No. 7.]

THE VIZIANAGRAM SANSKRIT SERIES UNDER THE SUPERINTENDENCE OF ARTHUR VENIS M. A. OXON. PRINCIPAL, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.

THE

VIVARAŅAPRAMEYASAMGRAHA

OF

(MÅDHAVÅCHÂRYA)

VIDYÂRANYA

EDITED BY

RÂMASASTRI TAILAŃGA ASSISTANT PROFESSOR, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.

VOL. V.

SANSKRIT TEXT. (ALL RIGHTS RESERVED.) Registered under Act XXV of 1867.

PRINTED, PUBLISHED AND SOLD BY E. J. LAZARUS & Co., BENARES. MAY BE HAD FROM GANESH DAS AND CO., CHOWK, BENARES: . JAYESTHARAM MUKUNDJI AND CO., BOMBAY: OTTO HARRASSOWITZ AND M. SPIRGATIS LEIPZIG: LUZAC AND CO., LONDON.

No. 7.]

THE VIZIANAGRAM SANSKRIT SERIES UNDER THE SUPERINTENDENCE OF ARTHUR VENIS M. A. OXON. PRINCIPAL, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.

THE

VIVARAŅAPRAMEYASAMGRAHA

OF

(MÅDHAVÅCHÂRYA)

VIDYÂRANYA

EDITED BY

RÂMASASTRI TAILAŃGA ASSISTANT PROFESSOR, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.

VOL. V.

SANSKRIT TEXT. (ALL RIGHTS RESERVED.) Registered under Act XXV of 1867.

PRINTED, PUBLISHED AND SOLD BY E. J. LAZARUS & Co., BENARES. MAY BE HAD FROM GANESH DAS AND CO., CHOWK, BENARES: . JAYESTHARAM MUKUNDJI AND CO., BOMBAY: OTTO HARRASSOWITZ AND M. SPIRGATIS LEIPZIG: LUZAC AND CO., LONDON.

श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यपूज्य- पादविद्याररयमुनिप्रणीतः ।

'काशीस्थराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालये साहित्य- शास्त्राध्यापकेन मानवल्ल्यपाख्यतेलङ्ग- रामशास्त्रिया संशोधितः ।

काश्याम्

मेडिकलहाल-नामि यन्त्रालये मुद्रितः । सन् ९८६३ ईस्वी। शुभम् ॥

S 181.48' V 655 V-6

9400 72938 4526

श्रीः ॥ भूमिका।

अथ तावदारभ्यते निखिलवेदान्तार्थप्रकाशनपरः प्राचीनविविधद्- वीदिमतोषमर्दनपरो Sपि प्राञ्जलतया सुबोधो विवरणोक्तविषयायां वैश- द्येन बोधको विवरयप्रमेयसंगरहनामको य्रन्थो मुद्रयित्वा प्रकाशयितुम। अस्य किल प्रयोता पर्वाश्रमे माधवाचार्यनाम्ना माधवामात्यनाम्ना वा प्रसिद्धो विद्यारयमुनिरिति निश्चीयते। तथा हि। पज्चदशीगन्यारम्भे निजगुरो: सङ्डरानन्दस्य 'नमः श्रीशङ्गरानन्दगुरुपादाम्बुजन्मने' इति यथा नतिर्विहिता तथैवाचापि 'श्रीशङ्करानन्दपदं हृदल्ले विभ्राजते तद्य- तयो विरशन्ति' इति मङ्गलाचरयं दृश्यते। किं व वेदभाष्यारम्भे- यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्यो खिलं जगत्। निर्ममे तमहं बन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ इति विद्यातीर्थनतिरुपलभ्यते। एवमच ग्रन्थान्ते- यद्विद्यातीथगुरवे शुम्र्रषाऽन्या न रोचते तस्मात्। अस्त्वेषा भक्तियुता श्रीविद्यातीर्थपादयो: सेवा ॥ इति विद्यातीथीय यन्थसमर्पकमुपलभ्यते। अ्रयं च विद्यातीर्थय-

प्रयाम्य परमात्मानं श्रीविद्यातीर्थरूपिराम। वैयासिकन्यायमाला श्लाके: संगृह्यते स्फुटम ॥ इति वेदान्ताधिकरयमालादौ भारतीतीर्थकृतमङ्गलाचरणात् प्रती- यते। भारतीतीथयतिश्च विद्यारययगुरुरिति स भव्याद भारतीतीर्थयतीन्द्रचतुराननात्। कृपामव्याहतां लब्ध्वा परार्ध्यप्रतिमो Sभघत् । इति ज्ञेमिनीयन्यायमालाविस्तरारम्भे 9 श्लोकदर्शनादवसीयते।

भूमिका। • एवं व विद्यारययगुरुभारतीतीर्थस्तस्य च गुरुर्विद्यातीर्थ इति विद्या- रययस्य परमगुरुर्विद्यालीर्थ इति सिध्यति। प्रथमतो विद्यातीर्थाद् विद्या- मधिगम्य ब्रह्मभयं गते तस्मिन् तच्छष्याद भारतीतीर्थादयं विद्यामधिगत- वान्वेति कल्पने विद्यातीथो ऽस्य साक्षाद्गुरुरपि * सिध्यति। गुरुः परमगु- रुवा भवतु विद्यातीरथो डस्य परमाराध्य आ्सीदित्यन तु न विवादाव- सरः । तथा चेतद्वन्ये य्रन्थान्तरवद् विद्यातीरथादरकरयाद विद्यारयय- कृतत्वमस्य पर्यवस्यति। तथा सर्वदर्शनसंग्रहयन्थान्ते "सर्वदर्शनशिरो- मणिभतं शाङ्कगरदर्शनमन्यच निरुपितमित्यचोपेचित" मिति लेखदर्शनातु पज्चदश्यादियन्यानां शाङ्करदर्शनसारमानत्वादयमेव स य्रन्थ इति प्रतीयते। अत एव च सर्वदर्शनसंग्रह एतद्वन्थरचनोत्तरं निर्मित इत्यपि शक्यते कल्पयितुम । किं चेतद्वन्ये उध्ययनविधेर्नित्यत्वादिविचारे यादृशाकारा: पङ्कय उपलभ्यन्ते तादृश्य एव पराशरमाधवग्रन्थ ऽप्यपलभ्यन्ते। एतदपि ग्रन्थद्वयस्य समानकर्तृकत्वं प्रकट्यति। अपि च काशिकराजकीयसंस्कृत- पाठालयस्थपुस्तकालयपुस्तके प्रतिवर्यकमन्ते 'विद्यारययमुनिविरचिते' इति प्राचीनो लेखा डपि प्रकृतमर्थमुपोद्ठलयति। एवं चेदानीं प्रकृतो यन्थो विद्यारएयमुनिप्रगीत इत्यच विवादास्पदमंशो नृवशिष्यते। अयं च विद्यारययमुनिः पूर्वाश्रमे माधवाचार्यनाम्ना प्रसिद्धिं गत इति तु लोके प्रसिद्धमेव । अस्य च पिता मायणो, जननी श्रीमती, सोद- रभ्रातरी साययाभोगनाथो, सूचं बोधायनं भारद्वाजं गोवं यानुषी च शाखेति 17 श्रीमती जननी यस्य सुकीतिमाययाः पिता। सायणो भोगनाथश्च मनोबुट्धी सहोदरी ।' बोधायनं यस्य सूर्षं शाखा यस्य च याजुषी। भारद्वाजं यस्य गोवं सर्वन्ञः स हि माधवः । इति पराशरमाधवीयारम्भश्लाकाभ्यां निश्चीयते। एवं काव्यमालान्तर्गतप्राचीनलेखमालायां ४४ लेखे विजयभपतिर्धीर- बुक्कनपतिपान: १३३८ शके (1416 A. D.) हम्पणायय चेट्टपेटाख्यं ग्रामं * एवं चास्य विद्यातीर्थां भारतीतीर्थ: शङ्करानन्वश्ध गुरुरिति न काव्यध्यवस्था।

भमिका। ३

प्रददावित्यर्थके विजयभपतेः १३३८ शके स्थित्यवगमात् तत्पितामहस्य वीरबुक्कनृपतेः स्थितिसमयः १३ शकाभ्यन्तरे सिध्यति। अत एव तन्म- न्व्रियो माधवाचार्यस्यापि १३ रकाभ्यन्तरे एव जन्मकाल: सिध्यति* । एवं ताम्रपचे १३१३ प्रजापतिनामसंवत्सरे वैशाखकृष्यपचे अ्रमायां सर्यग्रहणे वेदि- कमार्गप्रवर्तकश्रीमन्माधवाचार्येय कुच्चरसंत्कयामस्य स्वनाम्ना माधवपुरमिति नाम निधाय चतुविशतिसंख्येभ्यो ब्राह्मयोभ्य उदकपूर्वकं दत्तमिति लेखद- शनादषि पूर्वोत्तशकाभ्यन्तरेऽस्य जन्मेति स्थिरीभवति। प्ररयं वीरबुक्कम- हीपतिमन्त्री सन् कियन्तमपि कालं राजाज्चया जयन्तीपुरे राज्यमकरोत्तस्मि- न्रेष च समये गोवानामिकां कोड्डयराजधानीं जित्वा यवननृपैरुन्मलितानां सपनाथादिदेवानां प्रतिष्ठामकरोदित्यादि व जायते। श्रयं च पूर्वाग्रमे राजकार्यधुरन्धरो भत्वा Sनितरसाध्यनानाविधप्रबन्धर चनेर्वेदशास्त्राि प्रति- ष्टाप्य संपाराद्विरत्तस्तुरयंमाश्रमं परिगृह्य विद्यारययनाम्ना प्रसिद्ध: शङ्गरीमठे

श्चेतुं शक्यम। अस्य च कुलनाम सायण इत्यासीदिति श्रीमत्सायणदुग्धाब्धिकोस्सुभेन महोजसा । क्रियते माधवार्येष सर्वदर्शनसंग्रहः ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहारम्भे श्लोकदर्शनाद्, माधवीयधातुवृत्तावादिम- श्लोकेषु- 'अ्रस्ति श्रीसंगमस्मापः पृथ्वीतलपुरन्दरः'। 'तस्य मन्त्रिशिखारत्नमस्ति माययसाययः' इति पितुर्मायरास्कपि सायणत्वेनल्लिखादवगम्यते। अ्रस्य भ्राता सा- यणाधार्यश्च कुलनाम्न्रेव प्रसिद्धिं गत इति 'सायणो भोगनाथश्चे' ति पारा- शरव्याख्यादो दर्शनात्, तेत्तिरीयसंहिताभाष्ये कलिकाताराजधान्याम १८६० ई० वर्षे मुद्रिते पाठभेदेषु 'अदिशन्माधवाचाय वेदार्थस्य प्रकाशने'

• जेमिनीयन्यायमालाविस्तरस्यानन्दाश्रमपुस्तकावलीमुदरितस्य भूमिकायां ४-५ पृष्ठे द्रष्टव्ये। + आनन्वाश्रममुद्रितरद्रभाव्यम्य भूमिकायां ३ पृ. द्रष्टव्यम।

भमिका। 20

इत्य्रेतदुत्तरं 'स ह्याह नृपतं राजन् साययारयो ममानुजः' इत्यादिदर्शनाच् कल्पयते। अत एव केषु चिद् ग्रन्थेषु 'साययमाधवीये' इत्यादिलेखे संग- छछते कुलनाम्ना निर्देशः । यत च "सायगप्चार्यविरचिते माधवीये" इति लेखो दृश्यते तष माधवाज्चया सायणाचार्यविरचिते इत्यर्थेन न कोपि दोष: । प्रसिद्धिश्च कुलनाम्न्ना तद्भ्रातुनीश्चयास्पदम। अरद्यत्वे Sपि केषां चित्कुलनाम्ना देशनाम्ना वा प्रसिद्धेरुपलम्भात। यथा भांडारकर, आापटे, इत्यादिदाचियात्येषु, पाठकजी शुकुलजी इत्यादि गोडेषु, यथा वा हाइट् इत्यादि पाश्चात्येषु। आ्र््रालमधुना प्रसक्तानुप्रसत्या प्रकृतमनुसरामः । तदनेन महानुभावेन प्रशीतो 5यं ग्रन्थ: कीदृश इत्यत यन्थकृन्नामैव निर्योयायालमिति नास्त्यच विशेषवर्यानापेक्षा। अस्य किल सून्थस्य नाम भाष्यटीकाविवरयं तन्निबन्धनसंग्रहः । व्याख्यानव्याख्येयभावक्ेशहानाय रच्यते॥ इति ग्रन्थकर्तृप्रतिज्ञाश्लोकात, तदनुसारेग प्रतिवर्याकमादर्शपुस्तकेषु विवरयप्रमेयसंग्रहे इति लेखदर्शनाच्च विवरणप्रमेयसंग्रह इति प्रतीयते। क्व चित् पुस्तके विवरणोपन्यास इत्यपि दृश्यते तदेतन्रामान्तर स्यदिति शक्य सम्भावयितुम । अस्मिंश्च ग्रन्थे प्रतिपाद्यविषयासामकारादिक्रमेया सचीपचं पृथग वि- स्तरेग निर्मितमस्ति तथापि आपाततस्तज्जिच्वासनामुपकाराय संचेपतस्ते प्रदर्श्यन्ते। तच तावदस्मिन् ग्रन्थे प्रथमसचे चत्वारि वर्यकानि, द्वितीये एकं, तृतीये द्वे, चतुर्थे द्वे, इत्येवं संकलनया नव नर्णकानि। तन्र प्रथमे व- योके-प्रथमतः श्रवसास्य विधित्वं व्यवस्थाप्य ब्रह्मविचारस्य कर्तेव्यत्वेपिपा- दनपुरस्सरमध्यासस्य सतसचितत्वं युक्तिसिद्धत्वं चोपपाद्य भावरुपाज्ञान- स्याध्यासोपादानत्वोक्तिपुरस्सरमज्ञानस्य भावरुपत्वं संसाध्याध्यास लक्ष यित्वा तब मतान्तरामि प्रदर्श्य तांश्च निराकृत्याऽधिष्ठानस्य सदूपतामुक्का डविद्याया अनादित्वं स्थिरीकृत्याऽऽत्मनः स्वप्रकाशानुभवरुपत्वं समुपपा- दयाहङ्कारस्येदमनिदमात्मकत्वं व्यवस्थाप्य ब्रह्मणो निष्परपजत्वंप्रतिष्ठाप्या5

भमिका। ध्यासनिवृत्ते: परम्परया शास्त्रप्रयोजनत्वं प्रदर्श्य वेदान्तविचारशास्त्रस्य ब्रह्म विषयो 5नर्थनिवृत्ति: फलमिति स्थिरीकृत्य विषयप्रयोजनसद्वावाच्छास्ता रम्भ: करणीय इति सनिभेरमुपपादनं प्रसङ्गागता अन्येषि बहवो विषया: प्रतिपादिताः । द्वितीये तु वर्गके पूर्वतन्त्रोक्तान् विषयान् संचेपतः प्रदर्श्य पूर्वतन्त्रे- यागतार्थत्वाद् ब्रह्मविचारस्य कर्तव्यत्वं व्यवस्थाप्य ब्रह्मजिन्ञासासचतात्यर्य- विधिविषये विपुलं विचारं कृत्वा पूर्वतन्त्रस्य धर्ममात्विचारपरत्वमुपपाद्य तेनागतार्थत्वाद् ब्रह्मविचारशास्त्रमारम्भगीयमिति सिद्धान्तः । तृतीयवर्गके हि सचगतपदव्याख्यामुखेन शास्त्रारम्भदृढीकरयाय पदार्थविचार,प्रतिज्ञाय तननिरुपणावसरे उध्ययनविधेरक्षरग्रहयमाचपर्यव- सायित्वमुपनयनस्य नित्यत्वनिरुपगापुरस्सरं तदङ्गस्याध्ययनस्यापि नित्य- त्वमुपपाद्याथशब्दस्यानन्तयार्थकत्वमधिकारिसमर्पकत्वं चाभिधाय सत्यां . विरक्ता सकलाश्रमकमाधिकृताऽनधिकृतसाधारययेन संन्यासं व्यवस्थाप्य ब्रह्मविचाराधिकारियो निरुप्यातःशब्दस्य हेत्वर्थत्वं जिज्ञासाशब्दस्य विचा रलककत्वं चाख्याय संबन्धविषयप्रयोजनसद्रावाद् ब्रह्मविचारशास्त्रमारम्भ- गीयमिति परान् बहून विषयान् गर्भीकृत्योपसंहारः । चतुर्थे Sपि वर्रके पूर्ववर्यकोक्तानां संबन्धविषयफलानामाक्षेपपूर्वकं साधनं प्रतिज्ञाय विचारविषयस्य ब्रह्मय आत्मरूपत्वेन प्रसिद्धिं प्रदर्श्य देहाद्यात्मवादिमतनिरासपुरस्सरमात्मनो जडादिरुपतां निरस्येश्वरस्येवा- त्मरूपत्वमुक्का उ5त्मनो विपरीतरुपेया ज्ञाने प्रत्यवायं दुर्लोकप्राप्रिं चाभि- धाय ब्रह्मज्ञानेन तत्वज्ञाननिष्पत्ता मोचरूपफलस्य सत्वाद् ब्रह्मविचार: कर्तव्य इति राद्वान्तः । अथ पज्जमे वर्णके द्वितीयसचं ब्रह्मलक्षयात्वेनावतार्य सूतगतस्या- स्येत्यर्स्य यत इत्यस्य व पदस्य जगत्कारयपरत्वं यथाक्रममुपन्यस्य ब्रह्मगि प्रपज्जनिरूपितं निमित्तकारणत्वमुपादानकारणत्वं च स्थिरीकृत्य नानावादिमतेन प्रपज्जविभागं निरुप्य स्वमते तस्य नामरूपात्मकत्वमुक्का ब्रह्मयः स्वरूपलवयं तटस्थलचयं चोपन्यस्य तस्य परिणामं निरुष्य माया-

६ भमिका। पदथे निर्दिश्य मायाया मायाविशिष्टब्रह्मय एव वा मतभेदेन प्रपज्जोपादा- नत्वमुक्का स्वभाववादं निराकृत्य सत्यं ज्ञानमित्यादिश्यतीनां ब्रह्मस्वरूप- प्रतिपादकत्वं प्रतिष्ठाप्य विज्ञानस्वभावानन्दस्वरूपरुपतटस्थलक्षण समन्वयो ब्रह्मणीत्युपसंहार: । बष्ठे Sथ वर्गके तृतीयसचे ब्रह्मणः सर्वेत्ञत्वे हेतुरुव्यते इति तद- वतार्य वेदानां पे।रुषेयत्वनिरासेनापोरुषेयत्वं स्वनः प्रामाएयं च व्यवस्थाप्य सर्ववेदोपादानतया ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वसाधनम। सप्मे घ वर्यके 'द्वितीयसचे लक्षयामभिधायानेन सचेय प्रमायं प्रति- सायते इति पक्ान्तरमुपन्यस्य जगज्जन्मादिनिमित्तोपादानकाररास्य ब्रह्मयः शास्त्रकसमधिगम्यत्वं द्वितीयतृतीयसचाभ्यां सिदधमिति सिद्धान्तः। पथाष्टमे वर्के वेदान्तानां ब्रह्मगि न प्रामाययमित्याच्ेपे सूमं चतुर्थमवतार्य वेदान्तानामखाडेकरसब्रह्मप्रतिपादकत्वं संसाध्य वेदिकवा- क्यानां स्वतः प्रामाएयं निरुप्य वेदान्तानां विधिपरत्वं निराकृत्य ब्रह्मएयेव प्रामाययोपपादनम । नवमे किल वर्गके गुरुमतेन वेदान्तानां कार्यशेषतया ब्रह्मप्रतिपा- दकत्वमाशड्य विधेयनियोगयेरशक्निरुपपत्दात्तव्विरस्य जीवब्रह्मणोरक्य- मुपपाद्य भेदाभेदवादिमतमुपमद्ये ज्वानस्य क्रियातो बेलकएयं प्रदर्श्य शरीर- संबन्धस्याविद्याकृतत्वं तत्त्वज्ञाननिवर्त्यत्वं चोपपाद्य विध्यसंभवाद ब्रह्म- रयेव वेदान्तसमन्वयसिद्धान्तः । प्रतिवर्णकं प्रसङ्गायाता अन्ये Sपि विषया: सचीपचात् संस्ेपेणाकलय्य मरन्थाज ज्ातव्या: । सोऽयमुत्तमोत्तमो ग्रन्थ: परमादरणीयो प्यद्यत्वे द्विषायामपि पुस्त कानां दुर्लभतया वज्यतीष पीडयतीव च रसिकजनचेतांसीति सत्सोल- भ्याय तत्प्रकाशने प्रवृत्ति: कथंकारं श्लाध्यतमा न भवेत् प्रकाशकमहाशया- नाम । मुद्रगावसरे घ तत्संशोधनायादिष्टा Sहमवीचीनलिपिलिखितप्रथम वर्षकं प्राचीनमेकं पुस्तकं,* द्वितीयं व काशिकराजकीयसंस्कृतपुस्तकाल-

• एवं च पुस्तकमतिदुर्भं महता परिश्रमेय काशीस्थराजकीयसंस्कृतपुस्तकालयाध्यक्ष- पविडतवन्ध्येश्वरी प्रसाव द्विवेदिसंकलितम । एतदन्ते 'संवत् १५०९ वर्षे आवयासुदि रेर बवेहपीनगरे महारायाधराय श्रोउदिसिंदविनयराज्ये' इति लिखितमस्ति।

भमिका। यस्थं शुद्धप्रायं प्राचीनं मध्ये मध्ये खसिडतमाद्यन्तखशिउतं च, तृतीयं-च प्रथमवर्यकहीनं शुद्धतमं प्राचीनमन्तिमपचविकलं * चेति पुस्तकचयमादशंत्वे नावलम्ब्य निवेश्याधस्तत्तत्पस्तके समुपलब्धान पाठभेदान, गन्थमध्ये म्रन्थान्तरसंवादस्थले तदाकरान प्रायशः समुपलब्धान प्रदश्य टिप्पणीरपेण, महता परिश्रमेय संशोध्य मुद्रयावसरे Sन्तिमपषं मद्भ्रातृचररामहामहो- पाध्याय श्री ६ गङ्गाधरशास्त्रिभ्यः प्रदर्श्य तत्संमत्या सममुद्रयममुं ग्रन्थम। मुद्रयोत्तरमपि पुन्निध्यीय समुपलब्धा अशुद्धीः परिशोध्य समसाधयं शुद्धि धषं, प्रादर्शयं च यन्थोक्तान् विषयान्वर्याक्रमेय पृथङ्गद्रिते सूचीपषे। तदेवं महता S5यासेन सावधानं संशोधिते Sप्यस्मिन् पुस्तके यदि. मदीयमतेरपाठवेन दृगदोषेणावरयोजकादिदोषेय वा क्व चिन्नयनगोचरीभवे- युश्चेत सखलितानि तहिं तानि सृदयं मर्षयित्वा प्राथमिके Sस्मिन् मुद्रगे गुयादृष्टिमेवं पुरोधाय समनुभवन्तु वेदान्तपयोधिसमुदरतं परमानन्दसुधा- धारारसं रसिकवरा इति सप्रश्यमभ्यर्थये बुधवरान् याचे च जगदीश्वरं मदीयं परिश्रमं फलेर्याँहिं विधातुमिति। शुभम । आश्विनसुदि १० यनो काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालायां साहित्य- संवत १६४६। शास्त्राध्यापको मानवल्ल्यपाख्यतेलङ्गरामशास्त्री।

युद्धिपचम।

पृ. प. प्शुद्धम्। शुध्दम्। पृ. प. शशुद्धम्। शुद्धम्। ९२ ब्रह्मत्ता निर्दे- १२८ १८ पर्यवसायत्व पर्यवसायित्व 6 पात ९३२ १७ पयनादे: भ्येनादे: २० द्धो* बुद्धा ९३७ ७.निष्पते: निष्पते: U

२६ ९९ स्थलाठाघच्यन® स्थलादीष्यन- ९३७ २२ त्वदाय. त्वदीय• २७ १६ अ्रन्यथाशुक्ति अ्रन्यथा शुक्तिं १३८ २७ श्रस्मत्पन* श्रस्मत्पन ३0 १९ स्मतेरेन्यो स्मतेरन्यो १४७ २ सामर्था- सामय्या- ३० १२-९३ भेदकननकत्वं भेदजनकर्त्वं १५७ ८ दात्यते दोत्यते 22 १६ स्मति If. स्मतिज्ञा- १५७ ९८ शब्दन • शब्देन ३२ २४ द्वुयो ह्ह- द्वयार्गह्य- ९६० १४ नेमिधि. नेमिति· २४ तद्ज्ञान तज्जान- १६९ १८ विविदषन्तीति विविदिषन्तीति ३८ २२ प्रवृत्ति प्रवृत्ति- मशकयातया ४४ ३ टि.अन्त: करय १६६ १५ मकयतया अन्त:करण- १७० १९ सताहा- मतीह्ा- ५२ २० प्राकारे प्राकार १७४ १४ Sनेतेति इनेनेति g८ t टि. व्यास सू- व्यासस- ९७६ २६ तयर्ववेक: तयोविवेक: ७१ २८ स्वच्छत्वाच् स्वच्छत्वाञ्च ९ सिध्यत् सिध्येत १99 शिर: (Heading)

८0 १५ जयो यत्वाक्ति: * यत्वोक्ति: क्षगो ९८३ १ Sभ्युपेय: अभ्युपेय: ८3 5५ प्रतु :* प्रवृत्त: ९८३ ९८ क़दना * केदना ९६ येवनयोयाग येवनयोयंग ९८४ २४ सात * सति ८६ ३० कारोयादभ्यो• कारीयीदिभ्यो १८६ ३ क्विदिक्रियावदि क्विदिक्रियावदिति ७ सम्बध्यत दति सम्बध्यतद्ति १८७ ३६ श्रात्र शब्द * श्रत्रे शब्द

६c २५ शुक्तिनत्त्वा शुक्तित त्वा· १६५ २० जिज्ञास्य जिज्ञास्ये

१०४ १५ अ्रविद्यादिसाक प्रविद्यादिसाति- १६८ ८ गोचरत्वनाप्रा-

१०६ १७ वस्यत्यन् वस्येत्यत्र माययं गोचरत्वेनाप्रामाययं

१०८ २० विद्ारयितव्या विचारययितव्या ३०४ ६ टि. सामउ्जस: समज्जसः

९०६ १५ बोद्धं. बोर्द्ध २०५ २४ वयवेष्वे वयवेष्वेव्

१११ ७ मामांसाऽनर्थ- २९४ / टि.असद्गद्वार. अ्रसत ह्वद्वारे

क्ात् २९७ ९८ ्ात प्रात-

११२ २८ नित्यपाप्त नित्य प्राप्त २२२ ४ शङ्गनीवम् शङ्नीयम् १९३ १७ निबृत्तये निवृत्तये २२२ १९ ब्रह्म ब्रक्म- ११८ ५ मवबोध्या ऽपि मवबोध्याि ३२५ ८ व्यपदेश दतीष्ट- व्यपदेश दति। द्रष्ट १२३ १७ माचूतं मारचितं २३६ ९७ विशेषेस्यापा* विशेषस्योपा- ९२६ ५ प्रववृत्त प्रववृते २५९ ६ जन्यसस्कारा* जन्यसंस्कारा

पृष्ठ ्वेषु १३० अरङ्कस्थाने २३० प्रमादात् पतितः स १३० ज्ञातव्यः।

• मर्ताच्चन्दाद्किता श्रशुध्धयो मुद्र गकाले पक्षरायां स्खलनादिना केषु चित्।

पृ. प. प्रक्षर ग्रहणान्तो Sध्ययन विधिर्विचारस्तु कतुविधित्युक्त: १५५१ ६ शद्धरोत्पत्तिरुच्छूनत्वपूर्विका उच्छूनोत्पत्तिस्तु सहकारिसंनिधिसाध्येति मतान्तरनिरासः ८९।९२ श्रजन्यफलं वस्तुविषयं प्रमाराजन्यं ज्ञानं, जन्यफलं वस्तुनिरपेत्षं पुरुषेच्छाप्रयत्रमात्रजन्यं ध्यार्नरमति ज्ञानध्यानयो: विषयतः कारणतभ्च महटवलक्षययम्। तथा चापुरुषतन्त्र- तथा 5शक्यानुष्ठानं व्रत्मज्ञानं न विधियोग्यमिति आ्त्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्यत्र तव्यप्र- त्ययो ऽहार्थ दति सिद्धान्तः २५६1 ९३

पातः। अ्रत एव जीवन्मुत्त्ुपर्पात्त: १0४19 प्रज्ञानस्य उपपत्या वत्यक्षेण च भावरूपत्वसाधनम् प्रज्ञानस्य जीवावच्छेदोपाधित्वे उपि मुषुप्तावज्ञानमात्रावच्किचस्य जीवस्य स्वपर- दशायामीपतस्पष्टव्यवह्वारायान्तःकरयास्योपाधित्वं जागरे च स्पष्टव्यवहाराय

अ्रज्ञानस्य ब्रह्मतत्त्वानवभासहेतुत्वम् २१ । १४ पज्ञानस्यात्माश्रयत्वे विश्वरूपाचार्य (सुरेश्वराचार्य)संवाद: ४६।१२ अरज्ञानस्यानात्मावरकत्वे श्रक्षेप: Q5190 अज्ञानस्यानादित्वम् 9८19 १८1५ पज्ञानस्यानुमानेन भावरूपत्वसाधनम् १६।१२ अज्ञानान्त:करणयेरेकात्मसम्बन्धादेव सामानाधिकरयप्रतीतिर्न त्वन्त:करण स्याज्ञानाश्रयत्वन प्रशुपरिमाणस्य मनस एव सुखदुःखादिनिमित्तकारणत्वं न तु तस्मादतिरिक्तं वेदा-

अथशब्दस्य क्रमार्थत्वनिरासः १६५ । ९ अतःशब्दस्य हेत्वर्थत्वम्। तदुपादानप्रयोजनप्रदर्शनपूर्वक कर्मणामनित्यत्वसाधनम् 999 193 अथशब्दस्य क्रमनियमार्थ्त्वनिरास: अथशब्दस्य चत्वारो र्थाः प्रसिद्धाः 9३४ 1 ७ अथशब्दस्य प्रकतार्थादर्थान्तरार्थत्वशङ्का तचिराकरणं च १५७१४ अथशब्दस्य मंह्गलार्थत्वशङ्गा तचिरामश्च

अथातो धर्मजिज्ञासेत्यत्ाथशब्दस्याध्यन्तर्यार्थत्वं न तस्याधिकारिविशेषय त्वसम्भवः प्थातो ब्रह्मनित्ञासेति सूत्रे 5थशष्दार्थी उतःशब्दार्थश्च 949195

अथातो व्रम्मजिन्ञासैति मूत्रस्य विधायकत्वम्. ६। ६

२

. पृ. प. ] श्रद्वितीये ब्रह्मय सम्पदादिरुपेगोपास्तिक्रियाया अनवसर: २४४ 1३ अधिकारविधि: १०६११६ अरधिकारिविशेषयं चतुधी शास्त्रे प्रसिद्धम् १६६। ५ अधिकारी ९१४ अधीतस्वाध्यायस्य पुंसो नानाविधा: सन्वेहाः ... अध्ययन विधावाकेपस्त चिरासभ्च १४९/३ अध्ययन विधेरधिकार्यनपेक्षायामनध्ययनप्रसङ्ग प्रामाकरपरीहारस्तचचिरासशच ९४०। 9 अध्ययन विधेरथीव बोधकामाधिकारिपरत्वोपपादनम् (पू.)

अध्ययनस्य स्वविधिपयुक्तत्वम् १४४ । ११ अध्ययनस्याक्षरग्रहयमेव फलं नार्थावबोध: ९३७/ १२ अध्यापनविधे:साधिकारित्वम (प्रभाकरमते) ९४२ । १६ अध्यापनस्यानित्यत्वम् १४५ । १० अध्यापने उत्पत्त्यधिकार विध्यसम्भवः । अध्यापने गुयविध्यभावोपपादनम् १५९/ १० अध्यापने विध्यभावोपपादनम् १५० १ ८ अध्यासनिवृत्तेः पृथक शास्त्र प्रयोजनत्वोक्तावुपर्पत्तः अध्यासलक्षणे Sख्यातिवा दिमतनिराकरयम् 261'२ अध्यासलक्षणे स्मृतिसमानशब्देन कारणत्रयजन्यत्वं विर्धाच्ततम अध्याससिद्धये लक्षयासम्भावनाप्रमायनिरूपय प्रतिज्ञा २४ । २४ अध्यासस्य द्वविध्यम २६ 1 १ अध्यासस्या निर्वच नीयभावरूपाज्ञानमुपादानम् ९४। २६ अध्यासस्यायोक्तिकत्वान्षेपः अध्यासापलापस्यायुक्तत्वसिद्धान्तः 2४/ 2 अध्यासः प्रथमसूत्रसूचित दति शास्त्रप्र्वृत्तिसिद्धि: हार अध्यासः २४९/७ अ्र नधिष्ठाने दोषरहिते आत्मनि श्रहद्काराध्यासासम्भवपूर्वपचः ... ४५ । १४ अरनात्मनो Sनृतत्वम् ९४। १० अनात्मन्यध्यासस्य प्रत्यक्षानुमानारथापत्यागमप्रमातीः सिद्धि:

अनिदंरूपो Sप्यात्मा स्वस्मिव्रध्यस्ते उहद्टारे प्रतिबिम्बितो Sहंव्यवहारयोग्यः सन् प्हर्मिति प्रत्यये उध्यस्यमानाह्ंकारभिन्नतया 5वभासमानो Sहंप्रत्ययविषय त्वेनोपचर्यते इति तत्राध्यास: सम्भवत्येव ... 90 1३ अनुभव एव चित्प्रकाश इति पत्चनिरासः ... ५७ १ १५ अ्नुभवचततुशलोकानां घटादिव्यञ्जकत्वेन साम्ये ि यथाक्रमं चित्प्रकाश- त्वेन जडप्रकाशत्वेनाज्ञातकारयत्वेन च वैषम्यसम्भवप्रदर्शनम् अनुभवस्यात्मगुयत्वं, द्रव्यरूपत्वं, कर्मरूपत्वं चाङ्गीकुरदतां तार्किकप्राभाकर- सांख्यभाट्टानां मतनिरास: ५91 १9

वर्षक्रमा तुसारिसूचीपत्रम्। ३

पृ. प. अनुभवेषु स्वरूपतो भेदप्रतीत्यभावः श्रन्त:करयास्य सात्षिवेदयत्वसाधनम् ₹३| 99 ७१/२४ श्रन्त:करणाश्रितत्वमेवाज्ञानस्य वदतो भास्करस्य मतनिरामपूर्वकमत्ानस्या ४5 1 20 अन्यथाख्यातिवादनिराकरणारम्भ: 32 1 4 अन्यस्यान्यात्मतावभास इत्यस्य मिथ्यासम्भेदानवभास दत्यर्थ: श्रन्विताभिधानवादिना उपि अन्यान्वितस्वार्थएव शब्दसामर्थ्यमट्रीकर्तव्यं न कार्यान्वितस्वार्थे द्ति सनिर्भरमुपपादनेन वेदान्तानां ब्रह्मबोधकत्वसिद्धान्तकग्णम् ३५ू८। ६ शन्विताभिधानवादिप्राभाकरमतसिद्धपदार्यव्युत्यत्तर्शक्रशं प्रदर्श्य वेदान्तानाम नात्मबोधकत्वपूर्वपक्ः 2491 20 अपरोक्षज्ञानस्येघ सूत्रे दव्यमायातया निर्देश:

शरपुरुषेच्छातन्वस्य ज्ञानस्य क्रियातो वेलत्रायम

क्रियार्थत्वाद्वदान्तानां नात्मस्वरूपबोधकत्वममित्यातेपस्य निराकरयम्। तन्मते स्वार्थमात्रे शब्दमामर्थ्य न कार्यान्विते दृत्युपपादनम् =49 1 4

२६० १ श्रमतत्वं नाम न मोत्त: किं तृत्तमलोके चिरमवस्थानम (तयोर्ध्वमायचमतत्व मेतीत्यादिवाकोपु) २४६/ 2२ अयं पुरुषः स्वयं ज्योतिरात्मेव.स्य जयतिरित्यादिभुतिषु आत्मेव ज्योतिरात्मा- तिरिकं न ज्योतिर्रिति विर्धात्ततम् ४५1 २ अर्चिरादिमार्गेय निर्गच्छतां न निर्गुरव्रक्मपाप्ति: २४७1६ अर्थाध्यासनिरुपयम् प्रवस्तुनो उप्यारोपोषपादनम् ९४13 अवस्तुविषये उध्यासे पुरुषप्रवृत्ता प्रतिबन्धकाभाघ: प्रविद्याया अनादित्वम् ४६।१६ अ्रविद्याया आत्माच्छादनसामथ्यापपादनम् ५० । १५ अविद्याया जगदावारेय विवर्तः । श्रविद्य्याविवर्तस्यान्त:करयस्य घट वराकारा पत्तिवायरनम ७११ १४ अविद्याया जोवरह्मविभागहेतुत्ये पुरयसंवादप्रदर्शनम् ४६। १६

भ्रष्टवर्ष ब्राम्मयमुपनयोतेत्यत्र व्राह्मण्यतदष्टवर्षत्वस्य नाध्ययने उन्चयः। अ्रत एव नयमवर्षादरवाग् नाध्ययनसमाप्रिवसद्ग: १५४ । २० अस्येत्यनेन द्वितीयमूत्रगतेन कत्सं जगदभिधीयते 984193 अ्संसर्गाय्रहा नाऽविवेक: प्रहनंकार आरत्मेय न त्विदमनिदं रूप दति सिद्धान्तप्रदर्शनचुरःसरं त्रिपुटीप्रत्यत्त- ५६। १०

20

पृ. प. शवंकारस्य तत्वन्ानाचिवृत्ता कर्तुत्वा दिनिवृत्तिरार्थिकी श्रहंक, रस्यानात्मरूपत्वव्यवस्थापनपुरःसरं प्राभाकरमतनिरास: 46 1 99 भहंकार स्योपादाननिमित्तस्वरूपप्रमायाकार्यायां सपुप्रावभरवे हेतो: प्रदर्भनम श्रहंकारोपाधिव शाज्जीवस्य ब्रम्मप्रतिबिम्बत्वोक्ति:, ४०। २० श्रहंकारो नास्मा ५८: २५ प्रहरमिति प्रतीत्येव देहादिव्यतिरिक्तत्वसिद्धी मनुष्यत्वाभिमानो गोव एव न मिथ्येतति पूर्वपर्वानिराकरणपूर्वक मिथ्यात्मव्यवस्थापनम् ... ब्हमिदं ममेदमित्याविप्त्ययानामध्यासत्वम् .. 22 1=4 अ्रहमुपलभे दत्यत्रात्मनो उन्तःकरयास्य बुरुप्यावभासः शहं प्रत्ययस्येदमनिदंरुपत्वे प्राभाकरानेपारम्भ: । तन्मते 5दकार एवात्मा तस्य घ

... 43120

महं म्रह्मास्मोत्यादिशास्त्रस्य जीवव्रह्मकयपर त्वानद्गीकारपुरस्सरं संपदध्यासक्रि यायोगसंस्कारान्यतमपरत्वपूर्वपक्षः २४९ । १ श्रहं ब्रम्मास्मीत्यादिशास्तरस्य संपदादिपरत्वनिरासेन जीवम्रत्मकापरत्वसिद्धा न्तकरणम् a४१ १ १५ . य्हं मनुष्य दति भान्तिरेव जायत्स्वमयोरद्रक्तत्त्वानवभासहेतुरिति भेदाभेदवा- दिमतखण्डनम् 2216 ऋहं मनुष्य दति प्रत्ययस्य प्रामाशिकत्वम भ्ाकाशस्य चानुषत्वं भाटृत्तपराकमते। तत्खरडनं च ... ८५/ 2२ भागमाद ब्रह्मणे निमित्तोणदानरूपोभयकारयत्वोकि: १६७1३ भ्रागमादेवात्मन एकत्वस्य सर्वगतत्वस्वप्रकाशत्वयोश्च साधनम् भ्राचार्य: १४९ / १५ प्रचार्यलक्षणान्तरम् आाचार्यलक्षराम्। पूर्वमीमांसाश्ास्त्रस्य कार्यनिष्ठवेदभागपरत्वेन वम्तुतत्त्वनिष्ठ-

३४| १४ • ३४ 1 ३ वात्मा ज्ञानकर्मेति भाटृमतनिरास: ५४। १० प्रात्मनः स्वयंज्योतिष्ठवाढ़ यावत्सत्त्वमघभास: : ४५। १६ शात्मनो भमाधिष्ठानत्वासम्भव प्रदर्शनपूर कें तटस्यस्वरूपलत्तण्रासाहत्यानेपस्त ससमाधानं च ४318 ५४1७ भ्रात्मनः सत्यत्वम् १४1६ आ्रत्मन: स्वप्रकाशत्वेनापरोत्त्वं न नित्यानुमेयत्वम् ... ८२। २०

पृ. प. भात्मन: स्वप्रकाशत्वे विधदमानानां मसनिरासः .... ey.1 3 भात्मनः स्वप्रकाशानुभवरूपत्वोषपादनम ...

ध्याससंभवात्कारयात्रयजन्यत्वरूप तटस्यलसयासमन्वयः ... भात्मना :न्ययाज्ञाने महत्यां दुर्लोकप्राप्तिश्त भात्मानातमपदार्था लोकिकर

थ्यात्वसामान्यावभासयोर्निवारयम् 88 1 20 आ्रत्माऽनात्मनोरुभये।शिवसप्रकाश्व पक्षनिरास: १५। ३१ श्ात्मा स्वप्रकाश दति वेदान्तपकषस्यायोत्तिकत्वरङ्का ५६। ६ आ्ाधुनिकप्राभाकरमते द्रव्यगुणकर्मसान्यसमवाय (विशेष) *शक्तिसंख्यासादु- भ्यानि प्रपञ्च: 209 1 E माध्यासिकानामदि प्रत्यक्षादीनामप्रामाययाभावादध्यासस्येध व्यवहारोपादान त्वम् 1 ...

भानन्द एव निरुपाधिव्रम्मरपमिति निर्याय: २९६ 1 १२ प्ानन्दावाप्ते: शास्त्रप्रयोजनत्वेउपि पुरुषाक्राङ्काविष्रयत्वास पूथक प्रयोजनत्वेम निर्देश: श्ालोकवत्सजातीयानपेघषस्या मुभवस्य चित्प्रकाशत्वम्. ५६/ २२ आलोकाभावस्तम दति तार्किका: ९०/ २२ श्रावरयास्वरूपम् श्राहवनीवादीनां शासतवभान्मूर्तिदर्शनरूपं ज्ञानं न पुरुषप्रयत्रतन्त्रम् 249 1 9 ददं रजतमित्यन्र न स्मर्यमायं रजतं किं तु तत्सदूशमेव इदं रजतमित्यत्र रजतं स्मर्यमाशामेव न तु सत्सदृ्यमित्यख्यातिवादिमतनिरुपणारम्भ: २६।५ इन्द्रादिदेवतानां नापलाप: २५३/ २2.

निराक्त रयूर्दकम् ्दान्द्रियापलापपूर्वपने पाप्ते तेषां गोलकव्यतिरिक्तत्वसिद्धान्तः दन्द्रियाणं तर्का द्रातिकत्वं साधयतां तार्किकायां. मर्तािरासेनागमादेव तेषां तत्साधनम् ... 9C6 1 99 इन्द्रियायां वेशवेन्द्रियंसंघातस्य च भोततृत्ववादिलाकायतेकदेशिमतनिरासः 9501.8 इन्द्रियायां सांख्योक्तस्याहक्कारकार्यत्वस्य तिरस्कार:

• () स्तन्मध्ये पुस्तकान्तरधूतः पाठः प्रवर्यितः ४

सृ. प्र. इन्द्रियायामप्राप्यकारित्वं कल्पयतां सुगतानां मतखण्डनेन प्राप्यकारित्वप्ाधनम् दन्ट्रियाययात्मेति मतान्तरम् दष्टसाधनता लिहादीनामर्था न नियोग: ९०६ 1 १ दृष्ट सिद्धिकारमते व्रस्मकमेव स्वाविदया जगदाकारेय विवर्ततद्गति सिद्धान्तः

ईश्वर एव प्रत्यगात्मेति पारमार्थिकी स्थि.ि: 92719 ईश्वर एव व्रत्मशब्देनोविविश्यात् विच्यार्यतदति भास्करपक्षप्रततिक्षेप: १६० 1१ ईश्वराङ्टीकारिणां वेशेषिकयोगनैयायिकानां मते.च्छेद: उत्पात्तिधि: १०६१ १६ उत्पन्य। दिचतुर्विधफलस्य मोने दुःसंपादत्वात्तदन्यस्य क्रियाफलस्याभावाच् विज्ञानस्येय मोत्षो गोचरो न क्रियाया: २४६ । १ ११६। २५ उत्पनतत्वज्ञानस्य न श.स्वरनियमा नावि वथेष्टाचरय्सङ्ग: 97319 उददे श्यवधेयलक्षणे उपकारकयुक्तिसूचनापूर्वक वेदान्तवाकाप्रदर्शनार्थमेव द्वितीयमूत्रम् उपनयनवदध्ययनस्याकरये प्रत्ययाय: १४9 1 2३ उपनयनाख्यसंस्कारस्य नित्यत्यम् । १४५ । २१ उपनयनाध्यापनयोर्नित्यपुत्रोत्पादनविधिशेषतया नित्यत्वशङ्का तविरासश्व १४८19 उपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वे श्रात्ेपस्तवविरासश्त 9४६193 उपक्रमादीनां तात्पर्यलिङ्गत्वव्यवस्थापनन तात्पयेक वंदान्तानां ब्रह्ाया समन् यप्रदर्शनम् २२८ । २५

उपक्रमादय: उपासनाविधिपरैव दान्तैर्व्रह्वावगमोक्ति निराकरणभ १२२ / १० ८१ १६ उपोद्धात: ८1 2० एकस्मध्यस्तम् १४ 1 ३५ कर्तृत्वभोकतृत्वादीनां धर्माणामा्त्मनि स्वप्रकाशत्वमानिनां बोद्धजरत्प्राभाक्रराणां मर्तानरास: कर्तृत्वादीनामनादित्वम् . 9३/ 29 कर्मयां ज्ञानसाधनत्वानङ्गीक्तृयां मोक्षसाधनत्वं व तेषामद्गीकुवतां समुह्यघ्ा दिनां च मर्तननरासेन ज्ञानहेतुत्वसिद्धान्त: कर्मणां ज्ञानेतिकर्तव्यत्वं ज्ञानसाधनत्वं च कर्मयां संस्कारकत्वम्। नित्यकर्मणां ब्रम्मज्ञानेतिकर्तव्यता कारम मुपादाननिमित्तेभयरूपं यत दति पञ्चम्या विर्वाक्तमिति प्रतिपादनमनुमानेन १६६। १ कार्यान्वितस्वार्थे शब्द्शक्तरिति गुरुमतेन कार्यशेषतयैय ब्रह्म वेदान्तेः प्रतिपाठा तद्ति प्राप्तस्य पूर्वपक्षस्यास्मिन्वर्यके निरास दति प्रतिज्ञापुरस्सरं चतुर्थमूत्र- द्वतीयवर्यकारम्भ: २३५ 1 ९

कार्यान्वितस्वार्थे शब्दसामथ्याह्रीकारे अप वाक्धानां भूतार्थसमन्ववस्यावश्य्याह्ी. पृ. प. कर्तव्यत्वम्। ब्राह्मणे न हन्तव्य इत्यादो हननाभावस्य नञर्थत्वम् ... 2६01=4 कुयडपायिनामयनम् कूटस्थस्थ नित्यत्वसाधनपूर्दकं नित्यानित्यंत्रस्तुविवेकसाधनेन तत्कार्यभूतस्य मुमु- तुत्वान्तधर्मकलापस्य साधनम् १७० । १४ क्रियाया: प्रत्यक्षसिद्धायाः संयोगविभागाठतिरित्ततेपपाठनम् क्रियाया नित्यानुमेयतावादिप्राभाकरनिराकरखम् ... २५०1१ क्रियायोग: 2४१| १० ्र्णि क्वादिमते पर्थक्रियाया दुर्निरूपत्वम् र्वगिकवा दिम तोपसं हार स्तचिरासारम्भश्व द्षगिकत्रादिमतसिद्ध प्रक्रियाम्दर्शनपूर्वकमर्थक्रियाया दुर्निरूपत्वोक्ति :. दगिकविज्ञानवादिमतोपमर्दपुरस्सरं कूटस्यनित्यचैतन्ये सर्वमप्यध्यस्ततया प्रती C2199 चपयाकनये जीवाजीवास व संवरनिर्जरबन्धमोक्षरूपता प्रपञ्वस्य 20012४ गुरुमतेन प्राप्तस्य विधिपरत्वपूर्वपक्षस्य निराकरयो वेदान्तेपु विधेयस्याशक्निरु- पयात्वोपपादनम् गुरुमतेन व्युत्प्त्ति प्रकारोपवर्णानपुरस्सरं वेदान्तसानां विधिपरत्वपूर्वपक्ः गुरुूपपदनम् गापाशब्दा: 9३४| 2४ 91३ ग्रहणस्य विधेचकत्वम् घटादीनामनुमानेन विषयापरोस्यापलापिसतन्रान्ति:मतखव्डनम ५४ । १६ घटादिषु क्षणिकत्वनिराकरणम्

पामरायामहंप्रत्ययरुपेशानुभव: 84 190 ४८1 १6 चेतयमानो देह आत्मति श्ास्त्रसंस्कारर्रव्ितानां मतम् चेतन्यस्य सर्वगतत्वे प्रतिकर्मव्यवस्थासिद्धात्ेपस्तत्परिह्ारपव ७२1 १३ चेतन्यस्य विशिष्टविषयोपरक्ताकरेण जन्यत्वम् ... ५३ 1 १ ४०/ ३२ चैतन्ये Sदंकाराध्यासे षि मंतसांकर्याभावोपपादनम् चोदनापंदार्थः जगत्कारयास्य सर्वत्ञत्वसर्वशक्तित्वोपपाठनम् 209 1Q6 नगज्जन्मादिकारयं सर्वनं ब्रक्म शासत्रकगम्यममिति द्वितोयतृतीयमूत्राभ्यां सिर्ध्यात 22४ 1 93 जडेषु आावरखानङ्गीकारे दोषाभावोपपाठनम् २० । १७ जलमध्यगताधोमुखवृक्ष प्रतिबिम्बस्य तीरस्थवुत्षार्नातरित्तत्वाततत्र जलगतत्वाधा मुखत्वयरध्यासोपपादनम् ६७ । २९ जातिर्गश्रादिशब्दार्था वैदिकमते, व्यक्ति: सांख्यमते, तदुभयं वैयाकरयनये, श्ाऊ्त- विरा्हतादिमते, ज्रितयं नैयाथिकमसे ... १८९1३

दर्य कमानु सारिस्वीपसम्। पृ. प. 2061 E जाग्रत्स्वप्नयोगत्मत्वेन प्रतिभासमानस्यापि जडरूपस्याह्ड्कारस्य सुषुप्तावनवभा- सावात्मस्वरूपत्वम् .. जिन्ञासायउदस्य लक्षयया विचारे प्रयोग: ९३५। १० जीवब्रह्मणेारप्येक्यमेव। श्रविद्याकल्पितभेदापेक्षया तादात्म्यव्यवह्ार: १४ । २२ नीवव्रह्मणारभेद इति पते व्रह्मयो नाज्ञाततेत्यस्याभिप्रा्यविचार: ... ४६ 1 १ नीवब्र ्मगरेकत्वे तत्त्वमस्या ठिवयाकेषु पददवयपे।नरतपरिह्वाराय भेदाभेदाभ्युप - गम दृति पूर्वपवनिराकरयाम् 2४४/ 2५ जीवव्रह्मयोरे कत्वे वाक्यादनुभवाद्वा जायमाने सत्यविद्यातत्कार्य निवृत्तेरार्थिक्ा: सत्षाच्छास्तप्रतिपाठी Sनन्तर्भावात् प्रयोजनत्वेन विष्यात् पथङ्रनिर्देशस्य युक्तत्वम्। अ्रध्यासनिवृत्ते: परम्पत्या शासताप्रयोजनत्वम्

जीवव्रच्यो रभेदाभेदवादिमतनिरासपूर्वकं तदुत्तस्य पदार्थवाक्यार्थयो: सांकर्यस्य परीहार: २३२। ६.

जीवब्रस्मयारभेंदाभे दवादिमतनिरासः जीवस्यान्तःकरण प्रतिबिम्बरूपत्वे प्रतिकर्मव्यवस्थोपर्पत्तिः ७४ 1४ जीवस्याविद्योशधिकत्वे ्गषि प्रतिकर्मव्यवस्थासाधनम् - जीवात्मवादिमत निराम: जीवानामन्योन्यं भेढाभावोपपावनम् =६५|8 ज्ञानकर्मयो: समुच्चयवादनिरूपयाम् १६५ १ १६ ज्ञानक्षणिकत्ववादि विज्ञानवादिमत निरास: ay 122 ज्ञानस्य प्रमायाफलभूतसंवेदनरूपत्वं वदतां सुगत गाभाकरवेशेषिकनेयाविक्ानां, संविञ्जनक प्रमातृव्यापार रूपत्वं मन्यमानानां वार्तिक्रकारोयाणाम, श्रामचेत- न्यरूपस्वाड्गीकारियां क्षपणकलकायतिकाना, च मतनिरासपुरत्सरं तस्यान्त:कर सपरिणामरूपत्वोपपादनं सांख्यमलेन सह स्वमतेन १७४1 १ ज्ञानस्य सःिकत्वं विज्ञानवादिमते ७५ । ६ ज्ञानस्यापुरुषतन्त्रत्येपादनम् ज्ञानाध्यासनिरुपयम ज्ञानाध्यासस्यापि सत्त्वोपपादनम् ज्ानानां प्रामावयाऽप्रामायययो: स्वतसत्ववादिनां सांख्याना,सुभयस्वापि परत- २४1 २२

हत्यवादिनां तार्किकरागाम्, अप्रामाययं स्वतः प्रामारयं तु परत दति वादिनां बौद्धानां व मतोपम्दपुरस्सर प्रामाययमेव स्वत दति वेदान्तिमतसाधनम् १०० । १५. ज्योतिष्ठं चिद्रपत्वमेव विर्वान्ततम (भ्रयं पुरुषः स्वयंज्योतिरित्यादिभुता) ४५1३

गमफलम्, ... २६२ । १६. तत्त्वमस्यादिम हावाक्यानामखयडार्थनिष्ठत्वोपपादनम् १९/ 2१

वर्णक्रमानुपतारिसचीपश्रम्। पृ. प. तमःप्रकाशयविरोधोपपाठनम् १०। २१ १४। २१ तार्किकमतेन उस्थितस्य सापुप्तिकालीनात्मतत्सुखयेो: परामशाभावोपपाठनम् ५६। १५ वृतीयवयकोक्ानां विषयायामानेपपूर्यकं निरुपयप्रतित्ञा, प्रथमवर्णके अध्यास- माश्रित्य साधितानामेषां तदाक्षेपपूर्वकं साधनप्रतिज्ञा। चतुर्थवर्याकारम्भ: वृतीयसूत्रावतरयम् तृतीयसूत्रेया प्रमाय प्रतिज्ञेति व्याख्यान्तरारम्भपूर्वकं तृतीयसूत्रद्धितीयवर्याकारम्भ: वे हात्म नेारनुभवत एकत्वाध्यास एव व्यहारतस्तु तादात्म्याध्यास: ... १४१ १ द्वितीयसूत्रगतयच्छब्देनैव सर्वत्ञत्वं सर्वशक्तित्वं व विर्धात्ततम द्वितीयमूत्र प्रतिपाठयर्पािपादनम् ९१४। ३० द्वितीयसूत्रयोजना 20013 द्वितीयसूत्रावतरसम। १६४ । १ द्वितीयसूत्रे पुतियुक्तिभ्यां ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वसाधने षि पुनर्टढ.करखाय तृतीपमूत्रेश तत्साधनप्रतिज्ञा २९८1 ४ द्वितीयमूत्रे लिलतयिषितवेदान्तवाक प्रदर्शनम् २१४ 1 22 धर्मब्रत्मयोरभेदादेव पूर्वात्तरमीमांसयोर्भेद: धर्मब्रत्म पेोर्विषम्य नदर्शनम् २१३1८ धर्माध्यासनिरुपयाम् धर्मावबोधानन्तरं ब्रह्मावबोध दति शास्करमतनिरासः १२। १४ धात्वर्यस्वर्गयो: साध्यसाधनभावावममे मतान्तरेय प्रकारान्तरं तत्खवडनं घ 909 196 ध्यानस्य न वस्तुविषयत्वम् २५४ 1 93 ध्यानस्मत्येवलक्षयोपपादनम् ध्यानस्यानुभवतन्त्रत्वनिरासः २५२ 1१ ध्यानं मनोराज्यमिति लोके प्रसिद्धम् न धर्मवचारानन्तर्यार्थत्वमथशब्दस्य १५७ / २५ नित्यप्राप्तस्य ब्रह्मयः प्राप्ता निरतयानवृत्तस्व च संसारस्य परीहारे हेतुभूतं तत्त्वजानं २३४१६ नित्यानित्यवस्तुविधेक: ९६६|८ निरवयवस्थारप परिणामवादस्त चिरासश्च २०४ 1 १२ निरवयवस्य ब्रह्मणो न परियामः किन्तु विवर्त दत सिद्धान्तः २०६1 Q० नेयायिकनये घे.डशपदार्थानां प्रपञ्चत्वम् २०१ 1 ७ पदानां स्वसम्बद्धार्थस्मारकत्वमतति मतस्य बोद्धेरनद्गीकार: ... परमायानां जगदुपादानत्वं परमाणुवादिमते परिणामवादस्याश्रेतत्वम् ... परिणामवादनिरास: ... १६७| ६ पाठकाधमा: १४९।७

... ६२११६

१०

पृ. प० पूर्वमीमांसाद्वितीयसूत्रस्यापि वेदेकदेशार्थविचारपरत्वम्। तत्र प्राभाकरवार्ततिककार- मतप्रदर्शनम् पूर्वमीमांसायां प्रत्यध्यायं प्रतिपाठ्यविषयायां संत्ेपेय सड्यह्तपूर्वकमम्यधिकानक्का- १०६/२३ पूर्वमीमांसाप्रथमसूत्रस्य धर्ममात्रविचारपरत्वोत्तिस्सदर्धनरूपयञ्च ... १२६1४ पूर्वमीमांसा प्रथमसूत्रस्य धर्ममात्रविचारपरत्वसाधनेन प्राभाकरमतनिरास: १३० । २५ पूरवमीमांसाशास्तस्य धर्मववचारमात्रपरत्वं न कत्व्वेदार्थविचारपरत्वम् पूर्वमीमांसाशा स्व्राऽनारम्भपूर्वपते सिद्धान्तः ९२४ । १४ पूर्वप्रत्थयस्येवोत्तरज्ञानकरयातया मनस्त्वमभ्युपगच्छतां शाक्ानां मतखवडनम् ... २३५ 1 ४ प्रक्तिमाया ४६। २१ प्रतिकर्मव्यवस्थायां मतान्तरेणातेपस्तत्परिद्वारश्च प्रतिबिम्बाभाववादनिरासः प्रतिबन्धनिरासिनो ब्रत्मवचारस्य ब्रह्मनिर्यायहेतुत्वाद व्रक्षविषयत्वोपपतति: U प्रत्यभिज्ञानिरूपयाम् DE 1 93 प्रत्यक्षस्य मृष्टिमिथ्यात्वे मानत्वम्

प्रथमसूतरस्य शास्त्रान्त्गतत्यम् प्रथमसूत्रे सुखतो विषयप्रयोजनयोरसूत्रशोपि तयोरर्थात्सत्रितत्वम ९०५१९६ प्रधानं जगदुपादानमिति साङ्ख्यमतप्रदर्शनम् 20 २२ प्रधानमेव जगत्कारणं न तु परमेश्वराधिष्ठिता विदोति, सांखमर्तानराकररम E३1 ९ प्रमातृत्वादिव्ययहारे तादात्म्याध्यासस्येध हेतुत्वम प्रमातृप्रमायादिव्यवहाराणां वेदान्तिमते कर्थाञ्चत्संभवप्रदर्शनम् ... 99 193 प्रमातृप्रमाय प्रमितीन।मसांकर्यम् 92 1=4 प्रमातृप्रमेयत्वादिव्यवहारागां वेदान्ते सांख्यता र्किकादिवादिमते दुरूपपादतया

पूर्वपक्ः 90 190 प्रमायस्य संभावनपूर्वऋत्वे उन्यसंवाद: प्रमाणानां न परतः प्रामायम् c9 1 29 प्रयाजादिद्ृष्टान्तेन वेदान्तानामुभयार्थपरत्वस्यासम्भवः प्रयोगविधि: प्राचचीनप्राभाकरमते दरव्यगुयकर्मसामान्यविशेषपारतन्त्यशकनियोगानां प्रपञ्चत्वम् २०९ । ५ प्राभाकरमतेन क्रियाया नित्यानुमेयत्वम् "=४६ I 2० प्राभाकरमतेन नञर्थस्य प्रतिषेधत्वे आ्रतेपस्तचिरासश्च प्राभाकरमतेन पूर्वमोमांसाया: कत्ववेदार्थविचारपरत्थोपपादनेन कर्तवतासुपवाठ्य १३०/१9 प्राभाकरमतेन पूर्श्मीमांसाशास्त्रानारम्भपूर्वपचः १३६/ २२ प्राभाकरादिमते आात्मानात्मानो

वर्णक्रमानुसारिमचीपत्म्। ११

पृ. प. प्राभाकराक्तस्य मतान्तरचोदपरीहारस्य परीहार: २३२ग। १४ फलतः सवाधिकार शास्त्रमिति पक्तप्रततिच्ेप: ... फलम् tu ... बन्धस्यापारमार्थिकत्वम् बन्धस्याविद्यारूपत्वम बन्धो दुःखम् बाधपदार्थ: । बाधान्मिथ्यात्वनिश्चयः 3210 बाधापलापपूर्वपक्ः ३८/ २९ ६५ । 2० बरिम्बस्थानीयं ब्रह्म मायाशक्तिमत्कारयं जीवाश्च प्रत्येकम विद्यानुबन्धा दति के चित्। अत्र पत्े माया विद्ययोरभेंदो व्रह्मयश्व न प्रतिबबिम्बता ... बंह तधात्वर्थानुगमेन व्रह्मशब्दन्य महत्वार्थबेोधकत्वेन न देशतः कालतो वस्तु- तश्चान्तून्यत्वं, बाध्यत्जडत्वापुरुषार्थत्वादिदोपराहित्यबोधक्त्वं रुठिवशाच्च जातिजीवकमलासनादा वृत्तिः 998 192 बोद्धमतनिरास: २९ / २० ब्रक्मचारियो डेप सत्यां विरक्ती संन्यासव्यवस्थापनेन ऋयतयापकरणयात

ब्रह्मजिज्ञासापदे ब्रह्मगो जिन्तासेति षण्ठोसमासो न धतुर्थीसमास: 618 प्रह्मज्ञानस्य पुरुषार्थत्वम ब्रह्मणः स्वरूपतटस्थलक्षणे ... १६४। २१ ब्रह्माया अ्रखरडेकरसत्वसाधनं नानाविधाक्षेपनिरासेन ब्रह्र्ाय क्रियापूर्वकाप्तावुपपत्यभावोपपादनम =४८ 1 १०

त्वप्रदर्नम् १६१| २४ ब्रह्मणा जिज्ञासेति सम्बन्धसामान्ये षष्ठी न कर्मीति पूर्वपचे मतान्तरनिरास- पूर्वकं स्वमतेन कर्मीय षष्ठीसाधनम् ... १७३१९६

ब्रह्मशो दरव्यत्वनिरासेन न निर्गुएं द्रव्यान्सरमस्तीति भेदाभेदवादिमतनिराम पूर्वकं विज्ञानस्वभाव श्ानन्दो व्रम्यति स्वरूपलक्षणास्य यातत्वसाधनं द्वितीय सूचोपसंहारश्व ब्रह्मणो उद्वितीयत्वोपपादनम् ब्रत्मणा निरवयवत्वसाधनम् २०६1३ ब्रह्मणो निर्गुणत्वम ब्रह्मणे निष्मपञ्चत्वोपपादनम् ६७| २४ ब्रह्मणे वेदोक्तावप्यधिकजत्वाचिर तिशयं सर्वज्ञत्वम प्रम्मणः कूटस्थत्वाच परिणाम: कूटस्थत्वं च निरवयत्रत्वात् ... 208 1 3

• १२

प्रंक्म विारे धर्मावचारवदधीतस्वाध्यायस्य त्रैवर्रिकमात्स्यानधिकारात् साधन

प्रयुत्तो नारम्भार्थववत्तरयेति सिद्धान्तः २४६1 १२

... 8E 1 22 १०२। १६ ब्रक्म श्ब्देन जातिजीवक्रमलासनादिशब्दाभिधेयत्वमाशक् सविवारणाय कतस्य वृत्तिकतां प्रयासस्प वैयथ्योपपादनम् १9३1 ८ प्रच्सिद्धिकार (सुरेश्वराचार्य) मते जीवा एव स्वाविद्यया प्रपञ्चाकारेय ब्रह्मयि . विभाम्यन्ति ब्रह्म तु मायाविशिष्टं बिम्बरूपं प्रतिबिम्बरूर्ष वा न जगत्कारयां स्वरूपेणाधिष्ठानमपेत्य ब्रह्मया जगत्कारयत्वव्यपदेश दति सिद्धान्तः ३२४ 1 २१ घ्रह्मस्वरूपस्य विचारशास्त्रविषयत्वे आरत्षेपस्तत्र च सिद्धान्ताभिज्ञंमन्यपरिह्वारपुर

भट्टमते वंदान्तानां ब्रत्मपरत्वस्य पूर्वमीमांसया गतार्थत्वस्य च साधनम भावरुपात्ञानस्यानात्मन्यावरयपरव कविक्षेपजन रुत्वमारमनि त्वावरयपूर्वकाध्या सजनकत्वम 22 / 22

भावना तद्भेदाश्च भावरूपावरय कल्पने श्राक्षेपसमाधाने 29190

भेदाभेदयोवास्तवत्ववाद निरास पूर्वकम द्वैतदर्शनेन द्वै तबाधमाधनम् २६४1 ६ भूतार्थविषयस्यापि वैदिकवचसा निरपेक्षप्रामाययोपपादनम २३२ 1 १८ भूम्युदकादिसहकारिशो बीजाख्ये कारसे उच्छूनताख्यं विशेषं जनयन्ति तच्च बीजा मङ्कुगख्ये कार्ये शक्तमिति र्क्षणिकवाद्येकदेशिमतनिरासः ८१ । ५ भूलोकवासिनां शरीरं पार्थिवमेवेि नैयायिकमतनिराकरयम् 9=3199 भमस्याविधेयत्वम् ४१ / ७ भान्तिज्ञानस्य तृतीयस्याङ्गीकर्तव्यत्वोपपादनम्। श्रख्यातिशादिमर्तानराकरयास- मापि: 331 8

महलाचरयम् मतभेदेन मायाविशिष्टव्रस्यो मायाया एत्र वोपांदानत्यं ततश्च जगत्कारयत्व. २०७। ६ मतान्तरेय शास्त्रारम्भसाधनं तचिरामश्च मतान्तरोत्तस्य चोदास्य प्राभाकरकृतः परीहार: ... २३२ ग ॥ १४ मनश्रात्मवादिल।कायतेकदेशिमर्तानरासारम्भः । तत्र तार्किकमतसिद्धनित्यत्व- निरवययत्वाुपरिमायत्वादिनिरासपूर्वके तस्य साधयवत्वसाधनम् . मनसो द्रव्यन्तरत्वप्रत्यक्षत्वनिरासः ४1७ मनःसंयुक्तात्मसमवंता प्रमितिः संयुक्तसमवायसंबन्धेन ज्ञानान्तरप्रत्यक्षेति तार्कि- कमतस्य विषर्यानष्ठा प्राकट्याख्या प्रमिति: संयुक्ततादात्म्येनान्यवेदोि भाट्मतस्य व निरासपूर्ववं प्रमिते: स्वप्रकाशत्वसाधनम्

1३

पु. प० मायापठार्थनिरूप्रयाम मायाविदयायेरिक्योपपादनम्। उपाधिभेदानदमेदो लेके मायार्ररिद्याप्रतिबिम्बितं जगत्कारयं विशुब्रम्मामतत्वालम्बनं जीवाश्चाविद्या नुबन्धा इति मतान्तरम्। अत्र मायाविद्यायोरभेदो ब्रह्मयश्व प्रतिबिम्बता २२४/ १७ मिथ्याज्ञानस्य कर्मभिर्न निर्वृत्ति: मोकषस्याद्यन्ता न्यत्यम् २४० 1 यत इति सूत्रपदस्य कारयाव्रह्मार्या न तु शुखम् १६५। ९८ यागिका: शब्दा: रजतस्य पारमार्थिकत्वनिरास: ... 3619 रजतस्य मायामयत्वसिद्धान्तः ३६ 1 29 रजतावभासप्रकारप्रदर्शनम् 34 19G रा्रिसन्नन्याय: 999199 रूढशब्दा: रूपदर्शनाभावस्तम द्ृति प्राभाकरा: सक्षयापरस्य पूर्वमीमांसाद्वितीयमूत्रस्यापि धर्मवचारपरत्वसाधनेन प्राभाकरमत- निरास: 439190 सक्षयसम्भावनयो: प्रमायात् पार्थकेन वक्तव्यत्यम्

लिडादेरिष्टसाधनतार्थत्वेषि ज्योतिष्टोमेन यजेतेत्यन्र तृतीयेपपत्तिः लोकायतमते शरीरस्यव चैतन्यम् वार्तिककारीयमते प्रपञ्चस्य दरव्यगुणकमेसामान्यरूपत्वप् विकारावर्ति ब्रह्म प्राप्तवतां व्रह्माण्डादुर्पार न लिङ्गशरीरविलय: 2४८1 विचारकर्तव्यतायाः प्रथमसूत्रेण निर्यायः। विचार कर्तव्यताया: शास्त्रप्रवृत्तिहेतुत्वम 6126 विचारशास्तरस्य व्रह्मातगतिफलकत्वनिरुपरम् विचारस्य प्रतिबन्धनिराससेतुत्वे मतान्तरेश आ्रात्तेपस्तत्समाधानं च विज्ञानमेवत्मेति विज्ञानवादिन: ५४ / २५ विधितः सर्वर्ाधकारं शास्तरमिति पक्षनिरासः 43013 विनियोगविधि: १०६११६ विवतितस्य ब्रह्मशब्दार्थस्य निश्चितप्रसिद्धिप्रदर्शनेन विषयत्वसाधनम् विवर्तवादाभिधायेगा पुतो ब्रह्मणो द्विविधकारणत्वोपपाठनम २००1६ विविदिषापके उषि कर्मणां ब्रम्हज्तानोपयोगित्वनिरुपय विवेकिनामपि लोकिकव्यवह्ार आाध्यासिक एव।. विवेकिनामपि शास्त्रीयव्यवहारस्याध्यासमूलर्त्वासद्धान्त: विवेकिनां शास्त्रीयव्यवहारस्याध्यासिकत्वे श्रात्ेप: विर्श्वानस्याय: ...

१४ •

पृ. प. विषयप्रयोजनयोः प्रथमवर्गाके उपपादने हेतुर्द्वितीयवर्याके च विषयभूतो विचार: पूर्धमीमांसया गतार्थी न वेति सन्देदे तवचिर्यायकरणपिज्ञाश्लोकन्यासपुरस्सरं १० ६1१ द्वितीयवर्साकारम्भः १०६1१

वर्णकसमाप्ि: ९०८/ २४ विषयप्रयोजनसम्बन्धानां प्रतिपादनावश्यऋत्वप्रदर्शनम् १७६१ १५ विषयस्य ब्रह्मगाः प्रयोजनत्य मोत्स्य सम्बन्धस्य प्रतिपादयप्रतिपादकभावलक्षयस्य स्थिरेकतत्वाचिष्यत्यू हो व्रम्मविचार: कर्तव्य इति प्रथममूत्रचतुर्थन र्णकोपसंारः प्रथममूत्रसमाप्तिश्च १६३ 1६ विषयापाधिको नुभवः ५८ 1 20 विरक्तस्येव शरीरदिपाटवे गप संन्यामे सुख्यो उधिकार: १६४ १ ९ विरुद्ध त्रिकद्वयार्पत्ति: २२० । १७ वेदस्य पोरपेयत्वशङ्कापूर्वकं तदप्रामाराय प्रसङ्गशङ्का, अपारुषेयत्वे तु ब्रह्मय उपाध्यायवदसर्वज्ञत्वापादनम् वेदस्यानिर्वचनीयत्वम् २२२1 १४ 86 1 92 वंदान्तानां कार्यशेषत्वनिराकरणापूदकं ब्रत्मरयेव प्रामायर्यासद्धान्तः ... वेदान्तानां क्रियाविधिशेषत्वनिराकरयां (पूर्वपक्षे) २२७। १६ 2२६1३ वेदान्तानां दुःखोर्केदव्रह्मप्राप्ती प्रये:जनम् ७1११ वेदान्तानां न कर्मवधिवाकरेकवाक्यता उवि त्व तमन्येव पर्यवसानम् २५६1 22 वेदान्तानां प्रामारयोपपादन प्रतिज्ञापूर्वक चतुर्थमूत्रप्रथमवर्णकारम्भ: वंदान्तानां व्रह्ताणा निष्पत्यूहं समन्वयसाधनपूर्वक सन्थोपसंहारः २६५ 1 2२ वदान्तानां ब्रह्मात्मेकत्वं विषय: - 6 वेदान्तानां ब्र्मेव विषयोऽनर्थनिवृत्ति: प्रयोजनं ब्रह्मविचारशास्त्रस्यापि ते एव विषयप्रयेोजने १०५ 1 १६

वेदान्तानां विधिपरत्वकल्पनमत्यन्तानुचितमिति निरुपणपुरस्सरं व्र्तर्गगा वेदान्त प्रामाययं संसाध्य चतुर्थसूत्रप्रथमवर्णाकोपमंहारः वेदान्तानां विधेयस्यार्थेभयपरत्वपूर्वपक्षतत्खवडने 995199 वेदान्तानां व्युत्पार्तासद्धये न पूर्वतन्त्रापेतेति शङ्गारम्भ: १५८: ५ वेदान्तानां सगुरो।पासनाविधिशेषत्वपूर्वपतोपन्यासपुरस्सरं चतुर्थमूतरवताम् वेदान्तिनं प्रति आत्मानार्मानाविरुद्धस्वभावत्वानुमानसिद्धि:। वेदान्तिमते आत्मानारमपदार्था

... १३/ १ वेदान्तिमतेन प्रभाकरोक्ताध्यापनववधे: साधिकारित्वनिरासः .. वेदान्तिमते प्रपञ्यद्वैविध्यं प्रेविध्यं वा तस्येव युक्तत्वोपपादनम् २०१ । १९

१५

वेदान्तेषु नियोगस्य दुर्निहा स्म पृ. प. 239198 वेदोपादानस्य ब्रह्य उपाध्यायवेलक्षरयान्जासर्वत्तत्वदोषाव काश: ... वेशेविकादिम तोक्ता:नुमाना प्रतिष्ठानेपि ब्रक्ष सम्भावनाबुद्धिजनकतया युक्तय उपोद्ठ लकतां भजन्ते 29213 वेशेषिकमते ट्रव्यगुणकर्मसामार्न्यावशेषसमवायानां प्रपञ्चता 20012४ व्य ङ्ूयव्यञजक्योश्चैत न्यान्तःकर एयोरिक्या ध्यासादन्ये।न्यस्मिचन्धोन्यधर्मव्यवहा रोपपत्ति: ७२६ व्युंत्पत्तिनिरुपयास्य मतान्तरेण प्रतिक्षेप: २३२ ग । १० शक्तस्य सहकार्यपेका शक्तिमतां पदानामर्थेषु स्मृतिजनकत्वोपपाठनम् 6913 32 1 २ शाबरभाष्ये Sध्ययनविधेविचारहेतुत्वमुक्तं तत्र परम्परया हेतुत्वमधगन्तव्यम् १५५ 1 १० शब्दार्थव्युत्पत्तिनिरुपयापुरस्सरं सिद्धार्थ शब्दशक्तिमट्गीकृत्य व्रत्तराय वेदान्तप्रामायया सम्भवशङ्कानिराकरयम् २३२ ख । १६ शमादीनामपय धिकारिवि शेषयात्वनिरुपयाम १७०/४ शमदमादिसाधनसंपत १६६|९० शब्दस्यार्थप्रमितिहेतुत्वं तात्पर्यबोधस्तु प्रतिबन्धनिरासीत्यभ्युवगमेन तात्पर्यद्वेतो- विचारस्यापि प्रातबन्धनिरासित्वादुपचारेय ब्रम्मविषयत्वम् १७६। १० शरीरमार्त्मोत भूतचतुष्टयमात्रतत्त्ववादिनो लाकायताः 959 190 शरीर दिसम्बन्धस्त्त्वज्ञान निवर्त्य: शरीरविशेषे उध्यासस्य निङ्गशरीरविशेषा नियामकः शरीरसम्बन्धो न कर्मनमित्त: किंत्वविद्यानिमित्त: शरीरस्य तत्त्वज्ञानादये उवि आर्परब्धकर्मशैषसमाप्तिपर्यन्तं भुत्या स्थित्यवगमाच सदया: पातशङ्गा २8३ 1 9 शरीरस्य पञ्चभूतात्मकत्वे उप्रस्यक्षत्वप्रसङ्गवादिवेशेषिकमतनिरासः 931=9 शरीरस्य भोक्तृतावादिलाकायतमतनिराकरगाम शरीरादिर्ध्यातरिक्त: स्थायी संसारी कर्ता भोक्ता चात्मेत्यपरे, तन्मतेन स्यायित्वादिसा R IREb

धनं च १८२1९६ शर्रीराद्याधारं मन एवात्मा चक्तुरादि तु करणमति मतान्तरम् ९८२१४ शाब्दज्ञानस्य तत्सन्तानस्य वा नापरोदानुभवकारणतया विधेयत्वसम्भवः १२१ । १६ 9२३/ १३ १३४1 ९ शास्त्रारम्भे पूर्वपतारम्भ: १०६१६ शून्यमेवात्मनत्वमिति मार्ध्यामकाः ९८३ १६ शून्यधादिनोपि बाधात्पूर्व सद्वूपाधिष्ठाने मिथ्यावस्त्ववभासाङ्गीकारावध्यकत्वो- पपादनसमाप्ति: ... शून्यं जगदुपादानमिति शून्यवादिमतम् ... २०६३ शेवमते कार्यकारयये गविधिदुःखान्तशब्दवाच्यानां जगदीश्वरसमाननवृतिषध व्यनुष्ठानमोक्ायां प्पञ्वत्यम्। .. २०६ ।५

१६ वर्य क्रमानुसारिस्चीपत्रम्।.

पु. प. अधयाविधा पुरायवचनसंवाद: शवयास्य नियमविधित्वव्यवस्थापनम्। श्रवणस्य विधित्वे श्राक्ेप: ३1 ५ अ्वरास्य ज्ञानोत्पत्तावद्गित्वं मनननिदिध्यासनयोश्चाङ्गत्वम् 90३/ १२ श्रवणादीनां व्रह्मज्ञानसाधनत्वे नानाविधाकेनिरासपूर्वकं तट्ठवस्थापनम मुत्यादीनामंव धर्मनिर्साये दव ब्रत्मनिर्याये उवि हेतुत्वं स्यान्न युतनुभवयोरिति शङ्काणं व्रह्मनिर्याये युत्नुभवयोरप्यपेकितत्वप्दर्शनम २१२ / २० स एव तान ब्रम्म गमयतोति पुता ब्रम्मपवं कार्यब्रम्मपरम् २४७। ४ सगुणोपासनाविधायकानामवि वेद/न्तानां निर्विशेषत्र ह्प्रतिपादकत्वमुपास्यत्वेन विधीयमानानां गुणानां च निर्विशेषव्रत्पतिपत्तावुपयोगः । १०५। २ सत्यं ज्ञानमनन्तं व्रह्मेत्यादयान्तरवाक्यानामप्यखयडार्थनिष्ठत्वोपपादनम् 2219 सत्वस्य त्रैविध्यम 36120 सत्त्वं नार्थक्रियाकारित्वं किन्तु स्वाभाविको धर्मविशेष: ... ८0 । १४ सद्रूपाधिष्ठाने शून्यवादिविर्पातिपत्ति: ४९ । १२

समाप्तिश्लोका: समुच्चयवादिनो मोते कर्मणो उध्यासस्य दुर्निरूपत्वम 98६। १६ सर्वज्ञत्वसाधनपुरस्सरं जन्मस्थितिनाशाख्यतिकारकारयात्वं प्रत्मणः स्वरूपलवर्मिति . सिद्धान्तोपपादनम् २०३/ ५ सर्वत्र मनननिविध्यासनाभ्यामङ्गाभ्यां श्रवयं नामाद्गि विधीयते इति सिद्धान्तः १७०1२ सर्वभावानां क्षािकत्यनिरासः ... सर्ववदोपादानतया व्रह्मणः सर्वत्ञत्वसाधनं सूत्रकाराभिप्रेर्तामत तृतीयसूत्रप्रथम- वर्य कोपसंहार: २२३1६ सविकल्पके चैतन्ये सविकल्पकाहक्कारध्यासोपपादनोपमंहारः सांख्यमतेन वेहादिबुद्धन्तात्मवादिनामेदिकानां कर्तृभोक्तृस्वरूपत्ववादिनां 9४199

मीमांसकानां च मतनिराकरयम् सांख्यमते पञ्चवंशतितत्त्वानि प्रपञ्चपदार्थ: २०१1६ साङ्ख्या दिशेवान्तानां मर्तनिरासः १७६१६ साधनचतृष्टर्यावरहे देवयशात् कुतृहनाद्वृहुुतत्वब्ुत्या वा ब्रह्मावचारे प्रवर्तमा नस्यानन्तर्मुखत्वेन बाहिरेवाभिनिवेशाद न निर्विचचिकित्सव्रक्मय आरमत्वेना- वगतिः सामान्यविशेषयोरनेरन्तर्थेख प्रतिभासादिदं रजतमिति व्यवह्वार दति मतान्त रनिरास: २६IE सिद्धान्तकदे शिमतेनाभ्यधिकाश क्ापपादनपुरस्सरं प्रथमसूत्रावतरणम् ... ११४ I ८ सिद्धान्तकवे भ्यभिप्रायोपवर्शाने तन्मतस्य च पूर्वपत्यनभिमतत्वे शक्तिपुरस्सरमधिका शङकाSसम्भवप्रदर्शनेनोत्तरमीमांसाया: पूर्वमीमांसया गतार्थत्वोपपादनम् शिद्धान्त्ये कदेश्यम्तरोक्तशास्त्रारम्भप्रकारानग्गीकार: पूर्वपत्रिमते विध्यभावोपपाठनेन

पृ. म. १६६|१४ स.ष्टि मिथ्यात्वस्यानुमानेन व्यवस्थापनम्. m सृष्ठर्मिथ्यात्वोपपादनम्

सुखमहमस्वाप्समिति परामशावगताहमुल्लेखस्येपपततिः 59 199 मुपुप्तावहङ्कारस्य नानुभवो न चोत्थितस्य तत्स्मरयममिति सिद्धान्तः मुषुप्तावनुभूतस्य श्ानन्दात्मभावरूपाज्ञान्यस्योत्थितेन स्मरयसिद्धान्त: ६०। ६ मुषुप्तावप्यहङ्कारावभास उत्थितस्य स तत्स्मरगामिति शङ्ा सुषुप्तो ज्ञानाभावस्येव ब्रह्मतत्त्वानवभासहेतुत्वमिति भेदाभेदवादिमतनिरासपूर्वक- म्ञानस्य भावरूपत्वध्यवस्थापनम् २३ । ५ सूत्रकारेया धर्मजिन्ञासेपक्रमे कार्यान्वितस्वार्थ शब्दसामर्थ्यस्योत्तत्वे उपि न सिद्धार्थे सामर्थ्याभावाभिप्रायेण तदुक्ति: २६० । १० सूत्रकारस्य धर्मविचारो बुद्यारूढो न शमादय दूति भास्करोकिनिराकरणम् १७१ ।४ ११ ५ सा 5हमिति प्रत्यभित्तया उ5त्मन: सिद्धि: ७७/५ सोहमिति प्रत्यभित्ञाविषयतया Sम्मन: सिद्धी विप्रतिपदमानस्य प्राभाकरस्य मर्तानरास:

संख्याभिमतस्यात्मानुमानस्य निराकरग्म (प्राभाकरमतेन) 4४1३ संन्यासगार्हस्थ्यय।: कर्मानधिरुतान्धप ङग्वादिविषयत्वतदधिकारिविषयत्वेन व्यव- स्थाया निरास:

संन्यासिना नित्यकर्मापवीतादीनां त्यागसिद्धान्तकरगापुरस्सरं तदनङ्गीकर्तुर्भास्क रस्य मर्तनिरास: संपत्पदार्थस्त दुदाहरणं च सम्भावना लक्षपापूर्विका संप्रत्तिकर्म १४८। १६ संप्रयोगसंस्काराभ्यां जन्यस्यैकस्य मिथ्याज्ञानस्य कल्पनीयत्वम् 2813 संयोगदृष्टान्तन निरवयवपरियामानुमाननिरास: २०५ । १६ संविद एकत्व्रमनादित्वं च 46144 संविदां सत एव भेदस्य परोपाधिं विना पप्रतीतिवादिनां सेगगितानां पक्षनिरास: संवेदनस्येव प्रमायत्वं तत्फलत्वं चेति वादिनः सेगतस्य मर्तानराकरयम संसगाध्यासय ज्ञानाध्यासस्य च निराकरणपुरःसरमध्यासानग्गीकारपूर्वपतः 9२1 2३ संस्कार: २४९/१३ संस्कारपने कर्मणां ब्रह्मज्ानो0योगसिद्धान्त: संस्कारविविदिषापच्योरभेदोपपादनम् । कर्मद्वारा ब्रम्मज्ञानस्य पूर्वतन्त्रापेत्षाSSग-

नारम्भभ्च ९६३१ ९५

९८

पृ. प० संस्कतिपन्े ब्रम्माण गुणाधानलक्षणसंस्कारासम्भवः स्फाटके लाहित्यस्य जपाकुसुमनिमित्तत्वस्य मिथ्यात्यस्य चोपपादनपुरःसरमा त्मन्यहद्र्ारनिमित्त: कर्तृत्वाढ्रोप दति स्थिरीकरगम् E3123 स्मरयास्मरणाभिमानयोरभेंद: स्मरयास्यापि विवेचकत्वम् २६। २४ स्म तिज्ञानमप संस्कारोद्वोधाधीनं न पुरुषप्रयव्राधीनम् ... =49193 स्मृति:

स्वप्रकाशस्य निरंशस्याप्यात्मनो उभिमानतिरोहितत्वेन ब्रह्मतत्वाकरेणाग्रहणदाकार- . भेदात्सामार्न्यविशेषाग्रहायो: सम्भवःवधिष्ठानम्। अत एव स्वरूपलक्षयसङ्गतिः स्वत्रका शस्या विद्याविषयत्वसम्भवप्रदर्शनम् ४६1 २३ स्वाभाद कारणत्ववादिचार्टकमतननराकरणापूर्वकमनुमानेन सर्व्ः सर्वकक्ति रीश्वर एव व्रह्मण्ठवाच्यो अगत्कारसस्येन सूत्रे निर्विष्ट द्त्युपपादनम् 290195 हिरययगर्भ: प्रशुर्पतभ्व जगदुपादानमिति यथायथं योगशैवमते ३०६।५

विवरसाप्रमेयसंग्रहः।

स्वमाचयानन्दयदप जन्तन्सर्वात्मभावेन तथा परप। यच्छङ्कूरानन्दपदं हृदले विभ्राजते तद्यतयो विशनन्ति ॥९॥ भाष्यटीकाविवरयं तत्निबन्धनसंग्रहः । व्याख्यानव्याख्ययभावकेशहानाय रच्यते । २ ॥ नित्यस्वाध्यायविधितो उधीत्य वेदान्तमस्य ये। संशेरते उर्थे ते सूचभाष्यादिष्वधिकारियः ॥३ ॥ नित्यो हि स्वाध्यायो उध्येतव्य इत्यध्ययनविधि: । ब्राह्मयेन नि- ष्कारयो धर्मः षड्ड्गो वेदो उध्येयो वेयश्चेति वचनात। काम्यत्वे हि वेदा- ध्ययनस्यान्योन्याशयता। नथावबोधे सति कामना कामनायां सत्यां पडङ्गो- पेतवेदाध्ययनप्रवृत्तस्यारथावबोध इति। अतः सर्वो Sपि नित्यविधिबलादेव बडड्गसहितं वेदमधीत्याथ जानाति। कश्चित्पयपुऽत्तपरिपाकषशन्निरति शयपुरुषार्थप्रेप्सायां तदुपायं बेदे न्विष्येदमवगच्छति। आत्मनस्तु कामाय सवे प्रियं भवतीत्यात्मशेषतयेवान्यस्य सर्वस्य प्रियत्वोत्तेरात्मव्यतिरिक्तात्स वस्माद्विरत्ता धिकारी। ात्मनि खल्वरे दृष्टे भुते मते विज्वाते इंदं सवं विज्ञातमित्युपक्रम्येतावदरे खल्वमृतत्वमित्युपसंदारात्परमपुरुषार्थभूतस्या- मृतत्वस्यात्मदर्शनोणायत्वं प्रतिपाद्य दर्शनस्य चापुरुषतन्त्रस्याविधेयत्वादा- त्मा वा भरे दरष्टव्य इत्यात्मदर्शेनमनूद्य तदुपायत्वेन श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति मनननिदिध्यासनाभ्यां फलोपकार्यड्गाम्यां सह श्रधवं नामाद्गि विधीयतदति। ननु पडङ्गेपेतवेदाध्यायिनः सत्यपि वेदार्थीवगमे विचारमन्तुरेख तात्प्यानवगमान्न तेनावगतार्थ: शुत्यभिप्रेता भवितुमईतीति चेद मेवम। एतच्छुतितात्पयस्येव पुरायेषु प्रतिपादितत्वात्। तथा हि। श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्वोपपतिभिः । सत्वा व* सततं ध्येय एते दर्शनहेतव: । • मस्वा प्रेति पाठान्तरम।

विवरयप्रमेय संग्रहे १ सृ० १ वर्य० तथ तावन्मुनिश्रेष्ठाः श्रवयां नाम केवलम्। उपक्रमादिभिलिङ्ग: शक्तितात्पर्यनिर्ययः ॥ सर्ववेदान्तवाक्यानामाचार्यमुखतः प्रियात। वाक्यानुग्राहकन्यायशीलनं मननं भवेत।। निदिध्यासनमेकार्य्यं श्रवये मनने उपि च। निदिध्यासनसंघं च मननं च दय बुधाः ॥ फलोपकारकाङ्गं स्या"तेनासम्भावना तथा। विपरीता च निर्मलं प्रविनर्श्याति सत्तमाः+॥ प्राधान्यं मननादस्मि।न्निदिध्यासनतो उपि व। उत्पत्तावन्तरङ्गं हि स्ानस्य श्रवरं बुधाः ॥ तटस्थमन्यव्यावृत्त्या मननं चिन्तनं तथा। इतिकर्तव्यकोटिस्था: शान्तिदान्त्यादय: क्रमात्॥ तत: सर्वाङ्गनिष्ठुस्य प्रत्यम्ह्मेक्यगोचरा। या वृत्तिमानसी शुद्धा जायते वेदवाक्यतः ॥ तस्यां या चिदभिव्यक्ति: स्वतःसिद्धा च शाङकरी। तदेव ब्रह्मविज्ञानं तदेवाज्ञाननाशनम् ॥ प्रत्यम्बह्मक्रूपा या वृत्ति: पूर्ण॥ डभिजायते। शब्दलक्षणसामग्या मानसी सुटृढा भृशम ॥ तस्याश्च द्रष्टमतश्च पा प्रत्यगात्मा स्वयंप्रभः । स्वस्य स्वभावभतेन ब्रह्मभतेन ** केवलम् ॥ स्वयं तस्यामभिव्यक्तस्तदूपेय मुनीश्वराः । ब्रह्मविद्यासमाख्यस्तदज्ञानं +t चित्प्रकाशितम् । प्रतीत्या केवलं सिद्धं दिवाभीतान्धकारवत्। अ्रभतं वस्तुगत्येव स्वात्मना यसते स्वयम् ॥ * फलापकारमङगं स्यादिति पाठः कैवल्यरखे। एसे श्लोका मानवोपपुरायो ४ अ्रध्या. के र. का. वि. सु. ९ खरहे १८८३। मननादस्तीति पा. के. र.। नाशकमिति पाठः। यते श्लोका: पराधरोपपुराये १४श्.क.र. का.वि.सु. ४ खपडे १८८३। ज्ञप्ति: पूर्णोति पाठः पा. के. र १ तस्यां च द्रव्यभूतसत्यिति पा. के. र। #* सस्य स्वरूप्भूतेन ब्रह्मरूपेयंति पा. के. र। tt विद्यासमाख्यं सदज्ञानरमिति २ पु. पा. । विद्ासमाख्य: सदिति पा. के.र।

अववस्य विधित्वव्यवस्थापनम्। स्वात्मना Sज्ञानतत्काय प्रसन्नात्मा स्वयं बुधाः । स्वपूर्यब्रह्मरूपेय स्वयमेवावशिष्यते ॥ एवंरूपावशेषस्तु स्वानुभत्येकगोचरः। येन सिध्यति विप्रेन्द्रास्तद्धि विज्ञानमेश्वरम * ॥ नन्वेवमपि श्रवसास्य विधिरनेषपद्यते। तथा हि। स किं ज्योतिष्टे।- मादेरिवापूर्वविधि: उतावघातादिवन्नियमविधि: किं वा पञ्ज पन्चुनखा भद्या इत्यादिवत् परिसंख्याविधि:।। नाद्यः। वेदान्तभ्रवणादीनां दृष्टफलब्रह्मज्ञानं प्रति साधनत्वस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्धत्वात्। प्रसिद्ध हि लोके वैद्यशास्त्र अरवयास्य तद्विष्यावगमं प्रति साधनत्वम। न द्वि- तीयः। नियमादृषृटुस्य कल्पकाभावात्। अ्रवघातादा तु नियमादृष्वु जन्यपर - मापूर्वमेवेतत्कल्पकम। न घ ब्रह्मज्ञानमदृष्टजन्यं केवलत्यतिरेकाभावात्। न हि वेदान्तप्रवसादौ सत्यपि नियमादृष्वाभावापराधेन ब्रह्मत्तानानुत्पत्ति- र्दृष्टचरी। ज्ञानस्य कथं चिददृष्टजन्यत्वे प्ययं विधिभाष्यविरुदुः । सम- न्वयसनव्याख्याने महता प्रयबन विधिनिराकरणात्। अन्यथा वेदान्तानां विधिपरत्वं ब्रह्मपरत्वं चेति वाक्यभेदप्रसङ्ग:। नापि तृतीयः । पज्चनखाप- .

कात प्राप्यसंभवात्। तस्मान्नास्ति शरवविधिरिति। अवोच्यते । दृष्टुफल- स्यापि धर्मज्ञानस्य साधने उध्ययने नियमविधिस्तावदङ्गीकृत एव। यदा त्ववाचीनपुरुषार्थे परोक्षे धर्मज्ञाने उप्येवं तदा किमु वत्तव्यं परमपुरुषार्थ- ब्रह्मसाक्षात्कारसाधने श्रषे नियमविधि रिति। यद्यध्ययने नियमादृष्टुजन्यं यागीयापूरव तत्कल्पकं स्यात तर्हि श्रवणे पि ब्रह्मज्ञानं तत्कल्पकमम्तु। ब्रह्मज्वांनस्य सर्वादृष्टजन्यत्वात्। सवे कमाखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यत- इति स्मरयात्। अत हि प्रसिद्धयागादीनेवापेक्ष्य सर्वग्रहरामिति भ्रमं व्युद- स्य श्रवणांदेरपि संग्रहायेवाखिलमित्युक्तम। अन्यथा पौनरूक्यात्।

• मानवोपपुरायी ४ अध्या. के. र. का. वि. सु. १ खाडे १८८३। + किं वा परिसंख्याविधिरित्येश २ पुस्सके पाठः। वैदयकशास्ोि १ पुस्तके पाठः। 8 छात्ात्कपतसाधन प्रवणविधिर्रिति २ पु. पाठः।

यो Sनधीत्य द्विंजो वेदमन्यच* कुरुते श्रमम्। स जीवन्नेष शुद्त्वमाशु गच्छति सान्वय: ॥ इत्यकरये प्रत्यवायमपेक्ष्य विध्यङ्गीकांरे प्रकृते उपि तथा उस्तु। नित्यं कर्म परित्यज्य वेदान्तभ्रवयं बिना। वर्तमानस्तु संन्यासी पतत्येव न संशयः +। इति प्रत्यवायस्मरयात्। बनु ब्रह्मच्वाने श्रववादीनामन्वयव्यनिरेका- दिना 6 नास्ति साधनभावप्राप्िः निर्विशेषस्य ब्रह्मयो वेदान्तेकसमधि- गम्यत्वात् तत्कथं नियमसिद्धिः । मेवम्। ब्रीहीनवहन्तीत्यय शास्त्रक- गम्यापूर्वोयव्रीहिष्वन्यतो दलनाद्यप्राप्ावपि अरवघाते यथा नियमस्तथा अवये उपि पाक्षिकत्वमन्तरेेव नियमो उस्तु। अ्रथ व्रीहिमापसाधारय- कारेया प्राप्रिमपेक्ष्य तब नियम: तदपापि समानम् । विषयज्ञानमाचसाधार- वाकारस्य सुघचत्वात्। अ्रथावघाते Sपूर्विधिरेव सन्फलतो नियम इति व्यर्वियते शरवये उपि तथा भविष्यति। न च भाष्यविरोधः । दर्शनवि- धेरेव तब निराकरगात्। दर्शनविधाने हि प्रकृतिप्रत्ययो प्रत्ययाथ सह बूतः प्राधान्येनेति न्यायेन प्रत्ययार्थस्य नियोगस्येव प्राधान्याद् दर्शनस्य प्रकृत्यर्थतया गुयभतत्वेन तद्विशेषयस्य ब्रत्सयो उपि सुतरां गुम्भावः स्यातृ सतो न वेदान्तर्ब्रह्म सिध्येत्। फलत्वेन प्रधानं ब्रह्मदर्शनमुद्दिश्य प्रवरविधाने तु न को उपि दोष: । वाक्यभेदश्य किमेकदेशिना SSपादयते किं वा तान्त्रिकेय। नादयः । वेदान्ते Sप्यवान्तरवाक्यभेदेन विविदिषन्ति यज्जेनेत्यन ज्ञानसाधनत्वेन यज्ञादिविध्यङ्गीकारात। न द्वितीयः । प्रेता- ग्निहोषप्रकरये अधस्तात्समिधं धारयननुद्रवेदित्यधोधारयं विधायोपरि हि देवेभ्यो धारयतीति पठितम् । तथ देविकमुंपरिधारयमन्यप्रकरण- मध्ये श्तमपि विधेयमिति विधिस्तु धारये उपूर्वत्वादित्यधिकरये निर्योतत्वात। अ्रथ कथं चिदेतदधिकरयं प्रभाकरो नाङ्गीकुयात्तथापि दर्शपूर्यमासप्रकरये तिस्नो रापी्व्रतं चरेदिति रजस्वलाया व्रतकलाप- विधिमङ्गीकरोत्येव। तस्मादू ब्रह्मप्रकरये ऽपि शरवयं विधीयतां का • वेदानन्यपेति पु. पाठः। t मनुस्मता २ बध्याये १६८ शलोकः। * सम्बोपपुराखे १-अ्ध्याये। के. र. का. वि. सु. ६ लबरे ९८८३! 1 मवर्यं विना अवयव्यतिरेकादीनामिति व पु. पाठ:।

ब्रहविचारस्य वर्तव्यत्यनिकपवम्। तव हानि: । अथ वरतकलापस्य प्रकरतान्वयासंभवादगत्या वाक्यभेदान्रम्र-र यम। इह तु तव्यप्रत्ययस्याह्टारथत्वेनाप्यन्वयसंभवान्र तद्युत्तमिति तवापरि- तोष: तर्डि तस्माद् ब्राहयः पाविडत्यं निर्विद्येत्यादिवाक्यं श्रवणा- दिविधायकमस्तु। तस्यानारभ्याधीतत्वेनोत्तविरोधाभावात्। भापाततः श्रव- नाद्यप्रतीतावषि वाक्यपर्यालोचने वाक्यस्य प्रवकादि* विधिपरत्वात। सूच. कारेयेव सहकार्यन्तरविधि+रिति सूचे पायिडत्यवाल्ययो: नवसमननकूपत्वेन विधिं सिद्धवत्कृत्य भ्रथ मुनिरिति वाक्यशेषे निदिध्यासनरूपत्वेन मोनस्य विधित्वप्रतिपादना दसामपरदायिकत्वं दूरापास्तम। नन्वेवमपि प्धीत्य स्वाध्यायेनावगतस्यश्रोतव्य इत्यस्य शरवमविधेरनुपपत्िस्तदवस्थवेति चेद न। तव्यप्रत्ययस्य विधावपि स्मरणात्। तद्विजिन्वासस्वेत्यादिषु समानप्रकर- गेषु श्रुत्यन्तरेघु श्रवरास्य । अवश्यं वाक्यभेदेन विधेरङ्गीकर्नव्यत्या त्वदर्पि- तोषस्य निरवकाशत्वात्। न चेकस्यामेव शाखायां शतव्य: पाषिडत्यं निर्वि- द्येति शवयविधिद्वयं पुनरुक्तमिति वाच्यम्। एकम विधायापरच विधिमनूद्य विशेषकथनातृ। प्रथ वा यथा द्विम ने यीब्रा ह्मरामपुनरुत्तम एकस्योपसंहाररप- त्वात् तथा द्विः प्रवमविधिभवतु। तस्मादुषपद्यतएव श्ोतव्य इति विधि: ॥ तथ शवयं नाम वेदान्तवाक्धानि विचार्यापक्रमादि भिलिकषीक्यता- त्यर्यनिर्यय इति पुरायवचनेनोक्तम्। तथा व विरत्ोनाधिकारिया 5मृतत्व- साधनभतात्मदर्शनाय वेदान्तवाक्यविचारः कर्तव्य इति। एवं तावदधीत- स्वाध्याय: पुमान्वेदादेवावगत्य पश्चादेवं संदिग्धे। किं वेराग्यमाप्रमधिका- रिविशेषराम उतान्यदर्प्या्ति नानाविशेषणेषु तद्विशिष्ठाधिकार्रिि व किं प्रमाराम वेदान्तवाक्यविधारश्व धर्मेविचारेयेव गतो न वा कथं वा वेदा- न्तवाक्यानि विचार्यायि किलवयमात्मतत्त्वं तस्मिंश्व किं प्रमारम तस्य व प्रमायस्यास्ति केन चिद्धिरोधो न वा तत्त्वगोचरज्ञानं च कि कर्मभि: स्रमुच्वित्यामृतत्वसाधनम उत केवलमेव केवलस्य साधनत्वे वा किं प्रमायम कीदृशममृतत्वं किंप्रमाणकं चेति। तएते संदेहा अन्येप्येवं- * अवणाव्यप्रसीतार्वषि पर्यालोचने वाक्यन्रवणादि-इति १ पु. पाठः। + व्याससू. ३ प्र. ४ पा. ४७ सू. । विधिप्रतिपादनािति २ पु. पाठ:। 5 पधीतस्वाध्यायमध्ये वगतस्पेति २ पुस्तके पाठः। ॥ भवसस्पोति व पुस्तके नास्ति।

६ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ सृ० १ वर्ब०

यथः सूचयितुकाम: प्रथमतः श्रोतव्य इति वाक्ये प्रतिपत्रमधिकारिविषय- फलाख्यानुबन्धवयोपेतं विधिं न्यायेन •निर्ययंस्तदर्थभतविचारकर्तव्यतां

जिज्वासेति । तचात्मनस्तु कामायेति वाक्ये विरतयुपलच्चितसाधनचतुष्टय- संपन्नो य एवाधिकारी प्रतीयते स एवाथशब्दार्थः । त्रमृतत्वस्य तु नाशा- स्ति वित्तेनेति वाक्ये वित्तोपलजितलोकिकवेदिककर्मभिरमृतत्वं नास्तीति यदुत्तं तदेवातःशब्देन हेतक्रियते। आात्मनि खल्वित्यादिना वाक्येनामृत- त्वसाधनात्मदर्शनाय वेदान्तवाक्यविचाररूपं श्रवयां कर्तव्यमित्युत्तं तत्सवे ब्र ह्मजिच्चासापदेनावगन्तव्यम*। नन्वेतत्सूपं विधायकमनुवादकं वा । नादः । लिड्ोट्तव्यप्रत्ययानामदर्शनात्। नेतरः । भ्रप्रवतकेनानेन श्रवण- विध्यसंग्रहमसङ्गात। मेवम। कर्तव्येत्यध्याहार्यत्वात्। ज्ानेक्योर्बस्तु- तन्त्रयो: कर्तुमशक्यत्वात अध्याकृतेन जिन्वासापदं नान्वियादिति चेत तर्वयनयेवानुपपत्या जिस्तासापदेनानुष्ठानयोग्यो विचारो लक्ष्यताम। अ्रविना- भावसम्बन्धश्च संदंशन्यायप्रसारात सुसंपादः । संदष्टो हि ज्ञानेच्छाभ्यां विचारः। प्रथमत इच्छायां सत्यां विचारे रति पश्चादेव ज्ञानोत्पत्तेः । न व वाच्यं लक्षणायां विचाराख्यो विषयानुबन्ध एव सिध्येद् न ब्रह्मज्वानाख्य: फलानुबन्ध इति। अ्रजहल्लवयया स्वार्थ त्यापि स्वीकृतत्वात्। ब्रह्मज्ञान- जनकत्वान्यथानुपपत्या विचारस्य वेदान्तवाश्यविषयत्वं लभ्यते। न ह्ान्य- विचारकायां ब्रह्मज्ञानमुपलभामहे। फलत्वान्यथानुपपत्या ब्रह्मद्वानस्य मोक्षसाधनत्वसिद्धिः । अधिकारिभिरिष्यमायं हि फलम। अप हि साधन- चमुष्टय संपन्ना अधिकारियो निःशेषदुःखच्छितिनिरतिशयानन्दावाप्री, तत्सा- धनं घ विहाय नान्यदिक्कन्ति। तत्त्वज्ञानस्य दुःखोच्छेदानन्दावापिरुप- स्वासंभवेन परिशेषात्तत्साधनत्वम। तदेवं साधनचुष्टयसंपन्नस्य कर्मभि- मोत्ाविद्रेमो व्षसाधनब्रस्मच्वानाय वेदान्तवाश्ञ्यविचार: कर्तव्य इति अत्यर्थ: समग्रो उपि सचे संगृद्दीत:+। एवं शास्त्रप्रवृत्तिहेतुत्वं च विचारकर्तव्य- • जिन्ञासापदे प्वगन्तव्यमिति २ पु. पाठः। + सूत्रेश संगहीत दृति २ पु. पाठः।

ब्रह्मविचारस्य कर्तेव्यत्वनिरपयम। a

ताया अन्वयव्यतिरकसिदुस। सति हयनुबन्धयोपेते विधो पुरुष्मः प्रवर्तन्ते ज्योतिष्टोमादी तथा दर्शनात्। असति तु न प्रवर्तन्ते सप्र- द्वोपा वसुमतीत्यादो प्रवृत्यदर्शनात। सा च विचारकर्तव्यता वत्चमाय- शास्त्रप्रवृत्तिहेसुभता प्रथमसचेद्यानेनेत्यं निर्यीयते। विमतं शास्त्रमारम्भ- सीयं सम्भावितविषयप्रयोजनत्वात कृष्यादिवदिति। न च सूपे विषयप्रये।- जमानुपादानान्नायं विषय: सूचसिद्ध*इति शङ्कनीयं मुखतो उनुपादाने डप्यर्थात्सचितत्वात्। सुषस्य हि सूचनमलङ्कारो न तु दोषाय। तब ताव- ज्जन्माद्यस्य यत + इत्यादिशास्त्रेय विचार्यीयां वेदान्तानां सवा अयमात्मा ब्रह्मेत्यादिश्युतिप्रसिद्धं ब्रह्मात्मेकत्वं विषयः । तच्टेकत्वमखयडेकरसवस्तुप्रति- पादकेन ब्रह्मशब्देन सूये सचितम। तरति शोकमात्मवित ब्रह्मिदा प्रोति परमित्यादिश्युतिप्रसिद्धं दुःखोच्छेदव्रह्मप्राप्ती प्रयोजनम्। ते च तत्सा- धनभतब्रह्मत्ता निर्द्देशात्सचिते एत्र। न केवलं सूचकारो विषयप्रयोजने सूचितवान् किं तु तयोरुपपादनं चेवमभिप्रेयाय। विमतं शास्त्रं सम्भावि- संविषयप्रयोजनम अ्रविद्यात्मकबन्धप्रत्यनीकत्वात् जाग्द्वोधवदिति। न व बन्धस्याविद्यात्मकत्वमसूचसूचितमिति वाच्यम्। बन्धस्य ज्ञाननिवर्त्य- त्वाङ्गीकारेगेव तत्सूचनात्। तथा हि। निःशेषदुःखनिवतकत्वं तावद् ब्रह्मस्ानस्य फलत्वसिद्धये सूचकारेयाङ्गीकृतम्। प्रमातृत्वकर्तृत्वभोत्तृत्वा- दिबन्धश्च सर्वो उपि दुःखबीजत्वाद् दुःखमेव। तब विचारणीयं किमयं बन्धः पारमार्थिक: स्यादपारमार्थिका वेति। बद्ये ब्रह्मज्ानान्न निष- तेत। ये त्वेकदेश्यादय: पारमार्थिकस्येव ज्ञानान्निवृत्तिमङ्गीकुयुस्ते प्रष- व्या: ज्वानं स्वविषये वा निवृत्याख्यमतिशयं जनयति स्वाश्ये वा। आद्यो. उपि स्वविषयं संसारियमात्मानमेव निवर्तयेद् उत तद्गतं धर्म- माचम अ्रथ वा स्वबोध्याखराडकरसत्वविरोधिन एव कर्नृत्वादीन् किं वा विषबगतानवबोधमेव। न तावत्प्रथमद्वितीयतृतीयाः । न हि नानावर्ये चतादिफले नीलभागज्ञानं स्वविषयं वा तत्समवेत्तरसादिकं वा विरोधिनं पीतिमादिगुयं वा निवतयति। चतुर्थे त्वस्मन्मतापत्तिः । आ्राप्रयाति- • नोभे विषयप्रयोजने सू्तासद्धे इति पु. पाठः। + व्याससू: ९ प्र. ९ पा. २ सू•। . 1 मूत्रेर सूत्रिसरमिति २ पु. पाठः।

बिवरयप्रमेयसंग्रहे १ सृ० १ वर्श० श्यपचे उपि किमान्यनिवृत्ति: किं या तद्गुयानाम उतान्रयविषयेभय- संबन्धिधर्मायास। नादाः । प्रतिबयमात्मविनाशापतेः । न द्वितीय: । घटज्ञानेनात्मगतधर्मादिगृयानिवृत्तेः । न तृतीय: । स्वदेहज्ञानेन देहा - त्मसंबन्धाद्यनिवृत्तेः । तमेव विदित्वा Sतिमृत्युमेतीति भुतत्वाद्वास्तवो उवि बन्धो ज्ञाननिवर्स्य इति चेद् न । श्रतेर्बन्धसत्यत्वासत्यत्वयो -. स्ताटस्थ्यात। प्रस्माभिस्तु भ्रुतोपपत्त्यथ बन्धस्या* विद्यात्मत्वं कल्पते। यथा ज्योतिष्टोमादीनां श्रतस्य स्वर्गसाधनत्वस्योपपत्त्यर्थमपूर्व भर्वद्धि: कल्पते तदृत। परथ तब वणिकानां कर्मयां कालान्तरभाविफलसाधन- स्वाभावव्याप्निनियम: कल्पको उस्ति तर्हीहापि ज्ञानमज्जानस्येव निवरतकमिति व्याप्रिनियम: कल्पको Sस्तु। भतो Sपारमार्थिकत्वमवशिष्यते बन्धस्य+। तदेवं ब्रह्मज्ञाननिवत्त्यस्य बन्धस्याज्ञानात्मकत्वं सुमेणेव सचितम । मन्वेवं तदविद्यात्मकत्वं + सूचकारेग मुखत एव वर्यनीयं विषयप्र- योजनसाधनद्वारा कृत्सशास्त्रारम्भसमर्पकत्वात्। मुखतो उप्रतिपादने ता- त्पर्यप्रसङ्ग इति वेत ताई वर्गितमेवेतन्मुखतो द्वितीयाध्याये तद्गुयसां- रत्वादित्यादिसूने। सुचस्य चायमर्थः । प्रात्मनो देहोत्क्रान्तिपर लोकगत्येत- लोकागतीनां भुतत्वात्सर्वगतत्वं विरुद्मिति चेद बुद्धिगुयसारत्वात्।

स्यात्मनो Sभिमानमापं जायते। तच्ट भुत्या उनूद्यते निजस्वरूपबोधनाये- ति। तर्हि कृत्स्शास्त्रारम्भं प्रत्युपोद्घातत्वात्प्रथममेवाध्यासविषयं सूवं प्रये- तव्यम। उपोद्घातश्च प्रतिपाद्यमथ द्वो संगृह्य प्रागेव तदर्थमर्थान्तरव- यनमिति चेद न। प्रतिपादने प्रवृत्तेन सूचकारेय विरोधपरिहारसूपस्य प्रथ- मतो वनुमशक्यत्वात्। प्रतिपार्द सुखतः प्रतिज्ञाय पश्चात्तत्सिद्धिदेतुप्रद- शैनं प्रतिपादनम्। तथा च प्रथमेनाध्यायेन ब्रह्मति वेदान्तसमन्वयं प्रदर्श्य तदुपपादको विरोधपरिहवार: पश्चात्कर्नेव्यः । प्रथम | मप्रदर्शिते पुनः सम- न्वयविशेषे तद्विरोधाशङ्डा तव्निराकरयं च निर्विषयं स्यात्। नन्वेवमादावध्या- *बन्धस्पेति २ पु. नास्ति। 1 पधारमार्थिकत्वं परिग्िष्यते इति व पु. पाठः। बन्धस्येत्येतवन्ते न दृश्यते। 1 नन्वेसदविद्यात्मकत्वमिति २ पु. पाठः। ॥। प्रचममिति २ पु. नास्ति। 5 व्याससू. २ भ्र० २ पा. २६ सू. ।

सामुक्तो विषयप्रयोजनासिद्ठय शास्त्रपवृत्तिर्न स्याद मेवस। प्रथमसूये उध्यास: साक्षादनुक्तो ऽप्यर्थात्सचित इत्युपपादितत्वात्सिध्यत्येव शास्त्रप्रवृत्ति: । ननु सूचसूचितो उप्यध्यासो न युक्तिसहः । तथा हि। आात्माना- त्मानावितरेतरतादात्म्याध्यासरहितो क्वापीतरेतरभावरहितत्वात तमः- प्रकाशवत्। न व हेत्वसिद्धिः। विमतो तादात्म्यशून्यो विरुद्धस्वभावत्वा- समःप्रकाशवत्। न चासिट्टो हेतुः। विमतो विरुद्धुस्वभावो युष्मदस्मत्प्रत्य- यगोधरत्वाद देवदत्ततद्वेरिवत। न व वाच्यं देवदत्तस्य स्वशरीरादिस- धाते उस्मत्प्रत्ययस्तषेत्र तद्वेरियो युष्मत्प्रत्ययः । न घ तप विरोध। डस्ति। एवं तद्वेरिययपि प्रत्ययव्यत्यासेन योजने दृष्ान्तः साध्यविकलः स्यादिति। नहि भिन्नात्रययो: प्रत्यययोर्विषयो दृष्टान्तत्वन विवच्ेते कि तर्हि समानाश्ययोरिति। न हि प्रत्येकाकार। दृष्टान्तत्वेन विवच्येते किं सर्हि देवदत्तप्रतीत्या तद्वेरिप्रितीत्या व सिद्ध: समुदायाकारो दृष्टान्त इति नो- त्तदोष: । स्यादेतत् । किमत्र लोकप्रसिद्धावात्मानात्मानो पचीक्रियेते कि वा प्राभाकरादिसिट्टो उत वेदान्तिसिद्गी। नाद्यः । द्वयोरनुमानयो: सिद्ध- साधनत्वात। तृतीया नुमानस्यानुभवविरोधात। लोके द्वि देहादिचेतन्या- न्तसंघात आत्मा पाषागादिरनात्मा। न व तयेोरक्याध्यासक्ये वेदान्त्य- भिमते। नाषि तयोनियतो विरोधो उनुभूयते। न द्वितीयः । प्राभाकराद- यो हि प्रमातृत्वकर्तृत्वभोत्तृत्वाद्याश्यं जडमात्मानमाहुः इन्द्रियदेहाद्यखि- लप्रपज्जमनात्मानम्। तथ वेदान्तिमते प्रमातृत्वाद्याश्यो हङ्गारो जाअं घ तत्कारयमज्ञानमित्युभयमप्यनात्मन्येवान्तर्भवति। तथा चानात्मन एक- कोटेरध्यासतादात्म्य विरोधानङ्गीकारात्पर्वोक्तमेव दोषद्वयं स्यात्। न नृतीब:। वेदान्तिना हि सर्वोपप्रवरहितं विज्ञानघनमात्मानमाहुस्तद्ति- रित्त घ सर्वमनात्मानम। तथ किमेकस्मिन् प्रत्ययद्वयगोचरत्वं हेतुत्वेन विवचिकम उतात्मन्यस्मत्प्रत्ययगोचरत्वम अनात्मनि चेतरदिति। आ्राद्ये स्वरूपासिद्धिर्द्वितीये भागासिद्धि:। देहेन्द्रियान्त: करणप्रायादिष्वनात्म सयु युष्मत्प्रत्ययाभावात्। व्यवहारदृष्ट्या तदभावे जपि शास्त्रदृध्ट्या चिद- वभास्यो युष्मदर्थ इत्येतल्लवणानुसारेयास्त्येव तथ युष्मत्प्रत्यय इति चेद् एवमपिस्वप्रकाशे चिदात्मनि वेदान्तिनामस्मत्प्रत्ययाभावाल्स

१० विवरयप्रमेयसंग्रहे १ सृ० १ वर्य० दोषस्तदवस्यः । तस्माव्नानुमानसिद्धिरिति। बषोच्यते। वेदान्तिनं प्रत्यव्त्येवानुमानसिद्धिः । न चात्मनि भागासिद्धि:। स्वप्रकाशस्याप्यह्- ड्वारे स्फुटतरव्यवहार ये।ग्यत्वेनास्मत्प्रत्ययगोपरत्वस्योपचरितुं शक्यत्वात। न चेवं मन्तव्यं देहद्वयसानियेश्चतन्ययोरन्योन्यं युष्मदस्मदर्थत्वे ऽपि विरोधाभावादनेकान्तिक इति। वेतन्यस्य चिदवभास्यत्वलनपलन्ित- युष्मदर्थत्वाभावात्। तादृश एव चाषाभिप्रेतो न तु लोकिकयुष्मदर्थः । तथा Sप्येतेनानुमानेन प्रत्ययद्वारा विरोधसिद्धिर्न तु स्वरूपयोति वेतु तहे- वमस्तु। आत्मानात्मानो विरुद्ुस्वभावो विषयिविषयत्वान्नेपरुपवदिति। ननु चिदूपस्यात्मनो जड़रूपमनात्मानं प्रति साधकत्वेनानुकूल्यमनुभयते उलो वध्यघातकभावलतयास्य सहावस्थानसामथ्यीभावलवयास्य वा घिरो- धस्य च प्रातिकूल्यस्य प्रसाधने Sनुभवविरोधः तथा दृष्टान्तश्च साध्यवि-

विरोधस्येह विवनितत्वात्। कथं तर्ह मध्यानुमाने तमःप्रकाशयोदृष्वा- न्तत्वं तयो: सहावस्थानसामथ्याभावलवयाविरोधस्य प्रसिद्धत्वादिति चेद मेवम। मन्दप्रदीपे वेश्मनि तमसो दीपेन सहात्रस्थानात्। अन्यथा स्फीतालोकप्रदेशवदपापि स्पष्टरूपदर्शनप्रसङ्गात: तमःप्रकाशशब्दाम्यां तदेक- देशभतो छायातपावुपलक्ष्येते इति चेत् तथापि छायायामेकविधायां तारत- म्येनोपलभ्यमानमोषययं स्वर्धार्मेय आतपस्यापि अ्रवश्यमवस्थानं सचयतीति सहावस्थानं दुवारम। एवमेव तमःप्रकाशशब्दाभ्यां लच्चितलवपया छाया- तपस्थयो: शेत्याषयययो: स्वीकरे ऽपि सहावस्थानं सुसंपादम। तस्माज्जा तिव्यत्योर्यथा तादात्म्यसामथ्य नेवं तमःप्रकाशयोरित्ययमेव तयोर्विरोधः ॥ ननु तम:प्रकाशदृष्टान्ते भावाभावरुपत्वमुपाधि: । आालोकाभावस्तम इति तार्किका रूपदर्शनाभावस्तम इति प्राभाकरा इति चेद मेवम। उप- चयापचयाद्य वस्थाभेदवन्वेनोपलव्यमायस्याभावत्वायोगात। नीलरूपत्वेन द्रव्यत्वात्। ननु भावत्वपतवे बहलालोकवति देशे निमीलितनयनस्य कथं सम:प्रतीतिः । बहलालोकेन निवृत्यङ्गीकारात्। सहावस्थानं तु मन्दालो- केनेव पूर्वमुक्तमिति चेद न । गोलकान्तर्वतितमसः प्रतीत्युपपत्तेः । न च ने पस्यान्तर्वेत्तिवस्तुयाहकत्वासम्भवः। ररिहितकर्यस्यान्तरशब्द ग्रा ्दकत्वर्श

तमसो भावकपाऽभावरूपत्वविचारः । म्ध्यासवादः । १९ नातृ। न वेवं गोलकान्तरस्थाञज्जनादेरषि निमीलितनयनेन ब्रहणप्रसङ्ग: ।. तमोव्यतिरित्तह पिय आालोकसड्कृतचस्षुर्गाह्यत्वनियमात्। भ्रथ मतं द्रव्य स्वे सति तमस आलोकविनार्शितस्यालोकापगमे ऋटिति नोत्पत्तिः । कार्य- द्रव्यामां दाणुकादिक्रमेयेवारम्भादिति। तन्न । विवर्तेवादिनां क्रमानपेघ- खात्। कारयं सु मलाविद्येव। अथापि तमो न रूपवद्द्व्य स्पर्शशून्य- त्वादाकाशवदिति चेद न । वायुर्न स्पर्शवान् रूपशून्यत्वादाकाशवदित्या- भासेन समानत्वात* प्रत्यक्षविरोधस्य तुल्यत्वात्। त्रथालोकाभावे समारो- पितं नीलरूपं गोचरयतीति तमःप्रत्यक्स्यान्यथा गतिरुच्यते एवमपि हेतुर- नेकान्तिक:। रूपवद्द्व्यस्येव धमस्य चनुःप्रदेशादन्यच स्पर्शशून्यत्वात्। तब विद्यमान, एव धूमस्यर्शी उनुदृत इति चेत सर्ह तमःस्पर्शो Sपि सन्नेव सर्वषानुदभृत इति हेत्वसिद्धि: स्यात्। न च सतः सर्वचानुदवो Sसम्भावितः । आरकरजे सुवर्णादा सत एव स्वपरप्रकाशकभास्वररूपस्योष्ण- स्पर्शस्य च सर्वचानुदवदर्शनात्। तदेवं भावरूपतमोवादे न को उपि दोष: । नन्वभाववादे Sपि तथा। उपचयाद्यवस्थानां प्रतियोग्यालोके।पाधिकत्वाद् नील रूपस्यारोपितत्वादिति चेद मेवम्। दुर्निरुपत्वात्। तथा हि। किमालोक- माणभावस्तम: उत्तेकेकालेोकाभ्याव: सर्बालोकाभावो वा। प्रथमद्वितीयपचयो: प्रागभाव इतरेतराभाव: प्रध्वंसाभावो वा तम इति दुर्भगाम। सवितृकरसं- तते देशे प्रदीपजन्मनः प्राग्वा जाते वा प्रदीपे दीपनाशे वा तमोबुट्गभातात्। तृतीये सर्वालोकसंनिधानमन्तरेश न निवर्तेत। रुपदर्शनाभावस्तम इत्य. प्ययुक्तम। बहलान्धकारसंघृतापवरकमध्यस्थितस्य बहीरुपदर्शनान्तस्तमो- दर्शनयोर्युगपदेव भावात्। तस्मान्नाभावस्तम इति दृष्टान्ते नास्त्युत्तोपाधि: । नन्वेवमप्यन्योन्यतादात्म्यसामथ्याभावाख्यो भवदीयो मूलहेतुरने- कान्तिक:। इदं रजतमित्यन भ्रान्तिस्थले पुरोवर्र्तिरजतयोर्षिवित्तयों- स्सादात्म्युसामथ्याभावे Sपि तादात्म्यसंदर्शनादिति चेद् न V नथ्य सद्धावेन हेत्ववृत्तेः । तत्सामथ्यं व सम्यग्रजतस्थले । तरजतयो- वोस्तवतादात्म्यदर्शनादवगन्तव्यम्। न वेवमात्मानात्म नारपि क्वा चिद्वा: स्तवतादात्म्ये सति तत्सामर्थ्यसम्भवादसिट्गो हेतुरिति वाच्यम। वास्त- * समानयोगघेमत्वादिति २ पु. पाठः।

१२ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ सृ० १ वर्य० वतादात्म्यस्य तयो: क्वापि दुःसंपादत्वात्। तथा हि। कि दष्ट्र्दृश्यता- दात्म्यमुच्यते दृश्यस्य वा दष्ट्रतादात्म्यम। आाध्ये उपि न तावत्स्वा- भाविकं चिदेकर से दष्टरि दृश्यांशासम्भवादन्यथा कर्मकर्तृभावेम तादा- स्म्यानुपपत्तेः । आ्रागन्तुकत्वे उपि किं दरष्टा स्वयमेव दृश्यांशाकारेय परियमते उत हेतुबलात्। उभयमप्यसङ्गतं दष्टानरवयवत्वात्। न हि निरवयवमाकाशं स्वतो वा कारणान्तराद्टा सावयवाकारेय परियममानं दृष्टम। दृश्यस्य धर्मियो द्रष्टा प्रतियोगिना तादात्म्यमित्यस्मिन् द्वितीये Sपि पक्चे दषटृत्वस्य स्वाभाविकत्वे दृश्यत्वं हीयेत। अंशतो दृश्यत्वमपि स्वस्या- स्तीति चेतु तांई कर्मकर्तृत्वविरोधः । आ्ररगन्तुकत्वे ऽपि किं दृश्यं स्वय- मेव चिदूपेया परियामते उतात्मचेतन्यं स्वस्मिन्संक्रामयति! नादः । जड़- जन्यस्य कार्यस्य चिदूपत्वासम्भवात्। न हि जड़ाया मृदः परिणामो घटः चिदूो दृष्टः । न द्वितीयः । आ्रात्मचेतन्यस्य सर्वगतस्य वस्तुतः प्रवेश-

