1. Vedantasara NSP

THE VEDANTASARA

Of Sadananda, together with the Commentaries

OF

NRISIMHASARASVATĪ AND RĀMATĪRTHA.

EDITED WITH NOTES AND INDICES

BY

Colonel G. A. Jacob.

INDIAN ARMY.

Author of "Concordance to Principal Upanisads"; "Manual of Hindu Pantheism" &c.

Fifth Edition, Revised.

PUBLISHED

BY

PĀNDURANG JĀWAJĪ,

PROPRIETOR OF THE 'NIRNAYA-SAGAR' PRESS,

BOMBAY.

[ All rights reserved by the publisher. ]

Publisher :- Pandurang Jawaji, 'Nirnaya-sagar' Press, Printer :- Ramchandra Yesu Shedge, $26-28, Kolbhat Lane, Bombay.

TO THE MEMORY OF

EDWARD BYLES COWELL

AT ONCE

THE MOST LEARNED AND MOST SELFLESS

OF THE

ENGLISH ORIENTALISTS OF HIS DAY

PREFACE TO SECOND EDITION.

The first edition, published seventeen years ago, has been out of print for some time; but as the demand for it continues we decided to re-issue it.

The text was so carefully prepared on the former occa- sion that I have seen no reason to alter it except in one or two places, but the Notes have undergone thorough revision. The "Maxims" so often referred to are my First, Second and Third Handful of Popular Maxims current in Sans- krit literature ( published by the Nirnaya-sagar Press ) each of which is now in a second edition. The adoption, on this occasion, of somewhat smaller type has reduced the size of the book by 30 pages; but the changed pagination which this necessarily involved has given me a great deal of extra work, However, the list of quotations has been adapted to the present edition, but I was compelled to abandon the in- dex to the Words. Had I been a guru I could have entrusted to a s'isya the troublesome task of re-writting it; but, being only a solitary worker, no such aid was available. I am thankful to have lived long enough to bring the work up to date myself, and no further revision should be needed for many a day, if ever.

Redhill,-Surrey, 20 June 1911. G. A. JACOB.

PREFACE TO FIRST EDITION.

I.

This is, so far as I know, the first attempt to publish a critical edition of Sadananda's work in conjunction with its two Commentaries. Dr. Ballantyne brought out an edition of the text; accompanied by an excellent English translation in 1850; but that has long been out of print. A greatly improved text, with German translation, formed part of Dr. Boehtlingk's Chrestomathie published in 1877. But the only edition of Nrisimhasarasvati's commentary that I have seen is that appended to Pandit Jivananda's edition of the text, dated 1875. Ramatīrtha's commentary was printed in Calcutta in 1828, and in Benares (in The Pandit) in 1873. In the latter instance it formed a mere appendage to the English translation, was put together with very little regard to typography, and looks as if it had been prepared from a single manuscript of pronounced inaccuracy!

The present edition is the outcome of a careful collation of fifteen manuscripts, a process which brought to light. numerous misreadings which had been adopted more or less fully by previous editors. These have been removed; but, possibly, whilst thus avoiding Scylla I may have fallen into Charybdis! Of this, scholars must be the judge. A special feature of this volume is that here, for the first time, the. quotations are plainly marked and their sources indicated. The fact that the three works contain in the aggregate 579 citations from other authors, and that all but 25 of them have been traced and verified, will show the importance of. this addition. But only quotation-hunters will rightly ap- preciate the immense labour and research which it implies! I would here acknowledge my indebtedness to Prof. Bühler

ii PREFACE.

for two references, and to Prof. Cowell, Prof. Venis, and Mr. Kas'īnath B. Pathak, for one each. A special acknowledg- ment is made in each case in a foot-note or in the Notes at the end. I have appended an Index to the quotations (exclu- sive of those from Upanisads and the Gita which can always be obtained from my Concordance ), and a second one to all the technical and useful terms. The latter list includes twelve nyayas, or maxims, all of which are explained in the Notes. It is much to be wished that editors of Sutras, of philoso- phical poems, and of metrical law books, would give us full Indices thereto; for in these degenerate times of uncultivat- ed memories, such aids would be invaluable. Yet, to this day, we have no printed index to the Nyaya or Vais'esika Sutras, and it was only in 1889 and 1891 that Dr. Garbe and Mr. M. C. Apté gave us those to the Sankhya and Vedanta aphorisms respectively. It is matter for congratu- lation that Mr. Apte is adding an Index to the Anandas'rama edition of Sures'vara's bulky work the Brihadaranyaka- vartika. This will increase its value immensely.

In a third appendix will be found a list of the works cited by our three authors, so as to exhibit at a glance the authorities on which they chiefly relied. Ramatirtha, it will be seen, made large use of writings of the highest class; and his commentary, which contains no less than 428 ex- tracts, is a much more scholarly production than that of Nrisimhasarasvati. In some parts, however, it is weari- somely prolix. In the valuable preface to his edition of the Vams'abrahmana, Dr. Burnell says-"Many (if not most ) of Sayana's quotations are what may be called traditional, and have been taken by him from the works of predecessors, not from original texts, and even in cases where he might have referred to the original." This is true, to some extent, of Ramatīrtha also; and, in the Notes, I have pointed out the probable sources of not a few of his quotations. Besides the present work he is the author of a commentary on S'an- kara's Upades'asahasri, and also of one on the Sanksepa-

PREFACE. iii

s'ariraka of Sarvajnatmamuni, a writer who is said by Mr. K. B. Pathak (in his excellent pamphlet on Bhartrihari and Kumarila ) to have been a pupil of Sures'vara. From the latter work Ramatirtha gives us nine extracts, invariably ushered in with the words "तदुक्तमभियुक्तैः."

Another feature of this edition is its division into con- venient section. In this I have generally followed my manuscript D, but have redivided some of its sections and reduced the whole number from 40 to 38.

In the Notes occasional reference will be found to a work styled Rational Refutation. Its full title is A Rational Refutation of the Hindu Philosophical Systems, and it is a translation, by Dr. Fitzedward Hall, of a work in Hindi by the learned Nilakantha S'astri Gore, (now a Missionary in Poona ), published in Caleutta in 1862. It is an admirable summary of the chief tenets of the six Indian schools. The references to my Manual of Hindu Pantheism are to the third edition published in Trubner's Oriental Series in 1891. Some portions of it have now to be modified in view of the discovery which I have since made of the souree of the line "ब्रह्मवित्वं तथा मुत्तवा स आत्मज़ो न चेतरः," in regard to which see the notes to a page 67 of the present volume. The Vachaspatyam, so often quoted from, is the fine Lexicon compiled, under the patronage of Government by the late Pandit Taranath Tarkavachaspati, a scholar of great repute in Bengal. The work consists of 5442 quarto pages; but whilst 4174 are devoted to the letters-er-a, the rest of the alphabet is only allowed 1268. Yet, according to all analogy, the latter portion should at least have equalled the former; and it is therefore, as might be expected, decidedly inferior to it. In some instances, notably in that of #, the work is little better than a mere vocabulary. It is especially strong in philosophy, and in the literature of the Puranas and Tantras; but the treatment of the verbs is altogether unworthy of a work of such magnitude. Its

PREFACE.

usefulness is a good deal impaired by the wearisome uni- formity of type in the lengthy articles, and by the absence of subdivisions and other aids to the eye invariably to be found in large European Lexicons. There are a great many quotations, but very frequently no clue is given to their source; and, even when it is indicated, the absence of a key to the obscure abbreviations employed sometimes deprives it of all value. Its numerous lists, of maxims ( s. v. न्याय), of festivals, religious rites &c. (s.v. व्रत), and of other series of things, are extremely valuable and con- stitute a distinct feature of the work.

II.

The Vedantasara is a summary statement of the doctrines of the advaitavadins as set forth by S'ankara in his Brahmasūtrabhasya. In a few particulars, duly in- dicated in the Notes, it departs from his teaching and exhibits an apparent admixture of Sankhya doctrine. The chief peculiarity of this school is its tenet of the unreality of all phenomena, technically termed māyāvāda; but scholars have long been divided on the question as to whether this formed part of the original Vedanta or not, A very valuable contribution to the literature of this subject has been made by Dr. Thibaut in the Introduction to the first volume of his translation of the Vedanta sutras and bhāsya. It seems to me impossible to resist the conclu- sion at which he arrives, namely that the old Upanisads and the Sutras do not propound it,-that is to say, "they do not set forth the distinction of a higher and lower knowledge of Brahman; they do not acknowledge the distinction of Brahman and Is'vara in S'ankara's sense; they do not hold the doctrine of the unreality of the world; and they do not, with S'ankara, proclaim the absolute identity of the individual and the highest Self" (p. 100). There are, however, a few passages of which the māyavada may be a development; and it may also be admitted that if

PREFACE.

the impossible task of reconciling the contradictions of the Upanisads and reducing them to a harmonious and con- sistent whole is to be attempted at all, S'ankara's system is about the only one that could do it! But more than this it would seem impossible to concede.

It is essential, however, to ascertain the sense in which .

S'ankara uses the term maya in his commentary. Is it with him an equivalent of avidya, or does it denote the illusory universe itself? In summarizing the 'teaching of the bhasya, Dr. Thibaut seems to take the former view, for he says (on page xxv )-"Brahman is associated with a certain power called maya or avidya to which the appearance of this entire world is due. This power cannot be called 'being' (sat), for 'being' is only Brahman; nor can it be called 'non-being' ( asat ) in the strict sense, for it at any rate produces the appearance of this world. It is in fact a principle of illusion; the undefinable cause owing to which there seems to exist a material world comprehending dis- tinct individual existences. Being associated with this principle of illusion, Brabman is enabled to project the appearances of the world in the same way as a magician is enabled by his incomprehensible megical power to produce illusory appearances of animate and inanimate beings. Māya thus constitutes the upadana, the material cause of the world."

After a very careful perusal of the entire bhasya with this point in view, I have come to the conclusion that the above description of maya is incorrect,-that the word māya is nowhere used by S'ankara as a synonym of avidyā, but is expressly said to be produced by it,-and that in no sense whatsoever does he regard it as the cause of the world. Now for the proof of this. In the opening part of Book II, in 2. 1. 9, 2. 1. 21 and 2. 2. 29 we read as follows :-- "प्रथमेऽध्याये सर्वज्ञः सर्वेश्वरो जगत उत्पत्तिकारणं मृत्सुवर्णादय इव घट- रुचकादीनाम्। उत्पन्नस्य जगतो नियन्तृत्वेन स्थितिकारणं मायावीव माया- या: ॥" "यथा स्वयम्प्रसारितया मायया मायावी त्रिष्वपि कालेषु न

vi PREFACE.

संस्पृश्यते अवस्तुत्वात्, एवं परमात्मापि संसारमायया न संस्पृश्यते इति॥" "यथा च मायावी स्वयम्प्रसारितां मायामिच्छयानायासेनैवोपसंहरति &c."।i "बाध्यते हि स्वमोपलब्धं वस्तु प्रतिबुद्धस्य। मिथ्या मयोपलब्धो महाजन- समागम इति न ह्यस्ति मम महाजनसमागमो निद्राग्लानं तुमे मनो बभूव तेनैषा आ्रन्तिरुद्वभूवेति। एवं मायादिष्वपि भवति यथाय्थं बाधः" ॥ In all these passages, and also in 3. 2. 3-6 where the crea- tions of a dream are declared to be nothing but maya, the word maya has without doubt the sense of an illusory appearance, produced and withdrawn at will; but where, in the whole range of Vedantic literature, is there any such thing predicated of avidya?

In an important description of Is'vara in 2.1.14,weread :- "सर्वज्ञस्येश्वरस्यात्मभूते इवाविद्याकल्पिते नामरूपे तत्वान्यत्वाभ्याम- निर्वचनीये संसारप्रपञ्चबीजभूते सर्वज्ञस्येश्वरस्य मायाशक्ति: प्रकृतिरिति च श्रुतिस्मृत्योरभिलप्यते। ताभ्यामन्यः सर्वज्ञ ईश्वरः ......... । एवमवि- द्याकृतनामरूपोपाध्यानुरोघीश्वरो भवति व्योमेव घटकरकाद्युपाध्यनुरोधि।" Taking मायाशक्ति: as a compound term, in accordance with the Anandas'rama edition, we read here that name and form, products of avidya, are Is'vara's illusion-producing-power; and the phrases अविद्याकल्पित, अविद्याकृत, अविद्याध्यस्त, अविद्या ध्यारोपित, अविद्यानिमित्त, and अविद्याप्रत्युपस्थापित literally swarm in the bhasya, whilst such compounds as मायाकल्पित &c are nowhere to be found. I think, therefore, that it is quite clear from the bhasya itself that maya is not used there as a synonym of avidya, but is regarded as an illusory appearance produced by it; and to the passages to this effect, already quoted, may be added one met within 2. 2. 2, namely "अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपमायावेशवशेन &c." The only excep- tions to this signification that I have met with in the bhasya are in 1.3.19 and 1.4.3. In the former we read " एव परमेश्वरः कूटस्थनित्यो विज्ञानधातुरविद्यया मायया मायाविवदनेकधा विभाव्यते" where the working of avidya is compared with that of the magician's maya, or magic-power, the old use

1 Dr. Thibaut, in his translation, separates the two words.

PREFACE. vii

of the word; and in the latter the word is given as one of the equivalents of avyakta in Katha 3. 11. In this latter passage we also have the adjective HRTTHT where the word maya retains its usual sense of illusion. It reads thus :- "अविद्यात्मिका हि बीजशक्तिरव्यक्तशब्दनिर्देश्या परमेश्वराश्रया माया- मयी महासुप्तिर्यस्याँ स्वरूपप्रतिबोधरहिता: शेरते संसारिणो जीवाः।" When however, we come down a few centuries to the time of Sayana we find maya used very differently; and, in his Panchadas'z I. 14-17, it is regarded as the associate of Is'vara, whilst avidya is that of Jiva. This view now pre- vails everywhere and would seem to have been in Dr. Thibaut's mind when he wrote the above.

III.

As already pointed out, the Mayavadins insist upon the unreality of all phenomena, and even of God and individual souls as distinct entities, Brahma being the only existent thing. On account, however, of the apparent separate existence of deity and humanity, writers of this school em- ploy the epithets para, mukhya, and nirguna to designate pure unassociated Brahma, and apara, amulhya, and saguna to distinguish that portion of Brahma which, through as- sociation with avidya, is looked upon as God. The latter is also called paramatman and parames'vara. This distinetion is not recognized by Rāmānuja who seems to have based his system on the teaching of schoolmen older than S'ankara; and the extraordinary way in which even S'ankara again and again ignores the distinction propounded by himself is an additional proof, to my mind, that his system was a departure from the then-existing one from which he found it difficult to free himself. Let me demonstrate this by exam- ples. In 1. 1. 11, 1. 2. 14, and 4. 3. 14, we read as follows :- "द्विरूपं हि ब्रह्मावगम्यते नामरूपविकारभेदोपाधिचिशिष्ट तद्विपरीतं च सर्वोपाधिविवर्जितम् । ...... एवमेकमपि ब्रह्मापेक्षितोपाधिसम्बन्धं निर- स्तोपाधिसम्बन्धं चोपास्यत्वेन ज्ञेयत्वेन च वेदान्तेषूपदिश्यते"। "निर्गुण- मपि सङ्रह् नामरूपगतैर्गुणैः सगुणमुपासनार्थ तत्र तत्रोपदिश्यते"। "तत्र

viii PREFACE

परापरब्रह्मविवेकानवर्धारणेनापरस्मिन्ब्रह्मणि वर्तमाना गतिश्रुतयः परस्मिन्न- ध्यारोप्यन्ते। किं द्वे ब्रह्मणी परमपरं चेति। बाढम् द्वे। 'एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कार' इत्यादिदर्शनात्। कि पुनः परं ब्रह्म किमपरमिति। उच्यते। यत्राविद्याकृतनाम रूपादिविशेषप्रतिषेधादस्थूलादिशब्दैर्व्रह्मोपदिश्यते तत्परम्। तदेव यत्र नामरूपादिविशेषेण केनचिद्विशिष्टमुपासनायोपदिश्यते 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूप' इत्यादिशब्दैस्तद्परम्"। Here then we have the difference between परं निर्गुणं ब्रह्म and अपरं सगुणं ब्रह्म clearly laid down in axiomatic form, and illustrated by scripture passages. Now for the inconsistencies!

In 1. 1. 12 we have a discussion as to the application of the term आनन्दमय: in Tait. 2. 5. Does it apply to परं ब्रह्म or to some other? The purvapaksin says that the refer- ence is to अमुख्य आत्मा and concludes with the words तस्मात्सं- सार्येवानन्दमय आत्मेति." The reply to this is as follows :- "एवं प्राप्त इदमुच्यत 'आनन्दमयोऽभ्यासात्'। पर एवात्मा आनन्दमयो भवितुमहंति । कुतः । 'अभ्यासात्'। परस्मिन्नेव ह्यात्मन्यानन्दशब्दो बहुकृत्वोऽभ्यस्यते"। Now here the alternative lay between परं a and another, and the latter being finally rejected the former is of course accepted, as in all similar cases. There- fore the expression पर आत्मा must be used by the siddhantin as the equivalent of qi . In 1. 1. 11 however we find that परमात्मा is only ईश्वर, for it is said there "एक एव तु परमात्मे- श्वरस्तैस्तैगुण विशेषर्विशिष्ट उपास्यो यद्यपि भवति तथापि यथागुणोपासनमेव फलानि भिद्यन्ते"। This is conclusively established, too, from 1. 1. 16 where the discussion is continued as follows :- "इतश्चानन्दमयः पर एवात्मा। 'नेतरः'। इतर ईश्वरादन्यः संसारी जीव इत्यर्थः। न जीव आनन्दमयशब्देनाभिघीयते"। According to this the choice lay between इश्वर and जीव, the former term being used as the equivalent of परं ब्रह्म the expression employed in the opening part of the adhikarana. So then परं ब्रह्म is used by S'ankara himself as the equivalent of gar in direct opposition to his own axioms.

But here is a still more glaring instance! In 1.2.1 there is a discussion as to the meaning of Chha. 3. 14. 1, 2.

1. Bri. 3. 8. 8. 2. Chhâ. 3. 14. 2

PREFACE. ix

The Purvapaksin says, "किमिह मनोमयत्वादिभिर्धर्मेः शारीर आत्मोपास्यत्वेनोपदिश्यत आहोस्वित्परं ब्रह्मेति। किं तावत्प्राप्तम्। शारीर इति। कुतः। तस्य हि कार्यकारणाधिपतेः प्रसिद्धो मनआदिभिः सम्बन्धो न परस्य ब्रह्मण:"। To this the siddhantin replies "एवं आपे ब्रमः । परमेव ब्रह्म मनोमयत्वादिभिधमैरुपास्यम्। कुतः । सर्वत्र प्रसिद्धो- पदेशात्। यत्सर्वेषु वेदान्तेषु प्रसिद्धं ब्रह्मशब्दस्यालम्बनं दगत्कारणं इह च 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' इति वाक्योपक्रमे श्रुतं, तदेव मनोमयत्वादिधमैंविशि- ष्टमुपदिश्यत इति युक्तम्। एवं च प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये न भविष्यतः"॥ The first thing to be noticed here is the statement that Chha. 3.14.1,2 refers to परं ब्रह्म, whereas in the definition given above of the distinction between परं ब्रह्म and अपरं ब्रह्म, the very same Scripture is declared to relate to the latter! Again, in the discussion now before us परं ब्रह्म is identified with the जगत्कारणं, or, in other words, with इश्वर,-for we read in 3. 2. 41 "सर्ववेदान्तेषु चेश्वरहेतुका एव सृष्टयो व्यपदिश्यन्ते," and in 4.4.17 "जगद्यापारस्तु नित्यसिद्धस्यैवेश्वरस्य । कुतः । तस्य तत्र प्रकृतत्वात् 'असन्निहितत्वाच' इतरेषाम्। पर एव हीश्वरो जगव्यापारेऽधिकृतः"। Therefore, according to S'ankara's own showing, the terms परं ब्रह्म, अपरं ब्रह्म, पर ईश्वरः and इश्वरः are all exactly synonymous, and there is no difference after all between his views and those of Ramanuja in this respect ! The same remarkable interchange of terms, the funda- mental difference between which forms one of the pillars of the system, occurs again and again; but I will merely refer briefly to two further instances. In 1.3. 1 the द्युभ्वाद्यायतनं is said to be परं ब्रह्म, whilst in 1. 3. 7 it is इश्वर; and in 1.3. 10-12 the अक्षरं of Brih. 3.8.8 is said to be पर आत्मा, परमेश्वरः, and परं ग्रह्म. To me, therefore, it seems impossible to come to any other conclusion than that the vis'istadvaitavadins or some similar school, were in possession of the field in S'ankara's time, and that his own mind was so saturated with their doctrines as to be unable to shake them off even when propounding an antagonistic system. IV.

The manuscripts and editions on which this volume is based are as under :-

X PREFACE.

A. No. 2833, India office. Text only. Belonged to Sir C. Wilkins. Well written, but omits several passages in latter part. B. No. 2773, India office. Text. From College of Fort William, An excellent manuscript; very accurate and well written.

C. No. 884, India office. Presented by Colebrooke. Nri- simhasarasvati's commentary in which the whole text is incorporated. Beautifully written and fairly correct.

D. No. 2371, India office. Text. [ Presented by the ? ] Gaikwad. Well written and very accurate. E. No. 2082, India office. Gaikwad. Nrisimhasarasvatī's commentary. Written in very small hand, but clear and accurate.

F. No. 1645, India office. Presented by Colebrooke. Commentary as above. In a very bold hand. Fairly accurate; less so towards the end.

G. No. 423, Vis'rambag collection, Poona. Text only. For the most part very good. H. No. 664 of 1882-83, Poona. Text. Fairly correct.

J. No. 265 of 1882-83, Poona, Nrisimhasarasvati's Com. Very well written. Numerous Gujarati notes in margin.

K. No. 321 of 1880-81, Poona. Text and Nrisimha- sarasvati's Com. Very good. Consulted occasionally.

L. A manuscript of text and commentary from Ananda- s'rama, Poona. Fairly accurate.

M. No. 122 of 1881-82, Poona. A fine manuscript of Ramatirtha, carefully corrected. Not quite so trust- worthy towards the end.

N. No. 129 of 1883-84(A), Poona. A beautiful manuscript of Ramatīrtha, very carefully corrected throughout.

P. An edition of Ramatīrtha, published in The Pandit of

PREFACE. xi

1872-73, at the foot of a translation. Most inaccurate and wholly unreliable.

Q. A manuscript of Ramatirtha, from Anandas'rama, Poona. Fairly accurate, but most perversely corrected (?) by some Pandit according to his own ideas ! R. No. 1128, India office. A splendid manuscript of Rāmatīrtha.

Besides the above, I referred frequently to Pandit Jivananda's edition of text and Nrisimhasarasvati's Com. published in 1875.

This edition was prepared with a view to its publication in the Bombay Sanskrit Series; but when offered to the Director of Public Instruction, it was refused a place in that valuable Series on the ground that no more Sanskrit books were to be printed by the Department. As I was then on the eve of leaving India, and was anxious that the labor of years should not be thrown away, I offered the manuscript to Mr. Jawaji Dadaji, the enterprizing Proprietor of the Nirnaya-Sagar Press, who at once accepted it. He alas! passed away not many months afterwards, but the work has been brought out in a style worthy of the splen- did Press which he founded. My great distance from Bombay has of course been a drawback in many ways, and I must apologize for the somewhat lengthy list of Addenda and Corrigenda. The unfortunate omission on page forty is due to the fact that the same expression occurred three times on the page which I was copying, and my eye wan- dered from one to the other, thus leaving out the lines that came between them. As the first 72 pages were set up before a proof was sent to me, it was of course impossible to insert the omitted portion in its proper place.

I must not conclude these prefatory remarks without a word to my Hindu friends for whom this edition is chiefly intended. No one can have a higher regard for India and its people than myself, or be a greater admirer of its ancient

xii PREFACE,

language. Bharatakhanda has produced' men who would have been an ornament to any society, and it has been pre-eminently a land of thinkers. It is intensely interest- ing to see the efforts made by its great men, centuries ago, to reach the truth; yet with all their keenness of mental vision, what result did they arrive at? The Vedanta philosophy, of which this volume is an outline, is supposed to be the finest outcome of Indian thought; yet it abolishes God, as an unreality, and substitutes an impersonal. It with no consciousness, whilst its highest notion of bliss is the annihilation of personality! Yet if any men could, by searching, find out the living and true God, they would assuredly have succeeded. Is it not clear, then, that God must give us a revelation of Himself, or we shall never know Him? And I think that any really earnest and candid mind will see that the Bible is just the revelation we need; and, like the sacred books of all the other great religions of the world, it came to us from Asia. Do not look upon it, therefore, as a product of European thought,- or indeed of any merely human thought,-though it has brought light and life into Europe wherever it has been allowed to circulate freely. Just one word as to the annihilation of our personality. I look upon humanity as capable, under improved conditions, of attaining to heights3 grand beyond all our present conceptions; and the idea of merging our personality in another Being is as horrible as it is unsound. No, there are far greater things than that in store for that portion of the human race that is willing to unite under the headship of "the second1 Man"! and such will after all see the declaration "Ye2 shall become as gods" more than fulfilled, false as it was when uttered.

REDHILL, SURREY; September 1893. G. A. JACOB.

1. 1 Corinthians xv. 47. 2. Genesis iii. 5.

वेदान्तसार:

सुबोधिनीसहितः ।

अेखण्डं सच्चिदानन्दमवाड़ानसगोचरम्। आत्मानमखिलाधारमाश्रयेऽभीष्टसिद्धये ॥ १॥

कृष्णानन्दं गुरुं नत्वा परमानन्दमद्दयम्। वक्ष्ये वेदान्तसारस्य टीकां नास्ना सुबोधिनीम्॥। इह खलु कश्चिन्महापुरुषो नित्याध्ययनविध्यधीतसकलवेदराशीनां चि- न्मात्राश्रयतद्रूपाद्यानन्दविषया नाद्यनिर्वचनीय भावरूपाज्ञानविलसितानन्तभ- वानुष्टितकाम्यनिषिद्धवर्जितनित्यनैमित्तिक प्रायश्चित्तोपासनाकर्मभिः सम्यकप्रस- न्नेश्वराणामिष्टिका चुर्णादि संघर्षि तादर्शतव्ति न र्म लाश यारना नलिनीदलगतज- लबिन्दुवद्धिरण्यगर्भादिस्तम्बपर्यन्तं जीवजातं स्वात्मवन्मृत्योरास्यान्तर्गत क्षण-

कस्रक्चन्दनादिविषयभोगेभ्य आमुष्मिकहैरण्यगर्भाद्यमृतभोगेभ्यश्च वान्ताशन इवातिनिर्विण्णमानसानां शमादिसाधनसम्पन्नानामापाततोऽधिगताखिलवे- दार्थत्वाद्देहादयहक्कारपर्यन्तं जडपदार्थतद्विलक्षणस्त्प्रकाशस्वरूपे प्रत्यगात्मनि ब्रह्मानन्दृत्वे संशयापञ्नानां तज्जिज्ञासूनामल्पश्रवणेन मूलाज्ञाननिवृत्तिपरमा- नन्दावाप्तिसिद्धये प्रकरणमारभमाणः समाप्तिप्रचयगमनादिफलकशिष्टाचार- परिप्राप्तेष्ट देवतानमर्कारलक्षणमङ्गलाचरणस्यावश्यकर्तव्यरता प्रदर्शयल्लक्षणया- नुबन्धचतुष्टयं निरूपयन् परमात्मानं नमस्कुरुतेऽखण्डमित्यादिना। अभीष्टस निःश्रेयसस्य सिद्धये प्राध्यर्थम्। आत्मानमाश्रये। एकत्वेन प्रतिपद्य इत्यर्थः । नन्वविपयस्यात्मनः कथ प्रतिपत्तिरित्याशङ्क्याह खिलाघारमिति। अखिलस्य चराचरात्मकप्रपञ्चस्य विवर्ताधिष्ठानत्वेन कारणत्वाकरान्तं ब्रह्मैव प्रतिपद्ये न तु शुद्धमित्यर्थः । नन्वेवं च सति प्रतिपत्तिविषयत्वेन दृश्यत्वापत्तिमाशश््याह

1. See Notes on this verse.

2. For this simile see Bhāmatī 1. 1. 4 (p. 95 Bib. Ind.).

२ वेदान्तसार: [ खण्डः २, ३

अर्थतोऽप्यद्वयानन्दानतीतद्वैतभानतः । गुरूनाराध्य वेदान्तसारँ वक्ष्ये यथामति ॥ २ ॥ वेदान्तो नामोपनिषत्प्रमाणं तदुपकारीणि शारीरकसूत्रा-

अवाङानसगोचरमिति। "यंतो वाचो निवर्तन्त" इत्यादिश्रुतिभिरविषयत्वप्र- तिपादनात्। प्रतिपत्तिविषयत्वं कारणत्वोपलक्षितब्रह्मविषयत्वेनौपचारिकमिति भाव:। नन्वेवमपि कारणत्वे मृत्पिण्ड वदनित्यत्वशङ्गामपहरन्नाह सदिति। नाशा- भावोपलक्षितस्वरूपं "सदेव सौभ्य" इत्यादिश्रुतेः । ननु तथापि जडत्वापत्ति- माशड्याह चिदिति। स्वप्रकाशचैतन्यस्वरूपमिति यावत्। ननु तथाप्यपुरुषा- र्थत्वात्किमित्याश्रयणीयमित्यत आह आनन्दमिति । परमानन्दस्वरूपमित्यर्थः । ननु "भक्षितेऽपि लशुने न शान्तो व्याधिः" इति न्यायेन प्रपञ्चस्याधिष्ठा- नव्यतिरिक्ततया प्रतीयमानत्वात्कथमद्वैतसिद्धिरित्याशङ्कां तृणीकुर्वन्नाह अख- ण्डमिति। सजातीय विजातीयस्वगतभेदशून्यमित्यर्थः । भत्र सच्चिदानन्दमिति प्रयोजनमखण्डमिति विषय: शास्त्रविषययोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः सम्बन्ध-

किञ् "येस्य देवे परा भक्तिरयंथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता हयर्था: प्रकाशन्ते महात्मन" इत्यादिश्रुत्या गुरुनमस्कारस्यापि शास्त्राङ्गत्व- प्रतिपादनात्तन्नमस्कारोऽपि पृथक्त्वेन कार्य इति तन्नतिपूर्वकमभिधेयग्रन्थं प्रतिजानीते अर्थतोऽपीति। अपिशब्देन न केवलं शब्दतो डित्थादिव- त्संज्ञामान्नं व्यवस्थितमपित्वर्थतः शब्दतश्चेति। अद्वयानन्दान् गुरूना- राध्य वेदान्तसारं यथामति वक्ष्य इत्यन्वयः । अद्वयाश्च ते आनन्दाश्चा- द्वयानन्दास्तानद्दयानन्दान्। तन्न हेतुमाह अतीतद्वैतभानत इति। अतीतं गतं द्वैतभानं यतस्तस्मादतीतद्वैतभानतः । निरस्तसमस्तभेदज्ञानत्वादित्यर्थः । तान् गुरूनाराध्य कायवाऊानोभिर्नमस्कारगोचरीकृत्य। वेदान्तसारं वेदा- न्तानामुपनिषद्वाक्यजातानां मध्ये यत्सारं सिद्धान्तरहस्यं यस्मिन् ज्ञाते पुन- ज्ञांतव्यं नावशिष्यते तं वेदान्तसारं यथामति बुद्धिमनतिक्रम्य वक्ष्ये प्रति- पादयिष्य इत्यर्थः॥२॥ इदानीं सर्वस्यापि वस्तुविचारोद्वेशपूर्वकत्वात्प्रतिज्ञातं वेदान्तं नामतो निर्दिशति वेदान्तो नामेति। उपनिषद एव प्रमाणसुपनिषत्प्रमाणम् । उपनिषदो यत्र प्रमाणमिति वा । तदुपकारीणि वेदान्तवाक्यसङ्गाहकाणि

9. Tait. 2. 4. 1. 2. Chha. 6. 2. 1. 2. See Maxims i {2nd. edn.). 8. S'wet. vi. 23,

खण्डः ३, ४ ] सुबोधिनीसहित: ३

दीनि च। अस्य वेदान्तप्रकरणत्वात्तदीयै रेवानुबन्धैसतद्वत्तासिद्धेर्न ते पृथगालोचनीयाः। तत्रानुबन्धो नामाधिकारिविषयसम्ब- न्धप्रयोजनानि ॥ ३॥ अधिकारी तु विधिवद्धीतवेदवेदाङ्गत्वेनापाततोऽधिगता- खिलवेदार्थोऽसिमिन् जन्मनि जन्मान्तरे वा काम्यनिषिद्धवर्जन- पुरःसरं नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तोपासनानुष्ठानेन निर्गतनि- खिलकल्मषतया नितान्तनिर्मलख्वान्त: साधनचतुष्टयसम्पन्नः

शारीरकसूत्रादीनि "अैथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्यादीनि सूत्राणि। आदि- शब्देन भगवद्रीताद्यध्यात्मशास्त्राणि गृह्यन्ते तेषामप्युपनिषच्छन्दवाच्यत्वा- दिति भावः । ननु यद्यप्यवान्तरानुबन्धचतुष्टयमापद्येतेति निर्दिष्ट तथापि परमानुबन्धचतुष्टयस्यानिरूपितत्वादत्र प्रेक्षावतां प्रवृत्तिरन स्यादित्यत आह अस्य वेदान्तेति। अस्य वेदान्तसारस्येत्यर्थः । नतु वेदान्तशास्त्रस्यापि किमनुबन्धचतुष्टयं येनास्यापि तद्वत्तासिद्धिरित्याशङ्ग मूलशास्त्रस्यानुबन्ध- चतुष्टयमाविष्करोति तन्रानुबन्ध इति। अनुबन्धचतुष्टयमेवाह अधिकारी- त्यादिना॥ ३ ॥

यथोद्देशमधिकारिणं लक्षयति अधिकारी त्विति। "स्वाध्यायोऽध्ये- तव्य" इति वचनात्रैवर्णिकानासुपनीतानामध्ययनं नियमेन विधीयते। अध्ययनविधिप्रयुक्तमेवाध्ययनं नाध्यापनविधिप्रयुक्तम्। तथा चाधीतो वेदो वेदाङ्गानि च शिक्षाकल्पव्याकरणछन्दोज्योतिर्निरुक्ताख्यानि यतस्तेना- पाततोऽधिगताखिलवेदार्थः । अत्र सर्ववेदार्थरहस्ये ज्ञाते सत्युत्तरग्रन्थ- वैयर्थ्यपरिहाराय आपातत इत्युक्तम्। नन्वनधीतवेदानामपि विदुरादीनां 1 तर्वज्ञानोत्पत्तिदर्शनादध्यय नतत्प्रयुक्त कर्मानुष्ठानवैयर्थ्यमाशक्क्योत्तरमाह जन्मा- न्तर इति। तेषामाधुनिकाध्ययनाद्यभावेऽपि जन्मान्तरीयाध्ययनादिना चित्तपरिपाकवतामस्मिन् जन्मनि विनाप्यध्ययनादिना ज्ञानोत्पत्तौ बाध- काभावान्नाध्ययनादिवैयर्थ्यमिति भावः । काम्येति । काम्यस्यापि कर्मणो धर्मसाधनत्वेऽपि यातायातसम्पादकत्वेन बन्घकत्वान्निषिद्धवत्तद्वर्जनपुरः- सरमित्युक्तम्। तथा च नित्यादिकर्मानुष्ठानेन निर्गतनिखिलकल्मपतया निःशेषनिरस्तसकलकल्मषरवेन। अत्र निखिलपदं काम्यनिषिद्धुजनितसु-

9. Brahmasutra 1. 1. 1. R. Tait. Aranyaka 2. 15. 7.

४ वेदान्तसार: [खण्ड: ४

प्रमाता। काम्यानि सवर्गादीष्टसाधनानि ज्योतिष्टोमादीनि। निषिद्धानि नरकाद्यनिष्टसाधनानि ब्राह्मणहननादीनि। नित्या- न्यकरणे प्रत्यवायसाधनानि सन्ध्यावन्दनादीनि । नैमि- त्तिकानि पुत्रजन्माद्यनुबन्धीनि जातेश्यादीनि। प्रायश्चित्तानि पापक्षयसाधनानि चान्द्रायणांदीनि। उपासनानि सगुणब्रह्म- विषयमानसव्यापाररूपाणि शाण्डिल्यविद्यादीनि। एतेषां नित्यादीनां बुद्धिशुद्धिः परं प्रयोजनमुपासनानां तु चित्तैकाडयं "तमेतमात्मानं वेदातुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन" इत्यादिश्रुतेः "तपसा कल्मषं हन्ति" इत्यादिस्मृतेश्र। नित्य- नैमित्तिकप्रायश्चित्तोपासनानां त्ववान्तरफलं पितृलोकसत्य- लोकप्राप्तिः "कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोक" इत्यादि- श्रुंतेः। साधनानि नित्यानित्यवस्तुविवेकेहामुत्रार्थफलभोगवि- रागशमादिषङ्कसम्पत्तिमुसुक्षुत्वानि। नित्यानित्यवस्तुविवेक- स्तावद्वह्षैव नित्यं वस्तु ततोऽन्यदखिलमनित्यमिति विवेचनम्। ऐहिकानां स्रक्चन्दनवनितादिविषयभोगानां कर्मजन्यतया-

कृतदुष्कृतपरम्। तेन नितान्तनिर्मलस्वान्तः। नितान्तमत्यन्तं निर्मलं स्वच्छं स्वान्तमन्तःकरणं यस्य स तथोक्तो वक्ष्यमाणसाधनचतुष्टयसम्पन्नः पमाता। अन्तःकरणे प्रतिबिम्बितं चैतन्यमित्यर्थः । एतदेव स्पष्ट व्याकरोति काम्यानीत्यादिना। तन्न श्म लक्षयति शमस्तावदिति। यथा तीव्रायां बुभुक्षायाँ भोजनादन्यो व्यापारो मनसो न रोचते भोजने विलम्बं च न सहते तथा स्नक्चन्दनादिविषयेष्वत्यन्तमरुचिस्तत्वज्ञानसाधनेपु श्रवणमन- नादिष्वत्यन्तमभिरुचिर्जायते। तदा पूर्ववासनाबलाच्छरवणादिसाधनेभ्य

1. ABDJL. prefix कृच्छ्र. 2. Brih. 4. 4. 22. 3. Manu xii. 104; BDGH. add the other half of the line. 4. So ABCEF- JKL; but Ramatirtha, with DGH, excludes प्रायश्चित्त as having no other known result than that of the removal of guilt. 5. Brih. 1. 5. 16. 6. सम्पत्' AD. 7. त्वादीनि AC. 8. अनि- त्यत्वातू BCGJ.

खण्ड: ४ ] सुबोधिनीसहित: 3

तेभ्यो नितरां विरतिरिहामुन्रार्थफलभोगविरागः। शमादयस्तु शमदमोपरतितितिक्षासमाधानश्रद्धाख्याः । शमस्तावच्छ्रवणा- दिव्यतिरिक्तविषयेभ्यो मनसो निग्रहः । दमो वाह्येन्द्रियाणां तव्यतिरिक्तविषयेभ्यो निवर्तनम् । निवर्तितानामेतेषां तव्ञ- तिरिक्तविषयेभ्य उपरमणमुपरतिरथवा विहितानां कर्मणां विधिना परित्यागः । तितिक्षा शीतोष्णादिद्वन्द्वसहिष्णुता। निगहीतस्य मनसः श्रवणादौ तदनुगुणविषये च समाधि: समाधानम्। गुरूपदिष्टवेदान्तवाक्येषु विश्वासः श्रेद्धा। मुमु- क्षुत्वं मोक्षेच्छा । एवम्भूतः अ्रमाताधिकारी "शान्तो दान्त" इत्यादिश्चुंतेः ।उक्तं च-

उड्डीय स्नक्चन्दनादिविषयेषु गम्यमानं मनो येनान्त:करणवृत्तिविशेषेण निगृ- झ्ते स वृत्तिविशेष: शम इत्यर्थः । इदानीं दमस्य लक्षणमाह दम इत्यादि। ज्ञानसाधनश्रवणादिसाधनेभ्यो विलक्षणेषु शब्दादिविपयेपु प्रवर्तमानानि श्रोत्रादीनि बाह्येन्दिरियाणि येन वृत्तिविशेषेण निवर्त्यन्ते स दम इत्यर्थः । इदानीमुपरतेर्लक्षणमाह निवर्तितानामिति। निगृहीतानामेव तेषां बाह्ये- न्द्रियाणाँ श्रवणादिसाधनव्यतिरिक्तेपु शब्दादिविषयेपु यथा तानीन्द्रि- याणि सर्वथा न गच्छन्ति तथा तेषां निग्रहो येन वृत्तिविशेषेण क्रियते सोपरतिरित्यर्थः । उपरतेर्लक्षणान्तरमाह अथवा विहितानामिति। विहि- तानां नित्यादिकर्मणां विधिना चतुर्थाश्रमस्वीकारेण परित्यागः। नाहं कर्ते- त्यवस्थानमुपरतिरित्यर्थः । तितिक्षाया लक्षणमाह तितिक्षेति । शरीरधर्मस्य

खात्मनि च शीतोष्णादेरत्यन्ताभावादिति विवेकदीपेन मिथ्याभूतस्य शीतो- ष्णादेद्वन्द्वस्य यत्सहनं सा तितिक्षेत्यर्थः। इदानीं समाधानलक्षणमाह निगृहीतस्येति। शब्दादिविषयेभ्यो निगृहीतस्यान्तःकरणस्य श्रवणादौ तद्- नुगुणेपु तदुपकारकेष्वमानित्वादिसाधनविषयेषु समाधिनैर्तर्येण तच्चिन्तनं समाधानमित्यर्थः । श्रद्धादय: स्पष्टार्थाः । तथा च पूर्वोक्तसकलविशेषणवि- शिष्टः प्रमाताधिकारीत्यर्थः । अस्मिव्नर्थे भ्रुति प्रमाणयति शान्त इत्यादि। 1. See Notes. 2. Brih. 4. 4. 23. 3. Upades'asahasri 324 (xvi. 72).

१. ०भानस्य KI.

६ वेदान्तसार: [खण्ड: ४, ५

"प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रियाय च म्रहीणदोषाय यथोक्तकारिणे। गुणान्वितायानुगताय सर्वदा प्रदेयमेतत्सततं मुमुक्षव" इति। विषयो जीवव्रह्मैक्यं शुद्धचैतन्यं प्रमेयं तत्रैव वेदान्तानां तात्पर्यात्। सम्बन्धस्तु तदैक्यप्रमेयस्य तत्प्रतिपादकोपनिष त्प्रमाणस्य च बोध्यबोधकभावः। प्रयोजनं तु तदैक्यप्रमेयग- ताज्ञाननिवृत्ति: स्वस्वरूपानन्दावाप्तिश्र "तरति शोकमात्मवित्" इत्यादिश्रुंतेः "ब्रह्मविद्गह्ैव भवति" इत्यादिश्रुंतेश्व ॥ ४॥ अयमधिकारी जननमरणादिसंसारानलसन्तप्तो प्रदीप्शिरा

यथोद्देशं विषयं निरूपयति विषय इति। अविद्याध्यारोपितसर्वज्ञत्वकिञ्ञि- ज्ज्त्वादिविरुद्धधर्मपरित्यागेनावशिष्टं शुद्धं चैतन्यं ज्ञेयस्वरूपमेव सर्वेषां वेदान्तवाक्यानां विषय इत्यर्थः। कमप्राप्तं सम्बन्धं लक्षयति सम्बन्धस्त्वति। बोध्यबोधकभाव इति। बोध्यस्य ब्रह्मात्मक्यस्वरूपस्य बोधकस्य वेदान्त- शास्त्रस्य च बोध्यबोधकभाव एव सम्बन्ध इत्यर्थः । अवशिष्टं प्रयोजनमाह प्रयोजनं त्विति। ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणचिन्मात्रगताज्ञानतत्कार्यसकलप्रपञ्चनि- वृत्तिः पुनरुत्पत्यभावरूपा स्वस्वरूपाखण्डानन्दप्राप्तिः फलमित्यर्थः । ननु लोकेऽप्राप्तस्य क्रियासाध्यस्य स्वर्गांदे: पुरुषार्थत्वेन फलत्वं दृष्टमत्र तु नित्य- प्प्तस्यात्मस्वरूपस्य क्रियासाध्यत्वाभावेन पुरुषार्थत्वाभावात्कथं फलत्वमिति चेन्न तस्यैव पुरुषार्थत्वनियमाभावात्। यथा लोके कस्यचिद्विस्मृतकण्ठम - णेस्ततप्रयुक्तशोकामनिसन्दह्यमानस्यापोपदेशोत्तरकालं स्वकण्ठगतचामी करप्रा- सेरपि पुरुषार्थत्वात्फलत्वं दृष्टमेवमत्रापि नित्यप्राप्तस्यात्मनोऽज्ञानमोहान्ध- कारावृतत्वेन विस्मृतस्वस्वरूपस्य पुरुषस्य गुरुश्रुतिवाक्यश्रवणानन्तरमज्ज्ञान- मोहान्धकारनिवृत्तौ सत्यां स्वयम्प्रकाशमानचिद्रूपस्य सिद्धस्यैवात्मन: फल- खमुपचर्यत इति भावः । उक्तऽर्ये श्रुति प्रमाणयति तरतीति ॥४ ॥ अधुना शास्त्रारम्भनिमित्ताधिकार्यादिनिरूपणानन्तरं, शासतरारम्भं प्रस्तौ- त्यथवा लक्षितस्याधिकारिण: कर्तव्यं दर्शयति अयमधिकारीति। उक्तलक्षण-

1. सकलं CEF. 2. Chha. 7. 1.3. 3.Mund. 3. 2. 9, modified,

१. See कण्ठचामीकरन्याय in Maxims ii (2nd.edn.).

खण्ड: ५, ६]: सुबोधिनीसहित: ७

जलराशिमिवोपहारपाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं गुरुमुपसत्य तम- नुसरति "समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं" इत्यादिश्रुतेः। स परमकृपया ध्यारोपापवादन्यायेनैनमुपदिशति "तसै स विद्वा- नुपसन्नाय प्राह" इत्यादिश्ुतेः ॥५॥ असर्पभूतायां रजौ सर्पारोपवद्वस्तुन्यवस्त्वारोपोऽध्यारोप:।

लक्षितो बुद्धिसन्निहितोऽधिकारी गुरुमुपसरतीत्यर्थः । ननु संसारासक- चित्तस्य विषयलोल्ुपस्यार्तिरहितस्य गुरूपसर्पणमयुक्तमित्याशङ्कयाह संसारा- जलसन्तप्त इति। सन्तापे हेतुमाह जननेति। आदिशब्देन व्याध्यादयो गृ- हयन्ते। आतपाझिदुग्धमस्तको दाहनिवृत्तिकामो यथा शीतलं जलराशिमनुस- रति तथा संसारतापत्रयदन्दह्यमानस्तन्निवृत्तिकाम: सवस्वरूपजिज्ञासुः संसार- निवर्तकं श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं करतलामलकवत्स्वप्रकाशात्मस्वरूपसमर्पकं गुरु- समीपं गत्वानुसरति मनोवाक्कायकर्मभिः सेवत इत्यर्थः । अस्मिव्वर्थे श्रुति- मुदाहरति समित्पाणिरिति। अथ गुरुकृत्यमाह स इति । स पूर्वोक्तो गुरु- रेनं शिष्यमुपदिशतीत्यन्वयः । परमरहस्यमपि ब्रह्मस्वरूपं कस्मादुपदिशती- त्यत आह कृपयेति । कृपाव्यतिरेकेण साधनान्तराभावादित्यर्थः । नन्व- खण्डस्य ब्रह्मस्वरूपस्यागोचरत्वेनोपदेष्टमशक्यत्वात्कथमुपदिशतीत्यत आाह अध्यारोपेति। अखण्डब्रह्मस्वरूपस्यागोचरत्वेन विधिमुखत्वेनोपदेष्टमशक्य- त्वेडपि "नेह नानास्ति किञ्ञन" इत्यादिश्ुतिमनुसृत्याविद्यारोपितमिथ्या- नानापदार्थ निषेधमुखेनोपलक्षितमखण्डचैतन्यमेव पुनः "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादिश्रुतिमनुसृत्य लक्षणया विधिमुखेनाप्युपदिशतीति भावः । तत्र श्रुतिमाह तसा इति ॥५॥

अस्मिन्नर्थे लौकिकदष्टान्तमाह असर्पभूतायां इति। व्यावहारिकवस्तुत्वेना- भिमतायां रज्जौ अवस्तुभूतसर्पारोपो नाम रजववच्छिन्नचैतन्यस्थाविद्या सर्प- ज्ञानाभासाकारेण परिणममाना सर्पाकारेण विवर्तते स विवतो रज्ववच्छिन्न- चैतन्यनिष्ठाविद्योपादानत्वेन नायं सर्पः किन्तु रजुरिति विशेषदर्शनोत्तरका- लीनाधिष्ठानरज्ुसाक्षारकारेण रज्वज्ञाननिवृत्तौ सर्पभ्रान्तिर्निवर्तत इत्यर्थः ।

1. Mund. 1. 2. 12. 2. See Notes. 3. So all the Mss; BJ. insert आत्मतत्वं before प्राह. 4. Mund. 1. 2. 13.

१. See करविन्यस्तबिल्वन्याय in Marims ii (2nd.edn.).२.Brih. 4.4.19. ३. पदार्थापवाद० EK. ४. Tait. 2. 1. ५. व्यावहारिके ECL.

८ वेदान्तसार: [ खण्डः ६, ७

वस्तु सच्चिदानन्दानन्तादयं ब्रह्म। अज्ञानादिसकलजडसमू- होऽवस्तु। अज्ञानं तु सदसव्ामनिर्वचनीयं त्रिगुणात्मकं ज्ञानविरोधि भावरूपं यत्किश्चिदिति वदन्त्यहमज्ञ इत्याद्यनु- भवात् "देवात्मशक्ति सवगुणैर्निगूढाम्" इत्यादिशुतेश्च ॥६॥ इदमज्ञानं समष्टिव्यथ्यभिप्रायेणैकमनेकमिति च व्यवहि यते। तथाहि। यथा वृक्षाणां समष्यभिप्रायेण वनमित्येकत्व-

उक्तमथं दार्ष्टान्तिके योजयति वस्त्विति। कालत्रयानपाय्यात्मैव वस्तुश- व्दार्थः । तन्रावस्तुस्वरूपमाह अज्ञानादीति। अज्ञानतजन्यव्योमादेर्मिथ्या- रवाहृ श्यतवात्सावयवत्वाद्विकारित्वात्सापेक्ष सिद्धिकत्वादित्या दिहेतु भिर वस्तुत्वमि- त्यर्थः। एतदेव विस्तरेण प्रतिपाद्यितुमज्ञानस्वरूपं तावदाह अज्ञानं त्विति। किमिदमज्ञानं सद्रूपमसद्ूपं वा। नाद्यस्तस्य शशविषाणतुल्यत्वेन तुच्छ- रवात्। नापि द्वितीयोऽसतः कारणत्वानुपपत्तेरित्यादिहेतुभिः सत्वेनासत्वेन वा निरूपयितुं न शक्यत इत्याह अनिर्वचनीयमिति। नन्वज्ञानस्यानिर्वच- नीयत्वे सर्वथा ज्ञातुमशक्यत्वात्तद्भावप्रसङ्गमाशड्कयाह त्रिगुणात्मकमिति। "अजामेकां" इत्यादिश्रुतिभिः सत््वरजस्तमोगुणात्मकत्वप्रतिपादनादित्यर्थः । नन्वेवमजस्याज्ञानस्य श्रुतिप्रसिद्धस्य व्योमादिरूपेण विततस्य सत्यवद्भास- मानतवेन संसारानिवृत्तिमाशड्क्याह ज्ञानविरोधीति। एतादृशमप्यज्ञानमा- रमसाक्षार्कारेण निवर्तत इत्यर्थः । तदुक्त्तं भगवता-"दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया। मामेव ये प्रपदयन्ते मायामेतां तरन्ति ते" इति।' ज्ञानाभाव एवाज्ञानमिति तार्किकमतं निराकरोति भावरूपमिति। त्रिगु- णात्मकभावरूपत्वेऽपीदमित्थमेवेति पिण्डीकृत्य प्रदर्शयितुं न शक्यत इत्याह यत्किञ्चिदिति । किमप्यघटितघटनापटीय इत्यर्थः । भनिर्वचनीया- नादिभावरूपाज्ञानसन्भ्ावेऽनुभवमेवोदाहृत्य दर्शयति अहमज्ञ इति। अह- मज्ञो मामहं न जानामीत्यपरोक्षावभास एव प्रमाणमित्यर्थः । तस्यैवोपष्ट- म्भकत्वेन श्रुतिमुदाहरति देवात्मशक्तिमिति ॥६॥ अज्ञानं विभजत इदमिति। वस्तुतोऽज्ञानस्यैकतवेऽपि समध्यभिप्राये- णैकमिति व्यवहियते व्य््यभिप्रायेणानेकमित्यर्थः । एतदेव प्रपञ्जयितुं प्रतिजानीते तथाहीति। यथा बहूनां वृक्षाणां समुदायविवक्षया वनमिते-

1. ACGJ. omit अनन्त. 2. See Notes. 3. S'wet. 1.3.

2. S'wet. 4. 5. 2. Guta vii. 14.

खण्ड: ७] सुबोधिनीसहित:

व्यपदेशो यथा वा जलानां समध्यभिप्रायेण जलाशय इति तथा नानात्वेन प्रतिभासमानानां जीवगताज्ञानानां समथ्य- भिप्रायेण तदेकत्वव्यपदेशो"डजामेकां" इत्यादिश्रुतेः। इयं समष्टिरुत्कृष्टोपाधितया विशुद्धसत्वप्रधाना। एतदुपहितं चैतन्यं सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वसर्वनियन्तृत्वादिगुणकमव्यक्तमन्त- र्यामी जगत्कारणमीश्वैर इति च व्यपदिश्यते सकलाज्ञानाव- भासकत्वात्। "यः सर्वज्ञः सर्ववित्" इति श्रुतेः । ईश्वरस्येयं समष्टिरखिलकारणत्वात्कारणशरीरमानन्दप्रचुरत्वात्कोशवदा- च्छादकत्वाचानन्दमयकोशः सर्वोपरमत्वात्सुषुप्तिरत एव

कत्वव्यपदेशो यथा वा बहुनद्यादिजलानां समुदायविवक्षया जलाशय इत्येकत्वव्यपदेशस्तथान्तःकरणोपाधिभेदेन नानात्वेन प्रतीयमानानां जीव- गताज्ञानानां समुदायविवक्षयाज्ञानमित्येकत्वव्यपदेश इत्यर्थः । अस्मिनर्थे श्रुतिं प्रमाणयति अजामिति । नानाजीवगतनिकृष्टान्तःकरणव्यष्युपाध्यपे- क्षया समष्ट्ुपाधेरस्य वैलक्षण्यं दर्शयति इयं समष्टिरिति । विगतरागा- दिदोषसकलकार्यप्रपञ्चस्य जगतकारणभूतस्याज्ञानस्य समष्टिभूतोत्कृष्टोपाधि- त्वेन विशुद्धसत्वप्राधान्यमिति भावः। एतत्समष्युपाधिद्वारेणेश्वरचैतन्यं लक्षयति एतदुपहितमिति। एतत्समष्यज्ञानोपलक्षितं चैतन्यं सर्वस्य चरा- चरात्मकप्रपञ्चस्य साक्षित्वेन सर्वज्ञ इत्युच्यते। सर्वेपां जीवानां कर्मानुरू पेप्सितफलदातृत्वेनेश्वर इत्युच्यते। तथा सर्वेषां जीवामामन्तर्हृदये स्थिता बुद्धिनियामकरवेनान्वर्यामीतयुच्यते। सर्वस्य चराचरात्मकप्रपञ्चस्य विवर्ता घिष्ठानत्वेन जगत्कारणत्वमिति व्यपदिश्यत इत्यर्थः । उक्केऽर्ये युक्तिमाह सकलेति। अत्र प्रमाणमाह यः सर्वज्ञ इति। इदानी तस्यैवेश्वरस्य समु- दायोपाधिरेव कारणशरीरत्वमानन्दमयकोशत्वं सुपुश्यवस्थावैशिश्ट्यं च लभत इत्याह ईश्वरस्येति । कारणशरीरत्वे हेतुमाह अखिलेति। आनन्दमयत्वे हेतुमाह आनन्दप्रचुरत्वादिति । कारणत्वावस्थायां प्रकृतिपुरुषमात्रव्यतिरि- कस्य स्थूलसूक्ष्म कार्यप्रपञ्च स्यैवाभावादानन्दबाहुल्यमिति। कोशत्वे युक्तिमाह आच्छादकत्वादिति। शरीराच्छादकचर्मवदात्माच्छादकत्वादज्ञानस्य कोश इति व्यवहार इत्यर्थः । ननु तथापि कारणतवोपाधेरज्ञानस्य सुपुप्ितवं कुत

1. S'wet. 4. 5. 2. See Notes. 3. 'गुणकं सदव्य DGH. 4. See Notes. 5. Mund. 1. 1. 9.

१० वेदान्तसार: [खण्डः ७

स्थूलसूक्ष्मप्रपञ्चलयस्थानमिति चोच्यते। यथा वनस्य व्यष्य- भिग्रायेण वृक्षा इत्यनेकत्वव्यपदेशो यथा वा जलाशयस्य व्यष्ट्यभिप्रायेण जलानीति तथाज्ञानसय व्यथ्भिप्रायेण तद- नेकत्वव्यपदेश "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत" इत्यादिश्रुतेः। अत्र व्यस्तसमस्तव्यापित्वेन व्यष्टिसमष्टिताव्यपदेशः। इयं व्यष्टिर्निकृष्टोपाधितया मलिनसच्वप्रधाना। एतदुपहितं चैत- न्यमल्पज्ञत्वांनीश्वरत्वादिगुणकं प्राज्ञ इत्युच्यत एकाज्ञानावभा-

इत्यत आह सर्वोपरमत्वादिति। सर्वस्य स्थूलसूक्ष्मोपाधे: कारणोपाधौ लीन- त्वात्सुषुप्तित्वमित्यर्थः । ननु स्थूलसूक्ष्मप्रपञ्चलयस्थानस्य कथं सुषुप्तित्वमि- त्याशङ्क्य संज्ञाभेदो न वस्तुभेद इत्याह अत एव स्थूलेति। यतः कारणा- रसुषुप्तित्वमत एव पञ्चीकृतभूतकार्यस्य स्थूलप्रपञ्चस् जाग्रदवस्थाविशिष्ट- स्यापञ्चीकृतभूतकार्यस्य सूक्ष्मस्वाप्नप्रपञ्चस्य च लयस्थानमित्यपि व्यवहियत इत्यर्थः। समष्टिरूपाज्ञानं सम्रपञ्वं निरुप्येदानी व्यष्टिभूतमज्ञानं सप्रपञ्चं निरूपयितुं दृष्टान्तौ तावद्दर्शयति यथा वनस्येति । यथा बहुवृक्षसमुदायस् वनत्वेन रूपेणैकत्वव्यवहारेऽपि प्रत्येकवृक्षविवक्षया चूतादयो बहवो वृक्षा- स्तिष्टन्तीति बहुत्वव्यवहारो यथा वा वापीकूपतडागादिषु समुदायविवक्षया जलाशय इत्येकत्वव्यवहारेऽपि प्रत्येकं वाप्यादिविवक्षया बहूनि जलानि तिष्ठन्तीति बहुत्वव्यवहारस्तथा सकलप्रपञ्चकारणस्याज्ञानस्य समुदायरूपेणै- कत्वेऽप्यहङ्कारादिकारणीभूतानां जीवगताज्ञानानां प्रत्येकविवक्षया बहुत्वव्य- वहार इत्यर्थः । अस्मिन्नर्थे श्रुति प्रमाणयति इन्द्र इति। ननु तथाप्येकस्यै- वाज्ञानस्य तदवच्छिन्नचैतन्यस्य वा व्यष्टिसमष्टिता कुत इत्यत आह अत्र व्यस्तेति। भेदविवक्षया व्यष्टित्वं मृद्धटादिवत्। अभेदविवक्षया च समष्टित्वं मृत्पिण्डवदित्यर्थः । तन्न महाप्रलयकालीनसमष्टिभूतविशुद्धसत्वप्रधानाया मूलप्रकृतेः सकाशाहदैनन्दिनप्रलयकाली नव्यस्युपाधिभूतजीवप्रकृतेर्भेंदं दर्श- यति इयं व्यष्टिरिति। इयं जीवगता सुषुध्यवस्थापन्नाहक्कारादिविक्षेप- संस्कारादिरूपा निकृष्टोपाधित्वेन मलिनसच्वप्रधानेत्यर्थः। अनेनोपा- घिना आज्ञचैतन्यं लक्षयति एतदुपहितमिति । अत्रोपपत्तिमाह एकाज्ञा- नेति। ईश्वरगतमूलाज्ञानस्य जीवगताहङ्कारादिविक्षेप संस्कारादिरुपाज्ञानस्य च वस्तुत एकत्वेन तदवभासकेश्वरजीवचैतन्ययोरप्येकत्वमित्यर्थः। सौषुसजीव-

1. Rigveda 6. 47. 18. 2. 'त्वाद' BCDEFJK. 3.See Notes.

खण्ड: ७, ८ ] सुबोधिनीसहित: ११

सकत्वात्। अस्य प्राज्ञत्वमस्पष्टोपाधितयान तिप्रकाशकत्वात् अ- स्यापीयमहङ्कारादि कारणत्वात्कारणशरीरमानन्दप्रचुरत्वात्को- शवदाच्छादकत्वाच्चानन्दमयकोशः सर्वोपरमत्वात्सुषुप्तिरत एव स्थूलसूक्ष्मशरीरप्रपश्चलयस्थानमिति चोच्यते॥७॥

तदानीमेतावीश्वरप्राज्ञौ चैतन्यप्रदीप्ताभिरतिसूक्ष्माभिरज्ञान- वृत्तिभिरानन्दमनुभवत "आनन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञ" इति

चैतन्यस्य प्राज्ञत्वं साघयति अस्य प्राज्ञत्वमिति। संस्काररूपास्पष्टोपाधि- तया तदावृतत्वेनातिप्रकाशकत्वाभावात्माज्ञत्वमस्येत्यर्थः। यथा जगत्कार- णेश्वरोपाधे: कारणशरीरत्वमानन्दप्रचुरत्वेन चानन्दमयत्वं कोशदष्टान्तेन च कोशत्वं तथैतत्सर्वं तारतम्येन प्राज्ञचैतन्येऽप्यतिदिशति अहङ्कारादीति। प्रलयकाले हिरण्यगर्भा दिप्रपञ्ञजोत्पादकेश्वरमूलप्रकृतिवत्सुपुप्तिकालेह ङकारादि- शरीरोत्पादकसंस्कार मान्राव शिष्टजीवगताज्ञानस्यापि कारणशरीरत्वमिन्द्रियत- द्विषयाभावेन व्यासङ्गाभावादानन्दबाहुल्यादानन्दमयत्वमात्माच्छादकत्वा- तकोशत्वं च युक्तमिति भावः। ननु स्थूलसूक्ष्मशरीरलयस्थानस्य कथं सुघुप्ति- शब्दवाच्यत्वमित्याशङ्कय पूर्ववत्संज्ञाभेदो न वस्तुभेद इति वक्तुं तत्र युक्ति- माह सर्वोपरमत्वादिति। पञ्चीकृतस्थूलशरीरस्य व्यावहारिकस्यापञ्चीकृतसू- क्षमशरीरे प्रातिभासिके प्रविलापितत्वात्तस्यापि प्रतिभासिकस्य स्वाप्नप्रपञ्चस्य स्वकारणेऽज्ञाने लीनत्वातसर्वोपरतिरित्यथः । तथा चोक्तम्-"लये फेनस्य तद्धर्मा द्रवाद्या: स्युस्तरङ्के। तस्यापि विलये नीरे तिष्ठन्त्येते थथा पुरा। व्यावहारिकजीवस्य लयः स्यात्प्रातिभासिके। तल्लये सच्चिदानन्दाः पर्यवस्यन्ति साक्षिणी"ति॥७॥

ननु ग्रलयकाले सुपुप्तिकाले चान्तःकरणतवृश्यभावेनानन्दग्राहकाभा- वादानन्दप्राचुर्यसन्भावे प्रमाणाभावमाशङ्कय परिहरति तदानीमिति। यथा स्वच्छत्वेनान्त:करणस्य वृत्तिरङ्गीक्रियते तथा चैतन्यप्रदीप्ताज्ञानस्यापि सूक्ष्मा वृत्तयः स्वीक्रियन्ते। तथा चेश्वरः स्वकीयाज्ञानवृत्तिभिः स्वात्मानन्दबाहुल्यं तारतम्येनानुभवतीति भावः। अत्रैवोपष्टम्भकत्वेन श्रुतिमवतारयति आनन्द-

1. Ramatirtha reads 'प्रचुरत्वादेव.

2. Vakyasudha. 46, 47.

१२ वेदान्तसार: [खण्डः ८,९

श्रुतेः सुखमहमस्वाप्स न किश्चिद्वेदिषमित्युत्थिवस् पराम- र्शोपपत्तेश्र। अनयोः समष्टिव्यष््योर्वनवृक्षयोरिव जलाशयज- लयोरिव वाभेदः। एतदुपहितयोरीश्वरप्राज्ञयोरपि वनवृक्षाव- च्छिन्नाकाशयोरिव जलाशयजलगतप्रतिबिम्बाकाशयोरिव वाभेद "एष सर्वेश्वर" इत्यादिश्चुतेः॥८॥

शयोर्वाधारभूतानुपहिताकाशवदनयोरज्ञानतदुपहितचैतन्ययो- राधारभूतं यदनुपहितं चैतन्यं तत्तुरीयमित्युच्यते. "शिवमद्वैतं

भुगिति। उत्तरकालीनसुखपरामरशोपपत्तिरपि पूर्वानुभूतसुखवाहुल्यानु- भवसन्ावे प्रमाणमित्याह सुखमिति। सुखमहमस्वाप्समित्यानन्दपरामर्शः । न किञ्चिद्वेदिषमित्यज्ञानपरामर्शः। तथाच सुषुप्तिदशायां प्रलयकाले च प्रज्ञेश्वरावज्ञानवृत्तिभिरानन्दमनुभवत एवेत्यर्थः। इदानीमीश्वरगतमूलाज्ञा- नस्य जीवगतसंस्कारमात्रावशिष्टाज्ञानस्य च समष्टिव्यश्यभिप्रायेण भेदभा- नेडपि वस्तुभेदो नास्तीत्येतत्सदृष्टान्तमाह अनयोरिति। उक्तोपाधिद्वयद्वारे- णेश्वरप्राज्ञयोरप्यभेदं द्ृष्टान्तमुखेन दर्शयति एतदुपहितयोरिति । ईश्वरस्य वनावच्छिन्नाकाशवत्प्राज्ञस्य वृक्षावच्छिन्नाकाशवच्च तथा स्थूलजलाशयोपाध्य- वच्छिन्नाकाशवत्तद्वतप्रतिबिम्बाकाशवञ्च कारणोपाध्यवच्छिनेश्वरस्य कार्योपा- ध्यवच्छिन्नप्राज्ञस्य च वस्तुतोऽभेद एवेत्य्थः । तत्र प्रमाणमाह एष इति। तथा चोक्तमाचार्यैः-"कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः । कार्यकार- णतां हित्वा पूर्णबोधोऽवशिष्यत" इति ॥८॥ उपाधिद्यावच्छिन्नौ प्राज्ञेश्वरौ सम्रपञ्ञ निरूप्येदानीमनवच्छिन्नं तुर्यं यच्चै- तन्यं तल्लक्षयति वनवृक्षेति । यथा स्थूलवनोपाध्यवच्छिन्नाकाशापेक्षया सूक्ष्मवृक्षोपाध्यवच्छिन्नाकाशापेक्षया च महाकाशस् तदुभयाधारतयानव च्छिन्नत्वाच्च तुरीयत्वं तथा कार्यकारणोपाधितद्वच्छिन्नचैतन्यद्वयापेक्षया तदाधारभूतं यदनवच्छिनं सर्वव्यापि चैतन्यं विशुद्धं तुरीयमुच्यत इत्यर्थः।

1. Mandu. 5. 2. Mandu. 6. 3. जलगत ABCEFJK. 4. See Notes.

१. So C. only; EFJKL. 'परामर्शानुप०. २. Anubhutipra- kās'a x. 61.

खण्ड: ९, १० ] सुबोघिनीसहित: १३

चतुर्थ मन्यन्त" इत्यादिश्ुतेः । इदमेव तुरीयं शुद्धचैतन्यम- ज्ञानादितदुपहितचैतन्याभ्यां तप्तायःपिण्डवद्विविक्ततं सन्महा- वाक्यस्य वाच्यं विविक्तं सल्लक्ष्यमिति चोच्यते॥९॥ अस्याज्ञानस्यावरणविक्षेपनामकमस्ति शक्तिद्वयम्। आव- रणशक्तिस्तावदल्पोऽपि मेघोऽनेकयोजनायतमादित्यमण्डलम- वलोकयितृनयनपथपिधायकतया यथाच्छादयतीव तथाज्ञानं

पिधायकतयाच्छादयतीव तादृशं सामर्थ्यम्। तदुंक्तम्-

अस्य चैतन्यस्य तुरीयत्वं वक्ष्यमाणविश्वाद्यपेक्षयेति दष्टव्यम्। अस्मिन्नर्थे श्रुतिं संवाद्यति शिवमिति। आदिपदात् "त्रिंषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता भोगश्र यन्भवेत्। तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मान्रोऽहं सदाशिव" इत्यादिश्रुत्यन्तर- सङ्गहः। एतदेव विशुद्धचैतन्यं तदेव पूर्वोक्तचैतन्यद्वयेन सहैकत्वविवक्षायां महावाक्यस्य वाच्यत्वं लभते भेदविवक्षायां च लक्ष्यत्वं लभत इत्याह इढ- मेवेति। त्रयाणां चैतन्यानां चैतन्येन रूपेणैकत्वेऽप्यवच्छिन्नानवच्छिन्नत्वेन रूपेण वाच्यलक्ष्यत्वे सम्भवत इत्यर्थः ॥ ९ ॥

अथेदानीं स्वप्रकाशचिद्रूपस्यात्मनः कथं कुण्ठितप्रकाशत्वं कथं वासङ्गो-

शक्तिद्वयं निरूप्यते अस्याज्ञानस्येति। ते एव नामतो निर्दिशति भवरणेति। सच्चिदानन्दस्वरूपमावृणोती त्यावरणशक्तिः। ब्रह्मादिस्थावरान्तं जगजलबुद्धुद- वन्नामरूपात्मकं विक्षिपति सृजतीति विक्षेपशक्तिरिति शक्तिद्वयमज्ञानस्येत्यर्थः। नन्वपरिच्छिन्नस्य प्रकाशचिद्रपाखण्डपरिपूर्णस्वरूपस्यात्मनः परिच्छिन्नेनानितयेन जडतमो रूपेणाव्यापकेनाज्ञानशक्तिविशेषेण कथमावरणमित्याशङ्कय वस्तुतोऽ- ज्ञानस्यात्माच्छादकत्वाभावेऽपि प्रमातृबुद्धिमात्राच्छादकत्वेनाज्ञानस्यात्माच्छा- दकत्वमुपचारादुच्यत इत्याह भावरणेति। यथात्यल्पोऽपि मेघोऽनेकयोजन- विस्तीर्णमादित्यमण्डलमवलो कयितृ पुरुषदृष्टि मात्राच्छादकत्वे नाच्छादयतीत्युपच-

1. Mandū. 7. 2. See Notes. 3. Hastāmalaka, 10.

2. This sentence in JK. only. R. This clause in JKL. only. It was probably taken from Ramatirtha's commentary. 3. Kaivalya. 18. 2

१४ वेदान्तसार: [खण्ड: १०, ११

यथा मन्यते निष्प्रभं चातिमूढः । तथा बद्धवद्भाति यो मूढदृष्टेः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा" इति। अनयैवावरणशक्त्यावच्छिन्नस्यात्मनः कर्तत्वभोक्तृत्वसुख- दुःखमोहात्मकतुच्छसंसारभावनापि सम्भाव्यते यथा स्वाज्ञा- नेनावृतायां रज्ज्वां सर्पत्वसम्भावना । विक्षेपशक्तिस्तु यथा रज्वज्ञानं स्वावृतरजौ सवशक्त्या सर्पादिकमुद्धावयत्येवमज्ञा- नमपि स्वावृतात्मनि विक्षेपशत्त्याकाशादिप्रपश्चमुद्धावयति तादशं सामर्थ्यम्। तदुक्तम्- "विक्षेपशक्ति लिंङ्गादि ब्रह्माण्डान्तं जगत्सजेदि"ति ॥ १०॥ शक्तिद्वयवदज्ञानोपहितं चैतन्यं सप्रधानतया निमित्तं

यंते तथातितुच्छं परिच्छिन्नमप्यज्ञानं प्रमातृबुद्धिमात्राच्छादकत्वेनात्मानमाच्छा- दयतीत्युपचारादुच्यत इत्यर्थः । अस्मिन्नर्थे वृद्धसम्मतिमाह तदुक्तमिति। इयमेवावरणशक्तिरात्मनो भेदबुद्धिजनकत्वेन संसार हेतुरिति भावः। अत्नानुरूपं दृष्टान्तमाह यथेति। यदुक्तमसङ्गोदासीनस्यात्मनः कथं जगत्कारणत्वमिति तन्निराकर्तुं विक्षेपशक्तिस्वरूपमाह विक्षपेति। यथा रज्ुविषयकमज्ञानं सर्प- सुत्पादयति तथात्मविषयकमज्ञानमपि स्वावच्छिन्न आत्मनि विक्षेपशक्तिप्रभावे- नाकाशादिप्रपञ्जमुन्भावयत्युत्पादयतीत्यर्थः । अस्मिन्नर्थे ग्रन्थान्तरसम्मति दर्श- यति तदुक्तमिति ॥१० ॥ ननु किमात्मा चराचरात्मकप्रपञ्चस्य निमित्तकारणमुपादानकारणं वा। नाद्यो दण्डादिवत्स्वकार्यव्यापित्वं न स्यादात्मनः "तेत्सृष्टा तदेवानुप्राविशत्" इतिश्रुत्या स्वकार्यव्यापित्वश्रवणात्। न द्वितीयोऽचेतंनस्य जडस्य प्रपञ्चस्य चैतन्योपादानकत्वासम्भवात्। उपादानत्वेन च कार्यकारणयोरभेदेन प्रपञ्ज- स्यापि चैतन्यरूपत्वप्रसङ्गादनित्यत्वं न स्यादित्याशङ्कय जडप्रपञ्नं प्रत्यात्मनश्चैतन्य-

1. Vākyasudhā, 13.

2. Tait. 2. 6. 1.

खण्ड: ११] सुबोधिनी सहित: १५

स्वोपाधिप्रधानतयोपादानं च भवति। यथा लूता तन्तु- कार्य प्रति स्वप्रधानतया निमित्तं सवशरीरप्रधानतयोपादानं च भवति ॥ ११॥

प्राधान्येन निमित्तत्वं स्वाज्ञानप्राधान्येनोपादानत्वं च सम्भवतीत्याह शक्ति- द्वयवदिति। यथायस्कान्तसवनिाने जडमयं लोहं चेष्टते तथा चेतन्यसन्निधाने जडमयमज्ञानं चेष्टत इत्यज्ञानविकारं प्रति चैतन्यस्य निमित्तत्वम्। जडाकाशा- दिकार्यं प्रति मायाया: साक्षादुपादानत्वेन मायाविन ईश्वरस्यापि परम्परयोप- चारादुपादानत्वं न विरुध्यत इत्यर्थः । यदुक्कं चैतन्यस्य निमित्तकारणतचे कार्यानु- प्रवेशो न स्यादिति तन्न। कारणस्य कार्यानुप्रवेशनियमस्योपादानकारणविषय- त्वेन निमित्तकारणविषयत्वाभावात्। "तेत्सष्टा" इत्यादिश्रुतेरप्युपादानकारण- परत्वात्। यद्यप्युक्तमात्मन उपादानकारणत्वे प्रपञ्जस्यानित्यत्वं न स्यादिति तदपि न तस्य परिणामविषयत्वेन विवर्तविषयत्वाभावात्प्रपञ्चस्य ब्रह्मविवर्त- त्वाद्विवर्तत्वं च स्वस्वरूपापरित्यागेन स्वरूपान्तरप्रदर्शकत्वम्। यथा रज्वव- च्छिन्नचैतन्यनिष्ठाज्ञानस्य रजुस्वरूपापरित्यागेन सर्पादिस्वरूपान्तरप्रदर्शकत्वं तथेश्वरचैतन्यनिष्ठाज्ञानशक्तरपि चैतन्यस्वरूपापरित्यागेनाकाशादिस्वरूपान्तरा- कारेण प्रदर्शकत्वम्। एतावताकाशादिप्रपञ्ञस्य नित्यत्वं न सम्भवत्यज्ञानस्य मिथ्यारूपत्वेन तज्जन्याकाशादिप्रपञ्जस्यापि मिथ्यात्वात्। न चैवमज्ञानस्य मिथ्यात्वे तत्प्रयुक्तबन्धमोक्षयोरपि मिथ्यात्वप्रसङ्ग इति वाच्यमिष्टापततेः । तदुक्तं भागेवते-"बढ्ो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः। गुणस्य माया- मूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम्"। इत्यलमतिविस्तरेण। एकस्यवात्मनो निमित्तोपादानकारणत्वे दृष्टान्तमाह यथा लूनेति। यथा लूता स्वोत्पाद्यमानं तन्तुलक्षणं कार्य प्रति स्वचतन्यप्रधानतया निमित्तं चतन्यसन्निधानव्यति- रेकेण जडस्य देहस्य मृतशरीरवत्तन्तुजनकत्वासम्भवात्स्वशरीरप्राधान्येनो- पादानं घ भवति। अशरीरस्य साक्षात्तन्तुजनकत्वासम्भवाच्छरीरस्य साक्षा- त्तन्तूपादानत्वेन तद्वच्छिन्नचैतन्यस्याप्युपादानववेनोपचारात्। एवमीश्वर- स्यापि स्व्रचैतन्यप्रधानतया निमित्तत्वं सवोपाधिप्रधानतयोपादानतवं च भव- तीत्यर्थः ॥११ ॥

1. लूतातन्तुः स्वकार्यं CEFJK. and originally B.

