Books / Vedantaparibhasha of Dharmaraja Adhwari Calcutta Edition 1847

1. Vedantaparibhasha of Dharmaraja Adhwari Calcutta Edition 1847

Page 1

A. o.r 1329

Page 2

Ог.

Google

Page 3

4329 Jharma radjcha.

Digitized by Google

Page 4

परिभाषा।

मीधम्म राजाध्वरीन्विरचिता

गव्थमे एटसंस्थापितसंख तपाठभ्ायाव्यक्षम हैदयानामनुख्डवा

संखृत बये

मुमिता।

वचिबाता

भवाब्दा: १७६६।

A 1 1 Digitized by Google

Page 5

BIBLIOTHECA REGIA MOVACE YSTS.

Digitized by Google

Page 6

परिभाषा। S CRI LIBRARY OLLEG

प्रथम: परिच्छेदः ।

यदविद्याविलासेन भूतमातिकसृष्टयः। तं नामि परमात्मानं सचिदामन्दविग्रहम्। यदन्तेवासियस्ास्यैर्निरसाभेदिवारयाः। सं प्रगामि वसिंहासयं यतीन्द्र परमं गुरुम् । श्रीमद्ें द्वटनाथाख्थान् बेलङ्गुडिनिवासिन:। जगट्गु रूनहं वन्दे सर्व्वतव प्रवर्त्तकान्। ब्रभ्म बेधाय मन्दानां वेदान्ताथावलम्विनी। धर्म्मराजाध्वरीन्द्रेव परि भाषा वितन्यते ।। इह खल धर्म्माथंकाममोक्षास्येव चतुर्व्विधपुरषाथेय मोक्षरव परमपुरुषार्थः न स पुनरावसते इत्यादि अत्या तस्य व नित्यत्वावग मात् इतरेवां त्रयायां प्रत्यक्षेय तद्यथेष्ट कम्मचितालाक: चौयते एव- मेवामृत्र पुस्याचत।लाक: कीयतइत्यादिश्रृत्या चानित्यत्वावगमाच्च। स च ब्रह्मज्वामादिति ब्रह्म तन्जानें तत्पुमारस् सप्रपस्ं निरुप्यते। तत्र प्रमाया: करयं प्रमागम्। तत्र स्मृतिव्याटत्तं प्रमात्वममधि गतावाधितार्थविषयज्ञानवं स्मृतिसाधारयन्त व्ावाधितार्थिषय ज्ञानत्वम्। मीखूयस्यापि कालस्य इन्द्रियवेद्यत्वाभ्यपगमेन धारावाहििक

Digitized by Google

Page 7

२ परिभाषा।

बुद्धेरपि पूर्व्वपूर्व्वज्ञाना विषयतत्तत्क्षमविभे षविषयकत्वेन न तत्रा व्याम्तिं:। करिश्व सिद्धान्ते धारावाहिकबडिस्थले न ज्ञानभेद: किन्तु यावद्ू टस्फुरयं तावदटाकारान्तःकरसट सिरकैव नतु नाना वत्ते: ख विरोधिकृत्युत्यं त्तिपर्य्यन्तस्थायित्वाभ्युपगमात् तथाच तत्पततिर्फालत वृतन्यरपं घटादिज्ञानमपि तन्र तावत्कालीनमेकमेवेति नावाप्ति पूषापि। ननु सिद्धान्ते घटादेम्मिथालवेन वाधितत्वात् कथं तज्ज्ञानं प्रमा। उच्ते। ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं हि घटादीनां वाध: यत्र त्वस्य सर्व्व मात्मवाभूत तत् केन कं पश्येत् इति श्रुतेः। नतु संसारदशायां वाध: यत्र दि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यतोति श्रुतेः। तथा चाबाधितपदेन संसारदशायामवाधितत्वं विर्वा्तमिति घटादिप्र- मायां नाव्याप्ि:। तदुक्कम्। देह्वात्मप्रत्ययोयद्वत् प्रमायतवेन कल्पितः। लौकिकं तद्ददेवेदं प्रमायन्वात्मनिस्यादिति। क्या व्यात्मनिश्वयात् ब्रह्मसाक्षात्कारपर्य्यन्त मित्यर्थः। लकिकमिति घटादिज्ञानमित्यर्थः। तानि च प्रमागानि षट्। प्रत्यक्षा नुमानोपमानागमार्था पच्चनु- पलनब्धिभेदात्। तत्र प्रत्यक्षप्रमायाः करयं प्रत्यक्षप्रमागम्। प्रत्यक्ष प्रमा चात्र चैतन्यमेव यत्साक्षादपरोक्षाड्रह्म इति श्रुतेः। अपरो- क्षादित्यस्य कपरोक्षमित्यर्थ: । ननु चैतन्यमनादि तत्कथं पक्षरादेस्तत्वारमतेन प्रमावत्वमिति।

सत्निकषादिना जायते इति वक्षिविभिषं चैतन्यमादिमदित्युचते। ज्ञानावच्छेदकत्वा् ढत्ता ज्ञानत्वोयचार: तदुकतं विवरसे क्ान्तःकरम वत्ती ज्वानत्वोपचारादिति। नमु निरवयवस्यान्त:करयस्य परियामात्मिका वत्ति: कथं इत्यं

-- Digitized by Google

Page 8

प्रथम: परिच्छेदः। ३

न तावदन्तःकरमं निरवयवं सादिद्रव्यत्वेन सावयवत्वात् सादित्वस् तन्मनोऽष्जत इति श्रुतेः। वत्तिरपज्ञानस्य मनोधमतवे च काम:

एवेति श्रुतिः प्रमायम्। धीपन्देन वत्तिरप्रज्ानाभिधानात् वातएव कामादेरि मनोधम्मत्वम्। नन कामादेरन्त करसधम्मत्वे वाहमिच्छामि काहं बिभेमि वहं जानामीत्याद्यनुभवः धात्मधर्म्मत्वमवगाहमान: कथमुपपद्मते। उच्ते। कयःपिराइस्य दग्धृत्वाभावेडपि दग्धत्वाश्रयर्वण्ितादाताध्या- सात् यथा क्ययोदहतीति व्यवहारः तथा सुखाद्याकारपरियाम्यन्त :- करयैक्याध्यासादइं सुखी वडं दुःखीत्यादिव्यवद्दारः। नन चन्त:करसस्य इन्द्रियतया व्ातीन्द्रयत्वात् कथं प्रत्यक्षविष यतेति। उच्चते। न तावदन्त:करयमिन्द्रियमित्यत्र मानमरिति। मनः वषानीन्द्रियागीति भगवद्गीतावचनं प्रमायमितिचेत् न अनिन्द्रियेयापि

6 न्द्रियेसैव इति नियम: यजमानपक्चमा इडां भक्षयन्तीत्यत्र ऋत्विम्गत पच्चत्वसंख्याया वनटत्विजापि यजमानेन वेदानध्यापयामास महाभारत पच्चमानित्यादा च वेदगतपश्चत्वसंख्यायाः क्वेदेनापि भारतेन पूरम- दर्शंनात् इन्द्रियेभ्यः पराह्यर्था वर्थभ्यख्त परं मनः इत्यादिश्रत्या मन- सोडनिन्द्रियत्वावगमाच्च। नचैवं मनसोनिन्द्रियत्वे सुखादिप्रत्यक्षस्य साक्षान्त' न स्यादिन्रि याजन प्रत्वादिति वाचयं नष्ि इन्द्रियजन्यत्वेन ज्ञानस्य साक्षात्त अनुमित्यादेरपि मनोजन्यतया साक्षा चायन्ते: ईन्वर ज्ानस्याजन्यस्य साक्षाच्तानापत्तेस्। सिद्धान्त प्रत्यक्षथप्रयोजकं किमिति चेत किं ज्ञानगतस्य प्रत्यक्ष त्वस्य प्रयोजकं एक्कसि किम्बा विषयगतस्य। व्याद्ये प्रमायचेतन्यस्य

Digitized by Google

Page 9

8 पररिभाषा।

विषयावच्किन्नचैतन्याभेदइतति बरमः। तथाहि निविध चैतन्य विषय चैतन्यं प्रमायचैतन्यं प्रमात्टवैतन्यक्षेति। तत्र घटाद्यर्वच्छन्नचैतन्यं विषयचैतनंत् अन्तःकरमळ्च्यवच्छिन्नंचैतन्यं प्रमासचैतन्यं कन्तःकरया- वच्छिन्न चैतन्यं प्रमात्टचतन्यन्। यथा तड़ागादकं किजान्निरगत्य कुल्या तमना केदारान् प्रविश्य तद्ददेव चतुष्कोखाद्याकारं भवति तथा तैजस मन्तःकरयमप चक्षरादिद्वारा घटादिविघय देपूं गत्वा घटादिविषया- कारेय परिगमते। सएव परिगामो वत्तिरित्युचते। अयनुमित्यादि स्थले तु धन्त:करयास्य न वन्ादिदेशगमनं वञ्ादेख्वक्षराद्यसन्नि कर्षात् तथाचायं घटइत्यादिप्रत्यक्षस्थने घटादेस्तदाकारटत्तेख् र्वा्हि रेकत्र देशे समवस्थानात् तदुभयावकिन्न चैतव्वमेकमेव विभाजकये। रप्यन्त:करयवृत्तिघटादिविघययोरेकदेभ्स्थितत्वेन भेदाजनकत्वात्। व्यतएव मठान्तव्वर्चिघटाव चछिन्नाकाश न मठाकाशाद्विदते। तथा चायं घटइति प्रत्यक्षस्थले घटाकारळत्तेघटसयोगितया घटा्वच्किन्न चैतन्यात्त इृत्यर्वाच्छन्नचतन्यस्या भिन्नतया तत घटध्ानस्य घटांशे प्रत्य- क्षत्वं सुखाद्यवच्छन्नचैतन्यस्य तह च्यवच्छन्नचैतन्यस्य व नियमेनेकदेप-

प्रत्यक्षत्वम्। नन्वेवं खत्तिसुखादिस्मरमस्यापि सुखाद्यंे प्रत्यक्षत्वापत्तिरिति

रेकदेपूस्थत्वे सति एककालोनत्वस्यैव उपाधेयाभेदप्रयोजकत्वात्। यदि च एकदेपस्थच्वमात्रमुपधेयाभेदप्रयोजकं तदा वाइं पू्व्व सुखी त्यादिस्मृतावतिव्ाप्तिवारखाय वर्त्तमानत्वं विषर्यावभ्ेषयं देयम्। नन्वेवमषि खकोयधम्माधम। म्मी वर्समाना यदा शव्दादिना जायेते

Digitized by Google

Page 10

प्रथम: परिच्छेदः।

चैतन्ययेोरेवत्वात् इति चेव्न योग्यत्वस्यापि विषयविभेषय्त्वात्। काम्तःकरयधम्मत्वाविषाषेऽपि किक्विदोग्यं किसिदयोग्यं इत्यत फल वलकल्प: खभावएव परकम्। कन्यथा न्यायमतेज्प्यात्मधर्म्मत्वात् सुखादिवद्धम्मादेः प्रत्यक्षत्वापत्तिदु वीरा। नचैवमपि वर्समानतादशायां लं सुखोत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वापत्तिः स्यादिति वाचम्। इछत्वात्। दशमस्वमसीत्यादा

र्वव्निमान् इत्यादिज्ञानमपि वञ् मे परोक्ष पर्वतांश्ेऽपराक्षं पर्व्वता-

वज्न प्े तु धन्तःकरसवत्तिनिरगममाभावेन वञ््यवच्छिन्नचे तन्यस्य कन्तः वरमळत्त्यव च्छिन्नचैतन्यस्य च परस्परं भेदात्। तथा चानुभवः पर्व्वतं पश्यामि व्ञिमनुमिनोमीति। न्यायमते तु पर्व्वंतमनुमिने।मोव्यनु- वयवसायापत्ति:। वसन्निषषपच्वानुमिता तु सव्वभेि ज्ञानं परोक्षम्। सुरभि चन्दनमित्यादि व्ानमपि चन्दनखवहांशेडपरावं सारभांगे व परोच सारभस्य चच्षरिन्न्रियायोग्यतया योग्यत्वर्घटि-

नचैवमेकन जाने परोक्षतापरक्षत्वयोर्यपगमे तयोरष्जातित्व न स्यार्दिति वाचम्। इछत्वात्। जातित्वायाधित्वपरिभा वाया: सकल प्रमायागोचरत्वेनाप्रामाणिकत्वात्। घटोऽय मित्यादि प्रत्यवं हि घटत्वादिसद्भावे मानं मतु तस्य जातित्वेि जातित्वरूपसाध्यस्या प्रसिद्धा तत्साध्यकानुमानस्याप्यनवन्ताभात् समवायासिद्दया ब्रह्मभिन्न

दावसिङ्गेख्व। एवमेवोयाधित्वं निरसनीयम्। परव्वतावक्ञिमानिव्यादा

Digitized by Google

Page 11

६ परिभाषा।

च पव्वतांशे बज्ञां शे चान्तःकरमव त्तिभेदाङ्गीकारेय तत्तदृ्त्यवच्केदक भेदेन परक्षत्वापरे।त्षत्वये।रिकत्र चैतन्ये न विरोधः। तथाच तत्त- दिन्द्दिरि यये।ग्यव न्तमानविघयारवच्कन्नचैतन्याभिन्नवं तत्ताकार्त्त्यव च्छिन्नज्ञानस्य तत्तदंशे प्रत्यक्षत्वम्। घटादेव्विघयस्य प्रत्यक्षत्वन्त प्रमात्र भिन्नत्वम् । नन कथं घटादेरन्तःकरयावच्छिन्नचैतन्याभेद: वहमिदं पश्या- मोति भेदानुभव विराधादिति चेत्। उचने। प्रमान्रभेदो नाम न तावदैकां किन्तु प्रमात्टसत्तातिरिक्कसत्ताकत्वाभावः। तथाहि घटादेः खावच्छिन्नचैतन्य ऽध्यस्ततया विघयचैतन्यसत्तैव घठादिसत्ता अधिषान सत्ततिरिक्कारे। पितसत्तायाक्नङ्गीकारात्। विषयचैतन्यस्न पूव्वक्त प्रकारेग प्रमात्टचैतन्यमेवेति प्रमात्टचैतन्यस्येव घटाद्यधिकानतया प्रमात्टसत्तेव घटादिसत्ता नान्येति सिद्धम् घटादेरपरोक्षतवम्। कानु-

