1. Vichara Sagara Vasudeva Brahmendra Saraswati Ed. Panchapagesa Shastri P. Kalyana Sundara Sastri

VICHARA SAGARAM

IN SANSKRIT

(A TREATISE IN ADWAITA PHILOSOPHY )

BY

Srimat Paramahamsa Parivrajakacharyavarya SRI VASUDEVA BRAHMENDRA SARASWATHI SWAMIGAL

(Author of Brahmanhikam, Sastra Siddhanta Lesha Tatparya Sangraham etc.)

EDITED BY

Brahmasri P. PANCHAPAGESA SASTRIGAL, M.O.L. ( V'yakarana, Sahitya and Vedanta Siromani )

AND

Bhashya Bhavagna Brahmasri Varahoor KALYANASUNDARA SASTRIGAL ( Sahitya Visarada ; Sahitya and Vedanta Siromani ) Lecturer in Sanskrit in Vivekananda College, Madras

PUBLISHED BY

The Vasudeva Brahmendra Saraswathi Swamigal Library Committee.

88, PATTAMANGALAM STREET, MAYURAM, TANJORE DT. (MADRAS STATE)

(With the Financial Assistance of the Ministry of Education Government of India)

Rs. 15/-

First Edition-1964.

PRINTED AT BHARATI VIJAYAM PRESS, 5, VENKATACHALA CHETTY ST., TRIPLICANE, MADRAS-5.

॥ विचारसागरः ॥

श्रीमत्परमहंसपरिवराजकाचार्यवर्य श्रीवासुदेवत्रह्मेन्द्रसरस्वतीस्वामिभि: विरचितः

ब्रह्मश्री पि. पश्चापगेशशास्त्रिभि:,

भाष्यभावज्ञ-साहित्य विशारद-साहित्य-वेदान्तशिरोमणि ब्रह्मश्री वरहूर कल्याणसुन्दरशास्त्रिभिश्च संशोघित:

भारतराजकीयविद्याविभागघनसाहाय्येन

निर्वाहकसमित्या प्रकाशितः

1964

Price : Rs. 15/-

His Holiness Jagatguru Sri Chandrasekharendra Saraswati Sankaracharya of Sri Kanchi Kamakoti Peetha and His Disciple Sri Jayendra Saraswati

संचारपूतानि दिगन्तराणि कुर्वन् विवृण्वन्निगमार्थतत्वम्। संशोधयन्सर्वजनान्तरङ्गं त्वं स्मारयस्यादिजगद्गुरुं न:॥। अविर्तं परकार्यकृतां सतां मधुरिमातिशयेन वचोऽमृतम्। अपि च मानसमम्बुनिधिर्यशो विमलशारदचन्दिरचन्द्रिका॥

। श्री: ।।

श्रीमुद्रा

श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यवर्य- श्रीमच्छंकरभगवत्पादप्रतिष्ठित- श्रीकाश्चीकाम को टिपी ठाधिप-जगद्गुरु- श्रीमच्चन्द्रशेखरेन्द्र सरस्वती श्रीपाद देशा नुसारेण श्री मज्जयेन्द्रसरस्वतीश्रीपादै: क्रियते नारायणस्मृतिः ।

श्री काशीक्षेत्रसमे श्रीमायूरक्षेत्रे उपित्वा अविच्छेदेन पञ्चविंशति वत्सरपर्यन्तं आस्तिकेभ्यो धर्म-ब्रह्मविद्या उपदिष्टवद्धिः शमदमादि- साधनसम्पन्नवदश्यास्त्रे ति हास पुरा णादिग्रन्थकोशालयं कश्चित् प्रतिष्ठा

भाषया संप्रणीतः पण्डितोत्तमसाधुनिश्चलदासकृत-हिन्दी-भाषामय- विचारसागरन्य संसकृतानुवादरूप: श्रीवासुदेवत्रह्ेन्द्रसरस्वतीस्वाभि भिरेत संपादितया अवश्योपयुक्तया टिप्पण्या समलङ्कृतश्चायं संस्कृत- विचार सागरनागा प्रवन्धः श्रीस्वामिनामेव ग्रन्थकोशालयपालक- समित्या मुद्राप्य प्रकाशित इति ज्ञात्वा नितरां मोदामहे।

अद्वैतशासत्रप्रमेयवुशुत्सनामुपकाराय कृतस्यातिसुलभया रीत्या अद्वतशास्त्रप्रमेयान भगवत्पादीयभाष्य तद्वयाख्यानोपव्याख्यानादि- प्राचीनग्रत्थाविरोधेन सुम्पष्ट गदीपवदवभासयतश्चासय ग्रन्थस् पठनेन श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीरमणश्रीचन्द्रमौलीश्वरप्रसादेन चास्तिका: सर्वेऽपि सकला: प्रेय:श्रयस्ततीः अवाप्नुवन्त्वित्याशास्महे।

यात्रास्थानम् अम्बिग्राम: (काश्चीपुरम्) नारायणस्मृतिः

श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यवर्य श्रीव।सुदेवत्रह्मेन्द्रसरस्वतीखवामिन:

Sri VASUDEVA BRAHMENDRA SARAS WATHY SWAMIGAL LIBRARY COMMITTEE, MAYURAM

PUBLISHER'S NOTE

We have great pleasure in presenting the Sanskrit version of Sri Vichara-Sagara, a unique treatise in Advaitha, originally written in Hindi, one hundred and twenty years ago by Sadhu Nischaladas, a Saint Scholar of North India. This work holds a place of honour in Vedantha Granthas. It attempts at a clear and systematic exposition of Advaitha Philo- sophy in all its rich manifoldness. Fashioned on the lines of Guru Shishya Samvada, the work makes a vigorous effort to seize the Central truth of Vedantha and present them vividly in an easy conversational style. It may interest the readers to know the genesis of the Sanskrit version of this great work. The work came to the notice of Sri Vasudeva Brahmendra Saraswathy Swamigal, a Sanyasin of rare spiritual insight and erudition, who was pursuing his spiritual labours with daily Bhashya Pravachanas in his Asram, nestling on the banks of the Cauvery in Mayuram, in the opening years of this Century. He founded a Sanskrit library in his Asram with rare Sanskrit works and many manuscripts written in his own printlike handwriting. Vicharasagaram made a deep impression on the Swamiji. He at once decided to translate the same into Sanskrit, so that students and Scholars of Vedantha all over the land might be benefited by it.

The Swamiji had brought to bear on the translation of this work, his intimate knowledge of Upanishadic teachings and Sastraic lore. The Swamiji had enhanced the value of the work by supporting the main arguments with apt illustrations and quotations from Upanishads and allied texts. Foot notes elucidat- ing abstruse points are given wherever necessary. The book could not be published during the lifetime of the Swamiji. We are happy that we are now in a position to bring out this publica- tion on which the Late Swamiji had set his heart. In publication of this work we had the blessings of His Holiness Sri Sankaracharya of Kanchi Kama-Koti peetam, whose liberal donation and Srimukham encouraged us to venture on the

vii

publication. of this work. His Holiness took personal interest throughout the publication of this work.

We are deeply grateful to the Union Ministry of Education for having granted liberal financial assistance of 60% of the actual expenditure incurred in connection with the publication of this work, and also to our numerous Donors who liberally contributed.

We cannot adequately express our gratitude to the late Brahmasri P. Panchapakesa Sastrigal, M.O.L., Sahitya Vyakarana and Vedanta Siromani, Retired Sanskrit Lecturer, Annamalai University, who volunteered his services to edit this work. Sri Sastrigal unmindful of the strain, brought to his chosen task, all his patient Scholarship, Industry, Meticulous attention to details and passion for accuracy. It was not given to him to complete the work. He expired suddenly on 19-12-63. (By then only 128 pages of the work had been printed.)

Fortunately for us, another eminent Sanskrit Scholar, Bhashya Bhavagna, BrahmaSri V. R. Kalyanasundara Sastrigal, Sahitya Visarada, and Sahitya Vedanta Siromani, Sanskrit lecturer in Vive- kananda College, Madras, came to our rescue. Our sincere thanks are due to him for the successful publication of this work. But for his wholehearted co-operation and zealous interest, this work could not have been completed in so short a time.

Our thanks are specially due to Sri V. T. Rajan, of Rajan & Co., an ardent devotee of Sri Sankaracarya of Kanchi Kama- koti Peetam, who under instructions of His Holiness, took a special interest and care in the execution of this rare work neatly, with the Co-operation of Sri C. Ramayyar, Proprietor, Bharathi Vijayam Press, Madras. We have every hope that this book will commend itself to all students of Vedanta Philosophy and will be a valuable addition to the literature on Advaitha.

No. 88, PATTAMANGALAM STREET, MAYURAM. A. VENKATRAMA IYER, TANJORE DT., MADRAS STATE. DATE: 18th SEP. 1964. (Secrctary)

Sri Vasudeva Brahmendra Saraswathy Swamigal Library Committee, Mayuram.

॥ श्रीः ।। । विचारसागरभूमिका ॥ [इयं च व्याकरणसाहित्यवेदान्तशिरोमणिभि: ब्रह्मश्रीयुतैः पि. पञ्चापगेशशास्त्रिभि: स्वयमेव स्वमृते: पूर्व सम्पादिता] आत्मतत्वसाक्षात्कारे विचारो हेतु :- मोक्षहेतुभूतः आत्मतत्त्वसाक्षात्कारः विचारेणैव संपद्यते। विचारो नामात्मानात्मनोर्बन्धमोक्षयोश्च स्वरूपस्य यथाशास्त्रं विमृश्य निर्णयः। अयं विचार एव श्रवणमिति कीत्यते। अमृतत्वकामां मैत्रेयीं प्रति वित्तादीनां साधनत्वं निषिध्य, आत्मन: सुखरूपतामप्युपपाद्य, तादृशात्मनस्तत्वज्ञानमेवा- मृतत्वसाघनमिति वणयित्वा, आत्मतत्त्वज्ञानं प्रति श्रवणस्योपायतां "आत्मा बाडरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः " बृ. 2 -- 5) इत्यादिना बोधयति याज्ञवल्क्यः । श्रवणं नाम गुरूपदेशेन प्रपश्चमिथ्यात्वात्मसत्यत्वयो निर्णयपूर्वकं सकलवेदान्तानां प्रत्यगभिन्नेऽद्वैते ब्रह्मणि तात्पये निर्धारणमित्याहुः। ब्रह्मसूत्रकारा अपि "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" (ब्र. सू. 1-1-1) इति जिज्ञासाशब्दलक्ष्यस्य विचारस्यैव ब्रह्म- ज्ञानसाधनतामाहुः। जिज्ञासा नाम पूजितविचार इति आष्यकारा व्याचर्युः। निवृत्तप्रतिबन्धकस्योत्तमाधिकारिणः महावाक्यश्रवणमात्रेणैवा- द्वैतात्मसाक्षात्कारः सिद्धयति। मनननिदिध्यासनयोस्त्वनिवृत्तप्रतिबन्धकस्याघि- कारिणो विषये संशयविपर्यासादिप्रतिबन्धकनिवृत्तावेवोपयोग इति विचारसागर- कृतां मतम्। तथा च गुरुमुखाद्वेदान्तानां तात्पर्यनिर्धारणरूपश्रवणा- भिन्नो विचार एवात्मतत्वसाक्षात्कारे हेतु: । एवं विचारेण निष्पन्नाद्वैतात्मतत्त्वसाक्षात्कारः सर्वमपि स्वात्मरूपेण पश्यन् स्थितप्रज्ञः विनिवृत्तसकलक्ेशः यहच्छालब्धेनैव शरीरयात्रादिकं निर्वा- हयन् जीवन्मुक्तानन्दमनुभवन् सञ्चरति। पतिते च प्रारब्वाधीने शरीरे विदेहकैवल्यमापन्नो ब्रह्मैव संपद्ते। "भिद्यते हृदयग्रन्धिरिच्छिद्यन्ते सर्व- संशयाः" (मु. 2-2-8) "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत्" (बृ. 4-5 15) इत्यादिश्रुतिभ्यः । आत्मतत्वविचारपरा ग्रन्था :- सोऽयमात्मतत्त्वविचारः उपनिषत्सु, ब्रह्मसूत्रेषु, भगवद्गीतायां, प्रस्था- नत्रयभाष्येषु, तद्वयाख्यानेषु, तदनुसारिषु बहुषु अ्रन्थेषु च सप्रपञ्चं प्रवर्तितः ।

ii

परन्तु ते ग्रन्थाः प्रौढाः उत्तमाधिकारिविषयकाश्च। तेषां सर्वेषां ग्रन्थानां समग्रतया परिशीलनेन यथावदात्मतत्त्वाधिगमे मन्दमध्यमाधिकारिणां क्ेश- मालोच्य तेषामनायासेनात्मतत्त्वावगमायात्मतत्त्वज्ञानोपयोगिसर्व विषयप्रति- पादकान् सस्लान् नानाप्रकरणग्रन्थान् निबबन्धुर्बहवो महात्मानः ।

विचारसागरग्रन्थ :- सरलेषु वेदान्तप्रकरणग्रन्थेषु प्रकृतो विचारसागराख्यो ग्रन्थोडद्वैतात्म- तत्त्वबुभुत्सुभिरतीवोपादेयः। वेदान्तशास्त्राविरोधेनाद्वैतसिद्धान्ताः सर्वेऽप्यस्मिन् अ्रन्थे सूक्ष्माभिर्युक्तिभि: सुविशदं निरूपिताः। वेदान्तशास्त्रानुसारिणीभिर्यु- क्तिभि: प्रवर्तिता तत्त्वविचारशैली ग्रन्थेऽस्मिन् सविस्तरा। यथा नदनदीपतिः सागरो बहुमूल्यानां नानारलानामाकरस्तथा विचारसागराख्योडयं ग्रन्थोऽपि बहूनामद्वैतात्मतत्त्वप्रकाशकानामनर्धरत्नतुल्यानां विचाराणामाकरः। सर्वेषाम- ध्यात्मतत्त्वानामत्र समग्रतया प्रपश्चितत्वादैकाग्रयेणैतद्ग्रन्थपठनमेवालं साधन- संपन्नानां यथावदात्मतत्त्वावबोघाय। श्रीनिश्चलदासपण्डितप्रकाण्डैरादौ हिन्दीभाषायां विचारसागराखयं अ्न्थं विरचितवद्धिः 'विचारसागर' इति अ्रन्थस्य कृतं सागरव्यपदेशमनुसृत्य तदूग्रन्थगतानामध्यायानां 'तरङ्ग:' इति व्यपदेशः कृतः । अस्य विचार- सागरस्य सप्त तरङ्गाः सन्ति। प्रतितरङ्गं च नाना विचाराः सन्ति। श्रीवासुदेवब्रह्मेन्द्रसरस्वतीस्वामिभिः संस्कृतविचारसागरे तरङ्गान्तर्गतानां विचा- राणामावर्तव्यपदेशः कृतः ।

विचारसागरस्य प्रणेतार :- साधुशब्दोपपदकाः श्रीनिश्चलदासाभिधाः पण्डितप्रकाण्डाः विचार- सागरारूयं अ्रन्थरत्नमादौ प्रणिन्युः। नानाशास्त्रनिष्णातैरपि तैः साधारणजनेषु कृपया संस्कृतभाषानभिज्ञानामप्युपकाराय स्वदेशे ब्धप्रचारायां हिन्दीभाषायां विचारसागरो विरचितः । अस्य विचारसागरस्य सारवत्तां द्ृष्टवा मराठीबङ्गाली- द्राविड्यान्ध्रयादिनानादेशभाषासु तस्य परिवर्तनं तत्तत्प्रदेशवासिजनानामुप- काराय तत्तदेशभाषापण्डितः संपादितम्। भारतीयदेशभाषासु निबद्धस्य विचारसागरस्य भारतदेशे तत्तत्परिमितप्रदेशमात्रे उपकारमालक्ष्य सारभूतस्यास्य अन्थस्याखिलेपि भारतदेशे, बहिरपि नानादेशेषु भूयानुपकारो यथा स्यात्तथा

iii

श्रीवासुदेवत्रम्मेन्द्रसरस्वतीस्वामिनः अतिसरलया संस्कृतभाषया स्वकीयं विचार- सागरं व्यरचयन्।

1917 नमे क्रैम्तवाब्दे मुद्रितोऽस्ति। तत्र त्रयो भागाः सन्ति। (1) पद्यमयो मूनभाग: (2) पद्यमयम्य मूलभागस्य व्यास्यानरूपो गद्यमयः टीकाभागः, (3) मूले टीकायां च प्रयुक्तानां सारभूतपदानां विषमपदानां च विवरणरूपः प्रपश्चनरूपश्र गद्यमयः टिप्पणभागश्चेति। नत्र पथमयो यो मूलभागः स एव निश्चलदासप्रणीतो विचारसागरः। तैरेव म्वशिप्याणामन्येषां च जिज्ञासुसाधुपुरुषाणामुपकाराय प्रवचनकाले कृतं वपधानां व्यासयानं परम्पश्याधिगत्य ब्रम्मनिष्ठपण्डितश्रीपीताम्चरजीमहाशयें: पद्यमयमूलविनारसागरम्य, गद्यमयी टीका प्रथर्म विरचिना। ततस्तरेव श्रंपीनाम्बरजीर्पाण्डनमहाशयः कालान्तरे, पद्यमयमूलविचारसागरस्य, स्वकीय- गय्यमयटीकाया श्रोपतरुंदणरूपेण 554 टिप्पणानि हिन्दीगद्यमयानि विरचितानि। ननः श्रीवासुदेवत्रम्मेन्द्रसरम्वतीम्वामिनः टीकाटिप्पणीसहितहिन्दी- विचारसागर्म्य परिष्काररूपेण संव्कृतभाषायांगद्यमर्य स्वकीरय विचारसागर निषबन्धुः । संस्कृन विचारसागर: मूलटिप्पणीरूपभागद्वयात्मकः । तत्र हिन्दी- पय्यमयमूलविचारसागरस्य दिन्दीगय्यमयतट्टीकायाश्च परिष्काररुपेण संस्कृत- गद्यमयटिप्पणभागश्र प्रवृत्तः। श्रीम्वामिभिः तत्र तत्रावश्यकाः आवापोद्वापा: समीक्षाूर्वक कृताः। युक्तितवेकं स्थापितानामर्थानामनुग्राहकाणि वेदान्त- प्रमाणवाकयानि तत्र तत्र पोष्कलयेनोदाहतानीति अयं भाषाविचारसागरापेक्षया संक्कृनविवारसागरस्य विशेषोऽवगन्तव्यः । श्रीनिश्चलदामपण्डितानां जीवितचरितम्- पनेषां चस्तिमधिकृत्यैतद्ीयविचारसागरात, मुम्धय्यां मुद्रितटीका- टिप्पणीमदिनदिन्दीविचारसागरस्य प्रस्तावनातश्र यदधिगत तदत्र संक्षिप्यते। एते कुत्र कदा जाता इति न निश्चयेन बक्तँं पार्यते। चतुद्रेशाद्वयस आरभ्य सप्तनिपर्यनते एते विद्यारसिका एवाभवन। श्रीदादुजीमहाशयाः एतेषां गुखः । वेदेपु, काव्येपु, व्याकरणे, न्याये, साङये, दर्शनान्तरेपु, वेदान्ते च तेषां निरतिशय पाण्डित्यं अद्धैतवेदान्ते तेषामगाध पाण्डित्यं च विचारसागर- अन्ध एव प्रकाशयति। अय च विचारसागरग्रन्थः डिलीनगरात्श्चिमायां

iv

दिशि अष्टादशक्रोशव्यवहिते किहडौलीग्रामे परिसमाप्तिमगादिति त एव तद्ग्रन्थान्ते कथयन्ति। श्रीविद्यारण्यमुनीन्द्रविर चितपश्चदशप्रकरणं प्रायेणानु- सरन्ति ते स्वसिद्धान्तव्यवस्थापने इति ज्ञायते। उत्तरदेशे प्रायेण साधवः एतदीयविचारसागरादेव लब्ात्मतत्त्वोपदेशा भवन्तीति श्रयते। सार- भूतत्वादयं ग्रन्थ नानादेशभाषासु परिवर्तितो मुद्रितश्र ।

बुन्दीप्रदेशे श्रीरामसिह्मराजसभायां कंचित्कालं स्थित्वा तस्य राज्ञश्रो- दनया मतान्तरनिरसनपूर्वकमद्वैतसिद्धान्तव्यवस्थापकं वृत्तिप्रभाकराख्यं ग्रन्थं हिन्दीभाषायां निबबन्धुः । स च राजा श्रीनिश्चलदासपण्डितानां समागमेन विद्वान् समभवत्। कठोपनिषदः संस्कृतव्याख्यानं, वैद्यशास्त्रे कञ्चन ग्रन्थं चैते व्यरचयन्निति श्रयते। स्वकीयं विचारसागरं वृत्तिप्रभाकर च बहुवारं शिष्यानध्यापयामासुः। बाल्यादेवारभ्य निरभिमाना विरक्ताश्चैते सततम- ध्यात्मशास्त्रप्रवचनतत्पराः नानादेशेषु सश्चरन्तो महान्तं कालं काश्यामनयन्। ब्रह्मनिष्ठाः स्थितप्रज्ञाश्च बभूवुः। 1920 तमे संवदब्दे (1864 तमे क्रैस्तवाब्दे डिल्लीप्रान्ते विदेहमुक्तिमापन्ना इति ज्ञायते।

संस्कृतविचारसागरः तस्य प्रयोजनवत्ता च-

मायूरक्षेत्रगताः सततवेदान्तप्रवचनतत्पराः ब्रह्मविद्यारसिकाः श्रीवा- सुदेवब्रह्मेन्द्रसरस्वतीस्वामिनः श्रीनिश्चलदासीयहिन्दीविचारसागरमासादय, स्वयमपि हिन्दीभाषामभ्यस्य, तं ग्रन्थमामूलाग्रं सम्यक् परिशील्य, तस्य ग्रन्थस्याद्वैता त्मतत्त्वावबोधन विषयेऽतीवोपयोगमपश्यन्। द्रा विडमाषायां तत्परि- वर्तनमपि समग्रतया समवालोकयन्। सारभृतोऽयं अ्रन्थः यथा नानादेशेषु भूयसे उपकाराय भवेत्तथा परिष्कृत्य नवीकर्तव्य इति तेषां मतिरजायत। ततस्ते संस्कृतभाषाया अखिलेऽपि भारतदेशे, बहिरपि नानादेशेषु प्रचुर प्रचारमालक्ष्य संस्कृते अनतिपरिचयवतामपि पठितृणां सर्वेषामप्यनायासेन झटित्यर्थाववोधो यथा स्यात्तथाऽतिसरलैः संस्कृतवाक्यैः, तत्र तत्र भवापो- द्वापपूर्वकमावश्यकपरिष्कारांश्च विधाय, तत्र तत्र समञ्जसानि वेदान्तप्रमाणानि चोदाहृत्य, स्वकीयं विचारसागरं नानादेशगतानां जनानासुपकाराय प्रणिन्युः। अस्य संस्कृतविचारसागरस्यार्थावबोघविषये कोशव्याकरणादिपरिज्ञानस्यापेक्षा लेशतोSपि नास्तीति एतं अन्थ पठतां प्रत्यक्ष भवेत्।

V

किश्च हिन्दीविचारसागरे भाषान्तरीयतत्परिवर्तनेषु च संस्कृपदप्रचु- राण्येव वाक्यानि प्रयुक्तानि। अध्यात्मविषयेषु भाषाग्रन्थेषु संस्कृतमय- प्रकृतिभ्यः परतया तत्तद्भाषोचितप्रत्यययोजनेन निष्पन्नान्येव पदानि बाहुल्येन प्रयुज्यन्ते। किश्च तत्तदर्शनमात्रप्रसिद्धानां यथावत् भाषान्तरे परिवर्तना- सहानां शब्दानां पदे पदे प्रयोग: अध्यात्मविषयकभाषाअ्न्थेष्वपरिहरणीय एव। संस्कृतप्रचुरदेशभाषापेक्षया शुद्धसरलसंस्कृतभाषाया उपयोग एवाध्या- त्मग्रन्थे श्रेयानिति श्रीवासुदेवब्रह्मेन्द्रसरस्वतीस्वामि नोऽतिललितपदबद्धैर्वाक्यैः स्वकीयं संस्कृतविचारसागरं नानादेशजनानामुपकारं मनसि निधाय व्यरचयन्। अपिच श्रीनिश्चलदासीयविचारसागरे उपयुक्ता हिन्दीभाषा आधु- निकाखिलभारतीयहिन्दीभाषापेक्षया विलक्षणा दश्यते। अतः आधुनिक- हिन्दीमात्रपरिचयवंतः संस्कृतेऽपीषत्परिचयवन्तोऽपि जाना हिन्दीविचारसागर- स्यार्थ झटित्यक्लेशेन यथा वत्सुविशदतयाऽवगन्तुमपि अतिसरलसंस्कृतभाषया निबद्धोऽयं श्रीवासुदेवव्रम्मेन्द्रसरस्वतीस्वामिनां विचारसागरः उपयुज्यते एव। संस्कृतविचारसागरस्य वैशिष्टान्तरम्- संस्कृतविचारसागरस्य नानादेशेषूपयोग इत्येको विशेष उक्त:। सं्कृतविचारसागरगतानां प्रमेयाणां प्रमाणराजवेदान्तवाक्योदाहरणेन दृढीकृतत्वमिति द्वितीयोऽपि विशेषोऽवगन्तव्यः। तथाहि-यद्यपि भाषा- विचारसागरे सयुक्तिकं वैशधेन वेदान्तसिद्धान्ताः प्रतिपादिताः, अथापि तत्र तत्रानुग्राहकाणि वेदान्तप्रमाणवाक्यानि नोदाहृतानीति वैकल्यमस्ति। संस्कृत- विचारसागरे तद्वैकल्यं परिहरन्तः श्रीवासुदेवब्रह्मेन्द्रसरस्वतीस्वामिनः युक्ति- पूर्व निर्धारितान् सर्वानप्यर्थान् समुचितानि वेदान्तप्रमाणवाक्यान्युदाहृत्य दृढीकुर्वन्ति। अत्र विषये संस्कृतविचारसागरप्रणेतारः श्रीशङ्करभगवत्पादाचा- र्याणां रीतिमनुसरन्ति। भगवत्पादा हि स्वभाष्येषु सवत्र वर्णितं शास्त्रार्थ पुष्कलतयोदाहतैः वेदान्तप्रमाणवाक्यः सुनिरूढं कुर्वेन्ति। प्रमाणवाक्याना- मुद्राहरणपूर्वक शास्त्रार्थप्रदर्शनमिति श्रीभगवत्मादानां शैली। सेयं शैली संस्कृत- विचारसागरेऽवलम्बिता सुतरां शोभते। यद्यपि भाषाविचारसागरे वर्णितः सर्वोऽप्यर्थः वेदान्तशास्त्रानुगतस्त- दविरोधी च। तथापि अध्यात्मग्रन्थे वेदान्तप्रमाणवाक्यानामुदाहरण-

vi

मप्यावश्यकमेव। तथाहि-अध्यात्मविषये वेदान्त एव प्रमाणम्। "वेदा- न्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः" (मु. 3-2-6. कै-4.) "तं त्वौपनिषदं त्वा पुरुषं पृच्छामि" इत्यादिश्रुतेः। अत एव सर्वेऽप्यध्यात्मग्रन्थप्रणेतारः स्वग्रन्थेषु वर्णितस्य सर्वस्याप्यर्थस्य वस्तुतो वेदान्तमूलकत्वेऽपि स्वोक्तानामर्थानामनुग्राह- कवेदान्तवाक्यानामप्रदर्शने, स्वोकार्थे प्रमाणराजवेदान्तानुग्रहाभावशक्का पठितणां स्यादिति तत्र तत्र सावधानाः सन्तः प्रमाणवाक्यान्यप्युदाहरन्ति। अयमेवाभिप्रायः श्रीभगवत्पादानामपि स्वभाष्येषु शास्त्रार्थमुपवर्ण्य तत्र तत्र प्रमाणवचनान्यपि पुष्कलतया प्रदर्शितवताम्। अपि च लोके यद्यप्यात्मतत्वविषये उपनिषदो, ब्रह्मसूत्राणि, भग- वद्गीता चेति त्रीणि प्रस्थानानि प्रसिद्धानि। तथापि ब्रह्मसूत्राणां भगवद्गीता- याश्चोपनिषन्मूलकत्वात् फलतः उपनिषद एवैकं प्रस्थानम्। अत एव "तं त्वौपनिषदं त्वा पुरुषं पृच्छामि" इत्युच्यते। अत एव वेदान्तवाक्यानां तात्पर्यनिर्धारणरूपं श्रवणमेवात्मतत्त्वज्ञानं प्रति साघनतया याज्ञवल्क्यो वर्ण- यति। अतश्च वेदान्तप्रमाणवाक्यप्रदर्शनपूर्वकं वर्णित एवाध्यात्मविषयः मनसि सुलओो भवेदिति सर्वथाऽध्यात्मग्रन्थेषु वेदान्तप्रमाणवाक्यप्रदर्शन- मनुपेक्षणीयम्। भाषाविचारसागरे तु तदुपेक्षणहेतुकं चैंकल्यमस्त्ये- वेति, तस्य परिहारः संस्कृतविचारसागरे संपादितः । न च वेदान्ता इव युक्तयोऽप्यध्यात्मविषये प्रमाणमेव। अत एव याज्ञ- वक्यः "आत्मा वाडरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यः" (बृ. 4. 5. 6.) इति श्रवणमिव मननमप्यात्मज्ञाने उपायतया प्रदर्शयति। मननं च युक्तिभिरनु- चिन्तनमेव। अतः युक्तयोऽप्यात्मज्ञाने साघनम्। ताश्च युक्त्तयः भाषा- विचारसागरे सम्यक् प्रदर्शिताः, अतो न वैकल्यमिति वाच्यम्। आत्मतत्त्वनिर्धारणे युक्तिमात्रं नालम्। निवृत्तप्रतिबन्धकस्य नारदादेरिव वेदान्तविचाररूपश्रवणमात्रेणात्मतत्त्वज्ञानसि्या मननरूपाया युक्तेरात्मतत्त्वज्ञाने साधनता न नियता। यस्य त्विन्द्रादेरिव श्रवणानन्तरमपि प्रतिबन्धकसत्वादात्मतत्त्वज्ञानसिद्धिर्नाभवत्, तद्विषये प्रतिबन्धकनिवर्तकतया मननस्योपयोग इति मननं न साक्षादात्मतत्त्वज्ञानोपायः। प्रतिबन्धनिवर्तकं मननमपि श्रत्यनुसारियुक्तिभिरेव कार्य न स्वतन्त्राभिर्युक्तिभिरिति सिद्धान्तः । "नैषा तर्केण मतिरापनेया" (क. 1-2-9) इति श्रुतिः, "तर्काप्रतिष्ठा-

vii

नात्" (ब्र. सू. 2-1-11) इति सूत्र च स्वतन्त्रतर्कस्यात्मज्ञानेऽनुपयोग बोधयतः।"अनन्यप्रोक्तेऽगतिस्त्र नास्ति।" "प्रोक्त्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ" (क.1-2.8) इति श्रुतिराचार्योवदेशपूर्वकवेदान्तश्रवणस्यैवर नियमेनात्म- ज्ञानसाधनतामाह। एवमात्मतत्वविषये वेदान्ता एव प्रमाणं । युक्तयस्तत्र न स्वतन्त्रतां वहन्तीति सिद्धम्। तथा चस्फीतोऽपि जनपदः यथाSराजकक्षेन्न विराजते, तथा ऽध्यात्म विषयको ग्रन्थोSबाधितसूक्ष्मयुक्तिशतालड्कृतोSपि प्रमा- णरा जवेदान्तवाक्यप्रदर्शनेनाननुगृहीतो न बिराजते। संम्कृत विचारसागरेऽनुबन्धचतुष्टयस्य सामान्यरूपेण वर्णनपरे प्रथमतर प्रमाणतयोदाहनानि वाक्यानि समव्यातः प्रदर्शनाथे प्रदरश्यन्ते। यथा- (1) बुद्धयादेरविषय आत्मा इत्यत्र त्रीणि, (2) आत्मा सर्वसाक्षी इत्यत्र दे, (3) आत्मा वृतित्याप्यो न फलव्याप्य इत्यत्र चत्वारि, (4) अखण्डिन्मात्रे वसत्यगात्मन्येवाधिष्ठाने सर्व: प्रपश्: कल्पित इत्यत्र त्रयोदश, (5) प्रत्य- गातमनो ब्रम्मामिन्नत्वे एकादश, (6) वदान्तश्रवणादेत्मज्ञानहेनुर्वे पक्ष, (7) श्ीरूपविषयम्य प्रयलपरिहार्येत्वे चत्वारि, (8) शमदमादिसाधनविवरण- प्रम्नावे नव, (9) अन्तरङ्साधनसिदधनं्तर्र हिस् त्या्यत्वे म् (10) ज्ञाने वेदान्नवाक्यम्यैव् मुख्यसाधनत्वे एकं, (11) पडियतात्पर्यलिएँ: छान्दोग्यपष्ठम्याहवने समन्वयपदर्शने एकादश, (12) जीवब्रद्ैक्यसाधने एकादश, (13) निर्विकल्पसविकल्पसमाध्योमेंदे दे, (14) जीवब्रम्ममेदनिषेधे त्रीणि, (15) प्रपशम्य नित्यनिवृत्तत्वे चत्वारि, (16) प्राप्तपास्तेः समावितत्वे एकं, (17) कल्पिन निवृतेरविष्ठानरूपत्वे एकम्-इत्येवे संस्कृत विचारमागरे प्रथमनरक्के प्रमाणवाक्योदाहरणस्य सूची। इय व प्रदर्शनार्थेव। सं.कृतविचारसागरस्य प्रकारान्तरेण वैशिषट्थम्- (1) नानादेशवासिनां जनानासुपकारयातिसरलया संस्कृत- भाषया निबद्ध्त्वं, (3) तद्गतानां प्रमेयाणां प्रमाणमूर्धन्यवेदान्तवाक्यो- दाहरणेन टडीकरणमिति संस्कृतविचारसागरस्य हवौ गुणौ पदर्शितौ। (3) अन्यूनानतिरिक्तार्थवर्णनमिति तृतीय: गुणोऽपि संस्कृतविच्ारसागरे रश्यते। तथाहि यस्मिन् प्रकरणे यावानर्थ अपेक्षितस्तावत एव तत्र वर्णनें ज्यायः । अवाधितस्वापि प्रकरणानपेक्षितस्मार्यस्य वर्णन न साधु। अन्यूनान-

viiì

टीका टिप्पणीसहितं हिन्दीविचारसागरं, द्राविडमाषायां तत्परिवर्तनं च सम्यकू परिशील्य, तत्र क्वचिदघिकवर्णनं, क्वचिदवश्यवर्णनीयस्योपेक्षणं च दृष्टा, श्रीवासुदेवब्रह्मेन्द्रसरस्वतीस्वामिनः सुसमीक्ष्यावश्यकर्तव्यावापोद्वापौ कृत्वा, भाषामयविचारसागरस्य परिष्काररूपेण स्वकीयं संस्कृतविचारसागरमन्यू- नानतिरिक्ततया सर्वमपि प्रमेयजातं, प्रमाणवचनोदाहारणपूर्वकमतिसरलया भाषया वर्णयन्तः सर्वोपकाराय प्रणिन्युः । संस्कृतविचारसागरे प्रथमतरङ्गे संपादिताः आवापोद्वापपूर्वकाः परि- ष्कारा: प्रदर्शनार्थमेव प्रदर्श्यन्ते-

(१) श्रीनिश्चलदासपण्डिताः वस्तुनिर्देशरूपं प्रत्यगभिन्नपरमात्मस्व- रूपानुसन्धानात्मकं मङ्गलमाचरन्तः, तद्वारा जीवब्रह्मैक्यं स्वग्रन्थस्य विषय इति सूचयन्तश्च, परमात्मस्वरूपबोधकपदैर्घटितं मङ्गलमेवं निरबन्न्। "जो सुख, नित्य, प्रकास, विभु, नाम रूप आधार,। मति न लखै जिहिं मति लखै, सो मैं शुद्ध, अपार ॥ १ ॥" संस्कृतविचारसागरे एतस्यैव हिन्दीमङ्गलपद्यस्य परिष्काररूपौ द्वौ मङ्गलश्लोका वेवं निबद्धौ- "सुखं, नित्यं, स्वप्रकाश, व्यापकं, नामरूपयोः । अधिष्ठानं बुद्धयबोध्यं बुद्धेर्द्दग्यत्तु निर्मलम् ॥ १ ॥ अपारं सर्ववेदान्तवेद्यं प्रत्यक् परं महः । तदेवाहं न मत्तोऽन्यदिति मे निश्चिता मतिः ॥ २ ॥ इति । (१) अत्र हिन्दीमङ्गलपदे द्वितीयपादे "नाम रूप आधार" इति विशेषणम्। संस्कृतविचारसागरे तु तत्स्थाने "नामरूपयोरधिष्ठानम्" इति विशेषणं प्रयुक्तम्। तत्राधारपदस्थाने संस्कृतविचारसागरे कृतः अधिष्ठान- पदप्रयोगो ज्यायान्। तथाहि,-नामरूपात्मकः प्रपश्चो मिथ्याभूतः । स च प्रत्यगभिन्ने परमात्मनि कल्पित इति विशेषणस्यास्य तात्पर्यार्थः । उपरि च तृतीयतुरीययोर्हिन्दीमङ्गलपद्ययोः "रज्जौ भुजङ्ग इव प्रत्यगभिन्ने परमात्मनि

ix

सर्वस्य कल्पितत्वं वर्ण्यते च। लोके शास्त्रे च "भूतलं घटस्याधारः" इति व्यावहारिकघटाद्याश्रये 'आधार' शब्दस्य प्रयोगः,। "रज्जुः मिथ्याभुजङ्ग- स्याधिष्ठानम्" इति मिथ्यावस्तु यत्र कल्प्यते तत्राधिष्ठान" शब्दस्य प्रयोगः, इत्याधाराधिष्ठानशब्दयोः प्रयोगे व्यवस्था दृश्यते। तामिमां व्यव- स्थामनुसृत्य मिथ्याभूतनामरूपात्मकः प्रपश्चो यत्र कल्पितः तस्य ब्रह्मणः अधि- ष्ठानपदेन बोघनं साधु। अतः आधारपदस्थाने अधिष्ठानपदस्य प्रयोगः संस्कृते कृतः साधुः। अत एव मुद्रितहिन्दीविचारसागरग्रन्थे" नामरूप- का आघार" इति टीकायाः टिप्पणं "अधिष्ठान, विवर्तोपादानकारण" इत्येवं दृश्यते। (२) हिन्दीमङ्गलपदये तृतीयपादे "मति न लखै, मति लखै" इति परस्परविरुद्ध विशेषणद्वयं दृश्यते। तत्स्थाने संस्कृतमङ्गलश्लोके "बुद्धयबोध्यं, बुद्धेद्टेक्" इति विशेषणद्वयं प्रयुक्तम् । अत्र "मति न लख" इति हिन्दी- विशेषणस्य परिवर्तनरूपं "बुद्धधबोध्यम्" इति विशेषणं संस्कृते प्रयुक्तम् । तदनुसृत्य "मति लखै" इति हिन्दीविशेषणस्य परिवर्तनरूपं 'बुद्धिबोध्यम्" इति विशेषणं संस्कृते प्रयोक्तव्यतया प्राप्तम्। परंतु संस्कृतविचारसागरमङ्ग लक्लोके "बुद्धिबोध्यम्" इति विशेषणमपहाय तत्स्थाने "बुद्धेर्द्ग्" इति नृतनं विशेषणमुपात्तम्। अत्रेदं विवेचनीयम्-वस्तुनिर्देशरूपमङ्गलद्वरा जीवब्रह्मैक्यबोधन- स्याभिमतत्वादत्र मङ्गलपदे प्रत्यगभिन्नपरमात्मस्वरूपबोधकानां, तत्र प्रमाण- प्रदर्शनपराणामेव विशेषणानामवकाशः, नेतरविशेषणस्येति प्रथमतो ज्ञेयम्। तत्र 'बुद्धयबोध्यम्' इत्येतदर्थकं "मति न लखै इति हिन्दीविशेषणं यतो वाचो निवतन्ते। अप्राप्य मनसा सह (तै. ब्र. 4&9) इत्यादिश्रुतिबो- धितस्य बुद्धचाधगोचरत्वस्य ब्रह्मस्वरूपस्य बोधकत्वात्प्रकृतानुगुणम् । "बुद्धि बोध्यम्" इत्येतदर्थकं "मति लखै" इति विशेषणं तु प्रकृतानुगुणेन "मति न लखे "इति पूर्वविशेषणेन तदनुग्राहिकया" यतो वाचो निवतन्ते अप्राप्य मनसा सह (तै. ब्र. 4&1) इत्यादिश्रुत्या च विरोधान्न मुख्यार्ये ग्रहीतुमुचितम्। तथाहि-मतिशब्दस्य प्रमाणजनितान्तःकरणवृत्तिरित्यर्थेवत्वात् "मति लखै" इति विशेषणस्य 'वेदान्तप्रमाणजनितान्तःकरणवृत्या प्रकाश्यं ब्रह्म' इति मुख्योऽर्थः स्यात। स च बाधितः । यतः वेदान्त-प्रमाणजनितान्तःकरणवृत्तिर्व्रम्मावारका- *2

ज्ञानमात्र नाशयति। ब्रह्म तु स्वप्रकाशत्वात्स्वयमेव भासते। बुद्धिर्न ब्रह्मस्वरूप- प्रकाशिका। प्रत्युत बुद्धयादेः प्रकाशकं ब्रह्म इति शास्त्रसिद्धान्तः। एवं च "मति लख" इत्यस्य मुख्यार्थग्रहणे बाघादमुख्यार्थे तद्विशेषणं नेयम्। स चार्थः "वेदान्तप्रमाणजनितान्तःकरणवृत्तिविनाश्यं ब्रह्मावारकमज्ञानमि"ति। सोडर्थो न प्रकृतः। यतो ब्रह्मस्वरूपव्णनं प्रकृतं, न ब्रह्मावारकाज्ञानवर्णनम्। अथ "मति लखै" इति विशेषणस्य "प्रमाणजनितान्तःकरणवृत्तिविनाश्य- स्वावारकाज्ञानवद् ब्रह्म" इति प्रकृतार्थे नयनेऽपि नानेन विशेषणेन प्रकृतस्य ब्रह्मण: स्वरूपं साक्षाद्वोघितं भवतीति, "मति लखै" इत्येतदर्थकस्य बुद्धि- बोध्यम्" इति विशेषणस्य संस्कृतविचारसागरे परित्याग उचित एव। "मति लख" इत्येतदर्थकं "बुद्धिबोध्यम्" इति विशेषणमपहाय तत्स्थाने संस्कृतविबारसागरे "बुद्धेर्द्क्" इति नृतनतयोपात्तं विशेषणमबाधि- तार्थकत्वात्प्रकृतानुगुणत्वादपेक्षितत्वाच्च युक्तमेव। 'बुद्धेटेक्' इत्यस्य बुद्धयादेः साक्षी' इत्यथः। तलाध्यात्ममन्तःकरणरूपाया बुद्धेः वागादेश्चक्षुरा- देश्र करणजातस्य यत् स्वस्वविषयप्रकाशनसामर्थ्य लोके प्रसिद्धं तन्न- तेषां स्वाभाविकं, किन्तु बुद्धयादिव्यतिरिक्तसर्वान्तरप्रत्यगात्मज्योतिर्निमित्त- कमिति शास्त्रसिद्धान्तः । एतदर्थप्रतिपादनायैब केनोपनिषत्परवृत्ता। एवमधि- भूत सूर्यादिज्योतिषां पदार्थप्रकाशनसामर्थ्य यल्ोकसिद्धं, तदपि न तेषां स्वाभा- विकं, किन्तु ब्रह्मचैतन्यनिमित्तकमिति च शासतरार्थः । प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणश्चा- भेदात "बुद्धेद्टेक्" इत्यत्र वुद्धिशब्दस्योपलक्षणत्वाच्चाध्यात्मं बुद्धयादेः, अधिभूतं सूर्यादेश्र स्वस्वविषयप्रकाशनसामर्थ्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मचैतन्यनिमित्तकमिति सिद्धम्। एवं च "बुद्धेर्द्क्" इत्यस्य विशेषणस्य "स्वसंबद्धसर्वावभासकं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म" इति पर्यवसितार्थः । "श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषश्चक्षुः" (के. 1-2) "येन वागभ्युद्यते" (के. 1-4) "येनाहुर्मनो मतम्" (के. 1-5) "येन चक्षूंषि पश्यति" (के. 1-6) "तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" (मु. 2-2-10) इत्यादिश्नतयोऽत्र प्रमाणम्। एवं 'बुद्धेद्टक्' इतीदं विशेषणं, पदर्शितश्रत्यर्थस्य स्वसंबद्धसर्वावभासक- तरूपब्रह्मस्वभावस्य बोधकत्वाच्चाबाघितं प्रकृतानुगुणं च। इदं च विशेषणं प्रकृते अपेक्षितं च । तथाहि-"चिद्धनत्वं" मत्यगभिन्नव्रह्मण: स्वरूपम्। चिद्धनत्वं नाम अनन्याधीनतया स्वयमेव प्रकाश-

xi

मानत्वे सति स्वेतरसर्वावभासकत्वम्। तत्र 'बुद्धयबोध्य'मिति विशेषणेन अनन्याधीनतया स्वयमेव प्रकाशमानत्वमित्यंशो बोघितः। स्वेतरसववभास- कत्वांशस्य बोधनाय 'बुद्धेर्द्वक्' इति विशेषणमत्रावश्यमपेक्षितम। हिन्दीमङ्गलपद्ये त्वेतत्स्थानीयस्य विशेषणस्याभावाद्वैकल्यम्। हिन्दीमङ्गलपद्यविवरणटीकात्रैवं दृश्यते-"मति न लख जिहिं मति लखै-"इस्का यह अर्थ है :- बुद्धि जिस (ब्रह्म) कूं प्रकाश नहीं औ जो (ब्रह्म) बुद्धिकूं प्रकाशै" इति। अत्र "मति लखै" इत्यस्य 'ब्रह्म बुद्धेः प्रकाशक' मित्यर्थेवणनं सुतरां क्विष्टम्। अतः साक्षादकेशेन तदर्थबोधकं "बुद्धेर्द्ग्" इति संस्कृतविशेषणं साधु। द्वित्रिविशेषणेनैवा तिव्याप्त्या दिर हित ब्रह्मलक्षण सिद्धाव पि मङ्गलपद्ये नाना- विशेषणोपादानफलं जिज्ञासोरधिकारिणः सर्वप्रकारेणापि विस्पष्टतया ब्रह्म- स्वरूपावबोध एवेति मङ्गलपद्यविवरणान्ते हिन्दीटीकायामुक्तेम्। अत एव हिन्दीमङ्गलपद्ये प्रथमपादगत "प्रकास" इति विशेषणेनैव ब्रह्मणश्चिद्ूपत्वे लक्षितेऽपि पुनरपि तृतीयपादे "मति न लखै" इति विशेषणमनन्यापेक्षतया स्वयमेव प्रकाशमानं ब्रह्मति तत्स्वरूपविशेषप्रदर्शनायोपात्तम्। तथा स्वेतर- सर्वावभासकत्वरूपस्य विशेषान्तरस्यापि प्रदर्शनाय विशेषणान्तरमुपा- देयमेव हिन्दीमङ्गलपद्येऽपि। तत्र तन्नोपात्तमिति, भाषाविचारसागरस्य परिष्काररूपेण प्रवृत्ते संस्कृतविचारसागरे "बुद्धेर्दग्" इति विशेषणमुपात्तम्। (३) संस्कृतम ङ्गलश्लोके ब्रह्मस्वरूपबोघकविशेषणानामन्ते (1) 'सर्व- वेदान्तवेद्यम्' (2) 'प्रत्यक्' इति विशेषणद्वयमुक्तम्। हिन्दीमङ्गलपदे त्वेतत्स्थानीयं विशेषणद्वयं न दृश्यते। सप्रयोजनत्वादावश्यकमेव संस्कृत- मङ्गलश्लोकोक्तं विशेषणद्यमपि। तत्र 'सर्ववेदान्तवेद्यम्' इति विशेषणं पूर्व विशेषणैलक्षिते ब्रह्मणि सर्वे वेदान्ताः प्रमाणमिति बोधयति। न केवलेन लक्षणेन चस्तुनः सत्तानिश्चयो भवति। किन्तु तद्वबोघकप्रमाणेऽपि सत्येव। "लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तुसिद्धिः" इतीयेते। प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म तु लौकिक- प्रत्यक्षादिप्रमाणानां विषयो न भवति। अतः "सुखं नित्यं स्वप्रकाशम्"

१. यद्यपि 'सुख नित्य' इसरीति सैं दो विशेषणकरिही अतिव्याप्ति तौ दूरी हो वै है, तथापि अधिकविशेषण जो कहेहैं, सो अनेकरीति सैं ब्रह्मके लक्षणकाज्ञान होवै। इस निमित्त कहहैं'। (इति टीका P. 4.)

xii

इत्यादिविशेषणैः ब्रह्मणि लक्षितेऽपि तदवबोधकप्रमाणाभावादुब्रह्मणः सत्वविषये शङ्व स्यात्। इदं विशेषणं तु ब्रह्मणि सर्वे वेदान्ताः प्रमाणमिति बोघन- द्वारा ब्रह्मास्तित्वनिश्चयहेतुर्भवतीति सार्थकम्। (४) 'प्रत्यक्' इति विशेषणमपि सफलत्वादवश्योपादेयम्। लक्षणप्रमाणाभ्यां ब्रह्म सिद्धम्। "सुखं नित्यम्" इत्यादिविशेषणैर्ब्रह्मणः अविनाशिनित्यानन्दरूपत्वमपि बोधितम्। तथापि ब्रह्मणः परोक्षत्वे तादृशा- नन्दरूपब्रह्मप्राप्तेः पुरुषार्थत्वं न सिद्धयेत्। अपरोक्षस्यैवानन्दस्य पुरुषार्थत्व- प्रसिद्धया ब्रह्मानन्दस्यापरोक्षतापि बोधयितव्या। 'प्रत्यक्' इतीदं विशेषणं तु ब्रह्मानन्दस्यापरोक्षताबोधनद्वारा तस्य पुरुषार्थत्वबोधकत्वात्सफल- मुपादेयश्च। 'प्रत्यक्' इति शब्दस्यान्तरात्मेत्यर्थः । प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म' इत्यर्थोडनेन विशेषणेन वर्ण्यते। प्रत्यगात्मा च सर्वेषामपरोक्षः। तादशप्रत्यग- भिन्नं ब्रह्माप्यपरोक्षमिति ब्रह्मस्वरूपानन्दोऽप्यपरोक्षत्वात्पुरुषार्थ इति सिद्धयति। (५) हिन्दीग्रन्थे "अपार" इति मूलोक्तविशेषणस्योपपादनाय "देशकालवस्तुकरि अंतते रहित" इति टिप्पणं दत्तम्। देशकालवस्तु- भिर्ब्रह्मण: परिच्छेदो नास्तीति तट्िप्पणार्थः । तदुपर्यपि "देशकालवस्तुभिः परिच्छेदो नाम क :? कथ च स न ब्रह्मणि भवति ?" इत्याद्याकाड्क्षो- देति। लोकतस्तज्ज्ञानाभावात् टिप्पणकृता सोडप्यर्थो विवरणीय एव। न तु विवृतः। संस्कृतग्रन्थेऽत्र टिप्पण्यामुदाहरणप्रदर्शनपूर्वकं देशकालवस्तुकृत- परिच्छेदो विवृतः। देशकालवस्तूनां ब्रह्मण्यध्यस्तत्वान्न ते ब्रह्म परिच्छेत्तुमर्ह- न्तीति च प्रदर्शितम्। इत्याकाङ्क्षितार्थविवरणपरा संस्कृतटिप्पणी प्राप्तावसरा निबद्धा। (६) शमदमादि साधनषट्कलक्षण प्रस्तावेऽपि संस्कृतविचारसागरे तत्र तन्रापेक्षितानि सप्रयोजनानि विशेषणानि समीक्ष्य निवेशितानि। (i) "विषयेभ्यो मनसः प्रतिनिवर्तन शमः, इन्द्रियाणां प्रतिनिवर्तनं दमः" इति शमदयोलेक्षणमुक्तं हिन्दीविचारसागेरे। संस्कृते तु "प्राचीन- विषयवासनात्यागपूर्वकम्" इत्यघिकांशो निवेशितः। स चार्थवान्। विषयेभ्यः प्रतिनिवृत्तानि समनस्कानीन्द्रियाणि विषयवासनासद्भावे पुनःपुन-

१. "मन विषयनतैं रोकनों सम तिहीं कहत सुधीर। इन्द्रियगनको रोकनों दम भास्वत वीर ॥" (1-16)

xiii

र्विषयानेवानुचिन्त्य घावेयुः। अतः शमदमादिस्थर्यसिद्धये शमदमाद्यभ्यसन- समकालं मुमुक्षुः विषयदोषानुचिन्तनादिना विषयवासनापरित्यागविषयेऽपि यत्नमादधीतेति बोधयितुं "प्राचीनविषयवासनापरित्यागपूर्वकमिति विशेषणोपादानं समीक्ष्य कृतं वेदितव्यम्। (ii) "गुरुवेदान्तवाक्येषु विश्वासः श्रद्धा" इति हिन्दीग्रन्थे श्रद्धा- लक्षणमुक्तेम्। संस्कृतग्रन्थे तु "श्रद्धा नाम गुरुवेदान्तवाक्येषु दृढतरविश्वासः" इति विश्वासे दृढतरत्वविशेषणमधिकमुपात्तम। तदिदमधिकविशेषणमेव- म्थवत्। तथाहि-आत्मतत्त्वज्ञानं पुरुषारथहेतु। अलौकिकत्वादात्मतत्त्वस्य वेदान्तवाक्येभ्य एव तज्ज्ञानं संपाद्यम्। वेदान्तानां यथावदर्थाधिगमश्च गुरूपदेशेनैव लभ्यः । अतः गुरुवाक्ये वेदान्तवाक्ये च विश्वासदाढर्घेस त्येव गुरुमुखाद्वेदान्तानामर्थनिर्णयरूपं श्रवणं, ज्ञानस्यान्तरड्गसाधनभूत सिद्धयेदिति गुरुवेदान्तवाक्यविश्वासे दृढतरत्वविशेषणं सफलम्। गुरुवेदान्तवाक्ये दृढतर- विश्वासे सत्येव यथावच्छवणं सिद्धथेन्नान्यथेति भावः ।

(iii) हिन्दीग्रन्थे ससाधनानां सर्व कर्मणां परित्याग उपरमः इत्युक्तम। संस्कृतग्रन्थे तु "ससाधनानामैहिकामुष्मिकभोगहेतूनां लौकिकवैदिककर्मणां परित्यागः उपरमः" इत्युक्तम्। उपरमलक्षणे 'ऐहिकामुष्मिकभोगहे- तूनाम्' इति त्यक्तव्यानां कर्मणां विशेषणमुक्तं सफलम्। अन्यथा चित्तशुद्धयादिद्वारा ज्ञाने बहिरङ्गसाधनानामपि कर्मणां परित्यागापत्तेः। असं- न्यासिना जिज्ञासुना नित्यकर्मत्यागस्य कर्तुमनुचितत्वात्।। (iv) अपि चोपरमलक्षणप्रस्तावे एव हिन्दीग्रन्थे टिप्वणे स्त्रीरूप- विषयस्य विषयान्तरेभ्योऽतितरामनर्थहेतुत्वमुपवर्ण्य स्त्रीरूपविषयपरित्यागस्य फलमनिष्टनिवृत्ति: प्रदर्शिता। संस्कृतटिप्पणे तु स्त्रीरूपविषयपरित्यागस्यैव ब्रह्मचर्यरूपत्वं, तादृशब्रह्मचर्यस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिहेतुत्वं चोपवण्ये स्त्रीरूपविषय- परित्यागस्य फलमिष्टप्राप्तिरपि प्रदर्शिता। (v) हिन्दीग्रन्थे ब्रह्मप्राप्तिरनर्थनिवृत्तिश्च मोक्ष इति वैर्णितम्। संस्कृत- ग्रन्थे तु स्वस्वरूपभूतब्रह्मपाप्तिरनर्थनिवृत्तिश्च मोक्ष इति वर्णितम्। अत्र

१. "सत्य वेद गुरुवाक्य हैं श्रद्धा अस विस्वास"। (1-17) २. "साधनसहितकर्म सब त्यागै' (1-18) ३. "ब्रह्मप्राप्ति अरु बन्धकी, हानि मोछको रूप " (1-21.)

xiv

स्वस्वरूपभूत इति ब्रह्मणो विशेषणं समीक्ष्योपात्तम्। अनेन विशेषणेन नित्यापरोक्ष प्रत्यगभिन्नत्वस्य ब्रह्मणि बोधनादूब्रह्मणोSप्यपरोक्षता, ब्रह्मस्वरूपान- नदस्याप्यपरोक्षता, ब्रह्मप्राप्तेः पुरुषार्थता चावगम्यते। (vi) हिन्दीग्रन्थे यज्ञादिकर्म सकामस्य संसारहेतुः। निष्कामस्य चित्त- शुद्धिहेतुरिति कामतदभावाभ्यां फलभेदमात्र प्रदर्शितैम्। संस्कृतग्रन्थे तु तत्र प्रमाणतया यथाक्रतुश्रुतिसंयोगपृथकृत्वन्यायावपि प्रदर्शिताविति विशेष: । (vii) हिन्दीग्रन्थे श्रवणलक्षणप्रस्तावे टिप्पण्यां वेदान्तानामद्वैते ब्रह्मणि तात्पर्यनिर्णायकानामुपक्रमोपसंहरैकरूप्यादीनां षण्णां लिङ्गानां लक्षण- मात्रं वर्णितम्। संस्कृनत्रथे तु तेषां लक्षणानां समन्वयप्रदर्शनमुखेन छान्दोग्य- षष्ठप्रकरणगतानि वाक्यान्युदाहृत्य तैस्तैरलिड्गिरद्वितीये ब्रह्मणि छान्दोग्यषष्ठप्रपा- ठकस्य तात्पर्यनिर्णयप्रकारश्र सुस्पष्टमुदाहृत इति विशेषः। अद्वैतस्येव तत्र

प्रदर्शनमपि जिज्ञासुनाSडकाङक्षितमिति संस्कृतग्रन्थे समन्वयप्रदर्शनमपे- क्षितवर्णनमेव। (viii) हिन्दीग्रन्थे निदिध्यासनस्य फलवर्णनप्रसङ्गे "जीवब्रह्मणोर्भेदः सत्य इति ज्ञानं विपरीतभावना। तद्दूरीकरणं निदिध्यासनस्य फलम्" इति वर्णितम्। अत्र संस्कृतग्रन्थे काचन टिप्पणी मूलोक्तेऽर्थेऽवश्यंभाविन्याः शङ्कायाः तत्समाधानस्य च प्रदर्शनपरा अधिकतया निबद्धा। तथाहि-शङ्का- निदिध्यासनात्पूर्व सम्यक् श्रवणमनने साघिते। ताभ्यां सर्वसंदेहनिवृत्या निर्विचिकित्स: आत्मतत्वनिश्चयो जातः । ततः परं जीवब्रह्मभेदभ्रमानुवृत्ति- रसंभाविता। अतश्च भेदभ्रमनिवर्तकनिदिध्यासनस्य नास्त्येवोपयोग इति। तत्न समाधानम्-श्रवणमननाभ्यां सिद्धं निर्विचिकित्समप्यद्वैता- त्मतत्त्वज्ञानमद्यापि परोक्षरूपमेव। अनुवर्तमानो द्वैतभ्रमस्त्वपरोक्षरूपः । स चापरोक्षो द्वैतभ्रम: अपरोक्षेणैवाद्वैतात्मतत्त्वज्ञानेन निवर्तयितुं शक्यः। अत

१. "तथापि यज्ञादिक कर्म सकाम पुरुषकू संसारके हेतु हैं। औ निष्कामकूँ अन्तः करणकी शुद्धिके हेतु हैं।।" (1-23.) २. "जीवब्रह्मका मेद सत्य है। ऐसे ज्ञानकूं विपरीतभावना कहैहैं। ताकूं निदि- ध्यासन दूरी करैहैं।" (P. 12)

XV

श्रवणमननाभ्यां सिद्धस्य परोक्षस्याद्वैतात्मतत्त्वज्ञानस्यापरोक्षतासिद्धये निदिध्या- सनमनुष्ठेयं, निदिध्यासनस्य दृष्टफलत्वात् यावदद्वैतात्मतत्त्वसाक्षात्कारोदय निदिध्यासनमभ्यसितव्यञ्चेति। निदिध्यासनाभ्यासेनाद्वैतात्मतत्त्वसाक्षात्कारे उदिते अपरोक्षो द्वैतभ्रमः सद एव निवतते। एतादृशशङ्कासमाधानरूपोऽर्थः प्राप्तावसरत्वात् संस्कृतग्रन्थे टिप्पण्यां निबद्धः। मूलोक्तार्थादुपरि भाविन्याः शङ्कायाः समाधानमाकाङ्क्षमाणानां पठितृणामाकाङ्क्षा एतट्टिप्पण्यभावे न शान्ता भवतीति संस्कृतग्रन्थे निबद्धेयं टिप्पणी आवश्यिकी। (ix) एतद्ग्रन्थस्य विषयवर्णनप्रस्तावे "जीवब्रह्मक्यमस्य अ्रन्थस्य विषयः" इति हिन्दीग्रन्थे वर्णितम्। तदुपरि विरुद्धस्वभावयोर्जीवब्रह्मणोः कथमे कत्वं स्यादिति शङ्कोदेति। तत्र समाघानं वर्णयन्त इव "जीवशब्देनात्र जीवपदलक्ष्यार्थः कूटस्थो बोध्यः" इति टिप्पणं संस्कृतग्रन्थे सुसमीक्ष्य निवद्धम्। एवं तत्र तत्राकाङक्षितस्य, सप्रयोजनतयाऽवश्यं वणनीयतय। प्राप्तस्यार्थस्यानुपेक्षणेन यथास्थानं वर्णनं संस्कृतविचारसागरस्य विशेष- गुणनावहति। अथ हिन्दीग्रन्थे प्रथमतरङ्गे वर्णितानां केषाञ्चिद्विषयाणां अनवसरत्वात्संस्कृतग्रन्थेऽवर्णनं प्रदर्श्यते- (१) हिन्दीग्रन्थे मूले जीवब्रह्मणोरभेदसाघकयुक्ति भिर्भेदबाधकयुक्ति- मिश्चाद्वैत व्रह्मैक्यानुसन्धानमिति मननलक्षणं प्रदर्शितम्। टिप्पण्यामभेदसाधक- युक्तयः भेदबाधकयुक्तयश्चोदाहृताः । तत्र जीवब्रह्मणोरभेदसाघकयुक्तिष्वनु- मानार्थापत्योः प्रत्येकमेकमेवोदाहरणं प्रदर्शितम्। उपमाने तूदाहरणद्वयं प्रदर्शितम्। संस्कृतग्रन्थे तु प्रथमोपमानमेव प्रदर्शित न तु-द्वितीयोपमान- मपि। तत्र च हेतुरेवम्-नेदं प्रकरणमैदंपर्येण जीवश्रह्मणोरैक्यसाधनाय प्रवृत्तम्। अतोऽत्र साकल्येन तद्युक्तीनां प्रद्शेनमप्राप्तकालम्। चतुर्थे तरङ्गे ऐंदपरयेणाक्षेपसमाघानपूर्वकं जीवब्रह्मैक्यसाधनप्रकरणे द्वितीयमुपमानं निरूप- यिष्यते च। अत्र तु मननप्रकरणे प्रसङ्गादभेदसाघकयुक्तिपदशनस्य प्राप्तत्वात् १. एवं संशयद्वये निवृत्तेऽषि साक्षात्कारात्पूर्वमविद्याया: सत्बात् "अहं ब्रह्म न भवामि जीव एव, मत्तो भिन्नमेव ब्रह्म, देहादि जगत् सत्यम्' इत्येवंविधानेकविपर्ययाः पुनःपुनर्जायेरन्I तन्निवृत्तये सदा निदिध्यासितव्यमेव॥" इति। २. जीवब्रह्मकी एकता, कहत विषय (1-25)

xvi

प्रसिद्धस्य प्रथमोपमानस्य प्रदर्शनेनैव प्रकृतकार्यनिर्वाहाद्द्वितीयसुपमान- मत्र न प्रदशितम्। (२) जीव ब्रह्मणोर्भेदबाघ कयुक्तिमध्ये अनुमानोपमानार्थापत्त्यनुपलब्धीनां प्रत्येकमेकमुदाहरणं दत्त हिन्दीग्रन्थे संस्कृतग्रन्थे च टिप्पण्याम्। परन्तु हिन्दीग्रन्थे टिप्पण्यां जीवानां परस्परभेदस्य, जीवजडमेदस्य, ईश्वरजडभेदस्य जडानां परस्परभेदस्य च मिथ्यात्वसाधकान्युपमानानि वर्णितानि। पूर्वोक्त- भेदचतुष्टयस्य मिथ्यात्वसाधकान्यनुमानानि च तृतीयतरङ्गे वक्ष्यमाणान्यत्नाप्य- नुसन्धेयानीति चोक्तम्। जीवब्रह्मभेदमिथ्यात्वस्यैवात प्रकृतत्वात, तत्साधक- प्रमाणप्रदर्शनमेवात प्राप्तावसरमिति प्रकृतानुपयोगिनः इतरभेदचतुष्टय- मिथ्यात्वसाधकप्रमाणस्यात्नाप्रदर्शनं युक्तमेव। (३) हिन्दीग्रन्थे संस्कृतग्रन्थे चोभयत्नापि निदिध्यासनलक्षणमुक्त्वा निदिध्यासनपरिपाकावस्थैव समाधिरिति निदिध्यासनेऽन्तर्भावात्समाधिर्न पृथकू साधनम् इति मूले उक्तम्। हिन्दीग्रन्थे टिप्पणे तु निर्विकल्पकसमाघेः बाह्याभ्यन्तरभेदेन द्वैविध्यं, आन्तरनिर्विकल्पकसमाघेः साक्षात्कारासाक्षात्कार- भेदेन द्वैविध्यं,तेषां भेदानां लक्षणं, अद्वैतात्मसाक्षात्कारे सति आत्मावारका ज्ञानरूपावरणभङ्ग:, जीवन्मुक्तिः, मनोनिरोधाभ्यासाद्वासनाक्षयमनोनाशौ, विलक्षणजीवन्मुत्तयानन्दः, इत्यादिः प्रपश्चितः । परन्तु ज्ञाने अन्तरङ्गसाधन- श्रवणादिस्वरूपस्य सामान्यरूपेण वर्णनपरेऽस्मिन् तरङ्गे निर्विकल्पकसमाधि- प्रपञ्चनस्य नावसर इति संस्कृतग्रन्थे अत्र प्रकरणे तदवर्णनम्। (४) साधनसंपन्नस्याधिकारिणः तत्वमसीत्यादिमहावाक्यादेवापरोक्षं ज्ञान जायते इत्येतद्विवरणप्रसङ्गे दशमपुरुषकथा प्रस्तुता। प्रकृतसमन्वयं प्रति तस्यां कथायां यावानंशोऽलापेक्षितस्तावन्मात्रेण सा कथा संस्कृतग्रन्थे विव्ृता। तथाहि, दष्टान्ते अपरोक्षज्ञानकारणस्य चक्षुरादेः सत्वेऽपि आप्तोक्तात 'दश- मस्त्वमसि' इति वाक्यादेव दशमपुरुषस्य स्वापरोक्षज्ञानं जातं चक्षुस्तु सहकारिमात्रम्। तथा दार्ष्टान्तिकेऽपि साधनसंपन्नस्य गुरूपदिष्टात् तत्त्वम- सीति महावाक्यादेव ब्रह्मा भिन्नतया स्वप्रत्यगात्मसाक्षात्कारो भवति, प्रतिबन्धक- शून्यं शुद्धान्तःकरणं सहकार्येवेत्येतावन्मात्रप्रतिपादनाय सा कथोपयुक्ता । हिन्दीग्रन्थटिप्पणे तु दृष्टान्ते (1) 'दशमपुरुषमहं न जानामि' इत्यज्ञाना- वस्था, (2) 'दशमो नास्ति' (3) 'दुशमो न प्रतीयते' इति द्विविध-

xvii

मावरणं, (4) रोदनादिरूपविक्षेपः, (5) 'दशमोऽस्ति' इत्याप्तोक्तावान्तर- वाक्याद्दशमास्तित्वज्ञानं परोक्षरूपं, (6) 'दशमस्त्वमसि' इति वाक्यात् दशमोऽहमित्यपरोक्षं ज्ञान, (7) आवरणविक्षेपसहिताज्ञाननाशः हर्षावाप्तिरिति सप्तावस्थाः, तथा दार्ष्टान्तिकेऽपि (1) 'प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म न जानामि' इत्यज्ञानावस्था, (2-3) 'ब्रह्म नास्ति,' 'ब्रह्म न भाति' इति द्विविधमावरणं (4) अर्थाध्यासज्ञानाध्यासरूपविक्षेपः (5) 'अस्ति ब्रह्म' इत्यवान्तरवाक्यात् ब्रह्मास्तित्व विषयकं परोक्ष ज्ञानम्, (6) तत्त्वमसीति महावाक्यात् प्रत्यगभिन्न- ब्रह्मापरोक्षज्ञानं, (7) आवरणविक्षेपसहिताज्ञाननाशः, द्विविधाध्यासरूपविक्षेप- नाश: परमानन्दावासिश्चेति सप्तावस्था उपपादिताः । प्रकृते शब्दादपरोक्षं ज्ञान जायते इत्यस्योपपादनाय, उपरिप्रदर्शितासु सप्तस्ववस्थासु मध्ये षष्ठावस्था विवरणमात्रमलम्। अतः संस्कृतग्रन्थे तावन्मात्रेण प्रकृतकथा विव्ृता। चतुर्थे तरङ्गे उचिते प्रकरणे दशमपुरुषकथा विस्तरेण प्रपश्चयिष्यते च। (५) किश्च हिन्दीग्रन्थे "तहां मार्गमैं मृगजलकी नदी प्राप्त भई। ताकूं उल्लङ्दन करते भये" इति मृगतृष्णिकानदीतरणवर्णनं न युक्तमिव भाति। मृगतृण्णिकानदीं दृष्ट्ा पिपासितः पुरुषो धावतीति प्रसिद्धं लोके न तु मृगतृष्णिकानदीतरणं प्रसिद्धम्। अतः संस्कृतग्रन्थे "गभीरां कांचिन्नदीं तीर्त्वा परं पारं गताः" इति व्यावहारिकनदीतरणं वर्णितम्। (६) सविलासाविद्यानिवृत्तिः परमानन्दावाप्तिश्च मोक्षः इति मोक्ष- स्वरूपाङ्गीकारे अभावरूपाया अविद्यानिवृत्त: भावरूपाया आनन्दप्राप्तेश्चैकत्र सामानाधिकरण्यासिद्धौ मोक्षासिद्धिः। ग्रन्थस्य प्रयोजनासिद्धिश्चेत्याक्षेपे, कल्पित निवृत्तेरधिष्ठान रूपत्वपक्षम ङ्गीकृत्या विद्या निवृत्तेरधिष्ठा न ब्रहमा रुपत्वेन भाव - रूपत्वान्न भावाभावसामानाधिकरण्यापत्तिर्मोक्षे इति समाहितं हिन्दीअन्थे मूले। अत्र हिन्दीग्रन्थे टिप्पण्यां तु, कल्पितनिवृत्तेरनिर्वचनीयत्वमिति द्विती- यपक्षस्य विवरणं, तत्रानिर्वचनीयत्वपक्षापेक्षया अधिष्ठानरूपत्वपक्षाश्रयणे लाघ- वमन्यत् किश्चिदपि वर्णितम्। प्रकृतेऽनपेक्षितत्वात् तत्सर्व न वर्णितं संस्कृतग्रन्थटिप्पण्याम्। एवं प्रकरणानपेक्षितस्य परित्यागेनापेक्षितार्थमात्रवर्णनं संस्कृत- ग्रन्थस्य वैशिष्ट्यं ज्ञेयम्। एवं नानादेशोपकाराय सरलसस्कृतभाषायां निवद्धत्वात्, युक्तिभिः 3

xviii

सुविशदसुपपादितानामर्थानां प्रमाणराजवेदान्तवाक्योदाहरणेन दढीकरणात्, आत्मतत्त्वज्ञानोपयोगिनां सर्वेषां विषयाणां समीक्ष्यान्यूनानतिरिक्ततया वर्णनाच्च संस्कृतविचारसागरस्य सप्रयोजनता जेया। साधनसंपन्नानां प्रथमतरङ्गाभ्यास एवालमात्मज्ञानसंपत्तये इत्युक्तं वस्तु- कथनमेव। श्रीवासुदेवत्रह्मेन्द्रसरस्वतीस्वामिनां संस्कृतविचारसागरप्रणेतृणां जी वितचरितम्। श्रीस्वामिभिर्विरचितयोः मुद्रितयोः ब्रह्माह्विकशास्त्रसिद्धान्तलेशतात्पर्य- सङ्गहार्यग्रन्थयोभूमिकातः, श्रीस्वामिनां शिष्यसकाशाच्च तेषां चरितमधिकृत्य यदवगतं तदत्र संक्षिप्य लिख्यते- एते मद्रदेशे तञ्जावूरुपान्ते कावेरीतीरे विराजमाने श्रीमत्पञ्चनदक्षेत्रे (तिरुवैय्यारु इतीदानीं प्रसिद्धे) त्रैलिङ्गकुलललामभूते द्विजोत्तमकुले लब्ध- जन्मानः। स्वजनकसकाशादेवाघीतवेदव्याकरणादिविद्याः बाल्यादारभ्यैव वैराग्यशमदमादिसंपन्नाः पश्चविंशतेर्रर्वागेव वयसि स्वात्मजं स्वपत्नीसकाशे निक्षिप्य सर्वकर्माणि सन्यस्य गृहान्निर्गताः । श्रीकृष्णानन्दसरस्वतीनामकान् सद्गुरूनुपगम्य तैबहुधा परीक्षिताः संतुष्टैश्च तैः कृतोपदेशास्तुरीयाश्रमं प्रवि- विशुः। स्वगुरुभ्यो ब्रह्मविद्यां सम्यगधिगत्य सततं ब्रह्मविचारपराः प्रवचनपराश्च कावेरीतीरे श्रीगणपत्यग्रहाराख्ये पुण्यक्षेत्रे स्वगुरूणामन्तिक एव तेषां विदेह- कैवल्यपर्यन्तमेकविंशतिवत्सरान् न्यवसन्। ततः कावेरीतीर एव तत्र तत्रोषित्वा क्रमेण कावेरीतीर एव विराज- मान मायूरक्षेत्रमासाद्य तत्र कावेरीतटबिलसच्छीविश्वेश्वरालयसन्निधौ विराज- मानं मठमलंकुर्वन्तः सप्तदशसंवत्सरानवात्सुः । तत्रेते स्वामिनः स्वाश्रमधर्मान् यथावदनुतिष्ठन्तः शिष्याणामध्यात्मशास्त्राध्यापनपराः, साधारणजनानां, वैदिक- धर्मानुष्ठानस्य सकलकल्मषनिवर्हणद्वारा सर्वश्रेस्साधनतां बोधयन्तश्र सन्तो जीवन्मुक्ता: ब्रह्यविद्यारसिका बभूबुः । श्रीस्वाभिनामुपदेशबलात्तत्प्ान्तवासिन: सर्वेऽपि वैदिकधर्मनिरता बमूबुः। केचन सोमादिकत्वनुष्ठानपराश्च बभूवुः बहवः वेदान्तकुशला अभवंश्च। ततः गुरुमत्तया प्रचोदिताः स्वामिनः स्वगुरूणां स्थूलदेहो यत्र पतित- स्तत्रैव स्वभौतिकदेहस्यापि पातमिच्छन्तः विदेहकैव्यावासे: षण्मासेभ्यःपूर्वमेव

xix

पुनरपि गणपत्यग्रहारक्षेत्रमासेदुः। तत्र च गते प्रमोदनामके संवत्सरे माघशुद्ध- शुककपञ्चभ्यां 1931 तमे क्रैस्तवाब्दे जनवरीमासे एकविंशे दिने 21-1-1931 ब्रह्मभावमापन्नाः। तेषां विदेहकैवल्यावापतिकाले वयसामशीतिर्गतेति श्रयते ।। श्रीवासुदेवब्रह्मेन्द्रसरस्वतीस्वामिनां गुरवः श्रीकृष्णानन्दसरस्वतीपादाः। परमगुरवस्तु श्रीरामचन्द्रसरस्वतीपादाः । एते च श्रीरामचन्द्रसरस्वतीपादाः मुमुक्षुभि: सदाऽनुसन्धानाह अष्टोत्तरशतोपनिषद्धयः उद्धृतैरष्टोत्तर सह स्र्महावा- क्यैर्गुम्फित 'महावाक्यरल्नावलीनामकं ग्रन्थरतं तद्वयाख्यानं च व्यरचयन्। अनवरतप्रवचनतत्परा एते श्रीवासुदेवत्रह्मेन्द्रसरस्वतीस्वामिनः "कोश- वानाचार्य" इति सूक्तिमनुसृत्य बहूनां सुद्रितानाममुद्रितानां च ग्रन्था- नां संचय समपादयन्। अनलसाः सन्तः स्वहस्तेनैव नानाग्रन्थान् विलि- लिखुः। श्रीस्वामिभिः संपादितानां सुद्रितानाममुद्रितानां च पुस्तकानां निघान- भूतः "श्रीवासुदेवब्रह्मेन्द्रसरस्वतीस्वामिकोशालयः" मायूरक्षेत्रे श्रीस्वामिनः यत्र मठे न्यवसन् तत्रैवेदानीमपि विलसति। तत्प्रान्तवासिनां सर्वेषामपि ज्ञानाभिवृद्धिविषये कोशालयोऽयं महदुपकरोति। तत्रेदानी सहस्रसंख्यापरिमि- तानि पुस्तकानि सन्ति। तत्र वेदान्तग्रन्थाः भूयांसः । पुराणे, स्मृतौ, मीमां- सायां, स्तोत्रे, च बहवो ग्रन्थाः सन्ति। अस्मिन् कोशालये षट्शतसंख्याप- रिमितानि हस्तलिखितानि पुस्तकानि (Manuscripts) आसन्। तत्र पञ्चशतेभ्य अधिका हस्तलिखिताः ग्रन्थाः 1958 तमे संवत्सरे मद्रपुरे विराजमानां हस्तलिखितपुस्तकशालां (Oriental Manuscripts Library) प्रति प्रेषिताः संरक्षणार्थम्। त्रिशत्संख्याकाः हस्तलिखिताः ग्रन्था: अण्णामलैविश्व विद्यालयं प्रति प्रेषिताः तदर्थमेव। पञ्चविंशतिर्सख्याकाः हस्तलिखिता: ग्रन्था इदानीं मायूरे श्रीस्वामिनां कोशालये सन्ति। अयं च श्रीस्वामिनां कोशालयः इदानीं कयाचन समित्या परिपाल्यते। श्रीवासुदेवब्रह्मेन्द्रसरस्वतीस्वामिभिर्विरचिता ग्रन्था :- प्रकृतो विचारसागरः एक:। ब्रह्माहिकं शास्त्रसिद्धान्तलेशतात्पर्यसङ्ग्र- हश्चेत्यन्यौ द्वौ ग्रन्थावित्याहत्य त्रयो ग्रन्थाः श्रीस्वामिभिर्विरचिताः । तत्र ब्रह्माहिकं नाम, कामनां विनाऽनुष्ठितकर्मोपासना दिभिर्निवृत्तमल- विक्षेपादिचित्तदोषै: परिशुद्धान्तःकरणैर्गृइस्थैर्विशेषतः सन्यासिभिश्चात्मतत्वाधि- गमाय प्रतिदिनमनुसन्धानयोग्यो अ्रन्थः। श्रीस्वामिनां परमगुरवः श्रीरामचन्द्र-

XX

सरस्वतीपादाः यथा सर्वोपनिषद्धधो महावाक्यानि समाहृत्य "महावाक्यरत्ना- वलीं निबबन्धुः तथा श्रीस्वामिनः ज्ञानवासिष्ठसूतसंहिताभगवद्गीताविवेक- चूडामण्युपदेशसाहस्त्रीपश्चदशप्रकरणादिभ्यो ग्रन्थेभ्यः सारतराणि महावाक्यार्थ- प्रतिपादकानि वाक्यानि समुच्चित्य मुमुक्षुभिरनुदिनमनुसन्धानाहमिमं ग्रन्थ व्यरचयन्। अन्र 467 श्लोका: सङ़्गृहीताः । श्रीस्वामिभिर्विरचितोऽपरो ग्रन्थः शास्त्रसिद्धान्तलेशतात्पयेसङ्ग्रहः । अयं च ग्रन्थः श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रैविरचितस्य सिद्धान्तलेशसङ्ग्रहाख्यस्य ग्रन्थस्य सारसङ्ग्रहरूपः। सर्वतन्त्रस्वतन्त्राः अप्पय्यदीक्षितेन्द्राः नानाचार्यै- रधिकारिभेदोद्देशेन प्रदर्शितान् मतभेदान् सङ्गृह्य स्वकीयं सिद्धान्तलेशसङ्ग्र- हार्यं ग्रन्थं व्यदधुः । ततः श्रीसदाशिवब्रह्मेन्द्रसरस्वतीस्वामिनः सिद्धान्त- लेशसङ्ग्रहे सप्रपञ्चं विवृतानां मतभेदानां मनसि धारणसौकर्याय झटित्युप- स्थितिसिद्धये च कारिकारूपेण सिद्धान्तकल्पवल्लयाख्यं अ्रन्थं तट्टीकां च प्रणिन्युः । सिद्धान्तकल्पवल्ल्यां तत्तन्मतप्रमेयस्यातिसङ्ग्रहेण वर्णितत्वात्, केषांचिन्मतानां प्रतिपादनस्यैवाभावाच्च श्रीवासुदेवब्रह्मेन्द्रसरस्वतीस्वामिन: साकल्येन सर्वेषां मतमेदानां तात्पर्यमात्रं सङ्गृह्य गद्यरूपेण स्वकीयं शास्त्र- सिद्धान्तलेशतात्पर्यसङ्ग्रहार्यं ग्रन्थं प्रणीतवन्तः। संक्षेपेण वैशदयेन चाद्वत- सिद्धान्तानधिकृत्य प्रवृतानां सर्वेषां मतभेदानामस्मिन् ग्रन्थे प्रदर्शितत्वात् अद्वैततत्वजिज्ञासूनां महते उपकारायायं ग्रन्थो भवेत्। द्वावपीमौ ब्रह्माहिक- शास्त्रसिद्धान्तलेशतात्पर्यसङ्ग्रहाख्यौ ग्रन्थौ सुद्रितपूर्वौ।। अद्वैतशास्त्रे प्रकरणग्रन्थेषु मुख्यतमः श्रीवासुदेवब्रह्मेन्द्रसरस्वतीस्वा- मिभिर्विरचितः विचारसागराख्योडयं ग्रन्थः मुद्रितश्चेत् नानादेशेषु भूयसे उपकाराय प्रकल्पेत इति मन्वाना: श्रीवासुदेवब्रह्मेन्द्रसरस्वतीस्वामिकोशालयस्य कार्यदर्शिमहाशयाः श्रीस्वामिनामन्तेवासिष्वन्यतमाः श्रीवेक्कटरामार्याः यथायं ग्रन्थः मुद्रणार्हो भवेत्तथा संशोध्य परिष्कारः कर्तव्य इति प्रार्थनापूर्वकं श्रीस्वामिभिः स्वहस्तेनैव लिखितौ द्वौ मातृकाग्रन्थौ मद्धस्ते समर्पितवन्तः । मया च तावुभावपि मातृकाग्रन्थौ भामूलाग्रं यथामति संशोध्य परिष्कृत्य विलिख्य ग्रन्थोडयं मुद्राप्यते। सारभूतस्यास्य ग्रन्थस्य मुद्रणविषये सर्वमुपकारं भारतीयराजकीयविद्याविभागाधिकारिणो व्यतरन् इति सप्रश्रयं तेभ्यः कृतज्ञता निवेदते।

PREFACE

BY (Late) Sri P. PANCHAPAGESA SASTRIGAL, M.O.L. VYAKARANA, SAHITYA AND VEDANTA SIROMANI.

Atmatattvagnāna is obtained by Vicāra Vicara is defined as ascertaining the real nature of the Atman and the Phenomenal world based upon the correct understand. ing of the true import of the Vedantas through the instruction of the Guru who has perfectly realised the Atman. Vicāra or investigation on matters relating to the Atman and the Pheno- menal world is found in full details in the Upanisads, the Brahmasutras, the Bhagavadgīta, the Bhasyas on them, the commentaries on the Bhasyas and several other concerned texts. To a student of average ability these texts are too difficult to be easily understood. So great writers have written simple treatises on Vedanta for the easy understanding of the contents of Vēdānta by the average students.

Vicārasagara is one of the best handbooks on the Advaita Vēdānta :-

Vicārasagara is a comprehensive treatise dealing with all the topics essential for the realisation of the Atman in its true nature. All the truths of the Advaita Vedanta have been proved beyond question in this work by proper arguments in strict con- formity with the texts on the Advaita Vedanta. Every item has been vividly explained. All the essential themes on Advaita Vēdānta are completely explained in this work. So it is a guide and handbook both for the regular students of Advaita Vedanta and laymen.

The authors of the Vicarasagara :- Sādhu SrI Niścaladāsa Pandita first composed the Vicāra- sägara in poetry in the Hindi language prevailing then in the region where he lived. Then Pandita S'rī Pītāmbaraji wrote Tīkās in Hindi prose on the Kārikas of Srī Niścaladās. On a subsequent date Śri Pītămbaraji wrote tīppanas on both the original Kārikās of Vicārasāgara and the tīkās on them by himself.

Vicārasāgara with tīkā and tīppanas was found to be a book of good use. So faithful renderings of it were brought out by

xxii

competent scholars in some of the other reigional languages of India like Marathi, Bengali, Tamil and Telugu etc.

Śri Vāsudevabrahmēndrasarasvatīsvāmin struck with the contents of the Hindi Vicārasāgara with tīkā and tippanas, examined it critically, improved upon it and brought out an adapatation of it in simple Sanskrit prose for universal benefit.

A brief account of Sri Niścaladāsa Pandita :-

The following account is given as gathered from the end of his Vicārasagara text and from the Bombay edition of it with tika and tippanas (1917 A.D.). Sri Niścaladasa was a sound scholar of Advaitā Vēdāntā. He was proficient in Vēda, Vyākaraņa, Nyaya, Samkhya and other darsanas. He says that he had a comparative study of several darsanas. He has stated that he composed his Vicarasagara in Hindi with a liberal view that even those who did not know Sanskrit would read his book and all would be benefited. But the Hindi of the Vicarasagara differs from the present day Hindi of India. He says that the compo- sition of the Vicarasagara was completed at Kihadouli, a village at about eighteen krōśas from Delhi.

S'rī Niścaladasa Pandita is the author of another great work on Vēdānta namely Vrttiprabhākara (TTT). This, work, which is to be handled by erudite Pandits of Vēdāntā, is said to have been written in Hindi at the request of S'rī Rama- simharāja of Bundi state. It is said that till his age of seventy S'rī Niścaladāsa Pandita, moving all through Hindustan, spent his life as a student, teacher and expounder of the Adhyātma Śastrā. it is also said that he passed away in 1864 A.D. (Samvat 1920) in a village near Delhi. His guru was Śrī Dādujimahāśaya (दादुजीमहाशयाः)

Usefulness of the Sanskrit Vicārasagara :- Sri Vāsudēvabrahmendrasarasvatīsvāmin wished to make the Vicārasagara a book of universal use. It struck him that the book, if in Sanskrit, would meet the requirements of people not only throughout India but also in other countries in the East and West. Using the materials gathered by S'rī Niścaladāsa Pandita and improving upon it he brought out his Sanskrit Vica- rasagara. The language of the Sanskrit Vicārasāgara is clear and simple. Every one can easily understand it without any difficulty.

xxili

Secondly, in a work on Advaita every argument should be supported by quotations from the Upanisads and relevent texts. For, the Vedantas alone are the supreme and final authorities on matters of Advaita. This important item has been completely neglected by the authors of the Vicarasagara so far in print. But great care has been taken in the Sanskrit Vicarasagara to see that every required argument establishing the Advaita truths is clearly enunciated along with the relevant and ample quotations from the Upanisads and allied texts. In the first taranga itself more than eighty quotations are given in this work. An index of those quotations is given in the Sanskrit Bhūmikā. Thirdly, the author of the Sanskrit Vicarasagara, being an experienced teacher of a scientific turn of mind, has made his work accurate by critical additions and omissions. In the Sans- krit Bhūmika this item has been explained with illustrations taken from the first taranga.

Thus Śrī Vāsudēvabrahmēndrasarasvatīsvāmin has carefully written his Sanskrit Vicarasagara to be used by all interested persons.

A brief account of the author of Sanskrit Vicarasāgara :- He was born at Poncanadaksetra (now called Tiruvayyaru) on the banks of the Kāveri river seven miles north to Tanjore in the Madras state, in a brahmin family of the trilinga community. He was educated by his father. The author at the age of twentyfive, after handing over his young son to the care of his wife renounced the house and approa- ched his Guru Śrī Krsnānandasarasvatīsvāmin and studied Vēdanta under him. Afterwards, he stayed with his guru for over twentyone years at Ganapati agraharam, (a village on the bank on the Kaveri river about eight miles east from Pancana- dakşētra, his birth-place) till his guru obtained vidēhamukti (विदेहमुक्ति)

Then living in several villages on the banks of the Kāvēri river Srī Svāmiji reached Mayurakșetra (about thirtyfive miles east of Ganapatiagraharam) in the Tanjore district. He lived there for over seventeen years in a mutt by the side of Śrī Viśva- näthasvami temple on the south bank of Kāvēri river.

At Māyūram S'rī Svāmiji expounded the greatness of Vedic religion and Philosophy to the public and made all the people in the neighbourhood interested in Vaidika dharma (afenerå)

xxiv

Many became Somayagins (सोमयाजिनः) also. He taught Vedanta to a number of disciples.

S'rī Svamiji collected many books both printed and unprinted and maintained a library which contained about thousand printed volumes and about six hundred manuscripts. Śrī Svāmiji copied a number of rare and useful works in his own hand very neatly and legibly. There are many books in Vēdānta. In Purānas, Smrtis Stotras and Mimamsa also there are several books. The library is much used. Before leaving Mayuram, Sri Svamiji handed over the library to a committee which is now maintaining it carefully. The library in S'rī Svamiji's name is situated in the same mutt where S'rī Svamiji lived at Mayuram. In July 1958, fivehundred and thirteen (513) manuscripts have been presented to the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, and in March 1959, thirty manuscripts have been presented to the Annamalai University, Annamalainagar. About twenty manus- cripts are still kept in the Māyūram library.

Having rendered great service towards the uplift of the Vedic culture, religion and philosophy and having led a calm life of a Jīvanmuktā () S'rī Vāsudēvabrahmēndrasarasvatīsvāmin proceeded back to Ganapatiagrahāram, about six months before the falling down of his physical body, where he obtained the vide- hamukti (fadagfe) on the twentyfirst day of January, 1931 at about an age of eighty.

S'rī Vāsudēvabrahmēndrasarasvatīsvāmin's work :-

Besides the Sanskrit Vicarasagara, he is the author of two other works namely (1) Brahmānhika and (2) Sastrasiddhāntaleśa- tātparyasangraha (1) ब्रह्माह्विकं and (2) शास्त्र सिद्धान्तलेश तात्पर्यसड्ग्रहः

In his Brahmanhika the author has collected 467 ślokas from various source books explaining the truths of the Advaita Vedanta with a view that those who aspire for the attainment of Möksa may daily recite these ślokas devoting attention to the contents of these ślokas. An earnest daily recital of these ślokas pave the way for Moksa. S'rī Rāmacandrasarasvatīsvāmin, the Paramaguru (6) of the author, brought out the Mahavakya- ratnavali (महावाक्यरत्नावली) collecting 1008 vakyas from the 108 Upanisads. Following his Paramaguru the author collected the contents of the Brahmanhika. (aafas) from various source books like the Gnanavasistha (ज्ञानवासिष्ठ) the Sutasamhita (सूतसंहिता) the

Bhagavadgita (भगवद्गीता) the Upades/asahasri (उपदेशसाहसी) and Pancadaśaprakarana (TT) etc. The Sastrasiddhantalesatatparyasamgraha (शास्त्रसिद्धान्तलेशतात्प- uwa:) is an abridgement in prose of the Siddhantalesasamgraha (सिद्धान्तलेशसडग्रह:) of the great Sri Appayya Diksita. Various authors have enunciated the several truths of Advaita in various ways according to the various standards of the students. Sri Appayya Dīksita cellecting and arranging those views wrote his Siddhantalesasamgraha as a code book of the Advaita Sid- dhāntas. This Sastra Siddhāntatēsatātparyasamgraha is a summary in prose of the substance of all the views elaborately described by Śrī Appayya Dīkșita in his Siddeāntalēśasamgraha. Sadasivabrahmendrasarasvatīsamin has already in his Sidd- hantakalpavallī abridged in Kārikās the Siddhāntalēsa sangraha of S'rī Appayya Dīkşita. But that abridgement in kārikās is very brief and many views have been left out in it. So S'rī Vāsudēva- brahmēndrasarasvatī's Šāstrasiddhāntalēśatātparyasamgraha is a very usefull work for beginners to memorise the various paksas (T&T:) of Advaita Siddhantas. These two works of S'ri Vasudevabrahmendrasarasvatīsvāmin have already been printed and published. The Vicarasagara is the major work of Srī Vāsudevabrah- mendrasarasvatīsvāmin. Because of the precise arguments supported by relevant quotations from authoritative texts on Vēdāntā, clear expressions, vivid expositions, accuracy of state- ments, simple and lucid language, this work deserves to be a universal handbook on Advaita Vedānta. When published, the Sanskrit Vicārasāgara will become widely used; for, at present there is a high demand for spiritual knowledge both in the East and the West. Srī Vāsudēvabrahmēndrasarasvatīsvamin's main object in writing all these three works has been to get the student to really and sincerely interest himself in the Advaita Siddhanta, inquire into the subject matter, memorise its root principles and lead the model life of an advaitin. This edition of the Vicarasagara in Sanskrit is the result of the collection of the two manuscript drafts of the Vicarasagara both written in the author's own hand. Through the goodness of the Secratary of S'ri Vasudevabrahmendrasarasvathisvamin's library I was able to get the manuscripts. Having examined the two manuscripts carefully I have prepared this edition. 4

।। श्रीः ।। विचारसागरस्य प्रमेयसङ्ग्रहः प्रथमतरङ्गे एकोनचत्वारिंशदावर्ताः (३९) सन्ति। तत्रादयानामेका- दशानामावर्तानां विषया :- (1) वस्तुनिर्देशरूपमङ्गलाचरणं, (2) मङ्गल- श्लोकगत विशेषणपदैः प्रत्यगभिन्नब्रह्मस्वरूपबोधनम्, (3) औपनिषदस्या- त्मनो मतान्तराभिमतात्मनः सकाशाद्विवेचनम्, (4) इष्टदेवतादिनमस्कार- रूपमङ्गलापेक्षया प्रत्यगभिन्नब्रह्मरूपेण स्वात्मानुसन्घानरूपमङ्गलस्य युक्ततरत्व- वर्णनं च।

(आवर्तः 1) (1) निर्गुणब्रह्मात्मवबोधकं वस्तुनिर्देशरूपं मङ्गल- माचरन् 'महावाक्यप्रतिपाद्यप्रत्यगभिन्नब्रह्मैवाहं न पराग्ूपः' इति स्वात्मान- मनुसंदधानो ग्रन्थकार: जीवब्रह्मैक्यं स्वग्रन्थस्य विषयं सूचयति। (2) मङ्गलश्लोकगत विशेषणैः प्रतिपाद्यमानं प्रत्यगभिन्नव्रह्मणः स्वरूपमेवं ज्ञेयम्- परमप्रेमास्पदीभूतत्वान्निरतिशयानन्दस्वरूपं, त्रिकालाबाध्यत्वात्सत्स्वरूपं, अन- न्याघीनप्रकाशत्वाचचिन्मात्रस्वरूपं, निरतिशयमहत्, सकलप्रपञ्चविवर्तोपादानम्, मायातत्कार्यमलरहितत्वाच्छुद्धं, देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यत्वादनन्तं, वेदान्त- वाक्यैरतद्वयावृत्त्या लक्षणयैव वेदितुं शक्यं, मलविक्षेपादिदोषरहितशमदमा- दिसंस्कृतमनसैवाधिगन्तुं योग्यं, वेदान्तप्रमाणजनिताखण्डाकारान्तःकरणवृत्त्या तदावारकाज्ञाने नाशिते स्वयंज्योतिष्टास्वयमेव प्रकाशमान ब्रह्म।

(आवर्तौ 2-3) एवंरूपाद्ब्रह्मणोऽभिन्नः प्रत्यगात्मा औपनिषद- मते। स च मतान्तराभिमतात्मनः सकाशाद्विविच्यैवं वेदितव्य :- वेदान्तिमते ज्ञानमानदश्चात्मनः स्वरूपं, न तु नैय्यायिकमत इव गुणौ। औपनिषद आत्मा नित्यचिन्मात्रस्वरूपः, न तु बौद्धात्मेव क्षणिकविज्ञानस्वरूपः । आकाशादिसकलप्रपश्चाघिष्ठानस्यौपनिषदस्यात्मनो मह्त्वं निरुपमं निरतिशयं च। न तु नैय्यायिकात्मन इवाकाशादितुल्यं महत्वम्। वेदान्तिनामात्मा देशकालाभ्यामिव वस्तुनापि परिच्छेदशून्यः । न तु साख्याना त्मेव वस्तु परिच्छेदवान्। वेदान्तिनां सर्वशरीरेष्वेक एवात्मा। न साङयानामिव शरीर- भेदेन भिन्ना नानात्मान इत्यर्थः । वेदान्तिनामात्मा अविद्यातत्कार्यमलरहित; - न त्वैतिहासिकानामिवाद्यातत्कार्यरूपमलवान्।

xxviii

(आवर्ताः 4-11) प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणश्चात्यन्तमभेदाव, स्वस्वरूपा- तिरिक्तस्याणुमात्रस्यापि द्वैतस्याभावाच्च जीवत्रह्मैक्यप्रतिपादकेऽस्मिन् ग्रन्थे भेदघटित त्रिपुटी विषयकनमस्कारस्य न असक्तिरिति स्वेष्टदेवताया वा, सर्वोपास्यहरिहरादिदेवताया वा, सर्वा एता देवता यस्य विभूतयस्तस्य माया- विशिष्टचेतन्यरूपेश्वरस्य वा नमस्काररूप मङ्गलं नाचरितम्। ब्रह्मणोऽत्यन्तम- भिन्ने स्वात्मन्येवाखण्डचिदानन्दस्वरूपे सर्वा देवताः कल्पिता इति स्वात्मानु- सन्धानरूपमङ्गलमेव सर्वदेवतानमस्काररूपमङ्गलम पि भवति ।

(आवर्तो 12-13) विचारसागराख्यस्यास्य ग्रन्थस्यैवं प्रयोजनवत्ता ज्ञेया-मोक्षसाधनात्मज्ञानोपयोगिनः सर्वे विषयाः वेदान्तशास्त्रानुसारेण समग्रतया सुललितमत्र प्रतिपाद्यन्त इति मन्दानामात्मज्ञानाधिगमाय परमोप- कारकोडयं ग्रन्थः। अतः सत्स्वपि सूत्रतद्धाष्यवार्तिकादिषूत्तमाधिकारिकेषु अ्रन्थेष्वस्य प्रकरणग्न्थस्यारम्भः सफलः ।

(आ.14-39) ततः षडिंशतिभिराव्तैः प्रेक्षावतामेतद्ग्रन्थप्रवृत्ति- प्रयोनकमनुबन्धचतुष्टयं निरुप्यते।

(आ.14) अधिकारी, विषयः, प्रयोजनं, संबन्धश्चेत्यनुबन्ध- चतुष्टयम्।

(आ.15) मलविक्षेपाज्ञानात्मकेषु त्रिषु चित्तदोषेषु यस्य निष्काम- कर्मानुष्ठानादिना पापरूपमलदोषः उपासनादिना चित्तचाञ्चल्यरूपविक्षेपदोषश्च निवृत्तः । स्वस्वरूपावारकमज्ञानं तुन निवृतं स साधनचतुष्टयसंपन्नोऽधि- कारी।

(आ. 16-20) पञ्चभिराव तैरधि कारिविशेषणसाधनचतुष्टयं विविच्यते। साधनचतुष्टयञ्च-(1) नित्यानित्यवस्तुविवेकः, (2) वैरा- ग्यम्, (3) शमदमादिषट्कसंपत्तिः, (4) मुमुक्षुत्वम्। इति।

तत्र नित्यानित्यवस्तुविवेको नाम-आत्मा नित्यः, तद्विलक्षणः प्रपञ्चोऽनात्मा अनित्यः इति ज्ञानम्। जगन्मिथ्यात्वविषयकपरोक्षज्ञानरूपोडयं विवेकः निष्कामकर्मानुष्ठानादिना शुद्धचित्तस्य सिद्धयति। वैराग्यादित्रयाणा- मुत्पत्तौ हेतुश्र।

xxiX

वैराग्यं नाम-दोषदष्टया ब्रह्मलो कान्तभोगेष्वनादरः। तच्चतुर्विधम्- (1) यतमानं, (2) व्यतिरेकः, (3) एकेन्द्रियम्, (4) वशीकरणमिति। स्वात्मव्यतिरिक्तेष्व खिलेष्वपीच्छानुदयरूपं तीव्रतरवशीकरणाख्यं वैराग्यमेवा- त्मापरोक्षज्ञाने साधनम्। शमादिषटकं च -- (1) शम:, (2) दम:, (3) श्रद्धा, (4) समा- घानम्, (5) उपरतिः, (6) तितिक्षेति। दोषदृष्टया विषयेभ्यो मनसो निवर्तनं शमः। तथा इन्द्रियाणां निवर्तनं दमः। गुरुवेदान्तवाक्येषु दृढतरो विश्वासः श्रद्धा। लक्ष्ये ब्रह्मणि चित्तकाश्रयं समाधानम्, भोगहेतूनां कर्मणां स्त्र्यादिविषयाणां च परित्याग उपरतिः। शीतोष्णादिद्वन्द्वसहनं तितिक्षेति तेषां लक्षणानि। ते च शमाद्यः परस्परसापेक्षा इति मिलितानामेषामेकसाधन- त्वेन गणनम्। तथा हि योऽनिगृहीतमना बहिर्विषयेष्वासक्तः स इन्द्रियाणि जेतुं न शक्ोति। गुरुवेदान्तवाक्येषु न श्रद्धत्ते। ब्रह्मणि चित्त स्थिरीकर्तु नेष्टे। प्राप्तविषयानुघावनादुपरन्तुं न प्रभवति। क्षुत्पिपासादिद्वन्द्वं सोढुं न क्षमते। इति दमादयः शममपेक्षन्ते। आजितेन्द्रियस्य न मनोजयः । न वा श्रद्धा- समाधानादिसिद्धिरिति शमादयोऽपि दममपेक्षन्ते। एवमेवान्यत्राप्यूह्यम्। परस्परसहायानामेषामेकसाघनता ज्ञेया। मुमुक्षा नाम मोक्षे तीव्रेच्छा। मोक्षश्र अज्ञानतत्कार्यप्रपश्चमूलका- खिलदुःखनिवृत्तिः स्वात्मस्वरूपानन्दावाप्तिश्च। निष्कामकर्मानुष्ठानादिना शुद्धचित्तस्य साधनचतुष्टयसंपत्तिः । ततः श्रवणादिसिद्धिश्च भवति। (आ. 21-23) त्रिभिरवतैर्ज्ञानस्यान्तरङ्गवहिरङ्गसाधनानि विवि- च्यन्ते-कामनां विनानुष्ठीयमानानि यज्ञादिकर्माणि ज्ञानस्य बहिरङ्गसा- धनानि। सकामस्य स्वर्गादिप्रदान्यपि यज्ञादिकर्माणि संयोगपृथकृत्वन्यायेन। निष्कामस्य चित्तशुद्धिद्वारा विविदिषामुत्पादयन्ति। तीव्रायां विविदिषायां चरि- तार्थत्वात्कर्माणि निश्शेष त्यज्यन्ते। कर्माणि तत्साघनानि च यः सन्यस्यति स एव ज्ञाने उत्तमाधिकारीति ज्ञानाधिकारिणि कर्मणामसंभवात्तेषां ज्ञानं प्रति बहिरङ्गसाघनत्वमेव। जिज्ञासौत्कटये मुमुक्षु: त्यक्तबहिरङ्गसाधनोऽनतरङ्गसाघनान्यनुतिष्ठेत्। विवेकादिचतुष्टयं, श्रवणमनननिदिध्यासनानि, तत्त्वंपदार्थशोघनं चेत्यष्टौ

XXX

ज्ञानस्यान्तरङ्गसाधनानि। तत्रापि साधितविवेकादिसाधनचतुष्टयस्यैव श्रवणादि सिद्धयतीति विवेकादिचतुष्टयं श्रवणादावुपकारकम्। श्रवणादित्रिकं स्वात्मज्ञानप्रतिबन्धकासंभावनाविपरीतभावनादिदोषनिवृत्तौ कारणम्। तत्त्वं- पदार्थशोधनं तु महावाक्यार्थज्ञाने हेतुरिति विवेकः। एवं श्रवणाद्यपेक्षया बहि- रङ्गस्यापि विवेकादिचतुष्टयस्य ज्ञानान्तरङ्गसाघनत्वेन परिगणनस्यायमाशयः। श्रवणाद्यनुष्ठानकालेऽपि जिज्ञासुर्जागरूकः सन् विवेकादिचतुष्टयमप्यभ्यसेत् । यदि प्रमादाद्वहिर्विषयासक्तो भवेत तर्हि श्रवणादि न तस्य सिद्धयति। सिद्धं वा वीर्यवत्तरं भूत्वा न जानसुत्पादयितुमीष्टे इति श्रवणादिसिद्धिकामः विवेका- दिचतुष्टयमपि श्रवणादिना सह यावज्ज्ञानोदयमभ्यसेदिति बिवेकादिचतु- ष्टयस्य ज्ञानं प्रत्यन्तरङ्गसाधनमध्ये गणनम् । (आ. 24-27) चतुर्भिरावतैः श्रवणादित्रिकस्य लक्षणप्रयोजने वर्ण्येते।

OB वाक्यानामद्वैते प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि तात्पर्येनिर्णयानुकूलश्चेतोवृत्तिविशेषः । तात्पर्यलिङ्गानि च (1) उपक्रमोपसंहारयोरेकरूप्यम्, (2) अभ्यासः, (3) अपूर्वता, (4) फलम्, (5) अर्थवादः, (6) उपपत्तिश्चेति षट्। एतैलिंङ्गै: सर्वोपनिषदामद्वैते प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मण्येव तात्पर्यमित्यवधार्यते। तथा हि, छान्दोग्यषष्ठे "सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्" (छा. 6-2-1) इत्यद्वैतेन प्रकरणमुपक्रान्तं "ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा" (छा. 6-8-7) इत्यद्वैतेनैवोपसंहृतं चेत्युपक्रमोपसंहारयोरैकरूप्यं प्रथमं लिङ्गम्। ततः "तत्त्वमसि" (छा. 6-8-7) इति जीवब्रह्मणोरैक्यं नववारमभ्यस्यत इत्यभ्यासो द्वितीयं लिङ्गम। व्यवहारदशायां जीवब्रह्मणोर- भेदो न कस्यापि प्रत्यक्षः । किन्तु श्रद्धादिसाघनवत एव गुरूपदेशाद्वेदान्तवाक्यै- जीवब्रह्माभेदसाक्षात्कारो भवतीत्यपूर्वता तृतीयं लिङ्गम्। एवं प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि साक्षात्कृते "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये" (छा. 6-14-2) इति नित्यानन्दावाप्तिः सिद्धयतीति फलमपि चतुर्थ लिङ्गम्। "तदैक्षत। बहुस्यां प्रजायेय। तत्तेजोऽसृजत" (छा. 6-2-3) इति सृष्टिवाक्यै- भेंदनिन्दापूर्वकमद्वैत स्तूयत इत्यर्थवादोऽपि पश्चमं लिङ्गम्। मृद्घटादि- दृष्टान्तादिना सर्वजगत्कारणसदूपब्रह्मव्यतिरेकेण नास्ति किश्चिदपि सत्यं कार्य- मित्युपपत्तिरपि षष्ठं लिङ्गमद्वैते। एवमेव सर्वेषां वेदान्तानामद्वैते तात्पर्य- निर्णयः श्रवणमित्युच्यते।

xxxi

श्रवणस्य फलं मोक्षहेतुज्ञानविषयकप्रतिबन्धकनिवृत्तिः। वेदा- न्तप्रमाणजनितमद्वैतज्ञानं खल मोक्षहेतुः। तादशाद्वैतज्ञाने चासंभावना विपरीत- भावना च प्रतिबन्धिके। असंभावना नाम सन्देहः । स च प्रमाणगतः प्रमेयगतश्च्ेति द्विविधः । किं वेदान्तवाक्यरूपं प्रमाणं अद्वैतमेव बोधयत्यु- तार्थान्तरमिति प्रमाणगतः सन्देहः श्रवणेन निव्त्यते। उक्तरीत्या षडिध- तात्पर्यलिङ्गै: सर्ववेदान्तानामद्वैतबोधकत्वस्य श्रवणेन निर्धारितत्वात्।

एवं श्रवणेन वेदान्तानामद्वैतबोधकत्वे निर्धारितेऽप्यनादिभेदवासना- बलात वेदान्तप्रमाणबोघितजीवब्रह्माभेदः किं सत्य उतासत्य इति प्रमेयगतः सन्देहो यद्यनुवर्तेत तरहिं तन्निवृत्तये मननमनुष्ठेयम्। मननं नाम श्रृत्यनु- सारिणीभि: जीवब्रह्मणोरभेदसाघकयुक्तिभिर्भेदबाधकयुक्तिभिश्र तयोरैक्यानु- सन्धानम्। तत्र-

जीवब्रह्मणोरभेदसाधिका युक्त्तय :- (1) जीवो ब्रह्माभिन्नः। सश्चि- दानन्दस्वरूपत्वात्। यथेश्वरः । इत्यनुमानम्। (2) यथा घटमठा- काशयोर्मेदो घटमठरूपोपाधिप्रयुक्त एव न वास्तवः । एवं जीवब्रह्मणोरपि भेदः मायान्तःकरणरूपोपाधिप्रयुक्त एव न वास्तवः । इत्युपमानम् । (3) जीवब्रह्मणोर्वास्तवाभेदेऽसति तयोभेदनिन्दापराः "नेह नानास्ति" (बृ. 4-4-14) इत्यादिश्रुतयो नोपपद्येरन्। इत्यर्थापत्तिरपि।

जीवब्रह्मणोभेद्बधिका युक्तय :- (1) जीवब्रह्मणोर्भेदो मिथ्या। उपा- ध्यधीनत्वात्। घटाकाशमठाकाशमेदवत्। इत्यनुमानम्। (2) यथा बिम्बप्रतिबिम्बयोर्भेदो मिथ्या तथा जीवब्रह्मणोरपि भेदो मिथ्या इत्युपमानम्। (3) नीवब्रह्मणो: प्रतीयमानो भेदो यदि मिथ्या न स्यात् तर्हि महावाक्यैस्त- योरभेदबोधनं नोपपद्येत इत्यर्थापत्तिः । (4) जीवब्रह्मणोर्भेदो यदि सत्यः स्यात्तर्हि जायत्स्वम्नयोरिव सुषुप्तेऽप्युपलभ्येत। न तूपलभ्यते। इत्यनुपल- ब्धिरपि। एवमभेदसाधकभेदबाघकयुक्तिभिरद्वैतसत्यत्वस्य निर्धारितत्वात् वेदान्त- प्रमाणावगतमद्वैतं किं सत्यमुतासत्यम् इति प्रमेयगतः सन्देहः मननेन निवत्यते। एवं श्रवणमननाभ्यां प्रमाणप्रमेयगतयोः सन्देहयोनिवृत्तौ निष्प्रत्यूहं निर्विचिकित्सं चाद्वैतज्ञानं सिद्धयति। अथापीद ज्ञानं परोक्षरूपत्वा-

xxxii

दनाद्यविद्याबलादनुवर्तमानमपरोक्षरूपं द्वैतभ्रमं निवर्तयितुं नालं भवति। अपरोक्ष- भ्रमस्यापरोक्षतत्वज्ञाननिवर्त्यत्वनियमात्। अतः श्रवणमननाभ्यां सिद्धस्य निर्विचिकित्सस्य परोक्षस्याद्वैतज्ञानस्यापरोक्षतासंपत्तये निदिध्यासनमनुष्ठेयम्। निदिध्यासनं नाम-अनात्मप्रत्ययानन्तरितः "अहं ब्रह्मास्मि" इति ब्रह्मात्मैक्याकारप्रत्ययप्रवाहः। साक्षात्कारपर्यन्तमिदं निदिध्यासनमभ्य- सनीयम्। सविकल्पकसमाधिरित्युच्यमानेऽस्मिन् निदिध्यासने ध्यातृध्येय- ध्यानात्मिका त्रिपुटी भासते। निदिध्यासनस्य परिपाकावस्थैव ध्येयमालगोचरा निर्विकल्पकसमाघिरित्युच्यते। तत्र च स्वप्रयत्नं विनैव "अहं ब्रह्मास्मि" इति वेदान्तप्रमाणजन्या ब्रह्मात्मैक्याकारा वृत्तिरपरोक्षरूपा प्रकाशते। एवं ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारे सिद्धे अनाद्यविद्यावासनावशादनुवर्तमानः "नाहं ब्रह्म किन्तु जीव एव" इति जीवब्रह्ममेदः देहादिष्वात्मत्वभ्रमः, प्रपश्चे सत्यत्वभ्रमः इत्येवं सर्वोऽप्यपरोक्षभ्रमः विपरीतभावनेति व्यपदिश्यमानो निवर्तते। एवश्चा-

ज्ञेयम्। एवं प्रमाणगतसन्देहस्य, प्रमेयगतसन्देहस्य, सकलद्वैतभ्रमस्य च निवर्तकानां श्रवणमनननिदिच्यासनानां अद्वतात्मज्ञानप्रतिबन्धक- निवर्तनेन चरितार्थानां ज्ञानं प्रत्यन्तरङ्गसाधनत्वोक्तिरगौणी वेदितव्या। (आ. 28) ज्ञाने सुख्यं साधनं तु प्रमाणरूपवेदान्तवाक्यमेव। ज्ञानस्य प्रमाणफलत्वनियमात। अवान्तरवाक्यं महावाक्यं चेति वेदान्तवाक्यं द्विविधम्। अवान्तरवाक्यं जीवब्रह्मस्वरूपविषयकं परोक्षज्ञानं जनयति। महा- वाक्यं तु साधनसंपन्नस्य जिज्ञासोः गुरूपदेशाज्जीवत्रल्मैक्यविषयकापरोजज्ञानं क्ष जनयति। शब्दप्रमाणादप्यपरोक्षज्ञानमुदेतीति ग्रन्थकृत आशयः। (आ. 29-31) त्रिभिरावर्तैराक्षेपसमाधानाभ्यां केवलादसहायादपि तत्त्वमस्यादिमहावाक्याज्जीवत्रह्मैक्यापरोक्षज्ञानमुत्पद्यत इति प्रसाध्यते। अतैव- माक्षेप :- शब्दमालस्य परोक्षज्ञानमालजनकत्वस्वाभाव्यात् केवलमहावाक्या- त्प्रथमं जीवव्रह्मैक्य विषयकपरोक्षज्ञानमेव जायते। ततः श्रवणादिभिरसंभावनादि- दोषे निवर्तिते श्रवणादिसहक्ृतेन महावाक्येन पश्चात् जीवब्रह्मैक्यापरोक्षज्ञान- सुदेति। पूर्वमेव महावाक्यमातादपरोक्षज्ञानोदये, अपरोक्षज्ञानविषये वस्तुन्य- संभावनाददर्शनाच्छूवणादीनां वैयर्थ्यमेव प्रसज्येतेति।

xxxili

अत्रैवं समाधि :- शब्दमात्रं परोक्षज्ञानमेव जनयेदिति न नियमः । तत्रैवं व्यवस्था-शब्दादुत्पद्यमानं व्यवहितवस्तुविषयकं ज्ञानं परोक्षमेव। अव्यबहितवस्तुविषयकं तु परोक्षमपरोक्षश्च। तत्ाव्यवहितवस्तुविषयकं शब्द- ज्ञान "अस्ति" इत्यादिशब्दैर्जायते चेत्परोक्षमेव। "अयम" इत्यादिशब्दै- र्जायते चेदपरोक्षमेवेति विवेकः। यथा पुरोवर्तिन एव दशमषुरुषस्य ज्ञानं "दशमोऽस्ति" इति वाक्यात्परोक्ष "अयं दशमः" "त्वं दशमः" इत्या- दिवाक्यादपरोक्ष च जायते। एवमेव सर्वप्राणिप्रत्यगात्मभूतस्यात्यन्ताव्यवहित- स्यापि ब्रह्मणो ज्ञानं "अस्ति ब्रह्म" इत्याद्यवान्तरवाक्यात्परोक्षमुत्पद्यते। "तत्त्वमसि" इत्यादिवाक्यातु सर्वेषां प्रत्यगभिन्नब्रह्मज्ञानमपरोक्षमेवोत्पद्यते । तत्र यस्यान्तःकरणे जन्मान्तरानुष्ठितश्रवणादिमहिन्ना असंभावनादिदोषा न सन्ति स महावाक्यश्रवणादेवोत्पन्नव्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारो जीवन्मुक्त: कृतकृत्यो भवति। न तस्य कर्तव्यान्तरमस्ति। यस्य त्वन्तःकरणादसंभावनादिदोषा न निवृत्तास्तस्य महावाक्यादुत्पन्नमपि ब्रह्मात्मक्यापरोक्षज्ञानं दोषास्कन्दितमेव भवतीति स प्रतिबन्धकनिवृत्तये पुनरपि श्रवणादिसाघनान्यनुतिष्ठेदेव । एवमनिवृत्तदोषस्य पुरुषस्य विषये श्रवणादीनां सार्थकयं ज्ञेयम्। (आ. 32) विवेकादिसाधनचतुष्टयसंपन्नस्याधिकारिणः श्रवणाद्यनु- ष्ठानेन निवृत्तप्रतिबन्धकस्य तत्त्वमस्यादिमहावाक्याज्जीवब्रह्मैक्यसाक्षात्कारः सिद्धयति। इदमेव जीवव्रह्मैक्यं मङ्गलक्लोकाभ्यां संसूचितमस्य ग्रन्थस्य विषयः। (आ. 33-38) षड्भिरावतैः प्रयोजनमस्य ग्रन्थस्य प्रतिपाद्यते। (आ. 33) सर्वेषामुत्कटेच्छा यत्र तदेव परमं प्रयोजनमुच्यते। सा चेच्छा सर्वेषामात्यन्तिकदुःखनिवृत्तौ परमानन्दावास्तौ च भवति। जाग्रत्स्वप्रयोद्वैतोप- लभ्भे दुःखानुभवात्सुषुप्ते द्वैतोपलम्भाभावे दुःखाननुभवाच्च द्वैतप्रपञ्चोपलम्भ एव सकलदुःखनिदानम्। सुषुप्ते द्वैताभावोपलक्षितात्मनि प्रकाशमाने सति सर्वैरप्येकान्तेन दुःखासंमिश्रं सुखमेवानुभूयत इत्यात्मा सुखस्वरूपः। अतः

पुरुषार्थ इति, स च यथावदात्मज्ञानेन लभ्यत इति च सिद्धान्तः । अतोऽस्य अन्थस्य मोक्षो मुख्यं प्रयोजनमात्मज्ञानं चावान्तरं प्रयोजनम्। (आ. 34-38) पञ्चभिरावतैः पूर्वोक्तः आत्मानन्दलाभरूपो मोक्ष: आक्षिप्य निर्धार्यंते। अत्रायमाक्षेपः। अलब्घस्यैव लाभो युज्यते। 5

xxxiv

आनन्दरूप: स्वात्मा तु सदा सवैर्लेब्ध एवेति पुनस्तस्य लाभो न युक्त इत्यात्मानन्दलाभो मोक्ष इत्यसङ्गतमिति। अत्रैव समाधिः। प्राप्तप्राप्तिरपि लोके दृष्टैव। तथा हि कश्षन स्वकरस्थं कङ्कणं भ्रान्त्या नष्टं मन्यमानो रुदन्, आप्तेन "तव कर एव कङ्कणमिदमस्ति" इति बोध्यमानो निवृत्तभ्रमः कङ्कण- मपूर्वतया प्राप्तमिव मत्वा हृष्यति; यथात्र स्वकरस्थकङ्कणस्य नित्यप्राप्तस्यैव भ्रमान्नष्टस्याप्तोपदेशातपुनः प्राप्तिस्तथा नित्यापरोक्षतया नित्यप्राप्स्यैवात्मस्व रूपानन्दस्याविद्यया नष्टस्य गुरूपदेशातपुनः प्राप्तिर्युज्यत एव। तथा हि, नित्यपरमानन्दरूपमेव नित्यापरोक्षतया सदा प्राप्तमेव च सन्तं स्वात्मानं, विस्मृत्य सर्वो लोकः संव्यवहारदशायामविद्यावृतो "नाहं सुखी, किन्तु दुःखी जीवः, ब्रह्मैवानन्दरूपं, उपासनादिनोपायेन सुखरूपं ब्रह्म प्राप्नुयाम्' 'इति मन्यमानः शोचति। यदा च भाग्यवशायातः कश्चित् परमकारुणिको गुरुः "नासि त्वं दुःखी सच्चिदानन्दस्वरूपं ब्रह्मैव त्वमसि" इत्युपदिशति तदा साधनसंपन्नोऽघिकारी निवृत्ताविद्यः नित्यापरोक्ष स्वात्मानमेव परमानन्दरूपतया साक्षात्कुर्वन्नानन्दी भवति। एवं नित्यप्राप्तस्यैव स्वात्मानन्दस्याविद्यया तिरोहितत्वादप्राप्तकल्पस्य गुरूपदेशादविद्यापनये प्रकाशमानस्यापूर्वतया प्राप्तिरित्यभिमानः । अतः स्वात्मानन्दलाभो मोक्ष इति समञ्जसमेव।

योऽप्यपरोंऽशो मोक्षस्य "सकलदुःखनिदानद्वैतनिवृत्तिः" तत्रापि नित्यनिवृत्तस्यैव सकलदुःखनिदानद्वैतप्रपञ्चस्य निवृत्तिर्बोध्या । दष्टा च प्रातिमासिकभ्रमे नित्यनिवृत्तस्यैव भयकम्पादिदुःखहेतोः सर्पादेः पुनर्निवृत्तिः । तथाहि भ्रमकाले 'अयं सर्पः' इति रज्जौ सर्पमारोपयन् बिभेति लोकः । "इयं रज्जुः" इत्यघिष्ठानसाक्षात्कारानन्तरं "रज्जौ सर्पो नास्ति नासीन्न भविष्यति" इति कालत्रयेऽपि रज्जौ सर्पाभावं जानन् वीतभयो भवति। यथात्र रज्जौ कालन्रयेऽप्यसन् सर्पः नित्यनिवृत्त एव भ्रमकाले आरो- पितो दुःखहेतुर्भूत्वा, अघिष्ठानसाक्षात्कारे सति पुनरपि निवर्तते। एवमेव सर्वो लोक: व्यवहारदशायां जाग्रत्स्वप्रयोः "अहं घनी" "अहं जायापुत्र- मित्रादिमान् " इत्यात्मसंबन्धितया जायावित्तादिद्वैतं पश्यन् सांसारिकक्केश- मनुभवति। सुषुप्ते च द्वैतमपश्यन्न क्विश्यति। जागत्स्वन्नयोरात्मसंबन्धित्वेन भासमानमपि द्वैत वस्तुतो नास्येव। यदि वास्तवं स्याज्जागत्स्वप्रयोरिव सुषुप्ते- प्युपलभ्येत। न तूपलभ्यते। तथा च नित्यनिवृत्तमेव जायावित्तादिद्वैतं सर्वो

XXXV

लोको व्यवहारदशायामविद्ययात्मन्यारोप्य संसारदुःखमनुभवति। गुरूपदे- शादथावदद्वैतात्मनि साक्षात्कृते "नाहं संसारी" इति नित्यनिवृत्तमेव संसारं पुनर्निवृत्तं मन्यते। इति द्वैतनिवृत्तिर्मोक्षः इत्यपि समञ्जसमेव। सकलदुःखनिदानद्वैतनिवृत्तिरियं नाभावरूपा, किन्तु भाव- रूपैव। आरोपितवस्तुनों निवृत्तिरघिष्ठानवस्तुस्वरूपेति सिद्धान्तात्। यथा भ्रमकाले रज्जावारोपितस्य सर्पस्याघिष्ठानसाक्षात्कारानन्तरं निवृत्तिर घिष्ठानरज्जु- रूपत्वाद्धावरूपा, तथा व्यवहारकालेऽविद्ययाSडत्मन्यारोपितस्य द्वैतस्यात्मतत्त्व-

समावेशरूपो दोषो मोक्षे प्रसज्यते। एवं सकलदुःखनिदानद्वैतनिवृत्ति- रात्मानन्दावापिश्वेति यथोक्तो मोक्षोऽस्य ग्रन्थस्य परमं प्रयोजनं, तत्साधकमात्मज्ञानं चावान्तरप्रयोजनभिति सिद्धम्। (आ.39) एवमधिकारिणि, विषये, प्रयोजने च सिद्धे तेषां परस्परं संबन्धः, तैस्सहास्य ग्रन्थस्य संबन्धश्च यथाहं सिद्धयतीति सफलोऽस्य ग्रन्थस्यारम्भः ॥ साधनसंपन्नस्य प्रथमतरङ्गपठनमेवालं जीवब्रह्मक्यसाक्षात्कारसिद्धिद्वारा मोक्षलाभाय-इति प्रथमतरङ्गसमापनम्।

षतो निरूपणम्- तत्राधिकारिविषये आक्षेपा :- आध्यात्मिका दितत्तद्दुःखानां तत्तत- कारणनिवृत्यैव निवृत्तौ मोक्षांशभूतदुःखनिवृत्तौ न ब्रह्मज्ञानापेक्षा। पूर्व ब्रह्मानु- भवाभावात् मोक्षस्यापरांशभूतब्रह्मसुखप्रात्तौ कस्यापीच्छा नोदियात्-इत्येवमादयः।

सवदुःखनिवृत्तिर्भवेत्। सुखानुभवे च सर्वेषामिच्छाया नैसर्गिकत्वात् नित्य- सुखरूपब्रह्मप्राप्तावपीच्छा भवेदेव-इत्यादि। विषयविषये आक्षेपा :- सर्वसंसारधमरहितस्य ब्रह्मणः तद्युक्तजीवस्य च स्वरूपभेदांत्तयोरैक्यमसंभवि-इत्यादयः । तत्र समाधानम्-साक्षिणो ब्रह्मणश्चैक्यं भवत्येव-इत्यादि । प्रयोजनविषये आक्षेपा :- अध्याससामग्रयभावाद्बन्धः सत्यः । स च कर्मणव निवर्तयितुं शक्य :- इत्यादयः । तत्र समाधानम्-बन्धो मिथ्यैव। तन्निवृत्तौ कर्मणो न सामर्थ्य, मिथ्याबन्धनिवृत्तौ ज्ञानमेव साघनम्-इत्यादि।

xxxvi

तृतीयतरङ्गे-गुरुशिष्ययोर्लक्षणम्, गुरूपसदनमेवात्मज्ञानसाधनं, गुरुसेवाप्रकार:, मिथ्याभूतग्रन्थादेर्यात्मज्ञानसंभवः-इत्यादयः निरूप्यन्ते। चतुर्थतरङ्गे-गुरुशिष्ययोः प्रश्नप्रतिवचनरूपेणात्मतत्त्वोपदेशः, शुभ- सन्ततिनाम्ःकस्यचिद्राज्ञस्त्रयः पुत्रा आसन्। तत्वदृष्टिः तकदृष्टिः अदृष्टिरिति च स च तेषु पुत्रेषु राज्यभारं निक्षिप्य तपसे वनं गन्तुमियेष। पुत्रास्तु तदभिज्ञाः स्वयमेब पूर्व वनं प्रति प्रस्थिताः । तत्र तत्र पर्यटन्तश्च ते गुरुं कश्चिदूब्रह्मनिष्ठ- मासाद तत्वोपदेशमवाप्तुवन्। तत्र-उत्तमाधिकारिणो दुःखनिवृत्तये इष्टप्राप्तये च ब्रह्मात्मैक्यज्ञानस्य सविस्तरमुपदेशः, रज्जुसर्पदृष्टान्तस्य सप्रपञ्चसुपपादनम्, तद्- द्वारा प्रपञ्चमिथ्यात्वव्यवस्थापनं, मिथ्यात्वमघिककृत्य सप्रपञ्चो विचारः, जीव- ब्रह्मणोरैक्यस्याक्षेपसमाधानाभ्यां सप्रपश्च प्रतिपादनं, रयातिपश्चकनिरूपणं प्रत्यक्षादिप्रमाणानां विवेचनं, गुरुवेदान्तवाक्यादेव ब्रह्मापरोक्षज्ञानोदय :- इत्यादयः प्रतिपाधन्ते। पञ्चमतरङ्गे-गुरुवेदान्तादयो मिथ्या। मिथ्याभूतगुरुवेदान्तवाक्या- देव कल्पितद्वैतप्रपश्चनिवर्तकज्ञानोदयः, स्वम्नप्रपञ्चवत जागत्परपञ्चोऽपि ब्रह्मा- ज्ञानादुगपदेव कल्पितः, जीवेशमायानां स्वरूपं, स्थूलसूक्ष्मसृष्टिः, पञ्च- कोशादिविवेक:, महावाक्यार्थोपदेशः, ज्ञाज्ञयोलक्षणं, प्रपश्चलयप्रकाशौ, सगुणनिर्गुणब्रह्मणोः प्रणवस्य चोपासना, ब्रह्मलोकमार्गः, सायुज्यमोक्षः, निर्गुणोपासनाधिकाररहितेन कर्तव्यम् इत्यादयः कथ्यन्ते। षष्ठतरङ्गे-श्रुतियुक्तिस्वानुभवाद्यने कप्रमाणैर्जाग्रत्स्वम्रयोः सर्वसाम्यं, दृष्टिसृष्टिः, "कोऽहम्" इति शिष्यप्रश्नस्य षडूर्मिषट्भावविकारशून्यासङ्गसच्चि- दानन्दानन्तब्रह्मैवासि त्वमित्युत्तरं, ईश्वर एव सृष्टिकारणं न जीवः, केवलज्ञान- मेव मुक्तिसाधनं, कर्मोपासनदयो ज्ञानोत्पत्तावुपकारकाः, तद्विषये आक्षेप. समाधानानि, ज्ञानिनः कर्मलेपाभावः, ज्ञानिनः कर्म अकर्मैव, महावाक्यार्थज्ञानं, शब्दशक्तिविचारः, लक्षणानिरूपणम्-इत्यादयः उच्यन्ते। सप्तमतरङ्गे-प्रारब्धाधीनत्वात् ज्ञानिनो व्यवहारोऽनियतः, ज्ञान- साघनसमाध्यष्टाङ्गनिरूपणं, निर्विकल्पसमाधिविन्नाः, जीवन्मुक्तिविदेहमुक्ति- लक्षणं, श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासादीनां ब्रह्यात्म कत्वज्ञानोप कारकत्वनिर्णयायाष्टा- दशविद्यास्थाननिरूपणं, साडयपातञ्जलशववैष्णवनास्तिकमतानां वामशक्ति पूजायाः, बौद्धादितन्त्राणां च मोक्षप्रतिबन्धकत्वं, शिवविष्णुगणेशादित्याम्बिका- दीनां नामभेदमन्तरा न स्वरूपतो भैद:, पश्चायतनपूजेव स्मृतिसम्मता इत्यादयो विषयाः सुस्पष्टं निपुणतरं सयुक्तिकं, सप्रमाणोदाहरणञ्च प्रतिपादिताः ।

शिरोमण्यादिबिरुद भाग्भिर्विवेकानन्दकलाशाला-

कल्याणसुन्दरशास्त्रिभि: कृतं] निवेदनम् सच्चित्सुखात्मकं शान्तं जगतामेककारणम् । मामव्यान्मामकं ज्योतिरान्तरं सर्वदेहिनाम् । मान्या: 1 श्रीवासुदेव्रह्मेन्द्रसरस्वतीप्रणीतः संस्कृतविचारसागरनामा साधु- निश्चलदासकृतहिन्दीभाषामयग्रन्थविपरिवर्तनरूपः सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारार्थ- प्रकाशकः सरवेजनोपकारकः सरलसरलः सप्ततरङ्गात्मा अष्टत्रिशदघिकपश्च- शातावर्तपरिमितस्वरूपः सटिप्पणोऽवश्यमुद्राप्यश्चायं प्रबन्धो दैवेन योगेनाध मुद्राप्य प्राकाश्यतां नीत इति महदिदं नः प्रमोदास्पदम्।

ग्रन्थावतार: निश्चलदासाभिधानरुत्तर देशवास्तव्यैः कैश्चित्पण्डितोत्तमैः प्रणीतो हिन्दी- भाषात्मा विचारसागर एवास्य संस्कृतात्मनो विचारसागरस्य मूलम्। परमं तु मूलं श्रुतिशिरांसि ब्रह्मसूत्राणि भगवत्पादीयं भाष्यं तदनुयायिनस्तद्वयाख्यानोप- व्याख्यानरूपाः प्रबन्धा एव। तत्रादौ संस्कृताद्वाङ्मयान्निश्चलदासैहिन्दी- भाषायां पुनश्चैभिर्वासुदेवत्रह्मेन्द्रसरस्वतीश्रीचरणैः संस्कृतभाषायां चैकस्यैवात्म- तत्वस्य प्रकाशने निमित्तमस्यैव ग्रन्थस्योपसंहारावसरे गन्थकृद्धिरेवैतैः प्रतिपादित- मत्र सहृदयहृदयसंवादाय सङ्गृहचते यथा- आवर्तः ॥ ५३६ ॥ इथत्मनेकवेदान्तसिद्धान्तरल्गर्भितोऽयं विचारसागराख्यो ग्रन्थो विवे- कतः प्रकटीकृतः। कृत्स्नमधीतं व्याकरणम्। सांख्यन्यायादिशास्त्राण्यपि श्रमेण समग्रमवलोकितानि। अशेषा अद्वैतवेदान्तग्रन्थाश्च परिशीलिताः। नानवलो- कितोऽस्ति अन्थ एकोऽपि। अत्यन्तकठिनः दुरूहः मतान्तरसिद्धान्तोऽप्यति- श्रमेणावगाहितः। चतुरोऽपि वेदानपश्यं समग्रम्। अथापि मयायं विचार- सागराख्यो ग्रन्थो भाषायामेवाकरि। न विलन्जे भाषारचनायाम्।

xxxviii परोपकारचिन्तैवात्र हेतुः। व्याकरणज्ञानं विना संस्कृतग्रन्था मन्दबुद्धिमिन- शक्यन्ते पठितुमपि। भाषाप्रबन्धं त्वनायासेन पठित्वा पामरा अपि परमानन्द- मनुभवेयुः इति। आवर्तः ॥ ५३८ ॥ दिव्यां भाषां परित्यज्य ह्यन्यभाषाकृतानि वै। शास्त्राणि ये प्रशृण्वन्ति ते वै निरयगामिनः ॥ बहुप्रमाणैरित्यादिवचनैर्निन्दितत्वतः। चित्तस्य शुद्धये चैव संस्कारार्थमियं कृतिः ॥ औषघादौ फलाघिक्यमनुपानबलात्स्फुटम्। अनेन सर्वशास्त्रार्थसारः सुविदितो भवेत् ॥ इति॥ ग्रन्थमहिमा अ्रन्थस्यास्य महिमानमधिकृत्याप्यस्मिन्नेव प्रबन्धे द्वादशत्रयोदशात्मनो- रावर्तयोः प्रतिपादितो विषय एव बोद्धृबोधसौकर्यायात्र सङ्गृद्यते-यथा। आवर्तः (१२) अनेकशङ्कापङ्कप्रक्षालकसमाधानरूपस लिलिपूर्णत्वात्, अनेकाध्यायरूप- तरङ्गवत्वात्, विषयविभागात्मकनानावर्तवत्वात, कठिनप्रयेयरूपग्राहवत्वात्, शुद्धबोधस्वरूपनिर्णायकसिद्धान्तरूपरत्नानामाकरत्वात्, परकूलप्रापणार्थशुद्ध- बुद्धिरूपनौकावत्वात, असकृदभ्यासात्मकानुकूलवातेरितत्वात, प्रत्यग्ब्रह्मनिष्ठ- गुरुरूपनौकादण्डवत्वात्, एतद्ग्रन्थाभ्यासजनितज्ञानगम्यमोक्षरूपतीरवत्वादति- गम्भीरत्वाच्चायं प्रबन्धो विचारसागर इत्युच्यते। सश्रद्धं सभक्ति ससाधनं चास्य अ्रन्थस्य गुरुमुखात श्रवणेन तदर्थस्य मनननिदिध्यासनाभ्यां चोत्पादितेन

चात्रेत्थं शक्का युज्यते-सत्स्वनेकेषु प्राचीनोद्ग्रन्थेषु सूत्रतद्धाष्यवार्तिका दिषु किमनेनापूर्वेण अ्रन्थेनेति। तेषामतिपौढत्वेनोत्तमाघिकारिविषयत्वान्मन्दाघि- कारिणामुपकारायास्य साफल्यात्। आवर्त: (१३) एवं सत्स्वप्यनेकेषु भाषाप्रबन्धेषु पञ्चभाषात्मबोधादिषु विनेमं विचार- साम्र स्वात्मविषया: सर्वेडपि संशया नैव निवर्तेरन्। यतः केचन अन्थकारा

xxxix

श्रवणमात्रं कृत्वा भाषाग्रन्थं रचयामासुः। अपरे केचन स्वल्पशास्त्राभ्यास- मात्रेण। तस्मादयमेव सामस्त्येन सर्वशास्त्रार्थप्रतिपादको ग्रन्थो अ्रन्थान्तरेभ्य उत्तमः। नास्त्यस्य समं ग्रन्थान्तरम् ।

ग्रन्थमुद्रापणोद्यम: अयं च हस्तलेखात्मा ग्रन्थो मायूरक्षेत्रविराजमाने श्रीवासुदेवब्रह्मेन्द्रसर- स्वतीकोशालये सर्वतः सङ्कलय्य संरक्ष्यमाणेषु ग्रन्थरत्नेष्वन्यतमस्तैरेव वासुदेव- ब्रह्मेन्द्रसरस्वतीभिः प्रणीतः तत्कोशालयकार्यदर्शिभिः श्रीश्रीश्रीस्वामिनामेवान्ते- वासिष्वन्यतमैरतितरामद्वैतवेदान्तसिद्धान्तप्रणयिभिः सारिष्ठतामस्य गन्थस्या- वगच्छद्गिरन्तेऽपि वयसि वर्तमानैरनल्पं क्वेशमुररीकृत्य अ्रन्थस्यास्य मुद्रापणार्थ कृतदृढसल्कपैः कृतमध्यकालकर्तव्यैर्ार तराजकीयविद्याविभागाघिकारिपुरुषाप्त- ग्रन्थमुद्रापणार्थसाहाय्यधनैः श्रीयुतवेक्कटरामायैंः समीकरणाय संशोधनाय च अण्णामलैविश्वविद्या लयाध्यापकपदान्निवृत्तिमुपागतानां पण्डितोत्तमानां ब्रह्मश्री- युतपञ्चापगेशशस्त्रिमहोदयानां हस्तं प्रथमं प्रापितः । दैवो विलास: तैश्र साहित्यव्याकरणवेदान्तादिशास्त्रेषु परिनिष्ठितपाण्डित्यप्रकषैरन- लसैः शास्त्रिमहोदयैर्महता क्ेशेन महत्या श्रद्धया च परिष्कृतः संशोघितः सम्पा दितमुद्रणोपयोगिशरीरश्षायं प्रबन्धः कृतमुद्रणारम्भः प्रचलन्नवर्तत। आदि- तश्चतुर्थतरङ्गान्तः 1-225 आवर्तात्मा 1-130 पुटपरिमितो ग्रन्थभागस्तेषामेव समीक्षया सम्मुद्रितः । तदात्वे च दुर्दैवविपाकेन ते शास्त्रिवर्या अप्रतीक्षितमेव दिष्टान्तमुपगताः । 'न काल: कालमीक्षते' इत्याभाणकस्तेषु यथार्थो जातः । 'दैवी विचित्रा गतिः' इति च। शोधकपरिवर्तनम् ततश्च 'प्रारब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति' इति नयमनुसृत्यावशिष्टानां तरङ्गाणां शोघनादिभारः भूमिकाप्रमेयसङ्ग्रह विषयसूच्या दिसम्पादनभारश्च कार्यद शिमहाशयैमय्येव निक्षिप्ः । अनन्तरी यत्न: तदा च सप्तमतरङ्गात्मा अ्रन्थभागोऽकृतप्रतिलेख एवासीत्। स च भाग: कार्यदर्शिनामेव तनूभवेन मदन्तेवासिष्वन्यतमेन गुरुमूर्तिशर्मणा सश्रन्ं

x1

कृतप्रतिलेखो जातः। विषयसूचिका पि काप्यंशत एव तदा निष्पन्नशरीरावर्तत। सा च पश्चान्मयैव सम्पादितसम्पूर्णशरीरा जाता। तथा भूमिकाप्रमेयसड्ग्रहावपि कौचित् शास्त्रिमहोदयैः पूर्वसम्पादितावेव मया किश्चित्परिवर्तितशरीर सम्पन्नौ। तदेवं पूर्वोत्तर कालसम्पा दितानामवशिष्टानाममु द्विताना सर्वेषां विषयाणां साकलयेन समीक्षणेन तत्र तत्र संशोधनेन च मया सर्वोडयमवशिष्टो अ्न्थभागः यथाप्रतिभं सम्मुद्रितः । उपसंहार: तदेवमलाङ्गलसंस्कृतभाषयोः पूर्वमेव शास्त्रिमहोदयैः सम्पादिता भूमिकेव योजिता। प्रमेयसङ्ग्रहृश् तादृश एवात्र संयोजितः। विस्तृता विषयसूचि- कापि कापि बोद्धजनबोघोपकारिणी संनिवेशिता। तत्र च भूमिकायामेव पूर्व- सम्पादितायाममुं ग्रन्थमस्य ग्रन्थस्यावश्यकतां गन्थस्यास्य प्रणेतारं ग्रन्थान्त- रादस्य वैलक्षण्यादिकं चाधिकृत्य यद्यावद्वक्तव्यं तत्तावदुक्तमिति नात्र मया कृतस्यैव पुनः करणायास्थितो यत्नः। श्रीकाञ्चीकामको टिपीठािप-जगद्गुरु श्रीमच्चन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतीश्रीस्वामिनामाज्ञां पुरस्कृत्य श्रीमज्जयेन्द्रसरस्वती- स्वामिभिरनुगृहीतेन श्रीमुखेन समलङ्रकृतोडयं ग्रन्थः शोभतेतराम्। मानुष- सुलभेन प्रमादेनापटुकरणतया वाल सम्भाविताः सर्वेऽपि दोषा: पण्डितोत्तमैः क्षन्तव्याः इत्यभ्यथेये।

॥ विचारसागरविषयाणां सूची॥ प्रथमस्तरङ्ग: अनुबन्धचतुष्टयसामान्यनिरूपणम्-१-३९ आवर्तानां विषयः। वस्तु निर्देश रूपमङ्गलाचरणम्-१-११ आवर्तानां विषयः। मङ्गलाचरणम्-१-३ आवर्तानां विषयः। तप्तदावर्तानां विषयनिरूपणम् आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्कथा १. भिन्नपरमात्मव स्वस्वरूपमिति मङ्गलश्लोकयोस्तात्पर्यम, वाचो मनसश्चा- विषयं ब्रह्म शब्द: शक्त्या न बोधयति, किन्तु लक्षणया। शमद- दिसंस्कृतमेव मनो ब्रह्म प्रकाशयति न तु मलविक्षेपादियुक्तम्। महा- वाक्यरूपप्रमाणजन्या प्रमावृत्तिब्रह्मावारकाज्ञानमात्रं नाशयति, ब्रह्म तु स्वयंज्योतिष्टात्स्वयमेव प्रथते। 1 टिप्पण्याम्-आत्मा परमप्रेमास्पदीभूतनिरतिशयानन्दः, त्रिका- लाबाध्यः, अनन्याघीनप्रकाशः, निरतिशयमहत्ववान् प्रपश्चविवर्तोपादानम्, देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यः, इति विशेषणपदानामर्थकथनम्। सप्रमाणं वृत्तिव्याप्यत्वफलव्याप्यत्वयोरर्थवर्णनम्। त्रिविधपरिच्छेदस्वरूपस्य ब्रह्मणि तदभावस्य चोक्तिः ॥ २. मङ्गलश्लोकगतविशेषणानां प्रत्येकं प्रयोजनम्- औपनिषद आत्मा बौद्धनैय्याविकप्राभाकरसाङचैति हासिकाभिमतात्म- विलक्षणः । आनन्दः ज्ञानञ्चात्मनः स्वरूपं, न तु नैया यिकानामिवात्मनो गुणभूतौ। आत्मा नित्यचिन्मात्ररूपः। न बौद्धानामिव क्षणिकविज्ञा- नरूपः। आत्मा नामरूपात्मकसकलप्रपञ्चाघिष्ठानरूपः ; आत्मा स्वप्रकाशः न नैयायिकानामिव जडः ; आत्मा शुद्धः। न केषांचिदतिहासिका- नामिवाविद्यारूपमलवान्। आत्मा एकः (वस्तुपरिच्छेदशून्यः) न साङ्यानामिव नाना । 2 टिप्पण्याम्-अतिव्याप्त्यव्याप्त्यर्सभवानां लक्षणम्। ३. अनेकविशेषणफलं विस्पष्ट ब्रह्मस्वरूपावबोधनम् । मङ्गलक्षोकविषये आक्षेपसमाधानानि-४-२२आवर्तानां विषयः। 4 6

आवर्तानां सङ्गया पुटसङ्कया ४. आक्षेप :- (1) हरिहरादिदेवतानमस्काररूपमङ्गलाचरणं युक्तम्, न तु स्वात्मस्वरूपानुसन्धानरूपम् इति। ५. समाधानम्-मय्येवाखण्डचिदानन्दोदधौ हरिहरादय- स्तरङ्गायन्ते। इति

६. आक्षेपः-(2) मायाविशिष्टचैतन्यरूपे ईश्वरे महोदधौ हरिहरादयस्तरङ्गाः न तु त्वयि। इति।

७, समाधानम्तुईश्वरोऽपि मय्येवाखण्डचिन्मात्रे आरोपितः इति। 5 ८. आक्षेप :- (3) ईश्वरः शुद्धे ब्रह्मणि कल्पितः । न तु त्वयि परिच्छिन्ने। अतो ब्रह्मस्वरूपानुसन्धानरूपमङ्गलमेव युक्तं कर्तुम् इति। 6 ९. समाधानम् :- प्रत्यागत्मनो ब्रह्मणश्चाभेद एव। तत्र प्रमाणम्। जीवब्रह्मणो: अंशांशित्व विकारविकारित्वोपासकोपास्यत्वादि- निबन्धनभेद: ईषदपि नास्ति। अतः स्वस्वरूपानुसन्धानमङ्गलंयुक्तमेव। सदेव हरिहरादिदेवतानमस्कारमङ्गलं, शुद्धब्रह्मानुसन्धानरूपमङ्गलं, च ,, भवति। १०. आक्षेप :- (4) इष्टदेवतानमस्काररूपमङ्गलं युक्तं कर्तुम्। 7 ११. समाधानम्-स्वस्वरूपातिरिक्तमणुमात्रमपि द्वैतं नास्ति। अतः भेदघटितत्रिपुटीविषयकनमस्कारव्यवहार एव न संभवति।,, इति स्वस्वरूपानुसन्धानमङ्गलेन जीवब्रह्मैक्यमेव ग्रन्थस्य विषयः इति सूच्यते ॥ ग्रन्थमहिमा १२-१३ आवर्तयोविषयः १२. संस्कृतग्रन्थेषु सत्स्वपि भाषाग्रन्थानां रचनं मन्दाना- मुपकाराय। " टिप्पण्याम् :- 'विचारसागरः' इत्यत्र सागररूपकस्य विवर- णम्। 'घीरशब्दार्थेकथनं' "विषयेभ्यः परावृत्य मनसो नियन्ता" इति। तत्र प्रमाणम्। सूत्रभाष्यवार्तिकशब्दानामर्थवर्णनम्।

xliii

आवर्तानां सङ्गया पुटसङ्या १३. अनेकभाषाग्रन्थेषु सत्सु "विचारसागर" ग्रन्थस्य वैशिष्टयं-अत्र आत्मज्ञानोपयोगिनो विषयाः शास्त्रानुसारेण सप्रपञ्वं वर्ण्यन्ते इति। 8

अनुबन्धचतुष्टयसामान्यनिरूपणम्-१४-३१ आवर्तानां विषयः। १४. अनुबन्धानां निर्देश :- अधिकारिविषयप्रयोजनसं- बन्धाः" इति। विवेकिनां ग्रन्थे प्रवृत्तिरनुबन्धनिरूपणस्य प्रयोजनम्। टिप्पण्याम्-अनुबन्घशब्दार्थप्रदशनम्। " तत्राधिकारिनिरूपणम्-१५-३१ आावर्तानां विषयः । १५. अधिकारिलक्षणम् :- मलविक्षेपावरणानि बुद्धेर्दोषाः । मलविक्षेपौ निष्कामकर्मोपासनाभ्यां यस्य निवृत्तौ आवरणं तुन निवृत्तं सः साघनचतुष्टयसंपन्नोऽधिकारी इति। " टिप्पण्याम् :- वेदगतानां कर्मोपासनाज्ञानकाण्डानां क्रमेण मल- विक्षेपावरणानां निवृत्तावुपयोगः। मलं नाम पाप, निषिद्धकर्मानुष्ठानाद्यनु मेय, निष्काम कर्मानुष्ठानेश्वरनाम कीर्तनादिनाश्यम्। विक्षेपो नाम मनसो- विषयाभिमुख्यरूपं चाश्चल्यम्। सगुणनिर्गुणोपासनाभ्यां, गुरूपासनया अहरहः सादरं वेदान्तश्रवणादिना च निवर्त्यम्। अज्ञानं नाम "नाह अखण्ड़चिन्मात्रस्वरूपप्रत्यगात्मानं जाने" इत्यनुभवः, तादृशब्रह्मात्मज्ञानेन निवर्त्यम्।

अधिकारिविशेषणभृतसाधनचतुष्टयनिरूपणम्-१६-२० आवर्तानां विषयः । १६. साघनचतुष्टयस्य निर्देश :- नित्यानित्यवस्तुविवेकः, इहा- सुत्रार्थभोगविरागः, शमदमादिषट्कसंपत्तिः, मुमुक्षुत्वम्-इति। 9

१७. विवेक :- आत्मा नित्यः प्रपञ्चोऽनित्यः इति विवेचनम्। वैराग्यादित्रयस्य स हेतुः। टिप्पण्याम्-ईदृशविवेकः जगन्मिथ्यात्वविषयकपरोक्षज्ञानमेव जनयति। विक्षिप्तान्त:करणानामीदशे विवेके सत्यपि वैराग्यावि

xliv

आधर्तानां सङ्या पुटसङ्कया नोदेति। अतः निष्कामकर्मानुष्ठानादीनां चित्तशुद्धिसंपादनद्वारैव विवे- कादिसाधनत्वम्। अत्र दष्टान्तः । १८. वैराग्यम्-दोषद्ृष्टया भोगेष्वनादरः । 10 टिप्पण्याम्-वैराग्यं चतुर्विधम् -- यतमानं, व्यतिरेकः, एके- न्द्रियं, वशीकरणम्-इति। वशीकरणं त्रिविधम्-मन्दं, तीव्रं, तीव्रतरम् इति। एषां स्वरूपवर्णनम्। अपरोक्षनहेतुस्तु तीव्रतरं वैराग्यमेव। १९. शमादिषट्कस्य निर्देश :- "शमदमश्रद्धासमाधानो- परतितितिक्षाः" इति। शमः=दोषदष्टया विषयेभ्यो मनसः प्रतिनिव- तनम्। दम := तथेन्द्रियाणां विषयेभ्यः प्रतिनिवर्तनम्। श्रद्धा= गुरुवेदान्तवाक्येषु विश्वासः। समाधानम=लक्ष्ये ब्रह्मणि चित्तैकाग्रचम्। उपरतिः=भोगहेतूनां कर्मणां विषयाणाञ्च त्यागः। तितिक्षा=शीतो- ष्ण।दिद्वन्द्वसहनम्। शमादिषट्कं मिलित्वैकमेव साधनम्। अतः साध- नानि चत्वार्येव, नाधिकानि।

टिप्पण्याम्-भक्तिः श्रद्धायाः कारणम्। अनवरतं चित्तस्य ब्रह्मण्यवस्थानरूपं समाधानाख्यमैकाग्रयं सगुणोपासनजन्यचित्तविक्षे- पनिवृत्तिरूपादैकाग्रयाद्द्िद्यते। अप्राप्ते विषये दोषदष्टया इच्छानु- दयरूप वैराग्यं, तत्फलावस्थारूपायाः, त्यक्तेऽपि विषये पूर्ववासनाव- शात्पुनरिच्छानुदयरूपायाः उपरतेर्भिदते। स्त्रीरूपो विषयः विषया न्तरेभ्योऽत्यन्तानर्थहेतुः। अतः तत्नातितरां वैरस्यं संपादनीयम्। अल्रोपपत्तिः । विचित्रमणिघटिता माला "चामीकरः" इति यथा एक- त्वेन व्यवहियते तथा मिलितं शमादिषट्कमेकसाघनत्वेन व्यवह्नियते इति सप्रपश्चमुक्तिः । २०. मुमुक्षा-मोक्षे तीव्रेच्छा। 13 टिप्पण्याम्-प्रथमं मोक्षे मन्देच्छा; ततो निष्कामकर्मानुष्ठानं ततो मोक्षे तीव्रेच्छा। तत्रोदाहरणम्। ततः श्रवणादौ प्रवृत्तिः । २१. ज्ञानोत्पत्तिसाधनानामष्टानां निर्देश :- विवेकादि- चतुष्टयम्, श्रवणमनननिदिध्यासनानि, तत्त्वंपदार्थशोधनश्च्। इति। "

xlv

जावर्तानां सङ्ख्या पुटसङ्गथा टिप्पण्याम्-शोधनम्=शास्त्रानुसारेण चिज्जडयोः स्वरूप- विवेचनम्। तत्र हंसकर्तृकनीरक्षीरविवेचनम् दृष्टान्तः" २२. ज्ञाने अन्तरङ्गवहिरङ्गसाधनविवेचनम्- 13 अन्तरङ्गसाधनम्-यस्य ज्ञानं वा, ज्ञानसाघनश्रवणादिकं वा फलं तदन्तरङ्गसाधनं ज्ञाने। श्रवणमनननिदिध्यासनानि, तत्त्वंपदार्थशोघनं च साक्षाज्ज्ञानं जनयन्ति। विवेकादिचतुष्टयं तु श्रवणादौ प्रवर्तकमित्ये- तानि विवेकादीन्यष्टावपि ज्ञाने अन्तरङ्गसाघनानि। यस्य तु चित्तशुद्धि: तद्द्वारा विविदिषा च फलं तत् बहिरङ्गसाघनं ज्ञाने। यज्ञदानतप- आदीनि कर्माणि चित्तशुद्धिद्वारा विविदिषामुत्पादयन्तीति तानि बहिरङ्ग साधनानि ज्ञाने। कर्मसाघनानि पत्नीपुत्रवित्तादीनि यः सन्यस्यति स एव ज्ञाने मुख्याधिकारी। तादशे मुख्याधिकारिणि कर्माणि न संभवन्तीति तानि ज्ञाने बहिरङ्गानि साघनानि भवन्ति। यद्यपि सकामस्य कर्माणि बन्घाय तथापि संयोगपृथकृत्वन्यायेन निष्कामस्य तानि चित्तशुद्धये भवन्ति ॥ टिप्पण्याम् -- अन्तरङ्गसाघनसिद्धयंनन्तरमेव बहिरङ्गानि परि- त्याज्यानि इति तत्र प्रमाणोपपत्तिप्रदशनश्च। २३. विवेकादिचतुष्टयं यद्यपि साक्षात् ज्ञाने नोपयुज्यते। अथापि जिज्ञासुना श्रवणादिप्रवृत्तिसिद्धये तदादर्तव्यमेव। न तु कर्मवत् त्याज्यमिति ज्ञाने विवेकादिचतुष्टयमप्यन्तरङ्गसाधनमुच्यते। 14 टिप्पण्याम्-विवेकादिरहितस्य श्रवणाद्यसिद्धिः ज्ञानासिद्धिश्च। विवेकादीनां चतुर्णामपि पौष्कल्यं श्रवणादिसिद्धये अपेक्ष्यते। तत्रोपपत्तिः।। श्रवणादीनां लक्षणं प्रयोजनं च २४-२७ आवर्तानां विषयः । २४. श्रवणलक्षणम्-तात्पर्य निर्णायक लिङ्गै: वेदान्तानमद्वैत- प्रत्यग्ब्रह्मात्मनि तात्पर्यनिर्णयानुकूलश्रेतोवृत्तिविशेषः। वस्तुतः श्रवणादीनि ज्ञाने नान्तरङ्गसाधनानि अप्रमाणत्वात्। तत्त्वमस्यादिमहावाक्यान्येव ज्ञाने अन्तरङ्गसाघनानि प्रमाणत्वात्। 15 टिप्पण्याम्-षण्णां तात्पर्यनिर्णायकलिङ्गानां निर्देशः-उपक्रमो- पसहारावभ्यासोडपूर्वता फलम्। अर्थवादोपपती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये॥ इति। तैर्लिङ्ग: छान्दोग्यषष्ठस्य अद्वैते प्रत्यगात्मनि तात्पर्याबधारणम्।

xlvi

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्कया २५. मननलक्षणम्-ऐक्यसाधकयुक्तिभिः भेदबाघकयुक्ति- भिश्च सदा प्रत्यम्ब्ह्मक्यानुसन्धानम्। 16 टिप्पण्याम्-प्रत्यग्ब्रह्मक्यसाधक्रयुक्तय :- तत्नानुमानम्- जीवो न ब्रह्मणो भिन्नः सच्चिदानन्दरूपत्वात् यथा ईश्वरः इति । उपमानम्-घटमठाकाशयोः घटमठावुपाधी विना यथा न भेद: तथा जीवब्रह्मणोरपि अन्तःकरणमायारूपोपाधी विना न भेदः इति । अर्थापत्ति :- जीवव्रह्मणोर्भेंद: यदि सत्यः स्यात् तर्हि "नेह नानास्ति" इत्यादिना भेदनिन्दा नोपपद्येत इति। प्रत्यम्ब्रह्मभेदबाधकयुक्तयः। तत्रानुमानम्-प्रत्यकूपरचितो- र्भेंदः मिथ्या घट।काशमठाकाशमेदवत् इति। उपमानम्-बिम्बप्रतिबिम्ब- योर्भेदः यथा मिथ्या तथा जीवपरयोरपि भैदः मिथ्या इति। अर्था- पत्ति :- यदि प्रत्यक्परचितोः प्रतीयमानो भेदः मिथ्या न स्यात् तर्हि महावाक्यैस्तयोरभेदो न प्रतिपाद्येत इति। अनुपलब्धि :- जीवब्रह्मणो- भेंद: यदि सत्यः स्यात तर्हि जाग्रत्स्वमयोरिव सुषुप्ावप्युपलभ्येत न तूपलभ्यते इति। २६. निदिध्यासनलक्षणम् :- अनात्मप्रत्ययानन्तरितो ब्रह्मा- त्माकारः प्रत्ययप्रवाहः । अस्यैव परिपाकावस्था समाधिः। अतः निदि- ध्यासनेऽन्तर्भावात समाघिः न पृथकूसाघनम्। 17 टिप्पण्याम्-स्वप्रयत्नमात्रसाध्या ब्रह्मात्माकारा वृत्तिः निदिध्या- सनम्। स्वप्रयत्नं विना वेदान्तप्रमाणजन्या ब्रह्मात्माकारा वृत्तिः साक्षात्कार इति निदिध्यासनसाक्षात्कारयोर्भेद:। निदिध्यासनं च सविकल्प- कसमाधिः। ध्यातृध्यानध्येयाकारा त्रिपुटी तत्र भासते। समाधिरित्युच्य- मानो निर्विकल्पकसमाधिस्तु ध्येयमात्रगोचरः । तत्र प्रमाणम्। २७. श्रवणादीनां प्रयोजनम्-असभावना विपरीतभावना च ज्ञानस्य प्रतिबन्धकीभूते। असंभावना द्विविधा। प्रमाणगतसंदेहः प्रमेयगतसन्देहः इति। श्रवणं, किं वेदान्तवाक्यं जीवाभिन्नं ब्रह्म बोधयति उतार्थान्तरमिति प्रमाणगतसंदेहं निवरतयति। मननं, जीव- ब्रह्मणोरभेदः सत्य उत भेद इति प्रमेयगतसंदेहं निवर्तयति। निदि-

xlvii

आवर्तानां सङ्गया पुटसङ्कया ध्यासनं तु जीवब्रह्मणोर्भेदः सत्यः इति विपरीतभावनां निवर्तयति। प्रतिबन्धकनिवृत्तावेव साक्षात श्रवणादीनामुपयोगः न तु ज्ञाने। 17 टिप्पण्याम्-संशय विपर्ययोर्लक्षणमुदाहरणञ्च। "नाहं ब्रह्म, जीव एव, मत्तो भिन्नमेव ब्रह्म इति विपर्यय निवृत्तये सदा निदिध्या सितव्यम्। २८. वेदान्तवाक्यमेव साक्षात ज्ञानसाधन, प्रमाणत्वात्। जीवन्रह्मणो: स्वरूपबोधकमवान्तरवाक्यं परोक्षमेव ज्ञानं जनयति। तयोरभेदबोधकं महावक्यं तु अपरोक्ष ज्ञानं जनयति। 18 टिप्पण्याम्-दष्टान्तोपन्यास :- यथा नेत्रसंबद्धमञ्जनं नेत्र- रोगमेव निवर्तयति, सूर्य तु नेत्रमेव पश्यति, तथा श्रवणादिकं प्रतिबन्ध- कमेव निवर्तयति, ज्ञानं तु महावाक्यमेव जनयति। इति अत्राक्षेपसमाधानानि २९-३१ आवर्तानां विषयः । २९. अत्राक्षेपद्वयम् :- (1) श्रवणादिसहक्कृतमेव वेदान्त- वाक्यमपरोक्षं ज्ञानं जनयेत्। केवलवाक्यं तु परोक्षमेव ज्ञानमुत्पादयेत। (2) वाक्यादेवापरोक्षज्ञाने सति श्रवणादि व्यर्थ भवेत्। न ह्यपरोक्षज्ञान- विषये असंभावनादिकमुत्पद्यते यन्निवृत्तये श्रवणादिकमपेक्ष्येत। इति। 19 ३०. प्रथमाक्षेपस्य समाधानम्-शब्दः परोक्षमेव ज्ञान- मुत्पादयेदिति न नियमः। व्यवहितवस्तुविषयकं शाब्दं ज्ञानं परोक्षमेव, यथा शास्त्रशब्देन स्वर्गेन्द्रादीनां ज्ञानम्। अव्यवहितवस्तुविविषयकं शब्दं ज्ञानं तूभयात्मकमपि भवति। "अस्ति" इत्यादिशब्दजन्यमव्यवहित- वस्तुविषकं ज्ञानं परोक्षमेव। 'दशमोऽस्ति' इति वाक्यजन्यदशमज्ञानवत्। "इदमेव" इत्यादिशब्दजन्यमव्यवहितवस्तुविषयकं ज्ञान त्वपरोक्षमेब। "दशमस्त्वमसि" इति वाक्यजन्यदशमज्ञानवत्। एवं सर्वप्राणिप्रत्य- गात्मभूततया नित्यापरोक्षस्यापि ब्रह्मणो ज्ञानं "तदस्ति" इत्यवान्तर- वाक्यजन्यं परोक्षमेव। "त्वं ब्रह्मासि " इति महावाक्यजन्यं त्वपरोक्षमेव। ,, टिप्पण्याम्-दशमपुरुषकथायाः विवरणम्। ३१. द्वितीयाक्षेपस्य समाधानम्-महावाक्यादपरोक्ष- ज्ञानोत्पतावपि यस्यासंभावनादिप्रतिबन्धकं न निवृतं तद्विषये प्रतिबन्ध-

xlvili

आवर्तानां सङ्ख्या पुटसङया कनिवृत्तये श्रवणादि सार्थकमेव। साक्षात्कृतेऽप्यर्थे विपरीतभावनादि- भवतीत्यत्र मर्च्छुकथानिदर्शनम्। पूर्वमेव निवृत्तासंभावनादिदोषस्य विषये श्रवणादि व्यर्थमेव। एवञ्च श्रवणादीनामपि ज्ञानसाघनत्वं गौण्यैव। साधनचतुष्टयसंपन्नोऽधिकारीति निगमनम्। 20 ३२. विषयनिरूपणम्-जीवब्रह्मैक्यं ग्रन्थस्य विषय इति। 21 प्रयोजननिरूपणम्-३३-३८ आवर्तानां विषयः। ३३. प्रयोजनं मोक्ष :- अज्ञानतत्कार्यप्रचश्चमूलकाखिलदुः- खनिवृत्ति: परमानन्दावाप्तिश्च मोक्षः। अस्य ग्रन्थस्य मोक्षः परमंप्रयोजन सर्वेषासुत्कटेच्छाविषयत्वात्। तत्साघकमद्वैतात्मज्ञानं तु ग्रन्थस्यावा- न्तरं प्रयोजनम्। तत्र दृष्टान्त: । अत्राक्षेपसमाधानानि-३४-३८ आवर्तानां विषयः । ३४. आक्षेप :- (1) परमानन्दावाप्तिर्मोक्ष इति न सङ्गच्छते। नीव: परमानन्दरूप इति वेदान्तसिद्धान्तः । स च जीवः सदा प्राप्त एवेति प्राप्तप्राप्तिर्न संभवति। अप्राप्तस्यैव हि प्राप्तियुज्यते। इति। ३५. तत्र एकं समाधानम्-प्राप्तप्राप्तिरप्युपपद्यत एव। तत्र दृष्टान्त :- कश्चन प्राप्तमेव स्वकरस्थं कङ्कणं आ्रान्त्या नष्ट मन्वानः आसेन बोधितः अपूर्वतया प्राप्त मन्यते। एवमेव जीव: नित्यापरोक्षं परमानन्द- स्वरूपमेव स्वात्मान "नाहमानन्दरूपः, ब्रह्मैव तथा, तदुपासनया परमा- नन्दं प्राप्नुया"मित्यविद्यया मन्वानः भ्रमति! यदा कारुणिकेन गुरुणा "त्वं सच्चिदानन्दरूपं ब्रह्मासि" इत्युपदिष्टः स्वात्मानमेव परमानन्दरूप- तया साक्षात्करोति, इति प्राप्तप्राप्तिरुपपद्यते। "' ३६. अपरं समाधानम्-नित्यनिवृत्तस्य निवृत्तिरप्युपपद्यत एव। तत्र दृष्टान्तः-रज्जौ नित्यनिवृत्तः कदाचित् भ्रान्त्या भासमानः सर्पः "रज्जुरेव" इत्यधिष्ठानसाक्षात्कारान्निवर्तते यथा तथा स्वात्मनि नित्य- निवृत्त: संसारः आ्रान्त्या प्रतीयमानः स्वस्वरूपापरोक्षसाक्षात्कारेण निवर्तते इति निवृत्तनिवृत्तिरष्युपपद्यत एव। 22

xlix

भवर्तानां सख्खया पुटसख्क या टिप्पण्याम्-नित्यनिवृत्तिर्नाम कालन्रयनिषेधः। स्वात्मनि प्रपश्चः कालत्रयेऽपि नास्तीत्यत्र श्रौतप्रमाणोपन्यासः। श्रृत्युक्तस्य निहितहिरण्य- निधिदृष्टान्तस्य विवरणेन नित्यप्राप्तस्यैव स्वात्मानन्दस्य प्राप्तिनिरूपणम्।

३७. आक्षेप :- (2) दुःखनिवृत्तिर्नाम दुःखध्वंसोऽभाव- रूपः। आनन्दावाप्तिश्च भावरूपः। भावाभावयोरेकत्र सामानाधिकरण्यं न संभवतीति दुःखनिवृत्तिरानन्दावाप्तिश्च मोक्ष इत्युक्तिरसंगता इति। 23

३८. समाधानम्-आरोपितसर्पनिवृत्तियेथा अधिष्ठानरज्जु- मात्रं तथा आरोपितप्रपञ्चनिवृत्तिरप्यधिष्ठानब्रह्ममान्रमिति भावरूपैवेति न भावाभावयोः सामानाधिकरण्यदोषः इति। टिप्पण्याम्-सर्पनिवृत्तितद घिष्ठानरज्जुसाक्षात्कारयो रेकक्षणा- वच्छेदेन जायमानत्वात् सर्पनिवृत्तिरघिष्ठानरन्जुमात्रमिति युक्तयुपन्यासः । ३९. संबन्धनिरूपणम्-ग्रन्थविषययोः प्रतिपाद्यप्रतिपादक- भावः, अधिकारिफलयोः प्राप्यप्राप्ृभावः, अधिकारिविचारयोः कर्तृ- कर्तव्यभावः, अ्रन्थज्ञानयोजन्यजनकभावश्च सम्बन्ः । साघनसंपन्नस्य जीव्रह्मक्यज्ञानसिद्धिद्वारा मोक्षाय प्रथमतरङ्गपठनमेवालमित्युपसंहारः । 24

द्वितीयस्तरङ्ग: अनुबन्धविशेषनिरूपणम्-४०-१०८ आवर्तानां विषयः। अधिकारिविषयकाक्षेपाः (४०-४३) आवर्तानां विषयः। तप्तदावर्तानां विषयनिरूपणम्- ४०. दुःखनिवृत्तिविषये आक्षेप :- (1) अधिकारिविशेषणं सुमुक्षुत्वं च मोक्षेच्छा। मोक्षश्र मूलाविद्यया सह जगन्निवृत्तिः ब्रह्मानन्दावाप्तिश्च। तत्र मोक्षविशेषणांशभूतायां मूलाविद्यासहित- जगन्निवृत्तौ न कस्यापीच्छा जायते। किन्तु विवेकी आध्यात्मिकादि- दुःखत्रयनिवृत्तिमेवेच्छति इति। आध्यात्मिका घिभौतिका धिदविकदुःखानां स्वरूपमुदाहरणं च। 25 7

1

आवर्तनां सङ्गया पुटमङ्कया टिप्पण्याम्-संभवदाक्षेपनिरसने सत्येव स्वपक्षः स्थापितो भवतीति विवेकी तापत्रयभयाज्जगतो निवृत्ति नेच्छतीति च सदष्टान्तं कथनम्। आध्यात्मि का घिभौ ति का धिदैविकपदानामर्थवर्णनञ्च। ४१. आक्षेप :- (2) तत्तत्प्रतीकारानुष्ठानादेवाध्यात्मिकादि- तापत्रयनिवृत्तिसंभवे तन्नाशाय मूलाज्ञाननाशो नापेक्ष्यते-इति। 26 ४२. आनन्दप्राप्तिविषये आक्षेप :- (1) वेदान्तश्रवणात्प्राकू ब्रह्मानुभवाभावात्, अननुभूतविषयकेच्छाया अदर्शनाच्च मोक्षविशेष्यां- शभूतब्रह्मानन्दावाप्तीच्छापि न संभवतीत्यधिकायेसिद्धिः । इति। " ४३. आक्षेप :- (2) मोक्षेच्छा वैराग्यादयश्च न संभवन्ति। सर्वेषामैहि का मुष्मिकसुखेच्छैव जायते। मोक्षे चेद्टशं सुख नास्ति। अतो न कस्यचिदपि मोक्षेच्छा जायते। विषयसुखपरवशस्य लोकस्य वैराग्या- दयश्च न संभवन्ति। तस्मान्निष्प्रयोजनोडयं ग्रन्थो नारम्भणीयः । इति। , अधिकारिविषयकाक्षेपाणां समाधानानि-४४-५४ आवर्तानां विषयः । ४४. मोक्षविशेषणप्रथमांशे इच्छा संभवतीति समा- धानम्-"तापत्रयस्य तत्तदुपायैर्निवृत्तिः नात्यन्तिकी। न च नियता" इति सप्रपञ्चमुपन्यासः । तादशी निवृत्तिः सकलदुःखनिदाननिवृत्त्यैव संभवतीति च । " ४५. सकलदुःखनिदानं च मूलाज्ञानं तत्कार्यप्रपश्चश्चेति- छान्दोग्यभूम विद्या पकरणस्थवाक्योपन्यासतदर्थवणनपूर्वकं कथनम्। ततः समूलाज्ञानजगन्निवृत्ताविच्छा जायेतैवेत्यघिकारिसिद्धिः इति। 27 टिप्पण्याम्-प्रागनुभूते वम्तुन्येवेच्छेति न नियमः, किन्त्वनु- भूतसजातीय एवेति नियमः। रज्जुरूपाघिष्ठानसाक्षात्कारेण भय- कम्पादिदुःखहेतुभूतारोपितसपनिवृत्तिः पूर्वमनुभूतैव। अतः मुमुक्षो: तत्सजातीयायां, अधिष्ठानब्रह्मस्वरूपसाक्षात्कारेण दुःखत्रयहेतुभूतमूला- ज्ञानसहित प्रपश्चनिवृत्तौ नायेतैवेच्छेति प्रदर्शनम्। ४६. मोक्षविशेषणद्वितीयांशेऽपीच्छा संभवतीति समा- धानम्-सुखस्यानुभूतत्वत् सवेंषां सुखेच्छायाः सत्त्वात् नित्यनिरतिशय- सुखरूपब्रह्मपाप्ताविच्छा जायेतैव।।

1i

आवर्तानां सङ्ख्या पुटसङ्गया टिप्पण्याम्-अनुभूतसामान्ये इच्छा भवतीति न नियमः । तथात्वे अनुभूतरोगादवपीच्छा प्रसज्येत। किन्तु अनुभूतसजातीये इष्टे एवेच्छेति नियम: ॥

मोक्षेच्छा वैराग्यादयश्च न संभवन्तीत्याक्षेपस्य समाधानम् ४७-१४ आवर्तनां विषयः। ४७. सर्वेऽपि आत्यन्तिकदुःखनिवृत्ति नित्यनिर तिशयसुखप्रा्प्तिं चेच्छन्ति। इदमेव मोक्षस्य स्वरूपम्। अनः सन्ति बहवो सुमुक्षव इति ।,, ४८. सर्वेऽपि प्रत्यहं सुषुप्तिगमनमिच्छन्ति। सुषुप्तौ च स्वा- त्मसुखमेवानुभूयते। सुषुप्तिसुखं चन विषयनन्यम्। अतः वैषयिकमेव सुखमिच्छन्ति सर्वेऽपीति न नियमः । तस्मान्मोक्षरूपनित्यनिरतिशय- स्वात्मसुखेच्छा सर्वेषामस्त्येव।

मुमुक्षुसद्भ्ावसिद्धेरस्य ग्रन्थस्यारम्भः सफलः इति निरूपणम् ४९-५२ आवर्तानां विषयः । ४९. अयं विचारसागराख्यो ग्रन्थः मोक्षसाधनीभूतः । यतः वेदान्तार्थस्यैव ललितसरण्या बोधकोडयं ग्रन्थः असंभावनाद्यशेषशङ्का- पाकरणक्षमश्रवणमननात्मको भूत्वा बालानामनायासेनैव मोक्षसाधन- ब्रह्मात्मापरोक्षज्ञा नोत्पत्तिहेतुर्भवति। मोक्षसाघनब्रह्मा त्मा परोक्षज्ञानस्य मुख्यं साधनं वेदान्तमहावाक्यस्य श्रोत्रेन्द्रियेण संयोगरूपं प्राथमिकं श्रवणम्। वेदान्तवाक्यार्थविचाररूपं द्वितीयं श्रवणं तु वेदान्तवाक्यानि किमद्वैत बोधयन्त्युतार्थान्तरमिति प्रमाणगतसंशयं निवर्तयति। किं जीवब्रह्मणोर- भेदः सत्य उत भेद इति प्रमेयगतसंशयः मननेन निवर्त्यते। जीवब्रह्म- णोर्भेदः सत्य इति विपरीतभावना निदिध्यासनेन निवर्त्यते। श्रवणमन- नात्मकोऽयं ग्रन्थः असंभावनादिनिवतनद्वारा मोक्षसाधनमित्यारम्भ- णीय एव। टिप्पण्याम्-आत्मविषयकः संशयः प्रमाणगतः प्रमेयगतश्चेति द्विविधः। तत्र प्रमाणगतसंशयः किं वेदान्ताः अद्वैतं बोधयन्ति, उत द्वैतमथवा अर्थान्तरमिति। अयं च संशयः श्रवणात्प्राक् संभाव्यः श्रवणेन निवत्यश्र। वेदान्तप्रमाणमात्रवेद्याः मोक्षादयः पदार्थाः प्रमेया:।।

lii

आवर्तानां सङ्गया पुटस ङया मोक्षसाधनसंशय :- मोक्षसाधनं किं कर्म, उतोपासनमथवा ज्ञानमिति। ज्ञानसाधनसंशय :- मोक्षसाघनापरोक्षज्ञानसाधनं कि कर्मोतो- पासनं, अथवा विवेकादिचतुष्टयम् अथवा श्रवणादित्रयम्, आहोस्वित् तत्त्वंपदार्थशोघनमथवा महावाक्यार्थोपदेश इति। ज्ञानविषयसंशयः ज्ञानस्य विषय: किं भेद उताभेद इति। अभेदे किं जीवब्रह्मणोरभेदः उत जीवेश्वरयोरिति। प्रत्यगात्मा किं स्थूलदेहाद्भिन्नः अथाभिन्न इति। भिन्नत्वे स आत्मा किं जडः उत चिद्रपः अथ चिज्जडो- भयात्मक इति। चेतनत्वे आत्मा किं कर्तृभो क्तृस्वरूपोऽथवाकर्तृभोक्त- स्वरूप इति। आत्मा किमणुपरिमाणोथवा मध्यमपरिमाण उत महापरिमाण इति। आत्मनोडमेदः कि तत्पदवाच्यार्थेनोत लक्ष्या- र्थेनेति। जगतः कारणं कि प्रधानादिरुतेश्वर इति। ईश्वरश्रेत् स किं परिच्छिन्न उत व्यापक इति। ईश्वरः जगतः किमुपादानकारणमुत निमित्तकारणमथा भिन्ननिनिमितोपादानकारणमिति। ईश्वरः किं जीवा- दृष्टसापेक्षः जगत्सृजति उत निरपेक्ष इति। आत्मा किं ब्रह्मणो भिन्नः उताभिन्न इति। अभिन्नश्चेत् किं सवेदा अभिन्नः उत मोक्षे एव। किमानन्दादियुक्त आत्मा उत नेति। सच्चिदानन्दादयः किमात्मनो गुणा: उत स्वरूपमिति। ते च किं परस्परं भिन्ना उताभिन्नाः इत्यनन्ताः प्रमेयगतसंशयाः मनननिवर्त्याः । ५०. उपनिषत्सूत्रगीताभाष्यादिषु सत्स्वपि तदर्थस्य सुललितं बोधकोडयं ग्रन्थः बालानां विषये सफलः । 31 ५१. इह जन्मनि जन्मान्तरे वाऽनुष्ठितशुभकर्मोपासनादिभि: निवृत्तमलविक्षेपरूपान्तःकरणदोषाणामधिकारिणां संभवात्तद्विषये सफ- लोडयं ग्रन्थः । 32 नित्यसुखे इच्छेव न जायते इत्याक्षेपस्य विवेचनपूर्वकं समाधानं ५२-५४ आवर्तानां विषय :- ५२. पामरस्य विषयिणश्च लक्षणम् :- शास्त्रीयसंस्कार- शून्यः ऐहिकभोगमात्रासक्तः पामरः। शास्त्रानुसारिविषयभोगासक्तः इहामुत्रफलभोगाय कर्म कुर्वाणो विषयी। "

liii

आवर्तानां सङ्कया पुटसङ्कया ५३. जिज्ञासोर्मुमुक्षोश्च लक्षणम् -- शास्त्रीयोत्तम संस्कार- संपन्नः अध्यात्मशास्त्रश्रवणप्रवण: जिज्ञासुः। तस्य विवेकोत्पत्तिप्रकारो वर्ण्यंते-(1) प्रथमं सः सर्वमपि वैषयिकं सुखं, विषयेन्द्रियसंयोगजन्य- त्वादनित्यमिति, तारतम्यवत्वात् सातिशयमिति, अनुभवकालेऽपि भाविविनाशशङ्कया दुःखहेतुरिति, स्वावस्थितिकालेऽपि दुःखान्तरानुषक्त- मिति सर्वथा वैषयिकं सुखं दुःखकबलीकृतम्। तब्ब दुःखं लौकिको- पायैर्नात्यन्तिकतया निवर्तयितुं शक्यमित्यवगच्छति। (2) शरीरस्थितिपर्यन्तं दुःखमपरिहार्यमेवेति ततो विजानाति। यतः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वेदान्तादिप्रमाणाच्च शरीर- सामान्यं पुण्यपापयोः फलभूतं। पापफलभूते शरीरे सति पापफलदुःखं न परिहियेत। देवादीनामपि दानवादिभ्यो भयदुःखदर्शनाद्देवशरीरमपि पापमिश्रमेव। (3) शरीरं च स्वार्जितधर्माधर्मयोः फलम्। निश्शेषतया धर्माधर्मनिवृत्ति विना शरीरस्यात्यन्तिकी निवृत्तिर्न भवति। प्रारब्वक्षयादेतच्छरीरनाशेऽपि सश्नितकर्मणा भावादिति ततोऽवगच्छति। (4) धर्माधर्मयोश्चात्यन्तिकनिवृत्तिः रागद्वेषनिवृत्तिमन्तरा नेति निर्धारयति ततः। एतच्छरीरारम्भकधर्माधर्मयोर्भोगेन नाशेऽपि रागद्वेषवशात्कर्मान्तरोत्पत्त्यवश्यंभावात्। (5) रागद्वेषयोश्च निश्शेषनिवृत्तिः इष्टानिष्टसाधनता- बुद्धिनिवृत्तिमन्तरानेति निश्चिनोति ततः । इष्टे रागस्यानिष्टे द्वेषस्य च सर्वप्राणिसाघारणत्वात्। (6) यदा स्वभिन्न वस्त्वन्तरं अनुकूलतया पश्यति तदा तत्रेष्ट- साधनताबुद्धिः, यदा प्रतिकूलतया पश्यति तदा तत्रानिष्टसाघनता- बुद्धिश्चावश्यं भवतीति भेदज्ञानस्य निवृत्तिमन्तरा इष्टानिष्टसाधनता- बुद्धिर्न निवर्तत इति निर्धारयति। (7) स्वस्वरूपाज्ञानदशायामेव जाग्रत्स्वप्रयोः सकलद्वैतप्रपश्व- व्यवहार इति श्रत्या बोधनात स्वस्वरूपसाक्षात्कारमन्तरा भेदज्ञानं न निवर्तत इत्यवधारयति ततः।

liv

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्गया (8) तस्मात् स्वस्वरूपसाक्षात्कार एव निखिलदुःखनिदाना- ज्ञाननिवृततिद्वारा निश्शेषदुःखनिवृत्तिहेतुरिति निश्चित्य स्वस्वरूप- विचारायप्रवर्तते जिज्ञासुः। विचारेण स्थूलसूक्ष्मकारणशरीरत्रय विलक्षणं प्रत्यगात्मानं अखण्डानन्दाद्वितीयस्वयंज्योतिस्स्वरूपब्रह्माभिन्न- तया साक्षाकरोति। स एव मुक्त इत्युच्यते। ५४. तत्र विषयसुखभोगमात्रेण तृप्तयोः पामरविषथिणोरस्मिन् ग्रन्थे न प्रवृत्तिः। मुक्तस्यापि कृतकृत्यत्वान्नात्र प्रवृत्तिः। किन्तु अनित्य- सातिशयविषयसुखाद्विरक्तः आत्यन्तिकसंसारदुःखजिहासुः नित्यनिरतिय- स्वात्मानन्दलिप्सुश्च जिज्ञासुरत्र ग्रन्थे अधिकारीति तं प्रति सफलोडयं ग्रन्थः । 35 टिप्पण्याम्-"कृतकृत्यः" इति शब्दस्यार्थवर्णनम्। कर्तव्यस्तावत्-अज्ञानदशायां ऐहिकभोगार्थ कृष्यादिव्या- पारः। कर्तव्यानि च आमुष्मिकभोगार्थ काम्यकर्माण्युपासनानि च । कर्तव्यमेव तथा चित्तशुद्धये निष्कामकर्मोपासनञ्च। वेदान्तश्रवणाय विवेका दिचतुष्टयम् सम्पाद्यम्। अपरोक्षसाक्षात्काराय गुरूपदेशः प्राप्तव्यः। ज्ञातेऽर्ये असंभावनादिनिवृत्तये श्रवणादयः कार्याः। तत्पदार्थ- विषयकपरोक्षत्वस्य त्वंपदार्थविषयकपरिच्छिन्नत्वभ्रमस्य च निवृत्तये अन्योन्यव्यतिषङ्गरूपः ओतप्रोतभावः अभ्यसनीयः । मोक्षार्थमद्वितीय- चिन्मात्रात्मापरोक्षसाक्षात्कारश्च साधनीयः । सवमेवैतत् "कृत्यम्" इत्युच्यते। तत् येन कृतं स 'कृतकृत्य' इत्युच्यते। विषयविषयकाक्षेपा: ५५-६० आवर्तानां विषयः। ५५. आक्षेप :- (1) जीवब्रह्मणोरैक्यं न सिद्धयति। यतः ब्रह्म अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाख्यदोषपश्चकरहितं व्यापकमेकश्न, जीवस्तु निखिलदोषयुक्त: परिच्छिन्नोऽनेकश्र। सर्वशरीरेषु जीवस्यैकत्वे सुखदुःखा दिसा ड्कर्यप्रसङ्गान्नानैव जीवः । इति। 36 टिप्पण्याम्-अविद्यादीनां स्वरूपप्रदर्शनम्-विचार्यमाणे यस्या: स्वरूपमेव न सिद्धयति सा अविद्या। सा मुलाविधा तूला- विद्येति च द्विविधा। शुद्धचैतन्यमात्रावारिका मूलाविद्या। कारणा-

1v

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्कया विद्या कार्याविद्येति च सा द्विविधा। अनादिभावरूपा आवरणविक्षेप- शक्तिमती कारणाविद्या। वस्तुनोऽन्यथाप्रतीतिः कार्याविद्या। कार्याविद्या चतुविधा-(1) अनित्यस्वर्गादिषु नित्यत्वभ्रान्तिः, (2) अशुचिशरीरादिषु शुचित्वभ्रान्तिः, (3) दुःखात्मकभोगेषु सुखत्व- आ्रान्तिः, (4) अनात्मसु देहादिष्वात्मत्वभ्रान्तिश्चेति। घटाद्युपहित- चैतन्यमात्रावारिका तूलाविद्या। बुद्धयात्मनोरभेदबुद्विरस्मिता । अनुकूलविषयभोगेच्छा रागः। प्रतिकूलविषयह्ानेच्छा द्वेषः। मरण- भयाद्देहा दिरक्षणेच्छा अभिनिवेश: ॥ ब्रह्म सजातीयभेदशून्यं सर्वद्वैतस्य ब्रह्ममात्रत्वेन ब्रह्मान्तरा- भावात्। ब्रह्म विजातीयभेदशून्यं प्रपश्चस्य मिथ्यात्वेनाधिष्ठानब्रह्मणो- Sनतिरिक्तत्वात। ब्रह्म स्वगतभेदशून्यं सच्चिदानन्दानां ब्रह्मस्वरूपत्वेनावयवत्वा- भावात्। "एकमेवाद्वितीयम् " इति वाक्यमत्र प्रमाणम्। आत्ममेदे प्रमाणानि निरस्यात्मैक्यं प्रसाध्य जीवब्रह्मक्यस्थापनम्- (1) वेदेतरप्रमाणागम्यत्वादात्मनः उपनिषत्सु चात्मैकत्वस्था- पनात् जीवब्रह्मैक्यं युक्तमेव। अनेकघटेषूपलभ्यमानोऽप्याकाशः यथा एक एव तथा शरीरभेदेष्वप्यात्मा एक एव। अज्ञजनप्रसिद्धात्म भेद- विषयकैन्द्रियकप्रत्यक्षं तु आत्मोपाघिशरीरभेदनिबन्घनम्। शैशवादव- स्थाभेदेनात्मभेदे स्वीकृते शैशवेऽनुभूतस्य वार्धके स्मरणानुपप्त्त्या, "अहं शिशुः अहं वृद्धः" इत्यवस्थाभेदेनाहङ्कारभेदव्यपदेशे सत्यपि यथा सर्वावस्थानुगत आत्मा एक एवेति सिद्धान्तः, तथा "अहं ब्राह्मणः अहं क्षत्रियः" इति प्राणिभेदेनाहङ्कारभेदव्यपदेशे सत्यपि सर्वप्राण्यनु- गत आत्मा एक एवेत्यात्मभेदे न प्रत्यक्षं प्रमाणम्। (2) सकलावयवव्यापिनः देहस्यैकत्वेऽपि अवयवभेदमाश्रित्य यथा शिरःपाण्यादिभेदव्यवहारः, तथा सकलदेहव्यापिन आत्मन

lvi

आवर्तानां सङ्कया पुटसङ्क्य एकत्वेऽपि शरीरभेदमाश्रित्य" त्वं, अहं इति भेदव्यवहार उपपद्यत इत्यर्थापत्तिरपि न प्रमाणमात्मभेदे। (3) आत्मा भिन्नः शरीरव्यक्तिभेदात् इत्यनुमानमपि नात्म- भेदे प्रमाणम्। स्थूलसूक्ष्मकारणशरीरेषु भिद्यमानेष्वपि यथा आत्मा

(4) इतिहासाद्युक्त: देव दानवादिभेदव्यपदेशोऽपि नात्म- भेदे प्रमाणम्। "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः" इत्यादिश्रुतिभ्यः आत्मकत्वस्थापनात्। पुराणवचनं तु शरीरभेदनिबन्धनम्। (5) सर्वशरीरेष्वात्मै कत्वे सुखदुःखादिसाङ्कर्यप्रसङ्गरूपयुक्ति- रपि नात्मभेदे प्रमाणम्। तत्तदुपाधिरूपान्तःकरणगतसुखदुःखादिन्य- वस्थायाः तत्तत्प्रारब्घकर्मायत्तत्वात् चिदाभासयुक्ततचदन्तःकरणरूपभोक्तृ- भेदायत्तत्वाच्चोपपत्तेः । (6) एकस्य सर्वज्ञत्वे मुक्तत्वे च सर्वस्य तदापत्तिरूप- युक्तिरपि नात्मभेदे प्रमाणम्। शब्दगुणकस्यैकस्य व्यापकस्या- काशस्य सर्वत्र भेरीमृदङ्गादिभि: संबन्धे सत्यपि यदा यत्र भेर्यादी दण्डा- द्यमिघातस्तदा तत्रैव शब्दोत्पत्तिर्यथा तथैकस्य चिन्मात्रस्य व्यापकस्या- त्मन: सर्वशरीरान्तःकरणैः संबन्धेऽपि प्रतिदेहं भिन्नानामन्तःकरण- तद्वृत्तीनामनन्तत्वादव्यापकत्वाच्च यदा यद्देहस्थान्तःकरणवृत्ति: येन विषयेण संबध्यते तदा तन्मात्विषयकं ज्ञानं तदन्तःकरणविशिष्टस्यैव भवतीति नकस्य सर्वज्ञत्वे सर्वेषां तदापत्तिः। यः वेदान्तश्रवणेन स्वा- त्मानं ब्रह्माभिन्नं जानाति स एव मुक्तो नान्यः । इत्यात्मभेदे प्रमाणा- भावाजीवत्रह्मैक्यं सिद्धयत्येव।। साक्षिव्रह्मणोरवक्यं न संभवतीत्याक्षेप: ५६-६० आवर्तानां विषयः ५६. कर्तृत्वभोक्तृत्वादिविशिष्टजीवातिरिक्तसाक्षिसत्वे नास्ति प्रमाणम् । 39 ५७. साक्षिसत्वेऽपि साक्षी नानैव। अन्तःकरणं नेन्द्रियगोचरम। पञ्चीकृतभूतकार्याणि बाह्यवस्तूनि चेन्द्रियम्राझ्याणि।

İvii

आवर्तानां सङ्गया पुटसङ्गया अन्तःकरणन्तु अपञ्चीकृतभूतकार्यमान्तरं चातो नेन्द्रियआ्रह्यम्। इन्द्रिय- चक्षुः, रूपं तदाश्रयं द्रव्यं, त्वक्, स्पर्श तदाश्रयं द्रव्यञ्च गृह्ाति ; जिह्वा घ्राणश्रोत्राणि तु क्रमेण रसगन्घशब्दरूपगुणमात्रग्राहकाणि। रसादया- श्रयद्रव्यं तु चक्षुषो विषयः त्वचो वा। 40 ५८. अन्तःकरणं स्ववृत्तेरपि न गोचरम्। अग्न्या- श्रिता दाहशक्ति: यथा स्वाश्रयव्यतिरिक्तन्धनाद्येव विषयीकरोति, तथान्तः- करणवृत्तिरपि स्वाश्रयान्तःकरणव्यतिरिक्त्तमेव गृह्णाति । ५९. अनभिमुखत्वादन्तःकरणं नान्त:करणवृत्तेविषयः । अन्तःकरणधर्माश्च सुखदुःखादयः अत्यन्तसन्निहितत्वान्नान्तकरण- वृत्तेर्विषयाः। नयनवृत्तिरिवान्तःकरणवृतिरपि स्वाश्रयात किश्चिद्वि- प्रकृष्टमेव गृह्णातीति नियमात्। इत्थमिन्द्रियाणामन्तःकरणवृत्तेश्राविष- यत्वादन्तःकरणं तद्धर्मा्श्च साक्षिणव विषयीक्रियन्ते इति वेदान्त- सिद्धान्त: ॥ 59 टिप्पण्याम्-आश्रयाश्रयिणोभेंदे एकस्याश्रयत्वं विषयत्वं च संभवति। यथा गृहतदावारकान्धकारयोर्मेदात् गृहमन्घकारस्या- अरयो विषयश्च, तथा चैतन्यतदावारकाज्ञानयोर्भेदाच्वतन्यमज्ञानस्याश्रयो विषयश्च। यत्र तु तौ न भिन्नौ तत्नाश्रयत्वमात्रमेव। यथा दाहशक्तिर- मेरभिन्न इति दाहशक्तेरझिराश्राय एव न विषयस्तथा अन्तःकरणतद्वृ- त्योरभेदात् अन्तःकरणवृत्तेरन्तःकरणमाश्रय एव न विषयः ॥ ६०. साक्षिण एकत्वे एकस्य सुखदुःखादावन्यस्यापि तदापत्ति- प्रसङ्गात् साक्षी अनेको वाच्यः। अनेकसाक्षिणामेकेन ब्रह्मणा ऐक्या- सिद्धि: इति। 41 विषयविषयकाक्षेपाणां समाधानानि-६१-६५ आवर्तानां विषयाः। जीवब्रह्मणोरेकत्वं न युज्यते। साक्षिव्रह्मणोस्त्वेकत्वं युज्यते-६१-६३ ६१. साक्षिस्वरूपवर्णनम्-अन्तःकरणोपहितं चतन्यं साक्षी। चैतन्यस्य साक्षित्वे विवक्षिते अन्तःकरणमुपाधिः। अन्तःकरणं स्वसमी- पस्थितं चैतन्यं साक्षित्वेन बोधयित्वा स्वयं तेनासंबद्धं तिष्ठति। अन्त :- करणस्थं चैतन्यं केवलं साक्षीत्युच्यते। एताद्ृशस्य साक्षिणः ब्रह्मणा 8

İviii

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्या सहैकत्वं युज्यत एव। कर्तृत्वभो क्तृत्वा दिरूपजीवस्वरूपविशेषणानां यो विशेष्यांशः स एव साक्षी। आधारभूतविशेष्यांशापलापे तदाश्रितकर्तृ- भो क्ृस्वरूपसंसारिस्व रूपनिषेधापत्त्या साक्षी नापलपितुं शक्यः। उपाधि- लक्षणं च वर्णितम्। "

६२. जीवस्वरूपनिरुपणम् - अन्त: करणविशिष्टं चैतन्या जीवः । चतन्यस्य जीवत्वे विवक्षिते अन्तःकरणं विशेषणम्। अन्त :- करणं तदवच्छिन्नचैतन्यं चैकीकृत्य जीव इति व्यवहारः । विशेषणलक्षणं च वर्णितम्।

६३. साक्षि्रह्मणोरेकत्वनिरूपणम्-केशाः अन्तःकरण- विशिष्टचैतन्यरूपसंसारिण्येव। तत्रापि संसारिणो विशेषणभूतान्तः- करणमेवाश्रिताः क्ेशाः। "कामः संकल्पः" इत्यादिश्रुतिप्रमाणात्। संसारिणो विशेष्यभूतं यच्चतन्यं तत्साक्षीरयुच्यते, तस्मिन् साक्षिणि न केशा: सन्ति। "साक्षी चेता केवलो निगुणश्च" इत्यादिश्रुतेः । 42

६४. अनेकसाक्षिणां ब्रह्मणा सहैकत्वनिरूपणम्-साक्षी द्विविधः । ईश्वरसाक्षी जीवसाक्षी चेति। ईश्वरसाक्षी एक एव। जीव- साक्षी तु नाना परिच्छिन्नश्च। घटाकाशो नाना परिच्छिन्नोऽपि महाका- शादनन्यतया यथा महाकाशस्वरूप एव तथा जीवसाक्षी नाना परिच्छिन्नोऽपि तत्त्वतो ब्रह्माभिन्नतया ब्रह्मैव भवति। 43 ६५. सुखदुःखादयो न केवलसाक्षिणो विषयाः। किन्तु सुखादिविषयकज्ञानाकारान्तःकरणवृत्त्युपारूढसाक्षिण एव विषयाः । शुद्धचैतन्यस्यैवान्तःकरणरूपोपाघिमनुसृत्य साक्षीति व्यपदेशः। उपा- घेरन्तःकरणस्य मिथ्यात्वात् साक्ष्यपि वस्तुतो ब्रह्मैव भवति। अयमेव साक्षी जीववाचकत्वंपदलक्ष्यार्थः । अत्र दृष्टान्तः-केवलस्याकाशस्य घटरूपोपाघिमनुसृत्य घटाकाश इति व्यपदेशः जलाहरणादिकार्य च, तत्रोपाघेर्घटस्य विकारस्य मिथ्यात्वात् घटाकाशोऽपि वस्तुतो यथा महाकाश एव तथात्रापि। इत्थ जीवव्रह्मैक्यसिद्धया अ्रन्थस्य विषय- सिद्धिः ।

lix

आवर्तानां सङ्या पुटसङया टिप्पण्याम्-यथा शुभ्रे पत्रे मषीरूपोपाघिद्टष्टया नानाक्षरव्यप- देशस्तथा अन्तःकरणोपाघिदृष्टया शुद्धचैतन्ये नानासाक्षिव्यपदेशः । अथ प्रयोजनविषयकाक्षेपा: ६६-७२। तत्र ज्ञानमात्राद्वन्धो न निवर्तते इत्याक्षेप: ६७-७२ ६६. बन्धः सत्य इत्याक्षेप :- अहङ्कारादिदेहान्तमनात्मभूतं दृशयवस्तुजातं बन्धः । स च सत्यः, प्रतीयमानत्वात्, ज्ञानेनानिवर्त- नात्, अध्याससामग्रयभावाच्च । 44 टिप्पण्याम्-सोदाहरणमध्याससामान्यलक्षणम्। ज्ञाना- ध्यास:, अर्थाध्यासः इत्यध्यासद्वैविध्यस्य, स्वरूपाध्यासः, संसर्गाध्यासः इत्यर्थाध्यासद्वैविध्यस्य च सोदाहरणं स्वरूपवर्णनम्॥

६७. अध्याससामग्रयः पञ्च (1) सत्यवस्त्वनुभवजन्यसंस्कारः (2) प्रमातृगतलोभादिदोषः (3) प्रमेयगतसादृश्यादिदोषः (4) चक्षु- रादिप्रमाणगतकाचकामलादिदोषः (5) अिष्ठानसामान्यज्ञानं तद्विशे- षाज्ञानं च। आसां सामग्रीणां रज्जुसर्पाध्यासे समन्वयः । " अध्याससामग्रयभावाद्वन्धः सत्य: इत्याक्षेप: (६८-७२) ६८. आक्षेप :- (1) सिद्धान्ते आत्मभिन्नस्य सर्वस्य मिथ्या- त्वात् सत्यबन्धानुभवजन्यसंस्काराभावेन आत्मनि बन्घाध्यासो संभतीति। 45 ६९. आक्षेप :- (2) ब्रह्मभिन्नं सर्व कल्पितमिति सिद्धान्ते, प्रमातृप्रमाणयोरध्यासात्पूर्वम सिद्धेः प्रमातृप्रमाणगतदोषस्य बन्घाध्यासं प्रति सुतरां कारणत्वासिद्धिरिति बन्धः सत्य इति।

७०. आक्षेप :- (3) आत्मा प्रत्यक् विषयी। बन्घश्च तद्वि- लक्षण: पराक् विषयश्च। अतस्तयोः सादृश्याभावादात्मनि बन्घाध्यासो न संभवतीति बन्धः सत्य इति । 46

७१. आक्षेप :- (4) अघिष्ठानविशेषांशाज्ञानरूपाध्याससाम- अचपि न संभवति। बन्घाघिष्ठानस्य ब्रह्मणः स्वप्रकाशचैतन्यरूपत्वात् तत्राज्ञानं न कथमपि युज्यते अतो बन्घ; सत्य इति ॥

1x

आवर्तानां सङ्गया पुटसङ्कया आक्षेप :- (5) सामान्यविशेषघर्मशून्यत्वान्निर्विशेषे ब्रह्मणि सामान्यतो ज्ञानं विशेषतोऽज्ञानमिति वक्तुमशक्यत्वात् बन्धः सत्यः। सत्यश्च बन्घः ज्ञानान्न निवर्तेत। अतो बन्धनिवृत्त्या मोक्षो न प्रयोजन ग्रन्थस्य । ऐकभविकवादरीत्या कर्मणैव मोक्षसिद्धिरित्याक्षेप: ७३-८२. ७३. सत्यबन्घस्य ज्ञानमालादनिवृत्त्या मुमुक्षुर्यावज्जीव कर्म कुर्यात। 47 कर्मविवरणम् ७४-७५. ७४. कर्म द्विविधम्-वेदेन पुरुषप्रवृत्तये यद्विधीयते तद्वि- हितं कर्म। वेदेन पुरुषनिवृत्तये यन्निषिध्यते तन्निषिद्धं कर्म। उदासीनक्रिया: न कमे। " ७५. विहित कर्म चतुर्विधम् (1) यत नित्यतया विहितं, यस्यानुष्ठानात्सुकृतं, अननुष्ठानाच्च प्रत्यवायः तननित्यम्। यथा सन्ध्यास्त्रा- नादि। (2) यत् नित्यमेव न विहितं, किन्तु यर्तिकश्चिन्निमित्तमधिकृत्य विहित, यस्यानुष्ठानात्पुण्यफलाभावः, अननुष्ठानात्प्रत्यवायश्च तन्नमित्ति- कम्। यथोपरागे स्नानश्राद्धादिकम्। (3) फलार्थे विहितं कर्म काम्यं, यथा स्वर्गार्थ विहितमगनिहोत्ादि। (4) पापपरिहारार्थ विहितं कर्म प्रायश्चित्तम्। यथोपवासादि। मुमुक्षुणा कर्तव्यं कर्म ७६-८२ ७६. मुमुक्षु: ऊर्ध्वाघोलोकप्रा पति हेतु भू ा ि ा्य नि षिद्धा नि कर्माणि वर्जयित्वा नित्यनैमित्तिककर्माण्यनुतिष्ठेत्। तदकरणे प्रत्यवायापत्तेः। न च सुमुक्षुणाऽनुष्ठीयमाननित्यनैमित्तिकानां फलमस्ति। 48 निषिद्धकर्मफलानां परिहाराय प्रायश्चित्तमनुष्ठेयम् ७७-७८ ७७. इह जन्मनि बुद्धिपूर्व कृतस्य पापस्य परिहारायासाधारणं प्रायश्चितं, इह जन्मनि प्रमादकृतस्य, जन्मान्तरसञ्चितस्य च पापस्य परिहारार्थ मुमुक्षुणा साधारणं प्रायश्चित्तं चानुष्ठेयम् । ७८. द्विविधं प्रायश्चित्तफलम्। गङ्गास्ानादिसाधारणप्राय- श्वितेन सुमुक्षोः ज्ञानं विनैव पाप नश्पति। सकामस्य तु गङ्गास्ानादि

1xi

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्कया पापपरिहारद्वारोत्तमलो कप्रा प्तिहेतुत्वात् प्रायश्चित्तकर्म काम्यकर्म च भवति। उभयात्मकत्वेन विहितत्वात। अश्वमेघादि ब्रह्महत्यादिपापनिवृत्तिद्वारा स्वर्गादिहेतुत्वादुभयात्मकः । "

७९. फलेच्छया जन्मान्तरे अनुष्ठितान्यपि काम्यकर्माणि मुमुक्षोरिदानीं फलेच्छाभावमात्रेण न फलं प्रयच्छन्ति। 49

८०. मुमुक्षोः आरब्धफलानि जन्मान्तरीयकाम्यनिषिद्ध- कर्माणि भोगेन नश्यन्ति। अस्मिन् जन्मनि प्रत्यवायपरिहाराय नित्यनैमित्तिकान्यनुतिष्ठेन्मुमुक्षुः । सञ्चितनिषिद्धकर्मफलपरिहाराय साधारणप्रायश्चितं, बुद्धिपूर्वमिह कृतपापफलपरिहारायासाधारणप्रायश्चि- तश्चानुतिष्ठत्। "

८१. (1) अथवा मुसुक्षुणा प्रायश्चित्तकर्मापि नानुष्ठेयम्। यथा वेदान्तिमते ज्ञानेन सश्चितसर्वकर्मनाशस्तथैकभविकवादे नित्य- नैमित्तिकानुष्ठानेनैव सश्चितसर्वकर्मनाशः संभवेत्। (2) अथ वा मुमुक्षुः एकं भावि जन्म प्रतिपद् योगीवैकेनैव शरीरेणानन्तशरीरोपभोग्यं सश्चि- तनिखिलकर्मफलं युगपदनुभवति। अतः "नाभुक्त क्षीयते कर्म" इति शास्त्रविरोधो न । (3) अथवा प्रकृते जन्मनि नित्यनैमित्तिक कर्मानुष्ठान- जनितक्केशेनैव सश्चिताखिलनिषिद्धकर्मफलनाशः। भाव्येकं जन्म प्रतिपद्य सश्चिताखिलकाम्यकर्मफलसुखं युगपदनुभवति। अतः मुमुक्षुः प्रायश्चितं विना नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानेनैव मोक्षं लभते। 50

८२. एवं ज्ञानं विनोपायान्तरेणैव मोक्षसिद्धेरयं अ्रन्थो निष्फलः । 51

प्रयोजनविषयकाक्षेपाणां समाधानानि ८३-१०६। बन्धो मिथ्या सच ज्ञानेनैव निवर्तेत इति समाधानम् ८३-९८ कार्याध्यासनिरूपणम् ८३-९६

८३. बन्धो मिथ्या। अतो ज्ञानेन निवर्तेतैव-इति पतिज्ञा।

.-......---

1xii

आवर्तानां सङ्ख्या पुटसङ्कया

प्रदर्शिता: पश्च सामग्रथः नाध्यासेऽपेक्ष्यन्ते इत्युपपादनम् ८४-९८ अध्यासहेतोः संस्कारस्य निरूपणम् ८४-९३

८४. परमार्थाम्रवृक्षमजानतः ऐन्द्रजालिकप्रदर्शिताम्रवृक्षमेव जानतः यदच्छया मधुकवृक्षदर्शने "अयमाम्रवृक्षः" इत्यध्यासदर्शनात् सत्यवस्तुज्ञानजन्यसंस्कारोऽध्यासहेतुरिति न नियमः। किन्तु पूर्वपूर्व सजातीय वस्तुज्ञानजन्यसंस्कारः उत्तरोत्तरा ध्या स हेतुरित्येव ॥। संस्का जनकज्ञानतद्विषययोः सत्यत्वे मिथ्यात्वे वा न निर्बन्धः ॥

८५. ज्ञानजन्यसंस्कार एवाध्यासहेतुः । न वस्तुज्ञान- मात्रम्। कारणस्य कार्योत्पत्त्यव्यवहि तपूर्वका लवर्तित्वनियमात्। वस्तु- ज्ञाने च तदसंभवात्। यतः सर्पज्ञानोत्पत्ते: परं मासानन्तरमपि रज्जौ सर्पाध्यासो भवति। सपज्ञानजन्यसंस्कारे तु अध्यासाव्यवहितपूर्वकाल- वर्तित्वं संभवति। 52

८६. अत्र आक्षेप :- कारणं कार्यनियतपूर्वकालवर्ति इत्येव नियमोस्तु। अनुष्ठानो त्तरक्षण विनाशिभिरपि विहितनिषिद्धकर्मभिः काला- न्तरे स्वर्गनरकाद्युत्पत्त्यभ्युपगमात्। न तु कारणं कार्यनियताव्यवहितपूर्व- कालवर्ति इति।

८७. समाघानम् (1) व्यवहितपूर्वकालस्थितैः घटोत्पत्तिकाले विनष्टैः कुलालदण्डचक्रादिभि: घटोत्पत्यापत्त्या "कार्याव्यवहितपूर्वकाल- वर्तिकारणं इत्येव नियमः । 53

८८. समाधानम् (2) अनुष्ठानोत्तरक्षणे कर्मणि नष्टेऽपि तेन कर्मणा अदष्टशब्दवाच्यः संस्कारः उत्पाद्यते। स च संस्कारः कर्तुरन्तः- करणमाश्रित्य कालान्तरीयस्वर्गादिफलोत्पत्तिपर्येन्तमवतिष्ठते। स संस्कार एव स्वर्गादिजनक इति कारणं कार्याव्यवहितपूर्वकालवर्ति इति नियमस्य न व्यभिचारः । ८९. समाधानम् (3) रज्जुसर्पाध्यासेऽपि पूर्वकालीनसर्पा- नुभवजन्यसंस्कार एव हेतुः ।

İxiii

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्या ९०. समाधानम् (4) मिथ्यार्थानुभवजन्यसंस्कारोऽप्यध्या- सहेतुर्भवेदेव। 51 ९१. समाधानम् (5) आत्मविलक्षणं अहंकारादि निखिलं वस्तुजातं बन्घः इति व्यपदिश्यते। स चात्मविलक्षणः निखिलः प्रपश्चः प्रतीतिकाले एवोत्पद्यते, अप्रतीतिदशायां नास्तीति दृष्टिसृष्टिवाद एव वेदान्तसम्मतः। अतः निखिलं जगत् तज्ज्ञानं चाध्यासात्मकमेव। तत च पूर्वपूर्वाहङ्काराद्यनुभवजन्यसंस्कार एवोत्तरो च्तरा हं कारा द्यघ्यासे कार ण म् । ९२. अत्र आक्षेप :- प्राथमिकाहंकाराध्यासो न सिद्धयति। ततः पूर्वमदक्कारान्तराभावात् तदनुभवजन्यसंस्कारस्याध्यासहेतोरभावात्। इति। ९३. तत्र समाधानम्-यतः वेदान्तिमते अहक्कारादिः सर्वः प्रपश्चः प्रवाहतोऽनादिस्ततः "अयमेव प्रथमः" इति न कोऽपि पदार्थो वत्तुं शक्यते। तस्मात् पूर्वपूर्वसजातीयवस्त्वनुभवजन्यसंस्कार- मात्रेणाहंकारादि बन्घाध्यासः संभवत्येव। टिप्पण्याम्-अनादिकालसिद्धत्वेन सत्यत्वेन च भासमानोऽपि प्रपञ्चः तत्त्वबोधे सति कालयेऽि नास्तीति निश्चीयमानत्वेन मिथ्यैव। ब्रह्म, अविद्या, जीवः, ईश्वरः, जीवेश्वरयोर्मेदः, अविद्याचैतन्ययोः संबन्घः इत्येतानि षट् स्वरूपतोनादीनि। तेषामनादित्वे हेतुप्रदर्शनं च । तेषु मध्ये कालत्याबाध्यं ब्रह्म अनाद्यनन्तम्। इतराणि पञ्च ज्ञानबाध्यत्वात् अनादित्वेऽपि सान्तानि । ९४. सादृश्यरूपः प्रमेयदोषः नाध्यासहेतुः। यतः "अहं द्विज:" इति स्थूलदेहघर्मजात्यादिरात्मन्यध्यस्तो दृश्यते। न हि द्विज- त्वादिजातेरात्मना सादृश्यमस्ति। किश्च श्वैत्यविरुद्धस्य पीतिम्नः शङ्गे अध्यासः "पीतः शङ्ग " इति, माधुर्यविरुद्धस्य तिक्तत्वस्य गुडे अध्यासः "तिक्तो गुडः" इति च दृश्यते। अतः सादृश्याभावेऽप्यात्मनि अह- क्वारादध्यासः संभवत्येव ।। 57 टिप्पण्याम्-न्यायादिमतरीत्या एकत्वानेकानुगतत्वाभ्यां जा- त्यात्मनोः सादृश्यमस्तीति तद्विहाय, शङ्गपीतिमाध्यासप्रदर्शनम्। काम-

1xiv

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्क्या लदोषदूषितनेत्रस्थःपीतवर्णः नेत्रान्निर्गत्य शङ्ङ्े विलिप्ः सत्य एवेति वादिनं प्रति गुडतिक्तत्वाध्यासप्रदर्शनमिति दृष्टान्तत्रयोपादानप्रयोजन- वर्णनम्॥। ९५. लोभभयादिः प्रमातृदोषोऽपि नाध्यासकारणम्। लोभादिरहितस्य विरक्तस्यापि शुक्तिकादौ रजताद्यध्यासदर्शनात्॥। 58

९६. नेत्ररोगरहितस्यापि "नील आकाशः" इति आकाशे नैल्याध्यासात् प्रमाणदोषोऽपि नाध्यासहेतुः। आकाशे नैल्याध्यासे दोषत्रयमप्यवकाशं न लभते। एवमात्मनि बन्घाध्यासोSपि दोषत्रया- भावेऽपि संभवेदेव। संक्षेपशारीरककारास्तु आत्मनि बन्घाध्यासे दोषत्रय- मप्युपपादयन्ति ॥ E टिप्पण्याम्-अध्यासे दोषत्रयसमवायो नापेक्ष्यते। किन्तु तन्मध्ये अन्यतमदोषसत्त्वे एवाध्यासः। आकाशे नैल्याध्यासेऽपि अवि- द्यारूपदोषोस्ति। अतः मूले दोषो नाध्यासहेतुरिति प्रौढयव। आत्मनि बन्धाध्यासेऽपि दोषत्रयमेवं वर्ण्यते-अन्तःकरणस्थमदृष्ट प्रमातृदोषः, चैतन्याश्रिता अविद्या प्रमाणदोषः, वस्तुत्वान्तरत्वाभ्यां आत्मप्रपञ्चयोः सादृश्यं प्रमेयदोषः ।

