तात्पय्येति। प्रकृते तु पिण्डमात्रे लौकिका्यस्येव उपकमोपसंहारदितात्पर्य- लिन्ै: तत्त्वमस्यादिवेदान्तवाक्यानामद्विताये विशुद्धे त्रह्मणि तात्पर्याव- घारणादसंसर्गस्यैव तात्पर्यगोचरत्वा त्सोयमित्यादिवाक्यानां तात्पर्याविषय- संसर्गाव गाहित्व बाधितमित्याशेयनाह प्रकृतेइति। ननुतत्त्वमस्यादिवा- (१) तस्वापने :- वाक्यजन्यज्ञाननिषयच्ापनः।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रश्यक्षपरिच्छेदः । ४७

नषगाहियथार्थज्ञानजनकत्वमिति॥ तुर्तम्- संस्गासङ्गिसम्यग्धीहेतुता या गिरामियम्।। उक्ताखण्डार्थता यद्ा तत्प्रातिपदिकार्थता।।१॥

तुर्थपादार्थः॥ तश्व प्रत्यक्षं पुनार्द्विविधं जीवसाक्षि इश्वरसाक्षि पे

क्यानां प्रसिद्धमखण्डार्थत्वं विहाय कथं संसर्गानवगाहिज्ञानजनकत्वमपू- र्वमुक्त मित्याशङ्याह इदभेवेति । (२)एवकारोप्यर्थे तेन(३) च प्रा- तिपदिकार्थमात्रपरत्वमखण्डार्थत्वमित्यस्य समुच्चयः । तत्राचार्थ्यसम्म- तिमाह तदुक्तमिति। चित्सुखाचाय्यैरितिशेषः। गिरां तत्त्वमस्यादि- वाक्यानां संसर्गासत्िसम्यग्वीहेतुता या सेयमखण्डार्थतोक्ता तदनवगा- हियथार्थज्ञानहेतुत्वं यत्तदिदमखण्डार्थत्वमुक्त्तमित्यर्थः । तासां प्रातिपदि- कार्थताऽखण्डार्थतोक्तेति लक्षणस्य संसर्गपरे वाक्ये Sतिव्याप्तिस्तत्रापि प्रा- तिपदिकार्थप्रतिपादकत्वस(१)त्वादित्याशङ्कयाह प्रातिपदिकार्थमात्र परत्वमिति तथाच तत्र तन्मान्नप्रतिपादकत्वाभावान्नातिव्याप्तिरितिभावः। उत्तप्रत्यक्षज्ञानस्य साक्षिद्वैविध्येन द्वैविध्यमाह तच्चेति। संस- र्गवगाहित्वानवगाहित्वभेदेपि ज्ञानं चैतन्यरूपमेकमेव, तच्चजीवसाक्षी-

(२) यद्रा तत्पातिपदिकाथतेति पादस्य प्रातिपदिकार्थमात्रपरत्वमिति मात्रपद-

पदिकार्थता तत्मातिपदिकार्थता इत्यवभूतलक्षणस्य तत्र सत्वादित्यर्थ: । (२) इदमेव तत्वमस्यादिवाक्याना मखण्डार्थत्वमित्यप्रस्थ एवकारोऽ्यर्थ इन्य- र्थः। अवधारणार्थ एवकारे प्रातिपदिकार्थमात्र परत्वरूपलक्षणान्तरस्यानवकाशादिति। (३) तेन च-अप्यर्थकेन एव कारेण घ।

४6 सटिप्पणार्थदीपिकाया:

ति। तत्र जीवोनामान्त:करणावच्छिनं चैतन्यम्। तत्सा- क्षितु अन्तःकरणोपहितं चैतन्यम् । अन्तःकरणस्य वि- शेषणत्वोपाधित्वाभ्यामनयोर्भेदः । विशेषणं च कार्यान्व यि व्याक्तकम्। उपाधिश्चकार्य्यानन्वयी व्यावर्तको व-

श्वरसाक्षिभेदेन द्विविधमित्यर्थः। यन साक्षिपदं तज्जन्यपरम् तथाच जीवसाक्षिजन्यमीश्वरसाक्षिजन्यमितिद्विविधमित्यर्थः इति केचित् (१) तन्नोपादेयम्। ज्ञानस्य चैतन्यरूपत्वप्रतिपादनात्(२)। तत्रजीवस :- क्षिनिरूपणस्य जीवनिरूपणाधीनत्वाज्जीवस्वरूपनिरूपणपुर्व कं त्ा्ष स्वरूपं लक्षयति तत्रति। जीवसाक्ष।श्वरसाक्षिणोरमध्ये। अन्तः करणस्य विशेषणत्वे चैतन्यस्य जीवत्वं तस्योपाधित्वे तस्य तत्साक्षित्वमिति तयो- र्भेंदः, एतदेव स्फोटयति अन्तः करणस्येति ॥ विशेषणोपाध्योरवर्त- मानत्वे सति व्यावर्त्तकत्वं यद्यपि समानम् तथापि कार्यान्वयित्वतदनन्व- दित्वभेदात्तद्विशिष्टतदुर्वहित चैतन्ययोरपि भेद इत्याशयेनाह विशेषणंचे ति। कार्यान्वयि व्यावर्तकं वर्तमानं चेत्यपि वेोध्यम्। तथाच कार्यान्वययत्वे सति वर्तमानत्वे सति व्यावर्तकत्वं विशेषणत्वम्। कार्यानन्वयीत्वे सति य- (१) शिखा मध्िकारा: । (२) चैतन्यस्य च जन्यत्वायोगादिति शेषः । वस्तुतस्तु ज्ञानस्य स्वरूपतो- Sजन्यत्वेपि वृन्तिरपज्ञानस्य वृत्तिविशिष्ठज्ञानस्य वा जन्यत्त्रं स्व्रीकृतमेत्र तथा च जीवसाचिजनयमीश्वर साक्षिजनयमिति भेद: साधीयान्। तवै मणिभाकारेण ्य व्याख्यातम् जीवस्य यः साक्षी तज्ञन्यमित्यादि। तथात्वे एव "एवं साक्षिद्रविध्येन परत्यञ्ञज्ञानद्रेविध्य"मित्युन्तरप्न्थसङ्गृतिः। अन्यथा-जीवसाक्षि ईश्वरसाक्षि चेति वाक्येन साश्षितैविध्यपतिपादने प्रत्यक्षज्ञानद्वविध्यम् निरूपतमित्युन्तरत्रन्यासङ्गतिः स्फुटैव। तथ प्रत्यसं पुनद्रिविधमिति स्वशब्देन प्रक्रमता अकरमाजीकवरसा- क्षिणो निरूपण प्रमनपगानवत्स्यात्। अतःशिखामणिकारखण्डनेन स्व्रकौशलं प्रदर्शयता दीविकाकृता नेत्रे विधायव लेखिनी सञ्जालितेति दृश्यते।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ४९ तमानश्च। रूपविशिष्टो घटोऽनित्य इत्यत्र रूपं विशेषण म्। कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नं नभः श्रोत्रमित्यत्र कर्णशष्कु ल्युपाधिः। अयमेवोपाधिनैयायिकैः परिचायक इत्युष्यते। प्रकृते चान्तःकरणस्य जडतया विषयभासकत्वायो

थोक्तत्वमुपाधित्वम्। कार्यपदमत्रावच्छेद्यान्वययोग्यपरम्। विशेषणो- दाहरणमाह-रूपेति । रूपस्य कार्यान्वयत्वादिसत्वाद्विशेषण- त्वम्। उपाध्युदाहरणमाह-कर्णेति। कर्णशष्कुल्याः कार्यानन्वयित्वा- दिसत्वा दुषाधित्वम्। स्वोक्त्तोपा्धेनयायिकैर्व्यवहियमाणां संज्ञामाह अ यमेवेति॥ नन्वस्तु कर्णशष्कुल्यादेरुपाधित्वमन्तःकरणस्य तु (१)तत्वं प्रयो- जनशून्यम्। नहि प्रमाता विषयभासनाय स्वसाक्षिणमपेक्षते चक्षुरादि- जन्यवृत्यवीच्छन्नचतन्येनैव विषयप्रकाशसंम्भवादित्याशक्कय अन्तःकर- णस्य जडतया विषयभासकत्व।योगाद्, वृत्तीनां नानात्वेन तदवच्छिन्नचैत- न्यस्याप्यनेकतयः समस्तविषयानुसन्धातृत्वानुपपत्तेः, प्रमतुक्षान्तःकर- णार्वच्छिन्नत्वेन विषयानुसन्धानार्थमन्यापेक्षत्वात्तदन्वितस्य ब्रह्माभिन्नस्य साक्षिण आवश्यकत्वात्तदुगाघित्व मन्तःकरणस्यावश्यमम्युपेयमत्याशये नाह प्रकृत इति। ननु जीवसाक्षिणो ब्रह्माभेदेन स्वग्रंप्रकाशत्वेन सर्व- (१) तत्वम-उपाधित्वम्। अन्तःकरणस्य जीवसानिचतन्येोपाधित्वं निष्पयो- जनम्, यदि प्रमाता विषयभासनाय स्वसाक्षिण मपेक्षेत स्यात सपरयोजकत्वम्। प्र माना हि चक्षुरादिजन्यवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्येनेव विषयं भामयिष्यति इति चेत्र ज- डेनान्तःकरणेन विषयावभासायोगात, नानावृत्त्यवच्छिन्ननानाचैतनयेन समस्नविष- यानुसन्धातृत्वानुपपन्तेः, प्रमात्रा च असहायेन विषयानुस-धानं न स्यात् अतः प्र- मात्रन्वितो ब्रल्लाभिन्नः अन्तःकरणोपहितः साक्षी स्वीकार्यः। तथा चान्तःकरणस्य जीषसाक्षि चैतन्योपाधित्व मावकयकमिति तात्पर्यम्।

५

५० सटिप्पणार्थदीपिकायाः

गेन विषयभासकचैतन्योपाघित्वम। (१)अयंच जीवसाक्षी प्रत्यात्मं नाना। एकत्वे मैत्रावगते चैत्रस्याप्यनुसन्धान- प्रसक्कः । ईश्वरसाक्षि तु मायोपहितं चैतन्यम्। तच्चैक म्। तदुपाधिभूतमायाया एकत्वात् । "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते" इत्यादिश्रुत। मायाभिरिति बहुवचनस्य मायागतशक्तिविशषाभिन्नायतया मायागतसत्त्वरजस्त- मोरूपगुणाभिप्रायतया वोपपत्तेः ॥

विषया नुसन्धातृत्वाभ्युपगमे ब्रह्मण एकत्वात्तदभिन्नसाक्षिणापि एकत्वा- च्ैत्रावगते मैत्रस्य:प्यनुसन्धानप्रसङ्ग इत्याशङ्कयोपाधिभदेन तस्य नाना त्वस्वीकाराददोष इत्याह अयं चेति। एवं जीवसाक्षिणं निरूप्येश्वर- साक्षिणं निरूपयति-ईश्वरसाक्षीति। तदपि जीवसाक्षिवताना किवै- कमित्यपेक्षायामाह-तच्चैक्र्मिति। तत्र हेतुमाह-तदिति। अना- ययनिवचनीवत्वे सति विषर्ययोपादानभूता विक्षेपशक्तिप्रधाना माया। ननु तस्या एकत्व नायाभिरिति श्रुतिविरुद्धमत्याशङ्क्याह इन्द्रइति। इन्द्रो- निरक्ुशैश्वर्यः परमःमःमायाभिः पुरुरुपो बहुरूप ईयते प्रतीयते यथा व हथादेदांह कत्वप्रकाशकत्वादिकार्यदर्शनात्तदनुकूलाः शक्तविशेषाः क- ल्न्यन्ते तथा जगद्रूर्शावचित्रकार्यदर्शनान्मायायास्ते कल्प्यन्त इति तदभि- (१) अयञ्े.ते। यवपि संव्रैयु पुस्तकेषु अयञ्च जीवसचीति पुब्रिङ्गपयोग उपलभ्धते तथाये उदय जवरमाक्षे इने नपुंसकपयोगेन भाव्यम् जवसाक्षीश्व्वर- सः क्षिग: प्रत्यक्षये श्रैत-ययश्र नियतनपुंमकत्वात्। ययपि कथञ्चित् अयञ्जेत- स्योपपतति: शक्यंत क्तु तथापि टीकायामत्रे जीवसाक्षिणं निरूयेश्वरसाक्षिणं नि- रपयनति सर्वेधु पुस्तकेपूरलमपते तनु दुरुपादपेव्र मूले "ईश्वपसाक्षि तु" इत्यन्न नपुंसकपयोगोपतन्धेः। तथा च विशेध्यनिव्स्य साश्षिपदस्यात्र हीबे प्रयोग आव- शयकः। अथवा कालीनादिपदवत क्षन्तत्यमिति।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ५१ मायां तु प्रकाति विद्यान्मायिनं तुमहेश्वरम्। श्वे०४।६०। "अजामेकां लोहितशुक्ककृष्णां वह्नीः प्रजास्जमानां स. रूपाः । अजो ह्ोको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः' श्वे०४।५। तरत्यविद्यां विततां हृदि यस्मित्निवेशिते। योगी मायाममेयाय तसमै विद्या त्मने नमः ॥१॥ इत्यादि श्रुतिस्मृतिषु एकवचनवलेन

प्रायतयेत्यर्थः ॥ ननु मुख्यार्थपरित्यागे किं कारणमित्याशक्क्ानेकश्रुतिस्मृतिगतैक- वचनसिद्धतदेकत्वनिश्चय एवेत्याह मायात्विति। नन्विदमेकवचनं जात्यभिप्रायकं किं न स्यादित्याशङ्मैतचछक्कानिवर्तकैकपदयुक्क्ां श्रुतिं पठति-अजामिति। जन्मशून्यामनादिभूतां स्वसमानजातीयेतरप्र. कृतिशून्यामेकां लोहितशुक्ककृष्णां रजःसत्त्वतमोमयीं वह्ीः प्रजास्समानरू पास्त्रिगुणात्मिकाः सृजमानाम् एको Sजन्मा जीवो जुषमाणः सेवमानो- डनुशेते तत्तादात्म्यापन्नो भवति जहात्येनां भुक्तभोगामजोन्य ईश्वर इत्यर्थः । मायाया एकत्वं श्रुतितात्पर्यासेद्धमिति कथं ज्ञातं श्रुतितात्पर्यस्य दुरूहत्वादित्याशक् स्मृतिकारानुसारेणेत्याशयेन पराशरस्मृति पठति तरतीति। यम्मिन्परात्मनि हदि निवेशिते वृत्यारूढे कृते योगी अवि- द्यां तरति तस्मै ज्ञानस्वरूपायामेयाय वृत्यवच्छिन्नचैतन्यगोचराय नमः । अविद्यां विशिनष्टि विततामिति। प्रपश्ाकारेण परिणतत्वात् सर्वत्र व्या- प्तामित्यर्थः । ननु तननिवृत्तावपि नानर्थनिवृतत्तिः, सर्वानर्थभूताया मायाया अवशिष्टत्वादित्याशङ्क्ाह मायामिति। स्वाध्रयाव्यामोह कत्वव्यामोह- कत्वविशेषेपि वस्तुतो न (१)तयोर्भेद इत्याशयः । ननु स्मृताववि जा- (१) मायामद्ययोः।

५२ सटिप्पणार्थरदीपिकायाः

लाघवानुगृह्ीतेन मायाया एकत्वं निश्चीयते। ततश्च तदुपहितं चैतन्यम् ईश्वरसाक्षि तथ्यानादि तदुपाधेर्मा याया अनादित्वात् ॥ मायावच्छिननं चैतन्यं परमेश्वरः, मायाया विशेष णत्वे ईश्वरत्वमुपाधित्वे साक्षित्वमिति ईश्वरत्वसाक्षि त्वयोर्भेदः(६), नतु धर्मिणोरीश्वरतत्साक्षिणः । स च परमेश्वर एकोपि स्वोपाधिभूतमायानिष्ठस

तावेकवचनस्य सम्भवादेकपदरयामुख्यार्थकताया अपि सुवचत्वात्कथं तदेकत्वनिश्चय इत्याशश्ञाह लाघवेति। "अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः" (का• १।२।५) "मम माया दुरत्यया" (भ०गी०७।१४) इत्यादिश्रुति- स्मृतीनाम् आदिपदेन सक्कद्ः । उपसंहरति ततश्च्ेति। यथोपाधिभूत- मायाया एकत्व।त्तस्यैकत्वं तथा तस्या अनादित्व।त्तस्य।Sनादित्वमपीत्याह तग्चेति : तच्चैतन्यमनाद्यपीत्यर्थः ॥ ईश्वरसाक्षिज्ञानस्येश्वरज्ञानापेक्षत्वादाह मायेति। पूर्ववदत्रापि मायाया विशेषणत्वोपाधित्वाभ्यामीश्वरत्वसाक्षित्वयोर्भेंद इत्याह्द मायाया इति। तथाच यथा नास्ति (१)पाचकपाठकयोर्भेंदः किंतु पाचकत्व पाठकत्वयो स्तद्वन्नेश्वरतत्साक्षिणा मेंदोऽपि त्वीश्वरत्वसाक्षित्वयोरित्यर्थः । ननु मायाया एकत्वाद्यथेश्वरसाक्षिण एकत्वं तथा तदवच्छिन्नस्याप्येकत्वा- वश्यंभावात्कथं तस्य त्रह्मादिरूपेण भेद:(२) तथा च तस्य विशेषणभेदमूल-

(१) यथा यो हि पाचकः स एव पाठकश्रेत पाचकव्यक्तेः पाठकव्यकत्तिर्न मिन्ना तथापि तत्स्थे पाचकत्वपाठकत्वे मिन्ने एव। एवमीश्वरतत्सान्तिणो: जीव- जीव साक्षिणोत्य न भेद: किन्तु जीवत्वसाक्षित्वरूपयोर्धर्मयो रेव भेद: ॥ (२) भेद: तस्पेति पाठः गपुस्तके। खपुस्तके ययपि तथापि तस्येति पाठ: परञ् तदम्रवर्ती उपास्यं तु त्रिगुणेत्यादि पाठः। सर्वेपु पुस्तकेपु-तस्यैवोपाधितया

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ५३

स्वरजस्तमोगुणभेदेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वर इत्यादिशब्द वाच्यतां लभते।। नन्वीश्वरसाक्षिणोडनादित्वे "तदैक्षत बहुस्यां प्रजा

त्वात्तद्वेदे च तस्याएवोपाधितया तदुपहितस्याप्येकत्वे।चित्यात्कर्थं तदनेकते- त्याशङ्क्य यथा मायोपाधिगतगुणभेदाभिप्रायेण तदने कत्वव्यपदेशस्तथा तद्ग- तगुणावच्छेदेनेश्वरभेदो न तु वस्तुत इत्याशयेनाह सचेति। उपाधिप- दमत्र विशेषणपरम् तथाच मायावच्छिन्नेश्वरचैतन्यमेवोद्धतसत्त्वगुणमा- यावच्छिन्नं पालयितृ-विष्णु-नारायणादिशब्दवाच्यतां भजते तदेवोद्धतर- जोगुणमायावच्छिन्ं स्राष्टृ-ब्रह्म-विधात्रादिशव्दप्रतिपाद्यतां लभते तदेवो-

ति। अथ योह खलु वावास्य राजसोशोड स योयं ब्रह्मा, अथ योहि खलु वा वास्य तामसोंशोऽसी स योयं रुद्रः, अथ योह खलु वा वास्य सा- स्विकोंशोऽसा स योथं विष्णुरिति मैत्रेयोपनिषदि तथैवावगतेरित्यर्थः । उपास्यं तु त्रिगुणमायावच्छित्रमेव विष्णुमहेशगणेशदिनेशदुर्गादिरूपेण स्थितं न त्वेकैकगुणप्रधानमायाविशिष्टमुपास्यं तस्य निरङ्कुशैश्वर्यवत्त्वा- श्रवणादिति द्रष्टव्यम् ॥ (१)नन्वीक्षणस्येश्वरसाक्षिणः सृष्टिपूर्वकालीनत्वप्रतिपादनात्तस्याना- दित्वं वाधितम् तस्य सादित्वे ईश्वरस्याप्यनादित्वं बाधितमिति शङ्कते तदुषहितस्याध्यन्येकत्वौित्यात् कथ तदेकता इति पाठः दृश्यते तथा्यसवृत्त

शेषणभेदमूलायन्ततवात् तभ च तस्या-मायाया-एव उपाधितया तदुपहितस्या्ये-

(१) समानाधिकरणे षठचौ। तथाच ईश्वरसाक्षिण ईक्षणस्य मृष्टिपूर्वकालि- कत्त्रप्रतिपादनात् कालिकावधिरहितत्वस्यानादिन्वस्याभाव ईश्वरसाक्षिणि तस्य ईक- सस्य सादिन्वे तद्विशिष्टस्येश्वरस्यापि सादित्वमिति शङ्कते नन्विति॥

५४ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

येय" छा०६।२।१ इग्यादिना सृष्टिपूर्षसमये परमेश्वरस्या गन्तुकमीक्षणमुच्यमानं कथमुपपद्यते?। उच्यने। यथा विधयेन्द्रिय सत्निकर्षादिकारणवशेन जीवोपाध्यन्तःकरण. स्य वृत्तिभेदा जायन्ते तथा सृज्यमानप्राणिकर्मशेन परमेश्वरोपाधिभूतमायाया वृत्तिविशेषा(१) इदमिदानी स्त्रष्टव्यमिदमिदानीं पालयितव्यमिदमिदानी संहर्तव्यमि त्याद्याकारा जायन्ते। तासां च वृत्तीनां सादित्वात्ततप्र- तिबिम्यितं चैतन्यमपि सादीत्युच्यते। एवं साक्षिद्वैवि व्येन प्रत्यक्षज्ञानदवैषिध्यम्। प्रत्यक्षत्वं च शेयगतं क्षप्ति. गतं खेति निरूपितम्॥

नन्विति। यथाभिव्यअकान्तःकरणवृत्तेः सादित्वेन तत्प्रतिचिम्बितजी- वसाक्षिस्वरूपज्ञानस्यापि सादित्वं तथेक्षणाद्यभिव्यजकमाया वृरतेत ः स -

त्वमतो न तयोः स्वतोऽनादित्वे बाधकमित्याशयेनाह उच्यत इाते। एवं साक्षद्वैविध्यप्रतिपादनात्तस्यैव तत्तदृत्यनुगतस्य ज्ञानत्वात्प्रत्यक्षज्ञान- द्वैविध्यमपि सिद्धमित्याह पवमिति। एवं साक्षिद्वैविध्यनिरूपणाज्जी- वेश्वरसाक्षिजन्यप्रत्यक्षभेदेन प्रत्यक्षज्ञानस्य द्वैविध्यं सिद्धमिति तु न (२)रम्यं ज्ञप्तिगतं प्रत्यक्षत्वं चित्वमेवेत्युत्तरग्रन्थविरोधात्। कंचिद्वि- शेषमभिधातुं वृत्तमनुवदति प्रत्यक्षत्वमिति॥

(१) जायन्ते इत्यनेनान्व्रयः । (२) वस्तुनस्त्वदमेव रम्यं तथ प्रत्यवं पुनद्विविधमिति परकृतानुसारात् तत्र जीवसाक्षीति पदस्य जोवसाश्षिजन्यपरस्ैवीचित्यं दर्शितमधस्तादस्माभिः। उत्तर- ग्रथ्थविरोधविभाषी कापि धूलेप्रक्षेप रूपैवेत्यपि दार्शितम्।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । 44 तत्र क्षप्तिगतप्रत्यक्षत्वस्य सामान्यलक्षणं चिरष(१) मेव। पर्वतो वहिमानित्यादावपि वहुवाद्याकारवृत्त्युपहि तचैतन्यस्य स्वात्मांशे स्वप्रकाशतया प्रत्यक्षत्वात। तस द्विषयांशप्रत्यक्षत्वं तु पूर्वोक्तमेध। तस्य च प्रान्तिरूपप्र त्यक्षे नातिव्याप्ति:, भ्रमप्रमासाधारणप्रत्यक्षत्वसामान्य. निर्वचनेन तस्यापि लक्ष्यत्वात्। यद्ा तु प्रत्यक्षप्रमाया

तत्र ज्ञेयगतज्ञप्तिगत प्रत्यक्षत्वयोमध्ये। नन्वनुमित्यादावतिव्याप्तिरि- त्याशक्कय सर्वत्रापि तत्तदाकारवृत्युपहितचैतन्यस्य स्वात्मांशे प्रत्यक्षत्वेन सर्वस्यापि ज्ञानस्य लक्ष्यत्वान्नातिव्यात्तिरित्याह पर्वतइति। यत्साक्षाद- परोक्षाट्रह्र (वृ०३-४-१) इत्यादिश्रुत्या चित्त्वस्यैव प्रत्यक्षत्वाभिधाना- चिद्रूवस्य ज्ञानस्य स्वात्मांशे स्वप्रकाशतया सर्वस्यापि ज्ञानस्य प्रत्यक्ष- त्वादित्यर्थः । नन्वनुमित्यादौ प्रत्यक्षत्वव्यवहारः कुतो नास्तीत्याशक्क तत्तद्विषयांशनिरूपितप्रत्यक्षत्वप्रयोजकस्य पूर्वोक्तस्याभावादित्याशयेनाह तत्तदिति। ननु योग्यविषयस्य स्वगोचरवृत्युपहितप्रमातृ चैतन्यसत्ता- तिरिक्तसत्ताशून्यस्य (२)शुक्तिरूप्यादिज्ञानेतिव्याप्तिरित्याशकयाह तस्ये ति। प्रत्यक्षप्रमाणनिरूपणे भ्रमप्रमासाधारणप्रत्यक्षत्वसामान्यनिर्वचनम- नुपपत्नं मत्वाSSह यदेति। प्रत्यक्षप्रमाया ज्ञेयगतस्य यथार्थप्रत्य- क्षस्येत्यर्थः। नन्वबाधितत्वं पारमार्थिकत्वम्? उत सत्त्वमात्रम् ? नादः । (१) तित्वं-स्वपकाशत्वम्। न चास्य लक्षणस्य भ्रमेऽति व्याति:, भ्रमज्ञान- स्यापि स्व्राशे(ज्ञानाशे)नत्यक्षतया सामान्यलक्षणस्य लक्ष्यलात्। विशेषलक्षय्याति याप्तिनिरासस्तु मूलकृतैत अबाधितविशेषगोपादेन करिष्यत इति॥ (२) शुक्तिरूय्यादेर्ज्ञा ने इति पाठः गपुस्तके अस्मिन्पाठे स्वगोचरेत्यादि शुक्ति रूप्यांदे विशेषणम तथाच तत्र "पूर्वोक्तलक्षणस्य" इतति शेष: पूरणीयः। पूर्वोक्तलक्ष णस्य अतित्याप्ति: इत्यर्थ: ॥

५६

एव लक्षणं वक्तव्यं तदा (१)पूर्वोकलक्षणेडबाधितत्वं विषय- विशेषणं दयम्। शुक्तिरूप्यादिभ्रमस्य संसारकालीनया- घविषय प्रातिभासिक रजतादि विषयकत्वेनो क्तलक्ष णभावा प्रातिव्याप्ति:॥ ननु (२विसंवादिपवृत्त्या भ्रान्तिज्ञानसिद्धावपि तस्य

देशान्तरीयरजतस्य वलप्रस्येष तद्विषयत्वसंभवादिति

घट दिश्नेडन्या(३ सेः। न द्वितीयः शुक्तिरूप्यादिश्ञानेSतिव्याप्तेस्ताद- वस्थ्यादित्याशक्ञ संसारदशाय।मबाधितत्वं विवक्षितमित्याह शुक्कीति। श्रमस्य त्रान्तिज्ञानस्य। प्रातिभासिकत्वं प्रतीति कालमात्रवृत्तित्व(४)मनि- र्वचनीयत्वमिति यावत। तथाच तदानीमनिर्वचनीयं रजताघुत्पद्यते तस्य शक्तिज्ञनवाध्यत्वात् तज्ज्ञानस्य बाधितविषयकत्वमिति भावः । इदमसहमानोऽन्यथाख्यातिवादी शकुते नन्विति। यद्यपि विसंवा- दिश्वृत्या आ्रन्तिज्ञानं सिर्ध्यात तस्य च विषयं विनाऽनुपपत्तिस्तद्विषयं साघयति तथापि स विषयः प्रातिमासिकस्तत्कालोत्पन्न इत्यत्र नास्ति प्र- मानमित्याह विसंवादिति । यद्विषयकप्रवृत्तिस्तस्य लाभे तस्याः संवादित्वमठामे तु विसंवादित्वं तथ भ्रान्तिजन्यप्रवृत्तेरित्यर्थः । ननु विषयान्तरानुपपत्तिस्तत्र प्रमाणमित्याशश्जाह देशान्तरीयेति। अस-

(1) वपुस्तके पूर्वे क नव वतत्त्र नति पाठ म चायुनः अवाधितविशेष- मध्य पूर्वनदुननवन् : (:) विफल नवृनि वैसंवा दिवी यथा तोयबु=या मरीचिषु प्रवृनस्य पिपासोः। सफला नवृनि: संवदेन यथ गाक्के जले विपालेरिनि। (a) वेदान्नमते घटक्षेन मचि बाधिनलान्। (४) अनिर्वधनयन्व मे ने ग पुस्तकं नास्ति।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ५७ चेत्। न। तस्यासत्निकृष्टतया प्रत्यक्षविषयर्वायोगात्। न च ज्ञानं तत्र प्रत्यासति:, श्ानस्य प्रत्यासत्तित्वे न्रिकृष्टदेशान्तरीयं वस्तु न प्रत्यक्षविषयत्वयोग्यमिति वूषयति नेति। असन्निकृष्टस्य अ्रमे भानं नोपपद्ते प्रत्यक्षसामगन्याः सन्निकर्षघटितत्वेन तद्रहितम्य प्रप्यक्षविषयत्वायोगादिति भावः । नन्वस्तु अलौकिकः सत्नि- कर्ष इत्याशज्म स च कि सामान्यात्मकः किंवा ज्ञानरूप इति विकल्प्य नादः । तत्रप्रमाणाभा(१)वात्। सन्निकृष्टधूमादिकमेव प्रत्यक्षविषयीभूनं न तु तन्मात्रं येन सामान्यं प्रत्यासत्तिरिति कल्पना स्यादिति प्रयमप- क्षपरिहारं मनसि निधाय द्वितीयं पक्षं परिहरति न चेति। तत्र आ्रान्तिप्रत्यक्षविषये। शेयेन रजतादिनाज्ञानमेवसन्निकर्ष इति नच प्रमा- णाभावादिति भावः । विपक्षे बाधकं हेतुमाह-ज्ञानस्येति। (१) तत्र प्रमाणाभावादिति। अयमाशयः । महानसे वह्िचूमयोत्यातिपठ- समये धूपत्वेन वहितवेन च सकलधूमत्रबत्यक्तीनामुपस्थितिर्जार्यते सत्याओोप-

वयाध्या पर्वते धूमदर्शनानन्तरमनुमितिर्न स्यात् अतो व्यापतिग्रहसमये सकलन्य- #युपस्थितये सामान्यलक्षणा स्व्रोकार्येति तार्किकाः। अन्र वदामः। भूमन्वेन पद्वितवेन च सकलधूमवह्हपुपस्थितिश्वेत् सामान्यतक्षणया स्यान् सर्वेषो सर्भतत्व- मयत्रलब्धम्। तथाहि सामान्यलचणा नाम प्रत्यासत्तिः सन्निकर्षवेशेषः स चंदमत्रिहितविषयेि भवति अथ च भूनभाविवर्नमानयावच्कत्या आत्मानं संयु- नः के किमत्शिष्ट्मसार्वज्यपयोजकमिति। तथा चेश्वरोसीति दृषविरुद्ध मपि कल्पय। कस्ने निवरकूः स्यात् । अस्माभिस्तृ सत्रिहितवूमादिसंयुक्तस्यं चक्षुप्ः अतीता- नागतासतश्रहितवतंमानविषयसमर्पणे सामर्थत्रोपलन्वम्। दृष्ठविरुद्ध तत्कल्पयतस्ते साहसविज्ञान्भतमेतत। कथं तर्हि वेदा-तनये महानसीयधुमषद्वित्यास्त्या पर्तते तदनुमानामेति। शृणु समाहितः सन्। व्यातिग्रहकाले महानसे महानसीयधूमवा्रयोः गे ठे गे.तीययोश् तयोरेव व्याप्यत्यापकभावो गृन्नते गृहीते च पृथकपृथक् व्या- व्यत्यापकभावे सामान्यतो सूमवद्विविषयं तमनुमिनोति यथा धूमो वह्िव्याप्यः महा

५८ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

ननु रजतोत्पादकानां रजताव्यवानामभावे शुक्तौ कथं तवापि रजतमुत्पद्यते इति चेत। उच्यते। नहि लोकसिद्धसामग्री प्रातिभासिकरजतोत्पादिका किन्तु विलक्षणैष। तथा हि। काचकामलादिदोषदूषितलोचन स्य पुरोवर्तिद्रव्यसंयोगादिदमाकारा चाकचिक्याकारा

सतएव ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्तेरेव। अलौकिकापि प्रत्यक्षसामत्री अनुमिति- सामभ्रीतो बलवती लाघवादिति भावः । नन्वेवं तर्हि अपूर्वरजतोत्पत्तिवक्षो प्यस्तो रजतोपादानलौकिकत- दवयवाभावात्। अलौकिकानां तेषां तदुपादानत्वे प्रमाणाभावादिति शब्कते नन्विति। अन्यथा उपपत्त्यभावात्पारिशेष्याद्रजतोत्पतत्यप्रीकार- स्यावश्यकत्वात्तदनुकूला तत्सामत्री कल्पनीयेति समाधानं प्रतिजानीते उच्यतेहति। लौकिकोपादानाभावात् रजतोत्पत्तिरन सम्भवतीति न साम्प्रतम्, उपादानोपादेययोः सादृश्यावश्यम्भावादलौकिकरजतोतपादने न लौकिकसाम्यपेक्षेत्याह नहीति। तव्पतिरि कसामध्यभावातपृच्छति किनस्वति। यथा प्रातिभासिकं रजतं लौकिकरजतविलक्षणं तथा तदु- त्पादिका सामध्यपि लोकप्रसिद्धमामग्रीतो विलक्षणैवेत्युत्तरमाह विलक्ष णेति। तर्हि तत्स्वरूपं वक्त्व्यमित्यपेक्षायां प्रतिज्ञातमर्थमुपपादयति-

नसादिषु तथोपलम्भात परृथिवीत्र्याप्यगन्धवत् इति। नतु महानसादिवृत्तिमत्यक्ष - धूमे वद्विसम्बनधस्य गृहीतत्वाद् देशा-तरीयकालान्तरीयस्यानुपस्थित्वाय् धूमोय- दिव्याध्यो न वरेति संशयों न स्यात् तामान्यलक्षणया च सकलव्यवत्युपस्थितो देशानतरीया।देषु वाहिननिरुपितव्यातिरनदेहो भवभ्यतीति चेत्र समानप्रकारनिश्स्यैव सं शर्यवरोषित्वादिति दिक्। विस्ततरस्तु शिखा म्यादिषु वृष्टन्यः ।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ५९ काचिदन्तःकरणवृत्तिरुदेति तस्यां च वृच्ताविदमवचछ् नं चैतन्यं प्रतिबिम्यते। तत्र पूर्वोक्तरतिया वृसेनिर्गमनेने दमवच्छिननं चैतन्यं वृत्त्यवच्छिसं चैतन्यं प्रमातृचैतन्यं चाभिनं भवति। ततश्च प्रमातृचैतन्याभिन्नविषयचैतन्य निष्ठा (१)शुक्तित्वप्रकारिका Sविद्या चाकनिक्यादिसाट- शयसन्दर्शनसमुद्वोधितरजतसंस्कारसध्रीचीना काचादि- दोषसमवहिता रजतरूपार्थाकारेण रजतज्ञानाभासाकरेण

तथाहीति। तत्र चैतन्ये प्रतिबिम्विते सति। पूर्वोक्तरीत्या तडागेदकमित्यादयुक्तरीत्या। ततश्च त्रिविधचैतन्याभेदसम्पत्यनन्तरथ। अविद्या रजतहपार्थाकारेण रजतज्ञानाभासाकारेण च परिणमत- इत्यन्वयः । ननु अविद्याया एवाकाशादिप्रपख्ोपादानत्वाभ्युपगमात्प्रति- ज्ञाहानिरित्याशक्कानिरासाय प्रमातृचैतन्येत्यादिविशेषणद्वयम् । ननु यथे/क्ताविद्या सर्वदा यथोक्ताकारेण कुतो न परिणमत इतिचेत्, निमि त्तकारणविरहादित्यभिप्रेत्य निमित्तकारणमाह रजतसंस्कारेति । यद्यीपि संस्कारोपि सर्वदा वत्तते तथाप्युद्वोधितस्य निमित्ततेत्यभिप्रेत्यो- क्तम् चाकचिक्याद्वीति। चाकचिक्यादेः सादृश्यस्य सन्दर्शनेन समुद्रोधितो रजतसंस्कारस्तल्लक्षणया सामग्र्या सहकृता। ननु चाकचिक्यादिसादृश्यसन्दर्शने नीलपृष्टत्रिकोणताऽदर्शने च कि निमित्त- मित्यपेक्षायामाह काचादीति। (१) वियदायुपादानाविद्यातो वैलक्षण्यं योतायतुं विषयचैतन्यनिष्ठा शुकतिस्व- प्रकारिकेति विशेषणद्वयम्। वियदासुपादानमूलाविद्या तु चिन्माषाश्रिता चिन्मात्र- विषया निर्विकल्पकज्ञाननिवत्या च, हयन्तु तूलाविय्या शुक्त्यवच्छित्रचैतन्याश्रिता रजतमित्रा या शुक्तिस्तन्निठं यच्छुक्ितित्वं तत्मकारिका सविकल्पकज्ञाननिवर्त्या नति वैलक्षण्यम्।

६० सटिप्पणार्थदीपिकायाः

य। १)परिणमते।। (२) परिधामो नाम उपावानसमस साककार्यापिः। निब्तों न्राम उपाद्ानविषमससाककार्यापत्तिः । प्रातिभा

नेत्रानंष्ठकाचादिदोषसयुक्ता परिणमन इत्युक्त्तम्, तत्र किलक्षण: पांरणाम हत्यपेक्षायां तल्लक्षणमाह परिणामइति। यदभिन्नं कार्य्य- मुन््धत तदुषादानकारणम्। तेन समा रता यम्य कार्यस्य तथाभू- तकायस्यापति: यथोक्तकार्याकरेणद्धवः, यथा व्यावहारिकसता- ककुग्ये तत्समसत्ताकद विरपकार्यापत्िरित्यर्थः। विवर्तऽतव्याप्तिवा सवाय समसताकेति। समसतताकपदव्यावर्त्यत्वात् वक्ष्तमाणोपयुक्त वाच्च विषन लक्षपि विवतोमामेि। उभदानाद्विषमा सत्ता वस्य कायक्ष्य तवापशि:। परिणामेतिव्याप्रिनिरासाय विषमससाकेत्यु- कम्। प्रातिमासिकर जतादेः परिणामत्वं विवर्वत्वं चास्तीत्याह प्राति- ) भःवया परातिभासिक रजनाकाहेण ततज्षानाक्ारेव-रजताका रवृन्तिरपेथ- व सयमन इन्यर्य वृनेश् तानशब्यवस्यत्यादिति भावः। अविधायाः वृश्याकार- गवामययाजकलु, सज्ियायामनेर्वचनीयरजनेन सात्रिकर्षाभावात् करणासडक- तम साजणा तथ्परुःशतन्यायोगात् तंद्ञानःसम्पवी पत: अमःशाक्षिणा मातिभाति-

i) पयशो सन उद्ःदानकष्य सामृकसनाककार्यापन: परिणाम इत्यर्थः। वया भ्यावसारनसनज्ञानाम् तम्तूनाम् आ्यावहारिकसल:कपटमातापतिः । सनामपदनाच्या । पाम्मार्थकसनक्म्य श्रद्ण उपादानस्य ससायाः विषमा- व्यात्छारिको तियद:दे, पातिम सकी शुक्िरमनाद :- सना येपार्ान उपादान- वचमसनाकानि, नान न कार्यान वेि तषामायांनेः तथा। तथाथ म्झणो

गवोदाव" ब सू०१ ४-२१-इनि स्यायात्। परिणाम्युपादानन्तु मायेब सा थ

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ६१

सिकरजनं चाविद्यापेक्षया परिणामः वैतन्यापेक्षया वि- वर्त इति चोच्यत। (१अविद्यापरिणामरूपं च तद्रज्त- मविद्याधिष्ठान इदमवच्छिल्रवतन्ये वर्तते। अरुमन्मते सर्वस्यापि कार्यस्य स्वोपादानाविद्याधिष्ठानाधचि तस्वनि यमाल्। (२)ननु चतन्यनिष्ठस्य रजतस्य कथमिहं रजनप्रिति पुरोधर्तितादात्म्यम्? उच्यते। यथा न्यायमते आत्मनिष्ठस्य

भासिकंति। नन्वविद्यापरिणामस्य रजतस्याविद्यायां तादात्म्यस- म्बन्धेन वर्तमानस्य चैतन्ये तत्सम्बन्धेनावर्तमानत्वाच्चैतन्योपादानक- त्वासम्भवःत् कथमुक्तविवर्तना (३)रजनस्य? इत्याशब् अविद्यापरि- णामरः तद्धिष्टानाधितत्वनियमान्नोक्कदोष इत्याह अविद्येति। नन्वेवं तर्हि पुरोवर्तितादात्म्यप्रत्ययानुपपत्तिरिति शब्तते-नन्विति।

वच्छेद कपुरोवर्तितादात्म्यप्रत्ययोपपत्तिरित्याशयेन समाधते उच्य-

(१) यथा तन्तुपरिणामस्य पटस्य तन्तुदेशन्वम् तथा अविधापरिणामस्य शुक्तिरप्यस्यापि अ्रविद्यादेशत्वम्।अविद्या घ चैतन्यानिठा तथाच शुक्तिरूप्यस्यावि

(२) ननु अभरे भूतलस्थतनतुपु विद्यमानस्य पटस्य न्रन्यक्षकाले इहेदानी पट इन्यकारो यथा तथा चैतन्यनिठ्ठाविद्याया वर्तमानस्य शुक्तिरप्पस्य चैतम्ये- रजतम् इत प्रत्यथो भवविष्यति, भवति तु इह रजतमित्याशङूते नम्विति। सर्व - व्यापनः चतन्यस्य इहात प्रादेशिकत्वन्न युक्कमिन्याशयः। (३) कथमुक्ता चैतम्पविवर्तना रजनस्य इति पाठेन भात्यम्। भ्रथषा अस्यव समासयृत्या उक्तस्य-चैत-्यस्य-विवर्तता उक्तविवर्तता सा कथमि- न्येषाडयं: कापः।

६२ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

सुखानेः शरीरनिष्ठत्वेनोपलम्भः शरीरत्य सुखाद्यधिकर णतावच्छेदकत्वास्, तथा चैतम्यमात्रस्य रजतं प्रत्यधिष्ठा नतया इदमषच्छिन्वैतन्यस्य तदधिष्ठानरवेन इदमोऽव- रछेइकतया रजतस्य पुरोवर्तिसंसर्गप्रत्यय उपपद्यते। तस्य व्विषयचैतन्यस्य तदन्तःकरणोपहितचैतन्या- मिन्नतया विषयचैतन्याध्यस्तमपि रजतं साक्षिण्यध्यस्तं केव ल साक्षिषेधं सुखादिषद नन्यषेद्यमिति चोष्यते। ननु साक्षिण्यध्यस्तत्वेऽहं रजतमिति प्रत्यय: स्यात्, अहं सुखीतिवदिचेत् । उष्यते। नहि सुखादीनामन्त :-

त इति। ब्राह्मणोहं सुखी मम देहः सुखीत्येवं शरीरनिष्ठत्वेन देहस्यात्मनि

कप्रत्यय उपपद्यत इत्याह तथा चैतन्येति। नन्बिदमवच्छिन्नचैतन्याध्यस्तरजतादेः साक्षिण्यनध्यस्ततया तस्य केवलमाक्षिवेद्यता मुखादेरिवानन्यवेद्यता च (१)साम्प्रदायिकैरुच्यमाना कथमुपपद्यत इत्याशक्क्याह तस्य चति। ननु सुखादीनामवच्छेदकशरीरनिष्ठत्वेनोपलम्भो न सर्वदा, अहं सुखीत्या त्मनिष्ठत्वेनाप्युपलम्भदर्शनात्। तथा रजतादेरप्यन्तः सा्षिण्य- व्यस्तत्वाभ्युपगमादहं मनुष्य इतिवदहं रजतम्, अहं सुखोतिवदहं रजत- वान् इत्येवं वा प्रत्ययः कदाषि कुतो न भवति इत्याशङ्कते-नन्विति। नहि यत्र (२)यदध्यासस्तस्य तश्निष्ठाविद्याकार्यत्वप्रयुक्त तश्निष्ठत- गैव भानमिति नियम: सम्भवति, सुखादेर्घटादिवत् शुद्ध चैतन्याध्यस्त त्वेप्यहं मुखीति प्रत्ययदर्शनात् इत्याशयेन समाधत्ते उच्यत इति। (१) पञ्पादिकाचारयैं:। (२) यदज्ञानाध्याप्त इति पाठः गपुस्तके।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ६३

करणावन्ति चैतन्यनिष्ठाषिद्याकार्यत्वप्रयुक्तम् अहं सुखी तिज्ञानम्। सुखादीनां घटादिवच्छुद्धचैतन्य पघाध्या सात्, किन्तु यस्य यदाकारानुभवाहितसंस्कारसहक- ताविद्याकार्यत्वं तस्य तदाकारानुभषविषयत्वमित्येवा नुगतं नियामकम् ।

द्याकार्यत्वात् घटादेरिदमाकारानुभवविषयत्वम्। मह. माकारानुभवाहितसंस्कार सहिताविद्याकार्यत्वादन्तःक. रणादेरहमाक।रानुभवविषयत्वम्। शरीरेन्द्रियादेरुभयषि धानुभवसंस्कारसहिताविद्याकार्यत्वादुभयविधानुभववि षयत्वम्। तथा चोभयविधोनुभवः इदं शगीरमहं देहो- 5हं मनुष्योऽहं ब्राह्मण इदं चक्षुरहं काण इदं थोत्रमहं बधिर इति ॥ प्रकृते च प्रातिभासिकरजतस्य प्रमातृचैतन्याभिन्ने दम वच्छिन्नचैतन्य निष्ठाविद्याकार्यत्वेपि इंद रजतमिति

तर्हि घटादेः सुखादेः शुक्तिरूप्यादेश्ष तत्तत्प्रतीतिविषयत्वे पृथक्पृथक् नियामकमुतैकमिति पृच्छात किन्त्विति। नाना नियामकाभ्युपगमे गौरवादनुगतैकनियामकस्वीकार उचित इत्युत्तरमाह यस्येति। उक्तनियामकं सर्वत्र योजयति तथाचेति। निरुक्त्तानुगतनियामके सति अय घटः, अहम्, इतीदमाकारानुभवस्याहमाकारानुभवस्य च स्पष्ट- त्वमभिप्रेत्योभर्यविधाकारानुभवमावेदर्यांत तथाचेति। यस्योभयविधानु- भवस्य विषयत्वं देहेन्द्रियादेः स चोभयविधोऽनुभव एवमित्यर्थः । निरुक्त्नियामकं प्रकृते योजयति प्रकृते चेति। यद्यपि शुकिरू-

६२ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

सुखादेः शरीरनिष्ठत्वेनोपलम्भः शरीरस्य सुखाद्यधिकर णतावच्छेदकत्वात्, तथा चैतन्यमात्रस्य रजतं प्रत्येधिष्ठा नतया इदमवच्छिन्चैतन्यस्य तदधिष्ठानत्वेन इदमोऽव- च्छेदकतया रजतस्य पुरोवर्तिसंसर्गप्रत्यय उपपद्यते। तस्य च विषयचैतन्यस्य तदन्तःकरणोपहितचैतन्या- भिन्नतया विषयचैतन्याध्यस्तमपि रजतं साक्षिण्यध्यस्तं केवलसाक्षिवेद्यं सुखादिवदनन्यवेद्यमिति चोच्यते। ननु साक्षिण्यध्यस्तत्वेऽहं रजतमिति प्रत्यय: स्यात्, अहं सुसीतिवदिचेत् । उच्यते। नहि सुखादीनामन्तः-

त इति। ब्राह्मणोहं सुखी मम देहः सुखीत्येवं शरीरनिष्ठत्वेन देहस्यात्मनि सुखादुपलन्ध्यवच्छेदकत्ववदिदमश्वैतन्ये रजताध्यासस्यावच्छेदकत्वादु- कप्रत्यय उपपद्यत इत्याह तथा चैतन्येति। नन्विदमवच्छिन्नचैतन्याध्यस्तरजतादेः साक्षिण्यनध्यस्ततया तस्य केवलसाक्षिवेद्यता मुखादेरिवानन्यवेद्यता च (१)साम्प्रदायिकैरुच्यमाना कथमुपपद्यत इत्याशङ्कयाह तस्य चेति। ननु सुखादी नामवच्छेदकशरीरनिष्ठत्वेनोपलम्भो न सर्वदा, अहं सुखी त्यात्मनिष्ठत्वे नाप्युपलम्भदर्शनात्। तथा रजतादेरप्यन्तः साक्षिण्य- ध्यस्तत्वाभ्युपगमादहं मनुष्य इतिवदहं रजतम्, अहं सुखीतिवदहं रजत- वान् इत्येवं वा प्रत्ययः कदाषि कुतो न भवति इत्याशङ्कते-नन्विति। नहि यत्र (२)यदध्यासस्तस्य तन्निष्ठाविद्याकार्यत्वप्रयुक्त तन्निष्ठत- गैव भानमिति नियम: सम्भवति, सुखादेर्घटादिवत् शुद्धचैतन्याध्यस्त- त्वेप्यहं सुखीति प्रत्ययदर्शनात् इत्याशयेन समाधत्ते उच्यत इति। (१) पञ्चपादिकाचार्य:। (२) यदज्ञानाध्यास इति पाठः गपुस्तके।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ६३

तिक्षानम्। सुखादीनां घटादिवच्छुद्धचैतन्य पवाध्या सात्, किन्तु यस्य यदाकारानुभवाहितसंस्कारसहक- ताविद्याकार्यत्वं तस्य तदाकारानुभवविषयत्वमित्येवा नुगतं नियामकम् । तथा च इदमाकारानुभवाहितसंस्कारसहकृताषि द्याकार्यत्वात् घटादेरिदमाकारानुभवविषयत्वम्। अह. माकारानुभवाहितसंस्कार सहिताविद्याकार्यत्वादन्तःक. रणादेरहमाक।रानुभवविषयत्वम्। शरीरेन्द्रियादेरुभयवि- धानुभवसंस्कारसहिताविद्याकार्यत्वादुभयविधानुभववि षयत्वम्। तथा चोभयविधोनुभवः इदं शगीरमहं देहो- जहं मनुष्योऽहं ब्राह्मण इदं चक्षुरहं काण इदं थोत्रमहं बधिर इति ॥ प्रकृते च प्रातिभासिकरजतस्य प्रमातृचैतन्याभिनने दम कवच्छिन्नचैतन्य निष्ठाविद्याकार्यत्वेपि इंदं रजतमिति

तर्हिं घटादे: सुखादेः शुक्तिरूप्यादेश्च तत्तत्प्रतीतिविषयत्वे पृथक्पृथक् नियामकमुतैकमिति पृच्छत किन्त्विति। नाना नियामकाभ्युपगमे गौरवादनुगतैकनियामकस्वीकार उचित इत्युत्तरमाह यस्येति। उक्तनियामकं सर्वत्र योजयति तथाचेति। निरुक्त्तानुगतनियामके सति अय घटः, अहम्, इतीदमाकारानुभवस्याहमाकारानुभवस्य च स्पष्ट- त्वमभिप्रेत्योभयविधाकारानुभवमावेदर्यांत तथाचेति। यस्योभयविधानु- भवस्य विषयत्वं देहेन्द्रियादेः स चोभयविधोऽनुभव एवमित्यर्थः । निरुक्त्नियामकं प्रकृते योजयति प्रकृते चेति। यद्यपि शुकिरू-

६४ सटिप्पणार्यर्दीपिकायाः

माकारानुभवविषयता न त्वहं रजतमित्यहम.कारानुभव- विषयतेत्य नुसन्धयम। नन्वेवमपि मिथ्यारजतस्य साक्षात्साक्षिसम्बन्धि तया मानसंभत्रे रजतगोचरशानाभासरूपाया अविद्या वुत्तेशभ्युपगम: किमर्थ :! इति चेव, (१न, स्वगोचरषृ- न्युपहित चैतन्य मिन्नसत्ताकत्वाभावस्य विषयापरोक्षरू

वापि तत्सहकारिकारणम् इदं रजतमित्यादिसत्यरजतस्थलीये दमाकारानु- मवाहितसंस्कार:,(२) अतः तस्पेदमाकारानुभवविषगत्वं न त्वह्मनुभव- विषयत्वमिति भाव: । नन्वस्तु शुक्तिरुप्यस्येदमाकारानुभवविषयत्वं तथापि न तद्विषया-

परोक्षमानसम्भवादिति स्वयूय्य:(४) शहते नन्वेवमपीति। यद्- पि साक्ष्यध्यस्तरजतम्य साक्षिचैतन्याभिन्नसत्ताकत्वमस्ति तथापि न त- स्यापरोक्षत्वं सम्भवति साक्षिचैतन्यस्य रजतगोचरवृत्युपहित त्वाभावात् तस्मात्तदपरोक्षतायंमविद्यावृत्तेरावश्यकतेति समाधत नेति। चैतन्य- मिश्रस चाकत्वाभावस्य चैतन्याभिन्नसत्तकत्वस्य। (१) गपुस्तके न हाते पद ना्ति। टीकानुरोधादवि रभ्यमेव। (२) संस्कारः तत्सहका।रिकारणमित्यन्वयः । (३) युकेरूव्यस्य। (v) कद्पुस्तकयो: स्वयूयी इति पाठ: गपुस्तके स्वयूथ्यं इति पाठन। स्वयूथ्य: सिद्धान्त्येकदेशन्यर्थः।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ६५ पतया रजनस्यापरोक्षत्वसिद्धये तदभ्युपगमात्। (१)नन्विदंवृत्ते रजताकारवृत्तेश्वव प्रत्येकमेकैकविषयत्वे गुरुमतवत् विशिष्टक्ानानभ्युपगमे कुतो भ्रमज्ञानसिद्धि- रिति चेस्। न (२)वृष्िद्वयप्रतिविस्यित चैतन्यस्यैकस्य

नन्वेवमेकं सन्धातुं प्रवृत्तस्यापरं हीयत इति न्यायापातः, रजता-

प्रसक्टेन रजतज्ञानस्य भ्रमत्वहानात् । प्राभाकरमते हि इदं रजतमित्यत्र ज्ञानद्वयमन्जाकृतम्। तत्रेदमिति पुरोवर्तिविषयमनुभवात्मकं ज्ञानं रजत- मित्यसन्निकृष्टरजतविषयं स्मरणात्मकम्, अतो वस्तुद्वयतादात्म्यावगाहि- विशिष्टज्ञानं क्वापि नास्तीति सर्वमि ज्ञानं यथार्थमेवेति त्रमज्ञानासिद्धि: तद्धङ्भवन्मतपि (३)वत्तितद्विषयभेदाभ्युपगमे वस्तुद्वयतादात्म्यावगाहोक- ज्ञानानभ्युपगमात् भ्रमज्ञानं न सिध्यतीति स एव शबकते नन्विद मिति। वृतिभेदेवि नास्ति ज्ञानभेदस्तयोरेकदेशस्थत्वेन तत्प्रतिबिम्बित-

(१) इदमाकारा पुरोवर्तिविषया Sनतःकरणवृन्तिरेका प्रातिमासिकरजतविषया- Sविद्यावृत्तिरपरा तथाच यथा व्यस्ताश्रयेषु पत्र-शुष्कपत्र-श्रमर-जपाकुसुमेधु गृद्य- माणैर्डरित-पीन-नील-रकवर्जै्न जात्वाप भ्रमरे चित्ररूपी भ्रमर इति ।विाशिटवुद्धि: तथैव इर्द रजतमिति विशिटबुद्धिर्भिन्नविषयाभ्या वृत्तिम्यात्रैव भविष्यतीत्या- क्षेप्तुरभिप्रायः। (२) न इति पदं गपुस्तके नास्ति। टीकायाञ्जास्त्येव। (३) तस्या वृत्तर्विषयः तद्विषयः वृन्तिश्न तद्विवयश् वृत्तितद्विषयौ तयोभेंदा- भ्युपगमः तस्मिन्। वृत्तिभेदो यथा एका इदमाकारा अपरा रजतज्ञानाकारा। विषयमेदो यथा आयायाः पुरोवर्ति वस्तु विषयः अन्त्याया अविद्यापरिणामरूपं प्रा- निभासिकं रजनमिति॥

६६ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

सत्यमिथ्यावस्तुतावात्म्यावगादित्वेन (१)स्रमत्वस्य स्वी. कारात्। अत एव साक्षिकानस्य सत्यासत्यविषयतया प्रामाण्यानियमात अप्रामाण्योक्ति: साम्प्रदायिकानाम्।। ननु सिद्धान्ते देशान्तरीयरजतमप्यविद्याकार्यमध्य- स्तं चेति कथं शुक्तिरूप्यस्य ततो वैलक्षण्यमिति चेतू। न। चैतन्यस्यैकत्वान्मैवमित्याह नेति। यत एकस्यैव साक्षिज्ञानस्य सत्या- सत्यवस्तुविषयत्वमत एव तस्याप्रामाण्योकतिः साम्प्रदाययिकानां सक्ता इत्याह अतपवेति। नन्वेवं महता प्रयासेन शुक्तिरूप्यस्याविद्याकार्यत्वाध्यस्तंत्वसाधनं देशान्तरीय रजताद्वैलक्षण्यसिर्यर्यम्(२) तथ न संभवति, भवत्सिद्धान्ते देशान्तरीयजरतादेरपि तथात्वाभ्युपगमात्(३)। तथाचोपलभ्यमानवैल. क्षण्ये को हेतुरिति नैयायिक: शकते ननु सिद्धान्त इति। त्वन्मते सत्यत्वाविशेषेपि शब्दज्ञानेच्छादीनां क्षणिकत्वं घटादीनां स्थायित्वमिति वैलक्षण्ये यन्नियामकं तदेव ममाप्यस्त्विति परिहरति-नेति। काला- (१) ननु इर्द रजतमित्यत्र वृत्तिदर्यं स्वीकृतं पूर्वग्रन्थे तत्रेदमाकाराऽन्तःकरणवृ- निरेका तयाच पुरोवर्ति वस्तु गृधते, इदमवच्छित्रचैतन्यनिष्ठशुक्तित्वाविद्याय।: परिणामरूपा वृनिर्ध्वितीया तया च रजनं गृद्यत इति वृत्तिद्वयेन विषयद्वये गृहीते ज्ञानद्यमेवेद तथाच रजतामेदमित्येक ज्ञानं भ्रमात्मकमिति सिद्धान्तो भज्येत पाभाकरमतमवेशश्र स्यादिति चेत्र। मिन्नविषयकवृत्त्योमें देवि तयोः पतिबिग्बितस्य चैतम्यस्यैक्यात्। प्रत्यक्षस्थले सर्वत्र वृत्ति-प्रमातृ विषयावच्छिन्नचैत-याना पूर्वों- कप्णाउया ऐक्यावश्यम्भवात् तस्य व प्रत्यक्षत्ञानस्य व्यावहारिकसत्येन पुरोव- र्तिवस्तुना प्रातिभासिकेन रजतव्रस्तुना च तादात्म्यावगाहितया विशिष्टज्ञानत्वं श्रमत्वं च सिद्धमिति। (२) कृतमिति शेषः । (३) अविद्याकार्यत्वाध्यस्तत्वायुपग मादित्यर्थः।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ६७

त्वन्मते सत्यत्वाविशेषेपि केषांचितक्षणिकतवं केषां चित्स्थायित्यमित्यत्र यदेव नियामकं तदेव स्वभावविशे षादिकं ममापि। यद्ा घटाद्यध्यासे अविधयैव दोषत्वे- नापि हेतुः, शुक्तिरूप्याद्यध्यासे तु काचादयो दोषा अपि। तथा चागन्तुकदोषजन्यत्वं प्रातिभासिकतवे प्रयो

दिदोषजन्यत्वात्प्रातिभासिकत्वम् । ननु स्वप्नस्थल पूर्वानुभूतरथादेः स्मरणमात्रेणैव व्यवहारोपपत्तौ न रथादिसृष्टिकल्पनं गौरवादिति चेत। न। रथादेः स्मरणमात्राभ्युपगमे रथं पश्यामि स्वमे रथ.

