1. Vedantaparibhasha of Dharmaraja Adhwari Culcutta Edition Mula 1867

BSB Bayerische Münchener DigitalisierungsZentrum StaatsBibliothek Digitale Bibliothek

Dharmarâdscha, Dharîndra

Paribâschâ [The Vedāntaparibhāsā. An Exposition of the Technical Terms of the Vedanta Philosophy] Grammatik. Werk. Im Jahre 1796 der Šaka Ara- 1847

Calcutta [1847] A.or. 4329 urn:nbn:de:bvb:12-bsb10250915-8

A. o.r 4329

19290219

A.01.4329

19290212

19222809

Ог 20

or: 4329 Jharma raojona ..

परिभाषा।

गवर्यं मे गटसं स्था पितसंस् तपाठभा पाध्यक्षम डेदयानामनुख्नबा

संखृत यये

मुचिता।

कषिकाता

काव्दा: १७६६।

1

19290219

BIBLIOTHECA

REGIA NONACENSIS.

परिभाषा। S CRI LIBRARY COLLEG

प्रथम: परिच्केदः ।

यदविद्याविलासेन भूतमौतिकसृष्टयः। तं नौमि परमात्मानं

तं प्रयामि नसिंहारयं यतीन्द्रं परमं गुरुम्। श्रीमद्वें ङ्वटनाथाख्ान् बेलङ्गुडिनिवासिन:। जगद्गुरूनहं वन्दे सर्व्वतन्त्र प्रवर्त्तकान् ।। ब्रह्म बेधाय मन्दानां वेदान्तार्थावलम्विनी। धर्म्मराजाध्वरीन्द्रेय परि भाषा वितन्यते ।।

परमपुरुषार्थः न स पुनरावच्तते इत्यादि श्र्त्या तस्य व नित्यत्वावग मात् इतरेषां त्रयाणं प्रत्यक्षेश तद्यथेह कर्म्मचितोलोक: तीयते एव- मेवामुत्र पुस्याचतेलकः त्ौयतइत्यादिश्रत्या चानित्यत्वावगमाच्। स च ब्रह्मज्ञानादिति ब्रह्म तन्ानं तत्पुमारच् सप्रपख् निरुप्यते। तन्र प्रमाया: करसं प्रमागम्। तत्र स्मृतिव्ाटत्तं प्रमात्वमनधि गतावाधितार्थविषयज्ञानवं स्मतिसाधाररन्त अावाधितार्थिषय ज्ञानत्वम्। नीखयस्यापि कालस्य इन्द्रियवेद्यत्वाभ्युपगमेन धारावाहिक

२ परिभाषा।

बुद्धेरपि पूर्व्वपू्व्वज्ञानाविषयतत्तत्क्षसविशे षविषयकत्वेन न तत्रा व्याप्तिः। किव्व सिद्धान्ते धारावाह्िकबडिस्थले न ज्ञानभेद: किन्तु यावद्वटस्फरगं तावद्वटाकारान्तःकरसळ त्तिरकैव नतु नाना वत्ते: ख विरोधिव त्युत्प त्तिपर्य्यन्तस्थायित्वाभ्युपगमात् तथाच तत्प ततिरफललत चैतन्यरपं घटादिज्ञानमपि तत्र तावत्कालीनमेकमेवेति नाव्याप्ति पङ्गापि। ननु सिद्धान्ते घटादेम्मिथालवेन वाधितत्वात् कथं तज्ज्ानं प्रमा। उचयते। ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं हि घटादीनां वाध: यत्र त्वस्य सर्व्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत् इति श्रुतेः। नतु संसारदशयां वाधः यत्र ह्ि द्वेतमिव भवति तदितर इतरं पश्यतोति श्रुतेः। तथा चाबाधितपदेन संसारदशयामवाधितत्वं विर्व्तमिति घटादिप्- मार्या नाव्ापिः। तदुक्वम्। देह्ात्मप्रत्ययोयद्दत् प्रमासत्वेन कल्पितः। लाकिकं तद्ददेवेदं प्रमान्वात्मनिस्व्यादिति। क्ा व्यात्मनिश्वयात् ब्रह्मसाक्षात्कार पर्य्यन्त मित्यर्थः। लेकिकमिति घटादिज्ञानमित्यर्थः । तानि च प्रमासानि षट्। प्रत्यक्षानुनानोपमानागमार्थापच्यनु- पलब्धिभेदात्। तत्र प्रत्यक्षप्रमाया: करयं प्रत्यक्षप्रमायम्। प्रत्यक्ष प्रमा चात्र चैतन्यमेव यत्माक्षादपरोक्षाद्रह्म इति श्रतेः। अपरो- क्षादित्यस्य कपरोक्षमित्यर्थः । ननु चैतन्यमनादि तत्कथं पक्षुरादेस्तत्करयात्वेन प्रमायत्वमिति।

सन्निकवादिना जायते इति वत्तिविशिवं चैतन्यमादिमदित्युचयते। ज्ञानावच्छेदकत्वाच्च दत्ता ज्ञानल्वोयचार: तदुक्ं विवरसे व्ान्तःकरस वत्तै। ज्ञानत्वापचारादिति। ननु निरवयवस्यान्तःकररस्य परियामात्मिका वत्तिः कथं इत्यं

19299919

प्रथम: परिच्केदः। ३ न तावदन्तःकररं निरवयवं सादिद्रव्यत्वेन सावयवत्वात् सादित्वस् तन्मनोऽष्जत इतिश्रुतेः। वत्तिरपज्ञानस्य मनोधमत्वे च कामः

एवेति श्रुतिः परमासम्। धीशूत्देन वत्तिरप्रज्ञानाभिधानात् कातएव कामादेरपि मनोधर्म्मत्वम्। नन कामादेरन्त:करराधम्मत्वे अह्मिच्कामि ग्रहं बिभेमि अह्नं जानामीत्याद्यनुभवः आ्रात्मध्म्मत्वमवगाहमान: कथमुपपद्यते। उच्चते। कायः पिराडस्य दग्धृत्वाभावेडपि दग्धत्वाश्रयवज्ञितादात्माध्या- सात् यथा अयोदहतीति व्यवहार: तथा सुखाद्याकारपरियाम्यन्तः-

नन चान्तःकरसस्य इन्द्रियतया ातीन्द्रियत्वात् कथं प्रत्यक्षिष यतेति। उच्चते। न तावदन्त:करगमिन्द्रियमित्यत्र मानमरिति। मनः षषानीन्द्रियागीति भगवद्रीतावचनं प्रमायमितिचेत् न अनिन्द्रियेयापि

56 न्द्रियेौव इतति नियम: यजमानपच्चमा इडां भक्षयन्तीत्यत्र ऋत्विग्गत पच्चत्वसंख्याया अयन्टत्विजापि यजमानेन वेदानध्यापयामास मह्ाभारत पच्चमानित्यादा च वेदगतपच्चत्वसंख्यायाः व्ावेदेनापि भारतेन पर्य- दशंनात् इन्द्रियेभ्यः पराह्यर्था वर्थभ्यस्च परं मनः इत्यादिश्रत्या मन- सोऽनिन्द्रियत्वावगमाच्च। नचैवं मनसोऽनिन्द्रियत्े सुखादिप्रत्यक्षस्य साक्षात्त न स्यादिन्द्रि याजनप्रत्वादिति वाच्यं नहि इन्द्रियजन्यत्वेन ज्ञानस्य साक्षान्त अनुमित्यादेरपि मनोजन्यतया साक्षा चापत्ते: ईन्वर ज्ञानस्याजन्यस्य साक्षाच्ानायत्ते्। सिद्धान्त प्रत्यक्षप्रयोजकं किमिति चेत् किं ज्ञानगतस्य प्रत्यक्ष त्वस्य प्रयोजकं एच्कसि किम्बा विषयगतस्य। काध्ये प्रमासचैतन्यस्य

पररिभाषा। 50

विधयावच्किन्नचैतन्याभेदइति ब्मः। तर्थाहि तिविधं चेतन्य विषय चैतन्यं प्रमासचैतन्यं प्रमात्टचैतन्यक्षेति। तत्र घटाद्य्वच्छन्नचैतन्यं विषयचैतनंत्र अन्तःकरमवच्य्वच्छन्नंचैतन्यं प्रमासचैतन्यं कान्तःकरया- वच्किन्न चैतन्यं प्रमात्टचैतन्यन्। यथा तड़ागादकं किजात्निगत्य कुल्या त्मना केदारान् प्रविश्य तद्ददेव चतुस्कोखाद्याकारं भवति तथा तैजस मन्तःकरगमप चक्षरादिद्वारा घटादिविघय देशं गत्वा घटादिविषया- कारेग परिसमते। सएव परियामा वत्तिरित्युचते। अनुमित्यादि स्थले तु अन्तःकरयस्य न वन्ादिदेशगमनं वह्मादेस्वक्षराद्यसन्चि कर्षात् तथाचायं घटइत्यादिप्रत्यक्षस्थले घटादेस्तदाकारवत्तेश् र्वा्हि रेकत्र देशे समवस्थानात् तदुभयावकिन्न चैतन्वमेकमेव विभाजकयो

व्यतएव मठान्तव्वर्निघटावच्छिन्नाकाशो न मठाकाशद्विद्यते। तथा चायं घटइति प्रत्यक्षस्थले घटाकारवत्तेर्घटसंयोगितया घटावच्किन्न चैतन्यात्त इुत्यर्वाच्कन्नचे तन्यस्या भिन्नतया तत घटज्ञानस्य घटांशे प्रत्य- त्तत्वं सुखाद्यवच्किन्नचैतन्यस्य तद्द न्यवच्कन्नचैतन्यस् व नियमेनैकदेप-

प्रत्यक्षत्वम्। नन्वेवं खवटत्तिसुखादिस्रसस्यापि सुखाद्ंशे प्रत्यक्षत्वापत्तिरिति

तया उपाध्योयर्वच्क्विन्नकालत्वन तत्तदवच्छिन्नचैत्ये्भात् उपाध्यो- रेकदेशस्थत्वे सति एककालोनत्वस्यैव उपाधेयाभेदप्रयोजकत्वात् । यदि च एकदेपस्थच्मात्रमुपाधियाभेदप्रयोजकं तदा वाहं पूव्व सुखी त्यादिस्मृतावतिव्या प्तिवारखाय वत्तमानतवं विष्यावशेषयं देयम्। नन्वेवमपि खकीयधम्मधिममग बर्त्तमानी यदा पूव्दादिना जायेते

19299219

प्रधम: परिच्ेदः। عر

तदा ताटृशशाव्दज्ञानादाव तिव्यापिः तत्र धम्भाद्य्व्छिन्नतड च्यवच्छिन्न वैतन्ययोरेकत्वात् इति चेव्न योग्यत्वस्यापि विषयविशेषसत्वात्। अन्तःकररधम्मत्व विशेवेदपि किच्विदोग्यं किव्िदयोगयं इत्यत्र फल वलकल्पः खभावरव पूरयम्। अन्यथा न्यायमतेऽ्प्यात्मधर्म्मत्ात् सुखादिवद्धम्मीदेः प्रत्यक्षत्वापत्तिर्दु वीरा। नचैवमयि वर्त्तमानतादशायां त्वं सुखीत्यादिवाक्जन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वापत्तिः स्यादिति वाच्यम्। इछत्वात्। दशमस्वमसीत्यादा सव्रिद्ष्विषये शूव्दादप्यपरोक्षज्ानाभ्यपरमात्। अातएव पर्व्वतो र्वव्ञिमान् इत्यादिज्ञानमपि वह्ञंशे परोक्ष पर्वतांशेऽपरकां पर्व्वता- दर्वाच्कव्रचैतन्यस्य र्वहिर्नि:तानत्त्व्न्नचैन्ेात् । वज्च शे त व्न्तःकरसवत्तिनिगमनाभावेन वज्न्वच्छ्िन्नचैतन्यस्य क्न्तः करसवत्त्यव च्किन्नचैतन्यस्य च परस्परं भेदात्। तथा चानुभवः पर्व्वतं पश्यामि वज्ञिमनुमिनोमीति। न्यायमते तु पर्व्वतमनुमिनेमोत्यन- व्यवसायारपत्तिः। वसन्निकषपक्षकानुमिता तु सव्वीभेपि ज्ञानं परोक्षम्। सुरभि चन्दनमित्यादि ज्ञानमपि चन्दनखरडांशेडपरेवं सारभांशे च परोकं सारभस्य चक्षरिन्रियायोग्यतया योग्यत्वर्घटि-

नचैवमेकत्र ज्ञाने परोक्षतवापरक्षत्वयोरभ्यपगमे तयोरज्जातित्व न स्यादिति वाच्यम्। इछत्वात्। जातित्वोपाधित्वपरिभा षाया: सकल प्रमायागोचरत्वेनाप्रामासिकत्वात्। घटोजय मित्यादि प्रत्यनं हि घटत्वादिसङ्भावे मानं नतु तस्य जातित्वेऽपि जातित्वरूपसाध्यस्या प्रसिद्धा तत्साध्यकानुमानस्याप्यनवकाशत् समवायासिद्या ब्रह्मभिन्न निखिलप्रयच्चस्यानित्यतया च नित्यसमवेतत्वघटितजातित्वस्य घटला- दावसिङ्गेश्व। एवमेवोपाधित्वं निरसनीयम्। पर्व्वतेरवह्ञिमानित्यादा

1929999

६ परिभाषा।

भेदेन परोक्षत्वापर।क्षत्वये।रिकत्र चैतन्ये न विरोधः। तथाच तत्त- दिन्द्रि यये।ग्यवर्न्तमानविघयावच्कन्नचैतन्याभिव्वं तत्ताकारव्त्यव च्छिव्नज्ञानस्य तत्तदंशे प्रत्यक्षत्वम्। घटादेर्व्विघयस्य प्रत्यक्षत्वन्त प्रमात्रभिन्नत्वम्। नन कथं घटादेरन्तःकरयावच्छिन्नचैतन्याभेद: कराहमिदं पश्या- मोति भेदानुभव विराधादिति चेत्। उच्ते। प्रमान्नमेदो नाम न तावदैक्ां किन्तु प्रमात्टसत्तातिरिक्कसत्ताकत्वाभावः। तथाहि घटादेः खावच्िन्नचैतन्ये ऽध्यस्तवया विधयचैतन्यसत्तैव घठादिसत्ता अधिष्ठा न सत्ततिरिक्कारे। पितसत्तायाख्नङ्गीकारात्। विषयचैतन्यन्न पूव्वोक्क प्रकारेस प्रमात्टचैतन्यमेवेति प्रमात्चैतन्तस्यैव घटाद्यधिषानतया प्रमात्सत्तैव घटादिसत्ता नान्येति सिद्धम् घटादेरपरोक्षतम्। खानु-

चैतन्यस्य प्रमात्टवैतन्यानात्मकतया वञ्ादिसत्ता प्रमात्सत्तातेा भिन्नेति नातिव्याप्तः । नन्वेवम पि धर्म्मीधम्मीदिगोचरानुमित्यादिस्थ ले धम्मीधर्म्मये: प्रत्यक्षवापत्तिः। धम्माद्य्व्कन्नचैतन्यस्य प्रमात्टचैतन्याभिन्नतया ध्म्मीदिसत्ताय: प्रमातसत्तानतिरेकादिति चेन्न योग्यत्वस्यापि विषय विशेषसत्वात्। नन्वेवमप रूपी घटदति प्रत्यक्षस्थ ले घटगतपरिमासादे: प्रत्य-

एकतया रूपाद्यवच्छिवचैतनपास्य प्रमात्चैतनपाभेदेन परिमामाद्यव च्छ्ितचैतनाा्यापि प्रमात्रभिन्नतया परिमारससायाः प्रमात्सत्ता- तिरिक्कचाभावादितिचेन्न तत्तदाकारवत्युपहितत्वस्यापि प्रमात्टविशे-

प्रथम: परिच्छेदः। 6

षसत्वात्। रूपाकारवत्तिदशायां परिमाणाकारवत्च्यभावेन परिमाण-

नन्वेवं वत्तावव्याप्तिः व्यनवस्था भया वत्तिगे।चरटच्यनङ्गीकारेग तत्र खाकारवृत्युपहितित्वघटितोकतलक्षयाभावादिति चेन्न अनवस्था भिया वत्तेवच्यन्तराविषयत्वेऽपि खविषयत्वाभ्यपगमेन खविषय व्त्युपहितप्रमात्टचैतन्पाभिन्नसत्ताकत्वस्य तत्रापि सम्भवात। एव-

भ्युपगमेन उक्कलक्षयास्य तत्रापि सत्ताव्नाव्याप्तिः।

विषय त्वाभ्युपरमविरोधइति वाच्यम् नहि वत्तिं विना सात्तिविषयत्वं

विषयत्वम्। अतरवाहङ्गारटीकायामाचाय् रहमाकारान्तःकरय वत्तिरङ्गीकता। अतएव प्रातिभासिकरजतस्थले रजताकारा अविद्या-

