1. Vivarna Prameya Sangraha Vidyaranya VSS

UNIVERSITY OF TORONTO 3 1761 00076350 8

Digitized by the Internet Archive in 2011 with funding from University of Toronto

http://www.archive.org/details/vivaraaprameyasa00madh

No. 7.]

THE

VIZIANAGRAM SANSKRIT SERIES

UNDER THE SUPERINTENDENCE OF

ARTHUR VENIS M. A. OXON. PRINCIPAL, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.

THE

VIVARAŅAPRAMEYASAMGRAHA

OF

(MÅDHAVÂCHÂRYA)

VIDYÂRANYA

EDITED BY

RÂMASASTRÎ TAILANGA ASSISTANT, PROFESSOR, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.

VOL. V.

SANSKRIT TEXT. (ALL RIGHTS RESERVED.) Registered under Act XXV of 1867.

PRINTED, PUBLISIIED AND SOLD BY E. J. LAZARUS & Co., BENARES. MAY BE HAD FROM GANESH DAS AND CO., CHOWK, BENARES: AYESTHARAM MURUNDJI AND CO., BOMBAY: OTTO HARRASSOWITZ AND M. SPIRGATIS LEIPZIG: LUZAC AND CO., LONDON.

132 V38226 1893

LIBRARY APR 2 8 1969 UNIVERSITY OF TORONTO

विवरसप्रमेयसंग्रह: Vivarana prawayą Bam gia ka.l

श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यपूज्य- पादविद्याररायमुनिप्रसीतः । Madhaia, 8 of Hagane, Callaf Villyaranya

काशीस्थराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालये साहित्य- शास्त्राध्यापकेन मानवल्ल्यपाख्यतैलङ्ग- रामशास्त्रिया संशोधितः ।

काश्याम् मेडिकलहाल-नाम् यन्त्रालये मुद्रितः । सन् ९८६३ ईस्वी। गुभम् ॥

।। श्रीः॥ भूमिका।

अथ तावदारभ्यते निखिलवेदान्तार्थप्रकाशनपरः प्राचीनविविधटु- वीदिमतोपमर्दनपरो Sपि प्राञ्जलतया सुबोधो विवरणोक्तविषयायां वेश- देन बोधको विवरणप्रमेयसंग्रहनामको ग्रन्थो मुद्रयित्वा प्रकाशयितुम। अस्य किल प्रयोता पूर्वाश्रमे माधवाचार्यनाम्ना माधवामात्यनाम्त्ा वा प्रसिद्धो विद्यारयमुनिरिति निश्चीयते। तथा हि। पज्चदशीग्रन्थारम्भे निजगुरो: शङ्करानन्टस्य 'नमः श्राशङ्करानन्दगुरुपादाम्बुजन्मने' इति यथा नतिर्विहिता तथेवाचापि 'श्रीशङ्गरानन्दपदं हृदलले विभ्राजते तद्य- तयो विशन्ति' इति मङ्गलाचरणं दृश्यते। किं च वेदभाष्यारम्भे- यस्य निःश्वसितं वेदा यो वैदेभ्यो ऽखिलं जगत। निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम॥ इति विद्यातीर्थनतिरुपलभ्यते। एवमच ग्रन्थान्ते- यद्विद्यातीथंगुरवे शुश्पषाऽन्या न रोचते तस्मात्। अस्त्वेषा भक्तियुता श्रीविद्यातीर्थपादयो: सेवा॥ इति विद्यातीथाय ग्रन्थसमर्पयमुपलभ्यते। अयं च विद्यातीर्थय- तिभारतीतीर्थयतेर्गुरुरासीदिति प्रशम्य परमात्मानं श्रीविद्यातीर्थरुपियाम। वैयासिकन्यायमाला श्लके: संगृह्यते स्फुटम॥ इति वेदान्ताधिकरयमालादौ भारतीतीर्थकृतमङ्गलाचरणात् प्रती- यते। भारतीतीर्थयतिश्च विद्यारययगुरुरिति स भव्याद् भारतीतीर्थयतीन्द्रचतुराननात्। कृपामव्याहतां लब्ध्वा परारध्यप्रतिमो Sभघत्॥ इति जैमिनोयन्यायमालाविस्तरारम्भे 9 श्लोकदर्शनादवसीयते।

२ भमिका। एवं च विद्यारसयगुरुभीरतीतीर्थस्तस्य च गुरुर्विद्यातीर्थ इति विद्या- रसयस्य परमगुरुर्विद्यातीर्थ इति सिध्यति। प्रथमता विद्यातीरथाद् विद्या- मधिगम्य ब्रह्मभयं गते तस्मिन तच्छ्िष्याद् भारतीतीथादयं विद्यामधिगत- वान्वेति कल्पने विद्यातीथी ऽस्य साक्षाद्गुरुरपि * सिध्यति। गुरुः परमगु- रुवी भवतु विद्यातीरथी डस्य परमाराध्य आसीदित्यतर तु न विवादाव- सरः । तथा चेतद्वन्ये ग्रन्थान्तरवद् विद्यातीथीदरकरणाद विद्यारयय- कृतत्वमस्य पर्यवस्यति। तथा सर्वदर्शनसंग्रहय्न्ान्ते "सर्वदर्शनशिरो- मगिभतं शाङ्करदर्शनमन्यच निरुपितमित्यचापेकित" मिति लेखदर्शनात पज्मदश्यादिग्रन्थानां शाङ्करदर्शनसारमाचत्वादयमेव स ग्रन्थ इति प्रतीयते। अत एव च सर्वदर्शनसंग्रह एतद्वन्थरचनोत्तरं निर्मित इत्यपि शक्यते कल्पयितुम। किं चेतद्वन्ये उध्ययनविधेर्नित्यत्वादिविचारे यादृशाकारा: पङ्मय उपलभ्यन्ते तादृश्य एव पराशरमाधवग्रन्थे उप्यपलभ्यन्ते। एतदपि ग्रन्थद्वयस्य समानकर्तृकत्वं प्रकट्यति। अपि च काशिकराजकीयसंस्कृत- पाठालयस्थ पुस्तकालय पुस्तके प्रतिवर्यकमन्ते 'विद्याररायमुनिविरचिते' इति प्राचीनो लेखो उपि प्रकृतमर्थमुपोद्ठलयति। एवं वेदानीं प्रकृता ग्रन्थो विद्याररायमुनिप्रणीत इत्यच विवादास्पदमंशो नावशिष्यते। अयं च विद्यारययमुनि: पूर्वाश्रमे माधवाचार्यनास्न्रा प्रसिद्धिं गत इति तु लक प्रसिद्धमेव। अस्य च पिता मायणो, जननी श्रीमती, सोद- रभ्रातरौ सायराभोगनाथा, सूचं बोधायनं भारद्वाजं गोवं यानुषी च शाखेति श्रीमती जननी यस्य सुकीति्माययः पिता। साययो भोगनाथश्च मनोबुद्धी सहोदरौ॥ बौधायनं यस्य सूतं शाखा यस्य च याजुषी। भारद्वाजं यस्य गोवं सर्वज्ञः स हि माधवः ॥ इति पराशरमाधवीयारम्भश्लोकाभ्यां निश्चीयते। एवं काव्यमालान्तर्गतप्राचीनलेखमालायां ४४ लेखे विजयभपतिर्वीर- वुक्कनृपतिपौच: १३३८ शके (1416 A. D.) हम्पशायाय चेट्टपेटाख्यं ग्रामं * एवं चास्य विद्यातीरथो भारतीतीर्थः शङ्गरानन्दभ्व गुरुरिति न काप्यव्यवस्था।

भूमिका। ३

प्रददावित्यर्थके विजयभूपतेः १३३८ शके स्थित्यवगमात् तत्पितामहस्य वीरबुक्कनृपतेः स्थितिसमयः १३ शकाभ्यन्तर सिध्यति। अत एव तन्म- न्व्रियो माधवाचार्यस्यापि १३ शकाभ्यन्तरे एव जन्मकाल: सिध्यति * । सवं ताम्रपचे १३१३ प्रजापतिनामसंवत्सरे वैशाखकृष्यपत्ते त्र्प्रमायां सर्यग्रहणे वेदि- कमार्गप्रवर्तकश्रीमन्माधवाचार्येग कुच्चरसंज्ञकग्रामस्य स्वनाम्न्रा माधवपुरमिति नाम निधाय चतुविशतिसंख्येभ्यो ब्राह्मयोभ्य उदकपूर्वकं दत्तमिति लेखद- शनादपि पूर्वोक्तशकाभ्यन्तरेऽस्य जन्मेति स्थिरीभवति।। अयं वीरबुक्कम- हीपतिमन्त्री सन् कियन्तमपि कालं राजाज्ञया जयन्तीपुरे राज्यमकरोत्तस्मि- न्नेव च समये गोवानामिकां कोड्डराजधानी जित्वा यवननृपैरुन्मलिताना सप्रनाथादिदेवानां प्रतिष्ठामकरोदित्यादि च ज्ायते। अयं च पवीप्रमे राजकार्यधुरन्धरो भत्वा Sनितरसाध्यनानाविधप्रबन्धरचनैवैदशास्त्राणि प्रति- ष्टाप्य संसाराद्विरक्तस्तुर्यमाश्रमं परिगृह्य विद्याररयनाम्ना प्रसिद्ध: एङ्गेरीमठे

श्चेतुं शक्यम। अस्य च कुलनाम सायय इत्यासीदिति

क्रियते माधवार्येण सर्वदर्शनसंग्रहः ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहारम्भे श्लोकदर्शनाद्, माधवीयधातुवृत्तावादिम- श्लोकेषु- 'तस्ति श्रीसंगमत्त्मापः पृथ्वीतलपुरन्दरः'। 'तस्य मन्त्रिशिखारत्नमस्ति मायणसाययाः'। इति पितुर्माययस्यापि सायणात्वेनेल्लिखादवगम्यते। अपरस्य भ्राता सा- यणाचार्यश्च कुलनाम्न्ैव प्रसिद्धिं गत इति 'साययो भोगनाथश्चे' ति पारा- शरव्याख्यादो दर्शनात्, तेत्तिरीयसंहिताभाष्ये कलिकाताराजधान्याम १८६० ई० वर्षे मुद्रिते पाठभेदेषु 'अ्रदिशन्माधवाचाय वेदार्थस्य प्रकाशने'

• जैमिनीयन्यायमालाविस्तरस्यानन्दाश्रमपुस्तकावलीमुद्रितस्य भूमिकायां ४-५ पृष्ठे द्रष्टव्ये। + आनन्दाश्ममुद्रितरुद्रभाव्यस्य भूमिकायां ३ ए. द्रष्टव्यम।

४ भमिका। इत्येतदुत्तरं 'स ह्याह नृपति राजन् सायसायी ममानुजः' इत्यादिदर्शनाच्च कल्पयते। अत एव केषु चिद् ग्रन्थेषु 'सायणमाधवीये' इत्यादिलेखे संग- छछते कुलनाम्ना निर्देशः । यच च "सायणाचार्यविरचिते माधवीये" इति लेखो दृश्यते तथ माधवाज्तया सायणाचार्यविरचिते इत्यर्थेन न कोपि दोष: । प्रसिद्धिश्च कुलनाम्ना तद्भ्रातुनीश्चयास्पदम। अर्रद्यत्वे Sपि केषां चित्कुलनाम्ना देशनाम्ना वा प्रसिद्धेरुपलम्भात। यथा भांडारकर, आ्र्प्रापटे, इत्यादिदाचियात्येषु, पाठकजी शुकुलजी इत्यादि गोडेषु, यथा वा हाइट् इत्यादि पाश्चात्येषु। आ्र््रालमधुना प्रसक्तानुप्रसत्या प्रकृतमनुसरामः । तदनेन महानुभावेन प्रशीता 5यं ग्रन्थ: कीदृश इत्यच ग्रन्थकृन्नामेव निर्ययायालमिति नास्त्यच विशेषवर्ानापेक्षा। अस्य किल ग्रन्थस्य नाम भाष्यटीकाविवरयं तन्निबन्धनसंग्रहः । व्याख्यानव्याख्येयभावक्रेशहानाय रच्यते॥ इति ग्रन्थकर्तृप्रतिज्ञाश्लोकात्, तदनुसारेय प्रतिवर्यकमादर्शपुस्तकेषु विवरणप्रमेयसंग्रहे इति लेखदर्शनाच्च विवरणप्रमेयसंग्रह इति प्रतीयते। क्व चित् पुस्तके विवरणोपन्यास इत्यपि दृश्यते तदैतन्नामान्तरं स्यादिति शक्यं सम्भावयितुम। अस्मिंश्च ग्रन्थे प्रतिपाद्यविषयाणामकारादिक्रमेश सचीपनं पृथग वि- स्तरेण निर्मितमस्ति तथापि आपाततस्तज्निज्ञासनामुपकाराय संक्षेपतस्ते प्रदर्श्यन्ते। तच तावदस्मिन् ग्रन्थे प्रथमसचे चत्वारि वर्णकानि, द्वितीये एकं, तृतीये द्वे, चतुर्थे द्वे, इत्येवं संकलनया नव वर्णकानि। तच प्रथमे व- योके-प्रथमतः श्रवरास्य विधित्वं व्यवस्थाप्य ब्रह्मविचारस्य कर्तव्यत्वोपपा- दनपुरस्सरमध्यासस्य सचसचितत्वं युक्तिसिद्धत्वं चोपपाद्य भावरूपाज्ञान- स्याध्यासोपादानत्वोक्तिपुरस्सरमज्ञानस्य भावरुपत्वं संसाध्याध्यासं लक्ष यित्वा तच मतान्तरासि प्रदर्श्य तांश्च निराकृत्याधिष्ठानस्य सदूपतामुक्का डविद्याया अनादित्वं स्थिरीकृत्याऽSत्मनः स्वप्रकाशानुभवरूपत्वं समुपपा- द्याहङ्कारस्येदमनिदमात्मकत्वं व्यवस्थाप्य ब्रह्मयो निष्प्रपज्जत्वं प्रतिप्ठाप्याS-

भमिका। ५ ध्यासनिवृत्ते: परम्परया शास्त्रप्रयोजनत्वं प्रदर्श्य वेदान्तविचारशास्त्रस्य ब्रह्म विषयो 5नर्थनिवृत्तिः फलमिति स्थिरीकृत्य विषयप्रयोजनसद्गावाच्छास्त्रा रम्भ: करगीय इति सनिर्भरमुपपादनं प्रसङ्गागता अन्येपि बहवो विषयाः प्रतिपादिता: । द्वितीये तु वर्यके पूर्वतन्त्रोक्तान विषयान् संत्ेपतः प्रदर्श्य पूर्वतन्त्रे- णागतार्थत्वाद् ब्रह्मविचारस्य कर्तव्यत्वं व्यवस्थाप्य ब्रह्मजिज्ञासासचतात्पर्य- विधिविषये विपुलं विचारं कृत्वा पूर्वतन्त्रस्य धर्ममाचविचारपरत्वमुपपाद्य तेनागतार्थत्वाद् ब्रह्मविचारशास्त्रमारम्भणीयमिति सिद्धान्तः । तृतीयवर्यके हि सचगतपदव्याख्यामुखेन शास्त्रारम्भदृढीकरयाय पदार्थविचार प्रतिज्ञाय तन्निरुपणावसरे उध्ययनविधेरक्षरग्रहयामाचपर्यव- सायित्वमुपनयनस्य नित्यत्वनिरुपगापुरस्सरं तदङ्गस्याध्ययनस्यापि नित्य-

विरक्तो सकलाश्रमकर्माधिकृताऽनधिकृतसाधारययेन संन्यासं व्यवस्थाप्य ब्रह्मविचाराधिकारियो निरुप्यातःशब्दस्य हेत्वर्थत्वं जिज्ञासाशब्दस्य विचा रलन्तकत्वं चाख्याय संबन्धविषयप्रयोजनसद्गावाद् ब्रह्मविचारशास्त्रमारम्भ- गीयमिति परान् बहून विषयान गर्भीकृत्योपसंहारः । चतुर्थे Sपि वर्योके पूर्ववर्यकोक्तानां संबन्धविषयफलानामान्तेपपूर्वकं साधनं प्रतिज्ञाय विचारविषयस्य ब्रह्मया आत्मरूपत्वेन प्रसिद्धिं प्रदर्श्य देहाद्यात्मवादिमत्तनिरासपुरस्सरमात्मनो जडादिरुपतां निरस्येश्वरस्येवा- त्मरुपत्वमुक्का Sदत्मनो विपरीतरुपेया ज्ञाने प्रत्यवायं दुलोकप्राप्रि चाभि- घाय ब्रह्मज्ञानेन तत्त्वज्ञाननिष्पत्ता मोचरूपफलस्य सत्त्वाद् ब्रह्मविचार: कर्तव्य इति राद्वान्तः । अथ पज्जमे वर्यके द्वितीयसचं ब्रह्मलक्षरात्वेनावतार्य सचगतस्या- स्येत्यस्य यत इत्यस्य पदस्य जगत्कारणपरत्वं यथाक्रममुपन्यस्य ब्रह्मगि प्रपज्जनिरूपितं निमित्तकारणत्वमुपादानकारणत्वं च स्थिरीकृत्य नानावादिमतेन प्रपज्जविभागं निरुप्य स्वमते तस्य नामरूपात्मकत्वमुक्का ब्रह्मयः स्वरूपलक्षयं तटस्थलन्षणं चोपन्यस्य तस्य परिणामं निरुप्य माया-

६ भूमिका। पदार्थ निर्दिश्य मायाया मायाविशिष्टब्रह्मण एव वा मतभेदेन प्रपज्जोपादा- नत्वमुक्का स्वभाववादं निराकृत्य सत्यं ज्ञानमित्यादिश्रुतीनां ब्रह्मस्वरूप- प्रतिपादकत्वं प्रतिष्ठाप्य विज्ञानस्वभावानन्दस्वरुूपरूपतटस्थलक्षयासमन्वयो ब्रह्मणीत्युपसंहारः । षष्ठे.Sथ वर्गके तृतीयसचे ब्रह्मणः एर्वज्ञत्वे हेतुरुव्यते इति तद- वतार्य वेदानां पै।रुषेयत्वनिरासेनापौरुषेयत्वं स्वतः प्रामाएयं च व्यवस्थाप्य सर्ववेदोपादानतया ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वसाधनम। सप्रमे च वर्यके 'द्वितीयसचे लक्षयमभिधायानेन सचेय प्रमायं प्रति- ज्ञायते इति पत्तान्तरमुपन्यस्य जगज्जन्मादिनिमित्तोपादानकारयस्य ब्रह्मयः शास्त्रकसमधिगम्यत्वं द्वितीयतृतीयसचाभ्यां सिद्धमिति सिद्धान्तः। अथाष्टमे वर्गके वेदान्तानां ब्रह्मगि न प्रामाययमित्याच्चेपे सवं चतुर्थमवतार्य वेदान्तानामखएडेकरसब्रह्मप्रतिपादकत्वं संसाध्य वैदिकवा- क्यानां स्वतः प्रामाएयं निरुप्य वेदान्तानां विधिपरत्वं निराकृत्य ब्रह्मययेव प्रामाययोपपादनम । नवमे किल वर्गाके गुरुमतेन वेदान्तानां कार्यशेषतया ब्रह्मप्रतिपा- दकत्वमाशडय विधेयनियोगयोरशक्यनिरुपयात्वात्तनविरस्य जीवब्रह्मयरैक्य- मुपपाद्य भेदाभेदवादिमतमुपमर्द्य ज्ञानस्य क्रियातो वैलचययं प्रदर्श्य शरीर- संबन्धस्याविद्याकृतत्वं तत्त्वज्ञाननिवर्त्यत्वं चोपपाद्य विध्यसंभवाद ब्रह्म- रायव वेदान्तसमन्वयसिद्धान्तः । प्रतिवर्यकं प्रसङ्गायाता अन्ये Sपि विषयाः सचीपचात् संक्ेपेणाकलय्य यन्याज ज्ञातव्या:॥ सोऽयमुत्तमोत्तमो ग्रन्थ: परमादरणीयो उप्यद्यत्वे द्विचायामपि पुस्त कानां दुर्लभतया वज्जयतीव पीडयतीव च रसिकजनचेतांसीति तत्सोल- भ्याय तत्प्रकाशने प्रवृत्ति: कथंकारं श्लाध्यतमा न भवेत प्रकाशकमहाशया- नाम। मुद्रणावसरे व तत्संशोधनायादिष्टा Sहमवीचीनलिपिलिखितप्रथम- वर्शकं प्राचीनमेकं पुस्तकं,* द्वितीयं च काशिकराजकीयसंस्कृतपुस्तकाल-

• इूदं च पुस्तकमतिदुर्लभं महता परिश्रमेश काशीस्थराजकीयसंस्कृतपुस्तकालयाध्यक्ष परिडत विन्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदिसंकलितम्। एतदन्ते 'संवत् १५७१ वर्षे आ्वयामुदि रबैः प्रदेह्वश्रीनगरे महारायाधराय श्रोउदिसिंहविजयराज्ये' दूति लिखितमस्ति।

भमिका। 9

यस्थं शुद्धप्रायं प्राचीनं मध्ये मध्ये खगिडतमाद्यन्तखिउतं च, तृतीयं च प्रथमवर्यकहीनं शुद्धुतमं प्राचीनमन्तिमपचविकलं* चेति पुस्तकचयमादर्शत्वे नावलम्ब्य निवेश्याधस्तत्तत्पस्तके समुपलब्धान् पाठभेदान, गन्थमध्ये ग्रन्थान्तरसंवादस्थले तदाकरान प्रायशः समुपलब्धान प्रदश्य टिप्पणीरपेया, महता परिश्रमे संशोध्य मुद्रयावसरे Sन्तिमपचं मद्भ्रातृचरयमहामहो- पाध्याय श्री ६ गङ्गाधरशास्त्रिभ्यः प्रदर्श्य तत्संमत्या सममुद्रयममुं ग्रन्थम। मुद्रयोत्तरमपि पुन्ननिध्यीय समुपलब्धा अशुद्धीः परिशोध्य समसाधयं शुद्धि- पतरं, प्रादर्शयं च ग्रन्थोक्तान् विषयान्वर्यक्रमेण पृथङ्गद्विते सूचीपचे। तदेवं महता S5यासेन सावधानं संशोधिते Sप्यस्मिन् पुस्तके यदि मदीयमतेरपाटवेन दृगदोषेणात्तर योजकादिदोषेय वा क्व चिन्नयनगोचरीभवे- युश्चेत स्खलितानि तर्हि तानि सदयं मर्षयित्वा प्राथमिके Sस्मिन मुद्रयो गुरादृष्टिमेव पुरोधाय समनुभवन्तु वेदान्तपयोधिसमुद्धतं परमानन्दसुधा- धारारसं रसिकवरा इति सप्रप्यमभ्यर्थये बुधवरान् याचे च जगदीश्वरं मदीयं परिश्रमं फलेग्रहिं विधातुमिति! शुभम । आश्विनसुदि १० यना? काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालायां साहित्य- संवत् १६४६॥ शास्त्राध्यापको मानवल्ल्यपाख्यतैलङ्गरामशास्त्री।

शुद्धिपत्तम।

प. अशुद्धम् । शुद्धम्। एृ. प. अशुद्धम् । शुद्धम्। १२ ब्रह्मन्ना निर्दे- १२८ १८ पर्यवसायत्व पर्यवसायित्व शात् १३२ १७ शयनादे: श्येनादे: २० द्धा * बुद्धो १३9 ७ निप्पतेः निष्पत्ते:

२६ ११ स्यलादापच्यंन* स्थलादीपन्यन- १३७ २२ त्वदाय• त्वदीय· २७ १६ अन्यथाशुक्तिं अन्यथा शुक्तिं १३८ २७ अ्रस्मत्पक्ष* अस्मत्पक्षे ३० १९ स्मतेरेन्यो स्मतेरन्या १४७ २ सामर्था- सामर्य्या- ३०१२-१३ भेदकजनकत्वं भेदजनकत्वं १५७ ८ दात्यते दोत्यते ३२ १६ स्मति If. स्मतिज्ञा- १५७ १८ शब्दन शब्दन २४ दूयोह्य- * द्वयार्गह्य- १६० १४ नेमिधि• नेमित्ति· ३६ २४ तद्ज्ञान तज्जान- १६१ १८ विविदपन्तीति विविदिषन्तीति ३८ २२ प्रवृत्ति प्रवृत्ति- १६६ १५ मकातया मशकातया ४४ । टि. अन्त: करण अ्न्त:करए- १७० ११ सताहा- मतीहा- ५२ ३० आाकारे प्राकार- E८ + टि. व्यास मू- १७४ १४ Sनतेति sनेनेति व्याससू- स्वच्छत्वाच्चे- १७६ २६ तयेर्ववेक: तयाविवेक: ७१ २८ स्वच्छत्वाच्च ७६ ९ सिध्यत् * सिध्येत् १७७ शिर: (Heading) यत्वाक्ति: * यत्वोक्ति: ८० १५ जरो क्षरे १८३ १ Ssभ्युपेय: डभ्युपेय: C3 २५ प्रवृ : * प्रवृत्ते: ९८३ ९८ क़दना * केदना

८५ू ९६ यावनयोयाग * यावनयोयोग- १८४ २४ सात * सति

८६ २० कारीयादभ्यो कारीयादिभ्यो १८६ ३ छ्विदिक्रियावदि छ्विदिक्रियावदिति ७ सम्बध्यत इति सम्बध्यतइति १८७ ३६ श्रात्र शब्द * श्रात्रे शब्द-

६८ २५ शुक्तित्तत्वा शुक्तितत्वा- १६५ २० जिज्ञास्य जिज्ञास्ये

१०४ १५ अविद्यादिसाक्ष अरविद्यादिसाकि- १६८ ८ गोचरत्वनाप्रा.

९०६ १७ वस्यत्यत्र वस्येत्यत्र मारायं १०८ २० विचारयितव्या विचारयितव्या २०४ ई टि. सामञ्जसः समञ्जसः

१०६ १५ बोद्धं * बौद्दधुं २०५ २४ वयवेष्वेP वयवेष्वव

१११ ७ मामांसाऽनर्थ- मीमांसाSSनर्थक्ात २९४ / टि.असङ्गद्वारे. असङ्गद्वार-

क्ात २१७ १८ श्रात प्रात-

११२ २८ नित्यप्राप्त- नित्यप्राप्त- २२२ ४ शङ्कनीवम् शङ्कनीयम् ११३ ९७ निबृत्तये निवृत्तये २२२ ११ ब्रह्म ब्रह्म ११८ ५ मवबोध्या ऽपि मवबोध्यावि २२५ द व्यपदेश इतीष्ट- व्यपदेश इति। इष्ट १२३ १७ माचितं मारचितं २३६ १७ विशेषेस्यापा* विशेषस्योपा- १२६ ५ प्रववृत्ते प्रववृते २५१ ६ जन्यसस्कारा * जन्यसंस्कारा

पृष्ठ ङ्रेपु १३० अङ्कस्थाने २३० प्रमादात पतितः स १३० ज्ञातव्यः ।

• एतच्चिन्हाङ्गिता अशुद्धयो मुद्रयाकाले क्षरायं स्खलनादिना केषु चित्।

पृ. प. अक्षरग्रहणान्तो डध्ययन विधिर्विचारस्तु कतुविधिप्रयुक्त: १५५१ ६ अङ्करोत्पत्तिरुच्छूनत्वपूर्विका उच्छूनोत्पत्तिस्तु सहकारिसंनिधिसाध्येति मतान्तरनिरास: ८९।१२ अजन्यफलं वस्तुविषयं प्रमारजन्यं ज्ञानं, जन्यफलं वस्तुनिरपेक्षं पुरुपेच्छाप्रयत्नमात्रजन्यं ध्यानमिति ज्ञानध्यानयो: विषयतः कारसतश्च महट्वैलक्षरयम्। तथा चापुरुपतन्त्र- तया Sशक्यानुष्ठानं ब्रह्मज्ञानं न विधियोग्यमिति आत्मा वा अरे दूष्टव्य इत्यत्र तव्यप्र- त्ययो Sहार्थ इति सिद्धान्तः २५६/ १३

पातः। अत एव जीवन्मुत्तुपपत्ति: १०४। ७ अज्ञानस्य उपपत्त्या प्रत्यक्षेण च भावरूपत्वसाधनम् १६1 9३ अज्ञानस्य जीवावच्केदोपाधित्वे पि सुपुप्तावज्ञानमात्रावच्किन्नस्य जीवस्य स्वप्- दशायामीपत्स्पष्टव्यवहारायान्तःकरणस्योपाधित्वं जागरे च स्पष्टव्यवहाराय स्थूल शरीरस्योपाधित्वम्। ६६ा६ अज्ञानस्य ब्रह्मतत्त्वानवभासहेतुत्वम २१ । १४ अज्ञानस्यात्माश्नयत्वे विश्वरूपाचार्य (सुरेश्वराचार्य)संवादः ... ४६११२ अज्ञानस्यानात्मावरकत्वे आक्षेपः ... १८ । १० अज्ञानस्यानादित्वम ... १८1७ अज्ञानस्यानिर्वचनीयत्वम् .. १८१५ अज्ञानस्यानुमानेन भावरुपत्वसाधनम् अज्ञानस्येवाध्यासोपादानत्वसिद्धान्तः १६/१२

स्याज्ञानाश्नयत्वेन ४८1६ असुपरिमासस्य मनस एव सुखदुःखादिनिमित्तकारयत्वं नतु तप्मादतिरित्तं वेदा- ६३ 1 ६ अयशब्दस्य क्रमार्यत्वनिरासः १६५ । १ अतःशब्दस्य हेत्वर्यत्वम्। तदुपादानप्रयोजनप्रदर्शनपूर्वकं कर्मशामनित्यत्वसाधनम् १७९ / १३ अथशब्दस्य क्रमनियमार्थत्वनिरासः ९६८ / १३ अथशब्दस्य चत्वारो र्याः प्रसिद्धाः ... १३४ 1 ७ अथशब्दस्य प्ररुतार्थादर्थान्तरार्थत्वशङ्का तन्निराकरणं च ... १५७ । ४ अथशब्दस्य मङ्गलार्थत्वशङ्का तन्निरासश्च १५६११८

१३५| २9

त्वसम्भवः अथातो ब्रह्मनिज्ञासेति मूत्रे Sथशब्दार्या तःशब्दार्थश्च .. अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति मूत्रस्य विधायकत्वम .. ६ । १०

२ वर्णक्रमानुसारिसचीपत्रम्।

एृ. प. अद्वितीये ब्रह्मगि सम्पदादिरूपेशोपास्तिक्रियाया अरपनवसरः ... २४४। २ अधिकारविधि: ... १०६११६ अधिकारिविशेषं चतुर्धा शास्त्रे प्रसिद्धम् ... १६६१५ अधिकारी ... ९। १४ अधीतस्वाध्यायस्य पुंसो नानाविधा: सन्देहाः ... ५११६ अध्ययन विधावाक्षेपस्तचनिरासश्च १५२ | ७ अध्ययन विधेरध्यापनविधिप्रयुक्तत्वोपपादनम् १४१ | ३ अध्ययन विधेरधिकार्यन पेक्षायामनध्ययनप्रसङ्ग प्राभाकरपरीहारस्तननिरा सश्च १४०। १ अध्ययन विधेरर्थावबेोधिकामाधिकारिपरत्वोपपादनम् (पू.) १३६११८

... 91७ अध्ययनस्य स्वविधिप्रयुक्तत्वम १४४ । ११ अध्ययनस्याक्षरग्रहामेव फलं नार्थावबोध: १३७/ १२ अध्यापनविधे:साधिकारित्वम् (प्रभाकरमते) ... १४२। १६ अध्यापनस्यानित्यत्वम १४५ । १० अध्यापने उत्पत्त्यधिकारविध्यसम्भवः। अध्यापने गुयविध्यभावोपपादनम् १५९१ १० अध्यापने विध्यभावोपपादनम् १५०|८ अध्यासनिवृत्तेः पृथक् शास्त्रप्रयोजनत्वोक्तावुपपत्तिः ६६।१८ अध्यासलक्षणे ख्यातिवादिमतनिराकररम् २८/२२ अध्यासलक्षणे स्मृतिसमानशब्देन कारयत्रयजन्यत्वं विर्वत्ितम् .. ५३/२

... २४। २४ अध्यासस्य द्वैविध्यम ... २६ 1 १ अध्यासस्या निर्वचनीयभावरूपाज्ञानमुपादानम् . . . १४। २६

... ६।३

अध्यासापलापस्यायुक्तत्वसिद्धान्तः ... २४/ २२ अध्यासः प्रथमसूत्रसूचित इति शास्त्रप्रवृत्तिसिद्धि: ... अध्यासः ... २४१ १ ७ अनधिष्ठाने दोपरहिते आत्मनि श्हङ्गाराध्यासासम्भवपूर्वपतः ४५ । १४ अनात्मना Sनृतत्वम् १४ । १० अनात्मन्यध्यासस्य प्रत्यक्षानुमानारथापत्त्यागमप्रमातीः सिद्धि: ८६१५

२३। २० अनिदंरूपो डप्यात्मा स्वस्मिन्नध्यस्ते उहङ्कारे प्रतिबिम्बिता Sहंव्यवहारयोग्यः सन् अरहमिति प्रत्यये उध्यस्यमानाहंकारभिन्नतया 5वभासमानो Sहंप्रत्ययविषय त्वेनोपचर्यते इति तत्राध्यासः सम्भवत्येव ७०1३

अनुभव एव चित्प्रकाश इति पक्षनिरासः ५७ा१५ अनुभवचतुरालोकानां घटादिव्यञ्जकत्वेन सास्ये उि यथाक्रमं चित्प्रकाश- त्वेन जडप्रकाशत्वेनाज्ञातकारत्वेन च वैपम्यसम्भवप्रदर्शनम् ... ५६। १5 अनुभवस्यात्मगुशत्वं, द्रव्यरूपत्वं, कर्मरूपत्वं चाङ्गीकुर्वतां तार्किकप्राभाकर- सांख्यभाट्टानां मतनिरास: ...

वर्णक्रमानुसारिमचीपत्तम। ३

पृ. प. अ्रनुभवेषु स्वरूपतो भेदप्रतीत्यभावः ५८। ६ः शन्त:करणास्य सात्षिवेदयत्वसाधनम् ७१ | २४ अन्तःकरणाथितत्वमेवाज्ञानस्य वदतो भास्करस्य मतनिरासपूर्वकमतानस्या ४८ । २० आन्यथाख्यातिवादनिराकरणारम्भ: 32 14 अन्यस्यान्यात्मतावभास इत्यस्य मिथ्यासम्भेदानवभास इत्यर्थः श्रन्विताभिधानवादिना पि अन्यान्वितस्वार्थएव शब्दसामर्थ्यमग्गीकर्तव्यं न कार्यान्वितस्वार्थे इति सनिर्भरमुपपादनेन वेदान्तानां ब्रह्मबेधिकत्वसिद्धान्तकग्णम् २५८।६ अन्विताभिधानवादिप्राभाकरमतसिद्धपदार्थव्युत्य,त्तर्पक्रयां प्रदर्श्य वेदान्तानाम नात्मबोधिकत्वपूर्वपक्षः अपरोक्षज्ञानस्येव मूत्रे इव्यमायतया निर्देश: १७५ 1 २ अपरोक्षज्ञानात्पत्तिक्रमः ... १0२/ २२ शपुरुषेच्छ्ातन्त्रस्य ज्ञानस्य क्रियातो वैलक्रायम ... २४६१११

क्रियार्थत्वाद्वेदान्तानां नात्मस्वरूपबोधकत्वमित्याक्षेपस्य निराकररम। तन्मते स्वार्थमात्रे शब्दमामर्थ्य न कार्यान्विते द्ृत्युपपादनम

अमृतत्वं नाम न मोत्ः किं तृत्तमलोके चिरमवस्थानम (तयोर्ध्वमायच्मतत्व मेतीत्यादिवाकोपु) २४६/ २२ अयं पुरुषः स्वयं ज्योतिरात्मेवःस्य ज्योतिरित्यादिशुतिषु आ्र्पत्मैव ज्योतिरात्मा- तिरिक्तं न ज्योतिर्रिति विर्वात्ततम ४५। २ अर्चिरादिमार्गेश निर्गस्कूतां न निर्गुषव्रह्मपप्रि: अरथाध्यासनिरुपराम् ... अवस्तुनो उप्यारोपोपपादनम् १४। ३ अ्रवस्तुविषये ऽध्यासे पुरुपप्रवृत्ता प्रतिबन्धकाभावः =५५ | ८ अविद्याया अनादित्वम् ... ४६।१६ अ्विद्याया आत्माच्छादनसामथ्योपपादनम् ५०१ १५ पविद्याया जगदाकारेय विवर्तः। श्रविद्ाविवर्तस्यान्त:करणास्य घट दाक.रा पत्तिकथनम ७१ ११४ अतिद्याया जोवह्मविभागहेतुत्वे पुराससंवादप्रदर्शनम् ...

अष्टवर्ष ब्राह्मसमुपनयीतेत्यत्र ब्राह्मायवदष्टवर्षत्वस्य नाध्ययने उन्वयः : श्रत एव नवमवर्षाददाग् नाध्ययनसमाप्रिप्सङ्ग: १५४१ २० अस्येत्यनेन द्वितीयपुत्रगतेन कत्सं जगदभिधीयते ... १६५११३ अ्रसंसगाग्रहो नाऽविवेक: ... २६११२ अहंकार आत्मेव न त्विदमनिदं रूप दति सिद्धान्तप्रदर्शनपुरःसरं त्रिपुटीप्रत्यन-

... ५६ । १०

४ वर्णक्रमानुप्तारिसचोपत्रम्।

पृ. प. अहंकारस्य तत्त्वज्ञानाचिवृत्ता कर्तृत्वादिनिवृत्तिरार्थिकी ६८१५ अरहंक, रत्यानात्मरूपत्वव्यवस्थापनपुरःसरं प्राभाकरमतनिरासः ५६१ ११ अरहंकारस्योपादाननिमित्तस्वरूपप्रमायकार्यायां सषुप्तावभावे हेतो: प्रदर्शनम ६२ । १9 अहंकारोपाधिवशाज्जीवस्य ब्रह्मप्रतिबिम्बत्वोक्ति:

... ४०। २०

अरहंकारो नात्मा ... ५८: २५ अहमिति प्रतीत्यव देहादिव्यतिरिक्तत्वसिद्धा मनुष्यत्वाभिमानो गोण एव न मिथ्येति पूर्वपक्षनिराकरणपूर्दकं मिथ्यात्मव्यवस्थापनम् ५१1 १३ श्रहमिदं ममेदमित्यादिप्रत्ययानामध्यासत्वम ... २1=५

अहमुपलभे इत्यत्रात्मनेा उन्तःकरणास्य द्वेरुप्यावभास: ... ५३ । १० अहं प्रत्ययस्येदम निदरूपत्वे प्राभाकराक्षेपारम्भः । तन्मते Sहंकार सवात्मा तस्य च ५३ १ =०

अर्रहं प्रत्ययस्येदम निद मात्मकत्वम् ... ५३१५ अहं ब्रह्मास्मोत्यादिशास्त्रस्य जीवव्रह्मैकापरत्वानङ्गीकारपुरस्सरं संपदध्यासक्रि

... २४९ । १

न्तकरणम् =४१ । १५ अहं मनुष्य इति भान्तिरेव जागत्स्वप्योव्रह्मतत्त्वानवभासहेतुरिति भेदाभेदवा- दिमतखणडनम् २२1८ अहं मनुष्य इति प्रत्ययस्य प्रामाशिकत्वम २२| २६ आकाशस्य चानुपत्वं भाटृक्षपसाकमते। तत्खरडनं च .. . ८५/२२ आगमाद ब्रह्मणो निमित्तोणदानरुपोभयकारणत्वोक्ति: १६७1३ अ:गमादेवात्मन एकरत्वस्य सर्वगतत्वस्वप्रकाशत्वयोश्च साधनम् ... आचार्य: .. ' १४१ १ १५

अचार्यलक्षणान्तरम् १४२। १८ अचार्यलक्षराम्। पूर्वमीमांसाशास्त्रस्य कार्यनिष्ठवेदभागपरत्वेन वस्तुतत्त्वनिष्ठ

१३२। ६-३३1१७

आत्मख्यातिवादनिराकरणारम्भ: 38198

.. 38 13 आत्मा ज्ञानकमति भाटुमतनिरासः ... ५४ | १०

आरत्मनः स्वयंज्योतिष्टवाद यावत्सत्त्वमवभास: .. 83 1 23

आत्मनि अरविद्याख्यदोपस्य पुतेः प्रुताथीपत्तेश्चावगमादधिष्ठानत्वोपपादनम ४५ । १६

आत्मनो भमाधिष्ठानत्वासम्भवप्रदर्शनपू्ट कें तटस्यस्वरूपलक्षणाS साङ्गत्याक्षपस्त- त्समाधानं च ४३१ ४

आत्मनो मानसप्रत्यक्षवादितार्किकमतनिरासः ... ५४ 1७

आरत्मनः सत्यत्वम् १४१६ आत्मनः स्वप्रकाशत्वेनापरोक्षत्वं न नित्यानुमेयत्वम् ... ८२। ३०

भू

ए. प. आत्मनः स्वप्रकाशत्वे विवदमानानां मतनिरास: ८५/३ आत्मनः स्वप्रकाशानुभवरुपत्वोपपादनम ५1 १६

६११८

.... ५३/ २२ आत्मनो न्ययाज्ञाने महत्यापं दुर्लेकप्राप्तिश्व .. १६२1१७ आ्रात्मानात्मपदार्था लोकिको आत्मानात्मनेरन्योन्याध्यासे द्वयोरप्यध्यस्तत्वेनाधिष्ठानत्वेन चापादितयोर्मि- थ्यात्वसामान्यावभासयोर्निवारगम ६४| २०.

...

.... १५/ २१ आत्मा स्वप्रकाश इति वेदान्तपक्षस्यायोक्तिकत्वशङ्का ५६ा ६. आराधुनिकप्राभाकरमते द्रव्यगुशकर्मसान्यस,मवाय (विशेष) * शक्तिसंख्यासाद- श्यानि प्रपञ्चः ... आध्यासिकानामपि प्रत्यक्षादीनामप्रामारयाभावादध्यासस्येव व्यवहारोपादान- त्वम्

सर्वाधिकारत्वनिरास: ... ९३६ 1 १ आनन्द एव निरुपाधिव्रह्मरूपमिति निर्याय: २१६। १२ आानन्दावाप्तेः शास्त्प्रयोजनत्वे.ऽि पुरुषाकाङ्गाविषययत्वान् पृथक प्रयोजनत्वेन निर्देशः ६६११३ आालाकवत्सजातीयानपेक्षस्यानुभवस्य चित्प्रकाशत्वम्ः ५६ 2२ आलोकाभावस्तम इति तार्किकाः १० / २२

आरवरसस्वरूपम् २० । २१ शरहवनीयादीनां शास्त्रवशान्मूर्तिदर्शनरूपं ज्ञानं न पुरुपप्रयत्नतन्त्रम् २५९१ १८ इंद रजतमित्यत्र न स्मर्यमाएं रजतं कि तु तत्सदृशमेव इूदं रजतमित्यत्र रजतं स्मर्यमाशमेव न तु तत्सदृशमित्यख्यातिवादिमतनिरुपशारम्भ: २६।५ इून्द्रादिदेवतानां नापलाप: २५३/ २३ इन्द्रियाणां गेोलकरूपत्ववादिसुगतमतस्य, तच्कक्तिरूपत्ववादिमीमांसकमतस्य च्वव्प् निराकरसपूर्दकम् इन्द्रियापलापपूर्वपक्षे पाप्ते तेषां गोलकव्यतिरिक्तत्वसिद्धान्त: इन्ट्रियाणां तर्काद्रातिकत्वं साधयतां तार्किकाणं मतनिरासेनागमादेव तेपां तत्साधनम् १८६ 1 १७ इन्द्रियाणां देहेन्ट्रियसंघातस्य च भोक्तृत्ववादिलकायतैकदेशिमतनिरास: १८५ । ११ इन्द्रियाणां सर्वगतत्ववादियोगिमतोपमर्दपुर्स्सरं तेषामसर्दगतत्वोपपादनम् १८७1६ इन्ट्रियाणां सांख्योक्तस्याहङ्गारकार्यत्वस्य तिरस्कार: ... १८६ 1 १

• () एतन्मध्ये पुस्तकान्तरधृतः पाठः प्रदर्शितः ।

वर्याक्रमानुसारिसचीपत्रम ।

एृ. प. दन्द्रियाणामत्राय्यकारित्वं कल्पयतां सुगतानां मतखरडनेन प्राप्यकारित्वसाधनम १८५२० इन्ट्रियारायात्मेति मतान्तरम् ... 959193 दूष्टसाधनता लिडादीनामर्था न नियोग: ... १०६1 १ इष्टसिद्धिकारमते व्रह्मकमेव स्वाविद्या जगदाकारेय विवर्ततदति सिद्धान्त: २२५।१ डहामुत्रार्थफलभोगविराग: १६६१६ ईश्वर एव प्रत्यगात्मेति पारमार्थिकी स्थिति: ईश्वर एव ब्रह्मशब्देनोदिदश्यात्र विचार्यतइति भास्करपक्षप्रतिक्षेपः १६० 1१ ईश्वराङ्गीकारियां वैशेषिकयोगनैयायिकानां मते.च्छेद: १८६।४४ उत्पत्तिविधि: १०६१६ उत्पत्यादिचतुर्विधफलस्य मोक्षे दुःसंपादत्वात्तदन्यस्य क्रियाफलस्याभावाच् विज्ञानस्यैव मोत्षो गोचरो न क्रियाया: २४६ 1 १

... ११६ १ २५ उत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य न शास्त्रनियमा नापि यथेष्टाचरणप्रसङ्ग: 263122

.. . उददेश्यविधेयलक्षरो ... ९६० । २१ उपकारकयुक्तिसूचनापूर्वक वेदान्तवाकप्रदर्शनार्थमेव द्वितीयमूत्रम् ... २१४ /१२ उपनयनवदध्ययनस्याकरणे प्रत्यवायः ... उपनयनाख्यसंस्कारस्य नित्यत्वम्। १४५ । २१ उपनयनाध्यापनयोर्नित्यपुत्रोत्पादन विधिशेषतया नित्यत्वशङ्गा तवनिरासश्च १४८1७ उपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वे आक्षेपस्तचविरासश्च उपक्रमादीनां तात्पर्यलिङ्गत्वव्यवस्थापनेन तात्पयेया वदान्तानां ब्रह्माण समन्व यप्रदर्भनम् २२८। २५

उपक्रमादय:

१२२ । १० उपोद्धातत्वेनाध्यासविषय सूत्रप्ररायनशङ्का ... ८I१६ उपोद्धातः ... एकतमध्यस्तम् १४ । ३५ कर्तृत्वभोकतृत्वादीनां धर्मासामात्मनि स्वप्रकाशत्वमानिनां बौद्धजरत्प्राभाकराखां मर्तानरास: ... कर्तृत्वादीनामनादित्वम कर्मणां ज्ञानसाधनत्वाऽनङ्गीकर्तृणां मोक्षसाधनत्वं च तेपामङ्गीकुर्वतां समुन्नयवा दिनां च मतनिरासेन ज्ञानहेतुत्वसिद्धान्तः ... १६२ 1 ७ कर्मणां ज्ञानेतिकर्तव्यत्वं ज्ञानसाधनत्वं च .. १६० १9 कर्मशां संस्कारकत्वम्। नित्यकर्मणां ब्रह्मज्ञानेतिकर्तव्यता ... १५६१ १६ कारसमुपादाननिमित्तोभयरूपं यत इति पञ्चम्या विर्वतमिति प्रतिपादनमनुमानेन कार्यान्वितस्वार्थे शब्दशक्तिरिति गुरुमतेन कार्यशेवतयैव ब्रह्म वेदान्तेः प्रतिपाठय तद्ूति प्राप्तस्य पूर्वपत्तस्यास्मिन्वर्के निरास इति प्रतिज्ञापुरस्सरं चतुर्थमूत्र- द्वतीयवर्णकारम्भः २३५१ ९

एृ. प. कर्तव्यत्वम। ब्राह्मणे न हन्तव्य इत्यादो हननाभाव्स्य नञ्र्थत्वम् ... २६०१ =५ कुरडपायिनामयनम् १६१/ २२ कूटस्थस्थ नित्यत्यसाधनपूर्दकं नित्यानित्यवस्तुविवेकसाधनेन तत्कार्यभूतस्य मुमु. त्षुत्वान्तधर्मकलापस्य साधनम १७०। १४ क्रियायाः प्रत्यक्षसिद्धायाः संयोगविभागादतिरिक्तत्ेण्पादनम् .. २४६११२ क्रियाया नित्यानुमेयतावादिप्राभाकरनिराकरणम् ... २५०1१ क्रियायोग: ... २४१ । १० लणिक्रवादिमते ऽर्यक्रियाया दुर्निरूपत्वम् ... क्षणिकवा दिम तोपसंहारस्तचिरासारम्भश्च ... ८९ |२४ क्षणिकत्रादिमतसिद्ध प्रक्रियाप्रदर्शनपूर्वकमर्थक्रियाया दुर्निरूपत्वोक्ति: ७६ा१६ तगिकविज्ञानवादिमतोपमर्दपुरस्सरं कूटस्थनित्यचैतन्ये सर्वमप्यध्यस्ततया प्रती यते इति वेदान्तसिद्धान्तोपसंहार: .. C2199 क्षपसाकनये जीवाजीवासव संधरनिर्जरबन्धमोक्षरूपता प्रपञ्चस्य २०० १ २४ गुरुमतेन प्राप्तस्य विधिपरत्वपूर्वपक्षस्य निराकरे वेदान्तेवु विधेयस्याशकनिरु- पसात्वोपपादनम् ... २३६१४ मुरुमतेन व्युत्पत्ति प्रकारोपवर्णानपुरस्सरं वेदान्तानां चिधिपरत्वपूर्वपतः गुरुपपदनम् मासाशब्दा: ९३४ । २४

• M ... ग्रहणास्य विवेचकत्वम् ... घटादीनामनुमानेन विषयाSSपरोत्यापलापिसात्रान्तिमतखण्डनस ५४११६ घटादिषु क्षणिकत्वनिराकरणम् ... ७८ | १४

पामरा खामहं प्रत्ययरुपेणानुभवः

... ४८१ १६ चेतयमाने। देह आत्मेति शास्त्रसंस्काररहितानां मतम् ... १८११८ चेतन्यस्य सर्वगतत्वे प्रतिकर्मव्यवस्थासिद्धाक्षेपस्तत्परिहारशव ... ७२:१३ चैतन्यस्य विशिष्टविषयोपरक्ताकारेण जन्यत्वम् ...

... ४० । =२ चैतन्ये Sहंकाराध्यासे Sपि मतसांकर्याभावोपपादनम् ... ७५1४ चदनापटार्थः ... १२८ । ६ जगत्कार सास्य सर्वत्ञत्वसर्वशक्तित्वोपपादनम् .. २०१ । १६ जगज्जन्मादिकारयं सर्वज्ञं ब्रह्म शास्त्रगम्यमिति द्वितीयतृतीयमत्राभ्यां सिध्यति २२४ 1 9३ जडेपु आवरणानङ्गीकारे दोषाभावोपपादनम् २० १ १७ जलमध्यगताधोमुखवृत्प्रतिबिम्बस्य तीरस्थवृक्षानतिरिक्तत्वात्तत्र जलगतत्वाधो मुखत्वयारध्यासोपपादनम् .. ६७ । २१

जातिर्गवादिशब्दार्था वैदिकमते, व्यक्ति: सांख्यमते, तदुभयं वैयाकरणनये, शक्- तिरार्हतादिमते, त्रितयं नेयायिकमते १८१1३

दर्ण क्रमानु तारिस वीपच्म।

ए. प. जायमानपृथिव्यादिकत्सनजगदुपादानत्वं ब्रह्मलक्षराम २०८1.६ जाग्रत्स्वप्नयोरात्मत्वेत प्रतिभासमानस्यापि जडरूपस्याहङ्कारस्य सुषुप्तावनवभा- सानात्मस्वरूपत्वम् ... जिज्ञासाशब्दस्य लक्षराया विचारे प्रयोग: ... १३५१ १० जीवव्रह्मशारप्येक्यमेव। अरविद्याकल्पितभेदापेक्षया तादात्म्यव्यवहार: १४/ २२ जीवव्रह्मशरभेद इति पक्षे ब्रह्मणो नाज्ञाततेत्य त्याभि प्रायविचार: ... ४६ । १ जीवव्रह्मणरकत्वे तत्त्व मस्या दिवाकेषु पदद्वयपेनरुत्तपरिह्ाराय भेदाभेदाभ्युप गम इति पूर्वपक्षनिराक्वरणम् २४४ | २ जीवव्रह्मणरेकत्वे वाक्यादनुभवाद्वा जायमाने सत्यविद्यातत्कार्यनिवृत्तेरार्थिक्ा: साक्षाच्छा स्त्र प्रतिपादी Sनन्तर्भावात् प्रयोजनत्वेन विषयात पृथङनिर्देशस्य युक्तत्वम्। अध्यासनिवृत्तेः परम्पतया श्ास्त्रप्रयोजनत्वम् ६६ा१६ जीवव्रह्म विभागस्याविद्याकतत्वोपपादनन ४७ १ ६ जीवव्रह्मरो रभेदा भेदवादिमतनिरासपूर्वकं तदुक्तस्य पदार्थवाक्यार्थयो: सांकर्यस्य परीहार: २३२६

जीव्रह्मणोर्भेदाभेदवादिमतनिरासः २४९। २५ जीवस्यान्तःकरण प्रतिबिम्बरूपत्वे प्रतिकर्मव्यवस्थोपपत्तिः ... ७४१४ जीवस्या विद्योपधिकत्वे पि प्रतिकर्मव्यवस्थासाधनम् ७४1१४ जीवात्मवादिमत निरासः .. . ९८८। २४: जीवानामन्योन्यं भेठाभावोपपादनम् =६५१४ ज्ञानकर्मशा: समुच्चयवादनिरूपराम् ९६५/१६ ज्ञानक्षणिकत्ववादिविज्ञानवादिमतनिरासः

सं विज्जनक प्रमातृव्यापार रूपत्वं मन्यमानानां वार्तिककारीयासाम्, आत्मचैत- न्यरूपत्वाङ्गीकारियां क्षपसकलकायतिकाना, च मतनिरासपुरस्सरं तस्यान्त:करर सापरिशामरूपत्वोपपादनं सांख्यमतेन सह स्वमतेन १७४। १२ ज्ञानस्य क्षणिकत्वं विज्ञानवादिमते . . २५0 1 १५ ज्ञानाध्यासनिरूपराम २६१४ ज्ञानाध्यासस्यापि सत्त्वोपपादनम् २४ | २२: ज्ञानानां प्रामारयाSप्रामारययो: स्वतस्त्ववादिनां सांख्याना,मुभयस्यापि परत- स्त्ववादिनां तार्किकाशाम्, अप्रामारायं स्वतः प्रामारायं तु परत इति वादिनां बोद्धानां च मतोपमर्दपुरस्सरं प्रामारायमेव स्वत इति वेदान्तिमतसाधनम् १००१ १५ ज्योतिष्टं चिद्रपत्वमेव विरवत्ितम् (अयं पुरुषः स्वयंज्योतिरित्यादिशुता) ४५| ३ तत्त्वज्ञानेनाविद्यानिवृत्ता तत्कतशरीरादिसम्बन्धनिवृत्तिर्वेदान्तवाकाजन्यव्रह्माव- गमफलम् .. २६२। ९६ तत्त्वमस्यादिम हावाक्यानामखरडा र्थनिष्ठत्वोपपादनम् २२६|२२

वर्षकमानुप्तारिसचीपस्म।

णृ. प.

१०/२१

१४। ३२ तार्किक्मतेन उत्थितत्य सापुप्तिकालीनात्मतत्सुखयः परामशीभावोपपादनम् ५६ ।१५ तृतीयवर्शाकोक्तानां विषयाामाक्ेपपूर्यके निरुपसपतिज्ञा, प्रथमवर्साके अध्यास- माश्रित्य साधितानामेवां तदाक्षेपपूर्वक साधनप्रतिज्ञा। चतुर्थवर्सकारम्भः १७६1 १

तृतीयमूत्रावतरगम् तृतीयमूत्रेणा प्रमाश प्रतिज्ञेति व्याख्यान्तरारम्भपूर्वके तृतीयसूत्रद्वितीयवर्शकारम्भ: २२४ । १

देहात्मनारनुभवत एकत्वाध्यास एव व्यवहारतस्तु तादात्म्याध्यास: .. १४। १5 द्वितीयमूत्रगतयच्छब्देनव सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं च विर्वाततम् २०२ । १

द्वितीयमूत्र प्रतिपादयप्रतिपादनम् १६४। २०

द्वितीयमूत्रयोजना १६४1१ द्वितीयमूत्रे प्रुतियुक्तिभ्यां व्रह्मरः सर्वज्ञत्वसाधने पि पुनर्टठकरसाय तृतीनमूत्रेश तत्साधनप्रतिज्ञा २१८१४

द्वितीयमूत्रे लिलक्षयिषितवेदान्तवाक्यप्रदर्शनम् .. . २१४/ २२

.. २६५। =१

धर्माध्यासनिरुपसाम् ... ६२।२१

धर्मावबोधानन्तरं ब्रह्मावबोध इति भास्करमतनिरासः ... १६9 / १

१२ । १४ धात्वर्यस्वर्गया: साध्यसाधनभावावगमे मतान्तरेश प्रकारान्तरं तत्खरडनं च १०9 | १६

ध्यानस्य न वस्तुविषयत्वम २५४। १३

२५२ / २३

ध्यानस्यानुभवतन्त्रत्वनिरासः ३५२ ।१

ध्यानं मनोराज्यमिति लोके प्रसिद्धम २५३1६

१५७। २५ नित्यप्राप्तस्य ब्रह्मयः प्राप्त नित्यनिवृत्तस् च संसारस्य परीहारे हेतुभूतं तत्त्वज्ञानं जनयतां वेदान्तानामपुरुषार्थत्वशङ्कानतकाशः नित्यानित्यवस्तुविवेक: १६६ा८

निरवयवस्यापि परिणामवादस्तचिरासश्च =०४ । १२ निश्वयवस्य ब्रह्मणो न परिशामः किन्तु विवर्त इतति सिद्धान्तः २०६ । १० नैयायिकनये पे.डशपदार्थानां प्रपञ्चत्वम् २०१1७ पदानां स्वसतम्बद्धार्थस्मारकत्वमति मतस्य बौद्धिरनग्गीकारः ... परमाणनां जगदुपादानत्वं परमाणुवादिमते परिणामवादस्याश्रतत्वम् ... ३००।८

परिणामवादनिरासः ... १६७१६

पाठकाधमा: ... १४१ / ७

... ६२११६

१० वर्णक्मानुसारिसचीपत्रम्।

एृ. प. पूर्वमीमांसाद्वितीयसूत्रस्यापि वेदेकदेशार्थविचारपरत्वम्। तत्र प्राभाकरवार्ततिककार - मतप्रदर्शनम् १२७ । १ पूर्वमीमांसायां प्रत्यध्यायं प्रतिपाद्यविषयाणां संत्ेपेश सड्ग्रहपूर्वकमभ्यधिकाशङ्का- १०६/२३

पूर्वमोमांसा प्रथमसूत्रस्य धर्ममात्रविचारपरत्वोक्तिस्तदर्थनरूपसञ्व ... १२६ । ४ पूर्वमीमांसा प्रथमसूत्रस्य धर्ममात्रविचारपरत्वसाधनेन प्राभाकरमतनिरासः १३०। २५ पूर्वमीमांसाशास्तस्य धर्मविचारमात्रपरत्वं न कत्सवेदार्थविचारपरत्वम् १=३११५

.. १२४| १४ पूर्व प्रत्ययस्येवोत्तरज्ञानकरणातया मनस्त्वमभ्यपगच्छतां शाक्ानां मतखराडनम् १८८ : १४

२३५ १ ४ प्रकतिरमाया ४६: २१ प्रतिकर्मव्यवस्थायां मतान्तरेणाक्षेपस्तत्परिहारश्च ... ७३११६ प्रतिबिम्बाभाववार्दनिरास: ६७। १५ प्रतिबन्धनिरासिनो ब्रह्मविचारस्य ्रह्मनिर्यायहेतुत्वाद ब्रह्मविषयत्वोपपततिः 961१३ प्रत्यक्षस्य सृष्टिमिथ्यात्वे मानत्वम् १६८१ ५६

१७५ । १८ प्रथममूत्रस्य शास्त्रान्त्गतत्वम् १9५1३ प्रथममूत्रे मुखतो विषयप्रयोजनयोरसूत्रशोपि तयरथात्मत्रितत्वम १०५|१६ प्रधानं जगदुपादानमिति साङ्ख्यमतप्रदर्शनम् २०८ २२ प्रधानमेव जगत्कारणं न तु परमेश्वराधिष्ठिता Sविदोति सांखमतनराकररम ६३1 १ प्रमातृत्वादिव्यवहारे तादात्म्याध्यासस्येव हेतुत्वम ८६ ।9७

... ७१ | १३ प्रमातृ प्रमाण प्रमितीन।मसांकर्यम् .. प्रमातृप्रमेयत्वादिव्यवहाराणां वेदान्ते सांख्यताकरिकादिवादिमते दुरूपपादतया न पूर्वपूर्वाहृङ्गारकतप्रमातृत्वादिसंस्कारेण चैतन्यस्य सविकल्पकत्वम् इति पूर्वपक्षः ७० १ १० प्रमाणस्य संभावनपूर्वकत्वे ऽन्यसंवाद: प्रमाणानां न परतः प्रामारयम् प्रयाजादिदृष्टान्तेन वेदान्तानामुभयार्थपरत्वस्यासम्भवः १२२ / ८ प्रयोगविधि: १०६११८ प्राचीनप्राभाकरमते द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषपारतन्व्यशकनियोगानां प्रपञ्चत्वम् २०१ १ ५ प्राभाकरमतेन क्रियाया नित्यानुमेयत्वम =४६१ ६० प्राभाकरमतेन नञ्रर्थस्य प्रतिषेधत्वे आक्षेपस्तचचिरासश्च २६० । १ प्राभाकरमतेन पूर्वमोमांसाया: कूत्सवेदार्थविचारपरत्वोपपादनेन कर्तव्यतामुपपाद ततो वेदान्तशास्त्रानारम्भपरपक्षः ... १३० 1 १9

प्राभाकरमतेन पूर्वमीमांसाशास्त्रानारम्भपूर्वपत्ः .. १२६/२२ प्राभाकरादिमते आात्मानात्मानो ...

११

पृ. प. प्राभाकरोक्तस्य मतान्तरचौदपरीहारस्य परीहारः २३२ग। १४ फलतः सर्वाधिकारं शास्त्रमिति पत्तप्रतिक्षेपः ... फलम ... ६ । २१ बन्धस्यापारमार्थिकत्वम् ... बन्धत्याविद्यारूपत्वम ८ । ६ बन्धो दुःखम् ... ७/१८ बाधपदार्थः। बाधान्मिय्यात्वनिश्चयः ३६११० बाधापलापपर्वपक्ः ३८। २१

६५। २० बिम्बस्थानीयं ब्रह्म मायाशक्तिमत्कारशं जीवाश्च प्रत्येकमविद्यानुबन्धा इति के चित्। अन्र पक्े माया विद्ययोरभेदो ब्रह्मणश्च न प्रतिबिम्बता ... २२४ । १५ बंहतधात्वर्थानुगमेन ब्रह्मशब्दाय महत्त्वार्थबेोधकत्वेन न देशतः कालतो वस्तु- तश्चान्तगून्यत्वं, बाध्यत्वजडत्वापुरूषार्थत्वादिदोवराहित्य बोधऋत्वं रुठिवशाच्च जातिजीवकमलासनादी वृत्तिः १७६/१३ बोद्धमतनिरास: ३९ / २० ब्रह्मचारियो उपि सत्यां विरक्ती संन्यासव्यवस्थापनेन ऋसात्रयापाकरणयात्र जन्मनि कर्मापेक्षाभाबोपपादनम् ब्रह्मजिज्ञासापदे ब्रह्मणो जिज्ञासेति पष्ठीसमासा न घतुर्थीसमासः

ब्रह्मज्ञानस्य पुरुषार्थत्वम १७२। २० ब्रह्मणः स्वरूपतटस्थलक्षणो १६४। २४ ब्रह्मशि अखरडेकरसत्वसाधनं नानाविधाक्ेपनिरासेन २६०।१६

२४८ । १० ब्रह्मणो जिन्ञास्यत्व सिद्धान्तकरणपुरस्सरमेतद्विचारशास्त्रस्येव् मक्षप्रा्युराय त्वप्रदर्शनम् १६१/२४ ब्रह्मणा जिन्ञासेति सम्बन्धसामान्ये पष्ठी न कर्मशीति पूर्वपक्े मतान्तरनिरास- पूर्वकं स्वमतेन कर्मयिा पष्ठीसाधनम् १७३/१६ ब्रह्मो पुरुषार्थत्वशङ्गापुरस्सरमजिज्ञास्यत्वपूर्वपत्तः ब्रह्मशो द्रव्यत्वनिरासेन न निर्गुएं द्रव्यान्तरमस्तीति भेदाभेदवादिमतनिरास- पूर्वकं विज्ञानस्वभाव आर्प्रानन्दो व्रह्मोति स्वरूपलक्षसास्य श्रातत्वसाधनं द्वितीय मूत्रापतंहारश्व =१७। ४ ब्रह्मणो उद्वितीयत्वोपपादनम् =१५ । १४ ब्रह्मणा निरवयवत्वसाधनम् २०६|३ ब्रह्मसा निर्गुणत्वम ब्रह्मयो निष्पपञ्वत्वोषपादनम् ६७१२४ ब्रह्मयो वेदोक्तादप्यधिकज्ञत्वाननिरतिशयं सर्वज्ञत्वम ... ब्रह्मयः कूटस्यत्वान्न परिखामः कूटस्थत्वं घ निरवयवत्वात् ... २०४1३

१२ वर्षक्रमानुप्तारिसच्चीपत्म।

एृ. प ब्रह्मविचारे धर्मविचारवदधीतस्वाध्यायस्य त्रैवर्शिकमान्नस्यानधिकारात् साधन- चतुष्टयसंपन्नत्वलक्षामधिकारिविशेषयं प्रापयितुमानन्तर्यवाचको थशब्द: प्रयुक्तो नारम्भार्थविवक्षयेतति सिद्धान्त: १५६॥ १४

२४६११२

... ६६ा २२

.. . १०२११६ ब्रह्म शब्देन जातिजीवकमलासनादिशब्दाभिधेयत्वमाशड् तन्निवारसाय कतस्य वृत्तिकतां प्रयासस्प वैयरथ्योपपादनम १७३1८ प्रह्मसिद्धिकार (सुरेश्वराचार्य) मते जीवा एव स्वाविद्यया प्रपञ्चाकारेश ब्रह्मि विभाम्यन्ति व्रह्म तु मायाविशिष्टं बिम्बरूपं प्रतिबिम्बरूपं वा न जगत्कारं स्वरूपेसाधिष्ठानमपेक्ष्य ब्रह्मणा जगत्कारयत्वव्यपदेश इति सिद्धान्तः २२४ । २१ घ्रह्मस्वरूपस्य विचारशास्त्रविषयत्वे शराक्षेपस्तत्र च सिद्धान्ताभिन्ञंमन्यपरिहारपुर- १७७ । ११ भट्टमते वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वस्य पूर्वमीमांसया उगतार्थत्वस्य च साधनम १२६१२१

सजनकत्वम २३ / 2२

भावना तद्ैदाश्च ... १२७१ १० भावरुपावरस कल्पने आर्क्षेपसमाधाने .. २१ । १०

... १३ / २१ भेदाभेदयोवास्तवत्ववादनिरासपूर्वकम द्वैतदर्शनेन द्वैतबाधप्ताधनम् ... २६४। ६ भूतार्थविषयस्यापि वैदिकवचसा निरपेक्षप्रामारयोपपादनम् २३२। १८ भूम्युदका दिसहकारिशो बीजाख्ये कारसे उच्छूनताख्यं विशेषं जनयन्ति तच्च बीजा मङ्कुराख्ये कार्ये शक्तमिति क्षणिकवादयेकदेशिमतनिरासः ८१ । ५ भूलोकवासिनां शरीरं पार्थिवमेवेति नैयायिकमतनिराकरयम .. भमस्या विधेयत्वम् ... ४१ 1 ७ मान्तिज्ञानस्य तृतीयस्याङ्गीकर्तव्यत्वोपपादनम्। अख्यातिवादिमतनिराकरयस- माप्रि: .. ३३1 ४

मङगलाचरयम् मतभेदेन मायाविशिष्टव्रह्मणो मायाया एत वोपादानत्वं ततश्च जगत्कारयत्व २०७ । १६ मतान्तरेख शास्त्रारम्भसाधनं तन्निरासश्च १११ | ८ मतान्तरोत्तस्य चदास्य प्राभाकरकृतः परीहार: २३२ ग । १४ मनत्रात्मवादिल।कायतैकदेशिमतनिरासारम्भः । तत्र तार्किकमतसिद्धनित्यत्व- निरवयवत्वाणुपरिमायत्वादिनिरासपूर्वके तस्य सावयवत्वसाधनम् ... ९८८1 ३

मनसो द्रव्यन्तरत्वप्रत्यक्षत्वनिरासः मनःसंयुक्तात्मसमवेता प्रमिति: संयुक्तसमवायसंबन्धेन ज्ञानान्तरप्रत्यक्षेति तार्कि कमतस्य विपयानष्ठा प्राकट्याख्या प्रमितिः संयुक्ततादात्म्येनान्यवैदोति भाटमतस्य च निरासपूर्वकं प्रमितेः स्वप्रकाशत्वसाधनम् ... ५५।३

वर्णक्रमानुसारिसचीपत्तम्। १३

पृ. प. मायापटार्थनिरुपराम २०६। १६ मायाविदायेरिक्ोपपादनम्। उपाधिभेदात्तदभेदो लोके मायार्विद्याप्रतिबिम्बितं जगत्कारणं विशुद्ध्रह्मामतत्वालम्बनं जीवाश्चाविद्या- नुबन्धा इति मतान्तरम्। अत्र मायाविद्यायोरभेदो ब्रह्मयाश्च प्रतिबिम्बता 2२४ 1 १७ मिथ्याज्ञानस्य कर्मभिर्न निर्वृत्ति: २३६|9३ मोक्षस्यादयन्त: न्यलम् मोक्षस्यानित्यत्वनिराकरयम ... २४० । १5 यत दूति सूत्रपदस्य कारशव्रह्मारथा न तु शुद्धम् .. १६५१ १८ यागिका: शब्दा: ... १३४। २० रजतत्य पारमार्थिकत्वनिरासः . . . रजतस्य मायामयत्वसिद्धान्तः ... ३६| २७ रजतावभासप्रकारप्रदर्शनम् ३५1 १८ .. . रात्रिसत्रन्यायः ... रूढशब्दा: १३४१ १६ रूपदर्शनाभावस्तम इति प्राभाकरा: ... 90123 लक्षणापरस्य पूर्वमीमासाद्वितीयसूत्रस्यापि धर्मीवचारपरत्वसाधनेन प्राभाकरमत- निरास: १३१ | १9 लक्षरासम्भावनयो: प्रमायात् पार्थकोन वत्तव्यत्वम लाक्षणिकशब्दाः १३४/ २३ लिडदेरिष्टसाधनतार्थत्वेधि ज्योतिष्टोभेन यजेतेत्यन्र तृतीयोपपत्तिः १०७ । १६ लाकायतमते शरीरस्येव चैतन्यम् ६८१८ वार्तिककारीयमते प्रपञ्चस्य ट्रव्यगुणकमंसामान्यरूपत्वत् २००1२१ विकारावर्ति ब्रह्म प्राप्तवतां ब्रह्मारडादुपारि न लिङ्गशरीरविलय: २४८1३ विचारकर्तव्यतायाः प्रथमसूत्रेण निर्ायः । 1.४ विचारकर्तव्यतायाः शास्त्रप्रवृत्तिहेतुत्वम ६। २६ विचारशास्त्रस्य ब्रह्मावगतिफलकत्वनिरुपराम १७६ 1 ७ विचारस्य प्रतिबन्धनिरासहेतुत्वे मतान्तरेश आ्र्प्राक्षेपस्तत्समाधानं च विज्ञानमेवात्मेति विज्ञानवादिन: ९८२ १ ५ विज्ञानरुपेा विषयाSपरे/त्यवादिविज्ञानवादिमतनिरासः ५४ । २५ विधितः सर्वाधिकारं शास्त्रमिति पक्षनिरास: १३७1 ३ विनियोगविधि: १०६११६ विवतितस्य ब्रह्मशब्दार्थस्य निश्चितप्रसिद्धिप्रदर्शनेन विषयत्वसाधनम् विवर्तवादाभिप्रायेगा थुती ब्रह्मणो द्विविधकारसत्वोपवादनम् ... २००।६ विविदिपापक्षे उपि कर्मणां व्रम्हज्ञानोपयोगित्वनिरुपरम् .. विवेकिनामपि लाकिकव्यवहार आध्यासिक एव। ८८। २४ विवेकिनामपि शास्त्रीयव्यवहारस्याध्यासमलत्वसिद्धान्तः ६११६ विवेकिनां शास्त्रीयव्यवहारस्याध्यासिकत्वे श्रक्षेपः .. विशनजिन्याय: ..

१8

पृ. प. विषयप्रयोजनयो: प्रथमवर्साके उपपादने हेतुर्द्वितीयवर्सके च विषयभूतो विचार: पर्धमीमांसया गतार्थी न वेति सन्देहे तत्निर्यायकराप्रतिज्ञाश्लोकोपन्यासपुरस्सरं १०६1१

१०६1१

वर्णकसमाप्ि: १०८१ २४ विषयप्रयोजनसम्बन्धानां प्रतिपादनावश्यकत्वप्रदर्शनम् १७६ १ १५ विषयस्य ब्रह्मणः प्रयोजनत्य मोक्षस्य सम्बन्धस्य प्रतिवाद्यपतिपादकभावलक्षणस्य स्थिरीकतत्वान्निष्प्रत्यूहो व्रह्मविचार: कर्तव्य इति प्रथमसूत्रचतुर्थतर्कोपसंहारः

... १६३१६ विषयोपाधिको Sनुभवः ... ५८ । २० विरक्तस्येव शरीरादिपाटवे उपि संन्यासे मुख्यो धिकारः ... १६४ । १ विरुद्ध त्निकद्वयापत्ति: ११८ । २४

वेदस्य पारुपेयत्वनिराकरशेन तत्प्रामारयव्यवस्थापनम ... २२०। १७

वेदस्य पारुपेयत्वशङ्कापूर्वकं तदप्रामारयप्रसङ्गशङ्का, अपारुपेयत्वे तु ब्रह्मय उपाध्यायवदसर्वज्ञत्वापादनम् २१६। ६

वेदस्यानिर्वचनीयत्वम् २२२। १४ वेदान्तवाक्यजन्यव्रह्मावगमादेवाध्यासनिवृत्तिः। सेव च शास्त्रप्रयोजनम् वेदान्तानां कार्यशेषत्वनिराकरणापूरवंकं ब्रह्मरायेव प्रामारयसिद्धान्तः ... २३८ | १६ वेदान्तानां क्रियाविधिशेषत्वनिराकररां (पूर्वयक्षे) २२७। १६ वेदान्तानां तात्पर्यरहितत्वेनाप्रामारायशङ्कापूर्वकें चतुर्थमूत्रावतरणावतरणारम्भः २२६: ३ वेदान्तानां दुःखोच्केदव्रह्मप्राप्ती प्रयोजनम् वेदान्तानां न कर्मविधिवाकरेकवाक्यता उपि त्व:तमन्येव पर्यवसानम् .. २५६/ २३

२२६। १ वेदान्तानां ब्रह्मशि निष्पत्यहं समन्वयसाधनपूर्वकं ग्रन्योपसंहारः २६५ / २२ वेदान्तानां ब्रह्मात्मेकत्वं विषयः वेदान्तानां ब्रह्मव विपयोनर्थनिवृत्ति: प्रयोजनं ब्रह्मविचारशास्त्रस्यापि ते एव विषय प्रयोजने . १०५ । १६ =३८1१७ वेदान्तानां विधिपरत्वकल्पनमत्यन्तानुचितमिति निरुपणपुरस्सरं ब्रह्मगि वेदान्त प्रामारयं संसाध्य चतुर्थसूत्रप्रथमवर्ाकोपमंहारः २३४१९८ वेदान्तानां विधेयस्वार्थीभयपरत्वपूर्वपक्षतत्खडने .. . 995199 वेदान्तानां व्युत्पत्तिसिद्धये न पूर्वतन्त्रापेक्षेति शङ्कारम्भ: १५८: ५ वेदान्तानां सगुशो पासनाविधिशेषत्वपूर्वपत्तोपन्यासपुरस्सरं चतुर्थूत्रावतरराम वेदान्तिनं प्रति आत्मानात्मानोर्विरुद्धस्वभावत्वानुमानसिद्धिः। वेदान्तिमते आत्मानारमपदाथा ... वेदान्तिमते उध्यासस्यानिर्वचनीयतया !वस्तुरूपत्वमिष्टमेव ... १३ । १ वेदान्तिमतेन प्रभाकरोक्ताध्यापनविधे: साधिकारित्वनिरासः १४३। १६ वेदान्तिमते प्रपञ्चट्वविध्यं त्रविध्यं वा तस्येव युक्तत्वोपपादनम् २०१ । ११

१५

एृ. प वेदान्तेपु नियोगस्य दुर्निरुष्त्वम २३७। १४ वेदोपादानस्य ब्रह्ण उपाध्यायवैलक्षरायाचासर्वत्ञत्वदोपावकाशः ... २६३ । ५ वैशेषिकादिमतोक्तानुमाना प्रतिष्ठानेषि व्रस्मसम्भावनाबुद्धिजनकतया युक्तय उपोद् लकतां भजन्ते २१२ । ३ वैशेषिकमते ट्रव्यगुशकर्मसामान्यविशेषसमवायानां प्रपञ्चता व्य ङ्गय व्य ञ्जकयोश्चैतन्यान्त:कर एयोरिक्या ध्यासादन्येन्यस्मिन्नन्योन्यधर्मव्यवह्ा रोपपत्ति: ७२। ६ व्युंत्यत्तिनिरुपसास्य मतान्तरेण प्रतिक्षेप: २३२ ग । १० शक्तस्य सहकार्यपेक्षा ८१1३ शक्तिमतां पदानामर्थेु स्मृतिजनकत्वपपादनम् शाबरभाप्ये Sध्ययन विधेदिचारहेतुत्वमुक्तं तत्र परम्परया हेतुत्वमवगन्तव्यम् १५५ । १० शब्दार्थव्युत्पत्तिनिरुपणपुरस्सरं सिद्धार्थे शब्दशक्तिमङ्गीकत्य व्रत्मणि वेदान्तप्रामारया सम्भवशङ्कानिराकरणम् २३२ ख । १६

१७० ।४ शमदमादिसाधन संपत् १८६११० शब्दस्यार्थप्रमितिहेतुत्वं तात्पर्यबोधस्तु प्रतिबन्धनिरासीत्यभ्युपगमेन तात्वर्यहेतो- र्विचारस्यापि प्रतिबन्धनिरासित्वादुपचारे ब्रह्मविषयत्वम् .. १७६११० शरीरमार्त्मोत भूतचतुष्टयमात्रतत्त्ववादिनो लाकायताः .. १८१ । १० शरीरादिसम्बन्धस्तत्वज्ञाननिवर्त्य: शरीरविशेषे उध्यासस्य लिंङ्गशरीरविशेषा नियामक: ८9 1 03 शरीरसम्बन्धो न कर्मनिमित्तः किंत्वविद्यानिमित्तः २६२। १७ शरीरस्य तत्त्वज्ञानादये उि आपररब्धकर्मशेषसमाप्तिपर्यन्तं श्रुत्या स्थित्यवगमान्न सद: पातशङ्का शरीरस्य पञ्चभूतात्मकत्वे उप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गवादिवैशेषिकमतनिरासः ... शरीरस्य भोक्तृतावादिलाकायतमतनिराकरणम् १८४ । ४ शरीरादिव्यतिरिक्तः स्थायी संसारी कर्ता भोक्ता चात्मेत्यपरे, तन्मतेन स्थायित्वादिसा धनं च ... १८२११६

शरींराद्याधारं मन सवात्मा चक्तुरादि तु करणमिति मतान्तरम् ... १८२१४ शाब्दज्ञानस्य तत्सन्तानस्य वा नापशेक्षानुभवकारणतया विधेयत्वसम्भवः १२१ / १६ शास्त्रानारम्भपूर्वपक्षनिराकरणारम्भ: १२३/ १३ शास्त्रारम्भाइढीकरसाय मूत्रपदार्थविचार प्रतिज्ञापुरस्सरं तृतीयवर्णकारम्भः १३४ / १ शास्त्रारम्भे पूर्वपक्षारम्भ: १०६१६ गन्यमेवात्मतत्त्वमिति माध्यमिकाः १८२1६ मून्यवादिनोपि बाधात्परवं सदरूपाधिष्ठाने मिथ्यावस्त्ववभासाङ्गीकारावश्यकत्वो- पपादनसमाप्ति: ... 82 1 3

शून्यं जगदुपादानमिति शून्यवादिमतम ... ६०६1३ शेवमते कार्यकारणयगविधिदुःखान्तशब्दवाच्यानां जगदीश्वरसमान्ननिवृतिषध द्यनुष्ठानमोक्षाणां प्रपञ्चत्वम् । ... २०६१५

१६ वर्षक्रमानुसारिसचीपचम्।

एृ. प. अ्रवसाविधा पुरावचनसंवादः शवसास्य नियमविधित्वव्यवस्थापनम्। श्वसास्य विधित्वे आ्रक्षेपः श्रवसास्य ज्ञानोत्पत्तावङ्गित्वं मनननिदिध्यासनयोश्चाङ्गत्वम् १०३ १ १२ प्रवसादीनां व्रह्मज्ञानसाधनत्वे नानाविधाक्ेपनिरासपूर्वकें तद्मवस्थापनम ४। ६ शुत्यादीनमेव धर्मनिर्शाये दूव ब्रह्मनिर्णये षि हेतुत्वं स्यान्न युत्तनुभवयोरिति शङ्काणं ब्रह्मनिर्याये युत्तनुभवयोरप्यपेकितत्वप्रदर्शनम ... २१२/ २० स एव तान् ब्रह्म गमयतोति पुता ब्रह्मपदं कार्यव्रह्मपरम् २४७। ४ सगुशोपासनाविधायकानामवि वेदान्तानां निर्विशेष्रह्मप्रतिपादकत्वमुपास्यत्वेन विधीयमानानां गुशानां च निर्विशेषव्रह्मप्रतिपत्तावुपयोगः । ... ९०५१२ सत्यं ज्ञानमनन्तं व्रह्मेत्यादवान्तरवाक्यानामप्यखरडार्थनिष्ठत्वापपादनम् सत्वस्य त्रैविध्यम् ... ३६। २० सत्त्वं नार्थक्रियाकारित्वं किन्तु स्वाभाविको धर्मविशेष: .. . ८०।१४ सदरूपाधिष्ठाने शून्यवादिविप्रतिपत्ति: ... ४१। १२ समन्वयपदार्थनिरुपराम्। वेदान्तानामखयडेकरसव्रम्हप्रतिपादकत्वोपपादनम् २२६ । ५ समाप्तिश्लोकाः ... २६५ । २४ समुच्चयवादिनो मोत्षे कर्मणा ध्यासस्य दुर्निरूपत्वम् १६६ । १६ सर्वज्ञत्वसाधनपुरस्सरं जन्मस्थितिनाशाख्यविकारकारणत्वं ब्रह्मणः स्वरूपलक्षमिति सिध्धान्तोपपादनम् २०३ । ५ सर्वत्र मनननिदिध्यासनाभ्यामङ्गाभ्यां प्रवसां नामाद्गि विधीयते इति सिद्धान्तः १७०१२ सर्वभावानां क्षणिकत्वनिरासः सर्ववेदोपादानतया ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वसाधनं सूत्रकाराभिप्रेतमिति तृतीयसूत्रप्रथम- वर्साकोपसंहारः ... २२३१६ सविकल्पके चैतन्ये सविकल्पकाहङ्काराध्यासोपपादनोपसंहार: ... ७४1१७ सांख्यमतेन देहादिबुद्धन्तात्मवादिनामवैदिकानां कर्तृभोक्तृस्वरूपत्ववादिनां मीमांसकानां च मतनिराकरसम् .. १८६1२२ सांख्यमते पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रपञ्चपदार्थः ... २०१/ ६ साङ्ख्यादिशेवान्तानां मतनिरासः ९०६१६ साधनचतुष्टयविरहे देववशात् कुतूहलाद्वहुथुतत्वबुच्या वा ब्रह्मविचारे प्रवर्तमा- नस्यानन्तर्मुखत्वेन बहिरेवाभिनिवेशाद न निर्विचिकित्सब्रह्मणा आतमत्वेना- वगतिः सामान्यविशेषयोनरन्तर्येय प्रतिभासादिदं रजतमिति व्यवहार इति मतान्त रनिरास: २६/६

११४ । ८ सिद्धान्तकदेश्यभिप्रायोपवर्ने तन्मतस्य च पूर्वपच्यनभिमतत्वे शक्तिपुरस्सरमधिका- श ङकाSसम्भवप्रदर्शनेनोत्तरमीमांसाया: पूर्वमीमांसया गतार्थत्वोपपादनम्

एृ. प.

१६६|१४ ... सष्टिमिथ्यात्वस्यानुमानेन व्यवस्थापनम् १६६1३ सष्टेमिथ्यात्वोपपादनम् १६८1७

... १६८११५ सुखमहमस्वाप्समिति परामर्शावगताहमुल्लेखस्ये।पपत्ति: ६१ 1 १9 मुपुप्तावहङ्गारस्य नानुभवो न चोत्थितस्य तत्स्मरणमिति सिद्धान्त: ... ६११ १५

६०। ६ मुपुप्तावप्यहङ्कारावभास उत्थितस्य च तत्स्मरणमिति शङ्का सुपुप्ता ज्ञानाभावस्येव ब्रह्मतत्त्वानवभासहेतुत्वमिति भेदाभेदवादिमतनिरासपूर्वक- मज्ञानस्य भावरूपत्वव्यवस्थापनम २२१ ५ सूत्रकारेा धर्मजिज्ञासपक्रमे कार्यान्वितस्वार्थ शब्दसामर्थ्यस्योक्तत्वे पि न सिद्धार्थ सामर्थ्याभावाभिप्रायेश तदुक्ति: २६० । १० सूत्रकारस्य धर्मविचारो बुद्धारूढो न शमादय इति भास्करोक्तिनिराकरणम् १७१ १४

... ११५ सा Sहमिति प्रत्यभिज्ञया SSत्मनः सिद्धि: ... ७७१५ साहमिति प्रत्यभिज्ञावियतया Sत्मनः सिद्धी विप्रतिपदमानस्य प्राभाकरस्य मतनिरास: ७9 1 ११ सापुप्तदुःखाभावज्ञानाभावयोरर्थापत्या 5वर्गतः .. ६९१६ संख्याभिमतस्यात्मानुमानस्य निराकरणम (प्राभाकरमतेन) ५४1३

स्थाया निरास: ... १६३१ १६ संन्यासगार्हस्थ्ययोर्विरक्ताविरक्तविषयभेदेन व्यवस्था १६३। १६ संन्यासिनो नित्यकर्मापवीतादीनां त्यागसिद्धान्तकरणपुरस्सरं तदनङ्गीकर्तुर्भास्क- रस्य मतनिरास: ... १६४१ १६ संपत्यदार्थस्तदुदाहरं च ... २४९/ ३ सम्भावना लक्षयपूर्विका ... २५। २५ संप्रत्तिकर्म ... १४८। १६ संप्रयोगसंस्काराभ्यां जन्यस्यैकस्य मिथ्याज्ञानस्य कल्पनीयत्वम् ... संयोगदृष्टान्तन निरवयवपरियामानुमाननिरास: ... २०५/१६ संविद एकत्वमनादित्वं च ५८ । १५ संविदां सत एव भेदस्य परोषाधिं विना Sप्रतीतिवादिनां सैगतानां पक्षनिरास: ५८। ११ संवेदनस्यैव प्रमाणत्वं तत्फलत्वं चेति वादिनः सैगतस्य मतनिराकरणम ५६ा१ संसगाध्यासस्य ज्ञानाध्यासस्य च निराकरणपुरःसरमध्यासानङ्गीकारपूर्वपक्ः १२/ २३ संस्कार: .. २४१ । १३ संस्कारपक्षे कर्मणां ब्रह्मज्ञानोपयोगसिद्धान्त: ... १६९ । ६ संस्कारविविदिपापक्षयोरभेदोपपादनम्। कर्मद्वारा ब्रह्मज्ञानस्य पूर्वतन्त्रापेक्षाSSश-

नारम्भश्च ... १६२। १५

१८ घर्णक्रमानुसारिसचीपत्रम्।

पृ. प० संस्कृतिपक्षे ब्रह्मणि गुणाधानलक्षणासंस्कारासम्भवः २४८1 ११ स्फटटिके लहित्यस्य जपाकुसुमनिमित्तत्वस्य मिथ्यात्वस्य चोपपादनपुरःसरमा त्मन्यहङ्कारनिमित्त: कर्तृत्वाद्यारोप इति स्थिरीकरणम् ... ६३123

... 30 192

स्मरसास्यापि विवेचकत्वम् २६|२४ स्मतिज्ञानमपि संस्कारोद्वोधाधीनं न पुरुषप्रयत्नाधीनम् ... =५९/ १३

स्मृति: ... २५३ / १३

... ३६१२५ स्वप्रकाशस्य निरंशस्याप्यात्मनो उभिमानतिरोहितत्वेन ब्रह्मतत्त्वाकारेणाग्रहणादाकार भेदात्सामारन्यविशेषाग्रहयायेो: सम्भवावधिष्ठानम्। अत एव स्वरूपलक्षणासङ्गतिः स्व प्रका शस्याविद्याविषयत्वसम्भवप्रदर्शनम् ४६/२३ स्वाभावकारएात्ववादिचार्ठीकमतनिराकरपूर्वकमनुमानेन सर्वज्ञः सर्वशक्ति रीश्वर एव ब्रह्मपदवाच्यो जगत्कारसत्वेन सूत्रे निर्दिष्ट इत्युपपादनम् २१०।१८ हिररायगर्भः पशुपतिश्च जगदुपादानमिति यथायथं योगशेवमते ... २०६१५

विवरणप्रमेयसंग्रहः।

स्वमाचयानन्दयदच जन्तन्सर्वीत्मभावेन तथा परच। यच्छङ्करानन्दपदं हृदले विभ्राजते तद्यतयो विशन्ति ॥ १ ॥ भाष्यटीकाविवरयं तन्निबन्धनसंग्रहः । व्याख्यानव्याख्ययभावकेशहानाय रच्यते ॥२ ॥ नित्यस्वाध्यायविधितो ऽधीत्य वेदान्तमस्य ये। संशेरते उर्थे ते सतभाष्यादिष्वधिकारियः ॥३॥ नित्यो हि स्वाध्यायो उध्येतव्य इत्यध्ययनविधिः । ब्राह्मगोन नि- ष्कारयो धर्मः षड़ड्गो वेदो उध्येयो ज्ञयश्चेति वचनात्। काम्यत्वे हि वेदा- ध्ययनस्यान्योन्याश्नयता। अरथीवबोधे सति कामना कामनायां सत्यां पडङ्गा- पेतवेदाध्ययनप्रवृत्तस्यार्थवबोध इति। अतः सर्वे। Sपि नित्यविधिबलादेव षडङसहितं वेदमधीत्याथ जानाति। कश्चित्यरायपुञ्जपरिपारवशान्निरति- रयपुरुषार्थप्रेप्सायां तदुपायं वेदे ऽन्विष्येदमवगच्छृति। आत्मनस्तु कामाय सवे प्रियं भवतीत्यात्मशेषतयेवान्यस्य सर्वस्य प्रियत्वोक्तेरात्मव्यतिरिक्तात्स रवस्माद्विरक्ा उधिकारी। आरत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रते मते विज्ञाते इदं सवे विज्ञातमित्युपक्रम्येतावदरे खल्वमृतत्वमित्युपसंहारात्परमपुरुषार्थभतस्या- मृतत्वस्यात्मदर्शनोपायत्वं प्रतिपाद्य दर्शनस्य चापुरुषतन्त्रस्याविधेयत्वादा- त्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्यात्मदशेनमनूद्य तदुपायत्वेन श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति मनननिदिध्यासनाभ्यां फलोपकार्यङ्गाभ्यां सह श्रवणां नामाङ्गि विधीयतइति। ननु षडङ्गपेतवेदाध्यायिनः सत्यपि वेदार्थावगमे विचारमन्तरेण तात्पयीनवगमान्न तेनावगतार्थः शुत्यभिप्रेता भवितुमर्हतीति चेद् मेवम। एतच्छुतितात्पर्यस्येव पुरायेषु प्रतिपादितत्वात्। तथा हि। श्रोतव्यः प्रतिवाक्यभ्यो मन्तव्यश्चापपत्तिभिः । ज्ञात्वा च* सततं ध्येय सते दर्शनहेतवः ॥

• मत्या चेति पाठान्ताम्।

२ विवरगप्रमेयसंग्रहे १ म० १ वर्ण० तघ तावन्मुनिश्रेष्ठाः श्रवरां नाम केवलम । उपक्रमादिभिलिङ्गे: शक्तितात्पर्यनिर्यायः॥ सर्ववेदान्तवाक्यानामाचार्यसुखतः प्रियात्। वाक्यानुग्राहकन्यायशीलनं मननं भवेत॥ निदिध्यासनमैकाग्यं शवणे मनने डपि च। निदिध्यासनसंज्ञं च मननं च द्वयं बुधा: ॥ फलोपकारकाङ्गं स्या*ंतेनासम्भावना तथा। विपरीता च निर्मलं प्रविनश्यति सत्तमा: ॥ प्राधान्यं मननादस्मि।न्निदिध्यासनतो उपि च। उत्पत्तावन्तरङ्गं हि ज्ञानस्य श्रवरां बुधाः ॥ तटस्थमन्यव्यावृत्त्या मननं चिन्तनं तथा। इतिकर्तव्यकोटिस्था: शान्तिदान्त्यादय: क्रमात्॥ ततः सवाङ्गनिष्ठुस्य प्रत्यमह्मक्गोदरा। या वृत्तिर्मानसी शुद्धा जायते वेदवाक्यतः ॥ तस्यां या चिदभिव्यक्ति: स्वतःसिद्धा च शाङ्करी। तदेव ब्रह्मविज्ञानं तदेवाज्ञाननाशनम्॥ प्रत्यम्ह्यका ृपा या वृत्ति: पूर्या॥ डभिजायते। शब्दलक्षयसामग्या मानसी सुदृढा भृशम । तस्याश्च द्रष्टमतश्च वा प्रत्यगात्मा स्वयंप्रभः । स्वस्य स्वभावभतेन ब्रह्मभतेन ** केवलम् ॥ स्वयं तस्यामभिव्यक्तस्तदूपेण मुनीश्वराः । ब्रह्मविद्यासमाख्यस्तदज्ञानं++ चित्प्रकाशितम । प्रतीत्या केवलं सिद्धं दिवाभीतान्धकारवत्। अभतं वस्तुगत्येव स्वात्मना ग्रसते स्वयम ॥

• फलोपकारमङ्गं स्यादिति पाठः कैवल्यरत्ने। + एते श्लोका मानवोपपुराणे ४ अध्या. के. र. का. वि. सु. १ खराडे १८८३। 1 मननादस्तीति पा. के. र.।

ii नाशकमिति पाठः। एते श्लोका: पराशरोपपुराशे १४ श्र.के. र. का. वि. मु. ४ खराडे १८८३। न्प्ति: पूर्णति पाठः पा. के. र ॥ तस्यां च ट्रव्यभूतस्त्विति पा. के. र.। ** तस्य स्वरूपभूतेन ब्रह्मरुपेशोति पा. के र। it विद्यासमाख्यं सदज्ञानमिति २ पु. परा. । विद्यासमाख्य: सदिति पा. के.र.।

श्रवसास्य विधित्वव्यवस्थापनम । 3

स्वात्मना उज्ञानतत्काय प्रसन्नात्मा स्वयं बुधाः । स्वपर्यब्रह्मरूपेया स्वयमेवावशिष्यते॥ सवंरुपावशेषस्तु स्वानुभत्येकगोचरः । येन सिध्यति विप्रेन्द्रास्तद्धि विज्ञानमेश्वरम*॥ नन्वेवमपि श्ररवसास्य विधिनोपपद्यते। तथा हि। स कि ज्योतिष्ठ।- मादेरिवापर्वविधि: उतावघातादिवन्नियमविधिः किं वा पञ्ज पज्जुनखा भत््या इत्यादिवत् परिसंख्याविधि:।। नाद्यः। वेदान्तश्रवणादीनां दृष्टुफलब्रह्मज्ञानं प्रति साधनत्वस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्धत्वात्। प्रसिद्ध हि लोके वैद्यशास्त्र अ्रवसास्य तद्विषयावगमं प्रति साधनत्वम। न द्वि- तीयः । नियमादृष्वुस्य कल्पकाभावात्। ााा ु िम ृ ु् ्य मापर्वमेवैतत्कल्पकम। न च ब्रह्मज्ञानमदृष्टजन्यं केवलव्यतिरेकाभावात्। न हि वेदान्तश्रवसादौ सत्यपि नियमादृष्टाभावापराधेन ब्रह्मज्ञानानुत्यत्ति- दृष्टचरी। ज्ञानस्य कथं चिददृष्टृजन्यत्वे उप्ययं विधिभाव्यविरुदः । सम- न्वयसचव्याख्याने महता प्रयत्नन विधिनिराकरणात्। अन्यया वेदान्तानां विधिपरत्वं ब्रह्मपरत्वं चेति वाक्यभेदप्रसङ्गः । नापि तृतीयः । पज्चनखाप-

क्तात् प्राप्तसंभवात्। तस्मान्नास्ति श्रवविधिरिति। अचोच्यते । दृष्टुफल- स्यापि धर्मज्ञानस्य साधने उध्ययने नियमविधिस्तावदङ्गीकृत एव। यदा त्ववीचीनपुरुषार्थे परोक्षे धर्मज्ञाने उप्येवं तदा किमु वक्तव्यं परमपुरुषार्थ- ब्रह्मसाक्षात्कारसाधने श्रवणे नियमविधि रिति। यद्यध्ययने नियमादृष्टजन्यं यागीयापव तत्कल्पकं स्यात् तर्हि प्वणे ऽपि ब्रह्मज्ञानं तत्कल्पकमस्तु। ब्रह्मज्ञानस्य सर्वादृष्टजन्यत्वात्। सर्व क्मीखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यत- इति स्मरणात। अत्र हि प्रसिद्धयागादीनेवापेक्ष्य सर्वग्रहणमिति भ्रमं व्यद- स्य श्रवणादेरपि संग्रहायेवाखिलमित्यक्तम। अन्यथा पैनरूयात।

• मानवोधपुराशो ४ अध्या. के. र. का. वि. सु. १ खराडे १८८३। + किं वा परिसंख्याविधिरित्येत्र २ पुस्तके पाठः।वैद्यकशास्त्रति १ पुस्तके पाठः। 5 साक्षात्कारसाधनश्रवसविधिरित २ पु. पाठः।

विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वये० R

यो उनधीत्य द्विनो वेदमन्यच * कुरुते श्रमम। स जीवन्नेव शद्रत्वमाशु गच्छति सान्वय: +॥ इत्यकरणे प्रत्यवायमपेद्य विध्यङ्गीकारे प्रकृते पि तथा Sस्तु। नित्यं कर्म परित्यज्य वेदान्तश्रवयां विना। वर्तमानस्तु संन्यासी पतत्येव न संशयः ॥ इति प्रत्यवायस्मरणात्। ननु ब्रह्मज्ञाने प्रवणादीनामन्वयव्यतिरेका- दिना नास्ति साधनभावप्राप्तिः निर्विशेषस्य ब्रह्मयो वेदान्तकसमधि- गम्यत्वात् तत्कयं नियमसिद्धिः । मेवम। ब्रीहीनवहन्तीत्यच शास्त्रक-

शवसे डपि पात्तिकत्वमन्तरेगीव नियमो उस्तु। अथ व्रीहिमाचसाधारणा- करेया प्राप्रिमपेक्ष्य तत नियम: तदचापि समानम । विषयज्ञानमाचसाधार- शाकारस्य सुवचत्वात्। अथावघाते 5पर्वविधिरेव सन्फलता नियम इति व्यवहियते प्रवये Sपि तथा भविष्यति। न च भाष्यविरोधः । दर्शनवि- धेरेव तच निराकरणात्। दर्शनविधाने हि प्रकृतिप्रत्ययो प्रत्ययाथ सह ब्रतः प्राधान्येनेति न्यायेन प्रत्ययार्थस्य नियोगस्येव प्राधान्याद् दर्शनस्य प्रकृत्यर्थतया गुराभतत्वेन तद्विशेषरास्य ब्रह्मयो ऽपि सुतरां गुरभावः स्यातृ ततो न वेदान्तर्ब्रह्म सिध्येत्। फलत्वेन प्रधानं ब्रह्मदर्शनमुद्दिश्य पवणविधाने तु न को पि दोष: । वाक्यभेदश्च किमेकदेशिना SSपाद्यते किं वा तान्त्रिकेय। नाद्यः । वेदान्ते Sप्यवान्तरवाक्यभेदेन विविदिषन्ति यज्ञेनेत्यच ज्ञानसाधनत्वेन यज्ञादिविध्यङ्गीकारात। न द्वितीयः । प्रेता- ग्निहोचप्रकरये अधस्तात्समिधं धारयन्ननुद्रवेदित्यधोधारयं विधायोपरि हि देवभ्यो धारयतीति पठितम । तच दैविकमुपरिधारयमन्यप्रकरण मध्ये प्रतमपि विधेयमिति विधिस्तु धारणे ऽ्पूर्वत्वादित्यधिकरये निर्गोतत्वात। अथ कथं चिदेतदधिकरयां प्रभाकरो नाङ्गीकुयात्तथापि दर्शपूर्यमासप्रकरणे तिस्रो राचीर्व्रतं चरेदिति रजस्वलाया व्रत्कलाप- विधिमङ्गीकरोत्येव। तस्माद् ब्रह्मप्रकरणे पि श्रवयां विधीयतां का * वेदानन्यत्रेति २ पु. पाठः।१ मनुस्मता २ अध्याये १६८ श्लोकः । + साम्बोपपुराणे १-अध्याये। कै. र. का. वि. सु. ६ खराडे १८८३। S अवरं विना Sन्वयव्यतिरेकादीनामिति २ पु. पाठः।

ब्रह्मविचारस्य कर्तव्यत्वनिरुपगाम। तव हानि:। अथ व्रतकलापस्य प्रकरणान्वयासंभवादगत्या वाक्यभेदाश्रय- रम। इह तु तव्यप्रत्ययस्याहार्थत्वेनाप्यन्वयसंभवान्न तद्युक्तमिति तवापरि- तोष: तर्हि तस्माद् ब्राह्मणः पाषिडत्यं निर्विद्येत्यादिवाक्यं श्रवगा- दिविधायकमस्तु। तस्यानारभ्याधीतत्वेनोक्तविरोधाभावात्। आपाततः प्रव- गाद्यप्रतीतावषि वाक्यपर्यालोचने वाक्यस्य प्रवणादि * विधिपरत्वात्। सूचर- कारेगेव सहकार्यन्तरविधि।रिति सूचे पासिडत्यबाल्ययो: श्रवरामननरूपत्वेन विधिं सिद्धवत्कृत्य अथ मुनिरिति वाक्यशेषे निदिध्यासनरूपत्वेन मौनस्य विधित्वप्रतिपादना दसाम्प्रदायिकत्वं दूरापास्तम। नन्वेवमषि अ्धीत्य स्वाध्यायेनावगतस्यश्रोतव्य इत्यस्य प्रवरविधेरनुपपत्तिस्तदवस्थेवेति चेद् न। तव्यप्रत्ययस्य विधावपि स्मरणात। तद्विजिज्ञासस्वेत्यादिषु समानप्रकर- योषु श्रुत्यन्तरेषु प्रपरवरास्य । अवश्यं वाक्यभेदेन विधेरङ्गीकर्नव्यतया त्वदपरि- तोषस्य निरवकाशत्वात्। न चैकस्यामेव शाखायां श्र््रोतव्यः पाषिडत्यं निर्वि- द्येति प्रवयाविधिद्यं पुनरुक्तमिति वाच्यम्। एकच विधायापरत विधिमनूद्य विशेषकथनात्। अथ वा यथा द्विमेचयीब्राह्मरामपुनरुक्तम एकस्योपसंहाररुप- त्वात् तथा द्वि: प्रवणविधिभवतु। तस्मादुपपद्यतएव श्रोतव्य इति विधि: ॥ तच प्रवरं नाम वेदान्तवाक्यानि विचार्यापक्रमादिभिलिङ्गेवीक्यता- त्यर्यनिर्याय इति पुराणवचनेनोक्तम। तथा च विरक्तेनाधिकारिया 5मृतत्व- साधनभतात्मदर्शनाय वेदान्तवाक्यविचारः कर्तव्य इति। एवं तावदधीत- स्वाध्यायः पुमान्वेदादेवावगत्य पश्चादेवं संदिग्धे। किं वैराग्यमात्रमधिका- रिविशेषराम उतान्यदप्यस्ति नानाविशेषणेषु तद्विशिष्टाधिकारिणि च किं प्रमाणम वेदान्तवाक्यविचारश्च धर्मविचारेगोव गतो न वा कथं वा वेदा- न्तवाक्यानि विचार्याणि किंलक्षयमात्मतत्त्वं तस्मिंश्च किं प्रमागाम तस्य च प्रमाणस्यास्ति केन चिद्धिरोधा न वा तत्त्वगोचरज्ञानं च किं कर्मभि: समुच्चित्यामृतत्वसाधनम उत केवलमेव केवलस्य साधनत्वे वा किं प्रमायाम कीदृशममृतत्वं किंप्रमायकं चेति। तसते संदेहा अन्यप्येवं- * अ्वखाद्य प्रतीतारवषि पर्यालोचने वाक्यश्वणादि-इति ९ पु. पाठः। + व्यासस. ३ अ. ४ पा. ४७ म. । 1 विधिप्रतिपादनादिति २ पु. पाठः। ई अधीतस्वाध्यायमध्य डवगतस्येति २ पुस्तके पाठः। ॥ अवसस्येति २ पुस्तके नास्ति ।

६ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० विधा नानाविधेन्यायेनिर्येतव्याः । तांश्च न्यायान्परमकृपालुर्भगवान्बादरा- यण: सचयितुकामः प्रथमतः श्रोतव्य इति वाक्ये प्रतिपन्नमधिकारिविषय- फलाख्यानुबन्धचयोपेतं विधिं न्यायेन निर्यायंस्तदर्थभतविचारकर्तव्यतां वत्यमाणकृत्स्नशास्त्रप्रवृत्ति हेतुत्वेनोपोद्घातभूतां सचयामास-अ्रथातो ब्रह्म. जिज्ञासेति॥ तनरात्मनस्तु कामायेति वाक्ये विरत्यपलच्तितसाधनचतुष्ठृय- संपन्नो य एवाधिकारी प्रतीयते स एवाथशब्दार्थः । अमृतत्वस्य तु नाशा- स्ति वित्तेनेति वाक्ये वित्तोपलच्तितलौकिकवैदिककर्मभिरमृतत्वं नास्तीति यदुक्तं तदेवातःशब्देन हेतक्रियते। आत्मनि खल्वित्यादिना वाक्येनामृत- त्वसाधनात्मदर्शनाय वेदान्तवाक्यविचाररूपं श्रवरं कर्तव्यमित्युत्तं तत्सवे ब्रह्मजिज्ञासापदेनावगन्तव्यम*। नन्वेतत्सचं विधायकमनुवादकं वा । नादः। लिडोट्तव्यप्रत्ययानामदर्शनात्। नेतरः । अ्र्प्रप्रवतकेनानेन श्रवा- विध्यसंग्रहप्रसङ्गात। मेवम। कर्तव्येत्यध्याहायत्वात्। ज्ञानेच्छ्योर्वस्तु- तन्त्रयो: कर्तुमशक्यत्वात् अध्याहृतेन जिज्ञासापदं नान्वियादिति चेत तर्ह्मनयैवानुपपत्या जिज्ञासापदेनानुष्ठानयोग्यो विचारो लक्ष्यताम। अविना- भावसम्बन्धश्च संदंशन्यायप्रसारात सुसंपादः । संदष्टो हि ज्ञानेच्छाभ्यां विचारः । प्रथमत इच्छायां सत्यां विचारे सति पश्चादेव ज्ञानोत्पत्तेः । न च वाच्यं लक्षणायां विचाराख्यो विषयानुबन्ध एव सिध्येद् न ब्रह्मज्ञानाख्य: फलानुबन्ध इति। अरजहल्लक्षयया स्वार्थस्यापि स्वीकृतत्वात्। ब्रह्मज्ञान- जनकत्वान्यथानुपपत्या विचारस्य वेदान्तवास्यविषयत्वं लभ्यते। न ह्यन्य- विचारकासां ब्रह्मज्ञानमुपलभामहे। फलत्वान्यथानुपपत्या ब्रह्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वसिद्धिः । अधिकारिभिरिष्यमाएं हि फलम। अ् हि साधन- चतुष्टयसंपन्ना अधिकारियो निःशेष्दुःखच्छ्रितिनिरतिशयानन्दावाप्री तत्सा- धनं च विहाय नान्यदिच्छन्ति। तत्त्वज्ञानस्य दुःखोच्छेदानन्दावापिरुप- त्वासंभवेन परिशेषात्तत्साधनत्वम। तदेवं साधनचतुष्टयसंपन्नस्य कर्मभि- मोक्षासिद्वेमोक्षसाधनब्रह्मज्ञानाय वेदान्तवाक्यविचारः कर्तव्य इति श्रत्यर्थः समग्रो ऽपि सचे संगृहीतः +। एवं शास्त्रप्रवृत्तिहेतुत्वं च विचारकर्त्तव्य- * जिज्ञासापदे Sवगन्तव्यमिति २ पु. पाठः। सूत्रेण संगृहीत इति २ पु. पाठः।

ब्रह्मविचारस्य कर्तव्यत्वनिरुपराम। 9

ताया अन्व्यव्यतिरेकसिद्म। सति ह्यनुबन्धचयोपेते विधो पुरुषा: प्रवर्त्तन्त ज्योतिष्टोमादौ तथा दर्शनात् । असति तु न प्रवर्तन्ते सप्र- द्वीपा वसुमतीत्यादो प्रवृत्त्यदर्शनात्। सा च विचारकर्त्तव्यता वत्यमाण- शास्त्रप्रवृत्तिहेतुभता प्रथमसचेणानेनेत्यं निर्णीयते। विमतं शास्त्रमारम्भ- यीयं सम्भावितविषयप्रयोजनत्वात् कृष्यादिवदिति। न च सूचे विषयप्रयेो- जनानुपादानान्नायं विषयः सचसिद्ध* इति शङ्कनीयं मुखतो उनुपादाने उप्यर्थात्सचितत्वात्। सचस्य हि सूचनमलङ्कारो न तु दोषाय। तच ताव- ज्जन्माद्यस्य यत + इत्यादिशास्त्रेण विचार्याणां वेदान्तानां स वा अरयमात्मा ब्रह्मेत्यादिश्रुतिप्रसिद्धं ब्रह्मात्मेकत्वं विषयः । तच्चेकत्वमखएडेकरसवस्तुप्रति- पादकेन ब्रह्मशब्देन सचे सचितम। तरति शोकमात्मवित् ब्रह्मविदा- प्रोति परमित्यादिश्युतिप्रसिद्धं दुःखोच्छेदब्रह्मप्राप्ती प्रयोजनम। ते च तत्सा- धनभूतब्रह्मज्ञा निर्द्देशात्सचिते एत। न केवलं सचकारो विषयप्रयोजने सचितवान् किं तु तयोरुपपादनं चैवमभिप्रेयाय। विमतं शास्त्रं सम्भावि- तविषयप्रयोजनम अरविद्यात्मकबन्धप्रत्यनीकत्वात् जाग्रद्वोधवदिति। न च बन्धस्याविद्यात्मकत्वमसचसचितमिति वाच्यम्। बन्धस्य ज्ञाननिवर्त्य- त्वाङ्गीकारेशैव तत्सूचनात् । तथा हि। निःशेषदुःखनिवतकत्वं तावद् ब्रह्मज्ञानस्य फलत्वसिद्धये सचकरेयाङ्गीकृतम। प्रमातृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वा- दिबन्धश्च सर्वो पि दुःखबीजत्वाद् दुःखमेव। तत विचारणीयं किमयं बन्धः पारमार्थिकः स्यादपारमार्थिको वेति। आद्ये ब्रह्मज्ञानान्न निव- तैत। ये त्वेकदेश्यादयः पारमार्थिकस्येव ज्ञानाननिवृत्तिमङ्गीकुर्युस्ते प्रष्ट- व्याः ज्ञानं स्वविषये वा निवृत्त्याख्यमतिशयं जनयति स्वाश्नये वा। आद्ये उपि स्वविषयं संसारिमात्मानमेव निवर्तयेद् उत तद्गतं धर्म- माचरम अथ वा स्वबोध्याखराडेकरसत्वविरोधिन एव कर्नृत्वादीन किं वा विषयगतानवबेोधमेव। न तावत्प्रथमद्वितीयतृतीयाः । न हि नानावरो चतादिफले नीलभागज्ञानं स्वविषयं वा तत्समवेतरसादिकं वा विरोधिनं पीतिमादिगुयं वा निवर्तयति। चुर्थे त्वस्मन्मतापत्तिः । आभ्र्र्रयाति- * नोभे विषयप्रयोजने सूत्रसिद्धे इति २ पु. पाठः। + व्याससू• १ अर. ९ पा. २ सू. । 1 मूत्रे सूत्रितमिति २ पु• पाठः।

विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० शयपक्ते ऽपि किमाश्रयनिवृत्तिः किं वा तद्गुणानाम उताश्रयविषयोभय- संबन्धिधर्माणाम। नाद्यः । प्रतिक्षयमात्मविनाशापत्तेः । न द्वितीयः । घटज्ञानेनात्मगतधर्मादिगुणानिवृत्तेः । न तृतीयः । स्वदेहाज्ञानेन देहा- त्मसंबन्धाद्यनिवृत्तेः । तमेव विदित्वा उतिमृत्युमेतीति प्रुतत्वाद्वास्तवो डपि बन्धो ज्ञाननिवर्त्त्य इति चेद् न। श्रतेर्बन्धसत्यत्वासत्यत्वयो- स्ताटस्थ्यात। अस्माभिस्तु प्रतोपपत्त्यरथ बन्धस्या * विद्यात्मत्वं कल्पते । यथा ज्योतिष्टोमादीनां प्रतस्य स्वर्गसाधनत्वस्योपपत्यर्थमपरव भवद्ि: कल्पते तद्रत। अथ तन क्षशिकानां कर्मणां कालान्तरभाविफलसाधन- त्वाभावव्याप्निनियम: कल्पको डस्ति तर्हीहापि ज्ञानमज्ञानस्येव निवर्तकमिति व्याप्रिनियम: कल्पको उस्तु। अतो Sपारमार्थिकत्वमवशिष्यते बन्धस्य+। तदेवं ब्रह्मज्ञाननिवर्त्यस्य बन्धस्याज्ञानात्मकत्वं सचेगेव सचितम॥ नन्वेवं तदविद्यात्मकत्वं+सचकारेण मुखत एव वर्यानीयं विषयप्र- योजनसाधनद्वारा कृत्स्शास्त्रारम्भसमर्पकत्वात्। मुखतो प्रतिपादने ता त्यर्यप्रसङ्ग इति चेत तर्हि वर्रितमेवैतन्मुखता द्वितीयाध्याये तद्गुसा- रत्वादित्यादिसचे। सचस्य चायमर्थः ।आर्रात्मनो देहोत्क्रान्तिपरलोकगत्येत- ल्लोकागतीनां प्रुतत्वात्सर्वगतत्वं विरुद्धमिति चेद् बुद्धिगुयसारत्वात। बुद्धात्मनोरितरेतरतादात्म्याध्यासेन बुद्धिगुयोष्वेवोत्क्रान्त्यादिषु सर्वगत- स्यात्मनो डभिमानमाचं जायते। तच्च पत्या उनूद्ते निजस्वरूपबोधनाये- ति। तर्हिं कृत्स्शास्त्रारम्भं प्रत्युपोद्घातत्वात्प्रथममेवाध्यासविषयं सचं प्रणो- तव्यम। उपोद्घातश्च प्रतिपाद्यमथ द्वो संग्रृह्य प्रागेव तदर्थमर्थान्तरव- र्गनमिति चेद् न। प्रतिपादने प्रवृत्तेन सचकरेय विरोधपरिहारसचस्य प्रथ- मतो वक्तुमशक्यत्वात्। प्रतिपाद्यं मुखतः प्रतिज्ञाय पश्चात्तत्सिद्धिहेतुप्रद- शनं प्रतिपादनम। तथा च प्रथमेनाध्यायेन ब्रह्मगि वेदान्तसमन्वयं प्रदर्श्य तदुपपादको विरोधपरिहार: पश्चात्कर्तव्यः । प्रथम | मप्रदर्शिते पुनः सम- न्वयविशेषे तद्विरोधाशङ्का तन्निराकरएं च निर्विषयं स्यात्। नन्वेवमादावध्या- * बन्धस्येति २ पु. नास्ति। । अपारमार्थिकत्वं परिशिष्यते दति २ पु. पाठः। बन्धस्येत्येतदन्ते न दृश्यते। 1 नन्वेतदविदयात्मकत्वमिति २ पु. पाठः। प्रथममिति २ पु. नास्ति। S व्यासस २ अ० २ पा. २६ सू०।

आत्मानात्मनोस्तादात्म्याध्यासवादः । सानुक्तो विषयप्रयोजनासि्ा शास्त्रप्रवृत्तिर्न स्याद मेवम। प्रथमसच Sध्यास: साक्षादनुक्तो ऽप्यर्थात्सचित इत्युपपादितत्वात्सिध्यत्येव शास्त्रप्रवृत्ति: ॥ ननु सचसचितो उप्यध्यासो न युक्तिसहः । तथा हि। आात्माना- त्मानावितरेतरतादात्म्याध्यासरहितो क्वापीतरेतरभावरहितत्वात् तमः- प्रकाशवत्। न च हेत्वसिद्धिः। विमतो तादात्म्यशून्यो विरुद्धस्वभावत्वा- त्म: प्रकाशवत्। न चासिद्गो हेतुः। विमता विरुद्धस्वभावे। युष्मदस्मत्प्रत्य- यगोचरत्वाद् देवदत्ततद्वैरिवत। न च वाच्यं देवदत्तस्य स्वशरीरादिसं- घाते उस्मत्प्रत्ययस्तचेत्र तट्वेरियो युष्मत्प्रत्ययः । न च तब विरोधो डस्ति। एवं तद्वैरिययपि प्रत्ययव्यत्यासेन योजने दृष्टान्तः साध्यविकल: स्यादिति। न हि भिन्नाश्नययो: प्रत्यययोविषयो दृष्टान्तत्वेन विवच्येते किं ताह समानाशययोरिति। न हि प्रत्येकाकार। दृष्टान्तत्वेन विवच्येते कि तहि देवदत्तप्रतीत्या तद्वैरिप्रतीत्या च सिंद्ध: समुदायाकारो दृष्टान्त इति नो- क्तदोष: । स्यादेतत्। किमच लोकप्रसिद्धावात्मानात्मानी पनीक्रियेते कि वा प्राभाकरादिसिङ्गो उत वेदान्तिसिद्धी। नाद्यः । द्वयोरनुमानयो: सिद्ध- साधनत्वात्। तृतीयानुमानस्यानुभवविरोधात। लोके हि देहादिचैतन्या- न्तसंघात आत्मा पाषाणादिरनात्मा। न च तयोरैक्याध्यासैक्ये वेदान्त्य- भिमते। नाषि तयोनियता विरोधो उनुभयते। न द्वितीयः। प्राभाकराद- यो हि प्रमातृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वाद्याश्यं जडमात्मानमाहुः इन्द्रियदेहाद्यखि- लप्रपज्जुमनात्मानम्। तघ वेदान्तिमते प्रमातृत्वाद्याश्यो हङ्गारो जाडं च तत्कारयमज्ञानमित्युभयमप्यनात्मन्येवान्तर्भवति। तथा चानात्मन एक- कोटे रध्यासतादात्म्य विरोधानङ्गीकारात्वोक्तमेवदोष्द्वयं स्यात। न नृतीयः । वेदान्तिनो हि सर्वेपप्रवरहितं विज्ञानघनमात्मानमाहुस्तद्ति- रित्तं च सर्वमनात्मानम। तच किमेकस्मिन् प्रत्ययद्वयगोचरत्वं हेतुत्वेन विवत्तितम उतात्मन्यस्मत्प्रत्ययगोचरत्वम् अनात्मनि चेतरदिति। आद्ये स्वरूपासिद्धिर्द्वितीये भागासिद्धि: । देहेन्द्रियान्त: क र ण्पाप्रा णा दिष्व ना त्म सु युष्मत्प्रत्ययाभावात्। व्यवहारदृष्या तदभावे उपि शास्त्रदृष्य्या चिद- वभास्यो युष्मदर्थ इत्येतल्लक्षणानुसारेणास्त्येव तच युष्मत्प्रत्यय इति चेद् एचमपि स्वप्रकाशे चिदात्मनि वेदान्तिनामस्मत्प्रत्ययाभावात्स 2