कारणाध्यासनिरूपणम्-९७-९८. ९७. अलुपस्वप्रकाशस्वरूपे ब्रह्मण्यज्ञानस्य सहावस्थानं संभवत्येव। यतः "सुखमहमस्वाप्सम्" इति सुषुप्ते स्वप्रकाशस्वरूपे आत्मनि भासमान एव स्वरूपसुखमज्ञानं चानुभूयेते।अतः केवलं ब्रह्मचैतन्यं न साक्षादज्ञानविरोधि। प्रत्युत सामान्यात्मकं स्वरूपचैतन्यं सर्वाधि- ष्ठानत्वात अज्ञानस्य सतास्फूर्तिप्रदत्वेन साघकमेव। ईदगज्ञानावृते आत्मनि बन्घाध्यासः संभवत्येव। अज्ञानस्य साक्षाद्विरोधि चैतन्यं तु विचारितवेदान्तप्रमाण जनिताखण्डब्रह्मसाक्षात्कारात्मकान्तःकरणवृत्त्या - रूढमेव। अत्र दष्टान्तः यथा अरण्यादौ व्याप्यवर्तमानः सामान्यात्मको- डनुद्भूतोऽभिः नान्धकारविरोघी किन्तु मथनेनाभिव्यक्तः दीपवर्त्त्यारूढः विशेषात्मकोडमि: अन्घकारविरोधी तथा। अवच्छेदवादाभासवादौ चात्र वर्णितौ।। 59

1xv

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्कया ९८. निर्विशेषेऽप्यात्मनि अविद्वत्प्रतीत्या सामन्यविशे- षभावः कल्प्यते। आत्मा सचिदानन्दरूपः । तत्र सर्वो लोकः "अयमहमस्मि" इति सदपमात्रं जानाति। अतः पामरादिसाधारण्येन प्रतीयमानं सदपं सामान्यरूपमिति कल्प्यते। ब्रह्मविदस्तु सदा सद्प- चिदानन्दरूपमप्यनुभवन्ति। ब्रह्मविदनुभवमान्रसिद्धं चिद्पमानन्दरूपं च विशेषरूपमिति कल्प्यते। एवं कल्पना सिद्धसत्तासामान्यरूपेण ज्ञाते नित्यशुद्धबुद्धमुक्ता खण्डस चिदानन्दा द्वितीय प्रत्यम्ब्रह्मात्मना अज्ञाते आत्मनि बन्धाध्यासः संभवति। एवं आध्यासिकबन्धस्य ज्ञानान्निवृत्तिः इति ग्रन्थस्य सप्रयोजनता। कल्पनासिद्धसामान्यविशेषभावेन पारमार्थिकनि- विशेषत्वस्य न हानि: ॥ 61 कर्मणा न मोक्ष: सिद्धयतीति निरूपणम्-९९-१०६ ९९. विनैव ज्ञान जन्माभावरूपमोक्षः सिद्धधतीति पूर्व- पक्षसङ्रग्रह: ॥ 62 १००. फलान्तराभावान्नित्यनैमित्तिक कर्मणामुत्तमलोक - प्राप्तिरेव फलम्। अन्यथा निष्फलं कर्म विदधच्छास्त्रमनर्थकं भवेत्। न च नित्यनमित्तिककर्मणां प्रत्यवायरूपपापाभावः फलं। यदि नित्यनै- मित्तिकाननुष्ठानस्य पापं फलं भवेत् तदा एवमपि स्यात्। नित्यकर्माननु- छानादभावरूपात् भावरूपपाप फलं नोत्पत्ुमहति। अभावाङ्गावोत्पत्तेर- दर्शनात। अतः नित्यनैमित्तिककर्मणां स्वर्गादिफलकल्पनस्यावश्यकत्वात् जन्मामावस्तेषां फलमिति वचनमसङ्गतमेव। " १०१. विरुद्धनानाफलानां सश्च्चिताखिलपापानां नैक- स्मिन् जन्मन्यनुष्ठितेन प्रायश्चित्तेन युगपद्विनाशः। किश्च ज्ञानमेव साक्षात्पापनाशकं श्रुत्यादिप्रमाणात्। अपि च गङ्गास्नादिप्रायश्चित्तक- र्मापि परंपरया ज्ञानोत्पत्तावेव हेतुः। तथोत्पन्नं ज्ञानं पापं सकलं नाश यतीति गङ्गास्नानादीनां पापक्षयहेतुत्वं गौण्यैव। 63 १०२. इदानीमिच्छाभावमात्रेण सश्चिताखिलकाम्य- कर्माणि फलं न प्रयच्छन्तीत्युक्तिरसङ्गता। तथात्वे दुःखे कस्यापी- च्छाभावात् सश्चितनिषिद्धकर्मणामपि मुमुक्षोरिदानीमिच्छाभावमत्रेण फलाभावापत्ते:। अतः सश्चितशुभकर्म फलोपभोगाय जन्मान्तरमावश्यकमेव। 9

1xvi

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्गया

कमरूपबीजस्याङ्कुरदयं (1) अदृष्ट (2) वासना चेति। तत्र अदृष्टं फलोपभोगमन्तरा न नश्यति। वासना तु शुभरूपा चेदसत्सङ्गेनाशुभ- रूपा चेत्सत्सङ्गेन च नश्येत्। " १०३. वेदान्तमते ज्ञानं विना कर्मणः फलोपभोगो नैव निवर्तते। तत् सकामस्य कम फलभोगं जनयति। निष्कामस्य कर्म चित्तशुद्धि, शुद्धचित्तस्य श्रवणादिद्वाराऽपरोक्षज्ञानं च जनयति। केनापि कारणेनापरोक्षज्ञानानुदये निष्कामस्य कर्मानिच्छतोऽपि फलमवश्यं जनयत्येव। अतः वेदान्तनये निष्कामस्य कर्मेव ऐकभविकवादेऽपि सश्चितकाम्यकर्माऽपि इदानीमिच्छाभावमात्रेण फलं न जनयतीत्युक्तिः वेदान्तसिद्धान्ताज्ञानमूलिका॥ 64 १०४. नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानजन्यक्केश एव सश्चित- सकलनिषिद्धकर्मफलमित्यप्यसङ्गतम्। अनेकप्रकाराणां सश्चितनिषि- द्धकर्मणां फलस्य दुःखस्याप्यनेकविधत्वनियमात, 65

१०५. सश्चितनिखिलकाम्यकर्मणां फलमेकेन जन्मना अनुभूयत इत्यपि न साधु। अनेकविरुद्धफलानामेकेन शरीरेणोपमो- गस्यासंभवात्। एकस्मिन् जन्मनि नानाशरीरमादायोपभोगस्तु योगि- विषयत्वात् न प्राकृतस्य संभवति। योगिनोऽपि ज्ञानं विना न मोक्षसिद्धिः।, १०६. निष्कृष्टार्थः । काम्यनिषिद्धकर्माणि वर्जयित्वा नित्य- नैमित्तिकान्येवानुतिष्ठतोऽपि तेषामेव नित्यनैमित्तिक कर्मणां फलोपभोगाय सश्चितशुभाशुभकर्मणां फलोपभोगाय च अनेकजन्मानि स्युरेवेति ज्ञानं विना जन्माभावरूपमोक्षसिद्धिरित्यसङ्गतमेव। ज्ञानं विना आविद्यकप्रपञ्चस्यापि न निवृत्तिः । इति ज्ञानद्वारा बन्धनिवृत्तिर्मोक्षश्र ग्रन्थस्य प्रयोजनम्। , संबन्धविषयकाक्षेपसमाधाने १०७-१०८। १०७. संबन्धे आक्षेप :- अधिकार्याद्यसिद्धया संबन्धोऽपि न सिद्धधतीति विफलोडयं ग्रन्थः इति। १०८. तत्र समाधानम्-उपपादितरीत्या अधिकार्यादि- सिद्धेः तेषां संबन्घोऽपि सिद्ध इति ग्रन्थः सफल एव। 66

İxvii

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्या

तृतीयस्तरङ्ग: गुरुशिष्यस्वरूपादिनिरूपणम् १०९-१२१ १०९. ग्रन्थारम्भप्रतिज्ञा। 67 ११०. गुरुलक्षणम्। टीकायाम्-पश्चभेदखण्डनयुक्तयः । १११. शिष्यलक्षणम्। 68 ११२. गुरुभक्ते: फलम्। टीकायाम्-अद्वैतस्यैव सर्वशास्त्रार्थत्वकथनम्। ब्रह्मपदार्थ- निरूपणं च। ११३. ब्रह्मज्ञाद्गुरोरेव वेदार्थो ज्ञेयः । 69 ११४. पौरुषेयप्रबन्घादपि ज्ञानं जायेत। टीकायाम्-गुरुपदार्थनिरूपणम्। पौरुषेयग्रन्थेभ्योऽपि ज्ञानमुत्पद्यत इत्यत्रोपपत्तिवर्णनम्। ११५. गुरुसेवा। 70 ११६. गुरुसेवाक्रमः । टीकायाम्-अष्टाङ्गप्रणामप्रमाणनिरूपणम्। ११७. शरीरापेणम्। 71

११८. मनोऽर्पणम्। ११९. वागर्पणम्।

१२०. धनार्पणम्। टीकायाम्-भक्तेर्नव विधत्वनिरूपणम्। गुरौ अवस्था- भेदेन हरि-हर-ब्रह्म-गङ्गा-सूर्यादिदृष्टिः कार्येति निरुूपणम्। वेदान्तगुर्वीश्वराणां सदा वन्दत्वकथनम्। १२१. सद्गुरुलामानन्तरं शिष्याचरणप्रकारः । 72

1xviii

आवर्तानां सङ्ख्या पुटसङ्या

चतुर्थस्तरङ्ग: उत्तमाधिकारिण उपदेशनिरूपणम् १२२-२२५ १२२-१२५ शुभसन्तते: राज्ञः, तत्वदृष्टयदृष्टि- तर्कदष्टयाख्यानां तत्पुत्राणां च कथा। १२२. 73 १२३. पुत्रेषु राज्यं समप्ये शुभसन्ततेः प्रब्रजनम्। टीकायाम्-काशीमरणे विशेषप्रतिपादनम्। १२४. पुत्राणामपि राज्यजिहासा। 74 १२५. स्वगृहान्निर्गत्य त्रयाणां गुरूपसदनम्। १२६. तत्वदृष्टिगुरोरनुमति प्रार्थयते। 59 टीकायाम्-मुद्राभेदप्रदर्शनम् ! वाङमनःकायदोषाणां दशविधानां निरूपणम्। १२७. 75 १२८-१६८ ज्ञानोपदेशः। १२८. शिष्यस्य मोक्षेच्छा आ्रन्तिजन्येत्युपपादनपूर्वकं महावाक्यार्थो- पदेशः । १२९-१६८ अत्राक्षपसमाधानानि १२९-१३२ सुखविषयकाक्षेपसमाधानानि। १२९. आत्मन आनन्दरूपत्वे विषयसंबन्घादानन्दमानं नोचितम्। 76 १३०. अज्ञस्य विषयप्रवृतौ सत्यां तदीयान्तर्मुखवृत्तौ आत्मानन्दो भाति। विषयेषु नास्त्यानन्दः । टी कायाम्-आनन्दप्रकाशप्रकारनिरूपणम् । १३१. ज्ञानिनोऽपि विषयेष्विच्छा विषयसंबन्धादात्मानन्दावभासश् भवति न वेति तत्वदृष्टे: प्रश्नः । 77 १३२. व्यवहारकाले ज्ञान्यप्यात्मविमुख एव। स विषयानन्दस्य स्वरूपानन्दादभिन्नतां मन्यते। 78 १३३-१६८ दुःखविषयकप्रश्नप्रत्युक्तयः। १३३. सांसारिकदुःखस्याश्रयप्रभ्नः ।

1xix आवर्तानां सङ्गया पुटसङया

१३४. न कस्यापि संसारोऽस्तीति गुरोरुत्तरम्। 79 १३५. असतः संसारस्य कथं प्रतीतिरिति प्रश्नः । १३६. संसारप्रतीतिमिथ्येति गुरोरुत्तरम। टीकायाम्-तत्र भागवतवचनप्रमाणप्रदर्शनम्। १३७. रज्जौ सर्पप्रतीतिः कथमिति प्रश्नः 80 १३८-१४३ शिष्य: स्वप्रश्नस्याशयं वर्णयति। १३८. ख्यातिचतुष्टयम्। E १३९. असत्ख्यातिः । १४०. आत्मख्यातिः । १४१-१४२ अन्यथाख्यातिः। १४१. तत्र नैयायिकवैशेषिकमतम्। १४२. नव्यनैया यिक चिन्तम णिकारमतम्। 81 १४३. अख्यातिमतम्। पूर्वोक्तमतल्रयखण्डनं च । १४४-१४५ अख्यातिमतखण्डनम्। १४४. भयपलायनाद्यनुपपत्या रज्जौ सर्पानुभवो वाच्यः । 82 टीकायाम्-सत्ख्यातिविवरणम्। १४५. बाधकज्ञानबलादपि रज्जौ सर्पानुभवो वाच्यः । 83 १४६-१४९ अनिर्वचनीयख्यातिनिरूपणम्। १४६. अनिवेचनीयख्यातिलक्षणम्। टीकायाम्-अघिष्ठानज्ञानविवेचनम्। १४७, भ्रमस्थले सपज्ञानमप्यविद्यापरिणामः । सर्पतज्ज्ञानयोर्युगप- देवोत्पत्तिलयौ। सर्प: साक्षिमास्यश्र। 84 १४८. रज्जुसर्पः तज्ज्ञानं चाविद्याया: परिणामश्चेतनस्य विवर्तश्च। 85 १४९. रज्जुसर्पतज्ज्ञानयोः क्रमेण रज्जूपहितचेतन्यमन्तःकरणो- पहितचैतन्यं चािष्ठानम्। रज्जुतत्वज्ञानं तयोर्निवर्तकम्। १५०-१५१ अत्राक्षेपसमाधानानि। १५०. रज्जुज्ञानेन सर्पो न निवर्तेत। 86 १५१. रज्जुज्ञानेनाविष्ठानविषयेण सर्पो निवर्तेत १५२. रज्जुज्ञानेन सर्पज्ञानं न निवर्तेत।

ixx

आवर्तानां सङ्गया पुटसङ्क्या १५३-१५५ सर्पज्ञानस्य कारणे लयरूपा निवृत्तिः। १५३. सर्पाभावात्सर्पज्ञानाभावः । 87 १५४. साक्षिज्ञानमन्तरा स्पज्ञानं न निवर्तेत। १५५. साक्षिज्ञानमन्तरापि सर्पज्ञानं निवर्तेत। " १५६. रज्जुज्ञानसमये सपज्ञानाघिष्ठानभूतसाक्षिमानमपि संभवति। १५७. सकलत्रिपुटीभानसमये साक्षिमानमावश्यकम्। 88 १५८. मिथ्यासर्पस्य तज्ज्ञानस्य चाघिष्ठानं साक्ष्येव। 89 १५९. एकस्यामेव रज्जौ नानापुरुषाणां भिन्नभिन्नभ्रमादपि साक्षिचैतन्यमेव भ्रमाघिष्ठानम्। १६०. मिथ्याजगत आघाराषिष्ठानविषयः प्रश्नः । २०

१६१-१६२ पूर्वभश्नोत्तरम्। १६१. मिथ्याजगत आत्मैवाधारोऽघिष्ठानं च। १६२. आत्मनः सामान्यरूपमाधारः । विशेषरूपमघिष्ठानम्। १६३. मिथ्याजगत आत्मनोऽन्यो द्रष्टा वक्तव्यः । 91 १६४. तत्र समाधानम्। १६५. मिथ्यासंसारनिवतेनेच्छा नोचिता। 92 १६६. मिथ्यासंसारस्यापि दुःखहेतुत्वात्तन्निवृत्तेः क उपायः ।

१६७-१६८ गुरोरुत्तरम्। १६७. आत्माज्ञानहेतुकसंसार निवृत्तावात्मज्ञानमेवोपायः। 93 १६८. ज्ञानमेवाज्ञाननाशकं न कर्मोपासनादि।

१६९-२२५ अत्राक्षेपसमाधानानि। १६९-१८८ जीवब्रह्मणोरमेदनिरूपणम्। १६९-१७१ जीवत्रह्माभेदविषये तत्वदष्टिप्रश्नः। १६९. शिष्याशङ्कोपक्रमः । 94 १७०. जीवब्रह्मणो: स्वरूपभेदात्तयोरैक्यमसङ्गतम्। १७१. कर्मोपासनविधिबल्लाच्च न तयोरैक्यम्। १७२-१८५ प्रथमशङ्कायाः समाधानम्। १७२. आकाशस्येव चतन्यस्यापि चतुर्विधो भेदः । 95

lxxi

आवर्तानां सङ्गया पुटसङया

१७३-१७६ चतुविधाकाशवर्णनम्। १७३. घटाकाशः। १७४. जलाकाशः । 96

१७५. मेघाकाशः । १७६. महाकाशः । १७७-१८५ चैतन्यचातुर्विध्यवर्णनम्। १७७. उपोद्धातः । १७८. कूटस्थवर्णनम् । 97 १७९-१८३ जीवस्वरूपवर्णनम्। १७९-१८२ बुद्धिप्रतिबिम्बो जीवः। १७९. जीवस्वरूपम् । टीकायाम्-चित्त्रैविध्यमतपर्यालोचनम्। विस्तरेण जीवस्व- रूपे षण्मतविमशनम्। १८०. आभासस्वरूपम्। 98 १८१. चिदाभास एव पुण्यपापाद्याश्रयो न कूटस्थः । 99 १८२. वस्तुतः आभासोऽपि न तदाश्रयः । किं तु बुद्धिरेव। १८३. अज्ञानप्रतिबिम्बो जीवः । 100 टीकायाम्-बुद्धेरपि न पुण्यपापाद्याश्रयत्वमिति निरूपणम्। कूटस्थो निर्विकार इति सोदाहरणं प्रतिपादनम्। १८४. ईश्वरस्वरूपवर्णनम्। 101 टीकायाम्-ईश्वरस्वरूपे नवविधानां मतभेदानां प्रदर्शनम्। वासनास्वरूपप्रतिपादनम्। १८५. ब्रह्मस्वरूपवर्णनम्। 103 १८६-१८८ द्वितीयशङ्कायाः समाधानम्। १८६. भोक्ता चतन्याभासो न कूटस्थः । 105 १८७. कर्तापि स एव। न कूटस्थः । १८८. जीवब्रह्माभेदोपदेशः । 106 १८९-१९८ अभेदज्ञानं कस्येति विचारः। १८९. तत्वदृष्टिप्रश्नः। 107

1xxii

आव्तनां सङ्खया पुटसङ्गया १९०-१९६ उत्तरम्। १९०-१९१ आभासस्य सप्ावस्थाः। १९०. अभेदज्ञानमाभासस्यैव। १९१. अवस्थासप्तकनिरूपणम्। १९२. अज्ञानावरणयोः स्वरूपम्। १९३. विक्षेपस्वरूपम्। 108 १९४. परोक्षापरोक्षज्ञानस्वरूपम् । टीकायाम्-अनन्त एवानन्द इति निरूपणम्। १९५. शोकहतिस्वरूपम्। 109 १९६. अतिहर्षस्वरूपम् ।

१९७. अभेदज्ञानं मिथ्येत्याक्षेपः। 110 १९८. तत्समाधानम। टीकायाम्-आक्षेपं विकल्प्य विस्तरेण समाधानम्। सामानाधिकरण्यप्रकारविचार: १९९-२९८ कूटस्थाभासयोर्भानप्रकारविचारः। १९९. तत्र तत्वदष्टः प्रश्नः । 112 २००-२१२ उत्तरम्। २० ०. कूटस्थाभासयोरन्तःकरणवृत्तौ युगपद्धानम। बाह्यवस्तुज्ञा- नोत्पत्ति्रमश्च। " २०१. चैतन्यमेवाज्ञानस्याश्रयो विषयश्च। २०२. बाह्यार्थप्रकाशे वृत्तिचिदाभासयोरुपयोगः । 113 २०३. अत्र दष्टान्तः । 114 टीकायाम्-इन्द्रियैविषयप्रकाशनप्रकारा निरूप्यन्ते। २०४-२०९ षण्णां प्रमाणानां निरूपणम्। २०४. प्रत्यक्षम् । 115 २०५. अनुमानम्। २०६. शब्दः । २०७. उपमानम् ।

İxxiii आवर्तानां सङ्ग्या पुटसङ्कपा २०८. अर्थापत्तिः। 116 २०९. अनुपलब्धिः । २१०. प्रमाणलक्षणम्। २११. स्मृतिरपि प्रमेति पक्षः । 117 २१२. षड़िघाः प्रमाः । 95 टींकायाम्-स्मृतिस्वरूपविचारः । २१३. प्रमातृप्रमाणप्रमाप्रमेयचैतन्यानि। 118 टीकायाम्-करणस्वरूपविचारः ।

२१४. २१४-२१७ प्रमातृलक्षणम्। अवच्छेदवादरीत्या प्रमातृसाक्षिणोः स्वरूपम्। विशेषणो- पाध्योर्लक्षणं च। 119 २१५. आभासवादरीत्या जीवसाक्षिणोः स्वरूपम् । 121 २१६. आभासवादस्य ज्यायस्त्वम् । २१७. प्रमातुः प्रकाशद्वयात्मता। 122 २१८. प्रमात्रादिचतुविघचतन्यस्वरूपम् । 123 २१९-२२३ यहं ब्रह्मेति ज्ञानस्वरूपे प्रश्नाः । २१९. तत्वदृष्टेः शक्का । २२०-२२२ ब्रह्म न ज्ञानेन्द्रियविषयः। २२०. ब्रह्म न चक्षुषो विषयः । 124 २२१. ब्रह्म न त्वचो विषयः । 126 २२२. ब्रह्म न रसनाघ्राणश्रोत्राणां विषयः । 127 २२३. ब्रह्म न कर्मेन्द्रियाणां विषयः । २२४-२२५ पूर्वप्रश्नोत्तरम्। २२४. प्रत्यक्षं नेन्द्रियजन्यमेव। टीकायाम्-प्रत्यक्षस्वरूपविचारः। शाब्दप्रत्यक्षोदाहरण- विवेचनम्। २२५. ब्रह्मज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वोपपत्तिः । 129 टीकायाम्-ब्रह्मस्वप्रकाशत्वविवरणम्। त्रिविधाधिकारि- स्वरूपविवरणम्।

10

ixxiv

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्गया

पञ्चमस्तरङ्ग: मध्यमाधिकारिण उपदेशनिरूपणं २२६-३१६ आवर्तानां विषय:। २२६-गुरुवेदादीनां व्यावहारिकसत्ताप्रतिपादनम् २२६. मिथ्याभूतेन वेदेन गुरुणा चाद्वैतात्मविज्ञानमसम्भवि। 131 २२७-२४९ गुरोरुत्तरम्। २२७. शाङ्करं मंत प्रामाणिकम्। २२८. अद्वैतमेव प्रामाणिकमिति वाल्मीकिः । 132 २२९. भेदवादतिरस्कारः । 1 $33 २३०-२४० मच्छुकथाप्रस्तावः। २३०. " २३१. भर्च्छोः संन्यासः । 134 २३२-२३९ भच्छोवैराग्यवर्णनम्। २३२. सेवा दुःखहेतुः। 135 २३३. एकान्तसेविन आनन्दलाभः । २३४-२३७ स्त्रीसङ्गजदुःखवर्णनम्। २३४. स्त्रीसङ्गो दुःखहेतुः। 136 २३५. स्त्रीसङ्गाद्धननाशः । 137 २३६. स्त्रीसंङ्गाद्धमनाशः । २३७. स्त्रीसङ्गाद्विन्दुनाशः । २३८. पुत्रसङ्गजदुःखवर्णनम्। 138 टीकायाम्-खेचरीमुद्रास्वरूपम्। २३९. घनसङ्गजदुःखम्। 140 टीकायाम् -- अर्थदोषे भागवतवचनोदाहरणम्। २४०. मच्छुंदर्शनाद्राज्ञः पलायनम्। 141 २४१. भर्च्छुकथायाः प्रकृते योजनम्। 142 २४२. मिथ्यादुःखं मिथ्योपायेन निवतत इत्यत्र कथा। २४३. कथायाः प्रकृते योननम्। 143

1xxv

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्गया

२४४. अन्राक्षेप्रसमाधाने। 144 २४५. साघकबाघकते समसत्ताकयोरेव। टीकायाम्-अत्राक्षेपसमाघाने।

२४६-२४८ सत्तात्रविध्यवर्णनम्। २४६. व्यावहारिकसत्ता । 145 २४७. प्रातिभासिकसत्ा। 146 २४८. पारमाथिकसत्ता। २४९. गुरुवेदान्तादेः सांसारिकदुःखस्य च समसत्ताकत्वान्निवर्तक- निवत्येभावः ।

टीकायाम् -- वस्तुस्थितिकथनम्।

२५०. अत्र प्रश्नः। 147 २५१. अत्रोत्तरम्। २५२-२८३ संसारविषयो विचारः। २५२. संसारोत्पत्तिक्मप्रश्नः । टीकायाम् -- तुलमूलाविद्ययो: स्वरूपविचारः । २५३-२८३ उत्तरम्। २५३. स्वम्नवद्विनैव क्रमं जगतः प्रतीतिः । 148 २५४. 149 २५५-२७२ श्रुत्युक्तोत्पत्तिक्रमनिरूपणम्। २५५-२६० मायास्वरूपनिरूपणम्। २५५. मायास्वरूपम् । 150 २५६. अज्ञानं स्वाश्रयविषयकम्। 151 २५७. अत्र वाचस्पतिमतम् । २५८. तदसाङ्गत्यम्। 152 २५९. पूर्वमतसाङ्गत्यम्। टीकायाम्-वाच्तस्पतेराशयवर्णनम्। २६०. तत्र बन्धमोक्षादिव्यवस्थानिरूपणमू। 153

1xxvi

आवर्तानां सङ्कया पुटसङ्या

२६१-२६२ ईश्वरस्वरूपवर्णनम्। २६१. ईश्वरस्वरूपं तस्य द्विविघं कारणत्वं च । 154 टीकायाम् -- आरम्भ-परिणाम-विवर्तवादानां स्वरूपम्। २६२. द्विविधकारणत्वोपपादनम्। 155 टीकायाम्-ईश्वरस्येच्छा सम्भवति न वेति विचारः । २६३. जीवस्वरूपवर्णनम्। 156 २६४-२७२ जगत्सृष्टिवर्णनम्। २६४. ईश्वरस्य वैषम्यनैर्घृण्याभावः । २६५. जीवभोगार्थमीश्वरस्य जगत्सिसृक्षा। २६६-२७० सूक्ष्मसृष्टिनिरूपणम्। २६६. सूक्ष्मभूतानां तद्गुणानां चोत्पत्तिः । टीकायाम् -- मायायां गुणवैषम्ये उदाहरणद्वयम्। २६७. अन्त:करणोत्पत्तिः । 157 २६८. प्राणोत्पत्तिः । 158 २६९. इन्द्रियाणामुत्पत्तिः । २७०. सूक्ष्मसृष्टरुपसंहारः । 159 २७१-२७२ स्थूलसृष्टिः। २७१. पञ्चीकरणप्रकारः । २७२. ब्रह्माण्डाद्युत्पत्तिः । 160

२७३ २७३-२८३ पश्चकोशघिवेक:। पञ्च कोशास्तैरात्मन आवरणं च । टीकायाम्-विस्तरेण जीवेश्वरयोः शरीरत्रयस्वरूपनिरुपणम्। पंचकोशनिरूपणं च । २७४. विरोचनसिद्धान्तः । 163 टीकायाम्-विस्तरेण चार्वाकमतखण्डनम्। २७५. इन्द्रियात्मवादः। 165 २७६. प्राणात्मवादः । टीकायाम्-सप्रपश्वं वाददयनिराकरणम्।

1xxvii

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्कया २७७. मनआात्मवादः । 166 २७८. बुद्धयात्मवादः । 167 टीकायाम्-मनआत्मवादखण्डनम्। २७९-२८२ आनन्दमयात्मवादः। २७९. तत्र भट्टमतपरीक्षणम्। 168 टीकायाम्-विज्ञानात्मवादखण्डनम्। २८०. तत्र माध्यमिकमतपरीक्षणम्। 169 टीकायाम्-भट्टमतनिराकरणम्। माध्यमिकमतखण्डनं न। २८१. तत्र प्राभाकरनैयायिकयोमे तपरीक्षणम्। 171 २८२. ईश्वरीयपश्चकोशकृत्यविवरणम्। 172 टीकायाम् -- पंचकोशानामीश्वरं प्रत्यनाच्छादकत्वकथनम्। २८३. पञ्चकोशविवेकप्रकारः । 173 टीकायाम्-स्थूलदेहादिविवेचनम्।

२८४-३१६ महावाक्यार्थोपदेशनिरूपणम्। २८४. महावाक्यार्थोपदेशः । 175 २८५. अत्राक्षेपः ।

२८६-३१६ तत्समाधानम्। २८६. सिद्ध एवात्मनो ब्रह्माभेद: । २८७. जीवन्मुक्तनिश्चयः । वेदान्तश्रवणफलं च । 176 २८८. ज्ञान्यज्ञानिनोश्चिहम्। " २८९. गोप्यतत्वोपदेशः । 177

विस्तरेणार्थवर्णनम्। २९०-२९२ लयचिन्तनक्रमः । २९०. ईश्वरस्वरूपतया जगच्चिन्तनम्। 180 २९१. स्थूल-सूक्ष्मप्रपंचयोः पश्चीकृतापंचीकृतभूतात्मताचिन्तनम् । ", २९२. अपंचीकृतभूतानां प्रकृत्यात्मतया प्रकृतेश्र ब्रह्मात्मतया चिन्तनम्। 181

1xxviii

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्या २९३. ज्ञानध्यानयोर्भेदः। अहङ्ग्रहध्यानं च। 182 टीकायाम्-शक्तिस्वरूपविचारः। प्रतिबन्धत्रैविध्यनिरूपणं ज्ञानध्यानयोविस्तरेण स्वरूपविवेचनं च। २९४-३९६ प्रणवोपासननिरूपणम्। २९४. प्रणवे अहङग्रहध्यानम्। 184

२९५. टीकायाम्-प्रतीकाह ङ्ग्रहध्यानयोर्वेलक्षण्यनिरूपणम्। सगुणनिरगुणप्रणवोपासनयो: फलम्। 185 २९६-३९५ निर्गुणप्रणवोपासनक्रमः। २९६. सववस्तूनामोक्कारस्वरूपत्वम्। २९७. ओङ्कारब्रह्यणोरभेदचिन्तनम्। 186

२९८-३०५ ओङ्काशात्मनोरभेद्ः। २९८. आत्मब्रह्मणोः पादचतुष्टयादिनिरूपणम्। 187 २९९. चतुदेश त्रिपुटयः । 188 ३००. विश्वविराडकाराणामभेदचिन्तनम्। 889 ३०१. विश्वतैजसयोर्मेदः । 39 ३०२. तैजसहिरण्यगर्भो काराणाम भेद चिन्तनम्। ३०३. प्राज्ञेश्वरमकाराणामभेद चिन्तनम । ३०४. विश्वादीनां त्रयाणामेकत्वं तुरीयेश्वरसाक्षिणोरमेदश्च। ३०५. द्विरूपस्यात्मनो द्विरूपेणोक्कारेणाभेदः आत्मोङ्कारयो: पाद- मात्राणामभेदः । 191 ३०६. लयचिन्तानुवाद:। ३०७. प्रणवोपासने परमहंसस्यैवाधिकारः । 192 ३०८-३०९ ओङ्कारध्यानफलम्। ३०८. ओङ्कारध्यानं ज्ञानद्वारा मोंक्षफलकम्। ३०९. ओङ्कारध्यानं ब्रह्मलोकप्राप्तिफलक्रम्। 193 ३१०. ब्रह्म लोकमार्गः । ३११. 194 ३१२. अहङ्ग्रह्ध्घानादेव ब्रह्मलोकप्राप्तिः । 195

1xxix

आवर्तानां सङ्गया पुटसङ्गया ३१३. ब्रह्मलोकं गतानां पुनः संसाराप्राप्तिः। ज्ञानद्वारा मोक्षप्राप्तिश्च।195 टीकायाम्-सालोक्यादिमुक्तीनां स्वरूपभेदः । ३१४. ब्रह्मलोकं प्राप्तस्यासङ्गात्मभाने कारणम्। 196 ३१५. ओक्कारस्य महावाक्यानां चैकार्थत्वम्। 197 ३१६. निर्गुणोपासनानधिकारिणा कर्तव्यम्। 198 टीकायाम्-ईश्वरतत्वम्।

षष्ठस्तरङ्ग: ३१७. उपोद्धातः । 199 ३१८-३१९ तर्कदऐ्ः प्रश्नः। ३१८. स्वम्रवन्न जगती मिथ्यात्वम्। ३१९. स्वम्रोऽपि न मिथ्या।

३२०-३२१ प्रश्नसमाधानम्।

३२०. स्वाम्ज्ञान प्रत्यक्षं न स्मृतिः । 200 ३२१. अन्तरेव स्वप्नदशनं न बहिः । 201

३२२-३४१ जाग्रत्स्वप्रयोस्तुल्यात्मता। ३२२. स्वम: त्रिपुटीरूप: 204

३२३-३२४ स्वप्ाधिष्ठानोपादाने। ३२३. स्वाम्ाः पदार्था नोत्पद्यन्त इति शङ्का। 205 ३२४. उत्पध्यन्त इति समाधानम् । टीकायाम्-सप्रपश्नं जीवलैविध्यदृष्टिसष्टयादिनिरूपणम् । ३२५-३३१ सत्तात्रैविध्यादिविचार:। ३२५-३२६ तत्र शङ्का। ३२५. ब्रह्मचैतन्यं न स्वन्नाधिष्ठानम। 207 ३२६. तथात्वे जाग्रत्स्वनौ व्यावहारिकौ अथवा प्रातिभासिकौ स्याताम ।

1xxx

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्कया ३२७-३२८ तत्र समाधानम्। ३२७. विनापि ब्रह्मज्ञानं स्वम्निवृत्तिः । 208 ३२८. व्यावहारिकत्वप्रातिभासिकत्वयोनिवेचनम्।

३२९. ३२९-३३० सत्ताभेदे प्रमाणकथनम्। त्रिविधा सत्तेति पक्षप्रदशनम्। 209 ३३०. सत्ताद्वैविध्यवादः । 210 टीकायाम्-सविस्तरं सोदाहरणं चाजातवादनिरूपणम्। ३३१. देशकालयोरुत्पत्तिविचारः । 211 ३३२-३३४ तयोरन्यकारणतासम्भवासंभवविचारः। ३३२. देशकालयोरन्यकारणत्वाशङ्का। 213 ३३३. देशकालयोरन्यकारणत्वासंभवनिरूपणम्। 214 ३३४. अन्यथाख्यात्य निर्वचनीयरव्यात्योः स्थलप्रदर्शनम्। " ३३५. स्वम्वज्जाग्रन्मिथ्या । 215 ३३६-३३७ जाग्रत्स्वन्नपदार्था अस्थिरा:। ३३६. जाग्रत्पदार्था न स्थिराः । 216 ३३७. जाअत्पदार्था न ज्ञानैककालाः । 217 ३३८-३४० जाग्रत्पदार्थानां न मिथः कार्यकारणता। ३३८. 218 ३३९. 219 ३४०. सृष्टिश्रुतीनां तात्पर्यम्। ३४१. दृष्टिसृष्टिवादस्यैवाङ्गीकार्यता। 220 टीकायाम्-विस्तरेण कालभेदनिरूपणम्। ३४२-४३८ गुरुवेदान्तादीनां मिथ्यात्वे दष्टान्तप्रदर्शनम्। ३४२. संसारस्य स्वल्पकालावस्थायित्वेऽनुपपततिशङ्का। 223 ३४३-४६६ अगृधदेवकथयोत्तर प्रदर्शनम्। ३४३-३५१ पूर्वशङ्काया उत्तरम्। ३४३. अगृधदेवद्ृष्टान्तः । 224 टीकायाम् -- बन्घादिमिथ्यात्वे दृष्टान्तकथनम्।

1xxxi

आवर्तानां सङ्कया पुटसहया ३४४-४६५ अगृधदेवस्य स्वप्नः। ३४४. अगृधदेवस्य स्वप्तदर्शनम्। 225 ३४५. तत्र गुरुसमागमः । 227 ३४६-३५२ मिथ्याचार्यशिष्यभाषोपदेशाः। ३४६-३४८ मङ्गलाचरणम्। ३४६. मङ्गलप्रयोजनप्रकाराः । 228 ३४७. गणेशाद्यनुसन्धानमपि मङ्गलमेव। ३४८. त्रिविघमङ्गलोदाहरणम्। 229 ३४९-३५१ ·वेदव्यासनमस्कारः। ३४९. वने वायुकृतोऽनर्थः । 230 ३५०. शिष्ये भेदवादिक्ृतोऽनर्थः । ३५१. व्याससूत्रमेवानर्थनिवृत्युपायः । 231 टीकायाम् -- गुडजिह्विकान्यायविवरणम्।

३५२. अगृधदेवस्य त्रयः प्रश्नाः । 232 ३५३-३८२ अहं क इति प्रश्नस्योत्तरम्। ३५३. आत्मा सङ्कातस्य साक्षी । ३५४. आत्मा व्यापक: एकश्र । 233 ३५५. साङ्गयमत तन्निराकरणं च। ३५६-३६४ त्रिविधनैयायिकमतं तन्निराकरणं घ। ३५६-३६० आत्मा व्यापक इति मतं तत्खण्डन च। ३५६-३५८ आत्मनो व्यापकत्वोपपादनम्। ३५६. नैयायिकमतेन जीवादिस्वरूपवर्णनम् । 236 टीकायाम्-विस्तरशो भेदखण्डनम्। नैयायिका भिमतपदार्थ- निरूपणं निष्प्रयोजनमित्युपपादनम्। आकाशादीनां नित्यत्वस्य युक्तयसहत्वप्रतिपादनम् । ३५७. त्वङ्रमनसो: संयोगो ज्ञानहेतुरिति मतखण्डनम्। 241 ३५८. न्यायम तेनात्म नोऽनेकत्वव्याप कत्वाद्युपपादनम्। 242 ३५९. तत्खण्डनम्। 243 ३६०. अन्तःकरणमेव कर्तृ भोक्त मध्यमपरिमाणं च। 244

İxxxii

आवर्तानां सङ्ख्या पुटसङ्ग्या ३६१-३६२ आत्मा न मध्यमपरिमाण:। ३६१. आत्मा मध्यमपरिमाणः । 245

३६२. आत्मा न मध्यमपरिमाणः । ३६३. आत्मा नाणुपरिमाणः । 246 ३६४. अत्राक्षेपसमाधाने। 247 ३६५-३६७ सिद्धान्तप्रदर्शनम्। ३६५. आत्मा एको व्यापकः । मनोधर्माः सुखादयो नात्मघर्माः । ३६६. धर्मादयोऽन्तःकरणोपहित आत्मनि कल्पिताः । 249 ३६७. अन्तःकरणमज्ञानोपहित आत्मनि कल्पितम्। " ३६८. आत्मा सदूप: । ३६९-३७२ आत्मा चिद्गपः। ३६९. आत्मा सर्वारथप्रकाशकः । 250 ३७०. अत्राक्षेपसमाघाने। " ३७१. न ज्ञानमनित्यम्। 251 ३७२. वृत्तिरेवानित्या। 252

३७३-३७६ आत्मा आनन्दरूप:। ३७३. आत्मैवानन्दः । विषये नानन्दोऽस्ति । ३७४. आनन्दभानप्रकार: । 253 ३७५. आत्मन आनन्दत्वोपपादम्। 254 ३७६. आत्मा नानन्दगुणक: । 255 ३७७-३७८ सच्चिदानन्दा न परस्परं भिन्नाः। ३७७. सच्चिदानन्दानां ब्रह्मात्मनोश्चैकयम्। 256 ३७८. ब्रह्मात्मनोन स्वतो भेदः । ३७९-३८९ आत्मा जन्मादिरहितः। ३७९. आत्मनो जन्म न युज्यते। 257 ३८०. कल्पिते वस्तुन्यंशोडस्ति । ३८१. पञ्चांशाः सर्वपदार्थाः । 258 ३८२. आत्मासङ्ग: । 259

1xxxiii

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्गया ३८३-३८७ संसारस्य क: कर्ता इति प्रश्नोत्तरम्। ३८३. जगतः कर्ता ईश्वरः । 259 ३८४. ईश्वरस्वरूपम् । 260 टीकायाम्-जगत्कारणविषये नाना (14) वादानां तत्रत्य- दोषाणां च प्रतिपादनम्। ३८५. जीवो न जगत्कर्ता। 261 ३८६. ईश्वरो व्यापको नित्यश्च। ३८७. जीवेश्वरयोर्न स्वतो भेदः । 263 ३८८-४१९ मोक्षस्य किं कारणमिति प्रश्नोत्तरम्। ३८८. मोक्षसाधनं ज्ञानमेव। ३८९-३९२ कर्मोपासने न मोक्षसाधने। ३८९. कर्मोपासनयोः फलमनित्यम्। न ताभ्यां मोक्षः सिध्येत्। 264 ३९०. पञ्चात्मकं कर्मफलं मुमुक्षोरनपेक्षितम्। ३९१. वेदान्तश्रवणमपि न मोक्षसाघनम्। 265 ३९२. कर्मणां मोक्षेऽनुपयोगः । ३९३. कर्मोपासनसहितमेव ज्ञानं मोक्षसाधनमिति वाद: । 267 ३९४. कर्मोपासने साक्षान्मोक्षसाघने इति वादः । " ३९५. कर्मोपासने परम्परया मोक्षसाधने इति वादः । 268 ३९६. कर्मोपासने ज्ञानसंरक्षणार्थे इति वादः । ३९७-३९९ पूर्वोक्तवादानां खण्डनम्। ३९७, विरुद्धे ज्ञानकर्मणी। 269 ३९८. विरुद्धनिमित्ते ज्ञानकर्मणी। " ३९९. पक्षिपतनदष्टान्तोडल न युक्तः । 270 ४००-४१३ ज्ञानं न मोक्षे कर्मोपासनसापेक्षम्। ४00. सेतुदर्शनदृष्टान्तोऽप्यसङ्गतः । 271 ४०१. नित्ये मोक्षे न कर्मोपासनयोरपेक्षा। ४०२. ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वे शास्त्रप्रदशनम्। 272 ४०३. वृक्षदृष्टान्तोSपि न सङ्गच्छते। 273 ४०४. कर्मोपासने न ज्ञानरक्षके।

1xxxiv

आवर्तना सङ्गया पुटसङ््या

४०५-४०६ ज्ञानिनः पापचाञ्चत्ययोरभावान् तस्य कर्मोपासनापेक्षा।

४०५. शुभाशुभकर्मत्यागानुष्ठानाभ्यां न ज्ञानिनः पापसम्भवः । 274

४०६. जीवन्मुक्तानन्दस्य ब्रह्माकारा वृत्तिरेवापेक्षिता न कर्मोपासने। 275 ४०७. अत्राक्षेपसमाघाने। 276 ४०८-४०९ ज्ञानिनामुत्तमजिज्ञासूनां च न कर्मोपासनयोरधिकार:। ४0८. मन्दबोघस्यापि न कर्मोपासनापेक्षा। 277 ४०९, अबोधस्याप्युत्तमजिज्ञासोने तदपेक्षा।

४१०-४१२ कर्मोपासने न इढबोधस्य विरोधिनी। ४१०. दृढबोधस्य कर्मोपासनयोश्चाविरोधः । 278 ४११. ज्ञानिन: कर्म आभासरूपमेव। 279 ४१२. मन्दबोधस्य कर्मोपासनयोक् विरोध एव । 280 ४१३. उपसंहारः ।

४१४-४१७ उपदिष्टार्थसइग्रहः। ४१४. जीवस्वरूपम्। 281 ४१५-४१६ ज्ञानसाधनवर्णनम्। ४१५. मुमुक्षो: हेयवर्गोपदेशः । ४१६. ज्ञानस्य बहिरङ्गसाघनानि। 282 ४१७. ज्ञानस्वरूपम्।

४१८-४१९ प्रकारान्तरेण ज्ञानस्य मोक्षसाघनत्वम्। ४१८. रागवैराग्ये अज्ञानिज्ञानिनो श्चिह्रभूते। 283 टीकायाम्-संसारवृक्षवर्णनम्। ४१९. ज्ञान्यज्ञानिनोवैराग्ये वैलक्षण्यप्रदर्शनम्। 284 ४२०-४६२ महावक्यार्थज्ञानम्। ४२०-४४२ लक्षणानिरुपणम्। ४२०. त्रिविघलक्षणानिर्देशः । 285 ४२१. लक्षणास्वरूपप्रश्नः । 286 ४२२. वृत्यात्मश क्तिलक्षणयो निर्देशः ।

1xxxV

आवर्तानां सङ्गया पुटसङ्गया टीकायाम्-विस्तरेण वृत्तिस्वरूपनिरूपणम्। सप्रपञ्चं शक्तिलक्षणयोः स्वरूपनिरूपणम्। ४२३-४४० शक्तिलक्षणम्। ४२३. न्यायमतेन शक्तिलक्षणम्। 288 ४२४. सिद्धान्तेन शक्तिलक्षणम्। अत्राक्षेपसमाघाने। ४२५-४२७ शक्तिविषये मतान्तरखण्डनम्। ४२५. नैया यिकमतखण्डनम्। 290 ४२६. वैयाकरणमतेन शक्तिलक्षणम्। ४२७-४२८ वैयाकरणमतखण्डनम्। ४२७. योग्यता शक्तिरिति तन्मतखण्डनम्। 291 ४२८. प्रकारान्तरेण वैयाकरणमतखण्डनम्। ४२९-४३१ भट्टाभिमतशक्तिलक्षणम् ४२९. पदपदार्थयोस्तादाम्यं शक्तिरिति तन्मतोपपादनम्। 292 टीकायाम्-विस्तरेण संबन्धप्रकारविचारः । ४३०. भेदाभेदपक्षे प्रमाणकथनम्। 294 टीकायाम्-ओंपदव्युत्पत्तिप्रदर्शनम्। ४३१. गुणगुण्यादिस्थलेष्वपि भेदाभेदात्मकं तादात्म्यमेव संबन्ध इति मतम्। 295 ४३२-४३७ भट्टमतखण्डनम्। ४३२. वाच्यवाचकयोरुक्तं तादात्म्यमसङ्गतम्। 296 ४३३. अत्राक्षेपसमाघाने। 297 ४३४. वाच्यवाचकयोर्भेदाभ्युपगमेऽपि न दोषः । 298 ४३५-४३७ कार्यकारणयोन भेदाभेदरूपं तादात्म्यम्। ४३५. कार्यकारणयोर्भेदपक्षे दोषाभावोपपादनम्। 299 ४३६. नैयायिकमते विशिष्य तदुपपादनम्। " ४३७. सिद्धान्तपक्षस्य निर्दोषतोपपादनम्। 300 ४३८. शक्यलक्षणम्। 301 ४३९. लक्षणालक्ष्ययोः सामान्यलक्षणम् ।

1xxxvi

आवर्तानां सङ्गया पुटसङ्कया ४४०-४४२ जहदजहद्दागत्यागलक्षणानां लक्षणम्।

४४०. जहल्लक्षणा। 301 टीकायाम्-विस्तरेण तत्पर्यालोचनम्।

४४१. अजहल्लक्षणा। 303

४४२. भागत्यागलक्षणा। टीकायाम्-विस्तरेण अजहल्लक्षणापर्यालोचनम्। ४४३-४४९ महावाक्येषु लक्षणा। ४४३. तत्पदवाच्याथः । 304 टीकायाम्-विस्तरेण भागत्यागलक्षणापर्यालोचनम्।

४४४. त्वम्पदवाच्याथः । 305

४४५. महावाक्ये लक्षणाश्रयणे निमित्तम्। ४४६. महावाक्ये जहल्लक्षणाया असम्भवः । 306 ४४७. महावाक्ये अजहल्लक्षणाया असम्भवः । " ४४८. महावाक्ये भागत्यागलक्षणाङ्गीकारक्रमः । ४४१-४५३ आभासप्रतिबिम्बावच्छेदवादाः।

४४९. आभासवाद: । 301 ४५०. प्रतिबिम्बवादः । ४५१. तर्योभेदः । 308 टीकायाम्-विस्तरेण तदुपपादनम्। ४५२. अवच्छेदवादः । 310 ४५३. चतुर्षु महावाक्येषु भागत्यागलक्षणोपपादनम्। टीकायाम-तच्वमसि वाक्यस्य संबन्धत्रयेणाखण्डार्थबोधक- त्वोपपादनम्। महावाक्यानामवान्तरवैलक्षण्यकथनम्। ४५४. पूर्वो क्तार्थसङ्ग्रह: । 314 ४५५. महावाक्येषु पदद्वयेऽपि लक्षणाङ्गीकारो निष्फल इत्याक्षेपः । , ४५६-४६० उक्ताक्षेपसमाधानम्। ४५६. अन्यतरपदे लक्षणेति पक्षे कुत्रेति विकल्प्य दूषणम्। 315 ४५७, ईश्वरवाचकपदमात्रे लक्षणासङ्गता। 316

1xxxvii

आवर्तानां सङ्खया पुटसङ्कयो ४५८. जीववाचकपदमात्रे लक्षणापि तथैव। 316 ४५९. पदद्वये लक्षणा। ओतप्रोतभावश्च। 317

४६०. स्वमग्रन्थसमाप्तिः। अगृघदेवस्य कृतकृत्यता। 318 ४६१. शिष्यप्रश्नः । 319

४६२-४६३ गुरोरुत्तरम्। टीकायाम्-ओतप्रोतभावावश्यकतोपपादनम्। ४६२. संसारवननाशोपायः। ४६३. मिथ्याभूतस्याप्यर्थक्रियाकारित्वम्। "'

सप्तमस्तरङ्ग: जीवन्मुक्तिविदेहमुक्तिवर्णनम् ४६४-५३८. आवर्तानां विषयः। ४६४. ज्ञानिनो व्यवहारनियमो नास्ति। 320 ४६५-४६७ अन्राक्षेपः।

४६५. ज्ञानिनो व्यवहारो नियत एव। 59 टीकायाम्-प्रारब्घतत्कार्यादेर्विस्तरेण स्वरूपविचारः । ४६६. अत्राक्षेपः । 325 ४६७. तत्र समाधानम्। टीकायाम् -- प्रतिबन्धस्वरूपविचारः । ४६८. पुनरत्राशक्काप्रतिवचने। 327 ४६९-४७१ समाध्यष्राङ्गनिरूपणम्।

४६९. अष्टाङ्गनिर्दशः । 328

४७०. यम: पञ्चविधः । ४७१. नियम: पञ्चविधः । ४७२. आसनं षोडशविधं मुख्यम्। टीकायाम्-भगवत्पादोक्तराजयोगानुसारियमादिलक्षणकथनम्। ४७३. प्राणायामस्त्रिविधः । 329 टीकायाम्-प्राणायामे पक्षान्तरकथनम्। ४७४. प्रत्याहारधारणाध्यानानि। 330

1xxxviii

आवर्तानां सङ्कया पुटसङ्या ४७५. समाधिर्द्विप्रकारः । 330 ४७६. सुषुप्तिनिर्विकल्पसमाध्योर्भेदः । 331 ४७७. निर्विकल्पसमाधेर्द्वैविध्यम्। ४७८. अद्वैतावस्थानरूपसमाधिसुषुप्त्योर्भेदः । 332

४७९. निर्विकल्पसमाघौ विन्नचतुष्टयम्। तत्र लयः। ४८०. विक्षेपः । टीकायाम्-चैतन्ये वृत्तिलयकथनतात्पर्यवर्णनम्। ४८१. कषायः द्विप्रकारः । 333 टीकायाम्-विस्तरेण कषायप्रभेदनिरूपणम्। ४८२. रसास्वाद: । 335 ४८३. ज्ञानिनो बाह्यप्रवृत्तिर्न सम्भवतीत्याक्षेपः । 336 ४८४. तस्य समाघानम् । टीकायाम्-समाघेः चतुर्विघविन्नप्रदर्शनम। सदृष्टान्तं प्रारब्घकार्यावस्थाननिरूपणम्। सन्यासप्रभेदप्रतिपादनम्। ४८५. ज्ञानिनो विदेहमोक्षत्यागः परलोकेच्छा च न जायते। 338 टीकायाम्-सदष्टान्तं प्रारब्धतत्कार्यवैचित्र्यप्रतिपादनम्। ४८६. ज्ञानिनो मन्दप्रारब्घवशाज्जीवन्मुक्तिसुखविरुद्धा प्रवृत्तिः । 339 ४८७. ज्ञानिनो व्यवहारोऽनियतः । 340 ४८८. अन्राक्षेपसमाघाने। टीकायाम्-पुनः प्रकारान्तरेण प्रारब्धविवेचनम्। ४८९. तत्वदष्टेदेशकालादयनपेक्षो देहपातः । 342 ४९०. अत्नाक्षेपसमाधाने। ४९१. अदृष्टेदेशकालाद्यपेक्षो देहपातः । 343 ४९२. विद्यास्थानानां सर्वेषां ब्रह्मज्ञानहेतुत्वम्। ४९३. भष्टादश विद्यास्थानानि। 344 ४९४. वेदानां ब्रह्मज्ञानपरत्वम्। 345 टीकायाम्-वेदशाखाप्रभेदकथनम्। ४९५. उपवेदानां ब्रह्मज्ञानपरत्वम्। 346 टीकायाम्-श्येनादिविघीनां निवृत्तिपरत्वोपपादनम्।

1xxxix

आवर्तानां सङ्ख्या पुटसङ्कया ४९६. वेदाङ्गानां ब्रह्मज्ञानपरत्वम्। 348 ४९७. पुराणोपपुराणानां ब्रह्मज्ञानपरत्वम्। 349 ४९८. न्यायवैशेषिकसूत्राणामाशयः । ", ४९९. पूर्वोत्तरमीमांसयो: फलम् । 350 टीकायाम्-उत्तरमीमांसाव्याख्यानोपव्याख्यानपट्टिका। ५००. स्मृतिग्रन्थानां प्रयोजनम् । 352 ५०१. ५०२. योगशास्त्रप्रयोजनम्। 353 ५०३. पाश्चरात्रपाशुपतादिप्रवृत्तिप्रयोजनम् । ५०४. शैवादिग्रन्थानां फलम्। 354 ५०५. नास्तिकमतम् । 355 ५०६. साहित्यशास्त्रफलम् । 356 ५०७. तर्कदृष्टेविद्वत्समागमः । ५०८. ज्ञानिनां व्यवहारे औदासीन्यमेव । 357 ५०९. शुभसन्ततिराजप्रसङ्ग: । ५१०. शुभसन्ततेः प्रश्नः । 358 ५११. विष्णूपासकस्योत्तरम् ५१२. शिवोपासकस्योत्तरम्। 359 ५१३. गणेशपूजकस्योत्तरम्। 361 ५१४. देवीभक्तस्योत्तरम्। ५१५. सूर्यभ क्तस्योत्तरम्। 363 ५१६. स्माते मतम् । 364 ५१७. षट्च्छास्त्राणां परस्परविरोधः । टीकायाम्-दशानां नामापराधानां निरूपणम्। ५१८. तर्कदृष्टेः पितृदर्शनम् 365 ५१९. तर्कदष्टिकृतः पित्रुपदेशः। 366 ५२०, पुराणगतस्तुतिनिन्दयोस्तात्पयेकथनम्। " ५२१. पञ्चदेवतोपासनायाः फलम्। 367 ५२२. एकस्यैव परमात्मनो नानानामवत्वम् । 368 12

Xc

आवर्तानां सङ्खया पुटसङया ५२३. पुराणतात्पर्यकथनम् । 368 ५२४. वैष्णवादिग्रन्थतात्पर्यकथनम्। ५२५. मूर्तिप्रतिपादनाभिप्रायः । 369 ५२६. कारणब्रह्मोपासना। ५२७. मूर्तिविशेषेष्वाग्रहवतां दुःखानुभवः । 370

५२८. शुभसन्ततेः प्रश्नः । ५२९. तरकेदृष्टयुत्तरम्। 371

५३०. उत्तरमीमांसा प्रमाणम्। ५३१. शास्त्रान्तराणि मुसुक्षुणा नोपादेयानि। 372 ५३२. अन्धगोलाङ्गूलन्यायः । ५३३. राज्ञो ब्रह्मलोकप्राप्तिः । 373

५३४. शुभसन्ततिमरणम्। ५३५. तर्कदष्टेः परमात्मैक्यम्। ५३६. भाषान्तरेऽस्य ग्रन्थस्य रचनायां हेतुः । 375 ५३७. मङ्गलाचरणं ग्रन्थसमाप्तिश्च। ५३८. अस्य ग्रन्थस्य संस्कृतभाषया रचनायां हेतुः । 376

शुद्धाशुद्धपत्रिका

पुटसङ््या पङ्िक्सङ्गया अशुद्धम् शुद्धम्

15 व्यायकं व्यापकं

रूय रूप

2 5 कारणम् करणम्

18 चिदामास चिदभास

19 16 तदनच्छिन्नं तदनवच्छिन्नं

25 30 शरीरदि शरीरादि

27 22 निधानं निदानं

30 6 एकस्याप्भावो एकस्याप्यभावो

32 15 विषययि विषयि

34 17 वस्त्वबुध्यते वस्त्ववबुध्यते

36 1 द्वितीयात्म द्वितीयात्मा

36 10 स्भाव स्व्भाव

37 3 जायेन् जायेरन्

38 29 शास्रस्म शास्त्रम

33 घटन्न घट

43 24 प्राया प्राये

48 18 पाय

52 10 एवाथ्यास एवाध्यास blb

53 17 धर्माशब्देन धमशब्देन

57 13 सक्ष्म सूक्ष्म

60 9 डन्तरकरण डन्तःकरण

62 10 बन्ध्या बन्धा

63 1 निमित्तिक नैमित्तिक

67 27 मयोधि मयोपाधि

28

29

xcii

पुटसङ्म्या पड्तिक्तसङ्ग्या अशुद्धम् शुद्धम्

68 18 वक्ष्ययाण वक्ष्यमाण

26 पूर्वत्व पूर्वत्वा

69 6 ज्जजनन ज्जनन

78 29 पर्यसायि पर्यवसायि

86 28 रज्वच्छिन्न रज्ववच्छिन्न

88 16 त्रिपुटा त्रिपुटी

89 13 वृत्युहित वृत्युपहित 95 29 कपालाश कपालाकाश

97 4 चैतन्स्य चैतन्यस्य

29 त्येत्त्रयं त्येतत्त्रयं " 103 10 बिम्बत बिम्बित 105 23 पुपय पुण्य 115 15 इत्युमा इत्यनुमा 116 19 प्रतीत्य प्रतीत्या 118 16 चक्ष चक्षु 119 21 वच्छि वच्छिन्न 129 18 वृत्य वृत्या 132 22 बदु बहु 25 युक्तध वा मुक्त्तयैवा 28 युक्ति मुक्तिं

29 ह्मात्म हयात्म 135 22 सर्वभौमा सार्वभौमा 137 18 विकेकात् विवेकात् 140 15 ह्यजने ह्यार्जने 141 19 मन्ति मन्त्रि 143 2 दश दर्शन 151 16 द्वैव द्वैत 153 3 तादज्ञानं तदज्ञानं 22 भूता भूत

xciii

पुटसङ््या पड़िक्तसङ्गया अशुद्धम् शुद्धम् 154 29 विविके विवेके 156 12 तस्मी तस्मा

158 1 मिका यिका

159 13 न्द्रिस्य न्द्रियस्य

15 20 करण करणं

28 त्तथ तथा

161 29 तेजोऽशा: तेजोंडशा: 163 10 मियुच्यते मित्युच्यते 17 द्यष्ठातृ दघिष्ठातृ 31 सेवा सैवा

164 23 प्रेमास्पदत्वा प्रेमास्पदत्व 30 नामा नात्मा

168 4 वर्तिक वार्तिक

169 28 दण्डद दण्ड

177 28 पमेश्वरः परमेश्वरः

30 कूरस्थं कूटस्थ

178 11 विपये विषये

32 लोय लोप

179 3 विवेचन विवेचना

26 स्वान्त: स्वान्त:

रगा रागा

रागा " 29 राग

181 18 जस जल

182 8 नस्ति नास्ति 183 31 वश्वयं वश्यं

184 20 ३२६ ३१६ 185 4 न्तयेण न्तर्येण

" 18 सर्वस्तू सववस्तु 189 15 संन्धा सम्बन्धा

xciv

पुटसङ्या पङ्टिकलङ््या अशुद्धम् शुद्धम्

193 29 शक्नुन्ति शक्नुवन्ति

194 8 नययि नयति

196 13 चैतन्य चैतन्यं

14 मुकार मकार

198 20 तत्राय्य तत्राप्य

204 15 रथान रथान्

23 स्वम्दार्थाः स्वन्नपदार्थाः

206 28 थिक र्थिक

207 21 वच्छि वच्छिन्न

208 20 रहित ररहित

209 22 पुत्तो पुत्रो 210 14 विचरो विचारो

216 15 स्वमवान् स्वप्रवन्

218 13 ज्ञानत् ज्ञानात् 20 वचनी वचनीय

220 10 मन्दानों मन्दानां

221 23 स्वम स्वप्व

223 8 स्वल्का स्वल्पका

224 24 न्यिथ्यैव न्मिथ्यैव

233 28 नहि महद र्नाहम

237 3 मेदो भेदो

240 33 घ्रव ध्रव

241 16 ज्ञाहेतुः ज्ञानहेतु: 242 8 दार्थ पदार्थ

243 26 षेत्घा षेधा

245 5 शरीण शरीरेण

253 14 स्थिा स्थिता

259 9 भवेदु भवेयु

263 27 सनने सनेन

xCV

पुरसङ्कया पङ़िकसङ्या अशुद्धम् शुद्धम्

266 1 गमना गमन

27 कर्मफल कर्मफलं

270 18 श्रम श्रमा

271 22 तब्रह्म ब्रह्य

272 14 कतव्या कतव्या

25 रूत्वा रूपत्वा

276 15 वृत्त्थ वृत्यर्थ

277 18 सञ्ातः सञ्नातः

278 17 द्वार द्वारा

279 23 धृकू दक्

287 18 यदस्य पदस्य

21 रूदि रूढि

291 7 हेतता हेतुता

293 21 कार्मज कर्मज

295 26 sन्तर्भति डन्तर्भवति

299 29 दोयुक्त दोषयुक्त

30 पहि परि

302 15 शक्याथ शक्यार्थ

306 14 अहल्लक्षणा अजहल्लक्षण

310 15 प्राब्ध प्रारब्ध

317 29 त्वपदार्थ त्वम्पदार्थ

329 17 धोच्ये घोच्यते

335 17 रत्यतं रत्यन्तं

20 दैत द्वैत

336 2 सभव सम्भव

7 भीजना भोजना

10 तस्य प तस्य न

336 12 सुखार्यि सुखाथि

338 7 अधिक्रियते अति क्रियेत

xcvi

पुटस्ख्या पङ़्िक्तसङ्गया अशुद्धम् शुद्धम्

342 10 सर्वर्था सर्वथा

348 6 उदोत्त उदात्त

353 19 साङ्क साड्य

357 6 चञ्चल्य चाञ्चल्य

16 विज्ञानाति विजानाति

359 16 चाय चायं

361 17 सवे सर्वे

362 6 गाव्णे गाणे

364 15 विष्वा विष्ण्ा

365 13 इत्थ इत्थम्

28 सन्ते सन्तते

368 6 ईश्व ईश्वर

370 11 विष्वा विष्णवा

372 20 कर्तु कर्तु

375 I7 ग्रमे ग्रामे

भारती विजयम् प्रेस्, मद्रास-५.

॥ ओम् ॥ श्रीचिद्धनगणेशाय नमो मह्मम्। श्रीवासुदेवब्रह्मेन्द्रसरस्वतीविरचितः रस्कृतविचारसागरः ।

तदीयया टिप्पण्या समलङ्कृतः । तत्रानुबन्धानां सामान्यतो निरूपणं नाम प्रथमस्तरङ्ग :- (आ० १-११) वस्तुनिर्देशरूपमें ङ्गलाचरणम्- (१) जीवब्रह्मैक्य रूपमङ्गलम्- सुखं नित्यं स्वप्रेकाशं व्यापकं नामरूपयोः । अधिष्ठानं बुद्धयबोध्यं बुद्धेर्द्वग्यत्तु निर्मलम् ॥ १ ॥ अपारं सर्ववेदान्तवेद्यं प्रत्यक् परं महः । तदेवाहं न मत्तोऽन्यदिति मे निश्चिता मतिः॥२ ॥

अस्याथस्तु-'तदेवाहम्' इत्युत्तया महावाक्यार्थप्रत्यगभिन्नपरमा- त्मैव स्वस्वरूपमिति। तद्विशेषणानि निरूप्यन्ते-तत् प्रत्यक् परं महः (ब्रह्म) कथं भूतम् :- सुखं, नित्यं, स्वप्रकाश, व्यायकं, नामरूययोरधिष्ठानं च भवति। पुनश्च तद्गह्म कथं भूतम् ?- बुद्धयबोध्यं बुद्धेर्द्क् च भवति। अस्यार्थ :- बुद्धयबोध्यं=न हि बुद्धिब्रह्म विजानाति=प्रकाशयति। "नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा," (क. 2-3.12) "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह," (तै. ब्र. 4+9) "न तत्र सूर्यो भाति" (क. 2-2-15, मु. 2- 2-10, श्वे. 6-14) इत्यादिश्रुतिभ्यः । किन्तु बुद्धेर्द्टक्=सर्वसाक्षि ब्रह्मैव बुद्धिं

१. निर्गुणब्रह्मात्मावबोधनम्। २. विध्नध्वंसानुकूलव्यापारविशेषः । ३. परमप्रेमास्पदीभूतनिरतिशयानन्दः । ४. त्रिकालाबाध्यं कूटस्थसत्यम्। ५. अनन्याधीनप्रकाशरूपं, चिन्मयमिति यावत्। ६. देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं, अनन्तं, निरतिशयमहत् । ७ विवर्तोपादानकारणम्।

संस्कृतविचारसागरे

प्रकाशयति। "यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम्", (के. 1-5) "तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" (क. 2-2-15, मु. 2-2-10. श्वे. 6-14) इत्यादि- श्रुतिभ्यः । (2) बुद्धिन शब्दस्य शक्तिवृत्त्या ब्रह्म विजानाति, किन्तु लक्ष- णावृत्या। (3) मलविक्षेपादिदोषयुक्ता बुद्धिन ब्रह्म विजानाति, किन्तु तद्रहिता। "शास्त्राचार्योपदेशशमदमादिसंस्कृतं मन आत्मदर्शने कारणम्" इति गीता- भाष्यवचनात् (भ. गी. 2-21)। असौ बुद्धिरपि फैलव्याप्त्या न ब्रह्म विजानी- यात, किन्तु वृत्तिव्याप्त्यैव। इयञ्च वृत्तिर्दीपो यथा स्वसंबद्धपदार्थान प्रकाशयति न तथा ब्रह्म प्रकाशयितुं प्रभवति। किन्त्वन्घकारे घटाद्यावृतरत्न- प्रदीपादिरयथा घटादिस्वावरणभङ्गे स्वयमेव प्रकाशते, एवं 'अहं ब्रह्मास्मि' इति प्रमाणजन्यप्रमारूपवृत्तिर्व्रह्मावारकाज्ञाननाशमत्रं करोति, ब्रह्म तु बुद्धया दिसाधनान्तर निर पेक्षमेव स्वसंबद्धसर्वावभासकत्वरूपस्वयंज्योतिष्ट्रेन नित्या- परोक्षरूपत्वात् स्वयं प्रथते। इति ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वबोधकमिदं विशेषणम्। पुनश्र तद्ब्रह्म कथ भूतम्? निर्मलं-शुद्धम्, अपारं=देशकालवस्त्व- परिच्छिन्नं च भवति। (२) अथ विशेषणानां प्रत्येकं प्रयोजनमुच्यते- (i) सुखं नित्यम्-सुखस्य नित्यत्वविशेषणानुपादाने वैषयिके सामये

१. वृत्तिप्रतिफलितचिदामासविषयत्वं फलव्याप्तिः।

२. केवलवृत्तिविषयत्वं वृत्तिव्याप्तिः। तथा चोक्तं पञ्चदश्याम्- "स्वप्रकाशोऽषि साक्ष्येव धीवृत्त्या व्याप्यतेऽन्यवत्। फलव्याप्यत्वमेवास्य शास्त्रकृद्भिर्निवारितम् ॥ (तृप्तिदीपे. २०) बुद्धितत्स्थचिदाभासौ द्वावपि व्याप्नुतो घटम्। तत्राज्ञानं घिया नश्येदाभासेन घटः स्फुरेत् ॥ ९१॥ ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्षिता। स्वयं स्फुरणरूपत्वान्नाभास उपयुज्यते ॥ ९२ ॥ चक्षुर्दीपावपेक्ष्येते घटादे्देर्शने, तथा। न दीपदर्शने, किन्तु चक्षुरेकमपेक्ष्यते ॥ ९३ ॥

४. पार := अन्तः। स च देशकालवस्तुकृतभेदात् त्रिविधः। तदभावादपारं ब्रह्म । (१) तत्र देश := प्रदेशः, यत् सर्वत्राव्याषित्वेनैकदेशवर्ति तस्य देशतोऽन्तोऽस्ति, यथा घटादेः, न तु ब्रह्मणः, तञ्च सर्वत्र व्याप्यावतिष्ठते। सर्वस्यापि देशस्य मायय। तस्मिन्नध्यस्तत्वेन तदनवच्छेदकत्वात्। (२) काल := अविद्याचित्संयोगः। "कालो माया-

प्रथमस्तरङ्ग: ३

सुखे, नैयायिकाभिमते आत्मगुणे आनन्दे चातिव्याप्तिः। तदुपादाने तु विषयानन्दस्य, आत्मगुणस्य चानन्दस्या नित्यत्वप्रसिद्धेर्नातिव्यापिः । (ii) नित्यं, स्वप्रकाशम्-नित्यत्वमात्रोक्तौ न्यायमतसिद्धकालाका- शादिनित्यपदार्थेष्वतिव्याप्ेस्तद्वारणाय 'स्वप्रकाशम्' इति। आकाशादीनां नित्यत्वेऽपि न्यायमते तेषां जडत्वेन स्वप्रकाशत्वाभावान्नातिव्यापिः । (iii) स्वप्रकाशम्, व्यापकम्-स्वप्रकाशत्वमात्रोक्तौ सूर्यादिज्योतिषि, न्यायमतसिद्धात्म*गुणे ज्ञाने, बौद्धानां क्षणिकविज्ञानात्मनि चातिव्याप्तिप्रसक्ते- स्तद्वारणाय 'व्यापकम्' इति। तेषां परिच्छिन्नत्वान्नातिव्यापिः । (iv) व्यापकं, नामरूपयोरधिष्ठानम्-व्यापकत्वमात्रोक्तौ नैयायिक- प्राभाकरमतसिद्धात्मनि, आकाशादौ, साङ्ग्यमतसिद्धप्रकृतौ चातिव्याप्ेस्तद्वार- णाय 'नामरूपयोरधिष्ठानम्' इति। पूर्वोक्तेष्वाकाशादिषु त्रिषु व्यापकत्वाङ्गी- कारेऽपि नामरूपयोरघिष्ठानत्वानङ्गीकारान्नातिव्याप्तिः । (v) नामरूपयोरधिष्ठानं, स्वप्रकाशम् [बुद्धयबोध्यं बुद्धेर्द्वक्]-नाम-

व्याप्तिस्तद्वारणाय 'स्वप्रकाशं' [ बुद्धयबोध्यं बुद्धेर्दक् ] इति। रज्न्वादेर्ज- डत्वान्नातिव्यापिः। अयं च परिष्कारो मन्ददष्टया। वस्तुतस्तु वेदान्तिमते रज्ज्वादिसर्वकल्पनाधिष्ठानं तत्तदुपहितचतन्यमेव। अतो "नामरूपयोरधि- ष्ठानम् " इत्येव लक्षणम्।

त्मसंबन्ध: सवसाधारणात्मकः" इत्युक्तेः । यस्य तु जन्मतः प्रागूर्ध्व चाभावो दृश्यते तस्य कालतोऽन्तोऽस्ति, यथा विद्युदादेः, न व्रह्मणः जन्मादिविकाराभावात् तस्य, कालस्यापि तदध्यस्तत्वाच्च। (३) वस्तु=पदार्थः । यत् यस्माद्भिद्यते तेन तस्यान्तो भवेत्, यथा घटः पटाद्भिद्यत इति घटेन पटस्यान्तो भवति। त्रह्मणि तु सवस्यापि जगतः मृदि घटश- रावादेरिव कल्पितत्वेनावस्तुत्वान्नवस्तुपरिच्छेदोऽपि तस्य संभवति। तस्माद्ब्रह्म अपारं= अनन्त=देशकलवस्तुपरिच्छेदशून्यं, ततोऽन्यस्य द्वितीयस्याभावात्। १. अलक्ष्ये लक्षणस्य सत्वमतिव्याप्तिः, लक्ष्यैकदेशासत्वमव्याप्तिः, लक्ष्यसामान्या- सत्वमसंभवः ।

कान्तराङ्गीका रेऽनवस्थाभयात् स्वप्रकाशत्वमङ्गीकर्तव्यम्। तथा च व्यवसायात्मकज्ञानस्यापि स्वप्रकाशत्वमस्त्वित्य भिप्रायेणैवमुक्तम् ] २. आकाशादीनां व्यापकत्वमापेक्षिकम्। ३. प्रतीतिकालमातसत्ताके=कल्पितं = मिथ्येत्यर्थः ।

संस्कृतविचारसागरे oC (vi) स्वप्रकाशं [बुद्धयबोध्यं बुद्धेर्द्क ], निर्मलम्-स्वप्रकाशत्वमा- त्रोक्तौ केषाश्चिदुपासकानां मते आत्मन्यतिव्यापेस्तद्वारणाय 'निर्मलम्' इति। उपासकमते तु आत्मनः स्वप्रकाशत्वेऽपि अविद्यादिम लवत्वेनैवाभ्युपगमान्नाति- व्याप्तिः । (vii) निर्मल, अपारम्-निर्मलत्वमात्रोक्तौ साङ्गयाभिमते आत्मन्यति- व्याभ्निसंभवात्तद्वारणाय 'अपारम्' इति। तन्मते आतमनो देशकालपरिच्छेदा- भावेऽपि वस्तुपरिच्छेदस्येष्टत्वात। तस्याप्यभावाद्ब्रह्मणो नातिव्याप्ति: ।। (३) अनेकविशेषणानां प्रयोजनम्-पूर्वोक्तात्मलक्षणेषु "सुखं, नित्यम्"; "नित्यं, स्वप्रकाशम्"; इति द्वाभ्यां द्वाभ्यामेव लक्षणाभ्यां सर्व- त्रातिव्याप्तिदोषनिवृत्तावपि अनेकधातिव्याप्तिनिरासोक्तिस्तु तल्लक्षणप्रयोजनेषु विस्पष्टार्थरुचीनां सर्वप्रकारेण ब्रह्मज्ञानोत्पत्तये। पूर्वोक्ताखिललक्षणलक्षित- चिन्मात्नब्रह्मैवाहं न परागरूप इति मेंड्गलार्थः ।

(आ.४-११) स्वप्रत्यगात्मविषयकमङ्गलाचरणविषये आक्षेपस- माधानानि। (४) प्रथम आक्षेप :- ननु हरिहरब्रह्मादिषूपास्येषु सत्सु तत्स्मरणा- त्मकमङ्गलाचरणं विहाय स्वात्मस्मरणरूपं मङ्गलं किमिति युक्तं कर्तुमिति चेतु । (५) समाधानम्-उच्यते-मय्यखण्डचिदम्भोघौ हरिहरब्रह्मार्केन्द्र- चन्द्रवरुणयमश क्तिकुबेरगणपत्याद्यपलक्षिता: सर्वेपि देवास्तरङ्गायन्ते। अतो मयि सर्वप्रपश्चाघिष्ठाने जगत्कारणे स्मृते मत्कार्यभूतास्ते सर्वेऽपि देवाः स्मृता एव भवन्ति। तस्मात्स्वविषयकं मङ्गलाचरणमेव युक्तम्। (६) द्वितीय आक्षेप :- ननु हरिहरादयो देवा मायाविशिष्टचैतन्या- त्मकेश्वररूपसमुद्रस्य तरङ्गा इति वक्तुं युक्तम्, नतु तव। अतः ईश्वरविषयकं मङ्गालाचरणं युज्यते। किश्च वृक्षमूलसेचनेन यथा तच्छाखवास्कन्घादयस्तृ- प्यन्ति, यथा अन्नपानादिजनितप्राणतृप्त्या इन्द्रियादितृनिः, एवमीश्वरविषयक- मङ्गलाचरणेनेव तद्विभूतिभूतेतरदेवतामङ्गलाचरणं सिद्धात, न तु त्वन्मङ्गला- चरणादिति चेत् ।

१. अस्य ग्रन्थस्य जीवब्रह्मैक्यं विषय इत्यनेन मङ्गलेन सूच्यते।

प्रथमस्तरङ्ग: ५

(७) समाधानम्-उच्यते-योगिभिहृदये चिन्त्यमानः सर्वज्ञः कृपा-

तथा चोक्तम्- "मध्येव सकलं जातं मयि सर्व प्रतिष्ठितम्। मथि सर्व लयं याति तद्ब्रह्माद्वयमस्म्यहम्"॥ (कै. 19) "आत्मत एवेदं सर्वम्" (छा. 7. 26.1) "अणोरणीयानहमेव तद्वन्महानहं विश्वमिदं विचिल्म्। पुरातनोऽहं पुरुपोऽहमीशो हिरण्मयोऽहं शिवरूपमस्मि " ॥ (कै.20) "स्वपूर्णात्मातिरेकेण जगजीवेश्वरादयः । न सन्ति नास्ति माया च तेभ्यश्चाहं विलक्षण: ।। सर्वाघिष्ठानरूपोडस्मि सर्वदा चिद्घनोSस्म्यहम्। रक्षको विप्णुरित्यादि ब्रह्मा सृष्टेस्तु कारणम्।। संहारे रुद्र इत्येवं सर्व मिथ्येति निश्चिनु ॥"

"तदेव ब्रम्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते" (के. 1-4-8) "अथ योऽन्यां देवतामुपा्ते अन्योऽसावन्योडहमस्मीति न स वेद यथा पशुः"। (बृ. 1-4-10) "सर्व तं परादादयोऽन्यत्रात्मनः सर्व वेद"। (बृ. 2-4-6) इत्यादिश्रुतिभ्यः । "सर्व चैतदविद्यया त्रिगुणया सेशं मया कल्पितम। स्वम्मिन्नेव स्वप्नवदीशानत्वादिसर्वकल्पनया ।। जीव: सर्वविकारोपादानमिति ब्रुवन्त्यन्ये ।।"

इत्या दिवचनशतेभ्यश्च- 'यत् यत्र कल्पित नैव तत्ततोऽघिष्ठानादतिरिच्यते' इति न्यायादी- श्वरादीनां मय्यखण्डचिदात्मन्यध्यस्तत्वेन मत्स्वरूपानुसन्घानादेव तेषां देवता- न्तराणामपि मङ्गलाचरणं सिद्धयतीति न काप्यनुपपत्तिः ॥

६ संस्कृतविचारसागरे

(८) तृतीय आक्षेप :- ननु शुद्धे ब्रह्मणीश्वरः कल्पित इति शक्यते वक्तुं, न तु सुतरां त्वयि परिच्छिन्ने। अतो निमुर्णब्रह्मस्मरणेनैव कृतानि भवन्तीतरसकलदेवतामङ्गलानि, न तु त्वत्स्मरणादिति चेत्- (९) समाधानम्-उच्यते-यथा अधिष्ठानभूतरज्ज्वाद्यज्ञानात्सर्पादि- भ्रम:, तद्धिष्ठानयाथात्म्यज्ञानेन तन्निवृत्तिश्च, तथा सकलजगदघिष्ठानप्रत्यगे- करसब्रह्माज्ञानात् जगत्प्रतीयते, तदापरोक्ष्येण निश्शेषं निवतते च। तच्चाघिष्ठानं ब्रह्म प्रत्यगात्मा अहमेव ॥

"अयमात्मा हि ब्रह्मैव सर्वात्मकतया स्थितः । इति निर्धारितं श्रत्या बृहदारण्यसंस्थया ।।" "यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चातति विषयानिह। यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति गीयते ॥" "तत्त्वमसि" (छा. 6-8-7) "त्वं तदसि।" "यत्परं ब्रह्म सर्वात्मा विश्वस्यायतनं महत।" "सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नित्यं तत् त्वमेव त्वमेव तत्।" (कै. 16) "एकमादयन्तरहितं चिन्मात्रममलं ततम्। खादप्यतितरां सूक्ष्मं तद्ब्रह्मासि न संशयः ॥" (अन्न. 5-65.) "अनेन सर्व ह्येतद्वेद।"

"तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात् प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदय- मात्मा। स योऽन्यमात्मनः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात् प्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथव स्यात्। आत्मानमेव प्रियमुपासीत।" (बृ. 1-4-8) "आत्मा ह्येषां स भवति।" (बृ. 1-4-10) "यत्साक्षादपरोक्षादूब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः।" (बृ. 3-4.1) इत्यादिश्रतिभ्यः । "एव" इत्यवधारणेनांशांशित्वविकार- विकारित्वोपास्योपासकत्वादिद्वित्वनिबन्धनो भेदः सुतरां प्रत्यगेकरसस्य मम, चिन्मात्रस्य ब्रह्मणश्च नास्तीति सिद्धयति। एतेन कारणाधीनत्वरूपकार्यत्वं प्रकाशाघीनत्वरूपप्रकाश्यत्वं, अधिष्ठानाधीनत्वरूपाधेय (रोपित) त्वं चेत्येतस्त्रि- विधपारतन्तर्यं मम न संभवतीति सूच्यते। तस्माच्चिन्मात्रपत्यग्रपस्य मम मङ्गलमेव शुद्धब्रह्मविषयकं मङ्गलं भवति ।

प्रथमस्तरङ्ग: ७

(१०) चतुर्थ आक्षेप :- ननु भवद्गुरुपरम्परागतसैगुणेष्टदेवतानम- स्कारात्मकमङ्गलं युक्तं कर्तुमिति चेत ।। (११) समाधानम्-उच्यते-यत्स्वरूपपरिज्ञानाय साधकाः चित्त- शुद्धये निष्कामकर्माणि, चित्तैकाय्रयायोपासनानि च यमाद्यष्टाङ्गसहिता आचरन्ति तादृशप्रत्यगेकरसचिन्माल्ाखण्डब्रह्मरूपत्वात् स्वस्य मम, कमन्यं नमस्कुर्याम्। स्वस्वरूपातिरिक्तस्य द्वैतस्याणुमात्रस्याप्यभावात् भेदघटितत्रिपुटी- विषयभूतनमस्कारादिव्यवहार एव न संभवतीत्यभिप्रायः ॥ (आ. १२-१३) ग्रन्थमहिमा- (१२) वेदान्तसिद्धान्तरूपनीरपूर्णोतिगम्भीरोडयं विचारसागराख्यो ग्रन्थः। गुरुमुखात् तीन्नतरश्रद्धाभक्तिसाघनचतुष्टयपूर्वकमस्य ग्रन्थस्य श्रवण- मनननिदिध्यासनजन्यस्वस्वरूपापरोक्षसाक्षातकारेण अविद्याद्यखिलानर्थनिवृत्त्या केवलाद्वितीयचिन्मात्रूपो धीरैः परमानन्दमान्ोति। ननु सत्स्वनेकप्राचीनोद्ग्रन्थेषु सूत्रतर्वोंष्यवातिकादिषु किमित्ययम- १. रामकृष्णादि। २. गुरुशिष्ययो: तत्त्ववुभुत्साकथारूपेण वादेन वा, पूर्वपक्षसिद्धान्तचर्चारूपेण वा, जडचेतनपदार्थयो: उपक्रमादिषड्विघतात्पर्यलिङ्गर्यो निर्णयः स विचारः। तेन पर्यवसन्नोऽर्थः सिद्धान्तः । स एव सागर इव सागरः । कुतः ?- अनेकशङ्कापङ्कप्रक्षालक- समाधानरूपसलिलपूर्णत्ात्। अनेकाध्यायरूपतरङ्गवत्वात्। कठिनप्रमेयरूपग्राह- वर्वात्। शुद्धबोधस्व रूपनिर्णायकसिद्धान्तरूपरत्नानामाकरत्वात्। परकूलप्रापणाय शुद्धबुद्धि- रूपनौकावत्वात्। असकृदभ्यासात्मकानुकूलवातेरितत्वात्। अनन्यप्रत्यग्ब्रह्मनिष्ठगुरुरूप- नौकादण्डवत्वात्। एतद्ग्रन्थाभ्यासजनितज्ञानगम्यमोक्षरूपतीरवत्वाच्च। ३. 'धी'शब्दस्य बुद्धिरर्थः । 'र' इत्यस्य विषयेभ्यः परावृत्य तद्रक्षणमथः। तथा च विषयेभ्यो बुद्धिं यो नियच्छति स एव धीरः । "पराश्चि खानि व्यतृणत् स्वयंभूस्तस्मा- त्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन्। कश्चिद्धीरः" (क. 2.1-1) इत्यादिश्रुतेः । ४. "अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्तोमुखम्। अस्तोभमनवद्यश्च सूत्रं सूत्र विदो विदुः ॥" षड्दर्शन्यात्मकानेकग्रन्थेषु सत्स्वप्यत् 'सूत्र' शब्देन श्रीकृष्णद्वैपायनप्रणीत (५५५ सूत्रात्मकं) शारीरकमीमांसाशास्त्रं ग्रृह्यते। ५. "सूवार्थो वर्ण्यते यत्र पदैः सूत्रानुसारिभिः । स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदुः ॥" एवं सत्त्वप्यनेकेषु भाष्येषु भगवत्पादीयमेवात्र भाष्यं योग्यं ग्रहीतुम्। ६. "उक्तानुक्तदुरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते। तदेव वार्तिकं प्राहुर्वार्तिकज्ञा महर्षयः ॥" सत्स्वप्येवंजातीयकेष्यनेकेषु वार्तिकेषु श्रीशङ्करभगवत्पादपूज्यशिष्यमण्डन- मिश्राख्यश्रीसुरेश्वराचार्यकृतमेवाल वार्तिकं ग्राह्यम् ।। ७. आदिपदग्राह्याणि उपनिषद्गीतादीनि।

संस्कृतविचारसागरे V

पूर्वो ग्रन्थोऽधुना विरच्यत इति चेन्न। तेषामत्यन्तप्रौढोत्तमाधिकारिकत्वेन मन्दानासुपकारायास्य साफल्यात्। (१३) सत्स्वप्यने केषु भाषागन्थेषु पञ्चभाषात्मबोधादिषु विना विचार- सागरं स्वात्मविषयकसर्वसंशया न निवर्तेरन्। यतः केचन ग्रन्थकाराः श्रवण- मात्रं कृत्वा भाषाग्रन्थं रचयामासुः। ततस्तद्गतविषयाः केचन शास्त्रानु- सारिणो न भवन्ति। क्वचित शास्त्राथवपरीत्यञ्चोपलभ्यते। अपरे केचन स्वल्पशास्त्राभ्यासमात्रेण भाषाग्रन्थान् रचयामासुः । तत्र वेदान्तार्थस्य समग्र- स्यानुक्तत्वात् न तैर्निस्संशयज्ञानमुदेति। अस्मिन् विचारसागरे तु वेदान्तार्थाः समर्मकाः समग्रतया शास्रानुसारेण प्रतिपाद्यन्ते। सवेत्र शास्त्राविरोधेन चात्मज्ञानोपयोगिविषयाः सप्रपञ्चं निरुप्यन्ते। तस्मादयमेव सर्वेभ्यो वेदान्तग्रन्थेभ्य उत्तमोत्तमः । नास्त्यम्य सम ग्रन्थान्तरम्। (आ. १४-३७) साधनचतुष्टय निरूपणम्- (१४) अनुबन्धचतुष्टयम्-अधिकारिविषयप्रयोजनसंबन्धाना- मनुबन्ध इति नाम। "सर्वस्यैव हि शास्त्रस्य कर्मणो वापि कस्यचित। यावत्प्रयोजनं नोक्तं तावत् तत्केन गृह्यते ।।" इति वचनात्प्रयोजनादिज्ञानाभावे विवेकिनां अ्रन्थे प्रवृत्त्यनुपपत्तेस्तदङ्ग- भूतोऽनुंबन्धः प्रथमं निरूप्यते। (आ. १५-३२) अधिकारिनिरूपणम्- (१५) अधिकारिलक्षणम्-निसर्गत एव सर्वषामन्तःकरणे मेल- १. स्तम्भचतुष्याभावे यथा मण्डपो न तिष्ठति तद्वदनुबन्धचतुष्टयाभावे न कस्याषि ग्रन्थे प्रवृत्ति: सिद्धयेत्। तस्माद्ग्रन्थादौ तत्र प्रवृत्यर्थमवश्यं ग्रन्थक्त्रा तच्चतुष्टयं निरूपणीयम् । स्वज्ञानमनु=स्वविवेकविज्ञानानन्तरंमेव मुमुक्षुं ग्रन्थेन बध्नाति=वेदान्त- विचारे प्रवर्तयतीत्यनुबन्धः । २. स्थूलदेहगतवातपित्त हेष्मरूपदोषत्रयजन्यरोगनिवृत्तये यथा धन्वन्तरिप्रभृति- भिरायुर्वेद: प्राणायि, एवं सर्वप्राणिसाधरणान्तःकरणगतमलविक्षेपाज्ञानाख्यदोषत्रयनिवृत्तये कर्मोपासनाज्ञानकाणडत्रयोपबृंहितं वेदचतुष्टयमीश्वरेणाकारि। मलं नाम पापम्-तच्च संस्कारात्मनातिसूक्ष्मत्वान्न प्रत्यर्क्षीक्कियते। किन्तु निषिद्धकर्मानुष्ठानेन, विषयासत्त्या, चित्तगताशुभवासनाभिश्वानुमीयते। तद्वान् पुरुषो मलिनो भवति। अतस्तन्निवृत्यर्थ निष्कामकर्माणि, भूतद्यादि, ईश्वरनामोच्चारणादीनि च साधनानि विहितानि। तत्राद्यद्वयं मलमात्रं निवतयेत। नामोच्चारणं तु विक्षेपमपि।

प्रथमस्तरङ्ग:

विक्षेपावरणात्मकदोषत्रयमास्ते। निष्कामकर्मानुष्ठानेनान्तःकरणस्थमलरूप- दोषनिवृत्तिः। उपासनया विक्षेपस्य। यस्य निष्कामकर्मोपासनाभ्यां मलविक्षेपयो- र्निवृत्तावपि स्वस्वरूपावारकाज्ञानं न निवृत्तं, यश्च पुष्कलसाधनचतुष्टय- संपन्न: सोऽधिकारी। (१६) साधनचतुष्टयम्-(1) नित्यानित्यवस्तुविवेकः, (2) इहा- मुत्रफलभोगविरागः, (3) शमदमादिषट्कसंपत्, (4) मुमुक्षुत्वं चेति। (१७) नित्यानित्यवस्तुविवेकः -चिन्मात्र आत्मा नित्यः (सत्यः), नाशाप्रतियोगी, क्रियाशून्यः । तद्विलक्षणोऽनात्मा तु दृश्यः प्रपश्चो नाश- प्रतियोगी, अनित्यः (असत्यः), क्रियासहितश्रेति विवेचनमेवविवेकः ।

विक्षेपो नाम-चित्तचाव्चत्यम्। यस्य चित्तं वेदान्तश्रवणे स्वरूपानुसन्धाने वा स्थैर्य न प्राप्नोति किन्तु बिषयाभिमुखीभवति, तेन तन्निवृत्तये ईश्वरनामोच्चारणं, अजपाम- न्त्रावृत्तिः, ईश्वरमूर्तिध्यानं, निर्गुणब्रह्मानुसन्धानमित्याद्युपाया अनुष्ठेयाः। उपासनादि- भिश्चित्तकाग्र्यसंभवात्। अथ वा-शरीरवाङ्मनोभिः, पुष्कलेन धनेन, शुश्रषया च ईश्वर एवास्मदनन्तको- टिजन्मार्जित सुकृतपरिपाकवशात् गुरुमूर्तिरूपेणावतीर्ण इति श्रीसद्गुरूपासन कुर्यात्। "यस्य देवे पराभक्तिः" इत्यादिश्रुतेः। एतच्च गुरूपासन विनैव कर्मोपासनादिसाधनकलायँ चित्तशुद्धिद्वारा चित्तकात्रयं जनयेत्। अथ वा-अहर्निशं वेदान्तश्रवण एवात्यन्तमादरेण तीव्रतरा प्रवृत्तिरप्युपायान्तरमेव। तथा च श्रुतित्मृतिवादा :- "श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" (बृ. 4. 5. 6.) "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थांः" (मु. 3.2.6) "वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्पे प्रचोदितम्" (शवे. 6. 22.) "दिने दिने च वेदान्तश्रवणात्" (के. 4.) "आसुप्तेरामृतेः कालँ नयेद्वेदान्तचिन्तया" इत्यादयः । एतच्च वेदान्तश्रवणं स्वातन्त्रयेणैव कर्मोपासनादिकमन- पेक्ष्य चित्तशुद्धयकाग्र्यादि जनयेत्। "नाहं अखण्डचिन्मात्रब्रह्मरूपप्रत्यगात्मानं जाने" इति व्यवहारहेतुरज्ञानम् । तच्च तादृशतत्त्वज्ञानादेव नश्यति। १. यथा बृहस्पतिसवे ब्राह्मणस्यैवाधिकारः, राजसूये क्षत्रियस्येव, वश्यस्तोमे वैश्यस्यैव, तथा साधनचतुष्टयसंपन्नस्यैव वेदान्तविचारेऽधिकारो नान्यस्य। २. हंसस्य नीरक्षीरविवेचनवत् आत्मानात्मनो: दढतरवेदान्तार्थविचारेण स्वरूप- विवेचनं विवेकः। ईदृशविवेकेन जगन्मिथ्यात्वविषयकपरोक्षज्ञानमात्र जायते, नापरोक्षज्ञानम्। तस्मात्साधनान्तरवतापि मुमुक्षुणा भाव्यम्। ननु वादिविजिगीषूणामपि पण्डितानां "आत्मा नित्यः, ततोऽन्यो देहादिप्रपश्चरूपानात्माSनित्यः" इति मेदज्ञानमस्ति। कस्मात् तद्वेदज्ञानं तेषां वैराग्यादित्रयमुत्तरं साधनजात न जनयतीति चेन्न। तेषां शास्त्राभ्यासवशाद्विवेके सत्यपि निष्कामकर्मोपासनासाध्यचितशुद्धयमावेन मलिनविक्षि- प्रान्त:करणत्वात्। यथोषरभूमौ कदलीवृक्षो न प्ररोद्दति उर्वरावनौ तूत्तरोत्तरमभिवर्धते, 2

संस्कृतविचारसागरे उत्तरेषां त्रयाणामपि साघनानामयं हेतुः, एततस्थित्यधीनोत्पत्तिकत्वाद्वैराग्या- दीनां त्रयाणाम्। अतो निमित्ताभावे नैमित्तिकाभावादवश्यमेवादौ विवेकः संपादनीयः । (१८) वैराग्यम्-दोषदृष्ट्या आव्रह्मलोका द्विपरिवर्तमानेषु भोगेष्व- नादररूपोपेक्षैव वैरोग्यमित्युच्यते ब्रह्मपारगैः। (१९) शमादिषट्कं नाम-शमदमश्रद्धासमाधानोपरतितितिक्षाः ।

निवर्तनस्। शेमो नाम-प्राचीनविषयवासनात्यागपूर्वकं विषयेभ्यो मनसः प्रति-

दैमो नाम-तद्वत् विषयेभ्यो बाह्येन्द्रियाणां प्रतिनिवर्तनम्। श्रेद्धा नाम-गुरुवेदान्तवा क्येषु दृढ़ तर विश्वास :, आस्तिक्यम् । समाधानं नाम-लक्ष्ये ब्रह्मणि चित्तैकाध्यम्।

तथा शुद्धान्त:करणे मलविक्षेपाभावाद्विवेको वैराग्यादिसाधनान्तराणि जनयेत्, नान्यथा। तस्मान्मुसुक्षुभिश्चित्तशुद्धिपूर्वक विवेकादि संपादनीयम्। १. वैराग्यं नाम-सर्वविषयतित्याजयिषा, इच्छासामान्याभावो वा। (1) यतमान, (2) व्यतिरेकः, (3) एकेन्द्रियम्, (4) वशीकरणं चेति तच्चतुविधम्। (1) यतमानं नाम मन्दविवेक: । (2) व्यतिरेको नाम-नकुलो यथा नकुललता- माश्रित्य सर्पेण युद्धयते तथा सत्सञ्ञेन दुर्गुणपरिहारे सद्गुणसंपादने चोत्साहसंपत्तिः । (3) एक्रेन्द्रियं नाम-विषयेभ्यः इन्द्रियनिग्रह एव। (4) वशीकरणं नाम सर्वतो मनोनिग्रह एव। तदषि त्रिविधम्-मन्दं, तीव्रं, तीव्रतरश्चेति। पुत्रवित्तकलत्रादिहानि- का लिकवैराग्योपेतचित्तवृत्तिर्मन्दम्। ऐहिकपुत्रादिविषयोषभोगजसुखेऽस्पृहा तीव्रम्। सातिशयत्वपुनरावृत्त्याद्यनेकदोषावमर्शन लोकान्तरभोगेष्वखिलेष्वपीच्छानुदयस्तीत - तरम्। तत्रापरोक्षज्ञानान्तरङ्गसाधनं तु तीव्रतरवशीकरणाख्यवैराग्यमेव। अतोऽतिप्रय- त्नेन संपादनीयँ तन्मुमुक्षुभिः । २. विषयदोषदृष्टयात्म काङ्डुशेन मनोरूपमातङ्गस्य स्वायत्तीकरणं शमः। ३. दोषदृष्टिपूर्वकं शास्त्रचिन्तारूपकशाघातेन तत्तच्छन्दादिविषयरूपविषममार्गेभ्य इन्द्रियरूपहयानां स्ववशतापादनं दमः । ४. यस्य त्वीश्वराचार्यवेदवाक्यादिषु पूज्यत्वग्रहेण प्रेमातिशयरूपा निरतिशय- भक्ति: संजायते तस्यैव वेदशास्त्राचार्यादिषु श्रद्धा जायेत, नेतरस्य। अतः श्रद्धा भक्ति- मपेक्षते। ५. लक्ष्ये ब्रह्मणि चित्तैका यं समाधानम्। पूर्वमधिकारिलक्षणे सगुणोपासनया विक्षेप दोषनिवृत्तिजन्यचित्तैकाग्रतोक्ता। अनयोरैका्रययोर्भेदस्तु-सगुणब्रह्मध्यानेन वा मूर्त्त्युपासनेन वा प्रथमं जायते। द्वितीय तु निर्गुणब्रह्मण्यनवरतस्थित्या।

प्रथमस्तरङ्ग: ११

कर्मणां, स्रक्चन्दनादिविषयाणां, विशेषतः श्त्रीणां च परित्यागो हालाहलवत्। तितिक्षा नाम-शीतोष्णक्षुत्पिपासादिद्वन्द्वसहनम्। शमादीनां षण्णामपि साघनानामेकेंसाधनत्वेनैवाभिप्रेतत्वात विवेका- दीनि चत्वार्येव साधनानि। न नवेति ज्ञेयम्।

१. त्यक्तेऽपि विषये कथ्वित्पुनः प्राप्ते पूर्वानुभवजनितवासनावशात्पुनरिच्छानुदयो वैराग्यस्य फलीभूतावस्था उपरतिरित्युच्यते। अप्राप्ते विषये दोषदष्टिपूर्वकमिच्छानुदयो वैराग्यमिति भेदः । २. पत्नीपुत्रवित्तवयोऽवस्थाजात्यभिमानादिकं कमसाधनम् । ३. ननु विषयग्रहणेनव स्त्रीरूपविषयस्य गृहीतत्वात्पुनरुफ्तिरनर्थिकेति चेन्न। अतीतानन्तको टिजन्मार्जितस्त्री विषयोपभोगजनितवासनायाः तीव्रतरस्वात्, शब्दस्पर्शरूप- रसगन्धमैथुनात्मकषडिन्द्रियविषयाणामेकत्रैव स्त्रीपिण्डे संभवात्, सर्वेभ्योऽपि विषयेभ्यः संसाराणवनिमजनहेतुभूतेभ्यः स्त्रीव्यक्तरेव प्रबलतरत्वात्सर्वािर्थमूलत्वाव्त स्त्रीरूपे विषयेऽ- तितरां वरस्य संपादनीयमित्यभिप्राय द्योतयितुं पुनर्ग्रहणम्। तथा चोकतं। "यस्य स्त्री तस्य भोगेच्छा, निःस्त्रीकस्य क्व भोगभूः । स्त्रियं त्यकत्वा जगत् त्यक्तं, जगत् त्यकृत्वा सुखी भवेत्"। "लिन्दु माभिगाम्,'लिन्दु माभिगाम्" (छा. 8.14.1.) "सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः" (क. 1. 1. 26.) इति। "अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत्" (छा.8.5.1.) इत्यादिना बहुप्रपश्चेन केवलन्रह्मचर्यस्य स्त्रीविषयपरित्यागलक्षणस्य वैराग्यस्य (मैथुनासमाचारस्य) दहरादुपासनान्तर- प्राप्यमम्मलो कावाप्तिसाधनत्वमुच्यते। (४) वेदान्तश्रवणादिप्रसज्गे सति तत्प्रतिबन्धकशीतोष्णक्षुत्पिपासादिद्वन्द्वान्तराय- सहनरूपा तितिक्षा कार्या। अन्यथा क्षुत्पिासादिप्रतीकारे व्यापृतचित्तस्य श्रवणादि- प्रवत्त्यसंभवः स्यात्। अतोऽवश्यं तितिक्षा संपादनीया। (५) "आत्मान रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु। बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ (क. 1. 3. 3.) इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेपु गोचरान्। आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तत्याहुमनीषिणः ॥(क. 1.3.4.) यस्त्व विज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा। तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्चा इव सारथे: ॥ (क. 1. 3. 5.) यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्क्तेन मनसा सदा। तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथे: ॥ क. 1. 3.6. ) यस्त्व विज्ञानवान् भवत्यमनस्क: सदाऽशुचिः । न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाघिगच्छति॥ (क1.3.7)

0

१२ संस्कृतविचारसागरे

यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ (क. 1.3.8.) विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान् नरः । सोऽध्वन: पारमाप्नोति तद्विष्णो: परमं पदम् ॥" (क. 1. 3.9.) शरीररूपरथस्येन्द्रियाणि हयाः, मनः प्रग्रहः, बुद्धिः सारथिः, आत्मायजमानो रथी। यस्य यजमानस्य बुद्धिरूपसारथिर्विज्ञानवान् कुशलस्तस्येन्द्रियाश्वाः सन्मार्गे गत्वा यजमान मोक्ष गमयेयुः। विपरीतबुद्धिसारथ्युपेतस्तु यजमानोऽदान्तेन्द्रियाश्वैर्निषिद्धमार्गेण नरकं प्राप्नुयात्। तस्मान्मुमुक्षुबुद्धिसारथि स्वेच्छाचारात्प्रतिनिवर्तयन् इन्द्रियाश्वान् सन्मार्गे प्रवतयेत्। अत्र बुद्धिसारथेः स्ववशतापादनं शमः। इन्द्रियाश्ववशीकरणं दमः इति। अन्यत्राप्युक्तम्- "मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्तये निर्विषयं स्मृतम्॥" (प. ब्र. यो. 117) "चिंत्त कारणमर्थानां तस्मिन् सति जगत्व्नयम्। त स्मिन् क्षीणे जगत्क्षीणं तच्चिकित्स्यं प्रयत्नतः ।।" इति। सारथेरश्वानां च यथा परस्पराधीनता तथा बुद्धेरिन्द्रियाणां च परस्पराधीनता वर्तते। विचित्रानेकमणिघटितमालाया यथा चामीकरत्वेनैकत्वव्यवहारस्तथा षण्णामपि विलक्षणानां शमादीनां परस्परापेक्षणेनैकसाधनत्वव्यवहारः। शमादीनां परस्परसहायता चेत्थम्- (1) मनोवशीकरणमन्तरेण इन्द्रियस्य जयो न संभवतीति दमः शममपेक्षते। (2) बहिमुखस्य मनसो दारपुत्रवित्ताद्यासक्तस्य वेदान्तशास्त्रगुरुप्रभृतिषु पूर्ण- श्रद्धाSसंभवाच्छद्द्धा शममपेक्षते। (3) अन्तरा मनोनिरोधं ब्रह्मणि चित्तका्र यासंभवात्समाधानं शममपेक्षते। (4) क्षीरादिना संवर्धितो मार्जार: पाशाद्वशीकृतत्वान्मूषकदर्शनमात्रेण यथा तद्ग्रहणाय धावेदेव विषयेभ्य उपरतमषि मनो निरोधादिभिरवशीकृतं चेत्, संप्राप्ते विषये प्राचीनवासनावेगाद्धावेदित्यतः उपरतिः शममपेक्षते। (5) अन्तर्मुखीभूतमनसैव शीतोष्णादिद्वन्द्वसहन कर्तु शक्यते, न तु बहिमुखी- भूतमनसेत्यतस्तितिक्षापि शममपेक्षते। इति शपः दमादीनां पञ्चानां सहकारी। (6) विना त्विन्द्रियदमेन मनो न जीयत इत्यतः शमोऽपि दममाकाइक्षते। (7) रूपरसादिविषयासक्तस्य गुरुवेदान्तवाक्यश्रद्धा न जायेतेत्यतः श्रद्धापि दममाकाइक्षते। (8) इन्द्रियनिग्रहमन्तरा चैकात्र्यं न मनसो जायेतेत्यतः समाधानमपि दममाकाङक्षते। (9) ऋते त्विन्द्रियदमेनानुभूतविषयकवासनावेगवशात् दृष्टेष्टविषयेषु पुनःपुनरि- च्छा जायेतेत्यत उपरतिरपि दममाकाङक्षते।

प्रथमस्तरङ्ग: १३

(२०) सुमुक्षा नाम -- स्वस्वरूपभूतब्रह्मावाप्तिरनर्थनिवृत्तिश्च् मोक्ष इति तस्मिन् तीव्रेतरेच्छा ॥ (२१) ज्ञानोत्पत्तिसाधनानि-विवेकादिचतुष्टयं, श्रवणमनननिदि- ध्यासनानि त्रीणि, तत्त्वंपदार्थशोधनं चेत्यष्टौ ज्ञानसाघनानि ॥ (२२) अन्तरङ्गवहिरङ्गसाधनानि-विवेकादीनि पूर्वोक्तसाघना- न्यष्टावप्यन्तरङ्गसाधनानि। यज्ञदानतपआदीनि बैहिरङ्गसाघनानि। अनयोर्मुमुक्षुजिज्ञासौत्कटयेऽन्तरङ्गमेव साधनमनुतिष्ठेत्।

(10) अन्तरेण त्विन्द्रियदमेन विषयसान्निव्यवशात् क्षुभितं सन्मनः शीतोष्णा- दिद्वन्द्वं न विषहेतेत्यतस्तितिक्षापि दममाकाङक्षते। इति दमः शमादीनां पञ्चानां सहकारी। (11) श्रीसद्गुरुवेदान्तशास्त्रेषु तीव्रतरश्रद्धाभावे श्रवणादौ श्रवणोपयोगिशमादि- साधने च प्रवृत्तिर्न जायेतेत्यतः शमादयोऽपि श्रद्धामपेक्षन्ते। (12) अन्तरेण चित्तकाय््यं शमादिसाधनानि न सिद्धयेरत्नित्यतः शमाद्यः समाधानमपेक्षन्ते। (13) विषयेभ्यश्चेत् स्यादनुपरतं चित्त तदा शमादयो न सिद्धथेरन्नित्यतः शमाद्यः उपरतिमपेक्षन्ते। (14) शी तोष्णक्षुत्पियासालाभालाभादिविचित्र विषयानुभवजनिततापत्रयासह चेत् स्याच्चित्तं, मनसः शमः, इन्द्रियाणां दमः, गुरुवेदान्तवाक्ये श्रद्धा, चित्तकान्र्य, प्राप्तोप- भोगयोग्यधनादिविषयेभ्य उपरतिश्चेत्यादिसाधनानि न सिद्ध येरन्नित्यतः शमादयस्तिति- क्षामपेक्षन्ते। इत्थं परस्परसापेक्षत्वात् शमादिषट्कमपि मिलित्वैकमेव साधन- मित्युच्यते॥ १. यथा बुभुक्षितस्यानन्यचित्ततया अन्नपानादिसंपिपादयिषा, यथाऽमिना दग्धस्य तच्छान्त्यर्थ जलाशयान्वेषणं, एवं संसारतापत्रयपरिवेष्टितस्य ततो मुमुक्षायामनन्यचित्त- तया तदैकाश्यमेव्र तत्र तीव्रता। 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते।' इति न्यायेन मोक्षरूपफले मन्देच्छाभावे निष्कामकमानुष्ठाने न कस्यचित्प्रवृत्तिः स्यात्। अतो मन्द- मुमुक्षया सकलेतरसाधनेभ्यः प्रथमतो भाव्यम्। तदानीं सा न तीव्रा स्यात्। सिद्धेषु त्वितरसाधनेषु सा तीव्रा भवेत्। सैव तीव्रेच्छा श्रवणादिप्रवृत्तौ निदानम्। २. यथा हंसेन क्षीरनीरविवेचनं करियते, यथा वा दभ्नो नवनीतस्य विवेचनं क्रियते एवं चिज्डयोरुपलभ्यमानकारणकार्यत्वाधिष्ठानारोपितत्व,दग्दृश्यत्व, साक्षिसाक्ष्य- त्वादिस्वरूपस्य शास्त्रानुसारिविचारणमेव शोधनम्। ३. धनुषि लक्ष्यवेधाय सन्धीकृतो वा, धनुषो मुक्तो वा, बाणो यथा तद्वेघने- उन्तरङ्गसाधनं भवति, एवं ज्ञानोत्पत्तौ विवेकादयोऽष्टावप्यन्तरङ्गसाधनानि, सन्निपत्योप- कारकत्वात्। ४. यथा धनुः लक्ष्यवेधने बहिष्ठमेव सत् बाणसंधानद्वारोपकारकत्वाद्वहिरङ्साधनं,

१४ संस्कृतविचारसागरे

यस्य साधनस्य श्रवणादिकं तत्कार्यभूतमपरोक्षज्ञानं वा दृष्ट फलं, तदन्तरङ्गमित्युच्यते। विवेकादिचतुष्टयं श्रवणे मुख्यसाधनम् ; बहिर्विषया- भिमुखस्य विवेकाद्ययोगाच्छवणाद्यसिद्धेः। एवं श्रवणमनननिदिध्यासनान्यपि ब्रह्मसाक्षात्कारे मुख्यसाधनानि, तदभावे तदभावात। तत्वमोः पदार्थज्ञान- मप्यखण्डमहावाक्यार्थाभेदज्ञाने कारणम्। इत्थं विवेकादिचतुष्टयस्य श्रवणादौ, श्रवणादेश्वापरोक्षज्ञाने, तत्त्वंपदार्थज्ञानस्य महावाक्यार्थज्ञाने च क्रमेण कारण- अतस्तानि साधनानि मुमुक्षुणा तीव्रतरश्रद्धया संपादनीयानि॥

यस्य साधनस्य श्रवणं वा ज्ञानं वा दृष्टप्रयोजनं न भवति, किन्तु चित्तशुद्धिमात्रं फलं, तत् ज्ञानस्य बहिरङ्गसाधनम्। एवं यज्ञादिकर्माणि बहिरङ्साधनानीत्युच्यन्ते। सकामस्यानुष्ठीयमानानि संसारहेतुत्वेन बन्घाय भवन्ति न तु चित्तशुद्धये, तथापि 'यथाक्रतु'श्रत्या संयोगपृथकृत्वन्यायेन च निष्कामस्य चित्तशुद्धये भवन्ति। तस्मान्निष्कामस्य मुमुक्षोः चित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वाद्यज्ञादीनि बहिरङ्गसाधनानीति, विवेकादीनि त्वन्तरङ्गसाधनानीति चोच्यन्ते। बहिरङ्गानि=विप्रकृष्टानि। अन्तरङ्गानि=सन्निकृष्टानि। यज्ञादिनिखिलकर्माणि तत्साधनवित्तदारपुवादीनि च निश्शेषं यः सन्न्यस्यति स एव ज्ञाने उत्तमाधिकारी। ज्ञानाधिकारिणि यज्ञादीनामसंभवात्तानि बहिरङ्गानीत्युच्यन्ते।

ज्ञानाधिकारिणि संभवात्तान्यन्तरङ्गानीत्युच्यन्ते। अत्रचायं विशेष :- विवेका-

एवं नित्यनैमित्तिकयज्ञादीनि श्रौतस्मार्तकर्माणि, सगुणोपासनादीनि च मलविक्षेपादिदोष- निराकरणेन चित्तशुद्धिमैकाय्र्यं चोत्पाद्य जिज्ञासोत्पत्तिद्वारा ज्ञाने आरादुपकारकत्वाद्हिरङ्गा- नीत्युच्यन्ते। "आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते। योगारूढस्य तस्यैव शम: कारणमुच्यते॥" (भ. गी. 6.3.) इत्यादिवचनैरन्तरङ्साधन सिद्धचनन्तरमेव बहिरङ्गसाधनानि परित्याज्यानि। अन्यथा विवेकादिसाधनसिद्धे: पूर्वमेव नित्यनमित्तिकयज्ञादिकर्मपरित्यागे उभयभ्रष्टोऽध: पतेदेव। यथा अन्धकूपे पतितो दुर्बलं तृणाद्यवष्टनमवलंब्य लंबमान: स्वोद्रणाय प्रहित- दृढ़तररज्ववलंबनात्पूर्वमेव प्राक्तनावलंबं परित्यजनघः पतेत्तद्वत्।

प्रथमस्तरङ्ग: १५

दीनों श्रवणे उपयुक्तत्वात् श्रवणादीनां च ज्ञाने विनियुक्तत्वात् विवेकादीन्यपेक्ष्य श्रवणादीन्यन्तरङ्गसाधनानि। विवेकादीनि तु तदपेक्षया बहिरङ्गानि। यद्यपि सर्वत्र वेदान्तशास्त्रेषु ज्ञानं प्रति विवेकादीन्यन्तरङ्गसाघनत्वेनैवोक्तानि न बहिरङ्गसाधनत्वेन, तथापि विवेकादीनां हि, ज्ञाने अन्तरङ्गसाधनीभूतश्रवणमेव प्रत्यक्षं फलम्। श्रवणादिवद्विवेकादीन्यपि जिज्ञासुना मुमुक्षुणाऽवश्यमादते- व्यान्येव, न तु यज्ञादिवद्धातव्यानि। तस्मात्कारणात्, यज्ञाद्यपेक्षयाऽन्तरङ्ग- त्वाच्च तान्यन्तरङ्गसाधनानीत्युच्यन्ते.। (आ. २४-२६) ज्ञाने मुख्यान्तरङ्गसाधनश्रवणादीनां लक्षणम्- (२४) श्रवणलक्षणम्-वस्तुतो विचार्यमाणे श्रवणादीन्यपि नान्तरङ्ग- साधनानि ज्ञानस्य, किन्तु तत्त्वमस्यादिमहावाक्यान्येव ; प्रमाणफलत्वात् ज्ञानस्य। "तं त्वौपनिषदं पुरुषम्" (बृ. 3-9-26) "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः" (मु. 3-2-6 ) इत्यादिश्रुतिभ्यः । श्रवणं नाम युत्तया षेडिघतात्पयेलिड्गै्वेदा- न्तवाक्यानामद्वितीये प्रत्यगभिन्नब्रह्मणि तात्पर्यनिर्णयानुकूलचेतोवृत्तिविशेषः । १. वेदान्तश्रवणं हि दीर्धकाल नैरन्तर्येणादरेणचानुष्ठेयम्। विवेकादिसावनचतुष्टय- रहितस्य बहिमुखस्य निरन्तरायतया श्रवणं न सिद्धयेत्। श्रवणमन्तरा मनन निदिध्यासने न स्याताम्। अतः श्रवणाद्यङ्गतया विवेकादिचतुष्टयमवश्यं संघाद् विचारयेत्। लोके शास्त्रज्ञोऽपि विवेकमात्रयुक्तोप्यत्यन्तविषयासक्तः सन् काम्यकमसु प्रवतते। अतो द्विती- य साधनेनेहामुत्रफ लभोगवैरा ग्येणा्यवश्यं भाव्यम्। प्रथमद्वितीयाभ्यां संपन्नोऽपि कश्चि- त्कोपादिना तप्यत इति तृतीयेनापि शमादिसाधनेन भाव्यम्। सत्स्वपि त्रिषु साधनेषु मुमुक्षाभावे श्रवणादौ न प्रवर्तेतेति चतुर्थ्या अषि मुमुक्षया अवश्यं भाव्यम्। इति। २. धूमज्ञानेन वहिज्ञानस्य जायमानत्वाद्यथा धूमो वह्विनिश्चये लिङ्गं, तथाऽद्वैत- स्वरूपे प्रत्यगभिन्नव्रह्मणि वेदान्तानां तात्पर्येमिति, उपकरमोपसंहारादिषड्विधतात्पर्य लिङै- रनिर्णीयमानत्वात्तानि तात्पर्यलिङ्गानी त्युच्यन्ते। युक्तिशन्देन चैतानि लिङ्गानि गृह्यन्ते। तानि च लिङ्गानि षड्डिधानि- "उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्ं तात्पर्यनिर्णये॥" इति वचनात्। (1) छान्दोग्ये षष्ठप्रपाठके "सदेव सोम्यदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्" (छा. 6-2-1) इति प्रकरणोपक्रमे योऽर्थ उक्तः स एवोपसंहारेऽषि "ऐतदात्म्यमिदँ सर्व तत्सत्यं स आत्मा" (छा. 6-16-3) इत्युपसंहृतः। इत्युपक्रमोपसंहारैकरूप्यमेकं लिङ्गम्। (2) यथा अर्थी पुरुपः स्वाभिलषितमर्थ भिन्नभिन्नवाक्येः पुनः पुनः प्रकटीकुर्यादेवं भिन्नभिन्नयुक्तिमद्चनैः प्रत्यग्ब्रह्मैक्यं "तत्वमसि" (छा. 6-8-7) इति नवकृत्वः पुनः पुनरभ्यस्यते। इत्यभ्यांसोऽपि द्वितीयं लिङ्गम् ।

१६ संस्कृतविचारसागरे

(२५) मननलक्षणम्-मननं नाम प्रत्यम्रह्मक्यसाघक, तद्भेदबौधक- (3) अद्वितीयं प्रत्यगभिन्नँ ब्रह्म वेदान्तेतरप्रमाणागम्यमिति स्वप्रकाशत्वेन नित्या- परोक्षमिति चार्थः "श्रद्धत्स्व सोम्य" (छा. 6-12-2) "आचार्यवान् पुरुषो वेद" (छा. 6-14-2) इति गुरुवेदन्तवाक्यश्रद्धामात्रसमधिगम्यत्वबोधकवचनैर्गम्यत इत्यपूर्व- तापि तृतीयं लिङ्गम्। (4) "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये" (छा. 6-14-2) इत्यनेन कार्यकरणसङ्काताद्वयावृत्तो ब्रह्मवित् ब्रह्मैव भवतीत्यद्वैतव्रह्ममवापत्तिरूपफलं प्रतिपाद्यत इति फलँ चतुर्थ लिङ्गम्। (5) "तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय, तत्तेजोऽसृजत" (छा. 6-2-3) इत्यादि- सृंष्टिवाक्यैर्भेंद निन्दापूर्वकमभेदः स्तूयत इत्यर्थवादोऽपि पञ्चमं लिङ्गम्। (6) प्रति पिपाद यिषित स्याद्वत स्यानुकूलदृष्टान्तप्रदर्शनमुपपत्तिः। "यथा सोम्येकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयँ विज्ञातं स्याद्वाचारंभणं विकारोनामधेय मृत्तिकेत्येव सत्यम्" (छा. 6-1-4) "यथा सोम्येकेन लोहमणिना ... "(छा. 6-1-5) "यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन" (छा. 6-1-6) "एवमेव खल सोम्यान्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्धिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमा: सर्वा: प्रजा: सदायतना: सत्प्रतिष्ठाः" (छा. 6-8-4) इत्यादिवचनैः कारणसद्रूपव्यति- रेकेण कार्य नास्त्येव, मायामालमिदं दृश्यमिति मृल्लोहादिद्ृष्टान्तमुखेन जगत्सर्व प्रत्यक्चेतनं ब्रह्मैवेत्युपपत्तिरुच्यत इत्युपपत्तिरपि षष्ठं लिङ्गम्। एवमुपक्रमोपसंहारादिषडिधलिङ्गैवैदान्तवाक्यानामद्वैते प्रत्यगात्मनि तात्पर्यनिर्णयानु- कूलचेतोवृत्ति: श्रवणम्। एवमेव सर्वेषामपि वेदान्तानामद्वते तात्पर्यावधारणं बोध्यम्। उपक्रमः=प्रकरणारंभः, उपसंहारः=प्रकरणसमाप्ति: ॥ १. ऐक्यसाधकयुक्तय :- (i) अनुमानप्रमाणम्-यत् सच्चिदानन्दस्वरूपं, न तत् ब्रह्मणो भिद्यते; यत् सच्चिदानन्दस्वरूप न भवति, तत् ब्रह्मणो भिद्यते। यथेश्वरः सच्चिदानन्दस्वरूपत्वादेव ब्रह्मणो न भिद्यते, व्यावहारिको घटादिस्त्वनृतजडदुःखात्मकत्वेन सच्चिदानन्दस्वरूपत्वाभा- वाद्ब्रह्मणो भिद्यते। एवं जीवोऽपि ब्रह्मैव, सच्चिदानन्दस्वरूपत्वात् ईश्वरवत् इत्यनुमानम्। (2) उपमानप्रमाणम्-यथा घटाकाशमठाकाशयोर्घटमठरूपोपाधी विना न स्वतो भेदोऽस्ति, तथा अन्तःकरण(बुद्धि)मायारूपोषाधी अन्तरा जीवब्रह्मणोरपि भेदो नैव सिद्धयति। (3) अर्थापत्तिप्रमाणम्-"नेह नानास्ति किश्चन" (बृ. 4-4-19); (क. 2-1-11) "न तु तत् द्वितीयमस्ति" (बृ. 4-3-23) "अतोऽन्यदार्तम्" (बृ. 3-7-23) इत्यादिश्रुत्युक्तमेदनिन्दान्यथानुपपत्त्या वस्तुतोऽमेदासिद्धौ श्रुर्तिवैयर्थ्य- प्रसङ्गादवश्यमैक्यमभ्युपेयम्। यथा देवदत्तशरीरगतपीनत्वबुद्धया भोजनाभाववुद्धिर्बाध्यते, एवं भेदधीरपि "नेह नानास्ति" (बृ. 4-4-19); (क. 2-1-11) "नेति नेति" (बृ. 2-3-6) इत्यादिश्रुति भिबध्यत एव। इद च युक्तित्रयमभेदसाधकमू। २. भेदबाधकयुक्तय :- (1) अनुमानप्रमाणम्-प्रत्यक्परचितोरभेंदो मिथ्या, उपाध्यधीनत्वात् घटा-

प्रथमस्तरङ्ग: १७

युक्तिभि: सदाऽद्वितीयब्रह्मात्मैक्यानुसन्घानम्। (२६) निदिध्यासनलक्षणम्-भेदप्रत्यया (अनात्मप्रत्यया) नन्त- रितब्रह्माकारप्रत्ययप्रवाह एवनिदिध्यासनमुच्यते। निदिध्यासनपरिपाका- वस्थैव समाधिरिति, निदिध्यासनेऽन्तर्भावान्न समाधि: पृथक्साधनत्वेन गण्यते। (२७) श्रवणादिप्रयोजननिरूपणम्-श्रवणादीनि यद्यपि न साक्षाज्ज्ञानसाधनानि, अप्रमाणत्वात्; तथापि तानि ज्ञानप्रतिबन्घकी- भूतबुद्धिदोषासंभावना विपरीतभावनादीन् नाशयन्ति। असंभावना=संशैयः । विपरीतभावना=विषर्ययः ।

काशमठाकाशयो: भेदवत्। यन्नव तन्नैवं (यदौपाधिक न भवति तन्मिथ्या न भवति), यथा व्यावहारिकघटपटादिभेदः औपाधिकत्वाभावादेव सत्यः (न मिथ्या) तद्वत्। अत एव यत्र यत्ोपाधिनिबन्धनो भेदस्तत्र तन्न मिथ्यैव सः। (2) उपमानप्रमाणम्-यथा बिम्बप्रतिबिम्बयोर्भेदो मिथ्या तथा जीव- ब्रह्मणोरपि। (3) अर्थापत्तिप्रमाणम्-महावाक्यैरुपनिषत्सु जीवब्रह्मणोरभेद एव निश्चितः । यदि प्रतीयमानोऽपि भेदो वस्तुतो न मिथ्यास्यात्तर्हि महावाक्यरभेदो न प्रतिपाद्येत, प्रतिपादते तु। तस्मादर्थपत्तिप्रमाणादपि जीवब्रह्मणोः भेदो मिथ्यैव। (4) अनुपलब्धिप्रमाणमपि -जाग्रत्स्वप्रयोरुपाधेः सत्वाज्जीवब्रह्मणोर्भेदः प्रतीयते। सुषुतौ तदभावाद्भेदो नैवोपलभ्यत इत्यतो जीवब्रह्मणोरभेदः परमार्थतो नैवेति निश्चीयते। इत्यनुपलब्धिप्रमाणम्। एवमेता भेदखण्डनयुक्तय:। १. अयमेव भेद: साक्षातकारनिदिध्यासनयो :- स्वयमेव नम्रीभूतवृक्षशाखावद्विनव स्वप्रयत्न "अहं ब्रह्मास्मि" इति वेदान्तजन्या अनात्माकारवृत्तिरूपान्तरायरहिता ब्रह्मा- कारवृत्ति: साक्षात्कार उच्यते। निदिध्यासनं तु स्वप्रयत्नादानमितवृक्षशाखावत्स्व- प्रयत्नमात्रसाध्या ब्रह्माकारवृत्तिः । प्रयत्नोपरमे तु शाखाया उन्नमनवत्, निदिध्यासन- निवृत्तौ निवर्तेतैव ब्रह्माकारवृत्तिरपि। इति। २. अत्र समाधिशब्देन त्रिपुटीमानरहित निर्विकल्पकप्रमाधिरभिधीयते। निदि- ध्यासनशब्देन ध्यातृध्यानव्येयात्मकत्रिपुटीयुक्तस विकल्पसमाधिरुच्यते। तथा चोकं पञ्चदश्याम् । "ताभ्यां निर्विचिकित्सेऽर्थ चेतसः स्थापितस्य यत् । एकत नत्वमेतद्धि निदिध्यासनमुच्यते॥ (तत्त्व. 54) ध्यातृध्याने परित्यज्य क्रमात् ध्येयकगोचरम् । निवातदीपवच्चितं समाधिरभिधीयते॥" (तत्त्व. 55) इति। ३. इयं रज्जुर्वा सर्पो वेति कोटिद्वयविषयकं ज्ञानं संशयः। ४. रजौ 'अयं सर्पः' इत्यविद्यावृत्तिर्विपर्ययः । अयमेव भ्रान्तिज्ञानं, विपरीत- भावना, विपरीतज्ञानं, ज्ञानाध्यास इति चोच्यते। प्रकृते मिथ्याभूतेषु देहादिष्वनात्मसु सत्यत्वबुद्धिः आत्मत्वबुद्धिश्च विपर्ययः । 3

१८ संस्कृतविचारसागरे श्रवणस्योपयोग :- वेदान्तवाक्यं किमद्वितीयं ब्रह्म बोधयति, उत यत्किश्चिदर्थान्तरमिति प्रेमाणगतसंदेहः श्रवणेन निवर्त्यते। मननस्योपयोग :- जीवब्रह्मणोरभेदः सत्यः उत भेद इति प्रमेय- गतसन्देहः । स चानेकप्रकारोऽपि मननेन निवार्यते। निदिध्यासनस्योपयोग :- 'देहादिदृश्यप्रपञ्चः सर्वोऽपि सत्य:, जीवब्रह्मणोर्भेदश्च सत्यः' इति धीर्विपरीतभावना। साच निदिध्यासनेन निवार्यते। एवं श्रवणादित्रयं ज्ञानप्रतिबन्धकीभूतासंभावना विपरीतभावनानि- वृत्तिद्वारा परम्परया अपरोक्षज्ञानसाघनं भवति। न तु साक्षात्। (२८) अपरोक्षज्ञानसाक्षात्साधनम्-ज्ञानस्य सीक्षात्साधनं तु श्रोत्रेन्द्रियसंबद्धवेदान्तवाक्यमेव। तच्व द्विप्रकारम्। अवान्तरवाक्यं महा- वाक्यं चेति। जीवात्मपरमात्मस्वरूपप्रतिपादकवाक्यमवान्तरवाक्यम्। तदैक्यप्रतिपादकवाक्यं महावाक्यमिति चोच्यते। अवान्तरवाक्येन परोक्षमेव ज्ञानं जायते। महावाक्येन त्वपरोक्षमेव। 'अस्ति ब्रह्म' इति ज्ञानं परोक्षम्। 'अहमेव ब्रह्म' इति ज्ञानमपरोक्षम्। "त्वमेव ब्रह्मासि" इति गुरूपदिष्टमहावक्यश्रवणानन्तरं श्रोतुः शिष्यस्य पुष्कलसाघनसंपन्नस्य "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यपरोक्षमेव ज्ञानं जायते। श्रोत्रेणासंबद्ध वाक्यं नैव ज्ञान जनयेत्। अतः श्रोत्रेन्द्रियसंबद्धमहावाक्यमेवापरोक्षज्ञानहेतुः । महावाक्येन सर्वेषां ज्ञानमपरोक्षमेव जायते, न तु परोक्षमिति नियमः । (आ० २९-३१)-महावाक्यमपरोक्षज्ञानहेतुरित्यत्राक्षेपसमा- धानानि-

१. प्रमाणम्=उपनिषद्वाक्यानि, शब्दप्रमाणम्। 2. प्रमेय := मोक्षादिज्ञेय विषयः । ३. एवं संशयद्धये निवृत्तेऽपि साक्षात्कारात्पूर्वमविद्यायाः सत्वात् "अहँ ब्रह्म न भवामि, जीव एवाहं; मत्तो भिन्नमेव ब्रह्म; देहादिजगत सत्यम्;" इत्येवंविधानेक- संशया: [विपर्ययाः] पुनःपुनर्जायेरन्। तन्निवृत्तये सदा निदिध्यासितव्यमेव। ४. नेत्राअ्ञनं नेत्ररोगनिवृत्तिद्वारा सूर्यावलोकने उपकरोति नेत्रस्य। नेत्रमेव तु सूर्य साक्षादथा पश्यति, तथा श्रवणादीन्यपि ज्ञानप्रति बन्धकीभूत संशयविपर्ययरूप(दोष)- रोगनिवृत्तिद्वारा ब्रह्मज्ञानसाधनानि भवन्ति। साक्षाज्ज्ञानसाधनं तु श्रोत्रसंबद्धमहा- वाक्यमेव।

प्रथमस्तरङ्ग: १९

(२९) अत्र केचिदाक्षिपन्ति-(1) श्रवणादीनि महावाक्यानि च समुच्चित्यवापरोक्षज्ञानं जनयन्ति। केवलानि तुवाक्यानि परोक्षमेव ज्ञान जनयेयुः, नापरोक्षम्। (2) केवलवाक्यान्येव यद्यपरोक्षज्ञानं जनयेयुस्तर्हि व्यर्थानि स्युः श्रवणमनननिदिध्यासनानीति।

न च केवलमहावाक्यादपरोक्षमेव ज्ञानं जायते, श्रवणादीनां त्वसंभावनाविपरीतभावनानिवृत्तावुपयुक्तत्वान्नव्यर्थतेति वाच्यम। अपरोक्षज्ञान- विषये वस्तुनि कस्याप्यसंभावनाविपरीतभावनानुदयात्, केवलादपि महा- वाक्यादपरोक्षमेव ज्ञानं जायत इति वदतां मते, तत्त्वमस्यादिमहावाक्यर्ब्रह्मा- परोक्षज्ञानो त्पत्त्यनन्तरमसंभावना विपरीतभावनानुत्पत्तेः श्रवणादिसाधनानां व्यथतव स्यात्। अस्मन्मते तु (पूर्वपक्षिमते) केवलवाक्येन परोक्षमेव ज्ञानं प्रथमे जायते। श्रवणादिसहकृतेन वाक्येन तु पश्चादपरोक्षमित्यङ्गीकारान्न श्रवणादिवैयर्थ्यम्। इत्यनेकग्रन्थकृत्तात्पर्यमिति। (३०) प्रथमाक्षेपस्य समाधानम् -- यदुक्तं शब्दसामान्यं परोक्षमेव ज्ञानं जनयेदिति, नैतत्साधु। यतोऽयमेव स्वभावः शब्दस्य यत् परोक्षापरोक्ष- रूपद्विविधज्ञानजनकत्वमिति। देशकालपरिच्छिन्नं (आवृत) वस्तु व्यवहितमि- त्युच्यते। तदनच्छिन्नं (तदनावृत) अव्यवहितमिति च। व्यवहितविषयकं शाब्दं ज्ञानं परोक्षमेव, न कदाचित् कथश्चिदप्यपरोक्षं भवति ; स्वर्गेन्द्रदेवतादीनां व्यवहितानां ज्ञानस्य शास्त्ररूपशब्दप्रमाणेन जायमानस्य नित्यं परोक्षत्वात्। अव्यवहितवस्तुविषयकं शाब्दं ज्ञानं परोक्षमपरोक्षं च भवति। यदा अव्यवहितवस्तुविषयकं ज्ञानं 'अस्ति' इति शब्देन जायते तदा अव्यवहितस्यापि वस्तुनो ज्ञानं परोक्षमेव भवति। यथा "दशमोऽस्ति" इत्यत्र "अस्ति" शब्देन जायमानमव्यवहितस्यापि दशमपुरुषस्य ज्ञान परोक्षमेव भवति। यदा अव्यवहितवस्तुविषयकं ज्ञानं "इदमस्ति" इत्यादि- शब्दप्रमाणेन जायते तदा तज्ज्ञानमपरोक्षमेव भवति, न परोक्षम्। यथा

२. इंद शारीरकमीमांसायास्तात्पर्यम्। ३. दूरदेशे स्थित वस्तु देशतो व्यवहितम्। भूतभविष्यद्वस्तु कालतो व्यवहित- मित्युच्यते।

२० संस्कृतविचारसागरे "दशमस्त्वमसि" इत्यत्र "त्वमसि" शब्देन जायमान दशमपुरुषज्ञानमपरो- क्षमेव भवति। एवमेव प्रकृतस्य ब्रह्मणः सर्वप्राणिप्रत्यगात्मभूतत्वादत्यन्ता- व्यव हितस्य नित्यापरोक्षरूपस्यापि ज्ञानं, 'तदस्ति' इत्यवान्तरवाक्येन परो- क्षमेव जायते। महावाक्यं तु 'दशमस्त्वमसि' इतिवत् श्रोतुरात्मत्वेनापरो- क्षतया ब्रह्म बोधयति। अत एव महावाक्येनाव्यवहितप्रत्यग्रह्मापरोक्षज्ञानमेव जायते, न तु परोक्षमिति। (३१) द्वितीयाक्षेपस्य समाधानम्-यततक्तं महावाक्येनापरोक्षज्ञा-

स्यादिति, तदसत्। कश्चन राजा स्वामात्यं मरच्छुनामकं चक्षुषा पश्यन्नपि विपरीत- भावनया यथा न विवेद तं, तथा महावाक्येन ब्रह्मापरोक्षज्ञानोत्पत्तावपि यस्यान्तःकरणे असंभावनादिदोषाः प्रतिबन्धका वर्तन्ते तस्य सकलक्कं ज्ञान नैव फलाय कल्पते। अतः प्रतिबन्धकीमूतदोषनिवृत्यर्थ तेन श्रवणादिकमवश्यमावर्त- नीयम्। यस्य तु पुनवुद्धौ महाभाग्यवशात् रागद्वेषादिकारणीभूतासंभावनादि- दोषा नैव विदयन्ते तस्य श्रवणादिवैयर्थ्यमिष्टमेव। एवञ्च ज्ञानस्य साक्षात्कारणं महावाक्यमेव, न श्रवणादि। श्रवणादि तु ज्ञानप्रतिबन्धकीभृतासंभावनादि- दोषापनयनमात्रं कुर्यात्। तावन्मात्रेण श्रवणाद्पि ज्ञानसाधनमिति गौण्या वृत्त्योच्यते। तथा विवेकादिचतुष्टयमपि श्रबणाद्युपकारकतया ज्ञानसाधन- मित्येवोच्यते। तथा च विवेकादिसाघनचतुष्टयसंपन्न एवाधिकारीति सिद्धम्। १. दशमपुरुषकथा-दश पथिकाः देशान्तरगमनसमये मध्येमार्ग काश्चित्रदी गभीरां प्राप्य एकैकशस्तीत्वा परं पारमासाद्य सर्वे वयमुत्तीर्णा न वेति सन्दिहानास्तत्प्रत्य- यार्थ प्रत्येकं स्वात्मान विहाय गणयन्तः 'नवैव वय स्मः एको नद्यां ममार' इति रुरुदुः । तदा कश्चन पान्थ: तेषां परिदेवन श्रुत्वा, बुद्धा च दुःखनिदान, कृपया प्रथमतो 'दशमोऽस्ति' इत्यवोचत्। तदा तेषां परोक्षमेव ज्ञानं दशमविषयमभूत्। तेष्वेकः 'कुत्रास्ते दशमः' इत्यपृच्छत्। सोऽब्रवीत् "स दशमः त्वमसि" इति। तदैव तस्य स्वविषयकदशमत्वज्ञान- मपरोक्षमेवाजायत। तथा चापरोक्ष्ये सत्यपि दशमस्य, करणे च चक्षुषि सति, 'दशमस्त्व- मसि' इति परोपदेशमन्तरा स्वविषयक ज्ञान परोक्षकल्पमेवासीत्। यथवात्र 'त्वमेवासि दशमः' इत्याप्तोपदिष्टवाक्यमपरोक्षज्ञाने साक्षात्स्वयं करणं, एवमेव प्रत्यग्ब्रह्मापरोक्षज्ञानेऽपि गुरूधदिष्टमहावाक्यमपि साक्षादेव करणं भवति। तस्य च संशयादिदोषप्रतिबन्धक- शून्यशुद्धान्त:करणं सहकारिसाधनम्। (चतुर्थतरङ्गे अस्य विस्तुरः) २. इयं कथा पश्चमतरज्के विव्रियते। ३. अय पुरुषो वेदान्तग्रन्थे, तद्विचारद्वारा आत्मज्ञाने, आत्मज्ञानद्वारा मोक्षे चाधिक्रियते।

प्रथमस्तरङ्ग: २१

(३२) विषयनिरूपणम्-अयं च ग्रन्थः जीवेब्रह्मैक्यं प्रतिपादयति। अतः प्रत्यक्परचितोरैक्यमेवास्य ग्रन्थस्य विषयः। सर्वे वेदास्तमेवार्थ प्रतिपाद- यन्ति। इतोऽन्यथा द्वैतवादिनो वेद विरुद्धार्थवादित्वाद्वेदबाद्याः शठा := गूढ- विप्रियकारिण := प्रत्यक्षं स्तुतिकर्तारः परोक्षे चातिदूषकाः ॥ (आ. ३३-३८) प्रयोजननिरूपणम् । (३३) प्रयोजनलक्षणम्-सवप्रपञ्चकारणीभूताज्ञानं तत्कार्यदृश्य- जात सवे द्वैतं च जननमरणप्रबन्धरूपाखिलदुःखनिदानत्वान्महानर्थ इति श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहा सानुभवादिसकलप्रमाणसिद्धम्। ईदृशानर्थनिवृत्तिः पर- मानन्दावाप्तिश् मोक्ष इत्युच्यते। अयमेव मोक्षोऽस्य ग्रन्थस्य परमप्रयोजनम्। ज्ञानं त्ववान्तरप्रयोजनम्। पुरुषस्य यद्विषये उत्कटेच्छा जायते तदेव तस्य परमं प्रयोजनं पुरुषार्थ इति चोच्यते। सकलजनानां च दुःखनिवृत्तौ सुखा- वाप्तौ चेद्शीच्छा संजायते। पूर्वोक्तानर्थद्वताभाबोपलक्षितपरमानन्दचिदेव मोक्षस्वरूपम्। अत एव मोक्ष: परमप्रयोजनं, न ज्ञानम्। दुःखनि- वृत्तावानन्दावासौ च ज्ञानस्य हेतुत्वात्, तस्य दुःखनिवृत्यानन्दरूपत्वाभावाच्च ज्ञानमवान्तरप्रयोजनम्। परमप्रयोजनावास्तौ यत् द्वारीभवति तद्वान्तरप्रयो- जनम्। यथा कदलीफलप्राप्तौ तत्पत्रपुष्पादि। एताद्ृशव्रेदान्तग्रन्थजनित- ज्ञानद्वारा मुक्तिरूपपरमप्रयोजनफलप्राप्तौ ज्ञानमवान्तरप्रयोजनं भवति। (३४) अत्र ्रथमाक्षेपः-यदुक्तमन्थनिवृत्तिः परमानन्दावाप्तिश्च अन्थस्य परमप्रयोजनमिति, तन्न सङ्गच्छते। यतः सर्वेष्वपि वेदान्तेषु जीवस्य- परमानन्दरूपत्वं वर्णितम्। भवद्विरपि तथैवाङ्गीकृतम्। लोके त्वप्राप्तस्वैव प्राप्तिर्युज्यते। न तु सदा प्राप्तस्यैव प्राप्तिः कदाचिदपि सङ्गच्छते। तस्मात्सदा परमानन्दस्वरूपस्यैव सत आत्मनः पुनः परमानन्दप्राप्तिकथनं सर्वथाप्य- संभावितमेवेति। (३५) तत्समाधि :- एतादृशपूर्वपक्ष्याक्षेपश्रवणमात्रेणाद्वैतग्रन्थोक्त - प्रयोननेनादरों न कार्यः। वेदान्तज्ञानोपदेष्टसद्गुरुकृपालेशपात्रीभूतानामी- दृशाशेषसन्देहतूलनिरासस्य दृष्टान्तप्रचण्डवातबलेन सुकरत्वात्। तथा हि, कश्चन पुरुषः भ्रान्त्या स्वकरस्थकक्कणं नष्टं मत्वा अन्वेषमाण इतस्ततो भ्रमन्, १. जीवशब्देन जीवशब्दलक्ष्यार्थः कूटस्थो बोध्यः । २. "विज्ञानमानन्दं व्रह्म" (बृ. 3-9-27) इत्याद्यनन्तश्रुतयः । अस्यार्थस्तु- विज्ञानं जीवचैतन्य, आनन्दं ब्रह्मैव न ततोऽतिरिच्यते इति।

२२ संस्कृतविचारसागरे

अन्येन केनचिदाप्तेन प्रबोधितः सन्, प्राप्तमेव करस्थ कङ्कणमपूर्वतया प्राप्तमिति मन्यमान: 'मम कङ्कणमिदानीमुपलब्धम्' इति यथा वदति; तथव परमा- नन्दस्वरूपे स्वात्मनि नित्यापरोक्षतया सदा प्राप्तेप्यविद्यावशादप्राप्तत्वभ्रान्त्या 'नाहं परमानन्दस्वरूपः, किन्तु ब्रह्मैव तथा; ततो विलक्षणस्य मम तदुपास- नया तादशब्रह्मप्राप्तिः संपाद्या' इति मृढो भ्रान्त्या प्रतिपद्यते। एवंवित् पण्डितोऽपि मूढतम एव। "अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुः" (बृ. 1-4-10) "तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते" (के. 1-4-8) "योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा" इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यो जीवब्रह्मभेदवादिनां मूर्खत्वाङ्गीकारात्। इत्थंभूतानामपि मूर्खाणामनन्तजन्मार्जितपुण्यपुञ्जव- शात्सस्कृतचित्तानां, प्रशान्तचित्तात् ब्रह्मविद्वरिष्ठात् सद्गुरोर्यदि कदाचि द्वेदान्तश्रवणं लभ्येत, तदा "परमानन्दो वेदान्तवाक्यैः सद्गुरुकृपाकटाक्षलेशेन चास्माभि: प्राप्त" इति मतिर्नायेत। अयं भाव :- आत्मनः परमानन्दस्व- रूपत्वेऽपि स्वप्रकाशापरोक्षस्वरूपत्वेऽपि स्वाविद्यावृतत्वादप्राप्तवत्तेषां स्वस्वरूपं पूर्वमभात्। यदा तु श्रीमदाचार्यमुखाद्वेदान्तश्रवणेन स्वस्वरूपभूत एव परमा- नन्दो बुद्धाववभासते तदैव स अपूर्वतया प्राप्तवदयवह्नियते। एवमेव प्राप्त- स्यापि पुनः प्राप्तिकथनमुपपद्यते। तस्मात्परमानन्दप्राप्तिरेवास्य अ्रन्थस्य परमप्रयोजनमिति युक्तमेवोक्तम्।

(३६) प्राप्तप्राप्तिरूपप्रयोजनं निरुप्येदानीं नित्यनिवृत्तनिवृत्तिरूप- प्रयोजनमपि युक्तमेवरोक्तमित्युच्यते। रज्जौ सर्पस्य नित्यनिवृत्तस्यापि कदाचिद्द्रमादवभासे सति, 'रज्जुरेवेयम्' इत्यिष्ठानसाक्षात्कारमात्रेण स निवर्तते यथा, तथा स्वात्मनि भ्रमात् प्रतीयमानोऽपि संसारः, नित्यनिवृत्त एव स्वस्वरूपापरोक्षसाक्षात्कारेण निश्शेषं निवर्तते। तस्मान्नित्यनिवृत्तस्यापि

१. व्यावहारिकदशायां प्रातिभासिकदशायाञ्चावभासमानस्यापि प्रपश्चस्य "नेति नेति" (बृ. 2-3-6) "अतोऽन्यदार्तम्" (बृ. 3-7-23) "न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तम्" (बृ. 4-3-23) "नेह नानास्ति किञ्चन' (बृ. 4-4-19) इत्यादि- श्रुतिभि: युक्तिभि: स्वानुभवैश्च परमार्थतोSविद्यमानत्वमेव। कालत्रयनिषेध एव नित्य- निवृत्तिरित्युच्यते। पूर्वोक्तप्रमाणैः कालत्रयेऽपि प्रपश्चो नास्त्येवेति प्रपश्चयाथात्म्यनिश्चय एव नित्यनिवृत्तस्य तस्य निवृत्तिज्ञया।

प्रथमस्तरङ्ग: २३

निवृत्तिः, नित्यप्राप्तस्यापि प्राप्तिश्च वेदान्तग्रन्थस्य परमप्रयोजनं सुतरा- सुपपन्नमेव। (३७) द्वितीयाक्षेप :- ननु सविलासाज्ञाननिवृत्तिः परमानन्दावाप्तिश्च ग्रन्थस्य प्रयोजनमित्युक्तं न सङ्गच्छते। यतो निवृत्तिर्नाम निश्शेषनाश एव ; नाशस्तु प्रध्वंसाभाव एव। अतोऽनर्थनिवृत्तिरूपाभावस्य परमानन्दप्राप्तिरूप- भावस्य चैकत् मुक्तिस्वरूपे सामानाधिकरण्यं न घटेत, भावाभावयोरन्योन्य- विरोधात्, विरुद्धयोर्धमयोरेकत्र युगपत्समावेशायोगाच्च। तस्मादुक्तप्रयोजनं ग्रन्थस्य न संभवतीति चेत्-

(३८) तत्समाधिः-नैष दोषः। सविलासाविद्यानिवृत्तेरधिष्ठान- ब्रह्मचैतन्यमात्रत्वान्न ततोऽतिरिच्यते सा। यथा औरोपितसर्पनिवृत्तिर घिष्ठानरज्जु- मात्रं, एवं कल्पितनामरूपात्मकसकलवस्तुनिवृत्तिरपि तदघिष्ठानचिन्माल्मेव, न ततोऽतिरिक्तेति सिद्धम्। आरोपितप्रतियोगिकप्रध्वंसस्य प्रतियोग्यघिष्ठाने भासमानस्याघिष्ठानमात्त्वनियमात्। तदुक्तं वार्तिके "अधिष्ठानावशेषो हि नाश: कल्पितवस्तुनः" इति। अयमेव भगवत्पादादीनामाशयः आकरादिषु स्फुटतरः। अत एव प्रकृतेप्यनर्थनिवृत्तिब्रह्ममाल्नमित्युक्तदोषानवकाशः। सर्वा-

तस्मादनर्थेनिवृत्तेर्भावरूपत्वादेव तस्या अस्मिन् ग्रन्थे प्रयोजनत्वकथनं युक्तमेवेति॥

१. "तदथा हिरण्य निधिं निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सश्चरन्तो न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वा: प्रजा: अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकें न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः" (छा. 8-3-2) इत्यादिश्रुत्युक्तरीत्या गृहेऽन्तर्निहितो हिरण्यनिक्षेपो विद्यमानोऽपि यावदविद्यमविद्यमान- वदविद्ययाSप्राप्तवद्भवति। अञ्जनादुपायेर्ज्ञातश्वेत् प्राप्तवद्भवति। इयमेव नित्यप्राप्तस्य प्राप्तिरित्युच्यते। यथाऽयं दृष्टान्तः, एवमेव "अयमात्मा ब्रह्म" (बृ. 2-5-19) "प्रज्ञा नं ब्रह्म" (ऐ. 3-1) "सर्व खल्विदं ब्रह्म" (छा. 3-14-1) "आत्मैवेदं सर्वेम्" (छा. 7-25.2.) "ब्रह्मैवेर्द सर्वम् " (बृ. 2-5-1.) इत्यादिश्रुतिभिः सर्वस्य ब्रह्मत्वो- पदेशेन परमानन्दस्वरूपस्य स्वस्य ब्रह्मत्वात् नित्यप्राप्तत्वेप्यविद्ययाSप्राप्तत्वभ्रमः। 'अखण्ड- परमानन्दचिदूपब्रह्मैवाहम्' इति श्रुतियुक्यनुभवैजायमानस्वस्वरूपसाक्षात्कार एव नित्य- प्राप्तस्य प्राप्तिरिति। २. रज्वां प्रतीयमानसपस्य रज्जुरधिष्ठानत्वेन कथ्यते। मन्दान्धकारे प्रतिभास- मानसर्षभ्रमाधिष्ठानस्य प्रकाशसंबन्धे सति 'रज्जुरेवेयम्' इति निश्चये जाते तत्क्षणादेव सर्पो निवर्तते। तस्मात्सर्पनिवृत्तितदधिष्ठानरज्जुसाक्षात्कारयोश्चैकक्षणावच्छेदेन जायमान- त्वात् सर्पनिवृत्तिरधिष्ठानरज्जुमात्रं भवति ।

२४ संस्कृतविचारसागरे

(३९) संबेन्धनिरूपणम्-(1) ग्रन्थस्य विषयस्य (प्रमेयस्य) च प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः संबन्धः । ग्रन्थः प्रतिपादकः, विषयः (जीवब्रह्मक्य) प्रतिपाद्यः। यत्, विषयं विविच्य बोधयति, तत् प्रतिपादकम्, यत् बोध्यते तत्प्रतिपाद्यम्। (2) अधिकारिफलयोः प्राप्यप्रापकभावरूपः संबन्धः । फळं प्राप्यं, अधिकारी प्रापकः। यद्वस्तु लभ्यते तत् प्राप्यं, यो लब्घा स प्रापकः। (3) अधिकारिविचारयोस्तु कर्तृकर्तव्यभावरूपः संबन्धः । अधिकारी कर्ता, कर्तव्यो विचारः। यः करोति स कर्ता, यत् क्रियते तत्कर्तव्यम्। (4) ग्रन्थ- ज्ञानयो: जन्यजनकभावः संबन्धः । विचारद्वारा ज्ञानं प्रति ग्रन्थो जनकः ज्ञानं जन्यम्। यदुत्पादयति तज्जनकं, यदुत्पद्यते तज्जन्यम्। एवमेव संबन्धान्तरमपि बोध्यम्। यस्तु साधनसंपन्नो जिज्ञासुः प्रथमं पठेत्। इम तरङं सतंत मुक्तोडसौ नात्र संशयः ॥ इति श्रीवासुदेवब्रह्मेन्द्रसरस्वतीविरचिते विचारसागरे अनुबन्धसामान्यनिरूपणं नाम प्रथमस्तरङ्ग: ।

१. संबन्धरूपातुबन्धकथने प्रयोजनम्-यस्य वस्तुनो येन सह संबन्धो भवति तस्य तद्विषयेप्युपयोगोऽस्ति। यथा कुलालादीनां घटादिना सह संबन्धोऽस्ति, अतः कुलालादयो घटादुत्पत्तिविषये उपयुज्यन्ते। यस्य येन संबन्धो नास्ति न तस्य तद्विषये उपयोगोऽस्ति। यथा चक्षुषो वाध्वाकाशाभ्यां संबन्धाभावात् तद्विषयीकरणे नोपयोगः । एवं ग्रन्थब्रह्मणोः संबन्धाभावे ग्रन्थस्य न ब्रह्म विषयो भवेत्। ग्रन्थोऽषि न ब्रह्मप्रतिपादकः स्यात्। तस्मात् परस्परोपकारसिद्धयर्थमनयो: संबन्धः अतद्वयावृत्त्या बोध्यबोधकभावरूपः कल्प्यते। इति। २. संबन्धान्तरशब्देन श्रवणादेर्ज्ञानेन सह, ज्ञानस्य च मोक्षेन सह साध्यसाधन- भावरूप: संबन्धो विज्ञेयः

संस्कृतविचारसागरे अनुबन्धानांविशेषतो निरूपणं नाम द्वितीयस्तरङ्ग: पूर्वतरङ्गे अनुबन्धजातं संक्षेपत उक्तम्। अस्मिस्तु द्वितीयतरङ्गे तद्विस्तरतः प्रतिपादते। (आ. ४०-४३) अधिकारिविषयकाक्षेपा :- (४०) दुःखनिवृत्तावाक्षेप :- साधनचतुष्टयसंपन्नोऽघिकारीति पूर्व प्रत्यपादि। तेषु साधनेषु 'मुमुक्षुता' नामैका। सा च साधनेषूत्तमा। मुसुक्षुता नाम तीव्रतरमोक्षेच्छा । मोक्षश्र सोपादानकारणजगन्निवृत्त्युपलक्षितब्रह्मावापति- रित्युच्यते। अत्र मोक्षलक्षणघटकविशेषणरूपप्रथमांशे सोपादानकारण- जगन्निवृत्तौ पूर्वपक्षी शङ्कते-मूलाविद्यया सह जगन्नाशं न कोऽपि वाञ्छति। किन्तु विवेकी तापत्रयनिवृत्तिमात्र वाञ्छति। तापत्रयञ्च (1) आध्यात्मिकम् (2) आधिभौतिकम् (3) आधिदैविकश्चेति ! तत्र शरीरे ज्वरादिरोगक्षुत्पिपासादिजन्यं दुःखर्माध्यात्मिकम्, चोरव्याघ्रसर्पादि- जन्यं दुःखर्माधिभौतिकम्, यक्षराक्षसप्रेत पिशाचग्रहादिजन्यं शीतवातातपादि- जन्यं च दुःखमाधिदैविकम्। एतत्त्रिविधदुःखनिवृत्तिरेव सर्वैः प्रार्थ्यते। न दुःखादन्यस्य कस्यचिदपि निवृत्तिर्विवेकिभि: प्रा्थ्यते। तस्मान्मूलाविद्या-

१. कश्चितिकल गही गृहप्रासादादिसमारम्भसमये परिसरवर्तिनाऽन्येन गृहस्थेन प्रतिरुद्धो न्यायाधिपतिद्वारा स्वस्वाम्य संसाध्य यथा गृहारम्भे प्रवर्तते, तद्वदेवायं ग्रन्थ- कर्तापि प्रथमतरञ्के सामान्यतोऽनुबन्धचतुष्टर्य निरूष्य ग्रन्थमारभमाण: पूर्वपक्ष्याक्षेपेण प्रतिबद्धः, श्रुतियुक्तयनुभवादिप्रमाणावलम्बेन स्वपक्ष संसाधयन्निमे ग्रन्थमारभते। २. उपादानकारणं=मूलाविद्या। ३. "न हि भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते," "न हि यूका: सन्तीति वस्त्नाणि न परिधीयन्ते," "न हि मृगाः शलभाश् सन्तीति शालयो नोप्यन्ते"; इति यथा, तथा विवेकी तापत्रयमयान्न जगतो नाशमिच्छति। किन्तु तापत्रयनिवृत्तिमात्रमिच्छति, इतीयं साङ्कयमतानुयायिनां शङ्का। ४. आत्मानमधिकृत्य वर्तमानं स्थूलसूक्ष्मशरीरमध्यात्मं। ततो जायमानं दुःखा- दिकमाध्यात्मिकम् । ५ स्वशरीरादिसङ्कातव्यतिरिक्ं सत् अत् चक्षुरिन्द्रियगोचरं तदधिभूत। ततो जायमान दुःखादिकमाधिभौतिकम्। ६. स्वशरीरदिसङ्कातव्यतिरिक्तं सत् यत् चक्षुरिन्द्रियागोचरं तदधिदैवं। ततो जायमानं दुःखादिकमाधिदेविकम्। 4

२६ संस्कृतविचारसागरे

सहितजगन्निवृत्तौ न कस्यापीच्छा जायते। इति। (४१) न च सर्वेषां निःशेषसकलदुःखनिबर्हणेच्छा विद्यते, समूला- ज्ञानजगन्निवृत्तिमन्तरा न निश्शेषदुःखोच्छेदः सम्भवति, इत्यतो निश्शेषदुःखनि- वृत्त्यन्यथानुपपत्त्या समूलाज्ञानजगन्निवृत्तिरर्थादाक्षिप्यत इति वाच्यम्। आर्तानां घन्वन्तर्यादिकृतायुर्वेदोक्तमषज्यसेवनात् ज्वरादिरोगहेतुकदुःखक्षय- दर्शनात्। भोजनेन क्षुज्जन्यदुःखनिवृत्तेः सर्वानुभवसिद्धत्वाच्च। इत्थमेव तत्त- त्प्रतीकारेण तत्तद्दु:खनिवृत्तिसंभवे समूला ज्ञानजगन्निवृत्तिमन्तरेणापि दुःखनिवृत्तेः संभावितत्वात्, नापेक्ष्यते दुःखनिवृत्त्यर्थ समूलाज्ञानजगन्निवृत्तिः । तस्मान्मोक्ष- लक्षणघटकसमूलाज्ञानजगन्निवृत्तिरूपे विशेषणांशे न कस्यापीच्छा जायेत। (४२) सुखप्राप्तिविषयकाक्षेपा :- मोक्षलक्षणघटकविशेष्यांशे ब्रह्मा- वाप्तिरूपेऽपि न कस्यापीच्छा नायेत। तथाहि-यदेव वस्तु प्रागनुभूत तज्जातीयवस्त्वन्तरस्यैव सुखसाघनत्वेन संप्राप्ताविच्छा सर्वेषां जायेत, नाननु- भूतसंप्रात्तौ। यथा देशान्तरेषु विद्यमानेष्वत्यद्भुतेष्वप्यनिर्ज्ञातेषु पदार्थेषु, तत्प्राप्तीच्छा न कस्यापि जायत एव। तद्वदेवात्रापि मुमुक्षोरधिकारिणः प्राङ्न ब्रह्मविषयकज्ञानमस्ति। यस्य तु ब्रह्मज्ञानमस्ति स नाधिकारी, तस्य मुक्तत्वात्। मुक्तस्य च मुमुक्षानुपपत्तेरधिकाराभावः। अतो वेदान्तश्रवणात्पूर्वमनिर्ज्ञातस्य- ब्रह्मणोऽवाप्तीच्छा कस्यापि नोन्मिषत्येव। इत्थं समूलाज्ञानजगन्निवृत्त्यात्मके, तदुपलक्षितब्रह्मावाप्तिरूपे च मोक्षे न जायेतैवेच्छा कस्यचिदपि। तस्मादधि- कारी मुमुक्षुन कोऽपि सिद्धयति। (४३) अधिकार्यभावं प्रकारान्तरेण प्रतिपादयति-सर्वोपि विषयसुखमेव वाञ्छति। तपस्विनोऽपि पारलौकिकभोगाभिलाषेणैवैहिकान् भोगान् परित्यज्यानेकविधक्लेशानसहन्ते। तथा चहिकेभ्यो वाऽडमुष्मिकेभ्यो वा विषयसुखेभ्य एव सर्वे स्पृहयन्ति। नैवेदमस्ति विषयसुखं मोक्षे। ततो न कोऽपि मोक्षसाधनमिच्छेत्। ततश्र मोक्षेच्छारूपा मुमुक्षा न कस्यापि सिद्धयेत्। किञ्च ब्रह्मादिस्तम्बान्तस्य लोकस्य विषयसुखाशापाशपरवशीकृतचित्तत्वात् वैराग्योपरमशमदमादिसाधनं न कस्यापि सिद्धयेत्। तस्मात्साधनचतुष्टय- संपन्नस्या धिकारिणोऽभावाट्विफलोऽयं ग्रन्थारम्भः । (आ. ४४-५४) अधिकारिविषयकाक्षेपाणां समाधानानि। (४४) मोक्षस्य प्रथमांशभूते समूलाज्ञानजगन्निवृत्तिरूपे इच्छा-

द्वितीयस्तरङ्ग: २७

संभनप्रकार :- मोक्षेच्छा न कस्यापि संभवति; यतो मोक्षे अंशद्यमस्ति, प्रथम: सोपादानकारणजगन्निवृत्तिरूपोंडशः, द्वितीयो ब्रह्मपाप्तिरूपोडशः । तत्र सोपादानकारणजगन्निवृत्तिरूपे मोक्षस्य प्रथमांशे न कस्यापीच्छा संभवति ; अपि तु त्रिविधदुःखनिवृत्तीच्छव सर्वेषां संभवति। तत्तद्दुःखनिवृत्तिस्तत्त- दुपायाद्भवति। तस्मात्सोपादानकारणजगन्निवृत्तिकामो मुमुक्षुरधिकारीत्येतन्न सङ्च्छत इति हि प्रथम: पूर्वपक्षः। तत्र समाधि :- सर्वानर्थबीजभूतमूलाज्ञान- तत्कार्यजगन्निवृत्तिव्यतिरेकेण नोपायान्तरेण तापल्रयनाशो निःशेषमुपजायेत। निःशेषमूला विद्यानिवृत्त्यव सकलदुःखानि तत्कारणीभूतरोगादयः रोगाद्याश्रय- शरीरादयश्च निरवशेषं नश्यन्ति। तस्मात्तापत्रयनिवृत्तये समूलाज्ञानजगन्निवृत्ति- रूपे मोक्षलक्षणघटकविशेषणांशे उदेत्येवेच्छा सर्वेषाम्। अयमाशयः। यस्तु सकलौषधाद्युपायनिर्माणे निखिलरोगचिकित्सायां चात्यन्तसमर्थस्तस्यापि न नियमेन दुःखशान्ति: दृश्यते। कस्यचिदेव रोगादिजन्यदुःखमौषधाद्यपायैनिवर्तते, कम्यचिन्नैव। अत एवौषधाद्यपायैः रोगादिजन्यदुःखं न नियमेन सर्वेषां निवतते। किश्व यस्य रोगः औषधाद्युपायैनिवरतते तस्यापि कालान्तरे पुनर्जायत एव रोगः । तस्मादौषधाद्युपायर्ुःखं नात्यन्तिकतया निवर्तते। निवृत्तस्य पुनरपि कदाचिदप्यनुत्पत्तिरेवात्यन्तिकी निवृत्तिरित्युच्यते। औषधाद्युपाये- नियमेन दुःखनिवृत्त्यसंभवात्, निवृत्तस्य च पुनरुत्पततिदर्शनात् तादशैरुपाय- शतरपि न निश्शेषदुःखनिवृत्तिर्जायेत। प्र तु सकलदुःखनिदाननिवृत्तावेव नियमेनाशेषदुःखनिवृत्तिः स्यात्। तादशदुःखनिदाननाशे सत्येव भूयो नैव जायेत दुःवलेशोऽपि। तम्मातसर्वस्यापि लोकस्य दुःखनिवृत्त्यर्थ तेन्निदाननि- वृत्तीच्छा जायेतैव। (४५) दुःखनिधानं त्वज्ञानं तत्कार्यरूपप्रपश्चश्चेति छान्दोग्योप- निषदि भूम विद्याप्रकरणे स्फुटतरं निरूप्यते। तत् हि "अधीहि भगव इति होप- ससाद सनत्कुमारं नारदः। ते होवाच यद्वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊर्ध्व वक्ष्या- मीति। (छा. 7-1-1.) स होवाच ऋग्वेद भगवोऽध्येमि एनद्धगवोऽध्येमि। (छा. 7-1-2.) सोडहं मन्त्रविदेवास्मि नात्मवित। श्रृतं हेव

१. यथा ज्वरादिरोगग्रस्त आरोग्यकामनया वैद्योक्तपथ्यपदार्थन ज्ञात्वा रोग- विरुद्धपदार्थपरित्यागेन रोगनिदानानि निरस्यति, तथाSडत्यन्तिकदुःखनिवृत्तिकामोऽपि तत्पाधनानि गुरूपदिष्टवेदान्तशास्रप्रमाणेन जञात्वा तानि दुःखनिदानानि निवर्तयेदेव।

२८ संस्कृतविचारसागरे

मे भगवद्दृदशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति। सोडहं भगवः शोचामि। तं मा भगवान् शोकस्य पारं तारयत्विति। तं होवाच यद्ै किश्चैतदध्यगीष्ठा नामै- वतत्। " (छा. 7-1-3.) इत्यादिना द्वाविशतिभिः खण्डिकाभिरपरब्रह्मोपासनं ज्ञानसाधनमुकत्वा, ततः पर "यो वै भूमा तत्सुखं नाल्ये सुखमस्ति। भूमैव सुखं, भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्यः। भूमानं भगवो विजिज्ञासे। (छा. 7-23-1.) यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छणोति नान्यद्विजानाति स भूमा। अथ यत्रा- न्यत्पश्यत्यन्यच्छणोत्यन्य द्विजानाति तदल्पं, यो वै भूमा तदमृतम्, अथ यदल्पं तन्मर्त्यम्"। (छा. 7-24-1.) इत्यादिना भूमविद्योपदिश्यते। अत्रायमर्थः- सकलकलाभिज्ञोऽपि नारदः आत्मान शोकाक्रान्तमेवापश्यत्। निश्शेषतः शोकतरणं चात्मज्ञानान्नान्यतो भवतीति श्रतवांश्च। ततश्चात्मनः शोकनिदाना- ज्ञाननिवृत्तये आत्मज्ञानलाभाय च सनत्कुमारं पप्रच्छ "त मा भगवान् शोकस्य पारं तारयतु" (छा. 7-1-3.) इति। स चानेकसाधनोपदेशानन्तरं शोक- शून्यमपरिच्छिन्नं निरतिशयसुखस्वरूपं भूमानमुपदिश्य, ततोऽन्यत् सर्व दृश्य- जातं परिच्छिन्नं दुःखमेवेति, भूमा तु ब्रह्मैवेति चावोचत। तथा च मूलाज्ञान- तत्कार्यभूतदृश्यप्रपश्चमात्रस्य ब्रह्मणोऽन्यत्वात् तदेवात्र सकलदुःखनिदानमित्युक्तं भवति। तादृशदुःखनिदानस्य द्वैतप्रपश्चस्य मूलाज्ञानसहितस्य "नेति नेति" (बृ.2-3-6.) इत्यादिश्रुत्युक्तरीत्या स्वरूपतो निवृत्तौ सत्यामेव निखिलदुःखानां निश्शेषतया नियमेन निवृत्तिरुपपद्येत। तस्मान्निश्शेषदुःखनिवृत्तये समूलाज्ञान- प्रपञ्चनिवृत्तिरुपे मोक्षलक्षण विशेषणांशे नायेतैवेच्छा ।

१. समूलाज्ञानजगन्निवर्तनेच्छा सर्वेषां जायेतेत्यत्रवमाशक्का जायेत-प्रागनुभूत- वस्तुन्येवेच्छा जायेत न त्वननुभूते। न हि ब्रह्मरूपाघिष्ठानसाक्षात्कारेण समूलाज्ञान- प्रपश्चनिवृत्तौ मुमुक्षो: पूर्वानुभवोऽस्ति। अतस्तन्निवृत्तीच्छा न कस्यापि जायेतेति। तन्न, प्रागनुभूत एवेच्छा जायेतेति नियमस्याभवात्। तथा सत्यतीतभोजनादाविच्छा पुनरपि प्रसज्येत। न तु तथा भवति। किन्तु पूर्वातुभूतभोजनसजातीये भोजनान्तरे इच्छा जायत इत्येव नियमः । तथा च पूर्वोक्तशङ्गाया नावकाशः । तथाहि, यथाSरोषितसर्पस्य रज्जुरधिष्ठानं तथाSSरोपित समूलाज्ञानप्रपश्चस्य ब्रह्माघिष्ठानमिति, रज्जुब्रह्मणोरधिष्ठानत्वांशे साजात्यमस्ति। एवमारोपितसर्पादिनिवृत्तेरारोपितसमूलाज्ञानप्रपञ्चनिवृत्तेश्वास्ति परस्परं साजात्यम्। मुमुक्षोश्च पूर्व रज्ज्वाद्यधिष्ठानसाक्षात्कारेण सर्पादिनिवृत्तावनुभवोऽस्ति । ततश् तत्सजातीयायां निखिलदृश्यप्रपश्चाधिष्ठानभूतब्रह्मसाक्षात्कारप्रयुक्तसमूलाज्ञान प्रपश्चनि- वृत्ताविच्छा मुमुक्षोर्जायेतैव।

द्वितीयस्तरङ्ग: २९

(४६) द्वितीयाक्षेपस्य समाधानम्-यत्तक्तं प्रागनुभूतस्यैव वस्तुनः प्राप्तीच्छा जायते। ब्रह्मणस्तु केनाप्यननुभूतपूर्वत्वात तत्प्राप्तिरूपे मोक्षस्य द्वितीयांशे न कस्यापीच्छा जायेतेति। तदसत्। सवैः सुखस्यानुभूत- त्वात्सर्वेषां तत्रेच्छा जायते। ब्रह्मणश्च नित्यनिरतिशयसुखस्वरूपत्वेन सर्ववेदा- न्तप्रसिद्धत्वात् साधनचतुष्टयसंपन्नस्योत्तमाधिकारिणः सुखस्वरूपब्रह्मप्राप्तीच्छा जायेतैव। (४७) तृतीयाक्षेपस्य समाधानम्-यत्तावदभिहितं सर्वोऽपि लोको विषयेन्द्रियसंयोगजसुखमेव वाञ्छति। न ह्ेतदस्ति मोक्षे, अद्वितीयत्वा- न्मोक्षस्य; द्वैतप्रपञ्चायत्तत्वाच्च विषयसुखस्य। अतोऽघिकारिणो मुमुक्षोरभावात् ग्रन्थारम्भो निर्थक इति। तलास्ति तावत्प्रष्टव्यम्-किं मुमुक्षुरेव नास्ति कश्चिदपीत्युच्यते, उत सत्यपि मुमुक्षौ तस्य ग्रन्थे प्रवृत्तिरेव न जायेतेति। नादः। सर्वेषामात्यन्तिकदुःखनिवृत्तौ नित्यनिरतिशयसुखावासौ चेच्छादर्शनात। निश्शेषदुःखध्वंसपूर्वकनित्यनिरतिशयसुखस्यैव मोक्षरूपत्वात्। तस्मात्सर्वेडपि मुमुक्षव एव। (४८) वैषयिकमेव सुखं सर्वेऽभिलषन्तीत्येतदसमञ्जसम् किन्तर्हि, सर्वे सुखसामान्यमिच्छन्ति। तच्च सुखं विषयजन्यं वास्तु तदितरद्वा। यदि विषयजन्यसुखमेवेच्छन्तीत्युच्येत तर्हि सुषुप्तिसुखे न स्यादेवेच्छा कस्य- चिदपि ; विषयाजन्यत्वात्तस्य। अतः सुखसामान्यमेव सर्वेऽपीच्छन्ति, न वैषयिकसुखमेवेति नियमः । प्रत्युत सर्वेषां प्रत्यहं सुषुप्तिगमनात् स्वात्म- सुखेच्छैव जायत इति वस्तुस्थितिः । 'सुखमहमस्वाप्सम्' इति परामर्शेन निरतिशयसौषुप्तसुखस्यात्मस्वरूपसुखत्वेन निश्चितत्वात। किश्च तारतम्योपेतं वैषयिकं सुखं सर्वप्राणिनां सिद्धमेव। मतश्रासिद्धे नित्यनिरतिशयैकविधसुख- प्राप्तावेवेच्छा नैसर्गिकी सर्वप्राणिनाम्। तादशं च सुखं नित्यसिद्धात्मस्वरूप- सुखमेव। आत्मस्वरूपसुखमेव च मोक्षः, नेतरत्। तस्मात् सर्वेऽपि मुमुक्षव एव। नास्त्येव मुमुक्षु: कश्चिदपीति साहसमात्रम्।

१. यद्यनुभूतसामान्ये इच्छा जायेतेति नियमस्तर्हि पूर्वानुभूते प्रतिकूले रोगतन्नि- मित्तकदुःखादौ चेच्छाऽडपद्येत। न तु तथा लोके दृश्यते। तस्मादनुकूले प्रागनुभूत- सुखतत्साधनसजातीये एवेच्छा जायत इत्येव नियमः। ब्रह्मानन्दप्रतिबिम्बभूतं वैषयिकं सुखं च सर्वानुभवप्रसिद्धम्। ततश्र तत्सजातीय बिम्बभूत नित्यनिरतिशया द्वितीयब्रह्मानन्दे सर्वेषामिच्छा जायेतैव।

३० संस्कृतविचारसागरे (४९) सत्यपिमुमुक्षौ तस्य मोक्षग्रन्थे प्रवृत्यनुपपत्तस्तदारम्भो विफल इति द्वितीयोऽषि पक्षो न सङ्गच्छते। अत वादी प्रष्टव्य :- (१) अस्मिन् ग्रन्थे मुमुक्षो: प्रवृत्त्यभावकारणं किमस्य ग्रन्थस्य मोक्षसाधनत्वाभावो वा (२) किं वा इतोप्युत्कृष्टस्य साधनतमस्य ग्रन्थान्तरस्य सत्त्वं वा (३) उत वेदान्त- ग्रन्थेषु यानि साघनानि शमदमादीन्युक्तानि अधिकारिविशेषणत्वेन तादश- शमदमादिसाधनचतुष्टयस हितस्य ज्ञानसंपादनयोग्याधिकारिण एकस्याप्भावो वा। नादः। न हि ग्रन्थो मोक्षसाधनम्। यतःतमेव विदित्वाऽतिमृत्यमेति" (इवे. 6.15) इत्यादिप्रमाणैर्ज्ञानमेव मोक्षसाधन नान्यदिति सिद्धान्तः। तच्व ज्ञानं वेदान्तश्रवणादेव जायते। श्रवणमपि द्विविम् (१) प्रथमं वेदान्तवाक्यस्य श्रोत्रेन्द्रियेण संयोगरूपम्। (२) वेदान्तवाक्यार्थविचाररूपं तु द्वितीयम्। एतयोर्ज्ञानस्य मुख्यसाधनं प्राथमिकं श्रवणमेव, न तु द्वितीयम्। शाब्दबोधं प्रति श्रोत्रेण शब्दसन्निकर्षस्यैव सर्वत्र कारणत्वाङ्गीकारात्। अतो वेदान्त- वाक्यस्य श्रोत्रेन्द्रियेण सह संयोगरूपश्रवणमेव ब्रह्मापरोक्षज्ञानहेतुर्भवति। तत्रावान्तरवाक्यश्रवणं परोक्षज्ञानहेतुः। महावाक्यश्रवणं तु अपरोक्षज्ञानहेतु- रिति च प्राकू प्रतिपादितम्। यस्य तु पुनर्ज्ञानोदयानन्तरमप्यसंभावनाविपरीत- भावने संभवतः, स तु द्वितीयं विचाररूपश्रवणं मननं निदिध्यासनश्व तन्नि- वृत्तये करोतु। इदश्च द्वितीयं वेदान्तवाक्यार्थविचाररूपश्रवणं, 'किं वेदान्तवाक्यानि ब्रह्माद्वितीयं प्रतिपादयन्ति, आहोस्विदर्थान्तरमित्येवमात्मकं' वेदान्तवाक्येषूत्पद्यमानमसंभावनारूपसंशयं निरस्यति। मनन हि प्रमेयगता- संभावनां 'किं जीवब्रह्मैक्यं वास्तवं उत तद्ेद' इत्यादिसंशयात्मिकां

१. किमियं रज्जुर्वा सर्पो वेत्यादिद्विकोटिकज्ञानं संशय इत्युच्यते। आत्माना- त्मनोश्च नानाविधः संशयः संभवेत्। अनात्मविषयकसंशय उपेक्ष्यतेऽत्, निष्फलत्वात्। आत्मविषयकसंशयस्तु द्विप्रकारः प्रमाणगतः प्रमेयगतश्चेति। तत्रोपनिष- द्रषवेदान्तवाक्यानि, किं द्वैतं प्रतिपादयन्ति आहो स्विदद्वेतमुतार्थनन्तिरमित्येवरूपः प्रमाणगतसंशयः । अयश्च श्रवणात्प्राक संभवति। वेदान्तप्रमाणवेद्यमोक्षादिपदार्थाः सर्वेऽपि प्रमेया उच्यन्ते। एतद्विषयकसंशयः प्रमेयगत इति । अयञ्च प्रमेयगतसंशयः विषयभेदादनन्तविध :- तथाहि (1) मोक्षसाधनविषयकसंशया :- सर्वानर्थनिवृत्तिः परमानन्दा- वाप्तिश्च मोक्ष इति सिद्धान्तः । तत्र साक्षान्मोक्षसाधनं किं कर्म, उतोपासनं, अथ वा ज्ञान- मिति मोक्षसाधने संशयाः । (2) ज्ञानसाधनविषयकसंशयाः ज्ञानस्य मोक्ष- साधनत्वे, अपरोक्षज्ञान प्रति साक्षात्साधनं किं यज्ञादिकर्म, उतोपासनमथवा विवेका-

द्वितीयस्तरङ्गः ३१ निवतयति। निदिध्यासनन्तु 'देहादिद्ृश्यप्रपश्चस्य जीवब्रह्मणोश्र भेदः सत्य' इत्याद्यनादिकालसिद्धविपरीतभावनां निश्शेषमुन्मूलयति। इत्थ प्राथमिकं श्रवणं ब्रह्मात्मैक्यज्ञानद्वारा मोक्षहेतुः। वाक्यार्थविचाररूपं द्वितीयं श्रवरणं, मनन निदिध्यासनं चेत्यादिरसंभावनाविपरीतभावनानिवृत्तिद्वारा मोक्ष- हेतुः। वेदान्ता इति उपनिषद एवोच्यन्ते। यद्यप्येतस्मात् पौरुषेयात् प्रकरणाताः भिन्नास्तथापि तदर्थस्यैवाय ग्रन्थो बालानां सुललितं बोधको भवति। एतद्ग्रन्थश्रवणेऽनायासेन यथा आत्मस्वरूपसाक्षात्कारो जायेत, तथो- परिष्टात्प्रपञ्चयिप्यते। इत्थमयमपि अ्रन्थो ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वेन मोक्षकारणं

तस्मान्नानेन अ्न्थेन मोक्षो जायेतेत्येतत् केवलं हठः । (५०) यद्यप्यस्य ग्रन्थस्य मोक्षहेतुत्वमस्ति तथापि प्राचीनैः प्रौढग्रन्था- न्तरै: साधनतमरमोक्षोपायस्य सम्यकप्रतिपादितत्वाद्विफलोडयं अ्न्थ इति वदन् वादी प्रष्टव्य :- कानि तानि साधनतमानि अ्न्थान्तराणीतिः स यद्याह-

सिद्धा:। तेभ्यो अन्थेभ्यो ज्ञानद्वारा मोक्ष: सिद्धयति, अतोडयं ग्रन्थो विफल इति-तहिं ताहग्यन्थविचारासमर्थानां मुमुक्षणां तादृशग्रन्थेज्ञानोदयासंभवात्,

दिमाधवयतुष्ये, अवणादिधयं वा, तत्वेपदार्थशोधनरूपाव्तरवाक्यार्थझञाने वा आहो- नयमस्यादिमहावाव्थार्थपदेशी नेत्यादिज्ञानसाधनविषयकसंशयाः । (3) वेदान्त- ज्ञानविषयी भूतजगत्त्वंपदा र्थजीवततपदाथेश्वरविषयकसंशयाः -ज्ञानस्य विषय: कि नेदः अभेदो था। अमेदे कि प्रत्य्पहणोरमेदः, उतान्तःकरणवििष्टचिदा- स्मकजीवम्य बिराडठिरभ्यगर्वान्तर्योमिकपेश्वरेणामेदः। प्रत्यगात्मा कि स्थूलदेहाद्भ्िज्ः अभिषी वा। भिन्नत्वे आत्मा कि जडः उत विदप:, अथवा चिज्जडोमयात्मकः। वेतननवे हि कतृमोकतृस्वरूपो या अकतृभोवतृस्वरूपो वा। आत्मा किमणुपरिमाणोवा, मध्यपरिमणो वा, महापरिमाणो वा। आत्मनोऽमेदः कि तत्पदवाच्यार्येन, उत तत्पद- लक्ष्यथिन। जगतः कारणं किप्रधान दिः, उतेक्वरः। ईश्वरइचेन्स कि परिचनः, उत व्यापकः। स चेश्वरो जगतः किमुपादानकारणमाहस्विभनिमित्तमुताभिज्ञानिमित्तो पादानकारणम्। ईश्वरः कि जीवाद्ष्टवशात्जति, उत विषमट्टया। आत्मा किं अ्रद्मणोपभिन्न, उत भिन्नः। अभिव्नशचंत् कि सदाऽभिनः, उत मोक्षदशायामेव। आत्मा किमानन्दादियुक्त: अथवा न। सश्चिदानन्दादयोऽस्यात्मनः कि गुणाः, उत स्वमपमेव। ते च सचिदानन्दादयः किंपरस्पर भिन्नाः, उतामिना एव। इत्येवमाद्यनन्तसंशया जायन्ते। एवरूपान प्रमाणप्रमेयगतसन्देहानादौ अवणमनननि- दिभ्यासनैरपोक् ब्रह्मापरोक्षज्ञानेन तान् निश्शेष नाशयेतू ।

३२ संस्कृतविचारसागरे

अत्र च मन्दमतीनां तीव्रतरमुमुक्षूणां प्रवृत्तिसंभवाच्च सफलोडयं ग्रन्थ इति प्रतिब्रूयात्। (५१) प्रौढग्रन्थैर्मन्दमतीनां मुमुक्षूणां बोधानुदयादयं ग्रन्थो यद्यपि तेषां मोक्षोपयोगी स्यात् तथापि मुमुक्षामात्रेणास्मिन् ग्रन्थे प्रवृत्तिन जायेत। विवेक- वैराग्यशमदमादिसाघनकलापयुक्तमुमुक्षुजनासंभवादिति शङ्कमानो विकल्प्यते- किमधिकारिणो बहवो न सन्ति, उत नैकोऽपीति। आद्ये इष्टापत्तिः सर्ववादि- संप्रतिपतेः । न द्वितीय :- ज्ञानयोग्याधिकार्येव नास्तीत्येतदसङ्गतमेव। तथा हि, सर्वेषामप्यन्तःकरणं निसर्गत एव मलविक्षेपस्वरूपावरणाख्यदोषत्रयदूषितं वर्तते। मलम्=पापम्, विक्षेप:चाश्चल्यम्, आवरणं=स्वरूपाज्ञानम्। तत्र शुभकर्मणा मलस्य, उपासनया विक्षेपस्य, ज्ञानेन स्वरूपावरणस्य च निवृत्तिर्जायत एव। यस्यान्तःकरणे मलविक्षेपादिदोषाः सन्ति न सोऽनिकारीति सिद्धम्। यस्य तु पुनरिह जन्मनि जन्मान्तरे वाऽनुष्ठितशुभकर्मोपासनादिभिर्मलविक्षेपादि- दोषा अन्तःकरणान्निवृत्ताः स एव वेदान्तविचारजनितज्ञाने मुख्यो योग्याधि- कारी भवति। तस्यास्मिन् ग्रन्थे जायेतैव प्रवृत्तिः । (५२) पामरविषययिणोलक्षणम्-यत्तक्तं सर्वेSपि विषयसुखासक्ता एव, न कोऽपि नित्यनिरतिशयसुखं वाञ्च्छतीति, तन्न। पामरो, विषयी, जिज्ञासुर्मुक्तश्रेति लोके चतुर्विधाः पुरुषाः। तत्र विहितप्रतिषिद्वेष्वैहिक- विषयभोगेष्वासक्तः सन् शास्त्रीयसंस्कारशून्यो यः स पामरः । शास्त्रानुसारि- विषयभोगान् भुञ्जानः सन् इहामुत्रार्थफलभोगावाप्तये कर्म कुर्वाणो चिषयी। (५३) जिज्ञासुलक्षणम्-यस्तु शास्त्रीयो त्तम संस्कारबलादध्यात्मादि- सच्छास्त्रश्रवणं करोति तस्य वक्ष्यमाणरीत्या विवेको जायते। तथा विवेको यस्य भवति स एव जिज्ञासुः। (1) तत्र वैषयिकं सुखं सर्वमपि दुःखमेवेति प्रथमतो विवेको भवति। तथा हि, विषयसुखं सरवमनित्यमेव विषयेन्द्रियसंयोगज- त्वेनागमापायित्वात्। सुखं च वैषयिकं स्वावस्थितिसमयेऽपि यत्किश्चिद्दुः खानुषङ्गयेव भवति। स्वविनाशेनापि दुःखहेतुर्भवति। किश्च वैषयिकं सुखमनु- भवदशायामपि, इतः परमीद्ृशं सुखं क्षीयेत किलेति व्याकुलतोत्पादनेनापि दुःखनिदानमेव। एवश्च वैषयिकं सुखं सर्व दुःखेन कबलीकृतमेव वतते। तस्माद्विषयजन्यं सुखं वस्तुतः सुखस्वरूपमपि विषयोपाघिसंबन्धाद्दुःखमेव।

द्वितीयस्तरङ्ग: ३३

भवति सर्वदा। न चैतद्दुःखं केनचिदपि लौकिकोपायेन परिहर्तु शक्यते। उपायान्वेषणकुशलस्यापि निश्शेषदुःखनिवृत्तेरदर्शनात्। निवृत्तमिव च सदपि पुनरुत्पद्यत एव । (2) ततः, यावच्छरीरस्थिति दुःखं न निवर्तेतेति विवेको भवंति। "न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति, अशरीरं वा व सन्त न प्रियाप्रिये स्पृशतः" (छा. 8-12-1) इति, शरीरमात्रस्य पुण्यपापफलत्वात्, शरीरान्वयव्यतिरेकाभ्यां सुखदुःखसंबन्धतदभावौ श्रयेते। तत्र मनुष्यशरीरं तु पुण्यपापमिश्रकर्मफलमिति प्रसिद्धमेव। देवशरीर- मपि मिश्रकर्मफलमित्येव वक्तव्यम् ; केवलपुण्यफलत्वे तु, देवानां देवतान्तर- विभूत्यतिशयदर्शनेन न तापो जायेत। जायत इति हीतिहासपुराणादिषु कथ्यते। किश्चाशेषदेवप्रधानभूतस्यापीन्द्रस्यानेकदैत्यदानवादिभ्यो भयान्मह- द्दुःखं पापफलभूत जायत इति शास्त्रेण प्रतिपादते। यदि देवशरीरं केवल- पुण्यफलं स्यात् नैव स्यात्कदाचिदपि देवनां दुःखम्। तस्मादेवशरीरमपि पुण्यापुण्य मिश्रकर्मफलमित्येव निश्चीयते। न च "न ह वै देवान् पापं गच्छति पुण्यमेवामुं गच्छति" (बृ. 1-5-20) इत्यादिश्रुतेर्न देवानां पापसंबन्धो- डस्तीति वाच्यम्-अन्यपरत्वात् तस्याः श्रतेः; कर्माघिकारयोग्यं शरीरं मानुषमेव, नेतरत् देवतिर्यगादिशरीरम्। अतो देवताशरीरेण कृतपुण्यापुण्यफलं जन्मान्तरे न तान् गच्छतीत्यर्थः न तु तेषाम कर्मफलाभावमात्रमिति। किन्तर्हिं ; देवशरीरोत्पत्ते: प्राग्जन्मनि शरीरान्तरकृतशुभाशुभकर्मफलं देवजाति- शरीरेऽनुभूयत एव। तस्माद्देवादिशरीरमपि मिश्रकर्मफलमेव। तिर्यकपशुपक्षिमृगादीनामपि शरीरं मिश्रकर्मफलमेव। तैरनुभूयमान- प्रचुरदुःखानां पापकमफलत्वेऽपि मैथुनादिजन्यसुखस्य पुण्यफलत्वाभ्युपगमात्। तिर्यक्=कीटादिः। पशुः=चतुष्पात्। पक्षी=पक्षाभ्यां गगनचारी। मृग := व्याघ्रादिः। केचन पशुपक्ष्यादीनपि तियेगित्याचक्षते। एवं निखिलमपि शरीरं पुण्यापुण्यकार्यमित्येव सिद्धान्तः । तथाऽपि, देवशरीरस्य पापोपसजेनपुण्यातिशयजन्यत्वात् तदभिप्रायेण शास्त्रेषु देवशरीरं पुण्यफलमित्युच्यते। अतो नात्र विरोधशङ्कावकाशः। यथा ब्राह्मणप्रचुरो ग्रमो 'ब्राह्मणग्राम' इत्युच्यते, एवं पुण्यातिशयफलत्वाद्देवशरीरं पुण्यस्य फलमित्युपचर्यते, न तु वस्तुतः। तिर्यगादिशरीरं पुण्योपसर्जनपापातिशय- 5

३४ संस्कृतविचारसागरे

फलम्। उत्तममनुष्यशरीरं देवशरीरसममेव। नीचशरीरं सर्पादिशरीरतुल्यम्। एवं निखिलमपि शरीरं पुण्यापुण्यफलमेव। अत एव पापफलत्वाद्दुःखस्य शरीरसंबन्धो यावत् तावद्दुःखक्षयो न स्यात्। (3) ततः, सर्वशरीरिणां स्वस्वशरीरं स्वस्वार्जितघर्माधर्मफलभूतमेवेति विवेक उत्पद्यते। विना तु निश्शेषधर्माघर्मादिनिवृत्तिं नात्यन्तिकतया शरीरविनाशः संभवेत्। प्रारब्धनाशादद्यतनशरीरनाशेऽपि पुनः शरीरान्तरं प्राचीनानन्त को टिजन्मा र्जितपुण्या पुण्य वशाज्जायेतैव। तस्मान्निश्शेष कर्मक्षयमन्तरा नात्यन्तिकशरीरनाशरूपमोक्षः संभवति । (4) पुण्यापुण्ययोश्च क्षयो न रागद्वेवादिनिवृत्तिमन्तरा घटेतेति विवेक- स्ततो जायते। एतच्छरीरारम्भकपुण्यापुण्ययोर्भोगेन क्षयेऽपि रागद्वेषवशात्पुण्या- पुण्यरूपकर्मान्तरोत्पत्तिः स्यात्। तस्मान्निश्शेषरागद्वेषनिवृत्तिमन्तरा नाशेष- कर्मक्षयः । (5) रागद्वेषौ चेष्टानिष्टसाधनताज्ञानप्रयोज्याविति ततो जानाति विवेकी। इष्टे रागोऽनिष्टे द्वेषश्र सर्वप्राणिसाधारणौ। तस्मादिष्टानिष्टसाधनता- बुद्धिनिवृत्तिमन्तरा न रागद्वेषौ निवर्तेते। (6) इष्टानिष्टसाघनताबुद्धिरपि भेदधीनिबन्धनेति विवेकस्ततो जायते। यदा स्वस्वरूपादन्यदिव द्वितीयं वस्त्वबुद्धयते तदा तत्रेष्टसाधनता- बुद्धिर्वा अनिष्टसाधनताबुद्धिर्वा जायेत। स्वस्वरूपमात्रे तु कस्यचिदपि इष्टसाध- नताबुद्धिर्वा अनिष्टसाघनताबुद्धिर्वा न जायते। सुखसाधनं=अनुकूलम् इष्टसाघनमिति चोच्यते। दुःखसाधनं=प्रतिकूलं अनिष्टसाधनमिति चोच्यते। स्वस्वरूपं तु न सुखस्य वा दुःखस्य वा साधनं भवति, तस्य सुखस्वरूपत्वेन सुखसाधनत्वासंभवात्। अतः स्वस्वरूपातिरिक्तत्वेनावगते वस्तुनि आ्नुकूल्य- प्रातिकूल्यबुद्धी यथासंभवं जायेते। - निवृत्तिमन्तरा आनुकूल्यप्रातिकूल्यबुद्धी न निवर्तेते। (7) ईद्दग्भेदबुद्धि: स्वस्वरूपाज्ञानाज्जायते, इति विवेकस्ततो भवति। "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं जिघ्रति," (बृ. 2-4-14) "यत्र वाडन्यदिव स्यात् तत्रान्योऽन्यत्पश्येत्" (बृ. 4-3-31) "यदेव जाग्रद्गयं पश्यति तदत्राविद्यया मन्यते" (बृ. 4-3-20) इत्याद्यनन्तश्रुतयः स्वस्वरूपज्ञानदशाया-

द्वितीयस्तरङ्ग: ३५

मेव सकलद्वैतप्रपश्चव्यवहार इति बोधयन्ति। एवमशेषदुःखनिदानं स्वस्वरूपा- ज्ञानमिति सिद्धम् । (8) ततः स्वस्वरूपाज्ञानं स्वस्वरूपज्ञानेनैव निवर्तते नान्येन, तयोः तमःप्रकाशवत्परस्परविरोधित्वादिति विवेक उत्पद्यते। यद्विषयकमज्ञानं भवति तदज्ञानं तद्विषयकापरोक्षज्ञानेनैव निवर्तते; यथा रज्जवज्ञान रज्जुसाक्षात्कारेणैव निवतते, तद्वत्। तस्मात् स्वस्वरूपापरोक्षज्ञानमेवाखिलानर्थनिदानस्वस्वरूपाज्ञान- निवृत्तिद्वारा निश्श्रेयसात्मकनिखिलदुःखनिवृत्तिहेतुर्भवति। स्वस्वरूपस्यैव सत्य- ज्ञानानन्तानन्दब्रह्मरूपत्वात् स्वस्वरूपज्ञानेन ब्रह्मावाप्तिर्भवति। ब्रह्म च नित्य- निरलिशयाखण्डानन्दरूपं दुःखासंभिन्नमिति सर्ववेदान्तप्रमाणसिद्धम्। अत एव स्वस्वरूपसाक्षात्कारेणैव नित्यनिरतिशयदुःखासंभिन्नस्वस्वरूपभूतब्रह्मानन्दो- डवाप्यते। एवं निखिलदुःखनिवृत्त्युपलक्षितस्वस्वरूपभूताखण्डानन्दप्राप्तेः साक्षात्साधनं स्वस्वरूपज्ञानमेव। तस्मात् स्वस्वरूपविचार एव कर्तव्यः। इत्थ यस्य विवेको जायते स एव जिज्ञासुरित्युच्यते। मुक्तलक्षणम्-स्थूलसूक्ष्म कारणात्मकशरीरत्रय विलक्षणं पञ्चकोश- विलक्षणं च स्वस्वरूपं अखण्डाद्वितीयस्वयंज्यो तिस्स्व मा वा नन्द्घन ब्रहारूपेण यः साक्षादपरोक्षीकरोति करतलामलकवत् स एव मुक्त इत्युच्यते॥ (५४) जिज्ञासोरस्मिन् ग्रन्थे प्रवृत्युपपत्तिः-एवं पूर्वोक्त- चतुर्विधेषु पुरुपेषु पामरविषयिणौ विषयोपभोगजन्यसुखेनैवात्मानं तृप्त कृतार्थ च मन्यमानौ वर्तेते। केषाञ्चिद्विपयिणां पारलौकिकपरमसुखेच्छायां सत्या- मध्यतत्पाप्तिसाधनमेव तत्पाप्तिसाधनत्वेनान्यथा गृहीत्वा तत्रैव ते प्रवर्तन्ते,

पामरविषयिणोः परमानन्दावाप्त्यर्थ नास्मिन् ग्रन्थे प्रवृत्तिर्जायेत। दुःखहत्यै च न तेषामत्र अ्रन्थे प्रवृत्तिः, उपायान्तरे प्रवृत्तत्वात्। तस्मान्निरतिशयसुखावाप्तये आत्यन्तिकदुःखहानाय च पामरविषयिणोरस्मिन्ग्रन्थे न संभवति प्रवृत्तिः । मुक्तस्यापि नास्त्यधिकारोऽस्मिन् ग्रन्थे। ज्ञानी हि कृतकृत्यो मुक्त इत्युच्यते। १. अज्ञानदशायां ऐहिकभोगादिसिद्धयर्थ कृष्यादिव्यवसायाः, आमुष्मिकभोगार्थ काम्य कर्मोपासनादयः, चित्तशद्र्यकाग्रथार्थ निष्काम कर्मोपासनादयः, वेदान्तश्रवणाय घिवेक- वैराग्यादिचतुर्विधसाधनम्, अद्वितीयात्मसाक्षात्काराय गुरूपदेशः, संशयादिनिवृत्त्यर्थ श्रवणादयः, तत्पदार्थविषयकपरोक्षत्वभ्रमनिवृत्तये त्वपदार्थविषय कपरिच्छिन्नत्वभ्रमनिवृत्तये चात्योन्यव्यतिपम्गः (व्यतिहारः, ओतप्रोतभावः), मोक्षार्थ दृढतराद्वितीय चिन्मान्रात्मा- परंक्षसाक्षरकार क्वत्येवमादिपुष्कलसाधनानुप्टानं,तत्सं् वर्तव्यम्इत्युच्यते।एत- दनुष्ठानसंपादनरूपं कर्तव्य येन कृत स एव 'कृतकर्तव्यः'='कृतकृत्यः' इत्युच्यते।

३६ संस्कृतविचारसागरे

नैवास्ति तस्य कर्तव्यान्तरं दृढतराद्वितीयात्मपरोक्षज्ञानवत्वात्। लीलयान्र कालयायनार्थ प्रवृत्तोऽपि नास्त्यस्य ग्रन्थतः प्रयोजनम्। तस्मान्न मुक्तोद्देशेनाप्ययं ग्रन्थः प्रवृत्तः। किन्तु मुमुक्षुरूपजिज्ञासुमुद्दिश्य प्रवृत्तोऽयं ग्रन्थः । नतस्यास्ति विषयसुखेच्छा। निरतिशयभूमानन्दलिप्सया तस्य संसारदुःखजिहासाव- त्वात्। नित्यनिरतिशयपरमानन्दप्राप्तिः आत्यन्तिकदुःखनिवृत्तिश्चापरोक्षात्म- ज्ञानं विना कर्मयोगसांख्ययोगोपासनादिभिर्न सिद्धयतीति विवेको यस्य सत्सङ्गाज्जायते तस्य जिज्ञासोरद्वैतवेदान्तग्रन्थे प्रवृत्तिर्जायेतैव। (आ. ५५-६०) विषये आक्षेपा :- (५५) जीवब्रह्मणोरैक्यरूपविषये आक्षेप :- यत्तक्तं जीवब्रह्मणोरै- क्यमेवास्य अ्रन्थस्य विषय इति, तन्नोपपद्यते; तयोः स्भावभेदात्। तथा हि, ब्रह्म तु अविद्याऽ स्मितारगद्वेषों भिनिवेशात्मकपश्चक्केशशू्न्यं व्यापकमेकं सजातीयभेद-

१. विचारे क्रियमाणे स्वरूपसत्ताभावाद्या न विद्यते सा अविद्या। सा द्विप्रकारा मूलाविद्या तूलाविद्येति च। शुद्धचिन्मान्रावारिका मूलाविद्या घटायुपहितचैतन्यावारिका तूला विद्या। मूलाविद्या तु कायकारणभेदेन द्विविधा। आवरण विक्षेपशक्तिस हिताSनादि- भावरूपा कारणाविद्या। वस्तुनोऽन्यथाप्रतीतिरेव कार्याविद्या। कार्याविद्या चतुर्विधा-(१) अनित्यस्वर्गादिलोकेषु तत्रत्यविषयेषु च नित्यताबुद्धिरूपा प्रथमा । (२) अशुद्धशरीरस्त्रीपुत्राद्यालिङ्गनचुम्बनादिनिकृष्टकार्येषु शुचित्वबुद्धिरूपा द्वितीया। (३) दुःखात्मकधनादिषु भोगसाधनेषु सुखत्वबुद्धिरूपा तृतीया। (४) अनात्मदेहादिषु आत्मत्वभ्रमरूपा चतुर्थी। पश्चक्केशान्तर्गताविद्याशब्देनेयमेव कार्याविद्या ग्रृह्यते। २. बुद्धयात्मनोरविवेकेनाभेदवीः अस्मिता। इयमेव सामान्याहङ्कार इत्युच्यते। ३. प्राचीन विषयानुभवजन्यसंस्कारवशादनुकूलविषयकभोगेच्छा रागः । ४. प्रतिकूलविषयकहानेच्छा द्वेषः। ५. ६. ब्रह्म हि सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यम्। तथा हि सजातीयानां परस्परं भेद: सजातीयभेदः, यथा ब्राह्मणादीनामन्योन्यभेदः। स्वभिन्नजातीयवस्त्वन्तरात् स्वस्य मेदो विजातीयभेदः, यथा ब्राह्मणक्षत्रिययोरन्योन्यभेदः । अवयविनः स्वावय- वाद्ेद: स्वगंतभेदः। यथा शरीरस्य करचरणादिभ्यः, वृक्षस्य शाखादिभ्यश्ष भेदः । "सर्व खल्विदं ब्रह्म" (छाः 3-14-1) इति सवस्य द्वैतस्य ब्रह्ममात्रत्वोक्तया ब्रह्मान्तराभावाच् ब्रह्म सजातीयभेदशून्यम्। ब्रह्मान्तराभावश्च "एकमेवाद्वितीयम्" (छा. 6-2-1) इति श्रुत्या 'एक' शब्देनोच्यते। ब्रह्मरूपप्रत्यक्चेतन्याद्विलक्षणजडदृश्यप्रपञ्चो विजातीयः। स चेत्सत्यः स्यात् ब्रह्माषि तदा विजातीयभेदसहितं स्यात्। न तु प्रपश्चः सत्यः। रज्ज्वारोपितसर्पवन्मिथ्यैव। यन्मिथ्या न तदघिष्ठानादतिरिच्यते। तस्मात् ब्रह्म विजातीयभेदशून्यमिति 'एव'- कारेणोच्यते।

द्वितीयस्तरङ्ग: ३७

रहितं च; ब्रह्मणः सनातीयब्रह्मान्तराभावात्। जीवस्तु निखिलक्लेशभाक् पैरिच्छि- न्नोऽनेकश्च। यावन्ति शरीराणि तावन्तो जीवाः। सवर्शरीरेषु जीवस्यैकत्वाभ्यु- पगमेत्वेकशरीरे जायमानसुखदुःखादयः सर्वशरीरेषु जायेन्। न तु तथाऽस्ति।

ब्रह्म निरवयवम्। सच्चिदानन्दादयस्तु ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणत्वादसाधारणधर्माः, न त्ववयवाः। पुष्यादिगतरूपरसगन्धस्पर्शादिगुणा यथा पुष्पादिस्वरूपभूतास्तथा सच्चि- दानन्दादयो धर्माः ब्रह्मस्वरूपभूता एव, न ततोऽतिरिक्ताः । तस्मात् ब्रह्म स्वगतमेद- रहितश्चति 'अद्वितीय' पदेनोच्यते। १. भिन्नः । २. जीवव्रह्मैक्यविषये आक्षेपसमाधानानि- आक्षेप :- सर्वशरीरेषु यद्येक एवात्मा स्यात्तदा जीवात्मपरमात्मक्यमपि स्यात्। न तु तथाऽस्ति। अनेकत्वादात्मनः । समाधि :- आत्मनोऽनेकत्वे न किश्चिदषि प्रमाणमस्ति। अज्ञजनप्रसिद्धात्मभेद- विषयकैन्द्रियकप्रत्यक्षं तु नात्मभेदायत्त, किन्तूपाधिभूतशरीरभेदनिबन्धनम्। "नावे- दविन्मनुते तं बृहन्तम्", "तं त्वौपनिषद पुरुषँ पृच्छामि" (बृ. 3-9-26) इत्यादिश्रुतिभ्यः वेदेतरप्रमाणानवगम्यत्वादात्मनः । "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः" (श्वे. 6-11) इत्यादिश्रुतिभिः सर्वशरीरेषु ज्रह्मादिस्तम्बान्तेषूपलभ्यमान आत्मा एक एव। अनेकघटेषूपलभ्यमानोप्याकाशो यथा एक एव, तथा शरीरभेदेष्वप्यात्मा एक एव। "अग्नियथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव। एकस्तथा सर्वेभूतान्तरात्मा रूप रूपं प्रतिरूपो बहिश्र।" (क. 2-2-9) इत्यादिश्रुतिभ्यः। तस्मात् जीवब्रह्मैक्यं युज्यते। आक्षेप :- आत्मनोऽनेकत्वे न प्रमाणाभावः, प्रत्यक्षाद्यनेक प्रमाणसत्वात्। तथा हि- 'क्षत्रियोऽहम्' इत्यहङ्कारपू्वेकं प्रतिप्राणिशरीरमात्मभेद: प्रत्यक्ष एवं; अहङ्कारभेदस्यात्मभेदनियामकत्वात्। सर्वेदेहेष्वात्मन एकत्वे 'त्वं' 'अहं' 'अयं' इत्यादिभेदव्यवहारो न स्यात्। तस्मादात्मनानात्व प्रत्यक्ष सिद्धम् । (2) अर्थापत्तिप्रमाणम्-आत्मनो नानात्वाभावे 'त्वं' 'अहं' 'अयं' इत्यादिभेदव्यवहारो न स्यात। तस्मात् भेदव्यवहारसिद्धयन्यथानुपपत्त्या आत्ममेदोऽङ्गी- कार्य इत्यर्थापत्तिरपि तत्र मानम्। (3) अनुमानप्रमाणम्-विमत आत्मा प्रतिशरीरं भिन्नः, प्रतिशरीरं 'त्वं' 'अहं' 'अय' इति व्यवहारभेदात्, तत्तच्छरीररूपव्यक्तिभेदाच्च; घटशरावादिवत्। इत्यनु- मानप्रमाणमपि। (4) श्रुतिपुराणादिप्रमाणम्-श्रतिपुराणादिषु देवदानवयक्षराक्षसगन्धर्व किन्नर किंपुरुषमानवादिभेदवाददर्शनादात्मनानात्वमेव सिद्ध यति। (5) युक्ति :- यद्यात्मा सर्वशरीरेष्वेकोऽभ्युपगम्येत, तदकस्य सुखदुःखा- दिना सर्वेषां तदुपलब्धिसाङ्कर्य स्यात्। तथकस्य ज्ञानातिशयेन सर्वे ज्ञानिनः

३८ संस्कृतविचारसागरे

स्युः । तथा सति विधिप्रतिषेधशास्त्राणां वैयर्थ्यप्रसङ्गः, ज्ञानिनो विधिनिषेधातीतत्वात्। तथवैकस्य बन्धेन सर्वे बद्धा: स्युः । तस्मादात्मनानात्वमेव युक्तम् । समाधि :- (1) यत्तूक्तं अहमहमिति अहंप्रत्ययस्य भेदादात्मा अनेक इति, तन्न युज्यते-तथाहि 'अहं शिशुरहं कुमारोऽहं युवाऽहँ वृद्ध' इत्यादिव्यवहारेषु शैशवा- द्यावस्थाभेदैरहंप्रत्ययस्य भेदेप्येक एवात्मा सर्वावस्थास्वनुवर्तते। न हि यौवनाद्यवस्थामु कौमारादवस्थान्तरानुवृत्तिरस्ति, तथापि भिन्नासु सर्वस्विप्यवस्थास्वेक एवाहंशब्दाभिघैय आत्माऽनुवर्तमानोऽनुभूयते। तस्मादहंप्रत्ययमेदो नाश्मभेदनियामकः। किश्च तत्तदवस्थागत आत्मा भिन्नो यदि, तर्हि शैशवाद्यवस्थान्तरकृतकर्माणि यौवनाद्यवस्थान्तरे स्मरणगोचराणि न स्युः । तस्मान्नप्रत्यक्षविषय आत्मभेदः । (2) एकस्मिन्नेव देहे यथा अवयवभेदमाश्रित्य शिरःपाणिपादादिव्यवहार: सिद्धथ- ति, तथा सकलशरीरेष्वात्मन एकत्वेऽपि तत्तच्छरीरभेदमाश्रित्य 'त्वं'अह' 'अयं' इत्यादिभेदव्यवहार उपपद्येत। न ह्यय भेदव्यवहारः आत्मभेदनिबन्धनः। तस्माद्वेद- व्यवहारसिद्धयन्यथानुपपत्त्या आत्मभेदः सिद्धयतीत्यर्थापत्तिरपि न प्रमाणम्। (3) शरीरव्यक्तिभेदात्, 'त्वं,' 'अंह,' 'अय' इत्यादिव्यवहारभेदाच्चात्मना- नात्वानुमान न प्रमाणम्। स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराणां जाग्रत्स्वप्रशरीराणां च मेदेऽपि अहमहमिति प्रत्यभिज्ञायमानस्यात्मनो भेदाभावात् !