चैतन्यस्य प्रमात्टवतन्यानात्मकतया वन्ादिसत्ता प्रमात्टसत्ताता भिन्नेति नातिव्यापि: । नन्वेवमपि धम्माधम्मीदिगोचरानुमित्यादिस्श ले धम्माधम्मये।: प्रत्यक्षवापत्तिः। धम्माद्यर्व्किन्नचैतन्यस्य प्रमात्टचैतन्याभिन्नतया ध्म्मीदिसत्तायः: प्रमात्टसत्तानतिरेकादिति चेन्न योग्यत्वस्यापि विषय विशेषयचात्। नन्वेवमपप रूपी घटइति प्रत्यक्षस्थ ले घटगतपरिमासादे: प्रत्य- क्षत्वापत्तिः रूपाद्य्वच्क्न्नचैतन्यस्य परिमामाद्य्वच्छिन्नचैतन्यस्य च एकतया रपाद्यवच्छिन्नचैतनास्य प्रमात्टचैतनपाभेदेन परिमासाद्यव च्छिन्नचैतनस्यापि प्रमात्रभिन्नतया परिमाखसत्तायाः प्रमात्सत्ता- तिरिक्क वाभावादितिचेन्न तत्तदाकारवच्युपहितत्वस्याषि प्रमात्टविशे-

Digitized by Google

Page 12

प्रथम: परिच्छेदः। 6

वसत्वात्। रूपाकारटत्तिदशयां परिमाखाकारट च्भावेन परिमागा- कारवृत्युपद्ितप्रमात्टचैतन ाभिन्नसत्ताकत्वाभावेनातिव्या प भावात् । नन्वेवं वत्तावव्याप्तिः वनवस्था, भया वत्तिगोचरटच्यनड्गीकारेय तत्र खाकारवृत्युपद्टितत्वघटितोस्तलक्षयाभावादिति चेन्न कानवस्था भिया वत्तेवच्यन्तराविषयत्वेऽषि खविषयत्वाभ्ययगमेन खविषय वत्युपद्वितप्रमात्टचैतन्पाभिन्नसत्ताकत्वस्य तनापि सम्भवात्। एव-

भ्युपगमेन उक्तलक्षमस्य ततरापि सत्तान्नाव्याप्ति:।

विषय त्वाभ्युपगमविरोधइ्ति वाचम् नहि वृत्तिं विना सािविषयत्वं केवलसाच्िवेद्यत्वं किन्तु इन्द्रियानमानादिप्रमायमन्तरेय सात्ति- विषयत्वम्। वतरवाह्ङ्गारटीका यामाचाय रह्दमाकारान्तःकर- वत्तिरक्क्रीक्लता। व्यतएव प्रातिभासिकरजतस्थले रजताकारा अाविद्या-

साक्िवेद्येष वत्तयुर्पाितत्वघटितलक्षयस्य सन्ताव्नाव्या्ति:। तदयं निर्गलितार्थः । खाकारवृत्युपद्टितप्रमात्टचतन्पासत्तातत - रिक्कसत्ताकत्वशनात्वे सति योग्यत्वं विषयस्य प्रत्यक्षत्वम्। तत्र संयोगसंय क्वतादात्मपादीनां सव्निकषीखां चैतन्धा भिव्यन्जकर्वात्तजमने विनियोगः । सा घ वत्तिस्वतुरव्विधा संभयो निखयो गर्व्वः सरखमिति। एवं ळत्तिभेदेन एकमप्यन्त करयं मनइति बुद्धिरित्यचप्टारइति चित्तमिति चाख्यायते। तदुक्कम्। मनोबुद्धिरद्ङ्गारस्वित्तं करयमान्तरम् । संशयोनिस्योगव्वः समरयं विषया इमे। तच्च प्रत्यक्षं द्विविधं सविकल्पकनिर्व्विकल्पकमेदात्। तत्र सवि-

Digitized by Google

Page 13

परिभाषा।

कल्पकं वेशिष्यावगादि ज्ञानं यथा घटमहं जानामीत्यादि ज्वानम्। निर्व्विकल्पकन्तु संसगानवमाहि ज्वानम्। यथा साऽयं देवदस्त: तसु मसीत्या दिवाक्यजनंा ज्ञानम्। नन शाब्दमिदं भानं न प्रत्यक्षं इन्द्रियाजनात्वादिति चेव्न नचि इन्रियजनरत्वं प्रत्यक्षत्वे तवं दू षितत्वात् कि योग्यवर्तमानविषय

सोडयं देवदत्तइतिवाक्यजन्ाज्ञानस्य सत्निकषविषयतया वह्िनि :-

चैतनपाभिन्नतया सोऽयं देवदस्तइतिवाक्यजन्पज्जानस् प्रत्यक्षतम् । एवं तत्तुमसीत्यादिवाक्यजनज्जानस्यापि। तत्र प्रमातुरेव विषयतया तदुभयाभेदस्य सच्तात्। नन वाक् जन्पज्ञानस्य पदार्थसंसषगावगाितया कथं निर्व्विकल्प- कत्वम्। उच्चते। वाक्यजन्पज्ञानविषयत्व द्ि न पदार्थसंसगत्ं तवं कानभिमतसंसर्गस्यापि वाक्यजन्पज्जानविषयतायन्तेः विन्तु तात्पर्य्य विषयत्वम्। प्रछ्यते च सदेव से म्येदमग्रव्यासीत् इत्युपक्रम्य तत्सत्यं स क्यामा तत्तुमति ख्वेजकेतेो इत्युपसंहारेय विमुड्े ब्रह्माि वेदान्तानां सात्पर्य्यमवसितमिति कथं सात्पर्य्याविषयं संसरगमवबेधयेत्।

या गिरामियम्। उक्काखाइार्थता यदा तत्पातिपदिकार्थता। प्राति पदिकार्थमात्रपरत्व वा वखरहार्थत्वमिति चतुर्थपादार्थः। . तथ् प्रत्यक्षं पुनर्द्िबिधं जीवसान्तीश्वरसाक्षी चेति। तत्र जीवोनाम कान्त कर मार्वच्छन्न चैतन्यं तत्साक्षी तु अन्तःकरमोपहितं चैतन्यम्। ान्तःकरखय विशेषमत्वापाधित्वा्यामनयभदः। विशे-

Digitized by Google

Page 14

प्रथम: परिचेद:।

वशक्त कार्य्यान्वयि उपाधिस्व कार्य्यानन्वयी व्यावर्स को वर्समानख रूपविशिष्ठोघटोऽनित्यइत्यन् रूपं विभेषयं कर्बपृव्कस्यर्वाच्तमं नभः श्रोत्रमित्यत्र कर्यापष्कुल्युपाधिः। धयमेवोयाधिने यायिकैः परिचा- यक इत्युचते। प्रद्वते चान्त:करमस्य जड़तया विषयभासकत्वाय- मेन विषयभासकचैतन्धोयाधित्वम्। व्यछ जीवसाची प्रत्याभं नाना एक चे तु चैतावगते मैत्रस्याप्यनसन्धानप्रसुङ्ग: । ईश्वरसाक्षी तु मायोपहितं चतन्यं तच्ैकं तदपाधिभ तमायाया एकत्वात् इन्द्रमायाभि: पुरुपईयतइत्यादिश्रता मायाभिरिति वडवचनस्य मायागतभत्तिविषे ाभिप्रायतया मायागतसत्वर जरुमो रयगुणाभिप्रायतया चोयपत्तिः। मायान्त प्रकृति विद्यानायिनन्त महेश्वरम्। तरत्यविद्यां विततां हदि यस्मिन्निवेशिते। योगी माया ममेयाय तस्म विद्यात्मने नमः। व्रजामेकां लोहितशुर्कषणं वक्ी: प्रजा: सजमानां सख्याम। बजा हेका जवमायाऽनपेते जहात्येनां भुक्कभोगामजोऽन्यः इत्यादिश्रुतिष एकवचनेन लाघ- वानगृश्ीतेन मायाया एकत्वं निख्चीयते। ततख् तदुपहितं चतन्य- मोश्वरसाक्षी तचानादि तदुयाधेमायाया कानादित्वात्। मायावच्छिन्नं चैतन्यस् परमेश्वर: मायायाविशेषसत्वे ईश्वरत्व उपाधित्वे साक्षित्वं

स च परमेग्वर एकोडपि खेपाधिभूतमायानिष्ठसच्वरजस्तमो गुमभेदेन ब्रह्मवियया महेश्वरादिशव्वाच्यतां भजते। नन्वीश्वरसाच्िणोरनादित्वे तदैक्षत वञ स्यां प्रजायेय इत्यांदा सृष्टिपूर्व्वसमये परमेश्वरस्यागन्तकमीक्षयामच्यमानं कथमुपपद्यते। उचते। यथा विषयेन्न्रियसन्निकषादिकार यवशेन जीवोयाध्यन्तः- करगस्य वत्तिभेदा जायन्ते तथा सज्यमानप्रागिकर्म्मवशेन परमे-

4

2 Digitized by Google

Page 15

१० परिभाषा।

श्वरोपाधिभतमायाया वत्तिविधेया: इदमिदानी सववमदमिदा- मों पालयितव्यमिदमिदानीं संह तंवयमित्याद्याकारा जायन्े तासाच त्तीनां सादित्वात् तत्पुतिविम्बितचैतन्यमप सादीत्यचते। एवं सान्षिदेविध्येन प्रत्यक्षज्ञानद्वैविध्यं प्रत्यक्षत्वक् जञेयगतं अ्त्िग्रतञ्व निरूपितम्। तत्र ज्ञप्तिगतप्रत्यक्षत्वस्य सामान्यलक्षयं

न्यस्य खात्मांशे खप्रकापतया प्रत्यक्षत्वात् तत्तद्दिषयांपप्रत्यचत्वन्त पूव्वाक्कमेव तस्य व मान्तिरूपप्रत्यचे नातिव्याप्ि: भुमप्रमासाधारय प्रत्यक्षत्वसामान्यनिव्वचने तस्यापि लच्यत्कत्। यदा तु प्रत्यक्ष प्रमाया एव लक्षयं वह्कव्य तदा पूव्वाततषकयेऽवाधितत्वं विषय विभेषयं देयं शुक्िरप्यादिभमस्य संसारकालीनवाधविषयप्राति-

मनु विसम्बादिप्रवच्या भ्रान्तिज्ञानस्य विषयसिद्वावयि तस्य प्रातिभासिकवत्वालात्पन्वरजतादिविवयकत्वे न प्रमागं देशान्तरीय रजतस्य कप्रस्यैव तद्विषयत्वसम्भवादिति चेन्न तस्यासनिकषृतवा प्रत्यव्विषयत्वायोगात्। नचज्ञानं तत प्रत्यासचि: ज्ञानस्य प्रत्या- सचतित्वे ततए्व वञ्ादेः प्रत्यक्षत्वापत्ता कनुमानाद्युच्केदापत्ते:। ननु रजतात्यादकानां रजतावयवादीनामभावे मुन्ा तर्वापि. कथं रजवमुत्यद्यवे इति चेत्। उचते। नि लोकसिद्सामग्री प्रातिभासिकरजतेत्यादिका किन्तु विलक्षणैव तथाि काचादि दोषदू वितसेचनस्य पुरोवर्ततिद्रव्यसंयोगादिदमाकारा चाकचक्या- व्वारा व काचिदन्त:करयष्ट निरदेति। तस्याख दत्ता इदमवच्छिक चैतन्यं प्रतिविन्वते तत्र पूव्वान्तरीत्या टत्तेनिर्गमनेन इदमवच्कन्न चैतन्यं वच्यव च्किन्नचैतन्यं प्रमाव्टचेतन्यं चाभिन्नं भवति ततख्ब प्रमाळ

Digitized by Google

Page 16

प्रथम: परिषेदः।

चैतन्याभिन्नविवयचतन्यनिका सुत्ियप्रवारिया सविद्या चाक- चन्चा दिसाटृसयसन्द भंनसमुद्रो घितरजतसंक्कारसधीचीना काचा- दिदोषसमबच्िता रजतरूपाथाकारेय रजतज्ञामाभासाकारेक च परिबमते। परिवामोनाम उपादानसमसत्ताककाय्यापचति:। विवर्त्ता नाम उपादान विषमसत्ताककार्ययापतिः। प्रातिभासिक रजतस्ाविद्यापेक्या परिखाम इति मैतन्यापेक्षया विवर्सइति चोचते। सविद्यापरिखामख्यस्न तद्रजतमविद्याधिषाने इदमव- च्छिन्नचैतन्ये वर्सते कस्मम्मते सर्व्वस्यापि कार्य्यस्य खेपादानाविद्या- धिछाना श्रितत्व नियमात्। मनु चतन्यनिषरअतस्य कथमिदं रजसमिति पुरोवर्तिना तादाकपम्। उचचते। यथा न्यायमते वात्मनिषस्य सुखादे: शरीर निषत्वेनापलम्भः शरीरस्य सुखाद्यधिकरबताव ्ेदवत्वात् तथा चैतम्यमाजस्य रजत प्रत्यनधिषानतया इदमवच्किन्नचैतन्यस्य तद- चिछानत्वेन इदमवक्केदकतया रअतस्य पुरोवर्सिना संसर्गप्रत्यय उपपद्ते। तस्य च विषयचैतन्यस्य तदन्तःकरमपद्ितचैतन्या- भिन्नतया विषयचतमेन्रऽ्ध्यस्तमपि रजतं सात्तितष्यध्यर्स देवलसानि वेद्यं सुखादिवदनना्रवेद्यमिति घोचते। ननु साक्िस्यध्यस्तत्वे वहं रजतमिति तद्दानिति वा प्रत्यय: स्ादइं सुखीतिवदिति चेत्। उचते। नष्ि सुखादीनामन्तःकरखा- र्वच्छिन्नचैतन्यनिषा विद्याकार्वत्प्रयुह्तमहं सुखीतिज्ञानं सुखादीनां घटादिवत शुद्धचैतनाएवाध्यासात्। किन्तु यस्य यदाकारानुभवा- हितसंखारसचछ्कता विद्याकार्य्यत्वं तस्य तदाकारामुभवविघयत्- मित्येवामुगतं नियामकम्। तथा च इदमाकारानुभवाह्टिितसंखार सद्विताविद्याकार्य्यत्वात् घटादेरिदमाकारानुभवविषयत्ं काइमाक्ता-