साक्िवेद्येष उत्त्युर्माहितत्वघटितलक्षसस्य सत्तान्नाव्याप्िः। तदयं निर्गलितार्थः । खाकारवृत्युपहितप्रमात्टचतनसत्ताति - रिक्कसत्ताकत्वपानात्वे सति योग्यत्वं विषयस्य प्रत्यक्षत्वम्। तत्र संयोगसंय क्वतादात्मपादीनां सन्निकषीयां चैतन्पाभिव्यञ्जकर्वात्तजनने विनियोगः । सा च वत्तिश्वतुव्विधा संशयो निश्चयो गर्व्वः सरयमिति। एवं त्तिभेदेन एकमप्यन्त:कररं मनइति बुद्धिरित्यहङ्गारइति चित्तमिति चाख्यायते। तदुक्रम्। मनोबद्धिरहङ्गारख्चित्तं करयमान्तरम्। संपायोनिश्चयोगर्व्वः स्मरयं विषया इमे। तच्च प्रत्यक्षं द्विविधं सविकल्पकनिर्व्विकल्पकमेदात्। तन्र सवि-

19299919

परिभाषा।

कल्पकं वेशिष्यावर्गाहि ज्ञानं यथा घटमहं जानामीत्यादि ज्ञानम्। निर्व्विकल्पकन्तु संसर्गानवगाहि ज्ञानम्। यथा साऽयं देवदत्त: तन्तुमसीत्या दिवाकयजनंत ज्ञानम्। ननु शाब्दमिदं ज्ञानं न प्रत्यक्षं इन्द्रियाजनपत्वादिति चेव्न नि ईन्द्रियजन्पात्वं प्रत्यक्षत्वे तनत्रं दूषितत्वात् कि योग्यवर्त्तमानविषय

सोऽयं देवदत्तइतिवाक्जनप्ाज्ञानस्य सन्निकष्ठविषयतया वह्िर्नि :-

चैतनपाभिन्नतया सोऽयं देवदत्तइतिवाक्यजन्पज्जानख प्रत्यक्षत्वम् । एवं तत्तमसीत्यादिवाक्यजन्प्रज्ञानस्यापि। तत्र प्रमातुरेव विषयतया तदुभयाभेदस्य सच्तात्। नन वाक्जनपज्ञानस्य पदार्थसंसगावगाितया कथं निर्व्विकल्प- कत्वम्। उच्ते। वाक्जन्पज्जानविवयत्व हवि न पदार्थसंसर्गत्वं तवं कानभिमतसंसर्गस्यापि वाक्यजन्पज्ञानविषयतापत्तेः किन्तु तात्पर्य विषयत्वम्। प्रक्रते च सदेव से म्येदमग्रश्प्रासीत् इत्यपक्रम्य तत्सत्यं स य्यामा तत्तुमति ख्वेनकेतो इत्युपसंहारेय विपुडे ब्रह्मसि वेदान्तानां तात्पर्थ्यमवसितममिति कथं तात्परय्याविषयं संसर्गमवबधयेत्। इदमेव तत्तुमसीत्यादिवाक्यानानखराडार्थत्ं यत्संसगानवगाहि

या गिरामियम्। उक्काखाडार्थता यद्दा तत्पातिपदिकार्थता। प्राति पदिकार्थमात्रपरत्व वा कखाडार्थत्वमिति चतुर्थपादार्थः। तच् प्रत्यक्ष पुनर्दिबिधं जीवसाक्षीश्वरसाक्षी चेति। तत्र जीवोनाम कन्त कर गर्वच्छव् चैतन्यं तत्साक्षी तु अान्तःकरमोपहितं चैतन्यम्। छन्त:करसस्य विशेषयत्वेपाधित्वाभ्यामनयभेदः। विशे-

प्रथम: परिच्छेदः।

वषञ्च कारय्यान्वयि उपाधिस्व कार्य्यानन्वयी व्यावर्त्तको वर्त्तमानख्व

श्रात्रमित्यत्र कर्यापृष्कुल्युपाधिः। वयमेवोपाधिने यायिकैः परिचा- यक इत्युच्ते। प्रद्वते चान्तःकररस्य जड़तया विषयभासकत्वायो- गेन विषयभासकचैतन्योपाधित्वम्। व्यय जीवसाक्षी प्रत्यामं नाना एक वे तु चैत्रावगते मैतस्याप्यनसन्धानप्ररुङ्ग:। ईश्वरसाक्षी तु मायापहितं पतन्यं तच्बैकं तदपाधिभ तमायाया एकत्वात् इन्द्रेामायाभि: पुरुरपईयतइत्यादिश्रुता मायाभिरिति व डवचनस्य मायागतपततिविषे षाभिप्रायतया मायागतसत्त्वरजरुमो रूपगुणाभिप्रायतया चोपपत्तिः। मायान्त प्रकृति विद्यानायिनन्त महेश्वरम्। तरत्यविद्यां विततां हृदि यस्मिन्निवेशिते। योगी माया ममयाय तस्म विद्यात्मने नमः। आजामेकां लाहितशुक्ककषां वह्ी: प्रजाः सजमानां सख्पाम। ब्जो हेका जवमायोऽनपेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः इत्यादिश्रतिष एकवचनेन लाघ- वानुगृह्तीतेन मायाया एकत्वं निस्चीयते। ततश्च तदुपहितं चैतन्य- मोश्वरसाक्षी तच्चानादि तदुयाधेमीयाया कानादित्वात्। मायावच्छिन्नं चैतन्यञ्च परमेश्वर: मायायाविशेषसात्े ईश्वरत्व उपाधित्वे साक्षित्वं

स च परमेश्वर एकाऽपि खेपाधिभूतमायानिष्ठसच्वरजस्तमो गुमभेदेन ब्रह्मविदा महेश्वरादिश्वाच्यतां भजते। नन्वीश्वरसाच्िणोरनादित्वे तदैक्षत बञ स्यां प्रजायेय इत्यादो सष्टिपूर्व्वसमये परमेश्वरस्यागन्तकमीक्षामच्यमानं कथमुपपद्मते। उच्चते। यथा विषयेन्द्रियसन्निकवादिकार यवशेन जीवोपाध्यन्तः- करगस्य वत्तिभेदा जायन्ते तथा सज्यमानप्रासिकर्म्मवशेन परमे- २

2

१० परिभाषा।

श्वरोपाधिभतमायाया वत्तिविशेषाः इदमिदानीं सववमदमिदा- नों पालयितव्यमिदमिदानीं संहर्त्तवयमित्याद्याकारा जायन्ते तासाख् वत्तीनां सादित्वात् तत्पुतिविम्बितचैतन्यमपि सादीत्यचते। एवं साक्षिद्देविध्येन प्रत्यक्षज्ञानद्वैविध्यं प्रत्यक्षत्वक् ज्ञेयगतं ज्ञप्तिगतञ्च निरूपितम्। तत्र ज्ञप्तिगतप्रत्यक्षत्वस्य सामान्यलक्षयं

न्यस्य खात्मांशे खप्रकापतया प्रत्यक्षत्वात् तत्तद्दिषयांभप्रत्यक्तत्वन्त पूव्वाक्तमेव तस्य च भरान्तिरूपप्रत्यक्षे नातिव्याप्िः भुमप्रमासाधारख प्रत्यक्षत्वसामान्यनिर्व्वचने तस्यापि लच्यतात्। यदा तु प्रत्यक्ष प्रमाया एव लक्षयं वक्रव्य तदा पूव्वाक्तलक्षयेऽवाधितत्वं विषय विशेषयं देयं शुक्किरप्यादिभमस्य संसारकालीनवाधविषयप्राति- भासिकरजतादिविषयकत्वात्। नन विसम्बादिप्रटच्या भान्तिज्ञानस्य विषयसिद्धार्वपि तस्य प्रातिभासिकतत्कालात्पन्नरजतादिविषयकत्वे न प्रमायं देशन्तरीय रजतस्य क्प्रस्यैव तदविघयत्वसम्भवादिति चेन्न तस्यासन्निकष्ठटतया प्रत्यक्षविषयत्वायोगात्। न च ज्ञानं तत्र प्रत्यासन्िः ज्ञानस्य प्रत्या- सन्तित्वे ततएव वज्ञादेः प्रत्यक्षत्वापत्ता कानुमानाद्युच्चेदापत्तेः। ननु रजतात्पादकानां रजतावयवादीनामभावे मुन्ी तर्वापि कथं रजतमुत्यद्यते इति चेत्। उच्ते। नहिं लोकसिद्धसामग्री प्रातिभासिकरजतोत्पादिका किन्तु विलक्षणैव तथाहि काचादि दोषदू वितलोचनस्य पुरोवर्त्ति द्रव्यसंयोगादिदमाका रा चाक् च क्या - कारा च काचिदन्त:करयटचिरदेति। तस्याख् दत्ता इदमव्किनन चैतन्यं प्रतिविम्वते तत्र पूव्वत्तरीत्या वत्तेर्निर्गमनेन इदमर्वच्किन्न चैतन्यं वत्यव च्छिन्नचैतन्यं प्रमात्टचैतन्यं चाभिन्नं भवति ततस् प्रमात

19299919

प्रथम: परिच्केदः। ११ चैतन्याभिन्नविषयचैतन्यनिका शुक्तित्प्रकारिका काविद्या चाक- चक्चा दिसाट ससन्द र्पंनसमुद्रोधितरजतसंस्कारसधीचीना काचा - दिदोवसमवहिता रजतरूपाथाकारेय रजतज्ञानाभासाकारेय च परियमते। परिणामोनाम उपादानसमसत्ताककार्य्यापततिः। विवरत्ता नाम उपादान विषमसत्ताककारय्यापत्तिः। प्रातिभासिक रजतस्जाविद्यापेक्षया परिणाम इति चैतन्यापेक्षया विवर्त्तइति चोचते। कविद्यापरिगामरपन्न तद्रजतमविद्याधिकाने इदमव- च्िन्नचैतन्य वर्त्तते कस्मन्मते सर्व्वस्यापि कार्य्यस्य खेपादानाविद्या- धिछाना श्रितत्व नियमात्। नन चैतन्यनिषरजतस्य कथमिदं रजवमिति पुरोवर्त्तिना तादाकाम्। उच्चते। यथा न्यायमते व्यात्मनिषस्य सुखादे: शरीर निषत्वेनापलम्भः शरीरम्य सुखाद्यधिकरयातावच्केदकत्वात् तथा चैतन्यमात्रस्य रजतं प्रत्यनधिषानतया इदमवच्किन्नचैतन्यस्य तद- धिछानत्वेन इदमवच्क्ेदकतया रजतस्य पुरोवर्त्तिना संसर्गप्रत्यय उपपद्मते। तस्य च विषयचैतन्यस्य तदन्तःकरगोपह्टितचैतन्या- भिन्नतया विषयचैतनेत्रऽध्यस्तमपि रजतं साक्षिसयध्यस्तं केवलसाक्षि वेद्यं सुखादिवदननप्रवेद्यमिति चोचते । ननु साच्िरयध्यस्तत्वे आाहं रजतमिति तद्दानिति वा प्रत्यय: स्यादहं सुखीतिवदिति चेत्। उच्ते। नहि सुखादीनामन्तःकरगा- र्वच्किन्नचैतन्यनिषठा विद्याकार्य्यत्वप्रयत्वमहं सुखीतिज्ञानं सुखादीनां घटादिवत शुद्धचेतनप्रएवाध्यासात्। किन्तु यस्य यदाकारानुभवा- हितसंस्कारसहक्वताविद्याकार्य्यत्वं तम्य तदाकारानुभवविषयत्व- मित्येवानुगतं नियामकम्। तथा च इदमाकारानुभवाहिितसंस्कार सह्िताविद्याकार्य्यत्वात् घटादेरिदमाकारानभवविषयत्वं व्ाहमाका-

1929999

१२ पररिभाषा।

विषयत्वम्। परोरे न्द्रियादे रुभय विधानुभवसंस्कारस हिता विद्याकार्य त्वादुभयविधानुभव विषयत्वम्। तथाचेभयविधानुभवः इद परीरम् ग्हं देहः काहं मनष्यः अहं ब्राह्मगः इदं चक्षः ग्हं काय इदं श्रात्रम् व्हं वधिरइति। प्रकृते च प्रातिभासिकरजतस्य प्रमात्चैतन्या भिन्नेदमवचच्छन्नचैतन्यनिषाविद्याकार्य्यत्वेऽयि इदं रजतमिति सत्य स्थलीये इदमाकारानुभवाहिितसंस्कारजनरत्ात् इदमाकारानुभव विषयता नत्वहं रजतमित्य हमाकारानुभव विघयतेत्यनुसन्धेयम्। नन्वेवमप मिथपारजतस्य साक्षात्मात्तससन्धितया भानसम्भवे रजतगेचरज्ञानाभासरूपाया अविद्याळत्तेरभ् पगमः किमर्थमिति

विधयापरोक्षत्वसपतया रजतस्यापरोक्षत्वसिङ्ये तदभ्युपगमात् । नन्विदंट त्तेर जताकारवत्तेश्च प्रत्येकमेके क विघयत्वे गुरुमतवद्दिशिष्

चैतन्यस्थैकस्य सत्यमिथपावस्ततादात्मावगाहित्वेन भमत्वखीकारात्। अतएव सान्िज्ञानस्य सत्यासत्य विषयतयाप्रामाएया नियमादप्रामा- ययक्रिः साम्प्रदायिकानाम्। ननु सिद्धान्ते देशान्तरीयरजतमप्यविद्याकार्य्यमध्यस्तञ्चेति कथं मु्तितप्यस्य ततेवलक्षसयमितिचेज्न लन्मते सत्यत्वाविशेवेऽपि केषा- च्वित् क्षसिकवं केषाश्चित् स्थायित्वमित्यत्र यदेव नियामकं तदेव खभावविशेषादिकं ममापि। यद्दा घटाद्यध्यासेऽविद्यैव देोखत्वेनापि हेतुः। शुक्तिरप्याध्यासे तु काचादयदोाः । तथाचागन्तक देोवजन्यत्वं प्रातिभासिकत्वे प्रयोजकम्। अतरव खप्नोपलब्वरथा दीनामागन्तक निद्ादेोषजन्यत्वात् प्रातिभासिकत्वम्।

प्रथम: परिच्छेदः। १३

ननु खप्नस्थले पूव्वानुभूतरथादे: अरसमात्रेगैव व्यवहार।प- पत्ता न रथादिस्टयिटिकल्पनं गौरवादितिचेन्न रथादेः स्मृतिमात्राम्युप गमे रथं पश्यामि खन्ने रथमद्राक्षनित्वाद्यनुभवविरोधापत्ते: काथ रथान् रथयोगान् पथः स्टजतइति रथादिस्षिप्रािपादकश्रुतिविरो धापत्तेश्च। तस्मान शुक्तिरुप्यवत् खप्नोपलब्धरथादयोि प्राति- भासिका यावत्पुतिभासमवतिकन्ते । ननु खभ्ने रथाद्यधिषानतयोपलभ्यमानदे पूविशेषस्यापि तदा

रघाद्यध्यास: कुत्ेतिचेश चैतन्यस्य स्यंप्रकाशस्य राद्यघष्ानत्वात् प्रतोयमानरथा दिरस्तीत्येव प्रतीयते इति सद्रपेस प्रकाशमानं चैतन्य- मेवाधिळानं देशविशेषाडषि चिदध्यरः प्रातिभासिकोरथादा- विन्द्रियग्राह्यत्वमपि प्रातिभासिकं तदा सव्वेन्द्रियामामुपरमात् । अहं रथइत्यादिप्रतीत्यापादनन्त पूर्व्ववब्निरसनीयम्। खप्ने रथादयः साक्षान्मायायरियामाइति केचित्। अन्तःकरयद्दारा तत्परियामा इत्यन्ये। ननु रथादेः सुद्धचैतन्याध्यस्तत्वे इदानीं तत्ाक्षात्काराभावेन जागरसोज खप्नोपलव्धरथादयोऽनवत्तरन्। उचचते। कार्ययबिना- शोह्ि द्विविधः। कश्िदुपादानेन सह कखवित्तु विद्यमानएवो- मादाने। आध्योवाधः द्वितीयस्त निवत्तिः आद्यस्य काररमधिकान तत्त्वसाक्षात्कारस्ेन विनोपादानभताया काविद्याया वनिवित्तेः । द्वितीयस्य कारं विरोधिवृत्युत्पत्तिद्दावनिवृत्तिव्वा। तदिह ब्रह्म- साक्षात्काराभावात् खप्नप्रपश्चो मा वाधिय मुघलप्रहारेय घटादेरिव विरोधिप्रत्ययान्तर।दयेन खजनकीभू तनिद्रादिदेोषनाशेन वा स्थादि निवृत्ता कोविरोधः। रवक् शुक्िसप्यस्य मुक्तावक्किन्चैतन्य

१४ परिभाषा।

निष्ठाविद्याकार्य्यत्वपक्षे मुक्किरितिज्ञानेन तदज्ञानेन सह रजतस्य वाधः। मूल्ाविद्याकार्थ्यत्वपक्षे तु मूलाविद्याया ब्रह्मसाक्षात्कार निवर्च्यतया मुक्कितत्त्वज्ञाननिवर्त्यतया रजतस्य तत्र शुक्किज्ञानान्नि- वत्तिमानं मुघलप्रहारेय घटस्येव । ननु शुक्का रजतस्य प्रतिभाससमये सत्ताम्यपगमे नेदं रजत- निति वैकालिकनिषेधज्ञानं न स्यात् किन्तु इदानीं न रजतमिति स्यात् इदानों घटः श्यामोनेतिवदितिचेन्न नाि तत्र रजत चावच्छन्न