दिस्तम्बान्ततत्तहेह भेदाधी नो नात्मभेदनिबन्धनः। सर्वशरीरेष्वपि चैतन्यस्यैकरूपत्वेन चतन्यस्वरूपस्यात्मनो भेदासिद्धेः। "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः," (श्वे. 6-11) "एक- धैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम्" (बृ. 4-4-20) "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति," (बृ. 4-4-19) (क. 2-1-11) "सलिल एको द्रष्टाऽ्द्वैतो भवति" (बृ. 4-3-32) "एकस्तथा सवभूतान्तरात्मा" (क. 2-2-9)"तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वमनुपश्यतः" (ई. 7) इत्यादिश्रुतिशतेभ्य आत्मनः एकत्वनिश्चयाच्च। (5) न चात्मेकत्वे सुखदुःखादिव्यवस्था प्रत्यक्षसिद्धा न सिद्धयदिति वाच्यम्,

रब्धकर्माधीनत्वात्। एकस्मिन्नेव देहे सुखदुःखादीनां वैचित्यं कर्ममेदादुपपद्यने। तस्मात्सुखदुःखादीनां पुण्यापुण्य कर्मकार्यत्वेन, तद्धेदात्, चिदाभासयुक्ततत्तदन्तःकरणरूप- भोक्तृमेदाच्च सुखदुःखादिव्यवस्था संभवत्येव। आत्मन एकत्वे एकस्य सर्वज्ञत्वे सर्वे सर्वज्ञा: स्युः, ततो विधिनिषेधा दिशास्त्रसमनर्थकं स्यादितीयमपि शङ्का न युज्यते। यद्यप्येक एवात्मा सर्वदा सर्वत्र सर्व विजानाति, तथापि तत्तहेहस्थान्तःकरणवृत्तिद्वारैव घटपटादिविषयविशेषान् जानाति। यतो देहभेदनिबन्धनो बुद्धिभेदस्तत एव प्रतिदेहं ज्ञानभेदोप्यवश्यं जायेतैव। अथवा तत्तद्बुद्धिवृत्त्या सम्बद्धमेव घटन्नपटादि वस्तु भासते, नेतरत्। बुद्धितृत्तिरूप ज्ञान परिच्छिन्नम्। यस्मात् परिच्छिन्नायास्तत्तद्बुद्धिवृत्तेस्तत्तद्वस्तुभिरेव संबन्धो न सवैं :; तस्मान्न सर्वेषां सर्वज्ञत्वापत्तिः। शब्दोत्पादकस्याकाशस्यकत्वेन सर्वव्यापितया च सरवत्र भेरीमृदङ्गादिसंबन्धे सत्यपि दण्डादिभिरभिघातो यत्र भवति तत्प्रदेशमात्रे शब्द उत्पद्यते नान्यत्रेति यथा, एवमेवैकस्य चिन्मान्नस्यात्मनः परिपूर्णस्यापि, यत्र बुद्धिवृत्तेः येन वस्तुना

द्वितीयस्तरङ्ग: ३९

(आ. ५६-६०) साक्षित्रहमैक्यविषये आक्षेप :- (५६) जीवातिरिक्तसाक्षी नास्ति; सत्वेऽपि साक्षी नानेति शङ्का-यदुक्तं सुखदुःखादयोऽन्तःकरणधर्माः। तच्चान्तःकरणमनेकम् । तस्मादेकोपाधिस्थसुखदुःखादयो धर्माः उपाध्यन्तरसंबन्धिनो न भवन्ति । साक्षी तु सर्वसुखदुःखादिसाक्ष्यधर्मासंबद्ध एक एव। तस्य च ब्रह्मणैक्यं वक्तुं शक्यत एवेति। तन्न। कतृत्वभो क्तत्वा दिधमविशिष्टजीवाति- रिक्तसाक्षिसत्त्वे प्रमाणाभावात्। साक्ष्यङ्गीकारपक्षेऽपि स एक इत्यभ्युषगन्तुं न शक्यते। किन्त्वनेके साक्षिण इत्येव युक्त्म्। तथा हि, अन्तःकरणं तद्धमसुख- दुःखादयश्च नान्तःकरणेन न वेन्द्रियेण विषयीक्रियन्ते, किन्तु साक्षिणवेति वेदान्तसिद्धान्तः। साक्षिणश्चैकत्वे यदा एकान्तःकरणस्थसुखदुःखादयः साक्षिणा विषयीक्रियन्ते तदा सर्वान्तःकरणगतसुखदुःखादयोऽि विषयी- क्रियेरन्। तथाऽनुभवाभावादेवानेके साक्षिणः इत्यभ्युपगन्तव्यम्। नचास्त्य- स्मिन् पक्षे कोऽपि दोषः। यस्य हि साक्षिणो यदन्तःकरणमुपाधि: तदन्तः- करणगता एव धर्मास्तेन साक्षिणा विषयीक्रियेरन्, नान्योपाधिगताः । एवं च साक्षिणोडनेकत्वात् न तेषामेकेन ब्रक्णैक्य युज्येत। (५७) अन्तःकरणस्येन्द्रियाविपयत्वम्- इन्द्रियाणि पक्चीकृतभूनतत्कार्याण्येव विषयीकुर्युः। मत्राप्यस्ति वक्ष्य- माणरीत्या भेदः। चक्षुरिन्द्रियं नीलपीतादिवर्णयुक्तघट।दिनिष्ठनैल्या दिरूपं तदा- धारभूतधटादिच विषयीकरोति। त्वगिन्द्रियमपि स्पर्श तदाश्रयं चोभयं विषयीकरोति। जिह्वाघ्राणश्रवणानि तु श्रीणीन्द्रियाणि वस्त्वाश्रितरसगन्ध शब्दानेव क्रमाद्विपयीकुर्वन्ति, ने तु तदाश्रयद्रव्यम्। अत एवैतत्त्रयेणापी मह संबन्धी भवति तव्व तद्वस्तुमात्विषयक ज्ञाने जायते, न त्वन्यत्न। तस्मादने कत्वा- दव्यापकत्वाच्यान्त:करणतद्राल्तीना न सवेधा सवशञत्वापतति: । विधिनिषेधादिपर शास्त्राणों चाजजनप्रत्तिनियत्तिविषयकत्वात् न वैयध्यित्तिः । जीवानां सर्वश्त्वाभावत्तिषां मध्ये यस्तु वेदन्तअ्रवणजन्यश्ञानेन प्रत्यगभिननं पर ब्रम्म स्वात्मस्वरूपरवेन 'अद ब्रद्मस्मि' इति निर्विशक्कं जानाति स एव मुक्तो नान्यः । तस्माद्- बन्धमोक्षव्यवस्था व सिद्धथति। इन्थं पूर्वाक्ताक्षेपासंभवात् जीवन्रममंक्यरूपविषयक्ष सिद्ध पत्येव। १. तथा हि-रसादाथ्रयदव्य चक्षुपो वा त्वचो वा विषयीभवति, न तु जिह्वादेः । तथा हि माधुयद्यस्वादने जिड्या माधुर्यादिगुण एव सृह्यते, न तदाश्रयद्रव्यम्। तब स्वगिन्द्रियणेव गृद्ते।

४० संस्कृतविचारसागरे न्द्रियेणान्तरमन्तःकरणं न विषयीक्रियते। तथव न चक्षुषा त्वचा चान्तःकरणं विषयीक्रियते। यतो बाह्यपञ्चीकृतभूतानि, तत्कार्य रूपाश्रयं स्पर्शाश्रयं वा वस्तु, चक्षुषा त्वचा च विषयीक्रियन्ते। अन्तःकरणं त्वपञ्चीकृत- भूतकार्यत्वात् नेत्रत्वचोर्न विषयीभवति। अत एवापञ्चीकृतभूतकार्ये नेत्रेन्द्रियमपि नेत्रेन्द्रियेण न विषयीक्रियते। बाह्यवस्तून्येव सर्वेन्द्रियाणां विषयीभवन्ति। इन्द्रियापेक्षया आन्तरत्वादन्तःकरणं नेन्द्रियाणां विषयीभवति। (५८) अन्तःकरणस्य स्ववृत्त्यविषयत्वम्-किञ्चान्तःकरणं न स्ववृत्तेरपि गोचरीभवति। अन्तःकरणस्य वृत्त्याश्रयत्वान्न तत् स्वाश्रितवृत्ते- विषयीभवितुमर्हति। यथा अग्न्याश्रिता दाहशक्ति: स्वाश्रयातिरिक्तेन्धनाद्येव विषयीकरोति, तथाऽन्तःकरणवृत्तिरपि स्वाश्रायन्तःकरणव्यतिरिक्त्तमेव वस्तु विषयीकुर्यात्। तस्मादन्तःकरणं नैव स्ववृत्तेर्विषैयीभवति। (५९) अन्तःकरणधर्माः नान्त:करणवृत्तेर्विषया :- एवमेवान्तः- करणवृत्तिः स्वाश्रयान्तःकरणाश्रितरागद्वेषसुखदुःखादिधर्मानपि न विषयीकतु शक्रोति। यद्यन्तःकरणवृत्तिः स्वाश्रयभूतमन्तःकरणं विषयीकुर्यात्तर्हि तदाश्रिततद्धमभृतान् सुखदुःखादीनपि विषयीकुर्यात्। यतोऽन्तःकरणं विषयीकुर्वाणा वृत्तिर्नान्तःकरणाभिमुखा भवति, तस्मादन्तःकरणवत् तद्धर्माश्च नान्त:करणवृत्तेविषयीभवन्ति। अस्ति चायमत्र नियमः-वृत्तिहिं स्वाश्रयात् किश्चिद्विप्रकृष्टमेव वस्तु विषयीकुर्यात्, नातीव विप्रकृष्टं नाप्यत्यन्तं सन्निकृष्टं वेति। यथा नयनवृत्तिः स्वाश्रयसमीपस्थमञ्जनादिकं न विषयीकरोत्यत्यन्तं सन्निकृष्टत्वात्, तथाऽन्तःकरणवृत्तिरपि स्वाश्रयान्तःकरण- गतान् सुखदुःखादीनत्यन्तसन्निहितान् धर्मान् न विषयीकुर्यात। इत्थमन्तः- करणं तद्धर्मा्श्च नेन्द्रियाणामन्तःकरणवृत्तेश्र विषयीभवन्ति, किन्तु केवल- साक्षिणा ते विषयीक्रियन्ते; इति हि वेदान्तसिद्धान्तः ।

१. ननु अन्धकारावृत गृहं यथाऽन्धकारस्याश्रयो विषयश्च भवति, यथा वा चैतन्यमेकमेव स्वाज्ञानस्याश्रयो विषयश्च भवति; एवमेवान्त:करणमपि स्वृवृत्तेराश्रयो विषयश्च कुतो न स्यादिति चेन्न। गृहान्धकारवत् यत्राश्रयाश्रयिणौ भिन्नौ भवतस्तत्रै- कस्यैवाश्रयत्वं विषयत्वं च स्यात्। यत्र तु वह्नित दाश्रित दाहश क्तिव दाश्रयाश्रयिणौ न भिन्नौ भवतः तत्रैकमेव वस्त्वाश्रयो विषयश्च न स्यात्। प्रकृते चान्तःकरणतद्वृत्त्योश्च मेदा- भावान्नान्तःकरणं स्ववृत्तेविषयीभवति। किन्त्वाश्रयमान्रं भवति, उपादानकारणत्वादन्त :- करणस्य स्ववृत्ति प्रति।

द्वितीयस्तरङ्ग: ४१

(६०) अनेकसाक्षिणामेकेन ब्रह्मणैक्यासंभव :- एवं चान्त :- करणतद्धर्माणां केवलसाक्षिवेद्यत्वमते साक्षिण एकत्वाङ्गीकारो न युज्यत एव। पूर्वमेव प्रदर्शितरीत्या एकेन साक्षिणा यदा एकान्तःकरणस्थसुखदुःखादयो विषयी- क्रियन्ते तदा सर्वान्तःकरणगतसुखदुःखादेरपि विषयीकरणापत्तेरनिवार्यत्वात्। लोके तथाऽननुभवादनेके साक्षिण इत्येवाभ्युपगन्तव्यम्। साक्षिण अनेकत्वपक्षे यथा न दोषस्तथोक्तमेव प्राक्। तथा चानेकसाक्षिणामे केन ब्रह्मणै क्यं न युज्यत एव। (आ.६१-६५) विषय विषयकाक्षेपाणां समाधानानि- (६१) साक्षिस्वरूपम्-यदुक्तं जीवो रागद्वेषादिक्केशविशिष्टः, तद्रहितश्च ब्रह्म ; तस्मात् तयोर्जीवब्रह्मणोरैक्यरूपो विषयो ग्रन्थस्य न सिद्धये- दिति-यद्यपि तत्सत्यमेव, तथापि रागादिवियुक्तसाक्षिणो ब्रह्मणैक्यं युज्यत एव। न च कर्तृत्वभोक्तृत्वादिधर्मविशिष्टजीवादन्यः साक्षी वन्ध्यासूनुसमत्वा- न्नास्तीति वाच्यम्, उपहितस्य साक्षित्वात्। कर्तृत्वभोक्तृत्वादिरूपसंसारि- विशेषणानां यो विशेष्यांशः स एव साक्षीत्युच्यते। तादृशसाक्षिनिषेधे, संसारिणो विशेष्यांशापलापे कर्तृभोक्तृस्वरूपसंसारिनिषेध एव पर्यवस्येत। एकस्यैव चैतन्यस्य साक्षित्वे विवक्षितेऽन्तःकरणमुपाघिर्भवति। तस्यैव कर्तृत्व- भोक्तरवविशिष्टजीवत्वे विवक्षितेऽन्तःकरणं विशेषणञ्च भवति। विशेषणेन युक्तं विशिष्टमुपाघिना युक्तमुपहितमिति चोच्यते। कौर्यानन्वयित्वे सति विद्यमानत्वे सति व्यावतक: उपाघिः। यथा न्यायमते कर्णगोलकान्तर्गत आकाशः श्रोत्रेन्द्रियमित्युच्यते। तत्र कर्णगोलकं श्रोत्रस्योपाधि:, यतः कर्णगोलकं स्वावच्छिन्नमाकाशं श्रोत्रेन्द्रियत्वेन बोधयित्वा स्वयं तेनासबद्धं भवति। तस्मात्कर्णगोलकं श्रोत्रस्योपाधिः। एवमन्तःकरणमपि स्वोपहितं चैतन्यं साक्षित्वेन बोधयित्वा स्वयं तेनासंबद्धं वर्तते। तस्मादन्तः- करणं साक्षिण उपाधिरिति, अन्तःकरणस्थचैतन्यमात्रं साक्षीति च सिद्धयति। (६२) जीवस्वरूपम्-कार्यान्वयित्वे सति विद्यमानत्वे सति व्यावतकं विशेषणम्। यथा 'कुण्डली आगतः' इत्यत्र कुण्डलं

१. यद्वस्तु स्वसमीपस्थं वस्त्वन्तरं व्यावर्तयति, अधि तु स्वयं तेन न संबध्यते, स उपाधिरित्युच्यते। २. स्वात्मना सहैत वस्तुनोऽवभासकं विशेषणमित्युच्यते। 6

४२ संस्कृतविचारसागरे

विशेषणं, स्वविशिष्टस्यैव पुरुषस्यागमनक्रियाकर्तृत्वेन बोधकत्वात्। यथा वा 'नीलं घटमपश्यम्' इत्यत्र नीलवर्णो विशेषणं, घटस्येव नीलवर्ण- स्यापि दर्शनक्रियायां कर्मत्वेनान्वयात्। तथाऽन्तःकरणमपि कर्तृत्वभोक्तृत्व- विशिष्टजीवचैतन्यस्य विशेषणं, स्वावच्छिन्नचतन्ये कर्तृत्वभोक्तृत्वव्यवहारास्प- दत्वस्य बोधनात्। तस्मात्संसारिणो जीवस्यान्तःकरणं विशेषणम्। तथा चान्त :- करणं तदवच्छिन्नचैतन्यं चैकीकृत्य संसारीति व्यपदेशः। अयश्चोत्तरत्र स्पष्टीक्रियते। (६३) ऐक्योपपत्ति :- रागद्वेषादयः क्लेशाः संसारिण्येव वर्तन्ते, न तु साक्षिणि। तत्रापि संसारिणो विशेषणीभूतान्तःकरणमेवाश्रितास्ते, न तु विशेष्यभूतचैतन्यम्। संसारिणो विशेष्यभूतचैतन्यमेव साक्षीति व्यवहियते। एकमेव चैतन्यमन्तःकरणविर्शिष्टञ्चेत संसारीत्युच्यते, तद्विरहितं चेत साक्षीति च। तस्मात्साक्षिस्वरूपस्य, संसारिणो विशेष्यस्वरूपस्य च शब्द- भेद विना न कोप्यर्थतो भेदः। यदि विशेष्यस्वरूपेऽपि क्ेशा अङ्गीक्रियेरन् तर्हि साक्षिणोऽपि तेऽङ्गीकृताः स्युः। न चैतदिष्टम। "साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च," (श्व 6-11) "न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः," (क. 2-2-11) "असङ्गो ह्ययं पुरुषः," (4-3-15 and 16) "स न साधुना कमणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान्," (बृ. 4-4-22) "न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्" (बृ. 4-4-23) इत्यादिश्रुतिभ्यः साक्षिणो न क्ेशगन्धोप्यस्तीति वेदान्तसिद्धान्तात्। अतः संसारिणो विशेष्यस्वरूपे न क्वेशाः सन्ति, किन्तु विशेषणीभूतान्तःकरणमात्रे। "कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाSश्रद्धा धृतिरधृतिर्हीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव," (बृ. 1-5-3.) "कामा येऽस्य हृदि श्रिताः," (बृ. 4-4-7) (क. 2-3-14) "अकामं रूपं शोकान्तरम्," (बृ.4-3-21.) "तीर्णो हि तदा सर्वान्च्छोकान् हृदयस्य भवति" (बृ. 4-3-22) इत्यादिश्रुतिभ्यः, "रागेच्छासुखदुःखादि बुद्धौ सत्यां प्रवर्तते। सुषुप्तौ नास्ति तन्नाशे तस्माद्बुद्धेस्तु नात्मनः"॥ (अ. बो. 23.) इति वृद्धवचनाच्च रागादयो बुद्धिधर्मा एव, न तु जीवात्मधर्माः इत्युक्तम्। तथा चान्त:करणविशिष्टस्य जीवस्य ब्रह्मणा सहैक्यासंभवेप्यन्तःकरणो-

द्वितीयस्तरङ्ग: ४३

(६४) साक्षिणो नानात्वेप्येकेन ब्रह्मणैक्यं संभवति-यदुक्तं साक्षिणोडनेकत्वादेकत्वाच्च ब्रम्मण:, अनेकसाक्षिणामेकेन न्रह्मणैक्यं न युज्यते, यदि युज्यते तर्हि ब्रह्मण इव साक्षिणोऽपि सर्वशरीरवर्तित्वव्यापक- त्वैकत्वसिद्धया युगपत्र्वशरीरेषु सुखदुःखसाक्षात्कारप्रसङ्ग इति, तन्न। यतः साक्षी द्विवधः, ईश्वरसाक्षी जीवसाक्षी चेति। तत्राद्य एक एव। द्वितीयोऽनेक: परिच्छिन्नश्च, तथापि व्यापकब्र्मणो न भिन्नः । यथा घटा- काशो नाना परिच्छिन्नोपि महाकाशादनन्यतया महाकाशस्वरूप एव भवति, तथा जीवसाक्षी नाना परिच्छिन्नोपि तत्त्वतो ब्रम्माभिन्नतया ब्र्ैव भवति। (६५) सुखदःखादयो वृत्त्यारूढसाक्षिविषयाः-सुखदुःखादयो- डन्तःकरणवृत्तर्न विषयीभवन्तीति यदुक्तं, नैतदस्ति। यद्पि सुखदुःखादयः साक्षिमास्याः, ते च साक्षिणो नाना ; तथापि न केवलः साक्षी सुखदुः- खादीन् मासयति, किन्तु वृत्तिद्वारैव। तथा हि, यदाऽन्तःकरणस्य सुखदुः- व्वाद्याकार: परिणामो भवति, तर्दवान्तःकरणस्यान्यापि वृत्तिः सुखदुःखादि- विषयकज्ञानाकारा भवति। तादशज्ञानरूपवृत्त्यारूढः साक्षी सुखदुः- सादीन् प्रकाशयति। अनया रीत्या सुखदुःखादयः साक्षिणो विषयी- भवन्ति, ।वृतिमन्तरा तु न केवलसाक्षिणो विषयीभवन्ति; इति हि प्राचीन- अ्रन्थकारा आहुः। अत्रतदाकृतम्-केवलेप्याकाशे 'घटाकाश' इति नाम जलाहरणादिकं कार्य च घटरूपोपाधिद्ृष्टिमनु प्रतीयते, न तु तामुपाधिदृष्टिं बिना। उपाधिदृष्टयभावे त्वाकाश एव केवल: प्रतीयते। अतो घटाकाशोऽपि महाकाश एव, विकारस्य वाचारम्भणमात्रत्वेन मिथ्यात्वात्। एवमेव साक्षाच्छु- द्धचैतन्यमात्रे 'साक्षी,' इति नाम सुखदुःखादिधर्माश्रयान्तःकरणप्रकाश-

उपाविद्टष्ट्यभावे तु चिन्मात्रत्रम्मेव केवलं भासते। अतः साक्ष्यपि ब्रह्ैव। ईदगभिप्रायाणेवोकं 'साक्षी एक' एवेति, यत उपाधिप्रयुक्तमेददृष्टिमन्तरा साक्षिणोऽनेकत्परिच्छिन्नत्वादिकं न स्वतोऽवमासते। अयमेव साक्षी जीववा-

१. यथा स्वतः शुत्र पत्रे मयीरेखाभिरक्षराणीव मासन्ते। वस्तुतस्त्वक्षराणां पश्रस्य व शब्दतः केवर्ल मेद:। मवीरूपोपाधिद्टष्टिमन्तरा पृथगक्षराणामनुपलम्भात्,

नामापि न सिद्धयांत, शुद्धचिन्मात्रमेवास्ते।

४४ संस्कृत विचारसागरे चकत्वंपदलक्ष्यार्थः । उपरिष्टादेतत््पष्टीक्रियते। इत्थं जीवब्रह्मैक्यमस्य ग्रन्थस्य विषय इति युक्तमेवोक्तम् । (आ. ६६-८२) प्रयोजनविषयकाक्षेपा :- (आ. ६६-७२) न ज्ञानेन बन्धनिवृत्तिरित्याक्षेप :- (६६) बन्धः सत्य इत्याक्षेप :- अहङ्कारादिदेहान्तानात्मभूतदृश्य- वस्तुजात सर्वमपि बन्ध इत्युच्यते। स बन्धो यद्यध्यस्तः स्यात्तर्हि ज्ञानेन निवर्त्येत। अनध्यस्तश्चेन्नव ज्ञानेन विवर्त्येत। ज्ञानस्य द्येषः स्वभावः-यत् स्वविषयीभूतवस्तुनिष्ठाज्ञानतत्कार्याध्यासनिवर्तक्त्वमिति। यथा रज्जुसाक्षात्कारः स्वबिषयीभृतरज्ज्वध्यस्तसर्पादीन् रज्ज्वज्ञानञ्च निवर्तयति। भ्रमज्ञानविषयीभूत- मिथ्यावस्तु तद्विषयकत्रान्तिज्ञानं चाध्यास इत्युच्यते।यत्र यद्वस्तु मिथ्यात्वमन्तरा परमार्थतो वर्तते, नास्ति तस्य ज्ञानान्निवृत्तिः। एवमात्मन्यप्यहक्कारादिबन्धो यद्यध्यस्तः स्यात् तर्हि ज्ञानेन निवर्त्येत। आत्मनि मिथ्याभूतबन्घाध्याससा- मग्री नास्ति, तथाप्यात्मनि प्रतीयते च बन्घः। तस्माद्वन्घः सत्य एव भवितुमरहति। सत्यत्वादेव ज्ञानेन बन्धनिवृत्त्याशा निरर्थिकैव। (६७) अध्याससामत्रयः- (1) सत्यवस्त्वनुभवजन्यसंस्कारः, (2) प्रमातृदोषाः, (3) प्रेमाणदोषाः, (4) प्रेमेयदोषाः, (5) अधिष्ठान- विशेषाज्ञानं तत्सामान्यज्ञानं चेत्येता अध्याससामयः । विना त्वाभिरध्यास एव न सिद्धयेत। शुक्तिकायां रजताध्यासः, रज्ज्वां सर्पाध्यासश्च जायते।। स च यस्य परमार्थसत्यरजतसर्पाद्यनुभवाहितसंस्कारो वर्तते तस्यैव जायते,

१. अध्यासो नामातस्मिस्तद्बुद्धि :- अतस्मिन्=कालत्रयेऽपि सपाभाववति रज्ज्वादौ, तद्बुद्धि := प्रातिभासिकसर्पादिबुद्धिः। तादृशसर्पादि तज्ज्ञान चाध्यास इत्युच्यते। अयञ्चाध्यासो द्विविध :- अर्थाध्यासो ज्ञानाध्यासश्चेति। भ्रान्तिज्ञानविषयीभू- तमिथ्यासर्पादिरर्थाध्यासः। तादृशमिथ्यार्थेज्ञान ज्ञानाध्यासः। इदश् ज्ञानं परोक्ष- त्वापरोक्षत्वधर्मभेदाद्विविध। तच्च विषयाधीनं। ज्ञानाध्यास एव 'मिथ्याज्ञानं' 'भ्रन्तिः' इति चोच्यते। अर्थाध्यासोऽयि स्वरूपाध्याससंसर्गाध्यासभेदेन द्विविधः । अज्ञानतत्कार्या- दीनां चेतने आत्मनि स्वरूपाध्यासः। सच्चिदानन्दरूपस्यात्मनोऽज्ञानतत्कार्यादौ संसगध्या- समात्रम्। (२) सामग्री नाम =कारणकलापः । यथा पाकस्य चुल्ल्युदककाष्ठादि: । ( ३) प्रमाता=जीवः। (४) प्रमाणम्=इन्द्रियादिकरणम्। (५) प्रमेय := विषयः ।

द्वितीयस्तरङ्ग: ४५

तद्रहितस्य तु न ; इत्यतः सत्यवस्तुप्रमाहितसंस्कारोऽध्यासहेतुः। शुक्ति- कायां सर्पाध्यासस्य रज्जौ रजताध्यासस्य चानुदयात्प्रमेयगतसादृश्यदोषोप्य- ध्यासहेतुर्भवति। एवं प्रमातृगतलोभभयादिदोषाः, चक्षुरादिप्रमाणगतकाच- कामलादिदोषाश्चाध्यासहेतवः । शुक्तिकायां रजताध्याससमये 'इयम्' इत्यघिष्ठानसामान्यज्ञाने सति 'इयं शुक्तिः' इति विशेषज्ञानेऽसति चाध्यासो भवति। 'शुक्तिः' इति विशेषज्ञाने सति वा 'इयम्' इति सामान्यज्ञानेऽ- सति वा अध्यासो नैव नायते। तस्मादघिष्ठानसामान्यज्ञानं तद्विशेषौज्ञानं चा- ध्यासहेतुः। पूर्वो क्तसामग्रीणां पञ्चानामन्यतमाभावे नाध्यासः सिद्धचति। घटो- त्पत्तौ कुलालदण्डचक्रमृत्सलिलादयः साम्रयः। यथैतेषामन्यतमाभावे नैवोत्पद्यते घटस्तथाऽघ्याससामग्रीणामन्यतमाभावेऽप्यध्यासो नोत्पद्येत। तस्मात्पूर्वोक्तानां पञ्चानां सामग्रीणामावश्यकत्वात्तासां सर्वासां सत्व एवाध्यासो जायेत, नान्यथा। (६८) बन्धाध्यासे प्रथमसाम्रयभावः-बन्घस्याध्यस्तत्वसा- घको नैकोऽपि हेतुः संभवति। तथा हि, यद्यन्यत्र कदाचित्सत्यबन्घोऽनुभूतः स्यात्तदा तत्प्रमानुभवजन्यसंस्कारवशादात्मनि बन्घाध्यासो जायेत, न तु तदस्ति। वेदान्तसिद्धान्ते आत्मनोऽन्यस्य सर्वस्यापि मिथ्यात्वेन सत्यस्य वस्तुनोऽणुमात्रस्याप्यभावनिश्चयात। तस्मात् सत्यबन्धानुभवजनितसंस्कारा- भावादात्मनि बन्घाध्यासो न युज्यते। (६९) द्वितीयतृतीयसामद्रयभाव :- प्रमातृप्रमाणदौषावपि बन्घा- ध्यासकारणभावं न भनतः । प्रमात्रादिनिखिलप्रपश्चोऽध्यासरूप इति, स चाध्यास एव बन्ध इति च वेदीन्तसिद्धान्तः । तथा च बन्धाध्यासात्पूर्वे प्रमातृप्रमाणस्वरूपस्यैवा सिद्धेस्तद्गतदोषाणां सुतरामसिद्धिः। तस्मात्ममातृप्रमाण- दोषासिद्धेर्बन्घाध्यासो न सिद्धयति। (१) रज्जौ, सर्पवत्कौटिल्यदीर्घत्वादि, शुक्तौ च रजतवच्चाकचक्यादि च प्रमेय- गतसादृश्यदोषः । (२) यो भ्रान्तिदशायमपि प्रतिभाति, यदभावे भ्रान्तिरेव न स्यात् स एव सामान्यांश: आधार इति चोच्यते। (३) यो भ्रान्तिदशायां न भाति, यद्भाने भ्रान्तिर्निश्शेष नश्येत्, स एव विशेषांशोऽधिष्ठानमिति चोच्यते। (४) चैतन्यरूपब्रह्मणोऽन्यस्याज्ञानतत्कारयेभूतस्थूलसूक्ष्म प्रपश्चस्य द्वैतमात्रस्य सर्व- स्यापि दृश्यस्य चैतन्ये ब्रह्मण्यध्यस्ततयाऽन्तःकरणात्मकप्रमातुरिन्द्रियात्मकप्रमाणस्य च दृश्यान्तर्गतरवेन प्रमातृप्रमाणे अप्यध्यस्ते एव। तस्मात्प्रपच्चाध्यासात्पूर्व प्रमान्रादयः प्रपञ्चा- ध्यास कारणत्वेन न सिद्धथन्तीत्युपनिषत्सिद्धान्तः ।

४६ संस्कृत विचारसागरे (७०) चतुर्थसामग्रयभावः-बन्घात्मनोरन्योन्यं सादृश्यरूपप्रमेय- दोषोऽपि नास्ति, तमःप्रकाशवद्विरुद्धस्वरूपत्वात्तयोः । आत्मा=प्रत्यक् आन्तरश्ष ; बन्घः=अनात्मा पराक् बाह्यश्ष। आत्मा विषयी=प्रकाशक: ; बन्धस्तु विषय := प्रकाश्यो जडश्र। प्रतीचि पराचः, पराचि प्रतीचश्चा- ध्यासो न संभवति। पुत्राद्यपेक्षया स्वदेहः प्रत्यक्, स्वदेहे पुत्रादीनां पुत्रादौ स्वदेहस्य चाध्यासो न भवति। तथा विषये विषयिणः विषयिणि विषयस्य चाध्यासो न भवति। विषयात्मकघटादिषु दीपादिविषयिणां, दीपादौ वा घटादीनां नाध्यासः। एवमेव सादृश्याभावात्प्रतीचि विषयिण्यात्मनि पराचो विषयस्यानात्मनो बन्घस्य नैवाध्यासः सम्भवति। प्रत्यक्पराचोयेथा परस्परं विरोधः, एवं विषयविषयिणोरपि। तस्मादीदृशयोरात्मानात्मनो: सादृश्याभावादात्मनि बन्धाध्यासो न शक्यते वर्णयितुम्। (७१) पञ्चमसामग्र्यभाव :- बन्धाध्यासे अधिष्ठानविशेषांशाज्ञानमपि न संभवति, बन्घाघिष्ठानब्रह्मणः स्वयंप्रकाशज्ञानस्व रूपत्वात्। "यत्साक्षाद- परोक्षात् ब्रह्म" (बृ. 3-4-1.) and (बृ. 3-5-1.) इति श्रुतेः। एतादृशे ब्रह्मणि, आदित्ये अन्धकारवदज्ञानं न कथञ्चन युज्येत। यथा प्रकाशात्मकसवितुरन्धकारस्य च विरोघोऽपरिहार्यः एवं स्वप्रकाशचैतन्यात्मकब्रह्मणस्तमोरूपाज्ञानस्य च परस्पर- विरोधोऽस्ति। तस्मात्स्वयंप्रकाशरूपत्वादविष्ठानस्य तद्विशेषांशाज्ञानासंभव एव। (७२) ब्रह्मणो निर्विशेषत्वादप्यध्याससामद्रयभावः-इतोऽपि ब्रह्मणि बन्घाध्यासो न संभवति। यतोऽत्यन्तमविज्ञाते वा विशेषतो ज्ञाते वाधिष्ठानेऽध्यासो न संभवति। किन्तु विशेषतोऽज्ञाते सामान्यतो ज्ञात एवाधिष्ठानेऽ्ध्यासो जायेत। ब्रह्म हि सामान्यविशेषादिधर्मशून्यं निर्विशे- षमिति च वेदान्तसिद्धान्तः । तत्कथं ब्रह्म विशेषतोऽज्ञांत सामान्यतो ज्ञातमिति च वक्तुं शक्यते। अपि चाध्यासलोमेन सामान्यविशेषधर्मकमेव ब्रह्मेति यद्यभ्युपगम्येत, तर्हिं निर्विशेष परं ब्रह्मेत्यभ्युपगमहानिः स्यात्। एवं च निर्विशेषस्वप्रकाशस्वरूपे ब्रह्मणि विशेषाज्ञानस्य सामान्यज्ञानस्य चासंभ- वादध्यासो नैव युज्यते। तस्माद्ब्रह्मणि बन्धोऽध्यस्त इति न शक्यत एव वक्तुम्। प्रत्युत बन्धः सत्य इत्येव वक्तव्यम्। सत्यश्चेद्न्घो न ज्ञानान्नि- वर्तेंत। तस्मादस्य अ्रन्थस्य ज्ञानाद्बन्निवृत्त्यात्मकमोक्षरूपप्रयोजनकथनमसङ्गतं स्यात ।

द्वितीयस्तरङ्गः ४७

(आ. ७३ ८१) कर्मणैव मोक्षः सिद्धयतीत्यैकभविकवादमव- लम्ब्याक्षेप :- (७३) कर्मणोऽवश्यकर्तव्यत्वम्-पूर्व ज्ञानमात्रान्न सत्यबन्धनि- वृत्तिरित्युक्तम्। अधुना त्वैकभविकवादरीत्या कर्मणव मोक्षसिद्धिरित्यभिप्रायः प्रपञ्च्यते। सत्यबन्धो न ज्ञानमात्रान्निवर्तेतेति पूर्व साधितत्वान्मुसुक्षुणा नित्यं नैमित्तिकं च कर्मैव यावज्जीवं कर्तव्यम्। (७४) कर्मविवरणम्-कर्म हि विहितं प्रतिषिद्धश्चेति द्विविधम्। तत्र पुरुषप्रवृत्तिमधिकृत्य यद्वेदेन विधीयते तद्विहितम्। वेदेनैव यत्प्रति- षिध्यते तत्प्रतिषिद्धम् । स्वभावसिद्धरागद्वेषादिवशादनुष्ठीयमानास्तु चेष्टा रूपा: क्रिया न कर्माणीत्युच्यन्ते। प्रवृत्तिनिवृत्यत्त्यर्थ वेदोक्ता एव क्रियाः कर्माणीत्युच्यन्ते, न तूदोसीनक्रियाः सर्वा अपि। तस्माद्द्विपरकाराण्येव कर्माणि। न ततोऽधिकानि। (७५) विहि तकर्मविवरणम्-विहितं कर्म चतुर्विघम्। (1) नित्य (2) नैमित्तिकं (3) काम्यं (4) प्रायश्चित चेति। तत्र पापपरिहारार्थ विहितं कर्म प्रायथ्चित्तमित्युच्यते। यथा प्रमादात्कश्चन सन्यासी द्रव्यार्जनेन पापं करोति यदि, स तत्पापक्षयार्थमर्जित धन सर्व दूरतस्त्यकृत्वा त्रिरात्रं यदुपवसति, तत्तस्य पापस्य प्रायश्चित्तं भवति। फलार्थ विहितं कर्म काम्यम्। यथा वृष्टिकामेन क्रिय- माणकारीर्यादियाग:, स्वर्गा्यर्थिना क्रियमाणामिहोत्रज्योतिष्टोमादिकं च काम्यं कमे। यस्याननुष्टानात्प्रत्यवायः श्रयते, अनुष्ठानाच्च पुण्यापुण्यफलाभावः, यच्च न नित्यमेव विहितं, किन्तु यत्किश्चिन्निमित्तमधिकृत्यैव विधीयते तत्कर्म नैमित्तिकम्। यथा सूर्योपरागादिनिमित्ते क्रियमाणश्राद्स्ाना/दिकं, वयो- वृद्धजा तिवृद्धाश्रमवृद्ध विद्यावृद्धधर्मवृद्धज्ञानवृद्धादीनामागमनेSवश्यकर्तव्यप्रत्युत्था- नादिकं च कर्म नैमित्तिकम्। अत्र विद्याशब्देन शास्त्रजन्यपरोक्षज्ञानं ज्ञानशन्देनापरोक्षज्ञानञ्च ग्राह्यम्। पूर्वोक्तषु यथाक्र्ममुत्तरोत्तरो वरिष्ठः। यस्याननुष्ठानात्प्रत्यवायो भवति, अनुष्ठानाच्च न सुकृतं भवति, यच्च नित्यतया

१. वेदेनानिषिद्धमविहितं च सदरागद्वेषतःकृतं गमनागमनशौचादि स्वाभाविकं सर्वप्राणिसाधारणँ कर्म उदासीनमिति कथ्यते। १. अवश्यानुष्ठेयकर्मणो विस्मरणं, सत्यामपीच्छायामननुष्ठानं वा प्रमादः ।

४८ संस्कृतविचारसागरे विहितम्, तन्नित्यं कर्म। यथा स्नानसन्ध्याग्निहोत्रादिकम्। इत्थं चतुर्विधानि विहितकर्माणि। निषिद्धेन सह पश्चविघानि कर्माणि भवन्ति। (आ. ७६-८०) सुमुक्षुणा अनुष्ठेयकर्मणां निरूपणम्- (७६) मुमुक्षुणा नित्यनैमित्तिककर्माणि कर्तव्यानि -- मुमुक्षुणा काम्यनिषिद्धानि कर्माणि सर्वथा नानुष्ठेयानि; काम्यकर्मणां देवाद्युत्तमजन्महेतु- त्वात, निषिद्धानां कर्मणां कृमिकीटस्थावरादिनीचजन्महेतुत्वाच्च। तस्मान्मुमुक्षु- स्तानि काम्यनिषिद्धानि कर्माणि वर्जयित्वा सदा नित्यान्यनुतिष्ठेत्, सति च निमित्ते नैमित्तिकान्यपि। अन्यथा नित्यनै मित्तिकाननुष्ठायी प्रत्यवेयात्, प्रत्यवायेन तिर्यगादिनीचयोनिं च प्राप्नुयात्। तस्मात् पापपरिहाराय नित्यनैमित्तिकानि कर्माण्यवश्यमनुष्ठेयान्येव। नित्यनैमित्तिककर्मणां तदननुष्ठानप्रयुक्तप्रत्यवायपरि- हार एव फलम्, न तु फलान्तरमस्ति। तस्मादवश्यं नित्यनैमित्तिककर्माणि कुर्यादेव मुमुक्षु: । (७७) मुमुक्षुणा प्रायश्चित्तकर्माप्यनुष्ठेयम्-यः प्रमादात्पापं कर्म कदाचित्सकृत्प्रसङ्गात्समाचरेत् तद्दोषपरिहाराय तदुक्तप्रायश्चित तेनानुष्ठेयम्। इह जन्मनि निषिद्धाचरणासंभवेऽपि नन्मान्तरार्जितपापपरिहाराय साधारण- प्रायश्चित्तमवश्यं सर्वैरनुष्ठेयम्। प्रायश्चितं च द्विविधं साधारणमसाधा- रणश्चेति। अस्य पापस्येदं प्रायश्चित्तमिति शास्त्रविहितं यत्तदसाधारणं, यथा पूर्वोक्तोपवासादि। सर्वपायक्षयाय शास्त्रविहित प्रायश्चित साधारणं, - शास्त्रेणैव द्विविधमपि प्रायश्चितं विहितम्। तत्र चेह जन्मनि बुद्धि पूर्वकृतपापपरिहाराय शास्त्रोक्तासाधारणप्रायश्चितं कार्यम्। इह जन्मनि जन्मान्तरे वाऽनुष्ठितस्याज्ञातस्य सर्वस्य पापस्य परिहारार्थ शास्त्रविहितसाधारण प्रायश्चित्तमनुष्ठेयम्। असाधारणप्रायश्चित्तस्य ह्ययं स्वभावः-यत्पापनिवृत्तये यत् प्रायश्चित्तत्वेन विहितं तेन तत्पापमवश्यं निवतते, तद्धिन्नपापनिर्हरणे तदसमर्थ- मिति। इदमित्थमेवेति जन्मान्तरानुष्ठितपापापरिज्ञानात्तन्निवृत्तये साधारण- प्रायश्चित्तमेवानुष्ठेयम्। (७८) साधारणप्रायश्चित्तस्य द्विविधं फलम्-साधारणप्रायश्चितेन सर्वाण्यपि पापानि निवर्तन्ते। गङ्गासत्रानादिसाधारणप्रायश्चित्तानि न केवलं प्रायश्चित्तत्वेन भवन्ति, किन्तु काम्यानि भवन्ति कामिनां, प्रायश्चित्तरूपाणि च

द्वितीयस्तरङ्ग: ४९

शास्त्रविहितत्वात् काम्यानि, पापपरिहाराय विहितत्वात्प्रायश्चित्तरूपाण्यपि। यथाSश्वमेघक्रतुर्व्रह्महत्यादिपापं निवर्तयति, स्वर्गादिकाम्यफलं च प्रयच्छतीत्यु- भयात्मक:, एवं गङ्गास्त्नानेश्वरनामोच्चारणादीन्यपि पापपरिहारहेतुत्वात प्रायश्चि- त्तात्मकानि, उत्तमलो कपाप्तिहेतुत्वाच्च काम्यानीत्युभयात्मकान्युच्यन्ते। गङ्गासाना- दिकं कामिनां पापपरिहारद्वारोत्तमलोकश्च प्रयच्छति। उत्तमलोकप्राप्तिम निच्छतो मुमुक्षोस्तु पापपरिहारमात्र करोति। तस्मात्सकामेन कृतगङ्गास्ानादि प्राय- श्वित्तरूपं काम्यं च भवति, मुमुक्षुणा कृतं तु केवलप्रायश्चित्तरूपम्। यथा वेदान्तिनां मते सर्वाण्यपि कर्माणि सकामस्य संसारकारणानि, निष्काम- स्यान्त:करणशुद्धिद्वारा मोक्षकारणानि च भवन्ति; तथा गङ्गास्नानेश्वरना- मोच्चारणादिकं कर्म सकामस्य काम्यं प्रायश्चित्तरूपं च भवति, निष्कामस्य तु मुमुक्षो: केवलप्रायश्चित्तरूपम्। तस्मान्मुमुक्षुणा साधारणप्रायश्चित्तमनुष्ठेयम्। इत्थमेव जन्मान्तरसञ्चित सर्वमपि पापं ज्ञानं विनेव नश्यति। (७९) मुमुक्षो: सश्चितं काम्यकर्म न फलहेतु :- किश्च मुमुक्षोर्ज- न्मान्तरानुष्ठितानि काम्यकर्माणि वन्ध्यावत् फलं न प्रसुवते। यथा वेदान्त- सिद्धान्ते कर्मानुष्ठानकाले सत्यामेव फलेच्छायां तत्कर्म स्वर्गादिलोकप्राप्ति- हेतुर्भवति, फलेच्छाडमावे तु स्वर्गादिफलप्राप्तिहेतुर्न भवति ; तथकभविकवा- देऽपि कर्मण: सिद्धधनन्तरमपि पुरुषेच्छैव फलहेतुः । यद्यपि जन्मान्तरे फले- च्छया काम्य कर्मानुष्ठित, तथापीदानी तस्यैव पुरुषस्य मुमुक्षुत्वेन फलेच्छानिवृत्तौ तदीयसश्चितं काम्यं न फलहेतुभवति। यथा कश्चन दरिद्रः कश्चन धनवन्तं धनेच्छया आराधयति, पश्चात्कतिपयकालानन्तरं येन केनचिद्धेतुना भाग्योदये धनेच्छा तस्य व्यपगच्छति, तदानी न तस्य धनिकाद्धनप्राप्तिरूपमाराधनफलं जायते ; तथा जन्मान्तरीयकर्मभ्यः काम्येभ्यः फलेच्छाविरहान्मुमुक्षोन फलं जायते। तस्मात् केवलकर्मणा मोक्षो जायेतैव। (८०) मुमुक्षोः प्रारब्धं भोगेन नश्यति-वर्तमानजन्मनि

प्रारब्धफलानां निषिद्धकाम्यकर्मणां भोगेनैव क्षयः। नित्यने मित्तिककर्माननुष्ठा- नजन्यप्रत्यवायरूपपाप तदनुष्ठानेन मुमुक्षोन जायते। जन्मान्तरसश्चितनिषि द्कर्माणि साधारणप्रायश्चित्तेन निवर्तन्ते। जन्मान्तरसश्चितकाम्यकर्माणि तु 7

५० संस्कृतविचारसागरे मुमुक्षो रिच्छाभावादेव फलं न प्रयच्छन्ति। तस्मान्मुमुक्षुणा नित्यनैमित्तिकसा- धारणप्रायश्चित्तरूपाणि कर्माण्यनुष्ठेयानि। वर्तमानजन्मनि बुद्धिपूर्वमाचरित- पापकर्मक्षयार्थमसाधारणप्रायश्चित्तमप्यनुष्ठेयमेव। (८१) मुमुक्षो: प्रायश्चित्तमप्यनावश्यकम्-उथवा मुमुक्षुणा नित्यनै- मित्तिक कर्ममा त्रमनुष्ठेयम्, प्रायश्चित्तरूपं कर्म त्यैक्तुं शक्यते। तथाहि, (1) मुमुक्षोः सश्चितनिषिद्धकाम्यकर्माणि निष्फलानि भवन्ति। यथा वेदान्तिनां मते ज्ञानिन: सश्चितकर्माणि नश्यन्तीत्युच्यते, तथैतन्मतेऽपि निषिद्धानि काम्यानि च वर्जयित्वा नित्यनैमित्तिकान्यनुतिष्ठतोऽस्य मुमुक्षोः सश्चितानि सकलान्यपि कर्माणि क्षीयन्ते। (2) अथवा सश्वचितानि काम्यनिषिद्धानि कर्माणि सकला- न्यपि सम्भूयैकमेवान्यज्जन्म प्रयच्छेयुर्मुमुक्षोः। अतो मुमुक्षुणा वर्तमानजन्मनो- न्यदेकमेव जन्म प्रतिपत्तव्यं भवेत्। (3) अथवा योगी कायव्यूहेनेव, मुमुक्षुरपि भाविजन्मन्येकस्मिन्नेव सकलसश्चितकर्मभिर्युगपदारब्घानन्तशरीरर्जन्मान्तर- सश्चिताशेषकर्मणां फलमनुभवितुं शक्नुयात्। (4) अथवा नित्यनैमित्ति- कानुष्ठानजनितक्लेश एव जन्मान्तरसश्चितनिषिद्धकर्मणां फल भवति। अतो न जन्मान्तरसञ्चितनिषिद्धं कर्म पुनर्जन्महेतुर्भवति। सश्चितकाम्यकर्म निखिल- मपि भाव्येकस्मिन्नेव जन्मनि नानाशरीरारम्भद्वारा स्वफलं सर्वं दास्यति। तज्जन्मनि मुमुक्षो: केशलेशोऽपि न भवेत्, तस्य जन्मनः पुण्यफलत्वात्सुखमेव नायेत ; यतो जन्मान्तरसश्चितेन निखिलेन विहितेन कर्मणा तज्जन्म लब्धम्। सश्चितं सर्वमपि निषिद्धं कर्म नित्यनैमित्तिकानुष्ठानजनितक्लेशेनैव प्रकृते जन्मन्ये- कस्मिन्नेव नश्यति। इत्थं विनैव प्रायश्चितं नित्यनैमित्तिककर्माणि मोक्ष प्रदास्यन्ति। तस्मात सदा नित्यकर्माणि, निमित्ते सति नैमित्तिकानि चावश्य-

(१) साधारणासाधारणप्रायश्चित्तानुष्ठानेऽत्यन्त श्रममुपलभ्य स्वमते मुमुक्षुने प्रविशेदिति मत्वा पूर्वपक्षी मोक्षार्थमुपायान्तरं लघुतया कल्पयति। (२) "अवश्यमनुभोत्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्। नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटि- शतैरपि।" इत्यादिशास्त्रविरोधपरिहाराय पूर्वपक्षी समाधत्ते-अथवेति। (३) अनेकपरस्परविलक्षणजन्मप्रयोजकानेककर्मणां फलमेकस्मिन्जन्मन्यसंभावित- मिति शङ्कायां सदष्टान्तमाह-अथवेति। (४) यद्यनेकजन्मार्जितसुकृतकर्मफलं सुखरूपं युगपदेकजन्मन्युपभुज्येत, तहिं दुष्कृतकर्मफलं दुःखमपि भाविजन्मनि भोक्तव्यं भवेदिति मत्वा मुमुक्षु: स्वमते न प्रविशेदिति तत्र प्रवर्तयितुं लाघवादयं पक्ष उपन्यस्यते-अथवेति।

द्वितीयस्तरङ्ग: ५१

मनुष्ठेयान्येव। शास्त्रीयप्रसिद्ध्य्या त्वस्य मतस्यैकैभविकवाद इति व्यपदेशः । (८२) कर्मणैव बन्धनिवृत्तिसिद्धेरयं ग्रन्थो विफल :- यदुक्तं अयं ग्रन्थो ज्ञानद्वारा बन्धनिवृत्तिहेतुरिति, नायं समीचीन: सिद्धान्तः । यद्येन जायते नान्येन, तत्तस्य फलमित्युच्यते। यथा रूपज्ञानं नेत्रं विना नान्येन केनचिदपि जायते ; तस्मादूपज्ञानं नेत्रस्यैव प्रातिस्विकं फलम्। बन्धनि- वृत्तिस्तु एतद्ग्रन्थजनितज्ञानमन्तरा कर्मणव जायेतेति नास्य ग्रन्थस्य प्रयोजनम्। एवञ्चास्य ग्रन्थस्य प्रयोजनं न सिद्धयतीति नास्यारम्भो युक्तः । (आ. ८३-१०६) प्रयोजनविषयकाक्षेपाणां समाधानानि। (आ. ८३-९८) 'बन्धः सत्यः, सच ज्ञानेन न निवर्तेत' इत्याक्षेपस्य समाधानानि। (८३) बन्धो मिथ्या-'बन्धः सत्यः, न स ज्ञानेन निवर्त्यते' इत्याक्षेपोऽसङ्गतः । बन्घस्य मिथ्यात्वेन ज्ञानकनिवर्त्त्यत्वात्। (८४) सत्यवस्तुज्ञानमध्यासहेतुरिति न नियमः-यदुक्त 'परमार्थ- सत्यवस्तुज्ञानं संस्कारद्वारा अध्यासहेतुः। यथा परमार्थसर्पज्ञानं संस्कारद्वारा प्राति- भासिकसर्पाध्यासहेतुः। यदि बन्घोप्येवं सत्यः स्यात् तदा सत्यबन्धज्ञानं स्यात्, तच्च संस्कारद्वाराऽध्यासहेतुः स्यात। न तथाऽद्वैतसिद्धान्तः, सिद्धान्ते आत्मनोऽन्यस्यानात्ममात्रस्यासत्यत्वात्। तस्मात्संस्कार द्वाराऽध्याससामग्रीभूत- सत्यवन्धज्ञानस्यासिद्धेन बन्धोऽध्यस्त इति वक्तुं शक्यते। किन्तु सत्य' इति-तदयुक्तम्। न हि सत्यवस्तुज्ञानमेव संस्कारद्वाराऽध्यासहेतुः, किन्तु वस्तुज्ञानमात्रम्। ज्ञानस्य विषयीभूतं वस्तु सत्यं वा मिथ्या वाडस्तु, न तत्रादरः। यदि नियमेन संस्कारद्वारा सत्यवस्तुज्ञानमेवाध्यासहेतुरित्यभ्युपगम्येत, तर्हि वक्ष्यमाणोडध्यासो न घटेत। तथा हि, कश्चित्पुरुषः परमार्थाम्रवृक्षमजानानः ऐन्द्रजालिकप्रदर्शित- मिथ्याम्रवृक्षमेव भृशमनुभूय, 'अयमाम्रवृक्ष' इति तद्वचः श्रुत्वा च मिथ्याम्रवृक्षज्ञानसंस्कारसंस्कृतो भवति। तस्य कदाचिदपि केनचिदपि प्रमाणेन मधूकवृक्षविषयकदर्शनश्रवणादिरूपज्ञानमपि नास्ति। स पुरुषो यदच्छया मार्गमध्ये मधूकवृक्षं कञ्चन दृष्ट्रा तस्मिन् 'आम्रवृक्षोऽयम्' इत्याम्रवृक्षाध्यासं (१) ऐकभविकं नाम=एकमेव जन्म, कर्मैव वा, मोक्षसाधनमिति वाद := कथनम्। कर्मैव मोक्षसाधनमिति प्रतिपादकमतस्य शास्त्र ऐकभविकवाद इति प्रसिद्धिः ।

५२ संस्कृतविचारसागरे करोत्येव। सोडयमध्यास: पूर्ववादिमतरीत्या न संभाव्येत, तस्य पुरुषस्य सत्याम्रवृक्षविषयकप्रमाहितसंस्काराभावात्। सिद्धान्ते तु, तस्य पुरुषस्यैन्द्रजालि- कप्रदर्शित मिथ्याम्रवृक्षज्ञानजसंस्कारस्य सत्वान्मधुकवृक्षे आम्रवृक्षाध्यासो भवितु - मर्हति। तस्मात्पूर्वपूर्वसजातीयवस्तुज्ञानजन्यसंस्कार एवोत्तरोत्तराध्यासहेतुः । ईटकूसंस्कारजनकं ज्ञानं तद्विषयश्च सत्यो वास्तु मिथ्या वा, नादरस्तत्र। संस्कार- द्वारा ज्ञानमेव हेतुः। ज्ञानजन्यसंस्कारो हेतुरिति पक्षेऽपि नार्थतोऽस्ति भेदः । यथो ज्ञानं संस्कारहेतुः, स च संस्कारोऽध्यासहेतुरित्यवसितम् । तस्मा- त्संस्कारद्वारा ज्ञानं हेतुरित्युक्तऽपि ज्ञानजन्यसंस्कार एवाध्यासहेतुरिति सिद्धयति। (८५) कारणस्य कार्याव्यवहितपूर्वकालवर्तित्वनियमात्संस्कार एवाथ्यासहेतु :- वस्तुज्ञानमात्रमध्यासहेतुरिति तु न युक्तमेव, कारणस्य कार्या- व्यवहितपूर्वका लवर्तित्वनियमात्। तथाहि, घटकारणदण्डचक्रादयो यथा नियमेन घटोत्पत्त्यव्यवहि तपूर्वकालवर्तिनो भवन्ति, तथा वस्तुज्ञानमात्रस्याध्यासहेतुत्वे तेनापि नियमेनाध्यासाव्यवहितपूर्वकालवर्तिना भाव्यम्। न तु तथाऽस्ति, सर्पज्ञानात्परं मोसानन्तरमपि रज्जौ सर्पाध्यासोत्पत्तिदर्शनात। वस्तुज्ञानजन्यसंस्कारस्य हेतुत्वेतु न दोषः। सर्पज्ञानस्य मासात्पूर्व नष्टत्वेऽपि तज्ज्ञानजन्यसंस्का रस्य रज्जौ सर्पाध्या- साव्यवहितपूर्वकालवर्तित्वात्। तस्मात् ज्ञानजन्यसंस्कार एवाध्यासहेतुः । न वस्तुज्ञानमात्रम्। (८६) अत्रैवमाक्षेपः - कारणेन कार्याव्यवहितपूर्वकालवर्तिन! भाव्यमिति नियमो मास्तु। किन्तु कार्यनियतपूर्वकालवर्ततित्वमात्रं कारणविशेषण- मस्तु। स च पूर्वकालो व्यवहितो वास्त्वव्यवहितो वा। किश्च, यद्येकान्ततः कार्याव्यवहितपूर्वकालवर्त्त्येव कारणमिति नियमोऽभ्युपगम्येत, तर्हि विहितं कर्म स्वर्गप्राप्तये, निषिद्धञ्च कर्म नरकप्राप्तये हेतुरिति वदच्छास्त्रमप्रमाणं स्यात्। कायिकवाचिकमानसिकचेष्टारूपक्रियाणामेव कर्मेति नाम। ताश्च क्रियाः अनुष्ठानोत्तरक्षणे नश्यन्ति, स्वर्गनरकादितत्तत्फलं तु कालान्तरे भविष्यति। तस्मात्स्वगनरका दिफलप्राप्तेरव्यवहि तपूर्वकाले तत्कारणीभूतविहितप्रतिषिद्ध- कर्माणि न सन्ति। यथेवैतानि व्यवहितपूर्वकालवर्तीन्ययि शुभाशुभकर्माणि स्वर्गनरकादिप्राप्तिकारणानि भवन्त्येवमेव व्यवहितपूर्वकालवर्ति सर्पज्ञानमपि रज्जौ जायमानसर्पाध्यासहेतुर्भवेदेव। १. मासेत्युपलक्षणमधिककालद्योतनार्थम्।

द्वितीयस्तरङ्ग: ५३

(८७) तत्र समाधानम्-नैवायं साधुराक्षेपः। तथा हि,नष्टज्ञानकर्मा- दि कं यदि क्रमेणाध्या सस्वर्गनरकादि हेतुर्भवेत तदा मृतकुलालनष्टदण्डचकादयोऽपि घटादिकार्य जनयेयुः। यथा रज्जुसर्पाध्यासस्य व्यवहितपूर्वकालवर्ति सर्पज्ञानं कारणम्, यथा च स्वर्गनरकादिप्राप्तेः व्यवहितपूर्वकालवर्तिशुभाशुभकर्माणि कारणानि, तथा घटस्यापि व्यवहितपूर्वकाले, इदानींविनष्टकुलालदण्डचक्रा- दयोप्यभूवन्नेवेति तैरपि घटाद्युत्पद्येतैव। न तु तथा विनष्टः कुलालादिभि: घट उत्पद्यमानो दृष्टः। तस्माद्वयवहितपूर्वकालवर्ति कारणं न कार्य जनयेत्, किन्त्वव्यवहितपूर्व कालवर्त्येव कारणं कार्योत्पादनक्षममिति युक्तम्। (८८) अपूर्वरूपस्य कारणस्य कार्याव्यवहितपूर्वकालवर्तित्वनि- यम: स्वर्गादिविषयेप्यस्ति-तथा हि शुभाशुभकर्माण्यपि न स्वतः कालान्तर- भाविस्वर्गनरकादिप्राप्तिहेतवो भवन्ति, क्षणिकत्वात्। किन्तु तानि कर्माणि स्व- नाशोत्तरक्षणे धर्माधर्माख्यापूर्वरूपसंस्कारमुत्पा दयन्ति। तौ च धर्माधर्मावन्त :- करणमाश्रित्य तिष्ठतः । तेन धर्माधर्मादिना कार्याव्यवहितपूर्वकालवर्तिना स्वर्ग- नरकादिफलं कालान्तरे सिद्धयति। ततो धर्माधर्मादि नश्यति। एतदभिप्रायेणैव शास्त्रे शुभाशुभकर्माण्यपूर्वद्वारा फलहेतवो, न साक्षादित्युच्यते। धर्माघर्मयोरेव अपूर्वः, अदृटष्टम, पुण्यापुण्ये इत्यादिशब्दा वाचकाः। केचन धर्माधर्महेतु- भूतशुभाशुभकर्म्यपि धर्माधर्माशब्देन वदन्ति, कार्यकारणयोरभेदाद्। लोकोडपि शुभकर्मकारिणं 'अय धर्म चरति महात्मा' इति, अशुभकर्मकारिणं 'अयमधर्म चरति दुष्टः' इति चाचष्टे। वस्तुतस्तु, शुभाशुभकर्मणोर्न साक्षा- द्धर्माधर्मशब्दवाच्यत्वमुचितम्। अपि तु शुभाशुभकर्मणी धर्माधर्मौ जनयतः, तस्माच्छुमाशुभकर्मणोर्धर्माधर्मत्वप्रसिद्धिः। 'आयुर्वै वृतम्' इत्यायुर्वर्धक- घृते आयुःशब्दः शास्त्रिण यथा प्रयुज्यते, तद्वत्। तस्मादव्यवहितपूर्वकाले हेतुना भाव्यमेव। (८९) संस्कारस्यैव सर्वत्राध्यासहेतुत्वम्-रज्व्वादौ जायमान- सर्पादध्यासं प्रति नियमेनाव्यवहितपूर्वकाले सरपोदिज्ञानं नास्ति, तस्मात्सर्पादि- ज्ञानं न रज्जुसर्पाद्यध्यासहेतु :; किन्तु सर्पाद्यनुभवजन्यसंस्कार एव नियमेन सर्पाद्यध्यासहेतुरिति पर्यवस्यति। एवमेव शुक्तिरजताद्यध्यासं प्रत्यपि रजताद्यनु- भवजन्यसंस्कार एव हेतुः। सर्वत्र हि तत्तदनुभवाहितसंस्कार एवाध्यासत्वा- वच्छिन्नं प्रति नियमेन कारणं भवति।

५४ संस्कृतविचारसागरे

(९०) सजातीयवस्तुज्ञानजन्यसंस्कार एवाध्यासहेतु :- वस्तु- ज्ञानं संस्कारहेतुः। शुभाशुभकर्मजन्यघर्माधर्माख्यापूर्वो यथान्तःकरणे सूक्ष्मरूपेण वतते, तथा तत्तदवस्तुज्ञानजन्यसंस्कारोप्यन्तःकरणे एव वर्तते। यस्य हि पूर्वानुभवः सर्पविषयो नाभूत, तस्यान्यवस्तुज्ञानजन्यसंस्कारे सत्यपि रज्जौ सर्पाध्यासो न जायेतैव। यस्य वस्तुनोऽध्यासो भवति तत्सजातीय- वस्त्वनुभवाहितसंस्कारोऽध्यासहेतुः, न तु विजातीयवस्त्वनुभवाहितसंस्कारः । सर्पस्य सर्प एव सजातीयो नान्यः। यस्य पुनः सर्पविषयकज्ञानमेव नाभूत्तस्य सत्यप्यन्यविषयकज्ञाने, सजातीयवस्तुज्ञानजन्यसंस्काराभावान्न रज्जौ सर्पाध्यासो जायेत। संस्कारो हि नाम सूक्ष्मावस्थैव। एवञ्चाध्यासात्पूर्वभाविसजातीयवस्तु- ज्ञानजन्यसंस्कार एवाध्यासहेतुः । 'सत्यवस्तुज्ञानजन्यसंस्कार एवाध्यासहेतुन मिथ्यावस्तुज्ञानजन्यसंस्कारः' इति परोक्तनियमस्यापवादः प्रागैन्द्रजालिकाम्र- वृक्षदृष्टान्तेनोक्तः। तस्मान्मिथ्यार्थनुभवजन्यसंस्कारोऽप्यध्यासहेतुः, न प्रमाहित- संस्कार एवेति नियमः ।

(९१) स च संस्कारो बन्धाध्यासेऽपि घटते-अहक्कारादिनिखि- लानात्मवस्तुजातं तज्ज्ञानञ्च बन्ध इत्युच्यते। इदञ्व प्रत्यगात्मविलक्षणं बन्घ- रूपमनात्मवस्तुजांतं, रज्जुसरपस्वभेन्द्रजालादिवत यदा प्रतीयते तदैवास्ति; अप्रतीतिदशायां तस्य सत्ता नास्त्येवेति वेदान्तसिद्धान्तः । अत एव "न कश्चन कामं कामयते न कश्चन स्वम्ं पश्यति तत्सुषुप्तम्", (मा.आ.5) "न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् " (बृ. 4-3-23) "स यदा तेजसा- डभिभूतो भवति अत्रैष देवः स्वम्नान्न पश्यति" (प्र. 4-6.) "एवं ह वै तत्सर्व पर आत्मनि संप्रतिष्ठते" (प्र. 4-7.) "पृथिवी च पृथिवीमात्रा च" (प्र. 4-8.) इत्यादिवेदान्तेषु सुषुप्तौ निखिलद्वैतदृश्यप्रपश्चस्य निश्शेषाभावः प्रतिपादितः । यस्मान्न किश्चिदपि द्वैत सुषुप्तावुपलभ्यते तस्मात्सुषुप्तौ निखिलद्वैतप्रपश्चःप्रविलीयते, प्रबोधे च पुनरेवोत्पद्यते। "यदा सुप्तः स्वमं न कश्वन पश्यत्यथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति, तथैनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्येति, चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति, श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति, मनः सर्वैर्ध्यानैः सहाप्येति। स यदा प्रतिबुद्धयते यथाऽमेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैस्म्मनण यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः।" "सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोऽभिभूतः सुखरूपमेति" (के. 13)। "पुरत्रये क्रीडति यश्च जीवस्ततस्तु

द्वितीयस्तरङ्गः ५५

जातं सकलं विचित्रम्।" (कै. 14) "अथ यदा सुषुप्ो भवति यदा न कस्यचन वेद।" (बृ. 2-1-19.) "स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेद्यथायेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोका सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति।" (बृ. 2-1-20) इत्येवमादिश्रुतिभिरयमर्थः प्रतिपादितः। अयमेव दृष्टिसृष्टिवाद इति वेदान्तशास्त्रे प्रसिद्धः। उत्तरत्र चैषः प्रपञ्च्यते। इत्थमेवाहक्कारादिदेहान्ता विषयास्तव्ज्ञानानि चासङ्गयेयतया प्रति- क्षणमुत्पद्य विनश्यन्ति। ज्ञातैकसत्ताकत्वेनाज्ञातसत्ताभा वादेव स्वम्स्ति- शुक्तिरजतादिवत् जाग्रत्यहक्कारादयोऽपि यदा प्रतीयन्ते तदानीमेवोत्पद्यन्ते, अप्रतीतिदशायां प्रलीयन्ते च। अहङ्कारादीनां तज्ज्ञानानाञ्चाध्यास- त्वमनिर्वचनीयख्यातिप्रस्तावे निरूपयिष्यते। अहक्कारः केवलसाक्षिभास्य इति विषयप्रस्तावे निरूपितत्वादहक्कारप्रतीतिः केवलसाक्षिरूपेव। साक्षिण- श्रोत्पत्तिलयादयो न सन्ति। तथापि साक्षी अहक्कारादीन् स्वविषयान् वृत्तिद्वारैव प्रकाशयति, न तु साक्षात्। साक्ष्यविषयकवृत्तेरुत्पत्तिलय- सच्वादेवाहक्कारप्रतीतेरप्युत्पत्तिलयादयोभ्युपगम्यन्ते। इत्थमेवोत्तरोत्तराहङ्का- रादीनां तद्विषयकज्ञानानां चोत्पत्ति प्रति पूर्वपूर्वमिथ्याहक्कारादनुभवजन्यसंस्कार एव कारणम्।

(९२) प्राथमिकाध्यासे संस्क्ारस्य हेतुत्वासंभव इत्याक्षेप :- स्यादेतत्-यद्यप्युत्तरोत्तराहक्काराद्यध्यासं प्रति पूर्वपूर्वाध्यासानुभवजन्यसंस्कारः कारणमिति युक्तं, तथापि प्राथमिकाहंकारस्य तज्ज्ञानस्य चोत्पत्तौ संस्कारो हेतुरिति न युज्यते, ततः पूर्व संस्काराभावात्। यदि प्राथमिकाहङ्का- रोत्पत्तेः पूर्वमहक्कारान्तरं स्यात्तदा तद्विषयकज्ञानेन संस्कारो जायेत। न तु

प्राथमिकाध्यासस्य हेतुःसंस्कार इति वक्तुं न शक्यते।

(९३) तत्र समाधि :- सिद्धान्तानभिज्ञतयायमाक्षेपः। वेदान्त- सिद्धान्तस्त्वयम्-"जीव ईशो विशुद्धा चित् तथा जीवेशयोर्भिदा। अविद्या तच्चितोर्योगः षडस्माकमनादयः" ॥ इति।

१. दृष्टिर्नाम अविद्यावृत्तिरूप ज्ञानम्। तादृशज्ञानकाल एवं विषयाणामुत्पत्तिरिति यो वाद: स एव दृष्टिसष्टिवाद इति शास्त्रेषु कथितः ।

५६ संस्कृत विचारसागरे (1) जीवः, (2) ईश्वरः, (3) ब्रह्म, (4) अनादिवस्तूनां परस्परं भेदः, जीवेशयोश्च मेदः, (5) अविद्या, (6) अविद्याचैतन्ययोः संबन्धः (स एव काल इत्युच्यते) षडेतानि स्वरूपलोऽनादिवस्तूनि। उत्पत्तिशून्यत्वं स्वरूपतोSनादित्वम्। षडप्येतान्यनादीनि भवन्ति, उत्पत्तिशून्यत्वात्, सम्मतवत्। अथवा, अहङ्कारादीनां श्रुतावुत्पत्तेः श्रयमाणत्वात्तिषां स्वरूपतो- Sनादित्वाभावेऽपि प्रवाहतोऽनादित्वमेष्टव्यम्। एवमेव सकलवस्तूना- मपि सिद्धमेवानादित्वम्, 'घटादिकं वस्तु नास्ति' इति व्यवहारयोग्य- कालस्यैवाभावात्। तस्मात् घटादीनां प्रवाहोऽनादिरेव। एवमात्मातिरिक्तसर्व- वस्तुप्रवाहोप्यनादिः। प्रलयकालेऽपि सुषुप्ताविव सर्वं जगत् संस्कार- रूपेण स्वकारणे वर्तते। तस्मात्प्रपश्चप्रवाहस्यानादिकालसिद्धत्वात्प्रपञ्चो- Sनादिः। ईद्ग्ज्ञानशून्यस्यैव 'प्रथमाध्यासहेतुभूतसंस्कारो न युज्यत'

१. (1) अविद्याया अप्यधिष्ठानत्वान्नाविद्यातो ब्रह्म जायते। अन्तरेण ब्रम्म जीवेश्वरादयो न सिद्धयन्तीति न तेभ्यश्चतुर्भ्योऽषि ब्रह्म जायते। तस्मादनादिसिद्धं ब्रह्म। (2) ब्रह्मणो निर्विकारत्वान्न ततोऽविद्या जायते। ईश्वरादिचतुष्टयसिद्धेरविद्या- सिद्धयधीनत्वान्न ततोप्यविद्या जायते। इत्यविद्याप्यनादिरेव। (3,4) जीवेश्वरौ न केवलब्रह्मणो वा केवलमायाया वा उत्पद्येते। नापीश्वराजीवो घा जीवाद्वेशवरो जायते। जीवेश्वरभेदस्य च जीवेश्वरसिद्धयधीनत्वान्न ततोऽपि जीवे- श्वरोत्पत्तिः। अषिद्याचित्सबन्धसिद्धयधीना जीवेश्वरसिद्धिः। अविद्याचित्संब्रन्धश्चानादिरेव। अनाद्यविद्याचित्संबन्धाधीनजी वेश्वरावप्यनादी एव। (5) अविद्याचितोरनादित्वात् तयोस्तादात्म्यरूपसंबन्धोष्यनादिरेव। तस्मात् ब्रह्मणो वाऽविद्यातो वा न तस्योत्पत्तिः। ईश्वरादित्रयसिद्धिश्चाविद्याचित्संबन्धाधीना। अतस्तेभ्योऽपि न तस्योत्पत्तिः । अतः अविद्याचित्संबन्धोप्यनादिः । (6) एतेषामन्योन्यभेदोप्यनादिरेव, षण्णामप्येतेषामुत्पत्त्यभावात्। स्वरूपतो- Sनादीनि षडेतानि। तत्र कालत्रयाबाध्यत्वात् अनाद्यनन्त च कूटस्थनित्यं ब्रह्म। ज्ञान- बाध्यत्वात्त्वितराणि पञ्च अनादिसान्तानीति विवेकः । २. अनादिकालसिद्धत्वात् चिरकालावस्थायित्वांच्च प्रपश्चः सत्य इत्याक्षेपस्यैवं समाधानम्-रज्जुसर्पादिभ्रमः स्वप्नभ्नमश्च सर्वेजनसाधारणः। स चानियमेनैकघटिका- प्रभृत्यनेकयामावस्थायी भवति, पूर्वसिद्धत्वेन अनादिसिद्धत्वेन च भाति। तथापि रज्जुतत्त्वसाक्षात्कारे जाग्रत्प्रबोधे च सति, रजतस्वप्नादीनां त्रकालिकनिषेधप्रतियोगित्व- निश्चयो जायते। एवमेव प्रपश्चाध्यासोऽषि भ्रमदशायमनादिरिव सत्य इव च भाति, तस्त्रावबोधे तु कालत्रयेऽषि नास्तीति निश्चयो जायते। तस्मात्प्रपश्चो मिथ्या।

द्वितीयस्तरङ्ग: ५७ इति शक्का जायेत। वेदान्तसिद्धान्ते न कोप्यध्यासः 'अयमेव प्रथमाध्यास' इति वक्तुं शक्यते, किन्तु सर्वोप्युत्तरोत्तराध्यासः स्वपूर्वपूर्वाध्यासकार्यमेव। तम्मादियं शह्कैव न युक्ता। तथा च पूर्वोक्तरीत्यैव सजातीयवस्तुनः पूर्वानुभव-

(९४) सादृ्यदोपो नावश्यमध्यासहेतु :- यदुक्त अध्यासहेतुभृता दोषास्त्रयः, तेषु बन्धाध्यासे हेतुतयाऽन्यतमस्याप्युपलम्भाभावात् बन्धः सत्य इति; तन्न। यथा तुरीतन्तुवेमाद्यमावे पटो नोत्पद्यते, तथा दोषाभावेडध्यासो यदि नोत्पद्येत तदा दोषोऽध्यासहेतुः स्यात्। न तु तथा भवति, सादृश्य- दोषं विनैवात्मनि जात्यध्यासस्य जायमानत्वात्। ब्राह्मण्यादिजातिः स्थूल- देहधर्मो, नात्मनो नापि सूक्ष्मशरीरस्य। यतः पूर्वशरीरस्थित एवात्मा, सूक्ष्मशरीरं च शरीरान्तरप्राप्तावप्यनुचर्तेते, न तु पूर्वशरीरस्थिता जाति :; सा तु मिद्यते। पूर्वशरीरस्थितजातिरेव शरीरान्तरेप्यनुवर्तनीयेति न नियमः । आत्मनो वा सक्ष्मशरीरस्य वा यदि जातिधर्मः स्यात्तहि जन्मान्तरीयशरीरे विलक्षणा जातिन स्यात्। अती जन्मान्तरे जात्यन्तरविशिष्टशरीरस्याप्युपलब्धेर्न जातिरात्मनो वा सूक्ष्मशरीरस्य वा धर्मो भवति, किन्तु स्थूलशरीरस्यैव। तथापि 'महं द्विजः' इत्यहम्थ ब्राम्मणत्वक्षत्रियत्ववैश्यत्वादिजातिप्रतीत्यन्यथानु- पपत्त्या आत्मनि ब्राम्मणत्वादिजात्यध्यासोऽभ्युपेयः । यथा रज्जौ परमार्थतः कालत्रयेप्यविद्यमानोऽपि सर्पः प्रतीत्यन्यथानुपपत्त्याऽध्यस्त इत्यभ्युपगम्यते, तर्थ वात्मनि परमार्थतः कालत्रयेप्यविद्यमानापि ब्राह्मणत्वादिजातिः प्रतीयमानत्वा- दध्यम्यते इत्यङ्गीकार्यम्। परं तु जात्यात्मनोने किश्चिदपि सादृश्यमस्ति । आत्मा व्यापक: प्रत्यक् बिषयी चिदूपः। जातिस्तु परिच्छिन्ना पराचीना विपया- त्मिका जडा च। तथाप्यात्मनि तद्विलक्षणजात्यध्यासी जायते। यथा सादृश्य- मन्तराSडत्मनि जात्यध्यास: संभवति तथा विनैब सादृश्यमहक्कारादिवन्धाध्या- सोप्यात्मनि संभवत्येव। तम्मात्सादृश्यदोषो नाध्यासहेतुः। किश्च, सादृश्यस्या- ध्यासहेतुत्वाभ्युपगमे शंक्धे पीतिमाध्यासः, गुडे तिक्तताध्यासश्च न स्यात्; १. 'नित्यमेकमनेकानुगत सामान्यम्' इति न्यायमते अनेकपदार्थसमवेता

जात्यध्यासी जायेत। अतः प्रमेयदोषोऽध्यासहेतुरिति कश्चन मन्येतेति मनसि निधाय शङ्क पीतत्वाध्यासो रष्टान्तत्वेनोच्यते। २. ननु शंब्क पीतिमा नाध्यस्यते। किन्तु, काचकामलादिदोषदषितनेत्रस्थपीतवर्णेन 8

1

५८ संस्कृतविचारसागरे सादृश्याभावात्। प्रत्युत श्वैत्यपीतिम्नोः माधुर्यतिक्तत्वयोश् विरुद्धयोरप्यध्या- सोऽनुभूयते। तस्मादघिष्ठाने मिथ्यावस्तुनः सादृश्यरूपदोषो नाध्यासहेतुः । (९५) प्रमातृदोषोऽपि नावश्यमध्यासहेतुः-प्रमातुर्लोभभयादिदोषाः नाध्यासहेतवः, लोभादिशून्यविरक्तानामपि शुक्तिकादौ रजताद्यध्यासदर्श- नात। परपक्षरीत्या दोषरूपहेत्वभावान्नाध्यासो जायेत। तस्मान्न प्रमातृदोषो- डध्यासहेतुः । (९६) प्रमाणदोषोऽपि नावश्यमध्यासहेतुः-प्रमाणदोषोऽपि नाध्यासहेतुः। तथाहि, सर्वेषामेव नीरूपेSSकाशे नैल्यमिन्द्रनीलकटाहाकारश्च भाति। ततः सर्वेषामाकाशे समतया नैल्याद्यध्यासस्य जायमानत्वात्सर्वेषां नेत्रेन्द्रियप्रमाणे पित्तादिदोषसद्धावकल्पना वाच्या ; सा च नाख्नसी। तस्मात् प्रमाणदोषोऽपि नाध्यासहेतुः। आकाशे नैल्याद्यध्यासविषये न केवलं प्रमाणदोषाभावः, किन्तु सर्वदोषाभावोऽपि। सादृश्याभावः प्रमातृदोषा- भावश्र तत्र सिद्ध एव। यथा सकलदोषाभावेऽप्याकाशे नैल्याद्यध्यासो जायते तथात्मन्यपि बन्घाध्यासो दोषं विनैव जायते। तस्मात् 'दोषाभावात् बन्धोऽध्यासरूपो न भवति' इतीयं शङ्का न युक्ता। यतः सर्वदोषविरहे सत्यप्याकाशे नैल्याद्यध्यासो जायते सकलपुरुषाणां तस्माद्दोषो नाध्यासहेतुः। पित्ता दिदोषशून्यनेत्रस्याप्या काशे इन्द्रनीलकटाहाद्याकारो भासते। तस्मात्प्रमाण- दोषो नाध्यासहेतुः ।

लिप्तत्वाच्छङ्गः पीतो भातीति चेन्न-घटे खचित रत्नं, सुवर्णादिलेपो वा तत्कर्तुः सुवर्ण- कारादेरन्यस्यापि यथा सममेव प्रतीयते, तथा न सर्वेषां शङ्के पीतवर्णः प्रतीयते। किन्तु काचादिदोषदूषितनेत्रस्यैव भाति, नान्यस्य। तस्मात् दोषदूषितनेत्रात पीतवर्णो बहिनिर्गत्य शङ्गेन नैव संसृज्यते। अपि तु शङ्खे पीतिमप्रतीतिर्भ्रम एव। नन्वाकाशे परिपतन् पक्षी यस्य नेत्रवृत्तिसंयुक्तदेशादूर्ध्वमुड्डीय गतः, तस्यैव केवलं बहुदूरगमनपर्यन्तमनुसृत्य पश्यतो विषयीभवति, नान्यस्य। एवं यस्य नेत्रस्थपीतवर्णो लिप्त: शङ्के, तस्यैव परमुपलभ्यते सः, नान्यस्येति चेन्न। आकाशे परिपतन् पक्षी यस्य नेत्रगोचरीभूताहेशादूर्ध्वमुड्डीय गतः, स एवान्यस्मे तमङ्गुल्या निर्दिश्य दर्शयति चेत्परोऽपि त पक्षिण पश्यत्येद। न त्वेवं शङ्गपीतिमवर्णोऽङ्गुल्या निर्दिश्य प्रदर्शितोऽपि परस्योपलभ्यते। तस्मान्न शङ्गे पीतवर्णः सत्यः, किन्त्वध्यस्त एव। इत्थं शङ्पीतिमाध्यासोऽन्तरेणैव सादृश्यमुत्पद्यमानोऽपि, स दृष्टान्तः शङ्कासमाधा- नाभ्यामेव सिद्धयतीत्यतो निर्विवाददृष्टान्तं दर्शयति-गुडे तिक्ततेति।

द्वितीयस्तरङ्ग: ५९

इत्थं दोषो नाध्यासहेतुः । अतो बन्घाध्यासे न दोषापेक्षाऽस्ति। संक्षेपशारीरके बन्धाध्यासप्रस्तावे दोषोऽपि कारणत्वेनोक्तः । ग्रन्थविस्तरभया- न्नेह स निरूपितः। दोषो यदध्यासहेतुर्भवेत्तदा तद्विशेषविचारो युज्येत। तदसंभवादेव नेह स प्रपञ्च्यते। (आ. ९७-९८) कारणाध्यासनिरूपणम्- (९७) स्वयंप्रकाशेऽपि ब्रह्मण्यज्ञानोपपत्ति :- विशेषतोऽनवगते वस्तुन्यध्यासो जायेत। स्वयंप्रकाशस्वरूपत्वादात्मन्यज्ञानमेव न घटेत, तयो- रन्योन्यं तमःप्रकाशयोरिव विरोधात्। प्रौढप्रकाशे सति सर्पाद्यध्यासो रज्ज्वादौ यथा न नायेत, तथा सदा स्वयंप्रकाशस्वरूपे आत्मनि बन्घाध्यासोऽपि न जायेतेति कृताक्षेपोऽपि न साधुः । यद्यप्यात्माडलुप्तस्वयंप्रकाशस्वरूपस्तथापि तस्य स्वरूपप्रकाशो नाज्ञान-

१. अब्रेदमवगन्तव्यम्-निखिलदोषसमवाये सत्येवाध्यासो जायेतेति नियमाभावेऽपि यत्किश्चिद्दोषे सत्येवाध्यासः संभवतीति वक्तव्यम्। यदषि आकाशे नैल्याद्यध्यासे न कोपि दोषो दृश्यते इत्युक्तं, तत्राप्ययमाशयः-यस्मिन्नध्यासे हेतुत्वेन सादृश्यादि- रूपविशेषदोष: कोपि नापेक्ष्यते तत्राप्यविद्याख्यो दोषोऽपेक्ष्यत एव। सवथा दोषाभावे अध्यास एव न संभवेत्। आकाशे नैल्याद्यध्यासेऽपि विशेषदोषत्रयानपेक्षायामप्यविद्या- ख्यदोषोऽपेक्ष्यत एव। यस्य कस्यापि दोषलेशस्याप्यभावेध्यासस्यासंभवादेवाद्वतसिद्धौ मधुमूदनसरस्वतीभिः 'दोषजन्यत्व भ्रमस्य लक्षणम्'इति कथितम्। दोषं विनाध्यासो जायेतेति मूलोक्ति: प्रौढिवादेन। प्रौढयर्थ=स्वविद्यातिशयख्यापनार्थ, वादः=कथन, तेनेत्यर्थः। २. अन्तःकरणस्थाज्ञानस्य विक्षेप हेतुभूतशक्तिनिष्ठशुभाशुभकर्मजन्यसंस्काररूपादृष्टं प्रमातृदोषः । चैतन्ये स्वातिरिक्तप्रमाणाभावात् स्वस्वरूपमेव प्रमाणम्। तदाश्रिताऽविद्या प्रमाण- दोष:। निरपेक्षान्तरत्वं (प्रत्यकृत्वं) चैतन्येऽस्ति, प्रपश्चे तद्विपरीतं सापेक्षान्तरत्वमस्ति। वैतन्यं परमार्थवस्तु, प्रपश्चोऽनिरवचनीयवस्तु। तस्मात् आन्तरत्ववस्तुत्वरूपधमाभ्यां चैतन्यप्रपख्चयो: साहश्यं सिद्धम्। अयं च प्रमेयदोषः । इत्थं दोषा: अध्यासकारणत्वेन संक्षेपशारोरकादिग्रन्थेषु निरूपिताः । ३. ननु प्रप्चकारणमधिप्टानस्य विशेषांशाज्ञानं। तस्याध्यास एव कारणाध्यास इत्युच्यते। तत्र प्रपश्चाध्यासकारणमज्ञानम्, अज्ञानाध्यासस्य तु न किश्चित्कारणान्तरम- सिति। तस्मादज्ञानाध्यासो न स्यादिति यस्य कस्यचिदाक्षेपे सति तननिरासः एवम्- दीपो यथा स्वयमेव प्रकाशमानः सन् स्वसंबद्धानितरांश्र पदार्थान् स्वपरनिर्वाहकत्वादित- रानपेक्ष प्रकाशयति तथाऽज्ञानमपि स्वस्य स्वकार्यप्रपश्चस्य चाध्यासकारणं भवतीति।

६० संस्कृतविचारसागरे

विरोधी। यद्यात्मनः स्वरूपप्रकाशोऽज्ञानविरोधी भवेत्तदा सुषुप्तौ स्वयंप्रका- शात्मनि नाज्ञानमुपलभ्येत। अपि तु गाढं सुपोत्थितः 'सुखमहमस्वाप्सं न किश्चिद्वेदिषम्' इति सुषुप्तौ स्वानुभवसिद्धमज्ञानं परामृशति। सुषुप्त्यनुभवस्य विषयः सुखमज्ञानञ्च। सुप्तोत्थितस्य जाग्रद्दशायां जायमानमिंद सुखाज्ञानविषयकं ज्ञान न प्रत्यक्षम्। अपरोक्षविषयकं हि ज्ञानं प्रत्यक्षमित्युच्यते। जाग्रत्काले सौषु- पसुखस्य तदज्ञानस्य चाभावात्तदुभयविषयकं जाग्रत्कालीनं ज्ञानं न प्रत्यक्षम्, किन्तु स्मृतिः। सा च स्मृतिरननुभूतविषयिणी न स्यात्। अतः सुषुप्तौसुखा- ज्ञानयोरपरोक्षज्ञानमभ्युपगन्तव्यम्। सुषुप्तौ तद्विषयकं ज्ञान नैवान्तःकरणेने- न्द्रियेश्च जायते। तदाऽन्तरकरणस्येन्द्रियाणां च सर्वेषां कारणे प्रलीनानामभा- बात। तस्मात्सुषुप्तौ सुखाज्ञानयोरवभासकं ज्ञान स्वयंप्रकाशात्मस्वरूपचैतन्यमेव। प्रकाशः ज्ञानं चैतन्यमित्यनर्थान्तरम्। इत्थ सुषुप्तौ स्वयंप्राकाशस्वरूपे आत्मनि भासमाने एव तस्मिन् स्वरूपसुखमज्ञानञ्च प्रतीयेते। यद्यात्मनः स्वरूपप्रकाश एव साक्षादज्ञानविरोधी स्यात्तर्वज्ञानमेव सुषुप्तौ नानुभूयेत। सुषुप्तावात्मा स्वयंप्रकाशस्वरूप एवास्ते, तथाप्यात्मनः स्वरूपप्रकाशो नाज्ञानविरोधी भवति। प्रत्युत आत्मनः स्वरूप- प्रकाश: सर्वाधिष्ठानत्वादज्ञानस्यापि सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेन साघक एव भवति। एतदेवाभिप्रेत्योक्तं वेदान्तेषु सामान्यरूप स्वरूपचतन्यं नाज्ञानविरोधि, किंतृपाध्यभिव्यक्तविशेषात्मकं चैतन्यमज्ञानविरोधीति। सर्वत्र व्याप्य वर्तमान- मखण्डचैतन्यं सामान्यम्। अन्तःकरणवृत्त्यारूढचतन्यं विशेषात्मकमिति त्रिवेक:। अरण्यां व्याप्य वर्तमानोऽि: सामान्यः, सोऽनभिव्यक्तत्वान्न- न्धकारविरोधी। स एव काष्ठमथनेनोद्भूतरूपोडभिव्यक्तो दीपवर्त्त्यारोपितो विशेषात्मकः सन्नन्धाकारविरोधी भवति। एवं व्यापकं सामान्यं ब्रह्मचैतन्यम- विरोध्यप्यज्ञानस्य, तदेव चैतन्यं विचारितवेदान्तप्रमाणजनितसाक्षात्कारात्मका- खण्डब्रह्मा कारान्तःकरणवृत्त्यारूढं सन्निश्शेषतया अज्ञाननाशहेतुत्वात्तद्विरोघि भवति। इत्थ च केवलचैतन्यं नाज्ञानविरोधि, किन्तु वृत्त्यारूढं चैतन्यं, चैत- न्यविशिष्टा वृत्तिर्वाऽज्ञानविरोधितयोच्यते। आदपक्षेऽज्ञाननाशस्य चैतन्यं हेतुर्वृत्तिः सहकारिणी; द्वितीये तु तन्नाशे वृत्तिः साक्षाद्धेतुश्चैतन्यं साघकम्। इदं त्ववच्छेदवादरीत्योक्तम्।

१. अवच्छेदवादे वृत्तिविशिष्टचैतन्यं, चैतन्यविशिष्टा वृत्तिरवा विशेषचैतन्यमित्युच्यते। एतदेवाज्ञानविरोधि भवति। आवरणनिवृत्तौ वृत्तेरेव नियामकत्वात् द्वितीयः पक्षः श्रेयान्।

द्वितीयस्तरङ्ग: ६१

आभासवादरीत्या तु सामान्यचैतन्यवद्विशेषचैतन्यमपि नाज्ञान- विरोधि, किन्तु वृत्तिसहिताभासो वा आभाससहिता वृत्तिर्वाज्ञानविरो- घितयोच्यते। इत्थ शुद्ध स्वयंप्रकाशस्वरूपचैतन्यं नाज्ञानविरोधि। ततेश्ाज्ञानं स्वरूप- चैतन्यमेवाश्रित्य वर्तते। तेनाज्ञानेनावृते आत्मनि बन्धाध्यासो युज्यत एव।

(९८) आत्मा सामान्यतो ज्ञातो विशेषतोऽज्ञातश्च-यत्तक्तं सामान्यतो ज्ञाते विशेषतोऽज्ञात एव वस्तुन्यध्यासो जायेत। सामान्यविशेष- धर्माभावान्निर्विशेषे आत्मनि ज्ञातत्वाज्ञातत्वव्यपदेशोऽध्यासश्र नैव संभवतीति; तन्निरस्यते-'अयमहमस्मि' इत्यात्मास्तित्वानुभवस्तावत्सवेलोकप्रसिद्धः। आत्मा हि नाम स्वस्वरूपमेव। न 'नाहमक्ष्मी'ति कोऽपि प्रत्येति। किन्तु 'अहम- स्मि'इत्येव सर्वः प्रत्येति। अत आत्मनं सद्पेण समान्यतो विज्ानाति लोकः। पर तु न कोऽपि 'प्रज्ञानघनोऽखण्डानन्दस्वरूपो व्यापको नित्यशुद्धो नित्यमुक्त- श्राहम्' इति विशेषरूपेणात्मानं जानाति। तस्माच्चिदानन्दादिलक्षणलक्षितत्वेन विशेषतो नात्मा विज्ञायते, किन्तु सामान्यतः सत्स्वरूपेण ज्ञायत एव। इदञ्च सर्वानुभवसिद्धम्। न चेदं केवलयुक्त्याऽपहोतुं शक्यते। पामरादिसर्वसाघारण्येन भासमानं सद्रूपमात्मनः सामान्यस्वरूप- मित्युच्यते। केवलब्रह्मानुभविसिद्धचिदानन्दादिस्वरूपं तु विशेषरूपम्। अधिकदेशकालवर्ति यत्तत्सामान्यस्वरूपमिति, न्यूनदेशकालवर्ति यत्तद्विशेष- स्वरूपमिति च लौकिकपदार्थानां विवेकः। चिदानन्दयोरप्यात्मनः स्वरूपत्वा- देव सद्रपवत् चिदानन्दस्वरूपमपि व्यापकमेव वतते। अत एवात्मनः सत्तापेक्षयाडनन्दादिकं व्याप्यमिति वा, आनन्दाद्यपेक्षया सत्ता व्यापिनीति वा न शक्यते वक्तम्। तथा चात्मनः सदूपं सामान्यं, चिदानन्दरूपं विशेषरूप- मिति यद्यपि न सङ्गच्छते, तथाप्यात्मनः सत्तास्वरूपस्य प्रतीतिः सर्वेलोकसा- धारण्येनाविद्यादशायामपि जायते, नवं चिदानन्दस्वरूपप्रतीतिरविद्यादशायां सर्वेषां जायते। केवलं चिन्मात्रनिष्ठानां ज्ञानिनां तु सदा सर्वाशप्रतीतिरस्ति।

१. प्रचण्डप्रकाशे सूर्ये तमोवत् स्वयंप्रकाशात्मचैतन्येऽज्ञानसंसर्ग: कथ घटेतेत्याक्षेपो न युक्तः । विषमो दृष्टान्त :- सूर्यादिज्योतीषि महातेजसो विशेषरूपाणि, न तु सामान्यरू- पाणि। आत्मन: स्वरूपचैतन्यन्तु सामान्यप्रकाश एव। नैतदज्ञानविरोधि। तस्माव्सूर्या- दिद्ृष्टान्तोऽत्र न समञ्जसः ।

६२ संस्कृतविचारसागरे

यद्यप्यविद्यादशायां चैतन्यानन्दस्वरूपमप्यास्ते एव, तथाप्यविद्यया न तत् प्रतीयत इत्यविद्यमानवत्कृत्वा चैतन्यानन्दस्वरूपं परिच्छिन्नदेशकालवर्ति, सत्तास्वरूपं सकलदेशकालवतींति चोच्यते। परमार्थतो नैवास्ति सामान्यविशेषभावः सच्चि दानन्दस्वरूपस्यात्मनः। अविद्वत्प्रतीत्यनुसारेण तु स कल्प्यते। 'आत्मा निर्विशेषः' इत्यस्य सिद्धान्तस्य न काप्यनुपपत्तिरनेन। यद्यात्मनः सामान्यविशेषभावः पारमार्थिकोऽभ्युपगम्येत तदा 'आत्मा निर्विशेषः' इत्यादिवेदान्तसिद्धान्तो बाध्येतैव। परंतु नैव तथाभ्युपगम्यते। किन्तु सामान्यविशेषभाववानिवाविध्यया आत्मनो विभाव्यमानत्वादेवाज्ञजनबोधार्थ सामान्यविशेषव्यवहारः कल्प्यते। इत्थ सत्तारूपसामान्यस्वरूपेण विदिते नित्यशुद्धबुद्धमुक्ताखण्डचिदा नन्दाद्वितीय- ब्रह्मात्मना चाविदिते आत्मनि बन्ध्याध्यासः संभवत्येव। आध्यासिकस्य च बन्घस्य ज्ञानान्निवृत्तिरपि युज्यत एव। अत एव ग्रन्थस्य प्रयोजनमपि संभवत्येव। (आ० ९९-१०६) कर्मणा मोक्षो न सिद्धयति- (९९) पूर्वपक्षसङ्ग्रह :- मुमुक्षुणा निषिद्धानि काम्यानि च वर्जयित्वा नित्यनैमित्तिकानि कर्माणि प्रायश्चित्तरूपाणि च कर्माण्यवश्यमनुष्ठेयानि । निषिद्धकर्माभावान्न हीनलोकप्राप्तिः। काम्यकर्माभावान्नाप्युत्तमलोकप्राप्तिः । नित्यनैमित्तिक कर्माननुष्ठानजन्यप्रत्यवायरूपपापं तदनुष्ठानेन नैवोत्पद्ते। इह जन्मनि जन्मान्तरे वा प्रागनुष्ठितानि पापानि सर्वाण्यपि साधरणासाधारण- प्रायश्चित्ताभ्यां निश्शेषं विनश्यन्ति। नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठाननक्केशैरपि सश्चितानि निषिद्धकर्माणि विनश्यन्ति। सश्चितकाम्यकर्माण्यपि मुमुक्षोरिदानी तत्फलेच्छाया निवृत्तत्वात्स्वफलें न प्रयच्छन्ति। तस्मान्मुमुक्षोरनायासेन विनैव ज्ञान जन्माभावरूपमोक्षः सिद्धयतीति। (१००) नित्यनैमित्तिकाभ्यां स्वर्गफलं स्यादेव-विना ज्ञानं कर्मणैव मोक्ष इत्येतन्न युज्यते। नित्यनैमित्तिककर्मणामपि फलावश्यं- भावनियमस्य तत्र तत्र भाष्येषु युक्तया प्रमाणेन च सम्यङ्निरूपितत्वात्। अतो नित्यनैमित्तिक कर्मभि: प्राप्येतैवो त्तमलोक: फलम्, न तु जन्माभावः सिद्धय- ति। नित्यनैमित्तिककर्मणां फलानभ्युपगमे तद्वोघकवेदो निष्फलो भवेत्। यदि नित्यनैमित्तिककर्माननुष्ठानात्पापं जायेत, तदा तदनुष्ठानात्पापानुत्पत्ति- स्तत्फलत्वेनेष्येत। न च नित्यनैमित्तिककर्माननुष्ठानात्पापं जायते इति वक्तुं युक्तं, अभावाद्धावोत्पत्त्यदर्शनात्। तेषामननुष्ठानमभावः, पापञ्च भाव-

द्वितीयस्तरङ्ग: ६३

रूपम्, न ह्यभावाद्भाव उत्पद्येत। तस्मान्नित्यन मित्तिककर्माननुष्ठानात्पापोत्पतति- वचनमसङ्गतमेव। नित्यनैमि त्तिककर्माननुष्ठानात् पापोत्पत्त्यभ्युपगमे "कथमसतः सज्जायेत" (छा. 6-2-2) "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः" (भ. गी. 2-16) इत्यादिश्रुतेर्भगवद्वचनस्य च विरोध: स्यात्। तस्मान्नित्य- नैमित्तिक कर्माननुष्ठानरूपाभावाद्भावरूपपापोत्पत्तिरनुपपन्नैव। इत्थं च नित्य- नैमित्तिककर्मणां प्रत्यवायानुत्पत्तिरेव फलमिति वचनमसङ्गतम्, विनापि नित्यनैमित्तिककर्माणि पापानुत्पत्तेः सिद्धेः। किञ्च, नित्यनैमित्तिककर्मणां स्वर्गादिफलानङ्गीकारे निष्फलानि तानि स्युः, निष्फलं कर्म विदधच्छास्त्रमपि विफलं भवेत्। तस्मान्नित्यनैमित्तिककर्मणां स्वर्गादिफलमवश्यमभ्युपगन्त- व्यमेवेति सिद्धम्। (१०१) प्रायश्चित्तादखिलसश्चितपापक्षयासंभवः-यदुक्तं साधा- रणासाधारणप्रायश्चित्तात्सकलाशुभकमक्षयो भवतीति, तन्न संभवति। विचित्राण्य- नेककल्पानुष्ठिताशुभकर्माण्येकस्मिन्नेव जन्मनि न युगपत् प्रायश्चितेन विन-

मपि चित्तशुद्धयादिद्वारा सकलपापक्षयकरज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वाद्वौण्या वृत्त्या पापक्षयकरमित्युच्यते, न तु साक्षात्। सकलपापानां युगपत् साक्षान्नाश- कन्तु ब्रह्मज्ञानमेव। "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे," (मु. 2-2-8) "ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा" (भ. गी. 4-37) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । (१०२) सश्चितकाम्यकर्माण्यज्ञस्यावश्यं फलं प्रददु :- यच्चोक्तं जन्मान्तरसश्चितकाम्यकर्माणि, इदानीं मुमुक्षोः तत्फलेच्छाभावमात्रेण न फलाय कल्पन्त इति, तदप्यसङ्गतमेव। तथाहि कर्मरूपबीजादङकुरद्वयं जायते, अदृष्ट वासना चेति। धर्माधर्मयोरदष्टमिति नाम। शुभकर्मणः शुभ- वासना ध्मरूपोडङकुरश्र जायते। अशुभकर्मणोऽशुभवासना अधर्मरूपो- डडकुरश्र जायते। शुभवासनया पुनरपि शुभकर्मणि प्रवृत्तिर्जायते। तादृश- शुभकर्मजन्येन धर्मेण सुखोपभोगो जायते। एवमेवाशुभवासनया पुन- रप्यशुभकर्मणि प्रवृत्तिः, तादृशाशुभकमजन्येनाघर्मेण दुःखोपभोगश्च जायते। इत्थं वासना चादष्टश्चेत्यङ्कुरद्यं कर्मरूपबीजाजायते। तत्र वासनारूपोडडकुरः उपायेन नश्यति। अदृष्टरूपोऽङ्कुरस्तु नादत्वा

संस्कृतविचारसागरे

फंल विनश्यति केनचिदप्युपायेन। अयमेव शास्त्रसिद्धान्तः । अशुभ- कर्मणो जायमानाशुभवासनारूपोडङकुरः सत्सङ्गाद्युपायैर्विनश्यति। शुभकर्मणो जायमानशुभवासनारूपोऽडकुरः दुस्सङ्गादिना विनश्यति। शास्त्रीयसर्वपुरु- षार्थसाधनैः स्वाभाविकप्वृत्तिहेतुवासनाः विनश्यन्ति। अतः पुरुषार्थसाघ- नानुष्ठानमपि सफलमेव। भोगहेत्वदृष्टन्तु भोगं विना न विनश्यति । तस्मात् 'स्वं फलमदत्वा नैव कर्म क्षीयत' इति शास्त्रोक्तं न विरुद्धयते। इत्थमज्ञानां फलभोगमन्तरा न विनश्यति कर्म। ज्ञानिनां त्वन्तरापि फलभोगं कर्म निश्शेषं समूलं विनश्यति। यस्मात कर्ता कर्म फलश्चेत्येतत् त्रयमपि न परमार्थतोऽस्ति। अपि त्वविद्यया स्वन्नवत्कल्प्यते। अस्या अविद्याया ज्ञानं विरोधि। तस्मादविद्याकल्पितानि कर्मादीन्यपि ज्ञानेन नश्यन्त्येव। यथा निद्रया कल्पितस्वम्नोपलब्घपदार्थाः जाग्रति निद्राक्षये नोपलभ्यन्ते, तथाSविद्यारूप- निद्रया प्रतिभासमानकर्मकतृफलात्मकन्रिपुट यपि ज्ञानात्मकजाग्रद्दशायामविद्या- निवृत्ताबभावीभवति। न ह्येतेषां ज्ञानमन्तरा निश्शेषतो नाशः कदापि संभवति। किश्चेदानी भोक्तुरिच्छाभावमात्रेण सश्चितकर्मफलभोगो यदि न जायेत, तदेश्वरसङ्कल्पो मिथ्या भवेत्। 'फलोपभोगमन्तराऽज्ञानां कर्म न नश्यति' इतीश्वरसङ्कल्पः । भोक्तुरिच्छाभावमात्रेण कर्मफलनाशाभ्युपगमे ईश्वरसङ्कल्पो मिथ्यैव स्यात्। ईश्वरः "सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः" (छा. 8-1-5; 8-7-1.) इति हि श्रुतिः। तस्मादिच्छाभावमात्रेण सश्चित काम्यकर्म न फलिष्यतीति विरुद्ध- मेवोच्यते। अपि चेच्छाभावमात्रेण सश्चितं काम्यकर्म न फलाय कल्पत इति चेत् तर्ह्यशुभकर्मणोSपि फलं न कस्यचिदपि संभवेत्, अशुभकर्मफले दुःखे कस्या- पीच्छानुदयात्। तस्माज्ज्ञानाभावे कर्मफलाभावो न केनचिदप्युपायेन संभवति। अवश्यं च कृतं कर्म स्वफलं दद्यादेव। (१०३) ज्ञानं विना कर्मफलं न नश्येत्-कर्मानुष्ठानकाले निष्कामस्य पुरुषस्य फलेच्छाभावात् कर्म फलाय न कल्पत इति वेदान्त- निश्चयो यथा, तर्थैवकभविकवादे कर्मानुष्ठानानन्तरमपि यस्य पुरुषस्य सच्चितकर्मफलेच्छा निवर्तते तस्य मुमुक्षोः कमफल न जायते इति यदुक्तं पूर्व, तद्वेदान्तसिद्धान्तानभिज्ञतयैवोक्तम्। फलाभिसन्ध्यनभिसन्घिपूर्वकं कृतवतो- रुभयोरपि कर्मावश्यं फलं ददात्येव। तन्र निष्कामनयानुष्ठितं कर्म सुमुक्षो-

द्वितीयस्तरङ्ग: ६५

श्वित्तशुद्धिमात्रं फलं जनयेत्। फलाभिसन्धिपूर्वकमनुष्ठितं सकामस्य कर्म भोग- रूपमेव फलं प्रयच्छति, न तु चित्तशुद्धिम्। निष्कामनयानुष्ठितं कर्म सुमुक्षोः सत्वशुद्धिश्रवणादिद्वारा अपरोक्षज्ञानं जनयति, न तु काम्यफलम्। निष्क- मनया कृतमपि कर्म श्रवणाद्यभावाद्वा, कारणान्तराद्वाऽनुत्पन्नज्ञानस्यानिच्छतोSपि भोगपरूपफलं प्रयच्छत्येवेति वेदान्तसिद्धान्तः । तस्माज्ज्ञानाभावे फलमदत्वा नैव कर्म क्षीयते। (१०४) नित्यनैमित्तिकानुष्ठानजक्केशः सश्चितपापफलमिति न-नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठा न जनितक्वेशस्य पूर्वसञ्चित निषिद्धकर्मफलरूपत्वात् तेषां न पृथक फलमस्तौति यदुक्तं, तन्न। सश्चितनिषिद्धकर्मणामनेकप्रकारत्वात तत्फलस्य दुःखस्याप्यनेक विधत्वनियमात्कर्मानुष्ठानजनितक्लेश एव तेषां फलमिति वक्तुं न शक्यते। (१०५) सश्चितसकलकाम्यकर्मफलं नैकेन शरीरेणानुभवितुं शक्यम्-किश्च, सकलसश्चितकाम्यकर्मणां फलत्वेन समुच्चित्यैकमेव शरीरं जायते इति यत्पूर्वमुक्तं, तन्न संभवति। सश्चितनानाकाम्यकर्मणामनेक- विरुद्धफलत्वात्तेषां फलमेकेनैव जन्मनाऽनुभवितुं न शक्यते। एकस्मिन्नेव जन्मनि युगपदेव नानाशरीरे: सकलभोगाननुभवतीति तु सिद्धयोगिविषये घटते, न त्वितरस्य विषये। सिद्धयोगिनोऽपि हष्टैश्वर्यादिसर्वसिद्धिसाम्थ्ये सत्यपि विना ज्ञानं न मोक्ष: सिद्धयतीति वेदान्तसिद्धान्तः । (१०६) निष्कृष्टार्थस्तु-इत्थं च काम्यकर्माणि निषिद्धकर्माणि च विहाय नित्यनैमित्तिक कर्माण्यनुतिष्ठतोऽज्ञस्य तत्तन्नित्यनैमित्तिककर्मणां फलानु- भवाय, जन्मान्तरार्जितशुभाशुभकर्मणां फलानुभवाय च प्रत्येकमनेकशरी- राण्युत्पद्येरन्नेव, न तु मोक्ष: संभवेत। तस्माज्ज्ञानद्वारा बन्धनिवृत्तिरेवास्य ग्रन्थस्य प्रयोजनमिति युक्तमेवोक्तम्। यथा स्वन्े उपलभ्यमानमिथ्यावस्तु जाग्रत्प्रबोध- मन्तरा न निवरतते, तथाSविद्यादशायामुपलभ्यमानमिथ्याप्रपञ्चोऽपि ज्ञानात्मक- जागरणमन्तरा न निवर्तेतेति सिद्धम्। (आ० १०७-१०८) संबन्धविषयकाक्षेपः समाधानं च- (१०७) आक्षेप :- अधिकार्याद्यसिद्धेर्न संबन्धोऽपि सिद्धयति। तथा हि, (1) विषयासिद्धया ग्रन्थविषययोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभा वरूपः संबन्धो न सिद्धयति। (2) अधिकारिफलयोरभावाच्चानयोः प्राप्यप्रापकभावरूप- 9

६६ संस्कृतविचारसागरे

संबन्धो न सिद्धयति। (3) अधिकार्यसिद्धया अधिकारिविचारयोः कर्तृ- कर्तव्यभावरूपसंबन्धो न सिद्धयति। (4) निष्फलत्वाज्ज्ञानस्य ग्रन्थज्ञानयो- रजन्यननकभावः संबन्धोऽपि न सिद्धयति। सफलं च वस्तूत्पद्येत न निष्फलं, ज्ञान तु पूर्वोक्तरीत्या न सफलम्। (5) किश्च ज्ञानस्य स्वरूपासिद्धयैव न ज्ञानग्रन्थयोः संबन्धो घटते। सिद्धान्ते हि जीवब्रह्माभेदनिश्चय एव ज्ञान- मित्युच्यते। जीवब्रह्माभेदासंभवादेव स च निश्चयो सृषेति प्राग्विषयप्रस्तावे आक्षिप्तत्वाद भेद निश्चयरूपं ज्ञानं न सिद्धयति। इत्थमधिकार्याद्यनुबन्धचतुष्ट्तया- सिद्धयाऽस्य ग्रन्थस्यारम्भो विफल, इति। (१०८) समाधानम्-पूर्वोक्तप्रकारेण ग्रन्थस्याघिकारिविषयप्रयो- जनानां श्रुतियुक्तयनुभवैः प्रसाधितत्वादेषां संबन्धोऽपि संभवति। तस्मादस्य ग्रन्थस्यारम्भः शक्यत एव कतुम्। इति श्रीवासुदेवव्रह्मेन्द्रसरस्वतीविरचिते संस्कृतविचारसागरे अनुबन्धानां विशेषतो निरूपणं नाम द्वितीयस्तरङ्ग:।।

अथ संस्कृतविचारसागरे गुरुशिष्यस्वरूपनिरूपणं नाम तृतीयस्तरङ्ग:। (१०९) ग्रन्थारम्भप्रतिज्ञा-यस्त्वनुबन्घचतुष्टयं सम्यक् विज्ञाय वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थ स्थितप्रज्ञं वरिष्ठं श्रोत्रियं सद्गुरुमासाद तत्प्रसादा- द्वेदान्तग्रन्थं पठति, शृणोति चात्यादरेण श्रद्धया भक्त्या च, स एव मोक्षसाधनं ज्ञानं प्राम्नोति। गुरुशिष्यसंवादरूपेणार्थनिरूपणे कृते श्रोतृणां सुखावबोघो भवेदिति गुरुशिष्यप्रश्नप्रतिवचनरूपेण ग्रन्थ आरभ्यते। (११०) गुरुलक्षणम्-यः साङ्गबेदाध्यायी तदर्थज्ञो जीवब्रह्मक्य- विषयकदढतर निश्चयात्परिनिष्ठितात्मसाक्षात्कारवान् स एव गुरुः। न हि वेदाध्य- यनवत्वमात्रेणात्मज्ञानशून्यो गुरुर्भवति। आत्मज्ञोऽपि वेदाध्ययनशून्यः, स्वयं मुक्तोऽपि परोपदेशयोग्यगुरुन स्यात् ; यतो जिज्ञासुशिष्यहृद्धतसन्देह- निवर्तनक्षमाणां युक्तीनां प्रतिभानं वेदाध्ययनशून्यस्य न नायते। सन्देहशून्यस्यो- त्तमसंस्कारवतश्चरमजन्मनो निज्ञासोरुपदेशे समर्थोप्ययम्, साघारण्येन सर्वमुमुक्षुजनोपदेशसामर्थ्याभावान्नाचार्यो भवितुमर्हति। तस्माद्वेदाध्ययन- संपन्नः आत्मज्ञश्चैवाचार्य इत्युच्यते। स हि शिष्यबुद्धिगतपञ्चविधभेदान्नाना- युक्तिभिर्निवर्तयितुं समर्थः स्यात्। ते च भेदा :- (1) जीवेश्वरभेदः, (2) जीवानां परस्परभेद:, (3) जीवजडभेदः, (4) ईश्वरजडभेदः, (5) जडानां परस्परभेद इति। सर्वानेतान् भेदान् खण्डयितुं स एव समर्थः। भेदश्र

१. यथा स्वयं मार्गज्ञो मार्गोपदेशे समर्थस्तथा ब्रह्मस्वरूपश्ञ एव ब्रह्मोपदेशयोग्यो भवति। २. पञ्चभेदखण्डनयुक्तय :- (1) घटाकाशमठाकाशभेदवत् जीवेश्वरभेदोऽविद्या, माया रूपोपाधिजनित त्वात् कल्पितः । (2) नानाघटाकाशभेदवत् जीवानां परस्परभेद: आभाससहितान्तःकरण- रूपोपाधिजनितत्वात् कल्पितः । (3) जीवजडभेदः साभासान्तःकरण, निराभासनामरूपमयोधिजनितत्वात्कल्पितः । (4) ईश्वरजडभेदः साभासमाया, नामरूपमयोधिजनितत्वात्कल्पितः । (5) रज्ज्वारोपितसर्पदण्डादिमेदवत् जडानां परस्परमेदो नामरूपमयोघिजनि तत्वात्कल्पितः ।

६८ संस्कृतविचारसागरे

भयेहेतुः। "उदरमन्तरं कुरुते," (तै. ब्र. 7) "द्वितीयाद्वै भयं भवति" (बृ. 1-4-2. ) इत्यादिश्रतिभ्यः। तस्माद्वेदोऽवश्यं खण्डनीयः। उक्तलक्षण एवाचार्य: स्वशिष्यं 'अविद्यादि सर्वमलशून्याद्वितीयब्रह्मैवाहमस्मि' इति साक्षा- दपरोक्षानुभववन्तं कतु शकनुयात्। तादशसाक्षात्कारवानेव शिष्यः, 'सर्वोऽपि संसारो दृश्यप्रपञ्चो द्वैतः स्वम्नादिवन्मयि चिन्मात्रे स्वाज्ञानवशान्मिथ्या प्रति- भासते' इति साक्षाज्जानीयात। ईदृशाद्मुतदुर्दशस्वात्मतत्वोपदेष्टैवाचार्य इत्युच्यते। संसारमहाग्राहग्रस्तं शिष्यं तन्मुखाज्जीवब्रह्माद्वैतोपदेशेन यो मोचयति स एव गुरु: । "बहवो गुरवः सन्ति शिष्यवित्तापहारकाः । दुर्लभोऽयं गुरुर्देवि! शिष्यहृत्तापहारकः ॥" इति स्मृतेः । .: ५ (१११) शिष्यलक्षणम् - वेदान्तग्रन्थप्रवृत्तिसंपादकं प्रथमतरङ्गे यदधिकारिविशेषणमुक्तं साघनचतुष्टयरूपं, तत्संपत्तिरेव शिष्यस्य लक्षणं भवति। (११२) गुरुभक्ते: फलम्-ईश्वरापेक्षयाप्यधि कतया श्रद्धाभक्तिप्रणामा- दिकं गुरौ शिष्येण कर्तव्यं। यतोऽखिलशास्त्रव्युतपन्नोऽपि गुरूपदेशमन्तरा स्वात्मतत्त्वं न जानीयात्। "नॅषा तर्केण मतिरापनेया" (क. 1-2-9) "नायमा- त्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन" (क.1-2-23) & (मु.3-2-3) "आचार्यवान् पुरुषो वेद" (छा. 6-14-2) "आचार्याद्वैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापत्" (छा. 4-9-3) इति भ्रुतेः। अयमेवार्थो वक्ष्ययाणदृष्टान्तेन स्फुटी- क्रियते। तथा हि-वेदरूपसमुद्रो गुरूपदेशाभावे क्षारोभवति। क्षारसागरे पतित- स्तज्जलं पीत्वा केवलं दुःखमेवानुभवति यथा, तथा गुरूपदेशं विनैव शास्त्रान्तर- कुशला अपि स्वातन्त्र्येण वेदार्थ विचारयन्तो गुरुसंप्रदायाभावाद्गेद एव सर्ववेदार्थ इति स्वमतिविभवानुसारेण निश्चित्य भेदरूपक्षारजलमेवास्वाद्य जननमरणप्रबन्घा- त्मकदुःखमेवाविश्रममनुभवन्ति; न तु मुक्तिरूपनित्यनिरतिशयानन्दं लभन्ते। १. जननमरणात्मकं भयम्।

पाद्यते। तथाष्टोत्तरशतोषनिषत्स्वपि। अषि चानधिगताबाधितापूर्वत्वच्चाद्वैतमेव शास्त्रार्थः। किञ्च, "बृह वृहि वृद्धौ" इति धातुर्वृद्धिमाचष्टे। सा च वृद्धिरत्र प्रतियोगिविशेषानुपादानानिरतिशयैव विवक्षिता। सति तु वत्स्वन्तरे तेन परिच्छेदा- द्वृद्धर्निरतिशयत्वं भज्येत। तथा च वस्त्वन्तरकृतपरिच्छेदरहितमेव ब्रह्मशब्द- वाच्यम्। देशकालयोरपि वस्तुत्वात्, वस्तुमात्रस्य च ब्रह्मस्वरूपेऽ्ध्यस्तत्वेन, वस्तुकृत- परिच्छेदनिरासेनैव ब्रह्मणि देशकालकृतपरिच्छेदनिरासो बोध्यः ।

तृतीयस्तरङ्ग: ६९

जीदब्रह्मैक्योपदेष्टैव गुरुरिति गुरुलक्षणं निरूपितम् ; तादृशादखण्डब्रह्मात्मकत्व- विद: सद्गुरोर्सुखाद्ये वेदान्तविचारं कुर्वन्ति, ते देवामृतादप्यधिकं निरतिशयं ब्रह्मानन्दमनुभवन्ति। यथा स्वभावतः क्षारं समुद्रजलं पात्रेण गृहीत्वा। पीतञ्चेतदा क्षारमेव भवति, तदेव समुद्रजलं मेघैराकृष्य वृष्ट सत् पीत चेदतिमधुरं भवति; तथा वेदार्थोऽपि स्वातन्त्र्येण गुरुसंप्रदाय विना

सद्गुरुमुखादवाप्यते भवति। तस्माद्गुरुमुखादेव वेदार्थो ग्राद्यो वैदिकेन। (११३) ब्रह्मज्ञाद्गुरोरेव वेदार्थो ग्राह्यः-यथा दृतिमुखाद्वा घटमुखाद्वा गृहीत समुद्रजलं स्वविलक्षणरसास्वादनहेतुर्न भवति,तथाज्ञपुरुषमुखाद्ग्रृहींत वेदरूपसमुद्रस्यार्थरूपं जलं विलक्षणानन्दजनकं न भवति। तस्मादज्ञः पाठक गुरुदृतिघटादिसमः। ज्ञानी गुरु: मेघसम इति प्रागुक्तम्। तस्मान्मुमुक्षुद्दतिघटादि- तुल्यमज्ञपाठ कगुरुं हित्वा मे घतुल्यब्रह्मज्ञगुरुमुखाद्वेदार्थश्रवणं कुर्यात् "तद्विज्ञनार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणि: श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्।" (मु. 1-2-12) "उपदे- क्ष्यन्ति ते ज्ञान ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिन:" (भ. गी. 4-34) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः। (११४) पौरुषेयप्रबन्धादपि ज्ञान जायेत-ब्रह्मविन्मुखादेव वेदार्थो ग्रहीतव्य इति पूर्वावर्ते उक्तत्वाद्वेदान्तवाक्यार्थविचारेणैव जीवम्रह्मैक्यज्ञान जायेत, न त्वितरैःपौरुषेयैः संस्कृतग्रन्थवा भाषाप्रबन्धैर्वेति सिद्धम्। अस्य प्रबन्धस्य पौरुषेयत्वादारम्भो व्यर्थ इत्याशक्कायामुच्यते-"स यो ह वै तत् परं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव १. "बिभेत्यल्पश्रताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । इतिहासपुराणाभ्यां वेद समुपबृंहयेत्।।" "आचिनोति हि शास्त्रार्थमाचारे स्थापयत्यपि। स्वयमाचरते यस्मादाचार्यस्तेन कथ्यते॥" "गुकारो ह्यन्धकारः स्यात् रुकारस्तन्निवर्तकः । ब्रह्मान्धकारनाशित्वाद्गुरुरित्युच्यते बुधैः ॥" २. पौरुषेयवेदान्तप्रकरणग्रन्थज्ञांनं न जायेतेति वदन् वादी प्रष्टव्यः । (1) किं तादृशग्रन्थेवेंदवचनानुसारित्वाभावान्न ज्ञान जायेत, उत वेदार्थानुसारित्वाभावाद्वति। वेदवचनानुसारित्वाभावादिति चेत्-स्मृतीतिहासपुराणादीनामपि तथात्वात्ते- भ्योऽपि ज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गः। अथ वेदार्थानुसारित्वाभावादिति चेत्, तन्न। यथा बहवः स्मृतिपुराणादयो ग्रन्था वेदार्थानुसारिण एव तथा संस्कृतप्राकृतभाषादिमयवेदान्तप्रकरण- ग्रन्था अपि बहवो वेदार्थानुसारिणो भवन्त्येव। यथा चायुर्वेदानुस।रिसंस्कृतप्राकृतादिग्रन्था रोगतन्निवर्तकौषधादिज्ञानं जनयन्ति, तथा वेदार्थानुसारिसंस्कृत प्राकृतादिवेदान्तप्रकरणग्रन्था अपि अद्वितीयात्मविज्ञान तदुपायज्ञान च जनयेयुरेव।

७० संस्कृतविचारसागरे

भवति", (मु. 3-2-9) इत्यादिश्रुत्या ब्रह्मवित् ज्ञानी ब्रह्मैव। अत एव तस्य वाक् वेदरूपैव। सा च वाक्, संस्कृतरूपा वाडस्तु भाषाप्रबन्धादिरूपा वास्तु; सर्वथा तस्य वचन भेदभ्रमं निवर्तयति निश्शेषम्। ननु "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः" (मु. 3-2-6) "त त्वौपनिषदं पुरुषम्" (बृ. 3-9-26) इत्यादिश्रुतिभिर्वेद- वाक्यादेव ब्रह्मज्ञानं जायेत न तु प्रमाणभूतैरपि प्रबन्धान्तरैरिति चेन्न ; तथा- Sदर्शनात्। आयुर्वेदोक्तरोगतन्निदानस्थानौषघादीनां ज्ञानमितर संस्कृतवैद्यग्रन्थैः प्राकृतभाषादिग्रन्थैश्च यथा सममेवोत्पद्यते, तथा सर्वेषां प्रत्यक्चैतन्या भिन्नाद्वितीय- ब्रह्मज्ञानमपि पौरुषेयग्र-थैरपि जायेतैव। अत एव सर्वज्ञैर्मुनिभिर्महर्षिभिब्रह्मनिष्ठैः वेदान्तार्थानुवादकै: स्मृतीतिहासपुराणादिबहुग्रन्थैरद्वितीयब्रह्मात्मविद्या स्फुटं विवृता वतते। विनौपनिषदा ज्ञानं चेन्नोत्पद्येत, तदा तैः स्मृत्यादिप्रणयन व्यर्थ प्रसज्येत। तस्मादुपनिषदामविरोधेनात्मस्वरूपप्रतिपादनपरैयैः कश्चिद पि अ्रन्थैर्ज्ञांनं जायेतैवेत्यभ्युगन्तव्यम्। तत्प्रतिपादकवाक्यानि वैदिकानि वा सन्तु भाषान्तर- भूतानि वा, नैवास्ति विशेष:। एवश्च पौरुषेयग्रन्थैरपि ज्ञान,जायेतेति सिद्धम्। (११५) श्रीगुरुसेवा-यस्य ब्रह्मविदो वाक वेदवाक्यसमा तमेव ब्रह्मविदमाचार्यबुद्धयोपासीत जिज्ञासुः। यदोपासनया गुरुरावर्जितो भवति तदा जिज्ञासुर्निजस्वरूपमपरोक्षीकरोति। एतेन गुरुसेवाऽभ्यधिकेश्वरसेवात इति सिद्धयति। ईश्वरसेवाऽदृष्टफलमात्रहेतुः, सद्गुरुसेवा तु दृष्टादृष्टोभयफलहेतुः। धर्माघर्मोत्पत्तिद्वारा फलहेतुर्यो भवति सोऽदष्टफलहेतुरिति, धर्माधर्मोत्पत्ति विनैव साक्षात्फलहेतुर्यो भवति स दृष्टफलहेतुरिति चोच्यते। ईश्वरसेवा धर्मोत्पत्तिद्वा- राऽन्तःकरणशुद्धिरूपफलहेतुर्भवति; अत एवेश्वरसेवाऽदृष्टफलहेतुः। सद्गु- रुसेवा तु धर्मनिरपेक्षा आचार्यप्रसादमात्रेणोपदेशात्मकफलहेतुर्भवति। तस्मात् दृष्टफलहेतुः सद्गुरुसेवेत्युच्यते। किञ्च सद्गुरुसेवा धर्मोत्पत्तिद्वाराऽन्तःकरण-

चार्यसेवा हीश्वरोपासनातोऽघिकतरा विज्ञायते। तस्मात्स्वथा जिज्ञासुमुमुक्षुभिः श्रीसद्गुरुवरो ब्रह्मनिष्ठ एव सदा सेव्यः । (११६) गुरुसेवाक्रम :- श्रीसद्गुरुलामोत्तरक्षणे तद्दर्शनमात्रात्सा- • "पद्भ्यां कराभ्यामूरुभ्यामुरसा शिरसा भुवि पतन दीर्घतरुवत् प्रणामोऽषाङ् उच्यते॥" "पद्धयां कराभ्यां जानुभ्यामुरसा शिरसा दृशा। वचसा मनसा चैव प्रणामोऽषाङ उच्यते॥"

तृतीयस्तरङ्ग: ७१

ष्टाङ्गं नमस्कृत्य तच्चरणकमलरजांसि परिशुद्धतमानि स्वोत्तमाङ्ग धारयेत्। पश्चात् सद्गुरुपरसादाद्वन्घमोचनाकाङक्षी तीव्रतरमुमुक्षुर्गुरुकुले ब्रह्मचारी वसेत्। तस्मै स्वशरीरमनोवाग्धनादीनि समर्पयेत्। (११७) शरीरार्पणम्-श्रीसद्गुरोरभिमतशुश्षां बहुतरं कृत्वा मनागपि तदाज्ञानतिलङ्गनेन वर्तनमेव शरीरार्पणमित्युच्यते। (११८) मनोऽर्पणम्-ब्रह्मविष्णुशिवात्मक एवं श्रीसद्गुरुर्नान्य इति मनसा निश्चित्य तस्मिन् परमां भैक्ति प्रेमातिशयं च कृत्वा, यथा तस्य कृपाकटाक्षः स्वस्मिन् पतेत्तथा तमनुवर्तेत। स्वमेऽपि तस्मिन् दोषद्ष्टिं न कुर्यात्। सएव हरि:, हरो, ब्रह्मा, गङ्गा, सूर्य:, इति विजानीयात। निरतिशयक्षेमार्थी मुसुक्षुः श्रीसद्गुरो: स्वरूपं हृदि धारयन् सदा तमेव ध्यायेत्। एतत्सर्व मनोऽर्पणसुच्यते। (११९) वागर्पणम्-"यान्यस्माकं सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि" (तै.शि.11-2.) इत्यादिश्रुत्युक्तप्रकारेण श्रीसद्गुरुपारब्धकर्माधीनशरीरादिगत- गुणगणकीर्तनमन्तरा तन्निष्ठदोषाणामनुच्चारणमेव वागर्पणमुच्यते। (१२०) धनार्पणम्-पत्नीपुत्रभूमिपशुदा सीदासद्रव्यगृहधान्यानां धन- मिति लोकप्रसिद्धिः। एतत्सवें सन्यस्य शरणत्वेन श्रीसद्गुरोरुपसदनमेव धनार्पण- मुच्यते। सन्यासित्वेन सर्वेसङ्गपरित्यागस्य कृतत्वात्कृतार्थः श्रीसद्गुरुर्न घनादिकं किश्चिदप्यपेक्षेत शिष्येभ्यः । अत एव सवेपरिग्रहत्यागपूर्वकं स्वार्पणमेव गुरवे धनार्पणमित्युच्यते। यदि स्याद्गुरु्गृहाश्रमी तदा सर्व धनं तस्मा एव समर्पयेत्। "इमे विदेहाः अयमहमस्मि" (बृ. 4-2-4.) १. साच भक्तिनवविधा-(1) श्रवणम् (2) कीर्तन (3) स्मरणम् (4) पादसेवनम् (5) अर्चनम् (6) वन्दनम् (7) दास्यम् (8) सख्यम् (9) आत्मनिवेदनम्, इति तथा चोक्तमन्यत्र- "श्रवण कीतनं चैव स्मरण पादसेवनम्। अर्चनं वन्दन दास्य सख्यमात्मनिवेदनम् ।" इति। २. श्रीसद्गुरुर्यदा शिष्ये प्रसन्नो भवति तदा स विष्णुरूपेण वर्तते। यदा कुद्ध- स्तदा शिवरूपेण, यदा राजसव्यापारेण युक्तस्तदा ब्रह्मरूपेण, यदा प्रशान्तस्दा गङ्गारूपेण, यदा वेदान्तवाक्यकिरणः शिष्यभ्रमसंशयादिसहिताज्ञानं निश्शेष निवतयति तदा सूर्य- रूपेण च व्तते इति विज्ञेयम्। इत्थ ब्रह्मनिष्ठे श्रीसद्गुरौ शिष्येण साक्षादीश्वरबुद्धि: कार्या। स्वप्रेऽपि तद्दोषग्राहिणा न भाव्यम्। ज्ञानलाभाय ज्ञानावाप्त: प्राक् गुरुः सेव्य: । परमपि कृतघ्नतादोषनिवृत्तये गुरुः सेव्यः । तथा चोक्तम्- "आदौ ज्ञानाप्तये पश्चात् कृतन्नत्वनिवृत्तये। यावज्जीव त्रयो वन्धाः वेदान्तो गुरुरीश्वरः ॥" इति।

७२ संस्कृतविचारसागरे इतिवत। अयमपरो धनार्पणप्रकारः। न च ब्रह्मविच्चेद्गुरुः स कथं गृहाश्रमी

श्रीसद्गुरवो गृहाश्रम एवावर्तन्त इति श्रतिस्मृतिशतेभ्योऽवगम्यते । तस्माद्गृहाश्रमे वर्तमाना अपि ब्रह्मनिष्ठा गुरवो भवेयुः । (१२१) श्रीसद्गुरुलाभानन्तरं शिष्याचरणप्रकार :- निः- शेयसार्थिना मुमुक्षुणा पूर्वोक्तप्रकारेण शरीरादीन् श्रीसद्गुरवे समर्प्य, तद्वसता- वन्यत्र वा गुरोः समीपे वसता, दृढतरात्मापरोक्षसाक्षात्कारपर्यन्तंभिक्षाशिना च भाव्यम्। ताञ्च भिक्षां स्वातन्त्र्येण न भुञ्जीत, श्रीसद्गुरुसन्निधौ समर्पयेत। श्रीसद्गुरोरनुज्ञा स्याच्चेत् तदाश्नीयाद्विक्षाम्। यदि गुरु: शिष्यभत्तंयतिशय- परीक्षणाय नानुमन्येत तदा तूष्णीमेवोपवसेत्। न चैकस्मिन्दिवसे द्विर्भिक्षार्थ आ्मं प्रविशेत्। ततः परेद्युर्यथाविधि भिक्षाच्य चरेत्। एवं गुरुं सेवमानो न मनागपि मनोविकृतिमापदयेत। यदा चिरकालमेवं सेव्यमानो गुरुः प्रसीदति तदा तत्समयं प्रतीक्ष्य स्वजिज्ञासां तस्मै निवेदयेत्। "स्वामिन्नमस्ते नतलोकबन्धो कारुण्यसिन्धो पतितं भवाब्धौ। मामुद्धरात्मीय कटाक्षदष्टया ऋज्व्याडतिकारुण्यसुघाभिवृष्टया।" इत्यादिस्तुतिपूर्वकं प्रश्नेच्छां निबेदयेत्। यदि पृच्छेत्यनुमति दद्यात्तदा स्वसंशयो निवेदनीयः । शिष्यस्यानन्तजन्मान्तरार्जितपुण्यपुञ्जवशात् श्रीसद्गुरुः कृपया केवलं धनादयनपेक्षया यद्युपदिशेत, तदोत्तमाधिकारिणस्तस्य निरतिशय- कल्याणं जायेत। तत्रोत्तमोत्तम ब्रह्मनिष्ठश्रीसद्गुरुसेवायाः फलं द्विविधम् ; श्रीसद्- गुरोरनिरतिशयप्रसादलाभ: प्रथमं फलं, द्वितीयं फलं तु कामक्रोधादिसर्वमलनिवृत्ति- द्वाराऽन्तःकरणशुद्धिः। एतद्द्वयमप्युत्तमाधिकारिणः शिष्यस्य सिद्धमेव भवति। गुरवे यो मनोवाचौ कायार्थादि समर्प्य तम्। सेवते, भवति ब्रह्म प्रसादातिशयाद्गुरो: ॥ यस्तु मनोवाक्कायधनादिकं श्रीसद्गुरवे समर्प्याहोरात्रं तं शुश्रषते स हि ब्रह्मैव भवति। सद्गुरुश्षास्मै साहाय्यं करोति। इति श्रीवासुदेवव्रह्मेन्द्रसरस्वतीविरचिते विचारसागरे गुरुशिष्यस्वरूपनिरूपण नाम तृतीयस्तरङ्ग: ॥

१. अय च नियमो ब्रह्मचारिसम्यासिनाम्, नं गृहस्थस्य।

अथोत्तमाधिकारिण उपदेशनिरूपणं नाम चतुर्थस्तरङ्ग: इदानीं गुरुशिष्यसंवादात्मिका काचनापूर्वाSSर्यायिका विरच्यते। एतच्छवणमात्रेण जिज्ञासुर्मुसुक्षुरात्मविचारे भृशं समर्थो भवेत्। (आ. १२२-१२५) शुभसंततेः राजः, तत्वदृष्टिरिति, अदृष्टि- रिति, तर्कदृष्टिरिति समाख्यातानां तत्पुत्राणां च कथा- (१२२) शुभसन्ततेस्त्रैलोक्याधिपत्यम्-शुभसन्ततिर्नाम कश्चन राजा लोकत्रयमनुशशास। तस्यासंस्रयः पुत्राः-तत्त्वदृष्टिः, अदष्टिः, तर्कदृष्टिरिति च विख्याताः, चतुश्शास्त्रप्रवीणाश्च। ते च क्रमेणास्मिन् ग्रन्थे चतुर्थपश्चमषष्ठतरङ्गेषूत्तममध्यमकनिष्ठाधिकारित्वेन वर्ण्यन्ते। राजा तु शुभसन्ततिः शैशवं क्रीडायां, यौवनं च स्त्रीभोगे विनियुञ्जानोऽपि स्वभुजबलेन लोकत्रयमपि न्याय्येन मार्गेणापालयत्। (१२३) पुत्रेषु राज्यं समर्प्य शुभसंततेः प्रव्रजनम्-तस्य राज्ञ: कदाचित्स्वपूर्वपुण्यवशात् 'आत्मा अजो नित्यो निरतिशयानन्द- स्वरूपश्च; ततोऽन्यत् सर्वं दुःखात्मकम्' इति विवेक उदियाय। तदा सोऽचिन्तयत्-'अहमात्मविचारं कुर्याम्, त्रयः पुत्रा मम लोकत्रयं पालयन्तु' इति। ततो मन्त्रिद्वारा पुत्रान् स्वसमीपमानाय्य स्वस्य भोगे वैराग्यमेकान्ते रति च तेभ्यो निवेध राज्याधिकारमङ्गीकर्तु तानाज्ञापयन्नेकैकस्मे एकैकं लोकं विभज्यादात। विभज्य राज्यादाने पुत्राणां मिथः कलहः, तन्मूलकतया प्रजानां दुःखं च भवेदिति मन्वानो राजा स्वयमेव स्वराज्यं पुत्रेभ्यो विभज्या- दात्। यत्र मानवो मृतः सन् परमेश्वरात्तारकमन्त्रोपदेश लब्ध्वाSनायासेन मुक्ति लभेत, यत्र च सर्वान्तर्यामी विश्वेश्वरः सदा सन्निहितः, यत्र चातिगभीरा गङ्गा 'उत्तरवाहिनी' इति प्रथिता प्रवहति, तत्र काशीनगरे स्थित्वा स्वस्व- १. श्रत्यादिपूपलभ्यमानजनकयाज्ञवल्क्याद्याख्यायिकावदियं गुरुशिष्य संवादा- त्मिका कथा पुराणाद्यप्रसिद्धाऽपि स्त्रबुद्धिमात्रेणापूर्वतया कल्प्यते। २. काश्यां हि जन्तो: प्राणेषूत्कममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे, येनासावसृतो भूत्वा मोक्षं लभते। "यत्र कुत्रापि वा काश्यां मरणे स महेश्वरः । जन्तोर्दक्षिणकर्णे तु मत्तारं समुपादिशेत् ॥" इति श्रुत्यभिप्रायोऽत्र दर्शितः । 10

संस्कृतविचारसागरे

राज्यं पालयितुं पुत्रानादिदेश स राजा। पुनरपि स पुत्रानवोचत्-'अयम- पारः संसारो दुःखरूपः। पामरास्तु तं सुखरूपं मत्वा सांसारिकभोगाय धनमेवात्यादरेणोपार्जयन्ति। न तु सुक्तधर्थमात्मविचारं कुर्वन्ति। ईदशपाम- रजनैः सह वासं विहायैकान्ते निजसुखलाभायाहं यतिष्ये' -इति। (१२४) पुत्राणामपि राज्यजिहासा-पितृवाक्यमिदं श्रत्वा सद्युक्ति- बुद्धियुक्तास्त्रयोऽपि पुत्रा एकान्ते सम्भूयैवं समालोचयन्-'पिताडस्मान् संसारसागरे दुःखोदर्के पातयित्वा स्वयं ब्रह्मानन्दं प्रतिपित्सति। यस्मादात्म- विचारासक्तोSपारदुःखरूपत्वादखण्डमसपत्नमपि राज्यं पिता जिहासति, तस्माद्वयमपीद राज्यमत्यन्तदुःखरूपं परित्यजेम' इति। (१२५) स्वगृहान्निगत्य त्रयाणां गुरूपसदनम्-एवं निर्णीय ते त्रयोऽपि पुत्राः मुमुक्षवः शुभसन्ततिरिति पितुर्नामान्वर्थीकुवेन्तः सद्गु- रुमन्वेष्टुं राजगृहान्निययुः। अनेकदेशानटित्वाऽन्ततस्ते गङ्गातटमेव प्राप्य तत्र विविक्ते देशेऽत्युन्नतशाखास्कन्घफलपलाशशालिभिर्वृक्षैनिबिडिते वने कस्यचिद्वटतरोर्मूले चिन्मुद्रया जीवब्रह्मैक्यं स्वशिष्येभ्यो निर्दुष्टेभ्य उपदिशन्तं गुणातीतं श्रीसद्गुरुं दद्दशः । कैलासे महाभाण्डीरवटमूले सनकादिभ्यस्तत्त्व- सुपदिशन्तं परमशिवं श्रीदक्षिणामूर्तिमिवते तं विभाव्य, साष्टाङ्गं प्रणिपत्य, मोक्षेच्छया यथाविधि त शरणं गतास्तन्निकटे षण्मासान् ब्रह्मचर्यमूषुः। ततः श्रीसद्गुरु: प्रसन्नो भूत्वा मधुरया गिरा केन प्रयोजनेनागता यूयम् ? के यूयम्? कुतो वात्रागमनम् इति तान् पप्रच्छ। तदा तत्त्वदृष्टिर्य्रात्रोरिङ्गितज्ञः साञ्ज- लिपुटः सविनयं प्रत्यब्रवीत्। (१२६) तत्वदृष्टिगुरोरतुमति प्रार्थयते-'हे भगवन् ! वयं त्रयोऽपि भ्रातरः शुभसन्ततेः राज्ञः कुमाराः अज्ञाः अत्यन्तं शोच्याः निजस्वरूपजिज्ञासवो भवन्तं शरणं गताः। भवान् हि कृपासमुद्रः कल्पत- रुचिन्तामणिकामधेनुवच्च विराजते। वयं तु दुःखवशंवदाः। यद्याज्ञा दीयते

१. अङ्गुष्ठतजनीयोगश्चिन्मुद्रेति कीर्त्यते। इयं भद्राभुद्रा, लोपामुद्रा, तर्कमुद्रा, ज्ञानमुद्रा चेति कीर्त्यते २. स्तेयं, हिंसा, अब्रह्मचर्यमित्येते तयः शरीरदोषाः । अनृत, परनिन्दा, कटु- भाषणं, वृथालाप, इत्येते चत्वारो वाग्दोषाः। इच्छा, चिन्ता, बुद्धिमान्द्यमित्येते त्रयो मनोदोषा: । नसिंहताषिन्युपनिषत्प्रसिद्धाः एते दश दोषाः ।

चतुर्थस्तरङ्ग: ७५

तर्ह्यस्मदभिप्रायं निवेदयाम' इति तत्त्वदृष्टिः प्राह। 'हे शिष्य! शृणु मे वचः । तच्छवणेन त्वद्धृदयग्रन्थयः संशयाश्च समूलमुन्मूलिता भवेयुः, त्वं च परमानन्दं प्रामुयाः' इति गुरुरवोचत्। (१२७) मुमुक्षाभिच्यञ्जकस्तत्त्वदृष्टिप्रश्न :- श्रीगुरोः कारुण्यं ज्ञात्वा हृदयानन्दसन्दोहतुन्दिलः संस्तत्त्वदृष्टिः स्वाभिलषितकार्ये सिद्धमिति निश्चित्य सविनयं पप्रच्छ-हे भगवन् ! भवान् कृपानिधि: श्रीसदाशिवदक्षिणामूर्तिसमः सर्वज्ञः । वयं तु सर्वेऽज्ञाः जननमरणादिदुःखरूपसंसाराद्विमीमः। अस्माकं तन्निवृत्ते: परमानन्दप्राप्तेश्रो- पायो वक्तव्यः। नानाप्रकारोपासनानि कर्माणि चानुष्ठितानि। नैवास्मदभि- लषितारथसिद्धिरभूत्, प्रत्युत संसारात्मकबन्ध एव दृढीभवति। तस्मात् येनोपायान्तरेण वयं कृतार्था भवेम तमुपायमस्मान् शाधि भोः। (आ. १२८-१६८) ज्ञानोपदेश :- (१२८) शिष्यस्य मोक्षेच्छा आ्रन्तिजन्येत्युपपादनपूर्वकं महा- वाक्यार्थोपदेश :- आत्यन्तिकदुःखनिवृत्तिः परमानन्दप्राप्तिश्र मोक्ष इति कथ्यते। शिष्यस्य मोक्षेच्छां ज्ञात्वा गुरुस्तदुपायभूतं वेदान्तैकसमधिगम्यं ज्ञानमुपदिशति। ज्ञानस्वरूपस्य नानाशास्त्रिषु नानाप्रकारेणोक्तत्वेऽपि जीवत्रह्मभेदनिवर्तकज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वेन वेदेषु प्रतिपादितत्वात्ताद्शमेव ज्ञानमुपदिशति-हे शिष्य! परमानन्दावासौ जननमरणादिदु:खरूप- संसारनिवृत्तौ च तवोत्पन्नेच्छा भ्रान्तिजन्येत्यवेहि। यतस्त्वं निसर्गत एव निरतिशयपरमानन्दस्वरूपोसि तस्मात्सदा परमानन्दस्वरूपेणैव सतस्तव पुनस्तत्प्राप्तीच्छा न युज्यते। यन्न प्राप्त तल्लाभायवोचितेच्छा। त्वत्स्वरूपं तु त्वया सर्वदा प्राप्तमेवेत्यतस्तत्प्राप्तये तव जायमानेच्छा भ्रममन्तरा न सङ्गच्छते। किश्च जननमरणादिरूपः संसारो यदि कदाचित् त्वय्यभूत्तदा तव तन्निवृत्तये इच्छोचिता भवेत् । वस्तुतस्तु स संसारः ईषदपि कालत्रयेऽपि नास्त्येव त्वयि। तस्मात्कालत्रयेऽप्यविद्यमानस्य संसारदुःखस्य निविवृत्सा ते भ्रममन्तरा न घटते। हे शिष्य ! त्वं तु जननमरणादिसर्वसंसारशून्यचिन्मात्र- स्वरूपन्रह्मैवासि। तस्मान्मा स्मर कदापि जननमरणादिदुःखरूपं संसारम्। (आ. १२९-१६८) अत्राक्षेपसमाधानानि- (आ. १२९-१३२) सुखचिषय काक्षेपसमाधानानि-

७६ संस्कृतविचारसागरे

(१२९) आत्मन आनन्दरूपत्वे विषयसंबन्धादानन्दभानं नोचितमित्याक्षेप :- हे स्वामिन्! ममात्मा यदि नित्यनिरतिशयपरमानन्दरूप एव भवति, तदा विषयेन्द्रियसंबन्धाघीनतया आत्मन्यानन्दानुभवो नोपपद्येत। अनुभूयत एव तु विषयसंबन्धादात्मन्यानन्दः। तस्मान्नैवानन्दस्वरूप आत्मा । किन्तु विषयसंबन्धादेवात्मन्यानन्दो जायते। (१३०) अज्ञस्य विषयप्रवृत्तौ सत्यां तदीयान्तर्मुखवृत्तौ आत्मा- नन्दो भाति; विषयेषु नास्त्यानन्द इति समाधानम्-हे शिष्य ! यस्य बुद्धिरात्मस्वरूपं न जानाति तस्य विषयेच्छा जायते। भोगसाधनानां स्त्रीधनपुत्रा- दीनामत्र विषयशब्देन ग्रहणम्। विषयेच्छस्य पुंसो बुद्धिश्चश्चला भवति। चञ्चलायां बुद्धावात्मस्वरूपानन्दप्रतिबिम्बो न भासते। अभिलषितविषयलाभे तु क्षणमात्रं बुद्धि: स्थिरीभवति। तदा बुद्धिवृत्तिरन्तर्मुखा भवति। तस्यामन्त- मुखायां वृत्तावात्मस्वरूपानन्दः प्रतिफलति। तादृशात्मस्वरूपानन्दप्रतिबिंम्ब- मनुभवितुः पुंसो 'विषयेभ्यो ममानन्दोऽनायत' इति आ्रन्तिरुत्पद्यते। वस्तुतस्तु नैवास्ति जडे विषये आनन्दलेशोऽपि। किश्च आनन्दोत्पत्तेविषयाधीनत्वे यत्ंकचिद्विषयजन्यानन्दमनुभवतः पुंसो विषयान्तरे इच्छोत्पत्तिदशायामपि प्राचीनविषयानन्दोऽनुवर्तितुमहेति ; न तु तथाऽस्त्यनुभवः। अस्मत्सिद्धान्ते तु विषयन्तरासक्तया पुनरपि बुद्धिचाञ्चल्ये सति तस्यां चञ्चलबुद्धौ न स्वरूपानन्दप्रतिबिम्बो भातीति समाधानं ज्ञेयम्।

१. आत्मा स्वभावत एवानन्दस्वरूपः। मनसो व्याकुलतायां सन्निहितोऽषि पदार्थो यथा न चक्षुर्गोचरो भवति, तथा यावद्रजोगुणसंपर्काद्बुद्धिश्चञ्चला भवति तावदात्मन आनन्दांशो न बुद्धौ प्रतिभासते। यथा दर्पणे प्रचलति सति तस्मिन्नुपलभ्य- मानोऽपि मुखादिप्रति बिम्बो नैव स्फुटस्तथा रजोगुणसंपर्काच्चलन्त्यां बुद्धावात्मनः सच्चिदंशयोः प्रतिबिम्बे भासमानेऽपि नानन्दांशप्रतिबिम्बो भासते। इष्टवस्तुलाभे सति तद्विषयकेच्छायाः रजोगुणहेतुकबुद्धिचाश्चल्यस्य च निवृत्तौ सत्यां प्राप्तेष्टवस्तुविषकज्ञानरूपया सात्विकवृत्त्या विषयोपहितचैतन्यस्वरूपानन्दो विभाव्यते। अथवा इष्टवस्तुलाभमात्रेण तद्विषय- केच्छारूपवृत्तिर्निवर्तते। तेनैव हेतुनाऽन्या काचिदन्तमुखा सान्विकी वृत्तिरुदेति। तया अन्तःकरणोपहितात्मानन्दः प्रकाशते। ईदृशान्तर्मुखान्तःकरणवृत्तिप्रतिफलितात्मस्वरूपा- नन्दप्रतिबिम्बो विषयानन्दः, प्रतिबिम्बानन्दः, लेशानन्दः इति च कथ्यते। २. दुःखात्मकविषयानुभवकालीनसुखस्य वस्तुत आत्मस्वरूपसुखत्वेऽपि, विषय- निष्ठतया तज्जन्यत्वेन च तत्सुखस्य भानं भ्रमाद्भवति। यथा शुनः शुष्कास्थिखादनकाले स्वतालुजन्यरक्ते अस्थिजन्यत्वंभ्रमस्तद्वत्।

चतुर्थस्तरङ्ग: ७७

किश्चान्यत, यदि विषयादेवानन्दो नियमेन जायेत तदा प्रवासादा- गतपुत्रदर्शनजन्यानन्दः सदाऽनुवर्तितुमर्हति ; न तु तथा भवति। तथा हि- कस्यचित् प्रियतरः पुत्रश्चिरप्रवासी कालान्तरे प्रत्यागमत्। तद्दर्शनक्षणे जायमानः पितुरानन्दः चिरकालमविच्छिन्नतयाऽनुवर्तितुमर्हति, आनन्दहेतोः पुत्रस्य सदा सन्निहितत्वात्। न तु तथाऽनुभूयते। सिद्धान्ते तु पुत्रदर्शनादित- त्तद्विषयजन्यानन्दस्य चिरमननुवृत्तिरेवमुपपद्यते-तत्तद्विषयलाभक्षणे बुद्धिर्नि- ्लीभवति। तदा निश्चलयां बुद्धिवृत्तावात्मस्वरूपानन्दः प्रतिबिम्बितो भवति। स एवानन्दोऽनुभूयते। ततो विषयान्तरेच्छया पुनरपि बुद्धेश्वाश्चल्ये सति तस्यां बुद्धौ स्वरूपानन्दप्रतिफलनस्य विच्छेदात, पुरत एव सत्यपि प्राचीन- विषये, नानन्दानुवृत्तिः। तस्मान्न विषयेऽस्त्यानन्दः । किश्च यदि नियमेन विषयाधीन एवानन्दो भवेत्तदा समाधौ योगौनन्दो न प्रकाशेत। तथा सुषुप्तावपि नानन्दभान स्यात्। सुषुप्तिसमाध्योर्द्श्यरूपविषयसंबन्घस्याभावात। तस्मान्न विषये आनन्दलेशोप्यर्ति। किन्त्वात्मस्वरूपानन्द एव सर्वात्मना सर्व- त्रावभासते। "रसो वै सः, रसँ ह्येवायं लब्ध्वाSSनन्दी भवति" (तै. ब्र. 7) "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" (बृ. 4-3-32.) इत्या- दिश्रुतेः । हे शिष्य! निरतिशयानन्दस्वरूप एवात्मेति विषयसंबन्धाच्च स आनन्दो डभिव्यज्यते इति च जानीहि- "अदृश्यो दृश्यते राहुर्गृहीतेन यथेन्दुना। तथाऽनुभवमात्रात्मा दृश्येनात्माऽवलोक्यते ।।" इति स्मृतेः । अयमेव समीचीन: सिद्धान्तः । यद्यस्त्यत्र ते संशयो निर्व्यलीकमेव पृच्छ। पुनः सुस्फटमेव त्वां बोधयेयमिति गुरुराह। (१३१) ज्ञानिनोऽपि विषयेष्विच्छा, विषयसंबन्धादात्मानन्दा- वभासश्च भवति न वेति तत्वदृष्टि: पृच्छति-हे सद्गुरो! विषय- संबन्धादात्मानन्दावभासक्रमोऽज्ञानिविषये प्रतिपादितो भवद्भिः, न ज्ञानि- विषये। यतो यस्य बुद्धिरात्नस्वरूपविमुखा, तमधिकृत्य प्रस्तावः कृतः पूर्व भवद्धिः। तादृशश्चाज्ञान्येव, न ज्ञानी। तम्मादिदानी ज्ञानिनोऽपि विषयेष्विच्छा

१. चित्तकाग्रतारूपयोगाभिव्यज्ञय आनन्दः । २. सुषुप्तिदृष्टान्तस्तु सर्वजनप्रसिद्धयर्थम्।

७८ संस्कृतविचारसागरे

तस्यापि विषयसंबन्धात्पूर्वोक्तक्रमेण सुखाभिव्यक्तिश्र जायते न वेति बोधयितु- महन्ति भवन्तः, इति। (१३२) व्यवहारकाले ज्ञान्यप्यात्मविमुख एव ; सः विषयान- न्दस्यस्वरूपानन्दादभिन्नतां मन्यते-हे शिष्य! शृणु सावधानमनाः। यदुक्तमात्मस्वरूपवैमुख्यमेव विषयेच्छादिकारणमिति, तत् न केवलमज्ञस्यैव, किन्तु ज्ञानिनोऽपि तुल्यमेव तत्। ज्ञानी च यदा व्यवहारे प्रवर्तते तदा सः तैत्त्वविस्मरणपूर्वकमेव प्रवर्तते। विषयप्रवृत्तिकालेऽज्ञवदास्ते ज्ञान्यपि। ज्ञानिनो हि चित्तं सदैवात्माकारमेव यदि स्यात्तदा तस्य जीवनादिनिमित्तभोज- नादिव्यवहारोऽपि न सिद्धयेत्। तस्मादात्मविमुखा बुद्धिरुभयोः समा। अज्ञस्य बुद्धिः सदा विषयासक्तत्वादात्मविमुखैव तिष्ठति। ज्ञानिनस्तु बुद्धिर्यदाऽडत्मनो विमुखा भवति, तदा विषयेच्छा तत्संपर्कादात्मस्वरूपानन्दाभिव्यक्तिश्राज्ञस्येव तस्यापिं जायते। तथाप्यस्त्यत्र विशेष :- विषयसंपर्काद्धासमानोप्यानन्दः स्वस्वरूपानन्दान्नातिरिच्यते, किन्तु तदाभास एवेति विजानाति ब्रह्मवित्। तथा च विषयभोगेऽपि ज्ञानिनेः समाधिरेव सिद्धयति। अज्ञस्तु 'अयमानन्दः स्वरूपानन्द एवेति' नैव वेद। परमार्थतस्तु ज्ञानी अज्ञानी चेत्युभयोरपि स्वरूपमानन्द एव; अज्ञस्य विषये आनन्दप्रतीतिर्भ्रान्तिरेव। (आ. १३३-१६८) दुःखविषयकप्रश्नप्रत्युक्तय :- (१३३) सांसारिकदुःखस्याश्रयप्रश्नः-हे सद्गुरो स्वामिन् !

१. जाग्रदाकारवृत्त्युद्धवे न स्वप्नाकारवृत्तिर्जायते, स्वप्नाकारवृत्त्युद्धवे च न जाग्र- दाकारवृत्तिर्जायते। एवमेव ज्ञानिनो बुद्धिः यदा आत्माकारा तदा नानात्माकारा भवति, यदा अनात्माकारा तदा नात्माकारा भवति। यद्यप्येकान्तःकरणाधिकरणकभिन्नविषयकसा - मान्यविशेषरूपवृत्तिद्वयं युगपज्जायेत, तथापि विशेषरूषवृत्तिद्वयं तु नैव जायेत। यथा व्यवहारान्तरासक्तः पुरुषः पेटिकास्थधन हस्तेन स्पशन्नपि न स्मरति तत् धनम्, व्यव- हारावसाने तु तद्नं स्मरति ; एवमेव ज्ञान्यपि व्यवहारदशायां यदा विषयाभिमुखो भवति. तदा तस्य तत्त्वविस्मरणं भवति, व्यवहारसमातौ पुनरपि तत्त्वनिष्ठ एव स भवति। अत एवोक्तं भाष्यकारैः श्रीभगवत्पूज्यपादैरध्यासप्रकरणे-'पश्वादिभिश्चाविशेषात्। अतः समान: पश्चादिभिः पुरुषाणां प्रमाणप्रमेयव्यवहारः।" इति। २. ज्ञानिनो विषयोषभोगकालेऽपि, विषये दोषदर्शनरूपविवेकस्य, विषयमिथ्या- त्वनिश्चयपूर्वकवैराग्यस्य, विषयभोगानां परिणामे दुःखपर्यसायित्वावधारणस्य, विषया- नान्दस्य स्वरूपानन्दाव्यतिरिक्तत्वनिश्चयस्य च जागरूकत्वात्, स्वरूपानुसन्धानरूप- समाधिसदृशत्वाच्च 'सिंहो माणवक' इतिवत् ज्ञानिनो विषयोपभोगे समाधित्वोक्तिरौप- चारिकी।

चतुथस्तरङ्ग: ७९

'त्वम् परमानन्दस्वरूपोऽसि' इति भवता यदुक्तं प्राक्, तदहं सम्यग्जानामि। 'जननमरणा दिसंसाररूपमहादुःखं कालत्रयेऽपि त्वयि नास्त्येव ; अतस्तन्निवृत्तये तवेच्छाऽत्यन्तासङ्गतेति' भवदुक्त्तविषये तु कश्चन संशयो भवति। यद्यनुभूयमानमिदं जननमरणादिदुःखं मयि नास्ति, तर्हि मदन्यं कमा- श्रित्य तदवतिष्ठते इति दयया मे वद भो :! संसारदुःखस्याश्रयान्तरावगमे हि मयि तन्नास्तीति मम हढा प्रतीतिः स्यादिति शिष्यः पृच्छति। (१३४) न कस्यापि संसारोऽस्तीति गुरोरुत्तरम्-हे शिष्य ! शृणु मे वचनं, तेन ते सर्वसंशयनिवृत्तिः स्यात्। जननमरणादिसंसारदुःखं न कुत्रचिदप्यस्ति। अनुभूयमानमपीदं दृश्यं जगत् कालत्रयेऽपि त्वयि मथि अन्यत्र वा कुत्रचिदप्यणुमात्रमपि नास्त्येव। अत एवास्य जगतोऽत्येन्तनाशः न कुत्रचिदपि संभवति। इति। (१३५) असतः संसारस्य कथं प्रतीतिरिति प्रश्नः-हे कृपालो सद्गुरो ! जननमरणादिसंसारदुःखं मयि वान्यत्र वा कुत्रचिदपि न स्याच्चेत्, कथं तहिं तत्प्रत्यक्षीभवति। न ह्यत्यन्तासद्वस्तु कदाचिदप्युपलभ्यते। वन्ध्यापुत्रगगनारविन्दाद्यसद्वस्तुवत् संसारोप्यत्यन्तासंश्वेन्न कदाचिदप्युप- लभ्येत, उपलभ्यते तु, तस्माज्जन्ममरणादिदुःखरूपः संसारो नास्तीत्युक्ति- ने युज्यते ; इति शिष्यः पृच्छति। (१३६) संसारप्रतीतिमिथ्येति गुरोरुत्तरम्-जननमरणादि- प्रवाहरूपं जगत् परमार्थतः कालत्रयेप्यसदपि, प्रत्यगात्मैव ब्रह्मेत्यजानतां केवलं मिथ्याभूतमवभासते। यथा सवमे अनुभूयमानषदार्थाः, आकाशे नैल्यं, रज्जौ सर्पादयश्च परमार्थतः कालत्रयेप्यसैन्तोऽपि मिथ्यवावभासन्ते, तद्वज्जगत् परमार्थतोऽसदपि मिथ्यारूपेणावभासते।

१. यथा रज्ौ कल्पितसर्पस्य व्यावहारिकसत्तयाऽत्पन्ताभावोऽस्ति, तथा ब्रह्मणि कल्पितस्य जगतः पारमार्थिकसत्तयाऽत्यन्ताभावोऽस्ति। तथा च पारमार्थिकसत्तया जगतोऽत्यन्ताभाव एव तस्य नित्यनिवृत्तिरित्युच्यते। . "अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसतिन निवतते। ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥१॥ अविद्यमानोप्यवभासते द्वयो ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा। सत्कमसङ्कल्पविकल्पकं मनो बुधो निरुन्ध्यादभयं ततः स्यात् ॥२॥" इति भागवते।

८० संस्कृतविचारसागरे (१३७) रज्ौ सर्पप्रतीति: कथमिति प्रश्नः-रज्जौ प्रतीयमान- सर्पादयो यथा मिथ्या तथव प्रत्यगात्मनि प्रतीयमानसंसारदुःखमपि मिथ्येति यदुक्तं, तत्र दष्टान्तज्ञानमन्तरा दार्ष्टान्तिकज्ञानासंभवाद्रज्जौ सर्पः कथमवभासत इति प्रथमतस्तावन्सां बोधयन्तु भवन्त इति शिष्यो दृष्टान्तविषये पृच्छति। (आ. १३८-१४३) शिष्यः स्वप्रश्नस्याशयं वर्णयति- (१३८) ख्यातिचतुष्टयम्-रज्जुसपशुक्तिरजतादिभ्रमविषये मत- चतुष्टयं श्रयते। तत्र (१) शून्यवादी असत्ख्यातिमाह। (२) क्षणिक- विज्ञानवादी आत्मख्यातिमाचष्टे। (३) नैयायिका वैशेषिकाश्चान्यथाख्याति- मातिष्ठन्ते। (४) साख्याः प्राभाकराश्चाख्यातिं वदन्ति। (१३९) असत्ख्याति :- तत्रासत्ख्यातिमङ्गीकुर्वतां शून्यवादिना- मेवमाशय :- रज्जौ तावत्सर्पोत्यन्तमसन्। तथवान्यत्रापि (वल्मीकाद- वपि) सर्पोऽत्यन्तमसन्नेव। एवमत्यन्तासतः सर्पस्य प्रतीती रज्जौ भवति । इमामेवासत्ख्यातिमाहुः शून्यवादिनः। अत्यन्तासतः सपस्य ख्याति := स्फुरणम भिवदनं चासत्ख्यातिरिति। (१४०) आत्मख्याति :- विज्ञानवा दिनोऽभिप्रायस्तु-रज्जौ वाऽन्यत्र वा बुद्धेर्बहिः कुत्रचिदपि न सर्पोडस्ति। एवं सकलपदार्था अपि न बुद्धेर्बहिवतन्ते। बुद्धिरेव सकलपदार्थानामकारान् घत्ते। सा च बुद्धि: क्षणिकविज्ञानरूपा। प्रतिक्षणमुत्पत्तिविनाशशालि यद्विज्ञानं तदेव सर्पात्मना अवभासते। इयमात्माख्यातिरिति वण्येते। आत्मा=क्षणिकविज्ञानरूपा बुद्धिः, तस्या: ख्याति := स्फुरणम भिवदनञ्चात्मख्या तिरिति। (आ. १४१-१४२) अन्यथाख्याति :- (१४१) तत्र नैयायिकवैशेषिकाणां मतम्-वल्मीकादौ पारमार्थि- कसर्पोडस्ति। व्यवहितोऽपि स सर्पश्चक्षुषा गृद्यते। चक्षुर्गतदोषबलात् व्यवहि- तोऽपि सर्पः पुरतश्चक्षुःसन्निकृष्टो भाति। पारमार्थिकस्पस्य चक्षुषश्च मध्ये कुड्या दिरूपव्यवधानसत्वेऽपि दोषसचिवचक्षुषा व्यवहितसर्पोऽपि गृह्यत एव। "नास्ति प्रतीत्यवसरे न पुरा न पश्चात् आश्चर्यमेतदवभाति तथापि विश्वम्। बद्वा किमद्भुतभिवेह महेन्द्रजाल सायाविकल्पितमपि प्रतिभासते हि ॥ ३ ॥ "

धतुथस्तरङ्गः ८१

ननु दोषसमवधानेन वस्तुनः सामर्थ्यहानिरेव दृश्यते, न वृद्धिः। यथा वातपित्तकफादिदोषैर्जाठरासरशितपीतपाचनशक्तिः कुण्ठिता भवति, तथा तिमिरादिदोषैश्वक्षुषः शक्तिरपि कुण्ठितैव भचेत्। किञ्च, यदि वल्मीकस्थः सर्पो दोषसहितचक्षुषा गृह्यते, तर्हि शुद्धनेत्रेण व्यवहितवस्तुप्रत्यक्ष न भवति, किन्तु दुष्टनेत्रेणैवेति वैक्तव्यम्। तम्माद्दोघसहितचक्षुषः सामर्थ्य वर्धत इत्यत्र दृष्टान्तो नास्तीति चेतु । नायं दोष:, दष्टान्तसद्भावात्। तथा हि, पित्ताधिक्यप्रयुक्तभस्मकरोगा- भिभूतस्य कस्यचिच्चतुर्गुणितमप्यन्नं क्षुघां शमयितुं नालं भवति। तत्र पित्त- दोषेण यथा जाठरामे: पाचनशक्तिर्वर्धते, तथा चक्षुषोऽपि दोषैर्व्यवहितसर्पादि- प्रत्यक्षीकरणशक्तिर्वर्धत इति वक्तुं युक्तम्। इत्थ च वल्मीकादिप्रदेशान्तरे स्थितसर्पस्य, अन्यथा=प्रकारान्तरेण=पुरोऽवस्थितरज्जुदेशे ख्यातिः=+फुरणम- भिवदन चान्यथाख्यातिरिति कथ्यते। (१४२) अत्र नव्यनैयायिकचिन्तामणिकारमतम्-दोषसहित- चक्षुषा वल्मीकगतः सर्पो यदि दृश्येत तहि मध्यस्थपदार्थान्तरदर्शनमप्यापद्यते। तस्माद्वयवहितं वस्तु न नेत्रेण गृद्यते। किन्तु दुष्टनेत्रस्य रज्जुने स्वस्वरूपेण भासते, भासते तु सर्पाद्याकारेण। तस्मात् रज्जोः, अन्यथा=प्रकारान्तरेण= सर्पाद्याकारेण ख्याति := स्फुरणमभिवदनं चान्यथाख्यातिरिति। (१४३) अख्यातिमतम्, पूर्वोक्तमतत्रयखण्डनं च-तत्राख्या- तिवा दिनोऽयमाशयः जसत्ख्या तिमतरीत्या यद्सदपि प्रतीयेत तर्हि वन्ध्या- पुत्रशशश्ङ्गादयोऽपि प्रतीयेरन्। तथा प्रतीत्यभावादसङ्गतमेवासत्ख्यातिमतम्। यदि क्षणिकविज्ञानवादिमतरीत्या प्रतिक्षणमन्यथा भवन्ती बुद्धि: सर्पा- द्याकारतां प्राप्नुयात्तदा क्षणादृध्व तस्य सर्पस्य प्रतीतिरन स्यात्। परं तु यावञ्र्रम- कालं सर्पप्रतीतिरनुवतते। तस्मादात्मख्यातिम तमप्यनुपादेयमेव। १. व्यवहितं वस्तु शुद्धनेत्रेण नोपलभ्यते, किन्तु दुष्टनेत्रेणोपलभ्यत इत्युफ्तिलो- कबिरुद्धा। २. इदं प्राचीनमतम्। अस्मिन्मते देशान्तरस्थवस्तुनो देशान्तरे भानमेव भ्रान्ति- रित्युच्यते। सिद्धान्तोक्तार्था ध्यासज्ञानाध्या सरूपत्रान्तिर्नास्मिन् मतेऽभ्युपगम्यते। ३. चिन्तामणिकारमते एकस्य वस्तुनो रूपान्तरेण भासमानता भ्रान्तिरिति कथ्यते। अयमेव ज्ञानाध्यासः । ४. दोषबलादद्स्थरजते यदि शुक्तौ त्रान्तिदेशे भासेत, तदा आपण तत्स्थसुवर्णा- दिनिखिलं वस्तु च दोषवशादुपलभ्येत। न चैवमुपलभ्यते। 1I

........

ट२ संस्कृतविचारसागरे

अन्यथाख्यातेः प्रथमः प्रकारः चिन्तामणिकारमतेन खवण्डितः । चिन्तामणिकारप्रदर्शितान्यथाख्यातिप्रकारोप्यसङ्गत एव। 'ज्ञेयाघीनं ज्ञानम्' इति हि प्रसिद्धिः। अत्र तु ज्ञेया रज्जुः, ज्ञान तु सर्पविषयकमिति सुतरां विरुद्धमुच्यते। तस्माच्चिन्तामणिकाराभिमतान्यथाख्यातेरादरानर्हत्वात, अख्या- तिरेव शरणमिति साङ्याः प्राभाकराश्राहुः। अख्यातिमतम्-रज्जौ सर्पादिभ्रमदशायां नेत्रं स्ववृत्तिद्वारा रज्ज्वा सह संयुज्य 'अयम्' इति रज्जोः सामान्यज्ञांन जनयति। तदा सर्पस्मरणं च जायते। ततः 'अय सपः' इति ज्ञानं नायते। तत्र ग्रहणस्मरणात्मकज्ञानद्वयमस्ति। 'अयं' इति रज्जोः सामान्यांशप्रत्यक्षज्ञानम्। 'सर्पः' इति तु पूर्वानुभूतसर्पस्य स्मरणरूपमपरं ज्ञानम्। इत्थं 'अयं सर्पः' इत्यत्र ज्ञानद्वयमस्ति। अत्र 'अयम्' इति रज्जोः सामान्यांशज्ञानस्य पूर्वानुभूतसर्पस्मरणरूपज्ञानस्य च परमार्थत्वेऽपि भयरूपप्रमातृदोषेण तिमिररूपप्रमाणदोषेण च, मम ज्ञानद्वयमभूत् तत्रैकं रज्जुसामान्यांशप्रत्यक्षं सपस्मरणरूपज्ञानमपरमिति, विवेकः पुरुषस्य नोत्प- दते। एतज्ज्ञानद्वयाविवेक एव भ्रम इति साङ्याः प्राभाकराश्च वदन्ति। भ्रमोत्पत्तिस्थले च सर्वत्रैवमेव बोद्धयमिति चाहुः। एवं रज्ज्वादौ सर्पादिभ्रमोत्पत्तिविषये मंतचतुष्टयं पूर्वोक्तप्रकारेण श्रयते। तत्र भवदभिमतमुत्तमं मतं यत्, तद्भवदुपदेशाद्विजिज्ञासे इति तत्त्वदृष्टिः पृच्छति। (आ. १४४-१४५) अख्यातिमतखण्डनम्- (१४४) भयपलायनाद्यनुपपच्या रज्ौ सर्पानुभवो वाच्य :- हे सोम्य! भ्रमस्थले, असत्ख्यातिः, आत्मख्यातिः, अन्यथाख्यातिः, अख्याति: इत्येतन्मतचतुष्टयमपि युक्तिविरहितम्। पूर्वोक्तमतचतुष्टयविलक्षणम निर्वचनी- यख्यातिनामकं मतान्तरमस्ति पञ्चमं; तदेवोपादेयम्। पूर्वोक्तासत्ख्यात्यादिम-

१. पूर्वोक्तमतचतुष्ट्यातिरिक्तं 'सत्ख्यातिः' इति पश्चमं पूर्वपक्षिमतमसिति। तन्मतरीत्या, शुक्तौ शुक्तयवयवेः सह रजतावयवोऽपि सदा वरतते। शुक्तयवयववद्रजतावयवो- पि सत्यो, न मिथ्या। यथा शुक्तौ दुष्टनेत्रेन्द्रिय संप्रयोगवशात् सिद्धान्तेSविद्यापरिणामरूपा- निर्वचनीयरजतं तत्काले जायते, तथाSत्र मते दुष्टनेत्रेन्द्रिय संप्रयोगवशाद्रजतावयवेभ्यः सत्यर- जतमपि शुक्तौ जायते। सिद्धान्ते अधिष्ठानसाक्षात्कारादनिर्वचनीयरजत निवृत्तिवत्, अत्र मते शुक्तिज्ञानात् सत्यरजतमपि स्वावयवेषु लीयत इति वदन्ति। इदमपि मत हेयमेव। शुक्तिरजतदृष्टान्तेन हि प्रपश्चमिथ्यात्वानुमितिर्जायते। सत्ख्यातिवादे तु शुक्तिरजतस्य सत्यत्वात् तद्दृष्टान्तेन न प्रपश्चमिथ्यात्वं साधयितुं शक्यते। एतन्मतखण्डनपरयुक्तयन्त- राणि बालानां दुर्बोधत्वान्नेह लि्यन्ते।

चतुर्थस्तरङ्ग: ८३

तत्रयं नोपादेयमित्यख्यातिवादिना दर्शित; अख्यातिमतमपि नोपादानमर्हतीति प्रदश्यतेडधुना। अख्यातिमतरीत्या 'अयं सर्पः' इति ज्ञाने 'अयम्' इति रज्ज्वात्म काघिष्ठानसामान्यांशप्रत्यक्षज्ञानम्। 'सर्पः' इति त्वन्यत्र पूर्वदृष्टसर्पस्य स्मरणात्मकज्ञानमिति स्थितिः। तत्र पूर्वदष्टसर्पस्मरणमेवाङ्गीकृत्य पुरोवतिरज्जौ सर्पज्ञानानङ्गीकारे, पुरोऽवस्थितरज्जुं दृष्टा पुरुषो भीत्या न पलायेत, रज्जुं द्ृष्ट्ा पुरुषः पलायत इति तु सर्वजनीनम्। तस्मात्पुरोवस्थितरज्ज्वामेव सर्पः प्रत्यक्षतया भासते इति, न तु पूर्वदृष्टसर्पस्मरणमात्रमिति च वाच्यम्। अन्यथा रज्जौ सर्पज्ञानाभावेन पुरुषस्य पलायनादि नोपपद्येत। (१४५) ाधज्ञानवलादपि रजौ सर्पानुभवो वाच्य :- किश्च रज्जुयाथात्म्यज्ञानानन्तरं 'मम मिथ्यासर्पो रज्ज्वामभात्' इति बाघरूपानुभव- बलादपि पुरुषस्य रज्जावेव सर्पः स्वरूपतः प्रतीतः, न तु पूर्वानुभूतसर्पस्मरण- मात्रमभवदिति वक्तव्यं भवति। अपि च 'अयं सर्पः' इत्यत्र जायमानं ज्ञान- मेकमेव, न तु ज्ञानद्वयम्। न ह्येकस्मिन् क्षणे एकान्तःकरणवृत्तित्वेन स्मरणा- त्मकमनुभवात्मकं च ज्ञानद्वयं जायेत। तस्मादख्यातिमतमप्यसङ्गतत्वादनुपा- देयमेव। पूर्वोक्तमतचतुष्टयलक्षणं तत्खण्डनादिकं च विवरणस्वाराज्यसिद्धया- दिग्रन्थेषु विस्तरतो वर्णितम्। तेषां मतानां स्वरूपमात्रजिज्ञासूनां ज्ञानसौ- कर्यार्थ तत् संक्षिप्योक्तमत्र। (आ. १४६-१४९) सिद्धान्तिनो ऽनिर्वचनीयखयाति निरूपणम्- (१४६) अनिर्वचनीय ख्यातिलक्षणम्-अन्तःकरणवृत्तिश्चक्षुरादि- करणद्वारा बहिरनिर्गत्य विषयसमानाकारा भवति। तया वृत्त्या विषयावरणभङ्गे सति विषय उपलभ्यते। तस्याः वृत्तेः सौराद्यालोकोऽपि साधको भवति। आलोकं विना पदार्थो न प्रकाशते, तस्मादालोकः सहकारी; इति क्रमः। रज्ज्वादौ सर्पादिभ्रमोत्पत्तिदश्ञायामन्तःकरणवृत्तिश्च्क्षुर्द्वारा बहिरनिर्गत्य रज्ज्वा सह संयुज्यते। तथापि सा तमआदिदोषः प्रतिबद्धा सती न रज्जु- १. तमःशब्देन मन्दान्धकारो गृह्यते। तथाहि, प्रौढ प्रकाशे रज्ज्वाद्यघिष्ठानस्य विशे. षांशाज्ञानं न जायेत। गाढतमसि अधिष्ठानस्य सामान्यांशज्ञानमपि न जायेत। अधिष्ठानस्य सामान्यांशज्ञान, विशेषांशाज्ञानं च विना अध्यासो नैव जायेतेति द्वितीय- तरजे (६७) आवर्तेऽभिहितम्। मन्दान्धकारे अधिष्ठानसामान्यांशज्ञानत द्विशेषांशाज्ञानयोः संभवात्तम: शब्देन मन्दान्धकारग्रहणमेक न्याय्यम्। नेत्रमान्दरूपतिमिरदोषोऽपि तमः- शब्देन ग्ृह्यते। आदिपदेन काचकामलादिनेत्ररोगाश्च गृह्यन्ते।

संस्कृतविचारसागरे

समानाकारा भवति। ततो न रज्जोरावरणभङ्गो जायते। इत्थमावरण- भक्जकवृत्तिसंसरगे सत्यपि यदा दोषैः रज्ज्वामावरणभङ्गो न जायते तदा अघिष्ठानभूतरज्ज्ववच्छिन्नचतन् निष्ठा विद्यायां कनिक्षेपो जाते। ता साडविद्या सर्पाकारेण परिणमते। स चाविद्याकार्यभूतः सर्पो यदि सन् स्यात्, न स रज्जुसाक्षात्कारेण निवर्तेत; निवृत्तिश्चानुभूयते। तस्मान्नैव सन् स सर्पः । अत्यन्तासंश्रेत्स्यात्स सर्पो वन्ध्यापुत्रादिवन्नोपलभ्येत, उपलभ्यते तु। तस्मान्नाप्यसन् स सर्पः। किन्तु सदसद्विलक्षणोऽनिर्वचनीयः। एवमेव शुक्तयाद्यधिकरणेष्वपि आरोपितरजतादयस्तात्कालिकतया अनिर्वचनीयतयोत्पन्नाः सन्तः प्रतिभान्ति। अस्यानिर्वचनीयस्य सर्पादेः ख्यातिः=प्रसिद्धिः=प्रतीतिः =स्फुरणमभिवदनश्चानिर्वचनीयख्यातिरित्युच्यते। (१४७) भ्रमस्थले सर्पज्ञानमप्यविद्यापरिणामः; सर्पतज्ज्ञान- योर्युगपदेवोत्पत्तिलयौ ; सर्पः साक्षिभास्यश्च-यथा सर्पादिरविद्या- परिणामस्तथा तादशसर्पादिज्ञानरूपवृत्तिरप्यविद्यापरिणाम एव, न त्वन्तः करणपरिणामः । अत एवाघिष्ठानरज्ज्वादिसाक्षात्कारेण आरोपितसर्पा- दिरिवारोपितसर्पादिज्ञानमपि बाध्यते। तस्यान्तःकरणपरिणामत्वे तु न बाधो युज्यते। अतः आरोपितसर्पादिवत् तज्ज्ञानमप्यविद्याकार्यत्वात सदसद्वि- लक्षणमनिर्वचनीयं भवति। अपि त्वयं विशेष :- प्रातिभासिकसर्पादि: रज्ज्वादयुपहिता घिष्ठान चैतन्यस्थतमोगुणप्रधानाविद्यांशपरिणामः। तद्विषय कवृत्ति- ज्ञानन्तु इदमाकारवृत्त्यभिव्यन्जकसा क्षिचैतन्यस्थस त्वगुणप्रधाना विद्यांशपरिणाम इति विवेकः। रज्ज्वाद्युवहितचैन्यस्थाऽविद्या यदा सर्पाद्याकारेण परिणमते, तदैव तद्वत्त्युपहितसाक्षिचैतन्यस्थाप्यविद्या सर्पादिज्ञानाकारेण परिणमते। येन कारणेन रज्ज्वाद्युपहितचतन्यस्थाविद्यायां क्षोमो जायते तेनैव कारणेन साक्षिचैतन्यस्थाविद्यायामपि क्षोभो जायते। तस्माद्म्रमस्थले सर्पादि- १. ननु सद्विलक्षणमसत्। अतः सद्विलक्षणस्यानिवचनीय त्यासद्विलक्षणत्वोक्ति- रविरुद्धयते। तथाऽसतो विलक्षणं सदेव। अतोऽसतो विलक्षणस्यानिर्वचनीयस्य

शब्दबोध एव नोदेष्यतीति चेन्न। त्रिकालाबाध्यत्वस्यैव सत्वात्, तद्विलक्षणमित्यस्य कालन्रयेऽषि बाद्धयमित्यर्थः सिद्धयति। निस्स्वरूपवन्ध्यापुत्रादि असदित्युच्यते। ततो विलक्षणमित्यस्य स्वरूपवदित्यर्थः। तस्माद्वाध्यत्वे सति स्वरूपवत्वमनिर्वचनीयषदस्यार्थः। तथा च रज्जुसपदिरिव प्रपश्वस्याप्यनिर्वेचनीयतयैव भानं वेदान्तनिपुणानां भवति। २. उपादानस्य कार्याभिमुखत्वं क्षोभः ।

चतुर्थस्तरङ्ग: ८५

विषयास्तज्ज्ञानानि च युगपदेवोत्पद्यन्ते, रज्ज्वाद्यघिष्ठानसाक्षात्कारेण युगपदेव प्रलीयन्ते च। इत्थं च भ्रमस्थले बाह्यचैतन्यस्थाविद्यांशः सर्पादिविषयोप।- दानकारणं भवति। अन्तःसाक्षिचतन्यस्थाविद्यांशः सर्पादिविषयकज्ञानरूप- वृत्त्युपादानकारणं भवति। रवमे त्वन्तःसाक्ष्याश्रयाविद्यागततमोगुणांशो विषयाकारेण परिणमते, तादृशाविद्यागतसत्त्वगुणांशस्तज्ज्ञानाकारेण परि- णमते। अत एव स्वम्ेऽन्तस्थाSविदयैव विषयतज्ज्ञानयोरुभयोरुपादानकारणं भवति। अनेनैव हेतुना बाह्यरज्जुसर्पादयः आन्तरस्वामिकपदार्थाश्र साक्षिभास्या इत्युच्यन्ते। अविद्यावृत्तिद्वारा यद्यत् साक्षी प्रकाशयति तत्तत् साक्षिभास्य- मित्युच्यते। (१४८) रज्जुसर्पः तज्ज्ञानं चाविद्यायाः परिणामश्चेतनस्य विवर्तश्र-अनिर्वचनीयरज्जुसर्पादिस्तज्ज्ञानं च भ्रम इति अध्यास इति चोच्यते। अयं च अ्रमोऽविद्याया: परिणामश्चैतन्यस्य विवर्तश्च भवति। उपादानकारण- समस्वभावकोऽन्यथाभावः परिणामः, अविष्ठानविषमस्वभावकोऽन्यथाभावो विवर्त इति च विवेकः। उपादानकारणमविद्या, सा चानिवेचनीया। तथा रज्जुसर्पादि तज्ज्ञानञ्चानिर्वचनीयमेव। तस्माद्रज्जुसर्पादि तज्ज्ञानश्चा- विद्यासमस्वभावकतदन्यथाभावरूपत्वादविद्यापरिणामो भवति। रज्जवाद्य- वच्छिन्नाधिष्ठानचैतन्यं तु सत्स्वरूपमास्ते। रज्जुसर्पादि तज्ज्ञानं हि सद्विलक्षणं भवति। तस्माद्रज्जुसर्पादि तज्ज्ञानं च स्वाधिष्ठानचैतन्याद्विरुद्धस्वभावकत- दन्यथाभावरूपत्वाच्चैतन्यविवर्तो भवति। ततो रज्जुसर्पादि तज्ज्ञानश्चाविद्यापरि- णामः, चैतन्यस्य विवर्तश्चेति सिद्धम्। (१४९) रज्जुसर्पतज्ज्ञानयोः क्रमेण रज्जूपहितचैतन्यमन्तः- करणोपहितचैतन्यं चाधिष्ठानम्। रज्जुतच्वज्ञानं तयोर्निवर्तकम्- मिथ्याभूतसर्पाद्यघिष्ठानं रज्ज्वाद्युपहितचतन्यमेव, न तु रज्ज्वाद्यचेतन ; रज्ज्वा- देरपि सर्पादिवत्कल्पितत्वात्। न ह्ेकं कल्पित वस्तु कल्पितवस्त्वन्तरस्या- घिष्ठानं भवेत्। अतो रज्ज्वाद्युपहितचैतन्यमेव सर्पाद्यघिष्ठानम, न रज्ज्वा- द्यचेतनम्। रज्जुविशिष्टचैतन्यस्याधिष्ठानत्वाङ्गीकारे, उभयोः रज्जोश्चैतन्यस्य चाधिष्ठानत्वं भवेत्। तत्र रज्जोरधिष्ठानत्वस्य बाधितत्वात्, रज्जूपहितचतन्यमे- वाधिष्ठान न तु रज्जुविशिष्टचैतन्यम्। तथा सूर्पादिज्ञानस्यापि साक्षिचैत-

१. उदाहरणम्-यथा घटं प्रति मृदुपादानकारणम्। कुलालादिर्निमित्तकारणम्।

८६ संस्कृतविचारसागरे

न्यमेवाधिष्ठानम्। इत्थं सर्वत्र अ्रमस्थले विषयस्य तज्ज्ञानस्य चोपाधिमेदाद- विष्ठान भिद्यते, नत्वेकम्। विशेषरूपेण रज्जोरज्ञानं यथाडविद्यायां क्षोमो- त्पादनद्वारा सर्पादेस्तज्ज्ञानस्य च कारणं तथा विशेषरूपेण रज्जुज्ञान तदुभयो- रनिवृत्तिकारणं भवति। (आ. १५०-१५९) अत्राक्षेपसमाधानानि- (१५०) रज्जुज्ञानेन सर्पनिवृत्तिरन स्यादित्याक्षेप :- ननु रज्जवादिज्ञानेन न सर्पादिर्निवर्तेत। मिथ्यावस्तुनो यदघिष्ठानं, तज्ज्ञानेनैव मिथ्यावस्तु निवर्तेतेत्यद्वैतसिद्धान्तः । मिथ्याभूतसर्पाद्यधिष्ठानं तु रज्ज्वाद्यपहित- चैतन्यमेव, न रज्ज्वादिरिति प्रागभिदितिम्। तस्माद्रज्ज्वादिज्ञानेन न सर्पादि- निवृत्तिर्भवेदिति चेत्- (१५१) रज्जुज्ञानमेव सर्पा्यधिष्ठानज्ञानं भवतीति समाधि :- अत्रोच्यते-रज्ज्वा दिजडपदार्थविषयकज्ञानमन्तःकरणवृत्तिरूपम्। वृत्तेस्तु प्रयोजनमावरणभङ्गः । इदश्वावरणमज्ञानस्य शक्तिः। यस्मादावरणं जडमनाश्रित्य तदधिष्ठानचैतन्यमेवाश्रयति, तस्मादन्तःकरणवृत्त्या रज्ज्वादिविषयाकारापन्नया रज्ज्वाद्यवच्छिन्नचैतन्यावरणमेव भज्यते। वृत्तिस्थचिदाभासस्तु रज्जुमात्रं प्रका- शयति। चैतन्यस्य स्वयंप्रकाशरूपत्वात्तत्प्रकाशाय नाभास उपयुज्यते। अयमर्थो विस्तरतः उपरिष्टादस्मिन्नेव तरङ्गे कथयिष्यते। इत्थ चिदाभासविशिष्टान्तःकरण- वृत्तिरूषज्ञानस्य केवलवृत्तिरूपांशश्चैतन्यनिष्ठावरणं नाशयति, चिदाभास- रूपांशस्तु रज्जुं प्रकाशयतीति प्रयोजनद्वयं सिद्धथति। तस्माद्वृत्तिज्ञानस्य न केवलजडात्मकरज्जुविषयीभवति। किन्त्व घिष्ठानचैतन्येन सहिता रज्जुः चिदा- भाससहितवृत्तेर्विषयीभवति। अत एव सिद्धान्तग्रन्थे 'अन्तःकरणजन्यवृत्तिज्ञानं अखण्डं ब्रह्म विषयीकरोति' इत्यभिहितम्। इत्थं यतो रज्जुज्ञानेन भभनावरणं सत्

द्यघिष्ठानज्ञानरूपमपि भवति। ततश्च रज्जुज्ञानेन सर्पादिनिवृत्तिर्युज्यत एव। (१५२) रज्जुज्ञानेन सर्पज्ञानं न निवर्तेतेत्याक्षेप :- ननूक्तप्रका- रेण रज्जुज्ञानेन सर्पे निवृत्तेऽपि सर्पविषयकज्ञानं नैव निवर्तेत। सर्पस्याधिष्ठानं रज्ज्ववच्छिन्नचैतन्यं, सर्पज्ञानस्याधिष्ठानं तु साक्षिचैतन्यमिति भेदः। उक्तरीत्या तु रज्जुसाक्षात्कारेण रज्ज्वच्छिन्नचैतन्यमेव प्रकाशेत, न साक्षिचैतन्यम्। अतो रज्जुज्ञाने उत्पन्नेऽपि सर्पज्ञानाघिष्ठानसाक्षिचैतन्यं नैव ज्ञायते। अज्ञाते

चतुर्थस्तरङ्ग: ८७

चािष्ठाने तदारो पितनिवृत्तिर्न दष्टा, किन्तु ज्ञाते एवाघिष्ठाने। तस्माद्रज्जुज्ञानेन सर्पज्ञानस्य निवृत्तिर्नोपपद्यत इति चेत्- (आ. १५३-१५५) सर्पाभावात्सर्पज्ञानस्य कारणे लयरूपनि- वृत्तिरिति समाधि :- (१५३) सर्पाभावात्सर्पज्ञानाभावः-अत्रोच्यते। विषयाधीनं हि ज्ञानं भवति। रन्जुसाक्षात्कारेणोक्तरीत्या रज्ज्ववच्छिन्नचैत न्यारो पित सर्प रूप- विषयनिवृत्त्या सर्पज्ञानमपि स्वविषयाभावान्निवर्तत एव। (१५४) साक्षिज्ञानमन्तरा सर्पज्ञानं न निवर्तेतेत्याक्षेप :- ननु कथमघिष्ठानज्ञानमन्तरा तदारोपितभ्रमो निवर्तेत। सर्पज्ञानमपि कल्पितम्। तस्य ह्यघिष्ठानं साक्षिचैतन्यम्। तज्ज्ञानमन्तरा तत्र कल्पितसर्पज्ञान न निवर्तेतेति चेत्- (१५५) साक्षिज्ञानमन्तरापि सर्पज्ञानं निवर्तेतेति समाधानम्-

निवृत्तिश्चेति। स्वकारणेन सहैव कार्यस्य निवृत्तिरात्यन्तिकी निवृत्तिरित्युच्यते। कल्पितवस्तूनां सर्वेषां कारणं तु तदधिष्ठानचैतन्याश्रिततदावारकाज्ञानमेव तस्मादधिष्ठानचतन्यापरोक्षज्ञानेनैवाज्ञानं तत्कार्यन्न सर्वमारोपितं निश्शेष निवर्तते। कार्यस्य कारणे लयरूपनिवृत्तिस्तु विनाप्यघिष्ठानज्ञानं जायेत। सुषुस्तौ परलये च सकलपदार्थानां विनैवाघिष्ठानज्ञानमज्ञाने स्वकारणे लयो भवति। तदा सर्वदृश्यपदार्थलयहेतुस्तत्तद्धोगप्रदकर्मोपरम एव। एवमेवान्तराप्यिष्ठा- नसाक्षिज्ञानं, सर्पज्ञानं निवर्तते। तत्र सपज्ञानविषयीभूतसर्पाभाव एव सर्पज्ञान- निवृत्तेः कारणं भवति। इत्थं च रज्जुज्ञानेन सर्पो निवतते, ततश्र सर्पज्ञानविषयीभूतसर्पाभाव एव सर्पज्ञानस्य लयरूपनिवृत्तौ निमित्तं भवति। (१५६) रज्जुज्ञानसमये सर्पज्ञानाधिष्ठानभूतसाक्षिभानमपि संभवतींति समाधानम्-अथवा सर्पस्तज्ज्ञानं चेत्युभयमपि रज्जुज्ञानेनैव निवर्तते। तथाहि, रज्जुसाक्षात्कारसमयेऽन्तःकरणं नेत्रद्वारा बहिरनिर्गत्य रज्जुदेशं प्राप्य तत्समानाकारा भवति। अतो रज्जुसाक्षात्कारसमये वृत्त्युप- पहितचैतन्यं रज्जूपहितचैतन्यश्चेत्युभयमप्येकीभवति। न तयोरस्ति भेदः । ....... १. पटस्य स्वोपादानभूततन्तुभिः सह दाहः आत्यन्तिकनिवृत्तिः। घटस्य ध्वंसे मृद्भावापत्तौ लयरूपनिवृत्तिः ।

८८ संस्कृतविचारसागरे अत्रायं हेतु :- न हि क्वचिदपि चैतन्यस्यास्ति भेदः स्वरूपतः, किन्तूपाधिनि- बन्धन एव सः। वृत्त्युपहितचैतन्यस्य रज्जूपहितचैतन्यस्य च भेदप्रयोजकोपाधि- र्वृत्ति: रज्जुश्च । यदा वृत्ति: रज्जुश्रवेत्युपाधिद्वयं विभिन्नदेशस्थं तदा तदुपहित- चैतन्ययोर्भेदः सिद्धयति। यदा तूपाध्योरेकदेशस्थत्वं सवति तदा नोपहित- चैतन्ययोर्मेंदः। अयमर्थः वेदान्तपरिभाषादिग्रन्थेषु प्रसिद्धः। विभिन्नदेश- स्थोपा घिभ्यामेवोपहितचैतन्ययोर्भेंदः कल्प्यते। द्वयोरप्युपाध्योरेकदेशस्थत्वे तु ताभ्यामुपहितं चैतन्यमप्येकमेवेति सिद्धयति। उक्तरीत्या रज्जुसाक्षात्कार- दशायां रज्जूपहितचैतन्यं वृत्त्युपहितचैतन्यञ्चेत्येतदुभयमेकीभवति। तत्र साक्षिचैतन्यमेव वृत्युपहितचैतन्यमित्त्युच्यते, अन्तःकरणे तद्वृत्तौ च स्थित्वा- डप्यसङ्गतया तयोरवभासकचतन्यमात्रस्य साक्षित्वाभिधानात्। उक्तरीत्या रज्जुसाक्षात्कारसमये साक्षिचैतन्यस्य रज्जूपहितचैतन्यस्य चाभेदः सिद्धः । रज्जूपहितचैतन्यं च रज्जुज्ञानेनावभासते। रज्जूपहितचतन्यादपृथग्भूतं साक्षिचैतन्यम पि रज्जुज्ञानेनैवावभासते। एवं रज्जुसाक्षात्कारसमये सर्पज्ञा- नाघिष्ठानभूतसाक्षिचतन्यस्य भानसत्वात, तत्र कल्पितसर्पज्ञानस्यापि निवृत्तिः संभवति। (१५७) सकलत्रिपुटाभानसमये साक्षिभानमवश्यं भवतीति निरूपणम्-अथवा कूटस्थदीपे विद्यारण्यमुनिभिरित्थमुक्तम्-'अन्तःकरणस्य वृत्तिश्चिदाभाससहिता चक्षुरादिकरणद्वारा बहि निगत्य घटादिविषयान् प्रकाश- यति। तत्र घटादिरूपो विषयः, चिदाभाससहितवृत्तिरूपं घटादिविषयकं ज्ञानम, चिदाभाससहितान्तःकरणरूपो ज्ञाता ; एतत्त्यमपि साक्षी प्रकाशयति'। इति। अस्यायमर्थ :- 'अयं घटः' इति ज्ञाने साभासान्तःकरणवृत्त्त्या घटमात्रं प्रकाशते। 'घटमहं जानामि' इत्यत्र तु 'अहम्' इति शब्दस्यार्थो यो ज्ञाता, 'घट' इति यो ज्ञेयः, 'जानामि' इति यत् घटविषयकं ज्ञानं, इत्येतत् त्रयम पि त्रिपुटीरूपं साक्षी प्रकाशयतीति। ज्ञाता, ज्ञेयं, ज्ञानं चेत्येतत त्रयमपि त्रिपुटीत्युच्यते। इत्थमेव सर्वत्र निखिलत्रिपुटीप्रकाशक:साक्ष्येव। यदि साक्षी स्वयमज्ञातः स्यात् तदा त्रिपुटीज्ञानं न साक्षिणा नायेत। तस्मात्सकलत्रिपुटी- ज्ञानदशायां साक्षिज्ञानमध्यवइयं जायत एव स्वयंत्रकाशत्वात्साक्षिणः, इत्यभ्यु- पेयम्। अनेन च साक्षिज्ञानेन सर्पज्ञान निवतते। उक्तरीत्या सर्पादिमिथ्याविषयस्य तज्ज्ञानस्य च पृथगेवाधिष्ठानमित्यभ्युपगमपक्षे इयन्त्याक्षेपसमाधानानि समभवन्।

चतुर्थस्तरङ्ग: (१५८) मिथ्यासर्पस्य तज्ज्ञानस्य चाधिष्ठानं साक्ष्येवेति निरूपणम्-मिथ्या सर्पस्य तज्ज्ञानस्य च पृथगधिष्ठानत्वपक्षे दोषात्तयोरेकमेव घिष्ठानमितीदानीं निरूप्यते। तत्र न हि बाह्यरज्ज्ववच्छिन्नचतन्यं सर्पस्य तज्ज्ञानस्य चाघिष्ठानं भवतीति शक्यते वक्तुम्। यावन्ति ज्ञानानि जायन्ते तानि सर्वाण्यपि प्रमातारं साक्षिण वाऽऽश्रित्य जायन्त इति नियमः। तस्मात् बाह्यरज््वव च्छिचैतन्यं न सर्पज्ञानस्याश्रयो भवितुमर्हति। सर्पस्य तद्विषयकभ्रम- रूपज्ञानस्य चाघिष्ठानमन्तःकरणोपहितसाक्षिचैतन्यमित्यभ्युपगमे शरीरस्यान्त- रेवान्तःकरणप्रदेशे सर्पोपलब्घिरभ्युपगन्तव्या स्यात्, न तु बाह्यरज्जुदेशे। अन्तरेवोत्पन्नः सर्पो मायाबलेन बहिरवभासते इत्यङ्गीकारे आत्मख्यातिमत- सिद्धि: प्रसज्येत। तञ्व प्रागेव खण्डितम्। इत्थं रज्जूपहि चैतन्यस्य सर्पज्ञानाघि- ष्ठानत्वासंभवात्, अन्तःकरणोपहितचतन्यस्य सर्पाधिष्ठानत्वासंभवाच्च मिथ्या- सपतज्ज्ञानयोरेकाघिष्ठानत्वपक्षो यद्यप्यसङ्गत इति भाति, तथापि वक्ष्यमाणरीत्या

तथा हि, चक्षुरद्वारा रज्जुदेश गतस्यान्तान्तःकरणस्येदमाकारवृत्त्युपहित- चैतन्याश्रिताSविद्या सर्पाकारेण तज्ज्ञानाकारेण च परिणमते। वृत्त्युपहितच- तन्यस्थाविद्यायास्तमोगुणांशः सर्पस्योपादानकारणं; तस्या एव सत्वगुणांशः सर्पज्ञानस्योपादानकारणम्। एवं.सर्पतज्ज्ञानयोर्वृत्त्युपहि तचैतन्यमेवाघिष्ठानम्। अन्तःकरणवृत्तेर्बाह्यरज्जुदेशस्थत्वात्तद्वृत्त्युपहि चैतन्यमपि बहिरेवास्ते। अतस्तदेव सर्पस्याश्रयः । अन्तःकरणस्य स्वरूपं यावत्तावदेव साक्षिस्वरूपमपि। शरी- रान्तःस्थान्तःकरणमेव वृत्तिरूपेण परिणतम्। तस्मात् वृत्त्युपहितचैतन्यं साक्षी भवति। अतस्तदेव सर्पज्ञानस्याश्रयः। रज्जुप्रत्यक्षकाले रज्जूपहितचतन्य- वृत्त्युपहि तचन्ययोरेकीभावात् रज्जुज्ञानेनैव मिथ्या सर्पतज्ज्ञानयोर्निवृत्तिरुपपद्यते। (१५९) एकस्यामेव रज्जौ नानापुरुषाणां भिन्नभिन्न- भ्रमादपि साक्षिचैतन्यमेव अ्रमाधिष्ठानम्-किंचकस्यामेव रज्जवां नाना- पुरुषाणां भिन्नभिन्नाः अ्रभा: भवन्ति-यथा कस्यचित् सप इति, अन्यस्य दण्ड इति, अपरस्य मालेति, एकस्य भूच्छिद्रमिति, इतरस्य तैलधारेति च। अथवा सर्वेषां सर्प इत्येकरीत्यैव अ्रमो जायताम्। तत्र यस्य पुरुषस्य रज्जुसाक्षात्कारो जायते तस्यैव तदीयवृत्त्यवच्छिन्नचतन्ये कल्पितोऽध्यासो निवर्तते। यस्य तु रज्ज्जुसाक्षात्कारो न भवति तस्याध्यासनिवृत्तिर्नास्ति। तस्मात् वृत्त्यवच्छिन्न- चैतन्यमेव कल्पितानां सर्वेषामधिष्ठानम्, नतु रज्जवादिविषयोपहितचैतन्यम्। 12

९० संस्कृतविचारसागरे रज्जूपहितचैतन्यस्य सर्पदण्डाद्यघिष्ठानत्वे नानापुरुषाणां भिन्नभिन्नतया प्रतीयमानानि सर्पदण्डादीनि वस्तूनि सर्वाण्यपि, एकैकस्यापि पुरुषस्य प्रतीयेरन् ; न तु तथा प्रतीयते। वृत्त्युपहितचतन्यस्य मिथ्यासर्पाद्यघिष्ठानत्व- वादिमतरीत्या तु न दोषः। यस्य पुरुषस्य वृत्त्युपहितचैतन्ये यद्दस्तु कल्पित तद्वस्तु तस्यैव प्रतीयते, नान्यस्येति वक्तुं शक्यत्वाद्। इत्थ बाह्यभ्रमविषयसर्पादीनां तज्ज्ञानानां च वृत्त्युपहितसाक्षिनैतन्य- मेवाघिष्ठानम्। स्वम्नोपलब्घपदार्थानां तज्ज्ञानानां चान्तकरणोपहित- साक्ष्येवाघिष्ठानम्। एवं च सदसद्विलक्षणानिर्वचनीयाविद्यायाः परिणामभूतानिर्वचनीय- सर्पादीनां ख्याति := प्रतीतिः =प्रसिद्धि := स्फुरणं अभिवदनश्चानिर्वचनीय- ख्यातिरित्युच्यते। (१६०) मिथ्याजगत आधाराधिष्ठानविषयकप्रश्नः-हे स्वामिन्! प्रतीयमानस्यापारस्य मिथ्याभूतस्यास्य जगत आधारः क :? अघिष्ठानं च किम्? कृपया वद मे प्रभो ! इति त वदृष्टिः पृच्छति। (आ. १६१-१६२) पूर्वप्रश्नस्योत्तरम्- (१६१) मिथ्याजगत आत्मैवाधारोऽघिष्ठानं च- हे शिष्य! त्वन्निजस्वरूपाज्ञानात् (आत्मनो ब्रह्मरूपेण।ज्ञानात्) तवेदं मिथ्यानगत् प्रतिभासते। अतस्त्वमेवास्य जगत आधारः अधिष्ठानं च। रज्जवज्ञानान्मिथ्याभूतः सपः प्रतिभासते। तत्र मिथ्याभूतसर्पादीनां रज्जुराधारोऽघिष्ठानं च भवति। यद्यपि मुख्यसिद्धान्तभूतद्वितीयपक्षे मिथ्यासर्पाद्यधिष्ठानं वृत्त्युपहितचैतन्यमिति प्रथमपक्षे रज्जूपहितचैतन्यमिति चोक्तत्वान्न कस्मिश्चिदपि पक्षे रज्ज्वादि जडमघिष्ठानं भवति, तथापि प्रथमपक्षे चैतन्यनिष्ठाधिष्ठानत्वे रज्जुरुपाधिर्भवतीत्यतः स्थूलदृष्टया रज्जु- रेवाधिष्ठानमित्युच्यते। मिथ्याभूतसर्पादेयेथा रज्जुरधिष्ठानमाघारश्र भवति तथा मिथ्याजगतस्त्वमेवाधिष्ठानमाघारश्र भवसिं।

(१६२) आत्मनः सामान्यरूपमाधारः, विशेषरूपमधिष्ठानम् :- अत्रेदमाकूतम्-रज्जोः स्वरूपद्वयमस्ति, एकं सामान्यरूपं, अपर विशेष- रूपमिति च । तत्र 'इयम्' इति सामान्यरूप; 'रज्जुः' इति विशेषरूपम् ।

चतुर्थस्तरङ्ग: ९१

'अयं सर्प' इति आ्रन्तिदशायां मिथ्याभूतसर्पेण तादात्म्यापन्नं सद्भासमान 'अयम्' इति यत्स्वरूपं तत्सामान्यरूपम्। आ्रन्तिदशायां यत् स्वरूपं न भासते, यस्य स्वरूपस्य साक्षात्कारमात्रेणभ्रमो निरवतते तदेव रज्जोर्विशेषरूपस्। एवमेवात्मनोप्येक सामान्यरूपमपरं विशेषरूपमिति रूपद्य- मस्ति। तत्र सद्पं सामान्यरूपं, असङ्गत्वकूटस्थत्वनित्यत्वशुद्धत्वमुक्तत्वादि विशेषरूपम्। तथाहि, "स्थूलसूक्ष्मशरीरसङ्गातोऽस्ति" इति कार्यकरणसङ्वा- तभ्रान्तिदशायामपि मिथ्याभूतकार्यकरणसङ्गातादभिन्नतया सदपं प्रकाशते। अत एव सद्पमात्मनः सामान्यरूपमित्युच्यते। कार्यकरणसङ्गातभ्रमसमये आत्मनोऽसङ्गत्वकूटस्थत्वनित्यत्वशुद्धत्वमुक्तत्वा दिस्वरूपं न प्रतिभाति। आत्म- नोऽसङ्गत्वादिस्वरूपेण भाने तु शरीरादिसङ्कातभ्रमो निश्शेष निवर्तते।

विशेषरूपम्। समस्तभ्रमेषु सामान्यस्वरूपमाधारः इति विशेषरूपभधिष्ठानमिति चोच्यते। मिथ्यासर्पाश्रयभूतरज्जोः 'इयम्' इति सामान्यरूपं सर्पस्याधारः, 'रज्जुः' इति विशेषरूपमधिष्ठानं च यथा भवति, तथा मिथ्याप्रपञ्चाश्रयभूता- त्मन: सामान्यात्मकसद्रपं प्रपश्चस्याधारः, असङ्गत्वाद्वितीयत्वादिविशेषरूपमधि- ष्ठान च भवति। अयं च विभाग आघाराधिष्ठानयोः श्रीमच्छङ्करभगवत्पादाचार्य- प्रशिष्यमूतसर्वज्ञात्ममुनीन्द्रेण संक्षेपशारीरकाख्यस्वग्रन्थे प्रदर्शितः । (१६३) मिथ्याजगत आत्मनोऽन्यो द्रष्टा वक्तव्य इति प्रश्नः- हे स्वामिन् श्रीसद्गुरो ! को वास्य मिथ्याभूतजगतो द्रष्टा भवेत्। न ह्यस्य मिथ्यानगत आघाराधिष्ठानोभयात्मक आत्मैव द्रष्टा भवितुमहति। तथा अदृष्टत्वात्। तस्मात् सर्वजगत आधाराधिष्ठानभावेन स्थितत्वादात्मनस्तदन्येनैव केनचित् तद्दष्टा भाव्यम्। सर्पाद्याघाराघिष्ठानभूतरज्जवादेरन्य एव तद्द्रष्टा पुरुषो यथा भवति, तद्वत्। को वाडस्ति जगतोऽस्य द्रष्टा प्रत्यगात्मनोऽन्य इति शिष्यः पृच्छति। (१६४) तत्न समाधानम्-लोके यद्यन्मिथ्यावस्तु, तत्सर्वं स्वाधिष्ठाने कल्पितं भवति। अधिष्ठानं च द्विविधम्, एकं चेतनात्मकमपरं जडात्मकमिति। यत्राधिष्ठानं जडमित्यङ्गीक्रियते, तत्राघिष्ठानादन्य एव द्रष्टा भवति। यत्र च्चेतनमषिष्ठानं, तत्र स्वस्मिन्नारोपितस्य सर्वस्याधिष्ठानमेव दष्ट, नान्यत्। यथा

१२ संस्कृतविचारसागरे स्वम्नपपञ्चस्याघिष्ठानं साक्षिचतन्यं; तदेव तद्द्ष्ट च भवति। एवमेवास्य जाग्रज्जगतोप्यात्मैवाघिष्ठानं; स एव तस्य द्रष्टा च। मन्दाधिकारिसमाधानार्थ स्थूलदष्टया रज्जवादिकं सर्पाद्यध्यासाघिष्ठान- मित्याश्रित्यैतादृशशङ्कासमाघाने कृते। परमार्थतस्त्वद्वैतसिद्धान्ते सर्पाद्यध्यासा- घिष्ठानं साक्षिचैतन्यमेव, द्रष्ट च तदेव। तस्मात् कल्पितसकलदश्याण्डको- टिसहस्त्राणामघिष्ठानभूतात्मैव द्रष्टा। नास्मिन् पक्षे शङ्कासमाघाना दिक प्रसज्यत इति गुरुराह। (१६५) मिथ्यासंसारनिवर्तनेच्छा नोचिता-हे सोम्य! इत्थं मिथ्याभूतं संसारदुःखं आ्रन्त्या त्वयि प्रतिभासते। तस्मान्मिथ्यासंसारदुःखनि- विवृत्सा तव न युज्यते। तत्रायं दृष्टान्तः-यदि कश्चन मान्त्रिकः कस्मैचित् पुरुषाय स्वमन्त्रप्रभावान्मिथ्याभूतं शत्रुं प्रदर्शयति, तदा तच्छत्रुविनाशाय न स पुरुषो यतते ; तद्वन्मिथ्याभूतसंसारनिवृत्तये तवेच्छा न युज्यते। तथा चोक्तं गौडपादर्माण्डूक्योपनिषत्कारिकायां- "प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥" (आ. 17) इति। तथा वराहोपनिषदि चोक्तम्- "अज्ञानमेव न, कुतो जगतः प्रसङ्गो जीवेशदेशिक विकल्पकथाSतिदूरे। एकान्तनिमलचिदेकरसस्वरूपं ब्रह्मैब केवलमहं परिपूर्णमस्मि ॥" इति। (१६६) मिथ्यासंसारस्यापि दुःखहेतुत्वात्तन्निवृत्युपायप्रश्न :- हे स्वामिन्। 'जगत् त्वयि मिथ्येव स्वाम्नादिवत प्रतिभाति, न चास्ति तत् परमार्थ- सद्रूपेण, इति यदुक्तं तत्सत्यमेव। तथापि, यथा मयि मिथ्यारूपेण वा रूपान्तरेण वा स जननमरणादिरूपः संसारो न प्रतिभासेत, तथा उपायः कृपयो- पदिश्यतां मह्यम्। 'मिथ्याभूतसंसारनिवृत्तये साधनान्वेषणं तव युज्यत', इति भवदुक्तं , यद्यपि सत्यमेव तथापि यस्य मिथ्यापदार्थो दुःखहेतुर्भवति तेन स मिथ्यापदार्थस्तन्निवृत्तिसाधनैर्निवर्तनीय एव भवति। तथाहि, कस्यचित् प्रतिदिनं भयक्करदुःस्वम्रदर्शन जायते। स च मिथ्याभृतस्यापि तस्य स्वप्नस्य निवृत्तये जपपादप्रक्षालनादयनेकोपायाननुतिष्ठति। तथा मिथ्याभूतोप्ययं संसारो

चतुर्थस्तरङ्ग: ९३

जन्मादिदुःखहेतुत्वेन मे प्रतिभाति। अतस्तन्निवर्तनमिच्छामि ! तस्मात्तन्नि- वृत्त्युपायं कृपया वद भो: इति शिष्यप्रश्नः । (आ. १६७-१६८) गुरोरुत्तरम् - he शिष्य! जगद्रूपदुःखस्यात्यन्तनिवृत्तये पृष्ट उपायः प्रागेव निरूपितः । श्रद्धा- भक्तिपुरस्सरं तत्र दृढनिश्चयः क्रियताम्। ततो जगदूपदुःखमणुमात्मपि त्वयि न दृश्येत। हे सोम्य! अद्वितीयासङ्गचिन्मालरूपस्वात्मस्वरूपस्यापरिज्ञा- नाज्जगद्वपदुःखं तव प्रतिभाति। तच्च तवात्मस्वरूपपरिज्ञानमात्रान्निवर्तेत। यद्वस्तु यस्याज्ञानाद्भाति तद्वस्तु तस्य ज्ञानान्निवर्तत इति नियमः । रज्जवज्ञा- नात्प्रतीयमानः सर्प: 'रज्जुरेवेयम्' इति रज्जुज्ञानमात्राद्यथा निवतते, तथा आत्माज्ञानास्प्रतीयमानं जगदप्यात्मतत्त्वसाक्षात्कारमात्रेण निवर्तेत। तच्चात्मतत्त्वज्ञानमुपदिष्टपूर्वमपि भूयोऽनुव्याख्यास्यामि-'कालत्रये- डपि मयि नगदणुमात्मपि नास्ति ; मिथ्यात्वात, स्वप्नवत्। यन्मिथ्या तद- घिष्ठानं न दूषयेत। न हि मरीच्युदकमूषरदेशमाद्रीकरोति। तथा मयि प्रती- यमानमपीद जगत मिथ्यात्वान्न मे कामपि हानिं कर्तु प्रभवति। अह सच्चिदान- न्दानन्ताद्वितीयासङ्गब्रह्मस्वरूप एवास्मि, इत्येवं निश्चय एव ज्ञानमित्युच्यते। एतदेव ज्ञानमासुप्तेरामृतेश्र निरन्तरमभ्यस्यमानं मोक्षसाधनं, नान्यत किञ्चि- दपि। तदिदं ज्ञानं पूर्वमेवोपदिष्टवानस्मीति गुरुराह।

(१६८) ज्ञानमेवाज्ञाननाशकं, न कर्मोपासानादि-हे सोभ्य! अस्य जगत उपादानकारणमज्ञानम्। अस्याज्ञानस्य नाशमनु तत्कार्य सर्व दृश्यं जगत् स्वयमेव विनश्यति, उपादाननाशानन्तरं तत्कार्यस्य स्थित्ययोगात् । तस्याज्ञानस्य नाशस्तु ज्ञानमात्रेण जायते, न तु कर्मोपासनादिभि: साधनान्तरैः; यतो ज्ञानमेव साक्षादज्ञानविरोघि न कर्मोपासनादिकम्। यथा गृहान्तर्विद्यमानं तमः केनापि व्यापारेणानिवर्त्यमपि केवल- प्रकाशेन निवर्त्यंते तथाअज्ञानरूपं निबिडं तमो ज्ञानात्मकप्रचण्डप्रकाशेनैव निवर्त्येत, न तु केनचिदपि साधनान्तरेण। हे सोम्य ! द्वैतरूपं जगत् यथा निश्शेषं निवर्तेत तथाऽहं ते साघनमुपादिशम्। तदेतन्मनसि धारयन् पुनःपुनर्युक्तिभिरनुचिन्तय। ततोऽपि संशयो यदि स्याद्यथेच्छं पृच्छेति गुरुराह।

९४ संस्कृतविचारसागरे (आ. १६९-२२५) पूर्वोपदिष्टविषये आक्षेपसमाधानानि- (आ. १६९-१८८) जीवब्रह्मणोरभेदनिरूपणम्- (आ. १६९-१७१) जीवब्रह्माभेदविषये तत्वदृष्टिप्रश्नः- (१६९) गुरुपदेशं सङ्ग्रहेणानूद्य शिष्यः स्वशङ्कां सूचयति। हे स्वामिन् ! 'जगत्कारणमज्ञानं, तस्याज्ञानस्य तत्प्रयुक्त जगतश्रव नाशो ज्ञानेनैव जायते' इति भवदुपदिष्टं सम्यगवगच्छामि। परन्तु 'नगन्मिथ्या, जीव आनन्दस्वरूप:, अतश्च स जीवो ब्रह्मणो न भिन्नः' इति भवतोपदिष्टेऽथे जगन्मिथ्यात्वं, जीवस्यानन्दरूपत्वं चावगच्छामि। 'जीवो ब्रह्माभिन्न' इत्यंशं तु नावधारयामि, तयोर्भेंदशङ्कैव मे मनसि परिवर्तते, इति तत्त्वदृष्टिः पृच्छति। (१७०) जीवब्रह्मणोः स्वरूपभेदात्तयोरैक्यमसङ्गतमिति शङ्का- हे स्वामिन्! अहं हि पुण्यपापयोः कर्ता, तत्फलभृतजननमरणसुख- दुःखादीन्यनुभवामि। विचित्ररचनाविशिष्टं जगन्मयि प्रतिभाति। जगत्कारणी- भूतमूलाज्ञाननिवृत्तयेऽहं ब्रह्म विजिज्ञासे। ब्रह्मणस्तु पुण्यपापे न स्तः। नन्म- मरणसुखदुःखार्दिक्केशलेशोSपि ब्रह्मणो न संभवति। अत एव तस्य न ज्ञाने- च्छापि। तस्मान्मम ब्रह्मणश्च मिथः स्वरूपतो भेद एव वर्तते। ततो द्वयोरैक्यं नैव घटेत। यद्यपि जन्मादिसंसारः परमार्थतो मय्यपि नास्त्येव, तथापि मिथ्याभूतो जन्ममरणात्मकः संसारो मयि स्वप्नवत् आ्रान्त्या प्रतिभाति। ब्रह्मणि तु तन्नैव प्रतिभाति। जीवन्रह्मणोरित्थ भेदसद्धावादैक्यं न संभवति। मयं च प्रमेयगतसंशयः ।

(१७१) श्रुत्याकर्मोपासनविधिवलाच्च जीवब्रह्मभेदशङ्गा- हे स्वामिन्! मम संशयान्तरमपि जायते। श्रत्यैव वक्ष्यमाणप्रकारेण जीवब्रह्मणोर्भेदः प्रतिपाद्यते-"द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वृत्त्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति ।" (मु. 3-1-1) & (श्वे. 4-6.) इति हि श्रुतिः। अयमर्थः-बुद्धिरूपे एकस्मिन् वृक्षे द्वौ पक्षिणौ वसतः। तावुभावपि समानस्वभावौ। तत्रैकः कर्मफलभोक्ता अपरः शुद्धो भोगरहितोऽसङ्ग: सन् कर्मफलभोक्तारं प्रकाशयति। अनयो: कर्मफलभोक्ता जीव इति, अपरः परमात्मेति च प्रतीयते। इत्येवं श्रुत्यैव जीवब्रक्मणोर्भेंदप्रतिपादनान्न तयोरैक्यं युक्तम्।