१० विवरगाप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० दोषस्तदवस्थः। तस्मान्नानुमानसिद्धिरिति। अचोच्यते। वेदान्तिनं प्रत्यस्त्येवानुमानसिद्धिः । न चात्मनि भागासिद्धि: । स्वप्रकरा शस्या प्य ह ् - दारे स्फुटतरव्यवहार योग्यत्वेनास्मत्प्रत्ययगोचरत्वस्योपचरितुं शक्यत्वात। न चैवं मन्तव्यं देहद्वयसाक्तिणेश्चतन्ययोरन्योन्यं युष्मदस्मदर्थत्वे ऽपि विरोधाभावादनैकान्तिक इति। चेतन्यस्य चिदवभास्यत्वलक्षणलक्षित- युष्मदर्थत्वाभावात्। तादृश एव चाचाभिप्रेता न तु लोकिकयुष्मदर्थः । तथा उप्येतेनानुमानेन प्रत्ययद्वारा विरोधसिद्धिर्न तु स्वरूपेगोति चेतु तह्ये- वमस्तु। आर्रात्मानात्माना विरुद्धस्वभावा विषयिविषयत्वान्नेवरूपवदिति। ननु चिदूपस्यात्मनो जड़रूपमनात्मानं प्रति साधकत्वेनानुकूल्यमनुभयते उतो वध्यघातकभावलक्षसास्य सहावस्थानसामथ्यीभावलक्षरास्य वा विरो- धस्य च प्रातिकूल्यस्य प्रसाधने Sनुभवविरोधः तथा दृष्टान्तश्च साध्यवि- कल इति चेद् मैवम। भावाभाववत्परस्परात्मतासामथ्याभावलक्षणस्य विरोधस्येह विवच्तितत्वात्। कथं तर्हि मध्यानुमाने तमःप्रकाशयोर्दिश्टा- न्तत्वं तयो: सहावस्थानसामथ्याभावलक्षणाविरोधस्य प्रसिद्धत्वादिति चेद मेवम! मन्दप्रदीपे वेश्मनि तमसो दीपेन सहावस्थानात। अरन्यथा स्फीतालोकप्रदेशवदचापि स्पष्टरुपदर्शनप्रसङ्गात्। तमःप्रकाशशब्दाम्यां तदेक- देशभूतो छायातपावुपलक््येते इति चेत् तथापि छायायामेकविधायां तारत- म्येनोपलभ्यमानमोषएयं स्वधा्मय आतपस्यापि अवश्यमवस्थानं सचयतीति सहावस्थानं दुर्वीरम। एवमेव तमःप्रकाशशब्दाभ्यां लक्षितलच्षयया छाया- तपस्थयो: शैत्याषयययो: स्वीकरे पि सहावस्थानं सुसंपादम। तस्माज्जा- तिव्यत्योर्यथा तादात्म्यसामथ्य नैवं तमःप्रकाशयरित्ययमेव तयोर्विरोधः ॥ ननु तम:प्रकराशदृष्ठान्ते भावाभावरूपत्वमुपाधिः। आालोकाभावस्तम इति तार्किका रुपदर्शनाभावस्तम इति प्राभाकरा इति चेद मैवम। उप- - द्रव्यत्वात्। ननु भावत्वपत्ते बहलालोकवति देशे निमीलितनयनस्य कथं तमःप्रतीतिः । बहलालोकेन निवृत्त्यङ्गीकारात्। सहावस्थानं तु मन्दालो- केनैव पूर्वमुक्तमिति चेद न। गोलकान्तर्वतितमसः प्रतीत्युपपत्तेः । न च नेवस्यान्तर्वर्त्तिवस्तुग्राहकत्वासम्भवः। पिहितकर्स्यान्तरशब्द ग्रा हकत्वर्श

तमसा भावरुपाऽभावरूपत्वविचारः । अध्यासवादः । ११ नात्। न चेवं गोलकान्तरस्थाञ्जनादेरपि निमीलितनयनेन ग्रहयाप्रसङ्गः । तमाव्यतिरिक्तरूपिया आलोकसहकृतचतुर्याह्यत्वनियमात। तरथ मतं द्रव्य- त्वे सति तमस आलोकविनाशितस्यालोकापगमे फटिति नत्पत्तिः । कार्य- द्रव्यायं हशुकादिक्रमेणोवारम्भादिति। तन्न। विवर्तवादिनां क्रमानपेक्ष- णात्। कारयं तु मलाविद्येव। अथापि तमो न रूपवद्दव्यं स्पर्शशन्य- त्वादाकाशवदिति चेद् न। वायुर्न स्पर्शवान् रूपशून्यत्वादाकाशवदित्या- भासेन समानत्वात* प्रत्यक्षविरोधस्य तुल्यत्वात्। अथालोकाभावे समारो- पितं नीलरूपं गोचरयतीति तमःप्रत्यक्षस्यान्यथा गतिरूच्यते एवमपि हेसुर- नेकान्तिकः । रुपवद्द्व्यस्येव घमस्य चक्षुःप्रदेशादन्यच स्पर्शशून्यत्वात्। तच विद्यमान एव घमस्पशी उनुदृत इति चेत तरहि तमःस्पशी Sपि सन्नेव सर्वचानुद्भृत इति हेत्वसिद्धि: स्यात्। न घ सतः सर्वचानुद्धवे। 5सम्भावितः । आर्प्राकरजे सुवर्गादौ सत एव स्वपरप्रकाशकभास्वररुपस्योष्ण- स्पर्शस्य च सर्वचानुद्धवदर्शनात्। तदेवं भावरूपतमोवादे न को Sपि दोष: । नन्वभाववादे उपि तथा। उपचयाद्यवस्थानां प्रतियोग्यालेक।पाधिकत्वाद नीलरूपस्यारोपितत्वादिति चेद मैवम। दुर्निरुपत्वात्। तथा हि। किमालोक- माचाभावस्तम: उत्तैकैकालकाभावः सर्बालोकाभावो वा। प्रथमद्वितीयपक्षघोः प्रागभाव इतरेतराभाव: प्रध्वंसाभावो वा तम इति दुर्भगम। सवितृकरसं- तते देशे प्रदीपजन्मनः प्राग्वा जाते वा प्रदीपे दीपनाशे वा तमोबुङ्गभावात। तृतीये सर्वालोकसंनिधानमन्तरेय न निवर्त्तेत। रुपदर्शनाभावस्तम इत्य. प्ययुक्तम। बहलान्धकारसंवृतापवरकमध्यस्थितस्य बहीरुपदर्शनान्तस्तम- दर्शनयोर्युगपदेव भावात्। तस्मान्नाभावस्तम इति दृष्टान्ते नास्त्युक्तोपाधिः ॥ नन्वेवमप्यन्योन्यतादात्म्यसामथ्यीभावाख्यो भवदीयो मूलहेतुरनै- कान्तिकः । इदं रजतमित्यच भ्रान्तिस्थले पुरोवर्त्तिरजतयोर्विवित्तयो- स्तादात्म्यसामथ्याभावे Sपि तादात्म्यसंदर्शनादिति चेद न। तच सामर्थ्य- सद्धावेन हेत्ववृत्तेः । तत्सामथ्य च सम्यग्रजतस्थले पुरोरवर्त्तिरजतयो- वीस्तवतादात्म्यदर्शनादवगन्तव्यम्। न चैवमात्मानात्मनोरपि क्व चिद्वा; स्तवतादात्म्ये सति तत्सामर्थ्यसम्भवादसिद्धो हेतुरिति वाह्यम। वास्त- * समानयेगक्षेमत्वादिति २ पु. पाठः।

१२ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्य० वतादात्म्यस्य तयो: क्वापि दुःसंपादत्वात्। तथा हि। किं द्ष्टर्दृश्यता- दात्म्यमुच्यते दृश्यस्य वा दष्ट्तादात्म्यम। आद्ये ऽपि न तावत्स्वा- भाविकं चिदेकरसे द्रष्टरि दृश्यांशासम्भवादन्यथा कर्मकर्तृभावेन तादा- त्म्यानुपपत्तेः । आररागन्तुकत्वे उपि किं द्ष्टा स्वयमेव दृश्यांशाकारेय परियमते उत हेतुबलात्। उभयमप्यसङ्गतं द्रष्टुनिरवयवत्वात्। न हि निरवयवमाकाशं स्वतो वा कारणान्तराद्वा सावयवाकारेण परियममानं दृष्टम। दृश्यस्य धर्मियो द्रष्टरा प्रतियोगिना तादात्म्यमित्यस्मिन् द्वितीये 5पि पत्ते द्ष्टृत्वस्य स्वाभाविकत्वे दृश्यत्वं हीयेत। अंशता दृश्यत्वमपि स्वस्या- स्तीति चेतु तार्ह कर्मकर्तृत्वविरोधः । आर््रागन्तुकत्वे उपि किं दृश्यं स्वय- मेव चिदूपेया परिणमते उतात्मचेतन्यं स्वस्मिन्संक्रामयति। नाद्यः । जड- जन्यस्य कार्यस्य चिदूपत्वासम्भवात्। न हि जड़ाया मृदः परिणामो घटः चिदूयो दृष्टः । न द्वितीयः । आरत्मचेतन्यस्य सर्वगतस्य वस्तुतः प्रवेशा- योगात्। तदेवं क्वाप्यत्यन्तदुःसंपादवास्तवतादात्म्ययोश्चिदचिता * स्तत्सा- मथ्यासम्भवेन हेतुसिद्धेर्मध्यानुमानं सुस्थम। ततो मूलानुमानसिद्धेरध्या- साभावः सुस्थितः । मा भद्धमिणोस्तादात्म्याध्यासः । तथाप्यात्मधर्माणा- मात्मनि संसगाध्यासो ड्स्तु। न च चिदेकरसस्यात्मनो धर्मासम्भवः । आनन्दविषयानुभवनित्यत्वादीनां सत्त्वात्। यद्यपि सते स्वरूपभता एवा- त्मन: तथाप्यन्तःकरणवृत्त्यपाधो नानेवावभासन्तइति तेषां धर्मत्वमुपचयंते। न च धर्मियां विहाय धर्मीणां स्वातन्त्येणाध्यासासम्भवः । जपाकुसुम- संनिधा लोहित: स्फटिक इत्यादौ धर्ममाचाध्यासदर्शनात्। नैतत्सारम। धर्माणां स्वातन्त्यायोगात। स्फटिके ऽपि प्रतिबिम्बितजपाकुसुमाश्रितमेव त्बोहित्यं प्रतीयते न तु स्वातन्त्येप। तस्मान्नास्ति धर्मायामप्याश्यव्यत्यासेन संसर्गाध्यासः । धर्मधर्मरियोरथयारध्यासे निराकृते तदविनाभतो ज्ञाना- ध्यासो ऽपि निराकृत एव। तस्मान्न युक्तिसहो ध्यास इति॥ अचोच्यते। किं युक्तिविरोधादवस्तुत्वमध्यासस्यापाद्यते कि वा वस्तु- स्वरूप+ मेवापलप्यते। नाद्यः । अनिर्वचनीयवादिनामस्माकमध्यासस्यावस्तु-

• अत्यन्तदुःसंपादो वास्तवतादात्म्ययोगश्चिदचितोरिति १ पु. पाठः। + वसित्वाति २ पुस्तके न वृश्यते।

अध्यासापलापवादः । कर्तृत्वादीनामनादित्वम । १३

त्वयुक्तिविरोधयोरिवित्वात्। विरुध्यते ह्यात्मानात्माध्यासा युक्तिभिरित्येवा- निर्वाच्यत्वमङ्गीक्रियते। अन्यथा तस्य * वस्तुत्वमेवाभ्यपयं स्यात्। ननु तर्हि अपलपाम एवाध्यासम। नास्त्येवात्मानात्मनोरध्यासः । तत्सामग्यभावात्। लोके हीदं रजतमयं सर्प इत्यादावधिष्ठानाध्यस्यमानयोगुणावयवकृतं सादृ- श्यमध्याससामग्री न चासावषास्ति। आररात्मनो निर्गुयत्वान्निरवयवत्वाच्च। न च वाच्यं लोहित: स्फटिक इत्यचासत्येवोक्तसादृश्ये उस्त्यध्यास इति। तच सोपाधिकभ्रमत्वेन सादृश्यानपेत्षणात्। लाहित्याश्रयभतं संनिहितं जपाकुसुममुपाधिस्तस्य स्फटिके लाहित्यावभासनिमित्तत्वात्। नन्वेवं कर्तृ- त्वाद्याश्रयं संनिहितमहङ्कारमुपाधिं कृत्वा उत्मनि कर्तृत्वादिकमध्यसितुं शक्यमिति चेतु तर्ह्यस्तु कथं चित्कर्तृत्वाद्यध्याससम्भवस्तथाप्यात्मन्यह- झारादिशरीरान्तधर्म्यध्यासो निरुपाधिको न सम्भवत्येव सादृश्याभावादिति चेतृ + तदेतदसारम। गुयेरवयवैश्च शून्यस्यापि गन्धस्य केतकीगन्धसदृशः सर्पगन्ध इत्यादौ यथा सागन्ध्यधर्मेय सादृश्यं तथा उत्मनेो डपि पदार्थत्व- धर्मेण सादृश्यसम्भवात्। चेतन्येकरसे धर्मः को Sपि वस्तुतो न सम्भवतीति चेतु तर्हि मा भन्निरुपाधिकभ्रमं प्रति सादृश्यस्य सामय्रीत्वम। सादृश्यम- न्तरेयेव पीतः शङ्ग इति निरुपाधिकभ्रमदर्शनात्। अथ तच रागपित्ते द्रिक- काचकामलादि सामय्यन्तरमस्ति अत्येव तर्ह्यचाप्यविद्याख्या सामग्री। ननु ज्ञानाभावत्वेन भावरुूपत्वेन च विप्रतिपन्नाया अविद्यायाः सामग्रीत्वा- ड्रीकाराद्वरमध्यासापलाप सवेति चेद मैवम्। प्रत्यगात्मसत्त्वमाचमुपजीव्य तदीयचिदानन्दाच्छादकत्वेन व्यवस्थितस्यानादे: प्रत्यक्षस्यापलापायोगात्। अन्यथा प्रत्यगात्माप्यपलप्येत । कार्यस्याध्यासस्यानादित्वमयुक्तमिति चेद मेवम। आरात्मनि ताव- त्कर्तृत्वभोक्तृत्वरागादिदोषसंयोग एवाध्यासः । तच भोक्तृत्वाध्यास: कर्तृत्वा- ध्यासमपेक्षते अकर्तुर्भोगाभावात्। कर्तृत्वं च रागादिदोषसंयोगाध्यासमपेक्षते रागादिरहितस्य कर्तृत्वाभावात्। दोषसंयोगश्च भोत्तृत्वमपेक्षते अनुपभुत्तत उनुपभुक्तजातीये वा रागाद्यनुत्पत्तेः । तथा च बीजाङ्करवत्प्रवाहरुपेय कर्तृ- त्वादीनामनादित्वम्। एतेनेतदप्यपास्तं प्रपज्जस्य प्रतीता सत्यामारोप आप्रारोपे * अन्यथा उध्यासस्येति २ पुस्तके। + चेदिति २ पु. नोप्लभ्यते।

१४ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्य० च प्रतीतिरिति परस्पराश्र्रयत्वमिति। अनादित्वे सति पूर्वपूर्वाध्यासोपदर्शि- तस्य देहादे: संस्काररुपेय स्थितस्योत्तरोत्तराध्यासहेतुत्वात् । न च देहादेरवस्तुत्वादनारोप इति वाच्यम। प्रतीतिमाचेण्यारोप्य- त्वसिद्गौ वस्तुसत्ताया अप्रयोजकत्वात्। इदं रजतमित्यादौ हि सत्यानृतयो: शुक्तिरजतयोस्तादात्म्यमध्यस्यते। न च दूरस्थवनस्पत्योः सत्ययोरेव तादा- त्म्यमध्यस्यतइति वाच्यम्। तचापि सत्येव वृक्षद्ये Sधिष्ठाने ऽनृतस्येवैकत्वध- रमस्याध्यासात्, अन्यथा वस्तुनोर्गुयगुशिनोरपि तादात्म्यस्याध्यस्तत्वप्रसङ्गात्।

थाप्यात्मनः संसृप्ृरूपेणेवाध्यासो न स्वरूपेश्ेति सत्यत्वम्। अनात्मनस्तु स्वरूपे- णाप्यध्यास इत्यनृतत्वम्।न च तयो: सत्यानृतयोस्तादात्म्ये गुरगुएयादाविव भेदाभेदावभासेन शेकयवान् पट इतिवट्देहेन्द्रियादिमानहमति वा ममेदं देहादीति वा प्रत्यय: शङ्गनीयः । इतरेतरत्वमत्यन्तैक त्वमापाद्येवाध्यासस्वी- कारात्। तहिं तादात्म्याध्यास इति न वक्तव्यं किं त्वेकत्वाध्यास इत्येव वाच्यमिति चेद् न। पटस्य शोक्यमितिवन्मम देह इति भेदव्यवहारस्य दर्शनात। न चैवं सति भेदग्रहेण भेदाSग्रहे व्यापके निवृत्ते तद्याप्यो उध्या- सो डपि निव्त्ततेति वाच्यम। भेदग्रहस्यानङ्गीकारात्। न हि लौकिका मट्टेह इति भेदं व्यवहरन्तो डपि शास्त्रसंस्कारमन्तरेग देहाद्विन्नमात्मान गृहुन्ति। तस्मादनुभवत एकत्वाध्यास एव। व्यवहारतस्तु तादात्म्याध्यास इत्यपि व्यपदेष्ठुं शक्यते। देहात्मनोरहमित्यभेदव्यवहारस्य मट्टेह इति भेदव्यवहारस्य च सद्गावात्। न चैकत्वमेव तादात्म्यमिति वाच्यम। भेदा- डभेदसहमन्योन्याभावविरोधि तादात्म्यं भेदविरोध्येकत्वमिति तयोर्विवि क्तत्वात्। जीवब्रह्मणोरप्येकत्वमेव वस्तुतो Sविद्याकल्पितभेद *ं मपेक्ष्य तादात्म्यमिति व्यपदिश्यतइत्यविरोधः । न च जीवब्रह्मकयवदात्मदेहेक्ा- मनुभयमानमपि वास्तवं भवितुमहति। सत्यानृतरूपेयात्यन्तविवित्त्योवी- स्तवंक्य स्यायोगात्। तस्मादध्यस्तमेवैकत्वम।। तस्य चाध्यासस्यानाद्यनिर्वचनीयभावरुपाज्ञानमुपादानम्। तस्मिन्स- त्यध्यासोदयादसति चानुदयात्। नन्वेतावन्वयव्यतिरेकावध्यासप्रतिबन्धक- * अविद्याभेदकल्पितभेदमिति १ पु. पाठः।

तत्त्वज्ञानाभावविषयतया उप्यपपन्नाविति चेद न। तत्त्वज्ञानस्य प्रति- बन्धकलक्तगारहितत्वात्। सति हि पुष्कलकारये कार्यत्पादविरोधितया जायमानं प्रतिबन्धकं तत्त्वज्ञानं त्वसत्येव काचकामलादिदोषाख्ये उध्या- सपुष्कलकारये जायतइति लक्षारहितं तथापि तत्त्वज्ञानस्याध्यासवि- रोधितया विरोधिसंसर्गाभावविषयत्वेनापि तावुपपत्स्येते इति चेद् न। कार्यस्य तावदुपादानापेक्षा प्रथममुत्यद्यते पश्चाद्विरोधिसंसगीभावापेक्षा तथा चान्तरङ्गबहिरङ्गयोरन्तरङ्गं बलवदिति न्यायेनान्तरङ्गोपादानविषय- त्वमेव तयोन्याय्यम। प्रध्वंसवदुपादानापेक्षेतर मा भदिति चेद विमतं सोपादानं भावत्वे सति कार्यत्वाद घटव * दित्यनुमानात्। ननु पटगुणे रूपे 5नैकान्तिको हेतुः । न हि तस्योपादानं संभवति। तस्य किं पट एवोपादानं द्रव्यान्तरं वा। नाद्यः । सव्येतरयोर्विषाययोरिव युगपदुत्प- न्नयो: कार्यकारयभावानुपपत्तेः । द्वितीये द्रव्यान्तरगतत्वेन पटगुणत्वहानि- रिति। मेवम्। तार्किकमते तावदुत्पन्नं द्रव्यं क्षयमगुणं तिष्ठुतीति न्यायेन योगपद्याभावात् पटस्येवोपादानत्वसंभवः । वेदान्तिमते तु तन्तनामुपा- दानत्वे ऽपि कार्यकारणयारभेदात पटगुयत्वं न हीयते। न च काचादि- दषाणमुपादानत्वसंभवे ऽपि किमनेनाज्ञानेनेति वाच्यम। अध्यासतदुपादान येरिकाश्रयत्वनियमात्। इह त्वध्यास आत्माप्रितो दोषाश्चेन्द्रियाद्याश्रिता। इति नोपादानत्वं तेषाम। ननु रजताध्यास: शुक्याश्रितः + प्रतीयते तदु- पादानं त्वज्ञानमात्माश्नितमिति त्वन्मते ऽपि नैकाश्रयत्वसिद्धिः । मेवम्।

ननु तहि अथाध्यासस्याज्ञानमुपादानमस्तु ज्ञानाध्यासस्य त्वात्मा उन्तः:करणं चोपादानं भविष्यति। सम्यग्ज्ञानेषु मतभेदेन तयोरुपादानत्वादिति चेद् मेवम। आरात्मनो Sपरिणामित्वात्। अ्रन्तःकरस्य चेन्द्रियसंयेगलि- ड्ादिसापेक्षत्वात्। न ह्यत संयोगादि: संभवति। मिथ्यापदार्थस्य प्रत्ययमा- चशरीरस्य प्रत्ययात्प्रागसिद्धेः केनेन्द्रियं संयुज्येत। इन्द्रियान्वयव्यतिरका तु भ्रान्तिज्ञानस्याधिष्ठानज्ञानविषयतया उन्यथासिद्वा। न चाधिष्ठानज्ञानसंप्र

• घटादिवदिति २ पु. पाठ:। + दोपाश्चेन्द्रियाद्यापया दूति २ पु. पाठः। शुत्तादिगत द्ति २ पु. पाठ:।

१६ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० योगादेव भ्रान्ति * ज्ञानोत्पत्तिसिद्धि:। मिथ्यार्थ संप्रयोगाभावे तत्प्रतीत्यनु- पपत्तेः। न च संस्कारोपनीततया सो 5यं देवदत्त इति प्रत्यभिन्नायां तत्तांशवत्तत्प्रतीतिः । तद्वदेवाभ्रान्तत्वापत्तेः। न चाधिष्ठानसंसगांशस्या- सत्त्वाद् भ्रान्तत्वम्। तहि तस्यासत्त्वेन संप्रयोगाSयोग्यस्यारोप्यस्यापरोक्षत्वा- भावप्रसङ्गात्। ननु मिथ्यार्थ Sन्तःकरयमिन्द्रियसंप्रयोगं नापेव्षते । विनापि तेन स्वप्नज्ञानदर्शनादिति चेतु तथाप्यन्तःकरयास्य ज्ञानाकारपरिणामे ज्ञातृत्वशून्यत्वाद् मिथ्यार्थव्यवहारो न सिध्येत्। अथान्तःकरयामेव जड़- मपि ज्ञानकर्तृत्वाकारेय परियंस्यते आ्रत्मा वा ज्ञाता भविष्यतीति

करयस्य भ्रान्तत्वे तस्येव सम्यग्दर्शनबन्धनिवृत्ती प्रसज्येयाताम। इष्यते त्वात्मन एव भ्रान्तत्वादिकं त्चात्माश्निताज्ञानोपादानत्वपचे सिध्यति नान्यथा। तस्मादज्ञानमेवोपादानं परिशिष्यते॥ न चाज्ञाने विवदितव्यम। अहमज्ञो मामन्यं च न जानामीति प्रत्यक्षेण जड़ात्मिकाया अविद्याशक्तेरात्मानमाश्रित्य बाह्याध्यात्मिकेषु व्याप्राया अनु- भयमानत्वात्। ननु ज्ञानाभावविषयो Sयमनुभवः । तन्न। अहं सुखीतिवदप- रोक्षानुभवत्वात्। अभावस्य च षत्ुप्रमायगम्यत्वात्। ग्रत्यन्षाभाववादे तु धर्मिप्रतियोगिनोरात्मज्ञानयो: प्रतीतो मयि ज्ञानं नास्तीति एतादृशं ज्ञानाभाव- प्रत्यक्षं व्याहन्येत। तयोरप्रतीता च हेत्वभावादेव तत्प्रत्यक्तानुत्यादः ।। ननु सर्वच व्यवहारो ज्ञानस्य फलत्वेन लिंङ्गं भवति। तल्लिङ्गाभावेन ज्ञानाभावो डनुमीयते इति चेद् न। तदापि धर्म्यादिप्रतीत्यप्रतीत्यारुक्तदोषात्। षष्ठुमानगम्यो ज्ञानाभाव इति भट्टमते डपि अयमेव दोषः । अ्रस्मन्मते तु सात्तिवेद्यो ज्ञानमार्चांभावः । ज्ञानविशेषाभावस्तु व्यवहारे भट्टनयइत्यभ्यपगमेन षष्ठुमान- गम्य: । यदा तु मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिका चर्यारजस्ततो 5ुरिति पुरासमतमाश्नित्याभावपदार्थ एव नाङ्गीक्रियते तदा न कापि चिन्ता। ननु भावरूपाज्ञानस्यापि ज्ञाननिवर्त्यत्वाङ्गीकारादहमत्ञ इत्याद्याश्रयविषय- प्रतीतिगर्भितमज्ञानप्रत्यक्षं व्याहतमेव। मेवम। आश्र्रयविषयाज्ञानानि चीययपि एकेनव साचिया डवभास्यन्ते। तथा चाश्रयविषयो साधयन्नयं सात्ती तद्व- * अधिष्ठानसंप्रयोगाद भान्तीति २ पु. पाठः। तत्प्त्यक्षानुदय दति २ पुस्तके।

१०

देवाज्ञानमपि साधयत्येव न तु निवर्तयति। तन्निवर्तकं त्वन्तःकरयवृत्तिच्वा- नमेव। तच्चाच नास्तीति कथं व्याहतिः । नन्वहं घटं न जानामीत्यना- ज्ञानव्यावर्त्तको घटो न तावत्संबन्धरहितेन साचिया प्रत्येतुं येः । बाह्यविषयसिद्रे: *स्वसंबद्प्रमाणायत्तत्वात्। नापि प्रमायोन प्रमायनिवर्त्य- त्वादज्वानस्येति चेतु सत्यम। केवलस्य घटस्य सात्तिवेद्यत्वाभावे Sपि अज्ञातत्वधर्मविशिषटस्याज्ञानद्वारा संबन्धवता साक्िया प्रतीतिरुपपद्यतएव। न च वाच्यं केवलस्य सात्तिवेद्यत्वाभावे विशिष्टस्यापि तदनुपपन्नं रसादे- श्चान्तुषद्रव्यविशिष्टस्यापि चाक्षुषत्वादरशनादिति। परमायो: केवलस्य मान- सप्रत्यक्षत्वाभावे पि+परमायुमहं जानामीति ज्ञानविशेषयतया मानस- प्रत्यक्षविषयत्वस्य परैरङ्रीकारात। लेक ऽपि राहो: केवलस्याप्रत्यतत्वे उपि चन्द्रादयुपरत्तस्य प्रत्यक्षत्वदर्शनात्। परमते ऽपि घटमहं न जाना- मीत्यच ज्ञानाभावविशेषसास्य घटस्य प्रतीत्यप्रतीत्योर्दूषया स्याभिहितत्वात्। तस्मात्सवे वस्तु ज्ञाततया उज्ञाततया वा सात्तिचेतन्यस्य विषय एव। ननु र तारह ज्ञाताज्ञातविषयभेदो न स्यात् तथा प्रमाणव्यापारवैधथ्य तदन्व- यव्यतिरेकविरोधश्चेति चेद् मेवम्। यद्वदज्ञानमज्तातत्वधर्म स्वविषये संपाद्य तस्य साचिया संबन्धं घटयति तद्वत्प्रमायमपि ज्ञातत्वं धर्म स्वविषये संपाद्य तस्य सान्िया संबन्धघटकमित्यङ्गीकारेणोक्तदोषनिवृत्तेः । तदेव- मुक्तोपपत्तिसहितमहमज्ञ इति प्रत्यक्षं भावरुपाज्ञाने प्रमागम ॥ तथाप्यनुमानेकरुचिं प्रति तदप्युच्यते प्रत्यक्षवदुपपत्यपेक्षां बिना साक्षा- देव भावरूपत्वसाधनाय॥। विमतं प्रमायज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरित्तस्वविषय वरणस्वनिवर्त्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकं भवितुमहति अप्रकाशितार्थप्रकाशक- त्वाद् अन्धकार प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रकाशव पा दिति। ज्ञानमाचस्य पत्तत्वे ** त्वनु- वादज्ञाने हेत्वसिद्धि: स्यादिति प्रमागेत्युक्म। तथा धारावाहिकव्यावृत्तये घि- मतमिति। वस्तुपूर्वकमित्येवोक्ते स्वाश्नयेणात्मादिना सिद्धसाधनता स्याद् अतो वस्त्वन्तरेत्युक्तम। तथा स्वाश्नयातिरिक्तसामग्रीं धर्मादिकं पूर्वज्ञानं प्रागभावं चा- * बाह्यविश्यसिद्धेरिति २ पु. पाठः। + मानसप्रत्यक्षताभावेडपोति १ पु. पा.। ! ज्ञातत्वधर्ममिति २ पु. पाठः। S तथा अ्रनुमानैकरुचिमिति १ पु. पाठः। ॥ भावरूपप्रसाधनायेति १ पु. पाठः। ॥ प्रदीपप्रभावदिति २ पु. पाठः। ** ज्ञानमात्रपक्षीकारे त्विति २ पु. पाठः। M

१८ विवरसाप्रमेयसंग्रहे १ सू० १ वर्या० वरोहक्रमेय* स्वदेशेत्यादिविशेषणाचतुष्ठयेन निवतयति। एतावता च विव- क्षितविशेषं भावरूपाज्ञानं सिध्यति। धारावाहिकज्ञानेषु व्यभिचारं वारयितुम अप्रकाशितेति। धारावाहिकप्रभासभयवैकल्यं वारयितुं प्रथमेति। आरातपवति देशे समुत्यन्नदीपप्रभायां तद्वारयितुमन्धकारे इति। अनिर्वचनीयस्य ज्ञाना- तदुपादानस्याज्ञानस्यानिर्वचनीय- त्वम। न चान्यथाप्यपपत्तिस्तस्य सत्यत्वे तत्कार्यस्यापि सत्यत्वप्रसङ्गात्। तथा घ मूलकारयात्वान्यथानुपपत्त्या Sनादित्वम। सादित्वे चोपादानपरंपरा- पेकायां मलकारयं न सिध्येत्। तदेवमनाद्यनिर्वाच्यभावरूपाज्ञानमात्माश्नि- समात्मविषयमध्यासस्योपादानमिति सिद्धम ॥ ननु किमिदमज्ञानमात्मानमिवानात्मानमप्यावृणोति किं वा नावृ- गाति। नाद्यः । प्रमाणप्रयोजनयेरभावात्। तथा हि। इदं नीलमज्ञानेनावृ- तमिति प्रमागेन ग्रहीतव्यं तच्च नीलप्रतीत्यप्रतीत्योरन संभाव्यते। त्ररथ मन्यसे नीलावगतिकालएवाज्ञानावरणासंभवे Sपि नीलावगतेः पूर्वकालीनमा- घरगां गम्यतसवेति। तन्न। गमकानिरपणात्। किमिदानीमवगतत्वं गमकं किं वा तदेवेदं नीलमिति प्रत्यभिज्ञान्यथानुपपत्तिः आ्रह्ो स्विदभिज्ञाप्रत्यभि- क्षयोर्मध्ये ज्ञातस्मृत्यभावान्यथानुपपत्तिः । नादः । धारावाहिकज्ञानेषु पूर्व- मवगतस्येव पश्चादप्यवगमेन पूर्वकालीनावररं विनैवेदानीमवगतत्वसंभ- वात्। न द्वितीयः । अरप्रन्यान्याश्रयत्वात् पूर्वावरणसिद्धाविदानीमेवेत्यवधा- रगसिद्धिस्तत्सिद्धावितरसिद्धिरिति। न तृतीयः । अरभिज्ञाय कं चित्कालं विस्मृतस्येव प्रत्यभिन्ञेति नियमाभावात्। सर्वदा स्फुरत्यप्यात्मनि से 5हमिति प्रत्यभिज्ञानदर्शनात्। न चतुर्थः । अभिज्ञाप्रत्यभिन्नये र्मध्ये उप्यावरसविरहितत्वेनोत्पन्नानामेव ज्ञानानां स्मृत्यभाव इत्यपि सुवचत्वात। न हि यद्यदनुभतं तत्ततस्मर्यतसवेति नियमो डस्ति। न च वाच्यं त्वदु- क्तमथे न जानामीति विषयसंबन्ध्यज्ञानमनुभयते संबन्धश्चाज्ञानस्याव- रयात्वेनात्मनि दृष्टस्तत्कथमपलप्यतइति । सा्िचेतन्येन स्वस्मिन्नध्यस्ता- नामज्ञानविषयतत्संबन्धानामनुभवाङ्गीकारात्। संबन्धश्चाज्ञानविषययो:

• आरोहावरोहक्रमेशोति १ पु. पाठः। न चान्यथोपपत्तिरिि २ पु. पाठः। + द्विविधाध्यासस्य कार्यस्येति २ पु. पाठः। अनाद्यनिर्वचनीयभावेति २ पु. पाठः।

१६

गातृ। प्रतीतिकाले तावदावररं व्याहतम। अप्रतीतिकाले तु स्वयमेव नास्ति द्विचन्द्रादिवदध्यस्तस्य प्रतीतिमाचशरीरत्वात्। यद्यध्यस्तम- प्याव्रियेत तदा तत्प्रतिभास: कदा चिदपि न स्यात्। अध्यस्तस्य मानाऽ- गोचरत्वेन तदावरणानिवृत्तेः । प्रमाणगम्यं हि वस्तु परमार्थत्वादप्रती- यमानमपि तिष्ठुति तत्कथं चिदात्रियेतापि अध्यस्तं तु माननिव्त्त्ये तत्कथं नामाव्रियेत। तस्मान्नास्त्येवानात्मावरणे प्रमागम। तथा प्रयोजनं च दुःसंपादम । सर्वच ह्यावरणस्य प्रसत्तप्रकाशप्रतिबन्धः प्रयोजनम। तदच किमनात्मनि स्वतः प्रकाशः प्रसक्तः किं वा प्रमाणबलादुत चेतन्य- बलात्। नाद्या जड़त्वात्। न द्वितीयो माननिवर्त्यस्यावरसस्य तत्प्रतिब- न्धकत्वायोगात्। न तृतीयश्चेतन्यावरणादेव तत्सिद्धावनात्मनि पृथगाव- रकल्पनावैयथ्यात्। न हि सये मेरुव्यवहिते सति राचावातपप्रतिबन्धाय

कचाद्यपेत्तावदचाप्यज्ञानावृतचैतन्य कृतप्रकाशलेशमपि वारयितुं पृथगावरण- मित्यच्येत तदसत्। किमेकमेवाज्ञानमात्माश्रयमनात्मावरणं चेत्यङ्गीक्रियते किं वा प्रतिविषयमज्ञानभेद: कल्पते। नाद्यः । आरवरणविनाशमन्तरेख विषयावभासायोगात। एकपदार्थज्ञानेनेवाज्ञाननिवृत्ता सदो मुक्तिप्रसङ्गात। न द्वितीयः । कल्पकाभावात्। अज्ञानावृतचेतन्यकृतप्रकाशलेशस्येपृत्वात! अन्यथेदमज्तातमिति व्यवहारो न सिध्येत्। अतः प्रमाणप्रयोजनशन्य- त्वादावरयपत्षा दुर्भगाः । नापि द्वितीयः । आ्र्रवरणाभावे सत्यनात्मनः सर्वदा प्रतीतिप्रसङ्गादिति॥ अचाच्यते। आद्या Sनड्गीकृत एव। द्वितीये तु कथं सर्वदा प्रतीतिः। कि ज्ञाततया उताज्ञाततया अथ वा कदा चिद् ज्ञाततया अन्यदा वा अज्ञाततया। नादः । ज्ञाततापादकप्रमायप्रवृत्तेः कादाचित्कत्वात्। न द्वितीयः । अज्ञात- ताया: कं चित्कालं ज्ञाततया निवृत्तेः । न तृतीयः । इषृत्वात्। उत्तं हि सवे वस्तु ज्ञाततया Sत्ताततया वा साच्िचेतन्यस्य विषय एवेति। नन्वज्ञातत्वं नामाज्ञानविषयत्वं विषयत्वं च विषयकृतातिशयाधारत्वम न चाज्ञानकृतमा- वरणमनात्मन्य ड्गीक्रियते तत्कथं तस्याज्ञातत्वमिति। उच्यते। शुक्तीदमंशाब-

२० विवरयाप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग0 चि्छिन्नचेतन्यगतमज्ञानं रजताध्यासमुत्याद्य तदवभासाख्यमतिशयं शुक्तो करोतीति शुक्तेरज्ञातत्वसिद्धिः । एवं सर्वचानात्मन्यावरणानङ्गीकारे डप्य- ज्ञातत्वं वेदितव्यम। ननु रजताख्या विच्ेपो न तावच्छुक्ता ज्ञातायाम- वभासते। तस्य शुक्तिज्ञाननिवत्त्त्यत्वात्। अज्ञातायां तु शुक्ता कथं तदति- शयो विक्षेप इत्यवगम्येत । मेवम। शुक्याकारो न ज्ञातः इदमाकारश्च ज्ञात इति दोषद्वयनिवृत्तेः ॥ नन्वात्माश्रयमज्ञानमेकमेव तच्च विक्षेप * माचं करोति नावरणमित्य- स्मिन्पक्षे Sपि किं मुसलेन घट इव शुक्तिज्ञानेन विन्षेप एवोपादाने प्रविला- प्यते उत्तोपादानमपि निव्त्यते। आद्ये तथेव ब्रह्मज्ञानेनापि वित्षेपमात्र- प्रविलये सति अनिर्मात्षापत्तिः । द्वितीये शुक्तिज्ञानेनैवाज्ञाननिवृत्ता सद्यो मुक्तिप्रसङ्ग: । सद्यो मुक्तिपरिजिहीर्षया प्रतिविषयमज्ञानभेदे वा उध्यासस्या- ज्ञानानुपादानकत्वे चाङ्गीक्रियमाये कल्पनागारवाध्याससत्यत्वे प्रसज्येयाता- मिति। मैवम। न तावत् प्रथमपन्ते देोष! Sस्ति । विमतं ब्रह्मज्ञानं वित्े- पोपादाननिवर्तकं तद्विरोधित्वे सति पश्चाद्गावित्वाद् यथा शुक्तिज्ञानं स्वप्रागभावर जताध्यासयोर्निवर्तकमित्यनुमानात्। द्वितीयपक्े ऽपि नास्त्युक्त- दोषः । मूलाज्ञानस्येवावस्थाभेदा रजताद्युपादानानि शुक्यादिज्ञानेर्निवरत्त्न्ते इत्यङ्गीकारात्। तदेवं जड़ेप्वावरणानङ्गीकारे न को डपि दोषः । यत्तु भावरुपाज्ञानसाधकानुमाने स्वविषयावरणेत्युक्तं तत्तथेवात्मविषये। शुतया- दिजड़विषये तु रजताद्युपादानानामज्ञानावस्थाविशेषाणां चैतन्यव्यवधाय- कत्वेन फलत आवरयत्वं न तु साक्षादित्यविरोधः ॥ नन्वात्मन्यप्यावरयं नाम किं प्रकाशनाशः किं वा प्रकाशस्य विषयप्राक- ट्याख्यकार्यात्यादने प्रतिबन्ध उत तचव सहकार्यन्तरप्रतीक्षा। नाद्यः । प्रका- शस्य नित्यात्मचेतन्य + रूपत्वात्। नापि द्वितीयतृतीयो। अन्तःकरणवृत्ति- व्यक्त चित्प्रका शमन्तरेव विषये पृथक प्राकट्यानड्गीकारात्। ततो दुर्निरुपमा- वरयस्वरूपमिति चेतु। सत्यमेतत्। अरत एवावरसस्यानिवीच्याविद्यारूपत्व-

• तच्च जडे विन्षेपेति २ पु. पाठः। नित्यचेतन्येति २ पु. पाठः। अस्मि न् भवत्यक्षे उपीति पाठ: २ पु. ।

आवरयस्वरुपम। अज्ञानस्य ब्रह्मतत्त्वानवभासहेतुत्वम्। २१ मङ्गीकर्त्तव्यं न तु दुर्निरूपत्वमाचेगा तदपलापो युक्तः । अनुमानसि- द्वत्वात्। तथा हि। तस्ति तावन्मढानामेवं व्यवहारः । अशनायाद्यतीतं विवेकिप्रसिद्धमात्मतत्त्वं नास्ति न प्रकाशते चेति। से। 5यं व्यवहार आत्मनि भावरुपावरणनिमित्तो भवितुमहति अस्ति प्रक्राशतइत्यादिव्यव- हारपुष्कलकारये सति तद्विपरीतव्यवहारत्वाद् यन्नवं तन्नवं यथास्ति प्रकाशते घट इति व्यवहारः । न च कारणपौष्कल्यमसिद्धं नित्यसिद्ध- - Sतिरिक्तावरयस्य मर्त्तद्रव्यस्यात्मनि निरवयवे सर्वगते दुःसंपादत्वात्। एवं चात्मन्युक्व्यवहारयाग्यत्वम आवरयस्य स्वरूपमिति निरुपितं भवति।। नन्वज्ञानमित्यच नजो यद्यभावो उर्थः तदा ज्ञानाभाव इति स्याद् विरोध्यर्थत्वे च भ्रान्तिज्ञानम अन्यार्थत्वे चभ्रान्तिसंस्कारः। तथा च ज्ञानाभा- वभ्रान्तिज्ञानतत्संस्कारा एवाज्ञानाभिधानास्तएव ब्रह्मतत्त्वावभासं प्रतिब- ध्योक्तव्यवहारं जनयिष्यन्ति किमनेन भावरूपावरणकल्पनेनेति चेद मैवम। सुषुप्रादो *ब्रह्मतत्त्वानवभासस्यानन्यथासिद्धत्वात्। तथा हि। किं तच ब्रह्मत- त्वस्य स्वत एवानवभासः किं वा पुरुषान्तरसंवेदनवद् द्रष्टुर्जीवाद ब्रह्मत- त्वस्य भिन्नत्वेन उत प्रतिबन्धवशात्। नाद्यः । ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वात्। न द्वितीयः । तत्त्वमसीत्येकत्वप्रुतेः । तृतीये किं भ्रान्तिज्ञानात्प्रतिबन्ध उत तत्संस्काराद् अथ वा ज्ञानाभावाद् आ्रहो स्वित् कमवशात। नाद्यः। सुषुप्रादो मिथ्याज्ञानस्यापि लुप्रत्वात्। न द्वितीयः । रजतभ्रमसंस्कारस्य शुक्तितत्त्वावभासप्रतिबन्धकत्वादर्शनात्। तृतीये तु न तावत्स्वरूपज्ञानस्य नित्यस्याभावः संभवति। अन्यज्ञानाभावस्तु न स्वयंप्रकाशब्रह्मतत्त्वावभास- प्रतिबन्धन्मः । अन्यथा मुक्तावपि प्रतिबन्धप्रसङ्गात्। चतुर्थे Sपि किं कमाणि चेतन्यमखिलमपि प्रतिबधन्ति उत स्वावभासकांशं विहाय। आद्ये साधका- भावात्कमाणि नैव सिध्येयुः । न द्वितीयः । त्रप्प्रामाणिका ्दुजरतीयत्वप्रसङ्गात। न च भावरूपावरणे ऽपि तुल्यो विकल्पदोषाविति वाच्यम। स्वावभास-

लयत्वात्। न च तथा कमारायपरोक्षाययनभयन्ते । यद्यपि तन परोक्षा- सुपुप्त्यादा-दूति २ पु. पा. ।

२२ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० नुभव एव कल्पकः स्यातृ तथापि कमाि न प्रतिबन्धकानि संस्काररूप- त्वाद् रजतभ्रान्तिसंस्कारवत्। ननु ज्ञानमावृत्त्य तु तमः प्रमादे सञ्जय- त्युतेति स्मरणा * तमोगुण एव प्रतिबन्धकः स्यादिति चेद् न। तस्य ब्रह्म- ज्ञानादनिवृत्तावनिर्मोत्तप्रसङ्गात्। निवृत्ता तु तस्येव भावरुपावरणात्वान्नाम- माचे विवाद: स्यात्। तस्माद्वेदाभेदवादिना डपि सुषुप्रा ज्ञानाभाव एव ब्रह्मतत्त्वानवभासहेतुरित्यमुं दुराग्रहं परित्यज्य भावरुपाज्ञानमेवाङ्गीकर्न- व्यम। यच्च तदीयं दुराग्रहान्तरं जाग्रत्स्वप्रयोरहं मनुष्य इति भ्रान्तिरेव ब्र ह्मतत्वानवभासहेतुरिति। तदप्यसत्। तन्मते भ्रान्तेरस्या दुर्भणत्वात्। यथैव खराडा गौर्मुएडो गौरित्यचोभयसामानाधिकरययेन गोत्वजातेरेकस्या एवोभाभ्यामपि व्यक्तिभ्यां सह भेदाभेदौ प्रामाशिकावेव स्वीक्रियेते + तथे- वाहं मनुष्यो ऽहं ब्रह्मेति चैकस्य जीवस्य शरीरब्रह्मभ्यामुभाभ्यामपि सह भेदाभेटो प्रामाशिकावेव किं नाङ्गीक्रियेते तथा चाहं मनुष्य इति देहा- त्मनोरभेदप्रत्ययो डपि प्रामाशिक एव स्यान्न तु भ्रान्तिः । नाहं मनुष्यः किं तु ब्रह्मेत्ययं शास्त्रीयनिषेधा Sपि नायं खराडा गाः किं तु मुएड इतिवदुप- पद्मते। अथोच्येत प्रतिपन्नेदन्तोपाधो यथा नेदं रजतमिति निषेधः तथा प्रतिपन्नात्मोपाधो नाहं मनुष्य इति मनुष्यत्वस्य निषेधान्मनष्यत्वप्रतीति- रात्मनि भ्रान्तिरिति। तन्न। तथा सति खरडो गारिति खरडाकारेग प्रति- पन्ने गोत्वोपाधो पश्चान्नायं खएड इति निषेधात् खएडप्रतीतेरपि भ्रान्ति- त्वप्रसङ्गात्। न च वाच्यं मुरडे खरडो निषिध्यते न तु गोत्वोपाधाविति। मुरडे खराडस्याप्रसक्तत्वात्। ननु खराडव्यत्यवच्छिन्नं गोत्वं प्रतिपन्ञापाधि: न च तन खरडा निषिध्यते किं तु मुरडव्यत्यवच्छिन्ने गोत्वइति चेतु तारह प्रकृते पि मनुष्यत्वावच्छिन्न आत्मा प्रतिपन्नापाधिः न च तन मनुष्यत्वं निषिध्यते किं तु ब्रह्मत्वावच्छ्न्नआत्मनि। एवं सत्यनगतेन गोत्वेन खराडमुएडव्यक्ती इवानुगतेनात्मना शरीरब्रह्मसी संबद्धे ततः खरडा गारिति प्रत्ययवदहं मनुष्य इति प्रत्ययस्य प्रामाणिकत्वं दुवीरम। अथ तच व्यवहारानुच्छेदात्प्रामाएयं तव तत्प्रकृते Sपि समानम। त्वन्मते * भगवद्गीतासु १४ अ्र. ६शलो। * मान्तिरित्येव्रान्ते इतिशब्दरहितः पाठ: २ पुस्तके। + प्रामाणिकावेवाङ्गीक्रियेते दति २ पु. पाठः।

अज्ञानस्यानात्मन्यनाव रयापूर्वक विक्षेपजनकत्वम। आत्मन्यावरयपूर्व काध्यासजनकत्वम। २३ मोक्षावस्थायामपि सर्वोपादानकारयाभतेन ब्रह्मया सर्वज्ञेनाभिन्नस्य जीवस्य स- वात्मतया सर्वशरीरेन्द्रियाद्यभिमानव्यवहारानुच्छेदा्। जातिव्यक्तिकार्यकार- यागुया * गुशिविशेषय विशेष्यावयवावयविसंबन्धानां भेदाभेदप्रयोजकानां पज्चा- नामप्यभावाट्टेहात्मनोरभेदो भ्रान्तिरिति।चेद मेवम। पज्चानामपि संभय प्रया- जकत्वं तावद्यभिचारदर्शनादयुक्तम। एकैकस्य प्रयोजकत्वे तु प्रयोजकबा- हुल्यगारवस्य त्वयेवाङ्गीकृतत्वात् शरीरशरीरिसंबन्धो उपि प्रयोजकः किं न स्यात्। एतस्याप्रयोजकत्वे तथेवान्येषामपि तदापादयितुं शक्यमिति न क्वापि भेदाभेदो सिध्येताम। अरथातिप्रसङ्गभिया पज्चस्वेव निर्बन्धः तार्ह शरीरात्मना: कार्यकारयभावो Sस्तु। ब्रह्मगतकारणात्वस्यात्मनि चेतन- त्वसाम्येनोपचरितुं शक्यत्वात्। ननु मुख्यसंबन्ध एव प्रयोजकः तदभावा- देवाहं मनष्य इति प्रतीतिभ्रान्तिरिति चेत्। एवमपि भ्रान्तिनीमान्तःकर- णपरियामश्चेदात्माश्रया डविद्या न स्यात्। अन्तःकरणपरियाम सवात्म- न्यारोप्यतइति चेतृ तथाप्यन्यथाख्यातिवादिनस्तव मते Sधिष्ठानारोप्ययो: संसर्गस्य शन्यत्वादात्माविद्यासंबन्धो न स्यात्। अथात्मपरिणामो भ्रान्ति- रिति चेद् न। आत्मनो Sपरिणामित्वात्। आ्रत्मनो 5परिणामित्वम- स्माकमसिद्ुमिति चेतृ सत्यम। तथापि नित्यज्ञानगुयस्त्वया Sडत्मा स्वी- क्रियते तथा च तस्मिंस्तिष्ठुत्येव ज्ञाने भ्रान्तित्वाकारपरिणामो वत्तव्यः । तच्च न युक्तम। एकजातीयविशेषगुयाद्वयस्याविनश्यदवस्थस्यकस्मिन् द्रव्ये युग- पत्समवायायोगात्। न हि पटे शोऋयद्वयं युगपत्समवेतं दृश्यते। तस्मा-

ज्ञानेन संबन्धे सत्यात्मनो Sसङ्गत्वं भज्येतेति चेद् न। संबन्धस्याप्य- नादेरज्ञानवत्कल्पितस््य स्वकायवदसङ्गत्वाभञ्जकत्वात्। तदेवं भावरुपा- ज्ञानमनात्मानमनावृत्यव तच् वित्तेपमावं जनयति आरत्मानं त्वावृत्य तचा- हमिदं ममेदमित्येवंव्यवहारयोग्यानध्यासानपि जनयति। नन्वहमिति निरंशश्चिदात्मा प्रतीयते न त्विदं रजतमितिवदंशद्वया- नुविद्धं रूपं ततो नायमध्यासः । तथेदमित्यपि शरीरं प्रतीयते न च तस्याध्य- * कार्यकरणगुशोति २ पु. पाठः। 1 सिद्धेयातामिति २ पु. पाठः। + देहात्मनेरभेदो भान्त इतीति २ पु. पाठः। S जाग्रत्स्वप्रयोरितति २ पु. पाठः।

२४ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ सू० १ वर्ग० स्तत्वं सम्भवति। प्रमागभतेरिन्द्रियेर्गृह्यमायत्वात। अध्यस्तत्वे चाज्ञानव- त्केत्रलसान्तिप्रत्यक्षवेद्यता स्यात्। यद्यपीदं रजतमितिवदहं मनुष्य इत्यंशद्व- यवत्वेनाधिष्ठानारोप्यभावः प्रतीयते तथापि नासा नियतः । आरत्मन्युत्क्रान्ते पृथगपि शरीरस्योपलम्भात्। न ह्यध्यस्तं रजतमधिष्ठानात्पृथगुपलभ्यते। त्रथ शरीरोपलम्भकं मानं व्यावहारिकमेव न तत्वावेदक * मिति मन्येथास्तथा- प्यात्मन्यध्यस्तत्वे तंचव लयः स्यात्। न च तथा श्रयते किं तु पृथिवीं शरीरमिति पृथिव्यामेव लयः अ्रयते। ततो नात्मन्येतदध्यस्तम। तथा ममेदमित्यपि शरीरव्यतिरिक्तम् अहंबुद्गायोग्यमहंकर्तृसंबन्धि वस्तुजातं प्रतीयते न च तचाध्यासशङ्गापीति। उच्यते। अहमित्यच तावज्जडांशा- न्तर्भावं प्रतिपादयिष्यामः तता Sसावध्यास एव। शरीरस्याप्यन्तःकर- गेन्द्रियवद् दृश्यत्वादध्यस्तत्वं साधनीयम। अ्रन्तःकरयेन्द्रियायां चात्मनः

तेषां संसृष्ृतयैवाध्यासा न स्वरूपेगोति शङ्गनीयम। न तस्य प्राणा उत्क्रा- मन्त्यचैव समवलीयन्तइत्यात्मतत्त्वावबोधे सत्यात्मन्येव लयश्रवणात्स्वरूप- तो उप्यध्याससिद्धिः। शरीरस्यापि पृथिवीद्वारेणात्मन्येव लय इत्यवगन्तव्यम। यदा देहेन्द्रियादिविशिष्टो भोक्ता डध्यस्तस्तदा तदुपकररां बाह्यभोग्यजात- मध्यस्तमिति किमु वक्तव्यम। न हि स्वप्रमाहेन्द्रजालकल्पितस्य राज्जेा राज्योपकरयं पारमार्थिकं भतति। तस्मादहमिदं ममेदमित्येते कयो उप्यध्यासा एव।। न च केवलधर्माध्यासे ऽपि विवदितव्यम। बधिरोहमित्यचेन्द्रि- यधर्मस्य केवलबाधिर्यस्यात्मन्यध्यासदर्शनात् ॥ ज्ञानाध्यासस्त्वर्थाध्यासाविनाभतत्वान्न पृथक साधनीयः । तदित्थ- मनभवारुढो उध्यासो डपलपितुमशक्य इति सिद्धम ॥ गुरुशिष्या वादिना वा शास्त्रे तत्त्वविचारकी। तच शिष्यं प्रति गुरु: पूर्वमध्यासमुक्तवान्॥ विवदन्ते Sच ये उध्यासे तानुद्विश्याथ लक्षगम। संभावनाप्रमायं च कथ्यते उध्याससिद्धये॥ * न तात्विकमिति २ पु. पाठ:। + पारमार्थिक भवितुमर्हपीति २ पु. पाठः।

अध्यासलक्षणावतरगम। २५

ननु सर्वच लक्षणेन लक्ष्यमितरस्माद्यावर्त्त्यते संभावनया च तस्य स्वदेशकालोपाधावसंभावनाबुद्धिर्निरस्यते प्रमाणेन च तत्सद्वावः साध्यते

च पर्यवस्यन्ति। अव्यावृत्तस्यासंभावितस्य चाध्यासस्य* प्रमातुमशक्यत्वात्। अतो न लक्षयसंभावने प्रमाणत्पृथग्वर्गानीये इति चेद् मेवम्। द्विविधा ह्यचा- ध्यासाकारः । अन्यस्यान्यात्मता मिथ्यात्वं चेति। तचान्यस्यान्यात्मतायाः साधकत्वेनोपन्यसिष्यमारे: प्रत्यत्तादिभिन मिथ्यात्वमनुभवितुं शक्यते। मि- थ्यात्वस्येदं रजतमित्यच बाधानुपपत्तिगम्यत्वात्। इह च बाधाभावात्। नन्ववापि बाधनिमित्तमितरेतरविवेकमन्तरेणान्यस्यान्यात्मतावभासो ऽयमि- त्यवगन्तुमशक्यत्वादस्त्येव बाध इति चेद मेवम+। योक्तिकबाधे सत्यपि भ्रान्तिप्रतिभासोच्केदिनो Sपरोक्षबाधस्याभावेन मिथ्यात्वाध्यवसायस्यास्प- प्ृत्वात्। अतस्तस्य स्पष्टीकरणाय लक्षणमेव वक्तव्यम। तथा लेोके ज्ञानेनाप्रा- मारय हेतुरहितेनावगते 5प्यात्यातिकसवितृसुष्यादाव संभावनादर्शनादचाप्या

भावनाबुद्धिजीयते। न च वाच्यम् आर्प्रात्मन्य विषयादिरूपे Sनवगते सति ना- संभावनाबुद्धि: अ्र्प्रवगते तु नाध्यास एव तिष्ठुतीति। परोक्षावभासस्यासंभा- वनाबुद्धिहेतुत्वात् । तावता चापरोक्षाध्यासाSनिवृत्तेः । तत्मादसंभावनानि- रासाय प्रमाणात्पृथगेव संभावनापि वत्तव्येव। तथा चान्येरपि लक्षयासंभाव- नापूर्वकत्वं प्रमास्योक्तम । मानाधीना मेयसिद्धिमानसिद्धिश्च लक्षणात्। तच्चाध्यक्ादिमानेषु गीर्वीणेरप्यवारगम।। संभावितः प्रतित्ञायां पत्ः साध्येत हेतुना। न तस्य हेतुभिस्त्रायमुत्यतन्नेव यो हतः+। इति। तवापि लक्षणपूर्विका संभावना। लक्षणेन हि व्यावृत्तस्वरूपे उपस्थापिते। पश्चादिदं संभाव्यते न वेति विचारो युज्यते। अन्यथा निर्वि- * असंभवितस्याध्यासस्येति चशब्दरहित: पाठः २ पुस्तके। + दति। मवमिति चेच्कब्दविकलः पाठः ९ पुम्तके। दूयं कारिका वाचस्पतिमिश्रेया भामत्यां ६७ पृष्ठे यथाहुनेयायिका इत्युत्तवोपन्यस्ता S लक्षयापर्विकर्वेति २ पु. पाठः। ॥ व्यावृत्त स्वरूपे अनुपस्थापिते इति २ पु. पाठ: ४

२६ विवरसाप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० षयो विचार: स्यात्। ततो लक्षणामेव प्रथमं वक्तव्यम। तदुच्यते। द्विविधे। हध्यासो ज्ञानविशिष्टो 5थी Sथविशिष्ठं ज्ञानं चेति। तचार्थस्य तावत् स्मर्य- मायसदृशो ऽन्यात्मना Sवभास्यमानो ऽन्योथो* उध्यास इति लक्षगम। ज्ञानस्य तु स्मृतिसमानो Sन्यस्यान्यात्मतावभासो+ उध्यास इति॥ नन्विदं रजतम् इत्यच चक्षुरादिप्रमाणाभावात्यारिशेष्यात स्मर्यमाया- मेव रजतं न पुनस्तत्सदृशमित्यख्यातिवादिन आाहुरिति चेद मैवम्। पुरोवस्थि- तत्वेनावभासमानत्वाता। न चेदमंशस्येव तथा Sवभासो न रजतस्येति मन्त- व्यम। यथा सम्यकस्थलेष्विदं रजतमयं घट इत्यादिष्वितरेतरसंसृष्टी सामा- न्यविशेषावपरोक्षाववभासेते तथेहापि प्रतिभासात्। अथ मतं सामान्यविशेष- योनेरन्तर्येय प्रतिभासात्तथा व्यवहारः नतु संसग।संवित्सद्ावादिति। तन्न । परमार्थस्थलादाषन्न्यनताया अप्यदर्शनात्। पुरोवतिरजताभाव एव न्यनतेति चेद् न। किमपरोक्षसंविदभावाद्रजताभावनिश्चयः किं वा नेदं रजतमिति बाधकज्ञानात्। नाद्यः। संविदभावस्येवासप्रतिपत्तेः । अरथाभावेनैव संविदभा- वनिश्चये स्यादन्योन्याश्रयता। तस्मादपरोक्षसंवित्सद्वावादेव पुरोवतिरज- तसत्ता ऽभ्यपगन्तव्या। न च वैपरीत्येनार्थसत्तानिश्चयाधीनः संवित्सत्तानि- श्चय इति वाच्यम। तथा सत्यर्थनिश्चयो उपि तथैव निश्चयान्तराधीन इत्यनवस्थाप्रसङ्गात्। तस्मात्संविन्निश्चयः स्वत एव तदधीना चार्थसत्ता । नापि द्वितीयः । इदं रजतमिति पूर्वेज्ञानेन विरुद्धस्योत्तरज्ञानस्य बाधा- सामथ्यात् ! तर्ह्युत्तरज्ञानस्य का गतिरिति चेतु। पूर्वज्ञानस्य त्वन्मते या गति: सैव ॥ भविष्यति। यथा त्वयेदं रजतमित्यचेदमाकाररजताकारयर विवेक: कल्पितः तथा निषेधे ऽप्यविवेक एव न तु संसर्गासंविदिति किं न कल्पते। व्यवहारसंवादज्ञानान्निषेधसंसर्गसंविदस्तीति निश्चीयतइति चेत्तर्हि संविद: स्वप्रकाशत्वं हीयेत। त्रिप्रतिपन्नं प्रत्येवैवं प्रसाधनान्न ममाप- सिद्धान्त इति चेत्तथाप्यनवस्था दुष्परिहरा। न च पुरोवर्तिरजताभावः सर्वसम्प्रतिपन्न इति वाच्यम । यथाप्रतिभासमेव मिथ्यारजतस्य शुक्तिज्ञा- * अन्यार्थ इति समस्तः पाठः २ पुस्तके। अन्यात्मना Sवभास इति २ पु. पाठः। अवभासनादिति ९ पु. पाठः। दृदं रजतमिति पूर्वज्ञानेन भावविषयेग विरोधादुत्तरस्याभाव्यविषयत्वासिद्धेरिति यन्थ एसदुनरमधिक: २ पुस्तके। ॥। सैव मन्मते दति २ पु० पाठः ।

अध्यासलच्षयो Sख्यातिवादः ।

रजतमिति चेक्ालिकनिषेधेन विरुध्यतइति चेन्न। तस्य निषेधस्य लोकप्रसिंद्ध परमार्थरजतविषयत्वात्। न चेवमप्रसत्तप्रतिषेधः शङ्कनीयः । मिथ्याभते रजते परमार्थरजतार्थिप्रवृत्तिदर्शनेन परमार्थरजतत्वस्य सामान्योपाधो प्रस- क्तेरड्गीकार्यत्वात्। अन्यथा भतले घटनिषेधा उपि दुर्भाः स्यात्। घटसत्वे निषेधो व्याहन्येत घटासत्त्वे चाप्रसत्तप्रतिषेधः । तता देशसामान्योपा- धिना कालसामान्योपाधिना घटप्रसक्तिन तु साक्षात्। तथैव परमार्रजत- स्याप्यस्तु। एवं च सत्युत्तरकालीनो नास्त्यच रजतमिति प्रत्ययः परमार्थ- रजतविषयो मिथ्येव रजतमभादिति प्रत्ययश्च मिथ्यारजतं विषय इत्युभ- यमप्यपपद्यते। अन्यथेकः प्रत्ययो उपलप्येत। ननु रजतापरोत्यानुपपत्या तु संसष्ठावभासं परिकल्प्य तदुपपत्तये हि मिथ्यारजतकल्पनाकेशः क्रियते।

इति चेद् न। तथा सति विवेकज्ञानसमये Sप्येतावन्तं कालं तद्रजत *. मनेनाविविक्तमित्यविवेक एव परामृश्येत। न च तथा परामृश्यते। किं त्वेता- वन्तं कालमिदं रजतमित्यभादिति प्रत्यभिज्ञया संसष्टावभास एव परामृ- श्यते। अतः पुरोवर्तिमिथ्यारजतमङ्गीकर्त्तव्यम। अन्यथाशुक्तिं दृष्टा रजते प्रवर्त- तइति किं केन सङ्गच्ेत। तस्मान्न स्मर्यमायमिदं रजतं किं तु स्मर्यमाण- सदृशमेव। तत्सादृश्यं च पूर्वीनुभवसापेक्षज्ञानगम्यत्वादुपपन्नम । न ह्यन- नुभतरजतस्य रजतभ्रान्तिर्दृश्यते। अत एव संस्कारजन्यत्वाद ज्ञानाध्यास- स्यापि स्मृतिसाम्यमवगन्तव्यम। विमतं न संस्कारजं स्मृतिव्यतिरिक्तज्ञान त्वात्प्रत्यक्षवदिति चेद् न। संप्रयोगमाचजन्यत्वस्योपाधित्वात्। न चानुमा- नागमादिज्ञानेषु साध्याव्याप्रिः शङ्गनीया। व्याप्यादिज्ञानसापेक्षत्वेन संस्कार- जेषु तेषु साध्याभावात्। स्यादेतत्। विमताः प्रत्यया यथार्थाः प्रत्ययत्वात्सं- मतवदिति न्यायेन प्रमागं स्मृतिश्चेति द्वैराश्यमेव ज्ञानस्य। तथा च रज- तज्ञानमपि नाध्यासः किं तु स्मृतिः । संस्कारमाचजन्यत्वात्संमतवत्। न च स्मृतित्वे सत्यतिसादृश्याच्ुत्यन्तरमेव किं न स्मर्यंतइ्ति वाच्यम। कर्तृगतरागादिदोषायामपि निमित्तत्वात् शुकचन्तरे तदभाशत। तैरेव दोषे: * तदिति २ पुस्तके नास्ति ।

२८ विवरयाप्रमेयसंग्रहे १ सृ० १ वर्या0 स्मरणाभिमानस्य प्रमुषितत्वान्न रजतस्मरये तत्तांश उल्लिख्यते। तथावि- शेषावभासकत्वस्य तैरेव प्रतिबद्धत्वान्न शुक्तिग्रहणे डपि नीलपृष्ठुत्वादिकमव- भासते। तथा च ग्रहास्मरये उभे अप्यविविक्ते संपद्येते ततो रजतार्थी पुरो- वर्तिनि प्रवर्त्तते। ननु किं ग्रहास्मरणे द्वे अपि प्रवत्तके आ्रहो स्विदेकेकम। आद्ये उपि किं संभय प्रवर्त्तक किं वा क्रमेण। नाद्ः। स्मृतिग्रहययोयागपद्या भावात्। क्रमविशिष्ठयेद्विय: प्रवर्त्तकत्वमित्ययुक्तम*ं। पूर्वज्ञानस्य प्रवृत्तिं प्रति व्यवहितस्याकारगत्वात्। नाप्येकेकस्य प्रवतकत्वम। व्यतहारस्य विशिष्ट- विषयत्वात्। तता विशिष्टप्रवृत्तये संसष्टप्रत्यय सष्टव्य इति चेद् न। ग्रहण- स्मरयनैरन्तर्यात्पत्ते: प्रवर्तकत्वात्। इदं रजतमित्यभादिति संसर्गप्रत्ययः प्र- त्यभिज्ञायतइति चेद न। तादृशव्यवहारमाचत्वात्। यस्तु जातमाचस्य बा- लस्य मधुरे तिकतत्वावभासस्थत्काराद्यनुमेयः सो षि जन्मान्तराद्यनुभतति- क्तत्वस्मृतिरेव न तु भ्रान्तिरूपः संसर्गप्रत्ययः +। माधुर्यविशेषतत्तांशा तु ग्रहणस्मरयायो: पित्तदोषान्नाललिख्येते। जन्मान्तरानुभतं चनस्मर्यतइति च भाष्यकारवचनं प्रायिकाभिप्रायम। अन्यथा स्तनपानादावपीष्टसाधनता- स्मृत्यभावेन प्रवृत्तिर्न स्यात्। भ्रान्तिपत्ते Sपि जन्मान्तरानुभवः कारणत्वेने- ष्रुव्यः । अन्यथा Sननुभृतत्वाविशेषेय सप्रमरसा पि भ्रान्ता भासेत ्।ा ्प्र त्वे तत्त्वज्ञानमिति वदता शास्त्रकारेगेव दर्शितः संसगावभासो भ्रमत्वेनेति चेद्/ न। तस्य व्यवहाराभिप्रायत्वात्। सम्यकप्रदेशेषु संसगन्ञानस्य प्रवर्तकत्वं व्याप्ं तत्कुतो 5च त्यज्यतइति चेद् गारवादिति ब्रमः । भ्रान्तिवादिना Sषि तत्कारयत्वेनावश्यं ग्रहयस्मरययोरविवेक सष्टव्यः । तथा च तेनैवोभयसि- ड्रेन 6 प्रवृत्तिसिद्धी किमतिरिक्तसंसर्ग || ज्ञानेन्म्यिेव ु्क्ेति॥ अच्च्यते । केयमख्यातिर्नीम किं ख्यात्यभावमाचमुतान्यार्थिनो उन्यच प्रवृत्तिहेतुविज्ञानम ा अरथाविविक्तानेकपदार्थज्ञानम् । आद्ये सुषुप्री भ्रम: स्यान्न जाग्रत्स्वप्रयो: । द्वितीये झटिति बाधादालस्थाद्वा यच न प्रवृ- त्तिस्तच भ्रान्तिर्न स्यात्। तृतीये ऽपि अररविविक्तत्वप्रतियोगि विविक्तत्वं नाम

• इत्यपि न युक्तमिति पु. पाठः। भान्तिरुपसंसर्गप्रत्यय दति २ पु. पा. । 1 भान्तित्वेनेति चेदिति २ पु. पा.। 8 उभयवादिसिद्धेनेति २ पु. पाठः। । अतिरिक्तेन संसर्गेति २ पु. पा.। ॥ हेतुभृतविज्ञानमिति २ पु. पा.।

अध्यासलच्षये Sख्यातिवादः । अरविवेकपदार्थः । २६

किं भेदगह उताभेदाग्रह आहो स्विदितरेतराभावभेदद्वित्वादि संख्याविशिष्ट- ज्ञानम। नाद्ः । इदमिति रजतमिति चापुनरुक्त्तशब्दद्वयस्मृति हेतुत्वेन सामान्यविशेषयेरभिदग्रहे सत्यविवेकासंभवात्। न द्वितीयः । उक्त्रीत्या भेदस्य गृहीतत्वादेव तद्विरुदस्याभेदस्याग्रहे सति तदगरहनिषेधस्याविवि- क्तत्वस्य दुःसंपादत्वात्। तृतीये Sपि किमाहत्यव द्वित्वादिज्ञानमपेत्तितम उतानुषङ्गिकमपि पर्याप्रम। आद्ये गामानय दरडेनेत्यच गोदयडयोरपि सात्ताद् द्वित्वाद्यप्रतीतेरविवेक: प्रसज्येत। द्वितीये पुरोवर्त्तिरजतयोरप्यानु- षङ्गिकद्वित्वादिज्ञानसद्गावादविवेको न स्यात्। ननु प्रतियोगिनमुपजीव्या- विवेकानिरुपणे उपि धर्मिद्वारा निरुप्यतामिति चेतु तदप्यसत्। न ताव- त्प्रतीयमानयोर्ध,मयोरविवेक: संभवति। अपुनरुत्तत्वेन स्पष्टं प्रतिभासात्। अप्रतीयमानयोरविवेकश्चेत सुषुप्रावपि भ्रमः प्रसज्येत ॥

नन्वविवेको नामासंसर्गाग्रहः स च प्रतीयमानयोरिदंरजतयो: संभ- वति। इदंरजते असंसृष्ट इति प्रत्ययादर्शनादिति चेत तदापि किं ग्रहरास्म- रयायोरेवासंसर्गग्रहो विवत्ित उत यथो: कयोश्चिद् आरहो स्वित्संसर्गज्ञानरहि- तयो: । आद्ये शहं मनुष्य इति भ्रमो न स्यात्। उभयोरपि ग्रहणत्वात्। द्वितीये खराडा गा: शुक्ः पट इत्यपि भ्रमः स्यात्। असंसर्गप्रतीत्यभावात्। तृ- तीये पि स एव दोषः । न हि तन संसर्गज्ञानं संभवति। तद्विषयस्यक्या स्याभा - वात्। सक्यस्य च तद्विषयत्वं प्रत्यभिज्ञायामवगतम। यदि गुणगुयादि संबन्ध एव तद्विषयो नैक्यमित्युच्यते तहीदं रजतमित्यचापि सादृश्यसंबन्धस्तद्विषय इति वक्तुं शक्यत्वेन संसर्गप्रत्ययो दुवारः। अथ तच नेदं रजतमिति असंसर्गप्र- त्ययेन बाधान्न संसर्गतत्प्रत्ययो संभवतः । तर्हि त्वन्मते गुणगुएयादावपि इत- रेतराभावज्ञानाख्यो 5संसर्गप्रत्ययो स्त्येवेति संसर्गतत्प्रत्यययोरसंभवाद् भ्रम- त्वापत्तिस्तदवस्था। तस्माद् नासंसगाग्रहो Sप्यविवेक: ॥ नन्वविवेक दूषयता Sव विवेचकं किं चिन्निरुपणीयम। न ताव- द्वहयां स्मर्यमाणात्स्वाथ विविनक्ति । विशेषावभासकत्वस्य देषैः प्रतिबद्ध- त्वात्। नापि स्मरयं ग्रृह्यमायात्स्वारथ विवेकुमलं स्मरणाभिमानस्य प्रमुषि- तत्वादिति चेद् मेवम। उभयोरपि विवेचकत्वस्य सुसंपादत्वात्। तथा

३० विवरयाप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्या० हि। किमिदमाकाररजताकारयोस्ततज्जातिव्यक्तिविशिष्टयोरेव त्वया भेदो जभ्यपेयते किं वा केवलयोरपि। नाद्यः । प्रकृतयेरिदमाकाररजताका - रयेोजोत्याद्यविशिष्ठयोर्भेदाभावेनेक्े सति तद्गोचर संसर्गज्ञानप्रसङ्गात्। द्विती- येपि किं प्रथमज्ञानेन वस्तु गृहीत्वा द्वितीयज्ञानेन धर्मिप्रतियोगिभावमव- गत्य पश्चात् तृतीयज्ञानेन भेदो गरृह्यते उत वस्तुना सहेव भेदग्रह- राम। आद्ये सर्वपदार्थज्ञानानां भेदग्रहणात्प्रागविवित्तविषयतया भ्रमत्वप्रस- ङ:। द्वितीये चेदन्ताग्रहणादेव भेदस्यापि गृहीतत्वेन भेदापेनितो विशेषो ऽप्य- वभासित एवेति ग्रहणास्य विवेचकत्वमङ्गीकार्यम॥ तथा स्मरयमपि विवेचकमेव*ं। न हि स्मरणाभिमानो निरुपयितुं शक्य: यत्प्रमोषात् स्मृतेरविवेचकत्वम। तथा हि किं स्मृतिरेव स्मरणाभिमानः स्मृतेरेन्यो वा स्मृतिगतधर्मों वा पूर्वानुभवविशिष्ठत्वेनार्थग्रहयं वा स्वगत एव कश्चित्स्मृतिविशेषो वा पूर्वीनुभवगोचराद्विशिष्ृज्ञेयनिमितो विशेषो वा फलभेद- कजनकत्वं वा स्मरामीत्यनुभवो वा। नाद्यः।स्मृतेः प्रमोषेरजतज्ञानस्येवाभावप्र- सङ्गात्। न द्वितीयः । अन्यस्य प्रमोषे स्मृतेरविवेचकत्वमिति वैयधिकर- रयापातात्। न तृतीयः । तादृशधर्मीनुपलम्भात्। न चतुर्थः । पूर्वदृष्टः स एवायं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञाभ्रमे पूर्वानुभवसंभेदग्रहे सत्येव बिना तत्प्रमो- षमविवेकदर्शनात्। अरथ केवलस्मृतिमभिलत्योक्तं प्रत्यभिज्ञा तु न तथेति चेतु। तथापि नायं पत्त एव संभवति। तथा हि। किं पूर्वानुभवः स्वा- त्मानमपि विषयीकरोति उतार्थमाचम। नाद्यो वृत्तिविरोधात्। द्वितीये त्वर्थ एव स्मृत्या 5वभास्यो न तु पूर्वज्ञानं तस्याननुभतत्वात्। ननु ज्ञातो घट इत्यच ज्ञानविशिष्टार्थस्मृतिदृश्यतदति चेद न। स्मृत्यन्तरत्वात्। अनु- व्यवसायेन ज्ञानागोचरानुमानेन वा जन्येयं स्मृतिर्व्यवसायजन्याया घटमा- चगोचरायाः स्मृतेरन्या। न चानया ऽपि स्वजनको Sनुव्यवसायाख्य: पूवा- नुभवो विषयीक्रियते किं तर्ह्यनुव्यवसायेनानुभतो व्यवसायविशिष्ठा घट एव। अत सतत्सिद्गम। विमता स्मृतिर्न स्वमूलज्ञानविशिष्टमथ गृहाति स्मृतित्वात्पदार्थस्मृतिवदिति। पदानि हि स्वसंबद्धेष्वर्थेषु स्मृति जनयन्ति।। * स्मतेरपि विवेचकत्वमेवेति २ पु. पाठः। + अविवेकत्वमिति १ पुस्तके। ततं एतत्सिद्धमिति २ पु. पराठः।

अख्यातिवादे शब्दानामर्थस्मारकत्वास्मारकत्वविचारः । ३१ नन्वेतद्वौद्वा न सहते। तथा हि। पदानामर्थः संयोगादिसंबन्धाना- मसंभवात्संबद्धार्थ * स्मारकत्वमित्येतदयुक्तम। बेधजननशक्ति: संबन्ध इति चेतु किमनुभवजननशक्तिः किं वा स्मृतिजननशक्ति: +। नाद्ः। पदानां वाक्य रुपेया वाक्यार्थानुभवजनकत्वे उपि स्वार्थेषु तदसंभवात्। व्यत्पत्तिकाले पदाथानां मानान्तरगृहीतत्वेनापूर्वीर्थत्वाभावात्। तदुक्तं पदमभ्यधिका- भावात् स्मारकान्न विशिष्यतइति। द्वितीये डपि सा शक्तिर्न तावदज्जाता स्मृतिमुत्यादयति। ज्ञातकरणत्वात्। नापि ज्ञाता। शत्ते: कार्येकसमधिग - म्यत्वेन स्मृत्युत्पत्तिशक्तिज्ञानयो: परस्पराश्रयत्वात्। अथोच्यते मध्यमवृ- द्ुप्रवृत्त्या प्रवृत्तिहेतुज्ञानमनुमाय शब्दानन्तर्यातज्जनकत्वं शब्दस्य निश्चि- त्यावापोद्धाराभ्यां व्यत्पत्तिकालएव शक्ति निश्चयान्नान्योन्याश्रयतेति। तदापि किं शब्दमाचे शक्तिनिश्चयः अर्थविशेषसंबद्धे वा। नाद्यः । अस्य शब्द- स्यायमर्थ इति नियमासिद्धिप्रसङ्गात्। द्वितीये ऽपि शक्तिसंबन्धस्य व्यवस्थापकं संबन्धान्तरमेषठव्यमित्यनवस्था स्यात्। शक्ति: स्वपरनिवाहिकेति चेतु तथापि स्मृतिकाले किं शब्दमाचदर्शनादर्थः स्मर्यते किं वा 5र्थगेोचर शक्तिमच्छ- ब्ददर्शनाद् उत शक्तिज्ञानजन्यसंस्काराच्छब्ददर्शनाच्च। नाद्यः। अनियमा- पत्तेः। न द्वितीयः । शब्ददर्शनसमयएवार्थस्यापि दृष्टत्वेन शब्दजन्यस्मृतिवैय- थ्योत। न तृतीयः ।तावता स्मृत्यसंभवात्। अन्यच स्मारकस्मार्ययो: सादृश्यवि- रोधिकार्यकारणभावादिसंबन्धान्तर नियमात शब्दार्थयोस्तदभावात्॥। तस्मा- त्यदानि स्मारकाणि वाक्यं पुनः प्रमाणमित्येतद्वेदवादिनां प्रक्रियामाचमिति॥ चोच्यते। शब्ददर्श नात शक्तिसंस्काराच्चार्थस्मृतो न कश्चिट्वोषः । यदुक्तमन्यचेत्यादिना तदसत् । किमन्यचेत शब्दे डपि सादृश्यादिकम- भ्यपेयमित्युच्यते किं वा शब्दवदन्यचापि शक्तिरेवास्तु मा भत्सादृश्यादि- कमिति किं वा शब्दे सादृश्यादिकमूलसंबन्धाभावात्सत्यामपि शक्ता न स्मृतिजनकत्वमिति। नाद्यः। शब्दे सादृश्यादर्शनाद् अदृष्टस्य च कल्पने गोरवात् । अन्यच तु दृष्टत्वेनाकल्पनीयत्वात्। न द्वितीयः । अरपरनु- * संबन्ध्यर्थति २ पुस्तके पाठः। + बेोधजनकशक्ति: किं वा स्मृतिजनकशक्तिरिति १ पु. पाठः। + शब्दशक्तीति २ पुस्तके पाठः । ॥ शब्दार्थयास्तदसभव्रादिति २ पु. पा. । S शक्तिश्च स्वपर्रत २ पु. पा. ।

३२ विवरप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्गा० भयमानस्यापलापायोगात्ृ। न तृतीयः । शक्तस्य कायाजनकत्वे व्याघाता- पत्तेः । तस्माच्छत्तिमन्ति पदान्यर्थेषु स्मृतिं जनयन्त्येव। न हि तत्रार्थैः सह पूर्वानुभवाः स्मर्यन्ते। अन्यथा घटादिवदनुभवानामपि तत्तच्छब्दार्थत्वं प्रसज्येत। नापि पज्जचमः । कारणविषयादयुपाधिमन्तरेण ज्ञानानां स्वरूपेषु क्वापि विशेषानुपलम्भात्। नापि षष्ठुसप्रमो। अनुभवगताभ्यां ज्ञेयफलाभ्यामतिरिक्तज्ञे- यफलयो: स्मृतावभावात्। नाप्यष्टमः । स्मरामीत्यस्यानुभवस्यान्यच विवेचकत्वे सिद्धे सत्यच कथं चित्प्रमोषादविवेचक इति वक्तुं शक्येतापि। तदेव ताव- दसिद्गम। ग्रहणवाचकशब्दपरित्यागेन स्मरणवाचक शब्दानुविद्वा ह्ययमनुभवो जायते। स कथं प्रथमतो * ग्रहसस्मरयायोरसति विवेके संभवेत। तथा च विवेके सत्यनुभवः अनुभवे च सति विवेक इति स्यादन्योन्याश्रयता। तदित्थं प्रमोषणीयस्य स्मरणाभिमानस्य दुर्भणत्वात स्मरसस्य विवेचकत्वं प्राम्रात्येव। ननु ग्रहणस्मरयायरर्थमातरविषयत्वे भेदाभावप्रसङ्गेनावश्यं त्वया ऽपि स्मृतेः पूर्वानुभवविशिष्टार्थविषयत्वं स्वीकारय तदेव स्मरणाभिमानो Sस्त्विति चेद न। कारणविशेषादेव भेदसिद्धः। अन्यथा त्वन्मते 5पि पूर्वानुभवगोचरानु- मान/ज्ञानात् स्मृते: को भेदः स्याद् विषयस्य समत्वात्। ननु स इत्या- करेग स्मृति नानुमानाद्विद्यत इति चेत को 5यं स इत्याकारः किं परो- न्रदेशकालादिविशिष्टता उत पूर्वानुभवसंभिन्नता कि वा संस्कारजन्यत्वम । नादः । अनुमानादिष्वपि स्मृतित्वप्रसङ्गात्। न द्वितीयः । ज्ञानानुमाने Sपि प्रसङ्गात्। तृतीये तु कारणविशेष एव भेदहेतुः स्यात्। अरस्तु तर्हि प्रकृते 5पि संस्कारजन्येव रजतस्मृतिरिति चेद न। रजतस्य पुरोवस्थितत्वेन प्रतिभासादित्युक्तोत्तरत्वात्। न च पुरोवस्थितत्वमविवेककृतमिति वक्ुं शक्यम। अविवेकस्य भ्रमं प्रत्यप्रयोजकत्वात। तथा हि किं गृह्यमाययोर- विवेक: किं वा गृह्यमायस्मर्यमायाये।रुत स्मर्यमाणयो:। नाद्ः। स्वप्रदशा- यामात्मव्यतिरित्तस्य कस्याप्यग्रहरोन दवयोहयमाययोरभावे तदविवेकस्य भ्रमप्रयोजकस्याप्यभावेन भ्रमाभावप्रसङ्गात्। न द्वितीयः । स्वप्रएव गरृह्यमा- गेनात्मना स्मर्यमासास्य नीलादेरविवेके सत्यहं नीलमिति प्रतिभासप्रसङ्गात। तृतीये तु परोक्षमेव सव भ्रान्ताववभासेत सर्वस्यापि स्मर्यमायत्वात्। एवं * प्रथमत एवंति पुस्तके। गोचरादनुमानेति २ पु. पा. । तत्प्रमङ्गादिति २ पुस्तके।

३३

व सति प्रकृतस्य पुरोवस्थितरजतज्ञानस्य स्मृतित्वानुमाने परोक्षावभासि- त्वोपाधिर्द्रप्टव्यः । यथारथानुमानस्य चायं प्रतिप्रयोग: । विवादाध्यासिताः प्रत्यया न यथार्थाः बाध्यमानत्वाद् भ्रान्तिव्यवहारवदिति। तस्माद् ज्ञान- द्वेराश्यदुराग्रहं परित्यज्य तृतीयं भ्रान्तिज्ञानमङ्गीकर्तव्यम॥ ननु तर्हि मा भदख्यातिः। अरस्त्वन्यथाख्यातिः । देशकालान्तरगतं हिं, रजतं शुक्तिसंप्रयुक्तन दोषोपहितेन्द्रियेय शुत्यात्मना गृह्यते। न चेवमननुभत- स्यापि ग्रहपाप्रसङ्गः सादृश्यादेर्नियामकत्वादिति। तदेतदसत्। किं ज्ञाने ऽन्य- थात्वं किं वा फले उत वस्तुनि। नाद्यः। रजताकारज्ञानं * शुक्तिमालम्बतइति हि ज्ञाने Sन्यथात्वं वाच्यम। तच शु्तेरालम्बनत्वं नाम किं ज्ञानं प्रति स्वाकार- समर्पकत्वम उत ज्ञानप्रयुक्तव्यवहारविषयत्वम। नाद्यः। रजताकारग्रस्तं ज्ञानं प्रति शुक्याकारसमर्पणासंभवात्। न द्वितीयः । व्याघ्रादिदर्शनप्रयुक्तव्यवहारवि- षयस्य खङ्गकुन्तधनुरादेव्याघ्रादि ज्ञानालम्बनत्वप्रसङ्गात्। नापि फले Sन्यथा- त्वम । फलस्य स्फुरयस्य भ्रान्ता सम्यगज्ञाने वा स्वरूपता वैषम्यादर्शनात। वस्तुन्यपि कथमन्यथात्वं किं शुक्तिकाया रजततादात्म्यं किं वा रजताका- रेया परिणामः । आराद्ये ऽपि किं शुक्तिरजतयोरत्यन्तं भेदः किं वा भेदा- भेदौ। नाद्यः । अत्यन्तभिन्नयेवीस्तवतादात्म्यासंभवात्ृ। अर्प्रनिर्वचनीय- त्वस्य त्वया Sनभ्यपगमात्। शन्यतादात्म्यप्रतीता गुणगुशयादावपि तत्सं- भवेन भ्रान्तित्वं दुर्वारम। समवायस्य + प्रक्रियामाचसिद्स्य तादात्म्यानति रेकात्। भेदाभेदपच्े तु खराडो गारितिवदभ्रान्तिः स्यात्। परिणामपक्षे 5पि बाधो न स्याद् विमतं रजतज्ञानमबाध्यं परिणामज्ञानत्वात त्ीरपरि- यमदधिज्ञानवत्। ततः तीरवदेव शुक्ति: पुनर्न दृश्येत। ननु कमलस्य विकाशरूपपरियामहेतोः सर्यतेजसो 5पगमे पुनर्मुकुलीभववद्रजतपरिया- महेतादौषस्यापगमे पुनः शुक्तिभावो S्स्तु। मेवम्। विकसितमेव मुकुलमासी- दितिवद्रजतमेव शुक्तिरासीदिति प्रतीत्यभावात्। कथं चित्त द्वावे डपि न परिणामपना युक्तः । निर्दौषस्यापि रजतप्रतीतिप्रसङ्गात्। न ह्येकमेव चीरं

*रजताकारं ज्ञानमिति २ पु. पा. । + समयायस्य चेति पु. पाठः। 1 शुक्तिर्न पुनर्टश्येतेति २ पु. पा. । S कमलमुकुलस्येति २ पुस्तके पाठः। ५ू

३४ विवरणाप्रमेयसंग्रहे १ सू० १ वर्ग० दधिरूपेण कें चित्पुरुषं प्रति परियातमन्यं प्रति नेति दृष्यचरम। तस्मान्ना- न्यथाख्याति: सुनिरुपा॥ अस्तु तह्यात्मख्यातिः । विमतं रजतं बुद्धिरुपं संप्रयोगमन्तरेणापरो- चत्ाद् बुद्धिवत्। ननु चतुर्विधान् हेतन प्रतीत्य चित्तचैत्या उत्पद्यन्तइति हि सागतानां मतम्। तब न तावत्सहकारिप्रत्ययाख्यादालेकादे रजता कारोदय: संभवति। तस्य स्पष्टतामाचहेतुत्वात्। नाप्यधिपतिप्रत्ययाख्या- चन्तुरादेः। तस्य विषयनियममाचहेतुत्वात। नापि समनन्तरप्रत्यया- ख्यात् पर्वज्ञानात। विजातीयघटज्ञानानन्तरं विजातीयरजतभ्रमोदयदर्श- नात्। नाप्यालम्बनप्रत्ययाख्याद्वाह्यात् । विज्ञानवादिना तदनङ्गीकारात्। ततः कथं विज्ञानस्य रजताकार इति चेत संस्कारसामथ्यादिति ब्रमः । ननु संस्कारस्यापि स्थायित्वे त्षणिकं सर्वमिति सिद्धान्तहानिः । नणिकत्वे उपि तस्य ज्ञेयत्वेन विज्ञानमाचवादहानिरिति चेद न। अनादिसिद्धज्ञानस- न्ततो यदा कदा चित्पवे रजतज्ञानमुत्यन्नं तदेव संस्कार इत्यङ्गीकारात्। यद्यपि संस्कारो विजातीयानेकज्ञानव्यवहितस्तथापि कदा चित्सजातीयं रजतज्ञानान्तरमुत्यादयति। यथा व्रीहिबीजमनेकाङ्गरादिकार्यव्यवधानेन पुनः सजातीयबीजान्तरमुत्यादयति तद्वत्। अथ न पूर्वबीजादुत्तरबीजा- त्पत्तिः किं तु पूर्वबीजजन्याङ्गरादिसन्तानादिति मन्यसे तह्यचापि पूर्वरजत- ज्ञानजन्यज्ञानसन्तान एव संस्कारो S्स्तु। एवं पर्वरजतज्ञानमपि पूर्व*रज- तज्ञानादुत्पद्यते। ततो Sनादिवासनाप्रापितं रजतबुद्धिरुपमेव सद् भ्रान्त्या बहिर्वदवभासतइति॥ अच्ोच्यते। किं तद्रजतमले।किकत्वाज्जन्मरहितम उत लौकिकरज- तवदेव जायते। आद्ये जायमानज्ञानस्वरूपं न स्यात। द्वितीये ऽपि किं बाह्याथाज्जायते उत ज्ञानात्। नाद्यः । त्वया बाह्यार्थस्यानङ्गीकारात। ज्ञानमपि विशुद्धं तावन्न जनकम। विशुद्धज्ञानस्य मोचरूपत्वात्। अथ दुष्टका- रयाजन्यज्ञानाद्रजतोत्यादः तथापि किं जनकप्रतीतिरेव रजतं गृहाति अ्न्या

• ततः पूर्वेति २ पु० पाठः।

आात्मख्यातिवादनिराकरगम। ३५

प्रसङ्गात्। अन्यप्रतीतिरपि न तावददुष्टकारयजन्या रजतग्राहिणी। अतिप्रस- ङ्गात्। दुष्टकारणजन्या ऽपि यदि रजतजन्या तदा रजतस्यार्थक्रियाकारित्वेन सत्त्वे सति बाह्या 5थी ऽङ्गीकार्यः स्यात्। रजताजन्यत्वे तु न रजतं तद्विषयः स्यात्। ज्ञानाकारार्पको हेतुर्विषय इत्यङ्गीकारात्। तस्मादात्मख्यातिपक्षे रजतमेव न प्रतीयेत।। ननु तवापि रजतज्ञानस्य स्मृतित्वे स्यादख्यातिर्ग्रहणत्वे चान्य- थाख्यातिः आरात्मख्यातिवी स्यात्। न हि ज्ञानस्य स्मृतिग्रहणाभ्यामन्यः प्रकार: संभवतीति चेद मेवम। किं विलक्षणसामग्यनिरूपणात्तदसंभवः किं वा विलक्षणज्ञानस्वरूपानिरुपणाद् उत विलव्षयविषयानिरुपणात। नाद:। संप्रयोगसंस्कारदोषायं सामग्रीत्वात्। न च वाच्यं दोष: प्रतिबन्धकत्वेन पूर्व- प्राप्तकार्यानुदयस्येव हेतुर्न त्वपूर्वकार्यादयस्येति। अ्रनुदयस्य प्रागभावरूप- स्यानादित्वेन दोषाजन्यत्वात्। वातपित्तादिदोषायां चापूर्वकार्यात्पादकत्व- दर्शनात्। न च दोषस्य संस्कारोद्वोधकत्वेनान्यथासिद्धिः । तदुद्वोधस्या- वान्तरव्यापारत्वात्। न हयुद्यमननिपतने कुर्वन् कुठार: क्विदिक्रियां प्रत्य- हेतुर्भवति॥

5पि त्वया 5च स्मृतेरनङ्गीकृतत्वाद्वोषस्य च स्वातन्त्येण ज्ञानहेतुत्वादर्शना- द्रजतावभास: कथमिति चेत। उच्यते । प्रथमं दोषसहितेनेन्द्रियेणेद- न्तामाचविषया उन्तःकरणवृत्तिर्जन्यते तत इदन्तायां तद्गाहकवृत्ता च चेत- न्यमभिव्यज्यते तच्चतन्यनिष्ठा चाविद्या दोषवशात्संक्षुम्नाति * तचेदमंशाव- च्छ्िन्नचेतन्यस्था Sविद्या संक्ुभिता+सती सादृश्यादुद्वोधितरुप्यसंस्कारसहा- यवशा + दूप्याकरेण विवर्त्तते। वृत्यवच्छ्विन्नचेतन्यस्था Sविद्या तु रुप्यग्राहि- वृत्तिसंस्कारसहकृता वृत्तिरुपेण विवर्त्तते। तो च रूप्यविवर्त्तवृत्तिविवत्तो स्वस्वाधिष्ठानेन सात्तिचेतन्येनावभास्येते इत्येवं रजतावभासः।यद्यप्यचा- न्तःकरणवृत्तिरविद्यावृत्तिश्चेति ज्ञानद्वयं तथा Sपि तद्विषयः सत्यानृतयोरिदं-

संतुभ्यतीति २ पु. पा. । + सुभितेति २ पु. पा.। संस्कारव्रशादिति २ पु. पाठः। S स्वाधिष्ठानेनेति स्वशब्दान्तररहितः पाठः २ पुस्तके।

३६ विवरगप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग०

यद्यप्यच संप्रयोगसंस्कारौ निरपेक्षावेव प्रमितिस्मृत्योर्जनने समथा तथापि प्रमितिस्मृतिनैरन्तर्यात्पत्तिमाचेया प्रवृत्यसंभवादुभाभ्यां संप्रयोगसंस्काराभ्यां जन्यमेकं मिथ्याज्ञानं कल्पनीयं यथा निरन्तरोत्यन्नेष्वपि वर्गज्ञानेषु योग-

ज्ञानमेकमेव हेतुत्वेन त्वया कल्प्यते तद्त॥ ननु विमतं ज्ञानं नैकं भिन्नकाररजन्यत्वादपरसज्ञानवदिति चेद न। अरनुमानप्रत्यभिन्वयोरनैकान्त्यात्। तघोभयचापि स्मृतिगर्भमेकैकमेव हि प्रमा- रज्ञानमभ्यपगतम्। कारं चानुमानस्य व्याप्रिसंस्कारलिङ्गदर्शने प्रत्यभिज्ञा- यास्तु संप्रयोगसंस्कारी। न चानुमानस्य व्याप्रिस्मृतिलिद्गदर्शने कारयां न संस्कार इति वाच्यम। ज्ञानद्वययोगपद्यासंभवात्। यद्यपि स्मृतेः प्रत्यभिज्ञाकारणतायां नायं दोषस्तथापि स्मृतिहेतुत्वेनावश्यं संस्कारोद्वोधो वक्तव्यः । तथा च तेनैव तदुत्पत्ता स्मृतेः केवलव्यतिरेकाभावाद्गोरवाच्न न कारणत्वम। ननु रुप्यधीर्न निरपेक्षानेककारणजन्या अभिज्ञात्वाद् घटज्ञानवदिति चेद न।

चत्वात्। न च वाच्यं रुप्यधीः प्रमा संस्कारसहितहेतुजन्यन्वादनुमानव- दिति। दोषाजन्यानुभवत्वस्योपाधित्वात्। ननु ज्ञाने उनुपपत्त्यभावे ऽपि रुप्यस्य सत्त्वेनानुभयमानस्य मिथ्यात्वं विरुद्धमिति चेद् मैवम। शुक्तीद- न्तांशवच्छुक्तिसत्ताया एव रजतसंसगीङ्गीकारात्। तर्हि तस्य संसर्गस्येव सत्वेनानुभतस्य मिथ्यात्वं विरुद्धमिति चेद एवं ताह विविधं सत्त्वमस्तु ब्रह्मयः पारमार्थिकं सत्त्वम आ्रपरकाशादेमीयोपाधिकं व्याहारिकं सत्त्वं शुक्तिरज. तादेरविद्योपाधिकं प्रातिभासिकं सत्त्वम। तच्ापारमार्थिकसत्त्वये्द्ियमिथ्या- त्वमविरुद्धस। न च मिथ्यात्वकल्पनं मानहीनं मिथ्येव रजतमभादिति रजततद्ज्ञानयोमिथ्यात्वप्रत्यभिज्ञानात। अतो न मतान्तरवदस्मन्मते अनुभवविरोधा निर्मलकल्पना वा। अख्याता त्वपरोक्षावभासिनः स्मर्य- मागत्वं विरुध्यते। ज्ञानद्वयरजतापारोत्यस्मृतित्वस्मरणाभिमानप्रमोषादिकं बहुदृष्नं कल्प्म्। एवं मतान्तरेष्वपि यथायोगमहनीयम। अरतो रजतं मायामयमित्यस्मन्मतमेवादर्तव्यम।।

मायाSविद्ययेरैक्योपपादनम्। उपाधिभेदात्तदेदो लोके। ३० नन तत्त्वज्ञाननिवर्त्त्यत्वाद्रजतमविद्यामयं न तु मायामयम। न च मायेवाविद्या। लक्षणाप्रसिद्धिभ्यां तयोर्भेदावगमात्। आराश्र्प्रय * म- व्यामोहयन्ती कर्तुरिच्छामनुसरन्ती माया तद्विपरीता त्वविद्या। लेक हि मायानिर्मितहस्त्यश्वरथादौ मायाशब्द एव प्रसिट्धो नाविद्याशब्द इति। उच्यते। अनिर्वचनीयत्वे सति तत्त्वावभासप्रतिबन्धविपर्ययावभा- सयोहेतुत्वं लक्षणं तच्चोभयोरविशिष्टम। न च मन्त्रोषधादि सत्यं वस्त्वेव मायेति वाच्यम। तच मायाशब्दप्रयोगाभावात्। द्रष्टारो हि दृष्टमिन्द्रजाल- मेव मायां वदन्ति न त्वदृष्ठं मन्त्रादिकम। मन्त्रान्वयव्यतिरेका तु काचा- दिवन्निमित्तकारणत्वेनोपपन्ना। न ह्यनिर्वचनीयं मायाशब्दवाच्यमिन्द्रजालं सत्यमन्त्रादुपादानकं भवति। अतो Sनाद्यनिर्वचनीयं किं चिदुपादानं कल्पनीयं सादित्वे Sनवस्थापत्तेः । तस्य च मायाशब्दवाच्यत्वमुपादानोपा- देघयोरभेदादुपपन्नम। एवं चेन्द्रजालोपादानत्वेन कल्पिता मायेव रजता- दयध्यासानामप्यपादानमस्तु मास्तु पृथगविद्या। मायां तु प्रकृतिमिति सर्वो- पादानत्वप्रतेः । अतो लाघवान्मायेवाविद्या। न च मायाया आश्रयं+प्रत्य- व्यामोहकत्वं नियतम। विष्णा: स्वाश्नितमाययेव रामावतारे मोहितत्वात्। ना- प्यविद्याया आश्र्रयव्यामोहनियतिः । जलमध्ये उ्धोमुखत्वेन वृत्तेष्वध्यस्तेष्वपि तदूध्वमुखतायां द्रष्टुरव्यामोहात्। अथाच तीरस्थवृक्षदर्शनजन्यविवेकवशाद- व्यामोहः अविद्यास्वभावस्तु व्यामोहक इति चेतु तह्येन्द्रजालिकस्यापि प्र- तीकारज्ञानादव्यामोहः। माया तु स्वभावाद्यामोहिकेव। इन्द्रजालद्रष्ट्रषु व्या- मोहदर्शनात। सति तु प्रतीकारज्ञाने ते डपि न मुह्यन्त्येवेत्यनाश्रयत्वं न व्या- मोहप्रयोजकम। न च माया कर्तुरिच्छामनुसरति। मन्त्रोषधादौ निमित्तकार- साएव कर्तुः स्वातन्त्यात्। तादृशं चेच्छानुवर्तित्वमविद्याया अपि दृष्टं नेचस्या- ङल्यवप्ुम्भेन द्विचन्द्रभ्रमोत्पत्तेः । अररविद्यास्वरूपे कर्त्ता न व्याप्रियतइति चेतु तदितरचापि समम। प्रसिद्धिरपि शास्त्रीया तावत्तयरभेदमेव गमयति । भयश्चान्त विश्वमायानिवृत्तिरित्यादिश्रतौ सम्यग्ज्ञाननिवर्त्याविद्यायां माया- शब्दप्रयोगात् ॥

• स्व्राश्यमिति २ पुस्तके पाठः । + स्वाश्नयमिति २ पु. पा. ।

३८ विवरसाप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० तरत्यविद्यां विततां हृदि यस्मिन्निवेशिते। योगी मायाममेयाय तस्म विद्यात्मने नमः ॥ इति स्मृता मायाऽविद्ययोर्मखत एवैकत्वनिर्देशात्। लोकप्रसिद्धिस्त्वे- कस्मिन्नपि वस्तुन्य * पाधिभेदादुपपद्मते। विरुपजनकत्वा+कारेगेच्छाधी- नत्वाकारेश वा मायेति व्यवहारः । आ्ररावरणाकारेण स्वातन्त्याकारेय वा Sविद्येति व्यवहारः । तस्माद्रजतस्य मायामयत्वमुपपन्नम । ननु को 5यं केशः रजतं यथावभासं पारमार्थिकमेवास्त्विति चेद् न। तथा सति घटादिवद्टोषरहितैरपि ग्रृह्येत। पारमार्थिकग्रहयां प्रत्यपि दोषस्य कारयात्वे निदोषाणां न किं चित्प्रतिभायाद मायामयत्वे तद्टोष एव नियंस्यति। विमतं सर्वैग्रीह्यं शुक्तीदमंशगतत्वाच्छाकयवदिति चेद् न। इदमंशमाचगतत्वस्योपाधित्वात्। मायारजतं तु दोषजन्यबुद्धा Sभिव्यक्ते शुक्तीदमंशावच्छ्िन्ने चेतन्ये उध्यस्तं ततो निर्देषैरन गृह्यते। न ह्यन्यबुद्धि: पुरुषान्तरप्रत्यक्षा। अथ पुनः परमार्थवादी कथं चिद् दृष्ठं नियामकं बयात् तथाप्यसा नेदं रजतमिति प्रतिपन्नोपाधो रजतस्य चैकाल्याभावबोधर्क बाधकप्रत्यनं कथं निस्तरेत्। मिथ्यावादे त्वनुकूलमेवैतत्। प्रतिपन्नापा- धावत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्येव मिथ्यात्वलक्षणत्वात्। न ह्ययं निषेधो मिथ्यारजतं गोचरयतीत्यधस्तादेव मिथ्येवाभादिति प्रत्यभिन्ञाप्रत्ययमा- श्रित्योपपादितम ।. अन्यथाख्यात्यात्मख्यात्योस्तु नेदं रजतं किं तु तद्र- जतमिति वा बुद्धिरिति वा परामर्शः स्याद् न तु मिथ्येवेति। अतो निदौ- पैरग्रहयाद्वाधपरामशाभ्यां च रजतस्य मिथ्यात्वमेव युक्तं न सत्यत्वम।। ननु को 5यं बाधो नाम यद्ठलान्मिथ्यात्वनिश्चयः । किमन्यार्थिनो न्यत प्रृवृत्तिनिरोध: किं वा तत्प्रवृत्तियोग्यताविच्छेद उताविविक्ततया प्रति- पन्नस्य विवेक श्र्राहो स्वित्तादात्म्येन प्रतिपन्नस्यान्योन्याभावप्रतिपत्तिः अ्रथ वा विपरीतज्ञानस्य प्रध्वंसः तद्विषयप्रध्वंसो वा दोषादिप्रध्वंसो वा। नाद्ः। विरत्तस्य प्रवृत्त्यभावेन बाधाभावप्रसङ्गात। अथ रागपूर्वकप्रवृत्तिनिरोधो बाध: तदापि दूरे मरीच्युदकं दृष्टा प्रवर्ततमानस्य मार्गे सर्पचोरादिदर्शनेन निवृत्ता * वस्तुनीति २ पु० नास्ति।. + विक्षेणजनकत्वेति २ पु. पाठः।

३६ बाधप्रसङ्गः । न च तच बाधः। उदकज्ञानस्यानिवृत्तेः । न द्वितीयः।कालान्तर तचेव शुक्ता भ्रान्तिप्रवृत्तिसंभवेन योग्यताया अरविच्छेदात्। तृतीये ऽपि किं वस्तु- षु गृहीतेषु भेदो धर्म: सन् पश्चाद् गृह्यते उत वस्तुस्वरूपभतस्तदैव गृह्यते। आद्ये सर्वच वस्तुज्ञानस्याविवित्तविषयस्य भेदज्ञानं बाधकं स्यात्। द्वितीये वस्तुनि गृहीते क्वाप्यविवेको न स्यात्। चतुर्थे उप्यत्यन्तभेदवादे भेदा- भेदवादे वा शुक्ा घट इति प्रथमं तादात्म्यं प्रतिपद्य पश्चाद् घटस्य शाकय- मिति भेदप्रतिपत्तिबाध: स्यात्। न पज्जमः। ज्ञानस्य वशिकस्य स्वत एव प्रध्वं- सात्। नापि षष्ठुसप्रमो। वस्तुनोर्विषयदोषयोज्ञीनेन प्रध्वंसासंभवात। नच बाध एवापलपनीयः । लोकप्रसिद्धत्वात्। तस्माद्वाधं न पश्याम इति।। उच्यते। अज्ञानस्य वर्त्तमानेन प्रविलोनेन वा स्वकार्येग सह तत्त्वज्ञा- नेन निवृत्तिर्बाध: । तथाविधानवबोधनिवृत्ता बाधप्रसिद्धेः। नन्वेवं सति शुक्तिज्ञानमेव मिथ्यारजततदुपादानयोर्निवर्तकत्वाद्वाधकं स्यात् सत्यमेवं रहस्यमेतत् तरथापि परमार्थरजतबुद्धा प्रवर्त्तमानस्य तदभावबोधनेन * प्रवृ- न्याकाङ्कोच्छेदित्वान्नेदं रजतमिति ज्ञानमपि बाधकत्वेन व्यपदिश्यते। ततो बाधान्मिथ्यात्वनिश्चयः ॥ नन्वर्त्वेवं मिथ्यारजतज्ञानं भ्रम: । स्वप्रपदार्थज्ञानं तु न प्रमायं बाधितत्वात्। नापि स्मृतिरपरोक्षत्वात्। नापि भ्रमः तल्लचणभावात्। भ्रमस्य हि कारणचितयजन्यत्वं तटस्यलक्षगम। न हि तत्स्वप्रे डस्ति । निद्राख्यदेषस्य।दृष्टाद्द्ुसंस्कारस्य च सत्त्वे ि तृतीयस्यसंप्रयोगस्याभा व.त्। नापि स्वरूपलत्तयां परच परावभास इत्येवंरुपं तन संभवति। परचे- त्युक्तस्याधिष्ठानस्याभावात्। ततस्त्वत्पन्ते स्वप्नप्रत्ययस्य का गतिरिति। उच्यते। संप्रयोगो हि जागरये बाह्यशुक्तीदमंशादिगे।चरान्तःकरयंवृत्त्यत्पा- दकः। अन्तःकरणस्य देहाद्वहिरस्वातन्त्यात्। स्वप्रे तु देहस्यान्तरन्तःकरयं स्वतन्त्रत्वात्स्वयमेव प्रवर्त्तिष्यतइति नास्ति संप्रयोगापेक्षा। ततो जागरणे स्वप्र Sप्यन्त:करणावृत्तिरेव तृतीयं कारगम । अधिष्ठानमपि सर्वच वृत्त्यव- चि्छ्न्नं चेतन्यमेव । शुक्तीदमंशादिस्तु चक्षु+ रादिसंप्रयोगस्येव जनकः । * बोधने दति २ पु. पाठ:। + शुक्तीदमंशादिवी प्तु चन्तुरिति १ पु. पा. ।

४० विवरसप्रमेयसंग्रहे १ सृ० १ वर्ग0 अन्यथा निर्विषयस्य संप्रयोगस्यानुत्पत्तेः । अधिष्ठानचेतन्यावच्छेदकोपाधि- त्वात्। ततो यथा जागरणे * संप्रयेोगजन्यवृत्त्यभिव्यक्ते शुक्तीदमंशावच्छिन्ने चैतन्ये स्थिता डविद्या रजताकरेण+विवर्त्तते तथा स्वप्े पि देहस्यान्तर-

डविद्या उदृष्टाद्वोधितनानाविषयसंस्कारसहिता प्रपज्जाकारेय विव्त्तताम । ननु स्वप्नभ्रमस्यात्मचेतन्यं चेदधिष्ठानं तदा उध्यस्यमानसामानाधिकरयये- नेदं रजतमयं सर्प इतिवदहं नीलमहं पीतमित्यादिरुपेण प्रतीयान्न त्विदं नीलमित्यादिपुरोदेशसंबन्धेन। अरथ स देशो। ऽपि चैतन्ये उध्यस्तस्तर्हि देशो Sहमित्यप्यन्तरेव प्रतिभासेत । अथ मन्यसे अत्यल्पमिदमुच्यते जागरे Sपि चैतन्यस्यैवाधिष्ठानत्वात्किं त न चोदयसीति। तह्यस्तु तचापि चाद्यमिति। अच ब्रमः । किं शरीरावच्छिन्राहङ्कारसामा नाधिकर ््ये - नान्तः प्रतीतिरापाद्यते उत चैतन्यसामानाधिकरययेन। नाद्यः । अहङ्कार- स्यानधिष्ठानत्वात्। न द्वितीयः । इष्ठापत्तित्वात्। अन्यथा उध्यस्तानां स्वता जड़ानां स्फुरयं न स्यात्। अहमुल्लेखस्त्वहङ्कारप्रयुक्त इति नाच चैतन्यमाचे संजायते। ननु घटादयो Sपि शुक्तिरजतादिवत्स्फुरण समाना -र धिकृता एवात्रभासन्ते। यद्येवं तर्हि चैतन्यएव ते उप्यध्यस्यन्ताम। न च घटादिस्फुरयां प्रमाणजन्यं नात्मस्वरुपमिति वाच्यम। विमतं विषयावच्छिन्नं चेतन्यम् अहङ्कारावच्छ्धिन्नचैतन्याद्वस्तुतो न भिद्यते उपाधिपरामर्शमन्तरे- णाविभाव्यमानभेदत्वाद् यथा घटाकाशो महाकाशात्। एवं च सति शरीरा- पेक्षया उन्तर्बहिर्विभागं कृत्वा हं नाहमित्यात्मानात्मव्यवहारो 5हङ्गारो- पाधिको डवगन्तव्यः । अन्तर्बहिव्याप्पिश्च एकस्यापि चैतन्यस्यानन्तत्वादु- पपद्यते। न हि चेतन्यमणुपरिमागम। शरीरव्यापित्वेनोपलम्भात्। नापि निरवयवस्योपाधिं बिना मध्यमपरिमारं युज्यते। ततः सर्वगतचैतन्ये उधिष्ठाने जागरणाव्यवहारः पारमार्थिकत्वेनाभिमतो उप्यध्यस्तः किमु वत्तव्यं स्वप्रस्तवाध्यस्त इति। ननु नाम ब्रह्मेत्युपास्त इत्यादो नामादिषु ब्रह्मदृष्ट्यध्यासो विधीयते तच कथं कारयदोषमन्तरेण भ्रम इति चेद् * जागरे दूति २ पु. पा. । + रूप्याकारेशोति २ पु. पा. । अभिव्यक्ते चैतन्ये इति २ पु. पाठः। ई युता तु नाम ब्रह्मेत्युपासीतेति दृश्यते।

सदूपाधिप्ठाने शून्यवादिविप्रतिर्पततिः । ४५

मैवम। तब हि मानसी क्रियेव विधीयते न भ्रान्तिज्ञानम्। तपुरुषतन्त्र- स्याविधेयत्वात्। न च देवतास्मरसनग्नस्त्रीविस्मरययोरिच्छाधीनत्वात्यु- रुषतन्त्रमेव ज्ञानमिति वाच्यम। तनापि मनस सकाय्यापादने स्मृतिहेत। विस्मृतिहेता च * विषयान्तर प्रवर्तने पुरुषस्य स्व्रातन्त्यं न स्मृतिविस्मृत्योरि- त्यङ्गीकार्यत्वात्। अन्यथा पौनःपुन्येनावृत्तिमन्तरेख सकृदधीतवेदादिकं कदा चित्पुरुषेच्छया फटिति स्मरेत पुचमरगादिकं च सद्य एव विस्मरेत। तस्मान्न भ्रमो विधेय इति समस्य कारणचितयजन्यत्वं/ न व्यभिचरति। परच परात्मतावभास इत्येवंरुपतायां तु न कस्य चिदषि विवादः । अख्यातिवादिना 5पि संसष्टव्यवहारसिद्धुये मानसस्य संसर्गज्ञानस्य संसरगी- भिमानस्य वा बलादङ्गीकार्यत्वात्। इतरे त्वधिष्ठानाध्यस्यमानयो: स्वरू- पदेशकालविशेषेषु विवदमाना अपि नोत्तभ्रमस्वरूपे विवदन्ते ॥ ननु शून्यवादी शून्यएव संतृतिबलद्रजतादिभ्रमं वदन परचे- त्युक्तं सदपाधिष्ठानं न सहते। न च निरधिष्ठानभ्रमासंभवः । केशोणड्रकगन्धर्वनगरादिभ्रमस्य त्वन्मते पि तथात्वात । न च निर- वधिकबाधासंभवः। न सर्प इत्याप्रवाभ्यस्य बाधकस्य तथात्वादिति। नेतत्सारम। अङ्गन्या उपाङ्गावष्टम्भे सति वेष्ठितानां॥ नेचरश्मीनां केशो- गड्डकाधिष्ठानत्वात्। आरपराकाशस्य चव गन्धर्वनगराधिष्ठानत्वात्। अन्यथा शन्य ज्ञानस्यापि भ्रमत्वप्रसङ्गात्। तथात्वे च शून्यासिट्े:। ज्ञानज्ञेयभ्रम-

ङूरन्यायेन ज्ञानच्वेयव्यक्तीनां परम्पराभ्यपगमे Sपि बीजाङ्करप्रवाहानगतमृद्वद् ज्ञानज्ञेयप्रवाहानगतस्य स्थायिनः कस्य चिदभ्यपगन्तव्यत्वात। तदनभ्यप- गमे वा उदृघुकल्यनायामन्धपरम्परापत्तेः । न सर्प इत्याप्रवाक्यबाधस्यापि किं तु रज्नुरित्येतत्यर्यन्तत्वेन सावधिकत्वात् ** । किमप्यच नास्ति वृथा त्वं बिभेषीत्येवंरुपबाधे डप्यवेत्युक्तस्य पुरोदेशस्येवावधित्वात्। जगत्कारण- त्वेन परैरुच्यमानं प्रधान नास्तीत्यादिबाधे Sपि संप्रतिपन्नजगत्कारसमाचस्या

• ऐकाध्यापादने विस्मृतिहेता चेति २ पु. पा.।यदा कदाचिदिति २ ु. पा. । + कारय तयजन्यत्वमिति २ पु. परा. । S रजतादिविभममिति २ पु. पा. । वेष्टितानामिति २ पु. पा. । १ चेति २ पु. नास्ति। ** साधित्वादिति २ पु. पा. । ६

४२ विवरगाप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० वधित्वात्*। यथापि मायाविनिर्मितहस्त्यश्वरथादावन्यन वा निरधिष्ठान- भ्रमं निरवधिकबाधं घ त्वं शङडसे तचापि भ्रमबाधयो: साधकं सात्तिचेतन्य मेवाधिष्ठानमवधिश्च स्यात्। न च तदपि बाध्यम्। तद्वाधस्य साध- काभवात्। अन्यस्य च सर्वस्य जड़त्वात्। न च शन्यस्थाधिष्ठानत्वम । अध्यस्यमानेष्वनुगम्यमानाभावात्+। भावे वा भ्रान्तिकाले शून्यं रजतमिति प्रतीयाद् न त्विदं रजतमिति। इदमिति प्रतीयमानमेव शून्यमिति चेतु तर्हि नाममाचे विवादः । नापि शन्यस्यावधित्वं सर्वबाधे तदप्रतीतेः। प्रतीता वा चैतन्यमेव शून्यनाम्ना डभिधीयते। नापि शून्यस्याध्यस्यमानत्वम। तथा सत्यध्यस्तस्यापरोक्तप्रतीत्यभावप्रसङ्गात्।अथ शन्यवादिनः प्रतिभासमाचनिरा- करिष्णो। रिष्टमेवैतत तहि तन्निराकरगामपि न प्रतिभासेत। नन तवाप्यध्य- स्तस्य शन्यत्वं मतमेवेति चेद् न। बाधप्रतियोगित्वस्य सिद्धये तत्प्रतीति- काले सदसद्व लक्षरयाङ्गीकारात। बाधादूध्वे तु भवत्येव शून्यत्वम। विनष्ठस्य शन्यताया: कस्याप्यविवादात्। ये तु बाधितस्य रजतादेरन्यन सत्त्वमि- चन्ति तेषां किं बाधकज्ञानमेव तद्गमकं किं वेह बाधानुपपतिः ।नाद्यः। नेदं रजतं किं तु देशान्तरे बुद्धो वेत्यत्णा Sनवगमात् था। आप्रवाक्येनाप्य- मिहितो रजताभाव एव गम्यते न त्वदुक्त ** मन्यच सत्त्वम। इह बाधानुपप- लिश्च न तावद्वादिसिद्धा।अन्ययाख्यातौ संसर्गस्यात्मख्याता च बहिष्टस्या- न्यच सत्त्वमन्तरेगैवेह बाधाङ्गीकारात्। अख्यातिवादिना Sपि शुक्ती रजतगोच- रमिथ्याज्ञानस्य प्र.तवादिप्रसिद्धस्यान्यच सत्त्वमनङ्गीकृत्यैवेह निषेधः क्रियते। नापि लोकसिङ्धा। इह भग्नघटस्यान्यच सत्त्वं विनेव निषेधात्। तर्हि घट- वदेव कालभेदेन तच सत्त्वमस्त्विति चेद न। पूर्वमय घट। Sभन्नेदानीमिति- वत्कालविशेषोपाधो निषेधाभावात्। निरुपाधिकनिषेधश्च परमार्थरजत- स्याच कालचये पपि शन्यत्वादुपपद्यते। तच्कून्यत्वं चोत्तरकाले मिथ्येव रजतमभादिति परामर्शीदवगम्यते अन्यथा सत्यमेवाभादिति परामृश्येत। भ्रान्तिकालप्रतीतिस्तु मिथ्यारजतमापेयाप्यपपद्यतएव। तच्च मिथ्यारजर्त