च्छिन्नप्रातिभासिकरजतप्रतियोगिक: व्यधिकररधम्मीवच्छिन्न प्रति-

नन प्रातिभासिके रजते पारमार्थिकत्वमवगतं न वा अानव- गते प्रतिये। गितावच्केदका्व्किन्नर जतसत्त्वज्ञानाभावादभावप्रत्यक्षानु- पपत्त्तिः अवगते कापरोक्तावभासस्य तत्कालीनविषयसत्तानियतत्वात् रजते पारमार्थि कत्वमप्यनि्व्वचनीयं रजतवदेवात्यन्नमिति तद्वच्छिन्न रजतसत्त्वे तदवच्छिन्नाभावस्तस्मिन् कथं वर्त्ततइति चेन्न पारमार्थिक त्वस्याधिषान निषस्य रजते प्रतिभाससम्भवेन रजतनिषठपारमार्थिक- त्वात्मच्यनभ्युपगमात्। यत्रारोप्यमसननिक्षं तघव प्रातिभासिक वस्तत्पत्तेरङ्ग्ीकारात्। व्तएव इन्द्रियस ननिक्कषृजवाकुसमगतला हहि त्यस्य स्फटिके भानसम्भधात् न तत् सफटिकेऽनिर्व्वचनीयलै।हि- च्योत्पत्तिः। नन्वेवं यत्र जवाकुसमं द्रव्यान्तरव्यवधानादसन्नि्यं तत्र लाहित्यप्रतोत्या प्रातिभासिक लाहित्यं सोक्रियेत इतिचेन्न इष्त्वात्। एवं प्रत्यक्षभमान्तरेख्पि प्रत्यक्षसामान्यलक्षयानुगमोयथार्थ प्रत्यक्षलक्षणासभवञ्च दर्भनीयः।

प्रथम: परिच्केदः । १५

उक्कप्रत्यक्षं प्रकारान्तरेग द्विविधम्। इन्द्रिय जन्यं तदजन्यक्केति। तत्र इन्द्रियाजन्यं सुखादिप्रत्यक्षं मनस इन्द्रियत्वनिराकरगात्। इन्द्रियासि पञ्च घासरसनचक्ष्वकथ्योवात्मकानि। सर्व्वासि चेन्द्रियासि खखविषयसंयक्त्ान्येव प्रत्यक्षज्ञानं जनयन्ति। तत्र घागरसनत्वगिन्द्रि यासि सवसस्थानस्थितान्येव गन्धरसस्पशपलम्भान् जनयन्ति। चक्षःश्रोत्रे तु खतएव विषयदेशं गत्वा स्खविषयं गृज्ीतः

अतएवानुभवाभेरीपूव्दोभया शृतइति। वीचीतरङ्गन्यायेन कर्सा- शूष्क लीप्रदेशऽनन्तशव्दोत्पत्तिकल्पनायां गारवं भेरीशन्दोमया श्रत इति प्रत्यक्षस्य भुमत्वकल्पनायां गारवस् स्यात्। तदेवं व्याख्यातं प्रत्यक्षम्।

इति परिभाषायां प्रत्यक्षपरिच्केद: ।

परिभाषा।

द्वितीयः परिच्छेदः ।

काथानमानं निरूप्यते। अनुमितिप्रमाकरसमनुमानम्। अनुमितिस्व व्याप्िज्ञानसेन व्याप्तिज्ञानजन्या। व्याप्तिज्ञानानुव्यवसायादेस्तत्त्वेन तज्जन्यत्वाभावा- ज्ञानुमितित्वम्। व्यनुमितिकररञ्च व्याप्तिज्ञानं तत्ंस्कारोSवान्तर व्यापार: नतु त्तीर्यालिङ्गपरामपाSनुमितिकरसं तस्यानुमितिद्ेतुत्वा- सिद्दना तत्करसत्वस्य टूरनिरस्तत्वात्। नच संस्कारजन्यत्वेनानुमिते: स्मतित्वापत्तिः स्मृतिप्रागभावजन्यत्वस्य संस्कारमात्जन्यत्वस्य वा समृतित्वप्रयोजकतया संस्कारध्वंससाधारयासंस्कारजन्यत्वस्य तत्पुये- जकत्वात्। न च यत्र व्याप्तिस्मरणदनमितिस्तत्र कथं संरकारेहेतुरिति वाचं व्याप्ति पुतिस्थलेऽपि तत्संसा रस्येवानुमितिहेतुत्वात् नष्ि स्मृतेः संस्कार नाशूकत्वनियम: स्कतिधारादर्पनात्। नचानुद्ध इसंस्कारा- दनुमित्यापत्तिस्तदुद्वोधस्यापि सहकारित्वात्। एवच्चायं धूमवा- निति पक्षधर्म्मता ज्ञाने धूमोवहरियाप्यइत्यनुभवाहितसंस्कारोद्वाधे च

द्वितीय: परिचेदः। १७

सति वर्ञिमानित्यन मितिर्भवति न तु मध्ये व्यापिस्रयं तव्नन्यं वज्ञि व्याप्यधमवानयमित्यादिविशिषज्ञानं वा हेतुलवेन कल्पनीयं गारवा- न्मानाभावाच। तच्च व्याप्तिज्ञानं वक्िविषयकज्षानांपूएव कारगं न तु पर्व्वतविषय कत्वांपइति प्व्वतेवह्षिमानिति ज्ञानस्य वज्न मे रवान- मितित्वं न पर्व्वतादंशे तदंश्े प्रत्यक्षत्वस्येपपादितत्वात्। याप्तिख्ाशे- वसाधनान्या श्रितसाध्यसामानाधिकर एखया। सा च व्यभिचारा- दर्शने सति सहचारदर्भनेन गृह्यते। तच्च सहचारदर्शनं भूयोदर्भनं सल् दर्शनं वेतिविशेषानादरगीय: सह्चारदर्पूनत्वस्यैव प्रयोजकत्वात्। तचानुमानमन्वयिरपमेक मेव न तु केवलान्वयि सर्व्वस्यापि धर्म्म- स्यासमामते ब्रह्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतिये। गित्वेनात्यन्ताभा वाप्रतियोगि साध्यकत्वरूपकेवलान्वयित्व स्यासिड्े:। नाप्यनमानस्य व्यतिरिकिरपत्वं साध्याभावे साधनाभाव निरपितव्याप्रिज्ञानस्य साधनेन साध्यान- मितावनुपयोगात्। कथं त्ईि धूमादावन्वयव्याप्रिमविदुघाऽपि व्यतत- रेकव्यापिज्ञानादनुमिति: वर्थापत्तिप्रमायादिति वच्यामः। बत- एवानमानस्य नान्वयव्यतिरेकिरपत्वं व्तिरेकव्याप्िज्ञानस्यानुमित्य- हेतुत्वात्। तच्चानुमानं खाथंपरार्थभेदेन डिविशम्। तत्र खार्थन्नक्मेव परार्थन्त न्यायसाध्यम्। न्यायोनामावयवसमदायः । व्यवयवाख्न चय

दयस्य व्यर्थत्वात्। एवमनुमाने निरूपिते तस्मात् ब्रह्म भिन्ननिखिलमिथनात्वसिद्ि:। तथाहि ब्रह्मभिन्नं सव्वें मिथना ब्रह्मभिन्नत्वात् यदेवं तदेवं यथा मुक्तिरूप्यम्। मच टृषान्तासिद्ि: तस्य साधितत्वात्। न चा-

१८ परिभाषा।

प्रयोजकत्वं मुक्ञिरप्यरष्जसपादीनां मिथनात्वे ब्रह्मभिन्वत्वस्थैव लाघ- वेन प्रयोजकत्वात्। मिथनात्वक् खाश्नयत्वेना भिमतयावत्निकात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वम्। क्ाभिमतपदमसम्भववारसाय यावत्पदमर्था- नतरवारगाय। तदुक्कम्। सव्वघामषि भावानां खाश्रयत्वेन सम्मते। प्रतियोगित्वमत्यन्ताभावं प्रति मषात्मता इति। यद्ा कायं पट: एतत्त ननिषात्यन्ताभावप्रतियोगी पटत्वात् पटान्तरवत् इत्यनमानं मिथनात्वे प्रमायम्। तदुक्कम्। व्यंशिन: खांभगात्यन्ताभावस्य प्रतियोगिता। कंशित्वादिवरांशीव दिगेषैव गुयादिख्विति। नच घटादेम्मिथनाले सन् घट इति प्रत्यक्षेय वाध: वधिषानब्रह्मसत्ताया सभ विघयतया घटादे: सत्यत्वासिङ्धे: । न च नीख्यस्य ब्रह्मयः कथं चाक्षवादिज्ञानविषयतेति वाचं नीख्मस्यापि रूपादे: प्रत्यक्षविघयत्वात्। नच नौरूपस्य द्रव्यस्य चक्षराद्ययोग्यत्वमितिनियम: मन्मते ब्रह्मगोद्व्यत्वासिड्े: गृणाञ्ायं समवायिकारसत्वं वा द्रव्यत्वमिति तेडभिमतं नाहि निगु मस्य ब्रह्मयो गगाश्रयता नामि समवायिकारता समवायासिङ्गेः। व्रास्त बा द्रव्यत्वं ब्रह्मयस्तथापि नौखपस्य कालस्येव चाचुषादिज्ञानविषयत्वेना- विरोध:। यडा त्रिविधं सत्तवं पारमार्थिकं व्यावहारिकं प्रातिभासिक- क्ेति। तत्र पारमार्थिकं सत्तवं ब्रह्मयः व्यावहारिकं सत्त्वमाकाशादे: प्रातिभासिकं सत्त्वं शुक्किरजतादे। तथा च घटः सन्निति प्रत्यक्षस्य व्यावहारिकसत्तवविषयत्वेन प्रामारयम्। अरास्मिन् पच्ते घटादेर्ब्रह्माि निषेधोन खखपेय किन्तु पारमार्थिकत्वेनेति न विरोध:। चधस्मिन् पक्षे च मिथ्ात्लक्षसे पारमार्थिकत्वार्व्छिन्नप्रतियो गिकत्वमत्यन्ता भावविभेषयं द्रष्टव्यम्। तस्मादुयपन्नं मिथात्ानुमानमिति। इति परिभाषायामनुमानपरिचेदः।

19299219

परिभाषा।

ततीय: परिच्ेदः ।

वथोपमानं निरूप्यते। साटृश्यप्रमाकरयमपमानम्। तथाहि नगरेखु टृषटगोपिय्स्य परुषस्य वनं गतस्य गवयेन्रियसत्निकष सति भवति प्रतीतिरयं पिरडो गोसटशूहति तदनन्तरस भवति निसयोनेन सदभी मदीया गारिति। तत्रान्वयव्यतिरेकाम्यां गवयनिळग्रोसाटृश्यज्ञानं करयं गोनिषगवयसाटृश्यज्ञानं फलम्। नचेदं प्रत्यक्षेश सम्भवति गोपिरडस्य तदेन्द्रियासत्निकरषात् नाप्यनुमानेन गवर्यानळगोसाटृश्यस्यातल्लिङ्गत्वात्। नामि मदीया

योगी स तत्सटृशः यथा मैत्रनिषसाटृश्यप्रतियोगी चेत्रा मेत्रसटृश इत्यनुमानात् तत्सम्भव इति वाचयम् एवंविधानुमानानवतारेडप्यनेन सटृश्ी मदीया गारिति प्रतीतेरनुभवसिद्धत्वादुपमिनोमीत्यमुब्बक सायाथ्। तस्मादुपमानं मानान्तरम्।

इति परिभाषायामुयमानपरिच्छेद:।

परिभाषा।

चतुर्थ: परिच्छेदः।

यस्य वाक्यस्य तात्पर्य्यविषयोभूतसंसर्गोमानान्तरेव न वाध्यते तद्ाकयं प्रमायम्। वाक्घजन्ये ज्ञाने वाकाक्कायोग्यतासत्तयस्ात्पर्य जञानक्ेति चत्वारि कारयानि। तन पदार्थानां परस्पर जिज्जासाविषयत्वयोग्यत्वमाकाङ क्रिया स्वये कारकस्य कारकथवरो क्रियाया करयान्रवसो इतिक नव्यतायाख जिन्नासा विषयत्वात्। काजिज्ञासारपि वाक्यार्थबोधात् येग्यत्वमृपां तदवच्केदकर् क्रियात्वकारकत्वादिकमिति नातिर्व्या्िः। अरभेदा- नयये च समानविर्भाक्ककपदप्रतिपाद्यत्वं तदवच्के दकमिति तत्वमस्यादि वाक्येष नाव्यापिः। एताटृश्ाभिप्रायेरीव वलावलाधिकरसे सा वैश्व- देवामिक्षा वाजिम्यो वाजिनमित्यत्र वैश्वदेवयागस्यामिक्षान्वितलेन म वाजिनाकाङ्केत्यादिव्यवहारः। ननु तत्रापि वाजिनस्य जिज्ञासा- विषयत्वेऽपि तद्योग्यत्वमस्य व प्रदेयदव्यत्वस्य यागनिरपितजिज्ञासा विषयतावच्छे दकत्वात् इतिचेन्न खसमानजातीयपदार्थान्वयबेधविरह

चतुर्थ: परिच्केदः । २१

वामित्तायान्त नैवं वाजिनान्वयस्य तदानुपस्थानात्। उदाहरबा- न्तरेख्पि दुव्बंलत्वप्रयोजकाकाङ्काविरह् रवमेव दयृथः। योग्यता च तात्पर्य्यविघयसंसरगावाधः। बज्िना सिद्धतीत्यादा

वाब्येव्वमि वाच्याभेदवाधेडपि लच्ष्यखख्याभेदे वाधाभावाद्योग्यता। चासत्तिख्ाव्यवधानेन पदजन्यपदाथायस्थितिः। मानान्तरोप-

तत्तत्यदाध्याहार: दारमित्यादा विधेहीत्यादि: वातरवेवे तवेत्यादा किनद्ीतिपदाध्याहार: वतएव विर्द्वातव सूय्यायत्वा जवं निर्व्वपा- मीतिपदप्रयोग:। परदार्थख हिविध: भूक्यलत्यस्तरेति। तन प्रक्तिनाम पदार्थाना- मर्थेष मुख्या दत्तिः यथा घटपदस्य एथुबुश्टनोदरा्निविशिक्ट वस्तुविधेवे वत्तिः। सा घ पन्ति: पदार्थान्तरम् सिद्धान्ते कारगेवु कार्य्यानुकूलशक्किमात्रस्य पदार्थान्तरज्ात्। सा च तत्तत्वदजन्य पदार्थंज्ञानख्यकार्य्यानुमेया। ताटशभत्किविधयत्वं भक्यत्वं तच जाते- रेव न थसे व्जीनामानन्येन गुरुत्वात्। कथं तर्हि गवादिपदा- दक्तिभानमतिचेत् जातेव्य किसमानसंविदेद्यत्वादिति रमः। यदा गवादिमदानां वहा पक्ति खख्यसती नतु ज्ञाता जाता तु सा चाता हेतुः। नच व्यक्र शे पुन्तिज्ञानमपि वारयं गारवात् जाति प्रतित्वज्ञाने सि व्यत्तिशत्ित्वज्ञानं बिना व्यक्तिधीविलस्ाभा- वाच। वतएव न्यायमतेऽप्यन्चळेऽपि पक्ि: खखयसतीति सिद्धान्तः

२२ परिभाषा।

ज्ञायमानर्पाक्कविषय त्वमेव वाच्यत्वमिति व्याक्तिरवाच्या । चथवा बयन्ते लंक्षरायावगम: यथा नीलाघटहत्यन नीलशव्दस्य नीलमुयविशिये लक्षया तथा जातिवाचकस्य तदिशिषे लक्षया। तदुनाम् । बनन्य लभ्यः शव्दार्थइति। एवं भक्ोनिरमितः ।

लक्षया च दिविधा केवललक्षया लक्षितलक्षया चेति। तत्र भक् साक्षात्मम्न्ध: केवललक्षया यथा गङ्गायां घोषहत्यत्र प्रवाहसाक्षात् सम्वन्धिनि तीरे गङ्गापदस्य केवललक्षया। यत्र पूकपरस्परा सम्वन्धेनार्थान्तरप्रतोतिस्तत्र वच्ितलक्षया यथा हिरेफपदस्य रेफ वथयुक्तभुमरपदधटितपर म्परासम्वन्धेन मधुकरेबु वत्तिः । गासपि लच्षितलक्षरीव यथा सिंहोमानवकइत्यत्र सिंह्शन्दवाच्यसम्वन्धि शैाय्यादिसम्वन्धेन मानवस्य प्रतीतिः। प्रकारन्तरेग लक्षणा त्रिधा जहलक्षया बजहलक्षण जहद- जहल्क्षया चेति तत्र पूक्ार्थमनन्तर्भाव्य यत्रार्थान्तरस्य प्रतीतित्तत्र जहल्क्षया यथा विषं भुक्षे त्यत्न खारथं विहाय शत्रुगह्े भोजननि- वत्तिर्लच्यते। यत्र भक्यार्थमन्तर्भाव्यव चर्थान्तरप्रतीति: तताजह- सक्षया यथा सुक्कोघटइति कत हि मुत्शव्द: खाथ मुक्षमुयमन्त- भाव् व तर्द्वाति दरव्य लक्षमया वचते। यत्र हि विभिष्ठवाचकः शन्द: एकदेशं विहाय एकदेशे वत्तते तत्र जहदजहल्लक्षया यथा सेडयं देवदन्तइति वात्रह्ि पदद्वयवाच्ययोव्विशिष्ठयेरिक्ानुपपच्चा पदद्दयस् विशेष्यमात्रपरत्वं यथा वा तत्त्वमसीत्यादा तत्पदवाच्यसर्व्वज्ञत्वादि विशिषस्य तवं पदवाचेनान्त:करसविशिष्टेनैक्याये।गात् एक्सिद्धर्थ खख्पे लक्षगेति साम्पृदायिकाः। वयन्तु ब्रूमः सोडयं देवदत्त: तत्त्व- मसीत्यादा विशिष्ठवाचकानां पदानामेकदेशपरलेऽपि न लक्षमा