Digitized by Google

Page 17

१२ परिभाषा।

रानुभवाद्टितसं स्कारस इक्तताविद्याकार्य्य त्वादन्त: करमादेरइमनुभव विषयत्वम्। परोरेन्द्रियादे रुभय विधानुभवसंस्कारसहिता विद्या कार्य्य त्वादुभयविधानुभव विषयत्वम्। तथा चेभयविधानभवः इद परीरम् याहं देहः काहं मनष्य: आाइं ब्राह्मयः इदं चक्षः गराहं काः इदं श्रात्रम् काहं वधिरइति। प्रक्ृते च प्रातिभासिकरजतस्य प्रमात्टचैतन्या भिन्नेदमवच्किन्नचैतन्यनिषा विद्याकार्य्यत्वेऽयि इदं रजतमिति सत्य स्थलीये इदमाकारानुभवाहिितिसंस्कारजनत्वात् इदमाकारानुभव विषयता नत्वहं रजतमित्य हमाकारानुभव विषयनेत्यनुसन्धेयम्। नन्वेवमप मिथारजतस्य साक्षात्मान्तसव्वन्धितया भानसम्भवे रजतगेचरज्ञानाभासखपाया क्विद्यावत्तेरभ् पगमः किमर्थमिति चेत्। उच्चते। खगे।चरवतत्युप्ितचैतन्यभिव्नसत्ता कत्व भवस्य विघयापरोक्षत्वपतया रजतस्यापरोक्षतसिद्धये तदभ्युपगमात्। नन्विदंदत्तेर जताकारवत्तेख्व प्रत्येकमेके कविवयत्वे गुरुमतव द्दिशिष्ट

चैतन्यस्यकस्य सत्यमिथपावस्ततादात्मावगाहित्वेन भमत्वखीकारात्। कातएव साच्तिज्जानस्य सत्यासत्यविषयतयाप्रामारयानियमादप्रामा- ययाक्रि: साम्प्रदायिकानाम्। नन सिद्धान्ते देशान्तरीयरजतमप्यविद्याकार्य्यमध्यस्तत्जेति कथं शुक्तिसप्यस्य ततेविलक्षस्यमितिचेज्न त्वन्मते सत्यत्वाविषेवेऽपि केषा- च्वित् क्षमिकतवं केषाश्चित् स्थायित्वमित्यत्र यदेव नियामकं तदेव खभावविशेषादिकं ममापि। यद्ा घटाद्यध्यासेऽविद्येव देोवत्वेनापि हेतुः। मुक्तिरूप्याध्यासे तु काचादयदाषाः। तथाचागन्तक दोवजन्यत्वं प्रातिभासिकत्वे प्रयोजकम्। कातएव खप्नापलब्धरथा दीनामागन्तक निद्ादोवजन्यत्वात् प्रातिभासिकत्वम्।

Digitized by Google

Page 18

प्रथम: परिच्छेदः। १२

नमु खप्नस्थले पूव्वानुभूतरथादे: अरक्षमानेदैय वयवहारे।प- पत्ता न रथादिसटष्टिकल्पमं गारवादितिचेन्न रथादे: समृतिमात्राम्युप गमे रथं पश्यामि खप्ने रथमद्राक्षमित्याद्यनुभवविरोधायत्ते: चथ रथान् रययोगान् पथ: सजतइति रथादिएछिप्रतिपादकसुतिविरो धापत्तेख। तस्मान शुझ्तिकप्यवत् खप्नोपलव्धरथादयोऽषि प्राति- भासिका यावत्पुतिभासमवतिकन्ते।

रथाद्यध्यासः कुतेतिचेश चैतन्यस्य सयंप्रकाशूस्य रथाद्यधानत्वात् प्रतोयमानरथा दिरस्तीत्ये व प्रतीयते इति सद्रपेख प्रकाशमानं चैतन्द- मेवाधिकानं देभविशेषाऽपि चिदध्यस्तः प्रातिभासिकोरथादा- विन्द्रियग्राह्वत्वमपि प्रातिभासिकं तदा सव्वेद्द्रियाब्ामुपरमात् । कहं रथइत्यादिप्रतौत्यापादनन्तु पूर्व्ववज्निरसनीयम्। खप्ने रथादय: साक्षान्मायापरियामाइति केचित्। चन्तःकरबद्दारा तत्परिबामा इत्यन्ये। मनु रथादे शुद्धचैतन्याध्यस्तत्वे इदानों तत्हाक्षात्वाराभावेन जागरखोरडरि खप्नोपलव्वरथादयोऽनवत्तरम्। उचते। कार्ययविना- शोष्षि डिविधः। कच्तिदुयादानेन सद कखि्रित्त विद्यमानएवो- पादाने। काद्योवाधः द्वितीयस्त निवत्ति: काघ्यस्य कारक्मचिषान तत्वसाक्षात्वारस्ेन विनोपादानभूताया सविद्याया खनिहरत्तेः । द्वितीयस्य कारयं विरोधिट च्युत्पत्तिह्दावनिवृत्तिव्वां। तदिह्ठ ब्रम्म- साक्षात्काराभावात् खप्नप्रपखो मा वाधिष मुघलप्रहारेय घटादेरिव विरोधिप्रत्ययान्तरे।दयेन खजनकीभूतनिद्ादिदे।षनाशेन वा स्थादि निदृत्ता कोविरोध। एवच मुक्तिरुप्यस्य मुक्षवक्कित्रचैरन्य

Digitized by Google

Page 19

परिभाषा।

निषाविद्याकार्य्यत्वपक्षे मुक्किरितिज्ञानेन तदज्ञानेन सह रजतस्य वाधः। मक्ताविद्याकार्थ्यत्वपक्षे तु मूलाविद्याया ब्रह्मसाक्षात्कार निवर्च्यतया शुक्कितत्त्वज्ञाननिवत्यतया रजतस्य तत्र मुक्किज्ञानान्नि- वत्तिमामं मुघलप्रहारेय घटस्येव। ननु शुक्का रजतस्य प्रतिभाससमये सत्ताभ्यपगमे नेदं रजत- मिति वैकालिकनिषेधज्ञानं न स्यात् किन्तु इदानीं न रजतमिति स्यात् इदानीं घटः श्यामोनेतिवदितिचेन्न नाहि तत रजत चावच्छिन्न प्रतियोगिकाभावेोनिषेधविषयः किन्तु लाकिकत्वपारमार्थिकत्वाव- च्छिन्नप्रातिभासिकरजतप्रतियोगिक: व्यधिकरसधम्मा्वच्छिन्न प्रति- योगिभावाभ्युपगमात्। नन प्रातिभासिके रजते पारमार्थिकत्वमवगतं न वा वानव- गते प्रतियो गितावच्केदकार्वच्छिन्नर जतसत्वद्ञानाभावादभावप्रत्यक्षानु- पर्पत्ति: अवमते कपरोक्षावभासस्य तत्कालीनविषयसत्तानियतत्वात् रजते पारमार्थिकत्वमप्य निर्व्वचनीयं रजतवदेवात्पन्नमिति तदर्वच्छन्न रजतसत्त्वे तदवच्छिन्नाभावस्तस्मिन कथं वर्त्ततइति चेन्न पारमार्थिक त्वस्याधिषान निषस्य रजते प्रतिभाससम्भवेन रजतनिषपारमार्थिक- त्वात्मच्यनभ्युपगमात्। यत्रारोप्यमसन्निक्टषं तघव प्रातिभासिक वस्तत्पत्तेरङ्गीकारात्। व्तएव इन्द्रियस न्निक्टटटजवाकुसमगतलाहि- त्यस्य स्फटिके भानसम्भबात् न तत् सफ टिकेSनिर्व्वचनीयलै।हि- क्योत्पत्तिः। नन्वेवं यत्र जवाकुसमं द्रव्यान्तरव्यवधानादसत्निकयं तत्र लाहित्यप्रतोत्या प्रातिभासिकं लाच्ित्यं सोक्रियेत इतिचेन्न इछत्वात्। एवं प्रत्यक्षभुमान्तरेव्वपि प्रत्यक्षसामान्यलक्षयानुममोयथार्थ प्रत्यक्षलक्षणासभवस्च दभनीय:।

Digitized by Google

Page 20

प्रथम: परिष्छेदः। १५

उत्तप्रत्ययं प्रभारान्तरेव डिविधम्। इन्रिय जन्यं तदजन्यखेति। तब इन्रियाजन्यं सुखादिप्रत्यक्षं मनस इन्न्रियत्वनिराकरखात्। इन्त्रियामि पस घायरसनचनसाकचोनातवानि। सम्वासि चेन्रियागि सखविषयसंयुन्तान्येव प्रत्यव्च्ानं जनयन्ति। तत्र घामरसनचगिन्निरि यागि खखस्थानस्थितान्येव गन्धरसस्पशयसम्भान् जनयन्ति। चज्ुःश्रत्रे तुखतएव विषयदेनं गत्वा सखविषयं गृक्जोतः

वतएवामुभवाभेरोभन्दोमया खुतइति। वीचीतरक्न्यायेन कसं- भष्कु ली प्रदेशेऽनन्तपव्दोत्पत्तिकल्पनायां गारवं भेरीभन्दोमया श्रत इति प्रत्यव्स्य भुमत्ववस्पनायां मारवच स्यात्। तदेवं वाख्यातं प्रव्यचम्।

इति परिभाषायां प्रत्यक्षपरिचेद: ।

Digitized by Google

Page 21

परिभाषा।

द्वितीयः परिच्छेदः ।

वथानमानं निरूप्यते। अनुमितिप्रमाकरयमनुमानम्। वनुमितिस्व व्याप्िज्ञानसेन व्याप्तिज्ञानजन्या। व्याप्तिज्ञानानव्यवसायादेस्तत्त्वेन तज्नन्यत्वाभावा- न्नानुमितित्वम्। वनुमितिकरमश्च व्याप्तिज्ञानं तत्संस्कारोवान्तर

सिद्दया तत्करगत्वस्य टूरनिरस्तत्वात्! नच संस्कारजन्यत्वेनानुमिते: स्मृतित्वापत्तिः स्मृतिप्रागभावजन्यत्वस्य संस्कारमात्रजन्यत्वस्य वा सृतित्वप्रयाजकतया संस्कारध्वंससाधारमासंस्कारजन्यत्वस्य तत्पुयेा- जकत्वात्। न च यत व्याप्तिसरमादनुमितिस्तत्र कथं संस्कारे।हेतुरिति वाच्यं व्याप्ति पृतिस्थलेऽपि तत्संश रस्येवानुमितिहेतुत्वात् नि स्मृतेः संस्कारनाशकत्वनियम: स्मतिधारादर्णनात्। नचानुद्ध इसंस्कारा- दनुमित्यापत्तिसतदुद्वोधस्यापि सहकारित्वात्। एवच्चायं धूमवा- निति पक्षधर्म्मता ज्वाने धूमोवज्निय्याप्यइत्यनुभवाहितसंस्कारद्ाधे च

Digitized by Google

Page 22

द्ितीब: परिदेद।

स्तति वत्िमानित्यममितिभंबति न तु मध्ये बात्िकारयं तव्जन्यं बज्ि बाय्यधूमवानयमित्वादिविभ्िक च्यानं वा हेतुलेन मस्पनीय मेरिया- मानाभावाड/ तब व्यापिज्ञानं य्िविषयकच्चानांभूएव कारवं नं तु पर्वधरतविषय नत्वांभइति प्व्वतेवत्रिमानिति ब्ञानस्य वञ में रवानु- मितिलं म पर्व्यतायंशे तदंशे प्रत्यक्तलसयोपमादितलवात्। याप्तिखान्े-

दर्मने सति सहचारदर्भनेन गृह्जते। तब सबचारदर्धन भूयोदर्शनं सलदर्थंनं वेतिविधेयोनादरबीय: सवचारदर्भनत्वस्येव प्रयोजकतवात्। तचानुमानमन्वविरपमेक मेव न तु नेवलान्वयि सर्व्वस्यापि धर्ष्म- स्यासभते मनिकठाव्यन्ताभावप्रतियो गिले नात्यन्ताभांबाप्रतियामि

साध्याभावे साधनाभाव निरपितवातित्चानस्य साधनेन साध्याने-

रेतुखात्। तथानुमामं खाथपरार्थभेदेन डिविधम्। तत सारथम्नक्मेब परार्थन्तु न्यायसाध्यम्। न्यायोनामावयंवसमदाय:। सवयवाख नय

दयस्य वयर्थत्ात्। ए्वमनुमाने निकापते तक्मात् ग्रसभिन्ननिखितमियनातवंसिकि:। तर्थादि ब्रमिन्नं सव्वें मिथना मअ्भिन्नत्वात् बदेचं तदेषं बथा भुत्िरप्यम्। मच टषाम्ासिद्ि: सस्य साधितत्वात्। न चा-

)

Digitized by Google

Page 23

ج परिभाषा।

प्रयोजकलं मुक्िरप्यरव्जसपादीनां मिचनाले वसभिन्नत्वस्येव लाघ- वेन प्रयोजकत्वात्। मिथनात्वय खाश्रयत्वेनाभिमतयावत्निकात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वम्। क्भिमतपदमसम्भववारनाय यावत्दमथ- न्तरवारखाय। तदुक्कम् । सव्वधामवि भावानां खाश्रयलेन सम्मते। प्रतियोगित्वमत्यन्ताभावं प्रति व्यवात्मता इति। यडा कायं पट: एतत्त सुनिकात्यन्ताभावप्रतियोगी पटलवात् पटान्तरवत् इत्यममानं मिथनाले प्रमायम्। तदुक्कम्। वंश्िन: खांभगात्यन्ताभावस्य प्रतियोगिता। अंगित्वादिवरांभीव दिगेवेव गुवादिम्विति। नच घटादेम्मिथनाले सम् घट इति प्रत्यक्षेय वाध: यधिकानव्रहसत्ताया सभ विषयतया घटादे: सत्यत्वासिद्धे । म च नीख्यस्य ब्झकः कथं चातुवादिच्ञानिवयतेति वाचं मोख्मस्यापि रूपादे: प्रत्यक्षविघयसवात्। नच नौरूपस्य नबस्य

समवायिकारवत्वं वा द्व्यत्वमिति तेडभिमतं नहि निगुबस्य ग्रझाथो गुमान्तरयता नाषि समवायिकारकता समवायासिङ्ेः। चस्त बा द्रव्यत्वं ब्रह्मयस्तथापि नीरपस्य कालस्येव चाक्ुधादिच्ञानविषयलेगा- विरोध। यडा भिविधं सरवं पारमार्थिक व्यावहारिकं प्रातिभासिक- स्ेति। तत्र पारमार्थिकं सत्तवं ब्रह्मयः व्यावहारिकं सत्त्वमाकाशादे: प्रातिभासिकं सत्तवं सुक्किरजतादे। तथा च घटः समनिति प्रत्यक्षस्य व्यावहारिकसरवविषयत्वेन प्रामाय्यम्। अस्मिन् पच्े घदादेव्डावि निषेधान खरूपेश किन्तु पारमार्थिकलवेनेति न विरोध:। चस्मिम् पक्े व मिथ्ातवलक्षये पास्माथिकत्वावच्छिन्नप्रतियो गिकलवमत्यन्ता भावविभेषयं अळव्यम्। तस्रादुपपत्रं मिथवालानुमानमिति।

Digitized by Google

Page 24

परिभाषा।

वतीब: परिकेदः।

बचोपमानं निरप्यते।

प सवस्य वन गतस्य गवयेन्रियसन्निवाम सति भवतति प्रतीतिरयं पिल्ो मोसहभहति तदनन्तरख भर्वत निययोडनेन सहश्ी मदीबा

नजेदं प्रत्यकेक सम्भवति गोपियस तदेन्ियासत्िकवात् ..