मथ्यासम्भवेन हेतुसिद्धेमध्यानुमानं सुस्थम। ततो मूलानुमानसिद्धेरध्या- साभाव: सुस्थितः । मा भद्धर्मिगोस्तादात्म्याध्यासः। तथाप्यात्मधर्माणा मात्मनि संसगाध्यासो ड्स्तु। न च चिदेफरसस्यात्मनो धर्मासम्भवः । श्ानन्दविषयानुभवनित्यत्वादीनां सत्त्वात्। यद्यपि एते स्वरूपभता एवा- त्मन: तथाप्यन्तःकरणवृत्युपाधो नानेवावभासन्तइति तेषां धर्मत्वमुपधयसे। न च धर्मियं विहाय धर्मायां स्वातन्त्येयाध्यासासम्भवः । जपाकुसुम- संनिधो लोहित: स्फटिक इत्यादो धर्ममाचाध्यासदर्शनात्। नेतत्सारम। धर्मायां स्वातन्व्यायोगात्। स्फटिके 5पि प्रतिबिम्बितजपाकुसुमाश्रितमेव लोहित्यं प्रतीयते न तु स्वातन्त्येय । तस्मान्नास्ति धर्मायामप्याश्रयव्यत्यासेन संसर्गाध्यासः । धर्मधर्र्मिणोरथयोरध्यासे निराकृते तदविनाभतो ज्वाना- ध्यासो ऽपि निराकृत एवं। तस्मान्न युक्तिसहो उध्यास इति ॥ पचोच्यते। किं युक्तिविरोधादवस्तुत्वमध्यासस्यापाद्यते किं वा वस्तु- स्वरूप+ मेवापलप्यते। नादाः । शरनिर्वेच नीय वादिनामस्माकमध्यासस्यावस्तु- * + वहित्याति २ पुस्तके न दृश्यसे।

अध्यासापलापबाद: । कतृत्वादीनामनादित्वम । १२ त्वयुत्ति विरोधयोरित्वात्। विरुध्यते हयात्मानात्माध्यासो युक्तिभिरित्येवा -. निवाच्यत्वमङ्गीक्रियते। अन्यथा तस्य* वस्तुत्वमेवाभ्यपेयं स्यात्। ननु तईि भपलपाम यवाध्यासम। नास्त्येवत्मानात्मनेोरध्यासः । तत्सामय्यभावातृ। लोके हीदं रजतमयं सर्प इत्यादावधिष्ठानाध्यस्यमानयोगुणावयवकृतं सादृ- श्यमध्याससामय्री न चासावचास्ति। आत्मनो निर्गुयत्वान्निरवयवत्वाद्च। न च वाच्यं लोहित: स्फटिक इत्यचासत्येवोक्तसादृश्ये उस्त्यध्यास इति। तथ सोपाधिकभ्रमत्वेन सादृश्यानपेक्षणात्। लोहित्याश्रयभतं संनिहितं जपाकुसुममुपाधिस्तस्य स्फटिके लोहित्यावभासनिमितत्वात्। नन्वेवं कर्तृ- त्वाद्याश्रयं संनिहितमहङ्गारमुपाधिं कृत्वा 55त्मनि कतृत्वादिकमध्यसितुं शश्यमिति चेत तह्ास्तु कथं चित्कर्तृत्वाद्यध्याससम्भवस्तथाप्यात्मन्यह- द्वारादिशरीरान्तधर्म्यध्यासो निरुपाधिको न सम्भवत्येव सादृश्याभावादिति चेत्+ तदेत्दसारम। गुणेरवयवेश्च शून्यस्यापि गन्धस्य केतकीगन्धसदृश: सर्पगन्ध इत्यादौ यथा सागन्ध्यधर्मेय सादृश्यं तथा उ5त्मनो ऽपि पदार्थत्व- धर्मेण सादृश्यसम्भवात्। चेतन्येकरसे धर्मः को 5पि वस्तुतो न सम्भवतीति चेतु तर्ह मा भन्निरुपाधिकभ्रमं प्रति सादृश्यस्य सामग्रीत्वम्। सादृश्यम- न्तरेगेव पीतः शङ्ध इति निरुषाधिकभ्रमदर्शनात। अथ तन रागपित्तेद्रिक- काचकामलादि सामय्यन्तरमस्ति अध्त्येव तहयषाप्यविद्याख्या सामग्ी। ननु ज्ञानाभावत्वेन भावरूपत्वेन व विप्रतिपन्नाया अविद्यायाः सामयीत्वा- ड्रीकारादवरमध्यासापलाप सवेति चेद मेवम। प्रत्यगात्मसत्त्वमाचमुपजीव्य तदीयचिदानन्दाच्छादकत्वेन व्यवस्थितस्यानादेः प्रत्यवस्यापलापायोगात्। अन्यथा प्रत्यगात्माप्यपलप्येत । कार्यस्याध्यासस्यानादित्वमयुक्तमिति चेद मेवम्। आ्रात्मनि ताव- त्कर्तृत्वभोक्तृत्वरागादिदोषसंयोग एवाध्यासः। तब भोत्तृत्वाध्यासः कर्तृत्वा- ध्यासमपेरते प्कर्तुर्भोगाभावात्। कर्तृत्वं व रागादिदोष संयोगाध्यासमपेवते रागादिरह्ितस्य कर्तृत्वाभावातृ। दोषसंयोगश्च भोत्तृत्वमपेवते ब्रनुपभुत्ते उनुपभुत्तजातीये वा रागाद्यनुत्पत्तेः । तथा च बीजाङ्करवत्प्रवाहरूपेय कर्तृ-

• स्वादीनामनादित्वम। एतेनेतदप्यपास्तं प्रपज्चस्य प्रतीत्ता सत्यामारोप आारोपे * अन्यथा उध्यासस्येति २ पुस्तके। वेदिति ३ पु• नोप्सम्यते।

९४ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ सृ० ९ वर्ष० वर प्रतीतिरिति परस्पराश्रयत्वमिति। अनादित्वे सति पूर्वपूर्वाध्यासोपदर्ि- तस्य देहादेः संस्काररूपेण स्थितस्योत्तरोत्तराध्यासहेतुत्वात। न च देहदेरवस्तुत्वादनारोप इति वाच्यम। प्रतीतिमापेद्यारोष्य स्वसिद्दो वस्तुसत्ताया अप्रयोजकत्वात्। इदं रजतमित्यादौ हि सत्यानृतयो: शुक्तिरजतयोस्तादात्म्यमध्यस्यते। न च दूरस्थवनस्पत्यो: सत्ययोरेव तादा- त्म्यमध्यस्यतइ्ति वाच्यम। तवापि सत्येव वृरद्वये Sधिष्ठाने 5नृतस्येवेकत्वध-

थाप्यात्मनः संसृष्तरूपेणेवाध्यासो न स्वरूपेपेति सत्यत्वम।अनात्मनस्तु स्वरूपे- याप्यध्याप इत्यनृत्त्वम्। न च तथो: सत्यानृतयोस्तादात्म्ये गुयगुप्यादाविव भेदाभेदावभासेन शेक्रयवान् पट इतिवट्टेहेन्द्रियादिमानहममिति वा ममेदं देहादीति वा प्रत्यय: शङ्नीयः । इतरेतरत्वमत्यन्तेक त्वमापाद्येवाध्यासस्वी- कारातृ। तई तादात्म्याध्यास इति न वत्तव्य किं त्वेकत्वाध्यास इत्येव वाच्यमिति चेद न। पटस्य शोकयमितिवन्मम देह इति भेदव्यवहारस्य दर्शनात्। न चेवं सति भेदहेय भेदाSग्रहे व्यापके निधृत्ते तद्याप्यो उध्या- सो 5पि निवर्त्ततेति वाच्यम्। भेदगहस्यावङ्गीकारात्। न हि लोकिका मट्टेह इति भेदं व्यवहरन्तो ऽपि शास्त्रसंस्कारमन्तरेय देहाद्रिन्नमात्मान गृहुन्ति। तस्मादनुभवत एकत्वाध्यास एव। व्यवहारतस्तु तादात्म्याध्यास इत्यपि व्यपदेष्टुं शक्यते। देहात्मनोरह्दमित्यभेदव्यवहारस्य मट्ठेह इति भेदव्यवहारस्य च सद्रावात्। न चेकत्वमेव तादात्म्यमिति वाच्यम। भेदा- डभेदसहमन्योन्याभावविरोधि तादात्म्यं भेदविरोध्येकत्वमिति तयोर्षिषि कत्वात् । जीवब्रह्मणोरप्येकत्वमेव वस्तुतो Sविद्याकल्पितभेद *ं मपेक्य तादात्म्यमिति व्यपदिश्यतइत्यविरोधः । न व जीवब्रह्मेक्यवदात्म देदेक्य- मनुभयमानमपि वास्तवं भवितुमहृति। सत्यानृतरूपेणात्यन्तविव्नित्तयोी- स्तवेक्यस्यायोगातृ। तस्मादध्यस्तमेवेकत्वम । तस्य चाध्यासस्यानाद्यनिर्वचनीयभावकूपाज्ञानमुपादानम् । तस्मिन्स- स्यध्यासोदयादसति चानुदयात्। नन्वेतावन्वयव्यतिरेकावध्यासप्रतिबन्धक- * अषिव्याभेदकल्पितभेदिति १ पु. पाठः।

तस्वज्ञानाभावविषयतया उप्यपपन्नाविति चेद न। तत्त्वज्ञानस्य प्रतिः बन्धकलनगरहितत्वात्। सति द्ि पुष्कलकारये कार्यत्पादविरोधितया जायमानं प्रतिबन्धकं तत्त्वज्ञानं त्वसत्येव काचकामलादिदोषा्ये उध्या- सपुष्कलकारये जायतइति लव्षयारहितं तथापि तत्त्वज्ञानस्याध्यासवि- रोधितया विरोधिसंसर्गाभावविषयत्वेनापि तावुपपत्स्येते इति चेद न। कार्यस्य तावदुपादानापेक्षा प्रथममुत्यद्यते पश्चाद्विरोधिसंसगीभावापेक्षा तथा वान्तरङ्गबहिरङ्गयोरन्तरङ्गं बलवदिति न्यायेनान्तरङ्गोपादानविषय- त्वमेव तयान्याय्यम। प्रध्वंसवदुपादानापेक्षेव मा भदिति चेद विमतं सोपादानं भावत्वे सति कार्यत्वाद् घटव*दित्यनुमानात्। ननु पटगुगे रूपे Sनेकान्तिको हेतुः। न हि तस्योपादानं संभवति। तस्य किं पट एवोपादानं द्रव्यान्तरं वा। नाद्यः । सव्येतरयोविषायायोरिव युगपदुत्प- नयो: कार्यकारयभाषानुपपत्ेः । द्वितीये द्रव्यान्तरगतत्वेन पट्गुपत्वहानि- रिति। मेवम। तार्किकमते तावदुत्पन्नं द्रव्यं नषणमगुणं तिप्ठुतीति न्यायेन योगपंद्याभावात् पटस्येवोपादानत्वसंभवः । वेदान्तिमते तु तन्तनामुपा- दानत्वे Sपि कार्यकारययारभेद्रात पट्गुगत्वं न हीयते। न घ काचादि- दोषाणामुपादानत्वसंभवे पि किर्मनेनाज्ञानेनेति वाच्यम। अध्यासतदुपादान- योरेकाश्रयत्वनियमात्। इह त्वध्यास आ्त्माश्रितो दोषाश्चेन्द्रयाद्याशिता इति नोपादानत्वं तेषाम्। ननु रजताध्यास: शुकयाश्ति्रितः +प्रतीयते तदु- पादानं त्वज्ञानमात्माप्नितमिति त्वन्मते Sपि नेकाश्नयत्वसिद्धिः । मेवम । श्रात्माश्रितस्येवाध्यासस्य शुक्तिसंसर्ग इत्यपपादयिष्यमाणत्वात्। ननु तह अरथाध्यासस्याज्ञानमुपदानमस्तु ज्ञानाध्यासस्य त्वात्मा उन्त:करयं चोपादानं भविष्यति। सम्यम्धानेषु मतभेदेन तयोरुपादानत्वादिति चेद मेवम। आत्मनो Sपरिणामित्वात्। अन्तःकरयस्य चेन्द्रियसंयेोगलि- ङ्गादिसापेक्षत्वात्। न ह्यप संयोगादि: संभवति। मिथ्यापदार्थस्य प्रत्ययमा- १शरीरस्य प्रत्ययात्प्रागसिद्वेः केनेन्द्रियं संयुज्येत। इन्द्रियान्वयव्यतिरेको तु

• घटादिवदिति २ पु. पाठः। + . शुनवादिगत इति ३ पु. पाठ:।

१६ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ सृ० १ वय० • योगादेव भरान्ति*ज्ानोत्पत्तिसिद्धि:। मिथ्यार्थसंप्रयोगाभावे तत्प्रतीत्या पपतेः। न व संस्कारोपनीततया सो.एयं देवदत्त इति प्रत्यभिच्वार तत्तांशवत्तत्प्रतीतिः । तद्वदेवाभ्रान्तत्वापंत्तेः । न चाधिष्ठानसंसर्गाशस्य सत्त्वाद् भ्रान्तत्वम। तहि तस्यासत्वेन संप्रयोगाऽयोग्यस्यारोप्यस्यापरोक्यत्व भावप्रसङ्गात। ननु मिथ्यार्थे Sन्तःकरगमिन्द्रियसंप्रयोग नापेवते। बिर्नाा तेन स्वप्रज्ञानदर्शनादिति चेतु तथाप्यन्तःकरपस्य ज्ञानाकारपरिया ज्ञातृत्वशून्यत्वाद मिथ्यार्थव्यवहारो न सिध्येत। अ्रथान्तःकरगामेव जा़ मपि ज्ञानकर्तृत्वाकारेय परियांस्यते आरत्मा वा ज्ाता भविष्यतीरि

करयास्य भ्रान्तत्वे तस्येव सम्यग्दर्शनबन्धनिवृत्ती प्रसज्येयाताम। इष्यां त्वात्मन एव भ्रान्तत्वादिकं तच्चात्माप्निताज्जानोपादानत्वपवे सिध्त नान्यथा। तस्मादज्ञानमेवोपादानं परिशिष्यते ।। न चाज्जाने विवदितव्यम। अहमत्चो मामन्यं च न जानामीति प्रत्यक्षेप जड़ात्मिकाया अविद्याशक्तेरात्मानमाश्नित्य बाह्याध्यात्मिकेषु व्याप्ताया अनु भयमानत्वात्। ननु ज्ञानाभावविषयो यमनुभवः । तन्न । ब्रहं सुखीतिषदप रोवानुभवत्वात्। अरभावस्य च षत्ठुप्रमायगम्यत्वात्। प्रत्यच्ाभाववादे ? धर्मिप्रतियोगिनोरत्मज्ञानयो: प्रतीतो मयि ज्ञानं नास्तीति एतादृशं ज्ञानाभाव प्रत्यक्षं व्याहन्येत। तयोरप्रतीतो च हेत्वभावादेव तत्प्रत्यच्ानुत्यादः।।न सर्वच व्यवहारो ज्ञानस्य फलत्वेन लिंङ्गं भवति। तल्लिङ्गाभावेन ज्ञानाभावे 5नुमीयते इति चेद न। तदापि धर्म्यादिप्रतीत्यप्रतीत्योरुक्तदोषात्। षषुमानगम्ये ज्ञानाभाव इति भट्टमते ऽपि अरयमेव दोषः । अ्रस्मन्मते तु साक्षिवेद्ये सानमाताभावः। ज्ञानविशेषाभावस्तु व्यवहारे भट्टनयइत्यभ्यपगमेन षष्ठुमान गम्य: । यदा तु मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिका चर्यरजस्तते डयुरिति पुरायामतमाश्रित्याभावपदार्थ एव नाड्गीक्रियते तदा न कापि चिन्ता ननु. भावरूपाज्ञानस्यापि ज्ञाननिवर्त्यत्वाङ्गीकारादह्मत्ज इत्याद्याश्यविषय प्रतीनिगर्भितमज्ञानप्रत्यवं व्याहतमेव। मेवम्। आाश्परयविषयास्ञानानि पीयर्या एकेनेव सादिया 5वभास्यन्ते। तथा चाश्रयविषयो साधयन्नयं साची तद्व * अधिष्ठानसंप्रयोगाद् भान्सीति २ पु. पाठः। तत्प्रत्यक्वानुदय दृति 2 पुस्तके

प्रत्यवानुमानाभ्यां भावरुपाज्ञानसाधनम। देवाज्ञानमणि साधयत्येव न तु निव्त्तयति। तन्निवर्तकं त्वन्तःकरववृत्तिक।- नमेव। तन्चाव नास्तीति कयं व्याहतिः। नन्वहं घटं न जानामीत्यना- जानव्यावसका घटो न तावत्संबन्धरहितेन सानिया प्रत्येतुं येः। बाह्यविषयसिद्रे :* स्वसंबद्गप्रमावायत्तत्वात्। नापि प्रमापेन प्रमाणनिवर्त्य- त्वादज्ञानस्येति चेतु सत्यम। केवलस्य घटस्य सानिवेद्यत्वाभावे Sपि पज्यातत्वधर्मविशिष्टस्यान्वानद्वारा संबन्धवता सानिया प्रतीतिरुपपद्यतएव। न व वाय्यं केवलस्य सात्िवेद्यत्वाभावे विशिष्टस्यापि तदनुपपत्न रसादे- श्चानुषद्रव्यविशिष्वस्यापि चातुषत्वादशेनादिति। परमाय: केवलस्य मान- सप्रत्यव्तत्याभावे उपि + परमाणुमहं आनामीति ज्ञानविशेषयतया मानस- प्रत्यव्विषयत्वस्य परेरड्रीकारात। लोके उपि राहो: केवलस्याप्रत्यवत्वे 5वि चन्द्रादयुपरत्तस्य प्रत्यक्षत्वदर्शनात्। परमते उपि घटमहं न जाना- मीत्यम ज्ञानाभावविशेषसस्य घटस्य प्रतीत्यप्रतीत्येोरदूषय स्याभिहितत्वात्। सस्मात्सवं वस्तु ज्ञाततया उत्ताततया वा सानिचेतन्यस्य विषय एवं। ननु र्ताई जाताज्ातविषयभेदो न स्यात् तथा प्रमायाव्यापारवेयथ्य तदन्व- यध्यतिरेकविरोधश्चेति चेद मेवम्। यद्वदज्ञानमज्चातत्वधमं स्वविषये संपाद्य सस्य सानिया संबन्धं घटयत तद्वत्प्रमायमपि स्वातत्वं धमे स्वविषये संपाद्य तस्य सानिया संबन्धधटकमित्यङ्गीकारेगोक्तदोषनिवृत्तेः । तदेव- मुक्तोपपत्तिसहितमहमत् इति प्रत्यनं भावरूपाज्ाने प्रमागम । तथाप्यनुमानेकरुविं प्रति 6 तदप्य च्यते प्रत्यक्षवद् पपत्यपेवां बिना साजा- देव भावरूपत्वसाधनाय॥। विमतं प्रमायज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरित्तस्वविषया

त्वाद बन्धंकारे प्रथमोत्यन्नप्रदीपप्रकाशव १ दिति। धानमाचस्य पतत्वे ** त्वमु- वादज्ञाने हेत्वसिद्धि: स्यादिति प्रमायोत्युक्तम। तथा धारावाहिकव्यावृत्तये वि- मतमिति विस्तुपूर्वकमित्येवोत्तो स्वाश्रयेकात्मदिना सिद साधनता स्ा वसत्वन्तरेत्युक्तम। तथा स्वाश्नयातिरित्तसामयीं धर्मादिकं पूर्वज्ञानं प्रागभावं चा- + * बाह्यविशयसिद्धेरिति २ पु. पाठ:। 1 ज्ञातत्वधर्ममिति २ पु. पाठः। 5 तथा पनुमानेकर्राच्चमिति १ पु. पाठ:। ॥। भावरूपप्रसाधनार्योत ९ पु. पाठः। ** मानमात्रपकीकारे स्विति २ पु. पाठः। ॥ प्रदीपप्रभावदति २ पु. पाठः।

M 4526

विवरवप्रमेयसंगहे १ मू० १ वर्ष० घरोहक्रमेव * स्वदेशेत्यादिविशेषय चतुष्टयेन निवतयति। रतावता च विप- वितविशेषं भावरूपाज्ञानं सिध्यति। धारावाहिकत्ञानेतु व्यभिचारं वारयितुम न्प्रकाशितेति। धारावाहिक प्रभासूभयवेकल्यं वारयितुं प्रथमेति। ब्रातपवति देशे समुत्यन्नदीपप्रभायां तद्वारयितुमन्धकारे इति। अ्रनिर्वचनीयस्य ज्ाना-

त्वम्। न चान्यथाप्यपपत्तिस्तस्य सत्यत्वे सत्कार्यस्यापि सत्यत्वप्रसङ्गात। तथा च सलकारगत्वान्यथानुपपत्या उनादित्वम। सादित्वे चोपादानपरंपरा- पेचायां मलकारगं न सिध्येत्। तदेवमनाद्यनिर्वाध्यभावरपाज्ञानमात्माशि- तमात्मविषयमध्यासस्योपादानमिति सिद्धस । ननु किमिदमज्ञानमात्मानमिवानात्मानमप्यावृयोति किं वा नावृ- योति। नादः । प्रमायप्रयोजनयेरभावात्। तथा हि। इदं नीलमज्चानेनावृ- समिति प्रमायेन ग्रहीतव्यं तच्च नीलप्रतीत्यप्रतीत्योर्न संभाव्यते। भ्रथ मन्यसे नीलावगतिकालएवाज्ञानावरणासंभवे पि नीलाघगते: पूर्वकालीनमा- वरयं गम्यतम्वेति। तन्न। गमकानिकृपणातृ। किमिदानीमवगतत्वं गर्मकं किं वा तदेवेदं नीलमिति प्रत्यभिज्ञान्यथानुपपत्ति: बाहो स्विदभित्वाप्रत्यभि- सयेोमध्ये ज्ञातम्मृत्यभावान्यथानुपपत्तिः। नांदाः। धारावाहिकत्तानेषु पूर्व- मवगतस्येव पश्चादप्यवगमेन पूर्वकालीनावरगां विनेवेदानीमवगतत्वसंभ- वात्। न द्वितीयः । अरन्यान्याश्रयत्वात् पूर्वावरयसिद्ठाविदानीमेवेत्यवधा- रवसिद्धिस्तत्सिद्धावितरसिद्धिरिति। न तृतीयः । अभिश्चाय क चित्कालं विस्मृतस्येव प्रत्यभिन्वेति नियमाभावात्। सर्वदा स्फुरत्यप्यात्मनि से। 5हमिति प्रत्यभिज्ञानदर्शनात्। न चतुर्थः । .अभिज्ञाप्रत्यमिच्नये ्मध्ये 5प्याघरयाविरहितत्वेनोत्पन्वानामेव ज्ञानानां स्मृत्यभाव इत्यपि सुवधत्वात। न हि यद्यदनुभतं तत्तत्स्मर्यतसवेति नियमो डस्ति। न च वाययं त्वदु- क्मथे न जानामीति विषयसंबन्ध्यज्ञानमनुमयते संबन्धशचाध्धानस्याव- रसत्वेनात्मनि दृष्टस्तत्कथमपलप्यतइति । सानिचेतन्येन स्वस्मिब्रध्यस्ता-

• आारोहावरोह्क्रमेयोति ९ पु. पाठः। + द्विविधाध्यासस्य कार्यस्पेलि a पु. पाठः। 4 म धान्यथोपयतिररिति पु. पाठः। 8 बनावनिर्वयनीबभार्वेलि व पु. पाठः।

गात। प्रतीतिकाले तावदावरयं व्याहतम्। चप्रतीतिकाले तु स्वयमेव नास्ति द्विचन्द्रादिवदध्यस्तस्य प्रतीतिमापशरीरत्वात्। यद्यध्यस्तम प्याब्रियेत तदा तत्प्रतिभास: कदा चिदपि न स्यात्। अध्यस्तस्य मानाऽ- गोवरत्वेन तदावरयानिवृत्तेः । प्रमायगम्यं हि वस्तु परमार्थत्वादप्रती- यमानमपि निष्ठति तत्कथं चिदान्रियेतापि अध्यस्तं तु माननिवत्य तत्कथं नामाब्रियेत। तस्मान्नास्त्येवानात्मावरये प्रमारम। तथा प्रयोजनं घ दुःसंपादम । सर्वेत झयावरवस्य प्रसत्तप्रकाशप्रतिबन्धः प्रयोजनम। तदर किमनात्मनि स्वतः प्रकाशः प्रसत्तः कि वा प्रमागबलादुत चेतन्य- बलात्। नाद्या जड़त्वात्। न द्वितीयो माननिवर्त्यस्यावरयस्य तत्परतिब- न्धकत्वायोगात्। न तृतीयश्चेतन्यावरयादेव तत्सिद्धावनात्मनि पृथगाव- रयकल्पनावेयथ्यात। न ह्ि सूर्ये. मेरुव्यवहिते सति राषावातपप्रतिबन्धाय छ्णदिकमपेद्यते । प्रथाभ्रच्छने Sपि सवितरयष्ययाख्यमुन्मातपप्रतिबन्धाय छपाद्यपेवावद वाप्यज्ञानावृतचेतन्य कृतप्रकाशलेशमपि वारयितुं पृथगावरख- मित्युच्येत तदसत्। किमेकमेवाज्ञानमात्मान्नयमनात्मावरयं वेत्यङ्गीक्रियते किं वा प्रतिविषयमच्चानभेद: कल्पते। नादः। आवरयाविनाशमन्तरेव विषयावभासायोगातृ। एकपदार्थज्ञानेनवाज्ञाननिवृत्ता सदो मुत्तिप्रसङ्गात। न द्वितीयः । कल्पकाभावात्। अ्रज्ञानावृतचेतन्यकृत प्रकाशलेशस्येप्रत्वात्। अन्यथेदमश्चातमिति व्यवहारो न सिध्येत। अतः प्रमायप्रयोजनशून्य- त्वादावरयपजा दुर्भगः । नापि द्वितीय: । आररावरणाभावे सत्यनात्मन: सर्वदा प्रतीतिप्रसङ्गादिति । • अषोच्यते। प्राध्या Sनड्गीकृत एव। द्वितीये तु कथं सर्वदा प्रतीतिः। कि घाततया उताच्याततया त्थ वा कदा चिद् साततया अन्यदा वा पच्वाततया। नाद्: १ साततापादकप्रमायप्रवृत्ते: कादाचित्कत्वात्। न द्वितीयः । प्रज्ञात- ताया: कं चित्कालं चाततया निवृत्तेः । न तृतीयः । दष्रत्वात्। उत्तां द्वि सघे वस्तु चाततया Sद्चाततया वा सानिचेतन्यस्य विषय एवेति। नन्वच्वातत्वं नामाज्ञानविषयत्वं विषयत्वं च विषयकृतातिशयाधारत्वम न वाज्जानकृतमा वरयमनात्मन्य ड्ीक्रियते- तत्कथं तस्यान्वातत्वमिति। उच्यते । शुकतीदमंशाय-

२० विवरनप्रमेयसंग्रहे १ मृ० १ वर्य०

करोतीति शुत्तेरज्ञातत्वसिद्धिः। एवं सर्वषानात्मन्यावरवानङ्गीकारे उप्य- भातत्वं वेदितव्यम। ननु रजतास्या विद्येपो न तावच्छुक्तो चातायाम- वभासते। तस्य शुक्तिज्ञाननिवत्यत्वात। प्द्यातायां तु शुक्तो कथं तदति- शयो विक्षेप इत्यवगम्येत। मेवम्। शुक्याकारो न घातः इदमाकारएय भात इति दोषद्वयनिवृत्तेः ॥

नन्वात्माश्रयमज्चानमेकमेव तघ्ट विद्वेप * माच करोति नावरयमित्य- स्मिन्यदे उपि किं मुसलेन थट इष शुक्तिज्वानेन विदेप एवोपादाने प्रविला- प्यते उतोपादानमपि निवस्यते। आद्ये तथेव ब्रह्मज्ानेनापि विदेपमान- प्रविलये सति अनिर्मात्ापत्तिः । द्वितीये शुक्तिज्ञानेनेवाज्ञाननिवृत्ता सद्यो मुक्तिप्रसङ्गः। सदो मुक्तिपरिजिहीषेया प्रतिविषयमज्चानभेदे ा उध्यासस्या- जानानुपादानकत्वे चाङ्गीक्रियमाणे कल्पनागोरवाध्याससत्यत्वे प्रसज्येयाता- मिति। मेवम। न तावत प्रथमपचे दोषो डस्ति । विमतं ब्रह्मज्ञानं विचे- योपादाननिवतकं तद्विरोधित्वे सति पश्चाद्ावित्वाद् यथा शुक्तिज्ञानं स्वप्रागभावर जताध्यासयोनिवतकमित्यनुमानातृ। द्वितीयपचे उपि नास्त्युक्त-

इत्यङ्गीकारात्। सदेवं जड़ेष्वावरणानङ्गीकारे न को डपि दोष: । यमु भावरूपाज्ञानसाधकानुमाने स्वविषयावरणोत्युतां तत्तथेवात्मविषये। शुक््या- दिजड़विबये तु रजतादुपादानानामज्ञानावस्थाविशेषायां चतन्यव्यवधाय- कत्वेन फलत आवरगत्वं न तु सातादित्यविरोध: । नन्वात्मन्यप्यावरगं नाम किं प्रकाशनाशः किं वो प्रकाशस्य विषयप्राक- ट्याख्यकार्यात्पादने प्रतिबन्ध उत तबव सहकार्यन्तरप्रतीवषा। नाद्यः । प्रका- शस्य नित्यात्मचेतन्य +रूपत्वात्। नापि द्वितीयतृतीयो। अ्रन्तःकरयवृत्ति- व्यत्त चित्प्रकाशमन्तरेग विषये पृथक प्राकट्यानङ्गीकारात। ततो दुर्निरूपमा- वरबस्वरूपमिति चेत्। सत्यमेतत्। अत एवावरयास्यानिवाच्याविद्यारूपत्व-

• तख्या जरडे विद्षेरपेतति २ पु. पाठः। बस्मिन् भवत्पक्े उपीति, पाठ: २ पु. । 4.4' 1. नित्यखैतन्पेति २ पु. पाठः। नम्त:करसवृत्यभि सर्सेति २ पु. पा.।

मङ्ीकर्तव्यं न तु दुर्निकपत्वमानेय तदपलापे युक्तः। अ्रनुमानसि- दुत्वात। तथा हि। भ्रस्ति तावन्मठानामेवं व्यवहार:। बशनायाद्यतीतं विवेषिम्रसि दुमात्मतत्त्व नास्ति न प्रकाशते चेति। सो 5यं व्यवहार भात्मनि भावळृपावरयनिमित्तो भवितुमहति श्रस्ति प्रकाशतइत्यादिव्यव- हारपुष्कलकारये सति तद्विपरीतव्यवहारत्वाद यन्नवं तन्नवं यथास्ति प्रकाशते घट इति व्यवहार:। न व कारगापोष्कल्यम्सिद्धं नित्यसिद्ठ-

Sतिरिकावरवस्य मूर्त्तदव्यस्यात्मनि निरवयवे सर्वगते दुःसंपादत्वात्। एवं चात्मन्युत्तव्यवहारयोग्यत्यम आवर्यस्य स्वरूपमिति निरूपितं भवति । • नन्वज्ञानमित्यन नो यद्यभावो ऽर्यः तदा ज्ानाभाव इति स्याद् विरोध्यर्थत्वे व भ्रान्ति्ञानम धन्यार्थत्वे वभ्रान्तिसंस्कारः। तथा य ज्ानाभा -

ध्योक्तव्यवहवार जनयिष्यन्ति किमनेन भावरूपावरणकल्पनेनेति चेद मेवम्। सुषप्रादो *ब्रह्यतत्वानवभासस्यानन्यथासिद्त्वात। तथा हि। किं तब ब्रह्मत- त्वस्य स्वत एवानवभासः किं वा पुरुषान्तरसंवेदनवद् दष्टर्जीवाद् ब्रह्मत- त्वस्य भिन्नत्वेन उत प्रतिबन्धर्व शात्। नाद्यः । ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वात्। न द्वितीयः । तत्त्वमसीत्येकत्यभ्रुतेः । तृतीये किं भ्रान्तिज्ञानात्प्रतिबन्ध उत तत्संस्काराद् ग्रथ वा जानाभावाद् शराह्ो स्वित कमवशात्। नाद्यः। सुषुप्यादो मिथ्याज्तानस्यापि लप्रत्वात्। न द्वितीयः । रजतभ्रमसंस्कारस्य

नित्यस्याभावः संभवति। अन्यज्ञानाभावस्तु न स्वयंप्रकाशन्रह्तत्त्वावभास- प्रतिबन्धकमः । अन्यथा मुक्तावषि प्रतिबन्धप्रसङ्गात्। चतुथें उपि किं कमायि चेतन्यमखिलमपि प्रतिबधन्ति उत स्वावभासकांशं विहाय। बाद्ये साधका- भावात्कमाणि नेव सिध्येयुः। न द्वितीयः । त्रप्रामाणिकार्द्गुजरतीयत्वप्रसङ्गात। न व भावलूपावरये उपि तुल्या विकल्पदोषाविति वाच्यम। स्वावभास-

लययत्वात्। न च तथा कर्माययपरोक्षाययनुभयन्ते । यद्यपि तथ परोक्षा- • सुयुप्त्याद्ा-दति २ पु. पा. ।

मुभम-कमा दल्पक: स्यात् तथापि क्रमावि न प्रतिबन्धकानि संस्कारकम- त्वाद् रवतधान्तिसंस्कारवत्। ननु ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जय- त्युतेति स्मरखा *तमोगुव एव प्रतिबन्धकः स्यादिति चेढ न। तस्य ब्रह्म- जनादनिवृत्तावनिर्मोतप्रसङ्गात। निवृत्ता तु तस्येष भावऊपावरयत्वान्राम- मापे विवाद: स्यात्। तस्मादेदाभेदवादिना पि सुपुम्रा ज्ञानाभाव एवं म्रह्मतत्वानवभासहेतुरित्यमुं दुराग्रहं परित्यव्य भावकपाज्ञानमेवाङ्गीकर्न- व्यम ॥ यच्च तदीयं दुराग्रह्दान्तरं वायत्स्वप्रयोरहं मनुष्य इति भ्रान्तिरेव म्र हतत्वानवभासहेसुरिति। तदप्यसत्। तन्मते भ्रान्तेरस्या दुर्भवत्वात्। यथेव खवडा गोर्मुपडो गोरित्य नेभयस्ामानाधिकरययेन गोत्वजातेरेकस्या एवोभाभ्यामपि व्यत्तिभ्यां सह भेदाभेदो प्रामागिकावेव स्वीक्रियेते+ तथे- वाहं मनुष्यो 5हं ब्रह्मेति चेकस्य जीवस्य शरीरब्रह्मभ्यामुभाभ्यामपि सह भेदाभेठो प्रामागिकावेव किं नाह्गीक्रियेते तथा चाहं मनुष्य इति देवा- त्मनोरभेदप्रत्ययो Sपि प्रामाखिक एव स्यान्र तु भ्रान्ति: । नाहं मनुष्य: किं तु ब्रह्मेत्ययं शास्त्रीयनिषेधो Sपि नायं खण्डो गोः किं तु मुबड इतिषदुप- पद्मते। भरथोच्येत प्रतिपन्नेदन्तोपधो यथा नेदं रजतमिति निषेधः तथा प्रतिपन्ञात्मोपाधो नाहं मनुष्य इति मनुष्यत्वस्य निषेधान्मनष्यत्वप्रतीति- रात्मनि भ्रान्तिरिति। तन्न। तथा सति खबडो गोरिति खयडाकारेम प्रति- पन्ने गोत्वोपाधो पश्चान्नायं खबड इति निषेधात् खघउप्रतीतेरपि भ्रान्ति- स्वप्रसङ्गात। न च वाच्यं मुरडे खपडो निषिध्यते न तु गोत्वोपाधाविति। मुबडे खयडस्याप्रसत्तत्वात्। नन खरउव्यतयवच्छिन्नं गोत्वं प्रतिपन्रापाधि: न च तब खणडो निषिध्यते किं तु मुगडव्यत्यवच्छिन्ने गोत्वइति वेतु र्तार्ई प्रकृते उपि मनुष्यत्वावच्छिन्न आत्मा प्रतिपन्ञोपाधि: न व तप मनुष्यत्वं निषिध्यते किं तु ब्रह्मत्वावच्छिन्नभात्मनि। एवं सत्यनुगतेन गोत्वेन खएडमुवडव्यकती इवानुगतेनात्मना शरीरब्रह्मती संबद्धे ततः खण्डो गोरिति प्रत्ययवदहं मनुष्य इति प्रत्ययस्य प्रामासिकत्वं दुवारम। अथ तब व्यवहारानुच्छेदात्प्रामाएयं तव तलपकृते 5पि समानम । त्वन्मते * भगवद्गीतासु १४ न्र. ६ श्लो•। + प्रामाविकावेवाह्ीकियेते ब्रल a पु. पाठः। भान्तिरित्येवान्से दतिशन्तरचितः पाठः न पुस्तके।

मोतावस्थायामपि सर्वापादानकारयभूतेन ब्रह्मवा सर्वश्रेनाभिन्नस्य जीवस्य =

गंगुव *गुगिविशेषक विशेष्यावयवावयविमंबन्धानां भेदाभेदप्रयोजकार्ना पञ्चा- नामप्यभावाट्वेह्वात्मनोरभेदो भरान्तिरिति।चेद मेवम। पज्चानामपि संभूय प्रयो- जकत्वं सावदयभिचारदर्शनाद्युत्तम। एकेकस्य प्रयोजकत्वे तु प्रयोजकबा- इुल्यगारवस्य त्वयेवाड्गीकृतत्वात् शरीरशरीरिसंबन्धो उपि प्रयोजकः किन स्यात्। एतस्याप्रयोजकत्वे तथेवान्येषामपि तदापादयितुं शक्यमिति न क्वापि भेदाभेदो सिध्येताम। प्रथातिप्रसङ्गभिया पज्चस्वेव निर्बन्धः र्ताई शरीरात्मनो: कार्यकारगभावो Sस्तु। ब्रह्मगतकारयत्वस्यात्मनि चेतन- त्वसाम्येनोपचरितुं शक्यत्वात्। ननु मुख्यसंबन्ध एव प्रयोजकः तदभावा- देवाहं मनुष्य इति प्रतीतिरभ्रान्तिरिति वेतृ। एवमषि भ्रान्तिर्नीमान्त:कर- गपरिणामश्चेदात्माश्नया Sविद्या न स्यात्। भन्तःकरगपरियाम एवात्म- न्यारोप्यतइति चेतु तथाप्यन्यथाख्यातिवादिनस्तव मते Sधिष्ठानारोप्ययो: संसर्गस्य शन्यत्वादात्माविद्यासंबन्धो न स्यात्। त्रथात्मपरिणामो भ्रान्ति- रिति चेू न । आत्मनो Sपरिणामित्वात् । आ्रात्मनो Sपरियामित्वम- स्माकमसिद्गुमिति चेतु सत्यम'। तथापि नित्यज्ञानगुणस्त्वया Sत्मा स्वी- क्रियते तथा व तस्मिं्तिप्ठुत्येव ज्ञाने भ्रान्तित्वाकारपरियामो वत्तव्य:। तत्त न युक्तम। एकजातीयविशेषगुणद्वयस्याविनश्यदवस्थस्यकस्मिन् द्रव्ये युग- पत्समवायायोगात्। न हि पटे शोकयद्ठयं युगपत्समवेतं दृश्यते। तस्मा- ज्नाग रस्वप्रयेो9 रप्यनाद्यनिर्वचनीया ज्ञानमेव ब्रह्मावरया मभ्यपगन्तव्यम्। नन्व- ज्ञानेन संबन्धे सत्यात्मनो सङ्गत्वं भज्येतेति चेद न। संबन्धस्याप्य-

जानमनात्मानमनावृत्यव लब विद्वेपमावं जनयति वात्मानं त्वावृत्य तना- हमिदं मैमेदमित्येवंव्यवहारयोग्यानध्यासानपि जनयति। नन्वहमिति निरंशश्चिदात्मा प्रतीयते न त्विदं रजतमितिषदंशद्वया- नुषिद्िं रपं ततो नायमध्यासः । तथेदमित्यपि शरीरं प्रतीयते न व तस्याध्य- *कार्यकरयगुयोति २ पु. पाठः। + वेहात्मनोरभेदो भान्त इसीति २ पु. पाठः। # सिखेयतीमिति व पु. पाठः। 5 जायत्सपणोरिति पु. पाठः।

२४

स्तत्वं सम्भवति। प्रमायभूतेरिन्द्रियेर्गृ सषमाय त्वात्। मध्यस्तत्वे चाज्ञानव- त्केश्रलसांचिप्रत्यक्षवेद्यता स्यात। यद्यपीदं रजतमितिवदहं मनुष्य इत्यंशद्व- यव त्वेनाधिष्ठानारोप्यभाव: प्रतीयते तथापि नासा नियतः । नात्मन्युत्क्रान्ते पृथगपि शरीरस्योपलम्भात्। न हाध्यस्तं रजतमधिष्ठामात्पृथगुपलभ्यते। त्रथ शरीरोपलम्भकं मानं व्यावहारिकमेव न तत्त्वावेदक *मिति मन्येथास्तथा- प्यात्मन्यध्यस्तत्वे तबध लयः स्यात्। न च तथा श्रयते किं तु पृथिवों शरीरमिति पृथिव्यामेव लयः भ्रयते। ततो नात्मन्येतदध्यस्तम। तथा ममेदमित्यपि शरीरव्यतिरिक्तम ब्रहंबुद्धायोग्यमहंकतृसंबन्धि वस्तुआतं प्रतीयते न च तबाध्यासशङ्गापीति। उध्यते। बहमित्यम तावज्जडांशा- न्तर्भावं प्रतिपादयिष्यामः ततो Sसावध्यास एव । शरीरस्याप्यन्मःकर- गेन्द्रियवद् दृश्यत्वादध्यस्तत्वं साधनीयम। अन्तःकरणेन्द्रियायां चात्मनः

तेषां संसष्टतयेवाध्यासो न स्वरूपेगेति शङ्डनीयम। न तस्य प्राया उत्क्रा- मन्त्यवेव समवलीयन्तइत्यात्मतत्वावबोधे सत्यात्मन्येव लयनवणात्स्वरूंप- तो उप्यध्याससिद्रेः। शरीरस्यापि पृथिवीद्वारेणात्मन्येव लय इत्यवगन्तव्यम। यदा देहेन्द्रियादिविशिष्टो भोत्ता उध्यस्तस्तदा तदुपकरयं बाह्यभोग्यजात- मध्यसषतमिति किमु वत्तव्यम। न हि स्वप्रमाहेन्द्रजालकल्पितस्य राज्जा राज्योपकरयं पारमार्थिकं भवति। तस्मादहमिदं ममेदमित्येते कयो उप्यध्यासा एव । न च केवलधर्माध्यासे डपि विवदितव्यम । बधिरोहमित्य पेन्द्रि- यधर्मस्य केवलबाधिरयस्यात्मन्यध्यासदर्शनात् ॥ ज्ञानाध्यासस्त्वर्थाध्यासाविनाभतत्वान्न पृथक साधनीयः । तदित्य- मनभवारूठो उध्यासो डपलपितुमशक्य इति सिट्गस ॥ गुरुशिष्या वादिनो वा शास्त्रे तत्त्वविचारको । तब शिष्यं प्रति गुरु: पूर्वेमध्यासमुत्तवान् । विवदन्ते डष ये उध्यासे तामुद्विश्याथ लक्षगाम्। संभावनाप्रमायां च कथ्यते उध्याससिद्धये। * म तास्थिकमिति २ पु. पाठः। पारमार्थिक वितुमह्वतीति पु. पाठः।

२५ ननु सर्वन लक्षणेन लक्ष्यमितरस्मा्ावत्यते संभावनया च तस्य. स्वदेशकालोपाधावसंभावनाबुद्धिर्निरस्यते प्रमाणेन व तत्सद्वावः साध्यते

व पर्यवस्यन्ति। श्रव्यावृत्तस्यासंभावितस्य चाध्यासस्य* प्रमातुमशक्यत्वात्। भतो व लक्षणसंभावने प्रमायात्पृथग्वर्यानीये इति चेद मेवम। द्विविधो ह्यषा- ध्यासाकारः । अन्यस्यान्यात्मता मिथ्यात्वं चेति। तचान्यस्यान्यात्मताया: साधकत्वेनोपन्यसिष्यमाणे: प्रत्यवादिभिन मिथ्यात्वमनुभवितुं शक्ते। मि- थ्यात्वस्येदं रजतमित्यच बाधानुपपत्तिगम्यत्वात्। इह च बाधाभावात्।

त्यवगन्तुमशञ्यत्वादसत्येव बाध इति चेद मेवम+। योक्तिकबाधे सत्यपिं भान्तिप्रतिभासोच्छेदिनो Sपरोक्षबाधस्याभावेन मिथ्यात्वाधयवसायस्यास्प- प्रृत्वात्। अतस्तस्य स्पष्टीकराय लक्षयमेव वत्तव्यम। तथा लोके ज्वानेनाप्रा- माययहेतुरहितेनावगते प्यात्यातिकस वितृसुष्यादाव संभावनादर्शनादचाप्या

भावनाबुद्धिजायते। न व वाक्ताम् आपात्मन्य विषयार्दिरुपे Sनवगते सति ना- संभावनाबुद्धि: भ्रवगते तु नाध्यास एव तिष्ठुतीति। परोक्षावभासस्यासंभा- वनाबुद्धिहेतुत्वात्। तावता चापरोनाध्यासाSनिवृत्तेः । तत्मादसंभावनानि- रासाय प्रमाणात्पृथगेव संभावनापि वत्तव्येव। तथा चान्येरपि लक्षयसंभाव- नापूर्वकत्वं प्रमायस्येोक्तम। मानाधीना मेयसिद्धिमानसिद्धिश्च लघ्षणात्। तच्चाध्यकादिमानेषु गीर्वीपोरप्यवारगम ।। . संभावितः प्रतिस्नायां पक्षः साध्येत हेतुना। न तस्य हेतुभिस्त्रायामुत्यतन्नेव यो हतः +। इति। तवापि लक्षणपूर्विका 6 संभावना। लक्षेन हि व्यावृप्तस्वरूपे उपस्थापिते। पश्चादिदं संभाव्यते न वेति विचारो युज्यते। अ्रन्यथा निर्वि- * ग्रसंभ वितस्याध्यासस्येति चशब्वरह्हितः पाठः २ पुस्तके। + ९ति । मैवमिति वेच्कव्वविकल: पाठः ९ पुम्सके। 1 एवं कारिक्ा वाय्यस्पतिमिश्रेय भामत्यां ६9 पुष्ठे वथाहुर्मेयायिका वत्युमवापन्यस्ता 5 लक्षयपूर्विन्येंि२ पु. बाठः। ॥ न्याबत्ते स्वरपे पमुपस्यापिती पृति a पु.पाठ:

२६ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ सृ० १ वर्य० वयो विचार: स्यात्। ततो लक्षयमेव प्रथमं वत्तव्यम। तदुच्यते। द्विविधो हध्यासो ज्ञानविशिष्टो ऽ्यों Sर्थविशिषठं ज्ञानं चेति। तचार्थस्य तावत स्मर्य- मायासदृशो इन्यात्मना Sवभास्यमानो ऽन्योथो* उध्यास इति लघगाम्। ज्ञानस्य तु स्मृतिसमानो न्यस्यान्यात्मतावभासे।+ उध्यास इति । नन्विदं रजतम इत्यम चसुरादिप्रमाणाभावात्यारिशेष्यात स्मर्यमाया- मेव रजतं न पुनस्तत्सदृ शमित्यस्यातिवादिन बाह्ुरिति चेद मेवम। पुरोवस्थि- सत्वेनावभासमानत्वात। न चेदमंशस्येव तथा 5वभासो न रजतस्येति मन्त- व्यम। यथा सम्यकुस्थलेष्विदं रजतमयं घट इत्यादिष्वितरेत्रसंसष्टी सामा- न्यविशेषावपरोक्ाववभासेते तथेहापि प्रतिभासात्। अ्रथ मतं सामान्यविशेष- योनेरन्तर्येष प्रतिभासात्तथा व्यवहार: न तु संसरगेसंवित्सद्वावादिति ।.तन्न। परमार्थस्थलादाषन्यनताया अप्यदर्शनात्। पुरोवतिरजताभाव एव न्यनतेति चेद न। किमपरोचसंविदभावाद्रजताभावनिश्चयः किं वा नेदं रजतमिति बाधकज्ञानात्। नादः। संविदभावस्येषासंप्रतिपत्तेः । अरथाभावेनेव संविदभा- वनिश्चये स्यादन्योन्याश्रयता। तस्मादपरोकसंवित्सद्गावादेव पुरोषतिरज- तसता उभ्यपगन्तव्या। न च वेपरीत्येनार्थसत्तानिश्चयाधीनः संवित्सत्तानि- श्चय इति वाच्यम1 तथा सत्यर्थनिश्चयो उपि तथेव निश्चयान्तराधीन इत्यनवस्थाप्रसङ्गात । तस्मात्संविन्निश्चय: स्वत एव तदधीना चार्थसत्ता । नापि द्वितीय: । 5 इद रजतमिति पूर्वेज्ञानेन विरुद्धस्योत्तरज्ञानस्य बाधा- सामथ्यात्। तर्हुतरज्ञानस्य का गतिरिति चेतु। पूर्वज्ञानस्य त्वन्मते या गति: सेव / भविष्यति। यथा त्वयेदं रजतमित्यचेदमाकाररजताकारयोर विवेक: कल्पितः तथा निषेधे Sप्यविवेक एव न त संसर्गासंविदिति कि

वेत्तहि संविद: स्वप्रकाशत्वं हीयेत। त्रिप्रतिपत्रं प्रत्येववं प्रसाधनान्न ममाप- सिद्धान्त इति चेत्तथाप्यनवस्था दुष्परिहरा। न व पुरोवर्तिरयताभावः सर्वसम्प्रतिपत्र इति वाच्यम। यथाप्रतिभासमेव मिथ्यारजतस्य शुक्तिज्ञा- * भन्यार्थ इतति समस्तः पाठः पुस्सके। चन्यात्मना Sवभास इति २ पु. पाठः। 1 भवभासमादिति ९ पु. पाठः। 5 एव रनतमिति पूर्वस्ानेन भावविवयेश विरोधादुत्तरस्याभावविषयत्वासरिफ्रिति वम्च इतयुत्तरमधिक: a पुस्तके। ॥। सेव मन्मले इति व पुः पाठः।

मध्योसलखये उख्यातिवाद: । नेन निरसन योग्यस्यास्माभिरभ्यपगमात। मिथ्यारजताभ्यपगमो डपि नेद : रजतमिति पेक्ालिक निषेधेन विरुध्यतदति चेव्र। तस्य निषेधस्य लोकप्रपिद्ध परमार्थरजतविषयत्वात्। न वेवंमप्रसत्तप्रतिषेध: शङ्कनीयः । मिथ्यामते रजते परमार्थरजतार्थिप्रवृत्तिदर्शनेन परमार्थरजतत्वस्य सामान्योपाधो प्रस- त्तेरङ्गीकार्यत्वात्। अन्यथा भूतले धटनिषेधो ऽपि दुर्भगाः स्यात्। घटसत्वे निषेो व्याहन्येत घटासत्ये चाप्रसत्तप्रतिषेध: । तता देवसामान्योणा- धिना कालसामान्योपाधिना घटप्रसलिर्न तु साजात्। तथेव परमार्थरजत- स्याप्यस्तु। एवं च सत्युत्तरकालीनो नास्त्यन रजतमिति प्रत्यय: परमार्थ- रजतविषयो मिथ्येव रजतमभादिति प्रत्ययश्च मिथ्यारजतं विषय इत्युभ- यमप्यपपद्मते। अन्यथेक: प्रत्ययो उपलप्येत। ननु रजतापरोस्यानुपपत्था तु संसष्टावभासं परिकल्पय तदुपपत्तये हि मिथ्यारजतकल्पनाक्रेशः क्रियते।

इति चेद न। तथा सति विवेकज्ञानसमये Sप्येतावन्तं कालं तद्रजत *- मनेनाषिविक्तमित्यविवेक एव परामृश्येत। न व तथा परामृश्यते। किं स्वेता- वन्तं कालमिदं रजतमित्यभादिति प्रत्यभिज्वया संसुष्टावभास एव परामृ- इ्यते। परतः पुरोवतमिथ्यार जतमङ्गीकर्तव्यम्। अन्यथाशुक्तिं दृष्टा रजते प्रवर्त- सइति किं केन सङ्गच्छेत। तस्मान्न स्मयमायमिदं रजतं किं तु स्मर्यमाय- सदृशमेव। तत्सादृश्यं च पूर्वानुभवसापेत्ज्ञानगम्यत्वादुपपन्रम । न ह्यन- नमतरजतस्य रजतभ्रान्तिर्दृश्यते। परत एव संस्कारजन्यत्वाद ज्ञानाध्यास- स्यापि स्मृतिसाम्यमवगन्तव्यम। विमर्त न संस्कारणं स्मृतिव्यतिरित्तज्ञान: त्वातप्रत्यक्षवदिति चेद्.न। संप्रयोगमाचजन्यत्वस्योपाधित्वात्। न चानुमा- नागमादिश्ञानेषु साध्याव्याप्रि: शङनीया । व्याप्यादिज्ञानसापेतत्वेन संस्कार- नेतु तेषु साध्याभावात्। स्यादेतत्। विमता: प्रत्यया यथार्थाः प्रत्ययत्वात्सं- मतवदिति न्यायेन प्रमायं स्मृतिश्वेति द्वेराश्यमेव ज्ानस्य। तथा च रज- तंज्ञानमपि नाध्यास: किं तु स्मृतिः । संस्कारमाचजन्यत्वात्संमतवत्। न च स्मृतित्वे सत्यतिसादृश्याच्कुत्यन्तरमेव किं न स्मर्यंतमृति वाच्यम। कर्तृगतरागादिदोषायामपि निमित्तत्वात् शुलयन्तरे तदभाशत्। तेरेव दोषे: * तदिति म पुस्तके नास्त।

विधरतप्रमेयसंगहे १ सृ० १ वर्य० स्मरणाभिमानस्य प्रमुषितत्वान्र रनतस्मरये ततांश उल्लिख्यते । तंथावि- शेषावभासकत्वस्य तेरेव प्रतिबद्धत्वान्न शुक्तिग्रहये 5पि नीलपृप्ठुत्वादिकमध- भासते। तथा च ग्रहयास्मरये उभे अप्यविविक्ते संपद्येते ततो रजतार्थी पुरो- वर्तिनि प्रवर्त्तते। नन किं ग्रहयास्मरये द्वे अपि प्रवर्त्तके माहो स्विदेकेकम्। बांध्ये उपि किं संभय प्रवत्तके किं वा क्रमेग। नाद्ः । स्मृतिग्रहपयोयांगपद्या- भाषात्। क्रम विशिष्टयद्वयो: प्रवर्त्तक त्वमित्ययुत्तम*। पूर्वज्ञानस्य प्रवृत्तिं प्रति व्यवहितस्याकारयत्वात्। नाप्येकेकस्य प्रवतकत्वम्। व्यत्रहारस्य विशिष्ट- विषयत्वात्। ततो विशिष्टप्रवृत्तये संसुष्टप्रत्यय सष्ृव्य इति चेद न। ग्रहण- स्मरयानेरन्तर्यात्पत्ते: प्रवर्तकत्वात्। इदं रजतमित्यभादिति संसर्गप्रत्यय: प्र- त्यभिच्चायतइति चेद न। तादृशव्यवहारमाचत्वात्। यस्तु जातमाचस्य बा- लस्ष्य मधुरे तिक्तत्वावभासस्थत्काराद्यनुमेयः सो उपि जन्मान्तराध्यनुभूतति- तत्वस्मृतिरेव न तु भ्रान्तिरुपः संसर्गप्रत्यय:+। माधुर्यविशेषतत्तंशो तु ग्रहयस्मरययो: पितदोषान्ञाललिख्येते। जन्मान्तरानुभूतं घ न स्मर्यंतदति व भाष्यकारवचनं प्रायिकाभिप्रायम। अन्यया स्तनपानादावपीष्टसाधनता- स्मृत्यभावेन प्रवृत्तिर्न स्यात्। भ्रान्तिपक्षे Sि जन्मान्तरानुभवः कारयत्वेने- षव्य: । अन्यथा Sननुमतत्वाविशेषेय सप्रमरसो पि भ्रान्तो भासेत। अ्रपरतत्त्वे तत्त्वज्ञानमिति वदता शास्त्रकारेगेव दर्शितः संसर्गावभासो भ्रमत्वेनेति चेद न । तस्य व्यवहाराभिप्रायत्वात्। सम्यकुप्रदेशेषु संसगज्तानस्य प्रवर्त्तकत्वं व्यापं तत्कृतो Sष त्यज्यतरूति चेद् गारवादिति ब्रमः । भ्रान्तिवादिना Sपि तत्कारयत्वेनावश्यं ग्रहयास्मरययोरविवेक सषृव्यः । तथा च तेनेवोभयस- द्वेन 6 प्रवृत्तिसिद्धो किमतिरित्तसंसग | ज्ानेन। तस्मादख्यातिरेव युक्तेति। अनोच्यते । केयमख्यातिर्नीम किं ख्यात्यभावमाचमुतान्यार्थिनो ऽन्यच प्रवृत्तिहेतुविज्ञानम् ा प्थाविविक्तानेकपदार्थज्ञानम। आ्राध्ये सुकप्रा भ्रम: स्यान् जायत्स्पयेोः । द्वितीये फटिति बाधादालस्थाद्वा यष न प्रवृ- निस्तष भ्रान्तिर्न स्यात्। तृतीये ऽपि अ्रविवित्तत्वप्रतियोगि विवित्तत्वं नाम

• दत्यवि न युक्तमिति पु. पाठः। भान्सिरूपसंसर्गप्रत्यय दुलि २ पु. पा. । 1 भान्तित्वेनेति वेदिति पु. पा.। 8 उभयवाविसिद्धेनेति व पु. पाठः। ।] चतिरिल्ेन संसर्गेति २ पु. पा.। हेतुभूसविन्ञानमिति २ पु. पा. ।

मध्यासलकये उस्यातिवाद: । अविवेकपदार्थः । २६ कि भेदगह उताभेदायह आाह्ो स्विदितरेतराभावभेदद्वित्वादिसंख्याविशिष्ट- शनम्। नादः । इदमिति रज़तमिति चापुनरुत्तशब्दद्वयस्मृति ह्ेतु त्वेन ् सामान्यविशेषयेभिदयहे सत्यविवेकासंभवात्। न द्वितीयः । उत्तरीत्या भेदस्य गृहीतत्वादेव तद्विरुदुस्याभेदस्याग्रहे सति तदयहनिषेधस्याविधि- सत्वस्य दुःसंपादत्वात्। तृतीये Sपि किमाहत्यव द्वित्वादिज्ञानमपेनितम उतानुषङ्गिकमपि पर्याप्रम। ब्राद्ये गामानय दवडेनेत्यच गोदयडयोरवि सावाद् द्वित्वाद्यप्रतीतेरविवेक: प्रसन्येत। द्वितीये पुरोवर्त्तिरजतयारप्यानु- षड्गिकद्वित्वादिच्ञानसद्गावादविवेको न स्यात्। ननु प्रतियोगिनमुपजीव्या विवेकानिरूपणे 5पि धर्मिद्वारा निरूप्यतामिति चेतु तदप्यसत्। न ताघ- त्प्रतीयमानयोर्धर्मिणारविवेक: संभवति। अर्प्रपुनरुत्तत्वेन स्पष्टं प्रतिभासात् । शप्रतीयमानयोरविवेकश्चेत सुषुप्रावपि भ्रमः प्रस्वन्येत॥ नन्वविवेको नामासंसगाग्रहः स च प्रतीयमानयोरिदंरजतयो: संभ- वति। इदरजते असंसष्टे इति प्रत्ययादर्शनादिति चेतु तदापि किं ग्रहयास्म- रययोरेवासंसगय्रहा विधक्षित उत्त यया: कयोश्चिद् आहो स्वित्संसर्गज्ञानरहि- तयो: । आाद्ये अहं मनुष्य इति भ्रमो न स्यात्। उभयोरपि ग्रहयत्वात्। द्वितीये खणडा गो: शुक्रः पट इत्यपि भ्रमः स्यात। त्रसंसगप्रतीत्यभाघात्। तृ- तीये 5पि स एव दोष: । न हि तथ संसर्गज्ञानं संभवति। तद्विषयस्यक्यस्याभा- वात्। ऐक्यस्य घ तद्विषयत्वं प्रत्यभिज्चायामवगतम्। यदि गुणगुपयादि संबन्ध एव तद्विषयो नेक्यमित्युच्यते तर्हीदं रजतमित्यपाषि सादृश्यसंबन्धस्तद्विषय इति वतुं शक्य त्वेन संसर्गप्रत्ययो दुर्वारः। अथ तब नेदं रजतमिति बसंसर्गप्र त्ययेन बाधान्न संसर्गतत्प्रत्ययो संभवतः । तर्हि त्वन्मते गुयगुययादावपि इस- रेतराभांवज्ञानाख्यो 5संसर्गप्रत्ययो Sस्तयेवेति संसर्गतत्प्रत्यययोरसंभवाद भ्रम- त्वापत्तिस्तदवस्था। तस्माद् नासंसगाग्रहो Sप्यविवेक: ॥ नन्वविवेकं दूषयता SV विवेचकं किं चिन्निरुपणीयम। न ताव- दृहटयां स्मर्यमायात्स्वाथ विविनक्ति । विशेषावभासकत्वस्य देोषेः प्रतिबद्ध त्वातृ। नापि स्मरयं गृह्यमाणात्स्वाथ विवेतुमलं स्मरगाभिमानस्य प्रमुषि- तत्वादिति चेद मेवम्। उभयोरपि. विवेचकत्वस्य सुसंपादत्वात। तथा

विवरणप्रमेयसंग्रहे १ सृ० १ वर्या० हि। किमिदमाक्कारर जताकारयोस्त सज्नातिव्यत्तिविशिष्टयरेव त्वया भेदो उभ्यपेयते किं वा केवलयोरपि। नादय: । प्रकृमयेरिदमाकारर जताका-

येपि किं प्रथमज्ञानेन वस्तु गृहीत्वा द्वितीयज्ञानेन धर्मिप्रतियोगिभावमव- गत्य पश्चात् तृतीयज्ञानेन भेदो गृह्यते उत वस्तुना सहेष भेदगह- गम। आदे सर्वपदार्थज्ञानानां भेदगहयात्म्रागविवित्तविषयतया भ्रमत्वप्रस- ङः द्वितीये वेदन्ताग्रहणादेव भेदस्यापि गृहीतत्वेन भेदापेचितो विशेषो डप्य- वभासित एवेति ग्रहयास्य विवेचकत्वमङ्गीकार्यम॥ तथा स्मरयमपि विवेचकमेव*। न हि स्मरगाभिमानो निरूपयितु शक््य: यत्प्रमोषात् स्मृतेरविवेचकत्वम्। तथा हि किं स्मृतिरेव स्मरणाभिमान: स्मृतेरेन्यो वा स्मृतिगतधर्मों वा पूर्वानुभवविशिष्वत्वेनार्थग्रहणं वा स्वगत एव कश्चितस्मृतिविशेषो वा पूर्वानुभवगोचराद्विशिष्वश्वेयनिमित्तो विशेषे। वा फलभेद- कजनकत्वं वा स्मरामीत्यनुभवो वा। नादः।स्मृते: प्रमोषे रजतज्ञानस्यवाभावा्- सङ्गात। न द्वितीयः । अन्यस्य प्रमोषे स्मृतेरविवेचकत्व।मिति वैयधिकर- रयापातात्। न तृतीयः । तादृशधर्मनुपलम्भातृ। न चतुर्थः । पूर्वदृष्ट: स एवायं देषदत्त इति प्रत्यभिज्वाभ्रमे पूर्वानुभवसंभेदयरहे सत्येव बिना तत्प्रमो- षमविवेकदशनात। त्रथ केवलस्मृतिममिलत्योत्तां प्रत्यभिज्वा तु न सर्थेति - वेतु। तथापि नायं पत एव संभवति। तथा हि। किं पूर्वानुभव: स्वा- त्मानमषि विषयीकरोति उत्तार्थमाचम्। नाद्यो वृत्तिविरोधात्। द्वितीये त्वर्थ एव स्मृत्या 5वभास्यो न तु पूर्वज्वानं तस्याननुभूतत्वात्। ननु चातो घट इत्यम ज्ञानविशिष्टार्थस्मृतिर्दृश्यतमृति चेद न। म्मृत्यन्तरत्वात्। अनु- व्यवसायेन ज्ञानागोचरानुमानेन वा जन्येयं स्मृतिर्व्यवसायजन्याया घटमा- भगोचरायाः स्मृतेरन्या। न चानया ऽपि स्वजनको नुव्यवसायाख्य: पूर्वा- नुभवो विषयीक्रियते किं तर्ह्यनुव्यवसायेनानुभतो व्यवसायवििष्टा घट एव । वत एतत्सिङुम:। विमता स्मृतिर्न स्वमूलज्ञानविशिष्ठमंथ गृहाति स्मृतित्वात्पदार्थस्मृतिवदिति। पदानि द्वि स्वसंबद्धष्वर्थेषु स्मृति जनयन्ति । * सतेर्रि विवेचकत्वमेवेति २ पु. पाठः। + भविवेकत्वमिति ९ पुस्तके। तत एसस्सिद्धमििति व पु. पाठः।

३१ नन्वेतद्वीट्गा न सहते। तथा हि। पदानामरथें: संयोगादिसंबन्धाना- मसंभवात्संबद्धार्थ*स्मारकत्वमित्येतद्यु्तम् । बोधजननशक्ति: संबन्ध इति चेतृ किमनुभवजननशक्ति: किं वा स्मृतिजननशक्ति:+। नाद्ः। पदानां वाक्यरूपेय वाक्यार्थानुभवजनकत्वे उषि स्वार्थेषु तदसंभवात। व्यत्पत्तिकाले पदारथानां मानान्तरगृहीतत्वेनापूर्वार्थत्वाभावात्। तदुत्तां पदमभ्यधिका- भावात् स्मारकान्न विशिष्यतदूति। द्वितीये उपि सा शत्तिर्न तावदघ्ाता स्मृतिमुत्पादयति। द्ातकरयात्वात्। नापि साता। शक्ते: कार्येकसमधिग- म्यत्वेन स्मृत्युत्पत्तिशक्तिज्वानयो: परस्पराश्रयत्वात। प्रथोध्यते मध्यमतृ- दुप्रवृत्त्या प्रवृत्ति हेतुज्ञानमनुमाय शब्दानन्तर्यातञ्जनकत्वं शब्दस्य निश्चि- त्यावाप्रोद्धाराभ्यां व्यत्पत्तिकालएव शक्तिनिश्चयान्नान्योन्याश्रयतेति। तदापि किं रब्दमाने शक्तिनिश्चय: अर्थविशेषसंबद्धे वा। नादः। ब्रस्य शब्द- स्यायमर्थ इति नियमासिद्धिप्रसङ्गात। द्वितीये उपि शक्तिसंबन्धस्य व्यवस्थापकं रंबन्धान्तरमेष्ठव्यमित्यनवस्था स्यात। शक्ति: स्वपरनिर्वाहिकेति चेतु तथापि स्मृतिकाले किं शब्दमाचदर्शनादर्थ: स्मर्यते किं वा 5र्थगोचर शक्तिमच्छ- ब्ददर्शनाद उत शक्तिज्ञानजन्यसंस्कार/च्छब्ददर्शनाच्। नाद्ः। बनियमा- पत्तेः। न द्वितीयः । शब्ददर्शनसप्रयएवार्थस्यापि दृष्टतवेन शब्दजन्यस्मृतिवेय थ्योत।न तृतीयः।तावता स्मृत्यसंभवात्। अन्यम स्मारकस्मार्ययो: सादृश्यवि- रोधिकार्यकारयभावादि संबन्धान्तर नियमात रब्दार्थयोस्तदभावात्॥। तस्मा- त्पदानि स्मारकाणि वाक्यं पुनः प्रमायमित्येतद्वेदषादिनां प्रक्रियामाषमिति॥ पबोध्यते। शब्दद र्श नात शक्तिसंस्काराच्टार्थस्मृतो न कश्चिट्वोषः। यदुक्तमन्यपेत्यादिना तदसत्। किमन्यवेश्र शब्दे डषि सादृश्यादिकम- भ्यपेयमित्युच्यते किं वा शब्दवदन्यपाषि शत्तिरेवास्तु मा भत्सादृश्यादि- कमिति किं वा शब्दे सादृश्यादिकमूलसंबन्धाभावात्सत्यामपि शक्ता न स्मृतिजनकत्वमिति। नाद्यः । शब्दे सादृश्यादर्शनाद् ऋदृष्टस्य च कल्पने गोरवात् । अन्यष तु दृष्टत्वेनाकल्पनीयत्वात। न द्वितीयः । अरनु- * संबन्ध्र्थेति 2 पुस्तके पाठः। + बोधजमकर्शात्तः कि वा स्मृतिजनकशत्तररिति १ पु. पाठः। 1 शध्दशनतीति 2 पुस्सके पाठ:। । शण्दार्थवस्तदर्सभवादिति a पु. पा .. । यतिप्त स्वपर्रोत व पु. पा.।

३२ विवरसप्रमेयसंग्रहे १ सृ० १ वर्ष० भूयमानस्यापलापायोमातृ। न तृतीयः । शक्तस्य कारयाजनकत्वे व्याघाता- पत्तेः। तस्मा च्छत्तिमन्ति पदान्यर्थेषु स्मृतिं जनयन्त्येव। न द्वि तपार्थें: सह पूर्वानुभवा: स्मर्यन्ते। अरन्यथा घटादिवदनुभवानामपि तत्तच्छब्दार्थत्वं प्रसज्येत। नापि पज्जमः । कारगविषयादयुपाधिमन्तरेय ज्ानानां स्वरूपेंषु क्वापि विशेषानुपलम्भात्। नापि षष्ठुसप्रमो। अनुभवगताभ्यां च्वेयफलाभ्यामतिरिक्तचे यफलया: स्मृतावभावात्। नाप्यष्टमः । स्मरामीत्यस्यानुभवस्यान्यम विवेचकत्वे सिद्धे सत्यष कथं चित्प्रमोषादविवेचक इति वकुं शक्येतापि। तदेव ताव्र- दसिद्गुम। ग्रहणवाधक शब्दपरित्यागेन स्मरयवाचक शब्दानुविद्धा ह्ययमनुभवो जायते। स कथं प्रथमतो * ग्रहमस्मरययोरसति विवेके संभवेत। तथा च विवेके सत्यनुभवः अनुभवे च सति विवेक इति स्यादन्योन्याश्रयता। तदित्यं प्रमोषयीयस्य स्मरयाभिमानस्य दुर्भरात्वात स्मश्यस्य विवेधकत्वं प्राम्नात्येव। ननु ग्रहयस्मरयायोरर्थमाचविषयत्वे भेदाभावप्रसक्केनावश्यं त्वया पि स्मृतेः पूर्वानुभवविशिष्टार्थविषयत्वं स्वीकाय तदेव स्मरगभिमानो Sस्त्विति चेद् न। कारयविशेषादेव भेदसिद्धेः। अन्यथा त्वन्मते षि पूर्वानुभवगोचरांनु- मान+ज्ानात स्मृते: को भेद: स्याद् विषयस्य समत्वात्। ननु स इत्या- कारेग स्मृति नानुमानाद्विद्यत इति चेत को 5यं स इत्याकारः किं परो- वदेशकालादिविशिष्ठता उत पूर्वानुभवसंभिन्नता किं वा संस्कारजन्यत्वम। नादः । अ्रनुमानादिष्वपि स्मृतित्वप्रसङ्गात्। न द्वितीयः। ज्ञानानुमाने Sपि प्रसङ्गात्। तृतीये तु कारगविशेष एव भेदहेतुः स्यात्। प्रस्तु तदटि प्रकृते Sपि संस्कारजन्येव रजतस्मृतिरिति चेद न। रजतस्य पुरोवस्थितत्वेन प्रतिभासादित्युक्तोत्तरत्वात्। न व पुरोवस्थितत्वमविवेककृतमिति वुं शक्थम्। अविवेकस्य भ्रमं प्रत्यप्रयोजकत्वात्। तथा हि किं गृह्यमायोर- विवेक: किं वा गृह्यमायस्मर्यमायाये।रूप स्मर्यमाययेोः। नादः । स्वप्रदशा- यामात्मव्यतिरितस्य कस्याप्यग्रहयेन दयोहयमाययोरभावे तदषिवेकस्य भ्रमप्रयोजकस्याप्यभावेन भ्रमाभावप्रसङ्गात। न द्वितीयः । स्वप्रयव गृह्यमा- येनात्मना स्मर्यमावस्य नीलादेरविवेके सत्यहं नीलमिति प्रतिभासप्रसङ्गात्। तृतीये तु परोक्षमेव सव भ्रान्ताषष्भासेत सर्वस्यापि स्मयंमायत्वात्। एवं *प्रथमत एवंति 2 पुस्तके । गोचराठनुमानेति २ पु. पा.। .. सल्पसद्गदिति २ पुस्तके।

पख्यात्यन्य थाख्यातिवादिमतखवडनम्। व सति प्रकृतस्य पुरोवस्थितरजतज्ञानस्य स्मृतित्वानुमाने परोक्षावभादि -. त्वोपाधिर्द्रष्टव्यः । यथारथानुमानस्य चायं प्रतिप्रयोग: । विवादाध्यासिता: प्रत्यया न यथाथा: बाध्यमानत्वाद् भ्रान्तिव्यवहारवदिति। तस्माद ज्ञान- द्वेराश्यदुरायहं परित्यन्य तृतीयं भ्रान्तिज्ञानमङ्गीकतव्यम॥ नमु र्ताह मा मदख्यातिः । प्रस्त्वन्यथाख्यातिः। देशकालान्तरगतं हि रजतं शुक्तिसंप्रयुक्तेन दोषोपहितेन्द्रियेय शुत्यात्मना गृह्यते। न चेवमननुभूत- स्यापि ग्रहणाप्रसङ्ग: सादृश्यादेनियामकत्वादिति। तदेतदसत्। किं ज्ञाने ऽन्य- थात्वं किं वा फले उत वस्तुनि। नाद्यः । रजताकारज्चानं * शुक्तिमालम्बतदति हि ज्ञाने Sन्यथात्वं वाच्यम्। तप शुक्तरालम्बनत्वं नाम किं ज्ञानं प्रति स्वाकार- समर्पकत्वम उत ज्ञानप्रयुक्तव्यवहारविषयत्वम। नाद्यः। रजताकारयस्तं ज्ञानं प्रति शुत्याकार समर्पयासंभवात्। न द्वितीयः । व्याघ्रादिदर्शनप्रयुत्तव्यव हारवि- षयस्य खङ्गकुन्तधनुरादेव्याघ्रादिज्ञानालम्बनत्वप्रसङ्गात। नापि फले ऽन्यथा- त्वम। फलस्य स्फुरयस्य भ्रान्ता सम्यगन्नाने वा स्वरुपतो वेषम्यादर्शनात्। वस्तुन्यपि कथमन्यथात्वं किं शुक्तिकाया रजततादात्म्यं किं वा रजताका- रेय परियामः । आाद्ये उपि किं शुक्तिरजतयोरत्यन्तं भेद: किं वा भेदा- भेदौ। नाद्यः । अत्यन्तभिन्नये।वोस्तव तादात्म्य सं् वात ् िर्व नीय - त्वस्य त्वया ऽनभ्यपगमात् । शून्यतादात्म्यप्रतीता गुणगुययादावपि तत्सं- भवेन भ्रान्तित्वं दु्वारम। समवायस्य + प्रक्रियामाचसिदस्य तादात्म्यानति- रेकात्। भेदाभेदपक्े तु खणडो गरितिवदभ्रान्ति: स्यात्। परिणामपके 5पि बाधो न स्याद् विमतं रजतज्ञानमबाध्यं परियामज्ञानत्वात् वीरपरि- यामदधिज्ञानवत्। ततः वीरवदेव शुक्ति: पुनर्न दृश्येत। ननु कमलस्य6 विकाशरूंपपरियामहेतो: सूर्यतेजसो 5पगमे पुनर्मकुलीभाषघद्रजतपरिया- महेतोदौषस्यापगमे पुनः शुक्तिभावो डस्तु। मेवम्। विकसितमेव मुकुलमासी- दितिषद्रजतमेव शुक्तिरासीदिति प्रतीत्यभावात्। कथं चित्त द्वावे उपि न परियामपणा युर्तुः। निर्दौषस्यापि रजतप्रतीतिप्रसङ्गात। न होकमेव वीरं

*रजताकारं ज्ञानमिति २ पु. पा.। + समवायस्य धेति 2 पु. पाठः। + शुल्तिर्न पुनर्कश्येतेति २ पु. पा. । 5 कमसमुकुलस्येति a पुस्तके पाठः। ५

विषरयप्रमेयसंग्रहे १ सृ० १ वर्ष० दधिरूपेण कें चित्ुरुषं प्रति परियतमन्यं प्रति नेति दृष्टचरम। तस्मान्ना- न्यथाख्याति: सुनिरुपा॥ प्रस्तु तह्यात्मख्यातिः । विमतं रजतं बुद्धिरुर्ष संप्रयोगमन्तरेखापरो- व्षत्वाद बुद्धिवत्। ननु चसुरविधान हेतन प्रतीत्य चित्तचेत्या उत्पद्यन्तइति द्ि सोगतानां मतम्। तप न तावत्सहकारिप्रत्ययाख्यादालोकादे रजता- कारोदय: संभवति। तस्य स्पष्टतामाचहेतुत्वात्। नाप्यधिपतिप्रत्ययाख्या- वृक्षरादेः । तस्य विषयनियममाचहेतुत्वात्। नापि समनन्तरप्रत्यया- ख्यात् पूर्वज्ञानात। विजातीयघटज्ञानानन्तरं विजातीयरजतभ्रमोदयदर्श- नातृ। नाप्यालम्बनप्रत्ययाख्याद्वाह्यात। विज्ञानवादिना तदनङ्गीकारात्। ततः कथं वि्ञानस्य रजताकार इति चेतु संस्कारसामथ्यादिति ब्रमः । ननु संस्कारस्यापि स्थायित्वे वणिकं सर्वमिति सिद्धान्तहानिः । वणिकत्वे उपि तस्य ज्वेयत्वेन विज्ञानमापवादहानिरिति चेद न। अनादिसिद्धज्वानस- न्ततो यदा कदा चित्यवे रजतज्ञानमुत्यनं तदेव संस्कार इृत्यङ्गीकारात। यद्यपि संस्कारो विजातीयानेकज्ञानव्यवहितस्ताप कदा चित्सजातीयं रजतज्ञानान्तरमुत्यादयति। यथा व्रीहिबीजमनेकाङ्करादिकार्यव्यवधानेन पुनः सजातीयबीजान्तरमुत्पादयति तद्ूत् । अ्रथ न पूर्वबीजादुत्तरबीजो- न्पतिः किं तु पूर्वबीजजन्याङ्करादिसन्तानादिति मन्यसे तर्ह्यषापि पूर्वरजत- ज्ञानजन्यज्ञानसन्तान एव संस्कारो उस्तु। एवं पूर्वरजतज्ञानमपि पूर्व*रज- तज्ञानादुत्पद्यते। ततो Sनादिवासनाप्रापितं रजतबुद्धिरुपमेव सद् भ्रान्त्या

अपोच्यते। किं तद्रजतमले।किकत्वाज्जन्मरहितम उत लोकिकरज- सवदेव जायते। आद्ये जायमानस्ानस्वरूपं न स्यात्। द्वितीये उपि किं ब्राह्ार्थाज्जायते उत जानात। नादः । त्वया बाह्यार्थस्यानङ्गीकारात। ज्ानमपि विशुद्धं तावन्र जनकम। विशुद्धुच्ञानस्य मोवरूपत्वात्। भर्थ दुष्टका- रवाजन्यम्वानाद्रजतोत्पाद: तथापि किं जनकप्रतीतिरेव रजतं गृहाति भ्न्या वा। नाद्ः। वगिकयोजन्यजनकयोर्भिन्नकालीन त्वेनापरोक्षर जतप्रतीत्यभाव-

• ततः पूर्वेति २ पु० पाठः।

प्रसङ्गात्। अन्यप्रतीतिरषि न तावददुष्टकारयाजन्या रजतग्राहियी। प्र्तिप्रस- द्वात। दुष्टकारयजन्या उपि यदि रजतजन्या तदा रजतस्यार्थक्रियाकारित्वेन सत्वे सति बाह्यो ऽया डङ्गीकार्य: स्यात्। रजताजन्यत्वे तु न रजतं तद्विषयः स्यात्। ज्ानाकारारपको हेतुविषय इत्यङ्गीकारात। तस्मादात्मख्यातिपबे रजतमेव न प्रतीयेत ।। ननु तवापि रजतज्ञानस्य स्मृतित्वे स्यादख्यातिग्रहयत्वे चान्य- थाख्याति: आात्मख्यातिवी स्यात। न हि ज्ञानस्य स्मृतिग्रहणाभ्यामन्यः प्रकार: संभवतीति चेद मेवम। किं विलक्षयसामय्यनिरुपणात्तदसंभवः किं वा विलक्यज्ञानस्वरूपानिरुपयाद् उत विलक्षयाविषयानिरुपणात्। नादाः । संप्रयोगसंस्कारदोषायां सामग्रीत्वात्। न च वाच्यं दोष: प्रतिबन्धकत्वेन पूर्ष- प्राप्तकार्यानुदयस्येव हेतुर्न त्वपूर्वकार्यादयस्येति। अनुदयस्य प्रागभावरूप- स्यानादित्वेन दोषाजन्यत्वात्। वातपित्तादिदोषायां चापूर्वकार्यात्यादकत्व- दर्शनात्। न घ दोषस्य संस्कारोद्वोधकत्वेनान्यथासिद्धि:। तद्द्वोधस्या- वान्तरव्यापारत्वात्। न हुद्यमननिपतने कुर्वेन कुठार: छ्विदिक्रियां प्रत्य- हेतुर्भवति ॥

उपि त्वया 5ष स्मृतेरनङ्गीकृतत्वाट्वोषस्य व स्वातन्त्येग ज्ानहेतुत्वादर्शना- द्अतावभास: कथमिति चेत। उच्यते। प्रथमं दोषसहितेनेन्द्रियेगेद- म्तामाचविषया उन्तःकरणवृत्तिर्जेन्यते तत इदन्तायां तद्गाहकवृत्ता च चेत- न्यमभिव्यज्यते तच्चेतन्यनिष्ठा चाविद्या दोषवशात्संक्षुम्नाति * तषेदमंशाष- चिछन्नचेतन्यस्था Sविद्या संतुभिता+ सती सादृश्यादुद्वोधितरूप्यसंस्कारसहा- यवथा दूप्याकारेग विवर्त्तते। वृत्यवच्छिन्नचेतन्यस्था Sविद्या तु रूप्यग्राहि वृत्तिसंस्कारसहकृता वृत्तिरूपेय विवर्तते। तो च रूप्यविवर्तवृत्तिविवतो स्वस्वाधिष्ठानेन साविचेतन्येनावभास्येते इत्येवं रजतावभासः। यद्यप्यचा- न्त:करणवृत्तिरविद्यावृत्तिश्चेति ज्ानद्वयं तथा Sपि तद्विषयः सत्यानृतयोरिदं-

• संचुभ्यतीति २ पु. पा. । + सुभितेति पु. पा. । संस्कारवयाविति २ पु. पाठः। 5 स्वाधिष्ठानेनैति स्वभष्दान्तररहितः पाठः २ पुस्तके।

३६ विवरणप्रमेमसंग्रहे १ सृ० १ वर्ष० नैक्यमप्युपचरयते। नापि द्वितीयतृतीयो। मिथ्याज्ञानमिध्याविष ययोर्निहपदाल्। यद्यप्यच संप्रयोगसंस्कारी निरपेद्ावेष प्रमितिस्मृत्योर्जनने समथा तथापि

जन्यमेकं मिथ्याज्ञान कल्पनीयं यथा निरन्तरोत्यन्नेष्वपि वर्गज्ञानेषु योग-

ज्ञानमेकमेव हेतुत्वेन त्वया कल्पयते तद्दत । ननु विमतं ज्ञानं नेकं भिन्नकारयजन्यत्वादूपरसज्ञानवदिति चेद न। नुमानप्रत्यभित्तयोरनेकान्त्यात्। तघाभयवापि स्मृतिगर्भमेकेकमेव द्वि प्रमा- रज्ञानमभ्युपगतम्। कारयं चानुमानस्य व्याप्रिसंस्कारलिङ्गदर्शने प्रत्यभिच्ञा- यास्तु संप्रयोगसंस्कारी। न धानुमानस्य व्याप्रिस्मृतिलिङ्गदर्शने कारयं न संस्कार इति वाच्यम। ज्ञानद्वययोगपद्यासंभवात्। यद्यपि स्मृतेः प्रत्यभिन्नाकारयतायां नायं दोषस्तथापि स्मृतिहेतुत्वेनावश्यं संस्कारोद्वोधा वत्तव्यः । तथा च तेनेष तदुत्पत्तो स्मृतेः केधलव्यतिरेकाभावाद्गारवाच्च न कारगत्वम। ननु रूप्यधीर्न निरपेक्षानेककारयजन्या अभिज्ञात्वाद घटज्ञानवदिति चेद न।

चत्वात। न च वाच्यं रुप्यधी: प्रमा संत्कारसहितहेतुजन्यन्वादनुमानव- दिति। दोषाजन्यानुभवत्वस्योपाधित्वात्। ननु ज्ञाने उनुपपत्यभावे डपि रूप्यस्य सत्त्वेनानुभूयमानस्य मिथ्यात्वं विरुद्मिति चेद मैवम। शुक्तीद- न्तांशवच्छुक्तिसत्ताया एव रजतसंसगीङ्गीकारात्। तह तस्य संसर्गस्येव सत्वेनानुभतस्य मिथ्यात्वं विरुद्धमिति चेद एवं ताहहि चिविधं सत्त्वमस्तु ब्रह्मय: पारमार्थिकं सत्त्वम आ्राकाशादेमायोपाधिकं व्याहारिकं सत्त्वं शुक्तिरज तादेरविद्योपाधिकं प्रातिभासिकं सत्त्वम। तथापारमार्थिक सत्त्वयेर्द्धयोरमिथ्या- त्वमविरुद्रम। न व मिथ्यात्वकल्पनं मानहीनं मिथ्येव रजतमभादिति रजततद्ज्ञानयोर्मिथ्यात्वप्रत्यभिज्ञानात् । अ्रतो न मतान्तरवदस्मन्मते अनुभवविरोधो निर्मलकल्पना वा। अख्यातो त्वपरोक्ावभासिनः स्मर्य- माणत्वं विरुध्यते। ज्ञानद्वूयरजतापारोत्यस्मृतित्वस्मरणाभिमानप्रमोषादिकं बददृएं कल्पम्। एवं मतान्तरेष्वपि यथायोगमूहनीयम। अतो रजतं मायामयमित्यस्मन्मतमेवादर्नव्यम।

माया 5विद्ययेरक्योपपादनम। उपाधिभेदातदेदो लोके। नन तत्वज्ञाननिवत्यंत्याद्रजतमविद्यामयं न तु मायामयम। न व मायेवाविद्या। लवयाप्रसिद्धिस्यां तयोर्भेंदावगमात् । आाश्न्रय * म - व्यामोहयन्ती कर्तुरिच्छामनुसरन्ती माया तद्विपरीता त्वविद्या। लोके हि मायानिर्मितहस्त्यश्वरथादौ मायाशब्द एव प्रसिद्धो नाविद्याशब्द इति। उच्यते । अनिर्वधनीयत्वे सति तत्त्वावभासप्रतिबन्धविपययावभा- सयोर्हेतुत्वं लक्षणं तच्चभयोरविशिष्टम। न च मन्त्रोषधादि सत्यं वस्त्वेव मायेति वाच्यम। तब मायाशब्दप्रयोगाभावात्। द्रष्टारो हि दृष्टमिन्द्रजाल- मेव मायां वदन्ति न त्वदृष्टं मन्त्रादिकम। मन्त्रान्वयव्यतिरेका तु काचा- दिवन्निमित्तकारयत्वेनोपपत्नो। न ह्यनिर्वचनीयं मायाशब्दवाच्यमिन्द्रजालं सत्यमन्ताद्युपादानकं भवति। अतो उनादयनिर्वचनीयं किं चिदुपादानं कल्पनीयं सादित्वे Sनवस्थापत्तेः । तस्य च मायाशब्दवाच्यत्वमुपादानोपा- देघयोरभेदादुपपन्रम । एवं चेन्द्रजालेोपादानत्वेन कल्पिता मायेव रजता- दध्यासानामप्युपादानमस्तु मास्तु पृथगविद्या। मायां तु प्रकृतिमिति सरषो- पादानत्वश्रुतेः । अतो लाघवान्मायेवाविद्या। न च मायाया आम्प्रयं। प्रत्य- व्यामोहकत्वं नियतम्। विष्णो: स्वाश्नितमाययेव रामावतारे मोहितत्वात्। ना- प्यविद्याया आश्रयव्यामोहनियति। जलमध्ये 5धोमुखत्वेन वृक्षेष्वध्यस्तेष्वपि तदूध्वमुखतायां द्रष्टरव्यामोहात्। अथाष तीरस्थवृक्षदर्शनजन्यविवेकवशाद- व्यामोहः अविद्यास्वभावस्तु व्यामोहक इति चेतु तह्ेन्द्रजालिकस्यापि प्र- तीकारज्ञानादव्यामोहः। माया तु स्वभावाद्यामोहिकेव। इन्द्रजालद्रष्ट्रषु व्या- मोहदर्शनात्। सति तु प्रतीकारज्वाने ते डपि न मुह्यन्त्येवेत्यनाश्रयत्वं न व्या- मोहप्रयोजकम। न च माया कर्तुरिच्छामनुसरति। मन्त्ोषधादो निमित्तकार- गाएव कर्तृ: स्वातन्त्यात्। तादृशं चेच्छ्रानुवतित्वमविद्याया अपि दृष्टं नेषस्या- डल्यवष्टम्भेन द्विचन्द्रभ्रमोत्पत्तेः । अविद्यास्वरूपे कर्ना न व्याप्रियतदति चेतु तदिलरवापि समम। प्रसिद्धिरपि शास्त्रीया तावत्तयेरभेदमेव गमयति। भयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिरित्यादिभ्यतो सम्यग्ज्ञाननिवत्याविद्यायां माया- शब्दप्रयोगात ॥

• स्वाभयमिनि २ पुस्तके पाठः। + स्वाश्रयमिति २ पु. प्रा. ।

विवरखप्रमेयसंग्रहे १ मृ० १ वर्ब० तरत्यविद्यां विततां हृदि यस्मिन्रिवेशिते। योगी मायाममेयाय तस्म विद्यात्मने नमः ॥ इति स्मृत। मायाडविद्ययोर्मखत एवेकत्वनिर्देशात्। लोकप्रसिद्धिस्त्ये कस्मिव्वि वस्तुन्यु* पाधिभेदादुपपद्मते। विरुपजनकत्वा +कारेयेच्छाधी- नत्वाकारेय वा मायेति व्यवहारः । आरवरणाकारेग स्वातन्व्याकारेय वा Sविद्येति व्यवहारः। तस्माद्रजतस्य मायामयत्वमुपपन्रम ॥ ननु को 5यं क्रेशः रजतं यथावभासं पारमार्थिकमेवास्त्विति चेद न। तथा सति घटादिवद्देोषरहितेरपि ग्रह्योत। पारमार्थिकग्रहपां प्रत्यषि दोषस्य कारयत्वे निर्दोषायां न किं चित्प्रतिभायाद मायामयत्वे तट्टोष एव नियंस्यति। विमतं सर्वेग्राह्यं शुक्तीदमंशगतत्वाच्छोक्यवदिति छेद न। इदमंथमाचगतत्वस्ये।पाधित्वात्। मायारजतं तु दोषजन्यबुद्ध Sभिव्यक्ते शुक्तीदमंशावच्छिन्ने वेतन्ये उध्यस्तं ततो निर्देषिरन गृह्यते। न हन्यबुद्धि: पुरुषान्तरप्रत्यन। त्रथ पुनः परमार्थवादी कथं चिद् दृष्टं नियामकं बयात् तथाप्यसा नेदं रजतमिति प्रतिपन्नापाधो रजतस्य पेकाल्याभावबोधकं बाधकप्रत्यवं कथं निस्तरेत। मिथ्यावादे त्वनुकूलमेवेतत्। प्रतिपन्नापा- धावत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्येव मिथ्यात्वलक्षणत्वात। न. ह्ययं निषेध। मिथ्यारजतं गोचरयतीत्यधस्तादेव मिथ्येवाभादिति प्रत्यभित्ञाप्रत्ययमा- शवित्योपपादितम । अ्रन्यथाख्यात्यांत्मख्यात्योस्तु नेदं रजतं किं तु तद्र- जतमिति वा बुद्धिरिति वा परामर्श: स्याद न तु मिथ्येवेति। भतो निर्दो- बेरग्रहयाद्वाधपरामशाभ्यां व रजतस्य मिथ्यात्वमेव युत्तं न सत्यत्वम। ननु को 5यं बाधो नाम यद्ठलान्मिथ्यात्वनिश्चयः । किमन्यार्थिनो ऽन्यच प्रवृत्तिनिरोध: किं वा तत्प्रवृत्तियोग्यताषिच्छेद उताविवित्ततया प्रति- पन्नस्य विवेक शाहो स्वित्तादात्म्येन प्रतिपन्नस्यान्योन्याभावप्रतिपति: अ्रथ वा विपरीतज्ञानस्य प्रध्वंसः तद्विषयप्रध्वंसे वा दोषादिप्रध्वंसो वा। नाद्यः। विरत्तस्य प्रवृत्त्यभावेन बाधाभावप्रसङ्गात। अ्रथ रागपूर्वकप्रवृत्तिनिरोधो बाध: तदापि दूरे मरीच्युदक दृष्टा प्रवर्तमानस्य मार्गे सर्पचोरादिदर्शनेन निवृत्ता वस्तुनीति ३ पु. नासित। + विज्ेण्जनकत्वेरि पु. पाठः।

बाधनिरपयमं । स्वम्रप्रत्ययस्यात्म पेतन्यमधिप्वानम। DE बाधप्रसक्कः। न च तप बाधः। उदकज्ञानस्यानिवृत्तेः । न द्वितीयः । कालान्तरे तपेष शुक्का भ्रान्तिप्रवृत्तिसंभवेन योग्यताया भविच्छेदात। तृतीये डपि किं वस्तु- पु गृद्ीतेषु भेदो धर्म: सन् पश्चाद् गृह्यते उत वस्तुस्हूपभतस्तदेष गृह्यते। बाद्ये सर्वच वस्तुद्तानस्याविवित्तविषयस्य भेदज्वानं बाधकं स्यात्। द्वितीये वस्तुनि गृहीते क्वाप्यविवेको न स्यात् । चतुर्थे उप्यत्यन्तभेदवादे भेदा- भेदवादे वा शुक्ा घट इति प्रथमं तादात्म्यं प्रतिपद्य पश्चाद घटस्य शोक्य- मिति भेदप्रतिपत्िर्बाध: स्यात्। न पज्जमः। ज्ञानस्य वणिकस्य स्वत एव प्रध्वं- सात। नापि षघ्ुसप्रमो। वस्तुनोर्विषयदोषयेज्ञीनेन प्रध्वंसासंभवात्। नय बाध एवापलपनीयः । लोकप्रसिद्धत्वात्। तस्माद्वाधं न पश्याम इति । •उच्चते। ऋज्ञानस्य वर्तमानेन प्रविलोनेन वा स्वकार्येग सह तत्त्वत्ता- नेन निवृत्तिबोध: । तथाविधा नवबोधनिवृत्ता बाधप्रसिद्े:। नववं तति शुक्तिज्ञानमेव मिथ्यारजततदुपादानयोर्निवर्तकत्वाद्वाधकं स्यात् सत्यमेवं रहस्यमेतत् तर्थाप परमार्थरजतबुद्धग प्रवर्त्तमानस्य तदभावबोधनेन *प्रवृ- न्याकाङ्कोच्छेदित्वान्नेदं रजतमिति ज्वानमप बाधकत्वेन व्यपदिश्यते। ततो बाधान्मिथ्यात्वनिश्चयः ॥ नन्वरत्वेवं मिथ्यारजतज्ञानं भ्रमः । स्वम्रपदार्थज्ञानं तु न प्रमायं बाधितत्वात्। नापि स्मृतिरपरोक्त्वातृ। नाषि भ्रमः तल्वणाभावातृ। भ्रमस्य हि कारणचितयजन्यत्वं तटस्थलक्षगम। न हि तत्स्वमरे डस्ति । निद्रास्यदे।षस्यादृष्टाद्द्संस्कारस्य च सत्तवे ि तृतीयस् संप्रयोगस्याभा- व.त्। नापि स्वरूपलत्षयं परच परावभास इत्येवंरुपं तथ संभवति। परषे- . त्युक्तस्याधिष्ठानस्याभावात्। ततस्त्वत्पक्षे स्वम्नप्रत्ययस्य का गतिर्रिति। उच्यते। संप्रयोगो हि जागरणे बाह्यशुक्तीदमंशादिगेोचरान्तःकरयवृत्यत्पा- दकः। अरन्तःकरवस्य देहाद्वूहिरस्वातन्व्यात्। स्वप्रे तु देहस्यान्तरन्तःकरयं स्वतन्त्रत्वात्स्वयमेव प्रवत्तिष्यतइति नास्ति संप्रयोगापेवा। ततो जागरणे स्वम्रे Sप्यन्त:करयावृत्तिरेव तृतीयं कारयम। अधिष्ठानमपि सर्वत वृत्यव- च्छिन्न वेतन्यमेव। शुक्तीदमंशादिस्तु च्तु+ रादिसंप्रयोगस्येव जनकः । * बोधने दति पु. पाठः। + शुक्तीदमंशाविवा श्तु चतुर्रिति ९ पु. प्रा. ।

: अन्यथा निर्विषयस्य संप्रयोगस्यानुत्पतेः । अधिष्ठानपेतन्यावच्छेदकोपाधि- त्वात्। ततो यथा जागरणे * संप्रयोगजन्यवृत्त्यभिव्यत्ते शुक्तीदमंशावच्छि न्ने चेतन्ये स्थिता डविद्या रजताकारेया+विवतते तथा स्वप्रे पि देहस्यान्तर- न्तःकरयवृत्ता निद्रादिदोषोपप्रुतायामभिव्यक्ते वृत्त्य्वच्छन्नचेतन्ये स्थिता डविद्या दृष्ठाद्वोधितनानाविषयसंस्कारसहिता प्रपज्जाकारेग विवर्सताम। ननु स्वप्रभ्मस्यात्मचेतन्यं वेदधिष्ठानं तदा उध्यस्यमानसामानाधिकरवये नेदं रजतमयं सर्प इतिषदहं नीलमहं पीतमित्यादिरुपेय प्रतीयान्न त्विदं नीलमित्यादिपुरोदेशसंबन्धेन। त्रथ सदेशो उपि चेतन्ये उध्यस्तस्तार्ा देशो Sहमित्यप्यन्तरेव प्रतिभासेत। अ्रथ मन्यसे अरत्यल्पमिदमुच्यते जागरे 5पि चेतन्यस्येवाधिष्ठानत्वात्किं तब न चोदयसीति। तहास्तु तथापि चोद्यमिति। अप ब्रमः । किं शरीरावच्छ्ि न्राहङ्डारसामा नाध्रिक र ्ये - नान्त: प्रतीतिरापाद्यते उत चेतन्यसामानाधिकरययेन। नादाः । बरहङ्कार- स्यानधिष्ठानत्वातृ। न द्वितीयः । इष्टापतित्वात्। अन्यथा ऽध्यस्तानां स्वतो जड़ानां स्फुरयं न स्यात्। बहमुल्लेखस्त्वहङ्गारप्रयुक्त इति नाप चेतन्यमाचे संजायते। नन घटादयो Sपि शुक्तिरजतादिवत्स्फुरगसमाना- धिकृता एवावभासन्ते। यद्येवं तर्हि चेतन्यएव ते Sप्यध्यस्यन्ताम। न च घटादिस्फुरयं प्रमायजन्यं नात्मस्वरुपमिति वाच्यम्। विमतं विषयावच्छिनं चेतन्यम् बहङ्कारावच्छ्विन्नचेतन्याद्वस्सुतो न भिद्यते उपाधिपरामर्शमन्तरे- गाविभाव्यमानभेदत्वाद यथा घटाकाशो महाकाशात्। एवं च सति शरीरा- पेवया Sन्तर्बहिर्विभागं कृत्वा 5हं नाहमित्यात्मानात्मव्यवहारो 3हङ्गारो- पाधिको ऽ्वगन्तव्यः । अन्तर्बहिव्यापिश्च एकस्यापि चेतन्यस्यानन्तत्वादु- पपद्यते। न हि चेतन्यमणुपरिमायम। शरीरव्यापित्वेनोपलम्भातृ। नापि निरवयवस्योपाधि विना मध्यमपरिमायं युञ्यते। ततः सर्वगतचेतन्ये धिष्ठाने जागरयाव्यवह्ारः पारमार्थिकत्वेनाभिमतो उप्यध्यरूः किसु वत्तव्यं स्वप्रस्तवाध्यस्त इति। ननु नाम ब्रह्मेत्युपास्त इत्यादो. नामादिष ब्रह्मदृष्य्यध्यासो विधीयते तब कथं कारयदोषमन्तरेगा भ्रम इति चेद * जागरे द्रति a यु० पा. । + रप्याकारेयोति २ पु. पा. । 1 सभिव्यती चैतन्वे दति 2 पु. पाठः। 5 पुती सु नाम प्रस्मोत्युपासीतेति दृश्यते।

सदूपाधिष्ठाने गून्यवादिषिप्रतिपत्ति: । ४९ मेवम। तथ दि मानसी क्रियेव विधीयते न भ्रान्तिज्ञानम। अ्पुरुषतन्त्र- स्याविधेयत्वात्। न व देवतास्मरय नग्नस्त्रीविस्मरययोरिच्छाधीनत्वात्य- रुषतन्त्रमेव ज्ञानमिति वाच्यम। तंवापि मनस ऐकाय्यापादने स्मृतिहेतो विस्मृतिहेतो च * विषयान्तर प्रवर्त्तने पुरुषस्य स्वातन्त्यं न स्मृतिविस्मृत्योरि- त्यङ्गीकार्यत्वात् । अन्यथा पोनःपुन्येनावृत्तिमन्तरेय सकृदधीतवेदादिर्क कदा चि+ त्पुरुषेच्छ्या कटिति स्मरेत् पुतमरगादिकं व सद्य एव विस्मरेत। तस्मान्न भ्रमो विधेय इति घ्रमस्य कारयचितयजन्यत्वं/ न व्यभिचरति। परच परात्मतावभास इत्येवंरुपतायां तु न कस्य चिदपि विवादः । पख्यातिवादिना ऽपि संसष्ठव्यवहारसिद्धये मानसस्य संसर्गन्ञानस्य संसगा- भिमानस्य वा बलादङ्गीकार्यत्वात्। इतरे त्वधिष्ठानाध्यस्यमानयो: स्वरू- पदेशकालविशेषेषु विवदमाना अपि नोक्तभ्रमस्वरूपे विवदन्ते।। ननु शून्यवादी शून्यसव संतृतिबलद्रजतादिभ्रमं6वदन परचे- त्युक्तं सदूपधिष्ठानं न सहते। न व निरधिष्ठानभ्रमासंभवः । केशोण्ड्रकगन्धर्वनगरादिभ्रमस्य. त्वन्मते ऽपि तथात्वात। न च निर- वधिकबाधासंभवः । न सर्प इत्याप्रवाक्यस्य बाधकस्य तथात्वादिति। नेतत्सारम। अरङल्या 5पाङ्गाकप्ंम्भे सति वेष्ठितानां| नेवरश्मीनां केशो- गड्काधिष्ठानत्वात्। आराकाशस्य च प गन्धर्वनगराधिष्ठानत्वात्। अ्रन्यथा शून्यज्ञानस्यापि भ्रमत्वप्रसङ्गात्। तथात्वे च गून्यासिट्ठे:। ज्ञानच्ञेयभ्रम- योरन्ये.न्याधिष्ठानत्वे चाधिष्ठानस्य पूर्वभावित्वेनान्योन्याश्रयत्वात्। बीजा- ङूरन्यायेन ज्ञानज्वेयव्यक्तीनां परम्पराभ्युपगमे Sपि बीजाङ्करप्रवाहानुगतमृद्धद् ज्ञानज्ञेयप्रवाहानुगतस्य स्थायिनः कस्य चिदभ्युपगन्तव्यत्वात्। तदनभ्यप-

किं तु रज्जुरित्येतत्पर्यन्तत्वेन सावधिकत्वात् ** । किमप्यच नास्ति वृथा त्वं बिभेषीत्येवरूपबाधे Sप्यवेत्युक्तस्य पुरोदेशस्यवावधित्वात्। जगत्कारण- त्वेन परेरुच्यमानं प्रधानं नास्तीत्यादिबाधे 5पि संप्रतिपन्नजगत्कारयमाचस्या-

• ऐेकाय्यापादने विस्मृतिदेता सेति २ पु. पा.। यदा कदाचिदिति २ पु. पा. । 1 कारयानयज़न्यूत्वमिति २ पु. पा. । रजसादिविभममति पु. पा.। ॥. वेष्टितानामिति 2.पु. पा. । ॥ चेति २ पु. नास्ति। ** साःधित्वादिति २ पु. पा. । ६

४२ विवरव प्रमेयसंग्रहे १ वू० १ वर्ष० वधित्वात्*। यचापि मायाविनिर्मितहस्त्यश्वरथादावन्यन वा निरधिष्वान- भ्रमं निरवधिकबाथं च त्वं शङडसे तथापि भ्रमवाधयो: साधकं साधिचेतन्य मेवाधिष्ठानमवधिश्व स्यात्। न च तदषि बाध्यम्। तद्ठास्य साध काभ. वात्। अन्यस्य च सर्वस्य जड़त्वात्। न च गून्यस्याधिष्ठानत्वम्। अध्यस्यमानेष्वनुगम्यमानाभावात्+। भावे वा भ्रान्तिकाले शून्यं रजतमिति प्रतीयाद् न त्विदं रजतमिति। इदमिति प्रतोयमानमेव शून्यमिति चेतु तईि नाममाचे विवादः । नापि गून्यस्यावधित्वं सर्वबाधे तदप्रतीतेः। प्रतीतो वा च्रेतन्यमेव शून्यनाम्ना डभिधीयते। नापि शून्यस्याध्यस्यमानत्वम्। तथा सत्यध्यस्तस्यापरोकप्रतीत्यभावप्रसङ्गात।त्थ गून्यवादिन: प्रतिभासमाचनिरा- करिष्णो। रिष्टमेवेत्त् तहिं तन्निराकरयमपि न प्रतिभासेत। ननु तव्ाप्यध्य- स्तस्य शून्यत्वं मतमेवेति चेद न। बाधप्रतियोगित्वस्य सिद्धये तत्प्रतीति- काले सदसद्व लक्षायाङ्गीकारात। बाधादूध्व तु भवत्येव शून्यत्वम। विनष्टस्य शून्यताया: कस्याप्यविवादात्। ये तु बाधितस्य रजतादेरन्यन सत्त्वमि- कन्ति तेषां किं बाधकज्ञानमेव तद्गमकं किं वेह बाधानुपपतिः। नादः। नेदं रजतं किं तु देशान्तरे बुद्धो वेत्यक्ष्या Sनवगमात था। भ्राप्तवाक्येनाप्य- भिहितो रजताभाव एव गम्यते न त्वदुक्त ** मन्यच सत्त्वम्। इह बाधानुपप- निश्च न तावद्वादिसिद्ठा।अन्यथाख्यातो संसर्गस्यात्मख्यातो च बहिष्यस्या- न्यष सत्वमन्तरेगेवेह बाधाङ्गीकारात। अख्यातिवादिना Sपि शुक्तो रजतगोच- रमिथ्याज्ञानस्य प्रतिवादिप्रसिद्धस्यान्यम सत्त्वमनङ्गीकृत्यैवेह निषेधः क्रियते। नापि लोकसिद्ठा। इह भग्नघटस्यान्यच सत्त्वं विनेव निषेधात्। तर्हि घट- वदेव कालभेदेन तब सत्त्वमस्त्विति चेद न। पूर्वमन घटो Sभून्नेदानीमिति- वत्कालविशेषोपाधो निषेधाभावात्। निरुपाधिकनिषेधश्च परमार्थरजत- स्याप कालपये 5पि शून्यत्वादुपपद्मते। तच्छून्यत्वं चोत्तरकाले मिथ्येष रजतमभादिति परामर्शीदवगम्यते अन्यया सत्यमेवाभादिति परामृश्येत। भ्रान्तिकालप्रतीतिस्तु मिथ्यारजतमापेगाप्यपपद्यतएव। तच्ट मिथ्यारजतं मात्रस्येत्रावधित्वादिति २ पु. पा. अनुगस्यभावादिति २ पु. पाठः। वाशउ्ो न तृषयसे २ पुस्तके। 5 शून्यमेव वेतन्यनास्ेति २ पु. पाठः। i प्रतिभासमान्रं निराकरिष्यरिति न पु.पा.। १ सुध्धी वेत्नवगनादिति व पु.पाठः। • तवनुत्तमिति १ पु. पाठः।

शून्यवादिमतनिरासः । भात्मनो भ्रमाधिष्ठानत्वे विप्रतिपति: । ४३ सोपदानं शुत्तितत्वध्चानेन बाध्यते। न चास्य बाधकज्ञानस्यान्यन रजत- सतासाधकत्वं शङ्गितुमषि शक्यम्। ततो बाधादुपरि समारोप्यस्य शून्यत्वे 5पि पूर्व सदूपाधिष्ठाने मिथ्यावस्त्वंवभास: शून्यवादिना Sप्यभ्यपेयः ॥ नन्विदं रजतं द्वो चन्द्रमसावित्यादिष्वधिष्ठानप्रतीतिमंस्कारदोषाख्य कार वपितयजन्य त्वेन तटस्यलवयेन सत्यस्याधिष्ठानस्य मिथ्यात्मतावभाषा- दुत्पन्नेन स्वरूपलव्येन* च लवितो भ्रमो Sस्तु नाम आात्मनि त्वहङ्गारादिरू- पश्रमो वा जीवब्रह्मरुपेणानेकजीवरूपेया च भेदभ्रमो वा कथं घटिष्यते लषा- संभवात्। तथा हि। तब तावट्रोषस्त्रिविधः । विषयगतः सादृश्यादि: करण- गतस्तिमिरादि: द्रष्ट्ृगतो रागादिश्चेति। पच चात्मेव विषयकरवद्रष्टाख्यचित- यस्थानीयः । अन्यस्य सर्वस्याध्यस्यमानकोटित्वात्। न चाद्वितीये निष्कलङ्क स्वभावे चात्मन्युक्तदोषा अन्यतो वा स्वतो वा संभवन्ति। कथं चिदविद्या- ख्यस्यावास्तवदोषस्य संभवे Sप्यध्यस्ताहङ्गारादिप्रतिभासो न कारयषितय- जन्यः । तस्य नित्यात्मचेतन्यरूपत्वातृ। यद्यपि शुक्तिर जतादिस्फुरयमपि चेत- न्यमेष तथापि सस्य सोपाधिकस्य संभवत्योपचारिकं जन्म भरप तु उपाधि- रप्यध्यस्तकोटिस्थ एव तत्कथं निरुपाधिकस्य जन्म। ततो नास्ति तटस्थल नयम्। तथेतरदपि नास्त्येव। सन्यत्वे Sप्यधिष्ठानत्वासंभवात्। अधिष्ठानं हि। सामान्येन गृहीतं विशेषेगागृहीतम आत्मा तु निःसामान्यविशेष: कथमधि- ष्ठानं स्यात्। पात्मा उधिष्ठानं वस्तुत्वात् शुत्यादिवदिति चेद न। परप्रकाश्य- त्वस्योपाधित्वात्। तहि सिद्धान्तरहस्यानुसारेगेवमनुमीयताम आ्ात्मा उधिष्ठानं चिद्ूपत्वात् शुकयवच्छिन्नचेतन्यवदिति। मेवम। इदमंशशुतयंशावच्छित्रु- पेया सांशस्य चेतन्यस्य सामान्यग्रहणविशेषाग्रहमयो: संभवे Sपि निरंशे था त्मनि मदसंभवात्। निरंशो उप्याकाशादिषन्र कार्त्स्येनावभासतइति चेद न । स्वयंज्योतिषो यावत्सत्त्वम अरवभासात। स्वयंज्योतिष्टं चाषायं पुरुष: स्वयंज्योतिः आत्मेवास्य ज्योतिरित्यादिम्ुतिसिद्गस॥ नन्वष ज्योति: शब्देन प्रकाशगुयामाच्रमभिधीयते तदाश्रयो द्रव्यं वा। नाद्ः। आ्रात्मनो ज्योतिः शब्दाभिधेयस्य गुणात्वप्रसङ्गात। द्वितीये प्रकाशगुणा- * मिध्यास्मनावभाव इत्यनेन स्वरूपलक्षयोनेति २ पु. पा.। t. विशव्य: •पु. नास्ति। 8 ऋधभासभावादिति १ पु. पाठ:। 1 तवंशासंभवादिति २ पु. पा. ।

विवरयप्रमेय संग्रहे १ सृ० १ वर्ष० ख्यस्य ज्ानस्य जन्यत्वे Sप्यात्मनो ज्योतिष्रमुतिर्न विरुध्यते। ततो न याव- त्सत्त्वमात्मनो 5वभास इति चेद मेवम। चेतन्यमाचवाची ज्योति:शब्दस्त- दूप आात्मेत्येव शुत्या विवचितत्वात्। अन्यथा स्वयमिति विशेषयास्य एव- कारस्य व वेयर्थ्यात्। तथा हि। किं घटादाविवात्मन्यपि याहकज्ञानस्य य्रा- हयाइतिरित्तत्वप्ाप्ता तद्यावृत्तये* वाक्यद्ये विशेषराद्यं किं वा ज्ञानजनक- स्यान्यत्वव्यावृत्तये। प्राद्ये ग्राह्ययाहकयोरात्मतजज्ञानयोरेकत्वे श्रुतिः पर्य- वस्यति। एवं घ सत्यात्मनो गुगत्वं ज्ञानस्य द्रव्यत्वं प्रसज्येतेति चेतु प्रस- न्यतां नाम तार्किककल्पितानां द्रव्यादिपरिभाषायां वस्तुनि विरोधाजनक- त्वातृ। न द्वितीयः । श्रुतहान्यभ्रुतकल्पनाप्रसङ्गात्। स्वयं ज्ानं जनयत्या- तेव ज्ञानं जनयति नान्यज्जनकमिति हि त्वया कल्पते न च तथा श्रयते किं तु स्वयंज्योतिरात्मव ज्योतिरिति ततो नान्यज््योतिरित्येवोपलभ्यते।। न चापेकितत्वाज्जनकमपि निरूपणीयमेवेति वाच्यम। नित्यज्ञानस्य तदन- पेकत्वात्। विमतं ज्ञानं जायते ज्ानत्वाद् घटादिज्ञानवदित्यनुमीयतइति चेद न। वेदान्तिमते दृष्टान्तासिटेः। घटादिज्ञाने Sपि स्फुरणांशस्य नित्य- चेतन्यरूपत्वाद् अन्त:करयवृत्यंशस्य चाज्ञानत्वाद् ज्ञानव्यवहारस्य च तवोपचारिकत्वात्। न चेतह्यातिरेक्यनुमानं सपतसद्धावात्। यद्यर्षि मता- न्तरे घटज्ञानं दृष्टान्तस्तथापि नेतदुपपद्यते। तथा हि। आत्माश्रितमिदं ज्ञानं किं प्रकाशगुगवत्किं चिद् द्रव्यमिति भङ्गीक्रियते किं वा प्रकाशगुण एवेति। आाद्ये ज्ञानद्रव्यस्येव प्रकाशगुयवत्वेन ज्योतिष्टे सत्यात्मनः मुत्युत्तं ज्योतिष्टं न स्यात्। द्वितीये ऽपि किमाश्रयद्रव्येः सह ज्ञानगुरास्य जन्म उत ज्ञान- स्येव । नादः । प्रात्मद्वव्यस्य नित्यत्वात्। न द्वितीयः । विमतं ज्ञानं द्रव्यजन्मव्यतिरेकेग स्वद्रव्योपाधो न जायते प्रकाशगुयात्वात् प्रदीपप्रंकाशवत्। तब हि दीपप्रकाशो दीषद्रव्येग सहेव जायते न तु तद्यतिरेकयेति न सा- ध्यवेकल्यम। दर्पगादा च सत एव प्रकाशस्य घर्षरोनाभिव्यत्िर्न तु जन्मेति नानेकान्तिकत्वम् । न चान्तःकरगाप्रकाशे व्यमिचार: शङ्गनीयः । परिणा- मवादे प्रकाशवदन्तःकरणद्रव्यस्यव घटादि/ज्ञानरुपेणोत्पतेः। आरम्भवादे तु * अन्यस्य व्यावृत्तये दूति २ पुस्तके शोधितम्। द्ृत्येव लभ्यते दति २ पु. पा.। शन्तः करसस्येध पटादीति २ पु. पा. ।

आात्मनो Sविद्याथिप्वृानत्वव्यवस्थापनम। प्रकाशो नान्त:करनगुयः । तस्मादजायमानस्य ज्ानस्य जनकानपेतत्वादात्मव. ज्योतिर्न त्वात्मव्यतिरित्तां ज्योतिरित्येव शुत्यभिप्रायः ॥ ज्योतिष्टं चाप चिदूपत्वमेव विवचितं न जडप्रकाशरूपत्वमिति

इति चेद न। भावार्थप्रसिद्धिविरोधात्। प्रकृष्ठ ज्ानमस्येति विग्रहे सातृत्वं लभ्यतद्ति चेतु तथापि प्रतिकयमात्मनि ज्ञानोत्पत्तिकल्पने गोरवम। तद- कल्पने चात्मा न प्रकाशेत प्रकाशते च सदेवात्मा। तस्मात्स्वप्रकाशचेतन्य- रुपस्यात्मनो यावत्सत्त्वमवभास एवाभ्यपेय: ॥ नन्वात्मन्यगृह्यमाकविशेषत्वमनुभवसिद्ध ब्रह्माकारस्याग्रहणादिति चेद न। जीवाद ब्रह्म भिन्नमभिन्नं वा। मिन्नत्वे ब्रह्मययेवाधिष्ठाने Sनवभा- सविपयासा स्यातां न जीवे। भभिन्नत्वं च मानहीनम्। ्रथ मानमेतद् न्रय- मात्मा ब्रह्मेत्यादि वाक्यमखयडार्थनिए्ठं कार्यकारगभावहीनद्रव्यमाचनिष्ठुत्वे सति समानाधिकरयत्वात् सो 5यं देवदत्त इति वाक्यवदिति तर्हि न्वानप्र- काशविरोधादाश्नयविषयभेदाभावाच्ट माज्नातता ब्रह्मयः । सदित्थमनधिष्ठाने दोषरहिते आत्मनि नाहङ्काराद्यध्यास इति । अचोच्यते । ऋ्रद्वितीयें निष्कलङ्के Sप्यात्मन्यविद्याख्यो Sनृतरपो दोषो उस्तीति श्रुते: भ्रुतार्थापत्तेश्चावगम्यते। भ्रुतिस्तावत तद्यथा हिरययं निधिं निहितमक्ेषज्ा उपरयुपरि संचरन्तो न विन्देयुरेवमेवेमा: सर्वा: प्रजा महरहगच्छन्त्यत एव ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यका इति सुषुप्रि- काले सवासां प्रजानाम पनृतरूपाविद्यापिहितत्वेन ब्रह्मचेतन्यानवभासं दर्श- यति। तज्चाविद्यापिधानं मिथ्याज्ञानतत्संस्कारज्ञानाभावकर्मभ्यो ऽन्यन्मिथ्या- त्मकमित्यावरयावादे सर्मारतम्। श्रताथापत्तिरषि ब्रह्मज्ञानादून्धनिर्वृतति: शयमाणा ब्रह्मगि प्रागनवबोधो Sध्यासबन्धहेतुदेौषो Sस्तीति कल्पयति। न चेवमज्ञानस्य प्रमायगम्यत्वेन तात्त्विकत्वं स्यादिति वाच्यम। श्रविद्या नाम का चिदनिर्वेचनीयभावरूपा नास्तीति वादिन: पक्षं निराकर्तुमे प्रमा- गोपन्यासात्। अरविद्यास्वरूपं तु सा्िचेतन्यादेव सिध्यति। यतत्तं * जीवब्रत्मणोरभेदपक्षे नाज्नातता ब्रह्मण इति तब को 5भि- * यदुत्तमिति २ पु. पा. ।

विवस्यग्रमेयसंग्रटे १ मृ० १ धर्ष० . प्रायः किमज्ञानमान्रयविषयमेदापेयं * सदेकस्मिन् न संबध्यतएव उत संबध्य स्वाश्येकत्वेन विरुध्यते किं वा प्रकाशस्वभावम्याविद्याश्रयत्वं विरुट्रस भ्रथ वा Sविद्याभयत्वे ब्रह्मयः सर्वश्वत्वादिहानिरिति। नाद्ः । विमतमच्ञानमा अयविषयभेदं नापेवते पक्रियात्मकत्वाद् घटादिवत् तथा विमतमेकपदार्थ मेवाश्यत्यावृणोति च आवरकत्वादपवरकस्थतमोवदिति भेदमनपेद्येकस्मिन्नेष

जानामीतिषदहमिदं न जानामीति व्यवहारात्। मेवम। द्वयसापेवच्ता नपर्युदासाभिधाय्यज्ञानशब्दवशादेव तथा प्रतीतेः । मायादिशब्द + व्यवहारे तदभावात। यथा स्थितिः कर्मनिरपेव्ाप्यगमनशब्देनाभिधीयमाना कस्य किविषयमगमनमिति कर्मसापेकषद्राति तद्वत। न द्वितीयः 1.विमतं स्वाश्रयेकत्वेन न विरुध्यते आावरयात्वात्तमोवत्। नाषि तृतीयः । किं प्रकाशस्वभावस्याच्चानाश्यत्वविरोधा उनुभयते उतानुमीयते॥। नादः। पज्ञानसाधकसाविचेतन्ये Sहमत्र इत्यज्ञानाश्रयताया एवानुभवातृ। ब्नुमा- नमपि कथं किमात्मा नाज्ञानाश्रयः आाभासमानत्वात्यरोव नेघटव दिति किं वा S5त्मा Sज्ञानविरोधिस्वरूपः प्रकाशत्वादन्तःकरणवृत्तिवदिति अ्रथ वा

नादः। बाधितविषयत्वात् । परैरपि हि जन्यज्ञानेनात्मनि भासमानएवाज्ञा- नाश्रयत्वमभ्यपगन्तव्यम ** । अन्यथा SSत्मावभासचये सर्वेद्त्वप्रसङ्गात। न द्वितीयः । भ्रज्ञानावभासकभाने व्यभिचारात्। न च तदेवामिद्धमिति वाच्यम्। परेषामपि स्वाभिमताज्ञानप्रतीत्यभावे तह्ढावहारायोगात्। न तृतीयः । दृष्टा- न्ताभावात् स्वप्रकाशसंवेदनस्येवात्मत्वात्। नापि ब्रह्मयः सर्वत्चत्वादिह्ा- निरिति चतुर्थः पतः । यथा सत्यपि बिम्बप्रतिबिम्बयरक्ये मलिनदर्पयग- तप्रतिबिम्बे उध्यस्तेन श्यामत्वादिना +tन विम्बस्यावदातताहानि: तथा जीवस्याविद्याभयत्वे 5पि न ब्रत्मणः सर्वश्ञत्वादिहानिरिति घतु रक्यत्वात्।

• विषयभेदसापेक्षमिति २ पु. घरा. । + भयमिदं जानातीतिवदर्याम्द न जानासीति व्यवहारादिति २ पु. पाठः। + मायाभववेति ९ पु. पा. । S विमतं नाशयेकत्वेन विबध्यते इति २ पु. पा. । । अभिभूयते अनुमीयते वेति २ पु. पा.। १ धटादिनदिति २ पु० पा. । * ब्रहीकर्तव्यमति २ पु. पा. । +t श्र्यामत्वादिनाध्यसोनेति २ पु. पा. ।.