19299919

चतुर्थ: परिकेद:। २१

शता नप स्थित विभिष्ठयोरभेदान्वयानुपपस्तावि विभ्ेष्यय म स्थितयोरेबान्नयबोधा विरोधात् यथा घटोनित्यात्यन घटपदबाच्ैक देशघटत्वस्यायोग्यत्वेऽपि योग्यघटव्यक्करा सह नित्यत्वान्वयः। बच् पदार्थेकदेशस्य विशेषयतयैवापस्थितिस्तत्रैव खातयेशेपस्चितये लक्षयाभ्युपगम: यथा नित्योघटइत्यन घटपदादूटत्वस्य इक्ञरा खात वेयानुपस्थित्या ताटृशपस्थित्यथ घटपदस्य घटले लक्षया एवमेव तत्वमस्या दिवा कोऽपि न लक्षका पत्या खातने।योपस्थितये।रवं पदार्थयारभेदान्चये वाधकाभावात्। चन्यथा गेहे घट: घटे रुपं घट- मानय इत्यादा घटत्वगेहत्वादेरभिमतान् यबोधाये।ग्यतया तताषि घटादिपदानां विशेष्यमात्रपरत्वे लक्षया च स्यात्। तम्मात्ततव- मस्यादिवाकेस व्याचार्य्यायां लक्षमोह्निरम्युपगमवादेन बोधया। जहदजहज्क्षणोदाइरयन्त काकेभ्योदधि रच्यतामित्यादिकमेव ।

लक्षयावीजन्तु तात्पर्य्यानुपपत्तिरेव नत्वन्वयानुपपत्तिः काके- भ्योदधि रच्यतामित्यतान्वयानुपपच्यभावात् गङ्गायां घे।षहत्यादा तात्यय्यानुपपत्तेरपि भावात्। लक्षया न पदमानवत्ति: किन्तु वाक्यवत्तिरषि यथा गभीरायां नद्यां घोष इत्यत गभीरायां नद्यामिति पददयसमुदायस्य तीरे लक्षया। ननु वाक्यस्याशन्ततया कथं पूकासमन्धरपा लक्षया। उचते। म्रत्मना यत्पदसम्वन्धेन जाय्यते तत्म्वन्धोलक्षया पक्ति शाप्यस यथा पदार्थसथा वाक्याथाऽमि इति न काचिदनुपर्पाच्तः। एवम्थंवादवाक्यानां प्रशंसाख्यायां प्राशस्य लक्षा सोड- रोदीदित्यादिनिन्दार्थंवादवाक्यानां निन्दितल्वे लक्षया चर्थवाद-

२8 परिभाषा।

गतपदानां प्राशस्यदिलक्षयान्युपगमे एकेन पदेन लक्षगया तदुप स्थितिसम्भवे पदान्तरवैयर्थंत स्थात् एवस विध्यपेक्षितप्रापस्य रूमपदार्थप्रत्यायकतया वर्थवादपदसमुद।यस् पदस्थानीयतया विधिपदेनैकवाक्यं भवतीत्यर्थवादवाक्यानां पदैकवाकता। क तर्च्निं वाक्यकवाकता यत्र प्रत्येकं भिन्नभिन्नसंसर्गप्रतिपादकये।व्वाकाये।- राकाड़ावशेन महावाक्यारथबेधकत्वं यथा दर्शपरसमासा्यां खर्ग कामोयजेतेत्या दिवा कानां समिधे।यजतीत्या दिवाक्यानास परस्पर- ङ्राङ्गिभावबोधकतयैकवाकता। तदुक्वम् भट्टपादैः। खार्थबाधे समाप्तानामङ्गाद्रितत्वदपेक्षया। वाक्यानामेकवाक्यतं पुनः संहत्य जायतइति। एवं द्विविधाऽयि पदार्थानिरूपितः तदुपस्थितिश्वासत्तिः सा च शाव्दबोधे हेतु: तथैवान्यव्यतिरेकदर्शनात् एवं महावाक्यार्थ

क्रमप्राप्तं तात्पय्यें निसप्यते। तत्र तत्पृतीतीक्यच्चरितत्वं न

नचेश्वरीयतात्पर्य्यज्ञानात्तत्र शाव्दबाधइति वाचयं ईखरानङ्गीकस-

उच्चते। तत्पृतीतिजननयोग्यत्वं तात्पय्यं गेहे घटइति वाक्य गेहघटसंसर्गप्रसीतिजननयोग्यं न तु पटसंसर्म प्रतीतिजननयाग्य- मिति तद्ाका घटसंसगपरं न तु पटसंसर्गपरमत्युच्चते। ननु सैन्धवमानयेत्यादिवाक्य यदा लवसानयनप्रतीतीच्कया प्रयुत्त

यामप्यन्वादिसंसगज्ञानार्पात्तरिति चेन्र तदितर प्रतीतिक्कयानुच्चरित-

चतुर्थ: परिच्ेदः। २५

त्वस्यापि तात्पर्य्यविशेषस्त्वात् तथाच यद्वाकां यत्पुतीतिजननये।ग्यत्वे सति तदन्यप्रतीतोक्कया नाचरितं तद्ाकां तत्मंसर्गपरमित्युचते। शुकादिवाक्ेऽव्य त्पत्राच्चरितवेदवाक्यादा च प्रतीतीच्राया रवाभाबात्

प्रतीतीच्छयोच्चरि तेडव्याम्ति: तदन्यमान्नप्रतीवी च्यान चरितत्वस्य विव-

मते सर्व्वत्रकारगतायां पत्तेरेवावकदकत्वादिति न कोपिदाषः। एवं तात्पर्य्यस्य प्रतीतिजनकत्वरूपस्य शाव्दज्ञानजनकत्वे चतुर्थ- वर्साके तात्पर्थस्य ज्ञानहेतुत्वनिराकर सवाकं तत्पुतीतीच्कयोच्चरितत्व

विचार वैयर्थंाप्रसङ्गात्। केचित्त शाव्दज्ञानत्वावच्कदेन तत्तत्त त्यर्य्यज्ञानं हेतुरित्येवं परं चतुर्थवर्सकवाकं तात्पर्य्यसंयविपय्ययोत्तरशव्दज्ञानविशेवे च तात्पर्य्यज्ञानं हेतुरेव इदं वाकं एतत्परं उतान्यपरमिति संपये

नपपत्तेरित्याङः । तच्च तात्प्य्य वेदे मीमांसाप रिशेधितन्यायादेवावध्ार्य्यते लोके तु प्रकरमदिना। तन्न लौकिकवाक्यानां मानान्रवगतार्थ तयानवादकत्वं वेदे तु वाक्यार्थस्यापर्व्वतया नानवादकत्वं तत्र लेके वेदे च कार्य्यपराखामिव सिद्धाथीनामपि प्रामारय पुत्रस्ते जातइत्या- दिखु सिद्धपदार्थडयि पदानां सामर्यावधारयात्। अतय्व वेदान्त वाक्ानां ब्रह्माि प्रामारय। यथा चैतत्तथा विषयपरिच्केदे वच्यते। तत्र वेदानां नित्यसर्व्वज्ञपरमेश्वरप्रसीतलवेन प्रामाएयमिति नैयायिका। वेदानां नित्यचेन निरस्तसमस्तपुंदृ षमतया प्रामाख्य- Oc

4

२६ परिभाषा।

मिति अध्वरमीमांसकाः। कास्माकं मते वेदोऽनित्य उत्पत्तिमसवात् उत्पत्तिमत्त्वञ्च व्यस्य महतेभतस्य निश्वसितमेतत् यट्टग्वेदोयजुर्व्वेद: सामवेदोऽथर्व्ववेदइत्यादिश्रतेः। नापि वेदानां त्रिक्षणावस्थायित्वं य एव वेदेोदेवदत्तेनाधीतः स एवः नयापी त्यादिप्रत्य भिज्ञाविरो- धात्। अतएव गकारादिवर्सानामषि न क्षणिकत्वं साऽयं गकार इत्यादिप्रत्यभिज्ञाविरोधात्। तथाच वर्सपदवाक्तत्समदायूपस्य वेदस्य वियदादिवत् सष्टिकालीनेत्पत्तिकचं प्रलयकालीनध्वंसप्रति- योगित्वञ् न तु मध्ये वर्म नामृत्यत्तिविनाश अनन्तगकारादिकल्प- मायां गारवात्। अनुचारमदशायां वर्ानामनभिर्याक्कसदुचारय रूपव्यञ्जकाभावात् न विरुध्यते अ्यन्धकारस्थघटानपलब्धिवत्। उत्पन्ना गकार इत्या दिप्रतीतिस्त सवायं गकारइत्यादिप्रत्यभिज्ञाविरोधाद- प्रमायं वर्षा भिव्यञ्जकध्वननिगतात्य त्तिनिरुपितपरम्परासम्न्धविषय त्वेन प्रमागं वा। तरमन्न वेदानां क्षगिकत्वम्। ननु क्षशिकत्वाभावेऽपि वियदा दिप्रपद्चवदुत्पत्तिमत्त्वेन परमेश्वर कर्त्तु कतया पारुषेयत्वादपारुषेयत्वं वेदानामिति तव सिद्धान्ताभज्ये ते विचेन् न तावत्प रुषेयच्चाय्यमासचं पारुषेयत्वं गुरुमतेि पैररुवे- यत्वापत्तेः नापि पुरुषाधीनोत्मत्तिक वं पारुवेयत्वं नैयायिका भिमत पौरुघेयत्वानुमानेऽस्मदादिना सिद्धसाधनापत्तेः। किन्तु खजातीयो- चार यनपेक्षे।च्वारय विषयत्वम् तथाच सगाद्यकाले परमेश्वर: पूर्व्वसर्ग सिद्वेदानुपूर्व्वोकवेद विरचितवान् न तु तद्विजातीयं वेदमिति न सजातीये।च्ारयानपेक्षो च्ारयविषयत्वं पौरुषेयत्वं वेदस्य।भारता- दीनान्तसजातीये।च्चारयमनपेच् वोच्ारयमिति तेषां पै।रुषेयत्वम्। एवं पौरवेयापारुवेयभेदेन द्िविध आ्ागमोनिरुपितः। इति परिभावायामागमपरिच्केदः।

19299219

परिभाषा।

पक्चमः परिच्छेदः ।

करयं उपपादकज्ञानं फलम्। येन विना यदनुपयन्नं तत्तत्रे पपाद्यं यस्याभावे यस्यानपपत्तिः तत्तनापपादकं यथा रात्रिभोजनेन विना दिवाद्यभुञ्जानस्य पीनत्वमनपपन्रमिति ताटटपां पीनत्वमुपपाद्यं यथा वा रात्रिभोजनस्याभावे ताटृशपीनत्वस्यानुपपत्तिरिति रात्रिभोजन मुपपादकं रात्रिभोजनकल्पनारपायां प्रमिता कर्थस्यापत्ति: कल्पनेति षछोसमासेनार्थापत्तिपन्दोवन्तते कल्पनाकरसे पीनत्वादिज्ञाने तु कर्थम्यापत्ति: कल्पना यस्मादिति वञ्व्रोहिसमासेन वन्तते इति फल करएयारभयेस्तत्ययोगः। सा चार्थापत्तिर्दिधा टृषटार्थ।पत्तिः श्रतार्थापत्तिव्वेति। दृषार्था पत्तिरयथा इदं रजतममितिपुरवर्त्तिनि प्रतिषन्रस्य रजतस्य नेदं रजत मिति तत्रैव निविध्यमानत्वं सत्यत्वेऽनपपत्नमिति रजतस्य सङ्धिन्नत्वं सत्यत्वात्यन्ताभाववत्वं वा मिथनात्वं कल्पयति। अ्रताथापत्तिरयथा

तरति शकमात्मविदित्यन्र अतस्य शोकभव्दवाच्यबन्धजातस्य ज्ञान निवर्त्यत्वानुपपच्या बन्धस्य मिथपात्वं कल्पते। यथा वा जीवी देवदत्तो गृद्दे नेति वाक्यश्रवखानन्तरं जीविनोगृहासरुवं ्वा्िःसत्वं कल्पयति।

२८ परिभाषा।

श्रतार्थापत्तिस्ख द्विविधा अभिधानानपपत्तिः वमिहितानुप-

धानपयोगि पदान्तरं कल्पपते तन्राभिधानानुपपत्तिः यथा द्वार मित्यत्र पिधेहीतिपदाध्याहार: यथा वा विश्वजिता यजेतेत्यत् सर्गकामपदाध्याहारः। नन द्वारमित्यादावन्वयाभिधानात् पूर्व्व- मिदमन्चयाभिधानं पिधानोपस्थापकपदं विनानुपपन्नमिति कथं ज्ञात मितिचेन्न अभिधानपदेन करराव्य त्मच्या तात्प्य्य स्य विवक्षितत्वात् तथाच द्वारक्म्मकपिधानक्रियासंस्गयरत्वं पिधानोपस्थापकपद विनानुयपन्नमिति ज्ञानं तत्रापि सम्भाव्यते। अभिहितानुपपत्तिस्त यत्र वाकयावगताथ।नपपन्नवेन ज्ञातः सव्नर्थान्तरं कल्पयति तत्र दष्टव्या यथ: खर्गकामोन्योतिष्ामेन यजेतेत्यन खर्गसाधनत्वस्य क्तगिकयागगतस्यानुपयच्या मध्यवर्त्यपूव्वें कल्पते।

नान्वयिन्यनन्तर्भावात्। व्यतिरेकियस्चानुमानत्वं प्रागेव निरस्तम्। कातएवार्थायत्तिस्थलेऽनुमिनोमीति नाटव्यवसायः किन्त्वनेनेदं कल्प- यामीति। नन्वर्थापत्तिस्थले इदमनेन विनानुपपन्नमिति ज्ञानं करगमित्युक्त तन्र किमिदं तेन विनानपपन्नत्वं तदभावव्यापकाभाव प्रतियोगित्वमितिब्रूमः। एवमर्थापत्तेम्मीनान्तरत्वसिद्दा व्यतिरेकि नानमानान्तरं एथिवीतरेभ्याभिद्यते इत्यादा गन्धवत्त्वमितरभेदं विनानुपपन्न मित्यादिज्जानस्य करयत्ात् वातएवानुव्यवसायः एथिव्या मितरभेदं कल्पयामीति।

परिभाषा।

षषः परिच्केदः ।

इदानों वछं प्रमायं निरूप्यते।

सम्। व्यनुमानादिजन्याती न्द्रियाभावा नुभवद्देतावनुमा नादा वतिव्याप्ति वारणायाजन्यान्तम्। काटृषादा साधारसकारगेडतिव्याप्िवार-

यायानुभवेतिविशेषराम्। नचाभावानुमितिस्ट लेप्यनुपल्कैनवा भावोगृह्यतां विशेषाभावादितिवाचं धम्मीधम्माद्यनुपलब्धिसत्वेडि तदभाव। निस्येन योग्यानपलब्वेरेवाभावग्राह कत्वात्। ननु केयं योग्यानुपलब्धिः किं योग्यस्य प्रतियोगिनोऽनपलब्धि: उत योग्येऽधिकरसे प्रतियोगिनोऽनपलब्धि:। नाद्यः सम्भे पिशाच भेदस्याप्रत्यक्षत्वापत्तेः। नान्यः व्ात्मनि धर्म्माद्यभावस्यापि प्रत्य-

यस्याभावोगृह्यते तस्य यः प्रतियोगी तस्य सच्वेनाधिकरसे तर्कितेन

३० परिभाषा।

तत्त्वं तदनपलब्धेयेाग्यत्वमित्यर्थः। तथाह्ि सफीतालोकवति भूतले यदि घटः स्यात्तदा घटोपलम्भः स्यादित्यापादनसम्भवात् ताटश भूतले घटाभावोऽनपलब्धिगम्यः। अन्धकारे तु ताटृशवादना- भावान्नानपलब्धिगम्यता। वातएव स्तम्भे पिशाचसत्वे स्तम्भवत् प्रत्यक्षत्वापच्या तदभावे।Sनुपलब्धिगम्यः। व्यात्मनि ध्म्माधम्मादि