योगी स ततटत: बथा मैननिकसाटृसप्रतियोगी पेनो मेनसहच रत्यनमानात् ततसम्भव इति वाचम् एवंविधानुमानानबतारेडप्यनेन सटृश्ी मदीया गारिति प्रतीतेरनुभवसिदलादुममनोमीतमुथब सायाच। तस्ादुपमानं मानान्तरम्।

इतति परिभावायामुपमानवरिच्ेद:।

Digitized by Google

Page 25

पिभावा।

चतुथं: परिच्छेद:।

पयागमोनिरप्यते। मस्य वाकास्य तात्वंविषयोभूवसंसगामानान्तरेव न बाध्यने वदाकां प्रमामम्। वस्ताजन्ये व जाने बावाभ्गायोग्यतासत्तवस्तात्पव जनकेति चत्वारि बारबानि। नन मदाथानां परस्पर जिद्यासाविववत्वयोश्यलमाकाइ क्रिया सबये सारकस्य वारकमवये करिवाया करवन्वये इतिप संव्यतायाय्य

वदबच्धे दकच श्रियालकारकतवादिवर्ममिति नातिवाि। श्रमेदा- खये व समाजविर्भासकपइप्रविपाधलं तद्यक इवमिति तत्वमस्पादि वाणोसु. बाव्यामिः। एताटृश्राभिप्रायेशेव वजावलाधिकरये सा वैग् देवामिक्षा वाजिम्यो वाजिनमित्यन वैव्वदेवयामस्यामिक्षान्तलेन न वाजिनाकाक्केत्यादिव्यवहारः। ननु ततापि वाजिनस्य जिज्ासा- व्िवयतवेऽषि तघोग्यलवमस्य व प्रदेयदव्यलस्य, यागनिकपिताजश्ञासा विवयतावक् दव्ल्वात् इतिचेन्न खसमानजातीयपदार्थान्वयबाधविरइ्

Digitized by Google

Page 26

चतुर्चा परिच्ेद:।

सफ्सतप्रदेयन्शलसेय तदयव्दमाेज बाजिनद्रवस बवमान मातीवामिज्ञान वान्यववोबसरजवलेन ताहृभावक् दव्लाभावात्। बार्रमव्ञावान्तु नैवं वाजिनान्ववस्य तदानुपखानात्। उदाइरया- न्तरेममि दुव्यंतत्वप्रयोजवाकाड्टाविरष्ट एयमेव दरक:। योग्यता च मात्र्वनिययसंसर्मावाचः। बज्चिना सिखतीव्यादा

वाजोममि वान्याभेदवाचेडषि पय्सख्याभेदे वाधाभावाद्योग्यता।

कतत्यदाध्यादार: दारमिंव्यादा मिशेनीत्यादि: बतरवेवे लेतयादेा हिमन्नीतिपदाध्यादार: सतएव विर्ध्यावय सूर्य्यावत्ा भकं निर्व्धप-

पदाथंक दिबिया इनजिव्यनेति। तम प्रत्िनाम कदार्थाना- मबल मुखा दत्ति: बथा चटपदस्य एमपुश्नोदराजतिविम्रिट मयुविधेये डात्तिा। सा च प्रकति: पदार्नाव्रम् सिद्धांन्ते वारजेड नाय्मनु मूल्तभत्िमानसव महार्थान्तरमात्। साच तत्ततदजन्य

हेव नं ससे यलतीनामाननयेग मुबलात। कथं ताई गवादिपदा- पततिभागमितियेत् जातेय सिक्षमानसविदेद्यत्वादिति जूमः। बहा स्वादिमदका वर भक्ति: सक्मसती नतु जञाता जाता तु सा बात रेतु:। मच यसन से पम्तिद्यानमवि वारबं गहरवात् जाति पतिल जाने समि वततिशंिलचानं बिया बरति धीवितम्ाभा- बाड। वतसव न्यायमनेऽप्यन्नकेडमि प्रत्ति: स्यस्रतीति सिद्ान्:

Digitized by Google

Page 27

परिभाषा।

शायमानर्पारिविचय वमेव वाच्यवमिति वत्तिरवाच्या / संचवा चनो लक्षवयावगम: यथा नीलाघटहत्यन नीजशव्दस नीलमुवविशिक्टे बज्या तथा जातिवाचवस्य तडित्निके बचया। तदुम् । बनन्य लव्य: भव्दार्थहति। एवं शववोनिर्कषतः। अथ लच्पदाधानिरप्यते। तनर चक्वाविवयोषच्यः। रनवा व दिविधा मेवसवनया सक्षितकमया पेति। तन पनय साचातगन्धः केवलवचया यथा गङ्गायां घोवहत्यन प्रवाइसाक्षात् सव्वन्धिनि तीरे मभ्गापदस्य जेवलचकया। यम फकापरसरा सम्वन्धेनार्थान्तरप्रतोतिस्तन चचचितजकया यथा दिरेफपदस् रेप डथयुल्तभुमरपदघटितपर म्परासम्वश्धेन मधुवरेबु दत्ति: । गाववि ल्षिततच्बैद यथा सिंदोमानवकहत्यन् सिंदधव्दवाच्यसव्वन्धि शौयांदिसम्वन्धेन मानवस्य प्रतीति:। प्रवारान्तरेव लक्षवा निधा जहकचवा चजरक्षकबा जहद- जहसचबा चेति तत शब्ार्थमनन्तरभाव वचर्थाव्तरस्य प्रतीतितत्र जहकचबा यथा विवं भुंसे त्यन खायं, विहाय अभुगृष्े भोजननि-

सचवा यथा मुसोघटइतति चन दि मुसमव्द: साथं मुकामुबमन्त- भाव व तर्डत नय्ये सनबया बसते। यत्र दि विभिष्ठवाचक: शव्द: एकदेशं विहाय एकदेशे वसतते तन जहदजरकक्षबा यथा सोडयं देवद स्तहति बातक पदडयवाचयोन्विशिष्ठयेरिष्यानुपमत्ता पदड्या विभेष्यमान्रपरत्वं यथा वा तत्त्वमसीत्यादा तत्पदवाचसरव्वं प्त्वादि

सख्पे लक्षयेति साम्पृदाविका:। ववन्तु ज्रूम: सोडयं देवदत्त: वच्ष- मसोत्यादा विभिन्ठवाचकानां पदानामेकदेशपरलेडि न जनाम

Digitized by Google

Page 28

चतुर्च: परियेद:।

हेमघटतस्यायोग्यलेर्र योग्यघटवरा सह निव्यतान्चय:। बच

चच्वास्युपगम: यथा नित्योघटहत्यन घटपदाइटलस्य पवना सात येरमागुषस्थित्या ताहृभोपस्वत्यये घटपदस्य घटले सक्बा रवमेव तत्वमस्या दिवा योडयि न वचया परा खातने थोपचतबोकए्वं पदार्थयोरभेदान्यये वाधकाभावात्। सन्धथा मेरे घटः घटे कमं घट- मानय इत्यादा घटलगेहत्वादेरभिमतान बबोधायोग्वतया तनापि घटादिपदानां विभेष्यमानपरले बक्षबा च स्यात्। तभ्मात्तमय- मस्यादिवाकोद आाचार्य्याबां नकयोत्िरम्युयगमवादेन बोधया।

तात्र्वाजुपय तेरषि भाषात्। शचया न पदमावकत्ति: विन्तु वाण्वक तिरमि बचा जभीराबा नद्यां घोष हत्यन मभीरायां नद्यामिति मददवसमुदावस्त तीरे सजया। मनु वाकस्यान्नसतया वार्यं मबसन्न्रूपा चनबा। उचते। अछना यत्पदसम्बन्धेन ब्ाय्यते तत्न्न्धोचचया शस्ति डाय्यम बथा पदार्थंकथा वाज्याथाडवि इति न वाचिदनुपर्पाचता। एवमथंबादवाच्चानां प्रशंसाकमारयां प्राशरव चजबा सोड- रोदोदिवादिनिन्दार्थंबादवाणवाना निन्दितले बक्षया चर्मंबाद-

Digitized by Google

Page 29

परिभाषा ।

जवपदानां प्राइम्दियलयान्युयमे रगेम पदेन सक्कया वदुप रिव विसमभये पदानतरवैगया खात् रवस विध्यपेलिवप्रामसा समपदाथप्रतायकतया वाभ्वादपकसमदयस पदखानीयवय विधिपदेनकशकां भवतोत्यर्यवादवावानां घरैकवाकवता। कतनिं वाकोकयरकता यत: प्रत्ेषं भिजभिन्नसंसर्म प्रतिपादकये1व्वामे।- राकाड्रावशेन महावावछयवेअवत्वं यथा दर्शपरयमासान्यां रूर्म कामोवजे तेव्यादिवावमनां समिधोयञ्ञतीत्या दिवाकयानाच परसाश- ड्ाष्टिभावकेधवतयेकवाकता। तदुक्रम् भट्टपादैः। सार्थवाये समान्नानामख्ाद्ग्ित्वधपेक्षया।. वाक्यानाभेवावकयलं पुनः संदल जायतइति। एवं दिविधाऽयि पदार्थानिरमितः तदुपस्विविद्यासति: स व शव्दबोधे हेतु: तथैवान्यव्यतिरेकदभगात् एवं महावावार्य

क्रमप्राप्तं तात्पय्े निप्यते। तत्र तत्प्रतीतोन्शयाचरितांन वात्पर्चं वर्णजानत्नेकपुर वेशोच रितादे दारदर्यंप्रत्ययाभावम्रसक्भात्

रपि: तडाक्वादर्प्रतिमत्तद ब्रंकात्। उचदे। तत्पतोतिजनवयोग्लं तातयों गेडे घट्टइति: बाबय

मिति तझाका घठसंखजपरं न तु मटसंसमयरुमिव्युचते।

यामम-ादिसंसर्म प्रानार्मातिरिति वेज्रवदत ंप्रतोगिंकयामुचरिय-

Digitized by Google

Page 30

चतुर्थ: परिवेदः। २५

तस्ामि तात्यरव्यविभ्ेवत्रतवात् तथाच यदाक वत्पुतीतितमनये म्यले सति तदन्यप्रतीतोक्छया नाचरितं तदाज्यं तत्संसमपरमित्युचते। भुवादिवाणेडय्य त्यप्राचरितवेदवाकयादा च प्रतीतीच्छाया एवाभावात्

मते सर्व्वत्रकारयतायां शसोरेवावके दवत्वादिति न काषिदोयः। एवं तात्मर्व्यस्य प्रतीतिज्नकत्वरपस्य शाव्दज्ञानजमकत्वे चतुर्च-

विचार वैयर्थनप्रसक्गात्। कोचित श्ाव्दज्ञानत्वाकक्छदेन तत्तत्तत्यव्यश्ञानं हेतुरित्येवं

सात्पर्य्यज्ञानं हेतुरेब इदं बाकं एतत्परं उतान्यपरमिति संभये तद्वियर्य्यमे व तदुत्तरवाब्चार्थविभेवनिखयस्य तात्पव्यनिख्यं विना- नुपपस्तेरित्याऊ:। तच् तात्पय्यें वेदे मीमांसाप रिशधितन्यायादेवावध्यार्य्यंते खावे तु प्रकरबादिना। तत्र लाकिकवाव्यानां मानान्तराबगतार्थ तयामबादकत्वं वेदे तु वाक्यार्थम्यापूर्व्वतया नानवादवतवं तन्र ले.के वेदे च कार्य्यपरागामिव सिद्धार्थीनामप प्रामाख पुत्रस्ते जातइत्या- दिखु सिद्धपदार्थडषि पदानां सामर्यावधारयात्। कवम्व वेदान्त वाकानां ब्रह्माि प्रामार्य। यथा चैतत्तथा विषयपररिच्के दे वच्चते। तन्र वेदानां नित्यसर्व्वअपरमेश्वरप्रबीतलेन प्रामाश्यमिति नैयायिका। वेदानां नित्यचेव मिरखसमलपुंदृ वमतया प्रामाख-

4 Digitized by Google

Page 31

२६ परिभाषा।

मिति वध्वरमीमांसकाः। कास्मकं मते वेदोऽनित्य उत्पत्तिमसवात् उत्पत्तिमच्वक् वस्य महतोभूतस्य निश्वसितमेतत् यट्टग्बेदोयजुव्वेद: सामवेदोऽथर्व्ववेदइत्यादिश्रतेः। नापि वेदानां रिक्षणावस्थायित्वं य एव चेदोदेवदत्तेनाधीतः स एवः मयापी त्यादिप्रत्य भिज्जाविरो- धात्। वतएव गकारादिवर्णानामषि न क्षमिकत्वं सोडयं गकार इत्यादिप्रत्यर्भिज्वाविरोधात्। तथाच वर्गपदवाक्यतत्समदायरपस्य वेदस्य वियदादिवत् सषिकालीनेत्मत्तिकचं प्रलयकालीनध्वंसप्रति- मोगित्वव्च न तु मध्े वर्धनामत्त्तिविनाश कानन्तगकारादिकल्प- मायां गारवात्। अनुचारमदशायां वर्मानामनभिर्ययाक्कसदुचारय रपव्यञ्जकाभावात् न विरध्यते कान्धकारस्थघटानपलब्धिवत्। उत्पन्ना गकारइत्या दिप्रतीतिस्त सएवायं गकारइत्यादिप्रत्यभिज्वाविरोधाद-