चतुर्थस्तरङ्ग: १५

किश्च, वेदे नानाप्रकाराणि कर्माण्युपासनानि च तत्र तत्र कथितानि। तानि निर्थकानि स्युर्जीवब्रह्मणोरेकत्वाभ्युपगमे। तथाहि-जीवब्रह्मणोरेकत्वं, किं ब्रह्मणि जीवस्वरूपान्तर्भावात्, किं वा जीवे ब्रह्मस्वरूपान्तर्भावात्। नोभयथापि संभवति। ब्रह्मणि जीवस्वरूपान्तर्भावाभ्युपगमे जीवस्यैव ब्रह्म- रूपत्वात् कर्मोपासनाद्यधिकार्यभावप्रसङ्गात कर्मोपासनादीनि निरर्थकानि स्युः। जीवे च ब्रह्मस्वरूपान्तर्भावाभ्युपगमे जीवभावापन्नत्वाद्ब्रह्मण उपास्याभावप्रसङ्ग इत्युपासनावाक्यानि निष्फलानि स्युः। अपि च कर्मफलदातुरीश्वरस्याभावात् कर्मानुष्ठानमपि निष्फलं स्यात। 'कर्मातिरिक्त ईश्वरो नास्ति, स्वतन्त्रं कर्मैव फलं ददाति' इति मीमांसकोक्तिर पि न युज्यते; जडत्वात्कर्मणः। न हि जडस्य कर्मण: फलदातृत्वरूपसामर्थ्य घटते। अतः सर्वज्ञादेवेश्वरात कर्मफलसिद्धि- र्वाच्या। तस्माज्जीवात्मपरमात्मनोरेकत्वं न युज्यते इति। अयश्च प्रमाणगत- संशयः । (आ. १७२-१८५) स्वरूपभेदाज्जीवब्रह्मणोरैक्यासङ्गतिरिति शङ्कायाः समाधानम्- (१७२) आकाशस्येव चैतन्यस्यापि चतुरविधो भेद :- हे सोम्य! त्वत्सन्देहनिवर्तकविचाररूपमुपदेशं शृणु-यथैकस्यैवाकाशस्य (१) घटाकाशः, (२) जलाकाशः, (३) मेघाकाशः, (४) महाकाश इति चतुर्विधभेदोऽस्ति तथकस्यैव चैतन्यस्य (१) कूटस्थ:, (२) जीवः, (३) ईश्वरः (४) ब्रह्म चेति भेदचतुष्टयमस्ति। एषां स्वरूपं विचारपूर्वकं यदा सम्यग्विनानासि तदा त्वदीयसन्देहानां समाधानं त्वं स्वयमेव जानीयाः । अतस्तेषां स्वरूपं मयाभिधीयमानमवधारय। तदधिगमेन तव निस्संशयज्ञानोदयद्वारा जन्मादिदुःखं निश्शेषं विनश्येत्। (आ. १७३.१७६) चतुर्विधाकाशवर्णनम्- (१७३) घटाकाश :- जलपूरितघटावस्थानाय यावानाकाशोऽवकाशं ददाति तावानाकाशः घंटाकाश इति पण्डितैरुच्यते। १. ननु घटात् बहिः स्थित आकाशो महाकाशः, तस्माद्विन्ः घटान्तवर्त्याकाशो घटाकाश इति च प्रसिद्धिः । तत्र घटाकाशस्य प्रसिद्धं लक्षणं विहाय लक्षणान्तरकरणे कि प्रयोजनमिति चेदत्रोच्यते। 'घटान्तर्वर्त्याकाशो घटाकाश' इति प्रसिद्धलक्षणस्वीकारे घटो यत्र वर्तते स आकाश: पश्चमः कपालाश इति वक्तव्यं भवेत्। स च पश्चमप्रकार आकाश: शास्त्राप्रसिद्धः; [सिद्धान्ते आरम्भवादानज्गीकारात्]। तस्मादिदं द्वितीयं लक्षण- माश्रितं साधु ।

९६ संस्कृतविचारसागरे (१७४) जलाकाश :- जलपूर्णे घटे नक्षेत्रा दिसहिताकाशः प्रतिबिम्बति। तादृशाकाशप्रतिबिम्बो घटाकाशश्रेत्युभयं मिलित्वा जलाकाश इत्युच्यते। नन्वाकाशस्य प्रतिबिम्बो न युज्यते, किन्तु केवलनक्षत्रादीनामेव स युज्यते। रूपाभावान्नाकाशस्य प्रतिबिम्बः संभवति। रूपवतो हि प्रतिबिम्बः स्यात्। तस्मान्नाकाशस्य प्रतिबिम्बो युज्यत इति चेन्न। जले आकाशप्रति- बिम्बानभ्युपगमे गोष्पदपरिमाणकस्वल्पजले महागजादिपरिमाणकगभीरतायाः प्रतिबिम्बो न स्यात्। तथोपलभ्यमानत्वादाकाशप्रतिबिम्बोऽङ्गीकार्य एव। न च नीरूपपदार्थप्रतिबिम्बो नास्तीति वाच्यम्। नीरूपस्यापि शब्दस्य प्रतिध्व- निदर्शनात्। स च प्रतिध्वनिः शब्दस्य प्रतिबिम्ब एव। तस्मान्नीरूपस्याप्या- काशस्य प्रतिबिम्बो युज्यत एव। (१७५) मेघाकाश :- मेघस्थितये यावनाकाशोऽवकाशं ददाति तावानाकाशः, मेघनले प्रतिबिम्बिताकाशश्रेत्युभयं मिलित्वा मेघाकाश इत्यभिधीयते। नन्वाकाशेऽस्ति मेघः । तत्र मेघे जलमाकाश- प्रतिबिम्बश्चास्तीत्यत्र किं मानमिति चेन्न। यद्यपि मेघे जलस्याकाशप्रति- बिम्बस्य च न प्रत्यक्षतो ग्रहणमथाप्यनुमानेन ग्रहणं संभवत्येव। तथाहि, मेघा- ज्जलवृष्टेरदर्शनात्तत्र जलमस्तीत्यनुमीयते। यदि मेघे जलं न स्यात्तर्हि ततो जलवृष्टिर्न स्यात। किश्च, 'मेघस्थं जलमाकाशप्रतिबिम्बविशिष्टं, स्वच्छद्रव्यत्वात्, दर्पणादिवत्' इत्यनुमानेन मेघस्थजले आकाशप्रतिबिम्बानुमानं च सिद्धयति। यद्यस्ति जलं तर्हि तज्जलमाकाशप्रतिबिम्बेन विना न स्यादिति हि नियमः । एवं मेधे जलं, तत्राकाशप्रतिबिम्बश्चानुमानेन प्रसिद्धयति। (१७६) महाकाश :- ब्रह्माण्डस्यान्तर्बहिश्च व्याप्येकरूपेण वर्तमान आकाशो महाकाश इत्युच्यते विद्वद्धि: । (आ. १७७-१८५) चैतन्यस्य चातुर्विध्यवर्णनम्- (१७७) उपोद्घात :- हे सोम्य! चतुर्विधाकाशलक्षणमुक्तम्। १. जलपूरितघटे दृश्यमानाकाशप्रतिबिम्बो घटान्तर्वर्त्याकाशप्रतिबिम्ब इति शङ्काव्यावृत्तये नक्षत्रादिसहितेत्याकाशविशेषणम्। अपि च जलं विना प्रतिबिम्बासंभवात् 'आकाशप्रतिबिम्ब' इत्यनेन घटस्थजलसहिताकाशप्रतिबिम्बो ग्र्राह्यः । २. गुणो गुणमाश्रित्य न तिष्ठति, किं तु द्रव्यमेवेति नियमः । अतश्च गुणत्वेना- भिमतानि नीलपीतादिवर्णानि नीरूपाण्येव। तथापि तेषां स्वच्छदर्पणादौ प्रतिबिम्बो दृष्टः । एवमेव रूपरहितयोराकाशचैतन्ययोश्र प्रतिबिम्बः संभवेदेव ।

चतुर्थस्तरङ्ग: चेतुर्विधचैतन्यलक्षणमप्युच्यमानं श्रृणु। तस्य श्रवणमात्रेण विचारस्य महाफलं ब्रह्मज्ञानमवाप्येत। (१७८) कूटस्थवर्णनम्-बुद्धेर्व्यष््यज्ञानस्य वाऽघिष्ठानभूतच- तन्स्य 'कूटस्थ' इत्यभिधा। यन्मते बुद्धिविशिष्टश्चेतनो जीवस्तन्मते बुद्धच्- घिष्ठानचेतनः कूटस्थः इत्युच्यते। यत्र तु मते व्यष्ट्यज्ञानविशिष्टचेतनो जीव इति कीर्त्यते तन्मते व्यष्टयज्ञानाघिष्ठानचेतनः 'कूटस्थ' इति वण्यते। अत्रायं सिद्धान्त :- जीवत्वापादकं विशेषणं यत् तदधिष्ठानस्य कूटस्थ इति नाम। अयं कूटस्थ उत्पत्त्यादिरहितः। अस्यायमभिप्रायः-ब्रह्मणो व्यतिरिक्ततया चिदा- भासो यथोत्पद्यते, न तथा कूटस्थ उत्पद्यत; किन्तु ब्रह्मरूप एव स भवति। यथा घटाकाशो महाकाशान्न व्यतिरिक्तः, किन्तु महाकाशरूप एव भवति, तद्वत्। अयं च कूटस्थः आत्मपदलक्ष्यार्थः । कूटस्थस्यैव प्रत्यगिति, निजस्वरूप- मिति, जीवसाक्षीति च व्यपदेशः । कूटस्थो घटाकाशस्थानीयः । (आ. १७९-१८३) जीवस्वरूषवर्णनम्- (आ. १७९-१८२) बुद्धिप्रतिबिम्बितचैतन्यं जीव :- (१७९) जीवस्वरूपम् -- अनन्तकोटिकामकर्मवासनावासितबुद्धौ प्रतिफलितचैतन्यप्रतिबिम्बो जीव इति विद्वद्भिरुच्यते। न हि तत् प्रति- बिम्बमात्र जीव इत्युच्यते ; किन्तु यथा घटाकाशसहिताकाशप्रतिबिम्बो जलाकाश इति कथ्यते, एवं कूटस्थसहितचिदाभासो जीव इति कीर्त्यते। तम्मात् बुद्धिस्थचिदाभास: बुद्धघधिष्ठानचतन्यं चेत्युभयं मिलित्वा जीव इति सिद्धयति।

१. केषुचिदद्वतग्रन्थेषु जीव ईशो ब्रम्मेति चित्त्रविध्यप्रक्रियाSडश्रिता। अनादि- पदार्थषट्कनिरूपणे चैतन्यत्रैविध्यमेवोक्तम्। तत्र कूटस्थपरित्यागान्न कोऽपि दोषः स्यात्। कूटस्थग्रह्मणोन नाममात्रमेदादनेऽन्यः कक्षन मेदोऽस्ति। किथ विद्यारण्यमुनिकृतदृग्दृश्य- विचेकाख्यग्रन्थे कूटस्थः पारमार्थिकजीवः, जाप्रत्कालिकान्तःकरणप्रतिबिम्बो व्यावहारिक- जीव:, स्वप्रट्क् प्रातिभासिकजीव इति च निरूपितम्। अनेन कूटस्थो जीवकोटावन्तर्भा- वितः । २. जीवो बुद्धिप्रतिबिम्बः इति, अविद्याप्रतिबिम्बः इति च वक्ष्यमाणत्वादत्र पक्षद्वय सूचितम्। ३. अत्र चिदाभासशब्देन बुद्धथा (अन्तःकरणेन) सहितश्विदाभासो ग्राह्यः तथाचान्तःकरणमथवा अविद्या, तत्स्थचिदाभासः, तदुभयाधिष्ठानकूटस्थचतन्यं चेत्येत्यं मिलित्वा जीव इत्युच्यते। (१) केवलान्तःकरणस्य जीवत्वोक्ती घटःदेर्जउस्यःपि तद।- 13

लँस्कृतविचारसागरे

(१८०) आभासस्वरूपविवेचनम् -- प्राक् बिम्बरूपकूटस्थसहित- चिदाभासो जीव इति प्रपश्चितम् । अत इदं प्रतीयते-बुद्धौ प्रतिफलितो यः प्रतिबिम्बः स कूटस्थस्यैव, न तु बाह्यब्रह्मचैतन्यस्य। यस्य प्रतिबिम्बो- डन्यत्र प्रतीयते, स एव बिम्ब इत्युच्यते। प्रकृते कूटस्थस्य बिम्बत्वाङ्गी- कारात् जीवस्तत्प्रतिबिम्ब इत्येव प्रतीयतें। तथाहि, अत्यन्तरक्तजपा कुसुमाद्युपा- ध्युपरिस्थस्वच्छस्फटिके तत्पुष्पादिरक्तिमा प्रतीयते। स च स्फटिकादिगतरक्तिमा तत्पुष्पादिप्रतिबिम्ब एव। तथा कूटस्थाश्रितबुद्धौ कूटस्थस्य प्रकाशः प्रतिफलति। स प्रकाश एव चिदाभास इत्युच्यते। अत्यन्तस्वच्छस्फटिकवत् बुद्धिरप्य- त्यन्तनिर्मला ; सत्त्वगुणकार्यत्वात्तस्याः। तत्र प्रतिफलितकूटस्थप्रकाशस्यैव प्रति- बिम्ब इति समाख्या। बुद्धे: कूटस्थाधिष्ठितत्वाद्बुद्धौ कूटस्थस्यैव प्रतिबिम्ब उचित इति जीवः कूटस्थप्रतिबिंब इति पक्षः प्रदर्शितः ।

पत्तिः। अस्वच्छत्वाद्घटादेस्तन्न संभवतीति चेत्-स्वच्छदर्पणादेस्तदापत्तिः। दर्षणादे- बह्ित्वात्तन्नेति चेत्तर्र्न्तःस्थानामिन्द्रियाणां तदापत्तिः । इन्द्रियापेक्षया आन्त- रत्वादन्तःकरणस्यैव तन्न्याध्यमिति चेत्, ततोप्यान्तरस्याज्ञानस्य तदापत्तिः। किश्व, जीवस्य चेतनत्वादेव नाचेतनस्यान्त:करणस्य जीवत्वं घटते। (२) केवलप्रतिबिम्बस्यापि न जीवत्वं संभवति; अन्तःकरणरूपोषाधिमन्तरा प्रतिबिम्बायोगात। (३) अधिष्ठान- चैतन्यस्य जीवत्वोक्तिरसङ्गता; निर्विकारत्वात्तस्य विकारात्मकजीवत्वं न युज्यते। (४) प्रतिबिम्बविशिष्टान्तःकरणं जीवोऽस्त्विति चेन्न-उभयोः कल्पितत्वाविशेषाज्जीवस्य नित्यत्वासिद्धौ मुक्ताभावप्रङ्गात्। किश्च भागत्यागलक्षणा असंभवान्निखिलवाच्यभाग- त्यागरूपजहल्लक्षणैव सिद्धथेत् ; न चैतद्भाष्यकाराभिमतम्। अपि चाधिष्ठानादपृथग्भूतं सत् यदघिष्ठानमावृणोति तदेवारोप्यमित्युच्यते। न ह्वघिष्ठानमन्तरा पृथगारोप्यं कुत्राप्यव- भासते। अनेनानुमानेन 'बुद्धिसहित चिदाभासो जीवः' इत्येतदपास्तम्। (५) अधि- ष्वानचैतन्यं प्रतिबिम्बचैतन्य चेत्युभयं मिलित्वा जीव इति चेन्न; केवलचैतन्यस्य निर्विकार- तया कर्तृत्वभोक्तृत्वादिविकारोपेतजीवत्वासंभवात् । (६) अधिष्ठानचेतन्यमन्त :- करणं चेत्युभयं मिलित्वा जीव इति चेत्-दर्पणं दर्पणाधिष्ठानचैतन्यं च मिलित्वा तर्हि जीवः स्यात्। तयोर्जीवत्वं न संभवति। तस्मादन्तःकरणं, तत्प्रतिफलितचैतन्या- भास: तदुभयाधिष्ठानकूटस्थचैतन्यँ चेत्येतत्त्रयमपि मिलित्वैव जीव इत्युच्यते। तत्र छूटस्थस्य संसारासंभवाज्जीव एव संसारीत्येष्टव्यं भवति। तथा पश्चदश्यामुक्तम्- "चैतन्यं यदधिष्ठानं लिङ्गदेहश्च यः पुनः । चिच्छाया लिङ्गदेहस्था तत्सङ्को जीव उच्यते ॥" इति। (दवै.11) १. पटविलक्षणत्वे सति पटवद्धासमानत्वं पढाभासत्वं यथा, तथा चिद्विलक्षणत्वे स्ति चिद्धन्भासमानत्वं चिदाभासत्वम्।

चतुर्थस्तरङ्ग: ९९ अथवा ब्रह्मचैतन्यस्य बुद्धौ प्रतिबिम्ब इति पक्षोऽपि संभाव्यत एव। तथाहि-घटान्तःस्थजले बाह्यमहाकाशप्रतिबिम्ब एव भवति, न तु घटान्तः- स्थस्याकाशस्य प्रतिबिम्बः । घटस्थजले यावान् विस्तार उपलभ्यते तावान् विस्तारो घटान्तःस्थाकाशस्य नास्ति। घटस्थजले उपलभ्यमानविस्तारः आकाशस्य प्रतिबिम्ब एव। तस्माद्वाह्यमहाकाशस्यैव घटस्थजले प्रतिबिम्बो वाच्यः । एवं बुद्धौ व्यापकब्रह्मचैतन्यस्यापि प्रतिबिम्बो भवितुमर्हति। व्यापकस्य ब्रह्मचैतन्यस्य प्रतिबिम्बो न युज्यत इतीयमाशङ्का आकाश- दष्टान्तेनैव निराकार्या। यथा आकाशस्य व्यापकस्यापि प्रतिबिम्बः संभवति, तथा व्यापकचैतन्यस्यापि प्रतिबिम्बः संभवेतु। रूपवत एव पदार्थस्य रूपविशिष्टे एव पदार्थान्तरे प्रतिबिम्बोदयः इति नियमोपि नास्ति। नीरूपस्यापि शब्दस्य नीरूपाकाशे प्रतिबिम्बो दृश्यत एवेति प्रागुक्तत्वात्। तस्मात्संभवत्येव व्यापक- नीरूपबह्मचैतन्यस्यापि प्रतिबिम्बः । इत्थं बुद्धिस्थचिदाभासो बुद्धयधिष्ठानचैतन्यं चेत्युभयं मिलित्वा जीव इत्युच्यते। सोयं जीवः त्वंपदवाच्योरऽर्थः। जीवस्थचिदाभास विहाय परिशिष्टः केवलकूटस्थ एव त्वंपद्लक्ष्यार्थः। अहंशब्दस्य वाच्यार्थो जीवः, लक्ष्यार्थस्तु केवलकूटस्थः इति विवेकः । (१८१) चिदाभास एव पुण्यपापाद्याश्रयः, न कूटस्थ :- उभयो: कूटस्थचिदाभासयोर्मिलितयोः जीवत्वव्यवहारेऽपि कर्तृत्वादयो जीवधर्मा: सर्वे चिदाभासमेवाश्रयन्ति। पुण्यं, पापं, तत्फलभूतसुखदुःखाद्यनुभवः, लोकान्तरं प्रति गमनं, तत इहागमनमित्यादि सर्वे चिदाभासविशिष्टबुद्धिरेव करोति, न तु कूटस्थः । कूटो नामायोघनविशेषः अयस्कारादिप्रसिद्धः । तद्वन्निर्विकारतया तिष्ठतीति कूटस्थ उच्यते। अथवा मिथ्याभृतबुद्धिचिदाभासयोः कूट इत्या- ख्या। तत्रासङ्गतयाSडस्ते इति कूटस्थ इष्यते। अतः कूटस्थे कर्तृत्वादयो न संभवन्ति। किंतु चिदाभासस्य भ्रान्त्या ते धर्माः कूटस्थे प्रतीयन्ते। (१८२) वस्तुतः पुण्यपापादयो न चिद्भासस्यापि धर्माः, किन्तु बुद्धेरेव-विचार्यमाणे तु पुण्यपापतत्फलसुखदुःखलोकान्तरगमनागमनादि

१. पूर्व प्रति बिम्बः कूटस्थस्यैवेति साधितम्। अधुना सः ब्रह्मचैतन्यस्यापीत्यु- कयते।

१०० संस्कृतविचारसागरे

सर्व बुद्धेरेव, न तु चिदाभासस्यापि। बुद्धितादात्म्यादाभासे तत्सर्ब भाति। यथा जलपूर्णे घटे ऋजुवक्रादिस्वरूपे सति, तस्मिन् घटेडन्येन नीयमाने वा आनीयमाने वा सति, तादृशघट संबन्घादेव तत्स्थाकाशाभासस्ताः क्रियाः करोति, न तु स्वतः किश्चिदपि करोति; तथा कामकर्मात्मकजलपूरित- बुद्धिरूपघटः पुण्यपापादिसकलविक्रियाश्रयो भवति। तत्संबन्घाच्चिदाभासोऽपि विक्रियाश्रयो भवति। कूँटस्थस्तु सर्वविकारशून्यः । यथा घटाकाशो जलपूर्ण- घटगतसवविकाररहितस्तथा कूटस्थोऽप्यसङ्ग इति विद्धि। अतो जीवत्व- प्रयुक्तनिखिलघर्माश्चिदाभासे भवन्ति । कूटस्थे त्वज्ञानात्प्रतीयन्ते। अतः कूटस्थबुद्धितत्स्थचिदाभाससमुदायो जीव इत्युच्यते। (१८३) अज्ञानप्रतिबिम्बितचैतन्यं जीवः - प्रागुक्तजीव- स्वरूपेडङ्रीक्रियमाणे प्राज्ञस्य हानिरुपजायते। तथाहि-सुषुप्त्यभिमानिनो जीवस्य प्राज्ञ इति नाम। सुषुप्ौ बुद्धेरभावात्तत्स्थचिदाभासोडपि न सिद्धयति। ततश्च प्राज्ञस्वरूपप्रतिपादकशासतरं निर्विषयं भवेत। अतः प्रकारान्तरेण जीव- १. जलगतशैत्यं तत्र प्रतिबिम्बितादित्यादीन् यथा न स्पृशति तथाऽन्तःकरण- जता विकार अपि तत्र प्रतिबिम्बितचिदाभासं न कदाचिदषि स्पृशन्ति ; किमु वक्तव्यं तदन्तःकरणाधिष्ठानभूतं प्रत्यगात्मान न स्पृशन्तीत्यत्र। यथा पृथिव्यादिगताः तत्काय- गताश्च विक्रियाः पृथिव्याद्याधारभूतमाकार्श न स्पृशन्ति ; तद्वदेवानात्मभृताज्ञानं तत्कार्या-

स्पृशन्त्येव। अज्ञानात्तु ते धर्मा: कूटस्थ स्पृशन्तीव भ्रान्तिभवति। २. वस्तुतस्तु सुखदु:खादिसंसारो न वुद्धेरपि संभवति। तथा चोकं गुहाधिकरणभाष्ये (ब्र. सू. 1-2-12) "इदं हि कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरित- रेतरस्वभावाविवेककृतं कल्प्यते। परमार्थतस्तु नान्यतरस्यापि संभवति; अचेतनत्वात् सत्त्वस्य, अविक्रियत्वाच्च क्षेत्रज्ञस्य। अविद्याप्रश्युपस्थापितस्वभावत्वाच्च सत्त्वस्य सुतरां न संभवति। तथा च श्रुतिः-"यत्र वाऽन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत् पश्येत्"(बृ. 4-3-31) इत्यादिना स्वप्नदृष्टहस्त्यादिव्यवहारवदविद्याविषय एव कर्तृत्वादिव्यवहारं दर्शयति। "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्" (बृ. 4-5-15) इत्यादिना च विवेकिन: कर्तृ- त्वादिव्यवहाराभावँ दर्शयति"। इति। ३. यथा चन्द्रस्य स्वतो निर्विकारतया सदैकरूपत्वेऽषि तिथिपक्षाभ्यां चन्द्रस्य कलानामेव वृद्धिक्षयादिक भवति; यथा वा सदा वक्षस्यैकरूपत्वेऽपि तत्फलादीनामेव जन्मादिविकारो जायते; तथा स्वयं निर्विकारेऽपि कूटस्थचिन्मात्रे प्रत्यगात्मनि देहादीनामेव जन्मादिषड्विकाररूपपरिणामो जायते। यदि कूटस्थ एव परिणमेत्, तहि सजडः स्यात्। परिणामः=विकारः=प्रकृतेरन्यथाभावः। तस्मात्कूटस्थस्य विकारो

चतुर्थस्तरङ्ग: १०१

स्वरूपनिरूपणं क्रियते। अज्ञानस्यकदेशो व्यष्टयज्ञानमिति, संपूर्णाज्ञानं तु समष्ट्यज्ञानमिति चोच्यते। तत्राज्ञानैकदेशप्रतिम्बितचिदाभासः, तदज्ञानां- शाघिष्ठाभूतकूटस्थचैतन्यं च मिलित्वा जीव इत्युच्यते। न चैतस्मिन् जीवस्व- रूपे प्राज्ञस्याभावः संभवति, सुषुप्तावज्ञानस्य सत्त्वात्। सुषुपौ यः चैतन्यप्रति- बिम्बविशिष्टाज्ञानांशः स बुद्धयात्मना परिणमते। तत्र चैतन्यप्रतिबिम्बोऽपि सहैव वतते। अस्यां चिदाभासयुक्तायां बुद्धौ पुण्यापुण्यादिरूपः संसारः प्रतीयते। अनेनाभिप्रायेण बुद्धिरेव शास्त्रेष्वपि क्वचिज्जीवोपाघितया वर्ण्यते। विचारदष्ट्या तु जीवस्योपाधिरज्ञानमेव (१८४) ईश्वरस्वरूपवर्णनम्-मायायां प्रतिबिम्बितचिदाभासः

१. ईश्वरस्वरूप तु बहुधाऽनेकेवर्ण्यते। तथा हि (१) योगमतानुसारिण- स्त्वेवमाहु :- चैतन्यसमीपस्थप्रकृतिप्रेरको जीवविलक्षणः पुरुष ईश्वरः। स चेश्वरः

वशात् तत्सत्वं प्रतीयते। अयमेव जीवेश्वरयोर्भेदहेतुः । (२) न्यायमतानुसारिणस्तु असङ्गस्येश्वरस्य नियामकत्वासंभवात् योग- मतमाक्षिप्य, ईश्वरस्य ज्ञानेच्छाप्रयत्नादिगुणा नित्याः; अतो जीवाद्विलक्षणो भिन्नश्रेश्वर इत्याहुः । (३) हिरण्यगर्भोपासकास्तु ईश्वरज्ञानादीनां नित्यत्वे "सोऽकामयत" (तै.ब्र. 6.) इत्यादिश्रुतिवाक्यानां, सृष्टयारम्भसमये ईश्वरज्ञानादीनामुत्पत्तिप्रतिपादकानां विरोध: स्यात् ; सदा सष्टिप्रसङ्गश्च स्यात। अतोऽसङ्गत न्यायमतम्। हिरण्यगर्भ एवेश्वरः। अस्य लिङ्गशरीरसत्वेप्यविद्याकामकमा्यभावात् जीवविलक्षणः स इत्याचक्षते। (४) विराडुपासकास्तु विना स्थूलदेहं लिङ्गदेहमात्रस्य कुत्राप्यननुभूतत्वा- द्विराट्पुरुष एचेश्वर इत्याहुः । (५) प्रजापत्युपासकास्तु प्रजाकामाः सन्तः पाणिपादादियुक्तप्राकृतशरी- रवत ईश्वरत्वे क्रिम्यादेरपीश्वरत्वप्रसङ्गात् हिरण्यगर्भोपासक्मतमसङ्गतम्, तथा विरा- डुपासकमतमप्यसङ्गतम् ; किन्तु चतुर्मुखो ब्रह्मवेश्वर इति प्राहुः। (६) वैष्णवास्तु विष्णोरनाभिकमलोत्पन्नत्वाच्चतुर्मुखस्य ब्रह्मणस्तत्कारणीभूतो विष्णुरेवेश्वर इति कथयन्ति। (७) शैवास्तु शिवस्य पदान्वेषणेSशक्तत्वाद्विष्णोः शिव एवेश्वर इति वदन्ति। (८) गणपत्युपासकास्तु त्रिपुरासुरजयार्थमीश्वरेणाप्युपासितो गणपतिरेवे- श्वर इति मन्यन्ते। (९) भैरवमैरालाद्युपासकास्तु मारणोच्चाटनवशीकरणस्तम्भनादिसिद्धि हेतु- भूतभैरवादिमन्त्रान्, तत्तत्स्तोत्राणि, तद्धवनतर्पणपुरशरणादिप्रतिपाद्रकृतनत्रमन्याश प्रमाणीकृत्य भेरवादिदेवता ईश्वरत्वेन वर्णयन्ति।

१०२ संस्कृतविचारसागरे

मायाधिष्ठानचैतन्यं चेत्युभयं मिलित्वा ईश्वर इत्युच्यते। अयं चेश्वरो मेघा- काशतुल्यो भवति। अयमेवान्तर्यामीत्युच्यते। सर्वेषामन्तःस्थः सन् नियन्तृत्वात्=प्रेरकत्वादन्तर्यामी। अयं नित्यमुक्तः, स्वस्वरूपावारकाज्ञाना- भावात्तस्य। अत एव जन्ममरणादिबन्धप्रतीतिरस्य नास्ति, तत एव ईश्वरो नित्यमुक्त इत्युच्यते। किश्चेश्वरः सर्वज्ञः, तस्योपाधिभूतमायायाः शुद्धसत्त्वगुणप्रधानत्वादस्य सवेज्ञत्वसिद्धिः । स्वप्रतिबन्धकीभूतरजस्तमसी अभिभूय स्वयं ताभ्यामनभिभूतो यः सत्त्वगुणस्तस्य शुद्धसत्वमित्याख्या। सत्त्वगुणादेव ज्ञानसुत्पद्यते। अतः सत्वगुणः प्रकाशस्वभावः। एवंभूतसत्त्व- गुणप्रधानमायायां प्रतिफलितचैतन्याभासरूपेश्वरस्य स्वविषये विषयान्तरे वा नैवावरणं सम्भवति। तस्मादीश्वरो नित्यमुक्तः सर्वज्ञश्च भवति।

जीवेश्वरयोरघिष्ठानभूतं शुद्धचैतन्यं बन्धमोक्षा दिनिखिलभेदशून्यं सदा- काशवदेकरसस्वभावं तयोरुभयोरपि वर्तते। बन्धमोक्षादिस्तु आभासांशे एव। अधिष्ठाने चतन्ये त्वाभासस्य आ्रान्त्या प्रतीयते। तस्मात् केवलाभासे एव बन्धमोक्षादिव्यवहारः ।

इत्थमनन्तमतानि स्वस्वमतिविलसितानि परस्परविलक्षणान्यन्योन्यविरुद्धानि चोपलभ्यन्ते। सकलमताविरोघेनैत द्ग्रन्थोक्तेश्वरस्वरूपमेव श्रुत्यभिप्रेतम्। तथा चोकं पञ्चदश्याम्-

मन्त्रार्थवादकल्पादीनाश्रित्य प्रतिपेदिरे। अन्तर्यामिणमारभ्य स्थावरान्तेशवादिनः । सन्त्यश्वत्थार्कवंशादेः कुलदेवतदर्शनात्। तत्त्वनिश्चयकामेन न्यायागमविचारिणाम्। एकैव प्रतिषत्तिः स्यात् साप्यत्र स्फुटमुच्यते ॥ (चित्रदीपे 120-122) २. मायास्थबुद्धिवासनायां प्रतिफलितचतन्यप्रतिबिम्ब ईश्वर इति विद्यारण्यकृत- पञ्चदश्यामभिहितम् । ईश्वरो मेघाकाशकल्प इत्यत्र 'मेघसदृशी माया, मेघस्थजलसमाना: बुद्धिवासना :; तज्जलस्थाकाशप्रतिबिम्बसमाश्चिदाभासाः। बुद्धिवासनाप्रतिफलितप्रतिबिम्ब- सम ईवर इति कथने न कोऽपि दोषः प्रसज्यते। मायारूपाज्ञानस्यवेश्वरत्वापादकोपाधित्वे Sपि बुद्धिगतवासना: अज्ञाने अन्तर्गता भवन्ति। सर्वज्ञत्वस्य तु कारणमज्ञानगतसत्त्वगुण एव। अयश्च सत्वगुणः ज्ञानरूपसकलबुद्धीनामुपादानकारणं भवति। तस्मात्सुषुप्तौ सकल- बुद्धयः स्वोपादानांशे विलीयोपादानात्मनैव वर्तन्ते। उपादानरूपेणावस्थितिरेव सूक्ष्म संस्कार इत्युच्यते। अयमेव संस्कारः वासनेत्यपि कथ्यते। इत्थमज्ञानगतसत्त्वांशात् पृथग्वासना नाम न काचनादिति। तक्ष्माद्बुद्धिनासनाश्देनाज्ञानस्थसत्वांश एव आ्रझ्मः।

चतुर्थस्तरङ्ग: १०३

तत्राप्यस्त्येतावान् भेद :- यस्मिन्नाभासे स्वरूपावरणमस्ति तस्मिन्नेव बन्धः । यत्र तन्नास्ति स तु मुक्त एव। ईश्वरे आवरणाभावादेव स नित्य- मुक्तः। जीवे त्वावरणसत्त्वात् सः बद्धः ; यतो यस्या अविद्यायाः अंशे प्रति- बिम्बितस्य चिदाभासस्य जीवत्वं भवति तस्या अविद्याया आवारकत्वं स्वभावः । यद्यप्येकस्यैव वस्तुनो माया, अज्ञानं, अविद्या, इत्यादि नामानि तथापि तस्यैव शुद्धसत्त्वगुणप्रधानत्वात् 'माया' इति, मलिनसत्त्वगुणप्रघानत्वाच्च 'अज्ञान,' 'अविद्या' इति च व्यवहारः। रजस्तमोगुणाभ्यामभिभूतः सत्त्वगुणो मलिन- सत्वगुण इत्युच्यते। रजस्तमोगुणाधिक्यादेवाविद्या स्वप्रतिबिम्बितजीवरूप- चिदाभासांशस्यावरणं करोति। अत एव जीवो बद्धो नेश्वरः। सर्वाघिष्ठा- नभूतशुद्धचैतन्यसहितो मायाप्रतिबिम्बतचिदाभासरूप ईश्वरस्तत्पदवाच्यार्थः। 'केवलाघिष्ठानशुद्धचैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थः । ईश्वरो जगदुत्पत्तिस्थितिसंहारान्

मायाप्रतिबिम्बितचिदाभासांशो जगदुत्पत्त्यादिकं करोति। सर्वज्ञत्वादिगुणोऽपि तस्यैव। भक्तानुग्रहादिकर्तृत्वमैश्वर्यान्तरमपि तस्यैव चिदाभासांशस्य। चैतन्य- स्वरूपं त्वेकरसं सर्वसमम्। तस्मिन् सेत्तास्फूर्तिप्रदत्वमन्तरा अन्यदैश्वर्यादिकं न किश्चिदप्युपपद्यत। इति। (१८५) ब्रह्मस्वरूपवर्णनम्-महाकाशवत् ब्रह्माण्डानामन्तर्बहिश्व व्याप्य वर्तमानमखण्डपरिपूर्णचैतन्यं ब्रह्मेत्युच्यते। भाष्ये चोक्तम्-"ब्रह्मशब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोऽर्थाः प्रतीयन्ते, बृहृतेर्धातोरर्थानुगमात्। सर्वस्यात्मत्वाच्च ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिः " (ब्र. सू. भा. 1. 1.1) इति। रत्नप्रभायामप्येवं व्याख्यातम्-"स चार्थो महत्वरूप इति व्याकरणान्निश्चीयते; 'बृहि वृद्धौ' इति स्मरणात्। सा च वृद्धिनिरवधिकमहत्वमिति, संकोच- काभावात् श्रुतावनन्तपदेन सह प्रयोगाच्च ज्ञायत" इति, "अतो बृंहणाद्- ब्रह्मेति व्युत्पत्त्या देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदाभावरूपं नित्यत्वं प्रतीयते" इति च। तथा सूतसंहिताव्याख्यानेप्युक्तम्। (यज्ञ. ब्रह्मगी. 3-31) "ब्रह्म सत्यज्ञानसुखाद्वयं, बृहघात्वर्थस्यानुगमात्। तथाहि-'बृह बृहि वृद्धौ' इति धातुवृद्धिमाचष्टे। सा च वृद्धिः प्रतियोगिविशेषानु- पादानान्निरतिशयैव विवक्षिता। सति च वस्त्वन्तरे तेन परिच्छेदाद्-

१. सत्तास्फूर्ति प्रदत्वम्=स्थितिभानप्रदत्वम्।

१०४ संस्कृतविचारसागरे वृद्धेनिरतिशयत्वं भज्येत। तथा च वस्त्वन्तरकृतपरिच्छेदरहितमेव ब्रह्मशब्दवाच्यं भवितुमर्हति। द्वैतप्रपञ्चस्य तत्स्वरूपेऽध्यस्ततयैव प्रतीतेर्वस्तु- तस्तत्स्वरूपानतिरिक्तत्वात्। तथा च वस्तुकृतपरिच्छेदनिराकरणेनैव देशकाल- कृतपरिच्छेदोऽपि निरस्तो वेदितव्यः। देशकालयोरपि परिकल्पितत्वेन वस्तु- तस्तद्रूपानतिरेकात्। एवं द्वैतापरोक्षस्याधिष्ठानत्वेन तद्वाघावधित्वेन च त्रिविधपरिच्छेदरहितं यदद्वितीयं तत्सत्यमेवेष्टव्यम्"। इति। इदं च ब्रह्म न दूरे नाप्यन्तिके वर्तते। यद्धि वस्तु स्वस्मादन्यत्वेना- नात्मभूतं देशादिरूपोपाघिपरिच्छिन्नं च भवति तदेव दूरे अन्तिके वा वतत इत्युच्यते। इदं तु ब्रह्म न प्रत्यगात्मनो भिद्यते; किं तर्हि, सर्वस्य प्रत्यगा- त्मभूतं देशादिरूपसर्वोपाधिशून्यं च भवति। तस्मादेव तत् दूरेऽन्तिके वा वर्तमानतया नोच्यते। ब्रह्मशब्दस्य हि वाच्योऽर्थः सोपाधिक एव, व्यापकत्वघर्मविशिष्टस्य वस्तुनो ब्रह्मशब्दाभिघेयत्वात्। इंद च व्यापकत्वं द्विविधं, सापेक्षं (सातिशयं) निरपेक्षं (निरतिशयं) चेति। यद्वस्तु स्वव्याप्यापेक्षया व्यापकं, स्वव्यापका- पेक्षया व्याप्यं च भवति, तदापेक्षिकव्यापकमित्युच्यते। यथा पृथिव्यादिरूप- स्वकार्यापेक्षया व्यापिनी माया; चैतन्यापेक्षया तु न व्यापिनी, किन्तु व्याप्या। तस्मान्मायायामापेक्षिकमेव व्यापकत्वमस्ति। यद्वस्तु सर्वापेक्षया व्यापकं भवति तन्निष्ठव्यापकत्वं निरपेक्षव्यापकत्वमित्युच्यते। इंदं च निरपेक्षव्यापकत्वं चैतन्ये एव वर्तते। "न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते" (श्वे. 6-8) इत्यादि- श्रत्या तत्समं वाऽघिकं वा न किश्चन व्यापकं वस्तु विद्यते इति सिद्ध- त्वात्। तस्माच्चतन्यस्यैव सर्वापेक्षया व्यापकत्वश्रवणात्तदेव निरपेक्षव्यापकमिति सिद्धयति। एतद्द्विविधव्यापकत्वविशिष्टं वस्तु ब्रह्मशब्दस्य वाच्यार्थः । मायाशबलितचैतन्ये द्विविधमप्येतद्व्यापकत्वं वतते। विशिष्टनिष्ठ- विशेषणीभूतमायारूपांशे आपेक्षिकव्यापकत्वं विशेष्यभूतचैतन्यांशे निरपेक्ष- व्यापकत्वं च वतते। चैतन्यैकदेशे मायायाः सत्वात्, मायाविशिष्टचैतन्या- पेक्षया शुद्धचैतन्यस्याधिकव्यापकत्वाच्च तदेव निरपेक्षव्यापकं, न तु माया-

१. न हि घटोपादानत्वशक्तिर्मृत्सामान्ये वर्तते, किन्तु मृद्विशेषे एव। एवमेव माया न ब्रह्मणि सर्वत्र वर्तते, किन्तवेकदेशे एव।

चतुर्थस्तरङ्ग: १०५ विशिष्टचैतन्यम्। तथापि यतो मायाविशिष्टचैतन्यं परमार्थदष्ट्या शुद्धचैतन्या- दनतिरिक्तं सच्छुद्धरूपमेव भवति तस्मान्मायाविशिष्टेऽपि यश्चैतन्यांशस्तत्र निर- पेक्षमेव व्यापकत्वमस्ति। इत्थं मायाविशिष्टचैतन्यमेव ब्रह्मशब्दस्य वाच्यार्थ इति युक्तमेवोक्तम्। शुद्धचैतन्यं तु ब्रह्मशब्दस्य लक्ष्यार्थः। तस्मादीश्वरब्रह्मशब्दयोरेक एवार्थ: प्रतीयते ; न भिन्नार्थता। तथाप्यस्त्ययं विशेष :- ब्रह्मशब्दः स्वरसतो लक्ष्यार्थमेव प्रायशो बोघयति, क्ाचित्कतया तु वाच्यार्थमपि। ईश्वर- शब्दस्तु वाच्यार्थमेव प्रायशो बोधयति, लक्ष्यार्थ तु क्वाचित्कतया। ईद्ग्भेद- सद्भावादेव लक्ष्यार्थमवलंब्य ब्रह्मशब्दस्यार्थो भिन्नतया निरूपितः ! (आ. १८६-१८८) "द्वा सुपर्णा" इति श्रत्या जीवब्रह्मभेद: अवगम्यत इति, अन्यथा कर्मोपासनाविधिवैयर्थर्यमिति च शङ्कायाः समाधानस्-

(१८६) चैतन्याभासो भुङक्ते, कूटस्थोऽसङ्ग: प्रकाशते-चतुर्विधं चैतन्यमुक्तम्। तत्र जीवस्वरूपान्तर्गतमिथ्याभूतचिदाभासांश एव पुण्यपापे कृत्वा तत्फलमनुभवति, न कूटस्थः। स त्वसङ्गतया आनन्दस्वरूप एव प्रकाशते। यदुक्तं 'बुद्धिरूपवृक्षे जीवः परमात्मा चेति द्वौ पक्षिणौ स्तः, तयोर्जीवः कर्मफलं भुङ्गक्ते परामात्मा त प्रकाशयन्नास्ते इति द्वा सुपर्णेति श्रुतेरर्थः ;' इति, तत्रोच्यते-न तत्र जीवपरात्मानौ ग्द्यौ; किन्त्वाभासः कर्मफलं भुङ्क्ते कूटस्थ: प्रकाशमान आस्ते इति तस्याः श्रुतेरर्थो ज्ञेयः । (१८७) चैतन्याभास एव कर्मकर्ता, फलदाता च; नतु शुद्धचैतन्यम्-जीवस्वरूपान्तर्गतचिच्छायारूपाभासांशः कर्म करोति; कर्म कुर्वत आभासांशस्य ईश्वरस्वरूपान्तर्गतचिच्छायारूपाभासांशः फलं प्रयच्छति । आभास एव कर्मकर्ता, आभास एव फलदाता च। अनेनायमर्थः सिद्ध :- जीवस्वरूपान्तर्गताभासांशः पुपयपापे कृत्वा तत्फलानि भुङ्क्ते। ईश्वरनिष्ठा- भासांशस्तु कर्मफलानि प्रयच्छतीति। एतदुभयानुगतचतन्यांशे न कापि वार्ताडस्ति। जीवगतचैतन्यांशे

कर्मफलदातृख्वरूपसंबन्धोऽस्ति। यस्तु तस्मिन् चैतन्ये कर्मकर्तृत्वफलदातृ- त्वादिकं वर्णथति स मूर्ख एव। यतश्चैतन्यमुभयत्राप्यसङ्गमेकरूपं च वर्तते। 14

१०६ संस्कृतविचारसागरे चैतन्यमात्रे न कोडपि भेदगन्घोडस्ति । यस्तु जीवचैतन्यमीश्वरचैतन्यात, ईश्वरचैतन्यं वा जीवचैतन्याद्विन्नतया मन्यते, स विगर्द्य एव भवति। तथा च श्रुतिः "ब्रह्म तं परादात् योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद ; सर्व तं परादात योऽन्यत्रात्मनः सर्व वेद।" (बृ. 2-4-6) & (बृ. 4-5-7) "मृत्योः स मृत्युभामोति य इह नानेव पश्यति।" (क. 2-1-11) & (बृ. 4-4-19) "उदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति।" (तै.ब्र. 7) इति।

एतेन, 'जीवेश्वरयोरैक्याभ्युपगमे कर्मोपासनप्रतिपादकवेदभागोS- नुष्ठात्रभावान्निर्थक: स्यात्' इतीयं द्वितीया शङ्कापीदानीं समाहिता। जीवेश्व- सनुगतचतन्यभागयोरभेदः आमासभागयोर्भेदश्रास्ति; तस्मादुभयविघयोरपि वेदभागयो: प्रामाण्यं समस्जसम्।

(१८८) जीवब्रह्मणोर्लक्ष्यार्थाभेदसंभवात् 'अहं ब्रह्म' इति जानीयादिति गुरोरुपदेश :-- हे सोम्य! त्वत्कृतप्रश्नद्वयमध्ये 'एकस्मिन् वृक्षे द्वौ पक्षिणौ स्तः; तयोरेको भोक्ता, अपरो निरीहः; अतो जीव- ब्रह्मैक्यं न घटते;' इति हि प्रथमः प्रश्नः। तन्रैवं समाधानमुक्तम् -- 'एकवृक्ष- स्थपक्षिणोर्मध्ये एक: कूटस्थोऽपरो बुद्धौ प्रतिफलितचिदाभास इत्येवं ग्ह्यं, न तु जीवपरमात्मानाविति ग्रह्यमिति; एतयोघेटाकाशस्य आकाशच्छाया- याश्चेव भेद इति' चोक्तम्।

त्वत्कृतद्वितीयप्रश्नरीत्या न जीवः कर्मोपासनयो: कर्ता, नापीश्वरस्तत्फ- लदाता। किन्तु तौ चिदाभासावेव। जीवगताभासांशः कर्मोपासनादि करोति, ईश्वरगताभासांशः फलं ददाति। जीवेश्वरानुगतचैतन्यांशस्तु घटा- काशमहाकाशवद्भेदशून्यः । इत्थम् जीवब्रह्मणोरैक्यं सिद्धयति। अतः 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्येव त्वं विजानीयाः । अत्राहंशब्दार्थः कूटस्थ इति, ब्रह्मशब्दार्थो महाकाशसमतयोक्तत्लक्ष्यार्थभूतशुद्धचैतंन्यमिति चावेहि। अहमिति ब्रह्मेति च शब्दयोर्वाच्यार्थयोरैक्यासंभवेऽपि लक्ष्यार्थयोस्तत्सिद्धयत्येव। हे सोम्य! यावत 'अहं ब्रह्म' इत्यपरोक्षसाक्षात्कारस्तव दृढतरो न जायते, तावद्दुःखदैन्य- भयादिकं त्वां न जहाति। स्वस्वरूपाद्भिन्नतया परमात्मनो ज्ञानमेव ते भयहे- तुर्भवति। "उदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति" (तै. ब्र. 7) इत्या- दिश्वुतेः। तस्मात् 'अहृं ब्रह्मास्मि' इत्येव त्वं विजानीयाः।

चतुर्थस्तरङ्ग: १०७

(आ. १८९-१९८) 'अहं ब्रह्म' इति ज्ञान कस्येति विचार :- (१८९) तत्वदृष्टिप्रश्नः-हे स्वामिन्। 'अहं ब्रह्म' इति ज्ञान कस्य जायते ? कृपयैतन्मे वक्तमर्हसीति। प्रश्नस्यायमभिप्रायः-'अहं ब्रह्म' इति ज्ञानं किं कूटस्थस्य जायते, उत चिदाभासविशिष्टबुद्धेः? यदि कूटस्थस्येत्युच्यते तदा विकारी स्यात्कूटस्थः। यदि चिदामासविशिष्ट- बुद्धेरित्युच्यते तर्हिं तस्योत्पद्यमानं 'अहं ब्रह्म' इति ज्ञानं भ्रमरूपं स्यात्। 'कूटस्थो ब्रह्म चेत्युभयमेकमेव, आभासस्तु कल्पितत्वाद्ब्रह्मणो भिन्न' इति प्रागभिहितं भवता। तस्मात् ब्रह्मणोऽन्यस्य चिदाभासस्य ब्रह्मत्वेन ज्ञानं अ्रमरूपमेव स्यात् ; यथा सर्पाद्विलक्षणायां रज्जवां सर्पज्ञानं जायमानं आ्रान्तिरूपमेव, तद्वत्। एवं च चिदाभाससहितबुद्धेर्नायमानं 'अहं ब्रह्म' इति ज्ञानं न यथार्थानुभवरूपं भवेत, किन्तु भ्रमरूपमेव स्यात्। 'अहं ब्रह्म' इति ज्ञानस्य अ्रमत्वाङ्गीकारे न तेन ज्ञानेन मिथ्याभूतं जगन्निवर्तेत। यथार्थज्ञानादेव हि मिथ्याभ्रमनिवृत्तिर्दष्टा ; रज्जुतत्त्वज्ञानेन मिथ्या सर्पनिवृत्तिवत्। तस्मादाभासविशिष्टबुद्धेः 'अह ब्रह्म' इति ज्ञानं जायते इत्येतद्वूच नमनुपपन्नमेवेति। (आ. १९०-१९६) प्रागुक्तप्रश्नस्योत्तरम्- (आ. १९०-१९१) आभासस्य सप्तावस्था- (आ. १९०) 'अहं ब्रह्म' इति ज्ञानमाभासस्यैव-हे सोम्य ! शृण्विदानी मयोच्यमानाश्चिदाभासस्य सप्तावस्थाः । आस्ववस्थासु मव्ये न काप्यवस्था चेतनस्य कूटस्थस्य संभवति। 'अहं ब्रह्म' इति ज्ञानमप्यासु सप्तावस्थासु मध्ये पञ्चम्यामवस्थायामन्तर्गतम्। (१९१) तासामवस्थानां नामानि- "अज्ञानमावृतिः सम्यग्विक्षेषश्च परोक्षघीः । अपरोक्षमतिः शोकह तिस्तृप्तिनिरङ्कुशा ॥" इति (१) अज्ञानम्, (२) आवरणम्, (३) भ्रान्तिः (विक्षेपः), (४) परोक्षज्ञानम्, (५) अपरोक्षज्ञानम्, (६) शोकनाशः (अनर्थनिवृत्तिः), (७) अतिहर्ष: (निरतिशयानन्दप्राप्तिः), इति। (१९२) अज्ञानावरणयोः स्वरूपम्-हे सोम्य! 'अहं ब्रह्म न जाने' इति व्यवहारे कारणमज्ञानम्। 'ब्रह्म नास्ति, न भाति' इति व्यव-

१०८ संस्कृतविचारसागरे

हारकारणं त्वावरणम्। आवरणेन द्विविघो व्यवहारो भवति, बलोऽज्ञानस्य शक्तिद्वयं वर्तते। तत्रैका शक्तिरसत्वापादिका, अन्या अभानापादिका। उभयो- रपि शक्त्योरावरणमित्येव साधारणं नाम। 'वस्तु नास्ति' इति प्रतीतिहेतुभूता शक्तिरसत्वापादिकेति, 'वस्तु न भाति' इति प्रतीतिहेतुभूता शक्ति- रभानापादिकेति चोच्यते। इत्थं 'ब्रह्म नास्ति'इति व्यवहारकारणमज्ञानस्या- सत्ापादिका शक्तिरेव। 'ब्रह्म न भाति' इति व्यवहारकारणमज्ञानस्या- भानापादिका शक्तिरेव। अनयोः शक्त्योः साधारणाभिधा आवरणमिति। (१९३) भ्रान्तिस्वरूपम्-कूटस्थे भासमानन्मादिसंसारो वेदे भ्रान्तिरित्युच्यते। अयमेव संसारः शोकशब्देनाप्युच्यते। "तत्र को मोहः कः शोक: एकत्वमनुपश्यतः।" (ई.7) "तरति शोकमात्मवित्।" (छा. 7-1-3.) "भिद्यते हृदयग्रम्थिः छिधन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे॥" (मु. 2-8.) "मत्तः परतरं नान्यत् किश्चिदस्ति घनंजय।" (भ. गी. 7-7) "न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः।" (भ.गी.5-14.) "अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः।" (भ.गी. 5-15.) "वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः।" (भ. गी. 7-19.) इत्यादिश्रुति-

(१९४) परोक्षापरोक्षज्ञानस्वरूपम्-'ब्रह्म नास्ति' इत्यसत्त्वा- पादकावरणांशं 'अस्ति ब्रह्म' इति वेदान्तवाक्यजन्यपरोक्षज्ञानं नाशयति। 'ब्रह्म सत्यज्ञानानेन्तस्वरूपं भवति' इति ज्ञानं परोक्षज्ञानमित्युच्यते। १. देहेन्द्रियप्राणमनोहङ्कारादीनां जन्मादितद्विकारणां चात्मनि प्रत्यकचतन्ये भानं, आत्मनस्तद्वर्माणां सत्यज्ञानानन्तानन्दादीनां चानात्मनि भान चाध्यास इत्युच्यते। अस्यैव भ्रान्तिः, विक्षेप, शोक: इत्यादिव्यपदेशाः । २. देशकालवस्तुभिर्यस्यान्तो(परिच्छेदः)न भवति, किंतु सर्वेदेशसर्वकालसर्ववस्तुषु च व्याप्य यद्व्तते तदनन्तं, विभु, भूमेति चोच्यते। अत्र 'अनन्तं ब्रह्म' इत्युक्त्या 'आनन्दरूप ब्रह्म' इत्यर्थात्सिद्धयति। अयमेवार्थः छान्दोग्यसप्तमाध्याये नारदाय सनत्कुमारेणोपदिष्टः । "यो वै भूमा तत्सुखम्, नाल्पे सुखमस्ति, भूमैव सुखं, भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति, भूमानं भगवो विजिज्ञासे इति।" (छा. 7-23-1.) "यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विज्ानाति स भूमा। अथ यत्रान्यत्पश्यति अन्यच्छृणोत्य- न्यद्विजानाति तदल्पम्। यो वै भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मर्त्यम्।" (छा. 7-24-1.) "स एवाधस्तात् स उपरिष्टात् स पश्चात् स पुरस्तात् स दक्षिणत स उत्तरतः स एवेदँ सर्वम्।" (छा. 7-25-1.) इति। अत्र योऽनन्तरूपो भवति स भूमा भवति, यो भूमा स आनन्दरूपो भवतीत्युक्तम्। अतश्वानन्तत्वादेव ब्रह्मण आनन्दरूपत्वमपि सिद्धम्।

चतुर्थस्तरङ्ग: १०९

इदञ्च परोक्षज्ञानं 'नास्ति ब्रह्म' इति प्रतीतिविरोधि, न त्वन्यस्य कस्यचिदपि विरोधि। 'अहं ब्रह्म' इति दृढतरनिर्विचिकित्सापरोक्षज्ञानन्तु सकलस्याविद्या- तत्कार्यस्य विरोधि। अत एवेदमपरोक्षज्ञानं (१) 'अह ब्रह्म न वेद' इत्यज्ञानं, (२) 'ब्रह्म नास्ति न भाति' चेत्यावरणद्वयं, (३) 'नाहं ब्रह्म किन्तु पुण्यपापादिकर्ता तत्फलानां सुखदुःखानां भोक्ता च जीवः' इति भ्रान्ति, चेत्येतावन्तम विद्यासमूहं नाशयति। (१९५) आ्रान्तिनाशस्वरूपम्-'मयि जननमरणादिभावविकारो नास्ति, मयि सुखदुःखादिकं लेशतोऽपि नास्ति, संसारधर्मगन्घोऽपि मयि नास्ति, किन्त्वहं जन्मादिविकारशून्यकूटस्थ एवास्मि;' इत्येवमात्मनि सर्वानर्थानां निषेध एव आ्रन्तिनाशस्वरूपमित्यवधेयम्। अत्र च कूटस्थे जन्मनिषेधात्सर्वानर्था अपि निषिद्धा एव भवन्ति, जन्मानन्तरभावित्वादितरा- नर्थव्रातानाम्। आत्मनि जन्मनिषेधात् षडपि भावविकार निषिद्धा भवन्ति। अयमेव भ्रान्तिनाशः शोकनाशशब्देनाप्युच्यते।

(१९६) अतिहर्षस्वरूपवर्णनम्-हे शिष्य ! 'अहं अद्वितीयब्रह्मैवा- स्मि' इत्येवं निर्विचिकित्सं स्वात्मस्वरूपसाक्षात्काररूपं ज्ञानं यदा तव जायते तदा तव निरतिशयानन्दानुभवो भवत्येव। अयमेव महाहर्ष इत्युच्यते। प्रदर्शिता: सप्तावस्थाश्विदाभासस्यैव। 'अहं ब्रह्म' इति ज्ञानं पञ्च- म्यामवस्थायामन्तर्गतं भवति।

. महाहर्षरूपोऽयमानन्दः पञ्चदश्यां तृप्तिदीपे विद्यारण्यमुनिभिः 'निरङकुशा तृप्तिः' इति व्यपदिष्टः। "साङ्कुशा विषयैस्तृप्तिरियं तृप्तिर्निरड्कुशा।" (252) विषयानन्दस्तु सातिशयत्वादुत्तरोत्तरानन्देच्छां जनयतीति हेतो: 'साङ्कुश' इत्युच्यते। आत्मानन्दस्तु स्वस्मादुत्कृष्टानन्दाभावान्निरड्रकुशो भवति। दशमपुरुषाख्यायिकायां दशमः आत्मानं विहायेतरान् नवैव पुरुषान् गणयन् स्वस्य दशमत्वं न जानातीति यत तदेवाज्ञानम्। 'दशमो नास्ति न भाती'त्येतदावरणम्। 'दशमो ममारे'ति कल्पयित्वा रोदनं शोकः। अयमेव भ्रन्तिः, विक्षेप इति च कथ्यते। 'दशमो न मृतः, जीवति सः'; इत्याप्तोक्तया दशमसत्त्ववेदन परोक्षज्ञानम्। 'त्वमेव दशमोऽसि' इति साक्षादुपदिष्टः सन् पुनरि गणनसमये स्वात्मानं दशमत्वेन गणयित्वा आत्मानं दशमत्वेन जानातीति यत् तदेवापरोक्षज्ञानम्। ईदृशादपरोक्षज्ञा- नाद्रोदन निवृत्तिरेव भ्ररान्तिनाशः। स्वस्यैव दशमत्वज्ञानात् जायमानसन्तोषः अतिहर्षः । आस्ववस्थासु, 'अज्ञान आवरणं, विक्षेप' इतीमास्तिस्रोऽवस्थाः बन्धकारणानि भवन्ति। अवशिष्टास्त्ववस्थाश्चतस्नोऽषि मोक्षसाधनानि भवन्ति।

११० संस्कृतविचारसागरे

(१९७) 'अहं ब्रह्म' इत्याभासस्य जायमानं ज्ञानं मिथ्या स्या- दित्याक्षेपस्याशयोद्ाटनम्-गूढाभिसन्धिः शिष्यः स्वाभिसन्घिमुद्घा- ट्यति। हे स्वामिन् सद्गुरो! कूटस्थो ब्रह्माभिन्नः, आभासो ब्रह्मणो भिन्न इति च प्रागुपदिष्टम्। तत्र ब्रह्मणो विभिन्नस्याभासस्य 'अहं ब्रह्म' इति ब्रह्मा- भिन्नत्वज्ञानं नैव घटेत। 'ममाघिष्ठानभूतकूटस्थो ब्रह्मे'ति ज्ञानं यद्याभासस्य जायेत, तद्यथार्थज्ञानं भवेत्, न तु 'अहं ब्रह्मे'ति ज्ञानम्। 'अहम्' इति शब्द: स्वकीयं निज स्वरूपमवगमयति। आभासस्य निज स्वरूपं तु मिथ्यैव। अत एवायं ब्रह्मणो भिन्नः । तस्माद्गह्मणो विभिन्नस्याभासस्य 'अहं ब्रह्म' इति स्वस्य ब्रह्माभिन्नत्वज्ञानं मिथ्यव स्यात्। सर्पाद्विलक्षणायां रज्ज्वां सर्प इति ज्ञानं यथा मिथ्या, तद्वत्। मिथ्या नाम भ्रान्तिः। वेदान्त- प्रमाणजन्यमिदं ब्रैह्मविज्ञानं आ्रान्तिरूपमिति वदितुं न युज्यते । (१९८) अहंशब्दस्य द्वावर्थों; तत्र करूटस्थस्य ब्रह्मणा मुख्य- सामानाधिकरण्यं, चिदाभासस्य बाधायाँ सामानाधिकरण्यं च- हे सोम्य! 'अहं ब्रह्म' इति ज्ञानं बुद्धिसहिताभासस्यैव जायते, न तु कूटस्थस्य। तथापि स आभास: कूटस्थं स्वस्वरूपं चैकीकृत्य स्वात्मतया 'अहं' इति जानाति। तथा च कूटस्थसहितचिदाभासः 'अहम्' इति शब्देन गृह्यत इति, स एव अहंशब्दस्यार्थः । तत्र 'अहम्' इति शब्देन प्रतीयमान-

१. अत्रैवं शिष्यः प्रष्टव्य :- "ब्रह्मज्ञान मिथ्या, मिथ्यात्मकसंसारान्तर्गत- चिदाभासाश्रितत्वात् ; अतोऽनेन मिथ्याज्ञानेन संसारो, मृगतृष्णिकाम्बुना पिषासावत्, कथ निवर्तेतेति पृच्छसि वा; अथवा ब्रह्मज्ञानं मिथ्या, मिथ्याभूतजीवब्रह्मैक्यविषयक- त्वात; रज्जुसपैक्यज्ञानवत्; अतोऽनेन मिथ्याज्ञानेन कथ संसारनिवृत्तिः स्यादिति पृच्छसि वा" इति। उभयमेवेति चेत्-उच्यते। तत्र तावत् वेदान्तप्रमाणजन्यमनोवृत्त्यात्मकब्रह्मज्ञानं स्वरूपतो मिथ्येति निश्शक्क- मस्माभिरभ्युपगतमेव, ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वात्। तथापि तादृशमिथ्याभूतज्ञानेन मिथ्यात्मकसंसारनिवृत्तिरप्युषपद्यत एव, 'यक्षानुरूपोऽयं बलिः' इति न्यायात। यस्मा- न्मिथ्याभूतः संसारस्तस्मात्तन्निवर्तकेन ज्ञानेनापि मिथ्याभूतेनैव भाव्यम्। अथवा 'समानसत्ताकयो रेव पदार्थयो: परस्परं साधकबाधकभावः' इति नियमादपि मिथ्याभूतज्ञाने- नैव मिथ्याभूतसंसारनिवृत्तिः संभवति। मृगतृष्णिकाम्बुपिपासयोस्तु न समसत्ताकत्वमस्ति, तयो: प्रातिभासिकत्वव्यावहारिकत्वरूपविषमसत्ताकत्वात्। अत एव मृगतृष्णिकोदकेन प्रातिभासिकेन व्यावहारिकषिपासाशान्तिर्न संभवति। अयमर्थः पश्चमतरङ्केस्पष्टीभविष्यति। चिदाभासब्रह्मणोरैक्यरूपज्ञानस्य यो विषयः स मिथ्यैव। ततस्तद्विषयकज्ञानमपि मिथ्या स्यादिति द्वितीय प्रश्नस्योत्तरमधुनोच्यतेऽत्रैव मूले १९८ आवर्ते।

चतुथस्तरङ्ग: १११

कूटस्थस्य सर्वदा ब्रह्मणा सहाभेदः सिद्ध एव; यथा घटाकाशमहाकाशयोर- भेद: सर्वदा सिद्धस्तद्वत्। अनेनैव हेतुना कूटस्थस्य ब्रह्मणा सह मुख्यसामा- नाधिकरण्यं वेदान्तशास्त्रिष्वभिधीयते। यस्य वस्तुनो येन वस्तुना सह सदाऽभेदसंबन्धोऽस्ति तस्य वस्तुनस्तेन वस्तुना सह मुख्यसामानाधिकरण्य- मुच्यते। यथा घटाकाशस्य महाकाशेन सह सदाऽभेदस्य सत्वाद घटाकाशो महाकाश एव ; तस्मात घटाकाशस्य महाकाशेन सह मुख्यसामानाधिकरण्यं भवति। इत्थं कूटस्थव्रह्मणोः सदाऽभेदस्य सत्त्वात् कूटस्थस्य ब्रह्मणा सह मुख्यसामानाधिकरण्यं भवति। तस्मादह मितिशब्दबोध्यस्य कूटस्थस्य ब्रह्मणा सह सदाऽभेद एवास्ते।

'अहम् 'इति शब्देन प्रतिभासमानचिदाभासस्य तु ब्रह्मणा सह स्वस्वरू- पबाधपूर्वेकमेवाभेदः सिद्धयति। तस्मात् वेदान्तशास्त्रष्वाभासस्य ब्रह्मणा सह बाधायां सामानाधिकरण्यमेवोच्यते। यस्य हि वस्तुनः स्वरूप- नाशपूर्वकं येन वस्तुना सहाभेदो जायते, तस्य वस्तुनस्तेन वस्तुना सह बाघायां सामानाधिकरण्यसुच्यते। यथा सुखप्रतिबिम्बस्य स्वरूपबाधपूर्वकं मुखरूपविम्बेनाभेदस्य दृष्टत्वात्प्रतिबिम्बो मुखमेव नान्यत्, अतः प्रतिबिंबस्य बिंबेण सह वाधायामेव सामानाधिकरण्यं भवति; यथा वा स्थाणौ पुरुष- भ्रमानन्तरं विचारात् स्थाणुत्वेन ज्ञाने सति 'पुरुषः स्थाणुरेव' इति पुरुषस्य स्थाणुना सह वाधायामेव सामानाधिकरण्यं जायते; तथाSडभासस्यापि बाघानन्तरमेव ब्रह्मणा सहाभेदः संभवति।

१. समानविभक्तिकत्वे सति एकार्थबोधकत्वं ययोः पदयोरस्ति ते पदे परस्परं समानाधिकरणे इति, तयोः पदयोः परस्परसंबन्धः सामानाधिकरण्यसंबन्ध इति चोच्यते। इंद च सामानाधिकरण्यं जीवब्रह्मैक्यबोधकसमानविभक्तिमत्पदघटित चतुर्वेदान्तर्गतचतु- र्विधमहावाक्येषूपलभ्यते। तथाऽन्यत्रापि लौकिकवेंदिकवाक्येषु बोध्यम्। इंद च सामानाधिकरण्यं द्विघोच्यते-मुख्यसामानाधिकरण्यं, बाधायां सामानाधि- करण्यमिति च। तत्र समानसत्ताकत्वेन समानस्वरूपकत्वेन च वास्तवभेदशून्ययोई्वयोः पदार्थयोर्बोधकवाक्यगतपदद्वयस्य मुख्यसामानाधिकरण्यमुच्यते। तच्च घटाका- शमहाकाशपदयोः, कूटस्थब्रह्मशब्दयोश्रास्ति । भिन्नसत्ताकयोरुभयोः पदार्थयोः समानविभक्तिकत्वबलेनैक्यप्रतिपादकवाक्यस्थपद- द्वयस्य बाधायां सामानाधिकरण्यं बोध्यम्। तच्च स्थाणुपुरुषपदयोः जग द्ब्रह्मपदयोः, बिम्बप्रतिबिम्बपदयोश्च वर्तते।

११२ संस्कृतविचारसागरे

तस्मात् 'अहम्' इति शब्दबोध्याभासो ब्रह्मैव, न ततोऽन्यः । आभासस्य ब्रह्मणा सहेदशो बाधायां सामानाधिकरण्यं संभवति । हे सोम्य! इत्थमेव 'अहम्' इति शब्दगम्यस्य कूटस्थस्य ब्रह्मणा सह मुख्याभेदः, आभासस्य तु बाधायामभेद: इति जानीहि। (ऑ. १९९-२१८) कूटस्थाभासयोः 'अहंवृत्तौ' भानं किं क्रमेणोत क्रमं विनेति विचार :- (१९९) प्रश्नः-हे स्वामिन् ! अहंवृत्तौ साक्षिचिदाभासयोः प्रति- भानं भवतीति भवतोक्तम्। तत्र किं तयोर्युगपत्प्रतीतिर्जायते, उत कालभेदे- नेति मे संशयः । तन्मे भवान् विस्पष्ट बोधयतु। (आ. २००-२१८) पूर्वप्रश्नस्योत्तरम्- (२००) अहृंवृत्तौ साक्षिचिदाभासयोर्युगपद्धानम्-हे सोम्य! विस्पष्ट सारतरमुत्तरमुच्यते, शृणु सावधानमनाः। एतच्छूवणजन्यज्ञानसूर्य- प्रकाशोदयमात्रेण गाढाज्ञानरूपतमो निश्शेषं विनङ्क्ष्यति। हे शिष्य ! साक्ष्या- भासावुभावप्यहंवृत्तौ युगपदेव प्रतीयेते। वेदान्तप्रकरणेषु सर्वत्र 'आभासः' इति शब्देनान्तःकरणसहितचिदाभास एव आ्रह्यः। अन्तःकरणसहितचिदा- भास: साक्षिणो विषयतया भाति। साक्षी तु स्वयंप्रकाशतया भाति। चिदाभाससहितान्तःकरणवृत्त्या न साक्षी विषयीक्रियते।

सह संयोगदशायामिन्द्रियद्वारा बहिनिर्गतान्तःकरणं घटादिविषयसमानाकारतां प्राम्नोति। यथाऽयसा मृदा वा निर्मितमूषायां निषिक्तद्रुतताम्रादिर्मूषासमाना- कारतां भजते; एवमन्तःकरणवृत्तिरपि घटादिसमानाकारतां भजते। इयञ् वृत्तिश्रैतन्याभाससहितैव जायते, नाभासं विनोदेति वृत्तिरन्त :- करणस्य परिणामः। अन्तःकरणपरिणामस्य वृत्तिरिति संज्ञा। अन्त :- करणं हि सत्त्वगुणकार्यत्वात स्वच्छम्। अतस्तत्र चैतन्याभासो जायते। तथैव वृत्तेरपि स्वच्छान्तःकरणकार्यत्वात् तत्रापि चैतन्याभासो जायते। उत्पद्यमाना सा वृत्तिः साभासान्तःकरण।देवोत्पद्यते। अतोपि कारणात् वृत्ति- राभासविशिष्टवोदेति। (२०१) चैतन्यमेवाज्ञानस्याश्रयो विषयश्च-घटादिर्विषयस्तमो- गुणकार्यत्वात्स्वरूपतो जडः। तस्मादज्ञानं तत्कार्यमावरणं च जडे घटादि-

चतुथस्तरङ्गः ११३ विषयेऽस्तीत्याहुः केचन। तदिदमापातरमणीयम्। विचारदृष्टया तु चैतन्ये एवाज्ञानतत्प्रयुक्तावरणे स्तः, न तु घटादौ विषये। अज्ञानं चैतन्यमेवाश्रित्य तदेव विषयीकरोतीति वेदान्तसिद्धान्तः। "आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विभागचितिरेव केवला। पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः ॥" इति वृद्धोक्ते: । (सं. शा. 1-319.) प्राक् सप्तावस्थानिरूपणप्रसङ्गे अज्ञानाश्रयोऽन्तःकरणविशिष्टचिदाभास इत्युक्तम्। स चाज्ञानस्याभिमानी आश्रयः । 'अहमज्ञः' इत्यभिमानोऽन्तःकरण- सहिताभासस्य जायते इति यावत्। तस्मादाभासोऽज्ञानाश्रय इत्युच्यते। मुख्याश्रयस्तु चैतन्यमेव, नाभाससहितान्तःकरणं; आभाससहितान्तःकरणस्या- ज्ञानकार्यत्वात्। यधस्य कार्य न तत्तस्याश्रयो भवेत्। तस्मादज्ञानस्य केवल- चैतन्यमेवाघिष्ठानरूपाश्रयः । विषयश्च तस्य चैतन्यमेव। स्वरूपतिरस्कार एवाज्ञानविषयत्वमि- त्युच्यते। एतदज्ञानकृत्यमावरणं जडवस्तुनि न युज्यते। जडवस्तुनः स्वरूपत एवावृतत्वा त्तत्राज्ञानकृत्यावरणस्य प्रयोजनाभावात्। तथाचाज्ञानं स्वाश्रयचतन्यमेव विषयीकरोति। यथा गृहान्तसस्थं तमः स्वाश्रयभूत गृहमेवावृणोति तद्वव। तस्माद्धटादौ जडेऽज्ञानावरणे न संभवतः । (२०२) बाह्यार्थप्रकाशे वृत्तिचिदाभासयोरुपयोग :- अत्रेदं बोध्यम्-चैतन्याद्भिन्नं सदसद्विलक्षणमज्ञानं चैतन्यमाश्रित्य वतते ; तेन च चैतन्यमावृतं भवति। तदेव घटादिस्वरूपाद्विभिन्नमज्ञानं घटादनाश्रितमपि स्वसदशं प्रकाशशून्यं जडस्वभावं घटादिरूपं कार्य जनयति। तस्माद्घटादिवस्तु अन्धवत्सदा आवृतमेव भवति। अयं च घटादीनामावृतत्वस्वभावोऽज्ञानहेतुकः। तथाहि, तमोगुणप्रधानादज्ञानात पञ्चभूतोत्पत्तिद्वारा घटादयो जायन्ते। तमोगुणश्चावरणस्वभावकः। तस्मात् घटादय: प्रकाशशून्याः अन्धीभूता एव वर्तन्ते। एवमन्धतारूपमावरणं घटादावज्ञानकार्यत्वात् स्वभावतस्सिद्धम्। घटादयविष्ठानचतन्यमाश्रित्य वर्तमा- नमज्ञानं चैतन्यमावृत्य, स्वभावत एवावृतं घटादिकमप्यावृणोति। १. यथा धनादिकोशस्य मुख्याश्रयः पेटिका, 'अहं धनी' इत्यादौ धनस्याभि- मानिरूपाश्रयः पुरुषः; तथाऽज्ञानस्य मुख्याश्रयश्चैतन्यम्, अभिमानिरूपाश्रयस्तु चिदा- भासविशिष्टान्ब्:करणम्। 15

११४ संस्कृतविचारसागरे

स्वभावत एव संतृतपदार्थस्य पुनः संवरणे प्रयोजनाभावेऽपि, आवारकः पदार्थः स्वप्रयोजनापेक्षां विनैवानावृतपदार्थवदेवावृतमपि पदार्थ पुनरा- वृणोत्येव। एतच्च सर्वेलोकप्रसिद्धम्। तादृशाज्ञानावृतघटादिसंयुक्तान्त :- करणपरिणामरूपायां चिदाभाससहितघटाद्याकारवृत्तौ यो वृत्तिभागः स घटादीनामावरणं निवतयति। चिदाभासभागस्तु घटादिविषयं प्रकाशयति। इत्थ बाह्यपदार्थप्रकाशविषये वृत्तितत्स्थचिदाभासयोरुभयोरपि विनियोगो भबति। (२०३) अत्र दृष्टान्त :- तमसि मृद्भाण्डेन केनचित मृण्मयं लोह- मय वा किश्चिद्वस्तु संवृतमास्ते। तत्र दण्डादिना मृद्धाण्डे आवरणे भझ्ेऽपि विना तु दीपादिप्रकाश तदन्तःस्थं वस्तु न प्रकाशते, अपि तु दीपादिनैव प्रकाशते। तथाऽज्ञानावृतघटादेविषयस्यावरणे वृत्त्या विनाशितेऽपि न घटादिरूपविषयः प्रकाशेत। यतो घटादिर्विषयो जडः, वृत्तिरपि जडा ; तस्याः विषयावरणनिवृत्तिमात्रं प्रयोजनं, न त्वनया विषयप्रकाशो जायेत। तस्मात घटादिविषयावभासको वृत्तिस्थचिदाभास एव । चक्षुरिन्द्रियगोचरवस्तुप्रत्यक्षज्ञानं पूर्वोक्तक्रमेण जायते। श्रोत्रादी- न्द्रियगोचरपदार्थेप्रत्यक्षज्ञानमपीत्थमेव नायत इति विज्ञेयम्। वृत्तिविषययो- १. १. श्रोत्रेन्द्रियेण शब्दसाक्षात्कारसमये श्रोत्रेन्द्रियद्वारा बहिर्निर्गतान्त :- करणस्य साभासा वृत्तिर्दूरस्थं वाऽन्तिकस्थं वा शब्दरूपं विषय प्राप्य शब्दसमानाकारतां भजते। तदाऽन्तःकरणवृत्त्या शब्दनिष्ठावरणं निवत्यंते। तन्निष्ठाभासेन शब्द: प्रकाश्यते। २. त्वगिन्द्रियेण स्पर्शगुणस्य तदाश्रयघटादिद्रव्यस्य च साक्षा- त्कारसमये अन्तःकरणवृत्तिः शरीरात्मकगोलकं विहाय न बहिगच्छति। किन्तु शरीराश्रयया अन्याश्रयया वा क्रियया शरीरात्मकगोलकेन सह संबद्ध घटादिविषयं तदा- श्रित मृदुकठिना दिस्पशांश्च शरीररूपगोलके एव स्थित्वा साभासा वृत्तिर्विषयीकरोति। तदा वृत्त्या घटाद्याश्रयस्य तदाश्रितस्पर्शादिगुणस्य चावरणभङ्गो जायते। तन्निष्ठचिदाभासेन घटादिविषयतद्रतस्वर्शों प्रकाश्येते। ३. रसनेन्द्रियेण मधुराम्लादिरससाक्षात्कारसमये अन्तःकरणवृत्ति- जिंह्वारूपगोलकं विहाय न बहिर्गच्छति। किन्तु जिह्नया रसात्मकविषयसंयोगसमये जिह्वा- ग्रवर्तिरसनेन्द्रिय निष्ठसाभासान्तःकरणवृत्तिः रस विषयीकरोति। तदा वृत्या रसस्यावरण- भङ्गो भवति। तत्स्थचिदाभासेन मधुरादिरसविशेषः प्रकाश्यते। ४. व्राणेन्द्रियेण गन्धसाक्षात्कारसमये नासारूपगोलकेन सह गन्धा- श्रयपुष्पादेः तत्सूक्ष्मावयवस्य वा संयोगे नासाग्रवर्तिघ्राणेन्द्रिय निष्ठसाभासान्तःकारणवृत्तिः पुष्पादिद्रव्याश्रितगन्धमात्रं विषयीकरोति। तदा वृत्या गन्धस्यावरणं भज्यते। चिदाभासेन गन्धः प्रकाश्यते। इत्थ श्रोन्नादीन्द्रियविषयाणां प्रत्यक्षक्रमो विज्ञेयः ।

चतुर्थस्तरङ्ग: ११५

रेकदेशस्थत्वात् घटज्ञानं प्रत्यक्षमित्युच्यते। अन्तःकरणवृत्तिर्यदा घटादिविषयैः सह संबन्धालाभात् बहि निर्गमनाभावेना- न्तरेव घटाकारा भवति, तदा जायमानं घटादिज्ञानं परोक्षज्ञानमित्युच्यते। 'अयं घटः' इत्यपरोक्षज्ञानस्याकारः। 'घटोऽस्ति' इति 'स घटः' इति वा परोक्षज्ञानस्याकारः । स्मृतिरपि परोक्षज्ञानमेव। तथापि स्मृतिः अनु- भवाहितसंस्कारजन्या, अनुमित्यादिपरोक्षज्ञानं तु प्रमाणजन्यमितीयान् भेदः । (आ. २०४-२०९) प्रमाणप्रसङ्गात्प्रत्यक्षानुमानशब्दोपमा- नार्थापत्यनुपलब्धिप्रमाणानि निरुप्यन्ते- (२०४) प्रत्यक्षप्रमाणम्-चौर्वाकमतस्थाः प्रत्यक्षमेकमेव प्रमाण- मित्यङ्गीकुवन्ति। (२०५) अनुमानप्रमाणम्-कैणादसुँगतमतानुसारिणो द्वितीय- मनुमानमपि प्रमाणत्वेनाङ्गीकुर्वन्ति। प्रत्यक्षस्यैवैकस्य प्रमाणत्वाङ्गीकारे तृप्तिमिच्छतो भोजने प्रवृत्तिर्न स्यात् ; भाविभोजने तृक्तिनिरूपितहेतु- त्वस्य प्रत्यक्षप्रमाणजन्यप्रत्यक्षज्ञानाभावात्। अतः 'आगामिभोजनं तृप्तिकारणंः, भोजनत्वात्, पूर्वानुभूतभोजनवत्'; इर्त्युमानैन पूर्वभोजनेऽनुभृतं यत्तपिहे- तुत्वं तद्भाविभोजनेऽपि ज्ञात्वा तृप्तिकामो भोजने प्रवर्तत इति वाच्यम्। तस्मादनुमानमपि प्रमाणम्। इत्थं कणादसुगतमतानुसारिणः प्रत्यक्षमनुमानं चेति द्वयमपि प्रमाणत्वेनाङ्गीकुर्वन्ति। (२०६) शब्दप्रमाणम्-साङ्र्यशास्त्रप्रणेतृकपिलमतानुसारिणस्तु तृतीयं शब्दमपि प्रमाणत्वेनाङ्गीकुर्वन्ति। तथाहि, देशान्तरे कस्यचित् पिता मृतः। आप्तः कश्चितं वृत्तान्तं तत्पुत्रायाचख्यौ। आप्तवाक्यात् पुत्रः पितृ- मरणं निश्चिनोति। तच्च न स्यात् प्रत्यक्षानुमानात्मकप्रमाणद्वयमाताङ्गीकारे; देशान्तरोरपन्नपितृमरणज्ञानस्य प्रत्यक्षानुमानाभ्यामसंभवात्। तस्मात् कपिलम- तानुसारिण: प्रत्यक्षानुमानशब्दात्मकं त्रयमपि प्रमाणत्वेनाङ्गीकुर्वेन्ति। (२०७) उपमानप्रमाणम् -न्यायशा स्त्रप्राणेतृगौत ममतानुसारिण- श्रतुर्थमुपमानमपि प्रमाणत्वेनाभ्युपगच्छन्ति। तथाहि, कश्चित् गवयमृग- १. भूतपश्चकमज्जीकृत्य तत्कायेभूतो देह एवात्मेति वदन्ति लोकायतिका-।]अनहद आकाशं विना भूतचतुष्टयमात्रमज्गीकृत्य तत्कार्यभूतो देह एवास्मेति वदन्ति चार्वाकाः। मृग्यम २. अयमेव वैशेषिकशास्त्रकर्ता। अयं कणभुगिति चोच्यते। ३. सुगत := बुद्धः।

११६ संस्कृतविचारसागरे

मजानान: कुतश्चिदारण्यकपुरुषात् 'गवयो गोसदशः' इति श्रुत्वा कदा- चिदरण्यं गत्वा यदा गवयमृगं पश्यति, तदा आरण्यकपुरुषोक्तं 'गोसदशो गवय' इति वाक्यं तदर्थ च स्मरति। तादृशस्मरणानन्तर 'अय गवयः' इति ज्ञानं तस्य जायते। तच्च ज्ञानं न स्यात् प्रत्यक्षादिप्रमाणत्रयमात्रमभ्युपगम्योप- मानप्रमाणस्यानभ्युपगमे। तस्मादेतादृवशविलक्षणज्ञानहेतुभूतमुपमानप्रमाण- मङ्गीकुर्वन्ति गौतममतानुसारिणः । (२०८) अर्थापत्तिप्रमाणम्-पूर्वमीमांसकैकदेशी भट्टशिष्यः प्रभा- करः पश्चमीमर्थापत्तिमपि प्रमाणत्वेनाभ्युपगच्छति। दिवा अभुञ्जानस्य पुरुषस्य पीनत्वं दृष्ट्रा 'अयं रात्रौ भुङ्क्ते' इति निश्चयो जायते ; रात्रिभोजनमन्तरा दिवा अभुञ्जानस्य पीनत्वानुपपत्तेः। भोजनं पीनत्वहेतुरित्यतः पीनत्वं रात्रिभोज- नस्य कार्यम्। रात्रिभोजनं पीनत्वस्य कारणम्। तत्र पीनत्वमुपपाद्यम्, रात्रि- भोजनमुपपादकम्। तथा चोपपादकरात्रिमोजनस्य ज्ञानं प्रति कारणभूतपी- नत्वरूपोपपाद्यज्ञानं अर्थापत्तिप्रमाणमित्युच्यते। (२०९) अनुपलब्धिप्रमाणम्-पूर्वमीमांसको भट्टः षष्ठीमनुपलब्धि- मपि प्रमाणत्वेनाङ्गीकरोति। वेदान्तिभिरपि षट् प्रमाणान्येव।ङ्गीक्रियन्ते। 'व्यवहारे भट्टनयः' इति न्यायात्। गृहाद्यधिकरणेषु घटादेरभावज्ञानमनुपलब्घेः प्रमाणत्वाभ्युपगमे प्रयोजनम्। यस्य पदार्थेस्य प्रतीतिर्न भवति तत्पदार्थ- विषयकाभावज्ञानं जायते।' अस्या अप्रतीतेरनुपलब्धिरिति संज्ञा। घटादेर- प्रतीत्या घटादेरभावनिश्चयो जायते। इत्थं पदार्थप्रतियोगिकाभावनिश्चयं प्रति कारणीभूतपदार्थाप्रती तिरेवानुपलब्धिप्रमाण मित्युच्यते। (२१०) प्रमाणप्रमयोर्लक्षणम्-प्रमारूपज्ञानकरणं अ्रमाणम्। स्मृतिभिन्नत्वे सत्यबाधितार्थविषयकं ज्ञानं प्रमा। स्मृतिरूपं ज्ञानं न प्रमा । प्रमाज्ञानं हि प्रमातारमाश्रयति, स्मृतिस्तु न प्रमातारमाश्रिता; किन्तु साक्षिणमाश्रितेत्यभ्युपगम्यते। तथव ्रान्तिज्ञानसंशयज्ञाने च साक्ष्याश्रिते इत्यङ्गीकृतम्। अत एव स्मृतिर्भ्रान्तिः संशयश्चेत्येतत्त्रयमपि चिदाभासस- .हिताविद्याया वृत्तिरूपम्, नान्तःकरणस्य वृत्तिरूपम्। ततश्च तत्त्रयमपि न प्रमा- त्राश्रयं, किन्तु साक्ष्याश्रयम्। यदेवान्तःकरणस्य वृत्तिरुपं ज्ञान, तदेव प्रमातार- माश्रयति। अन्तःकरणवृत्तिरूपं ज्ञानमेव प्रमेत्युच्यते। अन्तःकरणवृत्तिरूपत्वा- भावादेव न स्मृतिः प्रमातारमाश्रयति ; प्रमापि न सा भवति। अत एव

चतुर्थस्तरङ्ग: ११७

स्मृतिभिन्नत्वं प्रमालक्षणे देयम्। स्मृतेरबाितार्थविषयकज्ञानत्वेऽपि न स्मृतिभिन्नत्वम्। तस्मादबाघितार्थविषयकं स्मृतिभिन्नमेव ज्ञानं प्रेमेत्युच्यते। नास्मिन् लक्षणे दोषगन्धोप्यस्ति।

(२११) स्मृतिरपि प्रमेति वादिनां पक्ष :- अन्ये तु स्मृतिरूप- ज्ञानमपि प्रमेत्यभ्युपगच्छन्ति। तन्मतरीत्या प्रमालक्षणे न 'स्मृतिभिन्नत्वं' देयम्। तन्मतेनाबाघितार्थविषयकज्ञानमेव प्रमेति वर्ण्यते। भ्रान्तिज्ञानं तु नाबाधितार्थविषयकं, अपि तु बाधितार्थविषयकमेव। तस्मात्प्रमालक्षणस्य न भ्रान्तिज्ञानेऽतिव्याप्तिः। स्मृतिज्ञानमपि प्रमेत्यङ्गीकर्तृमते स्मृतिज्ञानमन्तः-' करणस्य वृत्तिरूपं न त्वविद्याया वृत्तिरूपम्। नापि साक्ष्याश्रयं, अन्तःकरणवृत्तः प्रमात्राश्रयत्वेन साक्ष्याश्रयत्वाभावात।

इत्थं केषांचिन्मते स्मृतिज्ञानमन्तःकरणवृत्तिरूपत्वात् ग्रमा भवति। केषाञ्चिन्मते तु अविद्यावृत्तिरूपत्वान्न प्रमा। भ्रन्तिज्ञानं संशयज्ञानं च सर्व- मतस्थरप्यविद्यावृत्तित्वेन साक्ष्याश्रितत्वेन चाभ्युपगम्यते। न विवादोऽस्त्यत्र। विचार्यमाणे तु स्मृतिज्ञानमप्य विद्यावृत्तिरूपं साक्ष्याश्रयं च ; न प्रेमा। वेदान्त- संप्रदायज्ञा अपि प्रमाज्ञानं षोढा विभजन्ति। स्मृतेस्तत्रानन्तर्भूतत्वात् न स्मृति- ज्ञानं प्रमा। मधुसूदनस्वामिनोऽपि स्मृतिज्ञानं साक्ष्याश्रयमित्येवावोचन्।

(२१२) षडिधाः प्रमाः-इदानीं षडि्घप्रमाः निर्दिश्यन्ते - (१) प्रत्यक्षपमा, (२) अनुमितिप्रमा, (३) उपमितिप्रमा, (४) शाब्दी प्रमा, (५) अर्थापत्तिप्रमा, (६) अभावप्रमा चेति। पूर्वोक्तानि प्रत्यक्षादि- प्रमाणानि क्रमेणैतासां षण्णां प्रमाणां करणानि भवन्ति।

१. यथार्थानुभवः प्रमेति स्मृतिव्यावृत्तं प्रमालक्षणम । यथार्थज्ञानं प्रमेति प्रमालक्षण तु स्मृतिसाधारणमिति विवेकः । २. भ्रमरूपानुभवजसंस्कारजनितस्मृति: बाधितार्थविषय कत्वादयथार्थज्ञानम्।/ अत एव सा अविद्यावृत्तिः, नान्त:करणवृत्तिरूपा; किश्च साक्षिणमाश्रिता, न प्रमातारम्। यथार्थानुभवजसंस्कारजनितस्मृतिरबाधितार्थ विषयकत्वाद्यथार्थज्ञानं भवति। अत एव तादृशस्मृतिज्ञानमन्तःकरणवृत्तिरपम्, नाविद्यावृत्तिरुपम्; प्रमातारमाश्रितं, न साक्षिणम्। तथापि प्राचीना न स्मृतिज्ञानं प्रमेति व्यवहरन्ति। तस्मात् द्विविधस्मृति- रप्यप्रमैव। तयोरयथार्थस्मृतिः अयथार्थरूपा अप्रमा यथार्थस्मृतिः यथार्थरूपा अप्रमा इतीयानेव भेदः।

११८ संस्कृतविचारसागरे

करणलक्षणम्-तत्र प्रत्यक्षप्रमायाः करणं प्रत्यक्षप्रमाणमित्युच्यते। असाधारणकारणमेव करणम्। यत् सकलकार्याणां तुल्यतया कारणं भवति, तद् साधारणकारणम्। कार्यत्वावच्छिन्ननिष्ठकार्यतानिरुपितकारणताशालि यत् तत् साधारणकारणम्। धर्माधर्मादिकं सकलकार्याणां कारणत्वात साधारणकार- णम्। सकलकार्याणां कारणभावमनासाद्य कतिपयकार्याणामेव विशिष्य कारणभावं यद्भजते तद्साधारणकारणम्। कार्येत्वातिरिक्तधर्मावच्छिन्ननिष्ठकार्यतानिरू- पितकारणताशालि यत् तदसाधारणकारणम्। दण्डो हि न सकलकार्याणां कारणं भवति, किन्तु घटादिरूपकार्यविशेषाणामेव कारणं भवति। तस्माददण्डो घटादीनामसाधारणकारणमिति करणमिति चोच्यते। एवमेव प्रत्यक्षप्रमायाः ईश्वरस्तदिच्छादयश् साधारणकारणानि। यस्मादीश्वरादयः सकलकार्याणि प्रति कारणानि भवन्ति, यस्माच्च न किश्चिदपि कार्यमीश्वरादिकं विनोत्पद्यते तस्मादीश्वरादयः साधारणकारणानि। चक्षुरादीनीन्द्रियाणि प्रत्यक्षप्रमां प्रत्यसाधारणकारणानि। अतस्तानि प्रत्यक्षप्रमां प्रति करणानि च भवन्ति । एवञ्च चक्षुरादीनीन्द्रियाणि प्रत्यक्षप्रमाणानीत्युच्यन्ते। (२१३) प्रमातृप्रमाणप्रमाप्रमेयचैतन्यानि-ननु वेदान्तसिद्धान्ते चक्षरादीन्द्रियाणां प्रत्यक्षप्रमाकारणत्वं न युज्यते। तथाहि, वेदान्तसिद्धान्ते चत्वारश्चैतन्यमेदाः सन्ति (१) प्रमातृचैतन्यं, (२) प्रमाणचैतन्यं, (३) प्रमिति- १. केवलासाधारणकारणं करणमित्युक्ते यत्रासाधारणकारणद्वयं प्राप्तं तत्रेदमेव करणमिति विनिगमकाभावादेकस्य द्वाररूपकारणत्वमन्यस्य व्यापारवदसाधारणकारणत्वरूप- करणत्वं चाभ्युपेयम्। यत्तु द्वाररूपकारणं पुरस्कृत्य कार्य जनयति, तदेवासाधारणकारण- रूप करणं भवति। तदथा कपालद्वयं, संयोगद्वारा घटस्योत्पादकत्वात्, घटं प्रति व्यापारवदसाधारणकारणरूपं करणम्। यत्तु व्यापारशून्यं सत् द्वारकारणमनपेक्ष्य साक्षादेव कार्य जनयति, तत् केवलकारणम्, न तु करणम्। यथा कपालद्वयसंयोग: साक्षादेव घटोत्पादकत्वात् केवलकारणं, न तु करणम्। व्यापारवद्साधरणकारणं करणमित्यस्य लक्षणस्य प्रत्यक्षानुमानशब्दाख्यप्रमाणेषु संभवेऽपि उपमानार्थत्त्यनुपलळध्याख्यप्रमाणेष्वसंभवादव्याप्तिः। उपमित्यादीनां जनने विनैव व्यापारमुपमानादीनां कारणत्वसंभवात्पूर्वोक्तकरणलक्षणस्य तत्राव्याप्तिः स्यात्। अतो व्यापार भिन्नमसाधारणकारणं करणमित्यस्य लक्षणस्य निर्दुषत्वात्तदेव सर्वप्रमाणानुगत- करणलक्षणम्। २. आदिशब्देन ईश्वरस्य ज्ञानं, ईश्वरस्य प्रयत्न:, कालः, दिकू, अदृष्ट, प्रागभावः, प्रतिबन्धकाभावश्चेति सप् ग्ृह्यन्ते। अमी ईश्वरादयो नव सर्वकार्याणां साधारण- कारणानि।

चतुर्थस्तरङ्ग: ११९

चैतन्यमथवा प्रमाचैतन्यम्, (४) प्रमेयचैतन्यमथवा विषयचैतन्यमिति। वेदान्तमते प्रमा नाम चैतन्यमेव। तच्व चैतन्यं नित्यम्, नेन्द्रियजन्यम्; तस्मान्नेन्द्रियं तत्कारणमिति चेत्। तन्न चैतन्यस्य प्रमात्वापादिका वृत्तिरपि प्रमेत्युच्यते। तस्या वृत्तेरिन्द्रियं करणम्।

प्रमातृचैतन्य मित्युच्यते। (२) प्रमाणचतन्यम्-इदमेवान्तःकरणं चक्षुरादीन्द्रियद्वारा बहि- निर्गत्य घटादिविषयदेशपर्यन्तं दीर्घीभावरूपपरिणामं प्राम्नोति। ततो घटादि- विषयैः संसृज्य घटादितत्तद्विषयाकारेण च परिणमते। यथा तडाकोदकं प्रणाली- द्वारा बहिनिर्गत्य कुल्यात्मना परिणामं प्राप्य केदारान् प्रविश्य तत्तच्चतुष्कोणा- दिरूपकेदाराकारं भवति, तथैवान्तःकरणमपि चक्षुरादीन्द्रियच्छिद्रद्वारा बहिरनिर्गत्य विषयरूपकेदारं प्राप्य विषयाकार भवति। तत्र देहदेशमारभ्य घटादिविषयदेशपर्यन्तं योऽन्तःकरणस्य दीर्घीभावरूपः परिणामः, स एव वृत्ति- ज्ञानमित्युच्यते। वृत्तिज्ञानरूपो योऽन्तःकरणपरिणामः स प्रमाणमिति कथ्यते। तेनावच्छिन्नं चैतन्यं प्रसाणचतन्यमित्यभिघीयते। (३) प्रमितिचैतन्यमथवा अ्रमाचतन्यम्-केदारं प्रविश्य यथा जलं केदारसमाकारं भवति, तथा घटादिविषयं प्राप्यान्तःकरणवृत्तिरपि घटादिविषयसमानाकारतां भजते। तादृशविषयसमानाकारतयाऽवच्छिन्न- चैतन्यं प्रमाचैतन्यमित्युच्यते। (४) प्रमेयचैतन्यमथवा विषयचैतन्यम्-ज्ञानविषयीभूतघटाद्य- वच्छिचैतन्यं विषयचैतन्यं, प्रमेयचैतन्यमिति चोच्यते। एताः सर्वा: वेदार्थ- संप्रदायविदाचार्यकृतपरिभाषाः । (आ. २१४-२१७) प्रमातृलक्षणम्- (२१४) अवच्छेदवादरीत्या प्रमातृसाक्षिणोः स्वरूपं; विशेषण- लक्षणमुपाधिलक्षणं च - अवच्छेदवादरीत्या ्ा अन्त करण वि शिष्ट चैतन्यं प्रमाता। स एव कर्ता भोक्ता च। अन्तःकरणोपहितचैतन्यं साक्षी। एकमेवान्तःकरणं प्रमातुर्विशेषणत्वेन साक्षिण उपाघित्वेन च भवति। विशेषणलक्षणम्-वस्तुस्वरूपे यस्य प्रेवेशोऽस्ति, तादृशं व्यावर्तकं १. प्रवेश := कार्येण सह संबन्धः।

१२० संस्कृतविचारसागरे

वस्तु विशेषणमित्युच्यते। कार्यान्वयित्वे सति व्यावर्तकत्वे सति विद्य- मानत्वं विशेषणस्य लक्षणम्। पदार्थान्तरेभ्यो विविच्य वस्तुस्वरूपावेदकं यत् तत् व्यावतकमित्युच्यते। इतरेभ्यो भिन्नतया यद्बुद्धयते तद्वयावत्यमित्यु- च्यते। 'नीलो घट' इत्यत्र घटस्य नीलवण विशेषणम्। यतो नीलवर्ण नीलघटस्वरूपे प्रविष्टं सत् रक्तपीतश्वेतादिवर्णविशिष्टघटेभ्यो व्यावर्त्त्य पृथगिमं नीलघटं बोधयति, तस्मान्नीलवर्ण व्यावर्तकं विशेषणञ्च। घटस्तु परिच्छेद्यः, यतः पीतादिवर्णविशिष्टघटादिभ्यो विविच्यायं नीलघटो बुद्धयते। यस्तु विविच्य बुद्धयते पदार्थः, स हि परिच्छेद्यः, व्यावर्त्यः, विशेष्य- मिति चोच्यते। 'दण्डी पुरुषः' इत्यादावपि दण्डादिकं पुरुषस्य विशेषणम्। इत्थं प्रमातुरन्तःकरणं विशेषणं भवति, तस्य प्रमातृस्वरूपे प्रवेशात्। तथा प्रमेयचैतन्याद्वयावत्ये प्रमातृस्वरूपस्य बोधकत्वादन्तःकरणं व्यावर्तकं च भवति। उपाधिलक्षणम्-यस्तु वस्तुस्वरूपे अन्तरेणैव प्रवेश व्यावतको भवति स उपाधिरित्युच्यते। कार्यानन्वयित्वे सति व्यावर्तकत्वे सति विद्य- मानत्वसुपाधिलक्षणम्। नैयायिकमते 'कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नं नभः श्रोत्रम्' इत्यु- च्यते। तन्र कर्णगोलकं श्रोत्रस्योपाधिर्भवति। कर्णगोलकं श्रोत्रेन्द्रियस्वरूपे प्रवेशमन्तरेणव बाह्यभूताकाशाद्विविच्य श्रोत्रेन्द्रियं बोधयति। तस्मात् कर्णगोलकं व्यावर्तकं भवति। 'घटाकाशः प्रस्थपरिमितान्नस्यावकाशं ददाति' इत्यत्र घटः आकाशस्योपाधिरेव। प्रस्थपरिमितान्नावकाशदात्राकाशस्वरूपे प्रवेशं विनैव घटो महाकाशाद्विभज्य घटाकाशं बोधयति। घटस्य पृथिवीकार्यत्वे- नावकाशप्रदत्वासंभवादाकाशस्वरूपे प्रवेशो न युज्यते। तस्माद्घटः आकाश- स्योपाधिरेव। एवमेवान्तः करणोपहितचैतन्यं साक्षीत्यत्र साक्षिणोऽन्तःकरण- स्रुपाधिः । न ह्यन्तःकरणस्य साक्षिस्वरूपे प्रवेशो भवति। किन्त्वन्तःकरणं प्रमेयचैतन्याद्विविच्य साक्षिण बोघयति। तस्मादेकमेवान्तःकरणं साक्षिण उपाघित्वेन प्रमातुर्विशेषणत्वेन च भवति। अन्तःकरणोपहितचैतन्यं साक्षी। अन्तःकरणविशिष्टचैतन्यं प्रमाता। उपाधिना युक्तमुपहितमिति विशेषणेन युक्तं विशिष्टमिति चोच्यते। तत्रान्तःकरणविशिष्टः प्रमातैव कर्ता, भोक्ता,

चतुर्थस्तरङ्ग: १२१

सुखी, दुःखी, संसारी, जीवो भवति। इत्थरमवच्छेदवादरीत्या प्रमात्ा- दिलक्षणं निरूपितम्। (२१५) आभासचादरीक्या जीवसाक्षिणो: स्वरूपम्-आभास- वादे आभाससहितान्तःकरणं जीवस्य विशेषणं, साक्षिण उपाधिश्च भवति। अत एवाभाससहितान्तःकरणविशिष्टचतन्यं जीवः। आभाससहितान्तः- करणोपहितचतन्यं साक्षी। यद्यपि पक्षद्वयेऽपि विशेषणसहितचैतन्यं जीवः, स एव संसारी च; तथापि विशेष्यभागे चतन्ये जननमरणादिसंसारो न संभवति। तस्माद्विशेषणमात्रे संसारः पर्यवस्यति ; स एव विशिष्टचैतन्ये प्रतीयते। (१) क्वचिद्विशेषणगतघर्माणां व्यवहारो विशिष्टे भर्वत। (२) क्वचि- द्विशेष्यगतधर्माणां व्यवहारो विशिष्टे भवति। (३) क्वचिद्विशेषणविशेष्यो- भयगतघर्माणां व्यवहारो विशिष्टे भवति। तद्यथा-(१) 'दण्डेन घटा- काशो नश्यति' इत्यत्र विशेषणीभूतघट एव दण्डेन नश्यति, न तु विशेष्य- भूताकाशः। तथापि विशिष्टे घटाकाशे नाशः प्रतीतो भवति। (२) 'कुण्डली पुरुष: स्वपिति' इत्यत्र विशेषणे कुण्डले स्वापो नान्वेति ; विशेष्ये पुरुषे तु स्वाप: संभवति। तथापि 'कुण्डलविशिष्टः स्वपिति'इति विशिष्टे स्वापव्यवहारो . भवति। (३) 'आयुधपाणिः पुरुषो योद्धुं याति' इत्यत्र विशेषणस्यायुघस्य विशेष्यस्य पुरुषस्य च युद्धाय गमनादुभयोरपि धर्मः विशिष्टे व्यवहियते। प्रकृते त्ववच्छेदवादेऽन्तःकरणं विशेषणं, आभासवादे आभाससहि- तान्तःकरणं विशेषणम् ; द्वयोरपि पक्षयोश्चैतन्यं विशेष्यम्। तस्मिश्चैतन्ये जन्मादिसंसारो न संभवति। किन्तु विशेषणस्यान्तःकरणस्य वा आभास- सहितान्तःकरणस्य वा धर्मभूतो यो जन्मादिरूपः संसारः सोऽविवे किभिर्श्रान्त्या विशिष्टचतन्ये व्यवह्नियते। व्यवहारो नाम प्रतीतिः कथनश्च। अनया रीत्या आभासवादावच्छेदवाद्योर्मेदोऽवगन्तव्यः। (२१६) आभासवादस्य ज्यायस्त्वम्-आभासवादेऽन्तःकरण- मामाससहितं, अवच्छेदवादे तद्रहितं च भवति। द्वयोर्मध्ये आभासवादो ज्यायान्। भाष्यकारैराभासवाद एव स्वीकृतः। अवच्छेदवादे विद्यारण्य- मुनयो दोषमप्याहुः। तथाहि, आभासरहितान्तःकरणवच्छिन्नचैतन्यस्य प्रमातृत्वाभ्युपगमे घटावच्छिन्नचैतन्यस्यापि प्रमातृत्वं प्रसज्येत। यतोऽनतःकरण- वद् घटोऽपि भूतकार्यम्, अन्तःकरणं यथा चैतन्यस्यावच्छेदकं अथवा व्यार्वतक 16

१२२ संस्कृत विचारसागरे

तथा घटोऽपि चैतन्यस्यावच्छेदको व्यावर्तकश्च ; तस्मादन्तःकरणविशि चैतन्यमिव घटावच्छिन्नचैतन्यमपि प्रमाता भवेदित्यापत्तिरपरिहार्या। अन्त करणे आभासस्याङ्गीकारे तु नास्य दोषस्यावकाशः। तथाहि, भन्तःकर पञ्चतन्मात्रसमष्टिसत्वगुणकार्यत्वात स्वच्छम्। घटादयः पश्चीकृतपश्चभूततमं गुणकार्यत्वादस्वच्छाः। यत स्वच्छं तत्राभासः अथवा प्रतिबिम्बो जायते मलिने पदार्थे नाभासो जायते। दर्पणस्य तत्पिधायककोशस्य च मृत्कार्यत्व विशेषेऽपि स्वच्छे दर्पणे मुखस्याभासः प्रतीयते। अस्वच्छे दर्पणपिघायकको न मुखस्याभासः प्रतीयते। एवमेव सत्वगुणकार्यत्वात्स्वच्छेऽन्तःकरणे चैतन्य भास: प्रतीयते। तमोगुणकार्यत्वादस्वच्छे शरीरादौ घटादौ च चैतन्याभा न प्रतीयते। (२१७) अन्त:करणगतद्विविधप्रकाश एव प्रमाता; नान्य :- इत्थमन्तःकरणे द्विविध: प्रकाशोऽस्ति; एको व्यापकचैतन्यस्य प्रकाश अपरः आभासरूपचैतन्यस्य प्रकाशः । शरीरे घटादिषु च व्यापकचतन्य प्रकाश एक एवास्ति, द्वितीय: माभासस्य प्रकाशो नास्ति। तस्मात् द्विवि प्रकाशसहितान्तःकरणविशिष्टचतन्यमेव प्रमाता इत्युच्यते, न त्वेकप्रकाः मात्रसहि तघटा दिविशिष्टचतन्यं प्रमाता। येषां मतेऽन्तःकरणे आभासो नास्ति तेषां मते घटादाविवान्तःकरपं डपि द्वितीय: आभासस्य प्रकाशो नास्ति। अपि च यएकः व्यापकचतन्य प्रकाशोऽन्तःकरणेडस्ति स एव घटादावप्यस्ति। तस्मादन्तःकरणविशि। चैतन्यस्य प्रमातृत्वाङ्गीकारे, घटविशिष्टस्य शरीरविशिष्टस्य कुडयविशिष्टस्य चैतन्यस्य प्रमातृत्वं स्वीकतव्यं भवेत्। इत्थ घटशरीराद्यपेक्षयाऽन्तःकरणे ईट वैलक्षण्यमस्ति। अन्र चायं हेतु :- सत्वगुणकार्यत्वादन्तःकरणं स्वच्छम् ; 3 एव तच्चतन्याभासग्रहणयोग्यं च। इतरपदार्थास्तु तमोगुणकार्यत्वादस्वच्छ अत एव ते चतन्याभासग्रहणायोग्याश्च। आभासग्रहणयोग्यान्तःकरणविशि चैतन्यमेव प्रमातेत्यभिधीयते; न त्वाभा सग्रहणायोग्यघटादि विशिष्टचैतन्यं प्रमा भवति। अत एवाभासवाद: श्रयान्, न त्ववच्छेदवादः ।

१. आभासवादे आभासस्य स्वरूपमधिकतया कल्पनीयं भवति। अवच्छेदवादे न इत्थ यद्यप्याभासवादे गौरवमवच्छेदवादे लाघवं च, तथापि मन्दजिज्ञासोर्बुद्धावाभा वाद: स्फुटमारूढो भवेदित्यनेनाभिप्रायेणाभासवादः स्तूयते। भाष्यकारादीनामप मेवाशयः ।

चतुर्थस्तरङ्ग: १२३

(२१८) प्रमात्रादिचतुर्विधचैतन्यस्वरूपम्-यथाऽन्तःकरणमाभास- सहितमेवास्ते तथा तद्वृत्तिरप्याभाससहितैव जायते। आभाससहितवृत्ति- विशिष्टचैतन्यं प्रमाणचैतन्यमित्युच्यते। घटादिविषयाकारान्तःकरणवृत्त्यारूढं चैतन्यं प्रमेति, यथार्थज्ञान- मिति वोच्यते। प्रमायाः साधनमिन्द्रियं प्रमाणमिति कथ्यते। अत्रेदं ज्ञेयम्-विषयाकारवृत्त्यारूढचैतन्यं प्रमेति कीत्यते। तत्र चैतन्यस्य स्वरूपतो नित्यत्वान्नेन्द्रियजन्यत्वसंभवः। अतश् प्रमाचैतन्यं प्रतीन्द्रियस्य यद्यपि साधन- त्वं न युज्यत एव। तथाप्युपचारेणेन्द्रियस्य प्रमासाघनत्वव्यवहारः। तथाहि, उपाधिशून्यचैतन्ये प्रमाव्यवहाराभावात् विषयाकारवृत्त्युपहितचैतन्ये एव तद्वयवहाराच्च, चैतन्ये प्रमाशब्दप्रवृत्तौ विषयाकारवृत्तेरुपाधित्वात्तस्या वृत्तेरि- न्द्रियजन्यत्वात्तादशवृत्त्योपहितप्रमां प्रत्यपीन्द्रियस्य साघनत्वव्यवहारः । इत्थ- मेवेन्द्रियं प्रमासाधनमिति व्यवहियते। न ह्यन्तःकरणपरिणामाः सर्वेऽपि प्रमात्वेन व्यवहियन्ते। किन्तु शरीरान्तःस्थमन्तःकरण विषयरूपघटादिदेशपर्यन्तं दीर्घीभावापत्तिरूपं परिणामं प्राम्नोति, स परिणाम एव प्रमाणमित्युच्यते। विषयैः सह मिळितस्यान्तःकरणस्य विषयसमानाकारो यः परिणामस्तस्य प्रमेति व्यपदेशः । शरीरान्तःस्थितान्तःकरणदेशमारभ्य घटादिविषयदेशपर्यन्तं दीर्घीभूतस्यान्तःकरणस्य परिणामः प्रमारूपतां घत्ते। तस्मात्प्रमायाः प्रमाण- रूपान्तःकरणवृत्तेश्र नाघिको भेदोऽस्ति। अनेन क्रमेण बाह्यपदार्थानां प्रत्यक्षज्ञानोत्पत्तिदशायामन्तःकरणवृत्ति- बहिर्निर्गत्य विषयीभूतघटादिसमानाकारतां धत्े। शरीरान्तःस्थात्मनः प्रत्यक्ष- काले त्वन्तःकरणवृत्तिर्बहिनिर्गमन विना शरीरस्यान्तरेवात्माकारतां घत्ते। तया आत्माकारया वृत्त्या आत्माश्रितमावरणं निवत्यते। आत्मा स्वस्य प्रकाशेन वृत्तौ प्रकाशते। अनेनैव निमित्नात्मा वृत्तेर्विषय इत्युच्यते। वृत्तिस्थचिदा- भासरूपफलस्य त्वात्मा न विषयो भवति। वर्णितेन प्रकारेण साक्षिरूप आत्मा स्वयंप्रकाशरूपो भातीति सिद्धयति। (आ. २१९-२२३) इन्द्रियसंबन्धं विना 'अहं ब्रह्म' इति ज्ञानस्य कथं प्रत्यक्षतेति तत्वदृष्टिप्रश्नः- (२१९) तत्वदृष्टेः शङ्का-'ब्रह्मापरोक्षज्ञानेन सकलाविधासमूहो नश्यति, न तु परोक्षज्ञानेन' इति प्रागभिहितम्। अत्रैषा शक्का भवति-

१२४ संस्कृतविचारसागरे

'इन्द्रियजन्यमेव ज्ञान प्रत्यक्षमित्युच्यते, ब्रह्मज्ञानं तु नेन्द्रियजन्यमविषयत्वाद्- ब्रह्मण: । "यतो वाचो निवतन्ते अप्राप्य मनसा सह" (तै ब्र. 4-9)' इत्यादिश्रतेः । (आ. २२०-२२२) ब्रह्म न ज्ञानेन्द्रियाणां विषय :- (२२०) ब्रह्म न चक्षुषो विषय :- रुपवतः पदार्थस्य अथवा नीला- दिवर्णस्यैव ज्ञानं चक्षुषा जन्यते। ब्रह्म तु न तादृश; अतो न ब्रह्म नेत्रेन्द्रिय- जन्यज्ञानविषयः। मनुष्याकारेणावतीर्णानां रामकृष्णादीनां मूर्तयो यद्यपि रूपादिमत्यस्तथापि ता मूर्तयो मायिकत्वान्मिथ्या। अतो न ता मूर्तयो ब्रह्म- रूपाः। यद्यपि पुराणादिषु रामकृष्णादीनां ब्रह्मरूपेण वर्णनमस्ति तथापि तद्वचन न तदीयशरीरस्य ब्रह्मत्वबुद्धया प्रवृत्त; किन्तु तदीयशरीराधिष्ठानचैतन्यस्य ब्रह्मत्वबुद्धयेति ज्ञेयम । ननु मनुष्यपशुपक्ष्यादिसर्वशरीराणामप्यधिष्ठानं ब्रह्मचैतन्यमेव । अधिष्ठानचैतन्या भिप्रायेण रामकृष्णादीनां ब्रह्मत्वे सर्वशरीराणामपि ब्रह्मचैतन्यस्यै- वाधिष्ठानत्वान्मनुष्यपशुपक्ष्यादयोऽपि ब्रह्मरूपा भवेयुः । तथा च पश्चादिसमा एव रामकृष्णादयोऽपि भवेयुः। तस्माद्रामकृष्णादीनां जीवान्तरापेक्षया वैशिष्टयसिद्धये तदीयशरीरे एव ब्रह्मबुद्धिरुचिता, न तु तदीयशरीराघिष्ठान- चैतन्यदष्टया तेषु ब्रह्मबुद्धिरिति चेत्। तन्न। शरीरं बाधित्वा रामकृष्णादिशरीराणां ब्रह्मत्वविवक्षणे पश्चादिशरीराणामपि बाधपूर्व ब्रह्मत्वं सिद्धयेत्। बाधाभावे तु जीवान्तराणां शरीरवत् करचरणाद्यवयवसहितस्य रूपक्रियादियुक्तस्य रामकृष्णादेः शरीरस्य निरवयवेन रूपक्रिया दिशून्येन ब्रह्मणा सहाभेदो न घटेत। तस्मात्सावयवं रूपक्रियादियुक्तं रामकृष्णादेः शरीरं न ब्रह्म। परं त्वियान् भेदोऽस्ति-जीवानां शरीरं पुण्यपापाघीन, भूतकार्य च। किश्च जीवानां देहादनात्मपदार्थष्वविद्याबलात् 'अहं, मम' इत्यध्यासो भवति, स चाध्यास आचार्योपदेशान्निवर्तते। रामकृष्णादीनां शरीरं तुन तदीयपुण्यपापजन्यं नापि भौतिकम्। परं तु सृष्टे: प्राक यदा प्राणिनां कर्म फलदानोन्मुखं भवति तदा आप- कामस्यापीश्वरस्य प्राणिनां कर्मानुसारेण 'अहं जगत्सृजेयम्' इति सङ्कल्पो जायते। तेन सङ्कल्पेन जगदुत्पत्तिरूपा सृष्टिर्भवति। तथैव सृष्टे: परमपि 'अहं

चतुर्थस्तरङ्ग: १२५

नगत्पालयेयम्' इतीश्वरस्य सङ्कल्पो जायते। तेन सङ्कल्पेन जगद्रक्ष्यते। कर्मानुसारेण सुखदुःखादिसंबन्ध एव पालनमित्युच्यते। पालनसङ्कल्प- मध्ये उपासकानामुपासनफलत्वेन 'रामकृष्णादिनामसहिता मूर्तयः सर्वेषां प्रतीयन्ताम्' इति चेश्वरस्य सङ्कल्पो भवति। अनेनेश्वरसङ्कल्पेन नामरूपादि- रहिते ईश्वरे रामकृष्णादिनामानि पीताम्बरादिसहितसुन्दरविग्रहाश्चोत्पद्यन्ते। नं ते रामकृष्णादीनां विग्रहास्तदीयकर्माधीनाः । तैश्र रामकृष्णादिविग्रहैः साधूनां सुखं दुष्टानां दुःखं चोत्पदते। यच्छरीरं यस्य सुखदुःखादेरहेतुर्भवति तच्छरीरं तदीयपुण्यपापजन्यमिति न्यायः। अनेन न्यायेन रामकृष्णादीनां शरीरं साधूनां सुखहेतुत्वात्साधूनां पुण्यपुञ्जफलं, असुरादीनां दुष्टानां दुःखहेतुत्वात्तेषां पापफलं च भवति। एंवमवतारपुरुषशरीरस्यापि पुण्यपापाधीनत्वात्तदनधीनत्वोक्तिरसङ्गतेति चेत्। अत्रेदं तत्वम्-जीवेन पूर्वशरीरे कृतपुण्यपापयोः फलमुत्तरशरीरे तस्यैव जीवस्य सुखदुःखादिरूपं भवति। तस्माच्छरीराभिमानवतो जीवस्य पूर्वजन्मनि स्वेनव कृतपुण्यपापयोरघीनमुत्तरशरीरमित्युच्यते। रामकृष्णद्यव- तारपुरुषशरीरं तु साध्वसाधुजनसुखदुःखहेतुत्वात्साध्वसाधु जनकृतपुण्यपापा- धीनमेव, न तु रामकृष्णादिपुण्यपापाधीनम्। अत एव न तेन शरीरेण रामकृष्णादीनां सुखदुःखभोगः। तस्माद्रामकृष्णाधवतारपुरुषशरीरं तदीय- पुण्यपापाद्यधीनं नेति सिद्धम । किश्च रामकृष्णादिशरीरं न पश्चभूतपरिणामः, किन्तु चैतन्या- श्रितमायापरिणामः । पश्चीकृतभूतपरिणामत्वे कृष्णशरीरस्य रज्जुकृतबन्धना- विषयत्वं भागवतादिषु वर्णितमसङ्गतं भवेत्। यद्यपि पश्चभूतकार्ययोगिशरीर- स्यापि बन्धनाविषयत्वं दृश्यते, तथापि योगिशरीरं प्रथमं बन्धनविषयतामापद्यैव पश्चाद्योगम हिन्ना बन्धाद्विमुक्तं भवति। कृष्णादिशरीरं तु न योगिशरीरवद्योग- महिस्ना बन्धाविषयंतां याति ; किं तु स्वभावत एव बन्घाद्यवशम्। तस्मान्नाव- तारपुरुषशरीरं पश्चभूतपरिणामः। भगवत्पादकृतमाण्डक्योपनिषद्धाष्यस्य टीका- यामानन्दगिरिस्वामिभिः रामादिशरीरस्य भूतपरिणामत्वं यदुक्तं तदपि स्थूल- दष्टीनामितरशरीरतुल्यतयैवावतारपुरुषशरीरमपि प्रतीयते इत्यभिप्रायेणेति मन्तव्यम्। अत एव भगवत्पादैर्गीताभाष्योपक्रमे "स च भगवान् स्वां मायां वशीकृत्याजोऽव्ययोऽपि सन् स्वमायया देहवानिव जात इव च लोकानुग्रहं

१२६ संस्कृतविचारसागरे

कुर्वन्निव लक्ष्यते" इति "जगतः स्थितिं परिपिपालयिषुः स आदिकर्ता विष्णुर्देवक्यां वसुदेवादंशेन कृष्ण: किल संबभूव" इति च कृष्णशरीरं माया- कार्यत्वेन वर्णितम्। तस्मान्न भूतेभ्योऽवतारपुरुषशरीरमुत्पद्यते। किन्तु तदुपादनकारणं साक्षान्मायैव। इतरेषां जीवानां देहे 'अहं' इत्यात्मभ्रान्तिरस्ति। रामकृष्णा- दीनां तुन सा आ्रन्तिरस्ति। जीवस्योपाधिभूता 'अविद्या' मलिनसत्वयुक्ता; रामकृष्णादीनामुपाधिभूता 'माया' तु शुद्धसत्वयुता। तस्माज्जीवस्याविद्या- कार्यभूता आ्रान्तिः, रामकृष्णादेर्मायाकार्यभूतसर्वज्ञत्वं चास्ति। 'जीवस्याज्ञान- प्रयुक्ताबरणभ्रान्त्योर्निवृत्तये आचार्यमुखान्महावाक्योपदेशजन्यज्ञानमपेक्षितम्। रामकृष्णादेरावरणभ्रान्त्योरभावेनोपदेशजन्यज्ञानं नापेक्षितम्। तथापि जीवस्यान्तःकरणवृत्तिरूपज्ञानमिवेश्वरस्य मायावृत्तिरूपात्मज्ञानमुपदेशं विनैव जायते। किन्तु न तेन ज्ञानेन किञ्चिदपि प्रयोजनमीश्वराणां सिद्धयति। तथाहि, जीवस्य घटादिज्ञानेनावरणभङ्गो घटादिरूपविषयस्य प्रकाश- श्चेति फलं सिद्धयति। जीवस्य 'अहं ब्रह्म' इति ब्रह्माकारात्मज्ञानोदये तु तादृशज्ञानविषयीभूतस्यात्मन आवरणभङ्गमात्रं ज्ञानेन जन्यते। आत्मरूपो विषयस्तु स्वयमेव प्रकाशते। तस्मादात्मज्ञानेन विषयो न प्रकाशते। एवमीश्वरस्य 'अहं ब्रह्मास्मि' इति मायावृत्तिरूपज्ञानस्य विषयभूतः ईश्वरस्यात्मा आवरणरहितस्वयंप्रकाशस्वरूपोडस्ति। तस्मादावरणभङ्गो वा विषय- प्रकाशो वा नेश्वरज्ञानस्य प्रयोजनम्। यथा जीवन्मुक्तस्य विदुष: आवरणरहित- मात्मानं विषयीकुर्वन्ती 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यन्तःकरणवृत्तिरावरणभङ्गादिप्रयो- जनशून्या भवति; तथवेश्वरस्यापि आवरणभङ्गादिप्रयोजनशून्यं मायावृत्तिरूपं 'अहं ब्रह्मास्मि' इति ज्ञानं विनैवोपदेशादिसाधनमुत्पद्यते। इत्थं रामकृष्णादीनां जीवाद्वैशिष्टयसत्वेनेश्वरत्वं सिद्धयति। तथापि तेषां शरीरं मायाकार्यम्। अत एव न तत ब्रह्मरूपं, किन्तु मिथ्या। मायाकार्यभूत- मवतारपुरुषाणां शरीरं करचरणाद्यवयवोपेतं रूपसहितं चोत्पादितम्। तस्मात्तेषां शरीरं नेत्रेन्द्रियविषयतामापद्यते। तथापि नेत्रेन्द्रियं न ब्रह्म विषयीकरोति। (२२१) ब्रह्म त्वगिन्द्रियस्य न विषयः-त्वगिन्द्रियं तु स्पर्श तदाश्रयद्रव्यं च विषयीकरोति। ब्रह्म तु न स्पर्शरूपं नापि स्पर्शस्याश्रयः । अतो न ब्रह्मणस्त्वगिन्द्रियविषयत्वम्।

चतुर्थस्तरङ्ग: १२७

(२२२) ब्रह्म न रसनाघ्ाणश्रोत्राणां विषयः-रसनेन्द्रियेण रसज्ञानं, ध्राणेन्द्रियेण गन्घज्ञानं, श्रोत्रेण शब्दज्ञानं च जायते। रसगन्ध- शब्देभ्यो विलक्षणं ब्रह्म। तस्मान्न रसनाघ्राणश्रोत्रेब्रह्मणो ज्ञानं जायते। "अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरस नित्यमगन्धवच्च यत्।" (क. 1.3-15) "पराश्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मात्पर।ङपश्यति नान्तरात्मन्"। (क. 2-1-1) इत्यादिना ब्रह्मण इन्द्रियाविषयत्वं बोध्यते। (२२३) ब्रह्म कर्मेन्द्रियाणामप्यविषय :- कर्मेन्द्रियं न ज्ञानसाधनं, किन्तु वचनादिक्रियासाधनम्। तस्मात्कर्मेन्द्रियैन कस्यचिदपि ज्ञानं जायते। इत्थ न केनापीन्द्रियेण ब्रह्मणो ज्ञान जायते। इन्द्रियजन्यमेव ज्ञानं प्रत्यक्ष- मित्युच्यते। तदेवापरोक्षमिति च कीर्त्यते। तस्माद्वह्मणोऽपरोक्षज्ञानं नैव संभवति। शब्देन तु यद्यपि ब्रह्मज्ञानमुत्पद्यते तथापि शाब्दज्ञानस्य परोक्ष- त्वाच्छन्दजन्यब्रह्मज्ञानं परोक्षमेव भवेत्। (आ. २२४-२२५) पूर्वोक्तप्रश्नस्योत्तरम्- (२२४) सुखदुःखादेः साक्षिभास्यत्वादिन्द्रियसंबन्धं विना प्रत्यक्षज्ञानं न जायते इति नियमो नास्ति-इन्द्रियसंबन्धं विना प्रत्यक्ष- ज्ञानं नोदेतीति नियमो नास्ति। सुखदुःखादेर्ज्ञानं न केनापीन्द्रियेण जन्यते, तथापि सुखदुःखादेर्ज्ञानं प्रत्यक्षमेव। तस्मादिन्द्रियसंबन्घजन्यं ज्ञानमेव प्रत्यक्षज्ञानमिति न नियमः । किन्तु यदा विषयेण वृत्तिः संबद्धा विषयाकारा भवति तदा प्रत्यक्षज्ञानं जायत इत्युच्यते। विषयेण सह वृत्तेः संबन्धः १. विषयावच्छिन्नचैतन्यस्य वृत्यवच्छिन्नचेतन्येनाभेद एव प्रत्यक्षज्ञान- लक्षणम्। स चाभेदः क्वचिदिन्द्रियद्वारा भवति। क्वचिच्छन्देन भवति। क्वचिदिन्द्रियादिरूपबाह्यनिमित्तं विनैव शरीरान्तर्जायमानवृत्तिद्वारा भवति। तत्रापि प्रत्यक्षज्ञानमिति व्यपदेशो भवति। चैतन्यस्य स्वरूपतो न कोपि भेदोऽस्ति। किन्तु विषयवृत्तिरूपोभयोपाधिप्रयुक्त- मेदोऽस्ति। तयोरुपाध्योर्भिन्नदेशस्थत्वे तादृशोपाधिषिशिष्टचैतन्ययोर्भेदव्यवहारो भवति। वृत्ते विषयाकारताकाले द्वयोरुपाध्योरेकदेशस्थत्वं भवति। तदैकदेशस्थोपाघिसहित- विषयचैतन्यवृत्तिचैतन्ययोरभेदो व्यवहियते। एवं विषयचैतन्येन सह वृत्तिचैतन्यस्य जाय- मानामेद एव प्रत्यक्षज्ञानमिति,अपरोक्षज्ञानमिति, साक्षात्कार इति चोच्यते। तदिदं प्रत्यक्षज्ञानलक्षणं (1) इन्द्रियजन्यबाह्य घटादिप्रत्यक्षज्ञाने (2) महावाक्यजन्यब्रह्मप्रत्यक्षज्ञाने, (3) बाह्यनिमितं विनाऽन्त रेवोत्यद्यमानसुख- दुःखादिप्रत्यक्षज्ञाने (4) मायावृत्तिरूपेश्वरक्षाने (5) अविद्यावृत्तिरूपरज्जु- सर्पादिज्ञाने चानुगतम्।

१२८ संस्कृतविचारसागरे क्वचिदिन्द्रियद्वारा भवति, क्वचिच्च शब्देन भवति। 'दशमस्त्वमसि' इत्यत्र शब्दाज्जायमानान्तःकरणवृत्तिर्दशमेन स्वात्मना संबद्धा दशमाकारा भवति तस्माच्छब्दुजन्यदशमज्ञानमपि प्रत्येक्षमेव। तथैव प्रमातरि सुखदु:खाद्युत्पत्तिकालेऽन्तःकरणस्यवृत्तिः सुखाकारा दुःखाकारा च भवति। तया वृत्त्या सह सुखदुःखादेः संबन्धो जायते। तस्मातसुखदुःखादेर्ज्ञानं प्रत्यक्षज्ञानमित्युच्यते। पूर्वोत्पन्नसुखदुःखादेर्नाशा- नन्तरं यदा पुरुषस्य तादृशसुखदुःखादिज्ञानं जायते तदा सुखदुःखाद्याकारा अन्तःकरणवृत्तिरुदेति। किन्तु तस्या वृत्तेनेष्टसुखदुःखादिना संबन्धो नास्ति । अतस्तज्ज्ञानं स्मृतिरूपं, न प्रत्यक्षरूपम् । यद्यप्यन्तःकरणधर्मा: सुखदुःखादयः साक्षिमास्यास्तथापि सुखाकार- दुःखाकारान्तःकरणवृत्तिद्वारैव साक्षी सुखदुःखादीन् प्रकाशयति। साक्षि- भास्यपदार्थमपि साक्षी वृत्तिमपेक्ष्यैव प्रकाशयति। तथाहि, शुक्तिरजतं साक्षि- भास्यमेव। तत्रापि साक्षी अविद्यावृत्तिमपेक्ष्यैव रजत प्रकाशयति। परंतु सुख- दुःखादिप्रकाशने अन्तःकरणवृत्तिः साक्षिणः सहायभृता। मिथ्यारजतादि- प्रकाशने अविद्यावृत्तिः साक्षिणः सहायभृता। इत्थ साक्षिमास्यपदार्थज्ञानेऽपि वृत्तिरावश्यिकी। सा वृत्तिर्यत्रेन्द्रियादिबाह्यसाधनजन्या तत्र तस्या वृत्तेविषयः साक्षिभास्य इत्युच्यते। सुखदुःखादिविषयकवृत्तौ बाह्येन्द्रियादिकं न कारणम्। अपि तु सुखाद्युत्पत्तिसमये साघनान्तरापेक्षां विनैव सुखाकारा दुःखाकारा

१. 'अहं दशमः' इति दशमस्य स्वस्वरूपापरोक्षज्ञानं 'दशमस्त्वमसि' इति शब्दप्रमाणजन्यम्। नेन्द्रियेर्मनसा वा दशमप्रत्यक्षज्ञानं जायते। तथाहि, यदि शरीररूपो दशम इन्द्रियवेद इत्युच्यते तर्हि नेत्रेन्द्रियमात्रेण वेद्येत। तथा सति निमीलितनयस्यापि 'दशमस्त्वमसि' इति वाक्याद्दशमज्ञानं जायमानमसङ्गतं भवेत्। तस्माइशमज्ञानं नेत्रेण न जायते। मनस्तु न साक्षाद्वाह्यार्थग्रहणसमर्थम्। आन्तरमेव पदार्थ मनः साक्षात् गृहीयात्। देवदत्तयज्ञदत्तादिसंज्ञाः अपि सूक्ष्मदेहसहितस्थूलदेहे दृश्यन्ते। 'त्वं' 'अहं' इत्यादिव्यवहारोऽपि स्थूलदेहे दृश्यते। स्थूलदेहस्य ज्ञानं मनसा साक्षान्न संभवति। तस्माइशमज्ञान शब्दप्रमाणेनैव जायते। तत्र नेत्रं मनश्च सहायतां प्रतिपद्येते। २. सुखदुःखादयो बुद्धेरेव धर्मा:, नात्मनः । अत एव ते बुद्धेः सत्वे जाग्रत्स्व- प्रयोरेव प्रतीयन्ते। सुषुप्ते बुद्धेरभावात्सुखदुःखादिप्रतीतिनास्ति। तथा चोक्तम्- "रागेच्छासुखदुःखादि बुद्धौ सत्यां प्रवर्तते। सुषुप्तौ नास्ति तन्नाशे तस्माद्बुद्धेस्तु नात्मनः ॥।" इति

चतुर्थस्तरङ्ग: १२९

चान्तः करणवृत्तिर्जायते। तस्यां वृत्तावारूढ: साक्षी सुखदुःखादीन् प्रकाशयति। अतः सुखदुःखादिकं साक्षिभास्यमित्युच्यते। (२२५) ब्रह्मज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वोपपत्तिः तत्वदृष्टेमेदभ्रमनि- वृत्तिश्च-बाह्यघटादिभि: सहान्तःकरणवृत्तेः संबन्धो नेत्रादीन्द्रियद्वारा जायत इति घटादयो न साक्षिभास्याः । अन्तःकरणवृत्तियदा ब्रेह्माकारा भवति तदा सा वृत्तिर्न बहिर्गच्छति, किन्तु शरीरस्यान्तरेव वतेते। तया वृत्त्या सह ब्रह्मण: संबन्धोऽस्ति। तस्माद् ब्रह्मज्ञानमपि सुखदुःखादिज्ञानमिव प्रत्यक्ष- रूपं भवति। परं तु सुखाकारदुःखाकारवृत्तिषु बाह्यसाधनापेक्षा नास्ति। तस्मात्सुखदुःखादयः साक्षिभास्याः । ब्रह्माकारान्तःकरणवृत्तौ तु गुरुमुखा- च्छतवेदान्तवाक्यस्य श्रोत्रेन्द्रियसंबन्रूपबाह्यसाघनमपेक्ष्यते। तस्माद् ब्रह्म न साक्षिमास्यम्। इत्थं यत्र विषयेण सह वृत्तिः संबद्धा भवति तत्र प्रत्यक्ष- ज्ञान भवति। 'अहं ब्रह्मास्मि' इति वृत्तेः विषयेण ब्रह्मणा सह संबन्धसत्वात् ब्रह्मज्ञानं प्रत्यक्षं भवितुमहेति। यत्र धूमदर्शनेन वह्विज्ञानं जायते तत्र धूमज्ञानं प्रत्यक्ष, वहिज्ञानं तु न प्रत्यक्षम्। चक्षुर्द्वारा निगेतान्तःकरणवृत्तेधूमेन सह संबन्धोऽस्ति ; अतो घूम-

१. "चक्षो: सूर्योऽजायत।" "आदित्यश्चक्षुत्मूवा अक्षिणी प्राविशत्।" (ऐ. 1-2) इत्यादिप्रमाणेन चक्षुषि सूर्याेदोऽस्ति। अङ्गल्यादिरूपाल्पावरणेन सूर्यतिरो- धाने ब्रह्माण्डान्तर्वर्तिसूर्यस्य प्रकाशोन दश्यते। आवरणनिवृत्तौ तु चक्षुर्गतान्तःकरणवृत्त्य ब्रह्माण्डान्तर्वर्तिसूर्यस्य प्रकाशो दशयते। एवमेव साक्षिरूपे आत्मनि ब्रह्मणोऽमेदोऽस्ति। तस्यान्त:करणगताज्ञानांशरूपस्वल्पावरणेनाच्छादने सर्वत्र परिपूर्ण ब्रह्म न प्रत्यक्षतया भासते। यदा शरीरान्तर्जायमानब्रह्मात्माभेदाकारवृत्त्या पूर्वोक्तावरणस्य भज्गो जायते, तदा गृहान्तर्गत स्याकाशस्यासङ्गत्वादिज्ञानेन महाकाशस्यासङ्गतवादिज्ञा नोदयवत् सर्वत्र परि- पूर्णब्रह्मण: स्वप्रकाशत्वरूपेण भानं भवति। २. यथा ब्रह्म न साक्षिभास्यं तथा चिदाभाससहितान्तःकरणवृत्तिरूपप्रमातुरप्य- गोचर भवति। दीपान्तरापेक्षां विना केवलनेत्रस्य यथा दीपो विषयो भवति, तथा ब्रह्म केवलायाः 'अहं ब्रह्मास्मि' इति ब्रह्माकारान्तःकरणवृत्तर्विषयतां प्रतिपद्यते। तस्मादूब्रह्म न प्रमातृभास्यमपि। किन्तु स्वप्रकाशं प्रत्यन्य प्रकाशापेक्षारहितसव- भासकस्वयंप्रकाशस्वरूपं ब्रह्म। 'मलेन मलं हन्यात्' इति न्यायेन वृत्तिब्रह्मणः आवरणभङ्ं करोति। सोऽयं वृत्तिप्रयुक्तावरणभङ्ग एव वृत्त्या ब्रह्मणो विषयीकरण- मित्युच्यते। न प्रकारान्तरेण वृत्या ब्रह्मणो विषयी करणं संभवति। साक्षी बाह्यसाधनापेक्षां विनैव 'अहं ब्रह्मास्मि' इति वृत्तिरूपं तत्त्वज्ञानं प्रकाशय ति। अतएव तत्त्वज्ञानं साक्षिमास्यमित्यभिधीयते। 17

१३० संस्कृत विचार सागरे

ज्ञानं प्रत्यक्षमित्युच्यते। लिङ्गज्ञानरूपानुमानप्रमाणजन्यान्तःकरणवृत्तिः शरीरस्यान्तरेव वह्याकारं भजते। न हि वृत्तेर्वहिना सह संबन्धोऽस्ति ; तस्माद्वद्विज्ञानं न प्रत्यक्षम् । इत्थं यत्र वृत्त्या सह विषयस्य संबन्धो भवति तत्र प्रत्यक्षज्ञानं भवति। यत्र वृत्त्या सह विषयस्य संबन्धो न भवति तत्र परोक्षज्ञानं भवति। यत्र विषयो देशान्तरस्थो नष्टो भावी वा, तत्रानुमानेन शब्देन वा विषयाकारा वृत्तिः शरीरस्यान्तरेव भवति; तदोत्पद्यमानं ज्ञानं परोक्षमित्युच्यते। इन्द्रियजन्यज्ञानमेव प्रत्यक्षमिति न नियमः। सुखदुःखादिज्ञान- मिन्द्रियाजन्यमपि प्रत्यक्षमेव भवति। दशमपुरुषज्ञानं शब्दजन्यमपि प्रत्यक्षमेव भवति। अनेन न्यायेन श्रीसद्गुरुमुखाच्छूतमहावाक्यरूपवेदशब्दजन्यब्रह्मज्ञान- मपि प्रत्यक्षमेव भवति । श्रीसद्गुरोरेवंविधमुपदेश श्रत्वा बुद्धिमानुत्तमाधिकारी तत्त्वदृष्टि: स्वात्मानं ब्रह्मरूपेण विदित्वा भेदभ्रमं विजहौ। 'अहं ब्रह्मास्मि' इति वृत्तौ निरावरणं ब्रह्म भाति। तत्त्वदृष्टिरेवमुवाच-

निरावरणनिर्भासमहं ब्रह्मेति बुद्धवान्। श्रीसद्गुरोः प्रसादेन ह्यखण्डाकारवृत्तितः ।

इति श्रीवासुदेवव्रह्मेन्द्रसरस्वतीविरचिते विचारसागरे उत्तमाधिकारिण उपदेशनिरूपणं नाम चतुर्थस्तरङ्ग:॥

१. यस्यान्तःकरणं पूर्वपुण्यपरिपाकवशादत्यन्तं शुद्धमस्ति, यस्य गुरूपदिष्ट- महावाक्यरूपशब्दप्रमाणेन सुदृढो बोधो जातः, यस्य च तादृशसुदृढबोधोदयानन्तर संशयादिनिवृत्तये श्रवणादिसाधनान्तरं नापेक्षितं स पवोत्तमाधिकारी। यस्य त्वन्त :- करणे नात्यन्तं शुद्धं किन्त्वीषन्मलविक्षेपादिदोषयुक्तं, स मध्यमाधिकारी; अथवा कनिष्ठाधिकारी। महावाक्यरूपशब्दादपरोक्षज्ञानोदयानन्तरमपि संशयादिनिवृत्तये तेन श्रवणादिकमनुष्ठेयम्।

अथ मध्यमाधिकारिण उपदेशनिरूपणं नाम

पश्चमस्तरङ्ग:

(आ. २२६-२५१) गुरुवेदप्रभृतीनां व्यावहारिकसत्ताप्रति- पादनम्- (२२६) वेदेन गुरुणा चाद्वैतज्ञानोदयासंभव इत्यदृष्टे: प्रश्नः- श्रीसद्गुरुमुखा दुपदिष्टवेदान्तवाक्यप्रमाणादद्वैतब्रह्मात्मसाक्षातकारो जायत इति पूर्वतरङ्गे उक्तम्। तच्छृत्वा अदृष्टिनामकद्वितीयशिष्य एवं शङ्कते-किं गुरुर्वेदान्ताश्च सत्या उतासत्याः । आद्यपक्षे अद्वैतहानिर्द्वैतसिद्धिश्च। द्वितीये मिथ्याभृतमरीचिकोदकेन पिपासानपगमवदसत्यभूतगुरुवेदान्तैः संसार- दुःखानिवृत्तिः पुरुषार्थासिद्धिश्र। एवं पक्षद्वयेऽप्यद्वैतज्ञानोदयासंभव एवेति शङ्कराचार्यस्थापितमद्वैतमतमप्रामाणिकमेवेति मम शङ्कां कृपयाऽपनेतुमर्हसीति शिष्यः पृच्छति।

(आ. २२७-२४९) श्रीसद्गुरोरुत्तरम्- (आ. २२७-२२९) शाङ्करमतस्याद्वैतस्य प्रमाणिकत्ववर्णनम्- (२२७) शाङ्करमतस्य प्रामाणिकत्वे व्यासवचनम्-श्रीव्यासेन वायवीयकूर्मादिपुराणेषु शाङ्करमतमधिकृत्यैवमुच्यते- "कलौ युगे तु वेदार्थो वर्ण्यते ह्यन्यथाऽन्यथा। शङ्कराचार्यरूपेण शिवः साक्षात्तदा किल। अवतीर्यान्यथाभूतं जैनबौद्धादिकं मतम्। निर्मूलयिष्यत्यखिलं वेदवाक्यैः सयुक्तिभिः ॥ उद्धृत्य मूर्ति (लिंङ्गं.) गङ्गायाः स्थापयिष्यति वै प्रभोः। सूर्यालोकेन जगतो ह्यन्धकारविनाशने। यथावस्थितभानं तु पदार्थानां यथा भवेत्। नाशश्च विपरीताख्यभावनाया यथा भवेत् । सर्वसंशयनाशश्च भगवत्पूज्यपादभृत्। शङ्करोपि तर्थैवैह लो कानुग्रहकाड्क्षया ॥

१३२ संस्कृतविचारसागरे

वेदार्थविषयाज्ञानं भ्रान्तिसंशयकारणम्। निश्शेषं नाशयित्वाऽसौ साधयित्वाडदूयं परम् ॥

अद्वयब्रह्मविद्यां च स्थापयेदवनीतले। अन्यथा वर्णयेद् यस्तु वेदार्थ स तु मूढधीः ॥" इति। महेतिहासे शिवरहस्ये नवमांशे च शाङ्करमतस्यौपनिषदत्वमुच्यते- "शिवे मदंशसंभूतः शङ्करः शङ्करोत्तमः । चतुर्मिः सह शिष्यैश्र कलाववतरिष्यति ॥ तस्मै चोपनिषद्विद्या मया दत्ता महेश्वरि। भूमौ पाषण्डषण्डानां खण्डनं स करिष्यति" ॥ इत्यादिना। इतिहासपुराणानां च वेदार्थोपबृंहण एव उपयोग इत्यभियुक्तवचनमपि- "बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति। इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्" ॥। इति। (२२८) अद्वैतमेव प्रामाणिकमिति वाल्मीकेरप्यभिप्रायः- श्रीवाल्मीकिरादिकविराडखिलार्थदर्शी महर्षिरुत्तररामायणे वासिष्ठाखयग्रन्थे सर्वोपनिषत्सूत्रभूतमाण्डक्यार्थाविष्करणप्रघाने श्रीरामवसिष्ठसंवादरूपेणाभि- व्यक्तवार्तिकात्मके उपक्रमा दिष डिघतात्पर्य लिङ्गेर्दष्टान्तसह स्त्ररितिहा सशतैश्राद्वैत- मेव प्रमाणमिति निरूपयति। तत्राप्यद्वैतमतसारभूतदृष्टिसृष्टिवादैकजीववादैक-

१. "यत्संकोचविकासाभ्यां जगत्प्रलयसृष्टयः । निष्ठा वेदान्तवाक्यानामथ वाचामगोचरः ॥ प्रातीतिकत्वं वेदान्तसिद्धान्ते जगतः स्फुटम् । अतः सुप्ौ जगल्लीनं प्रबोधे जायते पुनः ॥ दृष्टिसष्टिमिमां ब्रह्मानुभवी बदुमन्यते। बद्धो मुक्तो महाविद्वान् अज्ञ इत्यादिभेदतः ॥ एक एव सदा भाति नानेव स्वप्रवत्स्वयम्। अतः स्वयुत्तयै वान्येषामाभासानामषि ध्रुवम्। मुक्तिं जानाति हे देवा आत्मना ह्मात्मविद्वरः । स्वसंसारदशायां तु स्वम्रान्त्या सर्वदेहिनाम्॥ आभासानां च संसारं वेद युक्ति तथैव च। तुच्छाSनिर्वेचनीया च वास्तवी चेत्यसौ त्रिधा। ज्ञेया माया त्रि्भिर्बोधैः श्रौतयौक्तिकलौकिकः । इति ॥

पञ्चमस्तरङ्ग: १३३

सत्तावादानेव पुनः पुनरत्यादरेणानेकेतिहासैः सम्यक् प्रतिपादयति च ।

श्रीमच्छङ्करभगवत्पादप्रणीतभाष्यमेव यथार्थव्याख्यानमिति सिद्धयति। इत्थं

विरुद्ध इति च श्रीहर्षमिश्रेः खण्डनग्रन्थे निरूपितम्। भेदघिकारादिग्रन्थेप्वपि भेदवादस्यायुक्तत्वं प्रदर्शितम्।

त्वान्नारायणादिसद्गुरुसंप्रदायागतत्वाच्च शाङ्करमद्वैतमतमेव साधु। सर्वैः श्रेयोर्थिभिरादरणीयञ्च।

(२२९) भेदवादतिरस्कार :- जैनादिमतवद्वेदबाह्यतया प्राचीन- महर्षिवचनविरोघाच्च भेदवादो न प्रमाणम्। आस्तिकविषये भेदवादखण्डन- युक्तीनां प्रदर्शन नापेक्षितमिति कृत्वा, स भेदवादः श्रतिवचनविरुद्ध इत्येव प्रदर्श्यते-कठोपनिषदि भेदवासना भयहेतुः, सर्वदुःखनिदानं, ततः सा वासना दूरीकर्तव्येति मृत्युना नचिकेताः उपदिष्टः। तस्माद्वेदवासना सर्वात्मना मनसो निर्मूलमुन्मथनीया। सततमद्वैतनिष्ठाऽभ्यसनीया श्रेयोऽर्थिना। तथा हि श्रुतय :- "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति," (क. 2-1-11 & बृ. 4-4-19) "द्वितीयाद्वै भयं भवति" (बृ. 1-4-2) "अन्योऽसावन्यो- डहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेवं स देवानाम्" (बृ. 1-4-10), "उदर- मन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति" (तै. ब्र. 7) इति। तासां चायमर्थः-य इह परमात्मनि प्रत्यगभिन्ने त्रिविघपरिच्छेदत्रिविधभेदशून्ये नानेव ('इव' शब्दादविद्यमानमेव भेदं) पश्यति स मृत्वा मृत्वा पुनः पुनर्जायते। द्वैताभिनि- विष्टस्य सदा भयमेव चिन्मात्रस्वस्वरूपात्पृथक् ज्ञेयत्वेन ध्येयत्वेन वा वस्त्वन्त- रमस्तीति मन्वानः पशुप्रायः। अणुमात्रमपि भेदं पश्यतो महद्यं भवति। दुःखनिदानभूतो भेदवादः श्रेयोजथिना सर्वथा विस्मर्तव्यः। द्वैतवचनं यावदनु- स्मर्यते तावदद्वैतसाक्षाक्तारो नोदियात् इत्यदृष्टिनामकं शिष्यं गुरुरुपदिदेश। (आ.२३०-२४०) दृष्टान्तत्वेन राजामात्यभच्छुकथाप्रस्ताव- (२३०) भच्छो: स्वाधिकाराद् अंश :- हे सोभ्य! द्वैतवचनानु- स्मरणं दृढतरप्राचीनाद्वैतानुभवसंस्कारजन्याम तिदृढामप्यद्वैतस्मृति प्रतिबभ्नाति,

१३४ संस्कृतविचारसागरे तत्वसाक्षात्कारं दूरीकरोति चेत्युपपादयितुं काश्चन कथां प्रस्तौमीति भर्छकथां गुरु: शिष्यं प्रति कथयति :-

आसीत्कस्यचिद्राज्ञो भर्च्छुर्नाम प्रधानामात्यः । स च स्वायत्तीकृत- सकलराज्यकार्योऽभवत्। तस्य प्रभावं दृष्टेतरे राजोपजीविनस्तस्मिन्नीर्ष्यालवः संजाताः। तथापि राज्ञो निरतिशयप्रेमास्पदीभूताय भर्च्छवे नापकर्तुमशकन्। तदा ते सङ्गीभूय भच्छुनिरसनोपायमालोच्य रहसि तद्राष्ट्रस्थान् दस्यून् लुण्ठ- नाय प्रेश्यामासुः। दस्युभिलुण्ठिते राष्ट्र राजा राष्ट्रस्य सहसोपनतमुपप्ठवं श्रुत्वा सभां सम्मेल्य तत्रस्थान् मुख्याधिकारिणो दस्युविद्रावणाय नियोजयामास। ते सर्वे सङ्गीभूय राजानमेवमवोचन् -- 'स्वामिन्। सदा भच्छु भवान् श्राघते, आपत्काले चास्मान् नियोजयति। किमित्यसौ भर्च्छुरिदानीं न नियुज्यते' इति । श्रुत्वैतद्र्च्छुः साञजली राजानमाह-'स्वामिन्! यद्याज्ञाप्यते तइर्च- स्मिन्नेव क्षणे गत्वा रिपून् जित्वाSSगमिष्यामि' इति। तहिं तथव क्रियतामिति राजा भच्छेमाज्ञापयांचकार। भच्छुरपि तत्क्षणमेव शत्रुन् विद्राव्य राज्ये सस्यादिकं संरक्ष्य सर्वेषां क्षेममातनोत। भच्छोजयं श्रत्वेतरे राजपुरुषाः युद्धे भच्छुर्मृतः, इति राजानमावेदयासुः । विवेकविकलो राजा तेषां व्यलीकवचनं विश्वस्य भर्च्छुस्थाने तेष्वन्यतमं नियुज्य तस्मै शिबिकछत्रचामरादिचिरुदं च कल्पयामास। नूतनो मन्त्री यथा भर्च्छुर्न राष्ट्रमागच्छेत, यथा च राज्ञः स्वप्ेऽपि भर्च्छुज्ञानं न स्यात्तथोपायशतैः संविधानमकरोत्।

(२३१) भर्च्छो: संन्यास :- मर्च्छुरखिलमिमं ज्ञात्वैवम चिन्तयत्। 'नेदानी मम राजनिकटं गन्तुमुचितम्। योहमरोगेण दृढेन गात्रेणाविकलै- रिन्द्रियैश्र संपन्नः सर्वभोगोपकरणभरितेषु रम्येषु हर्म्येषु निवसन् स्वलावण्या- वधीरिताप्सरोभिः कामिनीभिरनवरत रममाणो दिव्यान् भोगान् भुन्जान एव कालमेतावन्तमनयम्। तस्य मे मरणान्ता विपदिदानीमापतिता। घिङ् मां मूर्खमियन्तं कालं भङ्गुरेषु भोगेषु निमझ्नम्। मत्समः कोऽन्योडस्ति मूढ: इत्येकान्ते स्थित्वा याभिर्मोहित एतावन्तं कालं श्रेयोमार्गाद्दूरीकृतोऽमूत्तासा- मङ्गनानां प्रत्येकमङ्गानामत्यन्तमशोभनतामतिजुगुप्सावहतां, दारापत्यघनादी- नामनधिकदुःखनिदानतां च भूयो भूयोऽनुचिन्तयन भोगाद्विरतस्तपस्वी संबभूव

पश्चैमस्तरङ्ग: १३५.

(आ. २३२-२३९) भच्छोरवैराग्यवर्णनम्- (२३२) पराधीना सेवा दुःखहेतुः । एकान्ते सुखम्-नाना- विचित्ररसैः सूपाज्यशाल्यन्नश।कद घिधृतपायसापूपाद्यने कप्रकारैरन्नपाना दििि तृप्तिमनापन्नामिमां जिह्वामेतावन्तं कालं वृथा पोषितवानस्मि। इतः परं न तथेमां जिह्वां पुष्णीयाम्। क्षुघां शमयिंतुं किं न सन्ति वने विविधानि कन्द- मूलशाकफलादीनि। पिपासोपशमनाय किं न सन्ति विमलजलाः सरितस्त- डाकानि च। निवासाय हर्म्यतलादप्यतिशयिताः वातातपवर्षाद्यनुपद्रुता गुहाः किं न सन्ति। प्रादेशमात्रोदरपूरणाय किमनया श्ववृत्त्या राजसेवया। ममे- दानीमत्र वने पृथिवी शय्या, बाहू उपबहौं, कन्दमूलादीन्याहार:, निर्मलोदक- पानपात्रं चाञ्जलिरेव। तथा चोक्तं भागवते- "सत्यां क्षितौ किं कशिपोः प्रयास- र्बाहौ स्वसिद्धे हयुपबर्हणैः किम्। सत्यञ्जलौ किं पुरुषान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलैः" (2-2-4.) "चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाडिघ्रपाः परभृतः सरितोऽप्यशुष्यन्। रुद्धा गुहाः किमजिनोऽवति नोपसन्नान् कस्माद्धजन्ति कवयो घनदुर्मदान्धान् ॥" (2-2-5.) इति। इत्थं भच्छुर्विचारयन् विषयभोगेषु नानादोषान् दृष्ट्रा एकान्तस्थितेरेव परमानन्दप्रदीपकत्वं निरचिनोत्। स्त्रीपुत्रधनादीनां दुःखनिदानत्वमेकान्त- स्थिते: सुखहेतुत्वं च भरच्छुर्यथा निश्चिकाय तथेदानीं वर्ण्यते- (२३३) एकान्तसेविनः सर्वभौमादिब्रह्मपर्यन्तानन्दलाभ :- तथाहि-उदघिमेखलाया वसुधाया अधिपस्याप्रतिहतपराक्रमस्य नताखिलसाम- न्तस्य नवयौवनस्य सर्वविद्याविशारदस्यानुकूलसकलपरिवारस्य सार्वभौंमस्या- नन्दो मानुषानन्द इत्युच्यते। सोऽप्यानन्दः सातिशय एव। ततः शतगुणि- तानन्दो मेनुष्यगन्धर्वस्य। ततोऽपि शतगुणानन्दो देवैगन्धर्वस्य। ततो- १. अस्मिन्नेव कल्पे मनुप्यो भूत्वा पुण्यविशेषाद्रन्धर्वत्व यः प्राप्तः स मनुष्य- गन्घर्वः । २. पूर्वकल्यानुष्ठितधर्माधिक्यादस्मिन् कल्पादावेव गन्धर्वत्व यः प्राप्तः स देवगन्घर्वः।

१३६ संस्कृतविचारसागरे

डपि शतगुणानन्दः पितृणाम्। ततः शतगुणानन्दः आजानदेवस्य। ततः शतगुणानन्दः कर्मदेवस्य। ततः शनगुणानन्दो मुँख्यदेवस्य। ततः शत- गुणानन्द इन्द्रस्य। ततः शतगुणानन्दो बृहस्पतेः । ततः शतगुणानन्दः प्रजापतेः । ततः शतगुणानन्दो हिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणः । त्रिविधपरिच्छे- दरहितस्य ब्रह्मणस्त्वानन्दो निरतिशयः तारतम्यरहितः। न तत्र दुःखलेशोप्यस्ति। इत्थं प्राप्तव्यस्यानन्दस्य क्रमस्तैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्लयामष्टमानुवाके वर्णितः। सार्वभौमा दिब्रह्मान्तमानन्दमेकान्तवासी अकामहतः श्रोत्रियोऽनवरतमनुभवति। अतः एकान्ते सुखमस्ति। दारापत्यधनासङ्गस्तु सदा दुःखप्रद एवेति भर्च्छ- र्निधारयामास। (आ.२३४-२३७) स्त्रीसङ्गजदुःखवर्णनम्- (२३४) स्त्रीसङ्गो दुःखहेतु :- यस्य पूर्वपापवशात्कुरूपिणी दुर्भाषिणी च स्त्री प्राप्ता तस्य हृदयं सदा दुःखाक्रान्तमेवास्ते। निर्विण्णहृदयः स एवं मन्यते-स्त्रीरूपमिदं पिण्ड मूत्रपुरीषाद्यनेकाशुचिपदार्थपरिपूर्ण भाण्डम्। भगवन् ! कस्य वा मम पापस्य शिक्षणायेयं भवता मे दत्ता। महिषस्य महिष्यामिव, पिशाचस्य पिशाच्यामिव, उष्टस्योष्ट्रयामिव, गर्दभस्य गर्दभ्या- मिव मनुष्यस्यापि तिर्यगादेरिव सर्वाशुचिनिघानायां स्तिरियां मोहो जायते। वैराग्यमन्तरा व्यभिचारादिदोषरहितायाः स्त्ियाः परित्यागे महान् दोषः अस्या मम स्त्रियाः कुत्सितमिदं रूपं दुर्भाषणं च मम पूर्वकर्मानुसारेण प्राप्तम्। इत्येवमहर्निशं क्केशमनुभवति कुरूपिणीपतिः। यदि पुनर्मार्या रूपवती मधुरभाषिणी च दैववशाद्भवति तदा सा कुरू पिणीमपेक्ष्याप्यधिकदुःखहेतुभेवति। काञ्चनप्र तिमावत्कान्ता भार्या तु प्रेम्णा पुरुष निर्जित्य, तं कामैकपरायणं, धर्माद्यनुष्ठानपराङ्गमुखं च कृत्वा परम- पुरुषार्थाभागिनमेव विदधाति।

१. पितृलोकेषु चिरकाल ये वसन्ति, अन्निष्वात्तादयस्ते पितरः। २. कल्पारम्भ एव ये देवत्वं प्राप्तास्ते आजानदेवाः । ३. अस्मिन् कल्पे अश्वमेधादिकत्वनुष्टानेन प्राप्तानन्तैश्वर्याः आजानदेवैरुपास्यमाना ये ते कर्मदेवाः। ४. यमाभिवायुसूर्यचन्द्रादिप्रधानदेवाः मुख्यदेवाः। केचितु यमादिहिरण्यग- भन्तिदेवान्, अष्टौ वसून्, द्वादशादित्यान्, एकादश रुद्रानित्येवमेकत्रिशद्देवांश्च मुख्य- देवानाहुः ।

पश्चमस्तरङ्ग: १३७

(२३५) स्त्रीसङ्गाद्वननाश :- स्तियां कामपराघीनः पुरुषः तस्याः विषसंसृष्टमधुवदापातमधुरमालापं श्रत्वा व्यामुग्घचित्तः कामान्धः स्वमेऽपि तामेव स्मरन्निरुद्यमो न घनादयर्जनाय यतते। गृहे वा बहिर्वा यत् धनाभरणव- स्त्रादिकं लभ्यते तत्सवं स्वेष्टदेवतायै भार्यायै समर्पयति भक्तिपूर्वकम्। सन्मार्गप्रदर्शकमातापितृगुर्वादीन् न मनसाऽपि स्मरति। स्त्रीरूपः कर्षकः पुरुषरूपं लुलायं मोहमय्या नासारज्ज्वा सुदृढं बध्वाSSकृष्येतस्ततश्चालयति।

(२३६) स्त्रीसङ्गाद्वर्मनाश :- पञ्जरबद्धः शुको यथा विना विवेकं शुभाशुमानि वचनान्यनुवदति, तथैव कामी पुरुषो धर्माधर्मावजानन् कान्तो- पदेशमनु मातापित्रादीन् गुरूनघिक्षिपति। यथा च बहीं बर्हिण्याः पुरतो बहुधा केकालापपूर्वकं ताण्डवं कुर्वस्तां तोषयति, तथैव कामातुरः कामिनीव- चनमलङ्गयन् नानावेषधारणेन नटंस्तामाह्लादयति। कामी विवेकाद्ीयते। धर्माद् भ्रष्टो भवति च। मद्यपो यथा मद्यदुर्गन्घमविगणयन् भ्रान्तो वीथ्यां नष्टसंज्ञो भ्रमति, तथा कामान्धौ स्त्रीपुमांसौ विवसनौ अत्यन्तामङ्गलमशुचि मलिंन च देहमन्योन्यं गाढमालिङ्ग्य निर्लज्जौ लुठतः। काममृद: संस्कृतम- तीनामपि विवेकिनामपि बुद्धिं क्षणेन मलिनयति। अत एवाघतिशास्त्रा अपि कामपरवशाः स्त्रीपुरुषाः स्वकीयपरकीयत्वगम्यागम्यत्वादिव्यवस्थामन्तरा धर्मा- धर्मविवेकविकला: परस्परं रमन्ते। एवं कामपरवशता पुरुषं वा स्त्रियं वा धर्माधर्मविकेकात प्रच्याव्यानेकानर्थप्रदान्यशुभानि कर्माणि कारयति। एवं स्त्रीव्यक्ति: कामाभिवर्धनेन पुरुषबुद्धिमोहनद्वारा नानाविधदुष्कृताचरणद्वारा च नानादुःखनिदानमिति विचार्य विवेकिनो मुनयः स्त्यादिविषयेभ्यो विरक्ता एकान्ते रमन्ते। (२३७) स्त्रीसङ्गाद्विन्दुनाश :- प्राणिभि: प्रतिदिनं भुज्यमानान्नपा- नादिरसपरिणामो बिन्दुः । स एव रेतः इति चरमधातुरिति चोच्यते। सर्व- प्राणिनां स एव जीवनाधारः । विवेकी पुरुषो वृथा बिन्दुक्षयमकुर्वन् महते श्रेयसे कल्पते। सम्यक संरक्षितो बिन्दुः प्राणिनामोजस्तेजो वीर्य बलं चाघते। येन बिन्दुः संरक्षितस्तस्य देहो रोगजराद्यनभिभूतः पुष्टया कान्त्या च विराजते। तस्येन्द्रियाणि पदुतराणि वशीकृतानि च भवन्ति। मनश्र शोकमोहाद्यनभिभूतं सदा प्रसन्नमेकाग्रमन्तर्मुखं च भवति। दीपस्तैलेनेव पुरुषो बिन्दुना ओजस्वी तेजस्वी बलिष्ठश्च विराजते। यो जितेन्द्रियः स्वमेऽप्यस्खलितबिन्दुः स 18

१३८. संस्कृतविचारसागरे

बलारोग्या दिमान् प्रसन्नेन्द्रियमनाः शुभकर्माण्याचरन् क्रमेण लब्धात्मतत्त्वज्ञानः संसारभयाद्विसुच्यते। योगिनः सिद्धाश्च बिन्दुसंरक्षणबलेनैव खेचेरीमुद्राभ्या- सादिनाऽणिमादिसिद्धिमूर्ध्वरेतस्त्वं श्रैष्ठयं चाभजन्त। बिन्दुक्षय एव सर्वानर्थनिदानम्। योषित एव बिन्दुक्षयकारणम्। यथा गुडकाडुक्षिणो मानवाः इक्षुदण्डं यन्त्रे निष्पीडय तद्रसं गृहीत्वा निस्सा- रमिक्षुदण्डं दूरे क्षिपन्ति, तथव रतिकाङक्षिण्यो महिलाः कामातुरं पुरुषं स्वभुजाभ्यां भृशमापीडय तदङ्गनिस्सृत वीर्य गृहीत्वा क्षीणर्वीय तं दूरतः परित्यजन्ति। सर्वोत्तममिमं बिन्दुं कामपरवशा मूढाः क्षणमात्रसुखलबलिप्सया मत्ताङ्गनासु विनियोज्य क्रमेण क्षीणबिन्दवः कतिपयैरेव दिवसैर्लुसदेहेन्द्रि- यमनोवीर्या दुर्वला नानारोगाभिभूता निस्तेजसो भवन्ति। निर्वीयः पुरुषो भृशं परिभूयते च स्त्रीभिः। तथापि कामान्धोऽयं पुनरपि रिरंसया तामेवानुधावति। सा तु तं तृणायापि न मन्यते। मदिरेक्षणाः कामिन्यः पण्डितमपि विवेकिन- मपि धीरमपि पुरुषं क्षणेन स्वकटाक्षविशिखैः स्ववशतां नयन्ति। काममोहितः पुरुष: प्रज्ञया विहीन: कार्याकार्यविवेकविकलः श्रेयोमार्गाच्च्यवते। सर्वथा स्त्रीषु सङ्गो घर्मादिसकलपुरुषार्यनाशनिदानमेव। यस्य तु जन्मान्तरीयसुकृत- परिपाकवशाद्विवेक उदेति स सामयक्षणिकसुखलवकारणीभूतस्त्रयादिविषय- विमुखः कान्ताकटाक्षविशिखानलदग्घमात्मानं गुरुकृपाकटाक्षामृतर सेनाप्यायति।

भवति, दुरन्तात्संसारदुःखान्निमुक्तश्र भवति। (२३८) पुत्रसङ्गजदुःखवर्णनम्-यथा भार्या तथा पुत्रोऽपि दुःखहेतुः। अनुत्पन्नपुत्रस्य तदभावप्रयुक्तदुःखमेकमेव। उत्पन्नपुत्रस्य दुःखं तु नानाप्रकारम्। तथाहि-स्त्रियो गर्भधारणाभावे दंपत्योरहोरात्रं तदेक-

१. "कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा। भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी॥ न पीडयते स रोगेण न च लिप्येत कर्मणा। बाध्यते न च कालेन यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥ चिसं चरति खे यस्माजिह्वा चरति खे गता। तेनषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धर्निषेविता॥ यावद्विन्दुः स्थिरो देहे तावन्मृत्युभयं कुतः । यावद्ूद्वा च सा मुद्रा तावद्विन्दुर्न गच्छति ॥ " (काशीखण्डे ४० अध्याये)

पश्चमस्तरङ्ग: १३९ चिन्तया दुःखम्। दैववशाद्गर्भधारणे सति बिना दुरितं प्रसवविषयिणी चिन्ता। जायमानस्यापत्यस्य स्त्रीत्वपुत्रत्वविषयिणी चिन्ता। गर्भविच्छेद हेतो- रानन्त्यादसंपूर्णेषु मासेषु स्त्रावादिदोष विना दशमे मासि सुखप्रसूतिविषयिणी चिन्ता। प्रसूतिसमये मातुर्जीवितविषयिणी चिन्ता। जातस्य शिशोर्विना बालारिष्टादिकं जीवनविषयिणी चिन्ता। जातशिशोनेवानामपि ग्रहाणामानु- कूल्यस्य लोके दुर्लभतरत्वात् द्वित्राणां ग्रहाणां विषमगति श्रुत्वा दम्पत्योरहो- रात्रं चिन्ता। जातश्र शिशुः स्तन्यं चेन्न पिबति तदाऽश्रुवृष्टिरेव दपत्योर्भवति। ईद्टक्चिन्तया सहैव कतिपयमासेषु गतेषु दन्तोत्पत्तिदशायां केषाश्चिच्छिशूनां बालारिष्टवशान्मरणं श्रत्वा मातापितृभ्यां व्यसनमनुभूयते। व्याध्यादिना कृशीभूते शिशौ चतुष्पथेषु पीडानिवृत्त्यर्थ बलिहरणं कुर्वन्ति। तत्सौख्यार्थ चण्डालो वा पुल्कसो वाऽन्त्यजो वा म्लेच्छो वा अत्यन्तापशदो वा भवतु यः कश्चन मान्त्रिको, भिषग्वा तेन मन्त्रयन्ति भिषज्यन्ति च। तदर्थमधीरा भूत्वा म्लेच्छाद्याराघितदेवता अपि प्रणमन्ति। असंभाष्येण सह पुत्रवात्सल्येन स्नेहं कुर्वन्ति। भैरवाद्यनेकदेवतोद्देशेन स्वप्रार्थनासिद्धचर्थ शमशानभूमौ बलिं निक्षिपन्ति। स्वस्य गृहे देवता अपि देवलकेन ढक्कां नादयित्वा साल्जलिपुट पूजयन्ति। क्षुद्धरक्षाबन्घनयन्त्रघुटिकादीन् शिशो: कण्ठे धारयन्ति। परमेश्वरात् नारायणाद्वा परं दैवं स्वमेऽप्यस्मरन्तोऽपि पुत्राधयर्थ कुलटा स्त्रीव तत्र तत्र नाना- देवता भजन्ते। मसूरिकादिदर्शने मातापित्रादयः सर्वे वृथा मनः केशयन्तो मङ्गलस्नानादिकं वजयन्ति। मसूरिकाशान्त्यर्थ तद्देवतावाहनभूतं गर्दभमाराघ- यन्ति देवताबुद्धया। इत्थं महता प्रयासेन शिशुसंरक्षणं कुर्वन्तौ मातापितरौ शिशोर्यौवन- पर्यन्तं दुरन्तां चिन्तां वहतः। शैशवेऽत्यन्तं क्रीडासक्तान् बालांस्ततः प्रति- निवर्त्य विद्यायां प्रवर्तने प्रतिदिनं महद् दुःखं जायते पित्रोः। पाठशालायां बालान्तरै: कलहायमानाः स्वयमन्यांस्ताडयन्तोऽन्यैस्ताडयमानाश्च पुत्राः पित्रोदुःखहेतवो भवन्ति। प्राचीनसंस्कारवशाद्विद्याग्रहणापाटवे, ग्रहणपाटवे सत्यपि प्रवचनपट्ठताभावे, प्रवचनपटतायामपि पुत्राणां द्यतादिदुर्व्यापारा- सक्तावसह्यं दुःखं पित्रोः । ततो यौवनातिक्रमादर्वागेव पुत्राणां विवाहसंपत्ि- विषये चिन्ता। कुलशीलादिसंपन्नवधुपाप्तिविषयिणी महती चिन्ता। पुत्रादि- विवाहार्थ घनादयर्जने महान् क्ेशः। इत्थं यौवनावधि मातापित्रोः पुत्र-

१४० संस्कृतविचारसागरे

विषयिण्यनवधिका चिन्ता। दैवज्ञमुखातपुत्रस्याल्पायुष्टू श्रुत्वाऽपमृत्युपरिहाराया- नेकोपायानाचरन्ति। भाग्यमान्दयादयदि सुतो म्रियते तदा मातापितरावुरसि शिरसि च ताडयन्तौ यावज्जीवं रुदितः। बालारिष्टादिभ्य उत्तीण: पुत्रो यदा कृतदारो भवति तदा दुःशिक्षितः पुंत्रः स्वदारापत्यादीनेवात्यादरेण, पोषयति, न तु महता क्वेशेन संरक्षितवन्तौ पितरौ। भार्यातद्वन्धुजनाघीनः पितरा- वधिक्षिपति च मर्मभेदिभिर्निन्दावचनैः। दुष्कृतफलभूतोऽसत्पुत पित्रोपर्जित प्रभूतं धनं सर्वोपकरणानि च बलादादाय, पितरौ शरीरमात्रावशेषितौ गृहे- Sवस्थाप्य स्वदारापत्यादिभिः सहान्यत्र गत्वा सुखं वसति। महता केशेन संवर्धितवतोः पित्रोरन्नपाने अपि न कल्पयति। प्रत्युत पित्रोरुपकुर्वन्त दयालुं शपत्यपि। इत्थ पापिनं पुत्र प्राप्य पितरौ दीर्घे निश्श्वसितः । इत्थं पुत्रवताऽनुभूयमानं महद् दुःखं नापुत्रस्यास्ति। एवं सर्वदुःखनिदानं जाया- पुत्रादिकं ज्ञात्वा विवेकिनो दारेषणायाः पुत्रेषणायाश्च व्युत्तिष्ठन्ति। महतः सुकृतस्य फलभूतः, पितरौ देवताबुद्धया समाराधयन् सत्पुत्रस्तु दुलभतरः । (२३९) धनसङ्गजदुःखम्-दारापत्यादिकं परित्यज्य घनमेव काडूक्षतो महत्तरं दुःखम्। धनं हर्जने, व्यैये, रक्षणे, हानौ च दुःखमेव

१. "अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये। नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ता त्रमो नृणाम् ॥(भा.11-23-17) स्तेयं हिंसाऽनृतं दम्भ: कामः क्रोधः स्मयो मदः । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च॥। (भा. 11-23-18) एते पश्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम्। तस्मादर्थमनर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥(भा. 11-23-19) भिद्यन्ते भ्रातरो दाराः पितरः सुहृदस्तथा। एकाSSस्त्रिग्धा: काकणिना सदः सर्वेऽरयः कृताः ॥ (11-23-20) अर्थेनाल्पीय साप्येते संरब्धा दीप्तमन्यवः । त्यजन्त्यसून् मिथो प्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥ (भा. 11-23-21) लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्व मानुप्यं तद्द्विजाग्रयताम्। तदनादृत्य ये स्वार्थ अ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम् ॥ (भा. 11-23-22) स्बर्गरिवर्गयोद्वरिं प्राप्य लोकमिमं पुमान्। द्रविणे कोऽनुषज्येत मर्त्योSनर्थस्य धामनि ॥(भा. 11-23-23) कस्मात् संश्लिष्यते विद्वान् व्यर्थयार्ऽर्थेहयाऽसकृत्। कस्यचिन्मायया नूनं लोकोडयं सुविमोहित: (भा. 11-23-26) इति श्रीमद्भागवते एकादशस्कन्धे त्रयोविशाध्याये भिक्षुगीतायामुक्तम्।

पश्चमस्तरङ्ग: १४१ विघत्ते। अनवधिकघनार्जनासक्तः पुरुषो निरवधिकान् पापानाचरति। नाना- नर्थभाजनं च भवति। धनसंपादनप्रवृत्तो जातिकुलघर्मास्त्यजति। नानाघोर- कर्मणा घनार्जने प्रवृत्तोऽपि स्वपूर्वादृष्टायत्तमेव धनं लभते, नाघिकम्। व्यये सति घन क्षीयेतेति भीत्या न स्वभोगायापीषदपि घनव्ययं करोति। किन्तु महान्तं क्वेशमनुभवन्नानाकुमार्गैस्तद्धनं वर्धयन्नेव म्रियते। स्वभोगाय वा परोपकाराय वा विनियोगेऽसति यदि दैववशाद्धनं नश्यति तदाSपारे शोक- सागरे निमज्जति। इत्थं घनमनन्तदुःखकारणं भवति। इत्थ सुनिपुणं विचार्य भरच्छः दारापत्यधनाद्यभिमानं दूरीकृत्य वने एकाकी सन् शमदमादिसाघनाभ्यासनिरतो बभूव। (२४०) मृगयार्थ वनं गतो राजा भच्छुँ द्ृष्टरा भीतः पलायते- भर्च्छुस्थानापन्नो मन्त्री भरच्छुवृत्तान्तं सर्वे श्रुत्वा स्वानुयायिभिः सहैवं समलो- चयत्-यदि राजा 'मच्छुर्जीवति' इति लोकवार्ता शृणोति, अथवा मृगयार्थ वनं गत्वा स्वयमेव भर्च्छु पश्यति तदा मिथ्यावादिनोऽस्मान् स राजा सुतीक्षणं दण्डयेत् इति। एवमालोच्य सपरिवारो राजानमासाद्य दस्युभियुद्धे मृतो भच्छेः पिशाचो भूत्वा भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गो वने सञ्चरति। स्वदृष्टिगोचरापन्नं सर्वे जन मारयति। यस्तं दृष्ट्वा सुदूरं पलायते स जीवेत्' इति विज्ञापयामास । मन्त्रिवाक्यश्रवणमत्रेण राजा तत्त्वमविचारयन्, मृतो भच्छुः पिशाचः समभवत्' इति निश्चिकाय। ततः कदाचिदाखेटार्थ गतो भच्छुबनं प्रविवेश! तत्र तरुमूले तपश्चरन्तं भच्छे दृष्ट्रा प्रतारकमन्तिवाक्य ि स्मरन् 'नुनमयं भच्छः पिशाचः' इति भयेन पलायितः ।

अयमर्थ :- अर्थस्य संपादने वर्धने चातिदुःखम्। रक्षणे महद् दुःखम् । व्यये भोगे च महती चिन्ता। नाशे चित्तभ्रान्तिः। अर्थप्राप्तये स्तेयादयः षडनर्थाः । प्राप्तेऽर्थे स्मयादय: षडनर्थास्त्रिविधव्यसनैः सह नवानर्थाः । तस्मादेकोऽप्यर्थः पञ्चदशानर्थानां निदान भवति। व्यसनानि=स्त्रीद्यूतमद्यविषयाणि त्रीणि। एका स्त्निग्धा := एके =एकप्राणाः, ते च ते आस्त्निग्धाश्चातिप्रिया इत्यर्थः । काकणि- रित्यारष पुंस्त्वम्। (काकिणी) काकणिः=विशतिवराटिकाः । "वराटकानां दशकद्वयं यत् सा काकिणी" इति लीलावत्याम् संरब्धा := क्षुभिताः । मिथः=परस्परम् । स्पृध: इति पाठे स्पर्धमाना इत्यर्थः। न केवलमिहैवानर्थहेतुरर्थः परलोकेऽपीत्याह= लब्धवेत्यादिना। तत् मानुष्यं जन्मेति संबन्धः । द्विजाग्रयतां=ब्राह्मण्यम्। स्वार्थ घन्ति=स्वहितं नाचरन्ति। लोकम्=देहम्।

१४२ संस्कृतविचारसागरे

(२४१) भर्च्छुद्दट्ान्तस्य प्रकृतेन योजनम्-प्रतारकमन्त्रिवाक्य सत्यत्वेन गृह्णन् राजा वने जीवन्तं भरच्छ स्वचक्षुषा पश्यन्नपि प्रतारकस्य मिथ्यावाक्ये विश्वासेन मर्च्छ पिशाचमेव मन्यमानो यथा सुदूरं प्राद्रवत्, तथा द्वैतिनां भेदवादे विश्वसन्नपरिपक्कमतिरज्ञानी "तत्वमसि" इति गुरूप-

दिनो मिथ्यावाक्यविश्वासेन महत्तरं दुःखमेवानुभवेत्। न तस्य कदापि ब्रह्मात्मक्यसाक्षात्कारो भवेत्। भेदवादमसत्यतया गृह्लतो जिज्ञासोरेव महा- वाक्याड्रह्मात्मकत्वसाक्षात्कारो भवेत। तस्मादवैदिकत्वाद्वेदवादो मिथ्या, न परमपुरुषार्थसाघकः इति निश्चित्य तत्र विश्वासो दूरीकर्तव्यः ।

(२४२) मिथ्यासंसारदुःखं मिथ्योपायेन निवर्तेतेत्येतदुपपाद- नाय काचन कथा-यदुक्तं गुरुवेदान्तादयो मिथ्या। कथं ते संसारटुःख. निवर्तनक्षमा इति, तत्रोच्यते-संसारदुःखं मिथ्या। तम्मान्मिथ्योपायेन तन्नि- वर्तेत ; समसत्ताकयोर्निवर्त्यनिवर्तकभावदर्शनाव। गुरुवेदान्तादयो यदि सत्या- स्तर्हि तैर्मिथ्यासंसारदुःखं न निवर्तेत। अत्र कश्चन दृष्टान्तो वर्ण्यते-देवेन्द्र- वत्पराक्रमशाली सावभौमः कश्चनासीत्। स कदाचित् निशितकृपाणपाणि- भिरहर्निशमनिद्ैर्जागरूकैः रक्षिमिर्गुप्ते हर्म्यतले पुष्पास्तीर्णे मञन्चे रात्रौ शयानः स्वम्नमेवमपश्यत्-जम्बुकः कश्चन तस्य पादमेकं मुखेनाग्रहीत्। पादविधूनेन जम्बुकमपसारयितुं न राजा शशाक। क्रोशमानस्यापि राज्ञः साहाय्यार्थ न कश्विदपि सौविदल्ल आजगाम। ततः स स्वयमेवोत्थाय लगुडेन जम्बुकं मस्तकेऽताडयत। स सृगालः पलायितः। परन्तु रवमे जम्बुकदष्टे पादे महती व्यथाडभवत्। व्यथामसहमानो राजा दण्डावलंबनो मन्दं मन्दं भिषजः कस्यचिद्गृहं गत्वा तं क्षतविरोपणक्षममौषघमयाचत। स च भिषक हस्तग- तमौषधमिदानीं नास्ति। यदि दीयते धन तर्यौंषध संपाद्य दद्यामित्यवोचत्। वैद्यस्य वचन श्रुत्वा राजा स्वहस्ते तदानीं वराटिकाया अप्यभावाद्दीनदीनः प्रतिनिवर्तमानो मनस्येवमचिन्तयत्-'यदहं घनी स्यां तदायं भिषक् मम गृहं पुनः पुनरागच्छेत्। दरिद्रोडयं, न मेडस्त्यनेन प्रयोजनमिति मत्वा हि नायं मे औषधमदात्। नास्त्यपराघोऽस्मिन्, प्रति प्रयोजनमन्तेरा न कोऽपि कस्मैचिदप्युपकरोति। मातापितृदारापत्यादयः सर्वेऽपि स्वात्मनः कामायैवा- न्यत्र प्रीतिमावहन्ति। प्रयोजनाभावे न ते चक्षुषाऽपि वीक्षेरन्। यस्य वियोगं

पश्चमस्तरङ्ग: १४३ क्षणार्धमपि सोढुं ये न शेकुः, यस्य क्षणमात्रवियोगेनाप्यति दुःखमन्वभवन्, विप्रोष्यागत ये दर्शमात्रेण समालिलिड्गुः, स एव यदि दुर्दैववशात् कुष्ठी भवति, तदा तं, त एव भार्यापुत्रादयः, नानेनेतः परं प्रयोजनमिति निश्चिन्वन्तः रूक्षव चनैर्विनिन्दन्ति। 'अरे पाप किमद्यापि जीवसि, न म्रियसे, परित्यज प्राणान्' इति कटु भाषन्ते। चक्षुषापि तं द्रष्टुं नेच्छन्ति, दृष्ट्रा जुगुप्सन्ते च। पतिव्रतापि भार्या दूरतः स्थित्वा तदङ्गगतमक्षिकादीन् निस्सारयति। यमुत्सङ्गे निवेश्य लालनपूर्वकं पुपुषतुर्मातापितरौ तावपि तदपेक्षितं दत्वा दूरं निस्सरतः । अन्ये बान्घवाः पराङ्मुखा भवन्ति। एवं सर्वो लोकः स्वात्म- प्रयोजनायैवान्यमाश्रयन्ति। अयमपि भिषक् निधनोऽहमिति निश्चित्य न मे औषघमदात्' इति। चिन्तयन्नेव राजा वैद्यगृहात्परतिनिवृत्तः । तत्र मध्ये मार्ग कञ्चन परिव्राजकमपश्यत्। स च राज्ञे किमप्यौषधमदात्। तदुपयोगेन राज्ञो निश्शेषतया त्रणविरोपणमभवत्। एवं स्वमं पश्यत एव राज्ञो निद्राक्ष- योजभूत् । राजा प्रबोघमवाप। जाग्रता तेन न सृगाल:, न तेन कृतं पादक्षतं, न दुःखं, न परिव्राजकः, नौषधं वा किश्चिदपि दष्टम्। एवं दष्टान्तभूतां कथामुकृत्वा गुरुराह-'हे शिष्य ! अनेन दष्टान्तेनैवं विजानीहि-अनृते- नैवानृतं निवर्तेत। राज्ञो मिथ्यादुःखे सञ्जाते न सत्यं (व्यावहारिकं) किश्चि- दपि वस्तु तदुःखनिवृत्तये प्रबभूव। एवमनृतेनैव गुरुवेदान्तादिरूपसाधने- नानृतं संसारदुःखं निश्शेषं निवर्तेत'। (२४३) दृष्टान्तसमन्वयपूर्वकं मिथ्यासंसारदु:खस मिथ्यागु- रुवेदान्तादिसाधनेन निवृत्युपपादनम्- पूर्वाक्तदृष्टान्तस्यायमभिप्रायः-संसारदुःखं मिथ्या। तस्मात्तन्निवर्त- कगुरुवेदान्तादिसाधनेनापि मिथ्याभूतेन भाव्यम्। मिथ्यावस्तुनिरसने सत्य- साघनापेक्षा नास्ति। सत्यसाघनेन न मिथ्यावस्तु नश्यति। पूर्वोक्तदष्टान्ते राज्ञ: शयनगृहं प्रविष्टो मिथ्यासृगालो न सत्यदौवारिकेन निवारितः। राजसकाशे सत्स्वप्यनेकेषु सत्यायुघेषु तैरनिवारितः मिथ्यासृगालो मिथ्याल गुडेनेव ताडितः पलायितः। राज्ञो मिथ्याव्रणमभूत्। तद्त्रणं न सत्यवैद्येन चिकित्सितः, किन्तु मिथ्यापरित्राजकेन। राज्ञो मिथ्यादुःखं, तत्कारणं मिथ्या- सृगालं च दूरीकर्तु न किश्चिदपि सत्यसाधनमुपयुक्तमभवत। ईदशः स्वम्ः सर्व- साधारण एवं। जाग्रत्कालीनोपकरणानि कदाचिदपि कस्यचिदपि न सवने

१४४ संस्कृतविचारसागरे

उपयुज्यन्ते। एवं मिथ्याभूत संसारदुःखं मिथ्यागुरुवेदान्तादिसाधनेन नश्येत्। न मिथ्यासंसारः स्वनिवर्तनाय सत्यगुरुवेदान्तादि साधनमपेक्षते। (२४४) मरीचिकोदकेन पिपासानिवृत्तिर्भवत्विति शङ्का। सत्तावैषम्यात्तत्परिहारश्र- ननु मिथ्यामरीच्युदकेन न पिपासोपशमो भवति। तथा मिथ्यागुरुवे- दान्तादिनापि न संसारदुःखनाशोऽपि स्यात। यदि स्यात्तर्हि मरीचिकोद- केनापि पिपासोशमोऽपि भवेत्। न तु तथाऽनुभूयते इति चेन्न। दृष्टान्तस्य वैषम्यात। प्रातिभासिकमरीच्युदकेन व्यावहारिकपिपासोपशमाभावेऽपि व्याव- हारिकगुरुवेदान्तादिसाघनेन व्यावहारिकसंसारदुःखनिवृत्तिः संभवेदेव। मरी- चिकोदकापिपासयोः सत्तावैषम्यात्, गुरुवेदान्तादिसाघनस्य संसारदुःखस्य च समानसत्ताकत्वाच्च दृष्टान्तवैषभ्यं बोध्यम्। (२४५) समसत्ताकयोः परस्परं साधकता बाधकता च- संसारदुःखस्य गुरुवेदान्तादीनां च समाना सत्ताडस्ति। तस्माद्गुरूपदेशेन वेदान्तवाक्यैश्र संसारदुःखक्षयो युज्यते। ययोः पैरस्परं सत्ता समाना तयोरेव परस्परं साधकता वा बाघकता वा भवति। तद्था-मृदो घटस्य च सत्ता समाना। तस्मान्मृद् घटस्य साघिका। वहेः काष्ठस्य च सत्ता समाना। अतो वहिः काष्ठस्य बाघको भवति। साघकं=कारणम्। बाधकं=नाशकम्। मरीचिकोदकस्य पिपासायाश्च सत्ता न समाना। अतो मरीचिकोदकं न पिपासाया बाघकम्। मरीचिकोदकं पिपासां न निवर्तयतीति यावत। अत्रे- दमाकूतम्-चैतन्ये पारमार्थिकी सत्ताऽस्ति। चैतन्यभिन्नेषु मिथ्यापदार्थेषु व्यावहारिकी वा प्रातिभासिकी वा सत्ताऽस्ति ।

(१३) अत्रैवं शङ्का भवेत-समसत्ताकयोरेव परस्पर साधकबाधकभाव इति नियमो नास्ति; यतो विषमसत्ताकयोरपि क्वचित्साधकबाधकभाबो दृश्यते। तथाहि- सर्वत्राधिष्ठानस्य सत्तापेक्षया आरोप्यस्य सत्ता विषमैव। अथाप्यारोप्यस्याधिष्टान साधकं भवति। कल्पितरजतस्याधिष्ठानं शुक्तिः। शुक्त्ते: सत्ता व्यावहारिकी। कल्पितरज- तस्य सत्ता प्रातिभासिकी। तादृशरजतस्य साधकत्वं (कारणत्ं) शुक्तावस्ति। किश्र जगतोऽधिष्ठानं ब्रह्म । ब्रह्मणि पारमार्थिकी सत्ताऽस्ति। जगति तु व्यावहारिकी सत्ता। व्यावहारिकसत्ताकजगतः साधकत्वं ब्रह्मण्यस्ति। तस्माद्विषमसत्ताकमपि साधकं भवति। अपि चान्तःकरणवृत्तिरूषशुक्तियाथार्थ्यज्ञानेन रजततज्ज्ञानयोर्बाधो भवति। तत्र रजततज्ज्ञानयोः सत्ता प्रातिभासिकी। शुक्तियाथार्थ्यज्ञानस्य तु सत्ता व्यावहारिकी। अतश्च

पञ्चमस्तरङ्ग:

वर्णनम्- (आ. २४६.२४८) व्यावहारिकप्रातिभासिकपारमार्थिकस तानां

(२४६) व्यावहारिकसत्ता- यस्य पदार्थस्य ब्रह्मज्ञानमन्तरा न बाघ:, किन्तु ब्रह्मज्ञानेनैव बाघो भवति तस्य व्यावहारिकसत्तावत्वेन व्यपदेशः। ब्रह्मज्ञानेतराबध्यत्वे सति ब्रह्मज्ञानमात्रबाध्यत्वं व्यावहारिकसत्वमिति यावत्। सा च सत्तेश्वरसृष्टपदा- र्थेष्वस्ति। यतो देहेन्द्रियादिप्रपञ्चरूपेश्वरसृष्टे्ब्रह्मज्ञानमन्तरा न बाघो भवति, किन्तु ब्रह्मज्ञानेनैव भवति। तस्मादीश्वरसृष्टपदार्था व्यावहारिसत्ताका इति ज्ञेयम्। बाधो नामापरोक्षमिथ्यात्वनिश्चयः। तथा चोक्तं पञ्चदश्याम्- "नाप्रतीतिस्तयोर्बाधः किन्तु मिथ्यात्वनिश्चयः । नो चेत्सुषुप्तिमूरच्छादौ मुच्येतायत्नतो जनः । (चि. 13.) परमात्मावशेषो हि तत्सत्यत्वविनिश्चयः । न जगद्विस्मृतिर्नो चेज्जीवन्मुक्तिन संभवेत्।। (चि. 14.) अय चापरोक्षमिथ्यात्वनिश्चय ईश्वरसृष्टपदार्थषु ब्रह्मज्ञानात्प्राङ् न कस्य- चिद पि भवति। किन्तु ब्रह्मज्ञानादनन्तरमेव ताद्ृशनिश्चयो भवति। अतो मूला-

विषमसत्ताकमपि बाधकं भवति। तथा च विषमसत्ताकयोः परस्परं साधकबाधकभावो नास्तीति नियमोऽसङ्गत एव। इति। अत्रैवं समाधानं भवति-केवला शुक्तिन रजतस्याधिष्ठानं, न वा केवलँ ब्रह्म जगतोऽघिष्ठानम् (विवर्तोपादानकारणम्)। किन्तु तूलाविद्यासहिता शुक्ति: रजतकल्प- नाविष्ठानं, मूलाविद्यासहितं ब्रह्म जगत्कल्पनाधिष्ठनम् । क्वचिद्विशेषणगतधर्मा विशिष्टेऽपि व्यवह्नियन्ते। अनेन नियमेन प्रातिभासिकतूलाविद्यासहिता शुक्तिः, अथवाशुक्तयवच्छिन्न- चैतन्य प्रातिभासिकमिति वर्ण्यते। व्यावहारिकमूलाSविद्यारवच्छिननं ब्रह्मचैतन्यं व्यावहारिक- मित्यप्यभिधीयते। यद्यप्यविद्या उपाधिरेव। न विशेषणं, अथापि अविवेकिटष्टौ विशेषणवदुपलभ्यमानत्वाद्विशेषणमिति व्यवहियते। अत एवाविद्याधर्मभूतप्रातिभासिक सत्ता व्यावहारिकसत्ता वा तद्विशेष्य (आश्रय) भूतशुक्तौ ब्रह्मणि वा व्यवह्ियते। तस्मान्नेह विषमसत्ताकं साधकं, किन्तु समसत्ताकमेव साधकमू। किश्व पञ्चपादिकाकाररीत्या मूलाSविद्यातोऽन्या तूलाविद्या नास्ति। तस्मात्तन्निवृत्तिः शुक्तिज्ञानान्न भवति। किन्तु ब्रह्मज्ञानेनेव। परं तु व्यावहारिकान्तःकरणवृत्तिरूपशुक्ति- गोचरयथार्थज्ञानेन शुक्तिनिष्ठाविद्यायास्तिरस्कारो भवति। ततस्तत्कार्यरजततज्ज्ञानयोरषि तिरस्कारो भवति। अतो नात्र विषमससाकं बाधकम्। एतच्च प्रासङ्गानुसारि समाधानम्। 19

१४६ संस्कृतविचारसागरे

Sविद्याकार्यजाग्रत्पदार्थात्मकेश्वरसृष्टौ व्यावहारिकसत्ता विद्यते। जन्ममरण बन्धमोक्षाद्यखिलव्यवहार सिद्धिप्रयोजिका सत्ता व्यावहारिकसत्तेति वण्येते। (२४७) प्रातिभासिकसत्ता- ब्रह्मज्ञानेतरबाध्यत्व प्रातिभासिकत्वम्। तादृशं सत्वं यत्रास्ते स प्रातिभासिकपदार्थ इत्युच्यते। ब्रह्मज्ञानं विनैव रज्जुशुक्तिकोषरादिज्ञानेन यथाक्रमं सर्परजतोदकानां बाघदर्शनात्तेषां प्रातिभासिकं सत्वमस्ति। प्राति- भासिक := प्रतीतिकालमात्रसत्ताकः। सत्ता=स्वरूपं=स्थितिः। प्रतीतिकाल- मात्रभाविनः पदार्थस्य प्रातिभासिकसत्तोच्यते। तूला विद्याकार्यशुक्तिर जतादेः प्रतीतिकालमात्रभावित्वात् तेषां प्रातिभासिकसत्ता युज्यते। (२४८) पारमार्थिकसत्ता- कालत्रयाबाध्यत्वं=पारमार्थिकसत्वम्। चैतन्यमेकमेव न कदापि बाध्यत इति पारमार्थिकसत्ता चैतन्यस्यैव । (२४९) गुरुवेदान्तादेः संसारदुःखस्य चोभयोरपि व्यावहारिक- सत्ताकत्वाद्गुरुवेदान्तादिना संसारदुःखनिवृत्तिर्युक्ता-इत्थं गुरु- वेदान्तादेः संसारदुःखस्य चैकैव व्यावहारिकी सत्ता। ततः समसत्ताकत्वात्तयोः मिथ्यागुरुवेदान्तादिना मिथ्यासंसारदुःखं निवर्त्येतैव। क्षुत्पिपासादिकं तु प्राणधर्मः । प्राणाः तद्र्माश्च ब्रह्मज्ञानमन्तरा न निवतन्ते। अतः पिपासा व्यावहारिकसत्ताका। मरीचिकोदकं तु ब्रह्मज्ञानं विनैव मरुभूमिज्ञानेन बाध्यते। अतो मरीचिकोदकं प्रातिभासिकसत्ताकम्। मरीचिकोदकपिपासयोः समसत्ताकत्वाभावान्न मरीचिकोदकेन न पिपासोपशमो भवति। दार्ष्टान्तिके तु बाधकगुरुवेदान्तादेर्बोध्यसंसारदुःखस्य च समाना सत्ता। दष्टान्ते तु

१. तत्वदृष्ट्या विचार्यमाणे तु अधिष्ठानरूपसाधके अधिष्ठानज्ञानरूपबाधके च समसत्ताकत्वनियमो नास्ति। तथाहि-अधिष्ठानरूपं साधकं विषमसत्ताकमेव, न क्वचि- दपि समसत्ताकम्। अधिष्ठानज्ञानरूपं बाधकें तु क्वचिद्विषमसत्ताकं; यथा शुक्तिरजतस्य बाधकं शुक्तिज्ञान, स्वाप्रजगतो बाधकं जाग्रज्ज्ञान च बाध्यापेक्षयाधिकसत्ताकत्वाद्विषम- सत्ताकम्। क्वचिंतु समसत्ताकमपि भवति ; यथा व्यावहारिकजगतो बाधकं ब्रह्मज्ञानम्। परं तु मिथ्याज्ञानमेव मिथ्यावस्तुनो बाधकमिति नियमो भवत्येव। सस्मादिहोक्ो यो नियम: स अधिष्ठानरूपसाधकमविष्ठानज्ञानरूपबाधकं च विनाऽवशिष्ट- पदार्थविषयक इति ज्ञेयम्।

पञ्चमस्तरङ्ग: १४७

मरीचिकोदकपिपासयोः विषमा सत्ता। तस्माद्दृष्टान्तो विषमः दार्ष्टान्ति- काननुरूपः । विषमत्वं=भिन्नविषयत्वम्। (२५०) शुक्तिरजतादेर्वरह्मज्ञानमन्तरा बाध्यत्वे, संसारदु:खस्य ब्रह्मज्ञानेनैव बाध्यत्वे च विनिगमकप्रश्न :- ननु ब्रह्मभिन्नं निखिल मिथ्येति पूर्वमुपदिष्टम्। तादृशमिथ्यापदार्थेषु शुक्तिरजतरज्जुसर्पमृगतृष्णिकोदकादयो ब्रह्मज्ञानमन्तरैव बाध्यन्ते, संसारदुःखं तु ब्रह्मज्ञानेनैव बाध्यते इति भेदे को हेतुः१ सोडयं संशयश्छेत्तव्य इति शिष्यो गुरुं पृच्छति।

(२५१) यदज्ञानाद्यस्योत्पत्तिस्तज्ज्ञानात्तस्य बाध इत्युत्तरम्- ब्रह्मणोऽन्यस्य सर्वस्याविद्याकार्यत्वान्मिथ्यात्वं सममेव। नैवात द्वैते सत्यत्वगन्घोऽप्यस्ति। परं तु यदज्ञानाददुत्पद्यते तज्ज्ञानेन तद्वाध्यते इति नियम: । रज्जुशुक्तिकोषराद्यज्ञानात सर्परजतोदकादि कमुत्पन्नम्। रज्ज्वादिज्ञा- नेन सर्पादयो बाध्यन्ते। तथैवाद्वितीयप्रत्यगभिन्नव्रह्मणोऽज्ञानाद्विजुंभितमिदं जननमरणादिदुस्सह संसारदुःखमप्य द्वितीयप्रत्यगभिन्नब्रह्मसाक्षात्कारेण बाध्यते। (आ. २५२-२८३) संसारविषयकविचार :- (२५२) संसारोत्पत्तिक्रमप्रश्न :-

तूलाविद्ये- त्युच्यते। इयमेव अवस्थाज्ञानमिति, सादिमलिनाविद्येति च कथ्यते। सा च तूलाविद्या अंशभेदेन नाना भूत्वा भिन्नभिन्नपदार्थावारिका भवति। यदा यत्पदार्था- काराऽन्सःकरणवृत्तिरुदेति तदा तत्पदार्थावारकतूलाविद्यांशो नश्यति। यदा त्वन्तःकरण- वृत्ति: पदार्थान्तरमनुधावति तदा पुनरपि पूर्वपदार्थावारकः तूलाविद्याया अन्योंऽश उत्पद्यते। एतादृशतूलाबिद्यांशनाशाय न ब्रह्मज्ञानापेक्षा। तस्य तूलाविद्यांशस्य प्राति- भासिकसत्ताकत्वात् घटादितत्तत्पदार्थज्ञानेनैव नाशः संभवति। पश्चपादिकाकृतस्त्वेवमाहुः-मूलाविद्यैव तूलाविद्या, न ततोऽतिरिक्तेति। तन्मते यथा जनसमुदायमध्येऽशनिपाते सति तदा तन्नस्था जनास्ततोऽपसरन्ति, पश्चात्तत्र पुनरपि जना: संमिलन्ति, तथा यदा यत्पदार्थाकारा अन्तःकरणवृत्तिरुदेति तदा तत्पदार्थाकार अविद्या ततस्तिरोभबति। यदा त्वन्तःकरणवृत्तिः पदार्थनन्तिराकारा भवति, तदा पुनरपि साऽविद्या पूर्वपदार्थे प्रसता तमावृणोति। परं तु ब्रह्मज्ञान विना न तस्या अविद्याया नाशो भवति। एवमेव स्वाप्नपदार्थानां प्रातिभासिकरज्जुसर्पादेश्वाविद्यानाशमन्तरेणैव विरोधि- पदार्थान्तरज्ञानेन वा अविद्यायास्तिरोधानेन वा अविद्यायां लयरूपो नाशो वा तिरोधान वा भवति। अत्र प्रसङ्गात्तुलाविद्यावर्णनं कृतम्।

१४८ संस्कृतविचारसागरे

ब्रह्माज्ञानादुत्पद्यमानः संसारः केन क्रमेणोत्पद्यते इति सुनिश्चितं वर्णनीयमिति शिष्यो गुरुं पृच्छति। (आ. २५३-२८३) पूर्वप्रश्नस्य गुरोरुत्तरम्- (२५३) स्वम्नवद्विना क्रमं जगतः प्रतीति :- स्वाप्नपद र्थाःयथा क्रममन्तरेणाप्युत्पद्यन्ते तद्वदेव मिथ्याजगत्प्रतिभासते मिथ्याजगतः क्रमजिज्ञासुः मरीचिकोदकावगाहनमपीच्छेत्। उपनिषत्सु नग दुत्पत्तिरनेकघा वर्णिता। जाग्रत्स्वम्रयोः सर्वथा साम्यमेव श्रयते-"तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्ताः "। (ऐ. 1-3.) इति अत एव तत्र युगपत्सृष्टिर- प्युक्ता। "स इमान् लोकानसृजत" (ऐ. 1-1) इति। "स इदँ सर्वमसृत यदिदं किश्च" (तै. व्र. 6.) इति च। तथैत्र पञ्चदश्यामप्युक्त्तम्- "स्वनेन्द्रजालसदृशम चिन्त्यर चनात्मकम्। दृष्टनष्टं जगत्पश्यन् कथं तत्रानुरज्यति ॥ (तृ. 171.) स्वस्वप्रमापरोक्ष्येण दृष्ट्ा पश्यन् स्वजागरम्। चिन्तयेदप्रमत्तः सन्नुभावनुदिनं मुहुः ॥ (तृ. 172.) चिरं तयोः सर्वसाम्यमनुसन्धाय जायते। सत्यत्वबुद्धि संत्यज्य नानुरज्यति पूर्ववत् ।।" (तृ. 173.) "निद्राकल्पितदेशकालविषयज्ञाल्ादि सरवें यथा मिथ्या तद्वदिहापि जाग्रति जगत्स्वाज्ञानकार्येत्वतः । यस्मादेवमिदं शरीरकरणप्राणाहमाद्यप्यसत् तस्मात्तत्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ।" "स्वमेऽर्थशून्ये सृजति स्वशत्तया भोत्क्रादि विश्वं मन एव सर्वम् तथैव जाग्रत्यपि नो विशेषः तत्सवमेतन्मनसो विज़म्भणम् ।" इत्यादिना चोक्तम्। ननु यदि जगदुत्पत्तिरक्रमेण तहि किमिति तैत्तिरीयादिषु क्रम उक्त इति चेदत्रोच्यते। यदि श्रतेः जगदुत्पत्तिविषये क्रमविवक्षा स्यात्तर्हि श्रुतिषु सृष्टिकथने वैषम्यं न स्यात्। दृश्यते तु वैषम्यम्। तथाहि छान्दोग्ये ब्रह्मणः सकाशादमिजलपृथिवीनां क्रमेणोत्पत्तिः श्रूयते-"तदैक्षत। बहुस्यां प्रजाये-

पश्चमस्तरङ्ग: १४९ येति। तत्तेजोऽसृजत"। (छा. 6-2-3.) इत्यादिना। तैत्तिरीये आकाशवा- य्वभ्निनलपृथिवीनां पञ्चभूतानां क्रमेणोत्पत्तिः श्रयते-"तस्माद्वा एतस्मादा- त्मन आकाशः संभूतः" (तै. ब्र. 1.) इत्यादिना। क्वचिच्च परमेश्वरः सर्व- मसृजदिति क्रममन्तरवोत्पतिः श्रयते। "इंद सर्वमसृजत" (तै.ब्र. 6.) इत्यादिना। इत्थं वेदेषु जगदुत्पत्तेर्नानाप्रकारेण वणनस्यायमाशयः-जग- न्मिथ्यैव। वस्तुभूतं चेज्जगत्स्यात् तदुत्पत्तिक्रमो वेदेष्वनेकप्रकारेण नोच्येत। वस्तुनि विकल्पासंभवात। अतश्चोपनिषदां जगदुत्पत्तिक्रमे न तात्पर्यम्। ब्रह्मणोSद्वितीयत्ववर्णने परमतात्पर्यात्तदङ्गत्वेन जगन्निषेधस्य विवक्षितत्वान्निषेध्य- त्वेनाक्षिप्तस्य जगतो यथाकथञ्चिदारोयः कर्तव्य इत्येव तात्पर्यम्। तत्रायं दृष्टान्त :- लीलार्थ कश्चन कृत्रिमं गज निर्माय यन्त्रेण तमाकाशे उत्थापयति। आकाशगमनसमये तस्य गजस्य कर्णवालाद्यवयवेषु वक्रतासंपत्तौ तत्समीकरणाय स पुरुषो न प्रयतते। एवमेव ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वज्ञानसिद्धये द्वैतरूपो दृश्य- प्रपश्चो निषेधार्थ कल्पितः । तथा च भाष्ये प्रकृतैतावत्वाधिकरणे (3-2-6.) वर्णि तम्-"लोकप्रसिद्धं त्विदं रूपद्रयं ब्रह्मणि कल्पितं परामृशति प्रतिषेध्यत्वाय शुद्धब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनाय चेति निरवद्यम्" इति। तस्माछतीनां प्रपश्चविषये- Sनादरादेव तदुत्पत्तिक्रमस्यैकविघतवेन वर्णने न यत्नः। तदुत्पत्तिविषये श्रुतीनां विगानदर्शनादेव प्रपश्चनिषेध एव श्रुतीनां नैभर्य न तदुत्पत्ताविति ज्ञेयम्। (२५४) श्रुत्युक्तऋ्र्कमेण जगदुत्पतिकथने सूत्र कारभाष्यकृतो- रभिप्राय :- यदपि सूत्रेमाष्यकृतौ द्वितीयाध्याये जगदुत्पत्तिप्रतिपादकश्रुतिवाक्यानां परस्परविरोधं परिहरन्तौ तैत्तिरीयोक्तसृष्टिकम एव सर्वोपनिषदामर्थ इति वर्णि- तवन्तौ, तन्मदाघिकारिसमाघानार्थमिति ज्ञेयम्। पूर्व वर्णितमुत्पत्तिवाक्यानां वस्तुभूतम भिप्रायमवगन्तुमसमर्था मन्दजिज्ञासवः परस्परविरुद्धानि वाक्यानि दृष्टा भ्रान्ता मा भूवन्निति, सूत्रभाष्यकृतौ सर्वोपनिषदामाकाशादिक्रमेणैव जगदुत्पत्तौ तात्पर्यमिति प्रदर्शयामासतुः । किश्च वेदान्तविचारेण यथार्थज्ञानमलभमानस्य लयचिन्तनार्थमपि श्रुतीनां वैमत्यपरिहारेण विवक्षितो जगदुत्पत्तिकमः सूत्रभाष्यकृद्यां प्रदर्शितः।

१. सूत्रशब्देन व्यासकृतब्रह्मसूत्रं, भाष्यशव्देन श्रीशङ्करभगवत्पादभाष्यं च ग्राह्यमू

१५० संस्कृतविचारसागरे

येन क्रमेणोत्पत्तिस्तद्विपरीतक्रमेण जगतो लयश्चिन्तनीयः। तथा लयचिन्तनेना- डद्वितीये ब्रह्मणि बुद्धिः स्थिरा भवेत। सोऽयं लयचिन्तनप्रकारः वार्तिककारैः सुरेश्वराचार्यैः पश्चीकरणाख्यग्रन्थे वर्णितः । अस्य ग्रन्थस्योत्तम।घिकारिविषय- त्वाद्यद्यपि जगदुत्पत्तिलयक्रमवर्णनस्य नात्राव सरस्त्थारपिसूपत्वादस्य ्रनथस्य मन्दानुग्रहाय संक्षेपतः स उच्यते। असङ्गत्वादक्रियत्वाच्च शुद्धब्रह्मणः सका- शाज्जगदुत्पत्त्यादिकं न सङ्गच्छते। किंतु मायाविशिष्टशबलब्रह्मणः सकाशा- ज्जगदुत्पद्यते। तस्मान्मायेश्वरयोः स्वरूपं प्रतिपाद्ते। (आ.२५५-२७२) श्रत्युक्तोत्पत्तिक्रमनिरूपणम्- (आ. २५५-२६०) प्रसङ्गान्मायास्वरूपप्रतिपादनम्- (२५५) मायास्वरूपम्-जीवेश्वरादि विभागशून्यशुद्धचैतन्याश्रिता माया। इयमुत्पत्तिरहितत्वादनादिः। तस्या उत्पत्त्यङ्गीकारे पुत्रात्पितुरूत्पति- कथनस्येव मायाकार्यात्प्रपश्चान्मायोत्पत्तिकथनमसङ्गतं भवेत्। तस्माच्चैतन्या- न्मायोत्पत्तिर्वक्तव्या। तथा सति जीवत्वेश्वरत्वयोर्मायाकार्यत्वात् न जीवचेत- नान्न वेश्वरचेतनान्मायोत्पत्तिर्भवेत्। जीवेश्वरसिद्धौ तत्सकाशान्मायोत्पत्तिर्मा- यासिद्धौ जीवेश्वर सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयप्रसङ्गात्। शुद्धचैतन्यं त्वसङ्गमक्रियम- विकारि च। तस्मान्मायोत्पत्त्यङ्गीकारे शुद्धचैतन्यं विकारि भवेत्। किश्च यदि शुद्धचैतन्यान्मायोत्पत्तिरुच्यते तर्हिं मोक्षदशायां शुद्धचतन्यस्य सत्वात्पुन- रमायोत्पत्तिप्रसङ्ग: स्याव। मोक्षसाधनवैयथ्य च स्यात। तस्मान्मायोत्पत्तिर- हिता ; अत एव चानादिः। सा चैकव। ज्ञाननाश्यत्वात्सान्ता च। सेयं माया सदसद्विलक्षणा। त्रिकालाबाध्यं यत् तत् सदित्युच्यते। त्रिकालाबाध्यत्वच्चतन्यमेव सत्। माया तु ज्ञानबाध्यत्वात्सद्विलक्षणा। कालत्रयेऽप्यप्रतीयमानं शशश्रृङ्गवन्ध्यासुता काशपझादिकमसदित्युच्यते। ज्ञानात्पूर्व माया तत्कार्य च प्रतीयते। तथाहि, जाग्रत्काले 'अहमज्ञो ब्रह्म न

१ दृष्टिसृष्टिवादैकसत्तावादैकजीववादेषु दृढतर संस्कार वानुन्तमाधिकारी। २. जगद्विवर्तोपादानभूतमविष्ठानं मायोपहितचैतन्यमेव, न तु मायाविशिष्टम्। तथापि मायाविशिष्टस्योपादानत्वं ततो जगदुत्पत्तिश्चाविवेकिदृष्टयोच्यते। विवेकिदृष्टया तु जगतः परिणाम्युपादानं वा विवर्तोपादान वा न मायाविशिष्टचैतन्यम्। किन्तु जगतः परिणाम्युपादानं केवला माया। विवर्तोपादानं मायोपहितचैतन्यम्। अविवे- किनस्सू मय विधमुपादानत्वं मायाविशिष्टचैतन्ये भ्रान्त्या प्रतीयते। तस्माच्छास्त्रकारैरविवे- किनां दृष्टिरनूदते केवलं, न तु तात्पर्येणोच्यते इति ज्ञेयम्।

पश्चमस्तरङ्ग: १५१ जानामि' इत्यनुभूयते माया। स्वम्नकाले प्रतीयमानसर्वपदार्थानामुपादान- कारणतया मायव विभाति। सुप्तोत्थितस्य 'सुखमहमस्वाप्सं न किश्चिदवे- दिषम्' इति परामर्शो (स्मृतिः) भवति। सा च स्मृतिरननुभृतेऽर्थे न संभवेत्। तस्मातसुषुप्तावज्ञानानुभवोऽस्ति। अज्ञानं मायेति चैकमेव वस्तूच्यते। इत्थ- मवस्थात्रयेऽपि माया प्रतीयते। अतः सा असद्विलक्षणा। सदसद्विलक्षण- मायाकार्ये जगदपि सदसद्विलक्षणमेव। अद्वैतमते सदसद्विलक्षणमेव वस्तु मिथ्येति, अनिर्वचनीयमिति च कथ्यते। तस्मान्मायातत्कार्याभ्यां न द्वैतं सिद्धयेत्। मायातत्कार्ययोः सदसद्विलक्षणत्वान्मिथ्यात्वमेव। न. हि मिथ्याप- दार्थेन द्वैतसिद्धिर्भवति, स्वमे दृष्टपदार्थेन यथा न द्वैतसिद्धिस्तथा मिथ्यामाया- तत्कार्याभ्यां न ब्रह्मण: सद्वितीयत्वसिद्धिः ।

(२५६) अज्ञानस्य स्वाश्रयविषयकत्वम्-जीवेश्वरविभागशून्य- शुद्धब्रह्माश्रिता माया शुद्धं ब्रह्मैवावृणोति, गृहाश्रितं तमो यथा गृहमेवावृणोति, तद्वत। अयमेव स्वाश्रयस्वविषयकत्वपक्ष इत्युच्यते। स्वशब्देन शुद्धं ब्रह्मो- च्यते। तदेव ब्रह्माज्ञानस्याश्रयो भवति, तदेव ब्रह्माज्ञानेनात्रियते च। तस्मा- दज्ञानं स्वाश्रयस्वविषयकमित्युच्यते। विषयत्वं=आवृतत्वम्। संक्षेपशारीरक- विवरणवेदान्तमुक्तावल्यद्वैवसिद्धयद्वैतदी पिकादिग्रन्थेषु अज्ञानं स्वाश्रय- विषयकमिति वर्णितम्।