अनभिमतं तत्रस्तप्तेन्द्रियमेवाभावाकारवृत्तावपि करयं इन्द्रियान्चय व्यतिरेकानुविधानादितिचेन्न प्रतिये ग्यनुपलब्धेरप्यभावग्रहहेतुतवेन स्ाप्वेन करत्वमात्रस्य कल्पनात्। इन्द्रियस्य चाभावेन समं सन्निकर्षाभावेनाभावग्रहाहेतुचात इन्द्रियान्वयव्यतिरेकयेरधि- करयज्ञानाद्युपक्षीग चेनान्यथासिङ्गे: । ननु भूतले घटोनेत्याद्यभावानुभवस्थले भूतलांपे प्रत्यक्षत्वमुभय सिद्धभिति तन्र वत्तिनिर्गमनस्यावश्यकत्वेन भूतलावच्छिन्नचैतन्यवत् तत्निषघटाभावावच्छिन्नस्यापि प्रमान्नभिन्नतया घटाभावस्य प्रत्यक्षतैव सिद्धान्तेऽपीति चेत् सत्यं व्यभावप्रतीते: प्रत्यक्षवेऽपि नत्करयस्यानप- लब्धेम्मीनान्तरत्वात्। नह्ि फलीभूतज्ञानम्य प्रत्यक्षतवे तत्कररास्य प्रत्यक्षप्रमायतानियतचमस्ति। दशूमस्वमसीत्या दिवाकजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वेऽयि तत्करयस्य वाक्यस्य प्रत्यक्षप्रमायभिन्नप्रमायत्ाभ्यु- घगमात्। फलवैजात्यं बिना कथं प्रमासवैजात्यमितिचेन्न वत्ति- वैजात्यमात्रेस प्रमासवैजात्येपपत्तेः। तथाच घटाभावाकारर्वत्ति- नेन्द्रियजन्या इन्द्रियस्य विषयेयासब्निकर्षात् किन्त घटानुपलन्धि रपमानान्तर जन्येति भवत्यनुपलब्धेम्मानान्तरत्वम्।

षछः परिच्छेद:। ३१

नमु वनुपल्धिखपमानान्तर पच्तेऽप्यभावप्रतीते: प्रत्यक्षत्वे घट- वति घटाभावभुमस्यापि प्रत्यक्षत्वापत्ता तत्राप्यनिर्व्वचनीयघटाभावो उभ्युपगम्येत। नचेष्ापत्ति: तस्य मायोपादानकत्वेऽभावत्वानुपपत्तेः। मायोपादानकत्वरभावे मायायाः सकलकाय्यापादानत्वानुपपततिरिति चेन्न घटवति घटाभावभुमो न तत्कालत्मव्नघटाभावविषयक: किन्तु भूतलरूपादा विद्यमानोलाकिकोघटाभावोभतले क्यारोप्यते इति अन्यथाख्यातिरेव। आरोप्यसन्निकर्षस्थले सर्व्वत्रान्यथाख्यातेरेव व्यव- स्थापनात्। वास्त वा प्रतियोगिमति तदभावभुमस्थले तदभावस्या निव्वंचनीयत्व तथापि तदुपादानं मायैव नह्यपादानोपादेयये।रत्यन्त साजात्यं तन्तुपटयोरपि तन्तुत्वपटत्वादिना वैजात्यात् यत्कि सत्साजा त्यस्य मायाया वनिर्व्वनीयघटाभावस्य च मिथनात्वधर्म्मस्य विद्य- मानत्वात्। अन्यथा व्यावहारिकं घटाभावं प्रति कथं मयोपादान-

ब्रह्मव जगदुपादानं स्यादिति वाचं प्रपक्षभ्माधिष्ठानत्वरूपस्य सस्येष्ृत्वात् परियामित्वरूपस्योपादानत्वस्य निरवयवब्रह्मरयनपपत्तेः। तथाच प्रपस्स्य परिगाम्टरपादानं माया न ब्रह्म ति सिद्धान्त इत्यल- मतिप्रपच्चेन। स चाभावसतुव्विधः प्रागभावः प्रध्वंसाऽत्यन्ताभावेऽन्ान्या भावश्त। मृत्पिरडादा कारये कार्य्यस्य घटादेरत्पत्ते: पूव्वें याभावः स प्रागभावः स च भविष्यतीतिप्रतीतिविषयः। तत्रैव घटस्य मुदरप्रद्दारानन्तरं योऽभावः स प्रध्वंस: ध्वंसस्यापि खाधिकरयकयालनाशे नाशएव। नच घटोन्मज्जना्पत्ति: ध्वंसध्वंस स्यापि घटप्रतियोगिकध्वंसत्वात् अान्यथा प्रागभावध्वंसात्मकघटस्य विनाशे प्रागभावन्मव्जनापत्तिः। नचैवमपि यत्र व्वंसाधिकरगं

३२ परिभाषा।

नित्यं तत्र कर्थं ध्वंसनापङतिवाच्यं ताटृशमधिकरसं यदि चैतन्यव्यति रि्कं तदा तस्य नित्यत्वमसिद्धं ब्रह्मव्यतिरिक्कस्य सर्व्वस्यब्रह्मज्ञान निवर्च्यताया वच्तमायत्वात्। यदि च व्वंसाधिकररं चैतन्यं तदा

मात्रत्वात्। तदुक्वम्। अधिषानाव ऐेषे हि नापः कल्पितवस्तनइति।

यत्राधिकरसे यस्य कालत्रयेप्यभावः सोऽत्यन्ताभावः। यथा वाया' रूपात्यन्ताभावः सोऽपि वियदादिवड सप्रतियोगोव । इद मिदं नेति प्रतोतिविषयऽन्येान्याभावः। कयमेव विभागो भेद: एृथक्वं चेति व्यवच्टियते भेदातिरिक्रष्टथक्वादौ प्रमाणभावात्। अयं चान्योन्याभावेऽधिकरयस्य सादित्वे सादिः। यथा घटे पट- भेदः। अधिकरसस्यानादित्वे ब्वनादिरेव। यथा जीवे ब्रह्मभेदः ब्रह्मसि वा जीवभेदः । द्विविधाऽ्षि भेदो व्वंसप्रतियोग्येव अविद्या- निवृत्ता तत्परतव्ाखं निवृत्यवश्यम्भावात्। पुनरप भेदोद्िविधः सोयाधिकोनिरुयाधिकस्तेति। तत्रंा पाधिसत्ताव्याप्यसत्ताकत्वं सोपाधिकत्वं तत् श्रून्यत्वं निरुपाधिकत्वम्। तत्राद्योयथा एकस्यैवाकाशस्य घटाद्युपाधिभेदेन भेदः। यथा वा एकस्य मर्थ्यस्य जलभाजनभेदेन भेद:। तथाचैकस्यैव ब्रह्मशS- न्तःकरसभेदाङ्गेदः। निरुयाधिकभेदोयथा घटे पटभेदः। न च ब्रह्मस्यपि प्रपञ्चभेदाभ्युपगमेऽद्वैतविरोधः तात्विकभेदानभ्युपगमेन वियदादिवदद्वैताव्याघातात्। तदुक्रम् सुरेशराचाय्यः। वक्षमा भवतः केयं साधकत्वप्रकल्पने। किं न पश्यसि संसारं तत्रैवाज्ञान कल्पितमिति। अतएव विवरसेडविद्यानुमाने प्रागभावव्यतिरि क्वत्व विशेषयां तत्त्वप्रदीपिकायामविद्यालक्षये भावत्वविशेषयं सङ्गच्कते।

षछः परिच्छेदः । ३३

एवं चतुर्व्विधानामभावानां योग्यानुपलब्धा प्रतीतिस्तेनानुप- लब्धिम्मानान्तरम्। रवमुक्तानां प्रनाखानां प्रामारयं खतएव उत्पद्यते जायते च त्थाहि स्मृत्यनुभवसाधारयं संवादिप्रवृत्त्यनकूलं तद्दति तत्परकारक ज्ानत्वं प्रामाएयं तच्च ज्ञानसामान्यसामग्रीप्रयोज्यं नत्वधिकं गुर- मपेक्षते प्रमामान्ेऽनुगतगणाभावात्। नाषि प्रत्यक्षप्रमायां भूयो ज्वयवेन्द्रियसन्निकर्षः रपादिप्रत्यक्षे व्ात्मप्रत्यच्े च तदभावात् सत्यपि तस्मिन् पौतः शङ्च इतिप्रत्यक्षस्य भुमत्वाच। अतएव न सल्षिङ्गपरामर्वादिकमपि कानुमित्यादिप्रमायां गुगः कासल्लिङ्गपरा- मषादिस्थलेडपपि विषयावाधेनानुमित्यादे: प्रमात्वात्। नचैवमप्रमापि प्रमा स्यात् ज्ञानसामान्यसामय्राविप्ोषादितिवाचं दोवाभावस्यायि हेतुत्वाङ्गीकारात्। नचैवं परतम्वं व्यागन्तक भावकारयापेक्षायामेव परतख्वात् ज्ञायते च प्रामारयं खतः खतो-

खाश्रयो वत्तिज्ञानं तद्गाइकं साक्षिज्ञानं तेनामि वत्तिज्ाने गृह्माये तदूतं प्रामास्यर्माप गृह्यते। नचैवं प्रामाखयसंशयानुपर्पात्तिः तत्र संभ- यानुरोधेन दोघस्यापि सत्वेम दोषाभावघटितखात्रयग्राहकाभावेन

सतस्तवं संभयस्थले प्रामास्यस्य क्रियोग्यतासत्त्वेऽपि दोखवशेनाग्रहात् न संशयानुपपत्तिः। क्प्रामाखन्त न ज्ञानसामान्यसामय्रोप्रयोज्यं प्रमायामप्यप्रमाखायत्ते: किन्तु दोषप्रयोज्यं नाप्यप्रामारयं यावत्वा- अयग्राहकग्राह्यं काप्रामाएयघटकतदभाववत्त्वादेवत्तिज्ञानानुपनीत- तेन साक्षिया ग्रहीतुमशक्त्वात् किन्तु विसंवादिप्रटत्यादिलिक्ग- कानुमित्यादिविषय इति परतरवाप्रामास्यमत्द्यते जञायते चेति। इति परिभावायामनुपलब्धिपरिच्केदः ।

عو

19299219

परिभाषा।

सप्तमः परिच्केदः ।

एवं निरयितानां प्रमाखानां प्रामारं द्विविधम् व्यावहारिक तत्त्वावेदकत्व पारमार्थिकतत्त्वावेदकत्वच्चेति। तत्र ब्रह्मखरपाव- गाह्िप्रमायव्यतिरिक्कानां सर्व्वप्रमाखानामाद्य प्रामां तद्विषयाखां व्यवहारदशयां वाधाभावात्। द्वितीयन्त जीवब्रह्म कपरखां सदेव सैम्येदमग्रश्सीदित्येवमादीनां तत््वमसीत्यन्तानां तद्विवयस्य जीव- ब्रह्म कास्य कालत्रयावाध्यत्वात्। तच्चकं तत्त्वंपदार्थज्ञानाधीनज्ञान मिति प्रथमं तत्पदाथालक्षयप्रमायाभ्यां निरूप्यते। तत्र लक्षयं द्विविधम् खख्पलक्षयं तटस्थलक्षयच्तेतति। तत्र सख्यमेव लक्षयं सरूपलक्षगम् यथा सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म त्यन्न सत्यत्व।दिकं सखपलक्षसम्। नन खस्य स्वदृत्तित्वाभावे कथं लक्षया- मिति चेन्न खस्य व खापेक्षया धर्म्मिधर्म्मभावकल्पनया लक्षयत्वसम्भ वात्। तदुक्कम्। व्ानन्दोविघयानभवोनित्यत्वञ्चेति सन्ति धम्माः अष्टथक् चेऽपि चैतन्यात् एथगिवावभासन्ते इति। तटस्थलक्षयं नाम यावज्वक्यकालमनवस्थितत्वे सति यद्यावत्तकं

सम्मः परिच्छेद:। ३५ तदेव यथा गन्धवर्वं एथिवीलक्षयम्। महाप्रल्तये परमायुवु उत्पत्ति काले घटादिख च गन्धाभावात्। प्रक्लते च जगज्जन्मादिका रसत्वम् । कात जगत्यदेन कार्य्यजातं विवक्षितम्। कारखत्वक् कत्तुत्वंकातो उविद्यादा नातिवापिः। कर्ट् त्वक्ष तत्तदुपादानगोचरापरीक्षज्ञान

सङ्ावे च यः सर्व्वज्ञः सर्व्ववित् यस्य ज्ञानमयं तपः। तम्मादेतट्वझ्म नाम रूपमन्नक्म जायते इत्यादिश्रतिम्मीनम्। ताटृभचिकीषासद्धावे च सोडकामयत बड स्यां प्रजायेयेतिश्रुनिम्मानम्। ताटृपूट्टताच

त्रितयं विवक्षितं कान्यथा व्यर्थविशेषसावन्तेः। व्यतएव जन्मस्थिति ध्वंसानामन्यतमस्यव लक्षये प्रवेपः। एवस् लक्षणानि नव सम्प- दयन्ते। ब्रह्मशेजगज्जन्मादिकार सत्वे च यतोवा . इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्तीत्यादिश्रति- र्मर्मानम्। यद्ा निखिलजगदुपादानत्वं ब्रह्मयोलक्षयम्। उपादानत्वक्ष जगदध्यासाधिष्ठानत्वं जगदाकारेस परियम्यमानमायाधिकानत्वं वा। एताटृशूमेवोपादानत्वमभिप्रेत्य इदं सव्वं यदयमात्मा सचा- सचाभवत् वङ स्यां प्रजायेयेत्यादिश्रुतिष ब्रह्मप्रपसये।सादातन व्यपदेश:। घटः सन् घटोभाति घटश्ष इत्यादिलाकिकव्यपदेशि सचिदानन्दरूपत्र हो क्याध्यासात्। नन्दानन्दात्मकचिदध्यास त् घटादेरिकत्वव्यवह्ारे दुःखस्याषि तवाध्यासात् ततरापीवत्वव्यवहारापत्तिरिति चेन्न व्वरोपे सति निमित्तानुसरय नतु निमित्तमस्ीत्याेप: इत्यम्ुवगमेन दुःखादै। सचिदं प.ध्यासेऽप्यानन्दाध्यासाभावात्। जगति नामरूयापडय

२६ परिभाषा।

व्यवहारस्त काविद्यापरियामात्मकनामखयसम्वन्धात्। तदुक्कम्। कास्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपच्तकम्। कद्ं चयं ब्रह्मरूपं जगन्ूपं तताद्दयमिति। कथ जगतोजन्मक्रमेनिरुय्यते। तत्र स्गाद्यकाले परमेन्वर: हन्यमानप्रपक्षवैचिनाहेतुप्रायि कर्म्मसह्क्वतापरि मिता निरूषितश क्तिविशेषविशिषमायासहितः स- ब्रामख्पात्मकं निखिलप्रयथ्वं प्रथमं बुद्धावाकलय्य इदं करिष्यामीति सक्डल्पयति तदैक्षत वड स्यां प्रजाययेति श्रुतेः। तत आत्मन वाकाशादीनि पञ्च भूतानि वपचील्कतानि तन्मात्रपदप्रतियाद्यानि उत्पद्यन्ते। तत्राकाशस्य शन्दोगगोवायास्त पूव्दस्पशेा तेजसस्त शन्द स्पर्षर्यागि वापान्त शव्दस्पर्पूरूपरसा: एथिव्यास्त पूव्दस्पर्परूपरस गन्धाः। नतु शव्दस्याकाशमात्रगुसत्वं वारवादावषि तडुपलम्भात्। नासा भुमः वाधकाभावात्।

एतैश्च सत्वगुणोपेतैः पश्षभूतैःश्रो त्वक्चन्ूरसनघ्ायानि पच्चेन्द्रि- यागि मनेबुद्दाहङ्वारचित्तानि च जायन्ते। ओ्रतादीनां पञ्चानां क्रमेशैव दिग्वाता र्कवरु यान्ि नाऽधिषातदेवताः मनव्ादीनां चतुगीं क्रमेया चन्द्रचतुम्मुखपद्वराच्युताः व्धिषात्देवताः। एतरेव रजो-

त्नियासि जायन्ते। तेवाच क्रमेश वजीन्द्रेपेन्द्रम् त्युप्रजापतय।ऽधि- छातदेवताः। रजोगुयापेतैः पश्चभूतैरेव पञ्च वायवः प्राखापान व्यानोदानसमानाख्याजायन्ते। तत्र प्रागननवान् वायः प्राबानासाय स्थानवर्त्ती। व्यवागननवानपान: पाय्वादिस्थानवर्त्ती। बिघ्वगनन वान् व्यान: कखिलपरीरवर्तती। ऊर्डूमननवानुदान: कराठस्थान