१. Tait. 2. 6. 1. २. xi. 11. 1. 3. The Mss. add तन्तु: after लूता. The Calc. edition inserts जन्तु :-

१६ वेदान्तसार: [खण्ड: १२

तमःप्रधानविक्षेपशक्तिमदज्ञानोपहित चैतन्यादाकाश आका- शाद्ायुर्वायोरग्निरग्नेरापोड्ः पृथिवी चोत्पद्यते "तस्ाद्वा एत- स्मादात्मन आकाश: सम्भूत" इत्यादिश्रुतेः। तेषु जाड्याधिक्य- दर्शनात्तम:प्राधान्यं तत्कारणस् । तदानीं सच्वरजस्तमांसि कारणगुणप्रक्रमेण तेष्वाकाशादिषूत्पद्यन्ते। एतान्येव सूक्ष्म- भूतानि तन्मात्राण्यपञ्चीकृतानि चोच्यन्ते । एतेभ्यः सूक्ष्म- शरीराणि स्थूलभूतानि चोत्पद्यन्ते ॥ १२ ॥

इदानीं विक्षेपशक्तिकृत्यमाह तमःप्रधानेति। आकाशादेजडत्वात्तमोगुणप्रधा- नविक्षेपशक्तियु क्ताज्ञानावच्छिन्नचैतन्य स्यैवाका शादिप्रपञ्चजनकत्वमिति भावः। अस्मिन्नर्थे श्रुतिं प्रमाणयति एतस्मादिति। एतेनार्थात्सांख्यनैयायिकपक्षौ निरस्तौ। शक्तेरज्ञानस्य शक्तिमत्परतत्रत्वात्। स्वतन्नस्य तस्य केवलस्य जडस्याज्ञानस्य जगत्कारणत्वानुपपत्ते: । "ई क्षेतेनांशब्दम्", "रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्" इत्यादिन्याय निरस्तत्वाच्च। परमाणोरप्युक्तदोषग्रासन्रासानपायात्। अभिन्ननिमित्तोपादानप्रतिपादकश्रुतिस्मृतिन्यायविरोधाच्च। "यतो वा ईमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति", "सदेवे सोम्येदमग्र आसीत्", "एतस्मीजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च", "अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते", "बीर्ज मां सर्वभूतानाम्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिरीश्वरस्यैव जगत्कारणत्वप्रतिपादनात्। नन्वाकाशादिप्रपञ्चो- त्पादकचैतन्यावच्छेदकाज्ञाने कुतसतमःप्राधान्यमित्याशङ्गाह तेषु जाड्येति। "कारणगुणा हि कार्यगुणानारभन्त" इति न्यायादिति भावः। ननु त्रिगुणात्म- कत्वादज्ञानस्य कथं तमोगुणमात्रप्राधान्येनाकाशादिजनकत्वमित्याशङ्गाह- तदानीमिति। तदानीमुत्पत्तिवेलायां सत्वादयस्त्रयोऽपि गुणास्तारतम्येन कारण- गुणप्रक्रमन्यायेन तेष्वाकाशादिषु पञ्चभूतेषूत्तरोत्तराधिक्येन जायन्त इत्यथः । इमान्येव सूक्ष्मशरी रादिकारणभूतान्यपञ्ची कृतानि सूक्ष्म रूपपञ्चभूततन्मात्राणी- त्युच्यन्त इत्याह एतानीति। तदुक्तम्-"पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्वियसमन्वि-

1. Tait. 2. 1. 1.

2. See Notes. R. Brahmasutra 1. 1. 5. . Idem. 2. 2. 1. 2. Tait. 3. 1. 1. 4. Chha. 6. 2. 1. q. Mund. 2. 1.3. G. Gita. x.8. c. Gita. vii. 10. R. Tarkabhas'a (Benares, 1901) p. 114. See Notes. 90. See Notes. 99. S'ankara's Atmabodha, 12.

खण्ड: १३] सुबोधिनीसहित: :१७

सूक्ष्मशरीराणि सप्तदशावयवानि लिङ्गशरीराणि। अवय- चास्तु ज्ञानेन्द्रियपश्चकं बुद्धिमनसी कर्मेन्द्रियपश्चकं चायुप- श्नकं चेति। ज्ञानेन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिहाघ्राणाख्यानि। एतान्याकाशादीनां सात्त्विकांशेभ्यो व्यस्तेभ्य: पृथक पृथक् क्रमेणोत्पद्यन्ते । बुद्धिर्नाम निश्चयात्मिकान्तःकरणवृत्तिः। मनो नाम सङ्कल्पविकल्पात्मिकान्त:करणवृत्तिः । अनयोरेव चित्ताहङ्कारयोरन्तर्भावः । एते पुनराकाशादिगतसात्विकां- शेभ्यो मिलितेभ्य उत्पद्यन्ते। एतेषां प्रकाशात्मकत्वात्सा- चिकांशकार्यत्वम्। इयं बुद्धिर्ज्ञानेन्द्रियैः सहिता विज्ञानमय- कोशो भवति। अयं कर्तृत्वभोक्तृत्वसुखित्वदुःखित्वाद्यभि-

तम्। अपञ्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्माङ्गं भोगसाधनम्"। इति वचनादप्यपञ्चीकृत- भूतेभ्योऽपञ्ची कृतसूक्ष्मशरीराणि पञ्चीकृतस्थूल भूतेभ्यः स्थूलशरीराणि चोत्प- धन्त इत्याह एतेभ्य इति ॥ १२॥

सूक्ष्मशरीरस्वरूपभूतानवयवानाह अवयवास्त्विति। सात्त्विकांशादाकाशा- छछोत्रमुत्पद्यते सात्विकांशाद्वायोस्त्वगिन्द्रियं सात्त्विकांशात्तेजसश्चक्षु: सात्वि- कांशाजलाजिह्वा सात्विकांशायाः पृथिव्याः सकाशाद घ्राणेन्द्रियं चेति क्मेणोत्पद्यन्त इत्याह एतानीति। बुद्धेर्लक्षणमाह बुद्धिर्नामेति। ब्रह्मैवाहमिति निश्चयात्मिकान्तःकरणवृत्तिरेव बुद्धिरित्यर्थः । मनसो लक्षणमाह मनो नामेति। अहं चिद्रपो देहो वेति संशयात्मिकान्तःकरणवृत्तिरेव मन इत्यर्थः । स्मरणा- रमकचित्तस्य गर्वात्मकाहङ्कारस्य च बुद्धिमनसोरन्तर्भाव इत्याह अनयोरेवेति। यद्यप्यन्तःकरणतवेन चतुर्णामेकत्वं तथाप्येकस्यैव पुरुषस्य पाचकः पाठक इत्यादि-

दिभेद इत्यर्थः । बुद्ध्यादीनामुत्पत्तिप्रकारं दर्शयति एते पुनरिति। एतेषां चतुर्णा सात्विकांशेभ्यो भूतेभ्य उत्पत्तौ निमित्तमाह एतेषामिति। बुद्यादीनां प्रकाशात्मकत्वात्सातत्त्रिकांश भूतकार्यत्वमित्यर्थः। बुद्धेरविज्ञानमयकोशत्वं दर्श- यति इयं बुद्धिरिति। बुद्धे: सत्तवकार्यत्वाजज्ञानेन्द्रियसाहित्येन प्रकाशाधिक्या- द्विज्ञानमयत्वम्। आत्माच्छादकत्वाच्च कोशत्वमित्यर्थः । विशुद्धबुद्धिप्रतिबि- म्बितचिदात्मनो जीवतवं दर्शयति अयं कर्तृत्वेति। तप्तायःपिण्डवहुच्य्ारोपितं चैतन्यं वस्तुतोऽकर्तृभोक्तनित्यानन्दापरिच्छिन्नमक्रियमपि भोक्तृत्वकर्तृत्वदुःखि- तवपरिच्छिन्नत्वक्रियावत्वाद्यभिमानेन स्वर्गादिलोकान्तरगामित्वं व्यावहारिक-

१८ वेदान्तसार: [खण्ड: १३

मानत्वेनेहलोकपरलोकगामी व्यावहारिको जीव इत्युच्यते। मनस्तु ज्ञानेन्द्रियैः सहितं सन्मनोमयकोशो भवति। कर्मे- न्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानि। एतानि पुनराका- शादीनां रजोंशेभ्यो व्यस्तेभ्यः पृथक् पृथक् क्रमेणोत्पद्यन्ते। वायवः प्णापानव्यानोदानसमानाः । प्राणो नाम आग्ग- मनवान्नासाग्रस्थानवर्ती। अपानो नामावाग्गमनवान्पाय्वा- दिस्थानवर्ती। व्यानो नाम विष्वग्गमनवानखिलशरीरती। उदानो नाम कण्ठस्थानीय ऊर्ध्वगमनवानुत्क्रमणवायुः । समानो नाम शरीरमध्यगताशितपीतान्नादिसमीकरणकरः । केचित्तु नागकूर्मककलदेवदत्तधनञ्जयाख्या: पञ्चान्ये वायवः

जीवत्वं च लभत इत्यर्थः । मनोमयकोशं निरूपयति मनस्त्विति। सत्वगुण- पधानं मनः सत्वगुणांशेभ्यो जातं श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैरेव सहितं सन्मनोमय- कोश इत्यर्थः । अत्र तु मनसः सत्वोपहितरजो विकारेच्छारूपत्वात्सङ्कल्प- विकल्पात्मकत्वेन बुद्यपेक्षया जाड्याधिक्यान्मनोमयत्वमात्माच्छादकत्वात्को- शत्वमिति भावः । कर्मेन्द्रियाण्युद्दिशति कर्मेन्द्रियाणीति। एतेषामुत्पत्तौ साधनापेक्षायामाह एतानीति। भूतानां त्रिगुणत्वेऽपि रजोगुणबहुलेभ्यो भूतेभ्यो वागादीनि पृथक्पृथक् क्रमेण जायन्ते। रजोगुणप्रधानादाकाशा- द्ागुर्पद्यते रजोगुणप्रधानाद्वायोः पाणीन्दिरियं रजोगुणप्रधानादमे: पादेन्द्रियं रजोगुणप्रधानाज्लात्पा्तिन्द्रियं रजोगुणप्रधानायाः पृथिव्या गुद्येन्द्रियमु- तपद्यत इत्यर्थः । वायूनुद्दिशति वायव इति। यथोद्देशं प्राणस्य लक्षणमाह प्राणो नामेति । ऊर्ध्वगमनशीलो नासाग्रस्थायी वायुः प्राण इत्यर्थः । अपानस्य लक्षणमाह अपानो नामेति। अधोगमनशीलः पाय्वादिस्थायी वायुरपान इत्यर्थः । व्यानस्य लक्षणमाह व्यानो नामेति । सर्वनाडी- गमनशीलोऽखिलशरीरस्थायी वायुर्व्यान इत्यर्थः। उदानस्य लक्षणमाह उदानो नामेति। ऊर्ध्वमुत्कमणशीलः कण्ठस्थायी वायुरुदान इत्यर्थः । समानस्य लक्षणमाह समानो नामेति । शरीरमध्यगतान्नरसादिनेता वायु: समान इत्यर्थः । आ्णादीनां वायुत्वेन रूपेणैकत्वेऽपि क्रियाभेदेन भेद

1. See Notes.

2. So all the Mss .; but the Calcutta edition वागादिकमे.

खण्ड: १३, १४ ] सुबोधिनीसहित: १९

सन्तीति वदन्ति। तत्र नाग उद्विरणकरः । कूर्म उन्मीलन- करः । कृकलः क्षुत्करः । देवदत्तो जृम्भणकरः । धनञ्जयः पोषणकरः । एतेषां प्राणादिष्वन्तर्भावात्प्राणादयः पञ्चैवेति केचित्। एतत्प्राणादिपञ्चकमाकाशादिगतरजोंशेभ्यो मिलि- तेभ्य उत्पद्यते। इदं प्राणादिपश्चकं कर्मेन्द्रियैः सहितं सत्प्राण- मयकोशो भवति। अम्य क्रियात्मकत्वेन रजोंशकार्यत्वम्। एतेषु कोशेषु मध्ये विज्ञानमयो ज्ञानशक्तिमान् कर्तृरूपः। मनोमय इच्छाशक्तिमान् करणरूपः । प्राणमयः क्रियाशक्ति- मान् कार्यरूपः। योग्यत्वादेवमेतेषां विभाग इति वर्णयन्ति। एतत्कोशत्रयं मिलितं सत्सूक्ष्मशरीरमित्युच्यते ॥१३ ॥ अत्राप्यखिलसूक्ष्मशरीरमेकबुद्धिविषयतया वनवज्लाशय-

इत्यर्थः । कापिलमतानुसारिणः क्रियाभेदेनान्येडपि पञ्च वायवः सन्तीति चदन्तीत्याह केचित्विति। तान्येव नामानि निर्दिशति नाग इतादि। तथा चोक्तेम्-"उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्मृतः। कृकलस्तु क्षुति ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे। न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजय" इति। वेदान्तिनस्तु नागादीनां प्राणादिष्वन्तर्भावं वदन्तीत्याह एतेपामिति। ग्राणा- दिवायूनासुत्पत्ता कारणापेक्षायामाह एतत्प्राणादीति। अपञ्चीकृतपञ्चमहा- भूतेभ्यो रजःप्रधानेभ्यः प्राणादयो जायन्त इत्यर्थः। एतेषां प्राणादीनां प्राण- प्रचुरत्वात्म्राणमयत्वमात्माच्छादकत्वात्कोशत्वं च भवतीत्याह इदं प्राणादीति। प्राणादीनां रजःप्रधानभूतकार्यत्वे निमित्तमाह अस्येति। प्राणादीनां क्रिया- त्मकत्वाद्रजःकार्यत्वमित्यर्थः । एतेषु पञ्चसु कोशेषु मध्ये विज्ञानमयमनो- मयप्राणमयकोशानां क्रमेण ज्ञानेच्छाक्रियाशक्तिभेदेन कर्तृकरणक्रियारूपतवं दर्शयति एतेष्विति। तन्न हेतुमाह योग्यत्वादिति। इदमेव कोशत्रयं सूक्ष्मशरीरमिति व्यवहियत इत्याह एतत्कोशेति ॥ १३ ॥ अस्य समष्टित्वे हेतुमाह अन्रापीति। एकबुद्धीति। चराचरप्राणि

1. उद्गीर० CDEFHJK.

2. Goraksas'ataka 35, 36.

वेदान्तसार: [खण्ड: १४

वद्वा समष्टिरनेकबुद्धिविषयतया वृक्षवञ्जलवद्वा व्यष्टिरपि भवति। एतत्समष्ट्युपहितं चैतन्यं सूत्रात्मा हिरण्यगर्भः प्राण- श्वेत्युच्यते सर्वत्रानुस्यूतत्वाज्ज्ञानेच्छाक्रियाशक्तिमदुपहित- त्वाच्च। अस्यैषा समष्टिः। स्थूलप्रपश्चापेक्षया सूक्ष्मत्वात्सूक्ष्म शरीरं विज्ञानमयादिकोशत्रयं जाग्रद्वासनामयत्वात्खमोडत एव स्थूल प्रपश्चलयस्थानमिति चोच्यते । एतव्यश्युपहितं चैतन्यं तैजसो भवति तेजोमयान्तःकरणोपहितत्वात्। अस्यापीयं व्यष्टिः स्थूलशरीरापेक्षया सूक्ष्मत्वादिति हेतोरेव सूक्ष्मशरीरं विज्ञानमयादिकोशत्रयं जाग्रद्वासनामयत्वात्समोऽत एव स्थूल- शरीरलयस्थानमिति चोच्यते। एतौ सूत्रात्मतैजसौ तदानीं मनोवृत्तिभिः सूक्ष्मविषयाननुभवतः

मात्रस्य यावन्त्यनन्तानि सूक्ष्मशरीराणि तेषां सर्वेषां सूक्ष्मशरीराणां सूत्रात्मना हिरण्यगर्भाख्येन स्वीयैकबुद्या विषयीकृतत्वात्समष्टित्व्मित्यर्थः । तन्र द्ष्टान्त- माह वनवदित्यादि। अस्यैव सूक्ष्मशरीरस्य व्यष्टित्वं दर्शयति अनेकेति। अनेकेषां जीवानां प्रत्येकं स्वस्वलिङ्गशरीरस्य स्वस्वबुद्धिविषयत्वेनानेकबुद्धिवि- षयतया व्यष्टित्वमित्यर्थः । तन्न दृष्टान्तमाह वृक्षवदित्यादि। उक्तसमष्य- वच्छिन्नचैतन्यस्य सूत्रात्मत्वादिसंज्ञां दर्शयति एतत्सम्टीति। तत्र हेतु- माह सर्वन्रेति। हेत्वन्तरमाह ज्ञानेति। ज्ञानेच्छाक्रियाशक्तिमत्कोशत्रयो- पाध्यवच्छिन्नत्वादित्यर्थः । विज्ञानमयादिकोशत्रयस्य सूक्ष्मशरीरतां दर्शयति अस्यैषेति। अस्य सूत्रात्मकहिरण्यगर्भाख्यस्य विज्ञानमयादिकोशत्रयं सूक्ष्मशरी- रमस्य स्थूलप्रपञ्चापेक्षया सूक्ष्मत्वादित्यर्थः। अस्यैव विज्ञानमयादिकोश्रयस्य स्वम्नत्वे युक्तिमाह जाग्रदिति। विराडपेणानुभूतस्थूलप्रपञ्चविषयकवासना- मयत्वातस्वप्नत्वमस्येत्यर्थः । अत एवेति। यतः स्वप्नत्वं सूक्ष्मत्वं चात एव स्थूल- पपञ्चलयस्थानमित्युच्यत इत्यर्थः । विज्ञानमयादिसमष्युपाध्यवच्छिन्नचैत- न्यस्य हिरण्यगर्भत्वं पतिपाद्येदानीं तद्यष््ुपलक्षितचैतन्यस्य तैजसत्वं निरू पयति एतव्यष्टीति। व्यष्टिरूपं विज्ञानमयादिकोशत्रयं तैजसस्यापि सूक्ष्म- शरीरमिति दर्शयति अस्यापीति। सूक्ष्मशरीरत्वे हेतुमाह स्थूलेति। अस्यापि स्वमत्वे हेतुमाह जाग्रदिति। विश्वचैतन्येनानुभूतस्थूलशरीरविषयकवासना- मयत्वात्स्वप्त्वमित्यर्थः । अस्यैव सूक्ष्मशरीरस्य स्थूलशरीरलयस्थानत्वे युक्ति-

खण्ड: १४, १५] सुबोधिनीसहित: २१

इत्यादिश्ुतेः । अत्रापि समष्टिव्यष्ोस्तदुपहितसूत्रात्मतैजस- योर्वनवृक्षवत्तद्वच्छिन्नाकाशवच्च जलाशयजलव्त्तत प्रतिबि- म्वाकाशवच्चाभेदः । एवं सूक्ष्मशरीरोत्पत्तिः ॥ १४ ॥

स्थूलभूतानि तु पश्चीकृतानि। पञ्चीकरणँ त्वाकाशादिप- श्रस्वेकैकं द्विधा समं विभज्य तेषु दशसु भागेषु प्राथमिकान्पश्च भागान्प्रत्येकं चतुर्धा समं विभज्य तेषां चतुर्णा भागानां स्वस्व- द्वितीयार्थभागपरित्यागेन भागान्तरेषु संयोजनम्। तर्दुंक्तम्-

माह अत एवेति। यथा पूर्व प्रज्ञेश्वरावज्ञानवृत्तिभिः सुुह्यवस्थायामा- नन्दमनुभवतस्तथा हिरण्यगर्भतैजसावपि स्वप्नावस्थायां मनोवृत्तिभिर्वासनाम- यान् शब्दादिविषयाननुभवत इति दर्शयति एताविति। अस्मित्र्थे श्रुतिमु- दाहरति प्रविविक्तेति। इहापि विज्ञानमयादिकोशत्रयस्य समष्टिरूपस्य तद- वच्छिन्नसूत्रात्मनश्च व्यष्टिरूपविज्ञानमयादिकोशत्रयस्य तदवच्छिन्नतैजसचैत- न्यस्य च वनवृक्षादितदवच्छिन्नाकाशादिद्ृष्टन्तमुखेनाभेदं दर्शयति अत्रा- पीति। समष्टिव्यष्ट्ुपाध्योर्वनवृक्षवज्लाशयजलवच्चाभेद उपाधिद्वयावच्छिन- चैतन्ययोः सूत्रात्मतैजसयोरपि वनवृक्षावच्छिन्नाकाशवज्लाशयजलगतप्रति- बिम्बाकाशवच्चाभेद इत्यर्थः। सूक्ष्मशरीरोत्पत्तिप्रकरणमुपसंहरति एवं सूक्ष्मेति ॥ १४ ॥

अथेदानीं स्थूलशरीरोत्पत्ति निरूपयितुमुपक्रमते स्थूलेति। तुशब्दः पूर्व- समाद्वैषम्यं द्योतयति पञ्चीकृतानीति। अपञ्जीकृतसूक्ष्मभूतापेक्षया स्थूल- भूतानि पञ्चीकृतानीत्यर्थः । पञ्चीकरणमेव प्रतिपाद्यितुं प्रतिजानीते पञ्ची- करणं त्विति । पञ्जीकरणप्रकारमेवाह आकाशेति। अयमर्थः । सृष्टिकाले सकलप्राण्यदष्टव शादीश्वरप्रेरणया काशवायुतेजोबन्नान्य विद्या सहायभूतात्परमा- त्मनः सकाशादनुकमजातानि तान्यपञ्जीकृतानि सूक्ष्माणि व्यवहारासमर्था- नीति कृत्वा तदीयस्थौल्यापेक्षायां व्यवहर्तृप्राणिजातधर्माधर्मापेक्षयव तान्येव भूतानि पञ्चीकृतानि भवन्ति। तानि च प्रत्येकं द्वैविध्यमापद्यन्ते । तेष्वा- काशादिषु दशसु भागेषु आथमिकान्पञ्चभागान्प्रत्येकं चतुर्धा समं विभज्य स्वारधपरित्यागेन चतुर्णा प्रत्येकं भागान्तरेपु सव्निवेशेन पञ्चीकृतानि स्थूलानि

1. Māndū. 3. 2. Panchadas's i. 27.

२२ वेदान्तसार: [खण्डः १५, १६

"द्विधा विधाय चैकैकं चतुर्धा प्रथमं पुनः। स्वखेतरद्वितीयां शैर्योजनात्पश्चपञ्च ते" इति॥ अस्याप्रामाण्यं नाशङ्कनीयं त्रिवृत्करणश्रुतेः पश्चीकरणस्या- प्युपलक्षणत्वात्। पञ्चानां पश्चात्मकत्वे समानेऽपि तेषु च "वैशेष्यात्तद्वादस्तद्वाद"इतिन्यायेनाकाशादिव्यपदेशः सम्भ- वति। तदानीमाकाशे शब्दोऽभिव्यज्यते वायौ शब्दस्पर्शा- वग्नौ शब्दस्पर्शरूपाण्यप्सु शब्दस्पर्शरूपरसाः पृथिव्यां शब्द- स्पर्शरूपरसगन्धाश्॥ १५॥ एतेभ्यः पश्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यो भूर्युवःस्वर्महर्जनस्तप :- सत्यमित्येत न्ननामका नामुपर्युपरिविद्यमानानामतलवितलसुतल- रसातलतलातलमहातलपातालनामका ना मधोऽधोविद्यमानानां लोकानां ्रह्माण्डस्य तदन्तर्वर्तिचतुर्विधस्थूलशरीराणां तदु- चितानामन्नपानादीनां चोत्पत्तिर्भवति। चतुर्विधशरीराणि तु जरायुजाण्डजोद्ग्ज्जसेदजाख्यानि। जरायुजानि जरायुभ्यो भवन्तीति। अस्मिन्नर्थे वृद्धसम्मतिमाह तदुक्तमिति। पञ्चीकरणस्य त्रिवृत्क- रणप्रतिपादकश्रुत्यन्तरविरोधमाशङ्क परिहरति अस्येति। भूतत्रयसृष्टिश्रुतौ सृष्टिपरिपूर्त्यर्थमन्येत्राश्रुतमपि भूतद्यमाश्रित्य भूतपञ्चकाभिप्रायेण भूतत्रय सृष्टिप्रितिपादनादविरोध इत्यर्थः । आकाशादिपञ्चभूतेषु चतुर्धा विभक्ता- नामन्येषां पञ्चभूतानां प्रत्येकानुप्रवेशेन पञ्जीकृतानामाकाशादीनां पञ्चा- त्मकत्वाविशेषादाकाशादिव्यपदेशो न स्यादित्याशङ्क परिहरति पञ्चाना- मिति। आकाशादीनां पञ्चानां पञ्चात्मकत्वे समानेऽपि तेषु पञ्जभूतेषु तद्विशे- षानुप्रवेशात्तव्नामभिर्व्यवहार: सम्भवतीत्यर्थः । तदानीमिति । यदा पञ्ची- कृतान्याकाशादीनि तदानीं स्थूलत्वेन स्वस्वकार्योत्पादनसमर्थत्वादाकाशेड- व्यक्रूपेण स्थितः शब्दोऽभिव्यज्यते व्यक्तो भवतीत्यर्थः॥१५॥ उक्तेभ्यो भूतेभ्यश्चतुर्दशभुवनोत्पत्तिप्रकारं दर्शयति एतेभ्य इति। ए- तेभ्यो भूतेभ्यः समुत्पन्नब्रह्माण्डस्य चतुर्विधशरीराणां च तद्योग्याज्पानादीनां 1. See Notes. 2. Brahmasūtra. 2. 4. 22.

9. F. only ; CJKL. read 'त्र.

खण्ड: १६,१७] सुबोधिनीसहित: २३

जातानि मनुष्यपश्वादीनि। अण्डजान्यण्डेभ्यो जातानि पक्षि- पन्नगादीनि। उद्धिज्ञानि भूमिमुद्धिद्य जातानि कक्षवृक्षादीनि। स्वेदजानि खेदेभ्यो जातानि यूकामशकादीनि ॥१६ ॥

चनवञ्जलाशयवद्वा समष्टिवृक्षवञ्लवद्वा व्यप्टिरपि भवति। एतत्समष्ट्युपहितं चैतन्यं वैश्वानरो विराडित्युच्यते सर्वनराभि- मानित्वाद्विविधं राजमानत्वाच्च। अस्यैपा समष्टिः स्थूलशरीर- मन्नविकारत्वादन्नमयकोशः स्थूलभोगायतनत्वाँच्च स्थूलशरीरं जाग्रदिति च व्यपदिश्यते । एतव्वष्युपहितं चैतन्यं विश्व इत्युच्यते सूक्ष्मशरीराभिमानमँपरित्यज्य स्थूलशरीरादिप्रविष्ट- त्वात्। अस्याप्येषा व्यष्टि: स्थूलशरीरमन्नविकारत्वादेव हेतोर- न्नमयकोशो जाग्रदिति चोच्यते। तदानीमेतौ विश्ववैश्वानरौ

चोत्पत्तिर्भवतीत्यर्थः । चतुर्विधशरीराण्युद्दिशति चतुर्विधेति। तानि च यथो- द्देशं विवृणोति जरायुजानीति ॥ १६ ॥ पूर्ववदन्रापि समष्टिव्यष्टिभेदं दर्शयति अत्रापीति। चतुर्विधशरीरजा- तमपि शरीरमित्येकबुद्धिविषयतया वनवत्सम्टितवं प्रत्येकें तच्छरीरविषय- तयानेकबुद्धिविपयत्वाद्यष्टित्वं च लभत हत्यर्थः । अधुना भूरादिचतुर्दशभु- वनान्तर्गतच तुविधस्थूलशरीरसमाुपहितचवन्यस्य वश्वानरत्वापरपर्यायं बैरा- जत्वं दर्शयति एतत्समष्टीति। तग्र युक्तिमाह सर्वेति। सर्वप्राणिनिकायेष्व- हमित्यभिमानवर्वाद्वैश्वानरत्वं विविधं नानाप्रकारेण प्रकाशमानरवाच्च चैरा- जत्वं लभत इत्यर्थः। अस्यषेति। अस्य विरादचतन्यस्यपा पूर्वोक्ता या ब्रम्मा णडान्तर्गतचनुर्विधस्थूलशरीरसमप्टिरेव स्थूलशरीरमित्यर्थः। अन्नविकारेति। अन्नविकारबाहुल्याद्क्षमयत्वमात्माच्छादुकत्वातकोशत्वं स्थूलशरीरादिविषय- प्रयुक्तसुखट्ुःखभोगायतनत्वाच्य स्थूळशरीरत्वमिन्द्रियरर्थोपलब्धेश्र जाग्रद- वस्थात्वं च घटत इत्यर्थः । चतुर्विघस्थूलशरीरसमष्टयुपहितं चैतन्यं सम्रपञ्च मभिधायेदानीं तव्श्ुपहितं चैतन्यमभिघत एतअ्यष्टीति। एतेपां चतु-

1. So ABCEFJK. 2. See Notes. 3. DG, omit च स्थूल- शरीरं. 4. AEGHJK. read परित्यज्य. 5. ABCDH.insert स्थूल- भोगायतनत्वात् whilst the other six omit it.

२४ वेदान्तसार: [खण्डः १७, १८

दिग्वातार्कवरुणाश्चिभिः क्मान्नियत्रितेन श्रोत्रादीन्द्रियपश्च

क्रमान्नियत्रितेन वागादीन्द्रियपश्चकेन क्रमाद्वचनादानगमन विसर्गानन्दांश्रन्द्रचतुर्मुखशङ्कराच्युतैः क्रमान्नियत्रितेन मनो- बुद्ध्यहङ्कारचित्ताख्येनान्तरिन्द्रियचतुष्केण कमात्सङ्कल्पनिश्च- याहङ्कार्यचैत्तांश्र सर्वानेतान् स्थूलविषयाननुभवतो "जागरित- स्थानो बहिःप्रज्ञ" इत्यादिञ्ुंतेः । अत्राप्यनयोः स्थूलव्यष्टि- समष्योस्तदुपहितविश्ववैश्वानरयोश्व वनवृक्षवत्तदवच्छिन्नाकाश- वच्च जलाशयजलवत्तद्गतप्रतिबिम्बाकाशवच्च पूर्ववदभेदः । एवं पञ्चीकृतपश्चभूतेभ्यः स्थूलप्रपश्चोत्पत्तिः ॥ १७॥ एतेपां स्थूलसूक्ष्मकारणप्रपश्चानामपि समष्टिरेको महान्प्र-

र्विघशरीराणां या व्यष्टिस्तत्तच्छरीरव्यक्तिस्तदुपहितं चैतन्यं विश्व इत्युच्यत इत्यर्थः । तन्न हेतुमाह सूक्ष्मेति। सूक्ष्मलिङ्गशरीराभिमानमपरित्यज्प स्थूल- शरीरेपु प्रविश्य तत्तत्स्थूलशरीरेषु सर्वेपु प्रत्येक्महमहमित्यभिमानव्त्वा- द्विश्वत्वमित्यर्थः । अस्यापीति। अस्य चतन्यस्याप्येषा तत्तच्छरीरव्यक्तिविशेष- लक्षणा व्यष्टिः सैव स्थूलशरीरमित्यर्थः । अत्राप्यन्नविकारबाहुल्यादन्नमयत्वं चैतन्याच्छादकत्वात्कोशत्व मिन्द्रियैरर्थोपलम्भाज्जाग्रत्वं च क्रमेण दर्शयति अन्नविकारेति। अधुना जाग्रद्वस्थायां विश्ववेश्वानरयोस्तत्तद्ेवताधिष्ठितश्रो- त्रादिभिश्चतुर्दशभि: करणैः शब्दादिविषयग्रहणप्रकारं दर्शयति तदानीमेता- िति। अस्मिन्नर्थे श्रुतिं संवाद्यति जागरितेति। अनयोर्विश्ववैश्वानरयोर्वन- वृक्षावच्छिन्नाकाशदष्टान्तेन जलाशयजलगतप्रतिबिम्बाकाशदष्टान्तेन च पूर्व- वदभेदं साधयति अन्राप्यनयोरिति। स्थूलप्रपञ्जोतपत्तिमुपसंहरति एवं पञ्ची- कृतेति॥ १७ ॥ स्थूलसूक्ष्मकारणप्रपञ्चानां व्यष्टिभूतानां प्रत्येकविवक्षयावान्तरप्रपञ्चत्वम- भिधायेदानीं तेषां समष्टेरेव महाप्रपञ्चत्वं दर्शयति एतेपामिति। तत्र दृष्टा-

1. Seo Notes. 2. Māņdū. 3.

2. CF. only ; EJKL. नं परि०; Ramatirtha adopts the former.

खण्ड: १८, १९] सुबोधिनीसहितः २५

पञ्चो भवति यथावान्तरवनानां समष्टिरेकं महद्वनं भवति यथा वावान्तरजलाशयानां समष्टिरेको महान् जलाशयः। एतदु- पहितं वैश्वानरादीश्वरपर्यन्तं चैतन्यमप्यवान्तरवनावच्छिन्ना- काशवद्वान्तरजलाशयगत प्रतिबिम्बाकाशवच्चैकमेव। आभ्यां महाप्रपश्चतदुपहितचैतन्याभ्यां तप्तायःपिण्डवद्विविक्ततं सद- नुपहितं चैतन्यं "सर्व खल्विदं ब्रह्म" इति वाक्यस्य वाच्यं भवति विविक्तं सल्लक्ष्यमपि भवति। एवं वस्तुन्यवस्त्वारोपो- डध्यांरोपः सामान्येन प्रद्रशितः ॥ १८ ।। इदानीं प्रत्यगात्मनीदमिदमयमयमारोपयतीति विशेषत उच्यते। अतिप्राकृतस्तु "आत्मा वै जायते पुत्र" इत्यादि-

न्तमाह यथावान्तरेति । यथा धवखदिरपलाशाद्यवान्तरवनानां समष्टि: समुदायविचक्षयैकं महद्वनं भवति यथा च वापीकूपतडागाद्यवान्तरजलाश- यानां समुदायविवक्षयैको महान् जलाशयो भवति तथा स्थूलसूक्ष्मकार- णावान्तरप्रपञ्जानां समुदाय एको महान्प्रपञ्चो भवतीत्यर्थः । एतदेवावा- नतरमहाप्रपञ्जोपहितानां विश्वतैजसप्राज्ञानां वैश्वानरहिरण्यगर्भाव्याकृतानां

त्याह एतदुपहितमिति। चतन्यप्रपञ्चयोरभेंदे "सर्व खल्विदं ब्रह्म" इति श्रुत्या विरोधमाशङ्कय परिहरति आभ्यामिति। उक्तमहत्प्रपञ्चतदवच्छिन्नचैतन्याभ्यां तप्तायःपिण्डवदन्योन्यतादात्म्याध्यासापनं यद्वस्तु श्रुतं तदवच्छिन्नं चतन्यं सर्व खल्विदं ब्रह्मति वाक्यस्य वाच्यं भवत्यन्योन्यतादात्म्याध्यासेन विविक्ं सल्लक्ष्यं भवतीत्यर्थः । अध्यारोपप्रकरणमुपसंहरति एवं वस्नुनीति ॥ १८ ॥ ईश्वरचैतन्ये सामान्यतो महाप्रपज्चाध्यारोपप्रकारं सप्रपज्षमभिधायेदानी पत्यगात्मनि विशेपाध्यारोपप्रकारं दर्शयितुमुपक्रमते इदानीमित्यादिना। अध्यारोपमेवाह इदमिति। प्रत्यक्षादिसत्निहितस्यापत्यादिघर्मिण इदमिद- मिति निर्देश: क्रियते। इदमिदमित्या देवीप्सा। भतिस्थूनबुद्धिस्तु इदमपत्यादिक- मेवाहमयं पुत्र एवाहमित्यत्यन्तब्ाह्यधर्मानविशेषेणात्मन्यध्यारोपयतीत्यर्थः ।

1. Chha. 3. 14. 1. 2. Not in BEFHJK. 3. I cannot traco this. Ramatirtha, with D, reads "आत्मा वे पुत्रनामासि" ( Kaushi. 2. 11.).

९. 'त्यादरे वीप्सा E. F. 3

२६ वेदान्तसार: [खण्ड: १९

श्रुतेः स्वस्मित्निव स्वपुत्रेऽपि प्रेमदर्शनात्पुत्रे पुष्टे नष्टे चाहमेव पुष्टो नष्टश्ेत्याद्यनुभवाच्च पुत्र आत्मेति वदति। चार्वाकस्तु "स वा एष पुरुषोऽन्नरसमय" इत्यादिश्रुंतेः प्रदीप्तगृहात्खपुत्रं परित्यज्यापि स्वस्य निर्गमदर्शनात्स्थूलोऽहं कृशोऽहमित्याद्य- नुभवाच्च स्थूलशरीरमात्मेति वदति।अपरश्चार्वाक: "ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरमेत्य ब्रूयुः" इत्यादिश्रुतेरिन्द्रियाणामभावे शरीरचलनाभावात्काणोऽहं वधिरोऽहमित्याद्यनुभवाच्चेन्द्रिया- ण्यात्मेति वदति। अपरश्चार्वाकः "अन्योऽन्तर आत्मा प्राण- मय" इत्यादिश्ुतेः प्राणाभाव इन्द्रियादिचलनायोगादहमश- नायावानहं पिपासाचानित्याद्यनुभवाच्च प्राण आत्मेति वदति। अन्यस्तु चार्वाक: "अन्योऽन्तर आत्मा मनोमय" इत्यादि- श्रुंतेर्मनसि सुप्ते प्राणादेरभावादहं सङ्कल्पवानहं विकल्पवानि- त्याद्यनुभवाच्च मन आत्मेति वदति । बौद्धस्तु "अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमय" इत्यादिश्ुतेः कर्तुरभावे करणस्य शक्त्य-

अत्र श्रुतिमाह आत्मेति। तत्र युक्तिमाह सवस्मित्निवेति। यथा स्वशरीरे प्रेमदर्शनादात्मत्वभ्रम एवं स्वपुत्रादिशरीरेऽपि प्रेमदर्शनादात्मत्वभ्रम इत्य- र्थः। अन्रानुरूपमनुभवमाचष्टे पुत्र इति। एतदपेक्षया विशिष्टबुद्धिरन्यः कश्चिदधिकारी स्वदेहमेवात्मानं मन्यत इत्याह चार्वाक इति। अत्रापि श्रुति- माह स वा इति। पुत्रादिशरीरस्यात्मत्वाभावे युक्तिं दर्शयन्पूर्वोक्ताधिकारिणः सकाशात्स्वस्य वैलक्षण्यं दर्शयति प्रदीक्षेति। देहस्यात्मत्वेऽनुभवं च प्रमा- णयति-स्थूलोऽहमिति। ततोऽप्युतकृष्टः कोऽप्यधिकारी श्रुतियुक्त्यनुभवे- भ्य इन्द्रियाण्यात्मेति वदतीत्याह अपर इति। ततोऽप्युत्तमोऽधिकारी कश्रि- चछ्रुतिप्रमाणानुभवबलात्मराण एवात्मेत्याह अपर इति। ततो विशिष्टोऽ- धिकारी कश्चित्समतानुकूलश्रुत्यादिबलान्मन एवात्मेत्याह अन्यस्त्विति । उक्तेभ्यः पञ्चभ्यो विलक्षणः कश्चिद्विज्ञानवादी श्रुत्यादिभिविज्ञानमात्मेत्याह

1. Tait. 2. 1. 1. See Note on Charvakas. 2. अपरश्चार्वाक स्त्विह ग्राणा: ACFJK. 3. Chha. 5. 1. 7. 4. Tait. 2. 2. 1. 5. Idem. 2. 3. 1. 6. Idem. 2. 4. 1. See Note on Bauddhas.

खण्ड: १९, २०] सुबोधिनीसहितः २७

भावादहं कर्ताहं भोक्तेत्याद्यनुभवाच्च बुद्धिरात्मेति वदति। प्राभाकरतार्किकौ तु "अन्योऽन्तर आत्मानन्दमय" इत्यादि- श्रुंतेर्बुद्धयादीनामज्ञाने लयदर्शनादहमज्ञोऽहमज्ञांनीत्याद्यनुभवा- च्चाज्ञानमात्मेति वदतः । भाट्टस्तु "प्रज्ञानघन एवानन्दमय" इत्यादिश्ुतेः सुषुप्तौ प्रकाशाप्रकाशसद्भावान्मामहं न जाना- मीत्याद्यनुभवाच्चाज्ञानोपहितं चैतन्यमात्मेति वदति। अपरो बौद्धः "असदेवेदमग्र आसीत्" इत्यादिश्ुतेः सुषुप्ौ सर्वाभा- वादहं सुषुप्तौ नासमित्युत्थितस्य स्ाभावपरामर्शविषयानुभ- वाच् शून्यमात्मेति वदति॥ १९॥ एतेषां पुत्रादीनामनात्मत्वमुच्यते। एतैरतिप्राकृतादिवा- दिभिरुक्तेु श्रुतियुक्त्यनुभवाभासेषु पूर्वपूर्वोक्तश्रुतियुत्त्यनु-

बौद्धस्त्विति। उक्तेभ्योऽतिरिक्तौ प्राभाकरतार्किकौ स्वमतोपयोगिश्रुत्यादिबला- दज्ञानमात्मेति वदत इत्याह आ्भाकरेति। अज्ञानावच्छिन्नं चैतन्यमात्मे- त्याह प्रज्ञानघन इति। बौद्धैकदेशी कश्चिच्छत्यादिभिः शून्यमात्मेति वदति अपरो बौद्ध इति ॥ १९ ॥ अधुना पुत्रादिश न्यपर्यन्तानामात्मत्वप्रतिपादकश्रुत्यादेराभासत्वात्पूर्व पूर्वम- तस्योत्तरोत्तरमतबाध्यत्वाच्च दृश्यत्वजडत्वादि हे तुकदम्बकैश्चानात्मत्वं प्रसिद्ध मे- वेति प्रतिपादयितुं प्रतिजानीते एनेषामिति। पुत्राद्यात्मत्ववाढिनामतिमन्दा- धिकारित्वात्तत्प्रतिपादितश्रुत्यादेरपि पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरबाध्यत्वाच्च पुत्रादिशू- न्यान्तानामनात्मतवं प्रसिद्धमेवेति प्रतिज्ञातमेवार्थ प्रकटयति एतैरिति । ननु पुत्रादिशून्यपर्यन्तानामनात्मत्वे सिद्धे कस्तह्वहम्प्रत्ययविषय आत्मेत्या- शक्यास्थूलादिनिषेधवाक्यजातबोधितं "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादिवि- धिवाक्यकोटिबोधितं यत्सत्यज्ञानानन्तानन्दाद्वयं ब्रह्म तदेवाहमालम्बनमिति

1. Tait. 2.5.1. 2. Thus eight Mss .; but अहं ज्ञानी BGH. and Rāmatīrtha. 3. Māndu. 5. 4. Chhū. 6. 2. 1. 5. Some of the Mss. read पुत्रादीनां शून्यपर्यन्तानां.

९. Tait. 2. 1. 1.

२८ वेदान्तसार: [खण्ड: २०

त्पुत्रादीनामनात्मत्वं स्पष्टमेव । किश्च प्रत्यगस्थूलोऽचक्षुरप्रा- णोऽमना अकर्ता चैतन्यं चिन्मात्रं सदित्यादिप्रवलश्रुतिविरो- धादस्य पुत्रादिशन्यपर्यन्तस्य जडस्य चैतन्यभास्यत्वेन घटा- दिवदनित्यत्वादहं ब्रह्मेति विद्वदनुभवप्राबल्याच्च तत्तच्छ्रुति-

प्रबलश्रुतियुत्तयनुभवैः प्रतिपादयितुमाह किञ्चेति । अस्थूलादिप्रबलश्रुति-

दिहेतुभिरनात्मत्वमित्यर्थः । अस्मिन्नर्थे प्रबलविद्वदनुभवं प्रमाणयति अहं ब्रह्मेति। पुत्रादिश्रुत्यादीनां दौर्बल्यं दर्शयति तत्तदिति। यतः पुत्रादीनां जडत्वादिहेतुभिरनात्मत्वमतः पुत्रादिभासकं नित्यशुद्धत्वादिस्वरूपमेवातमव- स्त्वित्यर्थः । नन्विदं विरुद्धं यतपुत्रादीनामात्मत्वप्रतिपादकश्रुतीनामप्रामाण्यम- स्थूलादिश्रुतीनां प्रामाण्यमिति। न हि वेदवाक्येषु केषाञ्ञिदप्रामाण्यं केषाञ्वि- स्मामाण्यमिति वा शक्यं प्रतिपाद्यितुम्। एवं चेतपुत्रादिश्रुतीनां प्रामाण्यम- स्थूलादिवाक्यानामप्रामाण्यमिति वैपरीत्यं किं न स्याद्वेदवाक्याविशेषात्।

कथं निर्णय इति चेदत्रोच्यते। पुत्रादिश्रुतीनां सर्वथैव आ्रमाण्यं नास्तीति न निपिध्यते किन्त्वस्थूलादिप्रबलश्रुतिस्मृतिन्यायविरोधात्सार्थे तात्पर्याभावा- त्तेषां स्थूलारु्धतीन्यायेन पूर्वपूर्वनिराकरणद्वारा सूक्ष्मसूक्ष्मवस्तूपदेशे तातप- रयमित्येतावदेव प्रतिपाद्यते । तथाहि "ध्रुवमरुन्धतीं च दर्शयति" इति विधिबलाद्वरवध्वोररु्धतीदर्शने प्रात्ते परमसूक्ष्माया अरुन्धत्याः प्रथमकक्षाया- मेव प्रतिपत्तुमशक्यत्वात्प्रथमं चन्द्रज्योतीरूपारुन्धतीत्युच्यते ततश्रन्द्रभिन्ना तारकारुन्धतीत्युच्यते ततश्चेतरतारकाभिन्ना सपतारकात्मिकारुन्घतीत्युच्यते तद्नन्तरमितरतारकाचतुष्टयभिन्ना तारकात्रितयात्मिकेत्युच्यते ततस्तन्मध्य- तारकेत्युच्यते ततस्तत्समीपवर्तिनी परमसूक्ष्मारुन्धतीत्युच्यते। न चैतावतैतेवा पञ्चानां वाक्यानां परस्परविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वेनाप्रामाण्यं शक्यं प्रतिपा- दयितुं किन्तु प्रतिपत्तबुद्धनुसारेण सोपानेकरमचत्पूर्वपूर्व निराकरणद्वारा सूक्ष्मा-

1. For tho passages here referred to, see Ramatirtha's commentary.

2. Brih. 1. 4. 10. 2. CJ. insert च. 3. Soe Notes. e. Cf. Gobhiliya Grihyasutra 2. 3. 8. 10; Paraskara-Grihyasūtra 1. 8. 19; and As'valayana-Grihyasutra 1. 7. 22. 4. See सोपाना रोहणन्याय in Maxims ii (2nd edn.).

खण्ड: २०, २१ ] सुबोधिनीसहित: २९

युत्त्यनुभवाभासानां बाधितत्वादपि पुत्रादिशून्यपर्यन्तमखिल- मनात्मैव। अतस्तत्तद्द्धासकं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यस्वभावं प्रत्यक्चैतन्यमेवात्मवस्त्विति वेदान्तविद्वदनुभवः । एवमध्या- रोप: ॥|२०।। अपवादो नाम रज्जुविवर्तस्य सर्पस्य रज्ुमात्रत्ववद्धस्तु विव- र्तस्यावस्तुनोऽज्ञानादे: प्रपञ्चस्य वस्तुमात्रत्वम्। तर्दुक्तम्- "सतच्वतोऽन्यथाप्रथा विकार इत्युदीरितः। अतत्त्वतोऽन्यथाप्रथा विवर्त इत्युदीरित" इति॥

रुन्धतीप्रतिपादने तात्पर्यात्। तद्वदत्राप्यन्नमयः प्राणमयो मनोमयो विज्ञा- नमय आनन्दमय आत्मा "ब्रेह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इति पुच्छब्रह्मपर्यव सितानां पञ्चकोशवाक्यानामपि परस्परविरुद्धार्थप्रतिपादकत्व्रेऽपि प्रतिपत्तृब्रुद्धयनुसा- रेण सोपानक्रमवत्पूर्वपूर्वनिराकरणद्वारा परमसूक्ष्मपुच्छबह्मप्रतिपादने तात्प- र्यात्। तस्मात्सर्वेंषां वेदवाक्यानां साक्षात्परम्परया वाद्वितीयवस्तुप्रतिपादने तात्पर्यात्प्रामाण्यविरोध इति संक्षेपः। विशेषाध्यारोपप्रकरणमुपसंहरति एव- मिति ॥ २० ॥ आत्मवरतुनि मिथ्याप्रपञ्चस्य सामान्यतो विशेपतश्चाध्यारोपप्रकारं सप्र- पञ्चमभिधायेदानीं तदपवादप्रकारं वस्तुमारभते अपवाद इति। असङ्गोदा- सीने परमात्मवस्तुनि तद्विवर्तभूताज्ञानादिमिथ्याप्ररज्स्य चिद्वस्तुमात्रावशेप- तयावस्थानमेवापवाद इति बक्तुं प्रथमं लौकिकं दृष्टान्तमाह रज्ुविवर्तस्थेति। रज्जुस्वरूपापरित्यागेन सर्पाकारेण भासमानस्य रजुविवर्तस्यापवादो नाशो

चिन्मात्रत्वेनावस्थानमित्यर्थः । अत्र यथास्वरूपेणावस्थितस्य वस्तुनोऽन्य- थाभावो द्विघा भवति परिणामभावो विवर्तभावश्रेति। तत्र परिणामभावो नाम वस्तुनो यथार्थतः स्वस्वरूपं परित्यज्य स्वरूपान्तरापत्तिर्यथा दुग्ध- मेव स्वस्वरूपं परित्यज्य दध्याकारेण परिणमते। विवर्तभावस्तु वस्तुनः स्वस्वरूपापरित्यागेन स्वरूपान्तरेण मिथ्याप्रतीतिर्यथा रजुः स्वस्वरूपापरि-

1. So ABEFJK .; तत्वमिति DGHL. 2. I cannot trace this quotation. It is net in BDGH. See Kalpataruparimala, p. 248, line 5, and Siddhantales'a, p. 10, line 5.

१. Tait. 2. 5. 1. 2 .. See Notes ..

३० वेदान्तसारः [खण्ड: २१, २२

तथाहि। एतद्भोगायतनं चतुर्विधसकैलस्थूलशरीरजातं

तदायतैनभूतं ब्रह्माण्डं चैतत्सर्वमेतेषां कारणरूपं पश्चीकृतभूत- मात्रं भवति। एतानि शब्दादिविषयसहितानि पश्चीकृतानि भूतानि सूक्ष्मशरीरजातं चैतत्सर्वमेतेषां कारणरूपापश्चीकृत- भूतमात्रं भवति। एतानि सच्वादिगुणसहितान्यपश्चीकृतान्यु-

एतद्ज्ञानमज्ञानोपहितं चैतन्यं चेश्वरादिकमेतदाधारभूतानुप- हितचैतन्यरूपं तुरीयं ब्रह्ममात्रं भवति ॥ २१ ॥ आभ्यामध्यारोपापवादाभ्यां तत्वम्पदार्थशोधनमपि सिद्धं

त्यागेन सर्पाकारेण मिथ्या प्रतिभासते। अन्न वेदान्ते ब्रह्मणि प्रपञ्नभानस्य परिणामभावो नाङ्गीक्रियते दुग्धादिवद्गह्मणो विकारित्वप्रसङ्गादनित्यत्वादिदोषा- पत्तेः। विवर्तभावाङ्गीकारे तु नायं दोषो ब्रह्मणि प्रपञ्चभानस्य मिथ्यात्वेन विकारित्वाभावात्। तटुंक्तम्-"अधिष्ठानावशेषो हि नाशः कल्पितवस्तुन" इति। तस्माच्चिद्विवर्तस्य प्रपञ्चस्य चिन्मान्रावस्थानमेवापवाद इति भावः । अस्मिन्नर्थे ग्रन्थान्तरसंवादं दर्शयति तदुक्तमिति। सामान्यतो दर्शिताम- पवादप्रक्रियां विस्तरेण प्रतिपादयितुं प्रतिजानीते तथाहीति। स्थूलसूक्ष्मका- रणप्रपञ्चानासुत्पत्तिवैपरीत्येन तत्तत्कारणरूपेणावस्थानमेवापवाद इत्याह एत- ओोगायतनमिति । एतत्स्थूलशरीरं स्वाश्रयब्रह्माण्डसहितं स्वकारणभूतपञ्ची- कृतेषु पञ्चमहाभूतेषु लीनं सत्तन्मात्रतयावतिष्ठते। तानि च पञ्चीकृतानि भूतानि® शब्दादिसहकृतानि सप्तदशावयवात्मकलिङ्गशरीराणि स्वकारणेष्वप- ञ्ञीकृतभूतेषु लीनानि भवन्ति । तान्यपञ्जीकृतानि सत्त्वादिगुणसहितानि स्वकारणाज्ञानोपहितचैतन्ये लीनानि भवन्ति। तच्चाज्ञानं तदुपहितचैतन्यं सर्वज्ञत्वादिगुणविशिष्टं च स्वाधारभूतानुपहितचैतन्ये लीनं भवति। चतन्य- मेवावशिष्यत इत्यर्थः॥२१॥ फलितमाह आभ्यामिति। तत्वम्पदार्थशोधनप्रकारं प्रतिजानीते तथा-

1. चतुर्विधं HJL. 2. In all but AG. 3. आश्रय DGHL. आश्रय CDGHL.

2. Sutasamhita 4. 2. 8. See Notes.

खण्ड: २२, २३] सुबोधिनीसहित: ३१

भवति। तथाहि। अज्ञानादिसमष्टिरेतदुपहितं सर्वज्ञत्वादिवि- शिष्ट चैतन्यमेतदनुपहितं चैतत्रयं तप्तायःपिण्डवदेकत्वेनाव- भासमानं तत्पदवाच्यार्थो भवति। एतदुपाध्युपहिताधारभूत- मनुपहितं चैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थो भवति। अज्ञानादिव्यष्टिरे- तदुपहिताल्पज्ञत्वादिविशिष्टचैतन्यमेतदनुपहितं चैतत्रयं तप्ता- यःपिण्डवदेकत्वेनावभासमानं त्वम्पदवाच्यार्थो भवति। एत- दुपाध्युपहिताधारभूतमनुपहितं प्रत्यगानन्दं तुरीयं चैतन्यं त्वम्पदलक्ष्यार्थो भवति ॥ २२ ॥ अथ महावाक्यार्थो वर्ण्यते। इदं तत्वमसीतिवाक्यं सम्बन्ध- त्रयेणाखण्डार्थबोधकं भवति। सम्बन्धत्रयं नाम पदयो: सामा- नाधिकरण्यं पदार्थयोर्विशेषणविशेष्यभावः प्रत्यगात्मलक्षणयो- र्लक्ष्यलक्षणभावश्रेति। तंदुक्तम्-

हीति। अज्ञानं तद्वच्छिन्नेश्वरचैतन्यं तदनुपहितचैतन्यं चैतत्रयं तप्तायःपि- णडवद्न्योन्यतादात्म्याध्यासेनैकत्वेन प्रतीयमानं सत्तत्पद्वाच्यार्थो भवती- त्यर्थः। तत्पदलक्ष्यार्थमाह एतदिति। अज्ञानावच्छिन्नेश्वरचैतन्स्याधार भू्तं यदनुपहितचैतन्यं तत्ताभ्यां विविक्त सभ्जेदविवक्षया तत्पद्लक्ष्यार्थो भवती- त्यर्थः । त्वम्पद्वाच्यार्थमाह अज्ञानादीति । व्यष्टिभूतमज्ञानं यदन्तःकरणं तद्वच्छिन्नं जीवचैतन्यं तदनुपहितं चैतन्यं चेत्येतत्रयं तप्तायःपिण्डवत्पर- स्परतादात््याध्यासेनाभेदविवक्षया त्वम्पदवाच्यार्थो भवतीत्यर्थः । त्वम्पद्- लक्ष्यार्थमाह एतदिति। अन्तःकरणोपहितचैतन्यत्रेय स्याधार भूतं यदनुपहितं अत्यगानन्दं तुरीयं चैतन्यं त्वम्पदलक्ष्यार्थो भवतीत्यर्थः ॥२२॥ पदार्थमभिधाय वाक्यार्थमाह अथेति। ननु जीवेश्वरयोः किञ्ञिज्ज्ञत्व- सर्वज्ञत्वादिविशिष्टयोरत्यन्तविलक्षणयोस्तत्त्वमस्या दिमहावक्यानि परस्परविरु द्वार्थप्रतिपादकानि कथमखण्डैकरसं ब्रह्म प्रतिपाद्यन्तीत्याशङ्क्य साक्षादै- क्यप्रतिपादकत्वाभावेऽपि लक्षणया सम्बन्धत्रयेणाखण्डकार्थ प्रतिपाद्यन्ती-

1. So ABDG .; the rest vary. 2. See Notes. 3. Chha. 6. 8. 7. 4. So all the Mss .; but the printed editions पत्यगात्मपदा- र्थयो :. 5. Naiskarmyasiddhi iii. 3.

१. व्यष्टिभूताज्ञानान्त:° K. २. So CKL .; FJ. omit त्रय-

३२ वेदान्तसार: { खण्ड: २३

"सामानाधिकरण्यं च विशेषणविशेष्यता। लक्ष्यलक्षणसम्बन्धः पदार्थप्रत्यगात्मनाम्" इति॥ सामानाधिकरण्यसम्बन्धस्तावद्यथा सोडयं देवदत्त इत्यसिि- न्वाक्ये तत्कालविशिष्टदेवदत्तवाचकसशब्दस्ैतत्कालविशिष्ट- देवदत्तवाचकायंशब्दस्य चैकसिमिन्पिण्डे तात्पर्यसम्बन्धः । तथा च तत्वमसीति वाक्येऽपि परोक्षलादिविशिष्टचैतन्यवाचकतत्प-

त्याह इदमिति। सम्बन्घत्रयस्वरूपमाह सम्बन्धेति। पदार्थप्रत्यगात्मनां सम्बन्धत्रयसन्भावे वृद्धसम्मतिमाह तदुक्तमिति । पदयोः सामानाधिकरण्य- मुदाहरणनिष्ठं कृत्वा प्रदर्शयति सामानाधिकरण्येति। भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोः शब्दयोरेकस्मिन्नर्थे प्रवृत्ति: सामानाधिकरण्यम् । तच्च सोडयं देवदत्त इति वाक्ये स इति तत्पदस्य तत्कालत द्देशवैशिष्ट्यं अवृत्तिनिमित्तम्। एतत्कालै- तद्देशवैशिष्ट्यमयंशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । तथा च भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोः सोयंशब्दयोरेकस्मिन्देवदत्तपिण्डे तात्पर्यसम्बन्धः सामानाधिकरण्यमित्यर्थः। उक्तमर्थ दार्श्टान्तिके योजयति तथा चेति। तथा च तत्वमसीति वाक्येऽपि

दिवैशिष्ट्यं त्वम्पदप्रवृत्तिनिमित्तम् । तथा च भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोस्तत्व- म्पद्योरेकस्मिंश्चैतन्ये तात्पर्यसम्बन्धः सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । विशेषण- विशेष्यभावसम्बन्घस्वरूपमाह विशेषणेति। व्यावर्तकं विशेषणं व्यावर्त्य वि- शेष्यम्। तथा च सोडयं देवदत्त इति वाक्य एवायंशब्दवाच्यो योऽसा- वेतत्कालैतद्देशसम्बन्धविशिष्टो देवदत्तपिण्डोडयं स इति तच्छब्दवाच्यात्त- र्कालतद्देशविशिष्टदेवदत्तपिण्डाद्भिन्नो नेति यदा प्रतीयते तदा तच्छब्दार्थ- स्यायंशब्दवाच्यार्थ निष्ठभेदव्यावर्तकतया विशेषणत्वमयंशब्दार्थस्य व्यावर्त्यत्वा- द्विशेष्यत्वम्। तथा च स इति तच्छब्दवाच्यस्तत्कालतद्देशविशिष्टो देवदत्त- पिण्डः सोऽयमितीदंशब्दवाच्यादेततकालैत द्देशसम्बन्धविशिष्टादस्माद्देवदत्त- पिण्डान्न भिद्यत इति यदा प्रतीयते तदायंशब्दवाच्यस्य तच्छब्दार्थ निष्ठभे- दृव्यावर्तकतया विशेषणत्वं तच्छब्दार्थस्य व्यावर्त्यत्वाद्विशेष्यत्वम्। तथा चायमेव स स एवायमित्यन्योन्यभेदव्यावर्तकतया सोऽयंशब्दार्थयो: परस्परं विशेषणविशेष्यभाव इत्यर्थः । उक्त विशेषणविशेष्यभावं दार्ष्टान्तिके योज- य्यति तथात्रापीति । इहापि तत्वमसिवाक्येऽपि त्वम्पद्वाच्य यदपरोक्षत्व

9.CL. omit प्र.

खण्डः २३ ] सुबोधिनीसहित: ३३

दस्यापरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यवाचकत्वम्पदस्य चैकसिंश्रैतन्ये तात्पर्यसम्बन्धः । विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धस्तु यथा तत्रैव

शिष्टदेवदत्तस्य चान्योन्यभेदव्यावर्तकतया विशेषणविशेष्य- भाव:। तथात्रापि वाक्ये तत्पदार्थपरोक्षतादिविशिष्टचैतन्यस् त्वम्पदार्थापरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य चान्योन्यभेदव्यावर्त- कतया विशेषणविशेष्यभावः। लक्ष्यलक्षणसम्बन्धस्तु यथा तत्रैव वाक्ये सशब्दायंशब्दयोस्तदर्थयोर्वा विरुद्ूतत्कालैतत्कालवि- शिष्टत्वपरित्यागेनाविरुद्धूदेवदत्तेन सह लक्ष्यलक्षणभावः।तथा- त्रापि वाक्ये तच्वम्पदयोस्तदर्थयोर्वा विरुद्ूपरोक्षलापरोक्षत्वादि-

भिद्यत इति यदा प्रतीयते तदा तच्छन्दार्थस्य त्वम्पदार्थनिष्ठभेदव्यावर्तक- तया विशेषणत्वं त्वम्पदार्थस्य व्यावर्त्यत्वाद्विशेष्यत्वम्। तथा च तत्पदवाच्यं यत्सर्वज्ञत्वादिविशिष्ट्चतन्यं तत्त्वम्पद्वाच्यात्किञ्चिज्ज्ञत्वादिविशिष्टचैतन्यान्न भिद्यत इति यदा प्रतीयते तदा त्वम्पदार्थस्य तत्पदार्थनिष्ठभेदव्यावर्तकरवेन विशेषणत्वं तत्पदार्थस्य व्यावर्त्यत्वाद्विशेष्यत्वम्। तथा च त्वं तद्सि तत्व- मसीति तत्त्वम्पदार्थयो: परस्परं भेदव्यावर्तकत्वेन परस्परं विशेषणविशेष्यभाव इत्यर्थः । क्रमप्राप्ं लक्ष्यलक्षणभावसम्बन्धस्वरूपं निरूपयितुमाह लक्ष्येति। असाधारणधर्मप्रतिपादकं वाक्यं लक्षणवाक्यं तत्प्रतिपाद्यमवशिष्टं वस्तु लक्ष्यम्। तथा च सोडयं देवदत्त इत्यस्मिन्नेव वाक्ये सोSयंशब्दयोस्तदर्थयोर्वा विरुद्धत- त्कालत द्वेश विशिष्टैतत्कालैत द्ेश विशिष्टत्व परिहारेणाविरुद्ध देवदत्तत्वविशिष्ट देव- दत्तपिण्डेन सह देवदत्तविशिष्टदेवदत्तवाचकशब्दस्य लक्ष्यलक्षणभावसम्बन्घ इत्यर्थः। उक्तमर्थ दार्श्टन्तिके योजयति तथान्रापीति । इहापि तत्वम्पदयो- स्तदर्थयोरवा विरुद्परोक्षत्वापरोक्षत्वादिविशिष्टत्वपरित्यागेन तत्त्वम्पदाभ्यां लक्ष्याविरुद्धचैतन्येन सह तत्वम्पद्योर्लक्ष्यलक्षणभावः सम्बन्धः । अन्न तत्व- पदयोस्तदर्थयोश्च त्यक्तविरुद्धांशयोर्लक्षणत्वमखण्डचैतन्यस्य लक्ष्यत्वमिति भावः। ननु तत्वमस्यादिवाक्यानां लक्ष्यलक्षणभावसम्बन्धपुरस्कारेण चैतन्य- बोधकत्वमुक्तमन्यन्र तु शास्त्रे तेषां वाक्यानां भागलक्षणयैव चैतन्यबोधकत्वं प्रतिपाद्यते। तत्वमस्यादिवाक्येषु लक्षणा भागलक्षणे तादिविरोधमाशङ्य

9. CK. omit visarga.

३४ वेदान्तसार: [खण्डः २३, २४

विशिष्टखपरित्यागेनाविरुद्धचैतन्येन सह लक्ष्यलक्षणभावः । इयमेव भागलक्षणेत्युच्यते ॥ २३ ॥ अस्मिन्वाक्ये नीलमुत्पलमिति वाक्यवद्वाक्यार्थो न सङ्ग- चछते। तत्र तु नीलपदार्थनीलगुणस्योत्पलपदार्थोत्पलद्रव्यस्य च शौक्यपटादिभेदव्यावर्तकतयान्योन्य विशेषण विशेष्यभाव- संसर्गस्यान्यतरविशिष्टस्यान्यतरस्य तदैक्यस्य वा वाक्यार्थत्वा- ङ्गीकारे प्रमाणान्तरविरोधाभावात्तद्वाक्यार्थः सङ्गच्छते। अत्र तु तदर्थपरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य वमर्थापरोक्षत्वादिविशि- ष्टचैतन्यस्य चान्योन्यभेदव्यावर्तकतया विशेषणविशेष्यभावसं- सर्गस्थान्यतरविशिष्टस्यान्यतरस्य तदैक्यस्य च वाक्यार्थत्वाङ्गी- कारे प्रत्यक्षादिग्रमाणविरोधाद्वाक्यार्थो न सङ्गच्छते। तर्दुक्तम्-

संज्ञाभेदो न वस्तुभेद इत्याह इयमेवेति। तत्वमस्यादिवाक्यानां विरुद्धां- शपरित्यागेनाविरुद्धचैतन्यमान्नबोधकत्वमेव भागलैक्षणेत्युच्यत इत्यर्थः॥२३॥ ननु यथा नीलोत्पलमिति वाक्ये नीलत्वविशिष्टनीलगुणस्योर्पलत्वविशि+

तथेहापि तत्वमस्यादिवाक्ये तत्पदार्थस्य परोक्षत्वादिविशिष्टेश्वरचैतन्यस्य त्वम्पदार्थस्यापरोक्षत्वादिविशिष्टजीवचैतन्यस्य चान्योन्यभेदव्यावर्तकतया वि- शेषणविशेष्य भूतसर्वज्ञत्व किञ्ञ्ि्ज्वोभनिरुपितसंसर्गों वार्ववव शिष्टस्य किञ्ञि्ज्ञत्वादिविशिष्टेन सहैक्यं वाक्यार्थो भवत्वित्याशङ्क दृष्टा- न्तदार्ष्टान्तिकयोवैषभ्यान्नैवमित्याह अस्मिन्नित्यादिना । अस्मिस्तत्वमसीति- वाक्ये नीलोत्पलमित्यादिवाक्यवत्संसर्गो वा विशिष्टो वा वाक्यार्थो न सङ्गच्छत इत्यर्थः । नीलोत्पलमितिवाक्यस्य संसर्गवैशिध््यार्थप्रतिपादकत्व- कल्पने विरोधाभावं दर्शयति तन्र त्विति। नीलोत्पलपदार्थयोर्गुणगुणिनो-

1. DGH. वा. 2. Panchadas'i. vii. 75. In the text of BK. All the commentaries give the entire text in detached portions; and, in them all, this follows the preceding portion of text without any other words intervening. See Notes.

2. See Notes. २. CK. insert वा.

खण्डः २४, २५ ] सुबोधिनीसहित: ३५

"संसर्गों वा विशिष्टो वा वाक्यार्थो नात्र सम्मतः । अखण्डैकरसत्वेन वाक्यार्थो विदुषां मत" इति ॥ २४ ॥ अत्र गङ्गायां घोष: प्रतिवसतीतिवाक्यवञ्हल्लक्षणापि न सङ्गच्छते। तत्र तु गङ्गाघोषयोराधाराधेयभावलक्षणस्य वाक्या- र्थस्याशेषतो विरुद्धत्वाद्वाक्यार्थमशेषतः परित्यज्य तत्सम्ब- न्धितीरलक्षणाया युक्तत्वाज्हल्लक्षणा सङ्गच्छते। अत्र तु परो- क्षापरोक्षचैतन्यैकत्वलक्षणस्य वाक्यार्थस्य भागमात्रे विरोधा- द्वागान्तरमपि परित्यज्यान्यलक्षणाया अयुक्तत्वाजहल्लक्षणा

विशेषविशेष्यभावसंसर्गस्य नीलगुणविशिष्टोत्पलयोरैक्यस्य वाक्यार्थत्वाङ्गीकारे पत्यक्षादिप्रमाणान्तरविरोधाभावात्तत्र तथा सङ्गच्छत इति भावः। तत्वम- सीतिवाक्ये तु तत्त्वम्पदार्थयोः सर्वज्ञत्वकिञ्चिज्ज्ञत्वादिविशिष्योः सर्वज्ञत्वादि- विशिष्टेश्वरचैतन्यस्य किञ्िज्ज्त्वादिविशिष्टजीवचैतन्यस्य वा तदुभयविशिष्ट- चैतन्यस्य वा वाक्यार्थत्वाङ्गीकारे प्रत्यक्षा दिप्रमाणान्तरविरोधातपूर्वस्माद्वैषम्यं दर्शयति अन्न त्विति ॥ २४ ॥ ननु तत्वमस्यादिवाक्यमखण्डार्थ कथं बोधयति जहल्लक्षणया वा किम- जहल्लक्षणयाहोस्विज्जहदजहल्लक्षणयेति त्रिधा विकल्पः । आद्ये दूषणमाह अत्रेति। अन्न तत्वमसीतिवाक्ये जहल्लक्षणा न सङ्गच्छत इत्यन्वयः । तदेव दर्शयितुं जहल्लक्षणाया उदाहरणं तावदाह गङ्गायामिति। "मानान्तरविरोधे तु मुख्यार्थस्यापरिग्रहे। मुख्यार्थेनाविनाभूते प्रवृत्तिर्लक्षणेव्यत" इति वच- नादड्गायां घोषवसनासम्भवाद्गङ्गायां घोष इति वाक्यस्य मुख्यार्थविरोधे सति मुख्यार्थ परित्यज्य लक्षणया वृत्त्या तत्सम्बन्धिनि तीरे घोषावस्थान- प्तिपादनात्तत्र जहल्लक्षणाङ्गीकारो युज्यत इत्याह तन्न तिति। आधारा- धेयभावलक्षणं सर्वथा परित्यज्येत्यर्थः । तत्वमसीतिवाक्ये प्राक्प्रतिज्ञातं जहल्लक्षणासम्भवमाविष्करोति अत्र त्विति। तुशब्दः पूर्वस्माद्वैषम्यं द्योत- यति। तत्त्वमसीतिवाक्ये परोक्षापरोक्षचैतन्यैकत्वलक्षणस्य वाक्यार्थस्य विरो- धाभावात्परोक्षत्वापरोक्षत्वप्रतिपादकत्वांशे विरोधाच्चतन्यैकत्वे विरो धा भावा - द्वङ्गाघोषादिवाक्यवत्सर्वांत्मना मुख्यार्थपरित्यागासम्भवाज्हल्लक्षणा न सम्भ-

1. D. omits अपि and reads अपरि, and so editions; but see Notes.

2. So FJ .; but CKL. स्य. २. Vakyavritti, 49.

३६ वेदान्तसार: [खण्ड: २५, २६

न सङगच्छते। न च गङ्गापदं स्वार्थपरित्यागेन तीरपदार्थ यथा लक्षयति तथा तत्पदं त्वम्पदं वा स्वार्थपरित्यागेन त्वम्पदार्थ तत्पदार्थ वा लक्षयत्वतः कुतो जहल्लक्षणा न सङ्गच्छत इति वाच्यम्। तत्र तीरपदाश्रवणेन तदर्थाप्रतीतौ लक्षणया तत्प्रतीत्यपेक्षायामपि त्त्वम्पदयोः श्रूयमाणत्वेन तदर्थप्रतीतौ लक्षणया पुनरन्यतरपदेनान्यतरपदार्थप्रतीत्यपे- क्षाभावात् ॥२५॥ अत्र शोणो धावतीतिवाक्यवद्जहल्लक्षणापि न सम्भवति। तत्र शोणगुणगमनलक्षणस्य वाक्यार्थस्य विरुद्धत्वात्तदपरि- त्यागेन तदाश्रयाश्वादिलक्षणया तद्विरोधपरिहारसम्भवादज-

वतीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह भागान्तरमपीति । विरुद्धयोः परोक्षत्वापरोक्षत्व- योरेकत्वासम्भवेन तत्परित्यागेऽपि चैतन्यभागस्यैकत्वे विरोधाभावात्यागो न युज्यत इत्यर्थः । ननु यथा गङ्गायाँ घोषः प्रतिवसतीतिवाक्ये गङ्गापदं प्रवाहलक्षणं स्वार्थ परित्यज्य स्वसम्बन्धितीरपदार्थ लक्षयति तथा तत्वम- सीतिवाक्ये तत्पदं स्वार्थ परोक्षत्वादिविशिष्टं परित्यज्य जीवचतन्यं लक्षय- त्वेवं त्वम्पद्मपि स्वार्थ किञ्ञिजज्ञत्वादिविशिष्टं परित्यज्येश्वरचतन्यं वा लक्षयतु तस्माज्जहल्लक्षणैव भवत्वित्याशङ्क् निराकरोति न चेति। निराकरणप्रकारमे- वाह तत्रे त्यादिना। श्रुतवाक्यस्य मुख्यार्थविरोधे मुख्यार्थसम्बन्धिन्यश्रुतपदार्थे लक्षणेति सर्वजनसिद्धम्। तथा च गङ्गायां घोष इत्यत्र श्रुतवाक्यार्थस्य गङ्गा- घोषयोराधाराधेयभावसम्बन्धस्य विरोधे सति श्रूयमाणं गङ्गापदं स्वार्थपरि- त्यागेन तीरपदार्थ लक्षयतीति युक्तं गङ्गापदार्थस्य तीरपदार्थप्रतीतिसापेक्ष- त्वात्। इह तु श्रूयमाणतत्वम्पद्योर्मुख्यतयैव तदर्थसर्वज्ञत्वकिञ्ञिज्ज्रा- दिविशिष्टप्रतीतौ सत्यामपि लक्षणया तत्पदेन त्वम्पदार्थप्रतीत्यपेक्षाभावात्व- पदेन तत्पदार्थप्रतीत्यपेक्षाभावाच्च मुख्यार्थे सम्भवति लक्षणाया अन्याय्य- खाज्हल्लक्षणापि न सम्भवति ॥२५॥ अत्र शोण इति । अत्र तत्वमसीतिवाक्येऽजहल्लक्षणापि न सम्भवतीत्य- न्वयः । कुत इत्यत आह तत्र शोणगुणेति। तत्र शोणो धावतीत्यादिवाक्ये शोणगुणस्य गमनासम्भवेन वाक्यस्य मुख्यार्थविरोधे सति श्रूयमाणशोणपद स्वार्थापरित्यागेन स्वाश्रयमश्वादिकं लक्षयतीति युक्तम्। अत्र तु तत्त्वमसया-

1. वाच्यार्थ० L., and editions.