न्तरोपलम्भनुपलम्भादिकमादिपदेन गृह्यते। तथाच पक्षद्वयपि दोष- परिहारयोः समत्वादेकस्य नियोगोऽनुपपत्र(१)इति भावः । मम त्व- न्यदपि वैलक्षण्यं नियामकमित्याशयेनाह यद्वेति । अतएवागन्तु- कदोषजन्यत्वस्य प्रातिभासिकत्वप्रयोजकत्वादेव ।। ननु स्वप्नोपलब्धरथादीनां प्रातिभासिकत्वाभ्युपगमे तेषां तात्का- लिकोत्पत्तिरायाता सा चानुपपत्रा स्मरणमात्रेण लब्धव्यवहारोपपतत्या सृष्टिकल्पनानीचित्यादित्यख्यातिवादी शक्कत ननु स्वप्नेति। प्रतीति- विरोधान्मैवमित्याह नेति। स्वप्े रथादेः स्मरणमात्रमस्तीत्ययुक्त्तं रयं पश्यामि गीतं शृणोमीत्याद्यनुभवविरोधात्। ननु दोषवशात् स्मरामी- त्यस्य (२) प्रमोषात्पश्यामात्याद्याकारा प्रतीतिरित्याशब्ञ्ाह स्वप्न इति । दोषनिवृत्तिकालेपि स्वप्रे रथमद्राक्षमित्येव प्रतीतिर्न तु स्मृतवानिति (२) यश्चोभयोः समो दोषः परिहारस्तयोः समः इति न्यायात्। (२) प्रमोषादिति। मुष्स्तेये इत्यस्य रूपम् अमानादित्यर्थः ।

६८ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

मद्राक्षमित्याद्यनुभवविरोधापसे:, "अथ रथान् रथयो गान् पथ: सृजते" बृ० ४।३।१० इति रथादिसृष्टिप्रति-

प्नोपलब्धरथादयोऽपि प्रातिभासिका: यावत्प्रतिभास मवतिष्ठन्ते॥।

प्रतीततिरत उक्कप्रत्ययव्यवहारस्य न स्मृतिमात्रादुपपत्तिरिति भावः । अत्रानुभवपदं प्रतीतिपरम्। ननु जाप्रत्कालीन प्रतीतिरपि न विरु्यते, स्वमरे स्मुतेरनुभवाकारतयोत्पन्नत्वेन तथैव परामशौचित्यात्, तस्माद्गौर-

परमे स्वाप्रभोगप्रदकर्माभिव्यक्त्यनन्तरम्। रथान् रथयोगान् तदुपक- रणभूतानश्वादीन्, तद्योग्यमागाथ् सृजत इति तत्सष्टिप्रितिपादकश्रुत्या गौरवस्य प्रामाणिकतया उक्कप्रतीतेरन्यथानयनमयुक्त्मिति भावः । उ- कश्रुतिविरोधादन्यथाख्यातिरप्ययुक्केति मनसि निधायोपसंहरति त- स्मादिति। प्रातिभासिकपदविरणं यावत्प्रतिभासमवतिष्ठन्त इति-प्रति- भासनियतसत्ताका-इति यावत् ।। ननु शुक्तिरूप्यादेर्यथा पुरोवर्ति वस्त्वधिष्ठानं तथा स्वप्रथादेरप्य- धिष्ठानं वक्तव्यम्। तत्कि चैतन्यम्? उत देशविशेषः ? आद्यपि तत्किं शुद्धमुतान्तःकरणावच्छित्रम् ? नोभयमपि, तयोरधिष्ठानत्वेनाप्रतीतेः । द्वितायेपि स कि बाहय उत स्वाभ्िकः ?। नादः, तस्यासन्निकृष्टतया प्रत्य- क्षज्ञानविषयत्वायोगात् । न द्वितीयः, (१)अधिष्ठानतयोपलभ्यमानस्यापि (१) अधिष्ठाननयेति। स्वापरथाद्यधिष्ठानतया उपलम्यमानस्य तस्य स्वाम- देशस्य पुरोवर्तित्वेन प्रतीयमानस्य प्रातिमासिकस्य पुनः अधिष्ठानसापेक्षत्वनियमा- सस्याप्यभिष्ठानं किञिद्क्तव्यमापतत्यतोऽनवस्थैव भविष्यतीति भाव:।।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ६९

उभ्युपगन्तव्यः, तंथाच रथाद्यध्यासः (१)कुश्रेति से न्न।चैतन्यस्य स्वयंप्रकाशस्य रथाद्धिष्ठानत्वात्प्रतीयमा- नं रथादयस्तीत्येव प्रतीयत इति सदूपेण प्रकाशमानं चत. न्यमेवाधिष्ठानम् । देशविशेषोपि चिद्रध्यस्तः प्रातिभा- सिकः। रथादाविन्द्रियग्राह्यत्वमपि प्रातिभासिकम, तदा

तस्य सन्निकृष्टतया प्रातिभासिकत्वावश्यम्भावेनाधिष्ठानसपेक्षतया तत्वा- योगादित्याशयेन शङ्कते ननु स्वप्नेति। तदा स्वप्नावस्थायां रथाद्य-

सिकदेशोभ्युपगन्तव्य इत्यन्वयः । प्रथमपक्षमवलम्ध्य परिहरति नेति। ननु चैतन्यस्य पुरोवर्तिवत वृत्यवच्छित्नज्ञानविषयत्वाभावात् कथम- धिष्टानता इत्याशशवाह स्वयम्प्रकाशति। स्वप्रकाशपरप्रकाश्यसा- धारणं ज्ञायमानत्वमेवाधिष्ठानत्वप्रयोजकं लाघवादिति भावः। ननु स्व- यम्प्रकाशस्यापि तस्य न तदा चिद्रूवेण भानं(२) रथादिजडाद्यधिष्ठानत्व· निर्वाहकं प्रतिकूलरूपत्वात्, नाप्यानन्दरूपण, तस्य मूलाजञाननिवृत्तिम- न्तरा भानासम्भवादित्याशङ्कयाह प्रतीयमानेति। अन्रायं रथ इत्यधि- छानतया प्रतीयमानस्यापि देशविशेषस्य प्रातिभासिकत्वान्नाधिष्ठानतेत्याह देशविशेषोपीति। किच इन्द्रियम्रात्यत्वमनि तत्र कल्पितमित्याह रथादाविति। तत्र हेतुमाह तदति। ननु स्वप्रगजाद्यधिष्ठानं यद्यीप (१) कुत्रेति। निरधिष्ठानश्रमायोगात् अधिष्ठानत्वेन प्रतीयमानस्य देशविश्ञे- वस्यापि प्रातिभासिकत्वात् रथश्रमात्पूर्वमभावात् रथाद्यधिष्ठानाभावादेव स्थाय्- ध्यासाभाव इन्याक्षेप्तुरभिपायः। (२) चिदूपेण भानमिति कर्तृपदम्। चितरूषेण मानमधिष्ठानत्वनिर्वाहक न भवति आनन्दरूपेय मानमवि नाधिष्ठानत्वनिर्वाहकमित्यन्वयः॥

७० सटिप्पणार्थदीपिकायाः

सर्वेन्द्रियाणामुपरमात्। 'अहं गजः' इत्यादिप्तीत्यापा- वनन्तु पूर्षवभ्निरसनीयम् ॥ स्वप्नगजादयः साक्षान्मायापरिणामा इति केचित्। अन्तःकरणद्वारा तत्परिणामा इत्यन्ये।

चैतन्यं तथापि तक्ष्यान्तःकरणवच्छिन्नत्वमस्तयेव, "सधीः स्वप्रो भूत्वेमं लोकमनुसंचरेत्" इत्यादिश्रुतेः । तथाचाहं गज इति प्रती- त्यापतिरित्याशक्जाहु अहं गज इति। पूर्वषदिति।यथा शुक्तिरजता- देरिदमाकारानुभवाहितसंस्का रसहकृताविद्याजन्यत्वादहं रजतमिति प्रती- त्यापादानमयुक्तं तद्वदहं गज इति प्रतीत्यापादनमपीत्यथेः ॥ ननु स्वप्रगजादेस्तत्कालोत्पन्नत्वमनुपपंत्रं तेषामुपादानासम्भ- वात्। न तावचैतन्यं तदुपादानं तस््यापरिणामित्वात्। नापि मूलावि- द्या तस्यास्तत्तदवयवस।पेक्षायाः साक्षातदुपादानत्वासम्भवात्, नापि तू- लाविद्या(१) तस्या बाह्यदेशावच्छिन्नचैतन्याश्रितायास्तत्त्वादित्याशब्याह स्वप्नगजादय इति। मायापरिणामा मुलाविद्योपादानकाः । न- चैवं सुषुप्तौ तत्प्रतिभासापत्तिरिति वाच्यम्। रागद्वेषादिवभनिमित्तकारण- स्यान्तःकरणस्य(२) तदानीमभावात्। अन्तःकरणस्य निमित्तकारण- त्वकल्पनापक्षया तद्वाराऽविद्यापरिणामित्वकल्पनं वरम् इत्यभिप्रायवतां पक्षमाह अन्तःकरणेति। . (१) तूलाविद्या दि बाद्यदेशावच्छिन्नचैतन्याशरित्ता स्वानाधिट्टानम्? उत अग्तःकरयावच्छित्चैत- याश्रिता ? नाथः बाहदेशस्यापि प्रातिभासिकत्वात्। नान्त्य: अन्त करणस्य गजायुपादानाविद्याधिष्ठानत्वे प्रमायाभावात्। इद सर्वमभि- प्रेत्योकतं नापीत्यादिना तत्त्वादित्यन्तेन। तन्वादित्यस्य उपादानत्वादित्यर्थः । (२) यथा शुक्किरजनस्थले रागादयो निमिननं तथैव स्वानगजाद।व-तःकरणं निभिन्नं सुषुप्ता तदभावात्रानुवृत्ति: स्वान्ञानामिति।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ७१ ननु गजादे: शुद्धचैतन्याध्यस्तत्वे इदानीमघिष्ठान साक्षात्काराभावेन जागरणेपि स्वम्रोपलब्धगजादयोऽनु- वर्तेरन्। उच्यते। कार्यविनाशो दि द्विविधः, कश्िदुपा- दानेन सह, कश्विद्विद्यमान पवोपादाने। आद्यो बाघः। द्वितीयस्तु निवृत्तिः । आद्यस्य कारणमधिष्ठानतत्वसा क्षात्कार: तेन विनोपादानभूताया अविद्याया अनिवृतेः। द्वितीये विरोधिवृत्युत्पत्तिर्दोषनिवृत्तिश्व। तदिह ब्रह्मसा क्षात्काराभावात् स्वप्नप्रपश्ची माबाधि(१)। मुसलप्रहारेण

नन्वध्यस्तस्याधिष्ठानसाक्षात्कारनिवर्त्यत्वनियमात् तत्साक्षात्काराभा- वाज्जागरणे तेषांमनुवृत्तिप्रसज्ञो दुर्वार इति शङ्कते ननु गजादेरिति। यद्यप्यधिष्ठानसाक्षात्कारं विनाऽध्यस्तस्य बाधो न सम्भवति तथापि तं विनापि तननिवृत्तिसम्भवात् न तदनुदृत्तिप्रसन्न इति समाधानं प्रतिजानीते उच्यते इति। बाधरूपनाशाभावेपि निवृत्तिरूपनाशं प्रकृते दर्शयितुं नाशद्वैविध्यमाह कार्यविनाशो हीति। उपादानेनाज्ञानेन। आद्य- स्य बाधसंज्ञस्य उपादानेन सह नाशस्य। तत् तस्माभष्वास्य द्वैविध्या- द्वेतोः । इह जागरणे। ब्रह्मसाक्षात्काराभावात् स्वप्नप्रपश्चो माबाधि (१.) यधवि लब्धेधु सर्वपुस्तकेषु "स्वन्पपञ्चो मा बाधिट्" इत्येव पाठ उप- लभ्यते तथापि माङुपपदस्य बधे: कर्मण लुड्टि चिण्भावकर्मणोः इत्यनेन माबाधि इति 'स्वभनपञ्जं माबाधिट्ट' इति वा प्रयोगेय भाव्यम्। जागरणवृत्येत्यध्याहवारः। तथा च जागरणवृत्ति: स्व्राप्रपपञ्जं मावाध्यताम् परन्तु ते निवर्तयतीत्ययुपगमे को विरोधः ? विरोधो नास्तीत्यर्थः । कर्मण एव कर्तृत्ववित्रत्तया यथाश्रुतपाठस्य' उपपत्तिः कंर्तु शक्यते तथापि क्विष्टकल्पनय। अपेक्षितस्यार्थस्यानुलन्धेश्च 'माबाधि' इति पाठः स्थापित इति। वेङ्कटेश्वरीयमुद्रितयोः पुस्तकयो: तट्टीकयोश्च मा बाधिष्ठ इति ठकारान्तः पाठः स चातिस्थवीय इति विभावनीयं सुधीमिः ॥

शंद नोच्याशेय या गजादिनिपुत्ती को विरोध:।

विद्याकायत्वपसे(१) शुकिरिति ब्ानेन तन्शानेन(२)सह रजतस्य दामः । मूलाविद्याकार्य्यत्वपक्षे तु मूलाविद्या-

बज्जदिनिवृत्तो को विरोध इत्यन्वयः। तत्र हेतुमाह विगेधीति। कलोपादानसरंवाय मुसळप्रहारेण घटादिनिवृंत्तिर्भवति तथा विरोधि- हमारोवयेन मजातेरप निवृतिरपपम्ते स्वम्र एव अश्वादिप्रत्यये

त्यम्तरमाह स्वच्मजनकायूतेति। स्वप्नप्रतीतियनकीभृतेत् यर्थ: ।

नदु उुंधल्वस्य बाधो निद्वतनेत्यपेक्षायामाह एवं चेति। सार्ध्यनाजस्य दीकथो सिद्धे सति। युकतिरिति ज्ञानंगति। नेवं रज- संमति अन तनुवाद: सुित्प्रकारकमनस्य रजतादिमेदाक्कमनिषतक- लात्। सुच ककापादिकायाम् "शु्तित्वज्ञनमेव बाधकं नेवं रंजतामे स्यनुयाय" हते। रजत्य बायः उपादानेन सह् नाशः। तूलाविद्याय मूष्यदान स्पेवावस्पाविशेषाः। तवुकं विवरणे "मूलाज्ञानस्यैवावस्थानेवा रजतायुपायानानि शुं्तिकाविक् ने: सहाथ्यासेन निवर्तन्ते" इति। मूसवि- ह2, गानमसका दार्या नूलाविद्याकार्या हने वछपादावार्या सममते

कया पर् रहलदेर्याश:। पूकवेद्याकार्या हने मिश्रादिमले मूलाविधाया मलंका- नमानवाध्यायास्स्या: यु. ने: हव्यानाश्कज्ञामेन वाधाभावोवे मुसलपहरेण वि- दमने ल्योंपाहाने मुदे पदानेवृानिकत् सत्तश्य निवृनिरेषोति। (१) इिलाजनेन तूलावंधाळपेण।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ७३

या ब्रह्मतत्व साक्षात्कारमान्ननिवर्त्यतया शुक्तित्वश्ानेना. निवर्त्य तया रजतस्य तत्र युक्तिक्ानाभिपृत्तिमात्रम्, मुस लभ्नहारेण घटस्येष। मनु शुक्ती रजतस्य प्रतिभाससमये प्रातिभासिकस- स्वाभ्युपगमे नेदं रजतमिति त्रैकालिकनिषेधक्ञानं न स्यात, किमषद्ानीम् इ न रजतमिति,(१) इदानीं घटः श्यामो नतिवदिति चेतान। न हि तत्र रजतत्वारव्छिषत्र तियोगिताकाभावो निषेधधीविषय: किन्तु(२) लौकिकप

द्याकायंत्वपक्षे तु स्वप्रगजादिवभनिवृतिरित्याह मूलाविदेति। नन्व्मि- नपक्षे शुक्तिरूप्यज्ञाने प्रमात्वप्रसक्ः संसारदशायामबाधितत्वघटितस्य लक्ष- णस्य सस्वादिति चेत्र। अबाधितपदेनागन्तुकदोषाजन्यत्वस्य विवाक्षितत्वात्। ननु शुक्तरजतस््याविद्याकार्य्यत्वात प्रतिभाससमये सत्वस्वी- कारे नेदं रजतमिति त्रैकालिकनिषेधानुपपततिरिति शक्तते ननु शुका- घिति। विषयभेदादविरोध इति परिहरति नेति। हि यस्मात् तत्र नेदं रजतमिति त्रैकालिकनिषेघज्ञाने रज्वावच्छिन्नप्रतियोगगिता- काभावो निषेधज्ञानविषयो न भवति। तहि कीदृशोऽभावस्तद्विषय इति पृच्छति किनत्िति। व्यावहारिकत्वार्वाच्छन्नप्रातिभासिकरजतप्र (१) इने ज्ञान स्यादि ते शेषः। (२. लौकिकपारमार्थिकपदेन सर्वत्र व्यावहारिकेन्ययों जेयः। नेद रजत- मिन्यन इदं (प्रातिभासिकम् ) लौकिकपारमार्थिकं (व्यावह रिकम) नाम्जीति

यथा नैयािके: कणलेपि पटन्ेन घटामाषोडङ्गीकृतस्तवत व्यधिकरणाभावोम्स्मा- भिरप स्वीकियत इत्यर्थ: ।

७४ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

व्यधिकरण धर्माषष्छित्न प्रतियोगिताकामावाभ्युपगमात्। ननु प्रातिभासिके रजते पारमार्थिकत्वम वगतम्?न वा!

तत्कालीनविषयसत्तानियतत्वात् रजते पारमार्थिकत्वम-

तियोगिताकोऽभावो निषेधयुद्धिविषयः। तत्र हेतुमाह व्यधिकरणेति। विरुद्ध व्यावहारिक रजताद्यधिकरणं यस्य सः व्यधिकरणः स चासौ धमथ-लौकिकपारमार्थिकत्व्रं-तदवच्छिन्ना प्रातिभासिकरजते प्रतियोगिता यस्य ताडशाभावस्याभ्युपगमात्। नान्वदमनुपपां व्यधिकरणधर्मस्यावगमेऽनवगमे चानुपणतेरिति-

(१) यत्र शुक्ति कादो 'हइर्द रजतम्' इन्याकारा बुदधिर्जायने तत्र रजने वारमाथि- कत्वम् (अप्र पारमारथिकत्वमिति मूलेन लौकिकपारमार्यिकत्वर विवक्षितं तःथ व्यवह।- (कन्तरमेव) अव्गतम् न प! नान्यः रजतनिठ्ठ्यावहारिकत्वुनवगमे 'नेदरजतम्' उत्यमावयन्यक्षानुपपत्तेः। तथाहिः-अभावीया पतियोगिता हजते तदवच्छेदकं

ननु पतेयोगगनि रजते वर्नमानं प्रातिमाससक रजतन्वमेव परतियोगितावच्छेद कं गृद्यते तदिहाय कुनो व्यावहारिक रजतत्वम्विष्यत इति चेत्र, अभावज्ञान येन रूपेण प- तियोगिनं विषयकरोति नियमेन तदूर्मेव प्रतियोगितावच्छेदर्क भवति, नेदरज- नवित्यत अभावतानं रजतं व्यावहारिकं नास्तीत प्रतियोगिनं व्यावहारकन्वेन- विष्याकरोतीति व्य वहािकत्वमेव प्रतियोगितावच्छेदक तस्यानवगमे Sमावप्रत्य- चानुपपनिरिति। नाथः प्रत्यक्षावमासो हि सत्निकृष््वस्तन एव भवतीति नियतं तथा च यथा रजत शातिभासिक तन्फालोत्यत्रमभरनकृतं तथेव तदन्तित्यायहारि- कत्वस्यापि उत्पन्तिरक्रीकार्या अक्गीकृतायां व्यावहारिकत्वोन्पन्तौ, नेदं रजतामते निषेधो न स्यात यतः व्यावहारिकत्वावच्छिन्न रजते व्यावहारिकन्वावचिछिन्रं रजते नास्नीति तदा स्याव तथ व्याहतममिति आक्षेप्तुराशयः। उत्तरप्रन्थः स्पष्टार्थ: ।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेद: । های

व्यनिर्वचनीयं रजनवदेवोत्पस्नमिति तद्षष्छसरजतस स्वे तदच्छिन्नाभाषस्तस्मिन् कथ घर्तते? इति चेद्। न। पारमार्थिकत्वस्याधिष्ठाननि्ठस्य रजते प्रतिभाससम्भषेन रजतनिष्ठपारमार्थिकत्वोत्पत्यनभ्युपगमातू। यत्रारोप्यम सत्निकृष्टं तत्रैष प्रातिभासिकवस्तूत्पत्तेरभ्रीकारात्। अत एवेन्द्रिय सत्निरष्टतया जपार्कुसुमगतलाहित्यस्य स्फटिके भानसम्भवात् न. स्फटिकेऽनिर्वचनीयलौहि- त्योत्पत्तिः। नन्वेवं यत्र जपाकुसुमं द्रव्यान्तरव्यवधा- नादसन्निकृष्टं तत्र लौहित्यप्रतीत्या प्रातिभासि कलौहित्यं स्वीकियतामिति चेत्। न। इष्टत्वात् ।

शङकते नन्विति। अवगमपक्षममलम्ब्य परिहरति नेति। नन्वत्र लौकिकपारमार्थिकत्वोत्पत्तिः कुतो नाभ्युपगभ्यत इत्याशक्ाह यत्रेति। यत एवमत एव यत्रारोप्यं सन्निकृष्टं न तत्र प्रातिभासिकवस्तृत्प- ति: स्वीकियत इत्याह अतपवेति। ननु यत्र सत्निकृष्टमपि जपाकुसुमं हस्तादिद्रव्यान्तरव्यवधानादसन्निकृष्टं तत्र स्फटिके Sनिर्वचनीयलौहित्यो त्पत्तिरज्वीकार्यति शक्कते नन्विति । इष्टापत्या परिहरति नेति। नन्विन्द्रियसन्निकृष्टप्रभायाः स्फटिके भानसम्भवादनिर्वचनीयलौहित्योत्प त्तिरनुषपत्नेति चेत्न । अस्वच्छद्रव्यस्य जपाकुसुमस्थ प्रभाया एवासिद्धे: । तदुक्ततं प्चपादिकायाम् "यथा पद्मरागादिप्रभा निराश्रयाप्युन्मुखोपलक्ष्यते न तथा जपाकुसुमादे"रिति। तथा चासन्निहितस्य परत्रावभासोऽध्यास इत्यध्यासलक्षणं न क्वाि व्यभिचरितामिति भावः। ननु शुक्त्यादौ रज- ताध्याससम्भवेप्यहक्कारादेरात्मनि स न सम्भवति, तस्याधिष्ठानत्वानु- पपत्तेः । अधिष्ठानं ह्यध्यस्यमानसदृशमंशद्वयवत्परिच्छित्रमध्यस्य-

७६ सटिप्पणार्थर्दापिकायाः

मानेन सहैकज्ञानावेषयत्वयोग्यं च दष्टमिति चेद्। उच्यते अहङ्गारादिकार्थ्य अ्रश्मनविकल्पित(१) एवाध्यस्यते कार्य्यस्य कारणावच्छिन्र एवाध्यासौ- चित्यात्। न चैतावता समानाश्रयत्वभन्रः, बिम्बप्रतिबिम्बयोरेकत्वेन तङ्ग-

प्रतीतितो घटादिव्यावृत्तत्वाकारेणाप्यहद्दारादिभिरात्मनः सादृश्यसम्भ बादविद्यया सांशत्वविषयत्वपरिच्छिन्नत्वानामपि सम्भवादात्मा अधिष्ठानं भवत्येव। नापि प्रमाणदोषाभावः, अविद्याया एव दोषत्वात्। न चात्मनो विषयत्वादिसमाश्रयणेऽपसिद्धान्तः शक्ा:, अमुख्यस्ष्य तस्य "न तावद- यमेकान्तेना विषयोऽस्मत्प्रत्ययविषयत्व।" दित्यादिवदद्भिर्भाष्यकारैरेव(२) समाश्रितत्वात्। कि चाव्यवधानेन प्रकाशमानत्वमेवाधिष्ठानत्वप्रयोजकं न त्वीधष्ठानस्य विषयत्वमपि गौरवात्। नच विषयत्वं विनाधिष्ठानस्याव्यव- धानेन प्रकाशमानत्वमेव न दष्टमिति वाच्यम्, यथाऽधिष्ठानस्यानरोक्षत्वं परमते कचिन्मनसा कचिभेत्राम्यां तथाऽस्मन्मते स्वतोपीत्यत्र बाधका- भावात्। ननु स्वतोऽपरोक्षे कस्याध्यासो दृष्ट इति चेदज्ञानशोकमोहस्व- प्रादेरिति गृहाण। तथाच परैर्यथाऽक्षिगम्ये शुकिकादौ रजतादिभ्रमः स्वीकृतस्तथा स्वतोऽपरोक्षे आत्मन्यहश्ठारादिवित्रमेपि नास्ति वाधकम् । ननु स्वयं प्रकाशस्यात्मनो झ्ञाताज्ञातांशासम्भवात्कथमधिष्ठानतेति चेदुच्यते सस्थयोवृंक्षत्वेन प्रतीयमानयोरपि तावन्मात्रस्वरूपो भेदो न ज्ञायत इत्यश्नीकार्यम्, अन्यया भेदभ्रन्त्यनुदयापाताद् एवं ज्ञातेप्यात्मन्यज्ञात- त्वसम्भवात्तस्याधिष्ठानत्वमुपवद्यते। भेदो हि वस्तुनः स्वरूपं न धर्मः

(१) अज्ञानपति बम्बिते। कार्यक्ष्य-अहंकारादेः। कारणावच्छिते-अहं- कारस्य कारयमज्ञानं नदवच्छिनचिति।

माःध्यकारे: समाभितत्वादित्यर्थः।

वेदान्तपरिभाषायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ७७

एवं प्रत्यक्षभ्रमान्तरष्यपि प्रत्यक्ष सामान्यलक्षणनुगमो(१)

उक्तं प्रत्यक्ष प्रकारन्तरेण द्विविधम्, इन्द्रियजन्यं तदजन्यं चेति। तत्रेन्द्रियाजन्यं सुखादिपत्यक्षम्,मनस

अन्योन्याश्रयापातादित्यन्यत्र(२) विस्तरः। उक्तमर्थमन्यत्राप्यतिदिश- ति पवमिनि। प्रत्यक्षत्रमान्तरेषु पीतः शङ्कस्तिक्को गुड इत्यादिषु । प्रत्यक्षसामान्यलक्षणं चित्वम्। प्रमाण चतन्यस्याबाधितयोग्य वर्तमान- विषयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वं यथार्थप्रत्यक्षलक्षणम्। उक्तप्रत्यक्षं पुनर्विभजते उक्तमिति। तथा चेन्द्रियजन्यमित्यत्रे- न्द्रियशब्देन ज्ञानेन्द्रियाणि पथ गृह्यन्ते न तु नैयायिकवत् षट नापि दश

(१) प्रत्यक्षसामान्यलक्षणं "चिस्वम्" तस्य श्रमममासाधारणपत्यक्षलक्षण- त्वान्न ध्रमेऽ्तित्यापति. तस्यापि लक्ष्यत्वाद्। यथार्थप्रत्यक्षलक्षयम् "पमाणचैमन्यस्य अबाधितयोग्यवर्तमानविषयावच्छित्रचैतन्यामिन्नत्वम्" तस्य श्रमे नातिव्यातिः विषयस्य बाधितन्वाव इति तान्पर्यम्। (२) अग्यन्न-सङ्धेपशारीरकप्रथमाध्याये तत्र हि :- अप रोक्षरूपाविषयत्रमधीर परीक्ष मास्पद मपेक्ष्य भवेत्। मनसः स्ततो नयनतो यदि वा स्वपनत्रमादिषु तथा प्रथितेः ॥४९॥ स्वतोग्परोक्षाचितिरत्र विभ्रमस्तयापि रूपाकृतिरेवे जायते। मनोननिमिनं स्वपने मुहुमुहु बैनापि चक्षुविषयं स्वमास्पदम् ।। ४२॥

सितादिमेदैर्बहुधासमीक्ष्यते यथाक्षिगम्ये रजतादिविभ्रमः ।। ४३।। ज्ञानेपि तावति ततोऽनतिरिक्रूपे 5व्यज्ञानतः स्फुरणमस्फुरणं च वृष्टम्। दूरस्थयननु वनस्पतिवस्तुनोस्तद्वेदो न दृष्टिविषयोबगते च ते नः।४३॥ इत्यादिकमुक्तमत्र टीकाकृता सर्वमर्थत उपनिबजमिति।

டஸ் : ச்வ்சளள்ன் சஸ். पककममसमोरशन (१), बरीश्च

எண்சணை- மிராா் சன்ர 1 1

き 書 生 耳 業 三 品 當 屋

मेदान्तपरिभाजया: मसयपियोषः। ७९ 4: स्वास्। तह्बं व्यास्वातं प्रत्वक्षम्। इति प्रस्वसं प्रमाधम्।

भोत्रसम्बन्धकत्पनायो रनम्। कदम्यमुकुतन्वाय आदिपदाजग:। (१) दं शे भ्ंससम्वन्धार्यम् । परमश्रकुतमुप्सहरति तदेवमिति।

हंत श्रीयत्पर महंसपरिया य भ्ान्य मं पालगोपासतीपंश्रीपाइसियदरतवंजा- मंसराधकुमारस्नुधनपतिसूरियु नसिवद्तनिर चिताया बेदानप-

अथानुमानपरिच्छेदः २,

अधानुमानं निरूप्यते। अनुमितिकरणमनुमानम्। मनुमितिश्व व्यासिज्ञानस्वेन(१) ग्याप्िज्ञानजन्या

एवं सर्ववादिसंमतं अथेष्ठं प्रत्यक्षप्रमाणं प्रथमं निरूप्य बहुवादिस- म्मतत्वात्तदनन्तरमनुमानांनरूपण प्रतिजानीते अधेति। (२)अनुमी-

मयुसमं सक्ष्यमित्यास्येनानुमानं लक्षयति अनुमितीति।

(१) व्यापिज्ञायतो जोते। युयो वाद्धिष्याध्य हन्यापात्म कणयातियकारकत्ानत्ये- नेन्परथो वयचितः। अन्यथा-व्यासिज्ञानत्वेन व्यापिश्ञानस्य अनुमिर्ति मति करण- न्वस्बकारे तु-म्यात्ति: इते शनादपि पर्वतो वङ्मानिन्यनुमित्यापभिः। व्याप्ति- प्र कार कजानत्वावेवक्षणे तु भूमो वद्धिभ्याप्य इन्यस्पेव व्यात्िपकारकश्ञानतं व्यापिः इति वानस्य तु म्यासेत्यपकार कश्चानन्वामेति नापनि: काचिदापे। वद्विम्याप्य- भूमबन्तं पर्वते जानामीत्यनुन्यवसायम्यापि न्यापिज्ञानजन्यत्वं तथापि अनुष्यव- सप्यनिठ्ठज्ञ-्यतानिरपिनजनकन्वं व्यापिज्ञानस्य वविषयन्वेन भवाते न व्याप्तिज्ञान-

अवेद तस्वम्। अयं घटः इन्याकारकम्ताने विधयो घटः सोपि विषयन्चेन ज्ञानजन- को पवति यथा तवैशोक्ानुष्यवसायादीनि ज्ञानानि व्याप्तिज्ञानजम्यानि तेषु उक्कानु- सेतिलचणस्पानिम्यापिः स्वादतो न्यापिज्ञानत्वेनोोि लक्षणे निवशनमिनि। (२) अनुमीयते-अनुमितिपमा उत्प:पने भनेन तत-व्याप्तिक नमनुमानम्

म्यामेज्ाने पकुज्यमानस्य अनुमानपदस्य करणम्युत्यत्याश्रयणे अनुमानलक्षणत्वं • पुन्पन्यनाचयये केवरूसप्ु् मात्राम्रयणे लक्ष्यपरत्वमिति भाषः।

वेदान्तपरिभाषायाः अनुमानपरिच्छेदः। ८१

मितित्वम्। अनुमितिकरणं च व्याप्तिज्ञानं ततसंस्कारोडवान्तर

ज्ञानत्वेन न तु विषयत्वादिना। व्याप्तिक्व वक्ष्यमाणा तज्जानं च व्यमि- चारज्ञानविरोधिज्ञानमिति पर्थ्यवस्यति। नन्वत्र व्याप्तिपद व्यभिचारज्ञा न. विरोधिपरं न तु प्रन्थकृदभिमतव्याप्तिपरं तेन तज्जनके(१) अत्यन्ता-

वत्प्रतियोगिकान्योन्याभावासामानाधि करण्यादिरूपव्याप्तिज्ञाने च (३)का- रणतावच्छेद कसत्वादनुमितिर्भवति इदानीं तुन स्यादिति चेन्न। अत्यन्ता- भावादिगर्भव्याप्तिज्ञानस्यापि व्यभिचारज्वानविरोधिज्ञान एव पर्यवसा- नात्। वस्तुतो व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्यानुमित्यहेतुत्वस्य वक्ष्यमाणत्वाक। तादृशावच्छेदकविवक्षायाः फलमावेदयति-व्यापिश्ञानेति। तत्वेन व्याप्तिज्ञानत्वेन। आदिपदं तज्जन्यस्मृततिशाव्वज्ञानादिसंभ्रहार्थम्। अनुष्य- वसायस्मृतिशान्दज्ञानादिषु विषयत्वस्व समानविषयानुभनत्वपदारथंज्ञानत्वा- दिना हेतुत्वात्तत्वेनाहेतुत्वमित्यर्थः। ननु व्याप्तिज्ञानस्य किमनुमितिजनकत्वमात्रमुत तत्करणत्वमित्यपे- क्षायामाह-अनुमितिकरणं चति। एतेन व्याप्तिविशिष्टपक्षधम्मता- ज्ञानजन्य ज्ञानमनुमितिस्तत्करणमनुमानं तथ लिक्वपरामर्श इति प्रत्यु-

(१) तज्नके अनुमितिजनके । अन्यग्ताभावो गर्मे मध्य यस्य तथ साध्या- भावषदवृतिन्वा दिरूपव्यानिज्ञानं च तम्मिश्रिति विग्रहः। इद पूर्वपक्ष म्यापलक्षणेतु प्रथ मन्यापिलक्षणम् । (२) इदञ पूर्वपश्चत्याप्तिलवणेषु तृती ये लक्षणम्। (३) कारणता व्यापिज्ञाने तदवच्चंदकं व्याप्तिजानत्वं तस्य पञ्चस्वपि लख- गेपु सत्ात् अनुमितिस्वमवर्तीत्यर्थः।

८२ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

व्यापार: न तु तृतीयलिङ्गपरामर्शोऽनुमितौ करणं तस्यानुमितिहेतुत्वासिख्ा तत्करणत्वस्य दूरनिरस्तत्वात्।

कम्, व्याप्तिज्ञानस्यैव तत्करणत्वसम्भवे तदतिरिक्पर।मर्शान्ीकारस्या- नौचित्यात्। नाप्यनुमितौ लिग्र करणमयोग्यलिन्कानुमितौ परामर्शस्य व्य/पारत्वासम्भवेन तत्करणत्वासम्भवतया व्यभिचारात्। तस्मादनु मि.तेकरणत्वाथ्याप्तिज्ञा नमेवानुमानशब्दाभिधेयं न तु लिम्तत्परामर्शाविति भावः। ननु व्याप्तिज्ञानस्य करणत्वे तथ्यापारो वक्तव्यः व्यापारवदसा धारणकारणस्य करणत्वादित्यपेक्षायामाह तत्संस्कार इति। व्याप्ति शनसंस्कार इत्यर्थः। ननु महानसादौ धूमादिज्ञानं प्रथमम्, पक्षे ततो द्वि- तीयम्, ततो व्याप्तिं स्मृत्वा पक्षे धूमादिपरामर्शात्मकं तृतीयम्,ततो वहया- य्यनुमितिरिति तृतीयलिकपरामर्शात्मक ज्ञानमनुमितिकरणमिति वदन्ति नैयायिका:, अतो भवा्भरपि तथैव किमिति नाभ्युपगम्यते इत्याश- झाह न तु तृतीयेति। व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्म्मताज्ञानं परामर्शः। प्रति-

च्छिन्नं यत्र भवति तेन समं तस्य सामानाधिकरण्यं व्याप्ति:(१)। व्या- प्यस्य पक्षवृत्तित्वं पक्षधर्म्मता 1 तथा च वहिव्याप्यधूमवानयमित्यादि- जञनमुक्कलक्षणपरामर्शात्मकं तत्तु नानुमितिकरणमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह तस्यानुमितीति। पक्षधम्मताज्ञानद्वारोद्बुद्धे संस्कारे व्याप्तिज्ञानस्या-

(१) इयं सिद्धान्तलक्षणन्यािः । पर्वतो वह्विमान् धूमात् इत्यत्र लक्षणसमन्वयः यथा लक्षणघटको5भावः घटाभावः स च प्रतियोगिनो घटस्यासमानाधिकरणो डथच हेतो र्धूमस्याधिकरयं पर्वतः तन्समानाधिकरणत् तादृशाभावीया प्रतियोगि- ना घटे प्रतियोगगितावच्छेदकं घटत्वम् अनवच्छेदकं वाह्वित्वं तद्वच्छित्रो वह्िः नेन वाहिना सम तस्य हेतो-धूंमस्य सामानाधिकरण्यं पर्वतादाविति।

वेदान्तपरिभाषायाः अनुमानपरिच्छेदः । ८३

नच संस्कारजन्यत्वेनानुमिते: स्मृतित्वापत्ति:, म्मृति प्रागभावस्य संस्कारमात्रजन्यत्वस्य वा स्मृतित्वप्रयोज- कतया(१) संस्कारध्वससाधारणसंस्कारजन्यत्वस्य तद- प्रयोजकत्वात्। नच यत्र व्याप्तिस्मरणादनुमितिस्तत्र कथं संस्कारो

स्य परामर्शस्य तद्धेतुत्वासिद्धा तत्करणत्वस्य दूरनिरस्तत्वमित्यर्थः । उपलक्षणमिदम्, अनुमितिकरणं लिग्गम्, तत्परापर्शोऽवान्तरव्यापार इति वैशेषिका मन्वते। तन्न साधु। विनष्टस्यानागतस्य च लिश्स्य तदानीमभावेन ततोनुऽ्मित्यनापत्तेरित्यपि दृष्टव्यम्। ननु संस्कारजन्यं ज्ञान हि स्मृतिरिति स्मृतिलक्षणं तस्य चानुमि तावप्यनुगमात् तस्यापि स्मृतित्वापत्तिरित्याशक्कय परिहरति नचेति। तत्र हेतुमाह स्मृतीति । नन्वेवं तर्हि तत्ततप्रागभावजन्यत्वरूपप्रथो- जकस्य सर्वत्र सुलभत्वात् तत्र तत्र प्रयोजकान्तराभ्युपगमोऽनर्थकः स्या- दित्यरुचे: पक्षान्तरमाह संस्कारमत्रति। ननु व्याप्तस्मरणादनुमितिस्थले संस्कारजन्यत्वं व्यभिचरितम् व्याप्तिस्मृत्या संस्कारनाशादित्याशक्ञ परिहरति नचेति। व्याप्ति (१) तथाच समृतिपागभावजन्यं ज्ञानं समृतिरिति संस्कारमान्नजन्यं ज्ञानं स्मृतिरिति वा स्मृतिलक्षणे सति संस्कारध्वससाधारयसंस्कारजन्यानुमित। न स्मृति- त्वापततिरिति।

ववस्य-दूरनिरस्तन्वात्। कारकविशेष: करयां कारकसामान्यत्वरूपहेतुत्वासि्या

८४ सटिप्पणार्थदीपिकाया:

हेतुरिति वाच्यम्। व्याप्तिस्मृनिस्थलेऽपि तत्संस्कारस्यै वानुमितिहेतुत्वात्(१)। नहि स्मृतेः संस्कारनाशकरव नियम:(२) स्मृतिधारादर्शनात्। न चानुबुद्धसंस्काराद- स्मृतिजन्यानुमितिस्थलेपि संस्कारनाशानभ्युपगमेन व्यभिचाराभावा- दित्याह व्याप्तिस्मृतीति । स्मृतिधारादर्शनात्स्मृतेः संस्कारनाश- कत्वनियमो नास्तीत्याह नहीति। ननु संस्कारस्यैवानुमितिहेतुत्वे अनु- द्युद्धादपि(३) तस्मादनुमितिप्रसन्न इत्याशक् परिहरति नचेति। (१) व्र्यास्तिस्मृतिजन्यानुमितिक्थलेपि व्यापिसंस्कारस्यैव अनुमितिहेतुत्वं ला-

(३) योग्यवभुविशेषगुणाना स्वोत्तरवर्तिविशेषगुणनाश्यत्वम् इति तार्किका: तथा च संस्कारत् स्मृन्युन्पनौ संस्कारस्य नाशोऽवश्यमभावीति। तत्र। संस्कार- नाशाभ्युपगमे समृतिधारास्थले दवितीयस्मृतिव्यक्तरुत्पन्तिः अकारणिका स्यात्। न च एकसंस्कारव्य्तिनाशवि संस्कारव्यकत्यन्तरात्समृत्युत्पन्तिरिति वाच्यम् संस्कारा नन्त्यकल्पने ने।रवात्ममाणाभावाच। ननु संस्कारव्यक्त्यानन्त्यं मास्तु पर- मेकेन संस्कारेण उद्कोधकसहकृतेन या स्मृतित्र्यक्तिरुत्पादिता सैव स्वयं विनश्यती संस्कार मपरमुत्पाय्य विनश्येत् उत्पन्नन्न संस्कारोधन्या स्मृतिमिति धारायाः साम सत्यमास्वति चत्र। एतादृशकल्पनापेच्ययावि येनानुभवेन य संस्कारो जनितः तेन च संस्कारेण उद्धोधकसहकारिणा समृतिजनने जनितया स्मृत्या स्वजनकसं- स्कारस्य नाशमकुर्वत्या तस्यैव संस्कारस्य दृढीकरयकल्पनाया महणाघवम्। तथाचानुभवोध्यतानुगुण; यथ! पूर्वेधुः श्ुतः शासार्थेष्यरमृतो दढीभूत इत तमेव शासर्थ दढीभूतमादर्शयति। अन्यथा श्रुतशःसार्थसंस्कारस्य स्मृतिजनना- नन्तरं विनाशे तथा च स्मृत्या संस्कारजनने दृढत्वं कथ स्यात्। किशैवं संस्का- रेण स्मृन्युन्पाने स्मृत्युन्तरं जयमानेन तेनेव स्मृतिनाशः इति संस्कारस्थैव स्मृति- जनकत्वविनाशकन्वे तत्येव पुनः समृतरुत्पत्स्य स्मृतिजन्यत्वनाशयत्वे इन्यादि बहुविरुद्धपदार्थकल्पनमापघेत तस्मात्र रमृतेः संस्कारनाशयत्वमिति पक्षः श्रेयान। (1) अनुबोधदपि इतिपाठ: ग पुस्तके। अग्रेपि तदुदोधस्य इत्यस्य स्थाने नडुद्पुखस्य इते पाठम।

वेदान्तपरिभाषायाः अनुमानपरिच्छेदः । ८५

व्यनुमित्यापत्ति:, तदुद्वोधस्यापि सहकारित्वास्। एवं च अय धूमवानिति पक्षधर्मताक्षानेन, धूमो वहि व्याप्य इत्यनुभवहतसंस्कारोद्वोधं च सति, षढ्िमानि- त्यनुमितिर्भवति; न तु मध्ये व्याप्तिस्मरणं तज्जन्यवहि व्याप्यधूमवानित्यादिविशेषणविशिष्टं ज्ञानं वा हेतुत्वेन कल्पनीयम्, गौरवात् मानाभावाच्च। तच्च व्याप्तिज्ञानं वहिविषयकज्षानांश एव करणम्, न तु पर्वतविषयकक्षानांश इति पर्वतो वाह्निमानिति ज्ञानस्य वह्यंश एवानुमितित्वं न पर्वतादंशे, तदंशे प्रत्यक्षत्व- स्योपपादितत्वात्। व्याप्तिश्च अशषसाधनाश्रयाश्रितसाध्यसामानाघिक-

तदुद्वोधस्य पक्षधर्म्मताज्ञानजन्यशय संस्कारोद्वोधस्य। फलितमाह पवञ्चेति। व्याप्तिज्ञानस्य करणत्वे व्यापतिज्ञानसंस्कार- स्य तव्यापारत्वे पक्षधर्म्भताज्ञानजन्यसंस्कारोद्वोधस्य सहकारित्वे च सिद्धे सति। पर्वतो वह्िमानित्येकमेव ज्ञानमनुमित्यात्मकमिति येऽभिमन्यन्ते तान्निराकर्तुमाह तश्चेति। सन्निकृष्टपक्षकानुमितिस्थले ज्ञानद्वय स्योपपा- दितत्वादित्याह पर्वत इति। पर्वतं पश्याममि वहिमनु,मेनोमीत्यनुभव-

त्वात् ज्ञानस्थांशभेदेन परोक्षत्वापरोक्षत्वयोरुपपादितत्वादित्यर्थः । नन्वनुमितिकरणव्याप्तिज्ञाने (१)का व्याप्तिरित्यपेक्षायां व्याप्तिस्वरू- पमाह व्याप्तिश्च्ेति। अशेषं च तत्साधनं च तस्याश्रयस्तदाश्रितं यत्सा- (१) ज्ञाने स्वीकृते का व्यात्तिरिति पाठः ग पुस्तके।

८

८६ सटिप्पणार्थदी पिकायाः

रण्यरूपा। सा च व्यामेवारावर्शने सति सहचारदर्शनेन गृहाते । तच्च सहचारदर्शनं भूयो वर्शनं सकृदर्शनं वेति विशेषो नादरणीयः। सहचारदर्शनस्येष प्रयोजकत्वाल्।

ध्यं नेन सम हेते: सामानाधिकरण्यं रूपं यस्याः सा, (१)साधनतावच्छे- दकवच्छलसाध नाश्रयाधित साध्यतावच्छेदकावच्छिप्नसाध्य सामा नाधघ्रिक कर - म्यरूपेननि यावत्। एवं च यत्किंचिद्वहयादिसाधनाध्रयाश्रितं यत्किचि- दूमा देसाध्यसामानाधिकरण्यमादाय पर्वतो धूमवान् वहेरित्याद्यसद्वेतौ नानिप्रसा्रः। नन्वेवंभूना व्याप्ति: केन गृह्ते? न तावत्तर्केंण, व्याप्या- रेपषम व्यापकारोपरुपस्य तस्य व्याप्त्यधीनत्वात्। नापि सहचारदर्श- नेन, सकदशंने भूयोदशने च तास्मिन् कचिद्वयभिचारोपलम्भादित्याश- शह सा चेति। उब सकृद्शनं भूयोदर्शनं वा इत्यपेक्षायामाह-तथ्ये ति। गृहातसहचारस्य व्याप्तिप्रहृदर्शनादगृहीतसहचारस्य व्याप्तिप्रहाद- संनान्वेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां सहचारद्शनस्य हेतुत्वसिस्या लाघवात् तस्यव प्रयोजकत्वं न तु ताद्वशेषस्येत्याह-सहचारति।

(i) शह्मन् जूभत् इन्यत सधनं धूनः साधनता धूमानेठा तदवन्ेदकं धूनन्वं तदवच्डत्र :: वर्वतोयच-्व्ररीय देधूमत्यकयः साधनरूपाः तदाययाःपर्वतादय: नवेवाश्रिन यः साध्यत्यकय :- ताक्षापि साध्यतवच्छेदकं यद्दद्वित्वं तदवच्छित्रा

अिवरथं -समन धिकरणे पर्वतदी वृनित्वं "यत्र यत्र धूमस्तन तत वद्नि" उन्यादिरयं-नदंश रूप यक्ष्य व्यने: सा तथा। धूमवान्ह्गे: इत्यादौ यया कयाचित् महानसोयतव्वित्यवन्य महानसीयधूमत्यक्त्तिसाधनोपि नातिमसङ्गः। यवा नवापि धूमवबचोः माननचिकरण्यं दर्द तथाध्ययोगोलके व्यभिचारात् साधनतावच्छेदकावस्छम्रेन सामन विकरण्यं नास्तीने माव्ः।

वेदान्तपरिभाषायाः अनुमानपरिच्छेदः। ८७

तच्चानुमानमन्वयिरूपमेकमेव। न तु केवलान्वयि। सर्वस्यापि धर्मस्यास्मन्मते व्रह्मनिष्ठात्यन्तामावप्रतियो-

यित्वस्यासिद्धेः । नाप्यनुमानस्य व्यतिरेकिरूपत्वम्(१)। साध्यामावे

एवं व्याप्तिज्ञानस्यानुमितिकरणत्वेनानुमानत्वं प्रसाध्येदानीमनुमान- त्रैविध्यमपि नैयायिकादिवदस्मन्मते नास्तीत्याशयेनाह तथ्चानुमानमि-

अन्वयिरूपम्-अन्वयमुखव्याप्तिज्ञानरूपम्। ननु परोक्भेदानां जागरूकत्वे कथमनुमूानस्येकरूपत्वमित्याशड्क्याद्यभेदं निराचष्टे-नत्वि

( १) आर्यतिरकव्यातिज्ञानजन्यानुमितिकारखन्वं व्यतिरोकित्वम्। साध्याभा- वत्यापकी भूताभावप्रतियोगितवं व्र्यतिरेकत्याततिः । धूमसत्वे वद्विसत््वमिति व्याध्येन धूमेन व्यापकस्य वह्हेरारोपो भवति, अभावयोस्तु तद्विपरीतः कार्यकारणभावः, यथा यत्र यत्र वङ्गधभावस्तत्र तत्र धूमाभाव इति। तथा च साध्यस्य वहे: अभावेन साधनस्याभावः साध्यते तस्य क उपयोगः ? साधनस्य धूमस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वान्तत्र अनुमानोपयोगाभाशत्। पृथिवी इतरेम्यो मिदते गन्धवत्वाव इत्यत्रान्वयद्टान्ता- भावात् यत्र गन्ववत् तत्र प्रृथिरवीतरामेत्रम् इति साधनाभावेन साध्याभावसाध- नपुरःसरं पृथित्र्यामितरभेद: साध्यते, तस्या व्यतिरेक्यान्त्याः साध्यस्यानुमिनि- प्रमायामनुपयोग एव, अन्यत्यानिज्ञानस्यापि अन्यतिन्नकानुमितिहेतुत्वेSतिप्स्ष- झात्। तथाहि। साध्याभावनिठ्ठा या साधनाभवनिरूविता व्याततिः यथा गन्धाभा- वत्याथ्य इतरमेदाभाव इति, तया चेत पृथिध्या गन्ववत्वं साध्यते ततोऽन्यगतेन- अभवगतेन-व्याप्तिज्ञानेन अन्यस्यां-पृथिध्यां-गन्ववत्वं साध्यत इत्यापत्रं तथा च कृत कन्त्र मनित्यत्वत्याप्यम् इति कृतकत्व निष्ठानित्य त्वनिरूपि तव्यातिज्ञानेन जूमाद् वद्नुमित्यापतिः स्यात्। भवति हि धूमो वह्ित्याप्य इत्यस्मादेव व्यातिज्ञानाद्