लेन प्रमायं वा। तरगन्न वेदानां क्षणिकत्वम्। ननु क्षमिकत्वाभावेऽपि वियदा दिप्रपद्दवदुत्पत्तिमत्त्वेन परमेश्वर कर्न्तु कतया घारषेयत्वादपारुवेयत्ं वेदानामिति तव सिद्धान्ताभन्ये ते तिचेव्न न तावत्युरुषेय्ाच्चाय्यमायवं पौरुषेयत्वं गुरुमतेऽपि पैररुषे- यत्वापत्ते: नापि पुर्वाधीनोत्मत्तिक वं पारुवेयत्वं नैयायिका भिमत पौरवेयत्वानुमानेऽसमदादिना सिद्धसाधनापत्ते:। किन्तु खजातीयो- चार यानपेक्षाचारय विषयत्वम् तथाच सगाद्यकाले परमेश्वर: पूर्व्वसर्ग सि द्वेदानुपूर्व्वीकवेद विरचितवान् न तु तद्िजातीयं वेदमिति न सजातीये।चार य्ानपेच्चो चारय विषयत्वं पारुवेयत्वं वेदस्य।भारता- दीनान्त सजातीयोच्चार गमनपेच्े वोचारयमिति तेषां पे।रषेयत्म्। एवं पैौ्यवेयापवषेयभेदेन दिविध कागमोनिरुपित:। इति परिभावायामा गमपरिकछेदः।

Digitized by Google

Page 32

परिभाषा।

पक़्म: परिकदः ।

तभापपादयच्ा नेनोयपादवावल्पनमर्चापत्ति:। तनापयायचान वरबं उपपादयम्ञान पलम्। येन बिना यदनुपयन्नं तत्तभोपयाद्यं यस्याभावे यस्यानपपत्ति: तत्तभोपपादवं बथा राजिभोजनेव बिना दिवाजभुन्जानस्य पीनत्वममयपत्रमिति ताटृभं पीनतमृपपाद्यं बचा वा रात्रिभोजनस्याभावे ताटृभपीनत्वस्यानुपपत्तिरिति राजिभोजन मपपादकं राजिभोजनवस्पनात्पायां प्रमिता पर्थस्यापत्ति: वस्पनेति

खर्थम्यापत्ति: कल्पना यम्मादिति वञब्रोहिसमासेन वर्सते इति पच

सा चार्थापत्तिर्दिधा टषार्थापत्ति: श्रुतार्यापत्तियेति। हराचा पत्तियंथा इदं रजतमितिपुरेवर्त्तिनि प्रतिपद्रस्य रजतस्य नेदं रजत मिति तत्रैव निविध्यमानतवं सत्यत्ेऽनयपन्नमिति रजतस्य सङ्धिब्लं सत्यत्वात्यन्ताभाववत्वं वा मिथनात्वं वश्पयति। सुतायापत्तियंथा

तरति शकमात्मविदित्यन शतस्य शोकशव्दवाच्यबन्वजातस्य भ्ान निवर्त्यत्वानुपयच्या बन्धस्य मिथनात्वं कल्पाते। यथा वा जीवो देवदस्तो गुछ्दे नेति वाक्यव्वदानन्तरं जीविनोगृह्ास रवं बाद्धि: सरवं कल्पयति।

Digitized by Google

Page 33

२८ परिभाषा।

श्रतार्थायततिख्व द्िविधा अाभिधानानपपत्तिः चमिहितानुप-

धानपयोगि पदान्तरं कल्पपते तन्राभिधानानपपत्तिः यथा द्वार मित्यत्र पिधेदोतिपदाध्याद्वार: यथा वा विश्वजिता यजेतेत्यन खर्गकामपदाध्याहारः। नन दवारमित्यादावन्वयाभिधानात् पूव्व- मिदमन्वयाभिधानं पिधानोपस्थ पकपदं विनानुपपन्नमिति कथं ज्ञात मितिचेन्न अभिधानपदेन करमव्य त्मच्ा तात्मय्य स् विवक्षितत्वात् तथाच दवारकम्मकविधानक्रियासंसगपरत्वं पिधानोपस्थापकपदं विनानययन्नमिति ज्ञानं तर्तापि सम्भाव्यते। सभिह्ितानुपयत्तिस्त यत्र वाकयावगताथाऽमययन्नत्वेन घ्ञातः सवर्थान्तरं कल्पयति तत्र दष्टव्या यथ: खर्मकामोन्योतिषोमेन यजेतेत्यन खगसाधमत्वस्य व्ष्णिकयागगतस्यानपपच्या मध्यवत्चयूव्वें कल्पते।

नान्वयिन्यनन्तर्भावात्। व्यतिरेकियस्तानुमानत्वं प्रागेव निरस्तम्। वतएवारथापत्तिस्थलेऽनुमिनोमीति नाटव्यवसायः किन्वनेनेदं कल्प- वामीति। नन्वर्थापततिस्थले इदमनेन विनानुपपन्नमिति ज्ञानं वरयमित्युक तत्र किमिदं तेन विनामुपपन्नत्वं तदभावव्यापकाभाव प्रतियोगित्वमितिब्रूमः। एवमर्थापत्तेम्मानान्तरत्वसिड्डा व्यतिरेकि नानुमानान्तरं एथिवीतरभ्याभिद्यते इत्यादा गन्धवत्त्व मितरभेदं विनानुपपन्नमित्यादिज्ञानस्य करवतात् व्यतएवानुव्यवसायः एथिव्या मितरभेदं कल्पयामीति। इति परिभावायामथापसिपरिचेद: ।

Digitized by Google

Page 34

परिभाषा।

बक: परिकेदः।

इदानों वक प्रमावं निरुप्यते।

मायासाधारयोति सभावस्मृत्वसाधारमरेतुसंसारे इतिव्याप्रिवार-

भावोगृद्यतां विशे वाभावादितिवाथं धम्माधम्माद्यनुपल्विसतत्वेप तदभाव निखयेन योग्यानपलवेरेवाभावग्राहकलवात्। मनु केयं योग्यानुपलब्धि: किं योग्यस्य प्रतियोगिनोऽनुपलन्धि: उत योग्येऽधिकारसे प्रतियोगिनाऽमपलन्धि:। नाद्यः सम्भे पिशाच भेदस्याप्रत्यक्षत्वायत्ते:। मान्य: व्ात्मनि धर्म्माद्यभावस्यापि प्रत्य-

यस्याभावोगृद्यते तस्य यः प्रतियोगी तस्य सरवेनाधिकरये तर्कितेन

Digitized by Google

Page 35

३० परिभाषा।

तक््वं तदनुपलब्धेयाग्यत्वमित्यर्थः। तथाद्टि सफीतालाकवति भूतले यदि घटः स्यान्तदा घटोपलम्भः स्यादित्यापादनसम्भवात् ताटृश भूतले घटाभावोऽनुपलब्धिगम्यः। बन्धकारे तु ताटृशवादना- भावान्नानपलव्धिगम्यता। अतएव स्तम्भे पिशाचसचवे स्तम्भवत् प्रत्यक्षत्व।पच्या तदभावेोऽनुपलब्धिगम्यः। वात्मनि धर्म्माधम्मादि सरवेप्यस्यातीन्द्रियतया निरुन्तोपलम्भायादनासम्भवान्न धर्म्माद्य- भावस्यानुपलब्धिगम्यत्वम्।

कनभिमतं तनताप्तेन्द्रियमेवाभावाकारवृत्तावपि करयं इन्द्रियान्वय

जापवेन करसत्वमान्रस्य कल्पनात्। इन्द्रियस्य चाभावेम समं

करबज्ञानाद्युपकीय चेनान्यथासिङ्धे: । बनु भूतले घटोनेत्याद्यभावानुभवस्थले भूतलांगे प्रत्यक्षत्वमुभय सिद्धभिति तन वत्तिनिर्गमनस्यावश्यकत्वेन भूतलार्वच्छन्नचेतन्यवत् तत्जिषघटाभावावच्छिन्नस्यापि प्रमानभिन्नतया घटाभावस्य प्रत्यक्षतव सिद्धान्तेऽपोति चेत् सत्यं व्यभावप्रतीते: प्रत्यक्षत्वेऽि नत्करयस्यानप- लश्धेम्मीनान्तरत्वात्। नद्ि फलीभूतज्जानम्य प्रत्यक्षते तत्वारमस्य प्रत्यक्षप्रमायतानियतचमसि। दशूमस्वमसीत्या दिवाकजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वेऽयि तत्वारमस्य वाक्यस्य प्रत्यक्षप्रमायभिन्नप्रमायताभ्यु- घगमात्। पालवैजात्यं बिना कथं प्रमायवैज्ञात्यमितिचेन्न वृत्ति-

मेन्द्रियजन्या इन्द्रियस्य विषयेखासत्निकर्षात् किन्त घटानुपरलन्धि

Digitized by Google

Page 36

वढः परिजेद:।

वति घटाभावभुमस्यामि प्रत्यक्षतापत्ता तभाप्यनिव्यचनीयघटाभावो उन्युपगण्थेत। नचेष्ापत्ति: तस्य मायोपादानवलेऽभावत्वानुपपतेः।

वेन्न घटवति घटाभावभुमो म तत्वालोत्मव्रघटाभाविवयक: किन्तु भूतलख्पादा विद्यमानोलाकिकोघटाभावोर सखे जारोप्यते इति

खापनात्। वस्तु वा प्रतियोगिमति तदभावभुमस्वले तदभावस्या निव्वेंचनीयत्व' तथापि तदुमादानं मायेव नहापादानोपादेययोरत्यन्त साजात्यं तन्तुपटये।रपि तन्तुत्वपटत्वादिना वैजात्यात् र्यात्ि सत्साजा व्यस्य मायाया वनिर्व्वनीयघटाभावस्य व मिथनात्वधनमस्य विद्य- मानतवात्। अन्यथा व्यावहारिकं घटाभावं प्रति कथं मायोपादान- मिति कुतोनापप्ेथा। न व विजातीययरपयुपादानोयादेवभावे ब्रझ्मव जगदुपादानं स्यादिति वाचं प्रपक्सभुमाधिकानत्वरूपस्य

तथाच प्रपखस्य परिबाम्द्रपादानं माया न ग्रझ्त ति सिद्धान्त इत्यष- मतिप्रपरेन। स चाभावसतुव्विधः प्रागभाव: प्रथसात्यन्ताभावे।डन्यान्या भाव्सेति। मत्पिखधादा वारये कार्य्यस्य घटादेवत्त्ते: पूव योऽभाव: स प्रागभाव: स च भविष्यतीतिप्रतीतिविषय:। तत्रव घटस्य मुदरप्रद्ारानन्तरं योऽभाव: स प्रध्वंस: ध्वंसस्यापि खाधिकरवकपालनाथे नाशएव। नच घटोन्मव्जना्यत्ति: ध्वंसध्वंस स्थापि घटप्रतियोगिकध्यंसत्वात् खन्यथा प्रागभावध्वंसात्मकघटस्य विभाशे प्रागभावन्मव्जनापत्तिः। नचैवममि यत्र ध्वंसाधिवरवं

Digitized by Google

Page 37

३२ परिभाषा।

नित्यं तत्र कथं ध्वंसनाशहतिवाचं ताटृशमधिकरमं यदि चैतन्यव्यति रिक्कं तदा तस्य मित्यत्वमसिद्धं ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्व्वस्यब्रह्मज्ञान निवर्च्यंताया वच्मायत्वात्। यदि च ध्वंसाधिकरयं चैतन्यं तदा

मात्रत्वात्। तदुक्कम्। काधिषठानाव ऐवेहि नाभ: कल्पितवसतनइति।

यत्राधिकरसे यस्य कालत्रयेप्यभाव: सोऽत्यन्ताभावः। यथा वाया' रूपात्यन्ताभावः सोऽपि वियदादिवड सप्रतियोगोव। इद मिदं नेति प्रतोतिविषयाऽन्योन्याभाव:। चयमेव विभागो भेद: एथक्वं चेति व्यबच्टिियते भेदातिरिक्वप्टथक्वादी प्रमाणभावात्। चयं चान्योन्याभावेाऽधिकरयस्य सादित्वे सादिः। यथा घटे पट- भेद:। अधिकरयास्यानादित्वे बनादिरेव। यथा जीवे ब्रह्मभेद: ब्रह्ममि वा जीवभेदः। व्विविधाडषि भेदो अंसप्रतियोग्येव अविद्या- निदस्ता तत्परतवायां मिवृतत्यवश्यम्भावात्। पुनर्राप भेदोद्िविधः सोमाधिकोनिरुयाधिकस्तेति। तत्रा पाधिसत्ताव्याप्यसत्ताकत्वं सोपाधिकतवं तत् श्रून्यत्वं निरयाधिकलवम्। तत्राद्योयथा एकस्यैवाकाभस्य घटाद्युपाधिभेदेन भेद:। यथा वा एकस्य सर्थ्यस्य जलभाजनभेदेव भेद:। तथाचेकस्येव ब्रहणेऽ- नतःकरबभेदाङ्गेदः। निरुयाधिकभेदोयथा घटे घटभेदा। नच ब्रह्मस्यपि प्रयश्चभेदाम्यपगमेद्वैतविरोध: तात्विकभेदानभ्युपगमेन वियदादिबद द्वैताव्याघातात्। तदुत्राम् सुरेशराचा्य्ये:। बक्षमा भवतः केयं साधऋत्वप्रकल्पने। किं न पश्यसि संसारं ततैवाज्ञान कल्पितमिति। व्वतएव विवरखेड्विद्यानुमाने प्रागभावय तिरि ह्ाल विभेषयं तत्त्वप्रदीपिकायामविद्यालच्षये भावत्वविशेषयं सफ्गकते।

Digitized by Google

Page 38

वढः परिके दः।

लन्विम्मानान्तरम्। रवमुक्लानां प्रायानां प्रामाखं खतएव उत्पद्यते शायते च सर्थादि मृव्यनुभवसाधारयं संवादिप्रटच्यनुकूचं तद्ति तत्पकारक जानत्वं प्रामास्यं तथ ज्ानसामान्यसामय्रोप्रयोज्यं नत्वधिवं गुख- मपेक्षते प्रमामानेऽनुगतगुबाभावात्। नाषि प्रत्यक्षप्रमायां भूयो ज्वयवेत्न्रियसभ्निकर्षः रूपादिप्रत्यक्षे वात्मप्रत्यये व तदभावात् सत्यपि तस्मिन् पौतः प्रष्ट इतिप्रत्यक्षस्य भुमत्वाच। वतएव म सकिक्गपरामर्षादिकमपि बनुमित्यादिप्रमायां गुवः बसलिदपरा- .