सप्रमःपरिच्केदः । ३७

वर्त्ती। अशितपीतान्नादिसमीकरयः समानः नाभिस्थानवर्ती। तैरेव तमेगगोपेतैरपच्चीक्ततभूतैः पच्चीक्वतभूतानि जायन्ते तासां तिषृतं त्रिवृतमेकैकं करवासोति त्रिवत्वरयश्रुतेः पच्ीक रगोपलक्ष- गार्थत्वात्। पच्चोकरयप्रकारसेत्थम्। व्याकाणमादा द्विधा विभव्य तयो- रेकं भागं पुनसतुद्धा विभन्य तेवां चतुर्गामंश्ानां वारवादिय चतुभू तेष संयोजनम्। एवं वायुं द्वेधा विभव्य तयोरेकं भागं पुनस्तुद्धा विभज्य तेषां चतुगीं आकाशदिष संयोजनम्। एवं तेजाऽएष्टथिव्य शानामपि। तदवमेके कभूतस्याड् खांशात्मकं चडा- न्तरख्व चतुर व्विधभूतमयमिति एथिव्यादौ खांशाधिक्यात् एटथिव्यादि व्यवहारः। तदुक्कम्। वैशेष्यात्तद्वादसतद्वादइति। पूर्व्वे/तैरप चीछ्मतभूते ्सिङ्गशरर परलो कया ना निव्वाह वं मोक्षपर्य्यन्तस्थायि मनोबुद्धिभ्यामुपेतं ज्ञानेन्द्रियपसककम न्द्रिय पच्चकप्रायादियच्तकसंयुक्क जायते ॥ तदुक्रम्। पक्षप्रायमनोबुद्धि दर्शेन्रियसमन्वितम्। चपचीक्कतभूतात्यं सूच्षा ङ्ं भोगसाधनमिति। तथ द्विविधं परमपरक्। परं हिरखगर्भलिङ्गपूरीरम्। कपर मस्मदादिलिङ्गशरीरम्। तत्र हिरस्यगर्भलिङ्गशूरीरं महत्तत्त्वम् चस्मदादिलिङ्गपूरीरश्वाइ भ्टारतक्वमित्या ख्यायते। एवं तमोगुमयन्त म्यः पञ्चीक्कतभूतेभ्योभम्यन्तरिक्षखर्गम हर्व्जन

रसातलमह्दातलाख्यस्याधोलकसप्रकस्य ब्रह्माराइस्य जरायजारइज

जरायुभ्योजातानि मनुष्यपश्चादिषूरीर्यागि। खग्डजानि काराडेभ्यो जातानि पच्षिपन्नगादिशरीरायि। खेदजानि खेदाव्नातानि युक

३८ परिभाषा।

मशूकाटिशूरोरासि। उद्िव्नानि भूमिमङ्गिद् जातानि दक्षादि पूरीरायि। वृक्षादीनामपि पायफलभोगायतनलेन शूरीरलम्। तत्र परमेश्वरस्य पञ्चतन्मात्राद्युत्पत्ता सप्तदशावयवे।पेतलिङ् पूरीरोत्यत्ता हिर सगर्भस्थूलपूरीरोत्यत्ता च साक्षात्वर्तृ त्म् इतरनिखिलप्रपश्जोत्पत्ता च हिरय्यगर्भंद्वारा हन्ताहमिमासितिसो देवता क्ानेन जीवेनात्मनानप्रविश्य नामख्ये व्याकरवासीतिश्रतेः । हिरस्यगभानाम मर्ततित्रयादन्य: प्रथमोजीवः स वे परीरी प्रथम: स वै पुरुषउच्ते। आदिकत्ता स भूतानां ब्रह्माये समवर्चत। हिरसगर्भ: समवर्त्तताय्रे इत्यादि श्रुतेः । एवं भूतभातिक सषि निंरुपिता । इदानों प्रलयोनिरप्यते। प्रलयोनाम वैलक्विनापः। सच चतुव्विध नित्यः प्राछ्ृतो नैमित्तिक आत्यन्तिकस्ेति। तत्र नित्यप्रल्य: सुषप्ति: तस्याःसकल कार्य्यप्रल्तयख्पत्वात् धर्म्माधम्मपूर्व्वसंस्कारायाश्च तदा कारयात्मनाव- स्थानं तेन सुप्तात्थितस्य न सुखदुःखाद्यनपपत्तिः नवा समरयानप- पत्ति:। न च सुघुप्तावन्तःकरयस्यापि विनाशे तदधौनप्रायनादि क्रियानपपत्ति: वस्ततः श्वासाद्यभावेऽि तदुपलब्धे: पुरुवा करविभुम मात्रत्वात् सुप्रशूरीरोपलम्भवत्। नचैवं सुषप्तस्य परेतादविशेषः सवप्तस्य हि लिङ्रपरीर संसकारात्मना तत्रैव वन्तते परेतस्य तु लोकान्तरे इति वैषक्षस्यात्। यद्दा अन्तःकररास्य दे पूक्री ज्ञान

यदा सुप्ः खप्न न कख्न पपयति अथास्मिन् प्रारए्वैकधा भवति अधैनं वाक् सव्वैनामभि सहाप्येति सता साम्य तदा सम्पन्नेभवति

19299219

सप्तमः परिच्केदः। ३६

यदा तु प्रागेवोत्मव्रब्रह्मसाक्षात्वारस्य कार्य्यब्रह्ममो ब्रझ्मारडाधिकार लक्षयाप्रारव्धकम्मसमाप्ता विदेव्कैवल्यात्मिका परा मुक्रि: तदा तक्षोकवासिनामभ्युत्पन्नब्रह्मसाक्षातकारायं ब्रझ्मया सह विदेह कैवल्यं ब्रद्मया सह ते सव्वे सम्पराप्ते प्रतिसव्रे। परस्याम्ते कवता त्मान: प्रविभन्ति परं पदमितिश्रुतेः। एवं खलोकवासिभिः सह कार्य्यब्रह्यसि मुचमाने तदधिषितब्र ह्यारइतदन्तर्व्वनिनिखिमलोक तदन्तर्व्वतिस्थवरादीनां भातिकानां भूतानाञ्च प्रछ्ृता मायायां लयः न तु ब्रह्मगि वाघ्यविनाशस्येव ब्रह्मनिषत्वादतः प्राछ्ृत इत्युचते। नै मित्तिक प्रलयस्त कार्य्यब्र हमोदिवसावसाननिमित्तक: ने लोका मात्रप्रखयो नैमित्तिकप्रलयः । ब्रह्यदिवसस््तुर्यु गसहसपरिमित काल: चतुर्यु गसहसागि ब्रह्ममोदिनमुच्यते इत्यादिवचनात्। प्रललय कालोडषि दिवसकालर्परि मितः राजिकालस्य दिवसकालतुल्यत्वात्। प्राकृतप्रलये नैमित्तिकप्रलये च पुरायवचनानि प्रमायानि द्वि पराडे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मयः परमेछिनः । तदा प्रक्ृतयः सप्त कल्पन्ते प्रलयाय हि। एव प्रा्ृतिकोराजन प्रत्तयोयत्र लीयते इति वचनं प्राछ्ृतप्रलये मानम्। एव नैमित्तिक: प्रोत्तः प्रत्तयोयत विश्वस्क्। शे तेऽनन्तासने नित्यमात्मसात्कृत्य चातभूरिति वचनं नैमित्तिक प्रलये मानम्। तुरीयप्रलयस्त ब्रह्मसाक्षात्कारनिमित्तक: सर्व्वमोक्षः सचैक जीववादे यगपदेव नानाजीववादे तु क्रमेश सर्व्वएकीभवन्ति इत्यादि श्रुतेः। तत्राद्यास्त्रयोऽि लयाः कम्मापरमनिमित्ता: तुरीयस्त ज्ञानोदर्यानमित्तोलयोऽज्ञानेन सद्ैवेति विशेषः ।

४० परिभाषा।

एवं चतु्व्विधः प्रलयोनिरपितः तस्येदानीं क्रमोनिरूप्यते। भूतानां भातिकानास्न न कारयलयक्रमेया लयः कारयलयसमये

क्रमेय तत्तत्कार्य्यनाशे तत्तव्जनकाटृछटनापस्यैव प्रयोजकतया उपा दाननापस्याप्रयोजकत्वात् कन्यथा न्यायमतेऽपि महाप्रलये प्थिवी परमायुगतखपर सादेरविनाशपत्तेः। तथाच एथिव्या कप्स कापां तेजसि तेजसावाया वायोराकाशे आकापास्य जीवाहङारे तस्य हिरखगभाहद्घारे तस्य चाविद्यायामित्येवंखपएव प्रलयः । तदु- क्म् विषुपुराये। जगत्पुतिष्ठा देवषे एटथिव्यपस प्रलीयते। तेजस्याप: प्रलीयन्ते तेजावाया प्रलीयते। वायख् लीयते व्याम्रि तचाव्यक्के प्रलीयते। काव्यक्त पुरुषे ब्रह्मन्निष्कले सम्पलीयते। पुरुषान्न परं किञ्ित्सा काछा सा परा गतिः। दत्येवंविधप्रलय कारगत्वं तत्पदार्थस्य ब्रह्मगस्तटस्थलक्षयम्। ननु वेदान्त ब्रंह्मसि जगत्कारयत्वेन प्रतिपाद्यमाने सति स- प्रपसं ब्रह्म स्यात् अन्यथा सषिवाक्यानामप्रामासयापत्तिरिति चेन्न नहि सष्िवाक्ानां सष्टा तात्पय्ं किन्तु अद्दये ब्रह्मरयेव तत्पुतिपत्ता कथं सृष्टेरुपयोगः। इत्यं यदि सष्टिमनुपन्यस्य प्रपञ्चस्य निषेधा ब्रह्मगि प्रतिपाद्यते तदा ब्रह्मयि प्रतिषिद्दस्य प्रयश्चस्य वायौ प्रति विद्स्य रूपस्य व ब्रह्मणे।Sन्यत्रावस्थानपङ्गायां न निर्व्विचिकित्सम- द्वितीयत्वं प्रतिपादितं स्यात्। ततः दष्टिवाक्यात् ब्रह्मपादेयत्वज्ञाने सति उपादानं विना कार्य्यस्यान्यत् सद्भावशङ्गायां निरस्तायां नेति नेतीत्यादिना ब्रह्मस्यपि तस्यासत्त्वोययादनेन प्रपक्चस्य तुच्छलाव- गमे निरस्तनिखिलद्वैतविभुममखरं सचचिदानन्दैकरसं ब्ह्यसिध्य- तौति परम्परया सविवाक्यानामप्यद्दितीये ब्रह्मसयेव तात्पर्थ्यम्।

सप्मः परिच्ेदः। ४१ उपासनाप्रकरयप ठितसगरव्रद्मवाक्यानान्त उपासनाविध्यपेक्षित गुणारोपमात्रपरत्वं न सगुरपरवं निगु गाप्रकरयापठितानां सगुस वाक्यानान्तु निषेधवाक्यापेक्षित निघेध्यसमर्यकत्वेन विनियोगइति न किश्चिद पि वाक्म द्वितीयबुह्मप्र तिपादनेन विरुध्यते।

प्रतिविम्वरपमिति केचित्। तेषामयमाशयः। जीवपरमेश्वर साधारयचैतन्यमातरं विम्वं तस्यव विम्वस्याविद्यात्मिकायां मायायां प्रतिविष्मीश्वरचैतन्यं कन्तःकरगोष प्रतिविम्व जीवचैतन्यं काय्या- पाधिरयं जीवः कारगोपाधिरीश्वरइतिश्रतेः । एतन्मते जलापय

द्यामकोपाधेव्यपकतया तदुयाधिकेश्व्वरस्यापि व्यायकत्वं कान्तः- करगस्य परिक्किवतया तदुयाधिकजीवस्यायि परिच्छिद्वत्वम् । एतन्मतेऽविद्याकृतदोषाः जीवे इव परमेश्वरेऽपि स्यः उपाधे: प्रतिवि्यपक्षपातित्वादित्यखरसा द्विम्वात्मकमीश्वरचैतन्यमित्यपर । तेवामयमाशयः। एकमेव चैतन्यं विम्वत्वाक्रान्तमीश्वर चैतन्यं प्रति- विस्यचाक्रान्तं जीवचैतन्यम्। विम्वप्रतिविम्बकल्पनोपाधिस्व एकजीव- प्रयु्क्कोजीवपरमेन्नरयोभेदः। उपाधिक्वतदे।वाश्च प्रतिविम्वे जीवे एव वत्तन्ते नतु विम्वे परमेन्नरे उपाधेः प्रतिविम्वपक्षपातित्वात्। एतन्मते च गगनसूर्य्यस्य जलादा मासमानप्रतिविम्वसूर्य्यस्यव जीव परमेश्वरयेभद:। ननु ग्रीवास्थमुखस्य दर्पगाप्रदेशे इव विम्वचैतन्यस्य परमेश्वरस्य जीवप्रदेशेऽ्भावात् तस्य सर्व्वान्तर्यामित्वं न स्थात् इति चेन्न साभ

६

४२ परिभाषा। जलादिप्रदेशे सम्वन्धदर्पूनेन परिच्किन्नविम्वस्य प्रतिविम्वदेशासव्वन्धि त्वेऽषि वापरिच्छिन्नबह्मविग्वस्य प्रतिविम्वदेशे सम्न्धाविरोधात्। नच रूपहौनस्य बुह्मणे न प्रतिविम्वसम्भवः रूपवतएव तथात्वदर्शना- दिति वाच्यं नीरूपस्यापि रपस्य प्रतिविग्वदर्शनात् नच नीरूपस्य द्रव्यस्य प्रतिविम्वाभावनियम: व्यात्मनद्रव्यत्वाभावस्योक्रत्वात् एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः। एकधा वजधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्। यथाह्ययं ज्योतिरात्मा विवखानपोभिन्ना वञचैके।- इनगच्चन्। उपाधिना क्रियते भेदख्यो देव: क्षे त्रेख वमजोयमात्मा इत्यादिवाकेन बुह्मप्रतिविग्वाभावानुमानस्य वाधितत्वाच्च। तदेवं तत्पदाथानिरूपितः । इदानीं त्वम्पदारथा निरुप्यते। एकजीववादेऽविद्याप्रतिविम्वो जीवः अानेकजीवबादे तु कान्तः करगप्रतिविम्बः सच जाग्रत्खप्रसषप्तिरूपावस्थात्रयवान्। तत्र जाग्रदशा नाम इन्द्रियजन्यज्ञानावस्था कावस्थान्तरे इन्द्रियाभावा-

नादित्वात्। साचान्तःकरयवत्तिरावरसाभिभवार्थेत्येकं मतम्। तर्थाहि क् विद्योपहितचैतन्यस्य जीवत्वपक्षे घटाद्यधिषानचैतन्यस् जीवरूप तया जीवस्य स्व्वदा घटादिभानप्रसक्का घटाद्यर्वक्कन्नचैतन्यावरक मज्ञानं मूलाविद्यापरतबमवस्थायदवाच्यमभ्यपगन्तव्यम्। एवं सति न सर्व्वदा घटादेभानप्रसङ्ग: कानावृतचैतन्यसम्वन्घस्यव भानप्रयो जकत्वात्। तस्य चावरसस्य सदातनत्वे कदाचिदषि घटभानं न स्यादिति तद्गङ्के वह्नये तट्ङ्गजनकं न चैतन्यमात्र तद्धासकस्य तद- निवन्तकत्वात् नापि वत्युपचितं चैतन्यं परोक्षस्थलेऽपि तत्निबच्ा-

19299919

सप्तमः परिच्छदः। 85

पत्तेरि तिपरक्षव्यावत्तवृत्तिविशेषस्य तदुपितचैतन्यस्य वा व्यावरय भञ्जकत्व मित्यावरगाभिभवार्था वत्तिरच्चते। सम्बन्धार्था वत्तिरित्यपरं मतम्। तनाविद्यापाधिकोजीवेो डपरिक्छिन्नःसच घटादिप्रदेशे विद्यमानपि घटादाकारापरोक्ष वृत्तिविरहदशायां न घटादिकमवभासयति घटादिना समं सम्वन्धा भावात् तत्तदाकारळत्तिदशयां तु भासयति तदा सम्वन्धसतत्वात्। नन व्यविद्यपाधिकस्य जीवस्यापरिच्क्िन्नस्य खतएव समस्तवस्त्ु सम्वदस्य वात्तिविरहृदशायां सम्वन्धाभावाभिधानमसङतं कासङ्गतलव दृषया सम्वन्धाभावाभिधाने च वत्त्यनन्तरमपि सम्वन्धोन स्यादिति चेत्। उच्ते। नहि वृत्तिविरहृदशयां जीवस्य घटादिना सह सम्बन्धसामान्यं निषेधामः किन्तर्हि घटादिभानप्रयाजकं सम्वन्धवि- शेषम्। सच सम्वन्धविशेषोविषयस्य जीवचतन्यस्य च व्यङ्नव्यन्जकता लक्षयाः कादाचित्वसतत्तदाकारवत्तिनिवन्धनः । तर्थाह्ि तैजसमन्तः- करबं सच्कद्रव्यत्वात् सतएव जीवचैतन्याभिव्यञ्जनसमर्थ घटादिकन्तु न तथा वखच्कद्रव्यत्वात्। खाकारवत्तिसंयगदशायान्त वत्यभि-