• मात्रस्येत्रावधित्वादिति २ पु. पा. अनुगत्यभावादिति २ पु. पाठः। # वाश ्दो न दृश्यते २ पुस्तके। 5 शून्यमेव चेतन्यनास्ेति २ पु. पाठः। प्रतिभासमात्रं निराकरिप्णोरिति २ पु. पा.। १ वुद्धी वेत्यनवगमादिति २ पु.पाठः। * स्वनुत्ततमति १ पु. पाठः।

शन्यवादिमतनिरासः । आर्प्रात्मनो भ्रमाधिष्ठानत्वे विप्रतिपत्तिः । ४३ सोपादानं शुक्तितत्त्वज्ञानेन बाध्यते। न चास्य बाधकज्ञानस्यान्यन रजत- सत्तासाधकत्वं शङ्गितुमपि शक्यम। ततो बाधादुपरि समारोप्यस्य शन्यत्वे डपि पूर्व सद्याधिष्ठाने मिथ्यावस्त्ववभासः शन्यवादिना ऽप्यभ्यपेयः ॥ नन्विदं रजतं द्वो चन्द्रमसावित्यादिष्वधिष्ठानप्रतीतिमंस्कारदोषाख्य कारया चितयजन्यत्वेन तटस्थलक्षगेन सत्यस्याधिष्ठानस्य मिथ्यात्मतावभासा- दुत्पन्नेन स्वरूपलक्षणेन * च लक्षितो भ्रमो Sस्तु नाम आत्मनि त्वहङ्गारादिरु- पभ्रमो वा जीवब्रह्मरुपेणानेकजीवरुपेया च भेदभ्रमो वा कथं घटिष्यते लक्षणा- संभवात्। तथा हि। तत तावट्वोषस्त्रिविधः । विषयगतः सादृश्यादिः करण- गतस्तिमिरादि: द्रष्टृगतो रागादिश्चेति। अच चात्मेव विषयकरषद्रष्टाख्यचित- यस्थानीयः । अन्यस्य सर्वस्याध्यस्यमानकोटित्वात्। न चाद्वितीये निष्कलङ्ग- स्वभावे चात्मन्युक्तदोषा अरन्यतो वा स्वतो वा संभवन्ति। कथं चिदविद्या- ख्यस्यावास्तवदोषस्य संभवे Sप्यध्यस्ताहङ्कारादिप्रतिभासो न कारयचितय- जन्यः। तस्य नित्यात्मचेतन्यरूपत्वात्। यद्यपि शुक्तिर जतादिस्फुरय मपि चेत - न्यमेव तथापि तस्य सोपाधिकस्य संभवत्योपचारिकं जन्म अन तु उपाधि- रप्यध्यस्तकोटिस्थ एव तत्कथं निरुपाधिकस्य जन्म। ततो नास्ति तटस्थल- सराम। तथेतरदपि नास्त्येव। सत्यत्वे Sप्यधिष्ठानत्वासंभवात्। अधिष्ठानं हि। सामान्येन गृहीतं विशेषेणागृहीतम आ्रात्मा तु निःसामान्यविशेष: कथमधि- ष्ठानं स्यात्। आ्र्प्रात्मा उधिष्ठानं वस्तुत्वात् शुत्यादिवदिति चेद न। परप्रकाश्य- त्वस्योपाधित्वात्। तहि सिद्धान्तर हस्यानुसारेगोवमनुमीयताम आत्मा Sधिष्ठानं चिदू पत्वात् शुत्यवच्छन्नचेतन्यवदिति। मेवम। इदमंशशुतयंशावच्छिन्रु- पेण सांशस्य चैतन्यस्य सामान्यग्रहणाविशेषाग्रहयायो: संभवे ऽपि निरंशे त्रा- त्मनि तदसंभवात्। निरंशो पप्याकाशादिवन्न कात्स्येनावभासतइति चेद न। स्वयंज्योतिषो यावत्सत्त्वम अवभासात्। स्वयंज्योतिए्ठं चाचायं पुरुष: स्वयंज्योतिः आरत्मेवास्य ज्योतिरित्यादिप्रुतिसिद्गम ॥ नन्वच ज्योतिःशब्देन प्रकाशगुणमाचमभिधीयते तदाश्रयो द्रव्यं वा। नाद्ः। आरात्मनो ज्योतिः शब्दाभिधेयस्य गुणात्वप्रसङ्गात्। द्वितीये प्रकाशगुणा- * मिथ्यात्मनावभास इत्यनेन स्वरुपलक्षणोनेति २ पु. पा- । + हिशब्दः ९ पु. नास्ति। 1 तदंशासंभवादिति २ पु. पा. । 8 अत्भासभावादिति १ पु. पाठः।

४४ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्य0 ख्यस्य ज्ञानस्य जन्यत्वे Sप्यात्मनो ज्योतिष्ठुष्ुतिर्न विरुध्यते। ततो न याव त्सत्त्वमात्मनो 5वभास इति चेद् मेवम्। चेतन्यमाचवाची ज्योतिःशब्दस्त- दूप आत्मेत्येव श्रुत्या विवचितत्वात्। अन्यथा स्वयमिति विशेषयास्य एव- कारस्य च वैयथ्यात। तथा हि। किं घटादाविवात्मन्यपि ग्राहकज्ञानस्य ग्रा- ह्याइतिरिक्तत्वप्राप्ता तद्यावृत्तये * वाक्यद्ये विशेषराद्यं कि वा ज्ञानजनक- स्यान्यत्वव्यावृत्तये। आाद्ये ग्राह्यग्राहकयोरात्मतजज्ञानयोरेकत्वे श्रुतिः पर्य- वस्यति। एवं च सत्यात्मनो गुणत्वं ज्ञानस्य द्रव्यत्वं प्रसज्येतेति चेतु प्रस- ज्यतां नाम तार्किककल्पितानां द्रव्यादिपरिभाषाणं वस्तुनि विरोधाजनक- त्वात्। न द्वितीयः । श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात्। स्वयं ज्ञानं जनयत्या- त्मेव ज्ञानं जनयति नान्यज्जनकमिति हि त्वया कल्पते न च तथा श्रयते किं तु स्वयंज्योतिरात्मव ज्योतिरिति ततो नान्यज्ज्योतिरित्येवोपलभ्यते+। न चापेकितत्वाज्जनकमपि निरुपणीयमेवेति वाच्यम। नित्यज्ञानस्य तदन- पेक्षत्वात्। विमतं ज्ञानं जायते ज्ञानत्वाद् घटादिज्ञानवदित्यनुमीयतइति चेद् न। वेदान्तिमते दृष्टान्तासिद्ेः। घटादिज्ञाने Sपि स्फुरयांशस्य नित्य- चैतन्य रूपत्वाद् अन्त:करणवृत्यंशस्य चाज्ञानत्वाद् ज्ञानव्यवहारस्य च तचे।पचारिकत्वात्। न चैतद्मुतिरेक्यनुमानं सपक्षसद्गावात्। यद्यपि मता- न्तरे घटज्ञानं दृष्टान्तस्तथापि नेतदुपपद्यते। तथा हि। आत्माश्रितमिदं ज्ञानं किं प्रकाशगुरावत्किं चिद् द्रव्यमिति अङ्गीक्रियते किं वा प्रकाशगुण एवेति। आद्ये ज्ञानद्रव्यस्येव प्रकाशगुयावत्वेन ज्योतिष्ट् सत्यात्मनः शुत्युत्तं ज्योतिष्ठं न स्यात्। द्वितीये डपि किमाश्यद्रव्येः सह ज्ञानगुणस्य जन्म उत ज्ञान- स्यैव। नादः । आ्र्रात्मद्रव्यस्य नित्यत्वात्। न द्वितीयः । विमतं ज्ञानं द्रव्यजन्मव्यतिरकेय स्वद्रव्योपाधो न जायते प्रकाशगुयात्वात प्रदीपप्रकाशवत्। तन हि दीपप्रकाशो दीपद्रव्येण सहेव जायते न तु तद्मतिरेकेशेति न सा- ध्यवैकल्यम। दर्पणादो च सत एव प्रकाशस्य घर्षरोनाभिव्यक्तिने तु जन्मेति नानकान्तिकत्वम। न चान्त:करणाप्रकाशे व्यभिचार: शङ्कनीयः । परिणा- मवादे प्रकाशवदन्तःकरणद्रव्यस्यव घटादिज्ञानरुपेयोत्पत्तेः। आरम्भवादे तु *अन्यस्य व्यावृत्तये इति २ पुस्तके शोधितम्। द्वत्येध लभ्यते दूति २ पु. पा. । 1 अन्तः करणास्यैव पटादीति २ पु. पा. ।

आत्मनो Sविद्याधिष्ठनत्वव्यवस्थापनम । ४५

प्रकाशो नान्त:करणगुयः । तस्मादजायमानस्य ज्ञानस्य जनकानपेक्षत्वादात्मेव ज्योतिर्न त्वात्मव्यतिरिक्तं ज्योतिरित्येव प्रत्यभिप्रायः ॥ ज्योतिष्ठं चात चिदूपत्वमेव विवत्तितं न जड़प्रकाशरुपत्वमिति प्रज्ञानं ब्रह्मेत्यादिप्रत्यन्तरादवगम्यते। प्रज्ञानशब्देनाच ज्ञातृत्वमुच्यत- इति चेद न। भावार्थप्रसिद्धिविरोधात्। प्रकृष्ठ ज्ञानमस्येति विग्रहे ज्ञातृत्वं लभ्यतइति चेतृ तथापि प्रतिक्षरामात्मनि ज्ञानोत्पत्तिकल्पने गारवम। तद कल्पने चात्मा न प्रकाशेत प्रकाशते च सदैवात्मा। तस्मात्स्वप्रकाशचेतन्य- रूपस्यात्मनो यावत्सत्त्वमवभास एवाभ्यपेय: ॥ ब्रह्माकारस्याग्रहयादिति चेद न। जीवाद् ब्रह्म भिन्नमभिन्नं वा। भिन्नत्वे ब्रह्मएयेवाधिष्ठाने Sनवभा- सविपयासा स्यातां न जीवे। अभिन्नत्वं च मानहीनम्। अथ मानमेतद् अय- मात्मा ब्रह्मेत्यादि वाक्यमखरडार्थनिए्ठं कार्यकारयभावहीनद्रव्यमाचनिप्ठुत्वे सति समानाधिकरणत्वात् सो 5यं देवदत्त इति वांक्यवदिति तर्हि ज्ञानप्र- काशविरोधादाश्नयविषयभेदाभावाच्च नाज्ञातता ब्रह्मणः । तदित्यमनधिठ्ठाने दोषरहिते आत्मनि नाहङ्काराद्यध्यास इति।। अचाच्यते। अरद्वितीये निष्कलङ्के प्यात्मन्यविद्याख्यो 5नृतरुपो दोषो उस्तीति श्रतेः श्रुतारथापत्तेश्चावगम्यते। प्रुतिस्तावत तद्यथा हिरएयं निधिं निहितमक्षेचज्ञा उपर्युपरि संचरन्तो न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहर हर्गच्छन्त्यत एव ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यढा इति सुषुप्ति- काले सवासां प्रजानाम अनृतरूपाविद्यापिहितत्वेन ब्रह्मचेतन्यानवभासं दर्श- यति। तच्चाविद्यापिधानं मिथ्याज्ञानतत्संस्कारज्ञानाभावकर्मभ्यो ऽन्यन्मिथ्या- त्मकमित्यावरसवादे समर्रितम। प्रुतार्थापत्तिरपि ब्रह्मज्ञानाद्न्धनिवृत्ति: श्रयमाणा ब्रह्मगि प्रागनवबोधो Sध्यासबन्धहेतुर्देीषो Sस्तीति कल्पयति। न चैवमज्ञानस्य प्रमाणगम्यत्वेन तात्त्विकत्वं स्यादिति वाच्यम। अरविद्या नाम का चिदनिर्वचनीयभावरूपा नास्तीति वादिन: पकं निराकर्तुमेव प्रमा- योपन्यासात्। अरविद्यास्वरूपं तु सात्तिचेतन्यादेव सिध्यति॥ यत्तक्तं * जीवब्रह्मणोरभेदपक्षे नाज्ञातता ब्रह्मण इति तच को 5भि- * यदुक्तमिति २ पु० पा. ।

४६ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० प्रायः किमज्ञानमात्रयविषयभेदापेत्षं* सदेकस्मिन न संबध्यतएव उत संबध्य स्वाश्रयेकत्वेन विरुध्यते किं वा प्रकाशस्वभावम्याविद्याय्रयत्वं विरुद्धम अ्थ वा डविद्याशयत्वे ब्रह्मणः सर्वेज्ञत्वादिहानिरिति। नादाः । विमतमज्ञानमा- श्रयविषयभेदं नापेक्षते अक्रियात्मकत्वाद् घटादिवत तथा विमतमेकपदार्थ मेवाशयत्यावृणोति च आ्रप्रावरकत्वादपवरकस्थतमावदिति भेदमनपेक्ष्येकस्मिन्नेव संबन्धद्वयसिद्धेः। नन ज्ञानवदज्ञानमप्याशयविषयभेदमपेक्षतएव। अहमिदं जानामीतिवदहमिदं न जानामीति व्यवहारात्। मैवम। द्वयसापेक्षज्ञा- नपर्युदासाभिधाय्यज्ञानशब्दवशादेव तथा प्रतीतेः । मायादिशब्द व्यवहारे तदभावात। यथा स्थिति: कर्मनिरपेक्षाप्यगमनशब्देनाभिधीयमाना कस्य किविषयमगमनमिति कर्मसापेक्षवद्गाति तद्वत। न द्वितीयः । विमतं स्वाश्रयेकत्वेन न विरुध्यते आरवरयात्वात्तमोवत्। नापि तृतीयः । किं प्रकाशस्वभावस्याज्ञानाश्रयत्वविरोधो उनुभयते उतानुमीयते॥। नाद्यः । अज्ञानसाधकसानिचेतन्ये Sहमत् इत्यज्ञानाश्नयताया एवानुभवात्। अनुमा- नमपि कथं किमात्मा नाज्ञानाश्रयः आभासमानत्वात्यरोवननिघटव वा दिति किं वा Sउत्मा Sज्ञानविरोधिस्वरूपः प्रकाशत्वादन्तःकरणवृत्तिवदिति अथ वा SSत्मा उज्ञानसंसर्गविरोधी स्वयंप्रकाशत्वात्प्राभाकराभिमतसंवेदनवदिति। नादः। बाधितविषयत्वात्। परैरपि हि जन्यज्ञानेनात्मनि भासमानसवाज्ञा- नाश्रयत्वमभ्यपगन्तव्यम*ै। अन्यथा SSत्मावभासचणे सर्वेज्ञत्वप्रसङ्गात्। न द्वितीयः । अज्ञानावभासकभाने व्यभिचारात्। न तदेवासिदमिति वाच्यम । परेषामपि स्वाभिमताज्ञानप्रतीत्यभावे तद्यवहारायोगात्। न तृतीयः । दृष्टा- न्ताभावात् स्वप्रकाशसंवेदनस्येवात्मत्वात्। नापि ब्रह्मयः सर्वज्ञत्वादिहा- निरिति चतुर्थः पत्ः । यथा सत्यपि बिम्बप्रतिबिम्बयेरक्ये मलिनदर्पयग- तप्रतिबिम्बे उध्यस्तेन श्यामत्वादिना न बिम्बस्यावदातताहानि: तथा जीवस्याविद्याश्यत्वे ऽपि न ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वादिहानिरिति वकुं शक्यत्वात्।

• विषयभेदसापेक्षमिति २ पु. पा. । + अयमिदं जानातीतिवदर्यामदं न जानातीति व्यवहारादिति २ पु. पाठः। + मायाशन्देति ९ पु. पा. । S विमतं नाश्रयैकत्वेन विरुध्यते दति २ पु० पा. । ।। अभिभयते जनुमीयते वेति २ पु० पा.। १ घटादित्दिति २ पु. पा.। ** शङ्गीकर्तव्यमिति २ पु. पा. । f श्यामत्वादिना ऽध्यस्तेनेति २ पु. पा. ।

४०

किं च जीवब्रह्मक्यं वा स्वप्रकाशत्वं वा सर्वज्ञत्वं वा यद्यदविद्यामपहोतुमु- पन्यस्यते तत्तदविद्याया ग्रहणाभावत्वं निराकृत्य भावरूपत्वं साधयिष्यति। भावरुपाच्छादनमन्तरेय विद्यमानानां सर्वज्ञत्वादीनां तदुपेतस्य ब्रह्मण- श्चानवभासानुपपत्तेः । ग्रहणाभावमाचेय तु जीवाद्विन्नस्य जडस्यासर्वच्चस्य घटादेरेवानवभास उपपद्मते न विपरीतस्य ब्रह्मयः ॥ ननु जीवस्याविद्याश्यत्वं ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वमिति वदता जीवत्रह्मणो- र्विभागो वत्तव्य एवेति चेत किं वास्तवविभाग* आपाद्यते उताविद्याकृतः। आद्ये पि किमन्तःकरणकृतादवच्छेदाद्विभागः उत स्वाभाविकादतिरेकाद अथ वा स्वाभाविकादंशांशिभावात्। नाद्यः। सादेरन्तःकरयस्यानाद्यवच्छे- दकत्वायेगात्। न चान्तःकररामप्यनादि सुषुप्यादावभावात्। सत्मावस्यं तत्तचाप्यस्तीति चेत किं सत्मता नाम निरवयवत्वापत्तिः उतावयवापचयमाचं किं वा कारणात्मना 5वस्थितिः अथ वा संत्कारशेषत्वम। नाद्यः। सावयवस्या- वयवाभावे स्वरूपनाशात्। न द्वितीयः । अरप्रवरशिष्ठावयविनो Sकार्यत्वप्रसङ्गात्क- दा चिदप्यनपायात्। संपूर्यकार्यत्वे वा जागररवद्यवहारापत्तेः । तृतीये ऽपि किं कारणमेव तिप्ठुत्युत कार्यमपि। आद्ये उन्तःकरणाभावापत्तिः । द्वितीये व्यवहारापत्ि: +। नापि चतुर्थः । संस्कारस्यावच्छेदानुपादानत्वेन सुप्राव्रा नवच्छिन्नस्य जीवस्य मुक्तिप्रसङ्गात। अ्रथावच्छ्िद्यमानमेत काष्ठुवदवच्छे दो- पादानम अन्तःकरयं तु कुठारवन्निमित्तमेवेति चेतु तहि नावच्छेदसिद्धिः । निरवयवस्य चैतन्यस्य परमार्थतः काष्ठुवद्विदारणोपादानत्वायोगात्। अस्मार्क त्वविद्येवावच्छदोपादानम। द्वेधीभावो उप्यविद्यानिष्ठ एव सन् आत्मनि

न साक्षात्। ततो न को उपि दोषः । नाप्यतिरेकादिति द्वितीय: पत्चः । कप्ाविद्यासाम्थ्यादेव जीवत्रह्मविभागसिद्धावतिरेककल्पनावकाशाभावातृ+। न च वाच्यं जीवस्य ब्रह्मविषया Sविद्येति निरुपणीयत्वेन विभागाधीना डविद्या न विभागस्य हेतुरिति। भेदाधीनस्यापि धर्मिप्रतियोगिभावस्य भेदहेतुत्वदर्शनात्। अन्यथा तवापि जीवाद् ब्रह्मणो व्यतिरेक इति * घास्तवो भेद दति २ पु. पाठः।। द्वितीये जागरसतुल्यव्यवहारः स्यादिति २पु. पाठः। :. कल्यनानवकाशदिति२ पु. पाठः। ई अतिरेक दूति २ पु. पाठ: ।

४८ विवरसप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० विभागाधीनो डतिरेक: कथं विभागहेतुः स्यात्। अपि च नाविद्या S5प्रयविषयभेदमपेक्षतइत्युपपादितमधस्तात्। नाषि तृतीयः । निरवय- वस्य स्वत एवांशाशिभावायोगात। तस्मादवविद्याकृत एव विभाग आपादनीयः स चेष्ट एव। यद्यप्यसावविद्या चिन्माचसंबन्धिनी जीवब्र- ह्वासी विभजते तथापि ब्रह्मस्वरुपमुपेक्ष्य जीवभागएव पत्तपातिनी संसारं जनयेद् यथा मुखमाचसंबन्धि दर्पसादिकं बिम्बप्रतिबिम्बो विभज्य प्रति- बिम्बभागएवातिशयमादधाति. तद्वत्। नन्वहमज्ञ इत्यहङ्गारविशिष्टात्मा- श्रितमज्ञानमवभासते न चिन्माचाशितमिति चेद मवम। यद्वदयो दहती-

यत्वात्। अन्यया Sविद्यासंबन्ध सत्यन्तःकरणसिद्धिरन्तःकरणविशिष्ठ चावि- द्यासंबन्ध इति स्यादन्योन्याश्रयता। न चान्त:करणमन्तरेणविद्यासंबन्धो न दृष्टचरः सुषुप्रे संमतत्वात *। अरथासङ्गस्य चैतन्यस्याश्नयत्वानुपपत्तेरविशिष्ठाश्- यत्वं कल्प्यतइति चेतु तदा Sप्यन्तःकरणचेतन्यतत्संबन्धानामेव विशि- ष्ृत्वे चैतन्यस्याश्रयत्वं दुवीरम। अन्यदेव तेभ्यो विशिष्टमिति चेत तथापि जड़स्य तस्य नाज्ञानाश्नयत्वम! अन्यया भ्रान्तिसम्य्ज्ञानमोक्षाणामप जड़ा- श्नयत्वप्रसङ्गात। अज्ञानेन सहैकाश्रयत्वनियमात्। न च चेतन्यस्य काल्पनि- केनाश्रयत्वेन+ वास्तवमसङ्गत्वं विहन्यते।अत श्चिन्माचाश्रितमज्ञानं जीव- = यस्तु भास्करोऽन्तःकरणस्येवाज्ञानाश्रयत्वं मन्यते तस्य तावदात्मन: सदा सर्वज्ञत्वमनभवविरुद्गम। असर्वज्ञत्वे च कदा चित् किं चिन्न जानातीत्यज्ञानमात्मन्यभ्यपेयमेव। अथागहया मिथ्याज्ञानयोरात्माश्रयत्वे उपि भावरूपमज्ञानमन्तःकरणाश्रयमिति मन्यसे तदा उपि ज्ञानादन्यववेद ज्ञानं काचकामलादेव तत्स्यात। अथ.ज्ञानविरोधि तन्न। आत्माशितज्ञाने नान्त:करणाश्रितस्याज्ञानस्य विरोधासंभवात्। एकस्मिन्नपि विषये देव-

मुपुप्तिसंमतत्वादिति १ पु. पाठः। + काल्पनिकाशयत्वेनेति २ पु. पाठः। * o यत इति पाठ: २ पुस्तके।

आात्मान्त:करणयोरत्मन एवाज्ञानाप्रयत्वम।अविद्याया अनादित्वम। ४६ दत्तनिष्ठुज्ञानेन यज्ञदत्तनिपठुस्याज्ञानस्यानिवृत्तेः । अन्यन भिन्नाशययोरवि- रोधे उपि करयागतमज्ञानं कर्तृगतज्ञानेन विरुध्यतइति चेद् न। यज्ञदत्तो

देवदत्ते स्थितेनानेन ज्ञानेनानुमितिकरराभते सुषुप्रयज्तदत्तान्तःकरणे स्थित- स्याज्ञानस्यानिवृत्तेः । ज्ञातृसंबन्धिन्यन्तःकरये स्थितस्य निवृत्तिरस्त्येवेति चेद् न। अज्ञानस्यान्त:करयगतत्वे मानाभावात। विमतं करयगतं भ्रान्ति- निमित्तदोषत्वात् काचादिकव।दिति चेतु तर्हि चत्तुरादिषु तत्प्रसज्येत। सादित्वात्तेषामनाद्यज्ञानाश्प्रयत्वानुपपत्तिरिति चेद् अन्तःकरये Sपि तुल्यम। सत्कार्यवादाश्नयणान्न साद्यन्तःकरगामिति चेतु चक्षुरादावपि तुल्यम । अतो नान्त:करणाश्रयमज्ञानं किं त्वात्माश्रयम। तदुक्तमान्ेपपूर्वकं विश्वरूपाचार्यः । नन्वविद्या स्वयंज्योतिरात्मानं ढोकते कथम। कूटस्थमद्वितीयं च सहस्रांशुं यथा तम: । प्रसिद्धत्वादविद्यायाः सा उपहोतुं न शक्यते। अनात्मनो न सा युक्ता विना त्वात्मा तथा न हि ॥ इति॥ तस्याश्चाविद्याया जीवब्रह्मविभागहेतुत्वं पुराणे भिहितम । विभेदजनके Sज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मयो भेदमसन्तं क: करिष्यति ॥ इति॥ अविद्याया अनादित्वादेवाऽनादिविभागहेतुत्वमविरुद्स। अवि- द्याऽनादित्वं च प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ठानादी उभावपीति स्मृतावुक्तम । प्रकृतिनीम माया। मायां तु प्रकृतिमिति ्तेः । मायाविद्ययेश्चकत्वम- वोचाम ॥ नन्वेवं स्वप्रकाशस्याविद्याश्रयत्वे ऽपि नाविद्याविषयत्वं संभवति सदा भासमानत्वात्। न हि भासमाने घटे घटं न जानामीत्यज्ञानविषयत्वं व्यवहरन्ति। त्वदुक्तमथ न जानामीति भासमानस्येवार्थस्या/ज्ञानं प्रति

• भिन्नाभितयोरिति २ पु. पा. । + काचादिदोषवदितिश पु. पाठः। 1 किं तु चिन्मान्नाश्यमिति २ पु. पाठः। ९ विना स्वात्मा तथा न हि दूति २ पु. पा. । ॥। भासमानस्यार्थस्येति एवकारव्िकल: पाठः २ पुस्तके।

५० विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० व्यावर्त्तकतया विषयत्वं व्यवहयतदति चेद् न। तचाप्यनवगतस्यैवार्थगत- विशेषाकारस्य विषयत्वात्। अरप्रनवगतस्य व्यावर्त्तकतया प्रतीतिर्न युक्तेति चेद् एवं तर्हि त्वदुक्तमथ न जानामीत्यचापि गतिस्त्वयेव वाच्येत्यु- च्यते। प्रमागेन हि* प्रकाश्यमानो जर्थो नाज्ञानस्य विषयः । प्रमाणस्याज्ञा- ननिवर्त्तकत्वात्। यत्तु सात्तिप्रत्यक्षगम्यं घटादिकं चैतन्यमेव वा न तस्या- ज्ञानविषयत्वे का चिद्धानिः । न हि सात्षिचेतन्यमज्ञाननिवर्त्तकं प्रत्युत तत्साधकमेव। अन्यथेतदज्ञानं सर्वेः प्रमायोन्यायेश्च विरुध्यमानं कथं सिध्येत। तदुक्तम । सेयं भ्रान्तिर्निरालम्बा सर्वन्यायविरोधिनी। सहते न विचारं सा तमो यद्वद्विवाकरस । ॥ इति ॥ विचाराSसहत्वं चाविद्याया अलङ्गार एव। तदप्युक्तम। तविद्याया अविद्यात्वमिदमेवाच लक्षराम। यद्विचारासहिष्युत्वमन्यया वस्तु सा भवेत ॥ इति ॥ न चाविचारितरमणीयाया आत्मानमाच्छादयितुमसामथ्य शङ्क नीयम। अहो धाष्टयमविद्याया न कश्चिदतिवर्त्तते । प्रमायं वस्त्वनादृत्य परमात्मेव तिष्ठुति १ ॥ इत्युक्त्वात् ॥ युत्तयेक शरेनाप्यनुभवो नापलपितुं शक्यते। अरनुभवनिष्ठुत्वाद्युक्ते: । अन्यथा युक्तिरप्रतिष्ठितैव स्यात्। अ्रनुभयते हि स्वयंज्योतिषो डपि भातु- दैहादि संघाताद्यावृतत्वमज्ञानतिरोहितमेव।। नन्वहमित्यात्मप्रतीता तद्ेदो ऽपि प्रतीयतएव ** भेदस्य वस्तुस्व- रुपत्वात्।।। न चाहं मनुष्य इति मिथ्यामतदेहतादात्म्याभिमानेन भेदस्ति- रोहित इति वाच्यम। ऐक्याभिमानस्य भेदप्रतीत्यनुसारेणापि गौयातयोपपत्ता

हिशब्दो न दृश्यते २ पुस्तके। + घटादिकं घेति वाशब्दो धिकः २ पुस्तके.। अज्ञानस्य निवर्तकमिति २ पु. पा.। 8 इदमज्ञानमिति २ पु. पा.। नैष्कर्म्यसिद्धा ३ श. ६६ पलो• । ॥ नैप्कर्म्यसिद्धा ३ अ. १११ श्लो.। ** प्रतीत सवेति २ पु. पा. । +t वस्तुरूपत्वादिति २ पु. पा. ।

आत्मनो भ्रमाधिष्ठानत्वोपपादमम् । ५१ भेदप्रतीतिविरुद्धमिथ्यात्वकल्पनायोगात्। यदि देहसमानाधिकृतत्वादहमिति प्रत्ययो नात्मनो देहव्यतिरिक्तत्वं गरृहीयात्तदा तन्नेव सिध्येत् प्रमाणाभावात्। आगमानुमानयोरपि तद्विरोधे प्रमाणत्वायोगात *ं। न चाहंप्रत्ययस्य द्विचन्द्रा- दिबोधवन्मिथ्यात्वादविरोध इति वाच्यम। आगमानुमानप्रामाययसिद्धा तन्मि- थ्यात्वं तन्मिथ्यात्वे चेतरप्रामाययमित्यन्योन्याश्रयत्वात्। द्विचन्द्रादिबोधस्य प्रमायबलाबलचिन्तायाः प्रागेव फटिति बाध्यत्वात्तन्मिथ्यात्वसिद्धि: अप्रत्र तु प्रमाणबलाबलचिन्तायामसज्जातविरोधितया 5हंप्रत्यय एव बलीयानिति तद्वि- रुद्धाभ्यामागमानुमानाभ्यां देहव्यतिरिक्तत्वं न सिध्येत्। तस्माद हंप्रत्ययेनैव देहव्यतिरित्तत्वसिद्धी मनुष्यत्वाभिमानो गोयो न मिथ्येति। नैतत्सारम। किमर्थतो देहव्यतिरिक्तात्मविषयो 5हंप्रत्ययः किं वा प्रतिभासतः। नाद्यः । अर्थता भेदसत्ताया अप्रयोजकत्वात्। सिंहो देवदत्त इत्यादा हि भेदप्रतिभास एव गौणत्वप्रयोजको दृष्ठः। अन्यथा इदं रजतमित्य- चाप्यर्थतो भेदसद्गावेन गाया एव व्यवहार: स्याद न भ्रान्तः । द्वितीये ऽपि किम हंप्रत्ययो विचारात् प्रागेव व्यतिरेकमवभासयति उत पश्चात्। नाद्ः। विचार शास्त्रवैयथ्यात्। न द्वितीयः। प्राप्ताप्राप्तविवेकेन विचारस्यव व्यतिरेकबो- धकत्वात्। ननु विचारो नाम युत््यनुसन्धानं न हि युक्ति: स्वातन्त्येण ज्ञानज- ननी किं तु प्रमाणानुग्राहिका सती व्यतिरिक्तात्मविषयत्वमहंप्रत्ययस्य प्रमा- सास्य विवेचयति। मेवम्। किं युक्तिर्विषयविशेषे प्रमायं नियमयति एता- वदेव त्वया ग्रहीतव्यं नाधिकं नापि न्यूनमिति किं वा स्वतःसिंद्धे विषये ग्रहणाय प्रवृत्तस्य प्रमाास्य प्रसत्तं प्रतिबन्धं निरस्यति। नाद्ः । पुरुष- बुद्धिवेचित्येण युक्तीनामव्यवस्थिततया प्रमाणनामव्यवस्थितविषयत्वापत्तेः। नन्विष्ठापत्तिरेषा प्रमाणानां नियतविषयत्वे शास्त्रकाराणां मतभेदासंभवादिति चेद् न। विरुद्धस्थले स्वमतमेव प्रामाणिकं नान्यदिति सर्वैरङ्गीकारात। अव्यवस्थितविषयत्वे च परमतान्यपि प्रामाशिकत्वेनादर्नव्यानि स्युः।न च प्रबलयुक्तीनां बहीनां प्रमाणनियामकत्वं वाच्यम। न हि सहस्रमपि युक्तयः सकलशास्त्राभिमतबुद्धिप्रभवा अप चन्तुषः शब्दविषयत्वं सम्पादयेयुः रूप- * प्रामारयायोगादिति २ पु. पा. । 1 इत्यादिके इति २ पु. पा. । + चिन्ताया असंजातेति २ पु. पा०।

५२ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ म० १ वर्ग० विषयत्वं वा निवारयेयुः । द्वितीये तु किमहंप्रत्ययस्य देहादिप्रतियोगि- कात्मभेदो Sपि स्वतःसिद्धो विषयः किं वा उत्ममाचम्। आद्े लोकाय- तिकस्य प्राकृतानां च विवेक: प्रसज्येत। अथ तेषां शास्त्रीययुक्तिभिः प्रति- बन्धानिरसनादविवेकस्तथापि शास्त्राभिज्ञेन त्वया न कदा चिदपि देहादि- व्यतिरिक्तो Sहमिति प्रत्येतुं वकुं वा शक्येत। अहमित्यनेनैव भेदोक्ता दे- हादिव्यतिरिक्त इत्यस्य पौनरूत्यप्रसङ्गात। अथात्ममाचं विषयः तर्हि सुखेन युक्तयो 5हंप्रत्ययस्यात्मग्रहणे प्रसत्तं प्रतिबन्धं निरस्यन्तु नैतावता 5 हंप्रत्ययस्य देहादिविषयत्वमनुभयमानमपोठुं शक्म। नन्वेवमहं मनुष्य इति प्रत्यय: स्वविषयमेव गृहातीति भ्रमो न स्यात्। मेवम्। न हि स्वविषय- ग्राहि प्रमामन्यविषयग्राह्यप्रमामित्यस्मद्यवस्था किं तु सत्यग्राहि प्रमायं सत्यानृतग्राहि चाप्रमायमिति। त्ररहंप्रत्ययश्च सत्यमात्मानमसत्यं देहादिक चेकीकृत्य गृहातीति भ्रम एव। न च स्वप्रकाशे निरंशे आ्र्ात्मन्यगृहीतविशेषां- शासंभवादभ्रम इति वाच्यम्। यद्वदकारादिवर्शोषु निरवयवेषु साकल्येन भास- मानेषु ध्वनिगतं हस्वदीर्घत्वादिकमारोप्यते न च हस्वत्वादिकं वर्यधर्मः स एवायमकार इत्यादिप्रत्यभिज्ञया वणानां सर्वगतत्वावगमाद् वर्गसर्वगत- त्वज्ञानवतामपि तद्युकयननुसन्धानेन* हृस्वत्वादिभ्रमो Sनुवर्त्ततएव तद्वदा- त्मन्यप्याबालपसिडतमनुभवसिद्धं देहादितादात्म्यभ्रमं शास्त्रजन्यब्रह्मात्मत- त्वसात्तात्करेय विना बाधरहितं को निवारयेत्। गौयत्वं चाहं मनुष्य इति प्रत्ययस्योत्तरच समन्वयसचेनिराकरिष्यते। तदेवं स्वयंप्रकाशमानो निरंशो डप्यात्मा मिथ्याभिमानतिरोहितो ब्रह्मतत्त्वाकरेणागृहीत इत्याकारे-

सत्यस्याधिष्ठानस्य मिथ्यावस्तुसंभेदावभास इति स्वरूपलन्तणामस्त्येव। विषय-

स्यवाधिष्ठानग्राहकप्रमायत्वादनादो संसारे पर्वपूर्वाध्याससंस्कारस्य सुलभत्वाच्च कारणचितयजन्यत्वं तटस्थलक्षयामपि सुसंपादम। यद्यप्यचाधिष्ठानाध्यस्यमा- नयोरात्मानात्मनोरेकीकरयेनावभासकं चेतन्यं स्वरूपतो न जायते तथापि

*अननुसंधाने इति २ पु. पा. । + को वारयेदिति २ पु. पा. । 1 व्यासम· १ अर. ९ पा. ४ मू. । S. अविद्याख्यदोपस्येति २ पु. पा.

अहंप्रत्ययस्येदमनिदंरुपत्वम। तच प्राभाकरविवादः । ५३ विशिष्टविषयोपरक्ताकरेण तस्य जन्म न विरुद्धस। एवं च सति * यत्तु पूर्व लक्षणमुक्तं तच स्मृतिसमानशब्देन कारणचितयजन्यत्वं विवच्तितम। अरन्य- स्यान्यात्मतावभास इत्यनेन च सत्यस्य मिथ्यासंभेदावभास इति व्याख्ये- यम। तस्मादात्मन्यहङ्कारादिभ्रमो वा सोपाधिकभेदभ्रमो वा लक्षणलक्षित एवेति सिद्धम॥ ननु कथं प्रत्यगात्मन्यध्यासः संभाव्यते सर्वत ह्यध्यस्यमानेन समानेन्द्रियविज्ञानविषयत्वमेवाधिष्ठानस्य दृष्टम । न च युष्मत्प्रत्य- यापेतस्यात्मनस्तदस्ति । उच्यते । एकस्मिन्विज्ञाने Sधिष्ठानाध्यस्यमानयो: संभिन्नतया 5वभास एवाध्यासे ऽपेस्यते नाधिष्ठानस्य विषयत्वं केवलव्यति- रेकाभावातृ। अ्रस्ति चाचात्मानात्मसंभेदावभासकमहमित्येकं ज्ञानम । यद्यप्यात्मा निरंशत्वादविषयत्वाच्चांशेन वा स्वरूपे वा नास्य ज्ञानस्य

तिबिम्बगभितमहंप्रत्ययरूपेणावभासते। तस्ति चेदं रजतमितिवदिदमित्य- ध्यासे द्वैरुप्यम। यथा डयो दहतीत्यच दग्धृत्वविशिष्ृस्याग्नेरयसश्च द्वेरू- प्यावभासस्तथा Sहमुपलभइत्यत्राप्यपलब्धृत्वविशिष्टस्यात्मनो उन्तःकरयस्य च द्वेरुप्यावभासात्+। त दुःखितया परिणामितया जड़तया विषयेन्द्रि- यादिव्यावृत्ततया वा उनुभयमानोंशो उन्तःकरराम प्रेमास्पदतया कूटस्थतया साच्ितया विषयेन्द्रियाद्यनुवृत्तचेतन्यरूपतया चानुभयमानोंश आात्मा। त- स्मादिदमनिदमात्मको 5हंप्रत्ययः ॥ नन्वेतत्प्राभाकरो न सहते। तथा हि। घटमहं जानामी[त्यच स्वप्रकाशविज्ञानं घटादीन्विषयत्वेनात्मानं चाश्नयत्वेन स्फोरयति। ततो Sहमित्यात्मव भासते न तचेदमंशः । न च वाच्यम् त्यो दहतीत्यादा- वयः पिरडादेर्दग्धृत्वव्यतिरेकव। दहं जानामीत्यवाहङ्कारस्य ज्ञातृव्यतिरेको डस्त्विति। यथा शीतलायः पिराडा दीपज्वालाद्यात्मकश्च दग्धाविविक्ता क

• एवं सतीति चविकल: पाठः ९ पुस्तके। + द्वैविध्योपलम्भादिति २ पु. पाठः। S आत्मेवावभासते दूति २ पु. पा.। + अहमिदं जनामीति १ पु. पाठः। ॥ दग्भव्युतिरेकवदिति ९ पु. पा.।

५४ विवरसप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्य० चिदुपलभ्येते तथा Sहङ्गारज्ञानोः क्व चिदपि विवेकानुपलम्भात् । ततो उहङ्कार एवात्मा स च संविदाश्रयत्वेनापरोकः ॥ यस्तु सांख्य आ्ररात्मानमनुमिमीते जडे Sन्तःकरणे * चित्प्रतिबिम्ब- स्तादृशबिम्बपुरःसरः प्रतिबिम्बत्वाद् मुखप्रतिबिम्बवदिति। तथा ऽन्ये ऽपि स्वस्वप्रक्रियानुसारेण ये डनुमिमते तेषामात्मनो नित्यानुमेयत्वमहमित्यप- रोक्षावभासविरुद्धम। अथ परावबोधनाथीन्यनुमानानि तहि सन्तु नाम।। यत्तु तार्किकेरात्मनो मानसप्रत्यकविषयत्वमुक्तं तदसत्। प्रमा- याभावात्। मनोन्वयव्यतिरेकयोर्विषयानुभवेनैवान्यथासिद्रि: । विषयानुभवं प्रत्याश्नयत्वसंबन्धादेवात्मसिद्धावात्मनि ज्ञानान्तरकल्पने गौरवातृ॥ नन्वस्तु तर्हि भाटटमतम्। आ्ररात्मा ज्ञानकर्म प्रत्यक्त्वाद् घटवत्। न च कर्मकर्तृत्वविरोधः । द्रव्यांशस्य प्रमेयत्वं बोधांशस्य प्रमातृत्वमिति व्यव- स्थितत्वात्। नापि गुयप्रधानभावविरोधः । प्रमेयांशः प्रधानं प्रमावंशे गुणभत इति सुवचत्वात्। नैतद्युक्तम। द्रव्यांशस्याचेतनस्यात्मत्वायेो- गातृ। बोधांशस्यव कर्मत्वे पर्वोक्तविरोधद्वयानिस्तारात्। न च बोधो युगपत्प्रमेयत्वेन प्रमातृत्वेन च परियामाही निरवयवत्वात्। कथज्ञित्प्र- धानादिवत्परिणामे डपि प्रमातृभागस्य स्वप्रकाशत्वेन संविदाश्रयत्वेन चाप्रती- तावपसिद्धान्तापत्तेः । विषयत्वेन प्रतीतो घटवदनात्मत्वप्रसङ्गात् तस्मात्संविदाश्नयतयेवात्मा प्रत्यक्षः घटादयस्तु संविद्विषयतया प्रत्यक्षाः ॥ यस्तु साचान्तिको घटादीननुमिमीते संवेदनेषु विषयप्रतिबिम्बा- 5वभासस्तथाविधबिम्बपुरःसरः अतस्मिंस्तदवभासत्वाद दर्पयगतमुखाव- भासवदिति स व्यत्तव्यः किमस्मिन्ननुमानज्ञाने प्रतिबिम्बभावमन्तरेग साक्षाद्विषयमता विषया + त्रवभासेरन न वा। आद्ये अचवानेकान्तिको हेतुः । द्वितीये प्रतिज्ञातार्थस्य बिम्बपुरःसरत्वस्याप्रतिभासाद् अ्नुमानानुदय एव। अतो उनुभयमानं विषयापरोत्यं नापलपनीयम ॥ यत्तु विज्ञानवादिना विज्ञानरूपत्वेनैव विषयाणामापरोत्यमुक्तं तद- सत्। अविज्ञानरुपस्य बहिघ्वृस्याप्यापरोत्यदर्शनात्। तस्यापि * अन्तःकरणे जडे इति २ पु. पा. । । अपरोक्षत्वदर्शनादिति २ पु. पा. । + विम्बभूता विपया इति २ पु. पाठः।

प्राभाकर विवादे विरुद्धनानामतनिरासः । ५५ विज्ञानरूपत्वे रजतवद्धाधा न स्यात्। अतो घटादि प्रमेयं विषयत्वेन प्रत्यक्षम । प्रमितिस्तु स्वप्रकाशत्वेन न प्रत्यक्षा।।

यत्तु तार्किका मनःसंयुक्तात्मनि समवेता प्रमितिः संयुक्तसमवाय- संबन्धेन ज्ञानान्तरप्रत्यन्ेत्याहुः। यच्च भाटटाः विषयनिष्ठा प्राकट्याख्या प्रमिति: संयुक्ततादात्म्येनान्यवेद्येत्याहुः। तदुभयमप्यसत्। प्रमितिगोचरप्रमि- त्यन्तराङ्गीकारेण युगपत्कालद्वयावस्थानप्रसङ्गात्। विनश्यदविनश्यतो: फलये।योगपद्यमिष्टमेवेति चेतु तथापि संयुक्ते वस्तुनि समवायस्य तादा- त्म्यस्य वा ग्रहसाप्रयोजकत्वे प्रमित्याशयगतपरिमारसादीनामपि प्रमिति- ग्राहकेयोव ज्ञानेनापरोक्षता प्रसज्येत। अथोच्यते आत्मनिष्ठुपरिमाणादीनां घटादिगतरसादीनां च प्रमितिप्रत्यायकज्ञानेनापरोक्षत्वयोग्यता नास्तीति। एवमपि प्रमिते: स्वसत्तायां प्रकाशव्यतिरेकादर्शनाद् न घटादिवदन्यवेद्यता युज्यते। न च वाच्यं प्रमाणाख्यादात्मव्यापाराद् घटादिषु जायमानस्य प्राकट्यस्य घटगतरूपादिव*ैदन्यवेद्यतेति । को Sसावात्मनो व्यापारः परिस्पन्दः परिणामो वा। नाद्यः। सर्वगतस्य तदसंभवात्। द्वितीये तु मृत्परिणामफलस्य घटस्य मृदि चात्मपरिणामफलस्य प्राकट्यस्यात्मवाश्रयः स्यात्। केशपलितत्वपरिणामाच्छ्रीर वार्कवदात्मपरियामाद्विषये प्राक- ट्यमिति चेतृ तथापि किं प्राकट्याश्रयत्वं चेतनत्वं किं वा प्राकट्यजनकत्वम उत तज्जनकज्ञानाख्यव्यापाराधारत्वम। आद्ये घटादयश्चेतना: स्युः । द्वितीये पुनश्चक्षुरादयश्चेतनास्तथा स्यः । न तृतीयः । आ्र्प्रात्मा ज्ञानक्रि- यावान् तज्जन्यफलसंबन्धित्वाद् यथा भुजिजन्यतृप्तिसंबन्धी भुक्तिक्रियावान् देवदत्त इति हि त्वया ज्ञानाधारत्वमात्मनो Sनुमातव्यं तचासिद्धो हेतु: स्याद्+आत्मन: फलसंबन्धाभावात्। मया घटो Sनुभयते इति फलसंबन्धः प्रतीयतइति चेतृ तहि विषये एव फलं नात्मनीति वदतस्तव मते प्रती- तिविरोधस्त्वयेव संपादितः स्यात्। अत्तो उतिदुष्टी तार्किकभाट्टपत्तावुपेन्य प्रमातृव्यापारस्य प्रमाणस्य फलभतायाः प्रमितेः स्वप्रकाशत्वमादतेव्यम्॥

• घट गुखरूपादिवदिति २ पु. पा. । + स्यादिति २ पुस्तके नास्ति।

५ू६ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्० यत्तु सागतेन *ं संवेदनमेव प्रमायं तदेव तत्फलं चेत्युक्तं तच स्फुट एव स्वात्मनि वृत्तिविरोधः । यद्यपि प्रमातुरात्मनो नास्ति कश्चिद्यापार- स्तथाप्यात्ममनश्चततुर्विषयायां चतुगीं संनिकर्ष एव प्रमाणरूपः सन् प्रमातृ- व्यापारत्वेनोपचर्यते। न चाव्यभिचारिययां प्रमितौ सत्यां हानोपादानोपे- चायां व्यभिचरितानां प्रमाणफलत्वमुपपद्यते। न चात्मा स्वप्रकाश इति वेदान्तपत्तो युक्तिसहः । उभयवादिसिद्ध- संवित्स्वप्रकाशत्वमाचणा व्यवहारसिद्धावात्मनो डपि तत्कल्पने गारवात्। तस्मात् चिपुटी/प्रत्यक्षवादिनः प्राभाकरस्य यन्मतं कुम्भमहं जानामीत्या- दिषु विषयसंवेदनस्य स्वप्रकाशस्याश्रयत्वेन प्रदीपाश्रयवर्तिवत्प्रकाशमानो Sह- द्वार आत्मेव न त्विदमनिदंरुप इति तदेवादरणीयम॥ अच्ाच्यते। विचारे सत्यहङ्गारस्यानात्मत्वमेव पर्यवस्यति आत्मनो Sनुभवरुपत्वात्। तथा हि। इदं तावद्गवान् प्रष्ुव्य: किमात्मेव चित्प्र- काश उतानुभवो उपि अथ वा उनुभव स्वेति। आद्ये जड़प्रकाशो डय- मनुभवः किं चक्तुरादिवदप्रकाशमानो विश्वमभिव्यनक्ति आ्हो स्विदालोक- वत्सजातीयप्रकाशान्तरनिरपेत्षतया प्रकाशमान एव विषयाभिव्यञ्जकः 6। नादः । चन्तुषः स्वातिरिक्तानुभवजनकत्वाद् अनुभवस्य चातथात्वात्। द्वितीये स्वातिरिक्तानुभवमनपेत््य स्फुरणमित्येतस्य चित्प्रकाशलत्रास्य सत्त्वेनानुभव- श्चित्प्रकाश एव भवेत्। यद्यप्यनुभवचत्तुरालोकानां घटादिव्यञ्जकत्वं समानं तथाप्यनुभवस्य विषयाज्ञानविरोधित्वात् चित्प्रकाशत्वम आालोकस्य विषयग ततमोविरोधित्वाज्जड़प्रकाशत्वम चन्ुषश्चापरोत्ानुभवं प्रति साच्षा- त्साधनत्वादज्ञातकरणत्वमिति संभवत्येव वैषम्यम ।।

तीयचक्तुःप्रकाश्यत्वादिति चेद् न। चन्ुः किमालोके तमा वारयत्युताऽनुभवं जनयति। नाद्यः । आरप्रालोकस्य निस्तमस्कत्वात् । द्वितीये डपि ॥ विजाती- येनेव चततुर्जन्यानुभवेन प्रकाश्यत्वमालाकस्य। तस्मादालोकवत्सजातीयान-

सुगतेरनोत पाठः ९ पुस्तके। + व्यभिचारिणामिति २ पु. । ततस्त्रिपुटीति २ पु. पा. । ॥ अपिशब्दो नास्ति २ पुस्तके। S विश्वाभिव्यञ्जक दूति २ पु. पा. ।

आत्मनः स्वप्रकाशाऽनुभवरुपत्वोपपादनम्। पेक्षस्यानुभवस्य चित्प्रकाशत्वं युक्तं जड़प्रकाशत्वे जगदान्ध्यप्रसङ्गात। प्रमातृ- चैतन्यमेव जड़ानुभवबलात् सर्वमवभासयतीति चेद् न। जड़ानुभवो यद्या- त्मचतन्यस्य विषयसंबन्धमाचे हेतु*ंस्तदा बुद्धिपरिणाम एवायं स्यात् ततो वेदान्तिमत।प्रवेशः । अथात्मप्रकाशे डपि हेतुः तदसत्। चिदरूपस्य जड़ा- धीनप्रकाशानुपपत्तेः+। अस्तु तर्हि विषयमाचप्रकाशकः । न च वेदान्तमता- पत्तिः । आत्मचैतन्यात्पृथगेव विषयाभिव्यक्तये जड़ानुभवजन्यानुभवान्तर- स्वीकारादिति चेतु तर्हि अस्यापि द्वितीयानुभवस्य तथेव जड़त्वेनानुभवान्त- रापेत्षायामनवस्था स्यात्। नाप्यात्मानभवावुभावपि चित्प्रकाशाविति द्वितीयः पक्षः । तयेारन्यान्यनिरपेक्षसिद्धिप्रसङ्गात्। तथात्वे च तयो: संविदात्मनो: संबन्ध: केनावगम्येत। उभये।रप्यन्यान्यवातीनभिन्नतया न संबन्धग्राहित्वं संभवति। अथ मन्यसे आत्मा स्वयमेव न प्रकाशते चिदू पत्वात् पुरुषान्तर- संवेदनवत् ततो Sनुभवाधीना Sत्मसिद्धिरिति। तन्न। अनुभवे Sपि तथा प्रसङ्गात्। अररव्यवहितत्वादनुभवः स्वप्रकाश इति चेत तदात्मन्यपि समानम। तत आत्मा स्वयमेव प्रकाशते चिदूपत्वे सत्यव्यवहितत्वादनुभववदिति प्राम्राति। नाप्यनुभव एव चित्प्रकाश इति तृतीय: पक्षः। आत्मेव चित्प्रकाश- इति बलादङ्गीकार्यत्वात्। आ्र्रात्मानुभवयोरभेदात्। तथा हि॥ सो ज्यमनुभव आत्मगुय इति तार्किका: प्राभाकराश्चाहुः। आरत्मस्व- रूपत्वाद् द्रव्यमिति सांख्या अरथादाचनते। तथा परिणामक्रियाफलत्वात् क्रियाफल योरैक्य विवत्या॥ कर्मेति भाट्टाः। तच कर्मत्वे गमनादिक्रियावत्प्रका- शत्वं फलत्वं चायुक्तम। द्रव्यत्वे ऽप्युपरियामश्चेत खद्योतवद्वस्त्वेकदे शं परि- मितमेव स्फोरयेत। महत्परिणामत्वे तदूपस्यात्मनो Sपि सर्वचावभासप्रसङ्गः। अथ तदाश्रय आत्मा तथापि स एव दोषः। मध्यमपरिमायात्वे सावयवत्वेनाव- यवपरतन्त्रत्वादात्मपरतन्त्रता न स्यात्। अथ घटस्य भूतलपरतन्त्रतावदा- त्मपरतन्त्रता स्याद् एवमपि प्रदीपप्रकाशयोरिवात्मचैतन्ययोरभेद एवाड्गीकार्यः। प्रदीपेन प्रकाशितमितिवन्मया डवगतमिति व्यवहारदर्शनात्। आत्मचेतन्य-

• मात्रहेतुरिति समस्तः पाठः २ पुस्तके। + वेदान्तमतेति ९ पु. पा. । 1 हेतुस्तदा सच्चिदरूपस्य जडाधीनप्रकाशानुपपत्तिरिति ९ पु. पा. । ई उभावपीति २ पुस्तके नास्ति। ॥ परिणामक्रियातत्फलयेरिक्विवक्षयेति ९ पु० पा. ।

५८ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्य० योर्भेदे व्यवहारो 5यं काप्ठेन प्रकाशितमितिवदुपचरितः स्यात्। गुयात्वपने प्रदीपगतभास्वररूपवदाश्नयजन्यव्यतिरकेय जन्मासंभवान्नित्यतया उ5त्म- न्यव्यभिचारबलादर्थत आत्मेवानुभवः स्यात्। अनुभवाधीनसिद्धिक आ्र्प्रात्मा कथमनभव इति चेद न। तथा सति घटवदनात्मत्वप्रसङ्गात्। न च नीलपीताद्यनुभवानां भिन्नत्वाद् नात्मस्वरुपतेति वाच्यम। स्वरूपतो Sनुभवेषु भेदाऽप्रतीतेः । भेदकल्पने च मानाभावात्। न च जन्मविनाशा भेदक- ल्पकौ। तयोर्भेदसिद्धिपूर्वकत्वेन* परस्पराश्रयत्वात्। ननु चक्षुरादिसाध- नार्थवत्त्वायोत्तरसंविज्जन्माभ्यपेयम तथा योगपद्मव्यावृत्तये पूर्वसंविन्ना- शश्चाभ्यपेय इति चेद् न। एकस्या: संविदो विषयविशेषैः संबन्धाना- मुत्पत्तिविनाशाभ्यामेव तत्सिद्गी संविदो उप्यत्पत्तिविनाशयोगोरवात् ॥ यत्तु सुगता: कल्पयन्ति ज्वालानामिव सादृश्या।त्संविदां सन्नेव भेद: परोपाधिमन्तरेय न विभाव्यतइति। तदयुक्तम। ज्वालानामन्यवेद्यत्वेन तथात्वे ऽपि स्वप्रकाशसंविन्निषुभेदस्याविभावनायोगात्। न च स्वप्रकाश- ब्रह्मतत्त्वाविभावनं निदर्शनीयम। तचाविद्यावरसस्य प्रमाणेः साधितत्वात्। तस्मादेकैव संविदनादिः । अरप्रनादित्वं च प्रागभावरहितत्वात्। तदुक्तं सुरे- श्वरवारत्तिके। कारय सर्वैयता दृष्टं प्रागभावपुरःसरम। तस्यापि संवित्साच्तित्वात्प्रागभावो न संविदः ॥ इति ॥ तदेवं स्वप्रकाशानुभवस्य नित्यत्वादात्मस्वरूपत्वमविरुद्धम। तथा चात्मेव विषयोपाधिको डनुभव इति व्यपदिश्यते अविवत्तितोपाधिश्चा- त्मेति। यथा वृक्षाणामेवैकदेशावस्थानोपाधिना वनत्वम उपाध्यविवत्तायां च वृक्षत्वं तद्वत। एवं च सति चिपुटीप्रत्यक्वादी कथमात्मनो Sनुभवा- श्र्यत्वेनावभासं ब्रयात् कथं वा Sहङ्कारस्य जड़स्यात्मत्वं संपादयेत्। ननु कुम्भमहं पश्यामीत्यहङ्कारो द्रष्टृत्वेन परामृश्यते द्रष्टा चात्मवेति चेद् न। सुषुप्रावप्यहमित्येवात्मावभासप्रसङ्गात्। न चेवमस्ति। ततो नाहङ्कार आत्मा सुषुप्रावनवभासात्॥ * भेदपूर्वकत्वेनेति २ पु. पाठः। । अनवभासनादिति २ पु. पा. । इवातिस्ादृश्यादिति २ पु. पा. ।

सुषुप्रावप्यहङ्कारावभासः सुखानभवश्च। अथ सुषुप्रा विषयानुभवाभावा*त्सतो डप्यहङ्कारस्यानवभासः । तन्न। किं तचानुभव एव नास्ति उत विषयोपरागाभावः । नाद्यः । अनुभवस्य नित्यत्वात्। न द्वितीयः । विषयोपरागस्यात्मप्रतीतावप्रयोज- कत्वात्। आत्मनो द्रष्टृत्वाकारो Sहङ्गारस्तत्प्रतीता च विषयोपरागः प्रयो- जक इति चेतु किं द्रष्टृत्वं नाम दृश्यावभासकत्वम उत दृश्यव्यावृत्तत्वम अथ वा चिन्माचत्वम्। तच प्रथमद्वितीययोदृश्यनिरुप्यत्वेनागन्तुकस्य द्रष्टृत्वस्यात्मत्वायोगाद नाहङ्गार आ्रात्मा स्यात्। तृतीये विषयानपेक्षत्वा- दहङ्कारः सुषप्रावुल्लिख्येत। अस्त्येव तव्राहमुल्लेख इति चेद न। तथा स- त्युत्थितेन पूर्वदिनाहङ्गारवत् साषुप्राहङ्कारो डपि स्मर्येत। यद्यपि यदनुभतं तत् स्मर्यतएवेति नास्ति नियमस्तथाप्यचाप्यात्मनि+ स्मर्यमाये चिदूयो ऽह- ङ्ारः कथ न स्मर्येत। सौषुप्राहङ्कारगोचरस्य नित्यचैतन्यनुभवस्याविनाशेन संस्कारानुत्पादादस्मृतिरिति चेत्तहि तथैव पूर्वदिनाहङ्कारो न स्मर्येत। अस्मन्मते तु पूर्वदिने जातस्याहङ्कत्यवच्छ्विन्नचैतन्स्या। नित्यत्वन संस्कारो त्यादे तत्मृतिरविरुद्धा॥ नन्वेवमेव सषुप्राहङ्कारो Sप्युत्थितेन स्मर्यतां सुखमहमस्वाप्समिति परामर्शदर्शनादिति चेद एवं तर्हि अव्यवस्थितवादिनं त्वां तार्किकवराक एव निर्भत्सयतु। तथा हि॥ नाच सुषुप्रिकालीन आत्मा तत्सुखं वा परामृश्यते किं तर्ह्युत्यानावसरे प्रतिभासमानमात्मानं पत्तीकृत्य सुखोपलनतितो दुःखाभावो इनुमीयते। अरहं स्वप्रजागरितान्तराले दुःखरहितः नियमेनास्मयमायतदातनदुःखत्वात् कु- म्भवदिति। यद्यपि शाब्दव्यवहारएव लक्षणा प्रसिद्धा न प्रत्यक्षानुमानादो तथा- प्यच मुख्यसुखासंभवाद् दुःखाभाव एवाभ्यपेयो न तु मुख्यसुखव्यवहारः। न च परामर्शादेव मुख्यसुखं कल्पयितुं शक्र्यम। तथा सत्यन्नसुखं पानसुखमिति वि- षयविशेषनिष्ठुतया स्मृतिप्रसङ्गात्। अथ विषयांशे संस्कारानुद्वोधः कल्प्येत एव- मपि सुखमहमस्वाप्सं न किं चिदवेदिषमिति चेतन्याभावपरामर्शः सुखानुभव-

• विषयाऽननुभवादिति २ पु. पा. । 1 सापुप्तिकाहङ्कारेति २ पु. प्रा. । + अनात्मनीति १ पु. पा. । S अदङ्कारो डपीति २ पु. प्रा.। =

६० विवरणप्रमेयसंग्रहे १ सृ० १ वर्ग० प्रतिकूलत्वाद् दुःखाभावमुपोद्ठलयति। सुषुप्रोत्थितमाचस्याङ्गलाघवप्रसन्नव- दनत्वादिकं तत्पर्वकाले सुखानुभवमनुमापयेदिति चेद् न। अरप्रनुभवानन्त- रक्षये स्मरणसंभवे Sनुमानवैयथ्यात* तारतम्येन दृश्यमानमङ्गलाघवादिकं। सातिशयेन स्वापसुखेन बिना न स्याद् दुःखाभावस्यकरूपत्वादिति चेद् न।

नन्वास्तां तावत्तार्किकसमयः सिद्धान्तस्तु कथमिति चेतु तर्हरह साव- धानमनस्केन श्रयताम ॥ त्रस्ति स्वप्रकाशसाच्तिचेतन्यस्वरूपभत आ्र्ानन्दः सर्वदा भासमानो 5पि जाग्रत्स्वप्रयोस्तीव्रवायुवित्तिप्रप्रदीपप्रभावद् अहं मनुष्य इत्यादिमिथ्या- ज्ञानविचिप्रतया न स्पष्टमवभासते। सुषुप्रो. तु तदभावाद्विस्पप्टमेवा- वभासते। आवरणाऽविद्या तु ब्रह्मतत्त्वाकारमाच्छ्ादयन्त्यपि स्वभासकं सात्तिचेतन्याकारं नावृणोति। नो चेदविद्यैव निःसाकषिका सती न सिध्येत। ततश्च सुषुप्रावनभत आ्र्नन्द। आरत्मा भावरुपाज्ञानं चेति चयमप्यत्थितेन परामृश्यते सुखमहमस्वाप्सं न किं चिदवेदिषमिति॥ नन्वेतत् चयं सुषुप्रौ नान्तःकरणवृत्तिभिरनुभयते तासां तचाभावात्। चैतन्ये नानुभवे तस्याऽविनाशिन: संस्कारानत्पादकत्वान्न परामर्शः सिध्येदिति चेद् मेवम्। अविद्योवोक्तचयग्राहकवृत्तिचयाकारेण सुषुप्रो विवर्त्तते। ताभिर्वृत्ति- भिरवच्छिन्नाश्चिदाभासा उक्तवयमनभयोत्यानकाले विनड्त्यन्ति तत्संस्कार- जन्या स्मृतिः किं न स्यात्। अ्र्प्रविद्याविशिष्ठस्यात्मनो 5नुंभवितृत्वमन्तःकरय- विशिष्टस्यैव स्मर्तृत्वमिति वैयधिकयायमिति चेद न। उत्थाने ऽप्यविद्याविशि- प्ृस्येव स्मर्तृत्वाङ्गीकारात। अन्तःकरएं तु स्मृतस्यार्थस्य शब्दानविद्धव्यवहा- रमापादयति। न च सुखमित्यनेन नावेदिषमित्यनेन च दुःखाभावज्ञानाभाव- योरेव परामर्श इति वाच्यम। तयो: सुषुप्रौ सतेरप्यननुभवातृ। तत्प्रति-

पत्त्येति बमः । उक्तरीत्या सषुप्रमविचिपं सुखमनुस्मृत्य एतदन्यथानुपपत्त्या * अनुमानवैदर्थ्य स्यादिति २पु. पा.। दृश्यमानमङ्गलाघवमिति २ पु. पा० । विस्पष्टमिति २ पुस्तके पाठः। । अनुभूतमानन्द इति २ पु. पा. । S स्वावभासकमिति २ पु. पा. ।

साषुप्रदुःखाभावज्ञानाभावयोरथीपत्या ऽवगतिः । ६१

तद्विरोधिनो दुःखस्याभावः प्रमीयते। तथा परामृष्टभावरूपाज्ञानानुपपत्त्या तद्विरोधिज्ञानस्याभावो* ऽवगम्यते॥ नन भावरुपाज्ञानं ज्ञानेन न विरुध्यते जागरणे तयो: सहावस्थाना- दिति चेद् न। अज्ञानमाचस्य प्रपज्जज्तानैरविरोधे ऽपि विशेषाकारपरिय- ताज्ञानस्य तद्विरोधित्वातृ। घटज्ञानाकारेण हि परियतमज्ञानं पटादिज्ञा- नेर्विरुध्यते। अन्यथा घटज्ञानकालएव पटादिकं सरव जग।दवभासेत। एवं सति सुषुप्रावस्थाकारेण परियातस्याप्यज्ञानस्याशेषविशेषज्ञानेः विरोधो भविष्यति। ततो युक्तेवार्थापत्तिः ॥ अथ सुषुप्रौ ज्ञानं नासीदस्मर्यमायत्वादित्यनुमीयतां किमनया Sथीप- त्येति चेद् न। मार्गस्थतृणादावस्मयमाये Sनैकान्त्यात्। कथं तर्हि गृहमध्ये प्रातर्गजा नासीदस्मर्यमायत्वादिति मध्याहे Sनुमीयते। नैवमनुमीयते किं तर्हि गृहावकाशमापूर्य वर्त्तमानं कुसलादिकं प्रातरनभय मध्याहे तदनुस्मृत्य तदन्य- थानुपपत्या प्रातर्गजाभावो उपि प्रमीयते। तदेवं सुषुप्रो दुःखाभावज्ञानाभावी अरथीपत्तिवेद्यो भावरुपाज्ञानानन्दात्मानस्तु स्मर्यन्तइति सिद्धान्तस्थितिः ॥ नन्वेतावता Sहंङ्कारे किमायातम्। इदमायातं न सुषुप्रावहङ्कारो डनु- भयते नाप्युत्थितेन परामृश्यतइति॥ का तर्हि सुखमहमिति परामर्शगतस्याहमुल्लेखस्य गतिः। एषा गतिः । सुषुप्रो विलीनो डहङ्गारः प्रबोधे पुनरुत्पद्यते स चोत्पन्नः परामृश्यमानमा- त्मानं सविकल्पकत्वेन स्पष्टव्यवहारायोपलक्षयति एतदेकप्रयोजनत्वादहङ्का- रवृत्तेः। अत सवात्मा कदा चिदपि नान्याभिरन्तःकरसवृत्तिभिर्व्यवहियते। तदुत्तं नैष्कर्म्यसिद्धा। प्रत्यक्कादतिसत्मत्वादात्म दृष्य्यनुशीलनात। अतो वृत्तीर्विहायान्या ह्हंवृत्योपलक्ष्यते॥ आत्मभावाविनाभावमथ वा विलयं ब्रजेत्। न तु पत्तान्तरं यायादतश्चाहंधियोच्यते॥ ॥ इति ॥

ज्ञानाभाव इति २ पु. पा.। नानाविधं जगदिति २ पु. पाठः। अहंवृत्तेरिति २ पु. पाठः। S आत्मना चाविनाभावमन्यथा विलयं व्रजेदिति नैष्कर्म्यसिद्धी तदव्याख्यातृसंमतः पाठः । नैष्क २ अ. ५५ू-५६ श्लोकी।

विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० ततो जागरत्स्वप्रयोरात्मत्वेन प्रतिभासमानो उप्ययं जडो 5ह- द्ारः सुषुप्रावभावान्न स्वयंप्रकाशस्यात्मनः स्वरूपमिति श्रुतिस्मृतिकुश- लरभ्यपेयमिति*। तथा च श्रुतिः स एवाधस्तात्स उपरिष्ठादित्यादिना भूमा - ख्यस्य ब्रह्मयः सार्वात्म्यमभिधाय तथातो उहङ्गारादेश एवाहमेवाधस्ता- दित्यादिना Sहङ्कारस्यापि सर्वीत्मत्वमुक्का तथात आत्मादेश एवात्मेवा- धस्तादित्यादिना S5त्मानमहङ्गाराद्वेदेन निर्दिशति॥

ननु जीवब्रह्मणो: सार्वात्म्यव्यपदेशो यथा एकत्वसिङ्धार्थस्तथेवा।- हङ्कारस्याप्यात्मैकत्वसिद्धाथो व्यपदेशः स्यात्। मैवम। पूर्व भेदेन प्रतिपन्नयोर्जीवब्रह्मयोर्युक्त एकत्वसिद्धाथा व्यपदेशः । द्योः सार्वीत्म्या- योगात्। अहङ्गारस्य तु पूर्वमेवात्मकत्वेन प्रतिपन्नस्य पृथगुपदेशो भेद- सिद्ार्थ इति गम्यते । न चैवमहङ्कारस्य सार्वात्म्योपदेशो व्यर्थः। ब्रह्मराः परोक्षस्यापरोन्षाहङ्कारतादात्म्यकथनार्थत्वात्। तहि घटटकुटीप्र- भातन्यायेनाहङ्कार एवात्मा स्यादिति चेन्न। पुनरहङ्कारव्यदासेन ब्रह्मयो मुख्यात्मत्वोपदेशात्। श्रुत्यन्तरे चाहङ्गारश्चाहङ्कत्तेव्यं चेति स्पष्टं विषये- न्द्रियप्रवाहमध्ये पाठात्। स्मृतिश्च महाभतान्यहङ्गार इति कार्यप्रपज्जमध्ये गणयति॥

तर्ह्यहङ्गारः किमुपादानः किंनिमित्तः किंस्वरूपः किंप्रमाणकः किंकार्य. किमिति सुषुप्रो नास्तीति चेत्। उच्यते। अहङ्कारस्यानाद्यनिर्व- चनीया डविद्या उपादानम। अविद्यायाः परमेश्वराधिष्ठितत्वं निमित्तम। ज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिद्वयं स्वरपम। कूटस्थचैतन्यं प्रमागम। कर्तृत्वभोक्तृत्वा- दिकं च6 कार्यम। सुषुप्रेरन्तःकरयाप्रलयरूपत्वान्न तत सद्गावः॥। यद्यपि क्रियाशक्तिरूपः प्रायः सुषुप्रो वर्तते तथापि प्रायास्याहङ्कारादन्यत्वे तल्लयो न विरुध्यते । अनन्यत्वे च प्राणांशं विहायावशिष्टस्य लयः कल्प्यताम। दृष्टिस्टष्टिसमाश्रययो तु सुप्रपुरुषं प्रति सर्वलयो मुख्य एव सेत्स्यति॥

• दूतिशब्दो न दृश्यते २ पुस्तके। + एवकारो नास्ति २ पुस्तके। 1 सार्वात्म्यव्यपदेशो व्यर्थ दूति २ पु. पा. । ९ चेति २ पुस्तके नास्ति। ॥ तत्र तत्सदभाव दृति २ पु. पा. ।

अविद्याया अहङ्कारोपादानत्वे विप्रतिपन्नसांख्यनैयायिकमतनिगसः । ६३ यत्तु सांख्या मन्यन्ते स्वतन्त्रमचेनं* पारमार्थिकं प्रधानमेव महद- हङ्गारादिकृत्स््जगदुपादानं न त्वविद्या परमेश्वराधिप्रितेति। तदसत्। तथा सत्यहङ्कारः तद्गतकर्तृत्वभोक्तृत्वादि च इदन्तयेव भासेता अयं कता 5यं भोत्तेति न त्वात्मन्यध्यस्ततया ऽहं कती हं भोक्तेति प्रतिभास:सिध्येद अनिर्वचनीयख्यातेः सांख्येरनङ्गीकारात ख्यात्यन्तरायां च निरस्तत्वात्। यच्च नैयायिका मन्यन्ते तपस्ति किं चिदिन्द्रियं मनो नाम अशुपरिमारं सुखदुःखेच्छाज्ञानादिनिमित्तकाररम। यद्येतन्न स्यात्तह्यीत्मेन्द्रियविषयादिषु समवहितेष्वेव दृश्यमानं ज्ञानकादाचित्कत्वं न सिध्येत्। न त्वेतस्मान्मनसे। Sतिरिक्तं मध्यमपरिमाएं सुखदुःखादिपरिणामि अरन्तःकरं नामास्ति यस्या- न्तःकरयास्य वृत्तिभेदादहङ्कारो वरार्यते। यथा ऽ्यःपिएडेन स्वगतो हस्वदीर्घवर्तुलत्वाद्याकारो वही आारो- प्यते दर्पगेन चैकमेव मुखं बिम्बप्रतिबिम्बरूपेय विभज्यते उदकपाचेरा च चन्द्र- प्रतिबिम्बे गमनागमनादय आरोप्यन्ते तथैवाहङ्कारेण स्वगतकर्तृत्वादिक- मात्मन्यारोप्यते एक एव चात्मा जीवब्रह्मरुपेण विभज्यते जीवे एव परलोकगमनादय आरोप्यन्ते। न च बुद्धिरेवान्तःकरणमिति वाच्यम। आत्मगुशज्ञानव्यतिरकेय बुद्धेरभावात्। तस्मान्नास्ति वेदान्त्यभिमतम- न्तःकरणमिति। तदप्यसत्। बुद्धर्गुयेनेत्यादिश्युतिष्वनेकशो Sन्तःकरराम्य परिणामिनो ज्ञानक्रियाशक्तिरुपस्य आरत्मनि सर्वसंसारापादकस्य मनोबुद्धादिशब्दवा- च्यस्य प्रसिद्धत्वात्। नो चेदसङ्गस्यात्मनः संसारो न सिध्येत्। सति त्वन्तःकरये तेनात्मनि मिथ्यासंसार आरोप्यते जपाकुसुमेनेव स्फटिके मिथ्यालाहित्यम॥ यस्तु लाहित्यमिथ्यात्वं न सहते स वत्तव्यः किं स्फटिकप्रवृत्ता नयनरश्मयः स्फटिकप्रतिस्फालिता जपाकुसुममुपसर्पेयुः किं वा कुसुमगत- रुपमावं स्फटिके प्रतिबिम्बितं स्फटिकात्मना भाति उत पद्वरागादिमणिप्र- भयेव कुसुमप्रभया व्याप्रत्वात्स्फटिको लोहित इवावभासते अथ वा तच

• स्वतन्त्रमेवाचेतनमित्येवकारो उधिकः २ पुस्तके। + कत्सशब्दो न दृश्यते २ पुस्तके। अवभासेतेति २ पु. पा.। परलकगभनागमनादय आरोप्यन्ते इति २ पु. पा. ।

६४ विवरसप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्य० व्याम्रुवन्ती प्रभेव लोहिता भाति आ्रहो स्वित्तया प्रभया स्फटिके नतनं लौहित्यमुत्यादितम। आद्ये नेचाभिमुखं कुसुममपि प्रतीयेत। यदि तदवय- वदोषबलान्न कुसुमे संप्रयोगस्तर्हि लौहित्यमपि न भायात् संयुक्तसम- वायसंबन्धाभावात्। न द्वितीयः । क्व चिदपि द्रव्यं* परित्यज्य रूपमाचस्य प्रतिबिम्बादर्शनात् । तृतीये तु स्फटिकलाहित्ययो: संबन्धो मिथ्येति त्वया भ्यपगतमेव स्याद्। इवशब्दप्रयोगात्। चतुर्थे स्फटिकशाक्रय- मपि प्रतीयाद् अप्रतीतिकारणाभावात्। न च तया प्रभया विरोधिगुय- युक्तया शाल्यमपसार्यते। तथा सति नीरूपस्य स्फटिकस्य अचाक्ुषत्व- प्रसङ्गात्। नापि शोलयं प्रतिबद्धते स्फटिके ऽपि प्रतिबन्धप्रसङ्गात्। न हि रूपं विहाय द्रव्यमाचस्य चान्तुषत्वं संभवति वायावषि तत्प्रसङ्गात। पज्जमे डपि प्रभा निमित्तकारं चेद तदा प्रभापगमे Sपि स्फटिके लाहित्य- मवतिष्ठेत। उपादानं प्रभेति चेद् न। मणाविव कुसुमे प्रभाया एवादर्श- नातृ। पूर्वोक्तदूषणानामड्गीकारवादत्वात्। तदेवं स्फटिके मिथ्यालाहित्यं कुसुमनिमित्तमित्यङ्गीकर्त्तव्यम। एवमात्मन्यहङ्गारनिमितं कर्तृत्वादिक- मारोप्यते ॥ ननु किमहङ्कारगतस्येव कर्तृत्वस्यात्मन्यारोप उतात्मनि मिथ्याभूतं कर्तृत्वान्तरमुत्यद्यते। आद्ये लोहितदृष्टान्तवैषम्यं स्यात्। द्वितीये त्वहङ्कारः सत्यकता आ्रत्मा च मिथ्याकर्त्तेति कर्तृद्वयापत्तिः । मेवम। न तावदाद्यः पत्चो दुष्यति। आत्मनि वस्तुतो उसदेव कर्तृत्वं भाती- त्यस्मिन्नंशे दृष्टान्त उक्तः । न चैवमन्यथाख्यातिः । कर्तृत्वधर्मसहितस्याह- द्वारस्यात्मन्यध्यस्ततया मिथ्यात्वाङ्गीकारात्। अन्यथाख्यातावारोप्यस्य रजतादे: सत्यत्वात्। नापि द्वितीये दोष: । आ्र्प्रात्माहङ्कारयेोरेक- तापत्या कर्तृद्वयाप्रसक्त्ः । ननु नाहङ्कारः कर्तृत्वाद्यनर्थहेतुः । भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादो हृदयग्रन्थेस्तथात्वश्रवादिति चेन्न। अधिष्ठानात्मस- हितस्याहङ्कारस्यैव संभिन्नचिन्नडोभयरुपस्य ग्रन्थित्वोपचारात्॥ अध मतमहङ्कारादेरध्यस्तत्वे प्रतीतिन स्यात्। आ्र्प्रात्मा न स्वात्म-

क्व चिद् द्रव्यमित्यपिशब्दरहितः २ पु. । + अभ्युपगतं स्यादिति २ पु. पा.। पूर्वाक्तविकल्यदूषखनामिति २ पु. पाठः।

६५

न्यध्यस्तं प्रत्याययति अधिष्ठानत्वात स्फटिकवदिति। तन्न। जडत्वस्यो- पाधित्वात्। आत्मा तु चेतनः । एवमप्यध्यस्तगेोचर ज्ञानव्यापारशन्य- त्वान्फलतो जड इति चेद् न। अव्यवधानेन चित्संस्गादेव प्रतिभाससिद्धा ज्ञानव्यापारस्याप्रयोजकत्वात। तह्यहङ्कारो नेदमंशः स्याद ज्ञानक्रियाव्यव- धानमन्तरेण भासमानत्वात् सात्तिस्वरुपत्रदिति चेद न। चित्स्वभावे सा- दिगि चित्कर्मत्वस्येदमंशलक्षयस्याभावात्। अहङ्कारे तल्लक्षगमनुभवसिद्गम॥। प्राभाकरादय: पुनः शास्त्ररहस्यमजानन्तो* लोकव्यवहारानुसारेय ज्ञानक्रियाकर्मत्वमेवेदमंशलक्षणं मन्यमानास्तद्रहितो Sहङ्गार आत्मेति वृथा मोमुह्यन्ते। यद्यप्यहङ्कारो डपि वृत्तिज्ञानवेद्यः अन्यथा पूर्वदिनाहङ्कारे स्मृत्यसंभवात् तथापि तस्य वृत्तिज्ञानस्याहङ्कारांशत्वादत्यन्तभेदाभावा- च्रीरविषयादिवद्वेद्यत्वं न स्पष्टम। सूक्ष्मदर्शिनां तु स्पष्टमिति चेद् एव- मपि वृत्तिवेद्यत्वलक्षयं वृत्तिनिवत्यामविद्यां न व्याप्नोति। ततश्चित्क- रमत्वमेवेदमंशलक्षयम्। कुतस्तहि लक्षासाम्ये शरीरविषयादावेव लोकस्ये- दंव्यवहारो नाहङ्कारे। तदनभिज्ञत्वादिति ब्रमः । यथा वल्मीकपाषाणवृ- ज्रादिषु मृन्मयत्वसाम्ये ऽपि विवेकहीना वल्मीकमेव तथा व्यवहरन्ति न वृक्षादि तद्वत्। अपरभिज्ञास्तु यथालक्षयां चिदंशमनिदन्तया जडांशं चेद- न्तया व्यवहरन्ति। तस्माच्चित्प्रतिबिम्बगर्भिता Sहङ्कार इदमनिदमात्मक- स्वेन परीक्षकैर्निरुप्यमायो डपि पामरैरेकीकृत्य तहंप्रत्ययरूपेणानभयतइति सिद्गम॥

ननु जीवस्याहङ्कारस्थप्रतिबिम्बत्वे दर्पयास्थमुखप्रतिबिम्बव द्िम्बा- द्ेद: स्यात्। तब हि ग्रीवास्थदपेयास्थयारन्योन्याभिमुखत्वेन भेदेो। उनभयते। मेवम्। मदीयमिदं मुखमित्येक्यप्रत्यभिज्चया भेदानुभवस्य बाधात्। न च प्रत्यभिज्ववेतरेण बाध्येति वाच्यम । सति भेदे प्रति- बिम्बासम्भवात्। किं प्रतिबिम्बो नाम मुखलाञ्क्वितमुद्रा उत दर्पणावयवा एव बिम्बसंनिधिवशा/तथा परियमन्ते। नाद्यः । दर्पयस्थमुखस्येतर-

• शास्त्रव्यवहारमजानन्तो पीति २ पु. पाठः। + बिम्बस्य संनिधिवशादिति व्यस्तः पाठः २पु.।

विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० स्मादल्पत्वात्। यच तु प्रौढदर्पणे प्रोढं मुख * मुपलभ्यते तचापि तस्य न मुद्रात्वं दर्पयमुखयो: संयोगाभावात् । न द्वितीयः । निमित्तकार- सास्य बिम्बस्यापाये डपि तस्यावस्थानप्रसङ्गात। न हि तथा जवति- पुते। तेनैव पुरुषेण दर्पये तियड निरीचिते पुरुषान्तरेय सम्यगवलोकिते वा तन्मुखानुपलम्भात्। न चैवं मन्तव्यं क्व चिन्निमित्तापाये कार्यमप्यपैति हस्तसंयोगजन्यस्य कटप्रसारणस्य हस्तसंयोगापाये उपायदर्शनादिति। न तथ निमित्तापायात्कार्यापायः किं तु चिरकालसंवेष्ठनाहितेन संस्कारेण संवे- पनलक्षणविरुद्धकार्योत्यादात+। अन्यथा चिरकालप्रसारेन संवेषटनसंस्कारे विनाशिते ऽपि हस्तापाये प्रसारणमपेयाद न चैवमपैति। इह तु चिरका- लबिम्बसंनिधावपि अन्ते बिम्बापाये प्रतिबिम्बो डपि गच्छत्येवेति न बिम्बः परियामस्य निमित्तम। अथ मन्यसे चिरकालावस्थितो Sपि कमलविकास: सवितृकिरयास्य निमित्तस्यापाये Sपगच्छृतीति। तन्न। तथापि प्राथमिकमुकु- लत्वे हेतुभि: पार्थिवेराप्येश्च कमलावयवेः पुनरपि राचा मुकुलत्वे विरुद्ध- कार्ये जनिते विकासापायात्। अन्यथा तादृगवयवरहिते म्लाने कमले डपि राचा विकासो Sपगच्छेत। आदर्शे तु मुखाकारपरिणते पुनः केन हेतुना समतलाकारपरिणामः स्यात्। तदवयवानां कारुकर्मव्यतिरेकेणाकिज्चित्कर- त्वात्। अपरत एव बिम्बसंनिधिमाचेय नादशीवयवा मुखाकरेण परियमेरन्। अन्यथा दर्पयद्रव्ये प्रतिमामुखे कर्नव्ये सति लौकिका बिम्बमेव संनिधापये- युर्न तु कारुमपेक्षेरन। दर्पयद्रव्यस्यान्याकारपरियामे कारुकर्मीपेक्षायामपि प्रतिबिम्बपरियामे पुनःस्वरूपपरिणामे वा न तदपेक्षेति चेद एवमपि न मुखप्रतिबिम्बाकारपरिणामो युक्तिसहः। चत्तुनीसिकादिनिम्न्ोन्नतभा वस्य स्पर्शेनानुपलम्भात्। समतलमेव हि पाणिना स्पृश्यते। समतलेन व्यवहितं मुखमिति चेत् तहि चानुषमपि न स्यात। तत एतत्सिद्धं विमत आद- शी मुखव्यतयन्तररहितः तज्जन्मकारणशून्यत्वाद यथा विषायजन्मकारय- शन्यं विषाणरहितं शशमस्तक्रमिति॥

• प्राठमुखमिति समस्तः पाठ: ९ पु. । + कार्यात्पादनादिति २ पु. या.। अपाये गच्छतीति १ पु. पा. । S म सु कांस्यकारमपेक्षेरन्निति २ पु. पा.।

ननु तर्हि शुक्तिरजतवन्मिथ्यात्वापत्तेर्न बिम्बैकत्वसिद्धिः प्रत्यभिन्ञा तु व्यभिचारियी मिथ्यारजते पि मदीयमिदं रजतमिति तद्दर्शनादिति चेतृ। विषमो दृष्टान्तः । नेदं रजतमिति हि तच रजतस्वरूपबाधया रजताभिज्ञाया भ्रमत्वे तत्प्रत्यभिज्ञाया अपि भ्रमत्वमुचितम इह तु न तथा नेदं मुखमिति स्वरूपबाधः किं तु नाच मुखमिति देशसंबन्धमाचबाधे समुत्पन्ना मदीयमेव मुखमिति प्रत्यभिज्ञा कथं भ्रमः स्यात्। न च स्वमु खावयवानामचात्तुषत्वात्कयं प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानमिति वाच्यम । नासाग्रा- दिकतिपयावयवदर्शनादपि घटादिवदवयविनश्चाक्तुषत्वापपत्तेः । यः पुन- रदर्पयापगमे प्रतिबिम्बापगमो नासा स्वरूपबाधः । दर्पणे Sपि तत्प्रसङ्गात। ननु तत्त्वमसिवाक्येन जीवरूपः प्रतिबिम्बो बाध्यते यः स्थापुरसा पुरुष इतिवद्धाधायां सामानाधिकरययात् । संसायविनाशे च मोत्षानुपपत्तेः । मेवम। सो 5यं देवदत्त इतिवदेक्यपरत्वेनापि सामानाधिकरययसम्भवात्। विरुद्धांशबाधमाचरेण मोतोपपत्तेः । कृत्स्स्य जीवस्य बाधे मोक्षस्यापुरुषार्थ- त्वात् ।। यस्तु मन्यते प्रतिबिम्ब एव नास्ति दर्पयप्रतिस्फालिता नेतर *ं- रश्मयः परावृत्य बिम्बमेव दर्पणादविवित्तं गृहणन्तीति। स्पष्ठं प्रत्यङ्मु- खत्वाद्यनुभवेनेवासा निराकरणीयः । कथ तर्हि मूर्त्तद्रव्यस्य मुखस्यकस्य विभिन्नदेशद्वये युगपत् क्त्स्यैन वृत्तिः । दर्पयदेशवृत्तमीयाकृतत्वादिति ब्रमः । न हि मायायामसंभावनीयं नाम स्वशिरश्छेदादिकमप स्वमरे माया दर्शयति॥ नन्वेवमेव जलमध्ये उधोमुखस्य वृत्तप्रतिबिम्बस्य तीरस्थवृत्षेयोक्य सति तीरस्थो वृत्षा उधिष्ठानं तच च मायया जलगतत्वमधोमुखत्वं चाध्य- स्तमिति वक्तव्यं न चाचाध्यांसहेतुरस्ति। अधिष्ठानस्य साकल्येन प्रतीतेः। तत्कथमसावध्यासः । उच्यते। किमच वृक्षावरणाभावादध्यासाभावः कि वा दोषाभावात् उतोपादानाभावातृ आहो स्विदध्यासविरोधिनो Sधि- प्ठानतत्त्वज्ञानस्य सुद्धावात्। नाद्यः। चेतन्यावरणस्येवाध्यासोपादानतया जडे पृथगावरणानुपयोगात्। एतेन तृतीयो ऽपि निरस्तः । न द्वितीयः । * प्रतिस्फालितनेत्रेति १ पु. पा. ।

विवरयाप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० सोपाधिकभ्रमेषुपाधेरेव दोषत्वात् *। न चतुर्थः । निरुपाधिकभ्रमस्येवाधि - ष्ठानतत्त्वज्ञानविरोधित्वात्। तर्हि सोपाधिकभ्रमस्य कर्तृत्वादेनीत्मतत्त्वज्ञा- नान्निवृत्तिः किं त्वहङ्कारोपाध्यपगमादिति चेद् बाढम। पारमार्थिकदर्पणा- दुपाधेस्तत्कृतभ्रमस्य च ज्ञानादनिवृत्तावप्यज्ञानजन्योपाधेरहङ्कारस्य निरु-

ननु कथं ते तत्त्वज्ञानम्। जीवो नात्मतादात्म्यं जानाति प्रतिबिम्ब- त्वाद्वर्पयागतप्रतिबिम्बवदिति चेद न। अचेतनत्वस्योपाधित्वात्।। यस्तु लोकायतः शरीरस्येव चेतन्यं मन्यते तं प्रति दर्पयगतजाडन प्रतिबद्धत्वात्प्रतिबिम्बस्याचेतनत्वं सुसम्पादम। चेतनत्वे तु बिम्बचेष्ठया बिना 5पि स्वयं चेष्टेत जीवस्य तु प्रतिबिम्बत्वे Sपि नोपाधिजाडन प्रति- बन्ध इत्यनुभवात्सिद्गम । यद्यपि लोके बिम्बभतस्येव देवदत्तस्य भ्रम- निवर्तकतत्त्वज्ञानाश्नयत्वं दृष्टं तथापि न तच बिम्बत्वं प्रयोजकं किंतु भ्रमाश्रयत्वं जीवश्च भ्रमाश्रयः । अविद्यायाश्चिन्माचाश्न्रयत्वे डपि जीवपक्न- पातित्वेन भ्रमोत्पादनात्। ननु ब्रह्म स्वस्य जीवेक्चं न जानाति चेदसर्वच्चं स्याज्जानाति चेज्जीवगतं भ्रमं स्वगतत्वेन पश्येदिति चेद् न। स्वमुखतत्प्रति- बिम्बयेोरैक्यं जानता ऽपि देवदत्तेन स्वमुखे प्रतिबिम्बगताल्पत्वमलिनत्वा- दयदर्शनात्। न च जीवस्य प्रतिबिम्बत्वे मानाभावः। श्रुतिस्मृतिसचेभ्य- स्तत्सिद्धे:। रूप रूपं प्रतिरूपो बभवेति श्रतिः । एकधा बहुधा चेव दृश्यते जलचन्द्रवदिति स्मृतिः। अपरत एव चोपमा सूयकादिवदिति सचम+। न चामर्त्तस्य ब्रह्मयः प्रतिबिम्बासंभवः । श्र्रमूर्त्तस्याप्याकाशस्य स्वाश्निताभ्रनक्षचादिविशि- प्ृस्य जले प्रतिबिम्बभावदर्शनात्। जलान्तराकाशाभ्रादि प्रतिबिम्बाधार इति चेद् न। जानुमाचे Sपि जले दूरविशालाकाशदर्शनात्। जीवो घटा- काशवदुपाध्यवच्छ्िन्ना न प्रतिबिम्ब इति चेद् न। तथा सति जीवोपाधि- मध्ये ब्रह्मयो उपि सत्त्वे चेतन्यं तत द्विगुरां स्यात्। न चेवमाकाशस्य घटे द्वेगुययं दृष्टं ब्रह्मयः तघासत्त्वे च सर्वगतत्वसर्वनियन्तृत्वादिहानिः। उभ- यानुगतचिदाकारस्येव सर्वगतत्वसर्वनियन्तृत्वादि न ब्रह्मगीति चेद् न।

• दोषादिति १ पु. पा.। + व्यास मू० ३ अ्र. २ पा. ९८ सृ. ।

अहङ्कारोपाधिवशाज्जीवस्य ब्रह्मप्रतिबिम्बत्वनिरुपगाम। ६ह

य आत्मानमन्तरो यमयतीति पत्या प्रकरसालभ्यस्य ब्रह्मण एव जीव- मध्ये नियन्तृत्वेनावस्थानश्रवणात्। अतः सर्वच शास्त्रे घटाकाशदृष्टान्तो 5सङ्कत्वसाधको न जीवत्वसाधकः । प्रतिबिम्बपने तु द्विगुगीकृत्य वृत्तिर्न दोषाय। जलमध्ये स्वाभाविकजानुमाचाकाशस्य प्रतिबिम्बितविशालाकाशस्य च वृत्तेः । तस्मादहङ्गारोपाधिकृतो ब्रह्मप्रतिबिम्बो जीवः ।। यद्यप्यज्ञानं जीवावच्छेदोपाधिरिति पुरस्तादुक्तं तथापि सुषुप्रावज्ञा-

रिष्यते तथा जागरणे विस्पषृव्यवहाराय स्थलशरीरमुपाधिः । न चेवमुपा- = नन्वयं जीवावच्छेद: किं भ्रमगत उत चेतन्यगतः । आद्य सुषुप्रिम- छांदो स न स्यात्। तत भ्रमाभावात्। ततश्चाविद्यायास्तत्कार्यम च्छाद्ष- स्थानां च जीवपत्तपातित्वं न स्यात्। द्वितीये Sपि तस्य कार्यत्वे सुषुप्यादाव- भावात् स एव दोष: । अ्र्प्रकरार्यत्वे चाविद्याधीनत्वं न स्थात्। उच्यते। जागर- यास्वप्रयो: स्थलसृत्मशरीरकृतो जीवावच्छेदो भ्रमरूपत्वादविद्याकार्यः । सुषु- म्यादो तु चेतन्यगता जीवावच्छेदो Sनादिरप्यात्माविद्ययो: संबन्ध इवावि- द्याधीनो भविष्यति। यद्यपि संबन्ध इवावच्छेदो नाविद्याश्नितस्तथाप्यवि-

श्रितविम्बप्रतिबिम्बभेदो दर्पाधीनस्तद्वदनिर्वचनीयसंस्कार उपाधिरन भ्रा- न्तिजन्य इति नियमो डस्ति। तदेवं चेतन्येकरसो Sनिदंरूपो Sप्यात्मा स्वा- त्मन्यध्यस्ते उहङ्कारे प्रतिबिम्बितो जीवावच्देदस्याविद्याधीनत्वात्तत्संबन्धव- दुपपद्मते। ननु भवद्धि: प्रतिबिम्बस्यावस्तुत्वाभ्यपगमान्न जीवस्य प्रतिबिम्ब- तेति चेद् मेवम्। न हि वयं प्रतिबिम्बस्वरूपभतस्य मुखस्य चैतन्यस्य वा मिथ्यात्वं बमः किं तहि प्रतिबिम्बत्वस्य धर्मस्य तदापादकभेदवि- पर्यासादेश्च मिथ्यात्वं ब्रमः । प्रतिबिम्बस्य प्रत्यभिज्चया तत्त्वमसिवाक्येन च सत्यबिम्बात्मतामवादिष्म। प्रतिबिम्बत्वधर्मस्य मिथ्यात्वे डपि धर्मो बध्यते मुच्यते चेति न बन्धमोक्षयोरसंभवो नापि तयोब्रह्गि बिम्बप्रसङ्गः । मन्वेवमहङ्गाराधयुपाधिके बिम्बप्रतिबिम्बभेदाध्यासे सत्यप्यहङ्काराद्यध्यास उपाधिशून्य: कथं सिध्येत। रज्नुसर्पवदिति ब्रमः । अथ तब स्वतन्त्रपदार्थो-

90 विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० पाध्यभावे ऽपि सर्पसंस्कारमात्रमुपाधिस्तर्हि प्रकृते उप्यहङ्कारसंस्कारः कुतो नोपाधि: । न हि प्रमायजन्यः संस्कार उपाधिन भ्रान्तिजन्य इति नियमो डस्ति। तदेवं चैतन्यकरसे। Sनिदंरुपो Sप्यात्मा स्वात्मन्यध्यस्ते Sहङ्कारे प्रति- बिम्बतो 5 हंव्यवहारयोग्यः सन् अहमित्येतस्मिन्प्रत्यये उध्यस्यमानाहङ्कारसं- भिन्नतया 5वभासमानो 5 हंप्रत्ययविषयत्वेनोपचर्यतइूति संभवत्येव तचाध्यासः॥ ननु न तावन्निर्विकल्पकतया 5वभासमाने चेतन्ये सविकल्पकाहङ्का- राद्यध्यास: संभवति । तथाविधस्यादृष्टचरत्वात्। नापि प्रमातृत्वादिविक ल्पविशिष्ठतया Sवभासमाने तत्संभवः । प्रमातृत्वादेरहङ्कारपूर्वकत्वात्। न च पूर्वपवाहङ्कारकृतप्रमातृत्वादिसंस्कारेय चैतन्यस्य सविकल्पकत्वं प्रमातृ- प्रमायादिव्यवहारस्य सर्वेणापि वादिना दुरुपपादत्वात्। तथा हि। वेदान्तिसांख्ययोमते किमहङ्कारः प्रमाता उतात्मा। नादः। तस्य जड़त्वात्। द्वितीये Sपि प्रमाणाख्यक्रियारूपेया परिणामित्वं प्रमातृत्वं तच्चा- विकारिययात्मनि दुःसंपादम्। अन्तरेगेव प्रमातृत्वं चैतन्येन विषयप्रकाशे तस्य सर्वगतत्वेन सरव युगपत्प्रकाशेतेति प्रतिकर्मव्यवस्था न सिध्येत। सार्किकादिमते डपि किं सर्वगतात्मन्यत्पद्यमानं ज्ञानं यावदात्मसम- वायि उत शरीरावच्छिन्नात्मप्रदेशसमवायि। नाद्यः । नियामकाभावेन युगप- त्सर्वीवभासप्रसङ्गात्। धर्माधर्मीं नियामकाविति चेद न। तया: सुखदुःखजन- कविषयेषु तथात्वे डपि उपेक्षणीयतृणादिसर्ववस्तुष्वनियामकत्वात्। यस्य ज्ञानस्य यज्जनकं तत्तेन प्रकाश्यमिति नियम इति चेद् न। चक्षुरादेरपि चत्तुर्जन्य ज्ञानवेद्यत्वप्रसङ्गात्। विषयत्वे सति जनकं वेद्यमिति चेद् न। विषयत्वस्याद्याप्यनिरुपयात्। लोकप्रसिद्ध तन्निरुपयो Sपि ज्ञानस्य गुरात्वे क्रियात्वे वा न स्वजनकविषयग्राहित्वनियमसिद्धि: । प्रदीपगुणास्य प्रकाश- स्याजनके उपि घटे ग्रकाशकत्वदर्शनात्। बाणादिक्रियायां चानुद्विष्टे ऽपि वस्तुनि स्वाश्नयसंयुक्ते Sतिशयहेतुत्वदर्शनात्। अथ ज्ञानाश्नयस्यात्मने। डपि निरवयवत्वाद् न सर्वसंयोग इति नास्ति युगपत्सवीवभासप्रसङ्गः। तहि न किं चिदपि प्रकाशेत क्रियारुपस्य गुणस्य वा ज्ञानस्य स्वाश्रयम- तिलड्ध्यान्यच संसर्गायोगातृ। असंसष्वग्ाहित्वे चातिप्रसङ्गात्। शरीराव- चिछिन्नात्मप्रदेशासमवायि ज्ञानमित्यस्मिन्पक्वे पि प्रदेशस्य स्वाभाविकत्वे

सावयवत्वमात्मनः प्रसज्येत। श्रपाधिकत्वे डपि ज्ञानं तत्प्रदेशसंयुक्तगाहि चेत्दा देहाद्वाह्यो घटादिर्न भासेत। बाह्यात्मप्रदेशसंयुक्तगराहित्वे बाह्यं सर्वमप्यवभासेत। ननु संबन्धरहिते ऽपि वस्तुनि व्यवस्थयेव ज्ञानक्रिया प्तिशयं जनयिष्यति। यथा Sभिचारक्रियया सहस्रयोजनव्यवहितो उप्यद्दिष्ट एव पुरुषो मार्यते तद्त। तन्न। तचापि हन्तृहन्यमानपुरुषद्वयसंयुक्तस्य देवतात्मन ईश्वरस्य वा कृत्यादेवी नियामकस्यानुमेयत्वात्। विमत- मभिचारकर्म स्वसंबन्धिन्यतिशयजनकं क्रियात्वाद्वाणादिक्रियावत। तर्ह्येव- मस्तु ज्ञानाधारेणात्मना मनः संयुज्यते मनसा चेन्द्रियं तेन च विषयः सा चेयं संयोगपरम्परा नियामिकेति। तदप्यसत्। तस्या: परम्पराया ज्ञाना- त्यवे ज्ञानोत्यादनसवोपचयात्। ज्ञानादुपर्यपि संयोगपरम्परया विषयावभासे

देहपरिमायात्मपक्षयोरपि दोषा ऊहनीयाः । तस्मान्न सर्ववादिनां प्रमाणदि- व्यवहारसंभवः ॥ अच्ोच्यते। सत्यमेवमन्यच वेदान्तिमते तु कथं चित्संभवति। तथा हि। सर्वगतं चिदात्मानमावृत्त्य स्थिता भावरूपा 5विद्या विविधजगदाका- रेग विवर्तते। तच शरीरमध्ये स्थितो Sन्तःकरणाख्यो ऽविद्याविवत्ती धर्माधर्मप्रेरितो नेवादिद्वारा निर्गत्य यथोचितं घटादिविषयान व्याप्य तत्त- दाकारो भवति। यथा लेोक पूर्णतटाकस्थम उदकं सेतुगतच्छिद्रान्निर्गत्य कुल्याप्रवाहरुपेरा केदारान्प्रविश्य चतुष्कोएात्वेन विकोणात्वेन वर्तुलत्वेन वा तत्तत्केदारानुसारि अ्र्परवतिप्ठुते तद्वत। न ह्युदकवदन्तःकरणं परिस्यन्दते येनातिदूरवततिचन्द्रन क्चधरवादिप्राप्तिर्भटिति न सिध्येत्। किं तर्हि सर्यरश्मि- वत्तेजसत्वाद्टीर्घप्रभाकरेण परियमते। अत एव रश्मिवत्सहसा सङ्काचो डप्यपपन्नः । उपपन्नश्चान्तःकरास्य चीरादिवत्सावयवत्वात्परिणामः । तच्च परियातमन्तःकरयं देहाभ्यन्तरे घटादौ च सम्यग्याप्य देहघटयोर्मध्यदेशे पि दएडायमानमविच्छिन्नं व्यवतिप्ठुते। तन देहावच्छ्िन्नान्तःकरयभागेो Sहङ्काराख्यः कर्तेत्युच्यते। देहविषयमध्यवतिदएडायमानस्तद्वागो वृत्तिज्ञा- नाभिधा क्रियेत्युच्यते। विषयव्यापकस्तद्वागो विषयस्य ज्ञानकर्मत्वसंपादक-

१२ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्य० तन्यं तचाभिव्यज्यते। तस्याभिव्यक्तस्य चैतन्यस्यकत्वे ऽप्यभिव्यञ्जकान्त :- करयंभागभेदात चिधा व्यपदेशो भवति। कर्तृभागावच्छिन्नश्चिदंशः प्रमाता क्रियाभागावच्छन्नश्चिदंशः प्रमायं विषयगतयोग्यत्वभागावच्छन्नश्चिदंशः प्रमि- तिरिति प्रमातृप्रमाणप्रमितीनामसाङ्कर्यम। भागचये ऽप्यनुगतस्यवान्तःकर- णाकारस्य प्रमातृप्रमेयसंबन्धरूपत्वान्मयेदमवगतमिति विशिष्टव्यवहारो Sप्य-

न्यधर्मादिव्यवहारो न विरुध्यते॥ नन्वन्तःकरगेन चेतन्यस्याभिव्यक्तिनीम आवरयविनाशश्चेद् घट- ज्ञानेनेव मोत्ः स्यात् आरत्मगतातिश्यश्चेदात्मनो विकारित्वं स्यादिति चेद् न। आवरणाभिभव्स्याभिव्यक्तित्वात्। यत्तक्तमहङ्कारस्य जडत्वादात्मनो Sपरिणामित्वान्न प्रमाता सिध्यतीति। सदसत्। चिदभिव्यक्तिविशिष्टः परियाम्यहङ्कारः प्रमातेति दर्शितत्वात्। यच्च चेतन्यस्य सर्वगतत्वान्न प्रतिकर्मव्यवस्थेति। नासा दोषः । किमेकेन पुरुषेय यत्सुखदुःखादिकमनभयते तत्सवैरनुभवितव्यं सर्वपुरुष- चेतन्यस्येकत्वादित्यापाद्यते कि वा देवदत्तेन यदा घटो उनुभयते तदा कृत्स्ं जगत्तेनानुभवितव्यं तच्चतन्यस्य सर्वगतत्वादिति। नाद्यः । न हि वयं चेतन्यस्य केवलस्य विषयानभवहेतुत्वं ब्रमस्तस्याविद्यावृतत्वात किं तह्यन्त:करणाभिव्यक्तस्य तथात्वम। तानि चान्तःकरणानि प्रतिपुरुषं व्यवस्थितानि। तत्कथं सर्वपुरुषभोगसङ्करः । नापि द्वितीयः । न हि देव- दत्तान्तःकरयं व्यवस्थापरिच्छिन्नं युगपत्कृत्स्नेन जगता संबध्यते येन तद- भिव्यक्त चेतन्यबलात्सर्वमसावनुभवेत्। परिच्छिन्नस्यापि सर्यरश्मिवत्सर्व- व्यापी परिगाम: स्यादिति चेद् न। अन्तःकरयापरिणामसामग्याः पुरयपाप- नेचश्रोचादिरुपायाः प्रतिविषयं व्यवस्थितत्वेन परिणामस्यापि व्यवस्था- सिद्धेः। यस्तु योगमभ्यस्य सर्वव्यापिपरियामसामयीं संपादयेत्स युगपत्सर्व- मवगच्छ्ृत्येव न ततः का चिद्धानिः ॥ ननु किं चेतन्यस्यासङ्गितया सतो विषयोपरागाभावात्त्सिद्ये उन्त: करणोपाधि: कल्पयेत किं वा सत्यपि तदुपरागे विषयप्रकाशनसिदिये।

अन्तःकरणप्रतिबिम्बस्य जीवत्वम। प्रतिकर्मव्यवस्थासाधनम। २३ नाद्ः। असङ्गितयेवावस्थान्तःकरयोपाधावपि तस्यानुपरागप्रसङ्गात्। न द्वितीयः । चित्संबन्धादेव प्रकाशसिद्धावुपाधिवैयथ्यात्। तत उपाधिपरित्यागे सर्वगतचेतन्येन संयुक्तसर्ववस्तुप्रकाशयोगपद्यं केन वार्यते॥ अथ मन्यसे किं प्रतिबिम्बभतजीत्रचेतन्यस्य युगपत्सवीवभासकत्व- मापादयसि किं वा बिम्बभतब्रह्मचेतन्यस्य। नाद्यः । तस्य परिच्छिन्नत्वात्। न द्वितीयः । दषृत्वात्। जीवब्रह्मणोर्भेदाभावे ऽपि किंचिज्जत्वसर्वज्ञत्वे असङ्गीयें बिम्बप्रतिबिम्बमुखयोरवदातश्यामत्वे इवेति। नेतत्सारम। तथा सति विषये ऽनुभवस्य ब्रह्मचेतन्यहवपतया सर्वज्ञत्ववदहङ्गारावच्छिन्नजीवा- नुषङ्गाभावाज्जीवस्य किंचिज्ज्वत्वमपि न स्यात्। जीवोपाधेरन्तःकरयास्य चत्तुरादिद्वारा विषयसंबन्धाज्जीवस्य विषयज्ञातृत्वं घटतइति चेद् न । अन्तःकरयासंसृष्टवस्तुज्ञातृत्वे ब्रह्मस्वरूपमपि जीवः सर्वदा जानीयात्। सर्वगतस्य ब्रह्मणो उन्तःकरणे ऽपि संसष्टत्वात्। अथ मतमविद्योपाधिकत्वाज्जीवः सर्वगतः सच न कृत्स्ं जगदव- भासयितुं क्षमः । अर्प्रविद्यावृतत्वेन स्वयमप्यप्रकाशमानत्वात्। अहमज्च इति परिच्छ्विन्नतया 5वगताया अप्यविद्याया: सर्वगतचेतन्यतिरोधायकत्वमप्युपपन्न- मेव। नेचसमीपे धृतेनाङ्गलिमाचेया महत आदित्यादेरपि तिरोधानदर्शनात्। एवं च सत्यन्तःकरणोपरागेय यचावरयमभिभयते तचेत्राभिव्यक्तेन चैत- न्येन किं चिदेव प्रकाश्यते न सर्वमपि। तदपि न युक्तम्। कार्यभता- न्तःकरयेन स्वोपादानस्याज्ञानस्याभिभवायोगातृ। तस्मान्न केनापि प्रकरा- रेग व्यवस्थासिद्धिरिति।। अचाच्यते। जीवचेतन्यमसङ्गितया न्यचानुपरज्यमानमपि अ्रन्तः- करये उपरज्यते तादृशस्वभावत्वात्। यथा सर्वगतापि गोत्वादिजाति: सास्रादिमद्यक्तावुपरज्यते नान्यच तद्वत। अरथ व्यक्तिष्वेव सर्वगता जाति- स्तर्हि प्रदीपप्रभादृष्टान्तो ड्स्तु। सा हि रूपरसगन्धवाद्यादिदेशव्यापिन्यपि रूपमेव प्रकाशयति नान्यत्। तथा चान्तःकरणोपाधिश्चेतन्यस्य विषयोपरा- गसिद्ठायो भविष्यति। न चासत्युपरागे चित्प्रकाशो विषयानवभासयितुमीष्टे प्रदीपप्रकाशवत्संयुक्तद्योतकत्वात्। ब्रह्म हि सर्वोपादानत्वादन्तरेयेवौपाधि- कमुपरागं स्वस्वरूपवत्स्वाभिन्नं जगदवभासयति। न तु तथा जीवः अनुपा- १०

विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० दानत्वात्। न च स्वतो Sनवभासकस्य जीवस्य घटादिवदन्यसम्बन्धाद- प्यवभासकत्वं नेति शङ्गनीयम्। केवलवहेस्तृणाद्यदाहकत्वे उप्ययःपिएडस- मारूढस्य तट्टाहकत्वदर्शनात् । तदेवमसङ्गिनः सात्तिचेतन्यस्याविद्यानावृ- तस्य जीवत्वे 5पि स्यादेवान्तःकरणवशाद्यवस्था। यदा त्वन्तःकरणप्रति- बिम्बो जीवस्तदा डपि परिच्छ्न्नत्वात्सुतरां व्यवस्था सिध्येत्। विषयान- भवस्य ब्रह्मचेतन्यरूपत्वे Sपि जीवोपाध्यन्तःकरणपरियामे विषयाव्यापिन्य- व्यक्तत्वाज्जीवचैतन्यरूपत्वमप्यविरुद्म । ब्रह्मणो उन्तःकरगासंसृपृत्वे ऽपि ब्रह्माकारपरियतान्तःकरयवृत्त्यभावान्न सदा जीवस्य ब्रह्मज्ञानप्रसङ्गः।न ह्यन्तःकरणस्वरूपमावं वस्त्वभिव्यज्जकं किं तु तदाकार*परिणामः।अन्यथा उन्त:करयान्तर्गतानां धर्मादीनामप्यभिव्यक्तिप्रसङ्गात। जीवो जपि जीवाका- राहवृत्तिरुपेय परिणते उन्तःकरये Sभिव्यज्यते नान्त:करणमाचे। सुषुप्रावहं- वृत्त्यभावे जीवाप्रतीतेः । तदित्थमन्तःकरणाप्रतिबिम्बस्य जीवत्वे Sपि प्रति- कर्मव्यवस्थायां न को Sपि विघ्यः ॥ यदा चाविद्योपाधिकः सर्वगतो जीवस्तदा ऽप्यावरणतिरोधायकेना- न्तःकरयेन व्यवस्था सिध्येत्। संभवति हि कार्यस्याप्यपादानतिरोधायकत्वं वृश्चिकवृत्तादिकार्यस्य गोमयमृदादिकारणस्वभावतिरोधायकत्वदर्शनात्। न हि वृश्चिकशरीरे गोमयं प्रत्यभिज्ञायते वृक्षादौ वा मृत्स्वरुपम। तदेवं वेदान्ति- मते+सर्वेयापि प्रकारेण प्रमाचादिव्यवहारसिद्धी पूर्वपूर्वाहङ्गारकृतप्रमातृत्वा- दिसंस्कारेण सविकल्पके चैतन्ये संभवत्येव सविकल्पकाहङ्काराद्यध्यासः॥ न च सर्वस्य ज्ञेयस्य चैतन्यविवर्तत्वे चैतन्यातिरकेणासत्त्वाद्विच्चा- नवादिमतप्रवेश इति वाच्यम। किं चित्साम्यान्मतान्तरप्रवेशे सर्वमतसाङ्क- यंस्य दुरपवादत्वात्। सर्वसाम्यं तु प्रकृते पि नास्ति। विज्ञानवादी हि व्षणिकान्यनेकानि विज्ञानानि विषयाश्च तभ्यो Sभिन्ना इत्याह। तन्वदर्शी तु नित्यमद्वितीयं विज्ञानं विषयाश्च तवाध्यस्ताः पृथगर्थक्रियासमर्थास्तेषां चाबाधितं स्थायित्वमस्तीति वदति। अररद्धितीयं हि संवेदनं सर्वच प्रत्य. भिज्ञानात्। घटसंवित्यट संविदिति भेदावभासो विषयोपाधिको न स्वाभा

• किं तु तत्तदाकरेति २ पु. पा. । + वेदान्तमते दति २ पु. पा. ।

ज्ञानस्य क्षणिकत्वनिरासः । विकः । अद्वितीयत्वादेव संविदो पि नित्यत्वम। न च संविद्विषयाव-

विषयायां च पृथगर्थक्रियासामथ्येमनुभवसिद्गस। स्थायित्वं च प्रत्यभित्ता- नादवगन्तव्यम। तस्माच्वतन्ये Sहङ्काराद्यध्यासे Sपि नास्ति मतसाङ्कर्यमिति सिट्म ॥ नन्वित्यं विज्ञानवादी मनुते सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोः । अन्यद्वत्संविदो नीलं न तद्गासेत संविदि।। भासते चेत्कुतः सरव न भासेतेकसंविदि। नियामकं न संबन्धं पश्यामो नीलतद्धियोः ॥ संविज्जनकत्वमेव नियामकः संबन्ध इति चेद न। इन्द्रियस्यापि तज्जनकस्य विषयत्वप्रसङ्गात्। तस्मादभेद एव नीलतद्धियोः । अहमिदं जानामीति ज्ञातृज्ञेयज्ञानानि विविक्तस्वरुपाणि परस्पर संबद्धान्यनभयन्ते इति चेद न। नगिकानां संबन्धानुपपत्तेः । स्थायित्वे ऽहि ज्ञातृज्ञेययोर्जि- ज्ञासान्तरोत्यन्नज्ञानक्रियाद्वारा संबन्धो युज्येत स कथं नणिकयो स्यात्। तस्मादेवं कल्पयितव्यम । प्रथमं तावदहमिति इदमिति च जानामीति च ज्ञानचयं तत्तदाकारोपप्पुतं क्रमेणोत्यन्नं ततः प्रथमद्वितीयज्ञानाख्यवासना वासितात् तृतीयज्ञानात्तदनुरूपमाकार चयोपप्रुतं ज्ञानान्तरमुत्यन्नमिति। एवं सति क्षशिकज्ञानमेव विषयाकारमित्यभ्यपेयम। अन्यथा ज्ञानज्ञययो: संब- न्धानिरुपणोन ज्वेयं न प्रतीयेत। न च ज्ञानक्णिकत्व विवदितव्यम। यथा नीलज्ञानं नीलस्य पीतादिव्यावृत्तिमषि बोधयति तथा वर्त्तमानत्वेनाव भासमानं ज्ञानं स्वस्य भतभविष्यत्कालद्वयसंबन्धव्यावृत्तिमपि बोधयिष्यति। ततो ज्ञानस्य क्षणिकत्वं प्रत्यक्षसिदमिति॥

अच्ोच्यते। न ज्ञानं क्षसिकं प्रतिक्षरां स्वरूपभेदनवभासात। अतिसादृश्यादेदानवभास इति चेद् न। विकल्पासहत्वात्। किं संविद्धु्मो ज्ञानान्तरगम्यश्च भेदः किं वा संवित्स्वरूपभतस्तयेव संविदा वेद्यः। आद्ये उपि धर्मिप्रतियोगिभतयो: संविदो: संविदन्तराऽविषयत्वे तयोर्मेदय हो

२६ विवरयाप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्य० न सिध्यत। विषयत्वे वा धर्मिप्रतियोगिभेदाख्यचितयमपि भेदसंवेदने कल्पितं तदभिन्नं च स्यात्। द्वितीये संवित्स्वरुपभतो भेद: सादृश्यान्ना- वभासतइत्युक्ते संविदेव नावभासतइत्युक्तं स्यात्ततो जगदान्ध्यप्रसङ्ग:। अथापि संविदां सादृश्यनिवाहाय भेदो ङ्गीक्रियतइति चेत्सादृश्यस्य मानहीनत्वादैक्यावभासविरुद्धत्वाच्च। न घ वाच्यमैक्यावभासस्य भ्रमत्वान्न सादृश्यविरोधित्वं प्रत्युतैक्यभ्रम एव भिन्नेषु सादृश्यमन्तरेणानुपपन्नस्तत्क- ल्पक इति अन्योन्याश््यत्वात् संविदां भिन्नत्वे सादृश्ये च सिद्धे सत्येक्या- वभासस्य भ्रमत्वसिद्धिस्तत्सिद्धी चेतरसिद्धि * रिति ॥ अथ मतम। सादृश्यस्य मानहीनत्वमानविरोधित्वयो:+ सिद्धा वैक्यप्रत्ययस्य प्रामाययसिद्धिस्तत्सिद्धावितरसिद्धिरिति तुल्यं तवापीतरेत- राश्रयत्वमिति। तन्न। ऐक्यबोधिकायाः प्रत्यभिज्ञाया मया स्वतःप्रामा- रयाङ्गीकारात् ॥ ननु केयं प्रत्यभिज्ञा नाम न तावदेकस्यातीतवर्तमानकालट्वयसं- बन्धविषयं प्रत्यक्षज्ञानं प्रत्यभिज्ञा। प्रत्यक्षज्ञानस्य वर्तमानमाचार्थग्रा-