जीवम्र झविभाग स्याविद्याकृतत्वोपपादनम। किं व जीवब्रह्मक्यं वा स्वप्रकाशत्वं वा सर्वश्त्वं वा यद्यदवि द्यामपहोत्षुमु-, पन्यस्यते तत्तदविद्याया गरहणाभावत्वं निराकृत्य भावरूपत्वं साधयिष्यति। भावरूपाच्छादनमन्तरेग विद्यमांनानां सर्वत्त्वादीनां तदुपेतस्य ब्रह्मण- सानवभासानुपपत्तेः । ग्रहणाभावमानेय तु जीवाद्वितस्य जडस्यासर्वस्स्य घटादेरेधानवभास उपपद्मते न विपरीतस्य ब्रत्मयः ॥ ननु जीवस्याविद्याश्रयत्वं ब्रह्मयः सर्वप्त्वमिति षदता जीवब्रह्मणो- र्विभागो वतव्य पवेति चेत किं वास्तवविभाग* आपाद्यते उताविद्याकृतः। आादे पि किमन्त:करयकृतादवच्छेदाद्विभाग: उत स्वाभाविकादतिरेकाद् भथ वा स्वाभाविकादंशांशिभावात्। नाद्यः । सादेरन्तःकरयस्यानाद्यवचछे- दकत्वायोगात्। न चान्तःकरगामप्यनादि सुषुप्यादावभावात्। सूष्मावस्थं तत्तवाप्यस्तीति चेतु किं सूष्ष्मता नाम निरवयवत्वापत्ति: उतावयवापचयमाचं किं ा कारणात्मना 5व.स्थतिः अ्रथ वा संस्कारशेषत्वम। नाद्यः। सावयवस्या- वयवाभावे स्वरूपनाशात्। न द्वितीयः । पररवशिष्ठावयविनो Sकार्यत्वप्रसङ्गात्क- दा चिदप्यनपायात्। संपूर्यकार्येत्वे वा जागररावद्यवहारापत्ेः। तृतीये ऽपि किं कारयमेव तिप्ठुत्युत कार्यमपि। आराद्ये उन्तःकरणाभावापत्तिः । द्वितीये व्यवहारापति:+। नापि चतुरथंः । संस्कारस्यावच्छेदानुपादानत्वेन सुप्राव- नवच्छिन्नस्य जीवस्य मुक्तिप्रसङ्गात। प्रथावच्छ्विद्यमानमेव काप्ठवदवच्छे दो- पादानम अन्त:कररं तु कुठारवन्निमित्तमेवेति चेतु त्हि नावच्छेदसिद्गि: । निरवयवस्य चेतन्यस्य परमार्थतः काष्ठषद्विदारणोपादानत्वायोगात्। अ्रस्माकं त्यविद्येवावच्छेदोपादानम्। द्वेधीभावो डप्यविद्यानिष्ठ एव सन् आत्मनि

व साक्षात। ततो न को 5पि दोष: । नाप्यतिरेकादिति द्वितीय: पक: ।

न च वाँच्यं जीवस्य ब्रह्मविषया Sविद्येति निरुपणीयत्वेन विभागाधीना डविद्या न विभागस्य हेतुरिति। भेदाधीनस्यापि धर्मिप्रतियोगिभावस्य भेदहेतुत्वदर्शनात। अन्यथा तवापि जीवाद ब्रह्मयो व्यतिरेक 6 इति *,वास्तवो भेदु इति २ पु. पाठः। । द्वितीये जागरयातुल्यव्यधद्वारः स्यादिति २पु. पाठः। 1 मल्यमाऽमतकाशाह्िलिय पु. पाठः। ई नरतिरेक दृति २ पु. पाठः।

विवरणप्रमेयसंग्रहे १ मृ० १ वर्ब० विभागाधीनो डतिरेक: कयं विभागहेतु: स्यात्। अपि व नाविद्या S5श्रयविषयभेदमपेव्तइत्युपपादितमधस्तात। नाषि तृतीयः । निरवय- वस्य स्वत एवांशंशिभावायोगात्। तस्मादविद्याकृत एवं विभाग आपादनीय: स वेष्ट एव । यद्यप्यसावविद्या चिन्माचसंबन्धिनी जीवन्र- हगी विभजते तथापि ब्रह्मस्वरूपमुपेक्ष्य जीवभागएव पद्पातिनी संसारं जनयेद यथा मुखमाचसंबन्धि दर्पगादिकं बिम्बप्रतिबिम्बो विभन्य प्रति- बिम्बभागएवातिशयमादधाति तद्वस। नन्वहमत्त इत्यहङ्गारविशिष्ठात्मा- श्रितमज्ञानमवभासते न चिन्मानानितमिति चेद मेवम्। यद्दयो दहती-

यायोरेकात्मसंबन्धादेव सामानाधिकरययावभासो न त्वन्तःकरयस्याद्दानाथ- यत्वात। अन्यथा Sविद्यासंबन्ध सत्यन्तःकरणसिद्धिरन्तःकरणविशिष्ठ चावि- द्यासंबन्ध इति स्यादन्योन्याश्रयता। न चान्त:करणमन्तरेणाविद्यासंबन्धो न दृष्टचरः ।सुषप्रे संमतत्वात्*। प्रथासङ्गस्य चेतन्यस्याश्रयत्वानुपपत्तेरविशिष्ठाश्र- यत्वं कल्पयतदूति चेत तदा Sप्यन्त:करगाचेतन्यतत्संबन्धानामेव विशि- प्ृत्वे चेतन्यस्याश्रयत्वं दुवारम। अन्यदेव तभ्यो विशिष्टमिति चेत तथापि जड़स्य तस्य नाज्ञानाश्नयत्वम्। अन्यथा भ्रान्तिसम्यम्ज्ञानमोघ्षाणामपप जड़ा- श्यत्वप्रसङ्गात। प्रज्ञानेन सहेकाश्रयत्वनियमात्। न व चेतन्यस्य काल्पनि- केनाश्रयत्वेन+ वास्तवमसङ्गत्वं विहृन्यते। अतश्चिन्माचाश्रितमज्ञानं जीव-

यस्तु भास्करोऽन्त:करयस्येवाज्ञानाश्रयत्वं मन्यते तस्य तावदात्मन: सदा सर्वत्रत्वमनुभवविरुद्रम। अ्रसर्वसत्वे व कदा चित् किं चिन्न जानातीत्यज्ञानमात्मन्यभ्यपेयमेव। त्रथाग्हण मिथ्याज्ञानयोरात्माश्यत्वे 5पि भावरूपमज्ञानमन्तःकरणाश्रयमिति मन्यसे तदा ऽपि ज्ञानादन्यच्वेद ज्ञानं काचकामलादयोव तत्स्यात। त्रथ ज्ञानविरोधि तन्न। आत्माभ्नितज्ञाने नान्त:करणाश्रितस्यान्नानस्य विरोधासंभवात्। एकस्मिन्नपि विषये देव-

• सुषुप्तिसंमतत्वादिति १ पु- पाठः। t काल्पनिकाशयस्वेनेति २ पु पाठः। 1 यत इति पाठः २ पुस्तके।

आात्मान्त:करययोरास्मन एवाच्यानाभयत्यम्। अविद्याया अनादित्वम्। ४2 दतनिष्द्तानेन यज्दतनिपुस्वाज्ञानस्यानिवृत्तेः । अन्यन मिन्नाशयमो रवि रोधे उपि करवगतमज्ञानं कर्तृगतन्ञानेन विसध्यतपति चेद न। यजदतते

देवदत्ते स्थितेमानेन ध्ानेनानुमितिकरभते सुषपरयच्वदत्तान्त:करये स्थित- स्याज्ञानस्यानिवृत्तेः । ज्वातृसंबन्धिन्यन्तःकरणे स्थितस्य निवृत्तिरस्त्येवेति चेद न। पज्ञानस्यान्तःकरयगतत्वे मानाभावात्। विमतं करयागतं भ्रान्ति- निमित्तदोषत्वात् काचादिकव।दिति चेत त्हिं चक्षुरादिषु तत्प्रसज्येत। सादित्वात्तेषामनाद्यज्षानाश्नयत्वानुपपत्तिरिति चेद अन्तःकरयो पि सुल्यम्। सत्कार्यवादाशययान्न साद्यन्तःकरणमिति चेतु चत्ुरादावपि तुल्यम । अतो नान्त:करणाश्रयमज्ञानं किं त्वात्माश्रयम। तदुक्तमाच्चेपपूर्वकं * विश्वरूपाचाये: । नन्वविद्या स्वयंज्योतिरात्मानं ढोकते कथम। कूटस्थमद्वितीयं च सहस्रांशुं यथा तमः । प्रसिद्धत्वादविद्याया; सा Sपहोतुं न शक्यते। अनात्मनो न सा युक्ता विना त्वात्मा तथा न हि ॥ इति ॥ तस्याश्चाविद्याया ज.वब्रह्मविभागहेतुत्वं पुराये Sभिहितम् । विभेदजनके ज्नाने नाशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं क: करिष्यति। इति ॥ प्विद्याया अनादित्वादेवाSनादिविभागहेतुत्वमविरुद्ुम। अ्रवि- द्याऽनादित्वं च प्रकृतिं पुरुषं चेव विट्ठानादी उभावपीति स्मृतावुक्तम् । प्रकृतिनाम माया। मायां तु प्रकृत्तिमिति भ्रुते: । मायाविद्ययोश्चेकत्वम- वोचाम॥ नन्वेवं स्वप्रकाशस्याविद्यानयत्वे ऽपि नाविद्याविषयत्वं संभवति सदा भासमानत्वात्। न हि भासमाने घटे घटं न जानामीत्यज्ञानविषयत्वं व्यवहरन्ति। त्वदुक्तमथ न जानामीति भासमानस्येवार्थस्या/ज्ञानं प्रति * भिव्नाभ्ितयोरिति पु. परा. । + काचादिदोषवदितिश पु. पाठः। ३ किं तु चिन्मान्नाश्रयमिति २ पु. पाठः। S विना स्वात्मा तथा न द्वि दति २ पु. पा.। ।। भासमानस्यार्थस्पेति एवकारविकल: पाठः २ पुस्तके।

विवरणप्रमेयसंयहे १बू० म वस व्यावर्त्तकतया विष्यत्वं व्यर्वद्ियतदति चेद न। तथाप्यनवगतस्येवाथगत- विशेषाकारस्य विषयत्वात। अनवगतस्य व्यावर्त्तकतया प्रतीतिर्न युक्तेति चेद एवं तर्हि त्वदुक्तमथ न जानामीत्यभापि गतिस्त्वयेव वाच्येत्यु- चयते। प्रमागेन हि* प्रकाश्यमानो 5र्थो नाज्ञानस्य विषयः । प्रमायस्याज्ञा ननिवर्तकत्वात् ॥ यत्तु सात्िप्रत्यवगम्यं घटादिकं + चेतन्यमेव वा न तस्या- ज्ञानविषयत्वे का चिद्धानिः । न हि साव्िचेतन्यमज्चाननिवर्तकं प्रत्युत तत्साधकमेव। अन्यथेतदन्तानं6 सर्वेः प्रमायेन्यायेश्च विरुध्यमानं कथं सिध्येत्। तदुक्तम्। सेयं भ्रान्तिर्निरालम्बा सर्वन्यायविरोधिनी। सहते न विचारं सा तमो यद्वद्विवाकरम्॥ ॥ इति ॥ विचाराऽसहत्वं चाविद्याया चलङ्कार एव। तदप्युक्तम। अविद्याया अविद्यात्वमिदमेवाच लक्षगम। यद्विचारासहिष्यात्वमन्यथा वस्तु, सा भवेत् ।। इति ।। न चाविचारितरमणीयाया आत्मानमाच्छादयितुमसामथ्यं शङ्क नीयम् हो धार्ष्ट्यमविद्याया न कश्चिदतिवर्त्तते । प्रमायं वस्त्वनादृत्य परमात्मेव तिप्ठुति पा ॥इृत्युक्तत्वात् ॥ युक्येकशरयोनाप्यनुभवो नापलपितुं शक्यते। अ्रनुभवनिष्ठत्वादुत्ततः । अन्यथा युक्तिरप्रतिष्ठितेव स्यात्। अनुभयते हि स्वयंज्योतिषो उपि भोकु- देहादि संघातादयावृतत्वमज्ञानतिरोहितमेव।। नन्वहमित्यात्मप्रतीतो तद्ेदो Sपि प्रतीयतएव ** भेदस्य 'वस्तुस्व- रूपत्वात्+। न चाहं मनुष्य इति मिथ्याभतदेहतादात्म्याभिमानेन भेदस्ति- रोहित इति वाच्यम। सक्याभिमानस्य भेदप्रतीत्यनुसारेमापि गोयातयोपपत्ता

• हिशब्दो न वृश्यते २ पुस्तके। + घटादिक वेति वाशब्दो उधिकः २ पुस्तके। प्रज्ञानस्य निवर्तकमिति २ पु. पा.। 8 ददमज्जानमिति २ पु. पा.। ॥i नैष्कर्म्यसिद्धी ३ श्र. ६६ इलो। ** प्रसीत एवेति २ पु. पा:। tt वस्सुउपस्वादिति २ पु. पा.।

नतमनो समाधिक्ठन योपप्रादनंयु।

प्र्ययो नात्मनो देहव्यतिरित्तत्वं गृहीयात्तदा तन्नेव सिध्येत प्रमाणाभावात! भागमानुमानयोरपि तद्विरोधे प्रमायत्वायोगात*। न चाहंप्रत्ययस्य द्विचन्द्रा- दिबोधवन्मिध्यात्वादविरोध इति वाच्यम्। आागमानुमानप्रामाययसिट्गो तन्मि ध्यात्वं तन्मिथ्यात्वे वेतरप्रामाययमित्यन्बान्याश्रयत्वात। द्विचन्द्रादिबोधस्य प्रमाणबलाक्लचिन्तायाः प्रागेव भटिति बाध्यत्वात्तन्मिथ्यात्वसिद्धि: अब तु प्रमायबलाबलचिन्तायामसज्जात+विरोधितया Sहंप्रत्यय एव बलीयानितितद्वि- रुद्धाभ्यामागमानुमानाभ्यां देहव्यतिरित्तत्वं न सिध्येत। तस्मादहंप्रत्ययेनेव बेहव्यतिरित्तत्वसिद्धा मनुष्यत्वाभिमानो गोयो न मिथ्येति। नेतत्सारम। किमर्धतो देहव्यतिरिकात्मविषयो Sहंप्रत्ययः किं वा प्रतिभासतः। नादः । अर्थतो भेदसत्ताया अप्रयोजकत्वात। सिंहो देवदत इत्याद हि भेदप्रतिभास सव गोरात्वप्रयोजको दृष्टः।अन्यथा इदं रजतमित्य- बाप्यर्थता भेदसद्वावेन गारा एव व्यवहार: स्याद न भ्रान्तः । द्वितीये जपि किमहंप्रत्ययो विचारात् प्रागेव व्यतिरेकमवभासयति उत पश्चात। नाघः। विचार शास्त्रवेयथ्यात। न द्वितीयः । प्राप्ताप्राप्तविवेकेन विचारस्येव व्यतिरेकबो- धकत्वात्। ननु विचारो नाम युतबनसन्धानं न हि युक्ति: स्वातन्त्येण ज्ञानज- ननी किं तु प्रमायानुग्राहिका सती व्यतिरिक्तात्मविषयत्वमहंप्रत्यमस्य प्रमा- मस्य विवेचयति। मेवम । किं युक्तिरविषयविशेषे प्रमायं नियमयति एता- वदेव त्वया ग्रहीतव्यं नाधिकं नापि न्यनमिति किं वा स्वतःसिद्धे विषये ग्रहणाय प्रवृत्तस्य प्रमाणस्य प्रसत्तं प्रतिबन्धं निरस्यति। नादः। पुरुष- बुद्धिवेचिय्येर मुक्तीनामव्यवस्थिततया प्रमाणानामव्यवस्थितविषयत्वापत्तेः। नन्विष्ठापललिरेषा प्रमाणानां नियतविषयत्वे शास्त्रकाराणां मतभेदासंभवादिति चेद् न। विरुद्दस्थले स्वमतमेव प्रामागिकं नान्यदिति सर्वेरङ्रीकारात्। भव्यवस्थतविषयत्वे च परमतान्यपि प्रामागिकत्वेनादर्नव्यानि स्युः।न च प्रबलयुक्तीनां बहीनां प्रमारानियामकत्वं वाच्यम्। न हि सहस्रमपि युक्तयः सकलशास्त्राभिमतबुद्धिप्रभवा ऋष चक्षुषः शब्दविषयत्वं सम्पादयेयु: रूप- * प्रामाययायोगादिति : पु. पा. । + चिन्ताया ब्संजालेति २ पु. पा०। : रत्यादिके दूति २ पु. पा.।

विषयत्वं वा निवारयेयु:। द्वितीये तु किमहंप्रत्ययस्य देहादिपतियोगि काल्मभेदो Sपि स्वतःसिद्धो विषयः किं वा उ5त्ममाचम। नाद्ये लोकाय- तिकस्य प्राकृतानां व विवेक: प्रसव्येत। पथ तेषां शास्त्रीययुत्तिमि: प्रति- बन्धानिरस नादविवेकस्तथापि शास्त्राभिश्वेन त्वया न कदा चिदषि देहादि- व्यतिरिक्तो Sइमिति प्रत्येतुं वनुं वा शक्येत। ब्रह्दमित्यनेनेव भेदोला दे- हादिव्यतिरिक्त इत्यस्य पोनरूत्यप्रसङ्गात। प्रथात्ममानं विषय: तर्हि सुखेन युक्तयो Sहंप्रत्ययस्यात्मग्रहणे प्रसत्तं प्रतिबन्धं निरस्यन्तु नेतावता 5 हंप्रत्ययस्य देहादिविषयत्वम नुभयमानमपोठुं शक्यम। नन्वेवमहं मनुष्य इति प्रत्यय: स्वविषयमेव गृह्ातीति भ्रमो न स्यात्। मेवस्। न हि स्वविषय- ग्राहि प्रमायमन्यविषयग्राह्यप्रमायमित्यस्मह्टावस्था किं तु सत्यग्राहि प्रमागां सत्यानृतग्राहि चाप्रमायमिति। अ्रध्न्यित्ययश्च सत्यमात्मानमसत्यं देहादिकं चेकीकृत्य गृहातीति भ्रम एव। न च स्वप्रकाशे निरंशे प्रात्मन्यगृहीतविशेषां- शासंभवादभ्रम इति वाच्यम्। यद्दकारादिवर्येषु निरवयवेषु साकल्येन भास- मानेषु ध्वनिगतं इस्वदीघेत्वादिकमारोप्यते न घ हस्वत्वादिकं वर्यधर्मः स एवायमकार इत्यादिप्रत्यभिच्चया वर्गामांसर्वगतत्वावगमाद् वर्यसर्वगत- त्वज्ञानवतामपि तदुप्तयननुसन्धानेन* हस्वत्वादिभ्रमो Sनुवर्ततएव तद्वदा-

स्वसादात्कारेय विना बाधरहितं को निवारयेत। गोगात्वं चाहं मनुष्य इति प्रत्ययस्योत्तरप समन्वयसन निराकरिष्यते। तदेवं स्वयंप्रकाशमानो निरंशो डप्यात्मा मिथ्याभिमानतिरोहितो ब्रह्मतत्त्वाकरेणागृहीत इत्याकारे-

सत्यस्याधिष्ठानस्य मिथ्यावस्तु संभेदावभास इति स्वरूपलवपमस्तयेव। विषय- करवद्रष्टाख्यषितयस्थानीये वात्मन्यविद्यादोषस्य सर्मार्थतत्वादात्मचेतन्य-

नयोरात्मानात्मनोरेकीकरयोनावभासकं चेतन्यं स्वरूपतो न जायते तथापि * अननुसंधाने दृति • पु. पा.। t को वारयेदिति २ पु. पा. । व्याससू. ९ क्र ९ पा. ४ सू. । ६ शविद्याख्यदोषस्पति २' पु. पा. ।

पहंप्रत्ययस्मेदमनिदडपत्थम् । त म्रामावरविवादः । विचिछ्रिविषयोपरक्ताकारेख तस्य चन्म न विहुडुम। यर्व व सति* यतु पू्वं, लखयमुत्तं तब स्मृतिसमानशब्देन कारमनितयजन्यत्वं विवनितम । धन्य- स्यान्यात्मतावभास इत्यनेन व सत्यस्य मिथ्यासंभेदावभास इति व्याख्ये-

पवेति सिट्स ॥

ननु कथं प्रत्यगात्मन्यध्यास: संभाव्यते सर्वत ह्यध्यस्यमानेन समानेन्द्रियविज्ञानविषयत्वमेवाधिष्ठानस्य दृष्ठम। न व युष्मत््रत्य- यापेतस्यात्मनस्तदस्ति । उच्यते । एकस्मिन्विज्वाने Sधिष्ठानाध्यस्यमानयो: संभिन्नतया 5वभास सवाध्यासे Sपेत्यते नाधिष्ठानस्य विषयत्वं केवलव्यति- रेकामावात। श्रस्ति चाषात्मानात्मसंभेदावभासकमहमित्येकं ज्ञानम । यद्यप्यात्मा निरशत्वादविषयत्वाच्चांशेन वा स्वरूपेग वा नास्य ज्ञानस्य विषयस्तथाप्याकाशप्रतिबिम्बगर्भित दर्पयवदात्मन्यध्यस्तमन्तःकरयमात्मप्र- तिबिम्बगर्भितमहंप्रत्ययरूपेणावभासते। भ्रस्ति चेदं रजतमितिवदिदमित्य- ध्यासे द्वेरूप्यम्। यथा डयो वृहतीत्यच दग्धृत्वविशिष्ठस्याग्नेरयसश्च द्वेरू- प्यावभासस्तथा Sहमुपलभइ्त्यगप्यपलब्धृत्वविशिष्टस्यात्मनो उन्तःकरयस्य थ द्वेरुप्यावभासात्+। तब दुःखितया परिणामितया जड़तया विषयेन्द्रि- यादिव्यावृत्ततया वा उनभयमानोंशो उन्तःकरयम प्रेमास्पदतया कूटस्यतया साचितया विषयेन्द्रियाद्यनुवृत्तचेतन्यरूपतया चानुमयमानोंश आ्रात्मा। त- स्मादिदमनिदमात्मको Sहंप्रत्यय: ॥ नन्वेतत्प्राभाकरो न सहते। तथा हि। घटमहं जानामी/त्यन स्वप्रकाभवित्ञानं घटादोन्विषयत्वेनात्मानं चाश्नयत्वेन स्फोरयति। ततो Sद्मित्यात्मव भासते 6 न तषेदमंशः । न व वाच्यम भयो दहतीत्यादा-

इसत्विति। यथा भोतलायः पिसडो दोपज्वालाद्यात्मकरय दन्धाविवित्ता क

• एवं सतीति चविकलः पाठः ९ पुस्तके। + हैविध्योपसम्भाठिति २ पु. पाठ:। ई चहमिदं जनामीति ९ पु. घाठः। S आात्मेवायभासते इति व पु. पा.। ॥ वग्यव्पृतििेकवठिति ९ पु. पा.।

५४ विवरबप्रमेयसंग्रहे १ मृ० १ वर्य० चिदुपलभ्येते तथा उदङ्ारव्वाणो: क्व चिदपि विवेकानुपलम्भात्। ततो उद्दक्ार पवात्मा स व संविदाशयत्वेनापरोख:। यस्तु सांख्य पात्मानमनुमिमीते जडे ऽन्तःकरये* चित्प्रतिबिम्ब स्तादृशबिम्बपुरःसर: प्रतिबिम्बत्वाद् मुखप्रतिबिम्बवदिति। तथा Sन्ये ऽपि स्वस्वप्रक्रियानुस्तारेय ये उनुमिमते तेषामात्मनो नित्यानुमेयत्वमहमित्यप रोषावभासविरुद्धम। अ्रथ परावबोधनार्थान्यनुमानानि तईि सन्तु नाम। यतु तार्किकेरात्मनो मानसप्रत्यवविषयत्वमुत्तं तदसतृ। प्रमा- गाभावात्। मनोन्वयव्यतिरेकयोर्विषयानुभवेनेवान्यथासिद्गे:। विषयानुभवं प्रत्याश्यत्वसंबन्धादेवात्मसिद्धावात्मनि ज्ञानान्तरकल्पने गोरवात्। मन्वस्तु तहि भाटमतम्। त्रात्मा ज्ञानकर्म प्रत्यक्षत्वाद् घटवत। न च कर्मकर्तृत्वविरोधः। द्रव्यांशस्य प्रमेयत्वं बोधांशस्य प्रमातृत्वमिति व्यव- स्थितत्वात्। नापि गुणप्रधानभावविरोधः । प्रमेयांश: प्रधानं प्रमापंश गुगभृत इति सुघचत्वात्। नेतदयुक्तम। द्रव्यांशस्याचेतनस्यात्मत्वायो- गातृ । बोधांशस्येव कर्मत्वे पूर्वोक्तविरोधद्वयानिस्तारात। न व बोधो युगपत्प्रमेयत्वेन प्रमातृत्वेन च परियामाहै। निरवयवत्वात्। कथज्ञित्र- धानादिवत्परिगामे 5पि प्रमातृभागस्य स्वप्रकाशत्वेन संविदाश्यत्वेन चाप्रती- तावपसिद्धान्तापत्तेः । विषयत्वेन प्रतीतो घटवदनात्मत्वप्रसङ्गात। तस्मात्संविदाश्रयतयेवात्मा प्रत्यः घटादयस्तु संविद्विषयतया प्रत्यनाः ॥ यस्तु साचान्तिको घटादीननुमिमीते संवेदनेषु विषयप्रतिबिम्बा- 5वभासस्तथाविधबिम्बपुरःसरः अतस्मिंस्तदवभासत्वाद दर्पणगतमुखाव- भासवदिति स व्यत्तव्यः किमस्मिन्नुमानज्ञाने प्रतिबिम्बभावमन्तरेग सात्ाद्विषयभता विषया + प्रवभासेरन न वा। आद्यो अषवानेकान्तिको हेतुः । द्वितीये प्रतिच्चातार्थस्य बिम्बपुरःसरत्वस्याप्रतिभासाद् अनुमानानदय एव। भतो उनुभयमानं विषयापरोत्यं नापलपनीयम।। यमु विज्वानवादिना विज्वानरूपत्वेनेव विषयायामापरो्यमुत्तं तद- सत। अविज्वानरूपस्य बहिघ्वस्याप्यापरोत्यदर्शनात्। तस्यापि * भ्रन्तःकरयी अडे पति २ पु. पा. । ३ ऋणरोत्तत्ववर्भनाविति २ पु. पा.। 1 विम्लभूता विषया दति २ पु. पाठः।

प्राभाकरविवादे विरुद्ठुनांनामतनिरासः । विज्ञानरूपत्वे रजतवद्दाध न स्यात्। भतो घटादि प्रमेयं विषयत्वेन : प्रत्यवम । प्रमितिस्तु स्वप्रकाशत्वेन न प्रत्यना॥

यतु तार्किका मनःसंयुक्तात्मनि समवेता प्रमिति: संयुक्तसमवाय- संबन्धेन ज्ञानान्तरप्रत्यवेत्याहुः। यद्च भाटाः विषयनिष्ठा प्राकट्याख्या प्रमिति: संयुक्ततादात्म्येनान्यवेद्यत्याहुः। तदुभयमप्यसत्। प्रमितिगोचर प्रमि- त्यन्तराङ्टीकारेय युगपत्कालद्वयावस्थानप्रसङ्गात। विनश्यदविनश्यतो: फलयेयोगपद्यमिष्टमेवेति चेतु तथापि संयुत्ते वस्तुनि समवायस्य तादा- त्म्यस्य वा ग्रहयाप्रयोजकत्वे प्रमित्याश्रयगतपरिमायरसादीनामपि प्रमिति- ग्राहकेयेव ज्ञानेनापरोक्षता प्रसज्येत। प्रथोच्यते आ्रात्मनिष्ठपरिमायादीनां घटादिगतरसादीनां घ प्रमितिप्रत्यायकज्तानेनापरोवत्वयोग्यता नास्तीति। एवमषि प्रमिते: स्वसत्तायां प्रकाशव्यतिरेकादर्शनाद न घटादिवदन्यवेद्यता युज्यते। न च वाच्यं प्रमाणाख्यादात्मव्यापाराद् घटादिषु जायमानस्य प्राकट्यस्य घटगतरूपादिव*दन्यवेद्यतेति । को Sसावात्मनो व्यापारः परिस्पन्दः परिणामो वा। नायः। सर्वगतस्य तदसंभवात्। द्वितीये तु मृत्परिणामफलस्य घटस्य मृदि, चात्मपरियामफलस्य प्राकट्यस्यात्मेवाशयः स्यात्। केशपलितत्वपरिणामाच्छरीरे वार्ट्टकवदात्मपरियामाद्विषये प्राक्र- ट्यमिति चेतृ तथापि किं प्राकट्याभ्रयत्वं चेतनत्वं किं वा प्राकट्यजनकत्वम् उत तज्जनकज्ञानाख्यव्यापाराधारत्वम। आ्राद्ये घटादयश्चेतना: स्युः । द्वितीये पुनश्चत्ुरादयश्चेतनास्तथा स्युः । न तृतीयः । आ्रात्मा ज्वानक्रि- यावान् तज्जन्यफलसंबन्धित्वाद् यथा भुजिअन्यतृप्रिसंबन्धी भुक्तिक्रियाधान् देवदत्त इति हि त्वयां ज्ानाधारत्वमात्मनो उनुमातव्यं तथासिद्टो हेतु: स्याद्+ आत्मन: फलसंबन्धाभावात्। मया घटो Sनुभूयते इति फलसंबन्ध: प्रतीयतरति चेतु तहिं विषये एव फलं नात्मनीति वदतस्तव मते प्रती- तिविरोधस्त्वयेव संपादित: स्यात्। ऋतो Sतिदुष्टो तार्किकभाटृपत्तावुपेक्य प्रमातृध्यापारस्य प्रमायास्य फलमताया: प्रमितेः स्वप्रकाशत्वमादतव्यम्॥

• घटगुमकुमरीदिवादिति २ पु. पा. । + स्ादिति 2 पुस्तके नासति।

विवरयप्रमेयसंग्रहे १ सू० १ वर्ब० यत्तु सागतेन* संवेदनमेव प्रमायं तदेव तत्फलं वेत्युत्त तब स्फुट 2. एव स्वात्मनि वृत्तिविरोधः । यद्यपि प्रमातुरात्मनो नास्ति कश्चिद्यापार- स्ताथाप्यात्ममनश्चसुर्विषयायां चतुर्गों संनिकर्ष एव प्रमायरूपः सन् प्रमातृ- व्यापारत्वेनोपचर्यते। न चाव्यभिचारिययां प्रमितो सत्यां हानोपादानोपे- चायां व्यभिचरितानां प्रमागाफलत्वमुपपद्यते। न चात्मा स्वप्रकाश इति वेदान्तपच्ो युक्तिसहः । उभयवादिसिद्ध- संवित्स्वप्रकाशत्वमाचया व्यवहारसिद्धावात्मनो Sपि तत्कल्पने गोरवातृ। तस्मात् चिपुटी/प्रत्यक्षवादिन: प्राभाकरस्य यन्मतं कुम्भमहं जानामीत्या- दिषु विषयसंवेदनस्य स्वप्रकाशस्याश्रयत्वेन प्रदीपाश्रयवर्तिवत्प्रकाशमानो - झार आत्मेव न त्विदमनिदरूप इति तदेवादरगीयम ॥ अच्ोच्यते। विचारे सत्यहङ्कारस्यानात्मत्वमेव पर्यवस्यति आत्मनो नुभवरुपत्वात्। तथा हि। इंदं तावद्रवान् प्रष्टव्य: किमात्मेव चित्प्र- काश उतानुभवो उपि अथ वा उनुभव स्वेति। आाद्ये जड़प्रकाशो ऽय- मनुभवः किं चक्षुरादिवदप्रकाशमानो विश्वमृभिव्यनतति आ्रहो स्विदालोक- वत्सजातीयप्रकाशान्तरनिरपेच्षतया प्रकाशमान एव विषयाभिव्यजजकः॥। नाद्ः । चनतुष: स्वातिरिक्तानुभवजनकत्वाद् अनुभवस्य चातथात्वात्। द्वितीये स्वातिरिक्तानुभवमनपेक्ष्य स्फुरयमित्येतस्य चित्प्रकाशलक्षयास्य सत्त्वेनानुभव- श्चित्प्रकाश एव भवेत्। यद्यप्यनुभवचततुरालोकानां घटादिव्यञ्जकत्वं समानं तथाप्यनुभवस्य विषयाज्ञानविरोधित्वात् चित्प्रकाशत्वम आरालोकस्य विषयग तत मोविरोधित्वाज्नड़प्रकाशत्वम चन्तुषश्चापरोचानुभवं प्रति साक्षा- त्साधनत्वादच्चातकरयत्वमिति संभवत्येव वेषम्यम्.॥

तीयचक्षु:प्रकाश्यत्वादिति चेद न। चक्षुः किमालोके तमो वारयत्युताऽनुभवं जनयति। नादः । आपरालोकस्य निस्तमस्कत्वात् । द्वितीये ऽपि| विजाती- येनैव चतुर्जन्यानुभवेन प्रकाश्यत्वमालोकस्य। तस्मादालोकवत्सजातीयान- • सुगतेनेति पाठः ९ पुस्तके। ३ ततस्तिपुटीति २ पु. पा. । + व्यभिचारियामिति २ पु.। । ऋपिशब्दो नास्ति २ पुस्तके। S विभ्वाभिध्यञ्जक दृति २ पु. पा. ।

पेवस्यामुभवस्य चितप्रकाशत्यं युक्तां जडप्रकाशत्ये जगदान्ध्यप्रसङ्गात। प्रमातृ -: वेतन्यमेव जड़ानुभवबलात सर्वमवभासयतीति चेद न। जड़ानुभवो यद्या- त्मचेतन्यस्य विषयसंबन्धमाचे हेतु*स्तदा बुद्धिपरिगाम एवायं स्यात् ततो वेदान्तिमत/प्रवेशः । त्रथात्मप्रकाशे पि हेतुः तदसत। चिद्रूपस्य जड़ा- धीनप्रकाशानुपपत्तेः+। भस्तु तर्हि विषयमाचप्रकाशकः। न च वेदान्तमता पत्तिः । आत्मचेतन्यात्पृथगेव विषयाभिव्यक्तये जड़ानुभवजन्यानुभवान्तर- स्वीकारादिति चेतु तर्हि बस्यापि द्वितीयानुभवस्य तथेव जड़त्वेनानुभवान्त- रापेवायामनवस्था स्यात्। नाप्यात्मानुभवावुभावषि चित्प्रकाशाविति द्वितीय: पकः । तयोरन्योन्यनिरपेक्षसिद्धिम्रसङ्गात्। तथात्वे च तयो: संविदात्मनो: संबन्ध: केनावगम्येत। उभये।रप्यन्यान्यवातीनभिव्वतया न संबन्धगाहित्वं संभवति। अथ मन्यसे आरात्मा स्वयमेव न प्रकाशते चिदूपत्वात् पुरुषान्तर- संवेदनवत् ततो ऽनुभवाधीना Sत्मसिद्धिरिति। तन्न। अरनुभवे Sपि तथा प्रसङ्गात्। अ्रव्यवहितत्वादनुभव: स्वप्रकाश इति घेत तदात्मन्यपि समानम। तत आत्मा स्वयमेव प्रकाशते चिदूपत्वे सत्यव्यवहितत्वादनुभववदिति प्राम्राति। नाप्यनभव एव चित्प्रवीश इति तृतीय: पकः। आत्मेव चित्प्रकाश- इति बलादङ्गीकार्यत्वात्। आ्रात्मानुभवयोरभेदात। तथा हि॥ सो ड्यमनुभव आत्मगुण इति तार्किका: प्राभाकराश्चाहुः। आ्रात्मस्व- रूपत्वाद द्रव्यमिति सांख्या परधीदाचकते। तथा परियामक्रियाफलत्वात् क्रियाफलयरैक्यविववया॥ कर्मेति भाट्टाः। तब करमेत्वे गमनादिक्रियावत्प्रका- शत्वं फलत्वं चायुक्तम। द्रव्यत्वे उप्यगुपरिणामश्चेत सद्योतवद्वस्त्वकदे शं परि- मितमेव स्फरयेत्। महत्परिणामत्वे तदूपस्यात्मनो ऽपि सर्वचावभासप्रसङ्गः। शथ तवाश्रय आत्मा तथापि स एव दोष: । मध्यमपरिमायत्वे सावयवत्वेनाव- यवपरतन्त्रत्वादात्मपर तन्त्रता न स्यात्। अथ घटस्य भूतलपरतन्त्रतावद्रा- त्मपरतन्त्रता स्याद एवमपि प्रदीपप्रकाशयोरिवात्मचेतन्ययोरभेद एवाड्गीकार्यः। प्रदीपेन प्रकाशितमितिवन्मया 5वगतमिति व्यवहारदर्शनात। आात्मचेतन्य-

• मात्रदेसुरिति समस्तः पाठः पुस्तके। + वेदान्तमतेति ९ पु. पा. । + वेतुस्तदा सच्चिदपस्य जडाधीनप्रकाशनुपपननिर्रिति १ पु. प्रा. । 5 उभावर्पीति 2 पुस्तके नास्ति। ॥ परिशामक्रियातल्फलयेरेकविवल्तपेति ९ पु. पा. । U

. : योरभेदे व्यवहारो 5यं काप्ठेन प्रकाशितमितिवदुपचरितः स्यात्। गुगत्वपजे प्रदीपगतभास्वर रूपवदाश्रयजन्यव्यतिरेकेया जन्मासंभवान्नित्यतया S5त्म- न्यव्यभिचारबलादर्थत आात्मेवानुभवः स्यात्। ब्रनुभवाधीनसिद्धिक आरत्मा कथमनभव इति चेद न। तथा सति घटवदनात्मत्वप्रसङ्गात्। न च नीलपीताद्यनुभवानां भिन्नत्वाद् नात्मस्वरुपतेति वाच्यम्। स्वरृपतो Sनुभवेतु मेदाप्रतीतेः । भेदकल्पने च मानाभावात्। न च जन्मविनाशो भेदक- ल्पको। तयोभेंदसिद्धिपूर्वकत्वेन*ं परस्पराश्रयत्वात्। ननु चक्षुरादिसाध- नार्थवत्वायोत्तरसंविज्जन्माभ्यपेयम तथा योगपद्यव्यावृत्तये पूर्वसंविन्ना शश्याभ्यपेय इृति चेद न । एकस्या: संविदो विषयविशेषैः संबन्धाना- मुत्यत्तिविनाशाभ्यामेव तत्सिद्टो संविदो उप्यत्पत्तिविनाशयोगेोरवात्। यतु सुगता: कल्पयन्ति ज्वालानामिव सादृश्यात्संविदां सन्नेष भेद: परोपाधिमन्तरेण न विभाव्यतइूति। तदयुक्तम्। ज्वालानामन्यवेद्यत्वेन तथात्वे ऽपि स्वप्रकाशसंविन्निष्ठुभेदस्याविभावनायोगात। न घ स्वप्रकाश- ब्रह्मतत्त्वाविभावनं निदर्शनीयम। तभाविद्यावरयास्य प्रमायेः साधितत्वात्। तस्मादेकेव संविदनादिः । अनादित्वं व प्रागिभावरहितत्वात्। तदुत्तं सुरे- श्वरवातिके। काय सवयतो दृष्टं प्रागभावपुरःसरम। तस्यापि संवित्साच्ित्वात्प्रागभावो न संविदः । दति ।। तदेवं स्वप्रकाशानभवस्य नित्यत्वादात्मस्वरूपत्वमविरुद्धम। तथा चात्मव विषयोपाधिको Sनुभव इति व्यपदिश्यते अविषन्ितापाधिश्चा- त्मेति। यथा वृक्षाणामेवेकदेशावस्थानोपाधिना वनत्वम उपाध्यतिवत्तायां च वृक्षत्वं तद्वत् । एवं च सति चिपुटीप्रत्यक्षवादी कथमात्मनो उनुभवा- * अयत्वेनावभासं बयात् कथं वा Sहङ्कारस्य जड़स्यात्मत्वं संपादयेत। ननु कुम्भमहं पश्यामीत्यहङ्कारो द्रष्टृत्वेन परामृश्यते द्रष्टा चात्मेवेति चेद न। सुषुप्रावप्यहमित्येवात्मावभासप्रसङ्गात। न वेवमस्ति। सतो नाहङ्कार भात्मा सुषुप्रावनवभासात्। * भेठपूर्वकस्वेनेति २ पु. पाठः। भनवभाउनादिति २ पु. पा. । सवातिसादृश्यादिति : पु. पा. ।

तन्न। किं तचानुभव एव नास्ति उत विषयोपरागाभाषः । नाद्यः । अनुभवस्य नित्यत्वात्। न द्वितीयः । विषयोपरागस्यात्मप्रतीतावप्रयोज- कत्वात्। आात्मनो द्रष्टृत्वाकारो उहङ्गारस्तत्प्रतीतो व विषयोपरागः प्रयो- जक इति चेतु किं दषटत्वं नाम दृश्यावभासकत्वम् उत दृश्यव्यावृत्तत्वम अथ वा चिन्मापत्वम। तब प्रथमद्वितीयये।दृश्य निरुप्यत्वेनागन्मुक्रस्या दरष्टृत्वस्यात्मत्वायोगाद नाहङ्कार आत्मा स्यात्। तृतीये विषयानपेक्षत्वा- दहङ्कार: सुषुप्रावुल्लिख्येत। अ्रस्त्येव तव्राहमुल्लेख इति चेद न। तथा स- त्यु्थितेन पूर्वदिनाहङ्गारवत् साषुप्राहङ्कारो उपि स्मर्येत । यद्यपि यदनुभूतं तत् स्म्यरंतएवेति नास्ति नियमस्तथाप्यचाप्यात्मनि। स्मयंमायो चिट्रूयो sछ- द्ार: कथ न स्मर्येत। सषुप्राहङ्कारगे।चरस्य नित्यचेतन्यानुभवस्याविनाशेन संस्कारानुत्यादादस्मृतिरिति चेत्तहि तथेव पूर्वदिनाहङ्कारो न स्मर्येत। पस्मन्मते तु पूर्वदिने जातस्याहङ्कत्यवच्छ्िन्नचेतन्यस्या।नित्यत्वेन संस्कारो- त्पादे तत्ममृतिरविरुद्धा। नन्वेवमेव सोषुप्राहङ्गारी प्युत्थितेन स्मयंतां सुखमहमस्वाप्ममिति परामर्शदर्शनादिति चेद एवं तर्हि श्रव्यवस्थितवादिनं त्वां तार्किकवराक एव निर्भत्सयतु। तथा हि॥ नाप सुषुप्रिकालीन आत्मा तत्सुखं वा परामृश्यते किं तर्ह्युत्थानावसरे प्रतिभासमानमात्मानं पत्ीकृत्य सुखोपलक्ितो दुःखाभावो ऽनुमीयते। न्रहं स्वप्रजागरितान्तराले दुःखरहितः नियमेनास्मर्यमायतदातनदुःखत्वात् कु- म्भवदिति। यद्यपि शाब्दव्यवहारएव लक्षणा प्रसिद्धा न प्रत्यक्षानुमानादा तथा- प्यत मुख्यसुखासंभवाद् दुःखाभाव एवाभ्यपेयो न तु मुख्यसुखव्यवहारः। न च परामर्शादेव मुख्यसुखं कल्पयितुं शक्यम। तथा सत्यन्नसुखं पानसुखमिति वि- षयविशेषनिष्ठुतया स्मृतिप्रसङ्गात। अथ विषयांशे संस्कारानुद्वोध: कल्प्ेत एव- मपि सुखमहमस्वाप्सं न किं चिदवेदिषमिति वेतन्याभावपरामर्शः सुखानुभव- * विषयाऽननुभवादिति २ पु. पा. । 1 सपुप्तिकाहक्वरेति २ पु. णा. । + भन्नात्मनीति ९ पु. पा. । 5 ऋहद्धारो उपीति २ पु. प्रा. ।

६० विघरयप्रमेयसंग्रहे १ वृ० १ वर्ष० • : प्रतिकूलत्वाद् दुःखाभावमुपोद्ठलयति। सुषुप्रोत्थितमापस्याङलाघवप्रसन्नव- दनत्वादिकं तत्पर्वकाले सुखानुभवमनुमापयेदिति चेद न। ब्रनुभवानन्त- रकये स्मरयासंभवे Sनुमानवेयर्थ्यात* तारतम्येन दृश्यमानमङ्गलाघवादिकं। सातिशयेन स्वापसुखेन विना न स्याद् दुःखाभावस्यकरूपत्वादिति चेद न।

नन्वास्तां तावत्तार्किकसमयः सिद्धान्तस्तु कथमिति चेतु तर्ह साव- धानमनस्केन प्रयताम ॥ अस्ति स्वप्रकाशसात्तिचेतन्यस्वरूपभत आ्रानन्दः सर्वेदा भासमानो पि जायत्स्वप्रयोस्तीव्रवायुविच्तिप्प्रदीपप्रभावद् य्रहं मनुष्य इत्यादिमिथ्या- ज्ञानविनिप्रतया न स्पष्टमिवभासते। सुषुप्रो तु तदभावाद्विस्पष्टमेवा- वभासते। आवरणाऽविद्या तु ब्रह्मतत्त्वाकारमाच्छादयन्त्यपि स्वभासकं6 साव्षिचेतन्याकारं नावृयोति। नो चेदविद्येव निःसाकितका सती न सिध्येत्। ततश्य सुषुप्रावनुभत आ्रनन्द। आात्मा भावरूपाज्ञानं चेति वयमप्युत्थितेन परामृश्यते सुखमहमस्वाप्सं न किं चिदवेदिषमिति॥ नन्वेत्त् चयं सुषुप्रो नान्त:करणवृत्तिरनुभयते तासां तथाभावात्। वेतन्ये नानुभवे तस्याऽविनाशिन: संस्कारानुत्यादकत्वान्न परामर्शः सिध्येदिति चेद मेवम्। अविद्योवोकचयग्राहकवृत्तिथयाकारेया सुषुप्रो विवर्तते। ताभिरवृतति- भिरवच्छ्न्नाश्चिदाभासा उत्तषयमनुभयोत्थानकाले विनड्त्यन्ति तत्संस्कार- जन्या स्मृतिः किं न स्यात। प्र्प्रविद्याविशिष्वस्यात्मनो Sनुभवितृत्वमन्तःकरण- विशिष्टस्येव स्मर्तृत्वमिति वेयधिकययमिति चेद न। उत्थाने ऽप्यविद्याविशि- प्रस्येव स्मतृत्वाङ्गीकारात। अरन्तःकरयं तु स्मृतस्यार्थस्य शब्दानविद्व्यवह्दा- रमापादयति। न च सुखमित्यनेन नावेदिषमित्यनेन च दुःखाभावज्ञानाभाव- योरेव परामर्श इति वाच्यम। तयो: सुषुप्रो सतेरप्यननभवात्। तत्प्रति-

पत्येति बूमः । उत्तरीत्या साषुप्रमविचिपं सुखमनुस्मृत्य एतदन्यथानपपत्था * शनुमानधेद्ध्य स्यादिति २ पु. पा.। t दृश्यमानमह्लाधवमिति २ पु. पा.। 1 विस्पष्टमिति २ पुस्तके पाठ:। ॥ पनुभूतमानन् इति २ पु. पा. । 5 स्वादभासकमिति २ पु. पा.।

६१

तद्विरोधिनो दुःखस्याभावः प्रमीयते। तथा परामृष्टभावरूपाज्ञानानुपपत्या तद्विरोधिज्ञानस्याभावे।* डवगम्यते॥। ननु भावरूपाज्ञानं ध्ानेन न विरुध्यते जागरये तयो: सहावस्थाना- दिति चेद न। परज्वानमाचस्य प्रपज्गश्वानेरविरोधे पि विशेषाकारपरिय ताज्ञानस्य तद्विरोधित्वात्। घटज्ञानाकारेया हि परियतमज्ञानं पटादिज्ा- नेर्विसध्यते। अन्यथा घटज्वानकालएव पटादिकं सर्व जग।दवभासेत 1' एवं सति सुषुप्रावस्थाकारेग परियातस्याप्यज्ञानस्याशेषविशेषज्ञानेः विरोधो भविष्यति। ततो युक्तेवार्थापत्तिः । अथ सुषप्ो ज्ञानं नासीदस्मर्यमायत्वादित्यनुमीयतां किमनया Sथाप- न्येति चेद न। मार्गस्थतृणादावस्मर्यमाये Sनेकान्त्यात्। कथं तई गृह्दमध्ये प्रातर्गजे। नासीदस्मर्यमायत्वादिति मध्याहे Sनुमीयते। नेवमनुमीयते किं तहि गृहावकाशमापूर्य वर्त्तमानं कुमलादिकं प्रातरनुभूय मध्याहे तदनुस्मृत्य सदन्य- थानुपपत्या प्रातर्ग जाभावो ऽपि प्रमीयते। तदेवं सुषप्रो दुःखाभावच्चानाभावो अथापत्तिवेद्यो भावरूपाज्ञानानन्दात्मानस्तु स्मर्यन्तदूति सिद्धान्तस्थितिः ॥ नन्वेतावता Sहङ्डारे किमाग्गतम्। इदमायातं न सुषुप्रावहङ्कारो ऽनु- भूयते नाप्युत्थितेन परामृश्यतदूंति॥ का सर्हि सुखमहमिति परामर्शगतस्याहमुल्लेखस्य गतिः । एषा गति: । सुषप्रो विलीनो Sहङ्कारः प्रबोधे पुनरुत्पद्यते स चोत्पन्नः परामृश्यमानमा- त्मानं सविकल्पकत्वेन स्पष्टव्यवहारायोपलक्षयति एतदेकप्रयोजनत्वाङ्का रृत्तेः। अत एवात्मा कदा चिदपि नान्याभिरन्तःकरयवृत्िभिर्व्यवहियते। तदुत्तं नेष्कर्म्यसिद्धा।

अत्तो वृत्तीर्विहायान्या ह्याहंवृत्योपलक्ष्यते। . आत्मभावाविनाभावमथ वा विलयं व्रजेत । न तु पनान्तरं यायादतश्याहंधियोच्यते॥ ॥ इति॥ * ++ m := * ज्ञानाभाव दति २ पु. पा.।t नानाविधं जगदिति २ पु. पाठः। म्हंवृत्तेरिति २ पु. पाठः। ग्रात्मना चाविनाभावमन्यथा विलयं ब्रजेदिति नैष्कर्म्यसिद्धी तदय्याख्यातुसंमतः पाठः। नेष्क• २ अ्र. ५५-५६ पलाकी।

लतो जायत्स्वप्रयोरात्मत्वेन प्रतिभासमानो Sप्ययं जडो 5द- द्ार: सुषप्रावभावान्न स्वयंप्रकाशस्यात्मनः स्वरपमिति श्रुतिस्मृतिकुश- लेरभ्युपेयमिति*। तथा च श्रुतिः स एवार्धस्तात्स उपरिष्ठादित्यादिना भूमा- स्यस्य ब्रह्मणः सार्वात्म्यमभिधाय प्रथातो उछङ्गारादेश एवाहमेवाधस्ता- दित्यादिना Sहङ्डारस्यापि सर्वात्मत्वमुक्का प्रथात आत्मादेश एवात्मवा- धस्तादित्यादिना SSत्मानमहङ्गारादेदेन निर्दिशति॥

ननु जीवब्रह्मणो: सार्वात्म्यव्यपदेशो यथा एकत्वसिद्धार्थस्तथेवा।- हङ्डारस्याप्यात्मेकत्वसिट्धाथो व्यपदेशः स्यात। मेवम्। पूर्व भेदेन प्रतिपन्नयोर्जीवब्रह्मणोर्युक्त एकत्वसिङ्धथो व्यपदेशः । दवयो: सार्वात्म्या- योगातृ। शहङ्गारस्य तु पूर्वमेवात्मेकत्वेन प्रतिपत्रस्य पृथगुपदेशो भेद- सिट्ठार्थ इति गम्यते । न चेवमहङ्कारस्य सार्वात्म्योपदेशो व्यर्थ:। ब्रह्मयः परोक्षस्यापरोवाहङ्कारतादात्म्यकथनार्थत्वात्। तर्हि घट्टकुटीप्र भातन्यायेनाहङ्कार एवात्मा स्यादिति चेन्न। पुनरहङ्गारव्युदासेन ब्रह्मयो मुख्यात्मत्वापदेशात्। श्रुत्यन्तरे चाहङ्गारश्वाह्ङ्कतव्यं चेति स्पष्टं विषये- न्द्रियप्रवाहमध्ये पाठात्। स्मृतिश्च महामूतान्यहङ्गार इति कार्यप्रपज्जमध्ये गययति ॥

तहाहङ्कारः किमुपादानः किंनिमितः किंस्वरूपः किंप्रमायकः किंकार्य. किमिति सुषुप्री नास्तीति चेतृ। उच्यते। बहङ्कारस्यानाद्यनिर्व- चनीया Sविद्या उपादानम्। अ्रविद्यायाः परमेश्वराधिष्ठितत्वं निमित्तम। ज्ञानशक्तिक्रियाशक्िद्यं स्वरूपम। कूटस्थचेतन्यं प्रमाराम। कर्तृत्वभोक्तृत्वा- दिकं व कार्यम्। सुषप्रेरन्तःकरणप्रलयरूपत्वान्न तब सद्ावः॥1यद्यपि क्रियाशक्तिरूप: प्रायः सुषुपी वर्सते तथापि प्रायस्याहङ्कारादन्यत्वे तल्लयो न विरुध्यते। अ्रनन्यत्वे व प्रायांशं विहायावशिष्वस्य लयः कल्यताम। दृष्टिस्ष्ठिसमाश्रयये तु सुप्रपुरुषं प्रति सर्वलयो मुख्य एव सेत्स्यति॥

• इतिशब्दो न दृश्यते २ पुस्तके। + एवकारो नास्ति २ पुस्सके। 1 सार्वात्म्यव्यपदेशो व्यर्थ पृति २ पु. पा. । ई चेति २ पुस्तके नास्ति। । तत्र सत्सवभाव इति २ पु. पा. ।

यत्तु सांख्या मन्यन्ते स्वतन्त्रमचेरम* पारमार्थिकं प्रधानमेव महद -: हक्करादिकृत्सजगदुपादानं ने त्वविद्या परमेश्वराधिप्वितेति। तदसत। तथा सत्यहङ्गार: तद्गतकर्तृत्वभोत्तृत्वादि व इदन्तयेष भासेता थयं कती 5र्य भोक्तेति न त्वात्मन्यध्यस्ततया 5हं कता 5ई भोकतेति प्रतिभास:सिध्ेद् अनिर्वचनीयख्याते: सांख्येरनङ्गीकारात् ख्यात्यन्तराणां व निरस्तत्वात्। यच्च नैयायिका मन्यन्ते भरस्ति किं चिदिन्द्रियं मनो नाम ऋ्रणुपरिमार्य

समवहितेष्वेव दृश्यमानं ज्ञानकादाचित्कत्वं न सिध्येत। न त्वेतस्मान्मनसे। उतिरित्तां मध्यमपरिमायं सुखदुःखादिपरियामि अन्तःकरयं नामास्ति यस्या-

वययते। यथा ऽयःपियडेन स्वगतो हस्वदीघवर्तुलत्वाद्याकारो वहो भारो- प्यते दर्पपेन चेकमेव मुखं बिम्प्रतिबिम्बरूपेया विभज्यते उदकपाचेया च चन्द्र- प्रतिबिम्बे गमनागमनादय आरोप्यन्ते तथेवाहङ्गरेय स्वगतकर्तृत्वादिक- मात्मन्यारोप्यते एक एव चात्मा जीवब्रह्मरूपेया विभन्यते जीवे एव परलोकगमनादय आरोप्यन्ते। न च बुद्धिरेवान्तःकरणमिति वाच्यम्। आत्मगुणज्ञानव्यतिरेकेय बुद्गेरंभावात्। तस्मान्नास्ति वेदान्त्यभिमतम- न्तःकरयमिति ॥ तदप्यसत्। बुद्धुर्गुेनेत्यादिश्रतिष्वनेकशो Sन्तःकरयाम्य परिणामिनो ज्ञानक्रियाशत्तिरुपस्य आत्मनि सर्वसंसारापादकस्य मनोबुद्धादिशब्दवा- ध्यस्य प्रसिद्धत्वात्। नो चेदसङ्गस्यात्मनः संसारो न सिध्येत। सति त्वन्तःकरणे तेनात्मनि मिथ्यासंसार आरोप्यते जपाकुसुमेनेव स्फटिके मिथ्यालहित्यम । यस्तु लोहित्यमिथ्यात्वं न सहते स वत्तव्यः किं स्फर्टिकपवृत्ता नयनरश्मयः स्फटिकप्रतिस्फालिता जपाकुसुममुपस्पेयः किं वा कुसुमगत- रूपमावं स्फटिके प्रतिबिम्बितं स्फटिकात्मना भाति उत पद्ठरागादिमणिम्र- भयेव कुसुमप्रभया व्याप्रत्वात्स्फटिका लोहित इवावभासते अ्थ वा तप * स्वतन्त्रमेवास्ेतनमित्येवकार धिकः २ पुस्तके। + कश्नशब्दो न दृश्बते २ पुस्तके। 1 भवभासेतेि पु. पा.1 ई परलोकगमनागमनादय भारोप्यन्ते इलि २ पु. पा.।

६४ विवरणप्रमेयसंय्रटे १ मृ० १ वर्ज० :व्याय्रुवन्ती प्रभेव लोहिता भाति माहो स्वितया प्रभया स्फटिके नूतनं लोहित्यमुत्पादितम। आाद्ये नेवाभिमुखं कुसुममषि प्रतीयेत। यदि तदवय- वदोषबलान्न कुसुमे संप्रयोगस्तार्हि लोहित्यमपि न भायात् संयुत्तसम- वायसंबन्धाभावात्। न द्वितीयः । क्व चिदपि द्रव्यं* परित्यज्य रूपमापस्य प्रतिबिम्बादर्शनात् । तृतीये तु स्फटिकलोहित्ययो: संबन्धो मिथ्येति त्वया डभ्यपगतमेव स्याद्। इयशब्दप्रयोगात्। चतुर्थे स्फटिकशोकय- मपि प्रतीयाद् अप्रतीतिकारणाभावात्। न च तया प्रभया विरोधिगुण- युक्तया शोकयमपसार्यते। तथा सति नीरूपस्य स्फटिकस्य प्रचानुषत्व प्रसङ्गात। नापि शोकयं प्रतिबद्धाते स्फटिके Sपि प्रतिबन्धप्रसङ्गात। न हि रूपं विहाय द्रव्यमाचस्य चातुषत्वं संभवति वायावषि तत्प्रमङ्गात। पज्जचमे पि प्रभा निमित्तकारणं चेद तदा प्रभापगमे उपि स्फटिके लोहित्य- मवतिप्ठेत। उपादानं प्रभेति चेद न। मणाविव कुसुमे प्रभाया एवादर्श- नातृ। पूर्वोक्तदूषणानामह्गोकारवादत्वात्। तदेवं स्फटिके मिथ्यालोहित्यं कुसुमनिमित्तमित्यङ्गीकर्त्तव्यम। एवमात्मन्यहङ्गारनिमितं कर्तृत्वार्दिक- मारोप्यते ॥ ननु किमहङ्गारगतस्येव कर्तृत्वस्यात्मन्यारोप उतात्मनि मिथ्याभतं कर्तृत्वान्तरमुत्यद्यते। आद्ये लोहितदृष्वान्तवेषम्यं स्यात्। द्वितीये त्वहङ्गारः सत्यकता आत्मा व मिथ्याकर्त्तेति कर्तृद्वयापत्तिः । मेवम् । न तावदाद: पत्चो दुष्यति। आत्मनि वस्तुतो Sसदेव कर्तृत्वं भाती- त्यस्मिन्नंशे दृष्टान्त उक्तः । न चेवमन्यथाख्यातिः । कर्तृत्वधर्मसहितस्याह-

रजतादे: सत्यत्वात्। नापि द्वितीये दोष: । आ्रात्माहङ्कारयोरेक- तापन्या कर्तृद्याप्रस्तेः । ननु नाहङ्कार: कर्तृत्वाद्यनर्थहेतुः । मिद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादो हृदयग्रन्येस्तथात्वभ्रवगादिति चेन्न। अधिष्ठीनात्मस-

भथ मतमहङ्गारादेरध्यस्तत्वे प्रतीतिन स्यात्। आ्रात्मा न स्वात्म.

• क विद द्रव्यमित्यपिशष्ठर्रहहितः २ पु.। अभ्युषगसं स्पार्दिति २ पु. पा.। 1 पूर्वाक्तविकल्पदूष्णानामिति २ पु. पाठः।

न्यध्यस्तं प्रत्याययति बधि्ठानत्वात् स्फटिकवदिति। तन्न। जडत्वस्यो- पाधित्वात् । आात्मा तु वेतनः । एवमप्यध्यस्तगोचर ज्ञानव्यापारशून्य- त्वा्फलतो जड इति चेद न। पंव्यवधानेन चित्संसर्गादेव प्रतिभासषिद्ठा जानव्यापारस्याश्रयोजकत्वात्। तहाहङ्गारो नेदमंशः स्याद ज्ानक्रियाव्यव- धानमन्तरेस भासमानत्वात् साचिस्वरूपत्रदिति चेद न । चित्स्वभावे सा- दिवि चित्कर्मत्वस्येदमंश नक्षयस्याभावात्। बहङ्कारे तल्लवगामनुभवसिद्म । प्राभाकरादय: पुनः शास्त्ररहस्यमजानन्तो* लोकव्यवहारानुसारेय ज्ञानक्रियाकर्म त्वमेवेदमंशलचयं मन्यमानास्तद्रहितो Sहङ्कार आ्त्मेति वृथा- मोमुह्यन्ते। यद्यप्यहङ्कारो डपि वृत्तिज्वानवेद्यः अन्यथा पूर्वदिनाहङ्कारे स्मृत्यसंभवात तर्थापि तस्य वृत्तिज्ञानस्याहङ्कारांशत्वादत्यन्तभेदाभाषा- च्रीरविषयादिवद्वेद्यत्वं न स्पष्टम। सूक्षमदर्शिनां तु स्पष्टमिति चेद् एव- मपि वृत्तिवेद्यात्वलख्षयां वृत्तिनिवत्यामविद्यां न व्याप्रोति। ततश्चित्क- र्मत्वमेवेदमंशलक्पम्। कुतस्तहि लक्षयासाम्ये शरीरविषयाद।वेष लोकस्ये- दंध्यवहारो नाहङ्कारे। तदनभिज्ञत्वादिति बमः । यथा वल्मीकपाषाणवृ- क्षादिषु मृन्मयत्वसाम्ये ऽपि वितेकहीना वल्मीकमेव तथा व्यवहरन्ति न घृतादि तद्वत। अभिन्वास्तु यथालकणं चिदंशमनिदन्तया जडांशं चेद- न्तया व्यवहरन्ति। तस्माच्चित्प्रतिबिम्बगभितो Sहङ्कार इदमनिदमात्मक- स्वेन परीक्षकेर्निरुप्यमायो Sपि पामरेरेकीकृत्य श्रहंप्रत्ययरूपेणानभयतदति सिट्ुस ॥

·द्वेद: स्यात्। तघ हि ग्रीवास्थदर्पणस्थयारन्योन्याभिमुखत्वेन भेदो उनमयतें। मेवम्। मदीयमिदं मुखमित्येक्घप्रत्यभिच्चया भेदानुभवस्य बाधात। न घ प्रत्यभिन्ववेतरेय वाध्येति वाच्यम। सति भेदे प्रति- बिम्बासम्भवात्। किं प्रतिबिम्बो नाम मुखलाञ्क्वितमुद्रा उत दर्पणाषयवा एव बिम्बसंनिधिवशातथा परियामन्ते। नादः । दर्पवस्थमुखस्येत्तर-

• घाछाव्यय हारमन्रजानम्ता उपीति २ पु. पाठः। + बिम्बस्य संभिधिवभादिति व्वस्तः पाठ: २ पु.। E

: स्मादल्पत्वात । यम तु प्रोठदर्पयो प्रोठ मुख *मुपलभ्यते तवापि तस्य न मुद्रात्वं दर्पगामुखयो: संयोगाभावात । न द्वितीयः । निमित्तकार- सस्य बिम्बस्यापाये डपि तस्यावस्थानप्रसङ्गात। न हि तथा ऽ्वति- पुते। तेनेव पुरुषेर दर्पणे तियड़ निरीजिते पुरुषान्तरेख सम्यगवलोकिते वा तन्मुखानुपलम्भात। न चेवं मन्तव्यं क्व चिन्निमित्तापाये कार्यमप्यर्पेति इस्तसंयोगजन्यस्य कटप्रसारखस्य हस्तसंयोगापाये उपायदर्शनादिति। न तब निमित्तापायात्कार्यापायः किं तु चिरकालसंवेष्टनाहितेन संस्कारेय संवे- पटनलवयविरुद्ुकार्योत्यादात्+। बन्यथा चिरकालप्रसारयेन संवेष्टनसंस्कारे "विनाशिते ऽपि हस्तापाये प्रसारयमपेयाद न चेवमर्पोत। इह तु चिरका- लबिम्ब संनिधावपि अन्ते बिम्बापाये प्रतिबिम्बो Sपि गच्छत्येवेति न बिम्बः परिणामस्य निमित्तम। भ्रथ मन्यसे चिरकालावस्थितो Sपि कमलविकास: सवितृकिरयास्य निमित्तस्यापाये Sपगच्छ्रतीति। तन्न। तथापि प्राथमिकमुकु- लत्वे हेतुभि: पार्थिवेराप्येश्च कमलावयवेः पुनरपि राचा मुकुलत्वे विरुद्ध- कार्य जनिते विकासापायात्। अन्यथा तादृगवयवरहिते माने कमले Sपि राचे विकासो Sपगच्छेत। आदर्शे तु मुखाकारपरिणते पुनः केन हेतुना समतलाकारपरियाम: स्यात्। तदवयवानीं कारुकर्मव्यतिरेकेणाकिज्ञित्कर- त्वात्। अत एव बिम्बसंनिधिमापेया नादशावयवा मुखाकारेया परियामेरन्। अन्यथा दर्पयाद्रव्ये प्रतिमामुखे कर्नव्ये सति लोकिका बिम्बमेध संनिधापये- युर्न तु कारूमपेक्षेरन्। दर्पयद्रव्यस्यान्याकारपरियामे कारुकर्मापेद्वायामपि प्रतिबिम्बपरियामे पुनःस्वरूपपरियामे वा न तदपेक्षेति चेद एवमपि न मुखप्रतिबिम्बाकारपरियामो युक्तिसहः । चतुरनीसिकादिनिम्न्ोन्नतभावस्य , स्पर्शेनानुपलम्भात। समतलमेव हि पाणिना स्पृश्यते। समतलेन व्यवहितं मुखमिति चेतु र्ताई चासुषमषि न स्यात। तत एतत्सिद्धं विमत बाद- शौ मुखव्यतयन्सररहित: तन्जन्मकारयशून्यत्वाद् यथा विषायजन्मकारय- शून्यं विषासरहितं शथमस्तकमिति।

• पाठमुखमिति समस्तः पाठ: ९ पु०। t कार्यात्यावनाठिति २ पु. पा.। ३ चपाये गच्छतीति ९ पु. पा. । 5 न सु कांस्क्कारमपेद्ोरनिति व पु. पा.।

ननु ताई शुत्तिरजतवन्मिध्यात्यापत्तेर्न बिम्बेकत्वसिद्धि: प्रत्यमिक्वा ... सु व्यभिचारियी मिथ्यारजते Sपि मदीयमिदं रजतमिति तट्टर्शनादिति चेतु। विषमो दृष्टान्तः । नेदं रजतमिति दि तब रजतस्वरूपबाधया रणताभिज्ञाया भ्रमत्वे तत्प्रत्यभिज्नाया अषि भ्रमत्वमुचितम इह तु न तथा नेदं मुखमिति स्वरूपबाधः किं तु नाम मुखमिति देशसंबन्धमापबाधे समुत्पन्ना मदीयमेव मुखमिति प्रत्यभित्या कथं भ्रमः स्यात्। न च स्वमु. सावयवानामचातुषत्यात्कयं प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानमिति वाच्यम। नासाया- दिकतिपयावयवदर्शनादपि घटादिवदवयविनश्चानुषत्वोपपत्तेः । यः पुन- रदर्पणापगमे प्रतिबिम्बापगमो नासा स्वरूपबाधः । दर्पणे Sपि तत्प्रसङ्गात्। ननु तत्वमसिवाक्येन जीवरूपः प्रतिबिम्बो बाध्यते यः स्थागुरसा पुरुष इतिषद्ठाधायां सामानाधिकरययात । संसायविनाशे व मोखानुपपततेः । मेवम्। सो 5यं देवदत्त इतिवदेक्यपरत्वेनापि सामानाधिकरययसम्भवात्। विरुद्धांशबाधमापेय मोतोपपत्तेः । कृत्स्स्य जीवस्य बाधे मोघस्यापुरुषार्थ- त्वांत्। यस्तु मन्यते प्रतिबिम्न एव नास्ति दर्पयप्रतिस्फालिता नेष *- रश्मयः परावृत्य बिम्बमेव दर्पणादविवित्तं गृहुयन्तीति। स्पष्ठं प्रत्यङ्मु- सत्वाद्यनुभवेनेवासा निराकरगीयः । कंथं ताई मर्तद्रव्यस्य मुखस्येकस्य विभिन्नदेशद्वये युगपत् क्त्स्येन वृत्तिः । दर्पयदेशवृत्तेमीयाकृतत्वादिति ब्मः। न हि मायायामसंभावनीयं नाम स्वशिरश्कदादिकर्माप स्वम्रे माया दर्शयति। नन्वेवमेव जलमध्ये 5धोमुखस्य वृत्तप्रतिबिम्बस्य तीरस्थवृतेशोक्ये सति तीरस्थो वृक्चा उधिष्ठानं तब च मायया जलगतत्वमधोमुखत्वं चाध्य- स्तमिति वत्तव्यं न चाचाध्यासहेतुरस्ति। अधिष्ठानस्य साकल्येन प्रतीतेः। तत्कथमसावध्यास: । उच्यते । किमच वृतावरणाभावादध्यासाभावः किं वा दोषाभावात् उत्ोपादानाभावात आाह्ो स्विदध्यासविरोधिनो sचि- ष्वानतत्वज्ञानस्य सद्ावात्। नाद्यः । चेतन्यावरणास्येवाध्यासोपादानतया जडे पृथगावरणानुपयोगात्। एतेन तृतीयो उपि निरस्तः । न द्वितीयः । * परतिस्फासितमेप़ेति ९ पु. पा. ।

सोपाधिकश्रमेषूपाधेरेव दोषत्वात्। न चतुर्थः। निरुपाथिकत्रमस्येवाधि-

नान्निवृत्तिः किं त्वहङ्कारोपाध्यपगमादिति चेद बाठम । पारमार्धिकदर्पणा-

ननु कथं ते तत्त्वज्ञानम। जीवो नात्मतादात्म्यं जानाति,प्रतिबिम्ब- त्वाद्ूर्पयगतप्रतिबिम्बवदिति चेद न। न्रचेतनत्वस्योपाधित्वात्। यस्तु लोकायतः शरीरस्येव चेतन्यं मन्यते तं प्रति दर्पयगतजाडेन प्रतिबद्धत्वात्प्रतिबिम्बस्याचेतनत्वं सुसम्पादम । चेतनत्वे तु विम्बचेष्ठया बिना Sपि स्वयं चेष्टेत जीवस्य तु प्रतिबिम्बत्वे Sपि नापाधिजाडोन प्रति- बन्ध इत्यनुभवात्सिद्म। यद्यपि लोके बिम्बभतस्येव देवदत्तस्य भ्रम- निवर्तकतत्वज्ानाश्नयत्वं दृष्टं तथापि न तथ बिम्बत्वं प्रयोजकं किं तु भ्रमाश्यत्वं जीवश्च भ्रमाश्रयः । श्रविद्यायाश्चिन्माचाश्रयत्वे पि जीवपन- पातित्वेन भ्रमोत्पादनात्। ननु ब्रह्म स्वस्य, जीवेक्यं न जानाति चेदसर्वस्ं स्याज्नानाति चेज्जीवगतं भ्रमं स्वगतत्वेन पश्म्रेदिति चेद न। स्वमुखतत्प्रति- बिम्बयोरैक्यं जानता ऽपि देषदत्तेन स्वमुखें प्रतिबिम्बगताल्पत्वमलिनत्वा- ददर्शनात्। न च जीवस्य प्रतिबिम्बत्वे मानाभावः । श्रुतिस्मृतिसूचेभ्य- स्तत्सिद्गे:। रूपं रपं प्रतिरूपो बभवेति श्रुतिः । एकधा बहुधा चेव दृश्यते जलचन्द्रवदिति स्मृतिः। अत एव चोपमा सूयकादिवदिति सूचम।। न घामूर्तस्य ब्रह्मणः प्रतिबिम्बासंभवः । श्रमर्तस्याप्याकाशस्य स्वाशनिताभ्रनवगदिविशि- पृस्य जले प्रतिबिम्बभावदर्शनात्। जलान्तराकाशाभ्रादि प्रतिबिम्बाधार इति चेद न। जानुमाने Sपि जले दूरविशालाकाशदर्शनात। जीवी घटा- काशबूदु पाध्यवच्छित्नो न प्रतिबिम्ब इति चेद न। तथा सति जीवोपाधि- मध्ये ब्रह्मयो उपि सत्त्वे चेतन्यं तब द्विगुयं स्यात्। न चेवमाकिाशस्य घटे द्वेगुएयं दृष्टं ब्रह्मयः तवासत्त्ये व सर्वगतत्वसर्वनियन्तृत्वादिहानिः। उभ- यानुगतचिदाकारस्येव सर्वगतत्वसर्वनियन्तृत्वादि न ब्रह्मगीति चेद न।

दोषादिति १ पु• पा.। + व्यास सू. ३ प्. २ पा. ९८ सू.।

यहड्वारोपाधिष यावजीवस्य ब्रंहपतिबिम्बत्वनिरपराम्। य आात्मानमन्तरी यमयनीति भुत्या प्रकरतल्यस्य ब्रह्मप एवं जीव- मध्ये नियम्तृत्वेनावस्थानभ्रवणात्। अतः सर्वत शास्त्रे घटाकाशदृष्टान्तो 5ससत्वसाधको न जीवत्वसाधकः । प्रतिबिम्बपणे तु द्विगुणीकृत्य वृत्तिरनं दोषाय। जलमध्ये स्वाभाषिकजानुमाचाकाशस्य प्रतिबिम्बितविशालाकाशस्य व घृत्ते: । तस्माटहङ्कारोपाधिकृतो ब्रह्मप्रतिबिम्बो जीवः ! यद्यप्यञ्ञानं जीवावच्छेदोपाधिरिति पुरस्तादुत्तं ा ुपरावच्वा

रिष्यते तथा जागरये विस्पषवृव्यवहाराय स्थूलशरीरमुपाधि: । न चेवमुपा-

जन्वयं जीवावच्छेद: किं भ्रमगत उत चेतन्यगतः । आराध्े सुषुप्रिम- छादो स न स्यातृ। तब भ्रमाभावात्। सतश्चाषिद्यायास्तत्कार्यम च्छाद्यष- स्थानां च जीवपक्षपातित्वं न स्यात्। द्वितीये 5पि सस्ष्य कार्यत्वे सुषुप्यादाव- भावात् स एव दोष: । त्रकरार्यत्वे चाविद्याधीनत्वं न स्यात्। उच्यते। जागर- रास्वंम्रयो: स्थलसूक्षमशरीरकृतो , जीवावच्छेदो भ्रमरूपत्वादविद्याकार्यः । सुषु- प्यादी तु चेतन्यगतो जीवावच्छेदो Sनादिरप्यात्माविद्ययो: संबन्ध इवावि- द्याधीनो भविष्यति। यद्यपि संबैन्ध दवावच्छेदो नाविद्याश्ितस्तथाप्यवि-

परितविम्बप्रतिबिम्बभेदो दर्पकाधीनस्तद्वदनिर्वचनीयसंस्कार उपाधिर्न भ्रा- न्तिजन्य इति नियमो डस्ति। तदेवं चेतन्यकरसो Sनिदंरुपो Sप्यात्मा स्वा- त्मन्यध्यस्ते उहङ्कारे प्रतिबिम्बितो जीवावच्द्ेदस्याविद्याधीनत्वात्तत्संबन्धव- दुपपद्मते। ननु भर्वद्धि: प्रतिबिम्बस्यावस्तुत्वाभ्यपगमान्न जीवस्य प्रतिबिम्ब- सेति चेद मेवम्। न हिं वयं प्रतिबिम्बस्वरूपमतस्य मुखस्य चेतन्यस्य वा मिथ्यात्वं बमः किं तह प्रतिबिम्बत्वस्य धर्मस्य तदापादकभेदवि- पर्यासादेश्व मिथ्यात्वं ब्रमः । प्रतिबिम्बस्य प्रत्यभित्चया तत्त्वमसिवाक्येन व सत्यबिम्बात्मतामवादिष्म । प्रतिबिम्बत्वधर्मस्य मिथ्यात्वे उपि धर्मो बध्यते मुच्यते चेति न बन्धमोचयोरसंभवो नापि तयोब्रह्मणि बिम्बप्रसङ्गः। मन्वेवमहङ्गाराध्युपाधिके बिम्बप्रतिबिम्बभेदाध्यासे सत्यप्यहङ्काराद्यध्यास उपाधिशून्य: कथं सिध्येत्। रज्जुसर्पवदिति ब्रमः । त्रथ तब स्वतन्त्रपदार्थो-

पाध्यभावे Sवि सर्पसंस्कारमानमुपाधिस्तााह प्रकृते प्यहक्गारसंस्कार: कुतो नोपाधि:। न ह्ि प्रमाराजन्य: संस्कार उपाधिर्न भरान्तिजन्य इति नियमो उस्ति। तदेवं चेतन्यकरसो Sनिदंरपो Sप्यात्मा स्वात्मन्यध्यस्ते Sइक्कारे प्रति- बिम्बतो 5हंव्यवहारयोग्य: सन् ऋहमित्येतस्मिन्प्रत्यये उध्यस्यमानाहङ्कारसं- भिन्नतया 5वभासमानो Sहंप्रत्यय विषयत्वेनोप चर्यतइ्ति संभवत्येव तवाध्यासः। ननु न तावन्निर्विकल्पकतया 5वभासमाने चेतन्ये सविकल्पकाइड्डा- राद्यध्यास: संभवति। तथाविधस्यादृष्टचरत्वात्। नावि प्रमातृत्वादिषिक ल्पविशिष्वतया 5वभासमाने तत्संभवः । प्रमातृत्वादेरहङ्गारपूर्वकत्वात। न व पूर्वेपवाहङ्गारकृतप्रमातृत्वादिसंस्कारेग चेतन्यस्य सविकल्पकत्वं प्रमातृ- प्रमाणादिव्यवह्दारस्य सर्वेग्ापि वादिना दुरूपपादत्वात्। तथा हवि। वेदान्तिसांख्ययेमते किमहङ्कारः प्रमाता उतात्मा। नाद्ः । तस्य जड़त्वात्। द्वितीये Sपि प्रमाणा्यक्रियारूपेय परिणामित्वं प्रमातृत्वं तच्चा- विकारिययात्मनि दुःसंपादम। अन्तरेगेव प्रमातृत्वं चेतन्येन विषयप्रकाशे तस्य सर्वगतत्वेन सवं युगपत्प्रकाशेतेति प्रतिकर्मव्यवस्था न सिध्येत्। तार्किकादिमते उपि किं सर्वगतात्मन्युत्पद्यमानं ज्ञानं यावदात्मसम- वायि उत शरीरावच्छिन्नात्मप्रदेशसमवायि : नाद्यः । नियामकाभावेन युगप- त्सवीवभासप्रसङ्गात। धर्माधर्मों नियामकाविति चेद न। तयो: सुखदुःखजन- कविषयेषु तथात्वे ऽपि उपेक्षणीयतृमादिसर्ववस्तुष्वनियामकत्वात्। यस्य जनस्य यज्जनकं तत्तेन प्रकाश्यमिति नियम इति चेद् न। चतुरादेरपि चतुर्नन्य ज्ञानवेद्यत्वप्रसङ्गात। विषयत्वे सति जनकं वेद्यमिति चेद न। विषयत्वस्याद्याप्यनिरपणात्। लोकप्रसिद्धिग तननिरपणे Sपि ज्ञानस्य गुगत्ये क्रियात्वे वा न स्वजनकविषयग्राहित्वनियमसिद्धिः । प्रदीपगुवास्य प्रकाश- स्याजनके डपि घटे प्रकाशकत्वदर्शनात्। बागादिक्रियायां चानुद्विष्टे Sपि वस्तुनि स्वाश्रयसंयुत्ता Sतिशयहेतुत्वदशनात्। भ्रथ ज्ञानान्यस्यात्मनो डपि निरवयवत्वाद न सर्वसंयोग इति नास्ति युगपत्सर्वावभासप्रसङ्गः। ताई न किं चिदपि प्रकाशेत क्रियारूपस्य गुवस्य वा ज्ानस्य स्वाश्रयम- तिलड्ध्यान्यन संसगायोगात्। ग्रसंसप्ृयाह्वित्वे चातिप्रसद्गात। शरीराद चिछन्ात्मप्रदेशासमवायि ज्ानमित्यस्मिन्यण्वे 5पि प्रदेशस्य स्वामाविपालये

सावयवत्वमात्मन: प्रसन्येत। मोपाधिकत्वे उवि ज्ञानं तत्प्रदेशसंयुत्तगाहि : पेतदा देशद्वाओो घटादिन भाषेत। बाह्यात्मप्रदेशसंयुत्तगाहित्वे बाह्यं सर्वमप्यवभासेत। ननु संबन्धरहिते ऽपि वस्तुनि व्यवस्थयेव ज्ञानक्रियां पतिशयं जनयिष्यति। यथा Sभिचारक्रियया सहस्रयोजनव्यवहितो उप्युद्दिष्ट एव पुरुषो मार्यते तद्वत्। तन्न । तवापि हन्तृद्दन्यमानपुरुषद्वयसंयुत्तास्य देवतात्मन ईश्वरस्य वा कृत्यादेबी नियामकस्यानुमेयत्वात् । विमत- मभिचारकर्म स्वसंबन्धिन्यतिशयजनकं क्रियात्वाद्वायादिक्रियावत्। तर्हेव- मस्तु ज्ानाधारेणात्मना मनः संयुज्यते मनसा चेन्द्रियं तेन च विषय: सा चेयं संयोगपरम्परा नियामिकेति। तदप्यसत्। तस्या: परम्पराया ज्ञाना- त्पष ज्ाजोत्पादनएवोपचयात्। ज्ञानादुपयपि संयोगपरम्परया विषयावभासे विषयसंयुक्ततत्संयुक्तादिरूपेणावस्थितं सर्वं जगदवभासेत। एवमगुपरिमाय- देहपरिमायात्मपवयोरषि दोषा जहनीयाः । तस्मान्न सर्ववादिनां प्रमाणदि- व्यवहारसंभव: ।। भषोच्यते। सत्यमेवमन्यव वेदान्तिमते तु कथं चिर्त्संभवति। तथा हि। सर्वगतं चिदात्मानमावृत्य स्थिता भावरूपा डविद्या विविधजगदाका- रेय विवतते। तब शरीरमर्ध्य स्थितो उन्तःकरवाख्यो उविद्याविवत्तो धर्माधर्मप्रेरितो नेवादिद्वारा निर्गत्य यथोचितं घटादिविषयान् व्याप्य तत्त- दाकारो भवति। यथा लेोके पूर्णतटाकस्थम उदकं सेतुगतच्छ्द्राब्विर्गत्य कुल्याप्रवाहरूपेया केदारानप्रविश्य चतुष्कोयात्वेन विकोयत्वेन वर्नुलत्वेन वा तत्तत्केदारानुसारि अ्रवतिष्ठुते तद्वत। न हयुदकवदन्तःकरयां परिस्यन्दते येनातिदूरवतिचन्द्रन वषध्रुवार्दिप्राप्रिर्टिति न सिध्येत्। किं तर्ह सूयरशमि- . वत्तेनसत्ाद्वीर्घप्रभाकारेय परियामते। अ्रत एव रश्मिवत्सहसा सङ्डोचो

परियातमन्तःकरयां देहाभ्यन्तरे घटादो व सम्यग्याप्य देहघटयोरमध्यदेशे

उद्ध्धाराख्य: कर्तेत्युच्यते। देहविषयमध्यवतिदयडायमानस्तद्वागो वृततिक्ञा- नाभिधा क्रियेत्युच्यते । विषयव्यापकस्त द्वागो विषयस्य ज्ञानकर्मत्वसंपादक-

: तन्यं तगभिव्यकते। तस्याभिव्यत्तस्य वेतन्य्रस्येकत्वे Sप्यमिव्यन्जकान्त :- करयभागभेदात विधा व्यपदेशो भवति। कर्तृभागावच्छित्नश्चिदंशः प्रमाता क्रियाभागा वच्छन्नश्चिदंशः प्रमायं विषयगतयोग्यत्वभागावच्छिन्नश्चिदंशः प्रमि- तिर्रिति प्रमातृप्रमायप्रमितीनामसाङ्कर्यम। भागपये Sप्यनुगतस्येवान्तःकर- वाकारस्य प्रमातृप्रमेयसंबन्धरूपत्वान्मयेदमवगतमिति विशिषृव्यवह्ारो प्यु-

न्यधमोदिव्यवहारो न विरुध्यते।। नन्वन्तःकरगोन चेतन्यस्याभिव्यत्तिनीम आवरयविनाशश्चद् घट- ज्ानेनेव मोक: स्यात् आत्मगतातिशयश्चेदात्मनो विकारित्वं स्यादिति

यतक्तमहङ्कारस्य जडत्वादात्मनो Sपरिगामित्वान्न प्रमाता सिध्यतीति। तदसत्। चिदभिव्यक्तिविशिष्टः परियाम्यहङ्कारः प्रमातेति दर्शितत्वात्। यच्च चेतन्यस्य सर्वगतत्वान्न प्रतिकर्मव्यवस्थेति। नासा दोषः । किमेकेन पुरुषेग यत्सुखदुःखादिकमनभयतेः तत्सवरनुभवितव्यं सर्वपुरुष- चेतन्यस्यकत्वादित्यापाद्यते किं वा देवदत्तेन यदा घटो ऽनुभयते तदा कृत्सं जगत्ेनानुभवितव्यं तन्जेतन्यस्य सर्वेगतत्वादिति। नाद्यः । न हि वयं चेतन्यस्य केवलस्य विषयानुभवहेतुत्वं बूमस्तस्याविद्यांवृतत्वात् किं तर्ह्यन्त:करणाभिव्यत्तस्य तथात्वम। तानि चान्तःकरणानि प्रतिपुरुषं व्यवस्थितानि। तत्कथं सर्वपुरुषभोगसङ्करः । नापि द्वितीयः । न द्वि देष- दत्तान्तःकरयं व्यवस्थापरिच्छिनं युगपत्कृत्स्नेन जगता संबध्यते येन तद- भिव्यत्त चेतन्यबलात्सर्वमसावनुभवेत। परिच्छिन्नम्यापि सूर्यरश्मिवत्सर्व -. व्यापी परिगाम: स्यादिति चेद् न। अन्तःकरयापरियामसामय्या: पुययपाप- नेषभोषादिरुपायाः प्रतिविषयं व्यवस्थितत्वेन परिणामस्यापि व्यवस्था- सिद्धेः। यस्तु योगमभ्यस्य सर्वव्यापिपरियामसामयीं संपादयेत्स युगपत्सर्व- मवगच्छ्रत्येव न ततः का चिद्धानि: ॥ ननु किं चेतन्यस्यासङ्गितया स्वतो विषयोपरगाभावात्तत्सद्गुये उन्त:करयोपाधि: कल्प्येत किं वा सत्यपि तदुपरागे विषयप्रकाशनसिद्धये ।

वस्थासाधनम्। "

द्वितीय: । चित्संबन्धादेव प्रकाशसिद्धावुपाधिवेयथ्यांत्। तत उपाधिपरित्याने सर्वगतचेतन्येन संयुक्त सर्ववस्तुप्रकाशयोगपद्यं केन वार्यते॥ अथ मन्यसे किं प्रतिबिम्बभृतजीत्रचेतन्यस्य युगपत्सवावभासकत्व- मापादयसि किं वा बिम्बभतब्रह्मचेतन्यस्य। नाद्यः । तस्य परिच्छिन्नत्वात्। न द्वितीय: । दष्टत्वात्। जीवब्रह्मणोर्भेदाभावे Sपि किंचिन्तत्वसर्वश्वत्वे बसड्गीरगें बिम्बप्रतिबिम्बमुखयोरवदातश्यामत्वे इरवेति। नेतत्सारम। तथा सति विषये उनुभवस्य ब्रह्मचेतन्यहपतया सर्वत्ञत्ववदहङ्गारावच्छिन्नजीवा- नुषङ्गाभावाज्जीवस्य किंचिन्तत्वमपि न स्यात्। जीवोपाधेरन्तःकरवस्य चतुरादिद्वारा विषयसंबन्धाज्नीवस्य विषयज्ञानृत्वं घटतइति चेद न। भन्त:कररा संसष्टवस्तुच्तातृत्वे ब्रह्मस्वरूपमपि जीवः सर्वदा जानीयात्। सर्वगतस्य ब्रह्मणो उन्तःकरणे उपि संसष्ृत्वात्।। अरथ मतमविद्योपाधिकत्वाज्जीवः सर्वगतः स च न कृत्सं जगदव- भासयितुं चम: । अविद्यावृतत्वेन स्वयमप्यप्रकाशमानत्वात्। ब्रहमच्य इति परिच्छ्िन्नतया वगताया अप्यविद्याया: सर्वगतचेतन्यतिरोधायकत्वमप्युपपन्न- मेव। नेचसमीपे धृतेनाङ्गलिमाचेण महत आदित्यादेरपि तिरोधानदर्शनात्। एवं व सत्यन्तःकरणोपरागेय यचावरयमभिभयते तचेवाभिव्यक्तेन चेत- न्येन किं चिदेव प्रकाश्यते न सर्वमपि। तदपि न.युक्म। कार्यभता- न्तःकरपेन स्वोपादानस्याज्ञानस्याभिभवायोगात । तस्मान्न केनापि प्रक्रा- रेय व्यवस्थासिद्धिरिति। अषोच्यते। जीवचेतन्यमसङ्गितया Sन्यधानुपरज्यमानमपि भ्रन्त :- करये उपरेज्यते तादृशस्वभावत्वात् । यथा सर्वगतापि गोत्वादिआति: सास्त्रादिमह्यक्तावुपरज्यते नान्यव तद्त। श्रथ व्यक्तिष्वेव सर्वगता जाति- स्तर्दधि प्रदीपप्रभादृष्टान्तो डस्तु। सा हि रूपरसगन्धवाद्यादिदेशव्यापिन्यपि रूपमेव प्रकाशयति नान्यत। तथा चान्त:करयोपाधिश्चतन्यस्य विषयोपरा गसिट्ठारथो भविष्यति। न चासत्युपरागे चित्प्रकाशो विषयानवभासयितुमीष्ठ्

कमुपरागं स्वस्वरूपवतस्वाभिन्न जगदवभासयति। न तु तथा जीवः अनुपा- १०

विवरक्ामयसपड ६ प0 य0 : दानत्वात्। न च स्वतो Sनवभासकस्य जीवस्य घटादिवदन्यसम्बन्धाद- प्यवभासकत्वं नेति शङ्गनीयम। केवलवह्ेस्तृपाद्यदाहकत्वे Sप्ययःपिक्डस- मोहठस्य तट्टाहकत्वदर्शनात । तदेवमसङ्गिनः सानिचेतन्यस्याविद्यानावृ- तस्य जीवत्वे ऽपि स्यादेषान्तःकरवशाह्कवस्था। यदा त्वन्तःकरयप्रति- बिम्बो जीवस्तदा Sपि परिच्छिन्नत्वात्सुतरां व्यवस्था सिध्येत्। विषयानु- भवस्य ब्रह्मचेतन्यरूपत्वे 5पि जीवोपाध्यन्तःकरयपरियामे विषयाव्यापिन्य-

ब्रह्माकारपरियानान्तःकरणवृत्त्यभावान्न सदा जीवस्य ब्रह्मज्ञानप्रसङ्गः। न हन्तःकरयस्वरूपमावं वस्त्वभिव्यज्जकं किं तु तदाकार*परिणामः। अन्यथा उन्त:करयान्तर्गतानां धर्मादीनामप्यभिव्यक्िप्रसङ्गात्। जीवो उपि जजीवाका- राहवृत्तिरुपेया परिणाते उन्तःकरये Sभिव्यज्यते नान्तःकरयमाचे। सुषुप्रावहं- वृत्यभावे जीवाप्रतीतेः । तदित्थमन्तःकरणप्रतिबिम्बस्य जीवत्वे Sपि प्रति- कर्मव्यवस्थायां न को Sपि विघ्ः ॥ यदा चाविद्योपाधिक: सर्वगतो जीवस्तदा Sप्यावरयतिरोधायकेना- न्तःकरगेन व्यवस्था सिध्येत्। संभवति हि कार्यस्याप्यपादानतिरोधायकत्वं वृश्चिकवृतादिकार्यस्य गोमयमृदादिकारयस्वभावतिरोधायकत्वदर्शनात्। न हि वृश्चिकशरीरे गोमयं प्रत्यभिन्ञायते वृवादौ वा मृत्स्वरूपम। तदेवं वेदान्ति- मते+सर्वेदापि प्रकारेग प्रमाचादिव्यवहारसिद्गा पूर्वपूर्वाहङ्गारकृतप्रमातृत्वा- दिसंस्कारेय सविकल्पके चेतन्ये संभवत्येव सविकल्पकाहङ्काराद्यध्यासः॥ न घ सर्वस्य ज्वेयस्य चेतन्यविवर्तत्वे चेतन्यातिरेकेणासत्वाद्विच्चा- नवादिमतप्रवेश इति वाच्यम । किं चित्साम्यान्मतान्तरप्रवेशे सर्वमतसाङ्क -. यंस्य दुरपवादत्वात्। सर्वसाम्यं तु प्रकृते 5पि नास्ति। विज्ञानवांदी हि वणिकान्धनेकानि विज्ञानानि विषयाश्च तेभ्यो Sभिन्ना इत्याह। तन्वदर्शी तु नित्यमद्वितीयं विज्ञानं विषयाश्च तवाध्यस्ताः पृथगर्थक्रियासमर्थास्तेषां चाबाधितं स्थायित्वमस्तीति वदति। परद्वितीयं हि संवेदनं सर्वच प्रत्य. भिज्ञानात्। घटसंवित्पट संविदिति भेदावभासो विषयोपाधिको न स्वाभा

• कि तु तन्तदाकारेति पु. पा.। + वेदान्तमते इति २ पु. पा. ।

मर वावस्य धगिमत्वनिराक 4। विकः। भ्रद्वितीयत्वादेव संविदो ऽपि नित्यत्वम। न च संविद्विषयाव- :

विषयायां च पृथगर्थक्रियासामथ्यमनुभवसिद्गम । स्थायित्वं च प्रत्यभिज्ता- नादवगन्तव्यम। तस्मान्चेतन्ये Sहङ्गाराद्ध्यासे Sपि नास्ति मतसाङ्कर्यमिति सिटुस ॥ नन्वित्थं विज्वानवादी मनते सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियो: । अन्यच्वेत्संविदो नीलं न तद्गासेत संविदि। भासते चेत्कुतः सरव न भासेतेकसंविदि। नियामकं न संबन्धं पश्यामो नीलतद्धियो: ॥ 1

संविज्ननकत्वमेव नियामकः संबन्ध इति चेद न। इन्द्रियस्यापि तज्जनकस्य विषयत्वप्रसङ्गात्। तस्मादभेद एव नीलतद्धियोः । अहमिदं जानामीति ज्ञातृच्चेयज्ञानानि विविकस्वरूपायि परस्परं संबद्धान्यनभयन्ते इति चेद न । वगिकानां संबन्धानुपपत्तेः । स्थायित्वे ऽहि ज्ञातृच्चेययोजि- ज्ञासान्तरोत्यन्नज्ञानक्रियाद्वारा सुंबन्धो युज्येत स कथं कणिकयो: स्यात्। तस्मादेवं कल्पयितव्यम् । प्रथमं तावदहमिति इदमिति व जानामीति घ ज्ञानचयं तत्तदाकारोपप्ुतं क्रमेणोत्पन्नं ततः प्रथमद्वितीयज्ञानाख्यवासना- वासितात् तृतीयज्ञानात्तदनुरूफ्माकारचयोपप्रुतं ज्ञानान्तरमुत्यन्नमिति। एवं सति क्षणिकज्ञानमेव विषयाकारमित्यभ्यपेयम। अन्यथा ज्ञानज्ञेययो: संब- न्धानिरुपपोन ज्वेयं न प्रतीयेत। न च ज्ञानवगिकत्वे विवदितव्यम। यथा नीलज्ञानं नीलस्य पीतादिव्यावृत्तिमपि बोधयति तथा वर्त्ताानत्वेनाव भासमानं ज्ञानं स्वस्य भतभविष्यत्कालद्वयसंबन्धव्यावृत्तिमपि बोधयिष्यति। ततो व्ानस्य क्षणिकत्वं प्रत्यक्षसिदमिति॥

अवोच्यते। न ज्ञानं क्षणिकं प्रतिक्षयां स्वरूपभेदानवभासातृ। अतिसादृश्यादेदानवभास इति चेद न। विकल्पासहत्वात्। किं संविदुर्मों ज्ञानान्तरगम्यश्च भेदः किं वा संवित्स्वरूपभतस्तयेव संविदा वेद्यः। शाद्ये उपि धर्मिप्रतियोगियतयो: संविदो: संविदन्तराऽविषयत्वे तयोर्भेंदयहो

: न सिध्यंत। विषयत्वे वा धर्मिप्रतियोगिभेदाव्यनितयमपि भेदसंवेदने कल्पितं तदभिन्नं व स्यात। द्वितीये संवित्स्वरूपभतो भेद: सादृश्यान्ना- वेभासतइत्युत्ते संविदेव नावभासतइत्युत्तं स्याततो जगदान्ध्यप्रसङ्ग:। पथापि संविदां सादृश्यनिर्वाह्ाय भेदो 5ङ्गीक्रियतइति वेत्सादृश्यम्य मानहीनत्वादेक्यावभासविरुद्धत्वान्म। न व वाच्यमेक्यावभासस्य भ्रमत्वान् सादृश्यविरोधित्वं प्रत्युतेक्यभ्रम एव भिन्नेषु सादृश्यमन्तरेणानुपपन्नस्तत्क- ल्पक इतति अन्योन्याश्रयत्वात् संविदां भिन्नत्वे सादृश्ये व सिद्धे सत्येक्या- वभासस्य भ्रमत्वसिद्धिस्तत्सिट्टा चेतरसिद्धि*रिति । श्रथ मतम्। सादृश्यस्य मानहीनत्वमानविरोधित्वयो:+सिद्धा वेक्यप्रत्ययस्य प्रामाएयसिद्धिस्तत्सिद्वावितरसिद्धिरिति तुल्यं तवापीतरेत- राश्ररयत्वमिति। तन्न। ऐक्यबोधिकाया: प्रत्यभिज्चाया मया स्वतःप्रामा- रयाङ्गरीकारात् ॥ ननु केयं प्रत्यभिज्ञा नाम न तावदेकस्यातीतवर्त्तमानकालट्वयसं- बन्धविषयं प्रत्यवज्ञानं प्रत्यभिज्ञा। प्रत्यवज्ञानस्य वर्तमानमाचार्थय्रा-

तस्य तथात्वमिति चेद् एवमप्यात्मनि साहमिति प्रत्यभिज्ञा न सिध्येत। नित्ये स्वयंप्रकाशे तस्मिन् संस्कारस्य जन्यज्ञानस्य चासम्भवातृ। नापि स्वरूपज्ञानमेत्र प्रत्यभिज्ञा। तस्य प्रदीपप्रभावद्वर्तमानप्रकाशिन: पूर्वापरपरा- मर्शात्मकत्वायोगात्। अस्मन्मते तु सो Sहमित्याकारद्वयोपपुतं ज्ञानद्वय- मेतन् प्रत्यभिज्षा। तस्मादनया दुर्निरपया प्रत्यभित्ञया कथमेक्यसिद्धि:। उच्यते। केवले चिदात्मनि जन्यज्ञानतत्संस्कारये।: संभवे ऽप्यन्तःकरण- विशिष्ट तत्संभवादुत्तप्रत्यभिज्ञा किं न स्यात्। न च विशिष्टस्य'प्रत्यभि- चाविषयत्वे तस्यव प्रत्यभिन्नातृत्वमपीति कर्मकर्तृत्वविरोधः शङ्कनीयः। सर्ववादिनां देहव्यतिरिक्तादनुमानविषयतया S5त्मनि कर्मकर्तृभावस्य संप्र- तिपन्नत्वात् ।। अरथ मतं नानुमानादो विषयस्य कर्मकारकत्वम् पतीतादिवस्त्वन- माने विषयस्याविद्यमानस्य ज्वानजनकत्वायोगात्। विषयत्वं त्वविद्यमा- * सत्यिद्धो व तस्सिद्धिरिति ३ पु. पाठः। मानविरुद्धत्मेरिति २ पु. घा. ।

सो उहमिति प्रत्यनिधयाउपल्यन: बिद्धि:। मस्यापि कयं चित्संभविष्यति ज्ानस्य तदाकारत्वात। ततो उनुमानादो : कर्तृत्वमेव आात्मनः प्रत्यने तु विषयस्य ज्ानजनकतया कर्मकारकत्वं ततो विरोधस्तदवस्थ इति। मेवम्। प्रन्तःकरयविशिष्वतयेवात्मन: प्रत्यभिन्नातृत्वं पूर्वापरकालविशिष्वृतया प्रत्यभिज्ञेयत्वमित्युपाधिभेदेनाविरोधात्। किमेता- वता प्रयासेन प्रत्यभित्वेव मा भदिति चेद न। सो Sहमिति प्रत्यभि- जाया: स्वानुभवसिद्धत्वात्। अविसंवादित्वेन भ्रान्तित्वायोगात्। यदुत्ं सोहमित्याकारद्वयोपपरतं ज्ञानद्वयमिति। तदसत्। तथा सति विज्ञानं क्षणिकमित्यवापि ज्ञानद्वयप्रसङ्गेन विज्वानस्य नणिकत्वासिद्धिप्रसङ्गात। विज्ञा- नमाचवादिनां क्षणिकत्वादधमो अ्रवास्तवा एवेति चेतृ तर्हि स्थायित्वादि- धर्मा एव्प्रवास्तवा* उपादीयन्तां सोहमित्याद्यनुभवानुसारित्वात । यच्च प्राभाकारा मन्यन्ते नेव सो हमिति प्रत्यभिज्ञाविषयत्वेनाय- मात्मा सिध्यति किं तर्हि सो 5यं घट इत्यादिप्रत्यभिन्वाश्नयत्वेनेति। तद- युक्तम। पूर्वापरकालविशिष्टस्य कयमाचवृत्तिप्रत्यभिन्ञान्नयत्वासम्भवेन प्रत्य- भिज्चानातृ स्थायित्वासिद्धिप्रसङ्गात ।। अथ मतम। मम संवेदनं जातमितीदानीमनुस्मर्यमाया पूर्वकालीना घटादिसंवित्स्वाश्रयं तदानीन्तनमात्मानं साधयति। स्मृतिश्च स्वाश्रय- मिदानीन्तनमात्मानं साधयति। ततश्च स्थाय्यात्मा सिध्यति न पुनरप्रामाणिकं सो Sहमित्यात्मविषयं प्रत्यभिज्ञानं किं चित्कल्पनीयमिति। नेतत्सारम। स्मृतिपूर्वानुभवो हयभिज्ञाद्यवत्तत्कालीन/मात्मानं यद्यपि साधयतः तथाप्येकस्यास्यात्मनः+ कालद्वयसम्बन्धो न केनापि सिध्येत। संविद्द्वयमेव सम्बन्धस्यापि साधकमिति चेतु तर्हि तथेव घटादिष्वप्य- भिन्नाद्येन स्थायित्वसिद्रा तत्सिद्ुये प्रत्यभिज्ञा नाऽपेत्येत तट्टाय तथ प्रत्यभिन्ञेति चेद् एवमपि प्रकृते संविद्द्वयं किं साचात्सम्बन्ध- साधकमुत प्रत्यभिन्तामुत्याद्य। आ्राद्े ऽपि न तावदेकेकं तत्साधकम। एककस्य कालद्वयविशिष्टात्मन्यनाश्नितत्वात्। नापि सम्भय तत्साधकम । पतीतानुभवस्य वर्त्तमानस्मृतेश्च योगपद्यायोगात्। द्वितीये स्थाय्यात्मविषयं

• धर्मा अप्यवास्तवा दति ९ पु. पा.। एकस्यात्मन दति ९ पु. पा. । + तततत्कालीनमिति १ पु. पा.। 8 वार्लायेति तक्कन्वरराित: पाठ: २ पु. ।

: सो Sहमिति प्रत्यभिज्ञानं त्वयेषाङ्गीकृतं स्यात्। न व वाच्यं न कव चिदपि जनविषयत्वमात्मनस्तत्कयं प्रत्यभिन्वाविषयत्वमिति। मम संवेदनं जात- मिति स्मृतिज्ञानविषयत्वात्। यद्यप्यनेन स्मृतिज्ञानेन स्वोत्पत्तिकालीन पात्मा स्वाश्रयत्वेनेव प्रकाश्यते न विषयत्वेन तथापि स्मर्यमाणसंवेदना श्रयभतस्तत्संवेदनकालीन आ्रात्मा विषयीक्रियतएव। अरथोच्येत स्मृत्या संवेदनमेव विषयीक्रियते तच्च संवेदनं स्मृतं सत्स्वाश्रयमात्मानमाश्नयतयेव प्रत्याययिष्यतीति। तदसत्। स्मृतिकाले संवेदनस्याविद्यमानस्य स्वाश्रयस्ता- धकत्वायोगात। स्वयंप्रकाशमानं हि संवेदनमाश्रयं साधयति न तु स्मृतिविषयतया परप्रकाश्यम। अन्यथा धर्मादीनामपि परतःसिद्धानां स्वाश्र- यात्मसाधकत्वप्रसङ्गात। तस्मादतीतकालीन आरात्मा स्मृतिविषय स्वेत्य- भ्यपेयम। तथा च से 5हमिति प्रत्यभिच्ञा ऽपि आ्त्मानं विषयीकरिष्य- तीति प्राभाकरैरप्यात्मविषयप्रत्यभिच्वयेव संविदात्मनः क्षणिकत्वं निराकर- गीयम । अथेवं घटादिषु क्षणिकत्वं साध्येत विमता उपान्त्यादयो घटस- तावया: स्वस्वानन्तरक्षणभाविघटनाशव्यापा घटसत्ताक्षपत्वाद् अन्त्यत्णव- दिति। तन्न। विमतो घटनाशवयो घटसत्तावान् कालत्वात्संमतवदित्याभा- ससमानत्वात्। अत् घटाभावानुभवविरोध इति चेतु तार्ह व्णिकत्वानुमाने डपि सो 5यं घट इति प्रत्यभिन्वाविरोधो Sस्त्येव ।I ननु सर्वें भावा: क्षणिका अर्थक्रियाकारित्वाद्यतिरेके शर्शविषायावत्। विपने स्थायिनो ऽर्थक्रियानुपपत्तिर्बाधिका। न च स्थायिन एव पदार्थस्य निमित्तसंयोगादन्यथाभतस्यार्थक्रियापूर्वकं कार्यमुत्पादयितुं सामथ्य न वषि- कस्येति वाच्यम। किमसा स्थायी पदार्थ एकमेव कार्यमुत्यायेद् उर्त.युगपद- नेकानि अथ वा क्रमेणानेकानि। तब प्रथमद्वितीययो: कृतं स्थायित्वेन सकृ- त्कार्योत्पादनस्य क्षणिकेनेव सिद्धेः। न तृतीयः। समर्थस्य केपायोगात् । अतो भावानामेकस्मिन्नेव चणे Sर्थक्रियाकारित्वलक्षणत्वमिति। नेतदयुक्तम। त्वन्मते ऽर्थक्रियाया दुर्निरूपत्वात्। किमर्थक्रिया नाम संविदां स्वगोधरत्ता नजननं किं वा चणान्तरोत्पादनम् । आरद्ये पि स्वसन्ताने तज्जननं पुरु- षान्तरसन्ताने वा सर्वन्रसन्ताने वा। नाद्यः । संविदां स्वप्रकाशत्वेन तद-

नार्थक्रियाकारित्यं सत्यं कि तु स्वामाबिका धर्मविशेष: । सम्भवात्। ऋ्रस्तु तर्हि द्वितीय: । देवदत्तसंवेदनं हि स्वप्रकाशमपि यज्ञद- : तसंवेदनस्य विषयत्वाज्जनकं भविष्यतीति। तदसत्। न तावत्प्रत्यवच्ता- नस्य विषयतया जनकमिति शक्यं वक्तुम। न हि पुरुषान्तरज्ञानं पुरुषान्त- रप्रत्यवतया क चिद् दृष्टम। नाप्यनुमानज्ञानस्य विषयतया जनकं त्वया प्रत्यवज्ञानमेव विषयजन्यमित्यङ्गीकारात। ननु तर्हि तृतीयो Sस्तु सर्वन्नस्य हि प्रत्यक्षज्ञानं सर्वपुरुषगतसंवेद नानि विषयीकुर्वत् तेर्जन्यते। मेवम्। तथा सति सोपप्रवेः संसारिसंवेदनेरीश्वरसंवेदनमप्यपप्रुतं स्यात्। त्वन्मते ज्ञान- जेययोरभेदात् ॥ अथेश्वरज्ञानमुपपुतमपि नोपप्रवदोषं भजते तत्त्वज्ञानेनोपप्रवबाधा- दिति चेद मेवम। न तावत्तदेव ज्ञानं स्वोपप्रवं बाधते उपप्रवस्येकस्मिन्रेव क्षणे प्राप्रिबाधयोद्वयोरसम्भवात्। नापि ज्ञानान्तरमुपप्रवमनूद्य बाधितुं कमते। पूर्वज्ञानोपप्नतस्य ज्ञानान्तराविषयत्वाद विषयत्वे च पर्वज्ञानवदेव ज्ञानान्तर- मुपप्ुतं* सत्कथं बाधकं स्यात्। न चोपप्रवांशं विहाय संवेदनांशस्येवेश्वरज्ञानं प्रति विषयतया जनकत्वम। तथा सत्युपप्नवानभित्न ईश्वरः कथमुपदिशेत्॥ नापि कणान्तरोत्पादनमर्थक्रियेति द्वितीय: पकः । त्वत्प्रक्रियया घर- मक्षयस्यासत्त्वप्रसङ्गात। तथा हि विज्ञानानि स्थायित्वकल्पनया द्रव्यगुणादि-

संस्कारम्य उत्तरोत्तराययत्पद्यन्ते। तब सर्वमिदं वणिकमिति भावनया स्थायि- त्वकल्पना निवसंते। स्वलक्षयमिति भावनया द्रव्यगुणादिकल्पना नश्यति। दुःखमिति भावनया रागादिदोषप्रवृत्तिसुखदुःखोपप्रवाः त्ीयन्ते । शून्य- मिति भावनया विषयोपप्रवविगमः । ततश्च भावनाभेदेश्चतुर्विधे: संस्का- रविरोधिभिश्चतुविधोपप्नवे क्रमेया मन्दीकृते भावनाप्रकर्षस्यान्त्यभतादुपा- न्त्यप्रत्ययात्सवौपप्रवविरहि विज्ञानमुत्यद्यते। तच्च संसारसन्तानान्त्य- त्वाच्रमक्षण इति गीयते। तस्य च कारयाभावादसत्त्वापत्ता तथेव क्रमेय पूर्वपूर्वच्चानानामप्यसत्त्वं प्राप्नयात्। चरमक्य ईश्वरज्ञानस्य जनकस्त-

• द्रव्यगुणादिकल्पनर्येति २ पुस्तके नोपलभ्यते। सतदग्रे उत्पव्यमानज्ञानान्तराभवेनेति २ पुस्तके पन्थादृह्टिरुपररि नुटिरपेय लिखितम्।

:द्विषयत्वादिति वेतु तरईि चरमचयासर्वत्रधानयोविशुद्धतया तुल्यस्वभाष- योरेकसन्तानत्वं स्यात। तुल्यस्वभावये कार्यकारयभावस्यकसन्तानलवब त्वात। ततः सन्तानाविच्छेदादनिर्मौच: स्यात्। सर्वश्सन्तानप्रवेश एवं मोळ इति चेद एवमपि चरमवपास्येश्वरज्ञानविषयत्वं दुर्निरूपमिति जन- क्षत्वं दूरापास्तम्। भेदे हि सति संविदो विषयविषयिभावः । न चेह भेदो विद्यते। न तावत्संवित्संविदन्तरात्संविदाकारेय भिद्यते। तथा सति वेलनएयसिद्रये प्रतियोगिनो 5संवित्त्वप्रसङ्गात। नापि संविदाकारेया । धर्मिगो 5संवित्वप्रसङ्गात। तस्माच्चरमकपस्य सर्वेश्ज्ञानोत्पादनलवपाया. 5र्थक्रियया सत्वं दुःसम्पादम। यद्यस्यार्थक्रिया कल्प्येत तदापि साकिं कारयस्य सत्त्वं सं- म्पादयति उत तत्प्रतीतिम। नाद्:। कार्यात्यर्वमेव कारयस्य सत्त्वात् अन्यथा कारयात्वायोगात्। द्वितीये Sपि तत्काय स्वकार्येय प्रतिभासितं सत्कारयं प्रत्याययति तदपि तथेत्यनवस्था स्यात्। संवित्स्वयमेव स्वात्मानं प्रकाश- यतीति नानवस्थेति चेतृ तर्हि अर्थक्रियाप्रतीतिहैतुरिति पक्षा हीयेत। स्वय- मेव स्वस्यार्थक्रियेति वदत आत्माश्नयत्वं दुर्वारम। तदेवं सत्वं नाम नार्थ- क्रियाकारित्वं किं तु स्वाभाविकः कश्चिदुर्मः । तथा चेकस्मिन् चयो र्य- क्रियां कृत्वा पुनस्तष्णीम्भतस्यापि स्थायिनः सत्वं न विरुध्यते॥ यदुत्तं स्थायिन: क्रमेणानेककार्यात्यादकत्वं नास्ति समर्थस्य क्षेपायोगाद इति। तदसत्। शत्तस्यापि सहकारिसंनिधानविशेषक्रमापेच्षया कार्यक्रम उपपन्नः । लोके तथेवानुभवात् ।। अथ मतं शत्तस्य सहकार्यपेवाया अप्ययुक्तत्वादशक्ता एव सर्वे पदार्थाः परस्परापेवया सामय्री जनयन्ति। साच शक्ता कार्यमुत्यादय- तीति। तदप्ययुक्तम। सामग्रीं प्रत्यप पदार्थानां शत्तत्वे ऽन्योन्यापेक्ता न युक्ता अशकत्वे च तदजनकत्वान्निष्फला ऽन्यान्यापेक्षेति अनपेनैव सर्वन स्यात्। मा भूर्ताई कस्यापि सहकार्यपेक्षेति चेद न। अ्रनुभवविरोधात्। न चानुभवो भ्रान्तः । बाधाभावात्। यद्यपि शक्तस्याशक्तस्य वा डपेक्षा न युत्तेत्युक्तं तथापि शत्तत्वाशक्तत्वाविनिर्मुत्तवस्तुमानस्य सहकार्यपेता स्यात्। न्यायस्यास्य त्वया डप्यङ्गीकार्यत्वात्। तथा हि कार्यसत्त्वे सिद्धान्त- हानि: असत्वे व कारयविशेषेय कार्यविशेषस्य सम्बन्धानिरृपणात्सव सर्व-

स्मादुत्पद्येतेति परेग चोदिते सन्यासत्वसम्बद्धत्वासम्बदुत्वविशेषं विमुचय : नियतपूर्वभाषि कारयं नियतोत्तरभावि कार्यमिति त्वया निरृपणीयम। अन्वयव्यतिरेको तथ निरुपको स्त इति चेतु सहकारियय स्त एव। तस्मी- : दस्त्येघ सहकार्यपेजा। तत्कृतस्तपकारविशेषश्चिन्त्यताम् । यत्त्वम एकदेशी मन्यते अन्वयध्यतिरेकसिदुभम्यदकादिसहकारियो बीजाख्ये कारणे विशेषमुच्छूनतास्यं जनयन्ति ततस्तद्वीजमङ्कराख्ये कार्यें शुक्तम अन्यथा उनुपकारी भंम्यादिर्बीनेन नापेक्येतेति। तदसत्। बीजं स्वगतविशेषात्पती शत्त न वा। न घेत्सहकारिसहस्रसंनिधाने ऽपि न तन्न- नयेत्ष ततो नाङरोत्पादने 5पि शत्यति। भ्रथ शत्तं तदा ऽपि यदि सहका- रिकृतविशेषान्तर प्राप्योच्छूनतायां शक्ुयात् तदा उनवस्था स्यात्। त्रथ तदप्राप्येव तब शत्तां तर्ह्यंङ्करे Sपि विशेषमन्तरेगेव शत्तं स्यात् ।। श्रथ मतम् अङ्डरोत्यत्तिरुच्छूनत्वजन्मपूर्विका उच्छूनोत्पत्तिस्तु सहकारिसंनिधिमावसाध्या तथेव दृष्टत्वादिति। तन्न । तथा सति शक्ति- मता कारणेन स्वात्मन्यनुपकुवेन्नरि सह्कार्यपेक्षित इति त्वयेष स्वमत- व्याघात आपादिन: स्यात् । तंम्मान्नेकदेशिपचो युक्तिसहः ॥ नन्वत एवास्मन्मतमादरणीयं न हि वयं तद्ूत कारयास्वरूपे सहकार्युपकारं बूमः किं तर्ह वणिकान्मलकारयादुत्यद्यमानं काय सहकारि- कारयान्यपेक्षते कार्यस्य बहुकारयसाध्यत्वादिति बमः । यद्यपि स्थायिकार- यमते Sप्येतावत्समानं तथापि त्वन्मते यावत्कारयसत्त्वं नैरन्तयेया कार्यो- त्पततिर्दुर्वारा नियामकाभावात्। न च सहकारिसंबन्धो नियामकः । संबन्धे- नापि यादत्संबन्धिसत्वं भवितव्यत्वात्। न च तस्य संबन्धान्तरं नियामकम अनवस्थानात्। न च वाच्यं कणिकपसे 5पि न कारयासत्त्ववणे काय जायते तयोयागपद्यप्रसङ्गात अन्यदा जन्माङ्गीकारे Sप्यनियमार्पत्तिरिति। कार- पानन्तरकयास्य कार्यनियामकत्वातृ। अतः वगिकवाद एव श्रेयान् ॥ मेवम्। सर्वत हि कार्यकारयभावो व्याप्रिबलान्निश्चेतव्यः । तप किं तव मते* कार्यकारयभावव्याप्रिर्धमाग्निव्यतयोरुत तत्संतानयोः। नाद्यः ।

• स्वन्मसे रति a ५ पा।

विवरप्रमेयसंयटे १ सू० १ वर्ज०

दप्यग्नेर्धूमो जायेत तत्सन्तानपातित्वाविशेषात्। काष्ठाभावाद जन्म नेव्ि चेदू न। तस्यापि स्वसन्ताने* विद्यमानत्वात् । न चाग्निकाष्ठयो: संबन्धाभावः । सन्तानद्वयनित्यत्वेन तस्याप्यनिवार्यत्वात्+। स संबन्ध: संबन्धान्तरपूर्वकत्वान्न सदात्न इति चेद न। अनवस्थापत्तेः । विचतुरकना- विश्रान्त्यभ्यपगमाददोष इति चेतु तहिं स्थायिकारयापने पि तथेषानव स्थाया: सुपरिहरत्वान्नाक्तदोषः । ननु सहकारिय उपकारकत्वाङ्गीकारे यदि स्थायित्ववादी स्वमतमपि समीकुर्यात्त तन्नाङ्गीकुर्म इति चेद न। धमका- ष्ठुयो: कार्यसहकारियोरुपकार्यापकार कभावस्यान्वयव्यतिरेक सिदस्यावर्जनीय- त्वात्। अन्वयव्यतिरेकयोश्चो पकार्यो पकारकभावसाधकत्वं मूलकारमतत्कार्य- योरग्निधमयोर्दष्टम। तस्मादुपकारके सहकारिगि मतद्ये Sप्यपेक्षा समाना। तथा च वणिकपके यथा एकवह्े: सहकारिभेदाद्वेशभेदाच्च युगपदनेककार्यजन- कत्वमभ्यपेयते वहिः स्वदेशे वह्मन्तरमेव जनयत्यपरिषाद् धूममधस्ताद्स्म पुरुषे विज्ञानं चेति तथा स्थायिपसे ऽप्येकष्य कारयास्य कालभेदात्सहक्का- रिभेदाच्चानेककार्यजनकत्वम। ततः क्रमकारित्वं किं न स्यात्। न चेतावता व णिकस्थायिवादिनोमेतसाङयं। शङ्गनीयम। पूर्वस्य प्रतिकर्मव्यवस्थावाद- स्यान्ते निराकृतत्वात्। सदेवमतिदुष्ठं क्षणिकविज्ञानवादिमतमुपेत्य कूट- स्थनित्यचेतन्ये सर्वमप्यध्यस्ततया प्रतीयतइत्ययमेव वेदान्तवादो उति- निर्दोषत्वा/दादरगीयः ॥ नन्वयमपि वादो दुष्ट एव। तथा हि। कूटस्थचेतन्येन चेत्स्व- स्मिन्नध्यस्ता: पदारथा अपरोचा अवभास्यन्ते तदा नुमेयादयो Sप्यपरोज्ाः स्युः । न चेन्नेतन्यमपरोखप्रतीतिजनकं तदा घटादयो Sपि नोपरोक्षाः स्युः । नियामकाभावातृ। न चेन्द्रियमापरोक्यनियामकमिति शक्यं वकुम। बाहेन्द्रियस्य तथात्वे सुखदुःखादेरापरोक्ष्याभावप्रसङ्गात। अ्रन्तःकरवस्य * स्वयं संताने उर्पीति ९ पु. पाठः। t न चाग्निकाळ्ठयो: संबन्धाभावात्संतानद्वूयनित्यत्वेन सस्यापि निव्त्यत्वादिति १ पुस्सके पाठः। परमयमसङृत दव प्रतिभातीति २ पु० पाठ एवोपरि धृतः। 1 मले साहकूर्यमिति २ पु. पा. । निर्दावत्वादित्यतिभब्तरहित: पाठः २ पु० । अम्ते दति 2 पु. नास्ति।

भात्मनः सवग्रकाशत्वेनापरोखत्यं न नित्यानुमेयत्वम्। तथात्वे त्वनुमेयादावापरोव्यं दुर्वारम। नेष दोष: । करारकत्वव्यञ्जकत्व- योर्नियामकत्वात् । यो डयमन्त:करयपरियामो नेवादिद्वारा निर्गत्य घटादीन व्याप्रोति* तस्य हि कर्मभता घटादय: कारकाः । घटाद्यभावे तट्मा- पिपरिणामानुपपत्तेः +। घटादिभिरुत्यादिते व परिणामे चेतन्यमभिव्यज्यत- इति व्यञ्जकत्वं घटादीनाम। ततस्तेषां युक्तमापरोक्यम। न चेवमनु- मेयादिषु कारकत्वव्यञ्जकत्वधर्मदूयं नियमेन संभवति। अरतीतानागत- योरपि कदा चिदनुमेयत्वात्तयोश्च वर्तमानधर्मद्धयाश्रयत्वानुपपत्तेः । ननु यदा वृष्टिरासीदित्यनुमीयते तदा वृष्टिरतीतत्वाकारेग वर्नते ततो वर्तमा- नधर्माश्रयत्वं स्यादिति चेद नेतदुक्तम। किमनुमानकाले वृष्टेवर्त्तमान- त्वमुच्यते उतातीतत्वधर्मस्य। आाद्ये वृष्ट्र्युंगपदतीतत्वं वर्त्तमानत्वं च व्याह- न्येत। न द्वितीयः । अतीतत्वं नाम वर्त्तमानकालव्यावृत्तभृतकालयोगित्वं सतश्च यथा घटादो वर्त्तमानकालो नुगतः सन्नवच्केदको न तथा Sती- तत्वधर्मः किं तु घटाभावस्य घट इवातीतत्वधर्मस्य वर्त्तमानकाल: केवलं निरूपक इति नातीतत्वधर्मस्य घटवद्वर्त्तमानत्वसंभवः।नन्वमं धर्मो यदि न सर्वथा वर्तमानत्वव्यवहाराहस्तहि नरविषायावदसन्नेव स्यात् ततो वर्तमान एवायं धर्म इति चेद एवमपि न तद्गर्मविशिष्ठायां वृष्टा कारकत्वव्यञजकत्वे संभवतः । न हि मृतो देवदत्तो घटं कुरुते नाि विनष्टः प्रदीपस्तमभिव्यनक्ति ॥ नन्वनुमेयादिषु विषयेष्वकारकेष्वव्यञजकेषु च सत्सु कथमनुमानादि- जन्यज्ञानस्य तद्विषयाकारतेति चेद लिङ्गशब्दादयो हयविनाभावशतादिसंध- न्धविशेषबलात्तत्तद्विषयाकारं ज्ञाने समर्पयन्तीति ब्मः । न चातीतानागतेष्वनु- मेयादिषु यथा विषयत्वं धर्मों 5ङ्गीक्रियते तथा कारकत्वव्यञजकत्वधर्मे ऽप्य- ड्ीकार्ये सति प्रत्यक्े इवानुमानादिष्वपि विषयसयेव ज्ञानाकारापेकत्वं भवि- ष्यतीति वाच्यम्। न हि विषयत्वं नामानुमेये कश्चिद्वावरूपो धर्मः येन दृष्टान्तः स्यात् किं तह्ोनुमानप्रवृ : पूर्वमनुमेयस्य यादृगवस्था SSसीत्तादृग- वस्थानिषृत्तिरेव विषयत्व शब्देनोच्यते। न सेवावस्था दृष्टान्तत्वेन शङ्गनीया। * घटादीनाप्रोतीति पु. पा. । + परिमायानुपपत्तेरिति २ पुस्तके। * भतीतत्वधर्मे दति २ पु. पाठः। S घटवर्तमानत्वसंभव इति २ पु. पाठः।

तस्या नम्युकनिवृत्तिप्रागभावरूपत्वात्। पतो उतीतायनुमेयेपु भावडपं भार- -.- कत्वं दुःसंपादम। चतीताद्यनुमेयस्याकर्मकारकत्वे कथं तम षृष्टिं जानातीति सेकर्मकधातुप्रयोगः । उपचारादिति ब्रमः । यथा सकर्मके प्रत्यवच्ाने फल- मस्ति तथा उनुमानादार्वाप तत्सत्त्वमापेय सकर्मकत्वमुपचर्यते । मुख्यस्य फर्मय*स्तबाङ्गीकारे प्रत्यक्षवदतीताद्यनुमाने उप्यापरोव्य दुर्वारम। एवं च सति यब वर्तमानो Sम्न्यादिरनुमीयते तथाप्यमुमेयत्वसाम्यादग्न्यादेरकर्मका- रकत्वमापरोत्यपरि हारायावगन्तव्यम। प्रत्यक्े पुनरविनाभावसंबन्धादीनाम- भावाद्विज्ञानस्याकारसमर्पगाय विषयस्य कर्मकारकत्वमेवा/भ्युपेयम। संभवति हि तब नियमेन कारकत्वं प्रत्यक्विषयस्य वर्त्तमानत्वनियमात्। तस्मात्क- टस्थचेतन्ये सर्वेदा सर्वपदाथानामध्यस्तत्वे समे ऽवि कारकत्वव्यपुजकत्वव- शात्प्रत्यक्षविषयेष्वेवापरोस्यं व्यवस्थास्यते ॥ न घ निर्विकल्पके चेतन्ये कथं सविकल्पकपदार्थाध्यास इति शङ्कनीयम् । पूर्वपूर्वप्रमातृत्वादिसंस्कारेग सविकल्पकमेव चेतन्यमहङ्गारा- दध्यासाधिष्ठानमिति प्रतिकर्मव्यवस्थावादे प्रत्युक्तत्वात्।। नमु तथापि संस्कारादि सर्वप्रपज्जोपादानं मलाज्ञानं निर्विकल्पकचेतन्ये एवाध्यसनीयम। प्रज्ञानाध्यासाधीनसिद्धिकत्वादन्यस्य सर्वस्य सविकल्पकत्व- संपादकस्य वस्तुनः । न घ निर्विकल्पकस्याधिष्ठानत्वमुपपद्मते । सर्वत सवि- कल्पकस्यवाधिष्ठानत्वदर्शनात्। तत्कथमज्ञानाध्यासः। नेष दोषः । आ्रपरोत्य-

व्यतिरेकाभावादवगन्तव्यम्। आ्रात्मनो मित्यानुमेयत्वान्नापरोक्षतेति चेद न। बहड्डारवादे Sहमित्यपरोतानुभवविरोधेन प्रत्युक्तत्यात्। चह्दमित्यनुभवो उनुमानजन्य एव तथापि भूयोऽभ्यासपाटवाद्याप्रिपवधर्मंतोल्लेखमन्तरेय ऋदिति तदुत्पत्ता अपरोक्षभ्रमः प्राणिनां तपेति चेद न। तथा सति घटा- दिकं जानतो देवदत्तस्य मयेदं विदितमिति संबन्धावगमो म स्यात्। यथा परेग विदिते घटे स्वस्य संबन्धो न प्रतीयते तथा स्वेन विदिते Sपि। उभयोर्नित्यानुमेययोरविशेषात्। स्वेन सानावसरे स्वस्य ज्ञानाश्रयत्वं विशेष इति चेद् न। स्वात्मन्यप्रतीयमाने ज्ञानाश्नयत्वस्य दुरवगमत्वात्। न च मुख्यस्य घ कर्मर इति २ पु. पा.। एवशब्ठो नास्ति पुस्तके।