मषादिस्वथेर्जीप विषयावाधेनानुमित्यादे: प्रमात्वात्। नचैवमप्रमापि प्रमा स्यात् धानसामान्यसामय्राविभ्ेषादितिवाथं दोवाभावस्यापि हेतुत्वाफ्ट्रीकारात्। मचैवं परतस्तं व्यागन्तक भावकारयापे व्ायामेव परतस्यात् जावते व प्रामाखं खता खतो- यराद्यत्वच् दोवाभावे सति याववाञ्यग्राइवसामयीयास्ललम्। सात्रयो वत्तिज्ञानं तङ्गाइकं साविज्ञानं तेनामि वत्तिज्ञाने गृख्तमाये तदूतं प्रामास्यमपि गुद्यते। नचैवं प्रामाखसंग्रयानुपर्पात्तः तन संभ- यानुरोधेन दोवस्यापि सर्वेग दोवाभावघटितखात्रयग्राइवाभावेन

खतब्व संभयस्थने प्रामास्थ्स्य क्तियोग्यतासरवेडपि दोववशेनाग्रद्ात् म संभयामुयपत्ति:। चप्रामाखन्त न ज्ञानसामान्यसामयोप्रयो्य प्रमायामप्यप्रमाख्यापत्ते: किन्तु दोषप्रयोग्यं नाप्यप्रामाखयं यावत्वा-

तवेन साचिया यहीतुमभनक्तवात् किन्तु विसेवादिप्रटत्यादिलिष्- बानुमित्यादिविवयइति परतरवाप्रामासमुलद्यते जायते चेति। इति परिभाषायामनुपजन्विपरिच्ेदः ।

Digitized by Google

Page 39

परिभाषा।

सप्तमः परिच्छेदः ।

एवं नियितानां प्रमाखानां प्रामास्यं विविधम् व्यावहारिक सत्वावेदकत्व पारमाथिकतत्त्वावेदकत्वक्नेति। तत्र ब्रह्मखरपाव- गाष्िप्रमायव्यतिरिक्तानां सव्वप्रमाखानामाद्य प्रामास्यं तद्दिषयायां व्यवहरदशयां वाधाभावात्। द्वितीयन्त जीवत्रह्मक्यपराखां सदेव

मिति प्रथमं तत्पदाथालकथप्रमायाम्यां मिरुप्यते। तभ सकयं दिविधम् सख्यलसयं तटस्यलक्षबचेतति। तन सख्यमेव लक्षयं सरूपलक्षयभ् यथा सत्यं चानमनन्तं ब्रस्त त्वच सत्यत्वादिकं सख्पलक्षगम्। नम खस्य सदृन्तित्वाभावे कथं लक्षय- मिति चेम खस्ये व खापेक्षया धर्म्मिधम्मभावकल्पनया लक्षयत्वसम्भ- वात्। तदुक्रम्। व्ानन्दोविषयानभवानित्यत्वस्षेति सन्ति धष्माः घष्टथक्च्वेऽि चैतन्यात् पथगिवावभासम्ने इति । वटस्यलचयं नाम यावसच्यनाजमनवस्यितत्वे सति बद्यावसंक

Digitized by Google

Page 40

सतमः परियेद:।

तदेव बचा गन्धवच्वं ए्टथथिवोजसथम्। महाप्रजमे परमावुडु उ्तवात्त वापे घटादिय च मन्धाभावात्। प्रञ्चते व जमन्ननादिया रबलम्। चन जगत्यदेन कार्य्यजातं विवचिधतम्। वारवलस वा्जतुलं चातो उविद्यादी नातिवयापिः। कर्ट त्वख्ष तत्तदुपादानगोचरापरीकचान

सङ्कावे व वः सर्व्यक्ञः सर्व्ववित् बस्य बाममयं तपः। तम्मादेतट्रस्त नाम रूपमब्नम्त जायते इत्यादिश्रुतिम्मानम्। ताहृकधिनीर्बनसङ्धावे च सोऽकामयत ब स्यां प्रजावेदेतिश्रुनिम्मांनम्। ताटृपलताच

जितयं विषच्तितं कान्यथा वर्यविशेषबावत्तेः। वयतरय जन्मखिति ध्यंसामामन्यतमस्य व लक्षये प्रबेभः। एवस लकयानि नव सम्प- वन्ते। मज्यणेजमन्जन्मादिवारबले व मतोवा. इमानि भूताबि जायम्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रवन्थभिसंविभन्तीत्यादिमुति- म्मोगम्। यडा निखिजमंदुपादामलं ब्रह्मनोलवबम्। उपादानल्वय

वा। एताटृशनेवोपादानत्वमभिप्रेत्य इदं सव् यदयमात्मा सचा- सचाभवत् वद स्यां प्रजाधेयेत्यादिन्ुतिय मस्प्रपसये। ल्ादात्न वपदेकः। घटः सन् घटोभाति घटश्व इत्यादिलानितवपदेशेडमि सविदानन्द्पत्र हेकाध्यससान्। कव्वानन्दातवचिदध्यास त् घटादेरिकावयवहारे दुःखसि तमाध्यासात् तवापोषतययवदायापततिरिति: पेत्र यारोये सरति निमि्तानुसरम न तु निमित्रमखीत्याशेय: इवमुम्मेन कुखाए संधिरं श थ्याजेड्य्यानमदस्नासाभावात्। जर्मतत नामसमावडथ

Digitized by Google

Page 41

२६ परिभाषा।

ववहारस अविद्यापरियामात्मकनामख्यसम्वन्धात्। तदुक्तम्। वख् भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशयच्तकम्। चाद्यं नयं ब्रह्मल्यं जगनूपं तताद्दयमिति।

तन्र सगाद्यकाले परमेश्वर: हव्यमानप्रपक्तवैचिन्हेतुप्रावि कर्म्मसकक्टतापरि मिता निरपितभ क्िविभ्रेषविभिषमायासहितः स- मामख्यात्मकं निखिलप्रपथं प्रथमं बुद्धावाकलय्य इदं करिष्यामीति सकुल्पयति तदैक्षत वञ स्यां प्रजाययेति भ्रुतेः। तव वात्मन आाकाशादीनि पक्च भूतानि वपचील्वतानि तन्मात्रपद प्रतियाद्यानि उत्पद्यन्ते। तभाकाशस्य श्न्दोमुबोवायोस्त पव्दस्पशे तेजसस्त शब्द स्पर्भख्याि व्ायान्त शव्दस्पर्शरूपरसा: एटथिव्यास्त पन्दस्पर्भरूपरस गन्धाः। नतु शव्दस्ाकाग्नमानमुखतवं वारवादावपि तदुपलम्भात्। नासा भुमः वाधकाभावात्। इमानि भूतानि तिगुरमायाकार्य्यायि व्तस्त्रिगुयात्मकानि। रतैद्ध स्वमुययपेतैः पश्मभूतैःशरजत्वकचचूरसनवायानि पक्चेन्- यागि मगेबुद्दाहप्ारचित्तानि च जायन्ते। खोचादीनां पञ्चानां कमेशेव दिग्वातार्कवर यान्ति नोऽधिषातदेवता: मनब्ादीनां चतुखीं गमे चन्द्रचतुम्मुखभनङराच्युताः वश्िषात्टदेवता।। एतैरेव रजो-

त्रियासि जायन्ते। तेवास क्रमेख वहीन्द्रे।पेन्ट्रम्त्युप्रजापतयोधि- काळदेवताः। रजोगुयोपेतै: पक्षभूतैरेव पच्च वायवः प्राजायान वानोदानसमानास्याजायन्ते। ततर प्रागननवान् वायु: प्रायानासाय खानवर्त्ती। व्यवायनमवानयान: पाम्यादिस्थानवर्त्ती। बिस्वगनन

Digitized by Google

Page 42

सप्रमः परिच्छेदः। ३७

बर्त्ती। अग्ितपीतान्वादिसमीवरव: समानः नाभिखानवर्त्ती। तैरेब तमोगुयोपेतैरपचीद्तभूतः पचीक्वतभूतानि जायने तासां जिहतं निदतमेववं करवायोति मिदत्वरवभुतेः पचीक रमोपवच- अर्थत्वात्। पचीवरयप्रकारखेत्यम्। च्ाकाशमादा दिशा विभव्य तथो- रेकं भागं पुनखतुद्धा विभव्य सेवां चतुर्जामंगानां वारबादिस चतुर्भू तेघु संयोजनम्। एवं वायुं देधा विभव्य तयोरेवं भागं युनख्तुद्धा विभज्य तेवां चतुमी वाकाशादिय संयोजनम्। एवं तेजोऽएटटथिव्य शामामपि। तदेवमेवा कभूतस्याई खांभात्मकं बाडा- न्तरख चतुर्व्विधभूतमयमिति एथिवादा खांग्ाधिव्यात् एविवादि चवहार:। तदुक्कम्। वैभेष्यात्तदादखडादइति।

मोचपर्य्यन्तस्थायि मनोमुनिभ्यामुपेतं धानेन्रियपसवकम न्रिय पच्चकप्रायादियद्यवसंयुक्ध जायते। तदुक्कम्। पक्चप्रायमनोवुद्धि दर्धन्रियसमन्वितम्। सपचोद्नतभूतात्यं सूझ्षा कूं भोगसाध नमिति। तब डिविधं परमपरस। परं हिरखमर्भचिङभरीरम्। घपर मस्दादिलिक्टृशरीरम्। तन हिरय्यमर्भनिङशरीर महत्तत्त्वम् चस्मदादिलिक्गभरीर साहद्ारतरवमित्या स्यायते। एवं तमोगुवयुनत ्य: पच्ील्वतभूतेभ्योभ म्यन्तरिचसर्गमइर्व्जन

जातानि पत्चिमन्रगादिघरीरावि। सेदजानि सेदाष्जातानि यक

Digitized by Google

Page 43

३८ परिभावा।.

मशवादिभूरोरावि। उड्धिव्ानि भूमिमद्गिद्य जातानि उव्ादि पूरीरामि। वक्षादीनामपि पायफसमोगायतमलेम शूरोरलम्। तत परमेश्वरस्य पक्चतन्मात्राद्युत्पत्ता सप्तदशवयवोपेतलिक पूरोरोत्यत्ता हिरस्गर्भस्थूलपूरीरोत्पत्ता व साक्षालार्तृ त्म् इतरनिखिसप्रयञ्चोत्पत्ता च हिरतयमभंद्ारा इन्ताहमिमाखितिखो देवता कानेन जीवेनात्मनानप्रविश्य नामख्ये व्याकरवासीतिश्रतेः । दिरय्ययभानाम मर्ततित्रयादन्य: प्रथमाजीवः स वे शरीरी प्रथम: स वै पुरुकउचते। वादिकर्त्ता स भूतानां ब्रझ्माये समवर्सत। दिरस्गर्भ: समवर्तताग्रे इत्यादि अ्रुतेः । यवं भूतभातिकषषिर्मिरुपिता । इदानों प्रलयोनिकप्यते। प्रलयोनाम नेलोषघविनाप:। सच चतुष्विका नित्य प्राछ्मतो नैसि्त्तिक वात्यन्तिक सोति। तत नित्वप्रशय: सुषपप्त: तसा:सवख कार्य्यप्रजयकपखवास् धर्म्माकषर्मपूर्व्वसंसारायाच् तदा, वारयात्नाव- स्थानं तेन सप्तत्थितस्थ व सुळदु:खाद्यमुपपत्ति: नवा सरयानुप- पत्तिश। न वः सुयुप्तावन्तःकययास्याि विभाश नदधीमप्राय्नादि प्िय्यानयप्तः कलतः व्वासाद्यभावेडप: तदुपलब्े: पुरुवा कर्यावमम मात्रत्वात् सुप्रशूरीरोपलम्भवत्। मचैवं सुमुप्रस्य परेतादविश्रेष: समप्स्य हि सिङ्धपरीर संखारात्मना तत्रव कसते परेतस्य तु लोकान्तरे इति वैषक्षसयात्। यह्ा कम्मःकरयस्य दे पूकी जान भक्ति क्रियार्भा्निसेति तत्र ज्ञानभक्िविभियाम्त वरगख सुमुप्ता

यदा सुपः खप्न म कचन वशयति ब्चात्मिन् प्रायक्कधा भवति चथैनं वाक् सव्वें नामभि: सहाप्येति सता साम् तदा सम्पन्ेभवति

Digitized by Google

Page 44

सप्रम: परिक्ेद:।

वदा तु प्रामेवोत्यसत्र ससाक्षात्मारस्य कार्य्यन्सयो म्रस्मान्ाधिकार

नेवस्यं ब्द्मथा सड से सव्बें सम्प्राप्ते प्रतिसचरे। परस्यान्े हवता त्ान: प्रविभ्ति परं पदमितिश्रुतेः। एवं खचोमबासिमि: सद नार्ययवद्यवि मुचमाने तदधिकितम्र झाखतदन्तर्व्सनिखिय साक तदन्तव्वंततिखथावरादीनां भातिकानां भूतानास प्रद्वता मायाबां सयः म तु मजनि बाधव्यविनान्नसव ब्द्मनिकत्वादत: प्राछ्त हत्युचते। नैमित्तिकप्रजयस्तु कार्य्यत्र समादियसावसार्ननिमित्तकः ने खोष मात्रप्रवथा नैमित्तियप्रजयः। मरजदिवसखतुर्युगसइसपरिमित काल: चतुर्यु गसइसामि म्रह्ममोदिनमुचते इत्यादिवचमात्। प्रचब वालोडमि दिवसकाजर्परि मित: रानिकाजस्य दिवसवाजतुल्यलात्। प्राकृतप्रथये नैमिततियप्रलये व पुरावबचनानि प्रमायानि दि पराड लतिक्राण्ते पखनय: परमेकिन:। तदा म्छ्तय: सप्त वस्पाम्ते प्रज्तयाय हि। एव प्राय्यतिनोराजन प्रबयोयम चीयते इति पचनं प्राछ्यतप्रथये मानम्। एव नैमित्तिक: प्रोत्तः प्रसयोयन विव्वदक। शे तेऽनन्तासने मिव्यमात्मसात्वुत्य चालभूरिवि वचनं नैमित्तिम प्रखये मानम्। तुरीयप्रजयतु म्रहासाव्तात्वारनिमित्तव: सर्व्वमोक्तः सचैक जीववादे मुमवदेव नानाजीववादे तु क्मेब सर्व्वएकीभवन्ति इव्यादि अ्ुतेः। तनावास्त्रयोऽवि लवा: कन्नापरमनिमित्ता: दुरीबस् जमोस्यनिमिसोजयोउज्ानेन सरवेति विशेषः ।

Digitized by Google

Page 45

परिभाषा।

एवं चतुर्व्विधः प्रलयोनिपितः तस्ेदानीं क्रमोनिरुप्यते। भूतानां भातिकानास् न कारयलयक्रमेव लयः कारमलयसमये