(२५७) उक्तार्थे वाचस्पतिमतम्-अज्ञानं जीवमाश्रित्य स्थित्वा ब्रह्म विषयीकरोति। 'अहमज्ञो ब्रह्म न जानामि' इत्यनुभबे 'अह्म्' इति शब्दार्थो जीवः 'अज्ञ' इत्यज्ञानाश्रयत्वेन प्रतीयते। तस्माज्जीवस्याज्ञानाश्रयत्वं व्यक्तीमवति। 'ब्रह्म न जानामि' इति शब्दैरज्ञानस्य विषयो ब्रह्मेति सिद्धचति। तथा चाज्ञानं जीवाश्रितं सद् ब्रह्म विषयीकरोति=आवृणोतीति सिद्धम्।

तच्चाज्ञानं नैकं, किन्तु नाना। अज्ञानस्यैकत्वे एकस्य ज्ञानोदयेनाज्ञाने नष्टे इतरेषामप्यज्ञानं तत्कार्यसंसारो वान प्रतीयेत ; प्रतीयते तु। अद्यावघि न कस्यचिदपि ज्ञानं नोदितमित्यभ्युपगमे इतः परमपि न कस्यचिदपि ज्ञानं जायेत। श्रवणादिसाघनानामानर्थक्चप्रसङ्गश्व स्यात्। तस्मादनन्तजीवाश्रिता- न्यज्ञानान्यनन्तानि। अनन्तजीवानामनन्ताज्ञानैः कल्पिता ईश्वरा अपि अनन्ताः ।

१५२ संस्कृत विचारसागरे

तथा ब्रह्माण्डान्यप्यनन्तानि। यस्य जीवस्य ज्ञानमुदेति तस्याज्ञानं तदज्ञान- कल्पिते श्वरब्रह्माण्डानि च नश्यन्ति। यस्य ज्ञानं नोदितं तस्य बन्धोऽनुवर्तत एब। (२५८) वाचस्पतिमतासाङ्गत्यम् ; अज्ञानैकत्वं च- ईश्वरो जीवाज्ञानकल्पित इत्युक्ति: श्रुतिस्मृतिपुराणविरुद्धा। 'ईश्वरा अनन्ताः, प्रतिजीवं सृष्टिर्भिन्ना' इत्यपि प्रमाणविरुद्धम्। तस्मादज्ञानस्य नाना- त्वमाश्रित्य ईश्वरस्य सृष्टेश्चैकत्वाभ्युपगमोऽपि न सङ्गच्छते। तथाहि- जीवेश्वरप्रपञ्चाः अज्ञानकल्पिताः । अज्ञानस्य नानात्वे एकैकाज्ञानकल्पित- जीववदीश्वरप्नपञ्चानामप्यानन्त्यं प्रसज्येतैव। अत एव वाचस्पति मिश्रैरनन्ते- श्वरानन्तसृष्टय उक्ताः । तस्मादज्ञानमेकमिति मतमेव ज्यायः । (२५९) अज्ञानस्य स्वाश्रयस्वविषयकत्वपक्षाङ्गीकार :- तदिदमेकमज्ञानं न जीवाश्रितं, किन्तु शुद्धब्रह्माश्रितमेव। जीव- भावश्चाज्ञानकार्यम्। तच्चाज्ञानं न कदाचिदपि स्वतन्त्रें तिष्ठति। तस्मान्निरा- श्रयाज्ञानेन न जीवभावः सिद्धथेत्। यदज्ञानं प्रथमं यत्किश्चिदाश्रयमाश्रित्य तिष्ठेत् तदा तत्कार्यजीवभावः सिद्धयेत्। जीवभाव इवेश्वरभावोऽप्यज्ञानकार्य- मेव। तस्मादज्ञानं नेश्वराश्रितमपि। परिशेषादिदमनाद्यज्ञानं शुद्धब्रह्माश्रितं भवति। अनादिचैतन्याज्ञानयोः संबन्धो (कालः)ऽप्यनादिरेव। चतन्याज्ञान- योरनादिसंबन्धाघीनजीवेश्वरभावोऽपयनादिरेव। परन्तु जीवेश्वरभावयोर- ज्ञानाधीनत्वात् जीवेश्वरयोरज्ञानकार्यत्वव्यपदेशः। 'अहमज्ञः' इति जीवाश्रितत्वेन यद्यप्यज्ञानमापाततः प्रतीयते, तथापि शुद्धब्रह्माश्रितेऽज्ञाने जीवस्य योऽभिमानः स एवार्थोडनेन वाक्येनाभि- लव्यते इति परमार्थः। अज्ञानकार्यत्वाज्जीवस्य न तस्याज्ञानधिष्ठानत्वरूपमा- शयत्वं युज्यते। कितु शुद्धब्रह्मैवाज्ञानस्याधिष्ठानरूपाश्रयः । 'अहमज्ञः' इति तु प्रतीतिर्जीवस्याज्ञानाभिमा नित्वरूपमाश्रयत्वं विषयीकरोति। शुद्धब्रह्मरूपाघिष्ठानाश्रितमज्ञानं स्वाश्रयं ब्रह्मैवावृणोति। तदनन्तर्रं जीव: 'अहमज्ञोऽस्मि' इत्येवमज्ञानस्याभिमानिरूपाश्रयो भवति। अनेन प्रकारेणाज्ञानं स्वाश्रयविषयकमिति सिद्धम्। 9. 'अह्मज्ञः' इत्यनुभवबलादज्ञानस्याश्रयो जीव इति वाचस्पतिमिश्रा आहुः । अयं पक्षो मुमुक्षुबुद्धौ सुखं प्रविशेदिति तैस्तथा वर्णितम्। वस्तुतः तेषामेवमाशय :- अहंशब्दस्य वाच्यार्थोऽन्तःकरणविशिष्टचैतन्यरूपो जीवः । तत्र विशेष्यांशभूतसाक्षि- चैतन्यमेव ब्रह्म। तच्च ब्रह्माज्ञानस्याश्रयः। विशेष्यधर्मस्य विशिष्टे व्यवहार इति न्यायेन जीवस्याज्ञानाश्रयत्वव्यपदेशः कृतः ।

पश्चमस्तरङ्ग: १५३

(१६०) एकाज्ञानपक्षे बन्धमोक्षव्यवस्था; एकाज्ञानपक्षस्य ज्यायस्त्वं; नामभेदेन मायास्वरूपं च- तच्चाज्ञानमेकमेव। ज्ञानेन तादज्ञानं निवर्त्यते। परँ तु यस्मिन् अन्तःकरणे ज्ञानमुदेति तादशान्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यनिष्ठाज्ञानांशः तेन ज्ञानेन निवत्यते। स एव मुक्तो भवति। यस्मिन् अन्तःकरणे जान नोदेति तत्रा- ज्ञानांशो बन्घश्च तथवावतिष्ठते। अनेन प्रकारेणाज्ञानस्यैकेत्वपक्षे बन्घमोक्ष- व्यवहारसिद्धिः । यदि वाचस्पतिमिश्रमतानुसारेण केषाश्चिन्नानाज्ञानपक्षो मनसि प्रविशति तदा सोऽपि पक्षोऽद्वैतज्ञानोपाय एव। न तन्मतखण्डने आग्रहः कार्यः। यया प्रेक्रियया जिज्ञासोरद्वैतबोधो भवति तस्यां प्रक्रियायां तस्य बुद्धि: स्थिरीकर्तव्या। शुद्धव्रह्माश्रितां मायां अविद्येति अज्ञानमिति चाहुः! अचिन्त्या- नन्तशक्तिमत्वाद्युक्तीनामविषयत्वाच्च मायेति व्यपदेशः। विद्यानाश्यत्वाद- विद्येति दर्ण्यते। स्वरूपावारकत्वदज्ञानमिति च भण्यते। मायाया आश्रय- भूतं चैतन्यं सामान्यचतन्यम्। न तन्मायाया विरोधि, किन्तु साधकम्। मायायाः सत्ताप्रदं स्फुरणप्रदं च। वृत्त्यारूढं चैतन्यमथवा चैतन्यसहितां वृत्तिं मायाया विरोघितया जानीयात्। अत्र सूर्यकान्तशिलारूढसूर्यप्रभा दष्टान्तत्वे- नावगन्तव्या। इत्थमेका अनादिः सान्ता सदसद्विलक्षणाSनिर्वचनीया अविद्याज्ञाना दिशब्दव्यपदेश्या सामान्यचैतन्यमाश्रिता वृत्त्यारूढचैतन्यविनाश्या च माया वर्णिता।

१. अत्रायमभिप्रायः-अंशिरूपान्धकारस्यैकत्वेऽपि अंशभूता नानान्धकारा: प्रतिगृहं वर्तन्ते। यस्मिन् गेहे दीपोऽस्ति तत्रस्थोंऽशभूतोऽन्धकारो विनश्यति। न गेहान्तरस्थान्धकारांशस्य नाशः । एवमेवांशिभूतमज्ञानमेकमेव। तस्यांशभूतानानाज्ञानानि नानान्त:करणप्रदेशस्थसाक्षिचैतन्यमाश्रित्य तिष्ठन्ति। यस्मिन्नन्तःकरणप्रदेशे वृत्तिज्ञान- मुदेति तादृशान्तःकरणप्रदेशस्थाज्ञानांशो विनश्यति। स एद मुक्तो भवति, नेतरे। तस्मा- देकस्य ज्ञानोदये सति सर्वेषामप्यज्ञानतत्कार्यनाशद्वारा मुक्त्यापत्तिरन कार्या। इत्थमेका- ज्ञानाज्ञीकारपक्षे बन्धमोक्षव्यवस्थासिद्धिः । किश्च 'जीवाज्ञानकल्पित ईश्वरोऽनन्तः, जीवभेदेन सृष्टिरषि नाना' इति श्रुतिस्मृतिपुराणादिविरुद्धपक्षो न युक्तः । अतः एकाज्ञानपक्षो ज्यायान्। २. "यया यया भवेत्पुंसां व्युत्पत्तिः प्रत्यगात्मनि। सा सैव प्रक्रियेह स्यात् साध्वी सा चानवस्थिता ॥ इति नैष्कर्म्यसिद्धिकारा आहुः । 20

१५४ संस्कृतविचार सागरे

(आ. २६१-२६२) प्रसङ्गादीश्वरस्वरूपवर्णनम्- (२६१) ईश्वरस्वरूपम्; द्विविधकारणलक्षणं च-शुद्धसत्वगुणसहिता माया, मायाधिष्ठानं चैतन्यं, मायाप्रतिफलित-चैतन्याभासः इति त्रयं मिलित्वा ईश्वर इत्यभिधीयते। सोऽयमीश्वरः सर्वज्ञः। स एव जगतः कारणम्। कारणं द्विविघम्-उपादानकारणं, निमित्तकारणं चेति। येत् कार्य- स्वरूपे प्रविशति, यद्विना कार्यस्य स्थितिर्नास्ति, तदुपादानकारणमुच्यते। यथा मृद्धटस्योपादानकारणम्। घटस्वरूपे मृद: प्रवेशोऽस्ति, मृदं विना घटो न स्थिति लभते च। यत् कार्यस्वरूपे न प्रविशति, किन्तु कार्या- त्पृथक् स्थित सत्कार्यमुत्पादयति, यस्य नाशेन कार्य न नश्यति तन्निमित्तका- रणमित्यभिघीयते। यथा घटस्य कुलालो दण्डचक्रादयश्च निमित्तकारणानि। न कुलालादयो घटस्वरूपे प्रविशन्ति; घटात्पृथग्भूता घटमुत्पादयन्ति ; घटो-

१. कार्योत्पत्तिस्थितिलयकारणत्वमुपादानकारणस्य लक्षणम्। जगदुत्पत्तिविषये आरम्भपरिणामविवर्तवादानां मध्ये विवर्तवाद एव श्रेया- निति विचारतः सिद्धयति। तथा हि- (१) सावयवैरनेकैः कारणद्रव्यैः संयोगसचिवैरेकमवयवि कार्यमुत्पद्यत इत्यारम्भ- वादः । यथा अनेकैस्तन्तुभिः संयोगसचिवैरेकं पटरूपकार्यमुत्पद्यंत इत्ययमारम्भवादः । अत्र मते कार्यकारणयोरत्यन्तमेदोऽभ्युपगम्यते। जगदुत्पत्तिविषये आरम्भवादो न संभवति। अद्वितीयब्रह्मणोSपरिच्छिनत्वेन निरवयवत्वान्न ततः सावयव जगत्पृथग्जायेत। (२) परिणामवादोऽपि न प्रपञ्चोत्पत्तिविषये युज्यते। कारणवस्तुनः प्राक्सिद्ध- कारणावस्थापरित्यागपूर्वकावस्थान्तरप्राप्ति: परिणामः। यथा मृत्परिणामो घटः इति- प्रधानपरिणामो जगदिति च साङ्याः वदन्ति। ब्रह्मपरिणामो जगदिति केचनोपासका मन्यन्ते। तदुभयं सूत्रभाष्यकारादिभिः खण्डितम्। चैतन्यस्याकाशादपि सूक्ष्मत्वेन निरवयवत्वादेवोपासकमतमत्यन्तमसङ्गतमेव। इत्थं परिणामवादोऽपि न युज्यतेऽत्र। (३) विवर्तवादे तु पूर्वोक्तदोषलेशोऽपि न संभवति। कारणवस्तुनो नित्यसिद्धस्व- स्वरूपापरित्यागेनैवान्यथा भानमात्रं विवते इति श्रुतियुक्तयनुभवसिद्धम्। यथा शुत्तयादौ रजतावभासः । अयमेव पक्षो वेदान्ताभिमतः । अत्र जगद्विवर्तोपादानरूपाधिष्ठानं मायो- पहितचैंतन्यमेव। न मायाविशिष्टम्। अविवेकिनस्तथा कथयन्ति। परिणाम्युपादानं माया, विवर्तोपादानमुपहितचैतन्यमिति विविके सिद्धेऽपि तदुभयं मायाविशिष्टचतन्य- मिति वदन्ति विवेचनाकुशलाः । २. कार्योत्पत्तिमात्रकारणत्वं निमित्तकारणस्य लक्षणम्। तच्च निमित्तकारणमने- कविधम्।

पश्चमस्तरङ्ग: १५५

त्पत्त्यनन्तरं कुलालादीनां नाशेऽपि घटो न नश्यति। इत्थमुपादानं निमित्त- मिति च कारणं द्विविधम्। (२६२) ईश्वर एव प्रपश्चस्योपादानकारणं निमित्तकारणं च -- ईश्वर एव जगत उपादानकारणं निमित्तकारणं च भवति। यर्थैक एव लूताकीटस्तन्तुरूपकार्यं प्रत्युपादानकारणं निमित्तकारणं च भवति । तद्वदेवेश्वरः प्रपञ्वं प्रत्युपादानं निमित्तं च । तत्र लूताकीटस्य जंड शरीरं तन्तोरुपादानकारणं, तच्छ रीरस्थमन्तःकरणसहितचैतन्यं निमित्तकारणम्। एवमेवेश्वरशरीरभृतजडमाया जगत उपादानं, चेतनभागो निमित्तकारणम्। इत्थमेकस्यैवेश्वरस्य प्रपञ्चं प्रत्युपादाननिमित्तोभैयकारणत्वे लूताकीटो दृष्टान्तः । मुख्यदष्टान्तस्तु स्वम् एव। यदा पुनरीश्वरो जीवानां कर्मैफलदानाय न संमुखो भवति तदा जगतः प्रलय:, यदा च स ईध्वरो जीवानां कर्मफलदानायाभिमुखो भवति तदा जगतः सृष्टिश्र भवति। इत्थं नगत्सृष्टेर्जीवकर्माधीनत्वाज्जीवस्वरूपमिदानी निरूप्यते।

१. न्यायमते घटेनेश्वरस्य संयोगे ईश्वरस्याभिन्ननिमित्तोपादानत्वमुक्त्तम्। तथा जीवाश्रित ज्ञानसुख दिगुणानां जीवस्याभिन्ननिमित्तोपादनत्वम भिमतम् । किश्च यथाऽस्मन्मते जीवस्य स्वप्नप्रपञ्चं प्रत्यभिन्ननिमित्तोपादनत्वमिषट तथेश्वरस्य जागत्प्रप्व प्रत्यभिन्ननिमित्तोपादनत्वं भवति । २. ननु दुःखतत्साधनपरिहारे वा सुखतत्साधनसंपादने वेच्छा दष्ा। ईश्वरस्य तु दुःखतत्साधनयोरभावान्न तन्निवृत्तीच्छासंभवः। पर्याप्तकामत्वादीश्वरस्य नापि सुख- तत्साधनसंपादनेच्छा। अत ईश्वरस्येच्छा न कुत्रचिदपि युज्यते। बालानामकस्मादेव क्रीडायामिच्छावदीश्वरस्यापि जगत्सष्टिरूपविनोदेच्छा निमित्त विनैव भवतीत्यपि न। यथा बालानां चित्ते आह्लादरूपसुखप्राप्तिनिमित्तकेच्छा भवति तथा पूर्णकामस्ये- श्वरस्याह्नादरूपसुखप्राप्तीच्छा न संभवतीति चेन्न। यथा कल्पवृक्षादिः स्वाश्रितपुरुषसंङ्कल्प- रूपनिमित्तेन स्वस्वभावादेवाश्रितपुरुषमनोरथं पूरयति, तथेश्वरोऽि प्राणिनां फल- दानोन्मुखो यदा भवति तदा जीवादृष्टरूपनिमित्तेनैव स्वस्वभावादेव जगत्सष्टयादिविषयक- ज्ञानेच्छाप्रयत्नादिकं करोति। ईश्वरीयेच्छाज्ञानप्रयत्नमध्ये एकैकापि व्यक्तिः सृष्टयारम्भ- काले उत्पन्ना प्रलयपर्यन्तं तिष्ठति। तस्मादीश्वरेच्छाप्रयत्ना नित्या उच्यन्ते। किश्चे- श्वरीयेच्छादयः भूतभविष्यद्वर्तमानकालगतसकलपदार्थान् विषयीकरोति। अत एव सदा सृष्टिः प्रलयो वा, सदा शैत्यमौष्ण्यं वा, सदा वृष्टिरवग्रहो वा न संभवति। किन्तु समयानुसारेणैव भवन्ति।

१५६ संस्कृतविचारसागरे

(२६३) जीवस्वरूपवर्णनम्- रजस्तमसी अभिभूयोद्भुतो यः सत्वगुणः स शुद्धसत्वगुण इत्यभि- घीयते। रजस्तमोभ्यामभिभूतो यः सत्वगुणः स मलिनसत्वगुण इति कीरत्यते। ईदृशमलिनसत्वगुणसहिताज्ञानांशप्रतिफलितचिदाभासः, अज्ञानं, अज्ञानाधिष्ठानकूटस्थचैतन्यं चेति त्रयं मिलितं जीव इति वर्ण्यते। सोडयं जीवः कर्म करोति। तत्फलं चेच्छति। (आ. २६४-२७२) जगत्सृष्टिवर्णनम्- (२६४) ईश्वरस्य वैषम्यनैर्घृण्याभावः जीवस्य स्वकर्मानुसारेणोन्चावचमोगानुभवायेश्वरः प्राणिनां पुण्यपापानु- रूपां सृष्टिं करोति। तस्मादीश्वरस्य न वैषम्यनैधृण्ये स्तः। नन्वाद्यसर्गात्पूर्व न कर्मास्ति। प्रथमसर्गे चेश्वरः प्राणिनामुच्चनीचशरीराणि उच्चावचभोगांश्र सृजति। तस्मीदीश्वरो विषमदृष्टिरेवाकस्माद्विषमसृष्टिकरणादिति चेन्न। संसारोSनादिः। तस्मादुत्तरोत्तरसृष्टेः पूर्वपूर्वसृष्टौ तत्तत्प्राणिकृंतं कर्मैव कारणम्। सृष्टेरिदंप्रथमत्वासंभवान्नेश्वरे दोषः । (२६५) जीवभोगार्थमीश्वरस्य जगत्सिसृक्षा-जीवकर्मफलप्रदा- नाददेश्वरो विमुखो भवति तदा जगत्प्रलयो भवति। प्रलये सर्वपदार्थसंस्कारा मायायां लीना भवन्ति। तस्माज्जीवानां कर्मशेषोऽपि सूक्ष्मरूपेण मायायां निलीनो भवति। यदा प्राणिनां कर्मफलदानाभिमुखो भवतीश्वरः तदा 'जीवानां भोगार्थमहं जगत् सृजे' इतीश्वरस्येच्छो जायते। (आ. २६६-२७०) सूक्ष्मसृष्टिनिरूपणम्- (२६६) सूक्ष्मपञ्चभूतानां तद्गुणानां चोत्पत्तिः-एतादृशेश्वरे- च्छावशात् माया तमोगुणप्रधाना भवति। तादृशतमोगुणप्रधानमायासकाशात् आकाशवायुतेजोजलपृथिव्यात्मकपञ्चभूतान्युत्पद्यन्ते। तेषु भूतेषु क्रमेण

२. यथा पुत्रार्थिनी जाया पत्या सङ्गता शुकरूपं बीज, ततः क्रमेण पुत्ररूपेण परिणतं गर्भ च वहन्ती प्रसवात्पूर्व सन्ततिलाभनिमित्तेन सदा प्रसन्ना सत्वगुणप्रधानेव भवति। पश्चात्प्रसवकाले वेदनानिमित्तेन प्रसन्नताया तिरोधाने सति शन्यचित्ता तमो- गुणप्रधानेव भवति; यथा वा पूर्व श्वेतवर्णो मेघो वर्षाकाले इयामो भवति; तथा सृष्टे: पूर्व ब्रह्मप्रतिबिम्बरूपजगद्वीजधारिणी अविद्योपार्धिकानन्तजीवसहित प्रपश्वरूपगर्भ- धारिणी च शुद्धसत्वप्रधाना माया (ईश्वरस्योपाधिः) भवति। पश्चात्सृष्टयारम्भकाले सा माया शुद्धसत्त्वस्वरूपतिरोधानेन सृष्टियोग्यतमोगुणप्रधानप्रकृतिरूपा भवति।

पञ्चमस्तरङ्ग: १५७

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धास्यपञ्चगुणा वर्तन्ते। मायायाः साशच्छ्हित आकाश उत्पन्नः । आकाशाद्वायुः । वायोः आकाशकार्यत्वात कारणगुणेन शब्देन स्वासाघारणगुणस्पर्शेन च द्विगुणो वायुः। वायोरमिः संभूतः । कारणा काशवायुगुणाभ्यां शब्दस्पर्शाभ्यां स्वासाधारणरूपगुणेन च त्रिगुणोSिः। अग्नेराप: संभूताः। कारणाकाशवाय्वभिगुणैः शब्दस्पशरूपैः स्वासाधारणर- सगुणेन च चतुर्गुणा आपः। अद्भयः पृथिवी संभूता। कारणाकाशवाय्व- ग्न्यब्गुणै: शब्दस्पर्शरूपरसैः स्वासाघारणगन्धगुणेन च पञ्चगुणा पृथिवी। आकाशे प्रतिध्वनिरूपशब्दो वर्तते। वायौ बीसीतिशब्दः, शीतोष्णकठिनानां विलक्षणस्पर्शश्च वर्तते। अग्नौ भुग्भुग्शब्दः उष्णस्पर्शः, प्रकाशाख्यरूपं च वर्तते। जले चिलिचिलिशब्दः शीतस्पर्शः, शुककरूपं, मधुररसश्च वर्तते। लवणतिक्त- तादिरसास्तु पृथिवीसंबन्धादेव जले विभान्ति। माधुर्थमेव स्वाभाविकरसो जलस्य। स च हरीतक्यामलकादिभक्षणसंस्कृतरसनया जलपानेऽभिव्यज्यते। पृथिव्यां कडकडाशब्दः, अनुष्णाशीतस्पशः, शुक्ककृष्णपीतरक्तह रिता दिरूपं, मधुराम्ललवणकटुकषायतिक्ताख्यषडसाः, सुगन्धदुर्गन्धरूपद्विविघगन्घश्च वर्तते। इत्थमाकाशे एको गुणः । वायौ द्वौ। अमौ त्रयः। जले चत्वारः । पृथिव्यां पञ्चगुणाः । तत्रापि प्रतिभूतं प्रातिस्विकगुणस्त्वेक एव। तदितरगुणाः कारणा- दनुगताः। सर्वस्य मूलकारणमीश्वरः। ईश्वरे चांशदवयमस्ति। चैतन्यांशो मायांशश्चेति। सर्वेषु भूतेषु विद्यमानो नामरूपात्मकमिथ्यांशो मायायाः, सत्तास्फूर्तिरूपांशस्तु चैतन्यस्येति ज्ञेयम्। (२६७) चतुर्विधभेदसहितान्तःकरणोत्पत्ति :- अपञ्चीकृतपञ्चभूतानां सत्वगुणांशसमष्टिः सत्वमित्यभिधीयमानमन्तः- करणमुत्पादयति। अन्तःकरणं ज्ञानोत्पत्तिहेतुः। ज्ञानोत्पत्तिः सत्वगुणादित्यङ्गी- कृतम्। "सत्वात्संजायते ज्ञानम्"। (भ.गी. 14-17) इति। तस्मादन्तःकरणं भूतानां सत्वगुणकार्यम्। तच्चान्तःकरणं पश्चीकृतपञ्चभूतव्यष्टिसत्गुणकार्य- पञ्चज्ञानेन्द्रियाणां स्वस्वविषयग्रहणे सहकारि। तस्मादपि पञ्चभूतसमष्टिसत्व- गुणकार्यमेवान्तःकरणम्। न वैशेषिकादीनामिवान्तःकरणं नित्यम्। अन्त := देहस्यान्तःस्थित्वा, करणं=ज्ञानसाघनमित्यन्तःकरणसुच्यते। पश्चमूतसमष्टि- सत्वगुणकायेत्वेनान्त.करणं सत्वमित्यपि कीत्यते। अन्तःकरणपरिणामस्य वृत्तिरिति संज्ञा। अन्तःकरणस्य वृत्तयश्चतस्त्रः । तत्र पदार्थस्य स्वरूपनिश्चा-

१५८ संस्कृतविचारसागरे

मिका वृत्तिबुद्धिः। सङ्कल्पात्मिका वृत्तिर्मनः । चिन्तनात्मिका वृत्ति- श्वित्तम्। 'अहं' इत्यभिमानात्मिका वृत्तिरहङ्कारः । (२६८) पश्चभेदसहितप्राणोत्पत्ति :-

प्राण: क्रियाभेदात स्थानभेदाच्च पञ्चविघः । यस्य हृदयं स्थान, क्षुप्तिपासे क्रिया स प्राणः । यस्य गुदः स्थानं, मूत्रपुरीषयोरघोनयनं क्रिया स अपानः । यस्य नाभि: स्थानं, भुक्तपीतयोरन्नपानयोः पाचनयोग्यसमीकरणं क्रिया स समान: । यस्य कण्ठः स्थानं, श्वासः क्रिया स उदानः। यस्य सर्वशरीरं स्थानं, अन्नपानादिरसस्य सर्वनाडीषु प्रवेशनं क्रिया स व्यानः । क्कचित् नागकूमककृकरदेवदत्तघनञ्जयाखयाः पञ्च वायवोऽघिकतया पठयन्ते। तत्रोद्वमनकृन्नागः । उन्मीलनहिक्का दिकृत्कूर्मः। क्षुतहेतुः कृकरः । जम्भणकरो देवदत्तः । श्वयथुकरो धनञ्जयः । एत उपवायवः । तेषां च पृथिवीजलतेजोवाय्वाकाशानां रजोगुणांशेभ्यः क्रमेणोत्पतिः । तथैवा- पानसमानप्राणोदानव्यानानामपि क्रमेण पृथिव्यादीनामेकैकस्य रजोगुणां- शादुत्पत्तिः। सर्वेषां समष्टिरजोगुणांशान्नोत्पत्तिः' इति चोक्तं क्वचिद्ग्रन्थेषु। परन्त्वद्वैतसिद्धान्ते एषा प्रक्रिया नास्ति। विद्यारण्यस्वामिभिः, पश्चीकरणग्रन्थे वार्तिककारैश्र सूक्ष्मशरीरे पश्चकोशे च नागकूर्मादीनां ग्रहणं न कृतम्। अपि च तैरपानादिपञ्चप्राणानां पञ्चभूतसमष्टिर जोगुणांशादुत्पत्तिर्वर्णिता। तस्मादेकैकभूतव्यष्टिर जोगुणांशादपानादीनामुत्पत्तिकथनमयुक्तमेव। तस्मा- त्सूक्ष्मशरीरे नागकूर्मादीनां ग्रहणमसङ्गतम्। पञ्चप्राणानामेव सूक्ष्मशरीरे ग्रहणं युक्तम्। किश्च प्राणो विक्षेपरूपः । रजोगुणस्य विक्षेपः स्वभावः।

(२६९) ज्ञानेन्द्रियाणां कर्मेन्द्रियाणां चोत्पत्ति :- अपश्चीकृतैक कभू तसत्वगुणांशात् पञ्चज्ञानेन्द्रियाण रचितान । एकैक- भृतरजोगुणांशादेकैकं कर्मेन्द्रियं रचितम्। आकाशस्य सत्वगुणाच्छ्रोत्रं, वायोः सत्वगुणांशात त्वक्, तेजसः सत्वगुणांशान्नेत्रं, जलस्य सत्वगुणांशाद्रसना, पृथिव्याः सत्वगुणांशाद्घ्राणं चाजायत। एतानि पश्चेन्द्रियाणि ज्ञानस्य साधनानि, अतो ज्ञानेन्द्रियाणीत्युच्यन्ते। ज्ञानं सत्वगुणाज्जायते। अतश्च्ै- तानि पञ्चेन्द्रियाणि भूतानां सत्वगुणादुत्पन्नत्वेनोच्यन्ते। श्रोत्रेन्द्रियमाकाशस्य

पञ्चमस्तरङ्ग: १५९ गुणं शब्दं गृह्गातीति तदाकाशस्य सत्वगुणकार्येम्। एवमेव यदिन्द्रियं यस्य भूतस्य गुणं गृह्णाति तत् तस्य भूतस्य सत्वगुणकार्येमिति ज्ञेयम्। आकाशस्य रजोगुणांशाद्वाक्, वायो: रजोगुणांशात्पाणिः, अझेः रजोगुणांशात्पाद:, जलस्य रजोगुणांशादुपस्थः, पृथिव्या रजोगुणांशाद्गुदं चोत्पद्यते। स्त्रीयोनौ पुरुषलिङ्गे च वर्तमान विषयानन्दलवसाघनमिन्द्रियमुपस्थ इत्युच्यते। कर्मेति क्रियोच्यते। एतानि पञ्चेन्द्रियाणि क्रियासाघनत्वात्कर्मेन्द्रि- याणीत्यभिघीयन्ते। क्रियाया रजोगुणकार्यत्वाद्भूतानां रजोगुणांशातकर्मे- न्द्रियोत्पत्तिरवर्णिता। इत्थं सूक्ष्मसृष्टिर्निरूपिता। (२७०) सूक्ष्मसृष्टेरुपसंहार :- अपश्चीकृतभूतानि तत्कार्यभूतान्तःकरणप्राणकर्मेन्द्रियाणि सूक्ष्मसृष्टि- रिति कीत्यते। सूक्ष्मसृष्टिविषयकं ज्ञानं नेन्द्रियरुत्पद्यते। नेत्रनासिकादि- गोलकानि तु यद्यपीन्द्रियविषयाणि। तथापि तत्तद्वोलकान्तःस्थेन्द्रियाणि न कस्यचिदपीन्द्रिस्य विषयीभवन्ति। सूक्ष्मसृष्टयत्पत्त्यनन्तरमीश्वरेच्छया स्थूल- सृष्टिनिमित्तं भूतानां पश्चीकरणं निष्पद्यते। (आ. २७१-२७१) स्थूलसृष्टि :- (२७१) पश्चीकरणप्रकार :- पञ्चीकरणे द्वौ प्रकारावुक्तौ। प्रथमप्रकारस्त्वेवम्-एकैकसूक्ष्मभूतस्य तमोगुणांशं साम्येन द्विधा विभजेत्। तत्रैकमर्ध पृथगवस्थापयेत्। तवोऽपरमर्ध साम्येन चतुर्धा विभजेत्। एवं पुनर्विभागेन निष्पन्नमेककभूतस्याष्टममंशं पृथग- वस्थापितेन स्वस्वेतरभृतचतुष्टयस्यार्भागेन योजयेत्। एवं पञ्चीकरण निष्पधते। तत्रैककस्मिन्नपि स्थूलभूते एकमर्ध स्वांशः। अपरमर्ध तु स्वेतरैकैकभूताष्टमांशमेलनेन निष्पन्नम्। एवमेकैकस्मिन्नपि स्थूलभूते पश्चाना- मपि भूतानामंशसत्वात् स्थूलभूतानि पञ्चीकृतानीति वर्ण्यन्ते। द्वितीयप्रकारस्त्वेवम्-एकैकसूक्ष्मभूतस्य तमोगुणांशं वैषभ्येण द्विघा विभजेत्। तत्रैको भागश्चतुर्भिरंशैनिष्पन्नः। अपरस्तु भागः पञ्चमांशेन। तत्र १. प्रथमप्रकारे प्रतिभूत्मर्धभागस्य स्वकीयत्वेऽपीतराधभागस्य स्वेतरभूतचतु- ष्टयांश निष्पन्नत्वात् तेन भागेन स्वभागस्य तिरोधान संभाव्येत। ततश्वाकाशादीना भूतानां प्रत्येकँ पृथक पृथग्भान दुर्घट स्यादिति मत्वा यथा प्रतिभूत स्वांशाधिक्यं स्यात्तथ द्वितीय; प्रकार आश्रीयते।

१६० संस्कृत विचारसागरे

चतुरंश निष्पन्नम धिकपरिमाणकं भागं पृथगवस्थापयेत्। पश्चमांशनिष्पन्नं न्यून- परिमाणकं भागं पुनः पञ्चधा विभजेत। तत्रैकमेकमंश पृथगवस्थापिताघिक- परिमाणकपश्चमागेषु पृथक् पृथग्योजयेत्। अनेनापि प्रकारेण पश्चीकरणं सिद्धयति। तत्र प्रथमप्रकारे प्रतिभूत एकमर्घ स्वांशः । अपरमर्घ तु स्वेतरभृत- चतुष्टयस्यांशः। यथा आकाशे एकमर्ध स्वस्यैवांशः। द्वितीयमर्ध तु वायोरष्ट- मांशेन, तेजसोऽष्टमांशेन, जलस्याष्टमांशेन, पृथिव्या अष्टमांशेन च निष्पन्नम्। एवं भूतान्तरेष्वप्यूद्यम्। द्वितीयप्रकारे तु प्रतिभृतमेको भागः स्वकीयरेकविं- शत्यंशनिष्पन्नः । द्वितीयो भागस्तु स्वेतरभूतानां चतुर्भिरंै निष्यन्नः। यथा आकाशे एको भागः स्वकीयैकविंशत्यंशात्मकः। अपरो भागस्तु वायोः पञ्च- विंशांशेन, तेजसः पश्चविंशांशेन, जलस्य पञ्चविशांशेन, पृथिव्याः पञ्चविंशांशेन च निष्यन्नः । एवं भूतान्तरेष्वप्यूहनीयम्। प्रथमप्रकारापेक्षया द्वितीयप्रकारे प्रतिभूत स्वांशाधिक्याद्विविच्य पृथक पृथगाकाशादीनां भान सुघटं भवति।

एवं पञ्चीकृतभूतेभ्य इन्द्रियगोचरं स्थूलव्रह्माण्डमुत्पदते। तस्मिन् ब्रह्माण्डे भूर्भुवस्वर्महर्जनस्तपस्सत्य इत्युपरि सप्त लोकाः, अतलसुतलपाताल- वितलरसातलतलातलमहातला इत्यघः सप्त लोका वर्तन्ते। एषु चतुर्दशसु लो- केषु वसतां जीवानां पृथक्पृथगुपभोगयोग्यान्नपानादिकं, देवमनुष्यपश्वादि- रूपाणि भोगायतनानि स्थूलशरीराणि चोत्पधयन्ते। इत्थं संक्षेपेण सृष्टिरुक्ता। मायावैभवस्य विस्तरेण निरूपणं तु कोटिब्रह्मायुषापि न शक्यते। माया- सृष्टपदार्थानां नान्तोऽस्तीति वाल्मीकिर्वासिष्ठे नाने तिहासैर्निरूपितवान्। (आ.२७३. २८३.) आत्मविवेकः, अथवा पश्चकोशविवेकः । २७३. पञ्च कोशास्तैरात्मन आवरणं च-

१. स्थूलशरीरम्-स्थूलसूक्ष्मकारणात्मकानि त्रीणि शरीराणि सन्ति। प्रतिक्षणं शीर्यमाणत्वात् शरीरमिति व्यपदेशः। दह्यमानत्वाद्देह्व इति तस्यैव व्यपदेशः। लोमत्वकसिरामांसास्थिमज्जानां षण्णां समुदायः स्तम्भादिवत्प्रत्यक्षेणोपलभ्यमानत्वात्स्थू- लदेह इत्युच्यते। स च देहः पश्चविशतितख्वात्मकः। तानि च तत्त्वानि निम्नदेशे प्रदर्शितपताकया सुखं ज्ञातुं शक्यानि।

पञ्चमस्तरङ्ग: १६१

मायायां तत्कार्येषु च त्रीणि शरीराणि पञ्च कोशाश्रान्तर्भवन्ति। शुद्धसत्वगुणप्रधाना मायेश्वरस्य कारणशरीरम्। मलिनसत्वप्रघनाविद्यांशो जीवस्य कारणशरीरम्।

तदंशा एते

मुख्यत- त्वानि पृथिवी आप: तेज: वायु: आकाश:

पृथिवी अस्थि मांसम् नाडय: त्वक् लोम आपः रक्तम् शुक्रम् मूत्रम् स्वेद: लाला तेजः आलस्यम् कान्तिः क्षुत् पिपासा निद्रा वायु: आकुश्चनम् गमनम् स्थिति: धावनम् प्रसारणम् आकाशः भय, अथवा मोहः अथवा कोधः, अथ काम: अथवा शोक: अथवा कटिः उदरम् वा हृदयम् कण्ठ: शिर:

अस्या: पताकाया विवरणम्-पृथिव्यंशेन प्ृथिव्यंशसंबन्धेऽस्थि, अबंशसंबन्धे मांसं, तेजोंऽशसंबन्धे नाडयः, वाय्वंशसंबन्धे त्वक, आकाशांशसबन्धे लोमानि चोत्पद्यन्ते। इत्थमेव तत्तद्भूतांशसंबन्धे तत्वान्तराणि संभवन्तीति विज्ञेयम्। (१) पञ्चविंशतित- त्वानां पश्चभूतलक्षणमुच्यते-(क) आकाशे (१) भयकाले पृथिवीवच्छरीरस्य जाडयसंभ- वाद्ध्यं पृथिव्यशः । (२) पुत्रदारादिषु जलवत् प्रसरणान्मोहो जलांशः। (३) अगनिव- द्दाहकत्वात कोधोऽगन्यशः । (४) वायुवञ्चश्चलात्मकत्वात् कामो वाय्वंशः। (५) शोक- समये आकाशवद्देहस्य शून्यतापत्ते: शोक आकाशांशः। (ख) वायौ (६) पृथिवीवत् संकुच्यमानत्वात् आकुश्चनं पृथिव्यंशः । (७) जलवच्चलनात्मकत्वाद्गमनं जलांशः । (८) तेजोवच्छोषणात् प्रकाशनाद्वा स्थितिरग्यंशः । (९) वायुवद्धावनाद्धावनं वाय्वेंशः । (१०) आकाशवत्प्रसरणात् प्रसरणमाकाशांशः । (ग) तेजसि (११) जडस्वाभाब्यादा- लस्यं पृथिव्यंशः । (१२) जलवद्धू मविशिष्टत्वात् कान्तिर्जलांशः । (१३) भुक्तस्य भस्मी- करणात् क्षुत् तेजोंडशः । (१४) शीकरशोषकवायुवत् कण्ठशोषणात् पिपासा वाय्वंशः । (१५) निद्रागमे आकाशवच्छरीरस्य शून्यत्वापादनान्निद्रा आकाशांशः। (घ) अप्सु (१६) जपाकुसुमादिवद्रक्तवर्णत्वाद्रक्त पृथिव्यंशः । (१७) जलवद्द्रवीभूतत्वात् गर्भहेतुभूतशुक जलांशः । (१८) तेजोवदुष्णरूपत्वान्मूत्रं तेजोंशः । (१९) वाय्वधीनवृष्टिवत् स्वेदस्य श्रमोत्पन्नत्वात् स्वेदो वाय्वंशः । (२०) आकाशवदधरोत्तरगामित्वात् लाला आकाशांशः । (ढ) पृथिव्याम् (२१) काठिन्यादास्थि पृथिव्यंशः । (२२) आ्द्रत्वात् मांसं जलांशः । (२३) नाडीभ्यस्तापसंभवान्नाडयस्तेजोऽशा: । (२४) शीतोष्णवत्वात् तग्वाय्वंशः।(२५) आकाशवत् कृन्तनेऽप्यपीडयमानतया स्थितत्वाल्लोमाकाशांशः । एते भयमोहादयो यद्यपि सूक्ष्मशरीरस्यवासाधारणा धमस्तिथापि, जलाश्रयघटे जलनिष्ठशत्योपलब्धिवत्, स्थूलदेहमाभित्योपलभ्यमानत्वात् स्थूलदेहस्य धर्मा इत्युपचारत उच्यन्ते। अत एवैते स्थूलदेहतत्वेषु परिगणिताः। एतत्पश्चविंशतितत्त्वसमुदायस्य स्थूल- 21

१६२ संस्कृतविचारसागरे

उत्तरशरीरारम्भकपञ्चसूक्ष्मभूतानि मनोबुद्धिचित्ताहंकाराश्चत्वारः, पश्च प्राणः, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि च मिलित्वा जीवस्य सूक्ष्मशरीरं भवति। सकलजीवानां सूक्ष्मशरीराणि मिलित्वा ईश्वरस्य सूक्ष्मशरीरं भवति। सकलमपि स्थूलं ब्रह्माण्डमीश्वरस्य स्थूलशरीरं भवति। जीवस्य व्यष्टि- स्थूलशरीरं तु प्रसिद्धमेव। शरीरत्रयेऽस्मिन्नेव पश्चकोशा अन्तर्भवन्ति। कारणशरीरे आनन्दमयकोशस्यान्तर्भावः। सूक्ष्मशरीरे विज्ञानमयमनोमय- प्राणमयानां त्रयाणां कोशानामन्तर्भावः। पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि निश्चयात्म- कान्त:करणवृत्तिरूपा बुद्धिश्च मिलित्वा विज्ञानमयकोश इत्युच्यते। पश्च ज्ञानेन्द्रियाणि सङ्कल्पविकल्पात्मकान्तःकरणवृत्तिरूपमनश्च मिलित्वा मनोमय- कोशः। पञ्च प्राणाः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च मिलित्वा प्राणमयकोशः । स्थूलशरीरमन्नमयकोश इत्युच्यते इति शरीरत्रये पैश्चापि कोशा अन्तर्भवन्ति। ईश्वरशरीरे ईश्वरकोशाः, जीवशरीरे जीवकोशाश्च वर्तन्ते। कोशो नामा- च्छादनं पिधान वोच्यते। असिपिधानं यथा असिस्वरूपमाच्छादयति तथैते पञ्च कोशाः आत्मनः स्वरूपमाच्छादयन्तीत्यन्नमयाद्यः कोशा इति कीर्त्यनते। अनेके मन्दमतयः गुरुशास्त्रसंप्रदायविहीना पञ्चकोशान्तर्गतमनात्म- देह इति व्यवहारः। नामरूपवर्णाश्रमजातिजन्ममरणादयो धर्माः स्थूलदेहस्यैव। भुक्त- स्यान्नस्य स्थविष्ठो भागः पुरीषं भवति। मध्यमो भागः मांस भवति। सूक्ष्मो भागः मनः उपचिनोति। पीतस्य जलस्य स्थूलांशो मूत्रं भवति। मध्यमोंऽशः रक्तं भबति। सूक्ष्मोऽशः प्राणोपचयँ करोति। भक्षितस्य तैलघृतादिस््रहद्रव्य स्य स्थूलांशोऽस्थि भवति। मध्यमोंऽशो मेदो भवति। सूक्ष्मोंऽशो वाचमुपचिनोति। मातुः शोणितात् शिशोः रक्तमांसचर्माणि जायन्ते। पितुः शुकादस्थिनाडीमज्जा जायन्ते। एतत् स्थूलशरीरं चतुर्विधं भवति, अण्डज जरायुजं, स्वेदर्ज, उद्भिज्मिति। अण्डाज्जायमानपक्षिसर्पादयोऽण्डजाः। उल्बा- जायमानमनुष्यमृगादयो जरायुजाः । स्वेदाजायमानयूकामशकादयः स्वेदजाः। बीज भूमिं वोद्धिद्य जायमाना वृक्षौषधिवीरुधादय: उद्भिज्जाः । सूक्ष्मशरीरम्-अपच्चीकृतपञ्चभूतकार्यात्मकसप्रदशतत्वोपेतं सूक्ष्मशरीरमि- त्युक्तमात्मबोधे- "पञ्च प्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम्। अपच्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्माङ्गं भोगसाधनम् ।" (आ.) १३ इति। तत्र प्राणाः पञ्च, कर्मेन्द्रियाणि पञ्च, ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च, मनः एकं, बुद्धिश्चकेति सप्दशतत्वानि मिलित्वा लिङ्गमित्युच्यते। शुभाशुभकर्मकर्तृत्वं, सुखदुःखादिफल- भोक्तृत्वं इहलोकपरलोका दिगमनागमने रागद्वेषा दि शमदमादि, आन्ध्यमान्द यपटुत्वादि च सर्व लिङ्गशरीरधर्माः। स्थूलशरीरवत्प्रत्यक्ष प्रमाणागोचरत्वात्सूक्ष्मशरीरमित्युच्यते। शब्दादिविषयोपलब्धि हेतुत्वात्, लक्षणया आत्मावबोधकत्वाच्च-लिङ्गदेह इति कीर्त्यते।

पश्चमस्तरङ्ग: १६३

भूतं यं कमपि पदार्थमात्मवेन मन्यमाना: कोशानां साक्षिभृतान्मुख्यात्मस्वरूपा- द्विमुखा भवन्ति। अत एवान्नमयादयः कोशा आत्मस्वरूपाच्छादका इति वर्ण्यन्ते। (२७४) विरोचनसिद्धान्तः (अन्नमयकोशात्मवादः)- केचन पामराः विरोचन सिद्धान्तमनुसरन्तोऽन्नमयकोशमेवात्मेति वद- न्ति। तत्रैवं युक्ती: कथयन्ति (१) यत्राहमिति घीरुत्पद्यते, स आत्मा। सा चाहंघी: स्थूलशरीरे भवति। 'अहं मनुष्यः' 'अहं ब्राह्मणः' इत्यनुभवः सार्वजनीनः । मनुष्यत्वब्राह्मणत्वादिधर्मा: स्थूलशरीरस्यैव। तस्मादहंधीविषय-

कारणशरीरम्-अज्ञानमेव कारणशरीरमित्युच्यते। स्थूलसूक्ष्मशरीरयोः कारणत्वादज्ञान कारणशरीरमियुच्यते। अस्य च स्वरूपं प्रागभिहितम्। तत्वज्ञान- दाह्यत्वात् कारणदेह इति चोच्यतेऽज्ञानमेव। ईश्वरस्य शरीराणि कोशाश्च-समष्टयज्ञानरूपमायेश्वरस्य कारण शरीरम्। सैवेश्वरस्य आनन्दमय कोशः। जीवानां:सूक्ष्मशरीरसमष्टिरूपहिरण्यगर्भ: ईश्वरस्य सूक्ष्मशरीरम्। अन्रेश्वरस्य विज्ञानमयमनोमयप्राणमयकोशा अन्तर्भवन्ति। श्रोत्रादिपश्चज्ञानेन्द्रियाधिष्ठातृदेव तारूपदिक्पालवायुसूर्यव रुणश्विनी कुमारात्मकानि यानीश्व रस्य पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि तानि, समष्टिबुद्धिमयमहत्तत्वरूपो, अथवा सर्वबुद्धयभिमानिब्रह्मरूपा येश्वरस्य बुद्धि: साच मिलित्वा ईश्वरस्य विज्ञाज्ञमयकोशः। पूर्वोक्तश्रोत्राद्यष्ठातृदेवता- रूपाणि यानीश्वरस्य पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि तानि, समष्टिमनोमयाहङ्काररूपं वा सर्वमनोऽभि- मानिचन्द्ररूपं वा यदीश्वरस्य मनस्तच्व मिलित्वा ईश्वरस्य मनोमयकोशः। अग्रीन्द्रो- पेन्द्रप्रजापतियमात्मकानि यानीश्वरस्य पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तानि, समष्टिप्राणो वा वाय्वभिमा- निदेवतारूपो वा य ईश्वरस्य प्राणः स च मिलित्वा ईश्वरस्य प्राणमयकोशः। समष्टिस्थूलसष्टिरूपो विराडीश्वरस्य स्थूलशरीरम्। स एवेश्वरस्यान्नमयकोशः। पश्चकोश :- मात।पितृभ्यामुपभुक्तान्नर सपरिणामरूपशुक्रशोणित संबन्धान्मातुरुदरे उत्पन्नः जननान्तरमपि क्षीरशाकादिरूपान्नेन वर्धितः मरणानन्तरमप्यन्नरूप- पृथिव्याभेव लीयमानो देहोऽन्नमयकोश उच्यते। प्राणमयकोशस्तु केवलरजोगुणस्या वस्थाविशेषः। प्राणादयो वायवः आपादमस्तकं स्थूलदेहं व्याप्य, तस्य बलमाधायेन्द्रियाणि स्वस्वव्यापारेषु प्रवर्तयति। कर्मेन्द्रियैर्व्यवहार निवर्तनादिच्छादिरूपर जोगुणवृत्तिसहि- तत्वाच्च मनोमयकोश: सत्वरजोगुणयोरवस्थाविशेषः । विज्ञानमयकोशस्तु केवल- सत्वगुणस्यावस्थाविशेषः । एवमवस्थाभेदेनैकस्मिन्नेव सूक्ष्मशरीरे त्रयः कोशाः वर्णयन्ते। आनन्द एवात्मन: स्वरूपम्। आत्मस्वरूपानन्दप्रतिबिम्बसहिता प्रियमोदप्रमोदरूपवृत्ति- लयावधिभूता या अविद्या सैव कारणदेहः। सेवानन्दमयकोशश्। इष्टवस्तुहर्शनजन्या वृत्ति: प्रिय इति, तल्लाभजन्या वृत्तिः प्रमोद इति च कीरत्यते। एतावृत्तयः जाग्रत्स्वप्रयो- रवस्थयो: पुण्य कर्मफलभूतसुखानुभवकाले उद्भवन्ति। सुषुप्तौ ता वृत्तय: स्वकारणेऽज्ञाने लीयन्ते। एतादशमज्ञानमानन्दमयकोश इत्युच्यते। तत्ान्मयकोशो भोगस्थानम्।

१६४ संस्कृतविचारसागरे

स्थूलदेह एवात्मा। अथ वा यत्र मुख्या प्रीतिर्भवति स आत्मा। दारापत्यघनपश्चादयः यतोऽस्य स्थूलदेहस्योपकुर्वन्ति ततस्तेषु प्रीतिर्भवति। यदि तेऽस्य स्थूलदेहस्य नोपकुर्वन्ति तदा तेषु प्रीतिर्नास्ति यस्य निमित्ते- नान्यत्र प्रीतिरुपजायते तस्मिन्नेव स्थूले देहे मुख्या प्रीतिः सर्वेषाम्। तस्मात् स्थूलदेह एवात्मा। तस्माद्वस्त्राभरणान्नपानादुपकरणैः स्थूलशरीरस्य समलङ्कत्य पोषणमेव परमपुरुषार्थ इत्यसुरराजविरोचनस्य सिद्धान्तः । सूक्ष्मशरीरं भोगसाधनम्। तन्रापि प्राणमयकोशः क्रियाशक्तिमत्वात् कार्यरूपो भवति। मनोमयकोशस्तु इच्छाशक्तिमत्वात्करणरूपो भवति। विज्ञानमयकोशस्तु ज्ञानशक्तिमत्वात् कर्तृरूपो भवति। आनन्दमयकोशस्तु भोक्तृरूपः। १. चार्वाकमतानुसारिणो वाय्वादिभूतचतुष्टयसड्घातरूपं देहमात्मवेन प्रति- पन्नास्तत्रैता युक्तीराहुः-(१) अह धीविषयो यः सआत्मा। 'अहं मनुष्यः' 'अहं स्थूल:', 'अहं कृशः' 'अहं ब्राह्मणः' इत्याद्यनुभवेषु मनुष्यत्वादिधमविशिष्टः स्थूलदेह एव विषयो भवतीति स देह एवात्मा। (२) अथवा परमप्रेमविषयो यः स आत्मा। एत- तस्थूलदेहोपकारकत्वनिमित्त पुरस्कृत्यैव पुत्रमित्कलत्रादयः प्रिया भवन्ति। अतो देह एव परमप्रीतेर्विषयः । एवं परमप्रेमास्पदत्वरूपात्मलक्षणयोगात्स्थूलदेह एवात्मा। (३) तस्य देहस्यालङ्करणपोषणादिजन्यभोग एव परमपुरुषार्थः । (४) मरणमेव मोक्षः । (५) प्रत्य- क्षमेकमेव प्रमाणं नान्यत्प्रमाणमस्ति इति। तदेतच्चार्वाकमतमसङ्गतम्-(१) 'अहं पश्यामि', 'अहं वदामि' इत्यादि- व्यवहारेष्विन्द्रियस्याप्यहँ धीविषयत्वं दृश्यते। (२) 'मम देहः कृशः' इत्यादिव्यवहा- रेषु देहस्य ममताविषयत्वमपि भवति। यो ममताविषयः स अहंताविषयो न भवितु- महति। इत्थं स्थूलदेहे अहं धीविषयत्वस्य व्यभिचारदर्शनात्स्थूलदेहो नात्मा। (३) पुत्रदाराद्यपेक्षया स्थूलदेहेऽधिकप्रीति दर्शनेSपि देहादप्यतिशयिता प्रीतिरिन्द्रियेषु दृश्यते। तथा च परप्रेमास्पदत्वास्याप्यभावात् स्थूलदेहो नात्मा। (४) किश् चेतन एवात्मा भवितु- महति। जडानां भूतानां सङ्गातरूपे देहे चतन्याभावाददेह्दो नात्मा। (५) पूगचूर्णादि- संयुक्तताम्बूलपत्रे रागजननशक्तिवत् भूतसमुदायात्मकदेहे ज्ञानशक्तिरस्तीत्येतन्न युज्यते। जडभूतसमुदायरूपदेहे ज्ञानशक्तिरस्ति चेत्तर्हि भूतसमुदाय रूपघटाद ्वपि चितन्यं प्रसज्येत । न तु घटादौ चैतन्यमस्ति। (६) सुषुप्तिमूच्छामरणाद्यवस्थासु घटादिवद्देहोऽपि जडो भवति। तस्मान्न जडो देह आत्मा भवति। (७) यदि देहः आत्मा भवेत्तदा बालदेहाद्विन्ने यौव- नदेहे 'सोऽहम्' इति प्रत्यभिज्ञा न भवितुमहति। जायते तु तथा प्रत्यभिज्ञा। अतो- Sपि देहो नामा। (८) जन्ममरणादियुक्तस्य देहस्य जन्मनः पूर्व मरणादूर्ध्व च सत्ता नास्ति। आत्मा त्वसि्ति। अन्यथा कृतनाशाकृताभ्यागमप्रसङ्ग: स्यात्। अतश्च देहो नात्मा। (९) देहालङ्करणपोषणादिजन्यभोग एव परमपुरुषाथ इत्यपि न। तथाहि-यः इच्छाविषयः स पुरुषाथ इत्युच्यते। सा चेच्छा सर्वेषां सुखप्रात्तौ दुःखनिवृत्तौ च भवति। अतस्तयोरेव पुरुषार्थत्वमुचितम्। तत्रापि सर्वसुखापेक्षया अधिकं यत्सुखं, आत्य- न्तिकी च या दुःखनिवृत्तिस्तयोरेव परमपुरुपार्थत्वं भवति। तादशं निरतिशयं सुखं,

पञ्चमस्तरङ्ग: १६५ (२७५) इन्द्रियात्मवाद :- अपरे के चनैवमाहुः-स्थूलशरीरं नात्मा। किन्तु स्थूलशरीरे यत्सद्धावे जीवनव्यवहारो भवति, यदभावे मरणव्यवहारो भवति स आत्मा। स च स्थूलशरीराद्वचतिरिक्तः। जीवनमरणव्यवहाराविन्द्रियाघीनौ भवतः । शरीरे यावत्कालपर्यन्तमिन्द्रियाणि स्वस्वव्यापारक्षमाणि भवन्ति तावत्कालपर्यन्तं 'अय जीवति' ति व्यवहारो भवति। यस्य कस्यापीन्द्रियस्य नाशे 'अयं मृतः' इति च व्यवहियते। किश्च अहं पश्यामि 'अहं वदामि' इत्यादिव्यवहारे 'अहं' इति बुद्धिरिन्द्रिये एव भवति। तस्मात 'अहं' इति बुद्धिविषयेन्द्रियमेवात्मा। (२७६) हिरण्यगर्भोपासकानां प्रणात्मवाद :- हिरण्यगर्भोपासकाः प्राण एवात्मेति वदन्ति।

आत्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिश्च मोक्षे एव स्तः। वैषयिकभोगे दोषसत्वान्न स परम- पुरुषार्थ: । (१०) देहस्यात्मत्वे मरणानन्तरं देहस्य दाहे मोक्षान्वयिनो देहरूपस्यात्मन एवाभावात् 'मरणमेव मोक्ष' इति शब्दो निरर्थकः । (११) भाविभोजनादौ तृप्त्यादिहेतु- त्वज्ञानमनुमानप्रमाणेन सिद्धयति। देशान्तरे मृतपित्रादिमरणज्ञानमाप्तवाक्यरूपशब्द- प्रमाणात् सिद्धयति। तस्मात्प्रत्यक्षमात्रस्य प्रमाणत्ववादो हठ एव। इत्थ देहात्मवादिचार्वा- कमतमसङ्गतमेब। (१) चावकिकदेशिनो लोकायतिकाः इन्द्रियात्मवादिनः। तन्मत मप्यसङ्गतम् (१) यदभावे शरीरं न तिष्ठेत्स आत्मा। श्रोत्रनेत्रवाकृपादाद्यभावेऽपि बधिरान्धमूकपङ्गरूपं शरीरं जीवत्येव। तस्मान्नेन्द्रियमात्मा। (२) अहं पश्यामि' 'अहं वदामि' इत्यादि- व्यवहारे इन्द्रियस्याहंधीविषयत्वादिन्द्रियमेवात्मेति यदुक्तं तत्राप्युच्यते-'चक्षुष्मानहं पश्यामि' इत्येव तत्र वक्तुरभिसन्धिः । न तु चक्षूरूपोऽहं पश्यामि' इति। तस्मात् तत्राहमनुभवस्य विषयश्चक्षुरादीन्द्रियव्यतिरिक्त एव भवति। किश्च मम चक्षु- स्तीक्ष्णं 1 मम चक्षुमन्दम्'। इति चक्षुरादीन्द्रियेषु ममताविषयत्वदर्शनात्तेषु अहंताविष- यत्वं व्यभिचरितम्। तस्मादिन्द्रियं नात्मा' (३) यो यत् वेत्ति स वेत्ता वेद्याद्विलक्षणः । यथा घटस्य द्रष्टा घटाद्विलक्षणस्तथेन्द्रियाणां पटुत्वमन्दत्वादिवेत्ता आत्मेन्द्रियाद्विलक्षणः । (४) मनसोऽन्यत्र व्याकुलत्वे श्रोत्रादीनि शब्दादीन् न गृह्नन्तीति जडानीन्द्रियाणि। अतंश्च नेन्द्रियमात्मा। (५) एवं सति हठादिन्द्रियमेव चचेतनमिति यो वदति स एवं प्रष्टव्य :- 'किमेकमेवेन्द्रियं चेतन, उत सर्वेन्द्रियाणां समुदायः, आहोस्वित् प्रत्येकं सर्वाणी- न्द्रियाणि' इति। नाद्यः-यदिन्द्रियं चेतनत्वेनाभिमतं तस्याभावेऽपि ज्ञानं जीवनं च दृश्यते। तस्मादेकमेवेन्द्रियं चेतनमिति पक्षोऽसङ्गतः । न द्वितीय :- इन्द्रियसमुदाय- मध्ये एकस्येन्द्रिस्य नाशेऽपि समुदायनाशो भवति। ततश्च समुदायान्तर्गतत्येकस्येन्द्रियस्य नाशे समुदायनाशात् ज्ञानजीवनयोर्विलयः प्रसज्यते। न तु तथा भवति। तस्मादिन्द्रि यसमुदायोऽपि न चेतनः। न तृतीय :- प्रत्येकभिन्द्रियाणामात्मत्वे एकस्मिन् देहे दश चेतना आत्मानोऽड्गीकार्याः। दशानां बिरुद्वेच्छत्वसंभवात् विरुद्वेच्छनानाचेतनाधिष्टितं शरीरं दशानां मत्तगजानामलनस्तम्भवदुन्मथ्येत। इत्थमिन्द्रियाणामचेतनत्वान्न तेषामा- त्मत्वं युक्तम्। (६) श्रुतिषु प्रसिद्धः इन्द्रियसंवादः इन्द्रियाभिमानिदेवताविषयो वेदितव्यः । न ताः श्रुतयः इन्द्रियाणां चेतनत्वे प्रमाणम्। तस्मादिन्द्रियात्मवादोऽसङ्गतः ।

१६६ संस्कृतविचारसागरे

तत्रेमां युक्तिमाचक्षते-मरणसमये मूर्च्छितस्य पा्श्वस्थाः सति प्राणे अय जीवतीति, तदभावेडयं मृत इति च निश्चिन्वन्ति। किश्च चक्षुः- श्रोत्रबागादीन्द्रियाभावे तत्तदिन्द्रियव्यापारोपरमेSपि अन्धबघिरमूकानां शरीरं यथावद्वस्थितमेव भवति। प्राणोत्क्रमणे तु शरीरं तत्क्षणमेव पतित्वा भयङ्करं शमशानवदमङ्गलं च भवति।

किश्च 'चक्षुष्मानहं पश्यामि, श्रोत्रवानहं शृणोमि' इति व्यवहारादि- न्द्रियविलक्षण आत्मा सिद्धः । स चात्मा क इति जिज्ञासायां सुषुसौ सर्वेन्द्रियोपरमेऽपि प्राणो जागर्ति। प्राणसत्वादेव तदा 'अय जीवति' इति व्यवहारो भवति। स्थूलशरीरात्पाणवियोगे तु 'अयं मृतः' इति व्यवहारो जायते। तस्माज्जीवनमरणव्यवहारयोः शरीरे प्राणसद्भावासद्भावाघीनत्वात् प्राण एवात्मेति निश्चेयः ।

(२७७) मनआत्मवाद :- अन्ये आहुः-प्राणो जडः । तस्मात्स नात्मा, घटादिवत्। बन्घमोक्षौ मनोमात्राधीनौ। विषयासक्तं मनो बन्घ- हेतुः। विषयवासनाशून्यं मनो मोक्षहेतुः। किश्न, मनस्संबन्धादेवेन्द्रियाणां स्वस्वविषयावबोधनसामर्थ्यम्। नान्यथा। तस्मान्मन एव सर्वव्यवहारकारणम्।

१. प्राणात्मवादखण्डनम्-समष्टिप्राण हिरण्यगर्भोपासकमतमसङ्गतम् (१) बाह्मवायुवत्प्राणस्यापि वायुविशेषत्वान्न स आत्मा। (२) प्राणस्यादर्शनं न नियमेन मरणकारणम्। वृक्षादिषु प्राणादर्शनेऽपि तेषां जीवनात्। मनुष्यस्य मूच्छावस्थायामपि क्वचित् प्राणसत्वोपलब्घिर्नास्ति। अथापि मनुष्यो न मृतो भवति। परं तु जीवत्येव । तस्मादपि प्राणो नात्मा। (३) अधि च सुषुप्तौ सन्नपि प्राणः धनादयपहारिणं चोरं न निवारयति। न वा बन्धुजनमागतं पुरस्करोति। तस्मात्प्राणो जडः। अतश्च स नात्मा। (४) देहाद्वहिः प्राणोत्क्रमणे देहस्य मृतत्वप्रसिद्धेः प्राण आत्मेति वचनमप्यसङ्गतम्। देहाद्वहिर्जाठराभेनिर्ग- मादपि लोके मरणप्रसिद्धे: सत्वात्। अतः प्राणोत्कमणे मरणप्रसिद्धिर्व्यभिचरिता। श्रुतौ प्राणश्रेष्ठयकीतनं प्राणोपासनाविधिस्तुतयेऽर्थवादः। (५) श्रुतौ प्राणमयादिकोशानामात्म- श्वप्रतिपादन स्थूलारुन्धतीन्यायेन सर्वान्तरप्रत्यगभिन्नाधिष्ठानब्रह्मप्रदर्शनार्थम्। (६) श्रुतौ प्राणस्येन्द्रियैः सह संवादस्य देहे तत्प्रवेशस्य च वर्णन प्राणाभिमानिदेवताभिप्रायेणेति ज्ञेयम्। (७) क्षुधया मम प्राणो याति। भोजनेन मम प्राणस्तृप्यति इत्यादिव्यवहारा- त्प्राणो ममताविषय एव भवति। न त्वहंताविषयः । अतो न स आत्मा। (८) स्वप्राणस्य बहिगमनस्यान्तरागमनस्य च वेदनात् तद्वेदनकर्ता साक्षी आत्मा प्राणादन्य एवेति सिद्धम्।

पञ्चमस्तरङग: १६७

अतो मेन एवात्मा। (२७८) विज्ञानवादिबौद्धमतम् (बुद्धिरेवात्मा)- क्षणिकविज्ञानवादी बौद्ध एवमाह-मनसो व्यापारो बुद्धयधीनो भवति। यतो बुद्धेराकार एव मनस्तस्मात् क्षणिकविज्ञानरूपा बुद्धिरेवात्मा भवितुमहति। मनो नात्मा इति। तेषामयमाशयः-सर्वे पदार्था विज्ञानस्यैवा- कारा भवन्ति। तच्च विज्ञानं प्रकाशरूपम्। प्रतिक्षणं विज्ञानमुत्पद्य विनश्यति। पूर्वविज्ञानस्य सममन्यद्विज्ञानमुत्पद्यते। ततः पूर्वविज्ञानं विनश्यति। तथैव तृतीयविज्ञानोत्पत्तौ द्वितीयविज्ञानस्य विनाशो भवति। तुरीयविज्ञानस्योत्पत्तौ तृतीयविज्ञाननाशो भवति। एवं नदीप्रवाहवद्विज्ञानस्य धाराऽविच्छिन्नाऽनु- वतते। सा च विज्ञानधारा द्विविघा-एका आलयविज्ञानधारा। अन्या तु प्रवृत्तिविज्ञानधारा। 'अहं' 'अहं' इति विज्ञानधारा आलयविज्ञानधारेति कीत्यते। सैव बुद्धिरिति कथ्यते। 'अय घटः' 'अयं देहः' इति विज्ञानधारा प्रवृत्तिविज्ञानधारेति भण्यते। आलयविज्ञानघारायाः सका- शात्प्रवृत्तिविज्ञानधारोत्पद्यते। मनसः स्वरूपमपि प्रवृत्तिविज्ञानधारन्तर्भूतमेव। अतो मनः आलयविज्ञानघारारूपबुद्धे: कार्यम्। सा बुद्धिरेवात्मा। आलय- विज्ञानघारया प्रवृत्तिविज्ञानघाराया बाघचिन्तनेन निर्विशेषक्षणिकविज्ञानघारायाः

१. मनआत्मवाद्खण्डनम्-नारदपाश्चरात्रतन्त्रानुसारिणो मन एवात्मेति वदन्ति। तदपि न संभवति। (२) टङ्कवास्यादिवन्मनसः करणत्वान्न मन आत्मा। सुषुप्त्यादौ मनसोऽभावेऽषि सामान्यचैतन्यस्य सत्वात्, सति मनसि चैतन्यं तदभावे सदभाव इत्यन्वयव्यतिरेकस्य भङ्गात् न मनश्चेतनम्, किन्तु जडमेव। तस्मान्मनो नात्मा। (३) 'मम मनोऽन्यत्र गत, इदानीं प्रत्यागतम्' इति व्यवहारान्मनो ममताया विषयो नाहंतायाः। (४) तस्मान्मनसः स्थर्यचाञ्चल्यादिवेत्ता साक्षिभूत आत्मा मनोविलक्षणः सिद्धः । (५) चैतन्याभाससहितमेव मनो भोकृ भवति, न स्वतन्त्रं मनः। अतो- Sभोक्तृत्वादषि मनो नात्मा । (६) "मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासकं मुत्तय निर्विषयं स्मृतम्" ॥ इति वचनस्यायमाशय :- विषयवासनावासित मनः मोक्षसाधन प्रतिबद्धथ जगद- ध्यासास्पद भूत्वा बन्धकारण भवति। तदेव च मनः विषयवासनारहितं ज्ञानप्राप्तिद्वारा मनसः स्वरूपं बाधिखा मोक्षकारणं भवतीति। न तद्वाक्यं मनस एवात्मतां बोधयति। किन्तु बन्ध- साधनाननिवृत्ति मोक्षसाधने प्रवृत्ति च तद्वाक्यं बोधयति। (७) "मनो ब्रह्मेति व्यजानात्" (तै. मृ. 4) इत्यादिना मनोमयकोशस्यात्मत्वबोधकश्रुतेस्तात्पय तु स्थूलारुन्धतीन्यायेनेति प्रा क् प्रदर्शितम्।

१६८ संस्कृतविचारसागरे

स्थिति: सिद्धयति। तादृशी स्थितिरेव तन्मते मोक्षः । इत्थ विज्ञानवादिनो बुद्धेः क्षणिकतां स्वयंप्रकाशरूपतां च कल्पयित्वा, सा बुद्धिरेवात्मेति वर्णयन्ति। (आ.२७९-२८२) आनन्दमयकोश एवात्मेति मतम्- (२७९) तत्र भट्टमतम्-पूर्वमीमांसावतिककारो भट्ट एवमाह- न हि विद्युल्लेखेवात्मा क्षणिकः, किन्तु स्थिरः । स आत्मा जडरूपः प्रकाश- रूपश्चास्ते। अयमस्याभिप्रायः-सुषुप्तेरुत्थित एवं वदति-'एतावन्तं कालमहं जडो निस्संज्ञोऽस्वाप्सम्' इति। तस्मादात्मा जडरूप इति सिद्धयति। किश्च सुषुप्तादुत्थितस्य स्मृतिरपि भवति। अननुभूतेऽर्थे न स्मृतिर्भवेत्। सुषुप्तावात्मस्वरूपातिरिक्तं न किश्चिदपि ज्ञानसाधनमस्ति। सुषुप्त्यनन्त- रभाविस्मृतेः कारणं सौषुप्तज्ञानमेव वाच्यम्। तच्च सुषुप्तिकालीनं ज्ञानमात्म- स्वरूपमेव। इत्थमात्मा खद्योतवत्प्रकाशरूपोडप्रकाशरूपश्च। ज्ञानरूपत्वा- त्प्रकाशरूप:, जडरूपत्वादप्रकाशरुपश्च। आनन्दमयकोश एव प्रकाशरूपो- डप्रकाशरूपश्चास्ति। सुषुप्तौ चैतन्याभाससहिताज्ञानमेवानन्दमयकोश इत्युच्यते। तत्र चिदाभासः प्रकाशरूपोऽज्ञानमप्रकाशरूपं च भवति । तस्माद्धट्टमते आनन्दमयकोश एवात्मेति सिद्धम्।

१. विज्ञानवादिमतखण्डनम्-बुद्धशिष्यं योगाचारं येऽनुसरन्ति ते क्षणिकविज्ञानरूपां बुद्धिमात्मेति वर्णयन्ति। तदसङ्गतम्-(१) रूपादीनां ज्ञानरूप कार्य प्रति नेत्रादीन्द्रियं साधनम्। तथा निश्चयरूपकाय प्रति साधनभूता बुद्धिर्नात्मा भवितुमर्हति। किन्तु सर्वपदार्थनिश्चायिकाया बुद्धेर्यः साक्षी स एवात्मा। (२) स आत्मा स्वयं स्वयँप्रकाशरूपत्वात्सदा भासते। अतो भास्यरूपादेभसिकः सूर्यादिर्यथा भास्य्र- विलक्षणस्तथा भास्यबुद्धेर्भासक: आत्मा बुद्धेर्विलक्षणः सिद्धयति। यथा दीपादेः प्रकाशो घटादिना संबद्धः घटादेराकारमाषद्य संमिश्रतया भासमानोऽषि वस्तुतो घटादेर्विलक्षण स्वभाव एव तथा ज्ञानस्वरूप आत्मा बुद्धिवृत्या संबद्धः तदाकार- मापद्याविविक्ततया भासभानोऽषि परमार्थतया बुद्धिवृत्तर्विलक्षणो नित्यशुद्धासङ्गचिन्मात्र- रूप: । (३) अपश्चीकृतभूतसमष्टिसत्वगुणांशकार्यभूतस्यान्तःकरणस्य निश्चयरूपक्रियया बुद्धिरिति, सङ्कल्पविकल्परूपक्रियया मन इति च व्यपदेशः। तस्माद्बुद्धिरन्तकरण- दव्यतिरिक्ता। ततश्च भौतिकान्तःकरणाव्यतिरित्तबुद्धेरपि भौतिकत्वाहेहेन्द्रियमनोव- दनात्मत्वमेव सिद्धम् । (४) कठोपनिषत्तृतीयवल्लयां आत्मनो रथस्वामित्वेन, बुद्धेः सार- थिश्वेन च वर्णनं दृश्यते। यथा सारथिविलक्षणो रथस्वामी तथा बुद्धिविलक्षण आत्मा भवति। (५) 'मम बुद्धिरिदानीं मन्दा, इदानीं तीक्ष्णा' इति ममताविषयत्वाद्बुद्धेर- हन्ताविषयत्वं न युज्यते। अतो न बुद्धिरात्मा। (६) आत्मन: क्षणिकत्वं विज्ञानवादि- संमतमत्यन्तमसङ्गतम्-तथात्वे उत्तमण: गतवत्सरे दत्तं धनमस्मिन् बत्सरेऽधमर्णान्ना-

पञ्चमस्तरङ्ग: १६९

(२८०) माध्यमिकबौद्धमतम् (आनन्दमयकोश आत्मा) शून्यवादिनो बौद्धास्त्वेवमाहुः-आत्मा निरंशः । तस्मादेकस्यैवात्मनः प्रकाशरूपत्वमप्रकाशरूपत्वं च न घटेत। खद्योतस्य सांशत्वादेकोडशः प्रका- शरूपोऽपरोशोऽप्रकाशरूपश्च भवति। न त्वात्मनो निरंशस्य विरुद्धोभयरूपवत्व- कथनं युक्तम्। यद्युभयरूपतासिद्वये आत्मनः सांशत्वमङ्गीक्रियते तर्हि सांशानां घटादीनामुत्पत्तिनाशदर्शनादात्मनोऽषि उत्पत्तिनाशवत्वं प्रसज्येत । यदुत्पत्तिनाशवद्वस्तु तदुत्पत्ते: प्रागूर्ध्व च नाशादसद्भवति। आद्यन्तयोर्यदसत्तन्म- ध्येडप्यसदेव भवति। "आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा" (मा.का. वै6.) इति स्मृतेः। तस्मादुत्पततिनाशवत्वे आत्मा असद्रूपो भवेत। तथा आत्मभिन्नः सर्वोऽपि पदार्थः उत्पत्तिनाशवत्वादसद्रप एव। अनया रीत्या आत्मानात्मरूपसकलवस्तूनामसद्रपत्वात् शून्यमेव परमतत्वमिति शून्यवादिनो माध्यमिकवौद्धस्य मतम्। तेऽप्यज्ञानरूपानन्दमयकोशमेव प्रतिपादयन्ति। तथाहि दृष्टिभेदेना- ज्ञानं त्रिभि: रूपैः प्रतीयते। (१) अद्वैतशास्त्रसंस्काररहितस्य जगदाकारेण परिणतमज्ञानं सत्यत्वेन प्रतीयते। (२) अद्वैतशास्त्रानुसारियुक्तिकुशलानां पण्डितानामज्ञानं तत्कार्य जगच्च सदसद्विलक्षणानिर्वचनीयत्वेन भाति। (३) ज्ञाननिष्ठां प्राप्तस्य जीवन्मुक्तस्य विदुषोऽज्ञानं तत्कार्य च तुच्छत्वेन प्रतीयते। तुच्छं, असत्, शून्यमिति त्रयः शब्दाः समानार्थाः। तथा चोक्तं पञ्चदश्यां चित्रदीपे

दातुमिच्छेत्। प्रथमक्षणे भुक्तवान् पुरुषः उत्तरक्षणे तृप्तोऽहमस्मि' इति न ब्रयात् । आत्मन: क्षणिकत्वे गतवत्सरे धनं दत्तवत उत्तमर्णस्य, पूर्वक्षणे भुक्तवतः पुरुषस्य चेदानीम- भावात्। तस्मादात्मा न क्षणिकः । (७) आत्मनः क्षणिकत्वे मोक्षसाधनकलापो व्यर्थ: स्यात्। (१) आत्मा चिज्जडोभयात्मक इति भट्टपक्षोऽप्यसन्गतः- 'अयमन्धकार: प्रकाश:' 'अय पुरुषः स्थाणुः' इतिवच्चकत्र वस्तुनि चिज्जडां- शयोर्विरोधात्। उभयांशत्वमङ्गीकृत्य नोभावप्यशावनुभवगोचरी किन्तु जडांश एवानुभव- गोचरो न चेतनांश इति कथनं तु न युक्तम्। यथा दण्डदर्शनमात्रेण 'अय दण्डी' इति ज्ञानं न जायते; किन्तु दण्डदपुरुषोभयदर्शनेनैव जायते तथा जडांशमात्रदर्शनेन न चिजडो- भयात्म कात्मसिद्धिर्भवेत्। चेतनांशस्याप्यनुभवगोचरत्वाभ्युयगमे जाडयं तत्र कल्पितमिति वक्तव्यम्। हठादुभयोरंशयोः सत्यत्वाभ्युपगमे आत्मनो जडचेतनांशयोः परस्परं क: संबन्ध :? संयोगो वा तादात्म्य वा विषयविषयिभावो वेति स प्रष्टव्यः । 22

संस्कृतविचारसागरे

"माया चेय तमोरूपा तापनीये तदीरणात्। अनुभूतिस्तत्र मान प्रतिजज्ञे श्रुतिः स्वयम् ।। (125.) जंड मोहात्मकं तच्चेत्यनुभावयति श्रुतिः । आबालगोपं स्पष्टत्वादानन्त्यं तस्य साडब्रवीत् । (126.) इत्थं लौकिकदष्टयतत् सर्वैरप्यनुभूयते। युक्तिदृष्टया त्वनिर्वार्च्यं नासदासीदिति श्रुतेः ॥ (128.) नासदासीद्विभातत्वात् नो सदासीच्च बाघनात्। विद्यादृष्ट्या श्रुतं तुच्छं तस्य नित्यनिवृत्तितः ॥ (129.) तुच्छाऽनिर्वचनीया च वास्तवी चेत्यसौ त्रिधा। ज्ञेया माया त्रिभिर्बोघैः श्रौतयौक्तिकलौकिकै: ॥ (130) इति। इत्थं जीवन्मुक्तानां तुच्छत्वेन प्रतीयमानेऽज्ञाने मोहमापन्नाः शून्यवादिनो न परमपुरुषार्थ लभन्ते। किन्तु तुच्छरूप आनन्दमयकोश एवात्मेति वदन्ति। आद्ये पक्षे 'अनित्ययो: सावयवयोद्वयोर्वस्तुनोरेव संयोग' इति नियमादात्मनोऽनि- त्यत्वं प्रसज्येत। द्वितीयपक्षे चिज्जडांशयोरुभयोरप्येकस्येवात्मनः स्वरूपत्वाचचिदंशो जडो भवेत्। जडांशश्र चिद्धवेत्। तृतीयपक्षे घटतज्ज्ञानवदुभयोरंशयोरनात्मत्वं भवेत् । "विज्ञानमानन्द ब्रह्म" (बृ. 3.1.27.), "प्रज्ञानं ब्रह्म " (ऐ. 3.1.) "सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म " (तै. ब्र. 1.) इत्यादिश्रुति प्रसिद्धज्ञानमात्रस्वरूपस्यात्मनोऽर्घांशस्य जडत्वा- भ्युपगमे प्रमाणं नोपलभ्यते। सुप्तोत्थितस्य 'जडो निस्संज्ञोऽहमस्वाप्सम्' इत्यात्मनो जडत्वसंपादिका या स्मृतिरुक्ता सा सौषुप्ताज्ञानमेव विषयीकरोति। तस्मादात्मनो जडचेत- नोभयांशकत्वमसङ्गतमेव। 'सर्व शून्यं; शून्यमेव परमतत्त्वं, सुषुप्तिकालीनाज्ञानरूपानन्दमयकोश एवात्मा' इतीदं माध्यमिकमतमप्यसङ्गतमेव। तथाहि-किं शून्यं साक्षिसहितमुत साक्षिरहितमुत स्वप्रकाशमिति त्रिा तत्र विकल्पो भवति। आद्यपक्षे" यः शून्यस्य साक्षी स शून्याद्विलक्षण आत्मा सिद्धयति। द्वितीयपक्षे साक्षिरहितत्वच्छून्यमेव न सिद्धयति। तृतीयपक्षे स्वप्रकाशत्वादस्मदभिमत ब्रह्मैव शून्यमिति नामान्तरेणोक्तं भवति। तथा च शून्यासिद्धिरेव। "असद्वा इदमग्र आसीत्" (तै. ब्र. 7) "असदेवेदमग्र आसीत्" (छा. 6-2-1) इत्यादिवाक्यानि पूर्वापरविरोधात न शून्यं प्रतिपादयन्ति। किन्तु नैयायिकवैशेषिक- बौद्धादयः प्रागभावादीन् जगतः कारणत्वेन वर्णयन्ति, तदनूद्य तादृशविपरीतग्रहनिवर्तने एव तादृशश्रुतीनां तात्पर्यम्। असत्=अनभिव्यक्तनामरूपात्मकं, इदं=जगत्, अग्रे= प्राक् सृष्टेः आसीदिति श्रुत्यर्थः । इत्थं शून्यवादोऽसङ्गत एब। बौद्धशिप्याश्चत्वारः। (१) माध्यमिकः शून्यवादी, (२) योगाचारः क्षणिक- विज्ञानवादी, (३) सौत्रान्तिकः अनुमेयबाह्यपदार्थवादी, (४) वैभाषिकः प्रत्यक्ष- बाह्यार्थवादी।

पश्चमस्तरङ्ग: १७१

(२८१) प्राभाकरनैयायिकयोर्मतम्; (आनन्दमयकोश आत्मा)- पूर्वमीमांसकैकदेशिन: प्राभाकरा नैयायिकाश्चैवं कथयन्ति-नात्मा शून्यरूप: । 'आत्मा शून्यरूप:, इति वदन्नेवं प्रष्टव्य :- शून्यरूपं तेनानु- भूयते नवेति। यदि शून्यरूपमनुभूयते तदा येन तच्छून्यरूपमनुभूयते स एवात्मा। स च शून्यविलक्षण इति च सिद्धयति। यदि शून्यरूपं नानुभूयते तदा शून्यमेव नास्तीति सिद्धयति। अनया रीत्या शून्यविलक्षण आत्मा सिद्धः। तस्यात्मनो मनसा संयोगे ज्ञानमुत्पदयते। तेन ज्ञानरूपेण गुणेनात्मा चेतनो भवति। स्वरूपतस्त्वात्मा जडः। सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माघर्मा अप्यात्मनो गुणाः इति। तन्मतेऽप्यानन्दमयकोश एवात्मा। विज्ञानमयकोशस्था या बुद्धि: साडडत्मनो ज्ञानरूपो गुण इत्युच्यते। तथाहि-आनन्दमयकोशे चैतन्यं गूढमास्ते। विवेकहीनानां न तत्प्रतीयते। तस्मात्प्राभाकरा नैयायिकाश्च सुषुप्तमात्मान ज्ञानहीन मन्वाना: स्वरूपत एवात्मान जडमाहुः। तस्माद्गढ- चैतन्ये आनन्दमयकोशे एव तयोरात्मत्वभ्रान्तिरस्ति। अपि च तन्मते आत्मस्वरूपं नित्यज्ञानं न जीवेऽभिमतं, किन्त्वनित्यज्ञानमेव जीवेऽभिमतम्। तच्चानित्यं ज्ञानं सिद्धान्तेऽन्तःकरणवृत्त्यात्मकबुद्धिरूपं भवति। इत्थ प्राभा- करनैयायिकयोर्मते आनन्दमयकोश आत्मा। बुद्धिस्तस्यात्मनो गुणः ।

इदमपि मत न समीचीनम्। ज्ञानभिन्नं यद्ज्जडवस्तु घटादिकं तत्सर्वमनित्यमस्ति। यद्यात्मा ज्ञानस्वरूपो न भवेत्तदा घटादिवज्जडोऽनित्यश्च भवेत्। आत्मनोऽनित्यत्वे मोक्षान्वयिनोऽमावात् मोक्षसाधनानां निष्प्रयो- जनता स्यात्। इत्थ वेदान्तवाक्येष्वश्रद्दधाना बहिर्मुखाः पुरुषा गुरुसंप्रदायशून्याः पश्चकोशेष्वन्यतममेव स्वस्वबुद्धयनुसारेणात्मत्वेन मन्वाना मुख्यात्मानं साक्षिणं न जानन्ति। तस्मादन्नमयादयः आत्मन आच्छादकत्वात्कोशा इति वर्ण्यन्ते।

१. प्राभाकरनैयायिकयोर्मतखण्डनम्-'सुषुप्तौ ज्ञानाभावादात्मा जडः' इत्येतन्न युज्यते। 'सुखमहमस्वापसं न किश्चिदवेदिषम्' इति परामर्शबलात् सुषुप्तौ सुखाज्ञानयोरनुभवस्योपपादितत्वात् तेषां वचन बाधितं भवति। आत्मा यदि स्वरूपतो जडः स्यात् तदा सुषुप्तावनुभूतस्यानन्दस्य स्मरणं न स्यात्। स्मर्यंते तु। तस्मादात्मा न जड: ।

१७२ संस्कृतविचारसागरे

(२८२) ईश्वरीयपश्चकोशैस्तत्स्वरूपाच्छादनम्- यथा जीवस्य पञ्चकोशा जीवस्य यथार्थस्वरूपं साक्षिणमावृण्वन्ति तथेश्वरस्य समष्टिपञ्चकोशा ईश्वेरस्य यथार्थस्वरूपमावृण्वन्ति। तथाहि- ईश्वरस्य यथार्थ स्वरूपं तत्पदलक्ष्यं यद्रपं तदेव। तमेतं श्रौतमर्थ विहाय केचन मायारूपानन्दमयकोश विशिष्टमन्तर्यामिणं तत्पदवाच्यमेव परमतत्त्वमिति वदन्ति। तथैवान्ये हिरण्यगर्भवैश्वानरविष्णुब्रह्मशिवगणेशदेवीसूर्यादिषु खङ्ग- कुद्दालाश्वत्थार्कवेण्वन्तेषु पदार्थेषु परमात्मत्वभ्रान्तिमापन्नाः । यद्यपि सकल- पदार्थेषु लक्ष्यभागः परमात्मनो न भिन्नस्तथापि तत्तदुपाधिविशिष्टानेव पर- मात्मत्वेन मन्यन्ते। तदेतन्मतं तेषां आ्रान्तिरेव। पञ्चकोशावृताज्जीवेश्वरयोः परमार्थस्वरूपाद्वहिर्मुखा देहादिष्वात्मत्वभ्रान्तिमापद्य पुण्यपापान्याचरन्ति। अन्तर्याम्यादिवंशपर्यन्तानां पदार्थानामीश्वरबुद्धया आराधनं कृत्वा सुखं प्राप्तु- मिच्छन्ति। यादृशमुपाधिमाराधयन्ति तदनुसारेण फलं च सिद्धयति। यस्मात्कारणसूक्ष्मस्थूलरूपः सर्वोऽपि प्रपश्चः ईश्वरशरीरेऽन्तर्भूतस्तस्मात् तत्तदुपासनानुसारि फलं भवति। तथाचोक्तं पञ्चदश्यां चित्रदीपे-

"एवमन्ये स्वस्वपक्षाभिमानेनान्यथाSन्यथा। मन्त्रार्थवादकल्पादीनाश्रित्य प्रतिपेदिरे॥ (120) अन्तर्यामिणमारभ्य स्थावरान्तेशवादिनः । सन्त्यश्वत्थार्कवंशादे: कुलदेवत्वदर्शनात ।। (121)

इत्यादिना। परं तु मोक्षो न ब्रह्मज्ञानं विना सिद्धयति। यो मोक्ष-

१. यथा जीवस्य पञ्चकोशा जीवस्य निजस्वरूपं प्रत्यगात्मान जीवदृष्टिं प्रत्याच्छा- दयन्ति, न तथेश्वरस्य पञ्चकोशाः ईश्वरस्य निज स्वरूपं ईश्वरदृष्टिं प्रत्याच्छादयन्ति। ईश्वरस्यावरणरहितत्वेन नित्यमुक्तत्वात् न तस्य किश्चिदपि कर्तव्यमस्ति। तस्मात् यथा व्यष्टिपञ्चकोशेभ्यः प्रत्यगात्मनो विवेचनं जीवेन कर्तव्यं तथा समष्टिपश्चकोशेभ्यो ब्रह्मणो विवेचनमपि जीवेनैव कर्तव्यम्। सद्रपः, चिद्रपः आनन्दरूपः, अद्वयः इत्यात्मनश्चत्वारि विशेषणानि। देहादेस्तु अनृतः, जडः, दुःखरूपः सद्वयः इति चत्वारि विशेषणानि। तत्रात्मन: सदूपचिद्रवाभ्यां देहादेरनृतजडरूपयोस्तिरोधान भवति। तस्माददेहादिः सत्वेन चेतनत्वेन च भाति। देहादे: दुःखरूपेण सद्वयत्वेन चात्मन आनन्दरूपत्वाद्वयत्वयोरभिभवो भवति। अतश्चात्मा दुःखित्वेन सद्वितीयत्वेन च भाति। इत्थमात्मनः पच्चकोशारना चान्योन्याध्यासोऽस्ति। तस्मान्मुमुक्षुरवश्यं पश्चकोशविवेचनं कुर्यात्।

पश्चमस्तरङ्ग: १७३

मिच्छति सः विवेकेन जीवेश्वरयोः स्वरूपं पश्चकोशेभ्यः पृथक्कृत्य जानीयात्। तत्र दृष्टान्तः। यथा मिलितयोर्मुश्चेषीकयोः पृथक्करणं क्रियते, तथा विवेकेन जीवेश्वरयो: स्वरूपं पञ्चकोशेभ्यः पृथक्कृत्य जानीयात। (२८३) पश्चकोशविवेकप्रकारः-स्वम्ावस्थायां स्थूलदेहो न भाति। परन्त्वात्मा भासते। तथा सुषुप्तौ सूक्ष्मशरीरस्य ज्ञानं न भवति । सुखस्वरूपः आत्मा स्वयंप्रकाशम्वरूपेण प्रतीयते। सुषुप्तौ सुखज्ञानाभावे 'सुखमहमस्वाप्सम्' इति स्मृतिः सुप्तोत्थितस्य न स्यात्। तथा स्मृतेर्जायमान- त्वादेव सुषुप्तौ सुखानुभवोऽभ्युपेयः। तच्च सुखं सुषुप्तौ न विषयजन्यम्। तदा सर्वकार्यप्रपञ्चप्रैविलयात्। किन्तु तदात्मस्वरूपसुखमेव। स चात्मा स्वयंप्रकाशस्वरूपः। तस्मात्सुखस्वरूप आत्मा स्वयंप्रकाशरूपेण सुषुप्तौ भासते। निदिध्यासनफलभूतनिर्विकल्पकसमाघौ त्वात्मा अज्ञानकृतावरणरहितः प्रका- शते। कारणशरीररूपाज्ञानमपि तदा न भासते। इत्थं देहत्रयं वैयभि- चरति एकामवस्थां विहायावस्थान्तरे अमानात्। तस्माद्देहत्रयमव्यापकम-

(१) मुआ नाम कोशविशिष्टदीघतृणविशेषः । इषीका नाम तत्तृणमध्यस्थकाण्ड- विशेषः । (२) "प्रातीतिकत्वं वेदान्तसिद्धान्ते जगतः स्फुटम्। सुषुप्ती तु जगल्वीनं प्रबोधे जायते पुनः ।। दृष्टिसृष्टिभिमां ब्रह्मानुभवी बहुमन्यते।" इति॥ (३) (१) स्थूलदेहविवेचनम्-यथा घटस्योत्पत्तिविनाशयो: प्रागू्ध्व च विद्यमान त्वादेकत्वाच्चाकाशो घटाद्विभिन्नोऽव्यभिचारी च, तथा स्थूलदेहस्य जननमरणयोः प्रागूर्ध्व च विद्यमानत्वादेकत्वाच्चात्मा स्थूलदेहा द्विन्नोऽव्यभिचारी च। घट इव स्थूलदेहः जनन- मरणयो: प्रागूर्ध्व चावर्तमानत्वादनेकत्वाच्चात्मनो भिन्नो व्यभिचारी च। यदधिकदेशका- लवर्ति तद्व्यभिचारीत्युच्यते। सर्वशरीरवर्ती आत्मा एक एव। तस्मादाकाशवदात्मा व्यापकः । अतः सर्वदेशवर्ती भवत्यात्मा। देहानामुत्पत्तिमरणयोः प्रागूर्ध्व चात्माऽस्ति। तस्मादात्मा कालत्रयाबाध्यः सर्वकालवर्ती च भवति। एवं सर्वदेशकालवर्तित्वादात्मा अव्यभिचारी। यद्धि वस्तु स्वल्पदेशे स्वल्पकाले च वर्तते तद्वयभिचारि। घट इव देहोऽपि परिच्छिन्नः स्वल्पदेशे वर्तते। उत्पत्तिनाशवांश्च देहः सर्वकालवर्ती न भवति, किन्तु स्वल्पकाले एव वर्तते। अतः स्वल्पदेशकालवर्तित्वात् स्थूलदेहो व्यभिचारी। एवं देहात्म- नोर्व्यभिचारित्वाव्यभिचारित्वरूप विलक्षणधर्मवत्वादेव तयोः परस्परं भेदः सिद्धयति। तस्मान्नाहं स्थूलदेहः । नापि मदीयोऽसौ देहः। किन्तु देहः पश्चभूतकार्यत्वाद्गौ- तिकः। मम स्थूलदेहव्यतिरिक्तत्व।देव च तदाश्रितनामरूपजात्याश्रमकर्मादयो धर्मा न मां स्पृशन्ति। नापि ते धर्माः मत्संवन्धिनः । इति स्थूलशरीरविवेकः ।

१७४ संस्कृतविचारसागरे

नित्यं च। आत्मा तु सर्वावस्थास्वनुगततया भाति। तस्माद्वयापको नित्यश्च। इत्थं देहत्रयविलक्षणतया विविच्यात्मानं जानीयात। तत् स्थूलशरीरमन्नम- यकोश:, कारणशरीरमानन्दमयकोशः। सूक्ष्मशरीरे प्राणमयमनोमय- विज्ञानमयाख्यास्त्रयः कोशा अन्तर्भूताः । तस्माच्छरीरत्रयविवेकेन पञ्चको- शविवेको जायते। यथा पञ्चकोशविलक्षणं जीवस्वरूपं तथैवेश्वरस्वरूपमपि

(२) सूक्ष्मदेहविवेचनम्-सुषुप्तिः मूच्छा मरण प्रलयः ज्ञानं इति पश्चस्वव- स्थासु लिङ्गदेहः स्वकारणेऽज्ञाने लीयते। तस्मात्सूक्ष्मदेहो व्यभिचारी असंश्र। आत्मा तु सर्वका लेष्वपि प्रकाशमानत्वादव्यभिचारी। अतः सद्रूपश्च। सद्रपत्वादात्मा न लिङ्गदेहः । लिङ्गदेहोऽपि नात्मसंबन्धी। स त्वपश्चीकृतपश्चमहाभूतकार्यम्। तस्मान्नाहं लिङ्गदेहः । कर्तृत्वभोक्तृत्वसुखदुःखादिलिङ्गदेहधर्मा अपि नाहम्। नापि ते धर्मा मदीयाः। तेषां साक्षी अह तेभ्यो भिन्नः । इति सूक्ष्मदेह विवेचनम्। (३) कारणदेहविवेचनम्-अज्ञानमेव कारणदेहः । नाहं कारणदेहः। सोऽपि न मदीयः । कारणशरीरधमावावरणविक्षेपावि नाहम्। न तौ धर्मों मदीयौ। तयोः साक्ष्यहं ताभ्यां भिन्नः । इति कारणशरीरविवेचनम्। (४) जाग्रदवस्थाविवेक :- अवस्था नाम दशा भोगकालविशेषरूपाः । स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाविलक्षणत्वे सति इन्द्रियजन्यज्ञानतत्संस्काराधारभूतः कालविशेषो जाग्रदवस्था। तस्यामवस्थायां चतुर्दशत्रिपुटीभिर्जीवो व्यवहरति। अस्याम- वस्थायां षडिवशेषा :- (१) अवस्थावतो जीवस्य स्थान चक्षुः। सकलशरीरवर्तिनोऽपि जीवस्य चक्षुषो मुख्यस्थानत्वात् तदेव स्थानमित्युक्तम्। (२) शक्ति: क्रिया (३) वाणी वैखरी (४) भोग: स्थूलः । (५) गुणः सत्वम्। संज्ञा बिश्वः। इयं जाग्रदवस्था स्वप्नसुषुप्त्यवस्थयोव्यभिचरतीति असन्मयी। तत्साक्षिभूतस्त्वात्मा सर्वास्वप्यवस्थास्वनु- वर्तमानत्वात्सत्यस्वरूपः । तस्माज्ाग्रदवस्थातोऽयं विलक्षणो जीवः। इति जाग्रदवस्थाविवेकः । (५) स्वप्रावस्थाविवेक :- यस्यामवस्थायामिन्द्रियाणामुपरमात् तत्साहाष्य- मन्तरेणैव मनः हिताख्यनाड्यन्तः जाग्रत्संस्कारवशात् विषयाकारेण परिणतं सत् स्वयं- ज्योति:स्वरूपेण साक्षिणाऽनुभूयते साऽवस्था स्वप्नावस्था। अत्र जीवस्य (१) स्थानं कण्ठः । (२) शक्तिर्ज्ञानम्। (३) वाणी मध्यमा। (४) भोगः सूक्ष्मः । (५) गुणो रजः । (६) संज्ञा, तैजसः । इति स्वप्नावस्थासामग्रयः जाग्रत्सुषुप्त्यवस्थयोरिय स्वप्रावस्था न भवति। आत्मा त्ववस्थात्रयसाक्षित्वात् स्वप्नावस्थातोऽपि विलक्षणः ॥ इति स्वप्राव- स्थाविवेकः । (६) सुषुप्त्यवस्थाविवेक :- यस्यां केवलं सुखमज्ञान चानुभूयते सा सुषुप्तिः। अस्या: सामग्रय :- (१) स्थानं हृदयम्, (२) शक्ति: द्रव्यसरूपिणी। ज्ञानक्रियात्म- व्यवहाराभावात् केवलज्ञानस्वरूपेणैव द्रव्येण सत्वात् द्रव्यशक्तिरित्युच्यते (३) वाणी पश्यन्ती। (४) भोग आनन्दः । (५) गुणः तमः। (६) संज्ञा प्राज्ञः। न जाग्रत्स्वप्रा- वस्थयो: सुषुप्त्यवस्थाऽस्ति। आत्मा त्ववस्थात्रयसाक्षित्वात सुषुप्त्यवस्थातो विलक्षणः । इति सुषुप्त्यवस्थाविवेक: ।

पश्चमस्तरङ्ग: १७५

समष्टिपञ्चकोशविलक्षणमस्ति। चतुर्थतरङ्गे चतुर्विधाकाशष्टान्तेन जीवे श्वरयोर्लक्ष्यस्वरूपविवेचनं विस्तरेणोक्तम्। उपरि षष्ठतरङ्गेऽपि अस्ति-भाति- प्रियरूपनिरूपणप्रसङ्गे महावाक्यार्थनिरूपणप्रसङ्ग चात्मनः परमार्थस्वरूपं निरूपयिष्यते। सङ्ग्रहेणात्रात्मविवेचनं कृतम्। (आ.२८४-३१६) महावाक्यार्थोंपदेशनिरूपणम्- (२८४) महावाक्यार्थोपदेश :- इत्थं पश्चकोशेभ्यो विविच्यात्मज्ञानेऽपि न कृतकृत्यतासिद्धिः। अतो जीवब्रह्माभेदनिश्चयाय पुनरपि विचारः, क्तेव्य एव। तस्माच्छिष्यस्य कृत- कृत्यतासिद्धये गुरुस्तस्मै महावाक्यार्थमेवमुपदिदेश-'पञ्चकोशविलक्षणतया ज्ञातमात्मानं ब्रह्माभिन्नं विजानीहि' इति। (२८५) कर्तुर्भोक्तुश्चात्मनो ब्रह्माभेदासंभव इति प्रश्नः- नन्वात्मा पुण्यपापे कृत्वा स्वर्गनरकपृथिव्यादिलोकेषु नानाविधानि सुखदुःखान्यनुभवति। तस्य ब्रह्मणैक्यं नोपपद्येत इति चेत-अत्रोच्यते- (आ.२८६-३१६) पूर्वोक्तप्रश्नस्योत्तरम्- (२८६) अकर्तुरभोक्तुर्नित्यमुक्त्तस्यात्मनः सदा ब्रह्माभेद: सिद्ध एव। ब्रह्मस्वरूपादात्मनो भिन्नतया दृश्यमानं शास्त्रेषु श्रुतं च पुण्यपापस्वर्ग- नरकादिकं सर्व मिथ्येति विजानीहि। न हि मिथ्यावस्त्वघिष्ठानं दूषयति। स्वने भिक्षामटन् राजा न दरिद्रो भवति। न मरीचिकोदकेन भूमिरार्द्री- भवति। न मिथ्यासर्पेण रज्जुः सविषा भवति। अतस्त्वं मिथ्याभूतसकल- शुभाशुभकर्मणां कर्ताऽपि वस्तुतो न कर्ता, अकर्तृत्वाभोत्कृत्वादिबोधकश्रुति- प्रमाणात्। इत्थ तव स्वरूपमत्याश्चर्य निरुपमं च भवति। अस्यायमभिप्रायः। तव ब्रह्माभिन्ने स्वरूपे स्थूलसूक्ष्मशरीरे तत्फलजन्ममरणस्वर्गनरकसुखदुःखादिकं सर्वमविद्यया कल्पितम्। तव ब्रह्मस्वभावस्ताभिः कल्पितसामत्रीभिर्नान्यथा भवति। तस्माज्ज्ञानात्पूर्वमप्यात्मा ब्रह्मस्वरूप एवास्ते। कालत्रयेऽप्यात्मनि शरीरस्य तद्धर्माणां च संबन्धो नास्ति। आत्मा सदा नित्यमुक्त एवास्ते। आत्मनो ब्रह्मणश्च न कदापि भेदोऽस्ति ।

१७६ संस्कृतविचारसागरे

(२८७) जीवन्मुक्तस्य निश्चयः, वेदान्तश्रवणफल च- आत्मा यदि सदा नित्यमुक्तब्रह्मम्वरूप एव तदा ज्ञाननिवर्त्याज्ञान- तत्कार्याद्यभावात् ज्ञानसाघनश्रवणादिवैयर्थ्यमिति चेन्न। जीवन्मुक्तस्य विदुषो दष्टया अज्ञानं तत्कार्य च सर्व तुच्छमेव। तस्य जीवन्मुक्तस्य निश्चय इदानीं प्रदरश्यते-अयं प्रपञ्चो गगनारविन्दवन्नास्त्येव। तस्मात जगतः कर्तेश्वरोऽपि नास्ति। साक्षिणो विषयभूतमज्ञानादिकं साक्ष्यमित्युच्यते। तादृशसाक्ष्या- भावात्साक्षी च नास्ति। दृश्यावभासकं दृगित्युच्यते। देहादिरूपद्ृश्या- भावात दगपि नास्ति। न च केवलकूटस्थचतन्यस्यैव साक्षीति दृगिति च व्यपदिश्यमानत्वात् साक्षिद्दशोर्निषेघो न युज्यते इति वाच्यम्। साक्ष्यापेक्षया हि साक्षीति, दृश्यापेक्षया हि दृगिति च व्यपदेशः । साक्ष्यदश्ययोरभावे साक्षीति दृगिति च व्यपदेशमात्रं निषिध्यते। न तु स्वरूपं निषिध्यते। यदि बन्धः स्यात्तदा बन्घनिवृत्तिरूपमोक्षोऽपि स्यात्। बन्घोऽपि नास्ति, मोक्षोऽपि नास्ति। यद्यज्ञानं स्यात्तत् ज्ञानेन नश्येत्। अज्ञानाभावात्तन्ा- शकज्ञानमपि नास्ति इति ज्ञात्वा कर्तव्यं परित्यजेत्। मयेदं कर्तव्यमिति बुद्धिं परित्यजेदिति यावत। यतोडयं लोक: परश्च लोकस्तुच्छः, तस्मात्तला- भार्थमनुष्ठेयं किञ्चिदपि नास्ति। आत्मनि बन्धो नास्ति। तस्मान्मोक्षार्थमपि कर्तव्यं किश्चिदपि नास्ति। इत्थमात्मानं नित्यमुक्तब्रह्मस्वरूपेण ज्ञात्वा निश्चलो यदा कर्तव्यमखिलं सन्यस्यति तदा अक्रियब्रह्मत्वरूपविदेहमोक्ष लभते। अस्यायमभिप्रायः- आात्मा ज्ञानात्पूर्वमपि नित्यमुक्तब्रह्मस्वरूप एवास्ते। तथापि ज्ञानात्पूर्व 'आत्मा कर्ता भोक्ता च' इति मिथ्याग्रहणेन सुखप्राप्तये दुःखहत्ये च पुरुषो- डनेकसाधनान्यनुतिष्ठन् वृथा क्वेशमनुभवति। पुरुषस्य बहुजन्माजितपुण्यपुञ्ज- परिपाकाद्यदोत्तमाचार्यलाभो भवति तदा स गुरुर्वेदान्तवक्यमुपदिशति। ताद्वश- वेदान्तवाक्यश्रवणेन 'नाहं कर्ता भोक्ता वा, किन्त्वहं ब्रह्मस्वरूपः। अतश्च न मे किश्चिदपि कर्तव्यमस्ति' इति पुरुषस्य ज्ञानमुदेति। एतादशं ज्ञानमेव वेदान्तश्रवणादिफलम्। ब्रह्मप्राप्तिस्तु न वेदान्तश्रवणफलं, ब्रह्मण: स्वस्व- रूपतया नित्यप्राप्तत्वात। (२८८) ज्ञान्यज्ञानिनोशिह्म्- अकर्तव्यताबुद्धिर्ज्ञानिनश्चिह्रम्। अज्ञानिनस्तु कर्तव्यताबुद्धिश्चिहम्।

पञ्चमस्तरङ्ग: १७७

यः स्वातिरिक्तं किञ्चिदस्तु स्वेन प्राप्तव्यमस्तीति मत्वा तत्प्राप्तये मया प्रयत्न: कर्तव्य इति मन्यते सोडज्ञानी। यः पुनः स्वेन प्राप्तव्यमन्यन्नास्तीति दृढनिश्चयेन रूपान्तरप्रासतिं नेच्छति, किन्तु शान्तसङ्कल्पो न कश्चन कामं कामयते स ज्ञानी।

(२८९) गोप्यतत्वोपदेश :- चैतन्यस्वरूपं ब्रह्मकमखण्डमसंङ्ग जन्मा दिभाव विकार शून्यमदश्यं नामरूपर हितमद्वितीयं स्वप्रकाशानन्दरूपं चास्ते। न तत् मूलाज्ञानमस्ति। न स्थूलसूक्ष्मशरीराणि सन्ति। न समष्टिव्यष्टि- प्रपञ्चोऽस्ति । नेशोऽस्ति। न सूतात्मा, न वा विराडस्ति। न विश्वतैजस- प्राज्ञाः सन्ति। न च भोगो वा योगो वा बन्धो वा मोक्षो वास्ति। न किश्चिदपि द्वैतं तत् विद्यते। अथापि तस्मिन् ब्रह्मणि सर्वमप्यस्ति। तथाहि जाग्रत्काले सकलमिदं दृश्यं जगत्तस्मिन् ब्रह्मणि बुद्धिपरिकल्पितं विलस्ति। स्वप्नकाले च भोगभोग्यादीनामभावेऽपि विचित्रो नानाविध: प्रपश्चो बुद्धिपरि- कल्पितः प्रतीयते। सुषुप्तिकाले तु सा बुद्धिः प्रविलीना भवति। तदा सकलदृश्यद्वैतप्रपञ्चरहितमद्वैतं चिन्मातं ब्रह्म प्रकाशते। बुद्धिपरिकल्पित सर्वे मनोरथमात्रं मिथ्यैव। निश्चलं कूटस्थं ब्रह्मैव तां बुद्धिं प्रकाशयति। यस्य

१. ज्ञानी स्वव्यतिरिक्तद्वितीयवस्तुदर्शनश्रवणादिकं न करोतीति भगवद्गीतायां पश्चमाध्याये सप्तमाष्टमनवभेषु श्रलोकेषूक्तोर्थो मुमुक्षूणां बुद्धिवैशदयाय विस्पष्टं व्याख्यायतेऽत्र- 'योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ (भ. गौ. 5.7.) अस्यायमर्थः-योगयुक्त := निष्कामकर्मयोगेन वा ब्रह्मनिष्ठारूपसन्या- सयोगेन वा युक्त :: अत एव विशुद्धात्मा=विशुद्धः=रागद्वेषादिर हितः आत्मा= मनो यस्य सः । अत एव विजितात्मा=विजितः विषयेषु तुच्छत्वबुद्धया अभावरूपता- मापादितः, आत्मा=बात्यवासनारूपस्वभावो यस्य सः । अत एव जितेन्द्रियः= जितानि=विषयग्रहणाद्विमुखीकृतानि, इन्द्रियाणि=द्विविधानीन्द्रियाणि येन सः ।

भूत := स्वरूपभूतः, आत्मा=प्रत्यग्नूप आत्मा यस्य सः। एवं सर्वात्मभाव प्राप्तो यो

विधिपूर्वकमविधिपूर्वकं वाऽनुतिष्ठन्नपि, न लिप्यते='अकर्ताहमभोक्ताहमसङ्गः पमेश्वरः' इति दृढतरनिश्चयवान् कर्मणां फलेन न संबध्यते। २. निश्चलं कूरस्थं ब्रह्म बुद्धिं प्रकाशयतीति वेदान्तसिद्धान्तः । अतोन क्षणि- कविज्ञानवादिमतेऽतिव्याप्तिः। तेषां मते बुद्धयतिरिक्तस्य प्रकाशकषदार्थस्याभावात्। 23

१७८ संस्कृतविचारसागरे

हृदये दढतरं ज्ञानमेवमुदेति तस्य हृदयादज्ञानान्घकारो निश्शेषं ध्रुवं विन- श्यति। स सदा असङ्गैकरसस्वयंप्रकाशब्रह्मस्वरूपतयैवात्मानमनुभवति । तस्य दष्टथा न किश्चिदपि दृश्यं द्वैतमभूत् भवति भविष्यति वा। तस्य दृष्टया सकलमिदं जगन्मनोरथमात्रविलसितम्। न हि ज्ञानी तादृशस्य जगतः प्राप्तिं निवृत्ति वेच्छति। न हि ज्ञानिनः काचिदप्याशाऽस्ति। ज्ञानी हि चक्षुषा पश्यन्नपि न पश्यति। शृण्वन्नपिन शृणोति, रसयन्नपि न रसयति, स्पृशन्नपि न स्पृशति, जिघ्रन्नपि न जिध्रति। वदन्नपिनवदति। गृह्गन्नपि न गृह्णाति। विसृ- जन्नपि न विसृजति। गच्छन्नपि न गच्छति । युवतिमनुभवन्नपि नित्यसन्यासी भवति। हे सोम्य ! महदिदमाश्चर्य विजानीहीत्याह गुरुः।

१. इदानीं योगयुक्तत्वविशुद्धात्मत्वविजितेन्द्रि यत्व सर्वभूतात्मभूतत्वरूपपश्चलक्षण- विशिष्टस्य आहारादिविपये प्रवृत्तस्य ब्रह्मविदः दर्शनश्रवणादिरूपेन्द्रियव्यापारेषु 'नाहं कर्ता' इति या सुदृढा बुद्धिः सोचितैवेति द्वाभ्यां श्रलोकाभयामुच्यते- "नैव किश्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्। पश्यन् शण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥ भ. गी. (5-8.) प्रलधन् विसृजन् गृहन्नुन्भिषन्निमिषन्नपि। इन्द्रियाणीन्द्रिथार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ (भ. गी. (5-9) अनयोरर्थ :- तत्ववित्=आत्मनः स्वभावं जानन् ब्रह्मवित्। युक्त := आत्मनः कूटस्थत्वासङ्गत्वान्त्बहिःपूर्णत्वादिर्शनरूपप्रज्ञया युक्तः सन्, पश्यन् रूप, शृण्वन् शब्द, स्पृशन् स्पर्श, जिघ्रन् गन्ध, अश्नन्नन्नादिकं, गच्छन् देशान्तरं, स्वपन्=निद्रामनुभवन्, श्वसन्=प्राणव्यापारं कुवन्, प्रलधन्=शब्दमुच्चारयन्, विसृजन्=मलमूत्रादित्यागँ कुर्वन, गृहन्=दानादानादिकं कुर्वन्,उन्मिषन्=नेत्रो- नमीलनं कुर्वन्, निमिषन्=नेत्रनिमीलन कुर्वन्। अपिशब्दात् यदप्यन्यत्कर्म कर्तव्यतया प्राप्त तत्मवे बहिर्द्ृष्ट्यानुतिष्टन्नपि। इन्द्रियाण=दशेन्द्रियाणि, इन्द्रियार्थेषु=शब्दा- दिस्वस्त्र विषयेषु वर्तन्ते=श्रवणादिरूपस्वस्वव्यापारं कुर्वन्ति इति= 'नाहं श्रोता, स्प्रष्टा, द्रैष्टा, रसयिता, घराता, भोक्ता, गन्ता वेत्यादिलक्षणां वृत्तिं, धारयन्= सदा वहन्, नैव किश्चित्करोमीति इन्द्रियाण्येव स्वस्वकर्माणि कुर्वन्ति। अहं त्वक्रियत्वान्न किश्चिदषि कर्म करोमि। परं तु तत्तदिन्द्रियकर्मणां साक्षी भूत्वा निष्क्रियस्वस्वरूपेण तूष्णीमस्मीति मन्येत= जानीयात्। देहेन्द्रियादीनां व्यापारेषु 'अहं मम' इति भावना हित्वा विद्वान् तूष्णीं स्थातुमर्हतीति श्लोकद्वयस्य संपिण्डितोऽर्थः । अन्रेदमाकृतम्-ज्ञानिनः सदा असङ्गनिर्विकारचिन्मात्रस्वरूपब्रह्मैवाहम् इति दृढनिश्चयसत्त्वात्स परमार्थतो न कामपि क्रियां करोति। प्रारब्धवशात्तु तस्य देहेन्द्रियद्वारा दर्शनादिका: क्रियाः संभवन्ति। ताश्च क्रियास्तस्य प्रारब्धफलोयभोगरूपाः । परंतु प्रारब्धबलायातांस्तान् भोगान् भुञ्जानस्यापि ज्ञानिनो न भोगेषु रागो जायते। तथाहि-

पञ्चमस्तरङ्ग: १७९

रागश्च नेन्द्रियकृतः। इन्द्रियाणां दर्शनादिव्यापारजननेनैव चरितार्थत्वात्। नाव्यात्मकृतः। आत्मनः सर्वैदृश्यावभासकसाधारणनिर्विकारप्रकाशस्वरूपत्वात् । परिशेष्यात् विषयनिष्ठगुणदोषविवेचनसमर्थमनस एवानुकूले विषये रागो भवति। स च रागो ज्ञार्निनो मनसि नैवोन्मिषति। ज्ञानिनो मनस अन्तर्मुखतयाSतीवोपशान्तत्वात्। "रागो लिङ्मबोधस्य" इति हि शास्त्रप्रसिद्धिः । ज्ञानिन: सर्वथा रागानुदये तस्य शरीरस्थितिनिमित्तभोजनादावप्यप्रवृत्त्यापत्त्यां ज्ञानिन: प्रारब्धानुभवो नास्तीत्यापद्येत। न चेयमापत्तिरिष्टैवेति वक्तूं शक्यते। कर्मानु- सारेण प्राणिनां फलदातुरीश्वरस्येच्छया ज्ञानिनोऽपि प्रारब्वानुभवस्यावश्यकत्वात्। तस्मा- ज्ज्ञानिनोऽपि प्रारब्धफलानुभवान्यथानुपप्या भोजनादाविच्छोदेतीति वाच्यमिति चेत्- तन्न। प्रारब्धजनितो रोगादिर्यथा ज्ञानिन इच्छाविरहेऽपि भवति तथव तस्य मिथ्यज्ञानाभवात् प्रारब्धफलभोगे, अदृढः आभासरूपो रागाभासरूपो रागो जायते। अदृढत्वादेव स रागः स्वनिवृत्तये न वेदान्तविचारादिकमपेक्षते। सोऽयमदढो रागः स्वायत्तत्वेन भर्जितबीजवद्दुर्बलत्वेन च शरीरस्थितिमात्र- निमित्तशास्त्रीयभोगमात्रे हेतुर्भवति न तु व्यसनकारणीभूतशास्त्र निषिद्धभोगहेतुः । अपि च ज्ञानिनो विषयसत्यताभ्रान्त्यभावात्, प्रत्युत दृढतरविषयमिथ्यात्वनिश्चयजनिततीवतरवै- राग्यबलाज्च दृढरागो नैव भवति। अयमथः स्पष्ट षषठतरङ्गे वक्ष्यते। अथवा शाखाग्रं वा रज्जुं वाऽरुह्य नृत्यतोऽपि मल्लस्य चित्त यथा स्वावलम्बे एव जागरूकं भवति, यथा वा क्षीरपूर्ण कुम्भं धृत्वा गच्छन्त्याः योषितः पथि स्वसखीभिः सह वार्ता-सल्लापादिकं कुर्वाणाया अपि चित्तं क्षीरे एवैकाग्रं भवति, तथा ज्ञानिनोऽपि चित्तं प्रारब्धवशादापाततः विषयेषु प्रवृत्तमपि विशेषतः लक्ष्ये स्वात्मस्वरूप एव निष्ठितं भवति। किध ज्ञानिनो देहेन्द्रियादिवर्गः विनेव रागं प्रारब्धफलत्वेनोषगत- दर्शनादिक्किययैत्र कृतार्थतां याति। अतश्च स्वात्मस्वरूपेऽबस्थितस्य ज्ञानिनः प्रारब्धफला- यातभोगाभासेषु न दृढतररागसंभवः । कदाचित्, विषयप्रवृत्तिहेतुभूतप्रारब्धवतो ज्ञानिनो मनः मत्तगजेन्द्रवत्प्रमत्तं सत् विषयेषु विक्षिप्तमधि, विषयेषु दोषदृष्टयात्मकविवेकमृगे- न्द्रोन्मेषात्। झटित्येव विज्वेप द्विमुक्त प्रशान्तं भवति । स्बान्तःकरणे तीव्रर गाभावात् भोग हेतुप्रारूधसत्वाच्च ज्ञानी गङ्गानिम्नार्धगात्रः पुरुष इव ज्ञानी मुख्यतया स्वरूपसुखे रमते। अमुख्यतया वेतनग्राही भृतक इव क्लेशं सहमान: तीव्रप्रारब्धफलं चानुभवति। शिथिलप्रारब्धफलभूतनिषिद्धविषयान् प्रयत्नेन परिहरति च। तथापि ज्ञाननिर्भिन्नहृदयग्रन्थेर्ज्ञानिनोऽन्तःकरणस्य क्षीणवासनत्वात्तीव्रतररागभावाच्च निषिद्धविषयपरित्यागेनादृढरागेण विहित विषयभोगेऽपि विकलपुरुषचित्तस्येव ज्ञानिनोऽन्त :- करणस्य नं मुख्यतेत्ययमभिप्रायः, इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्ते इति जडेन्द्रियाणामेव स्वस्वविषयेषु प्रवृत्ति वर्णयता गीताश्लोकेन बोध्यते। 'ज्ञानी युवतिमनुभवन्नषि सन्यासी' इत्युक्तेरयमाशय :- विरक्तस्य दारैषणातो व्युत्थितस्य सन्यासिनो ज्ञानिनो न स्त्रीभोगप्रसक्तिः। तस्य स्त्रीप्रसक्तौ व्युत्थानशरत्रं निरर्थक भवेत्। वान्ताशी स सन्यास्येव न भवेत्। किन्तु वेषधारी डांभिको गृहस्थादप्य- धमोऽपूज्यश्च। परिशेषात् गृहस्थे ज्ञानिनि स्त्रीभोग; प्रसज्यते। स ज्ञानी गृहस्थः घृता

१८० संस्कृतविचारसागरे

(आ. २९०-२९२) लयचिन्तनक्रमः- (२९०) सकलमपि प्रपश्चमीश्वरस्वरूपतया चिन्तयेत्- इत्थ परमार्थतत्वे उपदिष्टेऽपि शिष्यमुखेऽप्रसन्नतामालक्ष्य 'नुनमयम- कृतार्थो। यतोऽस्य मुखमप्रसन्नमास्ते' इति गुरुर्निरचिनोत। अतः पुनरपि तं स्थूलदृष्टयोपदिशन्प्रपश्चलयेचिन्तनप्रकारमाह-यथा मृत्कार्यभूतो घटोऽन्तर्बहिश्व मृदेव भवतीति मृत्कार्ये सर्वमपि मृदेव। यथा च जलकार्यभूतफेनबुद्बुदादिकं सर्वमपि जलमेव भवति। तथा यत् यस्य कार्य तत् तादशकारणस्वरूपमेव भवति। न कार्य कारणस्वरूपादतिरिच्यते। सकलस्य प्रपञ्चस्य मूलकारणमीश्वर एव। तस्मात्सकलोऽपि कार्य- प्रपश्चः ईश्वरस्वरूपान्नातिरिच्यते। सकलप्रपञ्चस्यापि स्वरूपमीश्वर एव। 'स चेश्वरोऽहमेव' इति ज्ञात्वा सकलप्रपञ्चस्य लयं स्वस्मिन्ननुचिन्तयेत्। (२९१) स्थूलप्रपञ्चस्य पश्चीकृतभूतस्वरूपत्वं सूक्ष्मसृष्टेरपश्ची- कृतभूतस्वरूपत्वं च चिन्तयेत्-

शिनस्तैलपाने प्रवृत्तिवत् सन्तानार्थी सन् शास्त्रविधिमनतिक्रम्य विधिनोढां जायाभृतुकाले- गच्छन्नपि न लिप्यते, यतः सभोगासत्तया न स्त्रियं गच्छति। विषयमिथ्यात्वदर्शनेन विवेकवैराग्यादिसंपन्नत्वात्। तादृशो गृहस्थो ज्ञानी उपचारात्सन्यासीत्युच्यते। सन्यासिन इव तस्यापि विवेकवैराग्यादिसंपन्नत्वात। यस्तु विवेकवैराग्यादिविकलो भोगासत्तथैव स्त्रिय गच्छति स वेदान्तप्रवचनपटुरपि न ज्ञानी। रागादेरनिवृत्या सोऽज्ञान्येव। अत्र स्त्रीरूप- विषयभधिकृत्य कृतो विचारः सर्वविषयविचारोपलक्षणाथः । रागरूपदोषप्रतिषेधश्र द्वेषादि- सर्वदोषप्रतिषेधोपलक्षणार्थो वेदितव्यः । अयमपिप्राय :- 'इन्द्रियेषु स्वस्वव्यापारेषु व्यापृतेष्वपि न मे तत्रास्ति संपर्कः । नाहमिन्द्रियवर्गः । इन्द्रियवर्गश्च न मम। अहं तु, साक्षी कूटस्थोऽसङ्गः। इन्द्रियाणि विषयेषु प्रवर्तन्तां वा ततो निवर्तन्तां वा। न मे तत्र संबन्धलेशोऽपि' इत्येवं ज्ञानिनो निश्चयसत्वादेव स कर्माणि कुर्वन्निव लक्ष्यमाणोऽषि न परमार्थतः किश्चिदपि करोति। १. अभिलषितार्थप्राप्तौ चित्तचाश्चल्यहेतुभूतेच्छारूपवृत्तिनाशे तेनैव निमित्तेनोदि- तायामन्तर्मुखायामन्तःकरणस्य सात्त्विकवृत्तौ निश्चलदर्पणादाविव स्वरूपानन्दप्रतिबिम्बो भवति। तमानन्दमनुभवतो मुखविकासो भवति। प्रकृतेच शिष्यस्याविद्यातत्कार्य निवृत्ति- पूर्वकपरमानन्दरूपमोक्षो ज्ञानद्वारा प्राप्तुमिष्टः।अभिलषिताथसिद्धयभावाच् शिष्यस्येच्छा- रूपचित्तवृत्तिविनाशो नाभवत्। इच्छारूवृत्तिनिवृत्त्यात्मकनिमित्ताभावादन्तमुखवृत्त्युदयः, तस्मिन् स्वरूपानन्दप्रति बिम्बोदयः । तदनुभवजन्यमुखविकासश्चन शिष्यस्याभवत्। तेन मुखविकासाभावेन शिष्यस्याकृतार्थताऽनुमिताऽभूत्। २. कार्यस्य कारणस्त्ररूपतां ज्ञात्वा तदन तिरिक्तत्व चिन्तन मेव लय चिन्त नमुच्यते ।

पंश्चमस्तरङ्ग: १८१

स्थूलमिदं ब्रह्माण्डमखिलमपि पञ्चकृतभूतकार्यम्। तत्र पृथिवीकार्य सर्व पृथिवीस्वरूपम्। जलकार्य सर्वे जलस्वरूपम्। इत्थमेव यत् यद्भूतकार्य तत् तद्भूतम्वरूपमित्यखिलस्यापि ब्रह्माण्डस्य पञ्चीकृ नपञ्चभूतस्वरूपत्वमनुचिन्त- येत्। तथैव पश्चीकृतं सर्वमपि भूतमश्चीकृतभूतकार्यत्वादपञ्चीकृतभूतम्व रूपमिति चिन्तयेत्। अन्तःकरणादिसूक्ष्मसृष्टिरप्यपञ्चीकृतभूत कार्यत्वाद पञन्चीकृतभूतस्वरूपमिति चिन्तयेत। अन्तःकरणं सर्वभूनसमष्टिसत्वगुणकार्य- त्वात्सत्वगुणस्वरूपमेव। तथा प्राणोऽपि पूर्वोक्तपञ्चभूतसंमष्टिरजोगुणकार्यत्वात् रजोगुणस्वरूप एव। पाय्विन्द्रियं पृथिव्या रजोगुणकार्यत्वात्। पृथिव्या रजोगुणस्वरूपमेव। घ्राणेन्द्रियं पृथिव्याः सत्वगुणकार्यत्वात् पृथिन्याः सत्त्वगुणस्वरूमेव। तथैव रसनेन्द्रिय मुपस्थेन्द्रियश्च जलस्य क्रमेण सतवगुणरजोगुणकार्यत्वात तत्ततस्व- रूपमेव। चक्षुरिन्द्रियं पादेन्द्रियश्च तेजसः क्रमेण सत्त्वगुणरजोगुणस्वरूपे। त्वगिन्द्रियं पाणीन्द्रियश्च वायोः क्रमेण सत्त्वगुणरजोगुणस्वरूपे। श्रोत्रेन्द्रियं वागिन्द्रियं चाकाशस्य क्रमेण सत्वगुणरजोगुणस्वरूपे। इत्थं सूक्ष्मसृष्टि समग्राप्यपञ्चीकृतभूतस्वरूपैवेति चिन्तयेत। (२९२) अपश्चीकृतभूतानां प्रकृतौ प्रधाने प्रधानस्य ब्रह्मणि च लयं चिन्तयेत्-प्रागुक्तचिन्तनानन्तरमपञ्चीकृनभूतानामपि लयश्चिन्त- नीयः। पृथिवी जलकार्यत्वात् जसस्वरूपा। जलं तेजःकार्यत्वात्तेज-स्व. रूपम्! तेजो वायुकार्यत्वाद्वयुम्वरूपम्। वायुराकाशकार्यत्वादाकाश- स्वरूपः। आकाशस्तमोगुण प्रधानप्रकृति कार्य त्वात्प्रकृतिस्वरूपः। प्रकृतिर्मायाया अवस्थाविशेषत्वान्मायास्वरूपा। एकमेव वस्तु 'प्रधान, प्रकृतिः, माया, अविद्या, अज्ञानं, शक्तिः इत्यनेकशब्दैव्यपदिश्यते। तदेव वस्तु सकलमपि कार्यजात स्वस्मिन्नुपसंहृत्य प्रलयकाले उदासीनस्वरूपेण वर्तमानत्वात् प्रधान मित्युच्यते। तदेव वस्तु प्रपञ्चसृष्टयुपादानतायोग्यतमोगुणप्रधानस्वरूपेण विद्यमानत्वात प्रकृतिरित्याख्यायते। देशकालादिसामग्रीं विनेवेन्द्रजालेन दुर्घटानेक-

१. सकलमिदं जगत् यस्मात् प्रकर्षेण क्रियते तादृशं सृष्टयुपादानभूत वस्तु 'प्रकतिः' इत्युच्यते। अथ वा 'प्र' इति सत्वगुणः, 'कृ' इति रजोगुणः, 'ति' इति सत्वरजतसहिततमोगुण उच्यते। तथा च तमोगुणप्धाना प्रकृतिरिति सिद्धथति।

१८२ संस्कृतविचारसागरे

पदार्थोत्पादनकाले इन्द्रनालं 'माया' इति व्यपदिश्यते। तद्वदेवासङ्गेड- द्वितीये ब्रह्मणि दुघेटेच्छाद्यत्पादकत्वात्तदेव वस्तु मायेति भण्यते। तदेव वस्तु ब्रह्मस्वरूपावा।कत्वादज्ञानमिति कीर्त्यते। तदेव वस्तु ब्रह्मविद्याविनाश्य- त्वादविद्येति वण्येते। तदेव वस्तु कदापि स्वातन्त्येणानवस्थितं सत् ब्रह्मचैतन्य- माश्रित्यैव वर्तमानत्वाच्छक्तिरिति च व्यपदिश्यते। इत्थं प्रकृत्यादयः प्रधानस्यावस्थाविशेषत्वात्प्रधानस्वरूपा एव भवन्ति। तच्व प्रधानं ब्रह्मचैतन्यस्य शक्तिः। यथा पुरुषगता सामथ्यरूपा शक्तिः पुरुषात्पृथकतया नास्ति तथा ब्रह्मचैतन्यगता प्रधानरूपा शैक्तिरपि ब्रह्मचैतन्याद्वयतिरेकेण नस्ति। इत्थं ब्रह्मचैतन्ये सकलानात्मपदार्थानां लयश्चिन्तनीयः। ततः 'तादृशमद्वितीय 'ब्रह्माहमेव' इति चिन्तयेत्। यस्य हि मन्दबुद्ध्बुद्धिमान्धे। दिरूपप्रति बन्धैर्वेदा- न्तविचारे न प्रवृत्तिरुपजायते। कृते वा विचारे साक्षात्कारो न संपद्यते तस्येदं लयचिन्तनरूपं ध्यानमुक्तम्। (२९३) ज्ञानध्यानयोर्भेदः, अहङ्ग्रहध्यानं च- ज्ञानं हि प्रमाणप्रमेययोगधीन, न तु विधे: पुरुषेच्छादेर्वाडघीनम्। ध्यानं तु विधेः, पुरुषेच्छाश्रद्धयोः हठात्कारस्य चाधीनम्।

१. ननु यदि ब्रह्मणः शक्तिब्रह्मणो भिन्ना तदा अद्वैतश्रुति विरोधः । यद्यभिन्ना तदा तस्या ब्रह्मम्वरूपत्वादेव 'ब्रह्मणः शक्तिः' इति पृथक्तया व्यवहारानुपपत्तिः। तस्माद्ब्रह्मणः शक्तेश्र भेदाभेदौ वाच्यौ। तथात्वे च तमःप्रकाशयोरिव विरुद्धस्वभावयोरभेदाभेदयोः सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरिति चेन्न। रज्वा सह सर्पस्येव ब्रह्मणा सह शक्त: कल्पित- मेदो वास्तवाभेदश्चत्य निरवचनीयतादात्म्यसंबन्धोभयुपेयते। ततश्र शक्तः स्वाश्रयेण सह वास्तवमेदाभावात् केनापि प्रमाणेन तस्या: स्वाश्रयाद्भिन्नतया प्रतीत्यभावाध्व प्रलयकाले मायायाः सत्वेऽपि न तया ब्रह्मणः सद्वितीयत्वम्। सृष्टिकालेऽपि मायाकार्यद्वैतप्रपश्वे प्रतीयमानेऽषि न तेन प्रपश्चेन ब्रह्मणः सद्वितीयत्वम्। रज्जौ कल्पितसपदिर्यथा परमार्थतो रज्जुस्वरूपत्वमेव तथा व्रम्मणि कल्पितप्रपश्चस्यापि परम र्थतो ब्रह्मस्वरूपत्वेन तदतिरेकेण प्रपश्चस्याभावात्। तस्माद्ब्रह्म सदाSद्वितीयमेव। २. अत्रादिशब्देन वर्तमानो भूतो 4.वी चेति त्रिविधः प्रतिबन्धो ग्राह्यः । तत्रेष्टवस्तुष्वहं ममेति दृढतरवासनारूपा विषयासक्तिः, परोक्तार्थग्रहणसामर्थ्याभावरूप- बुद्धिमान्यं, आचार्याद्याप्तोक्तार्ये विश्वासाभावादन्यथाकल्पनरूप: कुतर्केः, देहादिष्वात्मवुद्धि- रूधो विपर्ययाख्यदुराग्रहः इत्येतच्चतुष्टयं वर्तमानप्रतिब्रन्धः। धनपुत्रकलत्रादीष्ट- वस्तुनाशानन्तरमपि तदनुचिन्तनं भूनप्रतिबन्धः। ब्रह्मलोकादिप्राप्तीच्छा भाविजन्महेतु- भूतप्रारब्धकर्मशेषो वा मविप्रतिबन्धः। एतेषां ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकानां निरूपणे पश्चदश्यां ध्यानदीपे ३८-५३ श्ोकेषु द्रष्टव्यम् ।

पश्चैमस्तरङ्ग: १८३

तत्र प्रत्यक्षज्ञाने प्रमाणं चक्षुरादीन्द्रियं, प्रमेयो घटादिः। घटचक्षुषोः सन्निकर्षे सति विनापि पुरुषस्येच्छादिकं घटप्रत्यक्ष भवति। 'चतुर्थ्या चन्द्रो न द्रष्टव्यः' इति निषेघोऽस्ति। तथा सत्यपि 'अस्मिन् दिने चन्द्रमहं न पश्येयम्' इति निश्चयवतोऽपि पुरुषस्यानिच्छत एव येन केनापि कारणेन चक्षुश्चन्द्रयोः प्रमाणप्रमेययोः सन्निकर्षे सति चन्द्रस्य प्रत्यक्षज्ञानं जायत एव। इत्थं ज्ञोनं प्रमाणप्रमेयमात्राधीनम्। न तु विधे: पुरुषेच्छादेर्वाडघीनम्। 'सालग्रामशिला विष्णुरूपा' इति ध्यायत उत्तमं फलं भवति। तत्र पुरुष: शास्त्रेण विष्णुं चतुभुजत्वेन शङ्चक्रगदापझ्मलक्ष्मीसहितत्वेन च जानाति। चक्षुषा तु सालग्रामं शिलात्वेनैव जानाति। तथापि शास्त्रविघौ विश्वासेन ध्यानफले इच्छया च 'सालग्रामं विष्णुः इति ध्यायति पुरुषः ।

१. ज्ञानं त्रिविधम्-भ्रमज्ञानं, स्मृतिज्ञानं, प्रमाज्ञानं चेति। तत्र भ्रान्तिज्ञान केवल कल्पितवस्त्वधीनम्। स्सृतिज्ञानं स्वविषयसदृशवस्तुदर्शनेन वा तत्संबन्धिवस्तु- दर्शनेन वोहिता या पूर्वानुभूतवस्तु विषय कमनोवृत्तिस्तद्धीनम्। प्रमाज्ञानन्त्वन्तर्गतसुखादि- विषयकज्ञानं न्यायमते वाचस्पतिमते च मनोरूपप्रमाणस्य सुखादिरूपप्रमेयस्य चाधीनम्। सिद्धान्ते मनसः प्रमाणत्वानभ्युपगमेन सुखादिज्ञानं केवलप्रमेयाधीनम्। बाह्यप्रमाज्ञानं तु इन्द्रियानुमानादिरूपप्रमाणस्य प्रभेयरूपवस्तुनश्र संबन्धावीनम्। शब्दप्रमाणजन्यव्रह्मज्ञानरूपा शाब्दीप्रमा तु महावाक्यरूपशब्दप्रमाणस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मरूपप्रमेयस्य च यो लक्षणावृत्तिरुपप रंपरासंबन्धस्तज्ज्ञानाधीना। इतरलौ- किकपदार्थविषयकश्ञाब्दी प्रमा तु क्वचित् शक्तिृत्तिरूपसंबन्धज्ञानाधीना। क्वचिल्ल- क्षणावृत्तिरूप संबन्धज्ञानाधीना। इत्थं च किश्चिज्ज्ञान ज्ञेयवस्तुमात्राधीनम्। किश्चिज्ज्ञान प्रमाणप्रमेय- संबन्धाधीनम्। अथवा तत्संबन्धज्ञानाधीनम्। भ्रमप्रमासाधारण्येन ज्ञानस्य विषयो प्रमेय इत्युच्यते। तत्र ज्ञेयत्वमप्यस्ति। इत्थ सर्वमषि ज्ञानं वस्त्वधीनमेव। 'इद वस्तु' [इह 'ज्ञानम्'] इति शब्देन ईश्वरसृष्टेन वा मनोमयेन वा (परोक्षज्ञानविषयेण वा) भ्रमसिद्धेन वा वस्तुना प्रमाणद्वारा साक्षाद्वा वृत्ते: संबन्धो ग्रृह्यते। तस्माज्ज्ञानं न विध्याद्यधीनम्। ध्यानरूपमुपासनं तुन वस्त्ववीनम्। किन्तु कत्रधीनम्। यद्यपि ध्यानमपि मनोवृत्त्यात्मकमेव। तथापि पुरुषस्येच्छाद्यधीनं तद्भवति। न वस्त्वधीनम्। तस्माद्धयानं मानसत्वेऽपि न ज्ञाने। किन्तु क्रियैव। ब्रह्मात्मसाक्षात्काररूपज्ञाने प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म प्रमेय वेदान्तमहावाक्यं प्रमाणभ्। शुरुमुखाद्वेदान्तश्रवण कुवतः वेदान्तमहावाक्याद्ब्रह्मात्मसाक्षात्कारो जायते। महावाक्य- रूपप्रमाणमन्तरा केव लेच्छादिना नात्म साक्षात्कारो भवति। उपासन त्ववश्वयं विधिमपेक्षते। शास्त्रविधिमनुसृत्य क्रियमाणमेवोपासनं फलाय कल्पते। विधिमन्तरा स्वेच्छया स्वसङ्कल्पानुसारेण यत्कंचिदर्थध्यानं नेष्टफलाय प्रभवति।

१८४ संस्कृतविचारसागरे

तदिदं ध्यानमनेकविधम्। सालग्रामशिलायां विष्णुबुद्धिकरणवदन्य- स्मिन्नन्यबुद्धिकरणं प्रतीकध्यानम्। वैकुण्ठवासिनो विष्णोश्चतुर्भुजत्वादि- रूपेण ध्यानं तु नान्यस्मिन्नन्यबुद्धिकरणरूपं प्रतीकध्यानम्। किन्तु तद्धयानं ध्येयवस्तुस्वरूपानुसारि ध्यानमेव। वैकुण्ठवासिनो विष्णोः स्वरूपं न प्रत्यक्षगोचरं, किन्तु शास्त्रैकसमधिगम्यम्। शास्त्रे च विष्णोः स्वरूपं चतुर्भु- जत्वेन शङ्मचक्राद्युपेतत्वेन च वर्णितम्। अतस्तथा विष्णोर्ध्यानं ध्येयेवस्तु- स्वरूपानुसार्येव। विधिशास्त्रे विश्वासस्य, इच्छादेश्चाभावे ध्यानं न सिद्धयति। 'इदमुपासीत' इत्येवंरूपं पुरुषस्य प्रवतकं वचनं विधिः। तद्वचने श्रद्धा विश्वासः। अन्तःकरणस्य रजोगुणपरिणामरूपा कामात्मिका वृत्तिरिच्छा। हठादपि ध्यानं सिद्धयति। ज्ञाने तु न तदपेक्षा। नैरन्तर्येण ध्येयाकारचित्त- वृत्तिप्रवाहो हि ध्यानम्। तत्र चित्तवृत्तेर्विक्षेपे सति हठात्तां स्थिरीकुर्यात्। ज्ञानरूपान्तःकरणवृत्त्युदयकाल एव विषयावरणभङ्गस्य सिद्धत्वाद्वृत्तिस्थैर्य- संपादनस्य नास्त्युपयोगः । तस्मान्न ज्ञाने हठापेक्षा। अहङ्ग्रहध्यानम्- वैकुण्ठवासिचतुर्भुजविष्णुध्यानवत् 'अहं ब्रह्म' इति ध्यानमपि ध्येयस्वरूपानु- सार्येव ध्यानं, न तु प्रतीकध्यानम्। किंत्विदमहङ्गग्रहध्यानम्। ध्येय- स्वरूपस्य स्वाभिन्नतयाऽनुसन्धानमहङ्ग्रहध्यानमुच्यते। यस्य वेदान्त- विचारेऽप्यपरोक्षज्ञानं नोदेति, सः वेदस्याज्ञारूपोपासनाविधिवाक्ये विश्वा- सवान् नैरन्तर्येण हठात् 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यहड्ग्रहध्यानमनुतिष्ठेत। तस्य क्रमेण ज्ञानोत्पत्तिद्वारा भोक्षः सिद्धयति

(आ. २९४- ३२६) प्रणवोपासननिरूपणम्-

(२९४) प्रणवे अहङ्ग्रहध्यानम्-प्रकारान्तरेणाहडग्रहध्यानमि-

१. यस्य बुद्धिः शास्त्रोक्ते परोक्षे ध्येये न सहसा स्थिरीभवति, सः पुरुषप्रेरकेण शास्त्रविधिना बोधिते परोक्षध्येयप्रतिनिधिभूते प्रत्यक्षे सालग्रामादौ अन्यस्मिन् वा ध्येय- विष्णुबुद्धिकरणरूपं अन्यबुद्धिकरणरूप वा प्रतीकध्यानं कुर्यत्। 'अहं ब्रह्मास्मि' इति निर्गुणोषासनं स्वह हूग्रहध्यानम् ध्येयस्वरूपानुसारित्वास्तस्य। १. यद्यप्यत्र ध्यानविषयीभूतं ब्रह्म न परमार्थरूपं, किन्तु मनःकल्पितमेव। सस्मात्तद्विपयक चित्तव्ृत्तिप्रवाहरूपध्यानमपि अ्ररन्तिज्ञानमेव, न यथार्थज्ञानम्। तथापि मणिप्रभायां मणिबुद्धिरूपसंवादिभ्रान्त्या धावतः पुंसः मणिज्ञानद्वारा मणिलाभवत् प्रकृता- हड्ग्रहध्यानेन ब्रह्मज्ञानलामेन मोक्ष: सिद्धयत्येव ।

पश्चमस्तरङ्ग: १८१

दानीमुच्यते-प्रणवरूपे ओङ्कारे अहङ्ग्रहध्यानं माण्डूक्यादिश्रुत्यनु- सारेण सुरेश्वराचार्यैः कथितम्। तदनुष्ठानमप्युचितं मोक्षकामस्य। तस्यैवं क्रम :- प्रणवरूपमक्षरं ब्रह्मस्वरूपमेव । तादृशप्रणवस्वरूप ब्रह्म अहमेव' इति नैरन्तयेणानवरतं ध्यायेत्। नैतत्समं किञ्चिदपि ध्यानमस्ति। एतद्धयानस्य विशेषक्रमः सुरेश्वराचार्यैः पञ्चीकरणारव्ये ग्रन्थे प्रतिपादितः। एतदुपासको- डपारं संसारं तरति। अल्ाधिकारी सन्यास्येव। (२९५) निर्गुण ्रणवोपासनस्य सगुणप्रणवोपासनस्य च फलम्- प्रणवोपासनमनेकोप निषत्सु वर्णितम्। माण्डक्योपनिषदि विशेषेण वर्णितम्। तदुपनिषद्वयाख्याने भाष्यकारैरानन्दगिर्याचार्यैश्च विस्पष्ट वर्णितश्व। तत्र यः क्रम: स एव वार्तिककारैः पञ्चीकरणग्रन्थे प्रतिपादितः । तादृशप्रौढग्रन्थ- विचारासमर्थानामनायासेन बोधाय प्रणवोपासनक्रमोऽल निरूप्यते- उपनिषत्सु प्रणवोपासन द्विधा वर्णितम्-परब्रह्मरूपेण प्रणवस्योपासनं, अपरब्रह्मरूपेण प्रणवस्योपासन चेति। निर्गुणं ब्रह्म 'परं ब्रह्म' इत्युच्यते। सगुणं ब्रह्म 'अपरं ब्रह्म' इति कीत्यते। परत्रह्मरूपेण प्रणवोपासक: मोक्षमेव लभते। अपरब्रह्मरूपेण प्रणवोपासकस्तु ब्रह्मलोकमाप्ोति। इत्थं निर्गुणसगुणभेदेन प्रणवोपासनं द्विविघम्। (आ. २९६-३१५) निर्गुणप्रणवोपासनक्रम :- (२९६) सर्वस्तूनामोङ्कारस्वरूपत्वम्-निर्गुणप्रणवोपासनक्रम एवात्र निरुप्यते, न सगुणोपासनक्रमः । सगुणोपासनस्य फलमपि निर्गुणोपासने- Sन्तर्भवति। तथा हि निर्गुणोपासकस्यापि ब्रह्मलोकेच्छावतः इच्छारूपप्रति- बन्धसत्वान्न ज्ञानद्वारा मोक्षलाभः । किन्तु तस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिर्भवति। सतत्र हिरण्यगर्भसमान् भोगाननुभूय तत्रैव ब्रह्मविचारेण ज्ञानोदयद्वारा मोक्ष लभते। ब्रह्मलोकेच्छारहितस्य निर्गुणोपासकस्य व्वहैव लोके ज्ञानलाभान्मोक्षः सिद्धयति। इत्थं सगुणोपासनफलस्य निर्गुणोपासनान्तर्भूतत्वादिह निर्गुणो- पासनमेव निरूप्यते। कारणकार्यरूपं सवे वस्त्वोङ्कारस्वरूपमेव। अतः सर्वोऽपि रूपप्रपञ्चः ओ्कार एव। सर्वेष्वपि पदार्थेषु नाम रूपं चेत्यंशद्यमस्ति। तल्

(१) माण्डक्यशन्देन गौडपादकारिकापि ग्राह्या। आदिशन्देन कठप्रश्नाधुपनिषदो गृह्यन्ते। 24

१८६ संस्कृतविचारसागरे

रूपात्मकोंडशः तत्तन्नामात्मकांशान्नातिरिच्यते। किन्तु नामस्वरूपमेव रूपांशोऽपि। तथाहि-पदार्थानां रूपात्मको यः आकारविशेषः तदभि- घायकनामपदैरेव सर्वे पदार्था निरूपिताः सन्तो गृद्यन्ते त्यज्यन्ते वा । तत्तदभिधानज्ञानमन्तरा केवलाकारमात्रेण व्यवहारो न सिद्धयति। अतो नामैव सारभूतम्। आकारनाशेऽपि नामावशिष्यते। यथा नष्टेऽपि घटे मृदवशिष्यते इति मृद्यतिरेकेण घटो नास्ति। किन्तु मृत्स्वरूपमेव भवति । तथा आकारे नष्टेऽपि मृद्धदवशिष्यमाणनान्नो न भिद्यते आकारः । किन्तु नामस्वरूपमेव भवत्याकारोऽपि। अथवा घटशरावोदञ्चनादिषु मृदनुगता भवति। घटशरावोदश्चनादयः परस्परं व्यभिचरन्ति। तस्माद्धटशरावादयो मिथ्या। तेष्वनुगता मृत्सत्या । एवं घटस्याकाराः नाना। तेषामभिधायकं 'घट' इति नामैकमेव। एकस्य घटस्याकारो न घटान्तरेऽस्ति। तस्मादाकारा व्यभिचारिणः। सर्वेष्वपि घटाकारेषु एकमेव नामानुगतं वर्तते। तस्मान्मिथ्याभूत आकारः सत्य- भूतान्नम्नो नातिरिच्यते। इत्थमेव सर्वपदार्थानामाकारोऽपि तत्तन्नाम्नो न व्यतिरिक्तः । तस्मान्नामस्वरूप एवाकारः । सर्वोडयं नामप्रपञ्चः ओङ्कारव्यतिरेकेण नास्ति। किन्तु ओङ्कारस्व- रूपमेव सर्व नाम। तथाहि-वाचकशब्दः एव 'नाम' इति कथ्यते। लोके वेदे च प्रयुक्त: सर्वः शब्दः ओक्कारादेवोत्पन्न इति श्रुतिषूच्यते । "तद्यथा शङ्कना सर्वाणि पर्णानि संतृष्णानि एवमोक्कारेण सर्वा वाकू संतृण्णा" । "ओङ्कार एवेद सर्वम्" इति। कार्य सर्व कारणस्वरूपमेव भवति। तस्मा- दोङ्कारकार्यभूतानि वाचकशब्दात्मकानि नामानि ओङ्कारस्वरूपाणि। इत्थ रूपांशो यः पदार्थाकारः स नामस्वरूपः । नाम च सर्वमोक्कारस्वरूपम् । तस्मात्सर्वस्वरूप: ओक्कारः । (२९७) ओङ्कारस्य ब्रह्माभेदेन चिन्तनम्- यथा सर्वेस्वरूप ओङ्कारः । तथा सर्वस्वरूप ब्रह्म। तस्मादोक्कारो ब्रह्मरूपः । अथवा ओङ्कारो ब्रह्मणो वाचकः । ब्रह्म ओक्कारस्य वाच्यम्।

१. यथा पुण्याधिक्यान्मनुष्यापेक्षयाSधिककालस्थायी देवः 'अमरः' इत्युपचारे- णोच्यते तथव घटादिपदार्थानामाकारापैक्षया घटादिनाम्रामधिककालस्थायित्वात् नाभ्रां सत्यत्वमुषचारादुच्यते।

पञ्चमस्तरङ्ग: १८७

वाच्यवाचकयोरभेदोऽस्ति। तस्मादप्योङ्कारो ब्रह्मरूपः। किञ्च विचार्यमाणे यदक्षरं ब्रह्मण्यव्यस्तं तस्व मलाविष्ठान भवति। अध्यस्तस्य स्वरूपमविष्ठा- नान्नातिरच्यते। तस्मादप्योक्कारो ब्रह्मैव। तस्मादोक्कारं ब्रह्मरूपेण चिन्तयेत्। (आ. २९८-३०५) ब्रह्मस्वरूपस्योङ्गारस्यात्मनश्चाभेद :- (२९८) आत्मनो ब्रह्मणश्च पादचतुष्टयादिनिरूपणम्- ब्रह्मरूपमोक्कारमात्मनोऽभिन्नतया चिन्तयेतु। तथाहि-आत्मनः ब्रह्मणा सह मुख्याभेदोऽस्ति। ब्रह्मण इवात्मनश्चत्वारः पादाः सन्ति। पादो नाम भाग: अंशो वा। विराट हिरण्यगभः, ईश्वरः, तत्पदलक्ष्यार्थ- भूतेश्वरसाक्षी चेति ब्रह्मणश्चत्वारः पादाः! विश्वः, तैजसः, प्राज्ञः त्वंपदलक्ष्यजीवसाक्षी चेति चत्वारः आत्मनः पादाः। जीवसाक्षिण एव तुरीय इति व्यपदेशः। समष्टिस्थूलप्रपश्चसहितचेतनस्य विराडिति नाम। व्यष्टिस्थूलाभिमानिनो विश्व इति नाम। विराजो विश्वस्य च स्थूलोपाघिक- त्वाद्विश्चो विराड्रूप एव, न ततोऽन्यः । विराड्रूपस्य विश्वस्य सप्ताङ्गानि सन्ति। दौः=स्वर्गलोकः शिरः । सूर्यश्चक्षुः। वायुः प्राणः। आकाश उरः। समुद्रादिरूपं जलं मूत्रस्थानं (बस्तिः)। पृथिवी पादौ। आहवनीय := होमाधिकरणोऽमिः मुखम्। इत्ये- तानि सप्त विश्वस्याङ्गानि। द्यलोकादीनि यद्यपि न विश्वस्याङ्गानि तथापि विराजोऽङ्गानि भवन्ति। तस्य विराजो विश्वेनाभेदोऽस्ति। तस्मान्माण्डूक्यो- पनिषदि विश्वाङ्गत्वेन तान्युक्तानि। एवमेव विराडात्मकविश्वस्यैकोनविंशतिमुखानि सन्ति। प्राणाः पञ्च, कर्मेन्द्रियाणि पञ्च, ज्ञानेन्द्रियाणि पश्च, अन्तःकरणचतुष्टयमित्येतानि मुखानि।

१. सकलप्राणिशरीरेष्वहमित्यभिमानकरणात् ईश्वरो वैश्वानर इति कथ्यते। विविधं राजते=अनेकधा प्रकाशते इति स एव वैश्वानरः 'विराट्' इत्यभिधीयते। २. सकलजीवानां कर्मानुसारेण फलदानात् 'ईश्वरः' इति नाम । ३. सूक्ष्मदेहाभिमानापरित्यागेनैव स्थूलदेहे 'अहम्' इत्यभिमानवान् जाग्रद- भिमानी जीवः 'विश्वः' इत्युच्यते। ४. तेजशशब्दवाच्यान्तःकरणसहितः प्राणेन्द्रियाध्यक्षः स्वप्राभिमानी जीवः तैजस इत्यभिधीयते। ५. प्राज्ञ := प्र+अज्ञः । सुषुप्तिकाले स्वप्रकाशात्मानन्देन सहाज्ञानवृत्तः सत्वात् सषुप्त्यभिमानी जीवः प्राज्ञ इति कीर्त्यते।

१८८ संस्कृतविचारसागरे

भोगस्य साधनभृतत्वात् मुखानीत्युच्यन्ते। जाग्रदवस्थायामेतैरेकोनविंशति- मुखैः स्थूलशब्दादय: बाह्यवृत्त्याऽनुभूयन्ते। तस्माद्विराडरूपो विश्वः स्थूल- भुगिति, बाह्यवृत्तिरिति, जाग्रदवस्थः इति च कथ्यते। (२९९) चतुर्दशत्रिपुटयः-भोगसाघनेषु प्राणादिष्वेकोनविंशति- सुखेषु श्रोत्रादिदशेन्द्रियाणि अन्तःकरणचतुष्टयं चेति चतुर्दशमुखानि स्वस्व- विषयाणां साहाय्यं स्वस्वदेवतानां च साहाय्यमपेक्षन्ते। देवताविषययोः सा- हाय्यमन्तरा केवलैरेतैश्चतुर्दशमुखर्भोगो न संभवति। तस्मात्पञ्च प्राणाः चतुरदेश त्रिपुटयश्च विराङ्रूपविश्वस्य मुखानीत्युच्यन्ते। मुख, देवता विषयश्चेति त्रयाणां समूहस्य 'त्रिपुटी' इति नाम। सा च त्रिपुटी एवं वर्ण्यंते-(१) श्रोत्रेन्द्रियमध्यात्मं, तद्विषयः शब्दो Sधिूत, दिगभिमानिनी देवता अधि- दैवम्। अत्र क्रियाशक्तिज्ञानशक्तिभ्यां युक्तानीन्द्रियाणि अन्तःकरणं चाध्या- त्ममित्युच्यते। तेषां विषयः अधिभूतमिति कीर्त्यते। तेषां सहायभूता देवताः अधिदैवमित्यभिधीयते। (२) त्वगिन्द्रियसध्यात्मं, तद्विषयः स्पर्शो- धिभृतं, वाय्वभिमानिनी देवता अधिदैवम्। (३) नेत्रेन्द्रियमध्यात्मं रूपमधिभूतं, सूर्योSघिदैवम्। (४) रसनेन्द्रियमध्यात्मं, रसोऽधिभूत, वरुणोऽधिदैवम्। (५) प्राणेन्द्रियमध्यात्मं, गन्घोऽधिभूत, अश्विनीकुमा- रावधिद्वम्। अथवा प्टैथिव्यभिमानिनी देवता अधिदैवम्। (६) वागि- न्द्रियमध्यात्मं, वक्तव्यमधिभूतं, अगनिदेवता अधिदैवम् (७) पाणीन्द्रिय- मध्यात्मं, पदार्थग्रहणमधिभूतं, इन्द्रो अधिदैवम्। (८) पादेन्द्रियमध्यात्मं, गमनमधिभूतं, विष्णुरधिदैवम्। (९) पायुशध्यात्मं, मलविसर्जनमधिभूतं, यमोऽधिदैवम्। (१०) उपस्थेन्द्रियमध्यात्मं, ग्रम्यसुखोत्पत्तिः (मैथुन- सुखोत्पत्तिः) अधिभूतं, प्रजापतिरधिदैवम्। (११) मनः अध्यात्मं, मन्तव्यं (सङ्कल्पः) अधिभूत, चन्द्रोऽधिदैवम्। (१२) बुद्धिरध्यात्मं, बोद्धव्यं (निश्चयः) अधिभूत, बृहस्पतिरधिदैवम्। (१३) अहङ्करोऽध्यात्मं, अहङ्कतेव्यमधिभूत, रुद्रोऽघिदेवम्। (१४) चित्तमध्यात्मं, चिन्तनीयम- १. सूर्याश्वस्य घ्राणाभ्यामश्विनीकुमारयोरुत्पत्तिवर्णनात् घ्राणदेवते अश्विनीकुमारा- विति केचनाहुः। पृथिव्या घ्राणस्योत्पन्नत्वात्पृथिव्यभिमानिनी देवता घ्राणदेवतेति वार्ति- कारा आहुः । २. वचनक्रियाया विषयभूतः पदार्थः वक्तव्यमित्युच्यते। सः वचनक्रियाद्वारा वागिन्द्रियस्याधिभूतम्। एवभेव सर्वेन्द्रियाणां स्वस्वक्रिकयाद्वारा विषयभूतः पदार्थः अधिभूतमिति ज्ञेयम् । क्वचितु स्थूलुदवष्या ववनादिक्रियैवाधिभृत मित्युच्यते।

पञ्चमस्तरङ्ग: १८१

धिभूतं, क्षेत्रज्ञः साक्षी अधिदैवम्। एताश्रतुर्दश त्रिपुटयः पञ्च प्राणाश्च मिलित्वैतानि विराडरूपस्य विश्वस्यकोनविंशतिमुखानि। (३००) विश्वः, विराट्, अकारमात्रा, इत्येतेषामभेदचिन्तनम्- विराजो विश्वस्य च यथाडमेदस्तथा ओङ्कारप्रथममात्रायाः अकारस्य विराड्- रूपविश्वेन सहाभेदोऽस्ति। तथाहि- ब्रह्मणश्चतुर्षु पादेषु प्रथमः पादो विराट्। आत्मनश्चतुर्षु पादेषु प्रथमः पादो विश्वः। ओङ्कारस्य मात्रा- त्मकेषु चतुर्षु पादेषु प्रथमः पादोडकारः। त्रयाणामेषामादित्वरूपघर्मसामा- न्यसत्वात् विश्वविराडकाराणामभेदं चिन्तयेत्। इत्थं विश्वस्य सप्ताङ्गान्येको- नविंश तिमुखानि च व्याख्यातानि। (३०१) विश्वतैजसयोर्भेंद :- विश्वस्योक्तानि सप्ताङ्गान्येकोन- विंशतिमुखानि च तैजसस्यापि सन्तीत्यवगन्तव्यम्। किन्तु इयानस्ति भेद :- विश्वस्याङ्गानि मुखानि चेश्वरसृष्टानि। तेजसस्य त्विन्द्रियदेवताविषयरूप- त्रिपुट्यः शिरआद्यङ्गानि च मनोमयानि। तैजसस्य भोग: सूक्ष्मः। भोगो नाम सुखदुःखाद्यनुभवः। यद्यप्यनुभवरूपे ज्ञाने स्थूलत्वसूक्ष्मत्वभेदो न संभवति।

इत्युच्यते। मानसशब्दादिसंबन्घाज्जायामानसुखदुःखादिसाक्षात्कारः सूक्ष्म इत्युच्यते। तथा च श्रुतिः-"स्थूलभुग्वैश्वानरः" (मा. आ.३.) "प्रवि- विक्तभुग्तैजसः" (म. आ. ४.) इति। विश्वो हि स्थूलभुङ्नित्यं तैजसः प्रवि- विक्तभुक्" (आ. आ. ५.) इति च तैजसस्य भोगयोग्याः शब्दादयो मान- सत्वात्सूक्ष्माः। तदपेक्षया विश्वस्य भोगयोग्याः शब्दादयो बाह्यत्वात्स्थूलाः। किश्च, विश्वो वहिष्प्रज्ञः। तैजसस्त्वन्तःप्रज्ञः। यतो विश्वस्यान्तःकरण- वृत्तिरूपा प्रज्ञा बहिर्गच्छति। तैजसस्य प्रज्ञा न बहिर्गच्छति। तस्मात्तौ क्रमेण बहिष्प्रज्ञत्वेनान्तःप्रज्ञत्वेन च व्यपदिश्येते। (३०२) तैजसः, हिरण्यगभः, उकारः, इत्येतेषामभेद- चिन्तनम्- यथा विश्वविराजोरभैदस्तथा तैजसहिरण्यगर्भयोरभेदो ज्ञेयः। तैज- सस्योपाधि: सूक्ष्मः । हिरण्यगर्भस्योपाधिरपि सूक्ष्मः। तस्मात्तयोरैक्यं १. साक्षिचतन्य चित्तत्याश्रयत्वात्तस्यानुग्रहं करोति। तस्मात्साक्षिचैतन्यं चित्त- स्याधिदैवमित्युच्यते। अत एव केचनाचार्याः चिन्तनरूपं स्मृतिज्ञानं साक्ष्याश्रितमाहुः । कचि वेतत्याधिदेत नादाग्रग: (वासुदेवः) इत्युक्तन्।

१९० संस्कृतविचारसागरे

बोध्यम्। तैजसहिरण्यगर्भयोरेकत्वं निश्चित्य ओंकारस्य द्वितीयमात्रया उकारेण सह तयोरभेदं चिन्तयेत्। आत्मनश्चतुर्षु पादेषु द्वितीयः पादस्तैजसः । ब्रह्मणो द्वितीयः पादो हिरण्यगर्भः । ओङ्कारमात्रासु द्वितीया मात्रा उकार: । द्वितीयत्वं त्रयाणामेषां समानधर्मः । तस्मात्त्रयाणामैक्यं चिन्तयेत्। (३०३) प्राज्ञ:, ईश्वरः, मकारः, इत्येतेषां अभेदचिन्तनम्- प्राज्ञमीश्वररूपं जानीयात। प्राज्ञस्य कारणशरीरमुपाधिः। ईश्वर- स्यापि कारणमेवोपाधिः । ईश्वरः प्राज्ञश् पादेषु तृतीयौ। ओङ्कारस्य तृतीया मात्रा मकारः। त्रिष्वेतेषु तृतीयत्वस्य समानघर्मत्वात्तेषामैक्यं चिन्तयेत्। सोडयं प्राज्ञः 'प्रज्ञानघनो' भवति। यस्मात् जाग्त्स्वम्योर्यावन्ति ज्ञानानि स्थितानि तानि सर्वाणि सुषुप्तौ घनीभवन्ति, अविद्यामात्ररूपतां भजन्तीति यावत्। तस्मात्प्राज्ञः 'प्रज्ञानघन' इत्युच्यते। अयं प्राज्ञः 'आनन्दभुक्' इति श्रयते। "आनन्दभुक प्राज्ञः" (मा. आ.5) यतोडयं प्राज्ञः अविद्यावृतमा- नन्दं भुङक्ते ततः 'आनन्दभुक्' इति व्यपदिश्यते। विश्वतैजसयोरिव प्राज्ञस्यापि भोगे त्रिपुटी वर्ण्यते-चैतन्यप्रतिबिम्बसहिताविद्यावृत्तिरध्यात्मं, अज्ञानावृतस्वरूपानन्दोऽधिभूतं, ईश्वरोऽधिदैवमिति। इत्थं विश्वो वहिष्प्रज्ञः । तैजसोऽन्तःप्रज्ञः। प्राज्ञः प्रज्ञानघनश्च भवति। अनया रीत्या विश्वो बहिष्प्रज्ञः । तैजसोऽन्तःप्रज्ञः । प्राज्ञः प्रज्ञानघनश्च भवति। (३०४) विश्वादीनां त्रयाणामेकत्वं, तुरीयस्येश्वरसक्षिणाSभेदं च चिन्तयेत्- इत्थं विश्वादीनां त्रयाणां मिथो भेदः उपाधिप्रयुक्त एव। विश्वस्य स्थूलं सूक्ष्ममज्ञानं चेति त्रयमप्युपाधिः, तैजसस्य सूक्ष्ममज्ञानं चेति द्वयमुपाधिः, प्राज्ञस्याज्ञानमेकमेवोपाधिः। इत्थमुपाधीनामाधिक्यन्यून- त्वाभ्यां त्रयाणां भेदेऽपि वस्तुतः स्वरूपेण न भेदः । विश्वतैनसप्राज्ञेषु त्रिष्वनुगत चैतन्यं परमार्थत उपाघित्रयासंबद्धमवतिष्ठते। त्रयाणामुपाधीना- मषिष्ठानं तुरीयम्। तद्धि न बहिष्प्रज्ञम्। नान्तःप्रज्ञम्। न प्रज्ञानघनम्।

१. यथा तण्डुलकणा जलेन पिण्डीकृता एकीभवन्ति यथा वा वृष्टयुदकबिन्दवो निम्नदेशं प्राप्य तडागादिरूपेणैकीभवन्ति। तथा जाग्रत्स्वप्रकालीननानाज्ञानानि सुषुप्ता- विद्यायामेकीभवन्ति। तादृशाविद्याप्रतिबिम्बितचतन्यरूपः प्राज्ञजीवः अधिष्ठानकूटस्थ- सहितः प्रक्ञानघन इत्युच्यते।

पश्चमस्तरङ्ग: १९१

न कर्मेन्द्रियाणां ज्ञानेन्द्रियाणां वा विषयः। न बुद्धेर्विषयः। न कस्यापि शब्दस्य विषयः। एतादृशं तुरीयं परमात्मनश्चतुर्थपादात्मकेश्वरसाक्षिरूपशुद्ध- ब्रह्मस्वरूपं जानीयात्। (३०५) द्विस्वरूपस्यात्मनो द्विस्वरूपेणोङ्कारेणामेदं आत्म- पादानामोङ्कारमात्राणां चाभेदं चिन्तयेत्- इत्थं परमार्थरूपमपरमार्थरूपमित्यात्मनो द्विविधं स्वरूपमुक्तम्। तत्र त्रयः पादा अपरमा्थस्वरूपम्। तुरीयः पादः परमार्थस्वरूपम्। आत्मन इवोङ्कारस्यापि स्वरूपद्वयमस्ति। अकारोकारमकारात्मकमात्रात्रयरूपाण्यक्षराणि अपरमार्थस्वरूपम्। मात्रात्रयव्यापकं, अस्तिभातिप्रियरूपमषिष्ठानचैत्न्यं परमार्थस्वरूपम्। ओङ्कारस्य परमार्थस्वरूप भ्ुतौ 'अमात्रः' इति शब्देन व्यपदिश्यते। "अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः" (मा. भा. 12) इति। यतस्तस्मिन् परमार्थस्वरूपे मात्राणां विभागो नास्ति तस्मात्तदमात्र- मित्युच्यते। इत्थं स्वरूपद्वयवत ओङ्कारस्य स्वरूपद्वयवता आत्मना सहाभेदं जानीयात्। (१) व्यष्टिसमष्टिस्थूलप्रपश्चसहितयो विश्वविराजोरकारेणाभेदं जानीयात्। आत्मनः पादेषु विश्वः प्रथमः। ओङ्कारस्य मात्रासु अकारः प्रथमा मात्रा। अतस्तयोरैक्यं विद्यात। (२) सूक्ष्म प्रपश्चसहितहिरण्यगर्भात्मकतैजसं उकार- रूपेण जानीयात्। आत्मनः पादेषु तैजसो द्वितीयः। ओक्कारस्य मात्रासु उकारो द्वितीया मात्रा। तस्मात्तयोरैक्यं विद्यात्। (३) कारणोपाघिस- हितेश्वररूषं प्राज्ञं मकाररूपेण विद्यात्। आत्मनः पादेष्वीश्वरस्वरूपः प्राज्ञ- स्तृतीयः । ओङ्कारमात्रासु मकारस्तृतीया मात्रा। ततस्तयोरभेदं जानीयात्। आत्मनस्त्रिष्वपि पादेष्वनुगतं परमार्थरूपं तुरीयं ओङ्कारस्य तिसृष्वपि मात्रा- स्वनुगतात् ओङ्कारस्य परमार्थस्वरूपादमात्रादभिन्नतया जानीयात्। विश्वा- दिषु तुरीयोऽनुगतः। तथा अकारादिषु तिसृषु मात्रासु अमात्रोऽनुगतः। तस्मा- दोक्कारस्य परमार्थस्वरूपममात्रं तुरीयं चाभिन्नं जानीयात्। अनया रीत्या आत्म- पादानां त्रयाणां ओक्कारमात्राणां तिसृणां चैकताचिन्तनरूपं लयचिन्तनं कुर्यात्। (३०६) लयचिन्तनानुवाद :- एककमात्रारूपविश्वादी नामन्य मात्रारूपता :- लयचिन्तनमिदानी निरूप्यते-विश्वात्मकोऽकार: तैजसात्मकादुकारान्न भिन्नः। किन्तूकार-

१९२ संस्कृतविचारसागरै

रूप एव। एवं चिन्तनमेव लय इत्युच्यते। एवमेवेतरास्वपि मात्रासूह्यम्। यस्मिन्नुकारेऽकारस्य लयः कृतः तं तैजसात्मकमुकारं आज्ञात्मकमकारे लीनं कुर्यात्। आज्ञरूपं मकारमपि तुरीयरूपे ओक्कारस्य परमार्थस्वरूपे अमात्रे लीन कुर्यात। यतः स्थूलस्योत्पत्तिः सूक्ष्माद्धवति स्थूलस्य लयश्च सूक्ष्मे भवति, तस्माद्विश्वरूपोSकारः तैजसरूपे उकारे लीयेत। सूक्ष्मस्योत्पत्तिः कारणाद्भवति, सूक्ष्मस्य लयश्च कारणे भवति। तस्मात्तिजसरूप उकार: तत्कारणे प्राज्ञरुपे मकारे लीयेत। अत्र विश्वादिग्रहणेन स्वस्वत्रिपुटया सह समष्टिविराडदयोऽपि गृहीता भवन्ति। यस्मिन् प्राज्ञरूपे मकारे उकारस्य लयः कृतः तं मकारं तुरीयरूपे ओङ्कारस्य परमार्थरूपे अमात्रे लीनं कुर्यात्। ओङ्कारपरमार्थस्वरूपस्य तुरीयस्य चाभेदोऽस्ति। तच्व तुरीयं ब्रह्मैव। तस्मिन् शुद्धे ब्रह्मणीश्वरः प्राज्ञश् कल्पितौ। यत् यस्मिन् कल्पितं तत् तत्त्वरूपमिति न्यायः। तस्मादीशवरसहितप्राज्ञरूपमकारस्यामात्रे लयः युज्यत एव। इत्थं यस्मिन् ओक्कारस्य परमार्थस्वरूपे अमात्रे सर्वेषां प्रविलयः कृतः 'स एवाह- मस्मि' इत्यैकाय्र्येणानवरतं चिन्तयेत्। निखिलचराचरप्रपञ्चात्मकासङ्गाद्वया- संसारिनित्यमुक्तनिर्भयब्रह्मरूपो य ओङ्कारस्तस्य यत् परमार्थस्वरूपं 'तदेवाह- मस्मि' इत्यादरेण नैरन्तर्येण च दीर्घकालं यश्चिन्तयति तस्य ज्ञानमुदेति। ततो ज्ञानद्वारा मुक्तिरूपफलमपि सिद्धयति। तदेवमोङ्कारस्य निर्गुणोपासन सर्वोपासनेभ्यः श्रेष्ठम्। (३०७) ओङ्कारोपासने परमहंसस्यैवाधिकार :- पूर्वोक्तरीत्या ओक्कारंस्वरूप यो जानाति स मुनिः। मननान्मुनिरित्युच्यते। एवमोक्कारस्य चिन्तनं मननरूपं भवति। यस्यैवमोङ्कारचिन्तनरूपमननं नास्ति न स मुनिः । इत्थं माण्डूक्योपनिषदुक्तरीत्या संक्षेपेणोक्कारचिन्तनं वर्णितम्। नृसिंहता- पिन्याद्यपनिषत्स्वप्योक्कारोपासनक्रमो वर्णितः। इद चोङ्कारचिन्तनं परमहं- सानामेव गोप्यं धनम्। बहिर्मुखस्य नास्त्यत्राधिकारः। अत्यन्तान्तर्मुखस्यैवा- त्राधिकारः। गृहस्थानां नास्त्यत्राधिकारः। दारापत्यवित्तादिपरिग्रहरहितः परमहंस एवात्राघिकारी। (आ. ३०८-३०९) ओङ्कारध्यानफलम्- (३०८) ओङ्कारध्यानं ज्ञानद्वारा मोक्षफलकम्- उक्तरीत्या ब्रह्मरूपेणोक्कारोपासकस्य ज्ञानद्वारा मोक्षः सिद्धयति। पर तु यस्य पुनरैहिकभोगे आमुष्मिकब्रह्मलोकभोगे वेच्छाडस्ति। तीव्रवैराग्यं

पश्चमस्तरङ्ग: १९३ च नास्ति, तथापि हठादिच्छां निरुष्य दारापत्यघनादिकं परित्य्य परमहंस- गुरूपदेशेन यावज्जीवमोक्काररूपं ब्रह्माभिध्यायेत, तस्य भोगेच्छा ज्ञानप्रति- बन्धिका भवति। तस्मात्तस्येह न ज्ञानं जायते। किन्तु सः ध्यानानुष्ठानपूर्वक मेवैतच्छरीरं त्यक्त्वा शरीरान्तरमादत्ते। ऐहिकभोगेच्छानिरोधपूर्वकं ध्यानानुष्ठानकारणात्स मनुष्यलोके सतां शुचीनां श्रीमतां कुलेऽभिजायते। तत्र पूर्व जन्मेच्छा विषयभूतान् सकलान् भोगान् भुकृत्वा पूर्वजन्मानुष्ठितध्यानसंस्कार- बलाद्भूयोSपि ध्याने वा विचारे वा प्रवर्तते। ततो ज्ञानं, ज्ञानान्मोक्षं च लभते। (३०९) ओंङ्कारध्यानं ब्रह्मलोकप्राप्तिफलकम्-

शरीरपातानन्तरं ब्रह्मलोकं गच्छति। तत्र मनुष्यपितृदेवानां दुर्लभं स्वातन्त्र्यं तत्प्रयुक्तमानन्दं चानुभवति। हिरण्यगर्भतुल्यभोगान् सत्यसङ्कल्पत्वाद्यैश्वर्य- विशेषांश्र लभते। (३१०) ब्रह्मलोकमार्ग :- ब्रह्मलो कगमनमार्गक्रमस्त्वेवम्-ब्रह्मोपासनतत्परः पुरुषो यदा म्रियते तदा तस्यान्तःकरणमिन्द्रियाणि च संमूर्च्छितानि भवन्ति। ततः स न किश्चिदपि बोद्धं कर्तुँ वा शक्रोति। तथापि यमदूतास्तस्य लिङ्गशरीरं नेतुं न तदन्तिकमागच्छन्ति। किन्त्वग्न्यभिमानिनी देवता तस्य मरणसमये तमुपासकं शरीराद्वियोज्य स्वलोकं नयति। ततोऽझिलोकात्तमुपासकमहरभि- मानिनी देवता स्वलोकं नयति। ततः शुकपक्षाभिमानिनी देवता तमुपासकं स्वलोकं नयति। तत उत्तरायणाभिमानिनी देवता तमुपासकं स्वलोकं नयति। ततः संवत्सराभिमानिनी देवता तमुपासकं स्वलोकं नयति। ततो देवलोकाभिमानिनी देवता तमुपासकं स्वलोकं नयति। ततो वाय्त्रभिमानिनी देवता तमुपासकं स्वलोकं नयति। ततः सूर्याभि- मानिनी देवता तमुपासकं स्वलोकं नयति। ततश्न्द्राभिमानिनी देवता तमुपासकं स्वलोकं नयति। ततो विद्युदभिमानिनी देवता तमुपासकं स्वलोकं नयति।

१. मरणसमये जीवापेतस्थूलदेहाल्लिङ्गशरीरं वियुक्त भवति। तदा चैतन्या- भावात्संमूर्च्छितान्युपासकस्यान्तःकरणभिन्द्रियाणि च स्वतः न किञ्विदपि ज्ञातुँ शक्कन्ति । क्रियाशक्तियुक्तप्राणोऽपि स्वरूपत एवाचेतनत्वेनेच्छाभवान्न क्वचिदपि गन्तुं शक्कोति। 25

१९४ संस्कृतविचारसागरे

तत्र विद्युल्लोके हिरण्यगर्भाज्ञया हिरण्यगर्भलोकवासी हिरण्यगर्भस- रूपश्च कश्चनामानवो दिव्यपुरुषस्तमुपासकं नेतुमागच्छति। स चामानवः पुरुषस्तमुपासकं विद्युल्लोकाद्वरुणलोकं नयति। विद्युदभिमानिनी देवता च वरुणलोकपर्यन्तं तमनुगच्छति। ततोऽप्यमानव एव पुरुषस्तमुपासकं वरुण- लोकादिन्द्रलोकं नयति। वरुणदेवता चेन्द्रलोकपर्यन्तं तमनुसरति। ततोऽपि स दिव्यः पुरुष एव तमुपासकमिन्द्रलोकात्प्रजापतिलोकं नयति। इन्द्रश्च प्रजापतिलोकपर्यन्तं तमनुसरति। प्रजापतेब्रहमलोकगमन सामर्थ्याभावादमानवः पुरुषोऽसहकृत एव तमुपासकं प्रजापतिलोकात ब्रह्मलोकं नययि। ब्रह्म- लोकस्याधिपतिर्हिरण्यगर्मः। समष्टिसूक्ष्माभिमानी चेतनः हिरण्यगर्भ इति कीरत्यते। तमेव हिरण्यगर्भमपरत्रह्मेति कार्यब्रह्मेति च वदन्ति। कार्य- ब्रह्माधिष्ठित एव लोको ब्रह्मलोक इत्युच्यते।

(३११) सायुज्यमुक्तिवणनम्-

यद्यपि पूर्वोक्तरीत्या ओङ्कारोपासन शुद्धब्रह्मरूपेणोक्तं, शुद्धब्रह्मोपासकस्य शुद्धब्रह्मप्राप्तिरेवोचिता। "यथाक्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति" (छा. 3.14-1.) इति श्रतेः ।

यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेबरम्। तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्धावभावितः ॥ (भ. गी. 8-6) इति स्मृते-

मात्रसाध्यत्वात् भोगेच्छारूपप्रतिबन्धसत्वाच्च यस्य ज्ञानं न संजात तस्य कार्यब्रह्म- प्राप्तिरूपसायुज्यमुक्तिरेव सिद्धयति। ब्रह्मलोकं गतस्योपासकस्य हिरण्यगर्भस मानविभूत्यैश्वर्यादिकं सिद्धयति। सत्यसङ्कल्पत्वं इच्छानुरूपं शरीरं सङ्कल्प- मात्रेणाभीष्टमोगलाभश्च सिद्धयति। युगपदेव नानाशरीरैर्नानाभोगानुभवेच्छायां सत्यां सक्कल्पमात्रादेव क्षणेनैव नानाविचित्रशरीराणि पृथक् पृथक् भोगोप- करणसिद्धिश्च भवति। किं बहुना। यद्यत्सङ्कपयति तत्सर्वमप्रत्यूहेन सध: संपद्यते। परं तु जगत्सृष्टिपालनसंहरणव्यतिरिक्ताः सर्वाः विभूतयो हिर- व्यगर्भसमाः सिद्धयन्ति। अनेकेश्वरत्वे जगत उन्मथप्रसङ्गात् सष्टयादित्रिका-

पञ्चमस्तरङ्ग: १९५

तिरिक्तसकलैश्वर्याण्युपासकस्य सिद्धयन्ति। इयमेव सायुज्यमुक्तिरिति कथ्यते। एवमुपासक: हिरण्यगर्भसमः सन् चिरकालं सङ्कल्पमात्रसिद्धान् नाना दिव्य- भोगान् भुञ्जान: प्रलयकाले हिरण्यगर्मलोकस्यावसानकाले समुदिताद्वैतात्म- ज्ञान: विदेहमोक्षं लभते। ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्ते प्रतिसञ्चरे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥ इत्यादिवचनात्। (३१२) अहङ़्ग्रहध्यानादेव ब्रह्मलोकप्राप्तिरिति नियम :- यथा ओक्काररूपब्रह्मोपासकस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिद्वारा मोक्षलाभः फलं तथोपनिषत्सूक्ता- नामितरेषामपि ब्रह्मोपासनानामिदमेव फलम्। किन्तु अहङ्ग्रहोपासने विने- तरोपासनेन न ब्रह्मलोकोऽवाप्यत इति सूत्रकारर्भाष्यकारैश्र ब्रह्मसूत्रेषु भाष्यादिषु च चतुर्थाध्याये वर्णितम्। नार्मदबाणानां शिवरूपेण, सालग्रामशिलानां विष्णुरूपेण च ध्यानं तु प्रतीकध्यानमेव। नाहङ्ग्रहध्यानम्। एवमेव "मनो ब्रह्मेत्युपासीत" (छा.3-18-1.) "आदित्यो ब्रह्मत्यादेशः" (छा.3-19-1.) इत्यादिश्रुत्युक्तो- पासनमपि प्रतीकध्यानमेव। नाहङ्ग्रहध्यानम्। तेषां तत्तत्प्रकरणे पृथक् फलश्रवणात्तैरन ब्रह्मलोकोऽवाप्यते। सगुणस्याथवा निर्गुणस्य ब्रह्मणः स्वात्मा- भेदेन चिन्तनमहङ्र्ग्रहध्यानमित्युच्यते। तेनैव ध्यानेन ब्रह्मलोकोऽवाप्येत। (३१३) उत्तरायणमार्गेण ब्रह्मलोकं गतानां पुनः संसाराप्राप्तिः; ज्ञानद्वारा मोक्षप्राप्तिश्व- पूर्वोक्तो मार्गः उत्तरायणमार्ग: देवयानमार्गः अर्चिरादिमार्ग इति ोच्यते। तेन देवमार्गेण ब्रह्मलोकं गत उपासकः पुनः संसारं न प्रतिपद्यते, किन्तु तत्रैव ज्ञानोत्पत्त्या स विदेहमुक्तिमाम्नोति। तत्र ज्ञानसाधनीभूतगुरूप- देशादपेक्षा नास्ति। ब्रह्मलोके गुरूपदेशादिसाधन विनैव ज्ञानोत्पत्तिर्भव ति । तत्र च कारणं ब्रह्मलोके रजस्तमोगुणयोर्लेशतोऽप्यभावः। तस्य लोकस्य केवल-

१. राज्ञः प्रजानां राज्य इव ईश्वरलोके वासमात्रे सालोक्यमुक्तिः। ततोऽपि श्रेष्ठा राजसेवकवदीश्वरसमीपे वासरूपा सामीव्यमुक्ति:। ततोऽ्युत्कृष्टा राजानुजवदी- श्वरसमानरूपप्राभिः सारूप्यमुक्तिः। ततोऽप्यतिशयिता राज्ञो ज्येष्ठपुत्रयुवराजवदीश्वर- समानसत्यसङ्कल्पाद्यैश्वर्यप्राप्तिः साष्टर्थमुक्तिः इत्थमुत्तरोत्तरमुत्कृष्टा चतुर्विधा मुक्ति: शास्त्रेषु कथिता। तत्र चतुर्थी साष्टयमुक्तिः श्रष्टा। साष्टर्यमुक्तिरेव सायुज्यमु क्िरित्युच्यते।

१९६ संस्कृतविचारसागरे सत्वगुणप्रधानता च। तमोगुणाभावात् जडत्वालस्यादिकं नास्ति। रजो- गुणाभावात्तत्कार्यभृतकामक्रोधादिरूपविक्षेपोऽपि नास्ति। एवं तमोरजसोर- भावादावरणविक्षेपयोरभावे केवलसत्वगुणप्रधाने ब्रह्मलोके सत्वगुणकार्यज्ञान- रूपप्रकाशस्तत्र लोके मुख्यः । "एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते" (छा. 4-15-5.) "न च पुनरावर्तते" (छा. 8-15-1.) "तेषां न पुनरावृत्ति:" (बृ, 6-2-15.) "ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः," "सत्वात् संजायते ज्ञानम्" (भ. गी. 14-17) इत्यादिश्वुतिस्मृतिभ्यः । (३१४) आत्मनो भाने कारणम्- पूर्वमोङ्कारस्य ब्रह्मरूपतयोपासनकाले ओङ्कारमात्राणामर्थो वक्ष्यमाण- रीत्या चिन्तित :- स्थूलोपाधिविशिष्टविराडात्म कविश्वचैतन्यमकाररूपप्रथम- मात्रायाः वाच्यार्थः। सूक्ष्मोपाधिविशिष्टहिरण्यगर्भात्मकतैजसचैतन्यमुकार- रूपद्वितीयमात्राया वाच्यार्थः। कारणोपाधिविशिष्टेश्वरात्मकप्राज्ञचैतन्य- मुकाररूपतृतीयमात्राया वाच्यार्थः। एवं प्राक्चिन्तितार्थानुस्मरणमुपासकस्य ब्रह्मलोके जायते। सत्वगुणप्रभावाच्च वक्ष्यमाणप्रकारेण विवेकपूर्वकं विचारयति चोपासक :- (१) स्थूलोपाघिदृष्टया खलु शुद्धे चैतन्ये विराट्- त्वविश्वत्वप्रतीतिरभूत। तत्र समष्टिस्थूलदृष्टया विराटत्वं, व्यष्टिस्थूलद्दष्टया विश्वत्वं चाभात्। समष्टिव्यष्टयात्मकस्थूलदृष्टिविरहे विरादृत्वविश्वत्वे न प्रतीयेयातां। किन्तु शुद्ध चतन्यमात्रं भासेत। तस्मात स्थूलोपाधिसहितविरा- डात्मकविश्वोऽकारवाच्यार्थः । (२) तथव सूक्ष्मोपाधिसहितहिरण्यगर्भा- त्मकतैजसः उकारवाच्यार्थः । समष्टिसूक्ष्मोपाघिद्टष्ट्या शुद्धनैतन्ये हिरण्य- गर्भत्वं, व्यष्टिसूक्ष्मोपाघिद्ृष्ट्या तैजसत्वं चाभात। सूक्ष्मोपाघिदृष्टिविरहे तु हिरण्यगर्भत्वं तैजसत्वं वा न भायात्। किंतु शुद्धं चतन्यमात्रं भासेत। (३) तथव कारणोपाघिसहितेश्वरात्मा प्राज्ञः मकारवाच्यार्थः । समष्टय- ज्ञानोपाघिद्ृष्ट्या शुद्धचैतन्ये ईश्वरत्वमभात्, व्यष्टयज्ञानोपाघिद्ृष्ट्या प्राज्ञ- त्वमभात्। अज्ञानोपाघिद्ृष्टिविरहे तु ईश्वरत्वं प्राज्ञत्वं वा न भासेत। किन्तु केवलचैतन्यमात्रं प्रतीयेत।

किश्च यत्र यद्वस्त्वन्यदृष्टया प्रतीयते तत्र तद्वस्तु परमार्थतो नास्ति । यस्य वस्तुनो यद्रूपमन्यदृष्टिं विना स्वत एव प्रतीयते तदेव तस्य पारमार्थिकं

पश्चमस्तरङ्ग: १९७

स्वरूपम्। यथा कस्मिश्चितपुरुषे पितृदृष्टया पुत्रत्वं, पितामहदृष्टया पौत्रत्वं च प्रतीयमान न तस्य परमार्थधर्मः, किन्तु पुरुषत्वमेव तस्य परमार्थधर्मः । तथा

धर्मा:, परन्तु मिथ्यैव ते। चैतन्यमात्रं परमार्थसत्यम्। तच्च चैतन्यं समस्तभेदशून्यम्। विराजो विश्वस्य च भेद औपाधिक एव। तयोरुमयोः स्थूलोपाधिकत्वेऽपि समष्टयुपाघिको विराट। विश्वस्तु व्यष्टचपाधिकः । समष्टिव्यष्टयुपाधिप्रयुक्तमेदवत्वेऽपि विराडिश्वयोः स्वरूपतो नास्ति भेदः। तथैव हिरण्यगर्भतैजसयोः समष्टिव्यष्ट्यपाघिप्रयुक्त- भेदवत्वेऽपि स्वरूपतो न भेदोऽस्ति। एवमेवेश्वरप्राज्ञयोः समष्टिव्यष्ट्ुपा- धिनिबन्धन एव भेदो न स्वरूपतः । इत्थं च प्राज्ञेनेश्वरस्, तैजसेन हिर- ण्यगर्भस्य, विश्वेन विराजश्राभेदः सिद्धः। एवमेव स्थूलोपाघिकस्य सूक्ष्मो- पाधिकेन वा कारणोपाधिकेन वा न भेदगन्घोऽप्यस्ति। यतः स्थूलसूक्ष्म- कारणरूपोषाधिदृष्टिपरित्यागे चैतन्यस्वरूपे न कोऽपि भेदोडस्ति। किश्चानात्मनः सकाशादपि चैतन्यस्य नास्ति भेदः। यतोऽनात्मभूतदे- हादिप्रपञ्चोऽविद्यादशायामेव भाति। न परमार्थतः। तस्मादनात्मप्रपश्चस्यापि चैतन्येन सह भेदोऽसङ्गत एव। इत्थ सर्वभेदशून्यासङ्गनिर्विकारनित्यमुक्त- परब्रह्मस्वरूपः प्रत्यगात्मा ओङ्कारलक्ष्यारथत्वेन स्वयंप्रकाशतया ब्रह्मलोके उपासकस्य भासते। तस्माद्धिरण्यगर्भलोके वसत उपासकस्य न पुनः संसार- गतिः। किन्तु स ज्ञानेन विदेहकैवल्यमेवाम्नोति कार्यब्रह्मणोSवसानसमये। (३१५) ओङ्कारस्य महावाक्यानां चार्थकत्वम् :- यद्यपि महावाक्यविवेकमन्तरा ज्ञानं न सिद्धयतीति सिद्धान्तस्तथापि ओङ्कारविवेकस्य महावाक्यविवेकरूपत्वादोङ्कारविवेकेनापि ज्ञानमुदिया- देव। तथाहि स्थूलोपाघिसहितचेतनोऽकारवाच्यार्थ ; स्थूलोपाघिर हितकेव- लचेतनोऽकारलक्ष्यार्थः। सूक्ष्मोपाधिसहि तचेतन उकारवाच्यार्थः। सूक्षमो- पाधिरहितचेतन उकारलक्ष्यार्थः। कारणोपाधिसहितचेतनो मकारवाच्यार्थः। कारणोपाधिरहितचेतनो मकारलक्ष्यार्थः । इत्थमुपाधिसहिता विश्वादयो- डकारादिमात्राणां वाच्यार्थाः। उपाधिरहितः केवलं चेतनः सकलमात्राणां लक्ष्यार्थः । तथैव नामरूपात्मकाखिलोपाघिसहितचेतन ओङ्काखाच्यार्थः । नामरूपात्म कसकलोपाघिरहित के व लचेतनः ओङ्कारलक्ष्यार्थः । इत्थमोङ्करस्य

१९८ संस्कृतविचारसागरे

महावाक्यानां चार्थ एक एव भवति। तस्मोदोक्कारविवेकेनैवाद्वैतात्मज्ञानं जायते। इत्थमदृष्टिराचार्यवाक्यं श्रत्वा उपासनायां प्रवृत्तो ज्ञानद्वारा परम- पुरुषार्थमोक्षमलभत ॥ (३१६) निर्गुणोपासनानधिकारिणा कर्तव्यम् :- थो निर्गुणो- पासनेऽनधिकारी स संगुणमीश्वरं सदा मनसि धारयेत्। सगुणोपासनेऽशक्त: निष्कामतया नित्यनैमित्तिकानि कर्माण्यनुतिष्ठन्नीश्वरे समर्पयेत्। कर्म विराम- काले ईश्वरमपि भजेत। निष्काम कर्म कर्तुमप्यशक्त: सकामः शास्त्रोक्तशुभकर्मा- ण्यनुतिष्ठेत्। तत्राप्यशक्तो यः स शठः पुनःपुनर्जन्ममरणप्रवाहे पतति। ओङ्कारार्थविचारेण कृतार्थोडभूददृष्टिकः । एतत्तरङ्गपठनात सुदृष्टिं कुरुते गुरु: ॥ ॥ इति श्रीवासुदेवब्रह्मेन्द्रसरस्वतीविरचिते मध्यमाधिकारिण: साधनवर्णनं नाम पञ्चमस्तरङ्ग:।

१. वेदान्तश्रवणमननरूपविचारे प्रवृत्तो जिज्ञासुस्त विहाय नान्यत् साधनमनु- तिष्ठेत्। वेदान्तविचारशालः पुरुषो यदि विचारं परित्यज्यान्यत्र प्रसज्यते स आरूढ पतितो भवति । अथवा 'करस्थं मधु संत्यज्य कूर्परं लेढि मूढघीः' इति- न्यायस्य विषयो भवति। यः करस्थं मधु प्रमादात्परिस्राव्य मधुना लिपं कूर्परं लेढि पश्चात्, तस्य तुल्यो भवति वेदान्तविचारं परित्त्यज्यान्यत्र प्रसक्त: पुरुषः । तस्माद्वेदान्त- विचरशील: पुरुषः सुदृढबोधोदयपर्यन्तं विचारमेव कुर्यात्। यस्य विचारे न प्रवृत्तिर्भवति स निर्गुणोपासनं कुर्यात्। तत्राय्यशक्तेन 'उपवासात् वरा भिक्षा' इति न्यायेन सगुणोपासनादिक कर्तव्यं भवेत्। २. मायाविशिष्टचतन्यरूप कारणँ ब्रह्म सगुणेश्वर इत्युच्यते। अथवा कारण- ब्रह्मोपलक्षणभूता: हिरण्यगर्भवैश्वानरहरिहरगौरीगणेशार्कादियः कार्यब्रह्मरूपा अपि सगुणे- श्वरत्वेन ध्येयाः। अथवा तेषां हरिहरादीनां प्रतीकभूतसालग्रामादगः, तेषां प्रतिमाविशे- षाश्च सगुणेशत्वेनोषास्याः। पूर्वोक्तेषृपास्येषूत्तरोत्तरापेक्षया पूर्वपूर्वस्योपसनं रस्त भवतत उत्तरत्र सप्तमतरङ्गे वक्ष्यमाणक्रमेण मायाविशिष्टचैतन्यरूपं कारणं ब्रह्मैवेश्वर- शब्दस्य मुख्यार्थः । तदेवोपास्यम्। तथापि "मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्" (श्वे. '-10) इति श्रुत्या मायाविशिष्टचैतन्यादन्यस्य वस्तुनोऽभावात् श्री विद्यारण्यस्वामिन: सर्वमताविरोधेन चित्रदीपे ईश्वरस्वरूपमवणयन्। तदनुसारेण हि रण्यगर्भादिसर्वमुपास्यवस्तु ईश्वर एवेत्यभिप्रायः । ३. फलाभिसन्धिमन्तरा स्वस्त्रवर्णाश्रमोचितानि कर्माणि केवलमीश्वरार्पणबुद्धया कुर्यात्। कर्मोपरमकाले नामोच्चारणादिरूपमीश्वरभजन च कुर्यात्। फलेच्छां विनानुष्ठित- मीश्वरे समर्पित च विहितं कर्मेश्वरप्रसादहेतुर्भवति। अतो निष्कामकमानुष्ठानमीश्वर- भजनरूपमेव भवति।

अथ गुरुवेदान्तादिसाघनमिथ्यात्वनर्णनं नाम

षष्ठस्तरङ्गः (३१७) उपोद्धात :- चतुर्थतरङ्गे उत्तमाधिकारिण उपदेशप्रकारो वर्णितः । पञ्चमतरङ्गे मध्यमाधिकारिण उपदेशप्रकारः कथितः। अस्िंस्तु तरङ्गे कनिष्ठाधिकारिण उपदेशप्रकारो निरूप्यते। यस्य तु संशया बहवो जायन्ते स तीक्ष्णबुद्धिरपि कनिष्ठाधिकार्येव भवति। संशयो हि पापात्मा । "संशयात्मा विनश्यति" (भ. गी. 4-40.) इति स्मृतिः। अस्य तरङ्गस्य युक्तिप्रधानत्वात् यस्य गुरुमुखाच्छतेऽपि वेदार्थे कुतर्का उपजायन्ते तस्यायं तरङ्ग उपयुज्यते। कुतर्केदग्घवुद्धिः कनिष्ठाधिकारी। तस्योपदेशप्रकारो- डस्मिन् तरङ्गे वर्ण्यते। पञ्चमे तरङ्गे प्रणवोपासननगदुत्पत्यादिनिरूपणात्पूर्व- मिदमुक्तम्-चैतन्याद्िन्नमज्ञानं तत्कार्य चानात्मा। अनात्मपदार्थः सर्वोंऽपि स्वप्नवन्मिथ्या' इति। तमिमं गुरोरुपदेशं श्रुत्वा प्रश्नादुपरतौ ज्येष्ठौ भ्रातरौ दृष्ट्रा तर्कदृष्टिः पृच्छति- (आ. ३१८-३१९) कनिष्ठाधिकारिणस्तर्कदृष्टेः प्रश्न :- (३१८) स्वप्नदृष्टान्तेन जाग्रत्पदार्थस्य मिथ्यात्वं न भवति इति तर्कदृष्टि: पृच्छति-पूर्वमत्यन्तमज्ञातो यः पदार्थस्तस्य ज्ञान सवमे न भवति। किन्तु जाग्रति यद्विषयकानुभवोऽभूत् तद्विषयकं स्मरणं स्वन्ने जायते। तथा च स्मृतिविषयनाअत्पदार्थानां सत्यत्वात् स्वमे जायमानं तद्विषयकस्मृतिज्ञान- मपि सत्यमेव। तस्मात्स्वप्रदष्टान्तेन जाग्रत्पदार्थानां मिथ्यात्वकथनं न युज्यत एव। (३१९) स्वम्ो न मिथ्या :- अथवा स्वम्नज्ञानविषयभूताः पदार्थाः सत्या एव। न मिथ्या। तथाहि-स्वम्नावस्थायां स्थूलशरीरं त्यक्त्वा लिङ्गेशरीरं बहिनिर्गत्य सर्वं सत्य गिरिसुमुद्रादिकं पश्यति। अतः स्वम्नो न मिथ्या।

१. "'चिन्तां प्रकृतसिद्धयर्थामुपोद्धातं विदुर्बुधाः ।" २. स्वम्ो जाग्रत्यनुभूतपदार्थविषयकस्मृतिरूपमानसविपर्यासः इति कथयतां नैयायिकादीनां मतरीत्यायं प्रश्न :- ३. 'पश्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम्। अपश्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्मान्वं भोगसाधनम् ॥

२०० संस्कृतविचारसागरे

(आ. ३२०-३२१) पूर्वोक्तप्रश्नयोरुत्तरम् (३२०) स्वन्नज्ञानं प्रत्यक्षम्। न जाग्रत्पदार्थानां स्मृतिरूपम् :- पूर्वकालसंबन्घवतः पदार्थस्य ज्ञानं स्मृतिर्भवति। यथा पूर्व दृष्टस्य गजस्य 'स गजः' इति स्मृतिरूपं ज्ञानमुत्पद्यते। पुरतः स्थितं गज दृष्टा तु 'अयं गजः' इति जायमानं ज्ञानं तु न स्मृतिः। किन्तु प्रत्यक्षमेव। सवमे 'अयं गजोडगे तिष्ठति, 'इय नदी प्रार्ची दिशं प्रवहति', 'अयं पर्वतो रम्यो विरानते' इत्येवं ज्ञानं भवति। तस्माज्जाग्रति दृष्टानां पदार्थानां स्मरणं न सवमे भवति। किन्तु गजादीनां प्रत्यक्षज्ञानमेव भवति। किश्च यदुक्तं 'जाग्रत्यनुभूत- पदार्थविषयकज्ञानमेव स्वने भवति। नाननुभूतपदार्थविषयकज्ञानं जायते। संस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृतिरिति कथ्यते' इति। तन्न युज्यते। तथाहि-प्रत्यक्षज्ञानं द्विविधम्, एकमभिज्ञारूपप्रत्यक्षमपरं च प्रत्यभिज्ञारूपप्रत्यक्षमिति। (१) केवल- मिन्द्रियसन्निकर्षजन्यं ज्ञानमभिज्ञाप्रत्यक्षमिति वर्ण्यंते। यथा 'अयं गजः' इति नेत्रेन्द्रियसन्निकर्षमात्रजन्यं गजज्ञानमभिज्ञाप्रत्यक्षम्। (२) पूर्वानुभव- जन्यसंस्कारेणेन्द्रियसन्निकर्षेण चोत्पन्नं ज्ञान प्रेत्यभिज्ञाप्रत्यक्षमिति वर्ण्यते। यथा पूर्वानुभूते गजे पुरतो दृष्टे सति 'सोडयं गजः' इति ज्ञानं प्रत्यभिज्ञा- प्रत्यक्षम् । अत्र च पूर्वदष्टहस्तिज्ञानजन्यसंस्कारः गजेन सह नेत्रेन्द्रिय- संबन्धश्चेत्युभयमपि प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षकारणम्। अतश्च संस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृतिरेवेति न नियमः । प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षस्यापि संस्कारजन्यत्वात्। परंतु 'इन्द्रियसन्निकर्षमन्तरा केवलसंस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृति ज्ञानमिति की त्यते। (१) स्वमे जायमान गजादिज्ञानं न संस्कारमात्रजन्यम्। अपि तु निद्रारूपदोषजन्यमपि। गजादिरिव स्वने कल्पितेन्द्रियादिकमपि वर्तते। १. 'प्रत्यक्षज्ञानसामग्रीसहित संस्कारजन्यं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षमिति' कथ्यते। 'संस्कारसहितेन्द्रियजन्यं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्ष'मिति लक्षणस्य बाह्यप्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षे संभवेऽप्यान्तरप्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षेऽस्य लक्षणस्यासंभवादव्याप्तिः स्यात्। तस्मात्प्रथमोक्त- मेवोभयविधप्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षसाधारणं निंदुष्टं लक्षणम्। अत्रायं विशेष :- 'संस्कार- अन्यं ज्ञानं स्मृतिरित्युक्ते प्रत्यभिज्ञानस्यापि संस्कार जन्यत्वास्तत्रातिव्याप्ति: स्यात्। तद्वारणाय स्मृतिलक्षणे मात्रपदं निवेश्यम्। 'संस्कारमात्रजन्यं ज्ञान स्मृति'रित्युक्ते संस्कारमात्र- रूपसामभ्याः अनुभवनाशानन्तरं सदा विद्यमानत्वात् सदा स्मृत्युत्पत्तिप्रसन्गः। अतस्त- द्वारणाय स्मृतिलक्षणे उद्भूतपदमपि निवेशयम्। तथा च 'उद्भूतसंस्कारमात्रजन्यं ज्ञान स्मृति:' इति निर्दुष्टं स्मृतिलक्षणम्।

षछ्ठस्तरङ्ग: २०१ तस्मात्सवमे गजादीनां ज्ञानमिन्द्रियजन्यम्। यद्यपि स्वान्नपदार्थः साक्षिमास्यो नेन्द्रियजन्यज्ञानविषयः । तथाप्यविवेकिदष्ट्या स्वान्नाज्ञानमिन्द्रियजन्यमिति कथ्यते। तथा च स्वाप्नपदार्थज्ञानं न जागत्पदार्थगोचरा स्मृतिः । (२) किश्च निद्रातः प्रबुद्धः पुरुषो वदति 'स्वनेऽध गजमहमपश्यम्' इति। स्वान्नगजज्ञानं यदि स्मृतिः स्यात् तदा प्रबुद्धः 'स्वप्नेऽद्य गजमहम- स्मार्षम्' इति वदेत्। न तु कोऽपि तथा वदति। तसान्न स्वमे जाग्रत्प- दार्थविषयिणी स्मृतिः। (३) अपि च 'जाग्रति दृष्टानामथवा श्रुतानां पदार्थानामेव ज्ञानं स्वमे जायते' इति नास्ति नियमः । अपि तु जाग्रत्य- ज्ञातपदार्थानामपि ज्ञानं स्वसे भवति। इह जन्मनि कदाप्यदष्टस्याश्रतस्य च विलक्षणस्य पदार्थस्य ज्ञानमपि कदाचित्स्वमे भवति। "अनुभृतश्चाननुभूतश्च।" इति श्रुतेः। तस्मात्स्वमे आयमानं ज्ञानं न स्मृतिः। (४) यद्यपि इह जन्मन्यनुभूतपदार्थज्ञानजन्यसंकार एव स्मृतिहेतुरिति नास्ति नियमः । जन्मान्तरीयानुभवजन्यसंस्कारस्यापि स्मृतिहेतुत्वदर्शनात। तथाहि-प्रवृत्ति प्रति अनुकूलता(इष्टसाधनता)ज्ञान कारणं, तदभावे प्रवृत्त्यदर्शनात् । ततश्च जातमात्रस्य शिशोः स्तन्यपाने प्राथमिकप्रवृत्तेः कारणभूतं 'स्तन्यपानं ममेष्टसाधनं' इति ज्ञानं भवति। तत्र च जन्मान्तरे शिशोः स्तन्यपानस्यानु- कूलताऽनुभूता। तादृशानुभवाहितसंस्कारवशादस्मिन् जन्मनि शिशो: प्राथ- मिकी स्तन्यपानस्यानुकूलतास्मृतिर्जातेति वक्तव्यम्। तस्माज्जन्मान्तरीयानुभव- जन्यसंस्कारादपि स्मृतिर्भवति। एवमेवेह जन्मन्यननुभूतपदार्थविषयकस्मृतिरपि जन्मान्तरीयानुभवजन्यसंस्कारवशात् सवम्े संभवत्येव। तथापि जाग्रति यस्य पदार्थस्य ज्ञानं कस्मिन्नपि जन्मनि कदापि न संभवेत् तादृशपदार्थस्य प्रतीति: स्वमे भवति। यथा कदाचित कश्चन सवमे स्वमस्तकं च्छिन्नमन्यत्र पतितं स्वचक्षुषा पश्यति तत्र न कोऽपि जाग्रति च्छिन्नं स्वशिरोऽन्यत्र पतित स्वचक्षुषा दष्टवान्। तस्माज्जाअ्रप्रदार्थानुभवजन्यसंस्कारबशात्स्वमे स्मृतिर्भवतीति कथनमत्यन्तमसङ्गतम्। (5) स्वम्नस्य स्मृतिरूपत्वखण्डनेऽनन्ता युक्तयो ग्रन्थ- कारस्तत्र तत्रोक्ताः । तत्र च 'स्मृतिज्ञानस्य विषयो न क्वचिदपि संमुखे विद्यमानतया प्रतीयते। स्वाप्नगजादयस्तु स्वम्रकाले संमुखे वर्तमानतया प्रतीयन्ते। तस्मात्स्वभे गजादिज्ञानं न स्मृतिः।' इतीदं पूर्वोक्तं दूषणं प्रबलम्। (३२१) सवे लिङ्गशरीरं स्थूलशरीशाद्धहिर्गत्वा सत्यगिरिसमुद्रा- दिकं न पश्यति-स्वमे लिङ्गशरीरं स्थूलशरीराद्वहिर्गत्वा सत्यगिरि- 26

२०२ संस्कृतविचारसागरे

समुद्रादिकं पश्यतीति यदुक्तं तत्रोत्तरसुच्यते-यदि स्थूलशरीराद्वहिर्गत्वा लिङ्गशरीरं सत्यं गिरिसमुद्रादिकं पश्यति तदा लिङ्गशरीरस्य बहिर्गमनात् मरणावस्थायां यथा स्थूलशरीरं भयंकरं भवति तथा स्वम्नावस्थायामपि लिङ्ग- शरीराभावात्स्थूलशरीरममङ्गलं कुणपसद्दशं च भवेत्। न तु तथा स्वम्ा- वस्यायां स्थूलशरीरं भवति। किन्तु स्वम्नावस्थायामपि स्थूलशरीरं प्राणसहितं जाग्रतीव सुन्दरं च भवति। तस्मास्थूलशरीरं विहाय स्वम्ावस्थायां लिङ्गशरीरं न बहिर्गच्छति। अथ यद्यच्यते-स्व्वस्थायां प्राणा न बहिर्गच्छन्ति। किन्त्वन्तः- करणमिन्द्रियाणि च बहिर्गत्वा पर्वतादिकं पश्यति। प्राणानां बहिर्गमनाभावा- देव मरणावस्थायामिव स्थूलशरीरं न भयङ्करं भवति। अपि च सवमे प्राणानां बहिर्गमने न किश्चिदपि प्रयोजनमस्ति। यतः प्राणानां ज्ञानशक्तिर्नास्ति। किन्तु क्रियाशक्तिरेवास्ति। तक्माद्वाह्यपदार्थज्ञानसामर्थ्य येषामस्ति तान्येव बहिर्ग- च्छन्ति। ज्ञानशक्तिश्चान्तःकरणस्य ज्ञानेन्द्रियाणां चास्ति। प्राणानां कर्मे- न्द्रियाणां च ज्ञानशक्तिर्नास्ति। किन्तु क्रियाशक्तिरेवास्ति। तस्मात्स्वमा- वस्थायां प्राणाः कर्मेन्द्रियाणि च स्थूलशरीरे एव तिष्ठन्ति। अतश्च मरण- निमित्तकदाहादिभ्यः स्थूलशरीरं संरक्षितं भवति! खम्नावस्थायामन्तःकरणं ज्ञानेन्द्रियाणि च बहिर्गत्वा सत्यगिरिसमुद्रादिकं द्वष्टरा पुनः प्राणानां कर्मे- न्द्रियाणां च समीपं प्रत्यागच्छन्तीति।

इंदं न सङ्गच्छते-(1) स्थूलसूक्ष्मसङ्घातमध्ये प्राण एव स्वामी। प्राणहीन® देहं क्षणार्धमपि गेहे न स्थापयन्ति। बहिररण्यं नीत्वा दहन्ति। प्राणरहिंत शरीरं स्पृष्टा स्ान्ति च। अतः स्थूलशरीरस्य सारः प्राणः । तथा सूक्ष्म- शरीरस्यापि प्रधान: प्राण एव। तथाहि, प्राणा इन्द्रियाणि च 'स्वेषु कः श्रष्ठः' इति विषये परस्परं विवादमापन्नाः प्रजापतिसमीपं गतास्तमपृच्छन् "को नः श्रेष्ठः" इति। स होवाच प्रजापतिः-"यस्मिन् व उत्क्रान्ते स्थूलमिंद शरीममङ्गलं भवति स वः श्रेष्ठः ।" इति। प्रजापतेवेचनं श्रुत्वा क्रमेणैककमिन्द्रियं शरीरान्निर्गत्य संवत्सरं बहिरुषित्वा पुनः शरीरं प्राविशन्। तदा तत्तदिन्द्रियप्रवासकाले तत्तदिन्द्रियप्रयुक्तदर्शनादिरूपव्यापारविकलमपीदं शरीरमन्धबधिरादिरूपं भूत्वा प्राणेनावष्टव्धं सद्विधृतमतिष्ठत। प्राणे तूच्चि- क्रमिषति विकलमिदं शरीरं भूमौ पिपतिषति स्म। तदा सर्वाणीन्द्रियाणि

षष्टस्तरङ्ग: २०३

'प्राण एव नः श्रेष्ठः' इति निश्चिक्युः। तस्माद्यावदेवास्मिन् देहे प्राणो निवसति तावदेवेतरेन्द्रियाणि तत्र तिष्ठन्ति। प्रोणे तृत्क्रान्ते इतरेन्द्रियाण्यपि तदनूत्कामन्ति। तस्मात्सूक्ष्मसङ्घातस्य राजेव प्राण एव प्रधानः । प्राणे शरी- रादनिगतेऽन्तःकरणं ज्ञानेन्द्रियाणि च न बहिगेच्छेयुः । (२) अथवा अन्तःकरणं ज्ञानेन्द्रियाणि च भूतानां सत्वगुणका- र्याणि। अतस्तेषां ज्ञानशक्तिरस्ति, न क्रियाशक्तिः । प्रापास्य तु क्रियाशक्ति- रस्ति। प्राणस्य क्रियाशक्तिबलादेव मरणसमये लिङ्गशरीरं स्थूलमिदं शरीरं विहाय लोकान्तरं गच्छति। प्राणबलेनैवेन्द्रियद्वाराऽन्तःकरणवृत्तिबहिर्घटा- दिदेश गच्छति। प्राणसाहाय्यं विनाऽन्तःकरणादिकं न बहिर्गन्तुं प्रभवति। अत एव योगशास्त्रे उच्यते-'प्राणनिरोधं विना मनोनिरोधो न सिद्धयति। प्राणसञ्चरणेन मनसः सश्चरणं भवति। प्राणनिरोधान्मनोनिरोधो भवति' इति च। अतो मनोनिरोधरूपराजयोगमनुष्ठातुमिच्छन् प्राणनिरोधरूपहठयो- गमनुतिष्ठेत्। अनेनापि हेतुनान्तःकरणस्य गमनं प्राणाघीनं भवति। प्राणे बहिरनिर्गतेऽन्तःकरणं ज्ञानेन्द्रियाणि च न बहिगच्छेयुः ॥ (३) स्वन्नावस्थायां स्थूलशरीरं प्राणसहितमेव दृश्यते। अतश्च स्वमे अन्तःकरणं बहिगत्वा सत्यपदार्थान् विषयीकरोतीत्येतन्न संभवति। (४) अथवा कश्चन रात्रौ रवमे स्वसंवन्धिभिर्मिलितो नानाव्यवहारान् करोति। प्रातर्जागरणानन्तरं यदा तान् संबन्धिनः साक्षत्त्प्यति तदा 'वयं रात्रौ मिलिता अभूम। एतांश्र व्यवहारानकुमे। इति वक्तुमर्हति। परं तु तथा न कथयति। पूर्वपक्षिरीत्या तु स्वप्रद्रष्टा बहिर्गतवान्। संबन्धिनं दृष्ट- वान्। तेन सह सत्यरूपान् व्यवहारांश्र कृतवान्। तथा परस्परदर्शन व्यव- हरणं च संबन्धिनोऽपि परिज्ञांतं भवितुमहेति। ततश्र संबन्धी वा यदा स्वम्- द्रष्टारं पश्यति तदा सोऽपि तं प्रति 'वयं स्वमे मिलिता व्यवहारानकुर्म इति वक्तुमर्हति। परं तु सोपि न तथा वक्ति। सिद्धान्ते तु सवमे बहिर्गमनं संबन्घिदर्शनं तेन सह व्यवहरणं सर्व चान्तरेव कल्पितम्। (५) अथवा स्वमे बहिगेत्वा सत्यपदार्थान् पश्यतीत्यङ्गीकारे रात्रौ निद्रां कुर्वतः मध्याह्रसूर्यप्रकाशदर्शन, गङ्गायाः दक्षिणतटे काशीपुरीदर्शनं, काश्याः प्राच्यां दिशि प्रयागक्षेत्रस्य, प्रतीच्यां दिशि गयाक्षेत्रस्य दर्शनं च स्वप्ने