नातमन: स्वप्रकावत चेनापराजत्वम। ** शनामयत्वं फलसंबन्धादनुमातुं शक्यम। फलसंबन्धस्याद्याप्यसिङ्गे:। तत भात्मा स्वप्रकाशत्वेनापरोक्ा न नित्यानुमेयः॥

यस्तु स्वप्रकाशत्वे विदते स वत्तव्य: किमात्मा संविदाश्यत्वनाप- रोख: कि वा संवित्संबन्धमाचसत्वादुपाधित्वादथो संविद्विषयत्वात्। नादाः। भात्मा न संविदाशयत्वेनापरोक: संवित्कर्मतामन्तरेणपरोखत्वात संवेदनवत। न द्वितीयः। अ्रतिप्रसङ्गात्! तृतीये उपि न तावत्संविदुपाधित्वं नाम संविदा-

त्वम। विषयस्य दुर्निरवपत्वात्। संवित्प्रयुक्तव्यवहारयोग्यो विषय इति चेद आात्मा उपि तर्हि विषय: स्यात्। आश्मरयव्यतिरित्तत्वे सति संविद्यावर्तकत्वं

संविदात्मसंबन्धे Sतिव्याप्म। न च संबन्धस्य विषयत्वमिष्टम। अपरो- वत्वप्रसङ्गात्। अनुमेये। हि नित्यं समवायो भवतेष्यते। चतुर्थे Sपि न तावदा- त्मविषयं संवेदनं घटादिविषयसंवेदनाद्रिन्नकालीनम्। तथा सति मयेदं विदित- मिति संवेद्य संबन्धो नावगम्येत। ना. पे तये।रेककालत्वम्। युगपद्विरु दुविषयग्रा- हिज्ञान द्वयोत्पादायोगात्। न हविं देवदत्तस्याय्रपृष्ठुदेशस्थितार्थत्यापिगमनक्रि- याद्वयावेशो युगपद् दृश्यते। विरुद्धुपरिस्यन्दद्वयस्य युगपदनुपपत्तावषि परि- यामद्वयस्य नानुपपत्तिरिति चेद न। निरवयवस्यावयवशः परिणामद्वयानु- पपत्तेः । नाषि कार्त्स्येन परिणामद्वयम। कृत्स्नशरीरवर्तिना विरुद्धपरियाम-

तामापेय्यध्यासो न क्व. चिद् दृष्ट इति। साचिया मनोमाषेय वा प्रत्यक्षे पाकाशे मालिन्यादेश्चासुषस्यापरोत्यदर्शनात। चपराकेभाट्टेश्चाकाशस्य चाकुषत्वमिष्यतइति चेद् न । तथा सति रूपस्पशेवत्त्वप्रसङ्गात्। चत्तुर- न्वयव्यतिरेको त्वाकाशानुमापकमूर्तद्रव्याभावविषयतया ऽन्यथासिद्वो॥ ये तु घादिन: स्वस्वप्रक्रियानुसरेय* नित्यानुमेयमाकाशमिच्कन्ति ताग्रत्यध्यस्यमानेनेकेन्द्रिययराह्यत्वाभावाद् भवत्येवोदाहरयम। तस्येतस्य

• स्वस्य प्रक्रियानुसारेयोति 2 पु. पा. ।

विषरनग्रमेय मंग्रडे १ सृ० १.वई०

सदोषाभ्यां संस्पृश्यते उनुपादानत्वात्। तदेवं वेदान्तवादे सर्वदोषपरिद्ञा- रस्य सुकरत्वात्संभाव्यतएव प्रत्यगात्मन्यप्यनात्माध्यासः॥ नन्वात्मन्यनात्माध्यासो लक्षयसंभावनाभ्यामुपेतो ऽपि न प्रमागम- न्तरेग सेदुमर्द्ति मानाधीनत्वात्सर्वच मेयसिद्गेरिति चेतु सहांष प्रत्यधानु- मानार्थापत्त्यागमा: प्रमायत्वेनावगन्तव्याः । सर्वो लोको मनुष्यो हं देवो 5हं पशुरहमिति जातिविरशिष्टशरीरेन्द्रियादिसंघाते चिदूपस्य स्वस्य तादा- त्म्यमध्यस्येष व्यवहारं प्रमातृप्रमेयादिरूपं कुरुतृति प्रत्यक्षमेत्रत्। यदा-

साततिप्रत्यवं संभविष्यति । यच सामग्यभावे प्यापरोस्यं दृश्यते तच साचि प्रत्यक्षतेति हि वेदान्तमर्यादा। तथा Sनुमानमपि विमतो देवदत्तस्य जाग्र- त्स्वप्रकाला तस्येवाहं मनुष्य इत्याद्यध्यासपुरःसरप्रमातृत्वादिव्यवहारवन्ता तस्येव सुषुप्यादिकालादन्यकालत्वाद यन्नवं तन्नवं यथा तस्येव सुषुप्यादि ।- कालइति। अरथीपत्तिरपि प्रमातृत्वादिव्यवहांरो [देहादितादात्म्याध्यासं विना नोपपद्यते सुषुप्रादावध्यासाभावे व्यवहारानुपलम्भादिति। आ्रागमस्तु ब्राह्मणो यजेतेत्यादिरवगन्तव्यः ॥

ननु प्रमातृत्वादिव्यवहारो]+देहात्मनो: संबन्धमाचमपेक्षते न तादा- त्म्यमिति चेतु को 5सा संबन्ध: स्वस्वामिभावश्चेत्तर्हि भृत्यादिशरीरेयापि प्रमातृत्वादि[व्यवहारः स्यात्। अ्रस्तु तर्हि स्वेच्छामाचानुविधायित्वं संबन्ध: । भृत्यादिशरीर तु स्ववचनानुविधायीति नातिप्रसङ्ग इति चेद मेवम। यदीच्छानुविधानयोग्यतामाचं विवसितं तदा सुषुपे उपि सत्सत्त्वा- झवहारो दु्वारः ।]6 अथेच्छया 5नुविधीयमानत्वं तर्ह्यन्यातुरे तदभावा- त्प्रमातृत्वादिव्यवहारो न स्यात्। इच्छानुविधानस्य व्यवहारमलत्वमनु-

• इन्द्रियायां प्रमेयेति २ पु. पाठः। t सुषुप्तादीति २ पु. पा. । 1 []एतन्मध्यस्थो ग्रन्थः १ पुस्तके न दृष्यते च्रुटित दूति भाति। S [] एतन्मध्यस्थो ग्रन्थ: ९ पुस्तके चुटितः।

भवसिद्गमिति वेत। किमेतत्सार्वनिकमुत क्वाचित्कम। नादः । इच्छानु- : विधानमन्तरेगेव दुर्गन्धादिप्रमातृत्वदर्शनात । न द्वितीयः । इच्छाया अप्यध्यासमलत्वेनाध्यासस्येव व्यवहारहेतुत्वात्। न हयन्त:करणतादात्म्या- ध्यासमन्तरेगेच्छारूप: परियामो निर्विकारस्यात्मनः संभवति। न चात्मा- नात्मनो: संयोगसमवायो व्यवहारनिमितं सुषुप्रे डपि तयो: सत्त्वाद्यवहा-

दयध्यासमूलत्वात्। भृत्यादिशरीर सद्धावाच्च न व्यवहारत्वम। अथ भृत्या- दिव्यावृत्त्यर्थमव्यवधानेन भोग्यत्वं संबन्ध इत्युच्येत तदापि भोगयोग्यता- माचं चेत्सुषुप्े उप्यस्ति। अथ भुज्यमानत्वं तथाप्यात्मनः सर्वशरीरदेश- कालेष्वव्यवधानस्य समत्वात्कस्य चिदेव शरीरस्य कयोश्चिदेव देशकाल- योर्भाग्यत्वे नियामको मलसंबन्धो Sपेक्ष्येत। तस्मात्तादात्म्याध्यास एव व्यवहारहेतु: ॥। अस्मिन्वपि पच्ते शरीरविशेषे उध्यासस्य किं नियामकमिति चेद लिङ्गशरीरविशेष इति बमः । न घ लिङ्गशरीरात्मनो: संबन्धः सादि: येन तथापि नियामकान्तरमन्विष्येत। न च प्रमातृत्वादिव्यवहारस्य देहा- दितादात्म्याध्यासमलत्वे करणदोषादप्रामाययं प्रत्यव्षादीनां प्रसज्येतेति वाच्यम। तब तत्त्वावेदकप्रामाएय हानिर्वेदान्तव्यतिरिक्तानामभ्यपगतेव । व्यावहारिकप्रामाययं तु न हीयते व्यवहारे बाधाभावात्। मोक्षावस्थायां बाध्यत्वमाचस्वीकारेणाध्यासिकत्वस्वीकारात। न घाध्यासिकत्वमविसंवादि* व्यवहाराङ्गत्वं चोभयं विरुद्गमिति वाच्यम्। उभयस्य प्रमागसिद्त्वात्। तथाध्यासिकत्वे तावत्प्रमायान्युक्तानि इतरच्चानुभवसिद्म। अविसंवादित्वं न निश्चेतुं शक्यतइूति चेतु तत तावत्प्रत्यचादि जन्यव्यवहारस्याविसंवाद आपातिकः सािसिद्ध:। आ्रत्यन्तिकस्तु नाभ्यपेयते। वेदान्तानां चात्यन्ता- बाध्यविषयत्वात्तत्वावेदकप्रामाएयमुचितम्। स्वयं मिथ्याभता अपि श्रबाध्यं बोधयन्त्येव स्वप्रकामिनीसंदर्शनादो मिथ्याभते 5पि वास्तवश्रेयःसचकत्व- दर्शनात्॥ ननु प्रत्यवादीनि व्यावहारिकप्रमाणानि+ व्यवहारार्थक्रियासमर्य- अषि संवादोति पु. म्रसंगतः पाठः। + व्यावह्ारिकप्रामापयानीति २ पुस्तके।

विषरय प्रमेयसंयदे १ सृ० ९ वर्य०. वस्तुविषयत्वादिति- हि त्वया तेषां प्रामाएयं साधनीयम्। तथा व पर- तःप्रामाययापततिरिति चेद न । विमतानि प्रमाणानि यथार्थविषयत्वादिति साधयतस्तवाषि तुल्यत्वात्। त्रथ विषययाथाथ्य विषयिच्जानाद्वेव सिध्यत्ति न ज्ानान्तरादिति न परतसत्वं तर्ह्यस्मन्मते उपि विषये व्यावहारिकार्थक्रि- यास्ामथ्य विषयिज्तानादेव सिध्यतीति समानम् । अथाप्यध्यासोपादानत्व ब्रह्मज्ञानस्य प्रपज्जच्ञानवन्मिथ्यात्वं प्रसज्ेतेति चेद न। स्वरूपमिथ्यात्वस्येष्टत्वात्। अ्रथ विषयमिथ्यात्वं साध्यं तर्हि विन- श्वरगाहित्वं प्रपज्नज्ताने उपाधि: । अ्रथ ब्रह्मज्वानमपि विनश्वरग्राहि दुष्ट - कारयजन्यत्वाद्रज्नसर्पज्ञानवदिति चेद न । हेत्वसिद्ेः । न हि ब्रम्म- ज्ञानं काचकामलादिदोषजन्यम। ब्रह्मज्वानोपादानमज्ञानमेव दोष इति चेद न। चेतन्यस्याद्वेतावभासं प्रतिबध्य द्वेतावभासजनकत्वेन चेतन्यं प्रत्यज्ता- नस्य दोषत्वे ऽपि ब्रह्मज्ञानं प्रत्युपादानतया ऽनुकूलस्य तस्य गुगात्वात्। एकस्येव दोषत्वगुयत्वे विरुद्े इति चेद न। काचादीनां रज्ज्वादितत्त्वा- वभासं प्रति विरोधित्वेन दोषत्वे ऽपि स्वकारराभतपापानुमाने लिङ्गत्वेन गुयत्वदर्शनात् । ततः प्रमाणकारणेषु सर्वेष सत्स तद्विरोधित्वेनागन्तुका यः काचादि: स एवाप्रामाययहेतुदोषः । लोके तु विरोधिष्वपि तुत्पिपा- सादितु नेसर्गिकत्वमानेण दोषबुद्धिर्न दृश्यते तथ किमु वत्तव्यं नेसर्गिकम नुकूलं चाज्ञानं न दोष इति। तस्मादाध्यासिकानामपि प्रत्यवादीनां नाप्रा- माययमित्यध्यास उपादानं व्यवहारस्य। विमतो उध्यास: प्रमातृत्वादिव्यवहारस्य निमित्तकारयमध्यासत्वाच्क क्िरजताध्यासवदिति चेद न। व्यवहारानाश्नयत्वस्योप्राधित्वात्। रजताध्या- समन्तरेणाप्यात्मनि प्रमातृत्वादिव्यवहारदर्शेनाद्रजताध्यासो न तर्दाश्रयः । देहात्माध्यासो न तदाश्रयः सुषुप्रे देहात्माध्यासहीने व्यवहारानुपलम्भात्। अथ मतं व्यवहार: प्रमातृनिष्ठः प्रमातृत्वं चात्मनश्चेतनत्वाद्विनेत्रा- ध्यासं सिध्यतीति। तन्न।अध्यासमन्तरेणासङ्गम्यात्मने। निर्व्यापारस्य प्रमाऽण- नकत्वेन कारकप्रयोत्तत्वलक्षणाप्रमातृत्वानुपपत्तेः । अतो ऽध्यासोपादानक एव

• वत्न लोके तु दति ९ पु. पा. ।

प्रमातृत्वादिव्यंवहार: 1 अविवेकिव्यवहार एव तादृयो न तु विवेकिष्यवहार : इति चेद् न । विवेकिव्यवह्वारो Sपि लोकिकस्तावत्पश्वादिव्यवहारसमत्वाद- ध्यासकार्य एव । पश्वादीनां च देहादिसंघाते 5 हमित्यभिन्ञाव्यवद्ञारी उध्यासात्मक: अगृहीतभेदयेद्वयेरक्यज्ञानत्वाच्छुत्तिर जतज्ञानवत्। न हि विवेकिभिरपि लोकिकव्यवह्वारकाले देहात्मनोर्मेदो गृह्यते येन पश्वादि- साम्यं न स्याद भेदग्रहणे च देहस्यानुकूले 5न्रपानादो प्रतिकूले व ताड़नादी पश्वादिवन्ममेदमनुकूलं प्रतिकूलमिति बुद्धा प्रवृत्तिनिवृती नोपपद्ययाताम। देहात्मनोर्भेंद: प्राकृतप्रत्यश्वयेव गम्यते पामराणामपि स्त्रीशद्रादीनां पर-

भेदावगम्छत। नो चेदात्मज्ञानाय शास्त्रं न प्रवर्त्तेत। तस्माद्विवेकिनामवि लोकिकव्यवहार आध्यासिक एवं। ननु विवेकिनां शास्त्रीयव्यवहारो नाध्यासिक: परलोकसंबन्धिनमा- त्मानमाप्रवाक्याद्विच्चायेव वेदिककर्मसु प्रवर्नमानत्वात्। स्यादेतत्। कि्र चिषया यजेत पशुकामो ज्योतिष्ठामेन स्वगकामो यजेतेत्यादिफलचोदना देहव्यतिरित्तं पारलोकिकमात्मानं कल्पयेत किं वा यावज्जीवमग्निद्वोपं नुद्ोतीत्यादिनित्यचोदना त्रथ'वा गृहदाहवान्यजेतेत्यादिनेमितिकचोदना बाहो स्वित प्रायश्चितचोदना। बाद्े उपि किं देषव्यतिरिक्तमात्मानमन्त- रेय पश्वादिफलमनुपपन्नम् उत स्वर्गादिफलम। नाद्यः । पश्वादीनामस्मि- न्नेष जन्मनि लब्धुं शक्यत्वात्। न चेहिकफलत्वे चिचादीनां समनन्तर- नियतफलेभ्यः कारीरयादभ्यो भेदो न स्यादिति शङ्गनीयम । भ्रस्मिन्नेव

कारीयादीनां त्वनावृष्ट्या सस्येषु शुष्यत्सु विधानान्नियतसमनन्तरफलत्वम्। नापि द्वितीय: । अवेव नरकस्वगारविति मात: प्रचवते। मनःप्रीतिकर: स्वर्गेो नरकस्तद्विपर्ययः ॥ इति न्यायेन पश्वादिजन्यसुखस्य स्वगंशव्दाभिधेयस्य ज्योतिष्ठामा- दिफलस्याप्यवेव* संभवात्। न ह्ि तत्सुखं विनादिफर्ल पश्वादिमाचका-

९२

विवरबा : मस्य तद्विधानात। निरतिशयप्रीते: स्वर्गत्वे Sप्यद्िकत्वमविरुद्ध साम्राज्या- दिप्राप्या तस्या अम्यषेव संभवात्। शास्त्रेषु मेरुपृष्ठे स्वर्गभोगो Sवगम्यत इति चेत सो Sपि मन्त्ोषधादिसिट्टेनानेनेव शरीरेग सुसंपाद्ः । यदि तथा न दृश्येत ताई वृष्याद्यनत्यादे कारीयादिष्विवाचापि किं चिदङषेकल्यं कल्प- नीयम। नापि द्वितीयतृतीयो। नित्यनेमित्तिक चोदनयोर्गुरुमते फलपान्य- त्वातृ। भटटमते उपि तत्फलस्येहेष भोतुं शक्यत्वात्। नाषि चमुर्थः । प्राय- श्चितस्य पापापगममाचफलत्वत्। त्रकृतप्रायश्चितस्य ब्रह्महत्यादे: फलं भोकतुमात्मा नरकगामीति चेद न । स्वगवन्नरकस्याप्यनेनेव जन्मना भोग- संभवात्। श्वशकरादि*देहेषु पापफलपभोगः शास्त्रे प्रतीयते इति चेन्न। सब शूकरादि/समानदुःखप्राप्रिमापस्य विवचितत्वात्। भतो न देहव्य- तिरिक्तात्मनः किं चित्कल्पकमस्तीति।

नेतदेवम। देवताधिकरयन्यायेन प्रमायभूतेर्मन्त्रार्थवाद दिभिर्विशि-

वेदान्तदेवताधिकरयन्यायसिद्गमपि नेमिनिनीड्गीचकारति चेद न । देहव्य- तिरिक्तात्मतत्त्वस्य विधिभिरनपेक्ितत्वेन जेमिनिना मुखतो 5सचगो Sपि सिद्ध-

न्यथा तदीयेन भाष्यकारेय मन्तार्थवादादिप्रामाययमाश्रित्य देहव्यतिरिक्त भात्मा कथं विचारितः । न व पर्वतन्त्रगतदेवताधिकरये सूचकारभाष्य- काराम्यां मन्त्रादिप्रामाययं निराकृतमिति वाच्यम्। न हि तब मन्त्रादि- माचस्य प्रामाययनिराकरये तात्पय किं तु विरुद्धस्येव महान् इन्द्रो वज्रबा- दुरित्यादिमन्त्रबलाद्वेवताया विग्रहवत्त्वे सति कत्विगादिवत्संनिधानेनोप- कारकत्वं स्यात्तच्वानुभवविरुद्धमिति निराक्रियते। अविरुद्धस्य तु मन्त्रादे: प्रामाययमङ्गीकृतमेव अर्थवादेगतलिङ्गानामपि तब तब द्वादशलचययां प्रमा-

गत्य विवेकिन: शास्त्रीयकर्मसु प्रवर्तन्ते इति न तह्यावहार आाध्यासिक: ।

• असूकरादीति ९ पु. घा. । सूकराठीत्यभराषि पाठ: ९ पुस्तळे। 1 व्याससू. ९ न्र. 2 पा. वह -: ७-डू. ।

परलोकार्थिनां देशदिव्यतिरिक्तालनगमेदवि सासङ्वात्मावगति: ।-६१ नेप दोष। किं कर्मिणो मन्वार्थवादादिवलाद्वेवव्यतिरित्तमखयडेनर- समात्मानमवगच्छेयुरत परलोकगामिनम्। नादाः। तस्य वेद्रान्तेक वेदयात्वात:। द्वितीये 5पि परलोकगाम्यात्मच्नाने सति किमध्यासमानं निवततइति तव्ना- मिप्राय उत स्थलदेहध्यासो निवर्ततदति। नादः । सर्वगतस्य परलोकग- ममानुपपत्तेरन्त:करयाध्यासो न निवततइत्यङ्गीकार्यत्वात। न द्वितीयः। अपरोदाध्यासस्य परोषज्ञानमावेय निषृत्ययोगात। ततो विवेकिनां शास्त्री- यव्यवहारो डप्याध्यासिक एव।। यद्ययं सर्वो Sपि व्यवहारो उध्यासमूलस्तहत्मानात्मनो: कस्य कुषाध्यास इति विशेषतो निरृपणीयम इति चेतु न्रयतां तर्झवधानेन।

यारोप्यन्ते तवापि पूर्वपूर्वाध्यासविशिष्ठं चेतन्यमुत्तरोत्तराध्यासाधिष्ठानम- वगन्तव्यम। न च आत्मनि बाह्यविषयाध्यासे विवदितव्यम्। पुत्रभा- यादिषु विकलेषु सकलेषु च सत्स्वह्दमेव विकल: सकलो वेति व्यवहा- रदर्यनात्। ननु नायं मुख्यो व्यवहार: प्रसार्वचिकत्वात्। न हि पुरे मृतपत्रीके सत्यहं मृतपत्रीक इति व्यवहारो दृश्यतदति चेद मेवम। क्व चिददर्शनमापेया दृष्टस्थलेषु मुख्यत्वस्यानिवार्यत्वात। न द्वि क्व चिच्छुत्ता रजतव्यवहारो न दृष्ट इत्यन्यनापि रजतरूपेय भातायां शुक्ता रजतव्यवहार घोपचारिको भवति। अ्रस्तु शुक्तिरजतयोस्तादात्म्यप्रतीतर्मुख्य भारोपः । स्वदेहपुषयोस्तु भेदप्रतीते: सिंहो देवदत्त इतिवद्गोस एवेकत्वव्यवह्ार इति चेद न । वेषम्यात्। न हि सिंहसुखदुःखाभ्यां देवदत्तः संस्पृश्यतद्ति तदेकत्वव्यवहारियो गोगी प्रतीतिः। अप तु पुषसुखदुःखाभ्यामहमेव संस्पृष्ठ इति पिता डभिमन्यंते। अ्रथातिस्रेहवशादभिमानो नाध्यासवशादिति मन्येथाः । तन्न। सेहस्याप्याध्यासिकत्वात। अन्यथा तस्येघ पितु: पारि- ब्राज्यं प्रामस्य विवेकस्ाने सति तेष्वेष पुचादिषु कथं न यथापूर्वे सोह। दृश्येत। न ह्ि वास्तवस्य सोहस्य विवेकज्ञानमाचादपगम: संभवति। जानमज्ञानस्येव निवतकमिति व्याप्रिदर्शनात। ननु यदि पुवादिष सोड- कुतो Sदमिति व्यवहार माध्यासिक: कयं तर् भाष्यकारेयेवत्यधिकरये* :र्पवतेर्नीशन्म्! व्याळ ट्रू. न्र. ९ पा० १ मृ.५।

राज: सर्वार्थकारिक्यतिस्तिरिं्धभृत्ये ममात्मा भद्रसेन इति व्यवहारो गोव- स्वेनोदापृत: । विषम उपन्यासः । न द्वि तप भद्रसेनस्वरूपप्रयुक्ता राज्ः लेहः विपरीतकारिगि तस्मिन्नेव द्वेषदर्शनात किं तर्ई तत्कृतेष्यनुकूले राजकार्येष्वेध स्रेहः । पुरेषु तु पिसुर्निरुपाधिक एव स्ेहः। कायासमे विप- रीतकार्रिगि वा सेहाऽनपायात। प्रथापि न स्ोह न्राध्यासिक: स्नेहपाणडु

सस्य सत्त्वात। अध्यासस्याहमिति ममेति चाकारद्वयं सेहतारतम्याकु- पपदते। तत्तारतम्यं व तदेततरेय: पुषादित्यस्या: भत्तेव्यास्यानाबसरे विश्वरूपा चार्ये्दशितम वित्तात्यक: प्रियः पुनात्पियडः पिवडातथेन्द्रियम। इन्द्रियेभ्य: प्रियः प्रायः प्रायादात्मा परः प्रियः* * इति । बतः प्रियमाने वित्तादो नियमेन ममेति संबन्धाध्यास एव भ्वति। प्रियतरे पुने कदा चिदैक्यमप्यध्यस्यते। प्रियतमे देहे प्रचुरक्याध्यासः । ततो उपि प्रियतमे त्वन्तःकरणे नियत, ऐक्याध्यासः। ननु पुरे चेदे- क्यबुद्धिराध्यासिकी कथं ताई चतुःसूच्यवसाने भाष्ये गोयामिथ्यात्मनो: सत्वे पुषदेहादिबाधनादिति गोणात्मत्वेन पुष उदाहृतः । नायं दोष: । देह- वदेक्याध्यासस्य प्राचुय नास्तीत्येतावन्मावं तब विवक्चितं न त्वात्मक्या- ध्यास: पुरे सर्वथा नास्तीति। अन्यथा कथमात्मा वे पुचनामा ऽमीति श्रुतिरूपपद्मेत। इयं हि भ्रुतिलाकसििद्धुं पुषतादात्म्याध्यासमनुवदति। तस्मा- दस्त्येव पुषभायादिष विषयेष्वध्यासः ॥

तदर्माध्यासो डङ्गीकार्य एवं। स्तनन्धये पुने वस्त्रालङ्कारादिना पूजिते सत्यहमेव पूजित इति पितुरभिमानदर्शनात्। तथा डङुल्या स्वदेहं प्रदर्श्य वचनेनायमहमिति व्यवहारो देहतादात्म्याध्यासमात्मनो गम- यति। कृशो 5हं कृष्णो Sद्दमिति व्यवहारे देहधर्मायां कृशत्वादीनामा- तमन्यध्यास: प्रसिद्ग: । मको 5हं वत्ता Sहमन्धो 5हं द्रष्टा Sहमिती

• विध्वरणचारयें :- सुरेश्वराचार्ये:। बच्दार्तिके ४ प्रा. ८।

न्द्ियधमी श्वात्मन्यध्यस्यन्ते। न ड धर्मिगामिन्द्रियायामध्यातो" घटते नित्यानुमेयानां तेषामपरोक्ाध्यासायोग्यत्वात। गरहं कामी कोपी- - त्यन्तःकरयाधरमी भात्मन्यारोप्यन्ते। न च कामादय भात्मन एव धर्मा नान्त:करयास्येति वाच्यम। सत्येवान्तःकरणे तेषां भावात्। आात्मोपादा- नकत्वे Sपि कामादीनामन्तःकरयं निमित्तमिति तदन्वयव्यतिरेकाविति चेद् न। निमित्तस्यान्त:करयास्यापायमानेय सुषुप्रा कामाद्यपायानुपपत्तेः। भ्रन्त :- करयात्म संये।गस्याSसमवायिकारयस्यापायात्तदपाय इति चेद् एवमप्यन्तःक रयस्योपादानत्वमेव कल्पनीयम अ्रभ्यह्हिंतत्वात्। निमित्तत्वमप्यभ्यर्ह्टि- तमेष तदभावे कार्यनुत्यादादिति चेद न। चत्ुरादेननिमित्तान्तरस्याद्र सद्रावेन तस्याकल्पनीयत्वात्। न चोपादानान्तरमपास्ति येनेोपादानत्व- मपि न कल्प्येत। आात्मन उपादानत्वे त्वहं काम इति सामानाधिकर- एयप्रत्यय: स्याद न तु दवडी देवदत्त इतिवदहं कामीति संबन्धप्रत्ययः । भन्त:करयसामानाधिकर एयं तु कामादीनां काम: सङ्कल्प इत्यादिभ्ुतिषिद्गम। ततो उन्तःकरयाध्मी एव कामादय आात्मन्यारोप्यन्ते चन्तःकटयां च स्वसातिययात्मन्यक्येनाध्यस्यते अन्यथा केवलसाचियो 5हमित्यभिमान- विशिष्टत्वेन प्रतीतिर्न स्यात् । ननु न सानिवेद्यमन्तःकरयां किं त्वात्मेन्द्रियविषयेषु समवह्वितेषु दृश्यमानस्य ज्ञाने।त्पत्तिक्रमस्यान्यथानुपपत्त्या गम्यमिति चेद न। अन्यथा उप्यपपत्तेः । आत्मन एव क्रमेण ज्ञानजननसामथ्यकल्पने उप्यपपन्नस्त- त्क्रम: । न चावश्यं कस्य चित्नियामकस्य कल्पनीयत्वें मन एव कल्प- तामिति वाच्यम । सिद्धस्येवात्मनः सामथ्यमाचकल्पनस्य सामर्थ्योपेतद्- व्यान्तर कल्पनाल्लघीयस्त्वात्। ननु तर्हनुमानेन मनो Sवगम्यतां विमतः क्रम: कर्तुः क्रमकारिसाधारवकारणापेनः बहुविषयसंनिधानवतः कर्तुः कार्यात्पादक्रमत्वाद् बाहुच्छेद्यसंनिधानवतो देवदत्तस्य कुठारसापेवच्छिदि- क्रियाक्रमवदिति। नेतत्सारम। मनःकर्तृकेषु प्रतीन्द्रियसंयोगेवु धर्तमाने क्रमे Sनेकान्त्यात। न द्ि मनस इन्द्रिये: क्रमेय संयोगे किं चित्साधारयं

जारबमसिति। बदष्टमेव तद्गविष्यतीति चेट् शवमपि दृपात्पततः फलव्वा कानप्रदेशसंयोगक्रमे Sनेकान्त्यम्*। तवपि मुरु्त्वं साधारयं कारयमिति चेढ् एवं तर्ह चलुषः प्रतिविषयसंयोगेतु वर्नमानक्रमे Sनेकान्त्यात। न पादष्टमवाषि सममिति वाच्यम्। अदृष्टव्यतिरित्तस्येव साधारपकारदस्य साध्यत्वेन विवनितत्वात्। एवं घ सति प्रथमत उत्तमनेकान्तिकस्थलमप्य- दुष्टम । भथ मतं विमता विज्वानादिविशेषगुणोत्पत्ति: स्वान्रये द्रव्यान्तरसं

सेळपरमायुगतलोहित्यात्यत्तिवत्। तथा व द्रव्यान्तरं यत्तन्मन इति। नेतदप्युपपन्रम। आात्मनः शरीरेन्द्रियसंयोगो ऽपि ज्ञानासमवायिकारबमिति तब सिद्साधनत्वात्। स्वप्रज्ञानपनीकारे मनःसिद्धिरिति चेद न। शरीरे- गेव सिदसाधनत्वात्। नदि स्वपे Sप्यात्मनः शरीरसंयोगेो डपगच्छति। तर्हस्तु प्रत्यमं मन इति चेद न। ऋ्रशुपरिमायात्ये मनसः परमायुवदि- न्दिरियाराम्यत्वात्। अनन्तपरिमायत्वे युगपत्सवे जगदवभासप्रसङ्गात। मध्य- मपरिमायत्वे 5वि न तस्येन्द्रियगम्यत्वं स्वप्रावस्थायामिन्द्रियाभावे 5पि मनोदर्शनात। न व मनसः प्रतीतिरेव नास्तीति वाच्यम। मम मनो ऽन्यन गतमित्यनुभवात्। ततः परिशेषान्मनसः सातिवेद्यत्वं सिट्गस। स च साची प्रत्यगात्मा Sनात्मस्वन्तःकरणादिष्वकयेनाध्यस्यते ब्रहंकारा दिवु चेतन्योपलम्भातृ । नन्यात्मानात्मनोरन्योन्याध्यासे द्वयोरप्यध्यस्तत्वेन मिथ्यात्वं स्यात् तथा द्योरप्यधिष्ठानत्वेन सामान्यावभास एव स्यान्नेकस्यापि विशेषा- वभास इति चेद मेवम्। चिन्जड़रूपेम द्वयोरविशेषावभासस्तावदिलरेतरा- ध्यासं गमयति। मध्यासे विशेषावभासस्याध्यस्यमानताप्रयुत्तत्वात्। पक- तराध्यासे चेकस्येव विशेषावभास: स्यात । न य द्योरपि मिथ्यात्वापातः। वेतनस्याचेतने स्वरूपाध्यासाभावात्संसप्ठुतयेवाध्यासात्। न व विशेषाव-

• क्मेयेकान्सं चेति २ पु. पाठः। + 1 भात्मना धरीरसंयोग इति २ पु. ।

पाइनम्। मवादचिष्ठानत्वविरोध:। पथिष्ठानधर्मलया विशेषाप्रतीतेः। देहस्य वे नत्यमात्मनो Sचेतनत्वमिति वेपरीत्येन प्रतीतेः। न च वाचयं द्वयोर्विशेषा- बभासे सति+ नाध्यास: संभवति सामानाधिकरवयमस्ति वेद्गोरां तद्गविष्य सीति। न हि लोकिका गन्तःकरवादावात्मनो गोगीं बुद्धिमभिमन्यन्तेकि तु मुख्यामेव। न हि दृष्टे ऽनुपपत्नं नाम । नन्वादिशब्दो 5नुपपन्नः । भरन्तःकरयमाने शुद्धस्यात्मनो उध्यासात। इन्द्रियादो त्वध्यस्तात्मविशिष्टमन्तःकरयमेव संबन्ध्यत इति चेतु सत्यमेवं तथापि वेतन्यमेवेन्द्रियाद्यवच्छिन्नं प्रकाशते नान्तःकरयमिति प्रतिभासा- . " भिप्रायेगादिशब्द उत्त: । वेतन्यस्य देहेन्द्रियादावनुस्यतत्वेन प्रतिभासादेव तब लोकायतादीनामात्मभ्रमः ।अ्रन्यथा चैतन्याध्यासवत्यन्तःकरयो एव सर्वेषामपि वादिनामात्मत्वभ्रमः स्यान्न तु देहादो। तदित्थमात्मानात्म- नोरन्योन्याध्यासे लक्षयासंभावनासद्वावप्रमायोरुपपादिते विवदितुं केनापि न शक्यतइति सिट्स ॥ ननु विमतं शास्त्रं संभावितविषयप्रयोजनम अध्यासात्मकबन्धप्रत्य- नीकत्वाज्जायद्वोधवदित्यनुमातुमध्यासो भवता प्रसाधितः । तब प्रयोजनं नाम किं कर्तृत्वभोत्तृत्वाद्यनर्थनिवृत्तिः किं षा Sनर्थहेतोरविद्यातत्कार्या- ध्यासस्य निवृत्तिः । नाद्यः । सति हेता निवृत्तस्यानर्थस्य पुनरप्यत्पत्तेः । म द्वितीयः । बनादेरध्यासस्य मिवृत्ययोगात्। शास्त्रप्रामाययान्निवृत्तिरिति चेद न। प्रत्यक्विरोधात्। न ह्वि देहादिभ्यो न्यायतो विवित्ते Sप्यात्मनि अध्यासनिवृत्तिं पश्यामः । उच्यते। बनादे: प्रागभावस्य भवन्मतसिद्धसंसा- रहेतोर्निवृत्तिरिवाध्यासस्यापि निवृत्तिः किं न स्यात। अध्यासो न निवसते भानादिभावरूपत्वादात्मवदिति चेद न । किं भावरूपत्वं नाम सत्यत्वम उताभाववेलवएयम्। आ्ाद्यो Sनिर्वचनीयषादिनां हेत्वसिद्धिः । न द्वितीयः। विमतो ज्ञाननिवत्यं: ऋज्ञानात्मकत्वाद रजताद्यध्यासवत। न घ पूर्वानु- मानेन बाधः। तस्यवानेन बाध्यत्वात्। यथा सामान्यशास्त्रं विशेषेग बा- * विशेवस्याप्रतीतेरिति व्यस्तः पाठ: २ पु० । सुद्धिं गोगीमभिमन्यन्ते रति २ पु. वा.। + सतीति २ पुस्तके न दृश्यते। भा उस्तात्मस्मवितिष्टमिति २ पुस्तके सोधितम्।

. स्धयते तथा सामान्यानुमानं विशेषानुमानेन किं न बाध्यते। नमु निवुशिनाम स्वोपादानगतोत्तरावस्था घटस्य मृद्रतकपालकूपत्वप्रापेर्ननिवृत्तित्वाद् न. दि निरुपादानस्याविद्याध्यासस्य सा संभवतीति चेद न। स्वाश्रयगतोत्तराव- स्थाया निवृत्तित्वात। चन्यथा परमाणुगतश्यामत्वादेरनादेरनिवृत्तिप्सङ्गात। यद्यपि न्यायतो देहादिव्यतिरिक्तात्मनि विश्वाते तावतेवाध्यासनिवृत्तिर्न दृष्ठा तथापि तत्त्वमस्यादिवाक्याद् ब्रह्मरूपत्वावगतावविद्यातत्कार्याध्यासस्य विरो- धिनो निवृत्तिर्युज्यते। विरुध्यते दि ब्रह्मविद्यया ब्रह्मावरणाज्ञानं तत्कायं प । देहव्यतिरिक्तात्मस्वानेन तु देहात्मत्वं विरुध्यतबूति तस्येव तेन निवृत्तिः । यद्यप्यहंप्रत्यये भासमानश्चिदात्मा ब्रह्व तथापि ब्रझ्माकारेद न भासतइति नाइंप्रत्ययो ब्रह्मविद्या। योत्तिकञ्जानस्य कथं चिद्. ब्रह्मगोघ- रत्ये उप्यप्रमायत्वात्परोखत्वाद्वा नापरोवाध्यासनिवर्नकत्वम्। सतो वेदान्त-

. ननु नाध्यासनिवृत्तिमामं शास्त्रप्रयोजनं किं त्वानन्दावापिरपीति चेत सत्यम। तथापि जीवब्रह्मयोरेकत्वलकये विषये निर्दिष्टे सति जीवस्यान- न्दावाप्तिरपि विषयान्तःपातितया साघाल्लभ्यते। भ्रानन्दो ब्रह्मेति शुत्या ब्रह्मण पवानन्दरूपत्वात्। प्रयोजनत्वं चानन्दावाप्रे: पुरुषाकाङ्काविषयत्था देव प्रसिद्धस। अतो नासा प्रयोजनत्वेन प्रथड् निर्देष्टव्या। तर्ह्यध्यासनिवृत्तिरषि न पृथग निर्देष्ठव्या शास्त्रविषयत्वादानन्दावा प्रिषदिति चेद मेवम। किमियमध्यासनिवृत्ति: शास्त्रस्य स्वातन्त्येव विषय उत ब्रह्मात्मेकत्वलक्षये विषये Sन्तर्भविष्यति। नाद्यः । ब्रझ्मात्मेकत्वस्येव शास्त्रप्रतिपाद्यत्वात्। भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिर्भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्ये-

न द्वितीयः। ब्रह्मात्मेक्यप्रतिपादकेस्तत्वम स्यादिवाक्येरध्यासनिवृत्तेर विषयोक- तत्वात्। ब्रह्मगतसप्रपज्जत्वस्य जीवगताऽविद्यातत्कार्ययोश्च निवृत्तिमन्तरेख तत्त्वमस्यादिवाक्योक्तमप्येक्यं नोपपद्यतदति चेद आयातं तर्हस्मदुतां साम-

Sप्यस्थलमनगिवत्यवान्तरवाक्येषु सात्ात्सा प्रतिपाद्यत इति चेतु। मेवम। न हब ब्रह्मात्मसाकात्कारेख मोचावस्थाया निष्पत्स्यमाना बन्धनिवृत्ति-

हस्थलादिशब्दार्थ: कविं तर्हि स्वतो सङ्स्य ब्रह्मयः कालपये ऽवि स्वा: भाविकं यननिष्यपज्जुस्वरूपं तदेवास्थलादिशब्दे: प्रतिपाद्यते। प्रतिपादिते हि तस्मिन्यश्चान्महावाक्येन ब्रह्मात्मत्वं सात्ात्कतुं जीवः शकुयान्न पुनरन्यका। ब्रह्मपदार्थस्यालोकिकत्वात्। न च ब्रह्मयो निष्प्रपज्जप्रतिपादनेन सप्रपज्जत्व- ग्राहकप्रमायविरोध: । तादृशप्रमायस्येवाभावातृ। प्रत्यव्ादीनां प्रपज्जुगोष- रत्वे Sपि ब्रह्माग्राहित्वेन तदुभयसंबन्धाबोधकत्वात्। इदं सरव यदयमात्मे- त्यादिवाक्यानि व न ब्रह्मयः सर्वप्रपज्जात्मत्वं प्रतिपादयन्ति सर्वोपादानत- येघ तत्सिद्गे: किं तर्ह्यन्यतः सिद्धमेव तदनूद्य निषप्रपज्जत्वप्रतिपादकवा- क्यापेकित निषेध्यसमर्पकतया वाक्येकवाक्यतां प्रतिपद्यन्ते। अन्यथा पुरुषा- र्थभतनिषमजजत्वविरुद्रमपुरुषार्थभतं सप्रपज्जत्वं कथं प्रतिपादयेयुः । निष्प्र- पज्चुसप्रपञ्जुत्वयो: पुरुषार्थत्वापुरुषार्थत्वे सुषुप्रजागरयोदिंगे ्रुतिसिद्धे थ। न च सप्रपज्जानुवादेन निष्पपज्जत्वप्रमितिर्बाध्यते। अ्रनुवादस्यानुवादत्वेन निष्प्र- पञ्जुप्रमित्यर्थतया चाच दुर्वलत्वात्। नन्वप्राप्ं प्रपज्जं ब्रह्मगि सप्रपज्जषाक्ये: प्रापय्य पुनस्तव्रिषेधो Sनर्थक यव प्रवालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरमिति

देव प्राप्तः प्रपज्जो यद्यनूद्य न निषिध्यते तदा नाद्वितीयत्वं ब्रह्मयः सिध्येत। तच्ट भ्रुतसामथ्य सप्रपज्जत्वस्य प्रापकमेव न प्रमापकम्। साज्ञान्निषेधभ्त्या विरोधे श्रुतसामर्थ्यस्य दोर्बल्यात्। दुर्बलस्यापि यावद्वाधं शुक्तिरजतादिज्या- नवत प्रापकत्वमविरुद्म। अन्यथा बाधानुपपत्तेः । प्राप्रमेव हि सर्वच बल- वत्प्रमागेन बाध्यते नाप्रापं नाषि प्रमितम। न च सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्या- दुपासनाप्रकरयपठितवाक्यानि सप्रपज्जं ब्रह्म प्रमापयन्ति। अन्यपरायां तेषां

बारोपो Sपि नात्यन्तमप्राप्स्य संभवतीति चेद न । सष्टिवाक्यर द्वितीयत्व- प्रतिपतये निषेध्यस्मर्पकेः प्रापितत्वात्। तस्मान्निष्प्रपज्जुव्रह्मप्रमितो न क- सिविद्विरोध:। तथापि तादृशं ब्रह्म कर्तृत्वादिप्रपज्ञोपेतस्य जीवस्य कथमात्मा स्यात। उच्यते। न तावज्जीवे कर्तृत्वादिप्रपज्जो Sनुमानादिगम्यः । अ्रप- रोवीत्वात् । नापि चतुरादिगम्यः । जीवस्य बाह्येन्द्रियाविषयत्वेन तन्नि- • सर्वापावानेति • पु. पा.।

विमस्कमेगंजे १ पर0 अई पुकर्मृत्वादेरवि तथात्वात्। नाषि मनोगम्यः । प्रमावाभावात् । सम्वयन व्यतिरना तु. मनसः कर्तृत्वाध्युपादानतया उध्युपपत्ञो। चात्मन एव कर्तृ स्वायुपादानत्वकल्पने 5पि मनसः कर्तृत्वादिप्रत्यायकत्वं नान्वयव्यति: रेकसिद्ठं व्यतिरेकस्य संदिग्धत्वात्। यब मनो नास्ति न लब कर्तृत्वादिप तिभासो यथा सुषुप्राविति ह्वि व्यतिरेको वाच्य:। स व संदिग्धः । सुपुप्रो कर्तृत्वादेरनवभासः किं मनसो Sसत्वात् किं वा स्वयमसत्त्वादित्यनिर्ययात। न चेवं कर्तृत्वादे: प्रत्यायकाभावः शङनीयः । सानियः प्रत्यायकत्वात् ॥ यसु कर्तृत्वभोत्तृत्वरागद्वेषसुखदुःखादयो डि आात्मनि स्वयंप्रकाशा इति बोद्ा जरत्प्राभाकराश्य कल्पयन्ति। न तद्युक्तम। यदि कर्तृत्वादीनां. द्रव्यत्वं तदा प्रत्येकं प्रकाशगुसकल्पनादात्मप्रकाशस्यव तत्प्रत्यायकत्वकल्पनं लघीयः । यदि च तेषां गुणत्यं तदा तेतु प्रकाशगुय पव न संभवति। गुरस्य गुबान्तराभावात्। कतृत्वादय एव प्रकाशरूपगणा मति वेत्तहि तेषामादित्या- दिपकाशवत्स्वाशयोपाधावुत्पत्तिर्न स्यात्। न च कर्तृत्वादे: स्वसन्तायां प्रफा- अव्यतिरेकाभावेन स्वप्रकाशत्वं कल्पयितुं शक्यम। नित्यात्मप्रकाशसंसर्गा- दषि तदुपपत्तेः । सन्तु तर्टि साधिवेद्या एव कर्तृत्वादयस्तथापि ते सत्या इति चेद न। प्रमायाप्रमायसताधारवास्य*सांधियो विषयसत्यत्वमिथ्यात्व- योस्ताटस्य्यात। तत्सत्यत्वकल्पने चाऽसङ्गत्वभ्रुतिव्याकोपात्। इन्द्रो मा -. याभिरिति सर्वसंसारधर्मायां मिथ्यात्वश्रवमात्। तदेवमस्यूलमनणु न जा- यते म्रियते इत्याद्यवान्तरवाक्यानि महावाक्याऽपेदितो वस्तुतो निष्यपड्डा चिन्मावरयी तत्त्वंपदार्थो समर्पयन्ति न त्वध्यासनिवृतिं प्रतिपादयन्ति ।

जीव्य महावाक्येनेकत्वं प्रतिपाद्यतइृत्यध्यासनिवृत्तिमन्तरेद्यानुपपत्यंभावा- दार्थिकत्वमपि तस्या अविद्यानिवृत्तेस्ततातिभासस्य व कथमिति चेद उच्चते। एकत्वगोचरस्तत्त्वबधो विरोधिनमविद्यातत्कार्याध्यासं निवर्तयन्े वोदेति शुक्तितत्त्वावबोधे तथा दर्शनात। नेदं रजतमिति निषेधकज्तानं. लवाध्यासनिवर्तकमिति चेदू मेवम। निषेध: परमार्थरजतगोवर इत्यख्था तिव्रादे प्रतिपादितत्वात्। स च रजतनिषेध: परमार्थरजतार्थित: प्रवुस्मा- * प्रभाकसंधारयस्पेति २ पु. पाठः। ब्रष्यातिप्रसहे दति व दु. पा.।

अध्यायनियुते: परंपरयी बीरयाजनायम्।

नेवेत्थनिर्वच्नीयक्यातो वाधविचारे उमिहितम। न व वाचयं गुत्तिज्ञान. शुक्तितत्वप्रत्यायमएव व्याप्रियते नाध्यासनिवृत्ताविति। बरार्थिकार्थस्य यब- निरयेदत्वात्। तथा हि। लोके तुलया सुवयां संमिमानस्य सुवर्षकारस्य इसास्तुलाया उन्नमनएव प्रयतते। तथकभागस्यावनमन नान्तरीयर्क न लु तब हस्तः प्रयतते । शास्त्रेषु व नान्तरीयकसिद्धा नरधीः प्रयत्तनिरपेजाः सर्वन प्रसिद्धाः । नमु यम वाक्याद्वाधस्तन नेदं रजतमिति वाक्यस्य पर- मार्थरजतविषयत्वा च्कुत्तिकेयमिति वाक्यस्य चाध्यासनिरासप्रतिपादने साम- ध्योभावात् तन्निवृत्तिप्रतिभासो नान्तरीयकोस्तु यष पुनः प्रत्यवं बाधरव तथ कथ नान्तरीयकतया उध्यासनिवृत्तिप्रतिभास इति चेद उच्यते। न तावसबारोपितरजतामावो उनुपलब्धिगम्यः । अपरोतत्वात्। आरारोपिति- रजततदभावो हि न संप्रयोगये।ग्यो। न हि प्रतीतिमाचशरीरमारोपित रजर्त प्रतीते: पूर्वमस्ति येनेन्द्रियं संयुन्येत। प्रतियोगिनो रजतस्येन्द्रिय- संप्रयोगाभावादेव तदभावो Sपि नेन्द्रियेय संबध्यते। ततो वाक्यबाधवत् प्रत्यवबाधे Sपीन्द्रियेग शुत्तितत्वे जायमाने नान्तरीयकतयेवाध्यासनिवृत्ति: प्रतीयते । एवं च जीवब्रह्मयरेकत्वे वाक्यादनुमवाद्टा जायमाने* सत्यवि-

विषयात् पृथग निर्देशो युक्ततरः । यद्यपि विचारशास्त्रस्य वेदान्तगतसंदे- हापगम एव सात्यात्प्रयोजनं वेदान्तारम्भस्य व ब्रह्मविद्याप्राप्िः फलं तथा उप्यध्यासनिवृत्तेविद्याफलत्वेन पुरुषाकाङ्काविषयत्वेन व परंपरया शास्तप्र-

नमु केयं ब्रह्मविद्याया: प्राप्रिनीम या वेदान्तारम्भफलत्वेनोपव- यर्यते । सर्वच ह्यप्राप्रस्य स्वरूपेग निष्पन्वस्य गवादेः प्राप्िर्भवति। न तु नित्यप्राप्स्य स्वरूपस्य नाप्यनिष्पद्वस्य मरविषासादेः । विद्या तु चातारमाश्नित्य शेयं प्रकाशयन्त्येव निष्पद्यते तथेव प्रतीयते चेति स्वद्- पतंः प्रतीतितश्व नित्यग्राप्ता तत्कथं तस्या: प्राप्तिः । उच्यते। प्रमाण- जनितान्त:वरववृत्तिर्विद्या तथा विषयनिश्चयः प्राप्िशब्देन विवचितः । • शयमाने दुति वे पु. पा. ।

तथ चटादिविद्याया: स्वोत्पतिमापेय विषयंनिश्चायकत्वे उपि ने w्रह विद्यायास्तथा सहमा निश्चायकत्वम,। मरसंभावनाविपरीतभांवनाभ्यां- ममिभृतविषयत्वात। तनासंभावना नाम चित्तस्य प्रत्यगब्रह्मात्मक्यपरिभा- वनाप्रचयनिमित्तेकाय्यवृत्ययेोम्यतोच्यते। विपरीतभावनेति व शरीराद्यध्यास- संस्कारप्रचयः । न चापरोत्ावभासनिमित्तप्रमायगृहीते वस्तुन्युभयविधचित दोषादपरोक्तावभासनिश्चयाभावो न दृष्टचर इति वाच्यम। वारायसीप्रदे- शादावार्द्रमरिचमञ्जर्यादिष्वत्यन्तादृष्वपूर्वेषु दूरदेशात्समानीतेवु प्रत्यनेष दृश्यमानेष्वप्यविश्वासेन फटिति निश्चयोत्यादादर्शनात*। ऋतः शास्त्रप्रमा- यादुत्पन्ना डपि ब्रह्मविद्या चित्तदोषप्रतिबद्धा तक सहायमपेक्य पश्चाद्विषयं निश्चिनोति। तर्कस्य प्रमायात्वे स्वतन्त्रत्वादप्रमायत्वे चानुप्कारित्वान्र प्रमायं प्रति सहकारित्वं संभवतीति चेद मेवम। तर्कस्याप्रमायभूतस्य स्वातन्त्येग वस्त्वनिश्चायकत्वे ऽपि नात्यन्तमनुपकारित्वं प्रमायतच्छत्तिप्रमे- यायां स्वरूपे संभवासंभवप्रत्ययरूपत्वात्। अत एव प्रमाणनामनयाहक- स्तर्क इति तर्कविद: ॥ ननु प्रमाणस्य तर्कापेवया निश्चायकत्वे ऽपसिद्धान्तापत्तिः । तथा हि। ज्ानानां प्रामाययमप्रामाययं च स्वत एवेति सांख्याः । उभयमपि परत इति तार्किकाः । अप्रामाययमेव स्वत इति बोद्धाः । प्रामाययमेव स्वत इति वेदान्तिन: । न तावत्सांख्यपधो युक्त: । तब किमेकस्यामेव ज्ञानव्यत्ता प्रामा- ययाप्रामाय्ययो: समावेशो Sभिप्रेत उत व्यत्तिभेदेन तयोर्ष्यवस्था। नादाः। विरोधात। न द्वितीयः । अमस्या व्यत्ते: प्रामाययमस्याश्चाप्रामाएयमिति व्यवस्थापकाभावातृ। ज्ानत्वस्योभयन समत्वात्। अन्यस्य व्यवस्थापकस्य स्वतसत्ववादिना Sनङ्गीकारात्। नाप्युभयं परतः । सदा सुत्पन्नमानं ज्ञानं प्रामाययाप्रामाययरहितं किं चित्कालं समवतिप्ठेत। न चेतल्लोके प्रसिद्म । भस्तु तहिं बोद्धपनः । अ्रप्रामाययमेव स्वतः प्रामाययं परत इति । नायमप्युपपन्नः। तथ प्रामाय्यस्य परतस्त्वम उत्पत्ती चपो वा। नोत्पती * निश्चयानुत्पादवर्शनादिति शोधितं २ पु०।

शनानां प्राममयमाममा्यओोद माल परमम्वविचार: । १04 तम्पंभवति-। पतुरादिकारयेभ्य उत्पन्नस्य ध्ानस्य वणिकस्य स्वस्मित् प्रामास्यधर्मात्पतिपयन्तमवस्थानासंभवात। ननु ज्ानकारगाद् ज्ानोत्पत्तो

तय्दि न संभवेत कथं ताईई प्रामायस्य गुणान्वयव्यतिरेकाविति चेद. न। प्रामाययप्रतिबन्धकस्य दोषस्या*भावं विषयीकृत्यावस्थाने 5पि तयोरूपपत्तेः । न च गु्यान्वयव्यतिरेकयोदोषाभावविषयत्वे वैयधि- करययं शङ्नीयम्। दोषाभावस्येव गुगत्वात्। न हीन्द्रियादिषु दोषा: भावव्यतिरेकेय गुणो दृश्यते। अ्रथ यः कश्चिद्रयः स्यात् तदापि दोष- निवृन्तिहेतास्तस्य गुगस्य दोषाभावेनेव सातादन्वयव्यतिरेको निवृत्ते तु दोषे प्रामामयं निष्प्रतिबन्धं सिध्यतीति प्रामाययेनापि सह गुगस्य दोषाभाव- द्वारा इन्वयव्यतिरेको प्रतीयेते न तु तब सावात्तो विद्येते। ऋरस्तु तर्हि प्रतिबन्धकस्य दोषस्याभाव एव प्रामाययकारयं सावादन्वयव्यतिरेकवत्त्वा- दिति चेद न। तथा सति दोषस्य प्रतिबन्धकत्वासंभवात्। सत्येव पुष्क- लकारये कार्यात्यादविरोधितया प्रामं हि प्रतिबन्धकम्। न हि दोषाभावे सति दोष: प्राम्नोति। अतो नोत्पत्तो परतप्त्वम। प्पिरपि प्रामाययस्य कथं परतः स्यात। प्रामाययं नाम ज्ानस्यार्थपरिच्छेदसामथ्ये तत्किं गुगजन्य- स्वज्ञानादवगम्यते अर्थक्रियासंवादच्वानाद्वा। नाद्यः। घटे सायमाने उपि तस्य ज्ञानस्य गुणजन्यत्वं यावन्र जायते तावद् घटपरिच्छेदसामथ्याप्रतीतो घटव्यवहारानुदयप्रसङ्गात। वस्तु गुगाजन्यत्वज्ञाने सति पश्चाद् व्यवहार इति चेढ् न। घटसानवद् गुयाजन्यत्वज्ञानस्यापि स्वप्रामाययनिश्चायकञ्चाना- न्तरात्प्रागकिंचित्करत्वे सत्यनवस्थाप्रसङ्गात। द्वितीये Sप्ययं न्यायस्तुल्य: ॥

अथ मतं साधनभृतभोजनादिज्ञानानां तृप्याद्यर्थक्रियासंवादज्ञाना- त्प्रामाययावगमः । फलभूततृप्यादिच्चानानां तु स्वत एव तदषगम: । अर्थक्रियान्तराभावात ततो नानवस्थेति। तदसत। विमतं साधन- द्ञानं स्वत एव प्रमां ज्ानत्वात्फलज्ञानवत्। विपने धान्योन्याश्रय- प्रसङ्गा बाघ: प्रवृत्तस्यार्थक्रियासंवादच्वानात्प्रामाययनिश्चयः प्रामाययनि-

• मामाययप्रतिखन्धस्य दोवस्येति पु.पा•

रव्ये पा प्रमृतिरिति 1 अनिरयिते एव ग्रामावमे ततिर्वयायप्रमयुपम सेनाम्योन्बाय्यतेति चेत मति संदेहे था उस्तु। अर्वेदिग्ार्येष्यभ्यस्त भठादिविषय्ञानेतु कर्थ प्रामाएयनिश्चयाय प्रवृत्ति: स्यात्। ननु सुवर्जपरी

त्ययमापात ततः परतः प्रामाएयमनिवायेमिति चे न। तब दि द्विली- यादिच्ानानि प्रथमज्ञानप्रामाययप्रतिबन्धकसंशयादिनिरासीनि न तु तत्ना- माद्यनिरचायकानि। तस्मात प्रामाययस्योत्पत्तो छप्रो व जानोत्पादक्ताप- कातिरिक्ानपेवत्वलवयं स्वतस्त्वमभ्यपेयम्। नग्रामाययस्य तु ज्ञानकारय- गतदोषादुत्पत्तिरबाधाह्न चपरिरिति परतसत्यम। अ्रप्रामाययं परतो नोत्य- दते प्रामा्याभावत्वात् प्रामा्यप्रागभाववदिति चेद न । हेत्वसिङ्गे:। भग्रामाएयं नामाच्ञानसंशयविपर्ययाः । तदुत्तं भट्टपादैः । चम्रामाययं पिधा भिन्न मिथ्यात्वाज्ञानसंशये: इतति। पज्ञानशब्देन चान वस्त्वन्तरज्चार्न विवचितं विज्ञान वान्यवस्तुनीति तेरेबोक्तत्वात। ततस्तव व्यायामषि

स्थाप्यग्नरमन्त्रादिना प्रतिबन्धे शेत्यदर्शनात। यदि कथं चिदप्रामाशयस्म

हार कयं समर्थयेथा: । तस्मात्म्रामाययमेव स्वत इति स्थितम। तथा प सति ब्रह्मविद्यायास्तर्कापेदत्वे कथं नापसिद्धान्तः ।

नेष दोष: । तर्कस्य प्रतिबन्धनिराकरयमाचहेतुत्वात्। यद्यपि ब्रद्म स्वप्रकायं शब्दश्य तनापरोवज्ञानजनने समर्थस्तथापि दुरितेश्चित्तकृतविप- रीतप्रवृत्तविषयासंभावनया देहेन्द्रियादिविपरीतभावनया व प्रतिबन्ध: संभ-" वति ततो निश्चलो ऽपरोजो ऽनुभवो न जायते। तथाश्रमधमानुष्ठानाद दुरि- तापगम: । शमादिसेवनाच्टितस्य विपरीतप्रवृत्तयो निरुध्यन्ते। मननात्मकेन तर्जेय जीवत्रह्मक्यलववास्य विषयस्यासंभावना निरस्यते। निदिध्यासनेन विपरीतमावनां तिरस्मुरवती मूष्मार्थनि्द्धारयस्मरथा चित्तवृत्तेरेकाय्रता संपद्यते।

• नियर्वकेति २ पु. पा. । 1 जानोरगवकच्ानन्वापकेति १ पु. पा. । २ पु- पामेति सुपर्डातंग।

नवयस्य भानो

इरोकायनलिवेतुत्चं तं त्योपनिषद, पुरषं पृष्ामीति तद्धितप्रत्ययेन दर्गगि. तख+ उपनिवतस्वेव सम्यगवगतः + पुरुष पति तद्धितप्रत्ययार्थः। न सपरोखे म्रहयि परोत्रध्ार्न संभवति। सतः प्रथमत एव र्दादुत्पन्मपरोवद्यान प्रतिबन्धापाये पश्चात्रिश्चल भर्वत। अथ वा यथा संप्रयोगो Sभिज्ञानमु- त्पायय पुनः पूरवानुभवसंस्कारापेच्यया प्रत्यभिज्ञानमुत्पादयति तथा शब्द उव प्रथमं ब्रह्मयि परोवज्ञानमुत्याद्य पुनर्वीर्यतप्रतिबन्धवयापेतया द्वितीयमप- रोज्जाममुत्यादयति। न च स्वयंप्रकाशे ब्रह्मगि परोब्षज्ञानं विभ्रमः । स्वयंप्रकाशे उपि पुरुषान्तरसंवेदने परोद्ानुमानदर्शनात्। एवं सति शब्दा- त्प्रथममपरोयं वा ब्रह्मच्चानं जातमपि तावतेव निश्चलापरोचानुभवरूपेय प्रतिष्ठाया प्रभावादप्राप्रमिष भवति। मनननिदिध्यासनयो: कृतयो: फल- रूपेख प्रतिष्ठितत्वाद ब्रह्मविद्या प्रप्रेति व्य्पदिश्यते। नन्वेवं सति निदि- ध्यासनानन्तरमेव फलोदयदर्शनात्तस्येवाङ्गित्वं अवामननयोस्तु तदुपकारि तयाङृत्वं प्राप्मिति चेद मेवम्। निदिध्यासनस्मानुभवोत्पत्ता करवात्वायो- गातू। न ह्ि निदिध्यासनं नाम किं चितप्रमारां येनानुभवजमने स्वयं कारयं

हेतुत्वात्करयमिति कृत्वा श्रवरास्यवाङ्गित्वमुचितम्। प्रबलप्रतिबन्धनिवा- रकयोरममननिदिध्यासनयोः सहकारिभतचित्तातिशय हेतुत्वात्फलोपकार्य त्वम। मननं द्ि विषगताSसंभावनां निराकृत्य चित्ते संश्यमपनयति। निदिध्यासनं च विपरीतभावनां निराकृत्य चित्तवृत्तेरेकाय्यं जनयति। शमा- दीनां यज्ञादीनां चारादुपकार कत्वादितिकर्त्तव्यतारूपत्वम्। तथाप्यन्तरङ्गा: शमादयः श्रवाधिकार प्रतिबन्धकस्य चित्तेन्द्रियमतविपरीतप्रवृत्यास्थस्य दृष्टदोषस्य निवारकत्वात्। यज्तादयश्चादृषृुदोषस्य निवारकतया बहिरद्गाः। भत इतिवर्तव्यतया फलोपकायङ्गाभ्यां चोप्कृतमङ्गिमतं श्रवसमेव निश्चलाः वरोदानुभवजनकम् ॥

• वनन्दो नास्ति २ पु.। + रालप्रतिवन्तेति 2. पु. पाठ:। + गम्यमान दति व पु. पाठः।

वा जनयति। तस्य निदिध्यासनावृत्वे पि न नः किं चिद्धीयते*। संसारनिवर्त कब्र हतस्वापरोवज्ञानजनकप्रवया स्यवाद्गित्वाङ्गीकारात। ब्रह्मज्ञानं न संसार- निवर्तकं सत्यपि तस्मिन संसारदर्शनादिति चेद न। तत्वापरोवाल्समूला- ध्यासनिषृत्तेर न्वयव्यतिरेकशास्त्रसिद्धत्वात। मध्यासविरोधिदेहव्यतिरेका- वगमवत्तत्वावबोधो उध्यासविरु द्वो Sपि न तमपनयेदिति चेद न । वेषम्यात्। तत्यज्ञानं हि मूलाज्ञानविरोधि न तु तथा देह्व्यतिरेकज्ञानम्। त्ह्टि तत्वच्वानान्मलाज्ञाननिवृतो सदाः शरीरपातः स्यादिति चेद न। परा नतत्कार्यसंस्कारादपि शरीराद्यनुवृत्तिसंभवात। चक्रभ्रमगादिक्रियायां जाने व संस्कार: प्रसिद्धो नान्यपेति चेद न। गन्धादो संस्कारदर्शनात। निःसा- रितपुष्पे पुष्यपाचे स्थिता: सूष्मा: पुष्पावयवा एव गन्धबुद्धिस उत्पादयन्ति न संस्कार इति चेत तथापि प्रलयावस्थायां सर्वकार्यसंस्कारो ऽभ्यपगम्य एव । ये तु नाभ्यपगच्छन्ति तान प्रत्यनुमातव्यं विमतः कार्यविनाथ: संस्कारव्याप्र: संस्कारविनाशादन्यत्वे सति विनाशत्वाद् ध्ानविनाशव- दिति। क्रियाज्ञानयोरेव संस्कार इति प्रसिद्धग बाध इति वेतु तर्हयषि-

चेतन्यस्य नित्यत्वे उपि तदवच्छेदकज्ञानाभासरुपवृत्तेरनित्यत्वात्संस्कार: सिध्येत तथा ऽपि स्मृतिमाचकारणात्संस्कारात्कथमपरोवद्वतावभास इति वेतु प्रपज्जापरोखकारय चेतन्याश्रितदोषत्वात्संस्कारस्येति वदामः । अ्रप- रेखकारयनेवादिगतका चादिदोषायामपरोवभ्रमहेतुत्वात्। न व केवलस्य चेतन्यस्य न संस्काराश्रयत्वसंभव इति वाच्यम। अ्रविद्याभयत्ववदुपपतेः। संस्कारस्य कार्यत्वे Sपि प्रध्वंसवन्नोपादानापेता Sविद्यासंस्कारव्यतिरितमा वरूपकार्यायामेवोपादानजन्यत्वात्। भत एवान्यम संस्कारस्य स्वोपादाना- श्रयत्वनियमे Sप्यपानुपादानचतन्याश्रितत्वमुपपद्मते। न व संस्काराम्तरी- कारे विदेहमुत्यभाव: प्रारब्धकर्मयो उन्ते तत्त्वध्ञानानसंधानादेव संस्कारमि- वृत्तो तत्सिट्गे:। प्रथ मन्यसे अविद्याया निवृत्तत्वात्संस्कारस्य चानुपादान- त्वाब्रिरुपादानो देहेन्द्रियादि: कथं सिट्ठोदिति तर्दि तत्त्वसाद्तात्कारे जाते 5प्याप्रारम्यवयमविद्यालेशानुवृत्त्या जीवन्मुत्तिरस्तु। प्रतिबन्धकस्य प्रारब्य- * न मिं विद्ीयते पुति व पु. पा.।

वेदान्तविचार बास्तस्य ग्रह्म निबयो उनर्यनिवृत्ति; फलम। १०५ कर्मः बये तत्वध्ञानादविद्यालेशो Sपि निवतते। भतः सर्वसंसारनिवर्तक ब्रह्मात्मकत्वविद्याप्राप्ये सर्ववेदान्तारम्भः । यद्यपि केषु चिद्धेदान्तेषु सगुणो- पासनानि विधीयन्ते तथापि तेषां गे।दोहनादिवत्प्रासङ्गिकत्वादुपासनकर्ममूतं निर्विशेषं ब्रह्मेव तथापि प्रतिपाद्यम। उपास्यत्वेन विधीयमाना गुया अ्रप्यध्या- रोपापवादन्यायेन निर्विशेषब्रह्मप्रतिपत्तावुपंयुज्यन्ते। अरपवादात्म्रागवस्थायामा- रोपितेस्तेस्तिर्गुपोविशिषं ब्रह्म तस्मे तस्मे फलायोपास्यत्वेन विधातुं शक्यम । ननु यदि मुमुक्ुगा ऽवगन्तव्यं ब्रह्मस्वरवपं बोधयितुमारोपितगुय- .

यथा दर्शपूर्यमासयोश्चमसेनापः प्रययेदिति वाक्यात्प्राप्रमपां प्रपायनमाश्नित्य गोदोहनेन पशुकामस्येति विधीयमाने गोदोहने दर्शपूर्यमासाधिकारिय एवा- धिकारस्तद्वत। नेष दोषः । तथ हि दर्शपूर्णमासाधिकारिय एवाप्प्रयायनप्राप्ति: । तत्प्राप्रिमत एव पशुकामनायां गोदोहनविधिरित्यधिकृताधिकारता स्यातृ।

नाधिकृताधिकारंता। ननु सगुयाब्रह्मोपासनविधायकानां वेदान्तानां ब्रह्म- प्रतिपत्तिपरत्वे ऽपि न प्रायाद्युपासनविधायकानां तदस्तीति चेद न। तेषा- मप्यन्तःकरणशुद्धिद्वारेय तचेव पर्यवसानात्। तस्मात्सर्वेषामपि वेदान्तानां ब्रह्मेव विषयस्तद्विद्याप्राप्या Sनर्थनिवृत्तिः प्रयोजनं ततस्तद्विचारशास्त्रस्यापि ते एव विषयप्रयोजने इत्यवगन्तव्यम ॥ ननु विधारकर्त्तव्यतामाषं प्रथमसचस्यार्थः । तथासूचिते विष- यप्रयोजने वेदान्तविचारसंबन्धितया किमित्युपपाद्ेते इति चेद उच्येते एवार्थता विषयप्रयोजने। तथा हि। दृष्टसाधनतेष विधायकानां लिड्सोंट्त व्यप्रत्ययानामर्थ इति तावदुत्तर चाभिधास्यते। मोजकामेन ब्रह्मज्ञानाय वेदान्ता विचारयितव्या इत्यस्मिन सूचवाक्ये तव्यप्रत्य- येन धात्वर्थस्य विचारस्य सामान्येनेष्साधनता बोध्यते*। तत मिं तदिष्टमिति विशेषाकारेग फलजिन्तासायां स्वर्गादिवदधिकारिविशे- षसतया मोक एव विचारफलत्वेनावगम्यते। ब्रह्मज्वानं तु धात्वर्थविचा-

•* सामान्येनेष्टसाधनत्वमवबोध्यते दति २ प्र. पा. + फलभृतेति व पु. पा.। ९४

निवरकग्रमेय संत्ररे १ज० १ प ननु नेष्टसाधनता लिडादिप्रत्ययार्थः* किं तु नियोगो मानान्तरागम्यः ।स य धात्वर्थेषु नियोन्यं नियुज्जान: सामथ्याद्धात्वर्ये उस्य फलसाधनत्वं कल्पय- तीति। नेतत्सारम। अरनुपपत्त्यभावात्। किं धात्वर्थस्य फलसाधनत्वमन्त- रेव नियोगस्य स्वरूपमनुपपन्रम उत तत्प्रवर्त्तकत्वम अ्रनुपपत्रम। नाद्यः । असत्यपि फले नित्यनेमिततिकनियोगस्वरुपस्य सत्त्वात्। द्वितीये Sपि किं नियोग: फलकामनामपेक्य प्रवर्त्तक उत स्वयमेव प्रवर्त्तकः । आाद्ये फलका- मनेव प्रवर्त्तयतु किं नियोगेन। प्रत्यव्वादिषु फलकामनायाः प्रवर्त्तने स्वात- न्व्यदर्शनात्। द्वितीये नदीवेगादिवन्नियोगः फलकामनारहितमपि पुरुषं बलात्प्रवर्त्तयेत्। तथा व तत्प्रवत्तकत्वं धात्वर्थस्य फलसाधनत्वाभावे ऽप्य- पपन्रम। अन्यथा नदीवेगो Sपि फलसाधने प्रवर्तयेत्। नियोगमाषस्य धात्व- थेफलसंबन्धाकल्पकत्वे ऽपि फलकामिना प्रमीयमाणो नियोगस्तत्कल्पक इति चेद न। अषापि तयो: संबन्धमन्तरेणानपपत्त्यभावात+। न तावत्का- म्यफलस्य धात्वर्थसाध्यत्वमन्तरेगाधिकारिविशेषयात्वमनुपपन्नम। जीवना- दीनामसाध्यानामपि यावज्नीवं जुहुयादित्यादिष्वधिकारिविशेषयात्वदर्श- नातृ। श्रसाध्यस्वभावानां तथात्वे Sपि साध्यस्वभावस्य फलस्याधिकारि- विशेषयात्वं धात्वर्थसाध्यतया बिना उनुपपन्नमति चेद न। किं साध्यस्वभा- वस्यत्यन साध्यशब्देन धात्वर्थसाध्यत्वं विवतितम उत साध्यत्वमाचम। आद्ये कल्प्यकल्पकयोरभेदादात्मात्रयापत्तिः । द्वितीये डपि किं स्वर्गस्य सा- ध्यत्वं शब्दात्प्रतीयते उतार्थात। नाद्यः । वाचकपदाभावात्। न द्वितीय: । कल्पकाभावातृ। न हि स्वगस्य साध्यत्वमन्तरेग किं चिदनुपपन्नं पश्यामः । स्वर्गस्य साध्यत्वाभावे कामियोगो Sनुपपत्र इति चेद् एवमपि नास्याधिकारि- विशेषयात्वं यद्वलाद्वात्वर्थस्य साध्यता कल्पेत। यथां शुष्कदयडी देवदत्त इत्यच दयड एव देवदत्तविशेषरं शुष्कत्वं दयडविशेषयं तथा स्वर्गकामो Sचि- कारीत्यचापि कामनेवाधिकारिविशेषयं स्वर्ग: कामनाया विशेषयाम। कामना- द्वारा स्वर्गस्याधिकारिविशेषयात्वं स्यादिति चेतु तथापि न तस्य धात्वर्थसा- ध्यता सिध्यति। अध्येतुकामो भेत्यं घरे। दित्यन साध्यस्वभावम्याधिकारि- * तव्यादिप्रत्ययार्थ दति पु. पा.।अनुपपत्ेरभावादिति व्यस्तः पाठः २ पु०। 1 स्वर्गस्तु कामनाया इति पु. पा. । ६ इति बेच। तथापि दृति व पु. पा.। ।। भेज्रं सरेदिति a पु. परा. ।

छुपाचनता तव्यादिप्रत्यवाय न नियोग: । ९००

राजानं (धर्मकामो यज्ञान्)+उपसेवेतेत्यादा वेपरीत्यमप दृष्टमेवेति चेतु तर्हि स्वर्गतत्कामनयोरधिकारिविशेषयात्वमेव दुर्निरपम। तथा हि। न ताव- त्स्वर्गकामपदं दर्शपूर्यमासनियोगस्य पुरुषेणायोगं व्य्वच्छ्रिनति। नित्यव धिबलादेवायोगव्यवच्छेदस्य सिद्धेः । नापि तदन्ययोगव्यवच्छेदकम । ब्रस्व- गकामस्य दर्शपूर्यमासव्यवच्ेदे नित्यविधिविरोधात्। नित्यनियोगादिन्नो हि काम्यनियोगः। तचायोगान्ययोगव्यवच्देदे नास्त्युक्दोष इति चेद मेवम्। यद्ा- पि यावज्जीववाक्येन बोध्यो नित्ययोग: काम्यनियोगश्य स्वर्गकामवाक्यबाध्य:

भावे स्वर्गकामपदवेयथ्य शङ्गनीयम्। यथा दयडी प्रेषानन्वाहेत्यादो ऋत्विज: प्रेषानुवक्तः प्राप्तत्वाट्दगिडविशेषयापर वाक्यं यत्प्रेषानन्वाह तट्ठयडी सन्निति तथा स्वगकामपदमपि विशेषयस्वर्गपरम। तदुत्तं पार्थसारथिना। अपेचितत्वाद्वाव्यस्य कामशब्दो हि तत्परः । विशेषयप्रधानत्वं दयडीत्यादिषु दर्शितम् ॥ इति । स्वर्गकामपदस्य फलमाषपरत्वे Sप्यर्थादधिकारी लभ्यते। धात्व- र्थस्य यागस्य स्वर्गसाधनत्वे लिडादिप्रत्ययेबोधिते सति मदपे्ितफलसा- धनमिदं कर्मेति कर्मयधिकार पुरुष: स्वयमेव प्रतिपद्यते। एवं व फलपर स्वर्गकामपदं साधनवधनेनान्विताभिधानमहति त्वेष्टसाधनतायास्तव्यादा- र्थत्वे सिध्यति न नियोगस्य तदर्थत्वे। तस्मान्न नियोगे। लिडादिप्रत्ययार्थः ।

विषयनियोज्याभ्यां विशिष्टो नियोगस्तावद्विधिवाक्यादवगम्यते। विषयो याग: नियोज्य: स्वर्गकामस्तयोश्च कर्मेकर्नृरूपेय परस्परान्वयो नियोर्गनि- व्यत्यन्यथानुपपत्या 5वगम्यते। अन्वयाभावे नियोज्येन विषये Sननुष्ठीय- माने तदनुष्ठानसाध्यो नियोगो न निष्पद्यते तथ यथा दयिडना भ्वीय-

विशेषणीभतस्वरगेाप्यन्वयो भवति। स चान्वयो गुगप्रधानभावादृते न • भेडतरदेत्यनपि पा. व पु.। + () तन्मध्यस्थो बन्धो नास्त व पु.।

सम्भवति। ततंः स्वर्गस्य प्राधान्येन यागस्य गुयभावेनान्वये सति तयो: साध्यसाधनसम्बन्धः स्यादिति॥ नेतत्सारम। उत्तरीत्या कर्तृविशेषयभृतजीवनगृहदाहादिनापि याग- स्यान्वयप्रसङ्गात। पस्तु को दोष इति चेद उच्यते। तब किं जीवनादेधी- त्वथं प्रत्यङ्गत्वेनान्वयः किं वा प्राधान्येन। आद्ये नित्यदर्शपूर्णमासाधिकारि- विशेषयास्य जीवनस्य दर्शपूर्णमासाङ्गत्वेम तद्विकृतो सायादावप्यन्वयः प्रसज्येत। तथा हि। साये चरुं निर्वपेद् ब्रह्मवर्चसकाम इत्यनेन विहितस्य कर्मयो दर्शपूर्यमासविकृतित्वं निर्वपतिचोदनासामथ्यात्सिद्गम। तथ प्रकृतिधद्धिकृतिः कर्त्तव्येति प्रतिदेशेन प्रकृतिभतदर्शंपूर्यमासाङ्गानां विकृतो प्राप्िदर्शनात्। तद- विशेषाज्जीवनमपि प्राम्यात्ततो यावज्जीवं सय घरुं निर्ववेदितीति स्यात्। न व कामाधिकारेय नित्याधिकारस्य बाधाददोष इति वाच्यम्। यथा प्रकृता नित्यकाम्याधिकारस्तथा विकृतावषि प्रसद्गात्। द्वितीये जीवनादे: प्राधान्येन स्वर्गादिवत्साध्यत्वं स्यात्। तस्मात्फलविशेषपर स्वर्गकामपदं सामान्येन श्रेय: साधनत्वविध्यभिधायिना लिडारदिपदेनान्विताभिधानं करोति। मनु यर्दि लिडादिप्रत्ययेरिष्टसाधनता उभिधीयते तदा ज्योतिष्ठोमेन यजेतेत्यत तृतीया न सिध्येत्। तिङ्कृत्तद्वितस्तमासेरनभिहिते करयो कारके तृतीयाविधानात। नायं दोष: । धात्वर्थस्य यागसामान्यस्य कारयत्वे Sभि-

ताया विधायकप्रत्ययार्थतायां न को इपि दोष: । तथा च मोचकामेन वेदान्ता विचारयितव्या इत्यनेन सचवाक्योनापि श्रेयोमावसाधनत्वे विचार- स्यामिहिते सति अरथाच्छ्रेयोविशेषो मोक्षो विचारशास्त्रप्रयोजनमिति लंभ्यते। ब्रह्मजिन्तासेति शब्देन विषयो उपि सूचितः । यद्यपि सम्वयाध्यायेनेव विषयो 5वगम्यते चतुर्थाध्यायेन व प्रयोजनं तथापि प्रवृत्तिहेतुत्वात्प्रथमसपें उपि ते सूचनीये। तदेवं विषयप्रयोजनसद्वावाच्छास्त्रमारम्भगीय मित्येतद्वर्य- कतात्पयमिति सिट्म। इति श्रीविषरणोपन्यासे प्रथमवर्यक समाप्रस* ।

• यदपि प्रथमवर्गकान्तिमं द्वितीयपुस्तकपन्रं भष्टमिति तत्र समाप्री य्रन्थनाम नोप- लभ्यते परं द्वितीयादिवर्याकान्ते विधरणाप्रमेयसंप्रह्टे द्वितीयं वर्याकमिति लेखवर्शनात् प्रथमपुस्तके थोपरितनलेख दर्धमाढ विवरय प्रमेयसंयहो विवर योपन्यासो वा वं्थनार्मोत प्रतिभाति।

शास्त्रारम्भावतरखे पूर्वमीमांचया गतार्थत्वपूर्वपद: । भात्मा श्रोतव्य इत्यस्य विधेवैदान्तवाक्यगः। विचारो विषयः सात्ात्स निरूप्यो 5च वर्यके। वेदान्तव्यवधानेन ब्रह्मेक्यं विषयो विधे:। निरूपितः स पूर्वस्मिन्वर्याके सप्रयोजनः ॥ वेदान्ता यदि शून्या: स्युर्विषयेय फलेन थ। तदा दूरे तद्विचारो उतस्तयो: पूर्वमीरगम। संभाविते विचारे उद्य पूर्वमीमांसया स किम्। गतो न वेति संदेहे निर्ययो Sपाभिधीयते ॥।

नन वेदान्तानामर्थनिर्ययाय न्यायकलापो Sपेवितः स चाथातो धर्म- जिज्ञासे*त्यादिसषे: सूचितः। न च विधिवाक्यार्थस्य तब निर्ययः प्रशृत्त इति वाच्यम्। कृत्स्रवेदस्य विधिमानपरत्वात्। वेदान्ता: सिद्धपरा इति चेद् न। तेषामप्यात्मा द्रष्टव्य इत्यादिज्ञानविधिपरत्वात्। तर्हि क्रियाविधिक- लापः पूर्वमीमांसायां निरुपितः ज्ञानविधिनिरपणायोत्तरमीमांसा SSर- भ्यतामिति चेद न । उत्पत्तिविनियोगप्रयोगाधिकाराणां चतुरगीं विध्यपेचित- रूपायां क्रियायां निरूपितानां ज्वाने डपि न्यायसाम्येन बोद्धं शक्यत्वात्। तचात्पत्तिविधिनीम कर्मस्वरूपमात्बोधको Sग्निह्ोषं जुहोतीत्यादि: । तथा डङ्गाङ्गिसंबन्धबोधको दधा जुहोतीत्यादिर्विनियोगविधि: । साङ्गप्रधानकर्म- रयनुप्ठानबोधकः प्रयोगविधिः । स च श्रोत इति भाट्टाः । विध्याचेपलक्ष योपादानप्रमायेन कल्पनीय इति प्राभाकराः । फलकामिनो जीवनादिनिमि- तवतो वा कर्मययधिकारप्रतिपादको उधिकारविधिः । तएते विधयः क्रि- यायां निरूपिता ज्ञाने उपि यथायोगमुत्प्रेितुं शक्याः। अन्यथा क्रियामेका- मुदाहृत्य निरूपिता: क्रियान्तरे पुनः प्रतिपादनीयाः स्युः ॥

यम। तथा हि। वेदाप्रामारयशङ्डायां प्रथमे उध्याये तत्प्रामाययं निरूपितम।

• गेमिनिसृत्र- ९ स. ९ पा. ९ स.।

११० धिमेदपूर्वक: कर्मभेदो निकपितः । सर्वण समप्राधान्ययङ्ायां तृतीये भुतिलि- मादिप्रमायेरङ्गाङ्गिभाव उत्तः। चतुर्थे कत्मर्थत्वेनेतावतामनुष्ठानं पुरुषार्थत्वेन चेतावतामिति निर्धारितम। पज्जमे वाजपेयेनेष्टा वृह्दस्पतिसवेन यनेतेत्यादे। क्रमो दर्शितः । षष्ठे कामिन इहाधिकारो जीवनादिनिमित्तवतश्चेहेति वि- चारितम। इति पूर्वषट्केन प्रकृतिविध्यपेचितो विचार: कृतः । समय्राङ्ग संयुत्ता विधि: प्रकृतिः । विकलाङ्संयुक्ता विधिर्विकृतिः । विकृतिषिध्यपे- चितो विचार: सप्रममारभ्योत्तरघट्केन कृतस्तवापि सप्रमेन प्रकृत्युपदिष्टा- नामङ्गानां सामान्येन विकृतावतिदेशो निर्णोतः । इत्थं कुर्यादित्यपदेशस्त- द्वत्कुरयादित्यतिदेशः । ऋष्टमे तु प्रकृतिभतायां दर्पूर्यमासाख्यायामिष्ठाषा- ग्नेयो उष्टाकपाल इत्यन पुरोडाशप्रकृतिद्रव्यभतानां ब्रीहीयां ये निर्वापाष- घातप्रोकयादयो धर्मा पभिहितास्ते विकृतिभतसारयचरी ब्रीहिद्व्यसारूप्य- द्वारेग चरुप्रकृतिभतव्रीहिष्वप्यतिदिश्यन्तइत्यादिविशेषातिदेशो निरूपितः । तदुक्तम । सप्रमेनातिदेशेन धर्मा: सन्तीति साधिते। ततो 5ष्टमेन यो यस्य यतश्चेति निरुपया॥ इति ॥ नवमे तु प्रकृत्यपदिष्टमन्त्रसामसंस्कारकर्मयां विकृतावतिदिष्टानां प्रकृतिविकृत्योर्द्रव्यदेवताभेदे सति प्रकृतिगतद्रव्यादिशब्दं विहाय विकृति- स्थितद्रव्यादिशब्दाध्याहारादिलक्षय जहो दर्शितः । तद्यथा बग्नये जुष्ट- मिति मन्त्रस्य विकृतो सूर्याय नुष्टमिति पदप्रक्ेपः । दशमे तु विकृतावति- दिष्टानामङ्गानां प्रकृतो सावकाशानां विकृतिगतविशेषाङ्गापदेशादिना बाधो दर्शितः । तद्यथा विकृतावतिदेशप्राप्तानां प्रकृतिसंबन्धिबर्ह्िषां शरमयं बर्ह- रिति विकृतिगतविशेषोपदेशेन बाधः । तथा कृष्यलान् श्रपयेदिति विहिते विकृतिभते कृष्णलपाके प्राकृता भ्रवधातादय: प्राप्ता: तब कृष्यलाख्येघु सुब- ्बशकलेवु रूपविमोकासंभवादवधातस्य बाधः । तथा तो न पशो करो- तीति निषेधात्यशावाज्यभागयोबीघ: । यरकादशे त्वनेकशेषिविधिप्रयुत्तस्य शेवस्य सकृदनुष्ठानादेव सर्वशेषियामुपकारसाम्यरूपं तन्त्रनामकमुलम्। तथथा। भराग्नेयो उघ्टाकपाल उपांशुयाजमन्तरा यजति श्रग्नीषोमीय एका- •दघकंपाल इत्युक्तपोर्यमासकर्मप्रयुत्तस्य प्रयाजादेः सकृदमुष्ठानादेव शेषिप-

पूर्वमीमांसाया: संयेक्तो ऽथेसंगहः।सास्तारम्भे मतान्तरेव पूर्वपकः।१११ योपकार इति। द्वादशे त्वेकशेषिप्रयुत्ताशेषानुष्ठानस्य प्रयोजकसामर्थ्यप्रयुत्तथे- षान्तरे Sप्युपकारः प्रसङ्गाख्या दर्शितः । तद्यथा पशुविधिप्रयुक्ताङ्गानां पशु- पुरोडाशे उप्युपकारः। तदेवं प्रत्यध्यायमाशङ्कान्तरनिराकरयेन विध्यसभेदो यथा निरूपितस्तथा प्रतिपत्तव्यस्य ब्रह्मणः प्रत्यक्षादिभिरसिद्धत्वात्प्रति- पत्तिविध्ययोगाशङ्डायां तन्निराकरणायोत्तरमीमांसा 5रभ्यतदूति॥ तदेतदयुक्तम। प्रत्यक्षाद्यसिद्धानामपि यूपाहवनीयादीनां यथा सिद्धिस्तथा ब्रह्मणो Sपि सिट्धो पृथग मीमांसाSनर्थक्यात् ॥ अथ मतं यूप तक्षपीत्यादो न यूपमुद्दिश्य तकगादि विधीयते येन यपाकारस्य लोकप्रसिद्धिरुपेत्येत किं तहिं खादिरो यूपो भवतीत्या- दिना 5वगनं खदिरादिप्रकृतिद्रव्यं तक्षति यूपं कर्तुमित्यलोकिकयूपाकारस्य साध्यत्वं प्रतीयते स चाकारो यूपे पशुं बध्ातीति विनियोगदर्शनाद्विशेषतो ऽ्वगम्यते तक्षणादिपरिनिष्पन्ञः पशुबन्धाधारः काष्ठविशेषो यप इति। एघ- माहवनीयादयो पि। न त्वच तथा ब्रह्मयः किं चित्साधकमस्ति। तत आारब्धव्या उत्तरमीमांसेति। नेनदयुपपन्रम्। ब्रह्मसिद्धिमन्तरेग्ापि योषा वा व गोतमाग्निरित्यादाविवारोपितरुपेयोपासने प्रतिपत्तिविध्युपपतेः । ततो 5भ्यधिकाशङ्डाया अरभ.वान्नोत्तरमीमांसा SSरब्धव्या।।

लक्षयो ऽर्थो धर्म*इति ब्रुवता विधे: प्रामाएयं दशितम। न च सदेव सोम्येत्यादिवेदानां विधिरहितानां तत्संभवति। न घ सेषां सो 5न्वेष्टव्य इत्यादिविधिभिरेकवाक्यतेति वाच्यम्। भावकमर्थवाचिनस्तव्यप्रत्ययस्य तब विधायकत्वाभावात्। विधावपि तव्यप्रत्ययो Sस्तीति चेतु तथापि नेह विधि: संभ्रवति। तव्यप्रत्ययस्य कर्माभिधायित्वात्। गन्तव्यमित्यादा तु तव्य- प्रत्ययस्य भावार्थस्य प्राधान्येन स्वतन्त्रफलाय विधानं युक्तम। स्वाध्यायो उध्येतव्य इत्यष कर्माभिधायितव्यप्रत्ययादपि धात्वर्थविषयो विधिर्दृष्ट इति चेद् अस्त्वप्रापस्वाध्यायगतप्राप्रिफलाय तब विधि: । प्रकृते तु किं स्वतन्त्रफलाय कर्मोभतब्रह्मणो दृष्टिरविधीयते किं वा कर्मकारकगतफलाय। नाथ: । भवघातादिवत्कर्मकारकद्रव्ये गुणभताया दर्शनक्रियायाः स्वतन्त्र-

११२

फलाय विधातुमशक्यत्वात। न द्वितीयः । चतुर्विध द्वि कर्मकारके क्रिया- जन्यफलम। उत्पत्तिरापरिर्विकार: संस्कारश्य। तथादा नित्यग्राप्ते निर्वि-

,: "कारे ब्रह्मगि न विविधं फलं संभवति। नाप्यज्ञानाधमीदिमलापकर्षयाल- नथ: संस्कार: शङ्नीयः । अ्रवेधिताज्यस्येव संस्कृतस्य ब्रह्मणो न्य विनियोगाभावात्। अथात्मनि सकुन्यायेन विधि: संभविष्यति। तथा हि। सत्तून् नुदोतीति क्रमुप्रकरये श्रवणात्क्रत्वङ्गता सक्तहोमस्यावगता। तपाङ्गानि द्विविधानि अर्थकमायि संस्कारकमायि च। तथ कारकाएयनाश्न्रित्य स्वातं- न्व्येय गृहीतानि प्रयाजादीन्यर्थकमाणि। ब्रीह्यादिकारकगुगाभतानि संस्कार- कर्मागि। तथ न तावत्सकुहोमस्यार्थकर्मता व्रीहिगुयाप्रोकयवत्सकुद्रव्यगुय भूतत्वात्। नापि संस्कारकर्मता। द्विविधो हि संस्कार: विनियुत्तसंस्कारो विनियोत्यमायासंस्कारश्च। तद्यथा व्रीहिभियनतेति विनियुक्तान् व्रीहीनुद्विश्य विहितः प्रोपयादिर्विनियुक्तसंस्कारः । प्राहवनीये जुहोतीति विनियोकुमग्ने- राहवनीयत्वसिदिये विहित आधानादिर्विनियोत्यमायसंस्कारः । तत ह।मेन भस्मीकृतानां सक्तूनां क्रमुं प्रत्यनुपकारियां क्रतो विनियोगासंभवान्नेभयविध- संस्कारो डप्यप घटते। न च सकुहोमवाक्यस्य वेयथ्यं युक्तम। अध्ययन- विधिपरिगृहीतत्वात्। तस्मात्सक्तनिति द्वितीयया ऽवगतं प्राधान्यं विहाय सकुभिरिति तृतीयया परियामेन सक्तूनां गुगभावं होमक्रियायाः प्राधान्यं चोपादायार्थकर्मता निरूपिता। तद्वदात्मानमुपासीतेत्यचाप्यात्मनो विभत्ति- विपरियामेनात्मगुयकमुपासनाकर्मेव स्वतन्त्रफलाय प्राधान्येन विधीयते। विषम उपन्यासः । दृष्टान्ते हि शब्दतः करराभता अपि सक्तवो उर्थतः कर्म- भूता: । होमक्रियाकृतातिशयस्य भस्मीभावलक्षणस्य विकारस्य सत्तुषु सङ्रा- वातृ। ततो जुहोतीति सकर्मकधातुप्रयोगेो युक्त:। दाष्टान्तिके तु यद्या- त्मनो र्थतः कर्मत्वं तदोत्पत्यादीनां चतुणा क्रियाफलानामेकं वत्ताव्यं तच्च निराकृतम्। त्र्रक्रर्मकत्वे चोपासीतेति सकर्मकधातुप्रयोगो ऽनुपपन्नः । नन्वात्मन्याप्रि: क्रियाफलं भविष्यति स्वरूपतो नित्यप्राप्तस्याप्यपासनायाः पूरव प्रतीतितो Sप्राप्तत्वात्। नेतदुक्म। स्वप्रकाशचेतन्यरूपत्वेन प्रतीतितो डपि नित्यप्राप्त्वात्। पतो विध्यभावादविवचितार्या वेदान्ता इति धर्मजित्ञा-

११इ सानन्तरं खानं प्राप्रमिति सामेतामभ्यधिकाशङ्कां निराकतु ब्रह्मजिभ्ार्सा तएव

श्रयमभिप्रायः । धर्मेजिन्ञासानन्तरं ब्रह्म जिन्नासितव्यं न स्ना्तव्य- मिति। न च वेद्रान्तेषु विध्यभाषः । कटः कर्त्तव्य इत्यादिवदात्मा द्रषटव्य इत्यादो कर्मकारकगतफलाय विध्युपपत्तेः । सम्भवति ह्यात्मन्यज्ञानादिम- लापकर्षयलचयाः संस्कारः । न व संस्कृतस्यात्मन आ्रज्यादिवदन्यच विनि- योगो उपेकष्यते। स्वयमेत्र पुरुषार्थत्वात्। अ्रपुरुषार्थसंस्कारस्येव विनियो- गापेक्षत्वात् । तदेवं वेदान्तेषु विध्यभावलक्षणामभ्यधिकाशङ्गां निराकृत्य प्रतिपत्तिविधिं व समर्थयितुमुत्तरमीमांसारम्भ इति। तदेतत्सिद्वान्तकदेशि- मतं पूर्वपसियो नामिमतम्। तथा हि। सिद्धान्तेकदेशिना विध्यमावलक्ष- वाभ्यधिकाशङ्काकाले परमा युक्तिरन्ते Sभिहिता स्वप्रकाशचेतन्यरूपत्वेन प्रतीतितो डपि प्राप्तत्वान्नोपासनाविधिरिति। सा न युक्ता। यथा हिरययं भार्यमित्यच भषणार्थत्वेन प्राप्तं हिरययधारगामभ्यदयार्थत्वेन नियम्यते तद्ट- त्प्राप्तस्याप्यात्मज्ञानस्य कर्तृसमधार्थिमोक्षफलाय नियमविधिसम्भवाद् हिर- रयधारयास्याप्राप्िरपि पक्षे स्तीति नियमविधिस्तवास्तु। इह तु स्वरूपचे- तन्यत्वेनात्मप्रतोतेर्नित्यप्राप्त त्वान्न नियमविधिरिति चेतु तर्हयनात्म प्रतिभास- निवृत्तये परिसंख्याविधिरदूष्टार्थः स्यात्। अतो नाभ्यधिकाशङ्का संभवति॥ यच्चाभ्यधिकाशङ्कानिराकरणे तेनेष सिद्धान्तकदेशिना फलमविद्या- दिमलापनयनमुक्तं तदप्यसत्। किं लोकिकात्मज्ञानमषिद्यामपनयति उता- लोकिकात्मज्ञानम्। आद्ये उपि न सावत्स्वरूपमेव सामपनयति। शरह्ध- मिति सर्वदा S5त्मप्रत्ीतावप्यविद्यानिवृत्यदर्शनात्। नापि विधिबलात। तहासंभावितपाकेषु कृष्यालेषु विधिंबलादपि मुख्यः पाको दर्शयतुं शक्यः । द्वितीये Sपि किं तादृशात्मज्ञान*मत्यन्तमप्रसिद्धमुत सामान्यतः प्रसि- दुम भ्रथ वा विशेषतः । नायः। अत्यन्ताप्रसिद्धस्य विध्ययोगात्। यागा- दावपि ह्ि कं चिद्यार्ग दृष्टवतः पुरुषस्य यागत्वसामान्योपाधिना प्रसिद्धी सत्यां दृष्टयागव्यक्तिसदृशं यागव्यतयन्तरं प्रतिपततृबुद्धिस्थमेष विधीयते।

साहगाल्मश्ञानिति : पु. पा.।

११४ निवरयप्रमेयसंग्रहे ९ सृं० २ वर्य० अन्थथा ममेदं कर्तव्यमिति प्रतिपत्यसंभवात्। न द्वितीयः । चलोकिका- त्मज्चानत्वसामान्याक्रान्तस्य व्यत्तिविशेषस्य कस्य चिदषि पूर्वमननुभूत- त्वात। तृतीये उपि किं तादृगात्मज्ञानं पुरुषान्तरे विशेषतः प्रसिद्धस उत *विधे: प्रतिपत्तर्बधिकास्सयेव। नादः। पुरुषान्तरप्रसिद्गेरधिकारियं प्रत्यनु- पयोगातृ। न द्वितीयः । अर्धिकारिणि विशेषतः प्रसिद्धस्यार्थस्य विधिवेय- थ्यात। तदेवं सिद्धान्तेकदेशिना Sभिह्ितयोरम्यधिकाशङ्कातन्निराकरपप्रका स्योरसंगतत्वान्न तेनोत्तरमीमांसाया अरगतार्थत्वं प्रतिपादयितुं शक्घम् । अपरे पुनः सिद्धान्तकदेशिन एवमगतार्थत्वमाहुः । न वयं तद्द्वेदान्तेषु विध्यभावलवणामभ्यधिकाशङ्गां ब्रमः येनोक्तदोष: स्यात् । किं तु विधिमभ्यपेत्यव ब्रह्मासिद्धिलवयाम । तथा हि । प्रतिपत्ति- विध्यपेवितानामुत्यत्त्यादीनां चतुगों रूपायां क्रियाविध्युक्तन्यायेन यद्यपि निर्याय: सिद्ध: तथापि प्रतिपत्तव्यस्य ब्रत्मयः सिदधुवस्तुप्रतिबोधनसमथैरपि प्रत्यव्ादिभिरदर्शनाद्वेदस्य च कार्यमाचयरस्य सिद्धब्रह्मतत्त्वाप्रतिषादकत्वा- दारोपितरूपस्य व ब्रह्मय उपासनायां मोघलवमात्यन्तिकफलासंभवादनुपा- स्यमेव ब्रह्मेत्येतामभ्यधिकाशडां निराकर्तुमुत्तरमीमांसा SSरब्धव्या।। तथ चेवं निर्योयते। न कार्यमानपरो वेद: । उपासनािधिपरैर्षेदा- न्ेब्हयो उप्यवगम्यमानत्वात्। यथा रूपप्रत्यायनाय प्रवृत्तं चसुर्द्रव्यमपि प्रख्यापयति तद्वत। ननु कथं वेदानामुपासनाविधिपरत्वं न तवदुपासनं नाम ब्रह्मापरोखज्ञानं तस्य परमानन्दसाक्षात्काररूपत्वेन फलभतस्य स्वप्रवदवि- धेयत्वात्। नापि दृष्टिज्ञानं तब विधेरश्रवणात्। न हि शब्दज्ञानं कर्त्तव्य- मित्येतादृशो विधि: क्व विच्छूयते। मेवम्। इंदं सरव यदयमात्मेत्यादि- वाक्यानां विधिपशयं शाब्दज्वानविधो पर्यवसानात्। न व वाच्यं,यदय- मात्मेत्यात्मस्वरूपमुद्दिश्य तदिदं सर्वमिति प्रपज्जरूपत्वविधाने सति पात्मनो

मेतद्वाशयं विधिपरमिति। यदिदं सर्वमिति प्रतिपत्नं प्रपज्जमुद्दिश्य तदयमात्मे- त्यप्रतिपज्रात्मरूपस्येव विधानात्। नेति नेतीत्यादिवाक्य पयालोचनया प्रपज्न प्रविलाप्यात्मेव विधेय इति विशेषनिश्चयात्। यद्यपीदं सरव यदयमात्मेत्यन विधिर्न भयते तथापि पूषा प्रपिष्ठभाग इत्यादाविव विधि: कल्प्तामिति ।

पूर्वपचिमतेन शास्तारमभप्रकारसवजनम्। ११५ तमेतमप्येक देशिशास्त्रारम्भप्रकारं पूर्वपजी नाङ्गीकुरुते। तथा हि। पूषा प्रपिष्ठभाग इत्यष प्रपिष्ठो भागो यस्येति समासे यथा प्रमीयमायो द्रव्य- देवताउम्बन्ध: स्वाविनाभतं यागं गमयति यागश्य स्वाविनामतं विध्य्थ नियोगमिति श्रुतसामथ्याद्विध्यर्थे प्रतिपन्ने व्यवहारमाचाय पूषोद्ेशेन पिक्ृ- परित्याग: कर्न्तव्य इत्युपसंियते तद्वदप न द्रव्यदेवतासम्बन्धः प्रमीयते यद्दलाद्विधि: कल्प्येत। अ्रथ मन्येत* यथा विश्वजिता यजेतेत्यादिषु प्रमी- यमाणो यागनियोगावन्यथानुपपत्त्या चेतनं स्वर्गकामं नियोज्यं कल्पयतः सथेहापि श्रयमाणश्चेतन आत्मा यागनियोगा कल्पयतीनि। तदसत्। अनुपपत्तेरभावात। अन्तरेमापि यागनियोगो लोकव्यवहारे चेतनस्य दृष्ट- त्वातृ। नियोगाभावे कृत्स्रवेदस्य कार्यपरत्वनियमो उनुपपन्न इति चेद एव- मपि न नियोग: कल्पयितुं शक्यः । तत्साधनस्य धात्वर्थस्य कस्य चिदप्य- भावात्। सो उपि कल्पयतदति चेतु तथ किं पाकं गमनं करोतीत्येकपा- कगमनादिसर्वधात्वर्थानुगतः कृत्यर्थः कल्पते उत घप्यर्थ: कल्पते श्रथ वोभयम्। आ्राद्ये यदिदं सवं तदयमात्मा कर्त्तव्य इति वचनव्यत्ति: स्यात्। तथा च सति अशक्यबिधानमापदोत। न हि निपुपातरेगापि घटः पटीकतु शक्यते। प्रथामी पिष्टपियडाः सिंहाः क्रियन्तामित्यपान्यदन्या- कारेय क्रियमायं दृष्टमिति चेद एवमप्यपेतिकर्त्तव्यताया अ्रभावादसंपूये विधिः । न हि समादयः प्रपज्जविलयनेतिकर्तव्यतारूपाः । तेषा ज्वानेति- कर्त्तव्यतारूपत्वात्। न द्वितीयः । प्रवज्जे सर्वस्मिन्विथिबलादात्माकारेय घायमाने 5पि प्रपज्जभावस्यानिवृत्तेः। न हि येषिदादिष्वगन्यादिरूपेय नाय- मानेषु योषिदादिभावो Sपि निवृत्त:+। न तृतीयः । पद्वयदोषग्रसङ्गात। मनु गोषिदग्न्यादिषु 'मानसी क्रिया न धानम। इह त्वात्मतत्त्वज्ञानेन विधीयमानेन प्रपञ्ज: प्रविलीन: स्यात् स्थाणुतत्वज्ञानेन पुरुषभावप्रघिल- यदर्शनादिति वेतु तहि स्थाणुतत्त्वज्ञानस्येवात्मतत्त्वज्ञानस्यापि विधिव्य- तिरितं किं चित्प्रापकं वत्तव्यं तत्त्वज्ञानस्य वस्तुतन्त्रस्याविधेयत्वात। वि- धायकशष्दव्यतिरित्ता वेदान्तगता: शब्दास्तत्प्रापका इति चेतु तह * इच् मन्यसे रति २ -* पु. पाठः। + भावो निवुत्त द्वपिभण्रहित: पाठ: ब-2पु. ।

१९६ विवरयप्रमेयसंयडे १ सृ0 २ बर्ग० तेभ्य एव ज्ञानसिद्ध: कृतं विधिना। उत्पन्ने उप्रि जाने पुनस्ता- दृशं धानव्यतयन्तर विधीयते। न व विधिवेयध्यंस। मन्तोष्ठिवत्रापरस्यापि पुर्नार्बध्यनुपपत्तेः । तथा हि। स्वाध्यायो उध्येतव्य इत्यम स्वथाखा स्वा- ध्यायशब्देनोच्यते। पतस्तन्मध्यपातिनो मन्ता अपि स्वाध्यायविथिना पठितव्यतया स्वीकृतास्ते च गृहीतपदपदार्थसम्बन्धस्य स्वार्थे प्रत्यय- मुत्पाद्य प्रयोजनशून्या व्यवतिप्ठन्ते। न च स्वाधामुष्ठापकत्वं प्रयोजनम। स्वार्थस्य द्रव्यदेशतास्वरूपस्याननुष्ठेयत्वात। नापि तत्प्रमापकत्वम। ब्राह्मय- वाक्यरेव मन्त्रार्थस्य द्रव्यादेः प्रमितत्वात। ततो निष्पयोजनत्वे प्रापे श्रुति- लिङ्गादिभिर्व्रीह्यादिषन्मन्त्ा: सप्रयोजनस्य कर्मणोङ्गभावे पि न विनियु- ज्यन्ते। तपेन्द्रया गाईपत्यमु्पतिप्ठुतइत्यस्मिन ब्राह्मये गार्ईपत्यमिति द्विती- याश्रुति: कदा धन स्तरीरसीत्येतन्मन्त्रस्येन्द्रप्रकाशनसमर्थस्यापि गाईपत्ये- पस्थाने विनियोगं बोधयति। श्रुतसामर्थ्यलवगाल्निङ्गाच्छुतेर्बलीयसत्वात। बईरदेवसदनं दामीत्ययं मन्त्रस्तु मन्तलिङ्गाद्वर्हिलवने विनियुज्यते। एवं वाक्यप्रकरयास्थानसमाख्याभिरपि तब तब मन्त्ा विनियुक्ता: । ते व मन्ता:

दिस्मारयोनेति कल्पनीयम्। दृष्टोपकारे सत्यदृष्टकल्पनानुपपत्तेः । संभवत

यद्यपि ब्राह्मयवाक्येर्द्रव्यदेवतादिस्मृतिः संभवति तथापि मन्तेरेव स्मृताब- दृष्टविशेष: कल्पनीयः । अन्यथा मन्त्रायामानर्थक्यप्रसङ्गात्। अध्ययनविध्यु- पात्तानां तदयोगात्। एवं च सति प्रयोगविधि: सर्वेरङ्गेरपूर्वीपकारं कार- यन्मन्वेरर्थज्ञानलव्षवमुपकारं कारयति। तब यथा प्रयोगवचनो मन्तोरध्य-

मोक्षोपकारिव्रह्मज्षानव्यतयन्तरमनुष्ठाषयतु। न चाप दाष्टान्तिके तहत्प्रयोग- विधिनीस्तीति शङ्कनीयम। तस्य संपादयितुं शक्यत्वात् ।। ननु सर्वचोत्पन्ने कर्म विनियोगोत्तरकालमधिकारसम्बन्धे सति पश्चात्प्रयोगविधिरन्विष्यते यह तत्पत्यादिविधिषयाभावे कथं प्रथमत एव प्रयोगविधिसंपादनमिति चेद न। उत्पत्यादिविधिषयस्याप्यम सुसंपादत्वात। तथा हि। वेदान्तवाक्धेनात्मज्ञानं कुर्यादित्येवं वेदान्तशब्दलजयकरगोन

विचिंवाद:।

विशिष्वप्रतीतो नोत्पत्तिविधित्वं संस्रवति स्वरूपमाचबोधकत्वादुत्पत्तिविधे रिति। सोमेन यजेतेत्यच विशिष्टात्पत्तिविधेरङ्गीकृतत्वात्। तथ हि सोमशदो यागविशेष नामधेयं गुगवाची वेति विचार्य वल्लीविशेषे रूढस्य यागनामत्वासं- भवाङ्गगवाचित्वं निर्धारितम। तब यद्यपि दधा जुह्दोतीतिवत्सामेन यजेते- त्युत्ते गुय संबन्ध: प्रतीयते तथाप्यग्निह्वोषं जुद्दोतीतिवत्पृथगुत्पत्यभ्रवण्ात्सो मगुराविशिष्ठयागोत्पत्तिविधिरिति अ्रङ्गीकर्तव्यम्। तद्वत्प्रकृते उपि विशिष्टा- त्पत्तिविधि: किं न स्यात् । स यवोत्पत्तिविधि: पर्यालोचितो नियोगाधिकारप्रयोगाख्यविधिचया- कारेय संपद्यते। प्रथमं तावदुत्पत्तिविधिबोधितमात्मज्ञानं कथमिति जिश्वा सायां फलवत्संनिधावफलं तदङ्गमिति न्यायेन फलवदात्मज्ञानप्रकरणपठि- तथमादीनि फलानि इतिकर्नतव्यत्वेन विनियोजयन्ङ्गाङ्गिसंबन्धबोधकत्वादु- त्पत्तिविधिरेव विनियोगविधि: संपद्यते। ततः शमादीतिकर्नव्यतानुगृहीते- वैदान्तवाश्यकरणोरात्मज्ञानं कुर्ग्रादित्येवंरूपेया निष्पन्नः स एव विनियोगवि- थि: साङ्के कर्मणि ममेदं कर्त्तव्यमिति प्रतिपत्तारमधिकारियमाकाङ्कचर्थवा- दगतं मोवं फलत्वेन राचिसचन्यायेनोपसंहृत्य मोचकाम: कुर्यादित्येवमधि- कारविधि: संपद्यते। राचिसिचे हेषमर्थवाद: म्रयते। प्रतितिप्ठुन्ति ह वे यमता रावीरुपयन्तीति। तथाश्रुतत्वादधिकारी कल्पनीयः। स किं स्वर्ग- कामो भवेत किं वा 5र्थवादिकप्रतिष्ठाकाम इति संदेहः । तब विश्वजि- न्यायेन स्वर्गकाम: प्राप्त: । विश्वजिता यजेतेत्यच फलस्याम्रतस्यापेक्षायां स स्वर्ग: स्यात्सवीन्प्रत्यविशिष्वत्वादिति* सूचेग क् चिन्नियोज्यविशे- घयात्वेनं श्रुतः स्वर्ग इंतरवापि फलत्वेन कल्पनीय: सर्वेषां स्वगार्थित्वा- विशेषादिति निर्यीतम। तथा राचिसचे उपि स्वर्ग: फलं लत्कामो उधिका- रीति पूर्वपचे प्राप्ते फलमानेयो निर्देशाद्िति + सूषेयेत्यं राद्गान्तितम । विश्व- जिदादी फलस्योत्पत्ता अम्पवयात् स्वर्गः कल्पयतां नाम रािसये त्वर्थवादनि- ्िष्ा प्रतिष्ठेष फलम। सार्थवादेनेव वाक्येन नियोगप्रसीतेः । अर्थवादानां * जेमिनिसून् ४ श्र. ३ पा. ९५ सू. । 1 जैमिनिसूत्र. ४ स० क प्ा. १८ सू.।

१९८ विध्येकवाक्यताया अर्थवादाधिकरये * निर्यीतत्वात। तत नार्थवादिकगति- ष्ठाकामो यथा रानिसने उधिकारी तथा सरति शोकमात्मविदित्याद्यर्थवादा- वगतमोबकाममधिकारियं संपादयन्नधिकारविधि: स्यात्। ततः स एव साहृतत्वञ्ञानमधिकारिया उनुष्ठापयनपयोगविधि: संपद्यते। ततः प्रयोग- विधिबलान्मन्त्राषद्वेदान्तशब्दा: प्रथमतः स्वारथमात्मानमवबोध्या Sपि पश्चा- दपवोपकारिविधेयज्ञानव्यतयन्तरे पर्यवस्थास्यन्ति। न व वाच्यं मन्तावा मपूर्वोपकारिप्रत्ययमाने तात्पयँ स्वार्थस्य ब्राह्मयवाक्य: प्रतिपादितत्वात। वेदान्तानां तु स्वार्थे Sपि तात्पयँ वत्तव्यम्। अ्रन्यतो Sप्रारत्वात्। भतो न विधेयप्रत्यये सात्पर्यमिति कुल्याप्रयायनन्यायेनेोभयार्थत्वाविधेयत्वात् । यथा शाल्यथं कुल्या: प्रणीयन्ते ताभ्य एव पानीयं च पीयते सदधत् । ननु स्थायिनां कुल्यादीनां युगपत्क्रमेय वा Sनेककार्यकारित्वमस्तु। उपलभ्यमानत्वात्। शब्दस्य तु न तावत्क्रमकारित्वं क्व चिदपि विरम्य व्यापा- रानुपलम्भात्। नापि युगपदर्थद्वये तात्वय प्रत्यक्षेय दृश्यते। न्यायतस्तत्क- ल्पने च न युगपद् न्यायद्वयप्रवृत्ति: संभवतीति चेद न। प्रयाजवाक्येष्वर्थदूये तात्पर्यस्याङ्गीकृतत्वात्। समिधो यजति तननपातं जयति बडो यजति बर्हि- यंजति स्वाहाकारं यजतीति पज्जवाक्यानि पञ्च प्रयाजान् क्रमं च तदनुष्ठा- नस्य बोधयन्तीति हङ्गीकृतम। ब्रतः प्रयाजवाक्यवद्भयार्था वेदान्तशब्दा मन्त्रवद्पूरवौपकारिगि ज्ञानव्यत्यन्तरे विधेये पर्यवस्थास्यन्तीति। अोच्यते। वेदान्तानां विधेयसमर्कतायां न स्वार्थपरता संभर्वत। विधायकस्य योषि दग्न्यादिवाक्यस्य स्वार्थपरत्वादशनात्। योषिदादिपदार्थस्य लोकसिदतया न तब स्वार्थपरता इह तु विधिब्रह्मणोरलोकिकत्वादुभयपरत्वं वेदान्तज- न्यज्ञानस्य स्यादिति चेतु किमष वेदान्तेषु या ज्ञानव्यत्तिविधीयते सेव वेदान्तार्थभतं ब्रह्मस्वरूपं प्रमापयति उत जानव्यतयन्तरम। बाद्ये. विरुद्ध- चिकद्धयापत्तिलखयं वेरुप्यं ब्रह्मयः प्रस्न्येत। प्राधान्यमुपादेयत्वं विधेयत्वं सेत्येकं चिकम। गुगभावमुद्देश्यत्वमनुघाद्यत्वं वेत्यपरं चिकम। लब प्रमाप- कस्य ज्ञानस्य प्रमेयार्थतया प्रमेयस्य ब्रह्मणः प्राधान्यम्। तथा कस्य प्वानमि-

*. जेमिनिसृत्र- ९ श्र. २ पा. १ सूत्रात् ९७ सू० पर्यनम्।

विधिवांद:। 998 त्यपेद्यायां ब्रह्मणो मानमित्येवं विधेयञ्वानं प्रति व्यावर्नकतया तदर्थस्य ब्रह्मयो गुपभावः । तथा प्रमायविषयस्य ब्रह्मय: प्रमायजन्यातिशययोगित्वाकारेक साध्यत्वादुपादेयत्वम। तथा स्वभावतः सिद्धत्वाद् ब्रह्मय* उद्दृश्यत्वम्। तथे- दानीं प्रमाणविषयस्य ब्रह्मयः पूर्वमत्ताततया 5ङ्गीकार्यत्वाद्विधेयत्वम। तथे- दानीमुद्देश्यस्य ब्रह्मण: पूव पातत्वादनुवाद्यत्वम्। तदेवं विधेयज्ञानमेव ब्रह्म- प्रमापकमित्यस्मिन्नाद्यपचे वेरुप्यं दुर्वारम । ऋरस्तु तई द्वितीय: पक्: । वेदान्तेभ्य उत्पन्नं प्रथमज्ञानं ब्रह्मपरं द्वितीयज्ञानं विधेयतया विधिपरमिति। नायमपि पक: समीचीनः । शब्दस्योभयपरत्वाभावे तज्जन्यज्ञानस्यासकृ- ज्नात स्याप्युभयपरत्वानुपपत्तेः । न च शब्दस्योभयपरत्वं प्रयाजवाक्यदृ- ष्टान्तस्य निराकरिष्यमायत्वात्।। ननु वेरुम्यप्रसङ्गो न दोषमावहति। अ्रन्यथा गुयकर्मविधाना- नुपपत्तेः । तथा हि। करत्वङ्गभतव्रीह्यादिकारकसंस्काराथानि कमायि

द्देश्यत्वानुवाद्यत्वानि तावद्विद्यने। यागक्रियां प्रति कारकत्वादन्या- र्थत्वम। मानान्तरगम्यत्वात्सिद्वुत्वद्वातत्वे। तथा शेषित्वसाध्य- त्वान्चातत्वलव्यानि प्राधान्योपादेयत्वविधेयत्वानि प्रोक्वयाक्रियावशाद् ब्री होगामच संभविष्यन्ति। प्रोचयस्य ब्रीह्यर्थत्वाद् ब्रीहीयां शेषित्वम। प्रोचयाज- न्यातिशयवदाकारेय प्रवर्मासद्त्वात् साध्यत्वाज्ञातत्वे। तच गुयत्वोद्दश्य- त्वानुवाद्यत्वाख्यं चिकं व्रीहिशब्दात्प्रतीयते। प्राधान्योपादेयत्वविधेयत्वासयं चिक्क प्रोकपक्रियाजन्यातिशयवाचिद्वितीयाविभत्या प्रतीयते। ततो ब्रीड्डिप्रो- नगादष गुयाकर्मस्वेकस्यां प्रमितो विरुद्धचिकद्वयापत्तिदुर्वारेति नेयं दोषाव- हेति चेद मेवम। न तथ क्रियाजन्यातिशयो विभक्तिगम्यः किं तु ब्रीह्य- र्थेक्रियाविध्यनुपपत्तिगम्यः । रतः शाब्दे ज्ञाने गुगत्वोद्देश्यत्वानुवाद्यत्वा- न्येव प्रमीयन्ते प्राधान्योपादेयत्वविधेयत्वानि त्वर्थापत्त्येति ज्ञानभेदान्न तब वेरप्यप्रसङ्गः। प्रकृते 5पि तह ब्रह्मज्ञानविधेयम्ञानयोर्भेदादविरोधो Sस्त्व- ति चेदू न। ब्रीह्यादाविव ब्रह्मगि मानान्तरस्यासंभवात्। न हि सामग्री-

• स्वमावतः सिध्धत्रम्मय इति ९ मु. पा. ।

१२० विवरयप्रमेयसंगहे ९ सृ० २ वर्य० मेदमन्तरेव कार्यभेद: संभवति। पथोच्येत विधायकपदव्यतिरित्तपदसमु- दायो ब्रह्मस्वरूपं प्रथमतः प्रतिपाद्य पुतस्तदनुवादज्ञानं जनयित्वा तस्य सामस्य विधिविषयत्वसमर्पमेन पुर्नावधायकपदेन पदेकवाक्यतां गच्छति ततः प्रमायभेदसिद्धिरिति। नेतदुक्तम। पदेकवाक्यतायाः प्राग वाक्यरू- पस्य पदसमुदायस्य प्रमाणत्वायोगात्। त्रथान ब्रह्मवाक्यं ज्ञानविधिवाक्यं चेति द्वेधा विभज्य पश्चादर्थवादविधिवाक्ययोरिव वाक्येकवाक्यता कल्पयेत सदसत्। .अर्थवादानामफलानां विध्येकवाक्यत्वे ऽपि ब्रह्मवाक्यस्य स्वत एव पुरुषार्थपयवसायिनस्तदयोगात्। त्रथ प्राथमिकशाब्दज्वानस्य परोक्षत्वे- नाफलत्वात्फलभतापरोचानुभव हेतुत्वाभावात्तदेनुज्ञानं विधेयम*। ततो ब्रह्म- वाक्यस्य तद्विध्येकवाक्यत्वं युक्तमिति चेतु तहि यागस्य व्रीह्ादिषद्विधी- यमानज्ञानस्य किं चित्करयकारकं वत्तव्यम। तच्च न संभवति त्वन्मते शब्दस्य परोक्षद्ानोपद्यात। इन्द्रियादीनां च ब्रह्मगेोधरत्वाभावात्। पथ मतं शाब्दज्ञानस्यापरोद्यानुभवहेतुता यद्यपि स्वतो न दृश्यते तथापि विधिबलाद्गविष्यति ततः शब्द एव विधेयज्ञानकरयमिति। तदयु- कम। किमच शब्दजन्यं प्राथमिकं ब्रह्मज्वानं विधेयमुत तेन ज्ञानेनावगतं ब्रह्मोद्विश्य प्रत्ययसंतान: । नाद्य: । विधेयज्वानस्येव ब्रह्माप्रमापकत्वे वेरु - व्यस्य दर्शितत्वात्। न द्वितीयः । प्रत्ययसंतानस्याश्रुतत्वात्। आ्रात्मेत्येवो- पासीतेत्यादो प्रत्ययसंतानरुपस्योपासनस्य विधि: श्रयतदति चेद न। स्वभा- वसिद्धुप्रत्ययमुद्दिश्य तस्यालोकिकात्मलक्षणविषयप्रतिपादने वाक्र्यतात्यर्यात्। एवकारयोगादात्मनः प्रतिपाद्यत्वनिर्यायात्। तदुक्तम। यच्छब्दयोग: प्राथम्यमित्यादुद्देश्यलन्गम । रुच्छब्द एवकारश्च स्यादुपादेयलनयम । इति । न चेतद्वाक्यमात्मानं तदुपासनं च प्रतिपादयितुं शक्रोति वाक्यभेद- प्रसङ्गात। न च निदिध्यासितव्य इति वाक्यमुपासनां विदध्यात। भ्रात्म- प्रतिपादकवाक्यमध्ये पठितस्य तस्य स्सुतिपरत्वात्। अन्यथा वाक्यभेदा- पत्तेः। नन्वात्मन्येवात्मानं पश्येदिति ज्ञानविधानेन संतानविधिरपलभ्यते। * हेतुस्वाभावाच्य सर्वथा उन्यदषि किं चित् सख्वेतु्ञानं विधेयमिति ३ पु. पाठ:। ३ पु. तु सर्वधा उन्दपि किं चिर्दिति कुयडलितम्।

शास्त्रारम्भे पूर्वपथ: । १२१ सानस्य सर्वेच प्रवाहेणाविनाभावादिति चेद् न ।. अविनाभावामिद्ठे: । कव चित्पुरोवर्ति वस्तु सकृदृष्टवतो फटिति प्रत्यङ्गखत्वादिदर्शनात्। भ्रथा- पि दर्शपूर्यमासप्रकरये मलवद्धाससो व्रतकलापविधानवदात्मप्रकरये संतान- रपं निदिध्यासनं विधातुं शक्यतइति चेद ए्वमपि संतानस्याप्रमाय- स्यापरोक्षानुभवहेतुत्वासंभवान्न शाब्दज्ञानाद्विशेष: सिध्येत्। न च मृत्पु- पादेभावनाधिक्यादापरोत्यं दृष्टमिति वाच्यम्। तन विषयस्यासंप्रयुक्तत्वेन तदापरोत्यस्य भ्रान्तत्वात्। ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यति नि- ष्कलं ध्यायमान इति श्रुत्या ध्यानस्यापरोत्षानुभवहेतुत्वमुत्तममिति चेद मेवम्। नाच ध्यायमान: पश्यतीत्येवमन्वयो येन ध्यानं दर्शनहेतु: स्याद् अपि तु ध्यायमानो ज्ञानप्रसादेन पश्यतीति। ज्ञानशब्देनाचान्त:करगमु- च्यते ज्ञायते Sनेनेति व्युत्पत्तेः । तस्य प्रसाद ऐकाय्यं तच्च सहकारिकारगम्। लोके दुर्त्नेयवस्तुदर्शने चित्तकाय्यसहायापेचाया दृष्टत्वात्। एवं च सहका- रिभृतचित्तकाय्यस्य प्रत्ययसंतानरूपं ध्यानं साधनमित्युक्तं भवति। न चेव-

परीत्यकल्पनस्य लघीयस्त्वात्। न ह्यन्यत ध्यानस्यापरोततप्रमिति हेतुत्वं दृष्टं नाप्यपपन्नं ध्यानस्य प्रमाणहृपत्वाभावात्। साक्षात्कारस्य तु प्रमाय- भूतः शब्द एव कारयमिति पूर्ववर्के विद्याप्राप्रिवादे तं त्वोपनिषदमिति तद्धितप्रत्ययमुपजीव्य सिद्धान्तिना समर्थितम्। पतः शाब्दज्ञानस्य तत्सं- तानस्य वा नापरोचानुभवकरणतया विधेयत्वसंभवः ॥

यदुक्तं प्रयाजवाक्यवद्वदान्तानामुंभयार्थत्वे सति ब्रह्मप्रतिपादनं विधे- गज्ञानव्यतयन्तरपर्यवसानं च भविष्यतीति। तदपेशलम । दृष्टान्तासिद्गि:। प्रयाजा एत्र हि तच शब्दगम्यास्तद्नुष्ठानक्रमस्त्वर्थापत्तिगम्यः । ननु न ताव- त्प्रयाजा एव क्रम: । तेषां क्रमशब्दानभिधेयत्वात्। नापि तदतिरित्त: क्रमः सुनिरूपः । एकेकस्मिन्प्रयोजने क्रमादर्शनात्। संयोगवदनेकाश्रितः क्रम इति चेदू न। तथा सति संयोगिनोरिव प्रयाजानां योगपद्यप्रसङ्गात्। योगपद्य घ कालकृते क्रमव्याघातात। मेवम्। लोकप्रसिद्धस्य क्रमस्यापह्वायोगात्। कालकृतक्रमत्वादेवाश्रययोगणद्यानपेव्षत्वात्। यदि देशकालवस्तपाधिपरा- १६