खण्डः २६,२७] सुबोधिनीसहित: ३७

हल्लक्षणां सम्भवति। अत्र तु परोक्षत्वापरोक्षत्वादिविशिष्टचै- तन्यैकत्वस्य वाक्यार्थस्य विरुद्धत्वात्तदपरित्यागेन तत्सम्ब- न्धिनो यस्यकस्यचिदर्थस्य लक्षितत्वेऽपि तद्विरोधपरिहारासम्भ- वाद्जहल्लक्षणा न सम्भवत्येव । न च तत्पदं त्वम्पदं वा स्वार्थविरुद्धांशपरित्यागेनांशान्तरसहितं त्वम्पदार्थ तत्पदार्थ वा लक्षयत्वतः कथं प्रकारान्तरेण भागलक्षणाङ्गीकरणमिति वाच्यम्। एकेन पदेन स्वार्थाशपदार्थान्तरोभयलक्षणाया अस- म्भवात्पदान्तरेण तदर्थप्रतीतौ लक्षणया पुनस्तत्प्रतीत्यपेक्षा- भावाच् ॥ २६ ॥

तसमाद्यथा सोडयं देवदत्त इति वाक्यं तदर्थो वा तत्कालै- तत्कालविशिष्टदेवदत्तलक्षणस्य वाक्यार्थस्यांशे विरोधाद्विरुद्ध- तत्कालैतत्कालविशिष्टत्वांशं परित्यज्याविरुद्धं देवदत्तांशमात्रं

दिवाक्ये तत्वम्पदार्थस्य परोक्षत्वापरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यैकत्वलक्षणस्य मुख्यवाक्यार्थस्य विरुद्धत्वात्परोक्षत्वापरोक्षत्वापरित्यागेन तद्विशिष्टचैतन्यल- क्षणार्थस्य लक्षितत्वेऽपि तद्विरोधपरिहाराभावादजहल्लक्षणा न सम्भवतीत्यर्थः। ननु तत्पदं स्वार्थ विरुद्धपरोक्षत्वादिधर्म परित्यज्याविरुद्धचैतन्यांशापरित्यागेन त्वम्पदार्थ किञ्चिज्ज्ञत्वादिविशिष्टं जीवचैतन्यं लक्षयतु त्वम्पद वा स्वार्थ विरुद्धापरोक्षत्वादिधमं परित्यज्याविरुद्धचैतन्यांशापरित्यागेन तत्पदार्थ सर्व- ज्ञत्वादिविशिष्टमीश्वरचैतन्यं लक्षयतु कि भागलक्षणाङ्गीकारेणेत्याशक्क्य निरा- करोति न च तत्पद्मिति। एकेन तत्पदेन तवम्पदेन वा खार्थांशापरित्या- गेन स्वार्थांशपदार्थान्तरोभयलक्षणाया असम्भवादित्यर्थः । अजहल्लक्षणा- सम्भवे हेत्वन्तरमाह पदान्तरेणेति। तत्पदेन त्वम्पदेन वा तत्तदर्थ प्रतीतौ सत्यां लक्षणया पुनरन्यतरस्यान्यतरप्रतीत्यपेक्षाभावादित्यर्थः ॥ २६॥ अतः परिशेषात्तृतीयपक्ष एवाङ्गीकर्तव्य इत्युपसंहरति तस्पादिति। यस्मात्ततवमस्यादिवाक्ये जहल्लक्षणाजहल्लक्षण योरसम्भवस्तस्माज्हदजहल्लक्ष- णया विरुद्धांशं परित्यज्याविरुद्धाखण्डचैतन्यमात्रं लक्षयतीति योजना। तत्र दष्टान्तमाह यथेति। यथा सोडयं देवदत्त इति वाक्ये प्रागुक्त्तजहल्लक्षणाजह-

1. तद्विरोघापरिहारात् GHJL. and editions. 4

३८ वेदान्तसार: [खण्डः २७, २८

लक्षयति तथा तत्वमसीतिवाक्यं तदर्थो वा परोक्षत्वापरोक्षत्वा- दिविशिष्टचैतन्यैकत्वलक्षणस्य वाक्यार्थस्यांशे विरोधाद्विरुद्धपरो- क्षत्वापरोक्षत्वादिविशिष्टत्वांशं परित्यज्याविरुद्धमखण्डचैतन्य- मात्रं लक्षयतीति॥ २७॥ अथाधुनाहं ब्रह्मासीत्यनुभववाक्यार्थो वर्ण्यते। एवमा- चार्येणाध्यारोपापवादपुरःसरं तत्वम्पदार्थौ शोधयिखा वा-

ल्लक्षणयोरसम्भवेन तरदर्थस्य तत्कालत द्वेश विशिष्ट स्यैतत्कालैत द्वेश विशिष्टस्य देव- दृत्तलक्षणवाक्यार्थस्यैकस्मिन्नंशे तत्कालैतत्कालवैशिष्यभागे विरोधदर्शनात्त- त्परित्यागेनाविरुद्धदेवदत्तपिण्डमात्रं लक्षयतीत्यर्थः। "मानान्तरविरोध" इत्यु- क्तन्यायेनेत्यर्थः। उक्तमर्थ दार्ष्टान्तिके योजयति तथेति। तथा तत्वमस्या- दिवाक्यस्यापि परोक्षत्वापरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यकतव लक्षण मुख्यार्थप्रतिपादक-

नाविरुद्धाखण्डचैतन्यमात्रप्रतिपादकत्वं तस्येत्यर्थः ॥ २७॥ अखण्डचैतन्यप्रतिपादकस्य तत्वमसीतिवाक्यस्यार्थ सप्रपञ्चमभिधायेदानीं यजुर्वेदानुभववाक्यार्थो वर्ण्यत इत्याह अथाधुनेति। गुरुमुखान्नवकृत्वस्तत्व- मस्यादिवाक्य श्रवणा द्ेहाद्यहङ्कारान्तजडपदार्थसकलदृश्यविलक्षणप्रत्यगात्मन :- शुद्धेन परमात्मना सहैकत्वबोधाननतर कश्चिद्धिकारी लब्धावसरं सर्वो- पाधिविनिर्मुक्तं सचििदानन्दैकरसमनुभवेन जिज्ञासुराचार्योपदिष्टमहं ब्रह्मा- स्मीति वाक्यार्थमनुस्सरन् स्वात्मानन्दमनुभवतीत्यर्थः। तत्प्रकारमेवाह एव- मित्यादिना। एवं संक्षेपेण व माणप्रकारेणाधिकारिणश्चित्तवृत्तिरुदेत्वीत सम्बन्धः । कदेत्यपेक्षायामाह आचार्येणेति। आचार्येणाविषयेऽसङ्गे निष्कल-

वादपुरःसरं तत्वम्पदाथौ शोधयित्वा तत्व्रमसीतिवाक्येन जहदजहल्लक्षणया विरुद्धांशपरित्यागेनाखण्डाथचैतन्ये ज्ञाते सतीत्यर्थः । किंविषयिणी चित्त- वृत्तिरुदेतीत्यसत्वशङ्गां निवारयति अहमिति। अहं प्रत्यगात्मा परं ब्रह्मा- स्मीत्यन्वयः। ब्रह्मानित्यत्वशङ्कां निराकरोति नित्येति। शुद्धपदेनाविद्यादि-

1. Brih. 1. 4. 10.

१. See page 35. २. यजुर्वेद्यनु Calc. edition,

खण्डः २८ ] सुबोधिनीसहित: ३९

त्यस्वभावपरमानन्दानन्ताद्वयं ब्रह्मासमीत्यखण्डाकाराकारिता- चित्तवृत्तिरुदेति । सा तु चित्प्रतिबिम्बसहिता सती प्रत्य- गभिन्नमज्ञातं परं ब्रह्म विषयीकत्य तद्गताज्ञानमेव बाधते तदा पटकारणतन्तुदाहे पटदाहवदखिलकारणेडज्ञाने बाधिते सति तत्कार्यस्याखिलस्य बाधितत्वात्तदन्तर्भूताखण्डाकारा- कारिता चित्तवृत्तिरपि बाधिता भवति । तत्र प्रतिविम्बितं

दोपराहित्यम्। बुद्धपदेन स्वप्रकाशस्वरूपत्वेन जाड्यादिकं व्यवच्छिद्यते। मुक्तपदेन सर्वोपाधिराहित्यम्। सत्यमित्यविनाशिस्वभावत्वम्। परमानन्द- पदेन वैषयिकमनुष्यानन्दादिचतुमुंखब्रह्मानन्दपर्यन्तानां कर्मजन्यतवेन साति- शयत्वेन क्षयिष्णुत्वेन च तुच्छतवात्तेभ्यो विलक्षणं निरतिशयानन्दस्वरूपरवं प्रतिपादते। अनन्तपदेन घटादिवत्परिच्छेदराहित्येन देशतः कालतो वस्तु- तश्चापरिच्छिन्नतवं बोध्यते। अद्यमिति नानात्वनिषेधेनैकतवं बोध्यत इत्यर्थः। ननु यथा दीपप्रभादित्यमण्डलं न व्याप्नोति न च प्रयोजनमस्ति तथा नित्य- शुद्धस्वप्रकाशमात्मानं जडा चित्तवृत्ति: कथं विषयीकृत्योदेति किं प्रयोजनं चेत्याशङ्क्याह सा त्विति। सा चित्तवृत्तिन शुद्धब्रह्मविषयिणी किन्तवज्ञान- विशिष्टप्रत्यगभिन्नपरब्रह्मविषयिणी। सा च चैतन्यप्रतिबिम्बसंवलिता सती चैतन्यगतमज्ञानं निवतयति। तस्याश्चैतन्यावरकाज्ञाननिवृत्तिरेव प्रयोजन-

श्रिताज्ञाने निवारितेऽपि तत्कार्यस्य सकलचराचरप्रपञ्चस्य प्रत्यक्षतया भास- मानत्वातकथमद्वैवसिद्धिरित्याशङ््य कारणाज्ञाननाशे तत्कार्यसकलप्रपञ्चना- शादद्वैवसिद्धिरित्येतत्सदष्टान्तमाह तदा पटकारणेति। नन्वज्ञाननाशेन तत्कार्यप्रपञ्चस्य नाशोऽस्तु तथाप्यखण्डाकारवृत्तेर निवृत्ते रद्वैत हा निरि त्याशड्याह तदन्तर्भूतेति। अखण्डाकारवृत्तेरप्यज्ञानतत्कार्यान्तर्भूतत्वात्तव्निवृत्या तव्नि- वृत्तेनाद्वैतहानिरित्यर्थः । ननु तथाप्यखण्डाकार वृत्तिप्रतिबिम्बित चतन्याभास- सत्वात्कथमद्वैतसिद्धिरित्याशङ्गाह तन्र प्रतिबिम्बितमिति । वृत्तिनिवृत्तौ तस्प्रतिबिम्बितचैतन्यस्य बिम्बावभासनासमर्थत्वाद्वृत्युपाधिबाधेन तत्प्रतिबि- म्बितचैतन्यमपि चैतन्यमात्रतयावशिष्यते। दर्पणोपाधिविगमे तत्प्रतिबिम्बि- तमुखाभासस्य बिम्बभूतमुखमात्रतावशेषवदित्यर्थः । अयं भावः । शोधि-

1. See Notes.

४0 वेदान्तसार: [खण्ड: २८, २९

चैतन्यमपि यथा दीपप्रभादित्यप्रभावभासनासमर्था सती तयाभिभूता भवति तथा स्वयम्प्रकाशमानप्रत्यगभिन्नपरब्रह्मा- वभासनानर्हतया तेनाभिभृतं सत्सोपाधिभृताखण्डचित्तवृत्ते- र्बाधितत्वाद्दर्पणाभावे मुखप्रतिबिम्बस्य मुखमात्रत्ववत्प्रत्यगभि- न्नपरन्रह्ममात्रं भवति ॥२८॥ एवं च सति "मनसैवातुद्रष्टव्यं", "यन्मनसी न मनुत"

नित्यशुद्ध बुद्ध मुक्तसत्य स्वभाव परमानन्दानन्ताद्वया खण्डब्रह्मासीति चित्तवृत्तिरु- दयमासाद्यति। तदानीमेव तस्याभिव्यक्ताखण्डचैतन्यबलेन तत्वपरिपीडिता- ज्ञाननाशो भवति। तदानीं तत्कार्यस्य सर्वस्य नाशादभिव्यक्तिरपि स्वय- मेव कतकेरजोव द्दारुमथनजनितामनिवदुदर स्थदुष्टजलशान्त्र्थपीततप्तजलवच्च नष्टा भवति। तदानीं तद्गताभासोपि सवोपाधिभूतचित्तवृत्तिनाशात्स्वप्र- काशात्मावभासनासमर्थतया दर्पणचिगमे तदुपाधिकस्य स्वाधिष्ठानमुखमा- त्रत्ववद्धिष्ठानमात्रो भवतीति वेदान्तसिद्धान्तरहस्यमिति। भत्र तस्यानु- भवः । "लोकाश्च भान्ति परमे मयि मोहजन्याः खवप्रेन्द्रजालमरुनीर- समा विचित्राः। व्युत्थानकाल इह न स्युरलं विशुद्धप्रत्यक्सुखाब्धिपरमा- मृतचित्तवृत्तौ ।I मत्तः परं न खलु विश्वमथापि भाति मध्ये च पूर्वमपरं नरशङ्गतुल्यम्। मायोत्थशास्त्रगुरुवाक्यसमुत्थबोधभानुप्रभाविलसिते क्व गतं न जाने ।। निरतिशयसुखाब्धिस्वप्रकाशे परेऽस्मिन्कथमिदमविवेकादुत्थितं स्त्नक्फणीव । क् नु गतमधुना तददेशिको वा श्रुतिर्वा परमविमलबोधेऽ्भ्यु- त्थितेऽहं न जाने" इति ॥ तदेतत्सर्व मनसि निधायोपसंहरति प्रत्यगभि- ननेति॥२८॥ बनु "मनसैवानुद्ष्टव्यम्", "मर्नसैवेदमाप्तव्यम्", "दृश्यते त्वग्र्यया बुद्धा सूक्ष्मया सूक्ष्मदार्शभिः", "बुद्धालोकनसाध्येऽस्मिन्वस्तुन्यस्तमिता यदि", "बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव" इत्यादिश्रुतिस्मृतीनां "यँतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह", "यन्मनसा न मनुते",

: 1. Brih. 4. 4. 19. 2. Kena 1. 5.

१. See जलकतकरे णुन्याय in Maxims ii (2nd.edn.). २. Un- traceable. ३. So KL; मति EFJ .; C. corrupt. 8. Katha. 4.11. y. Idem. 3. 12. ६. Gita xviii. 57. G. Tait. 2. 9. 1. :

खण्ड: २९ ] सुबोधिनीसहित: ४१

इत्यनयो: श्रुत्योरविरोधो वृत्तिव्याप्यत्वाङ्गीकारेण फलव्याप्य- त्वप्रतिषेधप्रतिपादनात्। तदुक्तम्- "फलव्याप्यत्व मेवास्य शास्त्रकृन्भिर्निवारितम्। ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्षिता" इति॥ "स्वयम्प्रकाशमानत्वान्नाभास उपयुज्यते" इति च।। जडपदार्थाकाराकारितचित्तवृत्तेर्विशेषोऽस्ति। तथाहि। अयं घट इति घटाकाराकारितचित्तवृत्तिरज्ञातं घट विषयीकृत्य

"अन्येदेव तद्विदितादथो अविदिताद्धि", "अविज्ञातं विजानतां विज्ञात- मविजानताम्", "अनाशिनोऽप्रमेयस्य", "यद्विज्ञातं त्वया विप्र यन्न विज्ञा- तमात्मना। ताभ्यामन्यत्परं विप्र यद्वेद्यं विद्धि तजडम्" इत्यादिश्रुति- स्मृतीनां च परस्परविरोधमाशङ्क परिहरति एवं च सतीति। एवमुक्तप्रकारे- णाज्ञातचैतन्यस्य वृत्तिव्याप्यत्वाङ्गीकारेण फलव्याप्यत्वे प्रतिषिद्धे सतीत्यर्थः । तदेवाह वृत्तिव्याप्यत्वेति। अन्तःकरणवृत्तिरावरणनिवृत्त्यर्थमज्ञानावच्छिन्न चैतन्यं व्यामोतीत्येतद्वृत्तिव्याप्यत्वमङ्गीक्रियते। आवरणभङ्गानन्तरं स्वय- म्प्रकाशमानं चेतन्यं फलचैतन्यमित्युच्यते तस्मिन्फलचैतन्ये निष्कलङ्के चित्त- वृत्तिरनं व्याप्नोत्यावरणभङ्गस्य आगेव जातत्वेन प्रयोजनाभावादित्यर्थः । अस्मिन्नर्थे ग्रन्थान्तरं संवादयति तदुक्तमिति । वृत्तिप्रतिबिम्बितचैतन्या- भासस्यापि फलचतन्यप्रकाशकत्वं नेत्यत्रापि सम्मतिमाह स्वयम्प्रकाशेति। इदानीं जडपदार्थविषयकचित्तवृत्तेर्वरह्माकारवृत्त्यपेक्षया वैलक्षण्यं दर्शयितुमाह जडपदार्थेति। अहं ब्रह्मास्मीत्यज्ञानावच्छिन्नब्रह्माकारा वृत्तिस्तदावरकमज्ञान- मात्रं निवर्तयति ब्रह्म तु स्वप्रकाशात्मत्वात्स्वयमेव प्रकाशते। न तु वृत्ति- प्रतिबिम्बितचिदाभासेन चैतन्यं प्रकाशयते तत्र तस्यासामर्थ्यात्। अयं घट इति घटाकाराकारितचित्तवृत्तिस्तु घटावच्छिन्नचतन्यावरकाज्ञानं निव- तयमाना स्वप्रतिबिम्बितचिदाभासेम जडं घटमपि प्काशयति। अतस्ततो विशेषोऽस्तीत्यर्थः । एतदेव प्रपञ्जयितुं प्रतिजानीते तथाहीति। जडपदार्थ-

1. Panchadas't vii. 90, 92. Line one is the second half of verse 90. There the reading of line three is स्वयंस्फुरणरूपत्वात्

2. Kena 1. 3. ₹. Idem. 11. 3. Gitā ii. 18. 8. Vāsistha- Lainga Upapurana xi ( Kaivalyaratna, p. 101).

४२ वेदान्तसार: [खण्डः २९, ३०

तद्गताज्ञाननिरसनपुरःसरं सगतचिदाभासेन जडँ घटमपि भासयति। तर्दुक्तम्- "बुद्धितत्स्थचिदाभासौ द्वावेतौ व्याप्ुतो घटम्। तत्राज्ञानं घिया नश्येदाभासेन घटः स्फुरेत्" इति॥ यथा दीपप्रभामण्डलमन्धकारगतं घटपटादिकं विषयीकृत्य तद्ग- तान्धकारनिरसनपुरःसरं सप्रभया तद्पि भासयतीति॥२९॥ एवंभूतस्वस्वरूपचैतन्यसाक्षात्कारपर्यन्तं श्रवणमनननिदि- ध्यासनसमाध्यनुष्ठानस्यापेक्षितत्वात्तेऽपि प्रदरश्यन्ते। श्रवणं नाम षड्डिधलिङ्गैरशेषवेदान्तानामद्वितीये वस्तुनि तात्पर्याव-

विषयिणीं चित्तवृत्तिमभिनीय दर्शयति अयमिति। वृत्तिसम्बन्धात्मराग्घट- स्याज्ञातत्वादज्ञातं घटं विषयीकृत्य प्रवृत्ता चित्तवृत्तिर्घटगताज्ञानं दूरी- कुर्वाणा घटमपि भासयतीत्यर्थः । अस्मिन्नर्थे वृद्धसम्मतिमाह तदुक्त्तमिति। बुद्धिश्च तत्र बुद्धौ प्रतिबिम्बितचिदाभासश्र बुद्धितत्स्थचिदाभासौ द्वावेतौ बुद्धिचिदाभासौ घटं व्यामुतः । तत्र तयोर्मध्ये धिया वृत्या घटाज्ञानं नश्येच्चिदाभासेन तु घटः स्फुरेदित्यर्थः । अत्रानुरूपं दृष्टान्तमाह यथा दीपेति। यथान्धकारावस्थितं घटादिकं विषयीकृत्य प्रवर्तमानं दीपप्रभा- मण्डलं घटावरकान्घकारनिवृत्तिद्वारा स्वप्रभया घटादिकं अकाशयति तद्ग- दित्यर्थः ॥२९॥ इयता ग्रन्थजालेन प्रतिपादितस्य प्रत्यगभिन्नपरमानन्दाखण्डचैतन्यस्य साक्षात्कारलक्षणाम खण्डाकारान्तःकरणवृत्तिं प्रतिपिपाद्यिषुस्तत्साधनभूतश्र- चणादेरवश्यानुष्टेयत्वं तेषां लक्षणानि च क्रमेण दर्शयति एवम्भूतेत्यादिना- उद्वैतं वस्तु भासत इत्यन्तेन। एवम्भूतस्योक्तश्रुतियुक्त्यनुभवैर्निरस्तसमस्तोपा- िप्रत्यगभिन्नपरमानन्दचिद्रूपस्य साक्षारकारपर्यन्तं श्रवणादीन्यनुष्ठेयानीति प्रतिजानीते तेऽपीति । अ्रवणाद्योऽपीत्यर्थः । तत्र श्रवणस्य लक्षणमाह षड़िधेति । लीनमर्थ गमयतीति लिङ्गशब्दस्य व्युत्पत्तेर्रह्मात्मकत्वनिश्चा- यकैरुपक्रमोपसंहारादिषडिघलिई: सर्वेषां वेदान्तवाक्यानामद्वितीये ब्रह्मणि

1. Pañchadas'i vii. 91. 2. See an amusing passage in Nyayamanjart p. 552, lines 14 to 25.

१.So K. only; लिङ्र® J .; नीत® CEF.

खण्ड: ३० ] सुबोधिनीसहित: ४३

धारणम्। लिङ्गानि तूपक्रमोपसंहाराभ्यासापूर्वताफलार्थवादो पपच्याख्यानि। तत्र प्रकरणप्रतिपाद्यस्यार्थस्य तदादयन्तयोरुपपा- दनमुपकमोपसंहारौ। यथा छान्दोग्ये षष्ठाध्याये प्रकरणप्र: तिपाद्यस्याद्वितीयवस्तुन "एकमेवाद्वितीयं" इत्यादौ "ऐतदा- तम्यमिदं सर्व" इत्यन्ते च प्रतिपादनम् । प्रकरणप्रतिपाद्यस्य वस्तुनस्तन्मध्ये पौनःपुन्येन प्रतिपादनमभ्यासः। यथा तत्रैवा- द्वितीयवस्तुनि मध्ये तत्त्वमसीति नवकृत्वः प्रतिपादनम्। अकरणप्रतिपाद्यस्याद्वितीयवस्तुनः प्रमाणान्तराविषयीकरणम- पूर्वता। यथा तत्रैवाद्वितीयवस्तुनो मानान्तराविषयीकरणम्। फलं तु प्रकरणप्रतिपाद्यस्यात्मज्ञानस्य तदनुष्ठानस्य वा तत्र

तात्पर्यनिश्चयः श्रवणमित्यर्थः । तानि च लिङ्गानि क्रमेणोद्दिशति उपक्रमेति। तथा चोक्तम्। "उपकमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम्। अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णय" इति। उपक्रमोपसंहारौ तावद्दर्शयति तत्र प्रकरणप्रति- पाद्यस्येति। तदुदाहृत्य दर्शयति यथेति। एकमेवाद्वितीयमित्युपक्र्म्यैत- दात्म्यमिदं सर्वमिति प्रतिपादनमुपक्रमोपसंहारावित्यर्थः । अभ्यासस्य लक्षण- माह पौनःपुन्येनेति। अन्नापि श्रुतिमुदाहरति यथेति। अपूर्वत्वस्य लक्षण- माह प्रमाणान्तरेति। "तं त्वोपेनिषदं पुरुषं पृच्छामि" इत्यादिश्रुतिभि- रुपनिषन्मात्रवेद्यत्व प्रतिपादनाङ्गह्मणोऽपूर्वत्वमित्यर्थः । अथवा ब्रह्मणः सप्रका-

प्रसस्य फलस्य लक्षणमाह फलं त्विति। अत्रानुरूपमुदाहरणमाह आचार्य- वानित्यादि। श्रवणादिसाधनानां ब्रह्मात्मैकत्त्रविज्ञानं प्रयोजनं ब्रह्मणः ज्ञानस्य सु तत्प्राप्ति: फलं "ब्रैह्मविद्रह्वैव भवति", "तैरति शोकमात्मवित्" इत्यादिश्रुतिभिरित्यर्थः । पञ्चमलिङ्गस्यार्थवादस्य लक्षणमाह प्रशंसनमिति । अकरणप्रतिपाद्याद्वितीयब्रह्मस्वरूपस्तावकवाक्यमर्थवाद इत्यर्थः । अन्रापि

1. पष्टे प्रपाठके DGH. 2. Chha. 6. 2.1. 3. Idem. 6.8.7. 4. वस्तुन: in DH. only.

2. Quoted in the Sarvadars'anasamgraha (Pūrnaprajna- dars'ana) and ascribed to the Brihatsamhita. See Notes. R. Brih. 3. 9.26. 3. Mund 3.2.9. Here the reading is ब्रह्म चेद. ४. Chha. 7. 1. 3.

४४ वेदान्तसार: [खण्ड: ३०

तत्र श्रूयमाणं अयोजनम्। यथा तत्र "आचीर्यवान्पुरुषो वेद तस् तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्" इत्य- द्वितीयवस्तुज्ञानस्य तत्प्रांप्तिः प्रयोजनं श्रूयते। प्रकरणप्रति- पाद्यस्य तत्र तत्र प्रशंसनमर्थवादः । यथा तत्रैव "उतै तमादे- शमप्रांक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातं" इत्यद्वितीयवस्तुप्रशंसनम्। त्रकरणप्रतिपाद्यार्थसाधने तत्र तत्र श्रूयमाणा युक्तिरुपपत्तिः । यथा तत्र "यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यं" इत्यादावद्वितीयवस्तुसाधने विका- रस् वाचारम्भणमात्रत्वे युक्ति: श्रूयते। मननं तु श्रुतस्या- द्वितीयवस्तुनो वेदान्तानुगुणयुक्तिभिरनवरतमनुचिन्तनम् । विजातीय देहादिप्रत्ययरहिवाद्वितीयव स्तुसजातीयप्रत्ययप्रवाहो

श्रुतिमाह "उत तमादेशं" इत्यादि । "येनाश्रुतं श्रुतं भवति" इति । येन सकलप्रपञ्ञाधिष्ठानब्रह्मस्वरूपश्रवणेनाश्रुतं प्रपञ्चजातमपि श्रुतं भवति। येन ब्रह्मज्ञानेनाज्ञातं सर्व जगज्ज्ञातं भवति। येन ब्रह्मसाक्षात्कारेण साक्षा त्कृतं भवति ब्रह्मणः सर्वतः सम्पुतोदकस्थानीयत्वादित्यर्थः। अवशिष्टाया उपपत्तेर्लक्षणमाह युक्तिरिति। तामुदाहरति यथेति। मृद्विकारेषु घटादिषु विकारनामधेययोर्वाचारम्भणमात्रत्वेन यथा मृत्त्वमेवावशिष्यते नान्यत्तथा चिद्विवर्तस्य प्रपञ्चस्य गिरिनदीसमुद्धात्मकविकारनामधेययोर्वाचारम्भणमात्र- त्वाच्चिन्मान्नमेवावशिष्यते रज्विवर्तस्य सर्पस्य रजुमात्रावशेषवदित्यर्थः । श्रवणनिरूपणानन्तरं तदुत्तराङ्गस्य मननस्य लक्षणमाह मननं त्विति । षड़िघलिङ्गतात्पर्यपूर्वकं श्रुतस्याद्वितीयब्रह्मणो वेदान्ताविरोधिनीभिर्युक्ति- मिनैंरन्तर्येणानुचिन्तनं मननमित्यर्थः। निदिध्यासनलक्षणमाह विजाती- य्येति। विजातीयदेहादिबुद्यन्तजडपदार्थनिराकरणेन सजातीयाद्वितीयवस्तु- विषयकप्रत्ययप्रवाहीकरणं निदिध्यासनमित्यर्थः । व्युस्थाननिरोघसंस्कारयो- रनिभवप्रादुर्भावे सति चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः समाधिः । स च द्विविध

1. Chha. 6. 14. 2. 2. HK. omit visarga. 3. Idem. 6. 1, 3. 4. प्राक्षो CBGL. 5. Idem. 6. l. 4. 6. BCDGHL, insert उपपत्ति: here. 7. See Notes.

खण्ड: ३०] सुब्रोधिनीसहित: ४५

निदिध्यासनम् । समाधिर्द्विविधः सविकल्पको निर्विकल्प- कश्चेति। तत्र सविकल्पको नाम ज्ञातज्ञानादिविकल्पलयान- पेक्षयाद्वितीयवस्तुनि तदाकाराकारितायाश्चित्तवृत्तेरवस्थानम् ! तदा मृन्मयगजादिभानेऽपि मृद्धानवद्वैतभानेऽप्यद्वैतं वस्तु भासते। तदुक्तम्- "दृशिस्वरूपं गगनोपमं परं सकृद्विभातं त्वजमेकमक्षरम्।

इत्याह सविकल्पको निर्विकल्पकश्च। तस्य लक्षणमाह तत्रेति । तत्र तयोः सविकल्पकनिर्विकल्पकयोर्मध्ये सविकल्पकोडपि द्विविधः । अहं ब्रह्मास्मीति शब्दानुविद्धतयाद्वितीये वस्तुनि चित्तवृत्तेरवस्थानमित्येकः । द्वितीयस्तु ज्ञातृज्ञानज्ञेयत्रिपुटीविलयानपेक्षयाहं ब्रह्मास्मीति शब्दानुविद्धतयाद्वितीये वस्तुन्यविच्छेदेन चित्तवृत्तेरवस्थानमित्यर्थः । ननु "भक्षितेऽपि लशुने न शान्तो व्याधि:" इतिन्यायेनोक्तसविकल्पकसमाध्योः सकलभेदनिराकरणाय प्रवर्तनात्तयोरपि ज्ञान्नादिभेदविषयतवेन नाद्वैतवस्तुमात्रभानं तत्रेत्याशङ्को- त्तरमाह तदेति। तदा सविकल्पकसमाध्यनुभवकाले ज्ञात्रादिभेदप्रतीता- वप्यद्वैतं वस्तु भासत एव । सुवर्णमयकुण्डलादिभाने सुवर्णभानवन्मृन्मय- गजादिभाने मृद्भानवच्च गजादिभानस्य वाचारम्भणमात्रत्ववज्ज्ञात्नादिभा- नस्यापि वाचारम्भणमात्रत्वादद्वैतमेव वस्तु भासत इत्यर्थः । यद्वा सर्व खल्विदं ब्रह्मैतदात्म्यमिदं सर्वमित्यादिश्रुतिबलात्सर्वमहमिति गिरिनदी- समुद्रात्मकं सर्व जगत्स्वाभिन्नसच्चिदानन्दुब्रह्मत्वेनानुभूय तस्य द्ग्धपटन्या- येन प्रपञ्चभानेऽप्यद्वैतं सच्चिदानन्दलक्षणं वस्तु भासत एवेत्यर्थः । तदुक्तं अगवता-"वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभ" इति। मूलकारोड- व्यस्मिन्नर्थे अ्रन्थान्तरसम्मति दर्शयति तदुक्तमिति । ओमिति यत्परं ब्रह्म तदेवाहमित्यन्वयः । कि तदित्याह दृशिस्वरूपमिति । दशिर्दृष्टिस्तस्या: स्वरूपं दृष्टत्वं तद्यस्य परमात्मस्वरूपस्य तह्ुंशिस्वरूपं साक्षिस्वरूपमित्यर्थः। तदुक्तं

1. ABDHK. insert भेद after विकल्प. 2. Upades'asahasrt. 73 (x.I.). The reading of the editions, तदुक्तमभियुक्त: has no support from my Mss. Ramatirtha explains तदुक्तमभिनीय which is also the reading of D.

2. See Maxims i (2nd.edn.). २. Ditto. ३. Gita vii. 19. 8. Idem. xiii. 22.

४६ वेदान्तसार: [खण्डः ३०

अलेपकं सर्वगतं यददयं तदेव चाहं सततं विमुक्तमोम्" इति॥ निर्विकल्पकस्तु ज्ञातृज्ञानादिविकल्पलयापेक्षयाद्वितीयवस्तुनि तदाकाराकारितायाश्चित्तवृत्तेरतितरामेकी भावेनावस्थानम्। तदा

भगवता-"उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः पर" इति। पुनः किंरूपं तत्। गगनोपमम्। गगनमुपमा दृष्टान्तो यस्य तद्गगनोपमं गगनवन्निलेंपस्वरूपमित्यर्थः । तथा च भगवद्वचनम्-"यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ॥ सर्वत्राव- स्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यत" इति। यद्ा गगनोपमं गगनवदमूर्त- स्वरूपमित्यर्थः । "आकाशशरीरं ब्रह्म" इति श्रुतेः । पुनः किंभूतम्। सकृ- द्विभातम्। सकृदेकदैव विभातं सर्वदैकस्वरूपेण भासमानं चन्द्रादिप्रकाश- वन्न वृद्धिक्षयशीलमित्यर्थः । पुनः किंरूपम्। अजं जन्मरहितम्। एकं निर- स्तसर्वोपाधिभेदम्। अक्षरं विनाशधर्मराहित्येन कूटस्थस्वरूपमित्यर्थः । तथा च भगवानाह-"क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यत" इति। अलेप- कमसङ्गत्वादविद्यादिदोषरहितमित्यर्थः । "असङ्गो हायं पुरुष" इति ्रुतेः। सर्वगतं सर्वत्र ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु भूतेषु गतं व्यासम्। अद्दयं सजातीयवि- जातीयभेदराहित्येन द्वितीयरहितम्। सततं विमुक्तमिति सर्वदा कार्यकारणा- त्मकसर्वोपाधिविनिर्मुक्क्वेन सततैक रूपमित्यर्थः । तथा च भोगवते-"बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुत" इति। तथा चैतादृशं निरतिशया- नन्दं यत्परं ब्रह्म तदेवाहमिति भावयतो निषेधप्रतियोगित्वेन तत्तदुपाधिभा- नात्तत्प्रयुक्तभेद्भानेऽप्यद्वैतं भासत एवेत्यर्थः । निर्विकल्पकसमाधिस्रूपमाह निरविकल्पकस्त्वति। अयं च द्विविधः। चिरकालाभ्यस्तयदु त्तरसविकल्पकसमा- ध्यनुभवजनितसंस्कारसहकृताया श्चित्तवृत्तेज्ञान्नादित्रिपुटीलय पूर्वकमद्वैते वस्तु-

1. विमुक: EFGHJK. but see commentary. Ramatirtha explains विमुक्त:। 2. BCDH. insert here भेद and G. विभेद.

१. Gita xiii. 32. 2. Tait. 1. 6. 2. 2. Gua xv. 16. 2. Brih. 4.3.15. 4. Bhag. Purana 11. 11. 1. ६. तदुत्तर K .; पटतर FJ.

खण्डः ३०, ३१] सुबोधिनीसहित: ४७

तु जलाकाराकारितलवणानवभासेन जलमात्रावभासवद्द्वि- तीयवस्त्वाकाराकारित चित्तवृत्त्यनवभासेनाद्वितीयवस्तुमात्रम - चभासते। ततश्रास्य सुषुप्तेश्राभेदशङ्का न भवति। उभयत्र वृत्यभाने समानेऽपि तत्सद्भावासद्भावमात्रेणानयोर्भेदोपपत्तेः ॥ ३०॥ अस्याङ्गानि यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यान- समाधयः । तत्र "अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः"। "शौचसन्तोषतपः खाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः" । कर-

न्येकभावनात्मकः प्रथमः । एतन्निर्विकल्पकसमाध्यभ्यासपाटवेन लुप्संस्का- रतया ज्ञात्रादिन्निपुटीलयपूर्वकमखण्डाकाराकारिता याश्चितवृत्तेर्विनापि स्वस्फूर्ति केवलचिदानन्दात्मनावस्थानात्मको द्वितीयः। तत्र द्वितीयं पक्षमभिप्रेत्याह ज्ञातृज्ञानादीति। नन्वेवं समाधि सुषुह्योर्विक्षेपाभावेन वृत्यभानादभेदमाशङ्कय परिहरति ततश्चेति। तत्र युक्तिमाह उभयत्रेति । समाधिसुषुस्योरित्यर्थः । तत्सन्भ्ावेति। समाधावज्ञायमानवृत्तिसद्भावात्सुषुप्तौ वृत्येभावाच्च तयोमेंदो- पपत्तेरित्यर्थः ॥ ३० ॥ उक्तसमाधे: साधनापेक्षायामाह अस्याङ्गानीति। तानि च साधनानि क्रमे- णोददिशति यमेति। यमाद्यश्ङ्गानि समाधेरन्तरङ्गसाधनानीत्यर्थः। प्रथमं यमस्य लक्षणमाह तन्रेति। तेषु यमाद्यष्ाङ्गेषु मध्येऽहिंसादयः पञ्च यमा अवश्यानुष्ठेया इत्यर्थः । तदनन्तरं नियमानाह शौचेति। शौचादयः पञ्च नियमा इत्यर्थः । आसनं लक्षयति करेति। प्राणायामलक्षणमाह रेचकेति। "इडया पूरयेद्वायुं मुञ्जेद्दक्षिणयानिलम्। यावच्छ्रासं समासीनः कुम्भयेतं सुषुम्णया"। यदा योगी पद्मासन उपविश्य योगमभ्यसति तदा गुल्फाभ्यां गुदमूलं निष्पीड्य खेचरीमुद्रासाहाय्येन प्राणधारणया सुषुम्णामार्गेण मूला- धारातकुण्डलिनी मुत्थाप्य स्वाधिष्ठानमणिपूरानाहतविशुद्धाज्ञा निर्वाणा्यषट्च् कभेदकमेण सहस्रदुलकमलकर्णिकायां विद्यमानपरमात्मना सह संयोज्य तत्रैव चित्तं निर्वातदीपवदचलं कृत्वा स्वात्मानन्दरसं पिबतीत्येततप्राणायाम- फलम्। स च द्विविघोऽगर्भः सगर्भश्चेति । "मुञ्जेद्दक्षिणया वायुं मात्राहीन-

1. As to Samadhi being ancillary to itself, see Trans. of Sarvadars'ana., p. 243. 2. Yogasutra ii. 30. 3. Idem. ii. 32.

१. See Notes. २. Ditto. ३. Ditto.

वेदान्तसार: क[.खण्ड: ३१

चरंणादिसंस्थानविशेषलक्षणानि पद्मखवस्तिकादीन्यासनानि। रेचकपूरककुम्भकलक्षणाः आणनिग्रहोपायाः प्राणायामाः

मनन्यधीः। पूरये द्वामया तद्वत्कुम्भयेश्न सुषुम्णया। यावच्छासं जितश्वासो भवेन्मासाजितेन्द्रिय" इति। प्रणवोच्चारराहित्येनोक्तरे चकपूर क कुम्भकऋमेण प्राणनिरोधोऽ्गर्भप्राणायामः। 'रेचयेतषोडशेनैव तह्ैगुण्येन पूरयेत्। कुम्भ- येच्च चतुःषश्या प्रणवार्थमनुस्मरन्" इति वचनात्वोडशसंख्याकं प्रणवं मनसा जपन्दक्षिणया वायुं विरेच्य द्वान्रिशत्संख्याकं प्रणवं मनसा समुच्चरन्वामया वायुमापूर्य चतुःषष्टिसंख्याकं प्रणवं मनसा जपस्तदर्थ चाकारोकारमकारार्ध- मात्रात्मकसार्धत्रिवलयाकारं कुण्डलिनीरूपं चिदानन्दकन्दं च मूलादिब्रह्म रन्ध्रान्तमनुसन्दधत्सुषु्णया चित्तमपि तदेकप्रवण कुर्वन्यावच्छ्ासं कुम्भयेत्। तदुक्तमाचार्यै :- "घोडशतद्विगुणचतुःषष्टि च मात्राणि तानि च क्रमशः। रेचकपूरककुम्भकभेदैख्विविधः प्रभज्जनायाम" इति प्राणायामप्रकारः । कमप्रास्तं प्रत्याहारं निरूपयति इन्द्रियाणामिति। श्रोत्रादीनामिन्द्रियाणां स्वस्वविषयेभ्यः शब्दादिभ्यः सकाशात्पाषाणोपरिप्रयुक्त: शरसघातस्तदूत्प्रत्या- वर्तनं प्रत्याहारः। नन्विन्द्रियाणां स्वसविषयेभ्यो निवर्तनं प्रत्याहार इत्युक्तं तन्न सम्भवति शब्दादिविषयाणां सुखसाधनत्वेन वैषयिकसुखव्यतिरिक्त्तनिरतिशया- नन्दसद्भावे प्रमाणाभावाद्वैरण्यगर्भाद्यमृतभोगस्येश्वरेणापि त्यक्तुमशक्यत्वा द्ितत चेन्न मूढैः कर्मजडैर्विषयलम्पटैस्त्यक्तुमशक्यत्वेऽपि शुद्धान्तःकरणेन संसा- राविद्यकत्वदर्शिना विषयदोषदर्शनेन तुच्छीकृतशब्दादिविषयप्रपञ्चेन पुरुषो- च्तमेन त्यक्तुं शक्यत्वात्। अन्यथा संसार एव लोलुप्येत। "तस्मावनयासमेषां तपसामतिरिक्तमाहुः", "एतमेव लोकमीप्सन्तः प्र्राजिनः प्रव्रजन्ति", "ऐतत्सवं भूःस्वाहेत्यप्सुपरित्यज्यात्मानमन्विच्छेत्", "त्यागेनैके अमृत- त्वमानशुः", "ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्", "यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेद्व- नादगृहाद्वा", "सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज", "संसारमेव निःसारं दष्टा सारदिदृक्षया। प्रव्जन्त्यकृतोद्वाहाः परं वैराग्यमाश्रिताः । प्रत्यग्वि- विदिषासिच्चै वेदानुवचनादयः। ब्रह्मावात्यै श्रुतत्यागमीप्सन्तीति श्रुतेर्बलात्', इरत्यादिश्रुतिस्मृतिभिस्तथा "आनेन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्", "एतस्यैवानन्दस्या-

1. पझक all but DEK.

2. Mahanara. 24. 1. R. Brih. 4. 4. 22 (Madhyandina). a. Jabāla. 6. 8. Mahānāra. 10. 5. 4. Jābāla. 4. &. Idem. v. Gītū xviii. 66. c. See Notes, 3. Tait. 3. 6. 1. 90. Brih. 4. 3. 32.

खण्ड: ३१, ३२ ] सुबोधिनीसहित: ४९

इन्द्रियाणां सवखविषयेभ्यः प्रत्याहरणं प्रत्याहारः । अद्वितीय- वस्तुन्यन्तरिन्द्रियधारणं धारणा। तत्राद्वितीयवस्तुनि विच्छिद्य विच्छिद्यान्तरिन्द्रिरयवृत्तिप्रवाहो ध्यानम्। समाधिस्तूक्तः सवि- कल्पक एव ।। ३१ ।। एवमम्याद्गिनो निर्विकल्पकस्य लयविक्षेपकषायरसास्ाद- लक्षणाश्रत्वारो विन्राः सम्भवन्ति। लयस्तावदखण्डवस्त्वन- वलम्बनेन चित्तवृत्तेर्निद्रा। अखण्डवस्त्वनवलम्बनेन चित्त- वृत्तेरन्यावलम्बनं विक्षेपः । लयविक्षेपाभावेऽपि चित्तवृत्ते

न्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति", "एषोऽस् परमानन्दः", आत्मैवनन्दः", "यदेषे आकाश आानन्दो न स्यात्", "आनन्दाश्चेव खल्विमानि भूतानि" इत्यादिश्रुतिभिश्च नित्यात्मसुखस्य प्रतिपादितत्वाच्छबदादिवैषयिकसुखव्यति- रिक्तनिरतिशयानन्दसन्भावे प्रमाणाभावादित्येतदपि निरस्तं बोद्धव्यम्। सम्प्रति धारणां लक्षयति अद्वितीयेति । सर्वेषां बुद्धिसाक्षितया विद्यमानेऽद्वितीय- वस्तुनि चित्तनिक्षेपणं धारणेत्यर्थः । धारणापाटवाभावेन चित्तस्थैर्याभावात्। अद्वितीयवस्तुनि विच्छिद्य विच्छिद्य चित्तवृत्तिप्रवाहीकरणं ध्यानमित्याह तत्राद्वितीयेति । समाधिरुक्त एव सविकल्पकः सर्तव्य इत्याह समाधि- स्त्विति॥३१॥ उक्तयमाद्यष्टाङ्गसहित निर्विकल्प कसमाधे निर्विन्नानुष्ठानसिध्व्वर्थ विप्नज्ञानव्य- तिरेकेण निवारणस्य कर्तुमशक्यत्वादस्य चतुरो विप्नान्दर्शयति एवमस्येति। तत्राद्यं विम्नं लक्षयति लय इति। लयो द्विविधः । चिरकालमुक्ताष्टाङ्सहित- निर्विकल्पकसमाध्यभ्यासपाटवे नातित प्रलोहत लक्षिप्त जलबिन्दुवत्तैलरहितदी प- कलिकावच्च प्रत्यगभिन्ने परमानन्दे चित्तवृत्तेर्लय: प्रथमः। द्वितीयस्तु मूच्छा- वस्थावदालस्येन चित्तवृत्तेर्बाद्यशब्दादिविषयअ्रहानादरे सति प्रत्यगात्मस्वरू- पानवभासनाद्ृृत्ते: स्तब्धीभावलक्षणनिद्धारूपः । तत्राद्यमङ्गीकृत्य द्वितीयस्य विम्नत्वेन तथ्यागाय तरस्वरूपमाह अखण्डेति। द्वितीयं विम्नमाह अखण्डेति। अखण्डवस्तुग्रहणायान्तर्मुखतया प्रवृत्तायाश्चित्तवृत्तेश्चिदनवलम्बनेन त्रस्त-

1. ABCEK. omit वृत्ति.

१. Brih. 4.3. 32. 2. Cf. Tait. 2. 5. 1. a. Idem. 2. 7. 1. a. Idem. 3. 6. 1. 4. See Notes. 5

५०: वेदान्तसार: [ खण्ड: ३२, ३३

रागादिवासनया स्तब्धीभावादखण्डवस्त्वनवलम्बनं कषायः । अखण्डवस्त्वनवलम्बेनेनापि चित्तवृत्ते: सविकल्पकानन्दाखा दनं रसाखादः। समाध्यारम्भसमये सविकल्पकानन्दासादनं वा॥३२॥ अनेन विन्नचतुष्टयेन विरहितं चित्तं निर्वातदीपवदचलं सदखण्डचैतन्यमात्रमवतिष्ठते यदा तदा निर्विकल्पकः समाधि- रित्युच्यते। तदुक्तम्-

पक्षिवत्पुनर्बांह्यविषयग्रहणाय प्रवृत्तिर्विक्षेप इत्यर्थः । तृतीयं विप्नमाह लय- विक्षेपेति । रागाद्यस्त्रिविधा बाह्या आभ्यन्तरा वासनामात्ररूपाश्चेति। बाह्याः पुन्रादिविषयाः । आभ्यन्तरा मनोराज्यादयः। संस्काररूपा वासना- मयाः । तत्रानेकजन्माभ्यस्तबाह्याभ्यन्तररागाद्यनुभवजनितसंस्कारैः कलुषी- कृतं चित्तं कथज्ञिच्छ्वणादिसाधनेनान्तर्मुखमपि चैतन्यग्रहणसामर्थ्याभावा- न्मध्य एव स्तब्धीभवति । यथा राजदर्शनाय स्वगहान्विर्गत्य राजमन्दिरं प्रविष्टस्य कस्यचित्पुरुषस्य द्वारपालनिरोधेन स्तब्धीभावस्तथा परित्यक्तबाह्य- विषयस्याखण्डवस्तुग्रहणाय प्रवृत्तस्योहुद्धरागादिसंस्कारैः सतब्धीभावादखण्ड- वस्त्वग्रहणं कषाय इत्यर्थः । चतुर्थ विन्नमाह अखण्डेति। उक्तसविकल्पक- समाध्योर्मध्ये द्वितीयः शब्दाननुविद्धस्तिपुटीविशिष्टस्तस्मिन्य आनन्दो बाह्य- शब्दादिविषयप्रपञ्चभारत्यागप्रयुक्तो न तु चैतन्यप्रयुक्तः । यथा निधिग्रह- णाय प्रवृत्तस्य निधिपरिपालकभूतप्रेताद्यावृतस्य निधिप्रास्यभावेऽपि भूताद्य- निष्टनिवृत्तिमात्रेण कोडपि महानानन्दो भवति तथा, सविकल्पकसमाधाव- खण्डवस्त्वनवलम्बनेन नित्यानन्दरसास्वादनाभावेऽप्यनिष्टबाह्यप्रपञ्चनिवृत्तिज- न्यानन्दं सविकल्पकरूपं ब्रह्मानन्दभ्रमेणास्वाद्यति तद्रसास्वादनमित्यर्थः । लक्षणान्तरमाह समाध्यारम्भेति। निर्विकल्पकसमाध्यारम्भकालेऽनुभूयमान- सविकल्पकानन्दत्यागासहिष्णुतया पुनस्तस्यैवास्वादनं रसास्वाद इत्यर्थ:॥३२॥ प्रोक्तविन्नचतुष्टयनिवृत्ते: फलमाह अनेनेति। लयादिविन्नाभावसहितं चित्तं यदा निर्वातदीपवदचलमखण्डचैतन्यमात्रमवतिष्ठते तदा निर्विकल्पक- समाधिरित्यर्थः । लयादिविश्नसन्भावे तन्निवृत्तिप्रकारे च वृद्धसम्मतिमाह

1. लम्बनेS GHL 2. Gaudapada's Karikas iii. 44, 45.

१. यो CEFJL. २. So CEF. and margin of J .; शब्दानु® KL.

खण्ड: ३३ ] सुबोधिनी सहित:

"लये सम्बोधयेच्चित्तं विक्षिसं शमयेत्पुनः । सकषायं विजानीयाच्छमप्राप्तं न चालयेत् ।। नास्वादयेद्रसं तत्र निःसङ्ग: प्रज्ञया भवेत्" इति,

तदुक्तमिति। पूर्वोक्तनिद्धालक्षणे लये जाते सति तन्निवृ्त्यर्थ चित्तं सम्बो- धयेच्चित्तगतजाड्यादिपरित्यागेन चित्तमुद्दोधयेत्। उक्तविक्षेपयुक्तं चित्तं यदा भवति तदा विषयवैराग्यादिना चित्तं शमयेद्वहिर्मुखतां परित्यज्यान्तमुखं कुर्यात्। उक्तरागादिकषायसहितं चित्तं यदा भवेत्तदा विजानीयाढियं रागा- दिवासना बाह्यविषयप्रापिका न त्वखण्डवस्तुप्रापिकातो नेयं समीचीनेति विविच्य पत्यक्प्रवणवासनाया: सकाशादियं निकृष्टातस्त्याज्येयमिति जानीया- दित्यर्थः। यद्वा सम्यग्वस्तुन्यप्रासं चित्तं यदा भवति तदा तच्चित्तं कषाय- सहित जानीयात्। तच्चित्तं यावता कालेन रागादिवासनाक्षयसहितं भवति तावत्कालं तच्चित्तं स्वस्थानान्न चालयेदिति न कम्पयेत्। वासनाक्षयानन्तर चित्तं स्वत एव प्त्यक्प्रवण भवतीत्यर्थः । नास्वादयेदिति पूर्वोक्तं सविकल्पक- रसं विषयप्रपञ्चभारत्यागजन्यं नास्वादयेन्नानुभवेत्। तत्र युक्तिमाह निःसङ्ग इति। यतो निःसङ्गो वैषयिकसुखदुःखादिसङ्गरहितोऽतः प्रज्ञया युक्तो भवेव्स्थिरप्रज्ञो भवेदित्यर्थः । तदुक्ततं भगवता-"प्रजहाति यदा कामा- न्सर्वान्पार्थ मनोगतान्। आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यत" इति। तस्माल्लयादिविन्नाभावविशिष्टचित्तस्य चिन्मान्रतयावस्थानं निर्विकल्पकसमा- धिरित्यर्थः । तत्र भगवानाह यथा दीप इति॥ अथ निर्विकल्पकसमाधौ स्वगुरूपदिष्टमार्गेण यथामति किज्ञिद्विचार्यते। पञ्चभूमिकोपेतस्य चित्तस्य भूमिकात्रयपरित्यागेनावशिष्टभूमिकाद्वयं समाधि- रित्युच्यते। कास्ताः पेज्जभूमिकाः । क्षिसं मूढं विक्षिप्मेकाप्रं निरुद्धं चेति पञ्च चित्तभूमिकाः। तत्रासुरसम्पल्लोकशास्त्रदेहवासनासु वर्तमानं क्षिस- मित्युच्यते। निद्वातन्द्रादिग्रस्तं चित्तं मूढमित्युच्यते। कादाचित्कध्यान- युक्तकं बहिर्गमनशीलमप्युक्तक्षिप्ताद्विशिष्टतया विक्षिस्तं चित्तमित्युच्यते। तत्र क्षिप्मूढयो: समाधित्वशङ्गैव नास्ति। विक्षिस्ते तु चेतसि विक्षेपान्तर्गत- तया दहनान्तर्गतबीजवच्चित्तस्य सद्य एव विनाशात्तदापि न समाधि:। एकाग्रतां पतञ्जलिः सूत्रयति-"शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रता- परिणाम" इति। अस्यार्थः । शान्तोऽतीतः । उदितो वर्तमानः। प्रत्यय-

. Gita ii. 55. R. See Bhojadeva on Yogasutra i. 2. 2. Yogasūtra iii. 12.

५२ वेदान्तसार: [खण्डः ३३

"यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता" इति च ।।३३।

श्वित्तवृत्तिः। अतीतप्रत्ययो यं पदार्थ परिगृह्लात्युदितोऽपि तमेव चेह्र ही यात्तदा तावुभौ तुल्यप्रत्ययौ भवतः । तादृश एव चित्तस्य परिणाम एकाग्रतेत्युच्यते। एकाग्रताभिवृद्धिलक्षणं समाधि सूत्रैयति "सवाथैकाग्र- तयोः क्षयोदयौ चित्तस्य परिणामः समाधिः" इति। रजोगुणेन चाल्यमानं चित्तं क्मेण सर्वार्थान्पदार्थान्परिगृद्धाति तस्य रजोगुणस्य निरोधाय क्रिय- माणेन अयतविशेषेण दिने दिने योगिन: सर्वार्थता क्षीयत एकाग्रता चोदेति ताद्ृशश्चित्तस्य परिणामः समाधिरित्यर्थः । अस्य समाधेरष्टाङ्गेषु यमनियमा- सनप्राणायामप्रत्याहारा: पञ्च बहिरङ्गानि हिंसादिभ्यो निषिद्धेम्यो योगिनं कर्मभ्यो यमयन्ति निवर्तयन्तीत्यहिंसादयो यमाः । जन्महेतून् काम्यधर्मा- व्विवत्य मोक्षहेतौ निष्कामधर्मे नियमयन्ति प्रेरयन्तीति शौचादयो नियमाः। यमनियमयोरनुष्ठानवैलक्षण्यं समर्यते। "यमान्सेवेत सततं न नित्यं निय- मान्बुधः । यमान्पतत्यकुर्वाणो नियमान् केवलानू भजन्" इति। बुख्या यमनियमौ समीक्ष्य यमबहुलेषु अ्रयत्नेषु बुद्धिमनुसन्दधीत। आसनग्रा- णायामप्रत्याहारा व्याख्याताः । ध्यानधारणासमाधित्रयं मनोविषयत्वात्स- म्यक्प्रज्ञातसमाधेरन्तरङ्गँ यमादिकं तु बहिरङ्गम् । तथा च केनापि पुण्ये- नान्तरङ्गे प्रथमं लब्धे सति बहिरङ्गलाभाय नातिप्रयासः कर्तव्यः। यद्यपि पतअ्जलिना भौतिकभूततन्मात्रेन्द्रियाहङ्कारविषया: सम्प्रज्ञातसमाघयो बहुधा प्रपञ्चितास्तथापि तेषामन्तर्धानाकाशगमनादिसिद्धिहेतुतया मुक्तिहेतुसमा- धिविरोधित्वान्नास्माभिस्तन्रादरः क्रियते । तथा चोक्तं वासिष्ठे-"श्रीराम उवाच। जीवन्मुक्त्तशरीराणां कथमात्मविदां वर। शक्तयो नेह दश्यन्त आकाशगमनादिकाः । श्रीवसिष्ठ उवाच । अनात्मविद्मुक्तोऽपि सिद्धि- जालानि वाञ्छति। द्रव्यमत्रक्रियाकालयुक्त्याप्रोत्येव राघव। नात्मज्ञ- स्यैष विषय आत्मज्ञो ह्यात्मनात्मक्। आत्मनात्मनि सन्तुष्टे नाविद्यामनु- धावति। ये केचन जगन्ावास्तानविद्यामयान्विदुः। कथं तेषु किलात्मज्ञ- स्त्यक्ताविद्यो निमज्जति। द्रव्यमत्रक्रि्कियाकालयुक्तयः साधुसिद्धिदाः । पर- मात्मपद्प्रास्तौ नोपकुर्वन्ति काश्चन" इति। आत्मविषयस्तु सम्प्रज्ञात-

1. Gitā vi. 19.

2. Yogasutra iii. 11. There the reading is समाधिपरिणाम :- R. JK. omit पदार्थानू. ३. निषेधेभ्य: Mss. 8. Manu iv. 204. y. CJ. read 'दुसमप. E Yogavasistha 5. 89.9, 12, 13, 14, 31, with modifications.

खण्ड: ३४ ] सुबोधिनीसहित: ५३

अथ जीवन्मुक्तलक्षणमुच्यते। जीवन्मुक्तो नाम स्वस्वरूपा- खण्डब्रह्मज्ञानेन तदज्ञानवाधनद्वारा सवसवरूपाखण्डब्रह्मणि सा-

तत्वादखिलबन्धरहितो ब्रह्मनिष्ठः । "भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दष्टे परावरे"॥ इत्यादिश्ुतेः ॥ ३४॥

समाधिर्वासनाक्षयस्य निरोधसमाधेश्र हेतुस्तस्मात्तत्रादरः कृतः । अथ पञ्न- भूमिकारूपश्चित्तस्य निरोघलक्षणः समाधिर्निरूप्यते। तं च समाधिं सूत्र- यति-"व्युत्थाननिरोघसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावी निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणाम" दति । व्युत्थानसंस्काराः समाधिविरोधिनस्ते च निषिद्ध- हेतुना योगिप्रयलेन प्रतिदिनं प्रतिक्षणं चाभिभूयन्ते तद्विरोधिनश्र संस्कारा: प्रादुर्भवन्ति। तथा सति निरोध एकैकसिमन् क्षणे चित्तमनुगच्छति सोडयमीदृशश्चित्तस्य परिणामो भवति यदा तदासम्प्रज्ञातसमाधिरुच्यत इत्यर्थ: ॥३३ ॥ एतत्समाधिद्वयं जीवन्मुक्तस्यैव सम्भवति नान्यस्येति मनसि निधाय अथमं जीवन्मुक्तस्वरूपं प्रतिपादयितुं प्रतिजानीते अथेति। तस्य लक्षणमाह जीवन्मुक्तो नामेत्यादिना ब्रह्मनिष्ठ इत्यन्तेन। अन्राखिलबन्धरहितो ब्रह्मनिष्ठो जीवन्मुक्त इति तस्य लक्षणम्। जीवतः पुरुषस्य हि कर्तृत्वभोकृत्वसुखदुःख- लक्षणोऽखिलो यश्चित्तधर्मः स क्केशरूपत्वाद्वन्धो भवति तेन रहितः परित्य- कबन्धनो ब्रह्मणि निष्ठा तदेकपरता यस्य स ब्रह्मनिष्ठो जीवन्मुक्त इत्यर्थः। सकलबन्धराहित्ये हेतुमाह स्वस्वरूपेति। गुरुश्रुतिस्वानुभवैर्ञ्रह्मात्मैकत्वविज्ञा- नेन मूलाज्ञानतत्कार्यसञ्ञचितकर्मादीनामपि बाघितत्वात्सर्वबन्धराहित्यमुपप- द्यते। तथा च श्रुतिः भिद्यत इति ॥ ३४ ॥

1. L. and Ramatirtha insert सति. 2. See Notes. 3. Mund. 2. 2.8. Ramatirtha reads श्रुतेश्च।

१. 'तन्ना J, 'त्तत्राना L. २. Yogasutra iii. 9. The reading there is as above, with which K. agrees. All the other Mss. and the Calcutta edition, read निरोधलक्षण and निरोध: परिणाम :- ३. योगीन्द्रयलेन J.

५४ वेदान्तसार: [खण्डः ३५

अयं तु व्युत्थानसमये मांसशोणितमूत्रपुरीषादिभाजनेन झरी रेणान्ध्यमान्द्यापटुत्वादिभाजनेने न्द्रियग्रा मे णाशनापिपा- साशोकमोहादिभाजनेनान्त:करणेन च पूर्वपूर्ववासनया क्रिय- माणानि कर्माणि भुज्यमानानि ज्ञानाविरुद्धारब्धफलानि च पश्यन्नपि बाधितत्वात्परमार्थतो न पश्यति। यथेन्द्रजाल- मिति ज्ञानवांस्तदिन्द्रजालं पश्यन्नपि परमार्थमिदमिति न

उक्त.च- पश्यति। "सचक्षुरचक्षुरिव सकर्णोडकर्ण इव" इत्यादिश्रुतेः।

"सुषुप्तवञ्जाग्रति यो न पश्यति द्वयं च पश्यन्नपि चादयत्वतः। तथा च कुर्वन्नपि निष्क्रियश् यः स आत्मविन्नान्य इतीह निश्चय" इति ॥ ३५॥

नन्वेतादृशस्य जीवन्मुक्तस्य देहेन्द्रियादिभानमस्ति न वेत्याशड््य देग्घपट- न्यायेनेन्द्रजालनिर्मितसौधसमुद्रादिवच्च बाघितानुवृत्या मिथ्यात्वेन भानेडपि परमार्थतया भानं नेत्याह अयमित्यादिना न पश्यतीत्यन्तेन। अस्मिन्नर्थे श्रुति- माह सचक्षुरिति। आचार्यवचनं प्रमाणयति उक्त चेति। इह जगति स एवा- त्मविज्ञान्य इति मे निश्चय इत्यन्वयः । स क इत्यपेक्षायामाह य इति। यः कोऽपि महापुरुषो ब्रह्मात्मैकत्वसाक्षात्कारेण निरस्तसमस्तभेदबुद्धि: सुषुप्ताव- स्थायां यथा द्वैतं न पश्यति तथा ब्रह्मदृष्टिदार्व्येन जाग्रदवस्थायामपि द्वैतं नं पश्यति तद्टृथ्या ब्रह्मव्यतिरिक्तजडपदार्थाभावात्स तथोक्तः । किञ्च कदाचिद्यु-

समाध्यभ्याससामर्थ्यवशादद्वयत्वेन पश्यति स च तथोक्तः । यश्च लोक- सङ्गहार्थ नित्यादिकर्माणि कुर्वन्नप्यात्मनि कर्तृत्वाभावनिश्चयेन निष्क्रियः कर्मरहितो भवति कर्मफलेन न लिप्यते स जीवन्मुक्तो नात्र संशयः कर्तव्य इत्यर्थ: ॥ ३५ ॥

1. So HKL .; the rest मौग्ध्य. 2. द्वान्या D. only. 3. Upa- des'asāhasrī 85 (x. 13).

2. Maxims i (2nd edn.). २. लेशावेशात् all but L.

खण्ड: ३६] सुबोधिनीसहित: ५५

अस्य ज्ञानात्पूर्व विद्यमानानामेवाहार विहारादीनामनुवृत्ति- वच्छुभवासनानामेवानुवृत्तिर्भवति शुभाशु भयोरौदासीन्यं वा। तदुक्तम्- "बुद्धाद्वैतसतच्वस्य यथेष्टाचरणं यदि। शुनां तच्वदशां चैव को भेदोऽशुचिभक्षण" इति। "ब्रह्म विच्ं तथा मुक्त्वा स आत्मज्ञो न चेतर" इति ॥३६॥

नन्वस्य जीवन्मुक्तस्य योगीश्वरस्य मम पुण्यपापलेपो नास्तीत्यभिमान- वशाद्यथेष्टाचरणप्रसङ्गमाशङ्क परिहरति अस् ज्ञानादिति। अस्य पूर्वोक्त- जीवन्मुक्तस्य ज्ञानात्प्रागेव शान्त्यादिगुणैरशुभवासनाया निवारितत्वारसंसार- दृशायामप्रयलेनाहारादिप्रवृत्तिवत्तत्वज्ञानोत्तरमपि शुभानामेव वासनाना- मनुवृत्तिर्भवति नाशुभानामित्यर्थः । ननु शुभवासनानुवृत्तेरपि प्रयोजना- भावार्तिक तदनुवृत्त्येत्यत आह शुभाशुभयोरिति। तसाजीवन्मुक्तस्य यथेष्टाचरणप्रसङ्गो नास्तीति भावः । अस्मिन्नर्थे ग्रन्थान्तरं संवादयति तदुक्तमिति। जीवन्मुक्तस्य ब्रह्मज्ञानित्वाभिमानो नास्तीत्यत्रापि सम्मतिमाह ब्रह्मवित्वमिति। ननु विदुषां यथेष्टाचरणप्रसङ्गो नास्तीत्युक्तं तदनुपपञज "ने मातृवधेन न पितृवधेन", "यैस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते। हत्वापि स इमाँलोकान् हन्ति न निबध्यते", "हैयमेधशतसहस्राण्यथ कुरुते ब्रह्मघातलक्षाणि। परमार्थविन्न पुण्यैन च पापैर्लिप्यते मनुजः", "अश्वेमेध- सहस्राणि ब्रह्महत्याशतानि च। कुर्वन्नपि न लिप्येत यद्येकत्वं प्रपश्यति", "समयाद्भयं प्राप्तस्तदर्थ यतते च यः। स पुनः सभयं गन्तुं स्वतत्रश्रेन्न हीच्छति", "आरब्धकर्मनानात्वाहुद्धानामन्यथान्यथा। वर्तनं तेन शास्त्रार्थे

1. Naishkarmyasiddhi. iv. 62. 2. Upades'asahasrī. 115 (xii 13). Ramatirtha ignores this line altogether. Apart from its own context, it would be difficult to say what the true reading of the second and third words is. ABCEFKL. have यथा, and the rest तथा. A. has मुक्ता, BDG. मुक्तः, C. मुक्तो, EFHK. मुक्त्वा, J. मुक्तं. B. reads ब्रह्मचित्त. See Notes.

१. न CFJ. २. Kausi. 3. 1. 3. Gita xviii. 17. 8. Para- marthasāra, 78. 4. Sūta-Samhita (Anandas'rama Series), p. 918. &. Upades'asāhasrī. 640. (xviii. 228.). 0. Pañchadas'ī. vi. 287.

५६: वेदान्तसार: [खण्डः ३७, ३८

तदानीममानित्वादीनि ज्ञानसाधनान्यद्वेष्टत्वादयः सहुणा- श्चालङ्कारवदनुवर्तन्ते। तदुक्तम्- "उत्पन्नात्मावबोधस ह्यद्वेष्टत्वादयो गुणाः। अयत्नतो भवन्त्यस्य न तु साधनरूपिण" इति ॥३७॥ किं बहुनायं देहयात्रामात्रार्थमिच्छानिच्छापरेच्छाप्रापि-

विभ्रान्तव्यं न पण्डितैः" इत्यादिश्रुतिस्मृत्यभियुक्तवाक्यैविदुषां यथेष्टाचरण- त्वाङ्गीकारादिति चेत्सत्यं तेषां वचनानां विद्वत्स्तुतिपरत्वेन तत्कर्तव्यमित्यत्र तात्पर्याभावात। तदुक्तमाचार्यै :- "अधर्माजायतेऽज्ञानं यथेष्टाचरणं ततः। धर्मकार्ये कथं तत्स्याद्यन्न धर्मो विनश्यति" इति॥ ३६॥ नन्वेयं "अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवं" इत्यादिस्मृत्युक्तसाध- नस्य "भद्वेष्टी सर्वभूतानां" इत्यादिवचनैः प्रतिपाद्यमानाद्वेष्टत्वादिगुणसमू- हस्य विदुषाँ सम्पाद्यमानत्वश्रवणात्तेन सह विरोधमाशक्कयामानित्वादिसम्पा- दनस्य च विविदिषासन्यासविषयत्वाद्विदुषां तु लक्षणत्वेनालङ्कारवदनुवर्तनान्न विरोध इत्याह तदानीमिति। जीवन्मुक्तावस्थायामित्यर्थः । अस्मिन्नर्थे वार्ति- कसम्मतिमाह तदुक्तमिति। अस्य विद्वत्सव्यासिनो जीवन्मुक्तस्याद्वेष्टत्वादयो गुणा अप्रयतेन स्वत एव भवन्ति न तु साधनरूपिणस्तं प्रति ते साधनरूपा न भवन्ति। तन्न हेतुमाह उत्पन्नेति। यत उत्पन्न आत्मावबोधो ब्रह्मात्मैक- त्वनिश्चयरूपस्ततस्तस्य ते गुणा लक्षणत्वेनैव भवन्तीत्यन्वयः ॥३७॥ इयता प्रबन्धेन प्रतिपादितेऽस्मिन्वेदान्तसाराख्ये अन्थे श्रीमत्परमगुरु- परमहंसपरित्राजकाचार्यसदानन्दयोगीन्द्रेण महापुरुषेणाथ वेदान्तो नामे- त्यारभ्य साधनचतुष्टयसम्पन्नस्य प्रमातुरधिकारिणो मूलाज्ञाननिवृतिपरमा नन्दप्राप्तिसिद्धये प्रतीयमानाविद्यकसकलप्रपञ्चजातस्य ब्रह्मण्यध्यारोपापवाद- पुरःसरं सविस्तरं निष्प्रपञ्चत्वं प्रतिपाद्य तत्साधनं च श्रवणादिकं सप्रपञ्चम- भिधाय तस्यैवाधिकारिणस्तत्वमस्यादिवाक्यश्रवणानन्तरं ब्रह्मात्मैकतवसाक्षा- त्कारेण निरस्तसमस्तभेदबुद्धेजीवन्मुकतत्वं प्रदर्शितम्। एतावतैव कार्यसिखेः

1. Naiskarmyasiddhi iv. 69.

१. Naiskarmyasiddhi iv. 63. The reading there is धर्मोऽपि नेष्यते. २. Gita xiii. 7. ३. Idem. xii. 13. ४. प्रति CEFJL .; प्रतिबोधेन K. ५. That is, his guru's guru.

खण्ड: ३८ ] सुबोधिनीसहित: ५७

तानि सुखदुःखलक्षणान्यारब्धफ लान्यनुभवन्नन्त:करणाभासा- दीनामवभासक: संस्तदवसाने प्रत्यगानन्दपरब्रह्मणि प्राणे

किं बहुलेखेनेति मनसि निधाय सम्प्रत्यस्यैव जीवन्मुक्तस्य स्वप्रकाशात्मा- नन्दानुभवैकनिष्ठस्य भेदप्रतीत्यभावेऽप्यविद्यालेशवशात्प्रारब्धं कर्म भुन्जानो भिक्षाटनादिदेहयात्रामान्रक्रियाविशिष्टो ब्रह्मीभूत एवावतिष्ठत इत्युपसंह- रति कि बहुनेत्यादिना। प्ररब्धं त्रिविधम् । स्वेच्छाकृतं भिक्षाटनादि। समाध्यवस्थायां शिष्यादिभिर्दीयमानमन्नादिकं परेच्छाकृतम्। समाध्यव- स्थायां व्युत्थानदशायां वाकाशफलपातवद्कस्माज्जायमानं पाषाणपतन- कण्टकवेधादिकमनिच्छाकृतम्। स चायं जीवन्मुक्त: प्रोक्तत्रिविधपारब्धप्रापितं सुखदुःखमनुभवन्बुद्धादिसाक्षितया सर्वावभासकः सन्भोगेनारब्धकर्मक्षये सति प्रत्यगभिन्नपरमात्मनि प्राणादिलयानन्तरं प्रनष्टाविद्यकसंसारः कृतकृत्यः सन् गलितसकलभेदप्रतिभासो ब्रह्मैवावतिष्ठत इति सकलवेदरहस्यतात्पर्य- मित्यर्थः। अयं जीवन्मुक्तो बुद्याद्युपाधिविलये सति घटाद्युपाधिविनिर्मु काकाशवन्मुक्त इत्युपचारव्यवहारभाग्भवति बद्धत्वस्याप्यवास्तवत्वात् । तदुक्तमाचायै :- "न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बन्धो न च साधकः । न मुमु- क्षुर्न वा मुक्त इत्येषा परमार्थता" अस्य जीवन्मुक्तस्योपाधिविगमसमये

त्वात्स्थूलशरीरं नोत्तिष्ठतीति। अत्र श्रुतिमाह न तस्येति। अयं जीवन्मुक्तो जीवन्नेव दृश्यमानाद्वागद्देषादिबन्धनाद्विशेषेण मुक्तः सन् वर्तमानदेहपाते सति भाविदेहबन्धाद्विशेषेण मुच्यत इत्यत्रापि श्रुतिमाह विमुक्तश्रेति । बृहदारण्य केऽपि-"यदा सर्वे अ्मुच्यन्ते कामा येडस्य हृदि स्थिताः। अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्रुत" इति। वासिष्ठेऽपि "जीवन्मुक्तपदं व्यक्त्वा स्वदेहे कालसारकृते। भवत्यदेहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्दतामिव" इति। "असेङ्गो ह्ययं पुरुषः", "आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः", "अँस्त्ाविरं शुद्धमपा-

१. क्रियावशिष्टः CFJK. २. Gaudapada ii. 32. See Notes. 3. Brih. 4. 4. 7. 8. Yogavasistha 3. 9. 14 (modified). 4. Brih. 4. 3. 15. &. In the bhashya on Chhandogya 6. 3. 2, this is ascribed to the Kathaka. It is not in the Katho- panisad, however, or in Tait. Brah. iii, 10-12, which Bha- skaramis'ra calls Kathaka (See Burnell's Tanjore Catalogue, P. 7b.). I have not had access to a Ms. of the Samhita. ७. Isa. 8.