तस्य तथात्वमिति चेद् एवमप्यात्मनि साहमिति प्रत्यभिज्ञा न सिध्येत्। नित्ये स्वयंप्रकाशे तस्मिन संस्कारस्य जन्यज्ञानस्य चासम्भवात्। नापि स्वरूपज्ञानमेव प्रत्यभिज्ञा। तस्य प्रदीपप्रभावद्वर्तमानप्रकाशिनः पूर्वीपरपरा- म्शात्मकत्वायोगात्। अरस्मन्मते तु सो 5हमित्याकारद्वयोपप्नुतं ज्ञानद्वय- मेतन्न प्रत्यभिज्ञा। तस्मादनया दुर्निरुपया प्रत्यभिज्चया कथमैक्यसिद्धि: । उच्यते। केवले चिदात्मनि जन्यज्ञानतत्संस्कारयो: संभवे उप्यन्तःकरण- विशिष्ट तत्संभवादुक्तप्रत्यभिज्ञा किं न स्यात्। न च विशिष्टस्य प्रत्यभि- ज्ञाविषयत्वे तस्येव प्रत्यभिज्ञातृत्वमपीति कर्मकर्तृत्वविरोधः शङ्कनीयः। सर्ववादिनां देहव्यतिरिक्ताद्नमानविषयतया उत्मनि कर्मकर्तृभावस्य संप्र- तिपन्नत्वात्॥ अथ मतं नानमानादौ विषयस्य कर्मकारकत्वस अतीतादिवस्त्वनु- माने विषयस्याविद्यमानस्य ज्ञानजनकत्वायोगात। विषयत्वं त्वविद्यमा- * तत्सिद्धी च तत्सिद्ध्रिति २ पु. पाठः। मानविरुद्धत्वयरिति २ पु. पा. ।

सो Sहमिति प्रत्यभिच्चया ऽ5त्मन: सिद्धिः । 99

नस्यापि कथं चित्संभविष्यति ज्ञानस्य तदाकारत्वात्। ततो उनुमानादो कर्तृत्वमेव आ्ात्मन: प्रत्यक्े तु विषयस्य ज्ञानजनकतया कर्मकारकत्वं ततो विरोधस्तदवस्थ इति। मेवम। अपरन्तःकरणविशिष्टतयेवात्मनः प्रत्यभिज्ञातृत्वं पूर्वापरकालविशिष्ृतया च प्रत्यभिज्ञेयत्वमित्युपाधिभेदेनाविरोधात्। किमेता- वता प्रयासेन प्रत्यभिज्ञव मा भदिति चेद न। सो ऽहमिति प्रत्यभि- ज्ञाया: स्वानभवसिद्धत्वात्। अविसंवादित्वेन च भ्रान्तित्वायोगात्। यदुक्तं सोहमित्याकारद्वयोपप्नतं ज्ञानद्वयमिति। तदसत्। तथा सति विज्ञानं क्षणिकमित्यवापि ज्ञानद्वयप्रसङ्गेन विज्ञानस्य क्षणिकत्वासिद्धिप्रसङ्गात। विज्ञा- नमाचवादिनां क्षणिकत्वादिधमी तरवास्तवा सवेति चेतृ तहि स्थायित्वादि- धर्मा एवावास्तवा* उपादीयन्तां सोहमित्याद्यनुभवानुसारित्वात् ।। यच्च प्राभाकारा मन्यन्ते नैव सो Sहमिति प्रत्यभिज्ञाविषयत्वेनाय- मात्मा सिध्यति किं तर्हि सो 5यं घट इत्यादिप्रत्यभिज्ञाश्नयत्वेनेति। तद-

भिज्ञानात् स्थायित्वासिद्धिप्रसङ्गात्।I अथ मतम। मम संवेदनं जातमितीदानीमनुस्मर्यमाणा पूर्वकालीना घटादिसंवित्स्वाश्नयं तदानीन्तनमात्मानं साधयति। स्मृतिश्च स्वाश्रय- मिदानीन्तनमात्मानं साधयति। ततश्च स्थाय्यात्मा सिध्यति न पुनरप्रामाशिकं सो Sहमित्यात्मविषयं प्रत्यभिज्ञानं किं चित्कल्पनीयमिति। नेतत्सारम। स्मृतिप्वीनुभवी ह्यभिज्ञाद्वयवत्तत्कालीन/मात्मानं यद्यपि साधयतः तथाप्येकस्यास्यात्मनः कालद्वयसम्बन्धो न केनापि सिध्येत। संविद्द्वयमेव सम्बन्धस्यापि साधकमिति चेतु तर्हि तथैव घटादिष्वप्य- भिज्ञाद्वयेन स्थायित्वसिद्धा तत्सिद्गये प्रत्यभिज्ञा नाSपेत्येत तट्टाखाय तन प्रत्यभिन्ञेति चेद् एवमपि प्रकृते संविद्द्वयं किं सात्षात्सम्बन्ध- साधकमुत प्रत्यभिज्ञामुत्पाद्य। आद्ये ऽपि न तावदेकैकं तत्साधकम । एकैकस्य कालद्वयविशिष्टात्मन्यनाश्नितत्वात्। नापि सम्भय तत्साधकम। अतीतानुभवस्य वर्त्तमानस्मृतेश्च योगपद्यायोगात्। द्वितीये स्थाय्यात्मविषयं

• धर्मा अप्यवास्तवा इति १ पु. पा. । + एकस्यात्मन इति १ पु. पा. । + तत्तत्कालीनमिति १ पु. पा. । S दार्खायेति तच्कब्दरहित: प्राठः २ पु० ।

विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्या० सो Sहमिति प्रत्यभिज्ञानं त्वयेवाङ्गीकृतं स्यात्। न च वाच्यं न क्व चिदपि ज्ञानविषयत्वमात्मनस्तत्कथं प्रत्यभिज्ञाविषयत्वमिति । मम संवेदनं जात- मिति स्मृतिज्ञानविषयत्वात्। यद्यप्यनेन स्मृतिज्ञानेन स्वत्पत्तिकालीन आत्मा स्वाश्रयत्वनैव प्रकाश्यते न विषयत्वेन तथापि स्मर्यमाणसंवेदना- श्रयभतस्तत्संवेदनकालीन आ्रात्मा विषयीक्रियतएव। अथोच्येत स्मृत्या संवेदनमेव विषयीक्रियते तच्च संवेदनं स्मृतं सत्स्वाश्रयमात्मानमाश्रयतयेव प्रत्याययिष्यतीति। तदसत्। स्मृतिकाले संवेदनस्याविद्यमानस्य स्वाश्रयसा- धकत्वायोगात। स्वयंप्रकाशमानं हि संवेदनमाश्रयं साधयति न तु स्मृतिविषयतया परप्रकाश्यम। अन्यथा धर्मादीनामपि परतःसिद्धानां स्वाश्र- यात्मसाधकत्वप्रसङ्गात्। तस्मादतीतकालीन आ्रत्मा स्मृतिविषय सवेंत्य- भ्यपेयम। तथा च सो Sहमिति प्रत्यभिज्ञा ऽपि आ्रत्मानं विषयीकरिष्य- तीति प्राभाकरैरप्यात्मविषयप्रत्यभिज्ञयेव संविदात्मनः न्षशिकत्वं निराकर- गीयम॥ अथैवं घटादिषु क्णिकत्वं साध्येत विमता उपान्त्यादयो घटस- त्ताक्षया: स्वस्वानन्तरक्षणभाविघटनाशव्याप्ा घटसत्ताक्षयत्वाद् अन्त्यक्षराव- दिति। तन्न। विमतो घटनाशचयो घटसत्तावान् कालत्वात्संमतवदित्याभा- ससमानत्वात्। अच घटाभावानुभवविरोध इति चेत तर्हि क्षणिकत्वानुमाने 5पि सो 5यं घट इति प्रत्यभिज्ञाविरोधो 5स्त्येव ॥ ननु सर्वे भावा: क्षणिका अर्थक्रियाकारित्वाद्यतिरेके शशविषायवत्। विपक्े स्थायिनो र्थक्रियानुपपत्तिबाधिका। न च स्थायिन एव पदार्थस्य निमित्तसंयोगादन्यथाभतस्यार्थक्रियापूर्वकं कार्यमुत्पादयितुं सामथ्य न वणि- कस्येति वाच्यम। किमसौ स्थायी पदार्थ एकमेव कार्यमुत्यायेद् उत युगपद- नेकानि अथ वा क्रमेणानेकानि। तब प्रथमद्वितीययो: कृतं स्थायित्वेन सकृ- त्कार्योत्पादनस्य क्षशिकेनैव सिद्धेः । न तृतीयः । समर्थस्य क्षेपायोगात् । अतो भावानामेकस्मिन्नेव कये Sर्थक्रियाकारित्वलक्षणत्वमिति। नैतद्युक्तम। त्वन्मते डर्थक्रियाया दुर्निरूपत्वांत्। किमर्थक्रिया नाम संविदां स्वगोचरज्ञा- नजननं किं वा क्षणान्तरोत्यादनम । आराद्ये ऽपि स्वसन्ताने तज्जननं पुरु- पान्तरसन्ताने वा सर्वज्ञसन्ताने वा। नाद्यः। संविदां स्वप्रकाशत्वेन तद-

नार्थक्रियाकारित्वं सत्त्वं किं तु स्वाभाविका धर्मविशेषः । सम्भवात्। अस्तु तर्हि द्वितीयः । देवदत्तसंवेदनं हि स्वप्रकाशमपि यज्ञद- त्तसंवेदनस्य विषयत्वाज्जनकं भविष्यतीति। तदसत्। न तावत्प्रत्यचज्ञा- नस्य विषयतया जनकमिति शक्यं वक्तुम। न हि पुरुषान्तरज्ञानं पुरुषान्त- रप्रत्यच्तया क्व चिद् दृष्टम। नाप्यनुमानज्ञानस्य विषयतया जनकं त्वया प्रत्यक्षज्ञानमेव विषयजन्यमित्यङ्गीकारात्। ननु तहिं तृतीयो S्स्तु सर्वज्ञस्य हि प्रत्यक्षज्ञानं सर्वपुरुषगतसंवेद नानि विषयीकुर्वत तैर्जन्यते। मैवम। तथा सति सेोपप्रवैः संसारिसंवेदनैरीश्वरसंवेद नमप्यपप्पुतं स्यात्। त्वन्मते ज्ञान- जययोरभेदात॥ अथेश्वरज्ञानमुपप्नतमपि नोपप्रवदोषं भजते तत्त्वज्ञानेनोपप्रवबाधा- दिति चेद् मेवम। न तावत्तदेव ज्ञानं स्वोपप्रवं बाधते उपप्रवस्येकस्मिन्नेव क्ये प्राप्रिबाधयेद्वयोरसम्भवात्। नापि ज्ञानान्तरमुपप्रत्रमनद्य बाधितुं चमते। पूर्वज्ञानोपप्रतस्य ज्ञानान्तराविषयत्वाद् विषयत्वे च पूर्वज्ञानवदेव ज्ञानान्तर- मुपप्रुतं * सत्कथं बाधकं स्यात्। न चोपप्नवांशं विहाय संवेदनांशस्येवेश्वरज्ञानं प्रति विषयतया जनकत्वम। तथा सत्युपप्रवानभिज्न ईश्वरः कथमुपदिशेत॥ नापि क्षणान्तरोत्यादनमर्थक्रियेति द्वितीय: पकः । त्वत्प्रक्रियया चर- मक्षसस्यासत्त्वप्रसङ्गात्। तथा हि विज्ञानानि स्थायित्वकल्पनया द्रव्यगुणादि- कल्पनया+ रागादिदोषैविषयेश्चापप्रुतानि पूर्वपूर्वसजातीयविज्ञानलक्षेभ्यः संस्कारम्य उत्तरोत्तरासयत्पद्यन्ते। तत सर्वमिदं क्षशिकमिति भावनया स्थायि- त्वकल्पना निवर्तते। स्वलक्षणमिति भावनया द्रव्यगुणादिकल्पना नश्यति। दुःखमिति भावनया रागादिदोषप्रवृत्तिसुखदुःखोपप्रवाः तीयन्ते । शून्य- मिति भावनया विषयोपप्रवविगमः । ततश्च भावनाभेदैश्चतुर्विधे: संस्का- रविरोधिभिश्चतुर्विधोपप्रवे क्रमेा मन्दीकृते भावनाप्रकर्षस्यान्त्यभतादुपा- न्त्यप्रत्ययात्सवीपप्रवविरहि विज्ञानमुत्यद्यते। तच्च संसारसन्तानान्त्य- त्वाच्चरमक्षण इति गीयते। तस्य च कार्याभावादसत्त्वापत्ता तथैव क्रमेया पूर्वपूर्वज्ञानानामप्यसत्त्वं प्राप्नुयात। चरमच्ा ईश्वरज्ञानस्य जनकस्त-

• द्रव्यगुणादिकल्पनयेति २ पुस्तके नोपलभ्यते। 1 एतदये उत्पद्यमानज्ञानान्तराभवेनेति २ पुस्तके ग्रन्थाद्वुह्टिरुपररि त्रुटिरुपेा लिखितम् ।

८० विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्य० द्विषयत्वादिति चेत तर्हि चरमक्षरासर्वज्ञज्ञानयोरविशुद्धतया तुल्यस्वभाव- येरकसन्तानत्वं स्यात्। तुल्यस्वभावयो: कार्यकारणभावस्येकसन्तानलत्षया- त्वात्। ततः सन्तानाविच्छेदादनिर्मोत्तः स्यात्। सर्वज्ञसन्तानप्रवेश एव मोक्ष इति चेद् एवमपि चरमक्षरास्येश्वरज्ञानविषयत्वं दुर्निरुपमिति जन- कत्वं दूरापास्तम। भेदे हि सति संविदो विषयविषयिभावः । न चेह भेदो विद्यते। न तावत्संवित्संविदन्तरात्संविदाकारेण भिद्यते। तथा सति वैलक्षययसिद्धये प्रतियोगिनो Sसंवित्त्वप्रसङ्गात्। नापि संविदाकारेय। धर्मियो 5संवित्त्वप्रसङ्गात। तस्माच्चरमक्तयस्य सर्वज्ञज्ञानोत्पादनलक्षयाया ऽर्थक्रियया सत्त्वं दुःसम्पादम। यद्यस्यार्थक्रिया कल्प्येत तदापि सा किं कारणस्य सत्त्वं स- म्पादयति उत तत्प्रतीतिम। नाद्यः। कार्यात्पर्वमेव कारणस्य सत्त्वात्। अन्यथा कारणत्वायोगात्। द्वितीये Sपि तत्कारय स्वकार्येण प्रतिभासितं सत्कारणं प्रत्याययति तदपि तथेत्यनवस्था स्यात्। संवित्स्वयमेव स्वात्मानं प्रकाश- यतीति नानवस्थेति चेतु तर्हि अर्थक्रियाप्रतीतिहैतुरिति पक्षा हीयेत। स्वय- मेव स्वस्यार्थक्रियेति वदत आत्माश्नयत्वं दुर्वारम। तदेवं सत्त्वं नाम नार्थ- क्रियाकारित्वं किं तु स्वाभाविकः कश्चिदुर्मः । तथा चैकस्मिन् जये ऽर्य- क्रियां कृत्वा पुनस्तष्णीम्भतस्यापि स्थायिनः सत्त्वं न विरुध्यते॥ यदुक्तं स्थायिन: क्रमेणानेककार्यात्यादकत्वं नास्ति समर्थस्य केपायोगाद् इति। तदसत्। शक्तस्यापि सहकारिसंनिधानविशेषक्रमापेक्षया कार्यक्रम उपपन्नः । लोक तथेवानुभवात्॥ अथ मतं शक्तस्य सहकार्यपेताया अप्ययुक्तत्वादशक्ता एव सर्वे पदार्थाः परस्परापेक्षया सामय्री जनयन्ति। सा च शक्ता कार्यमुत्यादय- तीति। तदप्ययुक्तम। सामग्रीं प्रत्यप पदारथानां शक्तत्वे ऽन्यान्यापेक्षा न युक्ता अशक्तत्वे च तदजनकत्वान्निष्फला 5न्यान्यपेक्षेति अनपत्तैव सर्वच स्यात्। मा भत्तहि कस्यापि सहकार्यपेक्षेति चेद् न। अ्र्रनुभवविरोधात्। न चानुभवो भ्रान्तः। बाधाभावात। यद्यपि शक्तस्याशक्तस्य वा उपेक्षा न युक्तत्युक्तं तथापि शक्तत्वाशक्तत्वाविनिर्मुक्तवस्तुमाचस्य सहकार्यपेत्षा स्यात्। न्यायस्यास्य त्वया उप्यङ्गीकार्यत्वात्। तथा हि कार्यसत््वे सिद्धान्त- हानि: असत्त्वे च कारयविशेषेय कार्यविशेषस्य सम्बन्धानिरुपणात्सव सर्व-

क्षणिकविज्ञानवादिमतनिराकरयाम। ८१

स्मादुत्यद्येतेति परेग चोदिते सत्त्वासत्त्वसम्बद्धत्वासम्बद्धत्वविशेषं विमुच्य नियतपूर्वभावि कारयं नियतोत्तरभावि कार्यमिति त्वया निरुपणीयम। अन्वयव्यतिरेकी तच निरुपको स्त इति चेतु सहकारिययपि स्त एव। तस्मा- दस्त्येव सहकार्यपेक्षा। तत्कृतस्तपकारविशेषश्चिन्त्यताम॥ यत्त्वच एकदेशी मन्यते अन्वयव्यतिरेकसिद्धभम्यदकादि सहकारियो बीजाख्ये कारये विशेषमुच्छूनताख्यं जनयन्ति ततस्तद्वीजमङ्कराख्ये कार्ये शक्तम अन्यथा उनुपकारी भम्यादिर्बीजेन नापेक्ष्येतेति। तदसत् । बीजं स्वगतविशेषोत्पत्ती शत्तां न वा। न चेत्सहकारिसहस्रसंनिधाने ऽपि न तज्ज- नयेत् ततो नाङ्गरोत्यादने 5पि शत््यति। अ्प्रथ् शक्तं तदा Sपि यदि सहका- रिकृतविशेषान्तरं प्राप्योच्कूनतायां शक्रुयात् तदा उनवस्था स्यात। अ्रथ तदप्राप्येव तच शक्तं तह्यंङ्करे Sपि विशेषमन्तरेगेव शक्तं स्यात्॥।

सहकारिसंनिधिमापसाध्या तथेव दृष्टत्वादिति। तन्न। तथा सति शक्ति- मता कारगेन स्वात्मन्यनुपकुर्वन्नपि सहकार्यपेत्ित इति त्वयेव स्वमत- व्याघात आपादित: स्यात्। तस्मान्नकदेशिपचा युक्तिसहः ॥ नन्वत एवास्मन्मतमादरणीयं न हि वयं तद्वत कारणस्वरूपे सहकार्युपकारं ब्रमः किं तहि त्तगिकान्मलकारणादुत्पद्यमानं काय सहकारि- कारणान्यपेक्षते कार्यस्य बहुकारयसाध्यत्वादिति ब्रमः ।यद्यपि स्थायिकार- यमते डप्येतावत्समानं तथापि त्वन्मते यावत्कारयसत्त्वं नैरन्तयेय कार्यो- त्यत्तिर्दुवारा नियामकाभावात। न च सहकारिसंबन्धो नियामकः । संबन्धे- नापि यावत्संबन्धिसत्त्वं भवितव्यत्वात्। न च तस्य संबन्धान्तरं नियामकम अनवस्थानात्। न च वाच्यं त्णिकपक्े 5पि न कारगसत्त्वतये कारय जायते तयोयागपद्यप्रसङ्गात् अन्यदा जन्माङ्गीकारे ऽप्यनियमापत्िरिति । कार- यानन्तरक्षसास्य कार्यनियामकत्वात। अतः क्षगिकवाद एव श्रेरयान्॥ मेवम। सर्व हि कार्यकारयंभावो व्याप्रिबलान्निश्चतव्यः । तत किं तव मते* कार्यकारयभावव्याप्रिर्धमाग्निव्यतयोरुत तत्संतानयोः । नाद्यः ।

• त्वन्मते दति २ पु. पा.।

८२ विवरप्रमेयसंग्रहे १ सू० १ वर्रा०

दप्यग्नेर्धूमो जायेत तत्सन्तानपातित्वाविशेषात्। काष्ठाभावाद जन्म नेति चेद् न। तस्यापि स्वसन्ताने * विद्यमानत्वात। न चाग्निकाष्ठयो: संबन्धाभावः । सन्तानद्वयनित्यत्वेन तस्याप्यनिवार्यत्वात्+। स संबन्धः संबन्धान्तरपूर्वकत्वान्न सदातन इति चेद न। अनवस्थापत्तेः । चिचतुरकत्ता- विश्रान्त्यभ्यपगमाददोष इति चेतु तहि स्थायिकारसपक्े डपि तथैवानव स्थायाः सुपरिहरत्वान्नाक्तदोषः । ननु सहकारिय उपकारकत्वाङ्गीकारे यदि स्थायित्ववादी स्वमतमपि समीकुर्यात्तहि तन्नाङ्गीकुर्म इति चेद न। धूमका-

त्वात्। अन्वयव्यतिरेकयोश्चोपकार्योपकार कभावसाधकत्वं मूलकारणतत्कार्य- योरग्निधमयोर्दृष्टम। तस्मादुपकारके सहकारिणि मतद्ये उप्यपेक्षा समाना। तथा च क्षणिकपन्े यथा सकवहे: सहकारिभेदाट्वेशभेदाच्च युगपदनेककार्यजन- कत्वमभ्यपेयते वहिः स्वदेशे वह्मन्तरमेव जनयत्यपरिषठाद् धममधस्ताद्गस्म पुरुषे विज्ञानं चेति तथा स्थायिपने उप्येकस्य कारणस्य कालभेदात्सहका- रिभेदाच्चानेककार्यजनकत्वम। ततः क्रमकारित्वं किं न स्यात्। न चैतावता क्षशिकस्थायिवादिनोमेतसाङगयं/ शङ्गनीयम। पूर्वस्य प्रतिकर्मव्यवस्थावाद- स्यान्ते 6 निराकृतत्वात्। तदेवमतिदुष्ठं नणिकविज्ञानवादिमतमुपेत्य कूट- स्थनित्यचैतन्ये सर्वमप्यध्यस्ततया प्रतीयतइत्ययमेव वेदान्तवादो Sति- निर्दोषत्वा/दादरयीयः ॥ नन्वयमपि वादो दुष्ट एव। तथा हि। कूटस्थचेतन्येन चेत्स्व- स्मिन्नध्यस्ताः पदार्था अपरोक्षा अवभास्यन्ते तदा Sनुमेयादयो उप्यपरोक्षाः स्युः । न चेच्चतन्यमपरोक्षप्रतीतिजनकं तदा घटादयो Sपि नापरोक्षा: स्युः । नियामकाभावात्। न चेन्द्रियमापरोक्यनियामकमिति शक्यं वक्ुम। बाह्येन्द्रियस्य तथात्वे सुखदुःखादेरापरोन्याभावप्रसङ्गात। अन्तःकरणस्य * स्वयं संताने ऽपीति १ पु. पाठः। + न चाग्निकाष्ठयो: संबन्धाभावात्संतानद्वयनित्यत्वेन तस्यापि निवर्त्यत्वादिति १ पुस्तके पाठः। परमयमसङ्गत इव प्रतिभातीति २ पु. पाठ एवोपरि धृतः। मते साङ्कर्यमिति २ पु. पा. । निर्दोपत्वादित्यतिशब्दरहितः पाठंः २ पु. । S अ्रन्ते दूति २ पु• नास्ति ।

आत्मन: स्वप्रकाशत्वेनापरोक्षत्वं न नित्यानुमेयत्वम। ८३ तथात्वे त्वनुमेयादावापरोत्यं दुर्वारम। नैष दोष: । कारकत्वव्यञ्जकत्व- योर्नियामकत्वात्। यो ड्यमन्तःकरयापरियामो नवादिद्वारा निर्गत्य घटादीन व्याप्रोति*ं तस्य हि कर्मभता घटादय: कारकाः। घटाद्यभावे तद्मा- पिपरियामानुपपत्तेः+। घटादिभिरुत्यादिते च परिणामे चैतन्यमभिव्यज्यत- इति व्यञ्जकत्वं घटादीनाम। ततस्तेषां युक्तमापरोत्यम । न चेवमनु- मेयादिषु कारकत्वव्यञ्जकत्वधर्मद्यं नियमेन संभवति। अररतीतानागत- योरपि कदा चिदनुमेयत्वात्तयाश्च वर्तमानधर्मद्वयाश्रयत्वानुपपत्तेः । ननु यदा वृष्टिरासीदित्यनुमीयते तदा वृष्ठिरतीतत्वाकारेण वर्त्तते ततो वर्तमा- नधर्माश्रयत्वं स्यादिति चेद् नैतद्युक्तम। किमनुमानकाले वृष्टेरवर्त्तमान - त्वमुच्यते उतातीतत्वधर्मस्य। आाद्ये वृष्ट्र्युंगपदतीतत्वं वर्त्तमानत्वं च व्याह- न्येत। न द्वितीयः । अररतीतत्वं नाम वर्त्तमानकालव्यावृत्तभूतकालय।गित्वं ततश्च यथा घटादो वर्त्तमानकाला उनुगतः सन्नवच्छेदको न तथा ऽती- तत्वधर्मःकिं तु घटाभावस्य घट इवातीतत्वधर्मस्य वर्त्तमानकाल: केवलं निरूपक इति नातीतत्वधर्मस्य घटवद्व्त्तमानत्वसंभवः। नन्वयं धर्मो यदि न सर्वथा वर्त्तमानत्वव्यवहारार्हस्तहि नरविषारावदसन्नेव स्यात् ततो वर्तमान एवायं धर्म इति चेद् एवमपि न तद्गर्मविशिष्टायां वृष्ठा कारकत्वव्यञ्जकत्वे संभवतः । न हि मृतो देवदत्तो घटं कुरुते नापि विनष्टः प्रदीपस्तमभिव्यनक्ति ॥ नन्वनुमेयादिषु विषयेष्वकारकेष्वव्यञ्जकेषु च सत्सु कथमनुमानादि- जन्यज्ञानस्य तद्विषयाकारतेति चेद् लिङ्गशब्दादयो ह्यविनाभावशत्र्यादिसंब- न्धविशेषबलात्ततद्विषयाकारं ज्ञाने समर्पयन्तीति ब्रमः। न चातीतानागतेष्वनु- मेयादिषु यथा विषयत्वं धर्मो उङ्गीक्रियते तथा कारकत्वव्यञ्जकत्वधर्मे उप्य- ड्रीकार्ये सति प्रत्यक्ते इवानुमानादिष्वपि विषयतयेव ज्ञानाकारार्पकत्वं भवि- ष्यतीति वाच्यम। न हि विषयत्वं नामानुमेये कश्चिद्धावरुपो धर्मः येन दृष्टान्तः स्यात् किं तर्ह्यनुमानप्रवृ: पर्वमनुमेयस्य यादृगवस्था SSसीत्तादृग- वस्थानिवृत्तिरेव विषयत्वशब्देनोच्यते। न च सैवावस्था दृष्टान्तत्वेन शङ्कनीया। * घटादीनाप्रोतीति २ पु. पा.। i परिमाणानुपपत्तेरिति २ पुस्तके। + अतीतत्वधमे दृति २ पु. पाठः। S घटवर्तमानत्वसंभव इति २ पु. पाठः।

८४ विवरगाप्रमेय संग्रहे १ सू० १ वर्या० तस्या अप्यक्त्निवृत्तिप्रागभावरुपत्वात्। अतो उतीताद्यनुमेयेषु भावरुपं कार- कत्वं दुःसंपादम। अतीताद्यनुमेयस्याकर्मकारकत्वे कथं तच वृष्टिं जानातीति सकर्मकधातुप्रयोगः । उपचारादिति ब्रमः । यथा सकर्मके प्रत्यक्षज्ञाने फल- मस्ति तथा उनुमानादार्वाप तत्सत्त्वमाचण सकर्मकत्वमुपचर्यते। मुख्यस्य कर्मया*स्तचाङ्गीकारे प्रत्यक्षवदतीताद्यनुमाने उप्यापरोत्यं दुवीरम। एवं च सति यच वर्तमानो Sग्न्यादिरनुमीयते तचाप्यनुमेयत्वसाम्यादग्न्यादेरकर्मका- रकत्वमापरोत्यपरि हारायावगन्तव्यम। प्रत्यक्े पुनरविनाभावसंबन्धादीनाम- भावाद्विज्ञानस्याकारसमर्पयाय विषयस्य कर्मकारकत्वमेवा/भ्यपेयम। संभवति हि तच नियमेन कारकत्वं प्रत्यक्षविषयस्य वर्त्तमानत्वनियमात्। तस्मात्क- टस्थचैतन्ये सर्वदा सर्वपदाथानामध्यस्तत्वे समे ऽपि कारकत्वव्यञ्जकत्वव- शात्प्रत्यक्षविषयेष्वेवापरोत्यं व्यवस्थास्यते॥ न च निर्विकल्पके चैतन्ये कथं सविकल्पकपदार्थाध्यास इति शङ्कनीयम। पूर्वपूर्वप्रमातृत्वादिसंस्कारेण सविकल्पकमेव चैतन्यमहङ्कारा- द्यध्यासाधिष्ठानमिति प्रतिकर्मव्यवस्थावादे प्रत्युक्तत्वात् ॥ ननु तथापि संस्कारादि सर्वप्रपज्जोपादानं मूलाज्ञानं निर्विकल्पकचैतन्ये एवाध्यसनीयम। अ्रज्ञानाध्यासाधीनसिति्द्धि कत्वान्स्या सर्वर्स्या सविकल्पकत्व संपादकस्य वस्तुनः । न च निर्विकल्पकस्याधिष्ठानत्वमुपपद्मते। सर्वच सवि- कल्पकस्यवाधिष्ठानत्वदर्शनात्। तत्कथमज्ञानाध्यासः। नैष दोषः । आपरोत्य- स्फुरयमाचेकाधिष्ठानत्वोपपत्तेः सविकल्पकत्वस्याप्रयोजकत्वा। तच्च केवल व्यतिरेकाभावादवगन्तव्यम। आ्ररात्मनो नित्यानुमेयत्वान्नापरोक्षतेति चेद न। अहङ्कारवादे Sहमित्यपरोत्षानुभवविरोधेन प्रत्युक्तत्वात्। अहमित्यनुभवो डनुमानजन्य एव तथापि भयोऽभ्यासपाटवाद्याप्रिपत्तधर्मतेल्लेखमन्तरेय फटिति तदुत्पत्ता अपरोक्भ्रमः प्राशिनां तचेति चेद न। तथा सति घटा- दिकं जानतो देवदत्तस्य मयेदं विदितमिति संबन्धावगमो न स्यात्। यथा परेग विदिते घटे स्वस्य संबन्धो न प्रतीयते तथा स्वेन विदिते Sपि। उभयोर्नित्यानुमेययोरविशेषात्। स्वेन ज्ञानावसरे स्वस्य ज्ञानाश्रयत्वं विशेष इति चेद् न। स्वात्मन्यप्रतीयमाने ज्ञानाश्नयत्वस्य दुरवगमत्वात्। न च * मुख्यस्य च कर्मया इति २ पु. पा. । + एवशब्दो नास्ति २ पुस्तके।

८५

ज्ञानाश्यत्वं फलसंबन्धादनुमातुं शक्म। फलसंबन्धस्याद्याप्यसिद्गेः । तत आत्मा स्वप्रकाशत्वेनापरोक्षा न नित्यानुमेय:॥

यस्तु स्वप्रकाशत्वे विवदते स वत्तव्य: किमात्मा संविदाशयत्वेनाप- रोतः किं वा संवित्संबन्धमाचसत्त्वादुपाधित्वादथो संविद्विषयत्वात। नाद्ः। आत्मा न संविदाश्प्रयत्वेनापरोक्ः संवित्कर्मतामन्तरेणापरोक्षत्वात् संवेदनवत्। न द्वितीयः । अर्प्रतिप्रसङ्गात्। तृतीये ऽपि न तावत्संविदुपाधित्वं नाम संविदा-

त्वम्। विषयस्य दुर्निरूपत्वात्। संवित्प्रयुक्तव्यवहारयेग्यो विषय इति चेद् आत्मा डपि तर्हि विषयः स्यात्। आश्र्रयव्यतिरिक्तत्वे सति संविद्यावर्त्तकत्वं चक्षष्यतिव्याप्रम। आराश्रप्रयव्यतिरिक्तत्वे सति संवित्प्रयुक्तव्यवहारयोग्यत्वं च संविदात्मसंबन्धे Sतिव्याप्रम। न च संबन्धस्य विषयत्वमिष्टम। अपरो- नत्वप्रसङ्गात्। अनुमेयो हि नित्यं समवायो भवतेष्यते। चतुर्थे डपि न तावदा- त्मविषयं संवेदनं घटादिविषयसंवेदनाद्विन्नकालीनम। तथा सति मयेदं विदित- मिति संवेद्य संबन्धो नावगम्येत। नापि तयेोरेककालत्वम। युगपद्विरुद्धविषयग्रा- हिज्ञानद्वयोत्पादायोगात्। न हि देवदत्तस्याग्रपृष्ठुदेशस्थितार्थव्यापिगमनक्रि- याद्वयावेशो युगपद् दृश्यते। विरुद्धपरिस्पन्दद्वयस्य युगपदनुपपत्तावपि परि- यामद्वयस्य नानुपपत्तिरिति चेद् न। निरवयवस्यावयवशः परिणामद्वयानु- पपत्तेः । नापि कात्स्येन परियामद्वयम। कृत्स्नशरीरवतिनो विरुद्धपरिगाम- येबील्ययोवनयोया गपद्यादर्शनात्। तस्मात्रिशेषात्स्वप्रका शत्वेनवात्मनाप-

तामाचेदाध्यासो न क्व चिद् दृष्ठ इति। साक्िया मनोमाचेय वा प्रत्यक्षे

चाक्षुषत्वमिष्यतइति चेद् न । तथा सति रुपस्पर्शवत्त्वप्रसङ्गात। चत्तुर- न्वयव्यतिरेकी त्वाकाशानुमापकमर्तद्रव्याभावविषयतया उन्यथासिट्टो॥ ये तु वादिन: स्वस्वप्रक्रियानुसारेण* नित्यानुमेयमाका शमिच्छन्ति तान्प्रत्यध्यस्यमानेनैकेन्द्रियग्राह्यत्वाभावाद भवत्येवोदाहरगाम। तस्यैतस्य

• स्वस्य प्रक्रियानुसारेशेति २ पु. पा. ।

८६ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० विद्यानिवर्त्यस्याविद्यातत्कार्यरुपस्याध्यासस्याधिष्ठानभूतो डप्यात्मा न तङ्गु- सदोषाभ्यां संस्पृश्यते ऽनुपादानत्वात्। तदेवं वेदान्तवादे सर्वदोषपरिहा- रख्य मुकरत्वात्संभाव्यतएव प्रत्यगात्मन्यप्यनात्माध्यासः ॥

नन्वात्मन्यनात्माध्यासो लक्षणसंभावनाभ्यामुपेता उषि न प्रमायाम- न्तरेर सेद्गुमर्हति मानाधीनत्वात्सर्वच मेयसिद्वेरिति चेतु तह्ाच प्रत्यत्ानु- मानार्थापत्त्यागमाः प्रमाणत्वेनावगन्तव्याः । सर्वी लोका मनुष्या ऽहं देवो वहं पशुरहमिति जातिविशिष्ठशरीरेन्द्रियादिसंघाते चिदूपस्य स्वस्य तादा- त्म्यमध्यस्येव व्यवहारं प्रमातृप्रमेयादिरूपं कुरुतइति प्रत्यक्मेतत्। यद्य- प्यचेन्द्रियापगमे प्रमाय*कोटावनन्तर्भीवात्प्रत्यन्षसामय्यसंभवस्तथापि नित्यं सात्तिप्रत्यवं संभविष्यति। यच सामग्यभावे उप्यापरोत्यं दृश्यते त सात्ति- प्रत्यक्षतेति हि वेदान्तमर्यादा। तथा Sनुमानमपि विमता देवदत्तस्य जाग्र- त्स्वप्नकाला तस्येवाहं मनुष्य इत्याद्यध्यासपुरःसरप्रमातृत्वादिव्यवहारवन्ता तस्येव सुषप्यादिकालादन्यकालत्वाद यन्नवं तन्नवं यथा तस्येव सुषुप्यादि - कालइति। अरथीपत्तिरपि प्रमातृत्वादिव्यवहारो[देहादितादात्म्याध्यासं विना नोपपद्यते सुषुप्रादावध्यासाभावे व्यवहारानुपलम्भादिति। आ्रागमस्तु ब्राह्मयो यजेतेत्यादिरवगन्तव्यः।।

ननु प्रमातृत्वादिव्यवहारो]देहात्मनो: संबन्धमाचमपेक्षते न तादा- त्म्यमिति चेतु को Sसा संबन्ध: स्वस्वामिभावश्चेत्तर्हि भृत्यादिशरीरेापि प्रमातृत्वादि[व्यवहारः स्यात्। अर्रस्तु तर्हि स्वेच्छामाच्ानुविधायित्वं संबन्ध: । भृत्यादिशरीरं तु स्ववचनानुविधायीति नातिप्रसङ्ग इति चेद् मैवम। यदीच्छ्रानुविधानयोग्यतामाचं विवचितं तदा सुषुप्रे डपि तत्सत्त्वा- इवहारो दुवारः ।]6 अरथेच्छया 5नुविधीयमानत्वं तर्ह्यत्यातुरे तदभावा- त्प्रमातृत्वादिव्यवहारो न स्यात्। इच्छानुविधानस्य व्यवहारमूलत्वमनु-

• इन्द्रियाणां प्रमयेति २ पु. पाठ:। + सुषुप्तादीति २ पु. पा. । + [] एतन्मध्यस्थो ग्रन्थः १ पुस्तके न दृश्यते त्रुटित दूति भाति। S [] एतन्मध्यस्थो ग्रन्थः १ पुस्तके त्रुटितः ।

प्रत्यक्षादिप्रमायोरध्याससिद्धिः । तस्य प्रमातृत्वादिव्यवहार हेतुत्वम। ८9 भवसिद्धमिति चेतृ। किमेतत्सार्वेचिकमुत क्वाचित्कम। नाद्यः । इच्छानु- विधानमन्तरेगेव दुर्गन्धादिप्रमातृत्वदर्शनात्। न द्वितीयः । इच्छाया अप्यध्यासमलत्वेनाध्यासस्येव व्यवहारहेतुत्वात्। न ह्यन्तःकरणतादात्म्या- ध्यासमन्तरेणेच्छारूपः परियामो निर्विकारस्यात्मनः संभवति। न चात्मा- नात्मनो: संयोगसमवायो व्यवहारनिमितं सुषुप्रे डपि तयो: सत्त्वाद्यवहा-

दध्यासमलत्वात्। भृत्यादिशरीर सद्धावाच्च न व्यवहारत्वम। तथ भृत्या- दिव्यावृत्त्यर्थमव्यवधानेन भोग्यत्वं संबन्ध इत्युच्येत तदापि भोगयोग्यता- माचं चेत्सुषुप्रे उप्यस्ति। अथ भुज्यमानत्वं तथाप्यात्मनः सर्वशरीरदेश- कालेष्वव्यवधानस्य समत्वात्कस्य चिदेव शरीरस्य कयोश्चिदेव देशकाल- योरभाग्यत्वे नियामको मूलसंबन्धो ड्पेक्येत। तस्मात्तादात्म्याध्यास एवं व्यवहारहेतु: ॥ अस्मिन्नपि पत्ते शरीरविशेषे उध्यासस्य किं नियामकमिति चेद् लिङ्गशरीरविशेष इति ब्रमः । न च लिङ्गशरीरात्मनोः संबन्धः सादि: येन तचापि नियामकान्तरमन्विष्येत। न च प्रमातृत्वादिव्यवहारस्य देहा- दितादात्म्याध्यासमूलत्वे करदोषादप्रामाययं प्रत्यक्षादीनां प्रसज्येतेति वाच्यम्। तच तत्त्वावेदकप्रामारय हानिर्वेदान्तव्यतिरिक्तानामभ्यपगतैव । व्यावहारिकप्रामाययं तु न हीयते व्यवहारे बाधाभावात्। मोत्तावस्थायां बाध्यत्वमाचस्वीकारेणाध्यासिकत्वस्वीकारात्। न चाध्यासिकत्वमविसंवादि *- व्यवहाराङ्गत्वं चोभयं विरुद्धमिति वाच्यम। उभयस्य प्रमायसिद्धत्वात्। तच्ाध्यासिकत्वे तावत्प्रमाणान्यक्तानि इतरच्चानुभवसिङ्गस। अविसंवादित्वं न निश्चेतुं शक्यतइति चेतु तच तावत्प्रत्यक्षादिजन्यव्यवहारस्याविसंवाद आपातिकः साच्तिसिद्धः । आात्यन्तिकस्तु नाभ्यपेयते। वेदान्तानां चात्यन्ता- बाध्यविषयत्वात्तत्त्वावेदकप्रामाएयमुचितम्। स्वयं मिथ्याभता अपि त्रबाध्यं बोधयन्त्येव स्वप्नकामिनीसंदर्शनादौ मिथ्याभते पि वास्तवश्रेयःसचकत्व- दर्शनात्।। ननु प्रत्यक्ादीनि व्यावहारिकप्रमाणानि+ व्यवहारार्थक्रियासमर्थ- *अपि संवादोति २ पु. शसंगतः पाठः। + व्यावहाररिकप्रामाएयानीति २ पुस्तके।

विवरयप्रमेयसंग्रहे १ सू० १ वर्ग० वस्तुविषयत्वादिति हि त्वया तेषां प्रामाययं साधनीयम। तथा च पर- तःप्रामाययापत्तिरिति चेद न। विमतानि प्रमाणानि यथार्थविषयत्वादिति साधयतस्तवापि तुल्यत्वात्। अरथ विषययाथाथ्य विषयिज्ञानादेव सिध्यति न ज्ञानान्तरादिति न परतस्त्वं तर्ह्यस्मन्मते उपि विषये व्यावहारिकार्थक्रि- यासामथ्य विषयिज्ञानादेव सिध्यतीति समानम॥ अथाप्यध्यासोपादानत्वे ब्रह्मज्ञानस्य प्रपज्जज्ञानवन्मिथ्यात्वं प्रसज्येतेति चेद् न। स्वरूपमिथ्यात्वस्येष्टत्वात। अथ विषयमिथ्यात्वं साध्यं तर्हि विन- श्वरग्राहित्वं प्रपज्जज्ाने उपाधि: । अथ ब्रह्मज्ञानमपि विनश्वरग्राहि दुष्ट- कारणजन्यत्वाद्रज्जुसर्पज्ञानवदिति चेद न। हेत्वसिद्धेः । न हि ब्रह्म- ज्ञानं काचकामलादिदोषजन्यम। ब्रह्मज्ञानोपादानमज्ञानमेव दोष इति चेद् न। चैतन्यस्याद्वेतावभासं प्रतिबध्य द्वैतावभासजनकत्वेन चेतन्यं प्रत्यज्ञा- नस्य दोषत्वे डपि ब्रह्मज्ञानं प्रत्युपादानतया ऽनुकूलस्य तस्य गुणात्वात्। एकस्येव दोषत्वगुयत्वे विरुद्धे इति चेद न। काचादीनां रज्ज्वादितत्त्वा- वभासं प्रति विरोधित्वेन दोषत्वे पि स्वकारभतपापानुमाने लिङ्गत्वेन गुरत्वदर्शनात्। ततः प्रमाणकारगेषु सर्वेषु सत्सु तद्विरोधित्वेनागन्तुको यः काचादिः स सवाप्रामाययहेतुदोषः । लेक तु * विरोधिष्वपि तुत्िपा- सादिषु नैसर्गिकत्वमाचरा दोषबुद्धिर्न दृश्यते तच किमु वक्तव्यं नैसर्गिकम नुकूलं चाज्ञानं न दोष इति। तस्मादाध्यासिकानामपि प्रत्यतादीनां नाप्रा- माययमित्यध्यास उपादानं व्यवहारस्य॥ विमतो उध्यासः प्रमातृत्वादिव्यवहारस्य निमित्तकारयमध्यासत्वाच्छु- क्रिरजताध्यासवदिति चेद् न। व्यवहारानाश्र्रयत्वस्योपाधित्वात्। रजताध्या- समन्तरेणाप्यात्मनि प्रमातृत्वादिव्यवहारदर्शनाद्रजताध्यासो न तदाश्रयः । देहात्माध्यासो न तदाश्रयः सुषुप्रे देहात्माध्यासहीने व्यवहारानुपलम्भात्। अथ मतं व्यवहार: प्रमातृनिष्ठः प्रमातृत्वं चात्मनश्चेतनत्वाद्विनैवा- ध्यासं सिध्यतीति। तन्न। अध्यासमन्तरेणासङ्गम्यात्मनेो निर्व्यापारस्य प्रमाऽज- नकत्वेन कारकप्रयेोक्तृत्वलक्षणप्रमातृत्वानुपपत्तेः । अो Sध्यासोपादानक एव

• यत्र लोके तु दति ९ पु. पा. ।

लौकिकवैदिकव्यवहारमाचस्याध्यासम लकत्वम । प्रमातृत्वादिव्यवहारः । अ्र्रविवेकिव्यवहार एव तादृशो न तु विवेकिव्यवहार इति चेद् न। विवेकिव्यवहारो Sपि लौकिकस्तावत्पश्वादिव्यवहारसमत्वाद- ध्यासकार्य एव। पश्वादीनां च देहादिसंघाते 5हमित्यभिज्जाव्यवहारो डध्यासात्मकः अगृहीतभेदये द्वयेरैक्यज्ञानत्वाच्छुक्तिरजतज्ञानवत्। न हि विवेकिभिरपि लौकिकव्यवहारकाले देहात्मनेर्भेदो ग्ृह्यते येन पश्वादि- साम्यं न स्याद् भेदग्रहणे च देहस्यानुकूले Sन्नपानादौ प्रतिकूले च ताड़नाद। पश्वादिवन्ममेदमनुकूलं प्रतिकूलमिति बुद्धा प्रवृत्तिनिवृती नोपपद्येयाताम। देहात्मनोर्भेदः प्राकृतप्रत्यन्तयोव गम्यते पामरायामपि स्त्रीशद्रादीनां पर- लोकार्थगङ्गास्नानादिप्रवृत्तिदर्शनादिति चेद् न। आप्रवाक्यपरंपरयेव तच भेदावगमात्। नो चेदात्मज्ञानाय शास्त्रं न प्रवर्त्तेत। तस्माद्विवेकिनामपि लाकिकव्यवहार आध्यासिक एव।। ननु विवेकिनां शास्त्रीयव्यवहारो नाध्यासिक: परलोकसंबन्धिनमा - त्मानमाप्रवाक्याद्विज्ञायेव वैदिककर्मसु प्रवर्नमानत्वात्। स्यादेतत्। किं चिचया यजेत पशुकामो ज्योतिष्ठामेन स्वगकामो यजेतेत्यादिफलचोदना देहव्यतिरिक्तं पारलाकिकमात्मानं कल्पयेत किं वा यावज्जीवमग्निहोचं जुहोतीत्यादिनित्यचोदना अ्रथ वा गृहदाहवान्यजेतेत्यादिनैमित्तिक चोदना आह्ो स्वित प्रायश्चितचोदना। आद्ये पि किं देहव्यतिरिक्तमात्मानमन्त- रेग पश्वादिफलमनुपपन्नम उत स्वगादिफलम। नाद्यः । पश्वादीनामस्मि- न्नेव जन्मनि लब्धुं शक्यत्वात्। न चैहिकफलत्वे चित्रादीनां समनन्तर- नियतफलेभ्यः कारीयीदभ्यो भेदो न स्यादिति शङगनीयम । अरस्मिन्नेव जन्मनि यौवनवार्द्कादिकालभेदेनापि चित्रादीनामनियतफलत्वोपपत्तेः । कारीयीदीनां त्वनावृष्य्या सस्येषु शुष्यत्स विधानान्नियतसमनन्तरफलत्वम। नापि द्वितीयः । अच्ेव नरकस्वगीविति मातः प्रचन्ते। मनःप्रीतिकरः स्वर्गी नरकस्तद्विपर्ययः ॥ इति न्यायेन पश्वादिजन्यसुखस्य स्वर्गशब्दाभिधेयस्य ज्योतिष्ठामा- दिफलस्याप्यचेव * संभवात्। न हि तत्सुखं चिचादिफलं पश्वादिमाचरका- * ज्योतिष्टोमादिप्रापत्या तस्याप्यत्रवेति ९ पु. पाठः। १२

विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्सा0 मस्य तद्विधानात्। निरतिशयप्रीतेः स्वर्गत्वे ऽप्यहिकत्वमविरुद्धं साम्राज्या- दिप्राप्या तस्या अप्यचव संभवात्। शास्त्रेषु मेरुपृष्ठे स्वर्गभोगो ्वगम्यत- इति चेतु सो Sपि मन्त्रोषधादिसिद्धेनानेनैव शरीरेय सुसंपादः । यदि तथा न दृश्येत तर्हि वृष्ाद्यनुत्पादे कारीयादिष्विवाचापि किं चिदङ्गवैकल्यं कल्प- नीयम। नापि द्वितीयतृतीयो। नित्यनैमित्तिक चोद नयोर्गुरुम तेा फल्य - त्वात्। भट्टमते ऽपि तत्फलस्येहैव भोकुं शक्यत्वात्। नापि चतुर्थः । प्राय- श्चित्तस्य पापापगममाचफलत्वत्। अकृतप्रायश्चित्तस्य ब्रह्महत्यादेः फलं भोक्तुमात्मा नरकगामीति चेद् न। स्वगवन्नरकस्याप्यनेनैव जन्मना भोग- संभवात्। श्वशकरादि*देहेषु पापफलोपभोगः शास्त्रे प्रतीयते इति चेन्न। तच शकरादि/समानदुःसप्राप्रिमाचस्य विवचतितत्वात्। अतो न देहव्य- तिरिक्तात्मनः किं चित्कल्पकमस्तीति।

नैतदेवम। देवताधिकररान्यायेन प्रमारभतैर्मन्त्रार्थवादा दिभिरविशि-

वेदान्तदेवताधिकरयान्यायसिद्धमपि जेमिनिनीड्गीचकरति चेद न। देहव्य- तिरिक्तात्मतत्त्वस्य विधिभिरनपेक्षितत्वेन जैमिनिना मुखतो 5सचा पि सिद्ध- साध्यविषयकृत्स्नवेदस्यानपेक्षत्वलक्षण प्रामारायसचयोना्थात्सचितत्वात्। अ- न्यया तदीयेन भाष्यकारेण मन्त्रार्थवादादिप्रामारयमाश्नित्य देहव्यतिरिक्त आत्मा कथं विचारितः । न च पूर्वतन्त्रगतदेवताधिकरये सचकारभाष्य- काराभ्यां मन्त्रादिप्रामाएयं निराकृतमिति वाच्यम । न हि तघ मन्त्रादि- माचस्य प्रामारयनिराकरणे तात्पय किं तु विरुद्धस्येव महान् इन्द्रो वज्रबा- हुरित्यादिमन्त्रघलाद्वेवताया विग्रहवत्त्वे सति कत्विगादिवत्संनिधानेनोप- कारकत्वं स्यात्तच्चानुभवविरुद्धमिति निराक्रियते। अविरुद्धस्य तु मन्त्रादेः प्रामारयमङ्गीकृतमेव अर्थवादगतलिङ्गानामपि तच तच द्वादशलक्षरयां प्रमा-

गत्य विवेरकिन: शास्त्रीयकर्मसु प्रवर्तन्ते इति न तद्यवहार आध्यासिकः ॥

• श्वसूकरादीति ९ पु. घा. । + सूकरादीत्यत्रापि पाठः ९ पुस्तके। व्याससू• १ अ. ३ परा. २६-२७-मू. ।

परलोकार्थिनां देहादिव्यतिरिक्तात्मावगमेऽपि नासङ्गात्मावगतिः । ६९ नैष दोष: । किं कर्मियो मन्त्रार्थवादादिबलाट्टेहव्यतिरिक्तमख एडेकरक र - समात्मानमवगच्छेयुरूत परलोकगामिनम्। नाद्यः। तस्य वेदान्तकवेद्यत्वात। द्वितीये डपि परलोकगाम्यात्मज्ञाने सति किमध्यासमाचं निवततइति तवा- भिप्राय उत स्थलदेहाध्यासो निवर्ततइति। नाद्यः । सर्वगतस्य परलोकग- मनानुपपत्तेरन्तःकरणाध्यासो न निवर्ततइत्यङ्गीकार्यत्वात्। न द्वितीयः । अपरोक्षाध्यासस्य परोक्षज्ञानमाचरेण निवृत्त्ययोगात। ततो विवेकिनां शास्त्री- यव्यवहारो प्याध्यासिक एव ।। यद्ययं सर्वो Sपि व्यवहारो उध्यासमलस्तर्ह्यात्मानात्मनो: कस्य कुताध्यास इति विशेषतो निरुपणीयम इति चेतु श्रयतां तर्ह्यवधानेन।

यारोप्यन्ते तवपि पूर्वपूर्वाध्यासविशिषठं चैतन्यमुत्तरोत्तराध्यासाधिष्ठानम- वगन्तव्यम । न च आ्रात्मनि बाह्यविषयाध्यासे विवदितव्यम्। पुचभा- यादिषु विकलेषु सकलेषु च सत्स्वहमेव विकल: सकलो वेति व्यवहा- रदर्शनात्। ननु नायं मुख्यो व्यवहार: असार्वचिकत्वात्। न हि पुचे मृतपत्नीके सत्यहं मृतपत्रीक इति व्यवहारो दृश्यतइति चेद् मैवम । क्व चिददर्शनमाचेग दृष्ट्स्थलेषु मुख्यत्वस्यानिवार्यत्वात्। न हि क्व चिच्छुक्ता रजतव्यवहारो न दृष्ट इत्यन्यचापि रजतरूपेण भातायां शुक्ता रजतव्यवहार त्पचारिको भवति। अरस्तु शुक्तिरजतयोस्तादात्म्यप्रतीतर्मुख्य आरोपः । स्वदेहपुचयोस्तु भेदप्रतीतेः सिंहो देवदत्त इतिवद्गौण एवैकत्वव्यवहार इति चेद् न। वैषम्यात्। न हि सिंहसुखदुःखाभ्यां देवदत्तः संस्पृश्यतदति तदेकत्वव्यवहारियो गौसी प्रतीतिः। अ तु पुतसुखदुः खाभ्यामहमेव संस्पृष्ट इति पिता डभिमन्यते। अथातिस्रेहवशादभिमानो नाध्यासवशादिति मन्येथाः । तन्न। स्नेहस्याप्याध्यासिकत्वात्। अरन्यथा तस्येव पितु: पारि- ब्राज्यं प्राप्स्य विवेकज्ञाने सति तेष्वेव पुचादिषु कथं न यथापूर्व स्नेहो दृश्येत। न हि वास्तवस्य स्नेहस्य विवेकज्ञानमाचादपगमः संभवति। ज्ञानमज्ञानस्येव निवतकमिति व्याप्रिदर्शनात्। ननु यदि पुचादिषु स्नेह- कृतो Sहमिति व्यवहार आध्यासिक: कथं तर्हि भाष्यकारेगेक्षत्यधिकरये *रईक्षतेनीशब्दम्। व्यास सू. अर. १ पा. १० मू. ५।

ह२ विवरयाप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग0 राज्ज: सर्वार्थकारिययतिस्त्रिग्धभृत्ये ममात्मा भद्रसेन इति व्यवहारो गौया- त्वेनोदाहृतः । विषम उपन्यासः । न हि त भद्रसेनस्वरूपप्रयुक्त्ता राज्जः स्नेहः विपरीतकारियि तस्मिन्नेव द्वेषदर्शनात् किं तहि तत्कृतेष्वमुकूलेषु राजकार्येष्वेव स्नेहः । पुचेषु तु पितुर्निरुपाधिक एव स्नेहः। कारयाक्षमे विप- रीतकारिगि वा स्नेहाऽनपायात्। अ्रथापि न स्नेह आध्यासिक: स्नेहपाचेषु वस्त्रालङ्गारादिष्वहंबुद्धाभावादिति चेद न। तवापि ममबुद्धिलक्षयाध्या- सस्य सत्त्वात। अध्यासस्याहमिति ममेति चाकारद्वयं स्नेहतारतम्यादु- पपद्ते। तत्तारतम्यं च तदेतत्प्रेय: पुचादित्यस्याः प्रत्तेर्व्याख्यानावसरे विश्वरूपाचार्येदर्शितम वित्तात्पुचः प्रियः पुचात्पियड: पिराडात्तथेन्द्रियम। इन्द्रियेभ्यः प्रियः प्राणः प्रायादात्मा परः प्रियः* ॥इति। अतः प्रियमाचे वित्तादो नियमेन ममेति संबन्धाध्यास एव भवति। प्रियतरे पुचे कदा चिदैक्यमप्यध्यस्यते। प्रियतमे देहे प्रचुरक्याध्यासः । ततो पि प्रियतमे त्वन्तःकरणे नियत ऐक्याध्यासः। ननु पुचे चेदै- क्यबुद्धिराध्यासिकी कथं त्ह चतुःमच्यवसाने भाष्ये गौयमिथ्यात्मनोः सत्त्वे पुचदेहादिबाधनादिति गौणात्मत्वेन पुच उदाहूतः । नायं दोष: । देह- वदैक्याध्यासस्य प्राचुय नास्तीत्येतावन्माचं तच विवच्तितं न त्वात्मक्या- ध्यास: पुचे सर्वथा नास्तीति। अन्यथा कथमात्मा वै पुचनामा 5सीति श्रुतिरूपपद्येत। इयं हि प्रुतिलोकसिद्धं पुचतादात्म्याध्यासमनुवदति। तस्मा- दस्त्येव पुतभायादिषु विषयेष्वध्यासः ॥ त्रथ कथं चित्युचादितादात्म्याध्यासे ऽपि विप्रतिपद्येथास्तथापि तड्कर्माध्यासो ड्ङ्गीकार्य एव। स्तनन्धये पुचे वस्त्रालङ्कारादिना पूजिते सत्यहमेव पूजित इति पितुरभिमानदर्शनात्। तथा ङल्या स्वदेहं प्रदर्श्य वचनेनायमहमिति व्यवहारो देहतादात्म्याध्यासमात्मनो गम- यति। कृशो ऽहं कृष्णो हमिति व्यवहारे देहधमीणां कृशत्वादीनामा- त्मन्यध्यासः प्रसिद्धः । मको ऽहं वक्ता डहमन्धो ऽहं द्रष्टा ऽहमिती-

• विश्वरूपाचार्ये := सुरेश्वराचाये:। वहद्वार्तिके ४ ब्रा. ८।

पुचादावात्मत्वाभिमानस्याध्यासत्वोपपादनम् । न्द्रियधर्मी एवात्मन्यध्यस्यन्ते। न ह्यन धर्मियामिन्द्रियाणामध्यासो * घटते नित्यानुमेयानां तेषामपरोत्ाध्यासायोग्यत्वात्। अहं कामी कोपी- त्यन्तःकरयधर्मी आत्मन्यारोप्यन्ते। न च कामादय आत्मन एव धर्मा नान्त:करयास्येति वाच्यम। सत्येवान्तःकरये तेषां भावात। आरत्मापादा- नकत्वे Sपि कामादीनामन्तःकरयं निमित्तमिति तदन्वयव्यतिरेकाविति चेद् न। निमित्तस्यान्तःकरणस्यापायमाचेया सुषप्रा कामाद्यपायानुपपत्तेः। अन्त :- करणात्मसंये।गस्याSसमवायिकारणस्यापायात्तदपाय इति चेद् एवमप्यन्तःक- रगास्योपादानत्वमेव. कल्पनीयम अभ्यर्हितत्वात्। निमित्तत्वमप्यभ्यर्हि- तमेव तदभावे कार्यनुत्यादादिति चेद् न। चत्षुरादेर्निमित्तान्तरस्याच सद्गावेन तस्याकल्पनीयत्वात्। न चोपादानान्तरमचास्ति येनोपादानत्व- मपि न कल्प्येत। आत्मन उपादानत्वे त्वहं काम इति सामानाधिकर- रायप्रत्यय: स्याद् न तु दयडी देवदत्त इतिवदहं कामीति संबन्धप्रत्ययः । अन्त:करयसामानाधिकरएयं तु कामादीनां काम: सङ्कल्प इत्यादिभ्रुतिसिद्धम। ततो उन्तःकरयाधर्मा एव कामादय आत्मन्यारोप्यन्ते अन्तःकरयं च स्वसान्तिययात्मन्यक्येनाध्यस्यते। अन्यथा केवलसानियो 5हमित्यभिमान- विशिष्टत्वेन प्रतीतिर्न स्यात्। ननु न सात्तिवेद्यमन्तःकरयां किं त्वात्मेन्द्रियविषयेषु समवहितेषु दृश्यमानस्य ज्ञानोत्पत्तिक्रमस्यान्यथानुपपत्त्या गम्यमिति चेद न। अन्यथा उप्यपपत्तः । आत्मन एव क्रमेण ज्ञानजननसामथ्यकल्पने उप्यपपन्नस्त- त्क्रमः । न चावश्यं कस्य चिन्नियामकस्य कल्पनीयत्वें मन एव कल्प्- तामिति वाच्यम । सिद्धस्येवात्मनः सामर्थ्यमाचकल्पनस्य सामथ्योपेतद्र- व्यान्तरकल्पनाल्लघीयस्त्वात्। ननु तर्ह्यनुमानेन मनो Sवगम्यतां विमतः क्रम: करतुः क्रमकारिसाधारयकारणापेक्षः बहुविषयसंनिधानवतः कर्तुः कार्यात्यादक्रमत्वाद बाहुच्छ्ेद्यसंनिधानवतो देवदत्तस्य कुठारसापेत्तच्किदि- क्रियाक्रमवदिति। नेतत्सारम। मनःकर्तृकेषु प्रतीन्द्रियसंयोगेषु वर्तमाने क्रमे Sनैकान्त्यात्। न हि मनस इन्द्रियेः क्रमेश संयोगे किं चित्साधारयां

• इन्द्रियाणामप्यध्यास-द्ति १ पु. पा. ।

६४ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० कारयमस्ति। अदृष्टमेव तद्गविष्यतीति चेद् एवमपि वृक्षात्यततः फलस्या- काशप्रदेशसंयोगक्रमे Sनैकान्त्यम्*। तचापि गुरुत्वं साधारयं कारणमिति चेद् एवं तहि चन्तुषः प्रतिविषयसंयोगेषु वर्तमानक्रमे Sनैकान्त्यात्। न चादृष्टमचापि सममिति वाच्यम्। अदृष्ठव्यतिरिक्तस्यैव साधारयकारयस्य साध्यत्वेन विवचितत्वात्। एवं च सति प्रथमत उत्तमनैकान्तिकस्थलमप्य- दुष्टम । अथ मतं विमता विज्ञानादिविशेषगुयोत्पत्तिः स्वाश्रये द्रव्यान्तरसं- योगलक्षणासमवायिकारणापेत्षा नित्यद्रव्यविशेषगुणोत्पत्तित्वाद् अग्निसंयोगा- पेक्परमायुगतलौहित्या।त्यत्तिवत। तथा च द्रव्यान्तरं यत्तन्मन इति। नेतदप्यपपन्नम। आर्रात्मनः शरीरेन्द्रियसंयोगो ऽपि ज्ञानासमवायिकारणमिति तब सिद्धसाधनत्वात्। स्वप्नज्ञानपत्तीकारे मनःसिद्धिरिति चेद् न। शरीरे- गेव सिद्धसाधनत्वात्। नहि स्वप्रे उप्यात्मनः शरीरसंयोगो पगच्छति तर्ह्यस्तु प्रत्यवं मन इति चेद् न। अुपरिमाणत्वे मनसः परमाणुवदि- न्द्रियागम्यत्वातृ। अनन्तपरिमारात्वे युगपत्सर्वजगदवभासप्रसङ्गात्। मध्य- मपरिमायात्वे डपि न तस्येन्द्रियगम्यत्वं स्वम्रावस्थायामिन्द्रियाभावे ऽपि मनोदर्शनातृ। न च मनसः प्रतीतिरेव नास्तीति वाच्यम। मम मनो ऽन्यच गतमित्यनुभवात्। ततः परिशेषान्मनसः सात्तिवेद्यत्वं सिद्धम। स च साक्ती प्रत्यगात्मा Sनात्मस्वन्तःकरणादिष्वक्येनाध्यस्यते अहंकारा- दिषु चेतन्योपलम्भात्॥ नन्वात्मानात्मनोरन्योन्याध्यासे द्वयोरप्यध्यस्तत्वेन मिथ्यात्वं स्यातृ तथा द्वयोरप्यधिष्ठानत्वेन सामान्यावभास एव स्यान्नकस्यापि विशेषा- वभास इति चेद् मेवम। चिज्जड़रुपेय द्वयोविशेषावभासस्तावदितरेत्तरा - ध्यासं गमयति। अध्यासे विशेषावभासस्याध्यस्यमानताप्रयुक्तत्वात्। एक- तराध्यासे चैकस्यव विशेषावभासः स्यात्। न च द्वयोरपि मिथ्यात्वापातः। चेतनस्याचेतने स्वरूपाध्यासाभावात्संसप्टृतयेवाध्यासात्। न च विशेषाव-

• क्रमेणकान्तं चेति २ पु. पाठः। + परमाणुगुयतल्लाहित्येति १ पु. पा. । आत्मना शरीरसंयोग इति २ पु. ।

अनादेरप्यध्यासस्य ज्ञानेन निवृत्यपपादनम्। भासादधिष्ठानत्वविरोधः । अधिष्ठानधर्मतया विशेषाप्रतीतेः *। देहस्य चेत- नत्वमात्मनो Sचेतनत्वमिति वैपरीत्येन प्रतीतेः । न च वाच्यं द्योरविशेषा- वभासे सति+ नाध्यास: संभवति सामानाधिकररायमस्ति चेद्गोयां तद्गविष्य- तीति। न हि लौकिका अन्तःकरणादावात्मनो गोयीं बुद्धिमभिमन्यन्तेकिं तु मुख्यामेव। न हि दृष्टे ऽनुपपन्नं नाम ॥। नन्वादिशब्दो उनुपपन्नः । अन्तःकरणमाचे शुद्धस्यात्मनो Sध्यासात्। इन्द्रियादौ त्वध्यस्तात्मविशिष्टमन्तःकरयमेव संबन्ध्यत इति चेतृ सत्यमेवं तथाषि चैतन्यमेवेन्द्रियाद्यवच्छिन्नं प्रकाशते नान्तःकरमिति प्रतिभासा- भिप्रायेगादिशब्द उक्तः । चेतन्यस्य देहेन्द्रियादावनुस्यतत्वेन प्रतिभासादेव तच लौकायतादीनामात्मभ्रमः । अन्यथा चैतन्याध्यासवत्यन्तःकरणे एव सरवेषामपि वादिनामात्मत्वभ्रमः स्यान्न तु देहादौ। तदित्थमात्मानात्म- नेरन्योन्याध्यासे लक्षणसंभावनासद्वावप्रमाोरुपपादिते विवदितुं केनापि न शक्यतइति सिद्धम ॥ ननु विमतं शास्त्रं संभावितविषयप्रयोजनम अध्यासात्मकबन्धप्रत्य- नीकत्वाज्जाग्रद्वोधवदित्यनुमातुमध्यासा भवता प्रसाधितः । तच प्रयोजनं नाम किं कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यनर्थनिवृत्तिः किं वा Sनर्थहेतारविद्यातत्कारया- ध्यासस्य निवृत्तिः । नाद्यः । सति हेतेा। निवृत्तस्यानर्थस्य पुनरप्यत्पत्तेः । न द्वितीयः । अ्रप्रनादेरध्यासस्य निवृत्त्ययोगात्: शास्त्रप्रामाययान्निवृत्तिरिति चेद् न। प्रत्यक्विरोधात्। न हि देहादिभ्यो न्यायतो विविक्ते ऽप्यात्मनि अध्यासनिवृत्तिं पश्यामः । उच्यते। अनादे: प्रागभावस्य भवन्मतसिद्धसंसा- रहेतोर्निवृत्तिरिवाध्यासस्यापि निवृत्तिः किं न स्यात्। अ्रध्यासो न निवर्तते आनादिभावरूपत्वादात्मवदिति चेद न। किं भावरूपत्वं नाम सत्यत्वम उताभाववैलक्षएयम्। आद्ये Sनिर्वचनीयवादिनां हेत्वसिद्धिः । न द्वितीयः । विमतो ज्ञाननिवर्त्यः अज्ञानात्मकत्वाद् रजताद्यध्यासवत्। न च पूवानु- मानेन बाधः । तस्येवानेन बाध्यत्वात्। यथा सामान्यशास्त्रं विशेषेय बा-

• विशेषस्याप्रतीतेरिति व्यस्तः पाठः २पु. । + सतीति २ पुस्तके न दृश्यते। + बुद्धिं गाणीमभिमन्यन्ते इति २ पु. पा. । S अध्यस्तात्मत्वविशिष्टमिति २ पुस्तके शोधितम्।

विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्य० ध्यते तथा सामान्यानुमानं विशेषानुमानेन किं न बाध्यते। ननु निवृत्तिनीम स्वोपादानगतोत्तरावस्था घटस्य मृद्गतकपालरूपत्वप्राप्नेनिवृत्तित्वाद् न हि निरुपादानस्याविद्याध्यासस्य सा संभवतीति चेद न। स्वाश्रयगतोत्तराव- स्थाया निवृत्तित्वात्। अन्यथा परमाणुगतश्यामत्वादेरनादेरनिवृत्तिप्रसङ्गात्। यद्यपि न्यायतो देहादिव्यतिरिक्तात्मनि विज्ञाते तावतैवाध्यासनिवृत्तिन दृष्टा तथापि तत्त्वमस्यादिवाक्याद् ब्रह्मरुपत्वावगतावविद्यातत्कार्याध्यासस्य विरो- धिनो निवृत्तिर्युज्यते। विरुध्यते हि ब्रह्मविद्यया ब्रह्मावरणाज्ञानं तत्काय च । देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानेन तु देहात्मत्वं विरुध्यतइति तस्यैव तेन निवृत्तिः । यद्यप्यहंप्रत्यये भासमानश्चिदात्मा ब्रह्मैव तथापि ब्रह्माकारेग न भासतइति नाहंप्रत्ययो ब्रह्मविद्या। योक्तिकज्ञानस्य कथं चिद् ब्रह्मगोच- रत्वे उप्यप्रमायत्वात्यरोक्षत्वाद्वा नापरोक्षाध्यासनिवर्तकत्वम। ततो वेदान्त- वाक्यजन्यब्रह्मावगमादेवाध्यासनिवृत्ति: । ननु नाध्यासनिवृत्तिमाचं शास्त्रप्रयोजनं किं त्वानन्दावाप्निरपीति चेतु सत्यम। तथापि जीवब्रह्मणरकत्वलक्षणे विषये निर्दिष्ट सति जीवस्यान- न्दावाप्पिरपि विषयान्तःपातितया साच्षाल्लभ्यते। आ्रनन्दो ब्रह्मेति श्रुत्या ब्रह्मण एवानन्दरूपत्वात्। प्रयोजनत्वं चानन्दावाप्रेः पुरुषाकाङ्काविषयत्वा- देव प्रसिद्धस। अतो नासैा प्रयोजनत्वेन प्रथड निर्देष्ठव्या॥ तर्ह्यध्यासनिवृत्तिरपि न पृथग निर्देष्ठव्या शास्त्रविषयत्वादानन्दावा- प्रिवदिति चेद मैवम। किमियमध्यासनिवृत्ति: शास्त्रस्य स्वातन्त्येय विषय उत ब्रह्मात्मेकत्वलक्षणे विषये उन्तर्भविष्यति। नाद्यः । ब्रह्मात्मेकत्वस्येव शास्त्रप्रतिपाद्यत्वात्। भयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिर्भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्ये-

न द्वितीयः । ब्रह्मात्मेक्य प्रतिपादकैस्तत्त्वमस्यादिवाक्येरध्यास निवृत्तेरविषयीकृ- तत्वात्। ब्रह्मगतसप्रपज्जत्वस्य जीवगताSविद्यातत्कार्ययाश्च निवृत्तिमन्तरेण तत्त्वमस्यादिवाक्योक्तमप्येक्यं नोपपद्यतइति चेद् आयातं तर्ह्यस्मदुक्तं साम-

Sप्यस्थलमनरिवत्यवान्तरवाक्येषु साक्षात्सा प्रतिपाद्यत इति चेतु। मेवम। न ह्यन ब्रह्मात्मसाच्षात्कारेय मोत्ावस्थाया निष्पत्स्यमाना बन्धनिवृत्ति-

ब्रह्मयो निष्प्रपज्जत्वोपपादनम् । रस्थलादिशब्दार्थः किं तर्हि स्वतो ऽसङ्गस्य ब्रह्मणः कालचये ऽपि स्वा- भाविकं यन्निष्प्रपज्जस्वरूपं तदेवास्थलादिशब्दः प्रतिपाद्यते। प्रतिपादिते हि तस्मिन्पश्चान्महावाक्येन ब्रह्मात्मत्वं साच्ात्कत्तु जीव: शक्ुयान्न पुनरन्यथा। ब्रह्मपदार्थस्यालकिकत्वात्। न च ब्रह्मणो निष्प्रपज्जप्रतिपादनेन सप्रपज्जत्व- ग्राहकप्रमायविरोधः । तादृशप्रमायस्येवाभावात्। प्रत्यक्षादीनां प्रपज्जगोच- रत्वे Sपि ब्रह्माग्राहित्वेन तदुभयसंबन्धाबोधकत्वात्। इंदं सव यदयमात्मे- त्यादिवाक्यानि च न ब्रह्मयः सर्वप्रपज्चात्मत्वं प्रतिपादयन्ति सर्वोपादानत- यैव तत्सिद्गेः किं तर्ह्यन्यतः सिद्धमेव तदनूद्य निष्प्रपज्जत्वप्रतिपादकवा- क्यापेत्तित निषेध्यसमर्पकतया वाक्यकवाक्यतां प्रतिपद्यन्ते। अन्यथा पुरुषा- र्भतनिष्प्रपज्जत्वविरुद्धमपुरुषार्थभतं सप्रपज्जत्वं कथं प्रतिपादयेयुः । निष्प्र- पज्जसप्रपज्जत्वयो: पुरुषार्थत्वापुरुषार्थत्वे सुषुप्रजागरयेोदिे प्रतिसिद्धे च । न च सप्रपज्जानुवादेन निष्प्रपज्जत्वप्रमितिबाध्यते। अनुवादस्यानुवादत्वेन निष्प्र- पज्चप्रमित्यर्थतया चाच दुर्बलत्वात्। नन्वप्राप्तं प्रपञ्जं ब्रह्मगि सप्रपज्जवाक्ये: प्रापय्य पुनस्तन्निषेधा Sनर्थक एव प्रत्तालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरमिति

देव प्राप्त: प्रपज्जो यद्यनूद्य न निषिध्यते तदा नाद्वितीयत्वं ब्रह्मयः सिध्येत्। तच्च श्ुतसामथ्यं सप्रपज्जत्वस्य प्रापकमेव न प्रमापकम। सात्तान्निषेधश्त्या विरोधे प्रुतसामर्थ्यस्य दौर्बल्यात्। दुर्बलस्यापि यावद्वाधं शुक्तिरजतादिज्ञा- नवत् प्रापकत्वमविरुद्धम। अन्यथा बाधानुपपत्तेः । प्राप्रमेव हि सर्वच बल- वत्प्रमागेन बाध्यते नाप्राप्ं नापि प्रमितम्। न च सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्या- दुपासनाप्रकरणापठितवाक्यानि सप्रपज्जं ब्रह्म प्रमापयन्ति। अन्यपरायं तेषां - आरोपो डपि नात्यन्तमप्राप्रस्य संभवतीति चेद् न। सृष्टिवाक्रद्वितीयत्व- प्रतिपत्तये निषेध्यसमर्पकेः प्रापितत्वात्। तस्मान्निष्प्रपज्जब्रह्मप्रमिता न क- श्चिद्विरोधः । तथापि तादृशं ब्रह्म कर्तृत्वादिप्रपज्जापेतस्य जीवस्य कथमात्मा स्यात। उच्यते। न तावज्जीवे कर्तृत्वादिप्रपज्जा Sनुमानादिगम्यः। अप- रोक्षत्वात्। नापि चक्षुरादिगम्यः । जीवस्य बाह्येन्द्रियाविषयत्वेन तन्नि- • सर्वोपादानेति २ पु. प्रा. । १३

विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्य० षुकर्तृत्वादेरपि तथात्वात्। नापि मनोगम्यः । प्रमाणाभावात् । अन्वय- व्यतिरेकी तु मनसः कर्तृत्वाद्युपादानतया ऽप्युपपन्ना। आत्मन एव कर्तृ- त्वादयुपादानत्वकल्पने Sपि मनसः कर्तृत्वादिप्रत्यायकत्वं नान्वयव्यति- रकसिद्धं व्यतिरेकस्य संदिग्धत्वात्। यच मनो नास्ति न तच कर्तृत्वादिप्र- तिभासो यथा सुषुप्राविति हि व्यतिरेको वाच्यः । स च संदिग्धः । सुषुप्रा कर्तृत्वादेरनवभासः किं मनसो Sसत्त्वात् किं वा स्वयमसत्त्वादित्यनिर्यायात्। न चैवं कर्तृत्वादे: प्रत्यायकाभावः शङ्गनीयः । साचियः प्रत्यायकत्वात्॥ यत्तु कर्तृत्वभोक्तृत्वरागद्वेषसुखदुःखादयो डपि आत्मनि स्वयंप्रकाशा इति बौद्धा जरत्प्राभाकराश्च कल्पयन्ति। न तद्युक्तम्। यदि कर्तृत्वादीनां द्रव्यत्वं तदा प्रत्येकं प्रकाशगुणकल्पनादात्मप्रकाशस्येव तत्प्रत्यायकत्वकल्पनं लघीयः । यदि च तेषां गुगात्वं तदा तेषु प्रकाशगुण एव न संभवति। गुणस्य गुणान्तराभावात्। कर्तृत्वादय एव प्रकाशरूपगुणा इति चेत्तहि तेषामादित्या- दिप्रकाशवत्स्वाश्र्योपाधावुत्पत्तिरन स्यात्। न च कर्तृत्वादे: स्वसत्तायां प्रका- शव्यतिरेकाभावेन स्वप्रकाशत्वं कल्पयितुं शक्म। नित्यात्मप्रकाशसंसर्गा- दपि तदुपपत्तेः । सन्तु तर्हि सात्तिवेद्या एव कर्तृत्वादयस्तथापि ते सत्या इति चेद् न। प्रमाणाप्रमाणसाधारसस्य* सानियो विषयसत्यत्वमिथ्यात्व- योस्ताटस्थ्यात्। तत्सत्यत्वकल्पने चाऽसङ्गत्वश्रुतिव्याकोपात्। इन्द्रो मा- याभिरिति सर्वसंसारधर्मीणां मिथ्यात्वश्रवणात्। तदेवमस्थलमनणु न जा- यते म्रियते इत्याद्यवान्तरवाक्यानि महावाक्याऽपेचिता वस्तुतो निष्प्रपज्ञा चिन्माचरूपौ तत्त्वंपदार्था समर्पयन्ति न त्वध्यासनिवृत्तिं प्रतिपादयन्ति।

जीव्य महावाक्येनैकत्वं प्रतिपाद्यतइत्यध्यासनिवृत्तिमन्तरेणानुपपत्त्यभावा- दार्थिकत्वमपि तस्या अविद्यानिवृत्तेस्तत्प्रतिभासस्य च कथमिति चेद् उच्यते। एकत्वगोचरस्तत्त्वबोधा विरोधिनमविद्यातत्कार्याध्यासं निवर्तयन्ने वदेति शुक्तिततत्त्वावबोधे तथा दर्शनात्। नेदं रजतमिति निषेधकज्ञानं तचाध्यासनिवर्त्तकमिति चेद् मैवम। निषेध: परमार्थरजतगोचर इत्यख्या- तिवादे प्रतिपादितत्वात्। स च रजतनिषेध: परमार्थरजतार्थिनः प्रवृत्त्या- * प्रमाखसाधारणस्येति २ पु. पाठः। + अख्यातिप्रसङ्ग इति २ पु० पा.।

अध्यासनिवृत्तेः परंपरया शास्त्रप्रयोजनत्वम । काङ्कामुच्क्िन्दन्नध्यासबाधकत्वेनोपचर्यते। साक्षादध्यासबाधस्तु शुक्तिज्ञाने- नैवेत्यनिर्वचनीयख्याता बाधविचारे मिहितम। न च वाच्यं शुक्तिज्ञानं शुक्तितत्वप्रत्यायनएव व्याप्रियते नाध्यासनिवृत्ताविति। आर्िकार्थस्य यत्र- निरपेक्षत्वात्। तथा हि। लोके तुलया सुवएा संमिमानस्य सुवर्यकारस्य हस्तस्तुलाया उन्नमनएव प्रयतते। तचकभागस्यावनमनं नान्तरीयकं न तु तच हस्तः प्रयतते। शास्त्रेषु च नान्तरीयकसिद्धा तथीः प्रयत्ननिरपेत्ताः सर्वच प्रसिद्धाः । ननु यच वाक्याद्वाधस्तन नेदं रजतमिति वाक्स्य पर- मार्थरजतविषयत्वाच्छुत्तिकेयमिति वाक्यस्य चाध्यासनिरासप्रतिपादने साम- थ्योभावात् तन्निवृत्तिप्रतिभासो नान्तरीयकोस्तु यच पुनः प्रत्यवं बाधकं तच कथं नान्तरीयकतया उध्यासनिवृत्तिप्रतिभास इति चेद् उच्यते। न तावतचारोपितरजताभावो उनुपलब्धिगम्यः । अपपरोत्तत्वात् । आरप्रारोपित - रजततदभावी हि न संप्रयोगयोग्यो । न हि प्रतीतिमात्रशरीरमारोपितं रजतं प्रतीते: पूर्वमस्ति येनेन्द्रियं संयुज्येत। प्रतियोगिनो रजतस्येन्द्रिय- संप्रयोगाभावादेव तदभावो डपि नेन्द्रियेण संबध्यते। ततो वाक्यबाधवत् प्रत्यक्षबाधे Sपीन्द्रियेग शुक्तितत्त्वे ज्ञायमाने नान्तरीयकतयेवाध्यासनिवृत्ति: प्रतीयते। एवं च जीवब्रह्मणोरकत्वे वाक्यादनभवाद्वा जायमाने * सत्यवि- द्यातत्कार्यनिवृत्तरार्थिक्याः साक्ाच्छास्त्रप्रतिपाद्ये Sनन्तर्भावात््रयोजनत्वेन विषयात् पृथग निर्देशा युक्ततरः । यद्यपि विचारशास्त्रस्य वेदान्तगतसंदे- हापगम एव साक्षात्प्रयोजनं वेदान्तारम्भस्य च ब्रह्मविद्याप्राप्तिः फलं तथा उप्यध्यासनिवृत्तर्विद्याफलत्वेन पुरुषाकाङ्काविषयत्वेन च परंपरया शास्त्रप्र- योजनत्वमप्युपपन्नम ॥ ननु केयं ब्रह्मविद्यायाः प्राप्तिनीम या वेदान्तारम्भफलत्वेनोपव- यर्यते। सर्वच ह्यप्राप्स्य स्वरूपेय निष्पन्नस्य गवादेः प्राप्तिर्भवति। न तु नित्यप्राप्रस्य स्वरूपस्य नाप्यनिष्पन्नस्य नरविषाणादेः । विद्या तु ज्ञातारमाश्नप्रित्य ज्ञेयं प्रकाशयन्त्येव निष्पद्यते तथैव प्रतीयते चेति स्वरू- पतः प्रतीतितश्च नित्यप्राप्ता तत्कथं तस्या: प्राप्िः । उच्यते। प्रमाण- जनितान्त:करणवृत्तिर्विद्या तया विषयनिश्चयः प्राप्रिशब्देन विवतितः । * जायमाने इति २ पु. पा. ।

१०० विवरयाप्रमेयसंग्रहे १ सृ० १ वर्य० तब घटादिविद्यायाः स्वात्पत्तिमाचया विषयनिश्चायकत्वे उपि न ब्रह्म- विद्यायास्तथा सहमा निश्चायकत्वम। असंभावनाविपरीतभावनाभ्या- मभिभतविषयत्वात। तचासंभावना नाम चित्तस्य प्रत्यगब्रह्मात्मक्य परिभा- वनाप्रचयनिमित्तेकाय्यवृत्त्ययोम्यतोच्यते। विपरीतभावनेति च शरीराद्यध्यास- संस्कारप्रचयः । न चापरोक्षावभासनिमित्तप्रमायगृहीते वस्तुन्युभयविधचित्त- दोषादपरोक्षावभासनिश्चयाभावो न दृष्टचर इति वाच्यम्। वारायसीप्रदे- शादावार्द्रमरिचमञ्जर्यादिष्वत्यन्तादृष्टरपूर्वेषु दूरदेशात्समानीतेषु प्रत्यचेष दृश्यमानेष्वप्यविश्वासेन भटिति निश्चयोत्यादादर्शनात *। अतः शास्त्रप्रमा- ादुत्पन्ना 5पि ब्रह्मविद्या चित्तदोषप्रतिबद्धा तक सहायमपेद्य पश्चाद्विषयं निश्चिनोति। तर्कस्य प्रमायात्वे स्वतन्त्रत्वादप्रमाणत्वे चानुपकारित्वान्न प्रमायं प्रति सहकारित्वं संभवतीति चेद मेवम। तर्कस्याप्रमारभतस्य स्वातन्त्येण वस्त्वनिश्चायकत्वे Sपि नात्यन्तमनुपकारित्वं प्रमाणतच्छक्तिप्रमे- यागां स्वरूपे संभवासंभवप्रत्ययरूपत्वात्। अत एव प्रमाणानामनयाहक- स्तर्क इति तर्कविदः ॥ नन प्रमाणस्य तर्कापेक्षया निश्चायकत्वे ऽपसिद्धान्तापत्तिः। तथा हि। ज्ञानानां प्रामाययमप्रामाययं च स्वत एवेति सांख्याः । उभयमपि परत इति तार्किकाः। अप्रामाएयमेव स्वत इति बौद्धाः। प्रामाएयमेव स्वत इति वेदान्तिन:।। न तावत्सांख्यपत्तो युक्त: । तच किमेकस्यामेव ज्ञानव्यक्ता प्रामा- ययाप्रामायययो: समावेशो Sभिप्रेत उत व्यक्तिभेदेन तयोर्व्यवस्था। नादः । विरोधात्। न द्वितीयः । अ्रस्या व्यत्तेंः प्रामाययमस्याश्चाप्रामायमिति व्यवस्थापकाभावात्। ज्ञानत्वस्याभयच समत्वात्। अन्यस्य व्यवस्थापकस्य स्वतस्त्ववादिना Sनङ्गीकारात ॥ नाप्यभयं परतः । तदा हयुत्पन्नमावं ज्ञानं प्रामाययाप्रामाययरहितं किं चित्कालं समवतिप्ठेत। न चेतल्लोके प्रसिद्धम ।। अस्तु तहि बाद्धपत्तः । अप्रामाययमेव स्वतः प्रामाययं परत इति। नायमप्युपपन्नः । तघ प्रामाययस्य परतस्त्वम उत्पत्तो चप्रो वा। नात्पत्तो * निश्चयानुत्पाददर्शनादिति शोधितं २ पु० ।

ज्ञानानां प्रामाययाप्रामायययो: स्वतस्त्वपरतस्त्वविचारः । १०१ तत्संभवति। चक्षुरादिकारयोभ्य उत्पन्नस्य ज्ञानस्य क्षणिकस्य स्वस्मिन् प्रामाएयधर्मात्पत्तिपर्यन्तमवस्थानासंभवातृ। ननु ज्ञानकारणाद ज्ञानोत्पत्तो सत्यां पश्चात्तत्कारयगतगुणात्तस्मिन् ज्ञाने प्रामाययोत्पत्तिरुत्पत्तिपरतसत्वं तद्यदि न संभवेत कथं तर्हि प्रामाययस्य गुणान्वयव्यतिरेकाविति चेद न। प्रामाययप्रतिबन्धकस्य दोषस्या*भावं विषयीकृत्यावस्थाने 5पि तयोरुपपत्तेः। न च गुयान्वयव्यतिरेकयेदोषाभावविषयत्वे वैयधि- कररयं शङ्कनीयम्। दोषाभावस्येव गुणात्वात्। न हीन्द्रियादिषु दोषा- भावव्यतिरेकेय गुणो दृश्यते। अथ यः कश्चिद्गयाः स्यात् तदापि दोष- निवृत्तिहेतास्तस्य गुरास्य दोषाभावेनैव साक्षादन्वयव्यतिरेको निवृत्ते तु दोषे प्रामाययं निष्प्रतिबन्धं सिध्यतीति प्रामाययेनापि सह गुरास्य दोषाभाव- द्वारा उन्वयव्यतिरेको प्रतीयेते न तु तन साच्षात्तौ विद्येते। अस्तु तर्हि प्रतिबन्धकस्य दोषस्याभाव एव प्रामाययकारयं साच्षादन्वयव्यतिरेकवत्त्वा- दिति चेद् न। तथा सति दोषस्य प्रतिबन्धकत्वासंभवात्। सत्येव पुष्क- लकारणे कार्योत्यादविरोधितया प्राप्तं हि प्रतिबन्धकम। न हि दोषाभावे सति दोष: प्राप्नोति। अतो नोत्पत्तो परतस्त्वम। ज्ञप्निरपि प्रामाययस्य कथं परतः स्यात्। प्रामाययं नाम ज्ञानस्यार्थपरिच्छेदसामथ्ये तत्किं गुराजन्य- त्वज्ञानादवगम्यते अर्थक्रियासंवादच्ञानाद्वा। नाद्यः । घटे जञायमाने उपि तस्य ज्ञानस्य गुणजन्यत्वं यावन्न ज्ञायते तावद् घटपरिच्छेदसामथ्याप्रतीत। घटव्यवहारानुदयप्रसङ्गात। अस्तु गुणाजन्यत्वज्ञाने सति पश्चाद् व्यवहार इति चेद् न। घटज्ञानवद् गुणजन्यत्वज्ञानस्यापि स्वप्रामाययनिश्चायकज्ञाना- न्तरात्ग्रागकिंचित्करत्वे सत्यनवस्थाप्रसङ्गात्। द्वितीये ऽप्ययं न्यायस्तुल्यः॥

अथ मतं साधनभूतभोजनादिज्ञानानां तृप्याद्यर्थक्रियासंवादज्ञाना- त्ग्रामाययावगमः । फलभततृप्यादिज्ञानानां तु स्वत एव तदवगमः । अर्थक्रियान्तराभावात् ततो नानवस्थति। तदसत्। विमतं साधन- ज्ञानं स्वत एव प्रमाणं ज्ञानत्वात्फलज्ञानवत्। विपने चान्योन्याश्रय- प्रसङ्गा बाधः प्रवृत्तस्यार्थक्रियासंवादज्ञानात्प्रामाययनिश्चयः प्रामाययनि-

• प्रामाशयप्रतिबन्धस्य दोषस्पेति २ पु. पर•

१०२ विवरयाप्रमेयसंग्रहे १ सू० १ वर्० शचये च प्रवृत्तिरिति। अनिश्चिते एव प्रामाययें तन्निश्चयाय प्रवृत्त्यपप- त्तेनीन्यान्याश्रयतेति चेतु सति संदेहे तथा Sस्तु। अरसंदिग्धार्थेष्वभ्यस्त- घटादिविषयज्ञानेषु कथं प्रामाययनिश्चयाय प्रवृत्ति: स्यात्। ननु सुवर्यपरी- चायां निरीक्षणनिकर्षय*दाहच्छेदरूपात्प्रत्यय चतुष्टयादर्थनिश्चयो न प्रथमप्र- त्ययमाचात ततः परतः प्रामाएयमनिवार्यमिति चेद न। तन हि द्विती- यादिज्ञानानि प्रथमज्ञानप्रामाययप्रतिबन्धकसंशयादिनिरासीनि न तु तत्ग्रा- माययनिश्चायकानि। तस्मात प्रामाएयस्योत्पत्ती जप्रो च ज्ञानोत्यादकज्ञाप- कातिरिक्तानपेक्षत्वलक्षरं स्वतस्त्वमभ्यपेयम। अप्रामाययस्य तु ज्ञानकारण- गतदोषादुत्पत्तिरबाधाच् ज्वपिरिति परतस्त्वम। अरप्रामाययं परतो नात्प- द्यते प्रामारयाभावत्वात् प्रामारायप्रागभाववदिति चेद न। हेत्वसिद्धे:। अप्रामाययं नामाज्ञानसंशयविपर्ययाः । तदुक्तं भट्टपादैः । अरप्रामाययं चिधा भिन्नं मिथ्यात्वाज्ञानसंशयेः इति। अज्ञानशब्देन चाच वस्त्वन्तरज्ञानं विवतितं विज्ञानं वान्यवस्तुनीति तैरेवोक्तत्वात्। ततस्तन चयाणामपि नाभावत्वम। स्वतःप्रामाययस्यापि दोषबलादप्रामाएयमविरुद्धम । स्वत उष्- स्याप्यग्नेर्मन्त्रादिना प्रतिबन्धे शैत्यदर्शनात्। यदि कथं चिदप्रामाएयस्य स्वतस्त्वमाशङ्गेथास्तदानीमप्रमाणज्ञानादपि यावट्वोषाधिगममुत्यद्यमानं व्यव- हारं कथं समर्थयेथाः । तस्मात्म्रामाययमेव स्वत इति स्थितम्। तथा च सति ब्रह्मविद्यायास्तर्कीपेचत्वे कथं नापसिद्धान्तः ॥

नैष दोष: । तर्कस्य प्रतिबन्धनिराकरयामाचहेतुत्वात। यद्यपि ब्रह्म स्वप्रकाशं शब्दश्च तचापरोकज्ञानजनने समर्थस्तथापि दुरितेश्चितकृतविप- रीतप्रवृत्तविषयासंभावनया देहेन्द्रियादिविपरीतभावनया च प्रतिबन्ध: संभ- वति ततो निश्चलो Sपरोक्षा 5नुभवो न जायते। तचांश्रमधमानुष्ठानाद् दुरि- तापगमः । शमादिसेवनाच्चित्तस्य विपरीतप्रवृत्तयो निरुध्यन्ते। मननात्मकेन तर्केय जीवब्रह्मक्यलक्षयास्य विषयस्यासंभावना निरस्यते। निदिध्यासनेन विपरीतभावनां तिरस्कुर्वती सूक्मार्थनिर्द्धारयसमर्था चित्तवृत्तेरेकाय्रता संपद्यते।

• निघर्षशोति २ पु. पा. । i ज्ञानोत्पादकज्ञानज्ञापकेति ९ पु.पा. ।३ पु. ज्ारनेति कुएडलितम्।

श्रवरास्य ज्ञानोत्पत्तावङ्गित्वं मनननिदिध्यासनयोश्चाङ्गत्वम। १०३ ततः शब्दजनितमपरोवं ज्ञानं निश्चलं प्रतितिप्ठुति। वेदान्तशब्दस्य च* ब्रह्मा- परोक्षावगतिहेतुत्वं तं त्वोपनिषदं पुरुषं पृच्छामीति तद्धितप्रत्ययेन दर्शि- तम। उपनिषत्स्वेव सम्यगवगतः + पुरुष इति तद्धितप्रत्ययार्थः । न ह्यपरोक्षे ब्रह्मगि परोक्षज्ञानं संभवति। ततः प्रथमत एव शब्दादुत्यन्नमपरोक्षज्ञानं प्रतिबन्धापाये पश्चान्निश्चलं भवति। अथ वा यथा संप्रयोगो Sभिज्ञानमु- त्याद्य पुनः पूर्वानुभवसंस्कारापेक्षया प्रत्यभिज्ञानमुत्पादयति तथा शब्द एव प्रथमं ब्रह्मयि परोक्षज्ञानमुत्याद्य पुनर्वीर्यतप्रतिबन्धकयापेक्षया द्वितीयमप- रोकज्ञानमुत्यादयति । न च स्वयंप्रकाशे ब्रह्मगि परोक्षज्ञानं विभ्रमः । स्वयंप्रकाशे 5पि पुरुषान्तरसंवेदने परोक्षानुमानदर्शनात्। एवं सति शब्दा- त्प्रथममपरोवं वा ब्रह्मज्ञानं जातमपि तावतैव निश्चलापरोक्षानुभवरूपेय प्रतिष्ठाया त्रभावादप्राप्तमिव भवति। मनननिदिध्यासनयो: कृतयो: फल- रूपेण प्रतिष्ठितत्वाद् ब्रह्मविद्या प्रप्तेति व्यपदिश्यते। नन्वेवं सति निदि- ध्यासनानन्तरमेव फलेदयदर्शनात्तस्येवाङ्गित्वं प्रवणमननयोस्तु तदुपकारि- तयाङ्गत्वं प्राप्तमिति चेद मेवम। निदिध्यासनस्यानुभवोत्पत्ता करगात्वायो- गात्। न हि निदिध्यासनं नाम किं चित्प्रमायं येनानुभवजनने स्वयं कारयं स्यात्। श्रवरं तु शब्दशक्तितात्पयावधारणरुपं सत्करयभतशब्दातिशय- हेतुत्वात्करणमिति कृत्वा प्रवणास्यवाङ्गित्वमुचितम्। प्रबलप्रतिबन्धनिवा- रक्योर्मनननिदिध्यासनयोः सहकारिभतचित्तातिशय हेतुत्वात्फलोपकार्यङ्ग- त्वम । मननं हि विषगताSसंभावनां निराकृत्य चित्ते संशयमपनयति। निदिध्यासनं च विपरीतभावनां निराकृत्य चित्तवृत्तेरैकाय्यं जनयति। शमा- दीनां यज्ञादीनां चारादुपकारकत्वादितिकर्त्तव्यतारूपत्वम। तचाप्यन्तरङ्गा:

दृष्ट्रदोषस्य निवारकत्वात्। यज्ञादयश्चादृष्ुदोषस्य निवारकतया बहिरङ्गाः । अत इतिकर्त्तव्यतया फलोपकायङ्गाभ्यां चोपकृतमङ्गिभतं श्रवरमेव निश्चला- परोत्तानुभवजनकम ॥

• चशब्दो नास्ति २ पु. । + फल प्रतिबन्धेति २ पु० पाठः। i गस्यमान दूति २ पु० पाठः।

१०४ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्० वा जनयति। तस्य निदिध्यासनाङ्गत्वे ऽपि न नः किं चिद्धीयते*ं। संसारनिवत- कब्रह्मतत्त्वापरोक्षज्ञानजनकश्रवयास्यवाङ्गित्वाङ्गीकारात्। ब्रह्मज्ञानं न संसार- निवर्तकं सत्यपि तस्मिन संसारदर्शनादिति चेद न। तत्त्वापरोक्षात्समला- ध्यासनिवृत्तेरन्वयव्यतिरेकशास्त्रसिद्धत्वात। अध्यासविरोधिदेहव्यतिरेका- वगमवत्तत्त्वावबोधो उध्यासविरुद्धो पि न तमपनयेदिति चेद् न। वैषम्यात्। तत्त्वज्ञानं हि मलाज्ञानविरोधि न तु तथा देहव्यतिरेकज्ञानम्। तर्हह तत्त्वज्ञानान्मलाज्ञाननिवृत्तो सद्यः शरीरपातः स्यादिति चेद न। अ्ज्ञा- नतत्कार्यसंस्कारादपि शरीराद्यनुवृत्तिसंभवात। चक्रभ्रमयादिक्रियायां ज्ञाने च संस्कार: प्रसिद्धो नान्यचेति चेद् न। गन्धादो संस्कारदर्शनातृ। निःसा- रितपुष्प पुष्यपाचे स्थिता: सत्त्मा: पुष्पावयवा एव गन्धबुद्धिस उत्पादयन्ति न संस्कार इति चेतु तथापि प्रलयावस्थायां सर्वकार्यसंस्कारो Sभ्यपगम्य एव । ये तु नाभ्यपगच्छन्ति तान प्रत्यनुमातव्यं विमतः कार्यविनाशः संस्कारव्याप्रः संस्कारविनाशादन्यत्वे सति विनाशत्वाद् ज्ञानविनाशव- दिति। क्रियाज्ञानयोरेव संस्कार इति प्रसिद्धा बाध इति चेतु तर्ह्यवि- द्यातत्कार्ययोरपि भ्रान्तिज्ञानरुपत्वात्संस्कार हेतुत्वमस्तु।अविद्यादिसा- चेतन्यस्य नित्यत्वे ऽपि तदवच्छेदकज्ञानाभासरूपवृत्तरनित्यत्वात्संस्कार: सिध्येत तथा ऽपि स्मृतिमाचकारणात्संस्कारात्कथमपरोक्द्वतावभास इति

रोककारयनेवादिगतका चादिदोषायामपरोक्षभ्रमहेतुत्वात्। न च केवलस्य चेतन्यस्य न संस्काराश्रयत्वसंभव इति वाच्यम । अरविद्याश्नयत्ववदुपपत्तेः । संस्कारस्य कार्यत्वे डपि प्रध्वंसवन्नोपादानापेक्षा Sविद्यासंस्कारव्यतिरिक्तभा- वरूपकार्याणामेवोपादानजन्यत्वात्। अत एवान्यच संस्कारस्य स्ोपादाना- श्रयत्वनियमे डप्यचानुपादानचैतन्याश्नितत्वमुपपद्मते। न च संस्काराङ्गी- कारे विदेहमुत्त्यभाव: प्रारब्धकर्मणो उन्ते तत्त्वज्ञानानसंधानादेव संस्कारनि- वृत्ता तत्सिट्गेः। अथ मन्यसे अविद्याया निवृत्तत्वात्संस्कारस्य चानुपादान- त्वान्निरुपादानो देहेन्द्रियादि: कथं सिङ्धोदिति तर्हि तत्त्वसाक्षात्कारे जाते उप्याप्रारब्क्षयमविद्यालेशानुवृत्त्या जीवन्मुक्तिरस्तु। प्रतिबन्धकस्य प्रारब्ध- *न किं चिद्धीयते द्ृति २ पु- पा. ।

वेदान्तविचारशास्त्रस्य ब्रह्म विषयो 5नर्थनिवृत्ति: फलम।१०५ कर्मयः तये तत्त्वज्ञानादविद्यालेशो Sपि निवतते। अतः सर्वसंसार निवर्तक- ब्रह्मात्मेकत्वविद्याप्राप्ये सर्ववेदान्तारम्भः । यद्यपि केषु चिद्धेदान्तेषु सगुणो- पासनानि विधीयन्ते तथापि तेषां गे।दोहनादिवत्प्रासङ्गिकत्वादुपासनकर्मभतं निर्विशेषं ब्रह्मैव तवापि प्रतिपाद्यम। उपास्यत्वेन विधीयमाना गुखा अर्पप्यध्या- रोपापवादन्यायेन निर्विशेषब्रह्मप्रतिपत्तावुपयुज्यन्ते। अपवादात्प्रागवस्थायामा- रोपितेस्तेस्तेर्गुणोर्विशिष्ं ब्रह्म तस्मे तस्मे फलायोपास्यत्वेन विधातुं शक्र्यम।। ननु यदि मुमुक्षुणा Sवगन्तव्यं ब्रह्मस्वरूपं बोधयितुमारोपितगुय- प्रपज्जमाश्नित्योपासनाविधिस्तदा मोक्े धिकृतस्येवोपासनाधिकार: स्यात्। यथा दर्शपूर्यमासयोश्चमसेनापः प्रयायेदिति वाक्यात्प्राप्रमपां प्रययनमाश्रित्य गोदोहनेन पशुकामस्येति विधीयमाने गोदोहने दर्शपूर्णमासाधिकारिया एवा- धिकारस्तद्वत्। नैष दोषः । तथ हि दर्शपूर्यमासाधिकारिय एवाप्प्रययनप्राप्तिः । तत्प्राप्निमत एव पशुकामनायां गोदोहनविधिरित्यधिकृताधिकारता स्यात् ।

नाधिकृताधिकारता। ननु सगुराब्रह्मोपासनविधायकानां वेदान्तानां ब्रह्म- प्रतिपत्तिपरत्वे उपि न प्रायाद्युपासनविधायकानां तदस्तीति चेद न। तेषा- मप्यन्तःकरणशुद्धिद्वारेण तचेव पर्यवसानात्। तस्मात्सर्वेषामपि वेदान्तानां ब्रह्मेव विषयस्तद्विद्याप्राप्या Sनर्थनिवृत्तिः प्रयोजनं ततस्तद्विचारशास्त्रस्यापि ते एव विषयप्रयोजने इत्यवगन्तव्यम॥ ननु विचारकर्त्तव्यतामावं प्रथमसूचस्यार्थः । तथासूचिते विष- यप्रयोजने वेदान्तविचारसंबन्धितया किमित्युपपाद्येते इति चेद् उच्येते एवाथेता विषयप्रयोजने। तथा हि। इष्टसाधनतैव विधायकानां लिड्लोट्तव्यप्रत्ययानामर्थ इति तावदुत्तरचाभिधास्यते। मोतकामेन ब्रह्मज्ञानाय वेदान्ता विचारयितव्या इत्यस्मिन् सचवाक्ये तव्यप्रत्य- येन धात्वर्थस्य विचारस्य सामान्येनेष्टसाधनता बोध्यते। तन किं तदिष्टमिति विशेषाकरेय फलजिज्ञासायां स्वर्गादिवदधिकारिविशे- षणातया मोत्ष एव विचारफलत्वेनावगम्यते। ब्रह्मज्ञानं तु धात्वर्थविचा-

• सामान्येनेष्टसाधनत्वमवबोध्यते द्वति २ पु. पा. + फलभूतेति २ पु. पा. । १४

१०६ विवरणाप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० ननु नेष्टसाधनता लिडादिप्रत्ययार्थः* किं तु नियोगो मानान्तरागम्यः । स च धात्वथेषु नियोज्यं नियुञ्जान: सामथ्याद्धात्वर्थे डस्य फलसाधनत्वं कल्पय- तीति। नैतत्सारम। अ्रनुपपत्त्यभावात्। किं धात्वर्थस्य फलसाधनत्वमन्त- रेगा नियोगस्य स्वरूपमनुपपन्नम उत तत्प्रवर्त्तकत्वम अनुपपन्नम। नाद्यः । अरसत्यप फले नित्यनैमित्तिकनियोगस्वरुपस्य सत्त्वात्। द्वितीये पि किं नियोग: फलकामनामपेक््य प्रवर्त्तक उत स्वयमेव प्रवर्त्तकः । आद्ये फलका- मनैव प्रवर्त्तयतु किं नियोगेन। प्रत्यक्षादिषु फलकामनायाः प्रवर्त्तने स्वात- नव्यदर्शनात। द्वितीये नदीवेगादिवन्नियोग: फलकामनारहितमपि पुरुषं बलात्प्रवर्त्तयेत्। तथा च तत्प्रवर्त्तकत्वं धात्वर्थस्य फलसाधनत्वाभावे उप्य- पपन्नम। अन्यथा नदीवेगो Sपि फलसाधने प्रवर्त्तयेत। नियोगमाचस्य धात्व- रथेफलसंबन्धाकल्पकत्वे ऽि फलकामिना प्रमीयमायो नियोगस्तत्कल्पक इति चेद् न। अचापि तयो: संबन्धमन्तरेणानुपपत्त्यभावात्+। न तावत्का-

दीनामसाध्यानामपि यावज्जीवं जुहुयादित्यादिष्वधिकारिविशेषणत्वदर्श- नातृ। असाध्यस्वभावानां तथात्वे Sपि साध्यस्वभावस्य फलस्याधिकारि- विशेषणत्वं धात्वर्थसाध्यतया विना उनुपपन्नमिति चेद न। किं साध्यस्वभा- वस्यत्यच साध्यशब्देन धात्वर्थसाध्यत्वं विवततितम उत साध्यत्वमाचरम। आद्ये कल्प्यकल्पकयोरभेदादात्माश्रयापत्तिः । द्वितीये जपि किं स्वर्गस्य सा- ध्यत्वं शब्दात्प्रतीयते उतार्थात्। नाद्यः । वाचकपदाभावात्। न द्वितीयः । कल्पकाभावात्। न हि स्वर्गस्य साध्यत्वमन्तरेण किं चिदनुपपन्नं पश्यामः । स्वर्गस्य साध्यत्वाभावे कामियोगो उनुपपत्र इति चेद् एवमपि नास्याधिकारि- विशेषयात्वं यद्वलाद्धात्वर्थस्य साध्यता कल्पेत। यथा शुष्कदरडी देवदत्त इत्यच दयड एव देघदत्तविशेषणं शुष्कत्वं दयडविशेषयां तथा स्वर्गकामो Sधि- कारीत्यचापि कामनैवाधिकारिविशेषयं स्वर्ग: कामनाया विशेषगाम। कामना- द्वारा स्वर्गस्याधिकारिविशेषयात्वं स्यादिति चेतृ तथापि न तस्य धात्वर्थसा- ध्यता सिध्यति। अध्येतुकामो भैत्यं चरे। दित्यन साध्यस्वभावम्याधिकारि- * तव्यादिप्रत्ययार्थ इति २ पु. पा.। अनुपपत्तेरभावादिति व्यस्तः पाठः २ पु० । -

1 स्वर्गस्तु कामनाया इति २ पु. पा. । ६ दति चेच। तर्थापि इति २ पु. पा। ॥। भैवं चरेददिति २ पु. पा.।

इष्टसाधनता तव्यादिप्रत्ययाथो न नियोग: । १००

राआनं (धर्मकामो यज्ञान्)+उपसेवेतेत्याद। वैपरीत्यमपि दृष्टमेवेति चेत तर्हि स्वर्गतत्कामनयोरधिकारिविशेषयत्वमेव दुर्निरुपम। तथा हि। न ताव- त्स्वर्गकामपदं दर्शपूर्यमासनियोगस्य पुरुषेणायोगं व्यवच्छ्रिनत्ति। नित्यवि- धिबलादेवायोगव्यवच्छेदस्य सिद्धेः। नापि तदन्ययोगव्यवच्केदकम। अस्व- ्गकामस्य दर्शपूर्णमासव्यवच्क्ेदे नित्यविधिविरोधात्। नित्यनियोगाद्विन्नो हि काम्यनियोगः। तचायोगान्ययोगव्यवच्छेदे नास्त्यक्दोष इतिचे मवम्। यद पि यावज्जीववाक्येन बोध्यो नित्ययोग: काम्यनियोगश्च स्वर्गकामवाक्यबोध्य: तथापि साङ्गदर्शपूर्यमासनियोगस्योभयचकत्वेन प्रत्यभिज्ञानान्नास्ति भेद: ।

भावे स्वर्गकामपदवैयथ्य शङ्कनीयम। यथा दरडी प्रेषानन्वाहेत्याद। ऋत्विजः प्रेषानुवक्तु: प्राप्तत्वाट्टयिडविशेषणापरं वाक्यं यत्प्रषानन्वाह तट्टरडी सन्निति तथा स्व्गकामपदमपि विशेषरास्वर्गपरम। तदुक्तं पार्थसारथिना। अपेचितत्वाद्ाव्यस्य कामशब्दो हि तत्परः । विशेषणाप्रधानत्वं दयडीत्यादिषु दर्शितम ॥ इति। स्वर्गकामपदस्य फलमाचपरत्वे उप्यर्थादधिकारी लभ्यते। धात्व- थेस्य यागस्य स्वर्गसाधनत्वे लिडादिप्रत्ययैबोधिते सति मदपेत्तितफलसा- धनमिदं कर्मेति कर्मायधिकारं पुरुष: स्वयमेव प्रतिपद्यते। एवं च फलपर स्वर्गकामपदं साधनवचनेनान्विताभिधानमहति तघ्वेष्ठसाधनतायास्तव्यादय- रथेत्वे सिध्यति न नियोगस्य तदर्थत्वे। तस्मान्न नियोगो लिडादिप्रत्ययार्थः॥ अन्ये पुनर्धात्वर्थस्वर्गया: साध्यसाधनसम्बन्धावगममेवमाहुः विषयनियोज्याभ्यां विशिष्टो नियोगस्तावद्विधिवाक्यादवंगम्यते। विषयो याग: नियाज्य: स्वर्गकामस्तयोश्च कर्मकर्तृरूपेय परस्परान्वयो नियोगनि- ष्यत्यन्यथानुपपत्त्या 5वगम्यते। अन्वयाभावे नियोज्येन विषये ऽननुष्ठीय माने तदनुष्ठानसाध्यो नियोगो न निष्पदते तच यथा दरिडना ऽन्वीय- मानस्य दराडेनाप्यन्वयस्तथा स्वर्गकामविशिष्टनियोज्येनान्वीयमानस्य यागस्य विशेषणीभतस्वर्गेणाप्यन्वयो भवति। स चान्वयो गुरप्रधानभावादृते न • भेतचररोत्यत्रापि प्रा. २ पु. । + () एतन्मध्यस्यो ग्रन्थो नास्ति २ पु. ।

१०८ विवरगाप्रमेयसंग्रहे १ स० १ वर्ग० सम्भवति। ततः स्वर्गस्य प्राधान्येन यागस्य गुएभावेनान्वये सति तयो: साध्यसाधनसम्बन्धः स्यादिति॥ नैतत्सारम्। उक्तरीत्या कर्तृविशेषयभतजीवनगृहदाहादिनापि याग- स्यान्वयप्रसङ्गात्। ऋर्स्तु को दोष इति चेद् उच्यते। तघ किं जीवनादेध।- त्वथ प्रत्यङ्गत्वेनान्वयः किं वा प्राधान्येन। आद्ये नित्यदर्शपूर्यमासाधिकारि- विशेषयस्य जीवनस्य दर्शपूर्यमासाङ्गत्वेन तद्विकृतौ सायादावप्यन्वयः प्रसज्येत। तथा हि। सैये चरुं निर्वपेद् ब्रह्मवर्चसकाम इत्यनेन विहितस्य कर्मयो दर्शपूर्मासविकृतित्वं निर्वपतिचे।दनासामथ्यीत्सिद्गम। तब प्रकृतिवद्विकृतिः कर्त्तव्येति अ्रतिदेशेन प्रकृतिभतदर्शपूर्णमासाङ्गानां विकृता प्राप्रिदर्शनात्। तद- विशेषाज्जीवनमपि प्राम्यात्ततो यावज्जीवं सैय चरुं निर्वपेदितीति स्यात्। न च कामाधिकारेण नित्याधिकारस्य बाधाददोष इति वाच्यम। यथा प्रकृता नित्यकाम्याधिकारस्तथा विकृतावपि प्रसङ्गात्। द्वितीये जीवनादेः प्राधान्येन स्वर्गादिवत्साध्यत्वं स्यात्। तस्मात्फलविशेषपरं स्वर्गकामपदं सामान्येन श्रेयःसाधनत्वविध्यभिधायिना लिङादिपदेनान्विताभिधानं करोति।। ननु यदि लिडादिप्रत्ययेरिष्ठसाधनता डभिधीयते तदा ज्योतिष्टोमेन यजेतेत्यच तृतीया न सिध्येत्। तिङ्कृत्तद्धितसमासैरनभिहिते करये कारके तृतीयाविधानात्। नायं दोषः । धात्वर्थस्य यागसामान्यस्य कारणत्वे Sभि- हिते 5पि यागविशेषज्योतिष्ठोमकरत्वस्यानभिहितत्वात्। तत इष्ठसाधन- ताया विधायकप्रत्ययार्थतायां न को Sपि दोष: । तथा च मोत्तकामेन वेदान्ता विचारयितव्या इत्यनेन सचवाक्येनापि श्र्प्रयोमाचसाधनत्वे विचार- स्याभिहिते सति अरथाच्छ्रेयोविशेषो मोत्षो विचारशास्त्रप्रयोजनमिति लभ्यते। ब्रह्मजिन्ञासेति शब्देन विषयो पि सचितः । यद्यपि समन्वयाध्यायेनैव विषयो 5वगम्यते चतुर्थाध्यायेन च प्रयोजनं तथापि प्रवृत्तिहेतुत्वात्प्रथमसचे

कतात्यर्यमिति सिद्धम ॥ इति श्रीविवरणोपन्यासे प्रथमवर्यकं समाप्रम*ै ॥

• यद्यपि प्रथमवर्साकान्तिमं द्वितीयपुस्तकपत्रं भष्टमिति तत्र समाप्ती ग्रन्थनाम नोप- लभ्यते परं द्वितीयादिवर्साकान्ते विवरसाप्रमेयसंग्रहे द्वितीयं वर्णकमिति लेखदर्शनात् प्रथमपुस्तके चोपरितनलेखदर्शनाद व्रियरय प्रमेयसंग्रहो विवरयोपन्यासो वा ग्रन्थनामेति प्रतिभाति।

शास्त्रारम्भावतरये पूर्वमीमांसया गतार्थत्वपूर्वपक्ः । ९०६

आत्मा श्रोतव्य इत्यस्य विधेवैदान्तवाक्यगः । विचारो विषयः सात्षात्स निरुप्यो 5च वर्यके॥। वेदान्तव्यवधानेन ब्रह्मैक्यं विषयो विधेः । निरुपितः स पूर्वस्मिन्वर्राके सप्रयोजन: ॥ वेदान्ता यदि शन्या: स्युर्विषयेण फलेन च। तदा दूरे तद्विचारो उतस्तयो: पूर्वमीरयाम ॥ संभाविते विचारे उद्य पूर्वमीमांसया स किम। गतो न वेति संदेहे निर्ययो 5चाभिधीयते॥

ननु वेदान्तानामर्थनिर्ययाय न्यायकलापो Sपेतितः स चाथाता धर्म- जिज्ञासे*त्यादिसच: सूचितः। न च विधिवाक्यार्थस्य तच निर्ययः प्रवृत इति वाच्यम । कृत्स्रवेदस्य विधिमाचपरत्वात्। वेदान्ताः सिद्धपरा इति चेद् न। तेषामप्यात्मा द्रष्टव्य इत्यादिज्ञानविधिपरत्वात्। तर्हि क्रियाविधिक- लापः पर्वमीमांसायां निरूपितः ज्ञानविधिनिरुपणायोत्तरमीमांसा SSर- भ्यतामिति चेद् न। उत्पत्तिविनियोगप्रयोगाधिकारायां चतुीं विध्यपेक्तित- रुपाणां क्रियायां निरुपितानां ज्ञाने डपि न्यायसाम्येन बोद्धं शक्यत्वात। तचात्यत्तिविधिनीम कर्मस्वरूपमाचबोधको डग्निहोवं जुहोतीत्यादिः । तथा डङ्गाङ्गिसंबन्धबोधको दधा जुहोतीत्यादिर्विनियोगविधिः । साङ्गप्रधानकर्म- रायनुष्ठानबोधकः प्रयोगविधिः । स च श्रात इति भाट्टाः । विध्यानेपलक्- योपादानप्रमायेन कल्पनीय इति प्राभाकराः । फलकामिनो जीवनादिनिमि- त्तवतो वा कर्मययधिकारप्रतिपादको उधिकारविधिः । तएते विधयः क्रि- यायां निरुपिता ज्ञाने ऽपि यथायोगमुत्प्रेतितुं शक्याः। अन्यथा क्रियामेका- मुदाहृत्य निरुपिता: क्रियान्तरे पुनः प्रतिपादनीयाः स्यः ॥

यम। तथा हि। वेदाप्रामारयशङ्कायां प्रथमे उध्याये तत्प्रामाएयं निरुपितम।

• जेमिनिसूत्र· १ श्र. ९ पा. ९ सू. ।

११० विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० २ वर्ग० धिभेदपूर्वकः कर्मभेदो निरुपितः। सर्वच समप्राधान्यशङ्गायां तृतीये प्रुतिलि- ङ्गादिप्रमाणेरङ्गाङ्गिभाव उक्त:। चतुर्थे क्रत्वर्थत्वेनैतावतामनुष्ठानं पुरुषार्थत्वेन चैतावतामिति निर्धारितम। पज्जमे वाजपेयेनेष्ा बृहस्पतिसवेन यजेतेत्यादैौ क्रमो दर्शितः । षष्ठे कामिन इहाधिकारो जीवनादिनिमित्तवतश्चेहेति वि- चारितम्। इति पूर्वषट्केन प्रकृतिविध्यपेवितो विचार: कृतः । समग्राङ्ग संयुक्ता विधि: प्रकृतिः । विकलाङ्गसंयुक्ता विधिर्विकृतिः । विकृतिविध्यपे- चितो विचार: सप्रममारभ्योत्तरषट्केन कृतस्तचापि सप्रमेन प्रकृत्यपदिष्ठा- नामङ्गानां सामान्येन विकृतावतिदेशो निर्योतः । इत्यं कुर्यादित्यपदेशस्त- द्वत्कुयादित्यतिदेशः । अष्रुमे तु प्रकृतिभतायां दर्शपूर्यमासाख्यायामिष्ठावा- ग्नेयो उष्टाकपाल इत्यच पुरोडाशप्रकृतिद्रव्यभतानां ब्रीहीणां ये निर्वापाव- घातप्रोक्षणादये। धर्मा अभिहितास्ते विकृतिभतसौरयचरौ ब्रीहिद्व्यसारूप्य- द्वारेगा चरुप्रकृतिभतव्रीहिष्वप्यतिदिश्यन्तइत्यादिविशेषातिदेशो निरूपितः । तदुक्तम । सप्रमेनातिदेशेन धर्माः सन्तीति साधिते। ततो 5ष्टमेन यो यस्य यतश्चेति निरुपया॥ इति॥ नवमे तु प्रकृत्यपदिष्टमन्त्रसामसंस्कारकर्मयां विकृतावतिदिष्ठानां प्रकृतिविकृत्योर्द्रव्यदेवताभेदे सति प्रकृतिगतद्रव्यादिशब्दं विहाय विकृति- स्थितद्रव्यादिशब्दाध्याहारादिलक्षण जहो दर्शितः। तद्यथा अग्नये जुष्ट- मिति मन्त्रस्य विकृता सर्याय जुष्टमिति पदप्रन्ेपः । दशमे तु विकृतावति- दिष्टानामङ्गानां प्रकृता सावकाशानां विकृतिगतविशेषाङ्गोपदेशादिना बाधो दर्शितः । तद्यथा विकृतावतिदेशप्राप्तानां प्रकृतिसंबन्धिबर्हिषां शरमयं बर्ह्हि - रिति विकृतिगतविशेषोपदेशेन बाधः । तथा कृष्णलान् श्रपयेदिति विहिते विकृतिभते कृष्णलपाके प्राकृता त्र्वघातादय: प्राप्ताः तच कृष्णलाख्येषु सुव- गाशकलेषु रूपविमोकासंभवादवघातस्य बाधः । तथा तो न पशी करो- तीति निषेधात्यशावाज्यभागयोबीधः । एकादशे त्वनेकशेषिविधिप्रयुक्तस्य शेषस्य सकृदनुष्ठानादेव सर्वशेषिणामुपकारसाम्यरूपं तन्त्रनामकमुक्म । तद्यथा। आरराग्नेयो उष्टाकपाल उपांशुयाजमन्तरा यजति अ्रग्नीषोमीय एका- दशकपाल इत्युक्तपौर्यमासकर्मप्रयुक्तस्य प्रयाजादेः सकृदनुष्ठानादेव शेषिच-