१२२ विवरयप्रमेयसंयरहे १ सृ० २ वर्य० मर्शमन्तरेग स्वतन्त्र: क्रमो न दृश्येत तर्ह्येकदेशोपाधिकेषु वृक्षेतु वनव्यवह्ा- रवत्संनिहिंतानेकवणोपाधिकेषु प्रयाजेषु क्रमव्यवहारो डस्तु। अ्रथाऽनुष्ठेयपदा- थानामनिष्यन्स्वभावत्वाट्टेशकालवस्तुकृतः क्रमो न संभवेत तर्हि वाक्यपाठक्रम एव स्मयमायो Sनुष्ठेयपदार्थे Sप्यपकल्पताम*। ननु कथमयं क्रमो ऽनुष्ठेय- विशेषयतया प्रमीयते विधायकाभावात्। प्रयोगवचनस्य तद्विधायकत्वे पर- स्पराश्रयत्वप्रसङ्गात। विहिते प्रयोगविधि: प्रयोगविधो च तद्विधिकल्पनेति। नेष दोष: । एकस्य कर्तुर्युगपदनेक पदार्थप्रयोगानुपपत्या क्रमस्य प्रमीयमाग- त्वात्। ततः प्रयाजवाक्यान,मेकार्थपरत्वान्न तद्दश्वान्तेन वेदान्तानामर्थद्वय- परत्वं संभवति ॥ यदप्यक्तम उपासनाविधिपर वेदान्तेर्व्रह्माप्यवगम्यते रुपप्रत्याय केन चक्षुषा द्रव्यस्यापि प्रतीतिदर्शनादिति। तदप्यसत् । यथा प्रति- वस्तु संप्रयोगिरपन्मध प्रमायं चततुर्न तथा प्रतिपदार्थ प्रमायां शब्द: किं तु यष तात्यय तब संभयेष प्रमारम। तथा च विधिपरा वेदान्ताः कथं ब्रह्मावगमयेयुः । नन्वेवं तहि वेदान्तशब्दा ब्रह्मस्वरुपं मा प्रमापयन्तु किं तु विधायकपदजन्यविधिप्रमितिविषयत्वेनेव ब्रह्मज्वानं समर्पयन्तु ब्रह्म- स्वरूपं त्व्थापत्या सेत्स्यति विधेयज्ञानस्य जेयभतब्रह्मस्वरूपमन्तरेणानुप- पत्तेरिति चेद महदिदं न्यायविचारकोशलमायुष्मतः यदेकस्मिन्विषये ब्रह्मस्वरूपाख्ये प्रथमप्रतिपत्तिः प्रमायं तस्मिन्नेव द्वितीयच्चानं न प्रमागमिति । तथा ्रुतिर्न प्रमायं शुत्यर्थापत्िश्च प्रमायमिति। अरप्रथ् श्रतिर्विधिशेषत्वान्न स्वार्थ प्रमायं श्रुत्यथीपतिस्त्वनन्यशेषत्वात् + प्रमागम इत्युच्येत एव- मपि नाथ ब्रह्म सिध्येत्। वाचं धेनुमुपासीतेत्यादाविव विधेयज्ञानस्य वास्त वच्चेयमन्तरेणाप्यपपत्तेः । स्वतःप्रामाएयमाश्रित्य विधेयज्ञानाद ब्रह्मसाधने तथेव सिद्धार्थपदजन्यप्राथमिकज्ञानाद ब्रह्म किं न सिध्येत्। तत्सिद्धो च सावतेव मुत्त्यपपत्ता विधिवेयर्थ्यम। अ्रथ विधेयज्ञानस्यारोपितविषयताया- मदृष्टफलकल्पनात् ततो विषयप्रमितिलक्षयं दृष्टफलं कल्पतदूति चेद न। सकलप्रमायविरोधप्रसङ्गात। तदेवमत्यन्तदुष्टस्य प्रतिपत्तिविधेर-

• पदार्थेणूपरज्यतामिति २ पु० पाठः । पदार्थेणूपरज्यते दति ३ पु. पाठः। अनन्यपरत्वादिति २ पु.पाठः। कल्पना स्यादिति २ पु. पाठ:।

शास्त्रारम्भे पूर्वपजसमाप्रिस्तत्साधनारम्भश्य । १२३ ध्याहर्तुमशक्यत्वादिदं सरव यदयमात्मेत्यादिवेदान्तर्मन्त्रेरिव प्रयोगवचनेो। न जानव्यतयन्तरमनुष्ठापयति सतो मानेनापि सिद्धान्तेकदेशिना वेदान्तविचा- रस्यागतार्थत्वं सुसंपादम। नन्वध्ययनविध्युपात्तानां वेदान्तानां धर्मब्रह्म विषयत्वाभावे* सत्यानर्थक्यं स्यादिति चेद मेवम। यद्यपि वेदान्तानां सिदुब्र हस्वरूपाबोधकत्वान्नास्ति ब्रह्म तथापि न वेदान्तवैयथ्य कर्तृत्वभो तृत्वादिविशिष्टस्याहंप्रत्ययगम्यस्य जीवात्मनो विद्यमानेः कर्तृत्वादिभिर-

त्पत्तिविधो शमदमादीतिकर्तव्यतेोपसंहारेग विनियोगविधो मोक्षकामिनियो- ज्यसंबन्धितया Sधिकारविधो साङ्के कर्मायधिकारिययनुष्ठापकतया प्रयोग- विद्यो च वेदान्तानां पर्यवसानाङ्गीकारात। तन विध्यपेचितन्यायस्य सर्वस्य पूर्वेतन्त्रएव गतत्वादभ्यधिकाशङ्काया अदर्शनन्नवारब्धव्योत्तरमीमांसेत्येवं पर्वः पकः ॥

त्वमुच्यते किं वा नेमिन्यादिवचनसामथ्यात्। तवाद्यः समन्वयसूचे निराक- रिष्यते। न द्वितीयः । वेदान्तानां जेमिन्यादिभिरविचारितत्वात्। अ्र्रथातो

समाचितं न तु कृत्स्रवेदार्थविचारप्रतित्ञापरत्वेन। तथा हि। धर्ममीमांसा- शास्त्रं विषय: ततः किमारम्भगीयं न वेति संदेहः । तदर्थमर्धान्तरं चि. न्त्यते अध्ययनविधिरदृष्टार्थी दृष्टारथो. वेति। तचादृष्टार्थ इति तावत्ग्रा प्रम। दृष्टफलसाधने भोजनादा विध्यदर्शनात। अध्ययनक्रियाकर्मण स्वा- "ध्याये संस्कारप्राप्िलकवं दृष्टफलं संभवेत। कथमदृष्वार्थतेति चेद् मेवम। न तावत्संस्कार: संभवति संस्कृतस्य स्वाध्यायस्य कुच चित्कृतौ विनियो- गादर्शनात्। नापि प्राप्तिः । अह्यरग्रहयामाचरुपायाः प्राप्तेः स्वयमफलत्व त्फलान्तरासाधनत्वाच्च। अरीवबोधसाधनं तदिति चेतु तह्ोथीवबोधा- नरग्रहमयो: साध्यसाधनभावस्य लोकसिद्धत्वाद्विधिवेयथ्यंम। यदि कर्मका- रकगतफलाभावे कर्माभिधायितव्यप्रत्ययेन कर्मप्रधानो विधिरन संभवेत

• धर्मे ब्रच्मप्रतिपज्ञिविषयत्वाभावे दृति २ पाठ:।

विवरनप्रमेयसंग्रहे १ सृ0 २ वर्ष० : ताईन सलुन्यायेनाथीयीतेति* वेपरीत्यं कल्प्यताम। न च फलान्नवयादध्य- यनस्य कथमदृष्टार्थतेति वाच्यम। यदूचों Sधीते पयसः कुल्या ब्रस्य पितृन स्वधा अभिसंभवति + यद्यजृंषि घृतस्य कुल्या इत्यादिना ब्रह्मयप्तरूपनपा- ध्ययनफलत्वेन शरयमायस्य घृतकुल्यादेरध्ययनत्वसाम्येन प्रथमाध्ययने ऽप्य- तिदेषुं शक्यत्वात्। ततो राषिसचन्यायेन घृतकुल्यादिकाम: स्वाध्यायेना- धीयोतेत्येवं विधि: संपद्यते। यदि के चिदर्थवादफलातिदेशं नेच्छन्ति तर्हि तन्मते विश्वजिन्यायेन स्वर्गः कल्पनीयः । तदुक्रम् । बिना पि विधिना Sदृष्टलाभान्न हि तदर्थता। कल्प्यस्तु विधिसामथ्यीत्स्वर्गो विश्वजिदादिवत् ॥ इति। न चादृष्टार्थत्वे 5ि स्वाभाविकस्वारथावबोधसामर्थ्यस्य का हानिरिति वाच्यम्। अन्यार्थस्यापि स्वार्थपरतायां मन्त्रार्थवादयोरतिप्रसङ्गात्। तस्मादाम्नायस्याविवचितार्थत्वादगुर्मस्य व प्रत्यवाद्यविषयत्वात् प्रमाणानु- याहकतर्करूपस्य विचारस्यानुग्राह्मप्रमाणाभावे निरालम्बनत्वान्न शास्त्रमा- रम्भणीयमिति पूर्वपच्े प्राप्ते राद्वान्तं ब्रमः । लभ्यमाने फले दृष्टे नादृष्टफलकल्पना। विधेस्तु नियमार्थत्वान्नानर्थक्यं भविष्यति॥ लभ्यते हि कर्मकारके स्वाध्याये द्विविधं दृष्टफलमध्ययनक्रियाज- नितं फलवदथावबोधहेतुभृतप्राप्तिः संस्कारश्च। अर्ावबोधार्थाक्षरयहपयो: साध्यसाधनभावस्य लोकसिद्धत्वे Sपि न विधिवेयथ्य नियमार्थत्वात्। न च संस्कृतस्य विनियोगाभावः । क्रतुविध्युपादानप्रमायादेव विनियोगसिट्गेः। कतु विधिर्हिं स्वविषयावबोधमपेक्षमायस्तस्य जनकलया संस्कृतं स्वाध्याय- सुपाद त्ते। ननपादानप्रमायं ज्ञानस्य जनकतया स्वाध्यायमाच्रमादत्ते न संस्का- रमिति चेतु सत्यं तथापि कर्मप्रधाना।ध्ययनविधिसामर्थ्यीदेव संस्कृत स्वाध्यायजन्यविशिष्टज्ञानवतेवानुप्ठितो यागो 5पूव जनयतीति कल्प्ते। प्रधानवदनङ्गस्याप्यध्ययनस्य क्रतपकारित्वमविरुद्धं तत उभयविधिसाम- * सल्तुन्यायेन स्वाध्यायेनाधीयीर्तोत २ पु. पाठः। + अधिवहन्तीति २ पु. पाठः। 1 शास्तरदीपिका. श्र. ९ पा. १ सू. १। S शास्तरदी श्र. ९ ण. ९ सृ. ९। कर्मकारकप्रधानेति २ पु. पाठः।

शास्त्रारम्भसाधने पूर्वमीमांसाप्रथमसचस्य धर्मेविचारपरत्वोक्ति: । १२४ थ्योद्विवचिताया लभ्यते। एवं च यथामुतकर्मकारकगतदृष्ट्रफलसंभवे सक्ु- न्यायेनाभ्रुतकरयात्वकल्पनमदृष्टवफलकल्पनं चान्याय्यम्। ननु तव्यप्रत्ययेन प्रकृत्यर्थभताध्ययनोपरत्तमपूर्वमभिधीयते न तु कल्प्यतइति चेद मेवमं। अपर्वाभिधायितव्यप्रत्ययः स्वाध्यायगतत्वेनेवापूर्वमभिदध्यान्नाध्ययनगत- त्वेन। तव्यप्रत्ययस्य कर्मभतस्वाध्यायपरत्वात्। अपर्वस्य धात्वर्थजन्य- त्वनियमे ऽपि तदुपरक्तत्वानियमेन स्वाध्यायगतत्वमविरुद्गस। नन्वदृष्टा- थेत्वे स्वाध्यायस्य विवचितार्थता न स्यात्। विषनिर्हरणादिकार्यान्तरवि- नियुक्तमन्त्रादिवदिति चेद न। तथा सत्यध्ययनविधिवाक्यस्याप्यविवनतिता- र्थत्वाददृष्टार्थतया उध्ययनविधानमित्येतादृशं त्वन्मतमपि न सिध्येत् । अथोच्येत अध्ययनवाक्य स्यादृष्टत्वार्थत्वं तस्यार्थविवत्ताप्रतिबन्धकं न भवति। स्ववाक्यार्थमध्ययनावच्छिन्नफलभावनारूपं प्रत्येवाध्ययनविधिना उध्ययनवा क्यस्य विनियुक्तत्वात्। न हि मन्तेष्वपि विनियुक्तत्वमाच्तमविवच्ितार्थत्व- प्रयोजकं किं तु स्वार्थादन्यच विनियुक्तत्वम्। न चाध्ययनवाक्ं स्वार्थाद- न्यन विनियुज्यते तेन स्वार्थपरस्य तस्य कस्मादविवचितार्थता स्यातृ । ज्योतिष्टामादिवाक्यानि तु यागदवच्छिन्नफलभावनारूपात्स्वार्थादन्यचाध्य- यनावच्छिन्नफलभावनायामध्ययनविधिना विनियुज्यन्ते ततो मन्त्राणामिवा- न्यप विनियुक्तस्यादृष्टार्थस्य स्वाध्यायस्यार्थविवत्षाप्रतिबन्धो दुर्वार इति। नेतदयुक्तम। न तावददृष्टार्थत्वेनार्थविवक्षा प्रतिबध्यते। स्वतन्त्रादृष्टस्य नि- रपेक्षस्वर्गादिफलजनकस्य कथं चित्प्रतिबन्धकत्वशङ्गायामप्यच तदभावात। अप हि स्वाध्यायगतकर्मत्वप्रतीतिनिवाहाय कर्मगतमदृष्टमवश्यं कल्पनीयं तस्य च कर्मद्वारेगेव फलमर्पेकितमित्यक्रसामर्थ्यमिद्ाथीवबोध एवं तत्फलं स्यात्। तथा चाचादृष्टं नार्थविवताया बाधकं प्रत्युत साधकमेव। कर्मगतादृष्ट- स्यावर्जेनीयत्वे तस्यादृष्टाथीबोधलक्षणाफलोत्यादनेन चरितार्थतायां च ततो इतिरिक्तस्वतन्त्रादृष्टं तत्फलं वा कल्पयितुमशक्ं गोरवप्रसङ्गात्। नाप्यन्यन विनियोगो उर्थविवकां प्रतिबधाति। अन्यच विनियुक्तानामपि मन्त्रायां स्वसा- मर्थ्यषिद्धारथीवबोधकत्वदर्शनात।अन्यथा ब्राह्मयादिवाक्येरपि स्मत शक्यस्य द्रव्यदेवतादेर्मन्त्ररव स्मरगाय नियमफलो विनियोग: कथं सङ्गच्क्ेत। तदुक्तम्।

१२६ विवरयप्रमेयसंगहे १ मृ० २ वर्र० विधिशत्तिर्न मन्सत्रस्य नियोगेनापनीयते। स्वतो विधास्यति ह्येषां नियोगात्स्मारयिष्यति॥इति । तस्माद्विषचितार्थमाम्न्नायमवलम्ब्य प्रवृतं तदनुगाहकं धर्मविचारशा- स्त्रमारम्भगीयमिति। तदेवं पूर्वमीमांसारम्भाधिकरयापयालोचनया कृत्स्वेद- स्यार्थविवतां धर्ममाचस्य विचारावसर व प्रदर्शयितुमादिसूयं प्रववृत्ते न सु सर्ववेदार्थविचारप्रतिज्ञानायेत्यवगम्यते। ननु वेदवाक्यानि विचारयेदित्या- दिभाष्यलिङ्गाद् वेदार्थमानविचारो Sवगम्यते। मेवम। त्वया तदभिप्राया- नवबोधात्। भाष्यकारो हि धर्मे सामान्यतः प्रसिद्धिं विशेषते। विप्रतिपतं चोपन्यस्य चेत्यवन्दनादीनामेव धर्मत्वाद् बुद्धादिवाक्यान्येव विचार्यागीति पूर्वपचीकृत्य पिद्धान्तमूषमर्थकथनपुरःसरमेवमवतारयति स्म। धर्माय वेद- वाक्यानि विचारयिष्यन वेदस्यार्थविवक्ां विचारावसरं च प्रदशयितुमथाते धर्मजिज्ञासेति सचयामास जेमिनिरिति। ततः पूर्वापरपर्यालोचनया धर्म- विचार एव भाष्यकाराभिप्रेत इति निश्चीयते। सपस्य चायमर्थः । वेदम- धीत्यानन्तरमधीतवेदस्य विवचितार्थस्य विचारहेतुत्वाद्गुमविचार: कर्नव्य इति। तथाप्यथशब्देन कृत्स्रवेदाध्ययनस्य पूर्ववृत्तत्वमभिधायातःशब्देन व कृत्स्वेदस्य विवचितार्थत्वे हेतकृते सति सर्वेवेदार्थविचारः कर्तव्य इत्येव प्रतिज्ञा यद्यपि प्राप्ता अन्यथा प्रतिज्ञाहेत्वोवियधिकरययात। तथापि वेदशब्दं परित्यज्य धर्मशब्दमुद्चार्य प्रतिजानतः सूचकारस्य वेदे- कदेशार्थविचार एवाभिप्रेत इति गम्यते। युक्तं च धर्मस्येव विचार्यत्वम। लोके हि यत्सन्द्रिग्धं सप्रयोजनं च तद् विचारय धर्मश्च सामान्या-

र्विप्रतिपन्नत्वाच् सन्दिग्धः पुरुषेरर्थ्यमानस्य सुखस्य साधनतया रुप्रयोज- नश्चेति विचारयोग्यः । वेदार्थस्तु वेदम्रामाययप्रतिपादनात्प्राङ् न सामान्यतः प्रसिद्गः। अत एव न विशेषतो ऽपि प्रतिपद्यते। नापि पुरुषार्थसाधनतया डवगम्यते। तत्कथं तस्य विचारयोग्यता। न च वाच्यं वेदार्थस्येवाग्निहोष्रा- देविचारसाध्यता भवता प्यङ्गीकृतेति। धर्मत्वप्रयुतयेवाद्गीकृतत्वात्। न चोत्तवैयधिकरययदोष: । विचार्यस्याग्निहोषादेर्धर्मस्य दैवगत्या वेदार्थत्वेम वैयधिकरयपसिहारात्। तस्मादुर्ममाचविचारपरं प्रथमसुचम। तथा चोद-

१२० नालवयो 5थो धर्म इति द्वितीयसचमपि वेदैकदेशार्थविचारमेव गमयति *

तब यश्चोदनालक्षयः स धर्म इति वचनव्यत्या धर्मलक्षयपर सपम। अथात्प्रमायप्रतिज्वेति प्राभाकराः । यो धर्मः स चोदनालक्षण इत्यन्वया- त्प्रमाणप्रतिज्ञा मुखतः अ्ररथाद्ुर्मलक्षणमिति वार्तिककारीयाः । तष मतद्वये 5पि यदि कृत्स्न्नो वेदो धर्ममेवावबधयेतु तदा वेदप्रमायको धर्म इति वत्तव्यं स्यात्। चोदनालक्षया इति तु वदन सूचकारो वेदेकदेशमेव धर्मपरं मन्यतइति गम्यते। स्यादेतत्। चोदनाग्रहयं वेदेकदेशस्य धर्मपरत्वमिति ज्ञापनाय न भवति किं त्वर्थभावनारूपायाः पुरुषप्रवृत्तेः पुरुषार्थपर्यवसायि- त्वद्योतनाय। तथा हि। अ्रस्ति तावद्राव्यकरणेतिकर्त्तव्यतालक्षणेनांशच- येणोपेता भावना नाम। किं केन कथमित्यंशचयपूर्णा हि भावनेति भट्टाचा- येरुकत्वात्। सा.च द्वेधा उर्थभावना शब्दभावना चेति। तत पुरुषप्रवृत्ति- रर्थभावना। लिडादिशब्द एवांशचयविशिष्टः शब्दभावनेति के चितृ। तदुक्तम्। किमाद्यपेचिते: पुर्राः समर्थः प्रत्ययो बिधो। तेन प्रवर्त्तनावाक्यं शास्त्रे Sस्मिंश्चेदनोच्यते ॥ इति। लिडादिशब्दस्य व्यापार: पुरुषप्रवर्तनालक्यः शब्दभावनेत्यन्ये। लिङ्ादिशब्दस्य गुपः प्रवर्त्तनासामर्थ्यलवयः शब्दभावनेत्यपरे। चिविधाया अप्यस्या: शब्दभावनायाः पुरुषप्रवृत्तिरूपा उर्थभावनेव भाव्यत्वेनावगन्तव्या। शब्दभावनाप्रत्यायकं ज्ानमेव करयां स्सुतिनिन्दाऽर्थवादादिज्ञानमितिकर्त- व्यता। न च शब्दभावनाया वाचकपदाभावः लिङादिप्रत्ययान्तस्याख्या- तत्वसामान्याकारेगार्थभावनाभिधायित्वे 5पि लिडादिरूपविशेषाकारेय शब्द- भावनाभिधायित्वस्याप्यंङ्गीकारात। तदुक्तम। बभिधाभावनामाहुरन्यामेव लिडादयः । पर्थात्मभावना त्वन्या संर्वोख्यातेषु गम्यते । इति । अभिधाभावनामप्याहु * रवेत्यन्वयः । ननु सम्बन्धबोध: करयं तदीयमिति मरडनाचार्ये: स्वर्गयागयो: साध्यसाधनसम्बन्धावबोधस्य

• पन्ाभिधां भावनामिति २ पु. पाठः।

१२८ विवरयप्रमेयंसंग्रहे १ सू० २ वर्ग० करयत्वमुत्तं ततो न शब्दभावनाप्रत्यायकस्य ज्ञानस्य करयत्वमिति चेद् द्वयोरपि करयत्वात्। हस्तेन शरेग विद्ध इत्यादो करयद्वयदर्शनात्। शब्दभावनाज्ञानस्य च करयलक्षणोपेतत्वात्। इतिकर्त्तव्यतानुगृहीतो भाव्यहेतु: करगमिति हि तल्लवयं शब्दभावनाज्ञानं घ स्तुत्यादिज्ञानानुगृहीतं सत्प्रवत्तकज्ञानत्वात्परुषप्रवृत्तिलक्षणभाव्यहेतुरिति कुतो न कररां स्यात्। सेयमंशचयवती शब्दभावना स्वभाव्यरूपायां पुरुषप्रवृत्तिलक्षणायामर्थभाव- नायां पुरुषं प्रेरयन्ती चोदनेत्युच्यते । चुद प्रेरयो इत्यस्माद्वातोश्चोदना- शब्दनिष्पत्तेः । तच्च चोदनाप्रेरकत्वमर्थभावनायाः पुरुषार्थविषयत्वमन्त- रेग न सिध्यति। अरप्पुरुषार्थे पुरुषस्याप्रवृत्तेः । ननु यजेतेत्यच लिड़प्रत्यय- गम्याया अर्थभावनाया धात्वर्थोा भाव्य इति वाच्यम। एकपदोपात्तत्वेना- त्यन्तसंनिहितत्वात्। स च क्रेशात्मकस्तत्कथमर्थभावनायाः पुरुषार्थविष- यत्वमिति चेद् उच्यते। अनयेवानुपपत्त्या धात्वयं विहाय भिन्नपदोपात- मप्यधिकारिविशेषयां स्वर्गभाव्यं कल्पयामः । ततश्च स्वगादिकं भाव्यं . धात्वर्थः करयं प्रयाजादय इतिकर्नव्यतेत्येवमंशचयमर्थभावनायाः संप- दते। तदेवमर्थभावनायाः पुरुषार्थपर्यवसायित्वं द्योतयितुं प्रेरगार्थवा- चकस्य चोदनापदस्य ग्रहं सूचकारेग कृतं न तु वेदेकदेशस्येव धर्मपरत्वं दयोतयितुमिति। तदेतदसारम। सूपे वेदग्रहणो उप्यर्थभावनानां पुरुषार्थ- पर्यवसायत्वसिद्गेः। तथा हि। स्वाध्यायो उध्येतव्य इति तव्यप्रत्ययस्य व्यापारः शब्दभावना। सा चाध्ययनविषय पुरुषप्रवृत्तिलक्षणार्थभावनारूपभाव्य-

ताका सती पुरुषप्रवृत्तिलक्षणार्थभावनामध्ययनकरणिकां स्वाध्यायरूपभाव्य- निष्ठां प्राङ्मुखत्वादीतिकत्तव्यतामुत्पादयति। तच भाव्यस्य स्वाध्यायस्य फलवद्विज्ञानजनननिमित्तत्वमन्तरेय तामर्थभावनामुत्पादयितुमसमथ शब्द- भावना स्वाध्यायगतलिडादिशब्दाभिधेयक्रतुभावनानां स्वगादिविषयत्वं परंप- रया कल्पयति। ततो उध्ययनविधिसामथ्यीदेव वेदस्य विशिष्टफलविषयभाव- नाप्रतिपादकत्वं सिद्धमिति वेदगहयोनापि विवचितार्थसिद्ेरन तद्य सूचे चोदनाग्रहयमपेचितं प्रत्युत कृत्स्रवेदस्य धर्मपरत्वं वदतस्तव तत्प्रतिकू- * पुरुवार्थत्वमिति २ पु० पाठः।

वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वं पूर्वमीमांसाशास्त्रेवागताथेत्यं व भटटमते। १२१ लमेव। चोदनाग्रहये हि सति विधिवाक्यानामेव धर्मपरत्वं नेतरेषां वेदा- न्तानां किं त्वथान्तरपरत्वं तेषामित्याशङ्का स्यात तथा लोकिकविधिवा- क्यानामपि धर्मपरत्वमाशस्वेत। तदुभयव्यावृत्तये त्वन्मते वेदपदमेव,सुच्रे वत्तव्यमापद्येत। वेदाध्ययनानन्तर धर्मविचारं प्रतिस्वाय चोदनालक्षय इति स्रुवता वेदिक्येष चोदना विवनितेति गम्यतदति चेद न। प्रथमसूचे वेदा- ध्ययनानन्तरमिति विशेषाभावात्। एतत्सचानुसारेय तथापि सर्वचोदना- नन्तर्यकल्पना*प्रसङ्गात्। न च वेदाधिकरये वेदांश्चेके संनिकर्षमिति सूच गतवेदपदादतिप्रसङ्गपरिहारः । वेदाधिकररास्यातिदूरस्थत्वात्। भरतो वेदान्तानां धर्मपरत्वपर्युदासाय चोदनाग्रहयमिति सूचभाष्यवार्तिककाराभि- प्रायेग वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वमेव सिध्यति। न च दृष्टो द्वि तस्यार्थः कर्मावबोधनमिति भाष्यवचनात कृत्स्वेदस्य धर्मपरत्वसिद्धिः । सामा- न्यस्य भाष्यस्य प्रथमद्वितीयमभगतविशेषवचनानुसारेय निर्ेतव्यत्वात। तद्धि भाष्यं पूर्वापरपर्यालोचनायां वेदस्यार्थसद्धावमाचे पर्यवसितं ततः कर्मा- नवबोधकत्वलक्षयमयोगं व्यर्वछति न तु ब्रह्मबोधकत्वलक्षयमन्ययोगम॥ नन्वाम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानामिति सूचादानर्थक्यां क्रियारहितानामिति चेदू मेवम। न तावदानर्थक्यमभिधेयाभावः। एवमेव भूत- मर्थमनुवदन्तीति भाष्ये Sभिधेयप्रदर्शनात्। नापि प्रयोजनाभावः । सो ऽरो- दीदित्याद्यर्थवादानां विध्येकवाक्यतामन्तरेग प्रयोजनाभावे ऽपि वेदान्तेषु श्रयमायस्य फलस्यानिवार्यत्ात्। अत एव भाष्यकारेय तस्मिन्नधिकरये क्रियाप्रकरयंपठिता अर्थवादा एवोदाहता न तु वेदान्तवाक्यं किं चिद- प्यदाहृतम्। तदेवं भट्टमते वेदान्तानामगतार्थत्वं सिद्गम । जनु प्राभाकरांस्तु शास्त्रारम्भ।मेवमाहुः । अ्रध्ययनविधिर्द्धि विचार विद्धाति स च स्वाध्यायस्य फलपयन्ततामाकाङ्गन्वेदार्थविचारमेव विदध्यान्न धर्मविचारम। न च वेदार्थे सामान्यप्रतिपत्यभावः । साङ्कं वेदमधीतवत आ्रापा- ततस्तदर्थप्रतिपत्तिसत्त्वात्। नापि विशेषप्रतिपत्यभावः । उद्धिदा यजेत पशु- काम इत्यादो पशुकाममुद्दिश्य यागो विधीयते यागविधानं चोट्विश्य पशुकामा- *घोदनानन्तरकर्तव्यकस्पर्नोत : पु. पाठः। जैमिनिसूत्र- ९ त्र. १ पा. २७ सू. । : कर्मावबोधनं नामेलीति पु. पाठः। । प्राभाकरास्तु स्वभास्त्रारम्भमिति २ पु. पाठः। 8 जेमिनिसूत्र. ९. ब. २ पा. ९ सू.।

१७

: निवस्यप्रमेयसंबढे १:म०२ वर्ष०- धिकार इत्यादिव चनव्यत्िसंदेहात। तस्मादथातो धर्मजिद्यासेत्यस्याधिकर सस्य वेदार्थत्रिचारो विषय: स कर्तव्यो न वेति संशयः। न कर्तव्य इति ताव- त्पाप्म। भ्रालम्बनप्रमायाभावात। श्राम्त्नायालम्बनो विचार इति चेढ न। अध्ययनविधिशेषतया SSम्ायस्य स्वार्थविवततायोगात्। पध्ययनाङत्वमा- सायस्य न सम्भवति विनियोजकाभावादिति चेद न। प्रयुक्तिशेषत्वस्या*नि- वार्यत्वात्। अध्ययनं तावदध्यापनविधिप्रयुक्तानुष्ठानत्वात्तच्छेषतामशनते

प्रयोजके। उध्यापनविधिस्तदुपकारियमास्त्रायमपि प्रयुङ्गे प्रयुक्ता चाङगत्वान्न विवचितार्थत्वम्। अ्रथ मन्यसे न प्रयुक्तिमानादङ्गत्वम। अनङ्गस्याप्यपकारस्य प्रयुत्तिसम्भवात्। अतो विषनिर्हरणादिमन्त्रवाक्य वदविवक्चितार्थत्वं नास्तीति। तर्हि प्रकारान्तरेगाविवक्षितार्थत्वं संपादयामः । स्वाध्यायविधिवाक्ये तव्य- प्रत्ययेनापूर्वस्य प्रतिपादनात्तदङ्गता तावत्स्वाध्यायस्याधिगता। यद्यप्यध्या- पनविधिप्योज्यमध्ययनस्याध्यापनाङ्गत्वमपि प्राप्तं कतुप्रयुत्तस्य प्रयाजादे: करत्वङ्गत्वदर्शनात् तथापि प्रथमावगतमपूर्ताङ्गत्वं नापाकतुं शक्यम्। ततश्वापूवाङ्गस्य स्वाध्यायस्याविवच्चितार्थत्वान्न वेदार्थविचारः कर्तव्य इति परवेपचे प्राप्ते राद्टान्तं बम: ।। न तावत्प्रयुक्तिबलादध्यापनाङ्गत्वमध्ययनस्य युज्यते। उत्तरक्र- सुप्रयुत्तस्याधानस्य तदङ्गत्वादर्शेनात्। प्रयाजादीनां विनियोजकप्रकर-

र्थत्वं त्वध्ययनस्य नार्थविवत्ताप्रतिबन्धकम । अरपूर्वस्य स्वाध्यायगत- तव्यप्रत्ययाभिहितत्वेन प्रयोजनाकाङ्कायां दृष्टे सत्यदृष्टकपनत्या.स्व ध्यायसामर्थ्यजन्यं प्रयोजनवद्विज्ञानं फलमिति कल्पयितुं शक्यत्वात्। तस्मा- द्विवचितार्थस्य वेदस्यार्थविचारः कर्त्तव्य इति स्थितम। एवं घ वेदार्थवि- चार। प्रतिजानतां प्राभाकरायां मते वेदान्तानामगतार्थत्वं दुःसंपादमिति। पचोच्यते। यद्यपि कृत्स्रवेदाध्ययनविधिप्रयुत्तो विचारो वेदार्थमेव विषयीकुर्यात् तथा डप्यनन्यथासिद्रेन सूतगतधर्मग्रहयेन वेदाथॅकदेश- * पयुकिकतशेषस्वरस्पेति २ पु. पाठः।+ रत्वेदार्थविचारमिति व पु. पाठः।

पर्वमीमांसाया धर्मेपरत्वसायमेनब्रामाबरमतनिरासः । विषय: संपद्यते। न वेवमध्ययनबिधिविरोधः । सामान्यरूपस्य विधे: प्रतिवाक्याध्ययनं प्रतिवाक्यविच्र व व्यापारभेदेन 'वेदार्थेकदेशविचारे डवि चरितार्थत्वात। यथा चक्षुषा हपं पश्येदिति विधेर्नीलरुपदशनमाप्रे- यापि परितार्थता तद्वत। प्रथ तप सर्वरूपदर्शनस्याशक्य त्वात्संकोचस्तर्ईि अमापि अविरत्तेनानधिकारिया वेदान्तानां विचारयितुमशक्यत्वादेव संकोचो डस्तु। न चेवमध्ययने 5पि संकोचप्रसङ्ग:। तय विरत्तेरधिकार प्रत्यप्रयो- जकत्वात्। विचारस्य चासंकोचे धर्मग्रहयामनुपपत्नं स्यात्। वेदार्थविचार इत्येव वत्तव्यत्वात्। पुरुषार्थद्योतनाय वेदार्थ एव धर्मेशब्देन निर्द्िंश्यत- इति चेद न। धर्मशब्दस्थ वेदार्थवाचकत्वाभावात्। प्रवेदार्थे चेत्यवन्द- नादावपि केश्चिदुर्मशब्द प्रयोगात्। प्रथान्वयष्यतिरेकसिंद्ध श्रेय: साधनाभि- धायी धर्मशब्दो वेदार्थश्व श्रेयःसाधनमिति तब धर्मशब्दो वर्ततइति मन्यसे तार्ह श्रेयोहपं ब्रह्म न धर्मशब्देनाभिधीयते साधनत्वाभावात् तत एकदेशविचारो 5ङ्गीकार्यः। नो चेद ब्रह्मण। ऽपि संग्रहाय सूचे वेदार्थ- पदं वत्तव्यम्। न घ सामान्यते Sप्यप्रतिपन्रस्य ब्रह्मणः कथं संग्रह इति वाच्यम्। साङ्गवेदाध्यायिनो विधारात्य्राग धर्मवद् ब्रह्मणो Sप्यापाततः प्रति- पत्ते :* सत्वात्। ततश्च वेदार्थेपदाभावादादिसनं धर्ममाचविचारविषयम ॥ तथा लक्षयपरं द्वितीयमचमपि धर्मविषयं न वेदार्थविषयम। लक्षणं दि लक्ष्यस्यान्यच प्रसङ्गभ्रमनिरासपरम। तब धर्मस्य लक्ष्यत्वे चेत्यवन्दनादे। प्रसङ्गभ्रमो निरस्यते केश्चिच्तत्यवन्दनादिष धर्मत्वभ्रमं प्राप्य विप्रतिपद्यमान त्वात्। ननु वेदाथे डपि विप्रतिपत्तयः सन्ति किमर्थवादादिलक्षणो वेदार्थ: उ कं वा चोदनालक्षण इति 1.ततस्तन्निरासाय लक्षयमुच्यतामिति चेतु र्ताई चोदनालकयो वेदार्थ इति सूचे लच्षरां वत्तव्यं धर्मग्रहणे हि वेदार्थविप्रति- पत्तिनिरासो डशाब्दः स्यात्। वेदार्थमेव विवचित्वा धर्मशब्द: प्रयुत्त इति चेद न। तस्य तदवाचकत्वात्। न व धर्मेशब्दो वेदारथ लक्यति जह- लचखायां वेदार्थस्याधर्मत्वप्रसङ्गात्। अ्रभिधेयादन्यस्य तीरादेरलव्यस्याग- द्ञात्वदर्शनात्। ब्रजहल्लवयायामपि कीदृशी वचनव्यक्ति: यश्चोदनालवयः

• भधातप्रतिपतेरिति १-2 पु० पाठः।

स धर्म इति यो धर्मः स चोदनालवय इति घा। द्ेधा उवि न वेदार्थि- पचा सिध्यति। चोदनाधर्मशब्दयोर्वेदतदर्थेकदेशवाचिनो: कृत्स्नवेदतदर्थ- लककत्वे कारगाभावात। न द्वि यज्चाक्षषं तदूषं यटू पं तज्चानुषमित्यच सर्व- प्रत्यवतद्विषयलबणा दृष्टा। मुख्यायें Sमुपपत्यभाव उभयचापि समान: । सथोच्येत उपनीय तु यः शिष्य वेदमध्यापयेद् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचाय प्रचवते*॥ इत्यादिवत्संक्षाविधिपरमिदं सूचं ततो धर्मशब्दस्य पूर्वमभिधान- लक्षणावृत्योरभावे Sपि वेदार्थविवता भवतीति। तन्न। प्रयोजनाभावात्। यथा S5चायाय गां दद्यादित्यादिकार्यान्तरे नियोगार्थमाचार्यसंत्ञा विधीयते न तथेह कार्यान्तरमस्ति यदथे वेदार्थस्य धर्मसंज्ञा विधीयते। धर्मेशब्दस्य वेदार्थवाचकत्वाङ्गीकारे उपि सूचगतार्थशब्दवेयथ्यं चोदनाशब्दस्य कृत्स्वेद- लक्षणापरत्वमधिकरवारचनानुपपिश्व त्वन्मते वारयितुं न शक्यते। न व श्येनेनाभिचरन्यनेतेत्यादयो Sर्थशब्दव्यावर्त्त्माः तेषामवि वेदार्थत्वव्यावृत्य- योगात। प्रवेदार्थत्वे च धर्मशब्देनेव व्यावृत्तिसिट्गेः। सिद्धामेव व्यावृत्तिम- र्थशब्दो Sनुवदतीति चेद न। तथा सति वेयर्थ्यतादवस्थ्यात्। वेदार्थेक- देशभृतधर्मविचारपचे तु श्यनादे: प्रतिषेधचोदनालक्षय त्यानर्थत्वेनाधर्मत्व सिद्धिरर्थशब्दप्रयोजनं भविष्यति । भर्थशब्दवैयर्थ्ये डपि चोदनाशब्दस्य लक्षणापरत्वं कथमिति चेद् उच्यते । किं चोदनातिरिक्तो Sपि कश्चिद्वेद- भागो डस्ति उत न । यदि नास्ति तदा चोदनालवणो उर्थश्चोदनार्थ इति सूचार्थ: स्याततो लत्यलक्षपयोरेक्यमापद्येत। भ्रस्ति चेत्सो उपि वेदभागे। पर्थवान्न घा। अर्थवांश्चेत्कयं चोदनाप्रमेयो 5चोदनाभागस्यार्थः स्यात् ।अर्थश- न्यत्वे उपि चोदनार्थ: कथं सार्थकनिरर्थकभागद्वयसमुदायवेदार्थ: स्यातं। तस्माच्चोदनाशब्दस्य कृत्स्रवेदलतकत्वं त्वया दुर्वारम। अधिकरयं चेवं त्वया रचनीयम। किं वेदार्थश्चोदनालवयः किं वा ऽर्थवादादिलखय इति। विषये सति नार्थवादादिलवयः मिं तु चोदनालक्षय इति। सेयं रचना उनुपपन्ना। वेदस्य प्रामाययप्रतिपादनात प्रागर्थवत्त्वस्येवानिश्चयात्। प्रथम- * मनुस्मृसिः। अ० २ इलो. १४०।

१३३ सूने उध्ययम विधिप्रयुत्ताप्रामाएयनिराकरये उवि पे।रुषेयत्वादिप्रयुत्ताप्रामायय- मनिराकृतम्। अ्रन्यथोत्तरसूभसं दर्भस्य प्रामाययप्रतिपादकस्य वेयर्थ्याणतात्। न च दृढीकरगाय पुनः प्रतिपादनमिति वाच्यम्। बदार्काशङ्डाया प्रभा- वात्। वेदप्रामाययस्यापि वेदार्थान्तःपातित्वात्सचसंदर्भेय प्रतिपादनमिति चेद न। तथा सति प्रामाययस्य सिदुरूपतया वेदस्य कार्येकनिप्ठुत्वहानि- प्रसङ्गात। तहि प्रथमसूषमेव प्रामाएयं साधयति नान्य: सृचसंदर्भ इति चेद न । भाष्यविरोधात्। भाष्यकारो हि द्वितीयाध्यायमारभमायो वृतं प्रमायलक्षयमित्यनुवदन् प्रथमाध्यायेन वेदस्य प्रामाययमेव साधितं दर्ययत किं चोदनालवणो वेदार्थो * नार्थवादादिलकण इति। अ्रयमेव यद्यस्य सूच्र- स्यार्थस्तदा पर्थवादमन्त्राधिकरखानारम्भ: प्रसज्येत। पस्मिन्नेव सूये मन्त्ा-

1. दनार्थस्तदधिकरणारम्भ इति चेद न। अधव धर्मप्रमापकत्व+निराकरये तथ धर्मप्रतिपादकत्वलक्षयापूर्वपवस्यानुदयात। तदेवं प्रथमद्वितीयसचपर्या- लोचनया कार्यनिष्ठो वेदभागो विचार्यतया प्रक्रान्तो विचारितश्व न वस्तुतत्त्वनिष्ठः। तस्मादगतार्थत्वाद्वस्तुतत्वनिष्ठिं वेदभागं विचारयितुमुत्तरमी -र मांसा SSरब्धव्येति सिद्स। इति विवरणप्रमेयसंग्रहे+ प्रथमसूचे द्वितीय- वर्षकं समाप्रम ।

• चोदनालचयो र्यां वेदार्थ इति a पु. पाठः। + अनैव धर्मप्रतिपादकस्वेति २ पु० पाठः। इति विवरयप्रमेयसंग्रह्े विद्यारपयमुनिकते इति २ पु. पा. ।

१३४ मियर्यप्रमेयसंबटे १ जू0 ३ वर्ष० एवं सुषस्य तात्परयीक्छास्त्रारम्भो निरूपित:। वर्षकद्वितयेनाथ पदव्यास्या निरृप्यते। तात्पर्ये निश्चिते पूर्व तब योजयितुं पदम। सुश्क तेन तात्पये कथितं वर्यकट्टये। तृतीये वर्यके सूचपदव्याख्यामुखेन तम। शास्त्रारम्भं दृढीकतु पदार्थो ऽष विचार्यते॥ भथशब्दस्य चत्वारो ज्या वृदुव्यवहारे प्रयोगसामथ्यात्प्रसिद्ठाः। मानन्तर्यमधिकारो मङ्गलाचरयां प्रकृतादथादर्थान्तरत्वं च। तवेत्रपर्युदा- सेनानन्तर्यमथशब्देनोपादीयते। तच्ट जिच्वासापदस्यावयवार्थस्वीकारे लभ्यते। तवाधिकारो नाम प्रारम्भ:। न हि ब्रह्मज्वानेच्छा कर्तव्यतया पतिपाद्यतया वा प्रारब्धुं शक्या। इच्छाया विषयसेन्दर्यमाचजन्यत्वात्प्रत्यधिकरगामप्रतिपा- दयमानत्वाच्च । नन जिज्ञासाशब्दो विचारे रुठः । भाष्यकारादिभिस्तव विचा- रविषवया प्रयुत्तत्वात्। परतो रुठियोगमपहरतीति न्यायेनावयवार्थस्वी- कारो न युक्तस्ततो Sथशब्दो Sप्यधिकारारथो भविष्यतीति विचारस्य प्रारब्धुं रक्यत्वादिति चेद् मेवम । रूढियोगमपहरतीति न्यायस्याचाप्रसरात्।- तथा हि। द्विविधा तावच्छ्दवृत्तिर्मुख्यामुख्यभेदात्। तब रुठिरयोगश्वेति द्वयं मुख्यं लवगा गोगवृत्तिश्चेति द्वयममुख्यम्। प्रवयवार्थमनपेत्य वृद्ध- प्रयोगमानेय व्युत्पाद्यमाना पश्वगनादिशब्दा रूढाः । श्रवयवाथद्वारा विशिष्टारथाभिधायिनश्चतुराननकमलांसनादिशब्दा योगिकाः । -:

इत्युक्तत्वादभिधेयाषिनामत/तीरप्रत्यायको गङ्गाशब्दो लावगिकः। शोयादिगुययोगाद्वेवदत्ते प्रयुन्यमान: सिंहशब्दो गोयाः । न व पङ्कजादि- शब्देषु योगरूवख्या पञ्चमी शब्दवृत्तिरस्तीति शङ्गनीयम। तब रठिक- ल्पने प्रयोजनाभावात्। तामरसे व्यवहारबाहुल्यादप्यत्पलादिव्यावृत्तिषिङ्गेः। * तन्त्रवार्तिके ९ न. ४ पा. ३३ सू.। अभिधेयप्रवाहाविनासतेति २ पु. चाठः।

दृश्यते धनेकार्थस्यापि गोशब्दस्य प्रयोगबाहुल्यात्सास्त्रादिमद्यक्ता प्रथम- प्रतिपत्ति: । ततश्चतम्र एव शब्दवृत्तयः । तब य: शब्द एकपार्ये रुढे। ड्यरच योगिको यथा छछागे रुढो 5जशब्द आात्मनि योगिकस्तचाजं पश्ये- त्युत्ते रुठियोगमपहरतीति न्याय: प्रसरति। इह तु जिन्नासाशब्दो न विचारे

ज्ञानेच्छामानं जिन्नासाशब्दार्थः किं तु विचारसाध्यज्ञानविषयेच्छा। चार्न खल्विष्यमायं विषयेग सहावगतमिष्यते। अनवगते विषये इच्छायोगात्। ततश्य प्रतिपन्ने वस्तुनि ज्वानमिष्यमायं संदिग्धे निश्चयफलं * परोके 5प- रोकफलं वेष्यते। तच्चोभयं प्रमाणादिविचारप्रयवसाध्यमिति प्रतिपन्रे वस्तुनि विशिष्टच्ानपिष्यमायामविनाभावेन प्रमाणादिविचारं गमयति। ततो भाष्यका- रादिमिर्जिज्जासाशब्दो लक्षयया विचारे प्रयुत्तो न तु रुठा येनाचोत्तन्यायः प्रसरेत । ननु शब्दत इच्छाया: प्राधान्ये पि नेच्छामानं सेय प्रतिपाद्यते प्रयोजनाभावात किं त्विष्यमायज्ञानप्रदर्शनमुखेन तत्साधनं विचारमन्त- र्णोतश्रुतिमुपलक्ष्य स एव तात्पर्येग प्रतिपाद्यते। अ्रतो ऽर्यंतः प्रधानानां विचारज्ानब्रह्मयामन्यतमस्य तात्पर्येय प्रतिपाद्यस्यारम्भायाथशब्द इति चेद मेवम। तथा सत्यथशब्दे नानन्तर्याभिधानमुखेन शास्त्रीयसाधनचतु- षृयसंपन्नस्याधिकारिविशेषस्य न्यायतः समर्पयाभावात्कर्तव्यतया विधीय- मानो विचारो निरधिकारो Sननुष्ठेयः स्यात। न च विचारविधिरेव विश्व- जिन्यायेना।धिकारिविशेषं कल्पयित्वा प्रवृत्तिपर्यन्तो भविष्यति किमानन्त- यार्थेनाथशब्देनेति वाच्यम्। कर्त्व्यतया 5वगतो विचार: प्रारम्भमर्थाद्गम- यति किं विचारप्रारम्भाथेनाथशब्देनेत्यपि सुवचत्वात्। तर्हि विधिसामथ्या- दुभयम्राप्तो कस्तव निर्यय इति चेद विध्यपेदितोपाधित्वादानन्तर्याभिधा- नमुखेनाधिकारिसमर्परामेव युक्तमिति बूमः । यद्यथशब्देन विशिष्वाधिकारियं मुकतो Sसमप्य विश्वजिन्यायेन तं कल्पयसि तदा विचारविध्यन्यथानुपपत्या सामान्यतस्तावर्रोकाधिकार प्रसत्तां कृत्या पुनस्तन्निषेधेन मोचकामाधिकार:कल्प- नीय इति गोरवं स्यात। ततो वरमथशब्देनेव विशिष्वाधिकारिसमर्परम। * संदिग्धे निश्चयफलं वेति a-३ पु. पाठः। जेमिनिसूत्- ४ भ. ३ पा. १५ सू-।

नन विधिप्रतिपतिविशिष्वाधिकारिप्रतिपत्यो: कालभेदे सत्युक्तदोषे भव- ति। नेह कालभेद: । किं तु राचिसबन्यायेनार्थेवादगतं मोचं ब्रह्मचानं वा फलत्वेन परियमय्य मोखकामो ब्रह्मज्ञानकामो वा विचारयेदिति विधिप्र- तिपत्तिसमये उधिकारिविशिष्टविधि: प्रतीयते ततो न प्रसन्यप्रतिषेधरूपं गोरवमिति चेतु पेदं वत्तव्यम। किं विशिष्वाधिकारं विचारशास्त्रम उत नवर्यिकमाचाधिकारमिति। आाध्ये प्रतीतो विधिरुत्सर्गतस्त्रेवर्सिकसम्बन्धी पश्चादर्थवादबलात वर्वार्याक विशेषमोधकामसम्बन्धीति कालभेदेन प्रतिपसे- रुत्तदोषो दुर्वारः । ननु त्वत्पसने Sपि विधिबलात्सर्वाधिकारप्रसत्तावथश- ब्देन विशिष्वाधिकारिसमर्पयात प्रसज्यप्रतिषेधो दुर्वार इति चेद न । श्रव- गविधिप्रकरयपठितस्येव साधनचतुष्टयसंपन्नाधिकारियो डथशब्देन न्यायतः समर्पगात्। द्वितीये उपि किं फलतः सर्वाधिकारं शास्त्रं किं वा विधितः । नादः । सर्वेषां ब्रह्मज्ञानलवयफलाथित्वाभावात्। न व वप्तुसुखसाघा- स्काररुपे ब्रह्मज्जाने किमित्यर्थित्वाभाव इति वाच्यम्। ब्रह्मज्ञानाद्धि मनसो 5पि वियोगान्निखिलविषयानुषङ्गनिवृत्तिः भयते। सा च सार्वभोमोपक्रमं ब्रह्म- लोकवसानमुत्कृप्टात्कृष्टसुखं श्रयमागां सोपायं निवर्तर्यात। ऋतो ब्रह्मच्ञान- मपुमर्थ उत्कृष्टसुखनिवर्तकत्वाद व्याध्यादिवदिति मन्वानो लोको न ब्रह्मच्वान- मर्थयते प्रत्युत तस्मादुद्विजते। ब्रह्मज्ञानं पुमर्थो निरतिश्यानन्दहेतुत्वा- दुर्मवत् तद्ेतुत्वं व श्रुतिसिद्धमिति चेद् एवमषि दृष्टानन्दोपायान् विष- यान् परित्यज्य पुतानन्द*साधने ब्रह्मज्वाने प्रेवा न युक्का। तदुक्तम। प्थानन्दः श्रतः सांघान्मानेनाविषयीकृतः। दृष्टरानन्दाभिलाषं स न मन्दीकर्तुमप्यलम।॥ इति। ननु निखिलविषयानुषङ्गसाध्य मानन्दो ब्रह्मज्नानादेष सिध्यतीति नित्य- तृप्ये विषयपरित्यागेन ब्रह्मज्वानमपेक्ष्यतामिति चेन्न। पामरायां विषयविक्ेदि- कायां मृप्राधप्युद्वेगदर्शनात्। तथा च मूखा वदन्ति हो कष्ं किमित सृष्टिरेवं। न बभूव यत्सर्वदेव भोत्तुं सामथ्यमतृप्रिर्भाग्यानां चाकय इति। मोघस्तु विष- यसुख्लेशमपि नाईतीति तेषामभिमान: । तथा व रागिगीतमुदाहरन्ति । • परित्यन्याचुतानन्ोत २ पु. पा. । + सुरेश्वराचार्य कतबध्छार्तिकारम्भगतसंबन्धवार्तिके ३४८ इलोकः। 1 सृष्टिरिरयामसि १ पु. पा. ।

भानन्तयार्थ समंखशब्दस्म मोचकामायिकारिमर्पकत्वोत्ति: । ९३० अषि वृन्दावने गन्ये * सगालत्वं +स दच्छति। न तु निर्विषयं मोषं कदा चिदपि गोतम । इति । नन्वस्तु तर्हि विधितः सर्वाधिकारं शास्त्रमिति द्वितीय: पक:। दृष्टफलो हयमध्ययनविधिर्यावदर्यावबोधं व्याप्रियमायाः फलनिष्पतये विचार- मप्यनुष्ठापयति। तथा चाध्ययनविधेस्त्रवर्रिकाधिकारत्वात्ततरयोजनस्य विचार- स्यापि तथात्वं युक्तम। यद्यपि न विधारो उध्ययनविधेर्विषयः पाठमाचस्येव धा- स्वर्थत्वाद् नावि तदुपकारी विचारमन्तरेण्रापि पाठनिष्पतेः तथापि अध्ययन- विधे: फलपर्यन्तत्वसिद्धये विचारस्य तद्विधिप्रयोज्यत्वं भविष्वति। यथा व्रीहीनवहन्तीत्यच सकृदवघातमापेया विध्युपपत्तावषि तन्दुलनिष्पत्तिलक्षणा-

ज्यत्वं तद्वत्। तस्माद्विचार साध्यार्थनिश्चयफलादध्ययनविधे: शास्त्रं सर्वो- धिकारं प्राप्तमिति। नेतत्सारम। किमर्थज्ञानमध्ययनस्य दृष्ट्रफलमन्वयव्य- तिरेकसिद्म उत तदुद्देशेन विधानात् शास्त्रीयं किं घा विधे: प्रयोज- नपर्यन्ततासामर्थ्येन लभ्यम्। आद्ये उपि न तावदर्थनिश्चयो उध्ययनफलं केवलादध्ययनादावृत्तिसहिताद्वा निश्चयानुद्यात्। विचारेय तदुदये विचा- रस्येव फलं स्याद नाध्ययनस्य। यद्यर्थस्यापातदर्शनमध्य्यनफलं न तदा विचारस्य तत्प्रयोज्यत्वं साङ्गवेदाध्ययनादेव तत्मिद्गेः॥ नन्वस्तु तहिं विधिबला च्छास्त्रीयमिति द्वितीय: पक. । तथा हि। पध्येतव्य इति तव्यप्रत्ययेन स्वव्यापारः शब्दभावना विधिरूपतया Sभिधीयते। साच शब्दभावना पर्थभावनां निष्पादयन्ती फलवदर्थावबोधं पुरुषाथ भाव्यत्वेन कल्पयति। तन भाव्यान्तरत्वात्समानपदोपातमध्ययनं करयतामापद्यते। यद्यध्ययनमेव भाव्यं स्यातदा उदरावाप्रि: फलमिति मतं त्वदायमपि न सिध्येत। ततः करयस्याध्ययनस्य भाव्यो 5यीवबोधे। विधिबलात्फलं भविष्यती- ति। नेतदप्युपपन्रम। कमाभिधायिना तव्यप्रत्ययेन कर्मभतस्वाध्यायगतप्राप्ि- लवयभाव्याभिधाने संभवति भाव्यान्तरकल्पनायोगात्। समानपदोपात्तमध्ययनं परित्यज्य भिन्नपदोपाततस्य बहिरङ्ुस्य स्वाध्यायस्य प्राप्तेः कथं भाव्यत्वमिति • वरं वृन्दावने रम्ये यति पाठान्सरम्। : भिचपठोपाल्तसर्येति पु. पाठः। + छगाल त्यमति ३ पु. पा.।

९८

चेद न । स्वाध्यायस्य कर्माभिधायितव्यप्रत्यवार्थतवेन प्रत्ययार्थभूतभावनां

नापि तृतीय: । श्रक्षरग्रहयास्येवाध्ययनविधिप्रयोजन्वातृ। नन्य सरग्रहयस्य स्वयमपुरुषार्थत्वात्फलं तदर्थावबोधस्य त्वया विधिप्रयोजन- त्वानङ्गीकारादन्यस्य च कर्मकारकगतफलस्याभावात्सत्तन्यायेन कर्मप्राधान्यं परित्यज्य स्वाध्यायाध्ययनेन स्वग भावयेदिति कल्पना प्रसज्येत । ततो वरमथावबोधस्य विधिप्रयोजनत्वं दृष्टे सत्यदृष्टं न कल्प्यमिति न्यायात्। संभवति हि साङ्गवेदाध्ययनमाचादर्थनिश्चयः । अ्ररथीवबोधहेतोव्यीक रसस्याप्यङ्गत्वात्। न चेवं विचारशास्त्रवेयर्थ्यम। अ्रवबुद्धार्थावगतविरो- धपरिहाराय तदपेवपात्। अत: पुरुषार्थभतफलवदर्थावबोधो विधिप्रयो- जनं नाकरग्रहममिति चेद मेवम्। अर्थावबोधहेतुत्वेनाक्र ग्रहयस्यापि पुरुषार्थत्वात्। फलभतत्तीरादिहेतनां गवादीनामपि पुरुषेरथ्यमानताद र्शनात्। विधेरक्षरग्रहयमाधापक्षये उर्थज्वानमाकस्मिकं स्यादिति चेद न। अथावबोधस्य फलप्रयुक्तत्वात् । न हि विधिप्रयुत्तो ऽयावबोधः । लोकिकाप्रवाक्यानां विधिमन्तरेय फलवदधीवबोधकत्वदर्शनात्। न चा- ध्ययनादसरग्रहयास्य विशेषाभावात्कयं तयोहेतुफलभाव इति वाच्यम्। पव्रावाप्रिनीम स्वाधीनोच्चारयायोग्यत्वाख्यो डत्रधर्मः । ऋध्ययनं तु सदर्थो वाङ्गनसव्यापार इति विशेषसद्वात। एवं च तर्थयध्ययनस्यावषरमद्द- गहेतुत्वमन्वयव्यतिरेकसिदुमिति व्यर्थो विधिरिति चेद न। भवधाता- दिवददृष्टात्पत्तये नियमार्थत्वात। न चेवं दृष्टफलत्वह्दानिः । दृष्टफलमता करम्राप्तिसमवेतस्यव नियमादृष्टस्याङ्गीकारात। दृष्ट अत्यदृषं न कल्प्मति न्यायस्य स्वतन्त्रादृष्टविषयत्वात्। अथावबोथ एव फलमिति वदताषि नियमविधित्वाङ्गीकारात्। न चोपपत्तिसाम्ये सत्यत्वरमहये एव किमिति पक्षपात इति वाच्यम। अध्ययनविधे: फलवदयावबोधः प्रयोजनमिति पक्चे यस्य यस्मिन्कर्मययधिकारस्तस्य तद्वाक्याध्ययनमेव स्याद न तु वाक्या- न्तराध्ययनं तब प्रवृत्त्यादिफलाभावात्। ततो न कृत्स्वेदाध्ययनसिद्धि:। पस्मत्यय तु कृत्स्रवेदावापि: प्रायश्चितजपादावुपयुच्यते ॥

नन्वधीवबोथमधिकारिविशेषय मुद्विश्याध्ययन विधातव्यं निरधिका- रविधानायोगातृ। पत्तरावाप्रिमुद्विश्य विधाने Sपि तदवाप्रिकाम एवाधिकारी स्यादिति चेद न। अथावबोधे।ट्वेशनपूर्वकशब्दोज्वारणाभावे वाक्यस्य तात्प- याषिद्गेः। लोके 5थावबोधमुद्विश्योच्चारितशब्दे तात्प्यदर्शनातृ। न च लोक- षदेव विधिमा भदिति वाच्यम। तद्वदच शब्दोज्वारयाप्रयोजकस्य रागस्याभा बातृ। प्रथोच्येत विश्वजिन्यायेन स्वर्गकामो Sधिकारी कल्प्यताम। अ्रथ वा वाजसनेयिनां ब्रह्मचर्यमागामित्यादिनोपनयनस्य प्रकृतत्वादुपनीते। उधिका- रीति प्रकरवप्रमागेन कल्पतामिति। तदसत्। अ्ररथावबोधलक्षण दृष्टफल कामे उधिकारिणि सत्यन्यकल्पनायोगात्। एवं चार्थावबोधकामो उध्ययनेनार्थावबोधं भावयेदिति विधि: संपद्यते। विचारेणार्थावबोधं भावयेदिति विधिस्त्वार्थिकः। विचारेणापरिहृते विरोधे उर्थनिश्चयानुदयादर्थावबोध एव फलमिति। नेतत्सारम। तथ किं विधिबलादवरग्रहयमाच निष्पन्ने सति श्रतव्याकर- सस्य पुरुषस्य लोकिकवाक्यार्थ इव वेदार्था ऽपि स्वतो बुध्यतदूति कृत्वा तद्वाधस्य फलत्वमुच्यते किं वा Sयावबोधकाममुद्दिश्य विधानतः । तथा- धयमङ्गीकुमः। द्वितीयो Sनुपपन्न: । अध्ययनात्म्राग्वेदार्थस्याप्रतिपन्नत्वेन* तद्विशिष्ठस्यावबोधस्याप्यप्रतिपन्नस्य कामनायोगात्। बेदो उर्थवान् वाक्य- प्रमायत्वादाप्रवाक्यवदित्यनुमानेन प्रतिपन्रा वेदार्थ इति चेतु तहानुमान- सिद्धत्वादेव न वेदार्थज्ञारन काम्येत। सामान्यतो Sनुमितो पि वेदार्था नाग्निहोचादिविशेषाकारेय प्रतिपन्र इति चेतु तह्यंग्निहोचादिगो चरबोधों प्यप्रतिपन्र: कथं काम्येत। पिचाधुपदेशत एवाग्निहोचाद्यवगमे काम- मावेयथ्य तदवस्थम। परथोपदेशिकज्ञानस्याप्रमायत्वात्तच निर्यायज्ञानं का- म्यलद्ृति चेतु तब न तावदमरामायये निश्चिते निर्यायज्ञानकामना संभवति। भर्थस्य विभ्रममाचत्वातृ। ऋरप्रामाययसंदेहे तु तद्विचारस्येवावसरो नाध्य- यमस्य। त्थ मन्यसे ओपदेशिकज्तानं प्रामाययविचारायेव वेदाध्ययनं तद- घेषिचारश्य वेदस्य तन्मलप्रमागत्वादिति। एवं तर्ह्यस्तु कथं चिदथावबोधों उधिकारिविशेषणं तथापि तदुट्वेशेन विधानमयुक्तम। तब किं वेदार्थि शेषज्ञानानां विशेषाकारेणाध्ययनविधावुद्देश्यत्वमुत सामान्याकारेग। नादः। युगकलदसंभवास । द्विलोये उर्थमाचज्ञानमुद्दिश्योज्चरितस्य शब्दस्य तपेव

१४० विवरयप्रमेयसंगह १मु०इनध तात्पय स्यान्ाग्नि हो षादिविशेषसाने। चथ विधिवनामथ्यादर्यमाने ताम्पये उवि वाक्यशत्यनुसारेय विशिष्टार्थे तात्पय कल्प्ेत ताई विधेस्तन सात्प- र्यनिमित्तत्वं न स्यात्। किं घ कथं चिदुद्विश्य विधाने 5पि नाध्ययनमापाद् दृष्टफलतया Sर्यावबोधसिद्धिः। पदर्शनात्। ननु वेदस्यार्थावबोधमुद्दिश्यो च्वारणाभावे स्वार्थे तात्पय न स्यात् तात्पयहेतारभावादिति चेद मेवम्। न ताव च्छ्रोतुरुच्वारयं तात्म्यनिमित्तम। लोके तदभावात्। नापि वकुरुज्वारगम। अपोरुषेये वेदे तात्पर्याभावप्रसङ्गात्। नन्वेवमपि वेदस्यार्थप्रतिपादकत्वं न स्याद उद्दिश्योज्वारयस्य प्रतिपादनहेतोरभावादिति न । शब्दस्य प्रतिपादकत्वस्वाभाव्यात। तर्ह्यर्थज्ञानमुद्दिश्य शब्दोच्चारयं लोके व्यर्थ स्यादिति चेद न। पुरुतसम्बन्धकृतदोषाख्यप्रतिबन्धपरिहारार्थत्वात्। ननु वेदस्यार्थप्रतिपादनसामथ्ये उपि न बोधकत्वं सम्भवति बेधस्य तात्पयाधी- नत्वात् तात्पर्यस्य पुरुषधर्मस्याचासम्भवादिति चेद मेवम। तात्पय हि षद्विधलिङ्गगम्यतया शब्दधर्मा न पुरुषधर्म इति समन्वयसचे वत्यमाय- त्वात्। तदेवमध्ययनविधेर्यावदयावबोधफतमव्यापारान्न विधितो विचार- शास्त्रस्य सर्वाधिकारिता सिध्यति। नन्वध्ययनविधेरथीवबोधकामाधिकार नाङ्गीकरोषि अधिकारान्तरं घ न शुतं ततो Sनध्ययनमेव प्रस्ज्येत।

अप प्राभाकरा श्रहः। नाध्ययनविधि: स्वतन्त्रमधिकारि यमपेववते अध्ययनविधिप्रयुत्तया तद्विषयानुष्ठानसिद्ेः। न वार्च्य विधिरद्वि सर्वे स्वविषयं तदङं वा Sनुष्ठापयति न चाडध्ययनमध्यापनविधेरविषयो उङ्गं वा तत्कथं तेनानुष्ठाप्यतइति अविषयस्यातदङ्गस्याप्याधानस्योत्तरकाम्यक्रतु- विधिभिरनुष्ठापितत्वादिति । सो 5यं प्राभाकरोक्त: परिद्वारो ऽनुपपत्रः। तथा हि। अध्यापनविधिरप्यश्रयमाणाधिकार एव। पष्टवर्ष ब्राह्मयमुपनयीत तमध्यापयीतेत्य चाचार्य करयकाम इत्यप्रवणात। तत्कथमध्ययनं तत्प्रयुत्तं यतु तचाधिकारियं परिकल्प्य तत्प्रयुत्तिरध्ययनस्योच्येत। तर्हध्ययने स्वत- न्तोधिकारी कल्पयतां लाघवाद लघीयसी हि स्विधिप्रयुत्तिरन्यविधिप्रयुत्ते। अथेकपाधिकारिकल्पनमचरोतरस्य तत्प्रयुत्तानुष्ठाने सम्भवत्युभयन तत्क- लपने गेलवमिति मन्यसे तर्ह्येध्ययमएवाधिकारियं परिकल्य तत्परयुलिम

न्यस्य किंनसूबे। यदि लिखितपाठादप्यध्ययनसिद्धेनाध्यमनविधिरध्यापम प्रयोजयति सर्ह्यविहिताध्ययनेन प्राडमुखत्वादिरह्ितेनाप्यध्यापनसिद्धेरन वि- हितमध्ययनमध्यापनविधि: प्रयोजयेतु। अथाच्येत प्रयतः + प्राड्मुखः पषि- पपागिरधीयीतेति मायवकस्य प्राङ्मुखत्वादध्ययनाडं प्रुतं तथा उध्यापने डपि प्राड्मुखं पविचपाणिमध्यापयीतेति मायवकस्य प्राङ्मुखत्वादिविशेषय- शवणाद्विहितमेवाध्ययनं प्रयुज्यतइति। तर्हि गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः । प्रनर्थज्ञो डल्पकाठ श्च षडेते पाठकाधमा:+॥ इति लिखितपाठस्य निन्दासद्गावादाचार्याधीनो वेदमधीष्वेत्यध्यय- नस्या चायपूर्वकत्वनियम विधानादध्ययनविधिरध्यापनं किं न प्रयोजयेतु॥ अथ मतम आचार्याधीनो Sधीष्वेत्य चाचार्यकरराविधिप्रयुक्तो Sधीष्वेति वाक्यार्थ आचार्यत्वस्याध्यापनादुत्तरकालभावित्वादिति। तदसत्। तद् द्वितीयं जन्म तद्यस्मात्स आचार्य इत्युपनयनाख्यद्वितीयजन्महेतुत्वमापे- याचार्यश्रवयात् ॥ आचिनोति हि शास्त्ृर्थमाचारे स्थापयत्यपि। स्वयमाचरते यस्मादाचार्यः स उदाहृतः ॥ इति स्मृतावाचारे शिष्यान् स्थापयतीति व्यत्पत्ति: प्रतीयतइ्दति चेद

भावित्वे चाचार्यकरयाविधिप्रयुत्तो Sधीष्वेति साध्याहारयोजना प्रसज्येत।

महले उध्ययनस्य कथमृध्यापनविधिप्रयुक्तिरिति । अचोच्यते। नाध्यापन- विधेरधिकारी कल्पनीयः । श्रुतिस्मृत्योः प्रतीयमानत्वात्। तथा हि। ऋष्टवषं ब्राह्मयमुपनीयीतेति भुतावात्मनेपदेनाचार्यकरयसाध्यता प्रतीयते॥ संमाननोत्सञ्जनाचार्यकरगेत्यादिना व्याकर यासचेदापचार्यकरये साध्ये तद्वि- धानात्। न चाचार्यत्वं किं चिल्लोके प्रसिद्धमस्ति ततो यथा SSवनीये

विद्विताध्यायममिति पु. पाठ:। + अध्ययने प्रयत इत्यादि: २ पु. पाठः।

प्रतिपलेरिति पु. पाठः। ६ स्वविधिप्रयुक्तीति पु. पाठः। १ पा्णिनिसूत्र ९ प्र. ३ पा. ३६ सू.।

९४२ निवस्यप्रमेयसंगडे १ सू०- ३र- वर्ई० नुह्ोतीत्यवाहवनीये होमाधारत्वेन विनियुत्तत सत्यसंस्कृतस्य होमाधारत्या- योगात्संस्कृतस्य सम्भवाच्ाधानसंस्कृतो डग्निराहवनीयत्वेन निश्चितः तथा S5चायाय गां दद्यादित्यचाचार्ये दक्षियां प्रति समपरदानत्वेनावगते सत्यनुपकारियः सम्प्रदानत्वायोगादुपकारियो 5ष सम्भवाच्े*पनयननिष्या दनाख्येनोपकारेय मारवकं प्रत्युपकुर्वत आचार्यत्वं निश्चीयते। नन्वेवम- प्यपनयनसाध्यमाचार्यत्वं भवेन्नाध्यापनसाध्यमिति चेद् न। उपनयनस्या- ध्यापनाङ्गत्वात्। उपनयीत तमध्यापयीतेत्येकप्रयोगतावगमात्। न घ निर- पेवविधिभेदान्न प्रयोगेक्यमिति वाच्यम। उपनीयाध्यापयेदित्येवं प्रयेोगेश्य- कल्पनात्। तमिति प्रकृतपरामर्िना तच्छ्ब्देन कर्मेक्यप्रतीतेः। न चोप- नयनस्याध्यापनाङ्गत्वे ऽप्यध्ययनस्य न तत्प्रयुत्तिरिति वाच्यम। माणवक- विषयाध्यापनेनाचार्यत्वं भावयेदिति वाक्यार्थस्वीकरयोनाध्यापनक्रियानिवर्न- कतया माराघकस्य क्रियां प्रति गुरभतत्वाद् उपकारकत्वे वत्तव्ये दृष्टे सत्य- दृष्ट्कल्पनाया अन्याय्यत्वाद् उपगमनाध्ययनाभ्यामुपकरोतीति कल्प्यत्वात्। ननपनयनाध्ययनाभ्यां निष्पाद्यस्याध्यापनस्य यद्यप्याचार्यत्वं फलं तथापि • श्रुतावधिकारी कल्पनीय एतत्काम इत्यश्रवणादिति चेद् न । कामोप- बन्धमापस्य कल्प्यत्वात्। ततश्व श्रुताुपनीयाध्यापयेदाचार्यकरयकाम इत्येवमध्यापनविधि: साधिकार: सम्पद्यते। तथा स्मृतावषि। उपनीय तु य: शिष्यं वेदमध्यापयेद् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचाय प्रचवते+। इत्युपनयनाध्यापनयो: प्रयोगेक्यादध्यापने विधिश्नवणादाचारयत्व- फलश्रवसाच्चाचायत्वकामो मारवकमुपनीयाध्यापयेदिति निष्पाद्यते। अध्ययने तु नाधिकारनिमितं किं चिच्छुतमंस्तीति विशेषः । न बांध्यय-

शङ्गनीयम्। आ्राधानदृष्टान्तेन प्रयुक्तत्वात्। आधाने ह्वि ब्राह्मणो डग्निमा दधीतेति शयते। तब किमाधानं स्वातन्व्येणानुप्ठेयम उतान्यप्रयुत्या। : शाद्य उपि न तावत्यरुषमुद्दिश्य नित्यतया स्वतन्त्रमाधानं विधातुं शक्यं *उपकारित्वसम्भवार्च्योति २ पु. पाठः। * मनुस्मुति:। २ प्र. ९४० इलोकः। प्ाशार्यत्वकायकाम इति कपु. पाठः।

प्रामावरमतस्य वदान्तिमतेन निरासारम्भ: । ९४३

नावि स्वतन्त्रकाम्यतया ताद्विधेयं फलाश्रवणात्। न च सकुन्यायेन गुण- प्रधानवेपरीत्यकल्पनया नित्याधिकारता कामाधिकारता वा शङ्गनीय। भस्मीभतसकुना उपयोगासम्भवेन तब वेपरीत्यकल्पने 5पि * प्रकृते संस्कृ- ताग्ने: करत्वन्तरे विनियोगयोग्यतया तदसम्भवातृ। द्वितीये Sपि किमा- धानस्योत्तरनित्यक्रतुविधिप्रयुक्तिरुतोत्तर काम्यक्रतुविधिप्रयुक्ति:। नाघः ।

मेव हि विधिरनुष्ठापयति। अन्यथा स्वर्गकामादीनामप्यनुष्ठुयत्वप्रसङ्गात। तस्मादुत्तरकाम्यक्रतुविधिप्रयुक्ति: परिशिष्यते। न हि विधिरिव कामो Sप्यु- पादेयमेवानुष्ठाण्यति येनोक्तदोष: स्यात्। किं तु यद्यदुद्वेश्यमुपादेयं वा बिना काम्यमानस्य न सिद्धिस्तत्सवं विधिसहकारितया उनुष्ठापर्यत। दृश्यते हि लोके विधिरागये।रविषम्यम् । सावर्यपीठे समुपविशेदिति विधिस्त थाविधपीठाभावे पुरुषं न तथोपवेशयति रागस्तु तथाविधं पीठमुत्याद्यापि तब निवेशयति। एवं व सति प्रकृते Sप्याचार्यकरणाकामनेवाचार्यप्रेरराद्वारे- वाध्यापनसिद्धाथं मायवकेनाध्ययनं निर्वतयतीति स्थितम। तदेतत्प्राभाकरमतं वेदान्तिनो न बहुमन्यन्ते। तथा हि। किं तमप्य- ध्यापयीतेत्यचा चार्यत्वं विधेयम उत विधिरूपमथ वा नेयोगिकं फलम। नाद्यः। उपनयनाध्यापनभावार्थविषयत्वाद्विधेः । न द्वितीयः । आ्र्रात्मनेपदमाचाभिधे- यस्याचार्यत्वस्य विधिपदानभिधेयतया विधिरुपत्वायोगात। न तृतीयः आाधारान् ग्राह्यतीति व्युत्पत्या हेतुकतृत्वनिबन्धनस्याचार्यत्वस्य लोकिक- स्वात। भलोकिकस्येव नेयोगिकत्वात्। न चोपनयनसाध्यत्वादलोकिकमा- चार्यत्वं स्यादिति वाच्यम। द्वितीयं जन्म तद्यस्मात्स आचार्य इति स्मृता- वुपनयनं प्रति हेतुकर्तृत्वस्येव लोकिकस्याचार्यशब्दनिमित्तत्वावगमात् । यद्याचार्यत्वमलोकिकं स्यातदा व्याकररासचे संमाननादिभिलाकिकेरयेः सह कथं पठोत। ननु विधायकप्रत्ययश्रवसाद नियोग: प्रतीयते। तस्य नियोज्य- विशेषखाकाङ्कायां स्वगवन्नियोगसाध्यत्वेनेव नियोज्यविशेषणत्वमाचार्यस्या

• तत्र तत्काल्पने उपीति २ पु. पाठः।

१४४ विवरयग्रमेय संग्रहे १ सू० ३ वर्व० भ्यपेतव्यं कारकफलस्य तदनुपपत्तेः। न चाचारग्राह्कत्वमुपनयने हेतुक- तृत्वं चाचार्यशब्दप्रवृत्तिनिमितं विकल्पाप्रत्तेः । अतो मन्त्राद्यलाकिकसाध- नान्तरविधानादलोकिकमाचार्यत्वं संमाननादीनां तु तदभावादव्तु लोकि- कत्वम्। अतस्ते: सह पाठे ऽप्यलोकिकमेवाचार्यत्वमिति चेद एवमप्यप- नयननियोगफलं भविष्यति तेनाध्यापनविधे: कुतः साधिकारता॥ प्रथ मतमुपनयने श्रुतमप्याचार्यत्वमध्यापनफलं भविष्यति। उपन- यनस्य तदङ्गत्वादिति। तन्न। तथा सत्यङ्गेषु फलश्रुतिरर्थवाद इति न्याये -. नाचार्यत्वस्य नियोज्यविशेषणत्वासंभवप्रसङ्गात्। नन्वेवं सत्यनधिकारम- ध्ययनं सर्वथा नानुष्ठीयेतेति चेद् न। उपनीतस्याध्ययनाधिकार- त्वातृ*। वाजसनेयिशाखाया मुपनयनं प्रक्रम्याध्ययनस्य विहितत्वात्। सर्व- स्मृतिषु चोपनीतो उधीयीतेत्यवगमात्। प्रतो उध्ययनस्य स्वविधि- प्रयुक्तानुष्ठानोपपत्ता तदनुष्ठानसिद्धये उध्यापने उधिकारियां परिकल्प् न मनः खेदनीयम। ननु न तं कल्पयामि किं त्वस्त्येव सः । श्रुतौ दुःसं- पादत्वे डप्युपनीय तु यः शिष्यमित्यादिमनुवाक्येन तदवगभादिति चेद् न। तद्वाक्यस्योपनयनाध्यापनानुवादेन कर्नुराचार्यसंज्ञाविधायकत्वाद वाक्य- गतयत्तच्छब्दाभ्यामनुवादविध्योनिश्चयात्। आचार्यसंच्चायाश्च नमस्कारा- दिविधानेषपयोगात्। नन्वेवमप्यप्रबुद्धस्य माणवकस्योपनीतस्य स्वाधिकारं प्रतिपद्यानुष्ठातुमशक्यत्वादध्यापनविधिरेव कथं चित्साधिकारो उध्ययनमपि प्रयुङ्गएवेति + वाच्यमिति चेतु तत किमध्यापनविधिरविहितमध्ययनं प्रयुङ्क उत विहितम। नादः । अध्ययनविध्यप्रेरितानां तब प्रयोजनशून्यानां पुरुषा- गामाचाय प्रति गुयभावेन प्रवृत्त्ययोगात्। द्वितीये विधिस्वरूपसिद्धये अधययने Sधिकार्यपि स्वीकाय: । विषय एव विधिस्वरूपसाधको नाधिकारीति चेतु तर्हि विहितस्याध्ययनस्याधिकारिविशेषाभावाद्यं कं चिदध्यापयेदिति प्राम्य-

विधि: स्वयमेव स्वविषये पुरुषं प्रवर्त्तयति। अन्यथा स्वाधिकारविधिनेवा- प्रवर्त्तितस्य प्रवृत्यसंभवात्। न च बालकस्य स्वाधिकारप्रतिपत्त्यसंभवः ।

• ऋध्ययनाधिकारित्वादिति २ पु. पा. । एवशब्दो नास्ति वपु.

अध्ययनस्य स्वंविधिप्रयुत्तत्वम। बध्यापनस्याऽनित्यत्वम्। १४५ विध्यथीपरिज्ञाने उवि संध्योपासनसमिदाहर गादिकर्ततव्यताप्रतिपत्तिवत्पिवादु-

नायं क्रेशः आाचार्यस्य प्रबुद्धस्य स्वाधिकारं प्रतिपतुं शक्यत्वात्। यद्यपि कश्चित्प्रेत्षावान्मायावको न स्वाधिकारमबुद्ध्वा प्रवत्तेत तथाप्यन्यो Sप्रबुद्ध आचार्यप्रेरितः प्रवर्त्तिष्यतएव। ततः प्रवाहरुपेणाध्यापनं न विच्छिद्यत- इति चेद् एवमप्याचार्य: किमन्येनोपनीतान्मायवकानध्यापयेद उत स्वेने- वोपनीतान्। नादयः । उपनयनस्यापि त्वन्मते उध्यापनाङ्गतया तद्वकल्ये (नियोगानिष्पतावाचार्यत्वफलासिद्ेः। तर्ह्यस्तु द्वितीय उक्तदोषाभावादिति चेद् न । एवमपि नित्यानित्य)* संयोगविरोधस्य दुरपवादत्वात्। तथा हि। अध्यापनं तावदनित्यं द्रव्यार्जनार्थत्वात्। न ह्याचार्यत्वमध्यापनफलं भवि- सुमहति। सुखप्राप्रिदु:खपरिहारसाधनरूपत्वाभावेनापुमर्थत्वात्। न चादृष्टं तत्फलत्वेन कल्पं दृष्टे सति तदयोगात्। श्र्रस्ति दृष्टम । षययां तु कर्मगामस्य धीणि कमागि जीविका। याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रह:+॥ इत्यध्यापनस्य द्रव्यार्जनोपायत्वेन स्मरणात्। ननु याजनस्य जीवि- कार्थत्वं युक्तं कत्विम््यो दविगादिविधो सति सवोङ्गानुष्ठापकस्य दव्षिणा- द्यनुष्ठापकतया द्रव्याजेनं निश्चित्य तदर्थिनां याजने प्रवृत्तिसंभवात्। अ्रच तु भृतकाध्यापननिषेधात। प्रकारान्तरेय द्रव्याजेनाभावाद न तादथ्यम- ध्यापनस्येति चेद मेवम। माणवकस्याध्ययनाङगत्वेन गुरुदच्तियादिविधाना

तस्माद द्रव्यार्जनकामेनानुष्ठेयत्वादध्यापनमनित्यम। उपनयनाख्यस्तु सं- स्कारो नित्यः । अ्र्रकररणे दोषभ्नवणात्। आषोड़शातु द्वाविंशच्ृतुविशान्ट वत्सरात्। इति वेर्शर्यकानामुपनयनस्यामुख्यं कालमभ्यनुच्चाय पश्चात्स्मर्यते। अ्त उध्व चयो Sप्येते यथाकालमसंस्कृताः । साविधीपतिता व्रात्या भवन्त्यार्यविर्गार्हताः॥॥

• () एतन्मध्यगतो ग्रन्मो नास्ति ३ पु.। + मनुस्मृतिः । ९० ना. ७६ प्लोक:। : याशवल्वारस्मृतिः। ९ न्. ३७ प्रलो. पूर्वार्द्धम्। S मनुस्मृतिः। न भ्र. ३६ भ्लोक:। ९६

विवरयप्रमेयसंग्रहे १ वू० ३ वर्य० नेतरपुतबधिवदापद्यपि च कर्हि चित। ब्राह्मान्यानांश्च संबन्धानाचरेद् ब्राह्मयः क्व चितृ* ॥ इति। नन्वकरये दोषश्रवयमाचेयोपनयनस्य नित्यतायां प्रायश्चितस्यापि नित्यता प्रसन्येत । पतीते िरकाले तु द्विगुयं व्रतमर्हति। शति प्रायश्चिताकरयानिमित्तदोषस्य निरासाय प्रायश्चितान्तरविधानात्! न हि प्रायश्चितं नित्यं दोषापनय।कामिना नुष्ठेयत्वात। उच्यते। न प्रायश्चि- त्ताकरयनिमित्तदोषनिरासाय द्विगुयं व्रतमुच्यते किं तु प्रायश्चित्तेन निराक- र्नेव्यस्य पूर्वदोषस्येवातीते चिरकाले द्विगुयव्रतापेक्षयेव निरास इत्युच्यते। अन्यथा प्रायश्चित्तानवस्थाप्रसङ्गात। ततो नोपनयनस्य नित्यतायामति- प्रसङ्ग:। तघ्टोपनयनं नित्यभतमध्ययनाङगत्वादङ्गिनो उध्ययनस्यापि नित्यतां कल्पयति॥

यद्यनङ्गत्वे संस्कारकर्मत्वं नोपपद्यते तर्हि हिरययधारयावद् गत्यन्तरं कल्प- *नीयम्। हिरययं भार्यमित्यच हि न तावद्धिरयधारयास्य प्रयाजादिवदर्थक- मता घटते। कर्मकारकप्राधान्येन विधानात्। यदि संस्कारकर्मत्वं तदा 5पि संस्कार्यहिरययद्वारा क्रतुविशेषेया संबध्येत उत क्रतुमाषेय। नादः । विशेषसंबन्धबोधकश्ुत्यादीनामभावात्। न द्वितीयः । एकस्य संस्कारस्य सर्वक्रतपकारित्वानुपपत्तेः । अरतः संस्कारकर्मत्वं परित्यज्याभ्यदयफल: स्वतन्त्रा विधिरभ्यपगतः । एवमुपनयनविधिरपि स्वतन्त्र एवाभ्यदयफल: स्यात्। पपोच्यते। अनारभ्याधीतस्योपनयनस्याध्ययनाङगत्वबोधकाना पूर्व-

ध्याक्ेपरुपोपादानप्रमायेनोपनयनस्याध्ययनाङगत्वं सिध्यति। अनुपपत्नं.स्वाचा-

पसता नियमविधानात्। ततो उध्ययनविधिरुपसतिं स्वाङ्गत्वेनातिपति। तथोपनयनाख्यसंस्कारविधिश्च प्रयोजनमपेनमाया उपसत्तिसमवेतमेवादृष्टं

• मनुस्मृति: । २ न. ४० इलोकः। वोषायगमेति १-२ पुस्तकयो:।

उपनयनस्य नित्यत्थेनाऽङ्गिमो उध्ययनस्य नित्यूद्ध रपनो। ९४०

झृत्वे उवि न प्रोकयादिवत्संस्कारकर्मतया उङ्गता प्रयाजादिवत्फलपकस तेष किं न स्यादिति। अ्गिस्वरूपनिष्पादकतया संनिपत्योपकारियः संस्कारस्या- भ्यर्हितत्वात्। फलोपकार्यङ्गं तु नार्भ्याईतम्। अपूर्वद्वारेणारादुपकारकत्वात्।

दांनप्रमाणवच्छुतिप्रकरये अप्यध्ययनाङ्गत्वमुपनयनस्य गमयतः । ऋष्टवर्षी ब्राह्मय उपगच्छेत्सो 5धीयोतेति वाक्यविपरिणामस्य विवचितत्वात्। तच्छु- तिरेवोपनयनसंस्कृतं माणवकमादायाध्ययने विनियुङ्धे। न घ तच्छब्देनेव माणवकस्येव परामर्शो न संस्कारस्येति वकुं युक्तम। संस्कारस्यानन्तरप्रकृ- तत्वात्। न घ श्रुतेरनाकाङ्गितस्य समर्पगप्रसङ्गः। उपनयनाध्ययनयोरूपस- तिद्वारा परस्परसाकाङ्कत्वस्य दशितत्वात्। ननु सो उधीयीतेत्यच संस्कृतो मायवकः प्रातिपदकार्थ एव न तु विभत्त्यर्थः । न च प्रातिपदिकमाचम- ड्गाङ्गिभावसंबन्धं बोधयितुमलं द्वितीयामुत्यादेरेव तद्वोधकत्वादिति चेद् मेवम। प्रातिपदिकस्याप्यन्विताभिधायितया संबन्धप्रतिपादकत्वात्। श्रन्वि- ताभिधायित्वाभावे तत्प्रयोग एव न स्यात। तस्मात्तच्छब्दभ्रुतिरङ्गत्वं गमयति। तथा प्रकरगमपि तद्गमकं वाजसनेयिशाखायां सर्वस्मृत्यनुमितश्रतिषु चोपनयनं प्रकृत्याध्ययनविधानात्। न चेवमुपनयनप्रकरणे पठितमध्ययन- मेवाङ्कं प्रसज्येतेति वाच्यम। अध्ययनस्य फलत्वात्। फलवत्संनिधावफलं

नस्याङ्गत्वं सिद्धम। तच्चोपनयनं स्वयं नित्यभतमङ्गिनो उध्ययनस्य कथं न नित्यतामापादयेत्। न ह्याङ्गभावे कदा चित्कुष चिदङ़गं संभवति। भ्रस्ति हध्ययनस्याप्युपनयनवदकरये प्रत्यवायः । यो उनधीत्य द्विजो वेदमन्यच कुरुते श्रमम। स जीवन्नेष शद्त्वमाशु गच्छति सान्वय: + ॥ पश्नोचिया अननुवाक्या अनग्नयः शूदसधमोयो भवन्तीति स्मरणात्। तथा च नित्यमध्ययनं द्रव्यक्षामानुष्ठेयेनानित्येनाध्यापनेन कथं प्रयुज्येत। * सत्यरप्रयोग इति ९ पु. पाठः। + मनुस्मृतिः। ३ प्र. ९६८ इलो.।

न च वाच्यं काम्यमप्यध्यापनं नित्यस्मीहितजीवनफलहेतुत्वान्नित्यमिति। तावता उध्यापनस्य नित्यवदनुष्ठानामिट्रः। शब्दप्रमायाद्धि नित्यकर्त्तव्य- ताप्रमितो संध्यावन्दनादाविवाऽकरये प्रत्यवायभयान्नियमेन पुरुषः प्रवर्तते। अध्यापनस्य तु न शब्दान्नित्यकर्नव्यता प्रमीयते किं तु नित्यस्मीहितस्य जीवनाख्यफलस्य हेतुत्वेन कल्पते। न हि तथा कल्पयितुं शक्यम। परध्या- पनमन्तरेय याजनप्रतिग्रहादिना ऽपि जीवननिष्पत्तेः ॥

स्वं भविष्यति। नित्यश्च पुषोत्यादनविधि: । नापुबस्य लोको उस्तीत्यकरये प्रत्यवायश्रवणात्। तथा चिभिर्कयवा जायते ब्रह्मचर्येणर्षिभ्या यज्ञेन देवेभ्य: प्रजया पितृभ्य इति कणा चयमुपन्यस्य पश्चादेष वा अनृणो यः पुषी यन्वा ब्रह्म- चारी चा उस्तीति पुचियाः पितृन्प्रत्यानृपयं दर्शयति। तज्चानृषयं पुषस्य पियपितृ- यज्ञाद्यनुष्ठानद्वारेय पितृतृप्रिहेतुत्वादुपपद्मते। तदनुष्ठानं चानुपनीतस्यानधी- तस्य वेदार्थमजानतो न संभवति। ऋतो नित्यस्य पुणोत्पादनविधे: फलपर्य- न्ततापेनितमनुशासनं तच्छ्ेषतया विधीयते। तस्मात्युचमनुशिष्ठ लोक्यमाहु: तस्मादेनमनुशासतीति। ततश्च पितुरेव नित्यपुषात्पादनविधिसामथ्यादुपन- * यनाध्यापनविधीनां नित्यत्वं प्राप्रमिति। नेतत्सारम। संप्रत्िकर्म*विधिशेषा- थेवादरूपस्य तस्मात्युचमिति वाक्यस्यानुशासनविधायकत्वायोगात्। यदा हि पिता उरिष्ठादिना स्वस्य मरयं निश्चिनुते तदा स्वानुष्ठेयानि वेदतदर्थ तत्फलानि पुचे समर्पयेत स च पुचस्तान्यनुप्ठेयतया स्वीकुयोत तदेतत्संप्र- तिकर्म। तथा च भ्रयते। प्र्थातः संप्रति यदा प्रष्यन्मन्यते तदा पुचमाह त्वं ब्रह्म त्वं यत्रस्त्वं लोक इति। स पुचः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्चा 5हं लोक इति। तब च संप्रत्िकर्मय॥ पूवानुशासनमन्तरेण्ाकस्मादेव संकल- कर्तव्यसंग्रहानुपपत्तेः फलपर्यन्तपुनात्पादनविधिना SSचिप्रमनुशासनं पूर्व- निवृत्तमेवार्थवादतया Sनेन वाक्येनानूद्यते। ननु मा भदेतद्वाक्ये इनुशास- नविधानं तथा उपि नित्यपुषोत्यादनविधिसामथ्यीदेव पितुरूपनयनाद्यनुशा- सनविधिनित्य एव प्राप्त इति चेद मेवम। पितु: पुवं प्रत्यननुष्ठापकत्वास। * संपततिकर्मेति ९ पु. । + सैंप्रतिपत्तिकर्मति २ पु. । + भ्रथात: संपतिपत्तिरिति २ पु. पाठ:। मन्यते जच पुत्रमिति के पु. पा.।

नित्यपुणत्वादनविधियेषस्याध्यायनस्य नित्यत्वरड्डरां तन्निरासश्य।.१४2 अन्यथा स्तनन्धयस्येतरस्य वा मृतपितृकस्योपनयनाद्यभावप्रसङ्गात। भनु- शासनं तु कर्नव्यार्थोपदेशनमाचमिति श्रोतलिङ्गादवगम्यते। तथा च भ्रुतिः । श्वेतकेतुहारुयेय श्स तं ह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचय न.वे सोम्यास्मत्कलीनो Sननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति। न घ वाच्यं पितरि कथं चिन्मृते मारवक एवाचार्यान्तरमाहूय नित्यमुपनयनादिकं संपादयि- ष्यति ततो Sनुष्ठापनमेवानुशासनमस्त्विति। तब किं मायवकः स्वाधिकार- पिट्ठर्थमाचार्यान्तरं करोति किं वा Sचार्यनियोगसिट्ठर्थम। नाद्यः । अध्यापनप्रयुत्तिमध्ययनस्य वदता भवता माणवकस्य पृथगधिकारानड्गीका- रात्। न द्वितीयः । न ह्यन्यनियोगो न्यस्य कर्त्तव्यबुद्धिमुत्पादयति। न धाकर्तव्यानष्ानाय साधनसंपादनं युक्तम। अरथ साधनान्तरप्रतिनिध्यपादा- नवदधिकारियो डपि प्रतिनिध्युपादानेन कर्त्तव्यं मायवकः संपादयेत । तन्न । वेषम्यात्। सर्वच ह्यधिकारियः कर्त्तव्यमनुष्ठातुं साधनान्तरप्रतिनि- धिरादीयते। अधिकारिप्रतिनिधिस्तु कर्त्तव्यमनुष्ठातुमादीयेत। न तावन्मृत- स्याचार्यस्य कर्त्तव्यं संभवति विधिसंबन्धनिमित्तस्य निवृत्तत्वात् । नापि प्रतिनिधित्वेनोपादेयस्याचार्यस्य तत्संभवः । तस्याचार्यस्य कर्नव्यत्वसिङ्ठ- तरकालीनत्वात्। अतो न मागवंक आचार्यान्तरमादायाध्येतुमहति। अ्रथ मृताचार्यशिच्षितं * मायवकमन्य आचार्य: स्वीकृत्य स्वाधिकारं निर्वतयितुम- ध्यापयेत तदप्ययुक्तम । पूर्वापनीतस्य मायवकस्याचार्यान्तरेय पुनरुपनय- नासंभवे सत्युपनेतृत्वलव्यास्याङ्गस्य वेकल्ये डद्गिनो ऽध्यापनस्य निष्यत्त्ययो- गातृ। न चानेनाचार्येगाङ्गभृतमुपनयनं मायवकान्तरे उनुष्ठितमिति वाच्यम्। तथा सत्यङ्गिनो उध्यापनस्यापि तथानुष्ठितत्वेन पुनरनुष्ठानायोगात्। अन्यथा स्वोपंनीतस्याध्यापनात्प्रागेव मृतावङ्गिमाचानुष्ठानाय मायवकान्तरस्वीकार: तर्ह्यनुपनीतमप्यध्यापयेत्। यदि स्वोपनीतानध्याप्य द्रव्यबाहुल्यायान्यानप्य- ध्यापयतीत्युच्येत तदा दरिद्रं नाध्यापयेत्। शुभ्रषाये दरिद्रमप्यध्यापयिष्य- तीति चेद् एवमपि त्वन्मते लोकिकवेदिकव्यवहारो दुवार:+। लोके हि मापषककर्त्तव्यनिष्पत्तये एवाचार्या Sन्विष्यते नाचार्यकर्त्तव्यनिष्पत्तये माय- मताचार्यशिष्यमिति २ पु. ।. + मर्ध्पाप पुस्तवत्रये Sप्येवमेव पाठो दृश्यते तथापि व्यवह्वारविरोधो दुवार इलि पाठो उर्थविचारयया सङतः प्रतिभाति।

१५० वकः। वेदे उपि सत्यकामो ह जावालो ब्रह्मचर्यायाचा्य स्वयमेवान्विष्यो पसन्नवानिति गम्यते। तथा व भ्रुतिः स ह हारिदुमन्तं गेोतममेत्यो- वाच ब्रह्मचय भगवति वत्स्याम्युपेयां भगवन्तमिति। तदेवमध्यापनस्य नित्यत्वे बहुदोषसद्गावादनित्येन च तेन नित्यस्याध्ययनस्य प्रयुत्ता नित्या- नित्य संयोगविरोधात्स्व विधिप्रयुत्तमेवाध्ययनमङ्गीकार्यम्॥ ननूपनयनाध्ययनयो :* स्वविधिप्रयुत्तत्वे सति तत्प्रयुत्ततयेवोपनय- नाध्यापनसिद्धेरुपनयीत तमध्यापयीतेति तद्विधानमनर्थकमिति चेद मेवम्। नाचाचार्यव्यापारयोरुपनयनाध्यापनयोविधि: किं तु मायवकव्यापारयरुपग- मनाध्ययनयोः । ननु वाक्ये प्रयोजककर्तुराचार्यस्य व्यापारी प्रतीयेते। तप साद्ात्कतुमायवकस्य व्यापारयो: स्वीकारे विरोधा/ज्जीवनार्थतया.प्राप्तावाचा- रयव्यापारावनूद्याप्राप्तयोमीरवकव्यापारयविधानस्य न्याय्यत्वात। नापि शब्द- विरोध: । एतया ग्रामकामं याजयेदित्यन प्रयोजकव्यापारमन्तरेय स्वार्थे ऽपि शिचप्रत्ययप्रयोगदर्शनात् । याजनस्य वृत्त्यर्थतया प्राप्तस्यानुवादे- नाप्रापं यजनमेव विधीयते। एवमध्यापयीतेत्यच किं न स्यात् ।। ननु याजयेदध्यापयेदित्यव कर्तृव्यापारस्य शिचप्रत्ययार्थतया 5वग- मादेकतरस्य प्रसिद्धस्यानुवादेनेतरस्य विधिरस्तु। उपनयीतेत्यच तु धात्वर्थ- स्यव प्रयोजकव्यापारत्वाद नभिधीयमान: कर्तृव्यापारः कथ विधीयते। न च वाच्यमुपनयने मा भून्मायवकव्यापारविधिरध्यापने तु भविष्यतीति। वाक्ययो: सारूप्यात। उच्यते। प्रयोजकव्यापाराभिधायिना Sपि नयतिधातुना माग- वकव्यापारस्यानभिधीयमानस्यापि गम्यमानताया वत्यमायत्वात् स एव धातुना लक्षणयोपादाय विधीयते न प्रयोजकव्यापारः। तस्य स्वगमेव प्राप्तत्वात्। ननु तत्प्राप्रिदुःसंपादा इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात्। दवियाशुभ्- षाद्ङ्गसहिते ह्यध्ययने मायवकस्य विहिते तस्य च स्वविधिप्रयुत्तो सत्यां वृत्यर्थतया S5 चार्यप्रवृत्ति: प्राम्रोति। वृत्त्यर्थप्रवृत्तो प्राप्तायां तदनुवादेन. मारष- कव्यापारो Sध्ययनादिर्विधातुं शक्यतति। मेवम। ग्रामकामं याजयेदित्यन याजनप्राप्तरपि दुःसंपादत्वप्रसङ्गात्। दव्ियाद्यङ्गसहिते कर्तृव्यापारे विहिते

• उपगमनाध्ययनपोरिति ३ पु. परा. । + विरोध इति ९ पु. पा.।

सति वृत्यर्थत्वेन प्रयोजकव्यापारप्रापिस्तत्प्राप्तो च तदनुवदिन कर्तृव्यापारवि- धिरिति परस्पराश्रयत्वात्। अ्रथ • स्वविधिप्रयुत्तेषु यागान्तरेवु सामान्येन वृत्त्यर्थतया प्राप्तं प्रयोजकव्यापारमनद्य ग्रामकामस्य यागविशेषो विधीथेत तर्हीहापि विध्यन्तरेतु सामान्यप्राप्प्रयोजकव्यापारानुवादेनोपगमनाध्ययना- दिमायवकव्यापारो विधीयताम। ननु याजनात्मक एव प्रयोजकव्यापारो यागान्तरेखु प्राप्तो ड्स्ति। उपनयनाध्यापनात्मकस्तु तथा न विध्यन्तरेषु प्राप्त इति चेत तर्हि भाविनी प्राप्रिरस्तु। मायवकव्यापारविधिसामथ्यीदेव प्रयोजकव्यापारः प्राप्स्यते तत्यर्वकत्वान्मायवकव्यापारस्य। न च वेपरी- त्येन प्राप्ति: शख्ा। न ह्यनित्येन नित्यप्राप्तिः संभवतीत्युक्तत्वात्। ननु प्राप्नस्योत्पन्िविध्यसंभवे ऽपि तदनुवादेनाधिकारविधि: स्यादिति चेद न।

तह्यरुपया पिङ्गाच्या क्रीणातीतिवद् गुगाविशेषविधिरस्तु । सच

विशेषतया परस्परसंबन्धरहितयोर्विशिष्टविध्ययोगातृ। पृथग विधाने वाक्य- भेदप्रसङ्गात्। अरूयवाक्ये तु विशेष्यस्य यागसाधनक्रययास्याप्यन्यतो Sप्रा .... प्रस्य विधेयतया 5रुणादीनामनेकेषामपि विशेषणानां तदन्वये सति विशिष्ट- विधानं युक्तं न तथेह प्रयोजकव्यापारो विधेयः । प्राप्तत्वात। अतो नानेकेषु गुणविधि: । तदुक्तम् । प्राप्ने कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुयः । अप्राप्ते तु विधीयन्ते बहंवो डप्येकयव्नतः * ॥ इति। ननु प्रयोकव्यापारस्य प्राप्तत्वाद्यथा विधिर्निराक्रियते तथा मागव- कव्यापारस्यापि स निराकतु शक्यः । मायवकमुपनयीतेत्यन कर्मभतस्य मायवकस्य व्यापाराप्रतीतेः । न हि ग्रामं गच्छेत्यव ग्रामस्य व्यापारः प्रतीयते। मेवम। शब्दतो न्यायतश्चाच मायवकस्य गमनव्यापारप्रतीतेः। लोके हि नयत्यर्थवाचिशब्द प्रयोगेषु नीयमानस्य गमनं दृष्टमिति शब्दत- स्तत्प्रतीतिः । तथा बालानामचरशिवाये शिक्षकगृहं प्रति गमनं दृष्ट ततो

• तन्त्रवार्तिके। २ न्. २ पा. ६ सूचे।

१५२ विवरसप्रमेयसंग्रहे १ सू० ३ वर्य० न्यायो Sपि मायावकव्यापारं प्रत्याययति। न ह्वि प्रेतावान् मायावको विधि- मन्तरेणाध्ययनादौ प्रवर्त्तते। भथावबोधादिदृष्टरफलार्थत्वनिराकरये रागतः प्रवृत्ययोगात्। ततो वाक्यविपरियामेन मागवकव्यापारो उष विधातव्यः। यथा ग्रामकामं याजयेदित्यच ग्रामकामो धजेदिति विपरियामस्तथा 5घ्टवष ब्राह्मगमुपनयीतेत्य ाप्यषृवषो ब्राह्मय उपगच्छेत्सो 5धीयीतेति विपरिणाम: स्यात ॥ नन्वेवमपि नाच विधि: सङ्गच्छते। निरधिकारत्वात्। न तावद-

रयमाचं जातमाषस्य तत्प्रसङ्गात्। नाप्युभयं तयो: परस्परान्वयाभावात् । गुयानां च परार्थत्वादिति न्यायात्*। अ्रथ मन्यसे तयोरपि पार्ष्िकः पर- स्परान्वयो भविष्यति। यथा रुणावाक्ये Sरुपाया क्रीणातीति प्रत्येकं शाब्दे क्रियान्वये पश्चादेकप्रयेोजनत्वसामथ्यात्परस्परान्वयस्तदूदिति। तन्न। तथा सत्यधिकार हेतोरशाब्दत्वप्रसङ्गात् । अतो निरधिकारो विधिरयुक्त्तः । नेष दोष: । शब्दमेव सर्वचाधिकारनिमित्तमिति नियमाभावात्। साङ्गकर्मानुष्ठान- सामर्थ्यस्याशाब्दस्याप्यधिकारहेतुत्वात्कथं चिच्छाब्दत्वनियमे Sपि क्रियासंब- न्धाभिधानमुखेन विशिष्टसमर्पणे शब्दद्वयस्य तात्पर्यकल्पनात् तत्सिद्धिः । नन्वेवमपि विशिष्वस्य नाधिकार निमित्तत्वमुपादेयविशेषयात्वात। तथा हि। समध्यापयीतेत्यच प्रयोजकव्यापारं प्रति मायावकस्य कर्मताभिधायिनी द्विनी- यातिभक्ति: स्वव्यापारं प्रति मायवकस्य कर्तृत्वं गमयति कुर्वन्तं प्रयुङ्गे इति न्यायेन प्रयोजकव्यापारस्य कतृविषयत्वात्। न च वाच्यमध्यापयीतेति वाक्ये विपरियामस्येोकतत्वान्माणवकस्याधिकारित्वं न तु कर्तृत्वमिति। तप हि प्राप्प्रयोजकव्यापारानुवादेन कर्तृव्यापारे विधिसंबन्धमानं परियम्यते न तु शब्दप्राप्तं माणवकस्य कर्तृत्वं पराक्रियते। अत उपादेयो माववकस्तल्लवपव- त्वातृ। साचाद्वा परम्परया वा विधिविषयतया उनुप्ठेयमिति तल्लवयं कर्ता- दयश्चानुप्ठेयं प्रति कारकत्वात्यरम्परया उनुष्ठेयाः। अ्रतः कर्तुरूपादेयस्य मायावकस्य यद्विशेषयं जातिविशिष्ठं वयः न तदधिकारनिमित्तम। लोहितो- ष्ीषा कत्विज: प्रचरन्तीत्यादो कर्तृविशेषयास्य लोहितोष्णीषत्वादेरधिका- * जेमिनिसूत्र ३ श्. ९ पा. ९२ सृ. ।

नित्याधिकारसम्भवप्रदर्शनेनाध्ययनविधिस्थिरीकराम। १५३ रनिमित्तत्वादर्शनात। न च कर्त्तेवाधिकारी कर्त्तुरनुष्ठेयकारकतया विधिं प्रति गुयभूतत्वाद् अधिकारियश्च विधिं प्रति स्वामितया प्राधान्येनान्वयात्। न चेवमधिकार हेतरेवासंभवः । अ्रनुपादेयविशेषयास्य तद्गेतुत्वात। विधि- प्रयुक्तानुष्ठेयतद्विशेषराव्यतिरेकेय विधिसंबन्ध्यनुपादेयं तादृशविशेषरं च जीव- नगृहदाहस्वर्गकामनादि। अप्न त्वष्टवर्षत्वाद्युपादेयविशेषरं तत्कथमधिकार- हेतुः स्यात्। अचोच्यते। किं भावनाया* वाक्यार्थत्वमाश्रित्येदं ब्रवीषि उत नियोगस्य अथ वा दष्टसाधनस्य। नाद्यः । तचाधिकारान्वयस्य कर्षन्वयपूर्व- कतया कतृविशेषणस्येवाधिकार हेतुत्वात्। पुरुषप्रवृत्तिर्दि भावना। सा च क्रि- यात्मिका सती स्वरूपनिष्पादकानि कारकाणि प्रथममपेवते। तब पुरुषार्थधा- त्वर्थयोभीव्यत्वेन तत्करयत्वेन चान्वये सति परिशेषात्स्वर्गकामादयः कर्तृ- त्वेनान्वीयन्ते। तस्य च कर्तुव्यावर्तकानि जीवनगृहदाहकामनादीनि। ततः कर्तुरेव फलनियमात्स एव क्त्ता फलभोक्तृत्वोपाधिना स्वामित्वादधिकारं प्रतिपद्मते। अतश्चोपा देयकर्तृ विशेषणान्येवाधिकारियो Sपि व्यावर्तकानि सम्पद्यन्ते ।। c नन्वस्तु तर्हि द्वितीयः । नियोगो हि स्वरूपोपाधित्वेनैव नियोज्य- विषयावपेक्षते बिना ताभ्यां कस्य कस्मिन्नियोग इत्याकाङ्काया अ्रनिषृत्तेः । ततो वाक्यगतस्वर्गकामादिनियोज्यत्वेन धात्वर्थश्य विषयत्वेनान्वेति। न चाचाधिकारान्वयः पृथगपेद्यते। ममायं नियोग इति प्रतिपतुर्नियोज्यस्येव तत्स्वामितया Sधिकारित्वात्। स चाधिकारी विषयानुष्ठानमन्तरे नियो- गनिष्पत्तिमपश्यंस्तदनुष्ठाने कर्तृतया न्धयं गच्छति। तथा चास्मिन्पके Sधि- कारान्वयदशायां स्वगादीनामनुपादेयविशेषयात्वं व्यवस्थितमिति। तदेतद- सारम। प्रकृताप्रतिपचत्वात्। नियोगवादिनो ह्यनुपादेयविशेषयामेवाधिकार- हेतुरिति वदन्तो 5षि क्व चित्कनृविशेषयोनाधिकारियं व्यावर्तयन्ति। राजा स्वाराज्यकामो+ राजसयेन यजेतेत्यच कर्तृविशेषयोन राजत्वेन स्वाराज्यका- मस्याधिकारियो विशेषणीयत्वात्। अन्यथा स्वाराज्यकामस्य वैश्यादेरपि तदधिकारप्रसङ्गात। न चेवमनुपादेयमेवाधिकार हेतुरिति नियमस्य भङ्ग:

• भावनायामिति २ पु. पा. । + यथा स्वाराज्यकाम दति १ पु. पाठः। २०

१५४ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर० राजत्वस्य वैश्यादिभिरनुष्ठानेनानिष्याद्यस्या*नुपादेयत्वात्। एवं च प्रकृते

रहेतुता किं न स्यात् ॥ नन्वेवं तर्हि तृतीय: पक्षो उस्तु। तब श्रेय:साधनरूपे वाक्यार्थे श्रेयसो भोत्तव्यरुपस्य भोक्ाकाड्डायाः + प्राथम्यात्तत्साधनस्यापि भोक्न्वयः प्रथमभावी। न च साधनस्य कृतियोग्यतया कतीकाङ्कस्य कर्च्न्वय एव प्राथमिक इति शङ्गनीयम। कृतियोग्यताया अनियमात्। श्रेय :- साधने पि चन्द्रोदयादौ तददर्शनात्। यत्रापि तद्योग्यता डस्ति तचापि श्रेयस: प्रधानत्वात्तदनुसारेणान्वयो वाच्यः । अ्रथ साधनस्य वाक्यार्थत्वात्तत्प्राधान्यं तथापि तत्स्वरूपोपाधिभतं हि श्रेय: कस्य साधन- मित्येवं तन्निरूपकत्वात्। साधकापेक्षा तु विशिष्वसाधनप्रतीत्युत्तरकालीना। ततः प्रथमप्रतीतश्रेयोऽनुसारेण भोकन्वये सति पश्चादभिलषितसाधन- त्वस्याच कृतियोग्येप्टसाधनत्वार्थनिष्ठुतया विधिना चोदितत्वात्कृतेश्च कत्तरपेक्षत्वात्स एव भोक्ता उधिकारी कनृतां प्रतिपद्यते। ततो 5स्मिन्यक्षे डनुपादेयस्ये वाधिकारिविशेषणतेति। एवमपि प्रकृते नास्ति विरोधः । उपग- मनरुपे Sभिलषितसाधने प्रथमं भोक्तृतया उधिकारान्वयं प्राप्तस्य मायवकस्य पश्चात्कर्त्न्वयं प्राप्स्यतो Sपि यद्विशेषयं ब्राह्मययादि तस्यानुपादेयविशेष- गत्वात्। अतो ऽङ्गभृतस्योपगमनस्य साधिकारित्वे सति अङ्गिनो उध्यय- नस्यापि तत्सिध्यति। अङ्राङ्गिनो: सर्बचेक्राधिकारित्वात्॥

उप्यन्वयान्नवमवर्षादवीगेवाध्ययनसमाप्रि: प्राप्ता सा च दुःशकेति ेद न अङ्गाङ्गिनो: कालेक्यानियमात्। अन्यथा ऽङ्गमन्वाधानं 'पर्वरयनुष्ठायाङ्गिभताया इष्टेः प्रतिपद्यनुष्ठानं न संभवेतृ। पररतो नाङ्गाधिकारहेतु: कालो ऽङ्घधिकार- हेतुः॥। तदेवं नित्याधिकारसंभवादध्ययनविधो न का उप्यनुपपत्तिः ॥ ननु सकृत्कृते कृतः शास्त्रार्थ इति न्यायेन सकृदध्ययनादेव नित्या- ध्ययनविधिसिद्वेरावृत्तिर्न लभ्येतेति चेद् न। अ्रवाप्रिल क्षण दृष्टफलानुपपत्त्या • अनुष्ठाननार्प्यामष्याद्यस्योति २ पु. पा. । भोक्काकाह्वायामिति २ पु. पा. ।

॥। कालो अप्यङ्मधिकारे उपि देतुरिति २ पु. पा. । S चशब्दो नास्ति २ पु. पा.।

अध्ययनविधिरवरग्रहणान्तः । धर्मविचार: कसुविधिप्रयुक्तः। १५५ तल्लाभात। त्वया Sप्यर्थावबोधफलानुपपत्त्येव तत्कल्पनात्। तहावरावाप्रिपूर्व- कार्यावबोध एवावृत्तिहेतुरिति चेढ्, न । शाखान्तरीयेभ्य: पौरुषेयेभ्यो वा वाक्येभ्यो स्वीकृतेभ्यो Sनावृत्तभ्यो ऽप्यर्थावबोधदर्शनात्। न च तर्हि माभता- मचरावाप्यावृत्ती इति वाच्यम। जपस्वाध्यायविध्यध्ययन विध्योरसंभवप्रसङ्वात। न हयनवाप्रेष्वतरेषु ब्रह्मयत्तस्वाध्यायो* जपितुं शक्यः । नाप्यावृत्तिमन्तरेण- ध्ययनं घटते। अक्षरावाप्रिपर्यन्तव्यापारस्याध्ययनशब्दवाच्यत्वात्। तस्मादव- रग्रहणान्तो उध्ययनविधि: । यदि विधेरदृष्टं फलमपेचितं तर्ह्यकरप्राप्रिसम- वेत।मेव तत्कल्पनीयं दृष्टसमवेतादृष्टे सति स्वतन्त्रादृष्टायोगात्। एवं चा- ध्ययनविधेरक्षरग्रहयामाचपर्यवसानाद्विचार: क्रतुविधिप्रयुत्तो भविष्यति। यतु शाबरभाष्ये वेदस्यान्यनिरपेक्षतया विचारहेतुत्वं वदन भाष्य- कारो Sध्ययनविधेर्विचार हेतुतामङ्गीचकार तच परम्परया हेतुत्वमवगन्तव्यम। विधीयमानाध्ययनप्राप्रो हि स्वाध्यायः क्रतुविधीनुपस्थापयति। ते च विधयः स्वाध्यायादापातप्रतिपन्ञा अनुष्ठेयनिर्यायज्ञानमन्तरेणानुष्ठापयितुमशकु- वन्तस्तन्निर्णयाय विचारं प्रयोजयन्ति। न चानुष्ठानमेव मा भदिति वाच्यम। नित्यविधिष्वकरये प्रत्यवायस्याप्यापाततः प्रतिपन्नत्वात्। काम्यविधिषु तु फलकामनवाधानमिव विचार प्रयुङ्गे। 'नन्वनेकविधिप्रयुक्तिकल्पनादरमध्य- यनविधिप्रयुक्तिकल्परन विचारस्येति चेद् न । विधिर्हि सर्वत स्वविधेयस्य वा तदुपकारियो वा प्रयोजको नान्यस्य । विचारस्तु नाध्ययनविधेयो नापि तदुपकारी। न चेवमुत्तरक्रतुविधिप्रयुक्तिरविचारस्य निराकतु शक्या। तद्वि- धिविधेयं प्रत्युयकारित्वात्। न चेकंस्य विचारस्यानेकविधिप्रयोज्यत्वानु- पपत्तिः । प्रतिवाक्यं विचारसाध्यनिर्यायज्ञानभेदेन तदुपपत्तेः । आराधानस्य चैकस्याप्यनेक विधि प्रयोज्यत्वदर्शनात्। यद्यनेकविधिप्रयोज्यत्वे गारवाद्ीतो उध्ययनविधिप्रयोज्यत्वमेव विचारस्य बषे तदा यागाद्यनुष्ठानस्यापि तत्प्रयो- ज्यत्वं वत्तव्यं स्याद लाघवात्। त्वत्पक्षे चाध्ययनविधिफलस्य स्वर्गादि- सिद्धिपर्यन्ततया यागानुष्ठानस्य विधेयोपकारित्वात। ततः करतुविधिवैयर्थ्य- मापदेत। ननु सिद्धान्ते Sप्यतिप्रसङ्ग: समान: । विमतमध्ययनं क्रतुविधि- * ब्रह्मयन्ञः स्वाध्यायो वेति २ पु. पा. । + अक्षरसमवेतमिति २ पु. पा. ।

१५६ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ सू० ३ वर्य०

विधीनामध्ययनप्रयोजकत्वायोगात। अ्ध्ययनविधिरप्यध्ययनात्प्रागप्रतिपन्र इति चेतु सत्यं तथापि संध्योपासनादिविधिवत्पिचादिभ्यः श्रथमाणो उध्ययनविधिरध्ययनं प्रयोजयति। न च क्रतुविधयो ध्ययनात्म्राक्पिचा- दिभ्य: श्रोतुं शक्याः । येन तत्प्रयोज्यत्वमध्ययनस्यापाद्येत। अतो उध्य- यनविधिप्रयुत्तमध्ययनं क्रतुविधिप्रयुत्तश्च धर्मविचार इत्यङ्गीकर्त्तव्यम॥ अस्तु तर्हरि ब्रह्मविचारस्यापि धर्मविचारवत्सकलचेवर्यिकाधिकृतोत्त- रनित्यविधिप्रयुत्तिरिति चेतु तन किं शरवराविधिप्रयुक्तिब्रह्मविचारस्य कि वा क्रतुविधिप्रयुक्तिः । नाद्यः । सर्वचवर्यकानां श्रवणाद्यननुष्ठाने प्रत्यवायाभा - वातृ तान्प्रति नित्यविधित्वानुपपत्तेः । परमहंसस्येव श्रवणाद्यकरये प्रत्य- वायात। नापि द्वितीयः । ब्रह्मविचारस्य क्रत्वनुपकारित्वात्। नन्वग्नि- होतादिकमनुतिष्ठुद्विरनुष्ठेयमङ्गजाता्दिकं ् वेान्तेषु नास्तीत्येवं्ा निश्चेतुं वेदान्ता विचारयितव्या इति चेद न। अध्ययनजन्यापातदर्शनेनैव तावन्माच- निश्चयात्। तदेवं ब्रह्मविचारे धर्मविचारवंदधीतस्वाध्यायस्य वेवर्णिकमाच- स्यानधिकारा च्छ्रवसादिविधिप्रकर यपठित साधन चतुष्टयसम्पन्नत्वलतमधिका- रिविशेषयं न्यायतः प्रापयितुमानन्तर्यवाचको ऽथशब्दः सतकारेण प्रयुत्तो नारम्भार्थविवक्येति स्थितम ॥ ननु शास्त्रारम्भे शिष्ठाचारपरिंपालनाय विघ्योपशान्तये च मङ्गलाचरयं कर्तव्यं ततो Sयशब्दो मङ्गलार्थो Sस्तु। संभवति हि तस्य मङ्गलार्थत्वम्। ॐकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतो ब्रह्मयो मुखात्*। कगठं भित्त्वा विनियातो तस्मान्माङ्गलिकादुमी। ॥ इतिस्मृतेरिति चेतु तन किं माङ्गल्यं वैयधिकरययेन ब्रह्मजिन्तासां प्रति कारकत्वमापद्यान्वेति किं वा सामानाधिकरययेन विशेषणत्वमापदय। नादः । माङ्गल्यस्य कत्ादन्यतमकारकतायां प्रमाणभावात। न च जि्ञा- सानुपपत्तिमानं कारकान्तरैरेव तदुपपत्तेः । जीवः कर्त्ता चित्तेकाय्यसहकृतं वेदान्तवाक्यं करयमित्यादीनि कारकान्तराणि। नापि द्वितीयः । जिन्नासा

• ब्रम्मयः पुरेति २ पु. पा. । तेन माङगलिकाविति २ पु०।

भानन्तयार्थो Sथशब्दों न मङगलाया नाषि प्रकृतार्थीदर्थान्तरार्थकः। १५० मङ्गलमित्युत्ते प्रशंसापरतया Sर्थवादत्वप्रसङ्गात्। शिष्ठाचाराद्यथ तु मङ्गला- चरयमानन्तर्यवाचिनाप्यथशब्देन सम्पादयितुं शक्यम। अ्रथकारपरोङ्गारा . एवमप्यथेवं मन्यसइत्यादाविवाथशब्द: प्रकृतादर्थादर्थान्तरमभिद- धात्विति चेद् न। हेतुफलभावेनानन्तर्याभिधाने प्रकृतादर्थादर्थान्त-

सिध्यत्विति वाच्यम । तथ किं नियमेन पूर्ववृत्ततया हेतुभूतो वस्तु- विशेषो द्यात्यते किं वा यत्किज्ञिद्वस्तु पूर्ववृत्तमपेक्यते। नाद्यः। आ्रान- न्तर्याभिधानमन्तरेग हेतुतया पूर्ववृत्तवस्तुविशेषनियमासिट्गेः । न द्वि- तीयः ।लोके सर्वव्यापारेष्वपि यत्कि्चित्पर्ववृत्तादर्थान्तरस्य सिद्धत्वा-

माचाभिधांने तन्न सिध्यति तथापि मुख्यानन्तर्यस्वीकारे सिध्येदेव पुष्कल- कारयात्फलस्य यदानन्तयं तदेव मुख्यमव्यवधानादव्यभिचाराज्। यतु हेतुफलयो।रानन्तयं तत्कदा चिद्यभिचरति कदा चिद्यवधीयते चेति गौयामेव स्यात। न च वाच्यं काय चेद दृश्यते किं पुष्कलकारणावगमेनेति। पुष्कलका रस्याधिकारिविशेषयात्वेन फलपर्यन्तेच्छाविचारादिप्रवृत्ता प्रतिपत्यपेवत्वात्।। ननक्तमेवाधिकारिविशेषयमथातो धर्मजित्ञासेत्यचत्येनाथ शब्देनेति चेद न। तब ह्यध्ययनानन्तर्यमथशब्दनोत्तं न व तस्याचाधिकारिविशेष- गत्वं संभवति केवलव्यतिरेकाभावेनांहेतुत्वात्। न हि शमदमादिकारय- पौष्कल्ये अध्ययनाभावापराधे ब्रह्मजित्ञासाया अप्रवृत्तिदृष्टा।यर्द्याप वेदा- . न्तानामनध्ययने तद्विचाराभावादध्ययनमपि पुष्कलकारणे उन्तर्भवेद् एव- मपि धर्मब्रह्मविचारयो: साधारयहेतारध्ययनस्य ब्रह्मविचारं प्रत्यपुष्कलका- रणतया तद्विचाराऽविचारयो: साधारयत्वाद्यदनन्तरं नियमेन ब्रह्मविचा- रप्रवृत्तिस्तादृशं पुष्कलकारयामन्वेष्टव्यम। धर्मब्रह्मविचारयोरन्योन्योपकार्यो-

*अक्ारथकाराविध्वनेरिति पु०। यत्वहेतुफलयोरिति २ पु. पा. । 1 उपकार्यापकारकतयेति २ पु० पा. ।

१५८ विवरयाप्रमेयसंग्रहे १ सृ० ३ वर० पुष्कलकारये Sन्तर्भवतीत्यथशब्दार्थः स्यादिति चेद न। तयोरुपकार्योप- कारकभावासिट्ेः। उपकारकत्वे हि वेदान्ताध्ययनवद्गुर्मविचारस्यापि व्यति- रेको वत्तव्यः । न च वतुं शक्यः । धर्मजिन्तासाया अ्रभावे Sप्यधीतवे- दान्तस्य ब्रह्मजिन्तासोपलम्भात ।। अथ व्युत्यत्त्यादिसिद्ये पर्वतन्त्रापेक्षा तदा पि वत्तव्यं किं तचत्यो न्यायो Sपेत्यते किं वाक्यार्थनियेय उताग्निहोत्रादिकर्म। आाद्ये

नादः । उत्तरतन्त्रे पि शास्त्रयोनित्वा* दत एव व नित्यत्व+- मित्यादिसचेषु वेदान्तापेकितन्यायस्योक्तत्वात्।ऋस्तु वा दाखाय प्रथम- पादापेक्षा नेतावता धर्मजिन्ञासानन्तर्यप्रसङ्ग:। प्रथमपादस्य धर्मब्रह्म- जिन्नासयो: साधारयत्वात्। प्रथमपादगतवेदान्तप्रामायय विचारानन्तर्यमथ- शब्दार्थो स्त्विति चेद न। तस्याप्यध्ययनवद्पुष्कलकारयत्वात् । द्वितीये Sपि तन्यायान्तरं ब्रह्मप्रतिपादने Sपेत्यते उत गुणोपसंहारे। नाद्ः । उत्पत्त्यादिविधिचतुष्टयनिरयायकस्य न्यायान्तस्या न नु प्वायमृतवस्तु- प्रतिपादने Sनुपयोगात्। आ्र्पराकाशस्तल्लिङ्गांदित्यादिसचे: श्रुतिलिङ्गादय उप- जीव्यन्तइति चेद् न। तच लोकसिद्धभुत्यादीनामेवोपनीवनात्। न द्वितीयः । सगुगाविद्यानां मानसक्रियारुपायां धर्मान्तःपातितया गुणोपसंहारे तदपेक्षायामप्यविरोधात्। ब्रह्मजित्तासायां तपासनानां प्रासङ्गिकी सङ्गतिः। द्वितीये डपि न तावत्पर्वतन्त्रवाक्यार्थनिर्यायो ब्रह्मविचारप्रवृत्तावुपयुज्यते। क्वाप्यन्यविषयज्ञानस्यान्यच प्रवृत्तिहेतुत्वादर्शनात्। नापि ब्रह्मप्रमितो तदुप- योगः । धर्मज्ञानस्य ब्रह्मप्रमापकत्वायोगात्। यदि धर्मज्ञानस्य ब्रह्मकार्यत्वा त्कार्येग कारणानुमानमित्युच्यते तदा प्रपज्जेनापि कार्येग ब्रह्मयो ऽनुमातुं शक्यत्वात्किं धर्मज्ञानेन। तृतीयपचे Sपि ब्रह्मविचारे कथमग्निहोचादिकर्म- यामुपयोगः । किं यथा सोपानपरम्परया प्रासादमरोहति तथा संध्योपासन मारभ्य पूर्वपूर्वील्पतरकर्मप्रहायेनोत्तरोत्तरमहत्तर कर्मा प दा नात्स ह स्ब सं्वत्सरे निरतिशये कर्मएयवस्थितः परिशेषाद् ब्रह्मज्ञाने वतरतीत्युच्यते किं वा * व्याससूत्र. १ अ्र. ९ पा. ३ सू. । 1 व्याससूत्र. १ अ्र. १ प्रा. २२ सृ. । + व्याससूत्र- १ प्र. ३ प्रा. २६ सू. ।

ब्रह्मजित्तासायां न पूर्वतन्त्रापेक्षा। क्रमेय कृत्स्कर्मफलावाप्रो ब्रह्मलोकान्तगोचरायां सर्वेषां कामानामनुभवेन प्रविलये तन निवृत्तकाम: परमानन्दकामनया ब्रह्मविचारे 5वतरतीति। नादः । प्रमायाभावात्। द्वितीये ब्रह्मविचारो मनुष्याधिकारो न स्यात्। ब्रह्म- लोकप्रा्यनन्तरभावित्वात्। अरथापि सकामस्य ब्रह्मविचारानधिकारात्कामः प्रविलापनीय एव तच यथा वहिरुपस्थितं दाह्यमखिलं दग्ध्वा प्रशाम्यति तथा कामो Sपि सर्वभोगेन प्रविलीयतइति चेद् न। हैरययगभादिभोगानां प्रतिक्षयं वीयमायत्वादनागतभोगविषयकामनोपपत्तेः । अ्रग्नेरपि दाह्यान्त- रोपस्थाने पुनः प्रज्वलनदर्शनात्। अत एवोक्तम । न जातु काम: कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते* ॥ इति। ननु कामावाप्या स्वच्छहृदय: पुमान् कार्योन्तरवमो दृष्ट इति चेतु सत्यं तचोत्सुक्यनिवृत्तिर्हृदयस्वास्थ्ये हेतुर्न कामप्राप्ति:। अनुपभुत्तविषय स्योत्सुक्ार- हितस्य पुरुषस्य चित्तस्वास्थ्यदर्शनात्।शत्सुकां च न भोगादेक्रान्तता निवर्तते। किं तु विषयदोषद र्शनात्। न च मोगात्कामोपशम इत्येवंविध आगमो डस्ति।। यस्तु मन्यते वैदिकशब्दाः सर्वे संहत्य प्रपज्चविलयप्रमिति- पराः। ज्योतिष्ठामादिवाक्यानामपि देहातिरिक्तात्मानमुपजीव्य प्रवृत्तानां देहा- त्मत्वप्रविलापकत्वादिति। तं प्रतीतिविरोध एव निराकरिष्यति। तस्मान्न केनापि प्रकारेण पर्वतन्त्रापेत्ा सुलभा॥। ननु कर्मद्वारा तदपेक्षा स्याद् ब्रह्मविचारस्य। तथा हि। नित्यक- माययनुष्ठीयमानानि पुरुषे धर्माख्यं गुंयमादधति स च धर्मः पापाख्यं मलमपकर्षति ततो गुणाधानमलापकर्षयासंस्काराभ्यां संस्कृतः पुमान् ब्रह्म- विचारे Sधिक्रियते। तदाह गौतमः । यस्येतेष्ठाचत्वारिंशत्संस्काराः स ब्रह्मणः सायुज्यं सालोक्यं च गच्छतीति। अच्ेतच्छब्देन गर्भाधानादीनि सप्रसोमसंस्थान्तानि करमाणि परामृश्यन्ते। न च वाच्यं कर्मणां संस्कारकत्वे स्वतन्त्रफलता न स्याद् (व्रीहिप्रोचयादो स्वतन्त्र)6फलाभावात तत आाश्रम- कर्मानुष्ठायिनां स्वतन्त्रफलाभिधायिनी सर्वसते पुएयलोका भवन्तीति श्रुतिः पी- * मनुस्मृतिः ।२ अ्र. ६४ इलोकः। कामावाप्तिरिति पु. । सलोकतामिति २ पु. । 8 () एतन्मध्यगो य्रन्थस्तुठितः २ पुस्तके।

विवरणप्रमेयसेय्रहे १ सू० ३ वर्ग०

यथा द्रव्यार्जनस्य स्वतन्त्रपुरुषार्थतया निर्यीतस्य करत्वनङ्गस्यापि क्रतपकारिता तथा इनङ्वानामपि कर्मयां ब्रह्मविचारोपकारिता स्यात्। अन्यथा कर्मयां संस्कारत्वस्मृत्यनुपपत्तेः । एवं च कमाणि केवलान्यभ्युदयफलानि श्रवयमन- नादिसहकृतानि तु ब्रह्मज्ञानजनकानीति श्रुतिस्मृत्योरविरोधः । न च गोत- मस्मृतो सालोक्यलिङ्गाद्विरययगर्भप्राप्निरेव संस्कारकर्मयां फलमिति वाच्यम। तन सायुज्यशब्देन मोक्षस्यानभिहितत्वात्। ज्ञानमुत्पद्यते पुसां क्यात्या- पस्य कर्मया* इत्यादिस्मृतिषु स्पष्टमेव पापकयलक्षणसंस्कारद्वारा ज्ञानोत्पत्ता कर्मणां विनियोगात। यथा प्रोक्षणादीनि संस्कार कमायि दर्शपूर्यमासस्वरपोत्य- तिहेतुतया स्वर्गे समुच्चीयन्ते तथा नित्यनेमितिककमाणि ज्ञानोत्यत्तिहेतुतया मोचे समुच्चीयन्ते। ननु तर्हि प्रोकणादिवदेव गुणकर्मत्वं प्राप्तं ततो न कदा चिदपि स्वतन्त्रफलत्वसिद्धिरिति चेद न। व्रीहिवदच संस्क्रियमाणस्यात्मनो विधेयगुयात्वाभावेन ततप्राप्तेः । न हि प्रमाणतन्त्रं ब्रह्मज्ञानं विधातुं शक्यं येनात्मनो विधेयगुणता स्यात्। नन्वेवं सति संस्कारकर्मता नित्यनेमिधि- कयोन स्याद् विहिताङ्गद्रव्यसंस्कारकर्मययेव तत्प्रसिद्धेरिति चेद मेवम्। श्विहितभोजनाङ्गदधिसंस्कारे 5पि प्रसिद्धेः ॥ ननु यदि नित्यकर्मणां ब्रह्मज्ञानेतिकर्तव्यता तथा सति विधिवा- क्यनिर्दिष्टं करगत्वं न सिध्येत् प्रधानोपसर्जनरुपयो: करोतिकर्तव्यतयोर- कचासंभवात। यदि च नेतिकर्ततव्यता तदा दध्यादिसंस्कारवदन्यार्थद्रव्य- संस्काररुपता न सिध्येदिति चेद्.नेष दोषः । उभयथा Sप्यविरोधात् । न तावदेकस्य करणत्वमितिकर्तव्यत्वं च न संभवति। अर्परग्निं चित्वा सातरामयया यजेत वाजपेयेनेष्टा बृहस्पतिसवेम यजेतेत्यन साचामणीबृह स्पतिसवयेरन्यच करयतया स्वतन्त्रविध्यन्तरविद्ितयारप्यग्निचयनवाज-

सोधामययादेरुभयार्थत्वमिति चेतृ तर्ह्यवापि नित्यविधिसामर्थ्यात्संस्कार- स्मृत्यनुमितश्रुतिसामथ्याच्चभयार्थत्वं कल्पताम। नाप्यनितिकर्तव्यस्य संस्काररूपत्वासिद्धिः । आर्राधानस्यानितिकर्तव्यस्येव संस्कारत्वात ।। * मोतधर्मे।

कर्मयां संस्कारविविदिषापचये ब्रे ह्मज्नानोपयोगित्वम्। १६९ ननु कर्मयां ज्ञानसाधनत्वे यावन्ज्ानोदयं तदनुष्ठानाद्विषिदिषासंन्यासे। म सिध्येदिति चेद न। चित्तस्य शुद्धिद्वारा प्रत्यकप्रवयातायां संपन्नायां तद- नुष्ठानोपरमाङ्गीकाराविरोधात्। सटुक्तम। प्रत्यकप्रवयातां बुद्धे: कर्माययत्पाद्य शुद्धितः । कृतार्थान्यस्तमायान्ति प्रावृडन्ते घना इव*ं ॥इति । तदेवं संस्कारपचे कर्मणां ब्रह्मज्ञानोपयोग: सिद्धः ॥ अ्थ विविदिषापसे उपि सो उभिधीयते। तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यच्चेन दानेन तपसा Sनाशकेनेति श्रयते। तथा-

पुरुषार्थत्वात्। न च शाब्दज्ञानस्येष्यमागत्वं शङ्कनीयम। संजाते शाब्दज्ञाने तन कामनानुदयात्। असंजाते सु विषयानवगमादेव तन् सुतरां कामनाSसम्भवातृ। अपरोक्षानुभवे तु संभवत्येव कामना । शाब्दज्ञानेन्पत्ता विषयस्य सामान्यतः प्रसिद्धत्वात्। यदा तु शब्द एवाप- रोवंज्ञानस्य जनकस्तदापि तस्य चज्जलत्वान्निश्चलं ज्ञानं कामयितव्य-

साध्येनेवान्वयाद्यज्तादीनि ब्रह्मानुभवसाधनतया वगतानि। न चेच्छामापे- यान्वयः । तस्या असाध्यत्वात्। ततश्चात्मानुभवकामो यज्ञादीन्यनुति्ठे - दिति विधि: परिवम्यते। न च विविदषन्तीति वर्तमानताविरोध:। लेट्प- रिग्रहेष विध्यधिगमात्। न व नित्यस्य यज्ञादेव्रह्मानुभवकामेन कथं संबन्ध इति वाच्यम्। स्वर्गकामसंबन्धादुपपत्तेः। ननु विमता ज्ञानहेतवो यक्षा- दिभ्यो भिन्ना: प्रकरणान्तरविहितत्वाद् यथा कुरडपायिनामयने मासमग्नि- होचम। कुरडपायिनामयनं 'नाम संवत्सरसचम। तत्र हि मासमग्निहोनं जुहोतीति विहितस्य प्रकरणान्तरविहितात्प्रसिद्धाग्निहोषाद्ेदो निर्यातस्तथा 5यापि। नेतदुत्तं वेषम्यात्। दृष्टान्ते हि न तावदग्निहोचशब्द: प्रसिद्धा-

क्तारथाभिधायित्वात्। नाप्याख्यातशब्दस्तन समर्थः । स्वप्रकरणपठितापसद्ि- मासगुेन व विशिष्टे कर्मविशेषे सति तं विहाय प्रकरणान्तरस्य परामर्शी- नेष्कर्म्यसिद्धिः । १ अ. ४६ श्लोकः। + अपिशब्दो नास्ति २ पु.। २९

१६२ विवरय प्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्ग० योगात्। दाष्टीन्तिके त्वध्ययनयन्नदानतपोनाशकशब्दानां लोकिकाभिधान

संयोगभेदेन विधीयन्तइत्यपपद्यते। नन्वेवमपि ब्रह्मज्ञानस्य दृष्टप्रमारासा- मग्रीजन्यस्य नादृष्टापेक्षा सति प्रमाकरये यज्ञादिजन्यादृष्टाभावापराधेन ज्ञाना- नुदयाऽदर्शनादिति चेद न। शास्त्रेकसमधिगम्ये उर्ये केवलव्यतिरेकाभाव- स्यादोषत्वात्॥ यत्त्वच समुच्चयवादिनो मन्यन्ते न कमायि ज्ञानसाधनानि प्रमा- रुपत्वाभावात् किं तु मोकसाधनानीति। तदसत्। यज्ञेन विविदिष- न्तीति अ्तज्ञानकरयत्वविरोधात्। यदि सात्ात्करयत्वं न संभवेत तदा उन्त:करणशुद्धिद्वारा तत्कल्पनीयं लोके काष्ठः पचतीत्यादा परम्परया साधने 5पि करणविभक्तिदर्शनात्। वेदे पि स्वग प्रति करयात्वेन प्रतस्य यागा- देरपूर्वद्वारा करयत्वक्पनात्। न त्वेवमच वाक्े मोकसाधनता प्रतीयते प्रत्युत न कर्मा न प्रजयेत्यादिवाक्यान्तरे कर्मणां मोवसाधनता प्रतिषि- ध्यते। अतस्तेषां ज्ञानहेतुतेव।। ननु विशुद्धिद्वारेग ज्ञानहेतुत्वे संस्कारविविदिषापचयो: को भेदः । उच्यते। श्रवगमनननिदिध्यासनाभ्यासादिसहकारिकारयसंपत्तावेव संस्कारो विज्ञानं साधयति तदभावे सत्यम्यदयमेव। विविदिषायां तु विज्ञानस्य कर्मफलत्वात्फलपर्यन्तसाधनानि संपाद्यापि विज्ञानं जनयतीति विशेषः । नदेवं पचद्वये उि कर्मद्वारा पूर्वतन्त्रस्यापेचितत्वात्तदानन्तर्यमथशब्दार्थ दति। नेतत्सारम। जन्मान्तरानु प्वुतेरपि कर्मभिरन्तःकरणशुद्धो ज्ञानो- दयसंभवात। अथ मतम् ऋणापाकरणाये*ह जन्मनि कर्मानुष्ठातव्यम। ऋणानि चीययपाकृत्य मनो मोच्े निवेशयेत। अनपाकृत्य मोचं तु सेवमानो व्रजत्यधः+ ॥ इति स्मृतेरिति। तदसत्। यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रत्रजेदिति प्रत्यक्षपत्या बाधितत्वात्। तदुक्तम् । * ऋणापकरयायति २ पु. परा. । + मनुस्मृतिः। ६ अ. ३५ श्लोकः।

विरत्तो सकलाश्रमकर्माधिकृतानधिकृतसाधारययेन संन्यास:। १६३ प्रत्यक्षवेदवचनप्रामाययापाश्यादतः । आदो संन्याससंसिट्धेर्कण्रानीति ह्यपस्मृतिः* । इति । जायमानो वे ब्राह्मपस्त्रिभिकेगवा जायतइति श्रतिरप्यस्लीति चेद न। तस्या हृदयाद्यवदानशेषार्थवादत्वात्। न चासा भूतार्थवादः । न्यायविरोधात्। कणशब्देनाच किं पुषयन्ञब्रत्मचर्याययेवोच्यन्ते किं वा तद्विधयः । तच न तावज्नायमानस्य पुत्रादिसंबन्धो युज्यते येगग्यानु- पलब्धिविरोधात। नापि तद्विधिसंबन्धः । विधिप्रतिपत्तिसामर्थ्यविकलस्या- धिकाराभावात्। सामर्थ्यस्य चाधिकारिविशेषणत्वात्। अथ गृहस्थो जाय- मानस्त्रिभिर्कयवान् जायतइति व्याख्यायेत एवमपि गृहात्प्रव्रजेदिति विधि- विरोध: पूर्वोत्तन्यायविरोधश्च दु्वारः । न हि विवाहदिने एव पुतरसंबन्ध- स्तदुत्यादनसामथ्यं वोपलभ्यते। न च जन्मारभ्य पुवाद्यधिकारसंपत्तेः प्राग्वि- रोधिविध्यन्तरसंबन्धपरिहारार्थमिदं वचनमिति वकुं शक्म। परवोत्तसंन्या- सविरोधात। तस्मादेष वा अनृणो यः पुतरी यज्वा ब्रह्मचर्यवासी।यदवदानेरेवा- वदयते तदवदानानामवदानत्वमित्येतदन्तमिदं वचनमभूतार्थवादमानम।। ननु ब्रह्मचय समाप्य गृही भवेदिति विधिना विरोधे कथं ब्रह्म- चर्यादेव संन्यासो विधीयते। मेवम। संन्यासगार्हस्थ्ययोर्विरक्ताऽविरक्त् विषयभेदेन व्यवस्थितत्वात्। यस्तु संन्यासस्य कर्मानधिकृतान्धपङ्ग्वादिविषयतया व्यवस्थां मन्यते स वत्तव्यः किं विधिपर्यालोचनया इदमवगम्यते उत कल्पते। नाद्यः। ब्रह्मच्यादेव प्रव्रजेदिति वचनस्य कर्माधिकृतानधिकृतसाधारययेन प्रतीतेः । अधिकृतानां गार्हस्थ्यविधानादनधिकृतेष्वेव तद्वचनं पर्यवस्यतीति चेद् न। अथ पुनरव्रती वा व्रती वा स्नातको वा Sस्नातको वा उत्सन्नाग्निरनग्निको वा यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेदित्युत्तरवाक्ये कर्मस्वधिकृता ना म नध्रिकृताना घ मुखत एव संन्यासाधिकारित्वेनोपादानातृ। न चेवं संन्यासस्य सर्वाधि- कारप्रसङ्गः। विरत्ते्नियामकत्वात्। अविरत्कस्य त्वन्धादेरपि संन्यासे पाति- त्यपयवसानात्। यस्तु प्रव्रजितो भत्वेत्यादिना विषयसेवाया निषेधात। नापि द्वितीयः । कल्पकाभावातृ ॥ * सुरेश्वरसंबन्धवार्तिके ४३७ पलोकः। + ब्रत्मचार्यवासीति १ पु.