१. अन्र प्राणशब्देनेन्द्रियशब्देन च तत्तदभिमानिदेवता ग्राह्याः।

२०४ संस्कृतविचारसागरे

न भवितुसुचितम्। रात्रौ मध्याह्सूर्यप्रकाशस्य, गङ्गायाः दक्षिणतटे काशी- पुर्याः, काश्याः प्राच्यां दिशि प्रयागक्षेत्रस्य, प्रतीच्यां दिशि गयाक्षेत्रस्य, चाभावात्। तस्मात (1) सवने जाग्रत्यनुभृतपदार्थानां स्मरणं भवति, इति (2) बहिर्ग- त्वेश्वरसृष्टगिरिनद्यादिदर्शनं भवति इति च द्वावपि पक्षौ निराकृतौ वेदितव्यौ। (आ. ३२२-३४१) 'जाग्रत्स्वन्नयोस्तुल्यता' इति सिद्धान्त- निरूपणम्- (३२२) रवमे त्रिपुटीसमुदायः सर्वोऽप्युपजायते- स्वप्ने जाग्रत्पदार्थस्मृतेर्लिङ्गशरीरबहिर्गमनस्य चासंभवेऽपि जाग्रतीव स्वप्नेऽपि ज्ञाता ज्ञानं, ज्ञेयमिति त्रिपुटी भासते। तस्मात्कण्ठाघ:स्थनाडय- न्तरेव सर्वसुत्पद्यते। अयमर्थो माण्डूक्यबृहदारण्यकादिषु सूचितः। "स्वम्- स्थानोऽन्तःप्रज्ञः"। (मा. आ. 4) "स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति। अत्रायं पुरुष: स्वयंज्योतिर्भवति"। (बृ. 4-3-9) "न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति। अथ रथान रथयोगान् पथः सृजते।" (बृ. 4-3-10) इति। अयमर्थः-'न जाग्रत्कालीनाः पदार्था स्वप्ने भान्ति। किन्तु रथरथिकाश्वमार्गादयः सर्वेडपि स्वमे अभिनवास्तत्काल एव सृज्यन्ते इति। तस्मातस्वमे उपलभ्यमाना गिरिनदीसमुद्रवनग्रामपट्टणसूर्यचन्द्रादयः सर्वेऽपि नूतना उत्पद्यन्ते। यदि स्वप्ने पर्वतादयो नोत्पद्यन्ते तर्हि तेषां प्रत्यक्षज्ञानं स्वप्ने नोत्पत्तुमर्हति। जायते तु तेषां स्वमे प्रत्यक्षज्ञानम्। विषयेण सहेन्द्रि- याणामन्तःकरणवृत्तेश्र संबन्धः प्रत्यक्षज्ञाने हेतुः । तस्मात्पर्वतादयो विषयाः तज्ज्ञानसाधनान्तःकरणेन्द्रियादिकं सर्वमप्यन्तरुत्पद्यन्ते। ननु स्वन्नदार्थाः शुक्तिरजतादिवत्साक्षिभास्याः । अतस्तज्ज्ञानेऽन्तः- करणेन्द्रियाणासुपयोगो नास्ति। तस्मात सवने ज्ञेयानां पर्वतादीनामुत्पत्त्यङ्गी- कारस्योचितत्वेऽपि ज्ञातृज्ञानयोरिन्द्रियाणां चोत्पत्त्यङ्गीकारो नोचित इति चेन्न (१) यथा स्वमे पर्वतादयः प्रतीयन्ते तथेन्द्रियाणि, अन्तःकरणं, प्राणसहितस्थूलशरीरं चेत्येतान्यपि प्रतीयन्ते। तस्मात्तिषां सर्वेषामुत्पत्तिरङ्गी- कार्यैव।

षषस्तरङ्ग: २०५

(२) अथवा स्वम्नपदार्थानां नेत्रादिविषयता प्रतीयते। व्यावहारिक- नेत्रादिविषयता स्वाप्तप्रातिभासिकपदार्थानां न घटते। समसत्ताकपदार्थयोरेव परस्परं साधकबाघकतास्तीति पश्चमतरङ्गे निरूपितत्वात्। तथा च व्या- वहारिकनेत्रादीनां शरीरे विद्यमानत्वेऽपि तेषां विषमसत्ताकत्वात्तज्जन्यज्ञान- विषयत्वं स्वाप्नपदार्थानां न संभवेत । (३) अथवा व्यावहा रिकेन्द्रियाणि स्वस्वगोलकानि विहाय कार्यकरणे न समर्थानि। स्वप्नावस्थायां निद्रां कुर्वतो हस्तपादवागादीनां गोलकानि निश्चलतया पार्श्वस्थेनानुभूयते। स्वप्नद्रष्टा तु स्वप्ने हस्तेन द्रव्यमादाया- क्रोशन् धावति। तस्मात्स्वने इन्द्रियाणामुत्पत्तिरवश्यमङ्गीकार्या। (४) तथव स्वमे सुखदुःखादिरूप ज्ञेयं तज्ज्ञानं तज्ज्ञानाश्रयः प्रमाता चेत्येते च प्रतीयन्ते। असतः पदार्थस्य प्रतीतिन भवेत। तस्मात् सकला त्रिपुटी स्वमे उत्पद्यते। अनिर्वचनीयख्यातेः प्रकारस्त्वेवम्-यावन्ति भ्रमज्ञानानि भवन्ति तेषां सर्वेषामपि विषया अनिर्वचनीया उत्पद्यन्ते। विषयं विना न किश्चिदपि ज्ञानमुत्पद्येतेति सिद्धान्तः। मतान्तरे तु वस्तुनो रूपान्तरेण भानमेव भ्रम इत्युच्यते। सिद्धान्ते तु यथा पदार्थोडस्ति तथैव तज्ज्ञानं भवतीत्यभ्युपगम्यते। तस्मान्दरमस्थलेऽपि विषयोऽवश्यमुत्पद्यत एव। विषयं विना ज्ञानं न भवति। तथा च स्वने त्रिपुट्या भानात् सकला त्रिप्रटी उत्पद्यत एव। (आ.३२३-३२४) स्वान्नपदार्थस्याधिष्ठानोपादानयोः प्रदर्शन- पूर्वकमुत्पत्तिवर्णनम् । (३२३) सवमे पदार्थानामुत्पत्यङ्गीकारो न युक्त इति शङ्का- स्वम्े प्रतीयमानपदार्थानामुत्पत्यङ्गीकारे यथा सिद्धान्ते स्वम्दृष्टान्त- बलाज्जाअत्पदार्था मिथ्येति प्रसाध्यते, तथा जाग्रत्पदार्थानामिव स्वाम्र- पदार्थानामप्युत्पत्तिमत्वात्तेऽपि सत्या इत्यङ्गीकार्य भवेत्। सवसे पदार्थाना मुत्पत्यनङ्गीकारे नैष दोष: स्यात्। तथाहि जाग्रति पदार्था उत्पन्नाः सन्तः प्रतीयन्ते। सवमे तु पदार्थाः असन्त एव प्रतीयन्ते। तस्मास्वम्ेऽसतां पदार्थानां ज्ञानं भ्रमरूपं भवति। अतस्तेषामुत्पत्यङ्गीकारो न युक्त एव । (३२४) पूर्वोक्तशङ्कायाः समाधानम्- (१) यस्य वस्तुन उत्पत्तौ देशकालादिरूपो यावान् सामग्रीकलाप अपेक्षितस्तावन्तं साम्रीकलापं विनैवोत्पद्यमानं वस्तु मिथ्येत्यभिघीयते। रवे

२०६ संस्कृतविचारसागरे

गजादीनामुत्पत्तावुचित देश कालादिरू पसामग्री नास्ति। चिरेण कालेन विस्तीणे देशे उत्पत्तुं योग्या गजादयः स्वम्े क्षणमात्रकालेनातिसूक्ष्म कण्ठप्रदेशे उत्पद्यन्ते। तस्मात्स्वाप्नगजादयो मिथ्या। (२) यद्यपि स्वम्नावस्ायामधि- कदेशकालौ प्रतीयेते, तथापि गजादिपदार्थान्तरवदधिकदेशकालावपि स्वमे- Sनिर्वचनीयप्रातिभासिकतयैवोत्पद्येते। तथाहि-विषयं विना प्रत्यक्षज्ञानं नोदेति। स्वमेऽघिकदेशका लयोर्ञानमुत्पद्ते। व्यावहारिकदेश कालौ तु स्वल्पौ भवतः । तस्मात्प्रातिभासिकावधिकदेशकालावुत्पद्येते। परं तु स्वम्ावस्था- यामुत्पन्नौ प्रातिभासिकाधिकदेशकालौ स्वम्ावस्थायासुत्पद्यमानगजादीनां कारणभावं न भजतः । कारणं पूर्वकाले भवति कार्यं चोत्तरकाले भवतीति हि नियम: । स्वमे तु देशकालौ गजादयश्च युगपदेवोत्पद्यन्ते। तस्मात्स्वमे प्राति- भासिकदेशकालयोगजादीनां च परस्परं कार्यकारणता न संभवति। व्यावहारिकदेशकालौ तु स्वल्पौ स्तः। न तौ गजादयुत्पादने योग्यौ। तस्मा- दुचितदेशकालादिरूपसामग्रीं विनोत्पद्यमानाः स्वान्नपदार्था मिथ्या। (३) अपि च सवमे गजादीनां मातापित्रादिरूपसाम्रय्यपि नास्ति यद्यपि स्वपे प्राणिनः तेषां मातापित्रादयोऽपि प्रतीयन्ते। तथापि स्वान्नमाता- पितरौ न पुत्रस्योत्पत्तिकारणतां भजतः । यतो माता पिता पुत्रश्चेति तयोऽपि युगपत्सहैवोत्पद्यन्ते। तस्मान्न तेषां कार्यकारणभावः। यस्या दोषस- हिताविद्यायाः सकाशात् स्वाप्नपदार्था जायन्ते सैवाविद्या तेषां पदार्थानां मातृत्वं, पितृत्वं, पुत्रत्वं चोत्पादयति। स्वान्नपदार्थोत्पत्तौ नान्या कापि साम- प्र्यस्ति। निद्रादोषसहिताविद्यैव स्वान्नपदार्थोत्पत्तौ कारणम्। दोषसहिता- विद्याया जातं शुक्तिरूप्यादिकं मिथ्या भवति। तस्मात्स्वाप्नपदार्था अपि मिथ्यैव न सत्याः। स्वाप्पदार्थानामुपादानकारणमन्तःकरणम्; अथवा साक्षाद्रविद्यैव। आद्यपक्षे साक्षिचतन्यं स्वमाघिष्ठानम्। द्वितीयपक्षे ब्रह्मचतन्यं स्वेमाघिष्ठा नम्। इत्थं च स्वम्नः अन्तःकरणस्य अथवा अविद्यायाः परिणामः। चैतन्यस्य विवर्तश्च भवति।

१. अत्रायं विशेष :- (1) स्थूलसूक्ष्म देहद्वयावच्छिन्नकूटस्थचतन्यरूपपारमा- थिकजीवोऽस्ति। (2) मायावृतकूटस्थे कल्पितान्तःकरणे प्रतिफलितचिदाभासरूपः देहद्वयाभिमानवान् व्यावहारिकजीवोऽस्ति। (3) निद्रारूपमाययाऽSवृते व्यावहा- रिकजीवरूपाधिष्ठाने कल्पितः प्रातिभासिकजीवोऽस्ति। एवं त्रिविधजीवादिभिर्वि-

षष्ठस्तरङ्ग: २०७

(आ. ३२५-३३१) त्रिविधसत्तापक्षे विलक्षणयोजग्रित्स्वन्नयोः सत्ताभेद :; वस्तुतस्तयोरवैलक्षण्यात्स त्तैक्यमेव- (आ. ३२५-३२६) तत्र शङ्का- (३२५) ब्रह्मचैतन्यस्य स्वप्नाधिष्ठानत्वे ब्रह्मज्ञानमन्तरा स्वप्नो न निवर्ततेति शङ्गा- द्वितीयपक्षे ब्रह्मचैतन्यं स्वप्नस्याघिष्ठानमिति अविद्योपादानमिति चोक्तम्। अधिष्ठानज्ञानमन्तरा कल्पितं न निवर्तेत। स्वप्नाधिष्ठानं च ब्रह्म। तस्माद्बह्मज्ञानमन्तराऽज्ञानिनो जाग्रदवस्थायां स्वप्नो न निवर्तेत। (३२६) जाग्रत्स्वप्नयोव्रेह्माधिष्ठानकत्वे उभावपि व्यावहारिकौ स्याताम्। अथवोभावपि प्रातिभासिकौ स्यातामिति शङ्का- यथा स्वप्नस्याधिष्ठानं ब्रह्म उपादानं चाविदा। तथैव वेदान्तसिद्धान्ते जाग्रति व्यावहारिकपदार्थानामप्यधिष्ठानं ब्रह्म। उपादानं चाविदैव भवति। तत्र जागत्पदार्था व्यावहारिका इति, स्वाप्नपदार्थाः प्रातिभासिका इति

द्यारण्यस्वामिभिः 'स्वप्नाधिष्ठानं व्यावहारिकः जीवः जग्न' इति कथ्यते। (1) स्वा- प्रजीवस्य (द्रष्टः) अधिष्ठानं जाग्रज्जीवः (द्रष्टा)। (2) स्वाप्नजगतः (दृश्यस्य) अधिष्ठानं जाग्रज्जगत् (दृश्यं) इति व्ण्यते। (3) स्वप्ाध्यासोपादान व्यावहारिकजीवजगतो- रावारकं निद्रारूपमवस्थाज्ञानं (तूलाज्ञानं) भवति। तत्र व्यावहारिकद्रष्टा जडः। व्या- वहारिकदृश्यं च जडमेव। तयोः सत्तास्फूर्तिप्रदत्वरूपाघिष्ठानत्वं न संभवति। तस्मात् (1) अहङ्गारावच्छिन्नचैतन्यं वा (2) अहङ्कारानवच्छिन्नचैतन्यें वा स्वप्नाधिष्ठानम्। इद मतद्वयमपि समीचीनम्। (1) तत्र प्रथममते अहङ्कारावच्छिचेतन्यावारकतूलाज्ञानमेव स्वप्रोपादानं भवति । जाग्रज्ज्ञानेनैव विनापि ब्रह्मज्ञानं तस्य निवृत्तिरपि संभवति। (2) अविद्याप्रति बिम्बरूपजी- वचैतन्य, विम्बरूपेश्वरचैतन्यं वा विवरणकाररीत्या व्यापकत्वादहङ्कारानवच्छिन्नचैतन्यमि- त्युच्यते। तस्य स्वप्नाधिष्ठानत्वे तदावारकमूलाज्ञान स्वप्नस्योषादानमित्यङ्गीकतव्यम्। जाम्र- द्वोधेन तादृशस्वप्रस्य बाधरूपनिवृत्तिर्न संभवति। किन्तूपादाने विलयरूपनिवृत्तिः संभवति। परन्तु अहङ्कारानवच्छिन्नचेतन्यस्य स्वाधिष्ठानत्वाङ्गीकारेऽपि शरीरान्तःप्रदेशस्थचैंतन्य- मेवाधिष्ठानमिति फलति। बाह्यदेशस्थचतन्यं नाधिष्ठानम्। अविद्याप्रति बिम्बितजीवचैतन्या, बिम्बरूपेश्वरचैतन्य चेत्युभयमप्यहङ्कारानवच्छिनं भवति। व्यापकत्वाच्छरीरस्यान्तर्विद्यते च। अन्तर्देशस्थचैतन्ये या स्वप्नाधिष्ठानता तस्या अन्तःकरणमवच्छेदकमित्यभ्युपगमे अहङ्कारावच्छिन्नस्याधिष्ठानता सिद्धयति। तस्यैव चैतन्यस्य स्वप प्रत्यधिष्ठानतायां अन्तः करणस्यावच्छेदकत्वानङ्गीकारे अहङ्कारानवच्छिन्नस्याधिष्ठानता सिद्धयति। अहङ्कारानवच्छिन्न- च्चैतन्यं तु अविद्याप्रतिबिम्बं चेति द्वयमपि भवति। मतभेदेन द्वयोरपि स्वप्राधिष्ठानत्वं भवति। तथापि अविद्याप्रति बिम्बरूपजीवचैतन्यस्याधिष्ठानत्वाभ्युपगम एव साधीयान्।

२०८ संस्कृतविचारसागरे

च कथ्यन्ते। एष भेदो न भवितुमर्हति। उभयोरप्यधिष्ठानं ब्रह्मैव भवति। उपादानं चाविद्यैव भवति। तस्माज्जाग्रत्स्वप्नयोरुभयोरपि व्यावहारिकता भवितुमर्हति। अथवोभयोः प्रातिभासिकता भवितुमहृति। उभयोः सत्ता- वैषम्ये नास्त्युपपत्तिः । (आ. ३२७-३२८) पूर्वोक्तशङ्कयोः समाधानम्- (३२७) ब्रह्मज्ञानं विनापि स्वप्ननिवृत्तिप्रदर्शनम्- तत्र प्रथमशङ्कायाः समाधानमेवं भवति। निवृत्तिर्द्विविधेति पूर्व चतुर्थ- तरङ्गे ख्यातिनिरूपणप्रसङ्गे उक्तम्। (१) कारणसहितकार्यविनाशरूपात्य- न्तिकनिवृत्तिः स्वप्नस्य जाग्रदवस्थायां ब्रह्मज्ञानमन्तरा न संभवति। (२) परंतु दण्डप्रहारेण यथा घटस्य मृत्तिकायां लयो भवति। तथा स्वप्न- हेतुभूतनिद्रारूपदोषनाशाद्वा स्वप्नविरोघिजाग्रदवस्थोत्पत्या वा अविद्यायां लयरूपा निवृत्तिः स्वप्नस्य ब्रह्मज्ञानं विनापि संभवेत्। (३२८) दोषान्तरासहकृताविद्यामात्रजन्यं व्यावहारिकम् । दोषान्तरसहकृताविद्याजन्यं प्रातिभासिकमिति द्वितीयशङ्कासमाधानम्- यदुक्तं जाग्रत्स्वम्रौ समानाविति तन्न। जाग्रति देहादिपदार्थानामुत्पत्तौ दोषान्तरासहकृतकेवलाविद्योपादानकारणम्। स्वानपदार्थानामुत्पत्तौ सादि- निद्रादिदोषसहिताविद्या कारणमिति विशेषोऽस्ति। तस्मादन्यदोषरहितकेवला- विद्याजन्यं व्यावहारिकम्। सादिदोषसहकृताविद्याजन्यं प्रातिभासिकम्। स्वान्नपदार्थाः निद्रादोषसहकृताविद्याजन्यत्वात्प्रातिभासिका भवन्ति। जाग्र- त्पदार्था दोषान्तरहितकेवलाविद्याजन्यत्वाद्यावहारिका भवन्ति। इत्थ स्वामपदार्थानां जागत्पदार्थेभ्यो वैलक्षण्यं दृश्यते। इदं तु सर्वे सत्तात्रैविध्य-

अथवा अविद्याप्रति बिम्बस्य कल्पितत्वादधिष्ठानत्वं नोचितम्। तस्मात् अन्तःकरणो- पहितमविद्योपहितं वा साक्षिचैतन्यं स्वप्नस्याधिष्ठानमित्यभ्युपगमो युक्तः । एतत्सर्वमपि त्रिविधसत्तावादिमतेनोपपादितम्। दृष्टिसृष्टिवादरीत्या तु सर्वानात्म- पदार्थानामेकैव (प्रातिभासिकी) सत्ता भवति। तस्माज्ाग्रत्स्वप्नयोरुभयोरपि ब्रह्मचैतन्य- मेवाधिष्ठानमित्यङ्गीक्रियते। साच दष्टिसृष्टिद्विविधा-दष्टिसमसमया सृष्टिः। दृष्टिरेव विश्वसष्टिरिति था आद्ये जगत्प्रतीयते। परं तु तस्य प्रातिभासिक्येव सत्ता। द्वितीये जगत् तत्कारणम- ज्ञानं वा न किश्चिदप्यस्ति। आत्मातिरिक्तं सर्व शशश्ङ्गादिवत्तुच्छम्। ब्रह्मैव सत्यमस्ति। तस्य च पारमार्थिकी सत्ता इत्येकसत्तावादोऽस्मिन् कल्पे।

षष्ठस्तरङ्ग: २०९

मङ्गीकृत्य स्थूलदष्टयोक्तम्। विचार्यमाणे तु सत्तात्रैविध्यं न सङ्गच्छते। जाअत्स्वप्रयोरपि परस्परं वैलक्षण्यमपि न सिद्धयति। (३२९-३३०) प्रमाणग्रन्थेषु सत्तात्रैविध्यमुक्तमित्याक्षेप :- वेदान्तपरिभाषादिग्रन्थेषु पूर्वोक्तरीत्या व्यावहारिकप्रातिभासिकपदार्थ- यो्मेंदो निरूपितः । तस्मातैः सत्तात्रैविध्यमङ्गीकृतम्। तथैव विद्यारण्यस्वामि- भिरपि सत्तात्रैविध्यमभ्युपेतम्। एवं हि तैरुक्तम्-देहादिपदार्था द्विप्रकाराः । बाह्या आभ्यन्तराश्रेति। तत्रेश्वरसृष्टा वाह्याः। जीवसङ्कल्पकृता मनोमया आन्तराः। तत्र जीवसङ्कल्परचिताः मनोमया आन्तराः साक्षिभास्याः । ईश्वरसृष्टा बाह्याः प्रमातृप्रमाणागोचराः। आन्तरमनोमयदेहादय एव जीवस्य सुखदुःखहेतुभूताः। बाह्यास्त्वीश्वरसृष्टा न सुखदुःखादिहेतवः। तस्मादान्तर- मनोमयपदार्थनिवृत्तावेव सुमुक्षुणा यतितव्यम्। बाह्यप्रपञ्चो न सुखदुःखहेतुः। अतस्तन्निवृत्तौ न यतितव्यम्। तथाहि कयोश्चित् दवयोः पुरुषयोः पुत्रौ धनार्जनार्थ कदाचिद्देशान्तरं जग्मतुः। तयोर्मध्ये एकस्य पुरुषस्य पुत्रो दिष्टं गतः । अन्यस्य पुत्रो जीवन्नास्ते। प्रभूतं घनं च स संपादितवान्। स च स्वस्य प्रभूतघनलाभं स्वपित्रे निवेदयितुं द्वितीयस्य मरणं तत्पित्र निवेदयितुं च कञ्चन वार्ताहरं प्रेषयामास। स तु विप्रलम्भको वार्ताहरः जीवत्पुत्रकाय पित्रे तव पुत्रो ममारेति, मृतपुत्रकाय पित्रे च तव पुत्रो नीरोगो विपुलं धनमर्जितवान्। गजमारुह्य सपरिवारोSचिरादेवागमिष्यतीति चोवाच। प्रतार- कस्य वार्ताहरस्य कपटवाक्यं श्रुत्वा जीवत्पुत्रकः पिता पुत्रशोकाड्डशं रुरोद। मृतपुत्रकः पिता त्वतीव हषमवाप। इत्थमीश्वरसृष्टे पुत्रे देशान्तरे जीवत्यपि मनोमयपुत्रस्य मृतत्वादेको दुःखमवाप। तत्रेश्वरसृष्टः पुत्रो जीवन्नपि स्वपित्रे न सुखं जनयति। तर्थवेतरस्येश्वरसृष्टः पुतो मृतोपि स्वपित्रे न दुःख- मुत्पाद्यति। मनोमयपुत्रस्य जीवनात्सुखमेव तस्याभवत्। तस्मात्स्वत्र जीवसृष्टिरेव सुखदुःखहेतुर्नेश्वरसृष्टिः सुखदुःखहेतुः। इत्थं पञ्चदशप्रकरणे द्वैतविवेकप्रकरणे विद्यारण्यस्वामिमिः प्रपश्चितम्। तत्र जीवसृष्टिः ग्रतिभा- सिकी। ईश्वरसृष्टिश्च व्यावहारिकी। ग्रन्थान्तरेष्वप्येवमेव सत्तात्रैविध्यपक्ष एवाश्रितः। तत्र परमार्थसत्ताचैतन्यस्य। चैतन्यभिन्नस्य जडस्य व्यावहारिकसत्ता प्तिभासिकसत्ता चेति द्विधा सत्ता। सृष्ट्यादिकाले ईश्वरसङ्कल्पमात्रजन्य- केवलाविद्याकार्यपञ्चमहाभूततत्कार्याणां व्यावहारिकसत्ता। दोषसहकृता- 27

संस्कृतविचारसागरे

विद्याकार्यस्वान्नपदार्थानां शुक्तिरजतादीनां च प्रातिभासिकसत्ता। इत्थ जाग्रत्पदार्थानां व्यावहारिकसत्ता। स्वामंपदार्थानां प्रातिभासिकसत्ता च वर्ण्यंते केषुचिद्ग्रन्थेषु। (३३०) अनोत्मपदार्थानां सर्वेषां प्रातिभासिकसत्तैव आत्म- पदार्थस्यैव पारमार्थिकी सत्तेति सत्ता द्विविधैव। अत :- सत्तात्रैविध्यपक्षो मन्दाधिकारिक इति अधुनोत्तमाधिकारिकसत्तैकत्व- प्रतिपादनाय जागत्स्वप्योर्वैलक्षण्याभावः कथ्यते। देशकालादिकारणकलाप- मन्तरेणैव स्वमे गजादयोडर्था उत्पद्यन्ते। तस्मात्ते मिथ्येत्युच्यन्ते। तथैवा- काशादिप्रपञ्चसृष्टिरपि ब्रह्मणः सकाशात् देशकालादिकारणकलापं विनैव भवति। अद्वितीयत्वेन ब्रह्मणस्तत्र स्वल्पोऽपि देशकालादिर्नास्ति। सवमे तु गजाद्युत्पत्तियोग्यपुष्कलदेश कालाद्यमावेSपि स्वल्पदेश का लादिविद्यते। सो्य काशादिसृष्टौ नास्ति। यतो देशकालादिशून्यपरमात्मनः सकाशादाकाशा- दिसृष्टि: श्रयते। अत एव तैत्तिरीयोपनिषदि क्रमेणाकाशादिसृष्टिकथनेऽपि न देशकालादिसृष्टिरुक्ता। सूत्रकारभष्यकारादिभिरपि देशकालादिसृष्टिविचरो न कृत:। तैत्तिरीयोपनिषदः सूत्र कारभाष्यकारयोश्चयम भिप्रायः। यतः आका- शादिप्रपश्चोत्पत्तिर्देशकालादिसामत्रीं विनोत्पद्यते। तत आकाशादयोऽपि

१. इत आरभ्य ३४२ आवर्तावधि दृष्टिसष्टिवादस्य प्रतिपादनं क्रियते। २. अन्रेदं रहस्यम्-कुत्रचिच्छून्यवने द्वौ बलिनौं पुरुषौ स्वस्वबलपरीक्षण- विषये विवादमकुरुताम्। 'योऽन्यं मारयति स बलीयान् ज्ञेय' इति। एवं प्रतिज्ञापूर्व- कमुभावषि प्रत्येकं स्वस्वहस्ते निशितकोटिद्वियोपेतमायुधं मध्ये गृहीत्वा तस्यायुधस्यैकां कोटिं स्वोरसि कोव्यन्तरं चान्यस्योरसि प्रवेश्याभिमुखं भूत्वा युध्यन्तौ द्वावपि मम्रतुः । एवमेव सर्वप्रपश्चशन्ये ब्रह्मरूपे वने जाग्रत्प्रपश्चः स्वप्नप्रपश्चश्चेति द्वौ बलिनौ पुरुषौ प्रति- भासेते। तयोश्च परत्परस्य विषये परस्परस्य दृष्टान्तेन परस्परस्य पराहतिरेवमेव ज्ञेया। तथाहि-उचितदेशकालसामग्रीमन्तरेण यजायते तन्मिथ्येति प्रसिद्धं लोके। यथा देशरूपसामग्र्याः पूर्णत्वेऽपि कालरूपसामग्रया न्यूनत्वात् ऐन्द्रजालिकनिर्मितहस्ति- हर्म्यादिकं मिथ्या तथैव कण्ठस्थहितारव्यनाडीरूपाल्पप्रदेशे स्वत्पकाले च जायमानः स्वम्नप्रपश्चो मिथ्या। तद्दृष्टान्तबलात् जाग्रत्प्रपश्वोऽपि, मिथ्यैव। इत्थं स्वप्नप्रपश्वद्ष्टान्तेन जाग्रत्प्रपञ्चः पराहतो भवति। एवमेव देशकालादिसामप्रीलेशशून्ये ब्रह्मणि जागत्प्रपश्चः प्रतीयते। तस्मात्स असन् भवति। प्रतौयमानौ देशकालौ तु जाग्रहप्रपश्चान्तर्गतौ तदनन्तर्गतदेशकालौ प्रपश्वकारण-

षष्टस्तरङ्ग: २११

(३३१) देशकालयोरुत्पत्तिविषये आक्षेपसमाधाने-ननु मधु- सूदनसरस्वतीस्वा मि भिर्देशकालौ साक्षाद विद्याकार्यत्वेनोक्तौ। आदौ मायाविशि- ष्टपरमात्मनः सकाशात मायापरिणामभूतदेशकालौ जायेते। ततः आकाशादय

संभवतीति चेतु।

तन्न। मधुसूदनसरस्वतीस्वामिनां देशकाळौ प्रथमसुत्पद्येते पश्चादा- काशादिकमिति नाभिप्रायः । अतीतकालस्थित वस्तु प्रथममिति पूर्वमिति चोच्यते। भविष्यत्कालस्थितिकं वस्तु उत्तरमिति पश्चादिति चोच्यते। आकाशादयुत्पते: प्रथमं देशकालावुत्पन्नावित्यभ्युपगमे आकाशाद्यत्पत्तिकालात यः पूर्वःकालस्ताद्ृशकालोपहितः परमात्मा देशकालाद्यघिष्ठानमिति सिद्धयति। ततश्च देशकालाद्युत्पत्ति प्रति पूर्वकालस्यापेक्षा भवति। कालस्योत्पत्तिमन्तरा च पूर्वकालो न प्रसिद्धयति। तस्मादाकाशादेः पूर्वकाले देशकालौ स्तः इत्यङ्गीकारो न सङ्गच्छते।

मिति चेदत्रायं प्रष्टव्य :- तौ देशकालौ कि ब्रह्मणोऽभिन्नावुत भिन्नाविति। आद्यपक्षे ब्रह्मभिन्नदेश कालयोरभावात् देशकालरूपसामग्रीशून्ये ब्रह्मणि प्रपञ्चस्य प्रतीतिः सिद्धयति। द्वितीयपक्षे ब्रह्मभिन्नदेशकालौ किं सत्यावुत मिथ्या। यदि देशकालौ सत्यौ तदा अद्वैतश्रुतिविरोधः । यदि मिथ्या। तदा प्रपश्चवत्तयोरपि कार्यत्वात् तयो: कारणतयाऽन्यौ देशकालौ वाच्यौ। स्वस्यैव स्वकारणतवे आत्माश्रयः। प्रथमयोर्देशकालयोर्द्वितीयौ देशकालौ कारणं, द्वितीययो: प्रथमौ कारणमित्यभ्युपगमे- जन्योन्याश्रयः । द्वितीययोस्तृतीयौ देशकालौ कारणं, तृतीययो: प्रथमौ देशकालौ कारणमित्यभ्युपगमे चक्रकापत्तिः। तृतीययोश्चतुर्थौं देशकालौ कारणं चतुर्थयो: पञ्चमौ कारण मित्यभ्युपगमे अनन्तदेशकालादिधारारूपाऽनवस्था। तस्मान् ब्रह्मणि देशकालौ सिद्धयतः । इत्थं देशकालादिसामग्रीशन्यब्रह्मणः सकाशाज्जाप्रत्प्रपश्चोत्पत्त्या तस्यासत्वं तुच्छत्वं अध्यवसीयते। अपि च जाग्रद्दशायां कदाचित्स्वप्रपदार्थस्मृतिर्भवति। स्वप्ने तु प्रायशो जाग्रत्प- दार्थस्मरणं न संभवति। अतश्च जाग्रत्प्रपश्चोऽसन्। तद्दृष्टान्तबलात्स्वप्न प्रपश्चोऽप्यसन्। यदा जाग्रदवस्थाया अभावः सिद्धो भवति तदा तदन्तर्गतसमाध्यवस्थाया अप्यभावोरऽर्या- च्चतन्ये सिद्धयति। जाग्रत्स्वप्नयोरभावसिद्धया तदवस्थाद्वयान्तर्गतबुद्धेरभावात् त द्विलयात्म- कसुषुप्त्यवस्थायाः, सुषुप्त्यन्तर्गतमरणमूच्छाववस्थयोश्चाभावोऽपि सिद्धयति। इत्थं ब्रह्मणि सर्वप्रपश्चस्यासिद्धया अजातवाद: सिद्धयति। "न तस्य कार्य करणं च विद्यते," (श्वे. 6-8.) अपूर्वम नपरम्।

२१२ संस्कृतविचारसागरे किन्तु मधुसूदनस्वामिनामयमाशय :- यथा भूतभौतिकप्रपंचः प्रतीयते तथा देशकालावपि प्रतीयेते। आत्मभिन्नं किश्चिदपि न नित्यम्। तस्माद्देशकालावपि न नित्यौ। असन् पदार्थो न प्रतीयते। तस्मादाकाशा- दिवद्देश कालावप्युत्पद्येते। तौ च देशकालौ मायापरिणामौ चैतन्यविवर्तौ च। वो विवर्तः स न कस्यचिदपि कारणम्। तस्मादाकाशादिप्रपञ्चोत्पत्तौ देश- कालयो: कारणता न सङ्गच्छतो। अपि च कारणं पूर्वभावि। कार्य पश्चाद्धावीति स्थिते, आकाशादुत्पत्ते: पूर्व देशकालोत्पत्तिन संभवतीति प्रतिपादितत्वात सर्वथा देशकालावाकाशादि- प्रपञ्चकारणं न भवतः इति सिद्धम्। किंतु वसे यथायुगपदेव पितापुत्रयोरुत्पत्ति- युगपदुत्पद्यमानयोस्तयोः कार्यकारणत्वप्रतीतिश्च भवति। तथा जाग्रत्यपि मायाविशिष्टपरमात्मनः सकाशात देशकालादिसहिताकाशादिप्रपश्चोत्पत्तिः । तत्र च देशकालादेः कारणत्वप्रतीतिः, प्रपञ्चस्य कार्यत्वप्रतीतिश्च भवति । यस्या मायायाः सकाशात् देशकालसहितप्रपश्चोत्पत्तिर्भवति तयैव मायया देश- कालयो: कारणत्वं प्रपश्चस्य कार्यत्वं च प्रतीयते।

किश्च किश्चिद्वस्तु क्वचिद्देशविशेषे क्वचित्कालविशेषे चव जायते। देशान्तरे कालान्तरे वा न जायते। तथा प्रलयकाले सकलः प्रपश्चो नोत्पद्यते। सृष्टिकाले उत्पद्यते च। तस्मादपि देशकालयोः कारणत्वं प्रतीयते। वस्तुतस्तु न देशकालादिकमाकाशादिप्रपञ्चस्य कारणम् ।

कार्यकारणता ह्यत्र न किञ्चिदुपपद्यते। यादृगेव यरं ब्रह्म तादृगेव जगत्त्रथम् ॥ तुच्छानिर्वचनीया च वास्तवी चेत्यसौ त्रिधा। माया ज्ञेया त्रिभिर्बोधः श्रौतयौक्तिकलौकिकः । इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः। १. देश कालयोरुत्पत्तौ पूर्वकालस्य कारणत्वे तस्य पूर्वकालस्योत्पत्ति प्रति कस्यचित्कालस्य कारणत्वं वाच्यम्। तन्न संभवति। पूर्वकालस्येव स्वोत्पत्तिकारणत्वे आत्माश्रयो दोषः । अस्य पूर्वकालस्यान्यः पूर्वकाल: कारणमन्यस्य चायमेव कारणभित्याश्रयणे अन्योन्या- श्रयः । द्वितीयस्य पूर्वकालस्य तृतीयः पूर्वकालः कारणं तृतीयपूर्वकालस्य च प्रथमः पूर्वकाल: कारणमित्यभ्युपगमे चक्रकदोषः। तृतीयस्य पूर्वकालस्य चतुर्थः पूर्वकालः कारणं चतुर्थस्य पञ्चमः कारणमित्यङ्गीकारेऽनवस्थादोषः । इत्थं दोषसमूहसद्भावात् देश- कालयोरुत्पत्तौ पूर्वकालस्य कारणत्वाङ्गीकारो न युज्यते।

षष्ठस्तरङ्ग: २१३

(आ. ३३२-३३४) ब्रह्मनिष्ठकारणताया देशकालयोरङ्गीकारे अन्यथाख्यात्यापत्तिः स्यादित्याक्षेप :- (३३२) देशकालयोशकाशादिकारणतास्तीति पूर्वपक्षिणः शङ्का- अत्रैवं शङ्का भवति-असन् पदार्थो न प्रतीयेत। सिद्धान्ते च न तथाङ्गीक्रियते वेदान्तिभिः। यद्यसन् पदार्थो भासेत त्ह्यसत््यात्यभ्युपगम- प्रसङ्ग: स्यात्। अपि च शशशृङ्गवन्ध्यासुतादेरपि भानं स्यात्। न तु तथा भासते। तस्मादसतः प्रतीतिर्नास्त्येव। किं च देशकालयोः कारणत्वं स्वतो यदि न स्यात त्हि मायाबलादपि तन्न भातुमहति। परं तु देशकालयोः कारणत्वं प्रतीयते। अतो देशकालौ सकलप्रपञ्चकारणमित्यङ्गीकार्यमेव।

सिद्धान्तिना यदप्युच्यते-ब्रह्म सकलपपञ्चकारणं, तन्निष्ठं कारणत्वमेव देशकालयोः प्रतीयते। न तु दैशकालयोः कारणत्वं स्वतो विद्यते इति। तद्पि न सङ्गतम्। तथाहि (१) ब्रह्म यथा देशकालयोरविष्ठानं तथा सकलप्रपश्चस्याप्यधिष्ठानं भवति। ततश्र देशकालयोरेव ब्रह्मनिष्ठकारणता प्रतीयते न त्वन्यत्रेत्यत्र विनिगमकं नास्ति। तस्मादघिष्ठानब्रह्मनिष्ठकारणता यदि देशकालयोः प्रतीयते तर्हिं सर्वप्रपश्चाघिष्ठानत्वाद्मह्मणः निखिलप्रपश्चेऽपि कारणता प्रतीयेतैव। ब्रह्मकार्यभूते प्रपश्चे कचित् (देशकालयोः) कारणता क्वचिच्च (आकाशादौ) कार्यतेति वैषम्यं न युज्यते।

(२) किश्च देशकालयोः कारणत्वं नास्ति, किन्तु ब्रह्मण्येव कारण- त्वमस्ति। तच्च ब्रह्मनिष्ठं कारणत्वं देशकालयोः प्रतीयत इत्युच्यमाने अन्यथाख्यातिरङ्गीकृता भवति। यतो वस्तुनो रूपान्तरेण भानमन्यथा- ख्यतिरितीर्यते। अकारणभूतौ देशकालौ रूपान्तरेण कारणात्मना भात :- इत्यन्यथाख्या तिरेवाभ्युपगता भवति। सिद्धान्ते त्वन्यथाख्यातिः नाङ्गीकृता। अत्र विषयेऽन्यथाख्यातेरङ्गीकारे शुक्तावनिर्वचनीयरजतमुत्पद्यते इति सिद्धान्तो निष्फलो भवेत। तथा हि-अन्यथाख्यातिर्द्विविघा। (१) देशान्तरस्थ- पदार्थस्य देशान्तरे भानमित्येकाऽन्यथाख्यातिः। यथा कान्ताकरगतरजतं पुरोवर्तिशुक्तौ भासते। (२) अथवा वस्तुनो रूपान्तरेण भानमप्यन्यथा- ख्यातिः। यथा शुक्तिकायाः रजतरूपेण भानम। इत्थं सर्वञ्रमस्थलेऽपि अन्यथाख्यात्यैव निर्वाहसंभवेऽनिर्वचनीयरजतोत्पत्तिकथनमसङ्गतं स्यात।

२१४ संस्कृतविचारसागरे

किश्च विषयसमानाकारमेव ज्ञानं भवति। अन्यवस्तुनोऽन्यरूपेण ज्ञानं न संभवेत्। अतश्च रजताकाराज्ञानविषयीभूतम निर्वचनीयं रजतमुत्पद्यते एव इत्यद्वैतसिद्धान्ते अकारणीभूतदेशकालयोः ब्रह्मनिष्ठकारणत्वस्य प्रतीतिन संभवेत्। यतो देशकालयोः प्रतीयमानं यत्कारणत्वं तत् तत्राविद्यमानं सन्न भायात। न वा ब्रह्माश्रित सदत्र भायात्, ततश्च देशकालयोरेव कारणत्व- मस्ति। विद्यमानमेव कारणत्वं देशकालयोर्भातीति वक्तव्यम्। ततश्राकाशादि- प्रपश्चस्य देशकालौ न कारणमिति सिद्धान्त्युक्तिरसङ्गतैव। (३३३) अधिष्ठानब्रह्मनिष्ठकारणता देशकालयोरन्यथाख्यात्या प्रतीयत इति सिद्धान्तिनः समाधानम्- शङ्केयं न सङ्गच्छते। तथाहि, ब्रह्मनिष्ठकारणतैव देशकालादौ प्रतीयते। यथा जपाकुसुमसंबद्धस्फटिके उपाधिकुसुमनिष्ठरक्तिमा प्रतीयते, यथा च रवमे अधिष्ठाननिष्ठसत्यता र्त्म्नोपलभ्यमानमिथ्यापर्वतहस्त्यादिषू- पलभ्यते, तद्वत्। अत्र स्फटिके अनिवचनीयलौहि त्योत्पत्तिर्नाङ्गीक्रियते। किन्तु सन्निहितजपाकुसुमस्थलौहित्यमेव स्फटिके प्रतीयते। ततश्र शुक्क- स्फटिकस्य रक्तवर्णवत्वेन भासमानत्वात् स्फटिके रक्तवर्णज्ञानमन्यथाख्यातिरेव। तथव स्वाप्नमिथ्यापदार्थेषु सत्यताप्रतीतिरप्यन्यथाख्यातिरेव। तत्रानिर्वचनीय- सत्यतोत्पत्त्यङ्गीकारस्तु 'सत्यमिदं वस्तु मिथ्या' इति व्याहतवचनवद- संगतः। न चासत्प्रतीयेत। अतश्च स्वम्नाधिष्ठानाचैतन्यगतसत्यतैव मिथ्यापदार्थे प्रतीयते इति मिथ्यापदार्थनिष्ठसत्यताविषयकज्ञानमप्यन्यथाख्यातिरित्येवाङ्गी- क्रियते। एवमेवाधिष्ठानव्रह्मनिष्ठकारणता देशकालयोरन्यथाख्यातिरीत्यैव प्रतिभाति। (३३४) अन्तःकरणस्य यत्र द्वाभ्यां पदार्थाभ्यां संबन्धस्तत्ान- यथाख्यातिः। यत्रैकेन पदार्थेन संबन्धस्तत्वानिर्वचनीयख्याति :- न चैवं सर्वश्रमेष्वप्यन्यथाख्यात्यभ्युपगमप्रसङ्ग इति वाच्यम्। शुक्ति- कादिषु रजतादिभानस्थले अन्यथाख्यात्यभ्युपगमे विषयविलक्षणं ज्ञानं नोदेति इति न्यायविरोधस्य प्रसङ्गात्। यत्र स्फटिके लौहित्यज्ञानं जायते तत्र लोहितकुसुमस्य स्फटिकेन सह संबन्घोडस्ति। तस्मात् स्फटिकसंबद्धकुसुमगत- लौहित्यं स्फटिके प्रतीयते। अन्तःकरणवृत्तेर्लोहि तकुसुमाकारतादशायां तस्याः वृत्तेर्विषय: लोहितकुसुमसंबद्धस्फटिकोडपि। तस्मात् कुसुमगतलौहित्यं स्फटिके

षष्ठस्तरङ्गः २१५ प्रतीयते। एवं शुक्ति: रजतरूपेण न ज्ञायेत यतोऽन्यमतरीत्या शुक्तिदेशे अनिर्वचनीयं वा व्यावहारिकं वा रजतं नास्ति। किन्तु शुक्तिरेवास्ति। अन्तःकरणस्य शुक्तिसंबन्धे सति शुक्तिसमानाकारैव वृत्तिर्जायेत न रजताकारा- इन्तःकरणवृत्तिर्भवेद। तस्मादस्मन्मते शुक्तिरजतादिभ्रमस्थले अविद्यापरिणामरूपं चैतन्यविवर्तरूपं चानिर्वचनीयं रजतं तज्ज्ञानं चेत्युभयमप्युत्पद्यते इत्यङ्गीक्रियते। स्फटिकलौहित्यभ्रमस्थले तु स्फटिकेन लोहितकुसुमेन चान्तःकरणवृत्तेः संबन्धो- डस्त्रि। लोहितपुष्पसंबन्धाल्लौहित्याकारा वृत्तिर्जायते। तस्या वृत्ते: स्फटिकेनापि संबन्घोडस्ति। स्फटिके च लौहित्यप्रतिफलनमस्ति। तस्मात् पुष्पधर्मभूतलौहित्यं स्फटिके तस्या वृत्तर्विषयीभवति। तथा च यत्र द्वयोः पदार्थयोः संसर्गोडस्ति तत्नान्यधर्मस्यान्यत्र प्रतिभानमन्यथार्यातिरेव भवति। यत्र द्वयोः पदार्थयोः संबधो नास्ति न तत्रान्यथारव्यातिः। किन्त्वनिर्वचनीयख्यातिरेव। यथा लोहितपुष्पसंबद्धे स्फटिके पुष्पगतलौहित्यं प्रतिभाति। तथा स्वमे अधिष्ठानचैतन्येन संबद्धेषु हस्त्यादिषु अघिष्ठानचैतन्यधर्मसत्यता प्रतिभाति। स्फटिके लौहित्यभानमिव स्वान्नपदार्थे सत्यताभानमप्यन्यथाख्यातिरेव। एवमे- वाघिष्ठानचैतन्यगत कारणत्वमधिष्ठानचैतन्यसंबद्धदेशकालयोः प्रतीयतेऽन्यथा- ख्यातिविधयेव।

(३३५) जाग्रत्प्रपश्चः सामग्रीं विनोत्पद्यते। तस्मात् स्वम्न- प्रपश्चवञ्जाग्रत्प्रपश्चोऽपि मिथ्यैव :- अन्यनिष्ठवर्मस्यान्यत्र प्रतीतावन्यथाख्यात्यभ्युपगमेनाघिष्ठानचतन्यगता सत्यता यथा चैतन्येन संबद्धे सकलप्रपश्चेऽप्यभ्युपगम्यते। तथवाघिष्ठानचैतन्य- स्थकारणताप्यधिष्ठानसंबद्धसकलपरपश्चेङ्गीकार्या भवेदिति यदाशङ्कितं तन्न सङ्गच्छते। तथाहि (१) स्वप्ने पितृशरीरं पुत्रशरीरं चेति द्वे शरीरे उत्प-

Sपि पितृशरीरे अधिष्ठानचैतन्यधर्मभूता कारणता प्रतीयते। पुत्रशरीरे तु तादृशपितृजन्यत्वरूपकार्यतैव प्रतीयते, न तु कारणता। एवमघिष्ठानचतन्य- संबन्घस्य सर्वप्रपश्चसाधारणत्वेऽपि देशकालयोरेव चैतन्यनिष्ठकारणता प्रतीयते। अन्यत्र तु कार्यतैव निसर्गतः प्रतीयते। (२) अथवा असङ्गोदासीनस्वभाव- स्वादघिष्ठानचैतन्यं न कस्यापि परमार्थतः कारणं भवति। मायाप्रतिबिम्बित- चिदाभासस्य कारणत्वेऽपि आभासस्य स्वरूपं मिथ्या। यच्च स्वयं मिथ्या

२१६ संस्कृतविचारसागरे

न तदन्यस्य कारणं भवेत्। तस्माद्यदि परमात्मनि प्रपश्वं प्रति कारणता संभवेत् तत् भ्रमवशाद्देशकालयोः प्रतीयेत। परमात्मनि तु कारणता नास्ति। तस्मात्कारणत्वादिघर्मशून्यस्यासङ्गस्य चैतन्यस्य कारणत्वं देशकालयोः प्रतीयते इत्युक्तिर्न सङ्गच्छते। "अपूर्वेमनपरम् । (बृ. 2-4-19.) अन्यदेव तद्विदिता- दथोऽविदितादघि" (के. 1-3.) "न तस्य कार्य करणं च विद्यते" (शवे. 6-8.) "कार्यकारणता ह्यत्र न किश्चिदुपपद्यते। याद्गेव परं ब्रह्म तादगेव जगत्त्यम्। इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः। किन्तु मायाकृतानिर्वचनीय- देशकालावनिर्वचनीयकारणत्ववन्तौ भवतः। परमार्थतस्तु देशकालयोर्नास्ति कारणता। रवने कश्चनापुत्रो वन्ध्यः पुरुषः स्वकीयं पुत्रं, पौत्रं च पश्यति। तत्र पुत्रपौत्रयोः शरीरमनिर्वेचनीयतयोत्पद्यते। पुत्रशरीरे पौत्रशरीरं प्रत्यनिर्वच- नीयकारणता चोतपदते। न तु स्वमे परमार्थतः पुत्रपौत्रयोः शरीरं वा, पुत्रपौत्रशरीरयोः परस्परं कारणकार्यता वाऽस्ति। तथैव देशकालावनिर्वचनी- यावेव प्रतिभातः। परमार्थतस्तु देशकालयोराकाशादिप्रपञ्चस्य च कारण- कार्यता नास्त्येव। इत्थमुचितदेशकालरूपसामग्री मन्तरेणैव जाग्रत्प्रपश्चः उत्पद्यते। अतो जाग्रदपि स्वम्नवान्मिथ्यैव। यथा स्वन्नोपलभ्यमानस्त्रीपुत्रादीनां स्वमे एव सुखदुःखहेतुता भवति। न तु जाग्रदादौ; तदा तेषामभावात्। तथव जागत्प- दार्ानामपि तात्कालिकसुखदुःखादिहेतुत्वमेव, न तु स्वम्ादौ सुखदुःखादि- हेतुत्वम्, तदा तेषां पदार्थानामेवाभावात्। तस्माज्जाग्रत्स्वम्ौ समावेव। "त्रयः स्वम्रास्त्रय आवसथाः। अयमावसथोऽयमावसथोऽयमावसथः"। "स्वस्वन्रमापरोक्ष्येण दृष्ट्रा पश्यन् रवजागरम । चिन्तयेदप्रमत्तः सन्नुभावनुदिनं मुहुः ॥ चिरं तयोः सर्वसाम्यमनुसन्धाय जागरे। सत्यत्वबुद्धिं सन्त्व्य नानुरज्यति पूर्ववत्। इत्यादिश्रुतिस्मृति- शेतभ्यः ॥ (आ. ३३६, ३३७) जाग्रति पदार्थाः ज्ञानसमकालमेवोत्पद्यन्ते। अज्ञातसत्ताभावाद्द्वितीयजागरणपर्यंत नानुवर्तन्ते। जाग्रत्स्वमपदार्था अस्थिराः । (३३६) मुख्य सिद्धान्ताज्ञानामेव जाग्रत्पदार्थानां स्थिरत्वबुद्धि :- नतु जागरात् स्वम्रमनुभूय पुनर्जागरणे सति प्रथमजागरे येडर्था अनु- भूतास्त एव स्वम्व्यवहितद्वितीयजागरेऽप्यनुभूयन्ते। न तु तथा प्रथमस्वन्न-

षष्ठस्तरङ्ग: २१७ दृष्टपदार्था द्वितीयस्वमे दृश्यन्ते। तस्मात्स्वप्रपदार्थापेक्षया जाग्रत्पदार्था विलक्षणा एवेति चैत् तन्न। मुख्यसिद्धान्ताज्ञानमूलकत्वादस्याः शङ्कायाः । तथाहि-अद्वैतशास्त्रस्य मुख्यसिद्धान्ताज्ञानामेवं दृष्टिर्भवति-'संसारप्रवाहो- डयमनादि: । तत्र जीवस्य जाग्रत्स्वम्रसुषुप्त्यवस्था भवन्ति। जाग्रत्काले स्वम्सुषुप्ती नश्यतः । स्वप्नकाले जाग्रत्सुषुप्ती नश्यतः । तथव सुषुप्तौ जाग्त्स्वमे नश्यतः । परन्तु यदा स्वम्सुषुप्ती भवतः तदा जाग्रत्यनुभूतदारा- पत्यधनपशुगृहक्षेत्रारामादयोS विन्यन्तो नुवर्तन्त एवंतेषं ज्ञानमेव विनश्यति। पुनर्जागरणं यदा भवति तदा प्रथमजाग्रति स्थितपदार्थानामेव ज्ञानं भवतीति। इयं च मुख्यसिद्धान्ताज्ञानां दृष्टिः। (३३७) जाग्रत्पदार्थाः सर्वेऽपि तद्विषयकज्ञानेन सहोत्पद्यन्ते। ज्ञानेन सहैव विनश्यन्ति च- सिद्धान्तस्त्वेवम्-सर्वे पदार्थाश्चैतन्य विवर्ता अज्ञानस्य परिणामाश्च। तस्मात शुक्तिरजतवत् यदा यः पदार्थः प्रतीयते तदा अधिष्ठानचतन्याश्रिता- विद्यायाः द्विविध: परिणामो जायते। अविद्यायास्तमोगुणांशस्य घटादि- विषयरूपः परिणामो भवति। अविद्यायाः सत्वगुणांशस्य ज्ञानरूपपरिणामो भवति। यद्यपि चैतन्यस्यैव ज्ञानमिति व्यपदेशात्सत्वगुणपरिणामस्य ज्ञान- त्वोक्तिन सङ्गच्छते। तथापि सर्व व्यापकचैतन्यं न ज्ञानं, किन्तु साभा- सवृत्यारूढचैतन्यमेव ज्ञानमित्युच्यते। तस्माच्चैतन्ये ज्ञानव्यवहारस्य संपादिका वृत्तिरेवेति चैतन्यस्य ज्ञानत्वापादकोपाधिभूतवृत्तावपि ज्ञानशब्द: प्रयुज्यते। 'घटज्ञानं जातं पटज्ञानं नष्ट'मिति लोके व्यवहारो दृश्यते। तत्र वृत्त्यारूढ- चैतन्यस्य स्वतः उत्पत्तिनाशासंभवेऽपि उपाधिभूतवृत्तेस्तत्संभवात ज्ञाने उत्पत्ति- नाशव्यवहारो भवति। इत्थं वृत्तौ ज्ञानशब्दप्रयोगसंभवात् तादृशवृत्तिरूपं ज्ञानं सत्त्वगुणपरि- णामो भवति। तस्यां वृत्तौ चतन्यस्याभासो जायते। घटादिविषयरूपपरि- णामे तु चैतन्यस्याभासो न जायते। उभयोरपि घटादिविषयतज्ज्ञानयोर- विद्यापरिणामत्वेऽपि घटादिविषया अविद्यायास्तमोगुणपरिणामत्वान्मलिना भवन्ति। अतस्तत्र चिदाभासोदयो न भवति। वृत्तिस्तु सत्वगुणपरिणाम- त्वात स्वच्छा भवति। अतस्तत्र चिदाभासोदय: संभवति। इत्थं वृत्तौ चैतन्यप्रतिबिम्ब्रहणयोग्यतासत्त्वात् तदवच्छिन्नं चैतन्यं ज्ञानमिति, तदुपहितं 28

२१८ संस्कृतविचारसागरे

चैतन्यं साक्षीति चोच्यते। घटादिविषयाणां तु चैतन्याभासग्रहणयोग्यताया अभावात् विषयावच्छिन्नचतन्यं न ज्ञानं न वा साक्षी। इत्थं जाग्रत्पदार्थास्तन्ज्ञानानि च सहैवोत्पद्यन्ते सहैव नश्यन्ति । अतस्तेऽपि प्रातिभासिका एव स्वान्नपदार्थवत् इति वेदान्तरहस्यम्। तस्मात प्रथमजाग्रति दष्टा एव पदार्थाः स्वम्नसुषुप्त्यनन्तरं पुनरपि द्वितीयजाग्रत्यनुभूयन्ते इत्युक्तिरसङ्गतैव। (आ. ३३८-३४०) जाग्रत्पदार्थानां मिथः कार्यकारणता- नास्तीति प्रतिपादनम् :- (३३८) स्वननपदार्थः साक्षादविद्याकार्य-जाग्रत्पदार्थस्तदीया- साधारणकारणजन्य इति जाग्रत्स्वप्योरन साम्यमिति शङ्का :- ननु स्वन्नात प्रबुद्धः 'पूर्व ये पदार्था मया दष्टास्तानेवाद्य पश्यामि' इति प्रत्यभि- जानाति। तस्माज्जाग्रत्पदार्थाः ज्ञानसमकालोत्पत्तिनाशशालिनो न भवन्ति। किन्तु ज्ञानत्प्रागूर्ध्व च विद्यन्ते। अतोऽज्ञातसत्ताका नाग्रत्पदार्थाः इत्येव युक्तमिति चेत्, न। सवझ्ने तत्क्षणोत्पन्नेषु पदार्थेषु इमे गिरिनदीसमुद्रादयो मम जन्मनः प्रागेवोत्पन्ना वर्षसहस्त्रकालादारभ्य वर्तन्ते इति प्रतीतिर्भवति केषां- चित्। तत्र तत्क्षणोत्पन्ने स्वाप्पदार्थे या चिरन्तनत्वप्रतीतिः सा आ्रन्तिरेव। तस्माद्ययाSविद्यया रवने मिथ्याभूताः गिरिनदीसमुद्रादयः पदार्था उत्पादिता- स्तयैवाविद्यया तत्तत्पदार्थानां चिरन्तनत्वं तादृशचिरन्तनत्वविषयकज्ञानं चा- निर्वचनीयतयोत्पाद्यते। एवमेव जाग्रत्पदार्थेषु वस्तुतश्चिरन्तनत्वाभावेऽपि अविद्यावशादेव तत्तत्पदार्थिः सहैव मिथ्याभूत स्थिरत्वमप्यनिर्वचनीतयोत्पद्यते। अतश्च जागत्पदार्थानामपि स्थिरत्वप्रतीतिर्भ्रान्तिरेव। आक्षेप :- नन्वेवं सति स्वानपदार्थाः साक्षादविद्यापरिणामाः । जाग्रत्पदार्थास्तु न साक्षादविद्यापरिणामाः। किन्तु यथा घटादयः दण्डचक्रकुलालादिभिर्जायन्ते तथैव सर्वेऽपि जाअत्पदार्थास्तत्तदसाधारणकारण- वशाज्जायन्ते। यदि जागत्पदार्थाः साक्षादविद्यापरिणामाः स्युः, तदा आकाशादिक्रमेण पञ्चभूतोत्पत्तिः पश्चीकरणं पश्चीकृतभूतेभ्यो ब्रह्माण्डोत्सि-

१. सुतप्रबुद्धस्य पुरुषस्य घटादिजाग्रत्पदार्थान् दृष्टा पूर्व जागरकाले येऽवस्थि- तास्त एवैते घटादयः इति जायमान: प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययः सोयं नदीप्रवाहः, सेयं दीप- जवाला इत्यादिप्रत्यभिज्ञाप्रत्ययवद्भ्रम एव। तस्मान्मुख्यदष्टान्तः स्वप्न एव। स चार्थों ग्रन्थकारेणैवोपरि वक्ष्यते।

षष्ठस्तरङ्गः २१९ रित्यादिकं श्रुत्योच्यमानमसङ्गतं भवेत्। तस्मादीश्वरसृष्टाः जाग्रत्पदार्थाः स्वस्वो- पादानकारणपरिणामा एव। न तु साक्षादविद्यापरिणामाः । स्वाप्न- पदार्थास्तु सर्वेऽपि साक्षादविद्यापरिणामाः। यस्मात् सर्वेषां स्वाप्नपदार्था- नामेकैवाविद्योपादानं भवति तस्मात् स्वाप्नपदार्थानां तज्ज्ञानानां च युगपदे- बैकस्या अविद्यायाः सकाशादुत्पत्तिः संभवेत्। जाग्रत्पदार्थास्तु स्वोत्पत्ते: प्राग्विद्यमानेभ्यो भिन्नभिन्नेभ्यस्तेभ्यस्तेभ्यः स्वस्वोपादानकारणविशेषेभ्यः उत्पद्य स्वस्वोपादनकारणेषु विलीयन्ते। घटादिजाअत्पदार्थोत्पत्ते: पूर्व नाशादूर्ध्व च मृत्पिण्डादिरूपोपादानकारणानि वर्तन्ते। एवं जागत्पदार्थाः केचन स्वल्प- कालावस्थायिन: केचन स्थिरकालावस्थायिन: यथोचितं परस्परं कार्यकारणभाव- मापन्नाश्च वर्तन्ते। न तथा स्वाप्नपदार्थाः इति जागत्स्वप्नयोः साम्यं न युज्यते इति चेत्।

(३३९) जाग्रत्स्वप्नयोः साम्यसमर्थनम्- नैष दोषः। जाग्रत्पदार्थेष्विव स्वाप्नपदार्थेष्वपि कार्यकारणताप्रतीति- रस्ति। "मदीया गौर्वत्समजनयत्। मम जाया पुत्रमसूत" इति। स्वप्नो नैसर्गिकः। तत्र युगपदेवोत्पद्यमानेषु स्वाप्नपदार्थेषु गोजायादीनां बहुकाल- स्थायिता कारणता च प्रतीयते। वत्सपुत्रादीनां तु पश्चाद्धाविता कार्यता च प्रतिभासेते। दृष्टिसमये समकाले एवोत्पन्नानां तेषां मध्ये नैवास्ति वस्तुतः पूर्वपश्चात्कालता परस्परं कार्यकारणता वा। गोर्वत्सस्य च तथैव जायायाः पुत्रस्य चाविदयैव साक्षादुपादानम्। एवमेव जाग्रद्दशायामपि केचन पदार्थाः अघिककालस्थायिनो ज्यायांसः कारणरूपा इति, केचन पदार्थाः अल्पकाल- स्थायिनो यवीयांस: कार्यरूपा इति च स्वप्ने इव प्रतिभान्ति। परमार्थतस्तु न कोऽपि पदार्थः कस्यचिदपि पदार्थस्य कारणभाव वा कार्यभावं वा भजते। किन्त्वविद्ययैव ते ते पदार्थास्तथा तथा प्रतिभान्ति। तस्मात्स्वप्न इव जाग्रदपि साक्षादविद्याकार्यमेव।

(३४०) सृष्टिश्रुतीनां लयचिन्तनद्वाराऽद्वैते तात्पर्यम्- सृष्टिक्रमप्रतिपादकश्रतीनां न सृष्टौ तात्पर्य, किन्तु ब्रह्मणोSद्वितीयत्व- बोधने एव। सर्वे पदार्थाः परमात्मन एव जायन्ते इति तद्विवर्तमृता एव। यत् यद्विवर्तभूतं तत् तत्स्वरूपमेव भवति, न ततोऽतिरिच्यते। अतो नाम-

२२० संस्कृतविचारसागरे

रूपात्मकः सकलः प्रपञ्चः ब्रह्माव्यतिरिक्ततया ब्रह्मैवेतीममर्थ बोधयितुमेव सृष्टिश्रुतिः प्रवृत्ता नान्यत्प्रयोजनमस्ति सृष्टिश्रुतेः । तत्र सृष्टौ यः क्रम उक्तस्तस्यापि स्थूलदशां पुंसां उत्पत्तिक्रमविपरीत- क्रमेण परमकारणे ब्रह्मणि सर्वकार्यलयचिन्तनद्वाराऽद्वितीय ब्रह्मावबोघनायेवेत्य- द्वैतबोधनमेव प्रयोजनम्। न त्वाकाशादीनामुत्पतौ क्रमबोधने वा, तेषां परस्परकार्यकारणताबोधने, वा सृष्टिश्रतेः प्रामाण्यम्। सृष्टौ नास्ति क्रमः किन्तु सर्वे पदार्थाः एकस्या एवाविद्यायाः सकाशादुत्पन्नाः । तत्र परस्परं कार्यकारणभावो वा पूर्वपश्चात्कालीनत्वं वा अविद्याकृते स्वप्ने इव मिथ्येव प्रतिभासते। श्रत्योक्तमाकाशादीनां पूर्वेपश्चाद्धावित्वकार्यकारणत्वादिकं तु कारणव्यतिरेकेण कार्य नास्तीति मन्दानों लयचिन्तनार्थ कृतम। यथा वस्तुस्वरूपमस्ति तथव ध्यानं कर्तव्यमिति नियमो नास्ति। तस्माज्जाग्र- त्पदार्थानामपि परस्परं कार्यकारणभावो नास्त्येव। (३४१) दृष्टिसृष्टिवाद एवाङ्गीकार्य :- परमार्थतस्तु जागरितपदार्थानामपि कार्यकारणत्वादिकं किश्चिदपि न संभवति। सर्वेपि पदार्थाः साक्षादविद्याकार्यभूताः शुक्तिरजतादिवत् स्वाप्रवच्च। साक्षादविद्याकार्यत्वेन प्रातिभासिकत्वादविद्यावृत्त्युपहितसाक्षिणैव सर्वेऽपि पदार्थाः प्रकाश्यन्ते। अविद्याया ज्ञेयाकारः ज्ञानाकारश्र परिणामः युग- पदेवोत्पद्य युगपदेव नश्यति स्वप्नवदेव। 'दर्शनं सृष्टिरदर्शन लयः' इति न्यायात् यदा पदार्थः प्रतीयते तदैव प्रतीतिविषयः पदार्थो जायते। न तु कालान्तरे पदार्थोत्पत्तिरस्ति। अयमेव ैष्टिसृष्टिवाद इत्युच्यते। १. दृष्टिः=अविद्यावृत्तिरूपं ज्ञानं, तदुत्पत्तिसमये एव सृष्टिः=दृश्यप्रपश्चोत्पत्तिः । अस्यार्थस्य प्रतिपादनं दृष्टिसृष्टिवाद इति अजातवाद इति च कथ्यते। अयं च वादो बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये, वार्तिके, माण्डूक्योपनिषत्कारिकायां, तद्भाष्ये, तत्रैवानन्द- गिरिव्याख्याने, वासिष्ठे, सूतसंहितायां, वेदान्तमुक्तावल्यां, आत्मपुराणे, अद्वेत सिद्धौ, अन्येषु च वेदान्तग्रन्थेषु प्रतिपाद्यतेऽत्यादरेण। विशेषजिज्ञासवस्तान्ग्रन्थानवलोकयेयुः। "अक्के चेन्मधु विन्देत किमर्थ पर्वतं ब्रजेत्।" इति न्यायेनैतद्ग्रन्थेनैव जिज्ञासूनां दृष्टिसृष्टिसिद्धान्तज्ञानं सम्यक् जायते। ग्रन्थान्तरावलोकनं तु तेषां बुद्धिविनोदनाय भवति। इतोऽप्यन्यो दृष्टिसष्टिवादोऽस्ति। तत्र- "सत्ता सर्वपदार्थानां नान्या संवेदनादटते। ज्ञानस्वरूपमेवाहुर्जगदेतद्विचक्षणा: ।। अर्थस्वरूपं भ्राम्यन्तः पश्यन्त्यन्ये कुदृष्टयः ॥" इति सत्तान्तरनिन्दापूर्वक सत्तैकत्वप्रतिपादनेन जगतस्तुच्छत्वमुच्यते। अयमेव सर्वोत्तमः पक्षो दुर्लभाधिकारिक:॥

षष्ठस्तरङ्ग: २२१

अस्मिन् पक्षे पदार्थानामज्ञातसत्ता नास्ति। किन्तु ज्ञातसत्तैवास्ति। अद्वैतवादेऽयमेव सिद्धान्तपक्षः। आस्मिन् पक्षे सत्ताद्वैविध्यमेव न सत्तात्रै- विध्यम्। सर्वेषामेव दृश्यानामनात्मपदार्थानां स्वान्नपदार्थानामिव प्राति- भासिकसत्तैव। प्रतिभासकालादन्यकालेSनात्मपदार्थानां सत्ता नास्ति। तस्मान्ना- स्त्येव तृतीया व्यावहारिकी सत्ता। किञ्चास्मिन् पक्षे निखिलानात्मपदार्थाः साक्षिमास्याः । प्रमातृ- प्रमाणयो विषयभूतं न किश्चिदप्यस्ति वस्तु। यतोऽन्तःकरणमिन्द्रियाणि घटादि- विषयाः, इति त्रिपुटीज्ञानं चेति सर्वमपि स्वन्न इव युगपदेव जायते। अतस्तेषां मध्ये न विषयविषयित्वं संभवति। घटादिविषयाः, नेत्रादीन्द्रियाणि, अन्तःकरणं चेत्येतानि यदि ज्ञानात्पूर्व स्युस्तदा नेत्रदिद्वारान्तःकरणस्य वृत्तिरूपं ज्ञानं प्रमाणजन्यं भवेत्। तच्चान्तःकरणं, इन्द्रियाणि, विषयाश्चेति त्रितयं ज्ञानपूर्वकाले नास्ति। ज्ञानकाले एव स्वप्ने इव त्रिपुटी उत्पद्यते। तस्मात त्रिपुटीजन्यं ज्ञानं किश्िदपि नास्ति। तथापि ज्ञाने स्वप्नवत् त्रिपुटीजन्यता प्रतीयते। तस्माज्जाग्रत्पदार्थाः साक्षिमास्याः ; न प्रमाणजन्य- ज्ञानविषयाः । अतोऽपि जायत्पदार्थाः स्वप्नसमाः मिथ्या भवन्ति।

किश्च जाग्रति केचन पदार्था मिथ्यारूपेण केचन सत्यरूपेण च प्रतीयन्ते। तत्रापि अनादिकालमारभ्य केचन पदार्था विद्यन्ते। केचन विनश्यन्ति। तत्सदृशाश्रान्ये उत्पद्यन्ते। इत्थं प्रपञ्चधाराया उच्छेदो न कदापि भवतीति समुत्पन्नज्ञानस्य प्रपञ्चो न प्रतीयते। इतरेषां तु भासते इति। तादृशस्य ज्ञानस्य गुरुर्वेदान्ताश्ष साधनानि। तैः साधनः परमार्थ- सत्यस्य लाभ: सिद्धच्तीति चेत्येवंरूपा प्रतीतिर्जाग्रति भवति। एवं केषा- ञ्वित्पदार्थानां मिथ्यात्वं, केषाश्चिन्नाशः, केषांचिदुत्पत्तिः, गुरुवेदान्तादिसाघनैः परमपुरुषार्थलाभः इति च। एतत्सर्वमविद्याकृतस्वप्नन्मिथ्येव। "न निरोधो नचोत्पत्तिर्न बद्धो न च साघकः । न मुमुक्षुन वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥" (प. चि. 235-कू. 71.) "यत्र हि द्वैतमिव, भवति तदितर इतर पश्यति, यत्र त्वस्य सर्वमात्मै- वाभूत् तत्केन कं पश्येत ।" "न बन्धोऽस्ति न मोक्षोऽस्ति कदाचित कस्यचित् क्कचित्। सर्वमात्ममयं शान्तमित्येवं प्रत्ययं स्फुटम् ॥

२२२ संस्कृतविचारसागरे

सबाह्याभ्यन्तरं राम सर्वत्र दृढतां नय।" "अविद्यमानोऽप्यवभासते द्वयो ध्यातुर्घिया स्वप्नमनोरथौ यथा। तत्कर्म सङ्कल्पविकल्पकं मनो बुघो निरुन्ध्यादभयं ततः स्यात ॥" इत्याद्यनेकश्रुतिस्मृती तिहासपुराणानुभवादिभ्यः। वासिष्ठरामायणे चेत्थ- मनेकेतिहासा उपलभ्यन्ते। किश्च क्षणकालमात्रव्यापिनि स्वप्नेऽनन्तकल्पकालो भाति। जाग्रतीव स्थिरतया पदार्थाः प्रतिभान्ति। तैः पदार्थैश्चिरकालं भोगो भुज्यते। तथा चोक्तं पश्चदश्यां ब्रह्मानन्देडद्वैतानन्दप्रकरणे :- "निद्राशक्तिर्यथा जीवे दुर्घटस्वप्नकारिणी। ब्रह्मण्येषा स्थिता माया सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी । (86) स्वप्ने वियद्गति पश्येत् स्वमूर्च्छेदनं तथा। महूर्ते वत्सरौघं च मृतपुत्रादिकं पुनः । (87) इंद युक्तमिदं नेति व्यवस्था तत्र दुर्लभा। यथा यथेक्ष्यते यद्यत् तत्तदयुक्तं तथा तथा ॥ (88) ईदृशो महिमा दष्टो निद्राशक्तर्यंदा तदा। मायाशक्तेर चिन्त्योडयं महिमेति किमद्भुतम् । (89) तस्माज्जाअ्रत्पदार्थानां स्वाप्नपदार्थापेक्षया वैलक्षण्यं किश्चिदपि नास्ति। किं त्वात्मनो भिन्नं सरव मिथ्यैव। "अतोऽन्यदार्तम्" "न तु तत् द्वितीय- मस्ति ततोऽन्यट्विभक्तम्" (बृ. 4. 3. 23-31) इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ॥

१. कल्पकालनिर्णय :- १५ (15) निमेषा: (अक्षिपक्ष्मपरिस्पन्दाः) एका काष्ठा। ३० (30) काष्ठाः एका कला। ३० (30) कला: एको मुहूतः (घटिकाद्वयम्)। ३· (30) मुहूर्ता: एकं दिनम् (अह्ोरात्रम्)। १५ (15) दिनानि एक: पक्षः । २ (2) पक्षौ एको मासः । २ (2) मासौ एको ऋतुः । ३ (3) ऋतवः एकमयनम्। २ (2) अयने एको वत्सरः।

षषस्तरङ्ग: २२३

(आ.३४२-४३८) गुरुवेदान्तादीनां मित्यात्वे दृष्टान्तप्रदर्शनम्- (३४२) संसारस्य स्वन्नवत्स्वल्पकालस्थायित्वे बन्धानादित्वं,

दृष्टेस्तृतीयः प्रश्न :- तत्वदृष्टिः पृच्छति-ईश्वरसृष्टिरनन्तकल्पकालादना- दितया प्रवर्तते। तत्र ज्ञानी मुच्यते, अज्ञानी संसरति। यदि जाग्रदपि स्वम्रसमः स्यात तदा यथा स्वम्नः क्षणं, मुहूत, प्रहरकालं वा भवति। तथा संसारोऽपि क्षणं, मुहूत, प्रहरकालं, ततः किश्चिदघिककालं वा भवितुमर्हति। (१) संसारस्य स्वम्वत्स्वल्कालस्थायित्वे बन्घोऽनादिकालात्प्रवर्तते इति न युज्येत। (२) बन्धनिवृत्तिरूपमोक्षप्राप्तये श्रवणादिसाधनानुष्ठानं च निष्फलं भवेदिति।

१,७२८,००० (1,728,000) वत्सरा: एकं कृतयुगम्। १,२९६,००० (1,296,000) वत्सरा: एकं त्रेतायुगम्। ८६४,००० (864,000) वत्सरा: एकं द्वापरयुगम्। ४३२,००० (432,000) वत्सरा: एकं कलियुगम्। ४,३२०,० .. (4,320,000) वत्सरा: अथवा चतुयुंगसमाहारः एकं महायुगम्। ३०६,७२०, ... (306,720,000) वत्सरा: अथवा ७१ (71) महायुगानि एकं मन्वन्तरम्। ४, १९४,०८०, ... (4,294,080,000) वत्सरा: अथवा ९९४ (994) महायुगानि-१४ (14) चतुर्दश मन्वन्तराणि। २५,९२०,००. (25,920,000) वत्सरा: अथवा ६ (6) महायुगानि-दवौ युगसन्धी। ४,३२०,० .. , ... (4,320,000000) वत्सरा: अथवा १००० (1000) महायुगानि-कल्यः अथवा ब्रह्मण: एकमहः (दिवा) । ८,६४०, ... , ... (8,640,000,000) वत्सरा: अथवा २००० (2000) महायुगानि ब्रह्मण: एकं दिनम् (अहोरात्रम्)। ३,११०,४४., ... , ... (3,110,440,000,,000) वत्सरा: ब्रह्मणः एकोऽन्दः । (वर्सरः)। ३११,९४०, ... , ... , ... (311,040,000,000,000) वत्सरा: ब्रह्मण आयुः अथवा महाकल्पः, द्विपरार्धविसानम्। १. अयंच दृष्टिसष्ठिवादस्य निश्चयः ।

२२४ संस्कृतविचारसागरे गुरुरुत्तरमाह-यद्यपि पूर्वोक्तसिद्धान्ते (१) बन्धमोक्षौ गुरुवेदान्ता- दयश्च नाङ्गीक्रियन्ते। (२) किन्तु चैतन्यमेकं नित्यमुक्तमस्ति (३) अविद्या- परिणामाश्चैतन्ये नानाविवर्तरूपा भवन्ति। तैविवर्तैरात्मस्वरूपस्य न काचिदपि हानिः। (४) आत्मा सदासङ्ग: एकरसश्चास्ते। (५) अद्यावघि न कोऽपि मुक्तः । अग्रे च न कोऽपि मुक्तो भविष्यति। जीवन्मुक्तिशास्त्रं तु प्ररोच- कोरऽर्थवादः। किं तु चैतन्यं नित्यमुक्तमस्ति। (६) अविद्यायास्तत्परिणामानां च चैतन्येन सह कदाचिदपि संबन्धो नास्ति। तस्माद्वन्घो वेदो, गुरु:, श्रवणादीनि, समाधिर्मोक्षश्चेत्येतेषां प्रतीतिः स्वन्न इवाविद्याजन्यैव। तस्मान्मिथ्यैव सर्वे पदार्थाः । (७) एतेषां बहुकालस्थायित्वमप्यविद्याजन्यमेव। तथापि सिद्धान्तमिममजानतः स्थूलदष्टेरयं प्रश्नः;इति। (आ. ३४३-४६६) अगृधदेवस्थ (इच्छारहितात्मदेवस्य) स्वप्नव्याख्यानव्याजेन तत्वदृष्टिं प्रति गुरोरुत्तरम्- (आ. ३४३-३५१) गतप्रश्नस्योत्तरम्- (३४३) शिष्यस्य गुरुतदुपदेशादिप्रतीतिर्मिथ्येति सदृष्टान्तं गुरोर्वचनम्-

१. अत्रायमभिप्राय :- अस्मिन् दृष्टिसष्टिवादे "ब्रह्म वा इदमत्र आसीत् तदात्मानमेवावेत्। अहं ब्रह्मास्मीति।" (बृ. 1 -- 10) इत्यादिश्रुत्या, "ब्रह्मैव स्वाविद्यया संसरति स्वविद्यया मुच्यते च।" इति बृहदारण्यकभाष्यात्, "व्याधसूनो: स्मृतिप्रामौ व्याधभावो निवर्तते। यथवमात्मनोऽज्ञस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यतः ॥" इत्यादिवार्तिकाच्च स्वाविद्यय। जीवभावमापन्नस्य ब्रह्मण एकत्वादेक एव जीवोऽड्गीक्रियते। अन्यजीवरूपगुरुशिष्ययो- रङ्गीकारो नास्त्येव। किन्तु स्वप्नगतैकमुख्यजीवाद्भिन्ना अन्ये जीवाभासा यथा प्रतीयन्ते, तथवाभासरूपा: गुरुशिष्यादयः प्रतिभान्ति। तस्मिन् गुरावीश्वरबुद्धया भक्तयादिप्रदर्शनमपि स्वाप्नगुर्वादौ भत्तयादिप्रदर्शनवन्यिथ्येव। किश्चास्मिन पक्षे जीवेश्वरादयः षट पदार्थाः स्वरूपतोऽनादय अङ्गीकृताः । "जीव ईशो विशुद्धा चित् तथा जीवेशयोरभिदा। अविद्या तच्चितोर्योग: षडस्माकमनादयः ॥" इति ॥ सत्र ब्रह्मणि पारमार्थिकसत्ताऽस्ति। ब्रह्मभिन्नपञ्चके (प्रपंचे) व्यावहारिका सत्ता वर्तते। प्रवाहरूपेणानादावितरस्मिन् सकलकार्यप्रपश्े प्रातिभासिकसत्त- विद्यते। अतश्वास्मिन पक्षे उत्तरोत्तराध्यासकारणी भूतपूर्वपूर्व ध्यासज्ञानजन्यसंस्कार।श्रया- विद्याया ईश्वरस्य च सत्वात् न क्षणिकविज्ञानवादप्राप्तिः। न वा निरीश्वरवादप्राप्तिः । अगमर्थोऽद्वैतसिद्धौ मधुसूदनसरस्वतीभिः प्रतिषादितः । अयमर्थो जीवप्रसन्नादत्र वर्णितः ।

पठस्तरङ्: २२१

हे सोम्य! यथा निद्रादोषात्स्वप्ने अध्यापकोडध्ययन, वेदशास्त्र- पुराणधर्मशास्त्राणि, अध्येता, कर्म, तत्फलं चेत्यादिकं प्रतीयते। तेषु सर्वेषु पदार्थेषु सत्यत्वभ्रान्तिश्चोपजायते। तथापि स्वप्ने सर्वे पदार्था मिथ्यैव भवन्ति। तथा जाग्रत्यपि सर्वे पदार्था मिथ्यैव। तेषु सत्यत्वप्रतीतिभ्रम एव। अहं तव गुरुत्वेन प्रतीतः सन् बन्धनिवर्तकवेदान्तोपदेशं करोमीति यत् तदपि तव मिथ्याप्रतीतिरेव।

यथा अगृघदेवस्य स्वप्ने मिथ्याप्रतीतिविषया गुरुवेदान्तादयोऽनिर्वच- नीयतयोत्पन्नास्तथैव तव प्रतीतौ अहं मदुपदेशादिकं च सर्व वस्तु मिथ्यैवा- निर्वचनीयतया प्रतिभाति।

(आ. ३४४-४६५) अगृधदेवस्य स्वप्न :- (३४४) अगृधदेवस्य स्वप्नदर्शनम्- अगृधदेवस्यैवं स्वप्नः समभवत्-अगृधनामा कश्चन देवः स्वयम- नादिकालनिद्रां कुर्वाण इव स्वैप्नमपश्यत्। तस्मिन् स्वप्ने तस्य पुरुषस्यैवं प्रतीतिरभवत्-(१) अहं चॅण्डालोऽस्मि, (२) महादुःखी भवामि, (३) अस्थिमज्जारुधिरत्वङ्मांसमे दो वीर्य रू प सप्त धा तु भिर्मे मुखं पूरितमस्ति, (४) महाघोरे भयङ्करे व्याघ्रगजादिसङ्कुले महारण्ये इतस्ततः परि्रमामि ; इति ।

तादृशदेवोऽहमितस्ततो भ्रमन् नानास्थानानि पश्यामि। (१) तत्र क्वंचिद्देशे नाना भयक्कराः प्राणिनो मां भक्षयितुं ममाभिमुखाः प्रघावन्ति, (२) कवचित्पूयशोणितपूर्णे महागर्ते पतिताः केचन प्राणिनो हाहाकारशब्दान् कुर्वेन्ति, (३) अन्यत्र क्वचित् संतप्तलोहमयस्तम्भनिबद्धाः प्राणिनो विक्रो- शन्ति, (४) क्वचिच्च संतप्तवालुकापूर्णे मार्गे पादुकाहीना नपादाः पुरुषा गच्छन्ति। तांश्र राजभटा लोहमयदण्डेन ताडयन्ति। इत्थं नानाभयङ्कर-

१. गृधा नामेच्छा। सा च सर्वेदोषाणामुपलक्षणम्। गृधारहितोऽगृधः । देव := स्वप्रकाशचतन्यम्। अगृधश्चासी देवश्चागृधदेवः। तथा च अविद्यातत्प्रयुक्तराग दिरूप सर्व- मलशून्यशुद्धचैतन्यमगृधदेवशब्दस्य गूढोऽर्थः । २. स्वप्नः=जननमरणप्रवाहरूपसंसाराख्यो महास्वप्ः । ३. चण्डाल := अविद्याऽहंकारा दिविशिष्टः स्थूलसूक्ष्मदेहद्वयाभिमानी जीवः ४. महारण्ये=संसाराख्ये जगति। ५. इत आरभ्य नरकवर्णन करियते। 29

२२६ संस्कृतविचारसागरे

स्थानानि स्वप्ने पश्यन् स देवः कदाचिदात्मानमप्यपराघिनं तादृशापराध- फलभूतदुःखभागिनं च स्वप्नेऽपश्यत् । तस्मिन्नेव स्वे सोऽगृधदेवोऽन्यत्र दिव्यं स्थानमपश्यत्। तत्र च (१) उत्तमा देवता विराजन्ते, (२) तासां देवतानां भोगा दिव्या भवन्ति, (३) अमृतस्य दर्शनमात्रेण ता देवतास्तृप्ताः, (४) क्षुत्पिपासे ताः देवताः न बाधेते, (५) तासां देवतानां शरीराणि मलमूत्रादिरहितानि दिव्यानि प्रकाशन्ते, (६) उत्तमविमाने स्थितः कश्चन देवो रमते। तच्च विमानं तस्य देवस्येच्छानुसारेण गच्छति, (७) कुत्रचिद्रम्भोर्वश्यादयोऽप्सरसो नृत्यन्ति। तासां सकलान्य- प्यङ्गानि निर्दोषाणि विलसन्ति। तत्र सर्वा योषितः संपूर्णगुणोपेता राजन्ते (८) तासामङ्गेभ्यः कामोद्दीपकोत्तमसुगन्धः प्रसरति। क्वचित्ताभिः सह देवा रमन्ते, (९) अगृधदेवः स्वयमपि कदाचिद्देवभावं प्राप्तः ताभिर्दिव्याङ्गनाभि: साकं दिव्येषु स्थानेषु सुचिरं कालं रमते। (१०) एवं दिव्यस्थानेष्वप्सरोभी रममाणोSगृधदेवः सहसाऽकस्मादेव रुधिरमलादिपूरिते कुण्डे निमओो भवति। तस्मिन्नेव स्वमे सोऽगृधदेवोऽन्यत्र स्थाने. स्थित सर्वाधिपेति पुरुषं पश्यति। तस्याज्ञाकरा अनुचरास्तस्याय्रे तिष्ठन्ति। (१) केषीं चित्पुरुषाणां सोऽधिपतिस्तस्यानुचराश्र सौम्यरूपाः प्रतीयन्ते, (२) केषांचित्पुरुषाणां ते भयक्कररूपाः प्रतीयन्ते, (३) तद्वनस्थितानां पुरुषाणां कर्मानुसारेण सोऽधि- पतिः फलं यच्छति। इत्थमगृधदेवः स्वन्े नानास्थानानि पश्यन् क्वचित् (१) वेदपारायण- परान् ब्राह्मणानपश्यत्, (२) क्चिद्यज्ञशालायां यायजूका उत्तमान् क्रतून- नुतिष्ठन्ति (३) क्वचिदुत्तमाः पुण्या नद्यः प्रवहन्ति। तत्र पुण्यकाडिक्षणो

१. इत आरभ्य स्वर्गवर्णनम्। २. काव्यालङ्कारादिग्रन्थेषूक्ताः स्त्रीणां सौन्दर्यादयो द्वात्रिशद् गुणा ये उक्तास्तै- रुपेता: । ३. पुण्ये क्षीणे, पापे फलोन्मुखे सति। ४. इत आरभ्य यमलोकवर्णनम्। ५. धमराजो यमः । ६. यमदूताः । ७. पुण्यवताम्। ८. पापिष्ठानाम्। इत आरभ्य भूलोकस्य, तत्रापि भारतवर्षस्य वर्णनम्।

षष्ठस्तरङ्ग: २२७

जनाः स्रान्ति, (४) कवचिज्ज्ञानिन आचार्या: शिष्येभ्यो ब्रह्मविद्यामुपदिशन्ति, अधिगतब्रह्मविद्याः विद्याबलात्तद्वनान्निष्क्रान्ता भवन्ति।

अनया रीत्याऽगृघदेवस्य सवने क्षणमात्रे नानाश्चर्यरूपान् पदार्थान् पश्यतः पुनरप्येवं प्रतीतिः समजायत। (१) अहमस्मिन् वने बहोः काला- न्निवसामि, (२) अस्य वनस्य कदाप्युच्छेदो न भवति, (३) (i) कदा- चिद्देगवतश्चतुर्भ्यो मुखेभ्यो निर्गतैर्नानाविधर्बीजैर्वनमिदमुत्पन्नम्, (ii) जलसे- चनेन वनमिदं पाल्यते, (iii) कदाचिद्भगवतो घोरहास्यकारिमुखादुद्गमिष्य- ताग्निना वैनमिदं दंग्धें भविष्यति ; (४) वनोत्पत्त्या सह ममाप्युत्पत्तिरभूत्। वनदाहे ममापि दाहो भविष्यति, (५) सर्व वनं दग्ध्वा ईश्वरोऽवशिष्टो भविष्यति, (६) तस्येश्वरस्य शरीरे वनस्य बीजमवस्थितं भवेत्। एवं प्रतीति: स्वभे एव तस्यागृधदेवस्य स्वाप्वेदश्रवणात्समजायत ।।

(३४५) अगृधदेवस्य स्वन्न एव गुरुणा समागम :- वारं वारमात्मनो जन्ममरणप्रवाहपातं श्रुत्वाSगृधदेव एवं विचारयति स्म-(१) केनोपायेनाहमस्माद्वनान्निर्गच्छेयम् (२) वनान्निर्गमनासिद्धावपि कथं मम चैण्डालभावो दूरीभवेत। सदा देवभावश्च सिद्धयेत् ; (३) वना- न्निर्गन्तुं नान्य उपायोऽस्ति। ब्रह्मविद्योपदेष्टा आचार्य एव स्वशिप्यान् वनादस्मान्निस्तारयेदिति। एवं विचारयन्नेव सोऽगृधदेवः स्वम्न एव कञ्चनाचार्य- वर्यमलभत। विधिवदुपसन्नाय तस्मै शिष्यायाचार्यो देववाणीमयं मिथ्याभूत- वेदान्तग्रन्थमुपदिदेश।

भगवान्=ब्रह्मविष्णुशिवरूपेण जगत उत्पत्तिपालनसंहारकर्तेश्वरः। २. बीज := जीवानां परिपक्कादष्टैः । ३. जलसेचनेन =कर्मानुसारेण सुखदुःखानुभवरूपभोगप्रदानेन। ४. वनम् =जन्ममरणप्रवाहरूपः संसारः। ५. दग्घं=प्रलयं गतम्। ६. चण्डालभाव := जीवभावः । ७. देवभाव := ब्रह्मत्वम्। ८. "आचिनोति हि शास्त्रार्थमाचारे स्थापत्यपि। स्वयमाचरते यस्मात् तस्मादाचार्य उच्यते॥ आम्नायतत्वविज्ञानातं चराचरसमत्वतः । यमादियोग सिद्धत्वादाचार्य इति कथ्यते ।।" (इति वायुपुराणे)

२२८ संस्कृतविचारसागरे (आ. ३४६-३५२) मिथ्याचार्येण मिथ्याशिष्याय मिथ्या- संस्कृतग्रन्थेनोपदेश :- आ. ३४६-३४८ ग्रन्थारम्भे मङ्गलाचरणम्- ३४६ मङ्गलाचरणस्य प्रयोजनं, मङ्गलाचरणप्रकारभेदाश्- ग्रन्थारम्भेऽवश्यं मङ्गलमाचरितव्यम्। (१) मङ्गलाचरणेन ग्रन्थसमाप्तिप्रति- बन्धीभूतविन्ना विनश्धन्ति। विन्नो नाम पापमेव। पापेन प्रतिबद्धानि भूत्वा शुभकार्याणि न सिद्धयन्ति। तानि च पापानि मङ्गलाचरणेन नश्यन्ति। (२) पापरहितेनापि ग्रन्थादौ मङ्गलमाचरणीयमेव। तदकरणे ग्रन्थकर्तरि पुरुषाणां नास्तिकत्वभ्रान्त्या तदीयग्रन्थे प्रवृतिर्न स्यात। तच्च मङ्गलं त्रिविधम्-(१) वस्तुनिर्देशरूपम्, (२) आशीर्वाद- रूपम् (३) नमस्काररूपश्चेति। सगुण: अथवा निर्गुणो यः परमात्मा स वस्तु इत्यभिघीयते; तस्य कीर्तनमेव वस्तुनिर्देशः। आत्मनः अथवा शिष्यस्य यद्वाञ्छितं तस्य प्राथनमेवाशीर्वादरूपमङ्गलम्। स्वापकर्ष- बोधनानुकूल: नमशशब्दोच्चारणादिरूपो व्यापारो नमस्काररूपमङ्गलम्। (३४७) ग्रन्थारम्भे गणेशदेव्याद्यनुसन्धानमपि मङ्गलाचरणमेव- गणेशस्य देव्याश्चेश्वरत्वं पुराणेषु प्रसिद्धम्। तस्माद्गणेशादीनां चिन्ता नानीश्वरचिन्ता। पुराणे गणेशस्य यज्जन्मोक्तं तत् जीवानामिव न कर्मफलभूत जन्म। रामकृष्णादिरिव गणेशोऽपि भक्तानुग्रहप्रयोननकः परमात्मन आवि- र्भावविशेष एवेति भगवतो व्यासस्य परमाभिप्रायः । अत्रेदं रहस्यम् -- परमार्थदृष्टया जीवोऽपि परमात्मनो न भिन्नः । किन्तु जननमरणादि- रूपबन्धस्यात्मनि योऽध्यासः स एव जीवस्य जीवत्वम्। स च जन्मादिरूपो बन्धो गणेशादीनामात्मनि न प्रतीयते। तस्मात्ते न जीवाः। अनेन प्रकारेण गणेशादीनामीश्वरत्वं सिद्धम्। "जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोक: ।" (मु. 3-1-2; इवे. 4-7.) अस्य मन्त्रस्यायमर्थ :- "अन्यं=देहोपाघिकजीवाद्विलक्षणं, ईशं=असंसारिणं, महिमानं=सर्वस्य जगतोऽयमहमस्म्यात्मा सर्वभूतस्थो नेतरोऽविद्याजनितोपाघिपरिच्छिन्नो माया- त्मेति जगद्रपां विभूति, अस्येति=मम परमेश्वरस्यैवेति, यदा पश्यति तदा वीतशोको भवति=सर्वत्माच्छोकसागराद्विमुच्यते कृतकृत्यो भवति" (इति

षष्ठस्तरङ्ग: २२९

भाष्ये वर्णितोऽर्थः)। तस्माद् ग्रन्थारम्मे गणेशादीनां चिन्तनमुपपद्यते। ईश्वरस्य नानारूपवर्णनं सर्वेषामीश्वरत्वद्योतनाय। गुरुभक्तिरीश्वरभक्तिश्च विद्याप्राप्तावन्तरङ्गसाघनमिति द्योतनाय च। (३४८) निर्गुणसगुणवस्तुनिर्देशरूपनमस्काररूपाशीर्वादरूप- मङ्गलप्रदर्शनम्- तत्र निर्गुणवस्तुनिर्देशरूपमङ्गलं यथा- "परिपूर्ण चिदानन्दं बुद्धिसाक्षि यदद्व्यम्। सूर्यादिभासकं नित्यं तेजः शुद्ध तदस्म्यहम् ॥" सगुणवस्तुनिर्देशरूपमङ्गलं यथा- "वि्नाः समूलं नश्यन्ति यन्नामोच्चारणात्सकृत् । त्रिपुरन्नोऽपि यं स्मृत्वा जधान त्रिपुरासुरान्। विना तु येन देवाश्च स्वेप्सितं नाप्नुवन्ति हि। सर्वविन्नविनाशाय चिद्गणेशं नमामि तम् ॥" नमस्काररूपमङ्गलं यथा- "असुराणां निहन्तारं त्रातारं सुरचेतसाम्। रमाकान्तमुमाकान्तं नमाम्यनिशमद्यम् ।" गुरो: स्ववाञ्च्छित प्रार्थनरूपमाशीर्वादमङ्गलम् "यया शक्त्या देवदेवो जगत्सृष्टयादिकर्मकृत। सा मे तिष्ठतु वाक्पीठे ग्रन्थस्यास्य समाप्तये ॥" शिष्यस्य स्ववाञ्च्छितप्राथनरूपमङ्गलम्- "संसारबन्घसंशान्त्या निजानन्दप्रकाशनात्। निवर्तयतु जन्मादिदुःखं शिष्यस्य मे गुरुः ॥ (आ. ३४९-३५१) वेदान्तशास्त्रप्रणेतुराचार्यस्य (श्रीवेदव्या- सस्य) नमस्कार :- १. मयदानवनिर्मितत्रिपुरभञ्जनप्रवृत्तो महादेवो यदा विजय नालभत तदा स सर्वैदेवै: सहितो विघराजं गणेशमाराध्य विजयमवाप। महादेवस्य विजयेन देवा निर्भया अभवन्निति कथा पुराणेषु प्रसिद्धा। २. वेदान्ता नामोपनिषदः। तासां तात्पर्यस्य निर्णायकत्वात् तदनुसारिब्रह्मसूत्र- रूपोत्तरमीमांसाख्यशारीरकशास्त्रमपि वेदान्तशास्त्रमित्युच्यते। तत्कर्ता श्रीवेदव्यासः। ३. स्वापकर्षस्य स्वाभीष्टदेवतागुवदिरुत्कर्षस्य च मनसा चिन्तनं वाचा कीर्तनं, तथोत्कृष्टदेवतागुवादीन् प्रति कायेन प्रणिपातादिकरणं च नमस्कारः। त्रिविधा एते नमस्कारा: क्रमेणोत्तनमव्यमकानेव्ठरवूा भवन्ति।

२३० संस्कृतविचारसागरे

(३४९) दृष्टान्तः वने वायुकृतोऽनर्थ :- (१) वायुः, (२) वने प्रसृतः कण्टकिवृक्षान् कम्पयित्वा, (३) वृक्षाणां कण्टकान् प्रसार्य, (४) रम्याणि, (५) कमलपुष्पाणि, (६) स्वस्थानादपच्छिद्य, (७) कण्टकेषु तानि पुष्पाण्यासज्य भ्रामयति। (८) तन्मार्गगाभिन: पथिकस्य कण्टकलमानि कमलपुष्पाणि दष्ट्ैवं चिन्तोदिता- (९) सुन्दराण्येतानि कमलानि नैतत्स्थानयोग्यानि, (१०) किन्तूत्तमस्था- नयोग्यानीति। (११) स पथिकस्तानि कमलानि हस्ते गृहीत्वा, (१२) पुनरपि विचारयामास-पवनोडयं यथा पुनरप्येनानि पुष्पाणि कण्टकेषु नासञ्जयेत्। (१३) तथा संविधानं कार्यमिति। एवं विचार्य सूत्रनिर्मित- जालकेन कण्टकिवृक्षान् पृथक चकार। तेन जालकेन पुष्पाणि कण्टक- प्रवेशात्परिरक्षितानि। (३५०) दार्ष्टान्तिकं शिष्यविषये भेदवादिकृतोऽनर्थ :- यथायं दष्टान्तस्तथा प्रकृते। (१) भेदवाद्यचार्यरूपो वायुः, (२) वेदरूपे वने (३) अर्थवादरूपकण्टकिवृक्षेषु कामकर्मरूपान् कण्टकान् प्रवर्त्त्य (४) कापट्यरागद्वेषादिदोषरहित (५) सुशुद्धशिष्यरूपकमलानि (६) शमद मादिरूपस्वस्थानात्प्रच्याव्य (७) कामकर्मरूपकण्टकेष्वासज्य भ्रामयति । एवं कामकर्मनिरतानुच्चावचसंसारदुःखभागिनो दृष्टा (८) मार्गगपान्थवत् सर्वव्यापी महाविष्णुरेव (९) मनोहारिकमलवत् शुद्धान्तःकरणा एते पुरुषाः न सकण्टकस्थानाहाः। (१०) किन्तु मत्स्वरूपप्राप्तियोग्या एवैते इति निश्चित्य श्रीवेदव्यासरूपेणावतीर्य (११) तान् शिष्याना- त्मतत्वोपदेशरूपे स्वोत्सङ्गे स्थापयामास.। यथा प्रचण्डोऽपि वायुः कस्यचिदुत्सङ्गस्थानि पुष्पाण्युद्धर्तुं न प्रभवति। तथा ब्रह्मनिष्ठाचार्योपदेशाघीनं पुरुषं भेदवादी सुनिपुणतकैरपि आ्रमयिंतुं न शक्रोति। "नैषा तर्केण मति-

तत्र (1) मानसनमस्कारो बीजम्, (2) वाचिकनमस्कारोऽङ्कुरः, (3) कायि- कनमस्कारो वृक्षः । (4) तैगुर्वादीनां प्रसादरूपँ फलमवाप्यते। १. अत्र भेदवादिन आचार्यत्वोक्तिः देवदत्ते सिंह्मत्वोक्तिरिवौपचारिकी। २. विध्यर्थस्य स्तावकत्वेन निन्दकत्वेन च द्विविधोऽर्थवादः । अपि च "विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते। भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रिधा मतः ॥ इति। किश्च गुडजिह्विकान्यायेन कर्मफलस्तुतिद्वारा निष्कामकर्मप्रवर्तकः परकृतिपुराकलप- रूपश्र।

षठ्ठस्तरङ्ग: २३१

रापनेया" (क. 1-2-9.) इत्यादिश्रुतेः । तस्माद्रह्मनिष्ठाचार्योपदेश एवात्रो- त्सङ्ग:। (१२) पुनरपि वेदव्यासरूपी भगवान् चिन्तयामास। (१३) पुन- रप्ययं भेदवादी अन्यानपि कामकर्मरूपकण्टकमार्गे प्रवर्त्त्य आ्रामयेदिति अतो- डन्येषामपि स्वशिष्याणां भ्रमनिवृत्तये न्यायविचारात्मकसूत्ररूपजालेन वेदा- न्तवाक्यरूपवृक्षान् कण्टकिद्रमेभ्यो व्यभजत्। वने सन्ति द्विविधा वृक्षा :- (१) सकण्टका वृक्षाः । (२) निष्क- णटका: पुष्पफलशालिनो वृक्षाश्चेति। निष्कण्टका वृक्षा यदि जालेन कण्टकि- वृक्षेभ्यो विभक्ताः भवन्ति तदा तत्पुष्पाणि कण्टकेषु न पतेयुः। एवं वेदेऽपि सन्ति द्विविधानि वाक्यानि। तत्र कानिचिद्वाक्योनि फलैः कर्मस्तुतिद्वारा बहिर्मुखं पुरुष कर्मणि प्रवर्तयन्ति। अैन्यानि वाक्यानि कर्मफलानामनि- त्यत्वादिदोषनिरूपणद्वारा कर्मणः सकाशात पुरुषं निवर्तयन्ति। (३५१) व्याससूत्रमेवानर्थनिवृत्युपाय :- वेदव्यासो वेदवा- क्यानि विभज्य स्वकीयब्रह्मसूत्रेण वेदगतानां सकलवाक्यानां निवृत्तावेव तात्पर्य न सु प्रवृत्तौ कस्यचिदपि वाक्यस्येति बोधयामास। वस्तुतस्तु पवृत्तिबो- धकवाक्यानामपि स्वाभाविकप्रवृत्तेः निषिद्धकर्मप्रवृत्तेश्च पुरुषं निवत्य विहितकर्मसु पुरुषस्य प्रवृत्तिमुत्पाध विहितकर्मानुष्ठानेन शुद्धान्तःकरणस्य पुरुषस्य सर्वकर्मफलेभ्यो वैराग्यपूर्वकं ज्ञाननिष्ठासंपादने एव तात्पर्यमिति निवृत्तावेव सर्ववेदवाक्यानां तात्पर्यम्। अर्थवादवाक्यानां कर्मफलबोधकत्व- मपि शुँडजिहिकान्यायेनैव। न तु तेषां वाक्यानां फले तात्पर्यम्। अमुमर्थ श्रीवेदव्यास एव स्वसूत्रैः बोधयति। एवं व्याससूत्रात ज्ञात्वा पुरुषः काम-

१. "अपाम सोमममृता अभूम' इत्यादीनि। २. "तद्यथेह कमचितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते" (छा. 8-1-6.) इत्यादीनि। ३. शिशोः रोगनिवृत्तिकामा माता स्वकीयगुडलिप्ताङ्गुलिं शिशोर्जिह्वायामासज्ये कटुकौषधे मधुरत्वबुद्धिं शिशोरुत्पाद्य ते शिशु कटुकौषधं पाययति। शास्त्रेष्वयमेव गुडजिह्विकान्याय इत्युच्यते। एवमेव श्रुतिरूपमाताऽपि श्रृत्युक्तकर्मफलस्तावकवचन- रूपार्थवादवाक्यरूपगुडलिप्ताङ्गलिं पामरजीवरूपशिशूनास्वादयित्वा स्वर्गादिप्राप्तिरुपकर्म- फलं बोधयित्वा पुरुषान् कर्मणि प्रवर्तयति। परं तु लोके यथा मातुः शिशो: रोगनि- वृतावेव तात्पर्य, न तु शिशोः गुडलिप्तस्वाङगुल्यास्वादनसंपादने । तथा वेदरूपमातुरपि पामरजनानां कर्मभिः पापनिवृत्तिद्वारा चित्तशुद्धिसंपादन एव तात्कर्य, न तु स्वर्गादिफले।

२३२ संस्कृतविचारसागरे

कर्मभ्यो निर्वतते। यथा सूत्रनिरमित जालं कण्टकेभ्यः पुष्पाणि निवारयति। तथा व्याससूत्रमिदं (ब्रह्ममीमांसासूत्र) कामकर्मानुष्ठानात्पुरुष निवारयतीति जालत्वेन रूपितम्। "चकार सूत्रं यो व्यासः नैष्कर्म्यार्थविबोधकम् । तमहं दासभृतः सन् प्रणमामि मुहुमुहुः ॥" (३५२) अगृधदेवस त्रयः प्रश्ना :- (1) अहं क :? (2) संसारस्य कर्ता क: ? (3) मुक्ते: कारणं किं ज्ञानमुत कर्माथबोपासनमथवा कर्मोपासने उभे अपि? इति। तत्र (1) हे भगवन्! 'अहं कः' इति प्रश्नस्यायमभिप्राय :- (१) किमहं देहस्वरूपः (२) अथवा देहाद्विन्नः?। 'अहं मनुष्यः' इति 'मम देहः' इति च द्विविधप्रतीतिसंभवान्मे संशयो जातः । यदि भवान् मां देहाद्विन्नं प्रवीति तर्हिं (३) अहं किं कर्तृभोक्तस्वरूपः (४) उताक्रियः ?। यदि मां भवानक्रियं कथयति, तर्हि (५) अहं किं सर्वशरीरेष्वेकः, (६) उतानेकः?। इति। (2) 'अस्य संसारस्य कर्ता कः' इति द्वितीयप्रश्नस्यायमाशय :- (१) अस्य संसारस्य कर्ता कश्चनास्ति वा ? (२) अथवायं संसारः स्वय- मेवोत्पन्नः ?। यदि कश्चन कर्ताऽस्ति तर्हिं (३) स कर्ता कि जीवः (४) उतेश्वरः?। यदीश्वरः कर्ता तदा (५) स ईश्वरः किमेकदेशे स्थितः परिच्छिन्नः (६) उत स ईश्वरो व्यापकः ?। यदीश्वरो व्यापकस्तर्हिं यथा (७) व्यापकादाकाशाज्जीवो भिन्नस्तथेश्वरादपि जीवो भिन्नः, (८) अथ- वेश्वराज्जीवोऽभिन्न: ? (3) मुक्ते: कारणं किमिति तृतीयप्रश्नस्यायमभिप्ायः-(१) सुक्ते: कारणं कि ज्ञानं: (२) उत कर्म ? (३) उतोपासनम्? (४) उतोभयम् ?। उभयमिति पक्षे, (५) किं ज्ञानकर्मणी ? (६) उत ज्ञानोपासने, (७) उत कर्मोपासने ? (आ. ३५३-३८२) अहं कः ? इति प्रश्नस्योत्तरम्- (३५३) आत्मा सङ्गातस्य साक्षी- शिष्यकृतप्रथमप्रश्नस्य गुरुरेवमुत्तरमाह-'त्वं सचिदानन्दस्वरूपोऽसि' १. आत्मनो देहेन्द्रियप्राणमनोबुद्धयादिविलक्षणत्वं पूर्वमेव निरूपितम्।

षष्ठस्तरङ्ग: २३३ इति। अनेन 'देहै।द्धिन्नस्त्वम्' इत्युक्तं भवति। देहो ह्यसद्रपो जडरूपो दुःखरूपश्चास्ति। आत्मा तु तद्विलक्षणः सच्विदानन्दरूपः । त्वं कर्ता भोक्ता च न भवसि। (१) यस्य दुःखमस्ति स दुःखनिवृत्तये सुखप्राप्तये च कर्म करोति, अतः स कर्ता इत्युच्यते। (२) त्वयि दुःखा- भावात दुखनिवृत्तये न त्वं कर्मकर्ता भवसि। (३) त्वमानन्दस्वरूपोऽसि, अतः सुखप्राप्तये च त्वं न कर्मकर्ता भवसि। (४) यः कर्ता भवति स एव भोक्तापि भवति। त्वं न कर्ता अतो भोक्तापि त्वं न भवसि। धर्माधर्मजनक- शुभाशुभकर्मकर्ता तत्फलसुखदुःखभोक्ता स्थूलसूक्ष्मसङ्कातः न त्वम्। त्वं तु सङ्घातस्य साक्षी।

(३५४) आत्मा व्यापक: एकश्चः-भत एवात्मा एक एव। न नाना। यद्यात्मा कर्ता भोक्ता च भवेत्तदा नाना भवेत्। तथाहि एकः सुखी आस्ते। अपरश्च दुःखी। कर्तृत्वभोक्तृत्वादिघमविशिष्टः एक एवेत्यङ्गीकारे एकस्य सुखे सर्वेषां सुखं, एकस्य दुःखे सर्वेषां च दुःखं प्रसज्येत। न तु तथाऽस्त्यनुभवः। तस्माद्भोक्ता नानेत्येवाङ्गीकार्यम्। आत्मा त्वभोक्ता। अत एव एक एवात्मा। एक एवात्मा सर्वशरीरेषु व्यापकः ।

(३५५) साङ्यमतनिरूपणं, तन्निराकरणं च :- साङ्य्ा हि आत्मा अकर्ता अभोक्ता च इत्यङ्गीकुवन्तोऽप्यात्मनो नानात्वमभ्युगच्छन्ति। तच्चात्यन्तविरुद्धम्।

१. तथा चोकं भगवत्यादे :- "नाहं देहो नेन्द्रियाण्यन्तरको नाहङ्कारः प्राणवर्गो न बुद्धिः । दारापत्यक्षेत्रवित्तादिदूर: साक्षी नित्यः प्रत्यगात्मा शिवोऽहम् ॥" इति ॥ (अद्वैतपश्चके 1.) "देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्रकृतिभ्यो विलक्षणम्। तद्वृत्तिस्ाक्षिणं विद्यादात्मानं राजवत्सदा।।" "नाहूं प्राणो नैव शरीरं न मनोऽहं नाहं बुद्धिर्नहि महदहङ्कारधियौ च। योऽत्र ज्ञांशः सोऽस्म्यहमेवेति विदु- र्य त संसारध्वान्तविनाशं हरिमीडे॥" (हरिमौडेस्तोत्रे-36.) 30

२३४ संस्कृतविचारसागरे तथाहि-साङ्यानां सिद्धान्तस्त्वेवम् :- (१) सत्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्था प्रधानमिति कथ्यते। तथ्व प्रधानं प्रकृतिरेव भवति। न विकृतिः। विकृतिर्नाम कार्य, प्रकृतिर्नामोपादानकारणम्। तदिदं प्रधानं मेहत्तत्वस्योपादानकारणत्वात् प्रकृतिर्भवति। इंद च प्रधानमनादित्वाद्विकृतिर्न भवति। (२-८) महत्तत्वं, अहक्कारः, पश्चतन्मालाश्षेति सप्त प्रकृतिविकृतयो भवन्ति। तत्र पूर्वपूर्वमुत्तरोत्तरस्य प्रकृतिः, उत्तरोत्तरं पूर्वपूर्वस्य विकृतिः । पञ्चतन्मात्राः पश्चभूतानां प्रकृतयः। इत्थं सपैतानि तत्त्वानि प्रकृतिविकृतयो भवन्ति। (9.24) पश्चभृतानि, दशेन्द्रियाणि, मनश्चेति षोडश तत्त्वानि विकृतय एव न प्रकृतयः । (२५) पुरुषो न प्रकृतिर्नापि विकृतिः। यद्धस्तु यदा वस्त्वन्तरस्य कारणं भवति तदा तद्वस्तु प्रकृतिर्भवति, यदा कार्य भवति तदा तद्वस्तु विकृतिर्भवति। पुरुषस्तु न कस्यचिदपि कारणं भवति। तस्मान्न प्रकृतिः ; न कस्यचिदपि कार्य भवति। तस्मान्न विकृतिः। अतो- सङ्ग: पुरुषः। इत्थं साङ्म्यमते पश्चविंशतितत्त्वानि भवन्ति। (१) तत्त्वमिति पदार्थस्य नाम। (२) साङ्यमते ईश्वैरो नाङ्गीक्रियते। (३) स्वतन्त्रा १. मायाया: सकाशात् महत्तत्त्वमजायत। महत्तत्त्वाष्ब सत्वरजस्तमोगुणमेद- विशिष्टाहङ्कारतत्त्वमजायत। तस्माच्च पश्चतन्मात्रा अजायन्त। सेश्वरसाङ्गयनिरीश्वरसाङ्गयमेदात्साङ्गघमत द्विविधम् । (1) कर्दमदेव- हूत्यो: पुत्रो भगवदवतारः कपिलः सेश्वरसाङ््यमतमङ्गीकरोति। (2) अन्योऽपि कपिलोऽभूत्। स निरीश्वरसाङ्गयमतमङ्गीकृतवान्। तस्य मते ईश्वरो नान्गीक्रियते। किन्तु प्रधानमेव जगतः कारणमिति, पुरुषस्य भोगमोक्षकारणमिति चाङ्गीक्रियते। तदेतन्न सङ्गच्छते :- प्रलयकाले सत्वादिगुणानां साम्यावस्था प्रधानमिति, सृष्टिकाले यदा तत्प्रधान साम्यावस्थां त्यजति तदा जगदुत्पद्यते इति च ते कथयन्ति। तन्न युक्तम्। प्रधानस्य जडत्वात् स्वत एव तत् साम्यावस्थापरित्यागसमर्थ न भवति। चेतनस्य पुरुषस्य तन्मतेऽसङ्गत्वान् तस्य प्रधानेन संबन्धो भवति। चेतनसंबन्धं विना जडं न किश्चिदषि कार्यमुत्पादयितुं शक्कोति। तस्मात् 'प्रधानरूपमायाविशिष्ट चैतन्यमन्त- र्यामीश्वरो भवति। स एव जगतः कर्ता' इत्येव साङ्कयेनाप्यभ्युपगन्तुमचितम्। किश्चात्मनो नानात्वस्य प्रकृतेर्नित्यत्वस्य चाङ्गीकारं कुर्वतः, आत्मनि सजातीयात्मा- न्तरसंबन्धस्य विजातीयप्रकृतिसंबन्धस्य चापरिहार्यत्वात् नानात्मनामसङ्गत्वोकतिर्व्याहता वस्था सिद्धयति। तस्मादात्मनानात्वोपगमो विफलः। आत्मनानात्वाभ्युपगमेऽद्वैतश्रुति- विरोधश्च। आत्मभेदबाधकयुक्तयश्चोत्तरत्र प्रदर्शयिष्यन्ते। तस्मादसङ्गतं साङ्गयमतम्।

षष्ठस्तरङ्ग: २३५

प्रकृतिरेव जगतः कारणं भवति। (४) पुरुषस्य भोगमोक्षनिमित्तं प्रकृतिरेव प्रवर्तते। पुरुषो न प्रवर्तते। (५) प्रकृतेर्विषयरूपपरिणामातपुरुषस्य भोगो भवति। (६) बुद्धिद्वारा विवेकरूपप्रकृतिपरिणामान्मोक्षः सिद्धयति। (७) यद्यपि पुरुषस्यासङ्गत्वात्तस्मिन् भोगमोक्षौ न संभवतः । तथापि ज्ञानसुखदुःख- रागद्वेषादयो बुद्धे: परिणामा भवन्ति। तस्या बुद्धेरात्मना सहाविवेकोऽस्ति, विवेकस्तु नास्ति। तस्मादात्मन्यारोपितौ बन्धमोक्षौ संभवतः। (८) अविवेकसिद्धो य आत्मनि भोगस्तेनैव साङ्डयमते आत्मा भोक्तेति कथ्यते। (९) परमार्थत आत्मा न भोक्ता । बुद्धिरेव भोक्ती। (१०) बुद्धिस्त्वात्मनो मिन्ना। (११) ईदशज्ञानस्यैव विवेक इति संज्ञा। (१२) ईदशज्ञानाभाव एवाविवेक इत्युच्यते। इत्थं च (१३) साङ्ख्यमते आत्मा असङ्गोडस्ति। (१४) सुखादयो बुद्धे: परिणामत्वात् बुद्धेरेव धर्माः । (१५) आत्मा नाना च।

अत्रैनरं सिद्धान्त :- तदेतत्साङ्डमतमत्यन्त विरुद्ध म्-सुखदुःखादीना- मात्मधर्मत्वे तेषां प्रतिशरीरं भेदादात्मनो भेदः सिद्धथेत। तच्च सुखदुःखादिकं नात्मनो धर्म:, किन्तु बुद्धेरेव धर्मः। तस्मात्सुखदुःखादि मेदाद् बुद्धिभेद एव सिद्धयेत्। न त्वात्मनो भेद: सिद्धयेत्। यथैकस्मिन् व्यापके आकाशे नानोपाधीनां धर्माः उपाध्याकाशयोर- विवेकात्प्रतीयन्ते। तथैवैकस्मिन् व्यापके आत्मनि नानाबुद्धीनां धर्मा बुद्ध- यात्मनोरविवेकात्प्रतीयन्त इत्यभ्युपगम एव साङ्ग्यमतेऽप्युचितः। आत्मान- मसङ्गत्वेनाभ्युपगम्य तस्य नानात्वाङ्गीकारो निष्फल एव। किश्च केचनात्मानो मुक्ताः, केचन बद्धाश्च भवन्ति। इत्थं बन्धमो- क्षयोमेंदादात्मभेदः सिद्धयतीत्यप्यसङ्गतमेव। यदि बन्धमोक्षावत्मन्यङ्गी- क्रियेते तदा बन्धमोक्षमेदादात्मनो भेदः सिद्धयेत। तौ च बन्घमोक्षौ साङच्- मतेऽसङ्गे आत्मनि नाङ्गीक्रियेते। किन्तु बुद्धयविवेकाद्वन्धः, बुद्धिविवेका- द्वन्घान्मोक्षश्चाङ्गीक्रियेते तन्मते। यद्वस्तु अविवेकादुत्पद्यते विवेकाच्च नश्यति तद्वस्तु रज्जुसर्पवन्मिथ्या। आत्मनि बुद्ध्यविवेकाद्वन्धो भवति। विवेकाच्च स बन्धो निवर्तते। अतश्चात्मनि बन्घो मिथ्या। यथा बन्धो मिथ्या तथा आत्मनि मोक्षोऽपि मिथ्यैव। यत्र बन्षः सत्यस्तत्र मोक्षोऽपि सत्यो भवेत्। आत्मनि बन्घस्य मिथ्यात्वान्मोक्षोडपि मिथ्यैव।

२३६ संस्कृतविचारसागरे

इत्थ मिथ्याबन्घमोक्षौ आकाशवदेकस्मिन्नात्मनि युज्येते। तस्मात् बन्घमोक्षमेदादात्मभेदो न सिद्धयति। तस्मात्साङ्याभिमतात्मभेदो न युक्त :! (आ.३५६-३६४) त्रिविधनैयायिकमतवर्णनं, तन्निराकरणं च। (आ.३५६-३६०) आत्मा व्यापक इति मतवर्णनं तत्खण्डनं च। (आ. ३५६-३५८) आत्मनो व्यापकत्वोपपादनम्। (३५६) जीवस्यानेकत्वव्यापकत्वनित्यत्वज्ञानगुणकत्वादिवर्ण- नम्- साङ्म्यानामिव नैयायिकानामप्यात्ममेदोऽसङ्गत एव। एष च नैया- यिकसिद्धान्त :- (1) सुखं, दुःखं, ज्ञान, इच्छा, द्वेषः, प्रयत्नः, धर्मः, अघर्मः, ज्ञान- जन्यसंस्कार:, सङ््या, परिमाणं, पृथकृत्वं, संयोग:, विभागः, इति चतुर्दश गुणा जीवरूपात्मनिष्ठाः । १. अत्रेमा मेदबाधकयुक्तय :- एकस्यात्मनो मेदोऽन्यंस्मिन्नात्मनि विद्यत इति षदन् वादी प्रष्टव्य :- (1) 'स भेदः कि भेदरहित आत्मनि वर्तते, (2) उत मेदसहित आत्मनि ? इति। (1) प्रथमपक्षे व्याघातदोषो भवति। अन्यप्रतियोगि- कमेद।श्रयमात्मानं मेदरहितं व्रवीषि। पश्चात्तत्रात्मनि मेदँ च साधयसि। तदिद ते वचन 'मम पिता बाल्यादारभ्य ब्रह्मचारी' इति वचनमिव व्याघातदोषास्कन्दितम्। (2) मेदसहिते आत्मनि भेदो विद्यते इति द्वितीयपक्षे (१) आत्मा येन मेदेन सहितोऽस्ति स मेद: साध्यमानोऽयं मेदश्व कि परस्परमभिन्नौ, उत भिन्नौ? ततादयपक्षे स्वसहिते आत्मनि स्वस्य विद्यमानतेत्यात्माश्रयदोषः। येन भेदेन सहितः आत्माडस्ति स आत्मनो विशेषणरूपो मेदः । साध्यमानस्तु भेदस्ततोऽन्य इति परस्परं भिन्नाविति चेत् (i) तदा आत्मनो विशेषणरूपभेदस्य मेदरहिते आत्मन्यसंभवात् भेदसहिते आत्मन्येव तस्यावस्थितिर्वेक्तव्या। तस्मादात्मनि प्रथमभैदस्य स्थित्यर्थ द्वितीयमेदो विशेषणत्वेन वक्तव्यः । ततः द्वितीयमेदस्य स्थित्यर्थ प्रथमभेदो विशेषणत्वेन वक्तव्यः । तथा च पर- स्परस्य स्थित्यर्थ परस्परस्यापेक्षाऽस्तीत्यन्योन्याश्रयदोषः । (ii) आत्मनि द्वितीय मेदस्थित्यर्थ तदाश्रयस्यात्मनो मेदसहितत्वसंपादनाय तद्विशेषणत्वेन तृतीयमेदाज्ञीकारे, तस्य तृतीयमेदस्य स्थित्यर्थ पूर्ववदेवात्मनो मेदसहितत्वं संपादनीयम्। तत्र तृतीयमेद- स्थित्यर्थ तदाश्रयस्यात्मनः प्रथममेदो विशेषणमिति कथने तदा प्रथमभेदस्थित्यर्थ द्वितीयभेदः द्वितीयमेदस्थित्यर्थ तृतीयमेदः, पुनश्च तृतीयभेदस्थित्यर्थ प्रथममेदोऽपेक्ष्यत इति चक्रव- द्भ्रमणाञ्चकरकदोषापत्ति:। (iii) यदि तृतीयभेदस्थित्यथ मेदाश्रयमात्मानं मेदस- हितं कर्तुं तस्य विशेषणरूपश्चतुर्थो मेदोऽप्ीकियते, ततश्चतुर्थमेदस्थित्यथ पञ्चममेदोप्यज्ञी- क्रियते तदा प्रमाणरहितमेदधारारूपानवस्थादोषप्रसङ्गः।तस्मादात्मनः परस्परभेदो- Sसजतः। एताश्च मेदबाधकयुक्तयः नैयायिकादिसकलमेदवादिसंमतात्मभेदखण्ड़नेऽपि सोज्या: ।

षष्ठस्तरङ्ग: २३७

(2) सङ्ख्य्या, परिमाणं, पृथकृत्वं, संयोगः, विभागः, ज्ञानं, इच्छा, प्रयलः, इत्यष्टौ गुणा ईश्वरनिष्ठाः । (3) तत्रैतावान मेदोऽस्ति-ईश्वरस्य ज्ञानेच्छाप्रयत्ना नित्याः । जीवस्य ज्ञानादित्रयमनित्यम्। ईश्वरः एको व्यापको नित्यश्च। जीवस्तु नाना, सर्वत्र व्यापको नित्यश्च। जीवस्य ज्ञानमनित्यम्। तस्माद्यदा ज्ञानरूपगुणोडस्ति तदा चेतनः। यदा ज्ञानगुणो नष्टस्तदा जडः पाषाणतुल्यो भवति। (4) जीवेश्वराविव आकाशकालदिङ्मनांस्यपि नित्यानि। (5) पृथिवीजलतेजोवायूनां परमाणवो नित्याः। गवाक्षजालकनिर्गतेषु सूर्यकिरणेषूपलभ्यमनसूक्ष्मरजसः षष्ठो भागः परमाणुरिति कीर्त्यते। स परमाणुरात्मवन्नित्यः । (6) जात्यादयोऽन्येऽपि केचन पदार्था न्यायमते नित्याः सन्ति वेदविरुद्धसिद्धान्तानां बहूनां लेखने जिज्ञासूनां प्रयोजन नास्तीति नात्र ते लिख्यन्ते। (7) 'अहं मनुष्यो ब्राह्मणः' इति देहे आत्मभ्रान्तिर्भवति। ततो रागद्वेषौ भवतः । ताभ्यां धर्माधर्मनिमित्ते कर्मणि प्रवृत्तिर्भवति। ततः शरीर- संबन्धद्वारा सुखदुःखादयो भवन्ति। इत्थं न्यायमते आत्मनः संसारं प्रति भ्रान्तिज्ञानमेव कारणम्। (8) तच्च आ्रान्तिज्ञानं तत्त्वज्ञानान्निवर्तते। (9) देहादिसकलपदार्थेभ्य आत्मा भिन्न इति निश्चय एव तत्त्वज्ञानम्। (१) तेन तत्त्वज्ञानेन 'अहं मनुष्यो ब्राह्मणः' इति भ्रन्तिर्निवतते। (२)

१. अत्रायं विशेष :- नैयायिकमते तत्त्वज्ञानस्य हेतुर्मननम्। 'आत्मा इतरप- दार्थभ्यो भिन्नः । आत्मत्वात्। यः इतरपदार्थेभ्यो भिन्नो न भवति। किन्त्वितरपदार्थरूप एव भवति स नात्मा। यथा घटः ।'इति व्यतिरेक्यनुमानेनात्मनि इतरपदार्थभेदानुमिति- ज्ञानं भवति। इदमेव ज्ञानं मननमिति कथ्यते। इतरपदार्थज्ञानमन्तरा आत्मनीतर- पदार्थभेदज्ञान न संभवेत्। यस्य भेदोऽन्यत्र भवति सः भेदप्रतियोगीत्युच्यते। तादृश- प्रतियोगिज्ञानं विना भेदज्ञानं न संभवति। तस्मादात्मनि इतरपदार्थभेदानुमितिरूपमनन प्रत्युपयो गित्वादितरपदार्थनिरूपणमपि तत्त्वज्ञानोपयोगीति तेषां मतम्। तदेतन्न संभवति-श्रृतस्यार्थस्य निश्चयं प्रत्यनुकूलाः प्रभेयगतसंदेहनिवर्तिकाश्च या युक्तयस्तासां चिन्तनमेव मननमित्युच्यते। भेदज्ञानेन त्वनर्थ एव भवति। "सर्व ख़ल्विद ब्रह्म" (छा. 3-14-1.) इत्यादिश्रुतिवाक्यैरमेदे एव सर्ववेदानां तात्पर्य सिद्धम्।

२३८ संस्कृतविचारसागरे

भ्रान्तिनाशे रागद्वेषौ नश्यतः। (३) रागद्वेषयोरभावे धर्माधर्मार्थकर्मणि प्रवृ- त्तिर्न भवति। (४) प्रवृत्त्यभावे शरीरसंबन्धरूपजन्माभावः सिद्धयति। प्रारब्धं तु भोगेन नश्यति। (५) शरीरसंबन्धाभावे एकविंशतिदुःखानां ध्वंसो भवति। (10) न्यायमते तादृशदुःखध्वंस एव मोक्षः । शरीरं, श्रोत्रत्वङ्नेत्रजिह्याघ्राणमनांसीति षडिन्द्रियाणि, षण्णामिन्द्रि- याणां विषयाः, षडिन्द्रियजन्यज्ञानानि, सुखदुःखे इति तन्मते एकविंशतिदुः खानि। शरीरादिकं दुःखजनकत्वात् दुःखमिति कथ्यते। स्वर्गादिसुखमपि नाशभयाद् दुःखकारणम्। तस्मात् दुःखमित्युच्यते। यद्यपि न्यायमते श्रोत्रमनसोर्नित्यत्वात्तयोर्नोशो न संभवति। तथापि

"द्वितीयाद्वै भयं भवति।" (बृ. 1-4-2.) "मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति।" (क. 2-1-10.) इत्यादिभिर्भेदज्ञानस्य निन्दा च क्रियते। तस्माद्वेदज्ञानस्य साक्षाद्वा तश्वज्ञानद्वारा वा पुरुषार्थहेतुत्वं नास्त्येव। किश्च मननशब्दात् 'आत्मन इतरपदार्थेभ्यो मेदप्रतीतिरूपोरऽर्थो न स्वरसतो भवति। कि तु मननपदस्य चिन्तनमित्यर्थ एव स्वारसिकोऽर्थः । वाक्यान्तरानुसारेण तु मननशब्दस्य अभेदचिन्तने पर्यवसानं भवति। केनापि प्रकारेण मननशब्दस्य 'आत्मनः इत रेभ्यो भेदचिन्तनं' इत्यर्थो न सिद्धयति। अथवा-यदीतरपदार्थज्ञानेनैव पुरुषार्थ(मोक्ष)साधनीभूततत्वज्ञान प्राप्यत इत्युच्यते। तर्हि सकलपुरुषाणां तत्त्वज्ञानप्राप्तिरयत्नतः सिद्धथेत्। अथवा न कस्यापि सिद्धयेत्। तथाहि-(1) यदीतरपदार्थानां सामान्यज्ञानं तत्त्व (आत्म) ज्ञाने अपेक्ष्यते। तदा सर्व- पुरुषाणा मितरपदार्थविषयकसामान्यज्ञानस्य सत्वात् इतरपदार्थज्ञानपूर्वकेत रपदार्थभेदज्ञानेन सर्वेषां तत्त्वज्ञानं भवितुमहति। (2) यदि सर्वपदार्थानामसाधारणधर्मपुरस्कारेणेतर- पदार्थानां ज्ञान तत्त्वज्ञानेऽपेक्ष्यते तदा सर्वज्ञेश्वरं विना न कस्याधि असाधारणधर्मपुरस्कारेण सकलेतरपदार्थज्ञानं संभवेत्। तस्मात्सकलेतरपदार्थज्ञानपूर्वकं आत्मनीतरपदार्थमेद- ज्ञानस्याभावात् सकलानात्मपदार्थभिन्नात्मज्ञानरूपतत्त्वज्ञानं न कस्यापि भवेत्। तस्मन्नियायिका भिमतस्यात्मनः स्वसजातीयान्यात्मभ्यः विजातीयानात्मपदार्थभ्यश्च भेदज्ञानं न संभवेत्। तस्मन्नैयायिकमतानुसारिणां तत्त्वज्ञानासंभवात् देहादिष्वात्मभ्रान्तेर- भावो न सिद्धयेत्। भ्रान्तिनाशाभावाद्रागद्वेषयोर्निवृत्तिरन स्यात्। रागद्वेषानिवृत्त्या धर्मा- धर्मनिमित्तप्रवृत्तेरभावश्च न सिद्धथेत्। प्रवृत्यभावासिद्धौ शरीरसंबन्धरूपजन्माभावश्च न सिद्धथेत। जन्माभावासिद्धावेकविंशतिदुःख् वंसरूपमोक्षोऽपि न सिद्धयेत्। किन्तु महावाक्यरूपश्रुत्यर्थभूताभेदज्ञानमेव कारणस हितसकलानर्थ निवृत्तिपूर्वकपरमानन्दप्राप्तिरूप- मोक्षहेतुः । (१) न्यायमते श्रोत्रस्याकाशरूपतामभ्युपगम्य नित्यत्वमुच्यते। तन्न युज्यते। (1) श्रुतौ नेत्रादीनामिव आकाशाच्छोत्रस्याप्युत्पत्तिः कथिता। उत्पत्तिमतो वस्तुनो नित्यत्वं न संभवति।

षष्ठस्तरङ्गः २३९

येन रुपेण श्रोत्रमनसोर्दुःखहेतुत्वं तद्रूपं नश्यति। पदार्थज्ञानोत्पादकत्वात् श्रोत्रमनसी दुःखहेतू भवतः। मोक्षकाले श्रोत्रमनसी पदार्थज्ञानं न जनयतः । कर्णगोलकेनावच्छिन्न आकाशः श्रोत्रमित्यभिधीयते। तच्च कर्णगोलकं मोक्षकाले नास्ति। तस्मादाकाशरूपश्रोत्रेन्द्रियसत्वेऽपि गोलकाभावाज्ज्ञानं न भवति। अनया रीत्या ज्ञानजनकं यच्छोत्रेन्द्रियस्य स्वरूपं तदेव दुखं, तस्यैव नाशः ।

(2) श्रोत्रस्याकाशरूपतोक्तिरपि न संभवति। नैयायिकाः कणगोलकस्थ- माकाशं श्रोत्रमाहुः । तद्युक्तम् । कर्णगोलकस्थे आकाशे सत्येव कदाचिच्छ्वण- क्रियाया मान्यमथवा तस्या: क्रियाया अभावो वा संपदते। न तथा भवितुमहति। तस्मा- त्पश्चीकृतभूतरूपो यः कर्णगोलकवृत्याकाशस्तदन्यो योऽपश्चीकृतभूतरूपाकाशः तस्य सत्व- गुणांशकार्य श्रोत्रेन्द्रियमुत्पत्तिविनाशशालि वर्तते । तन्बानित्यम्।

(3) अथवा 'तुष्यतु दुर्जनः' इति न्यायेन श्रोत्रस्याकाशरूपत्वाभ्युपगमेऽपि तस्य नित्यत्वं न संभवति । "आत्मन आकाशः संभूतः ।' (तै. ब्र. 1.) इति तैत्तिरीयवाक्यमाकाशस्योत्पत्ति ब्रुवत्तस्यानित्यतामावेदयति। इत्थमाकाशस्यानित्यत्वे सिद्धे तदेकदेशस्य श्रोतस्यानित्यत्वमस्तीति कैमुतिकन्यायसिद्धम्। इति श्रोतस्य नित्यत्वा- संभवो ज्ञेयः ।

(1) एवमेव मनसोऽपि नित्यतान युज्यते। (1) मनसः परमाणुरूपत्वमुप- गम्य तस्य नित्यत्ववादिनं, किं मनो निरवयवमथवा सावयव'मिति पृच्छेत्। मनसो निरव- यवत्वे तस्मिन् मनस्यवयवरूपदेशाभावात्, मनस आत्मना सह संयोगेन जन्यस्य ज्ञान- रूपगुणस्योत्पस्यभावाज्जगदान्ध्यप्रसङ्गः स्यात्। सावयवत्वे तस्य घटपटादेरिवानित्यता निर्विवादसिद्धा। (2) अथवा यदि मनो नित्यं स्यात्तदा सुषुप्तौ विशेषविज्ञानजनकत्वरूपलिज्गाभाव गम्यो यो मनसः स्वोपादाने लयः स न भवेत्। अतोऽपि हेतोर्मनोSनित्यमेव। (3) अथ यदि नैयायिको वदेत्-'आत्ममनसोः संयोगो ज्ञानहेतुः। स च संयोग: एकस्य क्रियया वोभयो: क्रियया वा भवेत्। विभावात्मनि क्रिया न कदापि भवति। मोक्षकाले वा सुषुप्तिकाले वा भोगोन्मुखस्यादृष्टस्याभावात् मनस्यापि क्रिया न भवति। तस्मादात्ममनसोः संयोगाभावात् विशेषविज्ञानं न भवति' इति। तदपि न सङ्गच्छते-विभुपदार्थेन सह सर्ववस्तूनां करियां विनैव सदा संयोगो- डस्ति। यथा व्यापकेनाकाशेन सह क्रियारहितपवतवृक्षपाषाणादीनां सदा संयोगेऽस्ति। तथा मोक्षसुषुत्प्यादिषु क्रियारहितस्यापि मनसो विद्यमानतया तस्य विभुना आत्मना सह संयोगस्य सिद्धत्वादवश्यं विशेषविज्ञानोत्पत्तिः स्यादेव। न तु तथोत्पद्यते। तस्मात् सुषुप्त्यादिकालेऽवश्यं मनसो लयः। पुनरपि जाग्रति मनस उत्पत्तिश्व भवतीत्यभ्गीकार्यम्। इत्थमुस्त्तिनाशवदेव मनः । तस्य नित्यत्वकथन प्रलाप एव ।।

२४० संस्कृतविचारसागरे

आत्मना सह मनसः संयोगेन ज्ञनमुत्पद्यते। स च संयोगो न्यायसिद्धान्तेऽन्यतरस्य क्रियया अथवोभयोः क्रियया भवति। यथा (१) वृक्षविहगयो: संयोग: विहगस्यैकस्यैव क्रियया भवति। (२) द्वयोर्मेषयोः संयोगस्तूभयक्रियया भवति। तथा विभावात्मनि क्रिया न कदापि भवति। मोक्षकाले मनस्यपि क्रिया न भवति। तस्मात्संयोगवन्मन एव मोक्षकाले नास्ति । १. (1) आत्मना सह मनसः संयोगेन यदि ज्ञान भवति तदा सुषुप्तौ तादृश- संयोगाभावात्, सुप्तोत्थितस्य जागरणकाले जायमानस्य सुखाज्ञानयो: स्मरणरूपस्य ('सुख- महमस्वाप्सं न किश्चिदवेदिषम्' इत्याकारकस्य ज्ञानस्य, मूलभूतानुभवो न सिद्धथेत्। (2) किश्च, आत्मना सह मनसः संयोगेन यदि ज्ञानं जायेत तदा न्यायमते मनसोऽणुपरिमाणत्वात् तत्संयोगाज्ायमानज्ञानस्य शरीरैकदेशवर्तित्वमेव स्यात्। कृत्स्- शरीव्यापित्वं न भवेत। तथा सति कण्टकवेधादिजन्यपीडायाः कृत्स्शरीरावच्छेदेनानु भवो न स्यात्। (3) सिद्धान्तपक्षे इव मनसः कृत्स्शरीरव्याधित्वाभ्युपगमेन कृत्स्नशरीरव्यापि पीडानुभवासंभवरूपदोषपरिहारेऽपि सुषुप्तौ सुखाज्ञानयोर्यत सामान्यज्ञान भवति तस्यासंभव आपतेत्। तस्मात् 'आत्मना सह मनसः संयोगेन ज्ञानमुत्द्यत' इत्येतदसङ्गतमेव । किन्तु आत्मन: स्वरूपभृतमुत्पत्तिनाशरहितं ज्ञान नित्यं' इत्यभ्युपगम एवोचितः' "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" (तै. ब्र. 1.), "प्रज्ञानं ब्रह्म " (ऐ. 3.1.), ""विज्ञानमानन्द ब्रह्म" (बृ. 3. 9. 27.7.), "न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात्" (बृ. 4. 3. 30.), "प्रज्ञानघनः" "चिदेकरसो हयात्मा"- "शुद्धचतन्यरूपात्मा सर्वसिद्धिविवर्जितः । नामरूप विहीनात्मा परसंवित्सुखात्मकः ।।" "भावाभावकला विनिर्मुक्ता चिद्विद्याऽद्वितीया ब्रह्मसंवित्तिः । सच्चिदानन्दलहरी महात्रिपुरसुन्दरी॥" (बहूवृचोपनिषत् 5) "सेषा चिदविनाशात्मा स्वात्मेत्यादिकृता भिदा। सैषा चिदमलाकारा निर्विकल्पा निरास्पदा। महाचिदेकवेहास्ति महासत्तेति चोच्यते॥" "सदानन्दचिन्मान्रम् "। "स्वप्रकाशमानन्दघनम्"। अनिर्वचनीय ज्योतिः"- "सर्वविलक्षणं निर्गुणे निरुषप्नव ज्योतिराभ्यन्तरम्" "ज्योति रेकमद्वितीयं सर्वकल्पनातीतम्। घ्रवमक्षरमेकं सदा चकास्ति सच्चिदानन्दम्॥" इत्यादिश्रतिभ्यः। कार्यकारणगुणगुणिक्रिया क्रियावज्जातिव्यत्तयादीनां मेदकल्पनाSत्यन्त वेदबाह्यति "अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा' (ब्र. 2.2. 17) इत्यादौ सूत्रभाष्यकारादिभिः प्रदर्शितम्।

षष्ठस्तरङ्ग: २४१

(३५७) त्वङ््मनसोः संयोगेनात्मनि ज्ञानसुत्पद्यते आत्मा स्वभावतो जड इत्येकदेशिनैयायिकमतम्- कश्चनैकदेशी त्वचा सह मनसः संयोगं ज्ञानस्य कारणमाह। आत्मना सह संयोगं न कारणमाह। सुषुप्तौ पुरीतन्नामकनाडयां मनः प्रविशति। अत- स्त्वचा सह मनसः संयोगो नास्ति। तस्मात्सुषुप्तौ ज्ञानं नोतपद्यते। एत- न्मते त्वचा सह संयुक्तं मन एव ज्ञानद्वारा दुःखहेतुत्वात् दुःखमित्युच्यते। न तु केवलं मनः । मोक्षे त्वचो नाशात्तया सह संयोगाभावाज्ज्ञानं नोत्पद्यते । मोक्षकाले मनोऽस्ति। परं तु दुःखहेतुज्ञानजनकं त्वक्संयुक्तं यन्मनस्तस्य संयोगनाशान्नाशो भवति।

(११) इत्थं मोक्षदशायां परात्मनो भिन्नो दुःखरहितो व्यापक आत्मा जैडरूपस्तिष्ठति। ज्ञानगुणेन ह्यात्मा प्रकाशते। जीवस्य सर्व ज्ञानमिन्द्रिय- जन्यमेव; न नित्यम्। तच्चेन्द्रियजं सर्व ज्ञानं मोक्षकाले नष्टम। तस्मात्प्र- काशरहितो जडरूप आत्मा मोक्षदशायां वर्तत इति न्यायसिद्धान्तः ।

१. कश्चन नैयायिकैकदेशी त्वचा सह मनसः संयोगं ज्ञानस्य हेतुमाह। तन्न युक्तम्-(1) यथा 'मनसा सहात्मनः संयोगो ज्ञानहेतुः' इत्यत्र न किमपि प्रमाण- मस्ति। तथा 'त्वचा सह संयोगो ज्ञाहेतुः' इत्यत्रापि श्रुत्यादिरूपं किश्विदषि प्रमाणं नास्ति। (2) प्रमाणासिद्धस्वकपोलकल्पितवस्त्वभ्युपगमे। "मृगतृष्णांभसि स्नरातः खपुष्पकृतशेखरः । एष वन्ध्यासुतो याति शशश्ङ्गधनुर्धरः।" इत्यादिवाक्यार्थोऽप्यन्नीकार्यो भवेत्। तस्मात्त्वचा सह मनसः संयोगो न ज्ञानहेतुः । (3) सुषुप्तौ त्वचा मनसः संयोगाभावेऽषि प्रज्ञावतां बुद्धयाद्यगम्यं सुखाज्ञानयोः सा- मान्यज्ञानं भवति। तन्न स्यात् त्वङ्मनसोः संयोगस्य ज्ञानहेतुत्वाभ्युपगमे। तस्मात् त्वड्मनसो: संयोगो न ज्ञानकारणम्। किन्तु 'आत्मनः स्वरूपमेव ज्ञानम्' इति श्रुति-

२. न्यायमते 'आत्मा विभुर्जडश्च' इत्यङ्गीकृतम्। तदेतच्छ्रुतिविरुद्धम्। "अन्नायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवति।" (बृ. 4-3-9.14) योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः ।" (बृ. 4-3-7.) "सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्म।" (तै.ब्र. 1.) "प्रज्ञानं ब्रह्म।" (ऐ. 3-1.) इत्यादयनेकश्रुतिवाक्यैव्यिकस्यात्मनश्चेतनस्वरूपत्वं श्रूयते। युक्तयोऽप्यन्ते मूले ३६९-३७२. आवर्तेषु वर्णयिष्यन्ते। अतः 'आत्मा स्वरूपतो जडः" इति नैयायिकोक्तिरसङ्गता। 31

२४२ संस्कृतविचारसागरे

(३५८) न्यायमते आत्मनोऽनेकत्वव्यापकत्वयोरुपपादनम्- न्यायमते पूर्वोक्तरीत्या सुखदुःखबन्घमोक्षा आत्मनः संभवन्ति। अतः आत्माSनेकः सर्वत्र व्यापकश्च। सकलाल्पपदार्थः सह संयोग एव न्यायमते व्यापकस्य लक्षणं न तु सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यत्वम्। न्यायमते यद्यप्यात्मनो निरवयवत्वात स्वगतभेदशून्यत्वमात्मनि संभवति। तथापि सजातीयविज्ञातीयभेदशून्यत्वं न संभवति। किन्तु सजातीयद्वितीयात्मनो भेदः आत्मन्यस्ति। तथा विजातीयघटपटादिरूपानात्मभेदश्चात्मन्यस्ति। तस्मात्स- जातीय विजातीयस्वगत मेदशून्यत्वं न व्यापकस्य लक्षणम्। किन्तु सर्वाल्पदार्थ- संयो गित्वमेव तल्लक्षणम्। अत्रैवं यदि कस्यचित् शङ्का स्थात्-'न्यायमते आत्मवत् आकाशकालदिशोऽपि व्यापकाः । परमाणुश्च सूक्ष्मो निरवयवश्च। तादश- परमाणुना सह सर्वेव्यापकपदार्थानां संयोगो न युज्यते। परमाणुर्यदि सावयवः स्यात्तदा तस्य क्वचिद्देशे आत्मनः संयोगो देशान्तरेषु चेतरव्यापकपदार्थानां संयोगश्च भवेत्। न तु परमाणुः सावयवः । किन्तु निरवयवोऽतिसूक्ष्मश्च। तस्मात्परमाणुना सहैकस्मिन्नेव देशे सकलव्यापकपदार्थानां संयोगो वक्तव्यः । स च न घटते। एकस्य व्यापकपदार्थस्य संयोगेन निरुद्धे स्थाने व्यापक- पदार्थान्तरसंयोगस्यासंभवात्। तस्मान्नानापदार्थानां व्यापकस्वं न युज्यते। तस्मादेकस्यैव पदार्थस्य व्यापकत्वाङ्गीकारो युक्तः इति' इति। तदैवं समाधानं नैयायिको बयात्- 'सावयववस्तुन: संयोग एवान्यवस्तुसंयोगं प्रति विरोधी। (१) यस्मिन् भूमिप्रदेशे हस्तस्य संयोगो भवति तत्र पादस्य संयोगो न संभवेत्।

१. सिद्धान्ते 'सजातीयविजातीयस्वगतभेदाभावो' व्यापकस्य लक्षणम्। "सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्।" (छा. 2-1.6) इति छान्दोग्यश्रुत्यनुसारीदं लक्षणम्। अत्र एकपदेन सजातीयभेदो निषिध्यते। एवकारेण विजातीयभेदनिषेधो भवति; अद्वितीयपदेन स्वगतभेदनिषेधश्च भवति। एतल्लक्षणानुसारेण देशकालवस्तु- कृतपरिच्छेदरहित वमपि व्यापकस्य लक्षणमिति सिद्धम्। (२) एकपदेन देशकृतोऽन्तो निषिद्धः । तथाहि यद्वस्तु परिच्छिनं तन्नाना भवति। यद्वयापकँ तत् नाना न भवति, किन्त्वाकाशवदेकमेव। यस्मादात्मा एकस्तस्मान्न परिच्छिन्नः । किन्तु व्यापकः । तस्मादेवात्मा देशकृतान्तरहितो भवति। न्यायमते तु नाना व्यापका अज्जीक्कियन्ते। तदद्वैतश्रुतेवेक्ष्यमाणयुक्तेलोकानुभवस्य च विरुद्धम्। उक्त- श्नतिगतैकपदेनात्मनो देशकृतोऽन्तः निषिद्धयते।

षष्ठस्तरङ्ग: २४३

निरवयववस्तुसंयोगस्तु न स्थानस्य निरोधकः, तस्मात्स नान्यसंयोगस्य विरोधी। सोडयमनुभवसिद्धोऽर्थः । (२) घटे यत्र देशे आकाशस्य संयोगोऽस्ति तत्रैव देशे कालदिशोरपि संयोगोऽस्ति। घटस्य यः कोडपि देशो यदि आकाशकाल- दिग्भ्यो बहिः स्यात तस्मिन् देशे आकाशकालदिशां संयोगो न स्यात्। किन्तु न तथाऽस्ति घटादीनां आकाशकालदिग्भ्यो बहिर्भूतः कश्चन देशः । किन्तु सकलपदार्थानां सर्वोऽपि देश: आकाशकालदिक्ष्वेव वर्तते। तस्मात्सर्व- पदार्थानां सर्वेष्वपि देशेष्वाकाशकालदिशां संयोगोऽस्त्येव। इत्थं परमाणावप्येकस्मिन्नेव देशे नानानिरवयवव्यापकपदार्थानां संयोगो युक्त एव। नात्र कश्चिदपि दोषोऽस्ति। तस्मादात्मा नाना भवति। सर्वत्र व्यापकश्च'भवति।' इति। (३५९) 'आत्मा व्यापक, अनेकः, कर्ता, भोक्ता च' इति न्यायमतस्य निराकरणम्-सकलात्मनां सकलपदार्थः सह संयोगोऽस्तीति न्यायमतम्। नानात्मनां अव्यापकै: परिच्छिन्नैः सकलैरपि देहेन्द्रियमनोभिः परमाणुभिश् संयोगोऽस्तीति नैयायिकमतं न सङ्गच्छते। तथाहि व्यापकानां नानात्मनामङ्गीकारे सर्वशरीरः सर्वेषामप्यात्मनां संयोगोऽङ्गीकार्यः । तदा चेदं शरीरमस्यैवात्मनो नेतरस्यात्मन इति निश्चायकप्रमाणाभावात् एकैकस्यात्मनः सर्वाण्यपि शरीराणि संबन्धीनीत्यापतेत्। यस्य कर्मणा यच्छरीरमारब्घं तदेव शरीरं तदात्मसंबन्धि' इति व्यवस्थापि न युज्येत। यतो येन शरीरेण यत् कर्म कृतं तेनापि शरीरेण सकलात्मनां संबन्घोऽभूत् तस्मात्कर्मापि सकलात्मसंबन्ध्येव भवेत्। न त्वेकात्ममात्रसंबन्धि भवेत्। यस्यात्मनो मनस्सहितं यच्छरीरमभूत तस्यात्मनः तदेव शरीरमित्युक्ति रपि न समीचीना। (1) शरीरेणेव मनसापि सकलात्मनामपि संबन्धस्य साधारण्यादिद

(२) निश्चयवाचकेन एवकारेणात्मनो निरपेक्षव्यापकव बोध्यते। तेन च काल- कृतोऽन्तः प्रतिषिद्धयते। (३) अद्वितीयपदेन-मेदप्रतियोग्यन्यवस्तु निषेत्धादात्म नि वस्तुकृतोऽ्प्यन्त प्रतिषिद्धः । इत्थं सिद्धान्तोक्तमुभयविधमपि व्यापकत्वलक्षणं श्रत्यनुसारि। व्यापकत्व- निर्वचन श्रत्यैव प्रदर्शितम्-"यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति, नान्यद्विजानाति स भूमा " (छा. 7-24-1.) इति। वस्तुकृतपरिच्छेदाभावसिद्धथैव देशकालकृतपरिच्छेदा- भावोऽप्यर्थात्सिद्ध:, देशकालयोरपि वस्त्वन्तर्गतत्वात्।

२४४ संस्कृतविचारसागरे

मनोऽस्यैवांत्मनः इति निश्चयेऽपि प्रमाणं नास्ति। किं तु सकलात्मनां सकलान्यपि मनांसि संबन्धीन्येव भवन्ति। तथवेन्द्रियाण्यपि सकलात्म- संबन्घीन्येव भवन्ति । (2) बाह्यपदार्थेषु 'अय पदार्थो मदीयः, अयमन्यदीयः' इति व्यवहारः शरीरनिमित्तकः । प्रदर्शितरीत्या सर्वशरीराणां सर्वात्मसाधारण्यात् सर्वेडपि बाह्याः सर्वात्मसंन्धिन एव भवन्ति। अथ यदि नैयायिको वयात्-'यस्यात्मनो यस्मिन् शरीरे अहं- ममबुद्धी' भवतस्तस्यात्मनस्तदेव शरीरम्। अहमिति बुद्धिरेकैव। तथा ममेति बुद्धिरप्येकव। तस्मात्सर्वेष्वात्मसु सा बुद्धिर्न भवेत ; किन्त्वेको धर्मः एक- घर्म्याश्रित एव भवेत। तस्मादेकस्यैवात्मनः संबन्धी भवति। तथा च यस्या- त्मनो यत् शरीरं संबन्धि भवति तेन शरीरेण संबद्धानि मनइन्द्रियबाह्यवस्तूनि तदात्मसंबन्धीन्येव। तस्माद्वयापकनानात्मनामङ्गीकारेपि न दोषः' इति। सापि वार्ताऽसङ्गतैव-अहमिति बुद्धिरेकस्मिन् शरीरे एकस्यवा- त्मनो भवतीत्येतत न्यायमते न युज्यते। किन्तु सर्वेषामप्यात्मनामेकस्मिन् शरीरे अहमिति बुद्धिर्भवितुमर्हति। तथाहि-न्यायमते बुद्धिर्नाम ज्ञानम्। तच् ज्ञानमात्ममनसोः संयोगेनोतपद्यते। मनसा सह संयोग: सर्वेषामात्मनामस्ति। अतश्च मनसा संयोगेन यदा एकस्मिन् शरीरे एकस्यात्मनो अहंबुद्धिरुदेति, तदा सर्वेषामप्यात्मनां अहंबुद्धिरुदेतुमहति। अथ यद्यवं प्रत्यवस्थीयते-'यद्यपि मनसा सह संयोगः सर्वात्म- साधारणः । तथापि यस्मिन्नात्मनि ज्ञानजनकादृष्टमस्ति। तस्यैवात्मनोऽहंबुद्धि- रुत्पद्यते' इति। तदप्यसङ्गतमेव। तथाहि-यो व्यापकनानात्माङ्गीकर्ता तस्य मते एकशरीर स्थशुभाशुभकर्मभ्यां तच्छरीरसंबद्धसर्वात्मनामप्यदष्टोदयोऽव- श्यमङ्गीकर्तव्यः। इयं वार्ता पूर्वमेवोक्ता। तस्माद्व्यापकनानात्माङ्गीकारे एक- स्मिन् शरीरे सर्वेषामप्यात्मनां सुखदुःखभोगापत्तिरपरिहार्या। न तु तथा- स्त्यनुभवः । तस्मात् 'आत्मा व्यापको, नाना, कर्ता, भोक्ता च' इति न्याय- सिद्धान्तो न समीचीनः । (३६०) अन्तःकरणमेव कर्त भोक्त च। तच्चान्त:करणं नाना मध्यमपरिमाणं चेति वेदान्तसिद्धान्तकथनम्-

१. न्यायमतोक्तं व्यापकत्वलक्षणं श्रुतियुक्तिलोकानुभवविरुद्धम् ।

षष्ठस्तरङ्ग: २४५

वेदान्तसिद्धान्ते त्वन्तःकरणमेव कर्तृ भोक्तृ च। तच्चान्तःकरणं नाना। तच्चान्तःकरणं न व्यापकं, नाप्यणु। किन्तु शरीरपरिमाणकम्। दीपप्रकाशवदन्तःकरणं बृहच्छरीरप्राप्तौ विकसति। अल्पशरीरप्राप्तौ सड्कु- चति च। अयमर्थः सिद्धान्तबिन्दौ मधुसूदनस्वामिभिः प्रतिपादितः । यस्यान्तःकरणस्य येन शरीण संबन्धो भवति तस्यान्तःकरणस्य तस्मिन् शरीरे भोगो भवति। अन्तःकरणस्य व्यापकत्वस्वीकारे सर्वशरीराणि सर्वसाधारणानि भवेयुः। भोगोऽपि सर्वेषामापदयेत। अन्तःकरणस्य व्यापकत्वास्वीकारे नैष दोषो भवति। अन्तःकरणस्याणुपरिमाणत्वस्वीकारे शरीरैकदेशेऽन्तःकरणस्य स्थितिर्वाच्या। तथोक्तिरप्यसङ्गता। तथा सति युगपदेव पादे मस्तके च कण्टकवेधे सति द्वयोरपि स्थानयोर्युगपदेवानुभूयमाना पीडा नोपपद्येत। यद्यन्त :- करणमणु तदा तदेकस्मिन् काले एकस्मिन्नेव स्थाने स्यात। ततश्च यस्मिन् स्थानेऽन्तःकरणं स्थितं तत्रैव पीडानुभवो युज्येत। न तु दयोः स्थानयोः युगपदेव पीडानुभवस्य युक्तिरस्ति । तस्मादन्तःकरणं नाणु नापि व्यापकम्। किंतु शरीरसमानपरिमाण- कम्। अतो न कोऽपि दोषः। अणुव्यापकाभ्यां यद्विलक्षणं तन्मध्यमपरि- माणकमिति कथ्यते। (आ. ३६१-३६२) आत्मनो सध्यमपरिमाणत्ववादिमतनिरा- करणम्- (३६१) आत्मनो मध्यमपरिणत्ववादिनैयायिकमतकथनम्- न्यायमते केचन नवीना एवमाहु :- (१) आत्मा नाना, कर्ता, भोक्ता च। न तु व्यापकः । अतो न भोगसाङ्कर्यम्। (२) नाप्यणुरात्मा। अतः उभयत्र कण्टकवेधजन्यपीडानुभवासंभवदोषोऽपि न। किन्तु यथा वेदान्तिमते अन्तःकरणं मध्यमपरिमाणं तथा आत्मापि मध्यमपरिमाणो भवति। तस्मिन्नात्मनि चतुर्दश गुणाः सन्ति। इति। (३६२) पूर्वोक्तमतनिराकरणम्-

१. यथा नानाघटानां व्यापकत्वाङ्गीकारो निष्फलस्तथा प्रतिशरीरं कर्तृभोक्तृ- रूपनानात्मनां व्यापकत्वाभ्युपगमो निष्फलः । अथवा नानान्तःकरणाभ्युपगमेनैव भोगा- साङ्गर्यसिद्धेव्यापकस्यात्मनो नानात्वाङ्गीकारो निष्प्रयोजनः ।

२४६ संस्कृतविचारसागरे

अयमपि पक्षो न समीचीनः । (१) आत्मनः सक्कोचविकास- शालित्वाभ्युपगमे दीपप्रभेवात्मापि विकारी विनाशी च स्यात्। ततश्र मोक्ष- प्रतिपादकशास्त्रस्य मोक्षसाधनानां च वैयर्थ्य भवेत्। (२) मध्यमपरिमाणत्व- मात्मनोऽङ्गीकृत्य संकोचविकासयोरनङ्गीकारे 'आत्मा केन शरीरेण समान- परिमाण:' इत्यत्र निश्चायकप्रमाणाभावः । (३) आत्मनः मनुष्यशरीरसमान- परिमाणत्वाङ्गीकारे, यदा आत्मा हस्तिशरीरमान्नोति तदा कृत्स शरीरे आत्मा न भवेत्। ततश्च यत्र देशे हस्तिन आत्मा नास्ति तत्र पीडानुभवोन स्यात् । (४) यदि हस्तिशरीरसमानपरिमाण आत्मेत्यङ्गीक्रियते, तदा हस्तिशरीरादपि बृहच्छरीरं यदात्मा प्राम्नोति तदा तस्य शरीरस्यैकदेशे पूर्वोक्तरीत्या पीडानुभवो न स्यात्। सर्वेशरीरापेक्षया बृहत्परिमाणकं न कस्यचिदपि शरीरमस्ति। येन समानपरिमाणक आत्मा अभ्युगम्येत। (५) सर्वशरीरापेक्षया विराटच्छरीरं बृहत्। आत्मनो विराटच्छरीरसमानपरिमाणकत्वाङ्गीकारे विरादच्छरीरे सर्व- शरीराणामन्तर्भृतत्वात सर्वेषामात्मनां सर्वैः शरीरैः संबन्धः सिद्धः। ततश्च पूर्वोक्तो दोषोऽवस्थित एव।

किश्च 'यद्स्तु मध्यमपरिमाणं तदनित्यं, शरीरवत्' इति नियमोऽस्ति। तस्मादात्मापि मध्यमपरिमाणत्वादनित्यो भवेत्। वेदान्तसिद्धान्ते त्वन्तःकरण ज्ञानेन नश्यति। तस्मादन्तःकरणमनित्यम। अन्तःकरणस्य मध्यमपरिमाण- त्वाङ्गीकारे न दोषोडस्ति। इत्थं नवीनतार्किकमतमप्यसमीचीनमेव।

(३६३) आत्मनोऽणुपरिमाणत्ववादिमतनिराकरणम्- अन्ये केचन नैयायिका 'आत्मा नाना अणुपरिमाणश्च' इत्याहुः। सापि वार्ता न युज्यते। (१) आत्मा कर्ता भोक्ता चेत्यङ्गीकारे अन्त :- करणस्याणुत्वपक्षे यो दोष उक्तः सोऽन्रापि प्रसज्येत। (२) आत्मा कर्ता भोक्ता चेत्यनङ्गीकारे आत्मनो नानात्वाङ्गीकारो निष्फलो भवति। व्यापकस्यै- कस्यात्मन एव सर्वेशरीरवृत्तित्वाङ्गीकार एव शेयान्।

आत्मनः कर्तृत्वभोक्तत्वानङ्गीकारे नैयायिकस्य स्वसिद्धान्तत्यागोऽपि भवति। ज्ञानसुखदुःखधर्माघर्मादयः आत्मनो धर्मा इत्यणुवादिसिद्धान्तः । तस्मादात्मनोऽणुत्वाभ्युपगमे यस्मिन् शरीरदेशे आत्मा नास्ति स देशो मृतसमानो भवेत्। तत्र पीडाद्यनुभवो न स्यात्।

षष्ठस्तरङ्ग: २४७

(३६४) आत्मनोऽणुत्ववादिन आक्षेपः, तत्समाधा नं,आत्मनो- डणुत्ववाचिश्रुतितात्पर्य च। अथ यद्युच्यते 'यद्यप्यात्मा शरीरस्यैकदेश एव वर्तते। तथापि कस्तूरिकामोदवदात्मनो ज्ञानं कृत्स्नं शरीरं व्यान्नोति। ततश्र कृत्स्ने शरीरे अनुकूलप्रतिकूलयोः संबन्धस्यानुभवो भवतीति'। तदप्ययुक्तमेव। यत्र गुणिद्रव्यमस्ति तत्रैव गुणो वर्तते। तथा आत्मनो ज्ञानमप्यात्मनोऽन्यत्र न स्यात्। कस्तुरिकायाः सूक्ष्मो भागः यावन्तं देश व्याप्नोति तावन्तमेव देशं कस्तूरिकामोदो व्याप्नोति। तस्मात्कस्तूरिका- दृष्टान्तोऽत्र न घटते। अतश्च 'आत्मा अणुः' इति पक्षोऽयुक्त एव। क्वचिच्छूतौ 'आत्मा अत्यन्ताणोरप्यणुः' इति यदुच्यते तदात्मनो दुर्ज्ेयत्वाभिप्रायेणोक्तम्। यथा अत्यन्ताणुवस्तूनां ज्ञानं मन्दद्ष्टीनां पुरुषाणां न संभवति। तथा बहिर्मुखानां पुरुषाणामात्मज्ञानं न भवति। तस्मादणु- समान आत्मा इत्येव श्रुतेस्तात्पर्य; न 'अणुपरिमाण' इति। "महतो महीयान्।" (क. 1-2-20; श्वे. 3-20), "ज्यायानाकाशात्।" "महान्तं विभुमात्मानम्।" (क. 1-2-20), "स एषोऽनन्तोऽपर्यन्तः ।" इत्यादिना बहुषु स्थलेषु श्रुत्यैवात्मनो व्यापकत्वप्रतिपादनात्। तस्मादात्मा नाणुपरिमाणः । एवं च 'आत्मा व्यापको नाना च ।' 'आत्मा मध्यमपरिमाणो नाना च ।' आत्मा अणुपरिमाणो नाना च इत्युक्तयोऽत्यन्तमसङ्गताः । (आ. ३६५-३६७) सिद्धान्तप्रदर्शनम्- (३६५) आत्मा एको व्यापकः। सुखादयोऽन्तःकरणधर्माः अन्तःकरणोपहितात्मनि कल्पिता :- पारिशेष्यात् आत्मा एको व्यापकश्च। आत्मनि धर्माधर्मसुखदुःख- १. "अणोरणीयान् महतो महीयान्।" (क. 1-2-20; श्वे. 3-20.) इति श्रुतेरयमाशय :- (1) पृथिव्यपेक्षया जलं सूक्ष्मं व्यापकं च। (2) जलात्तेज: सूक्ष्मं व्यापक च। (3) तेजसो वायुः सूक्ष्मो व्यापकश्च। (-) वायोराकाशः सूक्ष्मो व्यापकश्च। (5) आकाशान्माया सूक्ष्मा व्यापिका च। (6) मायापेक्षया आत्मा सूक्ष्मो व्यापकश्च। इत्येवं श्रुतिष्वात्मनः सर्वापेक्षया सूक्ष्मत्वं व्यापकत्वं च वर्ण्यते। अयमर्थः उपदेशसाहस्रीग्रन्थे भगवत्पादैरुक्तः । तथा च 'आत्मा अणुः' इत्यङ्गीकारो निष्फलः । २. प्रसक्तानां बहूनां मध्ये इतरनिषेधे सति यदवशिष्यते तद्विषयकनिश्चयः पारिशेष्यमित्युच्य ते। "प्रसक्तप्रतिषेधेऽन्यत्राप्रसङ्गात् शिष्यमाणे संप्रत्ययः" इति (प. चि. 245 शोकव्यारूया)।

२४८ संस्कृतविचारसागरे

बन्घमोक्षाणामङ्गीकारे केषाश्चित् सुखं केषाश्चिद्दुःखं, केषाश्चिद्वन्धः केषा- श्विन्मोक्षश्रेति व्यवहारो न सिद्धयेत्। अतो धर्मादयो बुद्धेर्घर्माः । यद्यपि बुद्धेर्जडत्वात्तत्रापि धर्मसुखादयो न युज्यन्ते तथापि तेषामात्म- धर्मत्वं न संभवतीत्यभिप्रायेण बुद्धिधर्मत्वोक्तिरिति ज्ञेयम्। 'ते बुद्धेर्धर्मा इति नाभिप्रायः । गुहाधिकरणभाष्यानुसारीदं वाक्यम्। तथा च "तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्वम्। अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीतीत्यनश्नन्नन्योSभिपश्यति ज्ञः । तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ इति। सत्वशब्दो जीवः। क्षेत्रज्ञशब्दः परमात्मेति यु च्यते। तन्न। सत्वक्षेत्रज्ञशब्दयोरन्तःकरणशारीरपरतया प्रसिद्धत्वात्। तत्र चैव व्याख्यातत्वात्-'तदेतत्सत्त्वं, येन स्वमं पश्यति। अथ योडयं शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञः । तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ" इति। "नेयं श्रतिरचेतनस्य सत्त्वस्य भोक्तृत्वं वक्ष्यामीति प्रवृत्ता। किन्तर्हि ? चेतनस्य क्षेत्रज्ञस्याभोक्तृत्वं ब्रह्मस्वभावतां च वक्ष्यामीति। तदर्थ सुखादिविक्रियावति सत्वे भोक्तृत्व- मध्यारोपयति। इदं हि कतृत्वं भोक्तृत्वं च सत्बक्षेत्रज्ञयोरितरेतरस्वभावाविवे- ककृतं कल्प्यते। परमार्थेतस्तु नान्यतरस्यापि संभवति। अचेतनत्वात्सत्त्वस्य, अविक्रियत्वाच्च क्षेत्रज्ञस्य। अविद्याप्रत्युपस्थापितस्वभावत्वाच्च सत्त्वस्य सुतरां न संभवति। तथा च श्रुतिः-"यत्र वाऽन्यदिव स्यात्तत्ान्योऽन्यत्पश्येत्" (बृ. 4. 3. 31) इत्यादिना स्वप्नदृष्टहस्त्यादिव्यवहारवदविद्याविषय एव कर्तृ- त्वादिव्यवहारं दशयति। "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत तत्केन कं पश्येत्" (बृ. 4. 5. 15) इत्यादिना च विवेकिन: कतृत्वादिव्यवहाराभावं दर्शयति।" (ब्र. सू. 1. 2.12. सूत्रस्थभाष्यम्) इति। बुद्धिः सुखादयश्चात्मन्यध्यस्ताः। (१) यद्यत्ाध्यस्तं तत्तत्र न पर- मार्थतोऽस्ति। यथा रज्ज्वाद्यध्यस्तं सर्पादि न परमार्थतो रज्ज्वादावस्ति । तथा बुद्धिसुखादिकं नात्मनि विद्यते। (२) अध्यस्तं वस्तु न कस्यचिदप्या- श्रयो भवति। अतो बुद्धिरपि न सुखाद्याश्रयः । परन्तु (१) अज्ञानं शुद्ध- चैतन्येऽध्यस्तम्। (२) अन्तःकरणमज्ञानोपहिते चैतन्येऽध्यस्तम् । (३) अन्तःकरणोपहिते धर्माघर्मौं, सुखदुःखे, बन्धमोक्षौ चेत्येतेऽध्यस्ताः ।

करणस्य धर्मा इति व्यपदिश्यन्ते।

षष्ठस्तरङ्गः २४९

(३६६) धर्मादयोऽन्तःकरणविशिष्टात्मनि न कल्पिता :- धर्मादयोऽन्तःकरणविशिष्टात्मन्यध्यस्ता इति न युज्यते। विशेषण- सहित हि विशिष्टमित्यभिधीयते। धर्मादेरध्यासाघिष्ठानस्यात्मनोऽन्तःकरणं विशेषण मित्यङ्गीकारे अन्तःकरणमपि धर्मसुखादेरघिष्ठानं भवेत्। तन्न युज्यते। मिथ्यावस्तु नाधिष्ठानं भवेत। तस्मादात्मनि धर्माद्यध्यासं प्रत्यन्तःकरणं न विशेषणं भवति। किन्तृपाधिभवति। उपाधेरयं स्वभावः-यः उपाधि: स स्वयं तटस्थः सन् यावति देशे स्वयमस्ति तावति देशे स्थितं वस्तु बोधयति। विशेषणस्यायं स्वभाव :- यत् विशेषणं तत् यावति देशे स्वयमस्ति तावति देशे स्थित वस्तु स्वेन सहैव बोधयति। विशेषणवद्विशिष्टमिति, उपाधिम- दुपहितमिति चोच्यते। इत्थमन्तःकरण विशिष्टस्थितधर्मादेरध्यस्तत्वे यत्र देशेऽन्तःकरणमस्ति तद्देशस्थितचैतन्यभागः अन्तःकरणं चेत्युभयमप्यधिष्ठानं भवेत। तत्रान्तः- करणस्य स्वयमप्यध्यस्तत्वादधिष्ठानत्वं न भवितुमहति। अनेनाभिप्रायेणान्तः- करणोपहिते धर्मादयोध्यस्ता इत्युच्यन्ते। तस्मात् यत्र देशेऽन्तःकरणमस्ति तद्देशस्थितचैतन्यभागमान्रेऽिष्ठानताऽस्ति, अन्तःकरणे नास्ति' इत्युक्ति: समञ्जसा। (३६७) तथैवान्तःकरणमप्यज्ञानोपहिते एवाध्यस्तं नाज्ञानवि- शिष्टे। तथा चाध्यस्तधर्मादीनामधिष्ठानमात्मैव- (१) अध्यासाधिष्ठानत्वं प्रति अन्तःकरणमुपाघिर्भवति। तस्मात्सुख- दुःखादयो बुद्धिधर्मा: कथ्यन्ते। (२) अविवेकातु अन्तःकरणात्मनोरुभयोरपि ते प्रतीयन्ते। तस्मादन्तःकरणविशिष्टप्रमातृघर्मत्वेनोच्यन्ते। तत्र (१) धर्मादयोऽन्तःकरणस्य धर्मा भवन्ति; (२) अथवा अन्तःकरणविशिष्टप्रमातृ- धर्मा भवन्ति; (३) अथवा रज्जुसपवत, स्वन्रपदार्थवत् गन्धर्वनगरवत् नभो- नैल्यवच्च न कस्यचिदपि धर्मा भवन्ति। सर्वथा आत्मनो धर्मा न भवन्ति । यद्यप्यात्मनि तेऽध्यस्तास्तथापि यद्वस्तु यस्मिन्नध्यस्तं भवति तद्वस्तु तस्मिन् परमार्थतो नास्ति। तस्माद्रागद्वेषघर्माघमेसुखदुःखबन्धमोक्षरहितः एको व्यापक आत्मास्ति। अध्यस्तं नाम कल्पितमित्यर्थः । (३६८) आत्मनः सद्गूपत्ववर्णनम्- आत्मा सदूपः । यद्वस्तु ज्ञानेन बाध्यते तत् असदित्युच्यते। यस्य 32

२५० संस्कृतविचारसागरे निवृत्ति: कालत्रयेऽपि न भवति तत् सदित्युच्यते । सर्वपदार्थानां तेषां निवृत्तेश्रात्मा अधिष्ठानम्। यद्यात्मन एव निवृत्तिरभ्युपगम्यते तदा तस्या अधि- ष्ठानान्तरं वाच्यम्। न हि शून्ये निवृत्तिः संभवति। आत्मनस्तन्निवृत्तेश्रा- िष्ठानान्तराभ्युगमे तस्याप्यघिष्ठानान्तरमभ्युपेयं भवेत्। तथा चानव- स्थादोष: प्रसज्येत। किश्चात्मनोऽपि निवृत्तिमङ्गीकुर्वन्तमेवं पृच्छेत्-'यः कोऽप्यात्मनो- निवृत्तिमनुभवति न वा' ? इति। (१) आमनो निवृत्तिरनुभूयते इत्युक्ति- रसङ्गता। योऽनुभवति स एवात्मा स्वस्वरूपं च भवति। तस्य निवृत्ते- र्योऽनुभवः सः स्वमस्तकच्छेदनस्य स्वेनैव योऽनुभवस्ततुल्यो भवेत। तस्मादा- त्मनो निवृत्यनुभवोऽसङ्गतः। (२) अथ यद्युच्यते 'आत्मनो निवृत्तिर्भवत्येव । परं तु सा निवृत्तिर्न केनाप्यनुभूयत' इति। तर्हि 'आत्मनो निवृत्तिर्न भवति' इत्येषोऽर्थः सिद्धः। यद्वस्तु न केनाप्यनुभूयते तद्वस्तु वन्ध्यासुतसमं भवति तस्मादात्मनो निवृत्तिन भवति। अतश्चात्मा सदूपः। (आ० ३६९-३७२) आत्मनश्चिद्रपत्ववर्णनम्- (३६९) आत्मा सर्वार्थप्रकाशक :- आत्मा चिद्रपोऽस्ति। प्रकाशरूपं ज्ञानमेव चिदित्युच्यते। (१) 'अप्रका- शरूप आत्मा' इत्यङ्गीकारे अनात्मजडवस्तूनां प्रकाशः कदापि न भवेत। (२) अन्तःकरणेनेन्द्रियैश्च पदार्थानां प्रकाशकथनं तु न युज्यते। तथाहि, (१) यत्परिच्छिन्नं तत घटादिवत् कार्यम्। अन्तःकरणमिन्द्रियाणि च परिच्छिन्नत्वात्-कार्याणि। (२) देशकालाभ्यां यस्यान्तो भवति तत् परि- च्छिन्नम। (३) यत् कार्ये तत् जडम्। अन्तःकरणमिन्द्रियाणि च जडानि। तैः कस्यापि वस्तुनः प्रकाशो न स्यात। तस्मादात्मैव सवेपदार्थानां प्रकाशकः। अतश्चात्मा प्रकाशस्वरूपः । (३७०) आत्मा प्रकाशरूपो नेत्याक्षेपस्तत्समाधानं च- यदि कश्चिदाचक्षीत-'आत्मा न प्रकाशरूपः । किन्तु जडः ।

१. अलुप्तप्रकाश एव चिदित्युच्यते। चैतन्यस्वरूपस्य ज्ञानस्य लोपो (नाशो) नास्ति। "न हि द्रष्टुर्दृष्टः विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात्।" (बृ. 4.3. 23.) इत्यादिश्रुतेः ।

षष्ठस्तरङ्गः २५१

आत्मनि ज्ञानरूपो गुणोडस्ति। तेन ज्ञानेनात्मानात्मनां प्रकाशो भवति' इति। तमेवं पृच्छेत्-'आत्मनो ज्ञानरूपो गुणः किं नित्य उतानित्य' इति। (१) यदि ज्ञानं नित्यमित्युच्यते तदा आत्मनः स्वरूपमेव ज्ञानमिति सिद्धधति। तथाहि, आत्मनोऽन्यत् सर्वमनित्यमिति नियमः "अतोऽन्यदा- तम्।" (बृ. 3.7.25) "न तु तद्द्वितीयमस्ति " बृ. 4. 3.23-30) इत्या- दिश्रुतिभ्यः । यदि ज्ञानमात्मनो भिन्नमित्यभ्युपगम्यते तदा ज्ञानमनित्यमेव स्यात्। अतो ज्ञानस्य नित्यत्वमभ्युपगम्य तस्यात्मनो भिन्नत्वकथनं न युज्यते। (२) यदि ज्ञानमनित्यमिति कथ्यते तदा घटादिवत् ज्ञानं जंड स्यात्। यदनित्यं वस्तु तज्जडमिति नियमः । अतो 'ज्ञानमनित्यं इति वचनमसङ्गतम्। तस्माज्ज्ञानं नित्यमेव। तच्च नित्यं ज्ञानमात्मस्वरूपमेव। अनित्यत्वाङ्गीकारे कदा- चिदात्मनि ज्ञानं स्यात्कदाचिन्न स्यात। ततश्रात्मनो भिन्नमपि ज्ञानं भवेत। नित्यत्वाङ्गीकारे तन्न भिन्नं भवेत्। यो गुणः स गुणिनि कदाचित्स्यात कदाचिन्न स्यात्। यथा वस्त्रस्य नीलपीतादिगुणः कदाचिदस्ति कदाचिन्नास्ति, तद्त। तस्माद्यो गुणः स आगमापायी भवति। ज्ञानं तु नित्यत्वादागमापायि न भवति। तस्मादात्मनः स्वरूपमेव ज्ञानम्। (३७१) अन्तःकरणाद्यजन्यत्वाज्ज्ञानमनित्यं न भवति- ज्ञानस्यानित्यत्वाभ्युगमे इन्द्रियैर्वाऽन्तःकरणेन वा ज्ञानमुत्पद्यत इति वाच्यम्। तन्न सङ्गच्छते। तथाहि-सुषुप्ताविन्द्रियादीनि न सन्ति। सुखज्ञानं तूत्पद्यते। तन्नोत्पत्तुमहेति। सुषुप्तौ सुखस्य ज्ञानानङ्गीकारे सुप्ो- त्थितस्य 'अहं सुखमस्वाप्सम् इति सौषुप्तसुखस्य स्मरणं न स्यात। यद्दस्तु पूर्वमनुभूतं तस्यैव स्मरणं भवेत्। अननुभूतस्य स्मरणं न स्यात्। सुप्तोत्थितस्य सौषुप्तसुखस्मरणस्य जायमानत्वात् सुषुप्तौ सुखस्यानुभवोऽस्ति। तादृशज्ञानो- त्पादकेन्द्रियादिकं सुषुप्तौ नास्ति। तस्माव्ज्ञानं नित्यम्। ज्ञानं विना न कदाप्यात्मा भवति। तस्माज्ज्ञानमात्मनः स्वरूपम्। यथा औष्ण्यं विना कदाप्यमेरभावादौष्ण्यमसे: स्वरूपमेव । तथा ज्ञान- मप्यात्मनः स्वरूपमेव। य आगमापायी स गुणः । औष्ण्यं ज्ञानं चागमा- पायरहिते। तस्मात्ते क्रमेणाझेरात्मनश्च स्वरूपभूते। यद्वस्तु कदाचिद्वति कदाचिच्च न भवति तदागमापायि भवति।

२५२ संस्कृतविचारसागरे

(३७२) अन्तःकरणवृत्तेरुत्पत्तिविनाशौ स्तः, न ज्ञानस्य- उत्पत्तिविनाशावन्तःकरणवृत्तेर्भवतः। न ज्ञानस्य। (१) आत्मस्वरूप भूत ज्ञानं विशेषव्यवहारहेतुरन भवति। किन्तु ज्ञानसहिता वृत्तिवृत्त्यारूढं व ज्ञानं व्यवहारहेतुः। इयमवच्छेदवादस्य रीतिः। (२) आभासवाते त्वाभाससहितया वृत्त्या व्यवहारो भवति। आभासद्वारा वा साक्षाद्वृत्तिद्वार वा आत्मस्वरूपज्ञानेनैव सर्वव्यवहारः सिद्धयति। ज्ञानं विना तु न कोर्ड व्यवहार: सिद्धयति। इत्थं सर्वप्रकाशकः ज्ञानस्वरूप आत्मेव। तस्मादात्म चिद्रपः । (आ. ३७३-३७६) आत्मा आनन्दस्वरूप :- (३७३) आत्मैव आनन्दस्वरूपः। विषये आनन्दो नास्ति- आत्मा आनन्दस्वरूपोडस्ति। आत्मा यद्यानन्दरूपो न स्यात्तद विषयसंचन्घात्स्वरूपानन्दस्य भान न संभवेत। विषये त्वानन्दो नास्तीति चतुर्थतरङ्ग एव प्रतिपादितम् । विषये यद्यानन्दो भवेत्तदा यस्मिन् विषये कस्यचित्सुखं भर्वति तस्मिन्नेव विषयेऽन्यस्य दुःखमुत्पद्यमानं न घटेत। तथाहि-अगेः स्पर्शे नाझिकीटस्य, सर्पदर्शनेन सर्पिण्याः, सिंहदर्शनेन सिंह्याः आनन्दो भवति अन्येषां पुरुषाणां तु दुःखमेव भवति। तेन्नोपपद्येत यदि विषये आनन्दं भवेत्। सिद्धान्ते तु अगनिकीटस्याझिस्पर्शेच्छा भवति। तदा तस्य चन्चलाय बुद्धौ स्वरूपानन्दमानं न भवति। सिद्धे त्वमिसंबन्धे क्षणमात्रमिच्छा दूरी भवति। तदा निश्चलायां तस्य बुद्धौ स्वरूपानन्दो भाति। अन्येषां पुरुषाण त्वनिसंबन्धेच्छा न भवति, किन्तु पदार्थान्तरसंबन्धेच्छास्ति। सा च पदार्था

१. अग्निकीटः=अग्न्युपजीवी कीटविशेषः । २. यस्मादेकस्मिन्नेव विषये केषांचित्सुखमितरेषां दुःखं च भवति तस्मात् : विषयः नियमेन स्वविषयकेच्छारहितानां स्वविषयकेच्छासहितानामपि पुरुषाणां सुख हेतुर्भवति। किंतु स्वविषयकेच्छासहितानां पुरुषाणां स विषयः स्वप्राध्त्या इच्छाति रस्कारद्वारा अन्तसुखायां वृत्तौ प्रियमोदप्रमोदपर्यायरूपात्मस्वरूपानन्दप्रतिबिम्बस्य निमिः भवति। तस्माद्विषये आनन्दकारणता व्यभिचरति। किश्च विषयप्राप्त्या वा एकान्तदेशर सेवनेन वा जायमानो य इच्छाया अभावः सः प्रतिबिम्बसुखस्य नियमेन कारणं भवति आत्मा यद्यानन्दरूपो न स्यात्तदा अन्तर्मुखायां वृत्तौ य आनन्दो भवति सः भवितुमहति। तस्मादात्मा आनन्दरूपः । अर्यं सर्वप्रकरणनिष्कर्षः ।

षष्ठस्तरङ्ग: २५३

न्तरेच्छा अभिसंबन्धान्न दूरीभवति। तस्माच्चञ्वलेऽन्तःकरणेऽमिसंबन्धादानन्दो न भवति। (३७४) इच्छानिवृत्तौ स्वरूपानन्दभानप्रकारनिरूपणम् । अत्रेयं शङ्का स्यात्-

'अन्तःकरणस्येच्छारूपवृत्तिर विषय प्राप्त्या विनष्टा। निमिच्ताभावान्नान्या वृत्तिरुत्पद्यते। वृरति विना स्वरूपानन्दस्य भान न स्यात्। तस्माद्विषये एवा- नन्दोस्ति· इति।

नैषा शङ्का युज्यते-(१) इच्छारूपान्तःकरणवृत्तिर्नास्तीति सत्यम। सत्यामपीच्छारूपवृत्तौ तत्रानन्दो न प्रकाशेत। इच्छारूपवृत्तिः राजसी। आनन्दप्रकाशः सात्विकवृत्तावेव स्यात्। तथापि वाञ्छितपदार्थ- लाभे सति तादृश विषयस्वरूपं विषयीकरतु ज्ञानरूपा अन्तःकरणस्य या वृत्तिरुदेति सा सात्विकी। "सत्वात् संजायते ज्ञानम्" (भ. गी. 14-1) इति सत्व- गुणाज्ज्ञानमुत्पद्यते इति नियमः । तस्यां सात्विकवृत्तावानन्दो भाति। परं तु सा ज्ञानरूपा वृत्तिबहिर्मुखा। तस्याः पृष्ठभागस्थिान्तःकरणोपहितचैतन्यस्वरूप- नन्दो यस्तस्य ग्रहणं तया वृत्या न स्यात्। तस्मात्तस्यां वृत्तौ विषयोपहित- चैतन्यस्वरूपानन्दो भाति। तच्व विषयोपहितचतन्यमात्मनो न भिन्नम्। तस्मादात्मानन्द एव विषये भातीति कथ्यते। तस्याः ज्ञानरूपवृत्तेरुत्पत्तौ विषयेण सह नेत्रादीनां संबन्धो हेतुः । (२) अथवा विषयज्ञानरूपबहिर्मुखवृत्तेरन्या काचनान्त्मुखी वृत्तिरु- स्यद्यते। तस्यामन्तःकरणोपहितचैतन्यरूपानन्द एव भाति। अयमेवोत्तम- सिद्धान्तः। तादृशान्तमुखवृत्तेरुत्पत्ताविच्छादीनामभाव एव कारणम्। इच्छा- दिरहितस्यैकान्ते स्थितस्योदासीनपुरुषस्य बहिमुखज्ञानरूपा कापि वृत्तिर्नोत्प- घते। आनन्दभानं तु तस्य भवति। तस्मादिच्छादीनामभावरूपनिमित्तेनो- त्पन्नाऽन्तर्मुखा वृत्तिरानन्दं गृह्णातीति सिद्धयति। तस्माद्वाञ्छितपदार्थला- मानन्तरमिच्छादीनां विरहे सति विषयज्ञानानन्तरमन्तर्मुखा वृत्तिरुत्पद्यते। तयाऽन्तःकरणोपहितानन्दो गृद्यते।

१. इयमेकाग्रतायुक्ता सात्विकी वृत्तिः । सैव प्रियमोदप्रमोदवृत्तिरिति वोच्यते।

२५४ संस्कृतविचारसागरे तदिदं स्वरूपानन्दग्रहणं विषयज्ञानं चात्यन्तमव्यवहिततयोत्पद्येते। अत एव 'अहं विषये आनन्दमन्वभवम्' इति भ्रान्तिः पुरुषस्योपजायते। प्रथमपक्षापेक्षया अय पक्ष उत्तमः। विषयज्ञानरूपया वृत्त्या अन्तःकरणो- पहितानन्दस्य प्रकाशो न युज्यते। विषयज्ञानरूपवृत्त्या विषयोपहिता- नन्दस्य भानं यदि स्यात, तदा मार्गस्थितवृक्षादीनां ज्ञानरूपाया वृत्तेरपि सात्विकत्वात् तया वृत्त्याऽपि वृक्षोपहितचैतन्यस्वरूपानन्दस्य भानं भवेत्। तथैव सर्वैरपि ज्ञानैः ज्ञेयोपहितचैतन्यस्वरूपानन्दस्य भानमापद्येत। तस्माद- नात्मवस्तूनां ज्ञानरूपया बहिर्मुखवृत्त्या ज्ञेयोपहितचैतन्यस्वरूपस्यानन्दस्य ग्रहणं न भवति। इत्थं विषयसंबन्धादात्मस्वरूपानन्दस्य भान भवति। आत्मा आनन्द- रूपो यदि न स्यात तदा विषयसंबन्घादानन्दस्य भानं नोपपद्येत। तस्मादात्मा आनन्दरूपोऽस्ति । (३७५) सर्वापेक्षया अतिशयितप्रीतेरास्पदत्वादात्मा आनन्द- रूप :- आत्मसंबन्धिषु (ममतास्पदेषु) वस्तुषु प्रीतिर्जायते। तत्रापि सन्निहि- तेषु पदार्थेष्वधिकं प्रेम भवति। इत्थ बाह्यबाह्यतरादिवस्त्वपेक्षया आन्तरान्तर- तरादिवस्तुष्वधिका प्रीतिर्जायते। तथाहि-(१) परम्परया आत्मनः १. यथा कश्चन श्वा शुष्कास्थिखण्डनेन सज्जातव्रणात्स्वकीयमुखताल्वादिप्रदे- शाद्रुधिरं स्तुतमास्वादयन् रुधिरमिदमस्थिखण्डान्मम लब्धम् इति मन्यते। एवमेव वाञ्छित विषय प्राप्तिरूप निमित्तादिच्छा निवृत्तिद्वारोत्पन्नायामन्तर्मुखवृत्तौ प्रति बिम्बितस्व रूपा- नन्दमनुभवन्नविवेकी अहं विषये आनन्दमनुभवामि इति मन्यते। अनया भ्रान्त्या पुनर- प्यधिकाधिकविषयप्राप्तिनिभित्तं प्रयतते। विवेकी तु पूर्वोक्तम्रान्तेरभावात् निरूपाधिकान- न्दावाप्तये वेदान्तविचारादौ प्रवर्तते। (1) यदपि विषयानुभवकाले य आनन्दो भाति सोऽपि स्वरूपनन्द एव। तथापि श्वदृतिस्थितगोक्षीरवत् निषिद्धत्वात् स विषयानन्दोऽनुपादेयो भवति। किश्चानेक- विक्षेपहेतुत्वाच्च विषयानन्दो हेय:। (2) विषयाभावपूर्वकः विचारादिसाधननिमित्तकः य आनन्दः स तु सुवर्णा- दिपात्रस्थगोक्षीरवत् शास्त्रविहितत्वादुपादेयः । २. 'विषयाकारवृत्त्या विषयोपहितचैतन्यरूपानन्दो भाति' इति प्रथमपक्षादषि 'अन्यया अन्तर्मुखवृत्त्या अन्तःकरणोपहितचैतन्यरूपानन्दो भाति' इति द्वितीयः पक्षः श्रेयान्। अयमेव पक्षः पूर्व चतुर्थतरक्के बर्णितः ।

षष्ठस्तरङ्ग: २५५

स्वसंबन्धिनि पुत्रस्य मित्रे प्रीतिर्भवति। (२) पुत्रमित्रापेक्षया पुत्रेघिका प्रीतिः। (३) पुत्रापेक्षयापि स्थूलसूक्ष्मशरीरयोरघिका प्रीतिः। (४) तयो- मध्ये स्थूलापेक्षया सूक्ष्मदेहेऽघिका प्रीतिः। अन्र पूर्वपूर्वापेक्षया उत्तरोत्तर- मात्मन: सन्निहितम्। तत्न (१) आत्मनः आभासः सूक्ष्मशरीरे भवति, नान्यत्र। अतः आभासद्वारा आत्मनः सूक्ष्मशरीरेण संबन्घोडस्ति, नेतरैः। (२) स्थूलशरीरेण सूक्ष्मशरीरस्य संबन्धोऽस्ति। तस्मात् स्थूलशरीरेण सह सूक्ष्मशरीरद्वारा आत्मनः संबन्धोऽस्ति। (३) पुत्रेण सह स्थूलशरीरद्वारा संबन्घोडस्ति। (४) पुत्रमित्रेण सह पुत्रद्वारा संबन्धोडस्ति। अनया रीत्या उत्तरोत्तरो यः आत्मनः समीपवर्ती तन्राघिका प्रीतिर्भवति। यस्यात्मनः संबन्धात्पदार्थान्तरेषु प्रीतिरुपजायते तस्मिन्नात्मन्येव मुख्या प्रीतिरस्ति। न पदार्थान्तरेषु। यस्मात् पुत्रमित्रे पुत्रसंबन्घादेव प्रीतिर्भवति तस्मात्पुत्रे एव प्रीतिः न पुत्रमित्रे। एवमात्मनोऽत्यन्तसन्निहितेष्वधिकप्रीते- र्जायमानत्वात् सर्वेषामात्मन्येव मुख्या प्रीतिरिति सिद्धम्। सा च प्रीतिरानन्दे (सुखे) दुःखाभावे चोत्पद्यते, नान्यत्र। अन्य- पदार्थेषु या प्रीतिः सा आनन्दोद्देशेनाथवा दुःखाभावोद्देशेनैव भवति। तस्मादानन्दात् दुःखाभावाच्चान्यन्न प्रीतिर्न भवति। तस्मात्सर्वप्रीतिविषयः आत्मा आनन्दरूपो भवति। दुःखाभावोऽप्यात्मरूप एव। कल्पितवस्तुनोऽमावोऽघिष्ठानरूप एव। "अघिष्ठानावशेषो हि नाशः कल्पितवस्तुनः ।" इति वचनात। यथा सर्पस्याभावो रज्जुरूप एव तथा कल्पितदुःखस्याभावोऽपि आत्मस्वरूप एव। इत्थमात्मा आनन्दरूप इति सिद्धम्। (३७६) न्यायमते आनदस्यात्मगुणत्वोक्तिरसङ्गता- न्यायमते आनन्दः आात्मनो गुण इति कथ्यते। तन्न समीचीनम्। तथाहि-(१) आनन्दगुणो यदि नित्यस्तर्हि तस्यागमापायित्वं न घटेत। तस्मादात्मनः स्वरूपमेवानन्दः इति सिद्धयेत्। "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानाद्।" (तै.भृ. 6.) "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म।" (बृ. 3-9-2-7-7.) इत्यादिश्रुतेः । न्यायमते नित्य आनन्दो नास्त्येव। (२) आनन्दो यद्यनित्यस्तदा अनुकूल- विषयेणेन्द्रियाणां संबन्धे आनन्द उत्पद्यत इत्यङ्गीकार्यम्। ततश्र सुषुप्तावा-

२५६ संस्कृतविचारसागरे

नन्दभान न स्यात्। सुषुप्तौ विषयेण सहेन्द्रियाणां संबन्घो नास्ति। तस्मा- दानन्दः नात्मनो गुणः। किन्त्वात्मैवानन्दरूपः । इत्थमात्मा सच्चिदानन्द- रूप इति सिद्धम्। (आ. ३७७-३७८) सच्चिदानन्दाः परस्परं न भिन्ना इति निरूपणम्- (३७७) सच्चिदानन्दानामैक्यं ब्रह्मात्मनोरैक्यं च- सच्िदानन्दा: परस्परमभिन्नाः सन्तः एकरूपा एव भवन्ति। यदि आत्मगुणा: स्युस्तदा परस्परं भिन्ना अपि भवेयुः। तेषामात्मस्वरूपत्वान्न ते भिन्ना भवन्ति। एक एवात्मा निवृत्तिरहितत्वात (नाशरहितत्वात्) 'सन्' इति कथ्यते। जडविलक्षणतया प्रकाशरूपत्वात् चित् इति कथ्यते। दुःख- विलक्षणतया मुख्यप्रीतिविषयत्वादानन्द इति च कथ्यते। यथा उष्णप्रकाश- रूपोडगिभवति तथा सच्चिदानन्दरूप आत्मा भवति। सच्चिदानन्दस्वरूपमेव शास्त्रेषु 'ब्रह्म' गीयते, "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" (तै. ब्र. 1) "प्रज्ञानं ब्रह्म ।" (ऐ. 3-1.) "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म।" (बृ. 3-9-27-7.) "सच्चिदानन्दतेजः कूटस्थं ब्रह्म।" "सत्त्यज्ञानानन्तानन्दपरिपूर्ण सनातन- मेकमेवाद्वितीयं ब्रह्म।" इत्यादिवचनैः। तस्मादात्मा ब्रह्मस्वरूप एव। 'ब्रह्म' इति व्यापकस्य संज्ञा। "वृह बृहि वृद्धौ" इति धातोर्निष्पन्नः ब्रह्मशब्द: यन्निरतिशयं व्यापकं तदाचष्टे। (१) यस्य देशकृतोऽन्तो नास्ति तत् व्यापकमित्युच्यते। तस्मादात्मा यदि ब्रह्मणो मिन्नः स्यात्तदा आत्मा देशकृतान्तवान् स्यात्। यस्य देशकृतोऽन्तोडस्ति तस्य कालकृतोऽप्यन्तो- डस्तीति नियमः । तस्मात्तद्वस्तु 'अनित्यं' भवेत्। यस्य कालकृतोऽन्तोडस्ति तद्वस्त्वनित्यमिति कीर्त्यंते। तस्मादात्मा ब्रह्मणो न भिन्नः । ब्रह्म यद्यात्मभिन्न स्यात्तदा ब्रह्म अनात्मा भवेत। आनात्मभूत घटादिकं जडं भवति। तस्मादात्मनो भिन्नं ब्रह्मापि जंड भवेत। तस्माद् ब्रह्म आत्मनो न भिन्नम्। ब्रह्मस्वरूप एवात्मा । (३७८) उपाधिभेदं विना आत्मनो ब्रह्मणश्च भेदों नास्ति- (१) एकमेव चैतन्यं सर्वप्रपश्चस्य मायायाश्चाघिष्ठानं भवति। तस्मात् तद् ब्रह्मेति कथ्यते। (२) तदेव चैतन्यं अविद्याया व्यष्टिदेहादीनां चाघिष्ठानं भवति। तस्मादात्मेति कथ्यते। (१) तत्पदस्य लक्ष्यं ब्रह्मेति कथ्यते।

षंष्ठस्तरङ्ग: २५७

(२) त्वंपदस्य लक्ष्यमात्मेति कीर्त्यते। (१) ईश्वरसाक्षी तत्पदस्य लक्ष्यो भवति। (२) जीवसाक्षी त्वंपदस्य लक्ष्यो भवति। व्यष्टिसङ्कातो- पहितं चैतन्यं जीवसाक्षी। समष्टिसङ्घातोपहितचैतन्यमीश्वरसाक्षी। यद्यपि जीवस्येश्वरस्य चकत्वं न युज्यते। तथापि जीवसाक्षिण ईश्वरसाक्षिणश्रोपाि- भेदाद्वेदः स्वरूपत एकत्वं चास्ति। यथा मठे स्थितस्य घटाकाशस्य मठाका- शस्य चोपाधिभेदं विना स्वरूपतो भेदो नास्ति। तथा आत्मनो ब्रह्मणश्चो- पाधिभेदं विना भेदो नास्ति। आत्मेति ब्रह्मेति चैकमेव वस्तु। (आ. ३७९-३८१) ब्रह्मरूपस्यात्मनो जन्मरहितत्वप्रतिपा - दनम्- (३७९) आत्मनो जन्म न युज्यते- सोडयं ब्रह्मरूप आत्मा जन्मरहितः। आत्मनो जन्माड्गीकारे सो- Sनित्यः स्यात्। परलोकवादिन आस्तिकस्य नैतदिष्टम्। यद्यात्मा उत्पत्तिना- शवान् तदा प्रथमजन्मनि पूर्वकर्म विनैव सुखदुःखभोगो, भोगं विनैव कृतस्य कर्मणो नाशश्चापद्येयाताम्। तस्मादात्मनः कर्तृत्वभोक्तृत्वाङ्गीकारेSपि जन्म- नाशरहित एव सोऽङ्गीकार्यः । अपि चात्मनो जन्माङ्गीकारे, कारणं विना कस्यचिदपि वस्तुन उत्प- त्यदर्शनात्, आत्मनः कस्माचित् कारणाज्जन्म वक्तव्यम्। तत्तु न सङ्गच्छेत। तथाहि यदात्मनः कारणं तदात्मनो भिन्नमिति वक्तव्यम्। आत्मभिन्नं सर्व- मात्मनि कल्पितम्। तस्मात् तदात्मनः कारणं न भवेत्। यथा रज्जौ कल्पितः सर्पो न रज्जोः कारणं भवति। तथवात्मनि कल्पित वस्त्वात्मनः कारणं न भवेत । (३८०) कल्पिते वस्तुन्यंशभेदोऽस्ति एकस्यां रज्जौ नानापुरुषाणां 'दण्डः, सर्पः, भूच्छिद्र, जलघारा' इति नाना आ्रान्तयो भवन्ति। तस्यां भ्रान्तावंशद्यमस्ति। (१) एकः सामान्येदमंशः, (२) अन्यः सर्पादिविशेषांशः इति। स च सामान्येदमंशः सर्पादिविशेषांशेषु सर्वेषु व्यापकः। अयं सर्पः, अय दण्डः, इदं भूच्छिद्रं, इयं जलघारा इत्येवंरीत्या सर्पादिविशेषांशेषु इदमंशः व्यापकोडस्ति। सोडयं व्यापकः सामान्येदमंशः रज्जुस्वरूपमेव। ताद्ृशसामान्येदमंशस्य ज्ञानमेव आ्रन्तिकारण रज्जुसामान्यांशज्ञानमिति वर्ण्यंते। 33

२५८ संस्कृतविचारसागरे

सोडयं सामान्येदमंशः सत्यः । रज्जुज्ञानानन्तरमपि 'इयं रज्जुः' इतीदमंशस्य प्रतीतिसत्वात्। (१) यथा आ्रान्तिकाले 'अयं सर्पः' इति सर्पादिना सह इदमंशः प्रतीयते; (२) तथा आ्रन्तिनिवृत्त्यनन्तरमपि 'इयं रज्जुः' इति रज्ज्वा सह इदमंशः प्रतीयते। यदीदमंशोऽपि मिथ्या स्यात् तदा सर्पादेरिव भ्रन्तिनिवृत्त्यनन्तरं तस्येदमंशस्यापि प्रतीतिन भवेत्। तस्मात्सर्पादिभ्रान्तौ व्यापक: इदमंशः सत्यः। अधिष्ठानं रज्जुस्वरूपम्। तस्मिन् परस्परव्यभिचारिणः सर्पादयः कल्पिताः । (३८१) सर्वपदार्थेष्वंशपश्चकवर्णनम्- सर्वपदार्थेषु पञ्चांशाः सन्ति। 'नाम, रूप, अस्ति, भाति, प्रियम्' इति पञ्चांशाः । (१) 'घट' इत्यक्षरसमुदायो नाम। (२) पृथुबुभ्नवर्तुल- त्वादिकं रूपम्। (३) 'घटो वर्तते' इति अस्ति। (४) 'घटः प्रतीयते' इति भाति। (५) 'घटः प्रिय' इति प्रियम्। सर्पादिकमपि सर्पिण्यादिकस्य प्रियं भवति। इत्थ सर्वपदार्थेष्वपि पञ्चांशाः सन्ति। तत्र 'अस्तिभातिप्रियात्मक'मंशत्रयं सर्वेपदार्थेषु व्यापकम्। 'नाम-रूपमित्यंश- द्वयं व्यभिचरति। यद्वस्तु क्वचिद्विद्यते, क्वचिच्च न विद्यते तत् व्यभिचारि इत्युच्यते। 'घट' इति नाम 'पृथुबुन्नवर्तुलत्वादि' रूपं च पटे न विद्यते। 'पट' इति नाम 'आतानवितानात्मत्वादि' रूपं च घटे न विद्यते। इत्थं सर्वपदार्थेष्वपि नामरूपांशौ व्यभिचारिणौ। अस्ति-भाति-प्रियमित्यंशत्रयं सर्वात्रानुगतमस्ति। यथा सर्पदण्डादिष्वनुगतेदमंशः सत्यः अघिष्ठानं च भवति तथा सर्वपदार्थेष्वनुगताः 'अस्ति-भाति-प्रियांशाः सत्याः अघिष्ठान- रूपाश्च भवन्ति। सर्पदण्डादिवत् व्यभिचारिनामरूपांशौ कल्पितौ। 'अस्ति- भाति-प्रियांशाः' सच्चिदानन्दरूपा भवन्ति। तस्मादात्मस्वरूपा भवन्ति । इत्थं सच्चिदानन्दरूपे आत्मनि संपूर्णो नामरूपप्रपञ्चः कल्पितः। कल्पितः पदार्थः कोऽपि आत्मनो जन्महेतुर्न भवति। तस्मादात्मा जन्मरहितः । यस्य वस्तुनो जन्म भवति तस्यैव (१) सेत्ता, (२) वृद्धिः, (३) परिणामः, १. 'घटो जायते' इति व्यवहारहेतुर्जन्म। 'घटो जातः' इति व्यवहार- हेतुः अस्तितारूपो विकारः। अयमेव विकारः प्रकटतेति सन्तेति चोच्यते। एवमेव जातस्य लब्धसत्ताकस्य शिशोः बाल्ययौवनादिप्राप्तिरूपा वृद्धि:। ततः वार्घक्य- प्राप्तिरूप: परिणामः। ततो रोगादिना कार्श्यरूपोऽपक्षयः। ततो मरणरूपो नाशश्चेति षड्भावविकारा झेयाः ।

षष्ठस्तरङ्ग: २५९

(४) अपक्षयः, (५) विनाशः, इतीतरे पञ्च विकारा भवन्ति। आत्मनो जन्माभावात तदुत्तरभाविनः पञ्च विकार न भवन्ति। इत्थमात्मा जन्मादि- षड्भावविकाररहित इति सिद्धम्। (३८२) आत्मनोऽसङ्गत्ववर्णनम्- आत्मा असङ्गोऽस्ति। सङ्गो नाम संबन्धः । स च संबन्धः सजा- तीयविजातीयस्वगतपदार्थेः सह भवति। घटस्य घटान्तरेण संबन्धः सजातीयेन संबन्घो भवति। घटस्य पटेन संबन्धः विजातीयेन संबन्धो भवति। स्वगता नामावयवाः । ततश्र पटस्य तन्तुभिः संबन्धः स्वगतेन संबन्धो भवति। (१) यदि द्वावथवा अनन्ता आत्मानो भवेदुस्तदा सजातीयेनात्मना संबन्धो भवेत्। आत्मा च एक एव। तस्मात्सजातीयेनात्मना आत्मनः संबन्धो नास्ति। (२) आत्मनो विजातीयः अनात्मा। अनात्मा च मरीचिकोदक- वदात्मनि कल्पितः । तेन कल्पितेन सहात्मनः संबन्धो न घटेत। न हि मरीचिकोदकेन भूमे: संबन्धोऽस्ति। यदि संबन्धः स्यात्तदा मरुभूमिस्तेनोद- केनार्द्रीक्रियेत। यथा मरीचिकोदकेन मरुभूमेः संबन्धो नास्ति तथा आत्मनि कल्पितेन विजातीयेनानात्मना आत्मनः संबन्धो नास्ति। (३) आत्मनो यद्यवयवाः स्युस्तदा आत्मनः स्वगतेन संबन्धो भवेत। आत्मा नित्यः । तस्मा- त्निरवयवः । तस्मात् स्वगतेन संबन्धो नास्ति। इत्थं सजातीयविजातीय- स्वगतसंबन्धः आत्मनो नास्ति । तस्मादात्मा असङ्ग: ।

हे सोम्य! इत्थं सच्चिदानन्दब्रह्मस्वरूपः जन्मादिविकाररहितः असङ्गश्रात्माडस्ति। स एव त्वमसि। एवं 'अहं कः ?' इति प्रथम- प्रश्नस्योत्तरमुक्तम् । (आ. ३८३-३८७) अस्य संसारस्य कर्ता कः ? इति द्वितीय- प्रश्नस्योत्तरम्- (३८३) जगतः कर्तेश्वर इति वर्णनम्- 'जगतः कर्ता कः' इति द्वितीयप्रश्नस्येदानीमुत्तरमुच्यते। व्यापकचैत- न्यमाश्रित्य तदेव विषयीकुर्वाणा मायैव सदसद्विलक्षणात्यद्भुतशक्तिरूपाज्ञान- मित्युच्यते। तस्मादज्ञानाञ्जगेत उत्पत्तिभङ्गौ भवतः। उत्पतिभङ्गयोः कथनेन स्थितिरपि गृहीता भवति। अनेनायमर्थः सिद्धयति-(1) मायायुक्तं

२६० संस्कृतविचारसागरे

चैतन्यमीश्वर इति वर्ण्यते। (2) स चेश्वैरो जगदुत्पत्तिस्थितिमङ्गानां हेतुभवति, इति। अनयोत्तया 'जगतः कोऽपि कर्ताडस्ति वा, अथवा स्वयमेव जगदु- त्पन्नम्" इति प्रश्नस्य, 'जगतः कर्ता कश्चन जीवो वा अथवेश्वरः' इति प्रश्नस्य चोतरं वर्णित भवति । (आ. ३८४-३८५) ईश्वरः सर्वज्ञः सवेशक्तिमान् स्वतन्त्रश्चेति वर्णनम्। (३८४) ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वादिविशेषणानि- जगतः कर्तेश्वरः। जगत् स्वयं नोत्पन्नम्। कर्तारं विना यदि जग- द्धवेत्तदा कुलालमन्तरेणापि घटो जायेत। अतो जगतः कर्ता कश्िदस्ति। (1) स च कर्ता सर्वज्ञः । यो यस्य कार्यस्य कर्ता सः तत्कार्य तदुपादान.