पूर्वमीमांसाया: संक्षेपता Sर्थसंग्रहः। शास्त्रारम्भे मतान्तरेग पूर्वपक्षः ।१११ योपकार इति। द्वादशे त्वेकशेषिप्रयुक्तशेषानुष्ठानस्य प्रयोजकसामर्थ्यप्रयुक्तशे- षान्तरे Sप्युपकारः प्रसङ्गाख्या दर्शितः। तद्यथा पशुविधिप्रयुक्ताङ्गानां पशु- पुरोडाशे उप्यपकारः । तदेवं प्रत्यध्यायमाशङ्कान्तरनिराकरगेन विध्यसंभेदो यथा निरुपितस्तथा प्रतिपत्तव्यस्य ब्रह्मयः प्रत्यक्षादिभिरसिद्धत्वात्प्रति- पत्तिविध्ययोगाशङ्कायां तन्निराकरणायोत्तरमीमांसा SSरभ्यतइति॥ तदेतदयुक्तम। प्रत्यत्ताद्यसिद्धानामपि यपाहवनीयादीनां यथा सिद्धिस्तथा ब्रह्मयो डपि सिद्धो पृथग मीमांसाSनर्थक्यात्॥ अथ मतं यूप तक्षतीत्यादो न यूपमुद्दिश्य तक्णादि विधीयते येन यपाकारस्य लोकप्रसिद्धिरुपेक्येत कि तहि खादिरो यपो भवतीत्या- दिना 5वगतं खदिरादिप्रकृतिद्रव्यं तक्षति यूपं कर्तुमित्यलाकिकयूपाकारस्य साध्यत्वं प्रतीयते स चाकारो यूपे पशुं बध्ातीति विनियोगदर्शनाद्विशेषतो ऽवगम्यते तक्षणादिपरिनिष्यन्नः पशुबन्धाधारः काष्ठुविशेषा यूप इति। एव- माहवनीयादयो डपि। न त्वच तथा ब्रह्मणः किं चित्साधकमस्ति। तत आरब्धव्या उत्तरमीमांसति। नैतदप्यपपन्नम्। ब्रह्मसिद्धिमन्तरेणापि योषा वा व गातमाग्निरित्यादाविवारोपितरुपेयोपासने प्रतिपत्तिविध्यपपत्तेः ।ततो डभ्यधिकाशङ्काया तभावान्नात्तरमीमांसा SSरब्धव्या॥ अघ.के चित्सिद्धान्तकदेशिनो भ्यधिकाशङ्कामेमा हु ंः। चन लक्षयो ज्थो धर्म * इति ब्रुवता विधे: प्रामाएयं दर्शितम्। न घ सदेव सोम्येत्यादिवेदानां विधिरहितानां तत्संभवति। न च तेषां सो 5न्वेषव्य इत्यादिविधिभिरेकवाक्यतेति वाच्यम। भावकमीथवाचिनस्तव्यप्रत्ययस्य तन विधायकत्वाभावात्। विधावपि तव्यप्रत्ययो Sस्तीति चेतु तथापि नेह विधि: संभवति। तव्यप्रत्ययस्य कमाभिधायित्वात्। गन्तव्यमित्यादी तु तव्य- प्रत्ययस्य भावार्थस्य प्राधान्येन स्वतन्त्रफलाय विधानं युक्तम। स्वाध्याये। उध्येतव्य इत्यच कर्माभिधायितव्यप्रत्ययादपि धात्वर्थविषयो विधिर्दृष्ट इति चेद् अस्त्वप्राप्रस्वाध्यायगतप्राप्रिफलाय तब विधि: । प्रकृते तु कि स्वतन्त्रफलाय कर्मोभतब्रह्मयो दृष्ठिरविधीयते कि वा कर्मकारकगतफलाय। नादः। अवघातादिवत्कर्मकारकद्रव्ये गुणभताया दर्शनक्रियायाः स्वतन्त्र- * जमिनिमुत्र ९ अ. ९ पा. २ मू. ।

११२ विवरयाप्रमेयसंयहे १ स० २ वर्ग० फलाय विधातुमशक्यत्वात्। न द्वितीयः । चतुर्विधं हि कर्मकारके क्रिया- जन्यफलम। उत्पत्तिराप्पिर्विकार: संस्कारश्च। तवादौ नित्यप्राप्ते निर्वि- कारे ब्रह्मगि न चिविधं फलं संभवति। नाप्यज्ञानाधमीदिमलापकर्षशल- चरः संस्कार: शङ्कनीयः । अ्र्प्रवेतितिताज्यस्येव संस्कृतस्य ब्रह्मणो Sन्यच विनियोगाभावात। अथात्मनि सक्ुन्यायेन विधि: संभविष्यति। तथा हि। सत्तून् जुहोतीति क्रतुप्रकरणे श्रवणात्क्रत्वङ्गता सक्तहोमस्यावगता। तवाङ्गानि द्विविधानि अर्कमाि संस्कारकमाि च। तब कारकारयनाश्नित्य स्वात- न्त्येग गृहीतानि प्रयाजादीन्यर्थकमायि। ब्रीह्यादिकारकगुरभतानि संस्कार- कमागि। तच न तावत्सकुहोमस्यार्थकर्मता व्रीहिगुरप्रोक्षयवत्सक्कुद्रव्यगुय- भतत्वात्। नापि संस्कारकर्मता। द्विविधा हि संस्कार: विनियुक्तसंस्कारो विनियोत्यमाा संस्कारश्च। तद्यथा व्रीहिभियजतेति विनियुक्तान ब्रीहीनुद्दिश्य विहितः प्रोक्षणादिर्विनियुक्तसंस्कारः । आरहवनीये जुहोतीति विनियोक्तुमग्ने- राहवनीयत्वसिद्ये विहित आधानादिर्विनियात्यमाणसंस्कारः । तब होमेन भस्मीकृतानां सक्तूनां क्रतुं प्रत्यनुपकारिणां क्रतौ विनियोगासंभवान्नेभयविध- संस्कारो उप्यच घटते। न च सकुहोमवाक्यस्य वैयथ्य युक्तम। अध्ययन- विधिपरिगृहीतत्वात्। तस्मात्सक्तनिति द्वितीयया जवगतं प्राधान्यं विहाय सक्तुभिरिति तृतीयया परिणामेन सक्तूनां गुरभावं होमक्रियायाः प्राधान्यं चोपादायार्थकर्मता निरुपिता। तद्वदात्मानमुपासीतेत्यचाप्यात्मनो विभक्ति- विपरियामेनात्मगुशकमुपासनाकर्मैव स्वतन्त्रफलाय प्राधान्येन विधीयते। विषम उपन्यासः । दृष्टान्ते हि शब्दतः कररभता अपि सक्तवो उर्थतः कर्म- भताः । होमक्रियाकृतातिशयस्य भस्मीभावलक्षणस्य विकारस्य सत्तुषु सद्गा- वात्। ततो जुहोतीति सकर्मकधातुप्रयोगो युक्तः । दाष्टान्तिके तु यद्या त्मनो उर्थतः कर्मत्वं तदोत्यत्त्यादीनां चतुणा क्रियाफलानामेकं वत्तव्यं तच्च निराकृतम्। अ्र्प्रक्रर्मकत्वे चोपासीतेति सकर्मकधातुप्रयोगो उनुपपन्नः । नन्वात्मन्याप्रिः क्रियाफलं भविष्यति स्वरूपतो नित्यप्राप्तस्थाप्यपासनायाः पूव प्रतीतितो Sप्राप्रत्वात्। नैतद्युक्तम। स्वप्रकाशचैतन्य रूप त्वेन प्रतीतित। डपि नित्यप्राप्तत्वात्। अतो विध्यभावादविवचितारथी वेदान्ता इति धर्मजित्ञा-

सिद्धान्तकदेशिमतेन ब्रह्मजित्ञासासचाबतरगम। ११३

सानन्तरं स्नानं प्राप्तमिति तामेत्रामभ्यधिकाशङ्गां निराकतु ब्रह्मजिज्ञासां तएव सिद्धान्तकदेशिन एवमवतारयन्ति-अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति॥ अयमभिप्रायः । धर्मजिज्ञासानन्तरं ब्रह्म जिज्ञासितव्यं न स्नातव्य - मिति। न च वेदान्तेषु विध्यभावः । कटः कर्त्तव्य इत्यादिवदात्मा द्रष्टव्य इत्यादो कर्मकारकगतफलाय विध्युपपत्तेः । सम्भवति ह्यात्मन्यज्ञानादिम- लापकर्षयालक्षयः संस्कारः । न च संस्कृतस्यात्मन आाज्यादिवदन्यच विनि- योगो उ्पेक्यते। स्वयमेव पुरुषार्थत्वात्। अपुरुषार्थसंस्कारस्येव विनियो- गापेक्षत्वात्। तदेवं वेदान्तेषु विध्यभावलच्णामभ्यधिकाशङ्गां निराकृत्य प्रतिपत्तिविधिं च समर्थयितुमुत्तरमीमांसारम्भ इति। तदेतत्सिद्धान्तकदेशि- मतं पूर्वपत्तियो नाभिमतम्। तथा हि। सिद्धान्तकदेशिना विध्यभावलक्ष- णाभ्यधिकाशङ्काकाले परमा युक्तिरन्ते Sमिहिता स्वप्रकाशचेतन्यरूपत्वेन प्रतीतितो डपि प्राप्तत्वान्नोपासनाविधियिति। सा न युक्ता। यथा हिरययं भार्यमित्यच भषणार्थत्वेन प्राप्तं हिरययधारगामभ्यदयार्थत्वेन नियम्यते तद्व- त्प्राप्तस्याप्यात्मज्ञानस्य कर्तृसमवायिमोत्चफलाय नियमविधिसम्भवाद हिर- रायधारणस्याप्राप्निरपि पक्षे Sस्तीति नियमविधिस्तचास्तु। इह तु स्वरूपचे- तन्यत्वेनात्मप्रतीतेर्नित्यप्राप् त्वान्न नियमविधिरिति चेतु तर्ह्यनात्मप्रतिभास- निबृत्तये परिसंख्याविधिरदृष्टार्थः स्या। अतो नाभ्यधिकाशङ्का संभवति॥ यच्चाभ्यधिकाशङ्कानिराकरये तेनैव सिद्धान्तकदेशिना फलमविद्या- दिमलापनयनमुक्तं तदप्यसत्। किं लोकिकात्मज्ञानमविद्यामपनयति उता- लाकिकात्मज्ञानम । आद्ये उपि न तावत्स्वरूपमेव तामपनयति। अह- मिति सर्वदा SSत्मप्रतीतावप्यविद्यानिवृत्त्यदर्शनात्। नापि विधिबलात्। तर्ह्यसंभावितपाकेषु कृष्णलेषु विधिबलादपि मुख्यः पाको दर्शयतुं शक्यः । द्वितीये ऽपि किं तादृशात्मज्ञान*मत्यन्तमप्रसिद्धमुत सामान्यतः प्रसि- दम अथ वा विशेषतः। नाद्यः। अत्यन्ताप्रसिद्धस्य विध्ययोगात्। यागा- दावपि हि कं चिद्यागं दृष्टवतः पुरुषस्य यागत्वसामान्योपाधिना प्रसिद्धी सत्यां दृष्टयागव्यक्तिसदृशं यागव्यत्यन्तरं प्रतिपत्तृबुद्धिस्थमेव विधीयते।

• तादृगात्मज्ञानमिति ३पु. प्रा. । १५

११४ विवरणाप्रमेयसंग्रहे १ सृ0 २ वर्ग० अन्यथा ममेदं कर्त्तव्यमिति प्रतिपत्त्यसंभवात्। न द्वितीयः । अप्रल्लाकिका- त्मज्ञानत्वसामान्याक्रान्तस्य व्यक्तिविशेषस्य कस्य चिदपि पूर्वमननुभत- त्वात्। तृतीये डपि किं तादृगात्मज्ञानं पुरुषान्तरे विशेषतः प्रसिद्धम उत विधे: प्रतिपत्तर्यधिकारिययेव। नाद्यः । पुरुषान्तरप्रसिद्धेरधिकारियं प्रत्यनु- पयोगात। न द्वितीयः । अरप्रधिकारिषि विशेषतः प्रसिद्धस्यार्थस्य विधिवैय- थ्यात। तदेवं सिद्धान्तैकदेशिना Sमिहितयारभ्यधिकाशङ्कातन्निराकरणप्रका- रयोरसंगतत्वान्न तेनोत्तरमीमांसाया अगतार्थत्वं प्रतिपादयितुं शक्यम॥ अपरे पुनः सिद्धान्तकदेशिन एवमगतार्थत्वमाहुः । न वयं तद्वद्वेदान्तेषु विध्यभावलक्षणामभ्यधिकाशङ्गां ब्रमः येनोत्तदोष: स्यात्। किं तु विधिमभ्यपेत्यव ब्रह्मासिद्धिलक्षयाम। तथा हि । प्रतिपत्ति- विध्यपेत्तितानामुत्यत्यादीनां चतुर्यीं रुपाखां क्रियाविध्युक्तन्यायेन यद्यपि निर्याय: सिद्धः तथापि प्रतिपत्तव्यस्य ब्रह्मणः सिद्धवस्तुप्रतिबोधनसमर्थैरपि प्रत्यक्षादिभिरदर्शनाद्वेदस्य च कार्यमाचपरस्य सिद्धब्रह्मतत्त्वाप्रतिपादकत्वा- दारोपितरुपस्य च ब्रह्मय उपासनायां मोत्तलक्षणात्यन्तिकफलासंभवादनुपा- स्यमेव ब्रह्मेत्येतामभ्यधिकाशङ्गां निराकर्तुमुत्तरमीमांसा SSरब्व्या।। तच चैवं निर्योयते। न कार्यमाचपरो वेदः। उपासनाविधिपरैर्वेदा- न्तेब्रह्मयो उप्यवगम्यमानत्वात्। यथा रूपप्रत्यायनाय प्रवृत्तं चत्तुर्द्रव्यमपि प्रख्यापयति तद्वत। ननु कथं वेदानामुपासनाविधिपरत्वं न तावदुपासनं नाम ब्रह्मापरोक्षज्ञानं तस्य परमानन्दसाक्षात्काररूपत्वेन फलभतस्य स्वप्रवदवि- धेयत्वात्। नापि दृष्टिज्ञानं त विधेरश्रवणात्। न हि शाब्दज्ञानं कर्त्तव्य- मित्येतादृशो विधि: क्व चिच्छ्रयते। मैवम्। इदं सव यदयमात्मेत्यादि- वाक्यानां विधिपराणं शाब्दज्ञानविधो पर्यवसानात। न च वाच्यं यदय- मात्मेत्यात्मस्वरूपमुद्दिश्य तदिदं सर्वमिति प्रपज्जरुपत्वविधाने सति आात्मनो

मेतद्वाक्यं विधिपरमिति। यदिदं सर्वमिति प्रतिपन्नं प्रपज्जमुद्दिश्य तदयमात्मे- त्यप्रतिपन्नात्मरुपस्येव विधानात्। नेति नेतीत्यादिवाक्य पर्यालोचनया प्रपञ्न प्रविलाप्यात्मेव विधेय इति विशेषनिश्चयात्। यद्यपीदं सर्व यदयमात्मेत्यच विधिन प्रयते तथापि पूषा प्रपिप्टभाग इत्यादाविव विधि: कल्प्तामिति॥

पूर्वपत्तिमतेन शास्त्रारम्भप्रकारखयडनम् । ११५ तमेतमप्येकदेशिशास्त्रारम्भप्रकारं पूर्वपती नाङ्गीकुरुते। तथा हि। पूषा प्रपिष्टभाग इत्यच प्रपिष्ठो भागो यस्येति समासे यथा प्रमीयमाणो द्रव्य- देवतासम्बन्धः स्वाविभाभतं यागं गमयति यागश्च स्वाविनाभतं विध्यरथ नियोगमिति अ्रतसामथ्याद्विध्यर्थे प्रतिपन्ने व्यवहारमाचाय परषोट्टेशेन पिष्ट- परित्याग: कर्त्तव्य इत्युपसंहियते तद्वदच न द्रव्यदेवतासम्बन्धः प्रमीयते यद्वलाद्विधि: कल्प्येत। तरपरथ मन्येत*ैं यथा विश्वजिता यजेतेत्यादिषु प्रमी- यमायो यागनियोगावन्यथानुपपत्या चेतनं स्वर्गकामं नियोज्यं कल्पयतः तथेहापि श्रयमायश्चेतन आरात्मा यागनियोगो कल्पयतीति। तदसत्। अनुपपत्तेरभावात्। अन्तरेणापि यागनियोगो लोकव्यवहारे चेतनस्य दृष्ट- त्वातृ। नियोगाभावे कृत्स्रवेदस्य कार्यपरत्वनियमो उनुपपन्न इति चेद एव- मपि न नियोग: कल्पयितुं शक्यः । तत्साधनस्य धात्वर्थस्य कस्य चिदप्य- भावातृ। सो ऽपि कल्प्यतइति चेतु तच किं पाक गमनं करोतीत्येकपा- कगमनादिसर्वधात्वथानुगतः कृत्यर्थः कल्पते उत ज्ययर्थः कल्पते त्रथ वाभयम्। आद्ये यदिदं सरव तदयमात्मा कर्त्तव्य इति वचनव्यक्ति: स्यात्। तथा च सति अशक्यविधानमापद्येत। न हि निपुयातरेणापि घटः पटीकतु शक्यते। अथामी पिष्टपिएडा: सिंहाः क्रियन्तामित्यचान्यदन्या- कारेय क्रियमारं दृष्टमिति चेद् एवमप्यचेतिकर्त्तव्यताया अभावादसंपूर्यो। विधिः । न हि शमादयः प्रपज्जविलयनेतिकर्त्तव्यतारुपाः । तेषां ज्ञानेति- कर्त्तव्यतारूपत्वात्। न द्वितीयः । प्रपञ्जे सर्वस्मिन्विधिबलादात्माकारेख ज्ञायमाने 5पि प्रपज्जभावस्यानिवृत्तेः । न हि योषिदादिष्वग्न्यादिरुपेय ज्ञाय- मानेषु योषिदादिभावो डषि निवृत्तः।। न तृतीयः । पचद्वयदोषप्रसङ्गात। ननु योषिदग्न्यादिषु मानसी क्रिया न ज्ञानम। इह त्वात्मतत्त्वज्ञानेन विधीयमानेन प्रपज्च: प्रविलीन: स्यात् स्थाणुतत्त्वज्ञानेन पुरुषभावप्रविल- यदर्शनादिति चेतु तहि स्थागुतत्त्वज्ञानस्येवात्मतत्त्वज्ञानस्यापि विधिव्य- तिरिक्तं किं चित्प्रापक वत्तव्यं तत्त्वज्ञानस्य वस्तुतन्त्रस्याविधेयत्वात्। वि- धायकशब्दव्यतिरिक्ता वेदान्तगता: शब्दास्तत्प्रापका इति चेत तर्ह * अथ मन्यसे इाति २-३ पु० पाठः। + भावो निवृत्त इत्यपिशब्दरहितः पाठः २-३पु. ।.

११६ विवरसाप्रमेयसंग्रहे १ स० २ वर्ग० तभ्य एव ज्ञानसिद्धे: कृतं विधिना। उत्पन्ने पि ज्ञाने पुनस्ता- दृशं ज्ञानव्यत्यन्तरं विधीयते। न च विधिवेयथ्यम। मन्त्रेष्टिवत्प्रापस्यापि पुर्नार्वध्यनुपपत्तेः । तथा हि। स्वाध्यायो ध्येतव्य इत्यच स्वशाखा स्वा- ध्यायशब्देनोच्यते। अतस्तन्मध्यपातिनो मन्त्रा अपि स्वाध्यायविधिना पठितव्यतया स्वीकृतास्ते च गृहीतपदपदार्थसम्बन्धस्य स्वार्थे प्रत्यय- मुत्पाद्य प्रयोजनशून्या व्यवतिष्ठुन्ते। न च स्वाथानुष्ठापकत्वं प्रयोजनम। स्वार्थस्य द्रव्यदेवतास्वरूपस्याननुष्ठेयत्वात्। नापि तत्प्रमापकत्वम्। ब्राह्मय- वाक्येरेव मन्त्रार्थस्य द्रव्यादेः प्रमितत्वात्। ततो निष्प्रयोजनत्वे प्राप्ते श्रुति- लिङ्गादिभिव्रौह्यादिवन्मन्त्राः सप्रयोजनस्य कर्मणोङ्गभावे पि न विनियु- ज्यन्ते। तचेन्दर्या गार्हपत्यमुपतिष्ठुतइत्यस्मिन् ब्राह्मये गार्हपत्यमिति द्विती- याश्रुतिः कदा चन स्तरीरसीत्येतन्मन्त्रस्येन्द्रप्रकाशनसमर्थस्यापि गार्हपत्यो- पस्थाने विनियोगं बोधयति। श्रुतसामर्थ्यलक्षणाल्लिङ्गाच्छुतेर्बलीयहत्वात्। बाहरदेवसदनं दामीत्ययं मन्त्रस्तु मन्त्रलिङ्गाद्वहिलवने विनियुज्यते। एवं वाक्य प्रकरयास्थानसमाख्याभिरपि तत्र तच मन्त्रा विनियुक्ताः । ते च मन्त्रा: केनोपकारेण प्रधानापूर्वसिद्धेरुपकुर्वन्तीति वीचायामनुष्ठा नापेक्तितद्व्यदेवतार-र दिस्मारोनेति कल्पनीयम। दृष्टोपकारे सत्यदृष्टकल्पनानुपपत्तेः । संभवति हि हुंफडादिव्यतिरिक्तमन्त्रैरर्थस्मृतिः । तदध्ययनस्याथीवबोधपर्यन्तत्वात्। यद्यपि ब्राह्मणवाक्येर्द्रव्यदेवतादिस्मृतिः संभवति तथापि मन्त्रैरेव स्मृताव- दृष्ठविशेष: कल्पनीयः । अन्यथा मन्त्राणामानर्थक्प्रसङ्गात्। अध्ययनविध्यु- पात्तानां तदयोगात्। एवं च सति प्रयोगविधि: सर्वेरङ्गरपूर्वीपकार कार- यन्मन्त्रर्थज्ञानलक्षणमुपकारं कारयति। त यथा प्रयोगवचनो मन्तैरध्य-

मोक्षोपकारिब्रह्मज्ञानव्यतयन्तरमनुष्ठापयतु। न चाच दाष्गान्तिके तद्वत्प्रयोग- विधिनीस्तीति शङ्गनीयम। तस्य संपादयितुं शक्यत्वात् ॥ ननु सर्वतोत्पन्न कर्मणि विनियोगोत्तरकालमधिकारसम्बन्धे सति पश्चात्प्रयोगविधिरन्विष्यते इह तत्पत्त्यादिविधिचयाभावे कथं प्रथमत एव प्रयोगविधिसंपादनमिति चेद् न। उत्पत्त्यादिविधिचयस्याप्यच सुसपादत्वात्। तथा हि। वेदान्तवाक्येनात्मज्ञानं कुर्यादित्येवं वेदान्तशब्दलक्षणकरगोन

विधिवाद: । ११०

विशिष्टस्यात्मज्ञानस्य स्वरूपबोधउत्पत्तिविधिस्तावदध्याहियते। न च वाच्यं विशिष्टप्रतीतो नात्पत्तिविधित्वं संभवति स्वरूपमाचबोधकत्वादुत्पत्तिविधे- रिति। सोमेन यजेतेत्यच विशिष्टात्पत्तिविधेरङ्गीकृतत्वात्। तन हि सोमशब्दो यागविशेषनामधेयं गुयवाची वेति विचार्य वल्लीविशेषे रुढस्य यागनामत्वासं- भवाद्गुशावाचित्वं निर्धारितम्। तच यद्यपि दधा जुहोतीतिवत्सोमेन यजेते- त्युक्ते गुया संबन्ध: प्रतीयते तथाप्यग्निहोवं जुहोतीतिवत्पृथगुत्पत्यश्रवणात्सो- मगुराविशिष्ठयागोत्पत्तिविधिरिति अङ्गीकर्तव्यम। तद्वत्प्रकृते ऽपि विशिष्टा- त्यत्तिविधि: किं न स्यात्॥ स एवोत्पत्तिविधि: पर्यालोचितो नियोगाधिकारप्रयोगाख्यविधिचया कारेय संपद्यते। प्रथमं तावदुत्पत्तिविधिबोधितमात्मज्ञानं कथमिति जित्ता सायां फलवत्संनिधावफलं तदङ्गमिति न्यायेन फलवदात्मज्ञानप्रकरणपठठि- तशमादीनि फलानि इतिकर्नव्यत्वेन विनियोजयन्नङ्गाङ्गिसंबन्धबोधकत्वादु- त्पत्तिविधिरेव विनियोगविधि: संपद्यते। ततः शमादीतिकर्नव्यतानुगृहीतै- वैदान्तवाक्यकरणेरात्मज्ञानं कुयादित्येवंरुपेशा निष्पन्नः स सव विनियोगवि- धि: साङ्गे कर्मण ममेदं कर्त्तव्यमिति प्रतिपत्तारमधिकारियमाकाङ्गन्नर्थवा- दगतं मोतं फलत्वेन राचिसचन्यायेनोपसंहृत्य मोत्तकामः कुर्यादित्येवमधि- कारविधि: संपद्यते। राचिसचे ह्येवमर्थवादः श्रयते । प्रतितिष्ठुन्ति ह वै यसता रावीरुपयन्तीति। तवाभ्रुतत्वादधिकारी कल्पनीयः । स किं स्वर्ग- कामो भवेतृ किं वा 55र्थवादिकप्रतिष्ठाकाम इति संदेहः । तन विश्वजि- न्यायेन स्वर्गकाम: प्राप्तः । विश्वजिता यजेतेत्यच फलस्याश्रतस्यापेत्ायां स स्वर्गः स्यात्सर्वीन्प्रत्यविशिष्टत्वादिति * सचेर क्व चिन्नियोज्यविशे- षणात्वेन प्रतः स्वर्ग इतरचाषि फलत्वेन कल्पनीयः सर्वेषां स्वर्गीर्थित्वा- विशेषादिति निर्यीतम। तथा राचिसचे 5पि स्वर्गः फलं तत्कामो उधिका- रीति पूर्वपचे प्राप्ते फलमाचेयो निर्देशादिति+ सचेेत्थं राद्टान्तितम् । विश्व- जिदादौ फलस्योत्पत्ता अश्र््रवणात् स्वर्गः कल्पयतां नाम राचिसचे त्वर्थवादनि- र्दिष्ठा प्रतिष्ठेव फलम। सार्थवादेनैव वाक्येन नियोगप्रतीतेः । अर्वादानां * जैमिनिसत्र ४ अर. ३ पा. १५ सू. । + जेमिनिसूत्र. ४ प्र. ३ पा. ९८ सू. ।

११८ विवरयाप्रमेयसंग्रहे १ स० २ वर्य० विध्येकवाक्यताया अर्थवादाधिकरये * निर्णीतत्वात्। तत आर्थवादिकप्रति- ष्ठाकामो यथा राचिसचे Sधिकारी तथा तरति शोकमात्मविदित्याद्यर्थवादा- वगतमोच्तकाममधिकारियं संपादयन्नधिकारविधि: स्यात्। ततः स एव साङ्गतत्वज्ञानमधिकारिया उनुष्ठापयन्प्रयोगविधि: संपद्यते। ततः प्रयोग- विधिबलान्मन्त्रवद्वेदान्तशब्दाः प्रथमतः स्वार्थमात्मानमवबोध्या उपि पश्चा- दपवोपकारिविधेयज्ञानव्यत्तयन्तरे पर्यवस्थास्यन्ति। न च वाच्यं मन्त्राण- मपूर्वीपकारिप्रत्ययमाचे तात्यय स्वार्थस्य ब्राह्मणवाक्येः प्रतिपादितत्वात्। वेदान्तानां तु स्वार्थे Sपि तात्यय वक्तव्यम। अरन्यतो Sप्राप्रत्वात्। अतो न विधेयप्रत्यये तात्पर्यमिति कुल्याप्रएयनन्यायेनेोभयार्थत्वाविधेयत्वात्। यथा शाल्यथ कुल्याः प्रणीयन्ते ताभ्य एव पानीयं च पीयते तद्वत्॥। ननु स्थायिनां कुल्यादीनां युगपत्क्रमेर वा Sनेककार्यकारित्वमस्तु। उपलभ्यमानत्वात्। शब्दस्य तु न तावत्क्रमकारित्वं क्व चिदपि विरम्य व्यापा- रानुपलम्भात्। नापि युगपदर्थदवये तात्यय प्रत्यन्ेष दृश्यते। न्यायतस्तत्क- ल्पने च न युगपद् न्यायद्वयप्रवृत्ति: संभवतीति चेद् न। प्रयाजवाक्येष्वर्थद्वये तात्पर्यस्याङ्गीकृतत्वात्। समिधो यजति तनूनपातं जयति इडो यजति बर्हि- यजति स्वाहाकारं यजतीति पज्चवाक्यानि पञ्च प्रयाजान क्रमं च तदनुष्ठा- नस्य बोधयन्तीति ह्यड्गीकृतम। अतः प्रयाजवाक्यवद्भयार्था वेदान्तशब्दा मन्त्रवदपर्वीपकारिशि ज्ञानव्यत्यन्तरे विधेये पर्यवस्थास्यन्तीति। अच्ोच्यते। वेदान्तानां विधेयसमर्पकतायां न स्वार्थपरता संभवति। विधायकस्य योषि दग्न्यादिवाक्यस्य स्वार्थपरत्वादर्शनात्। योषिदादिपदार्थस्य लोकसिद्ुतया न तच स्वार्थपरता इह तु विधिब्रह्मणोरलाकिकत्वादुभयपरत्वं वेदान्तज- न्यज्ञानस्य स्यादिति चेत किमच वेदान्तेषु या ज्ञानव्यक्तिविधीयते सैव वेदान्तार्थभतं ब्रह्मस्वरूपं प्रमापयति उत ज्ञानव्यक्यन्तरम्। आद्ये विरुद्ध- चिकद्वयापत्तिलक्षणं वेरुप्यं ब्रह्मयः प्रसञ्येत। प्राधान्यमुपादेयत्वं विधेयत्वं चेत्येकं चिकम। गुणभावमुद्देश्यत्वमनुवाद्यत्वं चेत्यपरं चिकम। तच प्रमाप- कस्य ज्ञानस्य प्रमेयार्थतया प्रमेयस्य ब्रह्मयः प्राधान्यम। तथा कस्य ज्ञानमि-

• जैमिनिसूत्र ९ अ. २ पा. १ सूत्रात् ५9 मू. पर्यन्तम।

विधिवादः । ११६

त्यपेव्षायां ब्रह्मयो ज्ञानमित्येवं विधेयज्ञानं प्रति व्यावर्तकतया तदर्थस्य ब्रह्मयो गुरभावः । तथा प्रमाणविषयस्य ब्रह्मयः प्रमाणजन्यातिशययोगित्वाकारेश साध्यत्वादुपादेयत्वम्। तथा स्वभावतः सिद्धत्वाद् ब्रह्मया* उद्देश्यत्वम्। तथे- दानीं प्रमाविषयस्य ब्रह्मणः पूर्वमज्ञाततया उङ्गीकार्यत्वाद्विधेयत्वम। तथे- दानीमुद्देश्यस्य ब्रह्मणः पूवं ज्ञातत्वादनुवाद्यत्वम्। तदेवं विधेयज्ञानमेव ब्रह्म- प्रमापकमित्यस्मिन्नाद्यपके वैरुप्यं दुर्वारम । अस्तु तहि द्वितीय: पच्ः । वेदान्तम्य उत्पन्नं प्रथमज्ञानं ब्रह्मपरं द्वितीयज्ञानं विधेयतया विधिपरमिति। नायमपि पतः समीचीनः । शब्दस्योभयपरत्वाभावे तज्जन्यज्ञानस्यासकृ- ज्जातस्याप्यभयपरत्वानुपपत्तेः । न च शब्दस्योभयपरत्वं प्रयाजवाक्यदृ- ष्टान्तस्य निराकरिष्यमायत्वात्॥ ननु वैरुप्यप्रसङ्गो न दोषमावहति। अन्यथा गुरकर्मविधाना- नुपपत्तेः । तथा हि। क्रत्वङ्गभतव्रीह्यादिकारकसंस्काराथानि कमायि गुणकमाि। तत्र व्रीहीणामन्यार्थत्वसिद्धत्वज्ञातत्वलक्षयानि गुणत्वो- द्वेश्यत्वानुवाद्यत्वानि तावद्विद्यन्ते। यागक्रियां प्रति कारकत्वादन्या-र र्थत्वम्। मानान्तरगम्यत्वात्सिद्धत्वज्ञातत्वे। तथा शेषित्वसाध्य- त्वाज्ञातत्वलक्षणानि प्राधान्योपादेयत्वविधेयत्वानि प्रोत्तयक्रियावशाद् व्री- हीणामत संभविष्यन्ति। प्रोत्तणस्य ब्रीह्यर्थत्वाद् व्रीहीयां शेषित्वम। प्रोच्तराज- न्यातिशयवदाकारेश पूर्वमसिद्धत्वात् साध्यत्वाज्ञातत्वे। तच गुणत्वोद्दश्य- त्वानुवाद्यत्वाख्यं चिकं ब्रीहिशब्दात्प्रतीयते। प्राधान्योपादेयत्वविधेयत्वाख्यं चिक प्रोचणक्रियाजन्यातिशयवाचिद्वितीयाविभत्त्या प्रतीयते। ततो ब्रीहिप्रो- वणादिषु गुराकर्मस्वेकस्यां प्रमितौ विरुद्धचिकद्वयापततिदुर्वरेति नेयं दोषाव- हेति चेद् मैवम। न तब क्रियाजन्यातिशयो विभक्तिगम्यः किंतु ब्रीह्य- थक्रियाविध्यनुपपत्तिगम्यः । अतः शाब्दे ज्ञाने गुणत्वोद्दश्यत्वानुवाद्यत्वा- न्येव प्रमीयन्ते प्राधान्योपादेयत्वविधेयत्वानि त्वर्थापत्त्येति ज्ञानभेदान्न तव वरुप्यप्रसङ्गः । प्रकृते 5पि तहि ब्रह्मज्ञानविधेयज्ञानयोर्भेदादविरोधो स्त्वि- ति चेद् न। ब्रीह्यादाविव ब्रह्मगि मानान्तरस्यासंभवात्। न हि सामग्री-

• स्वभावतः सिद्धव्रह्मण दूति १ पु. पा. ।

१२० विवरयप्रमेयसंग्रहे १ म० २ वर्या० भेदमन्तरेय कार्यभेद: संभवति। अथोच्येत विधायकपदव्यतिरिक्तपदसमु- दायो ब्रह्मस्वरूपं प्रथमतः प्रतिपाद्य पुनस्तदनुवादज्ञानं जनयित्वा तस्य ज्ञानस्य विधिविषयत्वसमर्परोन पुर्नार्वधायकपदेन पदेकवाक्यतां गच्छति ततः प्रमायभेदसिद्धिरिति। नेतदुक्तम्। पदेकवाक्यताया: प्राग वाक्यरु- पस्य पदसमुदायस्य प्रमाणत्वायोगात्। अथाच ब्रह्मवाक्यं ज्ञानविधिवाक्यं चेति द्वेधा विभज्य पश्चादर्थवादविधिवाक्ययोरिव वाक्यकवाक्यता कलप्येत तदसत्। अर्थवादानामफलानां विध्येकवाक्यत्वे उपि ब्रह्मवाक्यस्य स्वत एव पुरुषार्थपर्यवसायिनस्तदयोगात्। अरथ प्राथमिकशाब्दज्ञानस्य परोक्षत्वे- नाफलत्वात्फलभृतापरोच्ानुभव हेतुत्वाभावात्तद्ेतुज्ञानं विधेयम *ं। ततो ब्रह्म- वाक्यस्य तद्विध्येकवाक्यत्वं युक्तमिति चेतृ ताह यागस्य ब्रीह्मादिवद्विधी- यमानज्ञानस्य किं चित्करयकारकं वत्तव्यम। तच्च न संभवति त्वन्मते शब्दस्य परोक्षज्ञानोपचयात्। इन्द्रियादीनां च ब्रह्मगोचरत्वाभावातृ॥ अथ मतं शाब्दज्ञानस्यापरोत्तानुभवहेतुता यद्यपि स्वतो न दृश्यते तथापि विधिबलाद्गविष्यति ततः शब्द एव विधेयज्ञानकरमिति। तदयु- क्म। किमच शब्दजन्यं प्राथमिकं ब्रह्मज्ञानं विधेयमुत तेन ज्ञानेनावगतं ब्रह्मोद्विश्य प्रत्ययसंतानः । नाद्यः । विधेयज्ञानस्येव ब्रह्मप्रमापकत्वे वेरु- प्यस्य दर्शितत्वात्। न द्वितीयः । प्रत्ययसंतानस्याश्युरतत्वात्। आर्प्रात्मेत्येवो- पासीतेत्यादौ प्रत्ययसंतानरूपस्योपासनस्य विधि: प्र्यतदति चेद न । स्वभा- वसिद्धुप्रत्ययमुद्दिश्य तस्यालाकिकात्मलक्षणविषयप्रतिपादने वाक्यतात्यर्यात। एवकारयोगादात्मनः प्रतिपाद्यत्वनिर्ययात्। तदुक्तम। यच्छब्दयोगः प्राथम्यमित्यादुद्देश्यलक्षराम। तच्छब्द एवकारश्च स्यादुपादेयलक्षगम्॥ इति । न चैतद्वाक्यमात्मानं तदुपासनं च प्रतिपादयितुं शक्ोति वाक्यभेद- प्रसङ्गात्। न च निदिध्यासितव्य इति वाक्यमुपासनां विदध्यात्। आ्रात्म- प्रतिपादकवाक्यमध्ये पठितस्य तस्य स्तुतिपरत्ात्। अन्यथा वाक्यभेदा- पत्तेः । नन्वात्मन्येवात्मानं पश्येदिति ज्ञानविधानेन संतानविधिरुपलभ्यते।

• हेतुत्वाभावाच्च सर्वथा उन्यदपि किं सित् तद्धेतुज्ञानं विधेयमिति ३ पु. पाठः। २ पु. तु सर्वथा उन्यदपि किं चिदिति कुएडलितम।

शास्त्रारम्भे पूर्वपचः । १२१ ज्ञानस्य सर्वच प्रवाहेणाविनाभावादिति चेद् न। अविनाभावासिद्गेः । क्व चित्परोवति वस्तु सकृद्दष्टवता िरत्यङ्गत्वादिदर्शनातृ। अथा- पि दर्शपूर्यमासप्रकरणे मलवद्वाससो व्रतकलापविधानवदात्मप्रकरये संतान- रूपं निदिध्यासनं विधातुं शक्यतइति चेद् एवमपि संतानस्याप्रमाय- स्यापरोत्तानुभवहेतुत्वासंभवान्न शाब्दज्ञानाद्विशेष: सिध्येत्। न च मृतपु- चादेभावनाधिक्यादापरोत्यं दृष्टमिति वाच्यम। तच विषयस्यासंप्रयुक्तत्वेन तदापरोत्यस्य भ्रान्तत्वात्। ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यति नि- ष्कलं ध्यायमान इति प्रत्या ध्यानस्यापरोत्तानुभवहेतुत्वमुक्तमिति चेद् मैवम्। नाच ध्यायमान: पश्यतीत्येवमन्वयो येन ध्यानं दर्शनहेतु: स्याद् अपि तु ध्यायमानो ज्ञानप्रसादेन पश्यतीति। ज्ञानशब्देनाचान्त:करगमु- च्यते ज्ञायते Sनेनेति व्यत्पत्तेः । तस्य प्रसाद ऐकाग्यं तच्च सहकारिकारगम। लोके दुर्व्नेयवस्तुदर्शने चित्तकाग्यसहायापेच्ाया दृष्टत्वात्। एवं च सहका- रिभतचित्तकाय्यस्य प्रत्ययसंतानरूपं ध्यानं साधनमित्युक्तं भवति। न चेव-

परीत्यकल्पनस्य लघीयस्त्वात्। न ह्यन्यच ध्यानस्यापरोक्षप्रमितिहेतुत्वं दृष्ठं नाप्यपपन्नं ध्यानस्य प्रमाणरूपत्वाभावात्। साक्षात्कारस्य तु प्रमाय- भतः शब्द एव कारगमिति पूर्ववर्रके विद्याप्राप्िवादे तं त्वापनिषदमिति तद्धितप्रत्ययमुपजीव्य सिद्धान्तिना समर्थितम्। अतः शाब्दज्ञानस्य तत्सं- तानस्य वा नापरोत्तानुभवकरणतया विधेयत्वसंभवः ॥

यदुक्तं प्रयाजवाक्यवद्वदान्तानामुभयार्थत्वे सति ब्रह्मप्रतिपादनं विधे- यज्ञानव्यतयन्तरपर्यवसानं च भविष्यतीति। तदपेशलम । दृष्टान्तासिद्धिः। प्रयाजा एव हि तच शब्दगम्यास्तद्नुष्ठानक्रमस्त्वथापत्तिगम्यः । ननु न ताव- त्प्रयाजा एव क्रमः । तेषां क्रमशब्दानभिधेयत्वात्। नापि तदतिरिक्तः क्रमः सुनिरूपः । एकेकस्मिन्प्रयोजने क्रमादर्शनात्। संयोगवदनेकाश्रितः क्रम इति चेद् न। तथा सति संयोगिनोरिव प्रयाजानां योगपद्यप्रसङ्गात्। योगपद्ये च कालकृते क्रमव्याघातात्। मैवम्। लोकप्रसिदधस्य क्रमस्यापहवायोगात। कालकृतक्रमत्वादेवाश्रययोगपद्यानपेचत्वात्। यदि देशकालवस्तपाधिपरा- १६

१२२ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० २ वर्ा० मर्शमन्तरेग स्वतन्त्र: क्रमो न दृश्येत तर्ह्येकदेशोपाधिकेषु वृत्तेषु वनव्यवहा- रवत्संनिहितानेकक्षणोपाधिकेषु प्रयाजेषु क्रमव्यवहारो उस्तु। अथाऽनुप्ठेयपदा- थानामनिष्पन्रस्वभावत्वाट्टेशकालवस्तुकृतः क्रमो न संभवेत तर्हहि वाक्य पाठक्रम एव स्म्यमाया नुष्ठेयपदार्थे उप्यपकल्पताम *। ननु कथमयं क्रमो ऽनुष्ठय- विशेषणतया प्रमीयते विधायकाभावात्। प्रयोगवचनस्य तद्विधायकत्वे पर- स्पराश्र्रयत्वप्रसङ्गात्। विहिते प्रयोगविधि: प्रयोगविधा च तद्विधिकल्पनेति। नैष दोष: । एकस्य कर्तुर्युगपदनेक पदार्थप्रयोगानुपपत्या क्रमस्य प्रमीयमाण- त्वात। ततः प्रयाजवाक्यान,मेकार्थपरत्वान्न तद्टष्टान्तेन वेदान्तानामर्थद्वय- परत्वं संभवति॥ यदप्यक्तम उपासनाविधिपरैवैदान्तर्रह्माप्यवगम्यते रुपप्रत्याय केन चक्षुषा द्रव्यस्यापि प्रतीतिदर्शनादिति। तदप्यसत् । यथा प्रति- वस्तु संप्रयोगनिरपेक्षमेव प्रमायं चत्तुर्न तथा प्रतिपदार्थ प्रमायं शब्द: किं तु यच तात्पय तच संभयेव प्रमारम। तथा च विधिपरा वेदान्ता: कथं ब्रह्मावगमयेयुः । नन्वेवं तहि वेदान्तशब्दा ब्रह्मस्वरूपं मा प्रमापयन्तु किं तु विधायकपदजन्यविधिप्रमितिविषयत्वेनैव ब्रह्मज्ञानं समर्पयन्तु ब्रह्म- स्वरूपं त्व्थापत्या सेत्स्यति विधेयज्ञानस्य जेयभतब्रह्मस्वरुपमन्तरेणानुप- पत्तेरिति चेद् महदिदं न्यायविचारकाशलमायुष्मतः यदेकस्मिन्विषये ब्रह्मस्वरूपाख्ये प्रथमप्रतिपत्तिः प्रमाएं तस्मिन्नेव द्वितीयज्ञानं न प्रमाणमिति। तथा प्रुतिर्न प्रमाणं श्रुत्यर्थापत्तिश्च प्रमाणमिति। अ्र्प्रथ्र प्र्ुतिर्विधिशेषत्वान्न स्वार्थ प्रमारं श्रुत्यथापत्तिस्त्वनन्यशेषत्वात् + प्रमारस इत्युच्येत एव- मपि नाच ब्रह्म सिध्येत्। वाचं धेनुमुपासीतेत्यादाविव विधेयज्ञानस्य वास्त- वज्ञेयमन्तरेणाप्यपपत्तेः । स्वतःप्रामारयमाश्नित्य विधेयज्ञानाद ब्रह्मसाधने तथैव सिद्धार्थपदजन्यप्राथमिकज्ञानाद् ब्रह्म किं न सिध्येत्। तत्सिद्वा च तावतैव मुत्त्ुपपत्ता विधिवैयर्थ्यम। अथ विधेयज्ञानस्यारोपितविषयताया- मदृष्टुफलकल्पनात् तता विषयप्रमितिलक्षणं दृष्टफलं कलप्तइति चेद् न। सकलप्रमाणविरोधप्रसङ्गात। तदेवमत्यन्तदुप्वस्य प्रतिपत्तिविधेर-

• पदार्थपूपरज्यतामिति २ पु. पाठः। पदार्थेपूपरज्यते इति ३ पु. पाठः। + अनन्यपरत्वादिति २ पु.पाठः। कल्पना स्यादिति २ पु. पाठः।

शास्त्रारम्भे पूर्वपक्तसमाप्रिस्तत्साधनारम्भश्च । १२३ ध्याहर्तुमशक्यत्वादिदं सरव यदयमात्मेत्यादिवेदान्तर्मन्त्रेरिव प्रयोगवचनो न ज्ञानव्यत्यन्तरमनुष्ठापयति ततो नानेनापि सिद्धान्तकदेशिना वेदान्तविचा- रस्यागतार्थत्वं सुसंपादम। नन्वध्ययनविध्युपात्तानां वेदान्तानां धर्मब्रह्म- विषयत्वाभावे * सत्यानर्थक्यं स्यादिति चेद् मेवम। यद्यपि वेदान्तानां सिद्धब्रह्मस्वरुपाबोधकत्वान्नास्ति ब्रह्म तथापि न वेदान्तवैयथ्य कर्तृत्वभो क्तृत्वादिविशिष्टस्याहंप्रत्ययगम्यस्य जीवात्मनो विद्यमानैः कर्तृत्वादिभिर-

त्यत्तिविधो शमदमादीतिकर्तव्यतोपसंहारेण विनियोगविधो मोत्कामिनियो- ज्यसंबन्धितया Sधिकारविधो साङ्गे कर्मरायधिकारिएयनुष्ठापकतया प्रयोग- विधा च वेदान्तानां पर्यवसानाङ्गीकारात। तच विध्यपेत्ितन्यायस्य सर्वस्य पूर्वतन्त्रएव गतत्वादभ्यधिकाशङ्काया अदर्शनान्नैवारब्धव्योत्तरमीमांसेत्येवं पूर्वः पच्ः ॥ अचाभिदध्महे। किं सिद्धे व्युत्पत्त्यभावाद्वेदान्तानामुपासनाक्रियापर- त्वमुच्यते किं वा जैमिन्यादिवचनसामथ्यात। तवाद्यः समन्वयसचे निराक- रिष्यते। न द्वितीयः । वेदान्तानां जैमिन्यादिभिरविचारितत्वात्। त्रपरथातो धर्मजिज्ञासेत्यच हि सचे भाष्यकारादिभिधर्ममाचविचारप्रतिज्ञापरत्वेनाधिकर- रामाचितं न तु कृत्स्नवेदार्थविचारप्रतिज्ञापरत्वेन। तथा हि। धर्ममीमांसा- शास्त्रं विषयः ततः किमारम्भणीयं न वेति संदेहः । तदर्थमर्थीन्तरं चि. न्त्यते अध्ययनविधिरदृष्टारथी दृष्टार्थो वेति। तादृष्टार्थ इति तावत्प्रा प्रम। दृष्टफलसाधने भोजनादी विध्यदर्शनात्। अध्ययनक्रियाकर्मणि स्वा- ध्याये संस्कारप्राप्तिलक्षणं दृष्टफलं संभवेत्। कथमदृष्टार्थतेति चेद मैवस। न तावत्संस्कारः संभवति संस्कृतस्य स्वाध्यायस्य कुच चित्कृता विनियो- गादशनात्। नापि प्राप्तिः। अत्ररग्रहसमाचरूपायाः प्राप्तेः स्वयमफलत्वा- त्फलान्तरासाधनत्वाच्च। अरथावबोधसाधनं तदिति चेतु तह्यथीवबोधा- क्षरग्रहयो: साध्यसाधनभावस्य लोकसिद्धत्वाद्विधिवैयर्थ्यम। यदि कर्मका- रकगतफलाभावे कर्माभिधायितव्यप्रत्ययेन कर्मप्रधानो विधिन संभवेत

• धर्मे ब्रह्मप्रतिपत्तिविषयत्वाभावे दति २ पाठः।

१२४ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० २ वर्० ताह सक्तुन्यायेनाधीयीतेति* वैपरीत्यं कल्पयताम। न च फलाश्रवणादध्य- यनस्य कथमदृष्टार्थतेति वाच्यम। यदूचो उधीते पयसः कुल्या अस्य पितृन स्वधा अभिसंभवति + यद्यजृंषि घृतस्य कुल्या इत्यादिना ब्रह्मयज्ञरुपजपा- ध्ययनफलत्वेन शरप्रयमाशास्य घृतकुल्यादेरध्ययनत्वसाम्येन प्रथमाध्ययने Sप्य- तिदेधुं शक्यत्वात्। ततो राचिसचन्यायेन घृतकुल्यादिकामः स्वाध्यायेना- धीयातेत्येवं विधि: संपद्यते। यदि के चिदर्थवादफलातिदेशं नेच्छन्ति तर्हि तन्मते विश्वजिन्न्यायेन स्वर्ग: कल्पनीयः । तदुक्रम । विना डपि विधिना Sदृष्टलाभान्न हि तदर्थता। कल्पयस्तु विधिसामथ्यात्स्वर्गो विश्वजिदादिवत् ॥ इति। न चादृष्टार्थत्वे 5पि स्वाभाविकस्वाथावबोधसामर्थ्यस्य का हानिरिति वाच्यम। अन्यार्थस्यापि स्वार्थपरतायां मन्त्रार्थवादयेोरतिप्रसङ्गात्।

ग्राहकतर्करूपस्य विचारस्यानुग्राह्यप्रमाणाभावे निरालम्बनत्वान्न शास्त्रमा- रम्भीयमिति पूर्वपते प्राप्ते राद्वान्तं ब्रमः । लभ्यमाने फले दृष्ट नादृष्टफलकल्पना। विधेस्तु नियमार्थत्वान्नानर्थक्यं भविष्यति॥ लभ्यते हि कर्मकारके स्वाध्याये द्विविधं दृष्टफलमध्ययनक्रियाज- नितं फलवदर्थावबोधहेतुभतप्राप्तिः संस्कारश्च। अरथावबोधार्थाक्तरग्रहयायो: साध्यसाधनभावस्य लोकसिद्धत्वे Sपि न विधिवैयथ्य नियमार्थत्वात्। न च संस्कृतस्य विनियोगाभावः । क्रतुविध्यपादानप्रमाणादेव विनियोगसिद्धेः । क्रतुविधिर्हि स्वविषयावबोधमपेक्षमाणस्तस्य जनकरतया संस्कृतं स्वाध्याय- मुपाद त्ते। ननपादानप्रमाणं ज्ञानस्य जनकतया स्वाध्यायमाचमादत्ते न संस्का- रमिति चेतु सत्यं तथापि कर्मप्रधाना/ध्ययनविधिसामर्थ्यीदेव संस्कृत- स्वाध्यायजन्यविशिष्टज्ञानवतैवानुष्ठितो यागो डपूव जनयतीति कल्पते। प्रधानवदनङ्गस्याप्यध्ययनस्य क्रतपकारित्वमविरुद्धं तत उभयविधिसाम- * सत्तुन्यायेन स्वाध्यायेनाधीयीतेति २ पु. पाठः। अधिवहन्तीति २ पु. पाठः। 1 शास्त्र दीपिका. अ. १ पा. १ सू. १। S शास्त्रदी• अ्र. १ पा. १ म. १। कर्मकारकप्रधानेति २ पु. पाठः।

शास्त्रारम्भसाधने पूर्वमीमांसाप्रथमसूचस्य धर्मविचारपरत्वोक्ति: । १२५ थ्योद्विवचितार्था लभ्यते। एवं च यथाश्पुतकर्मकारकगतदृष्ट्रफलसंभवे सक्त- न्यायेनाश्र्रुतकरणत्वकल्पनमदृष्टफलकल्पनं चान्याय्यम्। ननु तव्यप्रत्ययेन प्रकृत्यर्थभताध्ययनोपरत्तमपूर्वमभिधीयते न तु कल्प्यतइति चेद मेवम। अपूर्वाभिधायितव्यप्रत्ययः स्वाध्यायगतत्वेनैवापूर्वमभिदध्यान्नाध्ययनगत- त्वेन। तव्यप्रत्ययस्य कर्मभतस्वाध्यायपरत्वात्। अपूर्वस्य धात्वर्थजन्य- त्वनियमे ऽपि तदुपरक्तत्वानियमेन स्वाध्यायगतत्वमविरुद्धम। नन्वदृष्टा- र्थत्वे स्वाध्यायस्य विवच्तितार्थता न स्यात्। विषनिर्हरणादिकार्यान्तरवि- नियुक्तमन्त्रादिवदिति चेद् न। तथा सत्यध्ययनविधिवाक्यस्याप्यविवत्तिता- थंत्वाददृष्टार्थतया Sध्ययनविधानमित्येतादृशं त्वन्मतमपि न सिध्येत्। अथोच्येत अध्ययनवाक्य स्यादृष्टत्वार्थत्वं तस्यार्थविवत्ताप्रतिबन्धकं न भवति। स्ववाक्यार्थमध्ययनावच्छिन्नफलभावनारूपं प्रत्येवाध्ययनविधिना उध्ययनवा क्यस्य विनियुक्तत्वात्। न हि मन्त्रेष्वपि विनियुक्तत्वमाचमविवच्तितार्थत्व- प्रयोजकं किं तु स्वाथादन्यच विनियुक्तत्वम। न चाध्ययनवाक्यं स्वारथाद- न्यच विनियुज्यते तेन स्वार्थपरस्य तस्य कस्मादविवचितार्थता स्यात् ।

धनावच्छिन्नफलभावनायामध्ययनविधिना विनियुज्यन्ते ततो मन्त्राणामिवा- न्यच विनियुक्तस्यादृष्टार्थस्य स्वाध्यायस्यार्थविवत्ताप्रतिबन्धो दुवीर इति। नेतद्युक्तमं। न तावददृष्टार्थत्वेनार्थविवत्ा प्रतिबध्यते। स्वतन्त्रादृष्टस्य नि- रपेक्षस्वर्गादिफलजनकस्य कथं चित्प्रतिबन्धकत्वशङ्गायामप्यच तदभावात। अत्र हि स्वाध्यायगतकर्मत्वप्रतीतिनिवाहाय कर्मगतमदृष्टमवश्यं कल्पनीयं तस्य च कर्मद्वारेगेव फलमपेत्षितमित्यक्षरसामर्थ्यसिद्धाथीवबोध एव तत्फलं स्यात्। तथा चाचादृष्टं नार्थविवचाया बाधकं प्रत्युत साधकमेव। कर्मगतादृष्ट- स्यावर्जनीयत्वे तस्यादृष्टार्थवबोधलक्षणाफलोत्यादनेन चरितार्थतायां च ततो तिरिक्तस्वतन्त्रादृष्टं तत्फलं वा कल्पयितुमशक्ं गौरवप्रसङ्गात्। नाप्यन्यच विनियोगेो 5र्थविवत्ां प्रतिबधाति। अन्यच विनियुक्तानामपि मन्त्राणां स्वसा- मर्थ्यसिद्धार्थीवबोधकत्वदर्शनात्। अन्यथा ब्राह्मयादिवाकयेरपि स्मत्त शक्यस्य द्रव्यदेवतादेर्मन्त्रेरेव स्मरयाय नियमफला विनियोग: कथं सङ्गच्छेत। तदुक्तम।

१२६ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० २ वर्ग० विधिशक्तिरन मन्त्रस्य नियोगेनापनीयते। स्वता विधास्यति ह्येषां नियोगात्स्मारयिष्यति ॥ इति । तस्माद्विवचतितार्थमाम्न्रायमवलम्ब्य प्रवृत्तं तदनुग्राहकं धर्मविचारशा- स्त्रमारम्भणीयमिति। तदेवं पूर्वमीमांसारम्भाधिकरणपर्याले।चनया कृत्स्वेद- स्यार्थविवतां धर्ममाचस्य विचारावसरं च प्रदर्शयितुमादिसच प्रववृत्ते न तु सर्ववेदार्थविचार प्रतिज्ञानायेत्यवगम्यते। ननु वेदवाक्यानि विचारयेदित्या- दिभाष्यलिङ्गाद् वेदार्थमाचविचारो Sवगम्यते। मैवम। त्वया तदभिप्राया- नवबोधात्। भाष्यकारो हि धर्मे सामान्यतः प्रसिद्धिं विशेषता विप्रतिपततिं चोपन्यस्य चेत्यवन्दनादीनामेव धर्मत्वाद् बुद्धादिवाक्यान्येव विचार्यागीति पूर्वपत्तीकृत्य सिद्धान्तसचमर्थकथनपुरःसरमेवमवतारयति स्म। धर्मीय वेद- वाक्यानि विचारयिष्यन वेदस्यार्थविवत्तां विचारावसरं च प्रदशयितुमथातो धर्मजिज्ञासेति सचयामास जैमिनिरिति। ततः पूर्वीपरप्यालोचनया धर्म- विचार एव भाष्यकाराभिप्रेत इति निश्चीयते। सचस्य चायमर्थः । वेदम- धीत्यानन्तरमधीतवेदस्य विवत्तितार्थस्य विचारहेतुत्वाद्गुमेविचार: कर्त्तव्य इति। तचाप्यथशब्देन कृत्स्रवेदाध्ययनस्य पूर्ववृत्तत्वमभिधायातःशब्देन च कृत्स्रवेदस्य विवन्तितार्थत्वे हेतकृते सति सर्ववेदार्थविचार: कर्त्तव्य इत्येव प्रतिज्ञा यद्यपि प्राप्ता अन्यथा प्रतिज्ञाहेत्वोवैयधिकरयायात् । तथापि वेदशब्दं परित्यज्य धर्मशब्दमुच्चार्य प्रतिजानतः सचकारस्य वेदै- कदेशार्थविचार एवाभिप्रेत इति गम्यते। युक्तं च धर्मस्येव विचार्यत्वम। लोके हि यत्सन्दिग्धं सप्रयोजनं च तद् विचार्य धर्मश्च सामान्या-

र्विप्रतिपन्नत्वाच्च सन्दिग्धः पुरुषैरर्थ्यमानस्य सुखस्य साधनतया सप्रयोज- नश्चेति विचारयोग्यः । वेदार्थस्तु वेदप्रामारायप्रतिपादनात्प्राङ् न सामान्यतः प्रसिद्धः । अत एव न विशेषता पि प्रतिपद्यते। नापि पुरुषार्थसाधनतया डवगम्यते। तत्कथं तस्य विचारयोग्यता। न च वाच्यं वेदार्थस्यवाग्निहोच्रा- देविचारसाध्यता भवता डप्यङ्गीकृतेति। धर्मत्वप्रयुत्तयेवाङ्गीकृतत्वात्। न चोक्तवैयधिकरययदोष: । विचार्यस्याग्निहोचा्देर्धर्मस्य दैवगत्या वेदार्थत्वेन वैयधिकरसयपरिहारात्। तस्माद्वुर्ममानविचारपरं प्रथमसचम। तथा चोद-

द्वितीयससस्यापि वेदेकदेशार्थविचारपरत्वम । १२० नालक्यो 5र्थो धर्म इति द्वितीयसचमपि वेदैकदेशार्थविचारमेव गमयति तच यश्चोदनालक्षणः स धर्म इति वचनव्यत्या धर्मलक्षणापरं सचम। अरथात्प्रमायप्रतिज्ञेति प्राभाकराः । यो धर्मः स चोदनालक्षण इत्यन्वया- त्प्रमाणप्रतिज्ञा मुखतः अथाद्ुर्मलक्षयमिति वार्तिककारीयाः । त मतद्वये 5पि यदि कृत्स्नो वेदो धर्ममेवावबोधयेत् तदा वेदप्रमारको धर्म इति वत्तव्यं स्यात्। चोदनालक्षण इति तु वदन् सूचकारो वेदैकदेशमेव धर्मपरं मन्यतइति गम्यते। स्यादेतत्। चोदनाग्रहयं वेदैकदेशस्य धर्मपरत्वमिति ज्ञापनाय न भवति किं त्वर्थभावनारुपायाः पुरुषप्रवृत्तेः पुरुषार्थपर्यवसायि- त्वद्योतनाय। तथा हि। अरस्ति तावद्राव्यकरणेतिकर्त्तव्यतालक्षणेनांशच- येणोपेता भावना नाम। किं केन कथमित्यंशचयपूर्णा हि भावनेति भट्टाचा- ्येरुक्तत्वात्। सा च द्वेधा र्थभावना शब्दभावना चेति। तच पुरुषप्रवृत्ति- रर्थभावना। लिडादिशब्द एवांशचयविशिष्टः शब्दभावनेति के चित् । तदुक्तम। किमाद्यपेकितेः पूर्णः समर्थः प्रत्ययो विधा। तेन प्रवर्त्तनावाक्यं शास्त्रे Sस्मिंश्चेोदनोच्यते ॥ इति। लिडादिशब्दस्य व्यापारः पुरुषप्रवर्तनालक्षणः शब्दभावनेत्यन्ये। लिडादिशब्दस्य गुणः प्रवर्तनासामर्थ्यलक्षणः शब्दभावनेत्यपरे। विविधाया अप्यस्या: शब्दभावनायाः पुरुषप्रवृत्तिरूपा उर्थभावनैव भाव्यत्वेनावगन्तव्या। शब्दभावनाप्रत्यायकं ज्ञानमेव कररं स्तुतिनिन्दाऽर्थवादादिज्ञानमितिकर्त- व्यता। न च शब्दभावनाया वाचकपदाभावः लिङादिप्रत्ययान्तस्याख्या- तत्वसामान्याकरेणार्थभावनाभिधायित्वे डपि लिडादिरुपविशेषाकारेण शब्द- भावनाभिधायित्वस्याप्यङ्गीकारात। तदुक्तम । अभिधाभावनामाहुरन्यामेव लिडादयः । अरथात्मभावना त्वन्या सर्वाख्यातेषु गम्यते ॥ इति । अभिधाभावनामप्याहु * रवेत्यन्वयः । ननु सम्बन्धबोध: करयं तदीयमिति मरडनाचार्येः स्वर्गयागयो: साध्यसाधनसम्बन्धावबोधस्य

• अन्नाभिधां भावनामिति २ पु. पाठः।

१२८ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० २ वर्ग० करणत्वमुक्तं ततो न शब्दभावनाप्रत्यायकस्य ज्ञानस्य करणत्वमिति चेद् द्वयोरपि करणत्वात्। हस्तेन शरेग विद्ध इत्यादौ करणद्वयदर्शनात्। शब्दभावनाज्ञानस्य च करलक्षणोपेतत्वात्। इतिकर्तव्यतानुगृहीतो भाव्यहेतुः करणमिति हि तल्लक्षयं शब्दभावनाज्ञानं च स्तुत्यादिज्ञानानुगृहीतं

सेयमंशचयवती शब्दभावना स्वभाव्यरूपायां पुरुषप्रवृत्तिलचणायामर्थभाव- नायां पुरुषं प्रेरयन्ती चोदनेत्युच्यते। चुद प्रेरगे इत्यस्माद्वातोश्चादना- शब्दनिष्पत्तेः । तच्च चोदनाप्रेरकत्वमर्थभावनायाः पुरुषारथविषयत्वमन्त- रेग न सिध्यति। तपुरुषार्थे पुरुषस्याप्रवृत्तेः । ननु यजेतेत्यच लिङुप्रत्यय- गम्याया अर्थभावनाया धात्वर्था भाव्य इति वाच्यम। एकपदोपात्तत्वेना- त्यन्तसंनिहितत्वात्। स च केशात्मकस्तत्कथमर्थभावनायाः पुरुषार्थविष- यत्वमिति चेद् उच्यते। अनयेवानुपपत्त्या धात्व्य विहाय भिन्नपदोपात- मप्यधिकारिविशेषणं स्वर्गभाव्यं कल्पयामः । ततश्च स्वगादिकं भाव्यं धात्वर्थः करयं प्रयाजादय इतिकर्नव्यतेत्येवमंशचयमर्थभावनायाः संप- द्यते। तदेवमर्थभावनायाः पुरुषार्थपर्यवसायित्वं द्योतयितुं प्रेरणार्थवा- चकस्य चोदनापदस्य ग्रहणं सूचकारेण कृतं न तु वेदैकदेशस्येव धर्मपरत्वं द्योतयितुमिति। तदेतदसारम। सूचे वेदग्रहणो उप्यर्थभावनानां पुरुषार्थ- पर्यवसायत्वसिद्धेः। तथा हि। स्वाध्यायो उध्येतव्य इति तव्यप्रत्ययस्य व्यापारः शब्दभावना। सा चाध्ययनविषय पुरुषप्रवृत्तिलक्षणार्थभावनारूपभाव्य- निष्ठा स्वगोचरज्ञानकरयिका घृतकुल्याद्यध्ययनफलार्थवादादिज्ञानेतिकर्तव्य- ताका सती पुरुषप्रवृत्तिलक्षणार्थभावनामध्ययनकरणिकां स्वाध्यायरुपभाव्य- निष्ठां प्राङ्मुखत्वादीतिकर्तव्यतामुत्यादयनि। तच भाव्यस्य स्वाध्यायस्य फलवद्विज्ञानजनननिमित्तत्वमन्तरेण तामर्थभावनामुत्यादयितुमसमथी शब्द- भावना स्वाध्यायगतलिडादिशब्दाभिधेयक्रतुभावनानां स्वगादिविषयत्वं परंप- रया कल्पयति। ततो उध्ययनविधिसामर्थ्यादेव वेदस्य विशिष्टफलविषयभाव- नाप्रतिपादकत्वं सिद्धुमिति वेदग्रहयोनापि विवन्तितार्थसिद्धेरन तदथ सूचे चोदनाग्रहयमपेत्तितं प्रत्युत कृत्स्नवेदस्य धर्मपरत्वं वदतस्तव तत्प्रतिकू- * पुरुषार्थत्यमिति २ पु. पाठः।

वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वं पूर्वमीमांसाशास्त्रेणागतार्थत्वं घ भटटृमते। १२६ लमेव। चोदनाग्रहये हि सति विधिवाक्यानामेव धर्मपरत्वं नेतरेषां वेदा- न्तानां किं त्वर्थान्तरपरत्वं तेषामित्याशङ्का स्यात् तथा लौकिकविधिवा- क्यानामपि धर्मपरत्वमाशङ्केत। तदुभयव्यावृत्तये त्वन्मते वेदपदलेव सचे वत्तव्यमापद्येत। वेदाध्ययनानन्तर धर्मविचार प्रतिज्ञाय चोदनालक्षण इति ब्रवता वेदिक्येव चोदना विवन्ितेति गम्यतइति चेद न। प्रथमसचे वेदा- ध्ययनानन्तरमिति विशेषाभावात्। एतत्सचानुसारेख तनापि सर्वचोदना- नन्तर्यकल्पना*प्रसङ्गात। न च वेदाधिकरणे वेदांश्चके संनिकर्षमिति

वेदान्तानां धर्मपरत्वपर्युदासाय चोदनाग्रहणमिति सचभाष्यवार्तिककाराभि- प्रायेय वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वमेव सिध्यति । न च दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनमितिभाष्यवचनात् कृत्स्रवेदस्य धर्मपरत्वसिद्धिः । सामा- न्यस्य भाष्यस्य प्रथमद्वितीयसचगतविशेषवचनानुसारेग निर्शेतव्यत्वात्। तद्धि भाष्यं पूर्वीपरप्यालोचनायां वेदस्यार्थसद्गावमाचे पर्यवसितं ततः कर्मा नवबोधकत्वलक्षयामयोगं व्यवच्छ्िनत्ति न तु ब्रह्मबोधकत्वलक्षरामन्ययोगम॥ नन्वाम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतद्थानामिति सचादानर्थक्यां क्रियारहितानामिति चेद् मैवस। न तावदानर्थक्यमभिधेयाभावः। एवमेव भत- मर्थमनुवदन्तीति भाष्ये Sभिधेयप्रदर्शनात्। नापि प्रयोजनाभावः । सो ऽरो- दीदित्याद्यर्थवादानां विध्येकवाक्यतामन्तरेग प्रयोजनाभावे उपि वेदान्तेषु मरयमायस्य फलस्यानिवार्यत्वात्। अत एव भाष्यकारेण तस्मिन्नधिकरये क्रियाप्रकरयापठिता अर्थवादा एवोदाहता न तु वेदान्तवाक्यं किं चिद- प्यदाहृतम्। तदेवं भट्टमते वेदान्तानामगतार्थत्वं सिद्धम ॥ ननु प्राभाकरास्तु शास्त्रारम्भमेवमाहुः। अध्ययनविधिर्हि विचार विदधाति स च स्वाध्यायस्य फलपर्यन्ततामाकाङ्कन्वेदार्थविचारमेव विदध्यान्न धर्मविचारम। न च वेदार्थे सामान्यप्रतिपत्यभावः। साङ्गं वेदमधीतवत आरापा- ततस्तदर्थप्रतिपत्तिसत्त्वात्। नापि विशेषप्रतिपत्त्यभावः । उद्िदा यजेत पशु- काम इत्यादौ पशुकाममुद्दिश्य यागो विधीयते यागविधानं चोट्विश्य पशुकामा- * चोदनानन्तरकर्तव्यकल्पनेति २ पु. पाठः। + जैमिनिसूत्र. ९ अ्र. १ पा. २७ मू. । 1 कर्मावबोधनं नामेतीति २ पु. पाठः। S जैमिनिसूत्र. १० अ. २ पा. ९ सू. । । प्राभाकरास्तु स्वशास्त्रारम्भमिति २ पु. पाठः। १७

२३० विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० २ वर्ग0 धिकार इत्यादिवचनव्यक्तिसंदेहात्। तस्मादयाता धर्मजित्तासेत्यस्याधिकर संस्य वेदार्थविचारो विषयः स कर्तव्यो न वेति संशयः ।न कर्त्तव्य इति ताव- त्प्राप्तम। आ्र्रालम्बन प्रमाणाभावात। आ्र्र्राम्त्नायालम्बनो विचार इति चेद न। अध्ययनविधिशेषतया SSम्नायस्य स्वार्थविवत्तायोगात्। अध्ययनाङगत्वमा- म्न्रायस्य न सम्भवति विनियोजकाभावादिति चेद न। प्रयुक्तिशेषत्वस्या*नि- वार्यत्वात। अध्ययनं तावदध्यापनविधिप्रयुक्तानुष्ठानत्वात्तच्छेषतामश्नते

प्रयोजके। उ्ध्यापनविधिस्तदुपकारियमाम्न्नायमपि प्रयुङ्गे प्रयुक्ता चाङ्गत्वान्न विवत्तितार्थत्वम्। अरथ मन्यसे न प्रयुक्तिमात्रादङ्गत्वम। अनङ्गस्याप्यपकारस्य प्रयुक्तिसम्भवात्। अतो विषनिर्हरणादिमन्त्रवाक्य वदविवत्तितार्थत्वं नास्तीति। तर्हि प्रकारान्तरेणाविवन्तितार्थत्वं संपादयामः । स्वाध्यायविधिवाक्ये तव्य- प्रत्ययेनापूर्वस्य प्रतिपादनात्तदङ्गता तावत्स्वाध्यायस्याधिगता। यद्यप्यध्या- पनविधिप्रयोज्यमध्ययनस्याध्यापनाङ्गत्वमपि प्राप्त क्रतुप्रयुक्तस्य प्रयाजादेः क्रत्वङ्गत्वदर्शनात् तथापि प्रथमावगतमपूर्वाङ्गत्वं नापाकतु शक्यम। ततश्चापूर्वाङ्गस्य स्वाध्यायस्याविवच्तितार्थत्वान्न वेदार्थविचार: कर्त्तव्य इति पूर्वपत्ते प्राप्ते राद्टान्तं ब्रमः ॥

न तावत्प्रयुक्तिबलादध्यापनाङ्गत्वमध्ययनस्य युज्यते। उत्तरक्र- तुप्रयुक्तस्याधानस्य तदङ्गत्वादर्शनात्। प्रयाजादीनां विनियोजकप्रकर- यादिप्रमायबलादङ्गत्वसिद्धः । इह च तादृशप्रमाणाभावात्। अपूर्वी- रथेत्वं त्वध्ययनस्य नार्थविवत्ताप्रतिबन्धकम। अपर्वस्य स्वाध्यायगत्त- तव्यप्रत्ययाभिहितत्वेन प्रयोजनाकाङ्कायां दृष्ट सत्यदृष्टकल्पनाऽनुपपत्त्या स्वा- ध्यायसामर्थ्यजन्यं प्रयोजनवद्विज्ञानं फलमिति कल्पयितुं शक्यत्वात्। तस्मा- द्विवच्तितार्थस्य वेदस्यार्थविचारः कर्त्तव्य इति स्थितम। एवं च वेदार्थवि- चार। प्रतिजानतां प्राभाकरायां मते वेदान्तानामगतार्थत्वं दुःसंपादमिति। अचोच्यते। यद्यपि कृत्स्नवेदाध्ययनविधिप्रयुक्तो विचारो वेदार्थमेव विषयीकुयात् तथा Sप्यनन्यथासिद्ेन सतरगतधर्मग्रहरोन वेदार्थैकदेश-

• प्रयुकिकतशेषत्वस्येति २ पु. पाठः।+ कत्स्वेदार्थविचारमिति २ पु. पाठः।

पूर्वमीमांसाया धर्मपरत्क्साधनेन प्राभाकरमतनिरासः । १३१

विषयः संपद्यते। न चैवमध्ययनविधिविरोधः । सामान्यरूपस्य विधे: प्रतिवाक्याध्ययनं प्रतिवाक्यविचार च व्यापारभेदेन वेदार्थेकदेशविचारे डपि चरितार्थत्वातृ। यथा चक्षुषा रूपं पश्येदिति विधेर्नीलरुपदर्शनमाचे- गापि हरितार्थता तद्वत। अथ तच सर्वरुपदर्शनस्याशक्यत्वात्संकोचस्तर्हि अचापि अविरत्तेनानधिकारिया वेदान्तानां विचारयितुमशक्यत्वादेव संकोचा ड्स्तु। न चैवमध्ययने ऽपि संकोचप्रसङ्गः। तच विरत्तेरधिकारं प्रत्यप्रयो- जकत्वात्। विचारस्य चासंकोचे धर्मग्रहणमनुपपत्रं स्यात्। वेदार्थविचार इत्येव वक्तव्यत्वात्। पुरुषार्थद्योतनाय वेदार्थ एव धर्मशब्देन निर्द्विश्यत- इति चेद् न। धर्मशब्दस्य वेदार्थवाचकत्वाभावात्। अवेदार्थे चेत्यवन्द- नादावपि कैश्चिद्ुर्मशब्द प्रयोगात्। अ्र्रथान्वयव्यतिरेकसिद्धश्रेयःसाधनाभि- धायी धर्मशब्दो वेदार्थश्च श्रेयःसाधनमिति त धर्मशब्दो वत्ततइति मन्यसे तर्हि श्रेयोरूपं ब्रह्म न धर्मशब्देनाभिधीयते साधनत्वाभावात् तत एकदेशविचारो डङ्गीकार्यः। नो चेद् ब्रह्मयो ऽपि संग्रहाय सूचे वेदार्थ- पदं वत्तव्यम। न च सामान्यतो Sप्यप्रतिपन्नस्य ब्रह्मणः कथ संग्रह इति वाच्यम्। साङ्गवेदाध्यायिनो विचारात्प्राग धर्मवद् ब्रह्मयो डप्यापाततः प्रति- पत्ते :* सत्त्वात्। ततश्च वेदार्थपदाभावादादिसचं धर्ममाचविचारविषयम॥

तथा लक्षयापरं द्वितीयसचमपि धर्मविषयं न वेदार्थविषयम। लक्षयं हि लक्ष्यस्यान्यच प्रसङ्गभ्रमनिरासपरम। तब धर्मस्य लक्ष्यत्वे चैत्यवन्दनादै। प्रसङ्गभ्रमो निरस्यते कैश्चिच्चैत्यवन्दनादिषु धर्मत्वभ्रमं प्राप्य विप्रतिपद्यमान- त्वात्। ननु वेदार्थे Sपि विप्रतिपत्तयः सन्ति किमर्थवादादिलक्षयो वेदार्थः कि वा चोदनालक्षण इति। ततस्तन्निरासाय लक्षणमुच्यतामिति चेतु तांर्ह चोदनालक्षणो वेदार्थ इति सचे लक्षरां वक्तव्यं धर्मग्रहणो हि वेदार्थविप्रति- पत्तिनिरासा डशाब्द: स्यात्। वेदार्थमेव विवत्तित्वा धर्मशब्दः प्रयुत्त इति चेद् न। तस्य तदवाचकत्वात्। न च धर्मशब्दो वेदाथ लक्षयति जह- ल्लचगायां वेदार्थस्याधर्मत्वप्रसङ्गात्। अभिधेयादन्यस्य तीरादेर्लव्यस्याग- ङ्रात्वदर्शनात्। अ्रजहल्लक्षणायामपि कीदृशी वचनव्यक्ति: यश्चादनालक्षयः

• आपातप्रतिपत्तेरिति १-३ पु. पाठः।

१३२ विवरयाप्रमेयसंगरहे १ स० २ वर्ग० स धर्म इति यो धर्मः स चोदनालक्षण इति वा। द्वेधा ऽषि न वेदार्थवि- वत्ा सिध्यति। चोदनाधर्मशब्दयोर्वेदतदर्थैकदेशवाचिनो: कृत्स्नवेदतदर्थ- लक्षकत्वे कारणाभावात्। न हि यज्चाक्षुषं तदूपं यदू पं तच्चान्षुषमित्यच सर्व- प्रत्यचतद्विषयलक्णा दृष्टा। मुख्यार्थें ऽनुपपत्यभाव उभयचापि समान:॥ अथोच्येत उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद द्विजः । सकल्पं सरहस्यं व तमाचाय प्रचक्ते* । इत्यादिवत्संज्ञाविधिपरमिदं सूरचं ततो धर्मशब्दस्य पूर्वमभिधान- लक्षणावृत्त्योरभावे ऽपि वेदार्थविवता भवतीति। तन्न। प्रयोजनाभावात्। यथा S5चायाय गां दद्यादित्यादिकार्यान्तरे नियोगार्थमाचार्यसंज्ञा विधीयते न तथेह कार्यान्तरमस्ति यदथ वेदार्थस्य धर्मसंज्ञा विधीयते। धर्मशब्दस्य वेदार्थवाचकत्वाङ्गीकार डपि सचगतार्थशब्दवैय्थ्यं चोदनाशब्दस्य कृत्स्नवेद- लक्षणापरत्वमधिकरगारचनानुपपततिश्च त्वन्मते वारयितुं न शक्यते। न च श्येनेनाभिचरन्यजेतेत्यादयो Sर्थशब्दव्यावर्त्त्याः तेषामवि वेदार्थत्वव्यावृत्त्य- योगात। अरवेदार्थत्वे च धर्मशब्देनैव व्यावृत्तिसिद्धेः । सिद्धामेव व्यावृत्तिम- थशब्दो उनुवदतीति चेद न। तथा सति वैयर्थ्यतादवस्थ्यात्। वेदार्थैक- देशभतधर्मविचारपके तु श्यनादे: प्रतिषेधचोदनालक्षणस्यानर्थत्वेनाधर्मत्व- सिद्धिरर्थशब्दप्रयोजनं भविष्यति। अर्थशब्दवैयर्थ्ये Sपि चोदनाशब्दस्य लक्षणापरत्वं कथमिति चेद् उच्यते। किं चोदनातिरिक्तो Sपि कश्चिद्वेद- भागो ड्स्ति उत न। यदि नास्ति तदा चोदनालनगो Sर्थश्चोदनार्थ इति सूचार्थ: स्यात्तता लक्ष्यलक्षणयोरैक्यमापद्येत। अ्रस्ति चेत्सो ऽपि वेदभागो जर्थवान्न वा। अर्थवांश्चेत्कथं चोदनाप्रमेयो 5चोदनाभागस्यार्थः स्यात्। अर्श्- न्यत्वे उपि चोदनार्थः कथं सार्थवानिरर्थकभागद्वयसमुदायवेदार्थः स्यात्। तस्माच्चोदनाशब्दस्य कृत्स्नवेदलक्षकत्वं त्वया दुर्वारम। अधिकररं चैवं त्वया रचनीयम। किं वेदार्थश्चोदनालक्षयः किं वा उर्थवादादिलक्षय इति। विषये सति नार्थवादादिलकणः किं तु चोदनालक्षण इति। सेयं रचना उनुपपन्ना। वेदस्य प्रामायप्रतिपादनात प्रागर्थवत्त्वस्येवानिश्चयात्। प्रथम- * मनुस्मृतिः । अ्र्पर. २ घ्लो · ९४० ।

पूर्वतन्त्रेणागतार्थत्वाद्व ह्मविचारशास्त्रमारम्भगीयम। १३३

मनिराकृतम्। अन्यथोत्तरसूच संदर्भस्य प्रामाययप्रतिपादकस्य वैयथ्यापातात्। न च दृढीकरखाय पुनः प्रतिपादनमिति वाच्यम्। अदार्ढाशङ्गाया अभा- वात्। वेदप्रामाययस्यापि वेदार्थान्तःपातित्वात्सचसंदर्भेरा प्रतिपादनमिति चेद् न। तथा सति प्रामाययस्य सिद्धरूपतया वेदस्य कार्यकनिषठुत्वहानि- प्रसङ्गात्। तहि प्रथमसचमेव प्रामाययं साधयति नान्यः सूचसंदर्भ इति चेद् न। भाष्यविरोधात्। भाष्यकारो हि द्वितीयाध्यायमारभमायो वृत्तं प्रमाशलक्षयमित्यनुवदन् प्रथमाध्यायेन वेदस्य प्रामाययमेव साधितं दर्शयति किं चोदनालक्षयो वेदार्थो* नार्थवादादिलक्षण इति। अयमेव यद्यस्य सूच- स्यार्थस्तदा पर्थवादमन्त्राधिकरणानारम्भः प्रसज्येत। अस्मिन्नेव सचे मन्त्रा- र्थवादयेधर्मप्रमापकत्वनिराकरणात्। स्तावकत्वादिना Sन्यप्रकारप्रतिपा- दनार्थस्तदधिकरणारम्भ इति चेद न। अचव धर्मप्रमापकत्वनिराकरगे तच धर्मप्रतिपादकत्वलक्षणपर्वपवस्यानुदयात्। तदेवं प्रथमद्वितीयसचपया - लोचनया कार्यनिष्ठो वेदभागो विचार्यतया प्रक्रान्तो विचारितश्च न वस्तुतत्त्वनिष्ठः। तस्मादगतार्थत्वाद्वस्तुतत्त्वनिष्ठं वेदभागं विचारयितुमुत्तरमी - मांसा SSरब्धव्येति सिद्धम। इति विवरणप्रमेयसंग्रहे + प्रथमसचे द्वितीय- वर्गकं समाप्रम ॥

• चोदनालक्षणा था वेदार्थ इति २ पु. पाठ:। + अन्रव धर्मप्रतिपादकत्वेति २ पु० पाठः। दति विवरणप्रमेयसंग्रहे विद्यारायमुनिकते दृति २ पु. पा. ।

१३४ विवराप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्ग० एवं सचस्य तात्परयाच्छास्त्रारम्भो निरूपितः । वर्यकद्वितयेनाथ पदव्याख्या निरुप्यते ।। तात्पर्ये निश्चिते पूव तच योजयितुं पदम। सुशकं तेन तात्यय कथितं वर्यकद्वये॥ तृतीये वर्गके सचपदव्याख्यामुखेन तम। शास्त्रारम्भं दृढीकतु पदार्था ऽच विचार्यते॥ अथशब्दस्य चत्वारो ड्या वृद्धव्यवहारे प्रयोगसामथ्यात्प्रसिद्धाः । आनन्तर्यमधिकारो मङ्गलाचरयं प्रकृतादर्थादर्थान्तरत्वं च। तचेतरपर्यदा- सेनानन्तर्यमथशब्देनोपादीयते। तच्च जिज्ञासापदस्यावयवार्थस्वीकारे लभ्यते। तचाधिकारो नाम प्रारम्भ: । न हि ब्रह्मज्ञानेच्छा कर्तव्यतया प्रतिपाद्यतया वा प्रारब्धुं शक्या। इच्छाया विषयसान्दर्यमाचजन्यत्वात्प्रत्यधिकरणमप्रतिपा- द्यमानत्वाच्च॥ ननु जिज्ञासाशब्दो विचारे रुढः। भाष्यकारादिभिस्तन्र विचा- रविवक्षया प्रयुक्तत्वात्। अतो रुढियोगमपहरतीति न्यायेनावयवार्थस्वी- कारो न युक्तस्ततो उथशब्दो ऽप्यधिकारारथो भविष्यतीति विचारस्य प्रारब्धुं शक्यत्वादिति चेद् मेवम। रुढिरयोगमपहरतीति न्यायस्याचाप्रसरात् । तथा हि। द्विविधा तावच्छब्दवृत्तिर्मुख्यामुख्यभेदात्। तन रुढिर्योगश्चेति द्वयं मुख्यं लक्षणा गारावृत्तिश्चेति द्वयममुख्यम। अवयवार्थमनपेत्य वृद्ध प्रयोगमाचेय व्युत्पाद्यमाना अश्वगजादिशब्दा रूढाः । अवयवार्थद्वारा विशिष्टाथाभिधायिनश्चतुराननकमलासनादिशब्दा योगिकाः ।

लक्ष्यमायगुयोरयागाद्वृत्तेरिष्ठ तु गौरता* ॥ इत्युक्तत्वादभिधेयाविनाभततीरप्रत्यायको गङ्गाशब्दो लान्षणिकः । शायादिगुययोगाट्रेवदत्ते प्रयुज्यमान: सिंहशब्दो गायः । न च पङ्कजादि शब्देषु योगरुद्ाख्या पज्जमी शब्दवृत्तिरस्तीति शङ्गनीयम। तच रुढिक- ल्पने प्रयोजनाभावात्। तामरसे व्यवहारबाहुल्यादप्यत्पलादिव्यावृत्तिसिद्धेः।

• तन्त्रवार्तिके १ अर. ४ पा. २२ मू.। + अभिधेयप्रवाह्ाविनाभूसेति २ पु. पाठः।

जिज्ञासाशब्दस्य विचारार्थकत्वम्। अरथशब्दार्थविचारः । १३५ दृश्यते ह्यनेकार्थस्यापि गेशब्दस्य प्रयोगबाहुल्यात्सास्रादिमद्क्ता प्रथम- प्रतिपत्तिः । ततश्चतस्र एव शब्दवृत्तयः । त यः शब्द एकचार्थे रुढो Sपरच योगिको यथा चछागे रुढो 5जशब्द आत्मनि योगिकस्तचाजं पश्ये- त्यत्ते रुढियोगमपहरतीति न्यायः प्रसरति। इह तु जिज्ञासाशब्दो न विचारे

ज्ञानेच्छामाचं जिज्ञासाशब्दार्थः किंतु विचारसाध्यज्ञानविषयेच्छा। ज्ञानं खल्विष्यमायां विषयेण सहावगतमिष्यते। अनवगते विषये इच्छायोगात। ततश्च प्रतिपन्ने वस्तुनि ज्ञानमिष्यमायं संदिग्धे निश्चयफलं * परोक्षे 5प- रोकफलं वेष्यते। तच्चोभयं प्रमाणादिविचारप्रयत्नसाध्यमिति प्रतिपन्ने वस्तुनि विशिष्टज्ञानमिष्यमायामविनाभावेन प्रमाणादिविचारं गमयति। ततो भाष्यका- रादिभिर्जिज्ञासाशब्दो लक्यया विचारे प्रयुक्तो न तु रुढा येनाचोक्तन्यायः प्रसरेत। नन शब्दत इच्छाया: प्राधान्ये उपि नेच्छामानं सचेय प्रतिपाद्यते प्रयोजनाभावात किं त्विष्यमाणज्ञानप्रदर्शनमुखेन तत्साधनं विचारमन्त- र्णीतश्रुतिमुपलत्य स एव तात्पर्येण प्रतिपाद्यते। अतो उर्थतः प्रधानानां विचारज्ञानब्रह्मयामन्यतमस्य तात्पर्येग प्रतिपाद्यस्यारम्भायाथशब्द इति चेद् मैवम। तथा सत्यथशब्देनानन्तर्याभिधानमुखेन शास्त्रीयसाधनचतु- षृयसंपन्नस्याधिकारिविशेषस्य न्यायतः समर्पणाभावात्कर्तव्यतया विधीय- मानो विचारो निरधिकारो Sननुष्ठेयः स्यात्। न च विचारविधिरेव विश्व- जिन्यायेना+धिकारिविशेषं कल्पयित्वा प्रवृत्तिपर्यन्तो भविष्यति किमानन्त- रयार्थेनाथशब्दनेति वाच्यम्। कर्त्तव्यतया जवगतो विचारः प्रारम्भमर्थाद्गम- यति कि विचारप्रारम्भार्थेनाथशब्देनेत्यपि सुवचत्वात्। तर्हि विधिसामर्थ्या- दुभयप्राप्तो कस्तच निर्याय इति चेद् विध्यपेत्तितोपाधित्वादानन्तर्याभिधा- नमुखेनाधिकारिसमर्परामेव युक्तमिति ब्रमः । यद्यथशब्देन विशिष्ठाधिकारियं मुखतो Sसमर्प्य विश्वजिन्यायेन तं कल्पयसि तदा विचारविध्यन्यथानुपपत्त्या सामान्यतस्त्रवर्रिकाधिकारं प्रसत्तं कृत्वा पुनस्तन्निषेधेन मोचकामाधिकार: कल्प- नीय इति गौरवं स्यात्। ततो वरमथशब्देनैव विशिष्ठाधिकारिसमर्पराम । * संदिग्धे निश्चयफलं वेति २-३ पु. पाठः। + जैमिनिसूत्र. ४ अ. ३ पा. १५ सू. ।

१३६ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ सू० ३ वर्य० नन विधिप्रतिपत्तिविशिष्ठाधिकारिप्रतिपत्यो: कालभेदे सत्युक्तदोषो भव- ति। नेह कालभेदः । किं तु राचिसचन्यायेनार्थवादगतं मोतं ब्रह्मज्ञानं वा फलत्वेन परियामय्य मोक्षकामो ब्रह्मज्ञानकामो वा विचारयेदिति विधिप्र. तिपत्तिसमये उधिकारिविशिष्टविधि: प्रतीयते ततो न प्रसज्यप्रतिषेधरूपं गोरवमिति चेतृ तचेदं वत्तव्यम्। किं विशिष्टाधिकारं विचारशास्त्रम उत चवर्यिकमाचाधिकारमिति। आद्ये प्रतीतो विधिरुत्सर्गतस्त्रेवर्यिकसम्बन्धी पश्चादर्थवादबलात् चेवर्रिक विशेषमोत्तकामसम्बन्धीति कालभेदेन प्रतिपत्ते- रुक्तदोषो दुवीरः । ननु त्वत्पक्ते Sपि विधिबलात्सवीधिकारप्रसक्तावथश- ब्देन विशिष्टाधिकारिसमर्पणात् प्रसज्यप्रतिषेधा दुवीर इति चेद् न। श्रव- गविधिप्रकरयपठितस्येव साधनचतुष्टयसंपन्नाधिकारियो डथशब्देन न्यायतः समर्पात्। द्वितीये उपि किं फलतः सवोधिकारं शास्त्रं किं वा विधितः । नादः । सर्वेषां ब्रह्मज्ञानलक्षणफलाथित्वाभावात। न च वप्तुसुखसात्षा- त्काररुपे ब्रह्मज्ञाने किमित्यर्थित्वाभाव इति वाच्यम्। ब्रह्मज्ञानाद्धि मनसो 5पि वियोगान्निखिलविषयानुषङ्गनिवृत्तिः श्रयते। सा च सार्वभामोपक्रमं ब्रह्म- लोकावसानमुत्कृष्टात्कृष्ठसुखं श्रयमागां सोपायं निवर्तयति। अतो ब्रह्मज्ञान- मपुमर्थ उत्कृष्टसुखनिवर्तकत्वाद् व्याध्यादिवदिति मन्वानो लोका न ब्रह्मज्ञान- मर्थयते प्रत्युत तस्मादुद्विजते। ब्रह्मज्ञानं पुमथो निरतिशयानन्दहेतुत्वा- दुर्मवत् तद्ेतुत्वं च श्रुतिसिद्धमिति चेद एवमपि दृष्ठानन्दोपायान् विष- यान परित्यज्य पुतानन्द*ंसाधने ब्रह्मज्ञाने प्रेता न युक्ता। तदुक्त्म। अथानन्दः प्रतः साच्ान्मानेनाविषयीकृतः । दृष्टानन्दाभिलाषं स न मन्दीकर्तुमप्यलम्।। इति। ननु निखिलविषयानुषङ्गसाध्य आ्र्प्रानन्दो ब्रह्मज्ञानादेव सिध्यतीति नित्य- तृप्रये विषयपरित्यागेन ब्रह्मज्ञानमपेक्ष्यतामिति चेन्न। पामराणां विषयविच्छेदि- कायां तृप्रावप्यद्वेगदर्शनात्। तथा च मूखी वदन्ति अहो कष्ठं किमिति सृष्टिरेवं/ न बभव यत्सर्वदेव भोत्तुं सामथ्यमतृप्रिरभग्यानां चाकय इति। मोक्षस्तु विष- यसुखलेशमपि नार्हतीति तेषामभिमानः । तथा च रागिगीतमुदाहरन्ति। •परित्यज्याशुतानन्देति २ पु. पा. ।

• सृष्टिरियमिति ९ पु. पा. ।

अपि वृन्दावने शून्ये * स्टृगालत्वं +स इच्छति। न तु निर्विषयं मोनं कदा चिदपि गोतम ॥ इति। नन्वस्तु तर्हि विधितः सर्वाधिकारं शास्त्रमिति द्वितीय: पक्ः । दृष्ट्फलो ह्यमध्ययनविधिर्यावदर्यावबोधं व्याप्रियमायाः फलनिष्पतये विचार-

स्यापि तथात्वं युक्तम। यद्यपि न विचारो उध्ययनविधेर्विषयः पाठमाचस्येव धा- न्दर्थत्वाद् नापि तदुपकारी विचारमन्तरेणापि पाठनिष्पतेः तथापि अध्ययन- विधे: फलपर्यन्तत्वसिद्धये विचारस्य तद्विधिप्रयोज्यत्वं भविष्यति। यथा व्रीहीनवहन्तीत्यच सकृदवघातमाचेय विध्युपपत्तावपि तन्दुलनिष्पत्तिलक्षण- फलसिट्धार्थमविहितस्य विहितानुपकारस्याप्यवघातपौनःपुन्यस्य विधिप्रयो- ज्यत्वं तद्वत्। तस्माद्विचार साध्यार्थनिश्चयफलादध्ययनविधे: शास्त्रं सर्वी- धिकारं प्राप्मिति। नेतत्सारम। किमर्थज्ञानमध्ययनस्य दृष्टफलमन्वयव्य- तिरेकसिद्धम उत तदुद्वेशेन विधानात् शास्त्रीयं किं वा विधे: प्रयोज- नपर्यन्ततासामर्थ्येन लभ्यम्। आद्ये डपि न तावदर्थनिश्चयो उध्ययनफलं केवलादध्ययनांदावृत्तिसहिताद्वा निश्चयानुदयात्। विचारेय तदुदये विचा- रस्यव फलं स्याद् नाध्ययनस्य। यद्यर्थस्यापातदर्शनमध्ययनफलं न तदा विचारस्य तत्प्रयोज्यत्वं साङ्गवेदाध्ययनादेव तत्सिद्धे:॥ नन्वस्तु तहिं विधिबलाच्छास्त्रीयमिति द्वितीय: पकः । तथा हि। अध्येतव्य इति तव्यप्रत्ययेन स्वत्यापारः शब्दभावना विधिरूपतया Sभिधीयते। साच शब्दभावना पर्थभावनां निष्पादयन्ती फलवदथावबोधं पुरुषाथ भाव्यत्वेन कल्पयति। तच भाव्यान्तरत्वात्समानपदोपात्तमध्ययनं करणतामापद्यते। यद्यध्ययनमेव भाव्यं स्यात्तदा उव्तरावाप्रिः फलमिति मतं त्वदायमपि न सिध्येत्। ततः करयस्याध्ययनस्य भाव्यो ऽ्थीवबोधे। विधिबलात्फलं भविष्यती ति। नैतदप्युपपन्नम्। कमाभिधायिना तव्यप्रत्ययेन कर्मभतस्वाध्यायगतप्राप्ति- लक्षयाभाव्याभिधाने संभवति भाव्यान्तर कल्पनायोगात्।समानपदोपात्तमध्ययनं परित्यज्य भिन्नपदोपात्तस्य बहिरङ्गस्य स्वाध्यायस्य प्राप्तेः कथं भाव्यत्वमिति

• वरं वृन्दावने रम्ये इति पाठान्तरम्। + भगालत्वमिति ३ पु. पा. । + भिचनपदोपात्ततर्येति २ पु. पाठः। ९८

१३८ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्गा० चेद् न। स्वाध्यायस्य कर्माभिधायितव्यप्रत्ययार्थत्वेन प्रत्ययार्थभतभावनां =

नापि तृतीयः । अरक्ररग्रहयस्येवाध्ययनविधिप्रयोजनत्वात्। न् च्रग्रहास्य स्वयमपुरुषाथेत्वात्फलं तदर्थावबोधस्य त्वया विधिप्रयोजन- त्वानङ्गीकारादन्यस्य च कर्मकारकगतफलस्याभावात्सक्तन्यायेन कर्मप्राधान्यं परित्यज्य स्वाध्यायाध्ययनेन स्वरग भावयेदिति कल्पना प्रसज्येत। ततो वरमर्थावबोधस्य विधिप्रयोजनत्वं दृष्टे सत्यदृष्ठं न कल्प्मिति न्यायात्। संभवति हि साङ्गवेदाध्ययनमाचादर्थनिश्चयः । अररथीवबोधहेताव्यीक- रसस्याप्यङ्गत्वात्। न चेवं विचारशास्त्रवैयर्थ्यम। अरवबुद्धाथीवगतविरो- धपरिहाराय तदपेत्षणात्। अतः पुरुषार्थभतफलवदयावबोधो विधिप्रयो- जनं नाक्षरग्रहगमिति चेद मैवम। अर्थावबोधहेतुत्वेनाक्तरग्रहपास्यापि पुरुषार्थत्वात्। फलभतत्तीरादिहेतनां गवादीनामपि पुरुषैरथ्यमानताद- शनात्। विधेरक्षरग्रहयामाचपक्षये Sर्थज्ञानमाकस्मिक्रं स्यादिति चेद न। अथावबोधस्य फलप्रयुक्तत्वात। न हि विधिप्रयुक्त्ो डयावबोधः । लौकिकाप्रवाक्यानां विधिमन्तरेण फलवदर्थावबोधकत्वदर्शनात्। न चा- ध्ययनादक्षरग्रहयास्य विशेषाभावात्कथं तयोहेतुफलभाव इति वाच्यम। अक्षरावाप्रिनीम स्वाधीनोच्वारयायोग्यत्वाख्यो उत्रधर्मः । अध्ययनं तु तदर्थो वाङ्गनसव्यापार इति विशेषसद्गात्। एवं च तर्ह्यध्ययनस्याक्षरग्रह- गाहेतुत्वमन्वयव्यतिरेकसिदुमिति व्यर्थो विधिरिति चेद् न। अवघाता- दिवददृष्टात्पत्तये नियमार्थत्वात्। न चेवं दृष्टफलत्वहानिः। दृष्ट्रलभता- क्षरप्राप्निसमवेतस्यव नियमादृष्टुस्याङ्गीकारात। दृष्ट सत्यदृष्ठं न कल्प्यमिति न्यायस्य स्वतन्त्रादृष्टविषयत्वात्। अरथीवबोध एव फलमिति वदतापि नियमविधित्वाङ्गीकारात्। न चोपपत्तिसाम्ये सत्यक्षरग्रहणे एव किमिति पक्षपात इति वाच्यम। अध्ययनविधे: फलवदरयावबोधः प्रयोजनमिति पत्ते यस्य यस्मिन्कर्मययधिकारस्तस्य तद्वाक्याध्ययनमेव स्याद न तु वाक्या- न्तराध्ययनं तच प्रवृत्यादिफलाभावात्। ततो न कृत्स्वेदाध्ययनसिद्धिः । अस्मत्यक्ष तु कृत्स्रवेदावापि: प्रायश्चितजपादावुपयुन्यते ॥

अध्ययनविधेरधिकार्यपेक्षा। तन प्राभाकराक्षेपः । १३६

नन्वर्थावबोधमधिकारिविशेषयमुद्दिश्याध्ययनं विधातव्यं निरधिका- रविधानायोगात्। अक्षरावाप्रिमुद्दिश्य विधाने ऽपि तदवाप्रिकाम एवाधिकारी स्यादिति चेद् न। अरथीवबोधे।ट्वेशनपूर्वकशब्दोज्वारणाभावे वाक्यस्य तात्य- यासिद्गेः। लोके 5थावबोधमुद्विश्योच्वारितशब्दे तात्पर्यदर्शनात्। न च लोक- वदेव विधिमी भदिति वाच्यम्। तद्वदच शब्दोव्वारणाप्रयोजकस्य रागस्याभा वात्। अथोच्येत विश्वजिन्यायेन स्वर्गकामो Sधिकारी कल्पताम। अरथ वा वाजसनेयिनां ब्रह्मचर्यमागामित्यादिनोपनयनस्य प्रकृतत्वादुपनीते। Sधिका- रीति प्रकरणप्रमायेन कल्प्यतामिति। तदसत्। अर्थीवबोधलक्षण दृष्टरफल क्रामे धिकारिषि सत्थन्यकल्प नायेोगात। एवं चारथावबोधकामो उध्ययनेनारथवबोध भावयेदिति विधि: संपद्यते। विचारेणाथावबोधं भावयेदिति विधिस्त्वार्थिकः । विचारेणापरिहते विरोधे ऽर्यनिश्चयानुदयादर्थावबोध एव फलमिति। नेतत्सारम। तच किं विधिबलादक्तरग्रहयमाच निष्पन्ने सति श्रतव्याकर- गास्य पुरुषस्य लोकिकवाक्यार्थ इव वेदार्थो ऽपि स्वतो बुध्यतइति कृत्वा तद्वाधस्य फलत्वमुच्यते किं वा Sथीवबोधकाममुद्दिश्य विधानतः । तथा- द्यमङ्गीकुम: । द्वितीयो उनुपपन्न:। अध्ययनात्प्राग्वेदार्थस्याप्र. तपन्नत्वेन तद्विशिष्टस्यावबोधस्याप्यप्रतिपन्नस्य कामनायोगात्। वेदो उर्थवान् वाक्य- प्रमायत्वादाप्रवाक्यवदित्यनमानेन प्रतिपन्ना वेदार्थ इति चेतु तह्यनुमान- सिद्धत्वादेव न वेदार्थज्ञानं काम्येत। सामान्यता Sनुमितो उपि वेदार्था नाग्निहोचादिविशेषाकारेण प्रतिपन्न इति चेतु तह्यंग्निहोचादिगोचर बोोधि। उप्यप्रतिपन्नः कथं काम्येत। पितराद्युपदेशत सवाग्निहे।चाद्यवगमे काम- नावैयथ्य तदवस्थम। अरथापदेशिकज्ञानस्याप्रमाणत्वात्तव निर्यायज्ञानं का- म्यतइति चेतु तच न तावदप्रामारये निश्चिते निर्ययज्ञानकामना संभवति। अर्थस्य विभ्रममाचत्वात्। अप्रामारयसंदेहे तु तद्विवारस्येवावसरो नाध्य- यनस्य । अथ मन्यसे शर्रपदेशिकज्ञानं प्रामाययविचारायेव वेदाध्ययनं तद- थेविचारश्च वेदस्य तन्मलप्रमाणत्वादिति। एवं तर्ह्यस्तु कथं चिदथीवबोधो उधिकारिविशेषयं तथापि तदुद्वेशेन विधानमयुक्तम। तच किं वेदार्थवि- शेषज्ञानानां विशेषाकरेणध्ययनविधावुद्देश्यत्वमुत सामान्याकरेण। नाद्ः। युगपत्तदसंभवात्। द्वितीये उर्थमाचच्वानमुद्दिश्योज्चरितस्य शब्दस्य तचेव

१४० विषरयाप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्ग० तात्पय स्यान्नाग्निहोचादिविशेषज्ञाने। अथ विधिसामथ्यादर्थमाचे तात्पये 5पि वाक्यशस्य नुसारेय विशिषटारथ तात्पय कल्पेत तार्ह विधेस्तन तात्य- र्यनिमित्तत्वं न स्यात्। किं च कथं चिदुद्विश्य विधाने पि नाध्ययनमाचाद् दृष्टफलतया Sर्थावबोधसिद्धिः । अदर्शनात्। ननु वेदस्याथावबोधमुद्दिश्यो- च्वारखाभावे स्वार्थे तात्यये न स्यात् तात्पर्यहेतारभावादिति चेद मेवम्। न तावच्छ्रोतुरुच्वाररं तात्पर्यनिमित्तम। लोके तदभावात्। नापि वक्तुरुद्वारगम। अपोरुषेये वेदे तात्परयाभावप्रसङ्गात्। नन्वेवमपि वेदस्यार्थ प्रतिपादकत्वं न स्याद् उद्दिश्योद्वारणस्य प्रतिपादनहेतारभावादिति चेद् न। शब्दस्य प्रतिपादकत्वस्वाभाव्यात। तर्ह्यर्थज्ञानमुद्दिश्य शब्दोद्वारयं लोके व्यथ स्यादिति चेद् न। पुरुषसम्बन्धकृतदोषाख्यप्रतिबन्धपरिहारार्थत्वात्। ननु वेदस्यार्थप्रतिपादनसामर्थ्ये उपि न बोधकत्वं सम्भवति बेोधस्य तात्यर्याधी- नत्वात् तात्पर्यस्य पुरुषधर्मस्याचासम्भवादिति चेद मेवम। तात्यय हि षद्धिधलिङ्गगम्यतया शब्दधर्मों न पुरुषधर्म इति समन्वयसचे वत्यमाय- त्वात्। तदेवमध्ययनविधेरयीवदथीवबोधफलमव्यापारान्न विधितो विचार शास्त्रस्य सर्वाधिकारिता सिध्यति। नन्वध्ययनविधेरथीवबोधकामाधिकार नाङ्गीकरोषि अधिकारान्तरं च न अ्ुतं ततो Sनध्ययनमेव प्रसज्येत।

अच प्राभाकरा आहुः। नाध्ययनविधि: स्वतन्त्रमधिकारियमपेक्षते अध्ययनविधिप्रयुत्त्या तद्विषयानुष्ठानसिद्धेः। न च वाच्यं विधिर्हि सर्वच स्वविषयं तदङ्गं वा उनुष्ठापयति न चाउध्ययनमध्यापनविधेर्विषयेो डङ्गं वा तत्कथं तेनानुष्ठाप्यतइति अविषयस्यातदङ्गस्याप्याधानस्ये।त्तरकाम्यक्रतु- विधिभिरनुप्ठापितत्वादिति। सो 5यं प्राभाकरोक्तः परिहारो उनुपपन्नः । तथा हि। अध्यापनविधिरप्यप्रयमासाधिकार एव। अष्टुवर्ष ब्राह्मयामुपनयीत तमध्यापयीतेत्य चाचार्यकरयकाम इत्यश्रवणात। तत्कथमध्ययनं तत्प्रयुत्तं यत् तचाधिकारियं परिकल्प्य तत्प्रयुक्तिरध्ययनस्योच्येत। तर्ह्यध्ययने स्वत- न्त्रोधिकारी कल्पयतां लाघवाद लघीयसी हि स्वविधिप्रयुक्तिरन्यवधि प्रयुक्ते अथेकचाधिकारिकल्पनमाचेयोतरस्य तत्प्रयुक्तानुष्ठाने सम्भवत्युभयच तत्क- ल्पने गारवमिति मन्यसे तर्ह्यध्ययनसवाधिकारियां परिकल्प् तत्प्रयुक्तिम

अध्ययनविधेरध्यापनवधिप्रयुक्तत्वम। १४१

न्यस्य किं न बषे। यदि लिखितपाठादप्यध्ययनसिद्धेन/ध्ययनविधिरध्यापनं प्रयोजयति तर्ह्यविहिताध्ययनेन प्राङ्मुखत्वादिरहितेनाप्यध्यापनसिद्ेरन वि- हितमध्ययनमध्यापनविधि: प्रयोजयेत। अरथाच्येत प्रयतः + प्राङ्मुखः पवि- चपाशिरधीयीतेति माणवकस्य प्राङ्मुखत्वादध्ययनाङगं प्रुतं तथा उध्यापने डषि प्राडमुखं पविचपािमध्याप्यीतेति मायवकस्य प्राङ्मुखत्वादिविशेषण- शरवयाद्वि हितमेवाध्ययनं प्रयुज्यतइति। तर्हि गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः । अनर्थज्ञो डल्पकपठ श्च षडेते पाठकाधमा: +॥ इति लिखितपाठस्य निन्दासद्गावादाचार्याधीनो वेदमधीष्वेत्यध्यय- नस्याचार्यपूर्वकत्वनियम विधानादध्ययनविधिरध्यापनं किं न प्रयोजयेत्॥ अथ मतम् आचार्याधीनो Sधीष्वेत्यताचार्यकरसविधिप्रयुक्तो 5धीष्वेति वाक्यार्थ आचार्यत्वस्याध्यापनादुत्तरकालभावित्वादिति। तदसत्। तद् द्वितीयं जन्म तद्यस्मात्स आचार्य इत्युपनयनाख्यद्वितीयजन्महेतुत्वमाचे- याचार्यश्रवणात्॥ आचिनोति हि शास्त्रार्थमाचारे स्थापयत्यपि। स्वयमाचरते यस्मादाचार्यः स उदाहृतः ॥ इति स्मृतावाचारे शिष्यान् स्थापयतीति व्यत्पत्तिः प्रतीयतइति चेद् एवमप्यध्यापनात्पर्वमाचार्यत्वमविरुद्धम। अध्यापनादाचार्यत्वस्योत्तरकाल- भावित्वे चाचार्यकरयविधिप्रयुक्तो Sधीष्वेति साध्याहारयोजना प्रसज्येत।

म्भवे उध्ययनस्य कथमध्यापनविधिप्रयुक्तिरिति । अचोच्यते। नाध्यापन- विधेरधिकारी कल्पनीयः । प्रुतिस्मृत्योः प्रतीयमानत्वात् । तथा हि । अघृुवर्ष ब्राह्मयमुपनीयीतेति प्रतावात्मनेपदेनाचार्यकरणसाध्यता प्रतीयते॥ संमाननोत्सञ्जनाचार्यकरणेत्यादिना व्याकर रासचेखावा चार्यकरये साध्ये तद्वि- धानात्। न चाचार्यत्वं किं चिल्लोके प्रसिद्धमस्ति ततो यथा 55हवनीये

• विहिताध्यापनमिति २ पु० पाठः। + अध्ययने प्रयत इत्यादि: २ पु० पाठः। *+= पाशिनीयशित्षायाम्। प्रतिपत्तेरिति २ पु. पाठः। S स्वविधिप्रयुक्तीति पु. पाठः। ॥ पाणिनिसूत्र १ श्र. ३ पा. ३६ सू. ।

१४२ विवरसाप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्ग० जुहोतीत्यचाहवनीये होमाधारत्वेन विनियुक्ते सत्यसंस्कृतस्य होमाधारत्वा- योगात्संस्कृतस्य सम्भवाच्चाधानसंस्कृता Sग्निराहवनीयत्वेन निश्चितः तथा SSचार्याय गां दद्यादित्यचाचार्ये दक्विणां प्रति सम्प्रदानत्वेनावगते सत्यनुपकारियः सम्प्रदानत्वायोगादुपकारियो 5त सम्भवाच्च*पनयननिष्पा- दनाख्येनोपकारेण मायवक प्रत्युपकुर्वत आचार्यत्वं निश्चीयते। नन्वेवम- प्यपनयनसाध्यमाचार्यत्वं भवेन्नाध्यापनसाध्यमिति चेद् न। उपनयनस्या- ध्यापनाङ्गत्वात्। उपनयीत तमध्याप्यीतेत्येकप्रयोगतावगमात्। न च निर- पेक्षविधिभेदान्न प्रयोगक्यमिति वाच्यम। उपनीयाध्यापयेदित्येवं प्रयेोगिक्य- कल्पनात्। तमिति प्रकृतपरामर्शिना तच्छ्ब्देन कर्मैक्यप्रतीतेः । न चोप- नयनस्याध्यापनाङ्गत्वे उप्यध्ययनस्य न तत्प्रयुक्तिरिति वाच्यम । मारवक- विषयाध्यापनेनाचार्यत्वं भावयेदिति वाक्यार्थस्वीकरयेनाध्यापनक्रियानिवर्त- कतया माणवकस्य क्रियां प्रति गुरभतत्वाद् उपकारकत्वे वक्तव्ये दृष्ट सत्य- दृष्टकल्पनाया अन्याय्यत्वाद् उपगमनाध्ययनाभ्यामुपकरोतीति कल्प्यत्वात्। ननपनयनाध्ययनाभ्यां निष्पाद्यस्याध्यापनस्य यद्यप्याचार्यत्वं फलं तथापि प्रतावधिकारी कल्पनीय एतत्काम इत्यश्रवणादिति चेद् न । कामोप- बन्धमाचास्य कल्प्यत्वात्। ततश्च प्तावुपनीयाध्यापयेदाचार्यकरयकाम इत्येवमध्यापनविधि: साधिकारः सम्पद्यते। तथा स्मृतावपि। उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचाय प्रचत्तते।। इत्युपनयनाध्यापनयो: प्रयोगक्यादध्यापने विधिश्रवणादाचार्यत्व- फलश्रवणाच्चाचायत्वकामो माणवकमुपनीयाध्यापयेदिति निष्पाद्यते। अध्ययने तु नाधिकारनिमितं किं चिच्छुतमस्तीति विशेषः । न चाध्यय- नस्य स्वतन्त्रविध्यन्तरविहितस्य कथं स्वतन्त्रविध्यन्तरप्रयुक्तानुष्ठानमिति शङ्कनीयम। आ्र्प्राधानदृष्टान्तेन प्रयुक्तत्वात्। आाधाने हि ब्राह्मयो डग्निमा- दधीतेति श्रयते। तन किमाधानं स्वातन्त्येणनुप्ठेयम उतान्यप्रयुत्या । आद्ये उपि न तावत्परुषमुद्दिश्य नित्यतया स्वतन्त्रमाधानं विधातुं शत्र्चं * उपकारित्वसम्भवाच्चेति २ पु. पाठः। + मनुस्मृतिः । २ अ्र. १४० श्लोकः । आाचार्यत्वकर्यकाम दूति २ पु. पाठः।

प्राभाकरमतस्य वेदान्तिमतेन निरासारम्भः । १४३

प्रोक्षणदिवत्कर्मकारकसंस्कार रूपस्याधानस्य द्रव्यपरतया उग्नेरुद्वेश्यत्वात्। नापि. स्वतन्त्रकाम्यतया ताद्विधेयं फलाश्रवणात्। न च सक्तुन्यायेन गुण- प्रधानवैपरीत्यकल्पनया नित्याधिकारता कामाधिकारता वा शङ्कनीया। भस्मीभतसकुना उपयोगासम्भवेन तत्र वैपरीत्यकल्पने ऽपि * प्रकृते संस्कृ- ताग्ने: करत्वन्तरे विनियोगयोग्यतया तदसम्भवात्। द्वितीये ऽपि किमा-

उद्देश्यस्यानुपादेयस्याहवनीयस्य क्रतुविधिप्रयुक्तानुष्ठेयत्वायोगात्। उपादेय- मेव हि विधिरनुष्ठाप्यति। अन्यथा स्वर्गकामादीनामप्यनुष्ठेयत्वप्रसङ्गात। तस्मादुत्तरकाम्यक्रतुविधिप्रयुक्ति: परिशिष्यते। न हि विधिरिव कामो Sप्य- पादेयमेवानुष्ठाप्यति येनोक्तदोष: स्यात्। किं तु यद्यदुद्वेश्यमुपादेयं वा विना काम्यमानस्य न सिद्धिस्तत्सव विधिसहकारितया ऽनुप्ठाप्यति। दृश्यते हि लोके विधिरागये रवैषम्यम। सावर्णपीठे समुपविशेदिति विधिस्त थाविधपीठाभावे पुरुषं न तचोपवेशयति रागस्तु तथाविधं पीठमुत्याद्यापि तथ निवेशयति। एवं च सति प्रकृते पप्याचार्यकरणकामनेवाचार्यप्रेररद्वारे- खाध्यापनसिद्धाथं माणावकेनाध्ययनं निर्वतयतीति स्थितम।। तदेतत्प्राभाकरमतं वेदान्तिनो न बहुमन्यन्ते। तथा हि। किं तमप्य- ध्यापयीतेत्य चाचार्यत्वं विधेयम उत विधिरुपमथ वा नैयोगिकं फलम। नाद्यः। उपनयनाध्यापनभावार्थविषयत्वाद्विधेः । न द्वितीयः । आर्ात्मनेपदमाचाभिधे- यस्याचार्यत्वस्य विधिपदानभिधेयतया विधिरूपत्वायोगात्। न तृतीयः । आचारान् ग्राह्यतीति व्युत्पत्त्या हेतुकर्तृत्वनिबन्धनस्याचार्यत्वस्य लौकिक- त्वात्। अल्ाकिकस्येव नैयोगिकत्वात्। न चोपनयनसाध्यत्वादलौकिकमा- चार्यत्वं स्यादिति वाच्यम। द्वितीयं जन्म तद्यस्मात्स आ्र्प्राचार्य इति स्मृता- वुपनयनं प्रति हेतुकर्तृत्वस्येव लाकिकस्याचार्यशब्दनिमित्तत्वावगमात् । यद्याचार्यत्वमलाकिकं स्यात्तदा व्याकरगासचे संमाननादिभिलाकिकेरथेः सह कथं पठपोत। ननु विधायकप्रत्ययश्रवसाद नियोग: प्रतीयते। तस्य नियोज्य- विशेषणाकाङ्कायां स्वर्गवन्नियोगसाध्यत्वेनैव नियज्यविशेषणत्वमाचार्यस्या-