५८ वेदान्तसार: [खण्ड: ३८

लीने सत्यज्ञानतत्कार्यसंस्काराणामपि विनाशात्परमकैवल्य- मानन्दैकरसमखिलभेद प्रतिभासरहितमखण्ड ब्रह्मावतिष्ठते। "न तस्य प्राणा उत्कामन्ति", "अत्रैव समवलीयन्ते", "विमुक्तश्च

पविद्धं" इत्यादिश्ुत्या प्रत्यगात्मनो नित्यत्वपरिपूर्णत्वकूटस्थत्वश्रवणादुत्पत्या- सिविकृतिसंस्कारचतुर्विधक्रियाफलविलक्षणत्वेन विद्यया नित्यनिवृत्ताविद्या- निवृत्तिमात्रेण प्राप्त एवात्मा पुनः प्राप्त इत्युपचर्येत। अधिष्ठानस्य गमना- भावेऽध्यस्तस्य लोकान्तरगमनायोगान्न सालोक्यादिमुक्तिसम्भवः । नन्वप्रा- सस्य क्रियासाध्यस्य वस्तुनो विद्यमानानर्थनिवृत्तेश्र पुरुषार्थत्वं दृष्टमत्र तद- भावात्कथं पुरुषार्थत्वमिति चेन्न। तयोरेव पुरुषार्थत्वमिति नियमाभावातस्व- चछायायामारोपितरक्षसो विस्मृतकण्ठगतचामीकरस्य आ्रन्तपुरुषस्याप्तवाक्येन तयोर्निवृत्त्यास्योरपि पुरुषार्थत्वदृष्टेः । अन्न सङ्गहः-"आत्माज्ञानमलं निर- स्तममलं प्राप्तं च तत्त्वं परं कण्ठस्थाभरणादिवङ्मवशाच्छायापिशाची यथा।

सुखं प्राप्तं तयोरुच्यत" इति। न च मुक्तानामपि वसिष्ठभीष्मप्रभृतीनाम- परोक्षज्ञानिनां पुनर्देहान्तरश्रवणात्केवलज्ञानोत्पत्तिसमय एवाल्पज्ञानाम- समाकं मुक्तिर्भवतीति कथं विश्वसिमोतो ज्ञानव्यतिरिक्तमप्युपायान्तरं किञ्ञि- त्कर्तव्यमिति वाच्यं शास्त्रप्रामाण्यादेव तदुपपत्तेः। "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति", "तरति शोकमात्मवित्" इत्यादिश्रुतिभिर्ज्ञानोत्पत्तिसमयमेव मुक्तिप्रतिपा- दनात्। तदुक्तं शेषेण-'तीर्थे श्वपचगृहे वा नष्टस्मृतिरपि परित्यजन्देहम्। ज्ञानसमकालमुक्त: कैवल्यं याति हतशोक" इति। वसिष्ठादीनां त्वाधि कारिकपुरुषत्वेन यावद्धिकारं प्रब्घवेगप्रयुक्तशापादिना स्वीकृतावान्तर- देहपातेऽपि तद्देहभाविभोगस्य निवारयितुमशक्यत्वात्मारब्घस्य विना भोगेन क्षयानुपपत्तेः । "यावद्धिकारमवस्थितिरधिकारिणां" इति भगवद्यासैविशे- षितत्वात्। अस्मदादीनां च प्रारब्धकर्मणोऽनेकदेहारम्भकत्वसम्भवेडपि चरमदेहं विनापरोक्षज्ञानोत्पत्तेरसम्भवात्। वामदेवेन तथा दृष्टखवात्। अन्यथा गर्भस्थस्य श्रवणाद्यभावेन ज्ञानोत्पत्त्यनुपपत्तेः । ननु ज्ञानिनामपि सवप्ावस्थायां देहान्तरस्वीकारान्मुक्त्ानामपि पुनर्देहान्तरस्वीकारः किंन

1. Brih. 4. 4. 6. 2. Idem. 3. 2. 11. There, however, the reading is समवनीयन्ते.

2. See Maxims ii (2nd. edn.). R. Paramārthasūra 82. 3. Brahmasutra 3. 3. 32. 8. Ait. Up. 4. 5.

खण्डः ३८ ] सुबोधिनीसहितः ५९

विमुच्यत" इत्यादिश्ुतेः ॥३८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यसदानन्द- विरचितो वेदान्तसार: समाप्ः॥

स्यादिति चेन्न। कण्ठे स्वमं समाविशदित्यादिवाकयेषु कण्ठान्निर्गमनाभावश्र- वणात्। देहान्तरप्राप्तेस्तु तदन्तरप्रतिपत्तावित्यत्र देहान्निर्गमनश्रवणाद्वैष- गयम्। तदुक स्कान्दे-"यस्मिन्देहे हढ ज्ञानमपरोक्ष विजायते। तद्देहपात- पर्यन्तमेव संसारदर्शनम् । पुरापि नास्ति संसारदर्शनं परमार्थतः । कथ तद्दर्शनं देहविनाशादूर्ध्वमुच्यते। तस्माद्गह्मात्मविज्ञानं दृढं चरमविग्रहे। जायते मुक्तिदं ज्ञानं प्रसादादेव मुच्यत" इति। तसातसुष्टकं विमुक्तश् विसुच्यत इति ॥३८॥ नित्यञुद्धपरिपूर्णमद्दयं सच्चिदात्मकमखण्डमक्षरम्। सर्वदासुखमबोधतत्कृतैर्वर्जितं सदहमस्मि तत्परम्।। गोवर्धनप्रेरणया विमुक्तक्षेत्रे पवित्रे नरसिंहयोगी। वेदान्तसारस्य चकार टीकां सुबोधिनीं विश्वपतेः पुरस्तात्॥ जाते पञ्चशताधिके दशशते संवत्सराणां पुनः सज्जाते दशवत्सरे प्रभुवरश्रीशालिवाहे शके। प्रास्ते दुर्मुखवत्सरे शुभशुचौ मासेऽनुमत्यां तिथौ प्रास्े भार्गववासरे नरहरिष्टीकां चकारोज्वलाम्॥

शिष्यनृसिंहसरस्वतीकृता सुबोधिन्याख्या वेदान्तसारटीका समापा॥

1. Katha 5. 1.

2. So L .; CFJK. स्वभे. २. तदनन्तर J .; तदनन्तरं KL. 3. Sūta-Samhitā 3. 7. 76-8 (pp. 306-7).

विरामतीर्थयतिविरचिता

वेदान्तसारटीका।

श्रीरामतीर्थय तिविरचिता विद्वन्मनोरञ्जनी टीका

ॐसकलब्रह्मविद्यासम्प्रदायप्रवर्तकाचार्येम्यो नमः ॥। सत्यं ज्ञानमनन्तं परिपूर्णानन्दविग्रहं रामम्। प्रत्यञ्चमनृतविश्वसृष्टिस्थित्यप्ययं वन्दे॥। १॥ वाणीकायमनोभि: श्रीगुरुविद्यागुरून्नमस्कृत्य। वेदान्तसारटीकां कुर्वे श्रद्धावशाद्यथाबुद्धि॥२ ॥

तातत्वानुसन्धानात्मकं मङ्गलमाचरत्यखण्डेत्यादिश्लोकेन। आत्मानमाश्रय इत्य- न्वयः । यद्यपि ग्रन्थकरणादिकार्यारम्भे गणेशसरस्वत्यादिदेवताभेदं विन्न- विघातविद्यास्फूर्तिप्रदत्वेन प्रसिद्धमनुसन्धानं कुर्वन्ति शिष्टास्तथापि "ऐष उ ह्येव सर्वे देवा" इति श्रुतेरात्मन एव सर्वदेवतात्मकत्वावगमादात्मानुसन्धाने सति सर्वदेवतानुसन्धानं सम्भवतीति मन्यते ग्रन्थकारः। आात्मानं विशुद्ध- चिद्रूपं त्वम्पद्लक्ष्यं तुरीयमाश्रये शास्त्राचार्यप्रसादाभिव्यक्तमनुसन्दधे। अस्यात्मनस्तत्पदलक्ष्यपरमात्मानन्यत्वं वाक्यार्थ कथयितुं तत्पदार्थ शोध- यति-अखण्डसच्चिदानन्दमिति। "आनन्दादयः प्रधानस्य" इतिन्यायेन "सेत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म", "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इति श्रुत्योः परस्परैकवा- क्यताम भिन्रेत्याखण्डेत्यादिभिरानन्दपदस्य समासः। अखण्डशब्दोऽनन्तपद पर्यायः । स चाविद्याध्यस्तदेशकालवस्तुभ्यः परमात्मनः परिच्छेदं व्यावर्त- यत्येव नञ्पदयोगात्। तदुक्तम्- "तत्रानन्तोऽन्तवद्वस्तुव्यावृत्यैव विशेषणम्" इति । इतराणि तु पदानि स्वारथापरित्यागेनैव स्वविरोध्यर्थव्यावृतं ब्रह्म लक्ष- यन्ति। तदुकम्- "स्वार्थार्पणप्रणाड्या च परिशिष्टौ विशेषणम्" इति। परिशिष्टौ सत्यज्ञानशब्दावित्यर्थः । अखण्डमपि तदनृतं शून्यं वा स्यादि- त्यत आह-सदिति। सदनृतश्ून्यव्यावृत्तं बाधाभावोपलक्षित सवरूपसत्ता -

9. Brih. 1. 4. 6. ?. Brahmasūtra 3. 3. 11. 3. Tait. 2. 1. 1. 8. Brih. 3. 9. 28. 4. Sures'vara's Taittiriyavārtika ii. 78. &. Idem ii. 79 (page 57).

६४ वेदान्तसार: [ खण्डः १

त्मकमिति यावत्। ब्रह्मणोऽप्यनृतत्वे निरधिष्ठानारोपप्रसङ्गात्। शून्यस्य ससाक्षिकत्वे तु सर्वशून्यवादानुपपत्तेरसाक्षिकत्वे तदसिद्धेः स्वप्रकाशत्वेच ब्रह्मग एव नामान्तरत्वापत्तेन ब्रह्मानृतं शून्यं वेत्यर्थः । अखण्डं सदृपि तत्त- मोवज्जडं किं न स्यादित्यत आाह-चिदिति । चिज्ज्ञानं ज्ञप्तिरिति पर्यायः। श्रुतौ ज्ञानं ब्रह्मेति सामानाधिकरण्याङ्गुणत्वे तस्य तदनुपपत्तेः । न च शुक्को घट इतिवत्तत्स्यादिति वाच्यं निर्धर्मकत्वप्रतिपादकास्थूलादिश्रुतिवि- रोधात्। किञ्ज ज्ञानस्य नित्यत्वेऽयुष्णवत्सवितृप्रकाशवच्च ब्रह्मस्वभावान- तिरेकात्। अनागमापायिधर्मस्य धर्मिणः परमार्थतो भिन्नत्वे प्रमाणाभा- वात् अनित्यत्वे ज्ञानानवस्थाप्रसङ्गात्। कार्यस्य सतो ज्ञानस्यापि कार्यान्त- रवतस्वोपादानगोचरापरोक्षज्ञानजन्यत्वात्। ज्ञानोपादानब्रह्मगोचरस्यापि ज्ञान- स्य कार्यत्वे तस्यापि पूर्वसमानयोगक्षेमतया कथ नानवस्था। अजन्यत्वे प्रथमे कः प्रद्वेषः । तथा च सिद्धा ब्रह्मणो ज्ञानस्वभावता। एतेन जीवात्मनो- डपि ज्ञानस्वभावता व्याख्याता वेदितव्या। स्वप्रकाश चतन्गह्ैष्टव्यमप्रकाश- जडविलक्षणत्व निर्देशसामर्थ्यात्। "तदेव योतिषां ज्योतिः", "तेस्य भासा सर्वमिदं विभाति" इत्यादिश्रुतेः । नन्वेवमखण्डसच्चिदूपमपि ब्रह्म न प्रेक्षा- वत्प्रेप्सागोचरं सुखदुःखाभावतत्साधनानामन्यतमत्वाभावात्। न तावतस्व- सुखदुखाभावसाधनं ब्रह्म स्वस्मिन्सुखदुःखयोर्नित्यनिवृत्तत्वात् "भशैरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत" इति श्रुतेः । नाप्यन्यगत सुखादिसाधनं ब्रह्म। अन्येषां दष्टादृष्टसुखदुःखप्राप्तिपरिहारयोलंकिकवैदिकसाधनेभ्य एव सिद्धेः। तस्मान्न सुखादिसाधनं ब्रह्म। नापि दुःखाभावरूपं भावात्मस्वभा- वताविरोधात्। नापि सुखात्मकं तथात्वे प्रमाणाभावादित्यत भाह-आनन्द- मिति। आनन्दं सुखरूपम्। न च ब्रह्मण आनन्दात्मत्वे प्रमाणाभावः "विज्ञान मानन्दं ब्रह्म", "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्", "आनेन्दरूपममृतं यद्विभाति", "को ह्येवान्यात्कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्" इत्यादिश्रुतेः प्रमाणत्वात्। न चानन्दब्रह्मणोर्धर्मधर्मिताशङ्काप्यवकाश लभते श्रुतिस्वारस्यभङ्गप्रसङ्गात्। न च ब्रह्मण ईश्वरस्य सुखित्वं परैरपीष्यतेऽत

१. Tait. 2. 1. 1. 2. Brih. 3.8.8. ३. See Notes. 8. Brih. 4.4. 16. 4. Katha 5. 15. a. MNR. omit प्रेक्षावत्. ७. Chha. 8. 12. 1. c. P. wrongly reads and translates अनागत. ९. आन- नदत्वे MP. १०. Brih. 3.9.28. ११. Tait. 3. 6. 1. 9२. Mund. 2.2.7. १३. Tait.2.7.1. १४. त्वदन्यतात्रिकैरित्यर्थः । सुखित्वाङ्गीकारे तत्साधककर्माङ्गीकारोऽप्यस्तु। इष्टापत्ता तु कर्मसाध्यदुःखापादानं दुर्वारमेवेति भाव:।l M (margin).

खण्ड: १] विद्वन्मनोरञ्जनी :६५ आनन्दो विद्यतेऽस्मिन्नित्यानन्दं ब्रह्मेति परेषां श्रुतिव्याख्यान मुपहासास्पद- मेव। न च ब्रह्मण्यानन्दशब्दो दुःखाभावपरः "ओनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" इति भावरूपब्रह्मसामानाधिकरण्यनिर्देशविरोधात्। न च प्रियास्पर्रित्वश्रु- तिविरोधस्तस्याः श्रुतेवैषयिकप्रीतिनिषेधपरत्वादिति भावः। यद्यप्यात्मपद- मेवेह शेषिपदं तथापि अ्रुत्युपरोधात्पदार्थशोधनार्थतया च ब्रह्मपदमध्याहृत्य विशेष्यं बोद्धव्यम्। एवं सत्यखण्डं सच्चिदानन्दं ब्रह्मात्मानमाश्रय इति ब्रह्मात्मपदयोः सामानाधिकरण्येन तत्वम्पदार्थयोरैक्यवाक्यार्थोऽब्रह्मत्वपा- रोक्ष्य निवृत्या परिपूर्णतया निरूपितः स्यान्नान्यथा। एतेषां च पदानां ब्रह्म- पदेन प्रत्येकं प्रथममन्वितानां पश्चात्सामानाधिकरण्येन परस्परमपि सम्ब- न्घसिद्धिः। "अरुणया पिङ्गाक्ष्या गवैकहायन्या सोमं क्रीणाति" इत्यन्न कयवाचिपदान्वितानामरुणादिपदानामिव परस्परान्वयः । न चैकार्थत्वे सत्यादिपदानां पर्यायतापत्तिरयौगपद्यं चेति वाच्यं प्रवृत्तिनिमि त्तभेदाद्यावर्त्य- भेदाच्चोक्तदोषानवतारात्। एवमन्योऽपि वाक्यविचारोपयोगी न्याय ऊह- नीयो विस्तरभयान्नेह लिख्यते। एवं विधिमुखेन परिच्छिन्नानृतजडदुःखरू- पानात्मतद्र्मविलक्षणं ब्रह्मेति निरूप्येदानीं "नेति'नेति", "अस्थूलं", "यतो चाँचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" इत्यादिश्रुतिमाश्रित्य निषैधमुखेन सकल निषेधावधिभूतं सत्यस्य सत्यं ब्रह्मेतिदर्शयति-अवाङनसगोचर- मिति। वाक्व मनश्च वाडानसे तयोगोंचरो वाझानसगोचरो न वाऊानसगो- चरोडवाङानसगोचरस्तदिति विग्रहः। "नैव वाचा न मनसा प्रासुं शक्यो न चक्षुषा", "अस्तीत्येवोपलब्धव्य" इति च काठकश्रुतेः । एवं विधिनिषे धाभ्यां ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणमभिधाय लक्षितं स्वरूपं तटस्थलक्षणेन सम्भा- चयति-अखिलाधारमिति। अखिलस्याकाशादिप्रपञ्चस्याधार आश्रयस्तदिति विग्रहः । आश्रयशब्दः सृष्टिप्रलययोरप्युपलक्षणार्थः । तथाच श्रुतिः- "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसं- विशन्ति तद्विजिज्ञासखव तङ्गह्मेति" इति। ततश्च जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणं ब्रह्मेत्युक्तं भवति। अत इदं फलितम्। सत्यज्ञानानन्तानन्दैकरसं ब्रह्म तत्प- दलक्ष्यमिति। आत्मपदादेव त्वम्पदार्थशुद्धिः। "आत्मेत्येवोपासीतान्न ह्येते सर्व एकं भवन्ति" इतिश्रुतावात्मशब्दस्य निर्विशेषप्रत्यक्चैतन्यमात्रनिष्ठताया निर्धारितत्वात्। तथा च ब्रह्मात्मपदयोः सामानाधिकरण्यादैक्यवाक्यार्थसिद्धि-

9. Tait. 3. 6. 1. R. Chha. 8. 12. 1. ?. Tait-Samhita 6. 1. - 6. 7; 7. 1. 6. 2. See Notes. 8. Brih. 2. 3. 6. 4. Idem 3. 8. 8. .E. Tait. 2. 4. 1. 9. Katha. 6. 12. z. Idem 6. 13. g. Tait. 3. 1. 1. 90. Brih. 1. 4. 7.

६६ वेदान्तसारटीका [१, खण्डः २, ३

रित्युक्तं तदेव वाक्यार्थभूतमात्मानमाश्रये। किमर्थम्। अभीप्रसिद्धये। अमीषं शासार्थाप्रतिपत्यन्यथाप्रतिपत्तिचिप्रतिपत्तिनिरासलक्षणं यथाशास्त्रम- थैसङ्गहसामर्थ्यलक्षणं च । तस्य सिद्धि: सम्पत्तिस्तस्यै तदर्थमित्यर्थः॥१॥ एवं शास्त्रप्रतिपाद्यपरदेवतातरवानुस्मरणलक्षणं मङ्गलं विधायेदानी "यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ" इत्यादिशास्त्रादेवताभक्तिवदुरुभक्तरपि विद्याङ्गत्वपतीतेः "देवमिवाचार्यमुपासीत" इत्यादिस्मनेश्र गुर्वाराधनोक्तिपू- रवैक स्वचिकीर्पितं प्रतिजानीते-अर्थत इति शोकेन। वेदान्तो वक्ष्यमाण- लक्षणस्तस्य सारो मथितार्थन्तं वश्ये। तच्च यथामति स्वमत्यनुसारेण। अन-

कमभियुक्त :-

दपि वयमस्य गुणैकलेशभाजः । अपि महति जलाणवे निमस्रा: सलिलमुपाददते मितं हि मीना" इनि॥ एतच्त गर्वपरिहारोक्तिवचनं न पुनर्वादिभयनिमितं यथाशास्त्रमर्थसङ्गहा- दित्यथः । किं कृत्वा। गुरुनारध्य। भक्तिश्रद्धानिरायस्तुतिनमसकारादिना देवमिव पूजयितवा। गुरूनित्येकस्मिन्बहुवचनं पूजार्थम्। किंनामानो गुरव इत्यपेक्षायां स्वस्य साम्प्रदायिकत्वज्ञापनाय तान्रामतो निर्दिशति-अद्दयान- न्दानिति। नास्नो डित्थादिवत्संज्ञामात्रत्वं व्यावतयति-अर्थत इति। अपि- शब्द: शब्दार्थयो: समुच्चयार्थः । न केवलं शब्दतः किन्तवर्थतोऽपीति। तब्र हेतु :- अतीतद्वैतमानत इनि। अतीतं द्वैतं यस्माच्तदतीतद्वैतं प्रत्यगा- त्मतर्वं तस्य भानं साक्षात्कारस्तस्मादनीतह्वैतभानतः । 'अतीतद्वैतभावत' इति

व्रह्मात्मप्रतिपत्तिपरेषु श्रुतिसूत्रेषु विद्वन्निरमितनिबन्धेपु चाविशेषेण वेदान्त- शब्दुस्य लोके प्रयोगदर्शनात्सवत्र मुख्यवृत्तितः प्रनीति बारयनमुख्यगौण- भेदेन वेदान्तशर्ब्द व्युत्पाद्यति-वेदान्तो नाम इत्यादिना। उपनिष- च्छव्दो ब्रह्मात्मैक्यसाक्षारकारविषयः । उपनिपूर्वस्य क्विप्प्रत्ययान्तस्य पद्ल- विशरणगत्यवसादुनेव्वित्यस्य धातोरुपनिषदिति रूपम्। तत्रोपशब्दः सामी- व्यमाचट्टे तथ सककोचकाभावात्सर्वान्तरे प्रत्यगात्मनि पर्यवस्यति। निशब्दो निश्रयवचनः । सोऽपि तत्तत्वमेव निश्चिनोति तजनकव्यवाच्युपशब्दसामाना-

1.P. wrongly, शास्त्रार्थप्र २. Svet. 6. 23. 2. Apastamba Sūtra I. 6. 13. 8. Sanksepas'āriraka i. D.

खण्ड: ३] विद्वन्मनोरजनी ६७

धिकरण्यात्। तसाद्गह्मविद्यासवसंशीलिनां संसारसारतामति साद्यति विषा- दयति शिथिलयतीति वा परमश्रेयोरूपं प्रत्यगात्मानं सादयति गमयतीति वा दुःखजन्मप्रवृत्यादिमूलाज्ञानं सादयत्युन्मूलयतीति वोपनिषत्पदवाच्या। सैव प्रमाणम्। तस्या: प्रमारूपायाः करणभूतः सर्वशाखासूत्तरभागेषु पठ्य- मानो अन्थराशिरप्युपचारात्म्रमाणसित्युच्यते। तथा चोपनिषदः प्रमाणं प्रसा- करणमुपनिपत्प्रमाणं वेदान्त इत्यर्थः । तदुपकारीणि वेदान्तार्थविचारानुकू- लानीति यावत्। तदनुकूलत्वं वेदान्तवाक्यप्रमेयासम्भावनापोहद्वारा न तु अमित्युत्पत्तो तत्फले वा साक्षाद्वि चारशास्त्र स्याङ्गभावस्तथा सति वेदान्तवाक्यानां सापेक्षताप्सङ्गात्। तदुक्तमभियुक्तै :- "स्वाध्यायवन्न करणं घटते विचारो नाप्यङ्गमस्य परमात्मधियः प्रसूतौ। सापेक्षतापतति वेदगिरस्तथात्वे ब्रह्मात्मनः प्रमितिजन्मनि तन्न युक्तम्" इति॥ शरीरमेव शरीरकं तत्र भवो जीवः शारीरकः स सूत्यते याथातथ्येन निरूप्यते यैस्तानि शारीरकसूत्राणि "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्यादीनि। यद्वा शारीरकस्य सूत्राणि तद्याथात्म्यवादिवेदान्तार्थसङ्गहवाक्यानि। आढि- शब्दो भाष्यादिसङ्गहार्थः । चशब्दो वेदान्तशब्दानुषङ्गार्थः । तथाच वेदा- नामन्तोऽवसानभागो वेदान्त इति व्युत्पत्तियोगान्मुख्यो वेदान्तशब्दो वेद- भागभेदेषु शारीरकादौ तूपचरित इति व्युत्पादितः । ननु किं पुनरस्य ग्रन्थ- स्यारम्भे निमित्तम्। न खलु निर्निमित्ता प्रेक्षावत्पवृत्तिरिति चेत्को भावः । निमित्तमान्राक्षेप इति चेन्न। अशनायादयनेकोर्मिमालाकुलसमुद्भूतक्षोभहत- विचेकविज्ञानपाथसि दृढतरकामक्रोधाद्युत्तुङ्गशैलजालविषमे सुतदुहितृकलन्न- बान्धवाद्यने कमकरनक्रचकरा कुले नरमृगपशुपक्षिदेवादिस्थानभोगफेनबुद्ुदे सं- सारसागरेSनवरतमध ऊर्ध्व तिर्यग्वा मज्जनोन्मजनादिविवशानतिवितत- गम्भीरार्थाने कशाखवेदान्त विचार महाद्रुमावलम्बनासमर्थान्दुःखिनो लोकाना- लोकय सक्जातकरुणाया निमित्तत्वोपपत्तेः । अथ निमित्तविशेषाक्षेपश्चेत्त- ब्राह-अस्ेति। "शासत्रैक देशसम्बदधं शास्त्रकार्यान्तरे स्थितम्। भाहु: प्रकरणं नाम अ्न्थभेदं विपश्चितः"॥

9. Sankyepas'ariraka i. 18. R. Brahmasutra 1. 1. 1. ३. S00 प्रयोजनमनुद्विश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तत in Maxims iii. 8. Para- s'ara-upapurana xviii. 21, 22 (or, Kaivalyaralna p. 45. This was reprinted from The Pandit in 1901).

६८ वेदान्तसारटीका [३, खण्ड: ४

इति हि प्रकरणलक्षणं वदन्ति। तथा च यच्छासत्रैकदेशसम्बद्धं यत्परकरणं जत्तच्छास्त्रीयरेवानुबन्धैरनुबन्धवद्युक्तम्। अन्यथा शास्त्रप्रकरणयोर्भिन्नविषया- - अ्न्थस्य वेदान्तशास्त्रीयप्रकरणत्वा द्वेदान्तशास्त्रसिद्धैरेवानुबन्धैसतद्वत्तासिद्धेर्न ेऽनुबन्धाः पृथगालोचनीया इत्यर्थः ॥ ननु महाविषयादेरिह शास्त्रीयत्वेऽप्यवान्तरविषयादेः पृथगालोचनमुचि- नमितरथा शाखं परित्यज्य प्रेक्षावतोऽत्र प्रवृत्ययोगादितिचेद्वाढं प्रकरणत्वेनै- वावान्तरसङ्गतेः सुलभालोचनत्वात्पृथगिह निर्देशानपेक्षणात्। तथाहि सारग्रहणेच्छुरवान्तराधिकारी। सगुणनिर्गुणरूपविषयभेदं परित्यज्य निर्गुण- सारमात्रमिह विषयः । तन्मान्रावधारणमवान्तरप्रयोजनम् । सम्बन्घोऽपि विषयानुरूप इति भावः। ननु शास्त्रीयोऽनुबन्धः शास्त्रविद्विरेव विज्ञायते न व्युत्पित्सुभिस्तत्कथमिह तेषां शास्त्रीयविषयाद्यनभिज्ञानां प्रवृत्तिरित्या- शङ्कय शास्त्रीयमेवानुबन्धं संक्षेपतो व्युत्पादयितुसुपकमते-तत्रानुबन्धो नाम इत्यादिना। तत्र वेदान्तशास्त्रे। सवार्थप्रतिपत्तारमनाश्रित्य शास्त्रस्य अवृत्ययोगादादावधिकार्यनुबन्धापेक्षा। तस्य च विषयबोधमन्तरेणाप्रवृत्ते- विषयस्य तदानन्तर्यम्। विषयस्य च शक्यप्रतिपाद्यत्वसिद्धये सम्बन्धस्य विष- यानन्तर्यम्। प्रयोजनस्य चरमत्वं प्रसिद्धमित्युद्देशपाठक्रमो विवक्षितः । तथा- व शारीरकसूत्रं "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति॥ ३ ॥ तत्र यथोद्देशक्रममधिकारिणं निरूपयति-अधिकारी त्विति। धर्मजि- ज्ञासाधिकारिणोऽस्य वैलक्षण्यसूचनार्थस्तुशब्दः । प्रमाताधिकारीत्यन्वयः । लोकिकवैदिकव्यवहारेष्वभ्रान्तो जीवः प्रमातेह विवक्षितः । जीवमात्रस्य पक्षे अमसम्भवेन शास्त्रर्थप्रतिपततृत्वायोगात्। तस्य तुशब्दसूचितं विशेषमाह- साधनचतुष्टयसम्पन्न इति । वक्ष्यमाणसाधनचतुष्टयविशिष्ट इत्यर्थः । अयं भावः । न तावद्वेदाध्ययनं ब्रह्मजिज्ञासाधिकार हेतुस्तस्य धर्मब्रह्मजिज्ञा- सयो: साधारणत्वात्तन्मात्रेणेह नियमेन प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । नापि धर्मविचारः । आगपि धर्मविचारादधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेः । नापि धर्मानुष्ठा- नमिह जिज्ञासाहेतुर्विनापि धर्मानुष्ठानं ब्रह्मचर्यादेव विरक्तस्य ब्रह्मजिज्ञा- सादर्शनात्। श्रुतिश्च भवति विविदिषोः सन्न्यासविधायिनी "यैदि वेतरथा ब्रह्म चर्यादेव प्रवजेत्" इत्यादिका॥ ननु "जायमानो वै ब्राह्मगस्तिभिऋ्णवान् जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो व्यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य एष वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारी वास्त" इति श्रुतेः।

9. Jābala 4. R. Tait-samhitā 6. 3. 10. 5.

खण्ड: ४ ] विद्वन्मनोरजनी ६९

"ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्। अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमान: पतत्यधः"॥ इति स्मृतेश्वर्ण त्रयापाकरणमन्त्वरेण मोक्षशास्त्रविचारप्रवृत्त्ययुक्तताया गम्य- मानत्वात्कथं धर्ममननुष्ठाय सन्नयासपूर्वकब्रह्मविचारे प्रवृत्तिरिति चेत्। उच्य- ते। श्रुतिस्तावत् "हृदयस्याग्रेऽवद्यत्यथ जिह्वाया अथ वक्षस" इति पश्चतदा- नत्रयविधिमुपकम्य "तद्वैदानैरेवावदयते तदवदानानामवदानत्वं" इत्यवदा- ननिर्वचने नोपसंहारादवदानत्रयविध्यर्थवादत्वान्न खार्थपरा। अतः सा "ब्रह्म- चर्यादेव" इति श्रुत्यानन्यपरया बाध्यते। यदि ब्रह्मचर्यादिभिरपाकरणीयमृ- णत्रयमपि "अवदानैरेवावद्यत" इत्ययदानश्रुतौ ब्रह्मचर्यादेर्ऋणत्रयापाकरण- हेतुत्ववचनं स्वार्थपरमेवेति मतं तथापि जातमात्रस्यर्णत्रयसम्बन्धे प्रमाणा- भावाद्धिकारी जायमानो गृहस्थो वा जायमान इति वा व्याख्यान मुचितम्। स्मृतिस्त्वविर क्तविषयतया व्याख्येया। एतेन "यज्ञायुधी यजमानः", "जरया वास्मान्मुच्येरन्", "वीरहा वा एष देवानां योऽग्निमुद्वासयत" इत्यादिश्रुतयः "ऐकाश्रम्यं त्वाचार्याः प्रत्यक्षविधानाद्गार्हस्थयस्य" इत्यादिस्मृतयश्च व्याख्याता वेदितव्याः। "ब्रँह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्", "यर्दहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत्", "अर्थ पुनरव्रती वा व्रती वा", "किमर्था वयमध्येष्यामहे किमर्था वयं, यक्ष्याम हे", "किं भरंजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्मेति","याज्ञवल्क्यः प्रव- ब्राज","ये मरजामीषिरे ते इमशानानि भेजिरे। ये प्रजां नेषिरे तेऽमृतत्वं हिं भेजिर" इत्यादिश्रुतिस्मृत्यविरोधात्। तसमान्न धर्मानुष्ठानं ब्रह्मजिज्ञासाहेतुः। अतो ब्रह्मजिज्ञासा जायमाना यस्मिन्सत्येव नियमेन जायते यस्मिन्नसति नैक जायते तदेव तस्या: साधनमेषितव्यम्। तञ्च वक्ष्यमाणं साधनचतुष्टयमेवेति। कस्मात्पुनः साधनसम्पन्नस्तव्राह-नितान्त इति। नितान्तमत्यन्तं निर्मलं शुद्धं स्वान्तमन्तःकरणं यस्य स तथा। कुतः स्वान्तस्य नैर्मल्यं प्रतिबन्ध- करागा दिवासना निवृत्येत्याह-निर्गत० इति। रागादिवासनारूपकल्मषनिवृ- त्तिरपि कुतस्तत्राह-नित्य० इति। काम्यकर्माभिरतस्यानुष्ठीयमानमपि नित्यादि न साक्षात्कल्मषनिवृत्तिहेतुः कामवासनया शुद्धिप्रतिबन्धसम्भवा- त्तथा निपिद्धावर्जने पापेन प्रतिबन्धादित्यभिप्रेत्य नित्यानुष्ठानं विशिनष्टि-

9. Manu. 6. 35. R. Tait-Samhita 6. 3. 10. 4. ₹. Idem 6. 3. 10. 5. 8. S'atapatha. 12. 5. 2. 8. For the next quotation, see Notes. 4. Tait-Samhita 1. 5. 2. 1. &. Gautama-samhita 3. 36. o. Jabala. 4. c. Idem. e. Idem. १o. Brih. 4. 4. 22; not in MN. 39. Brih. 4. 5. 25. (Madhyandina). 9R. See Notes. १३. साधने.

७० वेदान्तसारटीका [खण्ड: ४

काम्यनिषिद्धवर्जनपुरःसरमिति । एवं नित्याद्यनुष्ठानस्य शुद्धश्रैकभविक- त्वनियमं व्यावर्तयति-अस्मिन् जन्मनि जन्मान्तरे वेति। "अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्"। "ने हि कल्याणकृत्कश्रिद्ुर्गतिं तात गच्छति"॥ इत्यादिस्मृतेर्जन्मान्तरानुष्टितस्यापि जन्मान्तरोपकारकत्वसम्भवादिति भावः । एवं काम्यनिषिद्धवर्जनपुरःसरमिहजन्मनि जन्मान्तरे वानुष्ठितनि- त्यादिक्षपितकल्मपस्य विचेकादिसाधनचतुष्टयसम्पत्तौ कारणमाह-आपातत इति। आपाततो विचारेणेदमित्थमेवेति पर्यवधारणमन्तरेणाधिगतोऽखिलो वेदार्थो येन स तथा। वेदशब्दो वेदान्तविषयः। वेदार्थज्ञाने हेतुमाह- विधिवदिति। "श्रह्मणेन पडड़ो वेदो निष्कारणोऽध्येयो ज्ञैयश्च" इति- वचना स्वित्याध्ययनविध्यु पस्थापितवेदान्तवचोभिर्निरुक्त व्याकरण द्यङ्गोपकरणैर- नवबुद्धतात्पर्यलिह्वैरधिगताखिलवेदान्तार्थ इत्यर्थः । एतदुक्कत भवति। वस्तु-

वोऽविद्याकामकर्मवशंगतः काम्यनिषिद्धाद्यनवरतमाचरंस्तत्फलभूतस्वर्गनरकौ भुआनस्तन्जोगवासनावासितस्तदनुरूपं पुनः कर्म पुनः फलमित्येवं र्घैटीय- ब्रवत्कुलालचऋ्रवद्दोर्ध्वाधस्तिर्यग्भ्रमणमविश्रममनुभवन् हृष्टः कृतार्थों मूढो दुःखी वेत्यात्मानं सृषैव मन्यते। स पुनः "ऐक: काम्योऽपरो नित्यस्तथा नैमित्तिक: परः। प्राधान्येन फलं शुद्धिरार्थिकी काम्यकर्मणः । प्राधान्येन मनःशुद्धिर्नित्यस्य फलमार्थिकम्। केवलं प्रत्यवायस्य निवृत्तिरितरस्य तु"॥

माकलयन् काम्यनिषिद्धे परित्यजश्रीश्वरार्पणबुद्द्ानुष्टित नित्यादिक्षपितकल्मप- तया नितान्तनिर्मलस्वान्तोऽधीतसाङवेदार्थापातालोचनया लब्धविवेकादिसा-

काम्यादिपदार्थान् कथयति-काम्यानीत्यादिना। फलोद्देशेन विधीय-

s. Gitd. vi. 45. 2. ldem vi. 40. 2. See Notes. ४. For these two simile's, see Maxims ii (2nd. edn.). 4. Sūta-Sam- hita, p. 345. In P. each werd in this line is neuter me &c. ६. See Note :.

खण्ड: ४ ] विद्वन्मनोर जञनी ७१

मानानि कर्माणि काम्यानि। न च "विश्वजिता यजेत" इत्यादावव्याप्तिस्त- न्रापि "से स्वर्गः स्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात्" इतिन्यायेन स्वर्गफलोद्देशेन विधे: साधितत्वात्। ज्योतिष्टोमशब्द एकाहिकविषयः । आदिशब्दोऽहीन- सत्रसङ्गहार्थः । भ्रमावगतेष्टसाधनतानिषेधकनञ्पद्योगिवाक्यगम्यानि नि- षिद्धानि। लिङ्गाद्यनुषक्तनव्योगिवाक्यगम्यानि वा। नरकादी त्यादिपदादै- हिकदुःखग्रहः । ब्राह्मणहननादीत्यादिपदात्सुरापानादिग्रहः । अत्यवायशब्दे- नागामिदुःखमुच्यते। येषामकरणे विज्ञायमाने तत्साध्यते ज्ञाप्यते तानि नित्यानि इत्यर्थः । अकरणे प्रत्यवायलक्षणानि नित्यानीति यावत्। निर्नि मित्तमुपात्तदुरितक्षयारथानि नित्यानीति नित्यकर्मलक्षणं न त्वकरणे प्रत्यवा- योत्पादकानि नित्यानीति । ननु "अकुर्व्न्विहितं कर्म निन्दितं च समा- चरन्। प्रसज्जंश्रेन्द्रियार्थेषु नरः पतनमृच्छति" ॥ इति स्मृतौ शेतृ- अत्ययाद्करणस्य प्रत्यवायहेतुत्वमवगम्यते तत्कथमकरणस्य प्रत्यवायानुत्पाद- कत्वमिति चेन्न। "लैक्षणहेत्वोः क्रियाया" इति पाणिनिना शतुर्लक्षणा- रथेडपि विधानात्। अत एव नित्याद्यनुष्ठानकाले निद्धालस्यादिपरवशं नर- मालोक्य शिष्टैर्लक्ष्यते यद्यस्य यथावन्नित्यनैमित्तिकानुष्ठानमभविष्यत्तदा सञ्वि- तदुरितक्षयोऽभविष्यन्न चायं विहितमकार्षीदतः प्रत्यवायी भविष्यतीति। तथा च "विचिकित्सक्कोत्रिय" इतिवच्छतृप्रत्ययस्यान्यथाप्युपपत्तेरन तद्व. लाद्भावस्य हेतुत्वाशङ्का युक्ता। तदुक्तम्- "नित्यानामक्रिया यस्माल्लक्षयित्वैव सत्वरा। प्रत्यवायक्रियां तस्पाल्लक्षणार्थे शता भवेत्" इति॥ ननु हेत्वर्थेऽपि शतुर्विधानस्य तुल्यत्वे कथं लक्षणार्थावगम इति चेदभावा- व्वावोत्पत्तेरनुपपत्तेरिति वदामः। भावरूपस्य हि कार्यस्य भावरूप कारणमिति प्रत्यक्षादिभिरवधारितं तेन शतृप्रत्ययादभावस्य भावहेतुताभ्युपगमो विरु- धयते। नन्वेवं सति कथं तवाप्यकरणस्य प्रत्यवायलक्षकत्वसिद्धिरिति चेन्नैष

9. Mimumsa 4. 3. 15. See विश्वजिन्याय in Maxims iii. २. ब्रह्म° MNR; ब्रह्महत्या® P. ३. This sentence comes below, after विधानात् and reads निर्निमित्तानि &c. e. Manu. xi. 44. There the second half of last line reads पयश्चित्तीयेत नरः । and the editions and commentaries vary between असक्त:, प्रसजनू and असज्जनू. See Notes. 4. the present participle (active). ६.Pan. 3. 2. 126. v. Taittirīyabhāsyavārtika. i. 21. See Notes.

वेदान्तसारटीका [ खण्डः ४

दोपः। नास्माभिरकरणस्य स्वरूपेण प्रत्यवायलक्षकत्वमिष्यते किन्तु तज्ज्ञा- नस्य। न च तस्यैव प्रत्यवायजनकत्वमपीति वाच्यं नित्याकरणाज्ञाने प्रत्य- वायाभावप्रसङ्गात्। ननु कथं तर्हि भाटैरनुपलम्भस्याभावप्रमितिहेतुत्वमि- व्यते ताकिकैश्च प्रतिबन्धकाभावस्य तत्तत्प्रागभावस्य च कारणत्वमिष्यत इति चेद्नान्त्येति व्रूमः । तथाहि न तावद्योग्यानुपलब्धेः स्वरूपसत्तामात्रे- प्पाभावप्रमितिहेतुता युक्त। तथा सत्यज्ञानकरणत्वेनाभावज्ञानस्य प्रत्यक्षा- न्वर्भावप्रसङ्गाज्ज्ञाताया एवानुपलब्धेरभावप्रमाहेतुत्वे तज्ज्ञानस्येव भावरूप- स्याभावज्ञानकारणता बलादायास्यतीति। प्रतिबन्धकाभावः कारणमिति पक्षे स किं दष्टकारणकलापकुक्षौ निक्षिप्तः किंवाद्ष्टकारणकलापकुक्षी। आदये दाहादिकार्यार्थिन: काष्ठादिसमवधानाधिगम इव प्रतिबन्धकाभावसमवरधा- नाधिगमे सत्येव चह्िप्रज्वलनादी प्रवृत्ति: स्ान्न च तथा प्रवर्तमानो दृश्यते। अन्यथा सत्यपि प्रतिबन्धकसमवधाने तदभावनिश्चयेन प्रवर्तमानस्य कदा- चित्कार्यानुद्यो न भचेत्। ननु सति प्रतियोगिनि तदभावनिश्वयो भ्रम इति चेत्तर्हि प्रतिबन्धकस्यायोग्यत्वेन तद्भावोऽप्ययोग्य एवेति न तस्य टष्टकारणकलापकुक्षिनिक्षेपः। नापि द्वितीयः। अस्मदाद्यप्रत्यक्षाणामीश्वरत- जज्ञानेच्छाप्रयत्नपाण्यटष्टानां देशकालयोश्च सूर्यादिग्रहचारक्रियायाश्च भावरू- पतया प्रतिबन्धकाभावत्त्रायोगात्तदतिरिक्तस्य कस्यचित्सर्वकार्यसाधारणका- रणस्य कल्पकाभावात् । किञ् सत्यपि प्रतिबन्धक उत्तेजकसमवधाने कार्य- दर्शनाव्न प्रतिबन्धकाभावस्य कारणता। उत्तेजकाभावविशिष्टप्रतिबन्धका- भावस्य कारणत्वे तादक्प्रतिबन्धकाज्ञाने तद्भावाग्रहान्न तस्य कारणता- सिद्धिः। न चानन्यथासिद्धनियतपूर्ववर्तित्वमपि प्रतिबन्धकाभावस्य तद्- न्वयव्यतिरेकयोर्विरोधिसंसर्गाभाव विषयतयान्यथासिद्धत्वात्। तर्हि विरो- धिसंसर्गाभावत्वेनैव कारणतेति चेन्न। सत्येवोत्पत्तिहेतुकलापसमवधने स्थितिहेतुसमवधाने वोत्पत्ते: स्थितेवां विघटकभावस्य चिरोधित्वत्रसिद्धेने तदभावस्य सामगर्यन्तर्भावो विरोधिसंसर्गाभावस्य तत्प्रवेशे तत्प्रतियोगिनो विरोधित्वासिद्धिः । तस्मिश्च सति तत्संसर्गाभावस्य सामग्रीप्रवेश इत्यन्यो- न्याश्रयस्य दुरद्वारत्वादित्यलमतिकर्दमेन। प्रागभावस्यापि नियतप्राक्कालव- सिव्वेन कारणतवेऽभावविशेषणस्य कालस्यात्माश्रयताप्रसङ्गो न च प्रागभाव- खेनैव कारणत्वं तावन्मात्रे कारणलक्षणाभावात्। किञ्च कारणत्वं नाम धर्मो भावात्मक उताभावात्मकः । उभयथापि नाभावनिष्ृत्वं तस्य सम्भवति विरोधिनोर्भावाभावयोराधाराधेयभावानुपपत्तः । अभावस्य निर्विशेपत्वा- भ्िरतिशयत्वाद्वा। तस्मान्नाभावाव्जावोतपत्तौ दष्टान्तः। तन्तुनाशात्पटनाश

९. सत्यज्ञात® QR.

खण्ड: ४ ] विद्वन्मनोरज्जनी ७३

इत्यपि स्वप्रक्रियामात्रमित्यास्तां विस्तरः। भस्तु वा क्वचिदभावस्यापि कारण- त्वं तथापि न प्रत्यवायस्याकरणहेतुत्वं प्रत्यवायशब्दवाच्यस्य पापादृष्टस्य तज्ज- न्यागामिदु:खस्य वा निषिद्धक्रियाजन्यत्वात् "पापकारी पापो भवति", "अथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन्" इति च श्रुतेः। तस्मादकरणे अत्यवायसाधनानि प्रत्यवायज्ञापकानि नित्यानीति व्याख्यानं सुव्याख्यानमिति॥ सन्ध्यावन्दनादीनि इत्यादिपदात्पञ्ञमहायज्ञादिग्रहः। निमित्तमात्रमा- साद्यावश्यकर्तव्यतया विहितानि नैमित्तिकानि। एतदाह-पुत्रेति। जाते- ष्टिर्नाम "वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्पुत्रे जाते" इति विहिता। भादिप- दात् "यस्याहिताझेर्गृहान्दहत्यभिरप्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्" इत्यादिनोकानां क्षामवत्यादीनां अहः। उपरागसानादि च स्मार्तमुदाहरणी- यम्। यद्यपि जातेष्टिवाक्यशेषे "यस्मिन् जात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव तेजस्व्यन्नाद इन्द्रियावी पशुमान्भवति" इति पुत्रगाम्यवान्तरफलश्रवणान्न वक्ष्यमाणकर्तृगामिद्विविधफलानुकूलं जातेष्ट्युदाहरणं तथापि नैमित्तिकस्व- रूपमात्रव्युत्पादनायोदाहरणं न दुष्यतीति द्रष्टव्यम् । विहिताकरणप्रतिषिद्ध- से वा रूप निमित्तविशेषानुबन्धीनि प्रायश्चित्तानि। पापक्षयमात्रोद्देशेन विहि- तानीति वा। आदिपदात्कृच्छ्रादिग्रहः । शास्त्रबोधिते सगुणे ब्रह्मणि दीर्घ- कालादरनैरन्तर्योपेतमनोवृत्तिस्थिरीकरणलक्षणानि उपासनानि। निदिध्या- सनान्जेदमाह-सगुणेति। उपासनानां ज्ञानान्ेदं दर्शयति-मानसव्या- पाररूपाणीति। शाण्डिल्यविद्या नाम "सर्व खल्विदं ब्रह्म" इत्युप- क्रम्य "स ऋतुं कुर्वीत मनोमयः प्राणशरीरो भारूप" इत्यादिना छान्दोग्ये विहिता। वाजिनामभिरह्स्याख्येऽपि काण्डे "स आत्मानमुपासीत मनो- मयं प्राणशरीरं" इत्यादावुक्ता। बृहदरिंण्यके च "मनोमयोऽयं पुरुषों भा:सत्य" इत्यादौ प्रत्यभिज्ञाता विद्या। आदिशब्दाद्दहरवैश्वानरादि- विद्यान्तरग्रहः। इदानीमुक्तलक्षणानां नित्यादीनामीश्वरार्पणतयानुष्ठीयमानानां परमफलं दर्शयति-एतेषामिति। आदिपदान्नैमित्तिकप्रायश्चित्तयोरग्रहः। नित्यादीना-

१. Brih. 4. 4. 5. 2. Chha. 5.10. 7. 3. See Notes. 8. Tait. Samhita 2. 2. 5. 3. 4. Idem 2. 2. 2. 5. The two words आहितामे: and अभमि:, however, are not in TS. ६. Idem. 2. 2.5. 4. v. Manu. xi. 209-216. c. Chha. 3. 14. 1, 2. <. S'atapatha. 10. 6. 3. 2. g0. Brih. 5. 6. 1. 99. Chha. 8. 1; 5. 11-18. 7

७8 वेदान्तसारटीका [ खण्ड: ४

मुपात्तदुरितक्षयद्वारा बुद्धिशुद्धिहेतुत्वमिति द्ृष्टव्यं निर्गतनिखिलकल्मषतये- त्युक्तत्वात्। "नित्यनैमित्तिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम्"। इत्यादिस्मृते: "धर्मेण पापमपनुदति" इति भ्ुतेश्च चित्तशुद्धेः परमप्रयो- जनत्वं परम्परया मोक्षसाधनत्वात्। तथाच स्मृति :- "स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः। स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दृति तच्छृणु"॥ इत्युपकम्य "असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः। नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सचयासेनाधिगच्छति" ॥ इति।

हानिस्ततश्चित्तशुद्धिस्ततः संसारयाथात्यावबोधस्ततो वैराग्यं ततो मुमु- श्षुत्वं ततसतदुपायपर्येषणं ततः सर्वकर्मसच्यासस्ततो योगाभ्यासस्ततश्चि- त्तस्य प्रत्यक्प्रवणता ततस्तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थपरिज्ञानं ततोऽविद्योच्छेदस्ततः स्वात्मन्यवस्थानं" इति। उपासनानां त्विति। तुशब्द: कर्मभ्य उपास- नाया वैशिष््यधोतनार्थः । तस्य नित्याद्यनुष्ठानक्षपितकल्मषतया विशुद्धस्य चित्तस्य शास्त्रप्रकाशिते ध्येये जेये वा विषय ऐकामयं निश्चलत्वमित्यर्थः। सूक्ष्मार्थावधारणसमर्थत्वमिति यावत्। पूर्वोक्प्रकारेणानुष्ठीयमानानां नित्या- दीनामुपात्तदुरितक्षयद्वारा शुद्दादिपरम्परया ज्ञानहेतुत्वे प्रमाणमाह- विविदिषन्तीति। आदिपदात् "तपसाऽनाशकेन" इति वाक्यशेषग्रहः। विविदिपन्तीति विविदिषासम्बन्धे विधिप्रत्ययोऽनुसन्धेयोऽपूर्वत्वात्। नहि यज्ञादीनां विविदिपासंयोग: पूर्व प्राप्तो येनानुवादृत्वं वाक्यस्य कल्पेत। ननु यज्ञादीनां यावज्जीववाक्येनावश्यकर्तव्यतया प्रप्तानां विविदिषार्थत्वे नित्यानित्यसंयोग: प्रसज्येत यदि च विविदिषार्थ यज्ञाद्यनुष्ठानमपरमिष्येत ततः संसारव्यावृत्सूनां द्विरनुष्ठानं स्यादिति चेन्न खादिरादिवत्संयोगपृथवत्वो- पपत्तेः। न च तर्हि तेनैव न्यायेन कर्मणां मोक्षार्थत्वमपीति शङ्कनीयं ज्ञान- कर्मसमुच्चयनिराकरणात्। तथाच न्याय :- "अत एवाझीन्धनाद्यनपेक्षा" इति। कर्मणां ज्ञानं प्रत्यारादुपकारकत्वं तु स्यात् "सर्वापेक्षा च यज्ञादि-

9. Mahānūra. 22. 1. ₹. Gītā. xviii. 45, 49. 3. (Bombay Sanskrit Series) i. 52. . Brih. 4. 4. 22. 4. As, for example, "यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति," and "यावजीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत." Mīmāmsābhāsya 2. 4. 1. &. Brahmasūtra 3. 4. 25.

खण्ड: ४ ] विद्वन्मनोर जनी ७५

श्रुतेरश्ववत्" इति न्यायात्। उक्तं च भाष्यकृद्भि :- "विविदिषासंयोगातु बाह्येतराणि यज्ञादीनि" इति। तत्रैव स्मृति संवादयति-तपसेति। आादि- पदात् "कषायपक्ति: कर्माणि" इत्यादिस्मत्यन्तरग्रहः ॥ ननु नित्यादेः सत्वशुद्धितदैकाञयफलकत्वे "कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोक:", "सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति" इति श्रुतिर्नित्यादीनां पितृलो- कादिफलपरा पीड्येतेत्यत आह-नित्यनैमित्तिकयोरिति। अन्र प्रायश्चि- त्ताग्रहणं तस्यावान्तरफलाभावात्। न ह्युपा्तदुरितक्षयमन्तरेण तस्य किज्ञि- त्फलं श्रुतमस्ति । अन्ययोस्तु तच्छ्यत इति विशेषः । नित्यनैमित्तिकयोः पितृलोकप्राप्तिरवान्तरफलमुपासनानां सत्यलोकप्राप्तिरिति विवेकः। "तद्यथा आम्रे फलार्थे निमिते छायागन्धावित्यनूत्पद्येते" इति स्मृत्युक्तछायागन्धव- त्पितृलोका दिफलस्यावान्तरत्वमानुषङ्गिकत्वम्। तदुद्देशेन नित्यादेरविधाना- द्विविदिषासंयोगस्य च विधानाच्छुद्वेरेव महाफलत्वमिति भावः। ननु पितृलोकस्य कथ नित्यादिसाध्यत्वं श्राद्धादिकर्मसाध्यत्वात्। देवलोकस्य च "अष्टाशीतिसहस्राणां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्। उत्तरेणार्यम्णः पन्थाः ..· .. =

मिति चेदत्र पृच्छामः । कि श्राद्धादि नित्यनैमित्तिकरूपं कर्म काम्यं वेति। आद्ये कथ न नित्यादे: पितृलोक: फलम्। द्वितीये त्वस्य विध्युद्देशफलेनैव निराकाङ्कत्वात्पितृलोकफलसम्बन्धाभावान्नापि विना विद्यामूर्ध्वरेतआाश्रमधर्म- मात्रेणोत्तरमार्गगमनं सम्भवति। "विद्यया तदारोहन्ति यत्र कामाः परागताः। न तत्र दक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपस्विनः" ॥ इति श्ुंतौ विद्याविरहिणामुत्तरमार्गनिषेधात् । निर्णीतं चैतदाचायर्गुणोप-

9. Idem. 26. ?. S'ārīrakabhasya on 3. 4. 27, last sentence. 3. The whole verse stands thus in Bhasya on 3. 4. 26 :- "कृषायपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः। कषाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तते"॥ I cannot trace it to its source. 8. Brih. 1. 5. 16. 4. Chha. 2. 23. 2. &. Apastambadharmasūtra 1. 7. 20. 3. It. is quoted by S'ankara on Brahmasutra 4. 3. 14, and referred to by Sures'vara, in his Brihadāraņyakavārtika (page 34). He says "फलान्तरश्रुतेः साक्षात्तद्यथाम्रस्मृतेस्तथा। आम्रे निमित इत्यादि हयापस्तम्बस्मृतेवचः"।I See Notes. ७. Vishnu P. 2.8.93, slightly modified. c. S'ata. 10. 5. 4. 16.

७६ वेदान्तसारटीका [खण्डः ४

संहारपादे "अनियम: सर्वासामविरोधः शब्दानुमानाम्यां" इत्यत्राधिकरणे स्मृतिनापुनरा वृत्तिमूर्ध्व रेतसामाचष्टे किन्तु गमनमात्रम्। श्रुतौ तु देवलोकश- विदतब्रह्मलोकगतानां पुनरावृत्यभावोऽवगम्यते। "ऐतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते नावर्तन्त" इति, "तेपामिहे न पुनरावृत्तिः" इतिच। यत्पुनरत्रेममिहेति च विशेषणारकल्पान्तर आवृत्तिरवगम्यते तद्विदयारहिता- नामनावृत्तिस्तु विद्यावतां क्रममुत्तयाम्नानादिति रहस्यम्। नन्वेवं सति छान्दोग्यभाष्यविरोधस्तत्र हि महता संरम्भेण "ये चेमेऽरण्ये श्रद्धातप इत्युपासत" इति पञ्ञाभिविद्यागतवाक्यव्याख्यानावसरे गृहस्थानां विद्या- रहितानामनृतपैशुन्यमायादम्भाब्रह्मचर्यादिभिरपूतत्वान्न स्वधर्मनिष्ठामात्रेणो- त्तरमार्गगतिरस्ति। इतरेपां नैष्विकवानप्रस्थमुख्यसळयासिनां तु तद्विपरीत- त्वात्पूततया स्वाश्रमधर्मनिष्ठामात्रेणोत्तरमार्गगतिरपुनरावृत्तिलक्षणा भवेदि- त्याचा्यैरेव निरूपितम्। "न तत्र दक्षिणा" इत्यादिश्रुतिः परममुत्तयपेक्षेति च व्याख्यातम्। तरकुत एवं विभागवचनमिति चेत्सत्यम्। ऊर्ध्वरेतसामु- त्तरमार्गेण ब्रह्मलोकगमनं विद्यां विनापीत्येतावन्माव्ं तत्रोक्त न पुनरात्य- न्तिक्यपुनरावृत्तिस्तत्र विवक्षिता। "आभूतसम्पवं स्थानममृतावं हि भाष्यते"। इत्यापेक्षिकामृतत्ववचनोदाहरणात् । गुणोपसंहारे च "तस्मादिह श्रद्धा- तपोभ्यां विद्यान्तरोपलक्षणं वाजसनेयिनस्तु पज्चाप्निविद्याधिकारेऽधीयते 'ते ये एवमेतद्विदुर्ये चामी अरण्ये श्रद्धासत्यमुपासत' इत्युदाहृत्य तत्र श्रद्धालवो ये सत्यं ब्रह्मोपासत इति व्याख्येयं सत्यशबदस्य ब्रह्मण्यसकृतप्रयु- कत्वात्" इति तैरेव व्याख्यातरवात्। याज्ञवल्कयश्राह-

"सप्तर्षिनागवीथ्यन्तर्देवलोकं समाश्रिताः । तावन्त एव मुनयः सर्वारम्भविवर्जिता: ॥। तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन मेघया। तत्र गत्वावतिष्ठन्ते यावदाभूतसस्पवम्" ॥ इति।

तस्मादात्यन्तिक्यपुनरावृत्तिर्विद्यावता मेवेति युक्तं क्रममुक्तिहे तुत्वाद्वि- थायाः । न च त्ह्ि मुक्तेरेव विद्यायाः परमप्रयोजनत्वाच्ितैकाऊयस्य

9. Brahmasutra. 3. 3.31. As to गुणोपसंहार 500 Bhexya on 3.3.5, and अधिकरणमाला. २. N.'. wrongly स्मृतिर्न पुन. 3. Chha. 4. 15. 6. 8. Brih. 6. 1. 18 ( Madhyandina). 4. Chha. 5.10. 1. a. Vishņu P. 2. 8. 96. o. S'arirakabhaaya on 3. 3. 31. c. Brih. 6. 2. 15. o. Fajn. Smriti. 3. 187, 188.

खण्डः ४] विद्वन्मनोरञनी ७७

तद्युक्तमिति वाच्यं सगुणब्रह्मविदस्तथात्वेऽपि निर्गुणबह्मविद्याधिकारिणः चित्तकाग्रताया एव परमप्रयोजनत्वात्। तस्यापि साक्षात्कारोदयात्प्रागेव अमीतस्य ब्रह्मलोकगमनोपपत्तेः। "प्राष्य पुण्यकृताँल्ोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः"। इत्यादिस्मृतेश्र। सगुणव्रह्मविदोऽपि ब्रह्मलोकगतस्य तत्रत्यं भोगं विद्या- वान्तरफलं भुक्तवतस्तत्रोत्पन्नचित्तकाग्यद्वारा स्वयम्भातवेदान्तवाक्यार्थज्ञा- नादेव मुक्तिरिति नियमात्। भवत्येव चित्तैकाग्रतोपासनायाः परमप्रयोजन- मिति न किञ्ञिहुष्यति। तस्मात् "सेर्व एते पुण्यलोका भवन्ति" इति श्रुतेर्नित्यन मित्तिकयो: फलवत्वस्य वाचनिकत्वात्तथात्वेऽप्युक्तलक्षणभेदेन काम्य- वैपम्यात्फलविशेपस्य चाश्रुतत्वात्पितृलोकस्य च फलात्मनः कर्मविशेषाकाङ्गि- तत्वान्नष्टाश्वद्ग्धरथन्यायेन "कर्मणा पितृलोक" इति श्रुतिरुपपद्यते। काम्य- आयश्चित्तयो: फलविशेषोद्देशेन पापक्षयमात्रार्थत्वेन च विधानात्फलान्तरा-

प्रतीकोपासनाना म ब्र होपासनानां चाभ्युदयफलत्वात्कार्य कारणब्रह्मोपासनाना- मवान्तरफलं देवलोकशब्दवाच्यब्रह्मलोक इति परिशेषात्सिद्धेर्युक्तं 'विद्येया देवलोक' इति वचनमित्यलं प्रपञ्चेन ॥ साधनसम्पन्नः प्रमाताधिकारीत्युक्तं तत्र कानि साधनानि कियन्ति वेत्यपे- क्षायां तानि विभजते-साधनानीति। विवेकमन्तरेण वैराग्यायोगाद्वि- वेकस्य प्राथम्यं न हीदं हेयमिदमुपादेयमिति विवेचनमन्तरेण हेयाद्राग- निवृत्ति: सम्भवति। अनिवृत्तरागस्य शमाद्यभावाच्छमाद्यपेक्षया विरागस्य पूर्वमुद्देशः । शान्त्यादिहीनस्य मुमुक्षायोगात्ततः प्रागेव शमाद्युद्देशः । एतै- स्रिरभि: साधनैः सम्पन्नस्य मुमुक्षाया अवश्यम्भावात्तस्यां च सत्या ब्रह्मजि- ज्ञासायां नियमेन प्रवृत्तेमुंमुक्षान्तान्येव साधनानीत्यभिप्रायः ॥ विवेकादीन्युद्देशक्रमेण लक्षयति-नित्यानित्यवस्तुविवेकस्तावदित्या- दिना। नित्यत्वं नाम कालानवच्छिन्नतवमनित्यत्वं नाम तद्विपरीतत्वम्। न स्थास्यतीति लोकागमयोर्व्यंवहारायोग्यं नित्यं तद्विपरीतमनित्यमिति वा। तथाच नित्यानित्ये च ते वस्तुनी च नित्यानित्यवस्तुनी तयोर्विवेक इति विग्रहः । केचित्तु नित्यानित्ययोर्वसितुं शीलं ययोस्ते नित्यानित्यवस्तुनी नित्यत्वमनित्यत्वं च तयोः साश्रययोर्विवेको नित्यानित्यवस्तुविवेक इत्याहुः। स चापाततोऽधिगतवेदार्थस्यानुमानकुशलस्य ब्रह्मैव नित्यं वस्तु तवोऽन्यद्-

9. Guta. vi. 41. 2. Chha. 2. 23. 2. . See Notes. 2. Brih. 1. 5. 16. t. Idem. ६. See Notes.

७८ वेदान्तसारटीका [खण्ड: ४

खिलमचेतनमनित्यमिति विवेको भवति। तथाहि। "यैस्मादवाक् संवतस- रोऽहोभि: परिवर्तते तदेव ज्योतिपां ज्योतिः", "नित्यं विभुं सर्वगतं सु- सूक्ष्म", "आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः", "अजो नित्यः शाश्वतः", "सेत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म", "ब्रह्म राते्दातुः परायणं", "यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृ- णोति नान्यद्विजानाति स भूमा", "यो वै भूमा तदमृतं" इत्यादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मणि नित्यतवं विशुद्धसरवस्य पुंसः प्रतिभाति। तथा "नैवेह किञ्चनाग्र भसीन्मृत्युनवेदमावृतमासीत्", "आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्ान्य- त्किञ्ञन मिपत्","सदेव सोम्येदमग्र भासीदेकमेवाद्वितीयं", "नेति नेति", "'नेहै नानास्ति किञ्ञन","ये त्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छ्णोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं", "अथ यदल्पं तन्मत्यं" इत्यादिश्रुतिवचनेभ्यो व्रह्मणोऽन्यत्र भेदप्रपज्जेऽनित्यखं च तस्यैव पुंसः प्रतिभाति। तथानुमानमपि विमतोऽचेतनवर्गोऽनित्योS- विभक्तत्वाद्टपटस्तम्भादिवत् इति। अनेन हि विभक्तस्यानित्यत्वेऽवगते तस्मिन्ननुगतप्रकाशात्मकस्य ब्रह्मणोऽविभक्तस्य नित्यत्वमप्यर्थाद्वगच्छति । आकाशादेश्वोत्पत्तिमत्वसाधनेनानित्यत्वमुत्तरत्र वर्णयिष्यामः। न चैवं अ्रुत्यनुमानाभ्यां विवेके सति ब्रह्मणो विज्ञातत्वादलं विचारेणेति वाच्यमा- पाततो नित्यं वस्तु ब्रह्मेत्यवगमेऽपि तस्याद्वितीयत्वप्रत्यगभिन्वत्वादेरनिर्धार- णाजिज्ञासाया अनिवृत्तेः । इत्यास्तां विस्तरः ॥

ऐहिकानामिति । इहलोके भवा पेहिकाः प्रतिपन्नशरीरसम्बन्धिनः स्रक्चन्द्नवनिता गृहक्षेत्रपशुभ्त्यादिविषयजन्यसुखरूपा भोगा: कृषिसेवाप्र- तिअ्रहादिकर्मजन्या अनित्या यथा दृष्टा एवमामुष्मिका अप्यसृतादिविषय- सेवाजन्यानन्दा यागादिकर्मजन्यत्वादनित्या भवितुमर्हन्तीति निश्चित्य तेभ्यो नितरां छर्दितासवनुगुप्सेहामुन्नार्थफलभोगविराग इत्यर्थः । अयं भावः। सुखं मे निरतिशयं भूयाहुःखं मे माभूदणुमात्रमपीत्यखिलप्राणिनामस्त्यभि- निवेशः । ते चवमभिनिविष्टाः पुरुषकारावलम्बनेन सर्वोत्साहं यतन्तोऽपि न लभन्ते सुखमात्यन्तिकं दुःखाभावं च । कथम्। केचित्समुद्रयानराजप्रीण- नाद्यतिकष्टमनुभूय फलकाले स्वयं नश्यन्ति। केचित्प्रासफला अपि व्याध्या- युपद्गुताः सन्तो भोगं न लभन्ते। केचित्तु प्राप्तेषद्भोगा अपि भोग्यभार्या-

2. Brih. 4. 4. 16. The Upanisad reads तद्देवा: (with which N. agrees), not तदेव. २. Mund. 1. 1. 6. 2. Seo footnotes to pago 57. 8. Katha. 2. 18. 4. Tait. 2. 1. &. Brih. 3. 9. 28. ७. Chha. 7. 24. 1. z. Idem. ९. Brih. 1. 2. 1. 9o. Ait. 1.1. 99. Chiui. 6. 2. 1. q२. Brih. 2. 3.6. 33. Idem. 4. 4. 19. 98. Chha. 7.24. 1. 94. Idem.

खण्ड: ४ ] विद्वन्मनोरन्जनी ७९

पुत्रादिविनाशाद्वा तद्विसंवादाद्वान्यैर्वा सह स्पर्धासूयादिभिः सज्ञचितभोग्य- जातस्य क्षयभयेनानावृश््यादिचिन्तासन्तापादिभिश्च क्षणमपि सुखमलभ- माना: कष्टा दरिद्राः काणकुअकीबबधिरादयो बुभुक्षापिपासार्दिता बहुल- मुपलभ्यन्ते। एवं दुःखबहुले संसारे सुखलवमात्रमनुभवन्नपि कृपणवद्वि- शुद्धचित्तो न सज्जते किन्तु विरज्यत एवेति। नन्वस्त्वेवमैहिकं सुखमनि- त्यत्वादिदोपदुष्टत्वाद्विरागास्पदं तथापि न पारलौकिकादपि विरक्तिरुपपद्यते क्षयिष्णुत्वानुमानस्य "अक्षययं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति" इति श्रुतिबाधितविषयस्यानुत्थानादिति चेन्मैवम् । "तैद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोक: क्षीयत" इति श्रुत्या वस्तुबलावलम्ब- नेन अवृत्तयानन्यपरया सापेक्षाक्षय्यफलविषयकायाः प्राशस्त्यलक्षणाया विध्ये- कवाक्यत्वेनान्यपरायास्तस्या एव बाधितत्वात्। न हि जन्यं नित्यं भावरूपं दष्टमत ऐहिकभोगवदेवाब्रह्मस्तम्बपर्यन्तेषु भोगेषु वैराग्यसुपपद्यत इति। तदुक्त्त भगवता व्यासेन- "यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्। तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम्।" इति। शमादीन्विभजते-शमादय इति। मनसो बहिःप्रवृत्तौ बाह्येन्द्रियाणां द्वारत्वात्तन्निरोधमन्तरेण मनोनिग्रहाशक्तर्दमानन्तरं शमो द्रष्टव्यः पाठक्रमा- दर्थकमस्य बलीयस्त्वादन्निहोत्रयवागूपाकवत्। मनसोऽन्तःकरणस्य निग्रहो विपयेभ्यो बलादाकर्पणं शम इत्येतावत्युक्ते श्रवणादिविषयेभ्योऽपि निग्रहे पाप्ते ततो निग्रहस्य ज्ञानानुकूलत्वाभावादानर्थक्यमित्याशङ्कय निग्रहं विशि- नष्टि-श्रचणादीति। मननादिसङ्गहार्थमादिपदम्। एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम्। वद्यतिरिक्तेत्यत्र श्रवणादिस्तच्छन्दार्थः। निवर्तितानां तेषां बाह्यान्तरिन्द्रियाणां तद्यतिरिक्तविषयेभ्यः श्रवणादिव्यतिरिक्त्तविषयेभ्य उपरमणं पुनर्विषयप्रवृत्त्य- नुत्साहकरणेन स्थिरीकरणमुपरतिरित्यर्थः । ननु शमदमयोर्लक्षणाभ्यामिद- मुपरति लक्षणं सक्कीण प्रतिभाति बहिःप्रवृत्तेन्द्रिय व्यापार निरोधात्मकस्य लक्षणा- र्थस्य तुल्यत्वादित्यपरितोपात्प्रकारान्तरेणोपरतिं लक्षयति-अथवेति। विहि- तानामवश्यकर्तव्यतया चोदितानां सन्ध्यावन्दनाझिहोत्रादीनां कर्मणां विधिना

9. Satapatha 2.6.3.1. 2. Chha. 8. 1.6. ३. प्रशस्तलक्ष- णाया: P. ४. Mahabharata xii. 6636 (Chap. 177), and 9919 (Chap. 277). 4. "The Agnihotra being enjoined before the preparation of the gruel (yavagu) which is a prerequisite." P. (trans. ) See Notes.

८० वेदान्तसारटीका [खण्ड: ४

"तद्वैके प्राजापत्यामैवेष्टिं कुर्वन्ति", "प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम्। आत्मन्यग्रीन्समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्जेद्गृहात्" ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृत्युक्तमार्गेण परित्याग: परिव्रजनं सधयास उपरतिरित्यथः। शमादिवत्सन्यासोऽप्यात्मज्ञानान्तरङ्गत्वादवश्यं सुमुक्षुणानुष्ठेयः । तथाच श्रुतय :- "ने कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः" ॥, "चेर्दान्त विज्ञानसुनिश्चितार्थाः सच्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः" ॥, "एतमेव प्रव्ाजिनो लोकमीप्सन्तः प्रव्नजन्ति", "पुत्रपणायाश्च वित्तेपणा- याश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चरन्ति", "तानि वा एतान्यव- राणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्" इत्याद्याः। स्सृतयश्च- "नैष्कर्म्यंसिद्धिं परमां सन्यासेनाधिगच्छति"॥, "सवेम्पदार्थविचाराय सवयासः सर्वकर्मणाम्" ॥, "अंर्थस्य मूलं निकृतिः क्षमा च कामस्य रूपं च वपुर्वयश्च । धर्मस्य यागादि दया दमश्र मोक्षस्य सर्वोपरमः क्रियाभ्यः"॥, "प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं सत्यासलक्षणम्। तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य सन्यसेदिह बुद्धिमान्"॥ इत्यादयः । न्यायश्च पुरुषस्योद्देश्यसिद्धये यदुपयुक्तमविरोधि च तदुपादेयं विपरीतं तु हेयमिति। तदिह ब्रह्मात्मजिज्ञासूनां वेदान्तविचारे क्रियमाणे न कर्मणामुपयोगो विनापि कर्म तदनुष्ठानसिद्धेः । नाप्यविरोधः । कर्मवि- क्षिप्तचित्तस्य वेदान्तार्थ निर्णयाशक्त: कर्मणां विचारविरोधित्वात्। न झपेत- ब्रह्मक्षत्राद्यकत्रभोक्तृबह्माहमस्मीत्यात्मनि विचार्यमाणे ब्राह्मणाद्यध्यासविशि- ष्टात्मप्रतिपत्यधीनेपु कर्मस्वधिकारो न विरुध्यते येनात्मजिज्ञासुना कर्माणि

9. Jabala 4. ₹. Manu. 6. 38. 3. Mahanāra. 10. 5. &. Mund 3. 2. 6. 4. Brih. 4. 4. 25. (Madhyandina). &. Idem. 26. o. Mahānūra, 21. 2. c. Gītā xviii. 49. <. Upades'a- sahasri xviii. 222 (विवेकाय). १०. Sanksepas'ariraka. 3. 306. 99. Mahabhārata xiv. 1195 (chap. 43). See Notes.