८८ सटिप्पणार्थर्दीपिकायाः

साधनाभावनिरूपितव्याप्तिज्ञानस्य साधनेन साध्यानुमि- तावनुपयोगात्। कथं ति धूमादावन्वयव्याप्तिमविदुषो पि व्यतिरेकव्यािज्ञानावनुमिति: ? अर्थापत्तिप्रमाणा- दिति वक्यामः । अत एवानुमानस्य नान्वयव्यतिरेकिरूपत्वं व्यतिरे- ति। (१)ताद्वि अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्य कम्। न चास्मन्मते ब्रह्मातिरि- कं किशिदप्यत्यन्ताभावाप्रतियोगि 'नेह नानास्ति कि चन' क० २-१० इन्यादिश्रुत्या सर्वस्यापि त्रह्मनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगित्ववधारणादिति तथाभूत के वलान्वयित्वस्यासिद्धेरित्याह-सर्वस्यापीति। एवं प्रथमभेदं निराकृत्य केवलव्यतिरेकिरूपं द्वितीयभेदं निराचष्ट- नाप्यनुमानस्येति। व्यतिरेकिरूपत्वं केवलव्यतिबेकिरूपत्वम् । साध- नेन हि साध्यमनुमीयते, तत्र च साध्यसाधनयोर्व्याप्तिज्ञानमुपयुज्यते न तु साध्याभावसाधनाभावयोरित्याह साध्याभावे इति। तथाच पृथिवी इतरेम्यो भिद्यते गन्धवस्वात् यदितरेम्यो न भिग्यते न तद्गन्धवद्यथा जलादीत्यायुदाहरणानि त्वर्थापत्तेः गन्धवत्वस्येतरभेदोपपादकत्वादिति भाव: । नन्वन्वयव्याप्तिज्ञानरहतस्य व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानादनुमितिर्भवति, भवन्मते सा कथमुपपद्यते इति शक्कत कथं तर्हीति। तस्यार्थापसि- प्रमाणादडयादिज्ञानं नत्वनुमानादतो नोकदोष इत्याह अर्थापचीति। वक्ष्यमाणरीत्या अर्थापतिप्रमाणस्यावश्यकतया व्यतिरेक्यनुमानस्य तद- न्तर्भावसंभवे तत्पृथक्त्वस्था्युपगमो न युक्क इति भाव: तृतीयभेदं निराकरोति अत पवेति। यतो व्यतिरेकव्वाप्तिज्ञानस्य

(: ) तद्धोति। केवला स्वय्यनुमानं हि अत्यस्ताभावस्य अप्रततियोग ् स स प्रा- वर यस्य तत् अ्रत्यन्ताभावाप्तियोगिसाध्यकम्। यथा वाच्यं शेयत्वादित्यादि ने- याधिकमते वान्यत्वश्ञेयत्वयोः कुशपि विरहाभविन लक्षणसमन्वयः ।

वेदान्तपरिभाषायाः अनुमानपरिच्छेदः । ८९

नानुमितिजनकत्वमत एवेत्यर्थः। अन्वयव्यतिरेकिरूपे त्वन्वयव्याप्तिज्ञान- स्थैषानुमितिजनकत्वे व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्य तज्जनकत्वाभ्युपगमस्य वैयर्थ्यादित्याह व्यततिरेकेति। अत्रकेचित्(१)स्वयृत्तिविरोधिषृतिमद- त्यन्ताभावाप्रतियोगित्वम् साध्यस्य केवलान्वयित्वम्, तत्साधकत्वं(२) केवलान्वयिलिप्रलक्षणं (३)प्रमेयत्वादेश्च स्वसमानाधिकरणपारमार्थि-

वाप्रतियोगित्वात्केवलान्वयित्वम्। नच (४)श्रुतिविरोधः शड्क्यः, तस्या अि पारमार्थिकत्वावच्छिन्नद्वैताभावपरत्वात्। तदुक्तं विवरणे "आगमेन च द्वैतस्य तत्त्वांशयाधा"दिति। नच लक्षणे स्ववृत्तिविरोधीति व्यर्थ तस्याव्याप्यवृत्तिकस्यापि संयोगात्यन्ताभावादिसङ्गहार्थत्वात्। न च ब्रह्मणः

(१) अत्र कचदित्यस्य (९२) पृठ्ठस्येन वदन्तीन्यनेन दूरव्यवहितन सम्बन्धः । केचित् शिखामण्िकारा: । स्ववृत्तिरित्यादेशयमर्थः। वृत्तिशन्देनात्र आधेयता ग्रा- घ्या स्वशन्देन घटादयो आ्याः न प्रमेयत्वादीनि, प्रमेयत्वादिवृन्तिविरोधिवृत्तिम- दत्यनताभ:वस्यापसिद्धन्वान्। तथाच घटादिनिष्ठा या आधियता तद्विरोध्याधेयता- वान् यो घटशूम्यदेशस्थो घटात्यन्ताभावः तत्मतियोगित्व घटादौ अभतियोगिन्य पमेयत्वादाविति लक्षणसमन्वयः ॥ (२) तस्य-केवलान्वयिसाध्यस्य-साधरकं तत्साधक तस्य भावः तत्साथ- कत्थम्, केलन्वयिसा ध्यविषयानुमितिजनकत्वं केवलान्तयिलिंङ्गिस्य लक्षणम्। (३) प्रमेयत्वादेश् केवलस्त्रित्वमित्यन्वयः । यथण्यत्र अत्यग्ताभावापति- योगितवं केवलान्वयित्वमिति लक्षयस्य प्रमेयत्वाधिकरणे प्रमेये घटे प्रमेय: पा रमार्थिको न इत्याकारकस्यात्यन्ताभावस्य प्रतियोग्येव प्रमेयो घटः इत्यव्याति: नथापि स्ववृत्तिविरोधिवृत्तीत्यादेखे केवलान्वयिलक्षयन्वेन नाडव्यातिरिति भावः । (v) नेह नानास्ति "उत्यादेक्षतिः"।

९० सटिप्पणार्थदीपिकाया: (१)सवप्रकाशत्वेन तत्र स्वरूपेणापि प्रमेयत्वाभावात्कथं केवलन्वियित्व मिति वाच्यम्, त्रह्मणोपि वृतिलक्षणप्रमाविषयत्वात्। नचैतावता स्वप्रकाशत्व- विरोध:, अनुपहितस्पंव तथात्वात्। नचैवमपि नाभिधेयत्वं केवलान्य- यि, ब्रद्मणोऽनभिधेयत्वादिति वाच्यम्। ब्रह्मणो लक्ष्यतया वाच्यत्वाभा- वेषि पद्जन्यज्ञानविषयत्वात् वाच्यत्वस्यापि प्रन्थकृता वक्ष्यमाणत्वाच्च।

प्तिः, स्ववृत्तिविरोधिवृत्तिमदत्यन्ताभावप्रतियोगिनो घटादयः प्रसिद्धास्त- दन्यत्वस्य प्रमेयत्वादावपि सत्वात्। एवं धूमादावन्वयव्याप्तिमविदुषोपि (२)व्यतिरेक व्याप्तिज्ञा नाद्ूहिज्ञानामेत्यविवादम्। तथ्चानुमितिरेव वहि- मनुमिनोमीत्यनुष्यवसायात्। नच क्लप्तकारणव्याप्तिज्ञानश्याभावात् कथमनुमितिरित्युक्तमिति वाच्यम्, व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्य सत्वात्। न चैतद नुमित्यकरणमिति वाच्यम्, स्वव्यभिचारधीविरोधिधीविषयव्याप्ति- व्रानत्वेन व्याप्तिज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वात्, अस्य च व्यतिरेकव्याप्तिज्ञान- साधारणत्वात् (३)। (४)नन्वनुमानस्य व्यतिरेकित यापि प्रामाण्याभ्युपगमे तत्रैवार्था-

(१) उतरापक श्यत्वे सति प्रकाशमानत्वं स्वप्रकाशत्वम अपराधीननकाशव- न्वामेत्यर्थः । तत्र-्रम्नणणिस्वरूपेणापि-प्रमेयत्त्वेनापि। कथं केवलाश्चयित्वं नमे- यत्वार्द नामित्यर्थ: न कथमपि सेभवतीत्याचचेपार्थ: किरुन्दः। (२) यत यत्र धूमस्तव तत्र वद्विरित्यन्व्रयत्यानिः । यत्र षङ्धिनोस्ति तत्र धूमो- पि नास्ति यथा जलहवद इय व्यतिरेकत्र्याप्तिः । यस्य पुंसोऽन्वयव्याप्त्यज्ञानं तस्य व्यतिरेकव्याध्त्यापि पर्वते धूमदर्शनानन्तरं प्रमा जायते सा यथार्था प्रत्यचशब्दो- पमानार्थाप स्यनुपलग्धयजन्या अतोऽनुमितिरेत्र । अनुमिनोमीत्यनुत्यवसायेनाथ्य- स्या अनुमितिन्वमुररीकार्यमिति भावः ॥ (३) त्र्यतिरेक्यापिज्ञानमपि अनुमितिकरणमित्यर्थः । (v) व्यतिरक्यनुमानस्त्रीकारे अर्थापत्ते: पृथक् प्रमाणाभ्युपगमो व्यथश्रेत्

वेदान्तपरिभाषायाः अनुमानपरिच्छेदः । ९१

पत्तरन्तर्भांवापती सा पृथयप्रमाणमिनि राद्ान्तो भज्येतेति चेत्तर्वनुम। नस्य प्रामाण्ये संशयादृत्तरप्रन्यक्षस्थल चक्षुरादेः प्रामाण्यं न स्यात् तत्रा- नुमितिसामप्रोसत्वेनानुमितेरेवोहउते:। तथा शाव्दस्थलेवि शब्दो न प्रमाणं स्यात्, एते पदार्थास्तात्पर्यविषयपरस्परसंसर्गवन्तः आकाल्ला- दिमत्पदकदम्यस्मारितत्वादित्यनुमानेनैव कलप्तप्रमाणभावेन तात्प्यवि- पयसंसर्गप्रतीते: सम्भवात्। यदि स्थाणुं साक्षात्करोमि शब्दादमु मर्थ जानामीत्यनुव्यवसायात्प्रत्यक्षशब्दयोः पृथक् प्रामाण्यम्, तदा व्यतिरेक- व्याप्तिज्ञानादिघटितायामनुमितिसामम्यां सत्यामपि वहिज्ञानानन्तरं धूमेन वहिं कल्पयामीति यदानुव्यवसायः, तदा धूमस्यार्थापत्तिविधया प्रामा- व्यमिति तुल्यम्।

व्यतिरेकिष्यप्यन्वयव्याप्तिज्ञानमेवानुमितिहेतुः: नंचवं सत्यन्वयिव्यतिरे- अनुमानेनैव प्रत्यक्षादिनमोत्पन्तेः सम्भवेन तेया पृथक्करणानर्थक्यं स्यादिति प्रति- बन्या शङकूने नन्धिति। (१) साध्यय्यापकत्वे सनि साधनाआयापकत्वमुपाधिः। निरुपाधि: उपाधिशूष्य :- यत्र वद्यभावस्तत्र धूमाभाव इत्याकारको यो व्यतिरकयोः वह्चथभावध्रूमाभाषयोः सहचारः सः निरुपाधित्यतिरकसहचार: तेन। धूमवान् वहेः इत्यादी भूमाभाववहय- भाषयोर्थः सहचारः स तु उपाधित्यभिचारितासम्बनधेन वह्िसयोगाभावायुपाधि- विशिटः। साध्यत्यापकत्वे सति साधनाव्याप कत्वरूपलत्तणस्य व्यापकव्यापकन्वे सति व्याध्याव्यापकत्वमित्यर्थकत्व तथाच यत वहयभावो जलहदे तत्र वदिसयोगा- भावरूपस्य उपाधे: सत्वात् व्यापकवह्यभावत्यापकत्वेन साध्यव्यापकत्वम्, यत्र धूमाभावस्तत्र वद्धिसयोगाभावाभावो यथा डयोगोलके इनि साधनाव्यापकत्वम्, व्यापकाभावाद् व्याध्याभाव :- यापकोपाधेरयोगोलकेमवद व्या्स्य वह्थ- भावस्य अभावः । वह्मयभावाभावो वह्विरूप एवं चायोगोलफे वह्चयभावो नास्ति धूमाभावोऽक्ति इति व्यभिचारात्रायकतया व्यतिरेकसहचारः उपाधित्र्यभिचारितास- म्वनधेन उपाधिमानित्यर्थः ।।

९२ सटिप्पणार्जदीपिकाया:

किणोर्भेदो न स्थादिति वाच्यम्, व्यतिरेकसहचारमात्रज्ञानजन्यान्वय- व्याप्तिषीयंत्रानुमितिहेतुः स व्यतिरेकी, यत्रान्वमसहचारमात्रज्ञानजन्या- न्वयम्पाप्तिधीरनुमितिहेतुः सोन्वयव्यतिरकीति विभागोपपत्तेः। अस्मि- श पक्षे मदा अन्वयसह्चारेणैवान्वयव्यासिस्फुरणं तदा धूमस्य केवला- न्वयितया गमकत्वम्, यदा व्यतिरेकसहचारेणैवान्वयव्याप्तिरफुरणं तदा केवलव्यिरेकितया, यदाऽन्वयव्यतिरेकसहचारेणान्वय व्याप्तिस्फुरणं तदा- न्वय व्यतिरेकितया, यदा व्यतिरे कसहचारेण व्यतिरे कव्याप्तरेव ज्ञानं तदाड- थांपत्तिवधया धूमस्य प्रामाण्यम्। नच व्यतिरेक्यनुमानस्य पृथवप्रमा- मत्नेऽपसिद्ान्तः, मूलग्रन्येषु (१)शुक्तिरू यमिथ्यात्वादी तत्र तत्र व्यति- रेक्यनुमानस्यापि प्रमाणत्वेनोपन्यासात् तस्मात्रिविधमेवानुमानमिति युतमिति (२)वदन्ति। तत्रेदं वक्तव्यम्। न तावदौपनिषद्मतेऽनुमानस्य केवलान्वयित्वं सम्भवति सर्वस्य प्रपश्रस्य ब्रह्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियो- गित्वाभिधानात्। ब्रह्मणि प्रपञ्नात्यन्ताभावो व्यावहारिक इति पक्षे स्वमत्िविरोधिवृत्तिमदत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं प्रमेयत्वादेरायाति न तु तदप्रतियोगित्वम्(३)। (४) नन्येवं तर्हि निषेघस्य बाध्यत्वेन पारमार्थिकसत्वावविरोधित्वा- (५)दर्यान्तरमिति चेत्, न, स्वाप्रार्थस्य स्वाप्रनिषेधेन बाध्येनापि बाधदर्श- (१) शुक्ति रूप्यं मिथ्या दृश्यत्वाव यत्रैवं तत्रैवं यथा ब्रम्म इति विवरखादी। (२) वदन्तीत्यस्य (९) पृष्ठस्थेन अभनकेचिदित्यनेन दूरत्यवाहितेन सम्बन्धः । (३) असो न केवलान्तयेत्वामेति शेषः । (v) एथा शब्डा तत्परिहसत्रेति संर्व द्वितीयमध्यात्वनिरूपयेSहैतसिद्धा- अ्वसेयम् ॥ (१) अर्थान्तरम्-अनभिप्रेतपदार्थप्रतिपादनम्। घटः सन् इत्यादिमत्यक्ष नेह नानेत्यादिख्न्या प्रवाध्य घटादीनो सत्यत्वाभावरूप मिध्यात्वं सिसाधयिषितं स चे- वषेधोपि बाध्यस्तारह न तेन घटादीना पारमार्थिकसत्वं बाधयितं शक्यते तथानामे- प्रेतं वेदान्तिनस्तवेत्यर्थान्तरम्।

वेदान्तपरिभाषायाः अनुमानपरिच्छेदः । ९३

नात्। नच निषेधस्य बाध्यत्वं पारमार्थिकसत्वाविरोधित्वे तन्त्रम्, कि तु निषेपापेक्षया न्यूनसताकत्वम्। प्रकृते च तुन्यसत्ताकत्वाद्विरोधि- त्वमविरुद्धम्। तत्र हि निषेधस्य निषेधे प्रतियोगिसत्वमायाति यत्र निषेधस्य निषेधवुय्या प्रतियोगिसत्त्वं व्यवस्थाप्यते निषेघमात्रं तु निषिध्यते, यथा रजते नेदं रजतमिति प्रतित्यनन्तरमिदं नारजतमिति ज्ञानेन रजतं व्यवस्थाप्यते निषेधमात्रं तु निषिध्यते। यत्र नु प्रतियोगिनिषेध योरुभयोरपि निषेधस्तत्र न प्रतियोगिसस्वम् ;- यथा व्वंससमये प्रागभावप्रतियोगिनोरु्भयोरनिषेधः तथा च प्रकृतेपि निषेघस्य बाध्यत्वेवि प्रपजस्थ तातत्विकत्वं निषेधबाधकेन प्रातयोगिनः प्रपथ्स्य तन्निषेधस्य च बाधनात्, उभयोरपि निषेध्यतावच्छेदकस्य दृश्यत्वादे- स्तुल्यत्वात्। नचातात्त्विकनिषेध बोध कत्वाच्छ्रतेरप्रामाण्यं शञ्ञं ब्रम्म- भिन्नस्यातात्त्विकत्वं बोधयतः शस्त्रस्याप्रामाण्यायोगात्। एतान्निषेधप्र- तियोगित्वं च स्वरूपेणैव न तु सद्विलक्षण स्वरूपानुपमर्दितपारमार्थिकत्वा- कारेण, स्वरूरेण त्रैकाकिकनिषधप्रतियोगित्वस्य प्रपश्ने शुककिरजतादौ चाभ्युपगमात्। रजतम्रमानन्तरमधिष्ठानसाक्षात्कारे सति रजतस्य रजतं नास्ति नासीत न भविष्यतीति स्वरूपेणैव, 'नेह नानेति' क० २-१०। श्रुत्या च प्रपशस्य स्वरूपणैव निषेधप्रतीतेः । नच तत्र लौकिकपारमा- र्थिकरजतमेव स्वरूपेण निषेधप्रतियोगीति वाच्यम्, भ्रमवाधयवैयधि- करण्यापत्तेः, अप्रसक्कतप्रतिषेधापत्तेश्व। नचैवं विवरणाचार्य्यवाक्यविरोध इति वाच्यम्। तस्य पक्षान्तरपरत्वात् । अन्यथाऽबाध्यत्वरूपपारमार्थि- कत्वस्य वाध्यत्वरूपमिथ्यात्वनिरूप्यत्वेनान्योन्याश्रयापातात् । किञ नात्र रजतमितिप्रतीतौ यथा रजतस्य स्वरूपेण पारिमार्थि- कत्वेनं च निषेधो विषयस्तथा 'नेह नानास्ति किशन' क० २-१०। इत्यत्रापि प्रपव्स्य स्वरूपेण पारिमार्थिकत्वेन च निषेधो विषयः । भि-

९४ सटिप्पणार्थदीपिकायाः न्रिभक्त्यन्तोपस्थापिते धर्िणि प्रतियोगिनि च नयः संसर्गाभाषबोध- कत्वनियमस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात्। अस्तु वा पारमार्थिकत्वाकारेणैव निषे- वस्तथापि प्रमेयत्वादेर्व्ह्मरूपधर्मिन्यूनसत्ताकत्वे कथं केवलान्वथित्वम्? तत्वे च (१) समसत्ताकत्वावश्यंभावात् कथं बाध्यत्वम् ? तस्माद्वल्माति- रिक्त सर्व मिथ्येतिवादिन: केषांिद्धर्माणां केवलान्वयित्वकथनं केवल. साहसविज़म्भितम्। एतेन ब्रह्मणि अभिधेयत्वस्थापनमपि निरस्तम्। 'यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि' के०-१-४ 'अविज्ञातं विजानताम्' के० २-१-१ 'प्रतिबोधविदितं मतम्' के० २-३ इत्यादिश्रुत्या ब्रह्म- णि वाच्यत्वादेर्निषिद्धत्वात्। न च प्रन्थकृता तत्र वाच्यत्वं वक्ष्यमाण- मिति भ्रमितव्यम्, लक्षणों विना शक्त्यापि महावाक्येनाखण्डार्थो बो. धयितुं शक्यते इत्येतत्परोत्तरप्रन्थस्य ब्रह्मणि वाच्यत्वमस्तीत्येतत्कथन- परत्वाभावात् । यदपि व्यतिरेक्यनुमानोपपादनं तदप्यसङ्गतम् । (२) अर्थापतिवादिनां तदावश्यकत्वे तद्वादिनामर्थापत्तेरावश्यकत्वापत्तेः । यत्तु प्रत्यक्षशब्दयोर्यथा पृथक् प्रामाण्यं तथार्थापत्तेरपीत्यादि, तदवि न, व्यतिरेकव्याप्तेरेवार्थापत्तिप्रमाणत्वेन द्वयोः सामप्रीभेदाभावेन वैष- म्यात्। तथाच व्यतिरेकव्याप्तिज्ञाने यत्र वहयादिज्ञानं तत्र वहिं कल्प- यामि उत्याकारकानुव्यवसायोपलम्भात् तत्करणमर्थापत्तिरेव नत्वनुमानं तस्यानुमित्य हेतुत्वात्।

स व्यतिरेकीत्यादि, तदपि न। अन्वयसहचारदर्शनस्यान्वयव्याप्तिज्ञानज- नकताया व्यतिरकसहचारदर्शनस्य व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानजनकतायाः सर्व- (१) तन्वेच-केवला स्बयित्े च प्रमेयत्वादे: स्नासमा नसत्ता कत्व व्यम्भा वा त् बाध्यत्वायोगः इत्याक्षेपः। (२) अथापनिवादिना पुर्वोत्तरमीमासकाना तस्या व्यतिरकव्याध्या आव-

वेदान्तपरिभाषायाः अनुमानपरिच्छेदः । ९५

तच्चानुमानं स्वार्थपरार्थभदेन व्विविधम। तत्र स्वार्थ तूक्तमेव, परार्थ तुन्यायसाध्यम। न्यायो नामाव यवसमुदायः । (१)अवयवास्च त्रय एव प्रसिद्धाः प्रति-

लोकानुभवसिद्धतया तद्विरुद्धकार्यकारणभाववर्णनानौचित्यात्। तथा च नास्त्यर्थापत्तिव्यत्तिरिक्तं व्यतिरेक्यनुमानम्। (२)एतेन तस्यान्वय- व्यतिरेकिरूपत्वमपि प्रत्युक्तम्। तस्मादनुमानमन्वयिरपमेवेति सुध्ठूक्तं मूलकृद्धि: अन्यथापसिद्धान्तापातः, साम्प्रदायिकप्रन्थेषु केवलान्वयेकेव- उव्यतिरेक्यन्वयव्यतिरेक्यनुमानानां क्वाप्यनुपन्यासात्। क्वचित्प्रयोगस्तु परमतानुसारेण द्रष्टव्य इत्यास्तां तावत् । यथोक्तानुमानस्य द्वेविध्यमाह तच्चेति। तत्र द्विविधे। स्वार्थ स्वविवादगोचरार्थसाधकम्। उक्तमेव व्यभिचारादर्शने सति सहचार- दर्शनेन गृह्ते इत्युक्ताया निरुक्तव्याप्तेजनिमेव । परार्थन्तु ३)परविना दविषयार्थसाधकं न्यायसाध्यं न्यायप्रयोज्यम्। न्यायशब्दार्थमाह- न्यायो नामेति। वक्ष्यमाणावयवघटितवाक्यम् अवयवसमुदायः त. थाचानुमानप्रयोजकवाक्यार्थज्ञानजनकवाक्यत्वं न्यायत्वं ताद्ृशन्यायज न्यक्षानप्रयोज्यं व्याप्तिज्ञानं परार्थानुमानमित्यर्थः। अनयवाश्च कतीत्य- पेक्षायामाह-अवयवाश्चेति। साध्यतावच्छेदकार्वच्छिन्नसाध्यविष- 2 अ्शयवत्त्रम्। वह्निमानित्याकारिकानुमितेश्वरमकारणं यत् धूमवानयम् इत्याकारकं पक्षधर्मताज्ञानं तस्य-प्रतिज्ञाहेतूदाहरयाः अवयवाश्य इति पक्षे-परम्परया साक्षाद्वा जनकाननि यानि-वह्निसम्बन्ध्यभिन्नः पर्वतः, धूमसम्बन्ध्यभिन्नः धूमत्र्याप- कव ह्विसम्बन्धय मित्र: पर्वत :- इन्याकारकाणि शाब्दज्ञानानि तञ्जनकत्वे सति वाक्यन्वं प्रतिज्ञायवयेषु इति लक्षणसमन्वयः । एत्रमुदाहरणादिपक्षेपि ज्ञेयम्। (२) व्यतिरेकिनिराकरणेन तस्य-अनुमानस्य। (३) खगपुस्तकथो: तु शब्दो न दृश्यत मूलानुरोधादा्वश्यकः।

९६ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

शाहेतूदाहरणरूपाः उदाहरणोपनयनिगमनरूपा वा, (१)न तु पश्चावयवरूपाः। अवयवत्रयणैव व्याप्तिपक्षध- र्मतयोरुपदर्शनसम्भवेनाधिकावयवद्वयस्य व्यर्थत्वात्। एवमनुमाने निरूपिते तस्माङ्गहभिन्ननिखिलप्रपश्चस्य

यताविलक्षणविषयताकबोधाजनकतवे सति प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यबोधजन- कमहावाक्यैकदेशत्वं प्रतिज्ञावयवत्वम्, यथा पर्वतो वहिमानित्यादि। साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यान्वितस्वार्थकतादशैकदेशत्वं हेत्ववयवत्वं यथा धूमादित्यादि। साधनवत्ताप्रयु क्तसाध्यवत्तानुभाव को क्त्तावयवत्व मुदा- हरणावयवत्वं यथा यो यो धूमवान् स सोऽिमान् यथा महानस इत्या-

नयावयवत्वं यथा वहिव्याप्यधूमवांश्चायम्, तथा चायमिति वा। व्याप्ति-

बोधकन्यायैकदेशत्वं वा निगमनावयवत्वं यथा तस्मादग्निमानित्यादि। ननु प्रतिज्ञा हेतूदाहरणोपनयनिगमनरूपाः पञ्चावयवा इति वदतां नैया- यिकानां पक्षमनादृत्याध्वरभीमांसकानां पक्षाभ्युपगमे को हेतुग्त्यत आह-अवयवत्रयेणैवेति। तथाच प्रथमपक्षे उपनयनिगमनकृत्यं हेतुप्रतिज्ञाभ्यां द्वितीयपक्षे हेतुप्रतिज्ञाकृत्यं ताभ्यां कर्तु शक्यम्। अनु- मित्युपयोगिज्ञानं च सर्वावयव कृत्यमिति भावः । निरूपिता नुमानस्य प्रकृते उपयोगमाह-एवमिति। तस्मादनुमानात्

(१) किमुपनयादे: आयाप्तिपदर्शन प्रयोजनम् ? उत पक्षधर्मतापदर्शनम् ?

त्वेन वर्यातििशिट्पक्षधर्मतापतिपादनस्य अर्थत्यत्। नायद्वितीयौ तयोरवयत्ये गये सम्पनेरित्यभिसन्धायाह नन्विति।

वेदान्तपरिभाषायाः अनुमानपरिच्छेदः । ९७ मिथ्यात्वसिद्धिः। तथाहि। ब्रह्मभिन्नं सर्वे मिथ्या ब्रह्मभिन्नत्वाद्यदेवं तदेवं यथा शुक्तिरूप्यम्। नच दष्टान्ता सिद्धि: तस्य साधितत्वात्। न(१)चाप्रयोजकत्वं शुक्ति- कीदशं तदनुमानमित्यपेक्षायामाह तथाहीति। पूर्वोक्तपक्षद्वये प्रथमपक्षोऽस्मत्संमत इति द्योतयितुं प्रतिज्ञाद्यवयवत्रयात्मकं वाक्यमाह ब्रह्मेति। शुक्तिरूप्यादौ सिद्धसाधनवारणाय सर्वमिति। ब्रह्मणि बाध- निरासाय ब्रह्मभिन्नमिति। रज्जुसर्पादौ साध्यसिद्धावपि न सिद्धसाध- नम्(१) अनित्ये वाङ्मनसे इत्यत्र अशतस्सिद्धसाधनस्य परैरप्यज्री- कतत्वात्। नन्वसिद्धोयं दृष्ठान्तः तन्मिथ्यात्वे प्रमाणाभावात्, अनुमा- नान्तरस्य तत्र प्रमाणत्वेऽनवस्थापातादित्याशक्कय परिहरति नचेति। तस्य दृष्टान्तस्य साधितत्वात् प्रत्यक्षपरिच्छेदे साधितत्वात्। नन्विदम- नुमानमप्रयोजकं सत्यत्वपि ब्रह्मभिन्नत्वोपपत्तेरित्याशङ्कय परिहरति न- चेति। शुकतिरजतादीनां मिथ्यात्वे नाविद्यातिरिक्तदोषजन्यत्वं प्रयोजक- (१) साध्याभावद्वृन्िर्हेतु: व्यभिचारी तेन हेत्वाभासेन अनुमितिर्नेत्पियते यथा धूमवान् वह्नेरित्यत्र वह्िरूपहेतुना नानुमितिः । हेतोः साध्याभावषव्रृत्तित्व- रूपध्यांभचारशङ्गयापि अनुमिति: पतिबध्यते यथा-धूमास्तु वह्विर्मास्त्विति । अनुकूलतर्केण व्वभिचारशङ्कानिवृत्तौ तु प्रतिबन्धापनये पुनजयतेऽनुमितिः, यथा यथयं निर्वह्गि: स्यान्निधूंमः स्यात् धूमस्य वह्वित्याध्यत्वात्। अस्ति चात्र धूम- शेद्रह्वैनावि भाव्यमिति। तथा प्रकृते अक्षमिन्नत्वमस्तु मिथ्यात्वं मास््विति व्यमिचारशह्या अनुमित्यनुत्पाद इत्याशङ्कामपाकरोत्यनुकूलतर्कप्रदर्शनेन न चत्यादिना। प्रकृते च ब्रह्यभिन्नत्वमस्तु मिथ्यात्वं माहिस्विति व्यमि चारशङ्का तभ्निरारुस्तु टीकार्या स्पष्टः।

एव तद्थुपगमात्। अत एव-अनित्ये० इत्यादिपाठ: गपुस्तके उपलभ्यते स च टिप्पणीस्थष्टीकारयो गत इति लक्ष्यते मूलपुस्तके तदभावात्र निषेशितोडन।

९८ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

रूप्यरज्जुसर्पादीनां मिथ्यात्वे ब्रह्मभिन्नत्वस्यैव लाघवेन प्रयोजकत्वात्।

भावप्रतियोगित्वम्। अभिमतपदम् वस्तुतः स्वाश्रयाप्र- सिद्धया असंभववारणाय। यावत्पद्मर्थान्तरवारणाय।

मपि तु ब्रह्मभिन्नत्व लाघवात् तथाच लाघवरूपानुकूलतर्कसत्वाभ्ाप्रयो- जकत्वमिति भावः । ननु शुक्तिरूप्यादौ कि लक्षणं मिथ्यात्वं प्रत्यक्षसिद्धं यदनुमानेन प्रपथे साध्यते ? इत्यपेक्षायां मिध्यात्वलक्षणमाह मिथ्यात्वं चेति। स्वा- श्रयत्वेनाभिमते यावति स्थितोऽत्यन्ताभावस्तत्प्रतियोगगित्वम्। ननु स्वा-

मतेति। यावति स्वाश्रये स्वात्यन्ताभावासम्भवस्तद्वारणाय तदावश्य- कम्। तथाच वस्तुतोऽस्वाश्रयेपि शुक्त्यादौ स्वाश्रयत्वेनाभिमते वर्तमा- नो योत्यन्ताभावस्तत्प्रतियोोगित्वं शुक्तिरूप्यादेरस्तीति तत्सार्थक्यममिति भावः। ननु एतावतैव निवाहे यावत् पदं व्यर्थमित्यत आह यावदि- ति। तथाच यावत्पदाभावे कपिसंयोगाश्रयत्वेनाभिमते पृक्षे मूलाव- च्छेदेन वर्तमानो यस्तदत्यन्ताभावस्तत्प्रतियोगित्वं शाखावच्छेदेन स्थितस्य कपिस योगस्यास्तीति सामाना धिकरण्यरूपार्थान्तरसिद्धिस्तद्वारणाय तदा- (१) घदादाना मिथ्यात्वसिद्धिपकार इत्यम्-घटादीना कपालादिदेशा दन्यत सम्वायन स्थितिर्नादरकियते कैरवि वादिभिः ते चत्कपालादावपि न सन्तीति प्रमाणेन वेघतेऽथच भासमान :: तत एव मिथ्याभूतास्ते सिद्धघेरन यथाहु "यद- सद् भासमान तन्मिध्या स्व्नगजादिवत्" इति। मिथ्याले चानुमानं प्रमायमुप- भ्यस्तं तस्य च न प्रत्यक्षेण बाध: शङ्कनीयः चन्द्रपादेशिकत्वप्रःहकपत्यक्षयत् आगमैर्वाधाव। आगमास्तु नेड नानास्ति किञ्ञनेत्याय्या अनुसन्धेया इति दिक्।

--- वेदान्तपरिभाषायाः अनुमानपरिच्छेदः । ९९

तवुक्तम्- सर्वेषामेव भावानां (१)स्वाश्रयत्वेन सभ्मते। प्रतियोगित्वमत्यन्ताभावं प्रति मृषात्मताइति। चि०७। यद्ा(२) अयं पटः एतप्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगी

वश्यकम्। तद्दाने तु स्वाश्रयत्वेनाभिमते यावति शाखादौ तदत्यन्ता- भावासत्वान्न दोष इत्यर्थ: : अस्मन्मते 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत' (तै०२1१) इत्यादिश्रुत्या आकाशादेरवि जन्यत्वावगमात्तस्यापि स्त्रकारणाश्रितत्वावश्यम्भावात न तत्राव्याप्तिः। स्वोक्तलक्षण चित्सुखा. र्यसम्मतिमाह-तदुक्तमिति। एवं प्राचीनोक्त्तमनुमानप्रयोगमुपपाद्य नवीनोक्तमनुमानप्रयोगमाह यद्वति। तादातम्यसम्बन्धेनैकावच्छेदेनेत्यवि द्रष्टव्यं तथाच पूरववन्न- र्थान्तरता। एवं व्यधिकरणधर्म्मानवच्छित्नप्रतियोगिताकत्वमत्यन्ता- (१) भावत्वेन स्व्रीकृतान घटादीनाम् आश्रयत्वेनाभिमते कपालादौ विद्य- मानस्य घटो नेत्याकारकस्याभावस्य प्रततियोगित्वं मिथ्यात्वमित्यर्थः । (२) पटमात्रं पक्षीकृत्य एतन्तन्तुनिष्टात्यस्ताभावप्रतियेोगित्वेडर्थान्तरता स्यात्, पटान्तरस्य एतन्तन्तुनिट्टत्वामावादिति हेतोः अयमिति पक्षविशेषणम्।

गिव्वेन पुनरर्था-तरतेति एतदिति साध्यविशेषणम्। तन्तुः पटो नेव्यन्यान्याभावेन सिद्ध साधनवारणायात्य-तपदम्। तार्किकाणमेषा प्रणाली दृष्टान्ते साध्यहेत्वाध्याप- कम्पाव्यमावै। गृहीती। चेतू सन्दिग्धसाध्ये पन्ते हेतु दृश्वा साध्यमनुमेयम्।व्र्या- व्यारोपेण व्यापकारोपस्तर्क इति तेषामभिमानः। तेन च धूमादग्नमत्वमनुमे- मीते। तेषामेव प्रक्रियया पटान्तरे दृश्टन्ते पटत्वरूपहैतोः एतत्तनतुनिष्ठान्यन्ताभा- वन्रतियोगित्वरूपस्य साध्यक्ष्य च व्याप्यव्यापकभावेन प्रतिबद्धयोरुपलबधौ पच्े चास्मिन्पटे साध्यसंदेहेऽपि पटत्वरूपस्य हेतोधर्धमानत्वादनुमानेन तत्सिह्वौ को वरोध: तार्किकायो घटादिमिथ्यात्वे इति भावः।

१०० सटिप्पणार्थदीपिकायाः पटत्वात् पटान्तरवदित्याद्यनुमानं मिथ्यात्वे प्रमाणम्। तबुक्तम्- अंशिन: स्वांशगास्यन्ताभावस्य प्रतियोगिनः । अशित्वादितरांशीवद्दिगेषेव गुणादिषु इति। खि०८ ।। नच घटावेमिथ्यात्षे सन् घट इति प्रत्यक्षेण ब्ाधः। अधिष्ठानग्रह्मसत्तायास्तत्र विषयतया घटादेः सत्यत्वा सिद्धेः। नच नीरूपस्य ग्रह्मणः कर्थं चाक्षुपादिक्ानविष यतेति वाच्यम्।नीरूपस्यापि रूपादेः प्रत्यक्षविषयत्वात्। नच नीरूपस्य द्रव्यस्य वक्षुराद्ययोग्यत्वमति नियमः । मन्मते ब्रह्मणो द्रव्यत्वासिख्धे: । गुणाश्रयत्वं समवायि-

भावविशेषणं देयं तेन तमादाय नार्थान्तरम्। तथा एतद्दोषवारणा- य एतत्कालीनत्वमपि तद्विशेषणं देयम्। नचैतत्तन्तुषु पटसमवाय इति प्रत्यक्षबाध इति वाच्यम्। तस्य प्रत्यक्षस्य भ्रमप्रमासाधारणतया चन्द्र प्रादेशिकत्वप्रत्ययवदप्रामाण्यशङ्कास्कन्दितत्वेन बाधितत्वात्। अत्रा- पि चित्मुख/चार्यसम्मतिमाह तदुक्तमिति। दिगेषैव एप एव मार्गः। रूपं रूपिनिष्वात्यन्ताभावप्रतियोगि, गुणत्वात् स्पर्शवदित्येवं कियादि- ध्वप्यूहनीयम्। ननूक्त मिथ्यात्वानुमानं सन्घट इत्यादिप्रत्यक्षबाधितमित्याशङ्कय परिहरति नचेति। ननु रूपादिदीनस्य ब्रह्मणश्चाक्षुषादिज्ञानविषयत्वम- नुभपत्रमित्याशङ्ञ् निषेधयति नच्र नीरूपसपेति। नीरूपस्य प्रत्यक्ष- विषयत्वं नास्तीति नियमस्य व्यभिचारमाह नारूपस्यापीति। विशेषनियममाशक्क् परिहरति नचेति। नियमशरीरस्योक्तरूपत्वेपि नास्त्यस्माकं क्षतिरित्याह मन्मत इति। ननु कथं ब्रह्मणो द्रव्यत्वं

वेदान्तपरिभाषायाः अनुमानपरिच्छेदः। १०१

कारणत्वं वा द्रव्वत्वमिति ते(१)Sभिभतम्। नहि निर्गु- णस्य ब्रह्मणो गुणाश्रयता नापि समवायिकारणता, स. मवायासिद्ध:। अस्तु घा द्रव्यत्वं ब्रह्मणः तथापि नीरूप- स्य फालस्येव चाक्षुषाविक्षानविषयत्वेवि न विरोधः। यद्ा त्रिविधं सत्वम्, पारमार्थिक व्यावहारिक प्राति भासिकं च। पारमार्थिकं सत्वं ब्रह्मण:, व्यावहारिकं स. त्वमाकाशादे:, प्रातिभासिकं सत्वं शुक्तिरजतादेः । त. थाच घटः सन्निति प्रत्यक्षस्य व्यावहारिकसत्त्रविषय त्वेन प्रामाण्यम्। अस्मिन्पक्षे च घटादर्वह्मणि निषेधो न

नास्तीति चेत्तत्र तल्लक्षणद्वयाननुगमादित्याह गुणेति। निर्गुणस्य "साक्षी चेता केवलो निर्गुणक्र" (श्वे०६।११) इत्यादिश्रुत्या निर्गुणत्वेन बोधितस्य। अस्तु यथाकथंचित् ब्रह्मणोपि द्रव्यत्वं तथापि न दोष इत्य- भ्युपेत्याप्याह्द अस्तु वेति। अस्मिन्काले घटे। नास्तीति प्रतीतिबला- त्कालस्येन्द्रियवेद्यत्वं यथा स्वीकृतमध्वरमीमांसकैस्तथा तदनन्यथासिद्धप्र- तीतिबलात् ब्रह्मणश्वाक्षुषत्वमस्माभिरप्यश्ञीक्ियते, तथाच ब्रह्मव्पतिरि- क्तचाक्षुषतायामेव महत्त्वे सत्युद्भूतरूपवत्त्वं प्रयोजकमिति भावः । नन्वेवं तर्त्याकाशे बलाकेति प्रतीतिबलादाकाशस्यापि चाक्षुषता स्या- दित्यरुचेराह-यद्वेति। पारमार्थिकत्वव्यावहारिकत्वप्रातिभासिकत्वभेदा- त्त्रिविधम्। विषयभेदादविरोध इत्याह तथाचेति। सत्वत्रैविध्ये सती त्यर्थः । ननु अस्मिन्पक्षे निषेधप्रतियोगिनोः सामानाधिकरण्यं सिद्धय- ति नतु घटादिमिथ्यात्वमित्याशक््याह अस्मित्निति। स्वरूपेण-व्या- वहारिकत्वेन रूपेण। तथाचैतत्पक्षे मिथ्यात्वलक्षणे इदं विशेषणं

(१) तार्किकस्य तव।

१०२ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

स्वरूपेण किन्तु पारमार्थिकत्वेनैवेति न विरोधः । अस्मि- नपक्षे च मिथ्यात्वलक्षणे पारमार्थिकत्वावच्छिन्नप्रतियोगि 1 ताकत्वमत्यन्ताभाव(१)विशेषणं द्रष्टव्यम। तस्मादुपपन मिथ्यात्वानुमानमिति॥ इत्यनुमानपरिच्छेद: समाप्तः॥२॥

देयमित्याह अस्मिन्निति। मिध्यात्वानुमानोपपादनमुपसहरति तस्मादिति।

परिभाषार्थदीपिकायामनुमानपरिच्छेदःसुमाप्तः ॥२॥

(१) भव हाते विशेषखमिति पाठः ग पुस्तके।

अथोपमानपरिच्छेदः ३।

(१)अथोपमानं निरूप्यते। तत्र सादकयप्रमाकरणमुप

अथ कमप्राप्तमुपमाननिरूपणं प्रतिजानीते अथेति। अनुमाननि रूपणान्तरमित्यर्थः । तत्रेति। अनुमाननिरूपणानऽन्तरनिरूपणविप- योभूतोपमाने सतीत्यर्थः। अत्राप्युपमीयतेऽनेनेत्युपमानमितिव्युत्पन्न उपमानशब्दो लक्षणम्, अव्युत्पन्नस्तु लक्ष्यमित्याशयेनाह सादृश्येति। सादृश्यप्रमाया-उपमितिप्रमायाः करणमसाधारणकारणमुपमानमित्यर्थः । ननूपमानस्य प्रत्यक्षाद्यन्तर्भावान्न पृथयप्रमाणतेति साह्कादिभिरु- () प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमिति चार्याकाः । अनुमा्नमपीति वैशेषिकाः । भागमेन सह श्रीणीति साहयाः। उपमानेन सह चत्वारीति नैयायकाः। अर्थापत्या सह प्चेति पामाकराः। अनुप्लब्ध्या सह षाडिति भाटृवेदान्तिना।। संभवैतिद्याम्या- मश्विति वरणिकाः । चेष्टया सह नवेत्याल द्वारिकाः। इत्यस्ति तन्तनीर्थकराण विप्रतिपन्तयः। तत्र साक््यान्ताना मतनिरासपूर्वकं स्वसिद्धानतं प्रतिजानी- ने अथेति। अत्र सादृश्यज्ञानमेव प्रमाण साद्वयगमैव च प्रमितिरिति भवति पिपठीषूया। प्रातिकूत्यमिति किञ्चिद्विचारयामः । ग्रामे दृष्टगुः पुरुषः कदािद्वनं गतः गय- यनेन्द्रियसन्निकर्षे जाते प्रत्येति अयं पशु गोसदृश इति। पश्चादुपमिनोति अनेन सनशी मदीया गौरिति। तत्र द्वितीयं ज्ञानं उपमितिममेति व्यपदिश्यते, तदुत्पादकं प्रथमंः सादृश्यज्ञानम् 'अयं पशुः गो सदृश' इति तत्तु उपमानं प्रमाणमिति। (उपमितिपमा सादृश्यपमेति पर्यायान्तरम्) इयं सादृश्यपमा नेन्द्रियादिजन्या अतस्तस्याः परत्यक्षादितोऽतिरिक्तत्वमेव। एवञ्च तस्याः करणं सादश्यज्ञानमवि पृथक् प्रमाणमिति सिद्धम्। उपमितिश्च सादृव्यज्ञानत्वेन सादृव्यज्ञानजन्येति न

१०४ सटिप्पण र्थदीपिकायाः

मानम्। तथाहि; नगरेषु दष्टगोविण्डस्य पुरुषस्य वनं गत. स्य गवयेन्द्रियसन्निकर्षे सति भवति प्रतीतिः, अयं पिण्डो गोसडश इति। तदनन्तरं भवति निश्चयः, अनेन सहशी मदीया गौरिति। तत्रान्वयव्यतिरेक्काभ्यां गवयनिष्ठगो कत्वात्कथमुपमानस्य सादृश्यज्ञानकरणतेत्याशज्याह तथाहीति। य- थोपमानस्य सादृश्य प्रमाकरणत्वं तथा प्रदश्यते इत्यर्थः। गोसडशः गोभि- न्रत्वे सति गोगतभूयोधर्मवान्। तत्र निक्षयद्वयमध्ये। अयं पिण्डो गोसदृश दृश्यज्ञाने प्रस्ताधारणकारखन्वेन विवक्षितं नतु व्यापारवत्वघटितमिति बोध्यम। गवयनिष्टसावृश्यज्ञानस्योपामती जनयितत्र्याया व्यापाराभावात् इत्येके। विश्वनाथस्तु- प्रामीणस्य प्रथमतः पश्यतो गवयादिकम्। सादृश्यधीर्गवादीनो या स्यान्सा करयं मतम् ।। गो सदृशो गवयपद्वाच्य इति अत्या वनं गतस्य वृष्टे गवयापेण्डे तत्र गेःसदृश्यदर्शनं जातं तदुपमितिकरणम्। तदनन्तरं गोसवृशो गवयपदवाच्य इत्यिदेशवाक्यार्थस्मरणं जायते तदेव व्यापारः। तदनन्तर गवयो गवयपदवाच्य इते ज्ञानं यजायते तदुपामितिः, नत्वयं गवयपद्वाच्य इति, गवयान्तरे शक्तिम्र- हामावप्रसङ्गादिति जगाद। परञ्च दृष्टगोपिण्डस्य गवयो गोसदृशो भवतीत्यश्रुता- पव:क्यस्यावि वनं गतस्य गवयेनोन्द्रियसंयोगानन्तरं भवति प्रतीतिः अयं पिएडो गो- सदश इति, अनेन सदशी मदीया नौरिति चोपमितिः। तथाचातिदेशवाक्यार्थस्मर- जरूपा मध्ये व्याप्यार कल्पना निष्पयोजना। गवयान्तरे शकतिग्रहोपि सादृश्यज्ञा- नादेव सादृक्यविशिट्टललिंक्गाद्वा भविष्यतीति न मध्ये व्यापारापेक्षेति। तथाच विश्वना- थमते अनुभवापलापोवि दृश्यते। अनुभवस्तु अयं पिण्डो गोसदश इत्येव भवति न तु गवयो गवयपद्वाच्य इाते। यथा गोगवयगजाजादिषु पुरः स्थितेधु कोपि पृच्छेत् गवयपदवाच्यः क इति, तत्र गवयो गवयपद्वाच्य इति ह्ुवन्प्रतिषक्त। उन्मन्तवदुपेक्षतव, अयं गवयपदवाच्य इत्येव तत्र प्रतिषक्तव्यं भवति तथव गोनिष्ठसानृश्यज्ञानोत्तरमपि अर्यं गवय इति, अयं मदीयगोसदृश इति वा प्रमा उत्पय्त इति सड्केप: ॥

वेदान्तपरिभाषायाः उपमानपरिच्छेदः। १०५

सादृश्यज्ञानं करणं गोनिष्ठगवयसाडश्यज्ञानं फलम। नचेदं प्रत्यक्षेण संभवति, गेोपिण्डस्य तवेन्द्रियास तनिकर्षात्। नाप्यनुमानेन, गवयनिष्ठगोसाद्टश्यस्यात- ल्विङ्गत्वात्।

इति गोनिरूपितगवयपिण्डनिष्ठसादृश्यज्ञानं करणम्। अनेन सदृशी म- दीया गौरिति गव्यपिण्डनिरूपितगोनिप्ठसादृश्यज्ञानं फलम्। प्रथमज्ञाने जाते सति द्वितीयज्ञानस्योपदर्शनात्तद्विना तदभावादित्यन्वयव्यतिरेका- भ्यां प्रथमज्ञानस्योपमानत्वं द्वितीयज्ञानस्योपमितित्वमित्यर्थः । नचास्य प्रत्यक्षेण गतार्थतेत्याह नचेति। इदं गवयप्रतियोगि कगोनिपठसादृश्यज्ञानम्। तदा गवथपिण्डेनेन्द्रियसन्निकर्षसमये। तथाचे- न्दियासन्निकृषगोपिण्डनिष्ठसादृश्यज्ञानं न प्रत्यक्षप्रमाणफलमित्यर्थः । एतेन यत्तु(१) गवयस्त्र चक्षुःसन्निकष्टस्य गोसादृश्यज्ञानं तत्प्रत्यक्षमेवात एव स्मर्यमाणायां गवि गवयसादृश्यज्ञानं प्रत्यक्षम्, नह्यन्यद्गवि साद- इयमन्यच्च गवये भूयोवयवसामान्ययोगो जात्यन्तरवर्ती जात्यन्तरसाद- इयमुच्यते सामान्ययोगश्वैकः स चेद्रवये प्रत्यक्षो गव्यपि तथेति नोप- मानस्य प्रमाणान्तरत्वमस्तीति(२. प्रत्युक्त्तम्, प्रोक्त्तविधया सादृश्यैकत्वे- पि प्रतियोगिधर्मिभेदेन भेदाभ्युपगमादिन्द्रियसन्निकृष्टगवयनिष्ठस।दृश्य- ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वेषि तदसन्निकृष्टगोनिष्ठस्य तस्य प्रत्यक्षत्वासम्भवात्। नाध्यनुमानेनास्य गतार्थतत्याह नापीति। नहि मदीया गौरेतत्निरूपि-

(१) यस्तिति। ईश्वरकृष्णीयपञ्चमकारिकायाः साक्ष्यतत्वकीमुया वाचस्प- न्युकिरियम। (२) इति तत्मन्युक्तामिति । अत्र यन्त इत्यनुरोधात् तत् शन्दवता पाठेन माव्यम्। अथवा अध्याहार्य तत् पदम्।

१०६ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

नापि मदीया गौरेतव्रषयसडठशी, पतश्रिष्ठसाहश््यप्र. तियोगित्वात, यो यद्रतसाडश्यप्रतियोगी, स तत्सहशः, यथा मैत्रनिष्ठसताहटश्यप्रतियोगी चैत्रः मैत्रसडश इत्यनु- मानात्तत्संभव इति वाच्यम। एवंविधानुमानानवता- रेप्यनेन सडशी मदीया गौरिति प्रतीतेरनुभवसिद्ध त्वात्। उपमिनोमीत्यनुव्यवसायाच्च। तस्मादुपमानं मानान्तरम्। इत्युपमानपरिच्छेद्ः॥ ३ ॥

तप्तादृश्यवती गोनिरूपितसादृश्यवत्वादस्येत्यनुमातुं शक्षां गोनिरूपि- तगवयनिष्ठसादृश्यस्य गव्यवर्तमानत्वेन पक्षावृततितया तल्लिशत्वाभावा- दित्याह गवयनिष्ठेति। अनुमानान्तरेण तत्संभवमाशंक्य पररिहरति नापीति। तत्संभवः गवय निरूपितगोनिष्ठसादृश्यप्रमासंभवः। अस्त्वेवं यथाकर्थचिदनुमानो- त्थानं तथापि गोनिष्टं सादृश्यं नानुमानप्रमेयं तथाभूतानुमानानुत्थानेपि निरुक्कज्ञानस्य सर्वानुभवसिद्धत्वादनुमानस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्कर- णतासिद्धेः । अन्यथा यत्र यत्रानुमानावतरणसंभवस्तस्य तस्यानुमान- प्रमेयत्वे प्रत्यक्षसिद्धस्य घटादेरपि तत्प्रमेयतया तत्सिषाधयिषया सर्व- त्रायं घटः कम्वुप्रीवादिमत्त्वात् घटान्तरवदित्येवमादिनाऽनुमानसम्भ- वात्प्रत्यक्ष प्रमाणस्याप्य नुमानेऽन्तर्भावः स्यादित्याशयेनाह एवं विधेति। अनुव्यवसायादपि सादृश्यज्ञानमुपमानफलमित्याह उपमिनोमीत्यनु व्यवसायाश्ेति। एतेन योप्ययं गोसदृशस्य गवयशन्दो वाचक इति प्रत्यय: सोप्यनुमानमेव। यो हि शब्दो यत्र शृद्धैः प्रयुज्यते सोऽस- ति वृत्यन्तरे तस्य वाचको यथा गोशब्दो गोत्वस्य, प्रयुज्यते चैष गवय-

HIR.