• तत्र तत्कल्पने पीति २ पु. पाठः।

१४४ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्य० भ्यपेतव्यं कारकफलस्य तदनुपपत्तेः। न चाचारग्राहकत्वमुपनयने हेतुक- र्नृत्वं चाचार्यशब्दप्रवृत्तिनिमितं विकल्पापतेः । अतो मन्त्राद्यलाकिकसाध- नान्तरविधानादलौकिकमाचार्यत्वं संमाननादीनां तु तदभावाद्गवतु लाकि- कत्वम्। अतस्तै: सह पाठे प्यलाकिकमेवाचार्यत्वमिति चेद् एवमप्यप- नयननियोगफलं भविष्यति तेनाध्यापनविधे: कुतः साधिकारता॥ अथ मतमुपनयने श्रतमप्याचार्यत्वमध्यापनफलं भविष्यति। उपन- यनस्य तदङ्गत्वादिति। तन्न। तथा सत्यङ्गेषु फलप्रुतिरर्थवाद इति न्याये- नाचार्यत्वस्य नियोज्यविशेषणात्वासंभवप्रसङ्गात्। नन्वेवं सत्यनधिकारम- ध्ययनं सर्वथा नानुष्ठीयेतेति चेद न। उपनीतस्याध्ययनाधिकार- त्वात*ं। वाजसनेयिशाखायामुपनयनं प्रक्रम्याध्ययनस्य विहितत्वात्। सर्व- स्मृतिषु चोपनीतो उधीयीतेत्यवगमात् । अतो उध्ययनस्य स्वविधि- प्रयुक्तानुष्ठानोपषत्ता तदनुष्ठानसिद्धये उध्यापने धिकारियं परिकल्प न मनः खेदनीयम्। ननु न तं कल्पयामि किं त्वस्त्येव सः । श्रुतौ दुःसं- पादत्वे उप्यपनीय तु यः शिष्यमित्यादिमनुवाक्येन तदवगमादिति चेद् न। तद्वाक्यस्योपनयनाध्यापनानुवादेन कर्तुराचार्यसंज्ञाविधायकत्वाद वाक्य- गतयत्तच्छ्ब्दाभ्यामनुवादविध्योनिश्चयात्। आचार्यसंज्ञायाश्च नमस्कारा- दिविधानेषपयोगात्। नन्वेवमप्यप्रबुद्धस्य माणवकस्योपनीतस्य स्वाधिकारं प्रतिपद्यानुष्ठातुमशक्यत्वादध्यापनविधिरेव कथं चित्साधिकारो उध्ययनमपि प्रयुङ्गएवेति + वाच्यमिति चेतु तच किमध्यापनविधिरविहितमध्ययनं प्रयुक्के उत विहितम। नाद्ः। अध्ययनविध्यप्रेरितानां तच प्रयोजनशून्यानां पुरुषा- सामाचाय प्रति गुरभावेन प्रवृत्ययोगात्। द्वितीये विधिस्वरुपसिद्धये उध्ययने उधिकार्यपि स्वीकार्यः । विषय एव विधिस्वरूपसाधको नाधिकारीति चेतु तर्हिं विहितस्याध्ययनस्याधिकारिविशेषाभावाद्यं के चिदध्यापयेदिति प्राप्त- यात्। तस्मात्प्रकरणसमर्पितेनोपनीतेनाधिकारिया साधिकारो डध्ययन- विधि: स्वयमेव स्वविषये पुरुषं प्रवर्त्तयति। अन्यथा स्वाधिकारविधिनेवा- प्रवर्त्तितस्य प्रवृत्त्यसंभवात्। न च बालकस्य स्वाधिकारप्रतिपत्त्यसंभवः ।

• अध्ययनाधिकारित्वादिति २ पु. पा. । i एवशब्दो नास्ति २ पु. ।

अध्ययनस्य स्वविधिप्रयुक्तत्वम। अध्यापनस्याऽनित्यत्वम। १४५

नायं क्ेश: आचार्यस्य प्रबुद्धस्य स्वाधिकारं प्रतिपतुं शक्यत्वात्। यद्यपि कश्चित्प्रेक्षावान्मायवको न स्वाधिकारमबुद्ध्वा प्रवत्तेत तथाप्यन्यो Sप्रबुद्ध आचार्यप्रेरितः प्रवर्ततिष्यतएव। ततः प्रवाहरुपेणाध्यापनं न विच्छ्िद्यत- इति चेद् एवमप्याचार्यः किमन्येनोपनीतान्माणवकानध्यापयेद् उत स्वेनै- वोपनीतान्। नाद्यः । उपनयनस्यापि त्वन्मते उध्यापनाङ्गतया तद्वकल्ये (नियोगानिष्पतावाचार्यत्वफलासिट्गेः । तर्ह्यस्तु द्वितीय उक्दोषाभावादिति चेद् न । एवमपि नित्यानित्य)* संयोगविरोधस्य दुरपवादत्वात्। तथा हि। अध्यापनं तावदनित्यं द्रव्यार्जनार्थत्वात्। न ह्याचार्यत्वमध्यापनफलं भवि-

तत्फलत्वेन कल्पं दृष्टे सति तदयोगात। त्स्ति दृष्ठ्म । षरणां तु कर्मणामस्य वीणि कमाि जीविका। याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः+॥ इत्यध्यापनस्य द्रव्यार्जनोपायत्वेन स्मरणात्। ननु याजनस्य जीवि- कार्थत्वं युक्तं त्विम्भ्यो दक्तिणादिविधा सति सवोङ्गानुष्ठापकस्य दक्षिणा- दनुष्ठापकतया द्रव्याजेनं निश्चित्य तदर्थिनां याजने प्रवृत्तिसंभवात। अच्च तु भृतकाध्यापननिषेधात्। प्रकारान्तरेण द्रव्यार्जनाभावाद् न तादर्थ्यम- ध्यापनस्येति चेद् मैवम। माणवकस्याध्ययनाङ्गत्वेन गुरुदत्तिणादिविधाना- - तस्माद् द्रव्यार्जनकामेनानुष्ठेयत्वादध्यापनमनित्यम। उपनयनाख्यस्तु सं- स्कारो नित्यः । अ्रक्ररये दोषश्रवणात्। आषोड़शातु द्वाविंशाच्ृतुविशाच्च वत्सरात। इति चर्वर्रयकानामुपनयनस्यामुख्यं कालमभ्यनुज्चाय पश्चात्स्मर्यते। अत उध्व चयो Sप्येते यथाकालमसंस्कृताः । साविचीपतिता व्रात्या भवन्त्यार्यविर्गार्हताः६॥

• () एतन्मध्यगता ग्रन्थो नास्ति ३पु० । + मनुस्मृति: । १० अर. ७६ श्लोक: । याज्ञवल्कास्मृतिः । ९ अ्रप्र. ३७ प्लो. पूर्वार्द्धम्। 8 मनुस्मृतिः। २ श्र. ३६ श्लोकः । ९६

१४६ विवरगाप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्य० नैतेरपूतेरवविधिवदापद्यपि च कर्हि चित। ब्राह्मान्योनांश्च संबन्धानाचरेद् ब्राह्मयः क्व चितृ * ॥ इति । नन्वकरये दोषश्रवयमचयोपनयनस्य नित्यतायां प्रायश्चित्तस्यापि नित्यता प्रसन्येत । अतीते चिरकाले तु द्विगुयं व्रतमहति। इति प्रायश्चिताकरय निमित्तदोषस्य निरासाय प्रायश्चितान्तरविधानात। न हि प्रायश्चितं नित्यं दोषापनयकामिना ऽनुष्ठेयत्वात। उच्यते। न प्रायश्चि- त्ताकरणनिमित्तदोषनिरासाय द्विगुयं व्रतमुच्यते कि तु प्रायश्चित्तेन निराक- र्व्यस्य पूर्वदोषस्येवातीते चिरकाले द्विगुराव्रतापेक्षयेव निरास इत्युच्यते। अन्यथा प्रायश्चित्तानवस्थाप्रसङ्गात। ततो नोपनयनस्य नित्यतायामति- प्रसङ्गः। तच्टापनयनं नित्यभत्तमध्ययनाङ्गत्वादङ्गिनो उध्ययनस्यापि नित्यतां कल्पयति॥ अध्ययनमनारभ्याधीतत्वात्। यद्यनङ्गत्वे संस्कारकर्मत्वं नोपपद्यते तर्हि हिरययधारणवद् गत्यन्तरं कल्प- नीयम। हिरययं भार्यमित्यच हि न तावद्विरययधारसस्य प्रयाजादिवदर्थक- मेता घटते। कर्मकारकप्राधान्येन विधानात। यदि संस्कारकर्मत्वं तदा 5पि संस्कार्यहिरएयद्वारा क्रतुविशेषेय संबध्येत उत क्रतुमाचेणा। नाद्यः । विशेषसंबन्धबोधकश्युत्यादीनामभावात्। न द्वितीयः । एकस्य संस्कारस्य सर्वक्रतपकारित्वानुपपत्तेः । अतः संस्कारकर्मत्वं परित्यज्याभ्यदयफल: स्वतन्त्रा विधिरभ्यपगतः । एवमुपनयनविधिरपि स्वतन्त्र एवाभ्यदयफल: स्यात। अच्ाच्यते। अनारभ्याधीतस्योपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वबोधकानां पूर्व-

ध्यात्रेप रुपोपादानप्रमायेनोपनयनस्याध्ययनाङगत्वं सिध्यति। अनुपपन्नं स्वाचा-

पसत्ता नियमविधानात्। ततो उध्ययनविधिरुपसतिं स्वाङ्गत्वेनात्िपति। तथोपनयनाख्यसंस्कारविधिश्च प्रयोजनमपेक्षमाय उपसत्तिसमवेतमेवादृष्टर

• मनुस्मृतिः । २ अ • ४० श्लोक. । + दोषापगमेति १-२ पुस्तकयोः।

उपनयनस्य नित्यत्वेनाऽङ्गिनो ऽध्ययनस्य नित्यत्वकल्पना। १४० कल्पयति दृष्टसमवाय्यदृष्टसंभवे स्वतन्त्रादृष्टायोगात्। ततश्चापनयनाध्यय-

ङत्वे पि न प्रोक्षणादिवत्संस्कारकर्मतया उङगता प्रयाजादिवत्फलोपकार्यङ्ग- तेव किं न स्यादिति। त्गिस्वरूपनिष्यादकतया संनिपत्योपकारियः संस्कारस्या- भ्य्हितत्वात्। फलापकार्यङ्गं तु नाभ्यह्ितम्। अपूर्वद्वारेणारादुपकारकत्वात्।

दानप्रमायवच्छुतिप्रकरये अप्यध्ययनाङ्गत्वमुपनयनस्य गमयतः । अष्टुवर्षी ब्राह्मय उपगच्छ्ेत्सो 5धीयतेति वाक्यविपरिणामस्य विवचतितत्वात्। तच्छु- तिरेवोपनयनसंस्कृतं मायवकमादायाध्ययने विनियुङ्के। न च तच्छब्देनैव मारावकस्यैव परामशी न संस्कारस्येति बकुं युक्तम। संस्कारस्यानन्तरप्रकृ- तत्वात्। न च भ्रुतेरनाकाङ्कितस्य समर्पणप्रसङ्गः। उपनयनाध्ययनयोरूपस- तिद्वारा परस्परसाकाङ्कत्वस्य दशितत्वात्। ननु सो 5धीयीतेत्यच संस्कृतो माणवकः प्रातिपदकार्थ एव न तु विभत्तयर्थः । न च प्रातिपदिकमाचरम- ङाङ्गिभावसंबन्धं बोधयितुमलं द्वितीयाश्पुत्यादेरेव तद्ोधकत्वादिति चेद् मवम्। प्रातिपदिकस्याप्यन्विताभिधायितया संबन्धप्रतिपादकत्वात। अन्वि- ताभिधायित्वाभावे तत्प्रयोग *ंएव न स्यात्। तस्मात्तच्छब्दभ्रुतिरङ्गत्वं गमयति। तथा प्रकरणमपि तद्गमकं वाजसनेयिशाखायां सर्वस्मृत्यनुमितश्रतियु चोपनयनं प्रकृत्याध्ययनविधानात। न चैवमुपनयनप्रकरये पठितमध्ययन- मेवाङ्गं प्रसज्येतेति वाच्यम। अध्ययनस्य फलत्वात्। फलवत्संनिधावफलं

नस्याङ्गत्वं सिद्धस। तच्चापनयनं स्वयं नित्यभतमङ्गिनो उध्ययनस्य कथ न नित्यतामापादयेत्। न ह्यड्गाभावे कदा चित्कुच चिदङ्गं संभवति। त्ररस्ति ह्ध्ययनस्याप्यपनयनवदकरये प्रत्यवायः । यो उनधीत्य द्विजो वेदमन्यच कुरुते श्रमम । स जीवन्नेव शद्रत्वमाशु गच्छति सान्वय: +॥ अश्रोचिया अननुवाक्या त्र्पनग्नयः शद्रसधमीयो भवन्तीति स्मरणात्। तथा च नित्यमध्ययनं द्रव्यकामानुष्ठेयेनानित्येनाध्यापनेन कथं प्रयुज्येत। * तत्परप्रयोग दति १ पु. णठः। + मनुस्मृतिः । ३ घ्र. १६८ पलो.।

१४८ विवरप्रमेयसंग्रहे १ सू० ३ वर्गा० न च वाच्यं काम्यमप्यध्यापनं नित्यसमीहितजीवनफलहेतुत्वान्नित्यमिति। तावता उध्यापनस्य नित्यवदनुष्ठानासिद्धेः। शब्दप्रमायाद्धि नित्यकर्त्तव्य- ताप्रमिता संध्यावन्दनादाविवाडकरये प्रत्यवायभयान्नियमेन पुरुषः प्रवर्त्तते। अध्यापनस्य तु न शब्दान्नित्यकर्त्तव्यता प्रमीयते किं तु नित्यसमीहितस्य जीवनाख्यफलस्य हेतुत्वेन कल्प्यते। न हि तथा कल्पयितुं शक्यम। अध्या- पनमन्तरेण याजनप्रतिग्रहादिना ऽपि जीवननिष्पत्तेः ॥ अथ मन्यसे उपनयनाध्यापनयोर्नित्यपुचात्पादनविधिशेषतया नित्य- त्वं भविष्यति। नित्यश्च पुचात्यादनविधि: । नापुचस्य लोका Sस्तीत्यकरये प्रत्यवायश्रवणात्। तथा चिभिर्कयवा जायते ब्रह्मचर्येणर्षिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति कणाचयमुपन्यस्य पश्चादेष वा अप्रनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्म- चारी चा उस्तीति पुचियाः पितृन्प्रत्यानृयं दर्शयति। तच्चानृएयं पुचस्य पिएाडपितृ- यज्ञाद्यनुष्ठानद्वारेण पितृतृप्रिहेतुत्वादुपपद्मते। तदनुष्ठानं चानुपनीतस्यानधी- तस्य वेदार्थमजानतो न संभवति। अतो नित्यस्य पुचात्पादनविधे: फलपर्य- न्ततापेत्तितमनुशासनं तच्छेषतया विधीयते। तस्मात्युचमनुशिष्ठं लोक्यमाहुः तस्मादेनमनुशासतीति। ततश्च पितुरेव नित्यपुचात्पादनविधिसामथ्यीदुपन- यनाध्यापनविधीनां नित्यत्वं प्राप्तमिति। नेतत्सारम। संप्रत्तिकर्म*विधिशेषा- थवादरूपस्य तस्मात्युचमिति वाक्यस्यानुशासनविधायकत्वायोगात। यदा हि पिता Sरिष्ठादिना स्वस्य मरणं निश्चिनुते तदा स्वानुष्ठयानि वेदतदर्थ- तत्फलानि पुचे समर्पयेत् स च पुचस्तान्यनुप्ठुयतया स्वीकुयोत तदेतत्संप्र- तिकरम। तथा च प्रयते। तरथातः संप्रत्तियदा प्रेष्यन्मन्यते तदा पुचमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति। स पुत: प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञा ऽहं लोक इति। तन च संप्रत्िकर्मणि॥ पूर्वीनुशासनमन्तरेणाकस्मादेव सकल- कर्तव्यसंग्रहानुपपत्तेः फलपर्यन्तपुचोत्पादनविधिना SSचिप्रमनुशासनं पूर्व- निवृत्तमेवार्थवादतया Sनेन वाक्येनानूद्यते। ननु मा भदेतट्वाक्ये इनुशास- नविधानं तथा पि नित्यपुचोत्यादनविधिसामथ्यीदेव पितुरूपनयनाद्यनुशा- सनविधिर्नित्य एव प्राप्त इति चेद मैवम। पितुः पुचं प्रत्यननुष्ठापकत्वात्। * संपत्तिकर्मेति १ पु. । + संप्रतिपत्तिकर्मेति २ पु. । + अथातः संप्रतिपत्तिरिति २ पु. पाठ:। S मन्यते य पुत्रमिति ३ेपु. पा. ।

नित्यपुचात्यादनविधिशेषस्याध्यापनस्य नित्यत्वशङ्गा तन्निरासश्च। १४६ अन्यथा स्तनन्धयस्येतरस्य वा मृतपितृकस्योपनयनाद्यभावप्रसङ्गात्। अनु- शासनं तु कर्नव्यार्थापदेशनमाचमिति प्रातलिङ्गादवगम्यते। तथा च ुतिः श्वेतकेतुहारुेय आरस तं ह पितोवाच श्वेतकेनो वस ब्रह्मचय न वै सोम्यास्मत्कलीनो उननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति। न च वाच्यं पितरि कथं चिन्मृते मावक एवाचार्यान्तरमाहूय नित्यमुपनयनादिकं संपादयि- ष्यति ततो Sनुष्ठापनमेवानुशासनमस्त्विति। तच किं माणवकः स्वाधिकार-

अध्यापनप्रयुत्तिमध्ययनस्य वदता भवता माणवकस्य पृथगधिकारानङ्गीका- रात्। न द्वितीयः । न ह्यन्यनियोगो Sन्यस्य कर्त्तव्यबुद्धिमुत्यादयति। न चाकर्त्तव्यानुष्ठानाय साधनसंपादनं युक्तम। अर्रथ साधनान्तरप्रतिनिध्यपादा- नवदधिकारियो डपि प्रतिनिध्यपादानेन कर्त्तव्यं माणवकः संपादयेत । तन्न। वैषम्यात्। सर्वच ह्यधिकारियः कर्त्तव्यमनुष्ठातुं साधनान्तरप्रतिनि- धिरादीयते। अधिकारिप्रतिनिधिस्तु कर्त्तव्यमनुष्ठातुमादीयेत। न तावन्मृत- स्याचार्यस्य कर्त्तव्यं संभवति विधिसंबन्धनिमित्तस्य निवृत्तत्वात् । नापि प्रतिनिधित्वेनोपादेयस्याचार्यस्य तत्संभवः । तस्याचार्यस्य कर्नव्यत्वसिङ्- त्तरकालीनत्वात्। अरतो न माणवक आरचार्यान्तरमादायाध्येतुमहति। अथ मृताचायशिक्षितं * मारवकमन्य आ्राचार्य: स्वीकृत्य स्वाधिकारं निर्वतयितुम- ध्यापयेत् तदप्ययुक्तम। पूर्वापनीतस्य मायवकस्याचार्यान्तरेण पुनरुपनय- नासंभवे सत्युपनेतृत्वलक्षणस्याङ्गस्य वैकल्ये डङ्गिनो Sध्यापनस्य निष्यत्त्ययो- गातृ। न चानेनाचार्येणाङ्गभतमुपनयनं माणवकान्तरे ऽनुप्ठितमिति वाच्यम। तथा सत्यङ्गिनो उध्यापनस्यापि ततानुप्ठितत्वेन पुनरनुष्ठानायोगात्। अन्यथा स्वोपनीतस्याध्यापनात्प्रागेव मृतावङ्गिमाचानुष्ठानाय माणवकान्तरस्वीकारः तर्ह्यनुपनीतमप्यध्यापयेत्। यदि स्वोपनीतानध्याप्य द्रव्यबाहुल्यायान्यानप्य- ध्यापयतीत्युच्येत तदा दरिद्रं नाध्यापयेत्। शुश्ररषाये दरिद्रमप्यध्यापयिष्य- तीति चेद् एवमपि त्वन्मते लौकिकवैदिकव्यवहारो दुवीर:+। लोके हि मारावककर्त्तव्यनिष्पत्तये एवाचार्यो Sन्विष्यते नाचार्यकर्तव्यनिष्पत्तये माया-

मताचार्यशिष्यमिति २ पु. । * यर्द्राप पुस्तकत्रये Sप्येवमेव पाठो दृश्यते तथापि व्यवहारविरोधो दुवार इति पाठो उर्थविचारणया सङ्गतः प्रतिभाति।

१५० विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्य० वकः । वेदे पि सत्यकामो ह जाबाला ब्रह्मच्यायाचाय स्वयमेवान्विष्यो- पसन्नवानिति गम्यते। तथा च प्रुतिः । स ह हारिदुमन्तं गे।तममेत्यो- वाच ब्रह्मचय भगवति वत्स्याम्यपेयां भगवन्तमिति। तदेवमध्यापनस्य नित्यत्वे बहुदोषसद्धावादनित्येन च तेन नित्यस्याध्ययनस्य प्रयुक्ता नित्या- = ननपनयनाध्ययनयो: स्वविधिप्रयुक्तत्वे सति तत्प्रयुक्ततयेवोपनय- नाध्यापनसिट्गेरूपनयीत तमध्यापयीतेति तद्विधानमनर्थकमिति चेद् मैवम्। नाचाचार्य व्यापारयोरूपनयनाध्यापनयोविधि: किं तु मायवकव्यापारय रुपग- मनाध्ययनयो: । ननु वाक्ये प्रयोजककर्तुराचार्यस्य व्यापारो प्रतीयेते। तन साक्षात्कतुरमायावकस्य व्यापारयो: स्वीकारे विरोधाज्जीवनार्थतया प्राप्ावाचा र्यव्यापारावनद्याप्राप्रयोमीशवकव्यापारयवर्विधानस्य न्याय्यत्वातृ। नापि शब्द- विरोधः । एतया ग्रामकामं याजयेदित्यच प्रयोजकव्यापारमन्तरेय स्वार्थे 5पि शिचप्रत्ययप्रयोगदर्शनात्। याजनस्य वृत्त्यर्थतया प्राप्तस्यानुवादे- नाप्राप्ं यजनमेव विधीयते। सवमध्यापर्यीतेत्यच किं न स्यात् ॥ ननु याजयेदध्यापयेदित्यच कर्तृव्यापारस्य शिचप्रत्ययार्थतया 5वग- मादेकतरस्य प्रसिद्धस्यानुवादेनेतरस्य विधिरस्तु। उपनयीतेत्यच तु धात्वर्थ- स्यव प्रयोजकव्यापारत्वाद नभिधीयमानः कर्तृव्यापारः कथ विधीयते। न च वाच्यमुपनयने मा भन्माणवकव्यापारविधिरध्यापने तु भविष्यतीति। वाक्ययो: सारुप्यात्। उच्यते। प्रयोजकव्यापाराभिधायिना Sपि नयतिधातुना मारा- वकव्यापारस्यानभिधीयमानस्यापि गम्यमानताया वत्यमाणत्वात् स एव धातुना लक्षणयोपादाय विधीयते न प्रयोजकव्यापारः । तस्य स्वयमेव प्राप्तत्वात्। ननु तत्प्राप्रि्दुःसंपादा इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात्। दचियाशुश्र- षाद्ङ्गसहिते ह्यध्ययने मायवकस्य विहिते तस्य च स्वविधिप्रयुक्ता सत्यां वृत्त्यर्थतया SSचार्यप्रवृत्तिः प्राप्नोति। वृत्यर्थप्रवृत्ता प्राप्तायां तदनुवादेन मायव- कव्यापारो ध्ययनादिर्विधातुं शक्यतइति। मेवम्। ग्रामकामं याजयेदित्यच याजनप्राप्तेरपि दुःसंपादत्वप्रसङ्गात्। दव्तिषाद्यङ्गसहिते कर्तृव्यापारे विहिते

• उपगमनाध्ययनयोरिति ३ पु. पा. । + विरोध दृति १ पु. पा. ।

उपनयनाध्ययन विधेनीधिकार विधित्वगुयविशेषविधित्वे। १५१ सति वृत्त्यर्थत्वेन प्रयोजकव्यापारप्राप्तिस्तत्प्राप्रो च तदनुवादेन कर्तृव्यापारवि- धिरिति परस्पराश्रयत्वात्। अथ स्वविधिप्रयुत्तेषु यागान्तरेषु सामान्येन वृत्त्यर्थतया प्राप्तं प्रयोजकव्यापारमनद्य ग्रामकामस्य यागविशेषो विधीयेत तर्हीहापि विध्यन्तरेषु सामान्यप्राप्तप्रयोजकव्यापारानुवादेनोपगमनाध्ययना- दिमारवक्रव्यापारो विधीयताम। ननु याजनात्मक एव प्रयोजकव्यापारो यागान्तरषु प्राप्तो ड्स्ति। उपनयनाध्यापनात्मकस्तु तथा न विध्यन्तरेषु प्राप्त इति चेतु तर्हि भाविनी प्राप्रिरस्तु। मारवकव्यापारविधिसामथ्यीदेव प्रयोजकव्यापारः प्राप्स्यते तत्पर्वकत्वान्माणवकव्यापारस्य। न च वैपरी- त्येन प्राप्ति: शड्ा। न ह्यनित्येन नित्यप्राप्तिः संभवतीत्युक्तत्वात्। ननु प्राप्स्योत्यत्तिविध्यसंभवे ऽपि तदनुवादेनाधिकारविधि: स्यादिति चेद न। वाक्ये जीवनादिनित्यकाम्याधिकारयोरश्रवणात्॥ तर्ह्यरुपया पिङ्गात्या क्रीणातीतिवद् गुणविशेषविधिरस्तु। सच

विशेषतया परस्परसंबन्धरहितयोर्विशिष्टविध्ययोगात। पृथग विधाने वाक्य- भेदप्रसङ्गात्। अरूयावाक्ये तु विशेष्यस्य यागसाधनक्रयणस्याप्यन्यतो S्प्रा- प्रस्य विधेयतया उरुणादीनामनेकेषामपि विशेषणानां तदन्वये सति विशिष्ट- विधानं युक्तं न तथेह प्रयोजकव्यापारो विधेयः। प्राप्तत्वात्। अतो नानेकेषु गुणविधि: । तदुक्तम । प्राप्ने कर्मि नानेको विधातुं शक्यते गुयः । अप्राप्रे तु विधीयन्ते बहवो Sप्येकयत्नतः * ॥ इति। ननु प्रयोकव्यापारस्य प्राप्तत्वाद्यथा विधिर्निराक्रियते तथा मारव- कव्यापारस्यापि स निराकतु शक्यः। माणवकमुपनयीतेत्यच कर्मभतस्य मायवकस्य व्यापाराप्रतीतेः । न हि ग्रामं गच्छेत्यच ग्रामस्य व्यापारः प्रतीयते। मैवम। शब्दतो न्यायतश्चाच माणवकस्य गमनव्यापारप्रतीतेः । लोक हि नयत्यर्थवाचिशब्दप्रयोगेषु नीयमानस्य गमनं दृष्टमिति शब्दत- स्तत्प्रतीतिः । तथा बालानामत्तरशिवाये शिक्षकगृहं प्रति गमनं दृष्ं ततो

• तन्त्रवार्तिके। २ अ्र. २ पा. ६ सूत्रे।

१५२ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्ग० न्यायो Sपि माणवकव्यापारं प्रत्याययति। न हि प्रेत्तावान माणवको विधि- मन्तरेणाध्ययनादौ प्रवर्त्तते। अर्थावबोधादिदूष्टफलार्थत्वनिराकरये रागतः प्रवृत्त्ययोगात्। ततो वाक्यविपरिणामेन माणवकव्यापारो 5च विधातव्यः । यथा ग्रामकामं याजयेदित्यच ग्रामकामो धजेदिति विपरिणामस्तथा 5प्टवर्ष ब्राह्मयमुपनयीतेत्य चाप्यष्टवर्षी ब्राह्मण उपगच्छेत्सो 5धीयीतेति विपरिणामः स्यात्॥ नन्वेवमपि नाच विधि: सङ्गच्छते। निरधिकारत्वात्। न तावद- चाष्टवर्षत्वमाचमधिकारनिमितं शद्रस्याप्यपनयनादिप्रसङ्गात्। नापि ब्राह्म- रायमाचं जातमाचस्य तत्प्रसङ्गात्। नाप्युभयं तयो: परस्परान्वयाभावात । गुणानां च परार्थत्वादिति न्यायात् *ै। अरथ मन्यसे तयोरपि पार्ष्णिकः पर- स्परान्वयो भविष्यति। यथा उरुणावाक्ये 5रुया क्रीणतीति प्रत्येकं शाब्दे क्रियान्वये पश्चादेकप्रयेोजनत्वसामर्थ्यात्परस्परान्वयस्तदूदिति। तन्न। तथा सत्यधिकार हेतोरशाब्दत्वप्रसङ्गात्। अतो निरधिकारो विधिरयुक्तः । नैष दोषः । शाब्दमेव सर्वचाधिकार निमितमिति नियमाभावातृ। साङगकर्मानुष्ठवान - सामर्थ्यस्याशाब्दस्याप्यधिकार हेतुत्वात्कयं चिच्छाब्दत्वनियमे Sपि क्रियासंब- न्धाभिधानमुखेन विशिष्टरुमर्पये शब्दद्वयस्य तात्पर्यकल्पनात् तत्सिद्धिः॥ नन्वेवमपि विशिष्टस्य नाधिकारनिमित्तत्वमुपादेयविशेषणत्वात्। तथा हि। तमध्यापयीतेत्यच प्रयोजकव्यापारं प्रति माणवकस्य कर्मताभिधायिनी द्विती- यात्रिभक्ति: स्वव्यापारं प्रति माणवकस्य कर्तृत्वं गमयति कुर्वन्तं प्रयुङ्गे इति न्यायेन प्रयोजकव्यापारस्य कर्तृविषयत्वात्। न च वाच्यमध्यापयीतेति वाक्ये विपरिणामस्योक्तत्वान्माणवकस्याधिकारित्वं न तु कर्तृत्वमिति। तन हि प्राप्तप्रयोजकव्यापारानुवादेन कर्तृव्यापारे विधिसंबन्धमावं परिणम्यते न तु शब्दप्राप्तं मायवकस्य कर्तृत्वं पराक्रियते। अत उपादेयो मारवकस्तल्लत्तरव- त्वात्। सात्ताद्वा परम्परया वा विधिविषयतत्रया उनुष्ठेयमिति तल्लक्षयं कत्ा- दयश्चानुप्ठुयं प्रति कारकत्वात्परम्परया उनुप्ठयाः । अतः कर्त्तुरूपादेयस्य माणवकस्य यद्विशेषरं जातिविशिष्ठं वयः न तदधिकारनिमित्तम। लोहिता- ष्यीषा ऋत्विजः प्रचरन्तीत्यादो कर्तृविशेषणस्य लोहिताष्णीषत्वादेरधिका- * जेमिनिमूत्र ३ अ. ९ पा. ९२ मू. ।

नित्याधिकार सम्भवप्रदर्शनेनाध्ययनविधिस्थिरीकररम। १५३ रनिमित्तत्वादर्शनात्। न च कर्त्तैवाधिकारी कर्त्तुरनुष्ठेयकारकतया विधिं प्रति गुभतत्वाद् अरप्रधिकारिणश्च विधिं प्रति स्वामितया प्राधान्येनान्वयात्। न चेवमधिकारहेतेरिवासंभवः । अ्रनुपादेयविशेषसास्य तद्गेतुत्वात्। विधि- प्रयुक्तानुष्ठेयतद्विशेषरव्यतिरेकेश विधिसंबन्ध्यनुपादेयं तादृशविशेषरं च जीव- नगृहदाहस्वर्गकामनादि। अच त्वष्टवर्षत्वाद्युपादेयविशेषरं तत्कथमधिकार- हेतुः स्यात्। अचाच्यते। किं भावनाया * वाक्यार्थत्वमाश्रित्येदं ब्रवीषि उत नियोगस्य अथ वा इष्टसाधनस्य। नाद्यः। तचाधिकारान्वयस्य कर्षन्वयपूर्व- कतया कतृविशेषणस्येवाधिकार हेतुत्वात्। पुरुषप्रवृत्तिर्हि भावना। सा च क्रि- यात्मिका सती स्वरूपनिष्यादकानि कारकाणि प्रथममपेक्षते। तच पुरुषार्थधा- त्वर्थयोर्भीव्यत्वेन तत्कररात्वेन चान्वये सति परिशेषात्स्वर्गकामादयः कर्तृ- त्वेनान्वीयन्ते। तस्य च कर्तुव्यावर्तकानि जीवनगृहदाहकामनादीनि। ततः कर्तुरेव फलनियमात्स एव क्त्ता फलभोक्तृत्वोपाधिना स्वामित्वादधिकार प्रतिपद्यते। अतश्चापादेयकर्तृविशेषणान्येवाधिकारियो डपि व्यावर्त्तकानि सम्पद्यन्ते ।।

नन्वस्तु तर्हि द्वितीयः । नियोगो हि स्वरूपोपाधित्वेनैव नियोज्य- विषयावपेक्षते विना ताभ्यां कस्य कस्मिन्नियोग इत्याकाङ्काया अनिवृत्तेः । ततो वाक्यगतस्वर्गकामादिनियोज्यत्वेन धात्वर्थश्च विषयत्वेनान्वेति। न चाचाधिकारान्वयः पृथगपेक्यते। ममायं नियोग इति प्रतिपत्तुर्नियोज्यस्यैव तत्स्वामितया उधिकारित्वात्। स चाधिकारी विषयानुष्ठानमन्तरेण नियो- गनिष्पत्तिमपश्यंस्तदनुष्ठाने कर्तृतया Sन्वयं गच्छति। तथा चास्मिन्यक्षे Sधि- कारान्वयदशायां स्वगादीनामनुपादेयविशेषणत्वं व्यवस्थितमिति। तदेतद- सारम। प्रकृताप्रतिपत्तत्वात्। नियोगवादिनो ह्यनुपादेयविशेषरमेवाधिकार- हेतुरिति वदन्तो पि क्व चित्कनृविशेषणेनाधिकारियं व्यावर्तयन्ति। राजा स्वाराज्यकामो। राजसयेन यजेतेत्यच कर्तृविशेषणेन राजत्वेन स्वाराज्यका- मस्याधिकारियो विशेषणीयत्वात्। अन्यथा स्वाराज्यकामस्य वैश्यादेरपि तदधिकारप्रसङ्गात। न चैवमनुपादेयमेवाधिकारहेतुरिति नियमस्य भङ्ग: ।

• भावनायामिति २ पु. प्रा. । + यथा स्वाराज्यकाम दति १ पु. पाठः। २०

१५४ विवरसप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्ग० राजत्वस्य वैश्यादिभिरनुष्ठानेनानिष्पाद्यस्या*नुपादेयत्वात्। एवं च प्रकृते उप्यन्ये नानुष्ठानादसम्पाद्यस्याष्ट्रवर्षीपेतब्राह्मणस्य कर्तृविशेषणत्वे उप्यधिका- रहेतुता किं न स्यात्॥ नन्वेवं तर्हि तृतीय: पत्चो डस्तु। तब श्रेयःसाधनरूपे वाक्यार्थे प्रेयसो भोत्तव्यरूपस्य भोक्ाकाङ्कायाः + प्राथम्यात्तत्साधनस्यापि भोक्रन्वयः प्रथमभावी। न च साधनस्य कृतियोग्यतया कतीकाङ्कस्य कर्च्न्वय एव प्राथमिक इति शङ्गनीयम। कृतियोग्यताया अनियमात्। श्रेय :- साधने ऽपि चन्द्रोदयादौ तददर्शनात्। यतापि तद्योग्यता डस्ति तचापि श्रेयसः प्रधानत्वात्तदनुसारेणान्वयो वाच्यः । अथ साधनस्य वाक्यार्थत्वात्तत्प्राधान्यं तथापि तत्स्वरूपोपाधिभतं हि श्रेयः कस्य साधन- मित्येवं तन्निरूपकत्वात्। साधकापेक्षा तु विशिष्ठसाधनप्रतीत्युत्तरकालीना। ततः प्रथमप्रतीतश्रेयाऽनुसारे भोक्रन्वये सति पश्चादभिलषितसाधन- त्वस्याच कृतियोग्येष्टसाधनत्वार्थनिप्ठुतया विधिना चोदितत्वात्कृतेश्च कत्तेपेक्षत्वात्स एव भोक्ता उधिकारी कर्नृतां प्रतिपद्यते। ततो 5स्मिन्पन्े डनुपादेयस्ये वाधिकारिविशेषसतेति। एवमपि प्रकृते नास्ति विरोधः । उपग- मनरूपे Sभिलषितसाधने प्रथमं भोक्तृतया Sधिकारान्वयं प्राप्तस्य माणवकस्य पश्चात्कर्त्तन्वयं प्राप्स्यता पि यद्विशेषरं ब्राह्मययादि तस्यानुपादेयविशेष- यत्वात्। अतो उङ्गभतस्योपगमनस्य साधिकारित्वे सति अङ्गिनो ऽध्यय- नस्यापि तत्सिध्यति। अङ्राङ्गिनो: सर्बचक्राधिकारित्वात्॥

पप्यन्वयान्नवमवर्षादवीगेवाध्ययनसमाप्ि: प्राप्ता सा च दुःशकेति चेद् न। अड्गाङ्गिनो: कालैक्यानियमात्। अन्यथा उङ्गमन्वाधानं पर्वरायनुष्ठायाङ्गिभताया इष्टेः प्रतिपद्यनुष्ठानं न संभवेत्। अप्रतो नाङ्गाधिकारहेतुः कालो उङ्गधिकार- हेतुः ॥। तदेवं नित्याधिकारसंभवादध्ययनविधो न का उप्यनुपपत्तिः॥ ननु सकृत्कृते कृतः शास्त्रार्थ इति न्यायेन सकृदध्ययनादेव नित्या-

• अनुष्ठानेनाप्यनिष्पाद्यस्येति २ पु. पा. । + भोक्ताकाङ्कायामिति २ पु. पा. । साधनधात्वर्यनिष्ठतरयेति ९ पु. पा.। S चशब्दो नास्ति २ पु. पा. । कालो प्यद्गधिकारे उि हेतुरिति २ पु. पा. ।

अध्ययनविधिरक्षरग्रहणान्तः । धर्मविचारः क्रतुविधिप्रयुक्तः । १५५ तल्लाभात्। त्वया उप्यर्थावबोधफलानुपपत्येव तत्कल्पनात्। तर्ह्यक्षरावाप्रिपूर्व- कार्थावबोध एवावृत्तिहेतुरिति चेद् न। शाखान्तरीयेभ्यः पौरुषयेभ्या वा वाक्येभ्यो 5स्वीकृतभ्यो Sनावृत्तभ्यो ऽप्यर्थीवबोधदर्शनात्। न च तहि माभता- मत्तरावाप्यावृत्ती इति वाच्यम। जपस्वाध्यायविध्यध्ययनविध्योर संभवप्रसङ्गात। न ह्यनवाप्रेष्वत्तरेषु ब्रह्मयज्ञस्वाध्यायो * जपितुं शक्यः । नाप्यावृत्तिमन्तरेणा- ध्ययनं घटते। अक्षरावाप्रिपर्यन्तव्यापारस्याध्ययनशब्दवाच्यत्वात्। तस्मादन- रग्रहणान्तो उध्ययनविधि: । यदि विधेरदृष्ं फलमपेक्तितं तर्ह्यक्षरप्राप्तिसम- वेत।मेव तत्कल्पनीयं दृष्टसमवेतादृष्टे सति स्वतन्त्रादृष्टायोगात्। एवं चा- ध्ययनविधेरक्षरग्रहयमाचपर्यवसानाद्विचारः क्रतुविधिप्रयुक्त्ता भविष्यतति॥ यत्तु शाबरभाष्ये वेदस्यान्यनिरपेक्षतया विचारहेतुत्वं वदन भाष्य- कारो उध्ययनविधेरविचार हेतुतामङ्गीचकार तच परम्परया हेतुत्वमवगन्तव्यम। विधीयमानाध्ययनप्राप्तो हि स्वाध्यायः क्रतुविधीनुपस्थापयति। ते च

वन्तस्तननिर्णयाय विचारं प्रयोजयन्ति। न चानुष्ठानमेव मा भदिति वाच्यम। नित्यविधिष्वकरये प्रत्यवायस्याप्यापाततः प्रतिपन्नत्वात्। काम्यविधिषु तु फलकामनैवाधानमिव विचारं प्रयुङ्के। नन्वनेकविधिप्रयुक्तिकल्पनाद्वरमध्य- यनविधिप्रयुक्तिकल्पनं विचारस्येति चेद् न। विधिर्हि सर्वच स्वविधेयस्य वा तदुपकारियो वा प्रयोजको नान्यस्य । विचारस्तु नाध्ययनविधेयो नापि तदुपकारी। न चैवमुत्तरक्रतुविधिप्रयुक्तिर्विचारस्य निराकतु शक्म। तद्वि- धिविधेयं प्रत्युयकारित्वात्। न चैकस्य विचारस्यानेकविधिप्रयोज्यत्वानु- पपत्तिः । प्रतिवाक्यं विचारसाध्यनिर्यायज्ञानभेदेन तदुपपत्तेः । आधानस्य चैकस्याप्यनेक विधि प्रयोज्यत्वदर्शनात्। यद्यनेकविधिप्रयोज्य्वे गरवाद्ीता उध्ययनविधिप्रयोज्यत्वमेव विचारस्य बषे तदा यागाद्यनुष्ठानस्यापि तत्प्रयो- ज्यत्वं वत्तव्यं स्याद् लाघवात्। त्वत्पक्े चाध्ययनविधिफलस्य स्वगादि- सिद्धिपर्यन्ततया यागानुष्ठानस्य विधेयोपकारित्वात्। ततः क्रतुविधिवैयर्थ्य मापद्येत। ननु सिद्धान्ते Sप्यतिप्रसङ्ग: समानः । विमतमध्ययनं क्रतुविधि- * ब्रह्मयज्ञः स्वाध्यायो वेति २ पु. पा. । + अत्तरसमवेतमिति २ पु. पा. ।

१५६ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ सू० ३ वर्य० प्रयुक्तं क्रत्वनुष्ठापकत्वादर्थविचारनिर्यायवत्। अध्ययनात्प्रागप्रतिपन्नानां क्रतु- विधीनामध्ययनप्रयोजकत्वायोगात। अध्ययनविधिरप्यध्ययनात्प्रागप्रतिपन्र इति चेत सत्यं तथापि संध्योपासनादिविधिवत्पितादिभ्यः प्रयमाणो उध्ययनविधिरध्ययनं प्रयोजयति। न च क्रतुविधयो Sध्ययनात्प्राक्पिचा- दिभ्य: श्रोतुं शक्याः । येन तत्प्रयोज्यत्वमध्ययनस्यापाद्येत। अतो उध्य- यनविधिप्रयुक्तमध्ययनं क्रतुविधिप्रयुक्तश्च धर्मविचार इत्यङ्गीकर्त्तव्यम ।। अस्तु र ताह ब्रह्मविचारस्यापि धर्मविचारवत्सकलचेवर्यिकाधिकृतो्त - रनित्यविधिप्रयुक्तिरिति चेतु तच किं प्रवरविधिप्रयुक्तिब्रेह्मविचारस्य किं वा क्रतुविधिप्रयुक्तिः । नाद्यः । सर्वचवर्िकानां श्रवणाद्यननुष्ठाने प्रत्यवायारभमा - वातृ तान्प्रति नित्यविधित्वानुपपत्तेः । परमहंसस्येव श्रवसाद्यकरये प्रत्य- वायात। नापि द्वितीयः । ब्रह्मविचारस्य क्रत्वनुपकारित्वात्। नन्वग्नि- होचादिकमनुतिष्ठुद्विरनुप्ठेयमङ्गजातादिकं वेदान्तेषु नास्तीत्येवं निश्चेतुं वेदान्ता विचारयितव्या इति चेद् न। अध्ययनजन्यापातदर्शनेनैव तावन्माच- निश्चयात्। तदेवं ब्रह्मविचारे धर्मविचारवदधीतस्वाध्यायस्य चवर्रिकमाच-

रिविशेषयं न्यायतः प्रापयितुमानन्तर्यवाचको ऽथशब्दः सचकारेण प्रयुत्त्ो नारम्भार्थविवत्तयेति स्थितम ॥ ननु शास्त्रारम्भे शिष्ठाचारपरिपालनाय विघ्योपशान्तये च मङ्गलाचरयं कर्त्तव्यं ततो Sथशब्दो मङ्गलार्थो Sस्तु। संभवति हि तस्य मङ्गलार्थत्वम। ऊकारश्चाथ शब्दश्च द्वावेता ब्रह्मणो मुखात्*। कगठं भित्त्वा विनियातो तस्मान्माङ्गलिकावुमी॥ इतिस्मृतेरिति चेतु तच किं माङ्गल्यं वैयधिकरयेन ब्रह्मजिज्ञासां प्रति कारकत्वमापद्यान्वेति किं वा सामानाधिकररायेन विशेषयत्वमापद्य। नादः। माङ्गल्यस्य कत्ाद्यन्यतमकारकतायां प्रमायाभावात्। न च जिज्ञा- सानुपपत्तिमानं कारकान्तरैरेव तदुपपत्तेः । जीवः क्त्ता चित्तकाग्यसहकृतं वेदान्तवाक्यं करयमित्यादीनि कारकान्तराणि। नापि द्वितीयः । जिज्ञासा

• ब्रह्मणः पुरेति २ पु. पा. । तेन माङ्गलिकाविति २ पु. ।

आनन्तर्यार्थी उथशब्दो न मङ्गलाथी नापि प्रकृतार्थीदर्थान्तरार्थकः । १५० मङ्गलमित्युक्ते प्रशंसापरतया Sर्थवादत्वप्रसङ्गात्। शिष्ठाचाराद्यर्थ तु मङगला- चरयमानन्तर्यवाचिनाप्यथशब्देन सम्पादयितुं शकम। अरथकारपरोङ्कारा- दिध्वने*रमृदङ्गादिध्वनिवन्मङ्गलात्मकत्वात्। एवमप्यथैवं मन्यसइत्यादाविवाथशब्द: प्रकृतादर्थादर्थान्तरमभिद- धात्विति चेद् न। हेतुफलभावेनानन्त्याभिधाने प्रकृतादथादथान्त- रत्वस्यान्तर्णोततया सिद्धेः। न च वैपरीत्येनानन्तर्यमेवान्तर्ीततया सिध्यत्विति वाच्यम । तन किं नियमेन पूर्ववृत्ततया हेतुभतो वस्तु- विशेषो द्यात्यते किं वा यत्कि्जिद्वस्तु पूर्ववृत्तमपेक्ष्यते। नाद्यः। आ्र्परान- न्तर्याभिधानमन्तरेण हेतुतया पूर्ववृत्तवस्तुविशेषनियमासिट्ठेः । न द्वि- तीयः । लोक सर्वव्यापरेष्वपि यत्किज्चित्पर्ववृत्तादर्थान्तरस्य सिद्धत्वा- दथशब्द प्रयोगस्यानुवादादृष्टार्थत्वयेरन्यतरत्त्वप्रसङ्गात्। अतो नियतपूर्व-

माचाभिधाने तन्न सिध्यति तथापि मुख्यानन्तर्यस्वीकारे सिध्येदेव पुष्कल- कारणात्फलस्य यदानन्तर्य तदेव मुख्यमव्यवधानादव्यभिचाराज्च। यतु हेतुफलयो+रानन्त्यं तत्कदा चिद्यभिचरति कदा चिद्यवधीयते चेति गौयमेव स्यात। न च वाच्यं कारय चेद् दृश्यते किं पुष्कलकारणवगमेनेति। पुष्कलका-

चेद न। तच ह्यध्ययनानन्तर्यमथशब्दनोत्तं न च तस्याचाधिकारिविशेष- गत्वं संभवति केवलव्यतिरेकाभावेनाहेतुत्वात्। न हि शमदमादिकारण- पौष्कल्ये अध्ययनाभावापराधे ब्रह्मजिज्ञासाया अप्रवृत्तिदृष्टा। यद्यपि वेदा- न्तानामनध्ययने तद्विचाराभावादध्ययनमपि पुष्कलकारये उन्तर्भवेद् एव- मपि धर्मब्रह्मविचारयो: साधारणहेतारध्ययनस्य ब्रह्मविचारं प्रत्यपुष्कलका- रयतया तद्विचाराऽविचारयो: साधारणत्वाद्यदनन्तरं नियमेन ब्रह्मविचा- रप्रवृत्तिस्तादृशं पुष्कलकाररमन्वेष्वव्यम। धर्मब्रह्मविचारयरन्यान्योपकार्यो-

• अकारथकारादिध्वनेरिति २ पु.। यत्वह्ेतुफलयारिति २ वु. पा. । + उपकार्येपकारकतयेति २ पु. पा. ।

१५८ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर0 पुष्कलकारये उन्तर्भवतीत्यथशब्दार्थः स्यादिति चेद् न। तयारुपकार्याप- कारकभावासिट्ेः। उपकारकत्वे हि वेदान्ताध्ययनवद्गर्मविचारस्यापि व्यति- रेको वत्तव्यः । न च वतुं शक्यः । धर्मजिन्नासाया अभावे डप्यधीतवे- दान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपलम्भात् ॥ अथ व्युत्पत्यादिसिद्धये पूर्वतन्त्रापेक्षा तदा ऽपि वत्तव्यं किं तचत्यो न्यायो Sपेक्यते किं वाक्यार्थनिर्याय उताग्निहोचादिकर्म। आराद्ये किं प्रथमपादोक्तकवेदप्रामाययापेनतित साधकन्यायस्यापेत्षा उत न्यायान्तरस्य। नाद्ः । उत्तरतन्त्रे ऽपि शास्त्रयोनित्वा*दत एव च नित्यत्व- मित्यादिसचेषु वेदान्तापेचितन्यायस्योक्तत्वात्। ऋस्तु वा दाढाय प्रथम- पादापेक्षा नैतावता धर्मजिन्ञासानन्तर्यप्रसङ्ग:। प्रथमपादस्य धर्मब्रह्म- जिज्ञासयो: साधारणत्वात। प्रथमपादगतवेदान्तप्रामारयविचारानन्तर्यमथ- शब्दार्थो डस्त्विति चेद न। तस्याप्यध्ययनवदपुष्कलकारणत्वात। द्वितीये डपि तनन्यायान्तरं ब्रह्मप्रतिपादने Sपेत्यते उत गुयोपसंहारे ।

प्रतिपादने Sनुपयोगात्। आ्र्प्राकाशस्तल्लिङ्गांदित्यादिसचेः श्रुतिलिङ्गादय उप- जीव्यन्तइति चेद् न। तच लोकसिद्धश्ुत्यादीनामेवोपजीवनात्। न द्वितीयः । सगुरविद्यानां मानसक्रियारुपाणं धर्मान्तःपातितया गुयापसंहारे तदपेक्षायामप्यविरोधात। ब्रह्मजिज्ञासायां तपासनानां प्रासङ्गिकी सङ्गतिः। द्वितीये डपि न तावत्पर्वतन्त्रवाक्यार्थनिर्यायो ब्रह्मविचारप्रवृत्तावुपयुज्यते। क्वाप्यन्यविषयज्ञानस्यान्यच प्रवृत्तिहेतुत्वादर्शनात्। नापि ब्रह्मप्रमिता तदुप- योगः । धर्मज्ञानस्य ब्रह्मप्रमापकत्वायोगात्। यदि धर्मज्ञानस्य ब्रह्मकार्यत्वा त्कार्येण कारणानुमानमित्युच्यते तदा प्रपज्जेनापि कार्येर ब्रह्मयो Sनुमातुं शक्यत्वात्किं धर्मज्ञानेन। तृतीयपक्े Sपि ब्रह्मविचारे कथमग्निहोचादिकर्म- गामुपयोगः । किं यथा सोपानपरम्परया प्रासादमरोहति तथा संध्योपासन- मारभ्य पूर्वपूर्वील्पतरकर्मप्रहायेनोत्तरोत्तरमहत्तर कर्मीपादानात्सहस्त्र संवत्सरे निरतिशये कर्मययवस्थितः परिशेषाद् ब्रह्मज्ञाने डवतरतीत्युच्यते किं वा

• व्यासमूत्र. ९ अर. ९ पा. ३ मू. । + व्यासमूत्र. १ अर. १ पा. २२ मृ०। + व्यासमत्र. १ अ. ३ पा. २६ मू.।

ब्रह्मजिन्तासायां न पूर्वतन्त्रापेक्षा। १५६

क्रमेश कृत्स्कर्मफलावाप्रो ब्रह्मलोकान्तगोचराणं सर्वेषां कामानामनुभवेन प्रविलये तच निवृत्तकामः परमानन्दकामनया ब्रह्मविचारे 5वतरतीति। नाद्ः। प्रमाणभावात्। द्वितीये ब्रह्मविचारो मनुष्याधिकारो न स्यात्। ब्रह्म- लोकप्राप्यनन्तरभावित्वात्। अथापि सकामस्य ब्रह्मविचारानधिकारात्कामः प्रविलापनीय एव तच यथा वहिरुपस्थितं दाह्यमखिलं दग्ध्वा प्रशाम्यति तथा कामो डपि सर्वभागेन प्रविलीयतइति चेद् न। हैरायगभादिभोगानां प्रतिक्षयं तीयमायत्वादनागतभोगविषयकामनोपपत्ेः। अग्नेरपि दाह्यान्त- रोपस्थाने पुनः प्रज्वलनदर्शनात्। अत एवोक्तम । न जातु काम: कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भय एवाभिवर्धते* ॥ इति। ननु कामावाप्या स्वच्छहृदय: पुमान् कार्यान्तरक्षमो दृष्ट इति चेतु सत्यं तचात्सुक्यनिवृत्तिर्ृदय स्वास्थ्ये हेतुर्न कामप्राप्तिः।। अनुपभुत्तविषयस्योत्सक्ार- हितस्य पुरुषस्य चित्तस्वास्थ्दर्शनात्।शत्सक्ां च न भोगादेक्रान्तता निवर्तते। किं तु विषयदोषदर्शनात्। न च भोगात्कामोपशम इत्येवंविध आरगमो डस्ति॥ यस्तु मन्यते वैदिकशब्दाः सर्वे संहत्य प्रपज्जविलयप्रमिति- पराः। ज्योतिष्ठामादिवाक्यानामषि देहातिरिक्तात्मानमुपजीव्य प्रवृत्तानां देहा- त्मत्वप्रविलापकत्वादिति। तं प्रतीतिविरोध एव निराकरिष्यति। तस्मान्न केनापि प्रकारेण पूर्वतन्त्रापेत्षा सुलभा ॥ ननु कर्मद्वारा तदपेक्षा स्याद् ब्रह्मविचारस्य। तथा हि। नित्यक- मीरायनुष्ठीयमानानि पुरुषे धर्माख्यं गुरमादधति स च धर्मः पापाख्यं मलमपकर्षति ततो गुणाधानमलापकर्षणसंस्काराभ्यां संस्कृत: पुमान् ब्रह्म- विचार धिक्रियते। तदाह गौतमः । यस्यतेष्ठाचत्वारिंशत्संस्काराः स ब्रह्मयः सायुज्यं सालोक्यं च गच्छतीति। अचेतच्कब्देन गर्भाधानादीनि सप्रसामसंस्थान्तानि कमाणि परामृश्यन्ते। न च वाच्यं कर्मणां संस्कारकत्वे स्वतन्त्रफलता न स्याद् (व्रीहिप्रोक्षयादी स्वतन्त्र)फलाभावात तत आ्र्प्राश्र म - कर्मानुष्ठायिनां स्वतन्त्रफलाभिधायिनी सर्वसते पुएायलोका भवन्तीति प्रुतिः पी- मनुस्मृतिः।२ अ. ६४ श्लोकः। कामावाप्तिरिति पु० । सलोकतामिति २ पु. । S() एतन्मध्यगा ग्रन्थस्तुटितः २ पुस्तके।

१६० विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्ग० अेतेति। प्रोक्षणादिवत्कर्मणामन्याङ्गतानङ्गीकारेण स्वतन्त्रफलताSविरोधात्। यथा द्रव्यार्जनस्य स्वतन्त्रपुरुषार्थतया निर्शीतस्य क्रत्वनङ्गस्यापि क्रतपकारिता तथा Sनङ्गानामपि कर्मयां ब्रह्मविचारोपकारिता स्यात्। अन्यथा कर्मखां संस्कारत्वस्मृत्यनुपपत्तेः । एवं च कमाशि केवलान्यभ्यदयफलानि श्रवरमन- नादिसहकृतानि तु ब्रह्मज्ञानजनकानीति प्रुतिस्मृत्योरविरोधः । न च गौत- मस्मृतो सालोक्यलिङ्गाद्विरएयगर्भप्राप्निरेव संस्कारकर्मणां फलमिति वाच्यम। तच सायुज्यशब्देन मोक्षस्यानभिहितत्वात्। ज्ञानमुत्पद्यते पुसां चयात्या- पस्य कर्मया*ै इत्यादिस्मृतिषु स्पष्टमेव पापकयलक्षणासंस्कारद्वारा ज्ञानोत्पत्ता कर्मणं विनियोगात। यथा प्रोक्षणादीनि संस्कारकमाि दर्शपूर्यमासस्वरूपोत्य- तिहेतुतया स्वर्गे समुच्चीयन्ते तथा नित्यनैमित्तिककमाणि ज्ञानोत्पत्तिहेतुतया मोच्े समुच्ीयन्ते। ननु तर्हि प्रोक्षणादिवदेव गुरकर्मत्वं प्राप्त ततो न कदा चिदपि स्वतन्त्रफलत्वसिद्धिरिति चेद न। व्रीहिवदच संस्क्रियमासास्यात्मनो विधेयगुरात्वाभावेन ततप्राप्तेः । न हि प्रमायतन्त्रं ब्रह्मज्ञानं विधातुं शक्यं येनात्मनो विधेयगुणता स्यात्। नन्वेवं सति संस्कारकर्मता नित्यनैमिधि- कयोरन स्याद् विहिताङ्गद्रव्यसंस्कारकर्मरायेव तत्प्रसिद्धेरिति चेद् मैवम। अविहितभोजनाङगदधिसंस्कारे उपि प्रसिद्धेः ॥ ननु यदि नित्यकर्मशां ब्रह्मज्ञानेतिकर्तव्यता तथा सति विधिवा- क्यनिर्दिष्टं करयत्वं न सिध्येत प्रधानोपसर्जनरूपयोः करणोतिकर्तव्यतयोरे- कचासंभवात्। यदि च नेतिकर्तव्यता तदा दध्यादिसंस्कारवदन्यार्थद्रव्य- संस्काररूपता न सिध्येदिति चेद नैष दोष: । उभयथा ऽप्यविरोधात् । न तावदेकस्य करणत्वमितिकर्तव्यत्वं च न संभवति। अरग्निं चित्वा सवामरया यजेत वाजपेयेनेष्ा बृहस्पतिसवेन यजेतेत्यच सचामणीबृह-

पयेतिकर्त्तव्यतादर्शनात्। तच करणोतिकर्त्तव्यविधिवाक्य प्रमाणभेदादुक्तं सावामरयादेरुभयार्थत्वमिति चेतु तर्ह्यवापि नित्यविधिसामर्थ्यीत्संस्कार- स्मृत्यनुमितश्रतिसामथ्याच्वोभयार्थत्वं कल्पयताम। नाप्यनितिकर्तव्यस्य संस्काररूपत्वासिद्धिः । आर्राधानस्यानितिकर्तव्यस्यैव संस्कारत्वात्॥ * मोक्षधर्मे।

कर्मयां संस्कार विविदिषापक्तये ब्रिह्मज्ञानोपयोगित्वम। १६१

ननु कर्मयां ज्ञानसाधनत्वे यावज्ज्ञानोदयं तदनुष्ठानाद्विविदिषासंन्यासो न सिध्येदिति चेद् न। चित्तस्य शुद्धिद्वारा प्रत्यकप्रवयातायां संपन्नायां तद- नुष्ठानोपरमाङ्गीकाराविरोधात। तटुक्तम। प्रत्यकप्रवगातां बुद्धे: कर्माययत्पाद्य शुद्धितः । कृतार्थान्यस्तमायान्ति प्रावृडन्ते घना इव*ै ॥इति। तदेवं संस्कारपचे कर्मणां ब्रह्मज्ञानोपयोगः सिद्धः ॥ अथ विविदिषापके पि सो उभिधीयते। तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मया विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा Sनाशकेनेति श्रयते । तचा-

पुरुषार्थत्वात्। न च शाब्दज्ञानस्येष्यमारात्वं शङ्गनीयम। संजाते शाब्दज्ञाने तच कामनानुदयात। असंजाते तु विषयानवगमादेव तच सुतरां कामनाऽसम्भवातृ। अपरोत्तानुभवे तु संभवत्येव कामना । शाब्दज्ञानोत्पत्ता विषयस्य सामान्यतः प्रसिद्धत्वात्। यदा तु शब्द सवाप- रोक्षज्ञानस्य जनकस्तदापि तस्य चज्चलत्वान्निश्चलं ज्ञानं कामयितव्य-

साध्येनैवान्वयाद्यज्ञादीनि ब्रह्मानुभवसाधनतया उवगतानि। न चेच्छामाचे- णान्वयः। तस्या असाध्यत्वात्। ततश्चात्मानुभवका्मो यज्ञादीन्यनुतिष्ठुव -रधर दिति विधि: परियम्यते। न च विविदषन्तीति वर्तमानताविरोध:। लेट्प- रिग्रहेय विध्यधिगमात्। न च नित्यस्य यज्ञादेव्रह्मानुभवकामेन कथं संबन्ध इति वाच्यम। स्वर्गकामसंबन्धादुपपत्तेः । ननु विमता ज्ञानहेतवो यज्ञा- दिभ्यो भिन्ना: प्रकरणान्तरविहितत्वाद् यथा कुराडपायिनामयने मासमग्नि- होचम। कुएडपायिनामयनं नाम संवत्सरसचम। तच हि मासमग्निहोचं जुहोतीति विहितस्य प्रकरणान्तरविहितात्प्रसिद्धाग्निहोचाद्ेदो निर्योतस्तथा 5््वापि। नैतदयुक्तं वैषम्यात्। दृष्टान्ते हि न तावदग्निहोचशब्दः प्रसिद्धा- ग्निहोचपरामर्शे समर्थस्तस्यालाकिकाभिधानस्याख्यातपरतन्त्रतया Sडख्याता- क्ताथाभिधायित्वात्। नाप्याख्यातशब्दस्तच समर्थः । स्वप्रकरगापठितापसद्धि- मासगुरोन च विशिष्ट कर्मविशेषे सति तं विहाय प्रकरणन्तरस्य परामशी- * नैष्कर्म्यसिद्धिः ।१ अ. ४६ श्लोकः । + अपिशब्दी नास्ति २ पु. । २१

१६० विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्य० अेतेति। प्रोक्षणादिवत्कर्मयामन्याङ्गतानड्गीकारेण स्वतन्त्रफलताSविरोधात्। यथा द्रव्यार्जनस्य स्वतन्त्रपुरुषार्थतया निर्णीतस्य क्रत्वनङ्गस्यापि क्रतपकारिता तथा Sनङ्गानामपि कर्मणां ब्रह्मविचारोपकारिता स्यात्। अन्यथा कर्मणां संस्कारत्वस्मृत्यनुपपत्तेः । एवं च कमाणि केवलान्यभ्यदयफलानि श्रवरमन- नादिसहकृतानि तु ब्रह्मज्ञानजनकानीति प्रुतिस्मृत्योरविरोधः । न च गौत- मस्मृता सालोक्यलिङ्गाद्धिरएयगर्भप्राप्तिरेव संस्कारकर्मयां फलमिति वाच्यम। तच सायुज्यशब्देन मोक्षस्यानमिहितत्वात्। ज्ञानमुत्पद्यते पुसा चयात्या- पस्य कर्मणा इत्यादिस्मृतिषु स्पष्टमेव पापचयलक्षणसंस्कार द्वारा ज्ञानोत्पत्ता कर्मणं विनियोगात। यथा प्रोक्षयादीनि संस्कारकमाणि दर्शपूर्यमासस्वरुपोत्य- त्िहेतुतया स्वर्गे समुच्चीयन्ते तथा नित्यनैमित्तिककमायि ज्ञानोत्पत्तिहेतुतया मोचे समुच्चीयन्ते। ननु तर्हि प्रोक्षणादिवदेव गुयकर्मत्वं प्राप्तं ततो न कदा चिदपि स्वतन्त्रफलत्वसिद्धिरिति चेद न। व्रीहिवदच संस्क्रियमाणास्यात्मनो विधेयगुयत्वाभावेन ततप्राप्तेः । न हि प्रमाणतन्त्रं ब्रह्मज्ञानं विधातुं शक्यं येनात्मनो विधेयगुणता स्यात्। नन्वेवं सति संस्कारकर्मता नित्यनैमिधि- कयोरन स्याद् विहिताङ्गद्रव्यसंस्कारकर्मरयेव तत्प्रसिद्धेरिति चेद मेवम। अविहितभोजनाङगदधिसंस्कारे Sपि प्रसिद्धिः ॥ ननु यदि नित्यकर्मां ब्रह्मज्ञानेतिकर्तव्यता तथा सति विधिवा- क्यनिर्दिषटं करयत्वं न सिध्येत् प्रधानोपसर्जनरूपयोः करयोतिकर्तव्यतयोरे- कचासंभवात्। यदि च नेतिकर्त्तव्यता तदा दध्यादिसंस्कारवदन्यार्थद्रव्य- संस्काररूपता न सिध्येदिति चेद् नैष दोषः । उभयथा ऽप्यविरोधात् । न तावदेकस्य करणत्वमितिकर्तव्यत्वं च न संभवति। अग्निं चित्वा सचामरया यजेत वाजपेयेनेष्ा बृहस्पतिसवेन यजेतेत्यच साचामणीबृह- स्पतिसवयोरन्यच करयतया स्वतन्त्रविध्यन्तरविहितयोरप्यग्निचयनवाज- पयेतिकर्त्तव्यतादर्शनात्। तब करणेतिकर्नव्यविधिवाक्य प्रमायभेदा ्युक्कां सावामययादेरुभयार्थत्वमिति चेतु तर्ह्यवापि नित्यविधिसामर्थ्यात्संस्कार- स्मृत्यनुमितश्रतिसामथ्याच्वभयार्थत्वं कल्प्यताम। नाप्यनितिकर्तव्यस्य संस्काररूपत्वासिद्धिः । आ्राधानस्यानितिकर्तव्यस्यैव संस्कारत्वात् ॥ * माक्षधर्मे।

कर्मयां संस्कारविविदिषापक्तये ब्रिह्मज्ञानोपयोगित्वम। १६१

ननु कर्मयां ज्ञानसाधनत्वे यावज्ज्ञानोदयं तदनुष्ठानाद्विविदिषासंन्यासे। न सिध्येदिति चेद् न। चित्तस्य शुद्धिद्वारा प्रत्यकप्रवयातायां संपन्नायां तद- नुष्ठानोपरमाङ्गीकाराविरोधात। तदुक्तम । प्रत्यकप्रवरातां बुद्धे: कर्मायायत्पाद्य शुद्धितः । कृतार्थान्यस्तमायान्ति प्रावृडन्ते घना इव*ै ॥ इति। तदेवं संस्कारपचे कर्मयां ब्रह्मज्ञानोपयोग: सिद्धः ॥ अथ विविदिषापक्षे पि।सो भिधीयते। तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मया विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा Sनाशकेनेति श्रयते। तचा- त्मतत्वापरोक्षानुभवस्तावदिष्यमातया स्वर्गादिवद्धावनासाध्यो ज्वगम्यते पुरुषार्थत्वात्। न च शाब्दज्ञानस्येष्यमारात्वं शङ्कनीयम । संजाते शाब्दज्ञाने तच कामनानुदयात्। असंजाते तु विषयानवगमादेव तच सुतरां कामनाऽसम्भवातृ। अपरोत्षानुभवे तु संभवत्येव कामना । शाब्दज्ञानोत्पत्ता विषयस्य सामान्यतः प्रसिद्धत्वात्। यदा तु शब्द एवाप- रोक्षज्ञानस्य जनकस्तदापि तस्य चज्जलत्वान्निश्चलं ज्ञानं कामयितव्य-

साध्येनैवान्वयाद्यज्ञादीनि ब्रह्मानुभवसाधनतया जवगतानि। न चेच्छामाचे- णान्वयः। तस्या असाध्यत्वात्। ततश्चात्मानुभवकामो यज्ञादीन्य नुति प्वुव ०-र दिति विधि: परियम्यते। न च विविदषन्तीति वर्तमानताविरोध:। लेट्प- रिग्रहेय विध्यधिगमात्। न च नित्यस्य यज्ञादेब्रह्मानुभवकामेन कथं संबन्ध इति वाच्यम। स्वर्गकामसंबन्धादुपपत्तेः। ननु विमता ज्ञानहेतवो यज्ञा- दिभ्यो भिन्ना: प्रकरणान्तरविहितत्वाद् यथा कुराडपायिनामयने मासमग्नि- होचम। कुरडपायिनामयनं नाम संवत्सरसचम। तच हि मासमग्निह।चं जुहोतीति विहितस्य प्रकरणान्तरविहितात्प्रसिद्धाग्निहोचाद्ेदो निर्योतस्तथा 5वापि। नैतदयुक्तं वैषम्यात्। दृष्टान्ते हि न तावदग्निहोचशब्दः प्रसिद्धा- ग्निहोच परामर्शे समर्थस्तस्याला किकाभिधानस्याख्यातपरतन्त्रतया Sडख्याता- क्ताथाभिधायित्वात्। नाप्याख्यातशब्दस्तच समर्थः । स्वप्रकरणापठितापसद्धि- मासगुणेन च विशिष्ट कर्मविशेषे सति तं विहाय प्रकरणान्तरस्य परामशी- * नैष्कर्म्यसिद्धिः । १ अ. ४६ श्लोकः । + अपिशब्दो नास्ति २ पु. । २१

१६२ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्य० योगात्। दाष्टान्तिके त्वध्ययनयन्ञदानतपोनाशकशब्दानां लौकिकाभिधान

संयोगभेदेन विधीयन्तइत्यपपद्मते। नन्वेवमपि ब्रह्मज्ञानस्य दृष्टप्रमायसा- मग्रीजन्यस्य नादृष्टापेक्षा सति प्रमाकरये यज्ञादिजन्यादृष्टाभावापराधेन ज्ञाना- नुदयाऽदर्शनादिति चेद् न। शास्त्रकसमधिगम्ये ऽर्ये केवलव्यतिरेकाभाव- स्यादोषत्वात्॥ यत्त्वच समुच्चयवादिनो मन्यन्ते न कमायि ज्ञानसाधनानि प्रमा- णरुपत्वाभावात् किं तु मोकसाधनानीति। तदसत्। यज्ञेन विविदिष- न्तीति प्रुतज्ञानकरयत्वविरोधात्। यदि साच्ात्करयत्वं न संभवेत तदा उन्त:करणशुद्धिद्वारा तत्कल्पनीयं लोके काष्ठः पचतीत्यादौ परम्परया साधने 5पि करयविभक्तिदर्शनात्। वेदे Sपि स्वग प्रति करणत्वेन अ्रतस्य यागा- देरपूर्वद्वारा करयात्वकल्पनात्। न त्वेवमच वाक्ये मोतसाधनता प्रतीयते प्रत्युत न कर्मया न प्रजयेत्यादिवाक्यान्तरे कर्मणां मोत्साधनता प्रतिषि- ध्यते। अतस्तेषां ज्ञानहेतुतैव ।। ननु विशुद्धिद्वारेण ज्ञानहेतुत्वे संस्कारविविदिषापचयो: को भेदः । उच्यते। श्रवयमनननिदिध्यासनाभ्यासादिसहकारिकारणसंपत्तावेव संस्कारो विज्ञानं साधयति तदभावे सत्यभ्यदयमेव। विविदिषायां तु विज्ञानस्य कर्मफलत्वात्फलपर्यन्तसाधनानि संपाद्यापि विज्ञानं जनयतीति विशेषः । तदेवं पचद्वये डपि कर्मद्वारा पूर्वतन्त्रस्यापेत्तितत्वात्तदानन्तर्यमथशब्दार्थ इति। नैतत्सारम। जन्मान्तरानु प्ठुतैरपि कर्मभिरन्तःकरणशुद्धो ज्ञानो- दयसंभवात्। अथ मतम् ऋणापाकरयाये*ह जन्मनि कर्मानुष्ठातव्यम। कशानि चीरयपाकृत्य मनो मोत्े निवेशयेत्। अनपाकृत्य मोतं तु सेवमानो व्रजत्यध:+॥ इति स्मृतेरिति। तदसत्। यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रत्रजेदिति प्रत्यक्षप्ुत्या बाधितत्वात्। तदुक्तम । * ऋणापकरयायेति २ पु. पा. । + ममुस्मृतिः । ६ अ. ३५ शलोकः।

विरक्तो सकलाश्ररमकर्माधिकृतानधिकृतसाधारययेन संन्यासः । १६३ प्रत्यक्षवेदवचनप्रामाययापाश्रयादतः । आदो संन्याससंसिद्धर्क्णानीति ह्यपस्मृतिः* ॥ इति। जायमानो वे ब्राह्मयस्त्रिभिकयवा जायतइति श्रतिरप्यस्तीति चेद न। तस्या हृदयाद्यवदानशेषार्थवादत्वात्। न चासा भतार्थवादः । न्यायविरोधात्। ऋणशब्देनाच किं पुच्रयज्ञब्रह्मचर्याययेवोच्यन्ते किं वा तद्विधयः । तच न तावज्जायमानस्य पुचादिसंबन्धो युज्यते येग्यानु- पलब्धिविरोधात। नापि तद्विधिसंबन्धः । विधिप्रतिपत्तिसामर्थ्यविकलस्या- धिकाराभावात्। सामर्थ्यस्य चाधिकारिविशेषयत्वात्। अथ गृहस्थो जाय- मानस्त्रिभिर्कर्यवान् जायतइति व्याख्यायेत एवमपि गृहात्प्रव्रजेदिति विधि- विरोध: पूर्वोक्तन्यायविरोधश्च दुर्वारः । न हि विवाहदिने एव पुचसंबन्ध- स्तदुत्पादनसामथ्य वोपलभ्यते। न च जन्मारभ्य पुचाद्यधिकारसंपत्तः प्राग्वि- रोधिविध्यन्तरसंबन्धपरिहारार्थमिदं वचनमिति वकु शक्स। परवोक्तसंन्या- सविरोधात्। तस्मादेष वा अनृयो यः पुतरी यज्चा ब्रह्मचर्यवासी।यदवदानैरेवा- वदयते तदवदानानामवदानत्वमित्येतदन्तमिदं वचनमभतार्थवादमात्रम।। ननु ब्रह्मचय समाप्य गृही भवेदिति विधिना विरोधे कथं ब्रह्म- चर्यादेव संन्यासा विधीयते। मेवम्। संन्यासगार्हस्थ्ययोर्विरक्ताऽविरक्त- विषयभेदेन व्यवस्थितत्वात्॥ यस्तु संन्यासस्य कर्मानधिकृतान्धपङ्ग्वादिविषयतया व्यवस्थां मन्यते स वत्तव्यः किं विधिपर्यालाचनया इदमवगम्यते उत कल्पते। नाद्यः। ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेदिति वचनस्य कर्माधिकृतानधिकृतसाधारययेन प्रतीतेः । अधिकृतानां गार्हस्थ्यविधानादनधिकृतेष्वेव तद्वचनं पर्यवस्यतीति चेद् न। अथ पुनरव्रती वा व्रती वा स्नातको वा Sस्नातको वा उत्सन्नाग्निरनग्निको वा यदहरेव विर नेत्तदहरेव प्रव्रजेदित्युत्तरवाक्ये कर्मस्वधिकृतानामनधि कृ ताना च मुखत एव संन्यासाधिकारित्वेनोपादानात्। न चेवं संन्यासस्य सर्वाधि- कारप्रसङ्गः । विर्तेनियामकत्वात्। अविरत्तस्य त्वन्धादेरपि संन्यासे पाति- त्यपयवसानात। यस्तु प्रव्रजितो भत्वेत्यादिना विषयसेवाया निषेधात्। नापि द्वितीयः । कल्पकाभावात्॥ * सुरेश्वरसंबन्धवार्तिके ४३७ श्लोक:। + व्रत्मचार्यवासीति ९ पु.

१६४ विवरगाप्रमेयसंग्रहे १ सू० ३ वर्या० अथ मन्यसे इन्द्रियाणि विद्यमानान्यपि संन्यासिना निरोद्धव्यानि ततो वरमिन्द्रियविकलस्येव तदधिकार इति। तच किमङ्गभते संन्यासे नुपयोगादिन्द्रियाणं निरोधः किं वा डङ्गिन्यात्मज्ञाने ऽनुपयोगाद् उत विपरीतप्रवृत्तीनामपि जनकत्वात्। नाद्यः । दृष्टिपूतं न्यसेत्यादं* पर्यटे- त्कीटवद् भमावित्यादि संन्यासधर्मनिवीहायेन्द्रियाणमुपयुक्तत्वात्। न द्वि- तीयः। शरीरं मे विचर्षयां जिह्ा मे इत्यादिना उत्मज्ञानाय शरोरेन्ट्रिया- दिपाटवस्य प्रार्थ्यमानत्वात्। तृतीये तु विपरीतप्रवृत्तिमाचं परित्याज्यं नेन्द्रि-

कर्मस्वनधिकृतानां गतिरिति चेतु पुत्रोत्पादनब्रह्मयज्ञादिकर्मीन्तराधिकार इति ब्रमः । अत आत्मज्ञानप्रकरणपठिते तदङ्गभते संन्यासे शरीरादिपाटवे ऽपि तस्य विरत्तस्येव मुख्याधिकारः ॥ ननु पूर्व संस्कारविविदिषापत्ावुक्तो तच नित्यकर्मणामात्मज्ञानाङ्ग- त्वमुक्तमिदानीं तत्त्यागस्याङ्गत्वमिति पूर्वीपरविरोध इति चेद् न। उभयो- रप्यङ्गत्वात्। न चोभयोर्विरुद्धयोरेकेनानुष्ठानासंभवः । कालभेदेन तदुप- पत्तेः । आ चित्तशुद्धि कर्माययनुष्ठेयानि तत उपरि तानि संन्यसितव्यानि। एकफलत्वं च कर्मतत्संन्यासयोद्वीरभेदादुपपद्मते। कमागि हि चित्तशुद्धि- द्वारा Sऽत्मज्ञानं प्रत्यारादुपकारकायि। संन्यासस्त्वनन्यव्यापारतया श्रवणा- दिनिष्पादनद्वारेख संनिपत्योपकरोति॥ यस्तु भास्कर: संध्यावन्दनादिनित्यकर्मशस्तदङ्गभतोपवीतस्य च त्यागं नेच्छति सो Sपरिचितशास्त्रवृत्तान्तत्वादुपेक्षणीयः । यजञं यज्ञोपवीतं च त्यक्का गढश्चरन्मननिरिति यज्ञोपवीतादित्यागस्य सात्षाद्विहितत्वात् । न च परवौपवीतत्यागे Sप्यन्यस्वीकार: शङ्कनीयः । जाबालप्रतावपि यज्ञोप- वीती कथं ब्राह्मय इति प्रश्नपूर्वकमिदमेवास्य तद्यन्तोपवीतं य आत्मेत्येवकारेय बाह्मयज्ञोपवीतं व्यावत्त्यात्मन एव यज्ञोपवीतत्वसंपा- दनात्। तदेवमात्मज्ञानाधिकारियः संन्यासस्य विहितत्वात्तद्विरोधिन्याः कराचयप्ुतेरभतार्थवादत्वात्कर्मद्वारापि पर्वतन्त्रापेत्ाया असिद्धो न धर्मवि- चारानन्तर्यमप्यथशब्दार्थतामर्हति। * मनुस्मतिः । ६ अ. ४६ श्लोकः ।

ज्ञानकर्मयोः समुच्चयपत्तनिरासः १६५ ननु यदि धर्मब्रह्मविचारयोहेतुहेतुमद्धावेनानन्त्य न सम्भवति तर्हि तयोरानन्तर्यमाचोपलन्तितक्रममथशब्दः प्रतिपादयतु। हृदयस्याग्रे Sवद्य- त्यथ जिहाया अथ वक्तस इत्यचाथशब्दस्य क्रमप्रतिपादकत्वदर्शनादिति चेतु तच वत्तव्यं किमथशब्दः स्वयमेव क्रमं प्रतिपादयति आ्रहो स्वित्प्रमाणान्त- रप्रतिपन्नक्रमापेकितन्यायं सचयति। नाद्यः । स्वयं न्यायसचान्तःपातित्वात्। न द्वितीयः । क्रमबोधकप्रमाणासम्भवात् । क्रमो ह्येककतृकाणां बहूनां युग- पदनुष्ठानासम्भवे उपेक्ष्यते। एककतृकत्वं चाङ्गाङ्गिनोवी बहूनामङ्गानामेकाङ्गि- सम्बन्धिनां वा उधिकारान्तरप्रयुत्तपजीविनां वा भवति। न चाच तेषाम- न्यतमत्वे श्रत्यादि प्रमायमस्ति। यद्यपि ज्योतिष्ठोमादावधिकृतस्येवाङ्गावब द्वोपासनेष्वधिकारस्तथापि न नः का चिद्धानिः । उपासनानां धर्मविशेषाण मेवास्मिन् शास्त्रे प्रासङ्गिकी सङ्गतिरित्युक्तत्वात। शास्त्रतात्पर्यविषयब्रह्मज्ञा- नस्याधिकृताधिकारत्वाभावातृ।। ननु यथा SSग्नेयादीनां षरणं यागानामङ्गाङित्वादिपूर्वाक्त चेविध्याभावे डपि फलेक्यात्कर्त्तैरैक्यं क्रमश्च तथा धर्मब्रह्मविचारयोः स्यादिति चेद् न। तयो: फलैक्ये मानाभावात्। विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सहेति समुच्चयविधिरेव मानमिति चेद् न। अविद्यया मृत्यं तीत्वी विद्यया 5मृतमश्नुते इत्यविद्याख्यस्य कर्मयो विद्यायाश्च वाक्यशेषे फलभेदा- वगमात्। तेनैति ब्रह्मवित्यएयकृत्तेजसश्चेति वचनं समुच्चयविधायकमिति चेद् मेवम। नाच ज्ञानकर्मयोरकस्मिन्यरुषे समुच्चयविधि: किं तु ब्रह्म- वितपुरायकृतारुभयो: पुरुषयोगे समुच्चयविधिः । अन्वाचयार्थेन चका- रेण प्रत्येकं निरपेक्षमागान्वयोपपत्तेः। ब्रह्मविच्छ्ब्देनाच सगुराब्रह्मोपा- सको डभिधीयते। निर्गुणब्रह्मविद उत्तरमार्गेय गमनाभावात्। पुराय- कृच्छ्ब्देन च प्रतीकोपासको Sभिप्रेतः। केवलकर्मिणां धमादिमार्गश्रव- खात्। ततो ब्रह्मवित्परायकृतारा विद्युल्लाकमुत्तरमार्गे गमनसमुच्चयपरं वच- नम्। न च तान्याचरथ नियतं सत्यकामा इत्यच ज्ञानकर्मसमुच्चयविधि: सुसम्पादः । केवलकर्मणामेव श्रवणात्। न च सत्यशब्दो ब्रह्मपरः । एष वः पुरयः सुकृतो ब्रह्मलोक इति वाक्यशेषे सत्यलोकाभिधानात्। न च सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यगज्ञानेनेत्ययं समुच्चयविधि: । न

१६६ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्य० ह्यत तपःशब्दो Sग्निहोचादिकमाचष्ट किं तुध्यानम्। मनसश्चेन्द्रियायां चेकाग्यं परमं तप इति स्मृतेः । तस्मान्न ज्ञानकर्मसमुच्चये मानमस्ति । प्रत्युत नास्त्यकृतः कृतेन न कर्मया न प्रजयेत्यादिना कर्मयः सातान्मोक- साधनता निषिध्यते। न च केवलकर्मरा एव प्रतिषेध इति वाच्यम। समु- च्चयविधायिप्रमाणाभावे सर्वकर्मणां प्रतिषेधोपपत्तेः। अन्यथा ज्ञानाङ्गतया सर्वकर्मसंन्यासविधानं नोपपद्येत। संन्यासाश्रमधर्मेंः समुच्चयो Sस्त्विति चेद् न। तद्गमीणां ध्यानादीनां ज्ञानस्वरुपोपकारित्वात् फलसमुच्चयानुपपत्तेः। नित्यकर्मविधानानुपपत्तिरेव ज्ञानसहकारितया नित्यकर्मणां मोत्फलत्वं कल्पयतीति चेद न। प्राभाकरमते तेषां फलनिरपेक्षत्वात्। भाटृपत्ते विश्वजिन्यायेन स्वर्गकल्पनात्। वेदान्तिपत्े संस्कारविविदिषयोरुक्तत्वात्। ब्रह्मज्ञानमेवेतिकर्तव्यतया कर्मयां मोक्साधनत्वं कल्पयतीति चेद न। शमादिरुपेतिकर्त्तव्यतान्तरस्य सद्रावाद यज्ञेन विविदिषन्तीति विध्युद्देशे करणतया प्रतिद्धानां कर्मणामितिकर्त्तव्यतायां विधिविरोधाच्च। कथं चित्तेषां मोक्षसाधनत्वकल्पने डप्यदितानुदितहोमवद् ज्ञानकर्मणोर्विकल्प एव किं न स्यात। तथा च न समुच्चयसिद्धि: ॥

न च समुच्चयवादिना मोच्े कर्मयो उध्यासः सुनिरूपः । न तावद् ब्रह्मात्मेकत्वं तत्साध्यं तस्य सिद्धस्वभावत्वात्। नाप्यविद्यातत्कार्यनिवृ- त्िस्तत्साध्या तरति शोकमात्मविदित्यादौ तव्निवृत्तेज्ञानसाध्यत्वश्रवणात्। किं च समुच्चयवादिमते विज्ञानसाध्यमपि फलं न भवति कि कर्मोपा- धिनिवृत्तिज्ञानफलं किं वा मिथ्याध्यासनिवृत्तिः उत तत्प्रवाहनिवृत्तिरथ वा मिथ्याज्ञानसंस्कार निवृत्तिराहो स्विद् ब्रह्मस्वरूपप्रकाशनम। नाद्यः । कर्मे- पाधीनां सत्यवस्तुतया ज्ञानानिवर्त्यत्वात्। न द्वितीयः । मिथ्याध्यासस्य क्षणिकत्वात्स्वयमेव निवृत्तेः । न तृतीयः। प्रवाहस्य प्रवाहिनिवृत्तिमन्तरेग पृथगुच्छेदाभावात्। न चतुर्थः । रजतादिसंस्कारस्य शुत््यादिज्ञाननिवर्त्य- त्वादर्शनात्। ज्ञानाभ्याससंस्काराद् निवृत्ता संस्कार एव मुक्तिहेतु: स्यात्। ततो ज्ञानादेव कैवल्यमिति शास्त्रं विरुध्येत। न पज्चमः । ब्रह्मणः स्वप्र- काशत्वात्॥

अथशब्दो न क्रमार्थकः । १६० यत्तु भास्करेय प्रलपितं समुच्चयसामथ्यादेव धमावबोधानन्तर ब्रह्मावबोध इति। तत्समुच्चयनिराक्रणादेव निराकृतम्। सत्यपि वा समु- चये तत्कथं सिध्येत्। वैपरीत्यप्रसङ्गस्य तव दुर्वारत्वात्। तथा हि। ज्ञानवतेवानुष्ठितानि कमीषि मोनं साधयन्तीति प्रथमं ब्रह्मावबोधमुत्याद्य तद्वोधवतैव ब्रह्मचारिया धर्मविचारिणा धर्मविचारादि सरव कतु युक्तमिति विपरीत एवं क्रमः स्यात्। कमानुष्ठानस्य ब्रह्मावबोधात्तरकालभा- वित्वे डपि धर्मविचारः पूर्वमेव क्रियतामिति चेद न। तथा सत्यादावेव मुमुत्तोरा धर्मविचार परिसमाप्तेरनुष्ठीयमानाश्रमकर्मणामानर्थक्य- प्रसङ्गात्। न तावत्तेषां भोग: फलं पुरुषस्य भोगाद्विरक्तत्वात्। नापि युक्तिः। ज्ञानाभावेन तस्यामवस्थायां समुच्चयाभावात्। अपर्वद्वारेगाप- कारकत्वे जन्मान्तरानुष्ठितकर्मभिरेव तत्सिद्गो कृतमिह जन्मनि कर्मी- नुष्ठानेन । न च धर्मविचारात्पवे मुमुत्ुत्वमेव नास्ति। दृश्यन्ते हि बाल्यमारम्य मुमुत्तवः। न च मुमुत्चमुमुत्तुसाधारत्वाद्ुर्मेविचार एव प्रथमं कर्त्तत्य इति वाच्यम। त्वन्मते काम्यमानमेक्षहेतुत्वेन साधारयात्वा- सिद्धेः। अथ नित्याध्ययनविधिप्रयोज्यत्वादुर्मविचारः साधारणस्तदापि न तस्य प्राथम्यनियमः । काम्यमानब्रह्मविचारानन्तरमर्पि नित्यकर्मविचारोप- पत्तेः । यद्यध्ययनानन्तरमेव कर्मविचाराननुष्ठाने प्रत्यवायस्तदा ऽपि तत्प- रिहारायेकं कर्मवाक्यं ब्रह्मबोधात्प्राग्विचारयितव्यम अन्यत्तु पश्चात्। तथा सति विदुषा उनुष्ठीयमानानां ब्रह्मचारिधर्मीणामपि मोक्षसाधनत्वला- भात्। अग्निहोच्रादिधरमाणामेव मोक्षसाधनत्वं न ब्रह्मचारिधमीशामिति चेद् वेदानुवचनादिषु प्रत्येकं निरपेक्षकरणविभक्तिश्रवणाद् ब्रह्मचारियो उध्ययनस्यापि मोक्षसाधनत्वोपपत्तेः। अत एव प्र्रतिर्ब्रह्मचर्यादेव संन्यासं विधत्ते। तेन ब्रह्मचारिधर्मीणां संन्यासधमीणां वा ज्ञाने समुच्चयोपपत्ता त्वन्मते Sग्निहोवादीनामननुष्ठानमेव प्रसज्येत । किं च क्रतुविधय एव धर्म- विचारप्रयोजका न त्वध्ययनविधि: । अन्यथा ब्रह्मविचारस्याप्यध्ययनवि- धिप्रयोज्यत्वप्रसङ्गात्। श्रोतव्य इति विध्यन्तरं तत्प्रयोजकमस्तीति चेद् न। धर्मविचारे कृप्नप्रवर्त्तकभावेनाध्ययनविधिनैव ब्रह्मविचारस्यापि प्रयो- गसंभवे श्रोतव्य इति विधेरपि प्रवर्त्तकत्वकल्पने गोरवात्। ब्रह्मवि-

१६८ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्ग० चारस्य काम्यत्वान्न नित्याध्ययनविधिप्रयोज्यतेति चेद् न। काम्यक्रतु- विचास्य तत्प्रयोज्यताङ्गीकारात्। न च वाच्यं धर्मविचारादपि ब्रह्मवि- चारे शमदमोपसदनाद्यङ्गाधिक्याद्विध्यन्तरप्रयोज्यतेति। एकस्येवाध्ययनविधे- न्यूनाधिकाराङ्गो धर्मब्रह्मविचारी प्रति प्रयोजकत्वसंभवात्। एक एव हि

तद्रहितं चाज्यहविष्कमुपांशुयाजं प्रवर्त्तयति। ननु विधिर्हि सर्वचोपादेय- स्येवानुप्ठापकः शमदमादयस्त्वनुपादेयाः ब्रह्मविचाराधिकारिविशेषयत्वात ततो नाध्ययनविधिस्तद्नुष्ठापक इति चेद् न। अध्ययनविध्यधिकारिय उपनीतस्यैव तत्प्रयुक्त ब्रह्मविचारे उप्यधिकारितया शमादीनामतद्विशेषण- त्वात्। अन्यया प्रपरवण विधेरपि तदनुष्ठापकता न स्यात्! तदेवं भास्करा- दिसमुच्चयवादिमतानामनेकधा दुष्टत्वाद् धर्मब्रह्मविचारयो: फलेक्यायोगान्न कच क्यमिति न तत्प्रयुक्तक्रमार्थो ऽथशब्दः ॥ नन्वेवमपि पूर्वतन्त्रे द्वादशभिरपि लक्षणोर्धर्म एको जित्तास्यस्तव यथा लक्षणानां क्रमनियमस्तथा पर्वात्तरतन्त्रयेारपि जिज्ञास्यक्ये क्रमनिय- मार्थो डथशब्दः स्यादिति चेद् न। फलवज्जिज्ञास्यस्यापि भिन्नत्वात्। यथा पूर्वतन्त्र पनुप्ठानापेत्ता भ्यदयः फलं तथोत्तरतन्त्रे चानुष्ठानानपेनं निःप्रेयसमिति फलमेदः । तथा पूर्वतन्त्रे पुरुषव्यापारतन्त्रा ज्ञानदशा- यामविद्यमानो धर्मो जिज्ञास्य उत्तरतन्त्रे पुरुषव्यापारानपेवं ज्ञानकाले 5पि विद्यमानं ब्रह्म जिज्ञास्यमतो वेदार्थत्वाकारेयोक्ये ऽपि जिज्ञास्यभेदो न वारयितुं शक्य: । प्रमायोक्ये प्रमेयभेदो न युक्त इति चेद् न। प्रमा- योक्यामिद्ठेः। न हि धर्मे ब्रह्मगि वा वेदो वेदाकारेशेव प्रमायं कि तु चोदनाकारेय धर्मे बोधयति वेदान्तवाक्रूपेया च ब्रह्मस्वरूपम। तच चोदनेति शब्दभावनां कुर्वायाः शब्दो 5भिधीयते। सा च चोदना अंशचयवि- शिष्टामर्थभावनां कुर्वती तदनवबोधे पुरुषप्रवृत्त्ययोगात्युरुषप्रेरणार्थमेवार्थभा- वनां प्रतिपादयति। वेदान्तवाक्यं पुनर्बोधयत्येव न तु ब्रह्मगि तद्वोधे वा पुरुषं प्रेश्यति। ब्रह्मणो Sकारयस्यापुरुषतन्त्रत्वाद् बोधस्य च प्रमाणप्रमेयतन्त्रस्य

• अनुष्ठानस्ताध्यो ्युदपः फलमिति २ पु. ।

पुरुषेच्छ्वाप्रयत्नानधीनत्वात्। अनिच्छतो Sप्रयतमानस्यापि दुर्गन्धादिज्ञानदर्श- नात्। तदेवं धर्मब्रह्मयोस्तत्प्रमाणयोश्चात्यन्तविलक्षयात्वान्नान जित्ञास्यक्- प्रयुक्तमपि क्रममथशब्दो वक्तुमर्हति। तस्मादानन्तर्याभधानसुखेन पुष्कल- कारयरुपस्य शास्त्रीयस्याधिकारिविशेषसास्य सचनायेवाथशब्दः ॥ तच्चाधिकारिविशेषयं चतुर्धी शास्त्रे प्रसिद्धं नित्याSनित्यवस्तुविधेक इहामुचार्थफलभोगविरागः शमदमादिसाधनसंपद् मुमुक्षुत्वं चेति। तत सो 5न्वेणृव्य इति विधिप्रकरगो तद्यथेह कर्मजितो * लोकः चीयतइत्यादिना नित्यानित्यवस्तुविवेको दर्शितः । प्रवयाविधिप्रकरये चात्मनस्तु कामाय सवे प्रियं भवतीतीहामुचार्थफलभोगविरागो दर्शितः । आात्मन्येवात्मानं पश्येदिति दर्शनविधिप्रकरये शान्तो दान्त इत्यादिना शमादयो दर्शिताः । तद्धिजिज्ञास स्वेति विचारविधिप्रकये वरुयं पितरमुपससरेति गुरुपसदनं दर्शितम। न च मुमुत्तुत्वप्रापकप्रमाणभावः । सर्वेच हि फलय्रतयः कामनोत्यादनद्वारेय मुमुक्षारधिकार प्रदर्शनाथाः । अन्यथा साधनानुष्ठानादेव फलसिद्धेस्तत्संकीर्त- नवैफल्यात्। यद्यपि शमादये। ज्ञानविधिप्रकरये पठितास्तथापि तेषां विचा- राधिकारिविशेषणत्वमविरुद्गस। ज्ञानस्य विधातुमक्यतया तत्साधनस्य विचारस्येव तच विधेयत्वात्। एवमपि प्रतिशाखं विचारविधेर्भिन्नत्वात्तत च तान्यधिकारिविशेषणान्यपि व्यवतिष्ठुन्ते न तु समुच्चीयन्तइति चेद् न। सर्व- शाखाप्रत्ययन्यायेन विचारविधेरेकत्वात। नानाशाखासु प्ररयमायस्य ज्योति- ष्ामादिकमराः शाखाभेदेन भेदावाप्रावेक वा संयोगरुपचोदनाख्यावि- शेषादिति सचेया सिद्धान्तितम्। तब यथा फलसंयोगस्य द्रव्य- देवतालक्षयरूपस्य यजेतेत्यादिचोदनाया ज्योतिष्ठमादिसंज्ञायाश्च सर्व- चाविशेषेय कर्मैक्यं तथा विचारो Sपि सर्वचक एव। स चैको विचारविधि- रधिकारमीक्मायाः प्रकरसामथ्योत्फलसङ्कीर्तनवैफल्यपरिहाराच् वर्िातधर्म- कलापमधिकारनिमित्तत्वेन स्वीकरोति। निरधिकारस्य विधे: प्रवृत्तिपर्यन्त- त्वायोगात्। नन्वेषु वाक्ेषु विचारपदाभावाद्विचारो उभिधीयतइति कथम- वगम्यते। उच्यते। स विजिज्ञासितव्यस्तद्विजिज्ञासस्वेत्यचान्तर्गीता विचारो * यर्द्राप पुस्तकेष्वेवमेव पाठो दृश्यते परं भुता कर्मचित इति पाठः। + उपसस्ादेतीति ९ पु. । + जैमिनिमूत्र २ अ० ४ पा. १६ मू. ।

विवरगप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्ग० विधीयते इष्यमाणज्ञानस्येच्छायाश्च विधेयत्वायोगात्। श्रतव्य इत्यच स्वय- मेव विचारो षिहितः । पश्येदित्यच तु पूर्वमेवोक्तम । तस्मात्सर्वच मनन- निदिध्यासनाभ्यामङ्गाभ्यां श्रवगां नामाङ्गि विधीयते इति सिद्धम ॥ ननु सर्वच फलसाधनविधो फलकामनैव पुष्कलाधिकारनिमित्तमित्य- वापि मुमुत्तुत्वमेवाधिकारिविशेषयं शमदमादिकं त्वनुष्ठेयतया प्रयाजादिवत्फ- लोपकार्य्यङ्गं भविष्यतीति चेत सत्यम। अङ्गस्याप्यधिकारिविशेषणत्वं न विरु- ध्यते। शमादिगुको भत्वा पश्येदित्यादिलिङ्गात्। शास्त्रकगम्यस्य युक्रया उपलापायोगात्। अङ्गभताया अपप दीक्षाया उत्तरक्रत्वधिकारनिमित्ततादर्श- नात। यद्यपि मुमुक्षुत्वे सत्यन्यधर्मीभावापराधेन प्रवृत्यभावो न दृष्टचरस्त-

नित्यानित्यवस्तुविवेकाभावे सताहामुचार्थफलभोगविराग उपपद्यते नापि तस्मिन्नसति शमादियुक्तत्वेन मुम्ुत्तुत्वं संभवति। अतः पूर्वपूर्व उत्तरोत्तरस्य स्वरूपोपाधि:। नन्वेवं सति न कस्यापि स्वरूपं सिध्येद् मलकारसास्य नित्या- नित्यवस्तुविवेकस्यासंभवात्। न हि नित्यं नाम किं चिदस्ति यस्यानित्याद्वि- वेक: स्यात्। न च सर्वानित्यत्वे मानाभावः । विमतं सर्वमनित्यं सत्त्वाद घटादिवदिति चेद् मैवम। कार्यजातस्योत्पत्तिविनाशाभ्यामेवोपादानस्येकस्या- नादे: कूटस्थस्यावधिभतस्य नित्यत्वसिद्धेः। तथा हि। न तावत्कारय निरुपा- दानमुपपद्मते। अनुभवविरोधात्। अत उपादानमङ्गीकार्यम। उपादानत्वं च कार्यान्तरस्य न संभवति। तथा सति कार्यानुगतस्येवोपादानत्वनियमा-

याणामनुगतिः प्रसज्ेत। न चेवमुपलभ्यते। अतो Sनाद्येव तदुपादानम। तस्य चेकस्यव सर्वकार्योत्यादकत्वसंभवे Sनेकत्वकल्पने ग।रवादेकत्वमभ्य- पेयं कूटस्थत्वं चाविकारित्वाद् विकारित्वे च कार्यत्वप्रसङ्गात्! तच्च कूट- स्थवस्तु विनश्यता विकारजातस्यावधिः । अन्यथा निरवधिकविनाशे सत्यु- पादानासंभवाद्वर्त्तमानसृप्टिरेव न सिध्येत्। अतः कूटस्यं वस्तु नित्यमिति नित्यानित्यवस्तुविवेकसिद्धो तत्कार्यो मुमुक्ुत्वान्तो धर्मकलापो पि सिध्य- न्धिकारिं ब्रह्मविचारे प्रवर्तयति। यस्तक्तसाधनसम्पद्विरहे डपि दैवव-

अधिकारिविशेषणीभतशमादिनिरुपराम। अतःशब्दो हेत्वर्थः । १9१ शात्कुतहलाद्वा बहुश्रतत्वबुद्धा वा तच प्रवर्त्तते स प्रवृत्ता उप्यनन्तर्मुख- चेता बहिरेवाभिनिविशमानो निर्विचिकित्सं ब्रह्मात्मत्वेनावगन्तुं न शक्राति। तस्मादवर्गितवस्तुकलापानन्तर्यमथशब्दार्थः ॥ अच भास्करः प्रललाप। विचारकर्त्तव्यतां प्रतिपद्यमानस्य किल सूच- कारस्य शमादयो न बुद्धिसमारूढाः। न चाबुद्धिसमारुढमर्थमधिकारिवि- शेषयतयोपादातुमर्हति धर्मविचारस्तु बुद्धारूढो उधिकारिविशेषणतय।पा दीयतइति। नैतद्युक्तम। शमादीनां विचारविधिप्रकरयपठिततया संनिहि- ततराणामबुद्ारोहायोगात्। न च तेषामचानुपयोगः । विधिप्रयुक्ताधिका - यनुबन्धान्तःपातित्वात्। दर्शितश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यां तेषां विचारोपयोगः । न च तथा धर्मविचारः संनिहिततरः । भिन्नप्रकरयोपात्तधर्मविषयत्वात् । नाप्यसावचोपयुज्यतइति पूर्वमेव समर्थथतम्। तस्मादस्मदुक्त सवाथशब्दार्थ इति सिद्धम ॥ अतःशब्दो हेत्वर्थः । नन्वथशब्द सवानन्तरयाभिधानमुखेन हेतुतया पूर्ववृत्तमथ गमयतीत्युक्तं तेन पुनरुक्तिः । न च वाच्यं हेतुत्वं नाथशब्दे- नाभिधीयते किं त्वर्थात्प्रतीयते। अच त्वतःशब्देनाभिधीयते तेन न पुन- रु्तिरिति। अरथीत्प्रतीतस्यापि तात्यर्यविषयतया डयशब्दार्थत्वाद् यत्परः शब्द: स शब्दार्थ इति न्यायात्। न चाथशब्दस्यानन्तर्यमाचे विधेये तात्यय सम्भवति वैयर्थ्यप्रसङ्गात। तस्मादार्थिके पि हेतुत्वे ऽथशबदस्य तात्पर्ये सत्यथातःशब्दयो: पुनरुत्तिर्दुष्परिहरा । नैष दोषः । अ्ररथ शब्देन साधनचतुष्टयस्य विचारहेतुत्वे परिगृहीते तस्यानिवाहाशङ्कायां तन्निराकर- रोन हेतुत्वनिवाहायातःशब्दोपादानात्। तथा हि। स्वगीदीनां कृतक- त्वपरिच्छ्िन्नत्वादिहेतुभिरनित्यत्वमनुमाय तस्मादनित्यान्नित्यं विवेक्तव्यम। न चायं विवेक: सुलभः । उक्तहेतनां प्रध्वंसपरमायवादावनेकान्तिकत्वात्। नित्यत्वं च कर्मफलस्य श्रयते अक्षयं ह वै चातुमास्ययाजिनः सुकृतं भवतीत्यादा। अतः कथं पुरुषारथात्कर्मफलाद्विरज्यापुरुषार्थे ब्रह्मज्ञाने पुरुषा: प्रवर्त्तेरन्। यद्यपि ब्रह्मययानन्दो डस्ति तथापि नास। जीवेनोपभोकुं शक्याः । स्वाश्रयसुखापलब्धेरेवोपभोगत्वात्। न च ब्रह्मधर्मस्य सुखस्य जीवाश्रय- तयोपलब्धि: संभवति। लोके उन्यसुखस्यान्याश्र्र य त्वादर्शनात्।

१७२ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्गा०

व्यर्थमिति मन्यसे एवमपि जीवब्रह्मयोभदे ब्रह्मानन्दापरोत्यमनुपपन्नं पुरुषा- - मोक्षान्निरानन्दाद्विरज्याल्पदुःखमिश्रिते Sपि विषयानन्दे पुरुषः प्रवर्त्तते न ह्यजीर्याभयादाहारपरित्यागः किं तु प्रतिविधातव्यमिति न्यायादित्यथशब्द- परिगृहीता 5र्था न निर्वहतीत्याशङ्केत सेयमाशङ्गा न कर्त्तव्या। यस्माद्वेद एव ब्रह्मव्यतिरिक्तपुरुषार्थजातस्यानित्यतां दर्शयति। तद्यथेह कर्मजितो* लोक: त्ीयतएव मेवामुचापुरायजिता लोकः चीयतइत्यादिः। न चेयं सामान्य- प्रुतिश्चातुर्मास्या दिविशेषश्रुतिविषयादन्यचैव व्यवतिष्ठुतामिति वाच्यम्। तब तावच्चातुर्मास्यप्रतिः सुकृतस्येवाच्यत्वं बते न तत्फलस्य। न च सुकृता- क्षयकथनमुखेन तत्फलाक्षयत्वे वाक्यतात्पर्यमिति कल्पयितुं शक्यम। प्रमा- रविरोधात। परिच्छिन्नत्वादिहेतुभि: फलानित्यत्वानुमानात्। न च तेषा- मनैकान्तिकत्वं परमाएवादावपि नित्यत्वासंप्रतिपत्तेः। न चावये सुकृते सति तत्फलस्य क्यानुपपततिः। अनुपभोगवदुपपत्तेः । सत्येव हि सुकृते क्व चित् फलं नोपभुज्यते। कदा चित्सुकृतं कर्म कूटस्थमिव तिष्ठुतीति स्मृतेः । तथा- फलस्य चयो Sपि किं न स्यात्। नापि हिरययदा अमृतत्वं भजन्तइत्यादि- श्ुत्यन्तरेषु फलनित्यत्वं सुसंपादस। अचाप्यनुमानानुगृहीतया सामान्यप्ुत्या विरोधस्य तादवस्थ्यात्। तस्मान्नित्यानित्यवस्तुविवेकपूर्वमनित्येभ्यो ब्रह्म- व्यतिरिक्तपुरुषार्थेभ्यो वैराग्यमुपपन्रम॥ न च ब्रह्मज्ञानं न पुरुषार्थः । आ्र्प्रानन्दसात्तात्कारत्वात। जीव- ब्रह्मयोरभेदस्य प्रथमवर्याके प्रतिबिम्बदृष्टान्तेन साधितत्वात् संभवत्येव तत्साच्षात्कारः । न च नित्ये जीवस्वरूपभते ब्रह्मानन्दे विवदितव्यं जीवे परप्रेमास्पदत्वस्य कदा चिदप्यनपायात्। सुखसाधनानां तदभिव्यक्तिमाचा- पत्तयात्। अन्यथा साधनानां सुखं प्रति जनकत्वमभिव्यञ्जकत्वं चेति गौर- वात्। एवं च सकलविषयसुखानां ब्रह्मानन्दलेशतया परमानन्दरूपे ब्रह्मगि दुःखसागरात्संसारे उद्विग्नाः प्रवर्त्तन्ते। तदेवमुक्तशङ्गानिराकरयोनाथशब्दार्थ- निवाहायातःशब्द इत्यनवद्यम॥ • अनुसंधेया Sत्र टिप्पणी * चिन्दिता ९६६ पृष्ठगता।

ब्रह्मजिज्ञासेत्यन षष्ठीसमासो न चतुर्थीसमासः । १०३ ब्रह्मजित्तासेति पदेन ब्रह्मणो जित्तासेति षष्ठीसमास। 5वगन्तव्यो न तु धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञासेतिव च्तुर्थोसमासः। तन हन्तर्ातविचारार्थ- प्राधान्यमाश्नित्य प्रयोजनविवच्तया धर्मायेति चतुर्थीसमास आश्रितः । न हि विचारस्य यत्प्रयोजनं तदेव कर्म येन धर्मस्येति कमेरि षष्ठी प्राम्रयात। अच तु शब्दोपात्तं ज्ञानेच्छाप्राधान्यमाश्रीयते इच्छायाश्च यदेव कर्म तदेव प्रयो- जनं तेन कर्मण षष्ठी तादर्थ्ये चतुर्थी च प्राप्ता तच स्वरूपसिद्धहेतुतया प्राधान्यात् कर्मय षष्ठीमेवाश्रित्य समासो दर्शितः ॥ अच वृत्तिकारा: ॥ ब्रह्मशब्देन जातिजीवकमलासनशब्दराशीनाम- भिधेयतामाशङ्क्येत्यं निराकुर्वन्ति। न खलु जात्यादीनामच कर्त्तव्यतया कर्तृतया वा उन्वयः संभवति। न तावद् ब्राह्मययजातेः कर्मत्वं प्रत्यक्तसि- द्वुतया जिज्ञास्यत्वायोगात्। नापि कर्तृत्वं जिज्ञासायास्त्रेवर्यिकाधिकार- त्वात्। नापि जीवो जिज्ञास्यः । अररहंप्रत्ययसिद्धत्वात् । यद्यपि तस्य कर्तृत्वमस्ति तथापि तदुपादानं व्यर्थम। अन्यस्य कर्तृत्वप्रसङ्गाभावात्। न च शब्दराशेर्वेदस्याचेतनस्य कर्तृत्वं संभवति। नापि तस्य कर्मत्वं धर्म-

गर्भ त्यापि न जिज्ञास्यत्वं तत्पदादपि विर्तस्य जिज्ञासोपदेशात्। न च तस्य कर्तृत्वं ज्ञानवैराग्ययोः सहसिद्धत्वादिति। सेयं वृत्तिकारप्रयासो व्यर्थः । जन्मा- द्यस्य यत+ इति वत्यमायलक्षयस्य ब्रह्मयो जात्यादिशङ्गाया अनुदयात॥ नन्वेत्रमपि ब्रह्मय इति नेयं कर्मण षष्ठी भवितुमर्हति । तथात्वे ब्रह्मस्वरूपमाचस्य विचार्यत्वेन प्रतिज्ञासिद्धावप्यन्यस्य तदसिद्गेः। यदा तु संम्बन्धसामान्ये षष्ठी परिगृह्यते तदा ब्रह्मसंबन्धिनां स्वरूपप्रमा- ययुक्तिसाधनफलानां सर्वेषां विचारप्रतिज्ञा सिध्यति। अथ मतं कर्मय षप्यां सत्यां जिज्ञासापेितं जिज्ञास्यं निर्दिषं भवति नान्यथा न च तदन्तरेग जिज्ञासा सुनिरुपेति। तन्न। संबन्धसामान्यषष्ठीपचे 5पि ब्रह्मयः कर्मत्वलाभातृ। न हि सामान्यं विशेषपर्यवसानमन्तरेय व्यवहा- रमालम्बते तन को 5सा विशेष इति वीक्षायां सकर्मिकायां जिज्ञासाक्रियायां कर्मकारकस्याभ्यर्हिततया कर्मत्वं पर्यवस्यति। तस्मात्सर्वसंग्रहाय संबन्धसा- * जेमिनि सूत्र ९ अ. ९ पा. १-५ मूत्राभ्याम्। । व्याससूत्र. ९ अ. ९ प्रा. २ सू. ।

११४ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० ३ वर्ग० मान्ये षष्ठी ग्राह्या न कर्मगीति चेद नायं दोष: । कर्मण षठया प्रधाने जिज्ञा- साकर्मभते ब्रह्मगि निर्दिष्ट तदपेचितानां प्रमाणदीनामर्थसिद्धतया पृथगवत्त- व्यत्वात्। न हि राजा गच्छतीत्युक्ते तदपेक्ितपरिवारस्य गमनं पृथग्व- क्तव्यं भवति। एवं चास्मत्यन्ते मुखतः प्रधानविचारः प्रतिज्ञायते ऽर्थतो उन्यः । त्वत्पक्ते तु वैपरीत्येन। ततो Sस्मत्पक्ष एव श्रयान्। किं च साधि- कारस्य विचारविधे: प्रतिपादके तद्विजिज्ञासस्वेति श्रतिवाक्ये ब्रह्मरः कर्म- कारकत्वनिर्देशात्सचस्य च तदेकार्थतया सचे 5पि ब्रह्मणः कर्मत्वमेव ग्राह्मं जिज्ञासापदेन ज्ञातुमिच्का जिज्ञासेत्यवयवार्थ उपादेयः । तथा चेच्छाया: फलविषयत्वान्निश्चलापरोक्षावगतिफलपर्यन्तता सचिता भवति। न च वाच्यं ब्रह्मरयवगते उनवगते वा न ज्ञानेच्छा प्रसज्यतइति। परोक्षत्वेना- प्रतिष्ठितापरोक्षत्वेन वा ऽवगते निश्चलापरोक्षावगतये तदिच्छ्ोपपत्तेः ॥ ननु ज्ञानं नाम प्रमाणफलं संवेदनमिति सुगतप्राभाकरवैशेषिक नैया- यिकाः । संविज्जनकप्रमातृव्यापार इति वार्तिककारीयाः ।आर्त्मचैतन्यमेवेति नपयकलाकायतिकाः। ज्ञायते Sनेतेति करणव्युत्पत्त्या बुद्धिवृत्तिज्ञोनं भावव्यु- त्यत्त्या तु संवेदनमेवेति सांख्यवेदान्तिनः । त कीदृशं ज्ञानमिष्यतइति चेद् उच्यते। न तावत्सुगतादिचतुष्टयस्य लोकायतस्य च पत्ष उपपन्नः । तैर्ज- न्यस्यापि फलभूतसंवेदनस्य कर्तृव्यापारपूर्वेकत्वानभ्यपगमात्। विमतं कर्तृ- व्यापारपूर्वकं फलत्वाद् ग्रामप्राप्तिवदित्यनुमानविरोधात्। एतेन चपयक- पत्ता प्यपास्तः । यद्यपि तत्पन्ते संवेदनं स्वरूपेयाजन्यं तथापि विषयाव- भासित्वोपाधिना तज्जन्माभ्यपेयम। अन्यथा सर्वदा सर्वविषयावभासप्रस- ङ्वात्। ननु सर्वगतस्य निरवयवस्यात्मनो न परिस्पन्दपरिणामो व्यापारी युक्ता। सत्यम। अरत एव वार्तिककारीयं मतमुपेक्षणीयम । त्र्प्रस्मन्मते

न च तादृगात्मनः संवेदनाकारेशेव परियामा उस्त्विति वाच्यम। संवेद- नस्य स्वरूपता नित्यसिद्धत्वात्। न चैवं संवेदनस्याजन्यस्य फलत्वा- 5संभवः । विषयोपाधिकस्य तस्य जन्माङ्गीकारात्। यद्यप्यन्तःकरयपरि- गामाः सर्वे डपि सात्तिवेद्यत्वादपरोक्षास्तथापि विषयेय सहापरोकषहेतुर-

संबन्धविषयप्रयोजनप्रदर्शनम। १७५ न्तःकरपरिणामो Sपरोक्षज्ञानमितरत्यरोक्षमिति तद्विवेकः । तवतादृशम- न्तःकरणपरिणामरूपमपरोक्षज्ञानं सचे Sस्मिन्निष्यमाणतया निर्दिष्टम।।

नन्वेतत्प्रथमसचं यदि शास्त्र न्तर्भूतं तदानीमस्य स्वेनैवारम्भसिट्टा- वात्माश्नयतापत्तिः । अन्येन चेदनवस्था। अथानन्तर्भतं तर्ह्यस्यानारम्भप्रसङ्ग इति चेद् नैष दोष: । स्वाध्यायाध्ययनादापातप्रतिपन्र : र वया विधिरेव स्वापेत्ति- तानुबन्धचयविचाराय प्रथमसचमारम्भयति। तथा च वत्यमाणकृत्स्शास्त्र - प्रयोजकविधिनेव प्रयोज्यत्वादस्य शास्त्रान्तभावः । अप्रपौरुषेयविधिप्रयुक्त- त्वान्नानवस्था। श्रवणविधियदि स्वनिर्यायाय प्रथमसचमेवारम्भयेत तर्ह्युत- रसचसन्दभस्यारम्भकं किं स्यादिति न शङ्गनीयम। प्रथमसचनिर्णीतेन तेनैव विधिना तदारम्भोपपत्तेः । अत एव तद्विधिनिर्यायस्य सचस्य शास्त्रा- दित्वं समन्वयाद्यध्यायसङ्गतिश्चास्य सुलभा। श्रोतव्यादिवाक्यानां स्वार्थे समन्वयद्वरेय विचार्यमायवेदान्तवाक्यानामपि ब्रह्मशि समन्वयनिमित्त- त्वात्। अच च सूचे Sनुवादपरिहाराय कर्तव्यपदमध्याहृत्येष्यमायज्ञानस्य फलभत्तस्य स्वत एव सम्पाद्यतया उवगतस्य विधेयत्वायोगात्। तदुपाय- मन्तर्ीतविचारमुपलत््य ब्रह्मज्ञानं प्रत्यदृष्ुस्यापि साधनत्वाद्विधिमुपपाद्ये- प्रसाधनताविधिपनं स्वीकृत्य मुमुत्तुणा ब्रह्मानुभवाय विचार: कर्त्तव्य इति श्रता वाक्यार्थ: कथनीयः। कथिते च तस्मिन् संबन्धविषयप्रयोजनान्यर्था- दवगम्यन्तइति स्थितम॥ इति विवरप्रमेयसंग्रहे प्रथमसचे तृतीयवर्णकं समाप्रम* ॥

द्वत्याचार्यवर्यविद्यारायमुनिकते विवरणप्रमेयसंग्रहे तृतीयवर्णकं समाप्तमिति २ पु. पाठ:।