खण्ड: ४ ] विद्वन्मनोरख्िनी ८१

न त्यक्तव्यानि स्युः । तस्माच्छरृतिस्मृतिन्यायरात्मज्ञानाङ्गतया यः सत्नयास कर्तव्यतया प्राप्तः सोपरतिरिति भावः । शीतोष्णादीत्यादिपदान्मानापमान- लाभालाभशोकहर्षादिग्रहः । श्रवणादावित्यत्रादिशब्दो मननादिसङ्गहार्थः। तदनुगुणेत्यत्र गुरुशुश्रूषापुस्तकसम्पादनतद्रक्षणादिः श्रवणाद्यनुगुणो विषयो निर्दिश्यते। न पुनः सुखवासद्रव्यान्नादिसङ्गहादेरपि श्रवणाद्यनुकूलत्वात्तदर्थ मठारम्भप्रतिग्रहादावपि चित्तसमाधि: कर्तव्य इहोपदिश्यते "देण्डमाच्छा- दनं कौपीनं परिग्हेच्छेषं विसृजेत्" इति सत्यासकाले त्याजितस्य दण्डकौ- पीनाद्यतिरिक्तस्य विना प्रतिप्रसवशास्त्रं सङ्गहानुपपत्तेरित्यर्थः । समाधिरै- काव्यं तत्परत्वमिति यावत्। गुरुवेदान्तादी त्यादिपदात्स्मृतीतिहासपुराणानां ग्रहः विश्वास इदमित्थमेव नान्यथेति गुर्वादिवाक्येपु नियता बुद्धि: सा श्रद्धेत्यर्थः ॥ चरमं साधनं लक्षयति-मुमुक्षुत्वमिति। मोक्षो नाम विद्यानिरस्ता- विद्याततकार्यब्रह्मात्मनावस्थानम्। तद्विषयेच्छा मोक्षेच्छा तद्वरवं मुमुक्षुत्व- मित्यर्थः । ननु "येदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्योऽमृतो भवति" =

इति श्रुतेः सर्वकामविमुक्तस्य मोक्षाधिकारात्कथमिच्छाधिकारिविशेषण- मिति चेन्नायं दोपोऽनात्मविषयेच्छाया एव कामत्वात्तद्भिप्राया श्रुतिः। मोक्षेच्छायास्तु आत्मविषयतयाकामत्वात् "अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आत्मकाम आप्तकाम" इति श्रुतेरात्मकामस्याप्तकामत्वेनाकाम- त्वावगमादिति। विद्याधिकारिणः शमादिसाधनवश्वे श्रुति प्रमाणयति- शान्तो दान्त इति। "शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा- र्मन्येवात्मानं पश्यति" इति काण्वाः पठन्ति। समाहित इत्यस्य स्थाने "अ्रद्धावित्तो भूत्वे"ति माध्यन्दिनाः । तदुभयपाठानुरोधेन गुणोपसंहार- न्यायमाश्रित्येह शमाद्यः षण्निर्दिष्टा इति द्रष्टव्यम्। शमादेविद्या हेतुत्वं श्रीभगवानप्याह- "योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते"॥ ... .अशान्तस्य कुतः सुखं" ॥ तथा।, "येदा संहरते चायं कूर्मोडङ्गानीव सर्वशः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता" ॥ इति ।,

१. Aruneya Up.1. २. निहिता M. निश्रयात्मिका P. ३. Brih. 4. 4. 7. 8. Idem. 4. 4. 6. 4. Idem. 4. 4. 23. & See Notes. ७. Gita vi. 3. <. Idem. 2. 66. ९. Idem. 2. 58.

ट२ वेदान्तसारटीका [खण्ड: ४

"सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेक शरणं व्रज"॥ इति, "मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः। भागमापायिनोSनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत"॥ इति, "समाधावचला बुद्धिः" ... " I "मय्येव मन आधत्स् मयि बुद्धिं निवेशय" ॥ इति, "श्रैद्धावाँलभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः" ॥ "अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति" ॥ इति च॥

मुमुक्षुत्वेऽपि- "मुँमुक्षुवै शरणमहं प्रपद्ये" II, "ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूय: । तमेव चादं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्ति: प्रसृता पुराणी"।। इति श्रुतिस्मृती द्रष्टव्ये। एवं विशेषणविशिष्टो वेदान्ताधिकारीति निरूपितेऽर्थेडभियुक्तवचनमुदाहरति-उक्तं च-प्रशान्त® इति। प्रशान्त- चित्ताय शान्ताय। जितेन्द्रियाथ दान्ताय। ्रहीणदोषाय नितान्तनिर्मल- सान्ताय। यथोक्तकारिणे काम्यनिषिद्धवर्जनपुरःसरं नित्याद्यनुष्ठानलब्धे- श्वरप्रीतये। गुणान्विताय विवेकवैराग्योपरतितितिक्षासमाधानयुक्ताय। सर्वदा गुरुमनुगताय श्रद्धालवे। एवंभूताय मुमुक्षव एतदात्मज्ञानं सततं गुरुणा देयमिति श्रोकार्थः॥

तदेवमधिकार्यनुबन्धो निरूपितः । इदानीं विषयानुबन्धं व्यपदिशति- विषय इति। क्षीरेनीरवत्परस्परविभिन्नयोः समानाभिहारस्यैक्यशब्दार्थ- त्वाज्जीवब्रह्मणोरपि स्वरूपतो भिन्नयोरैक्यं मिश्रीभाव इति शङ्का स्यात्सा माभूदिति व्याचष्टे-शुद्धचैतन्यमिति। चैतन्यस्य शुद्धत्वं सर्वधर्मातीतत्व- मेकरसत्वम्। ननु कथं शुद्धचैतन्यस्य विचारविषयत्वं यावता प्रागपि विचा- रात्तत्स्वप्रकाशं स्वयमेवावभासत इत्याशङ्क सरूपेणावभासमानत्वेऽपि परि-

प्रमेयमिति। प्रमेयत्वमज्ञातत्वम्। अयं भावः । ब्रह्मात्मवस्तुनो विषय- स्यात्यन्ताप्रसिद्धौ न विचारप्रवृत्तिः सम्भवत्युद्देश्यविषयाप्रसिद्धेः। तथा

9. Gitā. xviii. 66. R. Idem. ii. 14. 3. Idem. ii. 53. 8. Idem. xii. 8. 4. Idem. iv. 39. ६. Idem. iv. 40. o. S'vet. 6. 18. c. Gītā xv. 4. . Maxims ii (2nd. edn.).

खण्ड: ४] विद्वन्मनोरञ्नी ८३

यथावत्प्रसिद्धौ च न विचारप्रवृत्तिरनुपयोगात्। तथाच केनचिद्रूपेण असिद्धं ब्रह्मात्मवस्तूद्दिश्य विचारेण तद्याथात्म्यं निर्णेयम्। तदिह ब्रह्मपदस्य निरतिशयमहत्त्ववति सामान्येन प्रसिद्धत्वादात्मपदस्य च प्रतीचि सामान्येन प्रसिद्धेः "अयमात्मा ब्रह्म" इत्यादौ समभिव्याहारादैक्यस्याप्यापाततः असिद्धेस्तद्विशेषस्य च पारोक्ष्यसद्वयत्वाद्यनधिकरणत्वस्य देहेन्द्रियमनोबुद्धिपा णाहंकृति विलक्षणततसाक्षिप्रत्यगभिन्नसच्चिदानन्दाद्वयब्रह्मरुपत्वस्य चाप्रसिद्धे: सामान्यतः प्रसिद्धवस्तूद्देशेन तद्विशेषनिर्धारणाय विचारप्रवृत्युपपत्तिरिति। यद्ा। परोक्षतः प्रसिद्धं ब्रह्मात्मवस्तूददिश्य तत्स्वरूपसाक्षात्काराय विचारप्- वृत्युपपत्तिरिति। तथाचश्रुतिः-"आत्मा वा अरे दृष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य" इत्यात्मसाक्षात्कारमनूद्य तादर्थ्येन मनननिदिध्यासनाभ्यां फलोपकार्यङ्गाभ्यां सह श्रवणमनुष्ठेयं विघत्ते। स्मृतिरपि-

"श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः। मत्वा च सततं ध्येय एते दर्शनहेतवः" ॥ इति।

ननु प्रधानादीनामपि कपिलकणादादिस्मृतिसिद्धानां वेदान्तवाक्यविष- यत्वात्कथं जीवब्रह्मैक्यस्य विषयत्वसंकीर्तनमिति तत्राह-तत्रवेति। उपक्रमो- पसंहारादिभिलिङ्गिवेदान्ततात्पर्ये निरूप्यमाणे प्रत्यक्स्वरूपे ब्रह्मण्येव पर्यव- सानदर्शनात्प्रधानादिषु चादर्शनाद्गह्वैव वेदान्तविषयो न प्रधानादिरित्यर्थः । तथा च श्रुतिस्मृती भवतः। "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति", "वेदैश्वे सर्वै- रहमेव वेद्य" इति च।।

तृतीयमनुबन्धमाह-सम्वन्धस्त्विति। तदैक्यं प्रत्यग्ब्रह्मणोरक्यं तच्च तत्प्रमेयं चेति तथा तस्येति विग्रहः। ननु कथं यथोक्तप्रमेयस्योपनिषतप्रमा- णबोध्यत्वं निर्धर्मके तस्मिळ्छव्दृशक्तिगोचरत्वायोगादिति चेत्को भावः । शब्दादिहीनस्य वाच्यत्वानुपपत्तिरिति चेन्न। अनुक्तोपालम्भात्। असङ्गस्य लक्ष्यत्वानुपपत्तिरिति चेद्यथा लक्षणावृत्त्याश्रयणेन ब्रह्मात्मैक्यप्रतिबोधस्त- थोत्तरत्न वक्ष्यामः ।

चरममनुबन्धमाह-प्रयोजनं त्विति। तदैक्यप्रमेयशब्दः पूर्ववत्। अज्ञानं वक्ष्यमाणलक्षणम् । तस्य निवृत्तिः प्रयोजनमित्येतावत्युक्ते समूल-

s. Brih. 2. 5. 19. 2. Idem. 2. 4. 5. 3. Quoted in Brihada- ranyakavurtika 2. 4. 304 .- "श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्य इत्यत्राशक्कयते यत: ।" but can trace it no further back. 8. Katha 2. 15. 4. Guta xv. 15.

वेदान्तसारटीका [खण्ड: ४,५

दुःखोन्मूलनलक्षणं वैशेषिकाभिमतं प्रयोजनमभ्युपगतं प्रतिभायात्। तन्माभू- दिति विशेषणान्तरोपादानम्। अज्ञाननिवृत्तिरानन्दावाप्तिश्च प्रयोजनमित्युक्त नित्यनिरतिशयसुखाभिव्यक्तिर्निःशेषदुःखोच्छित्तिश्च प्रयोजनमिति भाट्टाभि- मतं प्रयोजनं प्रतिभायात्। तन्माभूदिति तत्स्वरूपेत्युक्तम्। ब्रह्मात्मचत- न्यस्य चानन्दरूपत्वं प्रतिपादितमधस्तात्। विचारजन्यज्ञानस्योक्त्ोभयविघं प्रयोजनमित्यत्र क्रमेण श्रुती प्रमाणयति-तरतीत्यादिना। आत्मविद्दूमाख्य- ब्रह्मात्मसाक्षात्कारवाञ्छोकोपलक्षितसंसारमूलाज्ञानं तरत्यतिक्रामति। यः कश्चिद्रह्म परमात्मानं प्रत्यग्रूपं वेद साक्षात्करोति स ब्रह्मैव भवति तड्रूप एव भवतीत्यर्थः ।

नन्वविद्यानिवृत्तेर्विद्यासाध्यत्वेन प्रयोजनत्वेऽपि कथं स्वरूपानन्दस्य तथात्वं तस्य नित्यप्राप्तत्वेन विद्यासाध्यत्वाभावादिति चेत्सत्यं नित्यप्राप्तम- प्यानन्दात्मब्रह्मस्वरूपमविद्यावस्थायां विस्मृतकण्ठगतचामीकरवदनवापमिव भवति। विद्यया त्वविद्यानिवृत्तौ विज्ञातचामीकरवद्भिव्यक्तिमापद्यमानमवा- समिव व्यपदिश्यत इति न काचिदनुपपत्तिरिति भावः ॥४ ॥

एवं साधनचतुष्टयसम्पन्नस्याधिकारिणो विज्ञातविषयादिमत आत्मयाथा- ््यजिज्ञासया गुरूपसत्तिं दर्शयति-अयमधिकारीति। जननमरणादी- त्यादिपदाद्रागद्वेषादिग्रहः । संसारानलसन्तप्तो गुरुमुपसृत्य तमनुसरतीत्य- न्वयः । उपसरणं समीपगमनमनुसरणमनुवृत्तिरिति भेद: । अत्युद्धिझस्या- विलम्बेन तच्छान्तिकरस्थानप्रवेशे दृष्टान्तमाह-प्रदीप्तेति। निदाघमध्याह्वा- कमरीचिसंव्याप्तखल्वाटः प्रदीप्पशिरा:। शिशिरतरमधुरजलपरिपूर्णो महा- हदो जलराशि:। "रिक्तपाणिन सेवेत राजानं देवतां गुरुम्।" इति वचनमाश्रित्याह-उपहारपाणिरिति। उपहार उपायनं पाणौ यस्य सः। श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठमिति गुरोर्विशेषणे। श्रत्रियत्वं वेद्वेदाङ्गपारगत्वं वेदान्तार्थपारगत्वं वा प्रकृतोपयोगात्। श्रोत्रियग्रहणमकामहतत्वावृजिन- त्वयोरप्युपलक्षणार्थम् "यश्च श्रत्रियोऽवृजिनोऽकामहत" इति श्रुतेः। अकामहतत्वं ब्रह्मलोकानन्दादर्वाचीनेष्वानन्देषु वितृष्णत्वम्। अवृजिनत्वं यथोक्तकारितया निष्पापत्वम्। ब्रह्मनिष्ठत्वमौपनिषद्बह्मात्मविज्ञानपरिपूर्ण-

. Maxims ii. 17 (2nd. edn.). 2. Quoted (with पश्येत however ) in Indische Spriche, as from Vikramcharita. 115. Compare, too, रिक्तपाणिर्न पश्येत राजानं ब्राह्मणं स्त्रियमू of Maha- bhārata vii. 7886. 3. Brih. 4. 3. 33.

खण्ड: ५, ६ ] विद्वन्मनोरजनी ८५

स्वमित्यर्थः । उक्तविधिना यथोक्तगुरूपसर्पणं विद्यार्थिनावश्यं कर्तव्यमित्यत्र प्रमाणमाह-समिदिति। समिच्छब्दो गुरोरनुरूपोपायनमात्रोपलक्षणपरः। आदिशब्दात् "आचार्यवान्पुरुषो वेद", "आचार्याद्वैव विद्या विदिता साधिष्टं प्रापत्" इत्यादिश्रुत्यन्तरसङ्गहः। शिष्योपसृत्यनन्तरं गुरोरुपदेशकम दर्शयति-स परमेति। स गुरुः परमकृपया प्रपन्नजनक्केश दर्शनजातकरुणया तन्मतिप्रकाशनप्रवृर्या वा। तदुक्तमभियुक्तै :- "एतदेव हि दयालुलक्षणं यद्वि ने य ज नबुद्धि वर्धनम्" ॥ इति।

उक्तार्थज्ञापिकां श्रुतिं पठति-तस्मा इति। "तस्ा एतत्प्रोवाच। यद्ेस्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊर्ध्व वक्ष्यामि" इत्यादिश्रुत्यन्तरमादिशब्दार्थः॥५॥

अध्यारोपं सदृष्टानतं लक्षयति-असर्प° इति। ननु कथमवस्तुनो निरात्मकस्यारोपो यावता क्वचिदृष्टपूर्वस्य सत एव क्वचिदारोपो दृष्टः। उक्तं च भैट्टाचा्य :-

"अध्यस्यते खपुष्पत्वमसत्कथमवस्तुनि। प्रज्ञातगुणसत्ताकमध्यारोप्येत वा न वा"।। इति। उच्यते। संस्कारजन्यो हि भ्रमस्तत्सिद्धये पूर्वप्रतीतिमात्रमपेक्षते न पुनः पूर्वप्रतीतस्य परमार्थसत्वमपि व्यतिरेकाभावात्संशयविपर्ययदृष्टेख्वपि संस्कार- कार्यस्मृतिदर्शनात्। तथा हि लोकेऽनुभवोऽस्मिन्वल्मीककूटे मम पुरा स्थाणुः पुरुषो वेति सन्देह आसीदस्मिन्छ्ुक्तिशकले रजतमिदमिति भ्रम आसीदित्यादिः । न च संशयविपर्यययोरेवेयं स्मृतिर्न तदर्थयोरिति चाच्यमर्थशून्ययोस्तयोः स्मृतिविषयत्वानुपपत्तेः । तस्माननिरुपाख्यविलक्षणस्य पूर्वपूर्वभ्रमदष्टस्याप्युत्तरोत्तरारोपोपपत्तेर्अ्र्मप्रवाहस्य चानादित्वेनान्योन्याश्रया- नवस्थादिप्रसञ्गानवकाशायुक्तं वस्तुनि परमार्थे सत्यवस्तुनोऽनिर्वचनीय- स्यारोप इत्यर्थः। वस्त्ववस्तुनी क्रमेण लक्षयति-वस्त्विति। ननु ब्रह्मण एव वस्तुत्ये जीवस्य शुक्तयादेश्चावस्तुत्वात्कर्तृत्वाद्यध्यारोपे रजताद्यध्यारोपे चाव्या- सिः स्यादिति चेन्न। ब्रह्मण्येव जीवत्वस्यापि कल्पितत्वातकर्तृत्वादेश्व सोपाधि- कभ्रमतयोपाध्यनुरक्त ब्रह्मण्येवाध्यारोपाच्छुक्तयादेरपि रजताद्यघिष्टानचैत- न्यावच्छेदकत्वेनाधिष्ठानतवसुपचर्यते। न पुनस्तस्यैवाधिष्ठानत्वमज्ञातं हि

9. Chha. 6. 14. 2. 2. Idem. 4. 9. 3. ३.करुण: P. ४.प्रवृत्ि: N. P. Q. R. 4. Sanksepas'ariraka iv. 3. ६. Chha. 7. 1.1. ७. Tantravartika 1. 4. 22 (p. 322). ८. तस्मान्िद्वाद्यवि® P. 8

८६. वेदान्तसारटीका [खण्डः ६

चसत्वारोपाधिष्ठानम्। न च शुक्त्यादेरज्ञातत्वमस्ति जडत्वाच्चिन्मान्ननिष्ठत्वा चिन्मात्रविषयत्वाच्चाज्ञानस्य। तदुक्तम्-

"यस्याज्ञानं भ्रमस्तस्य भ्रान्तः सम्यक् च वेत्ति सः । जडं न विद्यावेद्यत्वान्नातोऽज्ञानं जडाश्रयम्।।"

ततश्च सत्यस्य वस्तुनो मिथ्यावस्तुसम्भेदावभासोऽध्यारोप इत्युक्तं भवति। एतेन चिज्जडयोः परस्परतादात्म्याध्यासे शून्यमेव जगतस्तत्वं स्यादध्य- स्तस्य मिथ्यात्वादिति केषाञ्चिच्चोदं निरस्तम्। अ्रमकाले परिस्फुरदंशस्य मिथ्यात्वेऽप्यपरिस्फुरतोंऽशान्तरस्य विद्यमानत्वात्। तदुक्तमभियुक्त :-

"अध्यस्तमेव हि परिस्फुरति अ्र्रमेषु नान्यत्कथञ्चन परिस्फुरति भ्रमेषु। रज्जुत्वशुक्तिशकलत्वम रुक्षितित्व- चन्द्रैकताप्रभृतिकानुपलम्भनेन ।।" इति,

स्याच्चत्तदा भवति चोध्यमिदं त्वदीयम्। सत्यानृतात्मकमिदं मिथुनं मिथश्रे- दध्यस्यते किमिति शून्यकथाप्रसङ्गः ॥" दति च।

सतस्माद्युक्तमुक्तं वस्तु सच्चिदानन्दाद्वयं ब्रह्म तस्मिन्नज्ञानतत्कार्याखिलजड- समूहस्यावस्तुनोऽध्यारोप इति॥ अज्ञानं व्युत्पादयति-अज्ञानं त्विति। तुशब्दो मतान्तरेभ्यो वैशिष्ट्य- द्योतनार्थः। तमेव विशेषं दर्शयति-सद्सद्गामित्यादिना। ज्ञानविरोध्यज्ञान- मित्युक्ते ज्ञानप्रागभावे प्रसङ्ग व्युदस्यति-भावरूपमिति। उत्तरज्ञानवि- रोधिपूर्वज्ञानव्युदासाय सद्सन्ामनिर्वचनीयमिति। मिथ्याज्ञानव्युदासाय त्रिगुणात्मकमिति। यद्दा ज्ञानविरोधित्वं ज्ञानापनोद्यत्वं तदेवाज्ञानत्वमित्य- ज्ञानलक्षणम्। न च ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानापनोद्यप्रपञ्जेऽतिव्याप्तिः। तस्याज्ञानो- पादानकत्वेनाज्ञानानतिरेकातू। नाप्यज्ञानात्मसम्बन्धेऽतिव्यापतिः । असङ्गस्व- भावस्य चिदात्मनोऽज्ञानसम्बन्धस्याज्ञानाघी नत्वात्तस्याप्यज्ञानात्मत्वोपपत्तेः।

9. Cannot trace this verse; but the first line is quoted as a nyaya in Tattvadipana (a Com, on the Vivarana) p. 179, and in the Laukikanyāyasangraha. R. Sañksepas'arīraka i. 36. ३. Idem.i. 33.

खण्ड: ६] ८७

अतो नानयोर्लक्ष्यबहिर्भाव इति न लक्षणस्यातिव्यापिः । अव्यास्यसम्भव- योस्तु शङ्कैव नास्ति ज्ञानेनाज्ञानबाघस्य प्रसिद्धत्वात्। न च पूर्वज्ञाने ज्ञान- प्रागभावे चातिव्याप्तिः। पूर्वज्ञानस्य ज्ञानापनोद्यत्वनियमाभा वादिच्छादिवृत्य- न्तरोत्पत्यापि तदपनोददर्शनात्। इह च नियमेन ज्ञानापनोद्यस्याज्ञानत्वा- भ्युपगमात्। प्रागभावस्य च प्रतियोग्युत्पत्तिमात्रविरोधिनस्तदपनोद्यत्वा- भावात्। न ह्यनुत्पन्नः प्रतियोगी कस्यचिद्पनोदकः सम्भवति। भतो न तयोरतिव्यापि:।

नन्वज्ञानस्यापि ज्ञानोत्पत्तिनान्तरीयकतया विनाशाश्रयणात्कथं ज्ञाना- पनोद्यत्वमिति चेन्न। ज्ञानोत्पत्यनन्तरं विलम्बाभावाभिप्रायेणाज्ञाननाशस्य ज्ञानोत्पत्तिनान्तरीयकतावाचोयुक्तेराश्रयणात् भावाभावयोस्तु क्षणमात्रमपि सहभावानुपपत्तेरित्यस्ति प्रागभावाद्वैषम्यमज्ञानस्येति। सदसन्ामनिर्वाच्य- मित्यपरं लक्षणम्। अत्रापि पूर्ववदेवातिव्यास्यादिपरिहारो द्रष्टव्यः । नेदम- सम्भवि। अज्ञानस्य सत्चे चिदात्मवद्वाधाभावप्रसङ्गात्। असत्वे च वन्ध्या- सुतादिवदपरोक्षप्रतिभासानुपपत्तेः । बाधप्रतीत्योश्चाज्ञाने प्रसिद्धत्वाद्युक्तं तस्या निर्वचनीयत्वम्। सदसत्त्व पक्षयोरुक्तदूषणमुपजीव्य मिथ्याज्ञानसंस्कारोऽ- ज्ञानमसत्प्रकाशनशक्तित्वेनासद्वेति मतद्वयं निरसनीयम्। मिथ्याज्ञानमात्म- गुणोऽज्ञानमिति पक्षं निरस्यति-त्रिगुणात्मकमिति। गुणा लोहितशुकक- कृष्णा अज्ञानकार्येषु तेजोबन्नेष्ववान्तरप्रकृतिषु प्रसिद्धाः "यदसे रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुकं तदपां यत्कृष्णं तद्न्नस्य" इति श्रुतेः । तथा च कार्य- गतत्निरूपेण कारणमप्यज्ञानमव्याकृतात्मकं त्रिरूपेण त्रिगुणात्मकमिति यावत्। तथा च न्याय :- "ज्योतिरुपक्मान्तु तथा ह्यघीयत एके" इति। यद्वा रजःसत्वतमोलक्षणास्त्रयो गुणास्तद्युक्तमज्ञानं त्रिगुणात्मकमिति । गुण- गुणिनोरभेदविवक्षया त्रिगुणात्मकमित्युक्तम्। तथा च गुणस्य गुणवत्त्वानु- पपत्तेर्न मिथ्याज्ञानमज्ञानमित्यर्थः । ज्ञानाभावोऽज्ञानमिति मतं निरस्यति- भावरूपमिति। अयमर्थः । अभावप्रतियोगि यञज्ञानं तटिक साक्षिचैतन्यं स्यात् "साक्षी चेता" इत्यादिश्रुतेस्तस्यापि ज्ञानत्वप्रसिद्धेः। किंवान्तःकरण- वृत्तिः "विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजानाति" इति विज्ञानशब्देन बुद्धे: श्रवणात्। अथवात्मगुणस्तथात्वेन च ज्ञानस्य वैशेषिकतत्रे प्रसिद्धत्वात्। तत्राद्यो नाभावप्रतियोगी तस्य नित्यत्वात्। द्वितीये ज्ञानशब्दस्तवौपचारिक- रवेन तदभावस्य मुख्यतोऽज्ञानतवायोगात् । "येन वा पशपति" इतारभ्य

9. Chha. 6. 4. 1. 2. Brahmasutra 1. 4. 9. ३. S'vet. 6. 11. 8. Chhā. 7. 7. 1.

८८ वेदान्तसारटीका [खण्डः ६

"प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोक" दत्यन्तेन प्रज्ञाशब्दवाच्य- प्रत्यक्चतन्य व्याप्तस्येव चक्षुरादिद्वारकबुद्धिपरिणामस्य सङ्कीरतनात्। साङ्गय- पक्षमाश्रित्यानौपचारिकत्वे स्वीक्रियमाणेऽपि न वृत्त्यभावोऽज्ञानं वृत्त्यभाव- शब्देन वृत्त्युपादानबुद्धिस्वरूपावस्थानमात्रस्यवाभिलाषात्। अतः पक्षान्तरं परिशिष्यते। तन्रेदं वक्तव्यम्। ज्ञानविशेषाभाव एवाज्ञानं ज्ञानसामान्या- भावोऽपि वेति। नाद्यो मूढोऽहं न किञ्ञिज्ानामीत्यनुल्लिखितविषय- विशेषस्याप्यज्ञानस्यानुभवात्। न च तत्रापि विषयविशेषपर्यवसायितं कल्प्यत इति वाच्यं विनानुपपत्ति सामान्यबुद्धेरविशेषालम्बनत्वे सामान्य- बुद्धिविलोपसङ्गहात्। तथा च घटवत्यपि भूतले घटसामान्यनिषेघप्रसङ्ग: सुषुध्यभावप्रसङ्गश्च स्ात्। तसमाज्ज्ञानसामान्याभावोऽहमज् इत्युलिख्यत इति वाच्यम्। तत्र चाभावज्ञानस्य धर्र्मिप्रतियोगिज्ञानसापेक्षस्यात्मनि धर्मिणि ज्ञाने च प्रतियोगिनि विज्ञायमाने तस्मिन्नेवात्मनि कथ ज्ञाना- भावग्रहोऽभावप्रतियोगिनो ज्ञानस्य तत्र वर्तमानत्वात्। तयोरविज्ञाय- मानयोरपि कथं तत्राभावग्रहः कारणाभावात्। पेष्ठप्रमाणपक्षेऽप्ययं न्याय ऊहनीयः। नन्वनुपपत्तौ सत्यां सामान्यबुद्धेरपि विशेपालम्बनत्वं कल्प्यते। यथा घटवत्यपि भूतले घटो नास्तीति बुद्देर्विवक्षितघटाभावविपयत्वं तद्व- दिहापि सामान्याभावस्य यत्किञ्चि्प्रतियोगिसस्वविरोधादात्मनि विज्ञायमाने तस्मिन्ननुपपत्तेन किञ्चिजानामीति बुद्धेज्ञानविशेषाभावविषयतवं कल्प्यत इति चेन्न। अनयैवानुपपत्या भावान्तरविषयत्वस्यैव कल्पनीयत्वात्। न हि मूढोऽहँ सामान्यं किञ्विदृपि न जानामीत्यनुभवे किञ्ञचिद्विपया- न्तरमवशिष्यते यज्ज्ञानाभावविषयत्वमस्य कल्प्येत। यथास्मिन् भूतले न कोडपि घटोऽस्तीति प्रत्यये घटविशेषस्यानवशेषस्तदवत्। नन्वप्रसिद्ध- आवान्तरकल्पनाद्वरं प्रसिद्धस्याभावस्येव यथाकथञ्चिदप्यज्ञानबुद्देविषयत्व- कल्पनमिति चेन्न। अत्यन्तमप्रसिद्ध्यभावात्। "देवातमशकत्ति स्वगुणैनि- गृढां", "मायां तु प्रकृतिं विद्यात्" इति च श्रुतिवाक्ययोर्गुणवरवेनोतपद्यमान- जगदुपादानत्वेन च प्रसिद्धत्वात्। तस्मान्नाभावो ज्ञानं किन्तु भावा- न्तरमेवेति।

ननु भावत्वमप्यज्ञानस्यानुपपन्नमनादेस्तस्य भावरूपत्वे चिदातमवद्- निवृत्तिप्रसङ्गादनिर्मोक्षापत्तेरित्यत भाह-यत्किश्चिदिति। अयमर्थः । नास्माभिरज्ञानस्य भावस्वं परमार्थसरवाभिप्रायेणोच्यते किन्त्वभाववै-

.9. Aitareya 5. 1-3. R. Namely anupalabdhi. See Notes. 3. S'vet. i. 3. 8. Idem. iv. 10.

खण्ड: ६ ] विद्वन्मनोरञ्जनी ८९

लक्षण्याभिप्रायेण। न च भावाभावयोः परेस्परप्रतिषेधेऽन्यतरविधि- नान्तरीयकत्वात्प्रकारान्तरानुपपत्तिरिति वाच्यम् । स्त्रीपुंप्रकृत्यो: परस्परप्रति- स्पधिनोर्निषेधे तदन्यस्य नपुंसकस्येव भावाभावान्यस्याज्ञानस्योपपत्तेः । अथ तत्र प्रमाणान्तरेण तृतीया प्रकृतिरुपलभ्यत इति मतं तर्हीहाप्यस्ति प्रमाणं प्रतीतिबाधान्यथानुपपत्तिरिति सन्तोष्टव्यम् । वस्तुतस्तु नात्रा- स्माकमत्यन्तमाग्रहोऽज्ञाने सर्वानुपपत्तेरलङ्कारत्वात्। तदुक्तम्-

"अविद्याया अविद्यात्वमिदमेव तु लक्षणम्। यत्प्रमाणासहिष्णुत्वमन्यथा वस्तु सा भवेत्" । इति, "सेयं त्रन्तिर्निरालम्बा सर्वन्यायविरोधिनी। सहते न विचार सा तमो यद्दिवाकरम्" ॥ इति च,

इष्टसिद्धावपि- "दुर्घटत्वमविद्याया भूषणं न तु दूषणम्। कथञ्विद्धटमानत्वेऽविद्यात्वं दुर्घटं भवेत्" ॥ इति। तस्मात्सतवेनासत्वेन सदसत्वेन वा सावयवनिरवयवोभयात्मकत्वेन वा भिन्नाभिन्नोभयरूपत्वेन वा निर्वक्तमशक्यत्वेनानिर्वचनीयमज्ञानं सवितरि दिवान्धपरिकल्पितान्धकारवद्यत्किञ्चिदिति वदन्ति वृद्धा इति सिद्धम्।।

इदानीं यथानिरूपितमज्ञानमेव नास्तीति विवद्मानं प्रतिबोधयितुं तत्रानुभवश्रुती प्रमाणयति-अहमज्ञ इत्यादिना। अनुभवस्यास्य ज्ञाना- भावविषयत्वं प्रतिक्षिप्तम्। निर्विकल्पकघटितप्रतियोगिकस्य ज्ञानसामा- न्याभावस्य स्वात्मनि प्रत्यक्षायोग्यत्वाच्च। नच भावरूपप्यज्ञानमात्मनि जञायमाने न ग्रहीतुं शक्यते तस्य ज्ञानविरोधित्वादिति वाच्यं स्वप्रकाश- साक्षिचैतन्येन तस्य विरोधाभावात्। अन्तःकरणवृत्त्यैव तु विरोधादहमज्ञ इत्यहक्कारगर्भस्य चोललेखस्य साक्षिप्रकाशिताज्ञानविपये स्फुटतरव्यवहार- मात्रतवाच्च न काचिद्नुपपत्तिरिति भावः । देवस्य स्वयम्प्रकाशस्यात्मनः शक्तिं शक्तिवत्परतत्रां स्वगुणै: शुक्कादिभि: सत्वादिभिवां निगूढामालिद्गिता ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्निति सम्बन्धः ।

9. See परस्पर विरोधे हि &c. in Haxims iii. 2. Brihadaranya- havartika (page 57) verse 181, modified in second line. See Notes. 3. Naiskarmyasiddhi iii. 66. 8. For other references to this work, see Vedantakalpataru p. 511, and Pivaranapra- meya p. 225. The first line of the verse is found in Saura Samhita iv. (Kaivalya-ratna, p. 110).

९० वेदान्तसारटीका [खण्ड: ६, ७

"अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुहयन्ति जन्तवः" II, "नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः"।

इत्यादिस्मृतिः । प्रत्यगात्मचैतन्यस्य ब्रह्मणो नित्यप्राप्तत्वेन स्वप्रकाशत्वेन चास्ति प्रकाशत इति व्यवहारपुष्कलकारणे सति नास्ति न प्रकाशत इति तद्विपरीतव्यव हार स्यात्मन्यावरणमन्तरेणानुपपत्तिः "श्रोतव्य" इत्यादिविधि- नात्मयाथात््यज्ञानाय श्रवणादिविधानानुपपत्तिश्चेत्यर्थापत्तिहयं चकारेण समुच्चीयते ॥ ६ ॥

ननु "अजामेकां", "इन्द्रो मायाभिः" इति श्रुतिभ्य एकत्वानेकत्त्रयोर- ज्ञाने विप्रतिपत्तो कः समाधिरिति विवक्षायामाह-इदमिति। व्यष्टिर्विशेषः समष्टिः सामान्यम्। व्यवहियते श्रुत्यादिष्त्रिति शेषः । अयं भावः । यो यदनुरक्तबुद्धिविषयो नियतः स तदात्मको यथा मृदनुरक्तबुद्धिविषयो घटो मृदात्मको हष्टः। तथा सामान्यानुरक्तबुद्धिविषया विशेषा: सामा- न्यात्मका इति युक्तम्। सामान्यविशेषयोरत्यन्तभेदे गवाश्ववत्सामान्य- विशेषभावानुपपत्तेः । भेदाभेदौ त्वेकस्मिन्नप्रामाणिकौ वस्तुनो द्वैरूप्या- नुपपत्तेः । अभेदपक्षे तु कयाचिद्वेदकल्पनया सामान्यविशेषव्यवहारोपपत्तेः समुद्तरङ्गादिवज्लतरङ्गचन्द्रादिवद्वा। तथा चाज्ञानस्यैकस्यैव सतः सामान्यविशेषभावेनैकानेकत्वव्यवहारः श्रौतो न विरुध्यत इति। एतदेव दृष्टान्तैरुपपादयितुमुपक्रमते-तथाहीत्यादिना । "पुरश्चके द्विपदः पुरश्रके चतुष्पदः । पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशत्", 'रूँपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय" इति मत्रद्वयानुसारेणाज्ञान- तत्कार्यावच्छिन्नोऽज्ञानतत्कार्यप्रतिबिम्बितो वा चिदात्मा जीवेश्वरभावं भजत इति मतद्यसुपरुध्य द्ष्टान्तद्वयोपादानमिति सर्वत्र वनवृक्षजलाशयजलकीत- जाभिप्रायो बोद्धव्य:।।

नानात्वेन इत्यादेरयमर्थः । अज्ञानं किं ब्रह्मनिष्ठमुत जीवनिष्ठम् । नाद्यो नित्यशुद्धत्वादिस्वभावविरोधात। न द्वितीयोऽन्योन्याश्रयात्। तथा- हि। अज्ञानमित्युक्ते कस्य किंविषयमित्याश्रय विषय सापेक्षताप्रतीतेर्न निराश्रयमज्ञानमस्तीति प्रतिपत्तुं शक्यम्। तस्य च जीवाश्रयत्वे जीव- भावस्याप्यज्ञानाधीनत्वात्सिद्धे जीवभावेऽज्ञानस्य साश्रयत्वसिद्धिस्तत्सिद्धौ च जीवत्वसिद्धिरिति कथं नान्योन्याश्रयः । नन्वनादित्वादज्ञानजीवभाव-

9. Gitā. v. 15. ₹. Idem vii. 25. ३. Brih. 2. 4. 5. 2. S'vet. vi. 5. 4. Rigveda 6. 47. 18. ६. Brih. 2. 5. 18. 0. Rigveda 6. 47. 18, and Brih. 2. 5. 19.

खण्ड: ७] विद्वन्मनोर जनी ९१

प्रवाहस्य बीजाङ्कुरवन्नान्योन्याश्रय इति चेन्मैवं क्रमभाव्यनेकबीजाङ्कर- व्यक्तिवदनेकाज्ञानजीवव्यक्तीनां सच्चे प्रमाणाभावात्। ननु "सेता सौम्य तदा सम्पन्नो भवति", "तद्वेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्" इत्यादिश्रुतिभ्यः सुषुप्ति- प्रलययोर्जीवस्य परमात्मकभावापत्तिश्रवणातपुनः प्रबोधसर्गयोर्जीवभावा- पत्तेरवगम्यमानत्वाच्च तदा तद्विभागहेतोः संस्काररूपस्याज्ञानस्यापि कल्प्य- मानत्वात्कथ न बीजाङ्करन्यायः प्रामाणिक इति चेत्तत्किमिदानीं सुषुध्यादि- काले जीवस्य जीवत्वं नास्तीति विवक्षितम् । हन्त तर्हि कृतनाशा- कृताभ्यागमप्रसङ्गो मुक्तानामपि संसारित्वप्रसङ्गश्च दुर्वारः स्ादविशेषात्। किञ्च सुषुह्यादावज्ञानसन्भावे तस्य ब्रह्माश्रितत्वप्रसङ्गोऽसद्भावे सुपानां पुनरनुत्थानप्रसङ्ग: । "त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा" इत्यादिसत्सम्पत्ति- चाक्यशेषासङ्गतिप्रसङ्गश्वेत्यसमज्जसमेतत्। अथाज्ञानजीवयोः स्वरूपेणैवा- नादितयाश्रयाश्रयिभावस्य नित्यसिद्धत्वान्नान्योन्याश्रय इति मतं तद्पि न ब्रह्मण्यज्ञानाभावप्रसङ्गात्। नायमिष्टप्रसङ्ग: "सोडकामयत", "तेदात्मानं स्वयमकुरुत" इत्यादिश्रुतिभिर्ब्रह्मणि जगत्कारणे कामयितृत्वादेरज्ञानकार्यस्य श्रूयमाणत्वात्। न च दृष्टिगतपीतिम्रः शङ्गे समारोपवजीवगताज्ञानविक्षे- पस्य कामयितृत्वादेस्तद्विषये ब्रह्मणि समारोपः श्रुत्या कीर्त्यत इति वाच्यम्। तथा सति जीवानामेव जगत्सर्गस्थितिलयोपादानत्वात् "सर्व खल्विदं ब्रह्म" इत्यादिबह्मसामानाधिकरण्यं जगतः श्रूयमाणमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रति- ज्ञानं च पीड्येत। जीवस्य ब्रह्माभेदात्सर्वमेवोपपद्यत इति न कश्चिद्दोष इति चेत्तहि जीवपक्षपातं परित्यज्य ब्रह्मण एव जगत्स्ष्टत्वादि यथाश्रुतं स्वीकर्तव्यम्। विना तस्याज्ञानाश्रयत्वं कूटस्थस्य न कामयितृत्वादीत्युक्तं तस्य च जीवाद्विभक्तस्यान्राज्ञानाश्रयत्वे तन्नापि स्यादन्योन्याश्रयः। ननु ब्रह्मणि जगत्कारणत्वादिनिर्वाहकमज्ञानं मायाशब्दवाच्यमन्यदेव जीवगतकर्तृत्वाद्यव- भासहेतुभ्योऽज्ञानेभ्योSविद्याशब्दवाच्येभ्य इति चेन्न। मायाविद्ययोः श्रुति- स्मृतिसूत्राभियुक्तवचनैरेकत्वस्य वृद्धैनिरूपितत्वात्। अनिर्वचनीयत्वे सति तत्वावभासप्रतिबन्धविपर्ययावभासहेतुत्वस्य लक्षणस्य तुल्यत्वादविद्याभेदे च कल्पनागौरवदोषात्। एकाविद्यापक्षेऽप्यनन्तविक्षेपशक्तिकल्पनया जाग्रत्स्वप्न बन्धमोक्षरशनाभुजङ्गादिव्यवहारव्यवस्थोपपत्तेः । न चात्रापि कल्पनागौरवं समानं धर्मिभेदकल्पनातो धर्मभेदकल्पने लाघवात्। इत्यास्तां विस्तरः ॥

9. Chha. 6. 8. 1. 2. Brih. 1. 4. 7. 3. Chha. 6. 9. 2. 2. Tait. 2. 6. 1. y. Idem. 2. 7. 1. q. Chha. 3.14. 1. ७. Cf. "धर्मिभेदाद्धर्मभेदो लघीयानिति न्यायेन" in Anandagiri on S'ankara. bhāsya 2. 4. 6.

९२ वेदान्तसारटीका [खण्डः ७

अतश्चिन्मात्रनिष्ठमज्ञानं तच्व जीवबरह्मविभागहेतुर्ब्रह्मणो जगत्स्ष्टत्वा- देर्जीवस्य कर्तृत्वादेश् हेतुरित्यङ्गीकर्तव्यम्। न च चिन्मात्रस्य स्वप्रकाशत्वाद- ज्ञानाश्रयत्वविरोधः । जीवपक्षेऽपि तुल्यत्वादन्तःकरणपरिणामोपहितस्येव चैतन्यस्याज्ञानविरोधित्वात्। न च ज्ञानवद्ज्ञानस्याप्येकाश्रयविषयत्वानु- पपत्तिरावरकत्वेनापवरकस्थतमोवत्तदुपपत्तेः । तर्दुक्तमभियुक्त :-

"आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विभागचितिरेव केवला। पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः" ॥ इति।

तस्मादेकमज्ञानं चिन्मान्नाश्रयविषयमिति स्थिते जीवावस्थायामेवाहमज्ञ इति .... स्फुटतरव्यवहारात्तदपेक्षया जीवगताज्ञानानामित्युक्तमिति। अनयैव दिशा "जीवाश्रया ब्रह्मपदा ह्यविद्या तत्त्वविन्मता"। इति प्राचां वचनं योजनीयम्।। ननु नानाव्वेन प्रतिभासमानानां जीवानामेकाज्ञानोपाधिकत्व एकमुक्ती सर्वमुक्तिप्रसङ्ग इति चेन्नायं दोष एकस्यैव जीवत्वादितरेषां तहृष्टिविजृम्भि- तत्वेन ततोऽनतिरेकात्। तहि कोऽसौ जीवो यहृष्टिविजुम्भितं जीवान्तर- मिति चेद्यः पश्यति स एव । अहं तु संसारिणमात्मानमन्यांश्च मद्विधान् जीवान्पश्यामीति चेत्तर्हि त्वमेव जीवस्त्वविद्यया वयमन्ये च जीवा बद्धा मुक्ताः सुखिनो दुःखिन इत्येवं विचित्राः कल्पितास्तवाब्रह्मसाक्षात्कारमवि- संवादिता: प्रतिभासन्ते स्वप्न इवाप्रबोधम् । जाते तु ब्रह्मात्मसाक्षातकारे सर्वमेव त्वहृष्टिविजुम्भितं त्वया सह मोक्षिष्यते त्वत्सुषुप्ताविवेति। इयांस्तु पुनर्विशेष: । सुषुप्तावस्त्यज्ञानं सर्वकार्यसंस्कारोपरजितं पुनर्व्यवहारप्रवर्तकं मुक्तौ तु तस्य ज्ञानेन बाधितत्वात्पुनर्व्यवहाराभावः। इत्यलं प्रसङ्गागत- अपज्जेन ।I वनवृक्षयोर्जलाशयजलयोर्वां सामान्यविशेषभावो नास्तीति यदपि दार्शन्तिकेन वैषम्यं तथापि समुदायसमुदायिनोरेकतवे दृष्टान्तदार्टान्तिकयो: साम्यात्सर्वाशेन च साम्यस्याविवक्षितत्वान्न कश्चिद्दोष इति गमयितव्यम्। अज्ञानैकत्वव्यपदेशिनीं श्रुति पठति-अजामेकामिति। आदिपदात् "मायां तु प्रकृतिं विद्यात", "तरत्यविद्यां विततां", "अक्षरात्परतः परः"

9. Sanksepas'ārīraka 1. 316. ₹. Ved. Siddh. Muktāvalī. 3. ३. इव प्रबोधे। MQ. g. S'vet. iv. 10. 4. See Notes. &. Mund. 2. 1. 2.

खण्ड: ७] विद्वन्मनोर जनी ९३

"तद्धेदं तद्यंव्याकृतं", "तम आसीत्तमसा गूढं" इ नतरग्रह:। एकमेवाज्ञानं समष्टिव्यष्टिभेदभिन्नं परिकल्प्य समध्यज्ञानोपधाननिबन्धनं चैतन्यव्यवहारं वकुं समष्टि विशिनष्टि-इयमिति। उत्कृष्टस्योपाध्यन्तरा- ननुरक्ततयाप्रतिहतज्ञानात्मकस्य चैतन्यस्योपाधितया विशुद्ध रजस्तमोभ्या- मनभिभूतं सत्वं प्रधानं यस्या: सा तथाविधेयं समष्टिरित्यर्थः। समष्ट्य- ज्ञानोपहितचैतन्यस्य व्यपदेशभेदं दर्शयति-एतदिति। परमार्थतोSसङ्गस्यापि चैतन्यस्याध्यासिकसम्बन्धसम्बद्धाज्ञानद्वारा सर्वावभासकत्वेन सर्वमर्यादा- धारकसत्तारूपतवेन सर्वजीवप्रवर्तकत्वेन च लब्धसर्वज्ञतवादिगुणकस्य सद- व्यक्तमन्तर्यामीश्वर इत्यादिव्यपदेशो भवतीत्यर्थः । उक्तऽर्थे हेतुमाह- सकलेति। सकलाज्ञानं समध्यज्ञानम्। अवभासकत्वशब्दो विधारकत्वादे- रप्युपलक्षणार्थः । सर्वविक्षेपसंस्कारवत्वाद्ज्ञानस्य सतकार्यवादाश्रयणाच्चा- व्याकृताद्यवस्थास्वपि समष््यज्ञानस्य सर्वत्वमिति द्रष्टव्यम्। उक्तव्यपदेशिकां श्रुतिमाह-यः सर्वक्ष इति। सर्वज्ञः सामान्यतः सर्वविद्विशेषत इति भेद:। आदिशब्दात् "सेदेव सोम्येदं", "ऐष सेतुर्विधरणः", ऐष त आत्मान्तर्या- न्यमृतः", 'महतः परमव्यक्तं", "यँतो वा इमानि", "्यः परः स महेश्वरः" इत्यादिश्रुत्यन्तरग्रहः । उपहितस्य व्यपदेशमुक्तवोपाधेरपि तं सहेतुकमाह- अस्येयमिति। अज्ञानमिदंशब्दार्थः। आनन्दप्रचुरत्वमुपहितधर्म आच्छाद- कत्वमज्ञानधर्मः । तदुभयाविचेकातकारणमज्ञानमानन्दमयकोश इत्यर्थः । सर्व आकाशादय उपरमन्तेऽस्मिन्निति सर्वोपरमोऽज्ञानम्। तादम्भावा- तसुपुस्तिर्महासुषुपि: प्रलय इति यावत्। यतः सर्वोपरमत्वमत एवेति योजना। स्थूलप्रपञ्चो विराद् सूक्ष्मप्रपञ्चो हिरण्यगर्भ: ॥

एवं समध्यज्ञानं साभासं सव्यपदेशं निरूष्य व्यश्यज्ञानमपि सदष्टान्तं तथा निरूपयति-यथा वनस्येत्यादिना। कैवमनेकत्वव्यपदेशोऽज्ञानस्ेति तदाह-इन्द्र इति। इन्द्रः परमेश्वरः प्रकरणात्। स मायाभिर्मायाविक्षेप- शक्तिभिर्विक्षिप्तेषु देहेन्द्रियान्त:करणेपु प्रतिबिम्बितः पुरुरूपो बहुरूपः सन्नीयते प्रकाशत इति श्रुत्यर्थः । आदिशब्दात् "ये एको जालवानीशत इशिनीभिः" इत्यादिश्चुत्यन्तरग्रहः । एकस्मिस्नज्ञाने व्यष्टिसमष्टिशब्दप्रयोगे

9. Brih. 1. 4. 7. R. Rik-Samhita 10. 129. 3. . Chha. 6. 2. 1. 8. Brih. 4. 4. 22. MPQ. read विधारण :. ५. Idem. 3. 7.3. &. Katha. iii. 11. o. Tait. iii. 1. c. Mahānāra. x. 8. 2. S'oet. iii. 1.

९४ वेदान्तसारटीका [खण्ड: ७,८

निमित्तमाह-अत्रेति। अज्ञानं सप्तम्यर्थः। व्यस्तव्यापित्वेन कार्योपाधि- जीवव्यापित्वावभासेन व्यष्टिताव्यपदेशः । समस्तव्यापित्वेन कारणोपाधि- सर्वज्ञाविभक्तसर्वव्यापित्वेन समष्टिताव्यपदेश इत्यर्थः । निकृष्टोपाधित- येति। ज्ञानप्रतिबन्धकावरणवान् जीवो निकृष्टस्तस्योपाधितयेत्यर्थः । मलिनं रजस्तमोभ्यामभिभूतं सत्वं प्रधानं यस्या: सा तथा। रजस्तमसोः स्वातत्रयेण प्रतिबिम्बोड्ाहकत्वायोगादिति भावः । एतदुपहितं व्यष््यज्ञानोपहितम् । एकाज्ञानावभासकत्वात्। अज्ञानैकदेशावभासकत्वादिति यावत्। व्यथ््य- ज्ञानोपहितस्य प्राज्ञशब्दवाच्यत्वे कारणमाह-अस्येति। अस्य जीवस्या- स्पष्टोपाधितया रजस्तमोभ्यामभिभूतस्त्वप्रधानव्यध्यज्ञानोपाधिकत्वेन हेतु- नातिप्रकाशकत्वाभावात्माज्ञशब्दवाच्यत्वमित्यर्थः । प्रायेणाज्ञः प्राज्ञ इत्युक्तं भवति। पूर्ववदुपहितस्य व्यपदेशमुक्त्वोपाधेरप्याह-अस्यापीति। अपिशब्द ईश्वरोपाधिद्ृष्टान्तार्थः । अहङ्गारादेः सुषुस्याद्यवस्थायां संस्कारावशेषेण स्थितस्य कारणत्वादित्यर्थः । आनन्दप्रचुरत्वादेवेत्येवकारः कोशवदाच्छाद- कत्वादिति हेत्वन्तरसमुच्चयार्थः । यद्वा आनन्दप्रचुरत्वाद्धेतोरेवेति भिन्न- क्रमः । तस्मिन्पक्षे कोशवदाच्छादकत्वादित्यनुषञ्ञनीयम्। सर्वशब्दो जाग्रत्स्वप्नविषयः । शेषमतिरोहितार्थम् ॥ ७ ॥ "सेता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति" इत्यादिश्रुतेः सुषुप्तौ प्राज्ञस्येश्वर- सम्पत्यवगमात्प्राज्ञेश्वरयोरेकत्वं तद्वस्थयोरप्यव्याकृतसुषुस्योरेकत्वं सिद्ध- वत्कृत्यानयोस्तदवस्थापन्नं भोगं दर्शयति-तदानीमिति। तयोरप्यवस्थयो- र्जीवावच्छेदकस्य व्यश्यज्ञानस्य केनापि रूपेण स्थितत्वादेतावित्यादिद्वि- वचनोपादानं सर्वात्मनैक्ये पुनरुत्थानानुपपत्तेः । आनन्दं स्वरूपानन्द- मनुभवतः। आनन्दशब्दोऽज्ञानतत्साक्षिणोरप्युपलक्षणपरः। तदानीमख- ण्डात्मस्वरूपचैतन्येनैवानन्दाद्यनुभवेऽभयुपगम्यमाने स्वरूपस्य नित्यत्वात्त- ज्न्यसंस्काराभावेनावस्थान्तरे स्मरणरूपपरामर्शानुपपत्तेस्तदनुकूलमुपाधि- विशेषं कल्पयति-अज्ञानवृत्तिभिरिति। अन्तःकरणादेरप्यज्ञानकार्यत्वेन तदात्मकत्वात्तद्भिप्रायोऽज्ञानशब्दो माभूदिति विशिनष्टि-अतिसूक्ष्मा- भिरिति। दुर्लक्ष्यत्वमतिसूक्ष्मत्वम् । तासां वृत्तीनां जडत्वात्कथं ताभि- रानन्दाद्यनुभव इत्यत आाह-चैतन्येति। चैतन्यव्याप्ताभिरित्यर्थः । तथा च वृत्तिविनाशात्तद्विशिष्टचैतन्यस्यापि विनाशात्संस्कारजन्यं स्मरणमवस्था- न्तरे सम्भवतीति भावः। तत्र प्रमाणमाह-आनन्दभुगिति। चेतो- मुखश्चैतन्यदीप्ाज्ञानवृत्तिप्रधानः । आदिशब्दात्-

१. Chha. 6. 8. 1.

खण्ड: ८,९,१०] विद्वन्मनोरखनी ९५.

"सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिभूत: सुखरूपमेति" ॥ इत्यादिश्रुत्यन्तरग्रहः । तन्नैवानुभवमपि प्रमाणयति-सुखमिति। न चायं सुखपरामशों दुःखाभावविषयस्तस्य तत्राननुभूतत्वात्तद्नुभवसामग्रयाश्च निरू- पयितुमशक्यत्वात्। विस्तृतं चैतद्ृद्वैरित्युपरम्यते सङ्गहाधिकारात्। उक्तोपा- ध्योस्तदुपहितयोश्च प्राक्सिद्धवत्कृतमभेदं विशदयति-अनयोरिति। प्राज्ञेश्वर- योरभेदे श्रुतिं प्रमाणयति-एष सर्वेश्वर इति। आदिपदात् "अथ य एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभि- निष्पद्यत" इत्यादिश्रुत्यन्तरग्रहः ॥८॥ प्राज्ञेश्वरात्मकस्य चैतन्यस्योपहितत्वेऽनुपहितं चैतन्यमन्यदेवेत्यर्थादुक्तेः किं तदित्यपेक्षायां तत्स्वरूपसंज्ञे दर्शयति-वन इति। आधारश्रासावनुप- हितश्चासावाकाशश्र स तथा तद्वदिति यावत्। यद्यप्याकाशस्य वनाश्रयत्वं जलाशयाश्रयत्वं वा नास्ति तदनारम्भकत्वात्तथाप्यवकाशमन्तरेण तयोः स्थित्यनुपपत्तेस्तदाधारत्ववचनमिति द्रष्टव्यम्। अस्य चैतन्यस्य तुरीयत्वं चक्ष्यमाणविश्वाद्यपेक्षयेति द्वष्टव्यम् । तत्र प्रमाणमाह-शिवमिति। आदिपद्यात्- "त्रिषु धामसु यद्दोग्यं भोक्ता भोगश्च यन्वेत्। तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मात्रोऽहं सदाशिवः"॥ इत्यादिश्रुत्यन्तरग्रहः। अध्यारोपेण व्यासक्तचित्ततया प्रकरणार्थचिस्मरणं माभूदिति प्रसङ्गात्तमाह-इदमेवेति ॥९॥ एवमवस्थाभिमानिसहितमज्ञानं सविभागं सप्रपञ्च निरुप्येदानीं तत्कार्या- ध्यारोपं क्रमेण निरूपयिष्यंस्तदुपयोगित्वेनाज्ञानगतं सामर्थ्य तावननिरुपयति- अस्याज्ञानस्यति । तन्रावरणशकत्तिं सदष्टान्तामुपपादयति-आवरणेति । यद्यप्यज्ञानस्य मूर्तत्वामूर्तत्वाभ्यामनिर्वाच्यत्वान्न परिच्छिन्नत्वं तथापि परि- च्छेद्यापेक्षयाल्पत्वमान्ं विक्षमत षटा्ार्ट्् न्तिकयोरवैष्यम्। बुद्धि- पिधायकतयेत्यत्र बुद्धिशब्देन तदनुरक्तं चैतन्यं लक्ष्यते बुद्धेरज्ञानकार्यत्वेन तदावृतत्वानुपपत्तेः । निरूपितेऽर्थ हस्तामलकाचार्यसम्मतिमाह-तदुक्तमि- त्यादिना। उक्तामावरणशक्तिं तत्कार्यद्वारा बुद्धिमारोहयति-अनयेति। अधि- ष्ठानस्वरूपविशेषावरणवशेन विपरीतार्थसम्भावना भवतीत्यन्न दष्टान्तमाह- यथा स्वाज्ञानेति। विक्षेपशक्तिं सदष्टान्तामाह-विक्षेपेति। भन्राप्याचा- र्यान्तरसम्मतिमाह-तदुक्तं-विक्षपेति। भवरणविक्षेपशक्तिद्वय विशिष्ट-

9. Kaivalya. 13. 2. Chha. 8. 3. 4. a. Kaivalya. 18.

९६ वदान्तसारटीका [खण्डः १०,११

मज्ञानं कूटस्थासङ्गाद्वयचैतन्यात्मनो जगरकारणतोपाधिरिति भावः। तटुक्त- मभियुक्त :- "आच्छाद्य विक्षिपति संस्फुरदात्मरूपं जीवेश्वरत्वजगदाकृतिभिमृषैव। अज्ञानमावरणविभ्रमशक्तियोगा- दात्मत्वमात्रविषयाश्रयताबलेन" इति।

नन्वेवंविधाज्ञानोपाधिक स्येश्वर चैतन्यस्य यज्जगत्कारणत्वं तन्निमित्तत्वं स्यादु- पादानत्वं वोभयं वेति जिज्ञासायामाह-शक्तिद्वयवदिति। सप्रधानतया कूटस्थचैतन्य स्वरूपावभासितया स्वोपाधिप्रधानतया उपाध्युपरक्तसत्तास्फूर्ति- रूपतयेति भेदः । एकस्योभयविघकारणात्मकत्वे दृष्टान्तमाह-यथेति।लूतो- र्णंनाभिः। तन्तुरेव कार्य तन्तुकार्यम्। यथा लूता तन्तुनिर्माणे प्रसिद्धकार्पा- सतूल काष्टय त्रादिस हा यम नपेक्ष्यैव तन्तूनाता न वितानात्मकं च तत्कार्य जालरुपं सृजत्येवमीश्वरः प्रावसृष्टेरेक एवाद्वितीयोऽसहाय एव सवमायाशक्तयावेशमात्रेण लिङ्गादिब्ह्माण्डान्तं जगत्सृजेदिति भावः । तथा चश्रुति :- "येत्तददेश्यम- ग्रह्यं" इत्युपक्रम्य- "यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्सम्भवतीह विश्वम्" इति ॥

न्यायोऽपि-"प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्" इति ॥ १० ॥ तदेवं चैतन्यस्य जगत्कारणत्वं प्रपञ्च्य ततः कार्योत्पत्तिकमं दर्शयति- तमःप्रधान इति। तमसः प्राधान्यनिर्देशाद्गजःसत्त्वयोरपि तत्र मात्रया वृत्तिर्द्वष्टव्या। उक्तभूतसृष्टिक्रमे प्रमाणमाह-तस्मादिति। नन्वाकाश नोत्पद्यते निरवयवद्रव्यत्वादात्मवदिति चेन्न। उदाहृतश्रुतिबाधितविषयत्वे- नानुमानानुत्थानात्प्रत्यनुमानविरोधाच्च। तथाहि। आकाशमुत्पद्यते महर्वे सति भूतत्वान्महापृथिव्यादिवत्। न चाश्रयासिद्ो हेतुराश्रयस्याकाशस्यो- भयवादिसिद्धत्वात्। न च धर्मिग्राहकप्रमाणबाधनिबन्धनाप्याश्रयासिद्धता हेतोः। धर्मिग्राहकप्रमाणेन शब्दाश्रयत्वेनाकाशाख्यधर्मिमात्रसिद्धावपि तद्गतनित्यत्वादेस्तेनासिद्धेः । न च स्वरूपासिद्धो भूतत्वमह्त्त्वयोः पक्षे सम्प्रतिपत्तेः । नापि व्याप्यत्वासिद्धो निरुपाधिकत्वात्। न च मूर्तत्वसा-

3. Sañksepas'arīraka i. 20. R. Mund. 1. 1. 6. 3. Idem. 1. 1. 7. 8. Brahmasūtra 1. 4. 23,

खण्ड: १२] विद्वन्मनोरख्नी ९७

चयवत्वरूपवत्वादेरुपाधित्वं शक्यं गुणकर्मणोः साध्याव्याप्ेः। भूतत्वद्रव्यत्व- सामान्यवत्वादेश्व साधनव्यापकत्वात्। अन्र द्वव्यत्वव्यतिरिक्तावान्तरजाति- मत्वमुपाधिरिति चेन्न प्रध्वंसेन साध्याध्याप्तेः । तस्योत्पत्तिमत्वेऽपि जातया- श्रयत्वाभावात्। न च साध्यस्योत्पत्तिमत्वस्य भावघर्मिकत्वान्न प्रध्वंसे प्रसक्तिरिति वाच्यमुत्पत्तिमात्रस्यैवाकाशे साध्यत्वात्। अन्यथा विप्रतिपत्य- चिषयाणां द्रव्यत्वादीनां धर्मिगतानां साध्यताप्रसङ्ग इत्यनुमानाकौशल- मापद्यत। न चान्यः कश्चिदुपाधिरुत्प्रेक्ष्यते। अविभुत्वं त्वाकाशेऽपि वेदान्तिनः समानं "ज्यायानन्तरिक्षात्", "येनावृतं खं च दिवं" इत्या- दावात्मापेक्षयाकाशस्य न्यूनपरिमाणत्वश्रवणात्। अतो न तं प्रति तस्ो- पाधित्वम्। नापि विरुद्धः साध्यविपर्ययाव्याप्तेः । नापि साधारणानैकान्तिको विपक्षाप्रवेशात्। नाप्यसाधारणः सपक्षगामित्वात् । नापि कालातीतो बाधकप्रमाणानिरूपणात्। न चोक्तानुमानं बाधकमिति वाच्यं तस्य नर-

काशाभिव्यक्तिमान्नार्थत्वान्नोत्पत्यर्थैतेति वाच्यम् । सिद्धे चानुमानस्याबा- ितविषयत्वेन प्रामाण्ये श्रुतेरन्यार्थत्वसिद्धिस्तत्सिद्धावितरसिद्धिरितीतरेत- राश्रयात् । किञ् "तैसमाद्वा एतसादात्मन आकाशः सम्भूत" इति सकृच्छ्रुतः सम्भूतशब्द आकाशे साक्षात्सम्बध्यमानो गौण: स एव वाय्वा- दावनुषज्यमानो मुख्य इति महदिदं व्याख्यानकौशलं तार्किकपशोः । नापि सन्दिग्धानैकान्तिकता विपक्षव्यावृत्ते: स्फुटत्वात्। नापि प्रकरण- समता त्वद्नुमानस्य दुर्बलत्वेनोभयो: समानबलत्वाभावात्। निरवयवद्र- व्यत्वस्य विनश्यदवस्थापन्ने पटे व्यभिचारात् । अवयवत्वात्यन्ताभावाधि- करणत्वं निरवयवशब्देन विवक्षितमिति चेन्न। अवयवशब्देन प्रदेशबि-

आश्रयविवक्षायामन्यतरासिद्धो हेतु: स्यादाकाशाश्रयस्य ब्रह्मणो ममेष्टतवात्। तस्मात्वदनुमानं न प्रतिपक्षः । नापि प्रतिपक्षान्तरमुत्पेक्ष्यते। तसा- दन्नुमानेनाप्याकाशोत्पत्तेः सम्भावितत्वाच्छुष्कतर्कश्रद्धामनादृत्य श्रुत्युक्तमे- वाकाशजन्मेतरजन्मवच्छ्रद्वेयम्। अभ्युपगम्य चेदं परमाणूनामनुत्पत्ति- मत्वं महत्वे सतीति हेतुर्विशेषितः । तदनभ्युपगमे तु भूतत्वादित्येव हेतुः । तथा हि चतुर्विधा: परमाणव उत्पद्यन्ते मूर्तत्वान्ूतत्वाद्दा पटादिवत्। न च मनसि मूर्तत्वहेतोरनैकान्तिकता तस्यापि पक्षतुल्यत्वात् । न च

9. Chha. 3. 14. 3. ?. Mahānāra. 1. 3. 3. Tait. 2. 1. 2. See page 96, line 22. 9

९८ वेदान्तसारटीका [खण्ड: १२

धर्मिग्राहकप्रमाणबाधः सिद्धेऽपि तेन धर्मिस्वरूपे तद्गतनित्यत्वादेरसिद्धेः। न च परमाणूनामपि कार्यत्वे कारणानवस्थानान्न किमपि मूलकारणं जगतः स्यादिति वाच्यम्। ब्रह्मण एव जगन्मूलकारणस्य श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणप्रसि- द्वत्वात्। तथा दिक्कालावुत्पत्तिमन्तावचेतनभावत्वात्पटवत्। न चासाकम- विद्यायाँ व्यभिचारस्तस्या भावाभावविलक्षणत्वाभ्युपगमात्। अन्येऽपि हेत्वाभासा: पूर्ववदुद्धरणीयाः । न च सामान्यविशेषसमवायेषु व्यभि- चारस्तत्र सामान्यस्य विचार्यमाणे ब्रह्मस्वरूपानतिरेकाद्चेतनत्वहेतोस्तन्ना- पवृत्तेः । तथाहि विशेषास्तावत्सामान्ये कल्पिता इति त्वविद्यावादे निरू- पितम्। तथा च द्रव्यत्वादीनां सामान्यविशेषाणं सामान्यमात्ररूपतायां सत्तायामन्तर्भावः । सत्ताया अपि स्फुरणविरहितायाः क्वाप्यनुपलम्भात्सफु- रणमात्रत्वं युक्तम्। स्फुरणं च ब्रह्मैव "सदेव सोम्येदं", "सेत्यं ज्ञानं" इत्यादिश्रुतेः। "ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद" इत्यादौ परब्रह्म- स्वरूपातिरिक्तत्वेन ब्राह्मण्यादिजाति विजानतो निन्दाश्रवणाच्च। तसान्न सामान्ये व्यभिचारः । विशेषसमवायौ तु खपुष्पकल्पौ। अनयोर्यथा खपुष्पकल्पत्वं तथा चिदानन्दलहरीटीकायां प्रपञ्चितमसाभिरितीहोपर- ज्यते। श्रुतयश्च भवन्ति प्रत्यनुमानबाधिकाः । "अणोरणीयान्" इति हि परमाणोरणीयः परमकारणं ब्रह्म दर्शयित्वा "यँस्ात्परं नापरमस्ति किञ्ञिदयसमान्नाणीयो न ज्यायोस्ति कश्चित्" इति तैत्तिरीयश्रुतिस्तव्यति- रिक्तमणुमहच्चाविशेषेण प्रतिषेधति। "असतोऽधि मनोऽसज्यत", "एत- समाजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इति च तैत्तिरीयाथर्वणश्रुती मनस उत्पत्ति स्पष्टमाचक्षेते । तथा "जः कालकालो गुणी सर्वविद्यः", "सैर्चे निमेषा जज्ञिरे" इति च श्वेताश्वतरतैत्तिरीयश्रुती कालस्यापि कार्य- तामावेदयतः। "पुरुष एवेदं सवं" इत्युपक्रम्य "दिशः श्रोन्रात्" इति पुरुषसूक्तात्मिका श्रुतिर्दिशां पुरुषविकारत्वं सूचयति। वस्तुतस्तु प्राच्या- दिव्यपदेशस्यादित्यगत्युपाधिना नभस्येव कल्पितत्वान्नाकाशातिरिक्का दिग- स्तीति गमयितव्यम्। न च ब्रह्माप्युत्पद्यते कारणत्वादाकाशवदिति वाच्यं

9. Chhã. 6. 2. 1. R. Tait. 2. 1. 1. 3. Brih. 2. 4. 6. 8. Not mentioned in any of our Catalogues. 4. So MNR :- but P. and margin of Q. प्रत्यक्षानुमान° See Notes. ६. Tait. Ar.10. 10. 1. o. Idem. 10. 10. 3. c. Tait. Brah. 2. 2. 9. 10. e. Mund. 2. 1. 3. 9o. S'vet. 6. 2. 99. Tait. Ar. 10. 1. 2. 9R. Rik-Samhita 10. 90. 2. 93. Idem. 14,

खण्ड: १२] विद्वन्मनोरञ्ञनी ९.९

"अजो नित्य" इत्यादिश्रुतिविरोधात् "असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः" इति न्यायविरोघाच्च। एतेन जगदुत्पत्तिप्राक्काले ब्रह्मातिरिक्तं वस्तु नास्तीति दुर्शितम्। अविद्यायाश्चात्मशक्तित्वेन ततः पार्थगर्थ्यायोगाजीवानां च तदा परमात्मनि सम्पन्नत्वात्तद्दृष्टानां च तदुपाध्यन्तःकरणनिष्ठानां तत्संस्कारा- विशेषाविद्यामान्रतवेन पृथक्सत्वाभावात्। विस्तृतं चैतदाचायैवियदधिकर- णादाविति विश्रम्यते। "आकाशाद्वायुर्वायोरभनिः" इत्यादावाकाशादिभाव- मापन्नादविद्यासहायाङ्रह्वण एव वारवादीनासुत्पत्तिरिति द्ष्टव्यम् । "तैत्ते- जोऽसृजत तत्तेज ऐक्षत" इत्यादिश्ुत्यन्तरे तेजःप्रभृतेरपीक्षणपूर्वकमबादिसष्ट्- त्वश्रवणात्। अचेतनस्य चेक्षणानुपपत्तेः । नयायोऽपि-"तदमिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्सः" इतीममेवार्थ निर्णयति। एतेन प्रधानाण्वादिवादा निरस्ता वेदितव्यास्तेषां श्रुतिविरुद्धत्वाक्नयायविरुद्धत्वाच्च। न ह्वचेतनं चेतनानधिष्ठितं किञ्चित्कुर्वदुपपद्यते रथशकटादावदर्शनात्। अतो न प्रधानवाद आश्रयणीयः। तथा परमाणुवादोऽपि। अण्वोर्वयोः संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वे तयोः सावय- वतापत्तेर नित्यत्वप्रसङ्ग: । तत्संयोगस्य व्याप्यवृत्तित्वे निरवयवयोरण्वोरेकस्मि- ननितरस्य सम्मितत्वात्प्रथिमानुपपत्तिस्तथा च तत्कार्यस्य व्वणुकस्यापि परिम- ण्डलत्वप्रसङ्ग: । किञ्च अ्णुकारम्भसमये परमाणू कथश्चिद्विक्रियेते न वा। आद्येऽनित्यत्वादिदोषापत्तिर्मृत्पिण्डादिवत्। द्वितीये परमाणुसमूह एव द्यणुका- दिकायं स्यात्तृणतूलवत्। इत्यलं प्रपञ्चेन । प्रंकृतमनुसराम:।। तमःप्रधानविक्षेपशक्तिमदज्ञानोपहितं चैतन्यमाकाशादिकारणमित्युक्तं ततक- थमवगम्यते भूतकारणाज्ञाने तमःप्राधान्यमिति तत्राह-तेषु चेति। जाड्या. धिक्यदर्शनादित्यत्राधिक्यशब्दं प्रयुआानः सत्तास्फूर्तिपद्रवेन कार्येषु चैतन्यस्यापीषदनुवृत्तिं सूचयति। तथा चाहुस्तस्वदर्शिन :-

"अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपञ्चकम्। आयं त्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूप ततो ह्यम्"॥ इति, वेसिष्ठोऽप्याह "यदस्ति यन्ाति वदात्मरूपं नान्यत्ततो भाति न चान्यदस्ति। स्वभावसंवित्प्रतिभाति केवला आह्यं गृहीतेति मृषा विकल्पः"॥ इति।

3. Katha. 2. 18. R. Brahmasutra 2. 3. 9. 3. Tait. 2. 1. 1. 8. Chha. 6. 2. 3. 4. Brahmasutra 2. 3. 13. €. See Notes. 0. Idem. 2. 1. 29. . Vākyasudha 20. <. See Notes.

१०० वेदान्तसारटीका [खण्ड: १२, १३

उत्पद्यमानेष्वाकाशादिषु वक्ष्यमाणकार्यानुरूपं गुणत्रयमुपलम्भयति- तदानीमिति। कारणस्याव्याकृतस्य ये गुणाः सत्त्वाद यस्तेर्षां प्रक्रमेण तानू गुणा- नारभ्य यथाकार्यक्रमं सश्वादिगुणा: सहैव कार्येस्तेषूत्पध्यन्त इत्यर्थः। नन्व- व्याकृतात्पञ्चतन्मान्नाणि क्रमेण जायन्त इति हि स्मृतीतिहासपुराणेषु प्रसि- द्विस्तत्कथमाकाशादेरिहोत्पत्तिराम्नायत इति तत्राह-एतान्येवेति। एतान्ये- वाकाशादीनि सूक्ष्मभूतानि व्यवहाराक्षमाणि तन्मात्राणि शब्दादितावन्मा- त्ैकस्वभावान्यपञ्चीकृतानि परस्परमसंसृष्टानि चेति स्मृत्यादिषूच्यन्ते महार्षे- भिरित्यर्थः । तदेवं भूताध्यारोपं श्रौतमनुकम्येदानी भौतिकाध्यारोपं प्रति- जानीते-एतेभ्य इति॥१२॥ प्रतिज्ञातैकदेशं विवृणोति-सूक्ष्मशरीराणीति। लिङ्गयते ज्ञाप्यते प्रत्यगात्मसन्भाव एभिरिति लिङ्गानि तानि च तानि शरीराणि च शरीर- प्रतिष्ठत्वाच्छरीरसाधनत्वाद्वा धर्मादिद्वारेणेति लिङ्गशरीराणीत्यर्थः । तथा- च प्रयोग: । विमतानीन्द्रियाणि प्राणश्च स्वातिरिक्त्तस्वानुगतचैतन्याधिष्ठान पूर्वकप्रवृत्तयोऽचेतनत्वाद्रथादिवत् इति। श्रुतिश्च भवति-"प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः"इति, "यो चेदेदं जिघ्रा- णीति स आत्मा गन्धाय घ्ाणं" इतयादिका च । के पुनः सप्तदशावयवा इति तानाह-अवयवास्त्विति। ननु कर्थ लिङ्गशरीरं सप्तदशावयवमिति निर्धार्यते। यावता पुर्यष्टकं लिङ्गमाचक्षते सुरेश्वराचार्या: पञ्चीर्करणवार्तिके- 'ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च। मनो बुद्धिरहद्दारश्चित्तं चेति चतुष्ट्यम्।। प्राणोऽपानस्तथा व्यान उदानाख्यस्तथैव च। समानश्चेति पञ्चैताः कीर्तिताः प्राणवृत्तयः ॥ खं वाय्वस्यब्घरित्र्यश्च भूतसूक्ष्माणि पञ्च च। भविद्याकामकर्माणि लिङ्गं पुर्यष्टकं विदुः" ॥ इति। अन्यत्र पुनरन्यादृशं वर्णितम् । भूतसूक्ष्मपञ्चकं कर्मज्ञानेन्द्रियपञ्चक- द्वयं चतुर्वृत्तिकमेक्मन्तःकरणं पञ्चवृत्तिक एक: प्रणश्चेति सप्तदशावयवा इति। अतः कथ निर्णय इति। उच्यते। ने चैतेषां पक्षाणां विकल्पोऽ-

9. Brih. 4. 4. 18. R. Chha. 8. 12. 4. 3. See Notes. 8.Accord- ing to MS. 243 of 1882-83 in Deccan College Library, this consists of the second line of verse 31, the first of verse 33, and verses 35 and 36. See Notes. 4. See Notes.