१६४ विवरयप्रमेयसंयहे १ सृ० ३ वर्ष० श्रथ मन्यसे इन्द्रियाणि विद्यमानान्यवि संन्यासिना निरोद्धव्यानि ततो वरमिन्द्रियविकलस्येव तदधिकार इति। तब किमङ्गभते संन्यासे इनुपयोगादिन्द्रियायां निरोध: किं वा ऽ्ङ्गिन्यात्मज्ञाने ऽनुपयोगाद् उत विपरीतप्रवृत्तीनामपि जनकत्वात। नाद्यः । दृष्टिपूतं न्यसेत्पादंपर्यटे- त्कीटवद् भमावित्यादि संन्यामधर्मनिवाह्ायेन्द्रियाणामुपयुक्तत्वात्। न द्वि- तीयः । शरीरं मे विचर्षयं जिह्हा मे इत्यादिना S5त्मज्ानाय शरोरेन्ट्रिया- दिपाटवस्य प्रार्थ्यमानत्वात्। तृतीये तु विपरीतप्रवृत्तिमाषं परित्याज्यं नेन्द्रि-

कर्मस्वनधिकृतानां गतिरिति चेतु पुषोत्पादनब्रह्मयज्ञादिकर्मान्तराधिकार इति ब्रमः । अत आरत्मज्ञानप्रकरयपठिते तदङ्गभते संन्यासे शरीरादिपाटवे डपि तस्य विरत्तस्येव मुख्याधिकारः ॥ ननु पूर्व संस्कारविविदिषापकावुक्ता तब नित्यकर्मयरामात्मज्ञानाङ्ग- त्वमुक्तमिदानीं तत्यागस्याङ्गन्वमिति पूर्वापरविरोध इति चेद न। उभयो- रप्यङ्गत्वात्। न चेभयोर्विरुद्येोरेकेनानुष्ठानासंभवः। कालभेदेन तदुप- पत्तेः । शा चित्तशुद्धि कर्माययनुष्ठेयानि तत उपरि तानि संन्यसितव्यानि। एकफलत्वं च कर्मतत्संन्यासयो्वारभेदादुपपद्मते। कमागि हि चित्तशुद्धि- द्वारा SSत्मज्ञानं प्रत्यारादुपकारकाणि। संन्यासस्त्वनन्यव्यापारतया श्रवणा दिनिष्पादनद्वारेण संनिपत्योपकरोति ॥ यस्तु भास्कर: संध्यावन्द नादिनित्यकर्मगास्तद ङ्गभतोपवीतस्य च त्यागं नेच्छति सो Sपरिचितशास्त्रवृत्तान्तत्वादुपेक्षणीयः । यत्वं यत्ञोपवीतं च व्यक्का गठश्चरेन्मनिरिति यत्ञोपवीतादित्यागस्य साक्षाद्विहितत्वात्। न ध प्रवापवीतत्यागे Sप्यन्यस्वीकारः शङनीयः। जांबालभ्रुतावपि यज्ञोप- वीती कथं ब्राह्मय इति प्रश्नपूर्वकमिदमेवास्य तदस्जोपवीतं य आत्मेत्येवकारेय बाह्ययन्तोपवीतं व्यावत्यात्मन एव यच्चोपवीतत्वसंपा- दनात्। सदेवमात्मज्ञानाधिकारियः संन्यासस्य विद्धितत्वात्तद्विरोधिन्या: ऋयाचयम्रुतेरभूतार्थवादत्वात्कर्मेद्वारापि पूर्वतन्त्रापेवाया अरसिद्धो न धर्म-

*मनुस्मतिः।६न ४६ पलोकः।

जानकर्मयोः समुच्चयपचनिरासः । १६५ ननु यदि धर्मब्रह्मविचारयोह्वेतुहेतुमद्रावेनानन्तम न सम्भवति तर्हि तयोरानन्तर्यमाचोपलक्षितक्रममथशब्दः प्रतिपादयतु। हृदयस्याय्रे 5वद्य- त्यथ जिह्ाया त्रथ वचस इत्यनाथशब्दस्य क्रमप्रतिपादकत्वदर्शनादिति, चेतु तब वत्तव्यं किमथशब्दः स्वयमेव क्रमं प्रतिपादयति आह्मो स्वित्प्रमाणान्त- रप्रतिपन्नक्रमापेक्षितन्यायं सचयति। नाद्यः । स्वयं न्यायसूचान्तःपातित्वात्। न द्वितीय: । क्रमबोधकप्रमाणासम्भवात्। क्रमो ह्येकक्तृकायां बहूनां युग- पद्नुष्ठानासम्भवे ऽ्पेक्यते। एककतृकत्वं चाङ्गाङ्गिनोवी बहूनामङ्गानामेकाद्गि सम्बन्धिनां वा Sधिकारान्तरप्रयुत्तपजीविनां वा भवति। न चाघ तेषाम- न्यतमत्वे श्त्यादि प्रमायमस्ति। यद्यपि ज्योतिष्टोमादावधिकृतस्येवाङ्गावब द्वोपासनेष्वधिकारस्तथापि न नः का चिद्धानिः। उपासनानां धर्मविशेषाण मेवास्मिन् शास्त्रे प्रासङ्गिकी सङ्गतिरित्युक्तत्वात्। शास्त्रतात्पयविषयब्रह्मज्ञा- नस्याधिकृताधिकारत्वाभावात्।।

ऽपि फलैक्यात्कर्चैक्यं क्रमश्च तथा धर्मब्रह्मविचारयोः स्यादिति चेद न। तयो: फलेक्ये मानाभावात्। विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सहेति समुच्चयविधिरेव मानमिति चेद् न। अविद्यया मृत्युं तीत्वी विद्यया 5्मृतमश्नते इत्यविद्याख्यस्य कर्मणो विद्यायाश्च वाक्यशेषे फलभेदा- वगमातृ। तेनेति ब्रह्मवित्पएय कृत्तेजसश्चेति वचनं समुच्चयविधायकमिति चेद मेवम। नाच ज्ानकर्मयोरेकस्मिन्पुरुषे समुच्चयविधि: किं तु ब्रह्म- वितपुरायकृतोरभयो: पुरुषयोगे समुच्चयविधि: । अन्वाचयार्थेन चका- रेग प्रत्येकं निरपेक्षमार्गान्वयोपपत्तेः । ब्रह्मविच्छव्देनाच सगुराब्रह्मोपा- 'सको डभिधीयते । निर्गुपब्रह्मविद उत्तरमार्गेय गमनाभावात्। पुएय- कृच्छ्व्देन व प्रतीकोपासको Sभिप्रेतः । केवलकर्मिगां धमादिमार्गश्रव- यात्। सतो ब्रह्मवित्यसयकृतोरा विद्युल्लाकमुत्तरमार्गे गमनसमुच्चयपरं वच- नम। न च तान्याचरथ नियतं सत्यकामा इत्यत ज्ञानकर्मसमु्यविधि: सुसम्पादः । केवलकर्मणामेव शरघणातृ। न च सत्यशब्दो ब्रह्मपरः । एष वः पुस्यः सुकृतो ब्रह्मलोक इति वाक्यशेषे सत्यलोकाभिधानात। न च सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यगज्चानेनेत्ययं समुच्चयविधिः । न

१६६ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ सृ० ३ वर्ग० ह्यष तपःशब्दो :Sग्निहोषादिकमाचष्टे किं तु ध्यानम्। मनसश्चेन्द्रियाणां चेकाय्यं परमं तप इति स्मृतेः। तस्मान्न ज्ञानकर्मसमुच्चये मानमस्ति। प्रत्युत नास्त्यकृत: कृतेन न कर्मणा न प्रजयेत्यादिना कर्मः साच्ान्मोक- साधनता निषिध्यते। न च केवलकर्मया एव प्रतिषेध इति वाच्यम्। समु- च्चयविधायिप्रमाणाभावे सर्वकर्मयां प्रतिषेधोपपत्तेः । अन्यथा ज्ञानाङ्गतया सर्वकर्मसंन्यासविधानं नोपपद्मेत। संन्यासाश्रमधर्मेंः समुच्चयो उस्त्विति चेद न। तद्ग्मीणां ध्यानादीनां ज्ञानस्वरूपोपकारित्वात् फलसमुच्चयानुपपतेः। नित्यकर्मविधानानुपपनिरेव ज्ञानसहकारितया नित्यकर्मणां मोक्षफलत्वं कल्पयतीति चेद् न। प्राभाकरमते तेषां फलनिरपेत्वत्वात्। भाटृपक्षे विश्वजिन्यायेन स्वर्गकल्पनात्। वेदान्तिपच्े संस्कारविविदिषयेोरुक्तत्वात् । ब्रह्मज्ञानमेवेतिकर्तव्यतया कर्मणां मोकसाधनत्वं कल्पयतीति चेद न। शमादिरूपेतिकर्तव्यतान्तरस्य सद्गावाद यज्ञेन विविदिषन्तीति विध्युद्देशे करयतया प्रतिद्धानां कर्मशामितिकर्त्तव्यतायां विधिविरोधाच्।कंथं चित्तेषां मोक्षसाधनत्वकल्पने Sप्यदितानुदितहोमवद् ज्ञानकर्मणोर्विकल्प एव किं न स्यात्। तथा च न समुच्चयसिद्धि: ।.

न च समुच्चयवादिना मोचे कर्मयो उध्यासः सुनिरुपः । न तावद् ब्रह्मात्मेकत्वं तत्साध्यं तस्य सिद्धस्वभावत्वात्। नाप्यविद्यातत्कार्यनिषृ- तिस्तत्साध्या तरति शोकमात्मविदित्यादो तन्निवृत्तेज्ञोनसाध्यत्वश्रवणात्। किं च समुच्चयवादिमते विज्ञानसाध्यमपि फलं न भर्वति किं कर्मोपा- धिनिवृत्तिच्ञानफलं किं वा मिथ्याध्यासनिवृत्तिः उत तत्प्रवाहनिवृत्तिरथ वा मिथ्याज्ञानसंस्कारनिवृत्तिराहो स्विद् ब्रह्मस्वरूपप्रकाशभम। नाद्ः। कर्म।-' पाधीनां सत्यवस्तुतया ज्ञानानिवर्त्त्यत्वात्। न द्वितीयः । मिथ्याध्यासस्य वणिकत्वात्स्वयमेव निवृत्तेः । न तृतीयः । प्रवाहस्य प्रवाहिनिवृत्तिमन्तरेय पृथगुच्छेदाभावात्। न चतुर्थः । रजतादिसंस्कारस्य शुक््यादिज्ञाननिवर्त्य- त्वादर्शनात्। ज्ञानाभ्याससंस्काराद निवृत्ता संस्कार एव मुक्िहेतु: स्यात्। ततो ज्ानादेव केवल्यमिति शास्त्रं विरुध्येत। न पज्चमः । ब्रह्मणः स्वप्र- काशत्वात ॥

अथशब्दो न क्रमार्थकः । १६० यनु भास्करेण प्रलपितं समुच्यसामर्थ्यादेव :धर्मावबोधानन्तरं म्रह्मावबोध इति। तत्समुच्चयनिराकरणादेव निराकृतम्। सत्यपि वा समु० चये तत्कथं सिध्येत्। वैपरीत्यप्रसङ्गस्य तव दुर्वारत्वात्। तथा हि। जानवतेवानुप्ठितानि कमाणि मोनं साधयन्तीति प्रथमं ब्रह्मावबोधमुत्पाद्य तद्वोधवतेव ब्रह्मचारिणा धर्मविचारिया धर्मविचारादि सरव कतुँ युक्तमिति विपरीत एव क्रमः स्यात्। कमानुष्ठानस्य ब्रह्मावबोधोनरकालभा- वित्वे डपि ध्मेविचारः पर्वमेव क्रियतामिति चेद न। तथा सत्यादावेव मुमुचतोरा धर्मविचार परिसमाप्ते रनुष्ठीयमानाश्रमकर्मण्मानर्थक्य- प्रसङ्गात्। न तावत्तेषां भोग: फलं पुरुषस्य भोगाद्विरकत्वात् । नापि युक्तिः। द्वानाभावेन तस्यामवस्थायां समुच्चयाभावात। अ्रपूर्वद्वारेगाप- कारकत्वे जन्मान्तरानुष्ठितक्मभिरेव तत्सिद्गो कृतमिह जन्मनि कर्मा- नुष्ठानेन । न च धर्मविचारात्पवे मुमुत्तुत्वमेव नास्ति। दृश्यन्ते हि बाल्यमारभ्य मुमुक्तवः। न च मुमुत्चमुमुत्तुसाधारणत्वाटुर्मविचार एव प्रथमं कर्त्तव्य इति वाच्यम। त्वन्मते काम्यमानमेोक्षहेतुत्वेन साधारयत्वा- सिद्धे:। अथ नित्याध्ययन वधिप्योज्यत्वादुर्मेविचारः साधारणस्तदापि न तस्य प्राथम्यनियमः। काम्यमानब्रह्मविचारानन्तरमपि नित्यकर्मविचारोप- पत्तेः । यद्यध्ययनानन्तरमेव कर्मविचाराननुष्ठाने प्रत्यवायस्तदा Sपि तत्प- रिहारायेकं कर्मवाक्यं ब्रह्मबोधात्प्राग्विचारयितव्यम अन्यत्तु पश्चात् । तथा सति विदुषा Sनुष्ठीयमानानां ब्रह्मचारिधर्मीणामपि मोक्साधनत्वला- भातृ अग्निहोच्रादिधमीणामेव मोक्षंसाधनत्वं न ब्रह्मचारिधमीणमिति चेद वेदानुवचनादिषु प्रत्येकं निरपेक्षकरणविभत्तिश्रवणाद् ब्रह्मचारियो उध्यय नस्यापि मोक्षसाधनत्वोपपतेः । अत एव श्रतिर्ब्रह्मचयादेव संन्यासं विधते। तेन ब्रह्मचारिधमायां संन्यासधमीयां वा ज्ाने समुच्चयोपपत्ता त्वन्मते Sग्निहोवादीनामननुष्ठानमेव प्रसज्येत । किं च क्रतुविधय एव धर्म- विचारप्रयोजका न त्वध्यनविधि: । अन्यथा ब्रह्मविचारस्याप्यध्ययनवि- धिप्रयोज्यत्वप्रसङ्गात्। श्रोतव्य इति विध्यन्तरं तत्प्रयोजकमस्तीति चेद् न। धर्मविचारे कृप्रप्रवर्त्तकभावेनाध्ययनविधिनेव ब्रह्मविचारस्यापि प्रयेो- गसंभवे श्रोतव्य इति विधेरपि प्रवर्त्तकत्वकल्पने गोरवात्। ब्रह्मवि-

१६८ विवरनप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्ष० चारस्य काम्यत्वान्न नित्याध्ययनविधिप्रयोज्यतेति चेद न । काम्यक्रतु- . . विचास्य तत्प्रयोज्यताङ्गीकारात। न.ध वाच्यं धर्मविचारादपि ब्रह्मवि- चारे, शमदमोपसदनाद्यङ्गाधिक्याद्विध्यन्तरप्रयोज्यतेति। एकस्य वाध्ययनविधे- न्यूनाधिकाराङ्गो धर्मब्रह्मविचारी प्रति प्रयोजकत्वसंभवात। एक एव हि दर्शपूर्यमासविधि: पुरोडाशहविष्का राग्नेयाग्नीषोमीययागावघाताद इसहितं तद्रहितं चाज्यहविष्कमुपांशुयाजं प्रवर्तर्यात। ननु विधिर्हि सर्वषोपादेय- स्येधानुप्ठापकः शमदमादयस्त्वनुपादेयाः ब्रह्मविचाराधिकारिविशेषयत्वात् ततो नाध्ययनविधिप्तदनुप्ठापक्र इति चेद न। अध्ययनविध्यधिकारिय उपनीतस्येव तत्प्रयुक्ते ब्रह्मविचारे Sप्यधिकारितया शमादीनामतद्विशेषय- त्वात्। अन्यथा श्रवयविधेरपि तदनुष्ठापकता न स्यात्। तदेवं भास्करा- दिसमुच्चयवादिमतानामनेकधा दुष्टत्वाद् धर्मब्रह्मविचारयो: फलेक्यायोगान्न कच क्यमिति न तत्प्रयुत्तक्रमार्थो ऽथशब्दः ॥ नन्वेवमपि पूर्वतन्त्रे द्वादशभिरपि लक्षोर्धर्म सको जिन्ञास्यस्तन यथा लक्षणानां क्रमनियमस्तया पूर्वात्तरतं्त्रये।रपि जिन्ञास्यक्ये क्रमनिय- मार्थो Sथशब्दः स्यारदिति चेद न । फलवज्नित्ञास्यस्यापि भिन्नत्वात्। यथा पूर्वतन्त्रे ऽनुप्ठानापेक्षा ऽभ्युदयः फलं * तथोत्तरतन्त्रे चानुष्ठानानपेवं निःश्रेयसमिति फलमेदः । तथा पूर्वतन्त्रे पुरुषव्यापारतन्त्रो ज्ञानदशा- यामविद्यमानो धर्मो जिज्ञास्य उत्तरतन्त्रे पुरुषव्यापारानपेवं ज्ञानकाले 5पि विद्यमानं ब्रह्म जित्तास्यमतो वेदार्थत्वाकारेयोक्ये Sपि जिन्ञास्यभेदो न वारयितुं शक्य: । प्रमायेक्ये प्रमेयभेदो न युक्त इति चेद न । प्रमा- रोक्यामिट्ेः। न हि धर्मे ब्रह्मागि वा वेदो वेदाकारेयेव प्रमायं किं तु चोदनाकारेय धर्म बोधयति वेदान्तवाक्रूपेया च ब्रह्मस्वरूपम। तब चोदनेति शब्दभावनां कुवायः शब्दो डभिधीयते। सा च चोदना अंशचयवि- शिष्टामर्थभावनां कुर्वती तदनवबोधे पुरुषप्रवृत्ययोगात्यरुषप्रेरार्थमेवार्थभा- वनां प्रतिपाद्यति। वेदान्तवाक्यं पुनर्बाधयत्येव न तु ब्रह्मगि तद्वोधे वा पुरुषं प्रेरयति। ब्रह्मणो Sकार्यस्यापुरुषतन्त्रत्वाद् बोधस्य च प्रमाणप्रमेयतन्त्रस्य

• अमुष्ठानसाध्यो शयुदयः फलमिति २ पु.।

पुरुषेच्छाप्रयव्ानधीनत्वात्। अनिच्छृतो Sप्रयतमानस्यापि दुर्गन्धादिज्ञानदर्श- नातृ। तदेवं धर्मब्रह्मणोस्तत्प्रमाययोश्चात्यन्तविलक्षणत्वान्नान जित्तास्येक्य- प्रयुक्तमपि क्रममथशब्दो वत्तुमर्हति। तस्मादानन्तयाभिधानमुखेन पुष्कल- कारगरुपस्य शास्त्रीयस्याधिकारिविशेषयास्य सूचनायेवाथशब्दः ॥ तच्चाधिकारिविशेषयां चतुर्धी शास्त्रे प्रसिद्धं नित्याऽनित्यवस्तुविवेक इहामुचार्थफलभोगविरागः शमदमादिसाधनसंपद् मुंमुक्षुत्वं चेति। तत सो ऽन्वेष्व्य इति विधिप्रकरये तद्यथेह कर्मजितो* लोकः वीयतइत्यादिना नित्यानित्यवस्तुविवेको दर्शितः । शरवयविधिप्रकरणे चात्मनस्तु कामाय सव प्रियं भवतीतीहामुचार्थफलभोगविरागो दर्शितः । आ्रात्मन्येवात्मानं पश्येदिति दर्शनविधिप्रकरये शान्तो दान्त इत्यादिना शमादयो दर्शिताः । तद्विजिस्वास स्वेति विचारविधिप्रकये वरुयं पितरमुपससरेति। गुरुपसदनं दर्शितम्। न च मुमुत्तुत्वप्रापकप्रमाणाभावः। सर्वेत हि फलम्रतय: कामनोत्यादनद्वूारेय मुमुत्तारधिकारप्रदर्शनाथाः । अन्यथा साधनानुष्ठानादेव फलसिद्गेस्तत्संकीर्ते- नवेफल्यात्। यद्यपि शमादयो.ज्ञानविधिप्रकरये पठितास्तथापि तेषां विचा- राधिकारिविशेषयत्वमविरुद्धम ! ज्ञानस्य विधातुमक्यतया तत्साधनस्य विचारस्येव तत विधेयत्वात्। एवमपि प्रतिशाखं विचारविधेर्भिन्नत्वात्तव च तान्यधिकारिविशेषणान्यपि व्यवतिष्ठुन्ते न तु समुच्चीयन्तइति चेद न । सर्व- शाखाप्रत्ययन्यायेन विचारविधेरेकत्वात्। नानाशाखासु श्रयमायास्य ज्योति- ष्टोमादिकमेयः शाखाभेदेन भेदावाप्रावेक वा संयोगरुपचोदनाख्यावि- शेषादिति सचेय सिद्धान्तितम। तप यथा फलसंयोगस्य द्रव्य- देवतालक्षयरूपस्य यजेतेत्यादिचोदनाया ज्योतिष्टामादिसंज्ञायाश्च सर्व- चाविशेषेया कर्मेक्यं तथा विचारो Sपि सर्वषेक एव। स चेको विचारविधि- रधिकारमीकमाय: प्रकरगसामथ्यात्फलसङ्डीर्तन वेफल्यपरिहाराच् र्वर्रयतधर्म- कलापमधिकारनिमित्तत्वेन स्वीकरोति। निरधिकारस्य विधे: प्रवृत्तिपर्यन्त- त्वायोगात्। नन्वेषु वाक्येषु विचारपदाभावाद्विचारो उभिधीयतइति कथम- वगम्यते। उच्चते। स विजिज्ञासितव्यस्तद्विजिज्ञासस्वेत्यवान्तर्गीता विचारो * यर्द्ाप पुस्तकेष्वेवमेव पाठो दृश्यते परं घुतो कर्मचत दति पाठः। + उपसस्नादेतीति ९ पु० । जैमिनिसूत्र २ ब. ४ पा. १६ सू । 22

१०० विवरयाप्रमेयसंग्रहे १ सृ० ३ वर्य० विधीयते इष्यमायज्तानस्येच्छायाश्च विधेयत्वायोगातृ। श्रतव्य इत्यष स्वय- मेव विचारो विहितः । पश्येदित्यच तु.पूर्वमेवोक्तम । तम्मात्सर्वष मनन- निदिध्यासनाभ्यामङ्गाभ्यां श्रवगं नामाङ्ङि विधीयते इति सिद्धस । ननु सर्वन फलसाधनविधो फलकामनेव पुष्कलाधिकारनिमित्तमित्य- वापि मुमुत्तुत्वमेवाधिकारिविशेषयं शमदमादिकं त्वनुष्ठेयतया प्रयाजादिवत्फ- लोपकार्य्येङ्गं भविष्यतीति चेतु सत्यम। बङ्गस्याप्यधिकारिविशेषरात्वं न विरु- ध्यते। शमादिगुयाको भत्वा पश्येदित्यादिलिङ्गात। शास्त्रकगम्यस्य युक्तया डपलापायोगात्। अ्रङ्गभताया अप दीवाया उत्तरक्रत्वधिकारनिमित्ततादर्श- नातृ। यद्यपि मुमुत्तुत्वे सत्यन्यधर्माभावापराधेन प्रवृत्यभावो न दृष्टचरस्त-

नित्यानित्यवस्तुविवेकाभावे सताहामुचार्थफलभोगविराग उपपद्यते नापि तस्मिन्नसतति शमादियुक्तत्वेन मुमुत्तुत्वं संभवति। अतः पूर्वपूर्व उत्तरोत्तरस्य स्वरूपोपाधि: ।। नन्वेवं सति न कस्यापि स्वरूपं •सिध्येद् मूलकारयास्य नित्या- नित्यवस्तुविवेकस्यासंभवात्। न हि नित्यं नाम किं चिदस्ति यस्यानित्याद्वि- वेक: स्यात्। न च सर्वानित्यत्वे मानाभावः । विमतं सर्वमनित्यं सत्त्वाद् घटादिवदिति चेद मेवम। कार्यजातस्येत्पत्तिविनाशाभ्यामेवोपादानस्येकस्या- नादेः कूटस्थस्यावधिभतस्य नित्यत्वसिद्ेः। तथा हि। न तावत्काय निरुपा- दानमुपपद्यते। अनुभवविरोधात्। अत उपादानमङ्गीकार्यम। उपादानत्वं च कार्यान्तरस्य न संभवति। तथा सति कार्यानुगतस्येवोपादानत्वनियमा- स्पर्वपूर्वकार्यानुवेधस्योत्तरोत्तरकार्ये Sभ्यपगन्तव्यत्वाच्चरमे कार्ये Sनन्तपूर्वका- याग्ामनुगतिः प्रसज्येत। न चेवमुपलभ्यते। अ्रतो उनाद्येव तदु्पादानम्। तस्य चेकस्येव सर्वकार्यात्यादकत्वसंभवे 5नेकत्वकल्पने गोरवादेकत्वमभ्य- पेयं कूटस्थत्वं चाविकारित्वाद् विकारित्वे न कार्यत्वप्रसङ्गात। तज्न कूट- स्थवस्तु विनश्यतो विकारजातस्यावधि: । अन्यथा निरवधिकविनाशे सत्यु- पादानासंभवाद्वर्त्तमानसप्टिरेव न सिध्येत् । अतः कूटस्यं वस्तु नित्यमिति नित्यानित्यवस्तुविवेकसिद्धो तत्कार्यो मुमुतुत्वान्तो धर्मकलापो Sपि सिध्य- न्धिकारियं ब्रह्मविचारे प्रवर्तयति। यस्तक्तसाधनसम्पद्विरहे पि देवव-

अधिकारिविशेषयीभतशमादिनिरूपयाम । अरतःशब्दो हेत्वर्थः । १०१ शात्कुतहलाद्वा बहुश्रुतत्वबुद्ध घा तथ प्रवर्त्तते स प्रवृत्ता प्यनन्तर्मुख- चेता बहिरेवाभिनिविशमानो निर्विन्चिकित्सं ब्रह्मात्मत्वेनावगन्तुं न शक्राति। तस्माद्वर्गितवस्तुकलापानन्तर्यमथशब्दार्थः ॥ . अच भास्कर: प्रललाप । विचारकत्तव्यतां प्रतिपद्यमानस्य किल सूप- कारस्य शमादयो न बुद्धिसमारूढाः । न चाबुद्धिसमारुढमर्थमधिकारिषि- शेषयतयोपादातुमहति धर्मविचारस्तु बुद्धारूढो उधिकारिविशेषयतयोपा दीयतइति। नेतदुक्तम। शमादीनां विचारविधिप्रकरणपठिततया संनिहि- ततराणामबुद्ारोहायोगातृ। न च तेषामचानुपयोगः । विधिप्रयुक्तकाधिका- यनुबन्धान्तःपातित्वात्। दर्शितश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यां तेषां विचारोपयोगः । न च तथा धर्मविचारः संनिहिततरः । भिन्नप्रकरणोपात्तधर्मविषयत्वात् । नाप्यसावयोषयुज्यतदूति पूर्वमेव समर्रितम्। तस्मादस्मदुक्त एवाथशब्दार्थ इति सिद्धम ॥ अतःशब्दो हेत्वर्थः । नन्वथशब्द एवानन्तयाभिधानमुखेन हेतुतया पूर्ववृत्तमथ गमयतीत्युक्तं तेन पुनरुक्तिः । न च वाच्यं हेतुत्वं नाथशब्दे- नाभिधीयते किं त्वर्थात्प्रतीयते।. अ्रच त्वतःशब्देनाभिधीयते तेन न पुन- रुक्तिरिति । अथीत्प्रतीतस्यापि तात्पर्यविषयतया ऽथशब्दार्थत्वाद यत्परः शब्द: स शब्दार्थ इति न्यायात्। न चाथशब्दस्यानन्तयमाचे विधेये तात्पय सम्भवति वैयर्थ्यप्रसङ्गात्। तस्मादार्थिके उपि हेतुत्वे ऽयशब्दस्य तात्पर्ये सत्यथातःशब्दयो: पुनरुत्तिर्दुष्परिहरा। नेष दोषः । अररथ शब्देन साधनधतुष्टयस्य विचारहेतुत्वे परिगृहीते तस्यानिवाहाशङ्कायां तन्निराकर- गेन हेतुत्वनिर्वाहायातःशब्दोपादानात्। तथा हि। स्वगीदीनां कृतक- त्वपरिच्छ्िन्नत्वादिहेतुभिरनित्यत्वमनुमाय तस्मादनित्यान्नित्यं विवेत्तव्यम। न चायं विवेक: सुलभः । उत्तहेतनां प्रध्वंसपरमायवादावनेकान्तिकत्वात्। नित्यत्वं च कर्मफलस्य प्रयते अक्षयं ह वे चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवतीत्यादो। अतः कथं पुरुषाथात्कर्मफलाद्विरज्यापुरुषार्थे ब्रह्मज्ञाने पुरुषा: प्रवर्त्तेरन। यद्यपि ब्रह्मययानन्दो डस्ति तथापि नासा जीवेनोपभोकुं शक्यः । स्वाश्रयसुखोपलब्धेरेवोपभोगत्वात्। न च ब्रह्मधर्मस्य सुखस्य जीवाश्रय- तयोपलब्धि: संभवति। लोके उन्यसुखस्यान्याप्रय्रत्वादर्शनात् ।

१०२ विवरयप्रमेयसंगरहे १ सू० ३ वर्ष०

व्यर्थमिति मन्यसे एवमपि जीवब्रह्मयोर्भेदे ब्रह्मानन्दापरोत्यमनुपपन्नं पुरुषा- - मोच्ानिरानन्दाद्विर ज्याल्पदुःखमिश्निते Sपि विषयानन्दे पुरुषः प्रवर्त्तते न ह्यजीर्याभयादाहारपरित्यागः किं तु प्रतिविधातव्यमिति न्यायादित्यथशब्द- परिगृहीता 5र्था न निर्वहतीत्याशङकेत सेयमाशङ्गा न कर्तव्या। यस्माद्वेद एव ब्रह्मव्यतिरिक्तपुरुषार्थजातस्यानित्यतां दर्शयति। तद्यथेह कर्मजितो* लोक: चीयतएव मेवामुनापुययजितो लोकः वीयतइत्यादिः । न चेयं सामान्य- श्रतिश्चातुरमास्यादिविशेषप्पुतिविषयादन्यचैव व्यवतिप्ठुतामिति वाच्यम। तत तावज्चातुर्मास्यश्रतिः सुकृतस्येवाकयत्वं बते न तत्फलस्य। न घ सुकृता- क्षयकथनमुखेन तत्फलाक्यत्वे वाक्यतात्यर्यमिति कल्पयितुं शक्यम्। प्रमा- गविरोधात्। परिच्छ्विन्नत्वादि हेतुभि: फलानित्यत्वानुमानात । न च तेषा- मनेकान्तिकत्वं परमायवादावपि नित्यत्वासंप्रतिपत्ेः । न चावये सुकृते सति तत्फलस्य वयानुपर्पतत्तिः । अनुपभोगवदुपपतेः । सत्ये हि सुकृते क्व चित् फलं नोपभुज्यते। कदा चित्सुकृतं कर्म कूटस्थमिव तिष्ठुतीति स्मृतेः । तथा- फलस्य क्यो Sपि किं न स्यातृ। नापि हिरययदा अरमृतत्वं भजन्तइत्यादि- श्रुत्यन्तरेषु फलनित्यत्वं सुसंपादम। अरचाप्यनुमानानुगृहीतया सामान्यप्ुत्या विरोधस्य तादवस्थ्यात्। तस्मान्नित्यानित्यवस्तुविवेकपूर्वमनित्येभ्यो ब्रह्म- व्यतिरिक्तपुरुषार्थेभ्यो वैराग्यमुपपत्रम।। न घ ब्रह्मज्ञानं न पुरुषार्थः । श्रानन्दसाच्ात्कारत्वात् ।' जीव- ब्रह्मगोरभेदस्य प्रथमवर्यके प्रतिबिम्बदृष्टान्तेन साधितत्वात् संभवत्येव तत्साक्षात्कारः । न च नित्ये जीवस्वरूपभते ब्रह्मानन्दे विवदितव्य जीवे परप्रेमास्पदत्वस्य कदा चिदप्यनपायात्। सुखसाधनानां तदभिव्यक्तिमाचा- पघयात्। अन्यथा साधनानां सुखं प्रति जनकत्वमभिव्यञ्जकत्वं चेति गोर- वात्। एवं च सकलविषयसुखानां ब्रह्मानन्दलेशतया परमानन्दरूपे ब्रह्मि दुःखसागरात्संसारे उद्विग्नाः प्रवर्त्तन्ते। तदेवमुक्तशङ्कानिराकरयेनाथशब्दार्थ- निर्वाहायातःशब्द इत्यनवद्यम॥ • अनुसंधेया Sत्र टिप्पणी चिन्दिता १६९ पुष्ठगता।

ब्रह्मजिद्यासेत्यन षठ्ठीसमासों न चतुर्थीसमास: । १०३

ब्रह्मजिन्चासेति पदेन ब्रह्मणो जि्ञासेति षष्ठीसमासो 5वगन्तव्यो न तु धर्मीय जिज्ञासा धर्मजिज्ञासेतिक्सृतुर्थोसमासः। तन हयन्तर्णोतविचारार्थ- प्राधान्यमाश्नित्य प्रयोजनविवतया धर्मायेति चतुर्थोसमास आश्रितः । न हि विचारस्य यत्प्रयोजनं तदेव कर्म येन धर्मस्येति कर्मरि षष्ठी प्राप्रयात। प्रत् तु शब्दोपातं ज्ानेच्छाप्राधान्यमाश्रीयते इच्छायाश्च यदेव कर्म तदेव प्रयो- जनं तेन कर्माय षष्ठी तादर्थ्ये चतुर्थी च प्राप्ता तन स्वरूपसिद्हेतुतया प्राधान्यात् कर्मा षष्ठीमेवाश्रित्य समासो दर्शितः ॥ अत् वृत्तिकारा: ॥ ब्रह्मशब्देन जातिजीवकमलासनशब्दराशीनाम- भिधेयतामाशङ्क्येत्थं निराकुर्वन्ति। न खलु जात्यादीनामच कर्तव्यतया कर्तृतया दा उन्वयः संभवति। न तावद् ब्राह्मययजातेः कर्मत्वं प्रत्यवसि- दुतया जिज्ञास्यत्वायोगात्। नापि कर्तृत्वं जिज्ञासायास्त्रेवर्षिकाधिकार- त्वात्। नापि जीवो जिन्नास्यः । अरहंप्रत्ययसिद्धत्वात् । यद्यपि तस्य कर्तृत्वमस्ति तथापि तदुपादानं व्यर्थम। अन्यस्य कर्तृत्वप्रसङ्गाभावात्। न च शब्दराशेर्वेदस्याचेतनस्य कर्तृत्वं संभवति। नापि तस्य कर्मत्वं धर्म-

गर्भस्यापि न जिन्नास्यत्वं तत्पदादपि विरत्तस्य जिज्ञासपदेशात्। न च तस्य कर्तृत्वं ज्ञानवेराग्ययो: सहसिद्धत्वादिति। से।यं वृत्तिकारप्रयासो व्यर्थः । जन्मा- द्यस्य यत + इति वत्यमायलवयस्य ब्रह्मणो जात्यादिशङ्ाया अनुदयात्।। नन्वेतमपि ब्रह्मण इति नेयं कर्माण षष्ठी भवितुमर्हति । तथात्वे ब्रह्मस्वरूपमाच्रस्य विचार्यत्वेन प्रतिज्ञासिद्धावप्यन्यस्य तदसिद्गेः।यदा तु सम्बन्धसामान्ये षष्ठी परिग्रह्यते तदा ब्रह्मसंबन्धिनां स्वरूपप्रमा- पार्युाक्तिसाधनफलानां सर्वेषां विचारप्रतिज्वा सिध्यति।। अथ मतं कर्माय षष्यां सत्यां जिन्ञासापेकितं जिन्ञास्यं निर्दिषं भवति नान्यथा न च तदन्तरेय जिज्ञासा सुनिरुपेति। तन्न। संबन्धसामान्यषष्ठीप्से डपि ब्रह्मयः कर्मत्वलाभात। न हि सामान्यं विशेषपयवसानमन्तरेय व्यवहा- रमालम्बते तच को 5सा विशेष इति वीकायां सकर्मिकायां जित्तासाक्रियायां कर्मकारकस्याभ्यर्हिततया कर्मत्वं पर्यवस्यति। तस्मात्सर्वसंग्रहाय संबन्धसा- * नैमिनि सूत्र. ९ भ. ९ पा. १-५ सूत्राभ्याम्। t व्याससूत्र. १ भ्र. ९ पा. २ सू.।

१०४ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ सृ० ३ वर्ग० मान्ये षष्ठी ग्राह्या न कर्मगीति चेद नायं दोष: । कर्म षठया प्रधाने जिद्ञा- सांकर्मभते ब्रह्मगि निर्दिष्टे तदपेचितानां ब्रमाणदीनामर्थसिद्धतया पृथगवत्त व्यत्वात्। न हि राजा गच्छतीत्युक्तते तदपेचितपरिवारस्य गमनं पृंथग्व- तव्यं भवति। एवं चास्मत्पचे मुखतः प्रधानविचारः प्रतिन्ञायते 5र्थेतो ऽन्यः । त्वत्पक्े तु वेपरीत्येन। ततो Sस्मत्पक् एव श्रेयान्। किं च साधि- कारस्य विचारविधे: प्रतिपादके तद्विजित्ञासस्वेति श्रुतिवाक्ये ब्रह्मयः कर्म- कारकत्वनिर्देशात्सवस्य च तदेकार्थतया सूपे 5पि ब्रह्मयः कर्मत्वमेव ग्राह्यं जिज्ञासापदेन ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासेत्यवयवार्थ उपादेयः । तथा चेच्छाया: फलविषयत्वान्निश्चलापरोक्षावगतिफलपर्यन्तता सूचिता भवति। न च वाच्यं ब्रह्मययवगते Sनवगते वा न ज्ञानेच्छा प्रसज्यतइति। परोक्षत्वेना- प्रतिष्ठितापरोकत्वेन वा ऽवगते निश्चलापरोवावगतये तदिच्छ्ोपपत्तेः ॥ ननु ज्ञानं नाम प्रमायाफलं संवेदनमिति सुगतप्राभाकरवशेषिक नैया- यिकाः । संविज्जनकप्रमातृव्यापार इति वार्तिककारीयाः । आरपरात्मचेतन्यमेवेति वपयाकलाकायतिकाः । ज्ायते 5नेतेति करराव्युत्पत्त्या बुद्धिवृत्तिच्चौनं भावव्यु- त्यत्या तु संवेदनमेवेति सांख्यवेदान्तिनः । तब कीदृशं ज्ञानमिष्यतइति चेद् उच्ते। न तावत्सुगतादिचतुष्टयस्य लोकायतस्य च पत उपपन्नः । तेर्ज- न्यस्यापि फलभृतसंवेदनस्य कर्तृव्यापारपूर्वकत्वानभ्यपगमात्। विमतं कर्तृ- व्यापारपूर्वकं फलत्वाद् ग्रामप्राप्रिवदित्यनुमानविरोधात्। एतेन चपयाक- पच्चा उप्यपास्तः । यद्यपि तत्पचे संवेदनं स्वरूपेणाजन्यं तथापि विष्याव- भासित्वोपाधिना तज्मन्माभ्यपेयम। अन्यथा सर्वेदा सर्वविषयावभासप्रस- ङ्वात। ननु सर्वेगतस्य निरवयवस्यात्मनो न परिस्पन्दपरियामो व्यांपारै। युक्ता। सत्यम। अत एव वातिककारीयं मतमुपेक्यीयम। अ्र्परस्मन्मते

न च तादृगात्मन: संवेदनाकारेगेव परिगामो स्त्विति वाच्यम। संवेद- नस्य स्वरूपतो नित्यसिद्धत्वात्। न चेवं संवेदनस्याजन्यस्य फलत्वा- संभवः । विषयोपाधिकस्य तस्य जन्माङ्गीकारात्। यद्यप्यन्तःकरयपरि- यामा: सर्वे डपि सानिवेद्यत्वादपरोघास्तथापि विषयेग सहापरोचहेतुर-

संबन्धविषयप्रयोजनप्रदर्शनम। न्तःकरणपरियामो ऽपरोक्षज्ञानमितरत्यरोक्षमिति तद्विवेक: । तपतादृशम- न्तःकरयपरियामरूपमपरोखज्ञानं सूचे 5स्मिन्निष्यमायतया निर्दिष्टम।

नन्वेतत्प्रथमसूचं यदि शास्त्रे Sन्तर्भृतं तदानीमस्य स्वेनेवारम्भसिंद्रा- वात्माश्नयतापत्तिः । अन्येन चेदनवस्था। त्रररथानन्तर्भतं तर्ह्रस्यानारम्भप्रसङ्ग इति चेद् नेष दोष: । स्वाध्यायाध्ययनादापातप्रतिपन्न: श्रवमविधिरेव स्वापेचि- तानुबन्धचयविचाराय प्रथमसचमारम्भयति। तथा च वत्यमागाकृत्स्शास्त्र- प्रयोजकविधिनेव प्रयोज्यत्वादस्य शास्त्रान्तभावः । अप्पोरुषेयविधिप्रयुक्त- त्वान्नानवस्था। श्रवणविधियदि स्वनिर्यायाय प्रथमसचमेवारम्भयेत तह्युंत्त- रसचसन्दर्भस्यारम्भकं किं स्यादिति न शङ्गनीयम । प्रथमसूचनिर्रीतिन तेनेव विधिना तदारम्भोपपत्तेः । अत एव तद्विधिनिर्यायस्य सचस्य शास्त्रा- दित्वं समन्वयाद्यध्यायसङ्गतिश्चास्य सुलभा। श्रोतव्यादिवाक्यानां स्वार्थे समन्वयद्वारेया विचार्यमायवेदान्तवाक्यानामपि ब्रह्मति समन्वयनिमित- त्वात्। अत च सूचे इनुवादपरिहाराय कर्तव्यपदमध्याहृत्येव्यमायज्ञानस्य फलभतस्य स्वत एव सम्पाद्यतया ऽवगतस्य विधेयत्वायोगात्। तदुपाय- मन्तर्गीतविचारमुपलत्य ब्रह्मज्ञानं प्रत्यदृष्वुस्यापि साधनत्वाद्विधिमुपपाद्ये- प्टसाधनताविधिपचं स्वीकृत्य मुमुत्तुणा ब्रह्मानुभवाय विचार: कर्त्तव्य इति श्रोतो वाक्यार्थः कथनीयः । कथिते व तस्मिन संबन्धविषयप्रयोजनान्यर्था- दवगम्यन्तइति स्थितम् ॥ इति विवरगप्रमेयसंग्रहे प्रथमसचे तृतीयवर्णकं समाप्रप्न * ।

• इत्याचार्यवर्यविद्यारयमुनिकते विवरयाप्रमेयसंग्रहे तृतीयवर्याकं समाप्तमिति ३ पु· पाठ:।

१०६ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ सृ० ४ वर्ग० तृतीयवर्यके सूचपदवाक्यार्थ ईरितः । अधिकार्यथशब्देन तब सावात्प्रसाधितः । सूचितं चितयं त्वेतत्संबन्धा विषयः फलम्। चतुर्थे वर्गके सवं तदाचिप्य निरूप्यते॥ प्रथमे वर्यके ऽध्यासमाश्रित्येतत्प्रसाधितम्। अस्मिंस्तु वर्गके साच्षात्तदेवाच्तिप्य साध्यते ॥ ननु ब्रह्मस्वरूपं यदि मानान्तरेग प्रतिपन्नं तदा नास्य शास्त्रस्य विषयो भवितुमहति । अनधिगतार्थत्वाभावात्। नापि तदवगमे। Sस्य प्रयोजनम। एतच्छास्त्रात्प्रागेव सिद्धत्वात्। अथाप्रतिपन्नं तदा उत्यन्त- मबुद्ारूढेनार्थेन कथमिदं शास्त्रं संबध्येत। यद्यपि प्रत्यव्ाटिकमत्यन्ता- दृष्टचरेणाप्यर्थन संबध्यमान दृष्ठं तथापि विचारात्मकस्य शास्त्रस्य न तत्सं भवति। सर्वतापाततः प्रतिपन्नस्येव विचारसंबन्धदर्शनादति चेद् एवं सर्हि ब्रह्मयो ऽप्यध्ययनादापातप्रतिपन्नस्यानिर्णीतस्य विषयस्य विचार- शास्त्रसंबन्धे सति तदवगमः फलमिति न को Sपि दोष: ।I ननु विषयप्रयोजनसंबन्धा नाच प्रतिपादनीया वत्यमायसमन्वयाध्या- यादिभिरेव तत्सिट्गेः। न च तदप्रतिपादने श्रोतृणामप्रवृत्तिः । शास्त्रप्रयोतृगे- रवादेव विषयादिसद्वावनिश्चयेन प्रवृत्तिसंभवात्। मेवम। सामान्यता विष- यादिसत्वनिश्चये Sपि स्वाभिप्रेतप्रयोजनविशेषानवगमे प्रवृत्ययोगात् ।। ननु तारहि प्रवृ्त्यङ्गतया प्रयोजनविशेष एव वत्तव्यो न विषयसंबन्धो। अथ विषयो ऽपि प्रयोजनसाधनतया प्रवृत्यङ्गं तथापि प्रयोजनावगमादेव.सो 5व- गम्यते तत्संबन्धिन एव विषयत्वनियमात। लोके द्वेधीभावाख्यप्रयोजनसमवा- यिन एव काषठस्य च्छ्विदिक्रिया विषयत्वात्। विषयविषयिप्रतीतो तत्संबन्धो ि प्रतीयतसवेति न सो 5पि पृथग्वक्तव्य इति चेद मेवम। तच किं प्रयोजनविषय- संबन्धानां स्वरूपतो ऽत्यन्तभेदाभावात प्रृथग्वक्तव्यत्वाभावः किं वा न्यत- राभिधानेनेतरयोरर्थसिद्धत्वाद् उत प्रत्येकमेव स्वातन्त्येष प्रवृत्तिसमर्थतया संभय प्रवृत्त्यङ्गत्वाभावात्। नाद्यः । पुरुषार्थरूपं प्रयोजनम अ्रनन्यथासिट्टो विषय: एतत्प्रतिपाद्यत्वं संबन्ध: इत्येवमेषां भिन्नत्वात्। तघ विषयत्वम- न्ययोगव्यावृत्तिरुपमयोगव्यावृत्तिरु पश्च संबन्ध इति तयोर्विवेकः । न द्वि-

ब्रह्मयो विचारविषयत्वाति: । या चपचारिकी ।

दन्तानां यन्थान्तरेणासिद्धुतया* विषयत्वे प्रतिपादयितुं शक्यतया संबन्धे च सत्यपि तद्विचारणायां प्रयोजनाभाषः । तथा परिपक्ककदलीफलत्वगुत्याटना- दिषु कुठारदागादिना साधयितुं शक्यतया संबन्धे पुरुषेरपेत्यतया प्रयोजने सत्यपि न कुठारादिव्यापारविषयत्वमस्ति। प्रङुल्यादिभिरेव तदुत्पाटन +- सिद्धेः। एवं मेवीदेरन्येरनानीततया विषयभतस्य सप्रयोजनस्याप्यस्मदादि- कर्तृकानयनव्यापारेय न संबन्धं पश्यामः । शरयोग्यत्वात्। तदेवं परस्पर- व्यभिचारिषु नास्त्यर्थसिद्धिशङ्गा Sपि। न तृतीयः । उत्तषयमेलनमन्तरेण प्रवृत्त्यभावात। न ह्ि काकदन्तविचारे कदलीफलादुत्याटनाय कुठारादो मेर्वाहयानयने वा पुरुषप्रवृत्तिरुपलभ्यते ॥ स्यादेतत्। ब्रह्मस्वरूपं बेदान्तानामेव विषयो न विचारशास्त्रस्य । प्रमायप्रमेयादि संभावनाहेसुभतन्यायानां तद्विषयत्वात्। अरच् सिद्धान्ताभिन्नंमन्यः परिजहार। विमतं विचारशास्त्रं वेदान्ते- रभिन्नाथ तदितिकर्तव्यत्वाद यथा दर्शपूर्यमासाभ्यामेक्रविषयं तदितिकर्तव्यं प्रयाजादि यथा वा बीजेन सहेककार्यजनकं तत्सहकार्भतं जलभम्यादि। यद्यपि विचारशास्त्रेय न्याया एव सात्तात््रतिपाद्यमाना उपलभ्यन्ते तथापि ब्रह्मण: परंपरया विषयत्वं भविष्यति यथा केतुहस्तव्यापार: सातात्कुठा- रमेव विषयीकुवीयो Sपि परंपरया काष्टुमपि विषयीकरोति तद्वदिति ॥ नायं पयिडतंमन्यस्य परिहार: समीचीनः । विचारस्य वेदान्तेति- कर्तव्यत्वासिट्ठेः। यथा प्रयाजादेरितिकर्तव्यतायामागमो मानं यथा वा जलभम्यादेः सहकारित्वमन्वयव्यतिरेकसिद्धं न तथा विचारस्येतिकर्तंव्यत्वे किं चिन्मानमस्ति। न चेतिकर्तव्यत्वशन्यस्य वेदान्तशब्दस्य ब्रह्मावगमं प्रति कथं करणतेति शङ्डनीयम। शब्दोपलब्धे: शक्तिज्वानसंस्कारस्य व तदिति- कर्तव्यत्वात्। विचारो उषि दोषनिराकरयेन ब्रह्मप्रमितिहेतुतया शब्दं प्रति इतिकर्नव्यतां भजत्विति चेदू न । वेदिकशब्दे दोषाभावात्। न चेवं

अप्रसिद्धतयेति २ पु. पा.। न्यायविषयत्वादिति २ पु. पा.। + स्वगुस्पाटनेति २ पु. पा.।

23

विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० ४ वख० विचारवेयथ्यंम। पुरुषदोषनिवासहेतुत्वात्। पुरुषदोषश्च द्विविध: शब्द-

गामे डस्मिन्रयमेक सवाद्वितीय: प्रभु*रित्यादिषु सजातीयमाचनिवारणे शक्ति- तात्पर्यमवलोक्य वेदिकप्रयोगे उपि तथेवावधारयति। तदेतदन्यथाऽवधा- रवां समन्वयविचारेय निरसिष्यते विरोधबुद्धिश्चाविरोधविचारेय। एवं च प्रतिबन्धनिवारययवोपधीयस्य विचारस्य कथं ब्रह्मप्रमितिहेतुता तस्माद् न विचारशास्त्रविषयो ब्रह्मेति। पभोच्यते। शब्दादेवोत्यन्नमपि ब्रह्मज्ञानं प्रतिबन्धनिवृत्ता सत्या- मेव प्रतितिप्ठुति न तु ततः पूर्वम। तथा घ प्रतिबन्धनिरासिनो विचारस्य ब्रह्म!निर्योयहेतुत्वाद् ब्रह्मविषयत्वमुपपद्यते । अरप के चिदाहुः। विचारावगम्यतात्पर्यस्यार्थप्रमितिहेतुत्वाद्विचारो Sप्यर्थप्रमितेरेव हेतुर्न प्रतिबन्धनिरासस्येति। तदसत्। किं तात्पर्यमवि- सातमेवार्थप्रमितिहेतुरुत विज्वातम। नाद्यः । सर्वेच लोकिकवाक्येषु तात्प- र्यावगमफलकविचार वेयथ्यीपातात। अनवगते उपि तात्पर्ये ऽन्यथाप्रतिपत्त्य- भावात्। द्वितीये उपि न तावत्तात्यय पदार्थनिषयम। तस्य वाक्यार्थप्रतीताई- वनुपयोगात्। वाक्यार्थविषयत्वे चान्योन्याश्रयत्वं विषयभतवाक्यार्थस्य वि- शेषयस्यावगतो तद्धिशिष्टतात्पयावगतिस्तात्पर्यावगतो॥ व वाक्यार्थप्रमि- तिरिति ॥ अ्थ मन्यसे पदेभ्य: पदारथानवगम्याभन्तर नूनमेषां संसगेो डस्ति सह प्रयुज्यमानत्वादित्यत्प्रेच्या वाक्यार्थावगतो नेकदोष इति। तदयुक्तम्। तप न तावदुत्प्रेक्षा स्मृतिः । अ्ररवगतार्थगन्तृत्वात्। नापि संशयः । कोटि- द्वयाभावात्। नापि विपययः । बाधाभावात्। परिशेषाव च्छब्दजन्यो वा - क्यार्थबोध: प्रमायमित्येवाभ्यपेयम्। एवं च शब्दस्य तात्पयावगममन- पेद्य ** प्रमापकत्वं 1र्वोक्तपरस्पराश्रयत्वं वा दु्वारम् ।

• अद्वितोयप्रभुर्गिति समस्तः पाठः २ पु.। ज्ञानप्रतिबन्धति २ पु. ण. । ३ विचारस्याप्युपचारेय व्रश्ोति २पु. पा.। S वाक्ार्थप्रतिपत्ता दति २ पु. पा. । ॥ विशिष्टतात्परयावगती दति २ पु. पा. । प ततः परिशेषादिति a पु. पा. । ** तात्पर्यावगमनमपेद्येति २ पु. पा.।

शब्दस्यवार्थप्रमितिहेतुत्वम। ननु गवादिपदानां गोत्वादिसामान्ये व्यत्पत्तिषद्वावधानामपि वाक्यार्थ- स्वसामान्ये तात्पयं ततश्च सामान्यस्य पर्वमेव च्ाततया तात्पर्यविशेषय- त्वसंभवात्तद्विशिष्टं तात्पर्यमवगम्यते। तथा घ*ैतात्पर्येग वाक्यार्थविशेष- प्रमितो पूर्वोक्तदोष इति चेद न । वाक्यार्थविशेषतात्पर्याभावप्रसङ्गात। त्रथ गोत्ववाचिनो गोशब्दस्य गोव्यक्ता पर्यवसानवत्सामान्यगोचरमेव तात्पय विशेषे पर्यवस्येद् एवमपि न तात्पर्यमर्थप्रमितिहेतुः।विमतो वाक्यार्थावगमः शब्द शक्तिमाचनिबन्धन: शा्दज्ञानत्वात् पदार्थज्ञानवत्। यदि य तात्पये वाक्यार्थप्रमितिहेतुः स्यात् तदा वाक्यार्था Sशाब्दः स्यात्। तात्पर्यमाचात्त- त्प्रमितिसिद्धेः । शब्दान्वयव्यतिरेके। च शब्दस्य पदार्थप्रदर्शनमुखेन तात्प- योपाध्युपयेगितया उप्यपपद्योयाताम। तस्माच्छाब्दत्वसिदधये शब्द एवार्थप्र- मिति हेतुस्तात्पर्यबोधस्तु प्रतिबन्धनिरासीत्येवाभ्यपेयम। एवं च तात्पर्यहेत।- रविचारस्यापि प्रतिबन्धनिरासित्वादुपचारेगेव ब्रह्मविषयत्वम । ननपचारेयापि न ब्रह्मणो विचारविषयत्वं संभवति आपातप्रसिद्ेरपि दुस्संपादत्वात्। न तावल्लोके अ्रसिद्धं मानान्तरागोचरत्वात्। नाषि वेदे तत्प्रसिद्धिः। तब ब्रह्मशब्दस्यानवधृतार्थत्वात। लोकावधृतसामर्थ्यः शब्दो वेदे Sपि बोधक इति न्यायेनाव्यत्पन्नशब्दस्य वेदे ऽप्यबोधकत्वात्। मेवम्। वेदिकप्रयोगान्यथानुपपत्या ब्रह्मशब्दार्थस्य कस्य चि/त्स्वगीदिवत्कल्पय- त्वात्। प्रसिद्धपदसमभिव्याहारस्य स्वर्गब्रह्मवाक्ययो: समानत्वात्। एवमपि ब्रह्मशब्दस्यार्थमानं सिध्यति न त्वर्थविशेष इति चेद न। प्रसिद्धपदसमभि- व्याहारेय तदन्वययोग्यस्येवार्थविशेषस्यं कल्पयत्वात्। न व तस्मिन्विवचिते पर्थविशेषे शब्दस्य वृत्यसंभवः । रुठ तथावर्नमानमपि शब्दमवयवार्थव्य- त्पादनेन वर्तयितुं शक्यत्वात्। एतदर्थमेव सर्वेच निगमनिरुत्तव्याकरयानां प्रवृत्तत्वात। तथा चाप सत्यं ज्ानमनन्तं ब्रह्म पथातो ब्रह्मजित्ञासेति श्रुति- सूचप्रयोगान्यथानुपपत्या बाधरहितं चिदूपमन्तशून्यं पुरुषार्थपर्यवसायितया जित्तास्यं वस्तु ब्रह्मशब्दार्थ इति कल्पते। ब्रह्मशब्दश्च वृह वृद्दि वृद्धावि- त्यस्माद्वातोर्निष्पन्ञो महत्त्वमाचष्टे तच्ट महत्वं संकोचकप्रकरयोपपदयोरभा-

• न व्ेति ३ पु. परा. । + कस्य चरित् क चिदिलि २ पु. पा० ।

९८० विवर्यप्रमेयसंयहे १ पू० ४ वर्ग० वान्निरतिशयमेव संपद्यते। ततो देशत; कालतो वस्तुतश्वान्तगून्यमित्युत्तां भवति। तथा बाध्यत्वजडत्वापुरुषार्थत्वादिदोषराहित्यमपि महत्वमेव । लोके दोषरहितेयु गुयावत्सु पुरुषेषु महापुरुषा इति व्यवहारदर्शनात्। ततो व्यत्पत्तिवशाध्थोक्ते उर्ये ब्रह्मशब्दो वर्ततते। जातिजीवकमलासनादिए यथोकार्थाभावे Sपि रूठिवशाद् ब्रह्मशब्दवृत्तिरुपपद्यते। ननु बृंहतिधात्वर्थानुगमनेन किं सोषस्य ब्रह्मशब्दस्याथा व्यते किं घा श्रतस्य। नाद्यः । पोरुषेयरयोगस्य मूलप्रमाणापेद्वस्य तदभावे निर्ययानुपयोगात्। अ्र्प्रथ् श्रुतिर्मलप्रमायं तथा डप्यत्तरसचे जगज्जन्मादिका- रयं ब्रह्मेति निर्णेष्यमायात्वादम्मिन सूपे प्रयासो न कर्तव्यः । म द्वितीयः । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते तद्विजित्ञासस्व तद् ब्रह्म सत्यं ज्ञानम- नन्तं ब्रह्मेत्यादिम्यतो स्वयमेत्रार्थनिर्यायात्। नेष दोषः । प्रथमसृतप्रवृत्ति- दशायामनिष्पन्नस्य द्वितीयक्षचस्य तदर्थनिर्यायहेतुत्वाSसंभवातृ। श्रुतावषि प्रदार्थस्यान्यतः प्रसिद्धिमन्तरेग वाक्यार्थप्रमित्ययोगादुभयवाषि धात्वथानु- गमेना*थ्रस्य वर्यनीयत्वात्। धात्वर्थानुगमः संभावनामाचबुद्धिहेतुर्न निया- यक इति चेद मा भव्निर्यायः संभावितस्या।निर्णोतस्येवार्थस्याप जिज्वासा-

अथ विवन्तितस्य ब्रह्मशब्दार्थम्य निश्चिता प्रसिद्धिरपेक्ष्येत तर्दि सापि संपाद्ते। आत्मा तावदहमस्मीति सर्वलोकप्रत्यक्षः प्रतीयते स एव हि ब्रह्म । स वा अयमात्मा ब्रह्मति प्रुतेः । ततश्च प्रतिपन्रमुद्दिश्य विचार संभवाच्छरक्य प्रतिपाद्यत्वलक्षणः संबन्धः सिध्ति। तथा चात्यन्ता- प्रसिद्धभावाद्विषयत्वसिद्धिः। नन्बेर्व तर्हि प्रत्यक्षस्यापि गे।चरत्वेनासाधा रगत्वाभावाद्विषयत्वं न सिध्यतीति चेद ऋह्मित्यात्मत्वसामान्याकारेय सर्वप्रत्यक्षसिद्धावषि तद्विशेषस्य विप्रतिपद्यमानस्य प्रत्यवसिङयोगात । यद्यप्यात्मनि वस्तुतो नास्ति सामान्यवशेषभावस्तयापि यथा रज्जदव्यस्य दयउस्तर्पधारादावनुस्यतरुपेणा प्रतीयमानत्वमेव सामान्यं तथा S5त्मनो ऽपि

• धात्वर्थानुगमनंनेति १ पु. पा. । + प्रतोयते इृसि ३ पु. भास्ति। + संसाधितत्पेति २ पु. पा०।

शात्मत्वेन प्रबिद्धं ब्रह्म । देहेन्द्रियात्मवादिसतनिरूपयाम्।१०१ मुस्यतत्वेन प्रतीयमानत्वं सामान्यं भविष्यति प्रत्यनबिद्धि Sपि शरीराद्यर्थे

गोशब्दस्य हि प्रत्यक्षसिद्धव्यतयाकृतिक्रियागयाद्यथेषु प्रयुज्यमानस्य जातिरर्थत्वेन वेदिके: प्रतिपन्रा। व्यक्ति: सांख्यादिभिः । उभयं वेयाक- रयेः । अवयवसंस्थानाख्या* SSकृतिराईतादिभिः । चितयमपि नैयायिके:। चथ गोशब्दस्य प्रयोगे जात्यादीनामन्वयव्यतिरेकनियमात्तदर्थत्वशङ्गा तहां- हंशब्दप्रयोगे उपि शरीगदीनामन्वयव्यतिरेकनियमादेष तदर्थत्वशङ्डा Sस्तु॥ तन विचारविरहितं प्रत्यक्षमेव प्रमायमाश्ित्य चेतयमानो देह आत्मेति शास्त्रसंस्कारवर्जिता जना: प्रतिपन्राः ॥ तथा भृतचतुष्टयमावतत्त्ववादिनो लेकायतिकाश्च मनुष्योहं जाना- मीति शरीरस्याहंप्रत्ययालम्बनत्वेन ज्ञानाश्यत्वेन चावम्यमानत्वात्तदेवा- त्ेति मन्यन्ते ।। अभ्थे पुनरेवमाहुः । सत्यपि शरीरे चक्षुरादि भेर्विना रुयादिज्ञा- नाभावादिन्द्रियाययेव चेतनानि'। न चेन्द्रियायां करणतया ज्ञानान्वयव्य-

अतः कायो 5हं मूको Sहमित्यहंत्रत्ययालम्बनानि चेतनानीन्द्रियागि प्रत्ये- कमात्मत्वेनाभ्यपेयानि। शरीरे त्वहूंप्रत्ययालम्बनत्वं चेतनत्वं चात्मभते- न्दिरियाश्रयत्वादन्यथासिदम । नन्वेकस्मिम् शरीरे बहूनामिन्द्रियायां चेत- नत्वे य एवाहं पूर्व रूपमद्रामं स एवेदानीं शब्दं शृगोमीति प्रत्यभिज्ञा न स्यात्। तथा भोक्तृत्वं च रुपरसादिषु युगपदेव स्यान्न क्रमेयोति चेद मेवम। न हि चेतनेकत्वं प्रत्यभिच्चाक्रमभोगयोनिमितं किं त्वेकशरीराग्रय- त्वमेव। ततो यथेकस्मिन गेहे बहूनां पुसषाणामेकेकस्य वित्ाहे ऽन्येषा- सुपसर्जनत्वं तथा इन्द्रियात्मनामप्येकेकस्ये।पभोगकाले Sन्येषामुपसर्जनत्व- भिति:। अन्थे तु मन्यन्ते स्वमे चक्षुराद्यभावे उवि केवले मनसि विज्ञाना- श्रयत्वमईंप्रत्ययालम्बनत्वं चोपलभ्यते। न च रूपादिज्ञानानां चनुराद्या- * स्वावयवसंस्थानाख्येति २ पु. पा०।+ कारयत्वोति २ पु. पा.। इतिशन्दो नास्ति न पु०। उ+पमाते इति ३ पु. पा. ।

१८२ विवरसप्रमेयसंगरहे १ सू० ४ वर्य० भयत्वम। तथा सति केवले मनसि रूपादिस्मृत्यनुपपत्तेः। ततः करणान्येव चतुरादीनि। ब्रहंप्रत्ययस्तु तब कर्तृत्ववोपचारात्सिध्यति। न चानेकात्म- स्वेकशरीराश्रयत्वमानेय प्रत्यभित्वा युज्यते। एकप्रासादमाश्नितानामपि तत्प्र सङ्गात्। तस्माव्नतुरादि करयां शरीराद्याधारं मन एवात्मेति । विज्ञानवादिनस्तु वणिकविज्ञानव्यतिरित्तवस्तुनः सद्ावमनुभव- विरुद्धं मन्वानास्तस्येव विज्ञानस्यात्मत्वमाहुः । प्रत्यभिस्ा तु ज्वालाया- मिव संततविज्ञानोदयसादृश्यादुपपद्मते। विज्ञानानां हेतुफलसंतानमाण्र-

माध्यमिकस्तु सुषप्रे विज्ञानस्याप्यदर्शेनाच्कून्यमेवात्मतत्त्वमित्याह। यदि सुषप्रे विज्ञानप्रवाह: स्यातदा विषयावभासो ऽपि प्रस्ज्येत 'निरालम्ब- नज्ञानायोगात। जागरयास्वाम्न*ज्ञानानामेव सालम्बनत्वं न साुप्रिक/ज्ञाना- नामिति चेद न । विशेषाभावात्। विमतं सालम्बनं प्रत्ययत्वात् संमतवत्। उत्थितस्य साघुप्रविषयस्मृत्यभावनियमान्न तब विषय इति चेतु तर्हि निय- मेनास्मर्यमाणत्वादेव तथा ज्ञानमपि मा भत। न घ शून्ये विवदितव्यम। यथा सविकल्पकः स्वविषयविपरीतनिर्विकल्पकजन्यस्तथा सत्प्रत्ययो पि स्वविपरीतप्रत्ययजन्य इत्यभ्यपेयत्वात्। एवं चोत्थाने सति जायमानस्याह- मस्मीति सत्प्रत्ययस्य। समनन्तरपूर्वप्रत्ययलक्षसकारखरहितस्य वास्तवत्वा योगाच्कून्यमेव तत्त्वमिति। अपरे पुनः शरीरेन्द्रियमनोवित्ञानशून्यव्यतिरित्तं स्थायिनं संसारियं कर्त्तार भोक्तारमात्मानमाहुः नथ शून्ये Sहंप्रत्यय उपपद्मते। वन्ध्यापुवादा- वपि तत्प्रसङ्गात्। नापि सर्गाकविज्ञाने क्रमभावी व्यवह्ारो युज्यते। सर्वो हि लोको Sनुकूलं वस्तु प्रथमतो जानाति तत इच्छर्तिव ततः प्रयतते ततस्तत्प्राप्रा- ति ततः सुखं लभते। यद्येतादृशमेककरतृकतया भासमानं व्यवहारमेकसंतानव- निनो बहव आत्मान: परस्परवात्ताऽनभित्ञा ऋपि निष्पादयन्ति तदा भिन्नसं- तानवर्तिनः किं न निष्यादयेयुः । तस्माद्य एवाहमिदं वस्त्वच्चासिषं स एवेदानी-

• जागरयास्वप्ेति ९ पु. पा. । + सननेति नास्ति २ पु०। + सपुप्तेति २ पु. पा. ।

॥ सन्वत्ययस्येति २ पु. पा- । सन्प्रत्यय इ्ति पु. पा. । तत दच्छतीति न दृध्यते २ पु.

मिच्छामीत्याद्यबाधित प्रत्यभिज्ञानिर्वाहाय स्थाय्यात्मा 55भ्यपेयः। न चास। विज्ञानरूप: । भहं विज्ञानमित्येकत्यानुभवाऽभावात्। ममेदं विच्ञानमिति हविं संबन्धो डनुभयते। न चायमनुभवो ममात्मेतिवदोपचारिकः । बाधाभा- वातृ*। एतेन शरीरेन्द्रियमनसामात्मत्वं प्रत्युक्तम। तवापि संबन्धप्रत्यय- स्यानिवार्यत्वात। बहमुल्लेखस्य तबाध्यासिकत्वात् । न चायमात्मा सादि: । शरीरोत्पत्तिसमनन्तरमेव सुखदुः खप्राप्रिमव - र लोक्य तद्गेसुभतयो: पुषयपापयो: कर्त्ता पूर्वमप्यस्तीत्यवगमात्। न चायम- नित्यः । विनाशानिरृपणात्। न तावत्स्वता विनाशः । निर्हेतुकविनाशस्या- तिप्रसङ्गिनः सुगतव्यतिरित।रनङ्गीकारात्। नापि परतः। निरवयवस्य वि- नाशहेतु संसर्गासंभवात्। संभवे ऽपि वा न विनाशः सिध्येत्। कर्मनिमित्तो ह्यन्यसंसर्ग: स च तत्कर्मफलोपभोगायात्मनो ऽवस्थितिमेव साधयेद् न विनाशम। तस्मादनादेरविनाशिनो Sनन्तशरीरेषु यातायातरूपः संसारः सिट्धः । निर्विकारस्य भोगासंभवाद्विकारस्य क्रियाफलरूपस्याभ्यपगमे क्रिया- वेशात्मकं कर्तृत्वमनिवा्यम। भोत्तृत्वमप्यनुभयमानं शगीरादिषु विज्ञानप- र्यन्तेष्वनुपपत्नत्वादुक्तात्मन्येव पर्यव्रस्यति। तथा हि। शरीरं तावत्पज्गभृत- संघातरूपम। पज्जभूतात्मके तात शरीरे पज्चतां गते इत्यादिशास्त्रात् ॥ यत्तु नेयायिको मन्यते भूलोकवासिनां शरीरं पा्र्वमेव । तप कदनानुपलब्धिर्वेस्त्रादाविव भूतान्तरोपष्टम्भादिति। तदसत्। शोषादिना जलाद्यपगमे उपि यथा वस्त्रादिस्वरुपस्य नापचयस्तथा क्रेदनपाचनत्यह- नावकाशानामपगमे उषि शरीरस्यापचयाभावप्रसङ्गात ।। यच्च वेशेषिकेरुच्यते पज्जभूतात्मकत्वे शरीरस्याप्रत्यतत्वप्रसङ्गः। वा-

सत्मा: परभागस्थिताश्चावयविनो ऽवयवाः॥ प्रत्यत्ीकतु शक्यन्ते। तस्मा- दतसंघातः शरीरम। न च गन्धादिमतां तद्रहितानां च भूतानामेककार्यज-

• बाधकाभावादिति २ पु. पा.। संसगाभावादिति २ पु. पा. । + सुगतेतरेरिति २ पु० पा. । नैयायिका मन्यन्ते द्ति २ पु. पा.। ॥ स्थितावयवा दति ९ पु. पा. ।

१८४ विवरगाप्रमेयसंग्रहे १ सृ० ४ वर्य० नकत्वं परस्परविरोंधादिति वाच्यम। तथा सति नीलादीनामेकावयविजन- कत्वस्यकचिचरुपारम्भकत्वस्य चासम्भव्रसङ्गात्। अरनुभवबलादेव तब तथा स्वीकारे प्रकृते Sपि तन्न दयडवारितम ॥ तथ शरीरस्य भोक्तृतां वदन्तो लोकायताः प्रषुव्या: किं व्यस्तानां भतानां प्रत्येकं भोत्तृत्वम् उत समस्तानाम। आाद्े उपि न तावदागप- त्सर्वेषां भोक्तृता। तदा स्वार्थप्रवृत्तानां तेषामन्यान्यमङ्गाङ्गिभावानुपपत्ता संघातापत्यभावप्रसङ्गात। अन्तरेग घ संघातं भोत्तृत्वे देहाद्वुहिरप्येकेकस्य भूतस्य भोक्तृतोपलभ्येत। नाषि क्रमेय तेषां भोत्तृत्वम। संघातानुपरपत्तितादव- स्थ्यात्। न च वरविवाहादिन्यायेन गुणप्रधानभावेन तदुपपत्तिः । वेषम्यात्: यथा एकेकस्य वरस्यासाधारयात्वेनेकेका कन्या भोग्या न तथा चतुगों पृथिव्य- प्रेनोवायूनां भोक्तृणां रुपरसगन्धस्पर्शी भोग्या व्यवस्थिताः । तत कथं क्रम- भोगः । अथ कथं चिद्ठावतिप्ठेरन् तदा ि युगपत्सर्वविषय सन निधाने सति त क्रमानुपपत्तिः । यथेक्रस्मिन्महूर्ते प्रत्येकं भाग्यकन्यावस्तुनि संनिहिते वगयां क्रमविवाहो गुणप्रधानतया संघातो वा नास्ति तद्वत। नापि समस्तानां भेोत्तृत्वसंभवः । प्रत्येकमविद्यमानस्य चेतन्यस्य संघाते ऽप्यभावाद्वोगानुप- पत्तेः । अथ मन्यसे शग्नो प्रतिप्रेषु तिलेष्वेकेकस्य ज्वालाजनकत्वाभावे वि तिलसमहस्य यथा तज्जनकत्वं तथा संघातस्य चेतन्यं स्यादिति। तदापि संघातापत्ता हेतुर्वत्तव्यः । आ्र्रागामिभोगादिति* चेद् न । यदि ताव- द्वोगस्य गुपभावस्तदा प्रधानानां भतानामन्योन्यं गुणप्रधानभावरहितानां कथं संघातापत्िः। प्राधान्यं तु भोगस्यानुपपन्नं भोत्तृशेषत्वात्। न च वाच्यं शेषियां भोगं प्रति शेषभतयो: स्त्रीपुंसशरीरयेभोक्रोः संघातापत्तिर्द- प्रेति। तर्थापि शरीरयोर्भे।क्तृत्वाSसंप्रतिपत्तेः। ज्वालां प्रति तिलानां संघा- तापत्तिरिति यो 5यं दृष्टान्तः सो Sपि तवासिद्गः । संघातानिरुपणात्। न तावत्संघातो नाम भोगभोगिनोरवनवदेकदेशतामाचम्। तथा सात तेन न्यायेन व्यापिनां भूतानां सर्वच तत्सन्वाच्चमन्यभोगयो: सार्वचिकत्वप्रस- ङ्ात। नापि तदारब्धो Sवयवी संघातः । तस्य भतेभ्या भेदे पज्जमतत्त्वा-

• आागामिभोगो हेतुरिति पु. पा. । + भोगभे, गिनोरिति व पु. नास्ति।

संघातनिरपयाम। न गोलकरूपागीन्द्रियाणि। भ्यपगमप्रसङ्गात। अभेदे भतमाचतया संघातासंभवात्। भेदाभेदयोश्चानङ्गी- करणात। अथावयविनः पारतन्व्यान्न पज्जमतत्त्वापत्ति: तर्हि जलादे: पृथि- व्यादितन्त्रत्वान्न तत्त्वचतुष्टयमपि सिध्येत। न चेकद्रव्यबुद्गगालम्बनयोग्य- तापत्ति: संघातः । वस्तुतो Sनेकेष्वेकत्वबुद्धेविभ्रममाचत्वात्। न चेकार्थक्रि- यायां युगपदन्वयः संघातः । तदानीं काष्ठाप्रयेण वहिना वायुसमुद्रतेन जले ताप्यमाने सति तब भूतघतुष्टयसंघाताद्रोगप्रसङ्गात्। न चाग्न्यय: पियडव- त्संश्लेष: संघातः । शरीरे वायोस्तथा संश्लेषाभावात्। वहिव्याप्र चाय :- पिरडे सन्तापितजले वायुसंमुक्ते भोगप्रसङ्गात्। न चोक्तदोषपरिहारायेकस्येव भूतस्य भोततृत्वनियति: शङ्गनीया। सर्वसंनिधाने Sस्येव भोग इत्यनिर्द्वार- पात्* ॥ यत्तु लोकायतेकदेशिनां मतद्वयम इन्द्रियायां भोत्तृत्वं देहेन्द्रियसंघा- तस्य च भोत्तृत्वमिति। तदुक्तन्यायेन निराकरणीयम॥ नभु कानि पुनरिन्द्रियाशि येषां भोत्तृत्वं निराक्रियते। तच गोलक- मात्राणीति सुगताः । तच्छकय इति मीमांसकाः । तद्यतिरिक्तानि द्रव्यान्त- राणीत्यन्ये सर्वे वादिन: ।। न ताव द्वोलकमाचत्वं युक्तम। कर्णशष्कुल्यादिविरहिणामपि सर्पा- दीनां शब्दादुपलब्धिसद्वावात। वृक्षाणां च सर्वगोलकरहितानां विषयोप- सम्भसत्त्वात। तस्मात्यश्यन्ति पादपा इत्यादिशास्त्रात। न च वृक्षागाम- चेतनत्वं हिंसाप्रतिषेधेन प्रा.गत्वावगमात। अ्रत एव न गोलकशक्तित्व- मिन्द्रियायाम। अ्ररथ शक्तिमद्द्रव्यान्तरकल्पनात्प्रतिपन्नस्थानेषु शक्तिमा- चकल्पने लाघवं मन्यते। तर्ह्यत्यन्तलाघवादात्मन एव क्रमकारिसर्वविज्ञान- सामथ्यं कल्प्यतां किमेभिरिन्द्रियेः । न च सर्वगतस्यात्मनो गोलकप्रदेशेष्वेव ज्ञानपरियामो उनुपपन्नः । त्वया तस्येष शरीरप्रदेशमाचे ज्ञानपरियामाङ्गीका- रात्। एवं चानिन्द्रियेष्वपि गोलकप्रदेशेषु ज्ञानान्वयव्यतिरेको शरीरद्रव्यान्य- यासिद्वा। ततो न मीमांसकमतमुपपन्रमष। सन्तु तहि द्रव्यान्तरागीन्द्रियागि

• शरीरन्ट्रियसंघातस्येति २ पु. पा.। # तत्र न तावदिति २ पु० पा. । अथ मन्यसे शक्तीति २ पु. पा.। । मन्यते ववत्यत्र नास्ति २ पु. । ततो मीमांसकमतमनुपपतमिति २ पु.पा. । २४

i८६ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ मृ० ४ वर्य० पानि व गोलकविशेषसंबन्धाच्मतरादिशब्दवाच्यानीति। तदप्ययुक्तम। तेषु मायाभावात्। विम्ता रुपाद्युपलब्धयः करणपूर्विका: कर्तृव्यापारत्वाद् केदिक्रियावदि चेद् न। अनेकान्तिकत्वात्। करयप्रेरणलक्षणे कर्तृ- व्यापारे करणान्तराभावात्। अन्यथा Sनवस्थानात्। एतस्मान्जायते प्रायो मन: सर्वेन्द्रियाणि चेत्यागमगम्यानीन्द्रियाणीति चेद न। आ्रगमसंस्कार-

ज्ञानाख्यं लिङ्गमनपेत्ष्य साचिमाचेरा चक्षुरादीनां प्रतिपत्तेरभावात्। तस्मान्न सन्त्येवेन्द्रियाणीति। पचोच्यते । गोलकव्यतिरिक्तानीन्द्रियाययागमादेवावगम्यन्ते। न हें तत्संस्काररहितास्तानि जानन्ति किं तु गोलकान्येव ॥ यनु तेषामिन्द्रियागामहङ्कारकार्यत्वं सांख्यरूच्यते तत किमध्यात्मा- हङ्गार :* कारगं किं वा कृत्स्रकार्यव्यापिनी का चिदहङ्गाराख्या प्रकृतिः । अभयचापि नास्ति किमपि मानम। अरथ द्विनीयपक्षे नानापुरांयत्रचनानि गनं तन्न श्रतिविरोधात्। अन्नमयं हि सोम्थ मन आपोमय: प्रायस्तेजोमयी गगित्यादिश्रुतौ भूतविकारत्वावगमात्। अतः पुरायवचनानीन्द्रियाग्ाम- दङ्गाराधीनतामाषं प्रतिपादयन्ति ॥ यच्च शुष्कतार्किकेभातिकत्वमिन्द्रियाणामुक्तम। तदप्ययुक्तम । नर्मानस्य वत्तुमशक्यत्वात्। इन्द्रियाणि भोतिकानि सावयवत्वात् आवयवत्वं च मध्यमपरिमायत्वादिति चेद् न। इन्द्रियागामयुपरिमायत्वे पि बाधाभावेन हेत्वसिद्ध:+। विषयावभासस्याप्यगुत्वप्रसङ्गो बाध. इति वेद् न। त्वन्मते Sगुपरिमायेनापि मनसा विस्तृतात्मादिवस्तुदशनसद्वावात्। वक्षुः रूपगुयावत्प्रकृतिकं रुपादिषु पज्जसु+मध्ये रुपस्येवाभिव्यञजकत्वाद पद्यस्य नियमेनाभिव्यञ्जकं6 तत्तद्गुयावत्प्रकृतिकं यथा रूपाभिव्यउजको छपप्रकृतिको दीपः । एवमन्यचाप्यहनीयमिति चेद न । शब्दस्येवाभिव्य-

त्राकाशमापस्य त्वया श्रोषत्वाभ्यपगमात्। विशेषव्यापो नानेकान्तिकतेति

• आाध्यात्माहंकार दृति २ पु. पा. ।+ बाधाभावाछेत्वसिद्धिरिति २ पु. पा. । पञ्यस्विति नास्ति २ पु. । ६ यस्य यचचियमेनावभासकमिति व पु. पा. ।

आागमादेवेन्द्रियायां भोतिकत्वम। तेषां सर्वगतत्वाप्राप्यकारित्वाभावः। १६० चेद एवमप्यतिप्रसङ्गो दु्वार:। रूपादिचतुष्टयाभिव्यञजकस्य मनसा मततु - प्टृयारभ्यत्वस्य सुसाधत्वात्*। अ्रभूतस्याप्यात्मादेरयाहकतया मनो न भूता- रभ्यमिति चेतु तर्हि संख्यापरिमाणादेरपि ग्राह्कतया चत्तुरादीनां भूतार- भ्यत्वं न स्यात्। असाधारयविषयारभ्यत्वाङ्गीकारे सति भोतिकत्वसिद्धि- रिति चेतु तहिं मनो उप्यसाधारयविषयेयात्मना उडरभ्येत। एकद्रव्यस्या- त्मन: सावयवद्रव्यानारम्भकत्वे पि निरवयवं मनोद्रव्यं प्रत्यारम्भकत्वं किं न स्यात्। तस्मान्न शुष्कतर्कादिन्द्रियायां भोतिकत्वसिद्धि: कि त्वागमादेव । तानि पुनरिन्द्रियाणि सर्वगतानीति योगा: प्रतिपेदिरे। तदपि मानहीनम्। आत्मेन्द्रियमनांसि सर्वगतानि सर्वेत दृष्टकार्यत्वादाकाशवत्। दृश्यते हि ज्ञानं तत्कारय सर्वचेति चेद न। सर्वचेत्यनेन कृत्स्जगद्विव- चायामसिद्धिप्रसङ्गात्। यप शरीरं तच सर्वनति विवसायां शरीरे एवानेकान्ति- कत्वम। दृश्यते हि यच शरीरं तत सर्वत शरीरकार्यम्। न च शरीरस्य सर्वगतत्वमस्ति। अथेन्द्रियागि पर्वगतानि परोपाधिकगमन/त्वादाकाशवत्। यथा S5काशस्य गमनं घटाघुपाधिकं तथेन्द्रियाणां शरीरोपाधिकं गमन- मिति चेद् न । शरीरावयवेष्वनेकान्तिकत्वात्। प्रायोपाधिकं हि तेषां गम- नम। किं चेन्द्रियाणां सर्वगतत्वे युगपत्सर्वविषयोपलब्धि: स्यात्। शरी- रएव वृत्तिलाभान्नायं दोष इति चेतृ तर्हि बहिरिन्द्रियसद्वावकल्पना न प्रमा-

• यत्तु तान्यप्राप्यकारीगीति सुगताः कल्पयन्ति। तदयुक्तम्। तप किं चक्षुःश्रोचयोरेवाप्राप्यकारित्वम उत्तेतरेषामपि। न तावदितरेषाम । दूरत एव स्पर्शरसगन्धोपलब्धिप्रसङ्गात्। नापि प्रथमः । विमते चक्षुः श्रोचे प्राप्यकारियी बाह्येन्द्रियत्वाद घ्रामादिवत्। तेजसस्त्वतिदूरशीघ्रगमन- दर्शनादुन्मीलनमाचेया चन्तुषो ध्रुवादिप्रापिरविरुद्धा। शब्दस्य व वीचीस- न्तानवत्परम्परया शवसमवायः प्रापिरिति यत्तार्किकेरुव्यते तदसत्। तथा सतीह श्रोष शब्द इति प्रतीयेत प्रतीयते तु तब शब्द इति। तस्मा-

• सुप्ाध्यंत्वादिति २ पु. पा. । * तदप्ययुक्तमिर्ति ३ पु, पा. । + परोपाधिगमनेति २ पु. पा. ।

विवरयप्रमेयसंग्रहे १ सृ० ४ वर्ग० दथानुभवं श्रषस्येष तथ गमनं कल्पनीयम। तदेवं भतिकानि परिच्छि- ज्वानि प्राप्यकारीगीन्द्रियाणि सन्तीति सिद्धस। • किं तर्हि मनो नाम यस्मिन्नात्मत्वमपरे लोकायतेकदेशिनो मन्यन्ते। नित्यं निरवयवमणुपरिमारं मन इति तार्किकाः। तत न तावन्नित्यं परिच्छ्िन्नत्वाद् घटवत्। विमतं नित्यं निरवयवद्रव्यत्वादात्मवदिति चेद् न । हेत्वसिद्गे: । विमतं सावयवं करणत्वात् चक्षुरादिवत्। अन्यथा मनसो उन्नमयत्वं श्रत्युक्तं बाध्येत। कथं तहि मतेद्रव्यानभिघात इति चेद जीवनदशायां देहाद्वूहिरनिर्गमनाभावादिति बमः। मरयदशायां तु साव- यवत्वेनाभिमतानां चत्तुरादीनामप्यप्रतिघातो विद्यतएव। अत एव साव- यवत्वात्संयोगविभागवत्त्वाच्च घटादिवन्नाणुपरिमाणत्वम। सर्वेगतत्वे च युगपत्सर्वेन्द्रिय संयोगात्सर्वज्ञानप्रसङ्गः। मध्यमपरिमायत्वे तु न को पि दोषः । तदापि स्थूलसत्मेषु हस्तिपुत्तिकादि*देहेषु क्रमेण प्राप्यमणेषु कथं तत्तट्वेहसमानत्वेन वृत्तिरिति चेद् अवयवोपचयाऽपचयाभ्यामिति बूमः ॥ शाक्यास्तु समनन्तरप्रत्यय स्वोत्तरज्ञानकरयतया मन इति प्रति- पेदिरे। तदसङ्गतम। व्याप्रिमनपेत्य केवलस्व पूर्वज्ञानस्योत्तरज्ञानजनकत्वा योगात्। लिङ्गज्चानस्य व्याप्रिसापेक्षस्येव लिड्गिज्ञानजनकत्वदर्शनात् । शब्दज्ञानं व्यापयनपेत्षमेवार्थ।ज्ञानजनकमिति चेद् न । त्वन्मते शब्द- स्यानुमानान्तःपातितया तवापि व्याप्यपेतत्वात्। विशेषयाज्ञानं व्याप्यपे- क्षमेव विशिष्टज्ञानजनकमिति चेद न । विशिष्टत्तानस्य संप्रयोगजन्यत्वात। अथ समनन्तरातीतप्रत्यय उत्तरज्ञानं न जनयति किं तु तस्याकांरमाचं समर्पयतीति चेद न। आ्रकारकारियोरभेदात्। आ्र्पराकारस्य स्वाभाविकतया इन्यापेक्षाभावात। तस्मादन्यदेव सावयवं मन इति सिद्धम । ननु कश्चायं वास्तव आत्मा यो देहादिषु विज्ञानान्तेषु भ्रान्तर्वादि- भिरारोप्यते। तब सर्वगतो 5यं जीव आत्मेति के चित्। तदसत्। शुष्क- तार्किकाणां साधकाभावात्।

• हस्तिपुत्रिकार्दीति २ पु. । + व्याप्तिमनपेत्येवेति २ पु. पा. । स्वाभाविकतया नन्यापेततितय इन्यापेदाभावादिति २ पु. णा.।

मनसः सावयवत्वम। आ्रात्मा S5गमात्सवेग एक: स्वप्रकाशश्च। १८्ड अ्रथ मतं देहाद्वहिरन्तश्च* सर्वाणि भोगसाधनान्यात्ममोगायेव व्याप्रियन्ते तद्यापारश्चादृष्टवदात्मसंयोगापेक्षस्ततो उसी सर्वगत इति। रुप किं यस्मिन्नात्मप्रदेशे 5दृष्टं तत्प्रदेशे। संयेोगो Sपेक्यते उतादृष्ोपलचितात्म- संयोग: । नाद्यः । देहावच्छिन्नात्मसमवेत्यादृवृवास्य स्वर्भ ग हेतु त्वात् । न द्वितीयः । मोचे ऽपि भोगप्रसङ्गात् । तस्मादागमादेव सर्वगतत्वसिद्धि: ॥ न चायमात्मा जड़ः । प्रत्यक्षानुमानागमे: स्वप्रकाशत्वावगमात् । तथ प्रत्यवं साषुप्रमवगन्तव्यम। अरनुमानान्यपि आ्रात्मा स्वप्रकाशः स्वसत्तायां प्रकाशव्यतिरेकरहितत्वात् प्रदीपवत्संवेदनवच्च। तथा विषयप्र- काशकर्तृत्वात् प्रदीपवत्। विषयप्रकाशाश्रयत्वादालोकवत्। अरनिन्द्रियगे।च- रत्वे सत्यपरोक्षत्वात्संवेदनवत्। आ्रत्मा सति धर्म्मिएयजन्यप्रकाशगुगाः प्रकाशगुणन्वादादित्यवत्। आ्र्परागमश्चाचायं पुरुषः स्वयंज्योतिरित्यादिः । स चायमात्मा सर्वशरीरेष्वेक् सत्र सर्वचाहमित्येकाकार प्रत्ययवेदनीयत्वाद् गोत्ववत्। शरीरायां भिन्नत्वादेवातीतशरीरादाविव न भोगानुसंधानप्रसङ्ग: । ननु तह्यस्यापि मनुष्यशरीरस्य 'प्रतिक्षयं परिणामभेदाद्ेदे सत्यचाप्यात्मनो भोगाननुसंधानं प्रसज्येतेति चेद् .न। तदेवेदं शरीरमिति प्रत्यभित्चया तदे- कत्वावगमातृ। न च ज्वालाप्रत्यभित्ञावद्वान्तत्वम्। तन सक्षमदर्शने प्रत्यक्षत एव ज्वालानां भेददर्शनात्। अरत्न तदभावात्। तदेवमेक: स्वप्रकाश त्र्प्रा- त्मेति सिद्धान्तः+म तमेतमात्मानमवैदिका देहादिबुद्धान्तपदार्थरूपत्वेन प्रतिपन्राः । मीमांसकादयस्तु तस्य देहादिव्यतिरेकं प्रतिपद्यापि कतार भोक्तार तमि- चन्ति॥ तदेतत्सांख्या न सहन्ते। न तावदात्मन: कर्तृत्वं स्वाभाषिकं सर्त्रगतस्य निरवयवस्यात्मनः परिस्पन्दपरियामलक्षयक्रियावेशायोगात। स्वाभाविकत्वे चेतन्यवत्क्रियावेशो न कदा चिदपि व्यभिचरेत्। नापि कर्तृ- त्वमागन्तुकम्। निरवयवे कर्तृत्वहेतपरागायोगात्। नापि बुद्धे: कर्तृत्वमात्म- न्यारोपयितुं शक्यम। प्रख्यातिवादे भ्रान्त्यभावात्। तस्मान्नास्ति कर्तृत्वम। * चशब्दो नास्ति २ पु. । सिद्धमिति २ पु. पा.। + तस्मिवात्मप्रवेशे दृति २ पु. पा.।

१० विवरणप्रमेयसंग्रहे १ सू० ४ वर्य० न चेवं भोत्तृत्वमपाकतु शक्यम्। न हि सुखदुःखान्वयो भोग: येन वर्तृत्ववद्यभिचरेत किं तु चिदूपत्वेन दृश्यसाचित्वं भोत्तृत्वम। तस्माद्वा- केवात्मेति सांख्यानां पक्: ॥ वेशेषिकयोगनेयायिका उत्ताद्वोक्तुर्जीवदतिरिक्त: सर्वन्नः सर्वशक्तिरी- श्वरो उपि कश्चिदस्तीत्यनुमिमते। विमतं जगत्स्वरूपोपादानाद्यभिन्तकर्तृकं विविधकार्यत्वात् प्रासादादिवत्। तत्न कल्पनालाघवेनेककतृकत्वोपादा ना*त्सर्वेच्चत्वसिद्धिरिति वैशेषिकादयः । विमता ज्ञानेश्वर्यशत्तयः कां चित्परां काठ्ठां प्राप्ताः सातिशयत्वात् परिमायवदिति योगाः । विमतं धर्मा- धर्मफलं कर्मतत्फलतदोकाद्यभिच्चेन दीयते व्यवहितकर्मेफलत्वात् सेवाफल- वदिति नेयायिका: ॥ नन्वीश्वरपत्ोपन्यासो न युक्त: । यतो 5ष जिन्वास्ये प्रत्यगात्मरुपे ब्रह्मगि विप्रतिपत्तिर्दरशयितुं प्रक्रान्ता। नेष दोष: । प्रत्यगात्मा तस्मादी- श्वरादन्यो ऽनन्यो वेति प्रत्यगात्मविप्रतिपत्तावेव पर्येवसानात॥ प्च् भास्कर आह। नेह प्रत्यगात्मा जिन्ञास्यते येन तद्विप्र- तिपत्तिरुपन्यस्येत । किं त्वीश्वर एव ब्रह्मशब्देनोद्विश्य विचार्यते । जन्मादिसये जगत्कारयत्वलक्षणाभिधानात। तस्य च लक्षयस्य प्रत्यगात्म- न्यसंभवादनुभवविरोधादिति। तन वत्तव्यमीश्वरो जगत्कारणादन्यो 5नन्यो वेनि। अन्यत्वे प्रधानमेके परमाणनपरइत्यादिना त्वच्छास्त्रे जग- त्कारय वप्रतिपत्तिप्रदर्शनमसमज्जसं स्यात्। ईश्वरविप्रतिपत्तेरेव त्वया दर्श- नीयत्वात्। अनन्यत्वे च।। त्वदीय: प्रधानपरमायवादिपक्षापन्यासवा ईश्व- राभिप्रायः स्याद न च तदुक्तम। न हि वादिन: प्रधानमीश्वरः परमा- खुर्वेश्वर इति विप्रतिपद्यन्ते। यद्यपि प्रत्यगात्मनि जगत्कारयत्वं पामरा नानुभवन्ति तथापि प्रुतिस्मृतिन्यायकुशला अनुभवन्त्येव। एवं च श्रृत्या-

बोध्यमाने यज्नगत्कारयं तद् ब्रह्मेत्येतादृशी वचनव्यक्तिद्वितीयसूचे युज्यते-

• कर्तृत्वोपदानादिति पु. पा. । प्रत्यगात्मन्यनुभवविरोधादिति ९ पु० पाठः। ई श वत्तष्य रति २ पु. पा. । च्शब्दो नास्ति २ पु०। 5 परमाशुमित्येकवचनान्त: पाठः २पु०।

देहकर्तृभोक्तीश्वरात्मवादिमतप्रदर्शनम्। वस्तुत ईश्वर एवात्मा । १६९ तराम। तथा पुरुषायां क्रेशकर देहादिबुद्धान्तबन्धनिवर्तनेन सत्यज्ञाना नन्ता - नन्दप्रत्यगातमब्रह्मस्वरूपपरिशेष: * फलिष्यति। त्वत्पनने तु जगत्कारयस्य विप्रतिपद्यमानत्वात्तद्विशेष एव ब्रह्मानुवादेन बोधनीयः। तथा च यद् ब्रह्म तन्जगत्कारणमित्येवं वचनव्यक्ति: सचस्यापद्येत पुरुषायां च न किं चित्म- योजनं तद्वोधे स्यात्। न चोपासनं प्रयोजनम। आरोपितरुपेण्ाप्यपासन- संभवे तत्प्रतिपादनवैयथ्यात। तस्मादसङ्गतो 5यं भास्करपक्ः ॥ परमार्थदर्शिनस्तु य ईश्वरः स एव प्रत्यगात्मेति मन्यन्ते। विमतो जीवेश्वरा वस्तुतो न भिन्नो उपाधिपरामर्शमन्तरेणाविभाव्यमानभेदत्वाद् बिम्ब- प्रतिबिम्बवत्। अन्यया ब्रह्मगि निरतिशयबृहृत्यर्थन्वयो न सिध्येत्। तस्य कृत्स्न।देशकालव्यापित्वे Sपि जीवभ्यो भिन्नत्वाद्वत्तुतः सर्वेगतत्वाभावातृ॥ ननु बृहत्यरथानुगमाय ब्रह्मयः सर्वात्मकत्वाङ्गीकारे दुःखात्मकताया अप्यङ्गीकार्यत्वादपुरुषार्थता स्यात्। आ्नन्दरूपत्वमप्यस्तीति पुरुषार्थतेति चेद मेवम्। न हि तृप्रिहेतुरित्येतावता /विषमिश्नितान्नं पुरुषैरथ्यते। न लिप्यते लोकदुःखेनेत्यादिशास्त्रान्न दुःखात्मकतेति चेद् न। आत्मेवेदं सर्वमिति सर्वतादात्म्यप्रुत्या सर्वोपादानत्वलक्षणायुत्या च तस्य बाधितत्वात्।

चेद् न । तन्मते। सर्वप्रपज्जतादात्म्यस्य वास्तवस्य जननायाविद्यानपेक्ष यात्। अत एव तत्वज्ञाने सत्यप्यपायस्य दुःसम्पादत्वात्। अरथापि ब्रह्मणो धर्माधर्मरहितत्त्वान्न दुःखादिसंबन्धस्तदनुभवो वा संभवतीति चेद न । दुःखादिसर्वप्रपज्जोपादानतया तत्संबन्धस्य सर्वत्तया तदनुभवस्य चावारणीयत्वात्। अथेतट्वोषपरिजिहीर्षया कार्यप्रपज्ञाद् ब्रह्मणो भिन्नत्वं वा कारणाकारणरूपेया ब्रह्मद्वयं वा उभ्यपगम्येत तदा बृहत्यर्थो नानुग- चछेतु। तस्मात्सर्वीत्मकं सर्वज्ञं ब्रह्मापुरुषार्थतया न जिज्ञास्यमिति । प शोच्यते। भवेदयं दोष: पारमार्थिकप्रपज्जवादे। मायावादे तु न को ऽपि दोष: । वस्तुतो ब्रह्मणो निर्लेपत्वात्। तदेवं देहादिनिर्लेपब्रह्मान्ता: पदार्था * स्वरूपवशेष दति २ पु. पा. । तस्येति नास्ति २ पु. । कन्त्सोति नास्ति १ पु. । सुप्ति हेतुरत्यन्तापेक्षितमपि दति २-३ पु. पा. । 5 सर्वेोपावानलक्षबोति २ पु. पा. । ॥ स्वन्मते दति २ पु. पा. ।

विवरयप्रमेयसंग्रहे १ सृ० ४ घर्य० युक्तिं वाक्ं च समाश्रयद्गिर्षादिभिः प्रत्यगात्मतया विप्रतिपद्यन्ते। तप तथ तन्मतसिद्धा युक्ति: पूर्वमेव दर्शिता। वाञ्चं च सवा एष पुरुषो 5न्रसमयः स वा. अयमात्मा ब्रह्म पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजामय इत्यादिकं शरीरात्मत्रादे Sवगन्तव्यम। ते ह वाचमचुस्त्वं न उद्गायेति सथेति तभ्ये। वागुदगायदित्यादीन्द्रियात्मवादे।। मन उदगायदिति मन- आत्मवादे। कतम आत्मेत योयं विज्ञानमय इत्यादि विज्ञानात्मवादे। पसद्वा इदमग्रतासीदिति शून्यात्मवादे। मन्ता बोद्धा कर्ता स्वप्रे जीवः सुखदुःखभोत्तेत्या दिकर्तृभाक्वात्मवादे। तयारन्यः पिप्पलं स्वादतीति सत्त्व- मनश्नव्न्यो अभिचाक शीतीत्यादि।सानितित्वलक्षय के वलभोक्कात्मवादे। य आ् त्मनि तिष्ठुन्नात्मानमन्तरो यमयतीति तटस्थात्मवादे ा। निर्लेपब्रह्मात्मवादे तु सर्वीणि वेदान्तवाक्यान्यवगन्तव्यानि। तब निर्लेपब्रह्मात्मवादिना डभ-

तत तन स्पष्टोकरिष्यति। एवं च सत्येतद्विचारशास्त्रमशत्वा पंयिडतंमन्य- तया देहादितटस्थेश्वरान्तेष्व यतमं यं कं चिदात्मानमवलम्बमानर मुमुत्ुर्न मोचं प्राम्रयात्। तत्त्वज्ञानलभ्यस्य मोकस्य विपरीतज्ञानेन सम्पार्दयतुम- शक्यत्वात्। न च तस्य पापि्ुस्य कदा चिन्निष्कृतिरस्ति। अतस्तत्य अन्यथा प्रतिपतिहि महत्तरं पापम। यो ऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। किं तेन न कृतं पापं चेरेणत्मापहारिया। इति न्यायात। अतः सत्यज्ञानानन्दादिरु पस्यात्मनो 5सत्कल्पना- मापादयतस्तस्यात्मघातिन: कप्टलोकप्राप्रिः श्रयते । असुया नाम ते लोका अन्धेन तममा वृताः । तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ** ॥ इति। ननु ब्रह्मविचारेय तत्त्वज्ञाने निष्पन्ने ऽपि न मोक्ष उपपद्यते। पृथि- व्यादिप्रपज्जनिवृत्तेरभावात्। नेष दोष: । सर्वजीवसाधारणेषु पृथिव्यादिषु स - * तत्र तन्नेति २ पु. नास्ति। तन्र तत्तन्मतेति ३ पु. पा.। शश्गन्नव्यमित्यधिकम् २ पु. । शून्यवादे इति २ पु. पा. । अनुमन्तेति ३ पु. पा.। ॥। चाकशीति ज्ञइत्यादीति ३पु. प्रा. । स्वाद्ृत्यनश्नव्रन्यो अ्रभिचाकशीतीत्यादीति पु.णाठः। १ सटस्येश््वरवादे द्ुतति १ पु. पा० ।

ब्रह्मविचारस्य कर्तव्यत्वसिद्धान्तः । १६३ त्स्वप्यन्तःकरयाध्यासनिवृत्ता प्रमातृत्वाभावादात्मचेतन्यस्य स्वतो विषयोप- रागाभावाद्वा एतद्वर्शनं न प्राम्रोति। निरिन्द्रियस्येव रुपादिदर्शनमित्येकः पतः इतरस्तु सर्वेद्वेतनिवृत्तिपक्ष: समन्वयसूचे वत्यते। तदेवमहमित्यात्मत्वसा- मान्याकारेग सर्वप्रत्यक्षसिदधस्यात्यन्ताप्रसिद्धभावाद्विशेषतो वादिविप्रतिप- तिविषयस्यापि निष्प्रपज्जुब्रह्मरूपेय विशेषेया शास्त्रान्तरेष्वसिद्धत्वाच्म विषयत्व- सिद्धिः। तस्य च ब्रह्मणो Sनेन शास्त्रेष प्रतिपादयितुं शक्यतया प्रतिपाद्य- प्रतिपादकभाव*लक्षयः संबन्धो पि सिद्ध इत्युभयस्यापि सिद्धेः प्रयोजनस्य च मोकस्याभिहितत्वान्निष्रत्यहो ब्रह्मविचार: कर्तेव्य इत्यशेषमतिमङ्गलम्॥ इति विवरणप्रमेयसंग्रहे प्रथमसचे चतुर्थवर्याकम। समाप्रं चेदं सचम+ ।

• भावशब्दो न दृश्यते ३ पु.।+ वर्गकं समाप्तं समाप्तं चेदं सूतमिति ३ पु. पा. । २५

१६४ विवर राप्रमेयसंग्रहे २ सृ० १ वर्य० पथातो ब्रह्मजित्तासेत्यन ब्रह्म वातुकामेन ज्ानोपायभतमिदं विचार- - शास्त्रं श्रोतव्यमिति प्रतिज्ञातम। जिन्तासापदस्य ज्ानेक्छालनयास्वाथापरित्या- गेना*न्तर्गीतविचारलवकत्वात्। प्रतिज्ञाते व ब्रह्मविचारे तदङ्गानि लक्षण-

माय: सचसन्दर्भ: सङ्गक्कृतेतराम। अरन्यथा ज्ञानेच्छामपुरुषतन्त्रां कर्त- व्यत्वेन प्रतिज्ञायेच्ानुपयुक्तानि लक्षगादीनि प्रतिपादयतः सकृतो महद- कोशलमापद्ेत। यद्यपि साध्यसिद्ेः साधनाद्यधीनत्वात्साधनादीन्येध प्रथमं विचार्याि तथापि तानि ब्रह्मप्रमायं ब्रह्मयुत्तिब्रेह्मसाधनं ब्रह्मप्रमि- तिरिति ब्रह्मविशिष्टत्वेन ब्रह्मस्वहृपनिर्ययसापेक्षाययपसर्जनानि च। अतो निरपेकं प्रधानं च ब्रह्मस्वरूपं भगवान् सचकार: प्रथम लक्षयति-जन्माद्यस्य यत इति। नन्वज्नाते स्वरूपे लक्षयां ज्ाते वा। नाज्ञाते। किमस्य लन्ष्यस्य लक्षण मिति जिज्वासानुदयात्। अस्येदं लक्षणमिति लक्ष्यलक्षणसं बन्धापरि- ज्ञानान। नाषि जाते। वैयथ्यात्। किं च म्वरूपलक्षयामुच्यते तटस्थलन्तयां वा। नादः। जन्मादिकारणत्वस्य सप्रतियोगिकस्य स्वरूपत्वायोगात्। स्वरूपत्वे च सविशेषत्वप्रसङ्गात्॥। नापि द्वितीयः । स्वरूपलक्षणेन विना तटस्थलक्षणमाचेया स्वरूपप्रतीत्ययोगात्। अन्यच च स्वरूपलक्षणास्याप्रसिद्धः। कथं चित्तत्प्रसिद्धावप्यस्य तटस्थलचणस्यातिव्याप्रिः। प्राधानादावपि जग- त्कारयत्वसंभवात्ा। अतो Sनेन सचेग किं प्रतिपाद्यतइति। अच्र ब्रम: । जगज्जन्मस्थितिध्ंसा यतः सिध्यन्ति कारणात्। तत् स्वरूपतटस्थाभ्यां लक्षयाभ्यां प्रदर्श्यते ॥ पधीतवेदान्तस्य विदितपदपदार्थसंबन्धस्यापाततो ब्रह्मस्वरूपं जात्वा विशेषतो ज्ञातुमाकाङकतः कृप्लत्यलक्षणसंबन्धत्वेन सार्थकरमेवेदं लव्याभिधानम्। तप तावज्जन्मादि ** कारणत्वं मायाविशिष्टब्रह्मणः स्वरूपल-

*स्वार्थपरित्यागेनेति ३ पु.। प्रमायुक्तीति ३ पु. पा.। श्रम्मफलमति ३ पु. पा.। S किमस्य लच्ष्यलत्णमिति पाठः ३े पु. । ॥ सविशेषप्रसङ्गादिति ३पु. पा. । ॥ कारयसंभवादिति ३पु. पा. । ** जमअजन्मादोति 2 पु. पा. ।

ब्रह्मणः स्वरूपतटस्थलक्षये । २ सूचे उस्येति यत इति व पदयोरर्थ: । १६५ नरात्वे Sप्यविरुद्गम। शुद्धब्रह्मगास्तु सत्तटस्थलनगाम*। स्वरपलक्षयं तु तस्य सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादिभ्युतिष प्रसिदम । न चोक्तलक्षणस्यातिव्याप्तिः। प्रधानादेर्जगत्कारयत्वस्य निराकरिष्यमायत्वात्। अतिव्याप्यादिदोषपरिद्वारेय लक्षणानिर्ययायाचेवार्थात्सचिते प्रमाययुक्ती इत्यवगन्तव्यम। प्रध्यायद्वये तयोरेव प्रमायायुत्तयो: सूचकारेय प्रपज्जयिष्यमायात्वात्। ननु जन्मादीत्य- स्मिन् बहुव्रीहो स्थितिप्रलययोरन्यपदार्थत्वात्युँलिङ्गद्विवचनेन भवितव्यम। न भवितव्यम। जन्मनो Sप्यन्यपदार्थत्वेन विवचितत्वात्। न चेवं सत्येकस्येव जन्मनो विशेष्यत्वविशेषणत्वप्रसङ्गः। जन्मादिषयस्य विशेष्यत्वेन विर्वत- तत्वातृ। अत एव न पुँललिङ्गबहुवचनप्राप्तिरपि। यद्यप्यनादो संसारे न जन्मनो वस्तुत आदित्वं तथापि जनित्वा स्थित्वा प्रलीयते इति व्यावहा- रिकीं लोकप्रसिद्धिमुपजीव्य यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते इति भ्रुतो जन्मन आदित्वनिदेशस्तमुपजीव्यायं साचा उपि निर्देश उपपन्नः ॥ अस्येति सूचप्रतीकेन प्रत्यक्षादिप्रतीतं कृत्स्ं जगदभिधीयते। इदमः सर्वनामत्वात्। अन्यचेवाच संङ्काचकस्य प्रकरगादेरभावात्। अररत एव षष्ठी- विभत््या जन्मादीनां जगतश्च सर्व पवेह संबन्धो विवत्यते। न च जगदा- श्रितानां जन्मादीनां गृहाश्ितकाकवल्लत्यसंबन्धरहितत्वादलक्षणत्वमिति वाच्यम्। शुद्धुब्रह्मसंबन्धाभावे Sपि मायाविशिष्टकारगब्रह्मसंबन्धित्वात्। यत इत्यनेन हि सूचपदेन कारगामेव निर्दिश्यते न तु शुद्धम। ननु कारगत्वमपि लक्ष्यान्तगम। कारगत्वं हि नानाविधकार्यगोचर क्रियावेशात्मत्वं तत्प्रसव शत्त्यात्मकत्वं वा। न च तदुभयं जित्तास्य विशुद्धे ब्रह्मएयन्तर्भवितुम- हति। ततः कारयसंबन्धिनो जन्मादेरलक्षणत्वमिति चेद मेतम। काका- धिकरगत्ववदुपपत्तेः । काकाधिकरयत्वं हि न गृहे उन्तर्भवति। तथा घ सति काकविगमे गृहेकदेशभड्गर्बुद्धिप्रसङ्गात्। अतो गृहस्याधिकरयत्वं नामोपाधिको धर्मः स च परिशेषाल्लवये एवान्तर्भवति। तन्निरुपकस्य काकस्य यथा लक्षयात्वं तथा ब्रह्मयो Sपि कारणत्वमोपाधिको धर्मो लवणान्तःपाती। तन्निरूपकस्य जन्मादेलेनयात्वे का तव हानिः । * तटस्यलच्चयमेवेति ३ पु. पा.। 1 चशष्दः कुयडलित: १ पु.। कारयासंबन्धिनो sपीत्या भब्दो उधिक: ३ पु. ।