विवराप्रमेयसंग्रहे १ सृ० ४ वर्ग० तृतीयवर्यके सूचपदवाक्यार्थ ईरितः । अधिकार्यथशब्देन तच साक्षात्प्रसाधितः ॥ सूचितं चितयं त्वेतत्संबन्धा विषयः फलम। चतुर्थे वर्गके सव तदात्तिप्य निरुप्यते॥ प्रथमे वर्यके Sध्यासमाश्नि्रत्येतत्प्रसाधितम। अस्मिंस्तु वर्गके साक्षात्तदेवाच्तिप्य साध्यते॥ ननु ब्रह्मस्वरुपं यदि मानान्तरेय प्रतिपन्रं तदा नास्य शास्त्रस्य विषयो भवितुमहति। अनधिगतार्थत्वाभावात्। नापि तदवगमो Sस्य प्रयोजनम। एतच्छ्रास्त्रात्प्रागेव सिद्धत्वात्। अ्र्रथाप्रतिपन्नं तदा उत्यन्त- मबुझ्ारूठेनार्थेन कथमिदं शास्त्रं संबध्येत। यद्यपि प्रत्यत्तादिकमत्यन्ता- दृष्टचरेणाप्यर्थेन संबध्यमानं दषटं तथापि विचारात्मकस्य शास्त्रस्य न तत्सं भवति। सर्वचापाततः प्रतिपन्नस्येव विचारसंबन्धदर्शनादति चेद् एवं तर्हि ब्रह्मयो उप्यध्ययनादापातप्रतिपन्नस्यानिर्यीतस्य विषयस्य विचार- शास्त्रसंबन्धे सति तदवगमः फलमिति न को 5पि दोष: ॥ ननु विषयप्रयोजनसंबन्धा नाच प्रतिपादनीया वत्यमायसमन्वयाध्या- यादिमिरेव तत्सिट्ठेः। न च तदप्रतिपादने श्रतृणामप्रवृत्तिः । शास्त्रप्रयेतृग- रवादेव विषयादिसद्वावनिश्चयेन प्रवृत्तिसंभवात्। मैवम। सामान्यता विष- यादिसत्त्वनिश्चये ऽपि स्वाभिप्रेतप्रयोजनविशेषानवगमे प्रवृत्ययोगात्॥ ननु तहि प्रवृत्यङ्गतया प्रयोजनविशेष एव वक्तव्यो न विषयसंबन्धो। अथ विषयो उपि प्रयोजनसाधनतया प्रवृत्यङ्गं तथापि प्रयोजनावगमादेव से 5व- गम्यते तत्संबन्धिन एव विषयत्वनियमात्। लोके द्वेधीभावाख्यप्रयोजनसमवा- यिन एव कापठस्य च्छ्रिदिक्रियाविषयत्वात्। विषयविषयिप्रतीता तत्संबन्धो पि प्रतीयतसवेति न सो 5पि पृथग्वक्तव्य इति चेद् मैवम। तच किं प्रयोजनविषय- संबन्धानां स्वरूपता उत्यन्तभेदाभावात पृथग्वक्तव्यत्वाभावः किं वा ऽन्यत- राभिधानेनेतरयोरर्थसिद्धत्वाद् उत प्रत्येकमेव स्वातन्त्येण प्रवृत्तिसमर्थतया संभय प्रवृत्यङ्गत्वाभावात्। नाद्यः। पुरुषार्थरुपं प्रयोजनम अनन्यथासिट्टो विषयः एतत्प्रतिपाद्यत्वं संबन्धः इत्येवमेषां भिन्नत्वात्। तच विषयत्वम- न्ययोगव्यावृत्तिरुपमयोगव्यावृत्तिरुपश्च संबन्ध इति तयोविवेकः । न द्वि-

ब्रह्मयो विचारविषयत्वांकतिः । सा चौपचारिकी। तीयः । सत्यप्येकस्मिन्नितराभाव दर्शने न र्य सत द्ुगा ्य गा ् । ृश्यते हि काक - दन्तानां यन्यान्तरेणासिद्ठुतया * विषयत्वे प्रतिपादयितुं शक्यतया मंबन्धे च सत्यपि तद्विचारणायां प्रयोजनाभावः । तथा परिपक्ककदलीफलत्वगुत्याटना- दिषु कुठारदाचादिना साधयितुं शक्यतया संबन्धे पुरुषैरपेत््यतया प्रयोजने सत्यपि न कुठारादिव्यापारविषयत्वमस्ति। अङ्ल्यादिभिरेव तदुत्पाटन +- सिट्ठेः । एवं मेवीदेरन्येरनानीततया विषयभतस्य सप्रयोजनस्याप्यस्मदादि- कर्तृकानयनव्यापारेण न संबन्धं पश्यामः । अयोग्यत्वात् । तदेवं परस्पर- व्यभिचारिषु नास्त्यर्थसिद्धिशङ्गा उपि । न तृतीयः । उत्तचयमेलनमन्तरेग प्रवृत्यभावात्। न हि काकदन्तविचारे कदलीफलादयुत्पाटनाय कुठारादी मेवीद्यानयने वा पुरुषप्रवृत्तिरुपलभ्यते। स्यादेतत्। ब्रह्मस्वरूपं वेदान्तानामेव विषयो न विचारशास्त्रस्य। प्रमायप्रमेयादि संभावनाहेतुभतन्यायानां तद्विषयत्वात्+।। अच सिद्धान्ताभित्ञंमन्यः परिजहार। विमतं विचारशास्त्रं वेदान्तै- रभिन्नाथ तदितिकर्तव्यत्वाद् यथा दर्शपूर्यमासाभ्यामेक्विषयं तदितिकर्तव्यं प्रयाजादि यथा वा बीजेन सहेककार्यजनकं तत्सहकारिमतं जलभम्यादि। यद्यपि विचारशास्तेर न्याया एव साक्षात्प्रतिपाद्यमाना उपलभ्यन्ते तथापि ब्रह्मयाः परंपरया विषयत्वं भविष्यति यथा छेतुर्हस्तव्यापारः सात्तात्कुठा- रमेव विषयीकुवीयो उपि परंपरया काषुमपि विषयीकरोति तद्दिति॥ नायं पसिडतंमन्यस्य परिहारः समीचीनः । विचारस्य वेदान्तेति-

जलभम्यादेः सहकारित्वमन्वयव्यतिरेकसिदं न तथा विचारस्येतिकर्तव्यत्वे किं चिन्मानमस्ति। न चेतिकर्तव्यत्वशन्यस्य वेदान्तशब्दस्य ब्रह्मावगमं प्रति कथं करतेति शङ्गनीयम। शब्दोपलव्धे: शक्तिज्ञानसंस्कारस्य च तदिति- कतव्यत्वात्। विचारो उपि दोषनिराकरणेन ब्रह्मप्रमितिहेतुतया शब्दं प्रति इतिकर्नतव्यतां भजत्विति चेद् न। वेदिकशब्दे दोषाभावात्। न चैवं

• अप्रसिद्धतयेति २ पु. पा. । त्वगुत्याटर्नेति २ पु. पा.। + न्यायविषयत्वादिति २ पु. पा. । S दतिकर्तव्यतात्वासिद्धेरिति २ पु. पा. ।

१८ विवरयाप्रमेयसंग्रहे १ स० ४ वर्य० विचारव्रैयर्थ्यम। पुरुषदोषनिरासहेतुत्वात्। पुरुषदोषश्च द्विविधः शब्द- शक्तितात्ययान्ययावधारयं प्रत्यक्षादिविरोधबुद्धिश्च। तच लौकिकप्रयोगेषु ग्रामे Sस्मिन्नयमेक सवाद्वितीयः प्रभु*रित्यादिषु सजातीयमाचनिवारये शक्ति- तात्पर्यमवलोक् वैदिकप्रयोगे उपि तथैवावधारयति। तदेतदन्यथाऽवधा- रणं समन्वयविचारेण निरसिध्यते विरोधबुद्धिश्चाविरोधविचारेय। एवं च प्रतिबन्धनिवारयएवोपत्तीसास्य विचारस्य कथं ब्रह्मप्रमितिहेतुता तस्माद् न विचारशास्त्रविषयो ब्रह्मेति। अचोच्यते। शब्दादेवोत्यन्नमपि ब्रह्मज्ञानं प्रतिबन्धनिवृत्ता सत्या- मेव प्रतितिप्ठुति न तु ततः पूर्वस। तथा च प्रतिबन्धनिरासिनो विचारस्य ब्रह्म!निर्यायहेतुत्वाद् ब्रह्मविषयत्वमुपपद्यते॥

डप्यर्थप्रमितेरेव हेतुर्न प्रतिबन्धनिरासस्येति। तदसत्। किं तात्यर्यमवि- ज्ञातमेवार्थप्रमितिहेतुरुत विज्ञातम। नाद्ः। सर्वच लाकिकवाक्येषु तात्य- योवगमफलकविचारवैयथ्यीपातात्। अनवगते उपि तात्यर्ये ऽन्यथाप्रतिपत्त्त्य- भावात्। द्वितीये पपि न तावनात्पय पदार्थविषयम। तस्य वाक्यार्थप्रतीताS- वनुपयोगात्। वाक्यार्थविषयत्वे चान्यान्याश्रयत्वं विषयभतवाक्यार्थस्य वि- शेषरास्यावगता तद्विशिषृतात्पर्यावगतिस्तात्ययीवगतौ॥ च वाक्यार्थप्रमि- तिरिति। अथ मन्यसे पदेभ्यः पदाथानवगम्यानन्तर नूनमेषां संसर्गेो डस्ति सह प्रयुज्यमानत्वादित्यत्प्रेच्चया वाक्यारथावगता नोकदोष इति। तदयुक्तम। तच न तावदुत्प्रेक्ा स्मृतिः । अ्प्रनवगतार्थगन्तृत्वात्। नापि संशयः । कोटि- द्वयाभाशत्। नापि विपययः । बाधाभावात्। परिशेषाषच्छब्दजन्य।् वा - क्यार्यबोध: प्रमाणमित्येवाभ्यपेयम। सवं च शब्दस्य तात्यर्यावगममन- पेन्य ** प्रमापकत्वं :र्वोक्तपरस्पराश्र्रयत्वं वा दुवीरम ।।

• अद्वितीयप्रभुरिति समस्तः पाठः २ पु.।ज्ञानप्रतिबन्धेति २ पु. पा.। विचारस्याप्युपचारेश व्रह्मोति २पु. पा.।वाक्यार्थप्रतिपत्ता इूति २ पु. पा. । विशिष्टतात्पयावरगती दूति २ पु. पा.१ ततः परिशेषादिति २ पु. पा. । ** तात्पर्यावगमनमपेद्येति २ पु. पा. ।

शब्दस्यैवार्थप्रमितिहेतुत्वम । ननु गवादिपदानां गोत्वादिसामान्ये व्यत्पत्तिवद्वाक्यानामपि वाक्यार्थ त्वसामान्ये तात्पय ततश्च सामान्यस्य पर्वमेव ज्ञाततया तात्पर्यविशेषय- त्वसंभवात्तद्विशिष्टं तात्यर्यमवगम्यते। तथा च*ैतात्यर्येण वाक्र्यार्थविशेष- प्रमित पूर्वोक्तदोष इति चेद् न। वाक्यार्थविशेषतात्यर्यीभावप्रसङ्गात्। तथ गोत्ववाचिनो गोशब्दस्य गोव्यक्ता पर्यवसानवत्सामान्यगोचरमेव तात्पय विशेषे पर्यवस्येद् सवमपि न तात्पर्यमर्थप्रमितिहेतुः विमतो वाक्याथावगमः शब्दशक्तिमाचनिबन्धनः शाब्दज्ञानत्वात् पदार्थज्ञानवत्। यदि च तात्यय वाक्यार्थप्रमितिहेतुः स्यात् तदा वाक्यार्थी ड्शाब्दः स्यात। तात्यर्यमाचात्त- त्प्रमितिसिद्धेः। शब्दान्वयव्यतिरेका च शब्दस्य पदार्थप्रदर्शनमुखेन तात्य- योपाध्युपयोगितया उप्यपपद्येयाताम। तस्माच्छाब्दत्वसिद्धये शब्द सवार्थप्र- मिति हेतुस्तात्पर्यबोधस्तु प्रतिबन्धनरासीत्येवाभ्यपेयम। एवं च तात्पयहेता- रविचारस्यापि प्रतिबन्धनिरासित्वादुपचारेगेव ब्रह्मविषयत्वम ।। ननपचारेयापि न ब्रह्मणे विचारविषयत्वं संभवति आपातप्रसिट्टेरपि दुस्संपादत्वात्। न तावल्लोके प्रसिद्धं मानान्तराऽगाचरत्वात्। नापि वेदे तत्प्रसिद्धिः। तत ब्रह्मशब्दस्यानवधृतार्थत्वात्। लोकावधृतसामर्थ्यः शब्दो वेदे Sपि बोधक इति न्यायेनाव्यत्पन्नशब्दस्य वेदे ऽप्यबोधकत्वात्। मेवम। वैदिकप्रयोगान्यथानुपपत्त्या ब्रह्मशब्दार्थस्य कस्य चि/त्स्वर्गािवत्कल्प्य- त्वात्। प्रसिद्धपदसमभिव्याहारस्य स्वर्गब्रह्मवाक्ययोः समानत्वात्। एवमपि ब्रह्मशब्दस्यार्थमाचं सिध्यति न त्वर्थविशेष इति चेद् न। प्रसिद्धपदसमभि- व्याहारेय तदन्वययाग्यस्येवार्थविशेषस्य कल्पयत्वात्। न च तस्मिन्विवनिते ऽर्थविशेषे रब्दस्य वृत्यसंभवः । रुढ तचावर्ततमानमपि शब्दमवयवार्थव्य- त्यादनेन वर्तयितुं शक्यत्वात्। सतदर्थमेव सर्वत निगमनिरुत्तव्याकरणानां प्रवृत्तत्वात्। तथा चाच सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म तथाता ब्रह्मजिज्ञासेति प्रुति- सचप्रयोगान्ययानुपपत्या बाधरहितं चिदूपमन्तशून्यं पुरुषार्थपर्यवसायितया जिज्ञास्यं वस्तु ब्रह्मशब्दार्थ इति कल्पते। ब्रह्मशब्दश्च वृह वृहि वृद्धावि-

• न चेति २ पु. पा.। + कस्य चित् क्व चिदिति २ पु. पा.।

१८० वरिवरगाप्रमेयसंग्रहे १ स० ४ वर्या० वान्निरतिशयमेव संपद्यते। ततो देशतः कालतो वस्तुतश्चान्तशून्यमित्युक्तं भवति। तथा बाध्यत्वजडत्वापुरुषार्थत्वादिदोषराहित्यमपि महत्त्वमेव। लोके दोषरहितेषु गुणवत्सु पुरुषेषु महापुरुषा इति व्यवहारदर्शनातृ। ततो व्यत्पत्तिवशाधथेोक्ति उर्थे ब्रह्मशब्दो वर्त्तते। जातिजीवकमलासनादिषु यथोकार्थाभावे Sपि रूठिवशाद् ब्रह्मशब्दवृत्तिरुपपद्यते॥ ननु बृंहतिधात्वथानुगमनेन किं सौचस्य ब्रह्मशब्दस्यार्था वरार्यते किं वा श्रातस्य। नाद्यः। पौरषेयप्रयोगस्य मूलप्रमाणपेत्तस्य तदभावे निर्यायानुपयोगात्। अरप्र्थ् प्रुतिर्मलप्रमारं तथा ऽप्यत्तरसचे जगज्जन्मादिका- रणं ब्रह्मेति निर्यो्यमायत्वादस्मिन सूचे प्रयासो न कर्तव्यः । न द्वितीयः । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते तद्विजिज्ञासस्व तद् ब्रह्म सत्यं ज्ञानम- नन्तं ब्रह्मेत्यादिश्युतौ स्वयमेवार्थनिर्ययात्। नैष दोषः । प्रथमसचप्रवृत्ति- दशायामनिष्यन्नस्य द्वितीयसदस्य तदर्थनिर्यायहेतुत्वाSसंभवात्। प्रतावपि पदार्थस्यान्यतः प्रसिद्धिमन्तरेया वाक्यार्थप्रमित्ययोगादुभयचापि धात्वथीनु- गमेना रथस्य वर्णनीयत्वात्। धात्वथानगमः संभावनामाचबुद्धिहेतुर्न निरणा- यक इति चेद् मा भननिर्यायः संभावितस्या।निर्णोतस्येवार्थस्याच जिज्ञासा-

अथ विवततितस्य ब्रह्मशब्दार्थम्य निश्चिता प्रसिद्धिरपेक्ष्येत तर्हि सापि संपाद्यते। आ्र््रात्मा तावदहमस्मीति सर्वलोकप्रत्यक्षः प्रतीयते स एव हि ब्रह्म। स वा अयमात्मा ब्रह्मति प्रतेः । ततश्च प्रतिपन्नमुद्दिश्य विचार संभवाच्छक्य प्रतिपाद्यत्वलक्षणः संबन्ध: सिध्यति। तथा चात्यन्ता- प्रसिद्धाभावाद्विषयत्वसिद्धिः । नन्वेवं तर्हि प्रत्यक्षस्यापि गे।चरत्वेनासाधा- रगत्वाभावाद्विषयत्वं न सिध्यतीति चेद् अहमित्यात्मत्वसामान्याकारेग सर्वप्रत्यक्षसिद्धावपि तद्विशेषस्य विप्रतिपद्यमानस्य प्रत्यक्षसङ्ायोगात् । यद्यप्यात्मनि वस्तुता नास्ति सामान्यविशेषआावस्तयापि यथा रज्जद्रव्यस्य दएडसर्पधारादावनुस्यतरुपेय प्रतीयमानत्वमेव सामान्यं तथा ऽSत्मनो Sपि

• धात्वर्थानुगमननेति १ पु. पा. । + संसाधितस्येति २ पु. पा. । + प्रतीयते दूति २ पु. नास्ति।

आत्मत्वेन प्रसिद्धं ब्रह्म। देहेन्द्रियात्मवादिमतनिरुपरम। १८१ नुस्यतत्वेन प्रतीयमानत्वं सामान्यं भविष्यति प्रत्यक्षसिद्धे Sपि शरीराद्यर्थे प्रयुज्यमानस्यात्मवाचिनो 5 हंशब्दस्य गोशब्दवदर्थविप्रतिपत्तिरुपपद्यते॥ गेोशब्दस्य हि प्रत्यक्षसिद्धव्यक्याकृतिक्रियागुणाद्यर्थेषु प्रयुज्यमानस्य जातिरर्थत्वेन वैदिकेः प्रतिपन्ना। व्यक्ति: सांख्यादिभिः । उभयं वैयाक- रयेः । अवयवसंस्थानाख्या* SSकृतिरार्हतादिभिः । वितयमपि नैयायिकैः । अथ गोशब्दस्य प्रयोगे जात्यादीनामन्वयव्यतिरेकनियमात्तदर्थत्वशङ्गा तह्ं- हंशब्दप्रयोगे उपि शरीगदीनामन्वयव्यतिरेकनियमादेव तदर्थत्वशङ्का Sस्तु॥ तच विचारविरहितं प्रत्यक्षमेव प्रमाणमाश्नित्य चेतयमानो देह आत्मेति शास्त्रसंस्कारवर्जिता जनाः प्रतिपन्राः ॥ तथा भतचतुष्टयमाचतत्त्ववादिनो ले।कायतिकाश्च मनुष्योहं जाना- मीति शरीरस्याहंप्रत्ययालम्बनत्वेन ज्ञानाश्नयत्वेन चावम्यमानत्वात्तदेवा- त्मेति मन्यन्ते॥ अन्ये पुनरेवमाहुः । सत्यपि शरीरे चक्षुरादिभिर्विना रुयादिज्ञा- नाभावादिन्द्रियारयेव चेतनानि। न चेन्द्रियायां करणतया ज्ञानान्वयव्य- - अतः कायो ऽहं मको ऽहमित्यहंप्रत्ययालम्बनानि चेतनानीन्द्रियाणि प्रत्ये- कमात्मत्वेनाभ्यपेयानि। शरीरे त्वहंप्रत्ययालम्बनत्वं चेतनत्वं चात्मभते- न्दिरियाश्रयत्वादन्यथासिद्गम । नन्वेकस्मिन् शरीरे बहूनामिन्द्रियाणां चेत- नत्वे य सवाहं एवं रूपमद्रानं स सवेदानों शब्दं शृयेमीति प्रत्यभिज्ञा न स्यात्। तथा भोक्तृत्वं च रुपरसादिषु युगपदेव स्यान्न क्रमेरेति चेद मेवम। न हि चेतनैकत्वं प्रत्यभिन्ञाक्रमभोगयोनिमितं किं त्वेकशरीराअय- त्वमेव। तता यथेकस्मिन गेहे बहूनां पुरुषाणामेकेकस्य वित्राहे उन्येषा- मुपसर्जनत्वं तथा इन्द्रियात्मनामप्येकैकस्ये।पभोगकाले Sन्येषामुपसर्जनत्व- मिति॥ अन्ये तु मन्यन्ते स्वप्ने चत्षुराद्यभावे डषि केवले मनसि विज्ञाना- श्रयत्वमहंप्रत्ययालम्बनत्वं चोपलभ्यते। न च रूपादिज्ञानानां चन्तुराद्या- * स्वावयवसंस्थानाख्येति २ पु. पा. । 1 इतिशब्दो नास्ति २ पु. । + कारसात्वेति २ पु. पा. । ई उ. पदाते इति २ पु. प्रा.।

१८२ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० ४ वर्ग० श्रयत्वम्। तथा सति केवले मनसि रूपादिस्मृत्यनुपपत्तेः। ततः करणान्येव चत्तुरादीनि। अहंप्रत्ययस्तु तच कर्तृत्वोपचारात्सिध्यति। न चानेकात्म- स्वेकशरीराश्ररयत्वमाचेया प्रत्यभिज्ञा युज्यते। एकप्रासादमाश्रितानामपि तत्प्र- सङ्गात्। तस्माच्ृतुरादि करणं शरीराद्याधारं मन एवात्मेति। विज्ञानवादिनस्तु क्षषिकविज्ञानव्यतिरिक्तवस्तुनः सद्गावमनुभव- विरुद्धं मन्वानास्तस्येव विज्ञानस्यात्मत्वमाहुः। प्रत्यभिज्ञा तु ज्वालाया- मिव संततविज्ञानदयसादृश्यादुपपद्मते। विज्ञानानां हेतुफलसंतानमाचा- = माध्यमिकस्तु सुषप्रे विज्ञानस्याप्यदर्शनाच्कून्यमेवात्मतत्त्वमित्याह। यदि सुषुप्रे विज्ञानप्रवाहः स्यात्तदा विषयावभासा ऽपि प्रसज्येत। निरालम्ब- नज्ञानायागात। जागरणास्वाप्न*ज्ञानानामेव सालम्बनत्वं न साषुप्रिक/ज्ञाना- नामिति चेद् न। विशेषाभावात्। विमतं सालम्बनं प्रत्ययत्वात् संमतवत्। उत्थितस्य साषुप्रविषयस्मृत्यभावनियमान्न तच विषय इति चेत तर्हि निय- मेनास्मर्यमाणत्वादेव तथा ज्ञानमपि माभूत। न च शन्ये विवदितव्यम। यथा सविकल्पकः स्वविषयविपरीतनिर्विकल्पकजन्यस्तथा सत्प्रत्ययो Sपि स्वविपरीतप्रत्ययजन्य इत्यभ्यपेयत्वात्। एवं चोत्थाने सति जायमानस्याह- मस्मीति सत्प्रत्ययस्य। समनन्तरपूर्वप्रत्ययलक्षणकारणरहितस्य वास्तवत्वा- योगाच्कून्यमेव तत्त्वमिति॥ अपरे पुनः शरीरेन्द्रियमनोविज्ञानशन्यव्यतिरिक्तं स्थायिनं संसारियं कर्त्तारं भोक्तारमात्मानमाहु: नच शून्ये Sहंप्रत्यय उपपद्यते। वन्ध्यापुवादा- वषि तत्प्रसङ्गात्। नापि तसाकविज्ञाने क्रमभावी व्यवहारो युज्यते। सरवी हि लोक। 5नुकूलं वस्तु प्रथमतो जानाति तत इच्छतिपा ततः प्रयतते ततस्तत्प्राप्ना- ति ततः सुखं लभते। यद्ेतादृशमेककर्तृकतया भासमानं व्यवहारमेकसंतानव ्िना बहव आत्मान: परस्परवात्ताऽनभिज्ञा अपि निष्पादयन्ति तदा भिन्नसं- तानवर्तिनः किं न निष्पादयेयुः। तस्माद्य एवाहमिदं वस्त्वज्ञासिषं स एवेदानी-

• जागरसास्वप्ेति १ पु. पा. । + साषुप्तेति २ पु. पा. । तत्रेति नास्ति २ पु. । S सन्प्रत्यय इति २ पु. पा. । ++= सन्वत्ययस्योति २ पु. पा. । • तत इच्छ्तीति न दृश्यते २ पु.

मिच्छामीत्याद्यबाधितप्रत्यभिज्ञानिवाहाय स्थाय्यात्मा ऽभ्यपेयः। न चासा विज्ञानरुपः । अहं विज्ञानमित्येकत्वानुभवाऽभावात्। ममेदं विज्ञानमिति हि संबन्धो उनुभयते। न चायमनुभवो ममात्मेतिवदीपचारिकः। बाधाभा- वात *। एतेन शरीरेन्द्रियमनसामात्मत्वं प्रत्युक्तम। तचापि संबन्धप्रत्यय- स्यानिवार्यत्वात्। अहमुल्लखस्य तच्राध्यासिकत्वात्॥ न चायमात्मा सादि: । शरीरोत्पत्तिसमनन्तरमेव सुखदु : ख प्रा प्रि म - लोक्य तद्वेतुभतयो: पुरयपापयोः क्त्ता पूर्वमप्यस्तीत्यवगमात्। न चायम- नित्यः । विनाशानिरुपणात्। न तावत्स्वतो विनाशः । निर्हेतुकविनाशस्या- तिप्रसङ्गिनः सुगतव्यतिरिते/रनङ्गीकारात्। नापि परतः। निरवयवस्य वि- नाशहेतुसंसर्गासंभवात्। संभवे उपि वा न विनाशः सिध्येत। कर्मनिमित्तो ह्यन्यसंसर्ग: स च तत्कर्मेफलोपभोगायात्मनो वस्थितिमेव साधयेद् न विनाशम। तस्मादनादेरविनाशिनो Sनन्तशरीरेषु यातायातरूपः संसारः सिद्धः । निर्विकारस्य भोगासंभवाद्विकारस्य क्रियाफलरूपस्याभ्यपगमे क्रिया- वेशात्मकं कर्तृत्वमनिवार्यम। भोक्तृत्वमप्यनुभयमानं शगीरादिषु विज्ञानप- र्यन्तेष्वनुपपन्नत्वादुक्तात्मन्येव पर्यवस्यति। तथा हि। शरीरं तावत्पज्ञभूत- संघातरुपम। पज्जभतात्मके तात शरीरे पज्चतां गते इत्यादिशास्त्रात्॥ यत्तु नैयायिको मन्यते भलोकवासिनां शरीरं पार्रिवमेव। तन कदनानुपलब्धिर्वस्त्रादाविव भतान्तरोपप्ुम्भादिति। तदसत्। शोषादिना जलाद्यपगमे पि यथा वस्त्रादिस्वरुपस्य नापचयस्तथा केदनपाचनव्यह- नावकाशानामपगमे ऽपि शरीरस्यापचयाभावप्रसङ्गात् ॥ यच्च वैशेषिकेरुच्यते पज्जभतात्मकत्वे शरीरस्याप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः। वा- ख्वाकाशयोरप्रत्यक्षतया प्रत्यक्षाप्रत्यक्षवृत्तित्वादिति। तदप्ययुक्तम। तथा सति सर्वावयविनामप्रत्यक्षत्वापातात्। प्रत्यनाप्रत्यत्तावयववृत्तित्वात। न हि सन्माः परभागस्थिताश्चावयविनो 5वयवाः॥ प्रत्यत्ीकतु शक्यन्ते। तस्मा- द्वतसंघातः शरीरम। न च गन्धादिमतां तद्रहितानां च भतानामेककार्यज-

बाधकाभावादिति २ पु. पा.। + संसर्गाभावादिति २ पु. पा. । + सुगतेतररिति २ पु. पा. ।

स्थितावयवरा दूति ९ पु. पा. । S नैयायिका मन्यन्ते दूति २ पु० पा. ।

१८४ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० ४ वर्या० नकत्वं परस्परविरोधादिति वाच्यम। तथा सति नीलादीनामेकावयविजन- कत्वस्येकचित्र रुपारम्भकत्वस्य चासम्भवप्रसङ्गात। अनुभवबलादेव तच तथा स्वीकारे प्रकृते Sपि तन्न दडवारितम ॥ तच शरीरस्य भोक्तृतां वदन्तो लोकायताः प्रषृव्याः किं व्यस्तानां भतानां प्रत्येकं भोत्तृत्वम उत समस्तानाम। आरप्राद्ये ऽपि न तावदयुगप- त्सर्वेषां भोक्तृता। तदा स्वार्थप्रवृत्तानां तेषामन्यान्यमङ्गाङ्गिभावानुपपत्ता संघातापत्यभावप्रसङ्गात्। अन्तरेग च संघातं भोत्तृत्वे देहाद्वहिरप्येकैकस्य भतस्य भोक्तृतोपलभ्येत। नापि क्रमेण तेषां भोक्तृत्वम संघातानुपपत्तितादव- स्थ्यात्। न च वरविवाहादिन्यायेन गुणप्रधानभावेन तदुपपत्तिः । वैषम्यात्: यथा एकैकस्य वरस्यासाधाररत्वेनैकेका कन्या भाग्या न तथा चतुणीं पृथिव्य- प्रेजोवायनां भोक्तृणां रुपरसगन्धस्पशा भोग्या व्यवस्थिताः । तच कथ क्रम- भोगः। अथ कथं चिद्यवतिष्ठेरन तदा Sपि युगपत्सर्वविषयसंनिधाने सति क्रमानुपपत्तिः । यथेकरस्मिन्महूर्ते प्रत्येकं भाग्यकन्यावस्तुनि संनिहिते वराणां क्रमविवाहो गुणप्रधानतया संघातो वा नास्ति तद्वत। नापि समस्तानां भोक्तृत्वसंभवः । प्रत्येकमविद्यमानस्य चैतन्यस्य संघाते उप्यभावाद्ोगानुप- पत्तेः । अथ मन्यसे अरग्नौ प्रतिप्रेषु तिलेष्वेकेकस्य ज्वालाजनकत्वाभावे 5पि तिलसमहस्य यथा तज्जनकत्वं तथा संघातस्य चैतन्यं स्यादिति। तदापि संघातापत्ता हेतुर्वक्त्व्यः । आ्र्रागामिभोगादिति* चेद् न । यदि ताव- द्वोगस्य गुरभावस्तदा प्रधानानां भूतानामन्योन्यं गुरप्रधानभावरहितानां कथं संघातापत्तिः । प्राधान्यं तु भोगस्यानुपपन्नं भोक्तृशेषत्वात। न च वाच्यं शेषियं भोगं प्रति शेषभतयो: स्त्रीपुंसशरीरयेोर्भोक्रोः संघातापत्तिर्दृ- प्टेति। तवापि शरीरयोरभे।क्तृत्वाSसंप्रतिपत्तेः। ज्वालां प्रति तिलानां संघा- तापत्तिरिति यो 5यं दृष्ठान्तः से Sपि तवासिद्गः । संघातानिरुपणात्। न तावत्संघाता नाम भोगभोगिनोर्वनवदेकदेशतामाचम्। तथा सात तेन न्यायेन व्यापिनां भतानां सर्वच तत्सत्वाच्चितन्यभोगयो: सार्वचिकत्वप्रस- द्रात। नापि तदारब्ो Sवयवी संघातः । तस्य भतेभ्या भेदे पज्जमतत्त्वा-

*आगामिभोगो हेतुरिति २ पु. पा.। + भोगभे, गिनोरिति २ पु. नास्ति।

संघातनिरुपराम। न गोलकरूपाशीन्द्रियायि। १८५ भ्यपगमप्रसङ्गात। अभेदे भतमाषतया संघातासंभवात्। भेदाभेदयोश्चानङ्गी- करयात्। अथावयविनः पारतन्त्यान्न पज्जमतत्त्वापत्तिः तर्हहि जलादे: पृथि- व्यादितन्त्रत्वान्न तत्त्वचतुष्रयमपि सिध्येत्। न चेकद्रव्यबुद्धालम्बनयोग्य- तापत्ति: संघातः । वस्तुता Sनेकेष्वेकत्वबुद्धेरविभ्रममाचत्वात्। न चेकार्थक्रि- यायां युगपदन्वयः संघातः । तदानीं काष्ठाप्रयेण वहिना वायुसमुद्धतेन जले ताप्यमाने सति तच भतचतुष्टयसंघाताद्गोगप्रसङ्गात्। न चाग्न्ययः पिगडव- त्संश्लेष: संघातः । शरीरे वायोस्तथा संश्लेषाभावात। वहव्याप्र चायः- पियडे सन्तापितजले वायुसंमुक्ते भोगप्रसङ्गात्। न चोक्तदोषपरिहारायेकस्येव सतस्य भोक्तृत्वनियतिः शङ्गनीया। सर्वसंनिधाने Sस्येव भोग इत्यनि्द्धार- पात् * ॥ यत्तु लेोकायतैकदेशिनां मतद्वयम इन्द्रियाणां भोत्तृत्वं देहेन्द्रियसंघा- तस्य+ च भोक्तृत्वमिति। तदुक्तन्यायेन निराकरणीयम॥ ननु कानि पुनरिन्द्रियाणि येषां भोत्तृत्वं निराक्रियते। तच गोलक मात्राणीति सुगताः । तच्छत्तय इति मीमांसकाः । तद्यतिरिक्तानि द्रव्यान्त- राणीत्यन्ये सर्वे वादिन: ॥ न ताव द्वोलकमाचत्वं युक्तम। कर्याशष्कुल्यादिविरहिणामपि सपी- दीनां शब्दादयुपलब्धिसद्गावात्। वृक्षागां च सर्वगोलकरहितानां विषयोप- लम्भसत्त्वात्। तस्मात्पश्यन्ति पादपा इत्यादिशास्त्रात्। न च वृक्षाणाम- चेतनत्वं हिंसाप्रतिषेधेन प्रागगित्वावगमात्। अररत एव न गोलकशक्तित्व

सकल्पने लाघवं मन्यते। तर्ह्यत्यन्तलाघवादात्मन एव क्रमकारिसर्वविज्ञान- सामथ्य कल्पयतां किमेभिरिन्द्रियेः। न च सर्वगतस्यात्मनो गोलकप्रदेशेष्वेव ज्ञानपरिणामो उनुपपन्नः । त्वया तस्येब शरीरप्रदेशमाचे ज्ञानपरिणामाङ्गीका- रात्। एवं चानिन्द्रियेष्वपि गोलकप्रदेशेषु ज्ञानान्वयव्यतिरेका शरीरद्रव्यान्य- थासिद्वा। ततो न मीमांसकमतमुपपन्नमव। सन्तु तहि द्रव्यान्तराशीन्द्रियाणि * सर्वसंनिधानात्तस्येव भोत्तृत्वमित्यनिर्धारणादिति २ पु. पा. । + शरीरेन्ट्रियसंघातस्येति २ पु० पा.। ई अथ मन्यसे शक्तीति २ पु० पा. । तत्र न तावदिति २ पु० पा. । ततो मीमांसकमतमनुपपन्नमिति पु.पा. । ॥ मन्यते इत्यत्र नास्ति २ पु. ।

२४

१८६ विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० ४ वर्य० तानि च गोलकविशेषसंबन्धाच्चक्षुरादिशब्दवाच्यानीति। तदप्ययुक्तम। तेषु प्रमाणाभावात्। विमता रुपाद्युपलब्धयः करणपूर्विकाः कर्तृव्यापारत्वाद छ्विदिक्रियावदि चेद न। अनेकान्तिकत्वात्। करणाप्रेरणलक्षणे कर्तृ- व्यापारे करणान्तराभावात्। अन्यथा Sनवस्थानात्। एतस्माज्जायते प्रायो मन: सर्वेन्द्रियाणि चेत्यागमगम्यानीन्द्रियाणीति चेद् न । आ्रगमसंस्कार- विरहिणामपीन्द्रियप्रतिपत्तेः । न च मनोवत्सात्िवेद्यानीन्द्रियाणि रुपादि- ज्ञानाख्यं लिङ्गमनपेत्ष्य सात्तिमाचेया चत्तुरादीनां प्रतिपत्तेरभावात्। तस्मान्न सन्त्येवेन्द्रियाणीति।

हि तत्संस्काररहितास्तानि जानन्ति किं तु गोलकान्येव ।। यत्तु तेषामिन्द्रियाणामहङ्गारकार्यत्वं सांख्यरूच्यते तत किमध्यात्मा- उहङ्ार :* कारयं किं वा कृत्स्कार्यव्यापिनी का चिदहङ्काराख्या प्रकृतिः । उभयचाषि नास्ति किमपि मानम्। अरथ द्वितीयपच्े नानापुराखतचनानि मानं तन्न श्रुतिविरोधात्। अन्नमयं हि साम्य मन आप्रपोमयः प्रायस्तेजामयी वागित्यादिश्रुतौ भतविकारत्वावगमात्। अतः पुराणवचनानीन्द्रियागाम- हङ्काराधीनतामाषं प्रतिपादयन्ति॥ यच्च शुष्कतार्किकैभातिकत्वमिन्द्रियाणामुक्तम। तदप्ययुक्तम्। तैर्मानस्य वक्तुमशक्यत्वात्। इन्द्रियाषि भातिकानि सावयवत्वात् सावयवत्वं च मध्यमपरिमात्वादिति चेद् न। इन्ट्रियाणमसुपरिमारत्वे डपि बाधाभावेन हेत्वसिद्ध:+। विषयावभासस्याप्युत्वप्रसङ्गो बाध इति चेद् न। त्वन्मते Sगुपरिमायेनापि मनसा विस्तृतात्मादिवस्तुदर्शनसद्गावात्। चन्तुः रूपगुणावत्प्रकृतिकं रूपादिषु पज्जसु+मध्ये रुपस्येवाभिव्यञ्जकत्वाद् यद्यस्य नियमेनाभिव्यञ्जकं तत्तद्गुणवत्प्रकृतिकं यथा रुपाभिव्यञ्जको रुपप्रकृतिको दीपः । एवमन्यचाप्यहनीयमिति चेद् न । शब्दस्यवाभिव्य-

न्राकाशमाचस्य त्वया श्रोचत्वाभ्यपगमात्। विशेषव्याप्ता नानेकान्तिकतेति

आाध्यात्माहंकार द्ति २ पु. पा. ।+ बाधाभावाद्ेत्वसिद्धिरिति २ पु. पा. । पञ्चस्विति नास्ति २ पु. । S यस्य यननियमेनाघभासक्कक्मिति २ पु. पा.

आगमादेवेन्द्रियायां भोतिकत्वम। तेषां सर्वगतत्वाप्राप्यकारित्वाभावः । १८० चेद् एवमप्यतिप्रसङ्गो दुर्वारः। रूपादिचतुष्टयाभिव्यञ्जकस्य मनसो भतचतु -: ष्टयारभ्यत्वस्य सुसाधत्वात् *। अररभतस्याप्यात्मादेयाहकतया मनो न भूता- रभ्यमिति चेतृ तर्हि संख्यापरिमाणादेरपि ग्राहकतया चत्तुरादीनां भूतार- भ्यत्वं न स्यात्। असाधारणविषयारभ्यत्वाङ्गीकार सति भोतिकत्वसिद्धि- रिति चेतु तहिं मनो उप्यस्ताधारणविषयेखात्मना Sडरभ्येत। एकद्रव्यस्या- त्मन: सावयवद्रव्यानारम्भकत्वे ऽपि निरवयवं मनोद्रव्यं प्रत्यारम्भकत्वं किं न स्यात्। तस्मान्न शुष्कतर्कीदिन्द्रियायां भोतिकत्वसिद्धिः किं त्वागमादेव।। तानि पुनरिन्द्रियाणि सर्वगतानीति योगा: प्रतिपेदिरे । तदपि मानहीनम्। आत्मेन्द्रियमनांसि सर्वगतानि सर्वत दृष्टकार्यत्वादाकाशवत्। दृश्यते हि ज्ञानं तत्काय सर्वचेति चेद् न। सर्वचेत्यनेन कृत्स्रजगद्विव- चायामसिद्धिप्रसङ्गात। यच शरीरं तच सर्वचेति विवतायां शरीरे एवानैकान्ति- कत्वम्। दृश्यते हि यच शरीरं तन सर्वच शरीरकार्यम। न च शरीरस्य सर्वगतत्वमस्ति। अथेन्द्रियागि सर्वगतानि परोपाधिकगमन/त्वादाकाशवत्। यथा S5काशस्य गमनं घटाघुपाधिकं तथेन्द्रियाणां शरीरोपाधिकं गमन- मिति चेद् न। शरीरावयवेष्वनेकान्तिकत्वात्। प्रायोपाधिकं हि तेषां गम- नम। किं चेन्द्रियाणां सर्वगतत्वे युगपत्सर्वविषयोपलब्धि: स्यात्। शरी- रएव वृत्तिलाभान्नायं दोष इति चेत तहि बहिरिन्द्रियसद्वावकल्पना न प्रमा- गाप्रयोजनवती। तस्मादसवगतानीन्द्रियाणि॥ यत्तु तान्यप्राप्यकारीगीति सुगता: कल्पयन्ति। तदयुक्तम। तघ किं चक्षुःश्रोचयोरेवाप्राप्यकारित्वम् उत्तेतरेषामपि। न तावदितरेषाम । दूरत एव स्पर्शरसगन्धोपलब्धिप्रसङ्गात। नापि प्रथमः । विमते चक्षुःश्रोचे प्राप्यकारिणी बाह्येन्द्रियत्वाद घ्राणादिवत्। तेजसस्त्वतिदूरशीघ्रगमन- दर्शनादुन्मीलनमाचेरा चन्तुषो ध्रुवादिप्राप्तिरविरुद्धा। शब्दस्य च वीचीस- न्तानवत्परम्परया श्ररोचसमवायः प्राप्तिरिति यत्तार्किकेरुव्यते तदसत्। तथा सतीह श्रोच शब्द इति प्रतीयेत प्रतीयते तु तच शब्द इति। तस्मा-

• मुंसाध्यत्वादिति र पु. पा. । + तदप्ययुक्तमिति २ पु. पा.। + परोपाधिगमनेति २ पु. पा. 1.

१८८ विवरयाप्रमेयसंग्रहे १ स० ४ वर्ग० द्यथानुभवं श्रोचस्येव तथ गमनं कल्पनीयम। तदेवं भातिकानि परिच्छि- न्नानि प्राप्यकारीगीन्द्रियाणि सन्तीति सिद्धम ॥ किं तरहि मनो नाम यस्मिन्नात्मत्वमपरे लेकायतैकदेशिनो मन्यन्ते। नित्यं निरवयवमुपरिमायं मन इति तार्किकाः । तच न तावन्नित्यं परिच्छ्विन्नत्वाद् घटवत्। विमतं नित्यं निरवयवद्रव्यत्वादात्मवदिति चेद् न । हेत्वसिद्धेः । विमतं सावयवं करणत्वात् चक्तुरादिवत्। अन्यथा मनसेो उन्नमयत्वं ्त्युक्तं बाध्येत। कथं तहि मूतेद्रव्यानभिघात इति चेद् जीवनदशायां देहाद्व हिर्निर्गमनाभावादिति बमः। मरयदशायां तु साव- यवत्वेनाभिमतानां चत्तुरादीनामप्यप्रतिघातो विद्यतएव। अत एव साव-

दोषः । तदापि स्थूलसत्मेषु हस्तिपुत्तिकादि *देहेषु क्रमेश प्राप्यमाणेषु कथं तत्तट्वेहसमानत्वेन धृत्तिरिति चेद् अवयवोपचयाऽपचयाभ्यामिति ब्रमः ॥ शाक्यास्तु समनन्तरप्रत्यय एवोत्तरज्ञानकरयतया मन इति प्रति- पेदिरे। तदसङ्गतम। व्याप्रिमनपेत्य केवलस्य पूर्वज्ञानस्योत्तरज्ञानजनकत्वा- योगातृ। लिङ्गज्ञानस्य व्याप्रिसापेक्षस्येव लिङ्गिज्ञानजनकत्वदर्शनात् । शब्दज्ञानं व्याप्यनपेक्तमेवार्थ/ज्ञानजनकमिति चेद् न। त्वन्मते शब्द- स्यानुमानान्तःपातितया तवापि व्याप्यपेत्षत्वात्। विशेष्यज्ञानं व्याप्यनपे- क्षमेव विशिष्टज्ञानजनकमिति चेद् न । विशिष्टज्ञानस्य संप्रयोगजन्यत्वात्: अथ समनन्तरातीतप्रत्यय उत्तरज्ञानं न जनयति किं तु तस्याकारमाचं समर्पयतीति चेद न। आकाराकारियरभेदात्। आ्र्प्राकारस्य स्वाभाविकतया उन्यापेव्षाभावात। तस्मादन्यदेव सावयवं मन इति सिद्धम ॥ ननु कश्चायं वास्तव आत्मा यो देहादिषु विज्ञानान्तेषु भ्रान्तर्वादि- भिरारोप्यते। तच सर्वगता 5यं जीव आत्मेति के चित्। तदसत्। शुष्क- तार्किकायां साधकाभावात् H

• हस्तिपुत्रिकादीति २ पु. । + व्याप्तिमनपेत्यैवेति २ पु. पा. । स्वाभाविकतया नन्यापेचितया उन्यापेद्ाभावादिति २ पु. ण.।

मनसः सावयवत्वम। आत्मा SSगमात्सर्वग एक: स्वप्रकाशश्च। १८६ अथ मतं देहाद्वहिरन्तश्च* सर्वाणि भोगसाधनान्यात्ममोगायेव व्याप्रियन्ते तद्यापारश्चादृष्टवदात्मसंयोगापेक्षस्ततो उसी सर्वगत इति। रूव किं यस्मिन्नात्मप्रदेशे डदृष्टं तत्प्रदेशे। संयेोगो Sपेक्ष्यते उतादृष्टोपलचतितात्म- संयोग: । नाद्यः । देहावच्छिन्नात्मसमवेतादृष्टस्य् स्वर्भा ग हेतु त्वा्त् । न द्वितीयः । मोत्ते ऽपि भोगप्रसङ्गात्। तस्मादागमादेव सर्वगतत्वसिद्धि: ॥ न चायमात्मा जड़ः । प्रत्यक्षानुमानागमे: स्वप्रकाशत्वावगमात्। तष प्रत्यकं साषुप्रमवगन्तव्यम्। अनुमानान्यपि आ्रत्मा स्वप्रकाश: स्वसत्तायां प्रकाशव्यतिरेकरहितत्वात् प्रदीपवत्संवेदनवच्च। तथा विषयप्र- काशकर्तृत्वात् प्रदीपवत्। विषयप्रकाशाश्र्रयत्वादालोकवत्। अनिन्द्रियगे।च- रत्वे सत्यपरोक्षत्वात्संवेदनवत्। आ्रात्मा सति धर्मर्िरयजन्यप्रकाशगुगाः प्रकाशगुणत्वादादित्यवत्। आररागमश्चाचायं पुरुषः स्वयंज्योतिरित्यादिः । स चायमात्मा सर्वशररष्वेक्र एव सर्वचाहमित्येकाकार प्रत्ययवेदनीयत्वाद् गोत्ववत्। शरीरायां भिन्नत्वादेवातीतशरीरादाविव न भोगानुसंधानप्रसङ्ग:। ननु तह्यस्यापि मनुष्यशरीरस्य प्रतिक्षणं परिणामभेदाद्रेदे सत्यचाप्यात्मनो भोगाननुसंधानं प्रसज्येतेति चेद् न। तदेवेदं शरीरमिति प्रत्यभिज्चया तदे- कत्वावगमातृ। न च ज्वालाप्रत्यभित्ञावद्वान्तत्वम। तब सत्मदर्शने प्रत्यक्त एव ज्वालानां भेददर्शनात्। अत् तदभावात्। तदेवमेक: स्वप्रकाश ्रपरा- त्मेति सिद्धान्त:+म तमेतमात्मानमवैदिका देहादिबुद्धान्तपदार्थरुपत्वेन प्रतिपन्राः । मीमांसकादयस्तु तस्य देहादिव्यतिरेकं प्रतिपद्यापि कतारं भोक्तारं तमि- कन्ति॥ तदेतत्सांख्या न सहन्ते। न तावदात्मन: कर्तृत्वं स्वाभाविक सर्वगतस्य निरवयवस्यात्मनः परिस्पन्दपरियामलक्षयक्रियावेशायोगात। स्वाभाविकत्वे चेतन्यवत्क्रियावेशो न कदा चिदपि व्यभिचरेत्। नापि कर्तृ- त्वमागन्तुकम। निरवयवे कर्तृत्वहेतपरागायोगात्। नापि बुद्धे: कर्तृत्वमात्म- न्यारोपयितुं शक्यम्। अरख्यातिवादे भ्रान्त्यभावात्। तस्मान्नास्ति कर्तृत्वम। * चशब्दो नास्ति २ पु. । 1 सिद्धमिति २ पु० पा० । + तस्मिव्ात्मप्रदेशे दति २ पु. पा. ।

१८८ विवरगाप्रमेयसंग्रहे १ स० ४ वर्ग० दथानुभवं श्रोचस्येव तथ गमनं कल्पनीयम। तदेवं भातिकानि परिच्छि- न्नानि प्राप्यकारीगीन्द्रियाणि सन्तीति सिद्धस॥ किं तहि मनो नाम यस्मिन्नात्मत्वमपरे लोकायतैकदेशिनो मन्यन्ते। नित्यं निरवयवमणुपरिमायं मन इति तार्किकाः । तघ न तावन्नित्यं परिच्छिन्नत्वाद् घटवत्। विमतं नित्यं निरवयवद्रव्यत्वादात्मवदिति चेद् न। हेत्वसिद्धेः । विमतं सावयवं करणत्वात् चक्षुरादिवत्। अन्यथा मनसो उन्नमयत्वं श्रत्युक्तं बाध्येत। कथं तहि मतेद्रव्यानभिधात इति चेद् जीवनदशायां देहाद्वहिरनिर्गमनाभा वादिति बमः। मरयदशायां तु साव यवत्वेनाभिमतानां चत्तुरादीनामप्यप्रतिघातो विद्यतएव। अत एव साव- यंवत्वात्संयोगविभागवत्त्वाच्च घटादिवन्नाणुपरिमारात्वम। सर्वगतत्वे च

दोषः । तदापि स्थूलसत्मेषु हस्तिपुत्तिकादि *देहेषु क्रमेण प्राप्यमायेषु कथं तत्तट्वेहसमानत्वेन वृत्तिरिति चेद् अवयवोपचयाऽपचयाभ्यामिति ब्रमः ॥ शाक्यास्तु समनन्तरप्रत्यय सवोत्तरज्ञानकरणतया मन इति प्रति- पेदिरे। तदसङ्गतम्। व्याप्रिमनपेत्ष्य केवलस्य पर्वज्ञानस्योत्तरज्ञानजनकत्वा- योगात्। लिङ्गज्ञानस्य व्याप्रिसापेक्षस्येव लिङ्गिज्ञानजनकत्वदर्शनात्। शब्दज्ञानं व्याप्यनपेक्षमेवार्थ।ज्ञानजनकमिति चेद न। त्वन्मते शब्द- स्यानुमांनान्तःपातितया तवापि व्यापयपेत्षत्वात्। विशेषयज्ञानं व्याप्यनपे- क्षमेव विशिष्टज्ञानजनकमिति चेद् न। विशिष्टज्ञानस्य संप्रयोगजन्यत्वात: अथ समनन्तरातीतप्रत्यय उत्तरज्ञानं न जनयति किं तु तस्याकारमाचं समर्पयतीति चेद न। आकाराकारियोरभेदात। आ्र्रकारस्य स्वाभाविकतया उन्यापेच्षाभावात। तस्मादन्यदेव सावयवं मन इति सिद्धम ॥ ननु कश्चायं वास्तव आत्मा यो देहादिषु विज्ञानान्तेषु भ्रान्तर्वादि- भिरारोप्यते। तच सर्वगतो 5यं जीव आत्मेति के चित्। तदसत्। शुष्क- तार्किकायां साधकाभावात् ॥

• हस्तिपुत्रिकादीति २ पु. । + व्याप्तिमनपेत््येवेति २ पु. पा.। स्वाभाविकतया नन्यापेचितया उन्यापेसाभावादिति २ पु. ण.।

मनसः सावयवत्वम। आत्मा SSगमात्सर्वग एक: स्वप्रकाशश्च। १८६ अथ मतं देहाद्वहिरन्तश्च* सर्वाणि भोगसाधनान्यात्मभोगायेव व्याप्रियन्ते तद्यापारश्चादृष्टवदात्मसंयोगापेक्षस्ततो उसी सर्वगत इति। तच किं यस्मिन्नात्मप्रदेशे Sदृष्टं तत्प्रदेशे। संयोगो Sपेक्यते उतादृष्ठोपलचितात्म- संयोग: । नाद्यः । देहावच्छ्िन्नात्मसमवेत्ादृष्वुस्य स्वर्गभाग हेतुत्वात्व।ा न द्वितीयः । मोत्े डपि भोगप्रसङ्गात्। तस्मादागमादेव सर्वगतत्वसिद्धि: ॥ न चायमात्मा जड़ः । प्रत्यक्षानुमानागमे: स्वप्रकाशत्वावगमात् । तघ प्रत्यवं साषुप्रमवगन्तव्यम। अनुमानान्यपि आात्मा स्वप्रकाश: स्वसत्तायां प्रकाशव्यतिरेकरहितत्वात् प्रदीपवत्संवेदनवच्च। तथा विषयप्र- काशकर्तृत्वात् प्रदीपवत्। विषयप्रकाशाश्रयत्वादालोकवत्। अनिन्द्रियगे।च- रत्वे सत्यपरोक्षत्वात्संवेदनवत्। आ्ररात्मा सति धर्मिरयजन्यप्रकाशगुगाः प्रकाशगुणान्वादादित्यवत्। आरगमश्चाचायं पुरुषः स्वयंज्योतिरित्यादिः । स चायमात्मा सर्वशररष्वेक्र एव सर्वचाहमित्येकाकार प्रत्ययवेदनीयत्वाद् गोत्ववत्। शरीरायां भिन्नत्वादेवातीतशरीरादाविव न भोगानुसंधानप्रसङ्ग: । ननु तह्यस्यापि मनुष्यशरीरस्य प्रतिक्षणं परिणामभेदाद्ेदे सत्यचाप्यात्मनो भोगाननुसंधानं प्रसज्येतेति चेद् न। तदेवेदं शरीरमिति प्रत्यभिज्चया तदे- कत्वावगमात्। न च ज्वालाप्रत्यभिज्ञावद्वान्तत्वम्। तब सक्षमदर्शने प्रत्यक्षत एव ज्वालानां भेददर्शनात्। अच तदभावात। तदेवमेक: स्वप्रका श. ्र्प्रा- त्मेति सिद्धान्त:+म तमेतमात्मानमवैदिका देहादिबुद्धान्तपदार्थरूपत्वेन प्रतिपन्राः । मीमांसकादयस्तु तस्य देहादिव्यतिरेकं प्रतिपद्यापि कतारं भोक्तार तमि- चछन्ति॥ तदेतत्सांख्या न सहन्ते। न तावदात्मनः कर्तृत्वं स्वाभाविकं सर्तगतस्य निरवयवस्यात्मनः परिस्पन्दपरियामलक्षणक्रियावेशायोगात्। स्वाभाविकत्वे चैतन्यवत्क्रियावेशो न कदा चिदपि व्यभिचरेत्। नापि कर्तृ- त्वमागन्तुकम्। निरवयवे कर्तृत्वहेतपरागायोगात्। नापि बुद्धे: कर्तृत्वमात्म- न्यारोपयितुं शक्यम। अ्ररखव्यातिवादे भ्रान्त्यभावात्। तस्मान्नास्ति कर्तृत्वम। * चशब्दो नास्ति २ पु. । 1 सिद्धमिति २ पु. पा. । + तस्मिव्ात्मप्रदेशे दति २ पु. पा. ।

१६० विवरणप्रमेयसंग्रहे १ स० ४ वर्य० न चैवं भोक्तृत्वमपाकत्तु शक्यम्। न. हि सुखदुःखान्वयो भोग: येन कर्तृत्ववद्यभिचरेत् किं तु चिदूपत्वेन दृश्यसानित्वं भोक्तृत्वम। तस्माद्रो- क्तेवात्मेति सांख्यानां पत्तः ॥ वैशेषिकयोगनैयायिका उक्ताद्ोक्तुर्जीवादतिरिक्त सर्वन्ञः सर्वशक्तिरी- श्वरो उपि कश्चिदस्तीत्यनुमिमते। विमतं जगत्स्वरूपोपादानाद्यभित्ञकर्तृकं विविधकार्यत्वात् प्रासादादिवत्। तन कल्पनालाघवेनेककतृकत्वोपादा- ना*ैंत्सर्वन्तत्वसिद्धिरिति वैशेषिकादयः । विमता ज्ञानैश्वर्यशक्तयः कां चित्परां काष्ठां प्राप्ताः सातिशयत्वात् परिमाणवदिति योगाः। विमतं धर्मा- धर्मफलं कर्मतत्फलतद्वोकाद्यभिज्ञेन दीयते व्यवहितकर्मेफलत्वात् सेवाफल- वदिति नैयायिकाः ॥ नन्वीश्वरपत्तोपन्यासो न युक्त:। यतो 5च जिज्ञास्ये प्रत्यगात्मरूपे ब्रह्मगि विप्रतिपत्तिर्दरशैयितुं प्रक्रान्ता। नैष दोष: । प्रत्यगात्मा तस्मादी- श्वरादन्यो ऽनन्यो वेति प्रत्यगात्मविप्रतिपत्तावेव पर्यवसानात् ॥ अच भास्कर आह। नेह प्रत्यगात्मा जिन्ञास्यते येन तद्विप्र- तिपत्तिरुपन्यस्येत । किं त्वीश्वर एव ब्रह्मशब्देनोद्विश्य विचार्यते । जन्मादिसचे जगत्कारयत्वलक्षणाभिधानात्। तस्य च लक्षसास्य प्रत्यगात्म- न्यसंभवादनुभवविरोधादिति। त वक्तव्यमीश्वरो जगत्कारणादन्यो Sनन्यो वेति। अन्यत्वे प्रधानमेके परमागनपरइत्यादिना त्वच्छास्त्रे जग- त्कारय विप्रतिपत्तिप्रदर्शनमसमञ्जसं स्यात्। ईश्वरविप्रतिपत्तेरेव त्वया दर्श- नीयत्वात्। अनन्यत्वे च।। त्वदीय: प्रधानपरमायवादिपन्षापन्यासव ईश्व- राभिप्रायः स्याद् न च तदुक्तम। न हि वादिन: प्रधानमीश्वरः परमा- सुर्वेश्वर इति विप्रतिपद्यन्ते। यद्यपि प्रत्यगात्मनि जगत्कारणत्वं पामरा नानुभवन्ति तथापि प्रुतिस्मृतिन्यायकुशला अनुभवन्त्येव। एवं च श्रुत्या- दिप्रसिद्जगत्कारणत्वलक्षणेन विप्रतिपद्यमानप्रत्यगात्मविशेषस्वरूपे ब्रह्मगि बोध्यमाने यज्जगत्कारयं तद् ब्रह्मेत्येतादृशी वचनव्यक्तिद्वितीयसचे युज्यते-

• कर्तृत्वोपदानादिति २ पु. पा.।+ प्रत्यगात्मन्यनुभवविरोधादिति १ पु. पाठः। + स वक्तध्य इति २ पु० पा. । S परमाशुमित्येकवचनान्तः पाठः २ पु० । ॥ चशब्दो नास्ति २ पु० । ॥ प्रधानपरमायवादुपन्यास इति पु. पा.।

देहकर्तृभोकीश्वरात्मवादिमतप्रदर्शनम्। वस्तुत ईश्वर एवात्मा । १६१ तराम। तथा पुरुषाणां केशकरदेहादिबुद्धान्तबन्धनिवर्तनेन सत्यज्ञानानन्ता- नन्दप्रत्यगातमब्रह्मस्वरूपपरिशेषः * फलिष्यति। त्वत्पन्ते तु जगत्कारयस्य विप्रतिपद्यमानत्वात्तद्विशेष एव ब्रह्मानुवादेन बोधनीयः। तथा च यद् ब्रह्म तज्जगत्कारयमित्येवं वचनव्यक्ति: सचस्यापद्येत पुरुषाणां च न किं चित्प्र- योजनं तद्वोधे स्यात्। न चोपासनं प्रयोजनम। आरोपितरुरयेण्ाप्यपासन- संभवे तत्प्रतिपादनवैयथ्यीत। तस्मादसङ्गतो 5यं भास्करपकः ॥ परमार्थदर्शिनस्तु य ईश्वरः स एव प्रत्यगात्मेति मन्यन्ते। विमतौ जीवेश्वरा वस्तुतो न भिन्ना उपाधिपरामर्शमन्तरेणाविभाव्यमानभेदत्वाद बिम्ब- प्रतिबिम्बवत्। अन्यया ब्रह्मगि निरतिशयबृहृत्यर्थान्वयो न सिध्येत्। तस्य कृत्स्न|देशकालव्यापित्वे ऽपि जीवभ्यो भिन्नत्वाद्वस्तुतः सर्वेगतत्वाभावातृ॥ ननु बृहत्यथानुगमाय ब्रह्मणः सर्वात्मकत्वाङ्गीकारे दुःखात्मकताया अप्यङ्गीकार्यत्वादपुरुषार्थता स्यात्। आ्नन्दरूपत्वमव्यस्तीति पुरुषार्थतेति चेद मेवम। न हि तृप्रिहेतुरित्येतावता विषमिशितानं पुरुषैरर्थ्यते। न लिप्यते लोकदुःखेनेत्यादिशास्त्रान्न दुःखात्मकतेति चेद न। आत्मेवेदं सर्वमिति सर्वतादात्म्यश्रत्या सर्वोपादानत्वलक्षणायुक्या च तस्य बाधितत्वात्। अथैकदेशिमतमाश्िरित्य सर्वज्ञस्याज्ञानमिथ्याज्ञानाभावान्नानर्थसंबन्ध इति चेद् न । तन्मते। सर्वप्रपज्जतादात्म्यस्य वास्तवस्य जननायाविद्यादयनपेक्ष- गात्। अत एव तत्वज्ञाने सत्यप्यपायस्य दुःसम्पादत्वात्। अरथापि ब्रह्मयो धर्माधर्मरहितत्त्वान्न दुःखादिसंबन्धस्तदनुभवो वा संभवतीति चेद न। दुःखादिसर्वप्रपज्जोपादानतया तत्संबन्धस्य सर्वेज्ञतया तदनुभवस्य चावारणीयत्वात्। अथेतट्वोषपरिजिहीर्षया कार्यप्रपज्चाद् ब्रह्मणो भिन्नत्वं वा कारणाकारणरूपेय ब्रह्मद्वयं वा डभ्यपगम्येत तदा बृहत्यर्थो नानुग- च्छेतु। तस्मात्सवीत्मकं सर्वज्ञं ब्रह्मापुरुषार्थतया न जिज्ञास्यमिति। अचोच्यते। भवेदयं दोष: पारमार्थिकप्रपजवादे। मायावादे तुन को 5पि दोषः । वस्तुतो ब्रह्मयो निर्लेपत्वात्। तदेवं देहादिनिर्लेपब्रह्मान्ताः पदार्था * स्वरूपविशेष इति २ पु. पा. । + तस्येति नास्ति २ पु. । कन्त्सेति नास्ति १ पु. । तृप्तिहेतुरत्यन्तापेक्षितमयि इति २-३ पु. पा. । 5 सर्वापादानलक्षरोति २ पु. पा. । ॥ त्वन्मते इति २ पु. पा. ।

१६२ विवरयप्रमेयसंग्रहे १ स० ४ वर्ग० युक्तिं वाक्यं च समाश्रयद्गिवादिभिः प्रत्यगात्मतया विप्रतिपद्यन्ते। तन तन तन्मतसिद्धा युक्ति: पूर्वमेव दशिता। वाक्यं चसवा एष पुरुषो Sन्नरसमयः स वा अयमात्मा ब्रह्म पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आ्काशमयस्तेजामय इत्यादिकं शरीरात्मव्रादे Sवगन्तव्यम्। ते ह वाचमचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तभ्येो। वागुदगायदित्यादीन्द्रियात्मवादे।। मन उदगायदिति मन- आत्मवादे। कतम आत्मेति योयं विज्ञानमय इत्यादि विज्ञानात्मवादे। असद्वा इदमग्रतासीदिति शन्यात्मवादे। मन्ता बोद्धा कत्ता स्वप्रे जीवः सुखदुःखभोत्तेत्यादिकर्तृभोक्वात्मवादे। तयारन्यः पिप्पलं स्वाद्त्तीति सत्त्व-

त्मनि तिष्ठुन्नात्मानमन्तरो यमयतीति तटस्थात्मवादे पा। निर्लेपब्रह्मात्मवादे तु सर्वीणि वेदान्तवाक्यान्यवगन्तव्यानि। तच नि्लेपब्रह्मात्मवादिना डभ- हितयोर्यु क्तिवाक्ययो: समीचीनत्वमन्योक्तयो स्त्वाभा सत्व मि त्येतत्स चकार एव तच तच स्पष्टीकरिष्यति। एवं च सत्येतद्विचारशास्त्रमश्त्वा परिडतंमन्य- तया देहादितटस्थेश्वरान्तेष्व न्यतमं यं कं चिदात्मानमवलम्बमानो मुमुत्ुर्न मोचं प्राप्रयात्। तत्त्वज्ञानलभ्यस्य मोचस्य विपरीतज्ञानेन सम्पादयितुम- शक्यत्वात्। न च तस्य पापिष्ठस्य कदा चिन्निष्कृतिरस्ति। अत्स्तस्य अन्यथा प्रतिपत्तिहि महत्तरं पापम। यो उन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। किं तेन न कृतं पापं चेरेणात्मापहारिया ॥ इति न्यायात्। अतः सत्यज्ञानानन्दादिरु पस्यात्मनो 5सत्कल्पना- मापादयतस्तस्यात्मघातिनः कष्टलोकप्राप्रिः प्रयते। असुया नाम ते लोका अन्धेन तममा वृताः । तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ** ॥इति। ननु ब्रह्मविचारेय तत्त्वज्ञाने निष्पन्ने Sपि न मोक्ष उपपद्यते। पृथि- व्यादिप्रपज्जनिवृत्तेरभावात्। नैष दोषः । सर्वजीवसाधारणेषु पृथिव्यादिषु स- * तत्र तन्नेति २ पु. नास्ति। तत्र तत्तन्मतेति ३ पु. पा.। अतगन्तव्यमित्यधिकम् २ पु. । : भून्यवादे इति २ पु. पा. । S अनुमन्तेति ३ पु. पा.। ॥। चाकशीति ज इत्यादीति ३ पु. पा.। स्वाद्वृत्त्यनश्नचन्यो अरपभिच्ताकशीतीत्यादीति २ पु.पाठः। १ तटस्येश्वरवादे इति १ पु. पा. ।

ब्रह्मविचारस्य कर्तव्यत्वसिद्धान्तः । १६३

त्स्वप्यन्तःकरयाध्यासनिवृत्ता प्रमातृत्वाभावादात्मचैतन्यस्य स्वता विषयोप रागाभावाद्वा एतद्वर्शनं न प्राप्नोति। निरिन्द्रियस्यव रुपादिदर्शनमित्येकः पत्ः इतरस्तु सर्वद्वैतनिवृत्तिपत्ः समन्वयसचे वक्यते। तदेवमहमित्यात्मत्वसा- मान्याकरेय सर्वप्रत्यक्षसिद्धस्यात्यन्ताप्रसिद्धाभावाद्विशेषता वादिविप्रतिप- त्रिविषयस्यापि निष्प्रपज्जुब्रह्मरुपेण विशेषेय शास्त्रान्तरेष्वसिद्धत्वाच्च विषयत्व- सिद्धिः। तस्य च ब्रह्मणो Sनेन शास्त्रेण प्रतिपादयितुं शक्यतया प्रतिपाद्य- प्रतिपादकभाव*लक्षयः संबन्धो पि सिद्ध इत्युभयस्यापि सिद्धेः प्रयोजनस्य च मोक्षस्याभिहितत्वान्निष्प्रत्यहो ब्रह्मविचार: कर्तव्य इत्यशेषमतिमङ्गलम्॥ इति विवरणाप्रमेयसंग्रहे प्रथमसचे चतुर्थवर्याकम। समाप्तं चेदं सचम। ॥।

भावशब्दो न दृश्यते ३ पु.।वर्शकं समाप्तं समाप्तं चेदं सूत्रमिति ३पु. पा. । २५

१६४ विवरराप्रमेयसंग्रहे २ स० १ वर्या० अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यच ब्रह्म ज्ञातुकामेन ज्ञानोपायभतमिदं विचार- शास्त्रं प्रोतव्यमिति प्रतिज्ञातम। जिज्ञासापदस्य ज्ञानेच्छालक्षणास्वार्थीपरित्या- गेना*न्तर्शीतविचारलक्षकत्वात। प्रतिज्ञाते व ब्रह्मविचारे तदङ्गानि लक्षण-

मायाः सूचसन्दर्भ: सङ्गक्कतेतराम। अन्यथा ज्ञानेच्छामपुरुषतन्त्रां कर्त- व्यत्वेन प्रतिज्ञायेच्छाऽनुपयुक्तानि लक्षणादीनि प्रतिपादयतः सचकृतो महद- काशलमापद्येत। यद्यपि साध्यसिद्धेः साधनाद्यधीनत्वात्साधनादीन्येव प्रथमं विचारयायि तथापि तानि ब्रह्मप्रमायं ब्रह्मयुत्तिब्रेह्मसाधनं ब्रह्मप्रमि- तिरिति ब्रह्मविशिष्टृत्वेन ब्रह्मस्वरुपनिर्ययसापेत्षाएयपसर्जनानि च। अतो निरपेक्षं प्रधानं च ब्रह्मस्वरूपं भगवान सचकार: प्रथम लक्षयति-जन्माद्यस्य यत इति॥ नन्वज्ञाते स्वरूपे लक्षणां ज्ञाते वा। नाज्ञाते। किमस्य लनन्यस्य लक्षण मिति जिज्ञासानुदयात। अस्येदं लक्षणमिति लक्ष्यलक्षणसंबन्धापरि- ज्ञानान। नापि ज्ञाते। वैयथ्यात्। किं च स्वरूपलक्षणमुच्यते तटस्थलन्तरं वा। नादः। जन्मादिकारयत्वस्य सप्रतियोगिकस्य स्वरूपत्वायोगात। स्वरूपत्वे च सविशेषत्वप्रसङ्गात॥। नापि द्वितीयः । स्वरूपलक्षणेन विना तटस्थलक्षणमाचेय स्वरूपप्रतीत्ययोगात्। अन्यच च स्वरूपलक्षरास्याप्रसिद्धेः। कथं चित्तत्प्रसिद्धावप्यस्य तटस्थलक्षणस्यातिव्याप्रिः। प्राधानादावपि जग- त्कारणत्वसंभवातवा। अतो Sनेन सचेय किं प्रतिपाद्यतइति। अच ब्रमः । जगज्जन्मसस्थितिध्वंसा यतः सिध्यन्ति कारणात्। तत् स्वरूपतटस्थाभ्यां लक्षणाभ्यां प्रदर्श्यते॥ अधीतवेदान्तस्य विदितपदपदार्थसंबन्धस्यापाततो ब्रह्मस्वरूपं ज्ञात्वा विशेषतो ज्ञातुमाकाङकतः कृप्लत्यलक्षणसंबन्धत्वेन सार्थकमेवेदं लक्षणाभिधानम। तन तावज्जन्मादि ** कारणत्वं माघाविशिष्टब्रह्मणः स्वरूपल-

• स्वार्थपरित्यागेनेति ३ पु.। प्रमायुक्तीति ३ पु. पा. । + ब्रह्मफलमिति ३ पु. पा. । S किमस्य लक्ष्यलक्षणमिति पाठ: ३धु० । ॥ सविशेषप्रसङ्गादिति ३ पु. पा. । 1 कारससंभवादिति ३पु. पा. । ** जगज्जन्मादोति ३ पु. पा. ।

ब्रह्मयः स्वरूपतटस्थलक्षणे। २ सचे डस्येति यत इति च पदयोरर्थ: । १६५ क्षयत्वे Sप्यविरुद्धम। शुद्धब्रह्मरास्तु तत्तटस्थलक्षगम*। स्वरूपलक्षयं तु तस्य सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादिप्रुतिषु प्रसिद्धम। न चोक्तलक्षयस्यातिव्याप्रिः ।

लक्षणनिर्ययायाचेवार्थात्सचिते प्रमाययुक्ती इत्यवगन्तव्यम। अध्यायद्वये तयोरेव प्रमाणयुत्तयो: सचकारेय प्रपज्जयिष्यमायत्वात्। ननु जन्मादीत्य- स्मिन् बहुव्रीहो स्थितिप्रलययोरन्यपदार्थत्वात्युँल्लिङ्गद्विवचनेन भवितव्यम। न भवितव्यम। जन्मनो उप्यन्यपदार्थत्वेन विवचतितत्वात्। न चेवं सत्येकस्येव जन्मनो विशेष्यत्वविशेषणत्वप्रसङ्गः । जन्मादिचयस्य विशेष्यत्वेन विर्वतति- तत्वात्। अत एव न पुँल्लिङ्गबहुवचनप्राप्तिरपि। यद्यप्यनादौ संसारे न जन्मनो वस्तुत आदित्वं तथापि जनित्वा स्थित्वा प्रलीयते इति व्यावहा- रिकीं लोकप्रसिद्धिमुपजीव्य यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते इति भुते। जन्मन आदित्वनिर्देशस्तमुपजीव्यायं साचा Sपि निर्देश उपपन्नः ॥ अस्येति सूचप्रतीकेन प्रत्यक्षादिप्रतीतं कृत्स्ं जगदभिधीयते। इदमः सर्वनामत्वात्। अन्यचेवाच सङ्काचकस्य प्रकरणादेरभावात्। अत एव षष्ठी- विभक््या जन्मादीनां जगतश्च सर्व सवेह संबन्धो विवत्यते। न च जगदा- प्रितानां जन्मादीनां गृहाश्रितकाकवल्लत्यसंबन्धरहितत्वादलक्षणत्वमिति वाच्यम। शुद्ध्रह्मसंबन्धाभावे डपि मायाविशिष्ठुकारगब्रह्मसंबन्धित्वात्। यत इत्यनेन हि सचपदेन कारगमेव निर्दिश्यते न तु शुद्धम। ननु कारणत्वमपि लक्ष्यान्तर्गम। कारणत्वं हि नानाविधकार्यगोचर क्रियावेशात्मत्वं तत्प्रसवशत्यात्मकत्वं वा। न च तदुभयं जित्ञास्य विशुद्धे ब्रह्मरायन्तर्भवितुम- हति। ततः कारसंबन्धिनो जन्मादेरलक्षणत्वमिति चेद् मैत्रम। काका- धिकरणत्ववदुपपत्तेः । काकाधिकररत्वं हि न गृहे उन्तर्भवति। तथा च सति काकविगमे गृहेकदेशभङ्गबुद्धिप्रसङ्गात्। अतो गृहस्याधिकररत्वं नामापाधिको धर्मः स च परिशेषाल्लक्षये एवान्तर्भवति। तन्निरुपकस्य काकस्य यथा लक्षगत्वं तथा ब्रह्मयो Sपि कारणत्वमौपाधिको धर्मो लक्षणान्तःपाती। तन्निरूपकस्य जन्मादेलक्षरात्वे का तव हानिः॥ * तटस्थलक्षणामेवेति ३ पु. पा. । चशब्दः कुयडलितः १ पु. । t कारससंबन्धिनो Sपीत्यपिशब्दो धिकः ३ पु.

१६६ विवरप्रमेयसंग्रहे २ म० १ वर्ग० ननु लक्षणान्तःपातित्वेन ब्रह्मरयङ्गीक्रियमायं कारणत्वं कीदृशम। कि निमित्तत्त्वमेव उतोपादानत्वमेव अथोभयम। न तावत्प्रथमद्वितीया। उपादा- नस्य निमित्तस्य वा Sन्यस्यावश्याङ्गीकतव्यत्वेन* ब्रह्मणि बृहत्यर्थान्वयाभावात श्रुत्युक्तानन्त्यभङ्गप्रसङ्गात्। नापि तृतीयः। एकस्योभयकारयत्वे प्रमाणभावात। न ह्यचानुमानं संभवति। तथा हि। भूतभौतिकं जगत पत्तीक्रियते भतमाचं वा।

न द्वितीय: । घटादिष्वेव कार्यत्वहेतोर नैकान्तिकत्वात्। अ्परतो न कारणत्वं लक्षणमिति चेद मैवम। सूचगतया यत इति पज्जम्या द्विविधकारणत्वस्य विवन्तितत्वात्। जायमानवस्तुप्रकृता हेतौ च पज्चमीविधानात्। न च तन्तु- ष्वनेकेषु प्रकृतित्वदर्शनादेकस्य ब्रह्मणः प्रकृतित्वासंभव इति वाच्यम। तच किं महाभतप्रकृतित्वं न संभवति भातिकप्रकृतित्वं वा। नाद्यः । महाभ- तानि सत्ताप्रकृतिकानि तदनुरक्तत्वाद् यो यदनुरक्तः स तत्प्रकृतिको यथा तन्त्वनुरक्तस्तन्तुप्रकृतिक:पटः ॥सत्तायाश्चकत्वं लोकवदेवासत् प्रसि- दम। दिक्कालादिषु द्रव्यत्वजात्यनुगमे Sप्यतत्प्रकृतिकत्वादनैकान्तिक]तेति चेद् न। वेदान्तिभिर्द्रव्यत्वादीनामपि प्रकृतित्वाङ्गीकारात। सत्ताया एव ह्यापाधिका भेदा द्रव्यत्वादयो न स्वतन्त्राः । अ्तो न पृथि- व्यादौ सत्ताद्रव्यत्वोभयप्रकृतित्वप्रसङ्ग:। नापि द्वितीयः । भातिके- ष्वपि सत्तानुरत्तेषु भतद्वारा भतानुगतसत्ताया एव लाघवन्यायेन मल- प्रकृतित्वाङ्गीकारात्। न च प्रकृतेरेव निमित्तत्वे मानासम्भवः । विमतं जगद् अभिन्ननिमित्तोपादानकं प्रेत्तापूर्वजनितत्वाद् आत्मगतसुखदुःखरा- गद्वेषादिवत्। अज्ञानोपादानकदोषनिमित्तकशुक्तिर जतव्यावृत्तये प्रेत्षापूर्वे- त्युक्तम। घटादीनामपि पत्तत्वान्नानकान्तिकता। कुलालाद्याकारेया ब्रह्मय एव निमित्तत्वाद् न भागे बाध ऽषि। अदृष्ठादिनिमत्तभेददर्शना- त्साध्यवैकल्यमिति चेद् न॥। उपादानाधिष्ठाचोरेवैकत्वानुमानात्। तथा च

• शद्गीकार्यत्वेनेति २ पु. पा. । + उपादानत्वसाध्येति। २ पु. पा.। पटस्तन्तुप्रकतिक इति २ पु. पा. । S [] एतन्मध्यस्था यन्थः ३ पु० न दृश्यते। ननु द्रव्यत्वादावनेकान्तिकेति एतत्स्था- ने २ पु. पाठः। ॥ नेति न दृश्यते १-३ पुस्तकयोः ।

ब्रह्मणः प्रपञ्जुं प्रति निमित्तत्वमुपादानत्वं च। परियामवादनिरासः । १६० सति जगत्यपि ब्रह्मव्यतिरिक्तस्यादृष्टुस्य निमित्तत्वं प्रसज्येतेति चेद् एवं तर्ह्यदृष्टपहितस्या*त्मन एव सुखादिनिमित्तत्वं द्रषटव्यम+॥ अथ कुतर्कीपहतमतिः सन्नस्मिन्ननुमाने उत्यन्तं न प्रीयसे तर्ह सृष्टि- वाक्यप्रसिद्धमेकस्योभयकाररत्वं/ लक्षणत्वेन निर्दिश्यते। सृष्टिवाक्यं च तदैक्षतेति निमित्तत्वं बहुस्यामित्युपादानत्वं च प्रतिपादयतीति सन्तोष्ठव्यम। अच के चित्। श्रुतेः स्वतः प्रमाययात्तथाभतेव ब्रह्मरः प्रपज्चापततिरिति परियामवादमवतारयन्ति। तब तथाभतत्वं नाम किं सत्यशब्दाभिधेयत्वं किं वा स्वोपाधावभावव्यावृत्तत्वम् उत स्वाश्रयोपाधावबाध्यत्वम अरथ वा स्वरूपेणाबाध्यत्वम । नाद्यः । स्वप्रसतृष्टः॥ सत्यशब्दाभिधेयता प्रसङ्गाता तद्वद्वेरपि स्वतःप्रामारयप्राप्रेदुवारत्वात्। अथ तच दोषादप्रामायं प्रुतेस्तु नैवमिति मन्यसे एवमपीदं रजतं मिथ्या बाध्यत्वादित्यनुमानप्रमायगम्ये रजते सत्यत्वं प्रसज्येत। न द्वितीयः । मायावादिभिरपि श्रुत्यादिप्रतिपन्नसृष्ठे ः स्वा धिष्ठाने ब्रह्मरयभावव्यावृत्तत्वाङ्गीकारात्। न तृतीयः । कल्पितानां प्रति-

धावबाध्यत्वात्। न चतुर्थः । सृष्टेरपि परमार्थसत्यत्वांशेनैव बाध्यत्वं न स्वरू पेयोत्यङ्गीकारात्। सृष्टेः सत्यत्वाभावे सृप्टिश्रुतेरप्रामाएयं स्याद् इति चेद् न। सृष्टिस्वरूपमाचप्रमापणे प्रवृत्तायाः प्रुतेः सपटिस्वरुपसद्गावमाचेणा प्रामाययोपपत्ता तत्सत्यताया अप्रयोजकत्वात। न हि रूपप्रमापकस्य चक्षुषः शब्दाभावादप्रामाययं भवति। प्रमायत्वापराधमाचरेय सत्यतायां तात्पर्यक- ल्पने स्वप्नविषयसृप्विश्रतेरपि तथात्वं स्यात्। प्रयोजनशन्यता त*ं *ंभयच समाना दुःखतत्साधनांशे Sनर्थहेतुत्वं।।च समम। सृष्टिसत्यताप्रतिपादने कर्मकाएडस्य प्रत्यक्षादेवी/ प्रामायसिद्धि: प्रयोजनमिति चेद न। तत्प्रामा- रायस्य जगन्नित्यत्ववादिमीमांसकमते Sप्यपपत्ता परिणामवादाSनवतारात।

• व्रह्मव्यतिरिक्तत्वं स्यादटृष्टनिमित्तत्वाङ्गीकारदिति चेद न। अदृष्टोपहितस्पेति २ पु. पा.। + निमित्तत्वाङ्गीकारादिति २ पु. पा. । + एकस्याभिद्नस्योभयकारणत्वमिति २ पु. पा.। ६ किं सत्यत्वमिति २ पु. पा. । ॥ स्वप्नटष्टेरिति ३ पु. पा. । तुशब्दो नास्ति २ पु. । ॥ा सत्यत्वप्रसङ्गादिति २ पु. पा. । ** tt तत्साधनांशेनानर्थहेतुत्वमिति २ पु. पा.। # वाशब्दो ना स्ति २ पु.।

१६८ विवरणप्रमेयसंग्रहे २ सू० १ वर्ग० मतान्तरष्वपि सृष्टिश्रत्यवगमात् प्रागेव लोकव्यवहारात्तत्प्रामाययं सिद्धस । ततो निष्प्रयोजनैव सृष्टिप्रतिः स्यात्। अस्मन्मते तु मानान्तरानवगता- खरडकरसब्रह्मावगमाय महावाक्यप्रवृत्तिः । सृष्टिभ्रुतिस्तु अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपज्जं प्रपजच्यते॥ नान्यच कारणात्कार्य न चेतच क्व तद्वेत् ॥ इति न्यायेनाखएडकरसत्वप्रतिपादनायेति न वैयथ्य किं चितृ। ननु यथेदं रजतमिति ज्ञानस्य प्रतीतितो रजतस्व रुपमा चरगो चरत्वे ड पि वस्तुतो रजताभासगेचरत्वनाप्रामाययं तथा श्रतसृष्टिज्ञानस्यापीति चेद न। तच यथा रजताभासादन्यन्मुख्यरजतं लोके प्रसिद्धं तद्वदन सष्न्तरस्य मुख्य- स्याभावात्तस्या एव सुख्यसृष्टित्वेन तद्गोचरज्ञानस्य मुख्यरजतज्ञानवत् प्रामा- ययोपपत्तेः । न च पारमार्थिकब्रह्मणो मिथ्याभतप्रपज्जभावापततिविरोध इति वाच्यम। देवदत्तस्य मायया मिथ्याव्याघ्रादिभावापत्तिदर्शनात्। न च मिथ्या- कार्ये सृष्टिशब्दप्रयोगानुपपत्तिः। माया ह्येषा मया रष्टत्यादिप्रयोगदर्शनात। न च सृष्टिमिथ्यात्वे मानाभावः । श्रुतिस्मृतिप्रत्यत्ानुमानाथापत्तीनां सत्वात्। मायां तु प्रकृतिं विद्याद मम माया दुरत्ययेति श्रतिस्मृती अ्र्परनिर्वचनीय*ैं- मायात्मकत्वं सष्टेरदर्शयतः । घटाद्यभावग्राहिप्रत्यक्षमपि सष्टरमिथ्यात्वं दर्श- यति। यथेदं रजतमित्यवेदन्तोपाधा प्रतिपन्नस्य सत्येव तदुपाधो नेदं रज- तमिति बाधः तथा डस्ति घट इत्यचास्त्यर्थोपाधा प्रतिपन्नस्य घटस्य तदुपाधावेव नास्तीति प्रत्यक्षेपेव बाधो दृश्यते। ननु देशकालविशेषे तदु- पाधिकास्त्यर्थे वा घटस्य निषेधो नास्त्यर्थमाचे।। ततो देशान्तरे कालान्तरे च घटस्य सद्गाव इति चेद् न। यदा देशकाला निषिध्येते तदा देशका- लान्तराभावे (न केवलास्त्यर्थस्येवोपाधित्वं वाच्यं निरुपाधिकनिषेधायोगात। ततस्तच कृप्रोपाधेरघेटादिनिषेधसम्भवे) सत्यन्योपाधिकल्पने गारवप्रसङ्गः।

कनिषेधो उङ्गीक्रियते इति वाच्यम। अस्त्यर्थस्यानुयायिनो निषेधाभावात्। तस्मादस्त्यर्थे ब्रह्मगि घटाद्यभावबोधकं प्रत्यवं मिथ्यात्वे मानम ॥ * शुतिस्मतीत्यनिर्वचनीयेति २ पु. असङ्गतः पाठः। 1() एतन्मध्यगो ग्रन्थस्तुटितः ३ पु. । + न त्वरत्यर्थेनेति २ पु. पा.।

परियामवादस्याश्रातत्वव्यवस्थापनम । १हह

यस्त्वभावस्य षषुमानगम्यत्वमाह तं प्रत्येकेकाभावविशिष्टवस्त्वन्तर- प्रत्यक्षं वा षष्ठुमानमेव वा मिथ्यात्वं बोधयतु॥ अनुमानान्यपि तद्वोधकान्युच्यन्ते। विमता विकारा: स्वानुस्य- त्तेकवस्तुनि कल्पिताः प्रत्येकमेकस्वभावानुविद्धत्वाद् विभक्तत्वाच्च चन्द्र- स्वभावानुविद्चन्द्रकल्पितजलचन्द्रभेदवत्। शन्यवादिनं प्रति सिद्सा- धनतापरिहाराय वस्तुनीति पदम। अरनेकेषु विषयेषु विज्ञानाकार: कल्पित इति वादिनं प्रत्येकेति । न्षगिकेकज्ञाने सरव कल्पितमिति वादिनं प्रति स्वानुस्यतेति। वनाकारानुविद्वेषु तचाकल्पितेषु तरुष्वनैकान्तिकत्वव्यावृ- त्तये प्रत्येकमिति। भेदः कल्पितो जडत्वात् कार्यत्वा*द्रजतवत्। भेद- त्वाच्चन्द्रभेदवत्। प्रतिपन्नोपाधा/वस्थलादिवाक्येः प्रतिषिध्यमानत्वाट्टेहा- त्मभाववत्। विरोधिकारणस्वभावाऽनुपमर्देन विरोधिकायीपत्तिलक्षयत्वाद मायाविव्याघ्रवत्। प्रलयावस्थायां सह कालेन स्वोपाधो शून्यत्वाद् देहा- त्मभाववत्। प्रलयकाले एव शून्यत्वं न स्वोपाधावित्याशङ्गाव्युदासाय सह कालेनेत्युक्तम। अर्थापत्तिरपि। प्रपज्जस्य मिथ्यात्वमन्तरेणानुपपन्नी जन्म- विनाशा अमिथ्याभतयोर्ब्र ह्मशन्ययोर्जन्मविनाशादर्शनात्। न चेवं प्रपज्जमि- थ्यात्वाड्गीकारे ब्रह्मज्ञानस्यापि प्रपज्जज्ञानवन्मिथ्यात्वमनुमीयते इति वाच्य- म। स्वरूपतो मिथ्यात्वाङ्गीकाराता। विषयतो मिथ्यात्वं तु तत्सत्यं स आत्मेति वचनविरुद्गम। नन्वस्थलादिवाक्योः स्थलादिव्यतिरिक्तरुपमप्य- स्तीति प्रतिपाद्यते न तु स्थलादिरूपं निषिध्यते ततः प्रतिषिध्यमानत्व।हे- तुरसिद्ध इति चेतु स्थलप्रपज्जतादात्म्यषवति ब्रह्मरयन्यरूप ैविवत्तयाप्येवं प्रतिषेधानुपपत्तेः । न हि शुक्रायां गवि तीरसंपत्तिं विवतन्न शुक्रा गौरिति प्रयुङ्गे किं ताहि तीरसंपन्ना गारिति। ततः स्थलादिप्रपज्ञ निषिध्येव रुपान्तरं प्रतिपाद्यते इत्यङ्गीकर्त्तव्यम। तर्काप्रतिष्ठानान्न मिथ्यात्वानुमानमिति चेद् न++। विचारशास्त्रानारम्भप्रसङ्गात्। न हि श्त्यर्थनिरयायकतर्कप्रदर्शनाय * कार्यत्वादिति २ पुस्तके नोपलभ्यते। जडत्वाकार्यत्वादिति ३ पुस्तके। + प्रतिपन्नव्रह्मोपाधाविति २ पु. पा. । मिथ्यात्वस्याङ्गीकार।दिति व्यस्तः पाठः २ पु. । S निविध्यतेति २ पु. पा. । प्रतिषिध्यमानहेतुत्वमिति २ पु. परा. । ॥ प्रपञ्चादितादात्म्येति २ पु. पा.। ** अन्यस्वरुपेति २ पु. ण. । i नति मास्ति १ पु. । #हिशब्दो नास्ति १-३ पुस्तकयो: ।

२०० विवरसप्रमेयसंग्रहे २ स० १ वर्य० विचारशास्त्रारम्भः किंतु परकीयतर्कनिराकरणायेव। ब्रह्म तु प्रुतिमाचसि- दुमिति चेतु तरह्यसद्वा इदं सदेव सोम्येदमित्यादिश्युतिद्वयसामथ्यात्कारणस्य सदसत्त्वे स्याताम। सर्वशक्तित्वाद् ब्रह्मराः सर्वमुपपन्नमिति चेद न*ैं। तथा सति कदा चिच्छून्यत्वस्यापि प्रसङ्गात्। सर्वशक्तित्वं तु श्रुत्यनसारेगोवावग- न्तव्यम। श्रत्यर्थश्च तदनुसारितकान्निश्चेतव्यः । अो Sनुमानमपि श्रुत्यवि- रोधि प्रपज्चमिथ्यात्वं साधयिष्यत्येव। न च सन् घट इत्यादिसद्बुद्धानुग- मविरोधः । अ्रनुगतसत्ताया अर्धिष्ठानत्वाद् घटादिविशेषाणामेव मिथ्या- त्वात्। तस्मादश्रतः परिणामवाद इति सिद्धस ॥ एवं च सति विवर्तवादाभिप्रायेगेव ब्रह्मयः प्रता द्विविधकारणत्व- मुक्तम। तच्च कारणत्वं तटस्थलक्षरात्वेन यद्यपि लक्ष्याद् ब्रह्मणः पृथम्भतं तथापि तस्य मिथ्यात्वान्न लक्ष्यस्याद्वितीयत्वविरोधः । न च सत्यस्यैव लक्षणात्वं न मिथ्याभतस्येति वाच्यम। असाधारणसंबन्धो हि लक्षणत्व- प्रयोजको न लक्षणसत्यत्वम। सत्यानामप्यसंबद्धानां काकादीनां गृहोपल- क्षरात्वादर्शनात्। असत्यानामपि संबद्धानां रजतादीनां यद्रजतमित्यभात् सा शुक्तिरित्यादा शुक्यादिलक्षकत्वात । अस्ति चाच प्रपज्जुब्रह्मणोवीस्त- वसंबन्धाभावे ऽप्याध्यासिकस्तादात्म्यसंबन्धः । अरतः प्रपज्जुजन्मादिकारग- त्वेन तटस्थेन जिज्ञास्यविशुद्धब्रह्मस्वरूपं निर्विघ्यमुपल्यते॥ न चोक्तलक्षणेन प्रधानादीनि लक्षयितुं शक्यन्ते। तेषां सर्वज्ञत्व- सर्वशक्तित्वाभावात्। सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वयोश्च सचस्थयच्छब्देन विवत्तित- त्वात्। साच विवत्ता सचगतेदंशब्दार्थभतकार्यप्रपज्जपर्यालोचनया लभ्यते॥ तं च प्रपञ्ज वादिन: स्वप्रक्रियानुसारेय विभजन्ति। तथा हि। द्रव्यगुशकर्मसामान्यानीति वार्तिककारीयाः। कार्यकारणयोगविधिदुःखा- न्तरब्दवाच्या जगदीश्वरसमाधिचिषवण स्नाद्यनुप्ठानमोत्षा: प्त शेवाः। द्रव्यगुणकमेसामान्यविशेषसमवायाः षडिति वैशेषिकाः। जीवाजीवाSडस्र- वसंवरनिर्जरबन्धमोत्ताः सप्रेति चपणकाः । तच बद्धो मुक्तो नित्यसिद्ध- श्चेति चिविधा जीवपदार्थः । पुद्रलास्तिकायो धर्मास्तिकायो 5धर्मीस्ति-

• नेति नास्ति ९ पु. । + लक्षयात्वादिति २ पु. पा. ।

नानावादिमतेन प्रपज्चविभागः । स द्विविधस्त्रिविधे। वा वेदान्तिमते। २०१ काय आकाशास्तिक्ायश्चेत्य जीवपदार्थश्चतुर्विधः।आस्त्रावयति पुरुषं ज्ञानजननेन विषयेष्वितीन्द्रिय प्रवृत्तिरासत्रवः । स्रोतसो द्वार संवृषोतीति शम- दमरूपा प्रवृत्ति: संवरः । निश्शेषेण पुरयापुराये सुखदुःखेपभोगेन/ जरय- तीति तप्रशिलारोहण।दिर्निर्जरः । अरष्टुविधं कर्म बन्धः । अल्लोकाकाशे सत- तोध्वेगमनं मोक्ष: । द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषपारतन्व्यशक्तिनियोगा अपरष्ट्ा- विति चिरन्तना: प्राभाकराः। द्रव्यगुशकर्मसामान्यसमवाय शक्तिसंख्या सादृ-

निर्यायवादजल्प वितराडाहेत्वाभासच्छ्लजातिनिग्रहस्थानानि षोड़शेति। नैया-

रिति सांख्याः । वेदान्तिनस्तु चयं वाै इदं नामरुपं कर्म। नामरूपे व्याकरवाणीति प्रतिद्वियमाश्रित्य पबिध्यं द्वेविध्यं वा Sङ्गीकुर्वन्ति॥ युक्तश्चान्त्य: पत्ः। स्रष्टः सृज्यगोचरनामरूपयो: प्रथमं बुद्धारोहात्। लोके घटं चिकीषा कुलाले+तद्दर्शनात। मलकाररमपि नामरूपाभ्यां स्वबु- झगरूढं सजति स्रष्टृत्वात कुलालवत। एतावता जगद् बुद्धिमच्चतनकार्यमिति लभ्यते। न च जीवकार्यत्वं शङ्कनीयम्। कर्तृत्वभेोक्तृत्वविशिप्टानां नामरुपा- त्मकानां सर्वजीवानां कार्यान्तःपातित्वात्। न च जगत्कारणस्य सर्वज्ञत्वे विवदितव्यम। जगतः प्रतिनियतदेशकालनिमित्तक्रियाफलाश्ररयत्वात्। प्रति- नियतदेशात्पादाः कृष्णमृगादयः । प्रतिनियतकालोत्पादाः कोकिलादयः । प्रतिनियतनिमित्रा नवाम्बुदनादसंभवा बलाकागभादयः । प्रतिनियतक्रिया ब्राह्मयानां याजनादयः । प्रतिनियतफलं ब्रह्मलोके सुखं नरके दुःखमि- त्युदाहार्यम। तामीदृशीं नियतिमसाङ्गर्येग कथमसर्वज्ञः सम्पादयेत। नापि सर्वशक्तित्वे विवदितव्यम्। जगता मनसा उप्यचिन्त्यरचनारूपत्वात्। न ह्यकस्या अपि शरीररचनाया विविधनाड़ीजालादिसंनिवेशविशिष्ठाया रूपं मनसा ऽपि शक्यं चिन्तयितुं दूरे जगद्रचनायाः। तदीदृशं जगत्कथ-

• आ्कारस्तिकायश्चेति शोधितं ९पु.। + श्ोतस दति २-३ पु० पा. । मुखदुःखे संभेगनेति १ पु. पा. । S समवार्येतिस्थान विशेषेति पाठ: २ पु. । ॥ निग्रहस्थानानीति पोडशेतीति २ पु. पा.। १ पञ्चमहाभूतेति २ पु. परा। त्रयं द्वूयं वति शोधितं १ पु. । ++ कर्मेत इति २ पु. पा. । * लाके तु घटचिकीर्षुकुलाले दृति २ पु. पा.। SS कुलालवदिति नास्ति १ पु.। २६

२०२ विवरयप्रमेयसंग्रहे २ स० १ वर्गा० मसर्वशक्तिर्विरचयेत्। तदेवं सचगतयच्छब्देनैव सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं च विवततितम्॥ सूचं चोपलक्षणप्रतिपादकमेवं योजनीयम। अस्योक्त्विधस्य जगतो जन्मादि यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तेः कारणाद् भवति तत्कारयं ब्रह्मेति ॥ नन्वच सचे ब्रह्मस्वरुपलक्षरां नोत्तं न च तदन्तरेण स्वरू- पमवगम्यते प्रकृष्टप्रकाशात्मत्वमनुक्का शाखाग्रे चन्द्र इत्येवोक्ते चन्द्रस्वरूपान- वगमातृ। यच्छब्देन तदुक्तमिति चेत्तत्किं सर्वशक्तित्वम उत सर्वज्ञत्वम । नादः । प्रधानादावपि तत्संभवात्। न द्वितीयः । सवीपाधिकस्य तस्य शुद्धब्रह्मस्वरूपत्वायोगात्*। सर्वन्त्वं च दुर्भगाम। किं षड्गि: प्रमाणे: सर्वज्ञ- त्वम उत प्रत्यन्तेगैव। आराद्ये ऽपि न तावद् युगपत्सर्वज्तत्वम+। प्रत्यक्षा- दीनामयुगपत्प्रवृत्तेः । क्रमेय सर्वज्ञत्वे पि तत्किं सर्वापरोत्यम उत सर्वज्ञानमाचम । नाद्यः । नित्यानुमेयानामापरोत्यानुपपत्तेः । न द्वितीयः । अस्माकमपि षड्गि: प्रमागेः क्रमेय सर्वज्ञत्वप्रसङ्गात्। प्रत्यन्तेषेव सर्वज्ञ- त्वमपि किं बाह्येन उत मानसेन अथ वा सात्तिप्रत्यक्षेष। नाद्यः। बाह्ये- न्द्रियाणां देशकालविप्रकृष्ठारथेषु सात्तात्संबन्धाभावात्। परम्परया संबन्धे ड्स्माकमपि सर्वज्ञत्वप्रसङ्गात्। द्वितीये उपि किं केवलेन मनसा उत योगा- भ्यासजन्यातिशययुक्तेन अथ वा सर्वविषयसंस्कारयुक्तेन। नाद्यः । केवल- मनसो बाहिरस्वातन्व्यात्। न द्वितीयः । अ्र्प्रतिशयस्य स्वविषयएव प्रभ- वात्। माजीराठिदृष्टीनामपि योग्यरूपेष्वेवातिशयवत्त्वदर्शनात्। न तृतीयः। प्रथमतः सर्वग्रहणाभावे। तन संस्कारायोगात्। क्रमेय सर्वग्रहणे सति

रणात्सर्वग्रहणानुपपत्तिः । न च सात्तिप्रत्यक्षेण सर्वज्ञता। प्रदीपप्रभावत्तस्या- तीतानागतार्थग्राहित्वाभावात। तस्मान्नास्ति सर्वज्ञ इति।। अचाच्यते। सर्वविषयाकारधारिषु मायापरिणामेषु प्रतिबिम्बितं चेतन्यं सर्वानुभव इत्युच्यते। तस्य च विषयेराध्यासिक संबन्धादूर्त्तमानका ले तावत्स - ब्रह्मस्वरूपपरत्वायोगादिति २ पु० पा. । * + आट्े युगपत्सर्वज्ञत्वं क्रमेश वा। नाठाः इति पु. पा. । + सर्वग्रहाभावे इति २ पु. पा. । ॥ अपिशब्दो नास्ति २ पु. । S संस्करेति तच्छब्दरहितः पाठः २ पु० ।

२ सचे ब्रह्मयः स्वरूपतटस्थलक्षये। २०३

र्वज्ञत्वं सिद्धम। अ्र्रतीतविषयायां तद्वच्छिन्नमायावृत्तीनां तदर्वच्किन्नानु- भवानां च निवृत्ता तत्संस्कारादस्मदादिष्विवातीतविषयाः स्मृतिरूपा मायापरिणामा भ्वन्ति। तत्प्रतिबिम्बतानुभवेनातीतविषयज्ञत्वमपि सिध्य- ति। तथा सृष्टेः प्रागपि स्रत्यमायदार्थावधारास्य कुलाला्दिषुृ् दागामिसर्वविषयज्ञानमपि स्वमायापरियामवशादविष्यतीति युक्ता सर्वज्ञता। न चात मानाभाव: । यः सर्वज्ञ इति प्ुतेः । न च स्वरूपलक्षणत्वासंभवः । लक्षणाभिधानावसरे सर्वज्ञशब्देन सर्वप्रकाशकत्वोपलच्तितशुद्ध चैतन्यमाचस्य विवचितत्वात् *। तदेवं जन्मस्थितिनाशाख्यविकारचय।कारणस्य ब्रह्मणः सचएव स्वरूपलन्षणमपि सिद्धम ॥ यद्यपि वृद्धिपरिणामापत्षयास्त्रयो भावविकारा जन्मस्थितिनाश- व्यतिरेकेय प्रसिद्धास्तथापि वृद्धिजीयते वृद्धिस्तिप्ठुति वृद्धिर्नश्यतीत्येव- मेव वृद्धादयो निरुप्यन्ते नान्यथा। ततो वृद्धादीनां जन्माद्यन्तर्भी- वान्न सचगतादिशब्देन पृथग यहम। न च निरुक्तकारपठितषड्गाव- विकारग्रहये सति नास्त्यन्तर्भीवप्रयास इति वाच्यम। तदा ह्यार्षेयवाक्यस्य न तावदनुमानादि मलम। अ्ररस्माकमपि तत्संभवेन तद्वाक्यवैयथ्यात। नापि प्रत्यक्षम। ब्रह्मजन्यमहामतविकाराणां श्रुतिमन्तरेणाप्रत्यन्तत्वात्। भोतिकविकारा एव मुनिना प्रोक्ता इति चेतृ तर्हि तेषामिह ग्रहये भौतिक कारं भतपज्जकमेव ब्रह्मत्वेन सूचे लव्षितमिति बुद्धि: स्यात्। अरतः श्रृत्यु- क्ता जन्मादयस्तय एवाच ग्राह्याः । न हि प्रुतिर्मलप्रमाणमपेक्षते येनोक्तदोष: स्याद् अतो यत्किज्जिज्जन्मवद्धतभौतिकं तस्य सर्वस्य मूलकाररात्वेन श्रत्युक्त ब्रह्मैवाच लत्तितमित्यवगम्यते। नन्वेवमपि सूचे शुत्युक्तं जन्मैव सच्यतां तावतैवोक्तार्थसिद्धेरिति चेद न। केवलनिमित्तकारणत्वशङ्गाव्युदासार्थत्वात स्थितिप्रलययोः। न ह्यनुपादाने केवलनिमित्ते स्थितिप्रलया संभवतः । यद्यपि जन्मस्थितिप्रलया निरुक्तकारेणाप्यक्तास्तयापि न तद्वचनद्वारा श्रतिम- लत्वं सचस्य कल्पनीयम। सत्राणां साक्षाच्ुत्यर्थनिर्यायपरत्वात्। अन्यथा ऋषिवाक्यान्येव वत्यमारासचरुदाहृत्य निर्णीयेरन। तस्मा/दतो वा इमानि * विवनितव्यत्वादिति ९ पु. पा। त्रयेति नास्ति ९ पु.। यत इति २-३ पु० पा. । S तद्द्वरेति शोधितम् १ पु. । ॥ तत्र तस्मादिति २ पु. पा. ।

२०४ विवरगाप्रमेयसंग्रहे २ स० १ वर्या० भतानि आयन्तइत्येतच्छुत्युक्तानेव जन्मस्थितिनाशान् साक्षात् सूचे निर्दिश्य तत्कारणं ब्रह्मेति लक्ष्यते। ननु कथं ब्रह्मणः कारणत्वं किं ब्रह्म पूर्वरुप परित्यज्य रुपान्तरेण परियामते उतापरित्यज्य विवर्त्तते। आद्ये सष्टरुपरि ज्ञानानन्दरूपस्य ब्रह्मणा उच्छेद: स्यात्। अथ जगदूपेण परियतं तद् ब्रह्म पुनरपि प्रलया- वस्थायां ज्ञानानन्दब्रह्मरुपेय* परियमेत/तथापि तस्य ब्रह्मरः पुन- जगदाकार परियामस्वभावित्वाद निर्मोत्षप्रसङ्गः। न च सृष्टिुतिः परिणामे प्रमाएम। तस्या: सृष्टिमाचापत्ीणायाः पर्वरुपपरित्यागापरित्यागयोस्ताट- स्थ्यात्। न च श्रत्यन्तरं परिणामे संभवति। अज आ्रात्मा महान् ध्ुतर इति घ्रुतशब्देन परिणामविरुद्धकाटस्थ्याभिधानात। कूटस्थत्वं च ब्रह्मयो निरवयवत्वादुपपन्रम॥ ननु निरवयवमपि परियामतएव। तथा हि। हेमगतरुचकादिप- रिणाम: परम्परया परमाणुपर्यवसायी अवयववृत्तित्वात्। संयोगवत्। संयोगो ह्मवयव्येकदेशसमवेतः परम्परया निरवयवपरमाशुसंयोगपुरःसरः प्रसिद्ध इति। तन वक्तव्यं को 5यं परिणाम इति। मृत्पिएडस्य घट- रुपापत्ताविव स्वावयवानां पूर्वसंयोगात्संयोगान्तरापत्या समूर्क्वितावयवत्वं परिणामः । तक्राद्यातज्जुनावयवसयोगेन नीरस्य दधिभा व त्रा द्वय्य्रान्तर - संयोगेन संमर्क्ितावयवत्वंा वा। यनो वृद्धत्ववदवस्थान्तर ** वा। काषठुस्य स्तम्भाद्यापत्तिवदन्य याभावो वा। अणोरयवन्तरसंयोगेन इणुकापत्तिवद्व- स्त्वन्तरसंयोगो वा। उदकस्य नदीभाववत्परिस्पन्दो वा। पक्वफलस्य वर्णा- न्तरवद् गुणान्तरोदयो।।वा। उपादानानुरक्तदव्यान्तरोत्यत्तिवी। न तावत्प्र- थमद्वितीयो। निशवयवस्य तादृशपरिणामानुपपत्तेः । नापि तृतीयचतुरथी। तथा सति जगदाकारपरियामे पुनर्व्रह्मभावानुपपत्तावनिर्मोत्तप्रसङ्गः। न हि वृद्ध: कदा चिदपि युवा भवति। नापि स्तम्भा वृक्षरुपेया प्ररोहेयुः। क्व

ब्रह्मात्मरुपेशोति २ पु. परा. । परिसामते दति पु. पा. ।तन्रापीति। पु.पा. । S पुस्तकत्रये प्येतमेव पाठः परन्तु परिणामस्वभावत्वादिति पाठःसामजसप्रतिभात। ।। अवयविवृत्तित्वादिति ९ पु. पा.। १ मू्कितावयवत्वमिति संशब्दविकल: पाठः २पु. । • वृद्धत्वमिवावस्थान्तरमिति २ पु. पा. । ++ वर्णान्तरादिवद वर्णान्तरोदय इति२ पु. पा.। गुखान्तरवद् गुणान्तरोदय इति १पु. पा.।

ब्रह्मयः ्पारिगामः । २०५ चित्पुनः प्ररोहोपि दृश्यतइति चेतु तर्हि मोन्षस्यापि तथा पुनः परिगाम- रूपत्वे सत्यनित्यत्वं दुवीरं स्यात्। नापि पज्जमपठ्ठुसप्रमाः । परिणामलक्षण- स्यातिव्याप्ेः । वस्त्वन्तरसंयोगिन्याकाशे परिस्पन्दमाने भ्रमरे लौहित्या- दयवति च पटे द्रव्यपरिणामबुद्धाभावात्। नाप्यष्टमः । अवयविनस्तथा परि- यामे ऽप्यवयवपरियामस्य दुभणत्वात्। किं हेमावयवानां रुचकरुपेण परि- गामः किं वा रुचकोपयुक्तद्रव्यान्तररुपेया उत रुचकोपयुक्तावस्थान्तर- रुपेय। न तावद् द्वितीयतृतीयो। रुचकव्यतिरेकेय तदुपयुक्तद्व्यान्तरा- वस्थान्तरयोरदर्शनात्। नापि प्रथमः । रुचकस्यावयविकार्यत्वात्। अ्रपरव- यवकार्यत्वे चारम्भवादप्रसङ्गात्। न चावयवानां रूचकानुगमानुपपत्तिः । अवयविद्वारा तदुपपतेः। न चाश्रयवयवेषु विकारमन्तरेणाश्रितावयविनि विकारानुपपत्तिः । परमाणो असतेरिव जन्मविनाशयोर्द्ोणके दर्शनात्। जन्मवि- नाशव्यतिरिक्तधर्मस्य तथात्वमिति चेद् न। कपालेष्वसत्या एव घटत्वजाते- र्घटसमवेतत्वात्। व्यापकानामवयवानामवस्थान्तरमन्तरेण व्याप्यस्यावय- विनो उवस्थान्तरं नोपपन्न मिति चेद न। व्यापकयोजीतिगुशयारवस्थान्त- राभावे उपि व्याप्यद्रव्ये तद्दशनात्। अरस्तु वा उवयवानां परिणामस्तथा- प्यवयविपरिणामप्रयुक्तत्वान्नासी ब्रह्मपरिणामस्य दूष्ठान्तः। न हि ब्रह्मावय- वकं परिणामि किं चिदस्ति यत्प्रयुक्ता ब्रह्मपरिणामः स्यात्। निरवयवत्वा दवयविदृष्टान्तेनापि ब्रह्मणः परिणामसिद्धिः ॥ यत्तु निरवयवसंयोगवत्परिगाम इति। तवापि किं दृश्यमानावयवि- संयोगस्य परमाणुसमवेतत्वमुच्यते उत परमाणुसंयोगपूर्वकत्वं कल्पते। नादः । परमाणुगतरु पादि वदप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात्। न द्वितीयः । अर्रवय- विन्येव घटत्वजातिसमवायवत संयोगोपपत्तेः । अवयवानां संयोगे 5नुग- मस्त्ववयविद्वारा ऽन्यथासिट्टः । संयोगस्यावयविवृत्तित्वे कृत्स्नव्यापित्वप्रसत - ङ्रेनावयवेष्वेत वृत्तिरिति चेतु तह्यवयविनां तन्तना संयोगासंभवेन पटाना- रम्भप्रसङ्गः ॥ कृत्स्व्यापित्वं तु तार्किकं प्रत्यवयवावृत्तिपरमाणुसंयोगोदाहर-

• नोपपद्यते इति २ पु. पा. । परमाशुतद्रूपादीति २ पु. पा. । + ब्रह्मावयवपरिणामि इति २ पु. पा. । S तन्तूनामिति ९ पु. नास्ति । ॥ प्रसङ्गादिति २ पु. पा.।

२०६ विवरणप्रमेयसंग्रहे २ स० १ वर्ग० गेन परिहर्त्तव्यम। अन्यान्प्रत्याकाशवर्ती शब्द उदाहार्यः *। तस्मान्न संयो- गदृष्टान्तेन निरवयवपरिणामो Sनुमातुं शक्य:॥ ननु कथं ब्रह्मयो निरवयवत्वं येन परियामो निराक्रियेत सावयव- त्वस्य दुभरात्वाच्क्ुतेश्चेतिवदामः । सावयवत्वे किमवयवावयविनोरुभ- येरपि स्वप्रकाशत्वम उतान्यतरस्येव। आाद्ये तयारितरेतराविषयत्वान्न केन चिदपि सावयवत्वं प्रतीयाता। द्वितीये घटात्मनोरिव तयोनींशांशिभाव- सिद्धिः । श्रतिश्च निष्कलं निष्क्रियं शान्तमिति क्रियावयवशून्यतामाह । नियन्तृत्वादिक्रियापि। प्रयतइति चेतु तहिष तत्त्वतो निष्क्रियत्वं मायया सक्रियत्वमिति व्यवस्था Sस्तु। मायाभिः पुरुरुप ईयते इति ** विनिगमभ्रतेः॥।। निर्व्यापारस्य चेतनस्य सुषुप्रे पुरुषार्थत्वानुभवेन निष्क्रियत्वस्य तात्त्विकत्वोप- पत्तेः । न च ब्रह्मप्रवृत्तेमीयिकत्वे युत्यभावः । स्वप्रवृत्तिव।। न्निष्प्रयोजनत्वेन मिथ्यात्वोपपत्तेः। तदेवं66 निरवयवं ब्रह्म न परिएमते॥ कि तु विवर्तत इति द्वितीयपक्तो ऽङ्गीकार्यः। तस्मिन्नपि पक्षे पूर्वरुपमपरित्यजतो ब्रह्मणो निर्विकार- त्वाज्जगदूपेण विकरिष्यमायां वस्त्वन्तरं किं चिदङ्गीकार्यम। तत्कि माया उता- न्यत्। नान्यत्। ब्रह्ममायाभ्यां व्यतिरिक्तस्यपाष कार्यत्वेन मूलकारयात्वायोगात्॥ मायापने उपि किं माया प्रज्ञा तथा मेधेत्यभिधानमनुस्त्य माया- शब्देन प्रज्ञोच्यते उत पामरप्रसिङ्ध मन्त्रोषधादि: अथ वा स्वकीयपसिडतं- मन्यत्वेन जड़ात्मिका का चित्पारमार्थिकशक्ति: किं वा नासदासीदित्यादि- शास्त्रानुसारतो Sनिर्वचनीयशक्ति: । आाद्ये उपि न तावत्प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्मेति प्ुत्युक्तब्रह्मचेतन्यरूपप्रज्ञाया *** मायात्वं संभवति। भयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्ति: दैवी ह्येषा गुयामयी मायया ऽपहृतज्ञाना इति शा- स्त्रेय मायाया निवत्यत्वगुरमयत्वप्र+।।जानावरणत्वाभिधानात। चैतन्यस्य

• उदाहर्तव्य इति २ पु. पा. । + दुर्वचत्वाच्छरुतेश्चेति २ पु. पा+। + प्रतीयेत इति ३ पु० पा. । ।। अपिशब्दो नास्ति २ पु. । S इत्यादिनेति ९ पु० पा. ।. ॥ चेद न तर्हीति २ पु. । * दतीत्येतत्स्थाने एवमिति २ पु. पा•। f विनिगमनभ्रुतेरिति ३ पु. पा. & # स्वप्नप्रवत्तिवदिति २ पु. पा. । SS तदेतदिति १ पु. पा. । ब्रह्मणा परिणमते इति २ पु० । परमयं पाठो sसङ्गतः प्रति भाति। व्यतिरिक्तस्य सवंस्येति २ पु. पा. । *** रूपसंसाया इति २ पु. पा. । ttt प्रशब्दो नास्ति २ पु. ।

मायाशब्दार्थः।मतभेदेन मायाविशिष्टब्रह्यो मायाया एव वोपादानत्वम।२०9 तदसंभवात्। नापि धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिरित्यभिधानोक्ताया बुद्धिरुपप्र- ज्ञाया मायात्वम। बुद्गेरुपादानत्वायोगात्। न द्वितीयः । न हि लोक मन्त्राषधादो मायाशब्द: प्रयुज्यते किं तर्हि तत्कार्ये गन्धर्वनगरादौ बा- धिते। न तृतीयः । पारमार्थिकशक्ता प्रमायाभावात्। चतुर्थ Sप्यनिर्वच- नीया सा माया कि जगत उपादानं किं वा जगदुत्पत्ता कारणमिति विवे- क्तव्यम। तच माया तु प्रकृतिं विद्यादिति प्रुतेरुपादानत्वं युक्तम। न च प्रक्रियते अनयेति प्रकृतिशब्द: करये* व्यत्पादनीयः । उपादाने रूढत्वात्। रुढेश्च प्राबल्यात्। इन्द्रो मायाभिरिति तृतीयाश्ुत्या करणत्वमिति चेद् न। तचात्मनो बहुत्वापत्तावेव करणत्वश्रवणात्। तावता च प्रपज्जापादा- नत्वे का हानि:। आरात्मन आ्र्परकाश: संभत इति पज्चम्या प्रकृतित्वमा- त्मनः अ्रयते। ततो न मायोपादानमिति चेद न । निमित्ते पि पज्जमी- संभवात। न मायेव निमित्तमस्त्विति वाच्यम। जारुपेय मायायाः प्रपज्जे उनुगतत्वात्। आत्मा उपि सत्तारुपेरा स्फूर्तिरुपेण वा डनुगत इति चेद् एवं तर्ह्यात्मा माया चेत्युभयम उपादानमस्तु। तथा च माया - यामतिव्याप्रेन जगज्जन्मादिकारणत्वलक्षणेन विशुद्धं ब्रह्म न सिध्यति। अचोच्यते। एकस्य कार्यस्य परस्परनिरपेत्षोपादानद्वयाSसंभवान्माया ब्रह्म च मिलित्वेकमेवोपादानमिति वाच्यम। तब चैविध्यं संभवति। रज्ज्वा संयुक्तसचद्वयवत्समप्रधानभावेनेोभयमपि जगत उपादानम्। तच सत्तास्फू- त्यशयेब्रह्मय उपयोगः । जाअविकारांशयास्तु मायाया इति के चिदाहुः । देवात्मशक्तिमिति प्रतिबलान्मायाख्या शक्तिरेव साक्षादुपादानम। शक्तेश्च नियमेन शक्तिमत्पारतन्व्यात् शक्तिमति ब्रह्मरायप्यथीद् उपादानत्वं पर्यवस्यतीत्यन्ये।।

आरोपिताया मायाया अधिष्ठानब्रह्मस्वरूपमन्तरेग वस्तुतः स्व- रुपान्तराभावाद मायाया एव सात्तादुपादानत्वे डपि तदधिष्ठानत्वेन ब्रह्मयो उप्यपादानत्वमवर्जनीयमित्यपरे॥

• कारणे इति २ पु. पा. । + माया ब्रह्मणि मिलित्वेति २ पु. पा. । + का नो हानिरिति २ पु. पा. ।

२०८ विवरसाप्रमेयसंग्रहे २ स० १ वर्ग० आद्ये पच्े मायाविशिष्टब्रह्मणो मुख्योपादानत्वं द्वितीयतृतीययास्तु मायाया एव। पक्चचये उपि विशुद्धब्रह्मण औपचारिकमेवोपादानत्वम। तन मुख्योपादानस्य जगत्कारणत्वं स्वरूपलक्षणम। श््रपचारिकोपादानस्य तु तत्तटस्थलक्षणम। तथा सति किं स्वरूपलक्षपात्वेनाभिप्रेतं जगत्कार यात्वं मायायामतिव्याप्ं किं वा तटस्थलक्षणत्वेन। नाद्यः । मायाया लक्ष्यान्त :- पातित्वात्। न द्वितीयः । जगत्कारणत्वस्य तटस्थलक्षणरुपेय मायायाम-