अथागमपरिच्छेदः ४।

(१ अथागमो निरूप्यते। यस्य वाक्यस्य तात्पर्यवि पयीमृत संसर्गो मानाग्तरेण न बाध्यते तद्वाकयं प्रमाणम्।

कमप्राप्तमागमनिरूपणं प्रतिजानीते अधेति। उपमाननिरूपणा नन्तरं शब्दो निरुप्यत इत्यर्थः । तत्रागमप्रमाणं लक्षयति यस्येति । मानान्तराबाधिततात्पर्यगोचरीभूतपदार्थसंसगंबोधकवाक्यं शब्दप्रमाणम- न्यर्ष: । शब्दसमानार्थके प्रमाणान्तरेतिव्याप्तिवारणायोकं वाक्यस्ये- ति। वडिना सिखेदिति वाक्यस्य प्रमाणतानिरासायोकं मानान्तरेण न बाध्यते इति। स प्रजापतिरात्मनो वपामुदखिददित्यादावव्याप्तिवार-

(१) अत्र आगमनमापमाख्ावषयमधिकृत्य पिपर्ठापूणामुपकाराय किसिद्वि- चारयामः । केचनान्तेवासिन: 'वत्सम्यधान' इत्यादिवाक्यश्रवण यज्जान तदेव शम्दं व्ानमिति, तथा श्रुतं वाक्यमेव शब्दपमाणमिति चावगच्छन्ति। परन्तु तदुमयमापे श्रम एव । तस्य अ्रववस्य श्रोत्रजस्य प्रत्यचपमात्वात् तन्करण नपि नोधमेव तनु नत्यक्षपमाणमेवेति। शाब्द्री प्रमा तु मानान्तराबाधिततात्पर्यवि- पयोभूतस्य संसर्गस्य या प्रमा सेव । तथाच वाक्यश्रवणानस्तरम्-अमन्तव- नसरूपप्गतिपदिकस्य आख्यातास्तवन्धेत्र 'वत्मकर्म कबग्धनाक्रिय।बोधकन्वम्' हत्येवं रूपा वाक्यार्थवाक्ययोः बोध्यबोधकमावरूपा या सा शाब्दपिमा। तस्ष्याः कवमपि उक्तससर्गयधकवाक्यज्ञानमेव । तास्मिन् ज्ञाने च आकाक्ृ योग्यता आसनय: तात्पर्यज्ञानञ्ञति वत्वारि सहकाररिकिारखानीति। नथाच वाक्यज्ञान- स्वेव प्रमायत्योपि प्रकारविधया वाक्ये प्रमाखत्वन्ययहार हाने ध्येयम्॥

वेदान्तपरिभाषायाः आगमपरिच्छेद:। १०९

वाक्यजन्यक्षाने च आकाक्का योग्यताऽडसत्तयस्तारपर्य ज्ञानं चेति चत्वारि कारणानि।

णाय तात्पर्यविषयीभूतेत्युक्त्तम्। मानान्तरेणेत्यस्य राजातीयप्रमाणन्त- रेणेत्यर्थः । साजात्यं च व्यावहारिकतत्वावेदकत्वेन बेध्यम्, तेन पार- मार्रिकतत्वाविदकै: "नेह नानास्ति कि चन" (क०२-१) इति वेदा- न: घटा नयनादिसंसर्गस्य यागस्वर्गादिसाध्यसाधनभावस्य (१)च बाधे- पिन क्षतिः। एतेनानुमानात्पृथवशब्दमनज्ञीकुर्वन्तो वैशेषिकाः परा- कृता वंदतच्याः। ते हि लौकिकानि गामानयेत्यादीनि, वैदिकानि "ज्यो- तिशमेन स्वर्गंकामो यजेत" इत्यादीनि तात्पर्यविषयनदार्थसंसगप्रमापूर्व- का.णी योग्यतासत्तिमत्पदकदम्यकत्वात्पट मानयेत्यादिव दित्याद्यनुमानेनै व शब्दार्थसद्धेः शब्दो न पृथक् प्रमाणमिति वदन्ति। कथमागमोऽनुमा- नात्पृथक् प्रमाणमित्याशक् योग्यतादिसह कारजनितज्ञानस्यानुमानफल- त्वाभावात्तथाभूनज्ञानजनकं वाक्यं पृथक् प्रमाणमवश्यमभ्युपेयमित्याश- येनाह वाक्यजन्यक्षाने चेति। तथाचासत्यपि व्याप्तिज्ञाने विद्यमाने- व्वाकाकु।दपु संसर्गज्ञानोपलंभान्नागमस्यानुमानेऽनतर्भावः। क्लप्ेनानुमा- नप्रमाणेनैव्र निर्वाहे पृथक् प्रमाणं न कल्पनीयमिति यद्याग्रहस्तहि मन- सैव वलस्तन प्रत्यक्षप्रमाणेन निर्वाहादनुमानमप्यतिरिक्त्तं प्रमाणं नाभ्यु- पेयम्। यद्यनुमिनोमीत्यनुव्यवसायबलादभ्युपेयते तर्हिं शव्दादमुमर्थ जानामीत्यनुव्यवसायवलादागमोऽवश्यमभ्युपगन्तव्य इति भावः । तात्प- र्यज्ञानस्य बहुवादिभिरनज्गीकार/त्पृथगुपादानम्।

(१) यागादे: स्वर्गादेश्व यः साध्यसाधनभावः संसर्गः तस्य च नेह नानास्ति कि चनेत्यादिश्रत्या बाधेपि न क्षति :- नात्यातिः-तस्याः पारमार्थिकतस्वावे- दिकाया: व्यावहारिकतत्वावेदके: ज्योतिटोमादिवाकये साजात्याभावादित्यर्थ:।

१०

११० सटिप्पणार्थदीपिकायाः

तत्र पदार्धानां परस्परजिश्ासाविषयत्वयोग्यत्वमा. काङ्ु।(१)। क्रियाश्रवणे कारकस्य कारकश्रवणे क्रियाया: करणभवणे इतिकर्तव्यतायाश्च जिश्ञासाविषयत्वात्। अ. जिज्ञासोरपि(२)वाक्यार्थबोघात् योग्यत्वमुपात्तम्। (३)त- क्मेणाकाह्ादिस्वरूपमाह तत्रेति। आकाक्क्ादिषु चतुर्षु कारणेषु मध्ये। कुत एतदित्याशक्षम करियादिश्रवणे कारकादेर्जिज्ञासा।विषयत्वोपल- म्मातदार्थानां परस्परजिज्ञासाविषयत्व योग्यत्वमाकाक्क्रास्वरूपमित्याह कि- येति। आनपेति कियायाः श्रवणे घटमिति कारकस्य जिज्ञासाविषयत्वम्, घटमिति कारकस्य श्रवणे आनयेति करियायाः; दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग- कामो यजेतेति स्वर्गकरणश्रवणे समिधो यजति इडा यजतीत्यादीतिक- तव्यतायास्तच्छरूवणे करणस्य चेत्यर्थः ! ननु लाघवादावश्यकत्वा् वि- वय-्चपर्यन्तमेवाSड काव्रालक्षणमस्तु कि योग्यत्वोपादानेनेति चेत्तत्राह अजिज्ञासोरपीति। तथाच जिज्वासारहितस्य वाक्यजन्यज्ञाने पदा- र्थानां परस्परजिज्ञासाविषयत्वाभावेपि तद्योग्यत्वसत्त्वात्राव्याप्तिरित्यर्थः । ()गामानयेत्यत् लक्षणसमस्वयः, अनयेति श्रवणे कर्मणो जिज्ञासाविष- यत्वं गामित्युक्ते :केयायाः, तथाच परस्परस्य कर्मण: क्रियायाश् या जिज्ञासा श्रोतुः तविषयत्वं कर्मःक्रययेशेति। (i) ननु गामानयोते श्रतवता सर्वेशत्र जिज्ञासा भवाति तथाच येषा जिज्ञा- सः नस्ति तेषा जिजसावषयत्वमव पदार्थनी नास्तीव्यव्र्पापतिरिति चेत्र ता- मत्यपे तयोग्पतं वर्तते अतो नात्यामिरिति येग्यत्वपदभयोजनेन प्रथयति । (३: अव्या ते योग्यत्तपददानेन निरस्य योग्यतावच्छेदकत्वविवश्चया अतियास निरस्यने तदवच्छेदकं चोते। ककियात्वादेरवच्छेदकत्ववविवक्षणेन गरश्वः पुरुषो हस्तात्य:दः कारकत्वाभावात्राकाङ्का। कारकत्वं च क्रियाजनकत्वं करे नोनि कारक इति त्र्युत्वस्या कारकस्य कर्तरि व्वुल्वत्वात. तथा च गै।रश्वः उन्य दो गवादिपदाना ककरियाजनकत्वाभावेन कारकत्वाभावात् आकाङ्गावरह हति।

वेदान्तपरिभाषायाः आगमपरिच्छेदः । १११ वच्छेदकं च क्रियात्वकारकत्वाविकमिति नातिव्या प्रिः गौरश्व इत्यादौ। (१)अमेदान्वये च समानविभक्ति कपदप्रतिपाद्यत्वं तदवच्छेवकमिति तत्त्षमस्याविवाकये पु नाव्याप्ति: । पतादृशाकाङ्गाभिप्रायेणैव बलायलाधिकरणे "सा

ननु अत्र सास्तीत्याकाककप्राहकं तदवच्छेदकं किमित्याकाककायामाह तदिति। तथाच गौरश्व इत्यादै। कियात्वादेस्तदवच्छेदकस्याभावा- दाकाङ्कSसत्वान्नातिव्याप्तिरित्यर्थः। ननु तत्सहितेपु नीलमुत्पल ततव-

न्वय इति। अभदेनान्वयो यत्र ततत्वमस्यादिवीकयेऽ्वच्छययोग्यत्व लक्षणा काल्काया अनुगतत्वादवच्छेदकाऽननुगमो न दोषावह इति मन्तव्यम्। नन्वन्वयबोधाभाव एवाकाल्णा कि न स्यात्तस्याः प्रागभावात्मकतया- शव्दज्ञानकारणत्वेन क्लप्तत्वादित्याशक्ष्ीवविधा (२)काकाभिप्रायेणैव मीमांसकै: श्रुतिलिङ्गािबलाबलाधिकरण आकाल्लाया व्यवहृतत्वांन्मै- वमित्याह पताहशति। तथाच तृतीयाध्यायतृतीयपादस्थजैमिनिसूत्रं (१) ननु गौरश्व इत्यादिषु अतित्र्याप्तिनिरासार्थमवच्छेकस्य क्रियात्वादे्विय-

तत्र समानविभक्तिकषद्रमनिपायत्वरूपस्यावच्छेदकस्य सच्ात्। नच तथात्वे गौर-

ड्रूयम, गतराशवदिरमेदस्य प्रत्यक्षबाधितल्वैन तदमेदे योग्यताडभावात् इत्या- बनुसन्धेयम्। (२) एवंत्रिधेति। पदार्थानी परस्परजिज्ञासाविषयत्वयोग्यत्वरूपाया भ्राकाङ्ा- या अभिपायेख न तु अन्वयबाधाभावरूपाया आकाह्काया इत्यर्थः।

११२ सटिप्पणार्थर्दापिकायाः वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम्" इत्यत्र वैश्वदेवया- गस्यामिक्षान्वितत्वेन न वाजिनाकाह्ेत्याविव्यवहारः। 'श्रुतिलम् वाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदीर्यल्यमर्थवि- प्रकर्षादिति'। अत्र श्रुत्यादीनामेकविषयत्वसमवायेन विरोधे सति कस्य प्रावल्यं कस्य दौर्बल्यमिति चिन्त्यते, तत्र निरपेक्षो रतः श्रुतिः । यथा ब्रोहीनवहन्तीत्यत्र क्रियाफलभागित्वं कर्मत्वं बोधयन्ती द्वितीयाश्रु- तिर्निरपेक्षैव त्रं.हीणामवघातशेषत्वं प्रतिपादयति। अर्थविशेषप्रकाशन- सामर्भ्य लिग्रम्। यथा बर्हिदवसदनं दामीत्यस्य मन्त्रस्य लवनार्थप्रका- शकतया बर्हिर्लवने विनियोगः। परस्पराकाक्क्रवशात्कचिदेकस्मित्नर्थे पर्य- वसितानि पदानि बुषसम्, यथा "देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्चिनोबाहुभ्यां पृष्णो हस्ताभ्याम(१)मथे जुष्ट निर्वपा.म" इत्यत्र लिग्ेन निर्वापे विनियुज्य- मानस्य समवेतार्थभागस्यैकवाक्यबलेन देवस्थ त्वेत्यािभागस्य विनि योगः। लब्धवाक्यभावानां पदानां कार्यान्तरापेक्षया वाक्यान्तरेण सम्बन्धे आकाक्कापर्थ्यवसत्रं प्रकरणम्। यथा समिधो यजतीत्यादेर्दशपूर्णमासकथ म्भावाकाक्कायां पठनाच्छेषत्वम् । क्रमः स्थानमनेकस्याम्नातस्य सन्निधि- विशेषाम्रानम्। यथा दव्धिरसीत्यत्राम्ेयाम्रीषोमीयोपांशुयागाः क्रमेण ब्राह्मणे विहिता मन्त्रभागेपि कमेण मन्त्रत्रयं पठितं तत्राभेयापीषोमीययो- ्लिग्नेनैव द्वयोर्विनियोगासद्धिः ।(२)दब्धिर सीत्यत्र तु न लिग्गादिविनियोजक मस्ति किन्तुयस्मिन्प्रदेशे ब्राह्मणे उपांशुयागविधानं तस्मित्रेव प्रदेशे मन्त्रे- (१) हस्ताभ्यामित्यन्तो याजुषमन्त्रः अग्रये जुटं निर्वपामीति ब्राह्मणवाक्यम्।

वच्वं वाक्यन्वम्। तथाच वाक्यपमाणेन देवस्य त्वेत्यादेर्मन्प्स्य निर्वापे विनियोगः। (२) दन्धनामासीति पाठान्तरम्। न तब्रिङ्गादीत्यपि पाठः खपुस्तके दग्धि- घतकमायुधमिति माधयः ।

११२

वैद्वदेष्यामिक्षा वाजिम्यो वाजिनम्" इत्यत्र वैश्वदेवया-

पुति रकवाक्यप्रकर णस्थानसमारूयानां समवाये पारदीर्वल्यमर्थवि- प्रकर्षांदिति'। अत्र श्रुन्यादीनामेकविषयत्वसमवायेन विरोधे सति कम्य प्र:वल्यं कस्त दोर्बल्ममिति चिन्त्यने, तत्र निरपेक्षो रत्रः श्रुतिः । बया ग्रोहीनवहन्तात्यत्र क्रियाफलभागित्वं कर्मत्वं बोधयन्ती द्वितीयाश्रु- न्ोर्नरपेक्षेव त्रं होण मवघातशेषत्वं प्रतिपाद्यति। अर्थविशेषप्रकाशन- सामर्थ्य लिग्नम्। यथा बाहेदेवसदनं दार्मात्यस्य मन्त्रस्य लवनार्थतका- सकतया बाहिलेवने विनियोग: । परस्पराकाक्कावश्नात्करचिदेकस्मित्रथे पय- बसतानि पदानि कृहधाम्, गया "देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्विनोबांहुमयां सूनो हस्ताभ्याम(१)नये उुष्ट निर्वपा.म" इत्यत्र लिमेन निर्वापे विनियुज्य- मावस्य समवेनार्यमागस्यैकवाक्यवलेन देवस्य त्वेत्यादिभागस्य विनि योगः । उच्धवाकयमावानां पदानां कार्यान्तरापेक्षया वाक्यान्तरेण सम्बन्धे आकाक्ाक्यशवमत्र प्रकरणम्। यथा समिषो यजतीत्यादेर्दशपूर्णमासकथ- म्मावृकाक्ायां पठनाच्छेषत्वम्। क्रमः स्थानमनेकस्यान्रतस्य स्निधि-

कझने विहिता मन्त्रमःगेपि क्रमेण मन्त्रत्रयं पठितं तत्राभेयाओषोमीययो-

मास्ति किन्तुयस्मिन्प्रदेशे त्राह्मणे उनंशुयागविधानं तस्मित्रेव प्रदेशे मन्त्रे- (१) हस्ताभ्यामित्यम्तो यायुषमन्त्र: अप्नये जुटं निर्वनामीति श्राल्मगवाक्यम्। अनयोर्मन्ग्रकमये: सास्पर काङ्वशात् एकह्मत्रिवरपेडयें पर्यवसितपद- एरचचं सक्यनन्। तथाच वाक्यवनाणेन देवस्य त्वेत्यादेर्म-्वस्य निर्वापे विनियोग:। (३) दधधनोमासीति पाठास्रम्। न तमयदात्यपे पाठः खपुस्तके दब्धि- ्तकमम्युभामेति माच्रमः ।

वेदान्तपरिभाषायाः आगमपरिच्छेदः । ११३

ननु तत्रापि वाजिनस्य जिशासाSविषयत्वेपि वद्यो ग्यत्वमस्त्येव । प्रदेयदव्यन्वस्य यागनिरुपितजिकासावि षयतावच्छेइकत्वादिति सेत्, न रवसमानजातीयपदा

प्यस््य पाठ इति कमादुपांश्चुयागानुमन्त्रणेडस्य विनियोग: । योगबठं समाख्या। यथा हात्रम् अद्ात्रमित्यादियोगयलेन होत्रादिसमाख्यानि कर्माणि होत्रादभिरनुष्टेयाननि। प्रकृते श्रुतिवाक्यविरोधे वाक्यदौर्बल्यो- दाहरणं 'तप्ते पर्यास दध्यानर्यत सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिम्यो वाजिन' मिति। तत्र वाजिनस्य कि विश्वेदेवान्नत्वं किं वा वाजिसञकदेवताअत्व- मिति संशये वाजमत्रमामिक्षा तदेषामस्तीति व्युत्पत्त्या वाजिपदस्य विश्वेदेवपरत्वात् वाजिभ्यो वाजिनमिति वाक्याद्वाजिनस्य विश्वेदेवदेव- वाऋत्वमवगम्यते, नचामिक्षया वाजिनबाधः कि तुतया सह विकल्प: समुचयो वेति प्राप्त सिद्धान्तः, न तावद्वाजिनस्य विश्वेदेवाअत्वं वैश्वदे- वीति ता्धितश्रुत्याऽ्मिक्षया तेशं सम्बन्धस्यौचित्यादस्या इति सर्वना-

श्रुतत्वेन तद्धितवाच्यत्वात्। एवं च न विकल्पसमुच्चयौ कल्प्यौ विश्वे- देवसम्बन्धवत्यामिक्षया वाजिनाकाललाभावादिति। ननु भवदभिमतस्याकाह्ालक्षणस्य वाजिनेपि सत्त्वात्कयमुक्क्कत• भैराकाककयव्यवहारो भवटुक्काकाक्कासम्भवादित्याशयेन शककते नन्वि- ति। तत्रापि सा वैश्वदेव्यामिक्षेत्यादावपि। यागनिरूपित जिज्ञासाविषय- त्वावच्छेदकस्य प्रदेयद्रव्यत्वस्य सत्त्वादित्याह प्रदेयेति। प्रदेयद्रव्य- त्वस्य तदवच्छेदकत्वे जनितान्वयबोधादपि वाक्यात्पुनरन्वयबोधा- पत्तेः स्वसमानजातीयेत्यादिविशेषणविशिष्टस्य तस्य तत्वान्रीकाराद्वा जिने तदसत्वादुकलक्षणासन्मात्रोक्कदोष इत्याशयेन परिहरति नेवि।

११४

स्वेन वाजिनदरव्यस्य स्वसमानजातीयामिक्षादव्याग्वय-

तु नैवं वाजिनाऽन्वयस्य तदाऽनुपस्थितत्वास्। उदाहरणारणन्तरेष्वपि दुर्बलत्वप्रयोजक आकाह्णा विरह एव द्रष्टण्यः।

समभिव्याहृतपदेन स्मारितो यः स्वसमानजातीयः स्वसदृशः पदार्थ- स्तदन्वयबोधविरहेण सहकृतं मत्प्रदेयद्रव्यत्वं तस्यैव तदवच्छेदकत्वेन यागनिरूपपित जिक्ञासाविषयत्वावच्छेदकत्वेन वाजिनद्रव्यस्य स्वसदशा- मिक्षापदार्थान्वयबोधसहकृतत्वेन तदविर हसह कुतप्रदेयद्रव्यत्वरूपावच्छेद- काभावादित्यर्थ:। नन्वस्तु वाजिनपदार्थेनैवान्वय बोधस्तथाचामिक्षाया- मेव तादशावच्छेदकाभावः कि न स्यादित्याशश्ाह आमिक्षायां त्विति। प्रथमश्रुतामिक्षान्वयबोधकाले वाजिनान्वयबोधस्योत्थानाभा- वादिति हेतुमाह वाजिनेति। यथा श्रुतिवाक्यविरोधे वाक्यदौर्बल्यप्रयोजक आकाक्काविरहस्तथो- दाहरणान्तरेष्वपि स एवेत्यतिदिशति उदाहरणान्तरेष्वपीति । तत्र श्रुतिलक्वविरोधे लिक्दौर्वल्यं यथा ऐन्द्ा गार्हपत्यमुपतिष्ठत इति श्रयते तत्र संशयः, कि कदाचन स्तरीरसि नेन्द्र सश्वसि दाशुषे इत्यसा- कृगैन्द्री तेनेन्द्रमन्त्रेणेन्द्र उपस्थेय: ? उत गार्हपत्यः ? इति, भो इन्द्र कदा चिदषि घातको न भवसि कि त्वाहुतिदत्तवते यजमानाय प्रीयसे इति इन्द्रप्रकाशनसामर्थ्याल्लिकादिन्द्र उपस्थेय इति प्राप्त सिद्धान्तः, गार्हप- त्यमिति प्रत्यक्षश्रुत्या गाहंपत्योपस्थाने विनियुक्तस्य मन्त्रस्य पुनर्वि- नियोगाकाक्काया अनुदयाद्विनियोजकं लिन्ञं न प्राप्नोति येनेन्द्रोपस्थाने

वेदान्तपरिभाषायाः आगमपरिच्छेदः । ११५ मन्त्ो विनियुज्यतति। लिप्रवाक्ययोर्विरोधे वाक्यदर्बस्यं यथा दर्शपूर्ण- मासयो: ध्रूयते 'स्योनं ते सदनं कृणोभि पृतस्य धारया सुशेषं कल्पया- मि तस्मिन्सीदामते प्रतितिष्ठ वहीणां मेघः सुमनस्यमान' इति। भ: पुरो- डाश तव समीचीनं स्थानं करोमि तच्च स्थानं पृतस्य धारया सुष्ठु सेवितुं योग्यं कल्पयामि भो व्रीहिसारभूत त्वं समाहितमनस्फस्तस्मिन्स- मीचीने स्थाने उपविश तत्र स्थिरो भवेत्यर्थः । तत्रायं सर्वोपि मन्त्रः स्थानकरणे पुरोडाशस्थापने च विनियुज्यते कि वार्द्धद्वयमुभयत्र व्यव- स्थितमितिसंशये सति मन्त्रद्वयाभावात्सर्वोष्ययं मन्त्रः स्थानकरणस्य पुरोडाशस्थापनस्य चात्म् तत्र सर्वेणानेन मन्त्रेण स्थानं कर्तव्यमिति विनियोजिका श्रुतिः कल्पनीया, तथा सर्वेण मन्त्रेण पुरोडाशः स्थाप. नीय इत्यपि कल्पनीया, सदनाजत्ववत्प्रतिष्ठापनाज्ञत्वस्यापि तद्वाक्यबो- धितत्वादिति प्राप्ते राद्धान्तः पूर्वोत्तरा्द्धयो: परस्परान्वयेन सम्पन्नस्यैक- वाक्यस्योत्तरार्द्धस्य सदनकरणे शक्तिमकल्पयित्वा सर्वमन्त्रस्य सदने विनियोक्तुमनहत्वात् पूर्वार्द्धस्य स्थापने शक्तिमकल्पयित्वा स्थापने सर्व- मन्त्रस्य विनियोक्तुमनर्हत्वाच्च लिप्रकल्पनव्यवधाने श्रुति प्रति वाक्यं विप्रकृष्यते, प्रत्यक्षं तु लिसद्वयं सन्निकृष्यते तथाच लिग्नेन वाक्यवाधा- दर्द्धद्वयमुभयत्र व्यवस्थितमिति। अत्राप्याकाक्काविरह एव वाक्यस्य दौ- बल्यप्रयोजक इति। वाक्यप्रकरणयोर्विरोधे प्रकरणदौर्वल्यम्, ग्रथा सूक्तवाक्ये श्रूयते "अग्रीषोमाविदं हविरजुषेतामवीवृधेतामहोज्यायोक्रा- ताम् 'इन्द्रारम। इदं हविरजुषेतामवीवृधेतामहोज्यायोक्ातामित्यादि' देव- तावाचकाम्ीषोमादिपदं पौर्णमास्यादिकाले यथादैवतं विभज्य प्रयुज्यते। तत्र संशयः देवतापदैवाक्यताभूनानीदं हविरजुषेतामित्यादीनि यानि पदानि तानि किं ततो विच्छिद्यान्यत्रापि प्रकरणविशेषात्प्रयोक्तव्यान्नि ? उत तत्तहेवतापदेनैकवाक्यनया तद्वदेव व्यवस्थितानीति। तत्र यत्विदं

११६ सटिप्पणार्जदीपिकाया:

डेमपट्परित्यामेन फठनीयम्। तथा इन्द्राशीमन्त्रगतमपि पौर्णमास्या- सिन्दाऔपद्पारित्वामेन पठनीयम्। तथा सत्येषां मन्त्रमागानां सर्वसे फ्ननोपको दसंपूर्णमासपा ठोनुग्रह्यते इति प्राप्ते सिद्धान्तः, अमीषोमम- व्ययोकयेन्द्रामो पदान्वयाश्रवभाठरकरणेन प्रयम तदन्ययरूपं वाक्यं कर्प- नीगम्, तेन न वाकयेवेन्द्रामीप्रकाशनसामर्थ्यरूपं दिन्ं कल्प्यते, तेन नानंब मन्त्रमामेनेन्द्राम्रांविषया करियानुष्ठेयेति विनियोजिका श्रुतिः करपते, तक प्रकरणविनियोगयोर्मय्ये त्रिभिर्ष्यवधानं भवति, अमीषो- मयदान्यगरूपं नायमं धूयमाणत्वाल्ठिग्शुतिभ्यामेव व्यवधीयते, तस्मा- हावमेन श्वस्य बायितित्वातच्छेपस्तत्रैव आयवातिष्ठते। मत्रापि वि- चिछपान्मत्रापयेगे आकाक्कानिरह एव कारणम्। स्वानप्रकरणयोर्विरोधे स्वाबदौजंन्यं मजा राजसूये बहवः पश्विष्टिसोमयागा: सर्वे फलवन्तः मनप्रधाना: तत्रामिषेचनीयो नाम सोमयागः उत्सभिषो विदेवनादय: समाप्राताः 'अक्षैदाव्यति' 'राजन्यं जिनाति' 'शौनःशेपमाख्यापयति' झते। जिनाति जयाते। बहशृचव्राह्मणे समात्रातं शुनःश्षेपविषयमाख्यानं सौवःसंपम्। तत्र संशय: ते विदेवनादयः कि सर्वस्य राजसूयस्याअ्मुता-

प्रते रायन्तः, राजसुयस्य कथं भावाकाक्क्ायामनुष्ृत्तयां(१) विहिता- विदेवनादय: प्रकरणेन राजसूयश्रेषा: राजसुयक्ष बहुयागात्मक इति तत्र लयमनंयागशेषभूतं विदेवनादिकम (२)। नचाभिषचनीयस्य काचिदाका- का विदेवनादिष्वस्ति ज्योतिथेमविकृतित्वेनातिदिष्टः प्राकृतामरेव तदा- महानियुसेरति। स्थानसमास्ययोविरोधे समास्यादोरबल्यम्। यया (१) कपुरनके अनुवृत्त यामिति नस्ति। (2) विदेयनादिकमति कसपुस्तकयोर्नोस्ति।

वेदान्तपरिभाषायाः आगमपरिच्छेदः। ११७

(१) योग्यता च तात्पर्यविययीभूतसंसर्गावाधः। व. पीरोडाशिकसमासयाने दर्शपूर्गमासकाण्डे सान्नाय्यपात्रशुन्धन समाख्या तम्। तत्र शुन्धव्वं दैव्याय कर्मेण देवयज्याया इनि मन्त्र उद़ाहरणम्। स कि पुरोडाशपात्राप्मुत सात्राप्यपात्राङ्रमिति संशये पीराडाशिकमिति ममाख्याते काण्डे पठितत्वात्समास्यया पुरोडाशकाण्डाप्रनामुलूसल- सुह्धाद नामपि शोधनेक्रमिति प्राप्ते सिद्धान्तः, पौरोडाशिकमिति समा- हपरया प्रकृततिः पुराडाशमभिधत ताद्धतप्रत्ययथ काण्डम्। नचतावता कृत्स्पुरोडाशपात्राणां सन्निधिरत्र प्रत्यक्षोस्ति किं त्वर्थात्ग्रकल्प्यस्त- स्मा:काण्डसमाह्यया सन्निधि परिकल्प्य तत्सन्निध्यन्यथानुवपत्या पर- स्वराका रूपकृनम्तरपात्रप्रकरणं कल्पयित्वा वाक्यलित्श्रुतीः परिकल्प्य तथा श्रुन्धा विनियोग इति समाख्यायां विप्रकर्षः। साम्राध्यपात्राणां शोधनमन्त्रसत्निधिस्तु प्रत्यक्षः, इष्मावर्हिःसम्पादनस्य मुष्टिनिर्वापस्य चान्तराले सात्नाय्यपात्राणां देश उक्त्तः मन्त्रश्वेष्माचर्हनिर्वापविषयो म. न्तरानुवाकयोमध्यमेनुवाके पठ्यते तेन च प्रत्यक्षसत्निधिना प्रकरणा- दीनां चनुर्णमेव कल्पनात् सन्निधिः सन्निकृष्यते तस्मात्कमेण समा्यां बाधित्वा सात्नाय्यपात्रशोधनाङ्गमेव्र मन्त्रः(२) । स्थानं सन्निधिः क्रम इत्चनर्थान्तरमिति ॥ योग्यतां लक्षयति योग्यनेति एतावल्लक्षणाभिधानफलमाह (१) तात्र्यविषयः सेसर्गों योग्यता इत्यर्थः। यथा वन्सं वधानेत्यत्र वत्सकर्मकें बन्धन मेव याग्यता। वह्निना सिञ्जतीत्यत्र तादशसंसर्गस्य वद्विकरयकसेकस्य बजात्र योग्यता। स प्रजापतिरित्यादौ वपायागः प्रशस्त इने प्राशस्त्यमेव तात्पर्य- विधयसंसर्ग: अतः योग्यता वर्तने। योग्यतापीयं जायमानैव हेतुर्न स्वरूपसतीत्य- श्वेयम्। तज्जानं चावि संशयनिश्यसाधारयं हेतुः ततश् तत्सशयनिश्रययोरपि

(२) मन्त्र: शोधनाङ्गमेव इति योजना।

११८ सटिप्पणार्थदीपिकायाः हिना सिञ्ञतीत्यादौ तादशसंसर्गवाधाल योग्यता। "स प्रजापतिरात्मनो धपामुदखिवत" इत्यादावपि तात्पर्य- विषयीभूतपशुपाशस्याबाधात् योग्यता। तश्वमस्या दिवाक्येष्वपि वाच्याभेदयाधेपि लक्ष्यस्वरूपाभेदे बाघा- भावात् योोग्यता। (i) आसत्तिश्वाव्यवधानेन पदजन्यपदार्थोपस्थितिः। मानान्त रोपस्थापितपदार्थस्यान्वयबोधाभावात्पदजन्येति। अत पवाकुतपदार्थस्थले तत्तत्पदाध्याहार: द्वारमित्यादौ पिषेहि' इति। अत एव 'इषत्वा' इत्यादिमंत्र 'छिरनाभर' वाहिनेति : तथाप्यस्तु संसर्गाबाधो योग्यतेत्याशज्ञाह स प्रजाप्रांत रिि। एवं च साम्प्रदाययिकतत्वमस्यादिवाक्यार्थोयुपपत्र इत्याह तत्व- मस्यादीति। कमप्राप्तामासतें लक्षयति आस्त्तिश्रेति। पदजन्येत्यस्य प्रयोजननाह मानान्तरेति। यतो मानान्तरोपस्थापितपदार्थस्यान्व-

्यहारः सजच्छते इत्याह अत पवेति। अत एव वेदेपि तादृशपदा- आाहार इत्याह अत पवेति । द्वितीयाध्याये चिन्तितं समेषु वाक्य- ") प्रभ्यवधनशिशश्ा या पदजन्यपदार्थोपस्थितिः सा भ्रास्तनिः। तथाचा- •व्ययतवस्य स्यत वेशन्वयः, अव्यवधानविशिष्टं यत्पदं तजन्या पदार्थोषस्थि- नोरम नरित्यर्यस्वीकारे तु वस्रे मुहृत्व ओदनं पश्य इत्यत्र चन्त्रभुङ्नपदयोः अभ्यवय नमन्वेन निव्या नेप्स्रः । पत्रय देवदन इत्यत्र प्रत्यक्षपमाणनव्धस्य।पि वटस्य वक्यार्थवस्रे नंपयोग: पदजन्योपस्थित्यभावात्। यदि तत्र प्रत्यच दृश्य- नावस्य घटस्य अड्गुन्या निर्देशपूर्वक पशय देवदत्त इति वाक्यमुच्चरितं तदा तत्र घटम्' हाते ववितय ग्वघ टपदध्याहारो द्वितीयानतेदंपदःध्याहारो वा भवतीति पद- प्र्वेत सथननरेशम निरेते।

वेदान्तपरिभाषायाः आगमपरिच्छेदः । ११९ इति पवाध्याहारः। अत एव विकृतिषु "सूय्याय जुएं निर्वपामि" इति पदप्रयोगः।

भदः। यत्र कर्मसमवेतार्थप्रकाशकं निर्वपामीत्यादिपदमरिति तत्र सुगमं परिमाणम्। यत्र तु समवेतार्थपदाभावन लौकिकविनियोगाभावे वाच- निको विनियोग: स्वरूपतो गम्यते यथा 'इषे त्वेोज्जे त्वेति' तत्र संशयः किं प्राग्दृष्टार्थमन्त्रावधेरेकमन्त्रत्वमुत यावदेव मिथः संबन्धमिषे त्वेति तःवदेकं यजुरन्यच्च यजुरन्तरमिति इषे त्वोज्जे त्वेत्यत्र सोयं पदसमु- दाय एको मन्त्रः तस्यादृष्टार्थतवेनैकस्यैवादृष्टस्य कल्पने लाघवात्। नचोरुप्रयस्वेत्यादिमन्त्रवदनुप्ठेयार्थस्मारकता सम्भवति कियापदाभावेन तदथप्रतीत्यभावादिति प्राप्ते राद्धान्तः, इषे त्वोर्जे त्वेत्यादौ यजुर्भेदः 'इषे त्व।' इति छिनतति, ऊज्जे त्वा' इत्यनुमाष्टीति पलाशशाखायाः छेदनमा- जर्जनयोर्विनियोगात्ततस्तदनुसारेण छिनधि अनुमार्ज्मीत्यर्थभेद इति। अन एव मानान्तरेत्यायुक्तहेतेरिव। नवमाध्यायप्रथमे पादे स्थितं गुणशब्दस्तथेति चेदिति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्वनोर्बांहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्ट निर्वपामीति मन्त्रे सवित्रश्विपूषशब्दानां विकृति- षूहाभाव उक्तस्तत्राग्निशब्देपि किमसमवेतवचनो नोहितव्य उत सम- वेतवचन ऊहितव्य इति संशये देवतान्तरवाचिसवित्रादिशब्दवदग्निश- व्दस्यापि निर्वापस्तावकत्वेन पाठान्नोहनीय इति प्राप्त राद्धान्तः, सवित्रा दिशव्दानां कर्म्मण्यसमवेतार्थत्वेनाग्निशब्दस्य चाग्नये कर्म्मणि सम- वेताथत्वेन दृष्टान्तवैषम्यादूहनीय इति। ननु निर्वापात्पूर्व हविषो जुष्टत्वा- भावत्तयोगादग्निशब्दोपि न स्यादिति चेन्न जुष्ठं यथा भवति तथा निर्व- पामीति क्रियाविशेषणत्वेन भविष्यज्जोषणपरत्वे सति समवेतार्थत्वात्।

.சா சரகன்ஸ சா சரிகண்

वेदान्तपरिभाषायाः आगमपरिच्छेदः । १२३

• अत एव न्यायमतेप्यन्वये शक्ति: स्वरूपसतीति सि द्वान्तः । झ्षायमानशक्तिविषयत्वमेव वाच्यत्वमिति जा तिरेव वाच्या॥ (१)अथवा व्यक्तेर्लक्षणयाऽवगमः। यथा नीलो घट

व हमित्याशख्क्ाह जातीति। यतः शक्तिज्ञानं विनैव यस्य ज्ञानं तज्ज्ञानार्थ शक्तज्ञानकल्पनमनु- चितम्, अत एव नैयायिकैर्गवादिपदार्थस्य पदार्थीन्तरान्वये शक्ति: स्वरूपसती स्वीकृतेत्याह अत पवेति। नन्वेवं तर्हि व्यक्तिरपि शक्या, शक्तिविषयत्वं शक्यत्वमित्युक्तत्वाद् व्यक्ती च शक्ते: स्वीकारात्तथा च जातर्व्यक्ेश शक्यत्वे गौरवमित्याशक््यास्मिन्पक्षे ज्ञायमानशक्तिविषयत्वं शक्यत्वं(२)न तुशक्तिविषयत्वमतो नोक्तदोष इत्याह ज्ञायमानेति। ननु व्यक्तेरशक्यत्वे तत्र शक्तिकल्पनमपि कृथा तज्ज्ञानस्य लक्ष णयैव संम्भवादन्वयस्य च वाक्यगम्यत्वेन पदशक्त्यविषयत्वादित्यरुचेः पक्षान्तरमाह अथवेति। तथा च गवादिपदस्य जातै। शक्तिः, ताद्विशि- (१) ननु पदस्य व्यक्तावपि स्वरूपसती शक्ति: स्वीकृता एव। पूर्वग्रन्थे तु व्यक्केरि शक्यत्वापत्ा ज्ञायमनिति विशेषणं दत्तम्, तथापि शक्तिश्यकल्प- नागौरव गले पतितम्। न च एकस्मा त्पदादुभयप्रतीत्यन्यथानुपपत्या शक्तिदय- कल्पना आवश्यकीति प्रमाणमुखगौरवं न दोषावहमिति वाच्यम्, गङ्गाया घोष इत्यत् तीवर्थप्रतीतेः गङ्गापदस्य तीरिपि शकतकिकल्पनापनेः। तथैवान्वयेपि पदस्य स्वरूपसत्या: शक्त्त: कल्पने गीरवम्। अन्वयस्य वाक्यगम्यत्वेन तत् वदस्य सामर्थ्याभावोषि। तथाच व्यकत्यन्वरययोर्लेक्षणयेत्रोपस्थितौ महल्लाघव- मित्यरुचेराह अथवेति। अस्मिन्मते शक्तिविषयत्वं शक्यत्वमिति लक्षणे ज्ञायमानपदापषेशादपि लाघषमिति दिक्। (२) शक्यत्वम् इति खघपुस्तकयोनीस्ति आवश्यकश्न तत्।

१२२ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

(२) यदा गवादिपदानां व्यक्तौ शक्ति: स्वरूपसती न तु जाता हेतुः। जातौ तु झाता। न(३)व्यकयंशे शक्ति- ज्ञानमपि कारणं गौरवात्। जातिशक्तिमत्वज्ञाने सति यद्यापे जातिरेव शक्या तथापि धर्म्मतद्वत/स्तादात्म्यदिकसंवित्तिवेद्यत्वा- पांरसमानसंवित्तिसंवे द्यजातिभानसमये जातेरिति। रु पदाथक्तिसंविदेव दुर्लभा तत्प्रयोजकश केरभावादित्यरुचेराह यद्ेति। स्वरूपसती स्वरूपेणैव वतमाना। व्यक्तिबोधकगवादिप- दनिश्सामर्थ्यस्वरूपमस्त्येवेत्यर्थः। ज्यावर्त्यमाह झातेति। गवादिप- दा्याक्तिमानार्थ गवादिपदानां व्यक्त शकिरस्तीति ज्ञानं नापेक्षितमि- त्यर्थ: । एतदेव स्पष्टयति जाताविति। गवादिपदानां जाता शक्ति- रिति क्ता जातिमानहेतुरित्यर्थ:। व्यक्तिभाने शक्ति: कारणं न तु तज्ज्ञानमपीत्याह नेति। तत्र हेतुमाह गौरवादिति। उभयत्र शा केज्ञानस्य कारणत्वक ल्पने गौरवात्। नन्वावश्यकत्वाद्गौरवं न दोषा- घटत्वरूपधर्मस्तु स्वीकृत पवेति न पूर्वापरविरोध इति। तथाचात्र सर्वत्र वा जा- निपदनानुगतो धर्म एव ग्राह्य इति प्येयम्। (१) व्यक्तिस मानेति। व्यक्ते: समाना सविद् त्र्यक्तिसमानसंविद् नया संवेधा यके समानसंवित्संवैया तस्या भाव: तस्मात्। यया संविध्कत्या .घटवृत्ति घटत्व गृधते नयैव घटस्यापि प्रहणं भवति जातित्यक्त्योः अभेदाभ्युपगमात्र सामग्य्य- तरस्यावश्यकतेति नान्पर्यम्। (२) पूर्वग्रन्थे व्यक्तिशक्तिर्निराकृता तथाच प्रयोजकशक्त्यभावाद् व्यक्तिसंविद: अभाव एव युक्त इत्यतः पक्षान्तरानुसरणं यद्देति। (३) घचपुस्त कयो: नच इति पाठ:।

वेदान्तपरिभाषायाः आगमपरिच्छेदः । १२३

अत एव न्यायमतेप्यन्वये शक्ति: स्वरूपसतीति सि द्वान्तः । क्षायमानशक्तिविषयत्वमेध वाच्यत्वमिति जा तिरेष वाच्या॥ (१)अथवा व्यक्तर्लक्षणयाऽवगमः। यथा नीलो घट

व हमित्याशक्क्याह जातीति। यतः शक्तिज्ञानं विनैव यस्य ज्ञानं तज्ज्ञानार्थ शक्तिज्ञानकल्पनमनु- चितम, अत एव नैयायिकैर्गवादिपदार्थस्य पदार्थीन्तरान्वये शक्ति: स्वरूपसती स्वीफृतेत्याह अत पषेति। नन्वेवं तर्हि व्य्तिरपि शक्या, शक्तिविषयत्वं शक्यत्वमित्युक्तत्वाद् व्यक्क्की च शक्ते: स्वीकारात्तथा च जातर्व्यक्तेश शक्यत्वे गौरवमित्याशक््यास्मिन्पक्षे ज्ञायमानशक्तिविषयत्वं शक्यत्वं (२)न तु शक्तिविषयत्वमतो नोक्तदोष इत्याह ज्ञायमानेति। ननु व्यक्तेरशक्यत्व तत्र शक्तिकल्पनमपि वृथा तज्ज्ञानस्य लक्ष- णयैव संम्भवादन्वयस्य च वाक्यगम्यत्वेन पदशक्त्यविषयत्वादित्यरुचे: पक्षान्तरमाह अथवेति। तथा च गवादिपदस्य जातै। शक्तिः, ताद्विशि- (१) ननु पदस्य वयक्कावपि स्वरूपसती शक्ति: स्वीकृता एव। पूर्वभ्रन्थे तु व्यक्तेरि शक्यत्वापते। ज्ञायमनिति विशेषणं दत्तम्, तथापि शक्तिदयकल्प- नागौरव गले पतितम्। न च एकरमा त्पदादुभयपतीत्यन्यथानुपपत्या शक्तिद्वय- कल्पना आवश्यकीति प्रमाणमुखगौरवं न दोषावहमिति वाच्यम्, गङ्गारया घोष इत्यघ तीगर्थप्रतीतेः गङ्गापदस्य तरिपि शकतिकल्पनापनेः। तथैवान्वयेपि पदस्य स्वरूपसत्याः शक्त्ते: कल्पने गौरवम्। अन्वयस्य वाक्यगम्यत्वेन तत्र पदस्य सामर्थ्याभावोषि। तथाघ व्यक्त्यन्वययोर्लेक्षणर्यव्ोपस्थिती महल्लाघव- मित्यरुचेराह अथवेति। अस्मिन्मते शक्तिविषयत्वं शक्पत्वमिति लक्षणे ज्ञायमानपदामषेशादपि लावषमिति दिक्। (२) शक्यत्वमू इति खधपुस्तकयोनीस्ति आवश्यकश्न तत्।

१२४ सटिप्पणार्थर्दापिकायाः

इस्पत्न नीलशब्दस्य नीलगुणविशिष्ट लक्षणा, तथा(१) आतिषाचकस्य तद्विशिष्ठ लक्षणा। तदुक्तम् 'अनन्यल भ्यो हि शब्दार्थः' इति। एवं शक्यो निरूपितः॥ अथ लक्ष्यपदार्थो निरूष्यते। तत्र लक्षणाविष यो लक्ष्यः। लक्षणा च द्विषिधा केवललक्षणा लक्षितलक्षणा चे नि। तत्र शाक्यसाक्षात्सम्बन्धः केवललक्षणा। यथा

पृव्यक्तौ लक्षणति भाव: । केवलस्य शक्तिगम्पत्वं विशिष्टस्य लक्ष- णागम्यत्वं क दष्टमित्यपेक्षायामाह यथेति। अत्र मीमासकसम्मति- माह तदुक्तमिति। अनन्यलभ्यो लक्षणादिना लभ्यो यो न भवति स शब्दार्थः शब्दशक्तिगम्य इत्यर्थः। शक्यनिरूपणमुपसंहरति पवमिति। लक्ष्यस्य (२) शक्यनिरूपणायत्तनिरूपणत्वा त्तन्निरुपणा नन्त्रं लक्ष्य- पदार्थनिरपणं प्रतिजानीते अथेति। तत्र शक्यनिरूपणानन्तरनिरू- पणाविषयीभूते लक्ष्ये सति। तथाभूतनिरूपणविषयीभूतो लक्ष्यो लक्ष- णाविषय इति वा। लक्ष्यज्ञानस्य लक्षणाज्ञानाधीनत्वात्तां निरूपयति लक्षणेति। तत्र केवललक्षणालक्षितलक्षणयोर्मष्ये। उदाहरणमाह यथेति। यथा गक्भायां घोष इत्यस्मिन् वाक्ये गज्ञापदवाच्यप्रवाहेण साक्षात्सम्बन्धवति

(१) जातिवाचकस्येति। घटत्ववाचकस्य घटपदस्य तद्विशिटे-घटत्ववि-

(२) शक्यसम्बन्धो लक्षणा लक्षणाविषयो लक्ष्य इति लक्ष्यस्य लक्षणानिरू- पणाधी नानेरूपणत्वात लक्षणायात् शक्यनिरूपणाधीननिरूपणत्वमित्यर्थः ।

वेदान्तपरिभाषायाः आगमपरिच्छेदः । १२५ गङ्गायां घोष इत्यत्र प्रवाहसाक्षात्सम्बन्धिनि तीरे गक्गा पदस्य फेवललक्षणा। यत्र शक्यपरम्परासम्बन्धेनार्था न्तरप्रतातिस्तत्र लक्षितलक्षणा। यथा (१)द्धिरेफपदस्य रेफये शक्तस्य भ्रमरपद्घटितपरम्परासम्बन्घेन मधु करे वृत्तिः । (२)गौण्यपि लक्षितलक्षणैघ। यथा सिंहो माणवक इत्यत्र सिंहशब्दवाच्यसम्यन्धिकीयर्यादिसम्य- न्धेन माणवकस्य प्रतीति: । प्रकारन्तरेण लक्षणा त्रिविधा। जहल्क्षणा अज. तारे गज्ञापदस्य केवललक्षणाधृत्तिः। लक्षितलक्षणां लक्षर्यात यत्रेति। शक्यपरम्परासम्बन्धो लक्षितलक्षणत्यर्थः । एतदुदाहरणमाह यथेति। यथा द्विरेफपदस्य शक्यरेफद्वयघटितभ्रमरपदद्वारा तदर्थे वृत्तिरित्यर्थः । ननु पदार्थक्ष द्विविध इत्युक्त्वा वृत्तिद्वैविध्यनिरूपणमयुक्तं गौण्या वृत्तेर्वि द्यमानतया वृत्तेस्त्रैविध्येन पदार्थस्य त्रैविध्यादित्याशक्षय गौण्या शृंत्तरलक्षि- तलक्षणान्तर्भावाभनोक्तदोष इत्याशयेनाह गौण्यपीति। तल्लक्षणं गौण्यां योजयति सिंह इति। प्रकारान्तरेण लक्षणां विभजते प्रकारान्तरेणेति। तत्र तिसृ- षु लक्षणासु मध्ये यत्र यस्मिन्पदे वाक्ये वा शक्यार्थमनन्तर्भाव्यार्था- (१) द्विरेफेति। ह्वो रेफै यह्मिन तत् द्विरफं पदम्, तथा च दिरंफ।दस्य रेफद््यवत्सु भ्रमर-रन्ध्र-राध्यादिपदेषु अविशिष्टा लक्षणेति कथं द्विरफेपद।=मधु- करस्यैव लक्षणयोपस्थितिरिति कश्विद् द्रयात् तं प्रति शयात् सिद्धपदात्तर-

(२) शक्यस्य सादृव्यरूपः सम्यन्धो गुयः, गुणाधीना लक्षणा गौणी, यथा सिंदशन्दवाच्य केसरादिमान्पशुविशेषः तत्सम्बन्धि कौर्यादि गुणरूपं तस्ष्य माखवकवर्तित्वात् सिंहशब्दाद् गौण्या माणवकस्य प्रतीनिः। तथाच लक्षित- लक्षणालक्षणं गौण्यामवि व्याप्तमिति चेत्न। तस्या अपि लक्ष्यत्वादित्याह गै।णयपीति।

१२६ सटिष्पणार्जदीपिकायाः हल्सक्षणा जहवजहल्लक्षणा चेति। तत्र शक्यमनम्तर्भा उ्य यत्रार्थान्तरप्रतीतिस्तत्र जहल्लक्षणा। (१)यथा विषं भुरुस्वेत्यत्र स्वार्थे(२)विहाय शत्रुगृह्दे भोजननिषृस्तिर्ल- हल्लक्षणा। यथा युक्को घट इत्यत्र हि शुक्कशब्द: (३)स्वायें युक्रगुणमन्तर्भाव्यैष तव्वते द्रव्ये लक्षणया वर्तते। यत्र दि विशिष्टवाचक: शब्द: एकदेशं विहाय एक. देशे वर्तते तत्र जहदजहल्लक्षणा यथा सोडयं देवदस्त

पद्शयस्य विशेष्यमात्रपरत्वम्(४)। यथा या तत्वमसी

न्तरस्य भानं तत्र जहल्लक्षणा, शक्यसम्बन्धिमात्रविषया वृ्तिरित्यर्थः । यद्यपि गक्ञायां घोष: प्रतिवसतीत्यत्र गत्रापदे शक्यायंप्रवाहरूपमनन्त भव्य तीररूपस्यार्थन्तिरस्य प्रतीतिरस्त्यतो गङ्गापदं जहल्लक्षणोदाहरणं तथापि तस्य संवैरुदाहृतत्वात्सिद्धवत्कृत्वा वाक्यमुदाहरति यथेति । अन्नास्मिन्वाक्ये। अजहल्लक्षणां लक्षयति यत्रेति। शक्यार्थविशि 2विषया वृत्तिरजहल्लक्षणेत्यर्थः । उदाहरति यथेति। तृतीयां लक्षयति यत्र हीति। शक्यैकदेशमात्रवृ्तिित्यर्थः । उ . दाहरणमाह यथेति। तत्त्वमसीत्यादिकमपि जहदजहल्लक्षणोदाहरणं साम्प्रदायिकैराश्रितमित्याह यथा वेति॥ (१) वेषं नुद्द्वेति वःक्यात अ्रत्र भेंजनं मा कुरु इत्यर्थों जहल्लक्षणया,

(२) स्वार्थमिति स्वस्य-विषं भुक्क्वेति वाक्यस्य-अर्थ शक्यार्थमित्यर्थः।

(r) जहदजहल्लक्षणयः इति शेषः ।

वेदान्तपरिभाषाया: आगमपरिच्छेदः । १२७ त्यादौ तत्पदषाच्यस्य सर्वक्षत्वाविविशिष्टस्य त्वंपदषा

लक्षणेति साम्प्रदायकाः । वयन्तु ब्रूमः। सोयं देषदत्तः तत्वमसीत्यादौ विशिष्ट वाचकपदानामेकदेंशपरत्वेपि न लक्षणा, शत्तचुपस्थित. योर्विशिष्टयोरभेदान्तयातुपपत्ती(१) विशेष्यथोः शक्तु पस्थितयोरेवाभेदान्वयाऽविरोधात्। यथा घटोडनित्य हत्यत्र घटपदवाच्यैकदेशघटत्वस्यायोग्यत्वेऽपि योग्यघ- टव्य त्तचा सहानित्यत्वान्वयः । यत्र पदार्थेकदेशस्य वि- शेषणतयोपस्थितिः तत्रैव स्वातन्त्रेयणोगस्थितये लक्ष- णाभ्युपगमः । यथा घटो नित्य इत्यत्र घटपदाद्वटत्वस्य शक्त्या स्वातन्त्रयेणानुपस्थित्या तादृशोपस्थित्यर्थ घट- पदस्य घटत्वे लक्षणा। एवमेव तत्वमसीत्यादिवाक्येपि न लक्षण। शक्त्या

भावात्। अन्यथा गेहे घटः घटे रूपं घटमानयेत्यादी वयं तु लक्षणां विनैवैक्यसिद्यर्थमेवं ब्रूम इत्याह वयं त्विति। ननु लक्षणामृते एकदेशपरत्वं कुत इत्यत आह शक्तीति। नन्विदं क्व दृष्टमित्यपेक्षायामाह यथेति। स्वतं्त्र्यवा्वयोग्त्वर्थ- कदेशस्य शत्तयैव स्वातत्र्येणोपस्थितिः, न तत्र लक्षणा। यत्र तु तस्य शत्त्या विशेषणतयोपस्थितिस्तत्र तस्य स्वातन्त्रयोपस्थितये लक्ष- णा स्वीक्रियते इत्याह यत्रेति। उक्तमर्थ प्रकृते योजयति एवमिति। विपक्षे बाधकमाह अन्यथे- (१) अपि इति शेषः।

१२८ सटिप्पणार्जदीपिकायाः घरत्वगेहत्वादेरभिमतान्वय बोधायोग्यत्या तत्रापि घटा दिपदानां विशेष्यमात्रपरत्वं लक्षणयैव स्यात्। तस्मा सन्यमसीत्यादिवाकयेपु आचार्याणां लक्षणोक्तिरम्युपग. मवादेन बोष्या। अहदजहल्लक्षणोदाहरणं तु काकेष्यो दधि रक्ष्यता- मित्याद्येत्र। तत्र (२)शक्यकाकपरित्यागेनाशक्यद- काकेडकाकेपि काकशब्द स्य प्रबुसेः । ति। तर्हि तत्वमस्यार्दिवाक्ये किमित्याचार्यर्लक्षणा स्वीकृतेत्याशज्याह तस्वमसीति। तर्हि जहदजहल्लक्षणोदाहरणाभावास्कि नैवाभ्युपेयेत्याशक्कयाह अहदजहल्लक्षपेति। छत्रिणो यान्तीत्यादिकमादिपदार्थः । ननु सक्यैकदेश मात्रवृत्तित्व हेतल्लक्षणं तच्चात्र नायाति, श्वादेः काकेकदे- सत्वाभावादित्याशश्ास्मन्मते नेदमेतल्लक्षणं किन्तु शक्याशक्यगोचर- वृत्तित्वं तच्चोक्कोदाहरणेऽस्तात्याह शक्येति। अन्ये तु लक्षणां बिना वाच्यैकदेशमात्रपरता पदानां न सम्भवति, गेहे घट इत्यादावपि आधाराधेयभावेनान्वित योर्गेह्घटयोस्तदवच्छेदकत्वेन गेहत्वघटत्वयोर न्वयात्। तत्वमस्यादिवाक्येपि साक्षादवच्छेदकत्वेन वाऽन्वयस्य।वश्य-

(1) अंशविशेषपरत्यःगेन मंश विशेषपत्यायकन्वं जहदजहळक्षणात्वा मेति सःमक्दायेकसंमतं लश्षगम्, तस्य काकेम्यो दध रक्ष्यताममित्यत्राव्याप्तिः अतः स्वमतेनास्या लक्षणमाह शक्येति। शक्याशक्ययोः साधारग्पेन प्रत्यायकत्वं नश्यम्। तथाच क:कशब्द: काकलैन रूपेण शक्यमर्थ त्यकत्वा अशक्यमर्थमु- पचालकन्पेन पतिपद्यनापे श्शादिसाधारण्येन काकमपि प्रतिपाद्यतीति भवति

वेदान्तपरिभाषायाः आगमपरिच्छेदः। १२९

लक्षणावीजं तु (१) नात्पर्य्यानुपपत्तिरेव न स्वन्य यानुपपत्ति:, काकेभ्यो दधि रक्ष्यनामित्यत्रान्वयानुप पत्तेरभावात्। गङ्गाया घोष इत्यादी तात्पर्य्यातुपपते रपि सम्भवात्। लक्षणा च न पदमात्रवृत्ति: किन्तु वाक्यवृत्षिरपि। यथा गम्भीरायां नद्यां घोष इत्यत्र गम्भीरायां नद्यामि ति पदद्वयसमुदायस्य तीरे लक्षणा। (२) ननु वाक्यार्थस्याशक्यतया कर्थं शक्यसम्बन्ध

सम्प्रतिलक्षणाबीजमाह लक्षणेति। नन्वन्वयानुपपत्तस्तद्वीजत्वा- भावे कथ ग्गायां घोप इत्यत्र लक्षणे त्याशश्ाह गङ्गायामिति। यथा शक्ति: पदमान्नवृ्त्तिस्तथा वृत्तित्वाल्लक्षणापीति नैयायिका स्तान्निराचटटे लक्षणा चेति। उक्तानुमाने (३)शक्तित्वमुपाधिस्तथाच गम्भीरायां नद्यां घोष इत्यादौ नद्यादिपदमात्रे लक्षणायां विनिगमका-