१६६ विघरणप्रमेयसंग्रहे २ सृ० १ वये० ननु लवणान्तःपातित्वेन ब्रह्मयङ्गीक्रियमायं कारयत्वं कीदृशम। किं निमित्तत्त्वमेव उतोपादानत्वमेव अथोभयम्। न तावत्प्रथमद्वितीयो। उपादा- नस्य निमित्तस्य वा Sन्यस्यावश्याङ्गीकतव्यत्वेन* ब्रह्मग बृहत्यर्थान्वयाभावात् भुत्युक्तानन्त्यभङ्गप्रसङ्गात्। नापि तृतीयः। एकस्योभयकारयत्वे प्रमाणाभावात्। न ह्यचानुमानं संभवति। तथा हि। भूतभोतिकं जगत् पचीक्रियते भतमानं वा।

न द्वितीय: । घटादिष्वेत कार्यत्वहेतोरनेकान्तिकत्वात्। अरतो न कारणत्वं लक्षणमिति चेद मेवम्। मतगतया यत इति पज्जम्या द्विविधकारयत्वस्य विवक्षितत्वात्। जायमानवस्तुप्रकृतो हेतो च पञ्चमीविधानात्। न च तन्तु- ष्वनेकेषु प्रकृतित्वदर्शनादेकस्य ब्रह्मणः प्रकृतित्वासंभव इति वाच्यम। तच किं महाभृतप्रकृतित्वं न संभवति भोतिकप्रकृतित्वं वा। नादयः। महाभ- तानि सत्ताप्रकृतिकानि तदनुरक्तत्वाद् यो यदनुरत्तः स तत्प्रकृतिको यथा तन्त्वनुरत्तस्तन्तुप्रकृतिक:पट: ।[सत्तायाश्चकत्वं लोकवदेवांसत् प्रसि- दम। दिक्कालादिषु द्रव्यत्वजात्यनुगमे Sप्यतत्प्रकृतिकत्वादनेकान्तिक]तेति चेद न। वेदान्तिभिर्द्रव्यत्वादीनामपि प्रकृतित्वाङ्गीकारात। सत्ाया एव हयोपाधिका भेदा द्रव्यत्वादयो न स्वतन्त्राः । अतो न पृथि- व्यादौ सत्ताद्रव्यत्वोभयप्रकृतित्वप्रसङ्ग: । नापि द्वितीयः । भोतिके- ष्वपि सत्तानुरत्तेषु भतद्वारा भूतानुगतसत्ताया एव लाघवन्यायेन मल- प्रकृतित्वाङ्गीकारात्। न च प्रकृतेरेव निमित्तत्वे मानासम्भवः । विमतं जगद् शरभिन्ननिमित्तोपादानकं प्रेत्षापूवेजनितत्वाद् आत्मगतसुखदुःखरा- गद्टेषादिवत्। अज्ञानोपादानकदोषनिमित्तकशुक्तिर जतव्यावृत्तये प्रेसापूर्वे- त्युक्तम। घटादीनामपि पत्तत्वान्नानेकान्तिकता। कुलालाद्याकरेय ब्रह्मय एव निमित्तत्वाद् न भागे बाधो डघि। अृष्गादिनिमित्तभेददर्शना- त्साध्यवैकल्यमिति चेद् न॥। उपादानाधिष्ठाचोरेवेकत्वानुमानात्। तथा च

• भ्र्गीकार्यत्वेनेि २ पु. पा. । + उपादानत्वसाध्येति। २ पु. पा.। पटस्तन्तुप्रक्वतिक इति २ पु. पा.।

ने पु. पाठ:। S [] एतन्मध्यस्थो गन्थः ३ पु० न वृश्यते। ननु द्रव्यत्वादावनेकान्तिकेति एतत्स्या-

॥ नेति न दृश्यते १-३ पुस्तकयोः।

ब्रह्मणः प्रपज्जं प्रति निमित्तत्वमुपादानत्वं थ। परिणामवादनिरासः । १६० सति जगत्यपि ब्रह्मव्यतिरिकस्यादृष्टस्य निमित्तत्वं प्रसंज्येतेति चेद् एवं तहंदृष्टेपहितस्या*त्मन एव सुखादिनिमित्तत्वं दषटव्यम ॥ अथ कुत्कौपहतमतिः सन्नस्मिन्ननुमाने उत्यन्तं न प्रीयसे तार्ह सृष्टि- वाक्यप्रसिद्धमेकस्योभयकारगत्वं: लक्षणत्वेन निर्दिश्यते। सृष्टिवाक्यं च तदेव्षतेति निमित्तत्वं बहुस्यामित्युपादानत्वं च प्रतिपादयतीति सन्तोष्टव्यम।। अत के चित्। श्रतेः स्वतः प्रमाययात्तथाभतेव ब्रह्मणः प्रपज्जापत्तिरिति परियामवादमवतारयन्ति। तथ तथाभतत्वं नाम किं सत्यशब्दाभिधेयत्वं किं वा स्वोपाधावभावव्यावृत्तत्वम उत स्वाश्नयोपाधावबाध्यत्वम अथ वा स्वरूपेणाबाध्यत्वम । नाद्यः । स्वप्रसृष्टः॥ सत्यशब्दाभिधेयताप्रसङ्गाता तदूद्वेरपि स्वतःप्रामाययप्राप्रदु्वीरत्वात्। अ्रथ तत दोषादपरामाययं भ्रतेस्तु नेवमिति मन्यसे एवमपीदं रजतं मिथ्या बाध्यत्वादित्यनुमानप्रमायगम्ये रजते सत्यत्वं प्रसज्येत। न द्वितीयः । मायावादिभिरपि श्रुत्यादिप्रतिपन्नसष्टे ःर स्वा धिष्ठाने ब्रह्मरयभावव्यावृत्तत्वाङ्गीकारात। न तृतीयः । कल्पितानां प्रति-

धावबाध्यत्वात्। न चतुर्थः । सृष्टेरपि परमार्थसत्यत्वांशेनेव बाध्यत्वं न स्वरूपेयोत्यङ्गीकारात्। सुष्टेः सत्यत्वाभावे सृिे प्रामाएयं स्याद् इति चेद न। सुषविस्वरूपमाचप्रमापणो प्रवृत्तायाः प्रतेः सप्टिस्वरुपसद्गावमाचेया प्रामाययोपपत्तो तत्सत्यताया अप्रयोजकत्वात्। न हि रूपप्रमापकस्य चन्तुषः शब्दाभावादप्रामाययं भवति। प्रमायत्वापराधमाचेया सत्यतायां तात्पर्यक- ल्पने स्वम्रविषयसप्टिि्रुतेरपि तथात्वं स्यात्। प्रयाजनशून्यता त ** भयच समाना दुःखतत्साधनांशे Sनर्थहेतुत्वं।च समम। सष्टिसत्यताप्रतिपादने कर्मकायडस्य प्रत्यक्षादेवी/ प्रामाययसिद्ि: प्रयोजनमिति चेद न। तत्प्रामा गयस्य जगन्नित्यत्ववादिमीमांसकमते Sप्युपपत्ता परियामवादाSनवतारात्।

• पु. पा. । + निमित्तत्याङ्गीकारादिति २ पु. पा.। एकस्याभिवस्योभयकारयास्वमिति पु. पा.। किं सत्यत्वमिति २पु. पा. । ॥। स्वप्रवृष्टेरिति ३ पु. पा. । ॥ सत्यत्व प्रसङ्गादिति २ पु. पा. । ** सुशब्दो नास्ति २ पु० । tt तत्साधनांशेनानर्थहेतुत्वमिति २ पु. पा.। # वाशब्दो ना स्ति २ पु.।

१६८ विवरयप्रमेयसंग्रहे २ सृ० १ वर्य० मतान्तरेष्वपि सृष्टिश्रत्यवगमातृ प्रागेव लोकव्यवहारात्तत्प्रामाययं सिट्स । तंतो निष्प्रयोजनेव सृष्टिश्रुतिः स्यात् । बस्मन्मते तु मानान्तराऽनवगता- खबडकरसब्रह्ावगमाय महावाक्यप्रवृत्तिः। सष्टिभ्ुतिस्तु अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपज्जं प्रपजच्यते । नान्यच कारयात्कार्य न चेनच क्व तद्वेत॥ इति न्यायेनाखसडकरसत्वप्रतिपादनायेति न वेयथ्यं किं चितु। ननु यथेदं रजतमिति ज्ञानस्य प्रतीतितो रजतस्व रूपमा षगोचरत्वे ऽपि वस्तुतो रजताभासगोचरत्वनाप्रामाययं तथा प्रातसृष्टिज्ञानस्यापीति चेद न। तच यथा रजताभासादन्यन्मुख्यरजतं लोके प्रसिद्धं तददष सष्टान्तरस्य मुख्य- स्याभावात्तस्या एव मुख्यस्ृष्टित्वेन तद्गोचरज्ञानस्य मुख्यरजतत्ञानवत् प्रामा- सयोपपततेः । न च पारमार्रिकब्रह्मयो मिथ्याभतप्रपज्जभावार्पत्तविरोध इति वाच्यम्। देवदत्तस्य मायया मिथ्याव्याघ्रादिभावापत्तिदर्शनात्। न च मिथ्या- कार्ये सृष्टिशब्दप्रयोगानुपपत्तिः। माया ह्येषा मया सष्टेत्यादिप्रयोगदर्शनात। न घ सृष्टिमिथ्यात्वे मानाभावः । श्रुतिस्मृतिप्रंत्यवानुमानार्थापतीनां सत्वात्। मायां तु प्रकृतिं विद्याद् मम माया दुरत्ययेति श्रुतिस्मृती अ्र्परनिर्वेचनीय *- मायात्मकत्वं सष्ट्रदर्शयतः । घटाद्यभावग्राहिप्रत्यक्षमपि सष्टर्मिथ्यात्वं दर्श- यति। यथेदं रजतमित्यषेदन्तोपाधो प्रतिपत्रस्य सत्येव तदुपाधो नेदं रज- तमिति बाध: तथा डस्ति घट इत्यनास्त्यर्थोपाधो प्रतिपन्नस्य घटस्य तदुपाधावेव नास्तीति प्रत्यक्षेणेव बाधो दृश्यते। ननु देशकालविशेषे तदु- पाधिकास्त्यर्थे वा घटस्य निषेधो नास््यर्थमाचे।। ततो देशन्तरे कालान्तरे व घटस्य सद्वाव इति चेद न। यदा देशकालो निषिध्येते तदा देशका- लान्तराभावे (न केवलास्त्यर्थस्यवोपाधित्वं वाच्यं निरुपाधिकनिषेधायोगात। ततस्तष कृप्रोपाधेघेटादिनिषेधसम्भवे) सत्यन्योपाधिकल्पने गोरवप्रसङ्गः। न चेवमेवास्त्यर्थनिषेधे उस्त्यर्थान्तराभावान्निषेध्यस्यानुपाधित्वाननिरुपाधि कनिषेधो उङ्गीक्रियते इति वाच्यम। अस्त्यर्थस्यानुयायिनो निषेधाभावात्। तस्मादहत्यर्थे ब्रह्मगि घटाद्यभावबोधकं प्रत्यवं मिथ्यात्वे मानम । * पुतिस्मतीत्यनिर्वचचनीयेति २ पु. भ्सङ्ृतः पाठः। न त्वसत्यर्थनेति व पु. पा.। 1 ( ) एतन्मध्यगो मन्थस्तुटित: ३ पु.।

परिगामवादस्याश्रातत्वव्यवस्थापनम्। यस्त्वभावस्य षतुमानगम्यत्वमाह तं प्रत्यककाभावविशिष्टवस्त्वन्तर प्रत्यवं वा षष्ुमानमेव वा मिथ्यात्वं बोधयतु। अ्रनुमानान्यपि तद्वोधकान्युच्यन्ते। विमता विकारा: स्वानुस्य तेकवस्तुनि कल्पिताः प्रत्येकमेकस्वभावानुविद्धत्वाद् विभक्तत्वाच्न चन्द्र- स्वभावानुविद्ुचन्द्रकल्पितजलचन्द्रभेदवत्। शून्यवादिनं प्रति सिदगसा- धनतापरिहाराय वस्तुनीति पदम। अनेकेषु विषयेषु विज्ञानाकार: कल्पित इति वादिनं प्रत्येकेति। वगिकेकज्ाने सरव कल्पितमिति वादिनं प्रति स्वानुस्यतेति। वनाकारानविद्वेषु ताकल्पितेषु तरुष्वनेकान्तिकत्वव्यावृ- तये प्रत्येकमिति। भेद: कल्पितो जडत्वात् कार्यत्वा*द्रजतवत्। भेद- त्वाच्चन्द्रभेदवत्। प्रतिपन्नोपाधावस्थलादिवाक्येः प्रतिषिध्यमानत्वट्विहा- त्मभाववत्। विरोधिकारस्वभावाऽनुपमर्देन विरोधिकायीपति लक्षयत्वाद् मायाविव्याघ्रवत्। प्रलयावस्थायां सह कालेन स्वोपाधो शून्यत्वाद् देहा- त्मभाववत्। प्रलयकाले एव शून्यत्वं न स्वोपाधावित्याशङ्गाव्युदासाय सह कालेनेत्युक्तम । अर्थापत्तिरपि । "प्रपञ्जस्य मिथ्यात्वमन्तरेणानुपपन्नो जन्म- विनाशो अमिथ्याभतयोरब्र ह्मशून्ययोर्जन्मविनाशादर्शनात्। न चेवं प्रपज्जमि- थ्यात्वाङड्गीकारे ब्रह्मज्ञानस्यापि प्रपज्जच्चानवन्मिथ्यात्वमनुमीयते इति वाच्य- म। स्वरूपतो मिथ्यात्वाङ्गीकाराता। विषयतो मिथ्यात्वं तु तत्सत्यं स आत्मेति वचनविरुदुम। नन्वस्थलादिवाक्ये: स्थलादिव्यतिरिक्तरुपमप्य- स्तीति प्रतिपाद्यते न तु स्थलादिरूपं निषिध्यते ततः प्रतिषिध्यमानत्व।हे- सुरसिद्धु इति चेतु स्थलप्रपज्जतादात्म्यवति ब्रह्मययन्यरूप ** विवत्याप्येवं प्रतिषेधानुपपत्तेः । न हि शुक्रायां गवि व्ीरसंपति विवचन्न शुक्रा गोरिति प्रयुड्धे किं तर्हि चीरसंपन्ना गोंरिति। ततः स्थूलादिप्रपज्जुं निषिध्येव रूपान्तरं प्रतिपाद्यते इत्यङ्गीकर्त्तव्यम। तर्काप्रतिष्ठानान्न मिथ्यात्वानुमानमिति चेद

• कार्यत्यादिति २ पुस्तके नोपलभ्यते। जडत्वाकार्यत्वाठिति ३ पुस्तके। + प्रतिपच्चब्रम्मोपाधाविति २ पु. पा. ।मिथ्यात्वस्याङ्गीकार।दिति व्यस्तः पाठः २ पु.। S निविध्येतेति २ पु. पा. । ।। प्रतिषिध्यमामहेतुत्वामतति २ पु. पा. । ॥ प्रपञ्वादितादात्म्येति २ पु. पा. । ** भम्यस्त्ररूपेति २ पु. ण. । ft नंति भास्ति ९ पु. । #्ियब्दो मास्ति १-३ पुस्तकयः।

२०० विवरणप्रमेयसंग्रहे २ सृ० १ वर्य० विचारशास्त्रारम्भ: किं तु परकीयतर्कनिराकरणायेव। ब्रह्म तु प्रुतिमाचसि- दमिति चेतु सहसद्वा इदं सदेव सेोम्येदमित्यादिश्युतिद्वयसामथ्यात्कारयस्य सदसत्त्वे स्याताम। सर्वशक्तित्वाद ब्रह्मग: सर्वमुपपत्रमिति चेद न*ं। तथा सति कदा चिच्छून्यत्वस्यापि प्रसङ्गात्। सर्वशक्तित्वं तु श्रत्यनसारेणेवावग- न्तव्यम्। श्रत्यर्थश्च तदनुसारितर्कान्निश्चेतव्यः । अतो Sनुमानमपि श्रुत्यवि- रोधि प्रपज्जमिथ्यात्वं साधयिष्यत्येव। न घ सन् घट इत्यादिसद्बुद्धानुग- मविरोध:। अनुगतसत्ताया अधिष्ठानत्वाद् घटादिविशेषाणामेव मिथ्या- त्वात्। तस्मादश्रीतः परिणामवाद इति सिद्गम ॥ एवं च सति विवर्तवादाभिप्रायेगेव ब्रह्मयः श्रतौ द्विविधकारयत्व- मुक्तम। तच्च कारणत्वं तटस्थलक्षयत्वेन यद्यपि लक्ष्याद् ब्रह्मपः पृथम्भतं तथापि तस्य मिथ्यात्वान्न लक्ष्यस्याद्वितीयत्वविरोध: । न च सत्यस्येव लक्षगात्वं न मिथ्याभृतस्येति वाच्यम। असाधारयसंबन्धो हि लक्षयत्व- प्रयोजको न लक्षणसत्यत्वम्। सत्यानामप्यसंबद्धानां काकादीनां गृहोपल- क्षणत्वादर्शनात्। असत्यानामपि संबद्धाना रजतादीनां यद्रजतमित्यभातु सा शुक्तिरित्यादो शुक्यादिलक्कत्वात । अस्ति चात प्रपजजुब्रह्मयोवीस्त- वसंबन्धाभावे Sप्याध्यासिकस्तादात्म्यसंबन्धः । ऋतः प्रपज्जृजन्मादिकारग- त्वेन तटस्थेन जिन्तास्यविशुद्धब्रह्मस्वरूपं निर्विध्मुपल्यते॥ न चोकतलक्षणेन प्रधानादीनि लक्षयितुं शक्यन्ते। तेषां सर्वन्ञत्व- सर्वशक्तित्वाभावात्। सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वयोश्च सचस्थच्छ्देन विवन्तित- त्वात्। सा च विवता सचगतेदंशब्दार्थभृतकार्यप्रपज्जपर्यालोचनया लभ्यते॥ तं च प्रपज्ज वादिन: स्वप्रक्रियानुसारेष विभजन्ति। तथा हि। द्रव्यगुयकर्मसामान्यानीति वार्तिककारीयाः। कार्यकारययोगविधिदु:खा- न्तशब्दवाच्या जगदीश्वरसमाधिविषवयात्रानाद्यनुषानमो्क्षा: पञ्ेति शेवाः द्रव्यगुयकमेसामान्यविशेषसमवायाः षडिति वेशेषिकाः। जीवाजीवाSऽस्र- वसंवरनिर्जेरबन्धमोत्ाः सप्रेति चपयकाः । तप बद्धो मुक्तो नित्यसिद्ध- श्चेति विविधो जीवपदार्थः । पुद्रलास्तिकायो धर्मास्तिकायो 5ध्मास्ति

• नेति नास्ति १ पु० । + लक्षणत्वादिति २ पु. णा. ।

नानावादिमतेन प्रपज्जविभाग: । स द्विविधस्त्रिविद्यो वा वेदान्तिमते। २०१ काय आकाशास्तिकाय*श्चेत्यजीवपदार्थश्चमुर्विधः । आ्रस्त्रावयति पुरुषं च्ानजननेन विषयेष्वितीन्द्रियप्रवृत्तिरास्वः । स्रोतसो द्वार संवृणातीति शम दमरूपा प्रवृत्ति: संवरः । निश्शेषेय पुरयापुरये सुखदुःखेपभोगेन जरय- तीति तप्रशिलारोहपादि्निर्जरः। ऋष्रविधं कर्म बन्धः । अलोकाकाशे सत- तोध्वेगमनं मोक: । द्रव्यगुणकर्मसामान्य विशेषपारतन्व्यशक्तिनियोगा ऋर्रा - विति चिरन्तना: प्राभाकराः। द्रव्यगुणकर्मसामान्यसमवाय शक्तिसंख्यासादृ- श्यान्यष्टावित्याधुनिकाः । प्रमायप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्क निर्ययवादजल्प वितवडाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानि बोड़शेति। नेया-

रिति सांख्याः । वेदान्तिनस्तु चयं वा ** इंदं नामरुपं कर्म। । नामरूपे व्याकरवागीति प्रतिद्वयमाश्तित्य पेविध्यं द्वेविध्यं वा Sङ्गीकुर्वन्ति॥ युक्तश्चान्त्य: पक्षः । स्रष्टः सृज्यगोचरनामरुपयो: प्रथमं बुद्धारोहात्। लोके घटं िकीषा कुलाले तट्दर्शनात्। मूलकारयमपि नामरुपाभ्यां स्वलु- टगरूठं सजति स्रष्ट्रत्वात कुलालधत।एतावता जगद् बुद्धिमच्चेतनकार्यममिति लभ्यते। न च जीवकार्यत्वं शङ्गनीयम। कर्तृत्वभोक्तृत्वविशिष्टानां नामरुपा- त्मकानां सर्वजीवानां कार्यान्तःपातित्वात्। न च जगत्कारगस्य सर्वेज्ञत्वे विवदितव्यम। जगतः प्रतिनियतदेशकालनिमित्तक्रियाफलाश्रयत्वात्। प्रति- नियतदेशोत्पादाः कृष्णमृगादयः । प्रतिनियतकालोत्पादाः कोकिलादयः । प्रतिनियतनिमिना नवाम्बुदनादसंभवा बलाकागर्भादयः । प्रतिनियतक्रिया ब्राह्मयानां याजनादयः । प्रतिनियतफलं ब्रह्मलोके सुखं नरके दुःखमि- त्युदाहार्यम। तामीदृ्शी नियतिमसाङ्कर्येग कथमसर्वत्चः सम्पादयेत्। नापि सर्वशक्तित्वे विवदितव्यम। जगतो मनसा प्यचिन्त्यरचनारुपत्वात्। न ह्येकस्या अपि शरीररचनाया विविधनाड़ीजालादिसंनिवेशविशिष्ठाया रुपं मनसा ऽपि शक्यं चिन्तयितुं दूरे जगदचनायाः। तदीदृशं जगत्कथ-

• आकारास्तिकायचेति शधितं १ पु. । + प्रोतस दति २-३ पु० पा. । 1 सुखदुःखे संभोगेनेति १ पु. पा. । S समवार्येतस्थान विशेषेति पाठ: २ पु. । ॥ निग्रहस्थानानीति बोडशेतीति २पु.पा. । १ पञ्चमहाभूतति २ पु. पा। न्यं दवूयं वेति शोधितं १ पु। ++ कर्मेत दति २ पु० पा. । 1+ लोके तु घर्टाचकीर्षुकुलाले द्ृति २ पु. पा.। 55 कुलालवदिति नास्ति १ पु.। 26

२०२ विवरयाप्रमेयसंग्रहे २ सू० १ वर्य० मसर्वशक्तिर्विरचयेक्ष। तदेवं सचगतयच्छ्व्देनेव सर्वन्नत्वं सर्वशत्तित्वं च विवचितम ॥ सूतं चोपलक्षणप्रतिपादकमेवं योजनीयम। अस्योक्तविधस्य जगतो जन्मादि यतः सर्वन्ञात्सर्वशक्तेः कारयाद् भवति तत्कारयं ब्रह्मेति॥ नन्वच सपे ब्रह्मस्वरूपलक्षयां नोतं न च तदन्तरेग स्वरू- पमवगम्यते प्रकृष्टप्रकाशात्मत्वमनुक्का शाखाय्े चन्द्र इत्येवोक्ते चन्द्रस्वरूपान- वगमात्। यच्छ्व्देन तदुक्तमिति चेत्तत्किं सर्वशक्तित्वम उत सर्वत्ञत्वम । नादः । प्रधानादावपि तत्संभवातृ। न द्वितीयः । सर्वीपाधिकस्य तस्य शुद्धब्रह्मस्वरूपत्वायोगात्* । सर्वन्नत्वं च दुर्भगाम। किं षड्डि: प्रमाणे: सर्वन्- त्वम उत प्रत्यक्षेणेव। आद्ये ऽपि न तावद् युगपत्सर्वत्तत्वम । प्रत्यक्षा- दीनामयुगपत्प्रवृत्तेः । क्रमेय सर्वत्ञत्वे ऽपि तत्किं सर्वापरोत्यम उत सर्वज्ञानमाचम। नाद्यः । नित्यानुमेयानामापरोत्यानुपपत्तेः । न द्वितीयः । अस्माकमपि षड्ि: प्रमायेः क्रमेय सर्वत्ञत्वप्रसङ्गात्। प्रत्यक्ेणेव सर्वज्ञ- त्वमपि किं बाह्येन उत मानसेन अथ वा साततिप्रत्यचेष। नाद्ः। बाह्ये- न्द्रियायां देशकालविप्रकृष्टार्थेषु सात्षात्संबन्धाभावात्। परम्परया संबन्धे ड्स्माकमपि सर्वत्ञत्वप्रसङ्गात्। द्वितीये पि किं केवलेन मनसा उत योगा भ्यासजन्यातिश्ययुक्तेन अथ घा सर्वविषयसंस्कारयुक्तेन। नाद्यः । केवल- मनसो बहिरस्वातन्व्यात। न द्वितीयः । अररतिशयस्य स्वविषयएव प्रभ- वातृ। मा्जीरादिदृष्टीनामपि योग्यरुपेष्वेवातिशयवत्त्वदर्शनात्। न तृतीयः। प्रथमतः सर्वग्रहणाभावे तच मंस्कारायोगात्। क्रमेण सर्वग्रहणे. सति तत्संस्कारकल्पने ऽप्य/तीतानागतवर्नमानार्थीनामनन्तानामियत्ताऽनवधा- रशात्सर्वग्रहणानुपपत्तिः । न च सत्तिप्रत्यवेया सर्वन्नता। प्रदीप प्रभावत्तस्या तीतानागतार्थग्राहित्वाभावात। तस्मान्नास्ति सर्वन्न इति ।। पच्ोच्यते। सर्वविषयाकारधारिषु मायापरियामेषु प्रतिबिम्बितं चेतन्यं सर्वानुभव इत्युच्यते। तस्य च विषयेराध्यासिक संबन्धाद्वर्त्तमानकाले तावत्स - * ब्रह्मस्वरूपपरस्वायोगादिति २ पु० पा. । + आठ्ये युगपत्सर्वज्त्वं क्रमेया वा। नाठ: दति १ पु. पा. । 1 सर्वयहाभावे पति २ पु. पा.। । अषिशब्दो नास्ति २ पु. । S संस्कार्रोत तच्कब्दर्राित: पाठः २ पु.।

२ सूने ब्रह्मयः स्वहूपतटस्थलक्षणे। २०३

र्वश्नत्वं सिद्गम । अरतीतविषयाणां तदवच्छिन्नमायावृत्तीनी तदर्षच्छिन्नानु- भवानां च निवृत्तो तत्संस्कारादस्मदादिष्विवातीतविषयाः स्मृतिरूपा मायापरियामा भ्वन्ति। तत्प्रतिबिम्बतानुभवेनातीतविषयज्वत्वमपि सिध्य- ति। तथा सृष्टे ः प्रागपि ्त्यमायपदार्थावधारयस्य कुलालादिषु दृष्टत्वा- दागामिसर्वविषय्ञानमपि स्वमायापरियमवशादविष्यतीति युक्ता सर्वज्ञता। न चाच मानाभावः । यः सर्वेज्ष इति भ्रुतेः । न च स्वरूपलक्षणात्वासंभवः । लक्षणाभिधानावसरे सर्वज्ञशब्देन सर्वप्रकाशकत्वोपलच्तितशुद्ध चेतन्यमाचस्य विवनितत्वात*। तदेवं जन्मस्थितिनाशाख्यविकारचयकारगास्य ब्रह्मणः सूचएव स्वरूपलक्षणमपि सिद्धस ॥ यदापि वृद्धिपरिणामापक्यास्त्रयो भावविकार जन्मस्थितिनाश- व्यतिरेकेय प्रसिद्धास्तथापि वृद्धिजीयते वृद्धिस्तिप्ठुति वृद्धिर्नश्यतीत्येव- मेव वृद्धादयो निरुप्यन्ते नान्यथा। ततो वृद्ादीनां जन्माद्यन्त्भी- वान्न सचगतादिशब्देन पृथग ग्रहगाम। न च निरुक्त्कारपठितषड्राव- विकारग्रहयो सति नास्त्यन्तर्भीवप्रयास इति वाच्यम्। तदा ह्यार्षेयवाक्यस्य न तावदनुमानादि मलम। अरस्माकमपि तत्संभवेन तद्वाक्यवैयथ्यीत्। नापि प्रत्यक्म । ब्रह्मजन्यमहाभृतविकारायां श्रुतिमन्तरेगाप्रत्यतत्वात्। भोतिकविकारा एव मुनिना प्रोक्ता इति चेतु तर्हि तेषामिह ग्रहणे भौतिक- कारयं भतपज्जकमेव ब्रह्मत्वेन सूचे लव्षितमिति बुद्धि: स्यात्। अपतः श्रुत्यु- क्ता जन्मादयस्तय एवाच ग्राह्याः । न हि प्रुतिर्मलप्रमायामपेक्षते येनोक्तदोष: स्याद मतो! यत्किज्ञिज्नन्मवद्धतभौतिकं तस्य सर्वस्य मूलकारगात्वेन श्रत्युक्त ब्रह्मेवाष लक्षितमित्यवगम्यते। नन्वेवमपि सूचे श्रुत्युत्तं जन्मेव सूच्यतां

स्थितिप्रलययोः। न ह्यनुपादाने केवलनिमित्ते स्थितिप्रलयो संभवतः । यद्यपि जन्मस्थितिप्रलया निरुत्तकारेणाप्यक्तास्तयापि न तद्वचनद्वारा श्रतिम- लत्वं सचस्य कल्पनीयम्। सूचायां साक्षाच्कृत्यर्थनिर्ययपरत्वात्। अन्यथा ऋषिवाक्यान्येव वत्यमाणासचरुदाहृत्य निर्णीयेरन् । तस्मा/दतो वा इमानि * विर्वाितव्यत्वादिति १ पु. पा। प्रयेति नास्ति ९ पु.।यत इति २-३ पु० पा.। 5 तद्द्वारेति शोधितम् १ पु. । ॥ तत्र तस्मादिति २ पु. पा. ।

२०४ विवर सप्रमेयसंयरहे २ सृ० १ वर्ग० भतानि जायन्तइत्येत क्कृत्युक्तानेव जन्मस्थितिनाशान सात्ात् सूपे निर्दिश्य तत्कारयं ब्रह्ेति लक्ष्यते ।। ननु कथं ब्रह्मयः कारगत्वं किं ब्रह्म पूर्वरूपं परित्यज्य रूपान्तरेव परियामते उतापरित्यज्य विवर्तते। आद्ये सष्टेरुपरि ज्ञानानन्दरूपस्य ब्रह्मय उच्छेद: स्यात्। अरथ जगदूपेण परियतं तद् ब्रह्म पुनरपि प्रलया- वस्थायां ज्ञानानन्दब्रह्मरुपेय* परियमेत+तथापि तस्य ब्रह्मणः पुन- जगदाकार परियाम स्वभावित्वादनिमाक्षप्रसङ्गः। न घ सृष्टिभुतिः परिणामे प्रमागम। तस्याः सृष्टिमानोपत्षीयायाः पर्वरृपपरित्यागापरित्यागयोस्ताट- स्थ्यात्। न व म्रत्यन्तरं परिणामे संभवति। अज आात्मा महान् धुत्र इति ध्रुवशब्देन परिणामविरुद्धकोटस्थ्याभिधानात्। कूटस्थत्वं व ब्रह्मणो निरवयवत्वादुपपन्रम॥ ननु निरवयवमपि परियामतएव। तथा हि। हेमगतरुचकादिप- रिणाम: परम्परया परमाणुपर्यवसायी अरवयववृत्तित्वात्॥ संयोगवत् । संयोगो ह्यवयव्येकदेशसमवेतः परम्परयानिरवयवपरमाणुसंयोगपुरःसरः प्रसिद्ध इति। तब वक्तव्यं को 5यं परिणाम इति। मृत्पिसडस्य घट रूपापत्ताविव स्वावयवानां पूर्वसंयोगात्संयोगान्तरापत्या संम्क्वितावयवत्वं परियाम: । तक्राद्यातज्जुनावयवसंयोगेन ववीरस्य दधिभावत्रदवयवान्तर - संयोगेन संमर्द्वितावयवत्वंता वा। यूनो वृद्धत्ववदवस्थान्तरं ** वा। काघ्ठुस्य स्तम्भाद्यापत्तिवदन्ययाभावो वा । अणोरयवन्तरसंयोगेन हाणुकापत्तिषद्ध- स्त्वन्तरसंयोगो वा। उदकस्य नदीभाववत्परिस्पन्दो वा। पक्वफलस्य वर्णा- न्तरवद् गुणान्तरोदये। वा। उपादानानुरत्तदव्यान्तरोत्यत्तिवी। न तावत्प्र- थमद्वितीयो। निरवयवस्य तादृशपरिणामानुपपत्तेः । नाषि तृतीयचतुथा। तथा सति जगदाकारपरियामे पुनर्ब्रह्यभावानुपपत्तावनिर्मोत्षप्रसङ्गः। न हि वृद्ध: कदा चिदपि युवा भवति। नापि स्तम्भा वृतरुपेरा प्ररोहेयुः। क्व * ब्रह्मात्मरपेशेति २ पु. पा. । परियामते दृति पु. पा. । तत्रापीति। ३ पु.पा. । S पुस्तकत्रये ।प्येयमेव पाठः परन्तु परिणामस्वभावत्वादिति पाठः सामज्जसः प्रतिरभाति। ।। ऋधयविवृत्तित्वादिति ९ पु. पा. । १ मर्व्छ्धतावयवत्वमिति संशब्दविकल: पाठः २पु.। · वुद्धत्वमिधावस्थान्सरमिति २ पु. पा. । ++ वर्यान्तरादिषद् वर्णान्तरोदय इति पु. पा. । गुकान्तरवद गणान्तरावय दति ९पु.पा.।

ब्रह्मयः र्परिगामः । २०५ चित्युनः प्ररोह्ोपि दृश्यतद्ति चेतु तर्हि मोवस्यापि तथा पुनः परिगाम- रूपत्वे सत्यनित्यत्वं दुर्वारं स्यात् नापि पज्जमषठठुसप्रमाः । परिणामलक्षण- स्यातिव्यापेः । वस्त्वन्तरसंयोगिन्याकाशे परिस्पन्दमाने भ्रमरे लोहित्या- दयवति च पटे द्रव्यपरियामबुद्धभावात। नाप्यष्टमः । प्रवयविनस्तथा परि- यामे प्यवयवपरिणामस्य दुर्भगत्वात्। किं हेमावयवानां रुचकरुपेण परि- गामः किं वा रुचकोपयुत्तद्रव्यान्तररुपेय उत रुचकोपयुक्तावस्थान्तर- रुपेय। न तावद् द्वितीयतृतीयो। रुचकव्यतिरेकेय तद्पयुक्तद्व्यान्तरा- वस्थान्तरयोरदर्शनात्। नाषि प्रथम: । रुचकस्यावयविकार्यत्वात्। अ्रवर- यवकार्यत्वे चारम्भवादप्रसङ्गात। न चावयवानां रूचकानुगमानुपपत्तिः । अवयविद्वासा तदुपपत्तेः। न चाश्तरयावयवेषु विकारमन्तरेणाश्रितावयविनि विकारानुपपत्तिः । परमायो असतोरेव जन्मविनाशयोर्द्योणुके दर्शनात्। जन्मवि- नाशव्यतिरित्तधर्मस्य तथात्वमिति चेद न । कपालेष्वसत्या एव घटत्वजाते- र्घटसमवेतत्वात्। व्यापकानामवयवानामवस्थान्तरमन्तरेव व्याप्यस्यावय- विनो उवस्थान्तरं नोपपन्न*मिति चेद न । व्यापकयोजीतिगुण्ययोरस्थान्त- राभावे उपि व्याप्यद्रव्ये तद्दर्शनात्। आ्रस्तु वा ऽवयवानां परिणामस्तथा- प्यवयविपरिणामप्रयुक्तत्वान्नासा ब्रह्मपरियामस्य दृष्ान्तः। न हि ब्रह्मावय- वकं परिशामि किं चिदस्ति यत्प्रयुक्तो ब्रह्मपरिगाम: स्यात्। निरवयवत्वा- दवयविदृष्टान्तेनापि ब्रह्मताः परिणामसिद्धिः ॥ यत्तु निरवयवसंयोगवत्परियाम इति। तनापि किं दृश्यमानावयवि- संयोगस्य परमाुसमवेतत्वमुच्यते उत परमाणुसंयोगपूर्वकत्वं कल्पते । नाद: । परमाणुगतरूपादि वदप्रत्यत्तत्वप्रसङ्गात्। न द्वितीय: । श्रवय- विन्येव घटत्वजातिसमवायवत् संयोगोपपते :- । अवयवानां संयोगे 5नुग- मस्त्ववयविद्वारा न्यथासिट्टः। संयोगस्यावयविवृत्तित्वे कृत्स्रव्यापित्वप्रस्त- मेनावयवेष्वेत वृत्तिरिति चेतु तह्घयविनां तन्तनां संयोगासंभवेन पटाना- रम्भप्रसङ्ग:॥ कृत्स्व्यापत्वं तु तार्किकं प्रत्यवयवाृत्तिपरमाणुसंयोगोाह * नोपपठाते द्ृति २ पु. पा. । म्रम्मावयवर्परिणामि इति २ पु. पा. । 1 परमाशुसद्रूपा्दीति २ पु. पा. । S तन्तूनामिति १ पु. नास्ति। ।। प्रसङ्गादिति २ पु. पा. ।

२०६ विवरयाप्रमेयसंगहे २ मृ० १ घर्य० गोन परिहर्तव्यम । अ्रन्यान्प्रत्याकाशवती शब्द उदाहार्यः। तस्मान्न संयेो- गदृष्टान्तेन निरवयवपरियामो Sनुमातुं शक्य:।। • ननु कथं ब्रह्मयो निरवयवत्वं येन परियामो निराक्रियेत सावयव- त्वस्य दुर्भगात्वाच्छ्रुतेश्चेति+ वदामः । सावयवत्वे किमवयवाघयविनोरुभ- यरपि स्वप्रकाशत्वम उत्तान्यतरस्येव। आद्ये तयोरितरेतराविषयत्वान्न केन चिदपि सावयवत्वं प्रतीयात:। द्वितीये घटात्मनोरिव तयोनींशांशिभाष- सिद्धिः । श्रतिश्च निष्कलं निष्क्रियं शान्तमिति क्रियावयवशन्यतामाह। नियन्तृत्वादिक्रियापि। श्रयतद्ति चेतु तहिष तत्त्वतो निष्क्रियत्वं मायया सक्रियत्वमिति व्यवस्था Sस्तु। मायाभि: पुरुरुप ईयते इति ** विनिगमश्ुतेः।। निव्यापारस्य चेतनस्य सुघुप्रे पुरुषार्थत्वानुभवेन निष्क्रियत्वस्य तातत्विकत्वोप- पत्तेः । न च ब्रह्मप्रवृत्तेमायिकत्वे युकयभावः । स्वप्रवृत्तिय न्निष्पयोजनत्वेन मिथ्यात्वोपपत्तेः। तदेवं66 निरवयवं ब्रह्म न परियमते॥॥ कि तु विवर्तते इति द्वितीयपणो उङ्गीकार्यः। तस्मिन्नपि पत्ते पूर्वरूपमपरित्यजतो ब्रह्मया निर्विकार- त्वाज्नगदूपेरा विकरिष्यमायं वस्त्वन्तरं किं चिदङ्गीकार्यम। तत्किं माया उता- न्यत। नान्यत्। ब्रह्ममायाभ्यां व्यतिरित्तस्यपाप कार्यत्वेन मूलकारयात्वायोगात्। मायापचे उपि किं माया प्रज्ञा तथा मेधेत्यभिधानमनुसत्य माया- शब्देन प्रस्योच्यते उत पामरप्रसिद्ध मन्त्राषधादि: अथ वा स्वकीयपगिडतं- मन्यत्वेन जड़ात्मिका का चित्पारमार्थिकशक्ति: किं वा नासदासीदित्यादि- शास्त्रानुसारतो 5निर्वचनीयशक्तिः । आद्ये पि न तावत्प्रज्जा प्रतिष्ठा प्रच्ञानं ब्रह्मेति श्रत्युक्तब्रह्मचेतन्यरूपप्रज्ञाया *** मायात्वं संभवति। भयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्ति: देवी ह्योषा गुयामयी मायया ऽ्पहृतज्ञाना इति शा- स्तरेण मायाया निवत्यत्वगुयमयत्वम्र+।।जानावैरयत्वाभिधानात्। चेतन्यस्य

• उदाहर्तव्य दति २ पु. पा.। + दुर्वचत्वाच्क्रुतेश््चेति २ पु. पा. । 1 प्रतीयेत द्ृति २ पु. पा.। S इत्यादिनेति १ पु० पा. । ।। अपिशब्ठो नास्ति २ पु. । ॥ चेद न तर्ह्ीति २ पु० । • द्वतीत्येतत्स्याने एरवामति २ पु. पा• । + विनिगमनन्नुतेरिति ३ पु. णा. । * स्वम्परवृत्तिव्दिति २ पु. पा. । SS तदेतदिति १ पु. पा. । ॥ ब्रह्मखा परिणामते दृति पु०। परमयं पाठो ऽसङ्गतः प्रति भाति। १॥ व्यतिरिक्तस्य सर्वस्येति २ पु. पा. । *** रूपसंज्ञाया दृति २ पु. परा.। ttt प्रशष्दो नास्ति २ पु० ।

मायाशब्दार्थः। मतभेदेन मायाविशिष्टव्रह्मयो मायाया एव वोपादानत्वम्। २०० तदसंभवातृ। नापि धी: प्रज्वा शेमुषी मतिरित्यभिधानोक्ताया बुद्धिरुपप्र- साया मायात्वम। बुद्गेरुपादानत्वायोगात। न द्वितीयः । न हि लोके मन्त्रोषधादो मायाशब्दः प्रयुज्यते किं तर्हि तत्कार्ये गन्धर्वनगरादा बा- धिते। न तृतीयः । पारमार्थिकशक्ता प्रमायाभावात्। चतुर्थे ऽप्यनिर्वच- नीया सा माया किं जगत उपादानं किं वा जगदुत्पत्ता कारगमिति विवे- क्व्यम। तच मायां तु प्रकृतिं विद्यादिति श्रुत्तेरुपादानत्वं युक्तम। न च प्रक्रियते अनयेति प्रकृतिशब्द: करणे* व्युत्पादनीयः । उपादाने रूढत्वात्। रुढेश्च प्राबल्यात्। इन्द्रो मायाभिरिति तृतीयाशुत्या करगत्वमिति चेद् न। तनात्मनो बहुत्वापत्तावेव करयत्वश्नवणात्। तावता च प्रपज्जापादा- नत्वे का हानि: +। आत्मन आ्रकाशः संभत इति पज्चम्या प्रकृतित्वमा- त्मनः अ्रयते। ततो न मायोपादानमिति चेद न । निमित्ते Sपि पज्जमी- संभवात। न घ मायेव निमित्तमस्त्विति वाच्यम। जाअरुपेय मायायाः प्रपज्जे डनुगंतत्वात्। आत्मा डपि सत्तारृपेण स्फूर्तिरूपेय वा Sनुगत इति चेदू एवं तर्ह्यात्मा माया चैत्युभयम उपादानमस्तु। तथा घ माया- यामतिव्याप्रेन जगज्जन्मादिकाररत्वलव्षपेन विशुद्धं ब्रह्म न सिध्यति।। पचोच्यते। एकस्य कार्यस्य परस्परनिरपेक्षोपादानद्याSसंभवान्माया ब्रह्म च मिलित्वेकमेवोपादानमिति वाच्यम। तन चेविध्यं संभवति। रज्ज्वा संयुक्तसचद्वयवत्समप्रधानभावेनोभयमपि जगत उपादानम्। तभ सत्तास्फर- त्यंशयेब्रिह्मय उपयोगः । जाअविकारांशयास्तु मायाया इति के चिदाहुः । देवात्मशक्तिमिति श्रतिबलान्मायाख्या शक्तिरेव सात्षादुपादानम् । शनेश्च नियमेन शक्तिमत्पारतन्त्यात् शक्तिमति ब्रह्मएयप्यथीद् उपादानत्वं पर्यवस्यतीत्यन्ये।। आरोपिताया मायाया अधिष्ठानब्रह्मस्वरूपमन्तरेय वस्तुतः स्व- रूपान्तराभावाद् मायाया एव साक्ादुपादानत्वे Sपि तदधिष्ठानत्वेन ब्रह्मणो Sप्यपादानत्वमवर्जेनीयमित्यपरे॥

• कारये दति २ पु. पा. । ३ माया ब्रम्मणि मिलित्वेति २ पु. पा. । का नो हानिर्रिति २ पु. पा.।

२०८ विवरयाप्रमेयसंग्रहे २ मृ० ९ धर्ग० भाद्ये पवे मायाविशिष्टब्रह्मणो मुख्योपादानत्वं द्वितीयतृतीययास्तु मायाया एव। पतचये उपि विशुद्धब्रह्मरा श्रोपचारिकमेवोपादानत्वम। तब मुख्योपादानस्य जगत्कारयत्वं स्वरूपलक्षयम्। श्रोपचारिकोपादानस्य तु तत्तटस्थलनगम। तथा सति किं स्वरूपलक्षयात्वेनाभिप्रेतं जगत्कारगत्वं मायायामतिव्यापं किं वा तटस्थलक्षयत्वेन। नाद्यः । मायाया लक्ष्यान्त :- पातित्वात्। न द्वितीयः । जगत्कारयत्वस्य तटस्थलवयरुपेय् मायायाम-

गेन व विशुदब्रह्मसिद्धि: ॥ ननु न तावत्पृथिव्यादयुपादानत्वं ब्रह्मलक्षगम । पृथिव्यादीनामुत्य- न्यदर्शनात्। नापि घटादयुपादानत्वम। घटादीनां पृथिव्यादिषार्यत्वादिति चेद मेवम। विमता: पृथिव्यप्रेजावायवः जायन्ते पृथिव्यप्रेजावयुबुद्धिगो- चरत्वात् संप्रतिपन्रपृथिव्यप्रेजोवायुभागवत। आ्राक्राशकालदिगादय। जायन्ते विभक्तत्वाद् घटादिवत्। ननु प्रत्यनुमानमस्ति पृथिव्यादयो न जायन्ते महाभृतत्वादाकाशवत। आ्राकाशश्च न जायते निरवयद्रव्यत्वादात्मव- दिति चेद् मेवम। सामान्यविषयान्महाभतत्व हेतारपि विशेषविषयस्य पृथि- वीबुद्धिगोचरत्वस्य बलीयसत्वात्। तदुत्तं भट्टाचार्ये: । बाधः सामान्यशास्त्रस्य विशेषविषयाद्यथा। अ्नुमानान्तरेरेवमनुमानस्य बाधनम* ॥ इति। आ्रकाशजन्माभावानुमाने श्रतिविरोध: साधनविकलश्च दृष्टान्तः। निगुयात्मनि गुणवत्त्वलक्षणस्य द्रव्यत्वस्याभावातृ। तस्माज्नायमानपृथि- व्यादिकृत्स्नगदुपादानत्वं ब्रह्मलन्षणम। ननु वादिनो जगदुपादाने विप्रतिपद्यन्ते। तथा हि। विमताः सर्वे विकारा: मुखदुःखमोहसामान्य प्रकृतिका: तदन्वितस्वभावत्वाद ये यदन्वित- स्वभावास्ते तत्प्रकृतिका: यथा मृदन्विता मृत्प्रकृतिका: शरावादयः । तथा विमता: सर्वविकारा अविभक्तकप्रकृतिकाः परिमितत्वादनेकत्वाद्विकारत्वाच्च शरावादिवदिति सांख्या: प्रधानं जगदुपादानमनुमिमते ॥ * अ्रयं श्लोकस्तत्वदीपने तथा चोक्तमित्युपक्रम्य लिखितः । वर्षके ५ु।

मतभेदेन जगदुपादाननिरृपयं तत्खवसनं च। २०६ विमतं कार्यद्रव्यं स्वपरिमामादयुतरपरिमाणारन्थं कार्यद्रव्यस्वात्य- टवदिति* परमागास्तद्वादिन: कल्पयन्ति ॥ सरव कार्यमभावपुरःसरं योग्यत्वे सत्यनुपलभ्यमानपूर्वावस्थत्वाह्- सिरेके परपरिकल्पितात्मवदिति शून्यं शून्यवादिनो षदन्ति। योगा: शेवाश्च स्वकीयागमसामथ्याद्गिरययगभ पशुपतिं चाहुरिति । तदयुक्तम। आान्तराणं सुखादीनां बाह्यानां घटादीनां च प्रत्य- वतो भेदप्रतीतो सुखदुःखमोह!सामान्यान्वितत्वहेतोरसिद्धत्वात्। घटा- दिविकारा: सुखदुःखमोहात्मकाः स्वाभिव्यञ्जकचितोपधो सुखाद्याकारप्रति- भास/हेतुत्वाद् यथा दर्पोपाधो मुखाकार प्रतिभासहेतुर्मुखात्मको बिम्ब इति हेतुसिद्धिरिति चेद न। तथा सत्येकमेव पदार्थमुपलभमानस्य युग- पत्सुखादिचितयोपलम्भप्रसङ्गात। अद्ष्टवशादेकोपलम्भ वा इति चेद न। पदृष्टेन वस्तुसामर्थ्यनियमायोगात्। न ह्यदृष्टवशात्याषाण मृदुर्भवति। पदृ- प्टस्य वस्तुसामथ्यानियमाकत्वे Sप्यपलम्भनियामकत्वमस्त्यवेति चेद एव- मपि सुखादिसामान्यान्वितत्वहेतुरनेकान्तिकः । शुक्रादिगुणे ** घेटत्वादिसामा- न्येश्चान्वितानां द्रव्यायां तत्प्रकृतित्वादर्शनात। परिमितत्वमपि वस्तुकृतं चेतु प्रधानपुरुषयोर्नित्ययोरनेकान्तिकता। देशकालकृतं चेद घटहिमकरका- दिषु प्रत्यकदृष्टभिन्नप्रकृतिकेष्वनेकान्तम। एतेनानेकत्वविकारत्वहेत व्या- ख्यातो। कार्यद्रव्यत्वं च दीर्घविस्तीर्यादुकूलद्वयारब्धे सङडचिते।। रज्नद्रव्ये Sनेकान्तिकम्। प्रथ टुकूल द्वय संयोगमन्तरेय रज्नुद्रव्यं नामान्यन्नास्ति तथापि तत्प्रत्यनुमानगस्तम । विमतं झ्ाणुकं सावयवारब्धं सावयवत्वाद् घटवदिति हि प्रतिप्रयोगः । शून्यवादिनो डविघटस्य पूर्वावस्थारूपा मृत्य्रत्यधापल- व्धत्यसिट्रा हेतुः। योगशेवागमास्तु वेदविरोधादप्रमागम्॥ ननु वादिनां प्रमाणानुपपत्तावपि न प्रमेयानुपपत्तिः। न हि चत्ुरुपद्रव- माचेया दृश्यरुपादिहानिदृष्टिति चेद न। प्रमेयस्याप्यन्यदीयस्य दुर्निरृपत्वात्।

• घटवदितीति : पु. पा. । + पूर्वावस्थात्वादिति २ पु. पा. । 1 सवप्ययुक्तमिति २ पु. पा. । S सुखादीति २ पु. पा. । ॥ स्वाकारप्रतिभासेति १ पु०। शुक्रगुफैरिति २ पु. पा.। वथावेवोपलम्भ दृति २ पु. पा. । ** । भविभष्वस्थाने हिशब्दः २ पु.। +t दुकूलद्ुयारब्धे हस्से संकुचिते इत २ पु.।

२७

२१० विवरयप्रमेयसंग्रहे २ सू० १ वर्य० किं केवलं प्रधानादि जगत्कारगम उत्तेश्वराधिप्ठितम्। नाद्यः।पचेतनस्य प्रति- नियंतरचनानुपपत्तेः । द्वितीये उपि तस्येश्वरस्य श्रुतिसिद्धुत्वे ब्रह्मतादप्रसङ्ग:। अनुमानगम्यत्वे कुलालादिदृष्टान्तेनेव परिच्छिन्नज्ञान्ति्वं ्या्। कुला- लादिवदनेकत्वाभावादेकस्य सर्वजगत्सष्टुस्तस्य सर्वज्वत्वसर्वश्तित्वे राद् भविष्यतः । एवमपि विमतं जगज्नीवेश्वराभ्यामुत्पद्यते कार्यत्वाद् घटादि- *दित्यतिप्रसङ्गा दुवारः। अृष्टद्वारा जीवस्यापि जगत्कर्तृत्वादिष्टापतिरिति चेतु तर्हि घटादिवैलवययाय पृथिव्यादो कतृषयं प्रसज्येत। शून्यस्य तु निरुपाख्यत्वान्न जगदुपादनत्वसंभावनाप्यस्ति। जगतः सदन्वयात्। सद- न्वयः संघृत्तिकल्पित इति चेद् एवमपि त्वन्मते निरन्वयावनाशवतः पूर्व- कल्पस्य संस्कारासंभवेन तत्सदृशो वर्नमानकल्प इति नियमो न स्यात्। ततश्च कर्मतत्फलत्त्प्रमायव्यवहारोच्छेद: । विशिष्टसंनिवेशयुक्तदेवादिभाव- कामनया Sनुष्ठितकर्मणं कल्पान्तरे तथाबिधदेवादिरूपानुत्पत्तेः+कर्मोच्छेदः। अत्यन्तपुरयकारिया आ्र्ाकल्पं स्वर्गमनुभय कल्पान्तरे पूर्वजातिस्मरणपूर्वकं जन्म श्रुतो फलत्वेन श्रुतं तच्च फलं निरन्वधविनाशे संस्काराभावान्र संभ- वेत। तथा पूर्ववेदस्य निरन्वयविनाशे सति धर्मस्य मानान्तरागम्यत्वेन तद्रोचरनूतनपदरचनायाः पुरुषैः कर्तुमशक्यतया धर्मप्रमायमप्यच्िद्यत। तदङ्गीकारे व तथेव तदभिमतकर्मतत्फलतत्प्रमाणानामप्युच्छेद: स्यात्। सरवं कारय स्वभावादेवोत्पद्यतद्ति बाहेस्पत्यो मन्यते। स प्रतिवक्त- व्यः । किं स्वयमेव स्वम्य निमित्तमित्यर्थः किं वा निर्निमित्तमुत्यद्यतइति। नादः । आरात्माश्रयत्वातृ। द्वितीये घटंस्य भावाभावो युगपत्स्याताम् '.क्रम- कारिनिमित्तनिरपेक्षत्वात्। अथ मन्यसे त्वन्मते पि तस्य निमित्तस्य क्रम- कारित्वं स्वाभाविकं चेत्स्वभाववादः । निमित्तान्तर सापेक्षत्वे Sनवस्थापातः । कालभेदेन तस्येव क्रमकार्यवस्थाङ्गीकारे Sपि स कालक्रमः स्वाभाविकश्चेत्स्व- भाववाद: । निमित्तान्तरापेक्षश्चेदनवस्थेति। तदसत्। किसनेनावस्थापा - दनेम वस्तनां सामर्थ्यस्य निमित्तान्तरनिरपेक्षत्वमुच्यते किं वा सति वस्तनां सामथ्ये निमित्तान्तरानुसरयं व्यर्थमिति। आद्या डङ्गीकृत एवं। द्वितीये * घदुर्वादि २ पु. पा.। । वर्तमानः कल्प दति २ पु. पा. । ++

स्वभाववादनिरासपूर्वकं सांख्ययोगमतनिरासः । डपि किं निमित्तान्तरापेक्षत्वं न प्रतीयतइत्युच्यते किं वा प्रतीनमषि दुर्नि- रूपमति। नादः । प्रत्यक्षविरोधाल। घटमारभमायस्य कुम्भकारस्य दवडच क्राद्पेवायाः प्रत्यक्षसिद्धत्वात्। न द्वितीयः । सर्वानिवीच्यत्ववादिनो दुर्निरूपत्वस्यालंकारत्वात्। मतचतुष्ठयमेव तत्त्वं प्रत्यक्षमेवेकं प्रमायं स्व- भाववाद एव पारमार्थिक इति मन्यमानस्य तथ* प्रतिज्वातार्थे हेतपन्यासे सनिमित्तत्वप्रसङ्गः । अनुपन्यासे व प्रतिज्ञाताथासिद्धिः । प्रतीतिमातशर- यात्वे चाऽनिर्वचनीयवादापातः । तदेवं वस्त्वन्तरस्य कारणत्वसम्भावना- निराकरये पारिशेष्यादस्मदुक्त: सर्वज्ञः सर्वशक्तिरीश्वर एव कारणमित्ये- तादृशी युक्तिरपि ब्रह्मस्वरूपनिर्ययायानेनेव सचेय तन्त्रेषावृत्या वा सचितेति द्रष्टव्यम 1.अनया व युक्या यथोक्तब्रह्मसंभावनायां पश्चादागमेन तत्साध- यितुं शक्यम। यथाहु: । सम्भावितः प्रतिज्वायां पतः साध्येत हेतुना। न तस्य हेतुभिस्त्रायमुत्यतन्नेव यो हतः॥इति। नन्वनुमानादेव यथोक्तेश्वरसिद्धा किमाभ्यां युक्यागमाभ्याम। न व सत्यागमे Sनुमानप्रयासवेयथ्यमिति वाच्यम्। यतो वा इत्याद्यागमस्या- नुमानसिद्धारथानुवादकत्वात्। अनुमानं चेवं प्रयोज्यं विमतं जगद् उपादा- नोपकरवाद्यखिलाभि्चकर्तृकं कार्यत्वाद गृहवदिति वेशेषिकेरुव्यतइति चेद न। विमतं जगद्दू हुकर्तृकमसर्वत्जकर्तृकं वेत्यतिप्रसङ्गस्यापि तद्वत्सुसाधत्वात्।। मानेश्वयंशकय उत्कृष्यमायाः क्व चित्पयवसिताः उत्कृष्यमायध- र्मत्वीत्परिमायवदिति सांख्या योगाश्च वदन्तीति चेद न। निरीश्वरवादिनां देवादिभि: सिद्साधनत्वात् । सर्वविषयज्ञानेश्वर्यशक्तिमति पर्यवसितत्व-

पुएयपापफलं कर्म तत्फलाद्यभिद्चेन प्रदीयते कर्मफलत्वात्सेवाफ- लवदिति नैयायिका अनुमिमतदति चेद न। देवादिभिरेव सिद्धसाधनत्वात्।

• तत्र तननेति २ पु. पा. । + 1 द्रष्टव्याSन् टिप्पणी २५ पृष्ठे।

२१२ विवर बप्रमेय संग्रहे २ सू० १ वर्य० कादयो Sनुमानं मन्थन्ते। न हि युत्तिरेवानुमानं व्याप्याभासो उनुपपत्याभास उदाहरणमापदर्शनं चेत्येतत्तयं संभावनाबुद्धिजनकत्वेन मुक्तिरित्युच्यते।

सत्यप्यनुमानदोषे श्रतिसिंदब्रह्मति संभावनाबुद्धिहेतुत्वेनास्मदुक्तयुक्तित्व- मविरुद्रुम ॥ एवं तरहि युकिव्याजेन वेशेषिकाद्यभिमतमनुमानमेव जन्मादिसये ब्रह्मनिश्चायकत्वेनोपन्यस्तमिति चेद् अनुमानमाचात्कारगसद्ग।वमाचसि- द्वावषि सत्यज्ञानादिरुपस्य ब्रह्मय प्रागममन्तरेणासिटेरागमग्रथनएव सचतात्पयात्। भागमवाक्यानि हि वत्यमायासूचे: उदाहृत्य तात्पर्यत। निर्योयन्ते। ब्रह्मसाक्षात्कारस्य शब्द/नुसारिभिन्यायेब्रहणि वेदान्तवाक्य- सात्पर्यनिर्ययाधीनत्वात्। न ह्यनुमानादिप्रमाणान्तरनिर्योतृयां वेशेषिकादीनां ब्रह्मावगतिदृंरयते । न चापोरुषेयस्य पोरुषेयमनुमानं मूलमिति गुक्ततम । न चेवमनुमानस्यात्यन्तानपेता* स्यादिति वाच्यम। श्रुत्यर्थदाकय शुत्य- विरोधिन्यायस्यापेक्षितत्वात्। पिडतो मेधावीत्यादिश्युत्येवागमस्य पुरुषलु- द्विसाहाय्यमङ्गीक्रियते। अन्यया उध्ययनादेव ब्रह्मावगतावाचायवान्पुरुषो वेदेत्युक्तो गुरुपदेशनियमो व्यर्थः स्यात्। आाचार्यो हि श्रुत्यनुसारिभि- ्दृष्टान्तेः शिष्येभ्यः प्रत्ययदार्कामुत्पादयति। तच्च प्रत्ययदाठां मननरूपत्वाद- वगतिहेतुः । एतदेव हि मननं यदाचार्ययुत्या स्वयुत्या च श्रोतप्रत्ययस्थ दार्ापादनम्। मननस्य चावगतिहेतुत्वं मन्तव्य इति श्रुत्या सिट्रस । ननु धर्मजिस्तासायां वेदस्मृतीतिहासपुराणान्येव प्रमायां नानुमानादि। तर्थापि प्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरयास्थानसमाख्या निर्यायहेलवः। पदान्तरनिरपेक्: शब्द: श्रुतिः । श्रोतस्यार्थस्यारथान्तरेणाविनाभावो लिंङ्गम्। अ्न्योन्याका- ङ्वासंनिधियोग्यतावन्ति पदानि वाश्यम। वाश्यद्वयसामथ्यमारभ्याधीत- विषयं प्रकरगम। क्रमवर्तिनां पदाथानां क्रमवर्तिभिः पदार्थर्यथाक्रमं सम्ब- न्धः स्थानम। संज्ञासाम्यं समाख्या। तैरेव ब्रह्मनिर्ययो Sप्यस्त्विति चेद् न। युक्यनुभवयोरपि ब्रह्मजिद्वासायामपेचितत्वात्। युकयपेक्षा पूर्वमेव

• श्त्यन्तानपेक्षतेति २ पु.।

ब्रह्मयो युकयनुभवापेजा। २१३ प्रसाधिता। प्रनुभवो नाम ब्रह्मसावतात्कारफलको 5न्तःकरयवृत्तिभेदः । न च तमन्तरेग जानाकाड्डा निवर्तते। न च ब्रह्मस्वरूपमनुभवितुमयोग्यमिति

फलपर्यन्तज्ञानजनकं प्रमायभतवेदवाक्यत्वाद धर्मवाक्यवदिति चेद न। अनुभवायोग्यविषयत्वोपाधिहृतत्वात्। न हयानुष्ठानसाध्यो धर्मो उनुष्ठानात्पर्व वाक्यबोधावसरे ऽनुभवितुं योग्यः । अ्रनुष्ठानं तु विना प्यनुभवं शाब्दत्ता- नमाचादेव सिध्यतीत्यनपेचित एव धर्मानभवः ॥ नन्वनुभवयोग्यत्वानुभवसापेत्षत्वाभ्यां विना ब्रह्मयो धर्मेय सह वेषम्यान्तरं नास्ति प्रत्युत वेदप्रमेयत्वं सममेव। ततो उनुभवकृतवेष- म्यमपि मा. भदिति चेद न । धर्मब्रह्मणो: कर्त्तव्यसिद्धयो: पुरुषाधी- नत्वानधीनत्वादिभयोवेषम्यसंभवातृ। लोके तावद्वेवदत्ता 5श्वेन गच्छति न घ गच्छति पद्भ्यां वा गच्छतीति कर्नव्यस्य गमनस्य करणाSकर- गान्यथाकरयोघु* पुरुषाधीनत्वं दृश्यते। तथा वेदे उप्यतिराचे घोडशिनं गृहाति नातिराचे बोडशिनं गृहातीति करणाकरये प्रयेते। उदिते जुहोत्यनुदिते जुहोतीति करणान्दयाकरये। ज्योतिष्टोमेन यनेत न कलऽजं भव्येदिति विधिप्रतिषेधो। व्रीहिभिर्यजेत यवेर्वेतीच्छाविकल्पः। षआागाना समुच्चयः । न हिंस्यात्सवी भूतान्यग्नीषोमीयं पशुमालभेतेत्युत्सगापवादो। प्रकृतेरतिदिष्ानां कुशमयबर्ह्िषां विकृतावुपदिष्टशरमयबर्ह्निभिर्बाधः। प्रकृ- तानां नारिष्टहोमानां वेकृतेः उपहोमेः समुच्चित्यानुष्ठानमभ्युद्चयः । उदिते.जुहोत्यनुदिते जुहोतीति शार्खभभिदेन व्यवस्थितविकल्पः । न चेवं

बाधाभ्यच्चयव्यवस्थितविकल्पादयः संभवेयुः । सिद्धवस्तुन्यपि स्थाुवी पुरुषो वेति विकल्यो Sस्तीति चेद न। पुरुषेच्छाधीनत्वेनावस्तुतन्त्रस्य तस्यासम्यक्कात्। योषा वा व गोतमाग्निरित्यादो पुरुषेच्छाधीनमवस्तु - तन्त्रमेव ध्यानमागमिकं सम्यगुपलभ्यतदति चेद न । तस्य कर्त्तव्यगोचर- त्वातृ। अरथापि। सिद्धवस्तुनः सम्यगज्ञानाधीनत्वात् सम्यम्त्ानस्य च प्रमा० तृपुरुषेच्छाधीनत्वाद्वस्त्वपि पुरुषाधीनं भविष्यतीति चेद् न । सत्यामपि * अन्यथाकरगेष्पीत्यपिशब्दो अधिक: २ पु.।+ तथापोति पु. पा.

२१४ विवरयप्रमेयसंग्रहे २ सृ० १ वर्ग० पुरुषेच्छायामिदं रजतमित्यच वस्त्वभावे सम्यम्धानादशनात्। [व्याघ्रादो व वेपरीत्यात्] *। तस्मात्सिद्गगोचरसम्यन्जानस्य वस्त्वेव प्रधानं प्रयोजकम। तखवं सति सिद्धुगोधरं ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेवेति न ज्ानद्वारा डपि ब्रह्मणः पुरुषाधीनत्वम्। अतो धर्मादत्यन्तं विलकयस्य सिद्धस्य ब्रह्मगो युक्ता युत््यनुभवापेक्षा । ननु ब्रह्मण: सिद्धवस्तुत्वेन घटादिवन्मानान्तरगोचरत्वाज्जन्मादि- सूचमनुमानोपन्यासार्थमेवास्त्विति चेद मेवम। न तावद् ब्रह्म वेदान्तान- भिन्नप्रत्यक्षगम्यं रूपादिहीनत्वात्। अरनुमानमपि किं यत्काय तत्सकारण- मिति सामान्यव्याप्रिकम् उत यत्कायं तद् ब्रह्मकारयकमिति विशेषव्याप्ि- कम। नादः। तावता ब्रह्मासिट्टेः । द्वितीये Sपि ब्रह्मय इन्द्रियविषयत्वे जनुमानवेयथ्यं तदविषयत्वे व्याप्रिगहासिद्धि: । नन्वेवं सत्यनुमानच्छायोपजीवियुक्तीनामपि ब्रह्म गोचरो न स्यातृ सत्यमेवं तथापि शब्द/वगम्ये ब्रर्ह्माय संभावनाबुद्धिहेतव। युक्तय: ा ि

स्फटिकलोहित्यदृष्टान्तेनात्मनि कर्तृत्वादेरारोपितत्वम्। प्रतिविम्बदृष्टान्तेन जीवब्रह्मोक्यम् । रज्जुसर्पदृष्वान्तेन ब्रह्मव्यतिरित्तप्रपज्जस्य स्वातन्त्याभावः । घटाकाशदृष्टान्तेनासङ्गताद्वरिय विशुद्धाद्वितीयप्रत्यगात्मता। तप्रपरशुदृष्वा न्तेन जीवब्रह्मक्यसत्यता। तथा व विधिप्रतिषेधवाक्ययो: प्रवर्तकत्वनिव- रनकत्वाकाङ्गितस्तुतिनिन्दार्थवादवत् स्वरूप/वाक्यस्य फलपर्यन्ततापेवित- संभावनार्थवादतां शुत्युत्तय: प्रतिपद्यन्ते। अन्यथा निरर्थकास्ता: स्युः ॥ । तस्मादुपकारकयुक्तिसूचनापूर्वकं वेदान्तवाक्यप्रदर्शनार्थमेव सूचम ॥ ननु सर्वेच वेदवाक्ये ब्रह्मपद स्याप्रसिद्धार्थत्वान्न तत्पदं स्वाथ विशेष्यत्वेन विशेषयात्वेन घा वाक्यार्थे समर्पयतुमलम। ततः किं तद्वेदान्तव्राक्यं यत्सूचे लि- लक्षयिषितमिति। उच्यते। सत्यज्ञानानन्तानन्द प्रत्यगात्मस्वरुपस्य ब्रह्मपवा- र्थस्याप्रसिद्धावषि ब्रह्मत्वमाचस्य बृहत्यर्थरूपस्य प्रसिद्धत्वात्तदनुवादेन सत्या-

[ ]एतन्मध्यस्थो ग्रन्थः १ पु. नास्ति। +कर्तृत्वादेरपि तत्वमिति ९ पुस्तके। शरसङ्ृद्व रियोति २ पु. पा. । । अर्थवाववद वस्तुरू्पेत ९ पु. पा. । 8 सत्यता चेति पु. पा. । ॥ निरर्थकार्याः स्युर्गिति ९ पु. पा. ।

सत्यं चानमित्यादिवाक्यस्य ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादकत्वम्। २१५ दिपदार्थपरस्परान्वयसामथ्याद्विशिष्टं ब्रह्म प्रतिपतु शक्यतदूति लक्षरूपेय ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनपरं सत्यादिवाश्यम। न च प्रमाणान्तरसिद्धस्य लक्षण- स्वात्सत्यादीनामपि लक्षयत्वे तद्वाक्यस्य प्रमाणान्तरप्रसिद्धार्थानुवादकत्वप्र- सङ्ग इति वाध्यम। अर्थाल्लवयात्वे डपि मानान्तरानवगतब्रह्मबोधकत्वेन साक्षात्प्रमायरूपत्वात्। वाक्यं तु यस्मादाकाशः संभत: स आ्रत्मा सत्यं ज्ानमनन्तं ब्रह्मेत्येवं स्वाध्यायपाठक्रममुल्लङ्घ्य योजनीयम। प्रसिद्धस्य कारय- त्वस्यानुवाद्यत्वात्। प्रसिद्धमनद्याप्रसिद्धं प्रतिपाद्यतइति न्यायात्। श्न्या- न्यप्यपनिषद्वाक्यान्येवं ब्रह्मप्रतिपादकत्वेन योजनीयानि। तपवं सति भृगुर्वे वारुगिरित्यारम्य तद् ब्रह्मेत्येतदन्तं वाक्यं सचद्यस्योदाहरगम । समापि भृगुरित्यादि तद्विजिन्ासस्वेत्येतन् प्रथमसचस्य। तत्सपप्रतिपाद्ययोर- धिकार निर्यायज्ञानकर्तव्यतयोस्तस्मिन्नुदाहरणे नुगमातृ। तद जिन्वासस्वेत्ये- तद्विहाय यतो वा इत्यादि तद् ब्रह्मेत्यन्तं वाक्यं द्वितीयस्चोदाहरयम। = ननु जगत्कारणे नानात्वस्यापि प्रतीतिरस्ति यत इति तसिलप्रत्य- यस्य बहुत्वकत्वया: स्मरणात्*। तथा च तदनुवादेन कथमद्वितीयं ब्रह्माच प्रतिपादनीयमिति । उच्यते । येन जातानीति वाक्यशेषादेकत्व- विषय एव तसिलप्रत्ययो निर्द्धायते। सच प्रत्ययः कारणोकत्वं प्रमापयति । यद्यपि यम इत्यच प्रातिपदिकार्थस्य जगत्कारयामावस्यानुमानतो डपि सिद्धे- रनुवाद्यत्वं तथापि प्रत्ययार्थस्येकत्वस्य मानान्तरासिट्े: प्रत्ययस्य प्रमाप- कत्वमविरु्रम। ननु किमेकत्वमन लक्षरं किं वा लक्ष्यम उतान्यत किं चित्। श्राद्ये कारयत्वमेकत्वं चेति लक्षयद्वयं ब्रह्मणो व्यर्थ स्यात्। द्वितीयतृती- ययोस्तु वाक्यभेदप्रसङ्ग: । एकत्वब्रह्माख्यये्द्वयो: प्रतिपाद्यत्वादिति चेद् मेघम्। आद्ये कारणत्वं तटस्यलक्षयामेकत्वं स्वरूपलक्षणं चेत्युभयो: सार्थ- कत्वम। द्वितीये कारयामन्द्योकत्वविशिष्टं ब्रह्म विधीयतइति न वाक्य- भेद:। तृतीये तु यत्कारयं तदेकमिति प्रथमं कारगमनद्येकत्वं विधाय पश्चा-

• बहुत्वेकन्वयो: साधारणादिति ९ पु. पा. ।

२१६ विवरयप्रमेयसंग्रहे २ सू० १ वर्य० दयदेकं कारयं तद् ब्रह्मेति कारयमेकत्वसहितमनद्य ब्रह्मत्वं बोध्यतइति वाक्येकवाक्यत्वान् वाक्यभेदः । तथा .व सर्वजगत्कारयस्यकत्वे* सृज्य- गोधरज्ञानशक्ती विहाय सरषटृत्वासंभवात्सर्वत्तत्वसर्वशकित्वे अप्यस्मिन्नेव वाक्ये कारयास्याथात्सिध्यतः ॥ ननु यो गोसदृश :- स गवयशब्दवाच्य इतिवद्यदेकं कारयं तद् ब्रह्मशब्दवाच्यमिति संज्ञासंत्तिसम्बन्धपरं वाक्यं प्रतिभाति। तथा सति बृहत्यर्थरूपवस्तु प्रतिपादकं न स्यादिति चेद न। तद्विजिन्नासस्वेति जिन्वास्यत्वेन प्रतिज्ञाय कीदृशं तदित्याकाङ्कायां तद बृहत्यर्थरुपमिति स्वरू- पप्रतिपाद नात्। संज्ञासंत्तिसंबन्धस्त्वार्थिको भविष्यति। एवं च सत्येकं सर्वज्त सर्वशत्तिकं सर्वता Sनवच्छिन्नं व जगत्कारणं तच्ट ब्रह्मशब्दाभिधेयमिति वाक्यार्थ: संपद्यते।I ननु निरुपाधिकस्वरूपकथनमन्तरेग सोपाधिकतासर्वन्तत्वादयो धर्मा न प्रतीयन्ते। यतो यत्सुषिरं तदाकाशं प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इतिवत् स्वरूपलक्ष- खमेव श्रुत्या किं चिद्धक्तव्यम। ब्रह्मशब्दाभिधेयमेव स्वरूपलक्षमिति चेद न। वृहत्त्वधर्मेमाचाभिधानात्। यथा महान् घट इत्युक्ते महत्वस्य निरू पाधि: घटो धर्मितया प्रतीयते तथेहापि वत्तव्यम्। सच्छब्दाभिधेयं लक्षयमिति चेद न। महासामान्यमाचाभिधानात्। ननु यथा सन्नित्यत्ते घट इत्यवान्तरसामान्यव्यक्तिर पर्यवसानत्वेन महासामान्येनापेत्यते तथेहाप्यवा-

पाधिब्रह्मस्वरूपलक्षणमिति चेद् न। वेदान्तिमते विज्ञानत्वस्य सुख- दुःखरागद्वेषापेक्षया महासामान्यरूपत्वन तनाप्यवान्तरसामान्याधारव्य- तयपेक्षाया अनिवत्तनादिति। अचोच्यते। आ्र्रानन्दाङ्गेव खल्विति ह्ुत्या SSनन्द एव निरुगधिब्रह्मरुपमिति निर्णोयते। श्रत्यन्तरं च यो वे भूमा तत्सुखमिति सुखस्येव ब्रह्मधर्मत्वमाह। एवं त.ह विद्वान- मानन्दमिति सामानाधिकरययाद्विज्ञानं निरुपाधिकं ब्रह्म।गुयः स्यादिति चेतु तथ वत्तव्यं किं विज्ञानानन्दयो: सामानाधिकरययं नीलोत्पलवद् गुणगुणि- * कारगास्वस्येकत्वे दति १ पु. । गोसदृक्ष दति १ पु. पा. । वस्विति नास्ति २ पु०। S नन्विति नास्ति • पु० । ॥ विज्ञानमेव प्रम्मेति २ पु. पा.।

२१० भावविवतया किं वा द्रव्यं घट इतिवत्परापरसामान्याभावविवचया। नादः । केवलो निर्गुगश्चेति भुतेः। गुणस्य गुणिना भेदाभेदयोरनिरूपणा दुपपन्नं निर्गुणत्वम ।। अच भेदाभेदवादी न निर्गुवं द्रव्यमस्तीति जल्पति। मा भून्निर्गुणं द्रव्यं ब्रह्म तु न द्रव्यं प्रमाणाभावात्। समवायिकारयत्वाद् द्रव्यमिति चेद न । आरम्भवादाऽनभ्युपगमात्। उपादानकारयत्वाद् द्रव्यमिति चेद न। गुणादीनामषि स्वगतज्ञेयत्ववाच्यत्वादिधर्मोपादानत्वात्। गुणो नाम धर्मः । तथा च न निर्धर्मकः पदार्थोस्तीति चेद न। कस्य चिद्धुर्मस्येव निर्ध- रमेकताया बङ्डीकार्यत्वात्। अन्यथा ऽनवस्थापत्तेः । तस्मान्न निर्गुपं ब्रह्मेति वचनं दर्शनप्रद्वेषमाचम। द्वितोयपने। 5ङ्गीकृत एवं। विज्ञानं सामान्यपरं तद्विशेष आ्रनन्दः स एव हि ब्रह्म। न च सर्वसत्वाऽद्वितीयत्वादिध्मेंः सद्धितीयत्वम। प्रपज्जोपाधिकतया तेषामनिर्वचनीयत्वात्। विज्ञानसामान्यमपि दुःखरागाद्युपाधिकत्वादनिर्वचनीयमेव। तादृशसामान्याधारे विज्ञानप्रयुक्ता- क्रियाकारिययानन्दे विज्ञानव्यवहारो Sप्यपपन्न एवं। ननु यथा कल्पित- रजतत्वाधारभतायां शुक्तावमुख्यो रजतव्यवहारस्तथा SSनन्दे विज्ञानव्य- वहार: स्यादिति चेद न। तद्वदन पारमार्थिकसामान्यान्तराभावेन वेष- म्यात्। तदेवं विज्वानस्वभाव आनन्दो ब्रह्मति स्वरूपलक्षणस्य श्रात. त्वादशेषमतिमङ्गलम् ॥ इति विवरणप्रमेयसंगरहे द्वितीयसूचं समाप्रम* ॥

. and maie tie afae ammn , mfes: mifa mt marfa rarfu.

२१८ विवरसप्रमेयसंग्रहे ३ मृ० ९ वर्य० द्वितीयमूरे ब्रह्मयो लव्षषटवयमभिहितम्। इदानीं सूषकारेज ब्रत्मयः सर्वश्त्वे हेतुरूच्यते-शास्त्रयोनित्वादिति। पूर्वसूचएव श्रुतियु- सिभ्यां सर्वत्त्वसाधनाद्यर्थमेतदिति चेद मेवम। शब्दोपादानभाषाद् ध्वनिगतविषयद्यातनाशत्तयोन्त- ब्रेह्मययेव स्यरग्नेर्विषयविषयिणी दीपशक्ति: खलच्वेः । द्रष्टश्व ज्ञानशक्तिनेनु न करराता किं तु दीपप्रभाव- स्संयुक्त द्योतनेवेत्यपरमिह् पुनः साध्यते सर्ववित्त्वम्॥ श्रयमर्थः । साधितमपि पुनर्हेत्वन्तरेग दृढीक्रियते। न च पुनरुक्ति- प्रसङ्गः । जगत्कर्नृत्वशङ्कया* Sच्िप्रि सर्वज्ञत्वे समाधीयमानत्वात्। विमतं ब्रह्म वेदगतसर्वविषयप्रकाशनशत्याधारः वेदोपादानत्वाद् यथा दीपगत प्रकाशनशत्रया।धारो दीपोपादानभतो डग्निरिति हि प्रयोगः । यद्यपि वेदे करणशक्तिरप्यस्ति तथापि चेतनत्वाद् ब्रह्मणो ज्ञानशक्तिरेवानुमेया। न हि वेतनस्य कर्तुः करयशक्ति: संभाव्यते। न चोपादानोपादेययोः सर्वशत्य- नुगत्या भाव्यमिति नियमो डस्ति। अग्निकार्यभतायां प्रभायां प्रकाशशक्ते- रेवानुगमाद् दाहशक्तेरननुगमात। एवं वेदोपादाने Sपि ब्रह्मय बोधशक्ति- रेवानुगच्छतु को विरोध इति। न च वेदस्य सर्वप्रकाशकत्वे विवदितव्यम। पुराणाद्यनेकविद्योपबृंह्ितेन वेदेनाविषयीकृतस्य वस्तुनः सत्त्वे मानाभा - वात्। न च वेदोपादानत्वमसिदुस । वेदस्य नामप्रपज्जान्तःपातित्वा/न्राम- रूपप्रपज्जोपादानत्वस्य च ब्रह्मगि सर्वोपनिषत्सिद्ुत्वात। ननु ब्रह्म न वेदो-

स्योपाधित्वात्। ब्रह्म तु वेदोक्तादप्यधिकं जानाति। तथा हि। वेद: स्ववि-

वत्। संभाव्यते ह्येतत्साध्यम। लोके वागविषयस्यापि चीरगुडादिमाधुर्यविशे- षस्यानुभवगम्यत्वात्।+। तथा च वेदस्य व्यवहार्यसर्ववस्तुप्रकाशकत्वात्सर्व-

• जगत्कर्तुरपि वेदाकर्तृत्वभङ्तयेति ३ पु. पा.। + प्रकाशशकीति ३े पु. पा.। उपादानभूताग्निर्रिि समस्तः पाठः ३ पु. । प्रपञ्चान्तपातित्वादिति ३ पु. पा. । ई दाहशत्तेरनुगमादिति ३ पु. पा. । ॥ कष्यादिवदितीति : पु. । ** स्वविषयविच्ञानवदिति १. पु. पा.। t अनुभवगम्यादिति २ पु.।

• वेदस्य पोरुषेयत्वरङ्डा। सत्वंम। वेदोपादानं ब्रह्म तु व्यवहारातीतं निजस्वरूपमपि स्वचेतन्येना- भिव्यनक्तीति निरतिशयसर्वत्चम । त्रथ वेदो डपि ब्रह्मस्वरुपं लक्षया प्रकाशयेत तथापि वेदः किं चिन्मुख्ययेव वृत्या प्रकाशयति किं चिल्लवयया किं चित्सामान्येन किं चिद्धिशेषेय। ब्रह्म तु सर्व सर्वात्मना प्रकाशयतीति

ननु वेदस्य ब्रह्मणा प्रयायनं नामोच्चारयामानं चेदुपाध्यायषद् ब्रह्मा- Sसर्वन्नं स्यात् । त्रथ बुद्धा रचितत्वे व्याकरणादिवद्वेदः पोरुषेय: स्यात्। अथ मन्यसे प्रमाणान्तरेणार्थसुपलभ्य विवचित्वा रचिता व्याकरणदयो मानान्तरसापेक्षतया पौरुषेया भवन्तु नाम वेदस्य तु नित्यज्ञानजन्यनित्ये- चछावता ईश्वरेग रचितस्य मानान्तरनिरपेक्षस्य कथं पौरुषेयत्वमिति। नेतत्सारम। तादृगीश्वरे प्रमायाभावात्। अ्रनुमानानामीश्वराSसाधकत्वस्य पूर्वसचे दर्शितत्वात्। आरगमस्तत्साधक इति चेद न। उत्तेश्वरसिद्धो

वेदस्यानपेक्षत्वादेव प्रामाएयं नैश्वरप्रोक्तत्वाद अतो नेतरेतराश्रय इति चेद् एवमपीश्वरेच्छा नित्या ज्ञानजन्या चेति व्याहतिर्दुष्परिहरा । अथार्थ बुड्गा रचितत्वे समे पि व्याकरणादीनां वक्रभिप्रायप्रयुक्तत्वात्पो. रुषेयत्वं वेदानां त्वध्ययनविधिप्रयुक्तत्वादपोरुषेयतेति चेद् न। विमता वेदा वक्भिप्रायप्रयुक्ता नाडध्ययनविधिप्रयुक्ता वा अथ बुद्धा रचितत्वाद्याकर- यादिवदिति पौरुषेयताया दुवारत्वात्। न च वेदानां चेतन्याख्यनिर्विक- ल्पकत्तनपूर्वकत्वं व्याकरणादिवेषम्यमिति वाच्यम। चेतन्यस्याप्यभिलषित- साधनोपरागे सविकल्पकत्वात्॥ नन्वपोरुषेया वेदा: प्रवाहाविच्छेदे सत्यस्मयंमायाकर्तृकत्वादात्मव- दिति चेतु किमन स्मरयागोचरकर्तृकत्वं हेतुः उताप्रमीयमायकर्तृक- त्वम। आद्या जीर्यकूपादावनेकान्तिकः । द्वितीयो डसिद्ट:। वेदो

सर्वमसृजत ऋचो यजॅषि सामानीत्यनुमानागमाभ्यां वेदे कर्तु: प्रमी- * सर्वन्तत्वमिति ९ पु०। अन्योन्याभ्रयादिति २ पु. पा. । 1 कर्तुकत्वं हेतुरिति १ पु. पा. । ई वेदकर्तुरिति : पु. पा. ।

२२० विवरसप्रमेयसंग्रहे ३ सृ० १ वर्य० यमाणत्वात्। एवं :तर्ि वेदस्य पेोरुषेयत्वप्रसङ्ग पष इति चेद न। प्रामा - एयभ ङगप्रसङ्गात। न तावन्नित्येच्छादिमदीश्वरर चितत्वात् प्रामाययम । दूषि- तत्वात्। नापि महाजनपरिहाद्वेहात्मभाव चन्द्र प्रादेशमाचत्वादीनां महाज- नर्परिगृ हीतानामेवाप्रामाएयद्शनात*। स्मृतिपुरायपिचादिवाक्यवदर्थस्य माना- न्तरसिद्तया प्रामाएयं स्यादिति चेद मेवम। किं वेदार्थभूतो धर्माधर्मों प्रत्यक्षेणानुभतो उतागमान्तरेय। न चरमः । अनवस्थानात। प्रथमे Sवि न हि। तावदस्मदादिप्रत्यक्षेय धर्माधर्मीवुपलभामहे। नावि योगिप्रत्यवं तद्राहकम्। तस्य स्वविषयरूपादिष्वेवातिशयकरत्वात्। न चात्मसमवेततया धर्माधर्मों मानसप्रत्यक्षाविति वाच्यम। वेदसष्टिकाले धर्माधर्मयोभीविनो- रवतमानत्वात्। पूर्वकल्पानुप्ठितो धर्माधर्मों तदा वर्तेते एवेति चेद न। पूर्ववेदसष्टावपि तथेत्यनवस्थायामन्धपरम्पराप्रसङ्गात। तस्मात्णरुषेयत्वे वेदस्य प्रामाएयं दुःसम्पादम। भरत एव सुगता आर्हताश्चाऽप्रमायं वेदमाहु- रिति चेद् न । तेषां स्वागमेष्वग्रामाययप्रसङ्गात। अत एव लोकाथत भ्रागम- मा्प नेच्छ्तीति चेद न। तस्य वाक्यमाषाप्रामायये वादानधिकारः। लेकिक- वाक्यप्रामाएये किमपरादुं वेदवाक्येः । तदैवं पौरुषेयत्वे वेदस्येषटं प्रामाययं प्रभन्येत। अपोरुषेत्वे ब्रह्मय उपाध्यायवदसर्वेत्चत्वं प्रस्ज्येतेति। अषोच्यते। पोरुषेयत्वं तावन्र महामहे। तथा हि। कि शब्दार्थतत्सं- बन्धानां पोरुषेयत्वमुत क्रमावस्थितवाक्यानाम। आद्य Sपि न तावज्नीवाः कतार: तथा सति कश्चित्सागरं विवतित्वा मेरुशब्दमपि वाचकत्वेन प्रयु- जनीत। स्वतन्त्रत्वात्। नापीश्वरः कता। कल्पादिषु शब्दार्थसंबन्धव्यवहार: पूर्वपूर्वव्य त्रहारपरम्पराधीनः अ्रभिधानाभिधेयव्यवहारत्वाद् इदानीन्तनव्य वहारवदित्यनादित्वानुमानात्। न घ डित्थादिसाङ्केतिक शब्देष्वनेकान्तः । तेषां गाव्यादिशब्दवदभिधानाभासत्वात्। न द्वितीयः । सृष्टिकालीनं वेदा- ध्ययनं पूर्ववेदाध्ययनानुस्मृतिनिबन्धनं वेदाध्ययनत्वाद् इदानीन्तनवेदाध्य- यनवदित्यनादित्वसिट्ठेः। न वेवं सर्वेष्वधि यन्थेष्विदमनादित्वं सुसाधमिति वाच्यम। तेस्तेरेव ग्रन्थेस्तत्कर्तृषां प्रतिपादनात्तदागमविरोधात्। इहापि

• प्रामारयाऽवर्यनादिति पु. पा.।। हिमष्वो नासिति न-1 पु.।

वेदस्य स्वतःप्रामाययांक्ति: । २२१ सुत्येष वेदस्य कता प्रतिपाद्यतदृति वेतु किं हविरयय गर्भविषयया बदं सर्वम- सृजत ऋचो यजॅषीत्यादिमुत्या किं वेश्वरविषयया Sस्य महतो भतस्य निः- श्वसितमित्यादिम्यत्या। नाद्यः । यो ब्रह्मायं विदधातीत्यादिभ्रतो हिरएय- गर्भात्पत्ते: प्रागेव वेदसद्वावावगमात। सतामेव वेदानां हिरययगभबुद्धा प्राथ- मिकमाविर्भाषमभिप्रेत्यास्रजतेति श्रतिरप्यपपन्ना। न द्वितीयः । उपादानप्र- करयपठिता सा श्रति: ईश्वरस्य वेदोपादानत्वमेव बते न तु वेदकर्तृत्वमपि। ईश्वरोपादानत्वमपोरुषेयत्व च विरुद्धमिति चेद न। एतादृशपोरुषेयत्वस्या- ड्रीकृतत्वात्। भारतादीनां व्यासादिभिमानान्तरेणार्थ बुद्धा रचितत्वं पोर- घेयत्वम्। ततो मलप्रमाखापेवं तत्प्रामाययम। वेदो नाथ बुद्धा रचितः भसर्वत्वचनत्वाभावे सति धर्माधर्मब्रह्मप्रमायात्वात् परपरिकल्पितेश्वरबुद्धि- वतु। तथा घ ब्रह्मकार्यस्यापि वेदस्य स्वतःसिद्धे प्रामायये न का चिद्धानिः*। ननु प्रमायदृष्टवादी ह्याप्रः । तददृष्टस्योत्प्रेवितस्य च वत्ता नाप: । तथा च वेदो न प्रमागाम आ्रप्ताप्रगीतवाक्यत्वाद् उन्मत्तवाक्यवदिति चेद मेवम । वेद: प्रमागाम् अनाप्राप्रगीतवाक्यत्वाद् मन्वादिवाक्यवदित्यपि प्रयोगात् ॥ कथं तर्हि निर्यय इत्युच्यते। प्रामाययं स्वतःसिद्मप्रामाययं तु कार- गदोषादिति हयस्मत्सिद्वान्तः । अररषोन्मत्तवाक्यस्य भ्रान्त्योत््रेजया वा दुष्टं ज्ञानं मलमित्यप्रामाययमुचितम+। मन्वादिवाक्यस्य स्वत एव प्रामायय सत्या- प्रपगीतत्वास्या गुयो Sपि प्रतिबन्धककारयदोषनिवारकतयोपयुज्यते। वेदस्य सु प्रतिबन्धासंभवादन्तरेेव गुयं स्वतः प्रामाययं सिध्यति। नन्वाप्रप्रयोगान- पेवत्वे स्मर्यमायेनापि घटशब्देन घटः प्रमीयेत। प्रमीयतां नाम यष कुप चितृ पुरोवर्तिनि तु घटरहिते स्थले प्रमाणान्तरविरोधाद न प्रमास्यते। अथ मतं कस्य चित्कंदा चिदसति प्रमायान्तरोदये तस्मित्रपि स्थले घटः स्मयमाण शब्दात्प्रमीयते तर्ह्याप्रप्रयोग एव प्रामायये हेतुरस्सु। स च प्रयोगो द्वेधा निष्पद्यते। मन्वादिवाश्यानि मानान्तरेवार्थमुपलभ्य प्रयुक्तानि। वेदवाक्यानि पूर्वपूर्वप्रयोगाननुस्मृत्य प्रयुत्तानि। उन्मत्तवाक्यानि पुनस्तदुभ- याभावादप्रमायान्येव ।।

• न कापि हानिर्तिति व पु. पा. । इति सम्रामावयं सूवितरमिति २ पु.

२२२ विवर यग्रमेयसंयरहे ३ सू० १ वर्य० नन्वेवं वेदे प्रामाययमन्धपरम्पराग्रस्तं भवेदिति चेत्तहेवं व्यवंस्था इस्मु। स्मर्यमायाशब्देभ्यस्तात्पयाभावाच्नार्थप्रमितिः । वेदे पुनरध्ययनविधि• तात्पयादाप्रप्रयेोगाभावे उपि प्रमितिरुत्पत्स्यतद्ूति। न वाध्ययनविधिवा- क्यस्य तात्ययाभावादप्रामाययं शङ्गनीवम। स्वेनेव तात्पर्यसिट्टे:। न

ब्रह्मवद्वेदस्यापि पर्यालोचनायामनादित्वं पर्यवस्यति न तु कालिदासादिय- न्यवत्पोरुषेयत्वम्। न चानादित्वे उपि पुरायावाक्यवदन्यथासंनिवेशप्रयायनं शङ्कनीयम्। नियतक्रमविशिष्टानामेव वर्यपदवाक्य प्रकरयकायडादीनां वेदशब्द- वाच्यानां कल्पादिप्रलययोरप्याविभावतिरोभावमाचभाजां कूटस्थनित्यत्वाङ्गी- कारात।। तर्हि वेदो न ब्रह्मोपादानः अनादित्वात् कूटस्यनित्यत्वाच्च ब्रह्म वदिति चेद्। स्वतन्त्रत्वोपाधिहतत्वात्। वेदस्तु ब्रह्मपरतन्त्र: ब्रह्मएया- रोपितत्वाद् यथा रज्ज्वामारोपितो रज्जुतन्त्र: सर्प: ॥ ननु रज्जुसर्पवद्वेदस्य कथं मिथ्यात्वमुंच्यते। निर्वक्ुमशक्यत्वादिति ब्रम: । तथा हि। किं वर्गमावं वेद: किं वा क्रमसहिता वगाः । नाद्यः । अक्रमव्युत्क्रमोच्चारितेषु वेषुवेदबुद्गभावात्। द्वितीये क्रमः कि वर्गा- निष्ठ उच्चारयनिष्ठा वा उपलब्धिनिष्ठा वा। वर्यनिष्ठुत्वे Sपि सावत्क्रमो न देश- कृत: संभवति। वर्गानां सर्वगतत्वात्। नापि कालकृतः । नित्यत्वात्। नापि वस्तुकृतः। विरोधात्। न ह्येकदैव राजा जारेति जकारस्य पूर्वापर- भावो। युक्त:। नाप्युव्वारणानिष्ठः क्रमो वर्शेषपरज्यने। उच्चारणतत्क्रमयो: श्रोषाविषयत्वात्। वेदस्तु वर्गात्मा शषग्राह्यः । उपलब्धिनिष्ठो Sपि किं वर्गानां धर्म उत वर्णेष्वारोप्यते किं वा वर्यानामुपलक्षगम। नाद्यः । अ्रन्य- निषठस्यान्यधर्मत्वानुपपत्तेः । द्वितीये Sप्यख्यातिवादिनः क्रममाचस्य वा वर्यमाचस्य वा वेदशव्दानहत्वाद् विशिष्टप्रत्ययस्यानड्गीकाराद् अविवेकमा- चमेष वेद इति अरथावबोधो न स्यात्। अन्यथाख्यातो पुर्नावेशिष्टप्रत्यय- स्यानङ्गीकाराद् अ्र्रविवेकमानत्वाद्विशिष्टार्थस्य चाभावाद ज्ञानातिरित्त * आत्माशयदोष ति समस्तः पाठः ३ पु. । + पूर्वापरीभाव द्ति ३ पु. पा.। विज्ञानातिरितेति शोधितं २ पु०।

सर्ववेदोपादानतया ब्रह्मय: सर्वत्त्वम। २२३ वेदों न स्यात। न तृतीयः । क्रमविशिष्टवर्यप्रत्ययस्य प्रंत्यव्त्वात्। भतो Sनिर्वचनीयो वेदः । शर निर्वचनीयस्यापि तुच्छव्यावृत्तत्वाट्टेहात्मवदर्थक्रियां- सामर्थ्यमविरुद्दम। तदेवं ब्रह्मविवर्ततया Sकार्यस्यापि वेदस्यानादित्वकूटस्थ-

रुषेयत्वदोष: । सर्वार्थप्रकाशकवेदोपादानस्य ब्रह्मय उपाध्यायवेलपयाद सर्वत्ञत्वदोषो पि न। न च ब्रह्मयः स्वयंप्रकाशस्य सर्वसंसर्गित्वादेव सर्वज्च- तासिद्रो वेदोपादानत्वेन तत्साधनं व्यर्थमिति वाच्यम। वाय्वाकाशरसग- न्ादिसंसर्गिया: सवितृकिरणस्य तत्प्रकाशकत्वादर्शनात। तस्मात्सवार्थप्रकाश- नसमर्थसर्ववेदोपादानतयेव सर्वज्चत्वं साधनीयमिति सूचकाराभिप्रायः । इति षषुं वर्योकं समाप्रम* ॥

• • सूभे प्रथर्म वर्याकमन्न समाप्तम् । भादितः वष्ठम्।

२२४ विवर्य प्रमेयसंग्रहे ३ सू० २ वर्ष० भथ वा द्वितीयसने लक्षयममिधायानेन प्रमायं प्रतिभ्ञायते शास्त- योंनित्वादिति । वेदप्रमायकत्वादित्यर्थः'। अरनेकार्थसू चकत्वं सूतस्यालंकारो न वाक्यदोषमावहति । विश्वतोमुखमिति सूचलकणे दर्शनात। ब्रह्मप्रमा- पकं व वेदवाक्यं यतो वा इमानीत्यादि। यद्यप्येतत्पर्वसूभएवोदापृतं तथा- प्येतत्सववेयथ्य नास्ति। एतत्सषप्रतिपाद्यं शास्त्रेकवेद्यत्वं ब्रह्मणो Sमि- लक्ष्य पूर्वसचस्यागमय्रथने तात्पयाभिधानात। अन्यथा पूर्वसषस्य युत्रयु- पन्यासमाषे तात्पय को निवारयेत। युत्यपन्यासमाचत्वे च प्रतिकाय पृथ- कवारणजन्यताया ऋपि संभवात्सर्वतनं सर्वशत्ति ब्रह्म जगत्कारयमित्यय- मथो न सिध्येत्। न व बृहतेधीतोरथानुगमात्तत्सिद्धिः। वृहृत्यर्थवा- चिनो ब्रह्मशब्दस्यापि वेदएव प्रयोगातृ। न हि लोके जगत्कारये ब्रह्म- शब्द: प्रयुज्यते। अतो जन्माद्यस्य यतः शास्त्रकप्रमायं तद् ब्रह्मेत्येताव- दिदमेकं सृचम। तावता युक्तिमापशङ्गानिवृत्तेः। पृथक्वरयं तु शास्त्रोपादानत्वे न सर्वश्त्वं सुसंपादमिति व्याख्यानान्तरेण कर्थयतुम। तस्मान्नगज्नन्मादि- निमित्तोपादानकारयं सर्वज्ञं ब्रह्म शास्त्रकगम्यमिति सच्दयेन सिद्धम ।

तन बिम्बस्थानीयं ब्रह्म मायाशक्तिमत्कारयं जीवाश्च प्रत्येकमविद्या- नुबन्धा इति के चित्॥

मायाविद्याप्रतिबिम्बितं जगत्कारणं विशुद्धुब्रह्मामृतत्वालम्बनं जीवा- श्चाविद्यानुबन्धा इत्यन्ये।। प्रथमे पच्चे मायाSविद्ययोर्भेंद: ब्रह्मपश्च न प्रतिबिम्बता द्विमीये तु सद्वेपरत्यमिति विशेष: । ब्रह्मसिद्धिकारास्त्वेवमाहुः। जीवा एव स्वािद्िया प्रत्येकं ् प ्रप झ्ाकारेय ब्रह्मषि विभ्राम्यन्ति ब्रह्म तु मायाविशिष्टं बिम्बरूपं प्रतिबि- म्हूपं वा न जगत्कारगम् । यत्त्वया दृष्टं तन्मया दृष्टमिति संवादस्तु बहुपुरुषावगतद्वितीय चन्द्रवत्सादृश्यादुपपद्यते ॥

• लक्षण दर्शनादिति २ पु. पा. । अविद्यानुबद्धा दृति २ पु. पा. । + व्याख्यान्तरयोति २ पुपा. ।

5 प्रज्मसिद्धिकारा: सुरेश्वराचायाः। तथा व ब्रह्मसिद्धा मण्डनमिनेरिति परिकोे सिम्बुख्याम्। दरष्टव्यं १८८३ मार्चमासणणवडतपत्रे १५२ पृष्ठम्।

जगज्जन्मादिनिमित्तोपादानकारयं सर्वतं ब्रह्म शास्त्रेकगम्यम्। २२४ स्वरूपेयाधिष्ठानत्वमपेत्य ब्रह्मणो जगत्कारयत्वव्यपदेश इतीष्रसि- द्विकारा: प्रकारान्तरेग वर्ययन्ति। ब्रह्मेकमेव स्वाविद्यया जगदाकारेय वि- वर्नते स्वप्रादिषदिति। . सर्वे ड्प्येते सिद्धान्ताः । प्रक्रियायां तत्त्वावबोधाय कल्पिततत्वादिति सष निर्मलम ॥ इति विवर पाप्रमेयसंग्रहे * तृतीयसषं समाप्रम +॥

• विध्यारययमुनिकले इत्यधिक २ पु. । + ३ सूत्रे २ वर्यकमत्र समाप्तम्। भदितः सप्त वर्णकानि गतानि।

२२६ विघसय प्रमेयसगहे ४ प० १ घर्य० तृतीयसके ब्रह्मगि वेदान्ताः प्रमामिति प्रतिज्ातं चतुर्थेसने तत्ग्रा- माख्यमुपपाद्यते।

. दनधिगतार्थत्वाभावाच्न न ब्रह्मति वेदान्तग्रामाययं* संभवति। सृचकारो हि नेमिनिरामायस्य क्रियार्थत्वा।दिति सपेयाक्रियाथानां वेदान्तानामानर्थकय- मेवाह। यद्यप्यादिमध्यावसानेषु वेदान्तानां ब्रह्मक्यतात्पर्यदर्शनाद् नानर्थ- कयसंभवस्तथापि न प्रामाययं घटते। ब्रह्मबोधका वेदान्ता न प्रमायं मानान्तरयोग्यत्वे सति मानान्तरानुपलभ्यस्य ब्रह्मणो बोधकत्वात्। यथा स्पर्थयोग्यस्य स्पशाऽनुपलभ्यस्य चिषगतनिम्त्रान्तभावस्य बोधकं चानुषक्ता- नम। न च विशेषणासिद्गिः । ब्रह्म मानान्तरयोग्यं परिनिष्ठितवस्तुत्वाद् घटा- दिवत्। न व ब्रह्मकप्रमारावेद्यं परिनिष्ठितत्वाद्गन्धादिवदिति वाच्यम्। चतुःस्पर्शनग्राह्येषु घटादिद्व्येष्वनेकान्त्यात्। तथापि प्राभाकराभिमतं काय प्रमायान्तरयोग्यं तुच्छव्यावृत्तत्वाद् घटवदित्याभाससमानत्वमिति चेद् न । परिनिष्ठितत्वस्योपाधित्वात् : अनुमेयभविष्य द्वष्यादो परिनिष्ठितत्वा- भावान्न साध्यव्याप्रिरिति चेद एवमपि प्रमाणान्तरयोग्यत्वं प्रति प्रतियोग्य- पेकस्य सुच्छ्व्यावृत्तत्वस्य प्रयोजकत्वे गौरवं तव्निरपेकस्य परिनिष्ठितत्वस्य प्रयोजकत्वे लाघवमिति नास्त्येव साम्यम। ब्रह्म शब्दकगम्यं रुपादिभि- व्याप्रियहादिभिश्च हीनत्वात् परकीयकार्यवदिति चेद् न। अनुभवगम्य- ताया ऋपि भवद्विरङ्गीकारात्। एवं च सति प्रथमानुमाने हेतुगतं माना- न्तरानुपलभ्यस्येति विशेषरामसिदुमिति चेद न। अनुमातृणां ब्रह्मानुभवा- सिद्धा विशेषणासिदेः। अतः प्रथमानुमानेन संवादकमलप्रमागरहितानां वेदान्तानामप्रामाएयं सिध्यति । अपोरुषेयवचंसां न मूलप्रमायापेक्षेति चेत सत्यम्। तथाप्यहं मनुष्य इति प्रत्यवेग बाधितत्वादादित्यो यूप इतिषद- प्रामारयमेव। उत्तप्रत्यक्षस्य दोषजन्यत्वेन श्रत्यबाधकत्वे उपि सिद्धे ब्रह्मयि प्रवृत्तिनिवृत्ति साध्येष्टप्राप्यनिष्ठपरिहाररूपप्रयोजनासंभवात् तात्पयेरहिता वेदा- न्ता नेव प्रामाययं लभन्ते।।

• वेदान्तानां प्रामागयमिति २ पु. पा.।। जैमिनिसूत्- १ शर. २ पा. १ सू.। 1 बायुषस्पार्थनेति ९ पु. पा. । धानुमानिकमविष्यदिति 2 पु. प्रा. ।

ब्रह्ि वेदान्ता न. प्रमागमपि तवासनायामिति पूर्वपक: । २५० पघोच्येत न प्रयोजनं तात्पये का प्रामाययप्रयोगकं किं त्वनवग- सारथबोधकत्वमिति। एवमपि मानान्तरायोम्यं कार्यमेष वेद: प्रमापयतु न तु तद्योग्यं सिद्धं ब्रह्म। तस्मादनर्थका वेदान्ताः।अध्ययनविधिपरिगृ- हीतानामप्रामाययमयुक्तमिति चेतु तर्हि कर्तृढूपस्य जीवस्य देवतारूपस्य ब्रह्ममाश्वः प्रकाशकत्वेन क्रियाविधिशेषत्वमस्तु। तथा च मन्तार्थवादादिष- त्ग्रामाएयं सेत्स्यतीति*। ब्रह्मविधायकत्वेनेव प्रामाययमस्त्विति चेद् न। क्रियाविषयस्य+विधे: परिनिष्ठतवस्तुन्यसंभवात्।नन न सावद्वेदान्ता एकस्य विधे: शेषभताः सो Sरोदीदित्यादिवत्प्रकरयपाठाभावात्। नापि सर्ववि धिसमूहस्य। भिन्नवस्तुपप्रतिपादकानां सर्वविधीनामेकवाक्यत्वाभावात्। न.च धर्मसामान्यमेकमेव सर्वषिधिमि: प्रतिपाद्यमिति वाच्यम। सामान्यस्यानुठ्ठा- नानहत्वात्। अथोच्येत यथा सर्वक्रतुसंबन्धिन्या जुह्ा: प्रकृतिद्रव्यं सम- र्पयत्पर्यामयीवाक्यमनारभ्याधीतमपि सर्वक्रतुवाक्यानां प्रत्येकं शेषभावं भजते तथा कर्तुः 'समर्पका वेदान्ता अपीति। नेतत्सारम। निर्विशेषप्रधानेवेदा- न्तेशत्मनि स्मयमाने प्रतिपाद्यमांने वा कर्मप्रवृत्तावनपयोगात्। न चोपयोगः कल्पयितुं शक्य :• । कर्नृत्वादिसर्वविशेषनिराकरगस्य प्रवृत्तिविरोधित्वात्। तस्मान्न क्रियाविधिशेषा वेदान्ताः I एवं तर्हि सगुणोपासनाविधिशेषा भवन्तु। न चेवं मन्तव्यम। उपासना- विधिशेषैरपि वेदान्तेःसर्वेन्चत्वादिगुयाविशिष्टं जगत्कारयां परिनिष्ठितं ब्रह्मस्वरूपं न सिध्यति संवादकमूलप्रमाणाभावात्। अत उपास्यासिद्रो कथमुपासनाविधि: दूरे तच्छेषत्वं वेदान्तानामिति। अनुमानादनिर्दिष्टविशेषे जगत्कारये ऽवगते सस्योपासनाविधो नित्यशुद्धबुद्धसत्यज्वानानन्तत्वादुपास्यगुयारोपेय वेदान्ता नामन्वयात्। ननु वेदान्तानामुपासनाविधिपरत्वेन देवताकायडे Sन्वयस्तावन्ना स्ति प्रकरयभेदात स्वकायडे तु वस्तुमाचपर्यवसायिनि न को उपि विधि: श्रयते न व कल्पयितुं शक्यते। पूषा प्रपिष्ठभाग इत्यादो द्रव्यदेवतासंबन्धवदव विधि- कल्पकस्याश्नुतत्वादिति चेद मेवम। अध्ययनविधिपरिग्रहेय प्रामाययं पशकल्प्य तत्प्रामाययान्यथानपपत्त्योपासनाविधे: कल्पयतुं शक्यत्वात। *इतिशब्दो भास्ति २ पु. । 1 र्वस्विति नासि १ ु। क्रियाविशेषस्पेत्यसङगतः पाठः २ पु०।

२२८ विधरयप्रमेयसंग्रटे ४ सू० १ वर्य० फलं चेताघदरे खल््मृतत्वमित्याद्यर्थवादगतं मोवरूपमवगन्तव्यम्। तस्मान्न ब्रह्मयि वेदान्ता: प्रमायं किं तपासनायास ॥ इत्येवं पूर्वपणे प्राप्ते सुचकार ब्ाह्ट तत्तु समन्वयादिति*। सुशब्देन . पूर्वपणो निषिध्यते। तदिति स्वपचे प्रतिज्ञा। तद् ब्रह्म वेदान्तेः प्रमीयत- इत्यर्थः । कुतः । वेदान्तानां ब्रह्मयि तात्पर्येग सम्यगन्वितत्वात् । सात्पयं द्ि पुरुषधर्मः स च कथं वेदान्तानां स्यादिति चेद् + मेवम । न हि विषनेष तात्पर्यम। सत्यामपि विवतयामप्रयुत्ते शब्दे तात्पर्यव्य- वहाराभावात्। नापि पुरुषप्रयोगमाषम । उन्मत्तादिप्रयोगे तदभावात्। ऋतस्तदर्थप्रमितिशेषत्वं: तात्ययम। तन्ट शब्दधर्म एव। न च तस्मि- नषि विवलेष तत्प्रयोजिकेति वाध्यम् । केवलव्यतिरेकाभावातृ। सत्यपि तादथ्ये विवताभावापराधेन तात्पयाभावादर्शनात्। न व विवनाव्यतिरे- केव तात्पर्यगमकाभाषः । उपक्रमादीनां भावात । न च प्रमेयस्य कार्य- स्वमेव सात्पर्यगमकम्। पुषस्ते जात इत्यादिष्वसत्यपि कार्यत्वे तात्पर्यद- रशनात्। तथापि तात्पर्यादेव प्रमेयस्य कायेपर्यवसानमनुमीयतामिति चेद न। कार्यत्वप्रमितितात्पर्ययोरन्योन्याशयप्रसङ्गात्। कार्यविषयप्रमितो सत्या तत्प्रमितिजननसामर्थ्यलक्षयां तात्पय सिध्यति सिद्धे व तस्मिस्तत्प्रमिति- सिद्धिरिति। नमु तात्यर्याभाषः प्रमितिप्रतिबन्धकः । विष भुडच्वेत्यादो वा क्यादेव प्राप्ताया विषभोजनप्रमितेस्तात्प्याभावेन प्रतिबध्यमानत्वात्। तत्प्र- तिबन्धनिवारकं च तात्पर्यम। तथा च प्रथमतो वाक्यादेव कार्यप्रमितो सत्यां पश्चातथेव कार्यप्रमित्या प्रतिबन्धनिरासि तात्पर्यमप्यस्तीत्यवगम्यते॥ न पुनस्तात्यर्येष कार्यप्रमितिभाव्यते ततो नान्योन्याश्रय इति चेतु सत्यम। तथापि कार्यत्वं न तात्पर्यलिङ्गं जर्तिलयवाग्ा वा जुहुयाद्गवीधुकयवाग्वा वे9त्यादिषु सत्यपि कार्ये तात्पयाभावात्। अनाहुतिर्वे जर्निलाश्च गवीधु- काश्चेत्युत्तरवाक्येनारययतिलानां गवीधुकानां व निराकरणात्। तस्मादुपक्र- मादीन्येव तात्पर्यलङ्गानि।

• एतिशब्दो नास्ति २ पु. । + चेच्छब्दो नास्ति २ पु. । प्रतिर्पत्तिशेषत्वमिति पु.।६ सात्पर्यग्राहकोपक्रमादीनां भावादिति २ पु. पा. । ॥। पस्तीति गम्यते दति २ पु. पा.। १ बश्ाग्ता जुचुयादिति १ पु. प्रा. ।

. उपक्रमोपसंहारावभ्यासो 5पूर्वता फलम। : अर्थवेदोपपती च लिङ्ग- सात्पर्यनिश्चये॥ इत्युक्तत्वात्। प्रसिद्धानि हि सर्वेष्वपि वेदान्तेषु ब्रह्मय उपक्रमा. दीनि। ततस्तात्पर्येग वेदान्ता ब्रह्मय समन्विताः ॥ अन्वयस्य सम्यक्ं नामेतरवेलवएयनार्थप्रतिपादनम। इतरष हि गामानयेत्यादिशब्दा: क्रियाकारकसंसग प्रतिपादयन्ति। उद्धिदा यजेतेत्य- गोद्धिद्यागशब्दयोरेकार्थत्वे डपि नियोगाकाङ्का विद्यते। नीलमुत्यलमित्यन गुणगुगिनोर्भेंदाभेदो प्रतिपाद्या। एकार्थप्रतिपादकेष्वप्यन्येषु शब्देषु लिंङ्ग संख्ये बवर्जनीये। वेदान्तास्तु न तथा संसग वा साकाङ्काथ वा भेदाभेदो वा लिङ्ग- संख्याविशिष्टं वा प्रतिपादयन्ति किं त्वभिधावृत्त्या लक्षायोपाधिद्वारा वा 5खयडकरसमेव जगत्कारससामान्यानुवादेन प्रतिपादयन्ति ।

व्यत्पन्न: । म्रानन्दशब्दश्व शुद्ुसात्त्विकान्तःकरयवृत्त्यभिव्यक्तायामत्यनुकू- लत्या स्पुरन्त्यां कस्यां चिद्यत्ता लोके प्रसिद्धः। तावेतो ज्वानानन्दशब्दो वाक्यान्तरेग नित्यत्वप्रतिपादकेन विरोधाद्ृ्त्यंशं परित्यज्यानुकूलतया स्फुरन्तीं व्यत्तिं प्रतिपादयतः । तथा च वृत्तित्यागांशे* लव्णा इतरांशे सु मुख्यवृत्ति: । एकसत्यानन्तशब्दा: स्वगतभेदाभावमिथ्यात्वाभावसजाती यविजातीयद्वितीयाभावा।भिधानद्वारेण तब लक्षया वर्तन्ते। सर्वच्चः सर्वशक्तिरित्यादिशब्दाश्चा निर्बचनीयप्रपज्जोपाधितया तप वर्तन्ते। अयमात्मा ब्रह्म तत्त्वमसीत्यादिशब्दाश्च भागत्यागलवयया ब्रह्मययेव वर्तन्ते। तदेवं मर्वे वेदान्ता अखयडक़रसब्रह्मप्रतिपादकाः ॥ ननु सत्यच्ञानादिशब्दानां भिन्नार्थत्वे कथमखंगडकरसे वृत्तिः । एका- र्थत्वे पुनरुत्तिप्रसङ्गः। नेष दोष: । तात्पर्येग प्रतिपाद्यस्येकत्वे उपि व्या- त्योनामसत्यजडादोनाम निर्वचनीयार्थानामेकत्वात्। न चानिर्वचनीयपदार्थेन तदभावेन वा परमार्थभावरूपाद्वितस्य का चितृ क्षतिरस्ति। तस्मात्तत्वम- * वृत्तिभागांशे इृति a पु• ग्रन्थमध्ये पाठः। पर 'भा' दत्येतदुपरि 'त्या' इति सूक्ष्म- सथा लिख्तम्। + सजातीयविजासीयाभावेति १ पु. पाठः। : तात्पर्यप्रतिपाव्यस्येति समस्त: पाठ: २ पु. ।

२३० स्ादिमहावाक्यानि सो 5यं देवदत्त इत्यादिवाक्यवदखयडकरसं प्रतिपाद- यन्ति। तथा हि। एकं देवदत्तमेकस्मिन् देशे काले च द्वो पुरुषो दृष्टवन्तो। पुनर्देशकालान्तर तमेव तावेव ददृशतुः। तयोमध्ये सोयं देवदत्त इति प्रत्यभिजानात्येकः । अरपरस्तु पूर्वदृष्ठाद् देवदत्ताद्विनं पश्चाद्दृष्ठं मन्यते। सं प्रत्यभिन्वाहीनमितरो बोधयति सो 5यं देवदत इति। तथ बोधयिता स्पष्टं भेदेन प्रतीयमानयोस्तत्तद्वेशकालयोस्तद्विशिष्ठियोवी देवदत्तयोरैक्यं न प्रत्यभिजानाति विरोधात किं तु विशिष्टद्वयोपलच्ित एको देवदत्त: प्रत्य- भिच्चागोचरः। तत प्रत्यभिच्वानं देवदत्तस्वरूपेक्यम्। विशिष्टाभिधायिभ्यां सो ड्रयमिति पदाभ्यां स्वार्थेकदेशपरित्यागेनेकदेशलक्षपया परस्मे प्रतिपाद- यति । ननु सो Sयमिति पदार्थयोयेद्वेवदत्तेक्यं तदेव वाक्येनापि प्रतिपा- दते उतान्यत्। आ्राद्ये उनुवादप्रसङ्गः। न द्वितीयः । ऐक्यान्तरस्याभा - वादिति चेद न*। प्रत्यभिच्चाया अप्यनेन न्यायेनाप्रामाययप्रसङ्गात। श्रि- जावगतस्यवेक्यस्य बोधने इनुवादकत्वम ऐक्यान्तरं तु नास्तीत्यचापि सुषचत्वात् । एकस्य कालद्वयसंबन्ध: प्रत्यभिन्वाप्रमेयमिति चेद न । तस्याप्यभिन्ताद्येनेव सिद्धत्वात्। त्रथ प्रत्यभिज्ञानस्यानधिगतार्थगन्तृत्वा- भावे जपि भेदभ्रमव्यदासित्वादभित्चाभ्यां भेदभ्रमाव्यदासिनीभ्यां फलतो विशेषसद्धाषात्प्रामाययं+तर्हि सो Sयमिति वाक्यस्थाप्येवमेव पदाभ्यां विशेष- सद्रावात्ग्रामाएयमस्तु। एवं च तत्त्वमसिवाक्यमपि त्वंपदार्थे कर्तृत्वाद्यंशं विरोधिनं परित्यज्य साचिमाचमुपादाय तत्पदार्थ परोक्षादांशपरित्यागेना वशिष्टेन चिन्मान्ेगोक्यं पदार्थप्रतीतिसमये प्रतिपन्रमपि भेदभ्रमव्यदासाय प्रतिपादयति। तदयं प्रयोग:। तत्त्वमस्यादिवाक्यम ऋखयडार्थनिष्ठं कार्यकरय- व्यतिरित्तद्रव्यनिष्ठत्वे सति समानाधिकरयात्वात से 5यं देवदत्त इति वाक्य- वदिति। ननु मृद् घटो नीलमुत्पलमित्यादो पदार्थयो: प्रत्येकमसाधारय- मेक्यमेकेकपदप्रमेयं पदार्थयोरितरेतरक्यं तु वाक्यप्रमेयमित्यनधिगतार्थगन्तृ-

• सेतपेति 2 पु. पा. । + नाऽप्रामागयमिति २ पु. पा. ।

२३१ स्वादेव यथा वाक्यप्रामाययं तथा Sपाप्यस्तु। तथा चःभेदभ्रमव्युदासमान्र- विशेषात्म्रामाययमित्येषा कष्टकल्पभा न भविष्यतीति चेद न । वेषम्यात्। लब हि कार्यकारयायोर्द्रव्यगुययोश्च* मिन्नयोरक्यं प्रतिपाद्यते व्यवहारे भट्ट -. नय इति न्यायेन भेदाभेदाभ्युपगमात्। अरतर त्वखरडकरसं प्रतिपाद्यत- इत्यस्ति महद्वेषम्यम् ॥ अच के चिदाहुः । य आत्मनि तिष्ठुन्नेष तन्नात्मा सर्वान्तर इत्यादिशास्त्राज्जीषब्रह्मयोरपि भेदाभेदावभ्यपेयो। अ्रन्यथा पदार्थवाक्या- थयो: साङ्गर्यादिति । ते प्रषृव्याः । तथ भेदो ज्ञानेन निवत्यते न वेति। न चेन्मोच्ो न स्यात। निवत्यते चेतु तदापि भेदाभेदविषयमेव ज्ञानं तन्षिवर्तकम उताभेदमाचविषयं ज्ञानान्तरम। नादः। ज्वानस्य स्वविषयनिरास्यत्वायोगात्+। न द्वितीयः । अरभेदच्चानजनकप्रमायाभा- वातृ। त्वन्मते शास्त्रस्य भेदाभेदविषयत्वात्। शास्त्रजन्यभेदाभेदज्जाना- भ्यासादभेदज्यानं जायताइति चेद् एवमपि ज्ञाननिवत्त्यत्वे भेदस्य मिथ्यात्वं स्यात। ज्ञानेनाज्ञानं निवत्यते भेदस्तु कर्मभिर्विनश्यतीति चेद न। ब्रह्म वेद ब्रह्मेव भवतीत्येवकाराभिधेयभेदनिरासस्य ज्ञानप्रयुक्तत्वावगमात्। थथ ज्ञानप्रागभाववदेदस्य ज्ञाननिवत्त्यत्वे ऽपि न मिथ्यात्वं तथापि किं येनेवाकारेग जीवस्य ब्रह्मयो भेदस्तेनेवाभेदो Sपि उताऽडकारान्तरेय। बाद्ये भेदनिवृत्तावभेदो ऽपि निवर्तेत। तातप्रयोजकाकारस्येक्यात। द्वितीये निरव- यवब्रत्मभतस्य जीवस्य धर्मभूतो भेदो न तावत्कर्मणा निवर्तयतुं शश्र्यते। ज्ञानेव तव्निवृत्तावपि यदि तेन भेदेनोपलचितो जीवस्तदा ब्रह्मेव जीव: स्यात। अथ भेदविशिष्वस्तर्हि भेदनाशे जीवो पि नश्येत। प्रथ विशिष्टा- कारनाशे Sपि विशेष्योश जीवो ब्रह्मक्यरूपं मोक्षमनुभवेत तहि संसारद- शायामपि ब्रह्मतादात्म्यापन्नः स एव विशेष्यांशो जीव इत्यभ्यपेयम। संसार- मोक्षयोवैयधिकरययायोगात्। ऐतेनेतदप्यपास्तं यदमृतानन्देन च्यते न युगपज्नीवब्रह्मयोर्भेदाभेदो विरोधात किं तु पदार्थत्वदशायामतिरेका . वाक्यार्थत्वदशायां चाखयडत्वमिति। एकधेवानुद्रष्टव्यं नेह नाना 5स्ति किं

चशब्दो नास्ति २ पु. । + स्वविषयस्य निर्वासित्वायेगादिति २ पु.। 1 सच्छब्दो नास्ति पु. ।

२३२ विवरयप्रमेयसंग्रहे ४ सृ० १ वर्य० चनेत्यादिभ्ुतिविरोधश्च। न च य आत्मनि तिष्ठुन्नित्यादिभ्ुतिर्भैदाभेदो प्रतिपादयति किं तु भ्रान्तिप्रसिद्धं भेदमनूद्याभेदमेव बोधयति। कथं ताई पदार्थवाक्यार्थयो: साङ्कयपरिहार इति चेद उच्यते। तप न तावत्यदवा-

पदलत्यस्य तु वाक्यार्थेत्वमिष्टमेव। तस्मान्महावाक्यस्याखयडार्थतायां न कदा चिदनुपपत्ति: ।। तथा सत्यं ज्ानमनन्तं ब्रह्मेत्याद्यवान्तरवाक्यमप्यखगडार्थनिएठं लक्ष- राधाक्यत्वात् प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति वाक्यवत। तब कश्चिच्चन्द्रप्रा- तिपदिकार्थानभिन्न: कं चित्पप्रच्छ अस्मिन् ज्योतिर्मयडले कश्चन्द्रो ना- मेति। सोपि चन्द्रप्रातिपदिकमापार्थविषतया प्रयुड्के प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति। तथ प्रकाशशब्द: प्रकाशत्वसामान्याभिधानमुखेन लक्षयाया व्यक्तिविशेषे वर्तते। प्रकृष्टशब्दश्व प्रकर्षगुणाभिधानमुखेन लक्षया प्रकाशविशेषे वर्सते। तथ गु- वसामान्ययोश्चन्द्रपदानभिधेयत्वात्तदुभयं व्युदस्य तत्समवायिप्रकाशविशेष एव चन्द्रपदाभिधेयतया समर््यतपूति प्रकृष्टप्रकाशचन्द्रशब्दानामेकार्थता सिध्यति। न चेवं पदद्वयवेयर्थ्यम। भ्रप्रकाशमेघादिव्यावृत्ता प्रकाशपदस्या- ल्पप्रकाशनव पादिव्यावृत्ता प्रकर्षपदस्य चोपयोगात्। एवं सत्यञ्ञानादिवाक्ये उप्यखयडार्थता योजनीया।। यतत्तां ब्रह्मणः परिनिष्ठितवस्तुतया मानान्तरयोग्यस्यापि माना- न्तरेणानुपलभ्यमानत्वात्तद्वोधकानां वेदान्तानां चित्रगतनिम्न्रन्वतभाबबो कचनुर्वदप्रामाययमिति। तब वत्तव्यं किं प्रमाणान्तरयोग्यत्वे सति. तद- नुत्पत्तो विषयस्याभावे निश्चिते तब शब्दमिथ्यात्वमाशख्यते किं वा प्रमायान्तरसंभिन्नार्थविषयत्वात्पारुषेयव चोवत्सापेयं प्रामाययमिति उत प्रमा-

दयमाचेया तथात्वे सर्वचातिप्रसङ्गात। पोरुषेयवचसां मानान्तरसापेक्त्वे 5पि वेदवचसस्तदयोगात्। न द्वितीयः । मानान्तरसंभिन्नार्थत्वाभावात् । विमतं वेदान्तवाक्यं मानान्तरसंभिन्नार्थ भूतार्थविषयत्वाद नदीतीरफलस- तावाक्यवदिति चेद् न । पोरुषेयवधनत्वस्योपाधित्वात्। अ्रनुभूतार्थस्तृ- तिवदिति निदर्शने ऽपि स्वार्थप्रवृत्तज्ञानान्तरजन्यत्वमुपाधिः । न हि

वेदिकवाक्य स्येतरनेरपेत्चेव प्रामाययम। २३२ ख.