क्रमेय तत्तत्कार्य्यनाशे तत्तव्जनकाटृषनापस्यैव प्रयोजकतया उपा दाननाभस्याप्रयोजकत्वात् कान्यथा न्यायमतेऽपि महाप्रलये प्टथिवी परमाखुगतख्परसादेर विनाशपत्तेः। तथाच पथिव्या वाप्स कापां तेजसि तेजसोवाया वायोराकाशे वाकापस्य जीवाहदवारे तस्य हिरखगभाइदघारे तस्य चाविद्याया मित्येवंख्यएव प्रलयः । तडु- कम् विष्युपुराये। जगत्पृतिषा देवषें प्टथिव्यपस प्रलीयते । तेजस्यापः प्रलीयन्ते तेजोवाया प्रलीयते। वायुख्त लीयते व्याद्वि तथाय्यस्ते प्रलीयते। चव्यक्त पुरुषे ब्रह्मन्निष्कले सम्पृलीयते। पुरुषान्न परं किश्वित्मा काळा सा परा गतिः। इत्येवंविधप्रलय कारयत्वं तत्पदार्थस्य ब्रह्ममस्तटस्थलक्षक्म्। ननु वेदान्त ब्रझयि जगत्कार यलवेन प्रतिपाद्यमाने सति स- प्रथसं ब्रह्म स्यात् चन्यथा सविवाक्यानामप्रामास्यापत्तिरिति चेव्न नहि दष्िवाक्यानां लष्टा तात्पय्ं किन्तु बद्ये ब्रह्मरयेव तत्पृतिपत्ता वथं सष्टेरपयोगः। इत्यं यदि सषिमनुपन्यस्य प्रपस्चस्य निषेधो ब्रझयि प्रतियाद्यते तदा ब्रह्मवि प्रतिषिद्दस्य प्रपश्चस्य वाया प्रति विद्स् रूपस्य व ब्रह्मण।Sन्यतावस्थानभष्टायां न निव्विचिकित्सम- द्वितीयत्वं प्रतिपादितं स्यात्। ततः सृषिवाक्यात् ब्रह्मपादेयत्वज्ञाने सति उपादानं बिना कार्य्यस्यान्यन सङ्गावभ्टायां निरस्तायां नेति मेतीत्यादिना ब्रह्मस्यपि तस्यासतवोपयादनेन प्रपकस्य तुच्छलाव- गमे गिर स्निखिल द्वैतविभुममखगहं सचिदानन्देवरसं ब्रह्तसिध्य- तीति परम्परया दष्िबाक्यानामप्यद्वितीये ब्रह्मस्येव तात्पर्व्यम्।

Digitized by Google

Page 46

सम्मः परिव्ेदः।

उपासना प्रकरअप ठितसगयन्रडावाब्चानान्तु उपासनाविध्यपेचचित गुवारोपमानपरत्वं न सगुसपरतवं निगुमप्रकरकषपठितानां समुखर वाव्यानान्तु निवेधवाक्यापेस्ित निघेध्यसमपंकत्वेन विनियोगहति न किचिद पि वाक्यम द्वितीयबुह्प्र तिपादनेन विबध्यते। तदेवं खखपतटस्यलक्षबर्षस्ततं तत्पदवाचमीख्व्रचैतन्यं माबा प्रतिविम्वरयमिति केचित्। तेवामयमाशयः। जीवपरमेन्नर साधारयचैतन्यमान्रं विम्वं तस्य व विम्वस्याविद्यात्मिकायां मायायां प्रतिविष्मीश्वरचैतन्यं अन्त:करशेष प्रतिबिम् जीवचैतन्यं काय्या- पाधिरयं जीव: कारयोपाधिरीच्वरइतिश्रते:। एतन्मते जलाएय गतपू रावजलगत सूर्य्यप्रतिविब्वयारिव जीवपरमेन्वरयोभेदः। अबि- द्यातकोयाध्ेव्यीयकतया तदुयाधिकेश्वरस्याि व्यापकतवं चन्तः- करवस्य परिव्छिन्नतया तदुयाधिकजीवस्यापि परिच्छिन्वत्वम्। एतन्मतेऽविद्याल्वदोषाः जीवे इव परमेश्वरेऽि स्यः उपाधे: तेवामयमाशय:। एकमेव चैतन्यं विम्वत्वाक्रान्तमीश्वरचैतन्यं प्रति- विष्यवाक्रान्तं जीवचैतन्यम्। विम्वप्रतिविम्बकल्पनोपाधिस्स एकजीव-

प्रयुव्कोजीवपरमेन्नरयाभदः। उपाधिक्वतदे।वाख्च प्रतिबिम्वे जीवे एव वच्न्त नतु बिम्बे परमेख्वरे उपाधे: प्रतिविम्वयक्षपातित्वात्। एतन्मते च गगनसूर्य्यंस्य अलादा मासमा नप्रतिविम्वसूर्य्यस्यव जीव परमेश्वरयोभेदा। ननु यीवास्थमुखस्य दर्पगप्रदेशे इव विम्बचैतन्यस्य परमेश्वरस्य जीवप्रदेभेऽभावात् वस्य सर्व्वान्तर्यामित्वं न स्यात् इति चेव्न साभ नक्नस्थाकापस्य जल्ादा प्रतिविन्वितत्वेपि विम्वभूतमहाकाशस्यापि

6

Digitized by Google

Page 47

परिभाषा।

लेइषि वपरिक्छिन्नवह्मविम्वस्य प्रतिविम्देशे सम्पन्धाविरोधान्। नच रूपहौनस्य बुह्ममो न प्रतिविम्वसम्भवः रूयवतरव तथात्मदशना- दिति वाचं नीरूपस्यापि रूपस्य प्रतिविम्वदर्शनात् नच नोखपस्य द्रवस्य प्रतिविम्वाभावनियम: वाव्मनोद्रव्यत्वाभावस्यक्रत्वात् एक एव द्वि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः। एकधा वजधा चैव टृश्यते जखचन्द्रवत्। यथाह्मयं ज्योतिरात्मा विवखानयोभिन्ञा वञधके।- इनुगच्कन्। उपाधिना क्रियते भेदख्यो देव: क्षेश्रेख वमजोयमात्ा इत्यादिवाकयेन ब्रह्मप्रतिविम्वाभावानुमानस्य वाधितत्वाच। तदेवं तत्पदाथानिररषितः । इदानीं त्वम्पदार्थेरनिखप्यते। एकजीववादेऽविद्याप्रतिविम्वो जीवा कानेवाजीवबादे तु भन्ता

जाग्दश नाम इन्रियजन्यज्ञानावस्था कबस्थान्तरे इन्द्रियाभावा-

नादिल्वात्। साचान्त: करयवत्तिरावर बाभिभवार्थत्येकं मतम्। तथाद्ि विद्योरपाितचैतन्वस्य जीवतवपक्षे घटाद्यधिकानचैतन्यस् औकरप तया जीवस्य स्व्वदा घटादिभानप्रसक्का घटावयर्वच्कन्रचैतन्यावरक मज्ञानं मूलाविद्यापरतक्मवस्थापदवाच्मभ्यपगन्तव्म्। एवं सति न सर्व्वदा घटादेभानप्रसङ्ग: कानाळतचैतन्यसम्वन्धस्य व भावप्रयो जकत्वात्। तस्य चावरमस्य सदातनत्वे वदाचिदषि घटभानं न स्यादिति तङ्गङ्के वक्कय्ये तद्टङ्गजनवं न चैतन्यमात्र तङ्गासकस् तद- निवसंकत्वात् नापि उत्चुपा्ितं चैवन्यं परोक्षस्यलेडि तत्रिबच्या-

Digitized by Google

Page 48

सतमा परिकेदः।

पचेरि तिपरोकवार त्तकत्तिबिशेषस्व वदुर्पािवचैवनास्य वा ब्ावरय भभ्नवल मित्यावर वाभिभवाया रत्तिबचते। सम्पन्धाथां उत्तिरित्यपरं मतम्। तभाविद्य।पाधिनोजोवो डपरिकि्छिन्न: स च घटादिप्रदेशे विद्यमानोमि घढादावारापरोज रत्तिविरदस शायां न घटादिषमवभासयति घटादिना समं सम्प्ता भावात् तत्तदावारटचिदश्ायां तु भासर्यात तदा सम्पन्वसस्वात्। मनु चविदयामाधिकस्य जीवस्यापरिन्कित्रस्य सतरव समसवस् सम्पडस ्तिविर ददशार्यां सव्न्धाभावाभिधानमसदुत्तं वासक्ृतल दृछया सम्वन्धाभावाभिधाने च वत्यनन्तरमपि सम्वन्नोण स्यादिति . चेत्। उचते। नि उत्तिविर हदशायां जीवस्य बठादिना सब सम्यन्धसामा्न्यं नियेधाम: चिन्ताई घठादिभानप्रवोजकं सव्पमावि- वेवम्। स च सम्व्धविद्ये मोषिषयस्य जीवचतव्यस्य व यत्यय्यभ्कता

करमं सच्कदव्यत्वात् सतएव औीवचैतन्वाभिव्ज्जनसमर्य घटादिषन न तथा मखचदवत्वात्। साकारड त्तिसंयोगदश्ायान्त बच्चभि-

वत्यृदयानन्तरं चैतन्यमभिव्यनाि। तदुप्व विवरये अनमवरमं रि ससिमित्रिव खसंसर्मिख्मि घटादा चैतन्या भिव्यत्तियोग्यतामापा- दयतोति। टषसास उतवस्यामि सक्छमव्यसम्पन्धदभार्बा प्रतिबिभ मगश्चबं बचा कुआदे मंलादिसंयोगद्यार्या मखादिप्रतिबिम वाडिता। घटादेरमियन्जनत्च तत्प्रतिविन्यग्राहित्वं नैतन् लाभिवस्यद् तत्र प्रतिविग्वितल्वम्। सवंविधाभियन्जवलसिड्धार्थ- मेव हतेरपरोसस्थले वहिनिर्गमनाष्ट्रीकार। परोकषखसे तु वज्यादेट चिसंये माभावेन चैत्नाबभियन्नवतया नापरोकलम्।

Digitized by Google

Page 49

88 परिभाषा।

एवं जीवस्यापरिष्छ्िन्नत्वेऽपि छत्ते। सम्वन्धार्थत्वं निरुपितम्। इदानों परिच्छिन्नत्वपच्ते सम्वन्धार्थत्वं प्रतिपाद्यते। तर्थाहि चन्तःकरयोपाधिकोजीवस्तस्य च न घटाय्युपादानता घटादिदेश- सम्वन्धात् किन्तु बुह्ेव घटाद्युपादानं तस्य मायेपह्ितस्य चेतन्यस्य सकलघटाद्यन्चयित्वात्। व्यतएव बुह्ममः सव्वज्जता तथाच जोवस्य घटार्द्याधिछानबुह्मचेतन्याभेदमन्तरेख घटाद्यवभासासम्भवे प्राप्ते तदवभासाय च घटादयघिकानवह्मचेतन्याभेदसिद्दार्थं घटाद्याकार

मनु वच्यापि कथं प्रमात्टचैतन्यविषयचैतन्ययोरभेद: सम्पाद्यते

देशस्थत्वेनायाधेयभे दाभावस्योकलवात्। रवमपराक्स्थले वत्तेर्ममत- भेदेन विनियोग उपपादितः।

वाप्िवारखाय थन्तःकरयेति। सुधुप्तिनीम सविद्यागेचराविद्यावत्यवस्था। जागतसवप्रयो रविद्याकारष सेरन्त करववत्तित्वान्न तत्रातिव्यािः। खन के चित् मरमूर्च्क योरवस्थान्तरतामाऊ:। चपरे तु सुधुप्तावेव तयारन्त भावमाऊः। तत्र तयारवस्थान्रयान्तर्भीववदिर्भावया: त्वम्पदार्थ निरपसे उपयोगाभावान्न तन प्रयत्यते। तस्य व मायोपाध्यपेक्षयेकतवं चन्त:करखोपाध्यपेक्षया व नानालवं व्य्वा्टियते। एतेन जीवस्याम व्वं प्रत्युत्त वुडेगु येनातामुयरेन चैव द्वाराग्रमानेज्षावरोडपि दृष्ध

Digitized by Google

Page 50

सप्म: परिेदः ।

इत्यादा जीवस्य पुद्धिभव्दवाचान्त:वरबपरियामोपाधियपरिमाव अवबात्। सच जीव: सयंप्रकाशः खप्रावस्थामधित्तव्यानायं पुरव: सयंव्योतिरिति प्रतेः। चनुभवसरूपख प्रमानघनहत्यादिन् तेः

एवं त्वम्पदाथानिपितः ।

ननु नाहमीश्वर हत्यादिप्रत्यमेय किसिञ्त्वस्व्व चत्वादिवयद्ध धम्मात्रयत्वादिलिफ्ेन दा सुपवत्यादिय् त्या डाविमा पुरवी सोषे क्षरखाक्षर एव च इत्यादिमृत्या व जीवपरभेदस्यावगततेम तत्त्व

सार्थमेवेति चेव्न भेदप्रत्यक्षस्य सम्भावितकरबदोवजन्यस्यासम्भावित दोववेदजन्यच्यानेन बाध्यमानतात् । अन्यथा चन्द्रगताधिवपरिमाय

रसो घटे रक इयं न तु शयामइति वत् सविशेवसे रीतिन्यायेन जोब

मानुमानमपि प्रमावं बागमवाधात् मेरुयावासमयत्ानुमानवत्। नाप्यागमान्तर विरोध: तत्परातत्वरवाक्चयोसतत्रवाक्यस्य बलवरवेन बोकसिद्धभेदानुवादि दा सुप्जादिवाक्यायेक्षया उपक्रमोपसंद्ारा

नच जीवपर को वियद्धम्मीश्रयत्वानुपपत्ति: छोतस्येव जलसैवायाधि

तदा प्रद्यतेऽषि तुल्यम्। न च सिद्धान्ते वार्तृ तवस्य बचिदप्यभावात् धारोप्यप्रमाद्ित

Digitized by Google

Page 51

परिभाषा।

संखाराभावे कथमारोपइ तिवाथं साधवेवारोप्यविवयसंखारत्वेनैव सस्य हेतुत्वात्। न च प्राधमिकारोषे का गति: कर्त्तुत्ाद्यव्यास