वृत्तितवं न नियामकम्, अपितु शकित्वे सति यृत्तित्वं(४)गुरुभूतम पीत्याशयेनाह यथेति। ननु पदस्यैव शक्तत्वेन तदर्थस्य शक्यतया तत्सम्बन्धिन एव मुरपार्था-्वयवाधो लक्षयाबीजमित्यालङ्गरिकाः, नात्निकरोति नाेति। (२) ननु वाक्ये लक्षणाक्गीकारे शव्पसम्बन्धो लक्षणेति सिद्धानतहानिभसङ्गः वाःक्यार्थस्याशक्यत्वादिति शङकूने नन्विति। (३) लक्षणा पदमाप्रवृत्ति: वृत्तित्वात् शक्तिवत् इत्यनुमाने शकितमुपाधिः। तवाहि। दृट्ान्ते शक्ती साध्यमस्ति शकित्त्रमप्यस्तीति साध्य्वायकत्वम्, साधनं वृन्तितं लक्षणायामपि, तत्र शक्तित्वं नास्तीति साधनाव्यापकत्वमपी:ने। (v) तथाच यत्र शकतित्वे सति वृत्तित्वं तत्र पदमाप्रवृत्तित्वमिति व्याध्यत्या- पकभावे सति तत्वं शक्तविषेति लक्षणाथा पदमिन्नवृत्तित्वमव सिद्धम्।

सटिप्पणार्थर्दापिकायाः

रपा लक्षणा?। उयते। शक्या(१) यतपद सम्बन्धेन जा. प्यते तस्सम्बन्धो लक्षणा, शाक्तिशाप्यक्च यथा पदार्थ: तथा वाक्याधोपीति न काचिदनुपपास: । पवमर्थवाद. वाक्यानां प्रशंसारूपाणं प्राशसत्ये लक्षणा। सोरोदीदि- त्याविनिन्दार्यवाक्यानां निन्दिततवे लक्षणा। अर्थवाद- गतपदानां प्राशस्त्यादिलक्षणाभ्युपगमे एकेन पदेन लक्षणया तदुपस्थितिसंभवे पदन्तरवैयर्थ्य स्यात्। एवं व विष्य पेक्षित प्राशस्त्य रूपपदार्थप्रत्यायकतया अर्थवा. इपइसमुदायस्य (२)वदस्थानीयतया विधिवाकयेन एक-

लक्ष्यत्वात्कयं वाक्यवृत्तिलक्षणाविषयत्वं वाक्यार्थसम्बन्धिन इत्याशकुते नन्विति। शक्यशब्देनेह पदनिष्ठशक्तिज्ञाप्यो विवक्षितः से च पदार्थ- द्वारा वाक्यार्थोपीति तत्सम्बन्धिन्यपि लक्षणा न विरुध्यत इत्याह उ- व्यते इति। पदेन स्वनिष्ठशकत्या यज्ज्ञाप्यते तत्सम्बन्धो लक्षणा। तथा चेदं लक्षणमुभयसाधार णत्वादावश्यकमित्याह शक्तिक्ष।्यश्वेति। यथा लोके तथा वेदेपि बोध्यमित्याह एवमिति। 'वायुर्वे क्षेपिष्टा देवते' त्यादीनामर्थवादवाक्यानाम्। ननु तत्र पदानां लक्षणा कुतो न स्यादित्यत आह अर्थवादेति। तथाचार्थवादवाक्यस्य विधिनैकवाक्यत्वे पदैकवाक्यत्वव्यवहारस्तेनैव फलित इत्याह एवस्ेति। २) उदमम्बन्धेन-( पदसम्बद्धया पद्वृत्तितयेत्यर्थः ) शक्त्या यद्रस्तु उा्यते तत्सम्बन्धो लक्षणः । तथाच शकत्या साक्षाज्त्ञाप्यस्तु पदार्थ एव परन्तु तज्जानद्वार, वाक्यर्यपि ज्ञाय्यत एवेति परम्परया ज्ञाप्यस्तु वाक्यार्थोपि भवति अतः पदार्थस्येव वाक्यार्थस्यापि शाक्तज्ञाप्यत्वरूपशक्यन्वात् तत्सम्बन्धरूपा लचणा सम्भवत्येवेति न काचिदनुपपत्तिः । (२) प्रशस्त: इत्येकेन पदेन यावदपेक्षितोग्यों बोध्यते तावदेव "वायुदै

वेदान्तपरिभाषायाः आगमपरिच्छेदः । १३१ वाक्यत्वं भवतीत्यर्थवादानां (१)पदैकवाक्यता। कक तर्हि वाक्येकवाक्यता?। यत्र प्रत्येकं भिन्नभिन्न र्थबांधकत्वम् (२)। यथा "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गका. मो यजेत" इत्यादिषाक्यानां "समिधो यजति" इत्या-

वाक्यता। तदुक्तं भट्टपादै :- स्वार्थबोधे समाप्तानामङ्राङ्वित्वाद्यपेक्षया। वाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्य जायते॥ इति। नन्वर्थवादपदसमुदायस्य पदस्थानीयत्वे तस्य विधिवाक्येनैकवा- क्यता यदि पदैकवाक्यता तर्हिं क वाक्यैकवाक्यतेति प्रसन्ञ/त्पृच्छनि केति। अर्थवादवाक्यानां स्वार्ये तात्पर्याभावेन प्राशस्त्यावबोधकतया स्वार्थाव बोधकवाक्यत्वाभावाद्वाक्यैकवाक्यतायोग्यत्वेवि वाक्यार्थावयो- धकयोर्वाक्ययोर्यत्रैकवाक्यत्वं तत्र वाक्यैकवाक्यत्वमित्याह यत्रेति तदुदाहरणमाह यथेति। एकवाक्यताप्रयोजकमाह परस्परेति।

तदव बोध कत्वादाकाल्ाविषयत्वं तत्त्वादेकवाक्यतेत्यर्थः। स्वोक्कंडर्ये भट्टपादाचार्थ्यवाक्यं संवादयति तटुक्तमिति। प्रथमं स्वार्थबोधे प्यवसानं प्राप्तानां वाक्यानामज्ञा- ङ्विनावाद्यपेक्षया पुनर्मिलित्वा वाक्यैकवाक्यत्वं संपद्यत इत्यर्थः । पदा- क्षेपिटा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवनंभूर्ति गमयति" अस्या- वैवादस्याप्यर्थ: इति पदसमूहस्याप्यस्य पदस्थानीयत्वमिति। (1) अर्थवादवाक्यानामिनि घचपुस्तकयो: पाठः स तु युक्तः, अर्थव.दपदा- नामिति गपुस्तके पाठ. सत्वयुक्त एवेति। (२) तत्र इति शेषः।

१३२ एवं व्विविधोपि पदार्थो निरूपित:। (१)तदुपस्थितिश्वासतिः। सा व शाष्तबाधे हेतुः न्तरवाक्यार्थबोधो हेतुः, तथैवान्वयाद्यवधारणात्।। कमप्राप्तं तात्पर्थ्य निरूष्यते। तत्र तत्प्रनीतीष्छयो- ससरितस्वं न तात्पर्य्यम्। अर्थ्षानशून्येन पुरुषेणोध्धरि

्थनिरूपणमुपसंहरति ववामति। क्मप्राप्तामासति लक्षयति सदिति। पदजन्यपदार्थस्मृतिरित्यर्थ:। ननु शाब्दबोधे उक्त्ाऽसतिरहेसुर्त तज्ज्वानमित्यपेक्षायां सैव हेतुर्न तज्ज्ञा- नमित्याह सा चेति। अत्र किम्प्रमाणमित्यत आह तथैषति। पर- स्परान्वययोग्यपदार्थोपस्थितिसत्वे शाब्दवोधो भवति, तदभावे नेत्य- न्वयव्यतिरेकदर्शनात्। यद्वा मास्त्वासति: शाब्दबोधे हेतुः का क्षति- रित्याशकञमाह सा चेति। अत्र मानमाह तथैवेति। यथा शाव्दबोधे आकाक्कादिकं कारणमेवमाकाहकादिना जातोवान्तरवाक्यार्थबोधो महावा- क्यार्थज्ञाने कारणमित्याह एवमिति। यतोऽवान्तरवाक्यार्थबोधसतत्वे महावाक्यार्थबोधो भवति तदभावे शाब्दबोधो नेत्यन्वयव्यतिरेकावव- धार्य्येते अतः स हेतुरित्याह तथैवेति। कमप्रामं तात्पर्य्यनिरूपणं प्रतिजानीते क्रमेति, तत्र निरूपण. विषयीभूततात्पर्थ्ये सति। मौनिश्लोकेऽव ्राप्तिदोषं सिद्धवत्कृत्याव्याप्तेरु- दाहरणान्तरमाह अर्थेति। ननु तस्यार्थज्ञानरहितत्वेप्यनेन तदर्यप्र-

(१) आसन्िश्व अन्यवधानेन पदजन्यपदार्थेपस्थितिरित्युक्त तल्लक्षणघटक- स्य पदार्थस्य शक्यलक्ष्यहविध्येन निरूपणं कृतम। तादृशदविविधपदार्थोपस्थि- निराससरित्यर्थ:।

वेदान्तपरिमाषायाः आगमपरिच्छेदः । १३३

इति विशषदर्शनेन तत्र तात्पर्यभ्रमस्याध्यभावास्। मचे- श्वरीयतात्पर्यक्ञानात् तत्र शाब्दयोध इति घाच्यम्।

उच्यते। तत्प्रतीतिजननयोग्यत्वं तात्पर्यम्। गेहे घट इति वाष्यं गेहघटसंसर्गप्रतीति जननयोग्यं न तु पट. संसगप्रतीतिजननयोग्यमिति तव्वाक्यं घटसंसर्गपरं नतु पटसं सर्गपर मित्युच्यते। ननु 'सैन्धवमानय' इत्यादिवाष्यं यदा लवणानय नप्रतीतीच्छया प्रयुक्त तदाऽश्वसंसर्गप्रतीतिजनने स्व.

तीतीच्छया एतद्वेदवाक्यमुच्चारितमिति तदीयतात्पर्यत्रमात्तदर्थज्ञानं

निष्ठाव्युत्पत्तिज्ञानेन। ननु मास्तु तत्तात्पर्यज्ञानादेव वाक्यार्थबोध ईश्व- रीयतात्पर्यज्ञानात्स भविष्यति, तस्य साक्षात्प्रेरकत्वाभावेवि प्रेरकतामा- त्रेणोच्चारय तृत्वसम्भवादित्याशक्षय परिहरति नचेति। ईश्वरानग्रीक र्तुरषि साङयमीमांसकादेवैदिकवाक्यार्थ प्रत्ययोपलब्धेरित्याह ईश्वरेति। तर्हि कीदृशं तात्पर्थ्य भवतां विवक्षितमित्यपेक्षायामाह उच्यत इति। पदार्थसंसर्गानुभवजननयोग्यत्वमित्यर्थः । अत एव यद् यत्संसर्ग- प्रतीतिज ननयोग्यं वाक्यं प्रयुज्यते तत् तत्परमेव व्यवहियत इत्याह गेहे घट इति। उक्ततात्पर्य लक्षणस्यानेकार्थपदप्रयोगेऽतिव्याप्तिं शबते नन्विति। श्वेतो गच्छतीत्यादिवाक्यमादिपदार्थः। विशेषणप्रदानेन दोषोद्धारान्नेत्याह

१२

अ्रमनकम कार्में अते विशेनमावाद। डवाय नहाममं

क्लरेक्र यम्मम अथकर्मंपर मिस्युकयते। पुपमे कम मेआमुलपदो बरित मे य पापयानी य मत्-

की, कोममादाने पांसं तलपमेवकनमत तया्थ्ेति। एवं से्पकचनकरी शमयमस्यप्तोतिजनन योग्यमपि भोजनप्रकरणे प्रयुक्कत्ना- सपक महं कना अुन्वंरतल्वेन नाएसंसर्गेज्ानजन्पामवत भापः। सव कमहरो काललनमन्मलम तम्षनल नास्तीर्याह युकान्री.

हरमसइद परिवर्रत नचेति। उमयप्रतीतीच्छ पोच- गडाैन सम्ययन्रपत यमाउमुचरितत्वसष्य सत्यावित्वाह तद्म्य- सशी। तम््यम्रशोती च्य पाइसुमरितवमुभय प्रतीतीचछ मोच्चरिव्- सोनी क: । कयवमेउततीती चछमो भ्ारिते उव्वासिरिति वाच्यम्। कक्मममवतीती कनाइतु परितत्ममित्मथंस्य तवानी विययतत्ात्। नू ्यमे्चमनयोग्पताया: निमनणेदनम । व्पतीतीच्छ् मो्-

वेदान्त्परभाषायाः आगमपरिच्छेद: । १३५ अस्मार्कं तु मत सर्वभ कारणताथा। डाकेरेबावसोयफ. स्वास् कोपि शोष:। एवं सास्पर्यंस्य तत्मतीतिजनकत्म- रपस्य शाध्ब्ानजनकत्वे सिद्धे वतुर्थवर्णके तात्पर्थस््य शाष्यशानहतुत्व निराकरणवामयं तत्म्रतीतीच्कयोच्रित स्वरूपतास्पयमिराकरणपरम्, अम्यथा तात्पर्यनिष्षय- फलक षेदाम्त विखा रवैय८यंप्रसङ्गात्। केचिमु शाम्त्ज्ञानस्वावष्छेदेन न तात्पर्यज्ञानं हेतु रित्येयं परं चतुर्थंवर्णकवाक्यम्। तार्पर्यसंशयचिपर्ययो सरशाम्ज्ञानविशेष व तात्पर्यज्ञानं हेतुरेष। इवं वाकय मतत्परमुतान्यपरमिात संशये तद्विपर्यये य ततुस्तरवा. क्यायंविरयनिश्चयस्य तात्पयनिश्यं विनाऽनुगपसे- रित्याङु:।

केति।नय थकिकस्पने गौरवं शक्ं स्वत्र तस्या एवास्मिन्मते बलन त्यादित्याह-अस्माकं स्थिति । तथाच यथा वहयादिनिष्ठदाहादिंजन- वतावचछदिका शािरेव तथा तात्पयंनिष्ठशाष्दजनकतावच्छेदिका का- सिरबात न कोवि विरोध इत्यर्थ:। ननु तात्पर्यंस्य शाब्दज्ञानहेतुत्वे तभिरासपरवविवरणवावयविरोध इत्याशक्षाकरीत्या तात्पर्यज्ञानस्य श। व्दक्ा नहेतुत्यसिद्धौ तद्वाययमन्दथा व्याख्येयमित्याह एवमिति । विपक्षे बाधकमाह अ्यपेति।

विश्विति। शाव्ज्ञानमात्रं प्रति न हेतुरित्यर्थः । शाव्दज्ञानविशेष प्रति तु दंतुरेबेश्याह तात्पर्येति। ताहृशशाव्दज्ञानं प्रति तस्य हेतु- स्मन्षयव्यतिरेकसिद्धमिन्याह इवमिति। केचितदेनास्मिन्मते स्व-

१३६ सटिप्पणार्थर्दीपिकायाः

तथ तात्पर््ये वदे मीमांसापरिशोधितन्यायादेवाव- घार्यते। लोके तु प्रकरणाढिना। तत्र लौकिकषाकयानां मानान्तरावगतार्थानुवादकत्वम्। वेदे तु वाक्यार्थंस्यापू- वतया नानुवादकत्वम्। तत्र लोके षेदे च कार्यपराणा. मिव सिद्धार्थानामपि प्रामाण्यम्, पुत्रस्ते जात इत्यादिपु सिद्धार्थेपि पदानां सामर्थ्यवधारणात्। अत एव वेदा- न्यवाक्यानां ब्रह्मण प्रामाण्यम्। यथा चैतत्तथा विषयप- रिच्छेडे वक्ष्यते।

स्यानभिमतिः सूचिता। तव्दीजं तु शाब्दज्ञोन तात्पर्यज्ञानजन्यताव- नछेदक शाव्द ज्ञानत्वे लाधवं तात्पर्यसंशयविपर्ययोत्तरशाब्दज्ञानत्वे गौरवम्। त दृशतात्पर्यावधारणं कि वेदे लोके वा एकमेवोत पृथक ? इत्यपे- क्षायनरि तच्चेति। मीमांसा पूजितविचार: पूर्वोत्तरभदेन द्विविधः । अदिपदेनोपपदादिकं आ्रत्यम्। लोकवेदयोर्िशेषान्तरमप्याह तत्रेति। लेकवेदयोमध्े। वाक्यार्थस्यापूर्वतया-मानान्तरानवगमतया तद्वाक्यानां नानुवादकत्वम् । अथ लोकवेदयोः साम्मांशमाह तत्रति। ठेक वेदे चेति तत्र पदविवरणम्। गामानय पशुमालभेतेत्यादिकानां का्यपराणां कार्यान्विते स्वार्ये शककानां यथा प्रमाण्यं तथा सिद्धवस्तु- पराणामपि प्रामाण्यं, न तु प्रभाकराणामिव कार्यपराणामेवेत्यर्थः । तत्र हेतुमाह पुत्र इति। अन्यथा वेदान्तवाक्यानां ब्रह्माण प्रामाण्यं न स्यादित्याह अत ऐवीत। य्त एव सिद्धार्यानां वाक्यानां प्रामा- व्यमत एवेत्यथेः । नन्वस्तु कार्यपराणामेव प्रामाण्यं वेदान्तानामपि प्रतिपत्तिविधिपरत्वेन तद्धविष्यति, तस्मात्किमर्य क्विष्टकल्पनया सिद्धार्ये पदानां सामर्थ्यमास्यीयत इत्याशक्ाह यथा चैतदिति। सिद्धार्थे पदा-

वेदान्तपरिभाषायाः आगमपरिच्छेदः। १२७ तत्र वेदानां नित्यसर्वक्षपरमेश्वरप्रणीततवेन प्रामाण्य मिति नैयायिकाः। षेदानां नित्यत्वेन निरस्तसमस्तपुंदू षणतया प्रामाण्यमित्यध्वरमीमांसकाः । अस्माकंतु मत वेदो न नित्य उत्पत्तिमत्त्वात्। उत्प्तिम्त्वं च "अस्य म- हतो भूतस्य निःश्वसितमेतदयटग्वेदः" (बृ-२-४-१०) इत्यादिधुतेः। नापि वेदानां त्रिक्षणावस्थायित्वम्।य एव वेदो देवदत्तेनाधीतः स एव वेदो मयाउधीत इत्यादि प्र.

नां सामर्थ्यावधारणात् यथा कार्यसंस्पर्शमन्तरेण ब्रह्मणि वेदान्तानां प्रा- माण्यं तथेत्यर्थः । स्वाभिमतवेद प्रामाण्यं दर्शयितुं नैयायिकमीमांसकयोमैते दर्शयति तत्रेति। लोकर्वदयोर्मध्ये। कर्तृदोषादप्रामा्यप्रसक्तिमाशक्क््ोक्तम् सर्वक्षति। सर्वज्ञत्वं मन्वादीनामप्यस्त्यत उक्क नित्येति। प्रणीतत्वा- भिधानेन स्वमताद्वैलक्षण्यं वोधितम्, स्वमंत वेदस्योत्पत्तिमत्वेपि वेद: कल्पान्तरीयानुपूर्वीचिजातीयानुपूर्वीक ईश्वरप्रणीत इत्यनक्रीकारात्। नित्यत्वनेति। वेदानामनित्यत्वाभ्युपगमे पुंप्रणीतत्वावंश्यभावात्त स्येश्वरत्वपि भक्तपक्षपातादिसम्भवाद्वौद्वप्रणीतागमवद्वेदेपि दोषप्रसक्रा सस्य नित्यत्वेन निरस्तसमस्तपुंदूषणतया प्रामाण्यमित्यर्थः । स्वमत- माह अस्माकं त्विति। तुशब्द उक्तपक्षाभ्यां वैलक्षण्यद्योतनार्थः। तत्त्वं चानित्यत्वेवि प्रलयकालपर्यन्तावस्थायित्वे सति पुंदोषविनिर्मु- कत्वम्, तब्ब श्रुतिसिद्धमतो न स्वरूपासिद्धो हेतुरित्याह उत्पत्तिमत्वं न्तेति। 'ऋच: सामानि जकिरे तस्मा।'दित्यादिश्रुतिरादिपदार्थः। वेदो नं नित्य इत्युक्क्ते: नैयायिकाभिमतत्रिक्षणावस्थायित्वं वेदानां कि तवा- प्यनुमतमित्यपेक्षायां यथा मीमांसकाभिमतं तेषां नित्यत्वं यथाऽस्मद- ननुमतं तथा तदभिमतं तथात्वमपीत्याह नापीति । वर्णसमुदायगर्म-

१३८ सटिप्पणार्थदीपिकायाः स्यभिश्ञाविरोधात्। अत एव गकारादविवरणामामपि न क्ष. चिकस्वं सोयं गकार इति प्रत्यभिक्षाविरोधात्। तथाच वर्णपद्वाक्यसमुदायस्य षेदुस्य वियदादिवत् सृष्टिकालीनोस्पत्तिमस्वं प्रलयकालीनध्ंसप्रतियोगित्वं चा न तु मध्ये वर्णानामुस्पत्तिविनाशौ, अनन्तगकारक सपने गौरवात। अनुभारणदशायां वर्णानामनभिव्यक्त्ि स्तदुष्सारणरूपव्यअ्ञकाभावास् विरुध्यते। अन्धकार- स्थले घटानुपलम्भवद्। उत्पन्नो गकार इत्यादि: प्रत्ययः सोडयं गकार इति प्रत्यभिक्ञाविरोधादप्रमाणम्, वर्णा-

विषयत्वेन प्रमाणं वा। तरमान् वेदानां क्षणिकरवम् ।

स्य वेदस्य स्वरूपतः क्षणिकत्वमपाकृत्य वर्णद्वारापि तमनिराकरोति अत पवेति। यतः प्रत्यभिज्ञाविरोधाद्वेदानामक्षणिकत्वमत एव सोयमि- त्यादिप्रत्यभिज्ञाविरोधाद्वर्णानां न क्षणिकत्वमित्मर्थः। नन्वेवं तर्हि कथं वेदानामुत्पत्तिमत्वं ततक्षानित्यत्वमित्याशक्काह तथाचेति। वेदानां स्वरूपतो वर्णद्वारा च क्षणिकत्वाभावे सति। नन्वेवं तर्हिं सर्वदा वर्णानामभिव्यक्तिः कुतो नेत्याशक्ञमाह अनुच्चार- जेति। ननूत्पन्नो गकारो नष्टो गकार इति प्रत्ययान्मध्ये उत्पत्त्यादिकं कथं नास्थीयत इत्याशक्क् परिहरति उत्पन्न इति । वर्णेति। श्यामो घटो नष्टः रक्तो घट उत्पन्न इति प्रतीतिवदुत्पत्तिवि नाशवद्ष्वनिसम्बन्धा- दुकप्रत्ययः परम्परासम्बन्धविषयत्वात्प्रमाणं वेत्यर्थः। उपसंहरति वस्मादिति। अथापसिद्धान्तं मीमांसकः शङ्कते नन्विति। अस्माकं मते वेदा

वेदान्तपरिभाषायाः आगमपरिच्छेदः । १३९

परमेश्वरकर्तृकतया पौरुषेयत्वादपौरुषेयतवं (१) व वेदा नामिति तव सिद्धान्तो भज्येतेति चेतू। न। नहि ताप त्पुरुषेणोद्चार्यमाणत्वं पौरुषयत्वम्। गुरुमतेपि अध्यापक परम्परया पौरुषेयत्वापसेः। नापि पुरुषाधीनोत्पत्तिकाषं पौरुषेयत्वम्। नैयायिकाभिमतपौरुषेयत्वानुमा नेS् स म दा- दिना सिद्ध साधनत्वापतेः । किन्तु सजातीयोच्चारण- नपेक्षोच्चारणविषयत्वम्। तथा च सर्गादयकाले परमेश्वरः पूर्वसर्गसिद्धवेदा- नुपूर्वीसमानानुपूर्वीकं वेदं विरचितवान् नतु तद्विजातीयं वेदमिति न सजातीयोच्चारणानपेक्षोचारणविषयत्वं

नामुत्पत्तिमत्वेपि पौरुषेयत्वाभावात्रापसिद्धान्त इत्याशयेनाह नेति। कि विधं पौरुषेयत्वमभिप्रेत्यास्मन्मते तदापायते। कि पुरुषेणोष्चार्यमा- णत्वम् ? कि वा पुरुषाधीनोत्पत्तिकत्वम् ? इति विकल्प्यादं निराकरोति नहीति। मौनिश्रोकादेरपौरुषेयत्वापत्तिरपि बोध्या। द्वितीयं प्रत्याह नापीति। वेदा: पौरुषेयाः वाक्यत्वाद्भारतादिवदिति नैयायिकाभिमत· पौरुषेयत्वानुमानेनाSस्मदाद्यभ्युपेत पौरुषेयत्व साध नादस्मदादिना सिद्धसाध- नतापत्तेरित्याह नैयायिकेति । तर्हि किविधं पौरुषेयत्वं यदभावा- द्भवतां मत उत्पत्तिमतां वेदानामपौरुषेयत्वं सिध्यतीत्याशक्क परिहरति कित्विति। सजातीयोष्ठारणस्यानपेक्षा यस्य तत् तथा, तथाविधोष्/- रणस्य विषयत्वमित्यर्थः । तथाच-उक्तविधे पौरुषेयत्वे सति। इति उक्तहेतोर्नोंक्तपौरुषेयत्वं

(१) न इति पद गपुस्तके नास्ति टीकानुरोधादप्यावश्यक भाति।

अथार्थापत्तिपरिच्छेदः ५।

इदानीमर्थापत्तिर्निरूप्यत। (१)तत्रोपपाद्यक्षानेनोप पादककल्पनमर्थापत्तिः। तत्रोपपाद्यज्ञानं करणम्। उप. पादकज्ञानं फलमू(२)। येन घिना यदनुपपसं तच्त्रो- पपाद्यम, यस्याभावे यस्यानुपपत्तिस्तत्तत्रोपपादकम् । यथा रात्रिभोजनेन विना दिवाङ्भुआ्नस्य पीनत्वमनुप- पन्नमिति ताहशपीनत्वमुपपाद्यम्। यथा वा रात्रिभो जनस्याभावे तादशपीनत्वस्यानुपपत्तिरिति रात्रिभोजन- मुपपादकम्।

अथागमनिरूपणानन्तरमर्थापत्तिनिरूपणं प्रतिजानीते इदानीमिति। तत्र अर्थापत्तेरागमनिरूपणानन्तरं निरूपणविषयत्वे संति। प्रमाकरण- स्य प्रमाणत्वात्प्रमाहपार्थापत्तेर्लक्षणमाह उपपाद्येति।उपपाद कज्ञानं कर- णमुपपाद्यज्ञानं फलमिति भ्रमव्यावृत्त्यर्थमाह तत्रेति। तयोर्शनद्वयोर्मध्ये। उपपादकाभावव्यापका भाव प्रतियोगित्व मृपपाद्यत्वमित्युपपाद्यलक्षणमाह ये- नेति। तत्रति। तेनेत्यर्थः। उपपाद्याभावव्याप्याभावप्रतियोगित्वमु- (३)पपादक उक्षणमाह यस्थेति। तत्रति तत्येत्यर्थः । उपपाद्योदाहर- णमाह यथति। उपपादकोदाहरणमाह यथा वेति ।

(१) अर्थापात्तपमाकरण मर्थापन्तिप्र माग्ाम् , तथा ् प्रमाणलक्षणघट - कस्य प्रमापदस्यानिरूपण प्रमाणस्य निरूपणमेव न भवतीति प्रमायाः प्रथम निरू्पर्णं तष्ति। (२) फलम् अर्थापतिपरमेत्यर्थ। । (३) मिन्युग्पादकेति गपुस्त के पाठः ।

१४२ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

कल्पनेति ष्ठीसमासेन अर्थापत्तिशब्दो वर्तते, कल्प. नाकरणपीनत्वाविज्ञाने त्वर्थस्यापत्ति:(२) कल्पना यसमा दिति बहुवीहिसमासेन वर्तते इति फलकरणयोरुभयो स्तत्पदप्रयोगः । (३)सा चार्थापततिद्विविधा। उष्टार्थापत्ति: धुंतार्था- पततिश्वेति। तत्र रष्टार्थापत्तिर्यथा-इदं रजतमिति पुरो- वर्तिनि प्रतिपन्नस्य रजतस्य नेदं रजतमिति तत्रैव नि. षिध्यमानत्वं सत्यत्वेऽतुपपन्रमिति रजतस्य (४)सद्भिम

प्रमितावर्थीपत्तिशब्द प्रवृत्तिनिमित्तमाह रात्रिभोजनेति। तत्करणे तश्निमित्तमाह कल्पनेति। एवं लक्षणलक्षितां तां विभजते सा चेति। अर्थापत्तिनिरूपणस्य वक्तव्यमित्याशयेनाह रष्टार्थापतिर्यथेति। प्रतिप्जस्य प्रतीतस्य। तत्रैव पुरोवतिनयेव। सत्यत्व रजतस्येति सम्बध्यते। अनुपपत्रमिति हेतोः निषिण्यमानत्वं रजत- स्य मिभ्यात्वं कल्पयति। कि तदित्यत आह सद्भ्िभ्नत्वमिति ।

(१) अर्थस्य - रातिभोजनरूपस्य उपपादकत्ञा नस्य् आपत्ति :- कल्पना - तथा च रात्रिभोजनकल्पनमेवार्थापत्तिम मेन्यर्थः । (२) अर्थस्य-रात्रिभोजनरूपस्योपपाद क्ञा नस्य - कल्पन य हमाद् दिवा -

(३) सेनि। प्रम/रूपार्थापन्िरित्यर्थः । (४) सद्भित्त्वमिति । नेद रजतमित्यापतवाक्यश्रवणानन्तरं जातो रजत- न्वासङ्राषबोध: स तत्र रजतत्वसस्वेऽनुपपय्मानः सन्पत्यक्षावगतस्य रजनस्प सद्रितत्वं कल्पयनीति तात्पर्यम्।

वेदान्तपरिभाषायाः अर्थापत्तिपरिच्छेदः। १४३ तंध सत्यत्वात्यन्ताभाववरवं वा मिथ्यात्वं कल्पयतीति। श्रुतार्थापत्तिर्यथा(१)यत्र थ्रयमाणवाक्यस्य स्वार्धानु पपत्तिमुखनार्धान्तरकल्पनम्। यथा 'तरति शोकमा- तमविदि'त्यत्र थुतस्य शोकशब्दृधाच्यबन्धजातस्य ज्ञाननि- वर्त्यत्वस्याऽन्यथाऽनुपपत्या बन्धस्य मिथ्यात्ं कल्प्यते। यथा वा जीवी देषदत्तो गृहे नेति वाक्यश्रवणान न्तरं जीविनो गृहासत्वं बहिःसत्त्वं कल्पयति । श्रता- र्थापततिश्व द्विविधा-अभिधानानुपपत्तिरमिहितानुपप- तिश्च। तत्र,(२) यत्र वाफ्यैकवेशश्रषणडन्व्याभिधानानु पपत्याऽन्वयाभिधानोपयोगि पदान्तरं कल्प्यते तत्राभि धानानुपपत्तिः । यथा द्वारमित्यत्र 'पिधेहि' इत्यध्या हारः, यथा वा 'विश्वजिता यजत' इत्यत्र 'स्वर्गकाम' इति पदाध्याहारः। ननु द्वारमित्यादाषन्वयाभिधाना त्पूर्धमिदमन्वयाभिधानं पिधानोपस्थापकपदं विनाडनुप- स्मिति कथं ज्ञानमिति चेन्न।अभिधानपदेन करणव्युत्प

मीमांसकमतानुसारेणाह यथा वेति। तत्र द्वयोर्मध्ये। पदाध्याहा. रमतमनुसत्याह यथति। वैदिकोदाहरणमाह यथा वेति। चतुर्थाध्या यस्थे 'सः स्वर्गः स्यात् सर्वान्प्रत्यवशिष्टत्वा'दिति सूत्रे स्वर्गकामपदाध्या- हारस्य दर्शितत्वादिति भावः । ननु द्वारकर्मकविधानमित्यन्वयाभिधा- नात्प्राक्विधानोपस्थापकं पदं विना द्वारीमत्यन्वयाभिधानं नोपपद्यत इति कथ ज्ञानमिति शङत। नन्विति। अत्र भावव्युत्पतिर्नाभिप्रेतेति (१) अत्र यथाशन्दव्शञब्दार्थकः, अ्रतार्थापभिन्व इत्यर्थः । तथा च यबे- न्यादि श्षतार्थापन्तेर्लेक्षणम्, तरति शोकमिन्यादिकं च लक्ष्यमित्यर्थः। (२ ) तत्र तयोर्दिविषयो: अ्रतार्थापस्योः।

२४४ सटिप्पणार्थदीपिकाया: स्या तास्पर्यस्य विवक्षितत्वात्। तथाच द्वारकर्मकपिधा नकियासंसर्गपरत्वं विधानोपस्थापकपवं विनाऽनुपपश्र- मिति ज्ञानं तन्रापि सम्भाव्यते।

त्वेन शातः सम्र्धान्तरं कल्पयति, तत्र द्रष्टव्या। यथा "स्वर्गकामो ज्योतिष्ोमेन यजेत" इत्यत्र स्वर्गसाघनत्व- स्य (१)क्षणिकज्योतिष्टोम यागगततयाऽवगतस्यानुपप- त्या मध्यवर्त्यपूर्व कल्प्यते। नचेयमर्थापत्तिरतुमानेडन्त· भवितुमईति। अन्वय व्याप्त्यक्षानेनान्वयिन्यनन्तर्भावात्। व्यतिरेकिणसानुमानत्वं प्रागेव निरस्तम्। अत एवार्ध

परिहरति नेति। अभिषीयतेऽनेनेति करणव्युत्पस्याऽ्भिधानपदेन ात्पर्यस्य विवक्षितत्वात्। तात्पर्यस्य विवक्षितत्वे सतीदं समाधानं फलितमित्याह तथाचेति। द्वारकर्मकक्रिया संसर्गावबोधनतात्पर्येणानेन द्वारमत्युच्चरितमिति ज्ञातवतोऽन्वयामिधानात्पूर्वावस्थायामपि तथा ज्ञानं संभाव्यत इत्यर्थ: । द्विताया क दष्टेत्यपेक्षायामाह अमिहितेति। तत्रापि कुत्रेत्यत आह यथा स्वर्गकाम इति। नैयायिकमतमाशक्क् परिहरति नचेति। अर्थापरेरन्वयिन्यन्तर्मावः कि वा व्यतिरोकिणीति विकल्प्याथं प्रत्याह अन्वयेति। द्वितीयं निराचष्ट व्यतरेकिण इति। अनुमिनो- मीत्यनुव्यवसायामावोपि व्यतिरेकिणोऽनुमानत्वेनुपपत्र इत्याह अत पवेति। यतो व्यतिरेकिणोऽनुमानता नास्त्यत एव। की दशस्तस्यानु- (१) वस्य अ्निकतया साक्षाद यागगतस्यानुप>इृति पाठः खगपुस्तकयोः।

वेदान्तपरिभाषायाः अर्थापचिपरिच्छेदः। १४५ पत्तिस्थलेडनुमिनोमीति नानुव्यवसाय, किंतु अनेनेदं कल्पयामीति। नन्वर्थापत्तिस्थले इद मनेन विनाऽनुपपस्नमिति ज्ञानं करणमित्युक्त तत्र किमिदं तेन विनाऽनुपपत्रत्वम्?। तद भावव्यापकाभावर्प्रातयोगित्वमिति य्ूमः। एवमर्थापसेमा- नान्तरत्वसिद्धी,व्यतिरेकि नानुमानान्तरम्। पृथिवीतरे भ्यो भिद्यते इत्यादी गन्धवत्वमितरभेदं विनाऽनुपपत्र मित्यादिज्ञानस्य करणत्वात्। अत एवानुव्यवसायः पृथिव्यामितरभेदं कल्पयामीति॥। इति वेदान्तपरिभाषायामर्थापत्तिपरिच्छेदः॥५॥ व्यत्साय इत्याशख्याह कि त्विति। तथाचार्थापत्तेरावश्यकत्वान्न गौर- वमाशयुनीयमिति भावः । नन्विदमनेन विनाऽनुपपत्नमितिज्ञानं व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानमेव ? उता- न्यत्? आद्े तस्यानुभितिं प्रति वल्टप्तकरणतवेनानुमानत्वापत्ति:। न द्विती यः। तस्य निरूपयितुमशक्यतवाित्य, शयेनाशक्कते नन्विति। अस्तु वा व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानमेतत् तथापि (१)तस्य तथाविधानुव्यवसायबलादर्थी- पत्तिकरणत्वमविरुद्धम्, तस्यानुमितिकरणत्वं दूषितं चेत्याशयेनाह तद-

त्याह एवमिति। तर्हिं तदुदाहरणेपु का गतिरित्याशक्ञ् हेतुमाह पृथिवीति। पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्त्वाद्यन्नैवं तन्नैवं यथा जल- मित्यादौ। अत्राप्यर्थापत्तित्वसाधकोऽनुव्यवसाय इत्याह अत पवेति ।

वतंसरामकुमारसूनुधनपतिसूरिसुतितदत्तकृतायां वेदान्तपरि- भाषार्थदीपिकायामर्थापत्तिपरिच्छेदः ॥५॥

(१) तस्य व्यतिरकेश्यातिज्ञानस्य।

१३

अथानुपलब्धिपरिच्छेद: ६.

पदानी वछ्ठ प्रमाणं निरूप्यते ।(१)ज्ञानकरणाजन्या

प्िवारणायाजन्यान्तं पदम। अदष्टादी साधारणकार-

अथ कमप्राप्ता नुपलन्धिप्रमाणनिरूपणं प्रतिजानीते हडानीमिति। तल्लक्षणमाह ज्ञानेति। अजन्यान्तं ज्ञानकरणाजन्येतिपदम्। भावानु- भवकरणे चक्षुरादावतिव्या।पिवारणायाभाववदम् (२) (इत्यभिप्रेत्य) असा- धारणपदव्यावर्त्यमाह अदष्टादाविति।ननु ज्ञानपदं विहायानुभवपद (१) ज्ञानरूपाणि यानि काणानि-व्यातिज्ञान-सानश्यज्ञान-तात्वर्यवच्छब्द- ज्ञानो-पपापज्ञानानि तेम्योऽजनयो योऽमावानुभवः तस्य अस्ताधारणं कारणम् अनुपलन्धिरूप प्रमाणमित्यर्थ: । नतु ज्ञानरूपकरयोम्योSनन्योवि चक्षुरादिजनयो योडभावानुभवः तस्थासाधारणं कारणं चक्षुरादिकमेवास्तु, किमनुपलगधया? येनोद्वियेण या व्यक्तिगृध्ते तनेवोन्द्रेषेण तद्गता जातिस्तदभावश्च गृथत इतिन्यायाद, ततश्चार्थाग्तरं स्यादिति कश्िद्ञूयात्, स प्रतिषकम्य :- घटतदभावानुभवयोवर्जंान्यमनुभूयते न था?। नान्त्यः प्रत्पसानुमि- निप्रमयोरपि अनुभवत्वसाम्येन भेदाभावस्य तुल्यन्वात्।आघेऽनुभववैजात्ये प्रमाणवै- जात्यस्यावश्यकत्वादभावज्ञानं (अनुपलन्धिः) प्रमाणान्तरमेव। येनेन्द्रियेणेति न्यायस्त्वन्याय एव, नीरूपस्य निस्पर्शस्य निर्गन्धस्य नीरसस्य निःशब्दस्य चाभावस्य ऐन्द्रियत्वायोगात। इन्द्रियान्वय त्र्यतिरकर्योस््वधिकरणज्ञानायुपक्षीणत्वे- नान्ययासिद्वेशिति मूले एव वक्ष्यने इति दिक्। (२) इन्यभिभेन्येति पाठ: सर्वेषु पुस्तकेषु दृश्यते प्रयोजनं तु नाकलयामः।

वेदान्तपरिभाषायाः अनुपलब्धिपरिच्छेदः । १४७

णेडतिव्याप्तिवारणायासाधारणेति पदम। अभाषस्मृस्य

शेषणम्।

गृह्यतां विशेषाभावादिति वाच्यम्। धर्माधर्माद्यनुपल ब्धिसत्वेपि तदभावानिश्चयेन योग्यानुपलब्घेरेवाभाव ग्राहकत्वात्। ननु केयं योग्यानुपलब्धिः। कि योग्यस्य प्रतियो- गिनोऽनुपलब्धिरुत योग्याधिकरणे प्रतियोग्यनुपलब्धिः ? नादः, स्तम्भे पिशाचादिभेदस्याप्रत्यक्षत्वापत्तेः। नान्त्य आत्मनि धर्माधर्माद्यभावस्यापि प्रत्यक्षतापत्तेरिति चेनन। योग्या चासावनुपलन्धिश्चेति कर्मधारयाश्रयणात् । अनुपलब्धेर्योग्यता च तार्केतप्रतियोगिसत्वप्रसक्जितप्रति योगिकत्वम्। यस्याभावो गरृह्यते तस्य यः प्रतियोगी तस्य सर्वेनाधिकरणे तर्कितन प्रसञ्जनयोग्यमापादनयोग्यं

प्रदाने किफलमित्याशक्कयाह अभावेति। अजन्यान्तस्य वैयर्थ्यमाशक्षय परिहरति नचेति । अभावप्राहक-

षष्ठीसप्तमीसमासयोः सम्भवादुभयत्र च दोषसद्धावाच्छह्कते नन्वि- ति। कर्मधारयसमासमाश्रित्य परिहरति योग्येति। अनुपलब्धि- योग्यत्वं किमित्यपेक्षायामाह अनुपलब्धेरिति। यद्यत्र घटः स्या- दिति तर्कितेन प्रंतियोगिसत्वेन तर्त्युपलम्पेतेति प्रसजितः घटोपलम्भ- लक्षणः प्रतियोगी यस्यानुपलम्भस्य तस्य भावस्तत्वमित्यभिप्रेत्यैतदर्थ-

१४८ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

यतपत्तियोग्युपलब्धिस्वरूपं यस्यानुपलम्भस्य तमनुपल

तथाहि-सफीतालोकवति भूतले यदि घटः स्यासदा घटोपलम्भ: स्यादित्यापाइनसम्भवास्ताहशभूतले घटा भावोडनुपलब्धिगम्यः। अन्धकारे तु ताहशापाइमाइस मभवाभानुपलध्धिगम्यता। अत एव स्तम्भे पिशाचस चवे स्तम्भवत्प्रत्यक्षतापत्या तदभावोऽनुपलव्धिगस्यः ।

पाइनाऽसम्भवात् न धर्माद्यभावस्यानुपलब्धिगम्यत्वम्। ननू करीत्याऽधिकरणेन्द्रिय सभ्निकर्षस्थले अभावस्या चुपल्धिगम्यत्वमनुमतं तत्र क्लृप्तेन्द्रियमेवाभावाकार वृस्तावपि करणम्, इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधानादिति वेस। तत्प्रतियोग्यनुपलब्धेरपि अभावप्रहे हेतुत्वेन कल- प्त्वेन करणत्वमात्रस्य कल्पनास्। इन्द्रियस्य चामावेन समं सतिकर्षाभावनाभावत्रहादेतुत्वाद। इन्द्रियान्वयव्य- माह यस्येति। अधोदाहरणप्रत्युदाहरणाभ्यामुक्त्ं स्फुटयति तथाहीति। स्फीतो विशालः। पक्षद्वयोक्दोषाभावमाह अतपवेति।यत एवंभूतयोग्यानु- लब्धिसमाश्रयणमत एवेत्यर्थः । नैयायिक: शबतते नन्विति। तत्र तादृशस्थले। क्लप्तसम्भवेऽपूर्व- कल्पनमन्याय्यं गौरवादित्यर्थः । इन्दियसत्वेऽभावज्ञानं तदभावे तद- भाव इत्यन्वयव्यतिरेकयोरनुषिधानाइनुरोधात्। नास्ति मम गौरवं प्रत्युत तवैव महद्ररवमित्याशयेन समाधते नेति। संयुक्तविशेषणतासं बन्धस्यानज्ञीका रात्प्रमाणशून्यत्वाचेत्यभिप्रेत्याह इन्द्रियस्येति। ननु

वेदान्तपरिभाषायाः अनुपलब्धिपरिच्छेद: । १४९

ननु भूतले घटा नत्याद्यभाघानुभवस्थले भृतलांश प्रत्यक्षत्वमुभयसिद्धमिति तत्र वृत्तिनिर्गमनस्याधश्य कत्वन

स्यापि प्रमात्रभिन्नतया घटाभावस्य प्रत्यक्षतै सिद्धान्ते. पीति चेतू्। सत्यम्। अभावप्रतीतेः प्रत्यक्षत्वेपि तत्कर·

कल्प्यत्वादित्याशक्क्म्माह इन्द्रियेति। अन्यथासिद्ध: सन्निकरपादिनव (१)सार्थक्यात्। आदिपदेन प्रतियोगिज्ञानसङ्गदः । (२)अभावत्रहा हेतुत्वेऽयं हेतुः । ननु भवत्सिद्धान्तेव्यभावप्रमायाः प्रत्यक्षतैव समायात्यतः कथ तत्करणमनुपलध्धिरिति शहते नन्विति। आदिपदेन स्तम्भे पिशाचो नेत्यादिसङ्गहः। तत्र तादशे स्थले। तन्निष्टः भूतलनिष्ठः। अर्द्धांन्गीकारेण परिहरति सत्यमिति। यद्यप्यभावस्य प्रत्यक्षत्वयोग्यत्वाभावाच्छव्दज- न्यस्वनिष्ठधर्मादिज्ञानवत्राभवज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वम्, प्रत्यक्षलक्षणे योग्यत्व-

योन तद्योग्यायोग्यत्वे तन्त्रे, किं तु प्रतियोग्यनुपलब्धियोग्यायोग्यत्वे । तथाचानुपदमेवास्यार्थस्य स्पष्टीकृतत्वादभाव(४)प्रत्यक्षत्वे नाभ्युपे-

(१) सत्िकर्षादिनवेति पाठः कपुस्तके। सत्निकर्षादि नैव सार्थक्यादिति साधुः। अभाषेन सम सन्निकर्ष विनावि अधिकरणेन सह सन्निकर्षादि अन्यव्यतिरेकयो- रुपपन्तेरिन्यर्थः । (२) अभावेन समं सन्निकर्षाभावेऽयं हेतुरिति पाठः गपुस्तके। (३) अभावज्ञानपत्यक्षेत्यादि: पाठः गपुस्तके। (४) अ्रनाषि अभावज्ञानप्रत्यक्षेत्यादि: पाठः गपुस्तके।

१५० सटिप्पणार्थदीपिकायाः प्रत्यक्षत्वे तत्करणस्य प्रत्यक्षप्रमाणतानियतत्वमस्ति, दशमसत्वमसीत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वेपि त त्करणस्प वाक्यस्य प्रःयक्षपमाणभेभ्नप्रमाणत्वाभ्यु- पगमात्। फलवैजात्यं बिना कथं प्रमाणभेद इति चेष। वृति- वैजात्यमात्रेण प्रमाणवैजात्योपपसेः। तथान्त घटाघभा- वाकार वृत्तिर्नेन्द्रिय जन्या, इन्द्रियस्य विषयेणासननिकर्षास्। किन्तु घटानुपलब्धिरूपमानान्तरजन्या, इति भवत्यनु- पलब धेर्मानान्तरत्वम् । नन्वनुपलब्धि रूपमन्रतर पक्षेप्यभावप्रतीते: प्रत्य- क्षत्वे घटवति घटाभावस्रमस्यापि प्रत्यक्षत्वापत्ती तत्रा- व्यनिर्वचनीयघटाभावोऽभयुपगस्येत । नचंष्टापसि:, मायोपादा-

त्यवाद आश्रयणीयः । (१)ननु तस्याः प्रत्यक्षत्वे कथं तत्करणस्य मानान्तरत्वमिति तत्राह नहीति। ननु प्रमाणभेदस्य फलभेदायत्तत्वात्कथं तें विना तस्य सिद्धिरित्या- शबकते फलेति। प्रत्यक्षत्वेन फलस्य साजात्येपि भूतलाकारषृत्तेरिन्द्रि- यजन्यत्वादभावाकारवृत्तेस्तदजन्यत्व। द्वृत्तिवैजात्यमात्रेण तदुपपत्तर्मैवमि- त्याह नेति। फलितमाह तथाचेति। वृत्तिवैजात्यमात्रेण प्रमाणवैजात्ये अभावभ्रमे दोषमाशक्कते नन्नि• (१) अभावपतीतेः प्रत्यक्षत्वे तत्करणस्य प्रमाणस्यावि मत्यक्षप्रमाणतोचितोत वृष्टबलेन शङ्कते न्विति।

वेदान्तपरिभाषायाः अनुपलन्धिपरिच्छेदः । १५१

नकत्वाभावे मायायाः सकलकार्योपादानतवानुपप सिरिति चेन्न। घटवति घटाभावभ्रमो न तत्कालो. त्पन्नघटाभावचिपयकः, किन्तु भूतलरूपादौ विदयमानो लौकिको घटाभावो भूतले आरोप्यत इत्यन्यथाख्यातिरे व। आरोप्यसन्निकर्षस्थले सर्वत्रान्यथाख्यातेरेव .व्यव- स्थापनात्। अस्तु घा प्रतियोगिमति तदभाव्रमस्थले तदभा वस्यानिर्वचनीयत्वम्, तथापि तदुपादानं मायैव। नष्षा- पादानोपादेययोरत्यन्तसाजात्यम्, तन्तुपटयोरपि तन्तु- त्वपटत्वादिना वैजात्यात् । यत्कि श्चित्साजात्यस्य मा. याया अनिर्वचनीयत्वस्य घटाभावस्य च मिथ्यात्वधर्मस्य विद्यमानत्वात् । अन्यथा व्यावहारिकघटाद्यभावं प्रति कथं मायोपादानमिति कुतो नाशङ्रे्थाः?। नच विजा- ति। तत्नानिर्वचनीयघटाभावो नाभ्युपगम्यतेऽतो नोककदोष इत्याह नेति। नन्वेवं तहि कथं घटाभावभ्रमस्य प्रत्यक्षत्वमित्याशङ्कते कि न्विति। तद्विषयस्य सन्निहितत्वेन तत्संभवान्मैवमित्याह भूतलेति। आदिपदेन क्रियादिसङ्गहः। अपसिद्धान्तमाशश्ञ्वाह आरोव्येति।

अस्तु वेति। प्रोक्तदूषणमुद्धरति नहीति। ननु तयोः सर्वाकारेण साजात्याभावेपि यतिकिश्चित्साजात्यमवश्यमभ्युपेयम्,अन्यथोपादानोपादेय- त्वन्पाघातादित्याशक्क्याह यत्किञ्चिदिति । अन्यथा अभावस्य मायोपादानासम्भवे। नन्वेवं ब्रह्मण एव जगदुपादानत्वसम्भवात्किमर्थ माया कल्प्यते इत्याशक्ष् परिहरति नचेति। कि ब्रह्मणो जगदुपादा•

१५२

तीययोरप्युपादानोपावेयभाषे ब्रहमैय जगदुपादानं स्या. दिति वाय्यम्। प्रपश्चवित्रमाधिष्ठानत्वरूपेण तस्येष्टत्वा त्। परिणामित्वरूपस्योपादानत्वस्य निरवयवे ग्रह्मण्य नुपपसेः । तथाच प्रपश्चस्य परिणाम्युपादानं माया न ब्रह्म इति सिद्धान्त इत्यलमतिप्रसङ्गेन । स चामाषश्चतुर्षिधः । प्रागभावः प्रध्वसाभाषोSत्य. न्ताभावोऽन्योन्याभावश्रेति। तत्र मृत्पिण्डादौ कारणे कार्यस्य घटावेरुत्परे: पूर्व योऽभाषः स प्रागभावः, स व भविष्यतीति प्रतीतिषिषयः। तत्रैव घटश्य मुद्रपाता- नन्तरं योऽभाव: स प्रष्वंसाभावः। वंसस्यापि स्वाधिक-

नत्वमनिष्टमापाद्ते ? कि वा मायावैय्थ्यमिति विकल्प्यादं प्रत्याह परिणामित्वरूपस्येति। तथाच निरवयवे ब्रह्मणि परिणा मस्यानुपपत्रत्वे। प्रासक्तिकं समाप्यानुपलव्धिडमाणविषयूभावं बिभजते स चेति। तत्र तेषु, कार्यसमवायिकालान्यावृत्तित्वे सति कार्योत्पत्तिपूर्व कालीनत्वं प्रागभावलक्षणमभिप्रेत्याह मृत्पिण्डेति। तद्विषयकप्रत्ययस्वरूपमाह स चेति-प्रागभावः । घटो भविष्यतीति प्रत्ययः घटप्रागभावं विषयी- करोति। द्वितीयं लक्षयति तत्रैषेति। तत्र मृत्पिण्डादौ। कार्यसमवायि- कालान्यावृत्तिप्रतियोग्यजनको ध्वंसाभावः । स च विनष्ट इति प्रत्यय- गोचर इत्यपि झ्षेयम्। तस्यान्तवत्वं तार्किकमतनिरासायाह धवसंस्या पीति। नाशकाभावमाशक्षाह स्वेति। ननु प्रागभाव्ध्वंसानाधार- कालस्य प्रतियोगिकालतानियमात् घटोन्मज्जनप्रसक्क इत्याशक्क परि-

वेदान्तपरिभाषायाः अनुपलन्धिपरिच्छेद: । १५३

रणकपालनाशे नाश एव। नचैवं घटाग्मज्जनापसि: घटध्वंसध्वंसस्यापि घटप्रतियोगिकध्वंसत्वात्। अन्य था प्रागभावध्वंसात्मकघटस्य विनाशे प्रागभाषोन्मज्ज- नापत्ति: । (१)नचैव मपि यत्र ध्तंसाधिकरणं नित्यं तत्र कथं ध्वंसनाश इति वाच्यम्। ताह्टशाधिकरणं यदि चैतन्य- व्यतिरिक्तं तदा तस्य निस्यत्वमसिद्धम, ब्रह्मव्यतिरि हरति नचेति। तत्र हेतुमाह घटध्वंसेति। घटध्वंसकालस्य घट कालत्वाभाववत्तत्प्रतियोगिकध्वंसकालस्या पि तथात्वादित्यर्थः । ननु ध्वंस- जनकस्य तत्प्रतियोगित्वनियमात्कथमजनकस्य घटस्य तत्प्रतियोगित्वृमि- त्याशक्ञय घट्वंसध्वंसेपि नष्टो घट इति प्रतीतिसद्भावात् घटध्वंसध्वंस-

अन्यथेति। उक्तान्ङ्वीकारेण घटोन्मज्जनापत्तौ। ननु सर्वस्यापि *वंसस्थानित्यत्वमुत यश्य कस्यचित्? नादः, नित्याधिकरणस्य (२) नाशासिद्या तद्दृत्तिथ्वंसस्यानित्यत्वासिद्धेः । न द्वितीयः, नित्याधिकरणकध्वंससामान्यात्सर्वस्यापि नित्यत्वाश्रयणौचित्या- दित्याशक्कय परिहरति नचेति : तननित्याधिकरणमाकाशादि कि वा चैतन्यमिति विकल्प्यादं प्रत्याह तादशेति। द्वितीयेपि किमनारोपितं वस्तु प्रतियोगि कि वाऽडरोपितम्?। नादः, नेह नानास्ति किचन (क० २-१०) इत्यादिश्रुत्या प्रतीयमाननिषेधाभिधानेन सर्वस्यानारोपितत्वाभावा- (२) इदानीं घटो नट्टः, अ्नतरिते घटो नट्टः इत्यादै। कालाकाशादीना धंसा- धिकरखत्वं परतोयने तयोश्व नित्यत्वमष्यते नैयायिकादिभिरित्याशङ्कय निषेधयति न चवमित्यादिना। (२) नित्यस्याधिकरयस्येत्यर्थः ।

१५४ सटिप्पणार्थदीपिकाया:

कस्य सर्वस्य ब्रह्मज्ञाननिवत्यताया वक्ष्यमाणस्वात्। यदि च स्वंसाधिकरणं चैतन्यं तदाSसिद्धि:, आरोपितप्रति योगिकावंसस्याधिष्ठाने प्रतीयमानस्याधिष्ठानमात्रत्वात्। तदुक्तम्- अधिष्ठानावशेषो हि नाशः कल्पितवस्तुनः। इति। एवं शुक्तिरप्यधिनाशोपीदमषच्छिसं चैतन्यमेव। यत्राधिकरणे यस्य कालन्रयेव्यभावः सोऽत्यन्ताभावः। यथा वायौ रूपास्यन्ताभाषः । सोपि घटादिषत् 5वंसभ· सियोग्येव। इवमिदं नेति प्रतीति विषयोऽन्योन्याभाषः । अयमेव विभागो भेद: पृथकृत्वं चेति व्यवहियते। भेदा.