१. जगतः कारणविषये नाना वादा: सन्ति। (1) असत्कारणवादिनो जगतः कारणं नास्तीति, (2) केचन जगतः कारणमभाव इति, (3) अपरे शून्यमिति, (4) नैयायिका: परमाणव इति, (5) केचन काल इति, (6) चार्वाका: स्वभाव इति, (7) मीमांसका अदृष्टमिति, (8) प्रत्यक्षवादिनो यदच्छेति, (9) प्रत्यक्षप्रमाणवादिनः पृथिव्यादितः पृथिव्यादिपश्चभूतानीति, (10) साङ्कथाः प्रकृतिरिति, (11) योगिनो हिरण्यगर्भरूपासज्पुरुष इति, (12) इतरे कालादियंयोग इति, (13) केवन परि- णामिपुरुषो जीव इति, (14) परे ब्रह्मेति च बहवो बहुधा जगतः कारणं वर्णयन्ति। अत्रैकैकस्मिन्नपि पक्षे दोषोऽस्ति। तथाहि- (1) जगतः कारणाभावे घटोऽपि कारणं विनोत्पद्यंत, अतः प्रत्यक्षविरोधोSकारण- वादे दोत: । (2) अभावस्य कारणत्वे आभावाद्गावोत्पत्तिरिति प्रत्यक्षविरोध एवं दोषः । (3) शून्यस्य कारणत्वे बीज विनापि धान्योत्पत्यापत्तिरित्यसंभवी दोषः । (4) निरवयवानां जडानां च परमाणूनां संयोगोऽसंभावित इति पर्माणुकारणवादे दोष: । (5) कालस्य सदा सत्वेऽपि सर्वकार्यणिां सर्वदोत्पत्तेरदर्शनात् कालस्य कारणतवार्स- भवो दोषः । (6) वन्ध्यायां वीर्यसंबन्धेऽपि तस्य वीर्यस्य गर्भोत्पादकत्वाभावदर्शनात् स्वमाबो न कारणम्। (7) अदृष्टस्य कारणत्वेऽस्मात्कारणादिदमेव कार्यमुत्द्यते इति निथयो न स्थान। (8) यहच्छायाः कारणत्वे पृथिव्यादिभूतेभ्यो जगदुत्पत्तिर संभाबिता स्यान। (9) जडपृथिव्यादीनि स्वयमेव कारणापेक्षाणि भवन्ति। तस्मात्तानि स्वयं कारणानि न भवेयुः ।

षष्ठस्तरङ्ग: २६१ कारणं च ज्ञात्वैव करोति। तस्माज्जगतः कर्तापि जगत्तदुपादानकारणं च ज्ञात्वैव जगदुत्पादयति। इत्थं यस्माज्जगतः कर्ता जगत्तदुपादानकारणं च जानाति तस्मात्स सवेज्ञः । स जगतः कर्ता सर्वशक्तिमांश्। अल्पशक्ति- भिर्जीवैरस्य नगतः सृष्टिमनसाप्यचिन्त्या। अतोऽद्भुतस्य जगतः कर्ता अद्भुतशक्तिमान्। इत्थं जगतः कर्ता सर्वशक्तिमान्। स स्वतन्त्रश्ञ। योऽल्पशक्ति: स पराधीनो भवति। सर्वशक्तिमांस्तु न पराधीनो भवति। तस्मादयं स्वतन्त्रः । इत्थं च जगतः कर्ता सर्वज्ञः, सर्वेशक्तिमान् स्वतन्त्रश्च। तमेव ईश्वर इति वर्णयन्ति। (३८५) अल्पज्ञत्वादिधर्मविशिष्टो जीवो न जगतः कर्ता- योऽल्पज्ञः अल्पशक्तिमान् पराधीनश्च स जीव इत्यभिधीयते। यद्यप्यल्पज्ञत्वादयो जीवे परमार्थतो न सन्ति। तथाप्यविद्याकृतमिथ्याभूत- किश्चिज्जञत्वादयो जीवे प्रतीयन्ते। अतस्ते किश्चिन्ज्ञत्वादयो जीवे व्यपदि- शयन्ते। अविद्याकृतकिश्चिज्ज्ञत्वादिभ्रान्तिरेव जीवत्वनिमित्तम्। सा चाल्पज्ञत्वादिभ्रान्तिरीश्वरे नास्ति। किन्तु मायाकृतसर्वज्ञत्वादयः ईश्वरे सन्ति। अयमर्थः सविस्तरमुत्तरत्र प्रतिपादयिष्यते। एवं च जगतः कर्ता न जीवः । किन्त्वीश्वर एव। (३८६) ईश्वरो व्यापको नित्यश्र- स चेश्वरो नैकदेशमात्रे वतते। किन्तु सर्वत्र व्यापकोऽस्ति। ईश्वरः एकदेशमात्रे वर्तत इत्यङ्गीकारे स ईश्वरोऽनित्यो भवेत्। यस्य देशतोऽन्तोऽस्ति तस्य कालतोऽप्यन्तोऽस्तीति नियमात्। यदनित्यं तत कर्तृजन्यमिति नियमा- दीश्वरस्यानित्यत्वे तस्यापि कश्चन कर्ता अङ्गीकर्तव्यो भवेत। ईश्वरस्य कर्ता कश्चिदस्तीत्येतन्न घटते। तथाहि-

(10) जडा प्रकृति: स्वयं न प्रवर्तेत। (11) यदि पुरुषोऽसङ्गः स कथ कारणं भवेत्। (12) कालादयो जडाः । तस्मान्न कारणानि। (13) जीवो न कारणमिति मूल एव वर्णयिष्यते। (14) निर्विकारं ब्रह्म च न कारणं भवेत्। इत्थं प्रदर्शितेषु चतुर्दशस्वपि मतेषु दोषोऽस्ति । 'मायाविशिष्टं ब्रह्म कारणम्' इति मते तु नास्ति दोष: कोऽपि।

२६२ संस्कृतविचारसागरे

(१) ईश्वरस्येश्वर एव कर्तेत्यङ्गीकारे आत्माश्रयदोषः स्यात । स्वयमेव क्रियायाः कर्ता (आश्रयः) स्वयमेव क्रियायाः कर्म (विषयः) च यदि भवति तदा आत्माश्रयदोषः । यथा कुलालः क्रियायाः कर्ता घटश्च कर्म तथा सर्वत्र क्रियायाः कर्ता कर्म च भिन्नावेव। न तु तयोरेकत्वमस्ति। तथा चेश्वरस्योत्पत्तौ तस्यैव कतृत्वकर्मत्वयोरभ्युपगमे आत्माश्रयदोषः सुस्थिरः। कर्म नाम कार्यम्। कार्यस्य विरोधी दोषः । आत्माश्रयश्च कार्यस्य विरोधी। तस्मतसदोषो भवति। तस्मादीश्वरस्यान्यः कर्ता अङ्गीकर्तव्यः । (२) स च द्वितीयः कर्ता प्रथमकर्तेव कर्तृजन्यो वाच्यः। सच द्वितीयकर्तु: कर्ता द्वितीयकर्तुर्भिन्नो वाच्यः । प्रथमकर्ता य ईश्वरः स एव द्वितीयकर्तुः कर्तेत्यङ्गीकारे अन्योन्याश्रयदोषः। (३) तस्मातृतीयकर्ता कश्चनाङ्गीकार्यः। तस्य तृतीयकर्तुः कर्ता द्वितीय- कर्तेत्यङ्गीकारे पुनश्चान्योन्याश्रयदोषः । प्रथमकर्तेत्यङ्गीकारे चक्रिकादोषः । चक्रभ्रमणवत् (१) प्रथमकर्ता द्वितीयकर्तृजन्यः (२) द्वितीयकर्ता तृतीय- कर्तृजन्यः, (३) तृतीयः प्रथमजन्यः, (४) स प्रथमकर्ता पुनरपि द्वितीय- जन्यः इत्येवंरीत्या कार्यकारणभावभ्रमणसंभवात्। चक्रिकास्थले सर्वेषां परस्परसापेक्षत्वान्न किञ्चिदपि सिद्धयेत्। अन्योन्याश्रयस्थले दयोः परस्परा- पेक्षाडस्ति। एकस्य सिद्धिं विनाऽन्यस्य सिद्धिन भवति।

(४) तस्मात् यथा (१) कुलालस्य कर्ता न स्वयमेव भवति। किन्तु तस्य पितैव भवति तथा प्रथमकर्तुरीश्वरस्य अन्यः कर्ता वाच्यः । (२) कुला- लस्य पिता न स्वपुत्राज्जातः । किन्त्वन्यस्मादेव पितुर्जातः । तथा द्वितीय- कर्तापि न प्रथमकर्तुर्जातः किन्त्वन्यस्मादेव कतुर्जातो वाच्यः। (३) कुला- लस्य पितामहः न कुलालात, न वा कुलालस्य पितुर्जातः। किन्तु चतुर्थात् (यः कुलालस्य प्रपितामहः तस्मात्) जातः। (४) तथव तृतीयकर्ता न प्रथमकर्तुन वा द्वितीयकर्तुरुत्पन्नः । किन्तु चतुर्थात्कतुरुत्पन्नो वाच्यः । तस्य चतुर्थस्य कर्तुरन्यः पश्चमः कर्ताडङ्गीकर्तव्यः। एवमनवस्थादोषो भवति। अनवस्था नाम धारा=प्रवाहः। कर्तुर्धाराया अङ्गीकारे 'जगतः कर्ता अयमेव' इति निश्चयो न स्यात् । यस्य कस्यचित् जगतः कतृत्वेनाङ्गीकारे युक्तिर्नास्ति। युक्ततभाव एव विनिगमनाविरह इत्युच्यते।

षष्ठस्तरङ्ग: २६३

अन्ये केचिदेवमाहुः-'धारायाः क्वचिद्विश्रान्त्यङ्गीकारे यस्मिन् कर्तरि घाराया अन्तोऽङ्गीक्रियते स एव जगतः कर्तेत्यङ्गीकर्तुमुचितम्। ततः पूर्व- तना: सर्वे कर्तारो निष्फलाः । अयमेव प्राग्लोप इति कथ्यते।' कर्तृधारा- विश्रान्त्यवधिभूतकर्तुः प्राम्भाविनामभावः प्राग्लोप इत्युच्यते। एवश्चेश्वरस्य देशतोऽन्तवत्वाभ्युपगमे तस्योत्पत्तिरङ्गीकार्या भवेत्। ईश्वरस्योत्पत्यङ्गीकारे च आत्माश्रयादिदोषा आपतन्ति। तस्मादीश्वरस्य देशतोऽन्तो नास्ति। किन्त्वीश्वरो व्यापकः । अत एव नित्यश्च। (३८७) ईश्वरस्य जीवस्य च स्वरूपतो भेदाभाव :- तस्य व्यापकस्येश्वरस्य जीवस्य च स्वरूपतो नास्ति भेदः । किन्तू- पाधिना भेदोऽस्ति। अवच्छेदवादे मायाविशिष्टचैतन्यमीश्वर इत्युच्यते। अविद्याविशिष्टचैतन्यं तु जीव इति। आभासवादे मायया आभासेन च विशिष्टं चैतन्यमीश्वर इति वर्ण्यते। आभाससहिताविद्याविशिष्टचतन्यं जीव इति च। आभासवादे आभाससहिताविद्यायाः आभाससहितमायायाश्च भेदो- डस्ति। तथैवावच्छेदवादे अविद्याया मायायाश्च भेदोडस्ति। स्वरूपतश्चैतन्यस्य भेदो नास्ति। बिम्बप्रतिबिम्बपक्षे अज्ञानगतचैतन्यप्रतिबिम्बो जीवः । बिम्ब- चैतन्यमीश्वरः। अस्मिन् पक्षेऽपि चैतन्यस्य स्वरूपतो नास्ति भेदः। किन्त्वेक- स्मिन्नेव चैतन्ये जीवत्वेश्वरत्वे कल्पिते। अयमर्थोडग्रे ४५१-४५६ आवर्तेषु कथयिष्यते। तथा च जगतः कर्ता सर्वज्ञः सर्वशक्तिमान् स्वतन्त्रश्रेश्वर एव। स चेश्वरो व्यापकः । तस्य जीवस्य च विशेषणमात्रेण भेदः । स्वरूपतो नास्ति भेदः । 'जगतः कर्ता कः' इति द्वितीयप्रश्नस्यैवमुत्तरमुक्तम्। (आ. ३८८.४१९) 'मोक्षस्य कारणं किम्?' इति तृतीय- प्रश्नस्योत्तरम्- (३८८) मोक्षस्य साधनं ज्ञानमेव- 'मोक्षस्य साधन किं ज्ञानम्, अथवा कर्म, अथवोपासन, अथवोभयं? इति प्रश्नस्येदानीमुत्तरमुच्यते। मुक्ते: साघनं न कर्म। नापि ध्यानं (उपा- सनं)। किन्तु ज्ञानमेव। आत्मनि बन्घो यदि सत्यः स्यात्तदा तन्निवृत्तिरूपो मोक्षो ज्ञानेन न भवेत्, किन्तु कर्मणोपासनने वा भवेत्। बन्श्च आत्मनि न सत्यः, किन्तु रज्जुसर्पवन्मिथ्या। तस्य मिथ्याबन्धस्य निवृत्तिरधिष्ठानज्ञानेनैव भवेत्। कर्मणोपासनेन वा न निवर्तेत। यथा रज्जौ सर्पः कयापि क्रियया

२६४ संस्कृतविचारसागरे न दूरीभवति। किन्तु रज्जुज्ञानेनैव दूरीभवति तथा आत्माज्ञानात्प्रतीयमानो बन्घस्तत्कारणभूतमज्ञानं चात्मनो ज्ञानेनैव निवर्तेयाताम्। (आ. ३८९-३९२) कर्मोपासनयोर्मोक्षसाधनत्वाभाव :- (३८९) कर्मोपासनयोः फलमनित्यम्; ताभ्यां नित्यो मोक्षो न सिद्धयति- (1) मोक्षो यदि कर्मणः फलं स्यात्तदा मोक्षोऽनित्यो भवेत। तथाहि-कृष्यादिकर्मणां फलमन्नादिकमनित्यं भवति। यज्ञादिकर्मणां फलं स्वर्गादि कमप्यनित्यम्। "तदथा कर्मजितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्य- जितो लोक: क्षीयते।" (छा. 8.1.6.) "परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन" (मु. 1.2.12.) इत्यादिश्रुतिभिः कर्मफलस्यानित्यत्वं वर्णितम्। मोक्षस्य कर्मफलत्वाङ्गीकारे सोऽनित्यो भवेत्। तस्मान्मोक्षो न कर्मण: फलम् । मोक्षः उपासनफलमित्यङ्गीकारेऽपि सोऽनित्य एव स्यात्। उपासन- मपि मानसं कमव। क्मफलस्यानित्यत्वनियमात् मोक्षः उपासनरूपकर्मणोऽपि न फलम्। (३९०) पश्चविधमपि कर्मफलं मुमुक्षोरनपेक्षितम्- कर्म कुर्वतस्तेन कर्मणा उत्पत्तिः, आप्तिः, विकारः, संस्कारो, नाश- श्रेति पञ्चविधं फलं जायते। उत्पत्तिः=पदार्थस्योत्पत्तिः आप्ति := पदार्थस्य प्राप्तिः। विकार := पदार्थस्य पूर्वरूपपरित्यागेन रूपान्तरप्राप्तिः, संस्कारः= पदार्थगतमलनिवृत्तिरूपः, पदार्थ गुणाधानरूपश्चेति द्विविधः । नाशः=पदार्थ- स्य ध्वंसः, इति क्मजन्यफलस्य पश्च प्रकारा भवन्ति। एषां मध्ये किमपि फलं मुमुक्षुविषये न घटते। अतश्च मुमुक्षुर्ज्ञानसाघनश्रवणादावेव प्रवर्तते न कर्मणि। यथा कुलालस्य कर्मणा तस्य घटोत्पत्तिरूपं फलं सिद्धयति तथा मुमुक्षो: कर्मणा मोक्षोत्पत्तिरूपं फलं न सिद्धयति। सर्वानर्थनिवृत्ति: परमानन्दप्राप्तिश्र हि

"भावनाजं फलँ यत्स्यात् यच्ब स्यात्कर्मणः फलम्। न तत् स्थास्न्विति मन्तव्यं पण्यस्त्रीगमनं यथा ॥' (बृ. वा.) "भावनाजं फलं यत्स्यात् यच्च स्यात्कमण: फलम् । न तत् स्थास्न्विति मन्तव्यं द्रविडेष्विव सन्तम् ॥' (नै. सि. 3-93.) "अविरोधितया कम नाविद्यां विनिवर्तयेत्। विद्याऽविद्यां निहन्त्येव तेजस्तिमिरसङ्गवत् ॥"

षष्ठस्तरङ्ग: २६ मोक्षः। यथा रज्ौ सर्पनिवृत्तिर्नित्यसिद्धा तथात्मनि दुःखनिवृत्तिरपि नित्ये- सिद्धा। आत्मा परमानन्दस्वरूपः। तस्मात्परमानन्दप्रापतिरपि नित्यसिद्धा। इत्थं स्वभावसिद्धस्य मोक्षस्य कर्मणोत्पत्तिन युज्यते। यद्दस्तु प्रागसिद्धं तद्वस्तु कर्मणोत्पद्येत। प्रागेव सिद्धस्य वस्तुन उत्पत्तिर्न कर्मणा भवेत। (३९१) वेदान्तश्रवणमपि न मोक्षस्योत्पत्तये- वेदान्तश्रवणमपि न मोक्षोत्पत्तये श्रुतम्। किन्तु "नैवास्ति किञ्चि- त्कर्तव्यं नित्यमुक्तचिदात्मनः " इत्येतदर्थज्ञानायैव श्रवणम्। ईदृशज्ञानोत्पति- मात्रेण 'ममास्ति किश्चित्कर्तव्यम्' इति भ्रन्तिर्निवतते। वेदान्तश्रवणादनन्तर- मपि यस्य कर्तव्यताप्रतीतिरस्ति स न तैत्ववित्। अनेनैव कारणेन नित्य- निवृत्तानर्थनिवृत्तिर्नित्य प्राप्तानन्द प्राप्तिश्च वेदान्तश्रवणस्य न फलमिति सुरेश्वरा- चारयैनैष्कर्म्यसिद्धौ निरूपितम्। तस्मान्मोक्षस्योत्पत्तिरूपं कर्मणः फलं मुमुक्षोन युज्यते। (३९२) मुमुक्षुणा काङक्षितानि पदार्थनाश-पदार्थप्राप्ति-पदार्थ- विकार-पदार्थसंस्काररूपाणि फलान्यपि न सन्ति- यथा दण्डप्रहाररूपकर्मणा घटनाशरूपं फलं भवति तथा मुमुक्षोः कर्मणा कस्यचिदपि पदार्थस्य नाशरूपं फलं युज्यते। अन्यपदार्थानां नाशो न मुमुक्षो: काङक्षितः, किन्तु बन्धनाश एव काङ्क्षितः । स च बन्ध आत्मनि नास्ति। किन्तु मिथ्या आत्मनि प्रतीयते। सा च मिथ्याप्रतीतिः कर्मणा न नश्येत्। आत्मयाथार्थ्यज्ञानेनैव मिथ्याप्रतीतिर्नश्येत्। तस्मान्मुमुक्षों: पदार्थनाशरूपं कर्मसाध्यं फलं नास्ति। १. यथा रजौ व्यावहारिकसत्ताकसर्पस्याभावरूपा सर्पस्य निवृत्तिर्नित्यसिद्धा तथात्मनि परमार्थसत्ताककार्यसहिताज्ञानरूपामर्थस्यात्यन्ताभावरूपा तस्य निवृत्तिरपि नित्य- सिद्धा। २. यथा विस्मृतकण्ठचामीकरस्य प्राप्तिर्यथावा गरहे गूढनिहित निधे: प्राप्ति- नित्यसिद्धा तथा निजस्वरूपस्य धरमानन्दस्य प्राप्तिः सर्वेषां नित्यसिद्धा। ३. "ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः । न किश्चिदषि कर्तव्यमस्ति चेन्न स तत्ववित्॥ विज्ञातब्रह्मतत्वस्य यथापूर्व न संसृतिः । अस्ति चेन्न स विज्ञातब्रह्मभावो बहिर्मुखः ॥" ४. पूर्वरूपं त्यक्ता अन्यरूपप्राप्तिर्विकारः। स एव विक्रिया परिणाम इति चोच्यते। 34

२६६ संस्कृतविचारसागरे यथा गमनारूपकर्मणा ग्रमप्राप्ति: फलं भवति तथा मुमुक्षो: कर्मणा मोक्षपराप्तिरूपफलं न भवति। नित्यमुक्तस्यात्मनो मोक्षपाप्तिरूपफलवर्णनं न युक्तम्। यस्य बन्घोऽस्ति तस्य मोक्षप्राप्तिर्वर्णयितुं शक्यते। आत्मनि बन्घा- भावात् मोक्षप्राप्तिरूपं फलमपि मुमुक्षो: कर्मणा न सिद्धयति। यथा पाकरूपकर्मणा तण्डुलस्य ओदनात्मकरूपान्तरप्राप्तिरूपविकार: पाचकस्य फलं सिद्धयति तथा मुमुक्षोः कर्मणा विकाररूपफलमपि न युज्यते, निर्विकारत्वादात्मनः । यः आत्मनि प्रथमं बन्घमङ्गीकृत्य पश्चान्मोक्षदशायां चतुर्भुजत्वादिविलक्षणरूपप्राप्तिमङ्गीकरोति तस्य मते अन्यरूपप्राप्तिरूपविकारः मुमुक्षो: कर्मण: फलं भवेत्। तादशान्यरूपप्राप्तिरात्मनो नाङ्गीक्रियते। तस्मात् कर्मणा विकाररूपफलसिद्धिरपि मुमुक्षोर्नास्ति। (१) यथा वस्त्रस्य क्षालनरूपकर्मणा मलनिवृत्तिरूपः संस्कारो भवति तथा मलनिवृत्तिरूपसंस्कारोऽपि मुमुक्षो: कर्मणो न फलम्। अन्यस्य मलनि- वृत्ति: मुसुक्षो: कर्मणा न वाञ्छिता। किन्त्वात्मनो मलनिवृत्तिरेव वाल्छि- तेति वक्तव्यम्। नित्यशुद्धे आत्मनि च मलं नास्ति। तस्मान्मलनिवृत्तिरूप- संस्कारो न घटते। अन्तःकरणगतपापरूपमलस्य निवृत्ति: कर्मफलमित्युक्तिर्यद्यपि सत्यैव तथापि विचार्यमाणे शुद्धान्तःकरणो यो मुमुक्षुस्तस्यान्तःकरणे न पापमस्ति । तस्मात् पापरूपमलस्य निवृत्तिरूपः संस्कारोऽपि मुमुक्षुकर्मणो न फलम्। अज्ञानस्य मलत्वेऽपि, तस्यात्मवृत्तित्वेऽपि तस्य निवृत्तिः कर्मणा न संभवति। यतोऽज्ञानस्य ज्ञानमेव विरोधि न कर्म। तस्मान्मुमुक्षोः कर्मणः मलनिवृत्तिरुपसंस्कारी न फलम्। (२) यथा कौसुम्भजले मज्जनरूपकर्मणा वस्त्रे रक्तवर्णरूपगुणोलत्तिरूप: संस्कार: फलं भवति तथा मुमुक्षोः कर्मणा गुणोत्पत्तिरूपसंस्कारोऽपि न सिद्ध यति। अन्यत्र गुणोत्पत्तेरवर्ण यितुमयुक्तत्वादात्मन्येव गुणोत्पत्तिवर्णनीया। निर्गुणे च तस्मिन् गुणोत्पत्तिर्न घटते। तस्मान्मुमुक्षोर्गुणोत्पत्तिरुपसंस्कारोऽपि कर्मणः फलं न संभवति। इत्थं पश्चविधमेव कर्मण: फलम्, नान्यत्। तत् पश्चविधमपि कर्मफल मुमुक्षुविषये न घटते। तस्मान्मुमुक्षुः कर्म परित्यज्य ज्ञानसाघनश्रवण एव पवर्तते।

षष्स्तरङ्ग: २६७ उपासनमषि मानसं कर्मैव! तस्मात्तन्निराकरणे पृथग्युक्तिर्नोक्ता । एवं च केवलं कर्म वोपासनं वा न मोक्षकारणं, किन्तु ज्ञानमेव मोक्षकारणम्। (आ. ३९३-३९६) कर्मोपासने ज्ञानस्य मोक्षस्य च साधने इति वादिनामाक्षेपा :- (३९३) कर्मोपासनसहितमेव ज्ञान मोक्षसाधनमिति कैचित- केचन कर्मोपासनाभ्यां सहितमेव ज्ञानं मोक्षसाघनमिति वर्णयन्ति तत्र युक्ति दृष्टान्तमप्याहुः।

(१) द्ृष्टान्त :- यथा आकाशे पक्षी एकेन पक्षेण न गन्तुं शक्रोति। किन्तु द्वाभ्यामेव पक्षाभ्यां गमनं भवति। तथा ज्ञानरूपेणकेन पक्षेण मोक्षलोको न गन्तुं शक्यः । किं तु ज्ञानकर्मभ्यामेव गन्तुं शक्यः। उपासन- सहितं कम एक: पक्षः। ज्ञानं द्वितीयः पक्षः। उपासनस्य मानसकर्मत्वा- त्कर्मोपासने मिलित्वा एक: पक्षो भवति। (३९४) कर्मोपासने साक्षान्मोक्षसाधने इत्यपरे- (२) अन्यो दृष्टान्त :- सेतुदर्शनात् सत्यस्य पापस्य नाशो भवति। सेतुदर्शनं च प्रत्यक्षरूपं ज्ञानम्। तच्व ज्ञानरूपं सेतुदर्शनं श्रद्धाभक्तिसहित- गमनादिनियममप्यपेक्षते। श्रद्धादिरहितपुरुषस्य सेतुदर्शनात्फलासिद्धिरिति शास्त्रसिद्धान्तात्। यथा सेतुदर्शनरूपं प्रत्यक्षज्ञानं स्वफलपापनाशोत्पतौ श्रद्धा- नियमादिकमपेक्षते तथा ब्रह्मज्ञानमपि मोक्षरूपफलोत्पत्तौ कर्मोपासनादिकम- पेक्षते।

केवलज्ञानेन मोक्षः सिद्धयतीत्यङ्गीकुर्वाणोऽपि कर्मोपासने ज्ञानस्य साधने इति मन्यते। तथाहि शुद्धे निश्चले चान्तःकरणे ज्ञानमुदेति।

१. प्राचीनवृत्तिकारो भर्तृप्रपश्चः (ब्रह्मसूत्राणां टीकाकर्ता) समुच्चयवादी। तदनु- सारिणामयं पक्षः । अत्रेद ज्ञेयम्-समसमुच्चयः क्रमसमुच्चयश्चेति समुच्चयो द्विविधः। अमिहोत्रा- दिकर्मणां श्रवणादेश्च युगपदेवानुष्ठानं समसमुच्चयः । अन्तःकरणशुद्धयर्थ विविदिषासिद्धि- पर्यन्त नित्यकर्मानुष्ठेयम्। सिद्धायां तु विविदिषायां कर्म सन्यस्य श्रवणादिना ज्ञान संपादनीयमिति क्रमसमुच्चयः । तत्र समसमुचयस्त्याज्यः । क्रमसमु्नयो ग्राह्म इति सर्ववेदतात्पर्यम्। तत्र तत्र खण्ड़नमपि समसमुच्चयस्यैव न कमसमुच्चयस्य।

२६८ संस्कृतविचारसागरे

तच्चान्तःकरणं शुभकर्मणा शुद्धयति। उपासनेन निश्चलीभवति। इत्थमन्तः- करणस्य शुद्धिनैश्चल्यसंपादनद्वारा कर्मोपासने ज्ञानसाधने इत्यङ्गीकृतम्। (३९५) कर्मोपासने परम्परया मोक्षस्यापि साधने इत्यन्ये- यथा कर्मोपासने ज्ञानसाघनत्वेनाङ्गीकृते तथा ज्ञानफलमोक्षसाघने इत्यप्यङ्गीकतुमुचितम्। अत्र दृष्टान्त :- यथा जलस्य सेचन वृक्षम्यो- त्प्चि प्रति वृक्षफलस्योत्पर्ति प्रति च साधनं तथा कर्मोपासने ज्ञानोत्पति प्रति ज्ञानफलमोक्षस्योत्पत्ति प्रति च साघने भवतः । न च ने स्थितस्य वृक्षस्य फलं जलसेचन विनाप्युत्पद्यते इति वाच्यम्। तत्रापि वृक्षस्य मूले भूमिस्थजलेन संबन्धोऽस्ति। तेन जलेन वृक्षस्य फलमुत्वद्यते। जलसंबन्धाभावे वृक्ष: शुष्येत्। फलमपि नोत्पद्येत। तस्मात्कर्मोपासने ज्ञानस्य ज्ञानफलमोक्षस्य च साधने।

एवं च कर्म, उपासनं, ज्ञानं चेति त्रीण्यपि मोक्षस्य साधनानि। तस्माज्ज्ञान्यपि कर्माण्यनुतिष्ठेदेव। (३९६) समुत्पन्नज्ञानसंरक्षणार्थमपि कर्मोपासने अपेक्षिते- अथवा कर्मोपासने समुत्पन्नं ज्ञानं संरक्षितुं हेतूभवतः। ज्ञानी कर्मो- पासने त्यजति चेत्तदा यथा जलसंबन्धाभावे प्ररूढोऽपि वृक्षः शुष्यति, तथा ज्ञानिन उत्पन्नमपि ज्ञानं विनश्येत्। तथाहि शुद्धेऽन्तःकरणे ज्ञानमुत्पधते। शुभकर्मणामकरणे ज्ञानिनः पापं भवेत्। उपासनाकरणे ज्ञानिनश्चित पुनरपि चाञ्चल्यं भजेत। तस्मिन्नशुद्धे चश्चले चान्त:करणे, शुष्कभूम।वुत्पन्नवृक्षवत्, ज्ञानं नावस्थितं भवेत्। अपरो दृष्टान्त :- यथा परिमार्जनप्रोक्षणादिसंस्कारैः शुद्धिमापा- दिते स्थाने वेदाध्ययनशाली ब्रह्मचारी निवसति। येन केनापि कारणेन तस्मिन् स्थाने अशुद्धिमापादिते स तत्र न तिष्ठति, किन्तु तत् स्थान परित्य- जति। तथा कर्मोपासनादित्यागेनाशुद्धिं चाश्चल्यं च प्राप्ेऽन्तःकरणे ज्ञानं न तिष्ठेत। तस्मात कर्मोपासने ज्ञानसंरक्षणहेतू भवतः । तथा च कर्म, उपासन, ज्ञानं चेति त्रीणि मोक्षकारणानीत्यङ्गीकारे कर्मोपासने ज्ञानसंरक्षणहेतुभूते केवलं ज्ञानं मोक्षस्य हेतुरित्यङ्गीकारे च ज्ञानिना कर्मोपासने अनुष्ठेये एव। अयं समुच्चयवाद इत्युच्यते।

षष्ठस्तरङ्ग: २६९

(आ. ३९७-३९९) कर्मोपासनयोर्ानेन सह विरोध इति पूर्वोक्ताक्षेपाणां समाधानम्- (३९७) कर्म ज्ञानस्य विरोधि- सोडयं समुच्चयवादो न समीचीनः। येषां देहातिरिक्तात्मज्ञानं नास्ति तेषां कर्म न संभवति। जन्मान्तरे भोगाय हि कर्मानुष्ठीयते। देहस्त्वभनिना दह्यते। तस्मादेहेन जन्मान्तरभोगो न सिद्धयति। तस्मात् देहाति- रिक्तात्मज्ञानं कर्मणो हेतुः। तस्य देहभिन्नस्यात्मनः कर्तृत्वभोक्तत्वज्ञानमपि कर्मणो हेतुः । 'अहं पुण्यपापयो: कर्ता। तयोः कर्मणोः फलं मम भविष्यति' इति ज्ञानं यस्यास्ति स एव कर्म करोति। ज्ञानी त्वात्मानमेवं न जानाति। किन्तु 'पुण्यपापसुखदुःखादिरहितासङ्गब्रह्मरूप एवात्मास्ति' इति वेदान्तजन्यं ज्ञानं ज्ञानिनोऽस्ति। इदं च ज्ञान कर्मणो न हेतुः, प्रत्युत कर्मणो विरोधि। तस्माज्ज्ञानिनि कर्म न संभवति। किश्च कर्तुः कर्मफलस्य च भेदज्ञानं कर्मणो हेतुः। स कर्ता कर्म- फलं च ज्ञानिन: स्वात्मनो भिन्नतया न प्रतीयेते। ज्ञानिनः सर्वमात्मस्व- रूपेणैव प्रतीयते। तस्मादपि ज्ञानिनः कर्म न संभवति। भाष्यकारैर्ज्ञांनिनः कर्माभावो नानाप्रकारैः प्रतिपादितः । कर्मणो ज्ञानस्य च फलतोऽपि विरोधोऽस्ति। तस्मादपि ज्ञानकर्मणोः समुच्चयो न युज्यते। (१) कर्मणः फलमनित्यः संसारः। (२) ज्ञानस्य फलं नित्यो मोक्षः । (३९८) आत्मनि जात्याद्यध्यासः कर्महेतुः। ज्ञानिनस्तद- भावश्र- आत्मनि जात्याश्रमावस्थानामध्यासः कमहेतुः। तत्तज्जात्याश्रमावस्था- नामनुरूपतया भिन्नभिन्नकर्माणि शास्त्रेषु विहितानि। तस्माज्जात्यादीनामध्यासः कर्महेतुः । यद्यपि नात्याश्रमावस्था देहस्यैव धर्माः । कर्मिणश्च 'देहे आत्म- बुद्धिर्नास्ति, किन्तु सः देहभिन्नमेवात्मानं कर्तारं मन्यते' इति पूर्वमुक्तम्। १. ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः वर्णा एव जातय इत्युच्यन्ते। ब्रह्मचर्यगाईस्थ्यवान- प्रस्थसन्यासाः आश्रमा;। बाल्यकौमारयौवनवार्धक्यान्यवस्था;।

२७० संस्कृतविचारसागरे

तस्मादात्मनि जात्याश्रमावस्थानां प्रतीति: कर्मिणोऽपि न युज्यत एव। तथापि कर्मिणो देहव्यतिरिक्तस्यात्मनोऽपरोक्षज्ञानं नास्ति। किन्तु शास्त्र- जन्यपरोक्षज्ञानमस्ति। देहे आत्मज्ञानमपरोक्षमस्ति। यदि कर्मिणः देशाति- रिक्तस्यात्मनोऽपरोक्षज्ञानं स्यात तदा तज्ज्ञानं देहे अपरोक्षात्माज्ञानस्य विरोधि भवेत्। परोक्षज्ञानस्यापरोक्षज्ञानेन विरोधो नास्ति। तस्मात्। देहभिन्न- कर्त्रात्मज्ञानं देहात्मज्ञानं चेति दयमप्येकस्यैव युज्यते। अत्र दृष्टान्त :- शिलादार्वादिनिर्मितमृर्तौ शास्त्रजन्यं परोक्षमीश्वर- ज्ञानमस्ति। शिलादिज्ञानमप्यपरोक्षमस्ति। तयोर्ज्ञानयोर्नास्ति विरोधः । एकस्यैव पुरुषस्य द्वे अपि बुद्धी भवतः । रज्जौ यस्य सर्पभिन्नत्वज्ञानमपरोक्षं जायते तस्यापरोक्षसर्पभ्रान्तिर्निवर्तते। अनेन चापरोक्षत्रान्तेरपरोक्षज्ञानेनैव विरोध: परोक्षज्ञानेन न विरोध इति नियमः सिद्धः । तस्माद्देहभिन्नस्यात्मनः परोक्षज्ञानं देहे अपरोक्षात्मज्ञानं चकस्य युज्यते। तदिदं ज्ञानद्वयमपि कर्महेतुः। आत्मा देहभिन्नोऽपि कतृरूपः इति ज्ञानं कर्महेतुः। तच्चात्मनः कर्तृरूपेण ज्ञानं भ्रान्तिः। विदुषस्तु सा आ्रन्तिर्नास्ति। तस्माद्विदुषो नास्ति कमाधिकारः । देहे अपरोक्षात्मबुद्धिर्यदि स्यात्तदा देहधर्मजात्याश्रमावस्थाः प्रतीयेरन्। सा च देहात्मबुद्धिर्विदुषो नास्ति। किन्तु ब्रह्मरूपेणात्मनोऽपरोक्षज्ञानमस्ति। तस्माज्जात्याश्रमवस्थाभ्रान्त्यभावादपि विदुषो न कर्माधिकारः । 'अहमुपासको देव उपास्यः' इति बुद्धयोपासनं सिद्धयति। विदुष- स्तृपास्योपासकभावप्रतीतिर्नास्ति। 'मे देहादिसङ्कातः देवस्य देहादयश्च स्वन्वत कल्पिताः । चैतन्यमेकमेवास्ति' इति विदुषो निश्चयः। अतश्च ज्ञानस्योपासनस्य च विरोधः ।

(३९९) आकाशे पक्षिपतनद्ृष्टान्तोऽत्र न युज्यते- पक्षिणो द्वावपि पक्षौ एककाले एव स्तः । तस्मान्न तयोः परस्पर- विरोध: । ज्ञानस्य कर्मोपासनाभ्यां विरोधोऽस्ति। तस्मादेककालावस्थान न तयोः संभवति । (आ. ४००-४१३) मोक्षमुद्दिश्य ज्ञानस्य कर्मोपासनयोरपेक्षा- भाव :-

षषस्तरङ्ग: २७१ (४००) सेतुदर्शनदृष्टान्तः प्रकृते न युज्यते- मोक्षं प्रति ज्ञानस्य कर्मोपासनयोः साहाय्यविषये प्रदर्शितः सेतुदर्शन- दृष्टान्तो न सङ्गच्छते। सेतुदर्शनं न दृष्टफलस्य हेतुः, किन्त्वदष्टफलस्यैव हेतुः। यत् फलं प्रत्यक्षेण प्रतीयते तत्फलं प्रत्यक्षफलमित्युच्यते। यथा भोजनस्य फलभूता तृप्तिः प्रत्यक्षा तद्वत् । तस्माद्भोजनं दृष्टफलस्य हेतुः । तथा सेतुदशनेन न किश्चिदपि प्रत्यक्ष फलं प्रतीयते। किन्तु पापस्य नाशरूप फलं शास्त्रेणाधिगम्यते। यत् प्रत्यक्षेण न प्रतीयते तददृष्टफलमित्युच्यते। तस्मात् यथा यज्ञादिकर्म स्वर्गाद्यदष्टफलस्य हेतुः तथा सेतुदर्शनमपि पाप- नाशरूपादृष्टफलस्य हेतुः। योऽदष्टफलहेतुः तस्य स्वफलोत्पादने यावती सामग्री सहायतया शास्त्रेण चोदते, तावत्या सामग्रया सहित एव स फलस्य हेतुर्भवति। नतु स केवलो हेतुभवति। अत एव श्रद्धानियमादिसहितमेव सेतुदर्शनं पापनाशरूपफलहेतुः। श्रद्धानियमादिरहितं न फलहेतुः। सेतु- दर्शनेन प्रत्यक्षं किमपि फलं न दृश्यते। केवलं शास्त्रात् तत्फलमवगम्यते। शास्त्रं च श्रद्धानियमादिसहितमेव सेतुदशनं पापनाशकमित्याह। केवलसेतु- दर्शनेन फलोत्पत्तौ न किश्चिदपि प्रमाणमस्ति। तस्मात्सेतुदर्शनं स्वफलोत्पत्तौ श्रद्धाभक्तिनियमा दिकमपेक्षते। (४०१) ज्ञानफलस्य मोक्षस्य नित्यप्राप्तत्वाज्ज्ञानस्य कर्मोपा- सनापेक्षाभाव :- तमोनिवृत्तौ दीपप्रभावत स्वफलोत्पत्तौ ब्रह्मविद्या कर्मोपासने नावेक्षते। ब्रह्मविद्याया: फलमपि स्वर्गादिवद्यदि लोकविशेषरूपाद्ृष्टफलं स्याद्। यदि च शास्त्रं तस्य लोकविशेषस्य केवलब्रह्मविद्यया अप्राप्यत्वं कर्मोपासनसहित- तब्रह्मविद्याप्राप्यत्वं च बोधयेत्तदा ब्रह्मविद्यापि सेतुदर्शनवत स्वफलोत्पत्तौ कर्मो- पासने अपेक्षेत। न हि ब्रह्मविद्याफलरूपो मोक्षः स्वर्गादिवल्लोकविशेषरूपा- दृष्टफलम्, किन्तु मोक्षो नित्यप्राप्तः। बन्घस्तु भ्रान्त्या प्रतीयते। तस्या भ्रान्ते- निवृत्तिरेव ब्रह्मविद्याया: फलम्। केवलया ब्रह्मविद्यया तस्या भ्रान्तेर्निवृत्तिर- स्माकं (ब्रह्मविदां ज्ञानिनां) प्रत्यक्षा। रज्जुज्ञानात् सप्रान्तेर्निवृत्तिर्यथा सर्वेषां प्रत्यक्षा तद्वत्। तस्मादघिष्ठानज्ञानस्य फलं भ्रन्तिनिवृत्तिरूपं द्ृष्टमेव फलम्।

१. रावणवधाय लङ्कां गन्तुं श्रीरामचन्द्रेण रामेश्वरमारभ्य लक्कापर्यन्तं समुद्रे सेतुर्बद्धः । सोऽन्र सेतुर्विवक्षितः ।

२७२ संस्कृतविचारसागरे दृष्टफलस्योत्पत्तिः यावत्या सामग्रया साध्यतया प्रत्यक्षेण प्रतीयते तावती सामग्री दृष्टफलस्य हेतुरित्युच्यते। यथा तुरीतन्तुवेमादिभिः पटस्योत्पत्तिः प्रत्यक्षेति तुरीतन्तुवेमादिकं पटस्य हेतुः। यथा च केवलभोजनेन तृप्तिरूपं फलं प्रत्यक्षमिति केवलभोजनमेव तृप्तिहेतुः। यथा वा केवलाघिष्ठानज्ञानात् भ्रान्तिनिवृत्ति: प्रत्यक्षेण प्रतीयत इत्यघिष्ठानज्ञानमेव भ्रान्तिनिवृत्तर्हेतुः। यथा रज्जुज्ञानं भ्रान्तिनिवृत्तौ नान्यदपेक्षते तथा बन्घभ्रान्तेरधिष्ठानभूतनित्यमुक्ता- त्मज्ञानमपि बन्धभ्रान्तिनिवृत्तौ कर्मोपासने नापेक्षते। (४०२) केवलं ज्ञानमेव मोक्षसाधनमिति शास्त्रवचनमपि :- ज्ञानफलस्य मोक्षस्य स्वर्गादिवल्लोकविशेषत्ववर्णनेनादृष्टरूपत्वाङ्गीकारे वेदवाक्यविरोध: स्यात। "न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन् ब्रम्मा- प्येति।" (बृ. 4.4.6.) "अत्र ब्रह्म समश्नुते" इत्यादिश्रुतयो ज्ञानिनः प्राणा न कमपि लोकं गच्छन्तीति वर्णयन्ति। मोक्षस्य लोकविशेषरूपत्वाङ्गीकारे स्वर्गादिवन्मोक्षोऽनित्यः स्यात्। मोक्षस्य लोकविशेषरूपत्वाङ्गीकारेऽपि केवलज्ञानेनैव मोक्षप्राप्तिरङ्गीकतया। श।स्त्रप्रतिपादितोऽर्थः शास्त्रानुसारेणैवाङ्गीकर्तव्यः । शास्त्रं च 'मोक्ष: केवल- ज्ञानेनावाप्यते' इत्याह। "भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिध्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे॥" (मु. 2-2-8) "यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तौ भविष्यति ॥" (इने. 6-20) "तमेव विदित्वाSतिमृत्युमेति।" (श्वे. 3. 8.) "तरति शोकमात्मवित् ।" (छा. 7-3-1.) "तमेवं विद्वानमृत इह भवति।" इति। "ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः। ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः ॥' इति॥

१. 'तुष्यतु दुर्जनः' इति न्यायेन, सिद्धान्ती मोक्षस्य लोकविशेषरूत्वान्गीकारेऽपि स ज्ञानं विना न सिद्धयतीत्याह। दुर्बलः पुरुषः प्रबलस्य स्वशत्रोः प्रथम स्वप्रहारं प्रत्यव- काशं दत्वा पश्चात्तं मारयति। एष एव दुर्जनतोषन्याय इत्युच्यते।

षछ्ठस्तरङ्गः २७३

तस्मात केवलं ज्ञानं मोक्षहेतुः। कर्मोपासनज्ञानानि त्रीणि न मोक्षकारणानि। (४०३) कर्मोपासने ज्ञानस्य साधने न मोक्षस्य :-

वृक्षदृष्टान्तोऽप्यसङ्गत :- पूर्वपक्षिणा प्रदर्शितो वृक्षदृष्टान्तोऽसङ्गतः । यद्यपि जलसेचनं वृक्ष- स्योत्पत्तौ रक्षणे च हेतुस्तथापि फलोत्पत्तौ न हेतुः। तथाहि वृद्धो यो वृक्ष- स्तस्य जलसेचनं रक्षणायैव न फलाय। जलेन पुष्टो यो वृक्षः स फलहेतुरिति सत्यम्। न तु जलसेचनं फलोत्पति प्रति हेतुः। एवमेव कर्मोपासने ज्ञानो- त्पत्तौ हेतूमवतः, न तु मोक्षे। तस्माज्ज्ञानोत्पत्तेः प्रागेवान्तःकरणस्य शुद्धये चाश्चल्यनिवृत्तये च कर्मोपासने अनुष्ठेये। ज्ञानोत्पत्तेरनन्तरं मोक्षनिमितं न ते अनुष्ठेये। ज्ञानोत्पत्तेः पूर्वमप्यन्तःकरणे यावत्पर्यंत मलविक्षेपौ स्तस्तावत्पर्य- न्तमेव ते अनुष्ठेये। यस्यान्तःकरणं शुद्धं निश्चलं च जातं स जिज्ञासुः श्रवणविरोधिनी कर्मोपासने त्यजेदेव। विविदिषासन्यासं कुर्यादिति यावत्। "आरुरुक्षोर्मुनेरयोंगं कर्म कारणमुच्यते। योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणसुच्यते।।" (भ. गी. 6. 3.) "जिज्ञासायां संप्रवृत्तो नाद्रियेत्कर्मचोदनाम् । चित्तस्य शान्तये कर्म न तु वस्तूपलब्धये।।" वस्तुसिद्धिर्विचारेण नान्यथा कर्मकोटिभिः । तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ।"

इत्यादिवचनेभ्यः । शमः=सन्यासः । मलं नाम पापम्। तच्चा- शुभवासनाया हेतुः। यावत्पर्यन्तं मलमस्ति तावत्पर्यन्तमशुभवासनाऽस्ति। यदाडशुभवासना नोदेति तदा मलाभावो निश्चेयः । अन्तःकरणस्य चाश्चल्यै- काअथे ह्यनुभवसिद्धे। तस्मादुत्तमजिज्ञासोर्विदुषो विषये कर्मोपासने निष्प्रयोजने।

(४०४) कर्मोपासने न ज्ञानरक्षणे उपयुज्येते, ज्ञानविरोधि- त्वात्तयोः। यदुक्तम् ज्ञानरक्षणनिमित्तं कर्मोपासने अनुष्ठेये। यथा 35

२७४ संस्कृतविचारसागरे

जलेनोत्पन्नो वृक्षो जलेन रक्ष्यते। जलसंबन्घाभावे वृद्धोऽपि वृक्षः शुष्यति, तथा कर्मोपासनाभ्यामुत्पन्नं ज्ञानं कर्मोपासनाभ्यां रक्षितं भवति। यदि ज्ञानी कर्मोपासने न कुर्यातदा पुनरप्यन्तःकरणमशुद्धं चश्चलं च भवेत्। शुष्कभूमौ वृक्ष इवाशुद्धे चञ्चले चान्तःकरणे पूर्वोत्पन्नमपि ज्ञानं नश्येत्। तस्माव्ज्ञानवानपि कर्मोपासने अनुतिष्ठेत्' इति। तन्न युज्यते-आभास- सहिते अथवा चैतन्यविशिष्टेऽन्तःकरणे 'अहमसङ्गं ब्रहैवास्मि' इति या वृत्तिरुदेति सैव वेदान्तस्य फलरूपं ज्ञानम्। तच्च कर्मोपासने विना स्वयमेव नश्यति। अथवा चैतन्यस्वरूपे ज्ञाने लीनं भवति। अथ यद्यच्यते-'स्वरूपभूत ज्ञानं नित्यम्; तस्मात्तस्य नाशो वा रक्षणं वा न युज्यते। परं तु वेदान्तफलभूत ब्रह्मविद्यारूपं ज्ञानं कर्मोपासना- म्यामुत्पद्यते। कर्मोपासनपरित्यागे उत्पन्नापि ब्रह्मविद्या नश्यति। तस्मात्तस्यपि रक्षणाय कर्मोपासने ज्ञानिनाप्यनुष्ठेये' इति। तदपि न संभवति। (१) सकृदुत्पन्नया अन्तःकरणस्य ब्रह्माकारवृत्त्या तत्क्षणे एवाज्ञानभ्रान्त्योर्नाश- रूपं फलं सिद्धयति। अज्ञानभ्रान्त्योर्नाशानन्तरं पुनरपि वृत्तेः संरक्षणे नास्त्युपयोगः । (२) कर्मोपासनाभ्यामन्तःकरणवृत्तेः संरक्षणमप्ययुक्तमेव। तथाहि-कर्मोपासनयोरनुष्ठाने क्रियमाणे कर्मोपासनसामग्रीविषयकवृत्तिरूपं ज्ञानमेव भवेत। न तु ब्रह्मज्ञानम्। वृत्त्यन्तरोत्पत्तौ प्रथमा वृत्तिर्नावतिष्ठेतेति नियमात्। तस्मात्कर्मोपासने ज्ञानरूपवृत्त्युत्पत्तौ परम्परया हेतू भवतः । उत्पन्नवृत्तेस्तु विरोघिनी ते। तस्मात्कर्मोपासनाभ्यां ज्ञानरक्षणं न युज्यते। (आ. ४०५-४०६) ज्ञानिनः पापचाश्चल्ययोस्भावात्तस्य कर्मो- पासने अनुपयुक्ते- (४०५) शुभकर्मत्यागेनाशुभकर्मानुष्ठानेन वा ज्ञानिनः पापा- संभव :- यदुक्तं 'ज्ञानिनः कर्मत्यागेन पापं सभवेत्। इति। तदयुक्तम् । तथाहि, (१) शुभकर्मत्याग: पापहेतुर्न भवति। किन्तु निषिद्धकर्मानुष्ठानमेव पापहेतुः। भाष्यकारादिभिशयमर्थो बहुधा प्रतिपादितः। तस्मात्कर्मत्यागेन पापं न संभवेत्। (२) ज्ञानिनः सर्वप्रकारः पापारसभव एव। तथाहि-

९. "नासतो विद्यते भाव: ।" (भ. गी. 2. 16) "कथमसतः सजायेत।, (छा. 6.2-2.) इत्यादिवचनेभ्यो नाभावाद्धावोत्पत्तिः संभवति।

षष्ठस्तरङ्ग: २७५

पुण्यपापे तदाश्रयान्तःकरणं च परमार्थतो न सन्ति। "अतोऽन्यदार्तम्।" (बृ. 3-7-23) "न तु तद्द्वितीयमस्ति।" (बृ. 4-3-23-3) "यत्र नान्य- त्पश्यति।" (छा. 7-2-41) इत्यादिश्रुतिभ्यः । अविद्यया तानि मिथ्या प्रतीयन्ते। साडविद्या मिथ्याप्रतीतिश्च ज्ञानवतो न स्तः। तस्माच्छुमकर्म- त्यागेनाशुभकर्मानुष्ठानेन वा ज्ञानिनः पापं न संभवेत्। "अहं ब्रह्मेति विज्ञानात्कल्पकोटिशतार्जितम्। सश्चितं विलयं याति प्रबोधात्स्वप्रकर्मवत् ।। यत्कृतं स्वम्नवेलायां पुण्यं वा पापमुल्बणम्। सुप्तोत्थितस्य किं तत्स्यात् स्वर्गाय नरकाय वा ॥" "पुण्यानि पापानि निरिन्द्रियस्य निश्चेतसो निर्विकृतेर्निराकृतेः। कुतो ममाखण्डसुखानुभूते- ज्रूते ह्यनन्वागतमित्यपि श्रुतिः ॥ हयमेघसहस्त्रा- ण्यथवा कुरुताद्ब्रह्महतिलक्षाणि। परमार्थविन्न पुण्यै- ने च पापैः स्पृश्यते विमलः ॥" इत्यभियुक्तोक्तेः । (४०६) जीवन्मुक्तानन्दस्य ब्रह्माकारवृत्तिरेव कारणं, अतोऽपि ज्ञानिनः कर्मोपासने नापेक्षिते- अत्राय सिद्धान्त :- मन्दं दृढं चेति ज्ञानं द्विविधम्। (१) संशयादि- सहितं ज्ञानं मन्दम्। (२) संशयादिरहिंत ज्ञानं दृढम्। दृढज्ञानवतः किश्चिदपि कर्तव्यं नास्ति। सकृदुत्पन्नं संशयादिरहितमन्तःकरणवृत्तिरूपं ज्ञानमेवाविद्यां निश्शेषं नाशयति। आलोक इव तमः । तस्य वृत्तिरूपज्ञानस्य नाशेऽपि सम्यज्ज्ञाते आत्मनि भूयोऽपि भ्रान्तिर्नोदेति। भ्रान्तिकारणाविद्यायाः सकृदुत्पन्नज्ञानेनैव नष्टत्वात्। तस्मात् भ्रान्तेरविद्यायाश्चाभावात् पुनरपि वृत्ति- ज्ञानोत्पत्तौ किश्चिदपि प्रयोजन नास्ति। जीवन्मुक्तानन्दस्यानुवृत्तिसिद्धये यदि कश्चिद्वृत्तिज्ञानस्यावृत्तिमपेक्षते, तदा स भूयोभूयो वेदान्तार्थमनुचिन्तयतु। वेदान्तार्थानुसन्धानबलेनैव

२७६ संस्कृतविचारसागरे ब्रह्माकारा वृत्ति: पुनः पुनरुदियात्। कर्मोपासनाभ्यां ब्रह्माकारा वृत्तिर्न जायेत। अन्तःकरणस्य शुद्धिनैश्चल्यसंपादनद्वारैव कर्मोपासने ज्ञाने उपयुज्येते, नान्येन प्रकारेण। विदुषोऽन्तःकरणे तु पापचाञ्चल्ये न स्तः। अविद्या हि रागद्वेषादि- द्वारा पापचाश्चल्ययोः कारणं भवति। सा चाविद्या ज्ञानेनैव नश्यति। तस्माद्विदुषः पापचाञ्चल्ययोरभावात् कर्मोपासनाभ्यां नास्त्युपयोगः । (४०७) ज्ञानिनाप्यन्तःकरणचाञ्चल्यनिवृत्तये उपासनमनुष्ठेय- मित्याक्षेपस्तत्समाधानश्च-

यावत्कालपयेन्तमन्तःकरणमस्ति तावत्कालपर्येन्तं रागद्वेषादयो ज्ञानिनोऽपि सर्वथा न नश्येयुः। ताभ्यां रागद्वेषाभ्यां ज्ञानिनोऽप्यन्तःकरणं चाश्चल्यमा- पद्येत। तस्माच्चाञ्चल्यनिवृत्तये ज्ञानिनाप्युपासनमवश्यमनुष्ठेयम्। यद्प्यन्तः- करणचाश्चल्येन ज्ञानिनो विदेहमोक्षस्य काचिदपि हानिर्नास्ति तथापि चञ्चलेऽन्तःकरणे स्वरूपानन्दमान न स्यात्। ततश्रान्तःकरणचाश्चल्यं जीवन्मुक्तेर्विरोघि। तस्माज्जीवन्मुक्यानन्दसिद्धयेऽन्तःकरणस्य चाश्चल्य- निवृत्त्थमुपासनं ज्ञानिनाप्यनुष्ठेयमेव' इति। तन्न सङ्गच्छते-यद्यपि हढ- बोधो यस्यान्तःकरणेडस्ति तस्य समाधिविक्षेपावुभावपि तुल्यावेवेति तेन विदुषाऽन्तःकरणनैश्वल्यसंपादानार्थ न कोऽपि प्रयत्नः कर्तव्यः। तथापि विदुषः प्रवृत्तिनिवृत्ती प्रारब्धाधीने। प्रारब्धं कर्म प्रतिप्राणि विलक्षणम्-(1) जनकादेरिव केषाश्चिद्विदुषां प्रारब्धं भोगहेतुर्भवति। यस्य प्रारब्धं भोग- हेतुस्तस्य प्रारब्धकमवशाद्भोगेच्छा भोगसाधनसंपादने प्रयत्श्ष जायते। (2) शुकवामदेवादीनामिव केषाश्चिद्विदुषां प्रारब्धं निवृत्तिहेतुर्भवति। यस्य प्रारब्धं निवृत्तिहेतुस्तस्य जीन्मुक्यानन्देच्छा भोगान्तरे वैमनस्यं चोदेति। जीवन्मुक्त्यानन्दाकाङक्षी सततं ब्रह्माकारवृत्त्यावृत्तिनिमितं वेदान्तार्थचिन्तनमेव कुर्यात्, नोपासनम्। न ्यन्तःकरणनैश्वल्यमात्रेण ब्रह्मानन्दस्य विशेषरूपेण भानं भवति। किन्तु ब्रह्माकारवृत्त्यैव। सा च ब्रह्माकारा वृत्तिः सतत वेदान्तार्थ- चिन्तनेनैव जायते। नोपासनेन। विदुषोऽन्तःकरणचाश्चल्यमपि वेदान्तार्थ- चिन्तनेनैव दूरीभवति। अतश्च विदुषोऽन्तःकरणनैश्वल्यसंपादनाय नोपासने प्रवृत्तिर्जायते। तथा च यस्य दृढबोधः सक्जातस्तस्य कर्मोपासनयोः प्रवृत्तिन भवति।

षष्ठस्तरङ्गः २७७

(आ. ४०८-४०९) दृदज्ञानिनामदृढज्ञानिनामुत्तमजिज्ञासूनां च कर्मोपासनयोरनधिकार :- (४०८) मन्दबोधवानुत्तमजिज्ञासुरपि कर्मोपासनयोर्न प्रवर्तते- (१) यस्य तु मन्दबोघोऽस्ति स मनननिदिध्यासने एव कुर्यात। तेन कर्मोपासने न कर्तव्ये। यस्य मन्दबोधोऽस्ति स उत्तमजिज्ञासुः। तस्य मनननिदिध्यासने विना कर्तव्यान्तरं नास्ति। सोडयमर्थः शारीरके सूत्रकारै- र्भाष्यकारश्र प्रतिपादितः । (ब्र. सू. भा. 4-10-2.) (२) विदुषा तु मनननिदिध्यासने अपि चोदनया कैर्तव्यत्वबुद्धया नानुष्ठेये। किन्तु जीवन्मुत्तयानन्दाय मनननिदिध्यासनयोविद्वान् प्रवर्तते। सा च प्रवृत्तिविदुष: स्वेच्छयैव न चोदनया। 'यद्यहं वेदाज्ञारूप कर्म न कुर्या तदा मे जननमरणादिरूपः संसारो भवेत' इति बुद्धया क्रियमाणमेव कर्म कर्त- व्यमित्युच्यते। सेयं जन्मादिविषयिणी बुद्धिविंदुषो न भवति। तस्मात्स्वे- च्छयैव विद्वान् मनननिदिध्यासने करोति। अतस्ते मनननिदिध्यासने 'कर्तव्ये' इति व्यपदेशानहे। एवं च यस्य मन्दबोधो वा दढबोधो वा सव्जातस्तस्य कर्मोपासने 'कर्तव्ये' न भवतः । (४०९) असज्जातबोधो य उत्तमजिज्ञासुः, यश्च मन्दजिज्ञासुस्त- योरुभयोरपि कर्मोपासनयोरनधिकार :- (१) यस्य बोधो न सञ्चातः । किन्तु तीव्रतरा आत्मज्ञानेच्छास्ति, भोगेच्छा च नास्ति तस्यान्तःकरणं शुद्धमेवास्ते। तस्मात्स उत्तमजिज्ञासु- रित्युच्यते। तस्य बोधसिद्धये श्रवणादिकमेवानुष्ठेयं; न कर्मोपासने। कर्मो- पासनयो: फलभूतान्तःकरणशुद्धिनैश्चल्ययोस्तस्य सिद्धत्वात्। (२) यः ज्ञाने सामान्येच्छया श्रवणादौ प्रवर्तते। यस्य चान्तःकरणं भोगे आसक्तं स मन्दजिज्ञासुः। सोऽपि श्रवणं परित्यज्य पुनरपि कर्मोपास- १. "शृण्वन्त्वज्ञाततत्त्वास्ते जानन्कस्माच्छृणोम्यहम्। मन्यन्तां संशयापन्ना न मन्येऽहमसंशय: ॥ (प.तृ. 260.) "विपर्यस्तो निदिध्यासेत्क ध्यानमविपर्ययात्। देहात्मत्वविपरयासं न कदाचिद्धजाम्यहम् ॥" (प.तृ. 261) तत्त्वबोधशून्यस्य श्रवर्णं, संशयवतो मननं, विपर्यस्तस्य (अन्यथाप्रतिपन्नस्य) निदिध्यासनं च कर्तव्यत्वेन चोदितम्। अज्ञानसंशयविपर्यासशून्यस्य तत्त्त्वविदो न किश्विदृपि कर्तव्यमस्ति ।

२७८ संस्कृतविचारसागरे नयो: प्रवर्तितुं नाईति। कर्मोपासनफलभूतान्तःकरणशुद्धिनैश्वल्ये श्रवणेनैव तस्य सिद्ध भवतः । अ्रवणस्यावृत्यैवान्तःकरणदोषस्य निवृत्त्या तस्येह जन्मनि जन्मान्तरे वा ब्रह्मलोके वा ज्ञानं सिद्धयेत्। आवृत्तिर्नामाभ्यासः । पुनः- पुनरनुष्ठानम्। साधनानुष्ठाने प्रयत्नधारेति यावत्। श्रवणं परित्यज्य कर्मोपासनयो: प्रवर्तमानः औरूढपतित इत्यभिघीयते। इत्थं च ज्ञानिनः, उत्तमजिज्ञासोश्च कर्मोपासनयोरघिकारो नास्ति। मन्दजिज्ञासुर्यो वेदान्तश्रवणे प्रवृत्तस्तस्याप्यधिकारो नास्ति। यस्य ज्ञाने इच्छास्ति। परं तु बुद्धिर्भोगे आसक्ता, तस्मात् श्रवणे न प्रवर्तते तस्य मन्दजिज्ञासो: निष्कामकर्मण्युपासने चाघिकारोऽस्ति। यस्य तु भोगे एवेच्छास्ति। ज्ञानेच्छा नास्ति। स वहिर्मुख इति कीर्त्यते। तस्य सकामकर्मण्यप्यघिकारोडस्ति। तस्माज्ज्ञानिनः कर्मोपासनयोरधिकारो नास्ति। कर्मोपासने ज्ञानस्य विरोघिनी। (आ. ४१०-४१२) कर्मोपासने दृढबोधस्य न विरोधिनी किन्तु मन्दबोधस्यैव- (४१०) दृढबोधस्य कर्मोपासनयोश्चाविरोध :- यद्यपि कर्मोपासने अप्यन्तःकरणस्य शुद्धिनैश्चल्यसंपादनद्वार ज्ञानोत्पति प्रति हेतृ भवतस्तथापि ज्ञानोत्पत्तेरनन्तरं कर्मोपासनयोरनुष्ठाने उत्पन्नमपि ज्ञानं नश्येदिति हेतोस्ते ज्ञानविरोघिनी। न ज्ञानेच्छाहेतू भवतः । (१) "महं कर्ता, यज्ञादिकं मया कर्तव्यं, यज्ञादेः स्वर्गः फलम्" इति भेदबुद्धया कर्मानुष्ठीयते। (२) "अहसुपासकः, देव उपास्यः' इति

१. "निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्त मत्परस्त्यजेत्। जिज्ञासायां संप्रवृत्तो नाद्रियेत् कर्मचोदनाम् ।।" २. मोक्षसोपानमारुह्य ततश्वधुतस्यारूढपतितस्य विषये "करस्थं पायसं त्यकत्वा कूर्परं लेढि दुर्मतिः" इति प्रसिद्धः करंलेढिन्यायः प्रसज्यते। "उपेक्ष्य तत्तीथयात्राजप।दीनेव कुवताम्। पिण्डं समुत्सज्य करं लेढीति न्याय आपतेत् ॥" (प. ध्या. 130) उपेक्ष्य=अपरोक्षज्ञानसाधन निर्गुणोपासनश्रवणादिकं परित्यज्येत्यर्थः ।

षष्ठस्तरङ्ग: २७९

भेदबुद्धयोपासनमनुष्ठीयते। ते द्वे अपि बुद्धी सर्वं खल्विद ब्रह्म इति बुद्धिं दूरीकृत्यैव भवतः । तस्मात्कर्मोपासने ज्ञानस्य विरोधिनी। यद्यपि ज्ञानी आत्मानमसङ्गतया जानाति तथापि भोजनादिरूप देह- व्यवहारं वा, जनकादिवत् ततोऽप्यधिकं राज्यपालनादिव्यवहारं वा करोत्येव। तस्य व्यवहारस्य ज्ञानं न विरोधि भवति। न वा व्यवहारो ज्ञानस्य विरोधी भवति। तथाहि यदात्मस्वरूपं ज्ञानेनासङ्गतया ज्ञातं तस्मिन्नात्मनि यदि व्यवहारः प्रतीतो भवेत्तदा व्यवहारस्य ज्ञानं विरोधि स्यात। ज्ञानस्य च व्यवहारो विरोधी भवेत्। विदुषस्तु स व्यवहारः आत्मनि न प्रतीयते। 'सर्वो व्यवहारो देहाद्याश्रयः। व्यवहारसहितदेहादीनामात्मनि संबन्धो नास्ति।' इत्यनया बुद्ध्या ज्ञानी सर्वत्यवहारान् करोति। अतो विदुषः प्रवृत्तिरपि निवृत्तिरेव। (४११) ज्ञानिनः कम आभासरूपमेव :- यथा ज्ञानिनो भोजनादिरूपो व्यवहारो न ज्ञानस्य विरोधी तथा 'आत्मा असङ्ग:, क्रियाः सर्वांः मनोवाक्कायाश्रिताः' इति ज्ञात्वा क्रियमाणे कर्मोपासने न ज्ञानस्य विरोघिनी। यदि विद्वानसङ्गत्वेन ज्ञातमात्मानं कर्तेति मत्वा कर्मोपासने कुर्यात्तदा ज्ञानस्य ते कर्मोपासने विरोघिनी भवेताम्। सोडयमात्मनोऽसङ्गत्वविषयको दृढनिश्चयो विदुष: कर्मोपासनाभ्यां न दूरी- भवति। तस्मादाभासरूपे कर्मोपासने दढबोधस्य न विरोघिनी। अत एव जनकादयः आभासरूपं कर्मानुष्ठितवन्तः ॥ १. "जगत्सत्यत्वमापाद्य प्रारब्धं भोजयेद्यदि। सदा विरोधि विद्याया: भोगमात्रान्न सत्यता ॥" (प. तृ. 177.) "यदि विद्याऽपहनुवीत जगत्प्रारब्घघातिनी। तदा स्यान्न तु मायात्वबोधेन तदपह्नवः ।।' (,, 179.) "मायामयः प्रप्चोऽयमात्मा चैतन्यरूपधृक् । इति बोधे विरोध: को लौकिकव्यवहारिणः ॥" (प. ध्या. 88.) "अपेक्षते व्यवहृतिन प्रपश्चस्य वस्तुताम्। नाप्यात्मजाडयँ किं त्वेषा साधनान्येव काड्क्षति ॥' ( ,, " 89.) "मनोवाक्कायतद्वाहयपदार्थाः साधनानि तान्। तत्वविन्नोषमृद्राति व्यवहारोऽस्य नो कुतः ॥" (., , 90.) ज्ञानं प्रारब्धजन्यव्यवहाराविरोधीति भावः । १. आत्मा असङ्ः । सर्वा: क्रियाः मनोवाक्कायाश्रिताः' इति ज्ञात्वा क्रियमाणे कर्मोपासने आभासरूपे भवतः।

२८० संस्कृत विचारसागरे आत्मानमसङ्गं ज्ञात्वेतरव्यवहारवत् वैदिकशुभकर्माद्यनुष्ठानमपि देहादि धर्म इत्येव ज्ञात्वा विदुषा क्रियमाणं शुभं कर्माप्याभासरूपमेव। तस्यापि ज्ञानेन सह विरोधो नास्ति। भाष्यकारादिभि: कर्मोपासनयोर्ज्ञानेन यो विरोध उक्तः सः 'आत्मा कर्ता भोक्ता च' इति ज्ञानपूर्वकं क्रियमाणकर्मोप- सनविषयः । न त्वाभासरूपकर्मोपासनविषयः । (४१२) मन्दबोधस्य कर्मोपासनयोश्र विरोध एव- मन्दबोधस्य त्वाभासरूपे अपि कर्मोपासने विरोघिनी। संशयादि- सहितो बोधो मन्दबोध इत्युच्यते। यस्यान्तःकरणे 'आत्मा असङ्गो वा, किं वा न तथा' इति कदाचित्संशयो जायते, स पुरुषः 'आत्मा असङ्ग एव; न मे कर्तव्यं किश्चिदप्यस्ति' इति वारं वारमनुसन्धानं कुर्यात्। एव- मनुचिन्तयतः कालेन संशयनिवृत्त्या हढबोधो जायेत। तथा चिन्तनमकुर्वन् यदि कर्मोपासने एवानुतिष्ठेत्तदा जातोऽपि मन्दबोधो दूरीभवेत् अहं कर्ता भोक्ता इति विपरीतनिश्वय एव दृढीभवेत्। तस्मान्मन्दबोघोदयात्पूर्वमेव कर्मोपासने अनुष्ठेये मन्दबोघोदयानन्तरं न ते अनुष्ठेये। मन्दबोध: पुरुषः कर्मोपासने अनुतिष्ठति चेचदा तस्य जातोऽपि मन्दबोधो नश्यतीत्यत्रायं द्ष्टान्त :- यथा पक्षिणी शिशूनां पक्षोत्पत्तिपर्यन्तमेव स्वाण्डानि सेवते। अभयं यथा भवेत्तथा सम्यग्रक्षतीति यावत्। शिशूनां पक्षोत्पत्यनन्तरमण्डानि न रक्षति। यदि पक्षोत्पत्यनन्तरमप्यण्डानि रक्षेत्र तदा अण्डान्तर्गत जलेनातिसुकुमारशिशुपक्षा द्रवीभूय विनश्येयुः । तथा ज्ञानोत्पत्तेः पूर्वमेव कर्मोपासने अनुष्ठेये। न तु ज्ञानोत्पत्तेरनन्तरमपि। यदि ज्ञानोत्पत्यनन्त- रमपि कर्मोपासने सेव्येते तदा बालपक्षिन्यायेन मन्दबोधोऽपि नश्येत्। यथा मातृरूपवृद्धपक्षिण्याः अण्डसंबन्घेन न कापि हानिस्तथा दढबोधस्य कर्मोपास- नाभ्यां हानिन भवति। यथा वृद्धपक्षिण्या अण्डेन कर्तव्य उपकारो नास्ति तथा दृढबोधस्यापि कर्मोपासनाभ्यां कर्तव्य उपकारः नास्ति। तथा च ज्ञानिनो मोक्षार्थमनुष्ठयं किश्चिदपि नास्ति। इति मोक्षस्य कि कारणम्" इति तृतीय- प्रश्नस्योत्तरमभिहितम । (४१३) उपसंहार :- हे सोम्य ! मयोपदिष्टः सर्वोडयमर्थः सर्ववे- दसारः। तस्मादत त्वं श्रद्धत्स्व। एतदर्थज्ञानेन जननमरणप्रवाहरूपोSपारो यः संसारमहोदधिस्तस्य तरणमनायासेन ते सिद्धयेत।

षछस्तरङ्ग: २८१

(आ. ४१४-४१७) उपदिष्टार्थसड्ग्रह :- (४१४) जीवस्वरूपम्-'जगत्कर्तेश्वरः। स तव स्वरूपान्न भिन्नः। त्वं सच्चिदानन्दरूपं ब्रह्मैवासि' इति प्रागुपदिष्टमेवार्थ पुनरप्याचार्यः कृपया शिष्यं प्रति सङ्ग्रहेणोपदिशति 'हे सोम्य! त्वं दैन्यं परित्यज्य निजस्वरूपं जानीयाः। जन्मादिरहितं शुद्धं ब्रह्मैव त्वमसि। दृश्यं समस्तं जगत् त्वमेव प्रकाशयसि। स्वाज्ञानेन जगत्सर्व त्वमेव सृजसि। पुनः समस्तं जगत्संहृत्य त्वमविनाशी अवशिप्यसे। मिथ्याप्रपश्चं दृष्ट्रेषदपि त्वं न खिदसे। त्वं देवानामपि देवोऽसि। त्वमखण्डानन्दघनोऽसि। जगज्जीवेश्वरादयस्त्वयि मायया स्वाप्नार्थवत् रज्जुसपेशुक्तिरजतादिवच्च प्रतीयन्ते।' इति। अत्रैते श्लोका भवन्ति- "दैन्यं परित्यज्य निजात्मरूपं सच्चित्सुखं पश्य सदाSद्वितीयम्। जन्मादिशून्यं परमेव तत्त्वं ब्रह्मासि शुद्ध निजबोधरूपम् ।। दृश्यं समस्तं दगभिन्न आत्मा त्वमेव विद्योतयसि स्वभासा। स्वाज्ञानतः सर्वमिदं विसृज्य, पश्चाच्च संहृत्य विशिष्यसेऽजः ॥ मिथ्याप्रपञ्चं दृष्टापि न किञ्चित्खिद्यते तव। मनो, देवादिदेवोऽपि त्वमेव सुखनीरधिः ॥ त्वन्मायावशतो भाति जगज्जीवेशविभ्रमः ।

इति (ग्रन्थकृत एवैते श्रोका:) (आ. ४१५-४१६) ज्ञानसाधनवर्णनम् :- (४१५) मुमुक्षो: हेयवर्गस्योपदेश :- हे सोम्य पदार्थेषु दृढा- सक्तिरूप रागं, लोभं, द्वेष, कामं च दूरीकुरु। रागलोभद्वेषकामग्रहणं सर्वासां राजसमानसवृत्तीनामुपलक्षणम्। सर्वाः राजसतामसवृत्तयः समूलमुन्मूलयितव्या इति यावत्। राजसतामसवृत्तयो ज्ञानस्य विरोधिन्यः। तासामुन्मूलनं विना 36

२८२ संस्कृतविचारसागरे

ज्ञानं नोदियात। तस्मात्तासां निवृत्तिर्जिज्ञासोरवश्यमपेक्षिता। इति जिज्ञासोरहे- यवर्गोपदेशः । (४१६) ज्ञानस्य बहिरङ्गसाधनोपदेश :- विवेक:, वैराग्यं, शमादिषट्कसंपत्तिः, मुमुक्षुत्वं, इत्येतानि चत्वारि ज्ञानस्य साधनानि। तेषु विवेक: प्रधानं साघनम्। अतः प्रथमं तस्य कीर्तेनम्। विवेकेनैव वैराप्यादिकमुत्पद्यते। अतश्राचार्यः शिष्याय विवेकमेव प्रथममुपदि- शति-हे सोम्य! संसारसमुद्रं मृगतृष्णिकाजलसमं मिथ्येति वारं वारं चिन्तय। संसारस्य मिथ्यात्वोक्तया मिथ्यासंसारकल्पनाघिष्ठानभूत आत्मा न मिथ्या। किन्तु सत्य इत्युक्तं भवति। ऐन्द्रजालिकेन प्रदरश्येमानानद्भुतान् पदार्थान् पश्यन्तं पुत्रं पितैवमुवाच-'ऐन्द्रजालिकेन प्रदरश्यमानमाम्रवृक्षादिकं सर्व मिथ्या' इति। पितुरिद वचनं शृण्वन् पुत्रः ऐन्द्रजालिकमपि मिथ्येति न जानाति। किन्तु सत्यमेव त जानाति। एवमेव 'जगन्मिथ्या' इत्युपदेशेन 'आत्मा सत्यः' इति शिष्यो विजानात्वित्यभिप्रायेणवाचार्यः संसारसमुद्रं मिथ्येत्य- कथयत्। इति 'जगन्मिथ्या, आत्मा सत्यः' इति गुरुर्विवेकमुपदिदेश। विवेके सिद्धे इतरसाघनानि स्वयमेवोपदेश विनैव सिद्धथेयुः । अतश्च विवेकोपदेशादे- वेतरसाधनोपदेशोऽप्यर्थात्सिद्धः। इति ज्ञानस्य बहिरङ्गसाधनानि।

ज्ञानस्यान्तरङ्गसाधनंतु श्रवणादिकमेव। हे शिष्य! श्रवणरूपसाधनेन ज्ञानरूपं भानुमासाद्याज्ञानरूपं तमो विनाशय। तम इत्यन्घकारस्याज्ञानस्य च नाम। तत्रान्धकार उपमानमज्ञानमुपमेयम्। सादृश्यानुयोगि उपमेयम् । सादृश्यप्रतियोगि उपमानमिति ज्ञेयम्।

(४१७) ज्ञानस्वरूपम्- ज्ञानस्वरूपं साङयन्यायादिशास्त्रिष्वन्यथान्यथा वर्णितम्। अतो महा- वाक्यानुसारेण ज्ञानस्वरूपमिदानी वर्ण्येते-जीवेश्वरयोरुपाधिभूताविद्यामाया- भागौ परित्यज्य तयो: प्रतीयमानं भेदे च विहाय तयोर्ज्ञानरूपो यश्चैतन्यांशस्तं भेदरहित जानीहि। इत्थं महावाक्येषु भागत्यागलक्षणया जीवेश्वरयोरेकत्वं जानीयाः । इत्येवं वेदसारं वारं वारं विचिन्त्यात्मान गोपाय। देहादिष्वा- सक्ति कुबन् प्रप्वं मा पश्य।

षष्ठस्तरङ्ग: २८३

उक्तमेवार्थ पुनरपि संक्षिप्याह गुरु :- हे सोम्य! त्वं विनाशिदेहा- दिसङ्घातरूपो नासि। किन्त्वविनाशिब्रह्मरूपोऽसि। वृक्षरूपः संसारो मिथ्या। यथा नमसि नैल्यमधोमुखेम्द्रनीलकटाहरूपत्वादिकं चाविद्यमानमपि मिथ्या प्रतीयते तथा संसारोऽप्यात्मन्यविद्यमानोऽपि मिथ्या प्रतीयते। तथा चोक्तं भागवते- "अविद्यमानोऽप्यवभासते द्वयो ध्यातुर्घिया स्वम्मनोरथौ यथा । तत्कमसंकल्पविकल्पकं मनो बुघो निरुन्ध्यादभयं ततः स्यात्। अर्थे ह्यविधमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते। ध्यायतो विषयानस्य स्वन्ाऽनर्थागमो यथा ॥" इत्यादि। श्रुतिस्मृत्योः संसारस्य वृक्षरूपककल्पनादत्रापि वृक्षशब्दः संसारे प्रयुक्तः । (आ. ४१८-४१९) मोक्षस्य साधनं ज्ञानमिति प्रकारान्तरेण वर्णनम्- (४१८) रागवैराग्ये क्रमेणाज्ञानिज्ञानिनोश्रिह्नभूते मोक्षस्य साधनं ज्ञानमेव। अयमर्थः प्रकारान्तरेण वर्ण्यंते। हे सोभ्य! देहाभिमानवानज्ञानी, तादृशाभिमानरहितो ज्ञानी च क्रमेण बन्घमोक्षयोर्भाज- नभूतौ। अज्ञानी बन्धस्याश्रयः । ज्ञानी च मोक्षस्याश्रयः। रागो वैराग्य च क्रमेण तयोरध्वजमूतौ। यथा ध्वजो राज्ञो नगरस्य चिह्नं तथा रागोजज्ञानिनो

१. (1) सर्वेषामप्युत्कृष्टत्वादुच्छितं मायाविशिष्ट ब्रह्म यस्य मूलं, (2) मह- त्तत्वं यस्याङ्कुर:, (3) अहङ्कारो यस्य स्कन्धः, (4) पश्चतन्मात्राः यस्य शाखाः (5) उक्त महत्तत्त्वादिकं सर्वमपि कार्यरूपत्वेन निकृष्टत्वाद्यस्याधः शाखाः (6) वेदादि- रूपं शास्त्रं प्ररोचनरूपमधुरवाक्यैर्यस्यानित्यत्वादिदोषाच्छादकत्वात्पर्णानि, (7) चत्वारः पुरुषार्था: यस्य रसा: (8) धर्माधमों यस्य पुष्पं, (9) जननमरणादिदुःखं यस्य फलं, (10) अज्ञानिजीवरूप: पक्षी यस्य भोक्ता, (11) वैराग्येण तीक्ष्णीकृतज्ञानरूप: कुठारो यस्य छेदकः, एतादृशोडयं संसाररूपोऽश्वत्थवृक्ष:। इत्थं शास्त्रेषु संसाररूपो वृक्षोबहुधा वर्णितः । २. धूमाद्यथा वह्निरनुमीयते तथा रागवैराग्याभ्यामज्ञानिज्ञानिनो: स्वरूपमतु- मीयते।

२८४ संस्कृतविचारसागरे लिङ्गम्। वैराग्यं च ज्ञानिनो लिङ्गम्। यद्यप्यज्ञानिनोऽपि वैराग्यमुत्पद्यते तथापि तस्य वैराग्यं ज्ञानिवैराग्याद्विलक्षणम्। हे सोम्य! शब्दादिविषयेषु सत्यत्वभ्रान्तिः, रज्जुसर्पवद्विषयो भ्रमरूप इति निश्चयबुद्धिश्च क्रमेण, वायुर्लता- मिव्र, रागं वैराग्यं च सदा चालयतः। रागवैराग्ययोः शैथिल्यं न जनयत इति यावत्। विषयेषु सत्यत्वबुद्धया रागस्य शैथिल्यं दूरीक्रियते। विषयेषु भ्रमत्वमिथ्यात्वबुद्धया वैराग्यस्य शैथिल्यं दूरीक्रियते इति तात्पर्यार्थः । (४१९) ज्ञान्यज्ञानिनोवैराग्ये वैलक्षण्यप्रदर्शन; अज्ञानिनो- इन्तःकरणस्य साक्ष्यविषयकत्वस्य ज्ञानिनोऽन्तःकरणस्य साक्षिविषयक- त्वस्य च वर्णनम्- ज्ञानिनस्त्वयं निश्चय :- 'विषयोऽसत्यः अतस्तत्र सत्यत्वबुद्धिर्भ्रान्तिरेव' ; इति। भ्रान्तिज्ञानं तद्विषयभूतमिथ्यावस्तु चेत्युभयमपि भ्रम इत्युच्यते। अनेन च ज्ञानिनो वैराग्यापेक्षयाऽज्ञानिनो वैराग्यस्य भेद उक्तो भवति। तथाहि अज्ञानिनो वैराग्यं विषयमिथ्यात्वबुद्धया नोत्पन्नम्। किंतु तात्कालिक- विषयदोषज्ञानेनैवोत्पन्नम्। अत एव तद्वैराग्यं मन्द भवति। 'विषयो मिथ्या' इत्येषा बुद्धिरज्ञानिनो नोदेति। (१) यद्यपि शास्त्रेण युक्तया चाज्ञान्यपि 'विषयो मिथ्या' इति जानाति। तथापि 'विषयो मिथ्या' इत्यपरोक्षबुद्धिर्ज्ञानिन एवं भवति। न तु शास्त्रपरिचयवतोऽप्यज्ञानिनो भवति। तस्मादज्ञानिनः परोक्षया विषय- मिथ्यात्वबुद्धया नापरोक्षा विषयसत्यत्वबुद्धिर्निवतते। इत्थमज्ञानिनो यदा विषये वैराग्यमुत्पद्यते तदा परोक्षा मिथ्यात्वबुद्धिरस्ति। परं तु परोक्षमिथ्या- त्वबुद्धयपेक्षया प्रबला विषयसत्यत्वबुद्धिरस्ति। तस्मादज्ञानिनः परोक्षमिथ्या- त्वबुद्धिर्वैराग्यस्य हेतुर्न भवति। किं तु प्रबलया सत्यत्वबुद्धया विषयेषु राग एवोत्पद्यते। कदाचिद्वैराग्योदयेऽपि तत्र विषयमिथ्यात्वबुद्धिर्न हेतुः। किन्तु तात्कालिक विषयदोषज्ञानमेव। (२) ज्ञानवान् हि सर्वप्रषञ्चमपि मिथ्यात्वेनापरोक्षतया जानाति । तया अपरोक्षमिथ्यात्वबुद्धया अपरोक्षसत्यत्वबुद्धिर्दूरीक्रियते। तस्माद्रागहेतु- भूतविषयसत्यत्वबुद्धिर्ज्ञानिनो नास्ति। वैराग्यहेतुभूतविषयमिथ्यात्वबुद्धिरे- वास्ति। यदि ज्ञानिनो विषये सत्यत्वबुद्धिः पुनर्भवेत्तदा पुनरपि रागोद्भवेन वैराग्यं दूरीभवेत्। किन्तु अपरोक्षतया मिथ्येति निश्चितेजर्थे पुनरपि सत्यश्-

षष्ठस्तरङ्गः २८५ बुद्धिर्न जायत एव। यथा अपरोक्षतया मिथ्येति ज्ञाते रज्जुसर्पे सत्यत्वबुद्धि: पुनर्नोदेति तथा ज्ञानिनः पुनरपि विषये सत्यत्वबुद्धिर्न जायते। इत्थ ज्ञानिनो रागस्योत्पत्तिर्वैराग्यस्य निवृत्तिश्च न संभवतः । तस्माज्ज्ञानिनो वैराग्यं हढं भवति। (३) विषयदोषदृष्टिजन्यमज्ञानिनो वैराग्यं तु कालेन दूरीभवेत। तथाहि, यस्मिन् विषये दोषदृष्टिर्जायते तस्मिन्नेव विषये कालान्तरे सम्यक्- त्वबुद्धिर्भवति। यथा सर्वेषां पुरुषाणां पशुधर्मान्ते स्त्रीविषये दोषदष्टिर्जायते, पुनश्च क्षणान्तरे तस्यां सम्यकृत्वबुद्धिरपि जायते ; तद्वत्। तथा च यदा दोषदष्टिर्दृरीभवति, तदा वैराग्यमपि दूरीभवति। तस्मादज्ञानिनो हढ वैरौग्यं नास्ति। इत्थं रागवैराग्ये क्रमेणाज्ञानिनो ज्ञानिनश्च लिङ्गत्वेनोक्ते। अन्यदप्य- ज्ञानिज्ञानिनोश्चिह्मुच्यते-यथा प्रासादोपरि गजादिमूर्तिरूपं चिह्नमस्ति तथा (१) बन्घघामन्यज्ञानिनोऽन्तःकरणे साक्ष्यरूपा मूर्तिर्वतते ; (२) मोक्षघामनि ज्ञानिनोऽन्तःकरणे साक्षिरूपा मूर्तिर्वर्तते। साक्षिणो विषयभूतः प्रपश्चः साक्ष्य इति कथ्यते। (१) साक्ष्यरूपा मूर्ति- र्मलिना। साक्षिरूपा मूर्तिः शुद्धा। तत् साक्ष्यरूपमूर्तावासक्तो रागी। साक्षिरूपमूर्तावासक्तस्त्यागी विरागी च। चञ्चलं अ्रमरूपं जगद्यो निजस्वरूप- मिति मन्यते सः दुःखस्वरूपे कूपे निमज्जति। अचञ्चलं ब्रह्मैव निनस्वरूप- मिति यो मन्यते स आनन्दस्वरूपो भवति। (आ. ४२०.४६२) महावाक्यार्थज्ञानम्- (आ. ४२०-४४२) लक्षणानिरूपणम्- (आ. ४२०) त्रिविधलक्षणानिर्देश :- पूर्वस्मिन् ३२७ आवर्ते भागत्यागलक्षणा प्रपश्चिता। तत हेतुवर्णना- येदानीं लक्षणाभेदः कथ्यते। पण्डिता हि (१) नहती लक्षणा, (२) अज-

१. अज्ञानिनो दृढवैराग्यं न भवतीत्ययमभिप्रायः भगवता भगवद्गीतायां "विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवज रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्रा निवर्तते ॥" (2-59) इत्युक्तम्। निराहारस्य=बाह्यविषयत्यागिनो जिज्ञासोर्विषयेषु स्थूलरागो निवर्तते। परंतु रसशब्दवाच्यः वासनारूपो यः सूक्ष्मरागः सोऽपि परब्रह्मापरोक्षज्ञानेन निवतते इत्यर्थः ।

२८६ संस्कृतविचारसागरे

हती लक्षणा, (३) भागत्यागरूपा लक्षणा इति त्रिविधां लक्षणामाहुः । तत्रादयं द्वयं महावाक्यार्थज्ञाने नोपयुज्यते। महावाक्यं हि भागत्यागलक्षणया बोद्धु- रनिजस्वरूपभूत ब्रह्म बोधयति। (४२१) लक्षणायाः सामान्यस्वरूपं निवेदनीयमिति शिष्यप्रश्नः- शिष्य: पृच्छति-'स्वामिन्! सामान्यज्ञानानन्तरं हि विशेषजिज्ञासा भवति। यथा 'ब्राह्मणोडयम्' इति सामान्यतो ज्ञाते तदनन्तर 'सारस्वतो- डयम्, द्राविडोडयम्' इति विशेषज्ञानमुदेति तथा लक्षणायाः सामान्यस्वरूप- ज्ञानानन्तरमेव जहत्यादिविशेषस्वरूपज्ञानाकाङ्क्षा भवेत्। लक्षणायाः सामा- न्यज्ञानं विना जहत्यादिविशेषज्ञानं न संभवेत। तस्माल्लक्षणायाः सामान्य- स्वरूप प्रदर्शयित्वा ततो जहत्यादिविशेषस्वरूपं तत्तल्लक्षणादिवर्णनपूर्वकं बोध- यन्तु भवन्तः इति । (४२२) गुरोरुत्तरम्-शक्तिलक्षणाख्यवृत्तिद्वयनिर्देश :- हे सोम्य ! 'ऐकाग्रयेण शृणु मम वाक्यम्। लक्षणां तद्भेदांश्र जानीयाः । पदस्यार्थन सह यः संबन्धस्तस्य' वृत्तिः इति संज्ञा। सा च वृत्तिः

१. वत्सस्य गवा सह संबन्धोऽस्ति। तेन संबन्धेन स वत्सः बह्मीनां गवां मध्ये वर्तमानां स्वमातरं विविच्य ज्ञात्वा तञ्निकटमुपसर्पति। संबन्धँ विना पवृत्तिन भवेत्। तया प्रवृत्या वत्सस्य गोक्ष जन्यजनकभावरूपः संबन्धो Sवगम्यते। तादृशजन्य- जनकभावरूपसंबन्धस्य ज्ञानं प्रति हेतुभूता वत्सप्रव्ृत्तिरपि संबन्ध इत्यभिधीयते। एवमेव शब्दानां स्वस्वार्थे प्रवृत्तिरषि न तयोः (शब्दार्थयोः) कखवन संबन्ध विना न भवेत्। तथा च शब्दस्य स्ववाच्यार्थेन सह वाच्यवाचकभावरूप: संबन्धः लक्ष्यार्थेन सह लक्ष्यलक्षकभावरूप: संबन्धश्चावगम्येते। द्विविधोऽप्ययं संबन्ध: स्मार्यस्मारकभावरूपः संबन्ध इत्यव्यभिधीयते। (1) वाच्यरूप: अथवा लक्ष्यरूपोऽर्थः पदेन स्मरणयोग्यो भवति। तस्मादर्थ: स्माय इत्युच्यते। (2) वाचकरूपः अथवा लक्षकरूप: शब्द: तस्यार्थस्य स्मारणे योग्यो भवति, तस्माच्छब्दः स्मारक इति कीत्यते। तस्माच्छब्दार्थयो: परस्परं स्मारकस्मार्यभावरूप: संबन्धोऽस्ति। तादृशसंबन्धस्य ज्ञानं प्रति हेतुभूता शब्दस्य स्वार्थे या प्रवृत्तिः सापि शब्दस्यार्थेन सह संबन्ध इति वर्ण्यते। तादृशप्रवृत्तिरूपसंबन्ध एव शब्दस्य वृत्तिरित्युच्यते। तादशवृत्तिरूपः संबन्धः क्वचित् शक्तिरूपः । क्वचिल्वक्षणारूपश्व भवति। इदमत्र प्रसज्जादवधेयम्-(1) वेदान्तशास्त्रे वृत्तिशब्दः अन्तःकरणस्य अथवा अविद्याया: परिणामस्य संज्ञा। (2) वर्तनमथवा स्थितिरपि वृत्तिरित्युच्यते क्वचित्? (3) जीवनमपि वृत्तिरित्यभिधीयते। प्राणव्यायारोऽपि वृत्तिरिति वर्ण्यते। (5) व्याकरणशा- स्त्स्य कश्चन विभागोऽपि वृत्तिरित्याख्यायते। एष्वर्थेषु मध्ये शब्दस्यार्थेन संबन्धरूपा वृत्तिरेवास्मिन् शास्त्रे वृत्तिशब्दस्यार्थत्वेन ग्रहीतुं योग्या, नान्योऽर्थः ।

षष्ठस्तरङ्ग: २८७

'शैक्तिः' 'लैक्षणा' इति द्विविघा। तयोः स्वरूपं सलक्षणं वर्णचमानं शृणु' इति गुरुरवदत्। १. शब्दगतं यत् स्वार्थावबोधनसामर्थ्य तदेव शब्दस्य शक्ति: इति वर्ण्यते। सा शक्तिरूपा वृत्ति: कपालद्वयमध्यस्थित कपालसंयोगवत्, कार्यकारणात्मकपदार्थद्वयमध्य- स्थितसमवायसंबन्धवत्, अथवा तादात्म्यसंबन्धवच्च शब्दार्थयोर्मध्येऽस्ति। तस्मात् सेय शक्ति: शब्दस्यार्थेन सह विद्यमानः शक्तिवृत्तिरूपः साक्षात्संबन्धो भवति। इय च साक्षात्संबन्धरूपा शक्तिवृत्तिः (1) योग: (2) रूढि: (3) योगरूढिः इति त्रिविधा। (1) यस्य शब्दस्य स्वावयवयोगेना (मेलनेना) यज्ञानोत्पादनसामर्थ्यमस्ति तस्य शब्दस्य स्वार्थेन सह योगशक्तिरूप: संबन्धोस्ति। स संबन्ध एव शब्दस्य योग- वृत्तिरिति वर्ष्यते। यथा 'पादरक्षा' इति पदे 'याद' 'रक्षा' इत्यवयवद्वयमस्ति। तयोद्वयोरवयवयोर्योगेन (मेलनेन) कण्टकादिभ्यः पादत्राणयोग्योपानदादिरूपार्थस्य ज्ञानं जायते। तस्मात् 'पादरक्षा' इति पदस्य पादरक्षणयोग्योपानदादिरूपतदर्थेन सह योग- शक्तिरूप: संबन्धोऽस्ति । (2) यस्य पदस्यार्थज्ञानमवयवैन जायते, किन्तु अस्य पदस्यायमेवार्थः' इत्येंवं पदार्थबोधनविषयक: सङ्केतो (परिभाषा) यस्य पदस्य येनार्थेनास्ति, तस्य पदस्य तेनार्थन सह रूढिशक्तिरूप: संबन्धोऽस्ति । स एव संबन्धः शब्दस्य रूढिवृत्ति: इत्यभिधीयते। यथा 'उष्णीषः इति पदस्यावयवेभ्यो न कस्याप्यर्थस्य बोधो जायते। किन्तु 'उष्णीषः' इति पदात् शिरोवेष्टनरूपोऽर्थः लोके सङ्केतपूर्वकं ज्ञायते। तथा चोष्णीषयदस्य शिरोवे- ष्टनरूपार्थेन सह रूढिशक्तिरूप: सबन्धोऽस्ति। (3) यस्य पदस्यावयवैर्यस्याथस्य बोधो जायते तस्य तस्मिन्नर्थे लौकिकसकेतोऽप्यस्ति तस्य पदस्य तेनार्थन सह योगरूदिरित्युभयरूपा शक्तिरस्ति। यथा 'अङ्गरक्षा' इति पदे 'अङ्ग' 'रक्षा' इत्यवयवद्वयमस्ति। तयोर्योगेन (मेलनेन) 'चोल' (कञ्चुक) इत्यर्थस्य ज्ञानं भवति। पादरूपाङ्गस्य रक्षणकत्त्रीं पादुकां बोधयितुं 'अङ्गरक्षा' पदं न प्रयुञ्जीत किंतु चोल (कञनुक)रूपमर्थ बोधयितुमेवेद पद प्रयुञ्जीत। अस्मिन् कञ्चुक- रूपेऽर्थे 'अङ्गरक्षापदस्य लौकिकः सङ्केतोऽप्यस्ति। तस्मात् 'अङ्गरक्षा' पदस्य स्वार्थन कञ्चुकेन सह योगरूढिरित्युभयरूपशक्तिसंबन्धोऽस्ति। [पङ्कजादिपद्मत्र प्रसिद्धोदाहरणम् ] सेयं शब्दस्य त्रिविधा शक्तिवृत्तिः मुख्यवृत्ति: इत्युच्यते। शब्दस्य शक्तिवृत्तिरूपसंबन्धाज्ज्ञायमानः शब्दस्य साक्षात्संबन्धी योऽर्थः स शक्यार्थ इति वर्ण्यते। यथा 'पिता' इति शब्दस्य शक्तिवृत्तिरूपः साक्षात्संबन्धः जनकरूपार्थेन सह वर्तते। तस्मात् पिता इति शब्दस्य शक्तिवृत्तिरूपसंबन्धेन ज्ञातुं योग्य:, साक्ष/त्संबन्धी च जनकरूपो योऽर्थः सः पितृशब्दस्य शक्यार्थ इति कथ्यते। २. शक्यार्थसंबन्धिनि वक्तृतात्पर्यविषयीभृते चार्थान्तरे शब्दस्य यः परंपरा- संबन्धः स शब्दस्य लक्षणाव्ृत्तिरित्युच्यते। यथा कृतोद्वाहमङ्गलं पितामहसमीपवर्तिन पौत्रं प्रति सर्वेभ्यः पूर्व पितरं नमस्कुरु' इत्याप्तवाक्यगतेन पितेति शब्देन पितामहबोधनं लक्षणातृत्या। तत्र शक्यार्थरूपजनकसंबन्धिनि वक्तृपुरुषतात्पर्य विषयीभूते घितामहरूपार्था- न्तरे यः पितृशब्दस्य परंपरासंबन्धः स पितेति शब्दस्य लक्षणवृत्तिः

२८८ संस्कृतविचारसागरे

(आ. ४२३-४४०) शक्तिलक्षणम्- (४२३) न्यायमतेन शक्तिलक्षणम्- 'घटः' इत्येतत्पदश्रवणमात्रेण सकलकलशरूपस्यार्थस्य ज्ञानं सर्वेषां भवतु' इतीश्वरेच्छैव न्यायशासतरे शक्तिरित्युच्यते। (४२४) पदनिष्ठमर्थज्ञानोत्पादनसामर्थ्यं पदशक्तिरिति सिद्धान्ते शक्तिलक्षणम्- (१) घटपदं शृण्वतः कलशरूपार्थबोधजननानुकूलं घटपदनिष्ठं सामर्थ्य- मेव घटपदस्य शक्तिः। एवमेव पटपदं शृण्वतः वस्त्ररूपार्थबोधजननाकूलं पटपदनिष्ठं सामर्थ्यमेव पटपदस्य शक्तिः । एवमेव सर्वपदानां तत्तदर्थ- बोधजननाकूलं तत्तत्पदनिष्ठ सामर्थ्यमेव तत्तत्पदस्य शक्तिरिति ज्ञेयम्। अत्र दष्टान्त :- यथा वहेः स्वसंबद्धपदार्थंदाहजननसामर्थ्यरूपा शक्तिरस्ति तथा श्रोतुः श्रवणेन्द्रियसंयुक्तशब्दस्य स्वसंबद्धार्थज्ञानजननसामर्थ्यरूपा शक्तिरस्ति। जमौ दाहकत्वशक्तिवत् जले सेचकत्वं, दाहशान्तिकरत्वं, चूर्णपिण्डीकारकत्व- मित्यादि सामर्थ्यमस्ति। तत्सामर्थ्यमेव शक्तिरित्युच्यते। एवं सर्वपदार्थेषु स्वस्वकार्यजननाकूलं सामर्थ्यमस्ति। तत्सामर्थ्यमेव शक्तिरिति श्रुतिसिद्धान्तः । अयमर्थः मनसि निश्चयेन धार्यः । नैयायिकादिसिद्धानतस्तु हेयः। तादृशलक्षणावृत्तिबोष्यः शब्दस्य शक्यार्थद्वारा परंपरया संबद्धो योऽर्थः स शब्दस्य लक्ष्यार्थ इत्युच्यते। यथा पितेति शब्दस्य शक्यारथभूतजनकद्वारा परम्परया संबद्ध: यः पितामहरूपोऽर्थः स पितेति शब्दस्य लक्ष्यार्थः । यस्य शब्दस्य येनार्थेन साक्षात्संबन्ध विनेवान्यद्वारा संबन्धो वर्तते तस्य शब्दस्य तेनार्थेन सह पररंपरासंबन्ध उच्यते। तथाहि-पौत्ररूपतृतीयपुरुषस्य पितामहात्मकप्रथमपुरुषेण सह साक्षात्संबन्धस्य (जन्यजनकभाचस्या) भावेऽपि पुत्रस्य स्वपित्रा सह साक्षात (जन्यजनकभाव) संबन्धोS- स्ति। पितुश्च (स्वपित्रा) पितामहेन सह संबन्धोऽस्ति। तस्मात्पौत्रस्य पितामहेन सह पितृद्वारा संबन्धोऽस्ति। अयमेव परंपरासंबन्धः । तथव शब्दस्य साक्षात्संबन्धी यः शक्यार्थस्तस्मादन्यः शक्यार्थसंबन्धी च योऽर्थ: न तेन सह साक्षात्संबन्धोऽस्ति। अपि तु शब्दस्य शक्तिरूपः संबन्धः शक्यार्थेन सह वर्तते। शक्यार्थस्य च संयोगादिरूपो यः कश्चन संबन्धः वक्तृतात्पर्यविषयभूतेन स्वसंब- द्वेनान्येनार्थेन सह वर्तते। तस्माच्छ्दस्य स्वशक्यसंबन्धिनान्यार्थेन सह शक्यार्थद्वारा संबन्धोऽस्ति। अत एव स परंपरासंबन्ध इत्युच्यते। शब्दस्यायमेव परेंपरासंबन्धो लक्षणावृत्तिः। यस्य शब्दस्य परंपरासंबन्धो येनार्थेन भवति स तस्य शब्दस्य लक्ष्यार्थः। इत्थं लक्षणावृत्त: सामान्यलक्षणमुदाहरणं चोक्तम्। जहल्लक्षणादित्रिविधमेदोदाइरण- सुपरिष्टात् ४३०-४३२ आवर्तटिप्पण्यां वक्ष्यते।

षष्ठस्तरङग: २८९ आक्षेप :- वर्णसमुदायात्मकपदातिरिक्तशत्तयभावादीश्वरेच्छैव शक्तिः। वहे: स्वरूपातिरिक्ततया शक्तिर्नाम नोपलभ्यते। दाहहेतुभूत वह्िनिष्ठ- सामर्थ्यमेव वहेः शक्तिरिति पूर्वोक्तं न युक्तम्। वह्नौ दाहहेतुत्वं केवल- मस्ति। अप्रसिद्धं सामर्थ्य वहौ कल्पयित्वा तस्य दाहकारणत्वकल्पनात अझनिनिष्ठप्रसिद्धदाहकारणत्वपरित्यागाच्च न किञ्चिदप्यस्ति प्रयोजनम्। यथा दष्टान्तेऽमौ शक्तिर्नाम न काचिदतिरिक्ता भाति तथा दार्ष्टान्तिके पदेऽपि "अक्षरसमुदायात्मकपदस्वरूपातिरिक्ता शक्तिन भाति। तादशशक्तयङ्गीकारे प्रयोजनं च नास्ति। तस्मान्न्यायमतोक्तेश्वरेच्छारूपा शक्तिरेव युक्ता। पूर्वोक्ताक्षेपस्य समाधानम्- अग्न्यादौ अग्न्याद्यतिरिक्तदाहा दिकार्यजननानुकूलसामर्थ्यरूप- शक्तिसद्भावकथनम्- गुरुरुवाच-हे सोम्य! सति प्रतिबन्धे ज्वलताप्यमिना दाहो नैव जायते। उत्तेजकसान्निध्ये त्वमिना संयुक्त: पदार्थः सत्यपि प्रतिबन्धके दद्यते। विनैव शक्तिं केवलामेरेव दाहकारणत्वाङ्गीकारे उत्तेजकसहितप्रतिबन्ध- कसद्धावदशायां इव, प्रतिबन्धकशून्यकाले इव च उत्तेजकशून्यप्रतिबन्धक- सद्भावदशायामपि दाहो नियमेन जायेत। दाहकारणीभृतकेवलान्नेः तदश- प्रतिबन्कसद्धावदशायामपि सत्वात्। अस्मन्मते तु अभनिनिष्ठशक्ते: शक्ति- सहितामेर्वा दाहहेतुत्वाभ्युपगमान्नायं दोषः। न केवलामेर्दाहहेतुत्वमस्म- न्मते। प्रतिबन्धकसद्धावदशायां प्रतिबन्धकेन नाय्ेर्नाशो वा तिरोघानं वा संभवति। किन्त्वमिनिनिष्ठशक्तेर्नाशो वा तिरोघानं वा भवति। तस्माद्दाहहेतु- भूताभिशक्ते:, शक्तिविशिष्टासेर्वाऽभावादेव न दाहो जायते। यत्र तु प्रति- बन्घकसमीपे उत्तेजकं नास्ति=तत्र प्रतिबन्धकोऽझिशक्तेर्नाशं वा तिरोघानं वा करोति। उत्तेजकं तु पुनरपि शक्तेरुत्पतिमाविर्भाव वा करोति। तस्मात्सत्यपि प्रतिबन्धके उत्तेजकमाहात्म्यात् दाहकशक्तेः शक्तिविशिष्टानेर्वा सङ्भावाद्दाहो जन्यते। इत्थं प्रतिबन्धकेन विनश्यन्ती उत्तेजकेन पुनरुत्पद्यमाना चाये: शक्तिरेव दाहकारणम्। कार्यविरोधि यत् तत्प्रतिबन्धकमित्युच्यते। प्रति- बन्धकसद्धावेऽपि यत् कार्यसाधकं तदुत्तेजकमिति कथ्यते। अभनिविषये प्रतिबन्धकत्वमुत्तेजकत्वं च मणिमन्त्रौषधादीनाम्। मणिमन्त्रौषघादीनां मध्ये 37

२९० संस्कृतविचारसागरे

यस्य सान्निध्याद्दाहो न जायते स प्रतिबन्धकः । यस्य सान्निध्यात्सत्यपि प्रतिबन्धे दाहो जायते स उत्तेजकः । हे सोम्य! अ्ाविव जलादिसकलपदार्थेव्वपि स्थितां तत्तत्कार्य- जननानुकूलां शक्ति जानीहि। विना तु शक्ति न केनापि कारणेन किमपि कार्य जन्यते। इत्थं शक्ते: प्रयोजनं निरूपितम्। अभिस्वरूपा-

प्रदर्श्यते-'इदानी प्रतिबन्धकसद्भावदशायां प्रज्वलत्यप्यमौ शक्तिः (दाह- सामर्थ्य) नास्ति। पश्चादुत्तेजकसद्धावदशायां शक्तयन्तरं जायते' इति शक्तिसद्भावविषयकानुभवः टीकरनाथादिसिद्धपुरुषविनोदचेष्टाः पश्यता सर्वेषा- मस्ति तादृशलोकानुभवः केन शक्यतेऽपलपितुम। अनुमितिप्रमात्मको- डयमनुभवः न केनापि प्रकारेण बाधितुं शक्यते। इत्थं सिद्धान्तानुसारेण शक्तिस्वरूप तत्प्रमाणं च निरूपितम्। (आ. ४२५-४२७) शक्तिविपये मतान्तरखण्डनम् -- (४२५) ईश्वरेच्छैवे पदशक्तिरिति नैयायिकोक्तं न साधु। ईश्वरे- च्छा तावदीश्वरनिष्ठो धर्मः । न तु पदधर्मः । ईश्वरेच्छायाः पदनिष्ठत्वास- भवात् पदशक्तिरिति वक्तं न शक्यते। शक्ते: पदधमत्वे हि पदशक्तिरिति वत्तुं युज्यते। अतः पदनिष्ठार्थावयोधनसामर्थ्यमेव पदशक्ति: स्यात। (४२६) वैयाकरणरीत्या शक्तिलक्षणं तावत्पद निष्ठार्थयोग्यता। पदनिष्ठा अर्थयग्यता नाम पदनिष्ठपदार्थवोधहेतु्त्वमेव। घटपदे कलशरूपार्थ-

१. प्रतिबन्धकीभूतम णिमन्त्रौषधादयः तेषाम मिनिष्ठदाहश किनाशकत्वतिरीभाब-

कत्वादयक्ष टीकरनाथादिसिद्धपुरुषेषु प्रसिद्धम्। २. कुम्भकारस्य घटचिकीर्षा यथा कुम्भकाराश्रयत्वात् कुम्भकारधमस्तथा 'अर्य शब्द: इममर्थमभिव्यअ्यतु' इतीक्वरेच्छेश्वराश्रयत्वादीश्वरस्यव धर्मः स्यात् न तु पदस्य । अतः ईश्वरेच्छा ईश्वरस्येव शक्ति: स्यात् न तु पदस्य। ३. "इन्द्रियाणां स्वविषयेव्वनादिर्याग्यता यथा अनादिरर्थ: शब्दानां संबन्धो योग्यता तथा।" (इति वैयाकरणभूषणसारे ३६ कारिका) इन्द्रियाणों स्वविषयेषु वाक्षुषादिषु घटादियु यथाऽनादिर्याग्यता तदीयचाक्षुषादिकारणता तथा शब्दानामपि अरथः सह तद्वोघकतेव योग्यता । सेव शक्तिरित्यर्थः । इति" तद्विवरणम्। मञ्जूवार्या तु बाभ्यवाचकभावकारणी भूतपदार्थयोस्तादात्म्यं शक्तिरित्युक्तम्।

षष्ठस्तरङ्ग: २९१ ज्ञानहेतुत्वरूपयोग्यताऽस्ति। सा योग्यतैव शक्तिः। अयमर्थः हरिकारिकां प्रमाणीकृत्य वैयाकरणभूषणाख्यग्रन्थे निरूपितः । (आ. ४२७-४२८) वैयाकरणाभिमतशक्तिखण्डनम्- (४२७) अर्थज्ञानहेतुत्वरूपा योग्यता शक्तिरिति वदन् प्रष्टव्य :- किं भवन्मते पदे सामथ्यमहि्ति, उत नास्तीति। आद्ये अस्मदभिमता शक्तिरङ्गीकृता भवति। द्वितीये लोकप्रसिद्धसामर्थ्यरूपा शक्तिरेव पदशक्तिरित्यभ्युपेया। न तु पदनिष्ठार्थबोधहेततारूपयोग्यता पदशक्तिरिति। अयमभिग्रायः-पदे सामर्थ्यमभ्युपगच्छतस्तादृशसामर्थ्यातिरिक्त- शत्तयन्तराभ्युपगमो न युन्यते। किन्तु सामर्थ्यमेव शक्तिरित्यभ्युपगम एव युज्यते। सामर्थ्य, बलं, ज्योक्, शक्तिः इत्येतेषां पदानामेकार्थबोधकत्व- प्रसिद्धेः। अत एव लोके साम्थ्वरहितं पुरुषं 'अशक्तोऽयम्' इति वदन्ति। किश्च भर्जितं प्ररोहासमर्थ बीजं दृष्ट्वास्य बीजस्याङ्कुरोत्पादनशक्तिर्नास्तीति वदन्ति। इत्थं सामर्थ्य, शक्तिः इति पदयोरेकार्थत्वं लोकप्रसिद्धम्। अझ्नावपि साम्थ्यरूपैव शक्तिरिति निश्चितम्। तस्मात् पदेऽपि सामर्थ्यस्यैव शक्तित्वाभ्युपगमो युक्तः । पदे सामथ्यमङ्गीकृत्य तद्विलक्षणयोग्यतायाः शक्ति- त्वाभ्युपगमे लोकप्रसिद्धिविरो: स्यात्। सामर्थ्यमेव योग्यतेत्युच्यते' इति यदि वैयाकरणो बयात् तदा सिद्धयत्येवास्मन्मतम्। (४२८) अथ यदि वैयाकरणो ब्रयात् सामर्थ्याभ्युपगमे हि पदेडपि सामथ्यरूपा शक्तिरेव भवेदित्यापाद्येत; न सामर्थ्यमङ्गीक्रियतेऽस्मन्मते। तस्मादर्थज्ञानजनकत्वरूपयोग्यतैव पदशक्तिरिति। तदा स प्रष्टव्यः-सामर्थ्य किं पदे केवले नाङ्गीक्रियते, उताग्न्यादिसर्वपदार्थेष्वपीति। द्वितीयपक्षो न युक्तः । अग्न्या दिसर्वपदार्थेषु सामर्थ्यरूपशक्तिसद्धावस्य पूर्व युक्तिभिः साघितत्वात्। पदे केवलं अर्थबोघजनकत्वरूपयोग्यतैव शक्तिः। न तु तदतिरिक्तसामर्थ्यरूपा शक्तिरस्ति इति प्रथमपक्षे द्वितीयपक्षोक्तो यो दोषः 'वहयादौ सामर्थ्यरूप- शक्तयनङ्गीकारे प्रतिबन्धकसान्निध्ये दाहाद्यनुत्पत्तिर्नोपपद्येत' इत्यादिः स दोषो यद्यपि नास्ति। तथापि पदे सामर्थ्यानभ्युपगमे 'असमर्थ पदं योग्यम्= सामथ्यहीन पदमर्थज्ञानं जनयति' इति भवदीयः सिद्धान्त इति पर्यवस्यति। तदिदमसङ्गतम्। 'पदन्त्वसमर्थमेव। तथाप्यर्थज्ञानं जनयती'त्येषा तवोक्ति: 'अयं नपुंसकः । तथाप्यमोघवीर्य;' इत्युक्तिवदत्यन्तं व्याहता। सामर्थ्ययुक्तं

२९२ संस्कृतविचारसागरे

हि समर्थ, सामर्थ्यहीनं चासमर्थम्। असमर्थेन न किश्चिद पि कार्य सिद्धयतीति लोकप्रसिद्धिः। ततश्ासमर्थेन पदेनार्थज्ञानरूपकार्यमपि न संभवेदेव। तस्मात्पदे सामर्थ्यमवश्यमभ्युपेयम्। एवञ्च भर्जिते बीजे अङ्कुरोत्पत्तिहेतु- त्वस्येवासमर्थ पदेडर्थबोघहेतुत्वस्यासंभवात् अर्थबोघहेतुत्वरूपयोग्यता न पद- शक्तिः । किन्तु सा योग्यता पदस्य येन सामर्थ्येन संपद्यते तत्सामर्थ्यमेव पदशक्तिरित्यभ्युपेयम्। ततश्र लोकप्रसिद्धसामर्थ्यस्यैव शक्तित्वाङ्गीकारे न कोडपि दोषः । (आ. ४२९-४३१) भट्टमतेन शक्तिलक्षणम्- (४२९) पदस्यार्थन सह तादात्म्यरूपो यः संबन्धः सा शक्तिरिति भट्टमतानुयायिन आहुः। सोडयं तादात्म्यरूपः संबेन्धः भेदाभेदस्वरूप इति च ते कथयन्ति।

१. कुमारिलभट्ट इति भट्टपाद इति चास्य व्यपदेशः । मण्डनमिश्रस्य प्रभाकरस्य चायं गुरुः । जैमिनीयपूर्वमीमांसाया वार्तिकमयँ विरचयामास। २. अभावसादृश्यभिन्नः प्रतियोगिसापेक्षो ज्ञानविषयश्चात्र संबन्ध इत्युच्यते। यत्र (यद्वस्तु) संवद्धयते तदधिकरणमनुयोगीति उच्यते। यद्वस्तु संयोगि तत् प्रतियोगी त्युच्यते। संबन्धस्यानेकविधत्वेऽपि संयोगः, समवायः, तादात्म्यमिति त्रयः प्रधान- भूता:। (क) तघ्न द्वयोर्द्रव्ययोः संबन्धः संयोगः । अय च त्रिविध :- कर्मजसंयोगः, संयो- गजसंयोग:, सहजसंयोगश्चेति। यदुत्पत्तौ क्रिया असमवायिकारणं (निमित्त) स कर्मज- संयोग:। स द्विविध :- अन्यतरकर्मजः उभयकर्मजश्रेति। एकस्य क्रियया जन्यः अन्य- तरकर्मजः। यथा-पतता पक्षिणा सह वृक्षस्य जायमानः सयोगः। उभयक्रियाभ्यां जन्यः उभयकमजः। यथा-मेषद्वयसंबन्धजः मेषयोः संयोगः। संयोगरूपासमवा- यिकारणजन्यः संयोगजसयोगः । यथा-हस्तवृक्षसंयोगात् कायवृक्षसयोग: संयोगज- संयोग:। जन्मतः सिद्धसंबन्धः सहजसंयोगः । यथा सुवर्णे पार्थिवभागस्य तेजसभागस्य च विद्यमान: संबन्धः सहजसंयोगः । (ख) नित्यसंबन्धः समवायः । न्यायमते गुणगुणिनोः, जातिव्यक्तयोः, क्रियाक्रिया- वतो: कारणकार्ययोश्च (अवयवावयविनोश्ष) संबन्धः समवायः । (ग) न्यायमते स्वरूपसंबन्ध एव तादात्म्यसंबन्ध इत्युच्यते। पूर्वमीमांसावार्तिक- कारो भट्टः स्वमते स्वल्पमेदसहितोऽमेदस्तादात्म्यमित्यवोचत्। वेदान्तसिद्धान्ते तु भेद।मेदविलक्षण: संबन्धः तादात्म्यमित्याहुः। अस्यैवानिर्वा्च्यतादात्म्यमित्यपि नाम। मेदविलक्षण इत्युक्तेर्वास्तिवोऽमेद इति सिद्धम्। अभेदविलक्षण इत्युक्ते: कल्पितो भेद इति च सिद्धम्। तस्मात्सिद्धान्ते कल्पितभेदविशिष्टो वास्तवाभेदस्तादात्म्यमिति सिद्धम्। गुणगुण्यादीनां न्यायमतोक्तसमवायस्थाने भाट्वा वेदान्तिनश्च तादांत्म्यसबन्धमभिप्रयन्ति ।

षष्ठस्तरङ्ग: २९३

अयं च तेषामभिप्रायः-(१) अभिरिति पदस्य वहिरूपार्थेन नात्यन्तं भेदः। अत्यन्तभेदे सति यथा अझनिपदादत्यन्तभिन्ना जलादिपदार्थाः अभनिरिति पदेन न प्रतीयन्ते। तथा अझनिरिति पदेन आभि पदादत्यन्तभिन्नो वह्निरूपपदार्थोऽपि न प्रतीयेत। (२) पदस्य स्वार्थेन सहात्यन्तभेदाभाववदत्यन्ताभेदोऽपि नास्ति। यद्यत्यन्ताभेदो वाच्यवाचकयोः स्यात्, तदा अग्निपदवाच्यार्थभूतवहिना यथा मुखं दद्यते, तथाSिरुपार्थवाचका मिशब्दोच्चारणमात्रेणापि मुखं दह्येत। न तु तथा अग्निशब्दमुच्चारयितुः पुरुषस्य मुखं दह्यते। तस्माद्वाच्यवाचकयोर्ना- स्त्यत्यन्ताभेदोऽपि। अपितु-अझनिपदस्य वह्िरूपार्थेन सह भेदसहितोऽभेदो वतते। भेदसत्वान्मुखं न दह्यते। अभेदसत्वात अभनिरिति पदेन वह्निप्रतीतिर्जायते। यथा अगनिरिति पदस्य वह्निरूपार्थन भेद-

स च तादात्म्यसबन्धस्त्रिविध :- (१) सहजतादात्म्यं। (२) कर्मजतादात्म्यं, (३) भ्रान्ति- जतादात्म्यमिति च । १. चिदहङ्कारे प्रतिफलति। चित्प्रतिबिम्बोऽहङ्कारश्चेत्युभयं मिलित्वा तप्ताय :- पिण्डव देकीभूय चिद्धदेवावभाति। तादृशचित्प्रति बिम्बयुक्ाहङ्कारस्येव सहजतादा्त्म्य मिति नाम। उत्पत्तिदशायामेवोभयमपि मिलित्वैवोत्यन्नमिति चिदहङ्कारयोस्तादात्म्यमेव सह- जतादात्म्य मित्युच्यते। २. चित्प्रतिबिम्बयुक्तत्वेन चिद्धन्ध्ासमानस्याहङ्कारस्य स्थूलशरीरेण सह संबन्धो यः स कर्मजतादात्म्यमित्युच्यते। जाग्रद्भोगप्रदकर्मणः उत्पत्तौ तत्कर्मजतादात्म्यमपि जायते। तत्कर्मनाशे तत्कार्मजतादात्म्यमषि नश्यति। कर्मण उत्पत्तौ कर्मजतादात्म्यम- प्युत्पद्यते। कर्माभावे कर्मजतादात्म्यमपि नश्यति। जाग्रत्सुषुप्त्यादिषु तथा दर्शनात्। ३. अहं ब्राह्मणः, क्षत्रियः, ब्रह्मचारी, गृहस्थः इत्यादिचित्तवृत्तिस हिताहङ्कारस्य अहं शब्दार्थभूतसाक्षिणा सह तादात्म्य भ्रान्तिजतादात्म्यम्। सर्वाभीष्टात्मस्वरूपमेवाह- मिति प्रतीयते। अज्ञानाधीनभ्रान्तिजन्यत्वादस्य भ्रान्तिजतादात्म्यमिति नाम। न्याय- मतोक्तगुणगुण्यादिसंबन्धरूपसमवायस्थाने वेदान्तिनां भट्टानां च मते तादात्म्यमुच्यते। अनयोस्तादात्म्ययोर्भेदोऽस्ति। केवलभेदे तादात्म्योक्तिर्न युज्यते। अमेदप्रतीतिविषय- स्थापि तादात्म्योक्ते: केवलमेदाश्रयेऽभेदप्रतीत्यसंभवात्। तस्मात्तादात्म्यसंबन्धे अभेद आवश्यकः । अपि च केवलाभेदे संबन्ध एव न सिद्धयति। द्वयोरेव हि संबन्धः संभवति। न तु स्वेनैव स्वस्य। तस्मात्सर्वत्र संबन्धे भेद आवश्यकः । तस्मात्तादात्म्यसंबन्धे भेदो- जव्यपेक्ष्यते। इत्थं भेदाभेदद्वयमन्तरा तादात्म्यसंबन्धो नोषपद्यते। यद्यपि भेदामेदयोः सामानाधिकरण्यं न संभवति, विरोधात्। तथापि प्रागुक्तरीत्या कल्पितमेदसहितवास्तवा- भेदस्य एकत्र सामानाधिकरण्य सिद्धयति। अयमेवानिर्वचनीयतादात्म्यसंबन्ध इत्युच्यते।

२९४ संस्कृतविचारसागरे

सहितोऽमेदो वतते तथव उदकं, वनं, नीरं, जीवनमित्यादिपदानां जलरूपार्थेन सह भेदसहितोऽमेदो वर्तते। उदकशब्दजलरूपार्थयोरत्यन्तभेदसत्वे, यथा उदकमित्या दिशब्दादत्यन्तभिन्ना अग्न्याद्या अर्थाः उदकमिति शब्दान्न प्रतीयन्ते तथा जलरूपार्थोडपि उदकादिपदैन प्रतीयेत। अतो नात्यन्तभेदोडस्ति। उदक- शब्दजलरूपार्थयोरत्यन्ताभेदोऽपि न। अत्यन्ताभेदे सति जलसंबन्धेन मुखे शैत्योत्पत्तिवत उदकादिपदोच्चारणेनापि मुखे शैत्यं जायेत। परन्तुदकादि- पदोच्चारणेन मुखे शैत्यं न जायते। तस्मान्नोदकादिपदानां जलरूपार्थेन सहात्यन्ताभेदोऽपि। एवं शब्दारथेयोर्भेंदसहिता भेदसत्वान्नोभयविघदोषोऽपि। इत्थमेव सर्वत्र स्वस्ववाच्यैः सह वाचकपदानां भेदसहितोऽमेदो वर्तते। अयमेव मेदसहिताभेदो भट्टमतानुयायिभिस्तादात्म्यसंबन्ध इति भेदाभेदसंबन्ध इति चोच्यते। तादृशभेदाभेदरूपतादात्म्यसंबन्ध एव सर्वपदनिष्ठस्वस्ववाच्यार्थ- ज्ञानजनकशक्तिरिति, तादृशतादात्म्यसंबन्घा तिरिक्तसामर्थ्यरूपशक्तिर्नास्तीति भट्टमतम्। भेदाभेदपक्षे च युक्तिनिरूपिता। (४३०) भेदाभेदपक्षे प्रमाणम्-माण्डूक्यादिवेदवाक्येषु "ओं इत्येतदक्षरं ब्रह्म" इत्युच्यते। तत्र व्याकरणरीत्या प्रकाशस्वरूपः सर्व- संरक्षकः इति ओमित्यक्षरस्यार्थः। ब्रह्म चेद्ृशमेव। तस्मात् 'ओं' इत्यक्षरं ब्रह्मणो वाचकं, व्रह्म च वाच्यम्। वाच्यवाचकयोयैद्यत्यन्तभेदः स्यात् तदा वाचकस्योक्काररूपाक्षरस्य वाच्यभूतब्रह्मणश्च माण्डक्याद्यु- पनिषत्सु अभेदो नोच्येत। श्रयते च 'ओमिति ब्रह्म' इत्यभेदः । तस्माद्वाच्य- वाचकयोरभेदे वेदवाक्यमेव प्रमाणम्। सर्वलोकप्रसिद्धया वाच्यवाचकयोर्मेंदश्च सिद्धः। तथाहि-अग्न्यादिशब्दाः वागाश्रिताः। तदर्थभूताः वहन्यादिपदार्थाः वाचो बहिर्देशे चुल्लयादिस्थलेषु

१. 'अव' रक्षणगति कान्ति प्रीतितृप्त्यवगम प्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचन क्रियेच्छादी- प्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु इत्येकोनविशत्यर्थकधातोः 'अवतेष्टिलोपक्ष' (सू. 139) इत्यौणादिकसूत्रेण मन् प्रत्ययः, मन् प्रत्ययस्य टेर्लोपश्च विहितः । तस्य "ज्वरत्व्ररस्तिव्यविमवामुपधायाश्च" (पा. सू. 64-20) इति सृत्रेणोपधावकारयोरूद। ततो गुणः। ततः श्विष्टोच्चारणमिति प्रक्रियया 'ओम्' इति निष्पन्म्। "अकार उकारो मकार इति। तानेकधा समभरत्। तदेतत् 'ओं' इति" (ऐ.ब्रा.अ.25.ख.7) इति श्रुतेः। "ओं इतीदं सर्वम्" इति श्रुत्या सर्वचेदसारभूतत्वात् सर्वमयत्वश्रवणाच्। सर्वमयत्व च सर्वात्मकब्रह्मस्वरूपाभिव्य क्तियोग्यस्थानत्वात् ब्रह्माभिधानत्वाच्च।

षष्ठस्तरङ्ग: २९५ वर्तनते। तथैव 'ओम्' इत्यक्षररूपं पदमपि वाचि वर्तते। तदर्थमूत परं ब्रह्म तु न वाचि वर्तते। किन्तु वाचो बहिः स्वे महिमनि प्रतिष्ठितम्। ब्रह्मणो व्यापेकत्वेन वाचि तदभावेऽपि ब्रह्मण्येव वाक् प्रतिष्ठिता भवति। न तु वाचि ब्रह्म। इत्थं पद वाचि वतेते। अर्थो बहिरिति सर्वजनप्रसिद्धम्। अतः पदतदर्थयोर्भेदः सर्वलोकप्रसिद्धः । इत्थं वाच्यवाचकयोर्भेंदे सर्वानुभवः प्रमाणं तदभेदे च वेद- वचनं प्रमाणमिति पदस्य स्वार्थेन सह भेदाभेदरूपतादात्म्यसंबन्धः नाप्रामा- णिकः। किन्तु प्रमाणसिद्ध एव। (४३१) प्रसङ्गादन्यत्रापि (वाच्यवाचकभावस्थलादन्यत्रापि) भेदाभेदरूपतादात्म्यसंबन्धः प्रदर्श्यते। रूपरसगन्धादयो गुणाः। तदाश्रयभूतं द्रव्यं गुणि। अनेकसमवेतो घर्मो जातिः। यथा सर्वब्राह्मणशरीरेषु ब्राह्मणत्वमेकमेव वर्तते। तथा सर्वपुरुषे- ष्वेकं पुरुषत्वं, सर्वघटेष्वेकं घटत्वं च वतते। लोके ब्राह्मणत्वपुरुषत्वादिकं यस्योच्यते तस्मिन् ब्राह्मणादिशरीरे एव ब्राह्मणत्वादिजातिर्वतते। ब्राह्मण- त्वादिजात्याश्रयभूतं ब्राह्मणादिशरीरं व्यक्तिरित्युच्यते। गमनागमनादिकं क्रियेत्युच्यते। तद्वान् क्रियाश्रयः कर्तेति चोच्यते। एतावतां पदार्थानां तादात्म्यसंबन्धो वर्तत इति ज्ञात्वा कार्यकारणरूपं वस्तु गुणगुण्यादिषु योजयेतु। अन्रायमभिग्राय :- गुणगुणिनोरिव कार्यकारणयोरपि तादात्म्यसंब- न्धोडस्ति। गुणगुणिनो: परस्परं तादा्यमेव संबन्घः । तथा जातिव्यत्तच्ोः क्रियाक्रियावतोश्च परस्परं तादात्म्यसंबन्ध एव। एवं कार्यकारणयोरपि तादा- त्म्यमेव संबन्धः । तादात्म्यं नाम भेदसहिताभेदः। निमित्तकारणस्य कार्यस्य च परस्परं भेदाभेदरूपतादात्म्यसंबन्धो नास्ति। तयोरत्यन्तभिन्नत्वात्। उपा- दानकारणकार्ययोस्तु भेदाभेदरूपतादात्म्यमेव संबन्धः। घटस्य निमित्तकारणं १. स्वल्पदेशवर्ति व्याप्यमित्युच्यते। अधिकदेशवर्ति व्यापकमिति च। तथा- हि-स्वल्पदेशवर्ती घटो व्याप्यः। अधिकदेशव ्तित्वादाकाशो व्यापकः । व्याप्यं व्यापके इन्तर्भति। व्यापकँ तु व्याप्याद्वहिरपि वर्तते। घटः आकाशेऽन्तभवति। आकाशस्तु घटादिभ्यो बहिरपि वर्तते। तथा वाक् ब्रह्मापेक्षयाSल्पदेशवर्तित्वेन व्याप्यत्वात् ब्रह्मण्य- न्तर्भवति। ब्रह्म तु वागाद्यपेक्षयाऽधिकदेशवर्तित्वेन व्यापकत्वाद्वागा दिभ्यो बहिरषि वर्तते। २. गुणगुणिनोर्जातिव्यक्तथोः क्रियाक्रियावतो: कार्यकारणयोश्चेति चतुर्षु स्थलेषु भट्ठवद्वेदान्त्यपि तादात्म्यसंबन्धमङ्गीकरोति। वेदान्त्यभिमततादात्म्यसँबन्धलक्षण भट्टाभि- मततादात्म्यलक्षणाद्भिन्नमेव। चर्तुषु स्थलेषु नैयायिकाः समवायारयं नित्यसँबन्ध त्रुवते ।

२९६ संस्कृतविचारसागरे

कुलालदण्डादिकम्। तस्य घटादिकार्येण सहात्यन्तभेद एवास्ति। उपादान- कारणभूतमृत्पिण्डतत्कार्यभूतघटयोस्तु भेदसाहिताभेद एवास्ते। मृत्पिण्डाद् घटः यद्यत्यन्तभिन्नः स्यात् तर्हिं अत्यन्तभिन्नतैलादिवत् घटोSपि मृत्पिण्डान्न जायेत। उपादानकारणस्य स्वकार्येण सहात्यन्ताभेदो यदि स्यात्तदा नैव मृद: घट उत्पद्ेत। स्वस्वरूपादेव स्वोत्पत्त्यभवात्। तस्मादु- पादानकारणस्य स्वकार्येण सह भेदसहिताभेदोऽस्ति। अभेदसत्वात् भेदप- क्षोक्तो दोष:, भेदसत्वादभेदपक्षोक्तो दोषश्च न प्रसज्यते। इत्थमुपादानकार- णस्य स्वकार्येण सह भेदाभेदरूपसंबन्धो युक्तया सिद्धयति। आपातप्रतीत्याऽपि उपादानकारणस्य कार्यस्य च भेदाभेदौ सिद्धयतः। इयं मृत्' 'अयं घटः' इति प्रतीत्या भेदः सिद्धयति। विचार्यमाणे तु घटस्यान्तर्बहिश्रान्तरेण मृदं नान्यत्प्रतीयते। किन्तु मृदेव प्रतीयते। तस्मादभेदः सिद्धयति। अनेन उपादानकारणकार्ययोः भेदाभेदरूपतादा- त्म्यसंबन्घोऽस्ति। तद्वत गुणगुणिनोरपि भेदाभेदसंबन्धोडस्ति। घटरूपस्य घटादत्यन्तभेदो यदि स्यात तदा घटस्य पटेनात्यन्तभेदसत्वात् यथा पटमना- श्रित्य घटः स्वातन्त्र्येण वर्तते, तथा घटरूपमपि घटमनाश्रित्य स्वातन्त्रचेणैव तिष्ठेत्। गुणगुणिनोरत्यन्ताभेदो यदि स्यात् तदापि घटरूपं घटाश्रितं न स्यात्। स्वस्यैव स्वाश्रयत्वासंभवात्। तस्माद्गुणुगुणिनोरपि भेदाभेदरूपतादा- त्म्यसंबन्धोऽस्ति। इयमेव युक्ति: जातिव्यत्तयोः क्रियाक्रियावतोश्च भेदाभेद- रूपतादात्म्यसंबन्धेऽवगन्तव्या। खण्डनीयमतस्यानेकयुक्तिभिः प्रसाघने प्रयो- जनाभावान्न युत्तयन्तराणि प्रदश्यन्ते। (आ. ४३२-४३७) भट्टमतखण्डनम्- (आ. ४३२.४३४) वाच्यवाचकयोभेंदाभेदरूपतादात्म्यमस- ङगतमिति निरूपणम्- (४३२) एकस्य वस्तुनः एकस्मिन्नधिकरणे भैदामेदयोरुमयोः सामा- नाधिकरण्यं विरुद्धम्। तस्मात् स्थलचतुष्टयेऽपि भेदाभेदरूपतादात्म्यं यदुक्तं तत्सकलं विरुद्धमिति युक्तिमन्तो वदन्ति। अत्रायमभिप्रायः (१) एकस्मिन् घटे स्वाभेदस्यान्यवस्तुभेदस्य च सामानाधिकरण्यं यद्यप्यस्ति तथापि यस्या- भेदोऽस्ति तस्येव भेदस्तत्र नास्ति, यस्य भेदोऽस्ति तस्यैवाभेदो नास्तीत्य- भिप्रायेणकस्य वस्तुनो भेदामेदौ विरुद्धावित्युच्यते। (२) एकस्य घटस्य

षष्ठस्तरङ्गः २९७

स्वस्मिन्नभेदः परस्मिन् भेदश्च यद्यप्यस्ति, तथापि यत्राभेदोऽस्ति तत्र नास्ति भेदः। यत्र भेदोऽस्ति, तत्र नास्त्यभेदः, इत्यभिप्रायेणैकस्य वस्तुनो भेदामेदावे- कस्मिन्नधिकरणे विरुद्धावित्युच्यते। किश्च भेदाभेदौ परस्परं विरोघिनौ। एकस्मिन् वस्तुनि यस्य भेदो- डस्ति तस्याभेदः, यस्याभेदोऽस्ति तस्य भेदश्च विरुद्ध एव। तस्मात् वाच्य- वाचकयोः गुणगुणिनोः, जातिव्यत्तयोः, क्रियाक्रियावतोः उपादानकारणत- त्कार्ययोश्च भेदाभेदरूपतादात्म्यसंबन्धाभ्युपगमोऽसङ्गत एव। (४३३) यदुक्तं वाचकशब्दो वाचि वर्तते, वाच्योऽर्थो बहिर्वर्तते इति वाच्यवाचकयोर्भेंदो लोकप्रसिद्धः। श्रतौ ओंकाररूपाक्षरं परं ब्रह्मेत्युक्त- त्वात् (४२० आवर्ते) अभेदश्च सिद्ध इति वाच्यवाचकयोर्भेंदाभेदौ प्रमाण- सिद्धाविति। अत्रोच्यते-प्रणवरूपस्य ओंकाराक्षरस्य परब्रह्मणश्चामेदो वेदे कथितः । न तु तस्य वेदस्य वाच्यवाचकयोरमेदे तात्पर्यम। तस्य गूढ तात्पर्यान्तरमस्ति। यत्र यत्र 'ओमित्यक्षरं ब्रह्म' इति कथ्यते तत्र तत्र 'ओमित्यक्षरं पर्रह्मरूपेणोपास्यम् इत्यर्थे वाक्यस्य तात्पर्य, न तु परब्रह्मणः ओमित्यक्षरस्य च मेदाभावे। इंद तु तात्प्य भट्टो न वेद। यथा विधीयते तथवोपास्यस्य स्वरूपेण भाव्यमिति न नियमः । किन्तु वस्तुनः स्वरूपं विहाय रूपान्तरेणापि वस्तूपास्यते। यथा सालग्रामस्य विष्णु- रूपेण, बाणस्य शिवरूपेण चोषासनं शास्त्रिणोपदिश्यते। तत्र शङ्गचक्रगदाद्युपेतच- तुर्भुजविशिष्टमूर्तिन सालग्रामेडस्ति। न च बाणे गङ्गालङ्कतजटाजूटडमरुकचर्मक- पालाद्युपेता भद्रामुद्रया शरणागतानां गुणत्रयातीतात्मतत्त्वोपदेष्ट्री मूर्तिरस्ति। किन्तु सालग्रामबाणादिकं शिलारूपेणवास्ते। किन्तु शास्त्राज्ञया शिलादृष्टि- परित्यागपूर्वकं सालग्रामे बाणे च क्रमेण विष्णुस्वरूपेण शिवस्वरूपेण चोपासनं क्रियते। तस्मादुपासनं नोपास्यस्वरूपाधीनं, किन्तु विध्यधीनम्। यथा शाखतरं विधत्ते तथोपासितव्यम्। किश्च छान्दोग्योपनिषदि (5-3-10) पश्चाझिविदाप्रकरणे द्युपर्जन्य- पृथिवीपुरुषयोषिद्रूपाः पञ्चय पदार्थाः अग्निदृष्टयोपासितव्याः, श्रद्धासोमवृष्टय- न्नरेतोरूपाः पञ्च पदार्थाः आहुतिरूपेणोपासनीयाः इति च श्रुतिराह। तत्र दुलोकादयो नाअयः, नापि श्रद्धादय आहुतयः । किन्तु वेदाज्ञया 38

२९८ संस्कृतविचारसागरे

द्युलोकादयोऽसिनित्वेन श्रद्धादयश्चाहुतित्वेनोंपास्यन्ते। एवमेव ओमित्यक्षर- विषयकब्रह्मोपासनमुक्तम्। तत्र ओमित्यक्षरस्य वस्तुतो ब्रह्मस्वरूपत्वाभावेऽपि ब्रह्मस्वरूपत्वेनोपास्यत्वमुपपद्यते। उपासनावाक्ये वस्तुन अभेदो नापेक्ष्यते। किन्तु भिन्नं वस्त्वप्यमिन्नतयोपास्यते। विचार्यमाणे ब्रह्मवाचकस्योक्कारस्य स्ववाच्यब्रह्मणा सहाभेदो युज्यते च। कलशादिजडरूपार्थवाचकानां घटादिपदानां तु स्ववाच्यजडरूपार्थेर- भेदो न युज्यत एव। तथापि सर्वेषां नामरूपाणां ब्रह्मणि कल्पितत्वात्, ब्रह्म सर्वाधिष्ठानं भवति। ओकारोडपि ब्रह्मणो नाम। तस्माद् ब्रह्मण्यो- क्वार: कल्पितः । कल्पितं वस्त्वघिष्ठानाव्यतिरिक्तमधिष्ठानात्मकमेव भवति। तस्मात् ओमित्यक्षरं ब्रह्मैव। घटादिपदानां तु जडरूपस्वार्थो नाषिष्ठानम्। किन्तु स्ववाच्यैः सह घटादिशब्दाः ब्रह्मणि कल्पिताः। तस्मादूव्रल्षैव घटादिपदानामधिष्ठानम्। तस्मात् सर्वकारणत्वेन सर्वाधिष्ठानत्वात् सर्वपदानां ब्रह्माभेदो युज्यते। घटादिपदानां तु जडरूपस्ववाच्यैः सहाभेदो न केनापि प्रमाणेन युज्यते। तस्माद्द्वाभिमतः वाच्यवाचकयोरमेदः नैव संभवति। (४३४) वाच्यवाचकयोः केवलभेदमङ्गीकुर्वतां मते भट्टेन यो दोष: प्रदर्शितः सः सिद्धान्ते सामर्थ्यरूपशक्तिमङ्गीकुर्वतां मते न संभवति। तथाहि-भट्टेन प्रदर्शितो दोषस्तावदेवम्- घटपदस्य वाच्यार्थः घटपदादत्यन्तभिन्नश्चेत्, यथा घटपदात् अत्यन्त- भिन्नः पटरूपार्थो न ततः प्रतीयते तथा घटपदात् कलशरूपार्थोSपि न प्रतीयेत, कलशरूपार्थस्यापि घटपदादत्यन्तभिन्नत्वात्। अपि च घटपदवाच्यं घटपदाद् भिन्नत्वेनाभ्युपगम्य तस्य घटपदेन प्रतीत्यभ्युपगमे, यथा घटपदात् अत्यन्त- भिन्नः कलशरूपार्थः प्रतीयते तथाऽत्यन्तभिन्नः पटरूपार्थोपि प्रतीयेतेति।

अत्रोच्यते-अय च दोषः सामर्थ्यरूपामथवेच्छारूपां शक्तिमन- भ्युपगच्छतां मते भवेत्। सामर्थ्यरूपां शक्तिमङ्गीकुर्वतां तु नायं दोषः । सिद्धान्तिमते वाच्यवाचकयोर्भेंदो भवितुमर्हति। तथाहि-घटपदवाच्यः कलशः, तदवाच्यः पटश्चेत्युभयमपि घटपदादृत्यन्तं भिन्नमेव । तथापि घटपदे कलश- रूपार्थज्ञानोत्पादनशक्तिरेवास्ति। न तु पटादिरूपार्थान्तरज्ञानोत्पादनशक्तिः । तस्मात घटपदात्कलशरूपार्थप्रतीतिरेव जायते नार्थान्तरप्रतीतिः । इत्थ यस्मिन् पदे यदर्थबोधनशक्तिरास्ते स एवार्थः तेन पदेन प्रतीयते, नार्थान्तरम्

षष्ठस्तरङ्ग: २९९

तस्माद्वाच्यवाचकयोरत्यन्तभेदेऽपि नास्ति दोषः। तयोः भेदसहिताभेदरूप- तादात्म्यसंबन्धस्तु न घटते, भेदाभेदयोः परस्परविरोघित्वात्। तयोरेकत्र सामानाघिकरण्यासंभवाच्च। (आ. ४३५-४३७) उपादानकारणतत्कार्ययोर्भेदाभेदरूपता- दात्म्यसंबन्धो दुर्घट :- (४३५) भेदाभेदयोः परस्परविरोधित्वात् तयोः सामानाधिकरण्या- संभवाच उपादानकारणतत्कार्ययोर्भेदसहिताभेदो नास्ति। तयोः केवेलमेदो- डस्ति। केवलमेदपक्षे भट्टेनोक्तो दोष: नैयायिकमते सामर्थ्यरूपशक्तिवादि- सिद्धान्तिमते च न संभवति। उपादानकारणतत्कार्ययोरत्यन्तभेदे भट्टेन प्रदर्शितो दोषस्त्वयम्-'मृत्पिण्डात् अत्यन्तभिन्नो घटस्ततो यद्युत्पद्येत तदा मृत्पिण्डात् अत्यन्तभिन्नतैलोत्पत्तिरपि तत आपद्येत। अत्यन्तमिन्नत्वात्। मृत्पिण्डात् तैलं यदि नोत्पद्यते तर्यत्यन्तभिन्नत्वाविशेषात् घटोऽपि मृत्पिण्डान्नोत्पद्येत' इति। (४३६) अत्रोच्यते-नैयायिकमते तावन्नायं दोष :- तथाहि-नैयायिकः सकलपदार्थानामुत्पततौ प्रागभावमपि कारणमाह। घटोत्पत्तौ यथा दण्डचक्रकुलालादीनां कारणत्वं तथा घटप्रागभावस्यापि कारणत्वम्। एवं सकलपदार्थानामुत्पत्तौ तत्तत्पदार्थप्रागभावोऽपि कारणम्। घटप्रागभाव: घटोपादानभूतमृत्पिण्डे एव वर्तते। नान्यत्र। तैलप्रागभावस्ति- लेष्वेव वर्तते नान्यत्र। एवं सकलपदार्थानां प्रागभावः स्वस्वोपादानकारणे वर्तते। यस्मिन् पदार्थे यस्य कार्यवस्तुनः प्रागभावो वर्तंते तस्मात्पदार्थात् तदेव कार्यमुत्पद्यते, नान्यत् कार्यम्। मृत्पिण्डे घटप्रागभाव एव वर्तते। तस्मात् मृत्पिण्डात् घट एवोत्पद्यते, न तैलादिकम्। तिलेषु तैलप्रागभाव एव वर्तते। तस्माततिलेभ्यस्तैलमेवोतपद्यते, न घटादिकम्। इत्थ निखिलकार्योत्पत्तौ तत्तत्प्रागभाव: कारणम्। तस्मात उपादानकारणकार्ययोरत्यन्तभेदाभ्युपग- मान्नैयायिकमते नास्ति दोषः ।

१. सामथ्यरूपशक्तिवादिसिद्धान्तिमते उपादानकारणस्य कार्येण सह नात्यन्तभेदः । किन्त निर्वचनीयतादात्म्य संबन्धोऽस्ति। तथाप्यत्र तयोः योऽत्यन्तभेद उक्तस्स प्रौढिवादेन प्रौढिरनाम=स्वमाहात्म्यं, वाद := कथनं। तथा च स्वमाहात्म्यप्रकटनाय वादः प्रौढिवादः। प्रौढिवादलक्षणं चैवम्-प्रतिवादयक्तमङ्गीकृत्यापि स्वमते दोषपरिह्वारः। प्रकृते चोपादा- नकारणतत्कार्ययोभदपक्षे भट्टो दोषमब्रवीत्। तादृशभट्टोक्तदोयुक्तपक्षमङ्गीकृत्यापि स्वमते दोष: पहिंहुतः। तस्मादयं प्रौढिवादः ।

३०० संस्कृतविचारसागरे

(४३७) सामर्थ्यरूपशक्तिवादिमतेऽपि न दोषः । तथाहि-मृत्पिण्डे घटोत्पादनसामर्थ्यरूपशक्तिरेवास्ति, न तु तैलो- त्पादनसामर्थ्यरूपशक्तिः। तस्मान्मृत्पिण्डाद् घट एवोत्पद्यते, न तैलम्। तथा तिलेषु तैलोत्पादनसामर्थ्यरूपा शक्तिरेवास्ति न तु घटोत्पादनसामर्थ्यरूपा शक्तिः। तस्मात्तिलेभ्यः तैलमेवोत्पद्यते, न घटः। इत्थ उपादानकारण- तत्कार्ययोरत्यन्तभेदाभ्युपगमे नास्ति दोषः । उपादानकारणतत्कार्ययोर्भट्टाभिमतः भेदाभेदस्त्वसङ्गत एव। मेदपक्षे अभेदपक्षे च भट्टोक्ता दोषास्तन्मते निश्चयं संभवेयुः। भट्टेन भेदसहिता- भेदस्याभ्युपगमात् कारणकार्ययोस्तन्मते भेदश्च सिद्धः। अभेदश्च सिद्धः । भेद- सद्धावाद्वेदपक्षोक्तदोषाणां, अभेदसद्भावादभेदपक्षोक्तदोषाणां च प्रसङ्गाद्वेदा- भेदपक्षोऽसङ्गतः । चोरस्य चौर्यदोषो भवति। दतकृतः द्यतदोषो भवति। उभयानुष्ठातुस्तूभावपि दोषौ भवतः। एवं गुणगुण्यादीनां भेदाभेदाभ्युपगमेऽपि भेदपक्षोक्तदोषा अभेदपक्षोक्तदोषाश्चेत्युभयविघा दोषा: प्रसन्येरन्। सामर्थ्य- रूपशक्तिवादिमते गुणगुणिनोः केवलभेदाभ्युपगमान्नास्ति दोषः। यतः गुणिनि गुणाश्रयत्वरूपा शक्तिरेवास्ति, नान्याश्रयत्वशक्तिः । तस्मात् भेदपक्षे यो दोष: प्रदर्शितः घटरूपादयो यथा घटाद्भिन्नास्तथा पटादयोऽपि घटाद्गिन्नाः वर्तन्ते। तथा सति घटरूपादय इव पटादयोऽपि घटाश्रिता भवितुम्हन्ति। अथवा पटादिवत् घटरूपादयोऽपि घटानाश्रिता भवितुमर्हन्ति इति सोडयं सामथ्यरूपशत्तयनभ्युपगमपक्षे एव स्यात। सामथ्येरूपशक्तिवादिमते तु गुण- गुणिनो: केवलभेदाभ्युपगमेऽपि यथा न दोषस्तथा प्रदर्शितः। गुणगुणिनोभें- दाभेदाभ्युपगन्तृमते पूर्वोक्तदृष्टान्तरीत्या उभयपक्षदोषाः संभवेयुरेव। अपि च भेदाभेदयोर्विरुद्धत्वादसंभवदोषोऽपि स्यात्। अपि च नातिव्यत्तयोः क्रियाक्रियावतोश्र केवलभेदोऽस्ति। तथापि व्यक्तौ जात्याश्रयत्वशक्तिरस्ति। क्रियावति च क्रियाश्रयत्वरूपशक्तिरस्ति। नान्याश्रयत्वशक्तिः। इत्थमुपादानकारणतत्कार्ययोसतथा गुणगुण्यादीनां च भेदाभेदरूपतादात्म्यसंबन्घोSसङ्गत एव। पूर्वोक्तस्थलेषु सर्वत्र भेदाभ्युपगमे भट्टेन प्रदर्शित मेदपक्षदोषं सर्व सामर्थ्यरूपा शक्ति: सिद्धान्ते कबलीकरोति। वस्तुतस्तु वेदान्तसिद्धान्तेऽपि कार्यगुणजातिक्रियाणां उपादानकारण- गुणिव्यक्तिक्रियावद्गिः सह नास्त्यत्यन्तभेदः। किन्तु तादात्म्यसंबन्ध एवाङ्गी-

षष्ठस्तरङ्ग: ३०१ क्रियते। तथापि भेदाभेदरूपतादात्म्यसंबन्घो नास्ति। किन्तु भेदाभेदविलक्षणा- निर्वचनीयतादात्म्यसंबन्धोऽस्ति। भेदपक्षविलक्षणत्वादभेदपक्षस्य न तत्नत्यो दोषः। अभेदपक्षविलक्षणत्वाच्च भेदपक्षस्य न तत्रत्योSपि दोषः। इत्थ भेदाभेदविलक्ष- णारनिर्वचनीयेतादात्म्यसंबन्धो भवति। मेदाभेदरूपतादाम्यसंबन्धस्त्वसङ्गत एव अतो 'वाच्यवाचकयोभेंदाभेदरूपतादांत्म्यसंबन्ध एव शक्तिः इति भट्टानुयायिनां मंत न समीचीनम्। अपि तु शब्दस्य श्रवणमात्रेणार्थज्ञानोत्पादकत्वरूपं पदनिष्ठसामर्थ्यमेव पदशक्तिरिति सम्यक्। इत्थं शक्तिर्निरूपिता। (४३८) शक्यलक्षणम्-लक्षणज्ञाने शक्यार्थज्ञानमुपयुज्यते। शक्यसंबन्धस्य लक्षणास्वरूपत्वात्। शक्यार्थज्ञानमन्तरा शक्यसंबन्घरूपलक्षणा- ज्ञानं न संभवति। अतः शक्यस्य लक्षणमुच्यते। यस्मिन् पदे यस्यार्थस्याव- बोधनशक्तिरस्ति तस्य पदस्य सोऽर्थः शक्यः इति बोध्यः। शक्यार्थ एव वाच्यार्थ इति अभिधेयार्थ इति मुख्यार्थ इति चोच्यते। तद्था-अभिरिति पदे वहिरूपार्थावबोघकत्वशक्तिरस्ति। तस्मादिपदस्य वह्िः शक्यार्थः, वा- च्यार्थ:, अभिधेयार्थः मुख्यार्थश्च भवति। वाच्यार्थबोघकं पदं वाचक- मित्युच्यते। (४३९) लक्षणायाः लक्ष्यार्थस्य च सामान्यलक्षणम्। वाच्यार्थ- संबन्धः लक्षणायाः स्वरूपभूत लक्षणम्। योऽर्थः पदस्य शक्तया न बुध्यते। किन्तु लक्षणया बुद्धयते स लक्ष्यार्थ इत्युच्यते। (आ. ४४०-४४२) जहदजहद्दागत्यागलक्षणानां लक्षणम्- (४४०) जहती लक्षणा-वाच्यार्थ समग्रं परित्यज्य तत्संबन्धिमात्रं १. केवलभेदस्थले तादात्म्यं न संभवति। यतः अभेदज्ञानविषयस्यैव तादात्म्य- मिति व्यपदेशः। तस्मात्केवलमेददशायमभेदप्रतीतिन स्यात्। अतस्तादात्म्यसंबन्धेSमे- दापेक्षाSस्ति। अपि च केवलाभेदस्थले संबन्धो न स्यात्, द्वयो: पदार्थयोरेव संबन्धसं- भवात्, स्वस्वरूपेण स्वस्य संबन्धासंभवाच्च। तस्मात् संबन्धसामान्ये भेदापेक्षाऽस्ति। तादात्म्यस्य संबन्धरूपत्वाद्भेदापेक्षाऽस्ति। इत्थं भेदाभेदौ विना तादात्म्यसंबन्धो न घटेत। भेदाभेदयोः सामानाधिकरण्यं त्वेकत्र विरुद्धम्। तथापि कल्पितभेदविशिष्टवास्तवाभेदस्य तादात्म्यमिति नाम। मूले भेदाभेदविल- क्षण तादात्म्यमित्युक्तस्यायमभिप्राय :- (१) भेदविलक्षणमित्यनेन वास्तवभेदाभावोऽभि- मतः । तेन कल्पितभेदविशिष्टमिति बोध्यते। (२) अभेदविलक्षणमित्यनेन कल्पिताभेदा- भावोऽभिमतः। तेन वास्तवाभेद आवेदितः। एवश्च सिद्धान्ते कल्पितभेदविशिष्टवास्त- वाभेद: तादात्म्यसंबन्ध इत्युच्यते। अमुमेवानिर्वचनीयतादात्म्यसंबन्धं वदन्ति।

३०२ संस्कृतविचारसागरे

यत्र प्रतीयते तत्र जहल्लक्षणा। तद्था-'गङ्गायां ग्रमः' इति कश्चिदब्रवीत। तत्र गङ्गापदस्य तीरे जहती लक्षणा। गङ्गापदस्य वाच्यार्थः गङ्गानदीप्रवाहः। प्रवाहे च आ्मस्थितिर्न संभवति। तस्मात् प्रवाहरूपं वाच्यार्थ समग्रं विहाय तीरे गङ्गापदस्य जहल्लक्षणा। वाच्यार्थसंबन्धस्य लक्षणेति नाम। 'गङ्गायां ग्रामः' इत्यत्र गङ्गापदवाच्यार्थभूतप्रवाहस्य तीरेण सह संयो गसंबन्धोडस्ति । स एव लक्षणा। अत्र वाच्यस्य समग्रतया परित्यक्तत्वाज्जहल्लक्षणेयेम्॥

१. जहल्लक्षणाया ललितमिदमुदाहरणम्-यस्य जामातुः पिता प्रवासी स जामाता श्वशुरगृहं विवाहार्थ पितृव्यादिबन्धुभिः सह जगाम। तन्र नूतनवस्त्रपरिधापनकाले 'जा- मातुः पिता वस्त्रणालडिक्रयताम्' इति कश्चनाह। एतद्वाक्यस्थपितृशव्दस्य शक्यार्थो य: जामातुर्जनकः स तन्रासन्निहितः इति वक्ता जानाति। अतः एतद्वाक्यगतपितृशब्देन जामातृजनकरूपमुख्याथबोधने वक्तुस्तात्पय नास्ति। तस्मात् पितृशब्देन शक्यार्थभूतजनकं समग्रतया विहाय जनकसंबन्धिपितृसहोदरः पितृव्यो ग्राह्य इत्यस्मिन वाक्ये पितृशब्दस्य जहती लक्षणा। अत्र पितृशब्दशक्यार्थभूतजामतृजनकस्य जामातृपितृव्येन सह सहोदरत्व- संबन्धोऽस्ति। स संबन्ध एव लक्षणा। तया लक्षणया बोध्यः पितृव्यरूपोरऽर्यः पितृशब्द- स्य लक्ष्यार्थः । अथवा 'कूपश्चलति' इति कश्चिद्बवीति। तत्र कूपशब्दस्य शक्याथ- भूतजलपूर्णावटे चलनक्रियाया असंभवात् तत्र वक्तुस्तात्पर्य नास्ति। अतः कूपसंबन्धि- बलीवर्दद्वययुक्तचर्मभस्त्रिकायां वक्तुस्तात्पर्यम्। तस्मात् कूपशब्दस्य शक्यार्थ समग्रं परि- त्यज्य तत्संबन्धिबलीवर्दद्वययुक्तचमेभस्त्रिकाग्रहणाज्जहल्लक्षणा। इत्थमेव 'मार्गो गतः' 'चुल्ली ज्वलति ' इत्यादिवाक्येष्वपि जहल्लक्षणा बोध्या। केन चिंदाचार्येण सिद्धान्ते वक्ष्यमाणस्थलेऽपि जहल्लक्षणा प्रदर्शिता। तथाहि-'सर्वं खल्विंद ब्रह्म " इति श्रुतौ सर्वस्य जगतो ब्रह्मरूपत्वमुच्यते। तत्रानित्यत्वदृश्यत्वविकारित्- जडत्वदुःखित्वादिविपरीतधर्मविशिष्टनामरूपात्मकं जगत् नित्यद्प्रपाविकारिचेतनानन्दा- द्यात्मके ब्रह्मवेत्युक्तिर्विरुध्यते। न हि तत्र श्रुतिवाक्यस्य तात्पर्य संभवति। किंतु 'बाधायां सामानाधिकरण्यम्' इति रीत्या नामरूपात्मकजगत् बाधित्वावशिष्टं तत्सम्बन्धिभूत यदधिष्ठानचतन्यं तदेव ब्रह्म इति श्रुतिवाक्यतात्पर्यम्। तस्मादत्र सर्व' इति पदस्य वाच्यभूतनामरूपात्मकं जगत् सर्वे विहाय तत्संबन्धि अस्तिभाति प्रियात्मकाघिष्ठानमेव ब्रह्मरूपत्वेन ग्राह्यम्। तस्माज्जहल्लक्षणा। अत्र आरोपितनामरूपात्मकजगतः स्वाघिष्ठान- चैतन्येन सह यस्तादात्म्यसंवन्धः सा लक्षणा। तया लक्षणया ज्ञाप्यमानमघिष्ठानचैतन्यं लक्ष्यार्थः । मुख्यसिद्धान्ते त्वत्र भागत्यागलक्षणाङ्गीक्रियते। अन्तरेणाधिष्ठानज्ञानमारोपित- प्रतीतिर्न जायेत। अधिष्ठानाव्यतिरेकेणवारोपितं प्रतीयते। तस्मादस्तिभाति प्रियात्मकं नाम रूपमेव च सर्वशब्दस्य वा इदशब्दस्य वा वाच्यार्थः। तत्र नामरूपांशं विहाय अवशिष्टास्तिभातिप्रियात्मकाधिष्ठानांशो यस्तदेव ब्रह्म। इत्थं "सर्व खल्विद ब्रह्म" इति वाक्यस्थे सर्वपदे इंदपदे वा भागत्यागलक्षणाSङ्गीकियते।

षष्स्तरङ्ग: ३०३

(४४१) अजहल्लक्षणा-वाच्यार्थेन सहैव वाच्यसंबन्धिज्ञानं येन पदेन जायते तत्पदे तस्मिन्नर्थे अजहल्लक्षणा ग्राह्या। शोणो घावति" इत्यत्र 'शोण' पदस्य शोणवर्णविशिष्टाश्वे अजहल्लक्षणा। शोण इति वर्णः । तस्मिन् केवले वर्णे धावनं न संभवति। अतः शोणपदवाच्यार्थभूतरक्तवर्ण- विशिष्टाश्वे शोणपदस्य अजहल्लक्षणा। गुणगुणिनोस्तादात्म्यसंबन्ध उक्तः । शोणो वर्णविशेषत्वाह्गुणः। अतः शोणपदवाच्यरक्तगुणस्य स्वाश्रयेण गुणि- नाऽश्वेन सह यस्तादात्म्यसंबन्धः सा लक्षणा। वाच्यार्थमपरित्यज्यैवाधिकांशस्य अ्रहणादजे हल्लक्षणेयम्। (४४२) भागत्यागलक्षणा- पदस्य वाच्यार्थे अंशमेकं विहायांशान्तरग्रहणं भागत्यागलक्षणा। सैव जहदजहल्लक्षपेति चोच्यते। तथाहि कचिद्देशे पूर्वदृष्टमेव पदार्थ पुनरपि देशान्तरे दृष्ट्ा 'तदेवेदम्' इति वदति। अत्र भागत्यागलक्षणा। अतीत-

१. अजहृल्लक्षणाया उदाहरणान्तराणीमानि- 1. 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्' इति वाक्ये 'काक' इति पदस्य वाच्यार्थभूतका- करुपप क्षिसकाशाइ्विरक्षणमान्रे न वक्तुस्तात्र्यम्। किन्तु काकवत् दध्युपघातकबिडाला- दिभ्योऽपि दधिरक्षणे वसुस्तात्पर्यम्। काकपदवाच्यकाकरूपपक्षिणां बिडालादिभिः सह दध्युपघातकत्वरूपं साजात्यमस्ति। सोडयं साजात्यसंबन्ध एवात्र लक्षणा। अत्र वाच्यार्थ- का कम विहायाधिकतया बिडालादीनाम पि ग्रहणात् अजहल्लक्षणा। दध्युपघातकाः सर्वेऽप्यत्र काकपदस्य लक्ष्यार्थाः। 2. केदाररक्षणार्थ मश्चे उपविशन् कश्चन पुरुषः पक्ष्यादिकं विद्रावयन्नाकोशति। सं दृष्ट्रा कश्चन वदति मञ्चः करोशति इति। तत्र 'मश्चः' इति पदस्य मश्चस्थपुरुषे अ जहलक्षणा। मश्चशब्दवाच्यार्थमश्चे ोसंभव । अतो मश्चपदस्य वाच्यार्भभूतख- टया सह पुरुषेऽजहलक्षणा। 'मश्चस्थः पुरुषः क्रोशति' इति ह्यस्य वाक्यस्य लक्ष्यार्थः । अत्र मश्चपदवाच्यो यः खट्टारूपोऽ्थः तस्य तदाघेयपुरुषेण सहाधेयत्वसंबन्धोऽस्ति। सोऽयं संबन्ध एव लक्षणा। वाच्यार्थमविहायाधिकार्थग्रहणादजहललक्षणा। ३. तथा 'छत्रिणो यान्ति' 'यष्टीः प्रवेशय' इत्यादिवाक्येषु 'छत्रि' पदेन 'यष्टि' पदेन च क्रमेण स्ववाच्यार्थभूतेन छत्रविशिष्टपुरुषेण यष्टिसमुदायेन च तत्संबन्धितया छत्रविहीना:, यष्टिवाहकाश्च पुरुषा ग्रृह्यन्ते। तस्मात् वाच्यार्थापरित्यागेनाधिकांश- भहणात् अजहल्लक्षणा। तथा च यत्र यत्र श्रुतिवाक्ये आत्मस्वरूपप्रतिपादकसत्वचित्वादिविशेषणानां मध्ये एकस्य वा द्वयोवा उपादानमस्ति तत्र तत्रानुक्तान्यपीतरसरवविशेषणानि आ्ह्याणि। तस्मा- देतादृशस्थले सिद्धान्तेऽप्यजहल्लक्षणोपयुज्यते।

३०४ संस्कृतविचारसागरे

काले देशान्तरे स्थितं वस्तु 'तत' इत्युच्यते। अतः अतीतकालविशिष्टं देशान्तरविशिष्टं च वस्तु 'तत्' इति पदस्य वाच्यार्थः। वर्तमानकाले समी- पदेशे स्थितं वस्तु 'इदम्' इत्युच्यते। अतः वर्तमानकालविशिष्टं समीपदेश- विशिष्ट च वस्तु 'इदम्' इति पदस्य वाच्यार्थः। 'भूतकालविशिष्टं देशान्तरविशिष्टं च वस्त्वेव वर्तमानकालविशिष्ट समीपदेशविशिष्टं च भवति' इत्येतत 'तदेवेदम्' इति वाचकसमुदायस्य वाच्यार्थः। तदेतन्न सङ्गच्छते। भूत- कालस्य वर्तमानकालस्य च सामानाधिकरण्ये विरोधोऽस्ति। तथव देशान्तरस्य समीपदेशस्य च सामानाधिकरण्येऽपि विरोधः । अतः पदद्वयवाच्यार्थान्तर्भूत- देशकालात्मकवाच्यांश विहाय वस्तुमाले पदद्वयस्य भागत्यागलैक्षणा। (आ-४४३-४४९) महावाक्येषु लक्षणा- (४४३) "तत्त्वमसि" इति महावाक्ये लक्षणां प्रदर्शयितुं 'तत्' 'त्वम्' इति पदयोः वाच्यार्थः प्रदश्यते।

१. 'सोऽयम्' इत्यत्र वाक्ये 'सः' 'अयम्' इत्यनयो: पदयोः परस्पर- समानविभक्तिकत्वबलात् एकार्थकत्वरूपसामानाधिकरण्यसंबन्धोऽस्ति। तादृशसामानाधि- करण्यवशात् तयो: पदयोवच्यार्थभृतयोः परोक्षापरोक्षवस्तुनोरेकत्वं प्रतीयते। तयो- र्वाच्ययोर्विरोधिधर्मवत्वेन न तदैक्यमुपपद्यते। तस्मादत्र लक्षणव युक्ता। जहती अज- हती वा लक्षणा नात्र संभवति। अतः भाग त्यागलक्षणैवाश्रयणीया। तत्र 'सः' इति पदवाच्य परोक्षत्वधर्मविशिष्टं वस्तु। 'अयम्' इति पदवाच्यमपरोक्षत्वधर्मविशिष्टं वस्तु। अनयो: परोक्षत्वापरोक्षत्वांश विहायाविरुद्धांशभूतं वस्तुमात्रे गृह्यते। अ्र परोक्षत्वापरो- क्षत्वांशयो: वस्तुना सहाश्रयत्वसंबन्धः। वस्त्वात्मकांशस्य स्वस्वरूपेण तादात्म्यसंबन्धः । समस्तवाच्यांशानां वस्तुना सह आश्रयत्वतादात्म्यसंबन्धो यः सा लक्षणा। परस्परविरुद्ध- परोक्षत्वापरोक्षत्वांशं विह्ाय अविरुद्धकेवलवस्तुरूपवाच्यांशो गृह्ते। अत एवेयं भागत्यागलक्षणा। एवमेव 'तत्वमसि' इत्यादिमहावाक्यस्थजीवेश्वरवाचकपदद्वयस्य परस्परं समान-

'त्वम्' इत्यादिपदवाच्यजीवेश्वरयोरेकत्वं प्रतीयते। तयोरजीवेश्वरयोर्विरुद्धधर्मवत्वेनैकत्वा- संभवात् लक्षणाऽभ्नीकार्या। तत्राषि पूर्वोक्तरीत्या जहदजहल्लक्षणयोरसंभवाद्धागत्यागलक्षणा ग्राह्या। तस्मात सर्वमहावाक्येषु द्वयोर्द्वयोः पदयोर्वच्यभूतजीवेश्वरयोः सर्वज्ञत्वकिशिज्ज्ञ- त्वादिधर्मविशिष्टोपाधिरूपविरुद्धवाच्यांशं विहायाविरुद्धचेतनांशो ग्राह्याः। तत्र सर्वश्ञत्वकि- श्विज्ज्ञत्वा दिधर्मविशिष्टमायाविद्ययो: चैतन्येन सहाघिष्ठानत्वसंबन्धोऽस्ति। चैतन्यस्य स्वेन तादात्म्यसंबन्धोऽस्ति। एतेषां सर्वेषां वाच्यानां चैतन्यांशेन सहाघिष्ठानत्वतादात्म्यसंबन्धो य: सा लक्षणा। विरोधिभूतवाच्यांशं विहायाविरोधिभूतचेतनांशो गृह्ते। तस्मादियं भागत्यागलक्षणेतयुच्यते।।

षष्ठस्तरङ्ग: ३०५ तत्पदवाच्यार्थस्तावत्-सर्वशक्तिमान्, सर्वज्ञः, विभुः, ईश्वरः, स्वतन्त्र:, परोक्षः, मायी बन्घमोक्षरहितश्रेति सर्वशक्तिमत्वादिघर्मविशिष्टमीश्व- रचैतन्यं तत्पदवौच्यार्थः । ईश्वरे बन्घाभावात्तस्मिन् मोक्षोऽपि नास्ति। बद्धस्य हि मोक्षो युक्त: । (४४४) त्वंपदवाच्यार्थनिरूपणम्-ईश्वरधर्मविपरीतधर्मा यत्र

मानू, अल्पज्ञः, परिच्छिन्नः, अनीशः, कर्माधीनः, अविद्यामोहितः बन्धमोक्षभाक, नित्यापरोक्षः । स्वस्वरूपस्य कस्यापि परोक्षत्वाभावात् नित्या- परोक्षरूप एव जीवः । ईश्वरस्वरूपं तु यद्यपीश्वरस्य प्रत्यक्ष तथापि जीवानां न प्रत्यक्षम्। अत एवेश्वरः परोक्ष इत्युच्यते। जीवस्वरूपं तु जीवस्येश्वरस्य चेत्यु- भयोः प्रत्यक्षम्। अत एव जीवः। प्रत्यक्ष इत्युच्यते। पूर्वोक्ताल्पशक्तिमत्वा- दिधर्मविशिष्टः जीवचेतनः 'त्वं' पदवाच्यः । (४४५) महावाक्ये वाच्यार्थविरोधाल्लक्षणाया आश्रयणम्- सामवेदीयच्छान्दोग्योपनिषदि षष्ठाध्याये उद्दालकमुनिः स्वपुत्रं श्वेत- केतुं प्रति जगत्कारणीभूतमीश्वरं प्रैदर्श्य 'तत्वमसि' इत्युपदिदेश। अयं चास्य वाच्यार्थ :- 'तत्' जगदुत्पत्तिकर्ता सर्वशक्तिमान् सर्वज्ञत्वादिधर्मविशिष्ट ईश्वरः। 'त्वम्' अल्पशक्तिमान् किश्चिज्ज्ञत्वादिधर्मविशिष्टो जीवः। 'असि' वर्तसे। इह 'तत् त्वमसि' इत्युक्तया जीवेश्वरयो- रेकेत्वं वाच्यार्थः प्रतीयते। तच्च नोपपद्यते। तथाहि-यः सरवेशक्तिमान्

१. सर्वसामर्थ्यविशिष्टः, सर्ववस्तुविषयकविज्ञानवान्, व्यापक;, सर्वप्रेरकः कर्मावशः जीवप्रत्यक्षस्याविषयः, स्वाधीनमायः, बन्धरहितत्वान्मोक्षरहितोऽपि। एता- दृशेश्वरस्तत्पदवाच्यार्थः । २. जीवः स्वस्य निर्ज स्वरूप अहंपदलक्ष्यार्थे कूटस्थं यद्यषि न [जानाति तथापि अहं पदवाच्यार्थभूत अन्तःकरणविशिष्टचैतन्यं, अथवा स्थूलसूक्ष्मसङ्गात विशिष्टचै. तन्यं अहमिति जानाति। अतो जीवस्य विवेकातप्रागषि विशिष्टात्मरूपस्वस्वरूपस्य प्रत्य- क्षज्ञानं भवति। ३. उद्दालकः स्वपुत्राय श्वेतकेतवे 'तत्वमसि' इति महावाक्य नवकृत्वः उप- दिदेश। ४. 'तत्त्वमसि' इत्यत्न तत्त्वंपदयोः सामानाधिकरण्यसंबन्धबलात् तत्त्वंपद- वाच्ययोरेकत्वं वित्ृत भवति। 39

३०६ संस्कृतविचारसागरे

सोऽल्पशक्तिमान्, यः सर्वज्ञः स किश्चिज्ज्ञः, यो व्यापकः स परिच्छिन्नः, यः स्वतन्त्र: स कर्माधीनः, यः परोक्षः स प्रत्यक्षः, यः स्वाधीनमायः स अवि- द्यामोहितः, इत्येवं विरुद्धधर्मवतोरेकत्वोक्तिः 'अभिः शीतलः' इतिवत् स्यात्। तस्माद्वा च्यार्थे विरोधसंभवात् लक्षणावृत्त्या लक्ष्यार्थमत्र विजानीहि। महावा- क्ये, जहल्लक्षणाया अजहल्लक्षणायाश्रायुक्तत्वाद्वागत्यागलक्षणा बोध्या। भाग- त्यागलक्षणाश्रयणेन विरोध: परिहृतो भवेत्। (४४६) महावाक्ये जहल्लक्षणाया असंभवः-सर्ववेदान्तवेद्यं वस्तु साक्षिचैतन्यं ब्रह्मचतन्यं च। तदुभयं त्वम्पदवाच्यार्थे तत्पदवाच्यार्थे च प्रविष्टम्। यत्र जहती लक्षणा तत्र समग्रं वाच्य परित्यज्य वाच्यार्थसंबन्ध्यन्योडर्थो गृह्येत। तस्मान्महावाक्ये जहल्लक्षणास्वीकारे वाच्यार्थद्वयान्तर्गतं चैतन्यं विहाय तद्वहिभूतमन्यदेव नवं वस्तु किश्चिद्विज्ञेयं भवेत्। चैतन्यादन्यत्तु असज्जडं दुःखरूपं च । तज्ज्ञानेन न पुरुषार्थसिद्धिः। तस्मान्न महावाक्ये जहल्लक्षणायाः संभवः । (४४७) महावाक्ये अहल्लक्षणाया असंभवः-अजह लक्षणास्थले समग्रं वाच्यार्थमपरित्यज्य ततोऽप्यघिकमपि गृह्यते। महावाक्ये अजहल्क्षणाभ्युपगमे वाच्यार्थः समग्रोऽपि वाक्यार्थऽन्वितो भवेत्। समग्रस्य वाच्यार्थस्य महावा- क्यार्थेऽन्वयस्तु विरोधेन संयुतः। विरोधपरिहाराय लक्षणाSSश्रयितव्या। अजहल्लक्षणाश्रयणे महावाक्ये विरोधो न परिहृतो भवति। तस्मान्महावाक्ये

(४४८) महावाक्ये भागत्यागलक्षणाङ्गीकारक्रमः- तत्पदवाच्य ईश्वरः, त्वंपदवाच्यो जीवः । एतयोः परस्परविरुद्धांश विहाय शुद्धासङ्गचैतन्यांशो लक्षणया बोध्यः । इयमेव भागत्यागलक्षणा। अत्रायं सिद्धान्त :- जीवेश्वरयोः स्वरूपं बहुधा अद्वैतग्रन्थेषु कथ्यते। विवरणग्रन्थे-अज्ञानप्रतिबिम्बो जीवः, तद्विम्ब ईश्रर इत्युच्यते। विद्यारण्य- स्वामिमते शुद्धसत्त्वगुणप्रधानमायायां प्रतिफलित आभास ईश्वरः, मलिनसत्त्व- गुणप्रधानान्तःकरणोपादानभूता विद्यायां प्रतिफलितः आभासो जीवः इति वण्यते। (आ. ४४९-४५३) जीवेश्वरस्वरूपे आभासप्रतिविम्बावच्छेद- घादा :-

षष्ठस्तरङ्ग: • ३०७ (४४९) आभासवाद :- पञ्चदशीग्रन्थे विद्यारण्यस्वामिनः अन्तःकरणाभासो जीव इत्यवोचन्। नन्वन्तःकरणाभासो जीव इत्यभ्युपगमे सुषुप्तावन्तःकरणाभावाज्जीवाभावः प्रसज्येत। तथा सति प्राज्ञरूपो जीवः सुषुप्त्यभिमानी वर्तते इति प्रसिद्धि- विरुध्येतेति चेन्न। अन्तःकरणाभासो जीव इति वदतां विद्यारण्यस्वामिनामय- माशय :- अन्तःकरणात्मना-परिणममानाविद्यांशप्रतिफलिति आभासो जीवः । स चाविद्यांशः सुषुप्तावप्यस्ति। तस्मान्न प्राज्ञाभावप्रसङ्गः इति। अत्रायं विशेष :- जीवेश्वरौ न केवैलाभासरूपौ। किन्तु मायाधिष्ठा- नचैतन्यं, माया, तत्र चैतन्याभासः, इत्येतत् त्रयं मिलित्वा ईश्वरः । अविद्यां- शाधिष्ठानचैतन्यं, अविद्यांशः, तत्र चैतन्याभासः इत्येतत् त्रयं मिलित्वा जीवः। ईश्वरोपाधौ शुद्धसत्त्वगुणस्य सत्वात ईश्वरे सर्वज्ञत्वसर्वशक्तिमत्वादिधर्मा वर्तन्ते। जीवोपाधौ मलिनसत्त्वगुणस्य सत्वात् जीवेऽल्पशक्तिमत्व किश्चिज्ज्ञत्वादिधर्मा वर्तन्ते। अयमेवाभासवाद इत्युच्यते। (४५०) प्रतिबिम्बवाद :- विवरणकारमते जीवेश्वरयोरुपाघिरेकमेवाज्ञानम्। जीवेश्वरयोरुभयो- रेकाज्ञानोपाधिकत्वादुभयोरल्पज्ञत्वादिप्रसङ्गदोषो न संभवति। यस्मिन्नु- पाधौ प्रतिबिम्बो जायते तस्योपाधेरयं स्वभाव :- 'प्रतिबिम्बे स्वदोषोपघाय- कत्वं बिम्बे तदनाधायकत्वमिति'। उपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्वमिति नियमो लोके दष्टः। तथाहि-दर्पणरूपोपाधौ मुखप्रतिबिम्बो जायते। तत्र ग्रीवास्थं मुखं बिम्ब इत्युच्यते। तत्र दर्पणरूपोपाधिस्थश्यामत्वपीतत्वलघुत्वादिदोषाः प्रतिबिम्बे विभान्ति। न तु बिम्बे ग्रीवास्थमुखे। एवं दर्पणस्थानीयाज्ञान- रूपोपाधौ प्रतिबिम्बभूतजीवे उपाधिरूपाज्ञानहेतुककिश्चिज्ज्ञत्वादिदोषा वर्तन्ते।

१. जीवेश्वरौ न केवलचिदाभासौ। स्वतादात्म्यसंबन्धवशात् अधिष्ठानानतिरिक्त- तया यद्भाति तदारोपितमित्युच्यते। आरोपितं चाघिष्ठानातिरिक्ततया न भाति। यथा रज्जावारोपितः सर्घः रज्ज्वतिरिक्ततया न भाति। किन्तु रज्ज्वनतिरिक्ततया रज्जुस्व- रूपमाच्छाद्य सर्पो भाति। तथा मायाSविद्यास्थाभासावपि आरोपितत्वेन हेतुना तयो- रधिष्ठानभूतकूटस्थव्रह्मचैतन्यातिरिक्ततया न भातुमहेतः । किन्तु तावुभावप्याभासौ स्वाधिष्ठानभूतकूटस्थब्रह्मचैतन्याभ्यां तादाव्म्यसंबन्धरूपकत्वं प्राप्य अधिष्ठानभूतकूटस्थ- ब्रह्मणो: स्वरूपमाच्छादैव विभातः। तस्मादधिष्ठानचतन्यं मायाSविद्यारूपोपाधिसहित चिदाभासश्व जीवो वा ईवरो वा भवति।

। ३०८ संस्कृतविचारसागरे बिम्बरूपेश्वरे न ते दोषाः सन्ति। अत एवेश्वरे सर्वज्ञत्वादयः सन्ति। जीवे च किश्चिज्ज्ञत्वादयः ।

(४५१) आभासप्रतिबिम्बवाद्योरभेंदः-आभासपक्षे आभासो मिथ्या। प्रतिबिम्बपक्षे प्रतिबिम्बो न मिथ्या। अपि तु सत्यः । प्रतिबिम्ब- वादसिद्धान्तस्त्वेवम्-दर्पणे प्रतीयमानः सुखप्रतिबिम्बो न मुखस्य छायारूपः। छायायाः स्वभावस्त्वयम्-यस्यां दिशि छायावतो मुखं पृष्ठभागश्च वर्तते तस्यामेव दिशि छायाया मुखं पृष्ठभागश्च वर्तेत। दर्पणे प्रतिबिम्बित मुखं तत्पृष्ठभागश्च बिम्बाभिमुखतया वतते। तस्मा।हर्पणे छायारूपः प्रतिबिम्बो नास्ति। किन्तु दर्पणविषयीकरणाय चक्षुरद्वारा बहिनिर्गतान्तःकरणवृत्तिदर्पणं विषयीकृत्य तत्क्षणमेव दर्पणात् प्रतिनिवृत्य ग्रीवास्थं मुखं विषयीकरोति। अत्यन्तवेगेन भ्रमणवशादलातदण्डश्चक्रवद्भाति। नैव तत् चक्रम्। तथा दर्पणं मुखं च विषयीकर्तुँ प्रवृत्तान्तःकरणवृत्तेर्वेगवशात् मुखं दर्पणस्थमिव भाति। वस्तुतो मुख ग्रीवायामेव वर्तते, न दर्पणे। नापि मुखछायाऽस्ति दर्पणे। अन्तःकरण- वृत्तेर्वेगवशात् म्रान्त्या प्रतीयमानं यत् मुखस्य दर्पणस्थत्वं स एव प्रतिबिम्ब इत्युच्यते।

इत्थं दर्पणरूपोपा घिसंबन्घवशात् ग्रीवास्थमुखमेव विम्बात्मना प्रतिबिम्बा- त्मना च भाति। सम्यग्विचार्यमाणे तु बिम्बप्रतिबिम्बभाव एव नास्ति एवमज्ञानरूपोपाघिसंबन्धवशात असङ्गचैतन्ये बिम्बस्थानीयेश्वरभावः प्रतिबिम्ब- स्थानीयजीवभावश्च प्रतीयते। सम्यग्विचार्यमाणे तु ईश्वरत्वं जीवत्वं च नैव संभवति। अज्ञानवशच्चतन्ये जायमानजीवत्वप्रतीतिश्च अज्ञानस्थप्रति- बिम्ब इत्युच्यते। तस्मात् बिम्बत्वं प्रतिबिम्बत्व च मिथ्येव। चैतन्यस्वरूपेण तु बिम्बप्रतिबिम्बादिकं सत्यमेव। दृष्टान्ते बिम्बप्रतिबिम्बयो: स्वरूपं मुखं दार्ष्टान्तिके चैतन्यं च सत्यम्। इत्थं स्वरूपतः सत्यत्वात् प्रतिबिम्बं सत्य- मित्युच्यते। आभासस्वरूपं तु छायेत्यभ्युपगतम्। अतो मिथ्या। अयमेवाभास-

१. प्रतिबिम्बवादे शुद्धं ब्रह्मवेश्वरः। तस्मिन् सर्वज्ञत्वादिधर्मा अपि स्वतो न संभवन्ति। तथापि जीवाश्रित किश्चिज्ज्ञत्वादिकमपेक्ष्य शुद्धे ब्रह्मणि विम्बत्वेश्वरत्वसर्वश्- त्वादिधर्मा आरोपिताः । वस्तुतस्तु जीवेश्वरावुभावपि शुद्धब्रह्मस्वरूपावेव। तत्र न कोऽपि धर्म: संभवति।

षष्ठस्तरङ्ग: ३०९

प्रतिबिम्बवादयो: भैदेः ।

१. अत्रायं विशेष :- नीरपूर्णानेकघटेष्व नेकानि सूर्यप्रतिबिम्वानि भान्ति। तेष्वेकैकमपि प्रतिबिम्बं व्यष्टिरित्युच्यते। सर्वेषां प्रतिबिम्बानां मिलित्वा एकत्वेन ग्रहणे समष्टिरिति गीयते। एतेषु व्यष्टिप्रतिबिम्बेषु यत् प्रतिबिम्बं यदा जलाभावेनाभावं गच्छति तत तदा सूर्येणाभेद गच्छति। नेतराणि प्रतिबिम्बानि। अनेन क्रमेण यदा सर्वेषां प्रति- बिम्बानामभावो भविष्यति तदा समष्टिप्रतिबिम्बस्य सूर्येणाभेदः कथ्यते। यथाSय दृष्टान्तस्तथव पूर्वोक्ताभासपक्षे नानाबुद्धयात्मकेषु अथवा अविद्यांशरूपेषु जलेषु ब्रह्मणोऽनेकानि प्रतिबिम्बानि (आभासाः) जायन्ते। तत्रैकैकमपि प्रतिबिम्बं व्यष्टिरित्युच्यते। सर्वाणि प्रतिबिम्बानि (आभासाः) मिलित्वा समष्टिरिति कीर्त्यते। तत्रानेकव्यष्टिप्रतिबिम्बानि जीवाः । एक समष्टिप्रतिबिम्बमीश्वरः। तेषु जीवेषु मध्ये यस्य जीवस्योपाध्यमाववशादभावो जायते तस्य ब्रह्मणा सहौपाचारिकः अभेदः कथ्यते। अनेन क्रमेण यदा सर्वजीवाभावो भविष्यति तदा समष्टिप्रतिबिम्वरूपेश्वरस्य विदेहमुक्तिः। अस्मिन् पक्षे जगतो वा जीवस्य वा ब्रह्मणा सहाभेदं ब्रुवतां श्रुतिवाक्यानां भागत्याग- लक्षणा नाभ्युपगम्यते। किन्तु 'गङ्गायां घोषः' इति वाक्ये इव वाच्यार्थ सर्व परित्यज्य तत्संबन्धिव्रह्ममातग्रहणात् जहल्लक्षणैव ग्ृह्यते। इदश्व अधिष्ठानकूटस्थं चैतन्यं विहाय केवल- बुद्धिविशिष्टो वा अविद्याविशिष्टे वा आभासो जीवः इत्यभ्युपगच्छतो वेदान्त्येकदेशिन आभासवादिनो मतम्। अस्मिन् पक्षे पुरुषार्थ(मोक्ष) सिद्धये प्रयतमानस्याभासरूपस्य मोक्षदशायामभाव एव भवति। 'ततश्च' वृद्धिमिच्छतो मूलहानिः' इतिवत् मोक्षाथ प्रयतमानस्य जीवस्य स्वरूपनाशो भवतीत्यनर्थ ज्ञात्वा न कस्यचिदपि मुमुक्षोरस्मिन् सिद्धान्ते प्रवृत्तिः स्यादिति नायं पक्षः साधुः । पञ्चदश्यादिग्रन्थेष्वित्थमुच्यते-अधिष्ठानकूटस्थेन सह साभासा बुद्धिर्वा अविद्या वा जीवः, अधिष्ठानब्रह्मणा सह साभासा माया ईश्वर इति च अत पक्षे वाच्यैकदेशं विहायै- कदेशग्रहणात् महावाक्यस्थलेषु सिद्धान्तसम्मता या भागत्यागलक्षणा सा ग्रह्यते। अस्मिन् पक्षे मुख्याकाशदृष्टान्त एवाभ्युपेयः। आकाशदृष्टान्तविस्तरः पञ्चदश्यां चित्रदीपे अस्मिन् ग्रन्थे चतुर्थतरङ्के चोक्तः। अस्मिन् पक्षे आकाशस्य वा मुखादिप्रतिबिम्बस्य वा अधिष्ठानभूतोपादानं घटाकाशः अथवा दर्पणादिः। परिणाम्युपादानं तु जलं अविद्यादिर्वा। निमित्तकारण महाकाशः, मुखादिबिम्बं, उपाधिसन्निधिश्च। बाधिते चास्मिन् प्रतिबिम्बे स्वबिम्बरूपमुखादिभिः सहाभिन्नं भवति। तथापि जलं दर्पणादिकं बिम्बसन्निधिरूपं निमित्त च यावदासते तावत् बाधितमपि प्रतिबिम्बमनुवर्तेत। इयमेव बाधितानुवृत्तिरित्युच्यते। एवमेव चिदाभासरूपजीवस्याधिष्ठानरूपोपादानं कूटस्थ- चैतन्यम्। परिणाम्युपादानं नाना बुद्धिः, अज्ञानांशो वा। निमित्तं प्रारब्धं कर्म। एतेषु मध्ये यः चिदाभास: बुद्धिरूपोपाघिना, अज्ञानांशरूपोपाधिना वा सहितं स्वस्वरूपं बाधित्वा 'कूटस्थः' 'अहम्' इत्यादिजीववाचकपदलक्ष्यार्थरूपाधिष्ठानभूत निजस्वरूपाभिमानबलात् अहंपदलक्ष्यार्थरूपकूटस्थस्य बिम्बरूपब्रह्मणा सह प्रागेव सिद्धमेकत्वं जानाति स एव मुच्यते। इतरो बध्यते।

३१० संस्कृतविचारसागरे

(४५२) अवच्छेदवाद :- कतिपयग्रन्थेषु शुद्धसत्त्वगुणोपेतमाया- विशिष्टचैतन्यमीश्वरः, मलिनसत्वगुणोपेतान्तःकरणोपादानकारणीभूताविद्यांशवि- शिष्टचैतन्यं जीव इति च कथ्यते। अयमेवावच्छेदवादः इत्युच्यते। वेदान्तेषु प्रक्रियाभेदाः सर्वे प्यद्वतात्मावगमार्था एव। अत एव यया यया प्रक्रियया जिज्ञासोर्बोधो भवेत्सा सा प्रक्रिया तस्य तस्य समीचीनाऽमिप्रेता। तथापि वाक्यवृत्त्युपदेशसाहस्रादौ भाष्यकारैराभासवाद एवाभ्युपगतः। तस्मादा- भासवाद एव मुख्यः । (४५३) चतुर्षु महावाक्येषु भागत्यागलक्षणाप्रदर्शनम्- (१) तत्र 'तत्वमसि' इति महावाक्ये भागत्यागलक्षणा यथा-माया मायास्थाभासः, मायाधिष्ठानचैतन्यं चेत्येतत् तयं मिलित्वा सर्वशक्तित्वसर्वज्ञ- त्वादिध्मविशिष्ट ईश्वर इति कथ्यते, अयमेव तत्पदवाच्यार्थः । व्यष्टयविद्या,

'अहं ब्रह्मास्मि' इति ज्ञानोत्पत्तिसमकालमेवाविद्यारूपोपादाननाशात् तत्कार्यजगत सह चिदाभासस्य बाधो जायते। तथापि यावत् प्रारब्धरूपं निमित्तमास्ते तावत् बाधि- तस्यापि (मिथ्यात्वेन निश्चितस्यापि) देहादिप्रपञ्चस्य चिदाभासस्याप्यनुवृत्तिर्भवति। यदा तु प्रारब्धक्षयः तदा तत्प्राब्घक्षयाधीनः चिदाभासादिप्रतीत्यभावो भवति। सैव विदेहमुक्तिः। प्रागुक्तपक्षादयमुत्तमः पक्षः। बिम्बप्रतिबिम्बवादे प्रतिबिम्बस्याधिष्ानरूपोपादानं बिम्बः। परिणाम्युपादानं मुखादिबिम्बाज्ञानम्। तन्निमित्तकारण दर्पणादिक बिम्बसन्निधिश्च। बिम्बप्रति बिम्बयोर- भेदज्ञानेन प्रतिबिम्बत्वनिवृत्तिर्भवति। परं तु यावत् बिम्बस्य दर्पणादेश्च सन्निधिरूप- निमित्तकारणमस्ति तावत् मिथ्यात्वेनावगतत्वात् प्रतिबिम्बत्वधमहीनतया प्रतिबिम्बस्वरूप प्रतीयेत। यदा दर्पणादिनिवृत्तिः तदा प्रतिबिम्बस्य प्रतीतिर्निवर्तते। एवमेवैकेनैवाज्ञानेन शुद्धब्रह्मरूपबिम्बे जीवरूपप्रतिबिम्बत्वं प्रतीयते। तदुपादानम- ज्ञानमधिष्ठानं च शुद्धं ब्रह्म। निमित्तकारणमदृष्टम्। यदा तस्य प्रतिबिम्बस्य स्वबिम्बभूत- ब्रह्मणा सहैकत्व प्रतीयते तदा तस्य प्रतिबिम्बँ (जीवत्व) निवर्तते। परन्तु यावत्प्रारब्ध- रूपोपाधि: (निमित्त) वरतते तावत बाधितजगता सहास्य जीवस्य जीवत्वधर्मविनिर्मुक्ततं स्वरूपं प्रतीयते। यदा प्रारव्धरूपनिमित्तस्यान्तो भविष्यति तदा तादृशजीवस्वरूपस्य प्रतीत्यभावात् केवलं शुंद्ध ब्रह्मैव शिष्यते। सैव तस्य जीवस्य विदेहमुक्तिः । अस्मिन् पक्षे स्वप्न इव एक एव मुख्यो जीवः। प्रतीयमाननानाजीवास्तु जीवा- भासा एव। अत्र पक्षे सत्तात्रैविध्यमङ्गीक्रियते। अय च व्यावहारिकपक्ष इत्युच्यते। तथाप्ययमेव सर्वव्यावहारिकपक्षाणामुत्तमः । इत्थमाभासप्रतिबिम्बवादयोर्भेदः । १. सर्वशब्देन कार्यकारणोपाधिवादः, अवच्छिन्नानवच्छिन्नवादः, दृष्टिसष्टिवादः

कृतः ।

षष्ठस्तरङ्गः ३११

तत्नस्थाभासः तदघिष्ठानचतन्य चेत्येतत् यं मिलित्वा अल्पशक्तित्वकिश्चिज्ज्ञ- त्वादिधर्मविशिष्टो जीव इत्युच्यते। अयमेव त्वंपदवाच्यार्थः। अनयोरेकत्वं 'तत्त्वमसि' इति वाक्यं बोधयति। एततु न घटते। तस्मात् आभाससहित- मायां, मायाकृतसवेशक्तित्वसवज्ञत्वादिधमांश्च तत्पदवाच्यांशान् विहाय चैतन्यभागमात्रग्रहणे तत्पदस्य भागत्यागलक्षणा सिद्धयति। तथा आभास- सहिताविद्यांशं अविद्याकृताल्पशक्तित्वकिश्चिज्ज्ञत्वादिघर्मांक्च त्वंपदवाच्यांशान् विहाय चैतन्यभागमात्रग्रहणे त्वंपदस्य भागत्यागलक्षणा सिद्धयति। इत्थं भागत्यागलक्षणया जीवेश्वरस्वरूपस्थलक्ष्यार्थभूतचैतन्यांशैक्यां ' तैतविइति महावाक्यं बोधयति।

१. इंद च 'तत्त्वमसि' इति वाक्यं (१) पदयोः सामानाधिकरण्यं, (२) पदार्थ- योर्विशेषणविशेष्यभावः, (३) प्रत्यगात्मपरमात्मनोर्लेक्षणलक्ष्यभावश्चेति संबन्धत्रयेणा- खण्डार्थ बोधयति। (१) तत्र पदयोः सामानाधिकरण्यसंबन्धो यथा 'सोऽयं देवदत्तः' इति वावये तत्कालादिविशिष्टदेवदत्तवाचकस्य 'सः' इति पदस्य एतत्कालादिविशिष्टदेवदत्तवाचकस्य 'अयम्' इति पदस्य चैकदेवदत्तशरीरे तात्पर्यात् उभयोः पदयोः समानाधिकरण्य- संबन्धः (भिन्नार्थयोः पदयोरेकार्थबोधकत्वरूपः) सिद्धयति। तथा 'तत्त्वमसि' इति वाक्ये परोक्षत्वादिधमविशिष्टचैतन्यवाचकस्य तत्पदस्य, अपरोक्षत्वादिधमविशिष्टचतन्यवा- चकस्य त्वंपदस्य चैकस्मिन्नव चैतन्ये तात्पर्यात उभयोः पदयोः (तत्त्वंपदयोः) सामानाधि- करण्यं सिद्धयति। (२) विशेषण विशेष्यभावसंबन्धो यथा-इतरेभ्यो व्यावर्तकं विशेषणम्। व्यावर्त्य विशेष्यम्। 'सोऽयं देवदत्त' इति वाक्ये अयमिति शब्दबोध्यः एतद्देशकालादिविशिष्ट- देवदत्तः 'स' इति शब्दबोध्यात् तद्देशकालादिविशिष्टदेवदत्तात् न भिद्यते इति यदाऽमेदः प्रतीयते तदा अयमिति शब्दवाच्यार्थनिष्ठभेदं 'स' इति शब्दार्थो व्यावर्तयति। अतः 'सः॥' इति विशेषणम्। अयमितिशव्दार्थस्य व्यावर्त्यत्वात् 'अयम्' इति विशेष्यम्। इत्थं 'स एवायम्' 'अयमेव स' इति वाक्यद्वयनिष्ठयोः 'सः ' 'अयम्' इति पदयो- रन्योन्यं विशेषणविशेष्यभावेन स्थितत्वात् विशेषणविशेष्यभावः सिद्धयति। एतदृष्टान्तेन "तत्त्वमसि" इति वाक्येऽषि त्वंपदवाच्यार्थभूतापरोक्षत्वकिश्चिज्ज्ञत्वादिधर्मविशिष्ट- चैतन्यं तत्पदवाच्यार्थभूतपरोक्षत्वादिधर्मविशिष्टचैतन्यादभिन्नमिति यदा प्रतीतिर्जायते तदा त्वंपदार्थनिष्ठमेद तत्पदार्थो व्यावर्तयतीति तत्पद विशेषणम्। त्वंपदार्थस्य व्यावर्त्य- त्वात् त्वंपर्द विशेष्यम्। इत्थं 'तत्वमसि' 'त्वं तदसि' इति वाक्ययोस्तत्वंपदयो- रन्योन्यं विशेषणविशेष्यभावसँबन्धः सिद्धयति। (३) लक्षणलक्ष्यभावसंबन्धो यथा-असाधारणधमप्रतिपादकं वाक्य लक्षणम्। तादृशवाक्यप्रतिपाद् लक्ष्यम्। 'स एवाय देवदत्तः' इति वाक्ये 'सः' 'अयम्' इति शब्दद्वयबोध्य विरुद्धधर्मभूततद्देशकालतद्देशकालादिवैशिष्ट्यप रित्यागेन देवदत्तत्व विशिष्टदेव-

३१२ संस्कृतविचारसागरे

दत्तपिण्डमात्रेण सह 'स एवायं देवदत्तः' इति वाक्यस्य लक्ष्यलक्षणभावः संबन्धः सिद्धय- ति। एवमेव "तत्त्वमसि" इति वाक्येऽपि 'तत्' 'त्वम्' इति पदद्वयबोध्य- विरुद्धर्मभूतपरोक्षत्वापरोक्षत्ववैशिष्ट्यपरित्यागेन चै्मत्रे सह"तत्त्वमसि" इति वाक्यस्य लक्ष्यलक्षणभावः संबन्धः सिद्धयति। तस्मात् विरुद्धांशपरित्यागेनाविरुद्धचैतन्यां- शमात्रबोधकं "तत्त्वमसि" इति वाक्य लक्षणम्। अखण्डचैतन्ये लक्ष्यमिति सिद्धम् ॥। २. "तत्वमसि' इति वाक्यमुपदेशवाक्यम्। "प्रज्ञान ब्रह्मे"'ति वार्क्य स्वरूप- बोधकवाक्यम् "अयमात्मा ब्रह्म" इत्यपरोक्षत्वबोधक वाक्यम्। 'अहं ब्रह्मास्मि। इत्यनुभवबोधकवाक्यम्।

येनेक्षते शृणोतीद जिघ्रति व्याकरोति च। स्वाद्वस्वादु विजानाति तत्प्रज्ञानमुदाहृतम् ॥१॥ "प्रज्ञानम्" इति शब्दार्थसड्प्राहकरलोकः चतुर्मुखादिदेवेषु मनुष्याश्वगवादिषु। चैंतन्यमेकं ब्रह्मातः प्रज्ञानं ब्रह्म मध्यपि॥ २ ॥ ब्रह्म इति शब्दाथसङ्ग्राहकश्लोकः। ऋग्वेदमहावाक्यार्थेसडूग्राहकशलोकाविमौ। परिपूर्ण: परात्मास्मिन् देहे विद्याधिकारिणि। बुद्धे: साक्षितया स्थित्वा स्फुरन्नहमितीर्यते ॥३ ॥ 'अहम्' इति शब्दार्थसकूग्राहकशलेकः । स्वतः पूर्णः परात्माSन्र ब्रह्मशब्देन वर्णितः । अस्मीत्यैक्यपरामर्शस्तेन ब्रह्म भवाम्यहम् ॥४॥ ब्रह्मा स्मि इति शब्दार्थसडग्राहकश्लोक :- (इति यजुवेदमहावाक्यार्थसबूग्राहकरलो कौ) एकमेवाद्वितीयं सन्नामरूपविवर्जितम्। सृष्टेः पुराऽधुनाप्यस्य तादृकृत्वं तदितीर्येते ॥५॥ 'तत्' इति शब्दार्थसकग्राहकशलोकः । श्रोतुर्देहेन्द्रियातीतं वस्त्वत्र त्वंपदेरितम्। एकता ग्रह्यतेऽसीति तदैक्यमनुभूयताम् ॥६॥ त्वमसि इति-शब्दार्थसड्ग्राहकश्लोकः। (इति सामवेदमह।वाक्यार्थसडग्राहकशलो कौ) स्वप्रकाशापरोक्षखमय मित्युक्तितो मतम्। अहक्कारादिदेहान्तात् प्रत्यगात्मेति गीयते ॥ ७॥ 'अयमात्मा इति' शब्दार्थसडूग्राह्करलोकः । दृश्यमानस्य सर्वस्य जगतस्ततवमीर्येते। ब्रह्मशब्देन तद्ब्रह्म स्वप्रकाशात्मरूपकम् ॥८॥ 'ब्रह्म' इति शब्दार्थस हप्राहकश्लोकः । इमौ अथर्ववेदमहावाक्यार्थसड्ग्राहकश्रोकौ। इति ग्रन्थकृदयं स्वकीयैरष्टभिः शोकैः चतुर्णामपि वेदानां महावाक्यार्थान् संजग्राह।

षष्ठस्तरङ्गः ३१३ (२) एवमेव "अयेमात्मा ब्रह्म" इति महावाक्येऽपि भागत्यागलक्षण। बोध्या। तथाहि -- अत्र 'आत्मा' इति पदस्य जीवो वाच्योऽर्थः। "ब्रह्म" इति पदस्येश्वरो वाच्यः । अत्र ब्रह्मपदस्य शुद्धं चतन्यं न वाच्यम्; किन्त्वी- श्वर एवेत्येतच्तुर्थे तरङ्गे प्रतिपादितम्। पूर्ववदत्रापि पदद्वयस्य लक्षणा ग्राह्या। लक्ष्यार्थभूतचैतन्यं नैव परोक्ष, किन्तु नित्यापरोक्षमेवेतीममर्थ बोधयितुमेव 'अयम्' इति पदं प्रयुक्तम्। अयं="ब्रह्मादिस्तम्बान्तसर्वप्राणिनां 'अहमहम्' इति नित्यापरोक्षतया भासमान आत्मैव, ब्रह्म " इति वाक्यार्थः ॥ (३) "अहं ब्रह्मास्मि" इति महावाक्येऽपि 'अहं' पदस्य जीवो वाच्यः । 'ब्रह्म' पदस्येश्वरो वाच्यः। अनयोः पदयोः शुद्धचैतन्यांशे लक्षणा। अहमेव परं ब्रह्मेति वाक्यार्थः । (४) "प्रज्ञानं (आनन्दं) ब्रह्म" इति महावाक्ये प्रज्ञानपदस्य जीवो वाच्यः। ब्रह्मपदस्येश्वरो वाच्यः। पूर्ववदुभयोः शुद्धचैतन्यांशे लक्षणा। लक्ष्यार्थभूतप्रत्यगभिन्नब्रह्मात्मा नानन्दगुणयुक्तः। किन्त्वानन्दस्वरूप एवेत्यर्था- वगमाय आनन्दपदाध्याहार: कृतः । प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म आनन्दस्वरूपं इति वाक्यार्थः । यथा महावाक्यस्थपदानां भागत्यागलक्षणा तथा वाक्यान्तरेष्वपि सत्यं, ज्ञान, अनन्तं, इत्यादिपदानि भागत्यागलक्षणयैव शुद्धं ब्रह्म बोधयन्ति, न तु शक्तया। न हि कस्यचिदपि पदस्य शुद्धं ब्रह्म वाच्यं भवतीति सिद्धान्तः । "यतो वाचो निवतन्ते। अप्राप्य मनसा सह" "नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा" "अथात आदेशो नेति नेति" इत्यादि- श्रुतिभ्यः। तस्मात् सर्वाण्यपि पदानि विशिष्टस्य वाचकानि शुद्धस्य लक्षकानि च भवन्ति।

१. ''अयमात्मा ब्रह्म"' इदमथर्ववेदीयमाण्डक्योपनिषद्गतं महावाक्यम्। प्रपश्चस्तु भाष्यादौ पञ्चदश्यां महावाक्यविवेकप्रकरणे च द्रष्टव्यः । २. अपरोक्ष द्विविधम्-आद्यं स्वयंप्रकाशस्वरूपत्वात् बुद्धिवृत्तिप्रकाशकसा- क्षिस्वरूप आत्मवापरोक्ष इत्युच्यते। द्वितीयं 'अहं स्वप्रकाश आत्माऽस्मि इति बुद्धि- वृत्तिरूप यत् ज्ञान तदप्यपरोक्ष मित्युच्यते। तत्राद्यमपरोक्षं (आत्मस्वरूपत्वेन सदा विदय- मानत्वात्) नित्यम्। द्वितीयं त्वनित्यं, बुद्धिवृत्तेः कदाचित्कत्वात्। ३. "अहं ब्रह्मास्मि" इदं शुक्कयजुर्वेदीयबृहदारण्यकोपनिषद्गतं महावाक्यम्। ४. "प्रज्ञानं ब्रह्म" इंद ऋग्वेदीयैत रेयोपनिषद्गतं महावाक्यम्। 40

३१४ संस्कृतविचारसागरे

मायाया आपेक्षिक सत्यत्वं चैतन्यस्य निरपेक्षं सत्यत्वं चेत्युभयं मिलित्वा सत्यशब्दस्य वाच्यं भवति। निरपेक्ष (मुख्य) सत्यत्वं लक्ष्यं भवति। बुद्धिवृत्तिरूपं ज्ञानं स्वयंप्रकाशरूपं ज्ञानं चेत्युभयं मिलित्वा ज्ञानशब्दम्य वाच्यं भवति। स्वयंप्रकाशांशस्तु लक्ष्य उच्यते। विषयसबन्धजन्यसुखाकार- सात्त्विकान्तःकरणवृत्तिः परमप्रेमास्पदस्वरूपं सुख चेत्युभयं मिलित्वा आनन्द- पदस्य वाच्यम्। वृत्त्यंशं विहाय स्वरूपानन्दांशो लक्ष्यार्थः । इत्थं सर्वपदानां शुद्धे ब्रह्मणि लक्षणेति संक्षेपशारीरके प्रतिपादितम्। (४५४) पूर्वोक्तार्थसङ्ग्रह :- 'गङ्गायां घोषः' इत्यत्र जहलक्षणा। 'शोणों धावति' इत्यवाजहलक्षणा। 'सोडयं देवदततः' इत्यत्र भागत्याग- लक्षणा। इय जहदजहल्क्षणेति चोच्यते। "तत्त्वमसि" इत्यादिमहावाक्येषु जहल्लक्षणा वा अजहलक्षणा वा न युज्यते। अतस्ते परित्यज्य भागत्याग- लक्षणैव प्रदर्शिता। "यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्यादिश्रतयः ब्रम्म न कम्यापि पदस्य वाच्यं भवेदिति बोधयन्ति। अतः समस्तपदेपु बकमविषये लक्षणैवेत्थ आाह्या। मायाया आपेक्षिक सत्वं चैतन्यनिछं निरपेक्ष (पारमार्थिक) सत्व च मिलित्वा सत्यपदवाच्यमुच्यते। तत्र निरपेक्षसत्वमेव सत्यपदम्य लक्ष्यम्। स्वयंप्रकाशमानं ज्ञान बुद्धिवृत्तिरूपज्ञानं च मिलित्वा ज्ञानपदवाच्ये सवति । तत्र स्वयंप्रकाशज्ञानं ज्ञानपदस्य लक्ष्यम्। आत्मनः स्वरूपानन्दः इष्टविषय- संबन्धजन्यसुखाकारसात्त्विकान्तःकरणवृत्तिरूपं विषयसुख न मिलितवा आन. न्दपदवाच्यं भवति। तल वृत्तिरूपं विषयसुखं परित्य्य स्वात्मस्वरूपसुखमे- वानन्दपदलक्ष्यम्। (४५५) महावाक्येपु पदद्वयेऽपि लक्षणाङ्गीकारो निष्फल इत्याक्षेप :- अत्र केचिदाहु :- महावाक्येषु विरोधपरिहाराय पददयेऽपि लक्षणा- ड्गीकारो व्यर्थः। एकपदे लक्षणा ङ्ीकारेणैव विरोधनिवृत्तेरिति। तेषामयमाशय :- सर्वज्ञत्वा दिधर्म विशिष्टस्य किश्चिज्ज्ञत्वा दिघर्म विशिष्टेन सहैक्ये यथपि न युन्यते। तथाप्येकपदलक्ष्यार्थभूतशुद्धस्य पदान्तरार्थभूतविशिष्टनक्धं युज्यत एवं । तत्र द्ष्टान्त :- "क्षत्रियमनुष्योऽयं ब्राह्मणः" इत्यत्र क्षत्रियत्वधर्मविशिष्टस्य ब्राह्मणत्वघर्मविशिष्टेन सहैक्यं विरुद्धमेव। 'मनुष्योडयं ब्राक्मणः' इत्यत तु

षष्ठस्तरङ्ग: ३१५ तथा किश्चिज्ज्ञत्वादिधर्मविशिष्टचैतन्यस्य सर्वज्ञत्वादिधर्मविशिष्टचैतन्यस्य चैक्यं न युज्यते। विरोघात्। अपि तु, जीवेश्वरवाचकपदयोश्चैतन्यमात्रलक्षकत्वे संभवत्यपि अन्यतरपदस्यैव चैतन्यमात्रे लक्षणायां सत्यां तस्य लक्ष्यस्य चैतन्य- मात्रस्य पदान्तरवाच्यार्थभूतसर्वज्ञत्वादिधर्मविशिष्टेन वा किश्चिज्ज्ञत्वादिधर्म- विशिष्टेन वा एकत्वे विरोधो न भवेदेव। तस्मात्पदद्वये लक्षणाभ्युपगमे न काचिदपि युक्तिरस्तीति। (आ. ४५६-४६०) पूर्वोक्ताक्षेपसमाधिः । पद्द्वयलक्षणा सफ- लेति प्रदर्शनम् -- (४५६) तत्र महावाक्येष्वेकपद एव लक्षणेति वादी प्रष्टव्य :- महावाक्यगतपदद्वये कतरस्मिन् पदे लक्षणेति। तत्र सर्वेषु महावाक्येषु प्रथमपदे एव लक्षणा न द्वितीयपदे इत्यभ्युपगमो न सङ्गच्छते। तथैव सर्वत्र द्वितीयपदे एव लक्षणा न प्रथमपदे इत्यप्यसङ्गतमेव'। तथा नियमे वाक्यानां परस्परविरोध एव स्यात्। तथाहि-"अहं ब्रह्मास्मि" "प्रज्ञानं ब्रह्म" "अयमात्मा ब्रह्म" इति वाक्यत्ये प्रथमपदं जीववाचकम्। "तत्वमसि" इति वाक्ये तु प्रथमपदमीश्वरवाचकम्। सर्ववाक्येषु प्रथमपदे लक्षणाङ्गीकारे चैतन्यं सर्वज्ञत्वा दिधर्म विशिष्टेश्वरस्वरूपमिति प्रथमवाक्यत्रयस्यार्थः स्यात। यतः प्रथमवाक्यत्रये प्रथमपदं जीववाचकम्। तस्य चतन्यमात्रे लक्षणा। द्वितीयस्ये- श्वरवाचकपदस्य वाच्यार्थ एव गृद्यते। ततश्र चैतन्यं सर्वमीश्वरस्वरूपमिति प्रथमवाक्यत्रयस्यार्थः पर्यवसन्नः । "तत्वमसि" इति वाक्ये तु चैतन्यं किश्चिज्ज्ञत्वादिधमविशिष्टसंसा- र्यात्म कजीवस्वरूपमिति चतुर्थमहावाक्यार्थः स्यात्। यतः "तत्त्वमसि" इति वाक्ये प्रथमपदमीश्वरवाचकम्। तस्य चैतन्यमात्रे लक्षणा। द्वितीयस्य जीव- वाचकपदस्य वाच्यार्थ एव गृह्यते। ततश्च चैतन्यं सरव जीवस्वरूपमिति चतुर्थ- वाक्यार्थः पर्यवसन्नः । तथा सर्ववाक्येषु द्वितीयपदे एव लक्षणेत्यभ्युपगमे प्रथमवाक्यत्रये जीववाक्यत्रये जीववाचकप्रथमपदस्य वाच्यार्थो ग्राह्यः। ईश्वरवाचकद्वितीयपदस्य चैतन्यमात्रे लक्षणा ग्राह्या! ततश्र 'किश्चिज्ज्ञत्वादिधर्म विशिष्टं चतन्यम्' इति प्रथमवाक्यत्रयस्यार्थः पर्यवसन्नः। "तत्त्वमसि" इति वाक्ये तु प्रथमस्ये- श्वरवाचकपदस्य वाच्यार्थो गृह्यते। जीववाचकद्वितीयपदस्य चैतन्यमात्रे लक्षणा

३१६ संस्कृतविचारसागरे

गृह्यते। ततश्च 'सर्वज्ञत्वादिधर्मविशिष्टं चैतन्यम्' इति तत्वमसीति वाक्यस्यार्थ: पर्यवसन्नः । एवमपि परस्परं विरोध एव। इत्थं महावाक्येषु प्रथमपदे एव, द्वितीयपदे एव इति लक्षणाया नियमो नाभ्युपगन्तुं शक्यते। तस्मादाचार्याः महावाक्येषु पदद्वयेऽपि लक्षणां कथयन्ति। (४५७) ईश्वरवाचकपदे एव लक्षणेति पक्षोऽप्यसङ्गत :- अथ यदयच्यते-'महावाक्येषु प्रथमपदे एव लक्षणेति वा द्वितीयपदे एव लक्षणेति वा नियमो नाङ्गीक्रियते। किन्तु सर्वत्र ईश्वरवाचकपदे एव लक्षणेत्येव नियमः। ईश्वरवाचकपद प्रथमं वा भवतु द्वितीयं वा। न च वाक्यानां परस्परं विरोधः'। इति। तन्न। ईश्वरवाचकपदे एव लक्षणेत्यभ्युपगमे किश्चिज्ज्ञत्वपराधीनत्व- जननमरणादिदुःखनिदानत्वरूपसकलानर्थास्पदीभूतः संसारी जीव एव सर्व- श्रुतिवाक्यगम्य इति तादृशजीव एव ज्ञेयो भवेत्। तथा च मोक्षहानिः स्यात्। अयं भाव :- ईश्वरवाचकपदे एव लक्षणेत्यभ्युपगमे महावाक्या- नामेवमर्थः स्यात् --- तत्पदलक्ष्यार्थभूतमद्वयमसङ्गं मायामलरहितं चैतन्यमेव अविद्याकामकर्मवश गतं सत् किश्चिज्ज्त्वाल्पशक्तिमत्वपरिच्छिन्नत्वपुण्यपा- पाधीनसुखदुःखजन्ममरणेहलोकपर लो कगमनागमनादिभाक्त्वरूपा ने का नर्थास्पद म् इति। अस्यैव महावाक्यार्थत्वे जिज्ञासोरत्रैवार्थे बुद्धेः स्थैर्य संपादनीयं भवेत। यत्रव बुद्धि: स्थिरीक्रियते तदेव प्राणवियोगानन्तरं पुरुषः प्राम्ोतीति नियमः । "यथाक्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति।" "यं यं वापि स्मरन् भाव त्यजत्यन्ते कलेबरम्। तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥" (भ. गी.) इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः । अतो वेदान्तविचारेण मुमुक्षुरनर्थमेव प्राम्मोति। नानन्दमिति सिद्धयेत्। तस्मान्महावाक्येष्वीश्वरवाचकपदे एव लक्षणा न जीववाचकपदे इति नियमो- डसङ्गत: । (४५८) जीववाचकपदे एव लक्षणेति पक्षोऽप्यसङ्गत :- ननु निखिलेष्वपि महावाक्येषु जीववाचकपदे एव लक्षणा, नेश्वरवाच- कपदे। न च पुरुषार्थहानिः। जीववाचकपदे लक्षणाभ्युपगमे सति त्वं- पदार्थलक्ष्यभूतचैतन्यभागः सर्वशक्तिमत्सर्वज्ञस्वतन्त्रजन्मादिबन्धरहितेश्वरस्व-