खण्ड: १३] विद्वन्मनोरञ्जनी १०१

भ्युपेयते वस्तुनि तद्योगान्नापि समुच्चयस्तत्र प्रमाणाभावात्किन्त्विहोकसय सप्तदशकस्यैव संक्षेपविस्तरभेदेन तथा तथा तत्र तत्र कथनम्। तथाहि। इहोक्तानां हि सप्तदशानामवयवानां भूतसूक्ष्माण्युपाद्रानानि तदुपादानं चाविद्या। अतश्चोपादानोपादेययोरभेदान्नाविद्या भूतसूक्ष्मेभ्यः पृथग्विव- क्ष्यते। भूतसूक्ष्माणि च लिङ्गशरीरेभ्यो न पृथगभिप्रेयन्ते। कामकर्मणोर- व्यन्तःकरणवृत्तित्वेन तदाश्रितत्वेन च तदभेदान्न पार्थगर्थ्यविवक्षा। अतः पुर्यष्टकवार्तिकेन न विरोधः । तथा पक्षान्तरेऽपि भूतसूक्ष्माणि तत्कार्येभ्य: पृथकृत्यान्तःकरणप्राणयोश्च वृत्तिवृत्तिमतोरभेदं गृहीत्वा सप्दशतं निरूपि- तम्। तथा च "सप्तदशः प्रजापतिः" इति श्रुतेः प्रजापतेर्हिरण्यगर्भस्य सप्दशत्वावगमात्सप्तदशावयवमेव लिङ्गशरीरं मुख्यं ज्ञेयमिति। तदु- क्तेमभियुक्त :- "मुख्यं तु सप्तदशकं प्रथितं हि लिङ्गम्" ॥ इति। ज्ञानसाधनानीन्द्रियाणि-ज्ञानेन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि। तेषां शब्दस्पर्श- रूपरसगन्धग्राहकेन्द्रियत्वानि प्रत्येक यथाकमं लक्षणानि। इन्द्रियाण्याहङ्का- रिकाणीति सांख्यास्तान्निराकुर्वस्तेषां भौतिकत्वं कथयति-एतानीति। कारण- गुणेनोत्पन्नत्निगुणानां भूतानां सत्त्वगुणावच्छिस्नेभ्योंशेभ्यो गुणोद्रेककृतभा- गेभ्य: श्रोत्रादीनि जातानीत्यर्थः । बुद्धिमनसी लक्षयति-बुद्धिनामेति। निश्चयोऽध्यवसायः। इदमित्थमेवेति विषयपरिच्छेदः। सङ्कल्प इदं-नीलमिदं पीतमिति विषयविवेचनम्। विकल्पस्तद्विपर्यय इति भेदः । नन्वन्तःकरणस्य चतुष्टयत्वप्रसिद्धे: कथमिह द्यमेव गृहीतमित्यत भाह-अनयोरेवेति। अनुसन्धानात्मिकान्त:करणवृत्तिश्चित्तम्। अभिमानात्मिकान्तःकरणवृत्तिरह- ङ्वारः। चित्तस्य बुद्धावन्तर्भावो विषयपरिच्छिचिरूपत्वाविशेपात्। भहङ्कारस्य मनस्यन्तर्भावस्तस्यापि सङ्कल्पात्मकत्वाविशेषात्। एवं स्वरूपामेदेऽपि

विषयश्चित्तस्य पूर्वानुभूतः । तथा मनसो बाह्य आभ्यन्तरश्च सर्वो: विषयो यथायोगमहङ्कारस्य र्नात्मोपरक भारमैवेति। अतो विषयभेदेऽपि स्रूपाभेदादयुकोऽन्तर्भावः।। पूर्ववदेषां चतुणामप्यन्तःकरणभेदानां भौतिकत्वमाह-एते पुनरिति। उक्तानां ज्ञानेन्द्रियाणामन्त:करणानां च भूतगतसात्वििकांशकार्यत्वे हेतुमाह- एतेषां प्रकाशात्मकत्वादिति। "तेत्र सरवं निर्मळत्वात्प्रकाशकमनामयम्"।

9. S'atapatha 5. 2. 2. 3. R. Sañksepas'ārīraka; iij. 19. 3. See Notes. 8. Gita. xiv. 6.

१०२ वेदान्तसारटीका [खण्ड: १३

इति स्मृतेः । सत्वकार्यभूतः प्रकाश इन्द्रियान्त:करणेषूपलभ्यमानसेषां सत्वकार्यतां गमयतीत्यर्थः । निरूप्यमाणे लिङ्गशरीर उक्कैरवयवैः सिद्धमवा- न्तरभेदं कथयति-इयं बुद्धिरिति। बुद्धिग्रहणेनार्थान्मनोव्यावृत्तिरभिग्रेता। तदुपहितचैतन्यस्य च व्यपदेशमेदमाह-अयमिति। अयं विज्ञानमय- कोशावच्छिननश्चिदात्मा जीव इत्युच्यत इत्न्वयः । तस्य प्राज्ञात्मनो विशेष- माह-व्यावहारिक इति। व्यवहारमेव विशेषणान्तरेण व्यनक्ति- इहलोकेति। तत्र हेतुमाह-कर्तृत्वेति। तथा च श्रुति :-

"विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च"। इति। कर्तृत्वादिकं चैतन्यात्मनो न वास्तवं किंत्वाभिमानिकमित्यभिप्रेत्याभिमा- नित्वेनेत्युक्तम्। तथा च श्रुति :- "से समानः सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति ध्याय- तीव लेलायतीव" इत्यादया। इवशब्देन व्यवहारस्याभासतां दर्शयति। तथा न्यायौ च-"कर्ता शास्त्रार्थवत्वात्", "यथा च तक्षोभयथा" इति च कर्तृत्वा- कर्तृत्वयोर्व्यावहारिकपारमार्थिकत्वे व्यवस्थापयतः । पूर्ववन्मनःसम्बद्धमवा- न्तरभेदमाह-मनस्त्विति । कर्मसाधनानीन्द्ियाणि कर्मेन्द्रियाणि। तानि विभजते-कर्मेन्द्रियाणीति। वचनादानगमनविसर्गानन्दसाधनेन्द्रियत्वं यथाकरमं वागादीनां प्रत्येकं लक्षणम्। एतेषामपि पूर्ववद्धौतिकत्वमाह- एतानि पुनरिति॥ ननु कथमिन्द्रियाणां भौतिकत्वं निर्दिश्यते यत एषां भूतयोने: परमका- रणादेवोत्पत्ति: श्रूयते। "एंतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इति सत्यं श्रूयते। तत्रार्थक्रममेवाश्रित्य भूतभावमापन्नात्तसान्भूतयोनेरिन्द्रियो- न्पत्तिराश्रिता। तथा च र्न्याय :- "अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गा- दिति चेन्नाविशेषात्" इति। न चैतेषां भौतिकत्वे प्रमाणाभावः "अझमयं हि •सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक्" इति श्रौतलिङ्गस्य प्रमाणतवात्। न च वागादिष्तिरिन्द्रियत्वमप्रससिद्धमिति वाच्यं "प्रज्ञया वाचं समार्हय वाचा हि सर्वाणि नामान्याम्ोति" इति कौषीतक्यादौ चक्षुरादिभिः सह वाच: समभिव्याहृतत्वात्। आथर्वणे च-"चक्षुश्न द्रष्टव्यं च" इत्यादिना सविष- याणीन्द्रियाण्यनुक्रम्य "हस्तौ चादातव्यं चोपस्थश्चानन्दयितव्यं च पायुश् विसर्जयितष्यं च पादौ च गन्तव्यं च" इति सविषयाणां समभिव्याह- तत्वात्। एतानि चेन्द्रियाण्येकादशैव भवन्ति न न्यूनानि नाघिकानि।

9. Tait. 2. 5. 1. R. Brih. 4. 3. 7. 3. Brahmasutra 2. 3. 33, 40. 8. Mund. 2.1.3. 4. Brahmasutra 2. 3. 15. ६. Chha. 6.5.4. ७. Kausi. 3.6. c. Pras'na 4. 8. R. Idem.

खण्ड: १३ ] १०३

"देशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः" इति श्रुत्यनुरोधेन सिद्धान्तितत्वात्। अत्रात्मशब्दो मनोविषयः प्राणशब्द इतरेन्द्रियविषय इति भेद: । अणुत्वं चैषां परिच्छिन्नत्वे सति सूक्ष्मत्वलक्षणमभ्युपगन्तव्यं न तु परमाणुलक्षण- स्वम्। तथा सति सर्वशरीरव्यापिकार्यानुपपत्तिप्रसङ्गात्। अपरिकिछन्नत्वे चोत्कान्तिगत्यागतिश्रुतिव्याकोपप्रसङ्ग: । स्थूलत्वे चोत्क्रान्तिसमये विलानि- र्गच्छन्त इव सर्पा: शरीरच्छिद्वेम्यो निष्कममाणानीन्द्रियाणि प्रत्यक्षेणोपल- भ्येरन्। न चोपलभ्यन्ते। तस्मादुक्त्तप्रकारेणाणूनीन्द्रियाणि। ननु "अॅभिर्वा- म्भूत्वा मुखं प्राविशत्" इत्यादिश्रुतेरश्यादिदेवतानामेव मुखादिम्थानेषु वागा- दीन्द्रियात्मना प्रवेशश्रवणात्कथमेतेषां भौतिकत्वमुच्यत इति चेन्नैष दोषः। देवतानामप्याधिदैविकप्राणात्मनां भौतिकदेहविशिष्टचेतनानामेवैश्वर्ययोगाद- ध्यात्मं वागादिरूपेण मुखादिष्ववस्थानस्येष्टत्वात्। तथा च भौतिकान्यपीन्द्रि- याणि देवताशरीराणि चेति न विरुध्यन्ते। यद्ा इन्द्रियाण्युक्तलक्षणानि भौति- कान्येव देवतानां पुनस्तद्धिष्ठातृत्वेन तच्छरीरतया तत्र प्रवेश एव "अभि- र्वाग्भूत्वा" इत्यादावान्नायत इति । तथा चर्न्याय :- "ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात्" इति। लिङ्गं च "स एतास्तेजोमात्रा: समभ्याददानो हृदय- मेवान्ववक्रामति" इति तेजोमान्नाणामिन्द्रियाणामुत्कान्तिसमये हृदयप्रवे- शमुक्त्ा "स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्यावर्ततेऽथारूपज्ञो भवति" इत्यादित्यपुरुषस्य चक्षुषोऽपक्रमणं दर्शयति। ये पुनमुख्यप्राणस्य वृत्तिभेदा वागादय इति वदन्ति तेऽप्यनयैव नीत्या निराकरणीयाः । "ते है वाचमू- चुस्वं न उद्गाय" इत्युपकम्यासुरपाप्मविद्धत्वेन वागादीननुद्गातृन्निर्धार्य समाप्य च वागादिप्रकरणं "अँथ हेममासन्यं पणमूचुः" इति पृथगेव मुख्यप्राणस्य निर्देशात्। तथा सुषुप्तावपि वागादीनामुप्रसंहारो मुख्यम्राणस्य सवृत्तिकस्यास्ति जागरणमिति वैषम्यलिङ्गाच्च प्राणा दिन्द्रियाणां भेद: । एव- मादिन्यायकलापो द्वितीयेऽध्याये चतुर्थे पादे विस्तृतः। इह पुनर्वेदान्तसा- रत्वाङ्गन्थस्य वेदान्तविहिता न्याया लेशतो दर्शिता इति। तसाधुक्तमिन्द्रि- याणां भौतिकत्वादीति स्थितम्।। इदानीं वायुपञ्चकं विभजते-वायव इति। प्राग्गमनमप्रतो निःसरणम्। यद्यपि "प्रींणो हृदये" इतिश्रुतेः, "हृदि प्राण" इृत्यभिधानाच् हृदयस्थानः

9. Brih. 3.9.4. 2. See Notes. ३. Ditto. 2. Ait. 2. 4. y. Brahmasutra 2. 4. 15. a. Brih. 4. 4. 1. ७. Idem. . Idem. 1. 3. 2. <. Idem. 1. 3. 7. 90. Tait. Brāhmana 3. 10. 8. 5. १९. See Notes.

१०४ वेदान्तसारटीका: [खण्ड: १३

प्राणस्तथापि नासाग्ने प्रत्यक्षसुपलभ्यमानत्वान्नासाग्रस्थानवर्तीत्युक्तम्। अधो नाभेरधस्ताद्गमनवान्मलापनयनव्यापारेण। पायुर्गुदं तत्स्थानवर्तीत्यर्थः । आदिशब्दादुपस्थग्रहः । तन्रापि मूत्ररेतोविसर्गस्यापानकर्मत्वात्। विष्वक्प- रितः सर्वतो गमनं विद्यते यस्य स तथा। प्राणापाननियमनकर्मारण्यामन्यु- त्पादनादिवीर्य वत्कर्म हेतुत्वादखिलश़रीरवर्ती व्यान इत्यर्थः। तथा च श्रुति :- "अथ यः प्राणापानयोः सन्धिः स व्यान" इत्युपक्रम्य "यथाभेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनमप्राणन्ननपानंस्तानि करोति" इति। यद्यपि "च- क्षुषो वा मूनो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्य" इति श्रुतेरुत्क्रमणस्य चक्षुरादि- द्वारेष्वनियमस्तथापि कण्ठसम्बन्धस्य प्रायेण नियतत्वात्कण्ठस्थानवर्त्युद्दान इत्युक्तम्। अशितादेः समं नयनात्समान इत्यर्थः॥ मतान्तरमुत्थापयति स्वमतपरिशुद्धये-केचित्विति। तेषां लक्षणा- न्याह-नाग इत्यादिना। उद्विरणं छर्दिः। उन्मीलनशब्दो निमीलनस्याप्यु- पलक्षणपरः। पोषणं पुष्टिः । अन्यत्प्रसिद्धम्। उत्थापितं मतं प्रत्याचष्टे- एतेषामिति। केचिच्छ्द औपनिषद्विषयः । एतेषां नागादीनां प्राणा- दिष्वन्तर्भावादित्ययमर्थः । उद्विरणं द्यूर्ध्वमुखस्य वायो: क्रिया। ऊर्ध्वमुखस्य वायुरुदान इत्युक्तम्। तथा चोदानेनैवोद्विरणस्यापि सिद्धौ नागसय तत्कर्तु-

व्याननिमित्तकत्वादुन्मीलनकर्तुः कूर्मस्य व्यानेऽन्तर्भावः । समानेनाशित- पीतादीनां पाकेन रसादिभावमापद्य सकलशरीरदेशेषु तत्प्रवेशने कृते सत्येव क्षुघोत्पत्तेस्तत्कर्तुः कृकलस्य समानेऽनतर्भावः। जम्भणस्य निद्धालस्यादि-

नकर्मत्वादपान एव परम्परया जुम्भणहेतोर्देवदत्तस्यान्तर्भावः । अपाना- ख्यस्यान्तर्मुखतया शरीरान्तः प्रविशतो वायोरन्नस्वीकरणहेतुत्वमैतरेयके समान्नायते-"तदपानेनाजिघृक्षत्तदावयत्" इति। रसलोहितमांसादिकमेण शरीरेऽन्नपरिणामे सत्येव पोषणापरपर्यायाः पुष्टेः सम्भवाद्रसादिनयनकर्तरि समाने धनक्जयस्यान्तर्भाव इति। तथा च प्राणादीनामेव यथायथ- मुद्गारादिक्रि्िया निमित्ततयावस्थान्तरमापद्यमानानां नागादिसंज्ञाया अप्युप- पत्तौ तत्वान्तरकल्पनं तेषां गौरवमप्रामाणिकमिति भावः । श्रुती च पञ्चा- नाभेव प्राणादीनां तन्र तन्न श्रवणात्तद्विरुद्धा चेयं कल्पना। प्राणाद्योऽपि मुख्यस्यैकस्य प्राणस्य वृत्तिविशेषा एव न तत््वान्तरभूता:। "प्राणोऽपानो व्यान उदान: समानोऽन" इति बृहदारण्यके वृत्तिमतः प्राणस्य निरुप-

9. Chha. 1. 3. 3. R. Idem. 1. 3. 5. ₹. Brih. 4. 4. 2. 8. Ait. 3. 10. 4. Brih. 1. 5. 3.

खण्ड: १३, १४] विद्वन्मनोरञ्जनी १०५

सर्गानशब्दवाच्यस्य पृथङ्गिर्देशात्। तथाच न्याय :- "पञ्चवृत्तिर्मनोवद्यपदे- शात्" इति। तथा मुख्यप्राणोऽपि वायोर्बाह्यस्य सूत्रात्मरूपस्य विकारो न शरीरमध्ये नभोवद्वृत्तिलाभमात्रेणावस्थितो बाह्यवायुरेव। नापि वागादीनां सामान्यवृत्तिरूपा वा क्रिया। "एतेस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुः" इतिश्रुतौ वायोरिन्द्रियाणां च प्राणात्पृथगेव निर्दिष्टत्वात्। तथा- च न्याय :- "न वायुक्रिये पृथगुपदेशात्" इति। "अणुश्च" इत्यादिन्यायव- शादिन्द्रियवत्सूक्ष्मत्वादिकमपि प्राणस्यानुसन्धेयमिति सङ्गहः।

आणादीनामपि पूर्ववदुपादानविशेषं सङ्कीतयति-एतदिति। उक्तानामेव कर्मेन्द्रियाणां आणादिभिर्मिलितानां पूर्ववद्वान्तरविशेषमाह-इदं प्राणा- दीति। आ्रणादिपञ्जकस्य रजोंशकार्यत्वे लिङ्गमाह-अस्येति। उक्तं कोशत्र- यमनूद्य तेषां प्रतिनियतां व्यवस्थां दर्शयति-एतेषु कोशेष्वित्यादिना। "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः" इतिश्रुतेर्विज्ञानस्य चैतन्यं प्रत्यतिसव्निहितत्वाज्ज्ञानशक्तिमत्वम्। "कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा" इत्यादि- श्रुतेः कामापरपर्यायाया इच्छाया मनोवृत्तित्वावधारणादिच्छाशक्तिमत्वं मनोमयकोशस्य। "से यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवमेवायमस्िञ्छरीरे प्राणो युक्तः", "कस्मिन्नहमुत्क्ान्ते उत्क्ान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रंतिष्ठास्यामीति", "से आणमसृजत" इत्यादिश्रुतेः प्राणमयकोशस्य क्र्याश- क्तिमत्वम्। योग्यत्वादित्यस्यायमर्थः । विज्ञानमयस्य तु कर्तृत्वमुपपादितं मनोमयस्य करणत्वं विवेकसाधनत्वात्। आत्मेन्द्रियविषयाणां सन्निकर्षे विद्य- मानेऽपि यदन्वयव्यतिरेकाभ्यां ज्ञानभावाभावी तन्मनोविवेकसाधनत्वात्क- रणपक्षपातीति युक्त्तं मनोमयस्य करणरूपत्वम् । तथाच श्रुति :- "अन्यंत्र- मना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाऔौषं" इति, "तस्मदैपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति" इति च। न्यायश्च भवति-"नित्योपलब्ध्य नुपलब्धिप्रसङ्कोऽन्यतरनियमो वान्यथा" इति। तथा "तौ मिथुनं समैतां ततः प्राणोऽजायंत" इतिश्रुतेः प्राणस्य वाङनसयोर्मिथुनीभूतयोरुपत्तिश्रव- णात्प्ाणमयस्य कार्यरूपत्वं युक्तमिति। एवं सूक्ष्मशरीरस्यावयवान्सविशेषात्नि- रूप्यावयविनं निर्दिशति-एतत्कोशेति ॥१३॥ "लिङ्गं मनो यत्र निषक्तमस्य", "अनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वेदेवाः"

9. Brahmasūtra 2. 4. 12. R. Mund. 2. 1. 3. 3. Brahma- sutra 2. 4.9. 2. Idem. 2. 4. 13. 4. Brih. 4. 3. 7. ६. Idem. 1.5. 3. . Chha. 8. 12. 3. c. Pras'na. 6. 3. 2. Idem. 6.4. ९०. Brih. 1. 5.3. १9. Idem. 9२. Brahmasutra 2. 3. 32. 13. Brih. 1. 5. 12. q४. Idem. 4. 4. 6. 94. Idem. 3. 1.9.

१०६ वेदान्तसारटीका [खण्डः १४

वदेव व्यवस्थेत्यभिप्रेत्याह-अखिलसूक्ष्म० इति। अनयोस्तु व्यष्टिसमष्ट्यो- रेकत्वं स्पष्टमेव पठ्यते। "वायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिः" इति बृहदारण्यके। समष्टिलिज्शरीराभिमानिनश्चैतन्यस्य व्यवहारसिद्धान् व्यपदेशविशेषानाह- एतत्समष्टीति। व्यपदेशन्रये निमित्तमाह-सर्वत्रेत्यादिना। सर्वत्रानुस्यू- तत्वात्सूत्रात्मा। ज्ञानशक्तिमदन्तःकरणोपहितत्वाद्दिरण्यगर्भः । क्रियाशक्ति-

शक्तिमत्समष्टिप्राणेन्द्रियसमुदायात्मकं समष्टिलिङ्गशरीरं तदुपहितत्वाज्ज्ञान- शक्तिप्राधान्येन हिरण्यगर्भः क्रियाशक्तिपाधान्येन प्राण इति च व्यपदेश इति योजना। तथाच श्रुतिवचनानि-"वायुवे गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेण" इति, "हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे", "हिरण्यगर्भ जन- यामास पूर्व" इति, "केतम एको देव इति प्राण इति" चवमादीनि। प्राण इति चोच्यते इति चशब्दात्कः प्रजापतिब्रह्मेत्यादिव्यपदेशान्तराणि समुच्चीयन्ते। एवमुपहितस्य व्यपदेशभेदानुक्त्वोपाधेरपि तानाह-अस्यैवे- त्यादिना। स्थूलप्रपञ्जो विरादविज्ञानमयादिकोश्रयं लिङ्गशरीर सूक्ष्मशरीर- मिति सम्बन्धः । मध्यप्रदीपन्यायेनोत्तरत्रापि जाग्रद्वासनेत्यत्र कोशत्रयपदं सम्बध्यते। वासनामयत्वं चास्य श्रुतिराह-"तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा माहारजतं वासो यथा पाण्ड्राविकं" इत्यादि, "सकृद्विदुत्तं" इत्यन्तेन। स्वप्नत्वं चास्याव्याकृतविराजोः सन्ध्यस्थानत्वादुपपत्नं "सेनध्यं तृतीयं स्वम- स्थानं" इति श्रुतेरविशेषात्। यतो वासनामयोऽत एवेति योजना। "अस्यं लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहृत्य" इत्यादया, "स्वमन शारीर- मभिप्रहृत्य" इत्याद्या च श्रुतिः स्थूलशरीरस्य सवमे लयं दर्शयन्ती तत्समष्टे- र्महाप्रपञ्ञस्यापि सन्धौ तं सूचयति। एवं समष्टिलिङ्गतदुपहितचैतन्ययोर्व्यप- देशानुक्त्वा व्यष्टिलिङ्गतदुपहितचैतन्ययोरपि तानाह-एतदिति। तैजस- व्यपदेश्यत्वे हेतुमाह-तेजोमया इति। तेजोमयत्वं वासनामयत्वं 'स्वैयं निर्माय स्वेन भासा" इति श्रुतौ भाःशब्देनान्तःकरणस्य वासनात्मनो

. Brih. 3.3.2. 2. Idem. 3. 7. 2. 3. Rik-samhita 10. 121. 1. %. S'vet. 3.4. 4. Brih. 3. 9.9. . "After the manner of a lamp placed in the middle of a door (and throwing light both inwards and outwards )". P. Occurs in Bhashya on Mund. 1. 1. 3. See Notes. ७. Brih. 2. 3.6. ८. महा MNPQ. ९. Brih. 4. 3. 9. qo. Idem. ११. Idem. 4. 3. 11. q२. Idem. 4.3.9.

खण्ड: १४ ] विद्वन्मनोर जनी १०७

व्याख्यातत्वात्। अस्यापीति स्पष्टार्थः। "यो वै प्राणः स वायुः" इति- श्रुतेः । समष्टिव्यष्टिलिङ्गयोस्तद्वस्थयोरपि सन्ध्ययोरभेदं सिद्धवत्कृत्य तन्न तैजससूत्रयोभोगविशेषं निर्दिशति-एताविति। तदानीं खप्ावस्थायाम्। निद्भादिदो षदू षित स्यादृष्टादिसमुद्ोधित संस्कारविशेषसचिवस्यान्तःकरणस्य या: संस्कारानुरूपा वृत्तयस्तादगन्तःकरणसंसृष्टचैतन्यस्थाविद्याशक्तिविजृम्भितविष- याकारास्ताभि: सूक्ष्मविषयान् जाग्रद्वासनामयानीषदस्फुटाननुभवत इत्यर्थः॥ न स्वम्ः स्मृतिरपरोक्षावभासितत्वात्। नापि प्रत्यक्षप्रमा सम्प्रयोगाद्य- भावात्। न च सुषुप्ति: स्पषटं विषयानुभवात्। नापि जागरितं तदुचित- देशकालनिमित्तानामसम्भवात्। तथा हि "येथा केशः सहस्रधा भिन्नः" इत्यादिना केशसहस्त्रांशैनाडीरुपमीय "एताभिर्वा एतदास्रवति" इति स्वप्ाय तादशनाडीप्रवेशं दर्शयति श्रुतिः । तथा चातिसू्षमासु नाडीषु स्वमं पश्यतो न नदीसमुद्वनगिरिनगरीनिवेशोचितो देशोऽसिवि येन तन्न स्थितान्नद्यादीन्पश्येत्। ननु "बंहिः कुलायादमृतश्चरित्वा" इति श्रुतेर्बहि- रेव स्वमान्पश्यतीति चेन्न। तत्र बहिःशब्देन स्थूलशरीरोपरागाभावमात्रस्य विवक्षितत्वात्। अन्यथा तस्मिसेव शरीरे नियमेन पुनर्जागरणानुपपत्तेः। तथा च श्रुत्यन्तरं-"कुर्रुष्वहमद्य शयानो निद्धाभिछ्युतः खवमे पञ्ञालान-

स्वन्देशस्थशरीरे जागरणं दर्शयति। अतो न तत्र जाग्रदुचितो देशः। नापि कालस्तदुचित: सम्भवति। मुहूर्तमात्रेऽपि संवत्सरशतानामनुभवात्। नाप्यु- चितं निमित्तं तन्न सम्भवति। तक्षदारुमृदाद्यभावेऽप्यकसमादेव पसादादे- र्निष्पत्तिदर्शनात्। जाग्रद्वस्थापन्नानां वस्तूनां स्वप्ेऽभावं दर्शयित्वा नूत नानां वासनात्मकानां निर्माणं दर्शयति श्रुति :- "न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान्पथः सृजते" इत्यादिना। तम्मान्मा- यामय एव स्वम इति द्ष्टव्यम्। तथाच न्याय :- "मायामान्रं तु कारखयें- नानभिव्य क्तस्वरूपत्वात्" इति॥ उक्तेऽर्थे प्रमाणमाह-प्रविविक्तभुगिति। आदिशब्दात् "तसमादेष प्रविविक्ताहारतर इवैव भवति" इत्यादिश्रुत्यन्तरग्रहः । अन्नापीति स्पष्टार्थः । सूक्ष्मशरीरप्रपञ्चनसुपसंहरति-एवमिति ॥१४॥

9. Brih. 3. 1. 5. (योऽयं). २. Idem 4. 2. 3. a. Idem. ४. Idem. 4. 3. 12. 4. See Notes. ६. Brih. 4. 3. 10. G. Brah- masūtra 3. 2. 3. c. Brih. 4. 2. 3.

१.०८ वेदान्तसारटीका [खण्डः १५

पूर्वत्र प्रतिज्ञातानि स्थूलभूतानि अपञ्ञयति-स्थूल इति। पूर्वोक्ता- नामेव भूतानां परस्परं व्यवहर्तृप्राणिनिकायव्यवहारनिर्वाहकतदीयधर्मा- धर्मापेक्षपरमेश्वरसान्निध्यादिनिमित्तापेक्षया विभागेन मिलितानां स्थू- तापत्तिः पञ्चीकरणमित्याह-पञ्चीकरणं त्विति। ननु कथमित्थ विभागेन पञ्चीकरणं निरूप्यते तत्र प्रमाणाभावादित्याशड्काह-अस्येति। "सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणि" इतीक्षित्वा सा सदाख्या परमात्मदेवता सृष्टानां तिसृणां देवतानां तेजोबन्नात्मिकानां मध्य एकैकां देवतां त्रिवृतं त्रिवृतं त्रिरूपां त्रिरूपामकरोत्कृतवतीति त्रिवृत्करण- श्रुतिः । सा पञ्चीकरणमप्युपलक्षयत्याक्षिपतीत्यर्थः । त्रिवृत्करणं नाम तेजोबन्नानां त्रयाणां मध्य एकैकं द्विधा सम विभज्य पुनरेकैकभागस्य द्विधा विभागं कृत्वा स्वस्वद्वितीयं स्थूलभागं परित्यज्यान्यदीयस्थूलभागयोरेकैकस्य भागस्य संयोजनम्। अत्र केचित्प्रगल्भन्ते सम्प्रदायाध्वना पञ्चीकरणं यद्यपि स्थितं तथापि युक्तिदष्टत्वाद्वाचस्पतिमतं शुभमित्यादिना। तन्र युक्ति चेत्थमाचक्षते गगन- पवनयो: किल पृथिव्याद्यात्मत्वे रूपवत्वमहत्त्वाभ्यां चाक्षुषतवं तयोः अंसज्येतेति । तन्न त्रिवृत्करणपक्षेऽपि तेजसः पृथिव्यात्मत्वे काठिन्यद्रव- त्वाभ्यां विशिष्टतयोपलम्भप्रसङ्ग इति दोषसाम्ये शक्कितेऽर्वभूयसवान्र दोष इति परिहारस्य पञ्चीकरणपक्षेऽपि समानत्वेन दूषणोद्धारे व्यवहारमार्गप्राप्त- पञ्चीकृतिर्मुंधा पञ्चीकरणस्य कुत्राप्यश्रवणादिति । तत्रेदं वक्तव्यम्। किं पञ्चीकरणस्य व्यवहारमार्गसिद्धत्वादप्रामाण्यं किंवाश्रुतत्वादाहोस्वित्रिवृत्क- रणश्रुतिविरोधादिति। आद्येऽट्टकाकरणादीनां शिष्टव्यवहाराणामप्रामाणिक- त्वापत्तिः । द्वितीयेऽपि कि साक्षाच्छरवणाभावो हेतुसत ध्रुतार्थापत्य- भावोऽपि। नाद्यः साक्षादश्रुतस्य प्रत्याख्याने परमापूर्वादीनामपि प्रत्याख्या- नप्रसङ्गात्। न द्वितीय: श्रुतार्थापत्तेर्विद्यमानत्वात्। तथाहि छान्दोग्ये तेजःप्रभृतीनां त्रयाणं सृष्टिश्रुतौ तावच्छूत्यन्तरप्रसिद्धाकाशवायुसष्टेरप्युप- संहरणीयत्वम् । विर्येदधिकरणे तेजोधिकरणे च निर्धारितमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाहान्यादिभिर्हेतुभिः । तथा च श्रुत्यन्तरैकवाक्यतया पंञ्ञानां भूतानां सृष्टि प्रक्रम्य तेषां सूक्ष्मतयाऽव्यवहार्याणां व्यवहारसिद्धये त्रिवृत्करणं वुवन्ती श्रुतिः पञ्चीकरणाभिप्राया चेन्न स्ात्तदा वायवाकाशयोः सूक्ष्मत्वानिवृ त्तेरव्य वहार्यतापत्तो सृथनां भूतानां व्यवहाराय त्रिवृत्करणोप-

9. Chha. 6. 3. 2. २. युक्तिदुष्ट® N. युक्तिहन्ध® M, युक्तिबुद्ध® P. 3. See Notes. 8. Brahmasūtra 2. 3. 1-7. 4. Idem. 2. 3. 10.

खण्ड: १५] १०९

देशानुपपत्ति: केन वार्यते। न च वायवाकाशयोर्व्यंवहार एव नासतीति वाच्यम्। महान्वायुमेहन्रभ इति व्यवहारस्य सर्वजनीनत्वात्। ननु श्रुत्युक्तमित्येव त्रिवृत्करणं स्वीक्रियते न व्यवहारायेति चेन्न। त्रिवृत्करणवाक्ये स्वसम्बन्धिनः फलस्याभावात्फलवदात्मैक्यज्ञानार्थवादत्वे यथासृष्टिन्यायं त्रिवृत्करणं युक्त- मर्धजरतीयस्यान्याय्यत्वात्।। ननु शाखान्तरे भूतद्वयसृष्टेः श्रुतत्वात्तत्परित्यागानुपपत्तेश्छान्दोग्यतत्ति- रीयादिश्ुत्योर्विरोधपरिहारायोपसंहारः क्रियते न तथा पञ्चीकरणं कचिच्छु- तमस्ति येन तव्यायोऽनुसरणीयः स्यादिति चेत्सत्यम्। तथापि न्यायानुस- रणं युक्तम्। यथा त्रिसर्गश्रुतौ सृष्टानां भूतानां स्फुटतरव्यवहाररूपनामरू- पव्याकरणोपायतया त्रिवृत्करणं श्रुतं तद्वद्भूतपञ्चकसर्गश्रुतावपि तथा नाम- रूपव्याकरणोपायः कश्चिदीश्वरस्येक्षितुर्युक्तः। स चोपायविशेषस्तस्यैवेश्वरस्य भूतयोने: शाखान्तरे त्रिवृत्करणरूपः श्रुतस्तत्परित्यागेनान्यस्य कल्पनायां प्रमाणाभावात्तस्यैव पञ्चसर्गश्रुतावप्युपसंहारे प्राप्ते तस्य पञ्चीकरणार्थत्वमन्त- रेण पञ्ञचानां भूतानां स्फुटतरव्यवहारोपायतानुपपत्तेर्युक्तं त्रिवृत्करणवाक्यस्य पञ्चीकरणोपलक्षणत्वमित्येतेन चरमः पक्ष: प्रतिक्षिप्तः। त्रिवृत्करणश्ुतेः पञ्ची- करणार्थत्वनिरूपणे कृते तेन पञ्चीकरणस्य विरोधासम्भवात्। श्रुत्यभिग्राय- श्चैवं वर्णितो विद्वत्तमाचाये :- "भाकाशस्य सर्वावकाशतया सर्वाव्यतिरेकाद्ा- योश्च सर्वचेष्टा हेतुत्वेन सर्वाविना भूतत्वात्तयोस्तेज:प्रभृतिष्वन्तर्भावं सिद्धवत्कृत्य त्रिवृत्करणं प्रयोगसौकर्यार्थ श्रुतिर्वर्णयाम्बभूव" इति। तस्मादुस्ति पञ्चीकरणं प्रामाणिकमित्यलमतिनिर्बन्धेन ।। ननु पृथिव्यादीनां भूतानां चेत्सर्वभूतात्मकत्वं तथा सति व्यवहारसा- क्र्यंप्रसङ्ग इत्याशड्याह-पञ्चानामिति। वैशेष्याद्विशेषभावात् भागाधि- क्यात्तद्वादो नभः पवनस्तेजो जलं पृथिवीत्यादिव्यपदेशो भवतीति द्वितीया- ध्यायसमास्यधिकरणे न्यायेन निर्णयः कृतस्तेन न्यायेनाकाशादौ व्यवहारा- साङ्करयं सिध्यतीत्यभिप्रायः। इदानीं भूतानां पञ्चीकृतत्वे लिङं चाह-तदा- नीमिति। तदानी पञ्चीकरणानन्तरमाकाशे शब्दोऽभिव्यज्यते। स्फुटतयेति सर्वत्र योजनीयम्। एतदुक्क भवति। आकाशादीनां पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं प्रति कारणत्वेन स्वस्वकार्यापेक्षया व्यापकत्वासकार्याशसंवलितत्वेपि न कार्य- गतगुणाश्रयतयाप्यभिव्यक्ति: किन्तु स्वस्वगुणाश्रयतयेव। तथा कार्याणां स्वकारणापेक्षयाल्पत्वात्तेषां कारणभागसम्मिश्चितानां कारणगुणाश्रयतयापि भवत्यभिव्यक्तिरिति । तथा च लोकेऽनुभवः । प्रचण्डशब्दो वायुः ।

9. See Notes. R. Cannot trace this. 3. Brahmasutaa 2. 4. 20-22. 10

११० वेदान्तसारटीका [खण्ड: १५, १६

प्रजल्पति ज्वाला। नदी संघुष्यति। स्फुट्यमान: पाषाणः करोशतीत्यादि। स्पर्शादीनां तेज:प्रभृतिषु सन्ावोऽविवाद एव । न चैवमनुभवो भ्रन्तिर्व्य- वहारदशायां बाधादर्शनात्। तथा च प्रतिनियताश्रया अपि शब्दादयो गुणा यथायथं भूतान्तरेष्वप्युपलभ्यमाना भूतानां पञ्चीकृतत्वं गमयन्तीति ॥१५॥ एवं भूतारोपं प्रपञ्चय भौतिकारोपमाह-एतेभ्य इति। भूरादयः प्राणिनां कर्मज्ञानफलभोगस्थानविशेषा यथापाठक्रममुपर्युपरि वर्तमाना: सप्त भूमेर- धोऽघश्च पाठक्रमेण वर्तमाना अतलादयः सप्तेत्येवं चतुर्दश लोकाः। एत एव स्व्ावरणभूतलोकालोकपर्वततद्वाह्यपृथिवी तद्वाह्यसमुद्रैः सहिता ब्रह्माण्डमित्यु- च्यते। अस्य च परिमाणं श्रुतौ सक्कीर्तितं-"द्वात्रिंशतं वै देवरथाह्वयान्ययं लोकस्तं समन्तं पृथिवी द्विस्तावत्पर्येति तां समन्तं पृथिवीं द्विस्तावत्समुद्र: पर्येति" इति। शरीराणां चातुर्विध्यं स्पष्टयति-शरीराणीति। यथोद्देश- कमं शरीराणि लक्षयति-जरायुजानी त्यादिना॥ ननु वैशेषिकाः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षवृत्तेरप्रत्यक्षत्वात्पञ्वात्मकत्वं न विद्यत इति वदन्तोऽप्रत्यक्षाभ्यां वाय्वाकाशाभ्यां सह पृथिव्यादिभिरारभ्यमाणानां शरी- राणामप्यप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गान्न पाञ्चभौतिकं शरीरमित्याहुस्तत्कथं पञ्चभ्यो भूते- भ्यश्चतुर्विधभूतग्रामस्योत्पत्तिरुच्यत इति चेदत्राहुः। अस्ति हि शरीरे सर्वेषा- सपि भूतानां कार्यसम्प्रतिपत्तिरवकाशव्यूहनपचनक्केदनकाठिन्यानां सर्वज- नानुभवसिद्धत्वात्। अतस्तत्कारणतया पञ्चापि भूतान्येकस्मिन्देहे सन्तीति स्थिते यदि तेषां भूतानां देहावयवत्वाभावो वृत्तिलाभमात्रतैव स्यात्तदा तद्पगमानपगमाभ्यां देहस्योपचयापचया न स्याताम्। दृश्येते च तयो: सतोरुपचयापचयाव तस्तन्तुपट योरिवावयवावयवित्व मेव पञ्चभूतदेहयो- र्युक्तम्। पार्थिवे कार्येऽपार्थिवानां भूतानां वृत्तिलाभमात्रत्वे तु तदुपगमा- पगमाभ्याँ तस्योपचयापचयायोगात्। न हि वस्तस्यानारम्भकसलिलद्रव्या- द्रीकृतस्य तद्वस्थायामुपचयस्तद्पगमे वापचयोऽसि्ति तदायामविस्तारयोस्त- दवस्थास्वदर्शनात। तथाच जलदत्योरपि पावकपवनोपगमापगमाभ्यां परि- माणान्यथात्वं न दृश्यते। तथा च यदि भस्त्रादाविव पार्थिवे देहे भूतान्त- रस्य वृत्तिमात्रता स्यात्तर्हि भस्त्रादिदेहयोरविशेषेण व्यूहनादीनां सत्वमसर्वं वा तुल्यवत्प्रसज्येत । अदृष्टवदात्मनः संयोगतज्जन्यप्रयसादिकारणान्तरस्या- प्युभयत्र समानस्यापादयितुं शक्यतवात् । न च प्रत्यक्षाप्रत्यक्षवृत्ते: शरीर- स्याप्रत्यक्षत्वं शङ्गनीयम्। प्रत्यक्षाप्रत्यक्षावयववृत्तीनामवयविनामप्रत्यक्षत्वप्र-

9. Brih. 3.3.2. २. See Notes. ३. मृदो P.

खण्ड: १६, १७] विद्वन्मनोरख्नी १११

वाच्यमारम्भवादस्यानङ्गीकारादेकस्यापि दुग्धावयविनो दध्यारम्भकत्वदर्श- नात्। न च दुग्धावयवैरिव दध्यारभ्यत इति वाच्यम्। तथा सति दधिदुग्ध- योर्गन्धरसादिवैषम्यं न स्याहुग्घस्येव सतः परिणामो दधीत्यभ्युपगमे स्याद्व- न्धादिवैषम्यम्। स्पर्शशून्यमपि द्रव्यं यथा गुणारम्भकं दष्ट तथा द्रव्यार- म्भकमप्यस्तु। श्रुतिरपि शरीरस्य सङ्कीर्णद्रव्यारब्धतां आ्वयति-"अंन्नम- शितं त्रेधा विधीयत" इत्यादौ। याज्ञवल्क्योऽप्याह- "पैञ्च धातून्स्वयं षष्ठ आदत्ते युगपत्प्रभुः"। इति। वस्तुतस्तु पञ्चानां भूतानां पञ्चात्मकत्वस्य दर्शितत्वादारम्भवादस्य निरा- कृतत्वाच्च नात्रोद्यनाद्युक्तदोषशङ्कावकाशोऽपीति गमयितव्यं तस्मात्सिद्ध शरीरं पाञ्जभौतिकमिति ॥१६॥ अत्रापीति स्पष्टार्थः । स्थूलसमध्ट्युपहितस्य चैतन्यस्य व्यपदेशभेदा- नाह-एतत्समष्ट्युपहितमिति। चकारातपुरुषादिशब्दग्रहः । उच्यते। "येस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते", "सैषा विराडन्नादी", "पुरुष एवेदं" इत्यादिश्रुतिभिरिति शेषः । तत्र हेतूनाह- सर्वनरेति। सर्वशब्दो विश्वपदपर्यायः । विश्वनराभिमानित्वाद्वैश्वानरः । विविधं राजमानत्वाद्विराट्। चकारात्पूर्णतवातपुरुष इति च द्रष्टव्यम्। उप- हितस्य व्यपदेशानुक्तवोपाधेरपि तानाह-अस्यैषेति। "अन्नं वै विराट्" इतिश्रुतेरन्नविकारत्वम्। स्थूलभोगोऽतिस्पष्टो भोगः । एवं समष्टिस्थूलत- दुपहितचैतन्ययोर्व्यपदेशभेदं दर्शयित्वा व्यष्टिस्थूलतदुपहितयोरपि तमाह- एतद्ष्टीति। व्यष्टिस्थूलशरीरोपहितस्य विश्वशब्दवाच्यत्वे हेतुमाह- सूक्ष्म इति। सूक्ष्मशरीरं कारणशरीर तदपरित्यज्य स्थूलशरीरादौ तदपे- क्षया स्थूलशरीरं लिङ्गशरीरं तदादिर्यस्य परमस्थूलशरीरस्ेति तेहुणसंविज्ञानो बहुवीहिस्तस्मिन्प्रवेष्टत्वात्। तथा हि जीवस्य त्रय उपाधयः। सुषुस्यादौ

शरीरमुपाधि: । जागदवस्थायां तु सूक्ष्मशरीरसंसृष्टस्थूलशरीरमुपाधि: । तथा च पूर्वपूर्वोपाधिविशिष्टस्यैवोत्तरोत्तरोपाधि प्रवेशात्सर्व शरीर प्रवेष्ट्ट्त्वेन स्थू - लभोगायतनाभिमानिनो विश्व इति संज्ञेति। यद्वा सूक्ष्मशरीरं लिङ्गशरीर तद्परित्यज्य स्थूलशरीरं विराड्व्यष्टिस्तदादिर्यांसां चक्षुरादिवृत्तीनां तत्तद्वि- षयाकाराणां च तत्प्रवेष्टत्वादिति हेतुयोजना। स्थूलशरीरमपरित्यज्येति क्कचि-

9. Panchadas'i xiii. 6, 7. See Notes. ₹. Chha. 6. 5. 1. 3. Yājnyavalkyasmriti 3. 72. 8. Udayanāchārya, a Naiyāyika. ५. Chha. 5. 18. 1. q. Idem. 4. 3. 8. o. S'vet. 3. 15. c. Tait. Brahmana 1. 6. 3. 4. (omits वै). ९. See Notes.

११२ वेदान्तसारटीका [खण्डः १७

त्पाठे स्थूलशरीरे वर्तमानस्यैव सूक्ष्मशरीरकारणशरीरयोरप्यनुगतत्वादिति हेत्व- र्थोऽनुसन्घेयः । सर्वथा विश्वशरीरवर्तित्वाद्विश्च इत्युक्त्तं भवतीति भावः । अस्यापीति पूर्ववत् । एषेति व्यष्टिरुच्यते। पूर्ववद्विश्चवैश्वानरयोरपि जाग्र- रिस्थित्यवस्थापननं भोगविशेषं सप्रकारं प्रपञ्चयति-तदानीमित्यादिना। दिगा- दिपञ्जदेवतानियत्नितेन श्रोन्रादीन्द्रियपञ्जकेन यथापाठक्रमं शब्दादिगन्धा- न्तान्स्थूल विषयाननुभवत इति प्रत्येकं योजनीयम्। अझयादिदेवतापञ्चकनिय- त्रितेन वागादिपञ्जकेन वचनाद्यानन्दान्तांस्तथा चन्द्रादिदेवताचतुष्टयनियत्रितेन मनआदिचतुष्केण सङ्कल्पादिचैत्यान्तांश्चतुरः । सर्वोनेतानिति। यथायर्थं यथोक्तक्रमानुरोधेन सर्वानेतान्स्थूलभोगान्विषयाननुभवत इत्यर्थः । अन्नापि प्रमाणमाह-जागरित° इति। आदिशव्दात् "स्थूलभुग्वैश्वानर" इति वाक्यशेषग्रहः ॥

इदमत्र बोद्धव्यम्। जाग्रदवस्थायाँ हि प्रमातृप्रमाणप्रमेयव्यवहारा भव- न्ति तन्न प्रसाणैयोऽर्थ प्रमिणोति स प्रमाता येन प्रमिणोति तत्प्रमाणं यत्म- मीयते तत्प्रमेयमिति सर्वतत्रसिद्धान्तः। तन्न यः प्रमाता जीवश्चेतनः स विषयं प्रमिण्वन् कया प्रत्यासत्या प्रमिणोतीति विचारणीयम्। आत्ममनह- न्द्रियविषयाणां क्रमेण संयोगपरम्परयेति चेन्न । विषयसंयुक्तततसंयुक्तेष्वपि संयोगपरम्परया युगपत्सर्वावभासप्रसङ्गात्। यावदिन्द्रियसम्बन्धस्ताव देव हि भासत इति नातिप्रसङ्ग इति चेन्नेन्द्रियसन्निकर्षस्यापीयत्तानवधारणात्। इन्द्रि- यसन्निकर्षानन्तरं योऽर्थः स्फुरति तावन्मान्नं सन्निकृष्यत इति चेन्न। इन्द्रि- यसन्निकर्षस्येयत्तावधारणात्स्फुरणस्य विषय नियमस्तस्मिन्सतीन्द्रियसन्निकर्षेय- त्तावधारणमिति परस्पराश्रयात् । किञ्जोक्तसव्निकर्षस्य ज्ञानो पत्तिमारा ृप्त त्वात्तदनन्तरं तस्यावस्थाने कल्पकाभावान्न ज्ञानस्य विषयेण सह सम्बन्धः स्यात्। तथा च मयेदं विदितमिति स्वात्मनि सम्बन्धानुसन्धानाभावप्रसङ्ग: । न चाश्रयद्वारा सम्बन्ध इति वाच्यं; ज्ञानस्य सर्वगतात्माश्रयत्वे युगपत्स- र्वचिषयसम्बन्धात्सर्वावभासप्रसङ्ग: । देहावच्छिन्ात्मप्रदेशाश्रितत्वे देहस्य बाह्यविषयासम्बन्धान्न बाह्यं किञ्चिदृपि भायात्। ननु सम्बन्धाभावेऽपि ज्ञानज्ञेययोरुद्दिष्टे विषये ज्ञानमतिशयं जनयतीति नाव्यवस्थेति चेन्नानुहि- ष्टेष्वपि दुर्गन्धादिपु ज्ञानकृतातिशयदर्शनात्। अदृष्टवशात्किञ्चिदेव भासत इति चेन्न। तस्य दृष्टसामग्रीसम्पाद्कत्वेनान्यथासिद्धत्वादगतिकत्वाच्च । तस्मान्न किञ्चिदेतत्। भतो वक्तव्या जीवस्य विषयग्रहणव्यवहारे व्यवस्थेति। तदुच्यते। न तावदसमन्मतेऽनुपपत्तिरस्ति यतो जीवस्य सर्वगतत्वासर्वगत-

१. So NQ; चेत्या® MR; चित्ता P. २. Mandu. 3. ३. Soe अधिकरणसिद्धान्तन्याय in Maxims iii.

खण्ड: १७]- विद्वन्मनोरखनी ११३

त्वपक्षयोरप्यन्तःकरणकृता व्यवस्था सम्भवति। तथाह्यपरिच्छिन्नपक्षे ताव- दन्तःकरणमेव मनोबुद्द्ादिशब्दवाच्यं प्रमातृत्वादिव्यवहारापादकम्। यतोऽ- विद्यावृततया सर्वत्राप्रकाशमानमप्यात्मचैतन्यमन्तःकरणसंसृष्ट सद्वभा-

वेदनवेलायां तडागकुल्याक्षेत्रगतोदकप्रवाहव द्देहतद्वाह्य देशतद्गत विषयानभि- व्याप्यावतिष्टते। तत्र च तिसृष्वप्यवस्थास्वात्मचैतन्यं तदात्मनैवाभिव्य- जयते। तत्र देहमध्यान्त:करणभागावच्छिन्नं चैतन्यं प्रसातृसंज्ञां लभते। देहविषययोर्मध्ये दीर्वप्रभाकारेणेन्द्रियद्वारा निर्गतान्त:करणभागावच्छिन्नं अमाणसंज्ञाम् । विषयमभिव्याप्य विषयाकारतयावस्थितान्त:करणभागा- वच्छिन्नं प्रमेयसंज्ञाम् । इति प्रमातृप्रमाणप्रमेयव्यवस्थोपपत्तिः। एवमभ्यु- पगमे येन विषयेण सहेन्द्रियस्य सन्निकर्षो दूरे वान्तिके वावतिष्ठमानेन तत्रैव तदाकारमेवान्त:करणं परिणमते नान्यत्र नान्याकारमिति च लभ्यते। तद- नुरक्तचैतन्यात्मनश्चैकत्वान्मयेदं विदितमिति सम्बन्धावभासश्चोपपद्यते नान्य- था। परिच्छिन्नात्मपक्षेऽपि जीवत्वोपाध्यन्तःकरणस्य पूर्वोक्तप्रकारेणावस्थाभे- दसम्भवे उपाध्यनुगामित्वादुपहितस्य स्वोपाध्यन्तःकरणं यद्यदात्मनावतिष्ठते त्तदात्मना अत्यगात्मचैतन्यमप्यवभासमानं ग्रह्मग्रहणग्राहकसेदव्यवस्थाम- नुभवत्यझनिरिवायःपिण्डादिसमारूढ इत्यनवद्यम्। न चेयं कल्पना तार्किककल्प- नावतपुरुषबुद्दुत्प्रेक्षामूला किन्तु श्रुतिमूला। तथा च श्रुतय :- "से समानः सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति ध्यायतीव लेलायतीव सघी: स्वमो भूत्वैवं लोकमतिकामति", "नैवद्वारे पुरे देही हंसो लेलायते बहिः", "आासीनो दूरं व्रजति", "मैनोमयो विज्ञानमय" इत्यादयः। उक च भगवत्पादैः सर्वश्रुत्यर्थसङ्गहे दक्षिणामूर्तिस्तोत्रे

"नानाछिद्रघटोदरस्थितमहादीपप्रभाभास्वरं ज्ञानं यस्य तु चक्षुरादिकरणद्वारा बहिः स्यन्दते। जानामीति तमेव भान्तमनुभात्येतत्समस्तं जग- तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये"॥

युक्तिरपि मनसो बाह्यविषयदेशगमनाभावे इन्द्रियसन्निकर्षपरम्परया देहान्तरे च विषयाकारतास्वीकारे बहिरेतावति दूरेयं विषयो मयोपलब्ध

9. See Notes. R. Brih. 4. 3. 7. 3. This is the reading of the Madhyandina recension. The Kanva has स हि. 8. S'vet. 3.18. ५. Katha. 2. 21. q. Brih. 4. 4. 5. w. Verse 4. See बहुछिद्रघटप्रदीपन्याय in Maxims ii (2nd edn.).

११४ वेदान्तसारटीका [खण्ड: १७, १८

इति प्रतिसन्धानं न स्यात्। अनेकायाम विस्तीर्ण देश तन्निष्ठरथगजाद्याकारभा- चस्यान्तर्हृद्येऽनुपपत्तेः। न च स्वप्वदुपपद्यत इति वाच्यं; समस्य मायाम- यस्योक्तत्वात्। जाग्रदृपि मायामयमेवेति चेतसत्यं तथापि स्वप्नाद्यवहारभे- दसिद्ध ये तयो: कियदप्यस्ति वैषम्यं सति प्रमातरि बाध्यमानत्वाबाध्यमानत्वा- भिमानादिलक्षणम्। नन्वखण्डब्रह्माकारा वृत्तिरन्तरेव जायत इति चेद्वाढं सा हि देहाद्यावरणमुपमर्दयन्ती जायते बाह्यविषया तु नैवमिति वैषम्यं स्यात्। किञ्च यदि विषयेन्द्रियसम्बन्धमान्नमन्तःकरणस्य विषयाकारताहेतुस्तदा दूरवर्तिविष- यगतपरिमाणरूपसंख्यादी नामपि तदाकाराकारितेऽन्तःकरणे यथावद्वभास- प्रसङ्ग:। न च दूरलक्षणाद्दोषात्तथा नावभासत इति वाच्यम्। तस्येन्द्रियस- म्बन्धमात्रे प्रतिबन्धकत्वाभावात्। ननु तवापीन्दियसंसृष्टाकारता मनस इति स्थिते कथं दूरस्थविषयेयत्ताद्याकारता मनसो न भवेदिति चेन्मैवं मम तु

कारमेव मनः परिणमत इति श्विष्यते। तव तु पदार्थसन्निकृष्टेन्द्रिये सति

षयेयत्तादेरपि स्फुरणं प्रसज्येतेति वैषम्यात्तस्मादत्ति प्रत्यक्षव्यवहारे बाह्यम- नोवृत्तिर्विषयाकारेति स्थितम्। परोक्षव्यवहारे तु विशिष्टशब्दलिङ्गादिबल- निबन्धनात्तत्तदर्थाकारा धीरन्तरेव समुन्मिषति विषयसत्तामात्रस्यैव तत्र स्फुर- णात्तद्वतविशेषादेरस्कुरणाच्चेति दिक्। तथा च स्वप्नावस्थायामात्मा बुन्ह- पाधि: स्वप्नदर्शनहेतुकर्मक्षये जागरितमागच्छन्पूर्वगृहीतेपु करणेपु पुनः स्वस्वगोलकस्थानेषु तयैव बुद्या प्रसारितेषु सत्सु स्वयं तहुद्यनुगतस्त- त्तद्गोलकादिदेशं गच्छन्स्वोपाध्यन्तःकरणेन्द्रिय सचिवस्तत्तदिन्द्रिय विपयाननु- मेयांश्र स्थूलान् व्यावहारिकान्पदार्थाननुभवति। तदिदमस्य जागरितम् । तहुकं-"इन्द्रियैरथोपलब्धिर्जागरितं" इति। अयमेव विश्ववेश्वानरात्मनः स्थूलभोग इति। अत्राप्यनयोः स्थूल इत्यादि पूर्ववत्। स्थूलप्रपञ्चाध्यासं सावस्थमुपपादितमुपसंहरति-एवमिति॥१७॥

उक्तं अपञ्चन्रयं तदुपहितचैतन्यत्रयं च पूर्ववत्सदष्टान्तमेकीभावमापा- द्यति-एषामित्यारभ्य आभ्यामित्यतः प्राक्तनेन अन्थेन। स्पष्टार्थोडयं ग्रन्थः। फलितमाह-आभ्यामिति। तत्पदार्थविषयमध्यारोपमुपसंह- रति-एवमिति ॥१८॥

१. See परतत्नं बहिर्मन: in laxims iii. So PQR; but MN. २. तद्गतविषया. ३. S'ankara's Panchikarana; See Notes.

खण्ड: १९ ] ११५

अधुना त्वम्पदार्थविषयमध्यारोपं बहुवादिमतोपन्यासेन दर्शयति-इदा- नीमिति। तत्रारुन्धती प्रदर्शनन्यायेन मुन्नादिषीकाग्रहणन्यायेन वा प्रत्यञ्जं देहादिविविक्त चिदेकतानमात्मानं दिदर्शयिषुरतिमूढमतेर्मतं तावदाह- अतिप्राकृत इति। अतिप्राकृतस्तु पुत्र आत्मेति वदतीत्यन्वयः । कुत इत्यपेक्षायां श्रुतियुक्त्यनुभवाभासान् क्रमेण प्रमाणयति-आत्मा वेता- दिना। स्वस्मिन्निवेति युक्तिकीर्तन लोके हि पुत्रिण इष्टमिषटं खाद्यादि सात्मवचनेनापि पुन्रेषु समर््यन्तस्तेषु परमप्रेम कुर्वन्तस्तेषामात्मत्वमेव अकटयन्तीति भावः । पुत्रे नष्ट इत्याद्यनुभवोक्ति:॥

मतान्तरमाह-चार्वाक इति । स्थूलशरीरमात्मेति वदन्तीत्यन्वयः । अन्नापि श्रुत्यादिप्रमाणं वदन्प्रागुपन्यस्तपक्षे दूषणं सूचयति-सवा एष इत्यादिना। एवमेवोत्तरेष्वपि पक्षेषु प्रमाणादिग्रन्थोत्थानं द्ष्टव्यम्। स वै य ओषधीनां रेतोरूपेण परिणतानां परिणामः प्रसिद्ध एव प्रत्यक्ष-

दिति श्रुतेरर्थ: । इह पुरुषशब्दस्य लोक आत्मनि प्रयोगात्तस्य च श्रुतावन्न- रसमये देहे प्रयुक्तत्वाद्वेह आत्मेति गम्यत इत्यभिप्रायः। परमप्रेमगोचरत्व- मात्मन्येव विश्रान्तमितरस्य सर्वस्यापि तच्छेषत्वेनैव प्रियत्वात्। "तदे- तैत्प्रेयः पुन्नात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वसादन्तरतरँ यदयमात्मा" इति श्रुतेश्च। सा च प्रीतिः पुन्नादपि देहेऽधिकतरा निरतिशया च दृष्टा । अन्यथा दह्यमाने गृहादौ हन्तृषु चोपस्थितेषु पुत्रं परित्यज्य स्वस्य पलाय- नानुपपत्तेरिति युक्त्यर्थः । अहम्प्रत्यय आत्मानमवगाहत इति सर्चवादि- नामविवाद: । स च कृशोऽहमित्यादिना देहावलम्बनोऽनुभूयतेऽतो देह एवात्मेत्यर्थः ॥

लोकायतानां चार्वाकविशेषाणां मतभेदानाह-अपरश्चार्वाक इत्यादिना बौद्धस्त्वित्यतः प्राक्तनेन ग्रन्थेन। अन्वयादि पूर्ववत्। प्राणानां वागादीनां द्रजापतिगमनं तं प्रति प्रश्नकरणं चाचेतनत्वे न सम्भवतीत्यनुपपत्या तेषां चैतन्यमवश्यम्भावीति श्रुतार्थापत्तिरिह मानं न श्रुतिरेवेति द्रष्टव्यम्। इन्द्रियाणामभावे उपरमे स्वापादौ देहचलनस्य चैतन्यकार्यस्यादर्शनात्तद्- जुपरमे च तद्दर्शनादन्वयव्यतिरेकाभ्यामिन्द्रियाण्येव चेतनामि न देह इति निश्चीयते। न च तेषां करणत्वेनापि ज्ञानान्वयव्यतिरेकोपपत्ता तदाश्रयत्व- कल्पनमयुक्तमिति वाच्यमाश्रयसिद्युत्तरकाली नत्वात्करणत्वकल्पनायास्तस्य चाश्रयत्वस्य देहेऽद्याप्यसिद्धेर्नान्यथोपपत्तिः । अत इन्द्रियाण्येवात्मानः

१. See Notes. २. Ditto. . Brih. 1. 4. 8.

११६ वेदान्तसांरटीका [खण्ड: १९

करणत्वादेश्वाहमालम्बनत्वमवाधितम्। देहे तु ममप्रत्ययबाधितत्वाद्भाक्त मिति आव: ॥ मुख्यप्राणात्मवादिमतमुत्थापयति-अपर इति। अन्योऽन्नमयादात्मन इति योजना। स चान्नमयादन्तरोऽभ्यन्तर इत्यर्थः । ग्राणाभावे प्राणस्य स्वस्थितिनिबन्धनान्नाद्यलाभेन कृशीभावे सतीन्द्रियाणं विद्यमानानामपि स्वस्विषये अवृत्यदर्शनात्सति च तस्मिन्पुष्टे तद्दर्शनात्माण एवात्मा न प्राणाधीनस्थितिकानीन्द्रियाणीति । इन्द्रियाणां चैतन्यान्वयव्यतिरेकः करणत्वेनाप्युपपद्यत एव । तेपामेव कर्तृत्वे करणाभावप्रसङ्ग: । किञ्जै- कस्मिन्छरीरे इन्द्रियाणां सम्भूय भोत्तृत्वं प्रत्येकं वा । द्वितीयेऽपि युगप- त्क्रमेण वा। नाद्यः। रूपादौ चक्षुरादिभोग्ये जिह्वादीनां भोक्तत्वादर्शनात्। नं हि सम्भूयेन्द्रियाण्येकं कार्य निर्चतयन्ति। तेपां प्रतिनियतासाधारण- विषयसेदस्यान्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात्। न द्वितीयः। उक्ेन प्रकारेण यौग- पद्यासम्भवात्। प्रत्येकं क्रमेण भोक्तणीन्द्रियाणीति तृतीयेऽपि पक्षे तेषां अत्येकं स्व्ातन्रये कदाचिदनैकमत्ये सति विरुद्धादिक्रियैस्तैरधिष्ठितं शरीरं विदीर्येत। अस्वातञ्रये यद्धीनत्वं तेषां तस्यैवात्मत्वं युक्तं स्वामिभृत्य- न्यायस्य शरीरैक्येऽनुपपत्तेः । म्राण एव तु मुख्यः सर्वेषामिन्द्ियाणामाश्रय इति युक्तमतः स एवात्मा स्वाप्रबोधयोरविच्छिन्नस्वभावः । प्रत्येकमिन्द्ि- याणामात्मत्वेऽन्यदष्टेऽन्यस्मरणानुपपत्तेरिह च यश्रक्षुषा रूपमद्राक्षं स इदानीं गन्धं जिप्रामीति प्रत्यभिज्ञा दृश्यते। तसमान्नेन्दियाण्यात्मान इति भावः। अशनायापिपासयोश्च प्राणधर्मत्वं प्रसिद्धमन्नपानयोरलाभे प्राणविच्छेददर्शनात् । तादृग्घर्मकश्च प्राणोऽहम्प्रत्ययविषय इति प्राण आत्मेत्यनुभव इत्यर्थ:॥ मनआत्मवादिमतसुत्थापयति-अन्यस्त्विति। प्राणमयादन्योऽन्तर आत्मेति यावत्। मनसि सुप्ते विलीने आणादेरभावाद्ृतिवच्छ्ासोच्छ्वास- दर्शनस्य द्रष्टदृष्यध्यारोपितित्वादिन्द्रियाभावेऽवि स्वप्स्मत्योर्मनसि सम्प्रति- पत्तेर्मन एवात्मेत्यर्थः। यद्ा आणादेरभावादिति तव्यापारोपरमे सुपुह्यादौ तस्याभावमुपचर्येदमुच्यते। तथा चेन्द्रियेषूपसंहृतव्यापारेयु पाणे चोप- संहृतप्राणनापाननेतरवृत्तौ मनसैव केवलेन स्वम्नादेरुपलस्भान्मन एवात्मे- त्यर्थः। मनसश्च सङ्कल्पादिधर्मवत्वं प्रसिद्धमित्यनुभवोक्ति: स्पष्टार्था। योगाचारमतमुत्थापयति-बौद्धस्त्विति। मनोमयादन्योऽन्तरोभ्यन्तर

१. कारण N. P. २. Contrast with this Nyuyamanjar?, p. 556, line 8 :- "संभूय कारकैः कार्यमारभ्यत इति न्यायात्". ३. See Notes. 8. See Notes.

खण्ड: १९] विद्वन्मनोरञ्जनी ११७

आत्मा विज्ञानमयः क्षणिकविज्ञानमय इति बौद्धाभिप्रायः । बुद्धि: क्षणिक विज्ञानमात्मेत्यन्रानुभवमाह-अहं कर्तेति। मनस एव कर्तृत्वं स्यारटिंक विज्ञानेनेत्याशङ्क्य मनसः करणपक्षपातित्वान्न कत्रनुभवगोचरत्वमित्यभिप्रेत्य युक्तिमाह-कर्तुरभाव इति। मनसः कर्तृत्वे सर्वेन्द्रियाणां स्वस्वविषयैर्युग- पत्सम्बन्धे युगपज्ज्ञानोदयप्रसङ्ग:। कर्तुर्मनसः सवैरिन्द्ियैरधिष्ठातृत्वेन युगप- तसन्निहितत्वादपेक्षणीयान्तरानभ्युपगमाच्च। न चैवं दृश्यते तस्मान्मनसो- डन्यः कर्ता। मनस्तु विज्ञानकमहेतुः साधारणं करणमेवेत्यर्थः । एवं वेदबाह्यवादानुपन्यस्य विज्ञानमयकोशपर्यन्तमात्मनः प्रत्यक्त्वमवगमितम्। न च क्षणिकविज्ञानस्यैवात्मत्वमध्यवसातुं शक्यं ज्ञानेच्छाप्रयत्तसंस्कार- स्मृतीनामेकाश्रयत्वनियमात्तेषां च क्रमिकत्वातक्षणिकविज्ञानाश्रयत्वानुपपत्तेः। ज्ञानादीनामेकाश्रयत्वाभावे तु वस्तुनि दृष्टे पूर्वदृष्टसजातीयत्वादिलिङ्ग- वशादिष्टसाधनताद्यनुमानपूर्वकं प्रवृत्याद्यभावः प्रसज्येत। अन्यदृष्टेऽन्य- स्मरणानुपपत्तेः । उक्त च न्यायकुसुमाजलौ-

"नान्यदृष्टं स्मरत्यन्यो नैकं भूतमपक्रमातू। वासनासंक्रमो नास्ति न च मत्यन्तरं स्थिरे" इति।

क्षणिकपक्षे बन्धमोक्षयोरपि वैयधिकरण्यमित्यादिबहुदुष्टत्वादनादरणीय: क्षणिकविज्ञानात्मपक्ष इत्यभिप्रेत्य वेदवादिपक्षमाश्रित्य विज्ञानादप्यन्तर- मात्मानं निर्दिधारयिषुस्तावत्तत्रापि स्थूलदर्शिमतभेदमाह-प्राभाकर इत्यादिना। प्राभाकरतार्किकावज्ञानमात्मेति वदत इत्यन्वयः। अज्ञानं क्षणिकविज्ञानादन्यत्तदधिकरणं द्रव्यरूपमात्मतत्वमिति वदत इत्यर्थः । विज्ञानमयादप्यन्तरे आत्मनि श्रुतिं प्रमाणयति-अन्योऽन्तर आत्मेति। विज्ञानमयादानन्दमयोऽन्य इति यावत्। न चानन्दमयः परमात्मेति त्वम्पदार्थमध्ये न तस्योदाहरणं युक्तमिति वाच्यम्। अन्नमयादिविकारप्रायपठित- मयद्श्रुतिविरोधात्प्रिय शिररत्वादिव चनविरोधाच्च। एतच्च भाष्यकारैः "आने- नदमयोऽभ्यासात्" इत्यस्मिन्नधिकरणे निर्णीतम्। तसाद्युक्तमेव त्वम्पदा- थमध्य आनन्दमयश्रुत्युदाहरणमिति द्रष्टव्यम्। सुषुप्ती बुद््ादीनां ज्ञान- सुखदुःखेच्छादीनामज्ञाने ज्ञानभिन्न आत्मनि लयदर्शनादभावदर्शनान्न ज्ञान- मात्मेति युक्तिमाह-वुच्ादीनामिति। सर्वज्ञानाभावस्य सुपुप्तौ सम्प्रति- पन्नत्वात्सुषुप्तिजागरितयोरप्यात्मैक्यप्रत्यभिज्ञानान्न ज्ञानमात्मा किन्तु तदन्य

9. Stavaka 1. 15. Maxims ii (2nd edn.). R. See Tait. 2. 5 ("तस्य प्रियमेव शिरः"), and Bhasya on the sutra quoted below. 3. Brahmasutra 1. 1. 12.

११८ वेदान्तसारटीका [खण्डः १९, २०

एवेति भावः । अनुभवमाह-अहमज्ञ इति। अहमज्ञो ज्ञानहीनोऽहं ज्ञानी ज्ञानवानित्यनुभवोऽपि ज्ञानात्मनोर्धर्मधर्मिभावेन भेदं द्रढयतीत्यर्थः ॥ मतान्तरमाह-भाट इति। भाटृस्त्वज्ञानोपहितं चैतन्यमात्मेति वदती- स्यन्वयः। अज्ञानोपहितत्वमज्ञानसंवलितत्वं ज्ञानाज्ञानरूपत्वं तद्पि द्रव्य- बोधरूपत्वमिति यावत्। तन्न माण्डक्यश्रुति प्रमाणयति-प्रज्ञानघन इति। प्रज्ञानघनः प्रज्ञानैकरसः । एवकारेण रसान्तरसम्बन्धं वारयति। आनन्द- मय इत्यानन्दप्रचुरो नानन्दविकारः । प्राचुर्यार्थे मयडन्तनिर्देशादीषदानन्द- स्वभावतापि द्रव्यांशकृतात्मनि गम्यत इति भावः । युक्तिमाह-सुषुप्ताविति। सुपुसौ प्रकाशाभावे सुपुप्तिरसाक्षिकेति सुखमहमस्वाप्समित्युस्थितस्य परा- मर्शों न स्यान्न तदेन्द्रियमनसां व्यापारोऽस्ति येन तज्जन्यज्ञानेनापि तत्परा- मर्शः स्यात्। नाप्यविद्या प्रकाशिका जडत्वात्। परिशेषादात्मैव बोधांशः प्रकाशक इति प्रकाशसन्भावसिद्धिः । न किञ्चिद्वेदिषमिति परामर्शा- दात्मन्येव सुपुप्तावशेषविज्ञानाभाववत्वमपि कल्प्यतेऽतस्तत्राप्रकाशो द्व्यां- शश्चास्तीति भावः । ननु सुषुसावेवात्मनो ज्ञानाज्ञानरूपत्वं नावस्थान्तर इत्याशक्कामनुभवाभिनयेन प्रत्याचष्रे-मामहमिति। अहमित्यात्मनि कर्तरि भासमानेऽपि मां न जानामीत्यनुपसंहृतविशेपस्य तस्यैव कर्मत्वमपि तस्मिन्नेव ज्ञाने भासत इत्यवस्थान्तरेऽपि व्यात्मक आत्मेत्यभिप्रायः । ज्ञानस्यात्मधर्मत्वेऽपि न ततोऽत्यन्तभेदस्तादात््याङ्गीकारात्। समवायस्य च समवायिभ्यां सह सम्बद्धत्वासम्बद्धत्वविकल्पासहत्वेनाप्रामाणिकत्वा- दिति भाव:॥ माध्यमिकमतमुत्थापयति-अपरो बौद्ध इति। इदं नामरूपात्मकं जगदय्रे सृष्टेः प्राक्कालेऽसच्छून्यमेवासीदिति बौद्धाभिप्रायेण श्रुतेरर्थः । युक्तिमाह-सुपुप्ताविति। तामेव सवानुभवोपन्यासेन द्ढयति-अहमिति। अतः शून्यमात्मा सर्वाभावरूपो न द्रव्यबोधात्मक इति भावः ॥ १९ ॥ एवं प्रत्यगात्मत्वाधिष्ठानं मतभेदेनोपन्यस्तं दूषयितुमारभते-एतेषा- मिति। तत्र तावतपूर्वपूर्ववादिमतमुत्तरोत्तरवादिमतेन दूषितमिति पुत्रादि- शून्यपर्थन्तस्यानात्मत्वं तरेव वादिभि: स्फुटीकृतमित्याह-एतैरिति। ननु कथ वावदूकविवाददर्शनमात्रेण पुत्रादीनां शून्यपर्यन्तानामनात्मत्वमवधा- रयितुं शक्यते श्रुतियुत्तयनुभवानां अत्येकसुपन्यस्तत्वादित्याशक्क सत्य- मुपन्यस्तास्तैः श्रुत्यादय: किन्तु ते सर्व एवाभासाः पुत्रादिशून्यपर्यन्ताति-

न केवलं परस्परविगीतत्वादेव पुत्रादीनामनात्मरवं किन्तु प्रबलश्रुत्यादिभिः

1. Panini. 5. 4.21.

खण्ड: २०] विद्वन्मनोरञ्जनी ११९

पूर्वेषां श्रुत्यादीनां बाधितत्वादपीति योजना। तन्न "आत्मा वै पुत्रनामासि" इतिश्रुतेः प्रत्यक्श्रुत्या बाधः। प्रत्यकत्वं नाम सर्वान्तरत्वम् । "स वा एष पुरुषोऽन्नरसमय" इतिश्रुतेरस्थूलश्रुत्या बाधः। "ते ह प्राणाः प्रजापतिं" इत्यादिश्रुतिसामर्थ्यसिद्धेन्द्रियात्मत्वस्याचक्षुरित्यादिना बाधः । "अन्योऽन्तर आत्मा आणमयः", "अन्योऽन्तर आत्मा मनोमय" इत्यनयोरप्राणोडमना इत्याभ्यां बाधः । "अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमय" इत्यस्याः श्रुतेरकर्ते- त्यनेन बाधः । "अन्योऽन्तर आत्मानन्द्मय" इत्यस्याश्चैतन्यमित्यनेन बाधः । "प्रज्ञानघन एवानन्दमय" इत्यस्याश्चिन्मान्नमित्यनेन बाधः । "असदेवेदं" इत्यस्याः सदित्यनेन बाध इति प्रत्येकं योजनीयम् । अत्रोदा- हृतश्रुतीनामित्थमक्षरविन्यासाः क्रमेण दष्टव्याः । "कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मा- नमैक्षत्", "अस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घम्", "अचक्षुःश्रोत्रं. तद्पाणि- पादम्", "अप्राणो हमनाः शुभ्रः", "अनन्तश्चात्मा विश्वरूपो ह्यकर्ता", "नै चास्ति वेत्ता मम चित्सदाहम्", "चिन्मात्रोऽहं सदाशिचः", "सेदेव सोम्येदमग्र आसीत्", "सत्यं स आत्मा" इति ॥ आदिशब्दात् "ऐष स आत्मा सर्वान्तरः", "अशरीरं शरीरेषु", "प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोम्रं मनसो ये मनो विदुः", "केन! ने प्राणः अ्थमः प्रैति युक्तः", "यैतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह", "न करोति न लिप्यते", "साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च", "कृत्सः प्रज्ञानघन एव", "सैन्तमेनं ततो विदुः" इत्याद्या: श्रुतयः संगृद्यन्ते॥

इदमत्रानुसन्धेयम्। पुत्रात्मश्रुतिस्तु देहावलम्बिनीति तस्या गौणारथत्वं स्पष्टमेव। "ते ह प्राणा" इतिश्रुतिरर्थवादत्वान्न स्वार्थपरा। अन्नमयाद्या-

र्थत्वेनोपन्यस्तत्वान्न तस्या: स्वार्थपरत्वम्। प्रत्यगादीनां सिद्धान्त्युपन्यस्त- श्रुतिवचनानां तु वक्ष्यमाणोपकमादिलिङ्गेरात्मयाथात्म्यपरत्वमिति युक्ततं प्राबल्यमिति।

9. For this and the other S'rutis here referred to, see below. R. Katha 4. 1. 3. Brih. 3. 8. 8. . Mund. 1. 1. 6. 4. Idem. 2. 1. 2. &. S'vet. 1. 9. 0. Kaivalya 21. c. Idem. 18. 2. Chha. 6. 2. 1. १o. Idem. 6. 8. 7. 99. Brih. 3. 4. 1; 9R. Katha 2. 22. 93. Brih. 4. 4. 18. 98. MNR. insert. here with the Madhyandina recension, अन्नस्यानं १५. Kena 1. 98. Tait. 2. 4. 1. 90. Gita xiii, 31. 94. S'vet. 6. 11. 98. Brih. 4. 5.13. 2०. Tait.2.6.1 .. २१. प्रत्यक्त्वा NQR.