मिधानात्। द्वितीये तादृशध्वसस्याधिकरणमात्रत्वान्न तवेष्टसिद्धिरित्या- शयेनाह यदीति। असिद्धि: व्वंसस्य चैतन्यातिरेकेण नित्यत्वा- सिद्धिः। तत्र सुरेश्वराचार्यसंमतिमाह तदुक्तमिति। उक्तन्यायं शुक्तिरूप्य नाशेSतिदिशति एवमिति। तथाचाधिष्ठानचैतन्यातिरिक्तव्वं साभ्युपगमे प्रमाणाभावाद्गौरवाच्च तदसिख्या सुतरां तन्नित्यत्वासि द्विरिति भावः । तृतीयं लक्षयति यत्रेति। असन्दिग्धमुदाहरणमाह यथेति। तार्किकमतनिरासायाह सोपीति। अत्रेदं नेति प्रत्ययवि- षयः(१) इति बोध्यम्। चतुर्थ लक्षयति इदमिति। तादा: त्म्यसंसर्गावच्छित्रप्रतियोगिताक इत्यर्थः। विभागपृथक्त्वयोः पदार्था न्तरत्वनिरासायाह अयमिति। एनस्य सादित्वमनादित्वं च व्यवस्थ- (१) अत्रे्द नेति प्रत्ययविषयोऽत्यन्ताभावोवि धंसप्रतियोगीत्यर्थः। 'इति बोध्यम्' इतिपाठ गपुस्तके प्रमादतो भ्रष्टः।

वेदान्तपरिभाषायाः अनुपलब्धिपारिच्छेरः। १५५

तिरिक्तविभागादौ प्रमाणाभाषात्। अयं चान्योग्यामा- षोऽधिकरणस्य सादित्ये सादि:। यथा घटे पटमेद:। अधिकरणस्यानादित्वेऽनादिरे, यथा जीवे ब्रह्मभेद:, म्रह्मणि वा जीवभेदः। व्विविधापि भेवो ध्यंसप्रतियोग्येष, अविद्याया निवृत्ती तत्परतन्त्राणां निवृत्त्यवश्यम्भावास्। पुनरपि भेदो दिविध:, सोपाधिको निरुपाधिकश्रे ति।तत्रोपाधिसत्ताव्याप्यसस्षाकत्वं सोपाधिकतवं त. च्छून्यत्वं निरुपाधिकत्वम् । तत्राद्यो यथा-एकस्पैया- काशस्य घटायुपाधिभेदेन भेदः। यथा वा एकस्यैव सूर्य- स्य जलभाजनभेदेन भेदः। तथा च एकस्वैष ग्रह्मणो- उन्तःकरणभेदान्व्ेदः। निरुपाधिकमेदो यथा घटे पटमे. दः। न च ब्रह्मण्यपि प्रपञ्चभेदाभ्युपगमेऽद्वैतविरोधः। तास्विकमेदादेरनभ्युपगमेन वियदादिवदद्वैताव्याघात कत्वात्। प्रपञ्चस्याद्वैते व्रह्मणि कलपतरवाङ्गीकारास्।

याऽह अयं चति। व्रह्मवन्निवृत्यभावमाशज्ाह द्विविधोपीति। अनादित्वेप्याविद्य कत्वादित्याह अविध्येति। प्रकारान्तरेणान्योन्याभावं विभजते पुनरिति। उपाधिसत्ताया व्याप्या सत्ता यस्य भदस्य तस्य भावस्तत्वम्। यत्र यत्राकाशादि- भेदसत्ता तत्र घटादुपाधिसत्तेति भेदोपाधिसत्तयोर्व्याप्यव्यापकभावः । ननु ब्रह्मणो जडत्वव्यावृत्तये तत्र प्रपञ्चप्रतियोगिको भेदोभ्युपेयस्तथात्वे- चाद्वैतविरोध इत्याशक््याह नचेति। यथा वियदादिकमतास्विकत्वान्ना- द्वैतविघातकं तद्वद्वेदोपीत्याह तास्विकेति। ननु वियदादिप्रपशस्यैव तास्विकत्वेन तथात्वं कथमित्यत आह प्रपञ्चस्थेति। प्रपश्चस्य

१५६ सटिप्पणार्थदीपिकायाः तडुकं सुरेश्वराचार्ये :- अक्षमा भवतः केर्यं साधकत्वप्रकलपने। किश्र पश्यसि संसारं तत्रैवाजानकलपितम्॥। अत एव विवरणेSविद्यानुमाने प्रागभावव्यतिरिक्तवि- शेषणम्, तत्त्वप्रदीपिकायामविद्यालक्षणे भावत्वविशेषणं च सम्च्छते। एवं चतुर्विधाभावानां योग्यानुपलब्ध्या ब्रह्मणि कल्पितत्वाप्ञीकारे वार्तिककारसम्मतिमाह तदुक्तमिति। नन्वभावस्य चातुर्विध्यवर्णनं सिद्धान्ताननुरोधि, नृसिहाश्रमैरद्वैत- दीपिकायां तस्य निराकृतत्वादित्याशक्षय प्राचीनै्व्यवहृतत्वात्तप्रतिपादन न सर्वथा सिद्धान्तविरुद्धमित्याशयेनाह अत पवेति। यतो्भावस्थ वातु विध्यमत एवेत्यर्थः। तथाचानुमानं 'विवादगोचरापत्रं प्रमाणज्ञानं भवितुमदति, अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात्, अन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीप- प्रभावदिति। वस्तुपूर्वकमित्यु क्तावात्मवस्तुपूर्वकतयाडर्थान्तरत्वं तदर्थ वस्त्वन्तरेति। चक्षुरादिव्यावृत्त्यर्थ स्वदेशगतेति। अदृष्टादिकव्यावर्तनाय स्वनिवर्त्येति। उत्तरज्ञाननिवर्त्यपूर्वज्ञानव्यावृत्त्यर्थ स्वविषयावरणेति । प्रागभावव्यावृत्यर्थ स्वप्रागभावेति। तस्वप्रदीपिकायां चित्सुखा- चार्यकृतायाम्। अविद्यालक्षणे अनादिभावरूपत्वे सति ज्ञाननिव- त्यत्वमविद्यात्वमित्येवंरूपे। उपसंहरति एवमिति। ननु किमनुपल- वधेरभावप्रमायां करणान्तरानुपपत्या मान्तरत्वमास्थीयते ? अनुभव- बलाद्वा ? नाथः क्लप्तप्रमाणभावस्येन्द्रियस्यैव तत्करणत्वसम्भवात् न चेन्द्रियाभावयो: सम्बन्धानिरूपणम्, संयुक्त्तविशेषणतासंबन्धस्यैव सत्यात्। नचात्र प्रमाणाभावः । भूतले घटाभावः इत्याधाराधेयभाव-

वेदान्तपरिभाषाया: अनुपलब्धिपरिच्छेदः। १५७ प्रतीतिः। तत्रानुपलब्धिमार्नान्तरम्।

संबन्धप्रतीतेः(१)। घटाभावज्ञानं संबन्धविषयकं विशिध्ज्ञानत्वाहण्डी पुरुष इति ज्ञानवदित्यनुमानाथ। अन्यथाऽभावस्य निरधिकरणत्वापती व्वंसस्य स्वाधिकरणकपालनाशेनेत्यादि वर्णनम्, अधिकरणस्य सादित्व इत्यादिना भेदस्य द्वैविध्यनिरूपणं च विरुध्येत। (२)स संयन्ध: स्वरू- पसंबन्धोऽन्यो वेत्यन्यदेतत्। न च (३)द्वितीयः, निर्घटभूतले पश्या- मीति विपरीतानुव्यवसायात्। अन्यथा पर्वतं पश्यामि वह्िमनुमिनोमी तिवद्भतलाभावयोर्विलक्षणानुव्यवसायापत्तिः ।कि च प्रत्यक्षप्रमायां प्रत्यक्षप्रमाणं करणमित्युत्सर्गः, स च बलत्रता वाधकेनापोद्यते । प्रकृते चाभावज्ञानं प्रत्यक्षमेवेत्युभयसिद्धम्। तत्र प्रत्यक्षप्रमाणमिन्ियमेव करणम्। बाधकाभावादिन्द्रियाभावयोः संबन्धस्य च साधि- तत्वात्। ततश्र कथमनुपलब्धिर्मानान्तरमिति चेत्। उच्यते। तावदिन्द्रियं तत्करणं संबन्धानिरूपणात्। नच संयोगादिस्त स्यासम्भवात्। नच संयुक्तविशेषणता तत्र प्रमाणाभावात्। उक्त- प्रतीतेरनुमानस्य चाधाराधेयभावसम्बन्धसाधकतया् इन्द्रियाभाव- सम्बन्धासाधकत्वात्। न चेोक्त्तमूलविरोधः, तादृशसम्बन्धाभावकथन- स्याधाराधयभावसम्बन्धकथनपरेण प्रन्थेन विरोधाभावात्। नाप्यनुव्य वसायविरोधः, फलीभूत ज्ञानं प्रत्यक्षमित्युक्त्तत्वात्। यदपि किश्त्या- दि, तदपि न। सन्निकर्षाभावस्य प्रबलतरवाधकस्य सत्वात्। किश्व किमभावस्य विशेषणता मात्रं सन्निकर्षः ? इन्द्रियसन्निकृष्टाधिकरणवि-

(१) प्रमाणत्वादिति शेषः । (२) संयुक्तविशेणतासम्ब-धः। (३) अ्रनुभवाद्विति कल्पः विपरीतानुत्यवसायात्र नत्यर्थः। निर्घटपदोल्लेख्यघ- टाभावस्य भूतलविशेणत्वेन प्रतीतेः मत्यक्षतयैव नुन्यवसायो नानुपलन््येत्पर्थः।

१४

१५८ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

(१)एव मुक्तानां प्रमाणानां प्रामाण्यं स्वत पषोत्पधते - शेषणता वा ? कि वा यत्राधिकरणे प्रतियोगिसत्वमनुपलन्धिविरोधि- स्यात्तद्विशेषणता ?। नादयः, भित्यादिव्य वहित भूतलादि वृत्तिघटाय्यमावेपि विशेषणतामात्रस्य विद्यमानत्वेन प्रत्यक्षतापत्तेः । न द्वितीयः । परमते कर्णवलयावच्छिमनभस एव ओश्रेन्द्रियत्व्ात्तस्यैव स्वग्राह्शब्दाभावा- धिकरणत्वात्स्वेन स्वस्यासभिकर्षादधिकरणेन्द्रियसभिकर्षांभावेन शब्दा- भावस्याप्रत्यक्षत्वप्रसज्ञात्। तृतीयेषि. भ्यमानत्यम् • तस्य कि यदा कदाचिद्धावोऽपेक्षितः? उत नियमेन ?।

द्वधवधानसमये प्यभावः प्रत्यक्ष: स्यात्। न द्वितीयः, श्रोत्देशे भूतला- दौ वा शन्दस्य घटादिवा सत्वेवि सामग्न्यभावादिना5नुपलम्भसम्भवेन नियमेन तदुपलम्भा योगात्तत्र तदभावस्याप्रत्यक्षतापतरित्यन्यत्र विस्तरः। एवमुक्तानां प्रमाणानां कीदृशं प्रामाण्यमित्यपेक्षायामाह एव- (१) वेदान्तनये प्रत्यक्षादीनि शमाणानि षट्, तेश्र घोढाः प्रमा जम्पन्ते, जा- ताश्ता: प्रमा: यथार्था अयवार्था वेति प्रामाण्यग्राहकेषु सन्ति विप्नतिपन्तयः। तथाहि- प्रमात्वं न स्वतो पाहं सशयानुपपनितः । इने संशयानुपपनिहेतुना प्राम।एयपरतस्त्ववादिनो नैयायिका: अनुमानेन पा- माव्यं प्रतिजानन्ति। दथा-इद ज्ञानं प्रमा संवादिनवृत्तिजनकत्वात् व्र्यतिरेकेय।- प्रमावत इति ॥ घटोयमिततिज्ञानाननतरं घटमहं जानामीत्यनुव्ययसायस्य घटज्ञान- स्याविकेति केचित।। संविदः स्वपकाशत्वेन संविज्ञनकसामग्न्येव संवित्निष्ठमामा- व्यग्राहिकेति गुरव-॥ तन्तज्जानजन्यज्ञाततालिङ्गकानुमितिसामग्री तज्जाननिठ- प्रामाययनिक्ायिका। घटो ज्ञात इति प्रतीतिसिद्धो घटसमवेत उंक्ज्ञानजन्य: पाकटयापरपर्यायः पदार्थविशेषो ज्ञाततेतिभाट्टाः। अनुभितिस्तु इयं ज्ञातता घट-

वेदान्तपरिभाषायाः अनुपलन्धिपरिच्छेद: । १५९

जञायते च। तथाहि स्मृत्यनुभवसाधारणं संवादिभतृ त्यनुफूलं तद्वति तत्प्रकार कक्षानत्यं प्रामाण्यम्। तथ ज्ञान- सामान्यसामप्रीप्रयोज्यं ना्वधिकं गुणमपेक्षते, प्रमामात्रे उनुगतगुणाभावात्। नापि प्रत्यक्षप्रमायां भूयोऽषयवे- न्द्वियसत्निकर्ष:(१)। रूपविप्रत्यक्ष आत्मप्रत्यक्षे व्व तद्-

मिति। ननु परतस्त्वप्रामाण्यवािनि तार्किके जाप्नति कथमेवं वक्तुं शक्यमित्यत आह तथाहीति। इच्छायृ तप्रामाण्यातिप्रसङ्गवारणाय ज्ानत्वमिति। त्रमे तश्निरासाय तद्वतीति। स्मृत्यनुभवसाधारणं संवा दिप्रवृतत्यनुकूलं प्रामाण्यम्। तद्वति तन्प्रकारकज्ञानत्वमित्यथः। नन्वे- वम्भूने प्रामाण्ये कि स्वतस्त्वम् ? न तावत्स्वोत्पाद्यत्वमात्माश्रयादि- त्यत आह तथ्चति। ज्ञानजनकसामान्यसामग्न्यतिरिककारणप्रयोज्य त्वं परतस्त्वं नैयायिकाद्यभिमतं निषेधति नत्विति। प्रमामत्रेऽनुग- तगुणसतत्वे प्रमाणाभावादित्याह प्रमामात्र इति। ननु प्रमामात्र

स्रवतिघटपकारकज्ञानजन्या, घटत्ववति घटतपकारक श्ञातताल्वा इत्येर्षं प्रकारि- कि॥ सर्वेषा मतनिरासपूर्वक स्वासद्धान्तं दर्शयति एवामित्यादिना । प्रमाणा- नाममित्यस्य-प्रमीयने तत् प्रमाणमिति भावप्रत्ययाग्तत्वात्-प्रमाणामित्यर्थः। पमा. णस्य भावः न्रामाण्यम्। तथाच मूलस्थस्य प्रमाणानामित्यस्य प्रमाणामिति; प्रामाण्यमित्यस्य् न्रमात्वमित्यर्थी ज्ञेयौ। मामाण्यस्य उत्पन्तो स्पतस्त्ं यथा-दोघाभावसहकृतज्ञानसामाग्यसामत्री- जन्यत्वम्। ज्ञती स्वतर्त्वं यथा -- "दोषाभावे सति यावत्स्वाश्रयग्राहकक्षामप्रीग्राद्य- न्व' मिति मूल एव वक्ष्यते इति दिक्। (१) गुणः इति शेषः । भृयांभि: अवयवैः सहोग्व्रियसत्रिकषरूपो गुणः प्रत्य- क्षत्वावच्छित्रप्माणो न सम्भवति। रूपस्यात्मनआ्ावयवाभावेन तयोः मत्यक्षज्ञा-

१६० सटिप्पणार्थवापिकायाः

भाषात्। सस्यपि तस्मिन् पीतः शब् इति प्रस्ययस्य भ्रमत्वाथ।

मायां गुण:, असलिङ्गपरामर्शादिस्थलेपि विषयाबाधेन अनुमित्यानेःपरमारवात्। न चैवमप्रमापि प्रमा स्यात्, ज्ञानसामान्यसामग्या अविशेषाह्विति वाच्यम्। दोषा- मावस्यापि हेतुस्वाद्रीकारत्। नवैवं परतसत्वमिति या- व्यम्। आगन्तुकभावकारणपेक्षायामेव परतरूवास्। इस्युक्तमयुक्तं प्रत्यक्षप्रमायां गुणस्य सत्वादित्याश्टानिरासायाह ना- पीति। उच्कगुणस्यानुगतत्वादित्याह रुपादीति। व्यतिरेश्व्यमि. चारमुक्त्वाऽन्वयव्यभिचारमाह सत्यपीति। अत एव अन्वयव्यतिरेकव्यभिचारादेव। आदिपदं योग्यता- दिसङ्हार्थम्। सत्याप सल्लितपरामर्शे गन्धप्रागभावावच्छेदेन गन्धा- नुमितेरप्रमात्वादन्वयव्यभिचारं मनसि निधाय व्यतिरेकव्यभिचारं.दर्व- यति असल्विक्गेति। ननु भ्रमस्यापि तादृशसामप्रप्रयोज्यत्वावि- शेषाद् भ्रमप्रमाव्यवस्थापकं किमित्याशक्कानिरासायाह नचेति । प्रतिबन्धकाभावस्य कार्यमात्रं प्रति हेतुत्वेन क्लप्ततया दोपाभावस्यापि तयात्वेनाज्जीकारात्। नचायं गुणत्वेन हेतुः, प्रमाणाभावादित्यर्थः । अपसिद्धान्तापत्तिमाशक्मा निरासायाह नचेति। अदृ्टादिसपिक्षत्वा- दागन्तुकेति। दोपाभावसापेक्षत्वादाह भावेति। तथाचागन्तुकभाव का- रणानपेक्षज्ञानसामान्यसाम प्रीप्रयोज्यत्वं स्वतस्त्वमित्यश्ीकारेण तादृशका- 'रणसहकृतज्ञान (१)सामान्यसामप्रीप्रयोज्यत्वरूपपरतस्त्वापातो नास्तीति भाव: । (१) ज्ानत्वप्रयोजकपयो० इतिपाठ: खपुस्तके।

वेदान्तपरिभाषायाः अनुपलब्धिपरिच्छंदः । १६१ हायते च प्रामाण्यं स्वतः। स्वतोप्राह्यत्य व दोष

सृत्तिज्ञानं तन्राहकं (1)साक्षिज्ञानं ननापि वृत्तिष्ाने गृह. माणे तवततं प्रामाण्यं गृहाते। न प्रैवं प्रामाण्यसंशया नुपपत्ति:, तत्र संशयानुरोधन दोपस्यापि सरवेन दोषा

संशयस्थले प्रामाण्यस्याक्तियोग्यतासर्वषि दोपवशेनाप्र हास् न संशयानुपपत्तिः। अप्नामाण्यं तुन ज्ञानसामा-

एवं प्रामाण्यस्येत्पित्ती स्वतस्त्वममिधाय तस्य झसी तदावेदयति ज्ञायते चेति। तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वलक्षणप्रामाण्यमुत्पन्रं सज्ज्ञा यते च स्वत इत्यर्थः। ज्ञायत इत्यस्य गृह्यत इत्यर्थभिप्रेत्याह स्वता म्राह्मत्वं चेति। परतस्त्ववादिनाऽनुमानादिकं तद्वाहकमशीकृतमतस्त- द्वारणाय यावदिति स्वाश्रयप्राहकविशेषणम्। यावत्स्वाश्रयग्राहकसाम- श्रीजन्यभ्रहणगोचरत्वं तै्नाश्रीकियते इत्यर्थः। दोषवशादप्रामाण्यनिश्- ये संशय च सत्यव्याप्तिवारणाय दोषाभावे सतीति। तथाच दोषव शात्तादृशसामय्या तद्ग्रहेपि न दोष इति भावः । स्वाश्रयेत्यादुपभाद- यति स्वाथ्रय इति। तेनापि नत्वनुमानेनैव । सत्यन्तपदकृत्यमाश- क दर्शयति नचेति। सत्यन्तमप्रदायापि दोपं परिहरति यद्वेति । एवमुत्पत्तिक्षप्त्योः प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमुपपाद्य तदप्रामाण्यस्य परतर्त्वं वर्णयति अप्रामा-

(१) साक्षिज्ञानमिति प्रमातृचैतन्यमित्यर्थः । तेनापि-प्रमातृचैतग्येनापीत्यर्थः। तेनापत्यपिशन्दादनुमानेनावि गृथते इति सूचितम।

१६२ सटिप्पणार्थदीपिकाया:

न्यसामभ्रीप्रयोज्यम्, प्रमायामप्यप्रामाण्यापतेः। किन्तु दोषप्रयोज्यम्(१)। नाप्याप्रामाण्यं यावत्स्वाश्यप्राहक श्राध्यम्(२)। अप्रामाण्य घटकतदभ।ववस्वादेवृत्तिज्ञामा- उत्तुपनीतर्वेन साक्षिणा प्रहीतुमशक्यर्वात्। किन्तु

एवाप्रामाण्यमुत्पधयते स्ञायते खेति। इत्यनुपलब्धिपरिच्छेद्ः ॥६॥

ण्यमिति। विसंवादीति। इयं शुक्तिरजतार्थिप्रृत्तिः प्रामा्यशून्या वि-

आदिपदेनाप्तवचनजन्यत्वादिसङ्रडः । द्वितीयमादिपदं शन्दज्ञानादि सङ््हार्थम् ॥

षार्थदीपिकायामनुपलब्धिपरिच्छेदः समाप्तः ॥६॥

.caeihen Advrtarmeram fibral,

(१) इति उत्पनावमामाण्यस्य परतरू्वमुक्तमिति बोध्यम्। (२) तथात्वे जञनावश्ामाण्यस्य स्वतस्त्वं स्यादन्यर्थः ।

--

अथ विषयपरिच्छेद: ७

एवं निरुपितानां प्रमाणानां प्रामाण्यं व्विविधम्। व्यावहारिकतत्वायेम्कत्वं पारमार्थिक तत्वावेदकावं चेति । तत्र ग्रह्मस्वरूपायगाहिप्रमाणव्यतिरिक्तानां सर्वप्रमाण- नामादं प्रामाण्यम, तवधिपयाण व्यवदारवशायां बाघा भावात्। द्वितीयं तु जीवग्रहमैक्यपराणां "सदेव सोम्पे- दमम्र आसीत" (छा०६-२-१) इत्यादीनां "तत्वमसि" (छा०६-८-१) इत्यन्तानाम्। तद्विपयस्य जीवपरैक्यस्य कालत्रय।याध्यत्वात्। तच्ैक्यं तत्वंपदार्थज्षानाधीनज्ञानमिति प्रथमं तत्प पदार्थो लक्षणप्रमाणाभ्यां निरूप्यते। तत्र लक्षणं द्विषि धम्। स्वरूपलक्षणं तटस्थलक्षणं चेति। तत्र स्वरूपमेव

अथ प्रमेयं निरूपयितुमुपकमते पवमिति। प्रामाण्यं यथाभू- तार्थज्ञानजनकत्वम्। तत्त्वं यथार्थत्वम्। तथाच तदेवात्र प्रतिपाद्यम्। तत्प्रतिपादनं पदार्थप्रतिपादनाधीनमतः पदार्थो निरूप्यत इत्याह तच्चैक्यमिति। इति (१)इतिहेतोः। प्रथमोपात्तत्वात्प्रत्यक्षाद्यगो- चरत्वादभ्यहितत्वाच्चादौ तत्पदारथों निरूप्यते इत्यर्थः । तत्र लक्षण- प्रमाणयोः । असाधारणधर्मो लक्षणम्। स्वरूपं सव्पावर्तकमिति मुख्यत्वा- त्स्वरूपलक्षणं लक्षयति तत्रेति। तत्पदार्थलक्षणस्य प्रकृतत्वाल्लौकिकं (१) इनीति। अत्र कजपुस्तकयोरेक एवेतिशम्दो दृश्यते; गपुस्तके दवाविति- शब्दो वर्तेत; तो चंद्रद्यी तयोरेकस्य प्रतीकार्थतं युक्तमपरस्य व्याख्या- नार्थतमिति।

१६४ सटिप्पणार्थदीपिकायाः लक्षणं, स्वरूपलक्षणम्। (१)यथा सत्यादिकं ग्रह्मस्वरूपल क्षणम्। "सत्यं क्षानमनन्तं ग्रह्म" (तै.२-१-१) आनन्दो- ब्रह्मति व्यजानात् (तै ३-६) इति श्रुतेः। ननु स्वस्य स्ववृत्तित्वाभावे कथं लक्षणत्वमिति चत्। न। स्वस्यैव स्वापेक्षया धर्मिधर्मभावकल्पनया लक्ष्यलक्षणत्वसम्भवात्। तदुक्तम्-आनन्दो विषया नुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्माः अपृथकृषि चैत. न्यात्पृथगिवावभासन्त' इति ॥ तटस्थलक्षणं तु(२) याषललक्ष्यकालमनवस्थितत्वे सति यव्यावर्तकं तदेष। यथा गन्धवत्वं पृथिवीलक्षणम्। 2.

प्रकृष्टप्रकाशश्न्द्र इत्यनुदाहृत्य वैदिकमेतदुदाहरति यथेति। आदिपदेन ज्ञानानन्तसङ्गहः। सच्चिद नन्तात्मकमेकमेव लक्षणमिति केचित्। सत्या- दिकं प्रत्येकलक्षणमित्यन्ये। ननु असाधारणधर्मस्य लक्षणत्वात्स्वस्य च स्वदृत्तिधर्मत्वाभावात्कथं सत्यादिकं स्वरूपलक्षणमिति शहकते नन्विति। धर्मे पारमार्थिकत्व- विवक्षणे गौरवान्मैवमित्याह नेति। स्वोक्ते पद्मपादाचार्यसंमतिमाह तदुक्तमिति। द्वितीयं लक्षयति तटस्थेति। स्वरूपलक्षणेSतिप्रसक्गनिरासाय सत्यन्तम्। लक्ष्यावृत्तितादृशधर्मेऽतिव्याप्तिनिराकरणाय व्यावतकमिति।

(१)यथा सत्यं ज्ञानमनन्तं मय्य इति। प्रत्र सत्यादिकं स्वरूपलश्षणम् । इति पाठ: गपुस्तके। खयचपुस्तकेषु तु उपरिनिर्दिट्ट एव पाठः सघ समश्तसः। (२) लक्षणं याव० इति पाठः खगपुस्तकयो.। लक्षणं नाम याव० इतिपाठ: घचपुस्तकयोः ।

वेदान्तपरिभाषायाः विषयपरिच्छेदः । १६५

महाप्रलये परमाणुपु उत्पात्तकाले घटाविचु गन्धामा वात्। प्रृते ब्रह्मणि(१)च जगज्जन्मादिकारणत्वम्। अत्र जगत्पदेन कार्यजातं विवक्षितम्, कारणत्वं च कतृत्वमतोः Sविदयादौ नातिव्याप्तिः। कर्तृत्ष व(२)तस्तदुपदानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षा कृतिमश्वम्।ईश्वरस्य तावदुपादानगोचरापरोक्षज्ञानस- द्ावे च "य सर्वक्षः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेत ब्रह्म नामरूपमन्नंच जायते"(मु०१-१-९) इस्यादिश्रुतिर्मा

स्वष्टप्रतिपत्यर्थ लौकिकमप्युदाहरति यथेति। परमतेनाह महाप्र- लय इति। उभयमतेनाह उत्पत्तिकाल इति। प्रकृतब्रह्मणस्तत्कि भित्यत आह-प्रकृते इति। मायादेरवि जगदन्तःपातित्वादाह का- येति। कुललादावतिव्याप्तिवारणाय जातमिति। कार्यमात्रमि- त्यर्थः(३)। कारणत्वमपि प्रधानादिसाधारणमित्यत आह कार णत्वं चेति। एवमपि कथ निरास इत्यत आह कर्तृत्वं चेति। अत्र प्रमाणाका छायामाह ईश्वरस्येति। सर्वज्ञः सामान्यतः, सर्वविद्विशेषतः । ब्रह्म (१) घचपुस्तकयोः 'ब्रम्मण' इति पद नाहित। खगपुस्तकयोः ब्रक्षाण प्रकृत चति पाठः । (२) तन्तदिति। तेषा तेषो घटपटादिकार्याणामुपादानकारणाननि कपालतन्त्वा- दीनि तवाचर-मपरोक्षज्ञानं-चिकीर्षा-कृति-श्रास्ति यस्य तस्य भावः तत्त्तम्। कु- लालादिषु लक्षणसमन्यः । असति कुलाले घटोपादानकपालविषयकं प्रत्यक्षज्ञा- नम्, घट करिष्यामीति चिकीर्षा; कपालद्वयसंयोजिका कृतिश्ेनि। (३) तथाच घटादिमात्रजनकेषु कुलालादिषु यावत्कार्यजनकत्वाभावेन ना- तित्यातिरित्यर्थ: ।

११६ सटिप्पणार्षदीपिकायाः

नम्। ताषशबिकीपांसद्द्राबे "सोडकामयत बहुस्यां प्रज्ा बंब" (तै.२-६) इत्वादिभुतिर्मानम्। ताहशकती व "त. म्मनो ऽकरत" इत्यादिवाक्यम्। शंनष्छाकृतीनां मध्येऽम्यतमगमंलक्षणत्रितयमियं विवकितम् अम्यधा व्यर्थविशेषणत्वापसेः । अत एव जम्मस्थितिष्वंस्सानामम्यतमस्यैव लक्षणे प्रवेशः । एवं

सय ब्रह्म हिरण्यगम:, नाम घट इत्यादि, रूपं शुक्कादि, अभं ब्राहि- यमांदि। "यः कालकाळ गुणी सर्वेविधः" इत्यादिश्रुतिरादिपदार्थः । मस्मादाकार्शद: (१) स आत्मा कामितवानिच्छा कृतान् बहुध। अवेयमिति। कथमेकस्य बहुधा भवनमित्यत आह प्रजाययेति। उत्पदेय। तवैक्षत इत्याया श्रुतिरादिनोपादेया। (२)तत् बह । स प्राथमसृऋत इत्याद्या श्रुविरादिनोपादेया। त्ितयमिति। तत्र उपादानगोचरापरोक्षज्ञानवत्वं तादशचिकी- वांवत्प तादृशक्ांतमत्वमित्येवमितयर्थ:। एकमेव लक्षणं कुतो नेत्यत आह अभ्यथति। लक्षणत्रितयाऽविवक्षणे इत्यर्थ:। यत एकलक्षणनिवक्षणे विशेषणवैयथ्यमतो विषेषणवैयथ्यांदेव जन्माद्यन्यतमस्यैव लक्षण प्रवेश इत्याह अत पवेति। फलितमाह एवं खेति। कार्यजातजन्मगोचरापरो क्षज्ञानवत्थम्, तस्स्यितिबिय यतद्वत्यम्, तल्लयगोचरतद्वत्वम्, समस्तका

कीवांशदन्वम्, कार्यमात्रजन्मगोचरकृतिमत्वम्, तत्स्थितिविषयककृत्या- श्रयस्वम्, तस्लयगोचर कत्यास्पदत्वमित्ये वंरूपाणात्यर्थः। ब्रह्मणो जग- (१) जायते इाने शेष-। (२) तगमनोस्कुरुत इन्यस्य वाक्यस्यतत्पदस्यार्थमाह टीकाकार: तत् मस।

वेदान्तपरिभाषाया: विषयपरिच्छेदः। १६७ च प्रकते लक्षणानि नव सम्पदन्ते। म्रह्मणो जगखम्मा विकारणस्वे व "यतो वा इमानि मूतानि आयण्ते येम जातानि जिवण्ति यत्प्रयनस्यभिसंविशन्ति" (ने.३-२) इस्या- दिध्रुतिर्मानम्। यहा निजिजगदुपावानत्वं ब्रह्षणो लक्षणम् उपा. दानसवं च जगदध्यासाधिष्ठानत्वम्, जगदाकारेण

उजन्मादिहेतुत्वेधि प्रमाणकाहायामाह ब्रह्मण हते। प्रयन्ति प्ररूपं गच्छन्ति सन्ति यत्प्रविशन्ति। "सर्वाणि ह वा इमानि मूतान्याक्रा- शादेव समुत्यधन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति" (छा० १-९-१) इत्यादा

ननु त्रिभिरस्योपादानत्वसूचनादेकेकस्य लक्षणप्रवेशे (१)तत्र सि- व्धर्तात्यरच्याऽऽह यद्वति। उपादानं च यदभिभं काय्यमुत्पद्यते तत् (२)। तदभेदथ पृथक्सत्ताशून्यत्वं तचाविद्याबक्मणोः समानं ब्रह्मण्य- व्यस्तस्य पृथक्सत्ताशून्यत्वादित्याशयेनाह उपादानत्वं चेति। तपाच कल्पितविकारसबन्धस्य वास्तवनिर्विकारत्वाविरोघादुषादानत्वेपि विकार- शून्यत्वं ब्रह्मण इति भाव: । विपरिणममानमेवोपादानमिति यद्याभ्रहस्त- व्यस्तूपादानं माया तथापि स्वाधिष्ठानं ब्रह्म बिना तस्यास्तयात्वाभावात्तव-

लक्षणमस्त्वित्याशयेनाह जगदाकारेति। नच जगतो मायापरिणामत्वे मानाभावः । "मायां तु प्रकृ्ति विद्यात्" (श्वे०४-१०) "मया्यक्षेण प्रकृति: सूयते सचराचरम्" (भ०गी०९-१०) जगन्मायापरिगामरूपं कार्यत्वाचत्रु्त्िरू्यवदिति प्रमाणसत्वात्। नच वाध्यत्वमुपाधिः, साधन-

(१) तत् उपादानत्वं न सिध्यनन्यिर्थः। (२) तादनिपरद कछपुस्तकयोर्गोलित।

१६८ सटिप्पणार्थदीपिकाया:

स्वमभिप्रेश्य "हदं सर्ये यद्यमारमा" "सथ्चत्यच्चाभवत्" (से०२-६) "धहुस्यां प्रजायेय" (तै०२-६) इत्यादि श्तिषु ब्रह्मप्नपञ्चयोस्तादात््यव्यपतरेशः । घटः सन् घटो भाति घट हए इत्यादि लौकिकव्यपदेशोपि सकिचदामन्वरूपम्र होक्याध्यासात्। व्यापकत्वात्। यद्वा जगग्जडोपादानकं कार्यत्वात्संमतबत्। तथैकं(१) लाघवात्। (२) तदषि श्रुतिश्सृतिप्रामाण्यात्परिशेषादज्ञानम्। माया अविधा अज्ञानममित्यनर्थान्तरम्। ननु श्रुतिषु जगब्रह्मणोस्तादात्म्यव्यपदेशज्जग- दाकारेण विपरिणममानत्वमुपादानत्वमित्येष तस्लक्षणं कुतो नाहीकरियत इत्याशक्षम चेतनस्य जडाकारेण परिणामायोगात् कूटस्थनित्यत्वश्रुतिवि- रोधाबो कोपादानत्वाभिप्रायेणैव तासु तथा व्यपदेश इत्याह पतादश मेवेति। यदिदं सर्व हिरण्यगर्भादिस्तम्बपर्यन्तं तदयमात्मेति यथै।रः स स्थाणुरितिवत्तादात्म्यव्यवदेशः। सत् मूर्तपृथ्व्यािभूतत्रयम् । त्यदमूर्ते वाध्वाकाशे। तदरूपमभवदिति(३) शुक्तिः रूप्यमभवदितिवत्। बहुस्यां (४)बहुतादात्म्यवान्भवेयम्, स्वप्रदृष्टः स्व्राप्रपदार्थतादात्म्य- वदितिविवेकः। आदिपदेन "सर्व खल्विदं ब्रह्म, (छा०३-१४-१) ऐत- दात्म्य्रमिदं सर्वम्" (छा०६-८-७) इत्याद्याः ध्रुतय उपादेयाः । एवं लौकिकोपि तादात्म्यव्य्पदेशोऽध्यासकृत एवेत्याह घटः सन्निति । (१) तथ उपादानञ्जेत्यर्थः। (२) तदवि उपादानमर्पीत्यर्थः । (३) गपुस्तके तदूपमभवदित्यर्थ: इत्येव पाठः। अत्र शुक्ति: रूप्यममवदिति- वत् इति निदर्शनपदर्शनपर: पाठः शलष्ट:। (v) अत्र कघपुस्तकयोः बहुस्या बहुतादात्म्यं स्वप्न० इति पाठः 1 गपु- स्तके-भवेय स्वाप्न० इति पाठम। तयोरतुपपत्रतामालोच्यैषोSसमामि: कल्पितः।

वेदान्तपरिभाषाया: विषयपरिच्छेदः। १६९

दुःखस्यापि तत्राध्यासास्तत्रापि इषत्थव्यवहारापतिरिति चेतू। न। आरोपे सति निमित्तानुसरणं नतु निमिस्षम- स्तीत्यारोप इन्यभ्युपगमेन दुःखादी सच्चिदंशाध्यासे प्यानन्वांशाधयासाभावात्। जगति नामरूपांशद्यव्य-

तडुक्तम्- अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपञ्चकम्। आदं तयं ब्रह्मरूपं जगभू्वं ततो द्वयम् ॥ इति। अध जगतो जन्मक्रमो निरूप्यते। तत्र स्गाधकाले

अतिप्रसश्नं शक्कते नन्धिति। घटादिष्विष्टत्वव्यवह्वारदर्शनादान- दाध्यासस्तत्र वण्येंते तददर्शनाभ दुःखे आनन्दांशाध्यास (१)इत्याह नेति। आदिपदं दुःखसाधनपरम् । सच्चिदंशाध्यासेपि,(२) तत्तादात्म्याध्यासेपि । एवमभ्रेषि। एवं प्रपथ्े नामरूपव्यवहारः कि- कृत इत्यत आह जगतीति। स्वोफ्ेऽभियुक्तवाक्यमुदाहरति त. दुकमिति। एवं स्वरूपतटस्थलक्षणाभ्यां तत्पदार्थ लक्षयित्वा जगदुत्पत्तिनिरूपणं प्रतिजानीते अथेति। आकलव्येदमित्थमित्यालिख्य। परमेश्वरे वैषम्यनिरासार्थमुक्त सृज्यमानेति। ननु तस्य कूटस्थत्वाकथ तत्र (१) आनन्दाध्यास इति कलपुस्तकयोरनस्ति। (१) सचिदंशाध्यासः तन्तादात्म्याप्यासः इतिपाठ: कपुस्तके। सविदंशा- प्यासेन तसादान्म्याध्यास इतिपाठः खपुस्तके तयो: जपुस्तकीय: भ्रिट:।

१५

ாணகள் சசச்சர் சன் காராம் I.

१७२ सटिप्पणार्थर्वापिकायाः

चतुर्मुखशङ्करा्युताः अधिष्ठातृदेवताः। पतैरेव रजोगुणोपेतैः पञ्चभूतै्ष्य+तैर्यथाक्रमं वाकूप णिभदपायूपस्थाखयानि कर्मेन्द्रियाणि जायन्ते। ते्षां च

जोगुणोपेतपञ्ञभूतैरेव मिलितैः पञ्च वायषः प्राणापान व्यानोदानसमानास्या जायन्ते। तत्र प्राग्गमनवान् वायुः प्राणः नासादिस्थानवती। अर्वाग्गमनवानपानः पाय्वादिस्थानवर्ती । विष्वग्गतिमान् व्यान: अखिल- शरीरवर्ती। ऊर्द्गमनवानुत्कमणवायुरुदान: कण्ठस्थान वतीं। अशितपीताआादिसमीकरणकरःसमानः नामिस्था- वा देवतोका तथापि पृथिव्यभिमानिन्या देवताया अश्व्यात्मना तद- धिष्टातृत्वादविरोधः । रजःप्रधानानमेषां कार्यमाह पतैरेवेति। तेषु पञ्चवायुषु प्राणं लक्षयति प्रागिति। सर्वदोर्ष्वगतिमानित्यर्थः । तेनोत्करान्तिसमय उदा- नस्योर्ष्वगतिमस्वेपि नाति5्रसन्गः । "वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्रावि- शत्" ( ते०२-४ ) इत्यैतरेयश्रुतिमनुसटत्याह नासादीति । नाभ्या- दिनासिकापर्यन्तानि स्थानान्यादिपदार्थः। अपानं लक्षयति अर्वागिति। अधोगमनवान्। नाभ्यादिपायुपर्यन्तस्थानान्यादिशब्दार्थः। तथा चैतरेय- श्रुतिः "मृत्युरपानो भूत्वा नार्भि प्राविशत्" (ऐ०२-४ ) इति। व्यानं लक्षयति विष्वगिति । विष्वग्गमनवान्सर्वतो गमनवान्। उदानल- क्षणमाह ऊ्ध्वमिति । प्राणेऽतिप्रसअ्रमाशक्ञ्माह उन्क्रमणेति । लोकान्तरयात्राकाल ऊर्ध्वगमनवानित्यर्थः । "अयैकयोर्घ्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति (प्र०३-७)" इत्यादिप्रश्नोपनिषद्वाक्यमत्र प्रमा-

वेदान्तपार्रभाषायाः विषयपरि्छेदः । १७२

नवतीं। तैरेष तमोगुणोपेतैरपश्जीकृतमूतैः पश्कतानि जायन्ते। "तासां त्रिवृतं त्रिमृुतमेफैकां करवाणि" (छा० ६-३-३) इति श्रुते: (१)पञ्चीकरणोपलक्षणार्थत्वात्।

ज्य तयोरेकं भागं पुनश्तुरद्धा विभज्य ते्षां चकुणामं- शानां वाय्याविषु चतुर्षु भूतेषु(२) संयोजनम्। एवं वायुं

गमनवानित्यर्थः । समानं लक्षर्यात अशितति। अस्य सकलशरीर वर्तित्वेपि मुख्यस्थानमाह नाभीति। प्राणादीना लक्षणान्युक्कानि मेत्रे- योपनिर्षाद-"अथ योऽयमूध्वमुत्कामति एप वाव स प्राणः योऽयमवांचं संक्रामतति येनताः शिरा अनुव्याप्ताः योयं पीतमशितमुद्धिरति योऽयं स्थ- विष्ठमन्रं धातुमपाने स्थापयति अिष्ठ चान्ने समानयति" इति। तमोगु- णप्रधानानामेपां कार्यमाह तैरेषेति। ननु त्रिवृत्करणस्य श्रुतिमूलक- त्वाश्रिवृत्कृतभूतानीति वक्तव्ये पश्चीकृतभूतानीति श्रुतिविरुद्धमित्यत आह तासामिति। तेजोबन्नरूपाणा मध्ये एकं तेजोभूतं द्विघा विमज्य तयोरेकं पुनर्द्विधा विभज्य तयोरंशयोरवन्नयोः संयोजनम्। तथा जलं द्विधा विभज्य तयेरिकं भाग पुनर्द्विधा विभज्य तयोरंशयोस्तेजःपृथि-

(१) खगपुस्तकयोः पञ्चीकृतोपलक्षणेति पाठः (२) चतुर्पु भूतेष्विति। द्विधा विभक्नेपु भूतेधु एकस्मित्रविभज्यमाने मांगे अन्याशस्य संयोजनं न तु बिभक्के इत्यूहनीयम्। तथाचैष पञ्जीकरणपकारः-आ- काशादीन् पञ्चभूतान द्विधा विभजेत, तेषामेकैक भार्ग तदवस्थं रक्षयित्व। अपर- पञ्चभागान् प्रत्येकं चतुर्धा विभजेत, िभक्तस्याकाशार्धस्य चतुरोशान् आकाश- व्यतिरिक्रभूतानामविभक्तकार्धभागि योजयेत्। एवं वाय्यादिषु। तथाच चत्वारो वाव्य:दीनामंशा यावन्मिता तावग्मित एक भ्रःकाशाशः; तेपु मिलितेपु सत्मु पश्री- कृत आकाश इति। एवं वाख्यादिष्ववि श्ञेयममिति।

१७४ सटिप्पणार्भदीपिकायाः द्विधा विभज्य तयोरेकं भागं पुनः (१)चतुर्खा विभज्य तेषा चतुर्णामंशानामाकाशादिषु संयोजमम्। एवं तेज आदीना- मपि। तदेषमेकैकभूतस्यार्ध्ध स्वांशात्मकमर्खाम्तरं चतु- विषभूतमयमिति पृथिव्यादिषु स्वांशाधिकयातपृथिध्यादि- ग्यवहार:। तबुक्तम्- "वैशेष्यात्तु तव्रादस्तद्वादः" (प्र०सु०२-४-२३) इति।। व्यो: संयोजनम्। एवं पृथिवीं द्विधा विभज्य तयोरेकं भागं पुनर्द्विधा विभज्य तयोरंशयोर्जलनभसो: संयोजनमिति 'त्रिघृतं त्रिवृतम कैकां कर- वाणीति' भुतेरिति, यद्यपि छान्दोग्ये त्रिवृत्करणमुक्तम्, तथापि तद्वाक्य सिद्धान्तितत्वा/त्रियृत्करणस्यापि पश्चीकरणोपलक्षणार्थत्वं न्याय्यमिति भावः। ननु पश्चानामपि पञ्चात्मकत्वे कथं पृथिवीयमिदं जलमित्यादि व्यप- देश इत्याशक्याह पृथिव्यादिष्धिति। अत्र द्वितीयाध्यायान्तर्गतं भगवतो व्यासर्य सूत्रं प्रमाणमित्याह तदुक्तमिति। तुशब्दः शक्ता- निरासार्थः । विशेषस्य भावो वैशेष्यम् तस्मात्स्वभागस्य भूयस्त्वासद्वादः पृथिवीयमिदं जलमित्यादि व्यपदेशः । तद्वादपदाभ्यासोऽध्यायसमाप्तिसु चनार्थः । एतेन पश्चीकरणं संप्रदाय!ध्वसिद्धमपि नादरणीयं तन्मूलभूत- श्रुतिसूत्रयोरभावात्, अन्यथा गगनपवनयोश्वाक्षुषत्वापत्तरिति प्रत्यु- कमू। श्रुतिसूत्रयोरुपलक्षणार्थत्वादन्यथा पुराणवाक्यानां निरालम्बना- पातादपश्री कृतेत रभूतगुणानाभितरस्मिन्पश्वीकृतेप्यनुपलब्धे:। तथाच यथा पश्चीकृततेजआदावपश्ीकृतस्वगुणानामेव भानं नत्वपश्चीकृतस्वेतरगु- णानां तथाSSकाशवाय्बोरपीति सर्वथा संप्रदायसिद्धं पश्चीकरणमादरणी- यमिति भाव:। (१) खगपुस्तकयोः पुनः श्दो नास्ति।

वेदान्तपरिभाषायाः विषयपरिच्छेदः । १७५

पूर्वोलैरपश्चीकृतैलिंनशरीरं परलोकयात्रानिर्वाहकं मोक्षपर्यन्तं स्थायि मनोबुद्धिम्यामुपेतं ज्ञानेस्द्रियपश्

तबुर्तम्-

अपञ्जीऊतभूतोत्यं सूक्षमाजं भोगसाधनम् ॥१।। इति॥ तथ द्विविधं परमपरं स। तत्र परं हविरण्यगर्भलिम् शर्रारम्, अपरमस्मदाविलिङ्गशरीरम्। तत्र हिरण्यग र्भलिमशरीरं महस्तरवम्, अरुमदामिलिङ्गशरीरमहक्कार इत्याखयायते। एवं तमोगुणयुक्तभ्य: पञ्चीकृतभूतेभ्यो भूम्यन्तरिक्ष

वितलसुतलतलातलर सातल म हातल पा ताला ख्या घोलो कसप्रकस्य ब्रह्माण्डस्य जरायुजाण्डजस्वेदजोन्भिज्ाखय· चतुर्विधस्थूलशरीराणामुत्पस्तिः। तत्र जरायुजानि जरा-

तेषामेव गुणत्रयोपेतानां मनआदिसमुदायात्मकं लिननशरीरं कार्य- मित्याह पूर्वोक्तैरिति। ननूपलभ्यमानस्थूलशरीरेणैव समस्तकार्यनि- वाहातिकिमर्थकमतदित्यत आह परलोकेति। तस्य मोक्षेप्यभावाभाव- माशक्याह मोक्षेति। आत्यन्तिकप्रलयपर्यन्तं स्थायीत्यर्थः। तेर्षां समु- दायः शरीरमित्यादिमैत्रयश्रुतिमूलकमभियुक्क्तवाक्यमत्र प्रमाणमित्याह तदुक्तमिति। सुक्ष्माऊं सूक्ष्मशरीरम् । तत्र व्रह्माण्डव्यापित्वादादयं परं देहमात्रव्यापित्वाद्वितीयमपरमित्याशयेनाह तत्रेति। सुवालश्रुतौ संन्यासविधावप्यारण्यकश्रुतौ च चतुर्दशभुवनात्मक- ब्रह्माण्डोत्पत्तिरभिहिता तदनुसत्याह पवमिति। "शरीरजैः कर्मदो-

१७६ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

युभ्यो जातानि मनुष्यपशवादिशरीराणि । अण्डजानि अण्डेम्यो जातानि पक्षिपन्नगादिशरीराणि। र्वेदजानि स्वेदाज्ातानि यूकामशकादीनि। उन्विञ्ञानि भूमिमु- द्विद जातानि वृक्षादीनि। वृक्षादीनामपि पापफलभोगा- यतनस्वेन शरीरत्म् ॥। तत्र परमेश्वरस्य पञ्चतन्मात्राधुत्पत्ती सप्तदशवय वोपेतलिमशरीरोरसी हिरण्यगर्भस्थूलशरीरोत्पत्ती च साक्षात्कर्तृत्वम्। इतरनिखिलप्रपज्जोतपत्ती हिरण्यगर्भा- विद्वारा,-"हन्ताहमिमास्तिस्त्रो देवताः अनेन जीवेनात्म- नाऽनुप्रविद््य नामरूपे व्याकरवाणि" (छ०६-३-२) इति ध्रुतेः। हिरण्यगर्भो नाम मूर्तित्रयादन्य: प्रथमो जीषः । स वै शरीरी प्रथम: स वै पुरुष उच्यते। बैर्याति स्थावरतां नरः" इत्यादिवचनमनुसत्याह वृक्षादीनामिति। नन्वशरीरस्य परमात्मनः शरीरसाध्यब्राह्मणादिकार्य प्रति कथं हेतुत्वमित्याशक्ष तत्र परम्परयेति दर्शयति तत्रेति। (१)कार्यकदम्बे। लिअ्शरीरस्य द्विविधस्य "यो ब्रम्माणं विद्धाति पूर्वम्" (श्वे०६-१८) इत्यादिश्रुति र्हरण्यगर्भस्य च (२)साक्षाद्रह्म कार्यतवे प्रमाणम्। आदिपदं म- रीच्यादिसक्राहकम्। ह्विरण्यगर्भादिद्वारा परेशस्य कर्तृत्वे श्रुति प्रमाण- यति हन्तेति । देवताः तेजोबत्नरूपाः । ननु ह्विरण्यगर्भस्य परेश- मूर्तित्रयान्तर्गतत्वेन कथ जीवत्वमित्याशक्ञाह हिरण्यगर्भ इति । अत्र प्रमाणमाह स इति। शरीरीति श्रुत्या तस्य जीवत्वावधारणान्मू- (१) कार्येकदेशलिकशरीरितिपाठः गपुस्तके। (२) चशब्दो नास्त्यन्पेघु पुस्तकेषु। श्रतिः लिद्ग शरीरस्य हिरण्यगर्भस्य च साक्षाद्मस्कार्यन्वे प्रमाणमित्यन्वरयः ।

वेदान्तपरिभाषाया: विषयपरिच्छेदः । १७७

आदिकर्तता स भूतानां ग्रह्माग्े समवर्तत ॥ १॥ "दिरण्यगर्भः समवर्तताप्र भूतस्य" (यजु०१३-४ऋ० स०१०-१२०-१) इत्याविश्रुतेः । एवं भूतभौतिकसृष्टि र्निरूपिता। इदानीं प्रलयो निरूप्यते। प्रलयो नाम प्रेलोक्यनाशः, सच चतुर्विधः। नित्यः प्राकृतो नैभित्तिक आत्यन्तिकक्ष्ेति। तत्र नित्यः प्रलयः सुषुप्तिः, तथ्याः सकलकार्यप्रलयरूपत्वात्। धर्माधर्मपूर्व- संस्काराणं च तदा कारणात्मनाऽषस्थानम्। तेन सुषु

र्ित्रयान्यत्वे श्रुतिः प्रमाणमिति भावः। "ब्रह्मा देवानां प्रथमं सम्बभूव" (मु० १-१) इत्यादा श्रुतिरादिपदादेया। सृष्टिप्रतिपादनोपसंहारपूर्वकं प्रलयनिरपणं प्रतिजानीते पवमिति। भूलोकेघोलोकानामन्तर्भावः स्वलोंके तदुपरिष्टानामिति त्रिलो- कीपक्षे स प्रलयः नित्यादिभेदेन त्रिविधः । चतुर्दशलोकीपक्षे स नैमि- त्तिक इत्येव। तस्य चातुर्विध्यमभिप्रेत्याह स चति। प्रलयो नाम विनाशः इति पाठः स्पष्टः ।तत्रादं लक्षयति तत्रेति। नित्यः प्रलयः प्रतिदिनं प्रविलयः । "सुषुप्तिकाले सकले विलीने" (कै० १-१३) इति कैव्यश्रुतिमनुसत्याह तस्या इति। नन्वेवं तहि सुखादिहेतोः धर्मादेः स्मृतिहेतो: संस्कारस्य च तदानी प्रविलयादुत्थितस्य कथ सुखादि- भेदभोग: पूर्वपदार्थस्मरणं चेत्याशश्याह धर्माधर्मेति। कारण- त्मनाऽविद्यात्मना स्वकार्यकारणात्मना वा। नन्वन्तःकरणस्यापि • * एतचिह्नमध्यगतस्य पाठस्य मूलेन सङ्गतिर्न दृश्यने। यथा कथस्चिद- स्यायमर्थ: त्रिलोकीपक्षे ने मित्तिकप्ाकृतयोरकीकरणेन प्रलयः त्रिविधः । चतु. दंशभूषनान:तिपक्षे त्रिलोकव्यतिरिक्ाना कार्यव्रम्मदिवसावसाननिमित्तो लयो भव- तीति नैमिन्तिकस्यातिरिक् त्वमिति।

१७८ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

पोस्थितस्य न सुखदुःखाद्यतुभवानुपपततिः।नवा रम. रणानुपपत्तिः।न च सुपुप्तावन्तःकरणस्य षिनाशे तवधी

लब्धे: पुरुषान्तर विभ्रममात्रत्वास् सुप्तशरीरोपलम्भवत्। न चैवं सुप्तस्य परेतादविशेषः । सुप्तस्य हि लिन्र शरीरं संस्कारारमनाSत्रैव वर्तते, परेतस्य तु लोकान्तरे इति वैलक्षण्यात्। यद्ा अन्तःकरणस्य द्वे शक्ती-ज्ञान- शक्ति: क्रियाशक्तिश्रेति। तत्र ज्ञानशक्तिविशिष्टान्त :- करणस्य सुपुप्ती विनाश:, न क्रियाशक्तिविशिष्टस्येति - प्राणाघवस्थानमविरुद्धम्। "यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति, अधास्मिन्प्राण एवैकधा भवति, अथैनं वाक्