षछ्ठस्तरङ्ग: ३१७ रूपं भवतीति महावाक्यार्थ: स्यात। अस्मिन्नर्थे बुद्धेः स्थैर्यकरणात् जिज्ञासो- रत्युत्तमेश्वरभावापत्तिः स्यात्। तस्माज्जीववाचकपदे लक्षणेति नियम्यत इति चेत- तन्न-त्वंपदलक्ष्यार्थभूतः साक्ष्येवेश्वर इत्युक्तिर्न सङ्गच्छते। अतो- डभिज्ञा: पदद्वयेऽपि लक्षणां वदन्ति। अयमभिप्रायः-जीववाचकपदे एव लक्षणा- मभ्युपगम्येश्वरवाचकपदे तामनङ्गीकुर्वाणो वादी प्रष्टव्य :- (१) त्वंपदस्य किं व्यापके चैतन्ये लक्षणा (२) अथवा यत्र जीवस्योपाघिर्वतते तत्रत्यसा- क्षिचैतन्ये लक्षणेति। व्यापकचतन्ये त्वंपदस्य लक्षणा वत्तुं न शक्यते। वाच्यार्थे यत् प्रविष्टं तत्रैव भागत्यागलक्षणा संभवति। व्यापकचैतन्यं तु त्वंपदवाच्यार्थे न प्रविष्टम्, किन्तु जीवोपाध्यन्तर्गतं साक्षिचैतन्यमेव प्रविष्टम्। त्वंपदवाच्यार्थैकदेशभूते साक्षिचैतन्ये एव त्वंपदस्य लक्षणा भवेत, न व्यापक- चैतन्ये। तस्मिन् साक्षिचैतन्ये सर्वान्तःकरणप्रेरकत्वसर्वप्रपश्चव्यापकत्वादय ईश्वरधर्मा न संभवेयुः। अपि च साक्षी सदाऽपरोक्षः। तस्मिन् परोक्षत्वादी- श्वरधर्मा: सुतरां न संभवेयुः । किश्च दण्डरहितस्य दण्डित्वव्यपदेशः, संस्कार- रहितद्विजशिशोः संस्कारवत्वोक्तिश्च यथाऽसङ्गता तथा त्वंपदलक्ष्यस्य माया- रहितचैतन्यस्य मायाविशिष्टेश्वरत्वोक्तिश्च न युन्येतैव। तस्मात्साक्षिचैतन्यस्ये- श्वराभेदोक्तौ महावाक्यस्यासंभावितार्थप्रतिपादकत्वमापद्येत।। (४५९) पदद्वये लक्षणा। ओतप्रोतभावश्र- पदद्वयेऽपि लक्षणाभ्युपगमे तु नास्ति दोषः। उभयपदवाच्यार्थनिष्ठा- नेकत्वविरोधिन: सर्वधर्मान् विहाय स्वयंप्रकाशचैतन्यमत्रांशे निखिलघर्मशून्ये उभयोरपि पदयोर्लक्षणा ग्राह्या। उपाधितत्प्रयुक्तध्मपुरस्कारेण चैतन्यस्य भेदे सत्यपि न स्वरूपतश्च्वैतन्यस्य भेदोऽस्ति। तस्मादुपाधितत्प्रयुक्त्तवर्मपरित्यागेन

तस्य मठाकाशैक्यं संभवति। मठाकाशगतमठदृष्टेरपि परित्यागे त्वैक्यं संभवति। तद्ूत् पदद्वयवाच्यार्थगतोपाधितत्प्रयुक्तधर्मपरित्यागे त्वैक्यं महावाक्येषु संभवति। "तत् त्वम्" "त्वं तत्" इत्येवंप्रकारेण सर्वमहावावयेष्वोतप्रोतभावो १. अनवरतगतागताभावेनाक्षुण्णो मार्गो यथा केवलोपदेशेन कस्यचित् सम्यगव- गतो न भवति तथा, अनिवृत्तप्रतिबन्धस्य जिज्ञासोरोतप्रोतभावकरणँ विना न गुरूपदेशमात्रेणै वैक्य विषयकदृढतरापरोक्षसाक्षात्कारो भवेत्। तादशस्य शिष्यस्य तत्पदार्थविषय कपरोक्षत्व- भ्रान्तिः त्वपदार्थविषयकपरिच्छिन्नत्वभ्रान्तिश्वानुवर्तेत। तन्निवृत्तये तेनोपदेशग्रहणानन्त- रमोतप्रोतभावोऽम्यसनीयः। अयमोतप्रोतभावः अन्वयव्यतिरेक इत्युच्यते।

३१८ संस्कृतविचारसागरे

विज्ञेयः। ओतप्रोतभावकरणेन च महावाक्यार्थे पैरोक्षत्वपरिच्छिन्नत्वभ्रान्ति- र्निवर्तते। 'तत् त्वम्, इत्युक्तया तत्पदार्थस्य त्वंपदार्थेनाभेदः । उक्तो भवति। त्वंपदार्थभूतसाक्षी नित्यमपरोक्षः। तेन परोक्षत्वभ्रमो निवर्तते। 'त्वं तत्' इत्युक्तया त्वंपदार्थस्य तत्पदार्थेनाभेद उक्तो भवति। तत्पदार्थ- स्यार्थो व्यापकत्वम्। तेन परिच्छिन्नत्वभ्रमो निवतते। तथैव 'अहं ब्रह्म' 'प्रज्ञानं ब्रह्म' 'आत्मा ब्रह्म' इत्यादिभिः परिच्छिन्नत्वं निवर्तते। किश्च 'ब्रह्माहम्', 'ब्रह्म प्रज्ञानम्' 'ब्रह्म आत्मा' इत्यादिभिः परोक्षत्वं निवर्तते। यत्र यत्र वेदवाक्यानि स्मृतिवाक्यानि वा जीवब्रह्मैकत्वं बोघयन्ति तत्र सवेत्र भागत्यागलक्षणा ज्ञेया। (४६०) स्वन्नग्रन्थस्य समाप्ति :- इत्थ गुरूपदेशं श्रत्वा शिष्यः कृतकृत्योऽभवत्। "इत्थं श्रुत्वा कृतार्थोडमूद्वाक्यं शिष्यो गुरोमुखात। इत्थमन्योऽपि यः कश्चिद्वेद चेच्चिद्विचारणात्॥ निश्शेषदुःखनाशात्स सद्य एव विमुच्यते। सर्वमेतच्चोपदिष्टं स्वम्नवत् स्वविकल्पितैः ॥

१. अत्रेयं शङ्का भवति-"महावाक्योपदेशानन्तरमपि कस्यचिज्जिज्ञासोः ब्रह्म- - भ्रान्ति: कारणाभावे न स्यात्। तत्र ब्रह्मविषयकमायामात्मविषयकाविद्यां च विना नान्यत् कारणं भवेत्। सा माया ब्रह्माश्रिता। अविद्या चात्माश्रिताऽभवत्। ते च मायाविद्ये जिज्ञासो: तत्तवंपदार्थपरिशोधनकाले विनष्टेऽभूताम्। यथा घटादिस्वरू विचारे कृते घटा- दिनिष्ठाविद्या नश्यति, तथा ब्रह्मात्मस्वरूपविचारे कृते तन्निष्ठमायाविद्ये नश्यतः । ताट्- शाधिकारिज्ञानिदृष्ट्या मायाविद्ये बाघिते अभूताम्। ब्रह्मात्मव्यतिरेकेण नास्त्यन्यश्चेतनः । यमाश्रित्य ते मायाविद्ये स्याताम्। विना चेतन न जंड वस्त्वन्तरमाश्रित्य ते मायाविद्ये स्याताम्। यदि जिज्ञासोरूपदेशग्रहणानन्तरमपि ब्रह्मात्मविषयकपरोक्षत्वपरिच्छिन्नत्व- भ्रान्ती स्यातां तत्कारणतया मायाविद्ययो: स्थितिरपि कल्पनीया। जिज्ञासोब्रह्मात्मस्वरूप- विचारेण बाधिते मायाविद्ये कमाश्रित्य स्थित्वोपदेशग्रहणानन्तरं तस्य परोक्षत्वपरिच्छिन्न- त्वभ्रान्ती जनयेताम्। ":इति। अत्रेदमुत्तरम्-पदार्थशोधनानन्तरं विचार्य ब्रह्मात्मनोरैक्ये सम्यग्विज्ञाते माया- विद्ये यद्यपि न संभवतस्तथापि मनननिदिध्यासनाद्यभावात् महावाक्यरूपब्रह्मात्मक्ये सभ्यगविदिते सति मायाविद्य न बाघिते भवतः। ते च परोक्षत्वपरिच्छित्वभ्रान्ती जनयतः । तद्भान्तिनिवृत्तये ओतप्रोतभावः कर्तव्यः। ओतप्रोतभावे कृते दृढतरैक्य- साक्षात्कार: सिद्धयति। निश्शेषतया मायाविद्ये निवर्तेते। परोक्षत्वपरिच्छिन्नत्वभ्रान्ती च निवर्तेत इति।

षष्ठस्तरङ्ग: ३१९

श्रुतेऽस्मिन् ग्रन्थरत्ने तु ह्यज्ञानं प्रविनश्यति ॥ उपदेशोऽगृधदेवस्य स्वमे गुरुकृतोऽप्ययम्। मिथ्यावनस्वरूपं तु न नष्ट दुःखकारणम्॥ (४६१) शिष्यस्य प्रश्नः-हे स्गुरो स्वामिन् भवदुपदिष्टमिमं ग्रन्थ सतात्पर्यमहमश्रृणवम्। तथापि दुःखनिदानभृतसंसारवनमद्यापि मे भाति। केनोपायेन तद्ूनं नश्येत। कृपया तदुपायं बोधय मामिति शिष्योऽपृच्छत्। (आ. ४६२-४६३) पूर्वोक्तप्रश्नस्योत्तरम्- (४६२) गुरुरेवमाह-हे सोम्य! संसारवननाशोपायं तुभ्यं ब्रवीमि। श्रृणु सावघानमनाः। महावाक्यार्थविचार एव संसारवननाशोपायः। नास्त्यु- पायान्तरम्। महावाक्यार्थ सम्यग्विचार्य "अयमहमस्म्यगृघः" इति निश्चित्य दृढतरमुद्धुष्य वद, इति। शिष्योऽप्येवमेव महावाक्यार्थ सुविचार्य "अह- मेवागृघ:" इत्युच्चरघोषयत्। उत्तरक्षणे निद्रायाः प्रबुद्धो नेत्रे उन्मीलयति स्म। तत्क्षणमेव स्वमे दृष्ट संसारवनं, गुरु:, ग्रन्थः इति सर्वे, द्वैतं तिरोबभूव। संसारवनदुःखं सर्व विनष्टम्। 'अहमगृघः' इति ज्ञात्वा सुखी बभूब। (४६३) मिथ्याभूतगुरुवेदान्तवाक्यादि भिरज्ञानतत्कार्यरूपमिथ्याभूता- खिलजगतः आत्यन्तिकनिवृत्तिः संभवत्येव। अगृधदेवस्य मम यथा निद्रावशात् संसारवनदुःखमभवत् तथा स्वात्मस्वरूपाज्ञानवशात् अहङ्कारादिद्वैत प्रपञ्चप्रतीतिर- भवत्। यथा मिथ्याभूतगुरुणा ग्रन्थेन च मिथ्यावनं नष्टमभवत्, तथैव मिथ्या- भूतेन गुरुणा वेदान्तेन च मिथ्याभूतजगज्जीवेश्वरादि दृश्यं सरवं द्वैत नश्यति। महावाक्यानां लक्ष्यार्थज्ञानेन जिज्ञासुः मुमुक्षुः निरावरणः कृतकृत्यो भवति। निरावरणमायातीतसद्गुरुरेवाइम्। इति गुरुवेदान्तादिसर्वसाधनमिथ्यात्ववर्णनं नाम षष्ठस्तरङ्गः संपूर्णः ।।

।। अथ जीवैन्मुक्तिविदेहमुक्तिवर्णनं नाम ।। ॥ सप्तमस्तरङ्ग: ॥ (४६४) ज्ञानिनो व्यवहारनियमो नास्ति- पूवपीठिका उत्तममध्यमकनिष्ठानामधिकारिणां त्रयाणामित्थं गुरूपदेशश्रवणादि- भिर्निःसंशयं "अयमात्मेव ब्रह्म" इति अत्युत्तमं ज्ञानं बभूव। त्रयाणामप्ये- तेषां गुरूपदेशे समानेऽपि, ब्रह्मसाक्षात्कारः उत्तमस्य तत्वदष्टेरेवाभृत्। वृक्षस्य शुष्कानिपर्णानि पतितानि यथा वायुनेतस्तत उद्यन्ते तथा प्रारब्घकर्मशेषवशात् नाना कर्म कुर्वत् ज्ञानिनः शरीरमपि इतस्ततो नीयमानमिव प्रतिभाति। ज्ञानी हि कदाचिद्रथवाजिगजादयारूढः सन् वनारामादीन् पश्यति। कदाचिद्विनापि पादरक्षां सञ्चरति। तस्य शयनासनादिकमप्यव्यवस्थितमेव। तस्य कदाचि- द्धोगभोजनाद्युत्तममेव भवति। कदाचिदनशन एव गिरिगुहायां वसन्छिलातले शयानो रजनीमतिवाहयति। कदाचित्सहस्त्रशस्तं पुरुषाः प्रणमन्ति। कदा- चिदयमुभयलोकभ्रष्ट इति कर्मिभिर्निन्दयते। ये तावचं पूजयन्ति ते तस्य सुकृतं प्राप्नुवन्ति। ये तुतंदोषदष्टया पश्यन्ति ते तस्य पापमश्नुवन्ति। इत्थं ज्ञानिदेहस्यानियतो व्यवहारः। तत्वविदो भ्रमसंशयादयो नैव सम्भवन्ति। कदा- चित्कुत्रचिदपि नैवास्ति किञ्चित्कर्तव्यं तस्य। यतः समग्रतया तस्य भेदभ्रम- भयादयो नष्टाः। सर्वोत्तमवेद प्रमाणजनितस्वप्रकाशाद्वितीयप्रत्यम्ब्रह्मात्मापरोक्ष- साक्षात्कारवान्हचसौ। (आ. ४६५-४६७) ज्ञानिनो व्यवहारानियमाक्षेप :- (४६५) ज्ञानिना समाधेः शरीरस्थितिनिर्वाहकाच्चातिरिक्ते कार्ये न प्रवृत्तियुक्त्तेन भाव्यमित्यत्राक्षेप :- ज्ञानिनोऽपि व्यवहारे नियमोऽस्तीति केचिद्वदन्ति। त्रिपुटीमात्रं दुःखनिदानमिति बुध्वा तत्परित्यज्य ज्ञानी सदा समाघिनिष्ठो भवति। यदा व्यवहारः सम्भवति तदापि सोऽपि अशनायापिपासादिप्रयोज्यभिक्षाशनजलपा- नादिशरीरस्थितिकारणेष्वेव। नान्यत्र। न च स विस्मरति कदाचिदपि समाधि-

१. जीवन्मुक्तिलक्षणं प्रपश्चप्रतीतिपूर्वकं प्रत्यक्ब्रह्मचैतन्यनिष्ठत्वम्। २. विदेहमुक्ति लक्षणं प्रपश्चप्रतीतिशन्यत्वे सति प्रत्यक्चैतन्यात्मना वर्तनम्।

सप्मस्तरङ्गः ३२१

सुखम्। ततोऽघिकसुखाभावात्। दुःखहेतुत्वेन त्रिपुट्या उद्विजते। अतः समाध्यर्थमेव ज्ञानी भूयोभूयो यतते। यस्तु समाधिसुखं भ्रमतो बाह्यसुखा- सक्तया त्यजति स श्वगदेभप्रेतसम एव। गौडपादमाण्डूक्यकारिकायां समाधिप्रकारः सप्रपञ्चं प्रपञ्चितः। इत्थं ज्ञानी प्रपश्चविक्षेपभ्रमं तुच्छीकृत्य सकलसुखसागरीभूतस्वरूपानन्दात्मनैवावतिष्ठते। अष्टाङ्गमन्तरेण च समाधिसुखं न लभ्यते। समाधिसुखवकारणत्वाद- षाङ्गस्य। असाधारणं कारणमन्तरेण च नैव कार्यसुत्पदयते। अतस्तान्युच्यन्ते शरृणु-(१) प्रत्येकं पञ्च पञ्च यमनियमौ। (३) अनेकविधान्यासनानि। (४) अनेकविघाः प्राणायामाः (५) अनेकविधाः प्रत्याहाराः (६) धारणा (७) ध्यानम् (८) समाधि: सविकल्पकः। सम्यगस्मिन्नष्टाङ्गे साघिते, सुकरः स्यान्निर्विकल्पः समाधिः । नान्यथा। अतोऽवश्यमनुष्ठेयं तत। इत्थ समाधेरवश्यानुष्ठेयतां 'श्रुत्वा भूताविष्टवदेतेऽन्यथा कथयन्तीति' मत्वा तत्वदृष्टि- स्तृष्णीमनुक्ता किश्िदपि जहास। अस्यायं सिद्धान्तः। नैवास्ति नियमो ज्ञानिनः शरीरव्यवहारे। तस्य हि तदा व्यवहारहेतुभूताज्ञानतत्कार्यभेदभ्रमतज्जन्यरागद्वेषादयो न सन्ति। किन्तु प्रारब्धं कर्मैकमेवावशिष्टम्। तदेव च तदा तद्व्यवहारहेतुः। तादृशस्य च प्रारब्धकर्मण: पुरुषभेदेन नानाप्रकारत्वात प्रारब्धकर्मजन्यज्ञानिव्यवहारोऽपि नानाप्रकार एव स्यात् न नियतः । अयमेव सिद्धान्तपक्ष: ।। केचिंदाहुः-ज्ञानिनो विहितकर्मानुष्ठाननियमाभावेऽपि, निषिद्धाचरण- निवृत्तौ नियमोऽस्तयेव। ज्ञानिनो हि प्रवृत्ति: देहस्थितिहेतुभूतमिक्षाशनकौपी- नाच्छादनमात्रग्रहण एव स्यात, नान्यत्र। यतः प्रागेव ज्ञानोत्पचेजिज्ञासाद- शायां मुमुक्षोः साघनचतुष्टयसत्वेन तीव्रविषयदोषेदृष्टिवशाद्वैराग्यं सम्पन्नमेव। ताहग्वैराग्यं ज्ञानोत्पत्यनन्तरमपि दोषदष्टिबलाद्विषयमिथ्यात्वनिश्चयवशाच्च दृढतरं वतते। अद्वितीयात्मापरोक्षज्ञानबलात् अनात्मपदार्थेषु तुच्छत्वनिश्चये सति पुनः पदार्थेसत्यताबुद्धिन जायते। दोषदृष्टिप्राबल्ये हि सति नैव रागो जायते। प्रवृत्तिमात्रं च रागमूलकमेव। ज्ञानिनो रागासम्भवान्नैवास्ति प्रवृत्तिः । शरीरजीवनार्थभोजनादिप्रवृत्तिस्तु विनैव रागं प्रारब्घकर्माधीनतयैव जायते।

१. सन्यासिन एव ज्ञाने मुख्याधिकार इति वदन्तः शङ्करानन्दप्रभृतयः । 2. 'जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शन, मित्याद्यालोचनं दोषदृष्टिः । 41

३२२ संस्कृतविचारसागरे

कर्म च सेश्चितागोमिप्रारैब्घमेदात त्रिविधम्। तत्र (१) अती- तानन्तशरीरानुष्ठितं सत् फलायानारब्धं कर्म सश्चितम् (२) वर्तमानशरीरकृतं भविष्यत् कर्मागामि। (३) अतीतशरीरकृतं सत् वर्तमानशरीरहेतुभूत (शरी- रारम्भकं कर्म प्रारब्धम्। तत्र च (१) सश्चितं ज्ञानेन विनश्यति । (२) ज्ञानिन आत्मनि कर्तृत्वादिभ्रान्त्यभावान्नैवास्त्यागामि। यत्तु ज्ञानिनः शरीरं जनयित्वा ततस्थितिहेतुभूतभिक्षाशनादौ प्रवर्तयति प्रारब्धं तत् अन्तरेण भोगं न क्षीयते। क्वचिच्च (अपरोक्षानुभूतिविवेकचूडामण्यादि- ग्रन्थेषु) सश्चितागामिकर्मांभावन्यायबलात् ज्ञानिनः प्रारब्घमपि नैव सम्भवति। अतो भोजनादिप्रवृत्तिरपि तस्य न युज्यते इति यदुच्यते ॥ तत्रा- यमभिप्रायः "ज्ञानिनः स्वदृष्टया स्वात्मनि क्रियातत्फलसम्बन्धो नास्त्येव। तस्मातसर्वकर्मप्रतिषेध: प्रारब्घप्रतिषेधश्च स्वात्मनि क्रियते, न तु ज्ञानिनः शरीरे भोगमेव नोत्पादयतीति। यतो (१) ज्ञानिनः सश्चितं कर्म ज्ञानेन नश्यति ॥ (२) आगामिनस्तु कर्मणः सम्बन्ध एव नास्ति। (३) प्रारब्घं तु भोगत एव नश्यति नान्यथा। अयमेव च सूत्रकारादभिप्रायः।तस्मात्प्रारब्घवशाच्छरी- रपोषणादिनिर्वाहक क्रियादिषु, ज्ञानिनः प्रवृत्ति: स्यादेव। अन्येत्र तुन स्यात।

१. कुसूलस्थधान्यं पुनः पुनः पूर्यमाणं क्रमेण भुज्यमानं यथा, तथानेकजन्माजिं- तमन्तःकरणोपहितसाक्ष्य ज्ञानावरणशक्तिनिष्ठं कर्म सश्चितम्। २. वतमानशरीरकृतं इतः परं कालान्तरफलप्रद कर्मागामि। कृषिस्थधान्यवत्। ३. एतेष्वेव यत्किञ्चित्परिपक्क सत् वर्तमानशरीरद्वारा सुखदुःखप्रदत्वेनाज्ञान- विक्षेपशक्त्याश्रयि कर्म प्रारब्धम्। अन्नभूतधान्यवत्। इति निश्चयबलाज्ज्ञानिनः कर्मलेपो न सम्भवति। कर्तृत्वाद्यभिमानेन फलाभिलाषिण एव कमफलसुखादिसम्बन्धः । ५. "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति ", वैदेश्व सवैरहमेव वेद्यः " इत्यादिश्रुतिस्मृति- शतेभ्यः सर्वशास्त्राणं निर्विशेषाद्वितीयब्रह्मात्मचतन्ये तात्पर्यमध्यवसितम्। एतज्ज्ञाना धिकारी त्वष्टाचत्वारिंशत्संस्कारसंस्कृतोऽनन्तकोटिजन्मसु परमेश्वरप्रसादमहिस्रा नितान्त- निर्मलीकृतान्तःकरण: कृतकृत्यो विषयेषु मलमूत्रनरकादिब्रह्मलोकान्तेषु सुविरक्तः। नास्य किञ्चिदप्यन्यदणुमात्रमज्ञानादिकमस्ति। कुतः प्रारव्धकल्पनावकाशः । "अज्ञानभेव न कुतो जगतः प्रसङ्गो जी वेशदेशिक विकल्पकथाSतिदूरे। एकान्तनिमलचिदेकर सस्वरूपं ब्रह्मैव केवलमहं परिपूर्णमस्मि" ॥ वस्तुतो नास्ति चाज्ञानं चित्प्रकाशविरोघतः । अतोऽज्ञान न चाज्ञानबाधकश्च निरुपणे।।

सप्तमस्तरङ्ग: ३२३

तस्मादज्ञानमज्ञानकार्यश्च सुरपुङ्गवाः । एकं ब्रह्मैव नैवान्यदिति मे निश्चिता मतिः ॥ ननु क्रियाकारकफलरूपस्य प्रपश्चस्य भेदमपि श्रृतिः प्रतिपादयति "आत्मन आकाश: संभूतः", "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेशत्यादिना। तत्कर्थ सर्वस्य ब्रह्मात्मत्वमिति चेत्। अत्नोच्यते। साक्षादर्थस्वभावेन श्रुतिः सेय प्रवतते। श्रोतुश्चित्तविपाकेन विषण्णा विवशा श्रुतिः॥ इति॥ "ऐतदात्म्यमिदं सर्व" मित्येषा श्रुतिः अर्थस्वभावेन परमार्थस्वाभाव्येन न साक्षाद्विद- मानमेवार्थ प्रतिपादयितुं प्रवृत्ता। ईदृग्विधस्यार्थस्य असंस्कृतचितैर्दुरधिगमत्वात्। तच्चित्त- परिपाकानुसारेण मेदश्रुतिमायामयव्यवहारसिंद्ध मेदमनुवदन्ती साध्यसाधनफलादिलक्षणं जगद्वैचित्र्यं प्रतिपादयति। न परमार्थत इत्यर्थः ॥ "सोपानक्रमतो देबा मन्द मन्द हितं नृणाम्। उपदिश्य विषण्णापि पुनः पक्काधिकारिणः । ऐतदात्म्य मिदं सर्वमित्याह परमाद्वयम्। जगज्जीवेश्वरत्वादिविचित्रविभव विना ॥ केवलं चित्सदानन्दब्रह्मात्मैक्यपरा श्रुतिः । जगज्जीवेश्वरत्वादि सर्वं ब्रह्मैव केवलम् ॥ इति स्वपूर्णताज्ञानं परमाद्वैतवेदनम्। इतोऽन्यदयत्परिज्ञानं तदज्ञानं न संशयः ॥ विचारेणायमेवार्थस्त्वविचारेण नैव हि। न कदाचिद्विशेषोऽस्ती त्येत ज्ज्ञान सुदुर्लभम्। सुदुर्लभं निर्विशेषब्रह्मात्मक्यसाक्षात्कारस्य वर्णाश्रमधर्मपरितोषितपरमेश्वरप्रसादैक- समधिगम्यत्वादित्यर्थः । परमार्थसत्तवका श्रुतिसम्मता। तद्रीत्या मायायास्तुच्छत्वेन प्रारब्धकर्मादिकं न सम्भवति॥ अनिर्वचनीयप्रातिभासिकसत्ताभ्युयगमेऽपि मायायाः, प्रारब्धं नैव युज्यते। नादबिन्दूपनिषदि- "उत्पन्नेऽतत्वविज्ञाने प्रारब्धं नैव मुश्चति तत्वज्ञानोदयादूर्ध्व प्रारब्धं नैव विद्यते।। देहादीनामसत्वात्तु यथा रवप्ने विबोधतः । कर्म जन्मान्तरीयं यत् प्रारब्धमिति कीर्तितम्॥ तत्तु जन्मान्तराभावात्पुंसो नैवास्ति क्हिचित्। स्वप्रदेहो यथाऽध्यस्तस्तथवायं हि देहकः ॥ अध्यस्तस्य कुतो जन्म जन्माभावे कुतः स्थिति: । उपादानं प्रपञ्चस्य मृद्भाण्डस्येव पश्यति ॥ अज्ञानश्चेति वेदान्तैस्तस्मिन्नष्टे क्व विश्वता। यथा रज्जुं परित्यज्य सर्प गृह्नाति वे भ्रमात् ॥

३२४ संस्कृतविचारसागरे

तद्वत सत्यभविज्ञाय जगत्पश्यति मूढधीः । रज्जुखण्डे परिज्ञाते सर्परूपं न तिष्टति। अघिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते। देहस्यापि प्रपश्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कुतः । अज्ञानिजनबोधार्थ प्रारब्धमिति चोच्यते॥ इति। अध्यात्मोपनिषदि ज्ञानोदयात् पुरार्धं कर्म ज्ञानान्न नश्यति इति स्फुटतयावेद्यते। अदतवा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टबाणवत्। व्याघ्रबुध्या विनिमुक्तो बाण: पश्चात्तु गोमतौ।। न तिष्ठति भिनत्येव लक्ष्यं वेगेन निर्भरम्। अजरोऽस्म्यमरोऽस्मीति य आत्मानं प्रपद्यते॥ तदात्मना तिष्ठतीऽस्य कुतः प्रारब्धकल्पना। प्रारब्धं सिध्यति तदा, यदा देहात्मना स्थिति: । देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्ध त्यज्यतामतः । प्रारब्धकल्पनाप्यस्य देहस्य भ्रान्तिरेव हि॥ अध्यस्तस्य कुतस्सत्वं असत्यस्य कुतो जनिः । अजातस्य कुतो नाशः प्रारब्धमसतः कुतः ॥ ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि। तिष्टत्ययं कथ देह इति शङ्कावतो जडान् । समाधातुं बाह्यदृष्टया प्रारब्धं वदति श्रुतिः । न तु देहादिसत्यत्वबोधनाय विपश्चिताम् । परिपूर्णमनादयन्तमप्रमेयमविक्रियम्। सद्धनं चिद्धनं नित्यमानन्दघनमव्ययम् ॥ प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम्। अहेयमनुषादेयमनाधेयमनाश्रयम् । इत्यादि।

एतदेवापरोक्षानुभूतिविवेकचूडामण्यादौ च प्रतिपादितम्। दृष्टिसष्टथेकजीववादयोः

सर्वस्य स्यात्। नाणुमात्रमवशिष्येत। द्वैतमात्रस्याज्ञानमूलत्वात्। तथा चोक्तं सिद्धान्तलेश- सङूग्रहे-"सर्वज्ञात्मगुरवस्तु विरोधिसाक्षात्कारोदये लेशतोऽप्यविदयानुव्नत्यसम्भवात् जीव- न्मुक्तिशास्त्रं श्रवणादिविध्यरथवादमात्रम्। शास्त्रस्य जीवन्मुक्तिप्रतिपादने प्रयोजनाभावात् अतः कृतनिदिध्यासनस्य ब्रह्मसाक्षात्कारोदयमात्रेण सविलासवासनाविदयानिवृत्तिरित्यपि कश्चित्पक्षमाहुरिति।" (सू. भा. री-३-८-३०) कल्पितस्याज्ञातसत्वाभावात् दृष्टयदृष्टि- भ्यामुत्पत्तिलयावुक्तौ। व्यावहारिकसत्वे त्वनास्था श्रतेः इति आनन्दगिरिटीकायाम्। रामानन्दीयायान्तु स्वप्नवत्कल्पितस्याज्ञातसत्त्वाभावात् दर्शनं सृष्टिः। अदर्शन लयः इति दृष्टिसष्टिपक्षः श्रत्यभिप्रत इति भाव इति ॥ अतः प्रातिभासिकपक्षे अविद्यालेशस्य ज्ञाना- न्नाशानन्तरमवस्थित्यसम्भवात्प्रारब्धकथानवकाश एव । (३) व्यावहारिके प्रतिकर्मव्य- वस्थायामेव सष्टयादिश्रुतिजीवन्मुक्तिशास्त्रादिनिरूपणावकाशः ।। इत्थमधिकारित्रयाण-

सप्तमस्तरङ्: ३२५

(४६६) अत्राक्षेप:। कर्म हि अनेकप्रकारकम्। एकशरीरारम्भकं एकं कर्म। अनेकशरीरारम्भकं एकं कर्म इति। तत्र एकमेव कर्म यत्रानेकशरीराणि आरभते तत्र तादृशकर्मफलभूतप्रथमशरीर एव ज्ञानोत्पत्तौ सत्यामपि ज्ञानिनः शरीरान्तराण्यपि तत्फलभूतानि सम्भवेयुः। अन्तरेण भोगं प्रारब्धं कर्म नैव नश्यति। (४६७) तत्र समाधानम्-प्रारब्घकर्मफलभूतानि यावन्ति शरीराणि तावन्त्यपि ज्ञानिनः शरीराणि भवन्त्येव। प्रारब्घभोगयोग्यादघिकं शरीरं न जायेत। तेन ज्ञानमपि सफलमिति यदि कश्चित्समाघानं ब्रयात्-तन्न युज्यते। वेदस्यायं सिद्धान्तः-ज्ञानिनः प्राणाः लोकान्तरं वाऽस्मिल्लोके देहान्तरं वा न प्राष्नुवन्ति। अपि तु अत्रैवान्तःकरणमिन्द्रियाणि च सम्प्र- लीर्यनते। प्राणस्य गमनं विना शरीरान्तरं न प्राप्यते। तस्मात ज्ञानिनः प्रर्घशेषबलाच्छरीरान्तरं जायेतेति कथनं न सम्भवति। इंद त्वत्र समाधानम्-यत्रैकेने कर्मणा अनेकशरीराणि जायन्ते,

मुत्तममध्यमाधमानामुपदेशभेदेन विविच्य विषयः श्रतिस्मृतिपुराणेतिहासादिसर्वग्रन्थानां विज्ञेयो गुरुमुखात्। नान्यथा। इष्टसिध्यभावेऽपि पतनप्रसङ्गात् ॥ तथा चोक्तम्- "माया ह्वचिन्त्यSनिर्वाच्या जगज्जन्मादिकारिणी। अदृश्या परमानर्थहेतुर्दुर्घटकारिणी। लौकिकास्तां हि मन्यन्ते वास्तवीं, युक्तिशालिनः । नरोऽनिर्वचनीयां तु तुच्छां श्रौतात्मवेदिनः ।। अतः श्रौतमतौ सत्यां मायायास्तुच्छतावशात्। सुखेन ब्रह्मविज्ञानं सिध्येदेव न संशयः॥ गुक् ज्ञानवा-च. ष 4-15-57-59।। पञ्चदश्याम्-चि-६-२२८) इत्थं लौकिकदृष्टयैतत् सर्वैरप्यनुभूयते। युक्तिदृष्टया त्वनिर्वाचच्या नासदासीदिति श्रुतेः ॥ नासदासी द्विभातत्वान्नो सदासीच्च बाधनात्। विद्यादृष्ट्या श्रुतं तुच्छ तस्य नित्यनिवृत्तितः । तुच्छानिर्वचनीया च वास्तवी चेत्यसौ त्रिधा। ज्ञेया माया त्रिभिर्बोधः श्रौतयौक्तिकलौकिकैः ॥ १३० ॥ (१) "न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति। अत्र ब्रह्म समश्नुते" इति श्रुतेः ॥ (२) ब्रह्महत्यादिकमेकमपि कर्म नरकानुभवानन्तरं श्वसृगालसर्पाद्यनेकजन्महेतुत्वेन स्मृतिपुराणादिप्रसिद्धम्। कृत्तिकाशुद्धपूर्णिमायां स्वामिदर्शने कृते धनादिसम्पद्विशिष्टः सप्जन्मसु ब्राह्मणो जायत इति च। इत्थमनेकजन्महेतुभूतमेकमेव कर्म प्रारब्धरूपेण फल-

३२६ संस्कृतविचारसागरे

तत्र चरम एव जन्मनि ज्ञानं जायेत, न तु पूर्वतनशरीरेषु। अनेकशरीर- प्रदपरारबघस्य तत्र प्रतिबेन्धकत्वात्। यथा (१) विषयासक्तिः (२) बुद्धि- मान्दयम्, (३) भेदवादिद्वैतशास्त्रवचनविश्वासश्चेत्या दिर्ज्ञानप्रतिबन्धः तथा

दानादागामिप्रतिबन्धो भवति। श्रवणादिंविचाररूपज्ञानसाधने प्रवृत्तस्यापि पुरुषस्येदृश- प्रतिबन्धे सति नैव ज्ञान जायते। तस्मात् एतत्कर्मफलभूतचरमजन्मन्येव भाविप्रतिबन्धा- भावात् ज्ञानमुत्पद्यते। जन्मान्तरानुष्ठितं श्रवणादिकमपि तदा तत्रोपकरोतीति तदपि न निष्फलम्। भरतस्य प्रारब्धं जन्मत्रयस्य हेतुरभूत्। सत्यामपि साधनसामप्रयां नाभूत्त- स्य ज्ञानम्। तृतीये तु जन्मनि विनाप्युपदेश जन्मान्तरकृतश्रवणादिबलात्समजायत ज्ञानम्॥ १. बुद्धिमान्दयविशिष्टविषयासक्ति-कुतर्क-विपर्यय-दुराग्रहाख्यः वर्तमानः प्रति- बन्धः ॥I (२) पुत्रवित्तदारादीष्टवस्तुनाशानन्तरमपि तत्स्मरणात्मकः भृतप्रतिबन्धः ॥ ब्रह्मलोकादिलोकान्तरभोगेच्छा, अथवा भाविजन्महेतुभूतप्रारब्धकर्मशेषः आगामी प्रतिबन्धः॥ तथायोक्तं-पञ्चदश्यां (१६-३२) विचार्याप्यापरोक्ष्येण ब्रह्मात्मानं न वेत्ति चेतू। आपरोक्ष्यावसानत्वाद्भूयोभूयो विचारयेत्।। विचारयन्नामरणान्नैवात्माने लभेत चेत्। जन्मान्तरे लमेतैव प्रतिबन्धक्षये सति॥ इह वाडमुत्र वा विदयेत्येवं सूत्रकृतोदितम्। शृण्वन्तोऽप्यत्र बहवो यन्न विद्युरिति श्रतिः॥ गर्भ एव शयान: सन् वामदेवोऽवबुद्धवान्। पूर्वभ्यिसविचारेण यद्वदध्ययनादिषु॥ बहुवारमधीतेऽषि सदा नायाति चेतपुनः । दिनान्त रेऽनधीत्यव पूर्बाधीतं स्मरेत्पुमान् । कालेन परिपच्यन्ते कृषिगभदियो यथा। तद्वदात्मविचारोऽपि शनेः कालेन पच्यते ॥ पुनः पुनर्विचारेऽपि त्रिविधप्रतिबन्धतः । न वेत्ति तत्वमित्येतत् वार्तिके सम्यगीरितम् ॥ कुतस्तज्ज्ञानमिति चेत तद्धि बन्धपरिक्षयात। असावपि च भूतो वा भावी वा वततेऽथवा ॥ अधीतवेदवेदार्थोऽप्यत एव न मुच्यते। हिरण्यनिघिट्टष्टान्तादिदमेव हि दर्शितम् । अतीतेनापि महिषीस्नेहेन प्रतिबन्धतः । भिक्षुस्तत्वं न वेदेति गाधा लोके प्रगीयते॥ अनुसृत्य गुरु: स्नेहं महिष्यां तत्वमुक्तवान्। ततो यथावद्वेदैष प्रतिबन्धस्य सलूक्षयात्॥

सप्तमस्तरङ्गः ३२७ विलेक्षण प्रारब्घमषि ज्ञानप्रतिबन्धकमेव। प्रतिबन्धकसद्धावदशायां क्रियमाणं ज्ञानसाधनीभृतं श्रवणमननादिकं सर्वं प्रतिवन्धकनिवृत्यनन्तरमेव चिरकाल- प्रतिबद्धमपि प्रथमजन्मकृतमेव सत् शरीरान्तरे ज्ञानमुत्पादयति । तदघथा-वामदेवस्य किल्षेः पूर्वजन्मनि कृतश्रवणादेरपि प्रारब्ध- कर्मफलभूतेनैकेन शरीरेण शेषभूतेन बलवता प्रतिबंधान्न ज्ञानं उद्तं श्रवणाद्यनुष्ठानदशायामेव। शरीरपातेन शरीरान्तरप्राप्तिसमये पूर्वजन्मकृतमे व श्रवणादिकं तस्य गर्म एव ज्ञानं जनयति स्म। तस्माज्ज्ञानानन्तरं शरीरान्तरस- म्बन्धो नैव स्यात्। ज्ञानिनो वर्तमानशरीरचेष्टा तु प्रारब्धकर्माघीनतया जायते। तत्रापि शरीरनिर्वाहकत्वेन यावदाक्षितं कर्म तावदेव स्यात्। रागजन्याघिक यथेष्टचेष्ठादिकं नैव स्यात्। तस्मात्सर्वप्रवृत्तिशून्य एव ज्ञानी स्यात्॥ (४६८) इत्थं निवृत्तिप्रधान एव स्याज्ज्ञानिनो व्यवहारः । अत्रेयमाशङ्का-"मनसो हि अत्यन्तचाञ्च्ल्यमेव स्वभावः । तस्य च न निरालम्बनतया स्थिति: क्षणमात्रमपि सम्भवति। यत्किश्चिदा- लम्बंनमाश्रित्यैव मनसः स्थिति: स्यात। अतो मनसो यत्किश्चिदालम्बनप्राप्तये ज्ञानिनोSपि प्रवृत्ति: स्यात् इति ।। तत्रेंद प्रतिवचनम्-असमाहितचित्तस्य समाध्यनुष्ठानशून्यस्य चित्त- समाधानाभावेन मनसश्चाच्चल्येऽपि समाहितचित्तस्यानवरतं समाधिमनुतिष्ठत- स्तन्न स्यात्। ज्ञानी तु समाधौं सदा स्थितो भवति। तस्मान्नैव स्यात कदाचिदपि प्रवृत्तिर्ज्ञानिनः । इति।

प्रतिबन्धो वर्तमानो विषयासक्तिलक्षणः । प्रज्ञामान्यं कुतर्कश्र विपर्यय दुराग्रहः॥ शमादयैः श्रवणादैश्व तत्र तत्रोचितैः क्षयम्। नीतेऽस्मिन् प्रतिबन्धेऽतः स्वस्य ब्रह्मत्वमश्तुते॥ आगामिप्रतिबन्धश्च वामदेवे समीरितः । एकेन जन्मना क्षीणो भरतस्य त्रिजन्मभिः ॥ योगभ्रष्टस्य गीतायामतीते बहुजन्मनि । प्रतिबन्धक्षयः प्रोक्तो न विचारोऽप्यनर्थकः ॥ (१) जन्मान्तरहेतुभूतः प्रारब्घशेषः॥ (२) अत्र वामदेवशळ्देन ऋषमदेवपुत्रो जडमरतोऽपि ग्रृह्यते। तस्य जन्मत्रय- हैतुभूतप्रारब्धशेषोऽवतत। ततः साधनसम्पतौ सत्यामपि नाभूज्ज्ञानम्। तृतीये जन्म- न्यन्तरेणैवोपदेशं प्रागनुष्ठित विचारबलादेवापरोक्षज्ञानं सम्बभूव ॥

३२८ संस्कृतविचारसागरे

(४६९-४७५) समाध्यष्टाङ्गनिरूपणम् । ४६९. समाध्यङ्गान्यष्टौ। तानि च-१. यम :- २. नियम :- ३. आसनम्-४. प्राणायाम :- ५. प्रत्याहार :- ६. धारणा-७. ध्यानम्- ८. समाघि: सविकल्पः इति॥ ४७०. तत्र यमः, १. अहिंसाः, २. सत्यं, ३. अस्तेयं, ४. ब्रह्मचर्यम्, ५. अपरिग्रह इति पश्चविधो यमः ॥ ४७१ नियेमः, १. शौचम्, २. सन्तोष:, ३. तपः, ४. स्वाध्यायः ५. ईश्वरप्रणिघानम्-इति पञ्चविधो नियमः ॥ ज्ञानसमुद्राख्ये अ्रन्थे दशविधो यम:, दशविधो नियमश्चोक्तः । सा च पौराणिकी रीतिः। वेदान्तसम्प्र- दायरीत्या तु प्रत्येकं तयोः पञ्च पञ्चैव भेदाः ॥ ४७२ आसनम्-अनन्ता: ह्यासनमेदाः-तत्र-१. स्वस्तिकम्, २. गोमुखं, ३. वीरम्, ४. कूर्मम्, ५. पझं, ६. कुक्कुटम्, ७. उतानम्, ८. कूर्मकम्, ९. धानुष्कम्, १० मत्स्यम्, ११. पश्चिमतानम्, १२. मयूरम्, १३. शवम्, १४. सिंहम्, १५. भद्रम्, १६. सिद्धम, इति प्रक्रम्य चतुरशी- त्यासनानि (८४) योगग्रन्थेषु निरूपितानि। तत्रैव तानि तल्लक्षणान्यपि विस्तरशो ज्ञेयानि। अत्र तु अ्रन्थविस्तरभयात्, तेषां वेदान्तेऽत्यन्तोप- योगाभावाच्च न लिख्यन्ते। तेषु सिक्ं भद्रम् पदमं सिद्धमिति चत्वारि मुख्यान्यासनानि। तत्रापि सिद्धासनमेवात्यन्तसाधनम्। तल्लक्षणशवकत्रोक्तम्- "योनिस्थानकमंघ्रिमूलघटितं कृत्वा हढं विन्यसे- न्मेढ़े पादमथकमेव हृदये कृत्वा हनुं सुस्थिरम्। स्थास्नु: संयमितेन्द्रियोऽचलदशा पश्येद्भ्रुवोरंतरं ह्येतन्मोक्षकपाटभेदजनकं सिद्धासनं प्रोच्यते। इति॥

(१) यमादिलक्षणं हृठयोगप्रदीपिकायां पातज्जलसूत्रेऽम्यत्र तत्तद्विप्पण्यादौ चोकम्। राजयोगानुसारेण तु श्रीभगवत्पादप्रणीतापरोक्षानुभूतिग्रन्थोकतं प्रकारमवलव्यात्र किशिति- र्यते-"सर्वं ब्रह्मेति विज्ञानादिन्द्रियग्रामसंयमः । यमोऽ्यमिति संप्रोक्तोऽभ्यसनीयो मुहुमुहुः ॥ न केवलमहिंसा ॥ (२) सजातीयप्रवाहश्च विजातीयतिरस्कृतिः । नियमो हि परानम्दो नियमास्क्ियते वुधैः ॥ न केवल शौचादि: ॥ (१) सुखेनेष भवेद्यस्मिनजस्ं ब्रह्मचिन्तनम्। आसन तद्विजारनीयान्नेतरुखनाशनम्॥न केवल कम्बलादिकम्॥

सप्मस्तरङ्गः ३२९ गुदावृषणयोमध्ये वामपादं नियोजयेत्। दक्षपादग्रभागञ्च वामजङ्गान्तरे न्यसेत्।। हस्तयुग्म न्यसेदक्के सिद्धासनमितीरितम्। कुण्डलीबोधकं शीघ्रं समाधेश्चोपकारकम् ॥ इति ॥ तत्रैव मतान्तरम्- मेढ़रादुपरि विन्यस्य सव्यगुल्फं तथोपरि। गुल्फान्तरञ्च निक्षिप्य सिद्धासनमिदं भवेत्।। "एतत् सिद्धासनं प्राहुरन्ये वज्रासनं विदुः । मुक्तासनं वदन्त्येके प्राहुर्गुप्तासन परे ॥" इति ॥ "संपीड्य सीविनीं सूक्ष्मां गुल्फेनैव च सव्यतः । सव्यं दक्षिणगुल्फेन मुक्तासनमितीरितम ॥" इति॥ "निपीड्य सीविनीं सूक्ष्मां दक्षिणेतरगुल्फतः । वामं याप्येन गुल्फेन मुक्तासनमिदं भवेत् ।।" इति च । इदमेव सिद्धासनमत्यन्तं प्रघानम्। कानिचिदासनानि रोगनाश- हेतूनि। कानिचित् प्राणायामादिसमाध्यङ्गसाधकानि। इदन्तु सिद्धासनं समाधिकालोपयोगित्वादत्यन्तं प्रधानसुच्यते। इदमेव वज्रासनम्, मुक्तासनम्, गुप्तासनमित्यनेकधोच्ये॥ (४७३) प्राणायाम :- आसनसिद्धयनन्तरं प्राणायामः कर्तव्यः। प्राणायामस्त्वनेकेविधः । तथापि तल्लक्षणं सङ्ग्रहेणोच्यते-(१) नासिकायाः वामच्छिद्रस्थेडाख्यनाडी- द्वारा वायोरन्तः पूरणं कार्यम्। तदेव पूँरकमित्युच्यते-(२) दक्षिणनासिकास्थ- पिङ्गलाख्यनाडीद्वारा वायोर्बहिः निःसरणं कार्यम्। तदेव रेचैकमित्युच्यते-(३) सुषुम्नाद्वारा वायोर्निरोधनं कार्यम्। तदेव कुर्म्भेकमित्युच्यते। इत्थं क्रियमाणानां १. चित्तादिसर्वभावेषु ब्रह्मत्वेनैव भावनात्। निरोध: सर्ववृत्तीनां प्राणायामः स उच्यते ॥ २. केचन प्राणायामं-(१) बाह्यं (२) आभ्यन्तरम्-(३) स्तम्भवृत्तिकमिति वदन्ति। निश्वासं कृत्वा तद्गतिनिरोधो बाह्यः। प्राणोच्छ्वासं कृत्वा तन्निरोधः आभ्यन्तरः। बाह्मान्तर्गतेः समकालं निरोधः स्तम्भवृत्तिरिति ॥ इति च। ३. अहं ब्रम्मास्मीति भावना पूरकः । ४. अनात्मप्रपश्चनिषेधो रेचकः । ५. अखण्डाकारवृत्याचलता कुम्भक; । 42

३३० संस्कृतविचारसागरे

पूरकरेचककुम्भकानां समुदायः प्राणायामः इत्युच्यते। स च प्राणायामो द्विविष :- (१) एकोडगर्भ :- (२) अपरः सगर्भः । (१) प्रणवोच्चारणं विना क्रियमाणः प्राणायामोऽगर्भः (२) प्रणवोच्चारणेन सह क्रियमाणः प्राणायाम: सगर्भः । (४७४) प्रत्याहारधारणाध्यानानि-स्वस्वविषयेभ्यः सकलेन्द्रिय- निरोध: प्रत्याहारः । नैरन्तर्येणान्तःकरणस्यैकाकारतास्थितिधरिणा। बह्न्तराय- युक्ताद्वितीयप्रत्यग्म्रह्मणि प्रवहदन्तःकरणप्रवाहो ध्यानमित्युच्यते।। (४७५) समाधिः। व्युत्थानसंस्कारतिरस्कारेण निरोधसंस्कारप्रकटनेन च सहान्त :- करणस्यैकाग्रतापरिणामः समाधिः॥ अयञ्च समाधिर्द्विविध :- (१) सविकल्पसमाधि: (२) निर्विकल्पसमाघिश्चेति ॥ (१) ज्ञातृज्ञानज्ञेयरूपत्रि- पुटीभानसहिता द्वितीयब्रह्मविषयकान्तःकरणवृत्यवस्थितिः सविकल्पसमाधिरित्यु- च्यते। स च द्विविधः ॥ (1) शब्दानुविद्धः (2) शब्दाननुविद्धश्चति ॥ (1) "अहम्ब्रह्मास्मी"'ति शब्देन सहितो यः स शब्दानुविद्धः ॥ (2) तद्रहितस्तु शब्दाननुविद्धः । (२) त्रिपुटीभानरहिताखण्डब्रह्माकारान्त :- करणवृत्यवस्थिति: निर्विकल्पसमाधिरित्युच्यते। एवं सविकल्पनिर्विकल्पभेदेन समाधिद्विविघ: ।। तत्र सविकल्पसमाधिः साधनम्। निर्विकल्पसमाधिः फलम्॥ साधनात्मकसविकल्पकसमाधौ यद्यपि त्रिपुटीरूपद्वैतप्तीतिरस्ति। तथापि तद् द्वैतं कारणब्रह्मात्मनैव प्रतीयते। न पृथक्। यथा मृद्धिकारान् मृदूपत्वेन

. विषयेष्वात्मतां दृष्ट्रा मनसश्चितमजनम्। प्रत्याहारः स विज्ञेयोऽभ्यसनीयो मुमुक्षुभिः ॥ यत्र यत्र मनो याति ब्रह्मणस्तत्र दर्शनम् । मनसो धारणश्चैव धारणा सा परा मता ॥ ३. ब्रह्मैवास्मीति सद्तृत्या निरालम्बतया स्थितिः । ध्यानशन्देन विख्याता परमानन्ददायिनी । ४. निर्विकारतया वृत्या ब्रह्माकारतया पुनः । वृत्तिविस्मरण सम्यकसमाघिर्ज्ञानसंज्ञक: ।। अथातः संप्रवक्ष्यामि समाधि भवनाशनम्। समाधि: संविदुत्पत्तिः परजीवैकता प्रति ॥ महावाक्यलक्ष्यस्वरूपसाक्षात्कार एव समाधिरिह विवक्षित इत्यर्थ:॥

सप्तमस्तरङ्ग: जानतो विवेकिनो मृद्विकारा घटादयो मृद्रपा एव प्रतीयन्ते तथा सविकल्पक- समाघौ त्रिपुटीरूपद्वैतम पि ब्रह्मात्मनैव प्रतीयते॥ निर्विकल्पसमाघावपि सवि- कल्पसमाघाविव त्रिपुटीरूपं द्वैतं विद्यमानमपि न प्रतीयते। यथा नले निक्षिप्तो लवणपिण्डो निलीनो विद्यमानोऽपि नेत्रेण न गृह्यते तद्वत। तथा च सवि- कल्पनिर्विकल्पसमाध्योरयं भेद :- (१) सविकल्पसमाधौ ब्रह्मस्वरूपेण द्वैतं प्रतीयते-(२) निर्विकल्पसमाघौ त्रिपुटीरूपं द्वैतन्न प्रतीयते इति॥ (४७६) सुषुप्तिनिर्विकल्पसमाध्योरमेंदः। सुषुप्तावन्तःकरणवृत्तिर्व्रह्माकारतां न प्राम्नोति। किन्तु कारणाज्ञानात्मतां भजते। निर्विकल्पसमाघौ तु ब्रह्माकारतयाऽन्तःकरणवृत्तिर्वर्तते। इत्थम्-सुषुततौ सवृत्तिकान्तःकरणस्याभावः। निर्विकल्पसमाधौ सवृत्तिकान्तःकरणस्य सैत्वे- डपि न प्रतीति:॥ निर्विकपसमाधौ अन्तःकरणस्य ब्रह्माकारवृत्युत्पत्तौ सविकल्पसमाध्यभ्यासो हेतुः॥ तस्मादेव साधनरूपाष्टाङ्गेषु सविकल्पः समाधिरपि गण्यते। निर्विकल्पसमाधिस्तु तस्य फलम् ॥ ४७७. निर्विकल्पसमाधेर्द्वैविध्यम्। निर्विकल्पसमाधिरपि द्विविध :- (१) एकोऽद्वैतभावनारूपः- (२) अपरोजद्वैतावस्थानस्वरूप: ॥ अद्वैतब्रह्माकारान्तःकरणवृत्तिः अद्वैतभावनारूप- निर्विकल्पसमाघिरित्युच्यते। एतत्समाध्यभ्यासाधिक्ये सति ब्रह्माकारा वृत्तिरपि शान्ता भवति। सैव वृत्तिरहि तावस्थाद्वैतावस्थानरूपनिर्विकल्प- समाधिरित्युच्यते। यथा सन्तप्तायसि निक्षिप्ो जलबिन्दुस्तस्मिन्नेव प्रविशति । तथाडद्वैतभावनारूपः समाघिरपि दृढाभ्यासवशादत्यन्तं प्रकाशमाने ब्रह्मात्मनि प्रविशति। अत्र प्रथमः समाधि द्विंतीयस्य साधनं भवति ॥

१. वायूधादानकत्वादग्न्युत्यत्तिस्थितिनाशानां वायुरुपादानकारणमसेः। यथा वायोर- भावे दीप: प्रशाम्यति। अनुकूलवायुप्रदेशे अचलः प्रकाशते। तथैव समाधावन्तःकरणस्य सुतरामभावे शरीरँ पतेत्। तस्मान्मनोबुद्धिचित्ताहंकारादिवृर्ति विना सूक्ष्म रूपेण निर्वृत्तिक- मेवान्तकरणमास्ते। समाधेरुत्थानससये समाधिसुखस्मरणसत्वात् अननुभूते च स्मरण सम्भवात् समाधावधि वृत्तिसद्धावोऽनुमीयते। समाधावन्तःकरणाभावे योगिशरीरं पतेदेव सुप्तदेहवत्। न तु तथा पतति। तस्मात्समाधावन्तःकरणमस्तत्येवेति स्वीकर्तव्यमिति तात्पयम्। २. अद्वैतभावनारूप: समाधिः । अद्वैतावस्थानरूपस्य। समाधिरयं ज्ञानस्य सपमभुभि कारूपयोगस्य परमोऽिः।

३३२ संस्कृतविचारसागरे

(४७८) अद्वैतावस्थानरूपसमाधिसुषुप्त्योर्भेदः। अद्वैतावस्थानरूपसमाधे: सुषुप्तेश्रेयान् भेदः । (१) सुपुप्तावन्तःकरणं तद्वृत्तिश्चाज्ञाने लीयते। (२) अद्वैतावस्थानरूपसमाधौ तु वृत्ति्ब्रह्मप्रकाशच- तन्ये प्रलीयत इति ॥ किश्च (१) सुषुप्तौ स्वरूपानन्दोऽज्ञानावृतो भवति। (२) अत्र तु समाघौ निरावरणो ब्रह्मानन्दो विभाति। (४७९) निर्विकल्पसमाधौ लय-विक्षेप-कषाय-रसास्वादरूप- विभ्नचतुष्टय निरूपणम्- निर्विकल्पसमाधौ चत्वारो विन्ञाः स्युः। तन्निवृत्यर्थ तत्स्वरूपं कथ्यते। (१) लय :- (२)- विक्षेप :-- (३) कषायः । (४) रसास्वादः इति विन्नाः चत्वारः । तत्र लय :- आलस्येन निद्रया वा वृत्यभवो लयः इत्युच्यते। तस्मिन्सति सुषुप्तितुल्यावस्था समाधिनिष्ठस्य जायते। ब्रह्मानन्दोऽपि तदा तिरोभवति। तस्मान्निद्रालस्यादिनिमित्तैर्यदा वृत्तिः स्वोपादानेऽन्तःकरणे लीयेत, तदा योगी सावधानः सन् निद्रादिकं निरुध्य वृत्युत्पादनं कुर्यात्। इदमेव श्रीगौडपादाचार्येश्चित सम्बोघनमित्युक्तम्। लयरूपस्य विन्नस्य विरोधि निद्राल- स्यादिनिरोधकं वृत्तिप्रवाहरूपं जागरणमेव चित्तसंबोधनम्। (४८०) विक्षेप :- यथाहि बहिर्मार्जारादिभयाच्चटका गृहान्तः प्रविश्य भयक्केशव्याकुलतादिनिवृत्तियोग्यं स्थलं तत्कालं तत्रापश्यन्ती बहिरेव पुनरागत्य भयं वा मरणादिरूपं दुःखं वा प्राप्नुयात् तथव बहिरनात्मपदार्थान् दुःखहेतुत्वेन बुद्धाऽद्वैतानन्दं विषयीकर्तु चित्तवृत्तिरन्तर्मुखीभूय, प्रत्यक्चैतन्य-

१. ननु वृत्तिर्निर्विकारे ब्रह्मप्रकाशचैतन्ये प्रलीयते इत्यसऋतमेवोक्तम्। तस्य तदनुपादानत्वात्। उपादान एव च कार्यलयचित्यात् इति चेतु। पूर्वोक्ते दृष्टान्तेऽपि हि विचारदृष्टथा जलबिन्दुन तप्तायसि लीयते। अनुपादानत्वात्। किन्तु स्वोपादानभूते- Sम्रावेव। अतो यथा तत्र अयोलयस्त्वौपचारिकः तथात्रापि पूर्वाक्तसमाधिदशायां राज- सतामसगुणानां निःशेष नाशादाविर्भूते सत्वगुणात्मके स्वोपादान एवाज्ञाने वृत्तेर्लयः । न निर्विकारस्वप्रकाशब्रह्मचतन्ये। अथापि स्वप्रकाशब्रह्मावभासनिमित्तत्वाद्वृत्तिलयस्य ब्रह्म- प्रकाशे वृत्तेलयोक्तिरौपचारिकी ॥ अथवा तादृशसमाध्यनुभवितृब्रह्मविद्वरिष्ठदष्टया गुणादीनामप्रतीते: शुद्ध अ्रैव प्रकाशते इति तत्र तद्वृत्यभावो जायते। अत एव न्व ब्रह्मप्रकाशचैतन्ये वृत्तर्लयः कथ्यते इति मन्तव्यम्। २ गौडपादचार्यैमण्ड्रिक्योपनिषत्कारिकार्या कथितम्।

ससमस्तरङ्ग: स्वरूपस्यात्मनोऽत्यन्तसूक्ष्मत्वात किश्चित्कालमपि तत्र स्थैर्यमप्राप्य चैतन्यस्वरूपा- नन्दमननुभूय पुनर्बहिर्मुखीभवति। इदग्वृत्तिरेव बहिर्मुखीभूता विक्षेप इत्युच्यते॥ चित्तवृत्तेः स्थिरतां विना न स्वरूपानन्दस्य लाभो भवति। तस्मात् वृत्तावर्न्त- मुखीभूतायामपि यावन्न सा ब्रह्माकारतां भजते, तावद्योगी नियतमानसो बाह्येष्वनात्मपदार्थेषु पुनःपुनर्दोषभावनया वृत्ति निरुद्धय् अन्तर्मुखामेव तां स्थापयेत्। विक्षेपरूपविन्नविरोधी योगिप्रयत्नः शम इति गौडपादाचार्यैरुच्यते। (४८१) कषायः-रागादयो दोषाः कषाया इत्युच्यन्ते। ते च बाह्याभ्यन्तरभेदेन द्विप्रकाराः भवन्ति। तत्र-(१) स्त्रीपुत्रघनादिरूपा विषयाः वार्तमानिकाः, बाह्या उच्यंते। (२) त एव भूता भाविनो वा चिन्तामुपारूढा मनोराज्यमात्रसिद्धाः आन्तराः । त एते द्विविधा अपि रागादयः समाघिप्रवृत्ते योगिनि न सम्भवन्ति। अन्तःकरणस्य पञ्च भूमय :- (१) क्षेपः-(२) मूढता-(३) विक्षेप :- (४) एकाग्रता-(५) निरोधभूमिका चेति चित्तस्य पञ्च भूमयः सन्ति। (१) लोकेवासना-देहैवासना-शासत्रैवासनादिरूपा रजोगुणपरिणामा- त्मिका ढढतरानेकानात्मवासनाः क्षेपा इत्युच्यन्ते। (२) निद्रालस्यप्रमादादिस्तमोगुणपरिणा मोऽन्तःकरणस्य मूढतेत्युच्यते। (३) ध्याने प्रवृत्तस्य चित्तस्य कदाचिद्वाह्यप्रवृत्तिर्विक्षेप इति कथ्यते। (४) अन्तःकरणस्यातीतपरिणामवतमानपरिणामयोः समानाकारतापतिः एकाग्रतेत्युच्यते। अस्यायमर्थ :- "समाघिकाले योगिनोऽन्तःकरणे एकाग्रता जायते। सा चैकाग्रता न वृत्यभावरूपा। समाधिकालीनान्तःकरणपरिणाम- विशेषा: सर्वेऽपि ब्रह्मैव विषयीकुर्वन्ति। तत्रान्तःकरणस्यातीतपरिणामवर्तमान- परिणामयोः केवलब्रह्माकारतापत्या समानाकारता जायते।

१. मैव निन्दतु लोको माम्। सर्वेऽपि मां स्तुवन्तु इत्याग्रहयुक्त: दृढतरः संस्कारो लोकवासनेत्युच्यते। २. स्थूलसूक्ष्म देह निष्ठरोगात्म कपाघफलानि मलानि मणिमन्त्रौषधादिना वा तीर्थयात्रादिपुण्यकर्मणा वा निःशेषं निवर्तयामि, इति वा देहेऽस्मिन् पुष्टिसौन्दर्यादिरूपँ पुण्याद्यतिशयफलं सम्पादयामीति वा दढतरः संस्कारो देहवास्रनेत्युच्यते। ३. सकलशास्त्राणामध्ययनं पठनं वा, अर्थावधारणं तदनुष्ठानं वा करोमीति दृढतरः संस्कारः शास्त्रवासनेत्युच्यते।

३३४ संस्कृतविचारसागरे

(५) अस्या एकाग्रतायाः प्रवाहवृद्धिरेव निरोध इत्युच्यते। इमाश्र भूमयः पश्चापि अन्तःकरणस्यैव अवस्थाविशेषाः। पञ्चभूमिका- विशिष्टस्यान्तःकरणस्यैव क्रमात् क्षिपं, मूढ विक्षिप्ं एकाअं, निरुद्धमिति नाम। तत्र क्षिप्तमूढान्तःकरणयोर्नास्ति समाध्यधिकारः । विक्षिप्ान्तःकरणस्य त्वधि- कारोऽस्ति। एकाग्रनिरुद्धान्तःकरणयोः सम्भवः समाधिकाले॥ एतत्सवे योगशास्त्रे विस्तरतः कथ्यते।। अत्राक्षेप :- ननु रागादिदोषदृषितमन्तःकरणं क्षिप्तमेव वर्तते। क्षिप्तान्तःकरणस्य च योगेऽधिकार एव नास्तीत्युक्तम्। तत्कथ रागादिदोष- रूप: कषायः समाधि विश्नरूप इत्युच्यते, इति चेत् उच्यते। बाह्यान्तर्भावेन विद्यमाना रागादयः क्षिप्तान्तःकरण एव जायन्ते। तस्य चान्तःकरणस्याधिकारो नास्ति योगे। तथापि अनेकजन्मसु प्रागनुभूतबाह्याभ्यन्तरविषयकरागद्वेषा- दयो ये तेषां सूक्ष्म: संस्कारो विक्षिप्ताद्यन्तःकरणेडपि सम्भवेत्। तस्मात्, रागद्वेषादीनां न कषाय इति नाम। किन्तु रागद्वेषादिसंस्कारस्यैव कषाय इति नाम। स च संस्कारों यावदन्तःकरणस्यावस्थितिः, तावदनुवर्तेतैव। यधपि समाध्यवस्थायामप्यन्तःकरणं वर्तत एव। तथापि रागद्वेषादीनामुद्भूतः संस्कार एव समाधिविरोघी। न त्वनुद्भूतः । उद्भूत: = वहिःप्रकटीकृतः ।

१. अयमत्राशयः। यस्य हि राजगृहप्रवेशेऽधिकारोऽस्ति ते द्वारपाल: कदाचिभ्नि- रुणद्धीति प्रसकतस्य प्रतिषेधो युज्यते। यस्य पुनस्तत्र अधिकार एव नास्ति तस्य कथ निरोधप्रसक्तिः। एवं क्षिप्तान्तःकरणस्य समाधावधिकारप्रसक्त्ती तस्य रागादिदोषरूपः कषायः विघ्नकर: स्यात्। तस्य तु समाध्यधिकार एव नास्ति। तत्कर्थ रागादिदोषरूपः कषायः समाधिविप्रकृत्, इति ।

२. रागादयोऽत्र त्रिप्रकारा भवन्तीति कापि प्रक्रिया। सा चैवम्-(१) बाह्याः (२) आन्तरा :- (३) वासनारूपश्चति ॥ (१) बाह्यप्रवृत्तिहेतुभूता रागादयो बात्या: उद्युक्ता इति चोच्यन्ते। (२) मनोराज्यात्मका रागादयः आन्तरा: आशात्मका इत्युख्यन्ते। (३) जन्मान्तरेघु प्रागनुभूतविषयरागादिसंस्काराः वासनारूपा इत्युध्यन्ते। वासनाक्ष उद्बुद्धानुद्बुद्धभेदेन द्विविधाः । तभिरूपण च विद्यारण्यस्वाभिकृते जीवन्मुक्ति- षिवेके द्रष्टव्यम् ॥

३. अत्रायं दृष्टान्त :- राजदर्शनाय स्वगहात्प्रस्थितं आर्य राजद्वारमागत जाग- रूको द्वारपालो यथा निवासयति। तथा सकलसंसार विषयेभ्यो दुःखमयाभिर्विकल्पसमाधि- सुखानुभवायान्तर्मुखीभूतं योगिनो मनः समाध्यानन्दलाभातप्रागन्तराले उद्भूतरागादि- संस्काररूप: कषायो निवारयति। तस्मात् स एव समाधिविन्न इत्युच्यते।

सप्तमस्तरङ्ग: ३३५

अनुद्भूत :- अन्तःस्थितः । समाधिप्रवृत्तेन योगिना रागद्वेषादिसंस्कारोद्भवे स दोषदष्टया दृढतरवैराग्यबलाच्चापनेयः । विक्षेपकषाययोरयं मेद :- बाह्यविषयाकारवृत्तेर्विक्षेप इति नाम। (२) योगिन: प्रयत्नवशादन्तर्मुखीभूतायामपि वृत्तौ रागादिदोषाणां उद्भूत- संस्कारात्सा प्रतिबद्धा सती ब्रह्म न विषयीकरोति, स एव संस्कार: कषाय इत्युच्यते। विषयेषु दोषदर्शनपूर्वकं योगिना प्रयत्नातिशयवशात् कषायविन्नो निवारणीयः । (४८२) रसास्वाद :- योगिनो ब्रह्मानन्दानुभवो जायते। विक्षेपरूप- दुःखनिवृत्तिश्च अनुभूयते। कचिद्दुःखनिवृत्याप्यानन्दो जायते। यथा भारवा- हिपुरुषस्य भारापनयादानन्दो जायते। न हि तदानन्दे विषयान्तरं कारणम्। भारप्रयुक्तदुःखनिवृत्या च "सुखं मेऽभूदि"ति वक्ति। तथा योगिनोऽपि समाधौ विक्षेपजन्यदुःखनिवृत्यापि आन्दो जायेत, सोऽनुभवो रसास्वाद इत्युच्यते।। अस्मिन्नेवानन्दे यदि तृप्टः स्याद्योगी तदा सर्वोपाघिशून्य- ब्रह्मानन्दाकारा वृत्तिने स्यात्तस्य। ततस्तदधीनानन्दानुभवोऽपि न भवेत्। तस्मात् दुःखनिवृत्तिजन्यानन्दानुभवरूपो रसास्वादोऽपि समाधौ विन्नः स्यात्। वाञ्जचितार्थालाभेऽपि तद्विरोघिनिवृत्याऽनन्दो जायत इत्यत्र दृष्टान्ता- न्तरमुच्यते-भूमिस्थो निधिरत्यतं कूरेण विषधरेण कृष्णसर्पेण रक्ष्यते। तत्प्राप्े: प्राक्तत्प्राप्तिप्रतिबन्धस्य सर्पस्य निवृत्याप्यानन्दो जायते। सर्पनिवृत्तिनन्येनानन्दे- नैवालम्बुद्धिः सन्निधिलाभोध्यमं यदि त्यजति, तदा निधिलाभजन्यपरमानन्द- प्राप्तिर्न स्यात्तस्य। तद्वदत्रादितब्रह्मरूपो महानिधिः देहादयनात्मपदार्थप्रतीति- रूपेण विक्षेपसर्पेणावृतो वर्तते। विक्षेपरूपसर्पनिवृत्यापि अवान्तरानन्दरूपो रसास्वादो भवति। अयमेव च निधिरूपेडद्वैतब्रह्मप्राप्तिजन्यपरमानन्दलाभे विन्न इत्युच्यते। अथवा-सविकल्पसमाध्यनुष्ठानोत्तरं निर्विकल्पसमाघिः प्रसिध्यति। सविकल्पसम।घौ त्रिपुटी प्रतीयते। अत एव सोपाधिकोडयं समाधि: इति वक्ष्यते निर्विकल्पसमाधौ तु त्रिपटयभावादेव निरूपाधिकानन्दो जायते। इत्थं सवि- कल्पसमाध्यारम्भदशायां सोपाधिकः सविकल्पसमाध्यानन्दोऽपरिहार्यतयाऽनु- भूयते। स एव रसास्वाद इत्युच्यते। तस्माद्विक्षेपनिवृत्तिजन्यानन्दानुभवो वा, सविकल्पसमाध्यानन्दानुभवो वा रसास्वाद इत्युच्यते। स द्विविधोऽपि

३३६ संस्कृतविचारसागरे

रसास्वादो निर्विकल्पसमाघिनपरमानन्दानुभवविरोधित्वाद्विन्नो भवति। अतः स परित्याज्य एव। एवं निर्विकल्पसमाधौ सभवत् विन्नचतुष्टयं सावधानतया परिहृत्ययः समाघिजं परमानन्दमनुभवति स एव जीवन्मुक्तः । (४८३) ज्ञानिनो बाह्यप्रवृत्तिर्न सम्भवति इत्याक्षेप :- ज्ञानिनश्चित्त निरालम्बनतया न तिष्ठति। प्रारब्घबलात्समाघेरुत्थित- स्याभि समाध्यनुभूतपरमानन्दस्मृतिः स्यादेव। तस्मादुत्थानसमयेऽपि ज्ञानिन- श्वित्तं न्न निरालम्बं भवति। भीजनादिप्रवृत्तिरपि ज्ञानिनः केवलं प्रार्घकर्म- जन्यैव। तथापि भोजनादिव्यवहारेषु दुःखमस्तीति ज्ञात्वेव ज्ञानी प्रवर्तते। भोजनादिप्रवृत्तिरपि यस्य समाधिसुषुप्तिविरोधित्वेन शरीरनिर्वाहकतया प्रतीता खेदरूपैव भवति। तस्य पतत्राधिका प्रवृत्तिर्जायते। एवमनेके आचार्या इममेव पक्षं स्वीकर्वन्ति। जीवन्मुक्तानन्दोऽपि बाह्यप्रवृतौ न जायते। किन्तु निवृत्तावेव जायते। अतो जीवन्मुक्तिसुखार्यिनो ज्ञानिनो बाह्यप्रवृत्तिरेव न स्यात् ।। (४८४) (४६५-४८३) आवर्तेषु कृतशक्कायाः-समाधानम्- ज्ञानिनो निरङ्कुशप्रवृत्तेः प्रारब्घवशाद्वयवहारः सिध्यति इति तद्वयवदार- निवृत्तौ नियम: कर्तव्य इति शङ्कासमाधानम् । ज्ञानिनो निवृत्तावपि नियम- सद्भावोक्तिरसङ्गता। निवृत्तौ वा प्रवृतौ वा वेदस्य आज्ञारूपो विधिर्न ज्ञानिनोऽस्ति। तद्वयवहारे नियमाभावाज्ज्ञानी निरेङ्कुशः। तद्वयवहारः सर्वोऽपि प्रारब्घायत्तः एव।

१. अखण्डचित्स्वरूपावगाहिचित्तवृत्तर्निद्रारूपो लयो विम्नः प्रथमः । (२) तस्या विषयान्तरावलम्बनरूपो विक्षेपो विन्नः द्वितीयः । (३) लयविक्षेपयोरभावेऽपि स्तब्धता- रूप: कषायो विघ्नस्तृतीयः । (४) दुःखनित्रत्तिरूपानन्देन सविकल्पसमाध्याननदेन वा तृप्त- चित्तवृत्तिरूपः रसास्वादो विव्नश्चतुथः २. विषयानन्दः सातिशयानन्दत्वात् साड्कुशः। ज्ञानिन आनन्दस्तु ब्रम्मानन्दा- भिन्नत्वाजनिर हूकुशः । ३. रज्जुज्ञानेन सर्पभ्रान्तियथा बाध्यते तथाऽधिप्ानव्रह्मज्ञानेनाहङ्कारादिजग- दुभ्रान्तिः बाध्यते। तथापि, यथा सर्पज्ञानजन्यभयकम्पादि: कालन्तरे निवर्तते, तथा प्रारब्धकर्मजन्यभोगोऽपि प्रारब्धनाशानन्तरमेव निवर्तते। मन्दान्धकारस्था रश्जुः पुनरपि सर्पात्मना यथा प्रतीयते, तथा भोगकाले मनुष्योऽहमित्यादिप्रतीतिर्ज्ञानिनोऽपि कदाचिज्जायेत। उपादानभूताज्ञाननिवृत्यनन्तरमपि प्रपश्वप्रतीतिर्ज्ञानिनो मुक्क्तेयुन्यायेन भवत्येव। यथा व्याघ्रबुद्धयोत्सृष्टो बाणः पश्राद्रोमतौ उत्पन्नायामपि न स्वयं प्रशान्तवेगो भवति। गच्छन्नव वर्तते। अन्ते च वेगक्षयादेव प्रशाम्यति। एवं हस्तविसृष्टवाणस्थानीयं प्रारब्धं कर्मापि फलदानाय प्रवृतं फलक्षयादेव प्रशाम्यति। नान्यतः। अतस्तावरकाल तत्प्रयुक्ता प्रपंचप्रतीतिरपि उत्पन्नायामपि ब्रह्ममतौ अनुवर्तेतव।

सप्मस्तरङ्ग: ३३७ (१) यस्य ज्ञानिनः प्रारब्घं भिक्षाभोजनादिफलमात्रहेतुः तस्य भिक्षा- भोजनादिमात्रे प्रवृत्तिर्जायते॥ (२) यस्य तु प्रारब्घमितोऽप्यधिकमोगहेतुः तस्याधिकेऽपि व्यापारे प्रवृत्तिर्भवति। अत्राक्षेप :- ननु यस्य प्रारब्घं भिक्षाभोजनमात्रहेतुः तस्यैव ज्ञानं जायेत। यस्य पुनः प्रारब्घमधिकव्यापारहेतुः नैव तस्य ज्ञानं जायेत। तस्माद्विक्षाभोज- नादिव्यापारादघिकव्यापारो न ज्ञानिनो युज्यते। यस्याधिकव्यापारे प्रवृत्ति- रस्ति, स नैव स्याज्ज्ञानीति। समाधानम्। नेयं सम्भवति शङ्का। यतः, श्रीराम-कृष्ण-याज्ञवल्क्य- जनकादयो ज्ञानिन उच्यन्ते। तेषु च सभायां विजयेन घनसंड्ग्रहव्यवहारे याज्ञ- वल्क्यस्य, तथा राज्यपरिपालनादिव्यापारे जनकस्य च प्रवृत्ति: कथिता। अपि च वासिष्ठादिग्रन्थेष्वनेकेषां ज्ञानिनां व्यवहारो नानाप्रकार: कथ्यते। तस्माज्ज्ञानिनः प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैवास्ति नियमः । यद्यपि याज्ञवल्क्यः सभायां जयं लबध्वा पश्चाद्विद्वेत्सन्यासरूपां निवृततिं दधे। प्रवृत्तौ च नानाप्रकारा दुःखहेतुभूता दोषा: कथिताः। तथापि याज्ञवल्क्यस्य विद्वत्सन्यासात्प्राक् ज्ञानाभावोक्तिन युज्यते। ज्ञानं प्रागप्यासीदेव। जीव- न्मुक्तिसुखं परं न तेन प्राप्तम्। तस्माज्जीवन्मुक्तिसुखावाप्तये सवेस्वसङ्ग्रह- परित्यागमकरोत्। (१) याज्ञवल्क्यस्य प्रारब्घं किश्चित्कालं अधिकभोगहेतुरासीत् । पश्चात्स्वल्पभोगहेतुरासीत्। तस्मात् प्रथमं याज्ञवल्क्यस्य विनैवारुरचि भोगाधिक्यं, पश्चादत्यन्तारुच्या सर्वभोगत्यागश्चाभूत् ।। (२) जनकस्य प्रारब्धन्तु आमरणं राज्यपरिपालनादिरूपविशेष- भोगहेतुरासीत्। तस्मात तस्य भोगत्यागो नाभूत्कदाचिदपि। नाप्यरुचिर्भोगेषु संजाता।

१. विधिना सर्वकर्मासङ्गपरित्यागी सन्यासी। स च हंसपरमहंसमेदाद्विविधः। तीव्रवैराग्ययुक्तो हंससन्न्यासः कुटीचकबहूदकभेदेन द्विप्रकारः। तीर्थाटनाशक्त: कुटीचकः तीर्थाटनसमर्थो बहूदकः। परमहंससन्न्यासोऽपि विविदिषासन्न्यासो विद्वत्सन्न्यासश्चेति द्विप्रकारः । प्रक्ज्ञानोत्पत्तेर्विषयदोषदष्टया तीव्रतरवैराग्येण जिज्ञासुना क्रियमाण: सन्न्यासो विविदिषासन्न्यासः। ज्ञानानन्तरं दोषदष्ट्या मिथ्यात्वादिद्टढनिश्चयेन तीव्रतमवैराग्येण च विदुषा क्रियमाणः सन्न्यासो विद्वत्सन्न्यासः। विद्वत्सन्न्यासादिलक्षणं तु नारद परिव्राज- कोपनिषत्सूत संहितादौ द्रष्टव्यम् । 43

३३८ संस्कृतविचारसागरे

(३) वामदेवादिप्रारब्धं स्वल्पभोगहेतुरासीत्। अतः तेषां सदा- Sरुच्युत्पत्तर्भोगेषु प्रवृत्तिरेव नाभूत् । (४) शिखिध्वजस्य ज्ञानानन्तरं राज्यादिष्वघिका प्रवृत्ति: कथ्यते वासिष्ठे। इत्थ ज्ञानिनां नानाप्रकार विलक्षणव्यवहाराः कथिताः ॥ सर्वेषामपि तेषों सममेव ज्ञानम्। फलमपि मोक्षरूपं समानमेव। व्यवहारास्तु प्रारब्धभेदान्नानाप्रकाराः । व्यवहारलोपाज्जीवन्मुक्तिसुख- मधिक्रियते। व्यवहाराधिक्ये जीवन्मुक्तिसुखं न्यूनतां ब्रजेत्। (४८५) ज्ञानिनो विदेहमोक्षत्यागः परलोकेच्छा चन जायते। अत्र केचनाक्षिपन्ति-जीवन्मुक्तिसुखं त्यक्त्वा तुच्छविषयभोगे प्रवृत्तो विदेहमोक्षमपि त्यक्त्वा वैकुण्ठादिलोकेच्छया तत्तलोकमपि प्राप्नुयादिति।

१. ज्ञानं सर्वेपां सममित्यत्रायं श्लोकः प्रसिद्धतया कथ्यते- "कृष्णो भोगी शुकस्त्यागी नृपौ जनकराघवौ। वसिष्ठः कर्मकर्ता च त एते ज्ञानिन समाः ॥ इति। इत्थमेतेषां प्रारब्धभेदाद्वयवहारमेदेऽपि ज्ञान सर्वेषां समानमेवेति साम्प्रदायिकक्ो- कार्थः। ननु तत्वबोधवतामपि रागादिमत्वेन वैषम्योपलम्भाज्ज्ञानस्यापि मुक्तिहेतुत्वं निक्षेतुं न शक्यमित्याशक्कय-रागादेव्य ध्यादिवदारब्धकर्मफलत्वान्मुक्तिप्रतिबन्धकत्वमसिद्धम्। अतो न शास्त्रथ विप्रतिपत्तव्यमित्याहुः विद्यारण्यस्वामिन :- प्रारब्धकर्मनानात्वा द्युद्धा नामन्यथाऽन्यथा । वर्तनं तेन शास्त्रार्थ भ्रमितव्य न पण्डितैः । (चि. दी. 287.) इति। कथ तर्हि प्रतिपत्तव्यमित्यप्याहुः स्वस्वकर्मानुसारेण वर्तन्तां ते यथा तथा। अविशिष्टः सर्वबोधः सर्वा मुक्तिरिति स्थितिः ॥ 288 । इति। २. "अहं ब्रह्मास्मि" इति ज्ञानोदयकाल एवाविद्यात्मकोपादानकारणं विनश्यति। तत्कार्यभूता जगच्चिदाभासादयोऽपि बाध्यन्ते एव। तथापि प्रारब्धकर्मरूप निमित्तं याव- दवतिष्ठते, तावत् ज्ञानबाधिता अपि देहजगच्चिदाभासादयोऽनुवर्तमाना एव प्रतीयेरन्। प्रारब्धावसाने चन प्रतीयेरन। इयमेव विदेहमुक्तिः ॥ उत्तममध्यमकनिष्ठाधमतरा- धमतमभेदेन पथ्विध प्रारब्धम्। (१) सर्वदाऽऽजन्ममरणं वैराग्यहेतुभूतं निवृत्ति- प्रधानं प्रारब्धमुत्तमम्। यथा शुक-वामदेव-सनकादिप्रारब्धम्। (२) आदौ प्रवृत्तिहेत- भूतमपि पक्षान्निवृत्तिहेतुभूतं प्रारब्धं मध्यमम्। यथा याज्ञवरुक्यादिप्रारब्धम् । (३) सदा प्रृत्तिहेतुभूतं प्रारब्धं कनिष्ठम्। यथा जनकादिप्रारब्धम्। (४) आदौ निवृत्तिहेतुभूतं सत् पक्षात्प्रवृत्तिहेतुभूत प्रारब्धं अधमतरम्। यथा शिखिध्वजालर्क-हूगण- प्रियव्रतादिप्रारब्धम्। (५) कामचारकामवादकामभक्षादिहेतुभूतं प्रारब्धमधमतमम्।

सप्मस्तरङ्ग: ३३९ नैवायं सम्भवत्याक्षेप :- (१) जीवन्मुक्तिसुखत्यागो भोगप्रवृत्तिश्व ज्ञानिनः प्रारब्घबलात् सम्भवति। (२) विदेहमुक्तित्यागः परलोकगमनं च तस्य नैव सम्भवति। यतः, (१) ज्ञानिनः प्राणाः बहिर्न गच्छन्ति। "न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति" इत्यादिश्रुतेः। तस्मान्न परलोकगमन ज्ञानिनः सम्भवति। (२) विदेहमोक्षत्यागश्च न सम्भवति। यतो ज्ञानेन निःशेषा- ज्ञाननिवृत्तौ प्रारब्घभोगानन्तरं स्थूलसूक्ष्मशरीराकारपरिणतस्य मूलाज्ञानस्य स्वाघिष्ठानचैतन्ये निःशेषप्रविलय एव विदेहमोक्ष इति कथ्यते। स चाज्ञा- ननाशेऽवश्यं भवति। मूलाज्ञानेऽवशिष्टे, निवृत्तस्याऽज्ञानस्य पुनरापाते वा, विदेहमुक्तिर्न सिध्येत्। मूलाज्ञानविरोघिज्ञानोदयसमकालमेव च अज्ञानं नावशिष्यते। प्रमाणतो नष्टमज्ञानमपि न पुनरुत्पद्यते, ततो न विदेहमोक्षाभावः सम्भवति। विदेहमोक्षत्यागे परलोकगमने च ज्ञानिन इच्छा न जायेत। यतो, ज्ञानिन इच्छापि तावत् केवलं प्रारब्धाघीनैव जायते। यावरती सामग्रीं विना ज्ञानिनः प्रारब्घभोगो न जायेत, तावतीमेव सामग्रीं प्रारब्धं जनयति। न हीच्छां विना भोगो जायेत। तस्माज्ज्ञानिन इच्छापि प्रारब्घफलभूतैव। लोकान्तरे वा, इहलोके वा शरीरान्तरसम्बन्घोऽपि ज्ञानिनः प्रारब्धाघीनो न जायंते इत्येतद् प्रागेवास्मिन् तरङ्गे प्रतिपादितम्। तस्मात ज्ञानिनः प्रारब्घबलादपि विदेहमोक्षत्यागे वा परलोकगमने वा नैवेच्छा सम्भवति। (४८६) ज्ञानिनो मन्दप्रारब्धवशाज्जीवन्मुक्तिसुखविरुद्धा प्रवृत्तिः। जीवन्मुक्तिसुखस्य विरोघिनी वर्तमानशरीरस्थाधिकभोगेच्छा भिक्षाभोजनादिवत् जनकादीनां सम्भवति। अत्रायमभिप्रायः-ज्ञानिनो बाह्यप्रवृत्तिर्न जीवन्मुक्ति- विरोधिनी। किन्तु जीवन्मुक्तिविलक्षणसुखविरोघिनी। आत्मा हि नित्यमुक्तः । भ्रान्त्याऽविद्योत्थया तस्मिन्बन्धः प्रतीयते। यदा पुनर्ज्ञानं जायते तदैवा- विदयाजन्यबन्धभ्रमोऽपि निवतते। ज्ञानोत्पत्यनन्तरमपि न बन्धभ्रमो जायते।

१. दृढतरज्ञानिनो मोक्षेच्छाभावेऽपि मुक्तिर्जायत इत्यत्र भाष्यकारवचनम्- देहात्मज्ञानवज्जानं देहात्मज्ञानबाधकम्। आत्मन्येव भवेद्यस्य स नेच्छन्नपि मुच्यते ॥ इति॥

जायते। तथा ज्ञानिनोऽषि बन्धभ्रान्तिनिवृत्तिरूप विदेहमोक्षपरित्यागे स्वर्गादिपरलोकगमने च नैवेच्छा सम्भवति ।

३४० संस्कृतविचारसागरे

बन्धभ्रान्त्यभाव एव सशरीरस्य ज्ञानिनो जीवन्मुक्तिरित्युच्यते। देहादि- प्रवृत्तिनिवृत्यादौ चिदात्मनि बन्धभ्रान्तिर्न ज्ञानिनः सम्भवति। तस्माद्वाह्य- प्रवृत्यापि जीवन्मुक्तिर्न निवतते। तथापि बाह्यप्रवृत्तौ जीवन्मुक्ते विलक्षणं सुखं न जायते। एकाग्रतापन्नान्तःकरणपरिणामवशादेव तत्सुखं जायते। स चैकाग्रतापरिणामो बाह्यप्रवृत्या प्रतिबध्यते। इत्थं प्रारब्धभेदवशाज्ज्ञानिनो व्यवहारो नानाप्रकारः। परन्तु यस्य प्रारब्घमधिकप्रवृत्तिहेतुः, तस्य तन्मन्द- प्रारब्धमित्युच्यते। यतो हि अधिका प्रवृत्तिरेकाग्रताविरोधिनी। अन्तरेण चैकाग्रथं निरुपाधिकानन्दो न प्रतीयेत। एतच्च समाधिनिरूपणप्रकरणे कैथितम्। (४८७-४८८) ज्ञानिनो व्यवहारोऽनियतः ४८७. (१) यदुक्त ज्ञानिनः सकलानात्मपदार्थेषु मिथ्याबुद्धिसद्भावात् न राग: सम्भवति। अतः प्रवृत्तिरेव न स्यादिति। नैतदुज्ज्यते। कुतः, यथा देहे मिथ्यात्वबुद्धौ सत्यामपि ज्ञानिनः देहानुकूलमिक्षादौ केवलं प्रारब्घबलात प्रवृत्तिर्जायते, तथा यस्य ज्ञानिनोऽधिकभोर्गारथ प्रारब्धं वर्तते, तस्याधिकापि प्रवृत्तिर्जायेतेव। यथा च ऐन्द्रजालिकमायां मिथ्येति जानन्तोऽपि तदिदृक्षया सर्वे जनाः प्रवतन्ते। तथा सर्वेष्वपि पदार्थेषु मिथ्यात्वबुद्धौ सत्यामपि तद्भोगार्थ ज्ञानिनः प्रवतन्ते (४८८) अत्राक्षेपसमाधाने। यस्य पुनः यस्मिन् पदार्थे दोषदष्टिरस्ति तत्र तस्य राग एव न भवेत्। तस्मात्प्रवृत्तिरपि तस्य तदधीना न स्यात इति चेत्- तत्रेदं समाधानम्। यस्यापथ्यस्य सेवनेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां रोगाधिकय तत्र दोषनिश्चये सत्यपि यथा प्रारब्धवशाद्रोगिणो जानतोऽपि प्रवृत्तिर्जायते, प्रारब्घ- बलात्तथा ज्ञानिनोSपि सर्वव्यवहारेषु प्रवृत्तिः सत्यामपि दोषदृष्टौ जायत एव । १. सर्वस्वातन्त्र्येण भुव पालयतो राज्ञो रोगकारणीभूत प्रारब्धं कर्म प्रतिबन्धक- त्वान्मन्द इत्युच्यते यथा तथाSविद्यातत्कार्यभूतशत्न् संहृत्य ब्रह्मीभूतस्य ज्ञानिनोऽधिक- प्वृत्तिहेतुभूतं प्रारब्धं एकाग्रताया विरोधित्वान्मन्दमित्युच्यते। मन्दमित्यस्य पदस्य निकृष्टमित्यत्राथः । २. षष्ठे तरङ्ग उक्तम् । ३. अत्रायँ विवेक :- (१) मन्दम्, (२) तीव्रम्- (३) तीव्रतरम्- इति प्रारब्धं कर्म त्रिविधम्।

सप्तमस्तरङ्ग: ३४१

इत्थं ज्ञानिनो व्यवहारे न नियमोऽस्ति। अयञ्च पक्षः सविस्तरं तृप्ति दीपे विद्यारण्यस्वामिभिः प्रतिपादितः । तस्मात्तत्वदृष्टेर्ज्ञानिनो व्यवहारोऽनियत एव। अत एव समाधिरूपनियमविधिं श्रत्वा तत्वदष्टि: परिजहास।

1. यस्योपादेयफल भिक्षान्नवदधिकप्रयत्नलभ्यं भवति, यस्य चाकस्मिकहेयफलं निवर्तनीयरोगवदत्पप्रयत्नेन निवतते तत्प्रारव्वं मन्दप्रारव्धमित्युच्यते। 2. यस्योषादेयफलं मृष्टान्नवदत्पप्रयत्नलभ्यम्। यस्य चाकस्मिकहेयफलं कष्टसाध्य फलवदधिकप्रयत्ननिवर्त्य भवति तादृशं प्रारब्धं तीव्नप्रारब्धमित्युच्यते। 3. यस्य चोपादेयफलं स्वस्थानोषनतान्नवत् विनैव प्रयत्न स्वत एव लभ्यते, यस्य बलात्कारलब्धहेयफल महिषव्रणवदामरण प्रयत्नतोऽपि न निवतते। तत् प्रारब्धं तीव्रत- रमित्युच्यते। इत्थं मन्दतीव्रप्रारब्धयोः फलं प्रयत्नाधीनम्। तत्प्रयत्नहेतुः शुभाशुभ- वासनाः। तद्वासनानिवृत्तिः पुरुषप्रयत्नसाध्या ॥ तत्रापि। i. शुभवासनानितृत्तिदुःसङ्गादिप्रयत्नाजायते। ii. अशुभवासनानिवृत्तिः सत्सङ्गविवेकज्ञानवैराग्यादिना जायते।। यस्माज्ज्ञानी सत्सङ्गविवेकज्ञानवैराग्यादिसप्पन्नो भवति, तस्मात् तच्वित्तेऽशुभवास- नाप्रवृत्तिहेतुभृता काष्यशुभवासना नैवास्ति। किन्तु शुभप्रवृत्तिहेतुभूता शुभवासनैवास्ते। ततः तस्य ज्ञानिनो, मन्दतीवररूषप्रारब्धफलभूतनिषिद्धाचरणे विधिनिषेधावगतगुणदोषबु- दयभावात् शुभवासनात्मकस्वभाववशादुन्मत्तवेष्णववत ब्राह्मणादिशिशुवञ्च प्रवृत्तिरेव न सम्भवेत। किन्तु निवृत्तिरेव स्यात्॥ कस्य चिद्रोगिणोऽन्वयव्यति रेकाभ्यां दोषनिश्चये सत्यपि, अपथ्यसेवने या प्रवृत्तिजययते न सा प्रयत्नशीलस्यापि रोगिणो जायते। तथापि जिह्वाचापल्यवतः प्रयत्नहीनस्य रोगिणोऽपथ्यसेवने प्रवृत्तिजयते। प्रयत्नशील- स्यापि कस्यचिदपथ्यकरणे प्रवृत्तिजयते। तदेतत् तीव्रस्य प्रारब्धस्य,फलम्। तदेवं दोष- निश्चयमिथ्यात्वनिश्चयरूपदृढविवेकवतो ज्ञानिनो मन्दस्य वा, तीव्रस्य वा, प्रारब्धकर्मणः फलभूता यथेष्टचेष्टारूपा निषिद्धप्रवृत्तिनैव सम्भवति । प्रारव्धभक्ता यदाक्षिपन्ति-"प्रारब्धफलं विशिंष्टत्यक्तुँ न शक्यते। अतो व्यर्थ : पुरुषप्रयत्न" इति। तन्न युज्यते। तथाभ्युपगमे हि सर्वज्ञप्रणीत वैद्यमन्त्रयोगशास्त्रा- दिकं सर्व तन्निवृत्युपायप्रतिपादकं व्यर्थ स्यात्। दृष्टफलहेतुभूतोपायबोधकशास्त्रवैयर्थ्य- कथन च न विवेकिनां सङ्गच्छते प्रारब्ध पुरुषप्रयत्नश्वेत्येतद्द्वयमत्यावश्यकमित्येव वासि- षाद्युत्तमग्रन्थानामभिप्रायः । १. अत्रायमभिप्रायः-स्वाधीने कार्ये नियमः सम्भवति। पराधीने तु कार्ये स न युज्यते। ज्ञानिनां शरीरव्यवहारश्च नानाप्रारब्धकमाधीनो वर्तते। तस्मात् हस्तमुक्तेषुतुल्यप्रारब्धाधीनो ज्ञानिदेहव्यवहारो न नियतः। रागादिवासना निरुध्य स्वाधी- नचित्ताः केचन ज्ञानिनो मन्दस्य वा तीव्रस्य वा प्रारब्धकर्मणः फलभूत शरीरव्यवहारं नियमयन्ति। तीव्रतरप्रारब्धफलभूत शरीरव्यवहारं नियन्तुं नेव प्रभवन्ति। २. विनापि प्रीति ज्ञानिनः प्रारब्धभोगो जायते। प्रारब्धं चेच्छानिच्छापरेच्छा- मेदात् त्रिविधम्। तच्ब श्रीविद्यारण्यकृते तृप्तिदीपे (१४३-१६२) पद्येवु सम्यगुपपादितम्

३४२ संस्कृतविचारसागरे

(४८९) तत्वदष्टेरदेशकालादचनपेक्षो देहपातः-इत्थं कश्चित्कालं तन्र तत्र सश्चारं कृत्वा सम्यग्ज्ञानवान् तत्वदृष्टिः प्रारब्घभोगं बुभुजे। ततस्त- त्प्राणास्तत्रैव लिल्युः । प्रारब्घभोगानन्तरं ज्ञानिनां प्राणानां कुत्नापि गमना- भावात्, तत्वदृष्टेः प्राणोऽपि स्वोपादान एव लीनोऽभुदिति उक्तं भवति। (१) ज्ञानिनां शरीरत्यागार्थ न कालविशेषादिनियमापेक्षाडस्ति। उत्तरायणे अथवा दक्षिणायने तेषां शरीरपातः सम्भवेत्। सर्वथाप्यसौ मुक्त एव। (२) तथा देश्विशेषनियमापेक्षापि नास्ति। काश्यादिपुण्यदेशेषु वा, अत्यन्तम लिनदेशेषु वा ज्ञानिनां देहपातः सम्भवेत्। सर्वर्थाप्यसौ मुक्त एव। (३) तथा, आसनविशेषनियमापेक्षापि नास्ति। भूमौ वा शवासने वा सिद्धासने वा स्थित्वा देहपातः सम्भवेत्। सर्वथाप्यसौ मुक्त एव। (४) तथव, सावधानमनाः ब्रह्मध्यानेन रोगादिना व्याकुलितान्त :- करणो हाहेति विलपनेन वा देहं त्यजेत्। सर्वथाप्यसौ मुक्त एव। यदैव ज्ञानिनो ज्ञानेनाज्ञानं निवर्तते, तदैव स ज्ञानी मुक्तो भवति। एवं ज्ञानिनो विदेहमुक्तौ न देशकालासनादिनियमापेक्षाऽस्ति। यथैव ज्ञानिनो देहपाते देशकालाद्यपेक्षा नास्ति, तथव ज्ञानोत्पत्तिसाघने श्रवणादावपि देशकालाद्यपेक्षा नास्त्येव। उपासकस्य तु देशकालाद्यपेक्षा स्यादेव। (४९०) अत्राक्षेपसमाधाने। भीष्मादयो ज्ञानिनः स्मर्थन्ते। तत्र भीष्मस्तूत्तरायणं विना कुतः प्राणान्न

१. अत्राय साम्प्रदायिक: श्रलोक :- "काश्यां वा ज्ञानिनो देहश्चण्डालस्य गृहेऽपि वा। ज्ञानक्षणे भ्रान्तिहानेर्ज्ञानी मुक्तो हि सर्वथा॥ इति। २. अयभेवार्थः पश्चदश्यां श्रीविद्यारण्यकृतौ भूतविवेके उत्त :- "नीरोग उपविष्टो वा रुग्णो वा विलुठन् भुवि। मूर्च्छितो वा त्यजत्वेषः प्राणान् भ्रान्तिर्न सर्वथा ॥१०६॥ दिने दिने स्वप्नसुप्त्योरधीते विस्मृतेऽप्ययम्। परेदयुर्नानघीतः स्यात् तद्वद्विदया न नश्यति ॥१७॥ प्रमाणोत्पादिता विदया प्रमाणं प्रबलं विना। न नश्यति न वेदान्तात् प्रबल मानमीक्ष्यते ॥ १०८॥ इति ॥

सप्तमस्तरङ्ग: ३४३ नहौ इति चेत। शृणु। भीष्मादयो ह्याधिकारिकाः पुरुषाः । ते च उपास- कानामुपदेशार्थमेव देशकालविशेषप्रतीक्षां चक्रुः । वसिष्ठभीष्मादीनामाधिकारिकपुरुषत्वात्तेषामनेकानि जन्मानि अभवन्। आधिकारिकपुरुषाणामेककल्पपर्यन्तं प्रारब्धमवतिष्ठते। अन्तरेण कल्पा- वसानं न तेषां विदेहमोक्षो भवति। कल्पान्तरालकाल एव तेषामनेकानि जन्मानीच्छावशाज्जायन्ते। तथापि आत्मस्वरूपे जन्ममरणादिवत्वभ्रान्तिः न तेषां सम्भवति। तस्माज्जीवन्मुक्ता एव ते। तेषां व्यवहारः सर्वोऽपि परोप- देशनिमित्त एव। ज्ञानिनां व्यवहारे नान्य: कोऽपि नियमोडस्ति। अनेनैवाभि- प्रायेण तत्वदृष्टेर्देहपाते देशकालासनादीनामन्यतमदपि नोक्तम्। (४९१) अद्ृष्टेरदेशकालाद्यपेक्षो देहपातः- द्वितीय: शिष्यस्त्वदृष्टिर्गङ्गातीरे एव शुभस्थाने एकान्ते सुपवित्रे च देशे ब्रह्मध्यानेन त्यक्त्वा स्वं देहं प्रागुक्तनोत्तरायणमार्गेण ब्रह्मलोकं गत्वा क्रमेण ब्रह्मीभूय निरतिशयमानन्दमवाप। उत्तमेषु देशेषु, उत्तरायणादिषूत्तमेषु कालेषु वा यदा शरीरमुपासकः परित्यजति, तदैव उपासना फलिष्यति।

यद्यपि ज्ञानिनो मरणसमये ज्ञेयस्मृतिमत्वादचपेक्षा नास्ति। तथापि उपासकस्य तदा ध्येयादिस्वरूपस्मरणापेक्षा वर्तते। (१) यो यादृशष्येयविषयकं ध्यानं पूर्वमसकृदकरोदुपासकः तस्य ताहशध्येयविषयकस्मृतावन्ततः सत्यामेव उपासनाफलं सिध्यति। (२) यथोपासकस्यान्तकाले ध्येयस्मृतिरपेक्ष्यते, तथा ध्येयब्रह्मप्राप्तये पश्चमतरङ्गोक्तमार्गचिन्तनमप्यपेक्ष्यते। मार्गचिन्तनस्याप्युपासनाङ्गत्वात्। ज्ञानार्थे श्रवणादौ देशकालासनादयपेक्षा नास्ति। ध्याने तु उत्तमदेश- निरन्तरकालसिद्धादचासनप्रभृतीनामपेक्षा वर्तत एव। तस्मादेवादृष्टे- रुत्तमदेशभूतगङ्गातीरस्थितिः, तत्रैवैकान्ते निरन्तरब्रह्मध्यानं देहत्य।गश्च कथितः । (आ. ४९२-५०२) तर्कदृष्टे्निश्रयः । (४९२) अष्टादश विद्यास्थानानि सर्वाण्यपि च शास्त्राणि ब्रह्म- ज्ञानहेतुभूतानि-

३४४ संस्कृतविचारसागरे

तृतीयशिष्यस्तु तर्कदृष्टिर्गुरुमुखादुपदेशं प्राप्य स्वावगतविषये शास्त्रा- न्तरविरोधपरिहाराय निखिलशास्त्राभिप्रायं विचार्य इत्थं निश्चिकाय।

(१) सकलशास्त्राणां परमं प्रयोजनं मोक्ष एव। (२) मोक्षसाघनञ्च ज्ञानमेकमेव। (३) तच्च ज्ञानमद्वयात्मतत्वनिश्चयरूपम् । (४) भेदनिश्चयस्तु न यथार्थज्ञानम्। (५) शास्त्राण्यपि निखिलानि साक्षात, परम्परया वा ब्रह्मज्ञानहेतु- भूतानि। संस्कृता वखरी वाणी अष्टादशप्रस्थानरूपा वतेते। तत्र- (१) कानिचिच्छास्त्राणि कर्मप्रतिपादकानि। (२ ) कानिचिद्विषयसुखोपायप्रतिपादका नि । (३) कानिचित् ब्रह्मान्यदेवतोपासनाबोघकानि। (४) कानिचित ज्ञानहेतुभृतानि। तत्रापि न्यायसाइ्यादिशास्त्राणि भेदज्ञानमेव यथार्थ कथयन्ति। तदेवं सर्वेषां शास्त्राणां यद्यप्यद्वेतब्रह्मबोधकत्वं न सम्भवति। तथापि, सकलशा- स्त्रप्रणेतारः सवज्ञाः कृपालवश्च। तत्कृतमूलसूत्राणामर्थोऽपि वेदानुसार्येव। परन्तु, तद्वयाख्यातारो आ्रान्त्या मूलसूत्रकारा भिप्रायविरुद्धानेवार्थान कल्पयन्ति । सूत्राणामर्थस्तु वेदविरोधी न भवति। वेदानुसार्येव भवति। तर्कदृष्टिरत्युत्त- मसस्कारवशादित्थं निश्चयं चकार।

(४९३) अष्टादश विद्याया: प्रस्थानानि- वेदाश्चत्वारः। उपवेदाश्चत्वारः। वेदाङ्गानि षट्। पुराणन्यायमीमांसा- धर्मशास्त्राणि चत्वारि चेत्येवं वैखरी वाणी संस्कृतभाषारूपा अष्टादशमेदा भवति। अष्टादेश प्रस्थानानि इति त एव भेदा उच्यन्ते।

१. परा, पश्यन्ती, मध्यमा, वैखरी चेति चतस्रो वाचः। तत्र वैखरी पर-

२. विदयाज्गानि प्रस्थानानीत्यु्यन्ते। इत्थमग्निपुराणारम्मे प्रतिपादितम्। तथा मधुसूदनसरस्वतीस्वाभिकृतप्रस्थानमेदग्रन्थे च ।

ससमस्तरङ्ग: ३४५

४९४. चतुर्णामपि वेदानां ब्रह्मज्ञान एव तात्पर्यम्। ऋग्वेदो, यजुर्वेदः, सामवेदोऽथर्ववेदः इति वेदाश्चत्वारः। तत्र १. कानिचिद्वाक्यानि ज्ञेयब्रह्मबोघकानि।

३. इतराणि तु कर्मबोधकानि। कर्मावबोधकवेदवचनानामप्यन्तः- करणशुद्धिद्वारा ज्ञानमेव प्रयोजनं भवति।

कस्यापि वेदवचनस्य न प्रवृत्तावभिप्रायः। किन्तु स्वाभाविकनिषिद्ध- कर्म प्रवृत्तेरनिरोध एवाभिप्रायः। तस्मादाभिचारादिकर्मप्रतिपादकारथर्ववेदस्यापि निवृत्तावेव तात्पर्यम्। शत्रु: संहर्तव्य इति द्वेषवशादो गरदाने वा, अिदाहे वा प्रवतेते त शत्रुमारणप्रवृत्तेः व्यावर्तयितुं अभिचारकमरूपाः श्येनयागादयः कथिताः। शत्रुसंहारे निमित्तभूतं कर्म अभिचार इत्युच्यते। ईदशं कर्म श्येन- याग इत्युच्यते। श्येनयागकर्तव्यताबोघकवेदवचनानामपि "शत्रुवघकामः श्येनेनाभिचरन् यजेत "इत्यादीनां श्येनयागप्रवृत्तौ न तात्पर्यम्। किन्तु शत्रुमारणकामस्य श्येनयागादिविलक्षण विषदानादिशत्रुमारणोपायान्तरनिवृत्ता- वेव तात्पर्यम्। प्रवृत्तेः द्वेषत एत प्राप्तत्वात्।

१. ऋग्वेदे (२२) [21] शाखाः। यजुर्वेदे (१०८) [10)] शाखाः। सामवेदे (१०००) शाखाः। अथवेवेदे (५०) शास्ाः॥ यथा कश्चन वृक्षस्वामी यजमानः स्व्रपुत्रेभ्य- स्तच्छाखा विभज्य दद्यात तथा भगवान् श्रीवेदव्यासोऽपि वेदं चतुर्घा विभज्य पुनस्तत्र काश्चन शास्वाः कल्पयित्वा, प्रतिशास्वे विधिभेदांश्र कल्पयामास। यावत्यः शाखाः तावत्य उपनिषदः इति मुक्तिकोपनिषदि महावाक्यरत्नावल्याञ्च कथ्यते। अशीत्युत्तरशताधिक- सहस्र संख्याका: शास्वाः (११८०)। तस्मादुपनिषदोऽपि तावत्सङ्गयाका एव (११८० भवन्ति। तत्र। (८४०) शाखाः कर्मप्रतिपादकत्वात् कर्मकाण्डा उच्यन्ते। (२३२) शाखा: ध्येयब्रह्मबोधकत्वादुपासनाकाण्डा उच्यन्ते। (१०८) शाखा ज्ञेयब्रह्म-बोधकत्वात्। वेदस्यान्त्यभागत्वात्, वेदसारार्थबोधकत्वाच्च वेदान्ताः, ज्ञानकाण्डा उपनिषद इति चोच्यंते तत्राषि (अष्टोत्तरशतोपनिषत्स्वपि) ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यतित्तिरिः । ऐत रेयञ्च च्छान्दोग्यं बृहदारण्यकं दश ॥ इति दशोपनिषदो मुख्याः । तन्न ऐतरेयोपनिषत् ऋग्वेदगता। ईशबृहदारण्यके शुकयजुर्वेदग ते। कठवल्लीतैत्तिरीये कृष्णयजुर्वेदगते। केनच्छान्दोग्ये सामवेदगते। प्रश्नमुण्ड कमाण्डूक्योपनिषदोऽथव वेदगताः इति विभाग: ॥ 44

३४६ संस्कृतविचारसागरे

योऽन्येतः प्राप्तोऽर्थः, न तत्र वक्यस्याभिप्रायः। इत्थमथर्ववेदसामान्यं निवृत्ता- वेव तात्पर्यवत्। इतरवेदत्रयगतकर्मबोधकवाक्यानामन्तःकरणशुद्धिद्वारा ज्ञानोपयोगित्वमतिस्फुटम्। (४९५) उपवेदानामपि चतुर्णा कमाद्बह्मज्ञाने एव तात्पर्यम्। (१) आयुर्वेदः (२) धनुर्वेदः (३) गान्धर्ववेदः (४) अर्थवेदः इत्युपवेदाश्चत्वारः । तत्र :- (१) आयुर्वेदः। आयुर्वेदस्य कर्तारः ब्रह्मा, प्रजापतिः, अश्विनीकुमारौ धन्वन्तर्यादयश्च। तच्छास्त्राणि चरकवाग्भटादिचिकित्साग्रन्थाश्च आयुर्वेदा एव। वात्स्यायनकृतकामशास्त्रमपि आयुर्वेदान्तर्गतमेव। कामशास्त्रस्य विषयीभूतं वाजीकरणस्तम्भनादिकम पि चरकादि भिरुक्तम्। आयुर्वेदस्यापि वैराग्यप्रतिपादन एव तात्पर्यम्। आयुर्वेदरीत्या रोगादिनिवृत्तावपि पुना रोगादिसम्भवात्। तस्माल्लौकिकोपायाः सर्वेऽपि तुच्छा एव। तस्मात् औषघदानादिजनित- पुण्याविर्भूतान्तःकरणशुद्धिद्वारा ब्रह्मज्ञान एवायुर्वेदस्योपयोगः । (२) धनुर्वेद :- विश्वामित्रकृते धनुर्वेदे आयुधं निरूपितम्। तच्च- तुविधम्- (1) मुक्तम् । (2) अमुक्तम्। (3) मुक्तामुक्तम्। (4) यन्त्र- मुक्तञ्चेति।

१. (1) "परिणीतामुपगच्छेत्।" (2) "ऋतौ भार्यामुपेयात्।" (3) "हुतशेषं भक्षयेत्।', (4) "सौत्रामण्यां सुराग्रहं गृह्नाति।', इत्यादिविधिवाक्यानां, रागतः स्वतः प्राप्ते सर्वस्त्रीसज्ने, सदा भार्यासञ्गमे सदा मधुमांसादिभक्षणे वा, प्रवर्तने नैव तात्पर्यम्। किन्तु, स्वभावसिद्धसर्वतोमुखस्वेच्छाप्रवृत्ति- सङ्कोचद्वारा निवृत्तावेव परमतात्पर्यम्। तस्मात् तादृशवेदवाक्यानि परिसङ्धयाविधिस्व- रूपाणि भवन्ति, न त्वपूर्वविधिरूपाणि। न वा नियमविधिरूपाणि, श्येनयागबोधकाथर्व- वेदवचनानामपि द्वेषतः प्राप्तशत्रुमारणप्रवर्तने न तात्पर्यम्। किन्तु तादृशस्वभावसिद्ध- प्रवृत्तिनिरोधनद्वारा तादृशविषदानादिकूरकर्मनिवर्तने एव तात्पर्यम्। तस्माच्छयेनयाग- बोधकवचनमपि परिसङ्गयात्मक्मेवेति कथ्यते। तथा च भागवते- लोके व्यवायामिषमदयसेवा नित्यास्तु जन्तोर्न हि तत्र चोदना । व्यव स्थितिस्तासु विवाहयज्ञसुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा" इति ॥। रागतो द्वेषतो वा प्राप्तप्रवृत्तिसंकोचबोधकवेदवचनं परिसङ्कयारूपमित्युच्यते।।

सप्तमस्तरङ्ग: ३४७

(१) चक्रादयो हस्तेन मुच्यमानत्वान्मुक्ता इत्युच्यन्ते। (२) खङ्गादयोऽमुक्ता इति। (३) परश्वादयो मुक्तामुक्ता इति। (४) शरगोलकादयो यन्त्रमुक्ता इति। (१) सुक्तमस्त्रमित्युच्यते। (२) अमुक्तं शस्त्रमिति। चतुर्विधानामप्येतेषामायुधानां, ब्रह्मा, विष्णुः, पशुपतिः, प्रजापतिः, अभिः, वरुण: इत्यादया देवताः तत्तन्मन्त्राश्चोक्ताः । तत्र चाधिकारिणः क्षत्रिय- कुमाराः तदनुवर्तिनो ब्राह्मणादयश्च। ते च चतुर्विघा :- (१) पदातिः । (२) रथारूढः । (३) अश्वारूढः । (४) गजारूढश्चेति। युद्धे शकुनमङ्ग- लादिकमप्युक्तमेव।। (१) ईद्ृशोऽर्थः धनुर्वेदस्य प्रथमपादे कथितः। (२) आचार्यलक्षणं, ततः शस्त्राभ्यासक्रमादिकं च द्वितीयपादे। (३) गुरुसम्प्रदायप्राप्तस्य शस्त्रस्य अभ्यासमन्त्रसिद्धिदेवतासिद्धि- प्रकारश्र तृतीयपादे। (४) सिद्धानां मन्त्रादीनां प्रयोगादिकं चतुर्थपादे। अयञ्च धनुर्वेदो ब्रह्मप्रजापतिभ्यां विश्वामित्रेण प्राप्तः । स च जग- त्प्रसिद्धमिममकरोत्। न तु विश्वामित्रादेवायं वेदोऽभूत। घनुर्वेदो हि दुष्टचो- रादिभ्यः प्रजापालनरूपं क्षत्रियधम बोधयति। तस्मात् तस्यापि चित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानसाध्यमोक्षप्रतिपादन एव तात्पयेम्। (३) गन्धर्ववेदः। अयं च भरतेन मुनिना लोके प्रसिद्धोऽभूत्। तत्र हि स्वर्तालमूर्च्छनादिभि: सह गीतनृत्यवाद्यादिकं सविस्तरं निरूपितम्। देवताराधननिर्विकल्पसमाधिसिद्धिर्गान्घर्ववेदस्य प्रयोजनमुच्यते। तस्मात् तस्यापि अन्तःकरणैकाग्रतासम्पादनेन ज्ञानद्वारा मोक्ष एव परमं प्रयोजनम्। (४) अर्थवेदोऽपि नानाप्रकारः। नीतिशास्त्रमश्वशास्त्रं शिल्पशास्त्रं सूपकारशास्त्रमित्यादिकं धनप्राप्त्युपायबोधकं अर्थवेद इति उच्यते। धन प्राप्त्युपायनिपुणस्यापि विना भाग्यं धनप्राप्तिन स्यात् इत्यतोर्ऽर्थवेदस्यापि वैराग्यबोघने एव तात्पर्यम्।

१. स्थापत्यवेद इत्यप्ययमुच्यते।

३४८ संस्कृतविचारसागरे

(४९६) वेदाङ्गानामर्थेन सह प्रयोजनम्- चतुर्णामपि वेदानां घडङ्गानि स्यु: ] (१) शिक्षा। (२) कल्पः । (३) व्याकरणम्। (४) निरुक्तम्। (५) ज्यौतिषम्। (६) छन्दः (पिङ्गलशास्त्रादि) चेति षट्र वेदार्थज्ञानोपयोगित्वाद्वेदाङ्गानीत्युच्यन्ते। तत्र :- (१) शिक्षा-शिक्षायाः कर्तारो पाणिनिप्रभृतयोऽनेके महर्षयः। वेद- शब्दाक्षर-स्थानादिज्ञानम्, उदोत्तानुदात्तस्वरितादिस्वरज्ञानं इत्यादि शिक्षया जायते। वेदव्याख्यानरूपा अनेके प्रातिशार्यनामका ये ग्रन्थाः तेऽप्यत्रैव शिक्षायामन्तभेवन्ति। (२) कल्पसूत्रम्-कल्पसूत्रैवेदबोधित कर्मणामनुष्ठानरीतिरूप दिश्यते। यज्ञकर्म निर्वर्तका ब्राह्मणा ऋत्विज उच्यन्ते। तेषां पृथक् पृथक् कर्तव्यकर्म- क्रमावबोघकं कल्पसूत्रम्। कल्पसूत्रकर्तारस्तु कात्यायनाश्वलायनादयो मुनयः । कल्पसूत्रम पि वेदारथज्ञानोपयो गित्वाद्वेदाङ्गमेव॥ (३) व्याकरणम-व्याकरणेनापि वेदशब्दानां शुद्धताज्ञानं जायते। तच्ब व्याकरणं सूत्ररूपमष्टाध्याय्यात्मकं पाणिनिमुनिना विरचितम्। तत्सूत्राणां व्याख्यान वार्तिकरूप भाष्यरूप च कात्यायनपतञ्जलिभ्यामकारि। व्याकरणा- न्तरे तु वैदिकशब्दविचारो नास्ति। तदुपयोगः पुराणादावेव। न तु बैदे। पाणिनीयमेव व्याकरणं वैदिकशब्दस्वरूपसिद्धिं प्रदर्शयति। तस्माद्वेदाङ्गमेतत्॥ (४) निरुक्तम्-यास्कनामा मुनिः (१३) त्रयोदशाध्यायात्मकं निरुक्तं रचयामास। तत्र च वेदमन्त्रगतानामप्रसिद्धानां पदानामर्थबोधनाय नाम- निरूपणं कृतम्। तस्मात वैदिकाप्रसिद्धपदार्थज्ञानोपयोगित्वान्निरुक्तमपि वेदाङ्गमेव। संज्ञाबोधकपश्चाध्यायात्मको निघंडुनामा ग्रन्थो यास्केनाकारि। सोऽपि निरुक्तान्तर्गत एव॥।

१. (१) उच्चै: स्वर उदात्तः। (२) नीचैः स्वरः अनुदात्तः। (३) समस्बरः स्वरितः । २. कल्पमूत्राणि षोढा। (१) जैमिनिना कृतं जैमिनीयम्। (२) आश्वलायनेन कृतमाश्चलायनम्। (३) आपस्तम्बेन कृतमापस्तम्बीयम्। (४) बोधायनेन कृतं बोधायनीयम्। (५) कात्यायनेन कृतं कात्यायनीयम्। (६) वैखानसेन कृतं वैखान- सीयम्॥ इति

सप्तसस्तरङ्गः ३४९ (५) ज्यौतिषम्-आदित्यगर्गादिकृतं ज्यौतिषमपि वेदाङ्गमेव । वैदिककर्मारम्भे कालज्ञानस्यापेक्षितत्वात् तादृशकालज्ञानजनकं ज्यौतिषमपि वेदाङ्गम्। (६) च्छन्द :- पिङ्गलमुनिनाऽष्टाध्यायपरिमितं सूत्रात्मकं च्छन्द: शास्त्रं निर्मितम्। तेन वैदिकस्य गायत्र्यादेश्छन्दसो विज्ञानं जायते। तस्मात् पिङ्गलसूत्रम पि वेदाङ्गमेव ॥ इत्थं षडिमानि वेदाङ्गानि। यद्यपि तत्र वेदानुपयुक्ता अप्यर्था निरू- पिताः, तथापि प्रासङ्गिकत्वात्तेषां न ते प्रघानभूताः । प्रधानभूतस्य वेदस्य यत्प्रयोजनम् तदेव षण्णामप्यङ्गानां न तु पृथक्॥ ४९७. अष्टादश पुराणानि, उपपुराणानि च- पुराणान्यष्टादश (१८) तानि च श्रीव्यासमुनिना प्रणीतानि। (1) ब्राह्मम् । (2) पाद्मम् । (3) वैप्णवम्। (4) शैवम्। (5) भागवतम्। (6) नारदीयम। (7) मार्कण्डेयम्। (8) आग्नेयम्। (9) भविष्यत्। (10) ब्रह्मवैवतम्। (11) लैङ्गम्। (12) वाराहम्। (13) स्कान्दम् । (14) वामनम्। (15) कौर्मम्। (16) मात्स्यम्। (17) गारुडम् । (18) ब्रह्माण्डम् । इति॥ इतराण्यपि कालीपुराणादीनि बहूनि सन्ति। उपपुराणान्येव तान्यपि। केचिदुपपुराणान्यप्यष्टादशेवेति वदन्ति । नायभस्ति नियमः । सन्त्य- नेकानि तानि॥ भागवत द्विविधं भवति-(१) एकं वैष्णवं श्रीमद्धा- गवतम्। (२) अपरं देवीभागवतम्। उभयोरपि ग्रन्थसङ्ग्याऽष्टादशसहस्त्राणि प्रत्येकम्। स्कन्घाश्च प्रत्येकं द्वादश। परं त्वेकं तयोः पुराणम्। इतरदुप- पुराणम्। एतदुभयमपि व्यासकृतमेव। तस्मादुभयमपि प्रमाणमेव। पुराण- वदुपपुराणान्यपि कानिचिद्रचयाञ्चकार वेदव्यासः। कानिचिदुपपुराणानि परा- शरादिभिरन्यैः सर्वज्ञमुनिभिः कृतानि। यत्रवोपनिषदां तात्पर्य, तत्रैव सर्वेषामपि पुराणानामपपुराणानां च तात्पर्यम्। एतच्चाग्रे प्रतिपादयिप्यते, (४९८) न्यायवैशेषिकसूत्राणामाशय :- गौतममुनिना न्यायसूत्राणि पञ्चाध्यायात्मना कृतानि। युक्तिरेवात्र प्रधान- १. धर्मशास्त्रेषु कर्मकाण्डार्थो निरूप्यते। युराणेषु च उपनिषद्रूपज्ञानकाण्डाथैः । इत्थ सूतसंहितायां विद्यारण्यस्वामिभिः प्रत्यपादि।

३५० संस्कृतविचारसागरे भूता। यस्य युक्तिचिन्तनावशात तीव्रा बुद्धिर्नायते स एव मननं कतु समर्थो भवति। तस्माद्यक्तिप्रधानैन्यायसूत्राणामपि मननद्वारा वेदान्तजन्यात्मज्ञानमेव फलम् ॥ कणादमुनिरपि दशाध्यायपरिमितानि वैशेषिकसूत्राणि रचयामास। तान्यपि न्यायान्तर्गतान्येव। (४९९) धर्मव्रह्ममीमांसयो: सङ्कषणकाण्डस्य च फलम्- मीमांसा द्विप्रकारा-(१) एका धर्ममीमांसा। (२) अपैरा ब्रह्ममीमांसा। (१) तत्र धर्ममीमांसा पूर्वमीमांसेत्युच्यते। (२) ब्रह्ममीमांसा उत्तरमीमांसेति। (१) धर्ममीमांसा चेयं द्वादशाध्यायरूपा। सा च जैमिनिमुनिना रचिता। यज्ञादिकर्मानुष्ठानप्रकारा अत्र निरूप्यन्ते। तस्माद्विध्युक्तरीत्या कर्मानुष्ठानप्र- वृत्तिरेव धर्ममीमांसाफलम्। कर्मप्रवृत्याऽन्तःकरणशुद्धिर्जायते। ततो ज्ञानम्। ज्ञानान्मोक्षः । इत्थं धर्ममीमांसाया अपि फलं मोक्ष एव। धर्ममीमांसाया द्वाद- शाध्यायानां अर्थभेदसद्धावात्, अर्थकाठिन्यसद्धावाच्च नेह लिख्यते। जैमिनि- नैव चतुर्भिरध्यायैः सङ्कर्षणकाण्डाख्यो देवताकाण्डोऽप्यकारि। तत्रोपासना नानाप्रकार निरूप्यते। सङ्कर्षणकाण्डोऽपि धर्ममीमोंसान्तर्भूतैव। (२) ब्रह्ममीमांसा-इयं हि चतुरध्यायी। कर्ता चास्या व्यास एव। प्रत्यध्यायं चत्वारः पादाः सन्ति। तत्रापि- (१) प्रथमेऽध्याये-"सर्वेषामुपनिषद्वाक्यानां निर्विशेषेऽद्ये प्रत्यम्ब्म्म- ण्येव तात्पये इति निरूपितम् । (२) उपनिषद्वाक्येषु मन्दबुद्धीनां विरोधो भाति। तत्परिहारो द्वितीयेऽध्याये कथ्यते॥ (३) तृतीयेऽध्याये-ज्ञानोपासनयोः साधन निरूप्यते। (४) चतुर्थे त्वध्याये-ज्ञानोपासनयो: फलम् ॥ इदख्चोत्तरमीमांसारुपं शारीरकं शास्त्रं सर्वशास्त्राणां प्रधानभूतम्। एत- देव मुमुक्षुभिरुपादेयम्। अस्य व्याख्यानरूपा अ्रन्था यद्यपि नानाप्रकाराः सन्ति। १. न्यायसूत्राणां मननद्वारा वेदान्तजन्यज्ञानमेव प्रयोजनमिति न्यायशास्त्रपार- गतशिरोमणिभट्टाचायैरपि स्वग्रन्थे निरूपितः। तस्मादस्य पूर्वोक्तमेव फलं संभवति ॥ २. यत्र धर्मस्वरूपविचारः क्रियते, सा ध्ममीमांसेति कथ्यते। ३. यत्र ब्रह्मस्वरूपविचारः क्रियते, सा ब्रह्ममीमांसेति। मीमांसा=पूजित- विचारः । ४. शङ्कराचार्यभाष्यम्। रामानुजभाष्यम्। मध्वभाष्यम्। भास्कराचार्यभाध्यम्। विष्ु-त्रामिमाध्यम्। भट्टनाष्यं। रिज्ञानभिशुनाष्यम्। नीलकण्ठमाव्य्रमिति अनन्ता- नि भाष्यरूाणि व्यारूयानानि सन्ति।

सपमस्तरङ्ग: ३५१

तथापि श्रीशङ्करभगवत्पादकृतं माष्यरूपं व्याख्यानमेव मुमुक्षुमिरत्यादरेण श्रोतव्यम्। तच्च ज्ञानद्वारा मोक्षफलमित्यतिस्पष्टमेव। १. अत्र भाष्यशब्देन श्रीमच्छङ्गरभगवत्पादकृतं भाष्यं तच्छिष्यप्रशिष्यादिकृत- भाष्यव्याख्यानानि च गृह्यन्ते। शारीरकसूत्रमेव ब्रह्मसूत्रमित्युच्यते। तत्र ५५५ सूत्राणि सन्ति। तद्वयाख्यानोषव्याख्यानान्यत्र कानिचित् लिख्यन्ते।

कतृंनाम मूलम् व्याख्यानम्

१ श्रीशङ्करः ब्रह्मसूत्नम् शारीरकभाष्यं

२ पद्मपादाचार्य: शारीरकभाष्यम् विजया भिदण्डिनी ३ श्रीशङ्कर: पच्चपादिका ४ श्रीप्रकाशात्मचंरण: पञ्चपादिका विवरणम् ५ अखण्डानन्दभिक्षु: विवरणं तत्वदीपनम् ६ विद्यारण्यः " विवरणप्रमेयसंग्रह: नसिंहाश्रमी पञ्चपादिका टीका 6

वाचस्पतिमिश्रः शारीरकभाष्यम् भामती

९ अमलानन्दः भामती कल्पतरुः

१० अप्पय्यदीक्षित: कल्पतरु: परिमलम्

११ अद्वैतानन्दः शारीरकभाष्यम् ब्रह्मविद्याभरणम्

१२ आनन्दगिरि: " " न्ययनिणयः

१३ रामानन्दः रत्नप्रभा

१४ सर्वज्ञात्ममुनि: संक्षेपशारीरकम्

१५ मधुसूदनस्वामी " १६ रामाश्रमी संक्षेपशारीरकम् (२)टीका १७ नारायणसरस्वती शारीरकभाष्यम् वार्तिकम्

१८ बालकृष्णानन्दः

१९ मधुसूदनस्वामी वेदान्त कल्पलतिका

२० रामाश्रमी ब्रह्मसूत्रम् वृत्ति:

२१ नारायणभट्टः २२ अप्पय्यदीक्षितः न्यायरक्षामणिः " २३ शङ्करानन्दः २४ भैरवदत्तप ण्डितः तात्पर्यम्

२५ रामानन्दस्वामी ब्रह्मामृतवर्षिणी

२६ गंगाध रेन्द्रसरस्वती स्वाराज्यसिद्धि:

२७ विद्यारण्य: अधिकरणरत्नमाला "

२८ रघुनाथशास्त्री शांकरयादभूषणम् "

२९ अद्रेतवृत्ति:

३० दिग्दर्शिनी "

३१ अनूयनारायण: समअसा "

३५२ संस्कृतविचारसागरे

५००. स्मृत्यादिग्रन्थानां कर्तारः प्रयोजनञ्च । मनुः, याज्ञवल्क्यः, विष्णुः, यमोडङ्िरा, वसिष्ठः, दक्ष:, संवर्तः, शाता- तप:, पराशरः, गौतमः, शङ्गलिखितः, हारीतः, आपस्तम्बः, शुक्रः, बृह्ृस्पतिः, व्यास:, कात्यायनः, देवलः, नारदः एवमादिभिः सवेज्ञैः वेदानुसारिणो, स्मृतिनामका ग्रन्थाः रचिताः । त एव धर्मशास्त्राणि भवन्ति। तेषु वर्णाश्रम- कायिकवाचिकमानसिककर्माण्युक्तानि। एतेषामपि अन्तःकरणशुद्धिद्वारा ज्ञानोत्पत्या मोक्षसिद्धिरेव प्रयोजनम्। साङ्यशास्त्रयोगशास्त्रवैष्णवतन्त्रशैव- तन्त्रादीनामपि धर्मश।स्त्र एवान्तर्भावः। मानसिकोपासनारूपकर्म निरूपकत्वात्।। '५०१. साङ्यशास्त्रप्रयोजनम् -- कपिल: साङयशासत्रं षडध्यायरूपं रचयाम्ब्भूव । (१) तत्र प्रथमाध्याये तच्छास्त्रविषयः प्रतिपाद्यते। (२) द्वितीयाध्याये महत्तत्वाइक्कारादय: प्रधानकार्याण्युच्यन्ते। (३) तृतीयाध्याये विषयेभ्यो वैराग्योत्पत्तिः कथ्यते । (४) चतुर्थाध्याये विरक्तानां चरित्रं निरूप्यते। (५) पञ्चमाध्याये परपक्ष: खण्डयते। (६) षष्ठाध्याये सकलार्थसङ्ग्रह: कथ्यते।

कतृनाम मूलम् व्याख्यानम्

३२ अज्नमढ: ब्रह्ममृत्रम् मिताक्षरी

३३ ज्ञानेन्द्र: ब्रह्ममृत्रारथेप्रकाशि का ३४ नागेश्वरः ब्रह्मसूत्रेन्दुशेखरम् ३५ प्रकाशात्मश्रीचरणा: शारीरकमीमांसा शारीरकमीमांसा- न्यायसंग्रह: ३६ ब्रह्मानन्दसरस्वती ब्रह्ममूत्रम् वेदान्तसूत्रमुक्त्तावली ३७ भवदेव: वृत्ति:

३८ रंगन.थः विद्वज्नमनोहरा 51 ३९ स्वयं प्रकाशानन्दः वेदान्तवचनभूषणम् ४० जगन्नाथयतीश्वरः शारीरकभाष्यम् भाव्यदी पिका ४१ अमलानन्दः ब्रह्मसूत्रम् शास्त्रदपणम् ४२ गद्धरा: सारार्थसंग्रहः

एवं नानाप्रकार व्याखयानरूपा ग्रन्थाः वर्तन्ते। एते च प्रपज्ञानमुमुक्षो: स्वसतिद्धा- म्तरढतरज्ञानसिद्ध धर्थ प्रतिपादिताः ।

सप्मस्तरङ्ग: २५३

प्रकृतिपुरुषविवरेकात पुरुषोऽसङ्ग इति ज्ञानं साङ्चशासतरप्रयोजनम् । तच्छास्त्रस्यापि त्वम्पदलक्ष्यार्थशोधनद्वारा महावाक्यजन्यज्ञानोपयोगित्वान्मोक्ष एवं फलम्॥

५०२. योगशास्त्रप्रयोजनम्। शारीरकोक्तयविरोधश्च। योगशास्त्रं पादचतुष्टयोपेतम्। तत्कर्ता पतञ्जलिः । स चादिशेषाव- ताररूपः। कस्यचन ऋषेः सन्ध्योपासनसमये तदञ्जलिपुटादुद्वय भूमौ पति- तत्वात् पतञ्जलिरिति नाम्ना प्रसिद्धः । (१) स च स्थूलशरीरगतरोगरूपमलनिवृत्यर्थ चिकित्साग्रन्थमकरोत्।

(२) अशुद्धपदोचारणरूपवाङ्मलनिवृत्यर्थ पाणिनीयव्याकरणस्य भाष्यं चकार। (३) विक्षेपरूपान्तःकरणमलापनयाय योगसूत्रं रचयामास। तत्र च (1) अ्रथमपाढे-चित्तवृत्तिनिरोधरूपः समाधिः तत्साघनभृता अभ्यासवैराग्यादयश्च निरूपिताः । (2) द्वितीयपादे-विक्षिप्तचित्तस्य समाघिसाधनीभूतानि यमनियमा-

(3) तृतीयपादे-योगबिभूतयः कथिताः । (4) चतुर्थपादे-योगफलभूतो मोक्षः कथितः । इत्थं योगशास्त्रमपि ज्ञानसाधनीभूतनिदिध्यासनसम्पादनद्वारा मोक्षहे- तुत्वं प्रतिपद्यते। शारीरकसूत्रेषु यत् साङ्ड योगखण्डन कृतम्, तत् उपनिष- द्विरुद्धार्थप्रतिपादकतद्वयाख्यान-खण्डनरूपमेव। न तु मूलसूत्रखण्डनरूपम्। एवं न्यायवैशेषिकसूत्रखण्डनमपि त द्विरुद्धार्थप्रतिपादकव्याख्यानखण्ड- नार्थमेव। ५०३. पाश्चरात्र-पाशुपतादिप्रवृत्तिप्रयोजनम्। (१) पाश्चरात्रम्-नारदेन पाश्चरात्रनामकं तन्त्रमकारि। तत्र वासुदेवे- न्तः करणस्य स्थापनं कथितम्। अतस्तस्यापि अन्तःकरणस्थैर्यसंपादनाज्ज्ञान- द्वारा मोक्ष एव फलम्। सर्वेषामपि वैष्णवग्रन्थानां पाश्चरात्रेऽन्तर्भावः। तच्व पाश्चरत्रं धर्मशास्त्रेऽन्तर्भवति। 45

३५४ संस्कृतविचारसागरे

(२)पाशुपतम्-पाशुपततन्त्रे पशुपत्याराधनं कथ्यते। तत्कर्ता पशु- पतिः। तस्याप्यन्तःकरणनैश्चल्यसम्पादनद्वारा मोक्षसाधनं ज्ञानमेव फलम्।

५०४. शैवादिग्रन्थानां फलम्, वाममार्गश्र। शैवग्रन्था सर्वेऽपि पाशुपततन्त्रे अन्तर्भवन्ति। तथैव गणेश-सूर्य- देव्याद्युपासनाबोघकानां अन्थानामपि चित्तनिश्चलतासम्पादनद्वारा ज्ञानमेव फलम्। सर्वेषामप्येषां धर्मशास्त्रेऽन्तर्मावः ॥ तत्र देव्युपासनाबोधकत्रन्थेषु द्वौ सम्प्रदायौ वर्तेते। एको दक्षिणसम्प्रदायः । इतर उत्तरसम्प्रदायः । उत्तरसम्प्रदाय वाममार्ग इति कथयन्ति। तत्र- (१) दक्षिणसम्प्रदायरीत्या ये ग्रन्था देव्युपासनं बोधयन्ति, ते धर्म-

(२) वाममार्गो यस्मिन्ग्रन्थेऽस्ति, स ग्रन्थो धर्मशास्त्रविरुद्धत्वाद- प्रमाणं भवति। वामतन्त्रमपि यद्यपि परमशिवेनाकारि। तथापि सर्ववेदशास्त्र- विरुद्धत्वान्न तत्प्रमाणं भवति। यथा विष्णुना बुद्धावतारे कृतो नास्तिकअ्रन्थः वेद विरुद्धत्वादप्रमाणं भवति। तथा शिवकृतं वामतन्त्रमपि। तत्न हि मदिराद- योऽनेकेऽत्यन्ताशुद्धाः पदार्था ग्राह्यत्वेन कथिताः। सर्वलोकवञ्चनार्थ मलिनानपि पदार्थान् उत्तमान् कथयति। तदथा मदिरा तीर्थ ; मांस शुद्धम्, मदिरापात्रं पझ्मम्, दुर्जनो व्यासः, लशुनः शुकदेवः, ध्वजी मदिरावित्रयी, मदिरोत्पादको दीक्षितः, वेश्यासेवी चर्मकारिण्यादिसेवी चाण्डाल्यादिसेवी च प्रयागसेवी, काशीसेवी, भैरवीचक्रमध्यवर्तिनो चण्डालादयो ब्राह्मणा इत्यादि। अत्यन्त- व्यमिचारिणी योगिनीति, स्वैरी योगीति च प्रतिपादयति। एवमादिर्बहुप्र- कारो वाममार्गव्यवहारोऽत्यन्तनिषिद्धोऽपि तत्र वतते। किं च पूजासमयेSनेकदोषयुक्तामपि स्त्रियमुत्तमा शक्तिरिति कथयति। जातितश्चण्डालीमत्यन्तव्यभिचारिणीं रजस्वलामपि स्त्रियं देवीबुद्धया पूजनीयां कथयति। तस्या उच्छिष्टभूतां मदिरां पेयां प्रतिपादयति। अधिकमदिरापानात् तया वान्तमपि पृथिवीपातमन्तरेणैवातिश्रद्धयाऽSचार्यसहितैरितरैः सावधान- मनस्कै: पेयमाचष्टे। वान्तं भैरवीति च कथयति। स्त्रीयोनौ जिह्यां प्रवेश्य कानपि मन्त्रान् नप्यानाह। (१) मदिरां, (२) मांसं, (३) मत्स्यं, (8) मुद्रां, (५) मन्त्रांश्च भोगार्थ मोक्षार्थच सेव्यानाह। प्रथमद्वितीयादिमकारा

सप्तमस्तरङः ३५५ अप्रसिद्धनान्ना तत्न व्यवहृताः । एवमादया वामतन्त्रोक्ताः सर्वेऽपि व्यवहाराः ऐहिकामुष्मिकसुकृतात् तत्सेविन जन अष्ट कुर्वन्ति। किंच कर्णच्छेदी योगी, अवधूतो गोस्वामी, अनेके सन्यासिन:, ब्राह्मणादयश्च केचित् वाममार्गमनुतिष्ठन्ति। ते च सर्वमिदं लोकवेदमिन्दित- मिति ज्ञात्वैव अतिरहस्यतया गोपायन्तीमं वाममार्गम्। किमत्ाधिकं वक्तव्यम्? वाममार्ग शृण्वतो म्लेच्छस्यापि रोमाञ्चो जायते। अतिनीचो व्यवहारो लेखना- योग्य इति विशेषतोऽत्र न व्यलेखि। सर्वथापि वामतन्त्रमत्यन्तं त्याज्यमेव।। ५०५. नास्तिकमतम् -- नास्तिकमतमपि परित्याज्यमेव। तत्र, (१) माध्यमिक: (२) योगा- चार:, (३) सौत्रान्तिक:, (४) वैभाषिकः, (५) चार्वाकः, (६) दिग- म्बरः, इति षटू वर्तन्ते। नैते वेद प्रमाणत्वेनाभ्युपगच्छन्ति। तेषां सिद्धा- न्तोऽपि परस्परं विलक्षण एवास्ते। तत्र- (१) माध्यमिक :- सर्वेशून्यवादी। (२) योगाचार :- सर्वे पदार्था न विज्ञानस्वरूपाद्विदन्ते। विज्ञान- मेवैकं तत्वम्। तदपि क्षणिकमेव, इति कथयति। (३) सौत्रान्तिको-विज्ञानस्याकारो बाह्यपदार्थात्मकं विषयं बिना न जायते। अतो विज्ञानेन बाह्याः पदार्था अनुमीयन्ते। न ते प्रत्यक्षप्रमाण- गोचराः। नापि स्थिराः। अपि तु सर्वेऽपि पदार्थाः क्षणिका एव इति ब्रूते। (४) वैभाषिक :- बाह्याः पदार्थाः क्षणिका अपि प्रत्यक्षप्रमाणविषयाः इति ब्रवीति। अयमेव सौत्रान्तिकवैभाषिकमतयोर्भेंदः। एतन्मतचतुष्टयमपि सुगतस्यव। (५) चार्वाक :- न पदार्थाः क्षणिकाः। देह एव आत्मा इति वदति। (६) दिगम्बर :- देहो नात्मा। देहविलक्षण एवात्मा। स च यावत्परिमाणो देहः, तावत्परिमाणः इति जल्पति। इत्थं तेषां परस्परं मतिभेदोऽस्ति। इतोऽप्यनेके पक्षमेदाः सन्ति। तेऽपि वेदविरोधिन एवेति नात्र विशेषतो निरूपिताः । नापि खण्डिताः ।

३५६ संस्कृतविचारसागरे

इत्थं वाममार्ग-नास्तिकमार्गग्रन्था यद्यपि संस्कृतवाणीरूपा एव। तथापि ते वेदबाह्याः इति न विद्यास्थानेषु परिगण्यन्ते। तस्माद्वेदानुसारीणि विद्याप्रस्थानानि अष्टादशैव। ५०६ साहित्यादितात्पर्यनिश्चयपूर्वकः तर्कदृष्टेः सारग्राही निश्चय :- मम्मटभट्टादिकृताः साहित्यग्रन्थाः कामशास्रेऽन्तर्भवन्ति। काव्येषु केषाश्चित् कामशास्त्रेऽन्तर्मावः, केषान्निद्धर्मशासत्रे। इत्थमष्टादशाप विदया स्थानानि ब्रह्मात्मेकत्वज्ञानसम्पादनद्वारा मोक्षहेतुभूतानि। कानिचित्साक्षात्। कानिचित परम्परया। अयमेव सर्वशास्त्राणामभिप्राय इति तर्कदष्टिर्निश्चिकाय। यद्यप्युत्तरमीमांसां विना सर्वाण्यपि शास्त्राणि मुमुक्षुणा जिज्ञासुना सुतरां परित्याज्यानीति शारीरकमीमांसासूत्रतद्धाष्यकारादिभिः प्रतिपादितम्। तथापि उक्त्ेन नयेन तान्यपि कथमपि तत्रोपयुज्यन्त इति सूक्ष्मदृष्टया तर्कदष्टिरेवं निश्चिकाय । ५०७. तर्कदृष्टे: केनचिद्विदुषा समागमः। गुरुमुखाच्छते स्वबुध्या निश्चितेऽप्यर्थे तर्कदृष्टेः पुनः सन्देहो जातः । "यो मया निश्चितोऽर्थः स एवायं शास्त्रार्थः, उतान्य इति। तर्कदृष्टेः कनिष्ठाधिकारित्वेन पुनः पुनः कुतर्कवशात्सन्देहो युज्यत एव। तन्निवृत्यर्थ विद्वदन्तरनिश्चयेन स्वनिश्चयस्य संवादसंम्पादनार्थ च स कदाचित् कश्चन विद्वांसं उपसङ्गम्य स्वाभिप्रायं तस्मै न्यवेदयत। स च तर्कदृष्टिवचनं श्रत्वा भवदुक्तः सर्वोऽपि मुख्यसिद्धान्त एवेति प्रत्यब्रवीत। ततः तर्कदृष्टिः सर्वमपि संशयं हित्वा "अहं ब्रह्मास्मी"ति साक्षाद्गह्मापरोक्षतयाऽनुभूय बन्घमोक्षादिकं सर्व मिथ्यैवेति विजज्ञौ।

१. साहित्यं अलङ्गारग्रन्थः । २. नायिकाभेदरसभेदादचर्थप्रतिपादकानाम्। ३. भगवच्चारित्रप्रतिपादकानाम् । ४. बुभुक्षितस्य क्षुन्निवर्तनद्वारा तृप्त्युत्पादने पक्कानं यथा साक्षात्स/धनम्। कृषिस स्यादिकं च यथा परंपरासाधनं, तथाऽज्ञाननिवृत्तिद्वाराSडत्मानुभवरूपतृप्त्युत्पादने केचन अ्रन्था ज्ञानोत्पादनद्वारा साक्षात्साधनं केचन ग्रन्था निष्कामकर्मप्रतिपादनद्वारा परंपरा- साधनम्।

सप्तमस्तरङ्गः ३५७

५०८. ज्ञानिन इच्छादिसम्भवेऽपि व्यवहारे औदासीन्यम्। ज्ञानिनोऽपि सकलव्यवहारोऽज्ञवत् प्रारब्घवशाज्जायत इति प्राक् अभिहितम्। तदनुकूला इच्छापि तस्य सम्भवेदेव। यदचप्यन्तःकरणं भूतानां सत्वगुणकार्येमित्युक्तम्। तथापि रजस्तमोगुणसहि तसत्वगुणकार्य- मेव तन्न तु केवलसत्वगुणकार्यम्। केवलसत्वगुणकार्यश्चेत्तत्स्यात तदा अन्तःकरणस्य चश्चल्यस्वभावो न कदापि स्यात्। तथा कामक्रोधाद्या राजस्यो वृत्तयः निद्रालस्यमूढत्वाद्यास्तामस्यो वृत्तयश्च न स्युः। सर्वत्र तासां प्रतिप्राणि जायमानत्वादेव न केवलसत्वगुणकार्यमन्तःकरणम्। किन्तु, अप्रधानीभूत- रजस्तमोगुणसहितसत्व गुणप्रधानपञ्चभूतकार्यमेव। तस्मादन्तःकरणे त्रयोSपि ते गुणा: सर्वदा वर्तन्त एव। परं तु न समतया। न्यूनाधिकभावेन तु वर्तन्ते। तस्माद्गुणानां न्यूनाधिकभाववशात प्रतिप्राणि विलक्षणस्वभावमन्तःकरणम्। तद्यावदन्तःकरणमास्ते, तावद्रजोगुणपरिणामरूपा इच्छापि स्यादेव। यत् क्वचिच्छास्त्रान्तरेषु नैव ज्ञानिन इच्छादि: सम्भवेदित्युक्तम्। तत्रायमभिप्रायः। "ज्ञान्यज्ञानिनोद्योरपीच्छा स्यादेव। तथापि- (१) अज्ञ इच्छादीनात्मधर्मत्वेन जानाति। (२) ज्ञानी त्विच्छाद्यु- त्पतिसमयेऽपि नैव तानात्मधर्मत्वेन विज्ञानाति। किन्तु, अन्तःकरणपरिणा- मत्वात्तद्धर्मा एवेति तान् संवेत्ति। इत्थं ज्ञानिनामिच्छादिसम्भवेऽपि यतो न ते आत्मधमत्वेन ज्ञानिनः प्रतिभान्ति अतो ज्ञानिन इच्छादयो न सम्भवन्तीति। तथा मनोवाक्कायकृतं संव्यवहारादिकं सर्व न ज्ञानिन आत्मधर्मत्वेन प्रतिभाति, किन्तु, क्रियासामान्यं मनोवाक्कायाश्रितं तत्रैव व्तते। आत्मा त्वसंङ्ग: इत्येव प्रतिभाति। तस्माज्ज्ञानी सर्वव्यवहारेषु कर्ताप्यकर्तैव। "न कर्मणा लिप्यते पापकेन" इत्यादिश्रुतेः। ज्ञानोदयादनन्तरं प्रारब्घ- कृतशुभाशुभकर्मफलरूपसुखदुःखादिना नैव ज्ञानी सम्बद्धयते। तदेवं प्रारब्ध- वशादज्ञवत् ज्ञानिनाऽपि सर्वो व्यवहारस्तदनुकूला इच्छादयक्ष सम्भवेयुरेव। (५०९-५१८) शुभसन्ततिराजप्रसङ्ग :- (५०९) शुभसन्ततिनामानं राजानं विहाय त्रयोऽपि तत्पुत्राः प्रोषिता अभवन्। तेषां पुत्राणां चरित्रं कथितम्। अधुना तत्पितु: प्रसङ्ग: कथ्यते। पुत्राणां प्रवासात्परं पितू राजस्तीत्रवैराग्याभावात्तद्विरहप्रयुक्तं दुःख- मभूत्। मन्दवैराग्यवशाद्विषयभोगात्सुखमपि नाभूत्। पुत्रप्रवासतस्तितिक्षायां

३५८ संस्कृंतविचारसागरे

सत्यामपि राज्यं विहाय गन्तुं नामूद्धैर्यम। इतश्र तस्य दुःखमेवासीत्। सति हि तीव्रे वैराग्ये स राज्यं त्यक्तुं शक्नुयात्। तादृशवैराग्याभावेन राज्यपरित्याग- स्तस्य नाभूत् । भोगासक्तिरपि तथा नाभूत् । तत उभयथापि तस्य दुखःमेवा- सीत। परमार्थनिर्वेदाभावान्मन्दवैराग्यफलभूता उपास्यदेवताजिज्ञासैवाडभूत। (५१०) शुभसन्ततेः पण्डितसमाजे "को देवः सदा जागर्ति" इति प्रश्नः। शुभसन्ततेर्मन्दवैराग्योदयोSपि महाभाग्यवशादेव जातः। तेन च तस्य "को देव उपास्यः" इति जिज्ञासा समजनि। पण्डितवरानानाय्य यथो- चितमासनादिषूपवेश्य 'पुरुषार्थलाभाय सर्वैरपि जनैराराध्योSनिद्रोऽस्वमस्सदा भक्तजनपरिपालनव्यग्रश्च को देव इति पप्रच्छ। श्रुत्वैतद्राजवचन पण्डितवरेषु कश्चित् एवं प्रतिवक्तुमुपचक्र्मे। ५११ विष्णूपासकस्योत्तरम्- भो राजन्। सकलवेदान्तशिरोमणिभूतं वासुदेवं शिवो विरिश्चिश्च नित्यं सेवते। शङ्गचक्रघरः सर्वजनहितकारी, पद्मगदाघरः परोपकारी च स वासु- देवः। मङ्गलमूर्तिर्दयानिघिश्च। इत्थंभूतो महाविष्णुर्निजभक्तननचित्ताभिज्ञः तत्तद्धक्तामीष्टं क्षेमं प्रयच्छति। शक्ति-गणेश-सूर्य-शिवादयः सर्वेऽपि देवास्तदा- ज्ञावशंवदा इतिभारतपाझपुराणादिषु नृसिंहतापिनीरामतापिनीगोपालतापिन्याध्यु- पनिषत्सु चोच्यते। सर्वश्च जगद्विष्णुस्वरूपात्समजनि। सर्वेपीडापहर्ता स एव। आराधयन्ति च सर्वेडप्येनमेव। विविधमवतीर्य देवानां साहाय्यमकरोत्। तस्मात विष्णुरेव सर्वैरुपास्यः। नान्यदुपास्यं तत्सममस्ति देवतम्। विष्णोरन्तरङ्गभक्तोऽपि शिवो नोपास्यं स्वरूपं धत्ते। शववत्सोऽमङ्गल- स्वरूपी। ततोऽसावस्माकं न ध्यानाईः। भस्मडमरुगजचर्मकपालमालाघरोडयं अन्यस्मै कथ क्षेमक्करः स्यात। तत्पुत्रो गणेशोऽपि तथैव। गणानाभधिपति- त्वेन श्रेष्ठो गणपतिरपि नरमृगमिश्रितं रूपं घत्ते। केचन हठाद् देवी- ध्यानं कुवन्ति। ततस्तत्समानरूपतां लभन्ते। स्त्रीस्वरूपं त्वतिनिन्ध- मशुच्यगणितावगुणयुक्तं विचित्रविभवाश्रयं कपटस्वरूपं नित्यपराधीनक्। ईद्वशस्वरूपाभिलाषी यो नरः सगर्दभतुल्यस्तां सेवतु। सूर्योऽप्यहर्निशम- विश्रममन्तरिक्षेऽलातचक्रवद्वंग्रमीति। तदुपासकोऽपि तथव सदा चश्चलः स्यात्। तस्मात् समुत्सूज्यान्या देवताः सर्वाः सदा प्रबुद्धो महाविष्णुरेव सदा स्वैः सेवनीय इति नानीहि।

सप्तमस्तरङ्ग: ३५९

तत्पूजाध्यानादिविधिप्रकारा नारदपाञ्चरात्रग्रन्थे कथिताः । विष्णूपा- सनातिरिक्तं उपासनचतुष्टयं यद्यपि लोकप्रसिद्धम्। तथापि तत्रैककोपासन- निन्दया स्मार्तोपासनमपि निषिद्धं भवति। पश्चापि देवताः समबुद्धया यत्रो- पास्यन्ते तत्स्मार्तोपासनं इत्युच्यते। पञ्चायतनपूजनमपि शिवादीनां चतुर्णा विष्णुसमताबोघनात्स्मार्तोपासनमेव। ५१२ शिवोपासकस्यो त्तरम्- शिवोपासक: कश्चिन्मुनि: पूर्वोक्तं श्रत्वाSतीव संक्रुद्धोडतितरां च रक्त- नेत्र एवमाह-हे राजन् शरृणु मे वचः। शिव एवोपास्यो न विष्णुः । सन्ति च कोटिशोऽत्र प्रमाणानि। भक्ताभीष्टसर्वैस्वप्रदोऽन्यस्तत्समः को वास्ति लोकत्रयेऽपि। महाविष्णुना याचितः सकलमपि स्वकीयमैश्वर्य तस्मै दत्वा स्वयं भस्मैवे घत्ते। अत एव चर्मकरोटिकादिकमपि दधार। न हि तस्यास्ति उत्तमा- धमत्वसाध्वसाधुत्वादिभेदविवेचनम्। सर्वे सममेव तस्य। सम एव चासौ सर्वस्य। स्वयं नस्रो भूत्वा "वैराग्यान्न परं सुखस्य जनकं कुत्रा पि सत्साघनमि"त्युपदिशति। इत्थं महादाता परमशिव एव। नरनार्यादीनां काश्यां म्रियमाणानां शीघ्रं स्वसायुज्यमुक्ति प्रयच्छति। न च ते गर्भवासादिदुःखं पुनः प्राप्नुवन्ति । शिवसमाः सर्वान्दिव्यभोगान् भुल्जते। तदा चाय परमशिवो लैंड्रं शरीरं विहायाद्वैतब्रह्मात्मप्राप्त्युपायमुपदिशति। विष्णुस्वभावस्त्वेवमिति श्यते-स हि भक्तमात्रपरिरक्षणपरः। नाभक्त- रक्षकः। व्यासश्रावोचत् स्कान्दे पुराणे "हरिः सेवकः सेव्यश्च हर" इति। रामेश्वरे रामचन्द्रेण परमशिवः पूजित इति च। भारतपाझमपुराणादिषु सर्व- देवेभ्यो हरि: श्रेष्ठ इत्युक्तेर्न स्वार्थे तात्पर्यम, किन्तु भारततात्पर्यपर्या- लोचनायां परमशिवस्यैवेश्वरत्वं प्रतीयते। इत्थमेव चाप्पय्यदीक्षिताख्यविदुषाप्य- लेखि सर्वेतिहासपुराणानां तात्पर्यम। १. महोक्ष: खट्टाङ्: परशुरजिनं भस्म फाणिनः कपाल्वेतीयत्तव वरद तन्त्रोपकरणम्। सुरास्तां तामृद्धिं दधति तु भवद्भ्रूप्रणिहितां न हि स्वात्मारामं विषयमृगतृष्णा भ्रमयति ॥ म-८ ॥ २. शिवसमानश्वर्यविशिष्टशिवलोकमुक्तिम्। ३. अयश्च दक्षिणदेशे काश्चीपुरसमीपस्थाडयप्पलग्रामवास्तव्यः। परमशिवो- पासकशिखामणिः। सिद्धान्तलेशसडग्रहा दिचतुरधिकशतप्रबन्धनिर्माता च।

३६० संस्कृतविचारसागरे

भारततात्पयेप्रसङ्गस्त्वयमेव-अश्वत्थान्ना कृतेऽपि बहुसैन्यमरणं विना न कश्चित् पाण्डवेषु ममार। तदा च स रथ विहाय धनुर्वेदमाचार्यञ्च घिक्कृत्य वनञ्जगाम। तदा व्यासस्तं दृष्टा इदमाह-"हे ब्रह्मन् ! आचार्यवेदादिनिन्दा न कार्या। एतौ हि कृष्णार्जुनौ नरनाराय- णात्मकौ। एताभ्यामत्यन्तं पूजितः परमेश्वरस्तद्गत्तयतिशयवशात्तदायत्तो भूत्वा महादेवः त्रिशूली तद्रथस्य पुरतः स्थित्वा त्वत्प्रयुक्तास्त्रशस्त्रादीनां सामथ्य विनाशयति इति। इत्थ महाभारते महादेवकृपयैव नारायणस्वरूपस्यापि श्रीकृष्णस्य विभूत्यतिशयोऽभूदिति सिद्धयति। तस्माद्विष्णुचरित्रप्रतिपादको ग्रन्थः सर्वोऽपि शिवस्यैवाधिक्यं प्रतिपादयति। तेषु ग्रन्थेपु विप्णुः सेव्यत- योच्यते। भारतप्रसङ्गबलात्तु स विष्णुः शिवभक्त इति सिद्धयति। अतः स एव परमशिवः परमसेव्यो भवति। इत्थमप्पय्यदीक्षितः सकलेषु वैप्णवग्रन्थेपु शिव एव तात्पर्येण प्रतिपादयत इति प्रतिपादयामास। इरिस्तु शिवभक्ता- ग्रगण्यः । महादेदो महेश इति च तस्य शिवस्य नाम। तदितरेषां देवानां देवः ईश्वर इत्येव प्रसिद्धिः। शिवशब्दस्य मङ्गलमित्यर्थः । 'खः श्रेयसं शिवं भंद्र कल्याणं मङ्गलं शुभम्' इत्यमरः। शिवादन्यदशिव सर्वेम्। सर्वेडपि देवाः शिवाद्गित्ना अशिवा एवं। (अमङ्गलस्वरूपा एव)। अतो विहायै- नान् सर्वानेव देवानमङ्गलस्वरूपान् शिव एवको ध्येयः सर्वैरपि शिवद्करः ।

अपि च विषं दष्टा भयमभृत तदितरेषां सर्वेषां देवानाम्। तद्विषं कण्ठे एव निरूद्धय तेषामयं भयमपनुनोद। तत्सुतो गणेशः यद्यपि सकलान्विम्ञान् सध एवापहन्ति तथापि कार्यगुणस्य कारणाघीनत्वनियमात् सर्वविभ्ञानां मुलतो विनाशकर: शिव एवेति विज्ञेयम्। जननमरणादिदुःखरूपा विप्नाः सर्वेऽपि शिवध्यानमात्रादेव विनश्यन्तीति विद्यात्। इत्थ सर्वैः सदा सेव्यः सदाशिव एव। पाशुपततन्त्रे शिवपूजाविधयो निरूप्यंते। तदुक्तपूजाविधानेन स्तुतिनमस्कारादिना च शिवचरणसाक्षात्कारो नायेत। नारदपाश्चरात्रमत सूत्र- भाष्याभ्यां व्यखण्डि। तदनुरोधि रामानुजादिनवीनवैष्णवमतमपि कल्पतरु- व्याख्यानरूपे परिमले संम्यक् खण्डितम्।

१. श्रीशङ्गरभगवत्पादविर चितब्रह्मसूत्रभाष्य-व्याख्यानरूपस्य वाचस्पतिकृत- भामतीनिबन्धनस्य कल्पतरु: इति व्याख्या। तस्य च व्याख्यानं परिमलम्। तथ्ाप्पय्य दीक्षितरचितमिति दक्षिणदेशे प्रसिद्धिः।

सप्मस्तरङ्ः ३६१ (५१३) गणेशपूजकस्योत्तरम्- गणेश: शिवस्य पुत्रः । कारणगुण एव कार्येऽप्यनुवतत इत्येतच्छत्वा कुपितो गणेशपूजकः प्रत्युवाचेदम्-हे राजन्। शृणु मे वचः। एतावुभावपि मिथ्याभूतमर्थ सत्यत्वेन साधयतः। यद्गणेशः शिवपुत्रः पराघीनश्चेत्युक्तम्। तद- सङ्गतम्। अत्र च व्यासेन भगवता पुराणोक्ता कथा का चित्कथ्यते। त्रिपुरसंहा- रार्थ हरिहरादयः सर्वेऽपि देवा जग्मुः । गणेशपूजाऽकरणान्न त्रिपुराः पराजिताः। पश्चाद्मयाकुलितचित्तास्ते सर्वेऽपि गणेशमाराध्य त्रिपुरानजयन्। यस्यैव गणे- शस्य पूजया जयोडभूद्देवानाम्, स एव सर्वैः सेव्य इति विज्ञायताम्। यथा पितुदेशरथस्य मानुषस्य रामभद्रः पुत्रोऽमूदीश्वरोऽपि सन् तथैव परमशिवस्यापि गणेशः पुत्रो भृत्वा विन्ञान्निराचकार। गणेशपुराणमपि श्रीव्यासभगवानेवा- करोत्। तत्र सर्वस्यापि कारणं गणेश एवेति निरूपितम्। तस्य शुण्डा- दण्डादेव हरिहरविधिरविशक्तिप्रमुखाः सर्वेऽपि देवा अजायन्त। यस्तु विन्ने- शध्यानं क्षणमात्रमपि करोति, तस्य विन्नाः सर्वेऽपि तत्क्षण।देव विनश्यन्ति। इत्थमहर्निशं भक्तियुक्तैर्विनायको विन्नराज एव निष्कामतया सेव्यः । इति। (५१४) देवीभक्तस्योत्तरम्- गणेश: सर्वस्यापि कारण मित्येतद्वचः श्रत्वा भगवतीभक्त सगर्जनमिदमाह- हे राजन्! शरृणु मे सत्यमिदं बचः। त्रिभिरप्येतैरुक्तमप्रमाणमेव। सवेऽप्येते देवाः शक्तिविरहिताः शवप्राया इत्येव विद्धि। शक्तिहीनो ह्यसमर्थ इत्युच्यते। कथन्नु तस्य कार्यनिर्वाहकत्वम्। ये तावदत्यन्तं शक्तिमुपासते, ते सर्वाघिका- रिणो भवन्ति। हरिहरसूर्येगणपतिप्रभृतिष्वपि नानाविघाः शक्तयो दृश्यन्ते। लोके या या शक्तिरित्युच्यते, सा सा भगवतीस्वरूपैवेति जानीहि। भगवत्या रूपट्ठयमस्ति- (१) एकं सामान्यं (२) अपरं सविशेषम्। (१) सर्वेषु पदार्थेषु तत्तत्कार्यकरणानुकूलसामर्थ्यरूपा या शक्ति: सा भगवत्याः सामान्यं रूपम्। (२) अष्टभुजादियुक्ता या मूर्तिः सा तस्याः सविशेषं रूपम्। सामान्यशक्तरंशास्तु सङ्यातीता वर्तन्ते। यस्मिञ्छक्तचंशो न्यूनो वतते, सोडल्पशक्तिमान् असमर्थ इति उच्यते। यत्र शक्तयंशोऽघिको वरतते स समर्थ इत्युच्यते। शिव-विष्ण्वादिषु शक्तयंशाधिक्यात् ते अतिसमर्थाः । इत्थं भगवत्यंशरूपशक्त्यंशाधिक्या द्विष्णुशिवगणेशसूर्यादिषु तेषां महिमा प्रसिद्धः। प्राणविहीनं शरीरं यथामङ्गलं तथा शक्तिविहीना: सर्वे देवा अपि 46

३६२ संस्कृतविचारसागरे अमङ्गला एव। तस्माद्यच्छक्त्याधिक्याददेवानां महिमा स महिमा शक्तरेव। न तु देवानाम्। शिवविष्ण्वादिभिर्भगवत्याः सामान्यरूपशक्तेविशेषत उपा- सनात् तेषां शक्त्यंशाधिक्यं वर्तते। भगवत्या निराकाररूपायाः शक्तर्यथाऽनेकेंडशा वर्तन्ते। तथा साकार- रूपायाः शक्तेरप्यनेकेंडशा वर्तनते। तादृशेषु साकारांशेषु कालीरूपं प्रधानम्। माहेश्वरी, वैष्णवी, सौरी, गाष्णेशीत्यादयोऽपि प्रधानांशा एव। भगवत्युपा- सनयैव स्वे स्वे माहेश्वराद्या अंशाः तैः प्राप्ताः। तत्रापि शिवविष्णू भगवत्या मुख्यौ भक्तौ। ध्यातुर्ध्येयरुपताप्राप्तिरुपासनायाः फलम्। शिवविष्णुभ्या- मुपासनाबलाद्धयेयरूपता लब्धा। अतस्तौ मुख्योपासकौ । अमृतमथनेनामृतोद्धवसमये सुरासुरविवादं परिहर्तु प्रवृत्तस्य विष्णोः सामर्थ्यहानिरभूत। तदास्वोपास्यदेवतां भगवतीं ध्यात्वा स्वयमेव तत्तादात्म्यम- वाप। तद्रूपमाहात्म्यादसुरा अपि विष्णुपक्षपातिनोऽभवन्। तथा शिवोऽपि समाधौ भगवतीध्यानबलात् स्वार्धशरीरेण (अर्धनारीशरीरेण) उपास्योऽमूत्। विक्षे- पवशात समाध्यसंपूर्त्या तस्य विशिष्टं शरीरमुपास्यं नाभूत्। इत्थमेव सर्वेडपि देवा भगवत्युपासका एव। देव्युपासना दक्षिणोत्तरमार्गाभ्यां द्विपकारा कथ्यते। तत्र दक्षिणो मार्ग: कथितः । उत्तरो मार्ग: इतः कथ्यते। भगवतीभक्तेषु हरिहरादिवत् कोऽन्यो- डस्ति तदुपासकः 1 तथापि महामायास्वरूपिणीध्याता तु सकलं पुरुषार्थ शीघ्रमेव लभते। एकत्रैव भोगमोक्षप्राप्त्युपायत्वं नान्यत्रैतस्माद्देवीध्यानादस्ति जगति। भगवतीभक्तः सकलान् भोगान् भुञ्जानोऽपि पुनगर्भवास न भजते। शिवोक्त- स्तन्त्रकम इह कथितः । भगवतीभक्तिरत्यन्तसुखप्रदा। निर्खिलैरपि प्राचीनै- रनुष्ठिता। पञ्च मकाराः कदापि त्यक्तुं न शक्यन्ते। श्रीकृष्णबलरमादयः, सर्वेऽपि देवा, ज्ञानिनोऽपि प्रथममकारं सदा जलवदेवापिबन्। इतरेऽपि प्राचीना: बहवो मकारमेवासेवन्त। मकारसेवनप्रकारः परमशिवेन परोप- काराय कथितः । शिववचन मनसि कुर्वन्नस्मिन्नेव शरीरे भोगमोक्षादिकमनु- भवति। श्रीव्यासभगवानेवैतद्भागवतमपि चकार। उपपुराणे हि कालीमवर्णयत्। भगवत्या भक्तिरेव श्रेष्ठत्वेन कथ्यते। सर्वेऽपि पूजाविधयस्तेनैव कथिताः ।

१. एलश् देवीभागवते विस्पष्टमुपलभ्यते।

सप्तमस्तरङ्ग: ३६३ हरिहरभानुगणेशादयो भगवतीध्यानेनैव जीवन्ति। मतिमन्तः सर्वेऽपि प्रथम- मकारपानेन मत्तमानसाः सन्तो भगवर्ती पूजयन्ति। जगज्जननी सा देव्येकैव सदा जागर्ति। तत्सेव्येव परमानन्दमनुभवति। (५१५) सूर्यभक्तस्योत्तरम्- भगवतीमाहात्म्यं श्रुत्वा कुपितः सूर्यभक्त इत्थमुवाच-हे राजन्। मम सत्यं वचः शृणु। नानृतम्भवति मदुक्तम्। शतशः शपामि। मतान्तराणि पापिष्ठानि नीचतमानि च। सर्वलोकनिन्दिता गुणाः सर्वेऽपि देवीमार्गे उत्त- मत्वेन कथ्यन्ते। अत्यन्तमलिनं मदयं महापातककारणमपि तीर्थमित्युच्यते। मांस च शुद्धमिति। विपरीतार्थावबोधकं शैम्भुतन्त्रमननुष्ठेयमेव बौद्धागमवत्। सर्वानुष्ठानयोग्यत्वेन दक्षिणसम्प्रदायस्य, श्रेष्ठत्वेऽपि यस्मिन् सर्वमनोबन्धो भवति तादृशसूर्याभावे सर्वोडप्यन्ध एव स्यात्। सर्वावभासकः सूर्य एवं। तदभावे सर्वत्र सर्वमन्धकारो व्याप्नुयात्। पदार्थावभासकतेजोSनतराण्यपि सूर्यस्यांश- भूतान्येव। भानुसमानः को वाऽस्ति लोकस्य हितकारी। परहितार्थमेवासाव- न्तरिक्षेSविश्रमं परिभ्रमति। सर्व हि कार्य कालाधीनमेव। स एवैकोऽपि भूत- भव्यभविष्यद्रूपेण त्रिधोच्यते। सूर्यगत्यैव सूत्रात्मतया सर्वाः क्रियाः क्रियन्ते। अनेन विघिना सर्व भानोरुदजायत। तत्कोपात्सर्व भस्मीभवेत्। तस्य साकारनिराकारभेदेन रूपद्वयं भवति। तत्र निराकारः प्रकाशः सकल- नामरूपे व्याप्य वर्तते। यदेव च वेदान्तिभिर्भातीतिशब्देन व्यवह्ियते, तदेव निराकारप्रकाशात्मकमादित्यगतं निराकारस्वरूपम्। तदेव च सर्वजगद- घिष्ठानम्। तदज्ञानवशादेव जगद्रपो विवर्तो जायते। तादृशो निराकारः- प्रकाश एव अन्तःकरणवृत्तिस्थप्रतिबिम्बविशिष्टश्चेत् ज्ञानमित्युच्यते। "अहं भानुरि" त्यन्तःकरणवृत्तिः प्रकाशप्रतिबिम्बेन सहैव यदोदेति, तदाऽज्ञाननि- वृत्या जगदपि निवतते। सूर्यस्य साकारं स्वरूपं निरुप्यते-प्रातःकाले यत्ततेजः प्रकाशते, तदेव साकारं स्वरूपम्। चन्द्रतारादीपादयोऽपि तर्दशभूता एव। निराकार

१. शंभुतन्त्रं नाम-पामराणां देहाभिमाननिवृत्तिद्वारा तदतिरिक्तात्मास्तित्वबो- धनार्थ वेदानधिकारिणां क्वचिद्रच्युत्पादनाभिप्रायेण शिवकृत तन्त्रं शिवतन्त्रं (वामतन्त्र) मित्यप्युच्यते। २, वेदस्य अन्त; समाप्तिः=चरमभागः=सिद्धान्तः=वेदान्तः। उपनिषत्

३६४ संस्कृतविचारसागरे

साकारभेदवशात् सूर्यस्य यद्द्विरूपत्वं वर्तते तत्र निराकारं रूपमेव ज्ञेयम् साकारं तु रूपं ध्येयम्। एतदेव रूपद्वयं वेदान्तेषु "निर्गुणसगुणभेदेन द्विरूपं ब्रह्मे"त्युच्यते। यत्र हि कालत्रयेऽपि अन्घकारलेशोऽपि न सम्भवति, तद्दर्श- नमात्रादेव सर्वेऽपि स्वस्वकर्माण्यारभन्ते। स एव विनिद्रः सदा जागर्ति देवः। तद्धयानादन्धकारो विनश्यति। इतरे देवा जागतीत्येतन्मिथ्येति विद्धि इति।

(५१६) पूर्वोक्तमतानुवाद: स्मार्तमतं च- उक्तानां उपासकानां यथा परस्परविरुद्धाभिधायकत्वम्, एवमेवा- न्येषोमपि बहूनां पण्डितानां स्वस्वबुद्धयनुसारतो विरुद्धा भिधायित्वमेव। यद्यपि स्मार्ता: पण्डिता: पूर्वोक्तासु पञ्चस्वपि देवतासु भेदबुद्धिं न कुर्वति तथापि तन्मतमपि एतन्मतविरोध्येव। वैष्णवस्य त्विदं मतम्-"न हि विष्णुतुल्यमस्ति देवतान्तरम्। इतरे सर्वेऽपि देवा विष्णुभक्ता एव। विष्णोः श्रीरामकृष्णनारायणादीनि नामानि यस्त्वितरदेवतानामभिः समतया जानाति, स नामापराधी स्यात्। रामकृष्णादिनामोच्चारणफलञ्च नाम्नोति "इति। एवं शिवमतेऽपि" नैवास्ति शिवतुल्यं देवतान्तरम्। शिवनामोच्चारणफलं विष्वा- दिनामोच्चारणेन नैव लभ्यते इति। इत्थं सर्वमतेष्वपि स्वस्वोपास्यदेवतातुल्यं नास्ति देवतान्तरम्। स्मार्ते तु मते सर्वेडपि देवाः समाः। तस्मात स्मार्त- मपि मत पूर्वोक्तपञ्चमतविरुद्धमेव।

(५१७) षटच्छास्त्राणां परस्परविरोधः । 1. साङच, 2. पातञ्जल, 3. न्याय, 4. वैशेषिक, 5. पूर्वमी- मांसा, 6. उत्तरमीमांसारूपाणि षट्च्छास्त्राण्यपि परस्परविरुद्धान्येव। यतः-

१. योगिनैयायिकहिरण्यगर्भीय विराङपासकप्रजाकामादिमताभिमानिनाम्। २. सन्निन्दाऽसति नामवैभवकथा श्रीशेशयोर्भेदधी- रश्रद्धा श्रुतिशास्त्रदेशिकगिरां नाम्न्यर्थवादभ्रमः । नामास्तीति निषिद्धव्ृत्तिविहितत्यागौ च धर्मान्तरैः साम्यं, नामनि शङ्करस्य च हरेर्नािापराधा दश॥। इत्युक्तदशापराधेषु एकोऽपि यः कश्चिदपराधो यस्यास्ति स नामापराधी। एवं दशा- पराधहीन एकोऽषि दुर्लभः। दशापराधान् विनेव यदि नाम कश्चिन्नामसक्कीर्तनं कुर्यात् स कोटियज्ञफलं लभेत।।

सप्मस्तरङ्ग: ३६५

१. साङ्यमते ईश्वरो नाभ्युपगम्यते। समाध्यात्मकयोगापेक्षां विनैव केवलप्रकृतिपुरुष विवेकादेव मोक्षो भवतीत्यभ्युपगम्यते। २. पातञ्जले मते ईश्वरोऽभ्युपगम्यते। मोक्षश्र समाघिना। तस्मात्

३-४. न्यायमते चैत्वारि प्रमाणानि। वैशेषिकमते द्वे प्रमाणे । इत्यन्योन्यं विरोधः । एवमन्येऽपि विरोधा वर्तन्ते। जिज्ञासूनां अनपेक्षितत्वात् तेऽत्र न लिख्यंते। ५. पूर्वमीमांसकमते ईश्वरः मोक्षरूपं नित्यसुखञ्च नाभ्युपगम्यते। किन्तु कर्मजन्यं विषयसुखमेव पुरुषार्थः इत्युच्यते। ६. उत्तरमीमांसायां तु ईश्वरो मोक्षश्चाङ्गीक्रियते। विषयसुख न पुरुषार्थः। उत्तरमीमांसाभिमतं मतमेवास्मिन्ग्रम्थे स्फुटतरमुक्तम्। एवं सर्वमपि शास्त्रं अनेन विरुध्यते। शास्त्रान्तरेषु भेदवादो निरूप्यते। अस्मिस्तु शास्त्रे भेदखण्डनपूर्वकमभेद एव प्रतिपाद्यते। इत्थ सकलमपि शास्त्रं परस्पर- विरुद्धमेव। (५१८) तर्कदष्टेः पितृदर्शनम्। ईदृशविरुद्धवादश्रवणेन राज्ञः इतोऽप्यपूर्व: संशयः समजनि। सर्वेऽपि हिं युक्तिप्रमाणोपेतमेव कथयन्ती'ति। "एवं वदतां" कस्य मतं प्रामाणिकं यथार्थभूत चेति। एतादृशसंशयशोकदुःखादयाविष्टस्य राज्ञो मनस्युपास्य- दैवमिदमेवेति निश्चयो नाभूत्। एतत्संशयनिवतेकः को वास्ति इति चिन्ता- कुलो जातः। अस्मिन्नवसरे तर्कदष्टियदच्छया पितृदर्शनाय तदन्तिकमाजगाम। तावुभावपि परस्परमालिलिङ्गतुः । तर्कदृष्टिः पुत्रः पितरं यथाविधि प्रणनाम । पितापि पुत्रायाशिषः कृत्वाऽडसनमदात्।

१. निरीश्वरसाङ्गयमते। तट्टीका (३४२) आवर्ते 2. प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, शब्दः, उपमानम्। तद्विवरणम् (१६६) आवर्ते। ३. प्रत्यक्षम्, अनुमानम् (१६१ आवर्ते)। ४. कस्याश्चिद्वृद्धस्त्रियो गृहद्वारि कश्चन माजारो मृतोऽभूत्। सा तं ग्रामाद्वहिर्नि :- सार्य यावत्प्रत्यागता तावतप्राग्व्वारि रुग्णः कश्षिदुष्टो मृतोऽमृत। यथास्याश्चिन्तायाश्चिन्ता- न्तरं महदुदभूत् तथा शुभसन्तेरप्युास्यदेवताविषयकाज्ञाननिव्रत्तये पण्डितानपृष्टवतः संशयान्तरमेव नवमभूत्। तन्निवृत्यर्थ तस्य महती चिन्ताप्यभवत्।

३६६ संस्कृतविचारसागरे

५१९. तर्कदृष्टिकृतः पित्रुपदेशः। कारणस्वरूपमुपास्यम्-न कार्यस्वरूपम् । पितुश्चिन्ताक्रान्ततां दृष्टा तात? भवच्चित्तस्य कुतो व्याकुलता इति तर्कदृष्टिः पितरं पप्रच्छ। शुभसन्ततिः स्वपुत्रोक्तं श्रत्वा स्वचिन्ताकारणीभूत विशिष्ट वृत्तान्त- मकथयत्। किमेकमुपास्यं दैवतमिति पप्रच्छ च। तर्कदृष्टिः पितृवचन श्रत्वा तस्य शुभोदयाथेमाह। कारणस्वरूपमेवो- पास्यं न कार्यस्वरूपम्। कारणस्वरूपस्य नामान्यनन्तानि। अयमेव च वेदस्य मुख्यः सिद्धान्तः ! इतिहासपुराण दिष्वप्ययमेव सिद्धान्तो भगवता वेदव्यासेन निरूपितो नान्यः । पण्डितास्त्वममभिप्रायमजानंतः परस्परं मतान्तरं खण्ड- यन्ति। श्रीनीलकण्ठपण्डितेनापि भारतव्याख्यानारम्भे प्रसङ्गादयमर्थो निरूपितः । तत्रैवोत्तमः श्रुतिसिद्धान्तोऽपि यथावन्निरूपितः ॥ ५२०. पुराणेषु श्रूयमाणयोसतुतिनिन्दयोव्यासाभिप्रायः । ननु सर्वपुराणकर्ता श्रीवेदव्यास एक एव। स हि स्कन्दपुराणे शिवस्य स्वातन्त्र्यादीश्वरधर्माः सन्तीति प्रतिपादयामास। देवतान्तराणाश्च शिवकृपयैव सर्वविभृत्यतिशयो जायत इति च। तथा तेनैव विष्णुपुगणे पाझमपुराणादौ च विष्णोरीश्वरत्वमुक्तम्। इत्थमेव पुराणेषु उपपुगणेषु च शिवविष्णुभिन्नगणेशादिदेवानामपीश्वरत्वं प्रतिपादयते। तदेवं व्यासवचसां परस्परविरोध उपलभ्यते। इति। अत्राभिधीयते-सर्वेऽपीश्वरा एव। यत्र यस्य देवस्योपास्यत्वप्रतिपादन- तात्पर्येण तदितरदेवतानिन्दा श्रूयते तत्र तन्निन्दायाः तदुपासनपरित्यागे न तात्पर्यम। किन्तु प्रकरणिस्तुत्या तदुपासनायामेव। यथा विष्णुपुराणेपु शिवादिदेवतानिन्दा विष्णुस्तुतिद्वारा तदुपासनाप्रवृत्तावेव हेतुः । एवं शिव- पुराणादिषु कृता विष्ण्वादिनिन्दापि शिवस्तुतिद्वारा तदुपासनाप्रवृत्तावेव हेतुः । नेतरोपासनापरित्यागे। एकत्र कृता देवतान्तरनिन्दा तद्देवतानतरोपासनापरि- त्यागार्था यदि स्यात् तदा सर्वदेवतोपासनापरित्यागप्रसङ्ग एव स्यात्। तस्मा- दन्यदेवतानिन्दाऽन्यस्य कस्यचिदुपास्यस्य स्तुतये। न तु तदुपासनापरित्यागाय॥

१. सर्वशब्देन विष्णुशिवगणेशदेवीसूर्यादयो गृह्यन्ते।

सपमस्तरङ्ग: २६७

अत्र दृष्टान्त :- वेदेऽगनिहोत्रस्य द्वौ कालावुक्तौ। एकः सूर्योदया- त्प्राक्। द्वितीय उदयादनन्तरः । "उदिते जुहोत्यनुदिते जुहोती"ति। तत्रानुदितहोम प्रसङ्गे उदितहोमो निन्दचते। उदितहोमप्रसङ्गे चानु- दितहोमः। तत्र यदि निन्दाया अभिहोत्रान्तरपरित्यागे तात्पर्यम् स्यात्, तर्हि कालदूयेऽप्यगनिहोत्रपरित्यागप्रसङ्ग एव। न हि नित्यस्य कर्मणः परित्यागः सम्भवति। तस्मादुदितहोमस्तुतयेऽनुदितहोमनिन्दा। अनुदितहोमस्तुतये चोदितहोमनिन्दा क्रियते। एवमेवैकदेवतोपासनाप्रसङ्गे देवतान्तर निन्दाया- स्तात्पर्य प्रकृतोपास्यदेवतास्तुतावेव। न देवतान्तरनिन्दायाम्। (५२१) पश्चदेवतोपासनायाः फलमेकमेव (ब्रह्मलोकः)- शुकककृप्णयजुःशाखाभेदेन केचनानुदितहोंमं कुर्वन्ति। केचनोदित- होमञ्च। उभयेषाश्च फलं समानमेव। तथा इच्छाभेदवशात् पश्चस्वपि देवतासु यस्या: कस्याश्चिदुपासनायां क्रियमाणायां पञ्चभिरप्युपासनाभिन्रेह्मलोक एव प्राप्यते। तत्रत्यभोगानुभवानन्तरं विदेहमोक्षः सिद्धयति। यद्यपि विष्णवादिदेवतोपासनया वैकुण्ठादिलोक एव प्राप्यते इति पुराणेषूच्यते, न तु ब्रह्मलोकः। तथापि विदेहमुक्तयधिकारित्वादुत्तमोपासका देवयानमार्गेण ब्रह्मलोकमेब गच्छन्ति। एक एव ब्रह्मलोको विष्णूपासकस्य वैकुण्ठरूपेण भाति। तत्रत्याः सर्वेऽपि चतुर्भुजा एव लक्ष्यन्ते। स्वयमपि चतुर्भुजो भवति। शिवोपासकस्य शिवलोकत्वेन भाति। तत्रत्याः सर्वे त्रिणेत्रधारिणः प्रतीयन्ते। स्वयमुपासकोऽपि तथव भवति। एवमेव सर्वेषामपि तत्तदुपासकानामेक एव ब्रह्मलोकस्तत्तदुपास्यलोकात्मना प्रतीयते। अत्रायं नियम :- देवैयानमार्ग विना मार्गान्तरेण गन्ता पुनः पुनः संसारमेव गच्छति। ब्रह्मलोकगमनमार्गस्तु देवयानाख्य एक एव। तस्माद्वि-

१. देवयान-पितृयाण-जायस्वम्रियस्वेति त्रिविधाः संसारमर्गिा । (1) सूर्यमण्डलं भित्वा ब्रह्मलोकगमनमार्गो देवयानः पन्थाः अर्चिरादिमार्ग इति चोच्यते। (2) चन्द्रमण्डलं भित्वा इन्द्रलोकगमनमार्ग: पितृयाणमार्गः, धूमादिमार्ग इति चोच्यते। (3) पुनःपुनर्जननमरणादिप्रवाहकारणी भूतो मृत्युलो कगमनमार्गो जायस्वत्रियस्वेति तृतीयः कष्टो मार्गः । तुरीयो मोक्षमार्गस्तु ब्रह्मज्ञानात्मक एव।

३६८ संस्कृतविचारसागरे देहमुक्तियोग्या उपासकाः सर्वेऽपि ब्रह्मलोकं गच्छन्ति। तादृशे ब्रह्मलोके उपासकेच्छानुसारेण सकलसामग्रीविशिष्टतत्तल्लोकात्मना प्रतीयमानत्वरूपो- डद्भुतो महिमा वतते। एवं पञ्चदेवतोपासनायाः फलमेकमेव। (५२२) एकस्मिन्रेव परमात्मनि नानानामरूपप्रतीति- सम्भावना । ननु पञ्चानामपि देवानां नामरूपादयो विभिन्नाः कथ्यन्ते। ईश्वम्त्वेक एव। कर्थन्विदमेकस्यैव नानानामरूपवत्वादि सम्भवेत् इति चेत्। अत्राभिधीयते। परमार्थतो न किश्चिदपि नामरूपादिकं परमात्मनि युज्यते। अथापि मन्दबुद्धीनामुपासनार्थ नामरूपरहिते एव परमात्मनि नामरूपादिकं काल्पनिकमेवोपेयते। तस्मात् एकस्मिन्नेव परमात्मनि मायाकल्पित नाम- रूपादिकं नानाविध सम्भवत्येव। इत्थं हि सर्वपुराणवाक्यानां विरोधोऽपि निवतते।

(५२३) सर्वेषामपि पुराणानां कार्यकारणब्रह्मोपासनाबोधनक्रम- वशाद्ेयोपादेयविषय कत्वतात्पर्यनिरुपणम्। पुराणवाक्यानां परस्परविरूद्धाभिघायकत्वशक्काया सुख्यं समाधानम्- शिवविष्णुगणेशदेवीसूर्यादिकं नाम प्रत्येकं कारणब्रह्मबोधकम्। कार्यब्रह्मणा- मपि समानमेवैतन्नामजातम्। मायाविशिष्टं चैतन्यं कारणं ब्रम्मेति कथयन्ति। कार्यभूतं हिरण्यगर्भमपि ब्रह्मेति वदन्ति। इत्थ कारणं ब्रह्म, कार्य ब्रह्म चेत्यु- भयविधमपि ब्रह्म विष्णुशिवादयः शब्दा बोधयन्ति। तथवैंतेषां पञ्चानामपि देवानां नारायणनीलकण्ठविञ्नेशशक्तिभान्वित्यादीन्यप्यनन्तानि पर्यायपदानि विद्यन्ते। तान्यपि कारणकार्यात्मकमुभयरूपमपि ब्रह्म बोधयंति। क्वचित्कारणं ब्रह्म क्वचिच्च कार्य ब्रह्म प्रसङ्गानुसारेण बोधयंति। यथा सैन्धवशब्दोऽशवलव- णोभयबोधकोऽपि, भोजनप्रकरणे लवणम्, गमनप्रकरणेऽश्वश्व बोधयत्येवम्। (५२४) वैष्णवादिग्रन्थस्थ विष्ण्वादिस्तुतिशिवादिनिन्दावचननां व्यासाभिप्रायस्त्वयमेव। कारणं ब्रह्मोपास्यम्। कार्य तु ब्रह्म नोपास्यमिति। १. तत्र वैष्णवेषु पुराणेषु विष्णुनारायणादिशब्दाः कारणं ब्रह्म बोघ- यन्ति। शिवगणेशशक्तिसूर्यादिशब्दास्तु तत्रत्याः कार्यमेव ब्रह्मापकृष्टम्। एवमन्यत्रापि।

सपमस्तरङ्ग: ३६९

(२) स्कन्दपुराणादिशेवग्रन्थेषु-शिवमहेशादिशब्दा: कारणं ब्रह्म बोधयन्ति। विष्णुगणेशदेवीसूर्यादिशब्दास्तु कार्य ब्रह्म। (३) गणेशपुराणेऽपि-गणेशपदं कारणस्य ब्रह्मणः, विष्णुशिवादि- पदानि कार्येस्य ब्रह्मणश्च वाचकानि। (४) काली (देवी) पुराणे-कलीदेव्यादिशब्दा: कारणं ब्रह्म, विष्णु शिवसूर्यादिशब्दाः कार्ये ब्रह्म च बोधयन्ति । (५) सौरपुराणे च-भानुसूर्यादयः शब्दाः कारणस्य ब्रह्मण शिवादिशब्दाः कार्यस्य ब्रह्मणश्च बोघकाः। तस्मात्सवंत्र कारणस्तुतिः कार्यनिन्दा चोपपन्नैव । एवं निखिलेषु पुराणेषु कायेकारणसंज्ञारूपाणां सङ्केतानामेव भेदः। न तु हेयोपादेयरूपे विवक्षितेऽर्थे। सर्वपुराणेषु कारणव्रह्मोपासना उपादेया। कार्यब्रह्मोपासना च हेया। तस्मात् सर्वपुराणानामपि एक कारणमेव ब्रह्मोपास्य- मित्यत्रैव तात्पर्यम्। न तेषां स्वार्थे विरोधः । (५२५) सूर्ति प्रतिपादनाभिप्रायः (५१५-५१६) यद्यपि चतुर्भुजत्रिनेत्रसतुण्डाष्टभुजादिमूरतयो मायापरिणामाः चैतन्य- विवर्ताश्चेति कार्यात्मका एव। तासासुपासना च विहिता। तथापि, तादृश- चतुर्भुजादिमूर्तीनां यत्कारणात्मकं मायाविशिष्टं चैतन्यं तद्विचारे क्रियमाणे न कोडपि भेदः सिध्यति। तस्मात् तत्तन्मूर्तीनां कार्यात्मकमाकारं बाघित्वा कारणस्वरूपमेवोपास्यंमित्यत्रैव सर्वग्रन्थानां तात्पर्यम्। आकारः कार्यत्वात् तुच्छः। कारणं सत्यम्। यस्य तु मन्दा प्रज्ञाSडकार एव स्थिरा भवति, स शास्त्रोक्ता कारोपासनामेव कुर्यात्। ततः प्रज्ञा निश्चलीभूय कारणव्रह्मोपासनायां स्थिरीभवति।

(५२६) कारणब्रह्मोपासना :- कारणब्रह्मोपासनाप्रकारस्त्वयमेव। ब्रह्म जगत्काणं संत्यकामत्वसत्य- सङ्कल्पत्व सर्वज्ञत्वस्वतनत्रत्व सवप्रेर कत्वसर्वान्तर्यामि त्वकृपालुत्वेश्वर त्वा दिधर्मवि- शिष्टत्वेन ध्यायीत। न हि मूर्तिध्यानेऽस्ति शास्त्रस्य तात्पर्यम्। शास्त्रेष्वने- कमूर्तिप्रतिपादनं च नोपासनार्थमेव। किन्तु, कारणब्रह्मोपलक्षणार्थमेव। यद्वस्तु यस्यैकदेशैककालगतत्वेन कदाचिद्धयावर्तकं तत् तस्य व्यावर्तकत्वेनोपलक्षण- 47

३७० संस्कृतविचारसागरे मित्युच्यते। "काकवहेवदत्तगृहमि" त्यस्मिन्नुदाहरणे काको देवदत्तगृहस्य उपलक्षकं भवति। यतः, गृहैकदेशे काक: कदाचिदेवोपविष्टो भवति, न सर्वदा। गृहान्तरादेवदत्तगृहस्य व्यावर्तकश्च भवति। एवं जगतः कारणे ब्रह्मणि तदेक- देशे कदाचिदेव मूर्तिर्भवति चतुर्भुजत्वादिरूपा। तस्माद्वयार्वर्तकत्वादुपलक्षका भवति। उपलक्षणस्य चेदं प्रयोजनम्। यत् विशेषवस्तुस्वरूपज्ञानोत्पत्तिरेव। यथा काकेन देवदत्तगृहज्ञानमेव जायते। नास्ति च प्रयोजनान्तरम्। तथा चतुर्भुजत्वादितत्तदाकारविशेष निराकारकारणब्रह्मज्ञानमेवोपा सनार्थमूर्ति- कथने प्रयोजनम् नान्यत् । (५२७) शास्त्रतात्पर्यानभिज्ञतया मूर्त्याकारेप्वाग्रहवतां शैवा- दीनां दुःखानुभव :- मन्दप्रज्ञास्तु शास्त्राभिप्रायानभिज्ञतया स्वस्वाभिलषितशिवविष्वाद्या- कारविशेषेष्वेवाग्रहं कुर्वन्ति। स्यालसारमेयन्यायेन परम्पर कलहायन्ते च। भार्यासहोदरस्य स्याल इति नाम। शुनः (कुक्कुरस्य) सारमेय इति नाम। दृष्टान्तस्य न्याय इति नाम। कस्यचित् स्यालकस्य नाम उत्पालक इति। तत्स्यालशत्रोश्च नाम धावक इति। तथा तद्गृहस्थस्य कस्यचित शुनश्र धावक इत्येव नाम। समीपगृहस्थस्य शुनश्च नाम उत्पालक इति। तत्र तत्पुरुषस्य भार्याया: स्वभर्तृगृहप्रवेशोऽयं प्रथमः । तदा द्वावपि श्वानावन्योन्यं सदा कलहं कुर्वाते। तत्र स्त्रियो भर्तृश्वश्व्रादय उत्पालकं निन्दित्वा स्वकीयं घावकं बह्ममन्यन्त। तदा तस्यास्त्रियो मत्सहोदरमेते निन्दित्वा तद्विरोधिनं स्तुवन्तीत्ययं अ्रमोऽमूत्। तेन दूषितान्तःकरणा स्वभर्तरि स्वक्लेशं विज्ञापयामास। यथात्र वत्क्रभिप्रायानभिज्ञा समानाभिधानभ्रान्त्या स्त्री दुःखमन्वभूत्। तथैव वैष्णवादिग्रन्थेषु शिवादिनामभि: कार्य ब्रह्मैव निन्दयत इत्यभिप्रायानभिज्ञतया शैवादयो वृथा दुःखायन्ते। तथा वैष्णवा अपि शैवादिग्रन्थेषु विष्ण्वादिनामभिः कार्य ब्रह्मैव निन्दचत इत्यजानन्तो दुःखमनुभवन्ति। (५२८) शुभसन्ततेः प्रश्नः। उत्तरमीमांसायाः प्रामाण्यम्, तदितरशास्त्राणामप्रामाण्यक्च- शुभसन्ततिः स्वपुत्रोक्तं वचः श्रुत्वा, पुराणानां परस्परविरोधशङ्कायाः समाधानं च लब्ध्वा, सुख्यभूत। परंतु षट्च्छास्त्राणां परस्परविरोधाशक्कानि-

१. स्याल := देवरः । सारमेय := क्वा।

सस्मस्तरङ्ग: ३७१

वृत्यभावाद्विशेषतः सुखी नाभूत। अतो यच्छास्त्रविज्ञानेन परमार्थसत्यमवबुद्धघेत, किन्तच्छास्त्रं सत्यभूतमिति पुनः पुत्रं पपच्छ। (५२९) तर्कदृष्टयुत्तरम् -- तर्कदृष्टिः स्वपितृवचनं श्रुत्वा परमप्रमाणभूत वचोऽब्रवीत। उत्तर- मीमांसोपदेश एव न वेदविरुद्धः । इतराणि तु पञ्चापि शास्त्राणि वेदविरुद्ध- त्वादशुद्धान्यप्रामाणिकानि इति। तत्रापि वेदाविरुद्धानंशान् वेदानुसारित्वात केचन मन्दाधिकारिणोऽनुतिष्ठन्ति। यदयपि- (१) साङ्ड्यशास्त्रकर्ता कपिलः । (२) पातञ्जलस्य कर्ता पतञ्जलिः शेषावतारभूतः । (३) न्यायशास्त्रकर्ता गौतमः । ' (४) वैशेषिकशास्त्रकर्ता कणादः । (५) पूर्वमीमांसाकर्ता जैमिनि: । (६) उत्तरमीमांसाकर्ता व्यासः । एतेषां माहात्म्यं च सुप्रसिद्ध सर्वेषाम्। तस्मादेतेषां वचनरूपं शाखरं सर्वमपि सममेव प्रमाणं स्यात्। तथापि सर्ववाक्येभ्योSपि वेदवाक्यमेव प्रबलं प्रमाणं भवति। वेदस्य हि कर्ता सर्वेश्वरः। नैव तत्र भ्रमसंशयप्रमादविप्रलि- प्सादयः सन्ति दोषाः। तदितरशास्त्रकर्तारस्तु जीवा एव। एतेषां भ्रमादयो दोषा: सम्भवेयुरेव । यद्यपि शास्त्रकाराः सर्वे सर्वज्ञाः कथ्यन्ते। तथापि तेषां सर्वज्ञताया योगमा- हात्म्यजन्यत्वाद युञ्जानयोगिनस्ते भवन्ति। ईश्वरसर्वज्ञतायाः स्वभासिद्धत्वादी- श्वरो युक्तयोगी। ध्यानेन पदार्थज्ञानं यस्य जायते स युज्जानो योगीत्युच्यते। यस्य पुनः सर्वदा एकरसतया सर्वपदार्थगोचरापरोक्षप्रतीतिर्जायते स युक्तो योगी- त्युच्यते। तत्र युक्तयोगिकृतवेद एव प्रबलं प्रमाणम्। युञ्जानयोगिकृतं शास्त्रान्तरजात सर्वमपि दुर्बलमेव। (५३०) अतो वेदानुसारि शास्त्रमेव प्रमाणम्। वेदविरुद्धमप्रमाण- मेव। पञ्चापि शास्त्राणि अप्रमाणानि। वेदविरुद्धत्वात्। वेदविरोघित्वं तेषां विस्पष्टं निरूपितम्। उत्तरमीमांसा तु न कस्मिश्चिदप्यंशे वेदविरुद्धा भवति। अत एव सा सवेथा प्रमाणम्। शास्त्रान्तराण्यपि क्कचिदंशे वेदानुसारितां तत्र दष्टा मन्दधियः केचन विश्वसन्ति। तथापि वेदविरुद्धांशबाहुल्याव

३७२ संस्कृतविचारसागरे सुतरां तानि परित्याज्यान्येव। क्वचिदंशे विरोधेऽपि क्वचिदशे वेदानुसारित्वात् तान्यपि अङ्गीकार्याण्येवेति चेत्। तर्हि जैनमपि शास्त्रम् "अहिंसा परमो धर्म:" इत्यहिंसांशे "न हिंस्यात् सर्बा भूतानी"ति वेदानुसरित्वादङ्गीकार्य स्यात्। जैनशास्त्रन्तु वेदबाह्यत्वेन हेयमेव। यद्यपि सुगत ईश्वरावतारः बुद्ध इति चोच्यते। तदूचनमपि वेदवत् प्रमाणीकर्तव्यमेव। तथापि स विप्रलिप्सा निमित्तमेवावततार। तम्मात् तद्वचनं सर्वथाप्यप्रमाणमेव। वंचनेच्छा विप्रलिप्सा। अत एव सर्वांशेऽपि वेदानु- सारित्वादुत्तरमीमांसैव सर्वथा मुमुक्षुभिरुपादेया। उत्तरमीमांसा हि सूत्रात्मना श्रीवेदव्यासेनाकारि। तद्वयाख्यानानि च नानारूपाणि अनेक्कृतानि सन्ति। तथापि भगवत्पूज्यचरणश्रीशङ्कराचार्यकृतं भाष्यात्मकं न्याख्यानमेव वेदानुसारि वर्तते। नेतराणि। पञ्चमतरङ्गे चैतदुक्तम्। तस्माच्छास्त्रान्तराणि सर्वाण्यपि पञ्च अप्रमाणान्येव। (५३१) शास्त्रान्तराण्यप्रमाणानीत्यतो हेयानि, तत्र दृष्टान्तो, हेतुश्र कथ्यते (५२१-५२२) अस्मिस्तरङ्गे पूर्व शास्त्राणां सर्वेषां मोक्षोपयोगिता तर्कदृष्टिसारत्राहि- विवेकवशादमिहिता। यथा कश्चिच्छत्रुरसिना रुग्णं कञ्िदच्छिनत्। तदा बही रुधिरागमनाद्दैवगत्या तद्रोगनिवृत्तिरभृत्। तत्र सारग्राही पुरुषः स्वशत्रुं हन्तारमसिपाणिनमपि उपकारकत्वेनैव मन्यते। तथा शास्त्रान्तरेणापि येन केनापि प्रकारेणान्तःकरणशुद्धिनैश्चल्योत्पत्तिवशात् संसाराद्विनिवृत्तस्य पुरुषस्य वेदानुसारिनिश्चयकरणान्मोक्षो जायेतेति नैवात्राग्रहः सर्वथापि कर्तु शक्यते। अन्घगोलाङ्गूलन्यायेनानर्थप्राप्तिप्रसङ्गात्। तस्माद्विहाय शास्त्रान्तराण्यपि सकलानि शुद्धाद्वैतव्याख्यानरीत्या शारीरकोत्तरमीमांसैव ग्राह्या। (५३२) अन्धगोलाङ्गूलन्याय :- कस्यचिद्धनिकस्य पुत्रं सर्वाभरणभूषितं चोरा वनमानीयाभरणान्यपि सर्वाण्यपह्ृत्य तन्नेत्रे बद्धा विजने विसृज्य जग्मुः। तदा तत्र रुदन्तं तं बालं निर्दय: कश्चिदतिवश्चकोऽतिबलिष्ठमुन्मतं कश्चिद्वलीवर्द लाङ्गूले तद्धस्तेन ग्राहयित्वा मा त्यजास्य लाङ्गूलम्। शीघ्रं स्वग्राममनेन प्राम्नोषीत्यवोचत्। स च दुःखी बालस्तद्वचनं विश्वस्य तदुक्तमनुष्ठाय ततोऽपि महत् दुःखमनुभूय विनषेऽभूत। तद्वद्विषयरूपाश्चोरा विवेकाख्यं नेत्रं पिधाय संसारवने मुमुक्षुं

सप्तसस्तरङ्ग: ३७३

सन्त्यजन्ति: तदा भेदवादी मतान्तरस्थो निर्दयवञ्चकोऽन्यशास्त्रसिद्धान्ते तस्य विश्वासं जनयित्वा, "अस्मदुपदेश एवं तव परमसुखप्राप्तिहेतुः मात्य- जैनम्," इति उपदिशति। मन्दतमो ह्यघिकारी तद्वाक्यमेव विश्वस्य तदुक्त- माचरन् परमपुरुषाथेसुखरहितो जननमरणरूपं महद्दुःखमनुभवेत। अतः शास्त्रान्तराणि मुमुक्षुणा म्लेच्छशास्त्रवद्दूरतस्त्याज्यान्येव। (५३३) राजो मरणानन्तरं ब्रह्मलोक्प्रासतिः । इत्थं शुभसन्ततिर्नाम राजा तर्कदृष्टे: स्वपुत्रस्य वचनं श्रुत्वा सवेसंशयान् समस्तमनःशोकांश्च सन्त्यज्य पूर्णानन्दमवाप। कारणब्रह्मोपासनायां बहुशश्चि- तलयं चकार। तर्कदृष्टिमेव स्वगुरुत्वेन भावयित्वा विशिष्टं राज्यं तस्मा अदात्। पुत्रोऽपि तर्कदृष्टिरुत्तमोपदेशकर्तृत्वाद्गुरुपदवीं मेजे। तदेतत् सरवें ब्रह्मविद्याया माहात्म्यमेव । (५३४) शुभसन्ततिमरणम्- कतिपयदिवसानन्तरं राजा प्राणान् सब्जहौ। सनकादिमुनिगणप्राप्यं ब्रह्मलोकं च जगाम। न दि राज्ञो मरणे देशकालादिनियमोक्तिरस्ति। अस्यायमभिग्रायः-उपासकमरणविषये न देशकालादिव्यपेक्षास्ति। अहनि वा रात्रौ वा दक्षिणायने वा उत्तरायणे वा शुद्धे वाप्यशुद्धे देशे मृतोऽप्युपा- सनाबलात् स सर्वथापि देवयानेन पथा ब्रह्मलोकमेव गच्छति। अदृष्टिप्रसङ्गे पूर्व देशकालादयपेक्षा स्यादिति यदुक्तम् तदयोगसहितोपासकविषयम्। केवलेश्वरैकशरणतां गतस्योपासकस्य नैवास्ति देशकालाद्यपेक्षा। प्रतिपादि- तश्चायमर्थः सूत्रभाष्यकारादिभिः । (५३५) तर्कदृष्टेर्देहपातः । परमात्मैक्यम्- तदा तर्कदृष्टिर्द्टढतरद्वैततुच्छतानिश्चयः सन् राज्यकार्यमखिलमपि सवधानमना एवाकरोत्। न क्वश्चिदपि सक्तोऽमूत्। सदा ब्रह्मण्येव तस्य निष्ठाऽभूत्। प्रारब्धान्ते च निश्चलं धाम कैवल्यमवाप। आत्मा (कूटस्थ-

१. मेदवादिनो ह्याचार्या: स्वयमपि स्वशास्त्रोक्तपरमेश्वरप्राप्तिरूपमोक्षादयनुभव- शून्या वर्तन्ते। क्रमशोऽप्युक्तोपासनादिरूपमोक्षसाधनरहिताः शिष्यवित्तापहारार्थ शिष्यत्वे नान्यान् वशीकर्तु स्वसमयसम्प्रदायचि ह्वतसाङ्कितिकमन्त्रोपदेश कुर्वन्ति। अस्मदुपदेशेन शास्त्रीयात्सन्मागद्ध्रिष्टानां सतां याबजीवं जन्म निष्फलं किल स्यादिति परितापो न तेषां जायते। एवं दयाविरहिता दश्वका एव भेदवादिनो द्वैतिन; ।

७४ संस्कृतविचारसागरे

साक्षी) परमात्मनाऽभिन्नोऽमूत्। देहश्च भस्मीभृतः। यद्यपि कूटस्थपरमात्मनोः सदाऽमेद एवास्ते। तथापि उपाधिना भिन्न इवाभात्। उपाघिलयाद्वेद- स्तिरोदधे। परमात्मनाडभेद इत्यस्यायमभिप्रायः-विदेहमुक्तौ परमेश्वरेणाभेदः सिद्धयति न तु शुद्धचैतन्येन। अयमर्थः शारीरकभाष्ये चतुर्थाध्याये प्रत्यपादि। तत्रायं प्रसङ्ग :- (१) विदेहमुक्तौ सत्यसङ्कल्पत्वादिप्राप्तिरिति जैमिनिमतम्। (२) औडुलोमिमते सत्यसङ्कल्पत्वादयभावः कथ्यते। (३) सिद्धान्ते तु सत्यसङ्कल्पत्वादीनां भावाभावावुभावप्युक्तौ। तस्यायम भिप्रायः-विदेहमुक्तावीश्वराभेदो जायते। ऐश्वरसत्यसङ्कल्पत्वा- दयो मुक्तपुरुषे जीवान्तरैर्व्यवह्वियन्ते। परमार्थदृष्ट्या तु सोऽपीश्वरः शुद्धचैतन्य- मेव। न तत्रास्ति गुणलेशोऽपि। निर्गुणत्वादेव सत्यसङ्कल्पत्वादयभावस्तत्र । संसारदशायामपि जीवः परमार्थेतो निर्गुणः शुद्धश्र। तथापि संसारदशायाम- विदयया तस्मिन् कर्तृत्वभोक्तृत्वादयनर्थः प्रतीयते। ईश्वरस्य तु न कदाचिद्पि स्वस्मिन् परत्र वा संसारप्रतीतिरस्ति। अत एवेश्वरः सर्वदाऽसङ्गो निर्गुण: शुद्धश्र। तस्मादयोऽमेद ईश्वरेणोच्यते स शुद्धब्रह्म भेद एव। ईश्वराभेदः शुद्धब्रह्माभेदो न स्यादिति यदि मन्येत तर्हीश्वरस्य शुद्धब्रह्मणा त्वेंकात्यं नैव सिद्धेत कदाचिदपि। यतः जीववदीश्वरस्य औपदेशिकं ज्ञानं विदेहमोक्षश्व न कदापि सम्भवेत। सर्वदा ततस्वरूपं न शुद्ध स्यात्। तम्माज्जीवापेक्षया न्यून ईश्वरः । सदा बद्धश्र स्यात्। तम्माद्वक्ष्यमाणरीत्यैव मन्तव्यम्- (१) नास्त्यावरणमीश्वरस्य। अत एव नोपदेशजन्यज्ञानापेक्षा। (२) आवरणाभावान्न भ्रान्तिरप्यस्ति। तस्मान्नित्यसर्वज्ञः नित्यमुक्तश्र। (३) मायातत्कार्यजातञ्च नात्मनि प्रतीयते। अत एव सदाऽसङ्ग:, शुद्धश्र। एवं रीत्या ईश्वरामेद एव शुद्धचैतन्याभेद इत्युच्यते। इत्थं दष्टान्नेनापि ईश्वरेणवाभेदः सिद्धयति। यथा मठे घटनाशे घटाभावदशायां मठाकाशे घटकाशो विलीयते। न तु महाकाशे। तथा विदुषः शरीरमपि ईश्वरकृतब्रह्माण्ड एव विनश्यति। अखिलम पि ब्रह्माण्डमीश्वरशरीरभूतमायाया-

सप्तमस्तनङ्गः ३७५

मन्तर्भवति। विदुषस्त्वात्मा विदेहमोक्षे ब्रह्माण्डान्न बहिर्गच्छति। इत्थमीश्वरा- भेद: सिद्धयति। परन्तु मठाकाशेन यथा घटाकाशस्याभेदः सिद्धूयति। स च मठाकाशो महाकाशात्मनैव वतते। तथात्रापि विदुष ईश्वराभेदः । स चेश्वैरः शुद्ध ब्रह्मैव। तस्माच्छरुद्धब्रह्मपाप्तिरेव भवति। (५३६) भाषान्तरेऽस्य ग्रन्थस्य रचनायां हेतु :- इत्थमनेकवेदान्तसिद्धान्तरत्नगर्भितोऽयं विचारसागराख्यो ग्रन्थो विवेकतः प्रकटीकृतः। कृत्स्मधीतं व्याकरणम्। साङ्गधन्यायादिशास्त्राण्यपि श्रमेण समग्रमवलोकितानि। अशेषा अद्वैतवेदान्तग्रन्थाश्च परिशीलिताः । नानवलोकितोऽस्ति ग्रन्थ एकोडपि। अत्यन्तकठिनः दुरूहः मतान्तरसिद्धान्तो- डप्यतिश्रमेणावगाहितः । चतुरोऽपि वेदानपश्यं समग्रम्। अथापि मयायं विचारसागराख्यो ग्रन्थो भाषायामेवाकारि। न विलज्जे भाषारचनायाम्। परोपकारचिन्तैवात्र हेतुः। व्याकरणज्ञानं विना संस्कृतग्रन्था मन्दबुद्धिमिर्न शक्यन्ते पठितुमपि। भाषाप्रबन्धं त्वनायासेन पठित्वा पामरा अपि परमानन्द- मनुभवेयुरिति ॥ (५३७) मङ्गलाचरणं ग्रन्थसमास्तिश्र- हस्तिनापुरतः पश्चादयोजनाष्टादृशान्विते। अ्रमे तु किहडौल्याख्ये ग्रन्थोऽयं रचितोऽभवत् ॥ विदेहमुक्तिसमये येनाभेद प्रपेदिरे। ब्रह्मनिष्ठास्तथा वेदाः कारणं यत्स्तुवन्ति हि॥ व्यावृत्तनामरूपात्म जगत्यनुगतं तु यत्। वेदान्तवेदयं तल्लक्ष्यमस्तिभाति प्रियात्मकम्।। एकं निरुपमं तत्वं शुद्धाद्वैतं चिदात्मकम्। विषयावगमं ज्ञानं स्वयं विषयवर्जितम्।।

१. अत्रायं रहस्यार्थः-ज्ञानिदृष्टया विदेहमुक्ते: प्रागपि ब्रह्माण्डादिकं जगन्न किश्चिदपि विदयते। किन्तु ब्रह्मैव केवलं वर्तते। तस्माद्विद्वद्दृष्टया शुद्धेन ब्रह्मणैवामेदो विदुषः ।स एव तस्य शुद्धब्रह्मप्राप्तिः । अज्ञदृष्टया तु प्रागिव ब्रह्माण्डादयः प्रतीयन्ते। तस्मात्तद्दृष्टया ज्ञानिन ईश्वरेण (इश्वरदेहभूतब्रह्माण्डेन) अभेदो जायते। सोऽपीश्वरः पर आार्थतः शुद्ध ब्रह्मैव। अनेन ज्ञानिनः शुद्धब्रह्मप्राप्तिरेव भवति। विदेहमुक्तौ ज्ञानिजीवस्य यो ब्रह्मामेदः तस्मिन् आभासादिनानाप्रकारा वेदान्तपक्षा: षष्टे तरहे सङग्रहेण निरूपिताः ।

३७६ संस्कृतविचारसागरे

अखण्डं सच्चिदानन्दं मनोवागाद्यगोचरम्। सर्वेषां प्रत्यगात्मानं परं ब्रह्म भवामि तत् ।। अहमेव परं ब्रह्म मयि सर्व प्रकल्पितम्। इति यत्कृपया बुद्धं सद्गुरुं तं नमाम्यहम्।। ।। ॐ । (५३८) अस्य ग्रन्थस्य संस्कृतभाषया रचनायां हेतु :- "दिव्यां भाषां परित्यज्य ह्यन्यभाषाकृतानि वै। शास्त्राणि ये प्रशृण्वन्ति ते वै निरयगामिनः ॥ १॥ बहुप्रमाणैरित्या दिव चनैर्निन्दितत्वतः । चित्तस्य शुद्धये चैव संस्कारार्थमियं कृतिः ॥ २ ॥ औषधादौ फलाधिकयमनुपानबलात्स्फुटम्। अनेन सर्वशास्त्रार्थसारः सुविदितो भवेत् ॥ ३ ॥ ॥ जीवन्मुक्तिविदेहमुक्तिवर्णनं नाम सप्तमस्तरङ्गः समाप्ः। । प्रन्थश्च समाप्रः ॥

mw

१. भारते शेषथरमे ।