१२० वेदान्तसारटीका [खण्ड: २०

पुत्रादिशून्यपर्यन्तं न नित्यं जडत्वाद्धटादिवत्। नितयश्चात्मा तदनित्यत्वे- Sकृताभ्यागमकृतविनाशप्रसङ्गात्। अतो न पुत्रादीनामात्मत्वमिति युक्ति- माह-अस्येति। जडत्वमुपपादयति-चैतन्यभास्यत्वेनेति। न चात्म- नोऽपि चतन्यभास्यतवं कर्मकर्तृभावविरोधात्। कर्तृत्वं हि क्रियां प्रति गुण- भाव: कर्मतं तु प्राधान्यम्। तथा चकस्यां क्रियायामेकस्यात्मनो युगपद्वि- रुद्धर्माश्रयत्वे वैरूप्यप्रसङ्गः। नापि ज्ञानाश्रयत्वेनात्मनो भावं सम्भवति। ज्ञावभिन्नस्य ज्ञानकर्मत्वेनैवापरोक्षत्वनियमात्। नापि नित्यानुमेयोऽसन्दि- ग्घत्वात्। न हि कदाचिदात्मन्यहमस्मि नासिि वेति संदेहः कसचिद्टृश्यते। परिशेषात्स्वयम्प्रकाश इति न तस्य चैतन्यभास्यता। श्रुतयश्च भवन्ति स्वप्रकाशसाधिका: परप्रकाश्यतानुमानविरोधिन्यः। "ने विज्ञातेविज्ञातारं विजानीयाः", "विज्ञातारमरे केन विजानीयात्", "अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि", "अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिः", "आत्मैवास्य ज्योतिः", "अप्राप्य मनसा सह", "यम्मनसा न मनुते" इत्येवमाद्याः ॥

ननु न चायमात्माणुपरिमाणवांस्तथा सति सकलशरीरव्यापिचैतन्यानु- पलम्भप्रसङ्गात्। नापि मध्यमपरिमाणो मध्यमपरिमाणवतः सावयवत्वेना- नित्यत्वप्रसङ्गात् "एवं चात्माकात्सर्य" इतिन्यायनिरस्तत्वाच्च। नापि परम- महत्परिमाण उत्क्रान्तिगत्यागतिश्रुतिविरोधात्। अतः किम्परिमाणोडयं प्रत्यगात्मेति। उच्यते। स्वतस्तावद्खण्डब्रह्मात्मस्वभावत्वात् "से वा एष महानज शात्मा" इत्यादिश्रुतेश्र परममहत्परिमाण एव। ब्रह्मात्मस्वभावतवं चास्य प्रवेशश्रुतिभ्यः । "तैरसृष्टा तदेवानुप्राविशत्" "से एवमेव सीमानं, विदायैतया द्वारा प्रापदयत", "से एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यः", "अैनेनः जीवेनात्मनानुप्रविश्य", "सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वा- भिवदन् यदास्ते", "एको देवो बहुधा सन्निविष्टः", "यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा, विवस्वानपो भिन्ना बहुचैकोऽनुगच्छन्। उपाधिना करियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेत्वेवमजोऽयमात्मा", "पुरश्के द्विपदः पुरश्चक चतुष्पदः। पुरः स पक्षी भूतवा पुरः पुरुष आविशत्", "रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव", "अभिर्य- थैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव" इत्येवमादिभ्यः ।

s. Brih. 3. 4. 2. R. Idem. 2. 4.14. 3. Kena 3. 2. Brih. 4.3.9. 4. Idem. 4. 3.6. &. Tait. 2. 4. 1. w. Kena 5. c. Brahmasūtra. 2. 2 34. 2. Brih. 4. 4. 22. go. Tait. 2. 6.1. 99. Ait. 3. 12. gR. Brih. 1. 4. 7. १३. Chha. 6. 3. 2. 98. T. Ar. 3. 12.7. १५. Idem. 3. 14. 1. १६. See Notes. q७. Brih. 2. 5. 18. 9८. Idem. 10. gR. Katha. 5. 9 ...

खण्ड: २० ] विद्वन्मनोर जनी १२१

"केत्रेज्ञं चापि मां विद्वि ......... ।।", "अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः- ॥", "ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः"॥ इत्यादिस्मृतिभ्यश्च। संसारित्वावस्थायामेव तस्योपाधिनिबन्धनं परिच्छिन्नपरि- माणम्। तच्च यथोपाध्यनुरूपत्वादनियतम्। तथा च दर्शयति श्रुति :- "अङ्ुष्टमात्रो रवितुल्यरूपः", "औराग्रमात्रो ह्यवरोऽपि इृष्टः" ॥, "बालाप्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जीवः स विज्ञेय :......... "।, "नैवँ स्त्री न पुमानेष नैव चायं नपुंसकः। यधच्छरीरमादत्ते तेन तेन स युज्यते"॥ इत्यादिवचनैः । "सै च प्रतिशरीरमभिन्न एव", "एँको देवो बहुधा सन्निविष्टः", "ऐकं सद्विप्ा बहुधा वदन्ति", "ऐकं सन्तं बहुधा कल्पयन्ति", "खैमेकोऽसि बहुतनुप्रविष्टः", "इन्द्रस्यात्मानं शतधा चरन्तम्", "एकः सन्बहुधा विचारः" इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः। तसमाद्देहेन्द्रियप्राणमनोबुद्यव्याकृत- विलक्षणस्तत्साक्षी चिद्धातुः सद्रूपः प्रत्यगात्मेति निश्चितोऽर्थः । अनुभवप्राबल्यं दर्शयति-अहमिति। "तं ने पश्यन्त्यकृत्स्नो हि स प्राणल्नेव प्राणो नाम भवति" इत्युपकम्य, प्राणाद्यात्मविज्ञानमकृत्सविषयता- दोषेण निन्दित्वान्ते तु "ऑत्मेत्येवोपासीतान्न हेते सर्व एकं भवन्ति" इति कृत्स्नात्मस्वभावं वेदितव्यं निर्दिश्य "तदेतत्पदनीयस्य सर्वस्य यद- यमात्मा" इति तद्तिरिक्तस्य ज्ञातव्यस्यानवशेषं दर्शयन्ती श्रुतिस्तद्वि- ज्ञानवत एव विद्वत्तां सूचयति। तथोत्तरत्रापि "तदाहुर्यद्रह्मविद्यया सर्व भविष्यन्तों मनुष्या मन्यन्ते किमु तद्गह्मावेत्" इत्याक्षिप्य "तदीत्मान- मेवावेदहं ब्रह्मास्मीति तस्मात्तत्सर्वमभवत्" इति च विद्वदनुभवत्वं ब्रह्मात्म- ज्ञानस्य दशयति। अत इतोऽर्वांक्षु देशेषु प्रत्यगात्मत्वाभिमानो आ्रन्तिरिति भावः। प्रत्यगात्मविषयाध्यारोपमुपसंहरति-अत इति। वेदान्तविद्वद्नु-

9. Gitā xiii. 2. R. Idem. x. 20. 3. Idem. xv. 7. 8. S'wet. 5.8. y. Idem. a. Idem. 5. 9. G. Idem. 5. 10. c. Untrace- able. ९. T. Ar. 3. 14. 1. qo. Rik. 1. 164. 49. 99. Idem. 10. 114. 5. g2. T. Ar. 3. 14. 3. See Notes. १३. Id. 3. 11. 5. १४. Id. 3. 11. 1. See Notes. १५, १६, १७. Brih. 1. 4. 7. 3c. Idem. 1. 4. 9. 98. Idem. 1. 4. 10. 11

१२२ वेदान्तसारटीका [खण्ड: २०,२१,२२

भव इति विशेषणेन मवान्तरेऽनुभवस मूलप्रमाणरैथिल्यं सूचयति। अध्यारोपप्रकरणमुपसंहरति-एवमिति॥२०॥ एवमध्यारोपं सप्रपञ्जं निरूप्यापवादमिदानीं निरूपयिष्यंस्तल्लक्षणमाह- अपवादो नामेति। कार्यस्य कारणमात्रसत्तावशेषणं कारणस्वरूपव्यतिरेकेण कार्यस्यासत्तावधारणं वापवाद इत्युक्तं भवति। एवंलक्षणोऽपवाद: केन क्रमे- णेत्यपेक्षायां "विपर्ययेण तु कमोऽत उपपद्यते च" इतिन्यायमाश्रित्योत्पत्ति कमवैपरीत्येनापवादं क्रमेण दर्शयति-तथाहीत्यादिना। प्रत्यक्षसिद्धं चतुर्विध भूतग्रामं चरमकार्यमङ्गुल्या निर्दिशति-एतद्भोगाय- तनमिति। द्वितीय एतच्छब्दोऽन्नादिविषयः । आदिशब्द: पानादिसङ्गहार्थः । भूरादिचतुर्दशभुवनानि तृतीयैतच्छब्दार्थः। एतत्सर्वमित्यत्रैतच्छन्द उक्तसम- स्तसङ्गहार्थः । एतेषामित्यस्यापिस एवार्थः। उत्पत्तिव्युत्त्रमेणेत्यस्यायमर्थः । पथिवी मन्धतन्मान्नात्मिका रसतन्मात्रात्मिकाम्मान्नं भवति। आपश्च ता रूपतन्मान्नात्मकतेजोमात्रं भवन्ति। तच्च तेजः स्पर्शतन्मात्रात्मकवायुमात्रं भवति। स च वायुः शब्दतन्मान्नात्मकाकाशमात्रं भवति। स चाकाशः स्वकारणभूताज्ञानोपहितचैतन्यमात्रं भवतीति। एतदाधारेत्यत्रैतच्छब्दोऽज्ञा- नतदुपहितचैतन्यविषयः। एतदाधारेत्यादिवह्मान्तानां पदानां कर्मधारयः । तथा च स्मृतिश्रुती भवत :- "जगसप्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते। ज्योतिष्यापः प्रलीयन्ते ज्योतिर्वाया प्रलीयते। वायुश्च लीयते व्योम्नि तच्चाव्यक्ते प्रलीयते। अव्यक पुरुषे ब्रह्मन्निष्कले सम्प्लीयते" ॥ इति, "पुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः" ॥ इति च ॥ २१॥ अध्यारोपापवादनिरूपणे फलितमाह-आभ्यामिति। ब्रह्मात्मचैतन्यस्या- द्वितीयप्रत्यग्रूपता निरूपणार्थत्वादध्यारोपादिप्रपञ्चनस्य पदार्थशुद्धिरवान्तरफल- मिति सूचयितुं पदार्थशोधनमपीत्युक्तम्। तत्वम्पदयोः प्रत्येकं द्विवि- धोर्ऽर्थो वाच्यो लक्ष्यश्चेतति। तदुभयं विभज्य दर्शयति-तथाही त्यादिना। समध्यज्ञानं तटुपहित ईश्वरस्तदुभयाश्रयमनुपहितं स्वमहिम्नि प्रतिष्ठित- मक्षरशब्दवाच्यं चिन्मात्रमित्येतत्रयं तप्ायःपिण्डवद्विविक्तं तत्पदवाच्यार्थ इत्यर्थः । आदिपदात्समष्टिहिरण्यगर्भविराजी गृह्येते। तत्राज्ञानादिव्यष्टि-

9. Brahmasutra 2. 3. 14. R. Mahabharata 12 (chap. 341) 12893, 12895. The 3rd line, however, differs from the Maha- bharata, See Notes. 3. Katha. 3. 11.

खण्ड :: २२, २३ ] विद्वन्मनोरञ्नी १२३

रित्यन्रादिपदात्सूक्ष्मशरीरं स्थूलशरीरं च गृह्यते। एतदनुपहितं प्रत्यक्चिति- मात्रम्। शेषं पूर्ववत् । उभयत्रापि यथायोगमव्याकृतं समष्टिसवमजागरौ सुषुन्तिर्व्यष्टिसप्नजागरौ चेत्येवमवस्थात्रययुक्तमिति योजयितव्यम्। अज्ञान- तत्कार्यसमस्तप्रपञ्जेषु सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेनानुस्यूतं चित्सदानन्दाद्वयात्मकं वस्तु - स्थाभ्यो विलक्षणस्तत्साक्षी चिद्धातुस्त्वम्पदलक्ष्यार्थ इत्याह-एतदुपाध्युप- हितेति ॥ २२॥

वाक्यावष्टम्भेन पदार्थ परिशोध्येदानीं महावाक्यार्थ निरूपयितुमुपक्रमते -अथेति। वाक्याद्वाक्यार्थप्रतिपत्तिक्रममादौ सङ्गह्वाति-इद्मिति। उक्त- मेव विभजते-सम्बन्धत्रयं नामेति। उक्ते विभागे नैष्कर्म्यसिद्धिवचनं संवाद्यति-तदुक्तमिति। भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नथे तात्प- र्यसम्बन्धः सामानाधिकरण्यमिति॥

सामानाधिकरण्यलक्षणमभिप्रेत्य तस्योदाहरणं तत्वम्पद्योरनुव्तयति- सामानाधिकरण्यसम्बन्धस्तावदिति। तत्कालोऽतीतकालः । एतत्कालो वर्तमानकालः । परोक्षत्वादी त्यादिशब्दान्नियन्तृत्वादिग्रहः। अपरोक्षत्वादीत्या- दिपदान्नियम्यत्वादिग्रहः॥

व्यवच्छेदकं विशेषणं व्यवच्छेद्यं विशेष्यं तयोभावो विशेषणविशेष्य- भावः । स एव सम्बन्धः सम्बन्धवदुभयनिरूपणीयत्वादित्यभिप्रेत्य विशेषण- विशेष्यभावसम्बन्धं सदष्टान्तमाह-विशेषण इति। सोऽयम्पदार्थयोर्मध्ये कस्य वा विशेषणता कस्य वा विशेष्यता कि तद्विशेषणकृत्यमित्यपेक्षायां द्वयोरपि पदार्थयोः परस्परापेक्षया विशेषणविशेष्यभावो भेदभ्रमापोहश्च

अभिधेयाविनाभूतप्रवृत्तिर्लक्षणा। सा त्रिविधा जहलक्षणाजजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा चेति। वाच्यार्थमशेषतः परित्यज्य तत्सम्बन्धिन्यर्थान्तरे वृत्तिजंहल्लक्षणा। वाच्यार्थापरित्यागेन तत्सम्बन्धिनि वृत्तिरजहल्लक्षणा। वाच्यार्थैंकदेशपरित्यागेनैकदेशवृत्तिर्जहदजहल्लक्षणा। तन्न प्रकृतवाक्ये लक्ष्य- लक्षणसम्बन्धं सोदाहरणमाह-लक्ष्यलक्षणसम्बन्ध इति। पदवाच्यार्थयोः परस्परविरुद्धत्वान्ञान्योन्यं विशेषणविशेष्यभाव उपपद्यते। तथा च तत्समर्पक- योरपि पद्योः सामानाधिकरण्यवशास्प्रतीयमानस्यैकवाक्यार्थस्यानुपपत्तिरिति लक्षणायां प्रसकार्या वक्ष्यमाणप्रकारेण जहदजहल्लक्षणयोः प्रकृतासङ्गतौ पद- वाच्यगतविरुद्धांशप्रहाणेनाविरुद्धांशलक्षणया सामानाधिकरण्ये सति वाक्या-

१२४ वेदान्तसारटीका [खण्ड: २३, २४

भावः : । अंशान्तरपरित्यागेनांशान्तरलक्षणायाः शास्त्रप्रसिद्धां संज्ञां सङ्गिरते-इयमेवेति। जहदजहल्लक्षणेदंश्दार्थः। अयं भाव: । तत्वम्पद्योः सामानाधिकरण्यं तावच्छरयते न तत्तयोर्भिन्नार्थत्वे सम्भवति स्तम्भकुम्भपद्योस्तद्दर्शनात्। नाप्येकार्थाभिधायकत्वेन वैश्व- देव्यामिक्षेतिवत्तद्विता देरेकार्थसमर्पकस्य कारणस्येहादर्शनात्। तथाहु :- "आमिक्षां देवतायुक्तां वदत्येवैष तद्धितः। आमिक्षापदसान्निध्यात्तस्यैव विषयार्पणम्"॥ इति परिशेषादेकार्थलक्षकत्वेनैचेति ॥ २३ ॥ ननु तत्वम्पद्योः सामानाधिकरण्यं विनापि लक्षणयैकार्थ्यमुपपत्स्यते नीलमुत्पलमितिवदित्याशङ््याह-अस्मिन्निति। अखण्डार्थत्वस्य विवक्षि- तत्वादित्यभिसन्धिः। ननु नीलोत्पलवाक्येऽपि स्ादखण्डार्थता नेत्याह- तत्रेति। शौकयादिव्यावर्तकनीलगुणस्य पटादिव्यावर्तकोत्पलद्रव्यस्य च गुण- गुणिभावेन विरोधाभावात्तत्संसगैंक्यस्य वा तदन्यतरविशिष्टस्यान्यतरस्य वा वाक्यार्थत्वान्नाखण्डार्थत्वं मुख्यैक्यस्य तत्राविवक्षितत्वादित्यर्थः । प्रकृतवाक्ये नीलोत्पलवाक्याद्वैषम्यमाह-अत्रत्विति। यद्यपि तत्त्वम्पदार्थयोः स्वरूपतो न प्रत्यक्षत्वं तत्पदार्थस्याद्वितीयत्वात्वम्पदार्थस्य च द्ष्टत्वाद्रष्टुद्दश्यत्वानु- पपत्तेस्तथा च तन्जेदस्याप्यप्रत्यक्षता तथापि तत्वम्पद्योः परोक्षापरोक्षार्थाधि- गतसङ्गत्योः श्रवणसमयेऽपरिशोधितपदार्थस्य पुंसो भवति विरोधस्फूर्तिरिति तद्पेक्षया प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधादित्युक्तम्। तथा च तत्वम्पद्योः शबलांशे . च्युत्पन्नयोर्विरुद्धार्थ विषयकत्वेनैक्यनिष्ठत्वाभावान्न विवक्षितं सामानाधिकर- णयमुपपद्यत इति भावः । एतदुक्तं भवति। न तावत्तत्वमर्थयोर्नीलोत्पल- बद्गुणगुणिभाव उभयोरपि द्रव्यत्वात्। नापि कुण्डलसुवर्णवत्कार्यकारणभावो नित्यत्वाद्विकृतत्वाच्च । नापि भूम्यूषरादिवदंशांशिभावो निरवयवत्वात्। नापि क्रियातद्वज्भावो बाणादिवन्निष्क्रियत्वात्। नापि गोत्वशाबलेयादिव- ज्ातिव्यक्तिभावो द्रव्यत्वादेव । अत एव न विशेषविशेषिभावोऽपि । वस्तुतस्तु विज्ञानघनमात्रत्वावधारणान्नेति नेतीत्यशेषविशेषप्रत्याख्यानेन निर्ध- र्मकत्वावधारणाच्च न केनापि प्रकारेण तत्वमस्यादिवाक्यानां संसष्टार्थनिष्ठ- त्वशङ्गावकाशं लभते। न चेदं वाक्यं त्वमिन्द्रोऽसीतिवतस्तुतिपरं नव- कृत्वोऽभ्यासवैयर्थ्यप्रसङ्गात्। न हि स्तुतिः पुनःपुनः परिचोदनापूर्वकं क्वचिद्भ्यस्यते। अत एव नार्थवादोऽनन्यशेषत्वाच्च। न हस्मिन्प्रकरणेऽन्य- रिकञ्ित्प्रधानवाक्यमुपलभ्यते यच्छेषतवेनेदमर्थवादरूपं भवेत्। नापि राज-

9. Tantravārtika 2. 2. 23, page 533.

खण्ड:२४,२५,२६,२७] विद्वन्मनोरक्षनी १२५

पुरुषे राजायमितिवदौपचारिकमप्रमित भेदयोरैक्यस्यौपचारिकत्वानुपपत्तेः। नापि विपर्ययः संशयो वात्र सम्भवति श्रुते: स्वतःप्रामाण्यात्। तसात्तत्व- मस्यादिवाक्यमखण्डार्थनिष्टमकार्यकारणद्रव्यमान्ननिष्ठत्वे सति समानाधिक- रणवाक्यत्वात्सोऽयं देवदत्त इति वाक्यवदिति । तदेवं पदयोरखण्डार्थ- निष्ठत्वेन सामानाधिकरण्यं वाच्याथांशे विरोधाद्विना लक्षणां न सङ्गच्छत इत्युक्तम् ॥ २४॥ तन्न भागलक्षणामेव परिशेषयितुं लक्षणान्तरं व्युदस्यति-अत्रेत्यादिना। घोष आभीरनिवासः। कुत इत्यपेक्षायां गङ्गापदे जहल्लक्षणा सम्भवति वाच्या- र्थस्य तत्राशेषस्यानन्वयेन परित्याज्यत्वादित्याह-तत्र गङ्गाघोषयोरिति। प्रकृते वाच्यार्थस्याशेपपरित्यागायोगान्न जहल्लक्षणा सङ्गच्छत इत्याह-अत्र त्विति। ननु विशेषणांशत्यागेऽपि विशेषणाभावे विशिष्टाभावन्यायेन विशि- ष्टस्वार्थपरित्यागाज्जहल्लक्षणेव तत्वम्पद्योरपि गङ्गापद्वत्स्यादित्याशङ्कय वैष- भ्येण प्रत्याचष्टे-न चेति। यथा पदादेव वाक्यार्थान्वयिपदार्थप्रतीतौ लक्ष- णावैयर्थ्य तथा विशेष्यांशपरित्यागेऽपि लक्षणावैयर्थ्य तत्वम्पदार्थातिरिक्तस्य तत्सम्बन्धिनो वाक्यार्थान्वयिनोऽर्थस्याप्रसिद्धेरिति भावः ॥ २५॥ अजहत्स्वार्थामप्यत्र व्युदस्यति-अत्र शोण इति। शोणपदे स्ववाच्य- शोणगुणापरित्यागेन तदाधारलक्षणावत्तत्पदे त्वम्पदे च स्ववाच्यापरित्यागेन तत्सम्बन्धिनो यस्यकस्यचिदनिर्दिष्टविशेपस्यार्थान्तरस्य प्रतीत्यै लक्षणाङ्गी- करणेऽपि वाच्यार्थयोर्विरोधस्यापरिहारान्ाजहल्लक्षणाप्यत्र युज्यत इत्यर्थः । अकारान्तरेणाजहल्लक्षणामुदृकय निराचष्टे-न चेति। सकृच्छ्रुतस्यैकस्य पदस्य युगपदुभयलक्षकत्वासम्भवादित्यर्थः । अन्रापि पूर्वोक्तं दूषणं प्रसक्जयति-पदा- न्तरेणेति ॥ २६॥ परिशेषान्ागलक्षणामन्तरेण नाखण्डवाक्यार्थसिद्धिरतस्तयैव लक्षणयैकार्थप- यंवसायित्वेन पदयोः सामानाधिकरण्यमित्युपसंहरति-तस्मादिति। सोडय- मिति पदद्वयं वाक्यशब्दार्थो देवदत्तपदस्य सामानाधिकरण्यसिद्धैक्यस्प- ष्टीकरणार्थत्वाल्लक्षणाविचारानुपयोगात्। यद्यपि पदधर्मो लक्षणा तथाप्य- मिहितान्वयमतवत्पदार्थस्यापि लक्षकत्वमभ्युपगम्य पदार्थो वेत्युक्तम्। अन्य- रसमानम् ॥ भत्र केचिदाहुः-पददये लक्षणानुपपन्ञा। सोडयं देवदत्त इत्युक्ते सशब्दे- नातीतदेशकालपरित्यागेन लक्षिते देवदत्तस्वरूपे वर्तमानदेशकालवैशिष्य- मथम्पदेन प्रतिपादयते तथा च पूर्वोत्तरदेवदत्तस्वरूपाभे दसिद्धेरिति। तद्युक्तम्।

१. See Notes. २. Ditto. ३. सिद्धिरिति. P, only.

.१२६ वेदान्तसारटीका [खण्डः २७,२८

विशिष्टस्य केवलाद्विन्त्वात्। यथा केवलो विशिष्टाद्भिन्नस्तथा विशिष्टोऽपि केवलाद्भिन्न एव। तथा, च विशिष्टविषयस्यायंशब्दस्यापि विना लक्षणां न तत्स्वरूपनिष्ठत्वं सम्भवति। तदभावे च सोऽयम्पदयोः सामानाधिकरण्येन देवदत्तैक्यप्रतिपादकतेत्यास्तां तावत्। अपरे पुनराहुर्न पदवाच्यार्थयोः परस्परविरोधाल्लक्षणाश्रीयते किन्तु वाच्याथैंक्ये तात्पर्याभावादिति । तन्न। तात्पर्याभावावगमस्यापि विरोधस्फूर्त्यधीनत्वात्। अन्यथा वेदवाक्यप्रति- पादितेऽ्थे संवादिविसंवादि प्रमाणान्तराविषये तात्पर्यानवगमायोगात्। तसा- रसुध्टूक्तं वाक्यार्थस्यांशे विरोधादिति ॥ २७ ॥

तदेवं "आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च" इतिन्यायेन जीवस्य नित्य-

रूप्येदानी मवगतस्वरूपस्यानुभवावभासिवाक्यार्थ वर्ण यितुमुपक्रमते-अथे- त्यादिना। उपदेशवाक्यार्थनिरूपणानन्तर्यमथशब्दार्थः । अधिकारिणो विधि- व द्धीतचे दे त्या दिखण्डलो क्तलक्षण स्या सम्भावनाविपरीतभावनाख्यचित्त दोषर- हितस्याध्यारोपादिन्यायेना चार्योपदेशसमनन्तरमेव नित्यशुद्धबुद्धत्वादिविशेषणं ब्रह्माहमस्ीत्यखण्डाकारान्तःकरणवृत्तिरुदेति साक्षात्काररूपा न पुनः परो- क्षार्थाकारितेत्यर्थः। न च शब्दस्य परोक्षज्ञानजनकत्वस्वाभाव्यान्न तेनापरोक्षा चित्तवृत्तिरुदेतीति वाच्यम्। "यत्साक्षादपरोक्षाङ्गह्व य भात्मा सर्वान्तर" इतिश्रुतेर्नित्यापरोक्षं ब्रह्मात्मस्वरूपं तस्मिन्परोक्षज्ञानं जनयतः शब्दस्या- प्रामाण्यापत्तेः। किञ् ज्ञानस्य परोक्षत्वापरोक्षत्वे न करणनिबन्धने किन्तवर्थ- निबन्धने एकस्यैव मनसः सुखादिविषयकापरोक्षज्ञानहेतुत्व स्याती तार्थस्मृति- हेतुत्वस्य च दर्शनात्। तत्र सहकारिभेदात्तथाभाव इति चेत्तर्हीहाप्यस्ति सहकारिभेद: शब्दग्रतिपत्तुः शब्दार्थनैकट्यानैकव्यलक्षणः । निकटं ह्यत्यन्त- मात्मन: स्वरूपं ब्रह्म न त्वस्वरूपसुपाध्यन्तराविष्टमिन्द्धवरुणादिरूपम्। तस्ा- ददशमस्वमसी त्यादिवाक्यवत्तत्वम स्यादिवाक्यानामपरोक्षज्ञानजनकतवं युक्त्त- मिति भाव: ।।

एवमुत्पन्नाखण्डाकारा चित्तवृत्तिः किं करोतीति तदाह-सा त्विति। वृत्तेजडत्वादुज्ञानबाधनासम्भवमाशङ्क्य तां विशिनष्टि-चित्प्रतिबिम्ब-

5. Cf. Amaradasa's nyaya, "विशिष्टं शुद्धान्नातिरिच्यते" on pp. 5 and 205 of his tika on Sikhumani (Venkates'vara Press, Bombay, 1901). R. Brahmasutra 4. 1. 3. 3. The occurrence of this form is noteworthy. The Ms.M. has खण्डलक. 8. Brihe 3. 4. 1. 4. Upades'asahasri xviii. 174-6; Panchadas'ī vii. 23-27.

खण़्ड: २८,२९,३०] विद्वन्मनोरखनी १२७

सहिता सतीति। प्रत्यक्चितिव्याप्तेति यावत्। ब्रह्मणो विषयीकरणं नाम वृत्तेस्तदाभिमुख्यम्। ब्रह्मशब्दस्य कार्यब्रह्मविषयत्वं व्यावतयति-परमिति। तस्य प्रमेयत्वमाह-अज्ञातमिति। तस्य ताटस्थ्यं वारयति-प्रत्यगभिन्न- मिति। अज्ञानमेव बाधत इत्येवकारेण ब्रह्मणः प्रकाश्यत्वं व्यावर्तयते। एवं- विधया चित्तवृत्या संसारमूलाज्ञाने बाधिते सत्यप्यस्या वृत्तेबांधकाभावान्मो- क्षोऽपि सप्रपञ्चः स्ादित्यत आह-तदेति। वृत्तेबांधकाभावेडपि दुग्वेन्धनान- लवत्स्वयमेव विनश्यति ततो न सप्रपञ्चो मोक्ष इत्यर्थः। तर्हि वृत्तिप्रतिबिम्बि तस्य प्रत्यक्चैतन्यस्य का गतिरिति तामाह-तत्रेति। तत्र प्रतिबिम्बितं चैत- न्यमप्यखण्डचित्तवृत्तेबां धितत्वात्प्रत्यगभिन्नपरब्रह्ममात्रं भवतीत्यन्वयः। सवोपा- धिविलये उपहितस्य स्वस्वरूपमात्रावस्थाने दष्टान्तो दर्पणाभाव इति। उपा- ध्यनुगामिनो निरुपाधिप्रकाशनासामर्थ्ये दृष्टान्तमाह-यथा दीपप्रभेति। यद्वा परिच्छिन्नप्रकाशस्यापरिच्छिन्नानवभासने दृष्टन्तो यथा दीपेति ॥२८॥

वाक्यजनिता ब्रह्मात्माकारा चित्तवृत्तिस्तद्गताज्ञानमेव बाधते नतु तत्प्रका- शयतीति विशेषनिरूपणे फलितमाह-एवं चेति। अविरोधः सिद्ध इति शेष: । तत्रैवंशब्दसूचितमर्थ हेतुमाह-वृत्तिव्याप्यत्वा® इति। विशिष्ट- शब्दादिप्रमाणबलात्तत्तद्विषयाकारधीसमुन्मेषाभिव्यक्तत्वं वृत्तिव्याप्यत्वम् ।

फलव्याप्यत्वमिति भेद: । उक्तेऽर्थ वृद्धसम्मतिमाह-फलव्याप्यत्वमिति। फलव्याप्यत्वाभावं सम्मत्यन्तरेण साधयति-स्वयम्प्रकाशेति। ननु ब्रह्म फलव्याप्यं साभासान्तःकरणव्यङ्गयत्वात्प्रत्यक्षत्वाद्ा घटादिवद्यद्दा ब्रह्माकारा वृत्ति: सकर्मिका परोक्षवृत्तित्वाद्व टादिवृ त्तिवदि त्याशङ्गय पूर्वस्मिन्ननुमा ने जडत्मु - पाधिरुत्तरस्मिंस्तु जडविषयत्वमुपाधिरित्यभिप्रेत्याह-जडपदार्थेति। प्रतिज्ञा- तमर्थ सदष्टान्तमुपपाद्यति-तथा हीत्यादिना। इतिशब्दोऽनुभववाक्यार्थ- निरूपणसमाध्यर्थः॥२९॥

इदानीं "आवृत्तिरसकृदुपदेशात्" इतिन्यायमाश्रित्यैवंविघसाक्षास्कार- रूपानुभवदार्ढ्यपर्यन्तमनुष्ठेयं श्रवणादिसाधनजातं निरूपयितुमारभते-एव- मित्यादिना। तथा च श्रुति :- "तसमाद्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्पेन तिष्ठासेद्वाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः"इति पाण्डित्यवाल्यमुनिशब्दैः कमेण श्रवणमनननिदिध्यासनानि विधत्ते। तथा-

4. Maxims ii., (2nd edn. ). R. Brahmasuira 4. 1. 1. Brih, 3.5.1.

१२८ वेदान्तसारटीका [ खण्ड: ३०

"स्याभिध्यानाद्योजनात्तत्वभावा- द्दूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः" ॥ इति श्वेताश्वतरीयो मन्र: समाधिमनुष्ठेयं सूचयति। "सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत्" इतिन्यायेनायमर्थो निर्णीतः । श्रवणा- दीनां लक्षणमाह-श्रवणं नामेत्यादिना। "गतिसामान्यात्" इतिन्यायमा- श्रित्य अशेषवेदान्तानामित्युक्तम्। "ने स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि" इंतिन्यायमाश्रित्य अद्वितीयवस्तुनीत्युक्तम्।

लिङ्गानि कानीत्यपेक्षायां तानि विभजते-लिङ्गानि त्विति। उपक्रमोप- संहाराख्यमाद्यं लिङ्गं लक्षयित्वोदाहरत यथा छान्दोग्य इति।पुनः- पुनरित्यस्य भावः पौनःपुन्यम्। तत्रैव छान्दोग्यपष्ठे मानान्तराविषयीकरण- माचार्यवान्पुरुषो वेदेति सूचितमिति शेषः । तद्नुष्ठानस्य चेति सगुण- विद्या भिप्रायेणोक्तम्। आचार्यवान्पुरुपो वेदेति साहचर्यादिहोदाहतं न पुनः फलवचनं तत्। तस्य तावदिति तु फलवचनमिहोदाहरणमिति द्रष्टव्यम्। उदाहरणान्तरं स्पष्टार्थम्। तथा च न्यायो वाचारम्भणश्रुतेरुपपत्तिपरत्वनिर्ण- यपरः "तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य" इति॥

एचं शाखान्तरेप्वप्युपक्रमोपसंहारादि निरूपणीयम् । तथा हि बृहदा- रण्यके तावत्-"आत्मेत्येवोपासीतात्र हेते सर्व एकं भवन्ति" इत्युपक्रमः । "पूर्णमद" इत्युपसंहारः । "से एष नेति नेत्यात्मा" इत्यभ्यासः । "तं त्वौपनिषदं पुरुपं पृच्छामि" इत्यपूर्वत्वं सूचितम् । "अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि", "ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति" इत्यादि फलम्। "तैद्यो यो देवानां" इत्याद्यर्थवादः।"से यथा दुन्दुभेः" इत्याद्युपपत्तिः ॥ तथा तैत्तिरीयके-"अैह्मविदाभोति परं" इत्युपक्रमः । "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" इत्युपसंहारः। "से यश्चायं" इत्यभ्यासः । "यो वेद निहितं गुहायां" इत्यपूर्वतासूचनम् । "अंभयं प्रतिष्ठां विन्दते अथ सोऽभयं गतो भवति" इति फलश्रुतिः । "सोडकामयत" इत्याद्यर्थवादः । "अैस-

9. S'wet. 1. 10. R. Brahmasutra 3. 4. 47. 3. Idem. 1. 1. 10. 2. Idem. 3. 2. 11. ५. वेत्ति. M. ६. Idem. 2. 1. 14. o. Brih. 1. 4. 7. c. Idem. 5. 1. 1. R. Idem. 3. 9. 26. ९o. Idem. 9९. Idem. 4. 2. 4. 32. Idem. 4. 4.6.93. Idem. 1. 4. 10. ४. Idem. 2. 4. 7. 9५. Tait. 2. 1. 1. १६. Idem. 3.6. 1. ९७. Idem. 2. 8. 1. १८. Idem. 2. 1. 1. १९. Idem. 2. 7. 1. २०. Idem. 2. 6. 1. २१. Idem.

खण्ड: ३० ] विद्वन्मनोर ख्रनी १२९

स्नेव स भवति असद्रह्वेति वेद चैत्। अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः" इति, "को हवान्यात्कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्" इत्युपपत्ति: ।। तथा मुण्डके च-"अर्थ परा यया तदक्षरमधिगम्यते" इत्युपक्रमः । "ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात्" इत्युपसंहारः। "येनार्क्षरं पुरुषं वेद सत्यं", "तदे- तर्देक्षरं ब्रह्म", "तैमेवैकं जानथ आत्मानं" इत्याद्यभ्यासः। "नै चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा" इत्यारभ्य "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः" इत्यन्तेना- पूर्वतासूचनम्। "निरंञ्जनः परमं साम्यसुपैति", "ब्रह्मं वेद ब्रह्मैव भवति" इति फलश्रुतिः । "यथा सुदीप्तात्पाचकाद्विस्फुलिङ्गाः" इत्याद्यर्थवाद: । "कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इत्येकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानप्रतिज्ञारूपा ह्युपपत्तिः। एवमैतरेयादिष्वपि शाखान्तरेषूपक्रमाध्यूह- नीयम्।। मननं लक्षयति-मननं त्विति। केवलं पुरुषबुद्धुत्प्रेक्षितशुष्कतर्क- व्यावृत्यर्थ वेदान्तानुगुण इति विशेषणम्। "आर्ष धर्मोपदेश च वेदशास्त्राविरोघिना। यस्तर्केणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः"॥ इति स्मृतेः । अत्र धर्मशब्दो ब्रह्मणोऽप्युपलक्षणार्थः । अनवरतपदं मनन- स्यावश्यकत्वद्योतनार्थम्। निदिध्यासनलक्षणमाह-विजातीय® इति। चित्तस्य ज्ञेयात्मना निश्चला- वस्थानं समाधिस्तं विभज्य लक्षयति-समाधिरित्यादिना। सविकल्पकः सम्प्रज्ञातसमाधिर्निर्विकल्पकोऽसम्प्रज्ञातसमाधिरिति साम्प्रदायिकी संज्ञा दष्टव्या। तत्रेत्युद्दिष्टसमाधिद्वयं सप्म्यर्थः । ज्ञाता ज्ञानं ज्ञेयं चेति यो विकल्पो विभागोल्लेखस्तस्य लयोऽभावस्तद्नपेक्षया ज्ञात्रादिविकल्पोल्लेख- पूर्वकमिति यावत्। अद्वितीय इति च्छेदः। सविकल्पकसमाधिलक्षणार्थ- मुदाहरणेन प्रत्याययति-तदा मृदिति। यथा मृद्धिकारे गजे कुम्भकारादि- निर्मिते गजोऽयमित्यस्यां बुद्धौ गजाकारोल्लेखेऽपि मन्मात्रमेव सत्यं भासते गजाकारस्य मिथ्यात्वनिश्चयादेवं ब्रह्माकारायां वृत्तौ ज्ञान्नाद्याकारे उल्लिख्य- मानेडपि ब्रह्मैव सत्यं भासते न ज्ञान्नादिविकल्प इत्यर्थः ॥

9. Tait. 2. 7. 1. २. Mund. 1. 1. 5. ३. Idem. 2. 2. 11. ४. Idem. 1. 2. 13. 4. Idem. 2. 2.2. ६. Idem. 2.2.5. . Idem. 3. 1. 8. c. Idem. 3. 2. 6. 4. Idem. 3. 1. 3. 90. Idem, 3. 2. 9. ११. Idem. 2. 1. 1. q२. Idem. 1. 1.3. 9३. Manu. xii. 106.

वेदान्तसारटीका [खर्ण्ड: ३०, ३१

कथं तत्र ब्रह्म भासत इत्यपेक्षायां पूर्वाचार्यसम्मत्युदाहरपोन तत्स्वरूप- माह-तदुक्तमभिनीयेति । अभिनयमङ्गचेष्टविशेषं कृत्वेत्यथः । दृशषि- स्वरूपं चैतन्यघनं "विज्ञानघन एव" इत्यादिश्रुतेः । गगनोपमं सर्वगतं "आकाशवत्सर्वगतश्र" इतिश्रुतेः । परं मायातीतं "अक्षरात्परतः पर" इत्यादिश्रुतेः । सकृद्विभातमेकदैव कृत्स्मभिव्यक्तं "सैकृदिवा हैवास्मै भवति" इत्यादिश्रुतेः । तुशब्दः पादपूरणार्थः । अजं जन्मादिविकारशून्यं"न जायते म्रियते वा विपश्चित्" इत्यादिश्रुतेः। एकं सजातीय विजातीयशून्यं *ऐको देवः", "एकं सन्तं बहुधा कल्पयन्ति" इतिश्रुतेः । अक्षरं कूटस्थं नित्यं "येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्य" इतिश्रुतेः । अलेपकं "निरवैद्यं निरञ्जनं" इ्रतिश्रुतेः । सर्वगतं सर्वानुस्यूतं सन्मात्रं "येस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्त- रिक्षमोतं" इत्यादिश्रुतेः । यदद्वयं स्वगतभेदशून्यं "अशब्दमस्पर्शमरूपं" इत्यादिश्रुतेः । तदेव चाहमस्मि "अहं ब्रह्मास्मि" इतिश्रुतेः । भतोऽहं सततं सर्वदैव विमुक्तो न कदापि बढ्धो "विमुक्तश्र विमुच्यत" इति- श्रुतेरिति श्रोकार्थः ॥।

निर्विकल्पकसमाधिं लक्षयति-निर्विकल्पकस्त्विति। अन्राप्यद्वितीयेति च्छेदः। अतितरा मेकीभावेनावस्थाने दृष्टान्त :- तदा जलेति। दृष्टान्तदर्शित- मर्थ दार्ष्टान्तिके योजयति-अद्वितीयेति। ननु सुषुप्तावपि ज्ञातृज्ञेयज्ञानवि- भागानां लयसम्भवात्तत्र निर्विकल्पकसमाधिलक्षणमतिव्याप्रोतीत्यत आह- ततश्चेति। तत्र हेतुमाह-उभयत्रेति। सुपुप्तौ बुद्धिरेव नास्ति बुद्धेः कारण- तमनावस्थानस्य तल्लक्षणत्वात्। इह तु बुद्धिवृत्तेरद्वितीयवस्त्वाकाराकारिताया 'अवस्थानाङ्गीकारातसुपुप्तेर्भेंदोपपत्तेरित्यर्थः । नापि मुक्तावतिव्याप्तिस्तत्रा विद्या- कार्यसंस्काराणामत्यन्तमुच्छेदात्। इह पुनर्व्युस्थानादिव्यवहारदर्शनेन तेषा- धनुवृत्तेरिष्टरवात्। नापि जीवन्मुक्तौ प्रसङ्गस्तस्य व्युत्थानदशायामपि बाधि- तानुवृत्तिमात्रप्रपञ्जावभासेऽपि स्वस्वरूप एवावस्थानात्साघकस्य बाधितानुवृ- सिमात्रप्रपञ्जावभासाभावादिति द्रष्टव्यम्॥ ३०॥ उक्तनिर्विकल्पकसमाधिस्वरूपोपकारकाण्यङ्गान्याह-अस्येति। तत्र यमा- नाह-तत्रेति । वाङान कायैः परपीडावर्जनमर्हिसा। सत्यं यथार्थभाष- गम्। अस्तेयमदत्तादानरूपपरस्वहरणराहित्यम्। ब्रह्मचर्यमष्टाङ्गमैथुनवर्जनम्। 7 चोकं

3. Brih. 2. 4. 12. R. Mund. 2. 1. 2. 3. Chha. 3. 11. 3. atha. 2. 18. . S'wet. 6. 11. &. Rik-samhita 10. 114.5. -. dwnd. 1. 2. 13. c. S'wet. 6. 19. R. Mund. 2. 2. 5; 10. Katha. 3. 15. 9१. Brih. 1. 4. 10. 92. Katha 5. 1.

खण्ड: ३१,३२]। विद्वंन्मनोरख्जनी १३१

"स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुद्यभाषणम्। संङ्कल्पोडध्यवसायश्च क्र्रयानिर्वृतिरेव च ॥ एतन्मैथुनमष्टाङ्ग प्रवदन्ति मनीषिणः । विपरीतं ब्रह्म चर्य मेतदेवाष्टलक्षणम्" ॥ इति। अपरिग्रहः समाध्यनुष्ठानानुपयुक्तस्य वस्तुमात्रस्यासङ्ग्हः॥ नियमानाह-शौच° इति। शौचं बाह्याभ्यन्तरलक्षणम्। तदुकं- "शौचं तु द्विविधं प्रोकं बाह्यमाभ्यन्तरं तथा। मृजलाभ्यां स्मृतं बाह्यं भावशुद्धिस्तथान्तरम्"॥। इति। सन्तोषो यदच्छालाभसन्तुष्टिरलाभे चाविषादः। तपः कामानशनं "तैपो नानशनात्परं" इतिश्रुतेः । अनशनं च कामानशनमेव। केचित्तु "मैन- सश्रेन्द्रियाणां च् ह्यैकाडयं परमं तप" इताद्युक्तलक्षणं तप इत्याहुः। सर्वथा तु नात्र चान्द्रायणादि: तपःशब्दार्थस्तस्य समाधिविरोधादिति द्ष्टव्यम्। स्वाध्यायः प्रणवजप उपनिषद्रन्थावृत्तिश्च "ओमित्यवं ध्यायथ आत्मानं", "उपनिषद्मावर्तयेत्" इतिश्रुतेः। ईश्वरप्रणिधानं तस्य मानसै- रुपचारैरभ्यर्चनं "तं है देवमात्मबुद्धिप्रकाश मुसुक्षुवैं शरणमहं प्रपद्ये" इतिमत्रलिङ्गात् ॥ अथासनादीनि कथयति-कर इति। सस्तिकादीनीत्यादिपदान्द्रवी- रासनादिग्रहः । रेचकः प्राणवायोः शनैर्वामनासापुटाद्दक्षिणनासापुटाद्वा सव्यापसव्यन्यायेन बहिर्निःसारणम् । पूरकसस्य तथैवान्तःप्रवेशनम् । कुम्भकस्तु पूरितस्य वायोरन्तरेव निरोध इति भेद: । समाधेर्ध्यांनस्य भेदं द्योतयितुं विच्छिद्य विच्छिद्येत्युक्तम्। सुगममन्यत् ॥ ३१॥

कार्या। यदा तु मनस्येव विन्नाः प्रादुर्भविष्यन्ति तदा तन्निवारणोपायमुपदेषु- कामस्तत्रत्यान्विप्नान्निर्दिशति-अस्येति। लयादीन्विभज्य लक्षयति-लय- स्तावदिति ॥ ३२ ॥

9. Daksa-samhita, chap, 7. The last line, however, is not in the Bombay edition (consisting of 28 Smritis, styled Dharmas'astra-Sangraha. ). R. Yājnyavalkyagītā i. 69, and Daksasamhitā 5. 3, Mahānāra. 21. 2. 8. Upades'asāhasrī xvii. 24. Compare "मनसश्चेन्द्रियाणां चाष्यकाय्यं निश्चितं तपः"। Maha- bharata 3. 15429 (3. 260. 25 of Bombay edition ). 4. Mund. 2.2. 6. q. Aruneya. 2. o. S'wet. 6. 18.

१३२ वेदान्तसारटीका [खण्डः ३३, ३४

उक्तलयादिविप्नचतुष्टयाभावेन चित्तस्य ज्ञेये वस्तुनि यञ्नैश्चल्यं तहुष्टान्तेन निर्विकल्पकसमाधिलक्षणमित्याह-तदेति। विन्ननिवृत्युपायं सम्मतिप्रदर्शने- नाह-तदुक्तमित्यादिना। लये सम्बोधयेत् उत्तम्भयेतसोत्साहं मनः कुर्यादिति यावत्। विक्षिसं चित्तं घर्यावलम्बनेन पुनः शमयेतपुनर- द्वितीयवस्तुनिष्ठं कुर्यादित्येतत्। सकषायं चित्तं विजानीयात्कलुषितं मे चित्तमिति विज्ञाय च समेऽद्वितीयचैतन्यात्मनि निवेशयेत्। पुनः शमप्रासं तन् चालयेत्तत्रैव प्रयत्तपूर्वकं स्थिरीकुर्यादित्यर्थः। रसं सविकल्पकानन्दं नास्वाद्येत्तदानन्दमात्रेण कृतार्थरतां न मन्वीत किन्तु प्रज्ञया विवेकबुष्ध्या निःसङ्ग: सविकल्पका नन्देऽनासको भवेदित्यर्थः । एवं वि्नपरिहारे सति य न्निर्विकल्पकसमाध्यवस्थानं चित्तस्य तन्द्रगवद्वाक्योदाहरणेन दर्शयति-यथा दीप इति॥३३॥ एवंविधसमाध्यन्तसाधनानुष्ठानपरिपाके सति पूर्वोक्तप्रकारेण ब्रह्मात्मैक्य- साक्षारकारे दृढीभूतेSविद्यातत्कार्यात्मकसर्वसंसारनिवृत्तौ जायमानायां काक- तालीयन्यायेन यदि प्रारब्धकर्मक्षयात्तत्काल एव विदुषः शरीरपातस्तदा सद एव मुक्ति: स्यात्। यदा तु ज्ञानोत्पत्तिसमये परब्घकर्म न क्षीयते तदा तक्षक्षयपर्यन्तं शरीरस्यावस्थानाजीवन्नेव मुक्तसंसारो भवति। तस्य लक्षणं वक्तुं प्रतिजानीते-अथेति । अथशब्दः साधननिरूपणानन्तर्यार्थः । लक्षणमाह-जीवन्मुक्तो नाम इति। ब्रह्मनिष्ठत्वं वेदान्तवेद्यव्रह्मात्मना- वस्थितत्वम्। ब्रह्मनिष्ठो जीवन्मुक्त इत्युक्ते परमार्थतो ब्रह्मनिष्ठत्वममुक्तस्या- प्यस्तीत्यतो विशिनष्टि-अखिलबन्धरहित इति। परममुक्तवैधर्म्यसिद्धये परब्धकर्ममात्रशेष इति विशेषणान्तरमध्याहर्तव्यम् । कथमसौ मुक्त इत्यपेक्षायामाह-अज्ञानतत्कार्य इति। अज्ञानं सद्सन्यामनिर्वचनीय- मित्यादयुक्तलक्षणम्। तत्कार्य स्थूलसूक्ष्मप्रपञ्चद्यम्। सञ्चितं कर्म ज्ञानो- त्वत्ते: प्रागुत्पन्नमनारब्धफलम्। संशयो देहाद्यतिरिक्तो ब्रह्मस्वरूप आत्मा भवति न वेति। अथवा ब्रह्मात्मविज्ञानान्मोक्षो भवेन्न वेत्यादिविचिकित्सा। चिपर्ययो देहादिष्वात्माभिमानादिलक्षणः । आदिशब्दाद्वाह्यप्रपञ्चे सत्यत्व- बुद्धिः। एतेपां बाधितत्वान्मुक्त इत्यर्थः । एतत्कदा स्यादित्याकाङ्कायामाह- स्वस्वरूपाखण्डव्रह्मणि साक्षात्कृते सतीति। साक्षात्कारे साधन- माह-स्वस्वरूपाखण्डव्रह्मज्ञानेनेति।।

तर्वसाक्षात्कारानन्तरं मुक्त एव भवतीत्यत्र प्रमाणमाह-भिद्यत इति। हृदयग्रन्थिरहङ्कारश्चिज्डात्मकत्वाड्गन्थिरिव ग्रन्थिः । सर्वसंशया दृष्टादष्टार्थ-

१. So MSS. but शमयेतू P. २. Maxims i (2nd edn.).

बण्ड: ३४, ३५] विद्वन्मनोरञ्ञनी १३३

तरेषया विचिकित्साः । अस्यात्मनः कर्माणि जीवन्मुक्तिपक्षे प्रारब्धाति- एकानि सञ्वितानि क्रियमाणानि च। तथा च न्याय :- "तदधिगम उत्तर- ूर्वाघयोरश्रेषविनाशौ तव्यपदेशात्" इति। परममुक्तिपक्षे प्रारब्घसहि- ॥न्यपि क्षीयन्ते। कदा। तस्मिन्निष्प्रपञ्चे ब्रह्मात्मनि दृष्टे सति साक्षात्कृते रति। कथम्भूते। परावरे सर्वात्मके। अन्न सर्वात्मकत्ववचनं तव्यति- कस्याभावपरम्। चौरः स्थाणुरितिवद्वाधायां सामनाधिकर्स्य विवक्षि त्वात्। यद्वा परो हिरण्यगर्भः सोऽवरो न्यूनो यस्ात्तस्मिन्परावर त्याथर्वणीयश्रुत्यर्थः । आदिपदात् "यस्तु सर्वाणि भूतानि", "यस्मिन्स्वाणि तूतानि" इति च मब्रद्वयमीशावास्यगतं परिगृद्यते। श्रुतेश्चति। चकारात् 'यैथैधांसि समिद्धोऽभिः", "यज्जञातवा न पुनर्मोहं", "ब्रेह्मभूतः प्रसन्नात्मा [ शोचति न काङ्गृति" इत्यादिस्मृतयः समुच्चीयन्ते। न च जीवन्मुक्त्तौ माणाभावः। "तचथाहि निर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं रीरं शेते", "तैस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ सम्पत्सये" इत्यादि- पुतेः "प्रजहाति यदा कामान्", "प्रेकाशं च प्रवृत्ति च" इत्यादिस्मृतेश्च माणत्वादिति द्ष्टव्यम् ॥ ३४॥

ननु जीवन्मुक्क्ो देहेन्द्रियादिभिर्व्यवहरति न वा। आद्ये तस्य बद्धान्न वेलक्षणता। द्वितीये देहस्यानुपयोगात्सद्यःपातप्रसङ्ग इत्याह-अयं तु ति। आरब्धफलानि भुज्यमानानि पूर्वपूर्ववासनया क्रियमाणानि च कर्माणि साक्षितया कर्तृत्वभोक्तृत्वाभिमानहीनोऽन्यदष्ट्या पश्यन्निव भास- नानोऽपि परमार्थतः सदध्या न पश्यति ज्ञानेन कर्तृत्वाद्यभिमानमूला- तानस्य बाधितत्वाद्वद्वाद्विलक्षण एवायमित्यर्थः। बलवत्प्रयुक्तबाणपाषाण- देवत्प्रवृत्तफलस्य कर्मणो यावद्वेगक्षयं निवारकाभावात्तदघीनस्य देहस्य न पद्यःपातप्रसङ्ग इति द्ष्टव्यम्। उक्तमर्थ दृष्टान्तेन स्पष्ट्यति-यथेन्द्रजालं इति। बाधितत्वबुद्धेरनुवृत्तेरित्यर्थः । जीवन्मुक्क्को देहादिभिर्व्यवहरव्चिव दृश्य- मानोऽपि न परमार्थतो व्यवहरतीत्यत्र श्रुति प्रमाणयति-सचक्षुरचक्षु- रिवेति। चक्षुरादिमानपि प्रपञ्चरूपाद्यदर्शनाच्चक्षुरादिहीन इव भवतीत्यर्थः । आदिपदात् "तदेजति तन्नैजति" इत्यादिश्रुत्यन्तरग्रहः। उक्तेऽर्थे पूर्वाचार्य- सम्मतिमाह-उक्तं च सुषुप्तवदिति। जाग्रति जाअदवस्थायां द्वयं पश्यञ्नपि यः सुषुप्ति गतवद्विशेषतो न पश्यति स आत्मवित्। विशेषादर्शने हेतुः-अद्वयत्वत इति । दयस्य बाधितत्वादित्यर्थः। तथा कुर्वन्नपि न करोति

9. Brahmasutra 4. 1. 13. 2. Verses 6, 7. 3. Gita iv. 37. 8. Idem iv. 35. 4. Idem xviii. 54. ६. Brih. 4. 4. 7. G. Chhi. 6. 14. 2. c. Gita ii. 55. R. Idem xiv. 22. 9o. Is'a. 5. 12

१३४ वेदान्तसारटीका [खण्ड: ३५, ३७

यतो निष्क्रिय इति योजना। तथा च वसिष्ठः-"सुषुप्तवद्यश्ररति स मुक्त इति कथ्यते" इति ॥३५॥ नन्वसौ जीवन्मुक्त इति कथमन्यै्ज्ञायत इति तदाह-अस्य ज्ञाना- त्पूर्वमिति। अशुभवासनानां साधकावस्थायामेव निवत्ितत्वाच्छुभवासना- नामेवानुवृत्तिर्भवतीत्यर्थः । ननु शास्त्रविहितं शुभमेवाचरतो न साधकान्जेद इत्यपरितुष्यन्निवाह-शुभाशुभयोरौदासीन्यं वा इति। औदासीन्यमुपेक्षा "हिंसानुग्रहयोरनारम्भी" इति गौतेमस्मरणात्। "निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम्। अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः"॥ इति व्यासवचनात्। "अमौनं मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मण" इति बृहदारण्यकश्रुतेश्च। तथा चौदासीन्यमेव मुक्तलक्षण न विधिपरतत्रप्रवृत्ति- मत्वं न वा निषेधातिक्रम इति भावः ॥ विधिनिषेधशास्त्रपरवशत्वं चेन्मुक्तस्य न भवेत्तर्हि यथेष्टाचरणं प्राम्ो- तीत्याशङ्कां नैष्कर्म्यसिद्धिवाक्येन प्रत्याचष्टे-तदुक्तं बुद्ध इति। सतरवं याथात्म्यम्। मुमुक्षोरपि नास्ति यथेष्टचेष्टा विदुषो मुक्त्तस्य कुत एव सा। तद्प्युक्तम्- "यो हि यत्र विरक्तः स्यान्नासौ तस्मिन्प्रवर्तते। लोकत्रयाद्विरक्तत्वान्मुमुक्षु: किमितीहते॥ क्षुधया पीड्यमानोऽपि न विषं ह्यत्तुमिच्छति। मिष्टान्नध्वस्ततृड् जानन्नामूढस्तज्िघरसति॥ रागो लिङ्गमबोधस्य चित्तव्यायामभूमिषु। कुतः शाङ्गलता तस्य यस्याग्नि: कोटरे तरोः" ॥ इत्यादि॥ ३६॥ नन्वविद्याकार्यत्वाद्यथेष्टचेष्टाया अविद्यानिवृत्या तन्निवृत्तिवदमानित्वादी- नामद्वेष्टतवादीनामप्यविद्याकार्यत्वा विशेषान्निवृत्तिरेव स्यान्नानुवृत्तिरित्याशक्का नियोगवशादनुवृत्त्यभावेऽपि निवृत्तिशास्त्राविरुद्वस्वभावत्वान्न निवर्तेरन्निति दर्शयति-तदानीमिति। तत्रापि नैष्कर््यसिद्धिमुदाहरति तदुक्तमुत्पन्ना इति ॥ ३७ ॥

9. Yogavasistha 5. 16. 19. ₹. Gautamadharmas'āstra iii. 24. 25. See Notes. 3. Mahabhārata 12. 9430 (chap. 264.). It is found also on p. 1817 of Sures'vara's large Vartika. 8. Brih. 3. 5. 1. 4. Naiskarmyasiddhi iv. 65-67. The first two verses, however, are taken from S'aokara's Upades'asahasri (xviii. 231, 232).

खण्ड: ३८ ] विद्वन्मनोरञ्जनी १३५

इदानीमुक्तं जीवन्मुक्तमनूद्य तस्य परममुक्तिं दर्शयति-किं बहुना इति। देहयात्रा देहस्थितिः। तन्मात्रार्थ न तिविन्द्रियप्रीत्यर्थम्। सुखदुःखलक्ष- णानि सुखदुःखसाधनानि। आरब्धफलानि भोग्यानि। अनुभवन्नसङ्गतया भुजान:। कथं भुञ्जान इत्युच्यते अन्तःकरणाभासादीनां विषयाकार- वृत्तीनां साक्षितयावभासक: सन्निति यावत्। तदवसाने प्रारब्धफलभोगा- वसाने जात आश्रयाभावात्प्राणे ब्रह्मणि लीने सति पूर्वसिद्धज्ञानेनैव प्रारब्ध- कर्माक्षिप्ताज्ञानतत्कार्यंतत्संस्काराणामपि विनाशात्सञ्चितकर्मणां ज्ञानेन दाहा- तिक्रिय माणैश्रा संश्रले षात्पुन देहान्तर हेत्वभावात्परमकेवल्ये त्यादिनोक्तब्रह्मा स्वरूप एवावतिष्ठते विद्वानित्यर्थः ॥ निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारवतः प्राणा नोत्तामन्ति किन्तु प्रत्यग्ब्रह्मण्येक तप्ताय:पीताम्बुवल्लीयन्त इत्यत्र प्रमाणमाह-न तस्येति। मुक्तेरसाध्यत्वे काठकश्रुति प्रमाणयति-विमुक्तश्च विमुच्यत इति। पूर्वमपि मुक्त एव सन्नविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपोपाध्यविवेकनिबन्धनस्य संसाराभासस्य नित्य- शुद्धबुद्ध मुक्तसत्यपर मानन्दाट्यप्रत्यग्ब्रह्मरूपोSहमस्ी त्यप रोक्षज्ञानाद्विलयापे- · क्षया विमुच्यत इत्यर्थः । वस्तुतस्तु न बन्धोन वा मोक्षः। तथा च श्रुति :- "न निरोधो न चोत्पत्तिन बन्धो न च साधकः । न मुमुश्षुन वै मुक्त इत्येषा परमार्थता"। इत्याद्या ॥ ३८॥ विद्यासीतावियो गक्षु भितनिजसुखः शोकमोहाभिपन्न- श्रेतःसौमित्निमित्रो भवगहनगतः शास्त्रसुग्रीवसख्यः । हत्वास्ते दैन्यवालिं मदनजलनिधौ धैर्यसेतुं प्रबध्य प्रध्वस्ताबोधरक्षःपतिरधिगतचिज्जानकिः स्वात्मरामः। वेदान्तसारविवृति रामतीर्थाभिधो यतिः। चक्रे श्रीकृष्णतीर्थश्रीपदपङ्कजषट्रपद्ः।। इति श्रीकृष्णतीर्थपूज्यपादशिष्यश्रीरामतीर्थयतिविरचिता विद्वन्मनोरञ्ञजनीनान्नी वेदान्तसारटीका समाप्ता।।

१. Cf. अतितप्तलोहक्षिप्तनीरबिन्दुवत् on p. 57, and see Note on it. R. Gaudapāda's Kārikās 2. 32. Cf. Brahmabindu 10.

NOTES.

PAGE 1. aru 'impartite.' The commentator's definition of this word is illustrated by Panchadas'i ii. 20- "वृक्षस्य स्वगतो भेदः पत्रपुष्पफलादिभिः । वृक्षान्तरात्सजातीयो विजातीय: शिलादिभिः"॥ See, too, a similar verse in tbe same author's Anubhūtiprakas'a iii. 32. Ramatīrtha regards the term as synonymous with ar-d. It should be noticed, too, that he reads अखण्डसच्चिदानन्दम्

• The terms सत्, चितू, and आनन्द are the only positive definitions of pure Brahma; all others are negative. For a full explanation of them, see my Manual of Hindu Pantheism (3rd edition ) pp. 3-10.

• आत्मानं 'Self. In the Bhasya on Chhandogya 6. 8. 7, S'ankara says-"आत्मशब्दस्य निरुपपदस्य पत्यगात्मनि गवादि- शब्दवतनिरूढत्वात्"। that is the word आत्मनू, when used alone, without a qualifying prefix, means the individuat- ed self, and not pure unassociated Brahma. Yet the epithets employed in the first line of the verse are universally applied to the latter. The expression प्रत्यगात्मन used by S'ankara occurs in Katha Upanisad iv. 1 :- 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्"। on which he says "प्रत्यगात्मानं स्वस्वभावमैक्षत्." In his translation of the Katha, published in vol. xxi. of Transactions of the American Philological Association, Prof. Whitney renders this passage thus-"a certain wise man, seeking immortality, with eyes tured hither- ward, looked upon his self." He therefore takes nera as an adverb qualifying आवृत्तचक्षु: and disconnects it from आस्मानं. The expression is met with in no other old Upanisad, but occurs. twice in the Sarvopani- şatsāra.

140 NOTES.

page 1. afaorari 'the substrate of all.' The s'ruti quot- ed by Ramatirtha in support of this definition, namely "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते &c", is in reality opposed to the idea of a substrate, and points rather to the actual production of all things from Brahma, without a thought of an upadhi.

page 2. वेदान्तो नामोपनिषत्प्रमा्ण 'the Vedanta is the evidence furnished by the Upanisads.' For remarks on these tracts, see pages 15-17 of the 3rd edition of my Manual of Hindu Pantheism, and pages 114-122 of the Intro- duction to Dr. Thibaut's translation of the Vedanta- sutras and Commentary.

• By the S'arirakasutra is, of course, meant that body of aphorisms as interpreted by S'ankara, which forms the basis of the advaitavada. There can be little doubt, however, that S'ankara occasionally read his own ideas into an aphorism; and that Ramanuja's interpretation, contained in the S'rībhāsya, is, in some cases, to be preferred. On this question, see Dr. Thibaut's valuable Introduction as above.

अमुबन्धः। Various renderings of this technical term have been proposed, such as 'moving considerations', 'motives', 'præcognita' &c. A lucid explanation of it is given by Dr. Ballantyne in his article entitled The Gist of the Vedanta as a philosophy (Pandit for July 1867 ), and is as follows :- "With reference to the com- mencing of any scientific work, according to Hindu opinion, four questions present themselves-(1) what qualifications are required to render one competent to enter upon the study ?- (2) what is the subject- matter ?- (3 ) what connexion is there between the subject-matter and the book itself ?- and (4) what inducement is there to enter upon the study at all ? The answer to each of these questions is called an anubandha-a 'bond of connection' or fcause'+be-

NOTES. 141

cause, unless a man knows what a given book is about, and whether he is competent to understand it, and what good the knowledge will do him, he cannot be expected to apply himself to the study of the book". The following is from the Vachaspatyam, under Anu- bandha. "शाख्तरस्यादौ वक्तव्येषु अधिकारिविषयप्रयोजनसम्बन्धेषु। 'ज्ञातार्थ ज्ञातसम्बन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते। ग्रन्थादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सम्रयोजन' इत्युक्तविपयप्रयोजनादीनामारम्भप्रयोजकत्वात्त- द्वेतुत्वम्। अस्मिन्पक्षे चानुबध्यतेऽनेनेति करणे घञ्"॥।

Page 3. अस्मिञ्जन्मनि जन्मान्तरे वा. See Mr. Berriedale Keith's Puthagoras and the doctrine of Transmigration, in the Journal of Royal Asiatic Society for 1909.

"स्वाध्यायोऽध्येतव्य:" This quotation is also found in S'atapatha 11, 5, 6, and 7. In the former Brah- mana, स्वाध्याय is termed ब्रह्मयज्ञ, or the fifth of the Mahayajnas,-whilst the latter is devoted to स्वाध्याय- प्रशंसा:

For an account of the birth of Vidura, who was said to be "सर्वबुद्धिमतां वरः," see the closing part of chapter 106 of Âdiparva.

Page 4. ज्योतिष्टोम. See Haug's Ait. Brahmana, Vol. I., Introduction, pp. 59-63; and II. p. 240. Also Appen- dix A., to Mahadeo M. Kunte's Vicissitudes of Aryan Civilization in India.

• नित्यानि 'constant rites.' Ramatirtha's long discussion of the accuracy of this definition should be noted.

• सन्ध्यावन्दनादीनि. See Dr.R.G. Bhandarkar's interest- ing article The Veda in India, in the Indian Antiquary for 1874 (p. 132).

• जातेि is defined in . Vachaspatyam as "पुत्रजन्मोत्तरं श्रुति विहिते वैश्वानराख्ये इष्टिमेदे"। See the S'rutes quoted by Ramatirtha ( p. 73) as bearing on this; also Bhasya

142 NOTES.

on Mimamsa 1. 4. 17, and the जातेष्टिन्याय in Maxims iii. (2nd edn. ).

Page 4. चान्द्रायण. Four varieties of this penance are detailed in Manu. xi. 217-220, namely pipīlikāmadhya, yava- madhya, yatichandrayana, and Sis'uchāndrāyana. The Krichchhra is described in verses 212-216.

• शाण्डिल्यविद्या. This is contained in Chhandogya 3. 14. Dr. Thibaut says regarding it :- "This small vidya is decidedly one of the first and most characteristic texts; it would be difficult to point out another passage setting forth with greater force and eloquence and in an equally short compass the central doctrine of the Upanisads." Introduction to Translation of Vedanta- sutras, p. cxiv. Yet, according to S'ankara's bhāsya on Brahmasūtras 1. 2. 1, 2, it has reference only to Is'vara, and not to pure Brahma!

• उपासनानां तु चित्तकांयं। In S'ankara's bhasya on Ved- antasutra 1. 1. 11, the objects of upasana are said to be the following :- "कानिचिद्गह्वण उपासनान्यभ्युदयार्थानि कानिचित्क्रममुत्त्यर्थानि कानिचित्कर्मसमृद्यर्थानि तेषां गुणविशेषोपा- िभेदेन भेद:"।

• पितृलोक and सत्यलोक are the first and last of the seven upper worlds.

• आमुष्मिकाणां &c. It must never be forgotten that abode in the heavens of Hinduism is as impermanent as mundane existence; and that, when the merit which brought it about is exhausted, the soul returns to a new birth on earth. See भाण्डानुसारिस्रेहवत् in Macins iii. ( 2nd Edn. ).

• साधनानि. The list is taken from the Bhasya on Vod- āntasūtras 1. 1. 1 (page 23 of the Anandas'rama edition).

Page 5. aT 'faith'. In Gita xvii. 28, the absence of faith on the part of the performer of religious rites and cere- monies is said to vitiate them. In Mahābhārata xii.

NOTES. 143

9456 (chap. 265) too it is said-"अश्रद्धा परमं पापं श्रद्धा पापप्रमोचनी"। In the Christian scriptures, we read- "Without faith it is impossible to please him [ i. e. God ]; for he that cometh to God must believe that He is, and that He is a rewarder of them that diligently seek Him." In Christianity, श्रद्धा leads to भक्ति, or devotion to the person of its Founder, Christ; and this latter quality is much insisted on in the Gita and the Puranas, though unknown to the earliest Indian scriptures. Hence, some have supposed a contact with Christianity prior to the time of those works. See Prof. Cowell's remarks on this subject in the Preface to his translation of the Aphorisms of S'andilya, a treatise devoted to भक्तिजिज्ञासा; also pp. 35-37 of my Manual of Hindu Pantheism.

Page 5. मुमुक्षुत्वं मोक्षेच्छा। This is an inexact definition, since the former word means 'the being a possessor of a desire for emancipation,' and not merely the desire itself. See Ramatīrtha (p. 81 ). It is emancipation from sue- cessive births which is desired, these being necessary, according to Hindu notions, in order that each may reap the fruit of his works, as stated in Mahabharata, xii. 12152-"बालो युवा वा वृद्वश्च यत्करोति शुभाशुभम्। तस्या तस्यामवस्थायां भुंक्त जन्मनि जन्मनि"॥ See the Nyaya य एव करोति स एव भुके in Murims iii (2nd edn.).

• "शान्तो दान्त:"। The entire passage is "शान्तो दान्त उपरत- स्तििक्षु: समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति." Ramatirtha points out that from this come the शम, दम, उपरति, तितिक्षा and समाधान of our text. But whence comes the srar? It is added from the Mâdhyandina recension of the same Upanisad, which reads शद्धावित्त: instead of the समाहित: of the Kanwa; so our author has combined the two, in accordance with the gunopasamhūranyāya. The six qualities, s'ama and the rest, are referred to in the same order in the verse quoted from the

144 NOTES.

Upades'asahasrī. A passage of very similar import is found in Molcsadharma (chap. 309 of Bombay edition, and 310 of the Calcutta), part of which is as follows :- "श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय परापवादाद्विरताय नित्यं। विशुद्ध- योगाय बुधाय नित्यं क्रियावते च क्षमिणे हिताय। विविक्तशीलाय विधिप्रियाय विवादहीनाय बहुश्रुताय। विजानते चैव न चाहितक्षमे दमे च शक्ताय शमे च देयम्। ... जितेन्द्रियायेतदसंशयं ते भवेत्प्रदेयं परमं नरेन्द्र." It looks as if S'ankara had these lines in mind when writing his own. In Naiskarmyasiddhi iv. 71 we are told of these to whom instruction is not to be given.

Page 6. जीवब्रह्मैक्यं. This is of course, the essence of the advaitavāda. The vis'istādvaitavāda, of which Rāmā- nuja is the exponent, holds the separate existence of souls. See Translation of Sarvadars'anasangraha, p. 66; and H. H. Wilson's Essays on Religion of Hindus, vol. i. pp. 43, 44. Also pages 68-74 of Dr. R. G. Bhandarkar's Report on Sanskrit MSS. for 1883-84.

Page 7. gagoar. Ramatirtha quotes two passages from the Chhandogya which indicate the need of a teacher. S'ankara, too, insists upon it in his Bhasya on Mundaka 1.2.12, where he says "शास्त्रज्ञोऽपि स्वातत्रयेण ब्रह्मज्ञानान्वेषणं न कुर्यात्"।

अध्यारोपापवादन्यायेन 'by the method of the refutation of the erroneous imputation,' so Dr. Ballantyne. In Dr. Fitzedward Hall's Rational Refutation, these two words are rendered ' false imputation' and 'rescission' respect- ively. The following passage occurs on p. 209 of that work-"When the Vedantins speak of the origin of the world, for instance, they do not believe its origin to be true. This mode of expression they call'false imputa- tion.' It consists in holding for true that which is false, in accommodation to the intelligence of the uninitiated. At a further stage of instruction, when the time has arrived for propounding the esoteric view, the false

NOTES. 145

imputation is gainsaid, and this gainsaying is termed rescission;" अध्यास, which is synonymous with अध्यारोप, is defined in the opening part of S'ārīrakabhāsya as, "स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभासः" "the appearance, in the form of remembrance, of something seen before else- where," as, for example, the appearance of silver in nacre. Three other definitions of the term follow; and further on it is defined as अतस्मिंस्तहुद्धिः, an expression reproduced in Vivekachudamani 140. See also अध्यारोप- न्याय and अपवादन्याय in Vachaspatyam, under the word T; and the opening part of Bhasya on Brihadara- nyaka Upanisad (p. 10 of Anandas'rama edition).