तदानी कारणात्मनाऽवस्थानात् कथं तदधीनप्राणनादिककियेत्याशक्ष

नचेति। ननु कारणाभावे इयमपि विरुद्धमित्यपरितोषादाह वस्तु- त इति। सुप्तस्य मृतादविशेषमाशक्य परिहरति नचेति। जाप्रदवस्थायां परेतस्य लिगशरीर जन्मान्तरीयतत्तत्पदार्थसंस्कारजन्यतत्ततपदार्थाका रात्मना लोकान्तरे स्थितं सुप्तस्य तु तादृशसंस्कारात्मनाऽत्रैवेत्यर्थः । ननु पुरुषान्तरस्य देहः प्राणक्रिया च त्रमात्प्रतीयते न कर्मेन्द्रियव्यापारा दिकमिति वैषम्ये नियामकाभावमालक्ष्याह यद्वति। आदिपदम- पानादिसक्गाहकम्। देहावस्थानं तु मृतशरीरावस्थानवदविरुद्धमिति भावः। अत्र प्रमाणमाह यदेति। अथ तदानीमस्मिन्सुप्ते सति। एकधा एकः । एनं प्राणम् अप्येति प्रविशति। कौषीतकिश्रुतिमुदाहृत्य

वेदान्तपरिभाषायाः विषयपरिच्छेदः। १७९

सवैर्नामभि: सहाप्येति, (कौ०३-२) सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति" (छा०६-८-१) इत्या दिश्वुतिरुक्तसुषुप्ती मानम्। प्राकृतप्रलयस्तु कार्यब्रह्मधिनाशनिमित्तकः सफल कार्यनाशः। यदा तु प्रागेवोत्पन्नग्रह्मसाक्षात्कारस्य का-

देहकैवल्यात्मिका परा मुक्ति:, तदा तल्ोकवासिनामप्यु तपन्नग्रह्मसाक्षात्काराणां ब्रह्मणा सह विनेहकैवल्यम्। ब्रह्मण सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥ इति शुतेः

छान्दोग्यश्रुतिमुदाहरति सतेति। हे सौम्य तदा सुषुप्तौ सता सद्रूवेण ब्रह्मणा जीवः सम्पन्नोऽभेदं गतो भवति स्वमपीतो विलीनस्तिरोहितोपा धिर्भवतीत्यर्थः । 'सति सम्पद् न विदु'रित्याद्या श्रुतिरादिपदेन भ्रात्या। एवं नित्यप्रलयमभिधाय प्राकृतं निरूपयति प्राक्कतेति। सकल- कार्यविनाशः प्रकृता लयः । सुषुप्तेस्तु कार्यब्रह्मविनाशननिमित्तकसकल- कार्यविनाशरूपत्वाभावात्र तत्रातिव्याप्तिः। प्रागेवोत्पन्नपरब्रह्मसाक्षा- तकारस्य हिरण्यगर्भस्य ब्रह्माण्डाधिकारनिर्वाहकप्रारब्धकर्मपरिसमाप्तौ सत्यां यदा विदेहकैवल्यात्मिका परममुक्तिस्तदा तल्लोकवासिनामप्युत्प न्रह्मसाक्षात्काराणां ब्रह्मणा सह तथाभुतमुक्तिरित्यर्थः । उक्तार्ये श्रुति प्रमाणयति ब्रह्मणेति। प्रतिसश्वरे प्रकृते प्रलये सम्प्राप्ते सति परस्य हिरण्यगर्भस्यान्ते मुक्तिसमये ते सत्यलोकवासिनः कृतात्मानः प्राप्तत- त्वसाक्षात्कारा: सर्वे ब्रह्मणा सह परम्पदं विदेहकैवल्यं प्रविशन्तीत्यर्थः । नन्वेंव तर्हि ब्राह्मोऽयं प्रलयो न प्राकृत इत्याशक्ञ् तत्त्वविरदा ब्रह्म-

१८० सटिप्पणार्थदीपिकायाः एवं स्वलोकवासिमि: सह कार्ये ब्रह्मणि मुच्यमाने

वरादीनां भौतिकानां भूतानां च प्रकृती मायायां च लयः, न तु ब्रह्मणि,वाधरूपविनाशस्यैष ब्रहमनिष्ठत्वात्। अतः प्राकृत इत्युच्यते।

लय: नैमित्तिकप्रलयः। ब्रह्मणो विषसश्षतुर्युगसहस्रपरि मितकाल:, "चतुर्युगसह्स्राणि ग्रह्मणो दिनमुच्यते" इति वचनात्। प्रलयकालो दिवसकालपरिमित:, रात्रि कालस्य दिषसकालतुल्यत्वात् प्राकृतप्लये नैमित्तिक- प्रलये व पुराणवचनानि। छ्विपरार्से त्वतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तदा प्रकृतय: सप्त कल्प्यन्ते प्रलयाय हि। एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते। इति वचनं प्राकृतप्रलये मानम्। एष नैमित्तिक: प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्वसृक। शेतेऽनन्तासने नित्यमात्मसात्कृत्य चाखिलम्।। इति वचनं नैमित्तिकप्रलये मानम् ॥

प्रवेशेप्यतश्वविदां प्रकृतौ प्रवेशातप्राकृत इत्याह एवमिति। माया- या लयो निवृत्तिः। तत्र हेतुमाह बाधेति। व्रद्मनिष्ठत्वाद्वह्मधमत्वा म्रम्मणि तदात्मना स्थितत्वादिति वा। नैमित्तिकं तं दर्शयति कार्षेति। त्रैलोक्यं भूर्मुवः स्वरिति लोकत्रयम्। ब्रह्मदिवसस्य कि प्रमाणमित्यपेक्षा- यामाह म्रह्मण इति। नैमित्तिकप्रलय कालोप्येतावानेवेत्याह प्रलयेति।

वंदान्तपरिभाषायाः विषयपरिच्छेदः । १८१

तुरीयप्रलयस्तु ग्रह्मसाक्षात्कारनिमित्तक: सर्वमोक्षः। स चैकजीववादे युगपदेव, नानाजीववादे तु क्रमेण। "सर्व एकी भवन्ति' इत्याविश्रुतेः। तत्राद्यारत्योपि लया: कर्मीपरतिनिमित्ता, तुरीयस्तु ज्ञानोदयनिमित्तो लयो ज्ञानेन सहैषेति विशेषः । एवं चतुर्विधप्रलयो नि रूपितः । तस्येदानीं क्रमो निरूप्यते। भूतानां भातिकानां च न कारणलयक्रमेण लयः। कारणलयसमये कार्याणामाथ्रयान्तराभावेनावस्थानानु पपत्तेः। किन्तु सृष्टिकमविपरीतक्रमेण(१)। तत्तत्कार्य

आत्यन्तिकं चतुर्थप्रलयं निरूपयति तुरीयेति। सर्वमोक्ष अक्षा- नेन सह कायविनाशः । तुरीयप्रलये श्रु्ति प्रमाणयति सर्वं इति। 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मवाभूत्तत्केन कं पश्यत्' (वृ० २-४-१४ ) इत्या- द्या श्रुतिरादिपदेनादेया। लयत्वाविशषि विशेषमाह तत्रेति।तत्र चतुर्षु प्रलयेषु। प्रलयनिरूपणमुपसंहरंस्तत्कमे विप्रतिपत्तेस्तभिरूपणं प्रति- जानीते पवमिति। स्वसिद्धान्तं वक्तुमादौ न्यायमतं दूषयति भूतानामिति। तर्हि केन क्रमेण लय इति पृच्छति किंत्विति। उत्तरमाह सृष्टीति। सृष्टिक- मविपरीतक्रमेण लय इत्यनुषज्यत। तत्र हेतुमाह तत्तत्कार्यनाश इति। अनुगतं हि प्रयोजकमस्य त्वननुगतत्वादप्रयेोजकत्वमित्याशयः ।

(१) सोपानारोहणक्रमविपरीतक्रमेणैव यथाऽतरोहयां भवति तद्ृदित्यर्थः । कारणलयक्र ममते तु द्रयणुकमारम्यानत्याव्यविपर्यन्तमनेककार्यरूपावयवा: स्वीकृताः। तथाच द्वयणुकरूपस्य त्रसरेणुकारणस्य नाशेन प्रसरेणुनाशप्रक्रियायान्तु दयणुक- नाशानन्तरमनेकक्षणपर्यत्तं घटस्थित्यापानिः।

१६

१८२ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

नाशे तरतख्नकाटष्टनाशस्यम प्रयोजकतया उपादान- नाशन्याप्रयोजकत्वात्। अन्यथा न्यायमते महाप्लये पृतिधीपर माणुगतरूपर सादेरविनाशापसेः। तथाच पृथिव्या: अप्सु, अपां तेजसि, तेजसो वायौ, वायोराकाशे, आकाशस्य जीवाहङ्कार, तस्य हिरण्यग- र्भाहकगारे, तस्य चाविद्यायामित्येवरूपाः प्रलयाः । तदु कं विष्णुपुराणे- जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे ! पृथिव्यप्सु प्रलीयते। तेजस्याप: प्रलीयन्ते तेजो वायौ प्रलीयते ॥१ ॥ वायुश्च लीयते ग्योसि तच्चाव्यक्ते प्रलीयते। अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन् निष्कले संप्रलीयते ॥२॥इति। पवंविधप्रलयकारणत्वं तत्पदार्थस्य ब्रह्मणस्तटस्थ- लक्षणम।

विपक्षे दोषमाह अन्यथेति। उपादाननाशस्या प्रयोजकत्वे सृष्टिकमविपरीतकमं दर्शयति तथा चेति। कार्यावस्थानानुपपत्तेर ननुगमाच्चोपादाननाशस्याप्रयोजकतया- उदृट्टना शस्य प्रयोजकत्वे सति। हिरण्यगर्भाहङ्कारे महत्तत्वे। अत्र प्र- माणमाह तदुक्तमिति। अन्रेन्द्रियादिद्वाराऽव्यक्ते लयो द्रष्टव्यः। आका- शमनन्द्रियेपु इन्द्रियाणि तन्मात्रेषु तन्मात्राणि भूतादौ विलीयन्त इति सुबालोपनिषद्वचनानुसारात्। नचेदमप्रासज्ञिकं तत्पदार्थलक्षणस्थप्रल. यपदार्थनिरूपणं बिना तदबोधादित्याशयेनाह एवंविधेति। ननूक्तमिदं तत्पदार्थलक्षणं यथार्थ किवाऽयथार्थम्?। आदे

वेदान्तपरिभाषायाः विषयपरिच्छेदः । १८३

ननु वेदन्तैग्रह्मणणि जगत्कारणत्वेन प्रतिपाद्यमाने सति सप्रप्चं ब्रह्म स्यादन्यथा सृष्टिवाक्यानामप्रामाण्या पत्तेरिति चेत्। न। नहि सृष्टिवाक्यानां सृष्टौ तात्पर्य किन्तु अद्वितीये ब्रह्मण्यव। तत्प्रतिपत्ती करथ सृष्टरुपयोगः। इत्थम्-यदि सृष्टि-

ब्रह्मण: सप्रपश्तापत्तिः। न द्वितायस्तत्प्रतिपादकश्रुत्यादिवाक्यानामप्रामा- व्यापत्तेरिति शक्कते नन्विति। यथा शाखाग्रासंलम्रस्यापि चन्द्रस्य तदप्रसंलमनतां प्रकल्प्य शाखाओे चन्द्र इति तटस्थलक्षणम्, तथा मिथ्या भूस्य प्रपशस्य ब्रह्मासम्बन्धेपि श्रुतिपु तद्वोधनाय जगज्जनकत्वं प्रक- एय तल्लक्षणाभिधानान्मैवमित्याशयेनाह नति। "नेह नानास्ति किंच- न (क० २-४-१०)। न निरोधो नचोत्पत्तिः (मां० का-२-३२)" इत्यादिश्रुतिबाधितेऽर्ये नास्ति सृष्टिश्रुतिवाक्यानां तात्पर्य येन तेषाम- प्रोमा्यं भवेदित्याह नहीति। ननु प्रतीयमानेऽर्ये तात्पर्याभावे क्व तर्हिं तात्पर्यमिति पृच्छति किंत्विति। "विषं भुंक्ष्" इतिवाक्यस्याप्तवा- क्यतवाद्वाधिते प्रतीयमानेर्ये तात्पर्याभावेन शत्रुगद्दभोजनननिषेधपरत्वं यथा, तथोक्तवाक्यानामपि श्रुतिबाधितप्रतीयमानार्थे तात्पर्यायोगेनाद्वि- तीयव्रह्मपरत्वेन तस्यैव प्रतिपादकत्वम्, यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इत्यभियुक्तोक्तेरित्युत्तरमाह अद्वितीय इति। ननु शत्रुगरहभोजनाद्वरं विषभक्षणमिति प्रतीयमानार्थस्य यथा तादृश भोजननिषेध प्रतिपत्तौ विनियोगस्तथाSत्र कथ सृष्टेरद्वतीयब्रह्मावबोधने वि नियोग:, प्रपख्निषधपरैरेव तत्प्रतिपत्तेः; स्वष्टतया प्रतीयमानान्यार्थकैर्वा- क्यैस्तद्वोधनस्य व्यर्थत्वादित्याशयेन शङ्कते तदिति। यस्मिन्ब्रह्मणि प्रप. श्वतिषेध: तद्रह्मैव जगदुपादानमतस्तस्यान्यत्रवस्धानाशङ्काभावेन निः-

१८४ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

मनुपन्यस्य निबधो ग्रह्मणि प्रपञ्चस्य प्रतिपाद्येत, तवा म्रह्मणि निषिद्धस्य प्रपञ्चस्य वायौ प्रतिषिद्धस्य रूपस्येध

त्वं प्रतिपादितं स्थात्। ततः सृष्टिवाक्याद्गलोपादेयत्व- जञाने सत्युपादानं विना कार्यस्यान्यत्र सद्भावशङ्काया निरस्तायां नेतिनेतीत्यादिना ब्रह्मण्यपि तस्यासत्योपपा दने प्रपञ्चस्य तुच्छस्वावगमे(१) निरस्ताखिलद्वैतविभ्रम मखण्डं सचिदानन्डैकरसं ब्रह्म सिद्धयतीति परंपरया सृष्टिवाक्यानामप्यद्वितीये ग्रह्मण्येव तात्पर्यम्। उपासनाप्रकर णपठितसगुणग्रह्मवाक्यानां चोपास नाविध्यपेक्षित गुणारोपमात्रपरत्वं, न गुणपरत्वम्। नि. गुणप्रकरणपठितानां सगुणवाकयानां तु निषेधवाक्या

संशयतया मिथ्यात्वसिद्धरद्वितीयं ब्रह्म सिद्धतीत्येवं तत्प्रतिपत्तौ प्रतीयमा नार्थवविनियोग इति समाधत्ते इत्थमिति। निर्विचिकित्सं संशयरहहितम्। नन्वेव सृष्टिवाक्यानामद्वितीयब्रह्मबोधकत्वेपि निर्विचिक्रित्समद्विती- यत्वं न सिध्यति 'य एषोन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः' (छा० ६-७-८) इत्यादिवाक्यैः सगुणब्रह्मप्रतिपादनादित्याशश्ञ्याह उपासनेति।'योषि द्वाव गौतमांभे:' (छा० ५-७८-१) इत्यादिव दारोपितगुणेनाप्युपासना-

तथाच सगुणब्रह्मवाक्यानि चित्तक।प्र्यद्वार।Sद्वितीयब्रह्मबोधकानीति भावः। मूर्त चामूर्तं च मत्थ चामृतं चेत्यादिवाक्यानां विनियोगमाह निर्गु- णेति। 'अथात आदेशो नेति नेति' (बृ०२-३-६) इत्यादीनि निषेध-

(१) तुच्छत्वावगमे-अंशिनः स्वांशंगेत्यादावुक्तमथ्यात्वावगमे इत्यर्थः ।

वेदान्तपरिभाषायाः विषयपरिच्छेदः । १८५

पेक्षितनिपेध्यसम्पादकत्वेन विनियोग इत न किश्चिदपि वाक्यमद्वितीयब्रह्मप्रतिपादनेन विरुध्यते। तदेवं स्वरूपतटस्थलक्षणलक्षितं तत्पदवाच्यमीश्व- रचतन्य मायाप्रतिबिस्यितमिति केचित्। तेषामयमा शय :- जीवपरमेश्वरसाधारणं चैतन्यमात्रं विम्यम्, त- स्यैव विम्बस्याऽविद्यात्मिकायां मायायां प्रतिबिम्बमी श्वरचैतन्यमन्तःकरणेषु प्रतिबिम्वं जीवचैतन्यम। "का र्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः" इति श्रुतेः। एत न्मते जलाशयगतशरावगतसूर्यप्रतिबिम्बयोरिव जीवप. रमेश्वरयोर्भेदः । अविद्यात्मकोपाधेव्यापकतया तदुपाधि केश्वरस्यापि व्यापकत्वम ।' अन्तःकरणस्य परिच्छिन्न तया तदुपाधिकजीवस्यापि परिच्छिन्नत्वम्। पतन्मतेऽ- विद्याकृतदोषा जीव इव परमेश्वरेपि स्युरूपाधेः प्रतिथि मबपक्षपातित्वादित्य स्वरसात् विम्बात्मकमीश्वरचैतन्य मित्यपरे। तेषामयमाशयः-एकमेव चैतन्यं बिम्बत्वाक्रा न्तमीश्वरचैतन्यं प्रतिषिम्बत्वाक्रान्तं जीवचैतन्यम्।

वाक्यानि। कर्मकाण्डवाक्यानामपि व्यावहारिकप्रामाण्यवतां संयोगपृथ- कत्वन्यायेनाद्वितीयब्रह्मप्रतिपततौ विनियोगमभिप्रेत्याह न किचिदपीति। ननु किं तल्लक्ष्यं यस्येदं लक्षणद्वयमुच्यत इत्याकाक्कायामाह तदे- वमिति। नन्वविद्यातो मायाया भेदाभावात्तत्प्रतिबिम्बितस्य च जीवत्वा त्कथं मायायां प्रतिबिम्बितं चैतन्यमीश्वर इत्याशङ्क्याह तेषामिति। तन्मते जीवेश्वरविभागमाह एतदिति। एवंविधानेकजीववादे दूषणाभि- धानपूर्वक मतान्तरमवतारयति पतन्मत इते। अस्मिन्पक्षे मतद्वय-

१८६

बिम्बप्रततिबिम्यकल्पनोपाधिस्ौकजी बवाने अविद्या, अनेक- जीषवादे तु अन्तःकरणान्येष। अविध्यान्तःकरणरूपो- पाधिप्रयुक्तो जीवपरभेद: । उपाधिकृतदोषास्तर प्रतिषि म्पे जीष एव वर्तन्ते, नतु बिम्बे परमेश्वरे। उपाधे: पति. बिम्यपक्षपातित्वात्। पतन्मते व गगनसूर्यस्य जलादौ

मनु श्रीवास्थमुजस्य दर्पणप्रदेश इव बिम्बचैतन्यस्य परमेश्वरस्य जीवप्रदेशेऽभावासस्य सर्वान्तर्यामित्वं न स्पादिति बेख। साम्रनकषत्रस्य आकाशस्य जलादी प्रति विम्बितत्वे विम्यभूतमहाकाशस्यापि जलादिप्रदेशसं बन्घद र्शनेन परिचछध्नविमबस्य प्रतिबिम्वदेशासंबन्धि- प्रतिबिम्बदेशसंबन्धाषि- रोघाद्। नच रूप्दानस्य ग्रह्मणो न प्रतिबिम्बसवः, रूपवत

माह विम्बप्रतिषिम्बेति। नन्वस्मिन्मते पूर्वों ककदोषाभावेपि दोषान्तरमस्तीति शहतते नन्घि- ति । विम्बस्य प्रतिबिम्बदेशावर्तित्वनियमादिति भावः । उक्क- नियमस्याकाशे व्यभिचारात्परिच्छिन्नविम्वस्य तथात्वेप्यपरिच्छिन्नवि- म्बस्य तयात्वाभावान्मैवमित्याह नेति। जलादिस्य आकाश एव भाती- तिश्क्निरासार्थमुक्तम् सास्रति। नन्वभ्रादिकमेव तत्र प्रतति.बम्बते नाकाशम्, तस्य रूपर्शरहितत्वाद्रूप- वत एव प्रतिबिमम्बतत्वदर्शनात्तथाच नीरूपस्य ब्रह्मणो न प्रतिविम्बस- म्मव इत्याश्रक्क परिहरति नचेति।कि रूपवत एव प्रतिबिम्बम्? उत

वेदान्तपरिमाषायाः विषयपरिच्छेदः । १८७

एव तथात्वदर्शनादिति वाच्यम्। नीऊूपस्यापि रूपस्य प्रतिबिम्बदर्शनात्। नच नीरूपस्य द्रव्यस्य प्रतिबिम्बामा- वनियम: आत्मनो द्रव्यत्वाभावस्योक्ततवास्।। "एकधा बहुधा चैव रश्यते जलचन्द्रवत्" (ब्र०वि० १२) "यथा हायं ज्योतिरात्मा विवम्वानपो मिन्ना बहुधै- कोनुगच्छन्" इत्यादिवाक्येन ब्रह्मप्रतिविम्याभावानुमान.

रूपवतो द्रव्यस्य? इति विकल्प्यादं प्रत्याह निरूपस्यापीति। द्वितीय- मनूद दूषयीति नचेति। यतः समवाधिकारणं गुणाश्रयो वा द्रव्यमतः ।

तथाच नीरूपस्य द्रव्यस्याकाशादेः प्रतिबिम्वानम्युपगमेपि नीरूपस्या द्रव्यस्य ब्रह्मणो रूपवत्प्रतिविम्वं सम्भवत्येवेति भावः । द्रव्यत्वाभ्युपगमेपि दोषाभाव इत्यभिप्रेत्य हेत्वन्तरमाह एकघेति। एकधा ईश्वररूपेण एकः। बहुधा जीवात्मना नानारूपः । आदिपदेन "उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षत्रष्वेवमजोयमात्मा" इति वाक्यशेषो प्राह्यः। ब्रह्मप्रतिबिम्बाभावानुमानस्य। ब्रह्म न

बादरायणस्य सूत्रे "आभास एव च" (त्र०सृ०२-३-५०) "अत एव- चोपमा सूर्यकादिवत्" (व्र०सू०३-२-१८) इति। अत्र विस्तरभयात् मूलकृता त्यक्कोऽवच्छेदवादोपि द्रष्टव्यः । तथाहि घटाकाशवदन्तःकर णावच्छित्नं चैतन्यं जीवस्तदनवच्छिन्नं तदीश्वरः । आलोकप्रांतविम्बे गग. नश्रतिविम्वितत्वव्यवहारस्य भ्रममात्रमूलकतया विम्बस्य प्रतिविम्बस्था- नावस्थानाभावनियमस्य भङ्गाभावाड्रह्मप्रतिबिम्बोन युक्त्तः । ननु ब्रह्माण्डा- न्तरवर्तितत्तदन्तःकरणोपाधिभिस्तदन्तवर्तिचैतन्यस्य सर्वात्मना जीवभावे-

१८८ सटिप्पणार्यर्द/पिकायाः

स्य बाधितत्वास। तदवं तत्पदाथों निरुपितः। इदानी स्व पदार्थो निरूप्यते। पकजीव वादेऽविद्याप्रतिबिम्यो जीवा, अनेकजीववा

नावच्छेदासदवच्छेद रहित चैतन्यात्मकस्येश्वरस्य ब्रम्माण्डान्तरसत्वापत्ति- रत्रापि समानेति चेन्न। अविद्याधरयत्वान्तःकरणसंर्वितत्वायुपाधिका-

ईंश्वरस्य ब्रग्माण्डान्तरवस्थानसम्भवात्। नच कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वर इति वाक्यविरोधः । तस्य पक्षद्वयपि तुल्य- त्वात्। कारणावच्छित्रस्य कार्यानर्वच्छत्रत्वे बाधकाभावात्। नचास्मि- न्पक्षे श्रुतिसूत्रविरोधः । भाध्यकारैरवात एवचेति सूत्रं व्याख्याय सूयी- दिवदात्मनः प्रतिबिम्बो न युज्यत इति तदाक्षेपकत्वेन "अम्युवदभ्रह- णातु न तथात्वम्" (ब्र०सू०३-२-१९) इति सूत्रं व्याख्याय "शंद्ध- हासभाकत्व मन्तर्भावा दुभयसामजस्यादेवम्" (व०सू०३-२-२०) इति सूत्रे उक्कानुपपत्तिमन्जीकृत्यैव श्रुत्युक्दृष्टान्तस्य सोपाधिकस्यात्मनो वांद्ध- हासादिभाक्तवं न निरुपाधिकस्येति प्रदर्शनार्थ न चात्मा प्रतिबिम्बत इत्यभिहितत्वात्। वृहदारण्यकभाष्यादी प्रतिबिम्बरूपण प्रवेशो न सम्भ- वतीत्युक्कतत्व/च्चेति सङ्ेपः। विस्तरस्त्वन्यत्र द्रष्टव्यः । मूलरकर्तुरप्ययमेव पक्षोऽभिप्रेतः। प्रत्यक्षपरिच्छेदे ईश्वरसाक्षीत्यादिप्रकरणे एतत्पक्षस्य स्वसंमतत्वेन सूचितत्वात्। तत्पदार्थनिरूपणमुपसंहरंस्त्वंपदार्थनिरूपणं प्रतिजानीते तदेवमिति। तत्रैकजीववादे तत्स्वरूपमाह एकेति। अविद्याया एकत्वेन तत्प्र- तिबिम्बस्य जीवस्याप्येकत्वौचित्यादिति भावः । 'तदो यो देवानां प्रत्य- बुव्यत स एव तदभवत्तयर्षीणां तथा मनुष्याणाम्' (वृ०१-४-१०)

वेदान्तपरिभाषाया: विषयपरिच्छेदः । १.८९

दे अन्तःकरणप्रतिबिम्बः ।स च जाशनत्स्वप्रसुपुप्तिरुपाव स्थान्नयवान्। तत्र जाध्रइशा नामेन्द्रियजन्यञ्ञानायस्था। अवस्थान्तर इन्द्रियाभावात्रातिव्याप्तिः। इन्द्रियजन्य ज्ञानं वान्त:करणवृ्तिः। स्वरूपज्ञानस्यानादित्वात्।

'यथामेः श्षुद्राविस्फुलित्राव्युच्चरन्ति एवमवैतस्मादात्मनः सर्व एन आ- त्मानः' (वृ०२-१-२०) इत्यादिश्रुतः "मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेनां तर्रान्त ते" (भ०गी०७-१४) इत्यादिस्मृतेः "भोगेन त्वितरे स्षर्पायत्वा सम्पदन्ते" (त्र०सू०४-१-१९) इत्यादिसूत्रात्। स च स्वात्मभूतानिव

जीवाख्यान् विज्ञानात्मनः अतीष्ट इत्यादिभाष्यादनन्तजीवनिर्भासास्पद मे- करसं ब्रह्मति पद्मपादाचार्योक्तेथवैकजीववादोडयुक्त इत्यभिप्रेत्याह अने. केति। इदमुपलक्षणमविद्यावच्छिन्नो जीव इति मतस्यापि, मायाभिरिति बहुवचनादविद्यायास्तच्छक्तव्री नानात्वाज्जीवनानात्वम् । अजामित्येकव- चनं तु जात्यभिप्रायक्रम्। न च कार्योपधिरयं जीव इतिवाक्यवि- रोधः। समाहितत्वात् । 'म्वमपीतो भवति' (छा० ६-४-१) इति श्रुतिस्तु तदानीमन्तःकरणलये कर्तृत्वाद्यभावादुपपत्ना । गत्या्किमप्या- तिवाहिकशरीरगमनादि प्रयुक्तामेत्यविरोधः। तस्योपाधिगतावस्थावत्व- माह स चेति। तुरीयावस्थातूपधितादात्म्याध्यासनिवृत्तिकालीना । तदुपहितचैतन्यस्य जीवस्य जाग्रदाद्यवस्थान्नयवत्त्वं लक्षणमुक्तम्, तत्र जाप्रदवस्थां लक्षयति जाग्रदिति। इन्द्रियजन्यज्ञानयोग्यसमय इत्यर्थः । इन्द्रियजन्य्रेति पदकृत्यमाह अवस्थान्तर इति। स्वप्रसुषुप्त्यवस्थयो- रित्यर्थ: । इन्द्रियजन्यज्ञानस्वरूप किमित्याकाक्कायामाह इन्द्रियज- न्येति। चैतन्यरूपं ज्ञानं कुतो नेत्यत आह स्वरूपेति।

१९० साटप्पणार्थदीपिकायाः

सा चान्तःकरणवृत्तिरावरणाभिभवार्थेत्यकं मतमू। तथादि-अविद्योपहित चैतन्यस्य जीवत्वपक्षे घटाद्यधष्ठान चैतन्यस्य जीवरूपतया जीवस्य सर्वदा घटादिभानप्र- सक्ता घटादयवच्छिन्नचैतन्यावरकमज्ञानं मूलाविद्यापरत न्त्रमवस्थापदवाच्यमभ्युपगन्तव्यम्। एवं सति घटावेरने सर्वदा भानप्रसङ्क: अनावृतचैतन्यसम्बन्धस्यैव भानप्र योजकत्वात्। तस्य चावरणस्य सदातनत्वे कदाचिदृि घट मानं न स्यादिति तन्बक्रे वक्तव्ये, तन्रजनकं न चै. तन्यमात्रम्। तन्रासकस्य तदनिवर्तकत्वात्। नापि वृ. त्युपहितच्ैतन्यम्, परोक्षस्थलेपि तन्निवृत्त्यापत्तरिति परो

ननु स्वरूपज्ञानेनैव सर्वदा सिद्धेन विषयप्रकाशसिद्धौ तज्जन्या वृत्तिः किमर्येत्यत आह सा चेति। नन्वावरणभक्गोपि चतन्येनैय भविष्य- तात्याशश्काह तथाहीति । अविद्योपहितस्य तःप्रतिबिम्बस्य तदव- च्छित्रस्य वा सर्वदा भानप्रसक्त्तिवारणायावरणरूपमूलाज्ञानशकक्तिविशेष- स्यावश्य कत्वे तद्भनं विना कदापि भानं न स्यादनस्तद्भऊ् आवश्यक इत्यथः । आवरणभज्जोपि चैतन्येनेत्यत्र कि चैतन्यमात्रण कि वोपहितेने- ति विकल्प्याद प्रत्याह नेति। तन्म्ासकस्य तत्सत्तास्फूर्तिप्रदस्य तन्नि- वर्तकत्वे कदाप्यावरणस्यावस्थानं न स्याद्। एतेन तृणादिप्रकाशकस्याप्य- मेस्तत्राशकत्वदर्शनान्न भासकत्वनिवर्तकत्वयोर्विरोध इति प्रत्युक्तम् । वहेस्तृणादेः सत्तास्फूर्तिप्रदत्वरूपभासकत्वाभावात् ! द्वितीयं निरस्यति नापीति। वृत्तिविशेषस्य घटाद्याकारायास्तत्तदुत्तः। वृत्तेर्जडत्वा- त्कथं तयाSSवरणनिवृत्तिरिति चेत्तत्राह तदुपहितेति। तादृशत्रृत्तेर-

वेदान्तपरिभाषायाः विषयपरिच्छेदः । १९१

रणभङ्गजनकत्वमित्यावरणाभिभवार्था वृत्तिरित्युध्यते। सम्बन्धार्था वृत्तिरित्यपरं मतम्। तत्राषिद्यायाधि कोऽपरिच्छिनो जीवः।स च घटादिप्रदेशे विद्यमानो-

मवभासयति. घटादिना तस्य सम्बन्धाभावात्। तदा- कारवृत्तिदशायां तु भासयति, तदा सम्बन्धसत्वात्। नन्वविद्योपाधिकस्यापरिच्छिन्नस्य जीवस्य स्वत एव समस्तवस्तुसम्बद्धस्य वृत्तिचिरहदशायां संबन्धा भावाभिधानमसङ्गतम्। असङ्गत्वदृष्ट्या सम्बन्धाभावा भिधाने वृत्त्यनन्तरमपि संबन्धो न स्यादिति चेत्। उच्य- ते। नहि वृत्तिविरहदशायां जीदस्य घटादिना सह संब. न्वसामान्यं निषेधाम: किं तर्हि, घटादिभानप्रयोजकं

भिव्यािकाया आवश्यकत्वेन वृत्तिरेव तथेत्याह इतीति। इत्येकं मतभित्युक्तिसूचितं द्वितीयं मतं दर्शयति सम्बन्धा- थेति। तत्र तस्मिन्मते। अविद्योपाधिकोSपरिच्छित्रो जीव इति मत इत्यथेः । ननु सम्बन्धाभावः सम्बन्धप्रयोजकाभावादुच्यते? कि वाऽडत्मनो- सअतत्वात् ?। नाद्यः, परिच्छेदशून्यस्य घटादिसम्बन्धे प्रथोजकाका- हाभावात् । न द्वितीयः, वृत्त्यनन्तरमपि तस्य दुर्घटत्वादिति शङ्कते नन्विति। असङ्गत्वेति। 'असङ्गो नहि सज्जते' इतिश्रुःयुक्तपार- मार्थिकासअ्त्वदृष्ट्येत्यर्थः । त्वदापादितसम्बन्धसामान्यं नास्माकं निषेध्यमतो नास्मदुक्तिरसङ्गतेत्याह नहीति। पृच्छिति किं तहीति। उत्तरमाह घटादीति। निषेधाम इत्यनुषज्यते। ननु स च सम्बन्धः

१९२ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

संबन्धविशेषम्।स व संबन्धविशेषो विषयस्य जीव. चैतन्यस्य च व्यङ्य्व्यअ्ञकतालक्षणः कादाचित्क:(१)तस दाकारवृत्तिनिबन्धनः । तथाहि-तैजसमन्तःकरणं स्वच्छद्रव्यत्वात् स्वत एव जीव चैतन्याभिव्यञ्जनसमर्थम्, घटादिकं तु न तथा, अस्वच्छद्रव्यत्वात्। स्वाकारवृत्तिसंयोगदशायां तु वृत्य भिभूतजाड्यधर्मकतया वृतत्युत्पादितचैतन्याभिव्यञ्जन- योग्यताश्रयतया च (२)वृत्युत्थानान्तन्तरं चैतन्वममि- व्यनक्ति।

संयोगः समवायो वा?। नादः, अपरिच्छिन्ने जीवे घटादेः सर्वदा- संयुक्तत्वेन सर्वदा भानप्रसज्ञात्। न द्वितीयः, अनज्ञीकाराद्। अज्गीकारे च तस्य नित्यत्वेनोक्त्दोषादित्याशक्याद्द स चेति। घटाद्याका रवृत्ति- समये तदुर्पहितजीवचैतन्यस्य व्यज्ञयत्वं ताद्विषयस्य घटादेर्व्यज्जकत्वमिति तादृशवृत्तिरेव तत्र कारणमित्यर्थः । ननु घटादेरस्वच्छस्य स्वाकारवृत्तिदशायामपि कथमभिव्यअ्जकत्व- मित्यपेक्षायामाह तथाहीति। न तथा स्वतः जीवचैतन्याभिव्यअ्जन- समर्थ न भवति। कथं तहि तत्समर्थमित्यत्राह स्वाकारेति। वृत्त्या अभिभूतस्तिरस्कृतो जाय्यधर्मों यस्य तत्तथा। वृत्या उत्पादिता या चैतन्याभिव्यअ्नयोग्यता तदाश्रयतया चेत्यर्थः । अभिव्यनक्ति घटा- दिकमितिकर्तृपद मनुषज्यते।

(१) खगपुस्तकयो: चशब्दो नास्ति। आवभ्यकश्र सः । ( २ ) वृत्युदयानन्तरमिति घचपुस्तकयो: पाठः ।

वंदानतपरिभाषायाः विषयपरिच्छेद: । १९३

तबुक्त विषरणे-अन्तःकरणं हि स्वस्मिप्निव र्वसं. सर्गिण्यपि घटावी वतन्याभिव्यक्तियोग्यतामापाठयती ति। हएं चास्वक्छद्व्यस्यापि स्वष्छद्रव्यसंबन्धवशा-

दशायां मुखादिप्रतिबिम्बम्राहिता। घटादेरभिव्यञ्ञक- र्वं च तत्प्रतिबिम्बप्राहित्वम्, चैतन्याभिव्यक्तत्वं च तत्र प्रतिबिम्बितत्वम्। पवंविधाभिव्यअ्कत्वसिद्धर्थमेव वृत्तेरपरोक्षस्थ ले वहिनिर्गमनाकीकार: । परोक्षस्थले तु धहयादेर्षृ- त्तिसंसर्गाभावेन चैतन्यानभिव्यअ्जकतया न वह्नयादेर परोक्षत्वम्। पतन्मते च विषयाणामपरोक्षत्वं चैतन्या- भिव्यञ्जकत्वमिति द्रष्टव्यम् । एवं जीवस्यापरिच्छिन्न त्वेपि वृत्तेः सम्बन्धार्थत्वं निरूपितम्। इदानीं परिच्छि ननत्वपक्षे सम्बन्धार्थकत्वं निरूप्यते।

तत्र सम्मतिमाह तदुक्तमिति। नन्वस्वच्छद्रव्यस्य प्रतिबिम्ब- प्राहित्वं न दृष्टचरमित्याशक्षाह दृष्ट चेति। ननु घटादेरस्वच्छद्रव्यस्य चैतन्याभिव्यअ्ञकत्वदृष्टान्तस्य वत्तव्यत्वे प्रतिबिम्बग्राहिकुड्यादिनिदर्शन- प्रदानमसङ्तमित्याशक्ष्याह घटादेरिति। इदं च वृत्ति बिना न सिद्तीति तादृशसम्बन्धप्रयोजकता तस्या इत्याह एवमिति। ननु वृत्तेरेवंविधसम्बन्धार्थत्वाभ्युपगमे कथ घटा- देरपरोक्षत्वम्? विषयस्य प्रमातृचैतन्याभिन्नत्वमपरोक्षत्व मित्युक्तत्वादित्या- शक्ञाह एतन्मत इति । इदमुपसंहरन्मतान्तरे सम्बन्धार्थत्वोपपा दनं प्रतिजानीते एवमिति।

१७

१९२ सटिप्पणार्थदीपिकाया:

संबन्धविशेषम्।सव संगरन्धविशेषो विषयस्य जीव. चैतन्यस्य च व्यङ्न्नव्यअ्ञकतालक्षणः कादाचित्क:(१)तस दाकारवृत्तिनिबन्धनः । तथाहि-तैजसमन्तःकरणं स्वच्छद्रव्यत्वात् स्वत एव जीवचैतन्याभिव्यञ्ञनसमर्थम्, घटादिकं तु न तथा, अस्वच्छद्रव्यत्वात्। स्वाकारवृत्तिसंयोगदशायां तु वृत्त्य-

योग्यताश्रयतया च (२)वृत्त्युत्थानान्तन्तरं चैतन्वमि- व्यनक्ति।

संयोग: समवायो वा?। नादः, अपरिच्छिन्ने जीवे घटादेः सर्वदा- संयुक्तत्वेन सर्वदा भानप्रसन्ञात्। न द्वितीयः, अनज्ञीकाराद्। अज्गीकारे च तस्य नित्यत्वेनोक्त्तदोषादित्याशक्याह स चेति। घटादाका रवृत्ति- समये तदुपहितजीव चैतन्यस्य व्यज्ञयत्वं ताद्विषयस्थ घटादेर्व्यजकृत्वमिति तादृशवृत्तिरेव तत्र कारणमित्यर्थः । ननु घटादेरस्वच्छस्य स्वाकारवृत्तिदशायामपि कथमभिव्यञ्जकत्व- मित्यपेक्षायामाह तथाहीति। न तथा स्वतः जीव चैतन्याभभिव्यज्जन- समर्थ न भवति। कथं तहिं तत्समर्थमित्यत्राह स्वाकारेति। वृत्त्या अभिभूतस्तिरस्कृतो जाख्यधर्मों यस्य तत्तथा। वृत्त्या उत्पादिता या चैतन्याभिव्यअ्नयोग्यता तदाश्रयतया चेत्यर्थः । अभिव्यनक्ति घटा- दिकमितिकर्तृपद मनुषज्यते।

(१) खगपुस्तकयोः चशन्दो नाहति। आवश्यकश्च सः। ( २ ) वृतत्युदयानन्तरमिति घचपुस्तकयो: पाठः ।

वंदान्तपरिभाषायाः विषयपरिच्छेद: । १९३

तबुक्तं विवरणे-अन्तःकरणं हि स्वस्मित्निव स्वसं. सर्गिण्यपि घटादी चतन्याभिव्यक्तियोग्यतामापाठयती ति। दृषटं चास्वच्छद्रव्यस्यापि स्वच्छद्रव्यसंबन्धदशा-

दशायां मुखादिप्रतिबिम्बग्रहिता। घटादेरभिव्यञ्ञक्- त्वं च तत्प्रतिविम्य्राहित्वम्, चैतन्याभिव्यक्तत्वं च तत्र प्रतिविम्बितत्वम्। वृप्तेरपरेक्षस्थ ले गहिनिर्गमनाक्गीकार: । परोक्षस्थले तु घहयादेरव- त्तिसंसर्गाभावेन चैतन्यानभिव्यअ्ञकतया न वह्नयादेर परोक्षत्वम्। एतन्मते च विषयाणामपरोक्षत्वं चैतन्या- भिव्यञ्जकत्वमिति द्रष्टव्यम् । एवं जीवस्यापरिच्छिन्न· त्वेपि वृत्तेः सम्बन्धार्थत्वं निरूपितम्।इदानीं परिच्छि- न्नत्वपक्षे सम्बन्धार्थकत्वं निरूष्यते।

तत्र सम्मतिमाह तदुक्तमिति। नन्वस्वच्छद्रव्यस्य प्रतिबिम्ब- प्राहित्वं न दृष्टचरमित्याशशाह दष्टं चेति। ननु घटादेरस्वच्छद्रव्यस्य चैतन्याभिव्यअकत्वदृष्टान्तस्य वक्तव्यत्वे प्रतिबिम्बग्राहिकुड्यादिनिदर्शन- प्रदानमसङ्गतमित्याशक्याह घटादेरिति। इदं च वृत्ति विना न सिद्धतीति तादृशसम्बन्धप्रयोजकता तस्या इत्याह एवमिति। ननु वृत्तेरेवंविधसम्बन्धार्थत्वाभ्युपगमे कथ घटा- देरपरोक्षत्वम्? विषयस्य प्रमातृचैतन्याभिन्नत्वमपरोक्षत्वमित्युक्तत्वा।दित्या- शझ््ाह एतन्मत इति। इदमुपसंहरन्मतान्तरे सम्बन्धार्थत्वोपपा दनं प्रतिजानीते पवमिति।

१७

१९४ सटिप्पणार्थदीपिकाया:

तथाहि-अन्तःकरणोपाधिको जीवः । तस्य न घटा छुपादानता, घटादेदेशास म्बन्धात्। किन्तु ब्रह्मेव घटा. धुपादानम्। तस्य मायोपहितस्य सकलघटाद्यन्वय- त्वात् । अत एव ब्रह्मणः सर्वक्षता। तथाच जीवस्य घ- टादघिष्ठानव्रह्मचैतन्याभेदमन्तरेण घटाद्यवभासासंभवे प्राप्त, तदवभासाय घटाद्यधिष्ठानव्रह्मचैतन्याभेदसिद्ध र्ये घटाद्याकारा वृत्तिरिष्यते। ननु वृत्यापि कथ प्रमातृ चैतन्यविषयचैतन्ययोरभेद: सम्पाद्यते, घटान्त:करणरूपोपाधिभेदेन तदवच्छिन्नचैत- न्ययोरभेदासम्भवादिति चेन्न। वृत्तेरबहिर्देशनिगेमनाङ्ी- कारेण वृत्यन्तःकरणविषयाणामेकदेशस्थत्वेन तदुपधे यभदाभावस्योक्तत्वात्। एवमपरोक्षस्थले वृत्तेर्मतभेदेन विनियोग उपपादितः ।

अन्तःकरणोपाधिकस्तत्प्रतिबिम्बस्तदवच्छित्रो वा। तह- स्मिन्मते घटायुवादानं किमिति पृच्छति किंत्विति। उत्तरमाह ब्रह्मै- वेति। ननु तस्य व्यापकत्वेपि केवलस्यासङ्गितया कथं घटादिदेशस- म्बन्ध इत्याशक्क्य केवलस्य तदसम्भवेपि मायोपाधिकस्य मायाद्वारक- सम्बन्धसम्भवादित्याह तस्येति। मायोपहितस्य तदवच्छिन्नस्य तत्प्रतिबिम्बस्य तद्विम्बस्य वा। एतेन प्रकृते किमायातमित्यत आह तथाचेति। अन्तःकरणोपाधिकचैतन्यस्य घटादिदेशानवस्थितस्य तदधिष्ठानचैतन्याभिन्नत्वाभावे। उक्त विस्मृत्य शककते नन्विति। प्रोक्तं स्मारयति वृत्तेरिति। वृत्तिविनियोगोपपादनमुपसंहरति एवमिति।

वेदान्तपरिभाषायाः विषयपरिच्छेदः। १९५

इन्द्रियाजन्यविषय गोचरापरोक्षान्तःकरणवृत्त्यवस्था स्वप्रावस्था। जाग्रदवस्थाव्यावृत्त्यर्थम् इन्द्रियाजन्येति। अधिद्यावृत्तिमत्यां सुपुप्तौ अतिव्याप्तिवारणायान्तःकर

तत्राति व्याप्तिः। अत्र केचिन्मरणमुच्छयोरवस्थान्तरत्वमाहुः। अपरे तु सुषुप्तावेव तयारन्तरभावमाहुः।

निरूपणे उपयोगाभावास्न तत्र प्रयत्यते । तस्य च मा. योपाध्यपेक्षयैकत्वम्, अन्तःकरणोपाध्यपेक्षया च ना- नात्वं व्यवहियते। एतेन जीवस्याणुत्वं प्रत्युक्तम् ।

अथ स्वप्नवस्थां लक्षयति इन्द्रियेति। इन्द्रियाजन्या विपयगो- चरा अन्तःकरणवृत्तिर्यस्मिन्समये सा तथाभूतवृत्श्वस्था। सुपुप्ति लक्ष- यति सुषुप्तिरिति। अविद्याऽज्ञानं सा गोचरो विषयो यम्या: साक्षा दविद्यावृत्तेस्तदवस्था । अविद्यापदं नित्यसुखस्याप्युलक्षणम्। ननु मर- णमूरच्छयोरपे निरूपणीयत्वात्किभित्यवस्थात्रयमेव निरूपितमित्याशक्कयाह अत्रेति। अवस्थानिरूपणप्रसज्वे भवत्संमतं किमित्यपेक्षायामाह तत्रेति। तयोर्मतयोरित्यर्थः । अवस्थात्रयवाजीव इत्युक्तं तत्रावस्थास्वरूपमभि- धाय तद्वान् जीव एक उतानेक इत्यपेक्षायामाह तस्येति। तस्योक्ता- वस्थावतो जीवस्य। तथाच विभुर्मध्यमपारमाणो वा जीव इत्यर्थः । पतेन जीवस्य विभुत्वादिप्रदर्शनेन। अणुत्वं-रामानुजायुक्तम्। ननु "वालाप्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। जीवो भागः स विज्ञेयः

१९६ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

"बुद्धगुणेनारमगुणेन चैव ह्याराप्रमान्नो हाषरोपि उष्टः" (शवे०५-८) इत्यादौ जीवस्य बुद्धिशब्द्ृवाधयान्त:करण. परिमाणोपाधिकस रमाणुत्वश्रवणात्) परिमाणश्रवणात् स च जीव: स्वयंप्रकाशः। र्वम्रावस्थामधिकृृत्य 'अन्नायं पुरुषः स्वयंज्योतिः' (सृ०४-३-८) इति श्रुतेः । अनुभवरुपश्च 'प्रज्ञानघनः' (मा० ५) इत्यादिश्रुतेः। अनुभवामीति व्यवहारस्तु वृत्तिप्रतिषि(१)म्बितचैतन्यमा दायोपपदयते। एवं त्वंपदार्थो निरूपितः । अधुना तत्वंपदार्थयो-

स चानन्त्याय कल्प्यते" (श्वे०५-९) इत्यादिश्रुतिविरोधस्स्यादित्याशक्ष् "महतो महीयान्" (क०१-२-२०) इत्यादिश्रुत्या सर्वाज्जीणसुखायु पलन्ध्या च शुद्धस्य दुर्लक्ष्यत्वाभिप्रायमेवाणुत्वम्, सोपाधिकस्य त्वन्त :- करणवृत्यु पाधिकृ तमित्यविरोध इत्याशयेनाह बुद्धेरिति। नैयायिकादिमतनिरासायाह स चेति। तत्र बृहदारण्यकश्रु्ति प्रमाणयति स्वप्नावस्थामिति : अयं पुरुष इत्यनेन परमात्म/S्भि- हित इति श्रमव्य्रवच्छेदार्थमुक्त स्वप्रेति। वृत्यादिवज्जडत्वमाशक्क्याह अनुभवरूपश्रेति । अत्रापि प्रमाणमाह प्रज्ञानेति। विज्ञानमूर्ति- रित्यर्थः । 'योऽयं विज्ञानघनः' इत्यादिश्रुतिरादिपदादेया। आत्मनः स्वप्रकाशत्वं ज्ञानरूपत्वं च साधितमाद्यपद्यविवरणे। ननु तस्यानुभव- अनु- भवामीति। त्वंपदार्थनिरूपणमुपसंहरत्रखण्डार्थप्रतिपादनं प्रतिजानीते एव. (१)-बिम्बनैतन्येति पाठः खगपुस्तकयोः।

वेदान्तपरिभाषायाः विषयपरिच्छेदः। १९७

रैक्यं महाषाक्यप्रतिपाथ्यममिधीयते। मनु नाहमीश्वर इत्यादिप्रत्यक्षेण, किचिमप्ास्वसर्व-

द्वाविमौ पुरुषी लोके क्षरश्ाक्षर एव च। क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते॥ (म०१५-१६)

मिति। 'प्रज्ञान ब्रह्म' 'अहं ब्रह्मास्मि' (बृ० १-४-१०) 'तत्त्वमसि' (छा•६-८-७) 'अयमात्मा ब्रह्म' (पृ०४-४-५) इत्येवं रूपैऋग्वे- दादिमहावाक्यैः(१) प्रतिपादं तात्पर्यविषयतवेन बोधनीयम्। तत्प्रतिपादनार्थमादै। शक्कामुद्धावयति नन्विति। आदिपदेन दुः्यहं संसार्यहमित्यादिप्रत्यक्षं आ्ह्यम। तत्त्वंपदार्थो परस्परभिन्नौ विरुद्ध- धर्माश्रयत्वाद्विरुद्धस्वभावत्वाथ्च, तेजस्तिमिरवत्। "द्वासुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्यनश्न- न्नन्यो अभिचाकशीति" (मु०३-१) "ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोंके गुहदां प्रविष्टौ परमे परा्द्धे। छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पश्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेता' "उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः" (भ०गी० १५-१७)(२)। सत्यभेदं विनाऽनुपपद्यमानमुपलभ्यमानं जीवस्य संसा- रित्वं श्रूयमाणं चेश्वरस्यासंसारित्वम् सत्यं भेदं कल्पयति। यदि जीवस्य परमात्मनाऽमेदः स्यात् तत्ुंपलभ्येत नोपलभ्यतेऽतो नास्तीति निक्चीयते इति प्रत्यक्षादि प्रमाणैर्जीवेश्वरभेदस्यावगतत्वात्तत्वमस्यादि- वाक्यमुपचरितार्थ गौणार्थमेव,'आदित्यो यूपः"यजमानः प्रस्तर'इत्यादि

(२)-वाक्यैर्मह्त्वं तु 'सत्यं ज्ञानमनग्तं ग्रम्त' इत्याय्वानतरवाक्यपक्षया प्रति- पाथम-इत्यधिकः पाठो दृक्यते खगपुस्तकयोः तस्य प्रयोजनं न पश्यामः । (२) इत्यादि श्रुतिस्मृतय भादिपदप्राष्ा इति शेषः ।

१९८ सीटप्पणार्वदीपिकाया:

इस्यादिस्मृत्या व जीवपरमेवस्यावगतर्वेन तश्व- मस्यादिवाक्यमादित्यो यूपो यजमान: प्रस्तर इत्यादि- वाक्यवत् उपचरितार्थमवेति चेत्।न । भेदप्रत्यक्षस्य

ध्यमानत्वात्। अन्यथा चन्द्रगताधिकपरिमाणश्राह्टि ज्योतिःशास्त्रस्य चन्द्रप्रादेशग्राहिप्रत्यक्षेण बाधापसेः। पाकरके घटे रक्तोडयं न श्याम इतिवत्सविशेषणे हीति न्यायेन(१) जीवपरभेदग्राहिप्रत्यक्षस्य विशेषणीभूत घ. मभेदविषयत्वारच।

वाक्यवत्। यथाऽनादित्ये यूपे आदित्यत्वस्य, अयजमानभूतायां मुष्टी च यजमानत्वस्योपचारस्तद्वदित्यर्थेः। व्यावहारिकभेदावेदकप्रत्य- - स्याद्विरोधस्तथापि श्रुत्या प्रत्यक्षादेबध इत्याशयेनादौ प्रत्यक्षस्य बा- ध्यत्वयोग्यतामाह भद्देति। सम्भाविताः करणानामिन्द्रियाणामपाट वत्वादयो दोषा यस्मिन् तत्तथा तस्येत्यर्थः। ननु ज्येष्ठेन प्रत्यक्षेणैव तद्बाध उचित इत्याशक्क्य ज्येष्टत्वं हि बाध्यत्वे हेतुनं तु बाधकतायां कनीयसा शुक्तिज्ञानेन ज्येष्टस्य रजतज्ञानस्य वाधदर्शनात्, अन्यथा

थेति। न चोपजीव्यवविरोधः, धमभेदबोधकप्रत्यक्षस्य धर्म्यभेदज्ञानं प्रत्यनुपजीव्यत्वादित्याशयेनाह पाकेति। तथा चैवंभूतज्ञाने सत्यपि (१) सविशेषणे हि विधिनिषेध। विशेषणमुपसंक्ामनः सति विशेष्यबाधे। यथा रक्कधते विघमाने क्यामघटो नास्तीति घटरूपे विशेष्ये ।नंषधेस्य वाधे विशेष- नरभूतश्यामगुगमात्रपरववं निषेधस्य तद्वदित्यर्थः ।

वेदान्तपरिभाषायाः विष्रयपरिच्छेदः । १९९

अत एष नानुमानभपि(१) प्रमाणम्, आगमबाघा- तू, मे रुपाषाण मयत्वानुमानवत्। नाप्यागमान्तरविरोध।। तत्परातत्परवाक्ययोः तत्परवाकयस्य बलवर्ेन लोक. सिद्ध भेदानुवादिद्वासुपर्णादिवाक्यापेक्षया उपक्रमोप-

स्य प्रबलत्वात्। न च जीवपरैकये विरुद्ध धर्माश्रयत्वानुपपत्तिः। शीत- स्यैव जलस्योपाधिकौष्ण्याथ्रयत्ववत् स्वभावतो निर्गु

भासोपपत्तेः। यदि च जलादौ औष्ण्यमारोपितं तदा

धर्म्यभेदमादाय सोयं घट इति ज्ञानं यथाऽविरुद्धं तद्वन्राहमीश्वर इति ज्ञानानन्तरमहं ब्रह्मेतिज्ञानमित्यर्थः । यतः सर्वप्रमाणेोपजीव्यस्य ज्येष्ठस्य प्रत्यक्षस्य बाध्यत्वाद्धेदेऽप्रम/- णता अत एवानुमानस्यापीत्याह अत पवेति। आगमेन तत्त्वमस्या- दिना वाधात्। मेरुः पाषाणमयः पर्वतत्वाद्िन्ध्यादिवदित्याद्यनुमानं यथा सर्वतः सौवर्णः कुलगिरिराजो मेरुरित्याद्यागमेन बाधितं तद्वदित्य- र्थः। आगमविरोधोपि नास्तीत्याह नापीति। भेदस्य प्रत्यक्षादिप्रमा- गैज्ञातत्वाच्छास्त्रस्य वाडज्ञातज्ञापकत्वाद्गेदवाद्यागमस्य तत्र तात्पर्याभावे

नचार्थापत्तिविरोध इत्याह नचेति। औपाधिकविरुद्धधर्माध्रयत्वे- नान्यथासिद्धत्वादित्याह शीतस्यैवेति। नन्वभिधर्मस्यौष्ण्यस्य जला दावारोपात्प्रतीतिरत्र कस्य धर्मस्येत्याशब््याह यदीति। अन्तःकरण्र-

(१) किञ्चिज्ज्ञत्वादिलिव्वे-न मूलोक्तमनुमानमपीति।

२०० सटिप्पणार्थदीपिकाया:

प्रकतेऽपि सुल्यम्। नच सिद्धान्ते कर्तृत्वस्य कचिद- व्यभावादारोव्यप्रमाहितसंस्काराभावे कथमारोप इति वाच्यम्। लाघवेनारोप्यविषयसंस्कारतवेनैव सस्य हे- तुस्षाच्। न च प्राथमिकारोपे का गतिः, कर्तृत्वाद्यध्यासप्रषा.