वत्त्युदयानन्तरं चैतन्यमभिव्यनात्कि। तदुक्र विवरसे अन्त:करयं द्ि खस्मिज्विव खसंसर्गिरषि घटादै। चैतन्या भिव्यक्कियोग्यतामापा- दयतीति। टृष्टव्ाखच्कद्रव्यस्यामि सच्छद्रव्यसम्न्धदशायां प्रतिविम्ब यराहित्वं यथा कुददे ज्जलादिसंयोगदशयां मुखादिप्रतिबिन्ध वाहिता। घटादेरभिव्यञ्जकत्वव्च तत्प्रतिविम्वग्राहित्वं चैतन्य स्याभिव्यत्तचच्च तत्र प्रतिविम्वितत्वम्। एवंविधाभिव्यञ्जकत्वसिद्ार्थ- मेव त्तेरपरोक्षस्थले र्वहिर्निर्गमनाङ्गीकार: । परोक्षस्ले तु वज्ादेव सिसंये माभावेन चैतन्यानभिव्यञ्जकतया नापरोक्षम्।

88 परिभाषा।

एतन्मते च विषयासामयरोक्षत्वं चैतन्याभिव्यञ्जकत्वमिति दरष्टव्यम्। एवं जीवस्यापरि्किन्नत्वेऽपि वत्ते: सम्वन्धाथत्वं निरूपितम्। इदानों परिच्छिन्नत्वपद्ते सम्वन्धार्थत्वं प्रतिपाद्यते। तर्थाहि कान्त:करयोपाधिकोजीवस्तस्य च न घटाघुपादानता घटादिदेशा- सम्वन्धात् किन्तु ब्रह्मव घटाद्युपादानं तस्य मायेयहितस्य चैतन्यस्य सकलघटाद्यन्वयित्वात्। अतएव ब्रह्ममः सर्व्वज्जता तथाच जौवस्य

तदवभासाय च घटाद्यधिकानबुह्मचैतन्याभेदसिद्दार्थं घटाद्याकार वृत्तिरिष्यते। ननु वत्त्यापि कथं प्रमात्टचैतन्यविषयचैतन्ययोरभेद: सम्पाद्यते घटान्त:करणखपेपाधिभेदेन तदवच्न्नचैत्ेासवदिति

देशस्थत्वेनायाधेयभे दाभा वस्यो क्वलवात्। रवमपराक्षस्थले वत्तेर्म्मत- भेदेन विनियोग उपपादितः।

व्याप्तिवारखाय ग्यन्तःकरगेति। सुषुप्तिनीम वविद्यागेोचराविद्यावत्त्यवस्था। जागत्सन्रयो रविद्याकारट त्तेरन्त: करयवत्तित्वान्न तत्रातिव्यािः। चन केचित् मरयमर्च्क योरवस्थान्तरतामाङः। चपरे तु सुुप्तावेव तयोरन्त भीवमाङः। तन्र तयोरवस्थात्रयान्तर्भीववहिर्भवया त्वम्पदार्थ निर्पये उपयोगाभावान्न तत्र प्रयत्यते। तस्य च मायोपाध्यपेक्षयैकत्वं धन्त:करयोपाध्यपेक्षया च नानात्वं व्यवच्टियते। एतेन जीवस्याख ववं प्रत्युत्त बुद्देगु सेनात्मगुमेन चैव द्वाराग्रमाचे।ह्यवरोडि टृष

10299919

सप्मःपरिच्छेदः । 8५

इत्यादा जीवस्य बद्धिशव्दवाच्यान्तःकरसपरियामोपाधिकपरिमाम अवखात्। सच जीवः खयंप्रकाशः खप्रावस्थामधिक्तत्याचाय पुरुष: खयंज्योतिरिति अ्रतेः। वयनुभवखरपस् प्रज्ञानघनइत्यादिश्र तेः चनुभवामीतिव्यवहारस्तु वत्तिप्रतिम्बितचै तन्यमादायोयपद्यते। एवं त्वम्पदाथानिरूपितः । कथ तत्त्वम्पदार्थयेोरेक्ां महावाक्प्रतिपाद्यमभिधीयते।

धम्माश्रयत्वादिलिङ्गेन द्वा सुपर्गेत्यादिश्य त्या डाविमा पुरुषा लोके क्षरखाक्षर एव च इत्यादिमुत्या च जीवपरभेदस्यावगतत्वेन तत्त्व मस्यादिवाक्यमादित्यायूपः यजमान: प्रस्तरइत्यादिवाकवदुपचरि- तार्थमेवेति चेन्न भेदप्रत्यक्षस्य सम्भावितकरगदेोवजन्यस्यासम्भावित दोषवेदजन्यज्ञानेन बाध्यमानत्वात्। अन्यथा चन्द्रगताधिकपरिमाया ग्राहकज्योतिःशाखस्य चन्द्रप्रदेशग्राह्िप्रत्यक्षेस बाधायत्ते: पाक रके घटे रक्को5यं न तु श्यामइति वत् सविशेषसे हीतिन्यायेन जोव

नानुमानमपि प्रमायं बागमवाधात् मेरुयावासमयत्वानुमानवत्। नाप्यागमान्तर विरोध: तत्परातत्वरवाक्योस्तत्रवाकस्य वलवच्वेन लोकसिद्धभेदानुवादि द्वा सुपर्यादिवाक्यापेक्षया उपक्रमोपसंह्ारा दयवगताद्वैततात्मर्य्यविशिष्टस्य तत्त्वमस्यादिवाक्ास्य प्रवलत्वात् । नच जीवपरै क्ये विरुद्वधम्मीश्रयत्वानुपपत्तिः शोतस्यैव जलसैवायाधि केोधााश्रयत्ववत् खभावतोनिग मास्येव जीवस्यान्तःकरमाद्युपाधिवशत्

तदा प्रक्टतेऽि तुल्यम् । न च सिद्धान्ते कर्त्तु त्वस्य कचिदप्यभावात् आरोप्यप्रमाद्ित

परिभाषा।

संस्काराभावे कथमारोपइ तिवाचं लाघवेनारोप्यविषय संस्कारत्वेनैव तस्य हेतुत्वात्। न च प्राथमिकारोपे का गति: कर्त्तुत्वाद्यध्यास

लच्यखखपयेोरेकामुपपादितमेव आातएव तत्प्रतियादकतत्वमस्यादि वाक्यानामखरडार्थत्वं साऽयमित्यादिवाव्वत्। न च कार्य्यपराया- मेव प्रामाएं चैत्र पुत्रस्तेजातइत्यादा सिद्धेऽपि सङ्गतिग्रहात्। एवं सर्व्वप्रमासाविरुद्धं श्रतिस्मतीतिहासपुरायप्रतियादयं जीव परैक्यं वेदान्तशास्स्य विषय इति सिड्म्।

इतिपरिभावायां विषयपररिच्छेदः।

परिभाषा।

चटमः परिच्केदः ।

इदानीं प्रयोजनं निरूप्यते। यदवगतं सत्खवत्तितयेष्यते तत् प्रयोजनं तच दिविधं मुख्यं गायरेवि। तत्र सुखदुःखाभावा मुख्ये प्रयोजने तदन्यतरसाधनं मौरं प्रयोजनम्। सुखन्न द्विविधं साविशयं निरतिपूयक्ेति। तभ सातिपयं सुखं विषयान षङ्गजनितान्तःकरमवत्तितारतम्यल्वतानन्द लेशाभिभांव विशेषः एतस्वैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीव- न्तीत्यादिश्रुतेः। निरतिपायं सुखस ब्रह्मैव वानन्दोव्रह्मेतिव्यजा- नादित्यादिश्रतेः। वानन्दात्मकज्रझ्मावाप्रिस मोक्ष: शेकनिवृत्तिख ब्रह्मविद्ठह्मव भवति तरति शोकमात्मविदितिश्रुतेः नतु लोका न्तरावाप्ि: तज्जन्यवैषयिकानन्दोवा मोक्ष: तस्य कृतकतवेनानित्यले मुह्तस्य पुनराळच्यापत्ते: । मनु त्वन्मतेऽप्यानन्दावाप्तेरनर्थनिवत्तेख्व सादित्वे तुल्योऽयं दोष: अनादित्वे मेक्षमदिश्य त्रवयादी प्रदृत्धनुपपत्तिरिति वेव्र सिद्ध- स्य व ब्रह्मखखपस्य मोक्तस्यासिद्त्वभुमेय तत्साधने प्रबृन्युपपत्ते: ।

परिभाषा।

व्यनर्थनिवत्तिरपि वधिषानभूतब्रह्मखखपतया सिहैव। लेोकेऽपि प्राप्तप्राप्तिपरिहृतपरि हारयेो: प्रयेोजनत्वं दृष्टमेव। यथा हस्तगत विस्मृ तसुवमादे। तवहस्ते सुवर्समित्याप्तापदेशात् क्ाप्राप्तमिवप्राप्नोति। यथावा वलयितचरसायां सजि सर्पत्वभुमवतः नायं सप इत्याप्त वाक्यात् परिहृतस्य व सर्पस्य परिहार। एवं प्राप्तस्यानन्दस्यप्राप्ति:। परिहृतस्याप्यनर्थस्य निवत्तिर्माक्षः प्रयोजनक्। सच ज्ञानैक साध्यः तमेव विदित्वातिम्ृत्युमेति नान्यः पन्थाविद्यतेऽयनायेत्यादि श्रुतेः अज्ञाननिवत्ते: ज्ञानेकसाध्यत्व नियमाच्च। तन्तानं ब्रह्मात्मेकत्व गोचरम् स्भयं वे जनक प्राप्ताऽसि तदात्मानमेवावेत् काह्ं ब्रह्मा स्मीत्यादिश्रुतेः तत्त्वमस्यादिवाक्ात्यं ज्ञानं मोक्षम्य साधनमिति नारदीयवचनाच्च। तज्जाननपरेक्षखपं परोक्षवेऽपरोक्षभुम निवर्त्तक त्वा नुपपत्तेः । तच्चापरोक्षज्ञानं तत्त्वमम्यादिवाक्यादिति केचित्। मनननिदि ध्यासनसंस्कतान्तःकरसादित्यपरे। तन्र पूव्वीचाय्याणामयमाशयः। संविदापराच्य न करयविशेवात्मत्तिनिवन्धनं किन्त प्रमेयविशेषनिव न्धनमित्युपपादितम्। तथाच ब्रह्ममः प्रमात्टजीवाभिन्नतया तट्रोचरं शून्दजन्यमपि ज्ञानमपरोक्षम्। व्यतएव प्रतर्दनाधिकरयो प्रतर्दनं प्रतिप्रायोस्मि प्रज्ञात्मा तंमामायुरमतमपास्खेति इन्द्रश्रेक्कवाक्े प्राय पून्दस्य ब्रह्मपरतवे निख्चिते सति मामपारखे त्यस्मव्वव्दानुपपत्तिमा पष्टन तदुत्तरत्वेन प्रवत्ते शासतदृष्या तूपदेशेवामदेववदित्यत्र सूत्रे शास्त्रीया दृष्टि: शास्त्रटृषिः तत्त्वमस्यादिवाक्जन्यमहं ब्रह्मेति ज्ञानं शास्त्रटषिशत्देनोक्तमिति । कान्येषामयमाशयः करयविषेषनिबन्धनमेव ज्ञानानां प्रत्यक्षत्वं न विषयविशेषनिबन्धनं एकस्मिज्जेव सूक्ष्मवस्तनि पटकरणापट-

19299919

कटम: परिक्ेदः।

करखयो: प्रत्यक्षाप्रत्यक्षव्यवहारदर्षनात्। तथाघ संवित्ाक्षारवे इन्द्रियजन्यत्वस्यैव प्रयोजकतया न शूव्दजन्यज्ञानस्यापरोक्षतं ब्रद्म साक्षात्कारेडपि मनननिदिध्यासनसंस्कतं मनएव करयं मनसैवान-

प्रवृत्ततया वेदोपजीवित्वात् वेदानुपजीविमानामरगम्यचचस्यैव वेद गम्यत्व विरोधित्वात्। शाखतटृष्टिसत्रमपि ब्रह्मविषयकमानसप्रत्य- क्षस्य शासत्रप्रयोज्यत्वादुपपद्यते। तदुक्तम्। अपि सराधने सूतात शास्ार्थध्यानजा प्रमा। श्ासत्रटृषि्म्मता तान्त वेत्ति वाचस्पति: धरम् इति। तच ज्ानं पापक्षयात् स च कम्मानुषानादिति पर- मरया कम्मयां विनियोगः। अतरव तमेतं वेदानबचनेन ब्राह्मया विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेनेत्यादिश्रतिः कवाये कर्म्मभिः पक्के तताज्ञानं प्रवर्त्तते इत्यादिस्मृ तिस्व सङ़गव्हते। एवं श्रवरामनननिदिध्यासनान्यमि ज्ञानसाधनानि मैनेयोब्राह्मये खात्मा वा करे दरष्व्यइति दर्शनमनूद्य तत्साधनत्वेन श्रोतव्ोमन्तव्यो निदिध्यासितव्यइति श्रवयमनननिदिध्यासनानां विधानात्। श्रवसं नाम वेदान्तानामद्वैते ब्रह्म गि तात्मर्य्यावधारयानुकूला मानसी क्रिया। मननं नाम शव्दावधारितेऽ्थ मानान्तर विरोधपङ्गायां तव्निराकर- यानुकूलतर्कात्मकज्ञानजनकोमानसाव्यापार:। निदिध्यासनं नाम कनादिदुर्व्वासनया विषयेख्वाऊ्तष्यमायस्य मानसस्य विषयेभ्योऽय- कष्यात्म विषयकस्थेर्य्यीनकूलोमानसोव्यापार:। तन्र निदिध्यासनं ब्रह्मसाक्षातकारे साक्षात्वारयं ते ध्यानयोगानगता कापश्यन् देवाता पून्तिं खमुये निंगू फ़ामित्यादिश्रुतेः। निदिध्यासने च मननं हेतुः

9

५० परिभाषा।

व शवयं हेतु: शवसाभावे तात्पया नश्येन पूव्ध्ानायेगेन शुवार्थ विषय कयुक्तवायुक्तवनि्यान कूल्मननायेगात्। एतानि तीसयमि ज्ञानोत्मत्ता कारयानीत्येत वन्मान्र के चिदा- चायां ऊचिरे। कपरे तु त्वमं प्रधानं मनननिदिध्यासनथे।: श्रवमयराचीनयोरि श्रवसाफलब्रह्मदर्शनतिळरततवतया कार दुर- कारकतय ड्र वमित्याङ्ा। तदप्यङ्गत्वं न तार्त्तीयेववरयं तत् शृत्याद्यन्यतमप्रमाया म्यय प्रकृते शृत्यद्यभावेसवात्। ताह्ि

काचित् ततीया श्र तिर स नापि वहिदे वहदनं दामीत्या दमदाणं वहिःखराडनप्रकाप नस मर्थनवत् कि कहङ्गम स्नाष प्रदेश नर पटितस्य इवर्गकामिशो मे इदरात्री तव क वत शधया वादेन मवन निदिध्यसनविनिधजक कििद याकिति नामि दर्भ पौयकासाभ्ा रुमंकनो यमतेति व ज्वाय तरक्त धनत वदरश पेोर्यम सप्रवरसे पयागदीन किय पणसाध्मतवेवा वमतव्य ऊवसस्य प्रकरये मनन निदिचय सनयेरज् नम्। तनु दजयह तद न सुब देन खमडपे गये वेहिने सति फन्व- तया खपब्रयरखे तत्सविधाव स तये मेनननिविध्य पायो इयाज वयेन करय देव ुते त चेव्र ते छानयामनगता पश्यनित्यादि मृत्य रे ध्यानसप दर्शमसाधनत्वेनवगवस्याङ्गाकाङ्गयां प्रयाज न्यायन श्रत्मयमननयेरेव ङ्रतापत्ते। ब्रमसम खे च टर नरसते। किष्व प्रयाजाद बङ्गवविवार: सप्रयोजनःाव्वपक्षे विक्ृतिषु न प्रया का वशनं सिद्रान्ते तु तत्रापि तदकुषान मत। प्रदटते तु कवयं न कायचित प्रकृति: येन मनननिदिध्या सन्योस्तत्र प्यनकानमङ्गत्व विचारफलं सभेत। तस्मन्न तार्थीयपयत्वं मनननिदिध्यारनये।