वेदवाक्यं मानान्तरेव्ार्थमुपलभ्य विरचितं येन साधनव्यापकता स्यात्। अ्रथ मन्यसे वेदान्तवाक्यस्य मतार्थविषयत्वान्मानान्तरयोग्यार्थत्वं सांध- यित्वा तेन च संभिन्नार्थता* साधनीयेति। तहि विधिवाक्यानामपि• सुच्छव्यावृत्तार्थत्वान्मानान्तरयोग्यविषयतया संभिन्नार्थता केन वार्यते। न व विधिवाक्यत्वादेव मानान्तरयोग्यार्थत्वाभावः । लोकिकविधिवाक्येषु मानान्तरयोग्यार्थत्वदर्शनात्। तवापि तदयोग्यार्थत्वे कार्यसंबन्धग्रहणासंभ- वाद्वेदे Sपि तत्प्रतिपत्तिर्न स्यात्। अ्रथ वेदिककार्यस्य कालचयातीतस्वभा- वत्वाद न मानान्तरयोग्यता तहिं ब्रह्मयो पि रूपादिहीनस्वभावत्वादेव मानान्तरयोग्यता न भविष्यति। तस्ति ब्रह्मणि मानान्तरं स्वरूपचेतन्या- स्यमिति चेद न। तस्येव ब्रह्मत्वाद। स्वरूपचेतन्यस्य ब्रह्मप्रमापकत्वे 5पि तत्संभिन्नार्थत्वमाच्रेया न तत्सापेक्षत्वदोषः । स्वप्रकाशपुरुषान्तरसंवेद- नगोचरानुमानस्य तत्सापेक्षत्वदोषादर्शनात्। नापि तृतीयः । स्पर्शज्ञान- योग्यद्रव्यविषयस्य चक्षुषो उनुवादकत्वादर्शनात्। शब्दएवेयमनुघादकत्ेति चेत् तथापि विधिवाक्ये तामाशङ्गां कथं परिहरिष्यसि। लोकिकस्य विध्य- र्थस्य मानान्तरयोग्यत्वे उि वैदिकस्य तदयोग्यत्वादिति चेद भूतार्थे ऽपि तत्समानम। न व शब्दस्येवानुवादकत्वशङ्गति नियन्तुं शक्यम। शब्दा- वगते ऽर्थे मानान्तरमेवानुवादकमित्यस्यापि + सुवचत्वात्। तस्मादतार्थनिष्ठ- मपि वेदिकं वचो निरपेचं प्रमागाम।

ननु सर्वचात्तमवृद्दा मानान्तरेणार्थमुपलभ्य तत्र शब्दं प्रयुड्के। मध्यमवृदश्च तस्माच्छव्दात्तमर्थमवगत्य तब प्रवर्त्तते। तां च प्रवृत्ति- सुपलभ्य बालो व्युत्पद्यते यथाव्युत्पत्ति च शब्दस्य बोधकत्वम। ततो मानान्तर संभिन्नस्येवार्थस्य शब्दप्रमेयतया कथं वचसो निरपेसं प्रामाययम । नेष दोष: । वालो हि स्वयं मानासंभिन्नं घटादिप्रमेयमानं प्रत्यक्षादि-

*स्वभिच्ार्थरतोत a पु. पा.। + अनुवादकत्वशद्कतीति २ पु. प्रा. । इत्यपीति ९ पृ. पा. ।

विवरणप्रमेयसंग्रहे ४ सू० १ वर्य० भिरवगत्य तब प्रवर्तमान: स्वदृष्टान्तेन मध्यमवृद्स्यापि मानान्तरामिश्रि नशुद्धुप्रमेयज्ञानपूर्विकां प्रवृत्तिमनुमाय तस्मिन्प्रमेयमाचे शब्दस्योत्तमवृद्ध प्रयुत्तस्य साम्थ्यमवगच्कति। न च वाच्यं कार्येस्य केवलस्य शब्दश- किविषयत्वे Sपि सिद्धार्थस्य मानान्तरसंभिन्नस्येव तद्विषयतेति। तब ताव- त्कार्यवाञ्यगतसिद्धपदानि मानान्तरसंभिन्ने र्ये शक्तिमन्ति कार्यवाश्यगत- न्वात् कार्यपदवत्। तथा घ तद्दृष्टान्तेनेतरेषामपि सिद्धपदानां तत्सा- धनीयम। यततत्तमवृदस्यार्थोपलब्धिहेतुभतं मानान्तरं तद्विवत्तात्पादन द्वारा शब्दप्रयोगे हेतुर्न तु शब्दप्रमेये Sन्तर्भवति तच्च बालस्तदावगमिष्यति यदा स्वयमुत्तमवृद्ठो भत्वा शब्दप्रयोगं करिष्यति॥

अ्रच के चिच्चादयन्ति। व्यर्थो 5यं व्युत्पत्तिनिरुपणप्रयासः।शब्दस्या- थीसंस्पर्शित्वात्। न ह्यङ्गुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्तइत्यादिशब्देः कश्चिदर्थः प्रमीयते। यचाप्याप्रवाक्ये प्रमीयते तथापि 'मानान्तरनिबन्धना सा प्रमि तिर्न शब्दनिबन्धनेति॥

तदेतच्चादं प्राभाकर: परिहरति। यद्यपि पोरुषेयवाञयेनीभिधेय संसर्ग: प्रमीयते तथाप्येवमयं पुरुषो वेदेति वत्तृच्वानविशेष: प्रमीयतएव। प्रङुल्यग्रा- दिवाक्येष्वप्यव्यभिचारात्। स च ज्ञानविशेष। ज्ेयविशेषं कल्पयतीति।

सोयं परिहारो ऽनुपपन्रः । वेयधिकरययात् शब्दस्यार्थसंस्पर्शित्वे घो- दिते लिंङ्गस्य तत्संस्पर्शित्वं प्रतिपाद्यतइति किं केन सङ्गच्छेत। वत्तृच्वानद्वारा शब्दार्थसंस्पर्शः प्रतिपाद्यतइति चेद् न। वत्तृन्वानस्य शब्दप्रमेयत्वायोगात्। गामानयेत्यादिवाक्येषु वत्तृच्वानवाचक पदाभावात। वाक्यार्थस्य पदाथानतिरे- कातृ। अतिरेके 5पि किं वत्तृज्तानमा्चं वाक्यार्थ उत सयषिशिष्टम। आराद्ये लोकिकवाक्यादप्रमिते जेये व्यवहारो न स्यात्। ततो व्युत्पत्यभावाद्वेदिकवा- वयस्याप्यबोधकत्वप्रसङ्गः। द्वितीये व्वेयमेव वाक्यात्रमीय्ता वतृध्ानस्य

वेदान्तानामपुरुषार्थपयंवसायित्वगड्डानिरासेन ब्रझवयेव प्रामाययोकि: । २२२ मोतां दि पदेभ्य: पदाथानवगत्य मूनमेषां संसर्गो Sस्तीति सहप्योगबला- दुत्परेत्षतइति चेद मेवम। उत्प्रेचाया रवाम वाक्यजन्यप्रमितित्वात्। न तावदियमुत्ेद्ा स्मृतिसंशयविपर्यासेष्वन्त्भवति। संस्कारजन्यत्वकोटिदवयबा- धानामभावात्*। प्रमितित्वे Sपि प्रत्यवादिकारणान्तराभावाद वाक्यज- न्यत्वं परिशिष्यते। न व वत्तृस्वानेनानुमितेन घ्ेयमन्तरेणानुपपद्यमानेन पदार्थसंसर्ग: कल्पयितुं शक्यः । तथा सति वेदे वकुरभावात्संसर्गप्रमित्य- सिद्धेः। तस्माच्छाब्दमेव संसर्गेव्ञानम। प्रङल्यग्रादिवाक्यानां त्वनाप्रसंसगा- दर्थास्पर्शित्वम। अर्थसंस्पर्शिनो ऽपि प्रत्यक्षस्य कारयदोषे सति शुत्याद्यरथा- संस्पर्शित्वदर्शनात्। न ह्यपारुषेयस्याद्वेतागमस्य कश्चिद्वाषसंसर्ग: संभवति येनार्था संस्पर्शित्वमाशङ्केत। यदि द्वेतावभासीनि प्रत्यक्षादीनीति तेन विरु- ध्येरन तदा+तान्येव बाध्यन्ताम । इन्द्रो मायाभिरित्यादिना मायाख्यदो- षजन्यत्वश्रवणात्। दोषजन्यत्वे उपि स्वप्रवद्यवहाराविसंवादे प्रामाययला- भातु। अद्धेसगमो Sपि प्रत्यक्षादिविषयस्य द्वेतस्य तत्वांशमेव बाधते न व्यव- हारसंवादांशम। एवं च सति यथा मायाकार्यय्रामपि प्रत्यवादीनां स्वस्ववि- षयेषु व्यावहारिकपदार्थेषु प्रामागयं तथेवाद्वेतागमस्य मायाकार्यत्वे उप्यद्वेते स्वकषिये प्रामाएयं किं न स्यात्। न चेवं शुक्तिरजतादिज्ञाने डतिप्रसङ्ग: शङ्गनीयः । तव्रापि यावद्वाधं प्रातिभासिकेषु रजतादिषु ज्ञानस्य स्वतःप्रामा- रयानिवारयात्। अन्यथा प्रवृत्यनुपपत्तेः । विशेषदर्शनकालीनबाधप्यालो- चनयेवाप्रामाययव्यवहारात्। न चाद्वतज्ञानस्य कदा चिद्धाधा डस्ति येने- तादृशमप्रामाययमुच्येत । ननु चिचगतनिम्न्रोनतविषय चातुषज्ञानस्य विषयगतश्यामादिरेखासं- निवेशविशेषाख्याद्वोषादप्रामाययं यथा दृष्टं तथा उपाप्यद्वेताख्याद्विषयदोषा- दप्रामाययमिति चेद न। तथापि स्पर्शज्ञानबाधादेवाप्रामाययात्। ब्नधि- गतार्थगन्तृत्वलवयस्य प्रामाययस्य न संवादापेक्षा शङ्गितुमप शक्या। न • वाम्नायस्य सर्वस्य क्रियार्थत्वाद्विधिवाक्यानामेव प्रामाययमिति वाच्यम ।

t तवा पोति व पु. पा.। ई बाध्यन्ते पति २ पु. पा. । 5 बियंबादमामायर्येोत २ पु. पा. । ।। उत्तरकालीनदा्धेति 2 पु. पा. ।

२३४ : विवरयप्रमेयसंग्रहे ४ सृ० ९ वर्य० इतरेतराश्रयत्वात् : विधिवाक्यानामेव प्रामायये सिद्धे सर्वस्याम्नायस्य क्रिया-

पमाप्टयनिष्टपरिह्वारयोरभावादपुरुषार्थे ब्रह्माण कयं वेदान्तप्रामाययमिति शङनीयम्। लोका ही।पप्राप्यनिष्ठपरिह्वारावेव साद्ञात प्रार्थयते न प्रवृत्ति- निषृत्ती। तयो रायासात्मकत्वात्। अप्राप्रयामादिप्राप्रावपरिकृतरोग।दिपरिहारे चाडडयासमन्तरेगाभिलषितसिद्धभावादायासं पुरुषः सहतापि यब सु प्राप्तमेव कगठ चामीकरादिकमजानानः पुरुषः पुनः प्रामतुमिच्छति परिकृतमेव व रज्य- सर्वादिकं परिजिहीर्षति तब ज्ानमाचादभीष्टसिद्धो कुत आयासं सहेत। न हि तथयासो उपेक्यते प्रत्युत ज्ञाने सति पूर्षो उप्यायासः परिहियते। एवं व सति नित्यप्राप्रस्य ब्रह्मयः प्राप्ता नित्यनिवृत्तस्य संसारस्य परिहारे व देतुभूतं तत्वज्ञानं जनयतां वेदान्तानां कुतो डपुरुषार्थपर्यवसायित्वशङ्का। तस्माद्वेदान्तानां ब्रह्मषि प्रामाययं केनापि वारयितुं न शक्यम्। किं च। पुरुषार्थस्य प्रामाएयप्रयोजकत्वे नित्यनेमित्तिकवाक्यांनां प्रामाययं गुरुमते दुःसम्पादम्। न हि तब फलमस्ति। किं त्वनुष्ठाने प्रयास एव अननु- ष्ठाने तु प्रत्यवाय: स्पष्टः। तत उभयथा Sप्यनर्थहेतनां तेषां कथं प्रामाएय- सिद्धिः। तस्मात्प्रत्यकादिवच्छब्द स्याप्यनधिगताSबाधिताSसंदिग्धार्थबोधक- स्वमापं प्रामाययनिमित्तम। तच्च कार्यब्रह्मवाक्ययो: समानम्। तथा व सति पूर्वपनिया वेदान्तानामप्रामाययसिदुये महता प्रयासेन यद्विधिपरत्वकल्पनं। तदकायडे तायडवितम पा। तस्मास्सिद्धं ब्रह्मगि वेदान्तानां प्रामाययमिति । इति विधरणप्रमेयसंग्रहे ** चतुर्थसये प्रथमवर्यकं समाप्रम।+ ।।

• प्रामायर्य नेति ९ पु. पा.। + पुरुषो हीति व पु. पा. । 1 चशब्दो मास्ति २ पु.। अषिशब्दो मास्ति ९ पु० । ।। प्रयासेन यावद्विधिकल्पनमिति २ पु. पा. । 1 च्रकायडताय्डवितममिति न पु. घा. । • विद्यारययमुनिविरचचिते विवरया प्रमेयसंग्रस्टे पति २ पु. पा.। #t भादितः प्रभृत्पष्ट वर्णकान्यत् संपूर्णामि।

गुरूमतेन वेदान्तानां कार्यशेषतया ब्रह्ममपतिपादकत्वरङ्का। र . शब्दानां *सिद्धायें शत्तिमङ्गीकृत्यापि ब्रह्मणि वेदान्तप्रामाएयं न संभ- वसीति ये मन्यन्ते तेषां मतं पूर्ववर्यक निरस्तम। ये पुनः कार्यान्वितस्वार्ये- एवं शब्दशत्तिरिति मन्यमाना: कार्यशेषतयेव ब्रह्म वेदान्तेः प्रमीयते इति. कथयन्ति तेषां मतमस्मिन्वर्यके निरस्यते। ते झेषमाहुः। उत्तमवृद्रेन गामानयेत्युत्तत Sनन्तर मध्यमषृद्गेन क्रिय- मायां गवानयनं व्युत्पित्सुबीलो गवानयनकार्यमनेन वाक्येन बोधितमित्य- वगत्य पुनरश्वमानय गां बधानेत्यादिप्रयोगेष्वावापोद्गाराभ्यामेकेकस्य पदस्य कार्यान्वितस्वार्ये सामथ्य प्रतिपद्यते। न चेष्टसाधने व्युत्पत्तिः संभवति। पतीते रषसाधनादो मध्यमवृद्प्रवृ्त्यभावात्। कृतियोग्ये पष्टसाधने• प्रवृत्तिरस्तीति चेत तर्ह्यत्यभिचारात्कार्यमेव व्यत्पत्तिप्रयोजकं भविष्यति। अव्यभिच्वारित्वमाचेया कार्यस्य प्रयोजकत्वे कार्यगतले।किकत्व- स्याप्यव्यभिचाराद् व्युत्पत्ता प्रयोजकत्वं प्रसज्येत। तथा व वेदे नियोग- प्रतिपत्तिर्न स्यादिति चेद् न। काय परित्यज्यान्वितस्वार्थमाचस्य प्रयो- जकत्वाङ्गाकारे केनान्वित इंति साकाङ्कत्वप्रसङ्गात्। न च लोकिकत्व- परित्यागे बाधो डस्ति। ननु सिद्धुपदानां कार्यान्वितस्वार्थसंभवे उपि कार्य- पदस्य न तत्संभवः कार्यान्तराभावादिति चेद् न। धात्वर्थस्यापि का- यंतया तदन्वितनियोगे कार्यपदस्य व्युत्पत्तेः । यद्यपि लोके फलितो दुम इत्यादिवाक्यानि कार्यरहितान्यपि प्रयुज्यन्ते तथापि तब तं पश्येत्यादिका- योध्याह्वारो6 डवगन्तव्यः। कार्यन्विते व्युत्पन्नस्य पदस्य कार्यमन्तरेणबोध-

योगनिष्ठा वेदान्ताः । न घ रज्जुसर्पकगठ चामीकरादाविष तत्त्वज्ञानमाचेया प्रयोजनमुपलभामहे। न चेंतच्छास्त्रीयम। तथा सति श्रवमोत्तरकालीनयोर्मेन- ननिदिध्यासनयोरविधिप्रसङ्गात्। न च सर्वस्य वेदस्य विधिनिष्ठत्वे सत्ये- केव मीमांसा बोड़शलक्षणी स्यादिति शङ्डनीयम । क्रियाविधिप्रतिपत्तिषि धिरूपाभ्यां तद्ेदसिद्गेः। यानि वेदान्तवाक्यानि ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादकानि

• पूर्व शध्दानामिति २ पु. पा. ।

ह तं पंश्येदित्यध्याहवार इति २ पु. पा- । 1 भसीलेष्टेति समस्त: पाठः २ पु० । ।। परवुत्तिस्ताध्येति २ पु. पां.।

२२६ विवरबप्रमेयसंग्रहे ४ मृ० २ वर्ष० सदेव सोम्येदमित्यादीनि तानि सर्वागि सो 5न्वेष्रव्य इत्यादिविधियु को डसावात्मेत्याकाङ्ठायां तच्छेषतयेवात्मविशेषं समर्पयन्ति। तस्माद नन्यशेषाS- द्वितीयप्रतिपादकत्वं वेदान्तानां नास्तीति॥ अचोच्यते। न तावन्नियोगब्रह्मणी उभे अपि वेदान्ते: प्रमातुं रक्येते। विरुद्धविकद्वयापत्तिप्रसङ्गात। तज्ट प्रथमसचद्वितीयवर्याके विस्तृ- तम। नापि नियोगमाषं प्रमातुं शक्यम। विधेयानिरुपणात् । न तावच्छाब्दं ब्रह्मज्ञानं विधेयम। तस्यापातिकस्याध्ययनादेव निष्पत्तेः । निर्यायश्च विचारजन्यः । अन्यथा Sग्निहोषादिज्ञानस्यापि तद्वाक्याध्यय- नतद्विचाराभ्यामसिद्धिप्रसङ्गात । नापि शब्दावगते ब्रह्मगि स्मृतिसंतानेो विधेयः । तद्विधेरदृष्टरफलत्वे स्वगादिवन्मोवस्याषि* कर्मजन्यत्वेनानित्यत्व- प्रसङ्गात्। अथाऽङ्गमर्दन+प्रवाहेण शरीरे सुखप्रवाहोत्पत्तिवदभीष्टब्रह्मविषयस्मृ- तिसंतानेनापि सुखसंतानो दृष्टफलं भवेत् तहान्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्सिद्ठे- रविधिवेयर्थ्यम। अ्रस्तु तर्हि स्मर्यमायस्य साक्षात्करयं स्मृतिसंतानविध्रे: प्रयोजनमिति चेतु तदापि किं स्मृतिसंतान: स्वयमेव साक्षात्कारं जनयेतु उतादृष्टद्वारा अ्रथ वा विज्ञानान्तरद्वारा। नाद्ः। न हि स्मृतिरुपस्य परोक्षज्ञानस्य संतानो विषयसास्ात्कार जनयितुमुत्सहते। अन्यथा ऽनुमान- ज्ानसंतानो 5प्यनुमेयसाक्षात्कारमुत्पादयेत्। द्वितीये ऽषि न सावत स्मृतिसं- तानजन्यमदृष्टमापं साक्षात्कारोत्पाटने प्रभवति। साक्षात्कारस्य प्रमायजन्य- त्वात्। प्रमाणस्याप्यदृष्टसहकारित्वे प्रमायेनेव साक्षात्कारोत्पत्तावदृष्टवेय- थ्यंम। न तृतीय: । स्मृतिसंतानजन्यं तद्विष्वानान्तरं स्वयमेष सावास्कार-

ननु तहि शब्दावगते ब्रह्मणि ध्यानं विधीयताम। न च स्मृति- संतान एव ध्यानम । स्मृतिसंतानस्य वस्तुगोचरत्वाद् ध्यानस्यारोषि- तविषयतया Sपि संभवात्। न व प्रयोजनाभावः । ब्र्मापरोत्यस्य6 प्रयोजनत्वात्। दृश्यते दि ध्यानाभ्यासप्रचयसामर्थ्यान्मृतपुताद्यापरोख्यम। म य तद्देव ब्रह्मापरोत्यस्य। भ्रान्तत्वप्रसङ्ग:। शब्दप्रमायसंवादस- * अवशष्ठो नास्त ९ पु.। वचाऽमर्वनेति ९ पु.। तथापीति व पु. पा.। |चचावि प्रझमाण्टिडसेति पु. हुष्कते।

वेदान्तानां विधेयनियोगयोर्श्यनिरूपणत्वाद् ब्रह्मययेव प्रामाययम्। २० द्रावात। स्वप्रवस्तु*सात्ात्कारस्यापि कस्य चिन्नागरयध्जानसंवादे प्रामायय- दर्शनात्। नेतत्सारम। स्वतः प्रामायय हानिप्रसङ्गात। न व सवम्रे चततरादि- प्रवृत्तिमन्तरेव वस्तुसाक्षात्कार: संभवति। जागरवसंवादस्तु सादृश्यादुपप -. दयते। प्रथ स्मृतिसंतानध्यानयोरविधेयत्वे उपि शाब्दज्ानादन्यदेव ज्ञान- मलोकिकं श्रवयमननादिकरयकं वेदानुषचनादीतिकर्त्तव्यताकं ब्रह्मापरो्य- फलकं मोचकामः कुर्यादिति विधीयतरति चेद मेवम। वेदान्तानां ब्रह्मप्र- मापके विधेयज्ञाने प्रामायकल्पनाद् ब्रह्मययेव सातात्प्रामाययकल्पनाया लघी- यस्त्वात्। न च विधिसंस्पशित्वं प्रामाययकारयां किं तु प्रमितिजननम । अन्यथा अग्निहोत्रादिवाक्यं दर्शपूर्यमासविधिनिष्ठमपि स्याद् विधिसंस्पशी- विशेषात् । प्रमितिश्च सत्यज्ञानादिवाक्येभ्यो ब्रह्मययेव जायते न विधो । न घ लोकिकात्प्रामाययादन्यदेव वैदिकं प्रामाएयं विधिसंसष्ट।मिति शङ्कनी- यम। यथा शब्दार्था यएब लौकिकास्तएव वेदिकास्तथा प्रामाययस्यापि लोकवेदयेरेकत्वात। तदेवं वेदान्तेषु न किं चिद्विधेयं निरुपयितुं शक्यम। नापि नियोग: सुनिरृपः । लोके ह्याचार्य: शिष्यं नियुङ्गे इत्या- दावुत्कृष्टस्य पुरुषस्यावरपुरुषप्रेरणात्मको डभिप्रायभेदो नियोगत्वेनाभि- मतः । न घासावपोरुषेये वेदे संभवति। ननु नियोगो नाम प्रवर्त्तकः प्रव- नकत्वं कार्यबुद्धिगम्ये वस्तुनि प्रतिष्ठितमिति चेत किमिदं काय नाम किं • कृतिसंसष्टं किं वा कृतियोग्यम अ्रथ वा कृतियोग्यत्वे सति क्रियाकारकफ- लविलक्षयं किं चिदलोकिकम। नादः । कृतिर्हि पुरुषप्रवृत्ति: कार्य घ प्रवृ- निनिमित्तम। न च प्रवृत्तिसंसष्टस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वं संभवति। अंशत आरा- त्माश्नयत्वात्। न द्वितीयः । दुःखसाधनानामपि कृतियोग्यतया कार्यत्वे सति प्रवर्नकत्वप्रसङ्गात। न तृतीयः । तस्य प्रत्यवाद्यगोचरस्य व्यत्पस्य- योग्यस्य शब्दप्रतिपाद्यत्वासंभवातृ। न च पराभिमतकार्यानङ्गीकारे प्रवर्त- काभावः । कृतियोग्येष्टसाधनस्य प्रवर्नकत्वात। कृतियोग्यत्वविशेषणोपदा- · नात चन्द्रोदयादो व्यभिचारः। यद्यपि कृतियोग्यस्य फलस्यापि प्रवर्तकत्व- मस्ति तथापि बालस्य व्यस्पत्तिनिमित्ततया मध्यमपृद्गप्रवृत्तिहेतुभतं गवान-

सवपरे बसयति २ पु. णा.। सस्पुष्सिति aपु-। + पमश्यानादिति २ पु. पा.। ह हति चेद नेति · पु. प्रा. १ .

२३८ विवरसप्रमेयसंघहे ४ सू० २ वर्ग० यनादिलत्तयमिष्टसाधनमेव । पतश्य येयं महता प्रयासेन कार्यव्युत्पत्ति: साधिता सा नास्माकमनिष्टा इष्टसाधनस्येव कृतियोग्यस्य कार्यत्वाभ्यपगमात्। एकमेव हि वस्तु कृतिनिरप्यतया कार्यमित्युच्यते दषनिरूप्यतया चेष्टसाध- नमिति*। न च पराभिमतालोकिककार्ये इषेष्टसाधने ऽपि कृतियोग्ये Sननुभूते प्रम.णाभावः शङ्गनीयः । प्रतोतेष्षन्रपानादिष्वन्वय व्यतिरेकाभ्यामिष्ठसाधन- त्वमवगत्यानागतेष्वषि तेषु तदनुमानात्। न चेवं परकीयकार्यमनुमातुं शक्यम्। भलोकिकत्वव्याघातात्। तस्मात्कृतियोग्येप्टसाधनमेव विध्यथे। न तु नियोग: । नचेतादृशो Sपि विधिर्वेदान्तेषु सम्भवति। तथाविद्यानि वृत्तिलवणो मोक इष्टस्तस्य च साधनं ब्रह्मात्मेक्यतत्त्वज्ञानम्। सो 5यं साध्य- साधनभावो+ लोकसिद्रः। शुक्तिमत्त्वज्ञानेन तदविद्यानिवृत्तिद्शनातृ। बत- स्तद्विधिपरत्वे वेदान्तानामनुवादकत्वप्रसङ्गः। ननु सिद्ध व्यत्पत्यभावाद- ब्रह्मपरत्वमपि न सम्भवतीति चेद न। प्रभिन्नकमलोदरे मधनि मधुकरः

द्वारयें Sपि व्यत्पत्तिदर्शनात्। न घ तप कार्यध्याहार: कल्पनीयः । प्रयो- जनप्रमाययोरभावात्। न च व्युत्पत्ते: कार्याव्यभिचार: प्रयोजनम। तस्येवा द्याप्यसम्प्रतिपत्तेः । तस्माद् ब्रह्मययेव वेदान्तप्रामाययम् ॥ अप के चिन्मन्यन्ते। न खलु जीवब्रह्मगोरक्यमस्ति। अ्रथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यतइति ज्योतिःशब्दाभिधेयस्य ब्रह्मणो ब्रह्मायडादूहिरवस्था- नश्रवणात्। यदि सर्वगतत्वश्रुतिः कुप्येत तर्हि सर्वण वर्त्तमानमपि ब्रह्म जीवेवी प्रपज्जेन वा न संस्पश्यते। ब्रसङ्गा हायं पुरुष इति भ्रुतेः । बहं ब्रह्मास्मीति श्ुति- सतवारोपिततादात्म्य रूपेयोपासनं विदधाति। तस्माच्वोपासनान्मोख: फलिष्यति यागादिव स्वर्गः । न घ वेदान्तानामुपासनाविधिपरत्वे ब्रह्मस्वरूपासिद्रि: । देवताधिकरयन्यायेन मानान्तरसिद्धिविरोधयोरभावे स्वार्थे ऽपि प्रामाययस- म्भवातृ। न च जीवाद्िनने ब्रह्मरयद्वेतभ्ुतिव्याकोपः । तस्याः श्रुतेर्षिकारातीत- ब्रह्मविषयत्वात्। तस्य चेकत्वाभ्यगमात्। न च नेयोगिकफलत्वे मोचस्य स्वर्गादिवदनित्यता। न स पुनरावर्त्ततइति शुत्या Sनुमानस्य बाधादिति। · हत्युच्यते इुति ३ पु. पा. । +

जीवम्र झयोभेंदवादिमतनिरासः । कर्मभिर्मिध्याज्ञानस्य न निवृत्ति: । २३६

योगातृ । विमुत्तश्य विमुच्यते ब्रझ्मेष सन् ब्रह्माप्येतीत्यादिभ्नुतिर्मोष- स्यानादितामाह। विद्यया Sमृतमश्नते ब्रह्मसंस्थो Sमृतत्वमेतीत्यादिका, चाविनाशितां प्रतिपादयति तथा तदनुगाहको न्यायो डप्यनुसंधेयः । सा- दित्वे व मोतस्यान्तवत्त्वं स्यात्। अरन्तवत्त्वे व पुनर्बन्धान्मोतशब्दस्योपच- रितार्थत्वप्रसङ्गः। तथा क्रियासाध्यत्वे ऽभ्यदयफलवच्छरीरेन्द्रियादि*सम्बन्ध उपचयापचयत्वं च केन वार्येत। कर्मफलस्य वेषित्दर्शनाच्छरीरादिरह्िितो मोचो डपि तत्फलं भविष्पतीति चेद न। शरीरादिराहित्यस्य स्वाभाविक- स्वात। तथा हि। न तावदात्मनो देहेन संयोग उपपद्मते। निरवयव- त्वात्। नापि समवायः । देहं प्रति समवायिकारयत्वाभावात्सामा न्याददि - रपत्वाभावाच्। एवं तादात्म्यादिनिराकरणमूह्म। ततो वास्तवसम्बन्धा- भावे सत्यशरीरत्वं स्वाभाविकं सशरीरत्वं तु मिथ्याज्ञानकृतमित्यभ्यपेयम । न्य मिथ्याज्ञानं कर्मभिर्निवनत। नाप्यशरीर एव मोत: कर्मभिरन्यथा परियाम्यतति वुं शक्यम। कूटस्थस्य परिणामायोगात। नन्वेवमप्युपासना- साध्यत्वमाचेया सोक्षस्य कथमुपचयादिप्राप्िरिति चेद् उच्यते। तचोपासनस्य स्वरूपतः संख्यातः कालतो वा परिमितिरस्ति न वा। न घेतृ तर्ह्य- निर्धारितविशेषस्यापासनस्यानुष्ठानमशक्यं स्यात्। प्रस्ति चेत तर्ह सा • प्रदर्शनीया। न हि साङ्गदर्शपूर्णमासपरिमितिवदेतावदिदमित्यपासनास्वरू- पपरिमिति: प्रदर्शयतुं शक्यते। न व संख्यातः परिमायमस्ति। सह्र्स लवं वा प्रत्ययानां मोवसाधनमित्येतादृशस्य नियामकस्यादर्शनातु। नापि कालतः परिमायमस्ति। एकं शतं सहसं वा संघत्सरागामुपासीनस्य मोघ इति नियमप्रमाणाभावात् मरयमेवावधिरिति चेतृ तथापि दर्शपूर्यमास- वदेकाकारा साधनपरिमितिर्न लभ्यते॥। यकेन दशभि: शतेन सहसरेष वा कालेन कस्य चिन्मरणात् पुरुषभेदेषपचयापचयप्रसङ्गात। उपास्यापरोव्य- मवधिरिति चेतु तथापि कस्य चित्केन चित्कालेनापरोत्यात्साधनोप चयाप- चयो तदवस्थावेव। अतस्तत्फले मोने उप्युपचयापचयो दुवारी। लोके • भादिशष्दो नास्ति २ पु० । मभव्पस्वादिति पु.। + भ्स्ति वा न वेति पु. पा. ।

॥। नोप्सभ्यते दृति पु. प्रा. । 5 नियामकस्याभावादिति २ पु. पा.।

२४० वेदे व क्रियातारतम्यात "त्फले Sषि तारतम्यदर्शनात्। न चोपासनेकर- प्याभावे ऽवि फलेकरूप्यं शास्त्राद्ुविष्यतीति शङ्डनीयम्। शास्त्रस्यान्यथा- उनुपपत्ता न्यायविरुद्धकल्पनायोगात्। बतो यत्कृतकं तदनित्यमित्यादि- न्यायानुसारेयानित्यत्वादिकं मोक्षस्य प्राप्राति ॥ यनक्मपुनरावृत्तिश्रुतिवाधितो 5यं न्याय इति। तदसत्। तथ किं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते न स पुनरावर्नतश्त्येषा मुतिर्बाधिका उत्तेषेव देवपथो ब्रह्मपथ सतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावते नावर्तन्तइत्येषा श्ुतिः। नादः। भप्रसत्तप्रतिषेधाता। न हि ब्रह्मलोकाभिसंपत्तिसमये पुनरावृत्ति: प्रसक्ता। ग्रथ न स पुनरावर्त्तिष्यतइति वाक्यार्थ: कल्प्येत तब्न। तद्यथेह कर्मजित इत्यादि- शुत्या नुमानेन च विरोधे सति श्रुतार्थपरित्यागेनाश्रुतार्थकल्पनाऽसम्भवात्। द्वितीये त्विममिति विशेषयं मानवान्तरे पुनरावृत्तिं दर्शयति। नन्वस्मिन्कल्पे डनावृत्तिं प्रतिपादयतो वाक्यस्य कल्पान्तरे पुनरावृत्तिप्रतिपादने Sपि तात्पर्ये वाक्यभेद इति चेद न। पुनरावृत्तेरार्थिकत्वात्। अन्यथा सर्वद सविशेष- रावाक्येष्वस्य चोद्यस्य दुष्परिहरत्वात्। नन्वेषा श्रतिः कल्पे कल्पे प्रवर्तमाना तथ तथावृत्ति निषेधति ततो Sर्थादनावृत्तेरात्यन्तिकत्वसतिद्धिरिति चेद न। प्रतिपतृभेदात्। अरस्मिन्कल्पे प्रतिपन्नानामागामिकल्पे पुनरावृत्तिस्तव प्रति- पन्नानां तत उपरिकल्पे पुनरावृत्तिरित्यभ्यपेयम्। अन्यथा विशेषयावेयथ्यात्॥ नन्वस्तु तर्ह्यनित्य एव मोक: । अनित्यस्यापि स्वगादे: पुरुषार्थ- त्वदर्शनात। तथा चोपासनाक्रिया साध्यो मोक्षा भविष्यतीति चेतु किं न्यायानु- सारेगेवमुच्यते किं वा श्रुत्यनुसारेय। नाद्यः । न्यायवित्त्वाभिमानिभिरेव सांख्ययोगवेशेषिक नेयायिकबद्धादिभिः सर्वः स्वस्वप्रक्रियानुसारेणानादिमि ध्याज्ञानस्य तत्त्वज्ञानेन निवृता मोचो भवति स च नित्य इत्येवाङ्गीका- रात। न द्वितीयः । य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सरव भवति तट्टे- तत्पश्यनृषिर्वामदेव: प्रतिपेदे त्वं हि नः पिता यो Sस्माकमविद्याया: पर पारं तारयसि भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्ति: यमतद्विदुरमृतास्ते भवन्ती-

दर्शयन्त्यो न क्रियानुप्रवेशशङ्गामपि सहन्ते ।

नवम्र हपोरेक्य प्रतिपादकं शास्त्रम। २४१ नन्वहं म्रह्मास्मीत्यादिशास्त्रं न ब्रह्मात्मेकत्वपरं किं तु जीवविल- वये* प्रमायान्तराविरुद्धे ब्रह्मणि शास्त्रप्रतिपन्ने सम्पदध्यासक्रियायोगसंस्कारे- व्वन्यतमपरं भविष्यति। तब संपद् नामाल्पे वस्तुन्यालम्बने महदूस्तुदर्शनम। यथा Sल्पे मनसि वृत्यनन्तत्वसाम्येनानन्तविश्वेदेवसंपादनं कृत्वा Sनन्तलोक- वयः। अ्रनन्तं वे मनो Sनन्ता विश्वेदेवा भनन्तमेव स तेन लोकं जयतीति भुतेः। तथा जीवे चिदूपसाम्येन म्रह्यरुपसंपादनं कृत्या म्रह्मफलमधाप्यते। मध्यासस्त्वन्यस्मिन्रन्यत्वदृष्टिः । यथा SSदित्यो ब्रहेति भ्ुतिवशादब्रह्मरुप- आादित्ये ब्रह्मदृष्टिस्तथा Sपाप्यब्रह्मरुपे जीवे ब्रह्मदृष्टिः। तपालम्बनमविद्या- मानसमं कृत्वा सम्पाद्यस्येव प्राधान्येन चिन्तर्न संपद् आलम्बनस्येव प्राधा- न्येन चिन्तुनमध्यास इति तद्विवेकः । क्रियायोगस्तु यथा वायुवीव संवर्ग इति भ्ुतावग्न्यादीन् संवृणोतीति संघरयक्रियासम्बन्धाद् दयो: संघगगुय- त्वेनोपासनं तथा जीवस्य स्वगतेन बृहत्यर्थयोगेन ब्रह्मगुणतयोपासनम् । संस्कारश्च कमाङ्गस्य ब्रीह्माज्यादेः प्रोक्षयावेकयादिना यथा भवति तथा कतृतया कर्मगुणभूतस्यात्मनो ब्रह्मदृष्या संस्कार: क्रियतइति॥

• वेदान्तानां कल्पयते किं वा जीवब्रत्मेक्ये तात्पर्याभावाद उत फलानुसारात+। नाद्यः । त्रमेदे ऽपि बिम्बप्रतिबिम्बषद्ेदप्रतिभासोपपतेः । न द्वितीयः। •यहं ब्रह्मास्मीत्युत्तस्यक्यस्य स एष इह प्रषिष्ट इति प्रवेशार्थवादेनाथ यो उन्यां देवतामुपास्ते 5न्मोसावन्यो Sइमस्मीति न स वेदेति भेदनि-

वगन्तव्यम। न तृतीयः । ऋरविद्यानिवृत्तिर्बह्मात्मभावश्च फलं भरायते। न च संपदादिपरत्वें तंदुपपद्यते। संपदादीनामयथाघस्तुत्वेनाप्रमाय-

देक्यपरं शास्त्रम। चम कश्विदाह। ब्रह्मयो भिन्नाभि्नो जीवः । ततश्य ब्रह्मयेो नित्यमुक्तता जीवस्य नित्यबद्धता व व्यवस्थामश्नते। प्रत्यन्ताभेदे तु

• इसदये प्रमाखे हत्वधिक २ पु. । कलाभआाविति १ पु. पा. 4 20

विवस्यप्रमेयनंबहे ४ सू० २. वर्ण० ब्रसव स्वसंसाराय नारयं जगदुत्पादयेत। विरुद्धा व विशुद्धस्यागुद्धताप्ति- पतिरिति । अपोध्यते। न तावण्नीवत्रह्मयोजीतिष्यत्तिभावों गुगमुविभावः कार्यकारयभावो विशिषटस्वरूपत्वमंशांशिभावो वा विद्यते मानाभावात। न य तदभावेकवा चिदेदिदा दृश्येते। ममेवांशो जोवलाके इति स्मृतेर-

डस्य विश्वा भूतानीति भ्ुतिनींशांशिभाव बतें कि तु ब्रंम्मानन्त्यप्रतिपादनाय जीवस्याल्पतामाचमाह। बन्धथा सांशस्य ब्रह्मण घटादिवदवयवारभ्यत्व- प्रसङ्गात्। ननु स्वाभाविकी निरवयवता बुट्धाद्युपाधिनिमित्तं सांशत्वमिति नौकदोष इति चेद एवमपि वास्तवभेदो न सिध्येत्। न हि निरवयवमा- काश खड्डधारादिभिर्वस्तुता भेतुं शक्यम 1 भ्रथान्तःकरणोणधीनां वस्तुतो म्रंत्म विदार् य सामथ्यमस्ति तहि ब्रह्म स्वस्थानथीय कथमुपाधीन् सजेत। न व जीवाथा तत्सष्टिः। तत्सूष्टेः प्राग जीवविभागासिट्रे:। न च कर्मावि- दयासंस्कारा अनतःकरयोत्पतेः प्राग्विद्यमाना अपि जीवं वभजन्ते। अन्तःक रयद्रव्यस्येव जीवोपाधित्वाङ्गीकारात। ननु नीलपीतादिवद्वेदः स्वाभावि क्रो्रा द्रव्यत्वादिजातिनिबन्धनश्चाभेद इति चेतु तर्ह्ययमात्मा ब्रह्मेति सामाना- धिकरवमं न स्यात। नीलं पीतमिति सामानाधिकरसयाभावात्। अ्रथ न निष्पन्नो भेदो नाप्यमादि: किं सूपाधिनिबन्धनः केवलं ब्रह्मगि प्रकाशते। स सह्ंतस्मिंस्तदारोपो विश्रम एव स्यात 1 प्रामाषिकस्य भेदस्य कर्थ विभ्रम स्वमिति चेद न। जीवब्रह्मभेदे प्रत्यव्वादीनामप्रसरात् । भ्राममस्तु न मेदं प्रतिपादर्यत प्रत्युतेष तभात्मा Sन्तरयाम्यमृत इत्यभेद प्रतिपाद्य ना- न्योतो डस्ति द्रष्टेति भेदं प्रतिषेधति। न च संसारित्वासंसारित्वव्यवस्था- नुपपसतिरमेंदे मानम्। भरभेदस्याप्यङ्गीकृतत्वेमाव्यवस्थातादवस्थ्यात। न हाकाशं घटे नाषच्किद् तदन्तर्धमादिसमावेशे सत्याकाशस्य घमादिसयोग:ः परिदतु सक्थते। घटावच्छित्रभागसह्ितस्येवाकाशत्वात्। प्रथापि भेदां- शमुपजीव्य व्यवस्थेध्येत सहास्मन्मते उपि ब्रह्मक्यविद्यादिसेसरगाससर्गाभ्यां

• गिवरर निश्नियमितीति २ पु. पा.।

मेदाभेदवादिम तनिराङ:। व्यवस्था किं न स्थात्। ए्रकस्मित्ेष व्रस्तुनि स्रंक्षर्गस्य भावाभावो विरुद्धू। विति चेद न। भेदरस्य भावाभावयोरेकन स्वय उम्युपगमात्। चर्भेदो नाम न भेदाभाव; करिं त्वेक्यासयं धर्मान्तरमिति चेतृ तथ्राषि भेदाभेदो. विरुद्रावेध परस्परनिवर्तकत्वात। बहं मनष्य इति प्तीत देहात्मेक्यं नाहं मनुष्यो Sफितु मम्मास्मीत्यनेन देहात्मभेदभानेन * निवर्तते। तथा द्वो चन्द्रा- कति प्रतीतो: भेदश्वन्द्रेक्यप्ञानेन निवनते। भत्तो विरोधभीतस्त्वं कसं मेदाभेदाबड्गीफुषौथाः । तदङ्गीकारे वा ब्रह्मव्यविद्यार्सपर्गेय तयोर्बिम्बप्रति शिम्ब दृष्टान्लेनोषपाद्यिमुं सुशकयो: कस्लव प्रद्वेष:। न चांशभूते जीवे संसा- रिथि सत्यंशिनो: ब्रह्मतस्तदभावे तवास्ति कश्चिद् दृष्न्तः । न हि घस्त्रे- कदेशे देहेकदेशे वा चयडालमूतिकादिभि रुपस्पृष्टे कृत्सो वस्त्रदेहाव प्रसाल नीया भवतः। अतो न त्वन्मते ब्रह्मंगो Sसंसारित्वं प्रत्युत सर्वजीवेः सर्वप्रपज्जेन चाभिन्नतया सर्व दोषजातं स्वात्मन्येव ब्रह्म पश्येत्। तथा च तादूशब्रह्मप्र- प्रेरपुरुषार्थेतया शास्त्रारम्भादिकमनुपपन्नं स्यात्। न हि ज्ानध्यानादिभि: स्वोपाधो कथं चित्प्रविलापितें 5प्यशेषजीवोपाधयः प्रविलापयितुं शवधन्से येन ब्रह्माि सर्वों दोष: परिह्ि्ियेत। ब्रस्मन्मले तु ब्रह्मणति न कश्विट्ठोषः । प्रतिबिम्बश्यामत्वादीनां बिम्बसंबन्धादर्शनात्। सत्त्वच्ञानेन सर्वोपाचिवि- निर्मोत्षश्चोपपद्यते । स्वप्रकल्पितवस्तनां सर्वेषामति प्रबोधे निवृत्तिदर्ष- ·नातृ। शुकवामदेवादितत्त्वज्ञानेन सर्वापाधिनिवृत्ताविदानीं संस्ारानुपलब्धि: प्रसन्येतेति चेट् न । त्वत्प्धे ऽषि समानत्वात्। एकेकस्य जीवस्येकेक- स्मिन कल्पे मुक्तावप्यनन्तजीधानामंतीतानन्तकल्पेषु मुक्ता कथं संसार उप- लभ्येत। अनुभवमघलम्ब्येदानीन्तनसंसार समाद्ानमुयें: समन् प पतिस्त्वेकात्मवादिभिरस्माभिरेव कथं चिद्धतुं शक्ते। लथा हवि। यस्त्वं मां प्रति बन्धमोघव्यवस्थां पृत्कमि स स्वमेक एव. सर्वकल्पनाधिप्ठानभूत- श्चिदेकरस आरात्मा त्वदन्ये: मुक्ता मुच्यमान्रा मोत्यमाशाश्य सर्वे जीवास्त्व- ·दविद्यया स्वप्रश्व कल्पिताः । वामदेवादिमुत्तिप्रतिश्च त्वत्प्ररोचनाय ब्रह्म- विद्ाप्रशंसाथा। एवं व सति कस्षय बन्धमोक्चावित्येष संदेहस्तव लावल्संसा दणयां मोबदशायां वा न जायते। एवं प्रत्येकं+ततत्परुषदुष्या स स + एव- * भेद्रजनमेति पु.था.।। भयेकमिति नासित a पु.। स इत्येकवारमेव पुस्तरी।

२४४ विवश्यप्रमेयसंग्रहे ४ सृ० २ घर्य० स्मेति गुरुशास्त्राभ्यीं बोधिते सति म कस्यावि संदेह उदेतीति किमधानु: पपंज्रम। पत्तो Sखयडेकर सात्मवादे उनुपपत्त्यभावात्तत्परेग शास्त्रेगात्मतत्वे · बोधिते सद एवाविद्यातत्काययो: स्वप्रवत्परविलीनयो: सतोरद्वितीये ब्रहनि संपदादिरूपेयोपास्तिक्रियायाः को 5वसरः। पत एव श्रुतिर्ब्रह्मया उपास्यत्वं निषधति। यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतं तदेव ब्रह्म स्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासतइति। न च वेद्यत्ववद्पास्यत्वमपि स्यादिति मन्तव्यम । अन्यदेव तद्विदितादथो अ्रविदितादधीति अत्या वैद्यत्वस्यापि निषेधात्।

शास्त्रजन्यया विद्यया Sविद्यातत्कार्यनिवृत्तत्रत्मयः* शास्त्रवेद्यत्वमुपचर्यते। एतां वृत्तिं+ प्रति संनिधिमाचेया, खडकरसत्वलक्षयास्वाकार समर्कतया स्वस्वा कारसमर्पकघटादिव द्वृत्तिव्याप्यत्वलक्षयां विषयत्वं ब्रह्मणो Sभिप्रेत्य मनसै- वानुद्रष्टव्यमेषो 5युरात्मा वेदितव्यस्तं त्वोपनिषदं पुरुषमित्याद्याः शुत्यः प्रधृत्ताः। जडेषु घटादिष्विव प्रमासकृतस्फुरखातिशयस्य स्वप्रकाशे ब्रह्मयय- संभवात्फलव्याप्यत्वाभावलक्षय मविषयत्वं छा यतो वाचो निवर्तन्तइत्याद्या: अतयः व्रत्यपीपदन्। न चाषात्यन्तं फलाभावः । अ्रन्तःकरयवृत्यभिव्यत्ता- त्वोपाधिना ब्रह्मचेतन्यस्येष फलत्वोपचारात्। घटादिष्वप्यस्येव फलत्वव्य वहारात। तटुक्तम । परागर्थप्रमेयेषु या फलत्वेन संमता। संवित्सेवेह मेयोथ। वेदान्तोक्तिप्रमायतः ॥॥ ति। अतो ब्रह्मचेतन्यमुपान्त्यक्षणे ड्वच्छिव्नतया फलावस्थं भत्वा 'चरम- वये स्वावच्छेदिकां वृत्तिं निवर्तयति। तत उपर्यवच्छेद काभावात्फलावस्थता परित्यन्य निर्विकल्पकचेतन्यमापं मोकदशायां परिशिष्यते। एवं च सति नित्यमुत्तं ब्रह्मेव स्वाविद्यादिप्रतिबिम्बितं सज्जीवभावमापद्य संसरति स्ववि- यया व विमुच्यतइत्युत्तं भवति । मन्वेवं जीवस्येष ब्रह्मत्वे तत्त्वमस्यादिमद्दावाक्येषु षदद्वयस्य पुनं- रुत्ति: स्यात् तत्परिहाराय भेदाभेदावभ्यपेयाविति चेद न। तथा सति

• प्रह्मणीति : पु. पा.। एसां धेति चशब्ठो उधिक: २ पु०। वेति नास्ति १ पु. पत्यन्तफलाभाव इत्ति समस्त: पाठ: : पु०। ॥ सुरेश्वरसम्बन्धवार्तिके १६० शलो.।

भेदाभेदवादिमतनिरासः । २४३

वाक्यार्थज्ञानेन शरीरेन्द्रियादिसंसारस्य निवृत्यसिद्धेः। तथा हि। किसुप- पत्तितस्तन्निवृत्ति: साध्यते उत भिद्यते हृदययन्थिरित्याद्यागमात। नाद्ः । त्वन्मते देहादिविशिष्टस्येव जीवस्य ब्रह्मणा सह भेदाभेदयों- वीस्तवयेोमहावाक्यार्थतया तद्रोचरञ्ञानेन देहादिनिवृत्ययोगात् । न द्वितीय: । वर्तमानापदेशिन श्रागमस्य योग्यानुपलब्धिविरोधेर्थवादत्वात्+। अथ मोषदशायां देहादिनिवृत्तावागमस्य तात्पय तथापि यदि मोवदशायां जीवस्य भेदांशो न निवर्त्तेत तदा तन्निवीहाय देहेन्द्रियान्तःकरयाद्युपाधि- रप्यभ्यपेयः । ततो न संसाराद्विशेष: । यदि च भेदांशनिवृत्ति : तदापि न तत्त्वध्ञानात्तन्निवृत्तिः । तस्य स्वविषयानिवर्तेकत्वात्। त्वन्मते भेदस्यापि तत्त्वज्ञानविषयत्वात्। नापि कर्मभिस्तन्निवृत्तिः । शगमविरोधात्। आ्रगमस्य सार्वकालिकभेदाभेदप्रतिपादकत्वाङ्गीकारात्। न च भेदाभेदवादे तत्त्वंप- दाथो सुनिरुयो। तब को Sसा त्वंपदार्थो जीवः किं भेदाभेदाभ्यामंशाभ्या- मंशी किं वांशद्वयसमुदाय उतांशद्वयमेव। आद्ये Sपि यद्यभेदांशो ब्रह्म तदा ब्रह्मयो जीवांशत्वं जीवस्य च सावयवत्वमापद्येत। त्रथाभेदांशो न ब्रह्म तर्ह्यत्यन्तीभेद एव स्यात्। न द्वितीयः । जीवस्यावस्तुत्वप्रसङ्गात्। समुदायिव्यतिरिक्तसमुदायानिरुप्णात्। तृतीये पि किमभेदांश एव जीव: किं वा भेदांश एव उतांशद्वयं प्रत्येकम अथ वांशद्वयं परस्परमभिन्नम बराहो स्वित्परस्परमपि भिन्नाभिन्नम । नाद्यः । ब्रह्मय एव जीवत्वप्रसङ्गात्। न द्वितीयः । प्रत्यन्तभेदप्रसङ्गात्। तथा च तत्त्वज्ञानमोघ्षादिव्यवहारासिद्धि:। न तृतीयः । जीवद्वयप्रसङ्गात। न चतुर्थः । तदा ब्रह्मेव जीव इति बन्ध- मोत्व्यवहारासिद्ेः। न पज्चमः। भेदाभेदानवस्थाप्रसङ्गात। कस्य चायं शास्त्रोपदेशः । न तावदमेदांशस्योपदेशः । ब्रह्मस्वरूपतया तस्योपदेशान- पेवत्वात्। नापि भेदांशस्योपदेशः । गरहं ब्रह्मास्मीति प्रतिपत्ययोगातृ। मोतावस्थायामभिन्नतया यु्यते सा प्रतिपत्तिरिति वेद् न भेदांशस्य पुनर- भेद: सम्भवति। विरोधात्। अ्रविद्यादिदोषो डपि न ताघदभेदांशस्य युक्त्त: । ब्रह्मययेव प्रसङ्गात। नापि भेदांशस्य। उपाधिजननात्म्राम्भेदा भमा -र * तथा हीति नास्ति ९ पु०। + विराधे ऽनुवादत्वादिति २ पु. परा. । 1 भनपेचित्वादिति २ पु. प्रा. ।

२४६ वात। प्रथोपाधिमनपेस्य स्वत एव मिन्नोशोंशी वा जीवस्तथापि तंदंशकि नांशे जीवविनाश्ात्कस्य मोस उपदिश्येत । भ्रमेदांशस्य ब्रह्मणोः नित्यमुत्त- • त्वातृ। मोचा उपि भिन्नाभिन्नश्वेत साई ब्रह्म वेद ब्रझ्मेष मवतीत्येवकार- विरोध: संसारादविशेषश्य स्यात। म च स्वर्गनरकबन्धमोद्तादिव्यवस्था- सिद्धये भेदाभेदावपेचितो। भेदेनेव कथं चित्तमिङ्गिः। न व तावेकनः युक्तो । भेदस्य धर्मिप्रतियोगिसापेक्षत्वादमिन्ने चेकस्मिन्वस्तुनि तदयोगात। शास्त्रां पुनर्नान्यो डतो डस्ति द्रष्टेेति भेदोपमर्दैनेष तत्रात्मेत्यमेदमेव प्रति: पादयति म तु भेदाभेदो। प्रथ जीवब्रह्मणो: स्वभावाद्वेदः स त्वद्रव्यत्वा- दिस्मान्यमेव दर्शयति। सर्वव्याणी सर्वभृतान्तरात्मेति विकारसंस्पर्शपरि- हारायेवं कल्पयतदूति चेद् न । विकारान्तर्वतर्तत्वे उप्यसङ्गस्वभावतया तत्सं: स्पशाभावात्। अन्यथा मध्यमपरिमायात्वेन सावयवत्वप्रसङ्गात । ब्रस्मविदप्रोति परमित्यादिप्राप्रिभ्ुतिबलाद् ब्रह्मणो दूरदेशवर्तित्वमिति: चेलु का Sसा प्राप्तिः । न तावद् ब्रह्मभाव: । दूषितत्वात्। नापि जीवब्रस्मम्या- मारभ्यमायं द्रव्यान्तरम। मोतस्य विनाशित्वप्रमङ्गात्। मोतस्य नित्यत्वाद् ब्रह्मणः सर्वगतत्वाङ्गीकारे सावयवत्वायोगाद् द्रव्यान्तरारम्भकत्वमेव म. स्यात। जीवबह्मणो: संबन्धः प्रापिरिति चेद मेवम। न तावत्तादात्म्यम्। प्णुमहततोर्विरुद्धयोस्तदयोगातृ। नापि समधायादिः। भिन्नद्रव्ययो: संयोगा- तिरिंत्तसंबन्धाभावात। संयोगस्य व त्रिप्रयोगावसानतया पुनरावृत्तिप्रापतः । शास्त्रवलादपुनरावृत्ति्रिति चेतु तर्हि स स्वराड्रवतीलि ब्रह्मप्राप्यनन्तरं स्वरा- ड्राषप्राप्ि*शवसादनेकेश्वराः प्रसज्येरन्। सस्माद् ब्रह्मप्रापिश्ुतिरविद्यानिवृत्ती जीवस्य स्वरूपभतब्रह्माभिव्यत्तिविष्या ॥ कथं तर्दि तयोध्यमायन्रमृतत्वमेतीति मूर्धन्धया नाआ गमनं मोचाय श्रयतद्ति चेद मेवम। नामृतत्वं नाम मोत: किं मूत्मलोके चिरकालावस्था- नम। भा भूतसंग्रवं स्थानममृत्तत्वं हि भाष्यतइति स्मृतेः। बन्यथा मूर्धन्य- नाडा निर्गच्छतां प्रतोकोपासकानामपि मोतप्रसङ्गात। न चतदिष्टम। लेषाम विद्युललोकमेव गमनमित्येकस्मित्धिकरयो निर्यातत्वात् : परथापि स एव तान् * स्वायन्यप्रापोति 2 सु. षा.। + मूर्धन्यया माखेति व्यस्त: पाठ: पु० ।

ब्रह्मप्राप्िनाम स्वरूपाभिव्यक्िः । क्रियापूर्विका SSप्रिर्बस्णि नोपपज्ना। २४० ब्र हं गंमयतीति मुत्या कश्चिदमानवः पुरुषः संमुखमागत्य ब्रह्मोपासकान्गृ- हीत्वा विद्युल्लोकादुपरितनान्वरुपेन्द्रप्रजापतिलोकानतिक्रम्य ब्रह्म प्रापयतीत्येवं गमनमेव मोघाय प्रतीयतइति चेद न। तस्य गमनस्य कार्यब्रह्मविषयत्वात्।• म च बृहत्यथानुगमातृ परमेव ब्रह्माप ग्राह्यमिति शङ्गनीयम्। ब्रह्मशब्दस्य कार्यब्रह्मणि रूढत्वात् । डठिश्च योगवृत्तेर्बलीयसी शोघ्रप्रतिपत्तिहेतुत्वात्। परब्रह्मययपि दुढिरस्तीति चेतु सथापि मुत्यन्तरे समानप्रकरणे ब्रह्मलो- कान् गमयतीति भोगभूमिविशेषवाचिलोकशब्दभ्रवयादन्यास्वपि शाखासु सटाकाश्वत्थराजगृहद्वारपालवेश्मसभापयंङ्कादीनां भोग्यवस्तनां प्रतीयमान त्वात्कायंत्रस्ेवेति निश्चीयते। किं चार्धिरादिमार्गेय गच्छतां निर्गुयब्रह्मप्रा- सरिश्चेत्ताई.पञ्चाग्निविद्यावतां गृहस्थानामषि सा स्यात्। न घ स एतान् ब्रह्म गमयतीत्येतच्छ्दः पज्चाग्निविद्यतिरिक्रान् परामृशतीति युत्तं वक्तुम। पज्चाग्निविदामेव प्राधान्येन प्रकृतत्वात्तेषामनिर्दिष्टफलत्वप्रसङ्गात। किं च। म्र ह्मोपासनानां सर्वेषामपि यद्योकरूपं फलं तदा गुयोपचयापचयाभ्यामुपासनो- पचयापचयो व्यर्था स्याताम। तथा च कर्मभयस्त्वात्फलभयसत्वमिति न्याय- विरोधः । अभ्योषचयापचयवत्तत्फलं तर्हि न विकारासंस्पर्शशत्रह्मप्राप्िः । सथ तदभावात। किं च वेश्वानरोपासनफलं बेलोक्यशरीरापत्तिर्यदीष्यते तदा विकारासंसष्टे ब्रह्मगि कथं तदुपपाद्येत। अ्रथ नेष्यते तदा तं यथा • यथोपासते तदेव भवतीति श्रुतिषिरोध: स्यात्। किं च । पिषादिसङ्कल्पेर्षि- कारसंसष्टे ब्रह्मययपभोगो न स्यान्चेत पिचादिसङ्कल्पभ्रुतिविरोधः। स्याश्वेद्वि कारावुर्ति ब्रह्म पिषादियुत्तं * स्यात्। किं च विकारावर्ति ब्रह्म प्राप्तो Sपि ब्रह्मेवेति मनसैतान्कामान्पश्यन् रमते तेन पितृलोकेन संपन्नी महीयत- इत्यादिम्ुतो ब्रह्मय एंव भोग: साधनेर्दर्शितः स्यात। तथा चाप्रकामता विरु्येत। स्वार्थप्रयुत्ता च सृष्टिः स्यात्। प्रथोच्येत न पिषादिसङ्डल्पेन्न- षि भोगो उभिधीयते किं तु ब्रह्मानन्दे निखिलविषयानन्दान्तर्भावा- · देश्वर्यविशेष उपचर्यतदति। तन्न। बह्टीनां भुतीनामुपचारकल्पनायोगात्। तत्रिर्यायक चतुर्थाध्याय चतुर्थपाद वेफल्यप्रसङ्गा्ट+। किं । विकारावर्ति श्रझ्म- प्राम्रस्य लिङ्गशरीरमस्ति चेतु कलाप्रचयश्ुतिर्बाध्येत नास्ति चेद मनसैतानिति * पित्रा उपि युल्तमिति २ पु. पा. । वैकल्यप्रसक्गाच्वेि २ पु. पा. ।

२४८ विवरसप्रमेयसंगरहे ४ सू० २ वर्ग श्रतिर्बाध्येत। किं घ । तस्य लिङ्गशरीरविलयनिमित् विद्योष चेतु तंत्र्यु- त्क्रान्तिकाले विलय: स्यातृ। लिङ्गशरीरारम्भककर्मयः जीयत्वात्। ब्रमा. . नवपुरुषकरसंस्पर्शश्चेत् तदापि विद्युल्लोके स्यात्। उभयथापि न ब्रह्मा- रडादुपरि लिङ्गशरीरविलयः । किं चोपाधिक जीवपये जीवस्य न विकारा- वर्तिब्रह्मगमनं संभवति। निरवयवाधच्छेदस्य घटाकाशस्यवोद्गत्यानयना- योगात्। उदरगे च ब्रह्मशून्यो 5यं प्रदेश: स्यात्। उपरिष्वाद्म ब्रह्मोपचय: प्राम्ुयात्। तस्मादुपाधिगमनादात्मनि गमनविभ्रमः । ननपाधेरपि गमनं न संभवति। तदुपादानस्य ब्रह्मयाश्चलनशून्यत्वात्। न हि मृदि निश्चलायां घटस्य गमनमस्तीति चेद एवं तर्हि स्वाप्रगमनवन्मायविजृम्भितो गमनादि- प्रतिभासः । तदेवमाप्रिरपि क्रियापूर्विका परब्रह्मणि नोपपद्यतदति सिद्धस । संस्कृतिपवे Sपि न तावद् ब्रह्मगि गुणाधानलक्षणः संस्कार: संभ- वति। अनाधेयातिशयरुपत्वात्। नापि दोषापनयनलक्षणः । नित्यशुद्ध- स्वभावे दोषाभावात। अथ मन्यसे निर्मलस्वभावे Sपि दर्पखे उन्यसंपर्ककृ- तमलस्यापनयनं यथा निघर्षयक्रियया भवति तथा S5त्मन्यप्यविद्याकृतदे।- षस्यापनयनं क्रियया* उस्त्विति। तथ वत्तव्यं किमात्माशनितया क्रियया दोषापनयः किं वा ऽन्याश्रितया। नाद्यः । सर्वगते निरवयवत्रात्मनि क्रियानुपपत्तेः । न द्वितीयः । प्रत्यगात्मनो ऽन्यद्रव्ये: संयोगाभावेन तत्त- दाश्नितक्रियां प्रत्यविषयत्वात। अथात्मनि परिस्पन्दपरियामयोरभावे उपि

न। तस्य दोषस्य पारमार्थिकत्वे स्वाप्रयविकारमन्तरेदापसारया।योगात। न चात्मनो विकार: संभवति। अ्रविकाय। डयमुच्यते इति स्मृतेः । दोषस्या- विद्यात्मकत्वे विद्ययेष निवृत्ति: स्यान्न तु क्रियया। ननु शास्त्रीयेः ख्ानाचमना- दिकर्मभिरात्मनो गुयाधानलखयः संस्कार: श्रयतृति चेद भन्तःकरयविशि- पृस्येवात्मनस्त क्क्रवणात्। न हि निरुपाधिकस्यात्मनेो धर्माधमोननुतिष्ठुतस्त त्फलं संभवति। तस्मान्न संस्कृतिरप्यात्मनि संभवति। ततश्चोत्पत्यादिय सुर्विधफलस्य मोचे दुःसंपादत्वाततदतिरकेणान्यस्य क्रियाफलस्याभावास् * संस्कियमेति व प्ु. । 1 जपसरयेति a पु।

पपुरुषेच्छातन्तां ज्ानं क्रियातो विलनयस। २४६ विज्वानस्येष मोक्षों गोधरो न क्रियायाः । ननु ज्ञानमषि ध्यानवन्मानस- क्रियेति चेद न। फलतः कारयतश्च ज्ञानक्रिययोवेलवययात्। वस्तुस्फं- रयं हि ज्वानफलं तच्चात्मस्वरूपत्वादजन्यम। तज्जन्मप्रतिभासस्तु तदभि -. व्यञनकान्त:करसवृत्तिजन्मोपाधिकः । न वेवं ध्यानक्रियाफलमजन्यं गरु- उद्देवतादिध्यानाद्विषनिर्हरयवश्याकर्षमादिफलस्य पूर्वमविद्यमानस्येव जन्म- दर्शनात्। कारयं च ध्यानक्रियायाश्चोदनाजन्यपुरुषेच्छापूर्वकः प्रयत्नो न विषयसद्वावः । अ्रसत्यपि विषये विधितो योषिदम्न्यादिध्यानदर्शनातु । ज्ञानं सु प्रमायप्रमेयजन्यं न पुरुषेच्छामनुवर्त्तते। अनिच्छ्ृतो उपि दुर्गन्धा- दिज्ञानदशनात्। यद्यप्यनुमानशब्दादिष ज्वानस्य न प्रमेयजन्यत्वनियम: पतीतानागतवस्तुप्तानेषु तदसंभवात् तथापि लिङ्गशब्दादितन्त्रमेव तथापि ज्ञानं न पुरुषेच्छातन्त्रमिति क्रियातो विलनयमेव। ननु संयोगविभागपरम्पराव्यतिरेकेय क्रियेव नास्ति यतो वेलकययं ज्ञानस्योपपद्येत । सर्वत संयोगविभागपरंपरावति द्वि श्येनादो चलतीति प्रत्ययो जायते। न चेवं स्थायावपि श्येनसंयोगविभागवति चलनप्रत्ययः प्रस- न्येतेति वाच्यम्। आ्राकाशप्रदेशविशेषसंयोगविभागं प्रत्येव तदङ्गीकारात। न हि स्थायुराकाशप्रदेशविशेषैः संयुज्यते विभज्यते वा*। तस्मादतिप्रसङ्गा- भावानास्ति संयोगविभागप्रचयातिरेकियी क्रियेति चेद मेवम्। बहुलान्ध- कारावृते नभस्यप्रतीयमाने तत्प्रदेशविशेषसंयोगविभागानामप्यप्रतीतो खद्योते चलतीति प्रत्ययसद्गावात्। तस्मात्संयेोगाद्यतिरिक्ता क्रिया प्रत्यक्षसिद्धा॥ प्राभाकरस्तु क्रियाया नित्यानुमेयतां मन्वान इत्थं प्रयुङ्गे। विमता- घाद्यसंयोगविभागो स्वाश्रयृगतेनाव्यवहितपूर्वक्षयोत्पन्नेनातिशयेन जन्यो व्यवस्थितद्रव्ये कादाचित्कत्वात् संयोगविभागजन्यकार्यवदिति। तब येो Sसावतिशयः स एव क्रिया भविष्यति। ईश्वरेच्छया सिद्धसाधनता मा भदि-

योति । द्रव्येय सहोत्पन्रे शोक्यादावनेकान्तिकत्वव्यवच्छेदाय व्यवस्थिते द्रव्ये इति ॥

• वियुन्यते त्रेति * पु. पा. । 35

२५० विघरयप्रमेंयसंग्रहे ४ सृ० २ वर्य० मेवम। किमन संयोगिनेर्द्वियोर्यतिशयः साध्यते कि वा उन्य तंरस्मिन्नेष उताविशेषितमतिशयमाचम। नाद्यः । श्येनस्थाणुसंयोगादाव- · भावात्। तस्यान्यतरकर्मजन्यत्वात। न द्वितीयः । उभयकर्मजन्ये मल्ल- मेषसंयोगादौ साध्यासम्भवात्। तृतीये Sपि किमसा क्रियाख्यो Sतिशयः स्थिरादेव द्रव्यादुत्पद्यते उतातिशयान्तरात्। आ्राद्ये संयोगविभागयोरेव तस्माद् द्रव्यादुत्पत्तिरस्तु किमनेनातिशयेन। द्वितीये Sनवस्थापातः ॥ अथ मतं भूमिपादयो: संयोग: पादाश्रितकर्मणा जायते तच्च कर्म न कर्मान्तरेय जायते किं तु प्रयत्नवदात्मपादसंयोगेन ततो नानवस्थेति। तर्हि प्रयत्नवदात्मपादसंयोगस्येव भपाद संयोगारम्भकत्वमित्यपि वकुं शक्य- तया न कर्म सिध्येत्। तस्मान्ञानुमेया क्रिया किं तु प्रत्यक्षेष। न च वगि- कस्य कर्मयः कथमिन्द्रियसंयोगज्ञानं क्षयाद्वयावस्थमिति वाध्यम । शब्द- विद्युदादिवदविरोधात्। अरतश्च प्रत्यक्सिद्धक्रियातो वैलवएयं ज्ञानस्यो- पपन्नम ॥ नन्वन्तःकरयपरियामरुपत्वाद् ज्ांनमपि क्रियेव सत्यं तथापि ध्यानवतुरुषतन्त्रत्वाभावाद्विधियोग्यक्रियातो वैलवयमस््येव। यथा योषि त्यग्निध्यानं विधिजन्यपुरुषेच्छावशात्कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कत्ते शक्यं न तथा प्रसिद्धे Sग्नावग्निज्वानं विधातुं पुरुषेच्छया नु्ातुं वा शक्यम्। सत्या- मपीच्छायां मनःसहकृतस्य चक्षुषः स्पर्शनेन्द्रियस्य वा Sग्निसंयोगमन्तरेग' तजज्ञानानुद्यात्। सति तु तत्संयोगे विना Sपीच्छां ज्ानोदयात् । अन्यथाकरयं तु दूरापास्तम । न हि पुरोवस्थितो Sग्निर्निपुयातरेगापि स्तम्भाद्याकरेणावगन्तुं शक्यते। कथं तर्हि रज्जो सर्पश्चानमिति चेतु तस्य ज्ञानाभासत्वात्। न च सो उप्याभासः पुरुषतन्त्रः । अनिच्छ्ृतः कम्प- मानस्यापि जायमानत्वात्। ननु लोके Sमुमग्निं पश्येति केन विद्धिहिते सत्यन्यो Sपि स्वेच्छ्या तदभिमुखो भत्वा ं पश्यति असत्यां त्विच्छायां विमुखो भत्वा चक्षुषी निमील्य वा न पश्यत तथा शास्त्रवशादाहवनीया- दग्नीन् करणादयुपेतानवलोकयति। प्ररतः कथं पुरुषस्य ज्ञानविषयकरणा- डकरणाSन्यथाकरणेषु* स्वातन्व्याभावः । * करयान्यथाकरगोष्विति १ पु. पा.।

चानस्य क्रियातो वेलवययम्। २५१ उच्यते। श्राभिमुख्यवेमुख्ये दर्शनादर्शनयो: सामय्यो। तष तत्स- म्पादनलकयक्रियायामेव पुरुषस्य स्वातन्त्यं न ज्ञानाज्वानयोः । अतः पश्ये- त्युक्ते सामय्रीं सम्पादयेत्ययमर्थः सम्पद्यते। यदि ज्ञानं पुरुषप्रयत्नजन्यं स्यात तदा धारावाहिकद्वितीयतृतीयादिच्चानानामुत्यत्तिर्न स्यात्। प्रथम- जांनस्येव प्रयत्ननान्तरीयकत्वात। न हि प्रयत्नजन्यगमनादिक्रियायाः पर- म्परा सकृत्प्रयत्नमाचादुत्पद्यमाना दृश्यते। अ्रथ बागविमोकचक्रभ्रमयादो प्रथमप्रयत्नादेव क्रियापरम्परा जायतइत्युच्येत तन्न। तपोत्तरोत्तरक्रियाणां वेगाख्यसंस्कारजन्यत्वात्। न च धारावाहिकज्ञानेषु तथा संस्कारो डस्ति। न च प्रथमच्चानजन्यसंस्कारादुत्तरोत्तरज्ञानपरम्परा जायतामिति वाच्यम् । तथा सति स्मृतित्वप्रसङ्गात्। स्मृतित्वे घेन्द्रियसंयोगाद्यनपेत्तत्वप्रसङ्गः। तस्माद द्वितीयतृतीयादिज्ञानानां प्रमायतन्त्रत्वात्प्रथमज्ञानस्यापि तथात्वे

एवं स्मृतिज्ञानमपि संस्कारोद्वोधाधीनं न पुरुषप्रयत्नाधीनम्। सदृश-

यदि क्व चित्सतिविशेषे प्रयत्ापेक्षा दृश्येत तदापि प्रयत्नेन चिन्तापरपर्याय- चित्तकाय्यमेव जायते न तु स्मृतिः । तेन चेकाय्येष संस्कार उद्धोध्यते। तदुक्तं सदृशादृष्टचिन्ताद्याः स्मृतिबीजस्य बोधका इति ॥ यत्तु शास्त्रवशादाहवनीयादीनां शरीरावलोकनं तचास्ति का चिदा हवनीयदेवताया मर्तिरिति*। यो 5यं परोक्षः प्रत्ययो मूर्तिविशेषविषयः सन पुरुषलन्त्र: । विनेव प्रयत्नं मर्तिविशेषवाचिशब्देरेव जायमानत्वात्। यञ्च पुरोवर्त्त्यङ्गारायां तन्मतिविशेषाकारेय भावनं तन्र ज्ञानम्। अ्र्रयथावस्तु- त्वात्। न चायथावस्तुत्वें कथं शास्त्रीयत्वमिति वाच्यम्। न हि शास्त्र- मङ्गारायां हस्तपादादीनवयवान्प्रतिपादयति। तथा सति प्रत्यक्षविरोध- प्रसङ्गात्। किं तह्यथावस्तुगोचरेणापि भावनेन फलविशेष: साध्य इति . प्रतिपादयति। न चासी। साध्यसाधनभावो मिथ्या। ततो भावनस्यायथाव- स्तुत्वे उपि न शास्त्रस्य का चिद्धानिः । भावनस्य च पुरुषतन्त्रत्वमस्माभि-

• मूर्तिमयो देवतेति २ पु० परा. ।

२५२ विवरणप्रमेयसंगरहे ४ सृ० २ वर्य० रभ्यपेयतएव। तक्ष्य ध्यानक्रियारूपत्वात्। नमु ध्यानमप्यनुभवततन्त्रंमेव धारावाह्िकस्मृतिज्ञानरूपत्वादिति चेद न। बननुभते स्मृत्ययोगात। न हि योषिदादेर्न्यादिरूपत्वं किं चिदनुभतम। ननु योषा वा व गोतमाग्निरि- त्यागमात्तदनुभव इति वाध्यम। किमस्मादागमात्ग्रमितिर्नायते किं वा विपर्ययानुभवः । आद्ये योषिदग्नित्वप्रमितिपरेणानेन वाक्येन ध्यान- विधिर्न सिध्येत्। अरथ विधिपरमेतद्वाक्यं तदा न योषिदग्नित्वं प्रमी- यते। उभयपरत्वे वाक्यभेदो विरुद्धनिकद्वयापतिश्य। योषिदग्नित्वप्र- मितो प्रत्यवविरोधश्व। न द्वितीयः । दोषरहितस्यागमवाक्यस्य विप- यंयानुभवहेतुत्वायोगात्। तस्मान्नेतेन* वाक्येन प्रसिद्येोय।षिदग्न्यो- स्तादात्म्यमनुभवितुं शक्यं किं ताई यथा दर्शपूर्णमासादिरुपायाः शारी- रक्रियायाः स्वर्गसाधनत्वं तद्वाक्यात्प्रमीयते तथा Sस्मादषि वाक्यात्क- स्याश्चिन्मानसक्रियायाः फलविशेषसाधनत्वं प्रमीयते तर्हि योषिदग्निपद- द्वयं व्यथ स्यादिति चेद न। क्रियाभाजो मनस आकारविशेषसमर्कत्वात्। यथा गोकर्णाकारेय पाणिना S5चामेदित्यच गोशब्दः कर्यशब्दो वा S5च- मनाङ्गस्य पाये: स्वार्थसदृशाकारं केवलं समर्पयतो न ुप्रसिद्धमथ। प्रतिपादयतः तथा योषिदग्निशब्दावपि प्रसिद्धस्वार्थमस्पृशन्तावेव तत्स- दृशाकारं मनसो ध्यानाङ्गस्य किं न समपयेताम। न च योषिदग्निता-

शब्दस्यात्यन्ताविद्यमानाकारसमर्पकत्वाभावः किं वा मनसस्तदाकारभाक्का भाव: । उभयमपि वक्तमशक्यम्। यतो नरस्य विषायस्य घात्यन्ताविद्य- मानमेव संबन्धाकारं नरविषायशब्दः समर्पयन्नुपलभ्यते मनश्च तमाकारं भजते। ततश्य श्रतिसमर्पिताकारविशिषठाया मागसक्रियायाः प्रवाहो ध्यानं न तु स्मृतिप्रवाहः। नन्वविद्यमानविषये ध्यानस्मृतिप्रवाहयोरसाङ्कयें Sपि विद्यमानविषये चतुर्भुनधारिविष्यवादो शास्त्रेणानुभते विधीयमानं ध्यानं न स्मृतिप्रवाहाद्विशिष्यतइति चेद न। परोधत्वेनानुभताया मूर्ततेरपरोकसाल- ग्रामप्रतिमादावनुसन्धानस्य विद्वितस्य प्रागनुभतता//भावेन स्मृतित्वायेर- * न तेनेति २ पु. पा. । + प्रसिद्द्रस्वार्थमिति पाठ: २ पु० । अशाकूषे विद्यमानेति : पु. पा.। 5 यालगार्मोत व पु.पा.। ॥ यथाऽनुभूततेति ९ पु. पा.।

ध्यानस्मृत्येविलनययम। ध्यानं च न वस्तुविषयमेव। २५३ गालूं । अपरोवतया नुभतेष्वपि वस्तुषु स्मृतिध्या नाद्विशिष्यते। तद्था। बाल्ये पठित्वा वेदं चिरकालव्यवधाने सति पुनः पर्यालचयन्रेकेकस्मिन्वाक्ये चिर चित्तकाय्यं कृत्वा तत्तद्वाक्यं यथापठितमेवावगच्कति सेषा स्मृति: । न चाच पुरुष: स्वतन्त्र: । प्रयत्नेन चित्तकाय्ये संपादिते ऽपि कस्मिंश्चिद् वाक्यविशेषे स्मृत्यनुदयात्। न घ स्मर्यमायमपि वाक्य*मन्यथा स्मतु शक्यम्। भ्रवेदवाक्यत्वप्रसङ्गात। नापि स्वेच्छावशादस्मतुँ शक्यम। अनिच्छतो 5शोचावसरे ऽपि कदा चिद्धेदवाक्यस्मृतेरनिवार्यत्वात्। अरतः कर्नुमकर्तुमन्या वा कर्नुमशक्या यथानुभतं वस्त्वविलङ्गयन्ती तत्संस्कारो- द्वोधमानांधीना स्मृतिरित्युच्यते। ध्यानं त्वनुभते Sननुभते वा वस्तुनि विद्यमानानामविद्यमानानां वा धर्मायां निरङ्गशं कल्पनं यल्लोंके मनोराज्य- मिति प्रसिद्धम। न घ तब पुरुष: परतन्त्रः । स्वेच्छामनोभ्यां बिना साध- नान्तराऽनपेदयात्। तर्ह्ययथाशास्त्रमपि देवतादिध्यानं स्वेच्छानुसारेय प्रस- ज्येतेति चेत्ु सत्यं तत्केन निवायते। न हि मनोराज्यं राजादिना शास्त्रेष वा निवारयितुं शक्यते। परं तुं शास्त्रोत्तध्याने शास्त्रीय: फलविशेषो भर्वत नेतरप। परदृष्टेसाध्यसाधनसंबन्धे शास्त्रस्य नियामकत्वात्। न च शास्त्र- मप्ययथावस्तुगोधरध्यानेन कथं फलविशेषं प्रतिपादयतीति वाच्यम। न हि वयं शास्त्रं पर्यनुयोतुं प्रभवाम: शास्त्रस्याचिन्त्यमहिमत्वात्। अन्यथा कवाहुतिप्रश्ेप: क्व वा स्वर्गः कामचोपपत्तिमद्रात्तीः । अरथापि श्रद्धाजाडरन योषिदग्न्यात्मिकां कां चिद्ठेवतां परिकल्प तद्ध्यानस्य वस्तुविषयत्वं ब्राषे तह्यादित्यो यपो यजमान: प्रस्तर इत्यादावपि तत्तदूपां देवतां प्रकल्प् स्वार्थे प्रामाययं प्रसन्येत। प्रत्यक्षविरोधस्तु भवतो ऽपि समानः ॥न चेवमि- न्दादिदेवतानामप्यपलांपः । तत्प्रतिपादकमन्त्रार्थवादानां मानान्तरविरोधा- भावात। ननु सर्वेष्वपि वस्तुष्वभिमानिन्यो देवताः सन्ति मृदब्रवीदापो Sब्रव- न्नित्यादो सूचकारेग तदङ्गीकारादिति चेत तह्यषणाप्यम्न्यभिमानिनी का चिट्विवता योषिदभिमानिनी चापरेति देवताद्वयमस्तु। न च ते देवते अ्रत

वेदवाक्यमिति २ पु. पा. । + अकर्सुमिति नास्ति २ पु० । 1 वेति नास्ति व पु. । 5 शकयमिति २ पु. पा.। ॥ विशोधस्तूभयथा समान पृति २ पु. पा.। 1 स्ेत्तप्रोति व पु. पा.। •

विवर यप्रमेयसंग्रह्े ४ सू० २ वर्य० ध्येये किं तु योषिदग्नितादात्म्यम। न व तादात्म्यस्यावास्तवस्यार्भिमा निनी देवता संभवति। नरविषायादावतिप्रसङ्गात्। न च योषिदग्निना मिका का चिट्टेवता स्यादिति मन्तव्यम्। नाममापत्वे योषिदवयवेषु यथा- योगमग्न्यवयवसम्पादनवेफल्यात्। सम्पाद्ते हि तथा भुता योषा वा ष गोतमाग्मिस्तस्या उपस्थ एव समिल्लोमानि धूमो योनिरर्चिरित्यादिनां। प्रथेतट्वानफलप्रदाता परमेश्वर एतट्वेवता भविष्यति तथापि नासावन ध्येय:। न हि सर्वान्तरयामियो जगदीश्वरस्यातिजुगुपसितयोषिदवयवरुपेय ध्यानमुचितम्। परमेश्वरस्य सर्वात्मकत्वादविरोध इति चेतु तर्हि तं यथा यथोपासते तदेव भवतीत्यनया न्यायानुगृहीतया श्रुत्योपास्याकारप्राप्ेः

सत्यामनर्थफलैव पज्चाग्निविद्या स्यात्। अथ विशेषशास्त्रबलादव ब्रह्म- लोकप्राप्रिः फलं ताह तद्ठलादेव बिना उप्यपास्यदेवता वस्तुविषयेग ध्यानेन फलसिद्धो शास्त्रभत्तंमन्येन त्वया ध्यानस्य वस्तुविषयतायां नात्यन्तमभि- निवेषव्यम ॥ पथोच्येत उपपापेषु सर्वेषु पातकेषु महत्सु च। प्रिश्य रजनीपादं ब्रह्मध्यानं समाचरेत् । इति स्मृतो यथावस्तुविषयध्यानमघगम्यतदूति। तप किं ध्यातृदृष्य्या वस्तु विषयत्वं शास्त्रदृध्या वा। आद्ये Sपि यदि ध्याता ब्रह्मात्मत्वं जानाति तदा नासा प्रायश्चित्ते Sधिकरोति पातकारदिसंबन्धाभावात्। त्रथ न जानाति तदा Sसावात्मानमन्त:करणविशिष्वतया ब्रह्मस्वरूपं च परोवतया ऽवगच्छन्रहं ब्रह्मास्मीति ध्यानं कथं वस्तुविषयं मन्येत। म द्वितीयः । ध्याता ह्यन्तःकरयविशिष्वस्यात्मनो ब्रह्मत्वंध्यायति*। यद्यपि तचान्तःकर- यांशं विहाय चिदंशस्य ब्रह्मत्वं शास्त्रसंवादि तथा पि न तावता ध्यानस्य वस्तुविषयत्वम् । अ्रन्यथा Sनेन न्यायेनांशतः संवादिनां शुक्तिरजतादि-' ज्ञानानां यादृच्क्रिकसंवादिलिंङ्गाभासादिजन्यज्व ना ना ् व ्वस्ुषिषय त्वेन

• एसदपे-न स तद ध्येयं शासत्रदृष्टा वस्तुतत्यम द्त्यधिक 2 पु. ।

भवस्तुविषये ध्याने पुरुषप्रवृत्तेर्ननिष्त्यहत्वम्। २५५ प्रामाययप्रसङ्गात। ननु विदितब्रह्मात्मतत्वानामपि ब्रह्मध्यानं करिष्याम इति व्यवहारदर्शनाट्यानस्य वस्तुविषयत्वमिति चेद न * । प्रबलपूर्ववास- नया प्रच्युते ब्रह्मात्मत्वानुभवे तस्यामेवावस्थायामेवं व्यवहारात्। न हि, ब्रह्मात्मत्वमनुभवन्त एवं व्यवहर्तुमर्हन्ति। न हि लोके देवदत्तः स्वस्य मनुष्यत्वमनुभवन् मनुष्यत्वं ध्यायामि ध्यास्यामीति वा व्यवहरति । ननु ध्यार्यति प्रोषितनाथा पतिमित्यन वस्तुविषये पि ध्यानव्यवहारो Sस्तीति चेद न। तथ ध्यानशब्दस्य पूर्वानुभतपतिविषयस्मरयलतकत्वात्। यद्वा विरहातुरा मनोराज्यं करोतीति मुख्यमेव ध्यानमस्तु। तस्मादवस्सुविषये ध्याने पुरुषस्य स्वच्छन्दप्रवृत्ता कः प्रतिबन्धः । ननु सकृत्प्रयत्रमाचेया घटिकामावं ध्यानानुवृत्तिरुपलभ्यते तन प्राथमिकमनोव्यापार परित्यन्ये- तरेशां मनोव्यापारायं प्रयत्ननिरपेक्षत्वाद् धारावाहिकज्ञानन्यायेम तन्विर- पेक्षत्वे प्राथमिकस्यापि प्राप्ते सति सामाग्रीसम्पादनएव प्रयत्न उपचीयतां तथा घ° ज्ञानाद ध्यानस्य पुरुषतन्त्रत्वकृतं वेष्म्यं न भविष्यतीति चेतु+ किमिदानीमेवारभ्याऽभ्यस्यतामपि सकृत्प्रयत्नाद् ध्यानानुवृत्तिः किं वा पट्टभ्यासवतामेव। नाद्यः । अरनुभवविरोधात्। न द्वितीयः । प्रतिमनो - व्यापारं विद्यमानानामेव पृथकप्रयत्नानामभ्यासपाटवाभिभततया Sनभिमन्य- मानत्वात्। यथा बालस्यकहायनस्य प्राथमिकगमनाभ्यासावसरे प्रतिपाद- विन्यासं पृथकप्रयत्नो Sभिव्यज्यते न तथा पुनः शोघ्रगमने तदभिव्यक्तिरस्ति। न चाच पुनः पृथकप्रयत्नाभाषः । विषमस्थले व्यवधानपतनादिना तदभि- व्यक्ते:। एवं ध्यानाभ्यासपाटवोपेतस्यापि प्राथमिकध्यानानुसारेय प्रयत्र- विशेषा त्रवगन्तव्याः ॥ अथ वा यथा वंक्रबाये वेगरहिते ऽप्यृनकृते तम्मिन्नेव वेगस्तथा डभ्यासात्प्राग्वेगशून्ये ऽपि ध्यानाम्यासादृजूकृते मनसि वेगाख्यः संस्कारः कल्यताम। अ्रपस्मिन्नपि पक्षे ध्यानस्य प्रयत्नतन्त्रत्वं नापेति। बायइव गम- नस्याप्याद्यक्रियायाः प्रयत्ननान्तरीयकत्वात्। न चेवं धारावाहिकज्ानेषु पृथकप्रयत्ना: कल्पयितुं शक्यन्ते। यथा Sनभ्यस्तविषये ध्याने प्राथमिके * नेति नास्ति २ पु० । + चेढ नेति २ पु. पा. । तन्व्रत्वं भातीति ९ पु. पा.।

२४६ विवरयप्रमेयसंग्रहे ४ सृ० २ वर्ष० द्वयेोद्वयोरवृत्यार्मध्ये किं चित्किं चिद्टाषधानं पृथकुप्रयत्गमकमस्ति न तथा प्राथमिके डवि धारावाहिकज्ञाने तदस्ति। प्रमावप्रमेयसंबन्धजन्ये

मपरम्परानिवाहाय मनसि वेग: कथं चितृ कल्प्येत तथाप्यच्ञानस्य प्रयत्र- नान्तरीयकत्वाभावान्न ज्ञानं पुरुषतन्त्रम। न हि ज्ञानं प्रयत्नानन्तरमेव जायते किं तु तेन प्रयव्नेन प्रमाणादिसामय्यां सम्पादितायां पश्चादुत्वद्यते तथा उज्ताने निवृत्तिरषि न प्रयत्नानन्तरभाषिनी किं तहि प्रयत्नेन विरोधिसामय्यां सम्पादितायां पश्चान्निवर्त्तते। एवं घ सामय्या: प्रयत्रतन्त्रत्वे सति ज्ञान- मेव पुरुषेद कर्तुमकतु वा शक्यमिति वादिनां विभ्रमः। अन्ययाकरयं तु ज्ञानस्यात्यन्तमनाशङ्गनीयमित्युत्तं पुरस्तात। न व ध्यानमपि प्रयत्नसम्पा दितसामयीतन्त्रं न प्रयत्नतन्त्रमिति वुं शक्घम। प्रयत्नातिरिक्तसामय्य- भावात्। अतो ध्यानस्यान्यव्यवधानमन्तरेय सावादेव करयाडकरये सुशके। अन्यथाकरयं तु निरङ्गशं संभवति। तदेवमजन्यफलं वस्तुविषय प्रमाया- जन्यं ज्ञानं जन्यफलं वस्तुनिरपेवं पुरुषेच्छाप्रयत्रमाचजन्यं ध्यानमिति ज्ञानध्यानयोमीनसत्वेन समयोरषि फलतो विषयतः कारयलश्य महद्वेल- स्षमयं सिद्म । एवं च सत्यपुरुषतन्त्रतया ऽनुप्ठातुमशक्ं ब्रह्मज्ञानं विधि- योग्यं न भवतीत्यात्मा वा अरे दष्टव्य इति तव्यप्रत्ययो Sहार्थो 5वग- न्तव्यः । कथं तह्यात्मन्येवात्मानं पश्येदिति दर्शनविधिरिति चेद् दर्श- नसाधनभतान्तर्मुखत्वादिविधित्वेन व्याख्येय इति ब्रमः। व्याख्यातं चास्माभिविचारविधिपरत्वेन प्रथमसूचतृतीयवर्रके। तदेवं मोकपर्यालोच- नया उत्पत्त्याद्ययोग्यव्रह्मपयालोचनया ज्ञानपर्यालोचनया च विध्यसंभवादहे- याऽनुपादेयात्मतत्वे वेदान्ता: पर्यवस्यन्तीत्यभ्यपेयम्॥ नन्वहंप्रत्ययावसेयात्मन: कमाङ्कत्वात्तम पर्यवसितानां वेदान्तानामपि कर्मविधिवाक्येरेकवात्यता स्यादिति चेद न। अनन्यवेदये क्रियाकारकसंसगश- न्यएवात्मनि वेदान्तानां पर्यवसानात्। अग्निह्ोचफला वेदा: शीलवृत्तफर्ल भुतमति स्मृतिकारे: सर्वे। वेदो धर्मे विनियुत्त इति चेद न। तं त्वोपनिषदं पुरुष पृक्कामि सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति वेदेश्च सर्वेरहमेव वेद्य इति भुति- सृतिषशात्यर्व स्मृत्यर्थस्य निर्येतव्यत्वात्।

अभिह्ितान्ययवादे वेदान्तानां नाभिधेयप्रयोजनाभावी। २५० .. ' नन्ाम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतद्थाना"मिति वदन नेमिनि- रित्यं मन्यते। उत्तमवृद्दोक्तशब्द प्रवणानन्तरं मध्यमवृद्धस्य प्रवृत्तिं दृष्टा तया तस्य कार्य ज्ञानमनुमाय कार्यान्वितवार्ये शब्दसामथ्यं व्युत्यित्सुजीनाति। तथा च सिद्धुवस्तुन्यगृद्दीतसामध्यस्य शब्दस्य+तद्वोधकत्वासंभवाद्वेदान्तानाम- प्यद्वे तात्मतत्त्वबोधकत्वं नास्तीति। मेवम्। किं भाटमतमवलब्येवमुच्यते किं वा प्राभाकरमतमवलम्ब्य। नाद्यः।अभिद्ितान्वयवादी हि भाट्टः । स चेवं व्यत्पत्तिप्रक्रियां रचयति। उत्तमघृट्वेन वाक्चे प्रयुत्ते श्रोतु मध्यमवृद्दस्य प्रवृत्या विशिष्टसंसगेज्ञानं शब्दकार्यत्वेनानुमाय शब्दसमुदायस्यार्थसमुदाये सामथ्य प्रतिपद्यते। तब गामानय गां बधानेत्यादिप्रयोगेष्वावापोद्वाराभ्या।मानयनत- त्संसर्गव्यभिचारे 5पि गोमावस्यान्वयाद्गन्धने डपिता गेोशब्दस्य गोमापे संबन्धं प्रतिपद्यते न त्वानयनतत्संसर्गये।व्यभिचरितयो: । एवं सर्वपदानां पदार्थस्व- रूपमाचेषु सामर्थ्यप्रतिपत्तेः संसर्गबोध: किंनिबन्धन इति वीक्षायामनन्यथा- सिद्धान्वयव्पतिरेकाभ्यां शब्दावगतपदार्थनिबन्धन इति कल्ते। ततः पदेभ्य: पदार्थाः पदार्थेभ्यः संसर्ग इत्यमिहितान्वय इति ॥ एवं च सत्येतन्मतानुसारेण शब्दस्य न कार्यान्वितस्वार्थे सामथ्य . किं तु स्वार्थमाने। ततः सचगतानर्थक्यपदेनाक्रियाथानां शब्दानां नाभिधे- याभावो वर्ययितुं शक्यः । अथ प्रयोजनाभावो वस्येत तन्न। सो Sरोदीदि- •त्याादवाक्यानां तथात्वे उपि निरतिशयानन्दरुपब्रह्मप्रतिपादकानां वेदान्तानां निष्प्रयोजनत्वायोगातृ । • नन्वस्तु तर्हि द्वितीय: पक्षः । श्रन्विताभिधानवादिना प्राभा- करेय भाटर्वद्विरलपदार्थव्युत्पत्त्यनङ्गीकारात्। स ह्येवं व्यत्पत्तिप्रक्रियां २व- यति। शुक्रां गामानयं दबडेनेति शब्दस्य श्रवणानन्तरं श्र्ोतुर्गवानयने प्रषृ- निमुपलभ्य गवानयनकर्त्तव्यता Sनेन श्रोषा शब्दात्प्रतिपन्रेति भूतार्थसंसष्ठे कार्ये शब्दसमुदायस्य सामथ्य बाल: प्रतिपद्यते। पुनश्च गां बधानाश्वमा- • नयेत्यादिप्रयोगान्तरेषु गे।शब्दस्यान्वये कार्यसंसष्ठृगवाकृतेरन्वयातदुद्धारे व नेमिनिसूत्र ९ भ्र. २ पा. ९ सू.। शब्दस्येि नास्ति २ पु. । भट्ठुमतमिति २ पु० पा. । पातुरिति भास्ति २ पु० । ॥ बावापोद्वापाभ्यामिति ३ पु. पा. । १ बन्धनेनापि गोमात्रस्यान्वयाविति aदत.पा.।. . 2:

२५८ विवरय्रमेयसंग्रहे ४ सृ० २ वर्य० कार्यसंसुष्वगवाकृतेरेवाद्धारात कार्यसंसष्टायां गवि पदसामथ्य कल्पते। न्वान यनतर्त्ससर्गव्यभिचारे 5पि कार्यसंसर्गव्यभिचारात्। एवं घ सति यथा मिहिता न्ययवादे पदानां प्रथमावगत संसर्गवुद्धि हेतुत्वस्यापवादो वात्र्य वा क्य र्थये र्मध्ये पदार्थतच्छक्िव्यवधानगौरवं चेति दोषदवयमस्ति न तथा न्वितभिधानवा डे शरदस्ति प्रत्युत पदानामेव संसर्गप्रतिपादने लाघवमिति। नेतत्सारम्। न हि प्रयोगभेदेषु कार्यसंसर्ग एव गवाकृतेरनियमेन प्रतीयते किं तु गुरद्रव्यक्रियाकारकसंसर्गश्च। तथा हि। शुकां गामानयेत्यच गुणस्य जातियुक्तेन द्रव्येण सम्बन्ध: द्रव्यस्य व विभत्यर्थेन कारकेया पुनश्च विभत्य र्थविशिष्टस्य द्रव्यस्य क्रियया क्रियायाश्च नियोमकार्यगोति व्यवहितःकार्यम-

शब्द सामर्थ्यमभ्यपेयं लाघवात्। अन्यथा Sनुवादप्रसङ्गात्। कार्यान्वितस्वार्थेषु प्रमायान्तरगृहीतेषु शब्द सामथ्यं प्रतिपद्य पश्चाद वात्यप्रमायादपि तावन्माच- प्रतिपतो कथमनुवादो न भवेत्। न च कार्येग सर्वपदार्थानामत्यवहितः सम्बन्धो डस्ति येन तत्संसुष्ट सामध्य स्यात। श्रस्ति कार्यस्य सर्वपदार्थे: सम्बन्धः शेषशेषिलक्षण इति चेतु तच कार्यस्य शेषिता नाम किं स्वामिता. किं वा ऽवयविता उत साध्यता अथ वा परमसाध्यता। नादः। ऋचेतनस्य स्वामित्वायोगात्। न द्वितीयः । इतरपदाथानां कारय प्रत्यवयवत्वाभावात्। न तृतीय: । क्रियाया एव सर्वच कारकसाध्यत्वात्। न चतुर्थः । स्वर्गादेरेव . परमसाध्यत्वात्। अतः सर्वानुगतेकप्रयेोजकलाभायान्यान्विते सामर्थ्यमभ्यु- पेयम। यदि कार्यान्विते सामथ्य स्यात तदा कार्यपदस्य तन्न सिध्येत् कार्यान्तराभावात्। श्रस्ति धात्वर्थलक्षयं कार्यान्तरमिति चेद न। धात्वर्थस्य प्रथमतः कार्यत्वाभावात्। नियोगकार्यस्य साध्यत्वसिद्ठिथ धात्वर्थे विषयत्वे. नान्विते पश्चात्करगमतस्य घ तस्य धात्वर्थस्यानुप्ठेयतया कार्यत्वं न तु नियोगान्वयकाले। न चेकस्मिन्कार्यपदे व्यभिचारभयेन बहूनां पदानाम- व्यमि चरितकार्यान्वितार्थत्वहानमयुक्तमिति वाच्यम। तथा सत्यर्थगतप्रमा- गान्तरग्राह्यत्वस्याप्य व्यभिचारितया शब्द सामथ्यविषयत्वप्रसङ्गात। पथोच्येत अनन्यथासिद्वान्वयव्यतिरेकवलात्सर्वच शब्दवाच्यत्वं कल्पनीयम्। प्रमाणान्त रयाहयत्वस्याव्यभिचारित्वं तु प्रयोगनिमित्ततया Sन्यथासिटुस। शब्दप्रयोगो

शन्विताभिधानवादे ऽन्यान्वितस्वार्ये एव शब्दसामथ्यंम। '२६ द्ि प्रमायान्तरगृहीतएवार्थे सम्भवति नान्यथा। तम्मान्नोत्तप्रसङ्ग इति। तर्हि कार्यस्याव्यभिचारित्वमप्यन्यथासिदुम। मध्यमवृदुप्रवृत्तिदर्शनेन हि बालस्य व्युत्पत्तिर्भवति। न च कार्यज्वानेन विना मध्यमवृद्प्रवृत्तिः। अतः प्रवृत्ति- रपलिङ्गदशनहेतुकार्याव्यभिचारस्यान्ययासिद्ेर्न कार्यस्य सर्वपदसामर्थ्य- विषयत्वम। एवं व सति देवदत्तो भुक्का निर्गत इत्येघमादिभि: कायशू- न्यरपि वाक्येलोके प्रतीयमाना उर्थप्रमितिरूपपद्यते। न च कार्यरहितस्थले कथं व्यत्पतिरिति वाच्यम्। निघषटुव्याकरणोपदेशेरपि व्युत्पत्तिसम्भवात्। तस्मात्कार्यमनपेत्यान्यान्वितस्वाथ पदान्यभिदधति। नन्वन्विताभिधाना- ह्ोकारे गोशब्द आनयनबन्धनाद्यनेकप्रतियोगिकान्वयवत्स्वार्थमभिदध्याद आानयशब्दश्च गवाश्वाद्यनेकप्रतियोगिकान्वयवत्स्वार्थम। तथा च गामानयेति वाक्यस्यार्था व्यवस्थितो न स्यादिति चेद् मेवम। गोशब्दार्थान्वयप्रतियो- गिविशेषमानयशब्दो नियच्कति तथा SSनयशब्दार्थान्वयप्रतियोगिवि- शेषं गोपदमिति पदद्यबलाद्वाक्यार्थव्यवस्थासिद्ेः। नन्वेवमपि गोपदस्या- नयनसंसषृगोत्वमर्थः । आ्रानयपदस्यापि गोत्वसंसष्टमानयनमित्यर्थाधिक्या- भावात्यदद्यस्य पर्यायता स्यादिति चेद मेवम। न हि गामिति पदमाचा- दानयनान्वितत्वं गोः प्रतीयते आनयेति वा पदमाचादानयनस्य गवान्वि- तत्वं किं तु पदद्वयेन परस्परान्वितत्वं प्रतीयते अतो नोक्तदोषः । ननु गोश- •ब्दोद्वारये कृते गवाकृतिरेव किमिति प्रतीयते न सामर्थ्याविषयीभतं सर्व- मिति । अ्रव्यभिचारात्संस्कार भयस्त्वाद्गवाकृतेरितरेषां व्यभिचारादिति ब्रमः । ननु गोशब्देनानयशब्देन व पूर्वापरीभावादर्थभेद इति वाच्यम। श्र्राहिता- म्न्यग्न्याहितशब्दयोरप्यर्थभेदप्रसङ्गात्। ननु गेोशब्देन गोत्वे Sमिहिते सत्सं- सष्टमानयनमितरेणाभिंधीयते तथा SSनयशब्देनानयने 5मिहिते तत्संसष्टं गोत्वं गोशब्देनाभिधीयतइत्यन्योन्याश्रयत्वमिति चेद नेष दोषः । तत्तत्प- • दश्नवणदशायां स सो उर्थः प्रतीयते अन्त्यपदोज्गारयानन्तरं व युगपत्सर्व- • पदानि स्मर्यमायानि सम्भय स्वाथान् पूर्वेममिहितानेवान्योन्यसंसप्ठृतया प्रतिपादयन्ति। तथा च कुत इतरेतराश्रयता। तदुक्तं शालिकनाथेन। पदजातं भुतं सवे स्मारितानन्वितार्थकम।

२६० विवरणप्रमेयसंग्रह्े ४ सू० २ वर्ख०

पदानि पदाथीनभिधायोपचीयन्ते पदार्थेभ्यो वाश्यार्थप्रतिपत्ति: । अ्रन्विता- भिधानवादे तु पदानामेव वाक्यार्थप्रतिपादकत्वमिति विशेष: । तस्मादन्वि- ताभिधानवादे दोषाभावात्फलितो दुम इत्यादिकार्यशून्यवाक्यप्रयोगाणां च लोके भयसामुपलम्भाद्वेदे Sपि घषट्कर्तु: प्रथमभव्तस्तस्मात्पघा प्रपिष्टभाग इत्या- दिकार्यरहतवाक्या नामुपलम्भादन्यान्वितस्वार्थमाचे शब्दसामथ्यं सिद्म। यद्यपि तेषु वेदवाक्येषु कर्त्तव्य इति पदमध्याहि्ियते तथापि न वाक्यार्थप्र- तिपत्तिसिद्धये तदध्याहारः । अन्तरेणाप्यध्याहारं तत्प्रतिपतेः । किं त्वपूर्वा- रथेद्रव्यदेवतासम्बन्धावगमाधीनस्तदध्याहार: ।

यनु वृद्धव्यवहारानुसारिया सचकारेयेव कार्यान्वितस्वार्थ शब्दसा- मथ्य दर्शितं तद भतानां क्रियार्थेन समास्न्नाय इति तब धर्मजिन्नासपक्रमीत्म्र कृतोपयोगितया क्रियार्थतेत्युक्तं न तु सिद्धार्थे सामथ्योभावाभिप्रायेय। यतो भाष्यकारेणेव गुणगुय्यादीनां विशेषयविशेष्यादिभावेन समन्वयो दर्शितः ।यदि जेमिनीयसपं सिद्धार्थे शब्दसामथ्याभावपर कल्प्येत तदानीमखरडेकरसे ब्रह्म- गि वेदान्तसमन्वयप्रतिपादकानि बादरायगासनागि विरुध्येरन् ।

ननु सत्यं ज्ञानमित्यादिवेदान्तेषु प्रातिपदिकार्थानामेकरसब्रह्मपरतया उन्वये डपि प्रथमाविभत्तयर्थस्य कारकतया ऽन्वये सति कथमखयडेकरस -. त्वसिद्धिरिति चेद न । पाणिनिना प्रातिपदिकार्थमाचे प्रथमाविभक्तत: स्मर- यात्। तब लिंङ्ग संख्यादयस्त्वर्थात्प्रतीयमाना अपि प्रज्ञानघन एवेत्यादिश्र- तिविरोधादनिर्वचनीया भविष्यन्ति। ननु प्रथमान्तप्रयोगेष्वस्तिक्रियाध्याहवार कात्यायन: सम्मार। तथा च सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मास्तीत्यध्याहारे Sख- यडत्वं भज्येतेति चेद मेवम। सते दुमा: फलिताः अयं पुरुषो राजकीय इत्यादिप्रयोगेषु सम्बन्धमाचपर्यवसायिष्वस्तिक्रिया ध्याहारस्योपयोगाभाषा- द्यथा नाध्याहारस्तथा Sखयडार्थपर्यवसायिषु वेदान्तेष्वप्यवगन्तव्यम्। किं घ क्रियायामत्यन्तभत्तेनापि ब्राह्मणो न हन्तव्य इत्यादिवाक्येषु भतार्थे सम- न्वयो वत्तव्य: । क्रियायाश्चाषासम्भवात्। हननाभावस्य प्राप्रक्रियानिवृत्ति- •लवणत्वात्। न घ निवृत्ते: क्रियात्वम। शदासीन्यरूपत्वात् ॥

कार्यान्वितस्वार्थे शब्दसामथ्याक्गरीकारे 5षि वाब्यानां भतार्थसमन्वयः। २६९ · अच प्राभाकर बाह। न तावत्प्रतिषेधवाचि नजपदं ब्राह्मयेन सम्ब- ध्यते। प्रत्यवस्य ब्राह्मवस्य प्रतिबेधायोगात्। नापि धात्वर्थेन हननेन। हन्तृमनसि प्रवृत्ततया हननस्याभावासम्भवात्। नापि तव्यप्रत्ययार्थेन फल-, प्रार्थनया प्रवृत्ति हेतुना कार्यबुद्ध वा। चिविधस्यापि प्रत्ययार्थस्थान प्रत्यवस्य* प्रतिषेधानर्ईत्वात्। अतो यथा नेव्ेतोद्यन्तमादित्यमित्य वेवयविरोध्यनीव- गासङूल्पक्रिया विधीयते तथा Sपाषि रागप्राप्तहननविरोध्यहननसंकल्पक्रिया . विधीयतइति। तदेतदसारम। नजपदस्याभावे मुख्यत्वात्। न च भावान्तरमेवा- भाषः । तथा सत्यभावस्य प्रतियोगिनिरपेवत्वप्रसङ्गात्। ननु तदन्यतद्विरो- .

धिनावपि नञपदस्याथा। तदुक्रम। नामधात्वर्थयोगी तु नेव नज़ प्रतिषेधकः ।

मेवम्। तत नज़पद्स्य लाक्षगिकत्वात्। अ्रन्यथा Sनेकार्थत्वस्या- न्याय्यस्य प्रसङ्गात। नेक्षेतेत्यन तु प्रजापतिव्रतप्रकरयत्वात् तदनुसारेग लाक्षिको Sपि विध्यर्थो ऽनुष्ठेयव्रतलाभाय स्वीकृतः। न चाष तथा मुख्य- मभावं परित्यज्य लाव्षणिकार्थस्वीकारे किं चित्कारयमस्ति। न घ हन- नाभाव एवानुष्ठय इति वाच्यम। अर्पनादे: प्रागभावस्य तदयोगात्। अ्रन्यथा विधिप्रतिषेधविभागव्यवहारो लोकिको न सिध्येत्। ननु नजपदार्थस्य धात्व- रयेनान्वये सति हि हननप्रागभावो इचार्यो भवति। न च सदन्वयः सुलभः। प्रकृत्यंर्थस्योपसर्जनत्वात। ऋतः प्रधानेन प्रत्ययार्थेन नजर्थस्यान्वयो वाच्य इति चेद एवमपि नृजपदृस्य नात प्रतिषेधपरत्वमपेति। तव्यप्रत्ययो हि विधिं बते। विधिनोमेष्ठसाधनम्। ततश्च हननस्य यदिष्टसाधनत्वं पामरदृष्टि- सिद्धं पुरुषस्य प्रवर्त्तकं तदेव तव्यप्रत्ययेनानूद्य प्रतिषिध्यते ब्राह्मणहननमि- प्टसताधनं न भवतीति। न च प्रत्यक्षमिष्टसाधनत्वमिति वाच्यम्। परदृष्टा- विरोधिदृष्टपरयोजनस्येष्टशब्दार्थत्वात्। हननस्य चादृष्टविरोधित्वात्। नन्वि- ह वा S्मुच वा Sनर्थहीन: पुरुषार्थः प्रपज्जमध्ये नास्ति। अतश्चादृष्टविरोधिनो

प्रत्यससिद्स्येि २ पु. पा.।

२६२ विवश्य प्रमेयसंग्रहे ४ सृ० २ वर्य० 5पीप्ृत्वमसत्विति वेतसत्यमेतत्सर्वचार्थो Sनर्थसंयुत्त इति तथाप्यर्थाधिक: पुरुषाथो 5नर्थाधिको Sपुरुषार्थ इति तद्विभागः । तथा चानर्थाधिक्ादपुरुषार्थ- भूतं ब्राह्मगहननं मुखतः प्रतिषिध्यते। हननप्रवृत्तिहेतुभतरागाघुद्वोधनिमित् प्रध्वंसो ऽनुप्ठेय इति त्वर्थात्प्रतीयते। न चार्यिको ऽर्थो विधातुं शक्यः । भ्रशा- बदत्वात्। यश्चार्थादर्यों न स चोदनार्थ इति न्यायात्। अातो हननमिषठ न भघति किं त्वनिष्टमित्येतावति शास्त्रेग बोधिते सति हननरागनिमित्तमृत इष्ुत्वभ्रमो निरोदुव्य इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेवावगम्यते। नन्वेवमप्यम तव्य- प्रत्ययेनापूर्वाभिधानादनुष्ठानपरमेवेतद्वाक्यमिति चेद न। मानान्तरागम्ये 5पूर्वे संबन्धग्रहाभावात्। भागमादेवापूर्वमवगम्य तथ संबन्धग्रहणो बकबन्ध प्रयास: स्यात्। स्षणिकस्य यागस्य श्रतस्वर्गसाधनत्वानुपपत्या तदवगति- रिति चेतु तह्मपूर्वमशब्दार्थ: स्यात्। अ्रनन्यलभ्य: शब्दार्थ इति दिय- मातु। अन्यथा शरीरेन्द्रियविषयसंबन्धमन्तरेव स्वर्गासिङ्ा शरीरादीनामपि प्रत्ययार्थत्वं प्रस्ज्येत। तदेवं कार्यान्वितस्वार्थएव शब्दसामर्थ्यमित्यभिनिवि- शमानेनापि वाक्यानां भूतार्थसमन्वयस्याभ्यपेयत्वे किमपरादुं वेदान्तेः। न च वेदान्तेरवगते ऽपि ब्रह्मगि विधिमन्तरेष फलाभाव इति शङ्गनीयम। तत्त्वावगमेनाविद्यायां निर्वार्ततायां तत्कृतशरीरादिसंबन्धनिवृत्तेः फलत्वात्॥ कर्मकृतः शरीरसंबन्धो नाविद्याकृत इति चेतु किमात्मन: कर्म स्वाभाविकं किं घा शरीरकृतम। नाद्यः । चेतन्यस्य क्रियारहितत्वात्। न द्वि- सीयः। कर्मशरीरयोरन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गात्। कर्मशरीरव्यक्तीनां प्रवाहाङ्गीकारा- ज्ान्योन्याश्रय इति चेतु तह्यांन्धपरम्परा प्रसज्येत। बीजाङ्करादिवदविरोध इति चेद एवमपि पुवादिसंबन्धवत् शरीरसंबन्धस्य कर्ममापनिमित्तत्वे पुषादा- विव शरीरे ऽप्यहमभिमानस्य गोरात्वं प्रसज्येत। न व तद्युक्रम्। सिंहदेवदत्त- योरिंव शरीरात्मनो: प्रसिद्धभेदाभावात्। अन्यथा पुषादिशरीरेग्रेव स्वशरीरे- याषि प्रमातृत्वाभावप्रसङ्गात्। तस्मान्न कर्मनिमित: शरीरादिसंबन्धः किं त्वविद्याकृतः ॥ स च तत्वज्ञाननिवर्त्यः । अत एव श्रुतिस्तत्वदर्शिनो यथापूर्षे पंसारित्वं व्यावर्तयति सचसुरचक्षुदिष सकरणों Sकर्या इवेत्यादिका। तर्हि

शरीरसम्बन्धोडविद्याकृतो न कर्मकृतः स च तत्वज्ञाननिवत्यः । २६३' सत्वज्वाने सति सद्य: शरीरपातः स्यादिति चेद न 1.तस्य तावदेव चिर यावन्र विमोन्ये ऽथ संपत्स्यइति शत्या प्रारबधकर्मशेषसमाप्रिपर्यन्तमघ- स्थानावगमातृ । कीयन्ते चास्य कर्माशीति श्रतिस्त्वनारब्धकर्मविषया ।, अपवादविषयं परित्यज्य सामान्यं प्रवर्त्ततदूति न्यायात्। यद्यपि तत्वज्ञा- नमशेषकर्मोपादानभृतामविद्यां निवर्तयति तथापि प्रारब्धकर्मण न निव- र्नकम। स्वयं तत्फलत्वात्। तदुक्तमाचार्येः । आरब्धस्य फले ह्योते भोगो ज्ञानं च कर्मयः । अविरोधस्तयोर्युक्तो वेधम्ये चेतरस्य तु ॥ इति ॥ न चेवं जीवन्मुत्स्यात्मे स्यानुभवद्वेत दर्शनयो्विरुदुयो: साहित्यं प्रसज्तेति मन्तव्यम। न हि वयं तयोयागपद्यं बमः किं तु प्याये- गोद्रवाभिभवो। न घ शरीरपातात्पर्वमपरोनं तत्वज्ञानमेव नास्ति व्यासा- . दीनां सशुरीराणामेत्र तत्त्वदर्शनस्य पुरागेष्ववगमात्। ननु तत्वदर्शिनो Sपि यथा कदा चिद् द्वेतदर्शनं तथा न्योतिष्टोमादिकर्मानुष्ठानमपि स्यादिति चेद न। अनुंष्ठानस्य प्रतिनियतदेशकालाधिकार कर्तृप्रतिपत्यधीनत्वात्।अतत्त्वदर्शिन संत्वारब्धकर्मनिमित्तदोषोदवस्य देशकालनियमाभावेन प्रारब्धानुष्ठानसमाप्रि- • पर्यन्तमवस्थानायोगात। यथासंभवमनुष्ठानमिति चेद न। पुनस्तत्वदर्शनेना- - मुष्ठितकर्मणां बाधे सत्यनुष्ठानप्रयोजनाभावात्। प्रत्यह्मुपचीयमानदुरितनि- वृत्ति: प्रयोजनमिति चेद् न । ज्ञानिन आगामिदुरितादिसंम्बन्धासंभ- वातृ। संभवे वा देनंदिनतत्त्वदर्शनेनेव तन्निवृत्तेः । अषि चेदपि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृतमः । सवे ज्ञानप्रवेनेवं वृजिनं सन्तरिष्यसि*। इति स्मृतेः ॥ तत्त्वरदार्शन: शास्त्रनियमाभावे यथेष्ठाचरयं स्यादिति चेद् न । आाधरयास्य हिताहितप्राप्रिपरिहारप्रार्थनानिमित्तत्वात्। जीवन्मुत्तस्य तु स्वात्मन्येत् निरतिशयानन्दमशेषानर्थनिवृत्तिं व साक्ादनुभवतः साध्य पुरुषार्थप्रार्थनाभावादाचरयामेव नास्ति कुतो यथेष्वाचरयप्रसङ्गः। भिक्षा-

• भगवद्गीतासु।

२६४ विवरखप्रमेयसंगरहे ४ सू० २ वर्य०

प्रवर्तेयातामिति घाथ्यम। ब्रारब्धकर्मयः फलमाचहेतुत्वात्। पुरायपापयो: पुनर्निमित्तमविद्यारागादि। तब्ट तत्त्वज्ञानेन निवर्नतम। न च मनननिदिध्या- सनयो: प्रतिबन्दी ग्राह्मा। तयोरपि श्रषरावदुपायत्वेन तत्त्वदर्शनात्म्रागेशनु- प्ठेयत्वात् ॥ ननु भेदाभेदयोरुभयरि वास्तवत्वान्राद्वेतदर्शनेन द्वेतदर्शनं बाध्यते येन कर्मप्रवृत्तिर्न सम्भवेत्। न घ पूर्वपक्तसिद्धान्तादिनियमस्य भेदाभे- दवादिना वक्तुमशक्यत्वात्सर्वसाङ्गर्यमिति शङ्गनीयम। ऋ्रद्वेतवादे Sपि समानत्वात्। मेवम्। ब्रद्वेतवादे मायाकल्पितस्य प्रपज्चस्य यथादंर्शनमेव भेदेन व्यवस्थितत्वात्। ब्रह्मय सवाद्वितीयत्वात्। त्वन्मते तु साङ्कय दुष्परिहरम। न च व्यवहारसाङ्डयें प्यदुष्टा मोक्ष इति वाच्यम। तत्वद रशनेन प्रपज्जानिषृत्तो देहात्मभावसुखदुःखादेरप्यबाधाद निर्माक्षप्रसङ्गात्।सेसा- रदशायामेव भेदाभेदो देहात्मभावादिश्चेति चेतु तथापि भेद्राभेदयो: परस्परविरोध: कथं परिहियेत । प्रामाणिकत्वादविरोध इति चेद न। किं खयडो गोरिति प्रत्यव्ज्ञानमेक्रमेव तब प्रमाणं किं वा मुगडा गारित्य- मेन सहितम अथ वा स एवायं गारिति तृतीयज्ञानसहितम। नादः । खबडो गारित्यस्मिन्प्रत्यये भिन्ना Sभिन्नश्चेति प्रतिभासाभावात्। भेदाभेद- शब्दोलेखाभावे Sपि तत्प्रतीतिरस्त्यवेति चेद न। परस्परोपमर्दरूपयोस्तये।:

त्मत्वादभेदो Sप्यभ्यपेयत*तृति चेद न। मिन्नयोरितरेतरात्मत्वे संप्रतिपन्र- दृष्टान्ताभावात्। न द्वितीयः । खडा गोर्मुणडा गोरित्यनयोज्जानयो: संभय प्रमात्वाभावात्। अथापि प्रथमज्ञानेन यस्मिन् गोत्वे खवडात्मकत्वं गृहीतं तस्मिन्नेष गोत्वे द्वितीयज्ञानेन खाड्त्वं निराकृत्य मुयडत्वे गृहीते Sर्थाद्रे- दाभेदसिद्धिरिति वेद न। स एवायं गोरिति प्रत्यभिज्ञानमन्तरेगेकस्य गोत्व- स्योभयसम्बन्धासिद्धेः। न तृतीयः । प्रत्ययद्वयस्येकस्मिन्नर्थे प्रामाययायो- गातृ। न च प्रत्ययचयान्यथानुपपत्ति: प्रमाणम। हस्वो डकारो दीघों Sकार: स यवायमकार इति प्रत्ययचयस्य भेदाभेदावन्तरेयोपाधिकाहस्वदीर्घत्वोप- प्रभ्युपेध दति २ पु. पा. ।

नीवब्रह्मपोरभेद: । विध्यसम्भवाद ब्रह्मपयेव वेदान्तसमन्वयसिद्ान्तः। २६ "रीधनेनाप्यपपतेः । नन्वेवं भेदाभेदयोरसंभवे Sप्यात्मनि तो स्यातामिति चेद न 1 तब भेदासिट्टे:। विवादगोचरापत्रा: स्थावब्नङ्गमशरीरव्यत्तयः प्रतिवादिभरीरव्यतयात्मनेवात्मवत्यः शरीरत्र्यत्तित्वात् प्रतिवादिशरीरव्य- किर्वादत्येकत्वानुमानात । प्रथात्मानो भिन्ना: युगपज्जननमरणादिविरुद्ध धंमाश्रयत्वादम्न्युदकादिवदिति चेद न। जननादीनां शरीराश्प्रयत्वेन हेतु. स्वसिद्गे:। न चात्मेकत्वे सुखदुःखादिसाङ्ग्यप्रसङ्गः। प्रतिबिम्बेषु सत्यप्ये कत्वे वर्यसाङ्कयादर्शनात्। अन्योन्यवृत्तान्ताननुसन्धानमपि शरीरभेदादेवो. पपद्यते। एकस्याप्यात्मनो Sतीतशरीरादिष्वनुसंधानादर्शनात्। न च जी- चानामन्योन्यभेदाभावे Sपि जीवब्रह्मणोर्भिद: स्यादिति मन्तव्यम। न ताव- दब प्रत्यकं क्रमते। जीवब्रह्मणोरतीन्द्रियत्वात् । नापि विरुद्धधर्मीश्रय- रवहेतुना अरग्न्युदकादिवदिति चेद न। जननादीनां शरीराश्रये हेत्व सिद्धेः। नापि नियन्तुनियन्तव्यादि श्रातलिङ्गं भेदे मानम। नान्योतोस्ति द्रष्टा नान्योतोस्ति श्रोतेत्यादिश्युतिभिस्तस्य बाधात्। नापि द्वा सुपर्गोति श्रुत्य भेदसिद्धिः। स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक इत्याद्येकत्वप्रतिपादक श्रुतिविरोधातृ। भ्रान्तिसिद्धद्वेतानुवादेनापि द्वित्वम्रुत्युपपत्तेः । तस्मान भेदामेदो विना उ्द्वेतदर्शनेन द्वेतदर्शनस्य बाधः सिद्धः। ततश्च ब्रह्मसात्ा स्कारमाषया फलसिद्धेरने वेदान्तेषु विधिगन्धोपि शङ्गनीयः । यदि स्यात्तरह्येकेष बोडशुनक्णी धर्ममीमांसा प्रसज्येत। तथा चाथातो ब्रह्मजिन्नासेति पृथगारम्भों नोपपद्येत। शरीरेन्द्रियसाध्या विधिभेदा: पूर्वमीमांसायां निरुपिताः ।दह मानससाध्यो विधिर्निरृपित इति पृथगारम्भ इति चेतु तर्ह्यथातः परि शिष्टधर्मजित्तासेत्येवासभ्येत न त्वेषमारभ्यते। तस्माद्गर्मब्रह्ममेदादेवानयो र्मोमांसयोर्भेंद: । तदवं विधिशङ्काया अप्यभावाननिविद्या ब्रह्मणि वेदान्तसम न्वय इत्यशेषमतिमङ्गलम् ॥

संगृहीतं विवरयं सहानेकेर्निबन्धने: । टीकाऽडयासं बिना लोका: क्रीड़न्त्वच यथासुखम ॥ महतां सृदयं बोद्गमशक्ता Sप्यतिभक्तितः । प्रकाष मन्थमेतेन प्रकाशात्मा प्रसीदतु ॥

२६६ विवरसप्रमेयसंयहे ४ सू० २ वर्य0 यद्विद्यातीर्थगुरवे शुभ्रषा इन्या न रोचते तस्मात्। प्रस्त्वेषा भत्तियुत्ा श्रीविद्यातीर्थपाठयो: सेवा ॥ • इति श्रीविवरयप्रमेयसंग्रहे चतुर्थसूचे द्वितीयवर्यकं समापर * समाप व चमुर्थसूचम्। समाप्रश्च विवरगाप्रमेयसङ्ग्रहः॥ शुभं भवतु॥

भादितः प्रभति ६ वर्यकान्यत्र पूर्णानि।