मेव प्रामासं चैन पुत्रस्ेजातइत्यादा सिद्ेडपि सक्कतिग्रदात्।

परेष्यं वेदान्तशस्त्रस्य विवय इति सिड्म्।

इतिपरिभावायां विवयपररिचेद:।

Digitized by Google

Page 52

परिभाषा।

चटमा परिय्े द:।

इदानीं प्रयोजनं निरूप्यते। बदयमतं सम्वदत्तितयेव्यते तव् प्रयोजनं तच डिब्धं मुखयं मयरेति। तब सुखदुःखाभावा मुख्ये प्रयोजने तदन्तरवावन शैवं प्रयोजनम्। सुखस दिविधं सावभियं निरतिजयमेति। तब सातिभयं सुखं विषयान वङ्गजनितान्त:परवर्टतत्ततारतम्यश्ञतावन्द् नेशाभिभांव विशयेषः रतस्वैवानन्दखाव्यानि भूतानि मान्रामुपशीव- नतीत्ादिम्रुतेः। निरतिशयं सुखच बम्व सानन्दोग्रसतिवजा-

अभविद्रुत्तय अरवात तर्रात शेषमात्मविदितिन्रुतेः नतु लोषा

बनादित्े मोजमुदिश्य अववादा प्रदननुपपततिरिति वेत्र सिर्ध- स्ये प मससकपस्य मोचखासिदलभुमेय तमाघने प्रकन्ुषपचे।

Digitized by Google

Page 53

परिभाषा।

चनर्थनिवत्िरमि धिषानभूतब्रह्मखख्पतया सिद्दैव। लोकेडपि प्राप्तप्राप्तिपरिदृतपरि हारये: प्रयोजनत्वं दृष्टमेव। यथा इस्तगत विस्मृतसुवर्णादा तवहस्ते सुवर्समित्याप्ापदेशात् वप्राप्तमिवप्राप्नोति। यथावा वलयितचरयायां सजि सर्पत्वभुमवतः नायं सप इत्याप् वाक्यात् परिहृतस्य व सर्घस्य परिहार। एवं प्राप्तस्यानन्दस्यप्राप्तिः। परिदृतस्थाप्यनर्थस्य निवत्तिमाक्ष: प्रयोजनस्। सच ज्ञानैक साध्यः तमेव विदित्वातिम्ृत्युमेति नान्यः पन्थाविद्यतेऽयनायेत्यादि श्रुतेः वाज्ञाननिट त्ते जानेकसाध्यत्व नियमाच्। तः्ज्तानं ब्रझ्मात्मेकत्व गोचरम् सभयं वे जनक प्राप्ताऽसि तदात्मानमेवावेत् काहं ब्रह्मा समोत्यादिश्रुतेः तत्त्वमस्यादिवाकत्यं ज्ञानं मोक्षम्य साधनमति नारदीयवचनाच्। तज्जाननपर।कखपं परोकषलेपरोक्षभमनिवतकत्वा नुपपस । तथापरोकज्ञानं तत्वमम्यादिवाक्यादिति केचित्। मनननिदि ध्यासनसंस्कृ तान्त:करसादित्यपर। तभ पूव्वाचार्य्यागामयमाशयः। संविदापरास्य न करवविभेवात्मत्तिनिवन्धनं किन्त प्रमेयविशेषनिव न्वनमित्युपपादितम्। तथाच ब्रह्मबः प्रमात्टजीवाभिन्नतया तट्रोचरं भन्दजन्यमपि ज्वानमपरोक्षम्। व्यतएव प्रतर्दनाधिकरये प्रतर्दनं प्रतिप्रायोस्मि प्रज्ञात्ा तंमामायुरम् तमुपास्खेति इन्द्रश्रेक्तवाके प्राय पूव्दस्य ब्रह्मपरत्वे निख्चिते सति मामुपारखे त्यस्म व्वव्दानुपपत्तिमा - पष्टय तदुत्तरत्वेन प्रत्ते शाखतटृधता तूषदेशेवामदेववदित्यत्र सूच्रे शास्त्रीया दृषिः प्रास्त्रटृषिः तन्वमस्यादिवाकयजन्यमइं ब्रह्मेति

का न्येवामयमाशय: करयविशेवनिबन्धनमेव ज्ानानां प्रत्यक्षतवं न विषयविशेषनिबन्धनं एकस्मिद्जेव सूक्षवस्तनि पटकरगापट-

Digitized by Google

Page 54

पटम: परिकेदः।

इन्ि्ियजन्यत्वस्यैव प्रयोजकतया न शव्दजन्यध्ानस्यापरोक्षतं ब्रस्त साक्षात्वारेडपि मनननिदिध्यासनसंसतं मनएव करयं मनसवानु-

प्रळुतनया वेदोपजीवित्वात् वेदानुपजीविमानानरगम्यवस्ेव वेद मम्यत्व विरोधित्वात्। भासत्रदृष्टिसन्रमपि ब्रह्मविषयकमानसप्रत्य- कस्य शास्त्प्रयोव्यत्ादुयपद्यते। तदुंसाम्। धमि सेराधने सूतात् माखार्थध्यानज्ञा प्रमा। ग्राखटनिर्म्मता तान्त वेति वाचस्पति: परम् इति। तथ जानं पामकयात् स च कम्मामुकानादिति पर- मपरया व्म्मबां विनियोग:। अतएव तमेतं वेदानुबचमेन ब्र.झया विविदिबन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाभकेनेत्यादिश्रतिः कवाये कर्म्ममिः पक्के ततज्ञानं प्रवर्त्तते इत्यादिम्मृ तिख्व सकक्ते। एवं अक्यमनननिदिध्यासना न्यमि द्ानसाधनानि मेने योत्राझसे वात्मा वा घरे दषव्यदति दर्शनमनूद्य तत्साधनत्वेन शोतव्ोमन्तथ्यो निदिध्यासितव्यइति अवयमननवि दिध्यासनानां विधानात्। भ्वसं नाम वेदान्तामामदैते ब्रम्मयि तात्यव्यावधारबानुकूला मानसी करिया। मननं नाम श्व्दावधारितेऽ्थे मानान्तरविरोधभष्डार्यां तमिरावर- यानुकूलतरकातावज्ञानजनकोमानसोव्यापार। निदिध्यासनं नाम चनादिदुब्ांसनया विवयेध्वाऊ्ृव्यमाबस्य मानसस्य विषयेभ्योऽय- छष्यात्म विषयनस्थेय्यांमुकूलोमानसोव्यापार:। तन निदिध्यासन पासाक्षातवारे साक्षात्वारयं से ध्यानयोगामुगता चपश्यन् देवात भत्तिं समुबे निगू फ़ामित्या दिश्रुतेः। मिदिध्यासने व मननं हेतु:

Digitized by Google

Page 55

परिभाषा।

घ श्रवयं हेतु: शवणाभावे तात्पय् नसयेन पूव्दध्ानायेगेन कार्थ विषय क युक्त्वायुक्त वमिखया: कूलमननायोगात्। रतानि जीस्यमि ज्ञानोत्मत्ता कारयानीत्येत वन्मान् केचिदा- चाय्या ऊचिरे। कपरे तु अ्वयं प्रधानं मनननिदिध्यासनये: श्रवमपराचीनयेोर अवसाफ लवरस्मदर्शनविववव तया ाु कारकतय ङ्वमित्याङ्:। तदप्यङ्गत्वं न तार्त्तीयषचरूयं तस्य

ब्रोरिभिरयजेत दक्जा जद्दतत्यादाविव मनननिदिध्यारनयेरङ्गत्वे काचित् ततीया शतिरसनाधि वहिदवहदन दामीत्या दमदायं र्वाहिःखरडनद्रकाप नस मर्थपवत् कि सङ्गम सनापि प्रदेश नर पटितस्य प्वर्गंकाभिश मे उदयत्री तव क वन उदया रवादेन मवन निदिध्यासनविनियोजत किरिद्ककसति माधि दर्प पौरसकासाभा रुगंकामो यजतेति व ज्ाव तगमस धनतवदर्श पोर्यामसप्रवरगे प्रयागदीन किव पण्सादणतवेनावगतूस्य अवयस्य पकरये मनन निदिशसनयेरञ् नम्। ननु दपयह तेदन मुब देन अमरये गये वहिने सति फन्व- या अजतप्रदरये तत्सविधाव स तये मेनननिदिध्य दावदो। ड्यःज चवेन करा देव दूते त चेन्न ते छानयगनुगता कापशयनित्यादि शृत्य रे ध्यानसा दश मसाधनत्वेनवगतस्याङ्गाकाङ्गयां प्रयाज न्यायन अवममननये रेवङतापत्ते ।ब्रमसम ख्े च रनिरसे। किश्व प्रयाजाद बङ्गवविवार: सप्रयोजन:व्वपक्षे विक्कतिषु न प्रया कादशानं सिद्धान्ते तु तत्रामि तदमुषठान म.त। प्र्टते तु कवयं न कायचित प्रकृतिः येन मनननिदिध्या सनयोस्तत्र प्यनुकानमङ्गत्व विचारफलं सभेत। तरमन्न तार्थीयप्नवत्वं मनननिदिध्यारनयेो।

Digitized by Google

Page 56

कषम: परिचेदा।।

किक यथा घटादिकार्थ्ये मत्पिदादीनां प्रधानकारयता चक्रादीनां सह का रिकार य जेति प्राधान्या प्राधान्दव्यपदेशः तथा श्रवयमनननि.द- ध्यासनानामपोति मन्तव्यम्। सूचितश्चेतद्विवरखचायये: भक्षितात्- पय्य विभनियशन्दावध रसं प्रमेयावगमं प्रत्यव्यवधा नेन कारयं भवति प्रमाशस्य प्रमेय: वगमं प्रत्यव्यवधानात् मनननिदिध्यासने तु चित्तस्य प्रत्यगाताप्रव रतःसंस्कारपरिनिष्पव्नतदेक य्रवत्तिकार्य्यद्वारेय्ष ब्रक्ा- नुभवछे तुतां प्रतिपद्येते इति फलं प्रत्यव्यर्वद्ितकारयस्य पक्तितात्मर्यय वि पूषपूव्दावधारयस्य ववदितमनननिदिध्यासने तदड़े चाङ्गी ज्रियेजे इति अवयदिमु सुमक्ष वामधिकार: काम्ये वम्मसि फलकाम स्याधिकारित्वात्। मुमुद्दायां नित्यानित्यवस्तविवेकस्येह्ामचार्थफल भोगविरा गस्य पूमद मापर तितितिक्षासमाधानश्रद्वानाख विनियेगः। कन्तरि- न्त्रियनिग्रह पमः। वहिरिन्द्रियनिग्रद्ददमः। विघेपाभाव उप- रतिः। शोतोणादिद्वन्दसहनं तितिक्षा। चिर्ुका यं समध नम् । गुण्वेदान्तवाययेघ विश्वासः श्र ड्गा। तत्रापरमपू्देन संन्यासोडभि- धीयने तथाच संन्यासिनामेव श्रवणादार्व धकार इति केचित् कयरे तु उपरमशन्स्य संयासवाचकत्वाभव.द्विक्षेपभादमातस्य गृरस्थे- व्वपि सभवात जनकादेरपि ब्रह्मविचारस्य प्रयमायत्वात् सर्व्व.श्रम साधरयं अणदिविध नमित्याङ:। सगणोपासनमपि चित्तेकायपद्वारा निर्व्विनन षब्रस्मपाक्षतार हेतुः। तदुक्कम्। निर्व्विमवंदरं ब्रम्म साक्षात्ात मनीघवरा:। ये मन्दास्ेडनुकल्पन्ते सविशेष निरुपयः। वशीलते मनस्येवां सगुय ब्रझ्मशेलनान्। तदेव वविर्भवेत्स क्षदपेतोपाधिकन्पनमिति। सगुया पासकानान् वर्चिरादिमागय ब्रझ्मलोकगतानां ततेव श्रवसादृत्न्न

Digitized by Google

Page 57

५२ परिभाषा।

व ससाक्तात्वारायां ब्रह्मबा सह मोका। कर्म्मिद्ान्त धूमादि मागय पिसलेरकं गतानामुपभोगेन अम्मजये सति पूर्व्यकवतसुच्तत दुकक वानुसारेय ब्रझ्मादिस्यावरान्तेवु पुनरत्य तति:। तथाच शुति: रमकोय चरका रमखोयां योनिमापध्यन्ते कुपू यचरखा: कुपूयां योनि मापधम्ते इति। निविद्धकम्मानुकायियां तु रारवादिनरकविभेवेव तत्तत्यापोप चिततीव्रदुःखमनुभूय अश्नकरादितिय्येग्योबिवु स्थाव-

न सेकान्तरगमनं न तस्य प्रायाउल््रामन्तीतिश्रतेः किन्त यावत् प्रारब्धकम्मचयं सुखदुःखे व्ामभूय पच्मादपदृव्यते। ननु क्षीयन्ते चास्य कम्मावि तश्िन् टष्ट परावरे इत्यादिश्रुत्या मामाधि: सर्व्वनत्तावि भम्वात् कुरते्ज नेत्यादिस्मृत्या च ज्ामस्य

वेमन तस्य तावदेव चिरं यावव्र विमेच्य ऽय सम्पत्येत्र केवल्येनेत्यादि शुत्या नाभुनां चोयते बन्न कस्पमोोटिभ्नतरपोत्यादिम त्या व उत्पा-

ममात्। सच्ितं दिविधं सुछ्चतं डुष्कृतन्त। तथाच प्रुति: तस्य पुनादायमुपयन्ति सुहद: साधुष्ठत्यां दविवन्त: मामक्कत्यामिति। मनु ब्रहाछ्ानान्म साज्ञाननिदत्ता तत्कार्थ्यप्रारब्धकम्मम्डपि मिठत्ते कथं ज्ञानिनां देहधारयमुपपद्यमइति चेज्न काप्रतिबद्धज्ञान-

नन्वेवममि तस्वच्चानादेकमुता सव्वमुन्ति: खात् सविद्याया एकत्वेनैत ग्रिट त्ा अचिद पि संसारायोमादिति वेव्न। इछायनेरि-

Digitized by Google

Page 58

बटम: परि्ेद:। ५र

गृरीतमविद्यानाना त्वमभ्गोक तंयमित्याऊः। चन्ये लेगवाविद्या तस्या सविद्याया जीवभेदेन ब्रहाखक्यावरयभळ्कयो नाना तथाच स्थ मधानं तस्य म्सासख्यावरयभत्तिविभ्िक्ाविद्यानान्: नत्वन्यं

सनादिसंसिद्धितोवितेश्वर चोदितम्। चधिकारं समाप्यते प्रविभन्ति परम्पदमिति। एतचैत्रमुक्ता सर्व्वमुत्िरिति पक्चे नोमपद्यते। तक्षा-

सेति सिर्द्ध प्रयोजनम्।

हति परिभावायां प्रयोजनपरिक्ेदः।

मोधममंराजाधरीन् बिर्राचता परिभावा समाप्ता ।

Digitized by Google

Page 59

Đigituzed , Goagle