Page 8. T I Note, in the preceding line, the declared unreality of ignorance, although it is accepted as an indescribable 'something,' and the material cause of the world! The following extract from Professor Venis' translation of the Vedantasiddhantamuktavalī ( pp. 14, 15) will be of interest here :- "Of the reality of Nesci- ence [avidya] there is no evidence, revealed or human ... Is Nescience proved by Veda, or by perception &c., or is it assumed to account for the world of experience, which cannot otherwise be accounted for? Not by Veda ... Nor by perception, inference, or human teaching. For, if by any of these Nescience were clearly proved, controversy would be at an end. And since there is no evidence for Nescience, it must needs be granted that Nescience is assumed to account for the otherwise inexplicable production of the unreal world ... For there is no other course apart from this assumption of Nescience." The absurdity of seeking a proof of Ignorance is set forth in the following couplet quoted on page 125 of the foregoing work .- "अज्ञानं ज्ञातु मिच्छेद्यो मानेनात्यन्तमूढघीः । स तु नूनं तमः पश्येद्वीपेनोत्तमतेजसा"॥ For the origin of the idea expressed in this verse, see तमोदीपन्याय in maxims i (2nd edition). It may be 13

146 NOTES.

added that throughout the Brahmasutrabhasya the word अविद्या is used, and not अज्ञान-

Page 8. सद्सन्ामनिर्वचनीयं। This expression, too, does not occur in the Bhasya. In a very important description of maya in the Bhasya on 1. 4.3, we read "अव्यक्ता हि सा माया तत्वान्यत्वनिरूपणस्याशक्यत्वात्"; in 2.1.14 "अविद्याकल्पिते नामरूपे तत्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीये" and in 2.1. 27 "अविद्या- कल्पितेन च नामरूपलक्षणेन रूपभेदेन व्याकृताव्याकृतात्मकेन तत्त्वा- न्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयेन &c." but never as in the Vedanta- sara. For an indignant protest against this expression see Sankhya Aphorisms i. 20-26. For a defence of it see Ramatīrtha, page 87.

• त्रिगुणात्मकं। This idea seems to have been borrowed from the Sankhya system since the time of S'ankara. It occurs nowhere in the Brahmasūtrabhāsya as a tenet of the Vedānta.

Page 9. JTfa. A most important word in Indian philo- sophy. I have rendered it "associate;" and siea and अनुपहित "associated," and "unassociated," respectively. This forms a convenient series. "Environment" and "limiting adjunct" have also been used by scholars as equivalents of the first. In Vachaspatya it is defined as "अन्यथास्थितस्य वस्तुनोऽन्यथाप्रकाशनरूपे."

• aar: ! It is most essential for the student of Vedanta to bear in mind that, according to the advaitavadins God is an unreal as the universe with which they identify him. There is no such thing therefore as a personal God; yet they imagine that there is, and ascribe attributes to him. The identity of God and the phenominal is plainly stated in Yogavasistha 6. 48. 23-"तस्मै सर्व ततः सर्व स सर्व सर्वतश्च सः"। Every thing, being a portion of God, may of course be worship- ped, as stated distinctly in Panchadas'i vi. 206-9; though why man, himself a component part of this

NOTES. 147

deity, should worship another, and perhaps less exalted, part, is not clear.

The student of advaitavada must be warned, too, against speaking of Brahman as God, which is mani- festly incorrect,-God being Brahma-associated-with- ignorance. In Brahmasūtrabhāsya 2. 3. 45. He is described as निरतिशयोपाधिसम्पन्नः। The learned Dr. Ball- antyne, however, made this mistake again and again; and Mr. Baba Padmanji, in his excellent Manual of Hinduism, says "ईश्वराविषयींच्या ज्ञानाला ब्रह्मज्ञान म्हणतात," which, though true in respect of the followers of Rāmā- nuja, is manifestly inaccurate as far as the more nume- rous advaitavadins are concerned. On this ground, the term Pantheism as applied to this system is clearly a misnomer, and only approximately represents the views of its adherents. A more accurate name would be Pan-Brahmanism, but it is too clumsy to be adopted. No activity is attributed to Is'vara as जगत्कारणं, and the Vedanta knows of no such thing as creation, that is the production of something not already existing in another form.

Page 9. सकलाज्ञानावभासकत्वात्. In every edition from that of Dr. Ballantyne downwards, a full stop has been placed after व्यपदिश्यते, and the words अस्य सर्वज्ञत्वं have been added after the above compound, so as to make the sentence mean 'his omniscience is in consequence of his being the illuminator of the whole of ignorance.' I have not, however, found any manuscript authority for this, the reading being invariably as I have given it. The words अस्य सर्वज्ञत्वं seem to have been imported in order to make the passage coincide in form with that relating to प्राज्ञ.

Page 10. प्राज्ञ is here said to be'parviscient' (प्रायेण अन्ञ: as Ramatirtha explains it on p. 94) in opposition to the omniscient T. This sense of the word is directly

148 NOTES.

opposed to that given to it in the Upanisads and in S'ankara's Brahmasutrabhasya, and is an invention of the moderns. For examples of its usage in former tīmes, see Brihadāranyaka 4. 3. 35, and Māndūkya 5; also Sārīrakabhāsya 2. 3. 21; 3. 2. 25-27, where it is applied to ईश्वर in contradistinction to जीव.

Page 10. एकाज्ञानावभासकत्वात्। Here, too, in every edition but that of Dr. Böhtlingk, a full-stop comes after इत्युच्यते, and the next sentence is "एकाज्ञानावभासकत्वादस्य a reading opposed to that of every MS. that I have seen.

Page 12. आधारभूतानुपहिताकाशवत्. Ramatīrtha points out ( on p. 95) that either is not really the substrate of the forest or of the lake, because it is not their material cause; but as they could not exist without space, it is called their substrate.

• तुरीयं 'the forth'. The other three states are, (1) dreamless sleep. (2) dreaming, and (3) waking, with which are respectively associated Is'vara-Prajna, Sūtra- tma-Taijasa, and Vais'vanara-Vis'va. The old Maratha poet Mukundaraj, in the pūrvardha of his philosophi- cal poem Vivekasindhu, describes also an उन्मनी अवस्था. In iii. 31, he says-"हे गुणत्रयाची साम्यता। ईश्वराची उन्मनी अवस्था" 1, and in vi. 87-90-"तुर्येची परिपक्कता। तेचि उन्मनी अवस्था। निंबोळियांस मधुरता। जैसी पक्कदशे॥८७॥ तुर्या ते शुद्धवासना। तेथें हाची कडवटपणा। उन्मनी बुझ निर्वासना। म्हणूनि गोड ते॥। ८८॥ जैसी साखर उदकीं विरे। परी तेथींची मधुरता उरे। तैसी तुर्या स्वरूपीं सुरे। ते उन्मनी गा ॥८९॥ अवस्था पंचमा नास्ति। ऐसी हे वेदशुती। झणूनि तुयेची परिणामस्थिति। ते उन्मनी कीं ॥ ९० ॥" This arasthe is deseribed in the Hathayogapradpika. Amongst other things it is said (iv. 106) :- "शंखदुन्दुभिनादं च न शणोति कदाचन। काष्टवजायते देह उन्मन्यवस्थया ध्रुवम्"॥ As to the absenee of any fifth state, see Brahmasūtrabhasya 3. 2. 10.

• "कार्योपाधिरयं जीव: &c." The first line of this quotation

NOTES. 149

occurs again in xx. 49 of Vidyaranya's work. Appa- yadīksita, however, in his Siddhantales'a (p. 14, in Vizianagaram Series), calls it S'ruti; and so does the author of Yogavartika (i. 24). The verse is quoted, too, in the Mahavakyavivarana (Jagadīs'vara Press, Bombay, 1883) folio 19a, and after it is added "gfa शांकरभाष्यप्रासाण्यात्"। If the passage is really to be found in any Bhasya of S'ankara's, then, of course, Vidyaranya is not its author. With the definitions of ईश्वर and जीच here given, compare those of Sanksepa-

भासनमीश्वरत्वम्। ... उपाधिरन्तःकरणं त्वमर्थे जीवत्वमाभासनमत्र तद्वत्"।

Page 13. The two powers of ignorance, 'concealment' and 'projection,' correspond with our 'want of apprehension' and 'misapprehension' respectively.

Page 16. सांख्यनैयायिकपक्षी। The Safikhyas hold that pra- dhana evolves itself spontaneously, whilst the latter believe in the independent action of atoms as the cause of all things. Their views are stated and refuted in Brahmasutra 2. 2. 1-17.

• "रचनानुपपतेश् &c." The edition of the Bibliotheca Indica and Jivananda misread this Sutra. For arTHri they read rHi. The Anandas'rama edition has the correct reading.

-- "कारणगुणा हि &c" The Tarkabhasa, to which I have traced this nyaya, is believed by Dr. R. G. Bhāndārkar to be "considerably older" than the latter part of 14th century in which one of its commentators lived. The ultimate source of this nyaya is probably Vais'esika- sutra 2. 1. 24. The Vedantins and Sankhyas hold that an effect exists, prior to its production, in its material cause,-a tenet denied by the Vais'esikas. The former are therefore termed satkaryavadin, and the latter

150 NOTES:

asatkāryavādin. See Sānkarabhāsya 2. 1. 10, 18: and 2. 2. 11.

• कारणगुणप्रक्मन्याय: is explained as follows in Vachaspa- tyam (s v.न्याय) :- "कारणगुणाः सजातीयगुणान् कार्य आरभन्ते यथा तन्तुरूपाद्यः स्वकार्य पटे सजातीयरूपादीनारभन्ते न विजाती- यानेवं यत्र कारणगुणानुगमस्तन्नास्य प्रवृत्तिः" ॥

Page 17. In the edition, except that of Dr. Böhtlingk, definitions of चित्त and अहङ्कार are given after the words "अनयोरेव चित्ताहक्कारयोरन्तर्भावः" but this is not supported by my manuscripts. It looks as if they had got into the text from Ramatirtha's commentary where they occur verbatim (page 101).

Page 18. fa: | The description of Jiva which is given in Brahmasutrabhasya may prove of interest. He is not born and does not die; birth and death relate only to his body (2. 3. 16); he is not produced or absorbed, as ether is (2. 3. 17); he is the highest Brahma in con- tact with an upadhi, and is said to be : a term which, according to S'ankara, means merely नित्यचतन्य: and not a knowing subject (2. 3.18); he is not of small size but omnipresent (fay: ) like Brahma (2.3.29); he is associated with buddhi so long as he continues to transmigrate (2.3. 30); he is not really an independ- ent agent, but his activity is due to buddhi (2.3.40); his activity is in subordination to God, who impels him to good or evil according as He desires to elevate or degrade him in the future (2. 3. 41); he is 'as it were' a part of God, but not really so, since God has no parts (2.3.43); he is described as निहीनोपाधिसंपन्नः (2.3.45); he is a mere reflection of God ( 2. 3. 50) ; in transmigra- tion he is attended by the chief vital air, the organs, mind, avidya, works pūrvaprajna, and the subtle elements (3. 1. 1); he is non-different from God, though the fact is concealed by avidya (3. 2. 5, 6); without an upadhi he would not be jiva, and in reality he never

NOTES. 151

ceases to be Brahma (3. 2. 7, 9); in sound sleep he is joined to Brahma, but returns to his own body on awaking (3. 2. 9, 31); there are only four states into which he can possibly enter, and there is no fifth; but he may be in a state of swoon which is said to be a semi-entrance into sound sleep and another state (3. 2. 10); shaking off avidyā by means of vidyā, he becomes one with the infinite prājna (3. 2. 26).

Page 18. मनस्तु ज्ञानेन्द्रियैः सहितं। All the editions, without exception, read here कर्मेन्द्रियै: which is opposed by most of my MSS. of the text and by all those of the commen- tary. My reading is confirmed by Vivekachūdāmani 170-"ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्र मनोमयः स्यात्" and by Pan- chadas's i. 35-"सात्विकैर्धीन्द्रियैः साकं विमर्षात्मा मनोमयः"।

Page 19. With the quotation from Goraksas'ataka, com- pare the following from Sures'vara's Manasollasa (ix. 14,15)-"नागो हिक्काकरः कूर्मो निमेषोन्मेषकारकः। श्रुतं करोति कृकलो देवदत्तो विजुम्भणम्। स्थाल्यं धनअ्ञयः कुर्यान्मृतं च न विमुञ्चति"॥

• सूक्ष्मशरीरं। As to this enveloping Jiva during transmi- gration, see reference above to Brahmasūtrabhasya 3. 1. 1; also Notes to page 100.

Page 20. In line 11, the editions, contrary to my MSS., insert सूक्ष्माभि: before the word मनोवृत्तिभिः ।

Page 21. पञ्चीकरणं। The following is from S'ankara's Pan- chikarana-"पंचमहाभूतानामेकैकं द्विधा विभज्य चतुर्धा कृत्वा स्वार्धभागं विहायेतरेपु पंचधा पंचीकृतेषु पंचीकरणं भवति"। Sures'- vara's vartika on the above reads as follows :- "fer- व्यादीनि भूतानि प्रत्येकं विभजेट्विधा। एकैकं भागमादाय चतुर्धा विभजेतपुनः ॥८॥ एकैकं भागमेकस्मिन्भूते संवेशयेत्क्मात्। ततश्चा- काशभूतस्य भागा: पंच भवन्ति हि॥ ९॥ वारवादिभागाश्चत्वारो वायतादिष्ेवमादिशेत्। पंचीकरणमेतत्स्ादित्याहुस्तत्त्वचेदिनः ।१०।"

Page 22. "वैशेष्यात्" So all my MSS., but most of the editions reads वैशिष्ट्यात्. Dr. Ballantyne's rendering of

152 NOTES.

this sutra is-"But as they differ, the one is called this, and the other is called that." Bearing in mind, however, that the second "aaTa:" forms no part of the aphorism but merely indicates the close of the chapter, it is clear that the above rendering of "तद्वादस्तद्वादः" will not do. And since S'ankara gives भूयस्त्वं as the equivalent of वैशेष्यं, the rest of the translation must go too. Here is a portion of the Bhasya on that apho- rism :- "विशेषस्य भावो वैशेष्यं भूयस्त्वमिति यावत्। सत्यपि त्रिवृत्करणे क्वचित्कस्य चिद्नूतधातोर्भूयस्त्वमुपलक्ष्यते अग्नेस्तेजोभूयसत्वमु- दकस्याब्भूयस्त्वं पृथिव्या अन्नभूयस्त्वं इति। ... तस्मात्सत्यपि त्रिवृ- त्करणे वैशेष्यादेष तेजोऽबन्नविशेषवादो भूतभौतिकविपय उपपद्यते। तद्वादस्तद्वाद इति पदाभ्यासोऽध्यायपरिसमाहतिं द्योतयति" ॥ So, too, the Brahmasutratatparyavivardna-"विशेषस्य भावो वैशेष्यमाधिक्यम्। अझ्नेस्तेजोभूयसत्वं ... । इत्येवं त्रिवृत्कृते- व्वपि तत्तद्मागानां बहुत्वात्तदीयत्वव्यवहारास्त्रिगुणरजुवत्। तस्माद्वै- शेप्यात्तद्वाद:"। Also the Vedantakaustubhaprabha, "विशेषस्य भा वैशेष्यं भागभूयस्त्वमिति यावद्। तस्य पृथिव्यादौ दर्शनात्तद्वादः स तेजोबन्नविशेपवादो भौतिकवस्तुविशेषवादश् सूपपत्र are: u" In the third edition of my Munual of Hindu Pantheism, I have therefore translated thus :- "Their appellation is on account of the preponderance [ of that element after which each is named ].

Page 23. Line 6. सर्वनराभिमानित्वात्। The word abhimanin occurs at least eight times in S'ankara's bhasya, and once in sutra 2. 1. 5, and in every case it has the sense of adhisthatri. The following are examples :- "afe- त्यादिशरीराभिमानिभ्यो जीवेभ्यः" 1. 1. 21; "पृथिच्याद्यभिमानी कश्चहदेवः ।।" 1. 2.18.

-Line 24. इन्द्रियेरथोपलव्घेश्च. Compare Ramtirtha's quo- tation, on p. 114, from S'ankara's Panchikarana.

Page 24. The internal organ, though one, is composed of four parts-hence the expression अन्तरिन्द्रियचतुप्केण. In Vedantaparibhasa i. (Pandit, vol. iv. p. 395) it is said :- एवं वृत्तिभेदेनैकमप्यन्तःकरणं मन इति बुद्धिरित्यहंकार इति

NOTES. 153

चित्तमिति चाख्यायते। तदुक्तम्-'मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तं करणमान्त- रम्। संशयो निश्चयो गर्वः स्मरणं विषया इमे'॥" See, too, Sures'vara's Panchīkaranavārtika, 33. 34. Page 26. For the doctrines of the Charvakas, the first chapter of Sarvadars'anasangraha; H. H. Wilson's Works i. 22, ii. 87; and Colebrooke's Essays i. 426-30. They are also called Lokāyatikas ( as in S'ānkarabhāsya 1. 1. 1; 2. 2. 2; 3. 3. 53, 54.), but Rāmatīrtha seems to limit this term to one subdivision of them. See page 115. - The two Bauddhas referred to are supposed to repre- sent the views of the Yogyacharas and Madhyamikas, respectively. "Some maintain that all is void, follow- ing, as it seems, a literal interpretation of Buddha's sutras. To these the designation of Madhyamika is assigned by several of the commentators of the Vedanta ... Other disciples of Buddha except internal sensation or intelligence (vijnana), and acknowledge all else to be void. They maintain the eternal existence of conscious sense alone. These are called Yoga- charas." Colebrooke's Essays, i. 415. Brahmasūtras 2. 2. 28-32 are supposed to be directed against these two sects of Buddhists. Page 27. The Prabhakaras and Bhattas are the followers of the learned Mīmamsakas Prabhākara and Kumārila Bhatta. Essays i. 322, 329. Page 28. स्थूलारुन्वतीन्याय. In Vachaspatyam (s.v. न्याय) this is explained in language very similar to that of our commentary, and then is added-"एवं यत्रातिसूक्ष्मदु- विज्ञेयवस्तुविज्ञानाय कमेण तत्समीपसमीपतरसमीपतमं वस्तु शास्त्रेण तत्तयोच्यते तत्र स्थूलारुन्धतीन्यायोऽवतरति। अयमेव केनचिदरुन्ध- तीम्रदर्शनन्यायत्वेनोदाहियते"॥ In the same lexicon, under अरुन्धतीदर्शनन्याय (p. 360.), the following explanation is given :- "प्रथमस्थूलदर्शनेन सूक्ष्मदर्शनरूपे न्याये। 'यथारुन्धती दिदर्शयिपुस्तत्समीपस्थां स्थूलां ताराममुख्यां प्रथममरुन्धतीति ग्राह- यित्वा तां प्रत्याख्याय पश्चादरुन्धतीमेव ग्राहयति' शा भा"॥ The passage quoted in this definition is from S'āriraka-

154 NOTES.

bhasya 1. 1. 8, and there is another of similar import in 1.1.12. see अरुन्धतीप्रदर्शनन्याय in Maxims i (2nd edn.).

Page 29. "सतत्वतोऽन्यथाप्रथा &c." Cf. Vedantakalpataru- parimala on sutra 1.2.21 :- "तत्वतोऽन्यथाभावः परिणामः। अतत्त्वतोऽन्यथाभावो विवर्तः" ॥ विकार (or परिणाम) and faad may be rendered 'modification' and 'illusory manifestation' respectively. The commentary gives one example of the former, viz. the transformation of milk into curds; another is that of gold into an orna- ment. In the former case, there is a modification of name, form, and substance; in the latter, of name and form only. The common illustration of faaa is that of a rope mistaken for a snake, or of nacre imagined to be silver; where, of course, there is no actual modi- fication of any kind. On page 30, the commentator says-"अत्र वेदान्ते ब्रह्मणि प्पञ्चमानस्य परिणामभावो नाङ्गीक्रियते," a statement which, though true of the advaitavadin school, is not true of some of the others. The vis'ista- dvaitavadins, for example, of whom Ramanuja is the great representative, hold that "whatever is presented to us by ordinary experience, vic. matter in all its vari- ous modifications and the individual souls of different classes and degrees, are essential real constituents of Brahman's nature." And again :- "The world, with its variety of material forms of existence and indivi- dual souls, is not unreal Maya, but a real part of Brah- man's nature, the body investing the universal Self." Dr. Thibaut's Translation of Vedantasutras, pp. xxviii and xxx. It is impossible to read the older Upani- sads without seeing that this is their teaching also. For a concise explanation of the terms विवर्तवाद, परिणाम- वाद, आरम्भवाद &c, see Panchadast xiii. 6-10, Sankse- pas'ārīraka ii. 57-70, and Professor Venis' valuable note on p. 488, vol. viii. of Pandit. The following is from Appayadiksita's Siddhantales'a, p. 10 ( Viziana- garam Series) :- "ब्रह्मणश्चोपादानत्वमद्वितीयकूटस्थचतन्यरूपस्य

NOTES. 155

न परमाणूनामिवारम्भकत्वरूपं न वा प्रकृतेरिव परिणामित्वरूपं किन्तु अविद्यया वियदादिप्रपञ्जरूपेण विवर्तमानत्वलक्षणम्। वस्तुनस्तत्स- मसत्ताकोऽन्यथाभावः परिणामः तदसमसत्ताको विवर्त इति वा कारणलक्षणोऽन्यथाभावः परिणामः तद्विलक्षणो विवर्त इति वा कारणाभिन्नं कार्य परिणामः तद्भेदं विनैव तव्यतिरेकेण दुर्वचं कार्य विवर्त इति वा विवर्तपरिणामयोर्विवेकः"॥

Page 30. "अधिष्टानावशेषो हि &c." The immediate context of the passage quoted, in the MS. to which I referred, is as follows :- "एकैव परमा शक्तिर्माया दुर्घटकारिणी॥ ६॥ शिच- स्यानन्तरूपा सा विद्यया तस्य नश्यति। या विनश्यति सा माया चिन्मान्रे परिकल्पिता॥ ७॥ अधिष्ठानावशेषो हि नाशः कल्पित- वस्तुनः । भावस्यैव ह्यभावत्वं नाशो भावस्य भावता ॥८॥ भावा- भावस्वभावाभ्यामन्य एव हि कल्पिताः । अधिष्ठानस्य नाशो न सत्य- त्वादेव सर्वदा॥ ९ ॥"

Page 31. वाच्यार्थ and लक्ष्यार्थ. These terms are thus ex- plained in Sahityadarpana ii. 10, 11 :- "अर्थो वाच्यश्र लक्ष्यश्च व्यंग्यश्चेति त्रिधा मतः। वाच्योऽथोऽभिधया बोध्यो लक्ष्यो लक्षणया मतः । व्यंग्यो व्यज्ञनया ता: स्युसितिस्त्रः शब्दस्य शक्तयः"॥ This is translated by Dr. Ballantyne as follows :- "The meaning [ that may belong to a word ] is held to be threefold, namely Express, Indicated, and Suggested. The Express meaning is that conveyed to the under- standing by the [ word's ] Denotation; the [ meaning ] Indicated is held to be conveyed by the [ word's ] Indication ... Let these be the three powers of a word".

• अथ महावाक्यार्थः। There are said to be twelve of these "great sentences', and their importance in the eyes of the Vedantin may be judged from the state- ment of Sarksepas'ariraka iii. 303-"विना महावाक्यमतो न कश्चित्पुमांसमद्वैतमवैति जन्तुः"। The Mahavakyavivarana professes to give them all; but my MS., a copy of that in the Tanjore Library (Dr. Burnell's Catalogue, p. 91) gives only cleven. They are as under :- तत्त्वमसि। अहं ब्रह्मास्मि। अयमात्मा ब्रह्म। एप त आत्मान्तर्या्यमृतः । स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः। प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म। विज्ञानमा-

156 NOTES.

नन्दं ब्रह्म। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म। स एवमेव पुरुषो ब्रह्म। सर्व खल्विदं ब्रह्म। एकमेवाद्वितीयम्। The same list is given in the Māhāvakyarthadarpana ( Burnell's Catalogue, p. 94); but as printed in the Catalogue, the twelve are made up by trisecting No. 5 (Tait. Upanisad 2. 8.1), and uniting Nos. 6 and 7 ( Aitareya 5. 3, and Brihadāra- ryaka 3. 9. 28)! I have also a copy of a Māhāvākya- vivarana printed in the Jagadis'vara Press, Bombay, in 1883; but it is a totally different work from that re- ferred to above, and consists of a lengthy exposition of four only of the great sentences. It probably corres- ponds with No. Lxxxvi, p. 94 of Burnell's List.

• The quotation from Sures'vara's Naiskarmyasiddhi is found also in the fifth Book of his Brihadāranyalo- panişadbhāsyavārtika; and, slightly modified to suit the Arya metre, in S'ankara's ( ?) Svatmanirūpana.

Page 34. भागलक्षणा. This is otherwise called भागत्याग- लक्षणा, or जहदजहल्लक्षणा. Under the latter the Vachas- patyam ( p.3081 ) has the following :- "वाच्यार्थैकदेशत्यागे- नैकदेशवृत्तो लक्षणायाम्। यथा सोडयं देवदत्त इत्यत्र तत्कालैततकाल- रूपार्थत्यागेन केवलदेवदत्तमात्रार्थबोधनाद्वाच्यार्थेकदेशवृत्तिता। एवं तत्वमसीतिवाक्ये विरुद्ध सर्व ज्ञत्वाल्पज्ञत्वार्थत्यागेन चैतन्यमात्रबोधनात्त y" " This combined form, and the two varieties of which it is a combination, are explained in the fourth chapter of Vedantaparibhasa; for which, with Prof. Venis' translation, see Pandit, vol. vi, pp. 217- 220. See also a long note on page 92-94 of my Manual of Hindu Pantheism, and Vivaranaprameya- sangraha, p. 229.

araref is used here and no subsequent pages as & synonym of वाच्यार्थ.

Page 35. "संसर्गो वा &c." This verse of the Panchadas'i, and six other in the immediate context, are found also in the Vakyavritti, a work which Dr. Hall positively, and Dr. Burnell doubtfully, attributes to S'ankara, My

NOTES. 157

manuscript is a copy of No. 6495 in the Tanjore Libra- ry (p. 91 of Catalogue ), and consists of 55 (not 52) verses with a commentary. If it is really the work of S'ankara, it must be the original source of the above verses, as it is of that in the sixth line of the commen- tary-"मानान्तरविरोधे तु &c." As regards this verse, its reading agrees with that of MSS. CKL in the first line; whilst the'latter half of the second line reads प्रतीतिर्लक्षणोच्यते. So, too, in the commentary on Chit- sukhī i. 29 (Pandit, vol. v. p. 202 ) where it also occurs. But compare Svatmanirupana, 32-"मानान्तरोपरोधे मुख्यार्थस्यापरिग्रहे जाते। मुख्याविनाकृतेऽथें या वृत्तिः सैव लक्षणा ओक्ता ।।" It may not be out of place to note here that in the tika on verse 45 of the Vakyavritti, reference seems to be made to a Brihadvakyavritti. The closing words of that verse are "तथा व्याख्यातमादरात्," on which the commentator says "व्याख्यातं बृहत्यां वाक्यवृत्ताविति शेषः"। Page 35. जहललक्षणा. See above on भागलक्षणा. - भागान्तरमपि परित्यज्य. Dr. Ballantyne translates in ac- cordance with this reading though, in common with all succeeding editors, he reads भगान्तरमपरित्यज्य. His translation is as follows :- "In this sentence, on the other hand, coherence is not to be arrived at by our supposing the terms to be 'indicatory with the relinqui- shment of their own primary meaning;' because, since there is only a partial incompatibility between the things denoted in the sentence which asserts the identity of the invisible Soul and of the Soul visible [ as embodied ], it would not be fit that, abandoning the residue of the meaning, there should be indicated something else." The italics are mine. Page 36. अजहल्लक्षणा. See above on भागलक्षणा. Page 39. चित्तवृत्तिरुदेति. The following explanation of this operation is given in Vedantaparibhasa i. "यथा तडागो- दकं छिद्रान्निर्गत्य कुल्यात्मना केदारान्प्रविश्य तद्रदेव चतुष्कोणाद्याकारं 14

158 NOTES.

भवति तथा तैजसमन्त:करणमपि चक्षुरादिद्वारा घटादिविषयदेशं गत्वा घटादिविषयाकारेण परिणमते, स एव परिणामो वृत्तिरित्युच्यते"। For Prof. Venis' translation of this passage, and valuable notes thereon, see Pandit, vol. iv. pp. 341-43. See also page 105 of my Manual of Hindu Pantheism.

Page 43. The Brihatsamhita referred to in the footnote is not the astrological work of Varahamihira; but may possibly be that on philosophy, or Dharma, to which reference is made in the abridged St. Petersburg Lexi- con. In the list of Law books given in Dr. Bühler's Catalogue of MSS. in Gujarāt, there is a Brihatsamhita attributed to Vyasa. Page 44. The quotation from Chhandogya 6. 1. 4 is one of those which go to prove that the ancient philosophers held Brahma to be the material cause of the world; a fact which is clearly recognized in Brahmasutras 1. 4. 23-27. Notice especially sutra 26, where the term parinama is used.

• विजातीय The reading given in the text of all my manuseripts; but Drs. Ballantyne and Bohtlingk read विजातीय ... वस्तुनि तदाकाराकारिताया बुद्धेः सजातीय. Page 45. HHTfa: 1 See a helpful note by Mr. Venis on p. 669 of Pandit, vol. v; also a footnote on page 21 of Prof. Cowell's translation of Kusumānjali, Rāmatīrtha points out (p. 129) that the two varieties of samadhi correspond with those termed सम्प्रज्ञात and असम्प्रज्ञात in the Yoga; for which see Dr. Rajendralal Mitra's tran- slation of Aphorisms of Yoga (Bib. Indica ) pp. 17-24. Page 47. The statement here, in text and commentary, as to the non-existence of the vritti in sound sleep, seems to be in opposition to that in Section 8, where it is said that Is'vara and Prajna experience pleasure during sound sleep, "ajnanavrittibhih". This, too, is the doct- rine of the Yoga, as will be seen from Aphorisms i. 10, 11 (and commentary), where fgT is clearly synony- mous with सुषुति.

NOTES. 159

Page 47. यमनियमासन. For an excellent popular descrip- tion of these accessories to nirvikalpakasamādhi, in the Yoga System from which the definitions are taken,. see Sub. Asst. Surgeon Paul's Treatise on Yoga Phi- losophy (2nd edn. Benares, 1882). Khecharimudra, Mūlabandha, the varieties of kumbhaka and asana, and other interesting practices of Yogins, are there clearly explained. See also Translation of Sarvadar- s'anasangraha (Trubner's Oriental Series ), Hathayoga- pradīpikā (Nirnaya-sāgara Press, Bombay, 1889), and the last chapter of S'āradatilaka ( Benares). - The षट्चक्र of the commentary (line 16) is a set of six mystical circles on the body, in the region of the susumna, and is here said to consist of स्वाधिष्ठान, मणिपूर, अनाहत, विशुद्ध, आज्ञा and निर्वाण. I can find no authority, however, for regarding the last mentioned as a chakra. Under the word , the St. Petersburg and Prof. Monier Williams' Lexicons, and the Vachas- patyam, give the first place to मूलाधार and exclude निर्वाण altogether. So, also, the Tantrasara (p.130a of Benares edition) in its description of तारापूजा. In the Goraksas'ataka, too, aT, as it is there called, comes first. According to the Vachaspatyam (s. v. मूलाधार), the muladhara is one of the circles, and also a triangular space which it describes thus :- "नाभिलिङ्गयो- र्मध्ये तस्य हि शरीरस्य सकलनाडीनां मूलस्थानत्वात्तथात्वम्। 'मूलाधारे त्रिकोणाख्य इच्छाज्ञानक्रियात्मके। मध्ये स्वयम्भुलिङ्गं तु कोटिसूर्यसम- प्रभं', इत्युक्तलक्षणे त्रिकोणाकारे तत्रोक्ते"॥ Nirvana is described in the same Lexicon as a mantra, and an explana- tory passage is cited from the Agamavilasatantra, a portion of which is as follows :- "कुल्लकां मूर्ि सञ्जप्य हृदि सेतुं विचिन्तयेत्। महासेतुं विशुद्धे तु पोडशारे समुद्धरेत्। मणिपूरे तु निर्वाणं महाकुण्डलिनीमघः"॥। Then follows a description of the mantra. Page 48. I cannot trace the verse "संसारमेव &c." but

160 NOTES.

Sayana, in his Com. on Paras'arasmrit ( Bib. Ind. vol. i. p. 534) ascribes it to Añgiras. The next couplet "अत्यग्विविदिषासिद्धै &c." is found in the Introductory chapter to Sures'vara's vārtika on Brihadāranyako- panisadbhāsya, verse 14. Page 48. पद्मस्वस्तिकादीनि. The following asanas are named in Sures'vara's Manasollasa ix. 24-26. "स्वस्तिकं गोमुखं पझ्मं हंसाख्यं ब्रह्मनामकम्। नृसिंह गरुडं कूर्म नागाख्यं वैद्युतासनम्। वीरं मयूरवज्राख्यं सिद्धाख्यं रौद्रमासनम्। योन्यासनं विदुः शाक्तं पूर्व- पश्चिमतानकम्। निरालम्बनयोगस्य निरालम्बनमासने"॥ See. too, Vyasa on Yogasūtra ii. 46. Page 49. अतितप्तलोहतल See तप्तायःपीताम्बुवत् in Macims iii (2nd edn.); and compare तस्ताइमक्षिप्तनीरवत् of Anubhri- tiprakāsa xi. 115. Page 53. ia-y#: | For a full description of this state, read Yogavasistha 5. 77; also Jīvanmuktiviveka (Anandas'rama Series).

faa 'accumulated works,' that is, the works of past lives, which are stored up, and will bring about future births. On page 54, two other kinds are mentioned, viz. क्रियमाणानि or 'current', and आरब्धफलानि or 'fructe- scent; the latter being that portion of the accumulat- ed works which has brought about the present exist- ence and will infiuence it until its close. Works are recognized by all the schools of philosophy as the cause of transmigration, and iar is simply deliverance from the effects of them. The permanence of these effects is set forth in Mahabharata iii. 13868-"यत्तेन किश्चिद्धि कृतं हि कर्म तदश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः"। The Vedanta teaches that the knowledge of Brahma entirely destroys the granary of accumulated works and renders current ones inoperative in the future; but the fructescent works must be exhausted before the Jivanmukta is completely free. This latter fact is clearly stated in Vivekachudamani 453-"ज्ञानोदयात्पुरार्धं कर्म ज्ञानाव्न

NOTES .. 16I

नश्यति। अदत्वा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टबाणवत्"। Read the Bhasya on Brahmasūtras 4. 1. 13-19, Sañksepas'āri- raka iv. 45, and Brih. vartika P. 737.

Page 54. With the quotation from Upades'asahasri, com- pare that from Yogavasistha on page 134. Page 55. "बुद्धाद्वैतसत्त्वस्य &c." The rendering of the third line here quoted has always been a difficulty, inasmuch as it has generally been supposed to be connected with the couplet preceding it. I traced it, however, in 1893, to the Upades'asahasri, (12. 13) where it forms the 2nd line of the verse. The whole verse, and the com- mentary, stand thus :-

ब्रह्मवित्वं तथा मुक्त्वा स आत्मज्ञो न चेतरः"॥

"एवं श्रुत्युपदेशात्सर्वत्र सर्वदाद्वयमात्मानमनुसन्दधानस्यापि ब्रह्मविद- हमस्मीत्यभिमानात्स्यात्सविशेषत्वमित्यत आह यो वेदेति। ब्रह्मविर्वं मुक्त्वा ब्रह्मविदहमस्मीत्यभिमानं त्यक्त्वा यथा श्रुत्युक्तं तथात्मनोऽलुप्त- चिन्मात्रतया द्ष्टत्वं तथाऽकर्तृतां च वेद स आत्मज्ञ आत्मतत्वब्रह्मविन्न चेतरो योऽभिमानलेशमपि भजत इत्यर्थः" ॥

It is no wonder, then, that scholars have found it difficult to make the two quotations fit together, since the second one has no connection whatever with the first and is incomplete without its immediate context. The first translator was Dr. Ballantyne, who rendered the third line thus-"[ Well, the difference consists in ] the knowledge of God. So, such a one [ as knows God-and not the dog, who knows nothing of the truth-] being liberated, is, and no one else is, the knower of Soul." This is, of course, entirely wrong- to say nothing of the misrendering of Brahma by God. Dr. Bohtlingk's [in 1877 ] was very similar, namely- "Die Kenntniss des Brahman. Wer auf diese Weise erlost wurde der und kein Anderer ist ein Kenner der Seele". My own rendering, also incorrect, was-"Except

162 NOTES.

the fact of knowing Brahma, there is no difference; the one knows the self, and the other [ the dog ] does not; but I would invite attention to the remarks on page 127 of the 3rd edition of my translation, which was published in 1891. In the new edition of Dr. Böht- lingk's Chrestomathie (prepared by Prof. R. Garbe in 1909), the line is rendered, "Wer seine Auffassung des Brahman so aufgibt (dass auch keine Spur von lehwahn zurückbleibt ) dur und kein Anderer ist ein Kenner der seele." The third line is quoted by Vidyaranya in his Jīvanmuktiviveka (p. 47 of Anandas'rama edition ) by way of warning the knower of Brahma against conceit (vidyamada), but it is difficult to account for its abrupt insertion by Sadananda, and it would be better to omit it, as Ramatirtha appears to have done. Page 55. Regarding the Paramarthasara, see below. Page 57. The quotation "न निरोध: &c." is found also in Vivckachudamani, where, as well as in Gaudapada's karikas, the reading is aa:, not are: as in my manu- scripts. The sentiment contained in these lines is very common in Vedantic writings-as, for example, in Yoga- vasistha 4. 38. 22-"न बन्धोऽस्ति न मोक्षोऽस्ति नाबन्धोऽस्ति न बन्धनम्। अप्रबोधादिदं दुःखं प्रबोधात्प्रविलीयते"॥

• अतितप्तलोहक्षिप्तनीरबिन्दुवत्. See Note to page 49 where this same similé occurs. Page 58. The reading समवलीयन्ते is generally met with in this favourite quotation, though unsupported by either of the recensions of the Brihadaranyaka. As a further comment on the words "विमुक्तश्र विमुच्यते," read a portion of Vedantaparibhasa viii ( Pandit, vol. vii. pp. 464-66). - Line 19. I traced the quotation from S'esa by the help of Dr. Hall's Index, which mentions a Vedantic work styled Paramarthasara ascribed to S'esanaga. There is no manuscript of it in the India Office Library, but my friend the late Dr. Rost lent me a copy which was

NOTES. 163

printed in Lucknow in 1876, and I found in it the verse I was in search of, and also that on page 68. The work consists of 88 arya verses, the closing one being as follows :- "वेदान्तशास्रमखिलं विलोक्य शेषस्तु जगदाधारः। आर्यापज्ञाशीत्या बबन्ध परमार्थसारमिटम्"॥ The title-page of this edition erroneously attributes it to S'ankara. In verse 78, instead of our "लिप्यते मनुजः," the reading there is "स्पृश्यते विमलः;" and, in verse 82, the second line is "ज्ञानी समकालमुक्त: कैवल्यं यातीह विगतशोकः।". This latter verse is quoted also in the second chapter of Jivanmuktiviveka, and ascribed to S'esa. Page 63. Line 20. अविद्याध्यस्तः। For a long disquisition on E see the opening part of Brahmasutrabhasya. - The Taittirzyopanisadbhasyavartika referred to in the foot-note is the edition published in the Anandas'rama Series, Poona, in 1889. It has the commentary of Ānandajnāna. Fage 64. अनागमापायिधर्मस्य &c. Cf. उपयन्नपयन्धर्मः &c. in Manims i (2nd edn.). Page 65. "अरुणया पिजाक््या &c." The word गवा is wrongly inserted. See अरुणैकहायनीन्याय in Maaims iii (2nd edn.). Page 66. The Apastambasutras quoted from are Dha- rmasutras, published by Dr. Buhler, in Bombay. There is a translation of them, by the same scholar, in vol. ii. of Sacred Books of the East. Page 69. "जरया वा &c." This quotation is from S'atapatha 12. 4. 1. 1, where, however, the reading is मुच्यते. It is cited in Brahmasutrabhasya 3. 4. 7, from which Ramatīrtha probably took it. - "किमर्था वयमध्येप्यामहे &c." This also is quoted in Brahmasūtrabhāşya 3. 4. 9. - "ये प्रजामीपिरे"। Ramatirtha most likely took this from the Bhasya on Chhandogya 5. 10. 1, where it is quoted thus :- "तथा च पौराणिकः। ये प्रजामीपिरेऽधीरास्ते इमशानानि

164 NOTES.

भेजिरे। ये प्रजां नेषिरे धीरास्तेऽमृतत्वं हि भेजिर इत्याहुः"। The same thing is found in Apastambadharmasutras 2. 9. 23. 3-5; "अथ पुराणे श्रोकावुदाहरन्ति। अष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजामीषिर ऋषयः । दक्षिणेनार्यर्णः पन्थानं ते इमशानानि भेजिरे। अष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजां नेषिर ऋषयः। उत्तरेणार्यम्णः पन्थानं तेऽमृतत्वं हि कल्पते"॥ There are passages of similar import in Vayu Purana 50. 213, 219; and Matsya Purana 123. 101 &c. Page 70. I am unable to trace the quotation "ब्राह्मणेन षडङ्गो aa: &c.," but it looks as if it came from some dharma- sūtra. It is quoted in the Mahābhāsya (p. 1. ) and reproduced on page 113 of Prof. Max. Muller's Ancient Sanskrit Literature as a Vedic passage, but no hint is given as to its source. -Line 23. आध्यात्मिकादिदुःखत्रयं। The दुःखत्रयं is referred to in Sānkhyakārika 1, on which Vachaspatimis'ra remarks as follows :- दुःखानां त्रयं दुःखन्रयं तत्खलु आध्या- त्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकं च। तन्ाध्यात्मिकं द्विविधं शारीरं मानसं च। शारीरं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनिमित्तं मानसं कामक्रोधलोभमोहभ- येरष्याविषाद् विषय विशेषा दर्शननिबन्धनम्। सर्व चैतदान्तरोपायसाध्य- त्वादाध्यात्मिकं दुःखम् &c." Page 71. "अकुर्वन्विहितं कर्म &c." There is no reasonable room for doubt that Ramatirtha took this, and the two succeeding experts, direct from Ānandagiri's tīka on the opening part of Tait. Up. Bhasya. Not only so, but the whole of the substance of the discussion on नित्यकर्माण, and, in some cases, entire passages in it, are taken from that source and from the same writer's commentary on Sures'vara's Tait. Bhāsya. vartika 1. 19-22. The reading "नरः पतनमृच्छति," which is also found in this verse as quoted by Anandagiri, looks as if it had been imported from Yajnyavalkya-smriti iii. 219, where we read-"विहितस्याननुष्ठानान्निन्दितस्य च सेवनात्। अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति"॥ It is possible to do a prescribed act at a wrong time, with reference to which see अकाले कृतमकृतं स्यात् in Maxims iii (2nd edn.).

NOTES. 165

Page 71. "नित्यानामक्रिया &c." The greater part of the immediate context is taken bodily from Anandagiri on Taittirīya-bhāsya, and on Tait. bhāsyavārtika i. 21, 22. The quotation "विचिकित्सञ्छोत्रियः" is from the former source.

Page 73. पञ्चमहायज्ञादि- See Manu iii. 69-71, where they are enumerated; also Satapatha 11. 5. 6. Line 11. उपरागस्नानादि. See Vachaspatyam (s. v. उपराग) where there is an extract from Puras'charana- chandrika commencing thus :- "चन्द्रसूर्योपरागे च स्नात्वा प्यतमानसः । स्पर्शादिमोक्षपर्यन्तं जपेन्मन्रं समाहितः"॥

• वाजिनां &c. This is a name of the followers of the White Yajur-Veda. A more common title is वाजसनेयिन:, the followers of वाजसनेय a name given to Yajnyavalkya, a disciple of the sun (चाजसनि). The etymology of this last word is said to be "वाजस्य अन्नस्य सनिर्दानं येन", but that is probably fanciful. For another of the same class, see Visnu Purana 3. 5. 25-29. Agnirahasya is the name of the tenth kanda of the S'atapatha. Page 74. "नित्यनैमित्तिकैरेव &c." I have searched far and wide for this quotations, but all in vain. The verse is cited in full on page 286 of S'ridhara's Com. on Pras'as- tapāda's Vais'esiabhasya, and the second line stands thus "ज्ञानं च विमलीकुर्वन्नभ्यासेन च पाचयेत्"। For the thought immediately preceding the quotation, see Brahmasūtrabhāsya 4. 1. 18. - खादिरादिवत्संयोगपृथक्त्व। See Jaimini 4.3.5 and Bhasya thereon. The two-fold use of khadira, for sacrificial posts and as medicine &c., is mentioned in Brahma- sutrabhasya 3. 4. 33, as follows :- "यथैकस्यापि खादिरस्य नित्येन संयोगेन क्रत्वर्थत्वं अनित्येन संयोगेन पुरुषार्थत्वं तद्वत्"। See Anandagiri on this, in Anandas'rama edition. Page 75. "कषायपक्ति: &c." Works are here said to destroy passion. This passage is quoted in part in Vedānta-

166 NOTES.

paribhasa vii. See too Moksadharma 245. 3. and the context of the same quotation in Brih. Ar. Vartika 1. 4. 1586 ( page 747 of Anandas'rama edition ). Page 75. "तद्यथाम्रे फलार्थे निमिते &c." In citing this passage, writers almost invariably change निमिते into निमित्ते or निर्मिते, both of which are wrong. The scholiast on the vartika passage quoted in the foot-note explains the word thus-"निमिते निहिते रोपिते," a meaning which it would be impossible to get out of the other two forms. The root is मि क्षेपे. For further information regarding this, see "आम्रे फलार्थे &c." in Mawims iii (2nd edn.). Ramatīrtha most probably took the quotation from Brahmasutrabhasya 4. 3. 14, where it stands in a context of similar import. -"विद्यया तदारोहन्ति &c." This is quoted in Brahmasutra- bhasya 3. 3. 31, to which Ramatirtha refers in the next line, and again in sūtra 52. Page 76. गुणोपसंहारपाद appears to be the name given to the third pada of the third chapter. See especially sutra 5, and Sayana's adhikaranamala thereon. -"आभूतसम्फव स्थानं &c." This quotation, together with the three preceding ones and much of the preceding matter, came from the Bhasya on Chhandogya 5.10.1. Another reading for भाष्यते is भाव्यते- -आपेक्षिक 'relative'; आत्यन्तिक 'absolute'. Page 77. नष्टाश्वदग्धरथन्याय For full information regarding this very ancient simile, see Mawims i (2nd edn. ). -प्रतीकोपासन. For the results of this, see Brahmasutra- bhāşya 4. 1. 4 and 4. 3. 15. - न स्थास्यतीति &e. "The eternal is that which is incom- patible with the popular and seriptural expression 'it will not endure'." P. ( trans.) Page 78. "विमतोऽचेतनवर्गोऽनित्यो विभक्तत्वात्." See Brahma- sūtrabhāsya 2. 3. 7, 17.

NOTES. 167

Page 79. "पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलीयस्त्वात्." See पाठक्रमन्याय in Maxims iii (2nd edn.), and राजपुरप्रवेशन्याय in Maxims ii (2nd edn.). Page 80. "प्रवृत्तिलक्षणो योग: &c." This couplet appears three times in Sures'vara's Brih. Ar. vartika, but without acknowledgment. Page 81. गुणोपसंहारन्याय 'the principle of collecting together attributes from other sources.' For this, see Brahma- sūtrabhāsya 3. 3. 7 (closing portion ), and 3. 3. 19, 20, 26, 58. See also the Note on "शान्तो दान्तः" (p. 143). - "श्रदद्ावित्तः" "Rich in faith." Sures'vara has the following verse on this word in his Brihad. vartika 6. 4 :- "श्रद्ैव वित्तमस्येति नान्यदस्य यतस्ततः। श्रद्धावित्तोऽय- मित्युक्त: संन्यासे सर्वकर्मणाम्" ॥ Page 83. न प्रधानादि। The greater part of the first and part of the second chapter of the Brahmasūtrabhāsya, are devoted to the disproof of the claims of the San- khyas as to Pradhana being the cause of the word. Page 85. Line 12. क्वचिदृष्टपूर्वस्य &c. Compare S'ankara's definition of areunH in opening part of Brahmasutra- bhasya "कोऽयमध्यासो नामेति। उच्यते। स्मृतिरूपः परत्र पूर्व- दृष्टावभासः।" Page 86. "यस्याज्ञानं भ्रमस्तस्य &c." For this, see Maxims iii (2nd edn.). Page 88. For the sixth means of right knowledge, namely 'non-perception,' see Vedāntaparibhāsā, chap. v. (The Pandit, vol. vii, page 318), and translation of Sarva- dlarsanasangraha, page 68. Compare Patanjali's six causes of अनुपलब्धि (in Mahabhasya 4. 1.3) with those of Sūñkhyakārikā 7. Page 89. "अविद्याया अविद्यात्वं &c." All my MSS., and one of the Vartika, read thus in first line; but the Anandas'rama edition of the latter has अविद्याया अवि- द्यात्वे. The second line, however, differs considerably

168 NOTES.

from that given by Ramatirtha. In the edition it reads "मानाघातासहिष्णुत्वमसाधारणमिष्यते," but in Advaita- brahmasiddhi, where it is also quoted (p. 287), the reading is "प्रमाणाद्यसहिष्णुत्वमसाधारणमिष्यते." Page 91. कृतनाशाकृताभ्यागमप्रसङ्ग:। The expression अकृता- भ्यागमप्रसङ्ग occurs in Brahmasutrabhasya 2. 1.36, and in 2.3.41. Anandagiri explains it thus :- "अकृतेति। अननुष्टिते कर्मणि फलप्राप्ती विधिनिषेधशास्त्रानर्थक्यमिति भावः"। Dr. Thibaut renders it "the doctrine of rewards and punishments being alloted without reference to pre- vious good or bad actions." In 3. 2. 9 we have the double expression अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशौ. Page 92. "जीवाश्रया &c." The second line of the verse is "तट्विरुद्वमिदं वाक्यमात्मा त्वज्ञानगोचरः"।. Prof. A. Venis translates it thus :- "Knowers of the truth maintain the Nescience has jiva as its locus and Brahman as its object. Opposed to this is declaration that the Self (jiva ) is an object for Nescience."

• "तरत्यविद्यां वितता" A couplet quoted on pages 195 and 284 of Advaitabrahmasiddhi stands thus :- "तरत्यविद्यां विततां हृदि यस्मिन्निवेशिते। योगी मायाममेयां यत्तस्मै ज्ञानात्मने नमः"॥ It is found also on p. 169 of the Anandas'rama edition of Sarvadars'ansangraha, in the newly discovered chapter on the S'ankaradars'ana. I can trace it no further.

Page 93. Line 12. सत्कार्यवाद 'the doctrine of the prior existence of an effect in its cause', as maintained by Vedantins. The opposite view is termed असत्कार्यवाद. For the former, see Brahmasutrabhasya 2. 1. 7, and for the latter 2. 1. 10. See, too, Vachaspatyam, s. v. उत्पत्ति. Page 94. प्रायेणाज्ञ: प्राज्ञ:। See note on ग्राज्ञ on page 147. Page 96. "प्रकृतिश् &c." This important sutra teaches that Brahma is not only the efficient but also the material cause of the universe; and even S'ankara explains it in

NOTES. 169

this sense. His concluding words are "तस्मादधिष्ठात्रन्तरा- भावादात्मनः कतृत्वमुपादानान्तराभावाच्च प्रकृतित्वम्." Page 96. Line 25. अत्यनुमान 'contrary conclusion.' The term is thus defined in the Vachaspatyam-"परतीपानुमाने। यथा पर्वतो वह्निमान्धूमवत्वादिति वादिनोक्ते पर्वतो वह्नयभाववान्पा- षाणमयत्वादिति प्रतिवादिन: प्रतिपक्षानुमानम्"॥ - Line 26 &c. आश्रयासिद्ध, स्वरूपासिद्ध, and व्याप्यत्वासिद्ध These three forms of fallacy are thus explained in the Tarkasangraha :- "असिद्धस्त्रिविध आश्रयासिद्धः स्वरूपासिद्धो व्याप्यत्वासिद्धश्चेति। आश्रयासिद्धो यथा। गगनारविन्दं सुरभ्यरवि- न्दत्वात्सरोजारविन्दवत्। अन्र गगनारविन्दमाश्रयः सच नास्तयेव।। स्वरूपासिद्धो यथा। शब्दो गुणश्चाक्षुषत्वात्। अत्र चाक्षुषत्वं शब्दे नास्ति शब्दस्य श्रावणत्वात्। सोपाधिको हेतुर्व्याप्यत्वासिद्धः। साध्यव्यापकतवे सति साधनाव्यापक उपाधिः"।। For Translation, see Dr. Ballantyne's second edition (1852). See also Tarka- bhāsa, pp. 168-174 with Dr. Ganganath Jha's translation, p. 69 &c .; and Apte's Sanskrit Dictionary s. v. असिद्ध. Page 98. विशेषास्तावत्सामान्ये कल्पिता:। In Brahmasutra- bhasya 2.3.9 we read "सामान्याद्विशेषा उत्पद्यमाना दृशयन्ते मृदादेर्घटादयो न तु विशेषेभ्यः सामान्यम्"। Compare Tantra- vartika, p. 794 :- "सामान्यप्राश्टयपेक्षश्च विशेषो नित्यमिष्यते" and p.1027, line 15 :- "न तु निःसामान्यः कश्विद्विशेष उपपद्यते." - प्रत्यनुमानबाधिकाः। For प्रत्यनुमान see above. Page 99. Line 5. वियद्धिकरण is Brahmasutra 2.3.1-7. It discusses the question as to whether ākas'a is eternal or produced; and decides in favour of the latter. - प्धानाण्वादिवादा निरस्ताः। For the confutation of the Sāñkhya and atomic theories, see Brahmasūtrabhāsya 2. 2. 1-17, from which (and from 2. 1. 29) many of the expressions on this page have been taken. "यदस्ति यन्ाति &c." I looked through the Yogavasistha, and elsewhere, for this quotation, but failed to trace it. Page 100. पुर्यष्टक। This signifies the eight constituents of the elementary or subtle body which envelops the soul 15

170 NOTES.

on its leaving the gross body. Kulluka, in his comment on Manu i. 56, explains it thus :- "पुर्यष्टकशब्देन भूतादी- . न्यष्टवुच्यन्ते। तदुक्तं सनन्देन। 'भूतेन्द्रियमनोबुद्धिवासनाकर्मवायवः। अविद्या चाष्टकं प्रोक्तं पुर्यष्टमृषिसत्तमैः'। ब्रह्मपुराणेऽप्युक्तम्। 'पुर्यष्टकेन लिङ्गेन प्राणाद्येन स युज्यते। तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन 'l" See Dr. Buhler's note on the above verse in his translation of Manu. In the Bhasya on Brahma- sutra 3. 1. 1, S'ankara says "जीचो मुख्यप्राणसचिवः सेन्द्रियः समनस्कोSविद्याकर्मपूर्व प्रज्ञापरिग्रहः पूर्वदेहं विहाय देहान्तरं प्रपद्यते." Sures'vara uses काम in the place of the वासना of Sananda and of the पूर्वप्रज्ञा of S'ankara; and includes the four divisions of अन्तःकरण instead of two. In both these particulars, he is followed by Govindananda in his comment on Brahmasūtrabhasya 2. 4. 6. where, also, S'ankara quotes the verse cited above from the Brahma-Purāna.

Page 100. पञ्चीकरणवार्तिक is Sures'vara's work, in 64 verses, explanatory of S'ankara's Panchikarana from which we have a quotation on page 114. Both works exist in MS. only. - नच विकल्पोऽभ्युपेयते &c. See the nyaya "क्रिया हि विकल्प्यते न वस्तु," in Maoims iii (2nd edn.). Page 101. इन्द्रियाण्याहंकारिकाणि। For this see Sankhyala- rika 22-26.

Page 103. उत्क्रान्तिगत्यागतिश्रुति These, as given in Brak- masūtrabhāsya 2. 3. 19, are Kaushī. 3. 3; 1. 1; Brih. 4.4.6. - विलान्निर्गच्छन्त: &c. See Brahmasutrabhasya 2. 4. 7. - हृदि प्राण इत्यभिधानात्। The expression हृदि प्राण: occurs in Brahma Upanisad, 2; but as Ramatīrtha does not give it as a Vedic quotation I have not put it in inverted commas.

Page 106. मध्यप्रदीपन्याय. For this and the synonymous देहलीदीपन्याय see Maxims i (2nd edn.). Page 107. "aay &c." This curious quotation, together with

NOTES. 171

the entire argument, is from Brahmasūtrabhāsya 3. 2. 3.

Page 108. rgaT is described in As'vala-Grihyasutra 2. 4. the first sutra of which is-"हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरप- क्षाणामष्टमीप्वष्टकाः"। See also Sankhyayana-grihya 3. 12, and Prof. Oldenberg's translation of both passages in vol, xxix of Sacred Books of the East.

Page 109. अर्धजरतीय For this nyaya see Maxims i, (2nd edn. ).

Page 110. प्रत्यक्षाप्रत्यक्षवृत्तेः। This refers to Vais'esikasu- tra 4. 2. 2. namely, "पत्यक्षाप्रत्यक्षाणां संयोग स्याप्रत्यक्षत्वात्प- ञ्ञात्मकं न विद्यते," which Prof. Gough renders "the body is not composed of the five elements, for the con- junction of things perceptible and imperceptible is. im perceptible."

Page 111. aTwaTa. The doctrine of the Vais'esikas, or asatkaryavadins, who hold that "an effect is an entity entirely different from its cause, because it has had a beginning ( arambha), i. e. it was non-existent ( asat) previous to its production; the piece of canvas is distinct from and did not previously exist in the threads, its material cause." (The Pandit, vol. viii. p. 488, on Pañchadas'z vi. 186). It is alluded to also in Sañ- kşepas'ārīrala ii. 63. - तद्ुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः। The following note in Dr.Ballan- tyne's Laghu Kaumudi p. 173 (3rd edn.), makes this very clear. "Among Bahuvrihi compounds, the Sans- krit grammarians distinguish those denoting that of which the matters implied in the name are preceived along with the thing itself ( tadgunasamvijnana) fror those denoting what is otherwise (atadgunasamvi jnana). The stock illustration of the former kind i 'dīrghakarnam anaya', i. e. 'bring Long-ear,' where the long ears accompany and mark the individual; and of the latter kind, 'dristasagaram anaya.' i. e. bring him that has seen the ocean,' where the ocean does not accompany the man nor enable you to recognize him

172 NOTES.

among a group of persons who have never seen it." See too, Mahābhāsya 1. 1. 27; and 6. 1. 1 (vart. 14, 15). Page 113. तडागकुल्या. See my Manual of Hindu Pan- theism (3rd edn. ), p. 105. Page 114. That the Panchikarana, from which the quota- tion is made on this page, is really from the pen of the great S'ankaracharya, is clearly established by the ex- istence of the Panchikaranavartika composed by his disciple Sures'vara. Verse 13 of the latter work para- phrases the quotation thus-"इन्द्रियैरर्थविज्ञानं देवतानुग्रहा- न्वितैः । शब्दादिविपयं ज्ञानं तज्जागरितमुच्यते"॥ Page 115. अरुन्धतीप्रदर्शनन्याय. See note to page 28. - मुआ्ादिपीकाग्रहणन्याय. Sec Maxims i. (2nd edn.). Page 116. स्वामिभृत्यन्याय. 'The relation of master and servant'. Maxims ii (2nd edn.). -योगाचारमतं. For this, and for the माध्यमिकमतं of page 118 see note to page 26. Page 119. "न करोति न लिप्यते." It must be by mistake that this got in amongst s'ruti quotations; the Gita being universally quoted as smriti. Page 120. अकृताभ्यागम See note to page 91. - उत्क्रान्तिगत्या See note to page 103. - "यथा हयं ज्योतिरात्मा &c." Probably taken from Bra- hmasutrabhasya 3. 2. 18 where it is quoted. It has not yet been traced to its source. Page 121. "त्वमेकोऽसि बहुतनुप्रविष्टः". This is the reading of QR. The MS. N. has बहुननुप्रवष्टः which agrees with the Bib. Indica edition of the Aranyaka. "एकः सन्बहुधा विचारः". Most of my MSS.read विचचार The clause is thus explained by Sayana :- "सर्वान्तर्यामी स्वकीयेनेश्वर रूपेण एक एव सन् पुनर्जीवरूपेण बहुधा भूत्वा विचार: विविधचरणवान् भवति"।

Page 122. "जगतप्रतिष्ठा &c" The first verse is found also

NOTES. 173

in the Bhasya on sutra 2. 3. 14, and the second in Anandagiri's commentary thereon. Page 125. विशेषणाभावे विशिष्टाभावन्यायेन. See Laukikanyā- yasangraha (Benares edn. ) p. 148, and Mallinatha on Tārkikaraksā p. 230. - अभिहितान्वयमतवत्। The abhihitanvayavadins, or Nai- yayikas, hold that "the logical connection among the notions belonging to the several words in a sentence is apprehended after they are severally conveyed". The anvitabhidhanavadins, or Mimamsakas, on the other hand, hold that "no meaning in severalty is conveyed by any word, or no notion exists but in con- nection with another; so that then only do words really mean anything when they are joined into a sentence." Pramadadasa Mitra's Trans. of Sahityadarpana, page 163. The whole note should be read. So, too, that of Prof. Cowell on page 202 of Translation of Sarvadar- s'anasangraha, which slightly modifies the above. Page 134. "हिंसानुग्रहयोरनारम्भी" This is a combination of two sutras which stand thus in Stenzler's edition :- "समो भूतेषु हिंसानुग्रहयोः ॥२४॥ अनारम्भी ॥२५॥." Dr. Buhler translates as follows :- He shall be indifferent towards (all) creatures, (whether they do him) an injury or a kindness. He shall not undertake (any- thing for his temporal or spiritual welfare)".

Appendices.

I. INDEX TO QUOTAEIONS (EXCLUDING THOSE FROM UPANISHADS AND GITA ).

I. LIST OF WORKS QUOTED BY THE THREE AUTHORS.

I. INDEX TO QUOTATIONS. .-

अ. अविद्याया अविद्यात्वं ८९

अकुर्वन्विहितं कर्म ७१ अश्वमेघसहस्राणि ५५ अक्षय्यं ह वै ७९ अष्टाशीतिसहस्राणां ७५

अगनिर्यथैको १२० असक्तबुद्धि: सर्वत्र अग्निर्वाग्भूत्वा १०३ असङ्गो ह्ययं पुरुषः "४६ूँ

अजामेकां असदेवेदमग्र ८ २७

अणुश्ष १०५ असतोऽधि मनोऽसज्यत १८

अत. एवामीन्वनाद्यनपेक्षा ७४ अस्न्नाविरं शुद्धं ५७

अन्नैव समवलीयन्ते ५८ असम्भवस्तु सतः

अथ य इह कपूयचरणा अस्ति भाति प्रियं रूपं ९९

अथाकामयमानो अहिंसासत्यास्तेय ८० ४७

अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ३ आ. अद्वेष्टा सर्व भूतानां ५६ आकाशवत्सर्वगतश्र ५७, ७८, १५८ अधर्मोजायतेऽज्ञानं ५६ आकाशशरीरं ब्रह्म ४६ अधिष्ठानावशेषो हि ३ ० आकाशस्य सर्वावकांशतया 90९ अध्यस्तमेव हि परिस्फुरति ८६ आचार्यवान्पुरुषो वेद ४४ अध्यस्यते खपुष्पत्वं ८५ आच्छाद विक्षिपति ९६ अनाशिनोSप्रमेयस्य ४१ आत्माज्ञानमलं ५८ अनियम: सर्वासां ७६ आत्मा वाडरे द्रष्टव्यः ८३ अने कजन्म संसिद्धि: ७० आत्मा वै जायते पुत्रः २५ अन्तरा विज्ञानमनसी १०२ आत्मेति तूपगच्छन्तिं १२६ अन्नमशित त्रेधा १११ आत्मेत्यवोपासीत ६५ अन्नं वै विराद १११ आनन्दभुक् चेतोमयः 9.9 अन्यदेव तदि° ४१ आनन्दमयोऽ्भ्यासातू ११७ अन्योऽन्तर आत्मा २६ आनन्दरूपममृतं ६४ अपच्चीकृत १६ आनन्दो ब्रह्मेति ६५ अमानित्वमदम्भित्वं ५६ आनन्दादय: प्रधांनस्य ६३ अरुंणया पिङ्गाक्ष्या ६५ आभूतसम्पवं स्थानं ७६ अर्थस्य मूलं निकृति: क्षमा च ८० आंमिक्षां देवतायुक्तां १२४ अविज्ञातं विजानतां ४१ आरब्धकर्मनानात्वात् ५५

176 I. INDEX TO QUOTATIONS.

आर्ष वर्मोपदेश च १२९ १२७ ऐकाश्रम्यं तु ६९ आश्रयत्वविषयत्वभागिनी ९२ ऐतदात्म्यमिदं सर्व ४३

इ. क.

इडया पूरयेद्वायुं ४७ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् १०२ इन्द्रस्यात्मानं शतधा चरन्तं १२१ कर्मणा पितृलोको ४

इन्द्रियैरर्थोपलव्धिर्जागरितं ११४ कषायपक्ति: कर्माणि ७५

इन्द्रो मायाभि: पुरुरूप ईयते १०, ९० कारणगुणा हि १६

ई. कार्योपाधिरयं जीवः १२

ईक्षतेर्नाशब्दं १६ किश्चानृतद्वय मिहाध्यासितव्यं ८६

उ. किमर्था वयमध्येष्यामहे ६९

उत तमादेश ४४ कुरुप्वहमद्य शयान: १०७

५६ को ह्यवान्यात्क: ६४

उद्गारे नाग आख्यातः १९ ग.

उपक्रमोपसंहारौ ४३ गतिसामान्यात् १२८

ऋ. गुरुचरणसरोज० ६६

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य ६९ घ.

ए. घनच्छनदृष्टिः १४

एक सद्विप्रा बहुधा वदन्ति १२१ ज.

एकं सन्तं बहुधा कल्पयन्ति १२१,१३० जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे १२२

एक: काम्योऽपरो नित्यः ७० जरया वास्मान्मुच्येरनू ६९

एक: सन्बहुधा विचार: १२१ जागरितस्थानो २४

एकमेवाद्वितीयं ४३ जायमानो वै ब्राह्मणः ६८

एको देवो बहुधा संनिविष्टः १२०, १२१ जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा ५७

एतत्सर्व भू: खाहा ४८ जीवन्मुक्तशरीराणां ५२

एतदेव हि दयालुलक्षणं ८५ जीवाश्रया ब्रह्मपदा ९२

एतन्मैशुनमष्टाऊ १३१ ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु १०३

एतस्यैवानन्दस्य ४८ ज्योतिरुपकमान्तु ८७

एतेन प्रतिपद्यमाना: ७४ त. एतमेव लोकमीप्सन्तः ४८ त इह व्याघ्रो वा $ 9 एवं चात्माकात्सर्य® १२० तत्रानन्तोऽन्तवत् ६३ एष सर्वेश्वरः १२ तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोः १३३ एष सेतुर्विधरण: ९१ वत्सृष्टा तदेवानु

I. INDEX TO QUOTATIONS. 177

तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः १२८ न. तदभिध्यानादेव ९९ तदवदानेरेवावदयते न कर्मणा न प्रजया ८० ६९ तदेव ज्योतिषां ज्योतिः न तत्र दक्षिणा ७५ ६४ तद्धैके प्राजापत्यां न तस्य प्राणा ५८ ८० तदथा आम्रे फलार्थे निमिते न निरोधो न चोत्पत्तिः ५७, १३५. ७५ न मातृवधेन ५५ तपसा कल्मषं हन्ति ४ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् १०५ तपसा ब्रह्मचर्यण ७६ न विज्ञातेविज्ञातारं १२० तम आसीत्तमसा गूढं ९३ न स्थानतोऽपि १२८ तमेतमात्मानं ४ ११३ तरति शोकमात्म® ४३ नान्यदृष्ट स्मरत्यन्यः ११७ तरत्यविद्यां विततां ९३ नित्यकमानुष्ठानात् ७४ तस्माद्वा एतस्मा १६ नित्यनैमित्तिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयं७४ तस्मादिह श्रद्वातपोभ्यां ७६ नित्यानामक्रिया ७१ तस्मान्यासमेषां ४८ तस्मे स विद्वान् नित्योपलब्ध्यनुपलन्धि® १०५ ७ निराशिषमनारम्भं १३४ तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ६४ नेति नेति ६५ तीर्थे श्वपचगृहे वा ५८ नेह नानास्ति किञ्चन ७ त्रिपु धामसु १३ नैव वाचा न मनसा ६५ ते ह प्राणाः २६ ८० त्वमेकोऽसि बहुतनुप्रविष्टः नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां १२१ त्वम्पदार्थविचाराय ८० प.

द्. पश्चधातून्सयं १११ १६ दण्डमाच्छादनं ८० पश्चवृत्तिर्मनोवद्यपदेशात् १०५ दिशः श्रोत्रात् ९८ पापकारी पापो भवति ७३ दुर्घटत्वमविद्यायाः ८९ हशिस्वरूपं पुरुष एवेदं सर्वं ४६ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञा® ९६ देवमिवाचार्यमुपासीत ६६ ४ देवात्मशक्तिं प्रत्यग्विविदिषासिद्ध्यै

दैवी हेषा प्रविविक्तभुक्तंजस V

द्विधा विधाय प्रवृत्तिलक्षणो योग: V २२ प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रियाय च ६ ध. प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं ध्रुवमरुन्धतीं च दर्शयति २८ प्राणो हृृदये १०३

178 I. INDEX TO QUOTATIONS.

फ यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा १२०

फलव्याप्यत्वमेवास्य ४१ यथोर्णनाभि: सजते ९६ फलान्तरश्रुतेः साक्षात् (Note) ७५ यदमे रोहित रूपं ८७

ब. यदस्ति यद्भाति तदात्मरूपं

बद्धो मुक्त इति व्याख्या १५,४६ यदहरेव विरजेत् ६९

बीजं मां सर्वभूतानां १६ यदा सर्वे अमुच्यन्ते ५७

बुद्धाद्वैतसतत्त्वस्य ५५ यद्विज्ञातं त्वया ४१

बुद्धितत्स्थचिदाभासौ ४२ यन्मनसा न मनुते ४०

ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत् ६९ यमान्सेवेत ५२

ब्रह्मवित्त्व तथा मुक्त्वा ५५ यस्त्वेतमेवं प्रादेश° ११०

ब्रह्म पुच्छ २९ यस्मिन् जात एतामिष्टिं ७३

ब्रह्मविद्रह्मैव भवति यस्मिन्देहे दृढं ज्ञानं ५९ ६ ब्रह्म वेद ब्रह्मैव ५८ यस्य देवे परा भक्ति: २

ब्राह्मणेन षडङ्गो वेद: यस्य नाहंकृतो ७० ५५ यस्याज्ञानं भ्रमस्तस्य ८६ भ. भिद्यते हृदयग्रन्थिः य स्या हितामे गृहान् ७३ ५३ यावदधिकारं म. ये प्रजामीषिरे ६९ मनसैवानुद्रष्टव्यं ४० यो हि यत्र विरक्तः स्यात् १३४ मनसश्चेन्द्रियाणां च १३१ यः सर्वज्ञः ९ मनोमयोऽयं पुरुषो ७३ र. मानान्तरविरोधे तु ३५,३८ मायामात्रं तु रचनानुपपत्तेश्र नानुमानं १६ १०७ मायां तु प्रकृतिं रागो लिङ्गमबोवस्य १३४ ८८ मुख्यं तु सप्तदशकं रिक्तपाणिर्न सेवेत ८४ १०१ रूपं रूपं प्रतिरूपो ९० मुञ्चेददक्षिणया ४७ रेचयेत्षोडशेनैव ४८ य. ल यच्च कामसुखं लोके ७९ लक्षणहेत्वोः क्रियायाः ७१ यज्ञायुधी यजमान: ६९ लये फेनस्य तद्धर्माः ११ यतो वाचो निवर्तन्ते ६५ लये सम्बोधयेचचित्तं ५१ यतो वा इमानि १६ लोकांश्च भान्ति ४० यथा च तक्षोभयथा १०२ व. यथा दीपो निवातस्थो ५२ वायुश्च लीयते व्योम्नि १२२ यथा सौम्यैकेन ४४ विक्षेपशक्तिर्लिङ्गादि १४

I. INDEX TO QUOTATIONS. 179

विचिकित्सञ्छोत्रियः ७१ संसारमेव निःसारं ४८ विज्ञातारमरे केन १२० सप्तदशः प्रजापतिः १०१ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म ६३ सप्तर्षिनागवीथ्यन्तर ७६ विद्यया तदारोहन्ति ७५ सभयादभयं प्राप्तः ५५ विपर्ययेण तु क्रमः १२२ समित्पाणि: श्रोत्रियं ७ विमतानीन्द्रियाणि १०० सर्वधर्मान्परित्यज्य ४८ विमतोऽचेतनवर्गः ७८ सर्वाणि रूपाणि विचित्य १२१ विमुक्तश्र ५८ सवोपेक्षा च ७५ विविदिषासंयोगात्तु ७५ सर्वार्थैकाग्रतयोः ५२ विश्वजिता यजेत ७१ सर्वे निमेषा जज्ञिरे ९८ वीरहा वा एषः ६९ सर्व खल्विदं ब्रह्म २५ वैशेष्यात्तद्वादस्तद्वाद: २२,१०९ स वा एष पुरुषो २६ वैश्वानरं द्वादशकपालं ७३ स स्वर्ग: स्यात् ७१ व्युत्थाननिरोध® ५३ सहकार्यन्तरविधि: १२८

श साक्षी चेता ११८

शान्तो दान्त: ५ सामानाधिकरण्यं च ३२

शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययो ५१ सुधुप्तवज्जाग्रति ५४

शास्त्रेकदेशसम्बद्धं ६७ सुषुप्तवद्यश्चरति १३४

शिवमद्दूतं सेयं भ्रान्तिर्निरालम्बा १२ ८९

शौचं तु द्विविधं प्रोक्तं १३१ सैषा विराडज्नादी १११

शौचसन्तोष® स्मरणं कीर्तनं केलि: ४७ १३१

श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यः ८३ स्वाध्यायवन्न करणं ६७ ३ ष. पोडशत द्विगुण® स्वार्थार्पणप्रणाड्या च ६३ ४८ स्व सवे कर्मण्यभिरतः ७४ स. ह. स आत्मान मुपासीत ७३ हय मेधशतसहस्राण्यथ ५५ स कतुं कुर्वीत ७३ हिंसानुग्रहयोरनारम्भी १३ सचक्षुरचक्षुरिव ५४ हिरण्यगभः समवर्तताग्रे ९० सच प्रतिशरीरमभिन्न एव १२१ हृदयस्याग्रऽवद्यति ६

.२९ क्ष. सता सोम्य क्षुवया पीड्यमानोऽपि १३४ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ज्ञ. संसर्गो वा विशिष्टो वा ३५ ज्ञानेन्द्रियाणि पश्चैव १००