धर्मस्प कर्तृत्वादेर्भानसम्भवात्प्रकृतेप्येततुल्यमित्यर्थः। नन्वात्मतादा- त्म्यापश्र स्पैवान्तःकरणस्यापि कर्तृत्वादिधमकत्वात् तथ्यतिरिकेSनात्मनि कापि कर्तृत्वादेरप्रमितत्वात्कथमारोप इत्याशक्ा परिहरति नच्त्रेति। यथा सूर्यादिकिरणसंपर्कात्प्रतीय मानमपि (१) जलादिकं घटादिनिष्ठं न- तु सूर्यादिनिष्ठं, तथाऽऽत्मसंबन्धात्प्रतीयमानमपि कतृत्वादिकमन्तःकर- णनिष्ठभेव, न त्वात्मनिष्ठम्। तस्य कूटस्थत्वात्। ततः पृथक्क्कायप्रमितस्य कर्तृत्वादेरात्मन्यारोपे नास्ति बाधकम्, तत्रारोप्यगोचरसंस्कारमात्नसै्यव हेतुत्वादित्याह लाघवेनेति। नन्वस्त्वस्मिन्कर्तृत्व।रोपे पूर्वप्रतीतकर्तृत्वादिसंस्कारो हेतुस्तत्रापि तथाभुतस्तत्रापि तथाभूतः, तथापि प्राथमिकारोपो दुर्घट इत्याशक्ष परिहति नचेति। प्राथभिकारोपे कापि गतिर्नास्तीति नचेत्यर्थः । कर्तृत्वाद्यध्यासप्रवाहस्यानादित्वेन कस्याप्यारोपस्य प्राथम्यासिद्या तत्र पृथग्गतेर्व क्तव्यत्वादित्याह कर्तृत्वेति। नन्वस्त्वेवं तथापि कथं विरु द्वधर्माकान्तयोजीवेश्वरयोरैक्यमित्याशब्ाह तत्वमिति। यतो लक्ष्य- स्वरूपैक्यमत एव सोडयं देवदत्तः प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यादिवाक्यवत् (१)-मपि नीलादिकं०-ततः पृथक्कार्यप्रमितस्य० इत्यादि: पाठः कपुस्तके। ततः पृथकवेष्यप्नमेत० इत्यादि: पाठो गपुस्तके।

वेदान्तपरिभाषायाः विषयपरिच्छेदः। २०१

गेपि लक्ष्यस्वरूपयोरैक्यमुपपादितमेव। अत एव तत्प

त्यादिवाक्यवत्। नच कार्यपराणामेव (१)प्रामाण्यम्,

'तत्त्वमसि' 'सत्यं ज्ञानमनन्तम्' (तै०२-१-१) इत्यादिवाक्याना- मखण्डार्थत्वमिति। न चास्त्यनुपलब्धिविरोधस्तमसाऽृतस्य घटस्यानु

निर्णायकत्वादित्यपि द्रष्टव्यम्। ननु सिद्धे प्रयोजकप्रपृत्यादेरभावात्सप्ति- म्रहायोगात् कियान्वितस्वार्थपराणामेव प्रामाण्यान्न सिद्धं ब्रह्म वेदान्तप्रमे- यमिति प्राभाकरमतमाशक्ञयर परिहरति नचेति। पुत्रपदाद्टितवसनं चैत्र- (१) पदानो वाक्यानों वा इति शेषः। प्रामाकार हि लिङ्लोदूनव्यादिबो- ध्यकार्यान्वितानामेव पदादीना प्रामाण्यं-तथाहि 'वत्सम्वधान' इत्युत्तमवृद्धवाकय- मुपभ्रुत्य प्रवृन्तं मध्यमशृद्धं दृद्टा व्युत्पित्सुबालः इद वाक्यमेतत्कियावोधकमित्य- नुमिनोति। पश्चाद्वत्समपनयति श्षत्वा प्रवृन्तं मध्यमवृद्धं वृद्वा तद्वाक्यस्य तत्क्िया- बोधकत्तमनुमिनोति। अयं च वधानपदोद्वापादपनयपदावापाथ वत्सपदस्य पशु- विशेषे शक्तिमपि जानाति। एवं बधानादिपदस्याप्याव।पोद्वापाच्छकिज्ञानं भवति । तथाच सिद्धाथानां पशुरत्ास्तात्यादीनामपि 'तं पश्य' इन्यव्याहृतकार्यबोधकत्त- मेवेति -- मन्वते। नानुन्तरयति नचेत्यादिना। ने पश्येत्यनध्याहृत्यापि सङ्गतिग्रहस्य टीकाप्रदर्शितपकारेणोपपन्ेः। कार्यान्वितस्वार्थबोधने गे।रवाच्चेति भावः। (२) अज्ञानावृताSमेदस्यानुपलम्भस्योति पाठः कपुस्तके। अज्ञानवताभेदस्या- नुपलम्भस्य तदाभावानिर्णा० इतिपाठः खपुस्तके। अज्ञानवताऽमेदस्या अ्रनुप- लम्भस्य तदभावा इतिपाठी गपुस्तके। तत्रामसङ्गतत्वमालोच्य उपरितनः पाठ: स्थापितोऽस्माभि: । तस््यायमर्थ :-- तत्त्वमस्यादिवाक्याना मखण्डार्थबोधकन्वेवि तत्पदार्थत्वंपदार्थयोर्जीवपर मग्त्मनोः अभेदानुपलन्धिरूपषठपमाणविरोधात् तत्त्वम- स्यादिवाक्यान।मौपचारकत्वायशङ्क्य निराचषे टीकाकारो नचास्तीति। अज्ञानवतः प्रमातु: जातम्याभेदानुपलम्भस्य (कर्तकर्मणोः कृति, इत्यनेन कर्तरि षषी) तदभावस्य

२०२ साटप्पणार्थदीपिकाया:

चैत्रपुन्नस्ते जात इत्यादौ सिद्धेपि सक्कततिम्रहात् । एवं सर्वप्रमाणाविरुद्धं श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणप्रतिपादयं जी- वपरेक्यं वदान्तशास्त्रस्य विषय इति सिद्धम्।। इति श्रीवेदान्तपरिभाषायां विषयपरिच्छेदः ॥७॥

पुरतो निधाय हे चैत्र ! पुत्रस्ते जात इत्युक्त्ते विकसितवदनकमलं चैत्रमव- लोक्यास्य पुत्रपदस्य सुतरूपेऽर्ये सक्ति तटस्थो गृहातीति पुत्रस्ते जातः कन्या ते गर्मिणी इत्यादौ सक्तिभ्रहादित्यर्थः । उपसंहरात एवमिति। उक्तप्रकरण। सर्वैः प्रत्यक्षादिप्रमाणरविरुद्धम् । "तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः" (ई०७) इत्यादिश्रुतिभिः, "क्षेत्रजं चापि मां विद्धि सर्वक्षत्रेषु भारत" (भ०गी०१३-२) इत्यादिस्मृतिभिः, 'सर्व- भूतान्तरस्थाय नित्यशुद्धचिदात्मने। प्रत्यक्चैतन्यरूपाय मह्मेव नमो- नमः' इत्यादीतिहासैः, 'विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यीत' इत्यादिपुराणेश् तात्पर्यतया प्रतिपाद्यम् ।।

इति श्रीमत्परमहंस परिव्राज का चार्यबालगोपालतीर्थश्रीपादशिष्यदत्तवं- शावतंसरामकुमार सनुध नपतिसूरिसुतशिवद त्तकृतायां वेदान्त- 3 परिभाषायदीपिकायां विषयपरिच्छेदः समाप्तः ॥७॥

तस्य अभेदस्य अभाव: तदभावः तस््य-अर्थात् मेदस्य-अनिर्णायकत्वाद । प्रमाणेनावि यथार्थज्ञानं तत्वविद एव जायते, यथा मणिकारस्येव रत्नतत्वसा- सान्कार वक्षुषा न गोपानामिति :येयम्॥

अथ प्रयोजनपरिच्छेद: ८

इदानी प्रयोजन निरूप्यते। यदवगतं सत्स्ववृत्तित. येप्यते तत्प्रयोजनम्। तश्व द्विविधम्, मुख्यं गौणं खेति। तत्र सुखदुःखाभावी मुख्यं प्रयोजनम्। तदन्यतरसाधनं गौणं प्रयोजनम् । सुख द्विविधम्। सातिशयं निर तिशयं चेति। तत्र सातिशयं सुखं विषयानुषङ्गज-

"एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति", (वृ०४-३-३२) इत्यादिश्रुतेः। निरतिशयं सुख च ब्र.

अथ प्रयोजननिरूपणं प्रतिजानीते इदानीमिति। यज्ज्ञातं स. न्मभेदं स्यादिति स्वसम्बन्धितयेष्यते तत्प्रयोजनम्, तद्विभजति तख्चेति। तत्र तयोद्वयोर्मध्ये। तदन्यतरसाधनं तयोः सुखदुःखाभावयोरन्य- तरस्य सुखस्य दुःखाभावस्य वा साधनं सुखादिरूपप्रयोजनगुणत्वा- द्वोणम्। सुखस्यापि द्वैविध्यमाह सुखं चेति। उपलक्षणमेतत्। दुःखा- भावोऽपि द्विविधः, यत्किश्विद्दुःखाभावो यावद्दुःखाभावश्चेति। तत्र संसारदशायामाद्यो मोक्षावस्थायां द्वितीय इत्यपि वोध्यम्। विषयेति।

नन्दलेशाविर्भावविशेषः। तथाभूतवृत्त्या विषयावच्छिन्नाज्ञाननिवृत्तौ तदव- च्छिन्नानन्दस्यैव प्रतिविम्बनादानन्दसमुद्रस्य ब्रह्मण आनन्दलेशावि- भावविशेष इत्यर्थः ! अत्र श्रुति प्रमाणयति पतस्यैवेति। आदिप- देन "एष ह्ेवानन्दयाति" (तै०२-७) इत्याद्या श्रुतिरुपादेया। द्वितीयं मुखं लक्षयति निरतिशयसुखमिति। चकारात्सातिसयसुखमप्यान-

२०४ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

सेव। "आनन्दो ग्रह्मोति व्यजञानात्' (तै०३-६) "विक्षा- नमानन्दं ब्रह्म" (वृ०३-१८) इतिश्रुतेः । मनन्दात्मकग्रह्मावाप्तिश्च मोक्ष: शोकनिवृत्तिश्व । ग्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति (मु०३-२-९ ) "तरति शोकमा- न्मषित्" (छा०१-१-३) इत्यादिश्रुतेः। न तु लोकान्त- रावाप्ति:, तञ्जन्यवैषायकानन्दो वा मोक्षः । तस्य कृतक स्वेनानित्यत्वे मुक्तस्य पुनरावृत्त्यापत्तेः। ननु र्वन्मतेष्यानन्दावांप्रनर्थनिवृत्तेश्व सादित्वे तु- न्यो दोषः, अनादित्वे मोक्षमुदिश्य श्रवणादी प्रवृत्यनु- पर्णात्तरिति वेव्। न। सिद्धस्यै ब्रह्मस्वरूपस्य मोक्षस्या न्दात्मन्रह्मलेशात्मकत्वात् ब्रह्मैवेत्यर्थः । अत्रापि श्रुति प्रमाणयति आनन्द इति। भवत्वानन्दात्मकं ब्रह्म प्रकृते किमायातमित्याश ाऽडनन्दरूपव्र. य्यावाप्ति: समूलसर्वानर्यनिवृत्तित्र मोक्ष इत्यवगतो मोक्ष: स मम भूयादि ति स्वशृत्तितयेष्यते इति तस्य प्रयोजनत्वीित्याह आनन्देति। शोक- शब्द: सकारणबन्धपरः। उमयत्र प्रमाणमाह ब्रह्म वेदेति। तरति अपनयति। आदिपंदन 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' (तै०२-१-१) 'तरत्यविद्या'- मित्याद्या श्रुतिरादेया । तान्त्रिकमतनिरासायाह नत्विति। तस्याः स्वतः पुरुषार्यत्वाभावादाह तज्जन्येति। तया लोकान्तरावाप्या जन्येत्यर्थः। उभयोर्मोक्षत्वाभावे हेतुमाह तस्येति। उभयविधमोक्षस्य। ननु त्वदभिमतो मोक्षः सादिरनादिवा ? आद्ये कृतकत्वेनानि- त्वत्वे मुक्तस्य पुनरावृत्िलक्षणो दोषस्तुल्यः। द्वितीये श्रवणादिवैयर्थ्य- मिति तान्त्रिकः शकते नन्विति। द्वितीयपक्षमवलम्ब्य परिहरति नेति। नन्वानन्दरूपस्य ब्रह्मण: सिद्धत्वेन तत्प्राप्तस्तथात्वेप्यनर्थनि-

वेदान्तपरिभाषायाः सवपरिच्छेदः । २०५

सिद्धत्वभ्रमेण तत्साधने प्रवृत्युपपत्तेः । अनर्थनिषृत्तिर- व्यधिष्ठानभूतग्रह्मस्वरूपतया सिद्धैव। लोकेपि प्राप्तप्ा- प्रिपरिषृतपरिहारयोः प्रयोजनत्वं रष्टमेव। यथा हस्तगतविस्मृतसुधर्णाक्षी 'तब हस्ते सुर्ण'मित्या- सापदेशादप्राप्तमव प्राम्तोति। यथा वा वलयितच रणायां रज्ौ सर्पत्वभ्रमवतो 'नायं सर्प' इत्याप्तवाक्यात् परिहृतस्यैव सर्पस्य परिहारः। एवं प्रास्तस्याप्यानन्दस्य प्राप्तिः, परिहृतस्याप्यनर्थस्य निवृत्ति: मोक्षः प्रयोजनम्। स च ज्ञानैकसाध्यः "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्य: पन्था विद्यतेऽयनाय" (इवे०३-८) इति ध्रुतेः,

वृत्तेरभावरूपायाः कथं सिद्धत्वमित्याशक्ष्ाह अनर्थनिवृत्तिरपीति। ननु सिद्धस्थ पुरुषार्थत्वादर्शनादेवंविधस्य मोक्षस्य पुरुषार्थता न भवि- व्यतीत्याशङ्याह लोकेपीति। क्वेत्यपेक्षायामुदाहरति यथेति। दृष्- न्तोक्तं प्रकृते योजयति एवमिति। स च मोक्षः कि कर्मसाध्यः, कि वोपासनासाध्यः, आहोस्विदेतत्स- मुचयसाध्यः, उत कर्मज्ञानसमुचयसाध्यः, किवोपासनाज्ञानसमुच्चयसा- ध्यः? कि वा केवलज्ञानलम्यः ? इति विचिकित्सायां स च व्रह्मज्ञानादिति प्रतिज्ञातमुपपादयति स चेति। तमेवात्मानमेव विदित्वा तं विदित्वै- वेति वा, मृत्युं जन्ममरणलक्षणां संसृतिमत्येति अतिकामति। अन्यः कर्मादिरूपोऽयनाय मोक्षाय पन्था मार्गो न विद्यते। "हिरण्यदा अमृ- तत्वं भजन्ते" इत्यादिश्रुतेः कर्मसाध्यस्वर्गफलस्य प्रलयपर्यन्तस्थायि त्वाभिप्रायत्वादितरव, क्यानामंनि परंपरया कर्मादेर्मोक्षसाधनत्वाभिप्राय-

१८

२०६ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

अक्षाननिवृत्तेर्श्षानैक साध्यत्वनियमाथ्य। त्च ज्ञानं ब्रह्मा- स्मैक्यगोचरम्। "अभयं वै जनकप्राप्ोसि" (बृ०४-२-४) 'तदात्मानमेव वेदाहं ब्रह्मास्मि' (बृ०१-४-१०) इति ध्रुतेः। 'तरवमस्यादिवाक्योत्थं ज्ञानं मोक्षस्य साधनम्" इति नारदीयवचनाच्च।

स्वानुपपसेः। तच्चापरोक्षज्ञानं तस्वमस्यादिवाक्यादिति केचित्। मनननिविध्यासनसंस्कृतान्तःकरणदेवेत्यपरे। तत्र पूर्वाचार्याणामयमाशयः-संविदापरोक्ष्यं न कर- णविशेषात्पत्तिनिबन्धनम्, किन्तु प्रमेयविशेषनिबन्धनमि- त्युपपानरितम्। तथाच ग्रह्मण: प्रमातृजीवाभिन्नतयातद्रोचरं

त्वाश्चेति भावः ।(१)युक्तिमप्याह अज्ञाननिवृत्तेरिति। ननु त ज्ज्ञानभेदविषयं तत्साधनं किवाऽमेदगोचरमिति विचिकित्सायामाह तश्चेति। तत्र श्रुर्ति प्रमाणयति अभयमिति। स्मृर्ति प्रमाणयति तत्वमस्यादीति। ब्रह्मात्मैक्यगोचरमपि तज्ज्ञानं परोक्षमपरोंक्षे वेति विचिकित्साया- माह तच्चेति। तज्ज्ञानं कि वाक्यादुत्पद्यत उतान्तःकरणादिति सं- शये पद्मपादाचार्यगदितमाह तच्त्रेति। वाचस्पतिमिश्रमतमाह मननेति। ननु कथं वाक्यादपरोक्षज्ञानमित्याशश्क्ाह-तत्नति। उपपादितं प्रत्यक्षपरिच्छेदेऽस्माभिरिति शेषः । तथाच ज्ञानापरोक्षत्वस्य प्रमे- यविशेषनिबन्धनत्वे सति। सन्निकृष्टविषयं शब्दजन्यमपि ज्ञानम- (१) मुक्तिमप्याहेति गपुस्तके पाठः सशुद्ध एव।

वेदान्तपरिभाषाया: विपमपरिच्छेदः । प्रयोज्न २०७

शब्द्जन्यक्षानमप्यपरोक्षम्। अतपघ प्रतर्यनाधिकरणे प्रतर्दन प्रति "प्राणोस्मि प्रक्षात्मा तं मामायुरमृतमुपास्व" (कौ० ३-२) इतीन्द्रप्रोक्तवाक्ये प्राणशबदस्य ग्रह्मपरत्वे निश्चिते सति मामुपास्वेत्यस्मच्छव्द्ानुपपसतिमाशङ्य तदुत्तरत्वेन प्रवृत्ते "शास्त्रषृष्ठ्या तूपदेशो वामदेषषस्" (ब्र.सु० १-१-३१) इत्यत्र सूत्रे शास्त्रीया दृष्टिः शाख्त्र. दृष्टिरिति तत्वमस्यादिवाक्यजन्यमहं ब्रह्मेति ज्ञानं रृष्टि- शब्देनोक्तमिति।

परोक्षमेवेत्युक्त्तम्। जीवगोचर ज्ञानवत्तदभिन्न ब्रह्मविषयमपि तदपरोक्षमेव, अत्र प्रमाणाकाल्कायां "शास्रदृष्टया तूपदशो वामदेववत्"(ग्र०सू० १- १-३०)इति सूत्रस्थं भाष्यं 5्रमाणमित्याशयेनाह-अतपघेति । शब्दजन्यज्ञानस्यापरोक्षत्वादेव। प्रतर्दनाधिकरणे "प्राणस्तथानुग- मात्" (व्र०सू०१-१-२८) इत्यस्मिन्प्राणोस्मीत्यादि यद्विषयवाक्यं

करणेति संज्ञा। "प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन च पौरुषेण च" (कौ०३-१) इत्यस्यां कौषीतकिब्राह्मणोपनिष- दाम्नाताख्यायिकायां प्राणोस्मीत्यादिश्रूयमाणं वाक्यं विषयस्तत्र प्राण- शब्देन कि वायुरभिप्रेतः कि वा इन्द्र उत जीव आहोस्वित्परमात्मेति सं- शयः। वाय्वादिरभिप्रेत इति पूर्वपक्षः । परमात्मेति सिद्धान्तः । वा खवाद्युपासनं पूर्वपक्षे फलं परमात्मोपासनमुत्तरपक्षे। प्राणः परमात्म। तथाऽनुगमात्पौर्वापर्यालोचनया वाक्यस्य तत्परत्वावगमादिति प्राणश- वदस्य ब्रह्मपरत्वे निक्चिते सति मामित्यस्मच्छव्दानुपपत्तमाशङ्य तदुत्त- रत्वेन प्रवृत्त यथा शास्त्रदृष्ट्याऽहं सूर्योऽभवमहंमनुरिति वामदेवस्य गर्भ-

२०८ सटिप्पणार्थदीपिकायाः

अन्येषां त्वयमाशयः-करणविशेषनिबन्धनमेव ज्ा. नानां प्रत्यक्षत्वम्, न विषयविशेषनिबन्धनम्। एक. हिमिश्रेष सुक्ष्मवस्तुनि पटुकरणापट्करणयोः प्रत्यक्ष स्वाप्रत्यक्षत्वव्यवहारदर्शनात्: तथाच संवित्साक्षारवे इन्द्रियजन्यत्वस्यैध प्रयोजकतया न शब्दजन्यज्ञान- स्यापरोक्षत्वम्। ब्रह्मसाक्षात्कारेपि मनननिविध्यासनसंस्कृतं मन एव करणम् "मनसैवानुद्रष्टव्यः" इत्यादिश्रुतेः। मनो- ड्रगाम्यतवश्रुतिश्वासंस्कृतमनोविषया। नचैवं ब्रह्मण

स्थस्य मुनेरु क्तस्तथा शास्रदृष्ठय। मामितीन्द्रोपदशोर्षीत्यर्थकसूत्रे इत्यर्थः । अधाचार्यवाचस्पतिमिश्राणामाशयमाविष्करोति अन्येषामिति । सूक्ष्मवस्तुनि वर्णादौ। इन्द्रियजन्यत्वस्य इन्द्रियत्वेनेन्द्रियजन्य- त्वस्य। अनुमितिज्ञानस्य मनस्त्वेन तज्जन्यत्वात्र तत्रातिव्याप्तिः। अस्मि- नपक्षे 'इन्द्रिवेभ्यः परा हाथी' (क०१-१०) इतिश्रुताविन्द्रियेम्य इत्यस्य बाह्येन्द्रियेभ्य इत्यर्थः । 'मनः सर्वेन्द्रियाणि चे'ति श्रुतावपि सर्वाणि वाखे- न्द्ियाणीत्यर्थः । साक्षातकारस्येन्द्रियजन्यत्वे ब्रह्मसाक्षात्कारेपि मन एव करणमि- त्याह ब्रम्मति। सर्वदा तदापत्तिमाशश्याह मननेति। तत्र प्रमाणमाह मनसैवति। "दृश्यते त्वत्यया वुद्धया" (क०१-३-१३) इत्याद्या- श्रुतिरादिपदादेया। ननु "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" (तै०२-४-१) इत्यादिश्रुतेः का गतिरित्याशक्ाह मन इति। ननु "तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि" (वृ०३-९-१६) इति श्रुतिबोधित. मुपनिषन्मात्रगम्यत्वं विरुद्धमित्याशक्ञ परिहरति नचेति। कि तदनु-

वेदान्तपरिभाषाया: निकमपरिच्छेदः। २०९ प्रपेजन औपनिषदृत्वानुपपत्तिः, अस्मदुक्तमनसो वेदजन्यक्षा नानन्तरमेव प्रवृसतया षेदोपजीवित्वात्। वेदानुपजी विमानान्तरगम्यत्वस्यैव वेदगम्यत्वविरोधित्वात्। शास्त्र दृष्टिसुत्रमपि ग्रह्मविषयमानसप्रत्यक्षस्य शास्त्र. प्रयोजकत्वादुपपद्यते। तदुक्तम्- अपि संराधने सूत्राच्छास्त्रार्थध्यानजा प्रमा। शास्त्रदृष्टिर्मता तां तु वेत्ति वाचस्पतिः परः ॥ इति।

पजीव्यमानान्तरगम्यत्वे तदनुपपत्तिरुत तदुपजीव्यमानान्तरगम्यत्वे ? नादः, इष्टापत्तेः । न द्वितीयः, अपूर्वस्य तदुपजीव्यानुमानार्थापत्तिगम्य- त्वेऽपि वेदगम्यत्वाभ्युपगमादित्याशयेनाह अस्मदिति। मनननि- दिध्यासनसहकृतस्य मनसः । अस्मिन्पक्षे शास्त्रदृष्टिसूत्रविरोधं परिहरति शास्त्रेति। तथाच तत्र शास्त्रदृष्टिपदेन मानसं प्रत्यक्षमेव तत्प्रयोज्यत्वादुच्यत इत्यर्थः। वाच स्पतिमिश्राणामिदं मतमित्यत्र कल्पतरुकारसम्मतिमाह-तदुक्तमिति। शास्त्रार्थध्यानजा प्रमा शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववदिति सूत्रे शास्त्र- दृष्टिशव्देनाभिमता तां तथाभूतां शास्त्रदृष्टि वाचस्पतिर्जानाति यतः परः सर्वोत्कृष्टः। तथाभूता प्रमैव शास्त्रदृष्टिरित्यत्र को हेतुरित्याशक्कयोक्तम- पीति। "अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्" (व्र०सू० ३-२-२४) इतिसूत्रात्। अपि चैनमात्मानं निरस्तसमस्तप्रपश्चमव्यक्तं संराधनस्य भक्तिध्यानप्रणिधानाद्यनुष्ठानस्य काले योगिन: पश्यन्ति। तत्र हेतुः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्याम्। तथाच श्रुतिः-"ज्ञानप्रसादेन विशुद्ध- सत्त्वस्ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः" (मु०३-१-८) इत्याद्या।

२१० सटिप्पणार्जदीपिकायाः तथ ज्ञानं पापकयात्। स च कर्मानुष्ठानादिति पर. उपरया कर्मवां विनियोगः । अत एव "तमेतं वेनानुषचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यश्षेन दानेन तपसाउनाशफेन" (बृ०४-४-२२) इत्पादिधुतिः, "कषाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तते" इत्यादिस्मृतिश्व सक्च्छते॥ एवं श्रषणमनननिविध्यासनान्यपि ज्ञानसाधनानि। मैत्रेयीम्राह्मणे "आत्मा वा अरे द्ृष्टव्यः" (यृ०२-४-४) इति दर्शनमनूद्य तत्साधनत्वेन "धोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या-

स्मृतिय- यं विनिद्रा जितश्वासाः सन्तुष्टः संयतेन्द्रियाः । ज्योतिः पश्यन्ति युञ्ञानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥इत्याद्या। तादृशज्ञानस्य कि साधनमित्यपेक्षायामाह तच्चेति। स च पाप- क्षयः । इत्येवं परम्परया तत्वज्ञाने कर्मणां विनियोगः। अत एव पर- म्परया विनियोगादेव। तं पूर्वोक्कमेतमनन्तरोक्तं परमात्मानं ब्राह्मण वेदानुवचनादिभिरवेदितुमिच्छन्ति। वेदानुवचनं वेदाध्ययनम्। अनाश- कमनाशनं हितमितमेध्याशनम्। तत्र प्रत्ययार्थतया प्रधानभूनायामुत्क- टेच्छायां वेदानुवचनादीनां साधनतेति वाचस्पतिमिश्राः। अश्वेन जिग- मिथतीत्यादाविव घात्वर्थस्य वेदनस्यैव प्राधान्यमाश्रित्य झाने तेषां सा- धनत्वमिति विवरणाचाय्याः। "यस्यैते चत्वारिंशत्संस्काराः" इत्यादिश्रु- तिः, "तपसा कल्मषं हन्ति" इत्याद्या स्मृतिश्वादिपदादेया। यथा कर्मणां तत्त्वज्ञाने विनियोगस्तथा श्रवणादीनामपीत्याह एव- मिति। तत्र वृहदारण्कश्रुति प्रमाणयति मैत्रेयीव्राह्मण इति। याह्ञवत्क्यम्य स्वभार्यया मैत्रेय्या संवादस्य प्रकरणे।

वेदान्तपरिभाषायाः विवयपरिच्छेदः । प्रवाजन २११

सितव्यः" (पृ०२-४-४) इति श्रवणमनननिदिध्यासनानां विधानास्। तत्र थ्रवणं नाम वेदान्तानामद्वितीये ब्रह्माण ता- त्पर्यावधारणानुकूला मानसी क्रिया। मननं नाम शब्दावधारितेऽर्ये मानान्तरावेरोधशङ्कायां तननिराकर णानुकूलतर्कात्मक्ञानजनको मानसो व्यापारः। निदि ध्यासनं नाम अनाविदुर्वासनया विषयेष्वाक्ृष्यमाण- चित्तस्य विपयेभ्योऽपकष्यात्मविषयकस्थैर्यांनुकूलो मा- नसो व्यापारः। तत्र निदिध्यासनं ब्रह्मसाक्षात्कारे साक्षात्कारणम। "ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशर्कि स्वगुणैनिं गूढाम्' (इव०१-३) इत्यादिश्रुतेः। निदिध्यासने च मननं हेतु:, अकृतमननस्यार्थदाढ्याभावेन तद्विषये निदिध्यासनायोगात्। मनने च श्रवणं हेतुः, श्रवणाभावे तात्पर्यानिश्चयेन शाव्दज्ञानाभावेन श्रुतार्थविषयकयुक्त त्वायुक्तत्वनिश्चयानुकूलमननायोगात्। एतानि त्रीण्यपि ज्ञानोत्पत्तौ कारणानीति केचिदाचार्या ऊचिरे।

तत्र श्रवणादिकं लक्षयति तत्रति। तत्र किं त्रयाणामपि साक्षात्कारसाधनत्वमुतान्यतमस्य? तत्रापि कस्येत्वाकाक्कायामाह तत्रेति। "ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः" (मु०-३.१-८) इत्याद्या श्रुतिरादिपदोपादेया निदिध्यासनस्य मन- नायत्तत्वात्तस्य च श्रवणाधीनत्वात्री्यपि साक्षात्परम्परया च ज्ञानो- सत्तिसाधनानीत्याचार्यवाचस्पतिमिश्रमतमुपसंहरति पतानीति।

अपरे तु श्रवणं प्रधानम, मनननिविध्यासमयो स्तु भ्रवणात्पराचीनयोरपि अव्षणफलम्रह्मवर्शननिर्वर्त - न (१)सातीयशेषत्वरुपम्। तस्य धुत्याद्यन्यतमप्रमा- जगम्यश्य प्रक्ते धुत्याद्यन्यतमाभावेडसम्भवाव। तथाहि 'म्रीहिभिर्यजेत' 'वभ्ा जुदोति' इत्यादाषिष

अपरे विवरणाचार्यास्तु। पराचीनयोरनन्तरभाविनोः । आरात्साभीप्यात्। नन्वपरत्वमपि कि तातीयशेषत्वरूपमुत मृत्पिण्डादि- काये घटादो चक्ादीनामिय सहकारिकारणत्वरूपमित्याशक्षा द्वितीयमा- श्रयितुमादं निराकरोति तदप्यङत्वमिति। तातीयं तृतीयाध्यायस्यम्। भुत्याद्यभावं स्फुटयति तथाहीति।

नष शं वदना यागाङ्गन्वं तृतीयदिश्रन्यादिपमाणपट्केन प्रतिपादितं धर्ममीमास्षा -

इने सुपेग। युत्याद नि तु -- श्रुतिर्दितीया शमता च लिक्क वाक्यं पदान्येव तु संहतानि। सा पक्रिया या कथमित्यपेचा स्थान कमो योगबलं समाख्या। इत्यादोगने मूलेऽनुपद वक्ष्यमाणान्यनुसर्तव्यानि। अग्रेऽस्मामि: स्फुटीकरिष्यन्ते। (१) तृतीयाश्रुतिशिति। निरपेक्षो रवः श्रुतिरिति श्रतेलंचणम् । सर्वास्तामेव। कारकविमर्क ना नकृत्यर्थान्वितस्वार्थबोधने इतरानपेक्षत्वात्। तृतीयेत्युपलक्षर्ण सर्वास्ता कारकवेमक्ीनाम्। तथाच 'त्रीहिभिर्थजेते'त्यादी ब्रीदादीना यागायक्क्त्वं मृतायाश्रुत्य; 'ब्रहीनवहन्ति' इत्यादी द्वितीयाश्रुत्या त्रीहीणामवहननावृत्वमिति - सेयम।

वेदान्तपरिभाषाया: विमृयपरिच्छेदः । २१३ प्रयोजन रस्ति। नापि "यहिरदवसदनं दामि" इत्यादिमस्त्राणां वहहिंःखण्डनप्रकाशनसामर्थ्यवत् किश्चि(१)लललिङ्रमस्वि । नापि प्रदेशान्तरपठितप्रवर्ग्यस्याग्रिष्टोमे प्रवृणकीति (२)वाक्यवच्छ्रवणानुनदन मनननिदिध्यासनयोर्विनि योजकं किञ्चिद्वाक्यभस्ति। नापि 'दर्शपूर्णमासाम्यां स्वर्गकामो यजेत' इतिवाक्यावगतफलसाघनताकदरशं पूर्णमासप्रकरणे प्रयाजाद्ीनामिध फलसाधनत्येनावग तस्य श्रवणस्य (३)प्रकरणे मनननिदिध्यासनयोरा- म्नानम्। ननु द्रष्टव्य इति दर्शनानुवादेन श्रवणे विहिते सति फलवत्तया श्रवणप्रकरणे तत्सत्निधावास्नातयोर्मनननि प्रकरणाभावो नास्तीति शब्कत नन्विति। अविशेषेण साधनतया श्रूयमाणेषु श्रवणादिपु कि प्रधानं साधनमित्याक्ाल्कायां श्रुत्यन्तरवला- (१) हिङ्गमिति । 'अर्थपकाशनसामर्थर्य लिङ्गम्' 'बीर्हेर्देवसदनं दामि' देवा संदन्त्यम्मित्रिति देवसदन देवानामासनार्थ हे बर्हिः न्वा दामि-छिनद्ि-इत्यर्थकस्य मन्त्रस्य उेदनकर्मबंधनसामथ्यांतू व्हिर्लवनरूपकर्माङ्गत्वम्। (२) वाक्यविति। परस्परान्यितस्वार्थप्रतिपादकपदाना संहतिर्वाक्यम्। 'वाक्यं पदान्येत तु सहतानि' इत्युक्केः। यथा 'अरुणया पिक्रक्ष्या एकहायग्या गया सोमें क्रणाति' इत्यत्र परस्परान्वितस्वार्थप्रतिपादकानामरुणादिपदाना वाक्य- प्रमाणेन सोमक्रयणाव्गत्वमिति। यथा वा अग्निष्टोमे प्रवृणकि इति वाक्यस्य प्रदेशा-

(३) प्रकरण इति। 'सा प्रकिया या कथामेत्यपेक्षा'। यथा 'दर्शपूर्ण मासाभ्या यजेत' इति प्रधानविधितोधिते कर्मःणे कर्थ कुर्याित्याकाहया सत्यो तत्प्रकरणे 'स'मेधो यजति' 'तनूनपानं यजनि' 'इडो यजति' 'वर्हिर्यजति' 'स्वाहाकार यजाते' इने समिधादीना पठितत्वात् नेपो प्रकरणदर्शवौर्णमासायङ्गत्वमिति।

२१४ सार्टप्पणार्थदीपिकायाः

विध्यासनयो: प्रयाजन्यायेन प्रकणादेवाङ्गतेति चेतु। न। 'ते ध्यानयोगानुगता अपश्यध्नि'त्यादिशुत्यन्तरे ध्यानस्य (१)दर्शनसाधनत्वेनावगतस्याऊ्ाकाक्कायां प्र. याजन्यायेन श्रवणमननयोरेबङ्गतापतेः। (२)करमसमारूये च दूरनिरस्ते(३)। किश्च प्रयाजाइ्वङृगत्वविचार: सप्रयोजनः । पूर्वपक्षे विकृतिषु न प्रयाजाद्यनुष्ठानम, सिद्धान्ते तु तत्रापि तद-

भिदिध्यासनस्यैव प्रधानत्वापत्या श्रवणस्य प्रकरणित्वासिद्धिरित्याह स इति। नन्वस्यां श्रुतावात्मदर्शनानन्तरं विधीयमानं अ्रवणमेव प्रकरणि

कृतिषु सौर्यादिषु।

रणादित्य्यः, अ्रवणमननयोरक्रत्वापनेः अर्थात् श्रवणाङ्वत्त्वं मनननिदिध्यासनयो- व्र्यवस्थापयति भवति मननाङ्गत्वं श्रवणस्यायातं भवेदित्यापत्तिः। (२) कमसमाख्य इति। 'स्थानं क्रमः' समानदेशतेन्यर्थः। यथा आ्र्परध्व्यं- वकासडे आग्नेयोपशुयाजाग्नीषोमीयास्यकर्माण कमेणाम्नातानि, याजमाने काण्डे तदविषयाल्यो मन्त्राः क्रमेणोक्ताः। तत्र स्थानबलेन क्रमशः आग्नेयस्य पथ- ममन्त्रः, उपाशुयाजस्य मध्यममन्त्रः अन्निषोमीयस्यान्तिममन्त्रोऽङ्गमिति। 'योगवलं समाख्या' परस्परान्वितःवयवार्थप्रतिपादकतेति तत्तम्। यथा आध्व- येवम्, होत्रम्, औद्गाप्रम्, इत्यादीनाम्-अधवथुंणा कर्तव्यमाध्घर्यवमिति प्रकृतिपत्यययोगबल।दधवर्युकर्तव्यत्वं भतीयते इति दिक्। (३) दूरनिरस्ते इति। श्रवणाङ्गत्वं मनननिदिध्यासनयोन क्रमेण नवासमा- ख्ययाSSश कूयितुमपि क्षमम, समानदेशतारूपकमस्यात्राभावात्, योगबलरूप- समाख्यायआाभावादिति भावः।

वेदान्तपरिभापायाः विषमपरिच्छेदः। २१५ प्रपोजन नुष्ठानमिति। प्रकते तु श्रषणं न कस्यचित्प्रकृतिः, येम

वेत्। तस्मान्न तार्तीयशेषत्वं मनननिदिध्यासनयोः । किन्तु यथा घटादिकार्ये मृत्पिण्डादीनां प्रधानकार णता, चक्रादीनां सहकारिकारणतेति प्राधान्याप्राधा न्यव्यपदेशः, तथा श्रवणमनननिदिध्यासनानामपीति मन्तव्यम्।

शब्दावधारणं प्रमेयावगमं प्रत्यव्यवधानेन कारणं भवति प्रमाणस्य प्रमेयावगमं प्रत्यव्यवधानात्। मनननिदि ध्यासने तु चित्तस्य प्रत्यगात्मप्रवणतासंस्कारपरिनिष्प- न्नतदेकाप्रवृत्तिकार्यद्वारेण ब्रह्मानुभवद्देतुतां प्रतिपद्येने इांत फलं प्रत्यव्यवहितकरणस्य विशिष्टशव्दावधारणस्य व्यवहिते मनननिदिध्यासने तदङ्गेऽ्ङ्गीक्रियेते' इति। श्रवणादिषु च मुमुक्षूणामधिकार: काम्ये कर्मणि फलकामस्याधिकारित्वात्। मुमुक्षायां च नित्यानित्यव- स्तुविवेकस्येहामुत्रार्थफलभोगविरागस्य शमदमोपरति-

ननु मनननिदिध्यासनयोस्तार्तीयशेषत्वं न, किं तु श्रवणसहकारि- त्वमितीदमेव विवरणाचार्याभिमतमिति कथं ज्ञातमित्यत आह-सूचि- तं चेति। क्वेत्यपेक्षायामाद्यवर्णकस्थं तद्वाक्यं पठति शक्तीत्यायज्री- करियते इत्यन्तम् । श्रवणादौ कस्याधिकार इत्यपेक्षायामाह -- श्रवणादिष्विति । मोक्षरूपफलकामनया क्रियमाणश्रवणादिकमपि काम्यमिति भावः ।

२१६

तितिक्षासमाधानशख्ानां च षिभियोगः। अन्तरिन्द्रियननिभ्ह्ः शमः । बहिरिन्द्रियनिप्रहो दमः । विक्षेपाभाष उपरतिः । शीतोष्णाविव्यन्वसहनं तितिक्षा। चितैकाग्न्यं समाधानम्। गुरुवेक्षन्तवाक्ये विशयास: श्रद्धा। अश्नोपरमशव्देन संन्यासोऽभिधीयते, तथाच संन्यासिनामेव श्रषणाधिकार इति केचित्। अपरे तु उपरमशब्दस्य संन्यासवाचकत्वाभाषाद्विक्षेपाभावमात्रस्य गृहस्थेष्वपि सम्भवात्, जनकादेरपि ग्रह्मविचारस्य धूय माणतवात्सर्वश्मसाधारणं श्रवणदिषिधानमित्याहुः। सगुणोपासनमपि चित्तैकाग््यद्वारा निर्विशेषब्रह्म साक्षात्कारे हेतुः। तदुक्तम्- निर्विशेषं परं ग्रह्म साक्षात्कर्तुमनाइषराः। ये मज्रास्तेऽनुकम्प्यन्ते सविशेषनिरूपणैः॥१॥ नित्यानित्मयोरात्मानात्मवस्तुनोर्विवेकस्य, नित्यानित्ययोर्बसतीति नि- त्यानित्यवस्तु त्योनित्यत्वानित्यत्वधर्मयोर्षा विवेकस्य। शमादील्लँक्षयति अन्तरिति। श्रवणादिव्यतिरिक्ताधिकारानुप- युक्क्कविषयेभ्यो मनसो नित्रहः शमरतादृशविषयेभ्यो बहिरिन्द्रियाणं श्रोत्रादीनां निम्रहो दमः। गृहस्थादीना श्रवणादावनधिकारं मन्यमानानां केषाश्वित्सन्यासिनां मतमाह -- अन्रेति। शमादिष्वित्यर्थः । वाचस्पति- मिश्रमतमाह -- अपरे त्विति। ननु सगुणोपासनाया अपि मुक्तिफलद।तृत्वश्रवणाच्छूवणदिसमा- सादिततत्वज्ञानमेव मोक्षसाधनमिति कथमित्याशश्ष्माह-सगुणेति।

१-१-२०) इति सूत्रस्थकल्पतरुवचनमुदाहरति -- तदुक्मिति। ये

वेदान्तपरिभाषायाः जियूमपरिच्छेदः । प्रयोजन २१७

घशीकृते मनस्येषां सगुणग्रह्मशीलनात्।

सगुणोपासकानां चार्चिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकगतानां तश्रैव शवणाघुत्पन्नतत्वसाक्षात्काराणां ब्रह्मणा सह मोक्षः। कर्मिणां तु धूमादिमार्गेण पितृलोकगतानामुप- भोगेन कर्मक्षये सति पूर्वकृतसुकृतदुष्कृतानुसारेण ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु पुनरुत्पत्तिः। तथा घ श्रुतिः "रमणीयचरण रमणीयां योनिमापधन्ते, कपूयचरणा: कपूयां योनिमापद्यन्ते" (छा०५-१०-१) इति । प्रतिषिद्धानुष्ठायिनां तु रौरवादिनरकविशेषेषु तस्त-

स्थावरादिषु चोत्पत्तिरित्यलं प्रसक्गादागतप्रपञ्चेनेति। निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारवतस्तु न लोकान्तरगमनम्, "न

मन्दा अकृतसगुणोपासनत्वादवशीकृतचित्ताः । ननु येषां सगुणोपासकानामत्र श्रवणाद्यभावात्साक्षात्कारो न जात. स्तेषां का गतिरित्याशञ्ञ्याह-सगुणेति। आदिपदमहरादिसङ्गाह- कम्। अर्चिराद्यभिमानिदेवतोपर्यारुत् येन मार्गेण गम्यते तेनैवमग्रेपी- त्यर्थ:। कर्म्मिणां तु नैवमित्याह-कर्मिणामिति। आदिपदेन रात्यादिसङ्गहः। ब्रह्मादीति। ब्राह्मणादिः रमणीयं चरणमाचरणं येषा ते तथा, सुकृतकर्माणो रमणीयां योनिमापद्यन्ते ब्राह्मणयोनि वा क्षत्रिय- योनिं वा वैश्ययोनि वा। कपूयं कुत्सितं चरणं येषां ते तथा, दुष्फतक- र्माण: कपूयां योनिमापद्यन्ते श्वयोनि वा चाण्डालयोनिं वा शूद्रयोनिं वेति।

१९

नसम शण उस्कामन्ति" इति धुसे: । किग्तु याबतवार- उधवमंशपं मुचदुःये अनुभूय पश्चाद्पमज्यते। वधु 'सीयन्ते सास्य कर्ममोणि तस्मिन् रछे परावरे' पु०३-८) इम्यानिसुल्या। "श्ावात्ि: सपकमाि भरम- साल्कुबते सया" (म०मी०-३७) इस्वादिस्मृखा य ज्ान- कप सकसकमंस्मदसुत्मनिश्ामे सति भारण्यकर्मावसथा. मवनुपपच्चमिति खेतू। न। "तस्य तापदेव चिरं वावत् वि- मोक्य5प संम्पसये"(S०६-१५-२) इस्वादिश्त्या "नाभुकं

वामं बतक मेणानेम सामनिमाश्ित्वावगमाल्। सश्ितं विवियय्। सुडवं दुण्डतं थेति। तथाच

तान शनप्रास्युणरक्षणे तकष्य विवेवकेवल्यं स्याित्याशएते -- कि- स्विस। अपक्रायते मुच्यते।

आदिवदं "तथयेवीकातूलमगनी प्रोतं प्रदूयते एवं हास्य सवें पाप्मानः प्रद्यस्ते" (छा०4-२४-३) इत्याविभ्रुतिसक्राइ्म्। इतरभ्रुति- स्मुस्यलुरोपासार न्यातिर्यिकर्मणा नागा इ्याह-तस्पेति। यावन िमोक्ये प्ररव्पर्मनो न विमोक्ष्यते। अम प्रारब्यकर्मनिमुवायनन्तरम्। सम्पास्य सम्परस्वते। 'विमुकय विमुच्यते' 'अयश्यमेष मोजम्यं कृत कमें धुमाशुभम्' इस्पाया: श्रुतिस्मृनय आविपदादेया: । बजु 'एवं हास्य सरमें पाष्मानः प्रवयन्त' इत्यादि मुल्यनुसारेज सचि-

दाये नन्विनिभागम्। साधुड्स्यो सुनतम्। ननु सुस्पादामुक्मपि

वेदान्तपरिभाषायाः विव्यपरिच्छेदः। प्रयोजज २१९

ध्रुतिः "तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहदः साधुकतयां द्वि. षन्तः पापकुत्याम्" इति। ननु म्रहाज्षानान्मूलाक्षाननिवृत्ती तरकार्यप्रारब्धकर्मणोपि निवृत्तिः, कथं ह्ञानिनो देहधार- जमुपपद्यते ? इति चेतू। न। अप्रतिबद्धज्ञानस्पैवाद्ञाननि

रनश्गीकारात्। नन्वेवमपि तस्वक्ञानादेकस्य मुक्ती सर्वमुक्ति: स्याव् अविद्याया एकत्वेन तत्रिवृत्ती कविदपि संसारायोगा- दिति चस्। न। इष्टापसेरिस्यके। अपरे स्वेतहोयपरिहा हाराय 'इन्द्रो मायाभिः' इति बहुवचनश्षुत्यनुगुह्दीतमवि

अम्येरेकैवाविद्या, तस्या पवाविद्याया जीवभेदेन म्र. सस्वरूपावरणशक्तयो नाना । तथाच यस्य ब्रह्मक्ञानं त. स्य ग्रह्मस्वरूपावरणशक्तिविशिष्टाविद्यानाशः नत्वन्यं प्र प्रारब्धकर्मावस्थानं युक्तियुक्त न भवतीति शक्तते -- नन्विति । .* प्रतिबन्धकापगमे ज्ञानेनाजाननिवृत्त्या सर्वमुक्तकिप्रसन इति शङते नन्विति। अविद्यायाः (१)तदुपादानभूताया अज्ञानशकेः। इन्द्रः परमात्मा मायाभिरविद्याभिः पुरुरूप इयंत बहुरूपः प्रतीयते। अस्मिन्पक्षे गौरवमभिप्रेत्य मतान्तरमाह अन्ये त्विति। अस्मि- न्पक्षे मायाभिरित्यस्य मायाशक्तिभिरित्यर्थः । (१) पुस्तकेपु सर्वेषु 'अज्ञानस्य तदुपादानभूताया अज्ञानशके' इति पाठः, एतचिद्मध्यगतो वर्तते तथावि तस्य तथान्वे सर्वथा निर- रथंकन्य माकलख्याम निवोशतो8स्माभि: शोधितश्र ।

२२० सटिप्पणार्थदापिकाया:

ति असस्वरूपावरण शक्तिविशिष्टाविद्यानाश इत्यम्युपग मात् बैकमुक्तौ सर्वमुकिः। अत एव "यावदधिकारम वस्थितिरधिकारिकाणाम्"

ल्यमिति सिद्धान्तिनम्। तवुक्तमाचार्यवाचस्पतिमिश्र :- उपासनादिसंसिद्धि तोषितेश्वरचोदितम्। अधिकारं समाप्यैते प्रविशन्ति परं पदम् ॥ इति। एत चेकमुकी सर्वमुक्तिरिति पक्षे नोपपद्यते। तस्मा देकाविद्यापलेपि प्रतिजीवमावरणमेदोपगमेन व्यवस्थोप. पादनीया। तदेवं ब्रह्मज्ञानान्मोक्ष: स चानर्थनिवृत्तिर्निर- तिशयम्रह्मानन्दावापिश्चेति सिद्धं प्रयोजनम्॥ इति श्रीधमराजदीक्षित विरचितायां वेदान्तपरिभाषा यामष्टमः परिच्छेदः समासः ॥८॥

के: सिद्धान्तितमित्यपेक्षायामाह -- तदुक्मिति। इदमेव मत सम्यगिति योतनायाह-पतर्चेति। यस्मादेवं तस्मात्। व्यवस्था वद्मुक्तव्यवस्था। परिच्छेदार्थ निगमयति-तदेषमिति। (१)मूलकृत्सूनुनाऽत्यकम्परित्यकं च विस्फुटम्। व्याम्यातं दूषितं तेन मयेदं च विभूषितम् ॥। १ ।।

(1.) ऐने इकोका: कपुस्तके न सन्ति।

वेक्षन्तपरिभाषाया: मिययपरिच्छेदः । प्रयोजन २२१

(१)गाचारेड नकेटिरेडभिनुनो गोत्रात्मजेडासिलेड् व्याडेडाप्ततनु: कवीडनुगताद्वढ चण्ड मेहण्डहा।

स स्यादत्ररुडाम्रवाटमृदर देवों हढो मे मृरः ॥२ ॥ (२)स्वजनवदनचारी पापसंघापहारी स्वजनसदनकारी प्रोल्लसद्गान्रधारी। विकचरदनसारी ज्योतिस्निकानन्दकारी मदनमुयमकारी सोस्तु मे हृद्विहारी ॥ ३ ।।

(१) गोचारेति। गां पृथ्वी चरग्तीति गोचाराः (कर्मण्यण्) तेयामीश: स्वा. मिनः (ईश ऐश्वर्यें इन्यतः कर्तरि क्विए् एव मग्रेपि) कं सुखम्, न कमकं दुःखम्, न अकमस्मित्नित्यनर्क स्वर्गः (अपाणिनीयमेनत्) तस्य ईशः पालकाः । इर पातालं तस्या ईशः स्वामिनश्व तैरभिनुतोऽभिष्टुतः अर्थाद स्वर्गमृत्युपातालाधि- वे: स्तुन इत्यर्थः। गोश्रात्मजा पार्वती तस्या ईट्। आखिलेट् जगदीशः । ब्यालाः कर्पास्तेषामीट् वासुकिस्तेनाता तनुर्यस्य (अनुपाप्तानुरोधेन उलयोरमेदः) कवी- नामीटू शुक्रस्तमनुगता देत्यास्तान्द्रेट्ीति देत्यारिरित्यर्थः । चण्डो यो मेरुण्ठो देस्यविशेषस्तं हन्तीति। गया नन्दिकेन राजनेऽसी गोराट्। शुद्धधिया अधिकत्विट् अलीकिककन्तिः। अमलो निष्कलट्ठ: श्षीरोत्थश्रन्द्रः तेन विभ्राजते इति। अजः अज-मा। अभ्रे स्वर्मे रोहन्ति जायन्ते इत्यभ्ररुहो देवाः तेषामभ्रवाडिन्द्रः महादेव इत्यर्थ:। सः लोकवेदनसिद्वो मृडो देवः अभिदुरं सनतत यथा तथा मे दृढः स्पात इत्यर्थ: । (९) स्वजनति। विकचाना विकसितानो रदनानां दग्तानों सारः वरत्व सो- डस्वस्तीति। मदनं मुगमं सुन्दरं करोति मदना सुषमकारीति वा। अन्यदाक्रिटम्। ॐ तत्सत्

२२

सोनागवसुतारेस्मिते (१८६७) संवत्सरे शुभे।। सन्सुने सितससम्यां रुपे सिद्धा गुरावियम् ॥४ ॥ एवि श्ीमत्परमहसपरिम् जकाचार्ये बाळगोपाउतीयंश्रीपादाश-

परिचेद: ॥८ ॥

समासोडयं प्रग्थ:।

• Jcrinhna Advatta Anhram Libr Latxa, Benures City.

सर्मप्रकारके संस्कृत ग्रंथो के मिलने का एक मात्र पता :- अयकुष्णदास-हरिदास गुप् :- जौवम्वा संस्कत सीरिज आफिस, विद्याविकास प्रेस, गोपारमंदिरके उत्तर फाटक, बनारस सिटी।

वेदान्तपरिभाषायाः मूलस्य शुद्धिपत्रम्

अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठ मूलपक्की श्रति श्रुंति सवियल्पकं सविकल्पकं १ वाक्यजन वाक्यजन्य ४६ ३ भास/करेण भासाकारण ५९ पौरुषेयत्वं (१)च पौरुषेयत्वं च १२९ १ । न। । न (१) । २

अर्थदीपिकाटीकायाः श्दिपत्रम् अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठे टीकापकौ ऋत्विजः ऋत्विजः २१ E शनवग्गत ऋत्विग्गत वहयादे: वहयादे: ३७

४५ लौकिकावक्य लौकिकवाक्य ४६ विसंवादिति विसंवादीति ५६ ममलम्च्य मवलम्व्य ७५ १ कार्यति कार्येति ६ कतत्वात् कृतत्वात् १७ ६ प्माण्य प्रामाण्यं १३६ प्राह्मम् प्राह्यम् १६२ २ विषेषण विशेषण १६६ १०

सश्वर सधर विदित्ववेति विदित्वैवेति २

टिप्पण्याः शुद्धिपत्रम् अशुद्धम् प्ृष्टे टिप्पणमिह शुद्धम् टिप्पणीमह १ रयरुविज्ञानस्य तच्च विज्ञानस्य ६ विरूद्धम् विरुद्धम् अबाधितं मपि १० एफमेव अबाधितमपि

अज्ञाना ता एकमेव ३० अज्ञानावृता ३९ उदाहियते उदाहियते ४३ इत्यमित्यभिप्रायः इत्यभिप्रायः ४४ पुनद्विवविधम् पुनर्द्विविधम् ४८ पाचफ पाचक ब्त्या ५२ ब्रह्मा ५३ विशेषणोपादेन विशेषणोपादानेन ५५ गृहते गृह्यते ५७ तत्फाल तत्काल ७४ इत्यस्ति इति सन्ति १०२ पदार्थापस्थिति: पदार्थोपस्थितिः ११९ लिक्रफा लिश्र का १५९ प्रतिपायम् प्रतिपाद्यम् १९७