19299219

काषम: परिच्ेद:। ५१ किक यथा घटादिकार्थ्ये मत्पिरडादीनां प्रधानकारसता चक्रादीनां सह का रिकार यज्रेतिप्राधान्याप्राधान्दव्यपदेपः तथा त्रसमनननि द- ध्यासननामपोति मन्तव्यम्। सूचितश्वेतद्विवरयाचारयेः पूक्रितात्- पर्थ्थ विभिष्शव्दावध रवं प्रभेयावगम प्रत्यव्यवधा नेन कारयं भवति प्रमासस्य प्रमेय वगमं प्रत्यव्यवधानात् मनननिदिध्यासने तु चित्तस्य प्रत्यगाताप्रव रतसंस्कारपरिनिष्यन्नतदेक ग्ररवत्तिकार्य्यद्वारेय ब्रह्मा- नुभवसेतुतां प्रतिपद्येते इति फलं प्रत्यव्य्वहितकारयस्य पक्ितात्मर्य वि पूछ पूव्ावधारसस्य ववहितमनन निदिध्यासने तदडे चाङ्ी ड्रियेसे इति श्रवणदिघु मुमुतू सामधिकारः काम्ये कर्म्मसि फलकाम स्याधिक/रित्वात्। मुमुद्ायां नित्यानित्यवस्तविवेकस्येहामुच्ार्थफल भोगविरा गस्य पूमद मोपरतितितिक्षासमाधानश्रह्ानाच् विनिये।रः। अन्तररि- न्त्रियनिय्ह: पूमः। वहि रिन्रिय निग्रहदमः। विदोपाभव उप- रतिः। पेनोग दिडन्टसहनं तितिक्षा। चित्तेका य्रंग समध नम्। गुष्वेदान्तवाकेस विश्वासः त्रड्ा। तत्रापरमपव्देन संन्यासाsभि- धीयने तथाच संन्यासिनामेव शवणादाव धकार इति के चित् कपरे तु उपरमशत्स्य संयासव्राचकत्वाभ व द्विक्ेयाभादमात्रस्य गृहस्थे- व्पि सभवात जनकादेरपि ब्रह्मविचारस्य प्रयमासत्ात् सर्व्व,श्रम साधरयं अरणदिविध नमित्याङ्:। सगगोपासमवि चित्तेका यपदारा निर्व्विश वब्रह्मसाक्षतार हेतुः। तदुक्रम्। निर्व्विमवंदर ब्रह्म साक्षात्वार्त्तमनीचराः। ये मन्दास्तेऽनुकल्पन्ते सविशेष निरप्यैः। वशीलते मनस्येवां सगय ब्रह्मशेलनान्। तदेव वि्भवेत्स क्षदपेतोपधिकल्पनममिति। सगुय। पासकानान्न वर्चिरादिमागय ब्रहमलोकगतानां तमेव त्रवमादत्न्न

परिभाषा।

ब्र ह्मसाक्षातकारायां ब्रह्मया सह मोक्षा। कर्म्मिखान्त धूमादि मा्गेय पित्लकं गतानामुपभोगेन करम्मक्षये सति पूर्व्वक्ृतसुद्तत दुःक तानुसारेय ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु पुनरुत्यत्तिः। तथाच श्रुति: रमकोयचरया रमखोयां योनिमाषद्यन्ते कुपू यचरखा: कुपूयां येोनि मापदयन्ते इति। निषिद्धकम्मीनुकायिनां तु रारवादिनरकविशे वेष तत्तत्यापोप चिततीव्रदुःखमनुभूय शश्रकरादितिय्यग्योनिषु स्थाव- रादिव चत्पत्तिरित्यलमतिप्रपखेन। निगु सब्रह्मसाक्षात्कारवतस्तु न ले।कान्तरगमनं न तस्य प्रायाउत्क्ामन्तीतिश्रुतेः किन्तु यावत् प्रारब्धकम्मक्षयं सुखदुखे कानुभूय पस्चादपवज्यते। नन क्षीयन्ते चास्य कम्मागि तस्मिन् टष्टे परावरे इत्यादिश्रत्या जनाि: सर्व्वकम्मायि भस्मसात् कुरतेऽन्न नेत्यादिस्मत्या च ज्ञानस्य सकलकर्म्मक्षय हेतुत्वनिख्धये सति प्रारब्वकम्मावस्थानमनुपपत्रमिति चेव्न तस्य तावदेव चिरं यावन्र विमाच् ऽथ सम्पत्सेत केवल्येनेत्यादि श्रुत्या नाभुतां चीयते कम्म कल्पकेो टिशूतर पीत्यादिस्मत्या च उत्पा- दितकार्य्यकर्म्मव्यतिरिक्कानां सच्षितकर्म्मणामेव ज्ञानविनाश्यत्वाव- ममात्। सच्चितं द्विविधं सुळ्वतं दुष्कृतच्व। तथाच श्र्प्तिः तस्य पुभादायमुप्यान्ति सुहद: साधुन्तत्यां द्विषन्तः पायळ्वत्यामिति। ननु ब्रह्मज्वानान्म लाज्ञाननिवत्ता तत्कार्य्यप्रारब्धकम्मयोडपि निवत्ते: कथं ज्ञानिनां देहधारगमुपयद्यतइति चेन्न काप्रतिबद्दज्ञान-

मन्वेवर्मप तत्वज्ञानादेकमुत्ता सर्व्वमुन्ति: स्यात् वविद्याया एकत्वेनैत ्निटत्ता कचिदपि संसारायोगादिति चेन्न। इछायत्तेरि- त्येके। कापरे त्वेतद्दोखपरीह्ारायेव इन्द्रोमायाभिरितिबजवच नश्रुनत्यन

19299919

चटम: परिच्ेद: । ५३

गृ हीतमविद्यानाना त्वमङ्गोकत्तंव मित्याङ्ः। चन्ये लेकवाविद्या तस्या सविद्याया जीवभेदेन ब्रह्मखरूपावरयपक्तयो नाना तथाच यस्य ब्रह्मज्ञानं तस्य ब्रम्मखखपावरयपक्तिविशिष्ठाविद्यानाशः नत्वन्यं प्रति ब्रह्मखपावरमभ्ति विश्िषा विद्यानापइत्युपगमान्नेकमुक्का सर्व्व

कैवल्यमितिसिद्धान्तितम्। तदुक्कमाचार्य्यवाचस्पतिमिश्रेः। उपा- सनादिसंसिद्धितोषितेश्वर चोदितम्। चधिकारं समाप्यते प्रविभन्ति परम्पदमिति। एतचैकमुक्ता सर्व्वमुक्तिरिति पक्षे नेोपपद्यते। तक्षमा-

सेति सिड्धं प्रयोजनम्।

इति परिभावायां प्रयोजनपरिच्केदः ।

श्रीधममंराजाध्वरीन्द्र विर्राचता परिभावा समाप्ता ।

Buchbindarei R. Wamncynuk

कटमः परिक्ेदः। 82

करखयो: प्रत्यक्षाप्रत्यक्षव्यवहारदर्शनात्। तथाच संवित्साक्षारवे इन्रियजन्यत्वस्यैव प्रयोजकतया न शव्दजन्यज्ञानस्यापराक्षतं ब्रह्म साक्षात्कारेडपि मनननिदिध्यासनसंस्कतं मनएव करयं मनसैवान-

प्रळत्ततया वेदोपजीवित्वात् वेदानुपजीविमानान्रगम्यतस्यैव वेद गम्यत्व विरोधित्वात्। शाखरटृष्टिसत्रमपि ब्रह्मविषयकमानसप्रत्य- क्षस्य शास्त्रप्रयोज्यत्वादुपपद्यते। तदुक्रम्। अपि सराधने सूतात् शास्त्ार्थध्यानजा प्रमा। शाखत्टृषिम्मता तान्त वेत्ति वाचस्पति: धरम् इति। तच्च जानं पापक्षयात् स च कम्मीनुषानादिति पर- म्परया कम्मयां विनियोगः। अतएव तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मया विविदिषन्ति यज्षेन दानेन तपसानापूकेनेत्यादिश्रतिः कवाये कर्म्मभिः पक्के तताज्ञानं प्रवर्त्तते इत्यादिस्म तिस्व सङ्गळ्ते। एवं अवरामनननिदिध्यासना न्यमि ज्वानसाधनानि मैने योब्राह्मये वात्मा वा करे दरव्व्यदति दर्शनमनूद्य तत्साधनतवेन श्रतव्योमन्तव्यो निदिध्यासितव्यइति श्रवममनननि दिध्यासनानां विधानात्। श्रवरां नाम वेदान्तानामदवैते ब्रह्मसि तात्पर्य्यावधार यानुकूला मानसी क्रिया। मननं नाम शूव्दावधारितेऽ्थे मानान्तर विरोधपङ्गायां तव्विराकर- यानुकूलतर्कात्मकज्ञानजनकोमानसाव्यापार:। निदिध्यासनं नाम काना दिदुव्वासनया विषयेख्ाल्तष्यमासस्य मानसस्य विषयेभ्योऽय- लथ्यात्म विषयकस्थेर्य्यानुकूलोमानसव्यापार। तन्र निदिध्यासनं ब्रह्मसाक्षातकारे साक्षात्वारयं ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवाता पत्तिं खमुये निंगू फ़ामित्या दिश्रतेः। निदिध्यासने च मननं हेतुः अछ्टतमनन स्यार्थदार्ाभावेन तहिषय निदिध्यासनायोगात्। मनने

७

५० परिभाषा। च स्त्रवयां हेतु: त्वसभावे तात्पर्य नश्वयेन प्रव्धानायगेन शदार्थ विषय क युन्तवायुक्कव निर्यान कूल्मननाये गात्। एतानि त्रीसपि जानोत्मत्ता कारयानीत्येत वन्मान्र केचिदा- चाया ऊचिरे। अपरे तु सवयं प्रधानं मनननिदिध्यासनये।: श्रवसपराचीनयेर अ्रवसाफ ल्रह्मर्शनविर्वववत्ा ु कारकतय द् वमित्याङा। तदप्यदत्वं न तार्ततीयषवरूयं तत्य श्रृत्याधन्यतमप्रमाया म्यय्य प्रक्ृते मत्य दभावेऽसयवात्। तथाहि काचित् ततीया श्र तिर स न पि वहिदे वहदन दामीव्या दमचायां र्वहिखरडनदकापनस मर्थनवत् किशछद्गम स नाषि प्रदेश कर पदिवस्य प्वागला मिशो मे गव्टसात्री तव क वर उधय: वाटेन मवन निदिध्यसनविनिधोजत कित्ि हतककनाधि दर्भ पोर्यकासाभ्ा वरमशमो यगतेति व साय तप्नम धनत वदर्श पे्ोर्यमसप्रव रगे पयाजदीन किय पर्ताधणतवे नावगतस्य निदियसनयेरन्व नम्। सस्य परकरसे मनन नन दज्यह तेद व गुख देन प्मड्पे गसे वेहिने सति फन्व- पया श्रतत प्रदरये तत् डि घाव स तये मनन निविध्य: दायो उयाज वयेन तकरय देव ूते ते चेन ते छनयागनगता कापशय हित्यादि रातय रे ध्यानसा द छई म साथनतवेन वगतस्याङगाकाङ्गयां प्रयाज वयेन शतयमननयेरव कुताात। इमसम स्ेव टर नेरसे। विव्व प्रयाजाद वङ्गतविचार: मप्रयोजन:।व्वपक्षे विद्ृतिसु न प्रया डा7क शानं सिशन्ते सु त त्ापि तहमुकान मे त। परते तु ऊबय न कहचित् प्रक्ति: येन मननन दैध्यासन्योर प्यनुकानमङ्गत्व विचारफासं वभेत। तरमान ता रयप यत्वं मन्ननदिध्यारुनयो।

काष्टम: परिच्केदः। ५१

किक यथा घटादिकार्थ्ये मत्पिरदादीनां प्रधानकारखता चक्रादीनां सह का रिकार यज्ेतिप्राधान्या प्राधान्व्यपदेपः तथा श्वरामनननि,द- ध्यासनानामपोति मन्तव्यम्। सचितश्चेतद्विवरसाचार्ये: पूक्रितात्- पर्य्य विभिष्शत्दावध रमं प्रभेयावगम प्रत्यवयवधानेन कारयं भवति प्रमासस्य प्रमेया वगमं प्रत्यव्यवधानात् मनननिदिध्यासने तु च्वित्तस्य प्रत्य गाताप्रव रतसंस्कार परिनिष्यन्नतदेक ्रर्यृटत्तिकार्य्यद्वारेय ब्रह्मा- नुभवेतुतां प्रतिपद्येते इति फलं प्रत्यव्यर्वद्ितकारयस्य पूक्तितात्मर्यय वि शूछ पूव्ावधारसस्य ववहितमनननिदिध्यासने तके चाङ्गी ज्रिये इति अवदिसु सुमुक्ष सामधिकार: काम्ये वर्म्मसि फलकाम स्याधिक/रितात्। ममुद्ायां नित्यानित्यवस्तविवेकस्येहामुच्रार्थफल भोगविरा गस्य पूमदमोपर तितितिक्षासमाधानश्रह्वानाच् विनियेगः। कन्तरि- न्व्ियनिय्हः पूमः। वहि रिन्रिय निय्रह्ोदमः। विदेषाभव उप- रतिः। परेतोणादिडन्ट सह नं तितिक्षा। चित्तेकायंग समःध नम्। गुष्वेदान्तवाकयेष विश्वासः श्रडा। तत्रापरमपव्देन संन्यासोडभि- घीयने तथाच संन्यासिनामेव श्रवणादार्व धकार इति केचित् कयरे तु उपरमशद्स्य संयासवाचकत्वाभ व द्विक्षेपभावमातस्य गृहस्थे- वपि सभवान जनकादेरपि ब्रह्मविचारस्य प्रयमासत्वात् सर्व्वश्र्रम साधरयं श्रवणदिविध नमित्याङ्क: । सगणोपासमपि जित्तेक यपपद्वारा निर्व्विशब्रह्मसाक्षत्ार हेतुः। तदुक्कम्। निर्व्विशेषंदर ब्रम्म साक्ात्वातमुनीघरा:। ये मन्दास्ेऽनुकल्पन्ते सविग्रेष निरायः। वशेलते मनस्येवां सगय ब्रह्म ऐेलनान्। तदेव विर्श्वेत् क्ष दपेतोपाधिकल्पनमिति। सगयो यासकानान्न वचिरादिमागय श्व्ालोकगतानां तपेव पवसादृत्न्न

५२ परिभाषा। ब्र हसाक्षातकारायां ब्रझ्मया सह मोक्षा। कर्म्मिशान्त धूमादि मार्गेय पित्लोकं गतानासुपभोगेन कर्म्मक्षये सति पूर्व्वक्ृतसुल्त दुःक तानुसारेख ब्रस्मादिस्यावरान्तेष पुनरुत्मनिः। तथाच श्रुतिः रमयोयचरया रमखोयां योनिमाद्यन्ते कुपूयचरखा कुपूयां येोनि मापधन्ते इति। निषिद्धकम्मानकायिनां तु राखवादिनरक विशे षेषु तत्तत्यापोप चिततीव्रदुःखमनुभूय ऋश्नकरादितिरय्यग्योनिषु स्थाव- रादियु चोत्पत्तिरित्यलमतिप्रमख्ेन। निगु सब्रह्मसाक्षा ल्ारवतसस्तु न ले।कान्तरगमनं न तस्य प्राखाउल्ामन्तीतिश्रुतेः किन्तु यावत् प्रारब्ध कर्म्मक्षयं सुखदुःखे क्रानभय पश्चादयवृज्यते। नन क्षीयन्ते चास्थ कर्म्मरयि तस्मिन दष्टे परावरे इत्यादिश्रुत्या ज्ानाभि: सर्व्वकम्मायि भस्मसात कुरतेडव्ज नेत्यादिस्मृत्या व ज्जानस्य सकलवर्मर्मक्षय हेतुत्वनिस्ये चेन्न तस्य तावदेव चिरं याव विभाच्य उथ सम्पत्सेत्र केवल्येनेत्यादि शृत्या नाभुन्ता चीयते कम्म कल्पकोटिशतेर पीत्यादिस्मत्या च उत्पा- गमात्। सच्षितं दिविधं सकृतं दुष्कृतच्व। तथाच श्ुतिः तस्य सचितकर्म्मशामेव ज्ञानविनाश्यत्वाव- पतादायमुपयन्ति सहद: साधनृत्यां द्विवन्तः यापक्वत्यामिति। ननु ब्रह्मन्नानामू लाज्ञाननिदत्तेा तत्कार्य्यप्रारब्धकरममब्राऽपि निवत्ते: कथं ज्ञानिनां देधारगमपयद्यसइति चेज्न काप्रतिबद्दज्ञान- सैनवाज्ञाननिव्ततकतयर मन्वेवमपि तत्त्वव्ञा नादेकमत स्व्वमुन्ति: स्यात् बविद्याया एकत्वेनैत ब्निटत्तेा बष द पि संसारायोगादिति चेव्न। सछापत्तेरि- दोके। घघरे तेतदोष परी हारयेव इन्न्रोमाया भिरि तिवज्वचनत्रत्यनु

चटमः परिच्छेद: । ५३ गृ होतमविद्यानाना त्वमङ्गोकसंव मित्याऊ्कः। कान्ये त्वेकवाविद्या तस्या सविद्याया जीवभेदेन ब्रह्मखखयावरयशक्तयो नाना तथाच यस्य ब्रह्मजानं तस्य ब्रम्मखख्यावरयपक्िविशिष्ठाविद्यानाप: नत्वन्यं प्रति ब्रह्मखरपावरमरभक्तविशिषा विद्यानापइत्यपगमन्नेकमक्का सर्व्व के वल्यमितिसिद्धान्तितम्। तदुक्कमाचार्य्यवाचस्पतिमिश्रेः। उपा- परम्पदमिति। एतचैकमुक्ता सर्व्वमक्तिरिति पक्षे नोपपद्यते। तक्ष्मा- देकाविद्यायच्ेऽपि प्रतिजीवमावरयभेदोपगमेन व्यवस्थपपादनीया। सेति सिद्ध प्रयोजनम्। शतति परिभावायां प्रयोजनपरिक्केद: । श्ीधम्मराजाध्वरीन्द्र विर्राचता परिभावा समाप्ता ।

Brchhinderei R. Wawrayrk