गेन च विशुद्धब्रह्मसिद्धिः ॥ ननु न तावत्पृथिव्याद्युपादानत्वं ब्रह्मलक्षयम। पृथिव्यादीनामुत्य- त्यदर्शनात्। नापि घटाद्युपादानत्वम। घटादीनां पृथिव्यादिकार्यत्वादिति चेद मैवम। विमता: पृथिव्यप्रेजावायवः जायन्ते पृथिव्यप्रेजावयुबुद्धिगो चरत्वात् संप्रतिपन्नपृथिव्यप्रजोवायुभागवत।आकाशकालदिगादये। जायन्ते विभक्तत्वाद् घटादिवत्। ननु प्रत्यंनुमानमस्ति पृथिव्यादयो न जायन्ते महाभतत्वादाकाशवत्। आ्र््राकाशश्च न जायते निरवयद्रव्यत्वादात्मव- दिति चेद् मैवम्। सामान्यविषयान्महाभतत्वहेतारपि विशेषविषयस्य पृथि- वीबुद्धिगोचरत्वस्य बलीयस्त्वात्। तदुक्तं भट्टाचार्ये: । बाध: सामान्यशास्त्रस्य विशेषविषयाद्यथा। अनुमानान्तरैरेवमनुमानस्य बाधनम* ॥ इति। आ्काशजन्माभावानुमाने प्रतिविरोध: साधनविकलश्च दृष्ठान्तः । निगुयात्मनि गुणवत्त्वलक्षास्य द्रव्यत्वस्याभावात्। तस्माज्जायमानपृथि- व्यादिकृत्स्जगदुपादानत्वं ब्रह्मलक्षरम। ननु वादिनो जगदुपादाने विप्रतिपद्यन्ते। तथा हि। विमताः सर्वे विकारा: सुखदुःखमोहसामान्यप्रकृतिकाः तदन्वितस्वभावत्वाद् ये यदन्वित- स्वभावास्ते तत्प्रकृतिका: यथा मृदन्विता मृत्प्रकृतिकाः शरावादयः । तथा विमताः सर्वविकारा अरविभत्तेकप्रकृतिकाः परिमितत्वादनेकत्वाद्विकारत्वाच्च शरावादिवदिति सांख्या: प्रधानं जगदुपादानमनुमिमते॥ * अपरयं श्लाकस्तत्त्वदीपने तथा चोक्तमित्युपक्रम्य लिखितः । वर्के ५।

मतभेदेन जगदुपादाननिरूपणं तत्खराडनं च। २०६

विमतं कार्यद्रव्यं स्वपरिमाणादगुतरपरिमायारब्धं कार्यद्रव्यत्वात्य- टवदिति* परमागस्तद्वादिन: कल्पयन्ति॥ सवे कार्यमभावपुरःसरं योग्यत्वे सत्यनुपलभ्यमानपूरवीवस्थत्वा।द- तिरेके परपरिकल्पितात्मवदिति शन्यं शन्यवादिनो वदन्ति॥ योगा: शैवाश्च स्वकीयागमसामथ्याद्गिरययगभे पशुपतिं चाहुरिति। तदयुक्तम। आन्तराणं सुखादीनां बाह्यानां घटादीनां च प्रत्य- क्षतो भेदप्रतीतो सुखदुःखमोह!सामान्यान्वितत्वहेतोरसिद्धत्वात्। घटा- दिविकारा: सुखदुःखमोहात्मकाः स्वाभिव्यञ्जकचित्तोपाधा सुखाद्याकारप्रति- भास/हेतुत्वाद् यथा दर्पणोपाधो मुखाकारप्रतिभासहेतुर्मुखात्मको बिम्ब इति हेतुसिद्धिरिति चेद् न। तथा सत्येकमेव पदार्थमुपलभमानस्य युग- पत्सुखादिितयोपलम्भप्रसङ्गात्। अदृष्टवशादेकोपलम्भ व इति चेद् न। अदृष्ठेन वस्तुसामर्थ्यनियमायोगात्। न हयदृष्टवशात्ाषाण मृदुर्भवति।शदृ- षस्य वस्तुसामथ्यानियमाकत्वे Sप्यपलम्भनियामकत्वमस्त्येवेति चेद् एव- मपि सुखादिसामान्यान्वितत्वहेतुरनैकान्तिकः । शुकादिगुये ** रघटत्वादिसामा- न्येश्चान्वितानां द्रव्याणां तत्प्रकृतित्वादर्शनात् । परिमितत्वमपि वस्तुकृतं चेतु प्रधानपुरुषयोर्नित्ययोरनेकान्तिकता। देशकालकृतं चेद् घटहिमकरका - दिषु प्रत्यक्षदृष्टभिन्नप्रकृतिकेष्वनेकान्तम्। एतेनानेकत्वविकारत्वहेत व्या- ख्याता। कार्यद्रव्यत्वं च दीर्घविस्तीर्ादुकूलद्वयारब्धे सङ्कचिते।। रज्जुद्रव्ये 5नेकान्तिकम्। अरथ टुकूलद्वय संयोगमन्तरेग रज्नुद्रव्यं नामान्यन्नास्ति तथापि तत्प्रत्यनुमानग्रस्तम। विमतं झाणुकं सावयवारब्थं सावयवत्वाद् घटवदिति हि प्रतिप्रयोगः । शून्यवादिनो Sपि घटस्य पूर्वीवस्थारूपा मृत्प्रत्यन्तोपल- ब्धेत्यसिद्धो हेतुः । योगशेवागमास्तु वेदविरोधादप्रमायम॥ ननु वादिनां प्रमाणानुपपत्तावपि न प्रमेयानुपपत्तिः। न हि चक्षुरुपद्रव- माचेणा दृश्यरुपादिहानिरदृष्टिति चेद् न। प्रमेयस्याप्यन्यदीयस्य दुर्निरुपत्वात्।

• घटवदितीति २ पु. पा. । + पूर्वावस्थात्वादिति २ पु० पा. । + तदप्ययुक्तमिति २ पु. पा. । S सुखादीति २ पु. पा. । ॥ स्वाकारप्रतिभासेति १ पु. । ॥ वशादेवोपलम्भ इति २ पु. पा. । ** शुक्रगुणरिति २ पु. पा. । +1 दुकूल द्वयारब्धे हस्ते संकुचिते दरति २ पु. । । अपिशब्दस्थाने हिशब्दः २ पु.।

२१० विवरणप्रमेयसंग्रहे २ स० १ वर्ण० किं केवलं प्रधानादि जगत्कारणम उत्तेश्वराधिप्ठितम्। नाद्यः।अचेतनस्य प्रति- नियतरचनानुपपत्तेः । द्वितीये ऽपि तस्येश्वरस्य प्रुतिसिद्धत्वे ब्रह्मवादप्रसङ्गः। अनुमानगम्यत्वे कुलालादिदृष्टान्तेनैव परिच्छिन्नज्ञानशक्तित्वं स्यात्। अथ कुला- लादिवदनेकत्वाभावादेकस्य सर्वजगत्सप्टुस्तस्य सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वे अरथाद् भविष्यतः । एवमपि विमतं जगज्नीवेश्वराभ्यामुत्पद्यते कार्यत्वाद् घटादि- व*दित्यतिप्रसङ्गो दुवारः। अदृष्टद्वारा जीवस्यापि जगत्कर्तृत्वादिष्टापत्तिरिति चेतु तर्हि घटादिवैलक्षरयाय पृथिव्यादौ क्तृचयं प्रसज्येत। शून्यस्य तु निरुपाख्यत्वान्न जगदुपादनत्वसंभावनाप्यस्ति। जगतः सदन्वयात्। सद- न्वयः संवृत्तिकल्पित इति चेद् एवमपि त्वन्मते निरन्वयविनाशवतः पूर्व- कल्पस्य संस्कारासंभवेन तत्सदृशो वर्तमानकल्प+ इति नियमो न स्यात्। ततश्च कर्मतत्फलतत्प्रमाणव्यवहारोच्छेद: । विशिष्टसंनिवेशयुक्तदेवादिभाव- कामनया Sनुष्ठितकर्मयां कल्पान्तरे तथाविधदेवादिरुपानुत्पत्तेः/ कर्मोच्छेदः। अत्यन्तपुरायकारिया आ्र्पराकल्पं स्वर्गमनुभय कल्पान्तरे पूर्वजातिस्मरणपूर्वक जन्म श्रुता फलत्वेन प्रुतं तच्च फलं निरन्वयविनाशे संस्काराभावान्न संभ- वेत्। तथा पूर्ववेदस्य निरन्वयविनाशे सति धर्मस्य मानान्तरागम्यत्वेन तद्गोचरनूतनपदरचनायाः पुरुषैः कर्तुमशक्यतया धर्मप्रमायमप्यच्छ्वद्योत। तदङ्गीकारे च तथेव तदभिमतकर्मतत्फलतत्प्रमाणानामप्यच्छेद: स्यात्॥ सरवें कारय स्वभावादेवोत्द्यतइति बाहस्पत्यो मन्यते। स प्रतिवक्त- व्यः। किं स्वयमेव स्वस्य निमित्तमित्यर्थः किं वा निर्निमित्तमुत्यद्यतइति। नाद्ः । आ्रात्माश्रयत्वात्। द्वितीये घटस्य भावाभावी युगपत्स्याताम। क्रम- कारिनिमित्तनिरपेक्षत्वात्। अथ मन्यसे त्वन्मते Sपि तस्य निमितस्य क्रम- कारित्वं स्वाभाविकं चेत्स्वभाववादः । निमित्तान्तरसापेक्षत्वे Sनवस्थापातः । कालभेदेन तस्येव क्रमकार्यवस्थाङ्गीकार ऽपि स कालक्रमः स्वाभाविकश्चेत्स्व- भाववादः । निमित्तान्तरापेक्षश्चेदनवस्थेति। तदसत्। किमनेनावस्थापा- दनेन वस्तनां सामर्थ्येस्य निमित्तान्तरनिरपेक्षत्वमुच्यते किं वा सति वस्तनां सामर्थ्ये निमित्तान्तरानुसरयं व्यर्थमिति।आद्यो उङ्गीकृत एव। द्वितीये * घटर्वादतत २ पु० पा. । + वर्तमान: कल्प दति २ पु. पा. । : रूपानुपपत्तेरिति २ पु. पा.। ६ बार्हस्पत्यश्चावीकः। हस्पतिप्रोत्तयन्थाध्येतृत्वात्।

स्वभाववादनिरासपूर्वकं सांख्ययोगमतनिरासः । २११

5पि किं निमित्तान्तरापेक्षत्वं न प्रतीयतइत्युच्यते किं वा प्रतीतमपि दुर्नि- रूपमिति। नाद्यः । प्रत्यक्षविरोधात्। घटमारभमायास्य कुम्भकारस्य दयडच- क्राद्पेचायाः प्रत्यक्षसिद्धत्वात्। न द्वितीयः । सर्वानिवाच्यत्ववादिनो दुर्निरूपत्वस्यालंकारत्वात्। भतचतुष्टयमेव तत्त्वं प्रत्यक्षमेवैकं प्रमायं स्व- भाववाद एव पारमार्थिक इति मन्यमानस्य तथ * प्रतिज्ञातार्ये हेतपन्यासे सनिमित्तत्वप्रसङगः। अनुपन्यासे च प्रतिज्ञाताथासिद्धिः । प्रतीतिमाचशर- यात्वे चाऽनिर्वचनीयवादापातः । तदेवं वस्त्वन्तरस्य कारणत्वसम्भावना- निराकरखे पारिशेष्यादस्मदुक्त: सर्वज्ञः सर्वशक्तिरीश्वर एव कारगमित्ये- तादृशी युक्तिरपि ब्रह्मस्वरूपनिर्यायायानेनैव सचेण तन्त्रेणावृत्या वा सचितेति द्रष्टव्यम। अनया च युत्या यथोक्तब्रह्मसंभावनायां पश्चादागमेन तत्साध- यितुं शक्यम। यथाहुः । सम्भावितः प्रतिज्ञायां पकः साध्येत हेतुना। न तस्य हेतुभिस्त्रायमुत्पतन्नेव यो हतः ॥इति। नन्वनुमानादेव यथोक्तेश्वरसिद्धो किमाभ्यां युत्यागमाभ्याम। न च सत्यागमे उनुमानप्रयासवैयर्थ्यमिति वाच्यम्। यतो वा इत्याद्यागमस्या- नुमानसिद्धाथानुवादकत्वात्। अनुमानं चेवं प्रयोज्यं विमतं जगद् उपादा- नोपकरणाद्यखिलाभिज्ञकर्तृकं कार्यत्वाद् गृहवदिति वैशेषिकरुच्यतइति चेद् न। विमतं जगद्वूहुकर्तृकमसर्वज्तकर्तृकं वेत्यतिप्रसङ्गस्यापि तद्वत्सुसाधत्वात्॥ ज्ञानेश्वर्यशक्तय उत्कृष्यमाणाः क्व चित्पयवसिताः उत्कृष्यमायाध- मत्वात्यरिमायवदिति सांख्या योगाश्च वदन्तीति चेद् न। निरीश्वरवादिनां देवादिभि: सिद्धसाधनत्वात्। सर्वविषयज्ञानैश्वर्यशत्तिमति पर्यवसितत्व- साधने ऽपि गुरुत्वरागद्वेष्दुःखादिष्वनेकान्तिकता॥ पुरायपापफलं कर्म तत्फलाद्यभिज्नेन प्रदीयते कर्मफलत्वात्सवाफ- लवदिति नैयायिका अनुमिमतइति चेद न। देवादिभिरेव सिद्धसाधनत्वात्। अतः संभावनाबुद्धिहेतुत्वेनागमोपकारिणीमस्मदुक्तां युक्तिमेवाज्ञानाद वैशेषि-

• • तत्र तत्रोति २ पु. पा. । 1 द्रष्टव्याSन्र टिप्पणी २५ पृष्ठे। 5 रागद्वेषाठिदुःखेष्विति २ पु. पा. ।

२१२ विवरणप्रमेयसंग्रहे २ स० १ वर्ग० कादयो Sनुमानं मन्यन्ते। न हि युत्तिरेवानुमानं व्याप्याभासो उनुपपत्याभास उदाहरयमाचदर्शनं चेत्येतत्त्रयं संभावनाबुद्धिजनकत्वेन युक्तिरित्युच्यते । अव्यमिचरितव्याप्रिकमर्थनिश्चायकमनुमानम्। अतो वैशेषिकादिप्रयोगारण सत्यप्यनुमानदोषे श्रतिसिद्धब्रह्मग संभावनाबुद्धिहेतुत्वेनास्मदुक्तयुक्तित्व- मविरुद्धम ॥ एवं तहिं युक्तिव्याजेन वैशेषिकाद्यभिमतमनुमानमैव जन्मादिसने ब्रह्मनिश्चायकत्वेनोपन्यस्तमिति चेद् अनुमानमाचात्कारयसद्गावमाचसि- द्वावपि सत्यज्ञानादिरुपस्य ब्रह्मण आगममन्तरेणासिद्वेरागमग्रथनएवं सूचतात्ययात्।आ्रगमवाक्यानि हि वत्यमारासचे: उदाहृत्य तात्पर्यता निर्योयन्ते। ब्रह्मसाक्षात्कारस्य शब्दानुसारिमिन्यायेब्रहषि वेदान्तवाक्य- तात्पर्यनिर्यायाधीनत्वात्। न ह्यनुमानादिप्रमासान्तरनिर्शेतृयां वैशेषिकादीनां ब्रह्मावगतिदृशयते । न चापौरुषेयस्य पौरुषेयमनुमानं मूलमिति युक्तम। न चैवमनुमानस्यात्यन्तानपेक्षा*ं स्यादिति वाच्यम। श्रत्यर्थदाद्वीय श्रुत्य- विरोधिन्यायस्यापेक्ित त्वात्। पसिडतो मेधावीत्यादिय्ुत्येवागमस्य पुरुषनु- द्विसाहाय्यमङ्गीक्रियते। अन्यया उध्ययनादेव ब्रह्मावगतावाचार्यवान्पुरुषो वेदेत्युक्तो गुरुपदेशनियमो व्यर्थः स्यात्। आचार्यी हि प्रृत्यनुसारिभि- दृष्टान्तेः शिष्येभ्यः प्रत्ययदार्दमुत्पादयति। तच्च प्रत्ययदाढीं मननरुपत्वाद= वगतिहेतुः। एतदेव हि मननं यदाचार्ययुत्तया स्वयुत्या च श्रतप्रत्ययस्य दार्बापादनम्। मननस्य चावगतिहेतुत्वं मन्तव्य इति श्रत्या सिद्धम॥। ननु धर्मजिज्तासायां वैदस्मृतीतिहासपुराणान्येव प्रमायं नानुमानादि। तचापि प्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरयास्थानसमाख्या निर्रायहेतवः। पदान्तरनिरपेक्ष: शब्द: श्रुतिः। श्रातस्यार्थस्याथान्तरेणाविनाभावो लिङ्गम। अन्योन्याक।- ङ्ासंनिधियोग्यतावन्ति पदानि वाक्यम। वाक्यद्वयसामथ्यमारभ्याधीत- विषयं प्रकरगम । क्रमवर्ततिनां पदाथानां क्रमवर्तिमिः पदार्थर्यथाक्रमं सम्ब- न्धः स्थानम। संज्ञासाम्यं समाख्या। तैरव ब्रह्मनिर्यया इप्यस्त्विति चेद न। युत्यनुभवयोरपि ब्रह्मजिज्ञासायामपेक्ितत्वात्। युतयपेक्षा पूर्वमेव

ब्रह्मयो युक्यनभवापेच्षा। २१३

प्रसाधिता। अनुभवो नाम ब्रह्मसाक्षात्कारफलको उन्त:करयवृत्तिभेदः । न च तमन्तरेण ज्ञानाकाङ्का निवर्तते। न च ब्रह्मस्वरूपमनुभवितुमयोग्यमिति शङ्कनीयम्। घटादिवत्सिद्धवस्तुत्वात् । विमतं ब्रह्मवाक्यमनुभवनिरपेक्ष- फलपर्यन्तज्ञानजनकं प्रमारभतवेदवाक्यत्वाद् धर्मवाक्यवदिति चेद न। अनुभवायोग्यविषयत्वोपाधिहतत्वात्। न ह्यनुष्ठानसाध्यो धर्मो उनुष्ठानात्पवे वाक्यबोधावसरे ऽनुभवितुं योग्यः। अनुष्ठानं तु बिना डप्यनुभवं शाब्दज्ञा- नमाचादेव सिध्यतीत्यनपेत्तित एव धर्मानुभवः ।। नन्वनुभवयोग्यत्वानुभवसापेत्तत्वाभ्यां विना ब्रह्मयो धर्मेरा सह वैषम्यान्तरं नास्ति प्रत्युत वेदप्रमेयत्वं सममेव। ततो उनुभवकृतवेष- म्यमपि मा भदिति चेद् न । धर्मब्रह्मणोः कर्त्तव्यसिद्योः पुरुषाधी- नत्वानधीनत्वादिभयोवैषम्यसंभवात्। लोके तावद्वेवदत्ता डशवेन गच्छति न च गच्छति पद्भ्यां वा गच्छ्तीति कर्तव्यस्य गमनस्य करणाSकर- ान्यथाकरणेषुम पुरुषाधीनत्वं दृश्यते। तथा वेदे उप्यतिराचे षोडशिनं गृहाति नातिराचे षोडशिनं गृहातीति करणाकरये प्रयेते। उदिते जुहोत्यनुदिते जुहोतीति करणान्ययाकरये। ज्योतिष्टोमेन यजेत न कलञ्जं भक्षयेदिति विधिप्रतिषेधी। व्रीहिभिर्यजेत यवैर्वेतीच्छाविकल्पः । षझागानां समुच्चय;। न हिंस्यात्सवी भूतान्यग्नीषोमीयं पशुमालभेतेत्युत्सगापवादो। प्रकृतेरतिदिष्ठानां कुशमयबहिषां विकृतावुपदिष्टशरमयबहिरभिबीधः। प्रकृ- तानां नारिष्टहोमानां वैकृते; उपहोमेः समुच्चित्यानुष्ठानमभ्युच्चयः। उदिते जुहोत्यनुदिते जुहोतीति शाखाभेदेन व्यवस्थितविकल्पः । न चैवं सिद्धे ब्रह्मगि पुरुषाधीनत्वविधिप्रतिषेधेच्छाविकल्प समुच्चयोत्सगीपवाद- बाधाभ्युच्चयव्यवस्थितविकल्पादयः संभवेयुः। सिद्धवस्तुन्यपि स्थाुवी पुरुषो वेति विकल्पो Sस्तीति चेद न। पुरुषेच्छ्ाधीनत्वेनावस्तुतन्त्रस्य तस्यासम्यक्कात। योषा वा व गोतमाग्निरित्यादी पुरुषेच्छाधीनमवस्तु - तन्त्रमेव ध्यानमागमिकं सम्यगुपलभ्यतइति चेद् न। तस्य कर्त्तव्यगोचर- त्वात्। अथापि। सिद्धवस्तुन; सम्यगज्ञानाधीनत्वात् सम्यग्ज्ानस्य च प्रमा० तृपुरुषेच्छ्ाधीनत्वाद्वस्त्वपि पुरुषाधीनं भविष्यतीति चेद् न । सत्यामपि * + तथापीति २ पु. पा.

२१४ विवरणप्रमेयसंग्रहे २ सू० १ वर्या० पुरुषेच्छायामिदं रजतमित्यच वस्त्वभावे सम्यग्ज्ञानादर्शनात्। [व्याघरादो च वैपरीत्यात्] *। तस्मात्सिद्धगोचरसम्यम्ज्ञानस्य वस्त्वेव प्रधानं प्रयोजकम। तमेवं सति सिद्धगोचरं ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेवेति न ज्ञानद्वारा ऽपि ब्रह्मणः पुरुषाधीनत्वम। अतो धर्मादत्यन्तं विलतसस्य सिद्धस्य ब्रह्मगे। युक्ता युत्यनुभवापेक्षा । ननु ब्रह्मणः सिद्धवस्तुत्वेन घटादिवन्मानान्तरगोचरत्वाज्जन्मादि- सचमनुमानोपन्यासार्थमेवास्त्विति चेद् मेवम। न तावद् ब्रह्म वेदान्तान- भित्तप्रत्यक्षगम्यं रुपादिहीनत्वात्। अनुमानमपि किं यत्कारय तत्सकारग- मिति सामान्यव्याप्रिकम उत यत्काय तद् ब्रह्मकारयकमिति विशेषव्याप्रि- कम। नाद्यः । तावता ब्रह्मासिट्टेः । द्वितीये पि ब्रह्मय इन्द्रियविषयत्वे ऽनुमानवैयथ्य तदविषयत्वे व्याप्रिग्रहासिद्िः ॥ नन्वेवं सत्यनुमानच्छायोपजीवियुक्तीनामपि ब्रह्म गोचरो न स्यात सत्यमेवं तथापि शब्दावगम्ये ब्रह्मणि संभावनाबुद्धिहेतव युक्तय: तथा हि। मृदादिदृष्टान्तरूपादानव्यतिरकेय कार्यस्यानिरुप्यादद्वितीयता संभाव्यते। स्फटिकलाहित्य दृष्टान्तेनात्मनि कर्तृत्वादेरारोपितत्वम्+। प्रतिविम्बदृष्ठान्तेन जीवब्रह्मक्यम् । रज्जुसर्पदृष्टान्तेन ब्रह्मव्यतिरित्तप्रपज्जस्य स्वातन्त्याभावः ।

न्तेन जीवब्रह्मक्य सत्यता। तथा च विधिप्रतिषेधवाक्ययो: प्रवर्तकत्वनिव-

संभावनार्थवादतां श्रत्युक्तयः प्रतिपद्यन्ते। अन्यथा निरर्थकास्ता: स्यु: ॥। तस्मादुपकारकयुक्तिसचनापूर्वकं वेदान्तवाक्यप्रदर्शनार्थमेव सचम ॥ ननु सर्वेच वेदवाक्ये ब्रह्मपदस्याप्रसिद्धार्थत्वान्न तत्पदं स्वाथ विशेष्यत्वेन विशेषणत्वेन वा वाक्यार्थे समर्पयितुमलम। ततः कि तद्वेदान्तवाक्यं यत्सचे लि- लक्षयिषितमिति। उच्यते। सत्यज्ञानानन्तानन्दप्रत्यगात्मस्वरुपस्य ब्रह्मपदा- थस्याप्रसिद्धावपि ब्रह्मत्वमाचस्य बृहत्यर्थरुपस्य प्रसिद्धत्वात्तदनुवादेन सत्या-

• [] एतन्मध्यस्थो ग्रन्थः १ पु. नास्ति। + कर्तृत्वादेरपि तत्त्वमिति १ पुस्तके। अ्रसद्गद्व रिगोति २ पु. पा. । ।। अर्थवादवद् वस्तुरूपेति १ पु० पा. । S सत्यता चेति २ पु. पा.। ा निरर्थकार्थाः स्युरिति १ पु. घा.।

सत्यं ज्ानमित्यादिवाक्यस्य ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादकत्वम । २१५ दिपदार्थपरस्परान्वयसामथ्याद्विशिष्टं ब्रह्म प्रतिपतुं शक्यतइति लक्षणरुपेया ब्रह्मस्वरुपप्रतिपादनपरं सत्यादिवाक्यम्। न च प्रमाणान्तरसिद्धस्य लक्षण- त्वात्सत्यादीनामपि लक्षणत्वे तद्वाक्यस्य प्रमाणन्तरप्रसिद्धाथीनुवादकत्वप्र- सङ्ग इति वाच्यम। अाल्लक्वयत्व डपि मानान्तरानवगतब्रह्मबोधकत्वेन साक्तात्प्रमायरुपत्वात्। वाक्यं तु यस्मादाकाशः संभतः स आ्रात्मा सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यवं स्वाध्यायपाठक्रममुल्लङ्ध्य योजनीयम। प्रसिद्धस्य कारय- त्वस्यानुवाद्यत्वात्। प्रसिद्धमनद्याप्रसिद्ध प्रतिपाद्यतइति न्यायात्। अन्या- न्यप्यपनिषद्वाक्यान्येवं ब्रह्मप्रतिपादकत्वेन योजनीयानि। तववं ति भृगुर्वे वारुशिरित्यारम्य तद् ब्रह्मेत्येतदन्तं वाक्यं सचदयस्योदाहरगम । तचापि भृगुरित्यादि तद्विजिज्ञासस्वेत्येतच्च प्रथमसचस्य। तत्सचप्रतिपाद्ययोर-

तद्विहाय यतो वा इत्यादि तद् ब्रह्मेत्यन्तं वाक्यं द्वितीयसचोदाहरगम।

ननु जगत्कारये नानात्वस्यापि प्रतीतिरस्ति यत इति तसिलप्रत्य- यस्य बहुत्वकत्वयो: स्मरणात *। तथा च तदनुवादेन कथमद्वितीयं ब्रह्माच प्रतिपादनीयमिति । उच्यते। येन जातानीति वाक्शेषादेकत्व- विषय एव तसिलप्रत्ययो निर्द्धयते। सच प्रत्ययः कारणेकत्वं प्रमापयति । यद्यपि यत इत्यच प्रातिपदिकार्थस्य जगत्कारणमाचस्यानुमानतो डपि सिद्धे- रनुवाद्यत्वं तथापि प्रत्ययार्थस्येकत्वस्य मानान्तरासिद्गे: प्रत्ययस्य प्रमाप- कत्वमविरुद्रम ॥ ननु किमेकत्वमच लक्षणं किं वा लक्ष्यम उतान्यत किं चित्। आद्ये कारगत्वमेकत्वं चेति लक्षणद्वयं ब्रह्मयो व्यर्थ स्यात्। द्वितीयतृती- ययोस्तु वाक्यभेदप्रसङ्गः। एकत्वब्रह्माख्ययोर्द्धयोः प्रतिपाद्यत्वादिति चेद् मेवम्। आद्ये कारणत्वं तटस्थलक्षणामेकत्वं स्वरूपलक्षयां चेत्युभयो: सार्थ- कत्वम। द्वितीये कारणमनद्यैकत्वविशिष्ठ ब्रह्म विधीयतइति न वाक्य- भेदः। तृतीये तु यत्कारयं तदेकमिति प्रथमं कारगमनद्यैकत्वं विधाय पश्चा-

• बहुत्वेकत्वयो: साधारादिति ९ पु. पा. ।

२१६ विवरणप्रमेयसंग्रहे २ स० १ वर्या० ददेकं कारयां तद् ब्रह्मेति कारणमेकत्वसहितमनद्य ब्रह्मत्वं बोध्यतइति वाक्येकवाक्यत्वान्न वाक्यभेदः । तथा च सर्वेजगत्कारसास्यकत्वे* सृज्य गोचरज्ञानशक्ती विहाय स्रषटृत्वासंभवात्सर्वत्तत्वसर्वशक्तित्वे अप्यस्मिन्नेष वाक्ये कारणस्याथात्सिध्यतः ॥ ननु यो गोसदृश :- स गवयशब्दवाच्य इतिवद्यदेक कारयं तद् ब्रह्मशब्दवाच्यमिति संज्ञासंतिसम्बन्धपरं वाक्यं प्रतिभाति। तथा सति बृहत्यर्थरूपवस्तु प्रतिपादकं न स्यादिति चेद् न । तट्विजिज्ञासस्वेति जिज्ञास्यत्वेन प्रतिज्ञाय कीदृशं तदित्याकाङ्कायां तद बृहत्यर्थरुपमिति स्वरू- पप्रतिपादनात्। संज्ञासंज्ञिसंबन्धस्त्वार्थिको भविष्यति। एवं च सत्येकं सर्वज्जं सर्वशक्तिकं सर्वता Sनवच्छिन्नं च जगत्कारयं तच्च ब्रह्मशब्दाभिधेयमिति वाक्यार्थः संपद्यते॥

न प्रतीयन्ते। यतो यत्सुषिरं तदाकाशं प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इतिवत् स्वरूपलक्ष- रामेव प्रुत्या किं चिद्वक्कव्यम। ब्रह्मशब्दाभिधेयमेव स्वरूपलक्षणमिति चेद् न। बृहत्त्वधर्ममाचाभिधानात। यथा महान् घट इत्युक्ते महत्त्वस्य निरु- पाधि: घटो धर्मितया प्रतीयते तथेहापि वक्तव्यम। सच्छब्दाभिधेयं लक्षणमिति चेद् न। महासामान्यमाचाभिधानात्। ननुयथा सव्रित्यक्ते घट इत्यवान्तरसामान्यव्यक्तिर पर्यवसानत्वेन महासामान्येनापेक्यते तथेहाप्यवा- न्तरसामान्यव्यक्तिवेक्तव्या। ज्ञानमेव बृहत्त्वसर्वज्तत्वादिधर्मवत्तया निरु पाधिम्रह्मस्वरुपलक्षणामिति चेद् न। वेदान्तिमते विज्ञानत्वस्य सुख- दुःखरागद्वेषापेत्षया महासामान्यरूपत्वेन तचाप्यवान्तरसामान्याधारव्य- तयपेच्षाया अनिवर्तनादिति। अचोच्यते। आनन्दाङ्रोव खल्विति श्रुत्या SSनन्द एव निरुाधिब्रह्मरुपमिति निर्णोयते। श्रत्यन्तरं च यो वे भमा तत्सुखमिति सुखस्येव ब्रह्मधर्मत्वमाह। एवं ताहि विज्ञान- मानन्दमिति सामानाधिकरएयाद्विज्ञानं निरुपाधिकं ब्रह्मगुयः स्यादिति चेतु तच वक्तव्यं किं विज्ञानानन्दयो: सामानाधिकरययं नीलोत्पलवद् गुणगुणि-

• कारसात्यस्यैकत्वे दति १ पु. । गोसदृक्ष इति १ पु. पा. ।वस्त्विति नास्ति २ पु. । S नन्धिति नास्ति २ पु. । ॥/ विज्ञानमेठा ब्रह्मति २ पु. प्रा. ।.

ब्रह्मये। विज्ञानस्वभावानन्दरूपस्वरूपलक्षणाक्रान्तत्वम । भावविवचतया किं वा द्रव्यं घट इतिषत्यरापरसामान्याभावविवतया। नाद्ः । केवलो निर्गुगाश्चेति श्रुतेः । गुगस्य गुणिना भेदाभेदयोर निरुपणा- दुपपन्नं निर्गुणात्वम। अच भेदाभेदवादी न निर्गुयं द्रव्यमस्तीति जल्पति। मा मन्निर्गुयां द्रव्यं ब्रह्म तु न द्रव्यं प्रमाणाभावात्। समवायिकारणत्वाद् द्रव्यमिति चेद् न। आरम्भवादाऽनभ्यपगमात्। उपादानकारयत्वाद् द्रव्यमिति चेद् न। गुणादीनामपि स्वगतज्ञेयत्ववाच्यत्वादिधर्मोपादानत्वात्। गुयो नाम धर्मः । तथा च न निर्धर्मकः पदार्थास्तीति चेद न। कस्य चिद्धुर्मस्येव निर्ध- मकताया अङ्गीकायत्वात्। अन्यथा उनवस्थापत्तेः । तस्मान्न निर्गुयं ब्रह्मेति वचनं दर्शनप्रद्वेषमानम। द्वितोयपतो 5ङ्गीकृत एव। विज्ञानं सामान्यपरं तद्विशेष आ्रनन्दः स एव हि ब्रह्म। न च सर्वज्ञत्वाऽद्वितीयत्वादिधर्मेंः सद्वितीयत्वम्। प्रपज्जोपाधिकतया तेषामनिर्वचनीयत्वात्। विज्ञानसामान्यमपि दुःखरागाद्युपाधिकत्वादनिर्वचनीयमेव। तादृशसामान्याधारे विज्ञानप्रयुक्ता- क्रियाकारिययानन्दे विज्ञानव्यवहारो प्यपपन्न एव। ननु यथा कल्पित- रजतत्वाधारभतायां शुक्तावमुख्यो रजतव्यवहारस्तथा SSनन्दे विज्ञानव्य- बहार: स्यादिति चेद न। तद्वदच पारमार्थिकसामान्यान्तराभावेन वैष- म्यातृ। तदेवं विज्ञानस्वभाव आ्रनन्दो ब्रह्मेति स्वरूपलक्षयास्य प्रात. त्वादशेषमतिमङ्गलम् ॥।इति विवरप्रमेयसंग्रहे द्वितीयसूचं समाप्रम* ॥

• २ सूत्रे एकमेव वर्सकं तटिह समाप्तम्। आरदितः प्रभूति पञ्च वर्यकानि गतानि।

२१८ विवरयाप्रमेयसंग्रहे ३ सृ० १ वर्या० द्वितीयमूचे ब्रह्मयो लक्षणद्वयमभिहितम। इदानी सचकारेया ब्रह्मयः सर्वज्ञत्वे हेतुरुच्यते-शास्त्रयोनित्वादिति। पूर्वसूचएव श्रुतियु- स्िम्यां सर्वज्ञत्वसाधनाद्यर्थमेतदिति चेद मेवम। शब्दोपादानभावाद् ध्वनिगतविषयद्योतनाशक्तयोन्त- ब्रह्मययेव स्युरग्नेर्विषयविषयिणी दीपशक्ति: खलच्वैः । द्रष्टुश्च ज्ञानशक्तिर्ननु न करयता किं तु दीपप्रभाव- त्संयुक्तद्यातनेवेत्यपरमिह पुनः साध्यते सर्ववित्त्वम्। शयमर्थः । साधितमपि पुनर्हेत्वन्तरेग दृढीक्रियते। न च पुनरुत्ति- प्रसङ्ग:। जगत्कर्तृत्वशङ्कया* S5चिप्रे सर्वज्ञत्वे समाधीयमानत्वात्। विमतं ब्रह्म वेदगतसर्वविषयप्रकाशनशतयाधार: वेदोपादानत्वाद् यथा दीपगत प्रकाशनशत्रया।धारो दीपोपादानभतो डग्निरिति हि प्रयोगः । यद्यपि वेदे करणशक्तिरप्यस्ति तथापि चेतनत्वाद् ब्रह्मयो ज्ञानशक्तिरेवानुमेया। न हि चेतनस्य कर्तुः करयशक्ति: संभाव्यते। न चोपादानोपादेययोः सर्वशत्य- नुगत्या भाव्यमिति नियमो डस्ति। अग्निकार्यभतायां प्रभायां प्रकाशशक्त्ते- रेवानुगमाद् दाहशक्तेरननुगमात। एवं वेदोपादाने डपि ब्रह्मणि बोधशक्ति- रेवानुगच्छतु को विरोध इति। न च वेदस्य सर्वप्रकाशकत्वे विवदितव्यम। पुराणाद्यनेकविद्योपबृंहितेन वेदेनाविषयीकृतस्य वस्तुनः सत्त्वे मानाभा- वात्। न च वेदोपादानत्वमसिङ्गस । वेदस्य नामप्रपज्जान्तःपातित्वा//न्राम- रूपप्रपज्जापादानत्वस्य च ब्रह्मगि सर्वोपनिषत्सिद्वत्वात्। ननु ब्रह्म न वेदो-

स्योपाधित्वात्। ब्रह्म तु वेदोक्तादप्यधिकं जानाति। तथा हि। वेद: स्ववि- षयविज्ञानादप्यधिकविषयव ** त्प्रगीतः वाक्यप्रमायत्वात्याणिनिप्रणीतशास्त्र- वत्। संभाव्यते ह्येतत्साध्यम। लोके वागविषयस्यापि चीरगुडादिमाधुर्यविशे- षस्यानुभवगम्यत्वात।। तथा च वेदस्य व्यवहार्यसर्ववस्तुप्रकाशकत्वात्सर्व-

• जगत्कर्तुरपि वेदाकर्तृत्वशङ्गयेति ३ पु. पा.। + प्रकाशशक्तीति ३ पु. पा. । उपादानभूताग्निरिति समस्तः पाठः ३ पु.। ६ दाहशक्तेरनुगमादिति ३ पु. पा. । ॥ प्रपञ्चान्तपातित्वादिति ३ पु. पा. । ** स्वविषयवित्ञानवदिति १. पु. पा. । ॥ रूप्यादिवदितीति ३ पु. । । अनुभवगम्पादिति २ पु. ।

वेदस्य पोरुषेयत्वशङ्का। २१६

सत्वम्। वेदोपादानं ब्रह्म तु व्यवहारातीतं निजस्वरूपमपि स्वचेतन्येना- भिव्यनक्तीति निरतिशयसर्वेत्चम*। अथ वेदो उपि ब्रह्मस्वरूपं लक्षया प्रकाशयेत तथापि वेदः किं चिन्मुख्ययेव वृत्त्या प्रकाशयति किं चिल्लवयया किं चित्सामान्येन किं चिद्धिशेषेया। ब्रह्म तु सव सर्वात्मना प्रकाशयतीति

ननु वेदस्य ब्रह्मया प्रसयनं नामोच्चारणमाचं चेदुपाध्यायवद् ब्रह्मा- 5सर्वजं स्यात्। अथ बुद्धा रचितत्वे व्याकरणादिवद्वेदः पौरुषेयः स्यात्। अथ मन्यसे प्रमाणान्तरेणार्थसुपलभ्य विवततित्वा रचिता व्याकरणादयो मानान्तरसापेक्षतया पौरुषेया भवन्तु नाम वेदस्य तु नित्यज्ञानजन्यनित्ये- चावता ईश्वरेग रचितस्य मानान्तरनिरपेक्षस्य कथं पौरुषेयत्वमिति। नेतत्सारम। तादृगीश्वरे प्रमाणाभावात्। अरप्रनुमानानामीश्वराSसाधकत्वस्य पूर्वसचे दर्शितत्वात्। आररागमस्तत्साधक इति चेद् न। उक्तेश्वरसिद्धो

वेदस्यानपेक्षत्वादेव प्रामारयं नेश्वरप्रोक्तत्वाद् अतो नेतरेतराश्रय इति चेद् एवमपीश्वरेच्छा नित्या ज्ञानजन्या चेति व्याहतिर्दुष्परिहरा । अथार्थ बुद्धा रचितत्वे समे ऽपि व्याकरणादीनां वक्रभिप्रायप्रयुक्तत्वात्पो. रुषेयत्वं वेदानां त्वध्ययनविधिप्रयुक्तत्वादपोरुषेयतेति चेद न। विमता वेदा वक्तभिप्रायप्रयुक्ता नाSध्ययनविधिप्रयुक्ता वा अथ बुद्धा रचितत्वाद्याकर यादिवदिति पौरुषेयताया दुवीरत्वात्। न च वेदानां चेतन्याख्यनिर्विक- ल्पकज्ञानपूर्वकत्वं व्याकरणादिवैषम्यमिति वाच्यम। चैतन्यस्याप्यभिलषित- साधनोपरागे सविकल्पकत्वात् ॥ नन्वपौरुषेया वेदा: प्रवाहाविच्छेदे सत्यस्मयंमायाकर्तृकत्वाद:त्मव- दिति चेतृ किमच स्मरणागोचरकर्तृकत्वं हेतुः उताप्रमीयमायकर्तृक- त्वम। आद्या जीर्याकूपादावनैकान्तिकः। द्वितीयो डसिट्ट:। वेदो विशिष्ठबहुत्तपुरुषप्रणीतः बहुर्थविषयवाक्यप्रमायत्वाद् भारतवत्। स इदं सर्वमसृजत कचो यजृँषि सामानीत्यनुमानागमाभ्यां वेदे कर्तुः प्रमी- * सर्वनत्वमिति ९ पु.। कर्सुकत्वं हेतुरिति १ पु. पा. । + अन्योन्याश्रयादिति २ पु. पा.। ई वेदकर्तुरिति 3 पु. पा.।

२२० विवरयप्रमेयसंग्रहे ३ सृ० १ वर्य० यमायत्वात्। एं तहि वेदस्य पे।रुषेयत्वप्रसङ्ग इष्ठ इति चेद न । प्रामा- रयभङ्गप्रसङ्गात्। न तावन्नित्येच्छ्ादिमदीश्वररचितत्वात् प्रामाएयम । दूषि- तत्वात्। नापि महाजनपरिग्रहाट्टेहात्मभाव चन्द्र प्रादेशमाचत्वादीनां महाज-

न्तरसिद्धतया प्रामाययं स्यादिति चेद मैवम। किं वेदार्थभतो धर्माधर्मों प्रत्यक्षेणानुभतो उतागमान्तरेय। न चरमः । अनवस्थानात। प्रथमे डषि न हि+ तावदस्मदादिप्रत्यक्षेय धर्माधमीवुपलभामहे। नापि योगिप्रत्यकं तद्वाहकम्। तस्य स्वविषयरूपादिष्वेवातिशयकरत्वात्। न चात्मसमवेततया धर्माधमौं मानसप्रत्यक्षाविति वाच्यम। वेदसष्टिकाले धर्माधर्मयोभीविनो- रवतेमानत्वात्। पूर्वकल्पानुष्ठिता धर्माधर्मीं तदा वर्तेते सवेति चेद् न। पूर्ववेदसष्टावपि तथेत्यनवस्थायामन्धपरम्पराप्रसङ्गात। तस्मात्पारुषेयत्वे वेदस्य प्रामाएयं दुःसम्पादम। अत एव सुगता आर्ह्ताश्चाSप्रमायं वेदमाहु- रिति चेद् न। तेषां स्वागमेष्वप्रामाययप्रसङ्गात्। अत एव लोकायत आ्र्परागम- माचं नेच्छतीति चेद न। तस्य वाक्यमाचाप्रामायये वादानधिकारः । लाकिक- वाक्यप्रामायये किमपराद्ं वेदवाक्ये: । तदैवं पौरुषेयत्वे वेदस्येष्टं प्रामाययं प्रभज्येत। अपौरुषेत्वे ब्रह्मण उपाध्यायवदसर्वज्ञत्वं प्रसज्येतेति। अच्ोच्यते। पौरुषेयत्वं तावन्र सहामहे। तथा हि। किं शब्दार्थतत्सं- बन्धानां पौरुषेयत्वमुत क्रमावस्थितवाक्यानाम। आद्ये ऽपि न तावज्जीवाः कतारः तथा सति कश्चित्सागरं विवचित्वा मेरुशब्दमपि वाचकत्वेन प्रयु- उजीत । स्वतन्त्रत्वात्। नापीश्वरः कता। कल्पादिषु शब्दार्थसंबन्धव्यवहारः पूर्वपूर्वव्य वहारपरम्पराधीनः अभिधानाभिधेयव्यवहारत्वाद् इदानीन्तनव्य घहारवदित्यनादित्वनुमानात्। न च डित्थादिसाङ्केतिक शब्देष्वनेकान्तः । तेषां गाव्यादिशब्दवदभिधानांभासत्वात्। न द्वितीयः । सरष्टिकालीनं वेदा- ध्ययनं पूर्ववेदाध्ययनानुस्मृतिनिबन्धनं वेदाध्ययनत्वाद् इदानीन्तनवेदाध्य- यनवदित्यनादित्वसिद्धेः । न चेवं सर्वेष्वपि ग्रन्थेष्विदमनादित्वं सुसाधमिति, वाच्यम्। तेस्तेरेव यन्थेस्तत्कर्तृणां प्रतिपादनात्तदागमविरोधात्। इहापि

• द्रामाययाऽदर्थनादिति ३ पु. पाः।। द्विशब्दो नास्ति ३े-३ पु०।

वेदस्य स्वतःप्रामाययाक्ति: । २२१ अत्येव वेदस्य कर्ता प्रतिपाद्यतइति चेतु किं हिरययगर्भविषयया इदं सर्वम- सृजत कचो यजँषीत्यादिश्रुत्या किं वेश्वरविषयया Sस्य महतो भतस्य निः- श्वसितमित्यादिश्रत्या। नाद्यः । यो ब्रह्मायं विदधातीत्यादिभ्युता हिरयय गर्भात्पत्तेः प्रागेव वेदसद्वावावगमात्। सतामेव वेदानां हिरययगर्भबुद्धो प्राथ- मिकमाविर्भावमभिप्रेत्यासरजतेति श्रुतिरप्यपपन्ना। न द्वितीयः । उपादानप्र करयापठिता सा श्रतिः ईश्वरस्य वेदोपादानत्वमेव बते न तु वेदकर्तृत्वमपि। ईश्वरोपादानत्वमपौरुषेयत्वं च विरुद्धमिति चेद् न। सतादृशपारुषेयत्वस्या- ड्रीकृतत्वात्। भारतादीनां व्यासादिभिमीनान्तरेणार्थ बुद्धा रचितत्वं पौरू- षेयत्वम् । ततो मूलप्रमाणापेत्ं तत्प्रामाएयम। वेदो नाथ बुद्धा रचितः असर्वज्तवचनत्वाभावे सति धर्माधर्मब्रह्मप्रमाणत्वात् परपरिकल्पितेश्वरबुद्धि- वत्। तथा च ब्रह्मकार्यस्यापि वेदस्य स्वतःसिद्धे प्रामायये न का चिद्धानिः*। ननु प्रमायदृष्टवादी ह्याप्रः । तददृष्टस्यात्प्रेतितस्य च वक्ता नाप्रः । तथा च वेदो न प्रमागम आप्राप्रणीतवाक्यत्वाद उन्मत्तवाक्यवदिति चेद मैवम ।; वेदः प्रमागम अनाप्ताप्रणीतवाक्यत्वाद् मन्वादिवाक्यवदित्यपि प्रयोगात॥ कथं तर्हि निर्यय इत्युच्यते। प्रामाययं स्वतःसिद्धमप्रामारयं तु कार- गदोषादिति ह्यस्मत्सिद्धान्तः । अचोन्मत्तवाक्यस्य भ्रान्त्योत्प्रेक्षया वा दुष्टं ज्ञानं मलमित्यप्रामाएयमुचितम्।। मन्वादिवाक्यस्य स्वत एव प्रामायय सत्या- प्रप्गीतत्वाख्या गुयो 5पि प्रतिबन्धककारयदोषनिवारकतयोपयुज्यते। वेदस्य तु प्रतिबन्धासंभवादन्तरेगैव गुयं स्वतः प्रामाययं सिध्यति। नन्वाप्रप्रयोगान- पेत्षत्वे स्मर्यमायेनापि घटशब्देन घटः प्रमीयेत । प्रमीयतां नाम यच कुच चित् पुरोवर्तिनि तु घटरहिते स्थले प्रमाणान्तरविरोधाद् न प्रमास्यते ॥ अथ मतं कस्य चित्कदा चिदसति प्रमाणान्तरोदये तस्मिन्नपि स्थले घट: स्मयमाण शब्दात्प्रमीयते तर्ह्याप्रप्रयोग एव प्रामायये हेतुरस्तु । स च. प्रयोगो द्वेधा निष्पद्यते। मन्वादिवाक्यानि मानान्तरेणार्थमुपलभ्य प्रयुक्तानि। वेदवाक्यानि पूर्वपूर्वप्रयोगाननुस्मृत्य प्रयुक्तानि। उन्मत्तवाक्यानि पुनस्तदुभ- याभावादप्रमायान्येव।।

• न कापि हानिर्रिति २ पु. पा. । दति अप्रामाययं सूचितरमिति २ पु.।

२२२ विवर याप्रमेयसंग्रहे ३ सू० १ वर्य० नन्वेवं वेदे प्रामाययमन्धपरम्पराग्रस्तं भवेदिति चेतह्येवं व्यवस्था उस्तु। स्मर्यमाणशब्दभ्यस्तात्परयाभावान्नार्थप्रमितिः । वेदे पुनरध्ययनविधि: तात्ययादाप्रप्रयेोगाभावे उपि प्रमितिरुत्यत्स्यतइति। न चाध्ययनविधिवा- क्स्य तात्पर्याभावादप्रामाएयं शङ्डनीवम। स्वेनैव तात्पर्यसिट्गे: । न चेवमात्माश्रयो दोष :* । शब्दशब्दवत्स्त्रपरनिर्वाहकेष्वविरोधातृ । अो ब्रह्मवद्वेदस्यापि पर्यालोचनायामनादित्वं पर्यवस्यति न तु कालिदासादिय- न्यवत्पोरुषेयत्वम। न चानादित्वे उपि पुरायावाक्यवदन्यथासनिवेशप्रयायनं शङकनीयम्। नियतक्रमविशिष्टानामेव वर्गपदवाक्य प्रकरणकायडादीनां वेदशब्द- वाच्यानां कल्पादिप्रलययोरप्याविर्भवतिरोभावमाचभाजां कूटस्थनित्यत्वाङ्गी- कारात्॥ तर्हिं वेदो न ब्रह्मोपादानः अनादित्वात् कूटस्थनित्यत्वाच्च ब्रह्म वदिति चेद्। स्वतन्त्रत्वोपाधिहृतत्वात्। वेदस्तु ब्रह्मपरतन्त्र: ब्रह्मपया- रोपितत्वाद् यथा रज्ज्वामारोपितो रज्जुतन्त्र: सर्पः ॥ ननु रज्जसर्पवद्वेदस्य कथं मिथ्यात्वमुच्यते। निर्वक्तुमशक्यत्वादिति ब्रमः । तथा हि। किं वर्गमावं वेद: किं वा क्रमसहिता वर्याः । नाद्यः । अक्रमव्युत्क्रमोच्चारितेषु वर्णेषु वेदबुद्भावात्। द्वितीये Sपि स क्रमः किं वर्ग- निष्ठ उच्चाररानिष्ठा वा उपलब्धिनिष्ठा वा। वर्गनिष्ठुत्वे Sपि तावत्क्रमो न देश- कृतः संभवति। वर्गानां सर्वगतत्वात्। नापि कालकृतः । नित्यत्वात्। नापि वस्तुकृतः। विरोधात्। न ह्येकदैव राजा जारेति जकारस्य पूर्वापर- भावो युक्त:। नाप्यच्वारगानिष्ठः क्रमो वर्णेषपरज्यने। उद्चारणतत्क्रमये। श्राचाविषयत्वात्। वेदस्तु वर्गात्मा श्रचग्राह्यः । उपलब्धिनिष्ठो पि कि वर्गानां धर्म उत वर्णेष्वारोप्यते किं वा व्णानामुपलकगाम। नाद्ः । अ्ररन्य- निषठुस्यान्यधर्मत्वानुपपत्तेः। द्वितीये उप्यख्यातिवादिनः क्रममाचस्य गा वर्षमाचस्य वा वेदरब्दानर्हत्वाद् विशिष्ठप्रत्ययस्यानङ्गीकाराद् अविवेकमा- चमेव वेद इति अरथीवबोधो न स्यात्। अन्यथाख्याता पुर्नावशिष्टप्रत्यय- स्यानङ्गीकाराद् अविवेकमाचत्वाद्विरिष्वार्थस्य चाभावाद ज्ञानातिरित्ता

• पूर्वापरीभाव दति ३ पु० पा. । विज्ञानातिरिक्रिेति ोधितं २ पु.।

सर्वेवेदोपादानतया ब्रह्मयः सर्वन्ञत्वम । २२३ वेदो न स्यात्। न तृतीयः । क्रमविशिष्टवर्याप्रत्ययस्य प्रत्यकत्वात्। अतो Sनिर्वचनीयो वेदः । अनिर्वचनीयस्यापि तुच्छ्वव्यावृत्तत्वाट्टेहात्मवदर्थ क्रिया- सामर्थ्यमविरुद्रुम। तदेवं ब्रह्मविवर्ततया Sकार्यस्यापि वेदस्यानादित्वकूटस्थ-

रुषेयत्वदोष: । सर्वार्थप्रकाशकवेदोपादानस्य ब्रह्मय उपाध्यायवैलक्षययाद् सर्वत्तत्वदोषो उपि न। न च ब्रह्मयः स्वयंप्रकाशस्य सर्वसंसर्गित्वादेव सर्वज्ञ- तासिद्वो वेदोपादानत्वेन तत्साधनं व्यर्थमिति वाच्यम। वाय्वाकाशरसग- न्धादिसंसर्गिया: सवितृकिरयास्य तत्प्रकाशकत्वादर्शनात्। तस्मात्सवीरथप्रकाश- नसमर्थसर्ववेदोपादानतयेव सर्वज्ञत्वं साधनीयमिति सूचकाराभिप्रायः । इति षषुं वर्यकं समाप्रम*॥

• ३ सूत्रे प्रथमं वर्याकमत्र समाप्तम्। आ्रदितः वष्ठम्।

२२४ विवरयप्रमेयसंग्रहे ३ स० २ वर्य० अथ वा द्वितीयसपे लक्षयमभिधायानेन प्रमायं प्रतिज्ञायते शास्त्र- योनित्वादिति। वेदप्रमायकत्वादित्यर्थः । अ्र्प्रनेकार्थसूचकत्वं सचस्यालंकारो न वाक्यदोषमावहति। विश्वतोमुखमिति सचलक्षण दर्शनात*ैं। ब्रह्मप्रमा- पकं च वेदवाक्यं यतो वा इमानीत्यादि। यद्यप्येतत्पर्वसचएवोदाहृतं तथा- प्येतत्सचवैयथ्य नास्ति। एतत्सूचप्रतिपाद्यं शास्त्रकवेद्यत्वं ब्रह्मयो Sभि- लक्ष्य पूर्वसचस्यागमय्रथने तात्पयाभिधानात्। अन्यथा पूर्वसचस्य युत्यु- पन्यासमाचे तात्पय को निवारयेत्। युक्तपन्यासमाचत्वे च प्रतिकाय पृथ- क्वारयाजन्यताया अपि संभवात्सर्वज्ञं सर्वशक्ति ब्रह्म जगत्कारणमित्यय- मथा न सिध्येत् । न च वृहृतेधीतारथानुगमात्तत्सिद्धिः । बृहृत्यर्थवा- चिनो ब्रह्मशब्दस्यापि वेदएव प्रयोगातृ। न हि लोके जगत्कारणे ब्रह्म- शब्द: प्रयुज्यते। अतो जन्माद्यस्य यतः शास्त्रकप्रमायं तद् ब्रह्मेत्येताव- दिदमेकं सूचम। तावता युक्तिमाचशङ्गानिवृत्तेः। पृथक्वरणं तु शास्त्रोपादानत्वे न सर्वज्ञत्वं सुसंपादमिति व्याख्यानान्तरेण। कथयितुम। तस्माज्जगज्जन्मादि निमित्तोपादानकारयं सर्वन्ञं ब्रह्म शास्त्रकगम्यमिति सचदयेन सिद्धम॥

तन बिम्बस्थानीयं ब्रह्म मायाशक्तिमत्कारयं जीवाश्च प्रत्येकमविद्या- नुबन्धा+ इति के चित्॥

मायाविद्याप्रतिबिम्बितं जगत्कारयं विशुद्धब्रह्मामृतत्वालम्बनं जीवा- श्चाविद्यानुबन्धा इत्यन्ये॥ प्रथमे पच्ते मायाSविद्ययेर्भद: ब्रह्मपश्च न प्रतिबिम्बता द्वितीये तु सद्वेपरीत्यममिति विशेषः ॥ ब्रह्मसिद्धिकारास्त्वेवमाहुः। जीवा एव स्वाविद्यया प्रत्येक प्रप- ज्ाकारिेय ब्रह्मणि विभ्राम्यन्ति ब्रह्म तु मायाविशिषटं बिम्बरुपं प्रतिबि- म्बरूपं वा न जगत्कारगम। यत्त्वया दृष्टं तन्मया दृष्टमिति संवादस्तु बहुपुरुषावगतद्वितीयचन्द्रवत्सादृश्यादुपपद्मते॥

• लक्षणदर्शनादिति २ पु. पा. । अविद्यानुबद्धा दति २ पु. पा. । + व्याख्यान्तरेखेति २ पु पा. ।

S ब्रह्मसिद्धिकारा := सुरेश्वराचायाः। तथा च ब्रह्मसिद्धी मणडनमिश्रेरिति १ परिक्ेने चित्मुख्याम्। द्रूष्टव्यं १८८३ मार्चमासर्णयडतपत्रे १५२ पृष्ठम्।

जगन्नन्मादिनिमित्तोपादानकारयं सर्वेज्ञं ब्रह्म शास्त्रेकगम्यम। २२५ स्वरूपेणाधिष्ठानत्वमपेक्ष्य ब्रह्मणो जगत्कारयत्वव्यपदेश दतीष्रसि- द्विकारा: प्रकारान्तरेण वर्ययन्ति। ब्रह्मेकमेव स्वाविद्यया जगदाकरेय वि- वर्त्तते स्वप्रादिवदिति॥

सर्वे उप्येते सिद्धान्ताः । प्रक्रियायां तत्त्वावबोधाय कल्पितत्वादिति सरव निर्मलम ॥ इति विवरणप्रमेयसंग्रहे * तृतीयसचं समाप्रम+॥

*. विद्यारसंयमुनिक्रते दत्यधिकं २ पु. । + ३ सत्रे २ वर्शाकमत्र समाप्तम्। आठितः सप्त वर्णकानि-गतानि।

२२६ विवरयप्रमेयसंग्रहे ४ मृ० १ वर्ये० तृतीयसचे ब्रह्मयि वेदान्ताः प्रमायमिति प्रतिज्ञातं चतुर्थसूचे तत्ग्रा- माययमुपपाद्यते॥। ननु सूचकारवचनविरोधाद्ग तवस्तुप्रतिपाद नायो गात्प्रयो जन न्यत्वा- दनधिगतार्थत्वाभावाच्च न ब्रह्मषि वेदान्तप्रामाययं* संभवति। सचकारो हि जेमिनिराम्नरायस्य क्रियार्थत्वा।दिति सचेयाक्रियाथानां वेदान्तानामानर्थक्य- मेवाह। यद्यप्यादिमध्यावसानेषु वेदान्तानां ब्रह्मक्यतात्पर्यदर्शनाद् नानर्थ- क्यसंभवस्तथापि न प्रामाययं घटते। ब्रह्मबोधका वेदान्ता न प्रमायं मानान्तरयोग्यत्वे सति मानान्तरानुपलभ्यस्य ब्रह्मयो बेोधकत्वात्। यथा स्पर्शयोग्यस्य स्पशाऽनुपलभ्यस्य चितरगतनिम्न्रान्नतभावस्य बोधकं चात्तुषज्ञा- नम। न च विशेषणासिद्धिः । ब्रह्म मानान्तरयोग्यं परिनिष्ठितवस्तुत्वाद् घटा- दिवत्। न च ब्रह्मकप्रमायावेद्यं परिनिष्ठितत्वाद्गन्धादिवदिति वाच्यम। चन्षुः स्पर्शनग्राह्मेषु घटादिद्रव्येष्वनेकान्त्यात्। तथापि प्राभाकराभिमतं कारय प्रमाणन्तरयोग्यं तुच्छ्व्यावृत्तत्वाद् घटवदित्याभाससमानत्वमिति चेद् न। परिनिष्ठितत्वस्योपाधित्वात् : अनुमेयभविष्याद्वष्य्यादी परिनिष्ठितत्वा- भावान्न साध्यव्याप्निरिति चेद् एवमपि प्रमाणान्तरयोग्यत्वं प्रति प्रतियोग्य- पेक्षस्य तुच्छ्वव्यावृत्तत्वस्य प्रयोजकत्वे गौरवं तव्निरपेक्षस्य परिनिष्ठितत्वस्य प्रयोजकत्वे लाघवमिति नास्त्येव साम्यम। ब्रह्म शब्दकगम्यं रूपादिभि- व्याप्रिग्हादिभिश्च हीनत्वात् परकीयकार्यवदिति चेद् न। अनुभवगम्य- ताया अपि भवद्िरङ्गीकारात् । एवं च सति प्रथमानुमाने हेतुगतं माना- न्तरानुपलभ्यस्येति विशेषयमसिद्धमिति चेद् न। अनुमातृणां ब्रह्मानुभवा- सिद्धा विशेषणासिद्ेः। अतः प्रथमानुमानेन संवादकमलप्रमायरहितानां वेदान्तानामप्रामाएयं सिध्यति। अपौरुषेयवचसां न मूलप्रमाणापेक्षेति चेत सत्यम। तथाप्यहं मनुष्य इति प्रत्यक्षेण बाधितत्वादादित्यो यूप इतिवद- प्रामाययमेव। उत्तप्रत्यक्षस्य दोषजन्यत्वेन प्त्यबाधकत्वे डपि सिट्धे ब्रह्मयि

न्ता नैव प्रामाययं लभन्ते।

• वेदान्तानां प्रामारयमिति २ पु. पा.। + जेमिनिसूत्र- १ अ्र. २ पा. १ सू. । + आान्ुवस्पार्यनेति १पु. पा. । ई आनुमानिकमविष्यदिति २ पु. पा.।

ब्रह्मगि वेदान्ता न प्रमायमपि तपासनायामिति पूर्वपक्षः । २२० अधोच्येत न प्रयोजनं तात्पये वा प्रामाययप्रयोजकं किं त्वनग- सार्थबोधकस्वमिति। एवमपि मानान्तरायोग्यं कार्यमेव वेद: प्रमापयतु न तु तद्योग्यं सिद्धं ब्रह्म। तस्मादनर्थका वेदान्ताः । अध्ययनविधिपरिगृ- हीतानामप्रामाययमयुक्तमिति चेतु तर्हि कर्तृरूपस्य जीवस्य देवतारूपस्य ब्रह्मयश्च प्रकाशकत्वेन क्रियाविधिशेषत्वमस्तु। तथा च मन्त्रार्थवादादिव- त्प्रामाययं सेत्स्यतीति*। ब्रह्मविधायकत्वेनैव प्रामाययमस्त्विति चेद् न। क्रियाविषयस्य+ विधे: परिनिष्ठुतवस्तुन्यसंभवात्। ननु न तावद्वेदान्ता एकस्य विधे: शेषभताः सो Sरोदीदित्यादिवत्प्रकरयपाठाभावातृ। नापि सर्ववि- धिसमहस्य। भिन्नवस्तुप्रतिपादकानां सर्वविधीनामेकवाक्यत्वाभावात्। न च धर्मसामान्यमेकमेव सर्वविधिभि: प्रतिपाद्यमिति वाच्यम। सामान्यस्यानुष्ठा- नानहत्वात। अथोच्येत यथा सर्वक्रतुसंबन्धिन्या जुह्ा: प्रकृतिद्रव्यं सम- रपयत्पर्यामयीवाक्य मनारभ्याधीतमपि सर्वक्रतुवाक्यानां प्रत्येकं शेषभावं भजते तथा कर्तुः समर्पका वेदान्ता अपीति। नैतत्सारस। निर्विशेषप्रधानैवैदा- न्तेशत्मनि स्तयमाने प्रतिपाद्यमाने वा कर्मप्रवृत्तावनुपयोगात्। न चोपयोग: कल्पयितुं शक्यः । कर्तृत्वादिसर्वविशेषनिराकरयास्य प्रवृत्तिविरोधित्वात् । तस्मान्न क्रियाविधिशेषा वेदान्ताः ॥। एवं तर्हि सगुणोपासनाविधिशेषा भवन्तु। न चेवं मन्तव्यम। उपासना- विधिशेषैरपि वेदान्तःसर्वज्ञत्वादिगुयविशिषठं जगत्कारयं परिनिष्ठितं ब्रह्मस्वरुपं न सिध्यति संवादकमलप्रमाणाभावात्। अत उपास्यासिद्धो कथमुपासनाविधि: दूरे तच्छेषत्वं वेदान्तानामिति। अनुमानादनिर्दिष्टविशेषे जगत्कारये डवगते सस्योपासनाविधो नित्यशुद्धबुद्धसत्यज्ञानानन्तत्वाद्युपास्यगुणारोपेण वेदान्ता- नामन्वयात्। ननु वेदान्तानामुपासनाविधिपरत्वेन देवताकायडे Sन्वयस्तावन्ना स्ति प्रकरयभेदात स्वकाराडे तु वस्तुमाचपर्यवसायिनि न को उपि विधि: श्रयते न च कल्पयितुं शक्यते। पूषा प्रपिष्ठभाग इत्यादौ द्रव्यदेवतासंबन्धवदच विधि- कल्पकस्याय्नतत्वादिति चेद् मैवम। अध्ययनविधिपरिग्रहेय प्रामाययं परकल्प्य तत्प्रामाययान्यथानुपपत्त्योपासनाविधे: कल्पयतुं शक्यत्वात्।

• इतिशब्दो नास्ति २ पु. । + वस्त्विति नास्ति १ पु० ॥ क्रियाविशेषस्येत्यसङ्गतः पाठः २ पु. ।

२२८ विघरणाप्रमेयसंग्रहे ४ सू० १ वर्य० फलं चेतावदरे खल्वमृतत्वमित्याद्यर्थवादगतं मोच्रूपमवगन्तव्यम। तस्मान्न ब्रह्मषि वेदान्ता: प्रमायं किं तपासनायाम॥ इत्येवं पूर्वपक्ते प्राप्ते सचकार श्राह तत्तु समन्वयादिति*। तुशब्देन पूर्वपत्ता निषिध्यते। तदिति स्वपचे प्रतिज्ञा। तद् ब्रह्म वेदान्तेः प्रमीयत- इत्यर्थः । कुतः । वेदान्तानां ब्रह्मि तात्पर्येण सम्यगन्वितत्वात् । तात्यय हि पुरुषधर्मः स च कथं वेदान्तानां स्यादिति चेद् मेवम। न हि विवचैव तात्र्यम। सत्यामपि विवस्तायामप्रयुक्त्े शब्दे तात्पर्यव्य- वहाराभावात्। नापि पुरुषप्रयोगमापम। उन्मत्तादिप्रयोगे तदभावातृ। अतस्तदर्थप्रमितिशेषत्वं तात्पयम। तच्च शब्दधर्म एव । न च तस्मि- व्रपि विवचैव तत्प्रयोजिकेति वाच्यम । केवलव्यतिरेकाभावात्। सत्यपि तादर्थ्ये विवत्ाभावापराधेन तात्ययाभावादर्शनात। न च विवचाव्यतिरे- केया तात्पर्यगमकाभावः । उपक्रमादीनां भावात् । न च प्रमेयस्य कार्य- त्वमेव तात्पर्यगमकम । पुचस्ते जात इत्यादिष्वसत्यपि कार्यत्वे तात्पर्यद- शनात्। तचापि तात्यर्यादेव प्रमेयस्य कार्यपर्यवसानमनुमीयतामिति चेद् न। कार्यत्वप्रमितितात्पर्ययोरन्योन्याश्ररयप्रसङ्गात्। कार्यविषयप्रमिता सत्यां तत्प्रमितिजननसामर्थ्यलक्षयं तात्यय सिध्यति सिट्धे च तस्मिंस्तत्प्रमिति- सिद्धिरिति। ननु तात्पर्याभावः प्रमितिप्रतिबन्धकः । विषं भुङच्वेत्यादो वा- क्यादेव प्राप्ताया विषभाजनप्रमितेस्तात्पर्याभावेन प्रतिबध्यमानत्वात्। तत्प्र- तिबन्धनिवारकं च तात्पर्यम। तथा च प्रथमतो वाक्यादेव कार्यप्रमिता सत्यां पश्चात्तथेव कार्यप्रमित्या प्रतिबन्धनिरासि तात्यर्यमप्यस्तीत्यवगम्यते॥ न पुनस्तात्पर्येग कार्यप्रमितिर्भाव्यते ततो नान्योन्याश्रय इति चेतु सत्यम। तथापि कार्यत्वं न तात्पर्यलिङ्गं जर्तिलयवाग्ा वा जुहुयाद्गवीधुकयवाग्वा वेषत्यादिषु सत्यपि कार्यें तात्पयाभावात्। अनाहुतिर्व जर्निलाश्च गवीधु- काश्चेत्युत्तरवाक्येनारयतिलानां गवीधुकानां च निराकरणात्। तस्मादुपक्र- मादीन्येव तात्पर्यलिंङ्गानि।

• इतिशब्दो नास्ति २ पु. । + चेच्कब्दो नास्ति २ पु. । प्रतिपत्तिशेषत्वमिति २ पु. ।६ तात्पर्यग्राहकोपक्रमादीनां भावादिति २ पु. पा. । ।। अस्तीति गम्यते दृति २ पु. पा.। १ यवाग्या जुतुयादिति ९ पु. पा. ।

वेदान्तानामखराडेकरसब्रह्मप्रतिपादकत्वम । २२६

उपक्रमोपसंहारावभ्यासो 5पूर्वता फलम। अर्थवेदोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिश्चये॥। इत्युक्तत्वात्। प्रसिद्धानि हि सर्वेष्वपि वेदान्तेषु ब्रह्मण उपक्रमा दीनि। ततस्तात्यर्येग वेदान्ता ब्रह्मणि समन्विताः ॥ अन्वयस्य सम्यक्ं नामेतरवैलक्ययेनार्थप्रतिपादनम। इतरत हि मामानयेत्यादिशब्दाः क्रियाकारकसंसग प्रतिपादयन्ति। उद्धिदा यजेतेत्य- चोद्विदयागशब्दयोरेकार्थत्वे 5पि नियोगाकाङ्का विद्यते। नीलमुत्यलमित्यच गुयगुणिनोर्भेंदाभेदै। प्रतिपाद्या। एकार्थप्रतिपादकेष्वप्यन्येषु शब्देषु लिङ्ग संख्ये अवर्जनीये। वेदान्तास्तु न तथा संसग वा साकाङ्काथ वा भेदाभेदो वा लिङ्ग- संख्याविशिष्ट वा प्रतिपादयन्ति किं त्वभिधावृत्या लक्षणयोपाधिद्वारा वा Sखएडकरसमेव जगत्कारयसामान्यानुवादेन प्रतिपादयन्ति॥

व्यत्पन्नः । आ्र्प्रानन्दशब्दश्व शुद्धसात्त्विकान्तःकरणवृत्त्यभिव्यक्तायामत्यनुकू- लतया स्फुरन्त्यां कस्यां चिद्मक्तो लोके प्रसिद्धः। तावेता ज्ञानानन्दशब्दो वाक्यान्तरेय नित्यत्वप्रतिपादकेन विरोधाद्वृत्त्यंशं परित्यज्यानुकूलतया स्फुरन्तीं व्यक्ति प्रतिपादयतः । तथा च वृत्तित्यागांशे * लक्षण इतरांशे तु मुख्यवृत्ति: । एकसत्यानन्तशब्दा: स्वगतभेदाभावमिथ्यात्वाभावसजाती -् यविजातीयद्वितीयाभावाभिधानद्वारेण तच लक्षयया वर्तन्ते। सर्वज्चः

ब्रह्म तत्त्वमसीत्यादिशब्दाश्च भागत्यागलचयाया ब्रह्मययेव वर्त्तन्ते। तदेवं सर्वे वेदान्ता अखराडकरसब्रह्मप्रतिपादकाः ॥ ननु सत्यज्ञानादिशब्दानां भिन्नार्थत्वे कथमखराडेकरसे वृत्तिः । एका- थत्वे पुनरुत्तिप्रसङ्गः। नेष दोष: । तात्यर्येण प्रतिपाद्यस्येकत्वे पि व्याव- त्योनामसत्यजडादोनाम निर्वचनीयार्थानामेकत्वात्। न चानिर्वचनीयपदार्थेन तदभावेन वा परमार्थभावरूपाद्वितस्य का चित् च्षतिरस्ति । तस्मात्तत्वम- * वृत्तिभागांशे दति ३ पु. ग्रन्थमध्ये पाठः । परं 'भा' द्वत्येतदुपरि 'त्या' द्ति सूक्षम- तया लिखितम्। + सजातीयविजातीयाभावेति १ पु. पाठः। + तात्पर्य प्रतिपाद्यस्येति समस्तः पाठ: २ पु. ।

२३० विवरयाप्रमेयसंग्रहे ४ स० १ वर्य० स्यादिमहावाक्यानि सो 5यं देवदत्त इत्यादिवाक्यवदखयडकरसं प्रतिपाद- यन्ति। तथा हि। एकं देवदत्तमेकस्मिन् देशे काले च द्वो पुरुषौ दृष्टवन्तो। पुनर्देशकालान्तर तमेव तावेव ददृशतुः । तयोर्मध्ये सोयं देवदत्त इति प्रत्यभिजानात्येकः । अपरस्तु पूर्वदृष्ठाद् देवदत्ताद्िन्नं पश्चाद्दृष्ठं मन्यते। सं प्रत्यभिज्ञाहीनमितरो बोधयति सो 5यं देवदत्त इति। तच बेोधयिता स्पष्टं भेदेन प्रतीयमानयोस्तत्तद्वेशकालयास्तद्विशिष्टयोवी देवदत्तयैक्ं न प्रत्यभिजानाति विरोधात् किं तु विशिष्टद्वयोपल्तित एको देवदत्तः प्रत्य- भिन्तागोचरः । तच प्रत्यभिज्ञानं देवदत्तस्वरूपैक्यम्। विशिष्ठाभिधायिभ्यां सो ड्यमिति पदाभ्यां स्वार्थेकदेशपरित्यागेनैकदेशलव्षणाया परस्मे प्रतिपाद- यति॥ ननु सो यमिति पदार्थयोयद्वेवदत्तेक्यं तदेव वाक्येनापि प्रतिपा- द्यते उतान्यत्। आद्ये उनुवादप्रसङ्गः। न द्वितीयः । ऐक्यान्तरस्याभा- वादिति चेद् न *। प्रत्यभिज्चाया अप्यनेन न्यायेनाप्रामाएयप्रसङ्गात। अभि- ज्ञावगतस्यवैक्यस्य बोधने ऽनुवादकत्वम ऐक्यान्तरं तु नास्तीत्यचापि सुवचत्वात्। एकस्य कालद्वयसंबन्धः प्रत्यभिन्वाप्रमेयमिति चेद् न। तस्याप्यभिज्ञाद्वयेनैव सिद्धत्वात्। अरथ प्रत्यभिज्ञानस्यानधिगतार्थगन्तृत्वा- भावे डपि भेदभ्रमव्यदासित्वादभिज्ञाभ्यां भेदभ्रमाव्यदासिनीभ्यां फलतो विशेषसद्धावात्प्रामाययंतहि से यमिति वाक्यस्याप्येवमेव पदभ्यां विशेष- सद्गावात्प्रामाएयमस्तु। एवं च तत्त्वमसिवाक्यमपि त्वंपदार्थे कर्तृत्वाद्यंशं विरोधिनं परित्यज्य सात्तिमाचमुपादाय तत्पदार्थे परोक्षाद्ंशपरित्यागेना वशिष्ठेन चिन्माचेयोक्यं पदार्थप्रतीतिसमये प्रतिपत्रमपि भेदभ्रमव्यदासाय प्रतिपादयति। तदयं प्रयोगः। तत्त्वमस्यादिवाक्यम अखराडार्थनिष्ठं कार्यकरय- व्यतिरिक्तद्रव्यनिष्ठत्वे सति समानाधिकरणत्वात् सो 5यं देवदत्त इति वाक्य वदिति॥ ननु मृद् घटो नीलमुत्यलमित्यादौ पदार्थयो: प्रत्येकमसाधारय मैक्यमेकैकपद प्रमेयं पदारथयोरितरेतरैक्यं तु वाक्यप्रमेयमित्यनधिगतार्थगन्तृ-

• वेनस्ेति पु. पा.। नाऽप्रामागयमिति २ पु. पा. ।

२३१ त्वादेव यथा वाक्यप्रामाययं तथा Sचाप्यस्तु। तथा च भेदभ्रमव्यदासमाच्र- विशेषात्ग्रामाययमित्येषा कष्टकल्पना न भविष्यतीति चेद् न । वेषम्यात्। तब हि कार्यकारयय र्द्रव्यगययोश्च* भिन्नयरिक्यं प्रतिपाद्यते व्यवहारे भट्ट- नय इति न्यायेन भेदाभेदाभ्यपगमातृ। अप त्वखराडेकरसं प्रतिपाद्यत- इत्यस्ति महद्वषम्यम ॥ अष के चिदाहुः । य आत्मनि तिष्ठुन्नेष तत्रात्मा सर्वान्तर इत्यादिशास्त्राज्जीवब्रह्मयोरपि भेदाभेदावभ्यपेयो। अन्यथा पदार्थवाक्या- थया: साङ्कर्यादिति । ते प्रष्ृव्याः । तब भेदो ज्ञानेन निवत्यते न वेति। न चेन्मोत्षो न स्यात्। निवत्यते चेतु तदापि भेदाभेदविषयमेव ज्ञानं तन्निवर्त्तकम उताभेदमाचविषयं ज्ञानान्तरम। नाद्यः। ज्ञानस्य स्वविषयनिरास्यत्वायोगात।। न द्वितीयः। अरभेदज्ञानजनकप्रमायाभा- वात्। त्वन्मते शास्त्रस्य भेदाभेदविषयत्वात्। शास्त्रजन्यभेदाभेदज्ञाना- भ्यासादभेदज्ञानं जायतइति चेद् एवमपि ज्ञाननिवर्त्त्यत्वे भेदस्य मिथ्यात्वं स्यात्। ज्ञानेनाज्ञानं निवत्यते भेदस्तु कर्मभिर्विनश्यतीति चेद न। ब्रह्म वेद ब्रह्मेव भवतीत्येवकाराभिधेयभेदनिरासस्य ज्ञानप्रयुक्तत्वावगमात्। अथ ज्ञानप्रागभाववद्ेदस्य ज्ञाननिवत्त्यत्वे ऽपि न मिथ्यात्वं तथापि किं येनैवाकरेय जीवस्य ब्रह्मखो भेदस्तेनैवाभेदो डपि उताऽडकारान्तरेय। आराद्ये भेदनिवृत्तावमेदो ऽपि निवर्तेत। तात्प्रयोजकाकारस्येक्यात्।द्वितीये निरव- यबब्रह्मभतस्य जीवस्य धर्मभूतो भेदो न तावत्कर्मया निवर्त्तयितुं शक्यते। ज्ञानेन तन्निवृत्तावषि यदि तेन भेदेनोपलचिता जीवस्तदा ब्रह्मैव जीव: स्यात्। अथ भेदविशिष्टस्तर्हि भेदनाशे जीवो पि नश्येत। अथ विशिष्टा- कारनाशे 5पि विशेष्यांशो जीवो ब्रह्मकरूपं मोक्षमनुभवेतृ तर्हि संसारद- शायामपि ब्रह्मतादात्म्यापन्नः स एव विशेष्यांशो जीव इत्यभ्यपेयम। संसार-

युगपज्जीवब्रह्मयोर्भेदाभेदो विरोधात् किं तु पदार्थत्वदशायामतिरेका वाक्यार्थत्वदशायां चाखएडत्वमिति। एकधेवानुद्रष्रुव्यं नेह नाना Sस्ति किं

• चशब्दो नास्ति २ पु. । + स्वविषयस्य निर्वासित्वायोगादिति २ पु.। : तच्छब्दो नास्ति २ पु. ।

२३२ विवरयप्रमेयसंग्रहे ४ स० १ वर्य०

प्रतिपादयति किं तु भ्रान्तिप्रसिद्धं भेदमनद्याभेदमेव बोधयति। कथं तर्हि पदार्थवाक्यार्थयो: साङ्कयपरिहार इति चेद उच्यते। तच न तावत्पदवा- च्यस्य वाक्यार्थेन साङ्कर्यप्रसङ्गोस्ति। वाच्यस्याविद्याकल्पितोपाधिविशिष्टत्वात्। पदलत्यस्य तु वाक्यार्थत्वमिष्टमेव। तस्मान्महावाक्य स्याखयडार्थतायां न कदा चिदनुपपत्तिः ॥ तथा सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्याद्यवान्तरवाक्यमप्यखराडार्थनिएठं लक्ष- यावाक्यत्वात् प्रकृष्ठप्रकाशश्चन्द्र इति वाक्यवत्। तब कश्चिच्चन्द्रप्रा- तिपदिकार्थानभिज्ञः कं चित्पप्रच्छ अस्मिन ज्योतिर्मरडले कश्चन्द्रो ना- मेति। सोपि चन्द्रप्रातिपदिकमाचार्थविवतया प्रयुङ्गे प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति। तप प्रकाशशब्द: प्रकाशत्वसामान्याभिधानमुखेन लक्षयया व्यक्तिविशेषे वर्तते। प्रकृष्टशब्दश्च प्रकर्षगुणाभिधानमुखेन लक्षणया प्रकाशविशेषे वर्तते। तथ गु- सामान्ययोश्चन्द्रपदानभिधेयत्वात्तदुभयं व्युदस्य तत्समवायिप्रकाशविशेष एव चन्द्रपदाभिधेयतया समर्प्यतइति प्रकृष्टप्रकाशचन्द्रशब्दानामेकार्थता सिध्यति। न चेवं पदद्वयवैयर्थ्यम। तप्रकाशमेघादिव्यावृत्ता प्रकाशपदस्या- ल्प प्रकाशनक्षचादिव्यावृत्ता प्रकर्षपदस्य चोपयोगात्। एवं सत्यज्ञानादिवाक्ये उप्यखयडार्थता योजनीया॥ यत्तक्तं ब्रह्मणः परिनिष्ठितवस्तुतया मानान्तरयोग्यस्यापि माना- नरेणानुपलभ्यमानत्वात्तद्वोधकानां वेदान्तानां चिचगतनिम्नरन्नभावबोध कचत्ुर्वेदप्रामाययमिति। तच वत्तव्यं किं प्रमाणान्तरयोग्यत्वे सति तद- नुत्यत्ता विषयस्याभावे निश्चिते तत शब्दमिथ्यात्वमाशङते कि वा प्रमाणान्तर संभिन्नार्थविषयत्वात्ारुषेयवचेवत्सापेवं प्रामाययमिति उत प्रमा- णान्तरयोग्यार्थविषयतया तत्सिद्धाथानुवादाशङ्कति। नाद्यः। मानान्तरानु- दयमाचेया तथात्वे सर्वचातिप्रसङ्गात्। पौरुषेयवचसां मानान्तरसापेक्षत्वे 5पि वेदवचसस्तदयोगात्। न द्वितीयः । मानान्तरसंभिन्नार्थत्वाभावातृ। विमतं वेदान्तवाक्यं मानान्तरसंभिन्नाथ भतार्थविषयत्वाद् नदीतीरफलस- त्तावाक्यवदिति चेद् न। पौरुषेयवचनत्वस्योपाधित्वात्। अनुभतार्थस्मृ- तिवदिति निदर्शने डपि स्वार्थप्रवृत्तज्ञानान्तरजन्यत्वमुपाधि: । न हि

वैदिक वाक्य स्येतर नैरपेद्येय प्रामाययम। २३२ ख.

वेदवाक्यं मानान्तरेणार्थमुपलभ्य विरचितं येन साधनव्यापकता स्यात्। थ मन्यसे वेदान्तवाक्यस्य भूतार्थविषयत्वान्मानान्तरयोग्यार्थत्वं साध- यित्वा तेन च संभिन्नार्थता * साधनीरयेति। तर्हि विधिवाक्यानामपि तुच्छ्व्यावृत्तार्थत्वान्मानान्तरयोग्यविषयतया संभिन्नार्थता केन वार्यते। न च विधिवाक्यत्वादेव मानान्तरयोग्यार्थत्वाभावः । लकिकविधिवाक्येषु मानान्तरयोग्यार्थत्वदर्शनात्। तवापि तदयोग्यार्थत्वे कार्यसंबन्धग्रहणासंभ- वाद्रेदे 5पि तत्प्रतिपत्तिर्न स्यात्। अथ वैदिककार्यस्य कालचयातीतस्वभा- वत्वाद् न मानान्तरयेग्यता तहिं ब्रह्मयो Sपि रुपादिहीनस्वभावत्वादेव मानान्तरयोग्यता न भविष्यति। अस्ति ब्रह्मणि मानान्तर स्वरूपचेतन्या- ख्यमिति चेद् न। तस्येव ब्रह्मत्वाद्। स्वरूपचेतन्यस्य ब्रह्मप्रमापकत्वे 5पि तत्संभिन्नार्थत्वमाच्रेय न तत्सापेक्षत्वदोषः । स्वप्रकाशपुरुषान्तरसंवेद- नगोचरानुमानस्य तत्सापेक्षत्वदोषादर्शनात्। नापि तृतीयः । स्पर्शज्ञान- येोग्यद्रव्यविषयस्य चन्षुषो ऽनुवादकत्वादर्शनात। शब्दसवेयमनुवादकत्ेति चेतृ तथापि विधिवाक्ये तामाशङ्कां कथं परिहरिष्यसि। लाकिकस्य विध्य- र्थस्य मानान्तरयोग्यत्वे उयि वैदिकस्य तदयोग्यत्वादिति चेद् भूतार्थे ऽपि तत्समानम्। न च शब्दस्येवानुवादकत्वशङ्गेति नियन्तुं शक्यम। शब्दा- वगते उर्थे मानान्तरमेवानुवादकमित्यस्यापिसुवचत्वात्। तस्माद्गतार्थनिष्ठ- मपि वैदिकं वचो निरपेनं प्रमागाम ।

ननु सर्वचात्तमवृद्धो मानान्तरेणार्थमुपलभ्य तत्र शब्दं प्रयुङ्गे। मध्यमवृददश्च तस्माच्छ्दात्तमर्थमवगत्य तन प्रवर्त्तते । तां च प्रवृत्ति- मुपलभ्य बालो व्यत्पद्यते यथाव्यत्पत्ति च शब्दस्य बोधकत्वम। ततो मानान्तर संभिन्नस्येवार्थस्य शब्दप्रमेयतया कथं वचसो निरपेकं प्रामारायम। नैष दोष:। बालो हि स्वयं मानासंभिन्नं घटादिप्रमेयमाचं प्रत्यक्षादि-

• स्वभिन्नार्थतेति २ पु. पा. । + अनुवादकत्वशङ्कतीति २ एु. पा. । 4 दत्यपीति ९ पु. पा. ।

२३२ ग. विवरणप्रमेयसंग्रहे ४ सू० १ वर्या० भिरवगत्य तच प्रवर्तमान: स्वदृष्टान्तेन मध्यमवृद्धस्यापि मानान्तरामिश्ि तशुद्धप्रमेयज्ञानपूर्विकां प्रवृत्तिमनुमाय तस्मिन्प्रमेयमाचे शब्दस्योत्तमवृद्ध- प्रयुक्तस्य सामथ्यमवगच्छति। न च वाच्यं कार्यस्य केवलस्य शब्दश- क्रिविषयत्वे पि सिद्धार्थस्य मानान्तरसंभिन्नस्येव तद्विषयतेति। तच ताव- त्कार्यवाक्यगतसिद्ुपदानि मानान्तरसंभिन्ने ऽर्थे शक्तिमन्ति कार्यवाञ्यगत- त्वात् कार्यपदवत्। तथा च तद्दृष्टान्तेनेतरेषामपि सिद्धपदानां तत्सा- धनीयम्। यत्तत्तमवृद्धस्यार्थोपलब्धिहेतुभतं मानान्तरं तद्विवत्तात्पादनद्वारा शब्दप्रयोगे हेतुर्न तु शब्दप्रमेये उन्तर्भवति तच्च बालस्तदावगमिष्यति यदा स्वयमुत्तमवृद्दा भूत्वा शब्दप्रयोगं करिष्यति॥

अच के चिच्चादयन्ति। व्यर्थो 5यं व्यत्पत्तिनिरुपाप्रयासः । शब्दस्या थासंस्पर्शित्वात्। न ह्यङ्गुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्तइत्यादिशब्देः कश्चिदर्थः प्रमीयते। यचराप्याप्रवाक्ये प्रमीयते तवापि मानान्तरनिबन्धना सा प्रमि तिर्न शब्दनिबन्धनेति॥

तदेतच्चोद्यं प्राभाकर: परिहरति। यद्यपि पौरुषेयवाञ्रयेनीभिधेय स सर्ग : प्रमीयते तथाप्येवमयं पुरुषो वेदेति वक्तृज्ञानविशेषः प्रमीयतएव। अङ्गल्यग्रा- दिवाक्येष्वप्यव्यभिचारात्। स च ज्ञानविशेष। ज्ञेयविशेषं कल्पयतीति॥

सोयं परिहारो उनुपपन्नः । वैयधिकरसायात् शब्दस्यार्थसंस्पर्शित्वे च।- दिते लिंङ्गस्य तत्संस्पर्शित्वं प्रतिपाद्यतइति किं केन सङ्गच्क्ेत। वक्तृज्ञानद्वारा शब्दार्थसंस्पर्शः प्रतिपाद्यतइति चेद् न। वत्तृज्ञानस्य शब्दप्रमेयत्वायोगात्। गामानयेत्यादिवाक्येषु वत्तृज्ञानवाचकपदाभावात्। वाक्यार्थस्य पदार्थानतिरे- कात्। अतिरेके 5पि किं वक्तृज्ञानमाचं वाक्यार्थ उत ज्ञेयविशिष्टम। आद्ये लोकिकवाक्यादप्रमिते जेये व्यवहारो न स्यात्। ततो व्युत्पत्त्यभावाद्दिकवा- क्यस्याप्यबोधकत्वप्रसङ्गः । द्वितीये ज्वेयमेव वाक्यात्प्रमीयतां वक्तृत्ञानस्य शब्दप्रयोगलक्तणलिङ्गानुमेयतया उन्यथासिद्ेः। ननु व्वेयमप्यन्यथासिदम।

वेदान्तानामपुरुषार्थपर्यवसायित्वशङ्कानिरासेन ब्रह्मरयेव प्रामाययोक्ति: । २३३ श्रोता हि पदेभ्यः पदार्थानवगत्य ननमेषां संसर्गो Sस्तीति सहप्रयोगबला- दुत्प्रेक्षतइति चेद् मेवम्। उत्प्रेचाया सवाच वाक्यजन्यप्रमितित्वात्। न

धानामभावात् *। प्रमितित्वे Sपि प्रत्यक्षादिकारणान्तराभावाद वाक्यज- न्यत्वं परिशिष्यते। न च वत्तृज्तानेनानुमितेन ज्वेयमन्तरेणानुपपद्यमानेन पदार्थसंसर्ग: कल्पयितुं शक्यः । तथा सति वेदे वक्तुरभावात्संसर्गप्रमित्य- सिद्धे:। तस्माच्छाब्दमेव संसर्गज्ञानम। परङ्गल्यग्रादिवाक्यानां त्वनाप्रसंसगी- दर्थास्पर्शित्वम। अर्थसंस्पर्शिना Sपि प्रत्यक्षस्य कारयदोषे सति शुक्ताद्यर्था- संस्पर्शित्वदर्शनात्। न ह्यपौरुषेयस्याद्वतागमस्य कश्चिट्वाषसंसर्ग: संभवति येनार्थासंस्पर्शित्वमाशङ्कत। यदि द्वैतावभासीनि प्रत्यक्षादीनीति तेन विरु- ध्येरन् तदा+ तान्येव बाध्यन्ताम । इन्द्रो मायाभिरित्यादिना मायाख्यदो- षजन्यत्वश्रवणात्। दोषजन्यत्वे ऽपि स्वप्रवद्यवहाराविसंवादे प्रामाययला- भातृ। अद्वतागमो ऽपि प्रत्यक्षादिविषयस्य द्वैतस्य तत्त्वांशमेव बाधते न व्यव- हारसंवादांशम। एवं च सति यथा मायाकार्यायामपि प्रत्यक्षादीनां स्वस्ववि- षयेषु व्यावहारिकपदार्थेषु प्रामाययं तथेवाद्वतागमस्य मायाकार्यत्वे उप्यद्वेते स्वकषिये प्रामाययं किं न स्यात्। न चैवं शुक्तिरजतादिज्ञाने Sतिप्रसङ्ग: शङ्कनीयः । तचापि यावद्वाधं प्रातिभासिकेषु रजतादिषु ज्ञानस्य स्वतःप्रामा- ययानिवारात्। अन्यथा प्रवृत्यनुपपत्तेः। विशेषदर्शनकालीनबाधपर्यालो- घनयेवाप्रामाययव्यवहारात्। न चाद्वतज्ञानस्य कदा चिद्धाधा डस्ति येने- तादृशम प्रामाययमुच्येत।। ननु चिचगतनिम्नन्नतविषयचासुषज्ञानस्य विषयगतश्यामादिरेखासं- निवेशविशेषाख्याट्टोषादप्रामाययं यथा दृष्ठं तथा चाप्यद्वेताख्याद्विषयदोषा- दप्रामाययमिति चेद् न। तथापि स्पर्शज्ञानबाधादेवाप्रामाययात्। अनधि- गतार्थगन्तृत्वलक्षयस्य प्रामाययस्य न संवादापेत्षा शङ्ङितुमप शक्ा। न चाम्न्नायस्य सर्वस्य क्रियार्थत्वाद्विधिवाक्यानामेव प्रामाययमिति वाच्यम ।

• कोटिद्वयबाधनासंभवादिति २ पु: ।. . तदा पोति २ पु. पा. । ई बाध्यन्ते दति २ पु. पा. । 5 विसंखावप्रामायरयेति 2 पु. घा.। । उत्तरकालीनबाधेति २ पु. पा.।

२३४ विषरयप्मेयसंग्रहे ४ सू० १ धर्ग० इतरेत्राश्रयत्वात्। विधिवाक्यानामेव प्रामायये सिद्धे सर्वस्याम्नायस्य क्रिया-

प्टपाप्निष्टपरिहारयोरभावादपुरुषाथे ब्रह्मगि कथं वेदान्तप्रामाययमिति शङनीयम*ं। लोका ही।प्राप्यनिष्ठपरिहारावेव साक्षात् प्रार्थयते न प्रवृत्ति-

चाऽडयासमन्तरेणाभिलषितसिङ्गभावादायासं पुरुषः सहेतापि यच तु प्राप्तमेव कगठचामीकरादिकमजानानः पुरुषः पुनः प्रापुमिच्छृति परिहृतमेव घ+रज्ज- सपादिकं परिजिहीर्षति तब ज्वानमाचादभीष्टसिद्धो कुत आयासं सहेत। न हि तचयासो उपेद्यते प्रत्युत ज्ञाने सति पूर्वा उप्यायासः परिहियते। एवं व सति नित्यप्रापस्य ब्रह्मयः प्राप्ता नित्यनिवृत्तस्य संसारस्य परिहारे व हेतुभतं तत्त्वज्ञानं जनयतां वेदान्तानां कुतो पपुरुषार्थपर्यवसायित्वशङ्गा। तस्माद्वेदान्तानां ब्रह्मणि प्रामाययं केनापि वारयितुं न शक्यम॥ किं च। पुरुषार्थस्य प्रामाययप्रयोजकत्वे नित्यनैमित्तिक वाक्यानां प्रामाययं गुरुमते दुःसम्पादम। न हि तब फलमस्ति। किं त्वनुष्ठाने प्रयास एव अननु- ष्ठाने तु प्रत्यवायः स्पष्टः । तत उभयथा उप्यनर्थहेतनां तेषां कथं प्रामायय-

त्वमावं प्रामाययनिमित्तम। तच्च कायब्रह्मवाक्ययोः समानम्। तथा च सति पूर्वपचिया वेदान्तानामप्रामाययसिदये महता प्रयासेन यद्विधिपरत्वकल्पनं। तदकायडे तायडवितम १। तस्मात्सिद्धं ब्रह्मि वेदान्तानां प्रामाययमिति। इति विवरगप्रमेयसंग्रहे ** चतुर्थसचे प्रथमवर्णकं समाप्रम+।।

• प्रामाययं नेति ९ पु. पा. । + पुरुषो हीति ३ पु. पा. । 1 चशब्दो नास्ति २ पु.। अपिशब्दो नास्ति ९ पु. । ॥। प्रयासेन यावद्विधिकल्पनमिति २ पु. पा.। १ अकायडतायडवितमिति २ पु. पा. । • विद्यारणयमुनिविरचिते विवरयाप्रमेयसंग्रदे द्रति २ पु. ण. । tt शादितः प्रभृत्यष्ट वर्णकान्यत्र संपूर्णानि।

गुरुमतेन वेदान्तानां कार्यशेषतया ब्रह्मप्रतिपादकत्वरङ्गा। २३५ शब्दानां * सिद्धार्थे शक्तिमङ्गीकृत्यापि ब्रह्मणि वेदान्तप्रामाएयं न संभ- वतीति ये मन्यन्ते तेषां मतं पूर्ववर्यके निरस्तम। ये पुनः कार्यान्वितस्वार्थे- एव शब्दशक्तिरिति मन्यमाना: कार्यशेषतयेव ब्रह्म वेदान्तेः प्रमीयते इति कथयन्ति तेषां मतमस्मिन्वर्याके निरस्यते॥ ते ह्येवमाहुः। उत्तमवृद्वेन गामानयेत्युक्ते Sनन्तरं मध्यमवृद्गेन क्रिय- मायं गवानयनं व्युत्पित्सुबीलो गवानयनकार्यमनेन वाक्येन बोधितमित्य- वगत्य पुनरश्वमानय गां बधानेत्यादिप्रयोगेष्वावापोद्वाराभ्या।मेकेकस्य पदस्य कार्यान्वितस्वार्थे सामथ्य प्रतिपद्यते। न चेष्टसाधने व्यत्पत्ति: संभवति। अतीते इष्ठासाधनादो मध्यमवृद्दप्रवृत्यभावात्। कृतियोग्ये ष्टसाधने प्रवृत्तिरस्तीति चेत तर्ह्यव्यभिचारात्कार्यमेव व्यत्पत्तिप्रयोजकं भविष्यति। अव्यमिचारित्वमात्रेय कार्यस्य प्रयोजकत्वे कार्यगतलै।किकत्व- स्याप्यव्यभिचाराद् व्युत्पत्ता प्रयोजकत्वं प्रसज्येत। तथा व वेदे नियोग- प्रतिपत्तिर्न स्यादिति चेद् न । काय परित्यज्यान्वितस्वार्थमाचस्य प्रयो- जकत्वाङ्गाकारे केनान्वित इति साकाङ्कत्वप्रसङ्गात्। न च लोकिकत्व- परित्यागे बाधो डस्ति। ननु सिद्धपदानां कार्यान्वितस्वार्थसंभवे ऽपि कार्य- पदस्य न तत्संभवः कार्यान्तराभावादिति चेद न। धात्वर्थस्यापि का- यतया तदन्वितनियोगे कार्यपदस्य व्युत्पत्तेः । यद्यपि लोके फलितो दुम इत्यादिवाक्यानि कार्यरहितान्यपि प्रयुज्यन्ते तथाषि तच तं पश्येत्यादिका- याध्याहारो डवगन्तव्यः । कार्यान्विते व्युत्पन्नस्य पदस्य कार्यमन्तरेणबोध- कत्वात्। अतः प्रवृत्तिनिवृत्तिसाध्य।प्रयोजनमन्तरेस वाक्य प्रयोगानुपपत्तेर्नि- योगनिष्ठा वेदान्ताः । न च रज्जुसर्पकगठचामीकरादाविव तत्त्वज्ञानमाचेया प्रयोजनमुपलभामहे। न चेतच्छास्त्रीयम। तथा सति श्रवयोत्तरकालीनयोर्मेन- ननिदिध्यासनयोरविधिप्रसङ्गात। न च सर्वस्य वेदस्य विधिनिष्ठुत्वे सत्ये- केव मीमांसा षोड़शलक्षणी स्यादिति शङ्गनीयम। क्रियाविधिप्रतिपत्तिवि धिरूपाभ्यां तद्ेदसिद्धे: । यानि वेदान्तवाक्यानि ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादकानि

• पूर्व शब्दानामिति २ पु. पा. । + आवापोद्वापद्वाराभ्यामिति २पु. । S सं वश्येदित्यध्याहार दति २ पु. पा-। प्रतोतेष्टेति समस्तः पाठः २ पु.। ॥। प्रवृत्तिस्ताध्येतति २ पु. पा. ।

२३६ विवरयाप्रमेयसंग्रहे ४ स० २ वर्य० सदेव सेम्येदमित्यादीनि तानि सर्वागि सो 5न्वेष्वव्य इत्यादिविधिषु को 5सावात्मेत्याकाङ्कायां तच्छेषतयेवात्मविशेषं समर्पयन्ति। तस्मादनन्यशेषाS- द्वितीयप्रतिपादकत्वं वेदान्तानां नास्तीति। पचोच्यते । न तावन्नियोगब्रह्मणी उभे अपि वेदान्तेः प्रमातुं शक्येते। विरुद्धचिकद्वयापत्तिप्रसङ्गात्। तच्च प्रथमसचद्वितीयवर्यके विस्तृ- तम। नापि नियोगमाषं प्रमातुं शक्यम। विधेयानिरुपणात् । न तावच्छाब्दं ब्रह्मज्ञानं विधेयम। तस्यापातिकस्याध्ययनादेव्ा निष्पत्तेः । निर्यायश्च विचारजन्यः । अन्यथा Sग्निहोचादिज्ञानस्यापि तद्वाक्याध्यय- नतद्विचाराभ्यामसिरद्धिप्रसङ्गात्। नापि शब्दावगते ब्रह्मयि स्मृतिसंतानो विधेयः । तद्विधेरदृष्टफलत्वे स्वगीदिवन्मोक्षस्याषि* कर्मजन्यत्वेना नित्यत्व-

तिसंतानेनापि सुखसंतानो दृष्टफलं भवेत् तर्ह्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्सिद्धे- र्विधिवैयर्थ्यम। अस्तु तहि स्मर्यमाणस्य साच्षात्करयं स्मृतिसंतानविधे: प्रयोजनमिति चेतृ तदापि किं स्मृतिसंतान: स्वयमेव सात्षात्कारं जनयेतु उतादृष्टद्वारा अथ वा विज्ञानान्तरद्वारा। नाद्ः। न हि स्मृतिरुपस्य परोक्षज्ञानस्य संतानो विषयसात्तात्कारं जनयितुमुत्सहते। अन्यथा Sनुमान- ज्ञानसंतानो उप्यनुमेयसाक्षात्कारमुत्पादयेत्। द्वितीये ऽपि न तावत् स्मृतिसं- तानजन्यमदृष्टुमाषं साक्षात्कारोत्पादने प्रभवति। साच्षात्कारस्य प्रमाणजन्य- त्वात्। प्रमायस्याप्यदृष्टसहकारित्वे प्रमायोनैव साक्षात्कारोत्पत्तावदृष्टुवैय- थ्यम। न तृतीयः। स्मृतिसंतानजन्यं तद्विज्ञानान्तरं स्वयमेव साक्षात्कार- जनकम उतादृष्टद्वारेत्यादिविकल्पदोषप्रसङ्गात॥ ननु तहिं शब्दावगते ब्रह्मणि ध्यानं विधीयताम। न च स्मृति- संतान एवं ध्यानम। स्मृतिसंतानस्य वस्तुगोचरत्वाद् ध्यानस्यारोपि- तविषयतया पि संभवात्। न च प्रयोजनाभावः । ब्रह्मापरोत्यस्य6 प्रयोजनत्वात्। दृश्यते हि ध्यानाभ्यासप्रचयसामर्थ्यान्मृतपुषाद्यापरोत्यम। न घ तद्देव ब्रह्मापरोत्यस्य। भ्रान्तत्वप्रसङ्ग:। शब्दप्रमायसंवादस- अपिशब्दो नास्ति ९ पु.।.+ यथाऽङ्गमर्दनेति १ पु.। तथारपीति २ पु. पा.। ॥। अनाषि ब्रह्मापरोसस्पेति९ पु. दध्यते।

वेदान्तानां विधेयनियोगयोरशक्यनिरुपयत्वाद् ब्रह्मययेव प्रामाययम । २३० द्वावात्। स्वप्रवस्तु*ंसाक्षात्कारस्यापि कस्य चिज्नागरयज्चानसंवादे प्रामायय- दर्शनात्। नेतत्सारम । स्वतः प्रामायय हानिप्रसङ्गात्। न च स्वप्रे चत्तुरादि- प्रवृत्तिमन्तरेय वस्तुसाक्षात्कारः संभवति। जागरयासंवादस्तु सादृश्यादुपप- द्यते। अथ स्मृतिसंतानध्यानयोरविधेयत्वे पि शाब्दज्ञाना।दन्यदेव ज्ञान- मलाकिकं श्रवयमननादिकरयकं वेदानुवचनादीतिकर्त्तव्यताकं ब्रह्मापरोत्य- फलकं मोच्काम: कुर्यादिति विधीयतइति चेद मेवम। वेदान्तानां ब्रह्मप्र- मापके विधेयज्ञाने प्रामाएयकल्पनाद् ब्रह्मययेव सात्ात्प्रामाययकल्पनाया लघी- यस्त्वात्। न च विधिसंस्पर्शित्वं प्रामाययकारयं किं तु प्रमितिजननम । अन्यथा अग्निहोत्रादिवाक्यं दर्शपूर्णमासविधिनिष्ठमपि स्याद् विधिसंस्पशी विशेषात् । प्रमितिश्च सत्यज्ञानादिवाक्येभ्यो ब्रह्मययेव जायते न विधो। न च लोकिकात्प्रामाययादन्यदेव वैदिकं प्रामाएयं विधिसंसष्टमिति शङ्गनी- यम। यथा शब्दार्था यएव लोकिकास्तएव वैदिकास्तथा प्रामाएयस्यापि लोकवेदयोरेकत्वात्। तदेवं वेदान्तेषु न किं चिद्विधेयं निरुपयितुं शक्यम। नापि नियोग: सुनिरुपः । लोके ह्याचार्यः शिष्यं नियुङ्गे इत्या- दावुत्कृष्टस्य पुरुषस्यावरपुरुषप्रेरणात्मको डभिप्रायभेदो नियोगत्वेनाभि- मतः । न चासावपारुषेये वेदे संभवति। ननु नियोगो नाम प्रवर्तकः प्रव- रनकत्वं कार्यबुद्धिगम्ये वस्तुनि प्रतिप्ठितमिति चेतु किमिदं कारय नाम किं कृतिसंसष्ठं किं वा कृतियोग्यम अथ वा कृतियोग्यत्वे सति क्रियाकारकफ- लविलक्षयं किं चिदलाकिकम। नाद्ः । कृतिर्हि पुरुषप्रवृत्ति: कार्य च प्रवृ- तिनिमित्तम्। न च प्रवृत्तिसंसषवस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्त्वं संभवति। अंशत आ्र्प्रा- त्माश्नयत्वात्। न द्वितीयः । दुःखसाधनानामपि कृतियोग्यतया कार्यत्वे सति प्रवर्त्तकत्वप्रसङ्गात्। न तृतीयः । तस्य प्रत्यचाद्यगोचरस्य व्यत्पत्त्य- योग्यस्य शब्दप्रतिपाद्यत्वासंभवात्। न च पराभिमतकार्यानङ्गीकारे प्रवर्त- काभावः । कृतियोग्येष्टसाधनस्य प्रवर्तकत्वात्। कृतियोग्यत्वविशेषणापादा- नान्न चन्द्रोदयादा व्यभिचारः । यद्यपि कृतियोग्यस्य फलस्यापि प्रवर्तकत्व- मस्ति तथापि बालस्य व्यत्पत्तिनिमित्ततया मध्यमवृद्प्रवृत्तिहेतुभतं गवान-

•समे वरत्वति २ पु.प्रा. । संस्पृष्टमिति २ पु. । + शब्दत्तानादिति २ पु. पा. ।. ६ दति चेद नेति २ पु. प्रा. । ..

२३८ विवरयप्रमेयसंयहे ४ सू० २ घर्गा० यनादिलक्षणमिष्ठसाधनमेव। अतश्च येयं महता प्रयासेन कार्यव्युत्पत्ति: साधिता सा नास्माकमनिष्ठा इष्ठसाधनस्येव कृतियोग्यस्य कार्यत्वाभ्यपगमात्। एकमेव हि वस्तु कृतिनिरुप्यतया कार्यमित्युच्यते इष्ठनिरुप्यतया चेष्टसाध- नमिति *। न च पराभिमतालोकिककार्ये इवेष्ठसाधने ऽपि कृतियोग्ये Sननुभते प्रम:याभाव: शङ्गनीयः । प्रपरत्ीतेष्वन्नपानादिष्वन्वयव्यतिरेकाभ्यामिष्टसाधन- त्वमवगत्यानागतेष्वषि तेषु तदनुमानात्। न चेवं परकीयकार्यमनुमातुं शक्यम। अलाकिकत्वव्याघातात्। तस्मात्कृतियोग्येष्टसाधनमेव विध्यर्थो न तु नियोगः । नचेतादृशा पि विधिर्वेदान्तेषु सम्भवति। तचाविद्यानि- वृत्तिलक्षणो मोक्ष इषठस्तस्य च साधनं ब्रह्मात्मेक्यतत्त्वज्ञानम। सो 5यं साध्य- साधनभावो+ लोकसिद्धः। शुक्तितत्त्वज्ञानेन तदविद्यानिवृत्तिदर्शनात्। अत- स्तद्विधिपरत्वे वेदान्तानामनुवादकत्वप्रसङ्गः। ननु सिद्ध व्यत्पत्त्यभावाद- ब्रह्मपरत्वमपि न सम्भवतीति चेद न । प्रभिन्नकमलोदरे मधनि मधुकरः पिबतीत्यादावप्रसिद्धमधुकरपदार्थस्य पुरुषस्य प्रसिद्धपदसमभिव्याहारेण सि० द्ार्थ Sपि व्यत्पत्तिदर्शनात्। न च तच कार्याध्याहारः कल्पनीयः । प्रयो- जनप्रमाययोरभावात्। नघ व्युत्पत्ते: कार्याव्यभिचार: प्रयोजनम। तस्येवा द्याप्यसम्प्रतिपत्तेः । तस्माद् ब्रह्मययेव वेदान्तप्रामापयम ॥ अच के चिन्मन्यन्ते। न खलु जीवब्रह्मणोरैक्यमस्ति। अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यतइति ज्योतिःशब्दाभिधेयस्य ब्रह्मणो ब्रह्मायडाद्वहिरवस्था- नश्रवणात्। यदि सर्वगतत्वश्रुतिः कुप्येत तर्हि सर्वच वर्त्तमानमपि ब्रह्म जीवेवो प्रपज्जेन वा न संस्पश्यते। असङ्गा ह्ययं पुरुष इति भ्रुतेः । अरहं ब्रह्मास्मीति प्रुति- स्त्वारोपिततादात्म्य रूपेयोपासनं विदधाति। तस्माच्वोपासनान्मोक्ष:फलिष्यति यागादिव स्वर्गः । न च वेदान्तानामुपासनाविधिपरत्वे ब्रह्मस्वरूपासिद्धि: । देवताधिकरयान्यायेन मानान्तरसिद्धिविरोधयोरभावे स्वार्थ षि प्रामाययस- म्भवात्। न च जीवाद्विन्ने ब्रह्मयद्वेतप्रुतिव्याकोपः । तस्याः प्रतेर्विकारातीत- ब्रह्मविषयत्वात्। तस्य चेकत्वाभ्यगमात्। न च नैयोगिकफलत्वे मोक्षस्य स्वगादिवदनित्यता। न स पुनरावर्त्ततइति शुत्या Sनुमानस्य बाधादिति॥ • इत्युच्यते दति २ पु. पा. । + साध्यसाधनताभाव इति २ पु.।

जीषब्रह्मयोभेंदवादिमतनिरासः । कर्मभिर्मिथ्याज्ञानस्य न निवृत्ति: । २३६ नेतत्सारम। आद्यन्तशन्यस्य मोचस्योपासनात्मकक्रियासाध्यत्वा- योगात्। विमुत्तश् विमुच्यते ब्रह्मेव सन् ब्रह्माप्येतीत्यादिश्रतिर्मोच- स्यानादितामाह। विद्यया Sमृतमश्नते ब्रह्मसंस्था Sमृतत्वमेतीत्यादिका चाविनाशितां प्रतिपादयति तथा तदनुग्राहको न्यायो उप्यनुसंधेयः । सा- दित्वे च मोक्षस्यान्तवत्त्वं स्यात्। अन्तवत्त्वे च पुनर्बन्धान्मोतशब्दस्योपच- रितार्थत्वप्रसङ्गः। तथा क्रियासाध्यत्वे उभ्यदयफलवच्छरीरेन्द्रियादि *सम्बन्ध उपचयापचयत्वं च केन वार्येत। कर्मफलस्य वैचित्दर्शनाच्करीरादिरहितो मोचो 5पि तत्फलं भविष्पतीति चेद् न। शरीरादिराहित्यस्य स्वाभाविक- त्वात्। तथा हि। न तावदात्मनो देहेन संयोग उपपद्मते। निरवयव- स्वात्। नापि समवायः । देहं प्रति समवायिकारयत्वाभावात्सामान्यादि- रूपत्वाभावाच्च। एवं तादात्म्यादिनिराकरणमह्यम। ततो वास्तवसम्बन्धा- भावे सत्यशरीरत्वं स्वाभाविकं सशरीरत्वं तु मिथ्याज्ञानकृतमित्यभ्यपेयम॥ न च मिथ्याज्ञानं कर्मभिर्निवर्नत। नाप्यशरीर एव मोच: कर्मभिरन्यथा परियाम्यतइति वकुं शक्यम। कूटस्थस्य परिणामायोगात्। नन्वेवमप्यपासना- साध्यत्वमाचरेया मोक्षस्य कथमुपचयादिप्राप्तिरिति चेद उच्यते। तथापासनस्य स्वरूपतः संख्यातः कालतो वा परिमितिरस्ति न वा।न चेत तर्ह्यं- निर्धारितविशेषस्यापासनस्यानुष्ठानमशक्यं स्यात्। अ्स्ति चेतु तार्ह सा प्रदर्शनीया। न हि साङ्गदर्शपूर्णमासपरिमितिवदेतावदिद मित्यपासनास्वरू- पपरिमिति: प्रदर्शयितुं शक्यते। न घ संख्यातः परिमाणमस्ति। सहस्र लवं वा प्रत्ययानां मोक्षसाधनमित्येतादृशस्य नियामकस्यादर्शनात्। नापि कालतः परिमाणमस्ति। एकं शतं सहस्रं वा संवत्सरागामुपासीनस्य मोच इति नियमप्रमायाभावात्। मरयामेवावधिरिति चेतृ तथापि दर्शपूर्यमास- षदेकाकारा साधनपरिमितिर्न लभ्यते॥। एकेन दशभि: शतेन सहस्रेण वा कालेन कस्य चिन्मरणात् पुरुषभेदेषपचयापचयप्रसङ्गात्। उपास्यापरोत्य- मवधिरिति चेतु तथापि कस्य चित्केन चित्कालेनापरोत्यात्साधनोपचयाप- चयो तदवस्थावेव। अतस्तत्फले मोत्े उप्यपचयापचयो दुवारौ। लोके • प्ादिशब्दो नास्ति २ पु. । + अस्ति वा न घेति २ पु. पा. । . ++= अशक्यत्वादिति २ पु. । नोपलभ्यते दूति २ पु. पा .. । S नियामकस्याभावादिति २ पु. प्रा. ।

२४० विवरयाप्रमेयसंग्रहे ४ स० २ वर्ग० वेदे च क्रियातारतम्यात*त्फले उपि तारतम्यदर्शनात्। न चोपासनेक/रु- प्याभावे ऽपि फलेकरूप्यं शास्त्राद्गविष्यतीति शङ्गनीयम्। शास्त्रस्यान्यथा- डनुपपत्तेा न्यायविरुद्कल्पनायोगात्। अतो यत्कृतकं तदनित्यमित्यादि- न्यायानुसारेणानित्यत्वादिकं मोक्षस्य प्राम्रोति। यत्तक्तमपुनरावृत्तिश्रुतिबाधितो 5यं न्याय इति। तदसत्। तथ किं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते न स पुनरावर्नतइत्येषा श्रुतिर्बाधिका उत्तेषैव देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावते नावर्तन्तइत्येषा श्रुतिः । नादः। अप्रसत्तप्रतिषेधात। न हि ब्रह्मलोकाभिसंपत्तिसमये पुनरावृत्ति: प्रसक्ता। अ्परथ न स पुनरावर्त्तिष्यतइति वाक्यार्थ: कल्प्येत तन्न। तद्यथेह कर्मजित इत्यादि- प्रत्या डनुमानेन च विरोधे सति प्रतार्थपरित्यागेनाश्ुतार्थकल्पनाSसम्भवात्। द्वितीये त्विममिति विशेषयां मानवान्तरे पुनरावृत्तिं दर्शयति। नन्वस्मिन्कल्पे 5नावृत्तिं प्रतिपादयतो वाक्यस्य कल्पान्तरे पुनरावृत्तिप्रतिपादने Sपि तात्पयें वाक्यभेद इति चेद् न। पुनरावृत्तेरार्थिकत्वात्। अन्यथा सर्वच सविशेष- यावाक्येष्वस्य चाद्यस्य दुष्परिहरत्वात्। नन्वेषा श्रतिः कल्पे कल्पे प्रवर्त्तमाना तच तचावृत्तिं निषेधति ततो S्थादनावृत्तेरात्यन्तिकत्वसिद्धिरिति चेद न। प्रतिपत्तृभेदात्। अस्मिन्कल्पे प्रतिपन्नानामागामिकल्पे पुनरावृत्तिस्तच प्रति- पन्नानां तत उपरिकल्पे पुनरावृत्तिरित्यभ्यपेयम्। अन्यथा विशेषयवैयथ्यीत् ॥ नन्वस्तु तर्ह्यनित्य एव मोत्ः । अररनित्यस्यापि स्वर्गादे: पुरुषार्थ- त्वदर्शनात्। तथा चोपासनाक्रियासाध्यो मोत्षो भविष्यतीति चेतु किं न्यायानु- सारेगेवमुच्यते किं वा शत्यनुसारेग। नाद्यः । न्यायवित्त्वाभिमानिभिरेव सांख्ययोगवैशेषिकनैयायिकबै।द्धादिभिः सर्वः स्वस्प्रक्रियानुसारेणनादिमि- थ्याज्ञानस्य तत्त्वस्वानेन निवृत्ता मोक्षा भवति स च नित्य इत्येवाङ्गीका- रात्। न द्वितीयः । य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सरव भवति तट्टे- तत्पश्यनृषिर्वामदेवः प्रतिपेदे त्वं हि नः पिता यो Sस्माकमविद्यायाः पर पारं तारयसि भयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्ति: यएतद्विदुरमृतास्ते भवन्ती- त्याद्या: प्रुतयो ब्रह्मात्मत्वदर्शनसमकालमेवाविद्यानिवृत्तावविनाशिनं मोच दर्शयन्त्यो न क्रियानुप्रवेशशङ्गामपि सहन्ते॥ * तक्छब्दो नास्ति पु.। उपासनस्येकेति २ पु. पा. ।३ प्रतिषेधत्वादिति २ पु. पा.

जीवब्रह्मणोोरिक्य प्रतिपादकं शास्त्रम । २४१

नन्वहूं ब्रह्मास्मीत्यादिशास्त्रं न ब्रह्मात्मेकत्वपरं किं तु जीवविल- व्षये * प्रमायान्तराविरुद्धे ब्रह्मणि शास्त्रप्रतिपन्ने सम्पदध्यासक्रियायोगसंस्कार- व्वन्यतमपरं भविष्यिति। तब संपद् नामाल्पे वस्तुन्यालम्बने महद्वस्तुदर्शनम। यथा डल्पे मनसि वृत्यनन्तत्वसाम्येनानन्तविश्वेदेवसंपादनं कृत्वा Sनन्तलेक- जयः । अ्र्रनन्तं वे मनो Sनन्ता विश्वदेवा अ्र्प्रनन्तमेव स तेन लोकं जयतीति युतेः। तथा जीवे चिदपसाम्येन ब्रह्मरूपसंपादनं कृत्वा ब्रह्मफलमवाप्यते । अध्यासस्त्वन्यस्मिन्नन्यत्वदृष्टिः । यथा SSदित्यो ब्रह्मेति प्रुतिवशादब्रह्मरुप- आदित्ये ब्रह्मदृष्टिस्तथा Sचाप्यब्रह्मरुपे जीवे ब्रह्मदृष्टिः। तचालम्बनमविद्य- मानसमं कृत्वा सम्पाद्यस्येव प्राधान्येन चिन्तनं संपद् आ्रलम्बनस्यव प्राधा- न्येन चिन्तनमध्यास इति तद्विवेक: । क्रियायोगस्तु यथा वायुवीव संवर्ग इति प्रुतावग्न्यादीन् संवृणातीति संवरयक्रियासम्बन्धाद् दयो: संवरगगुण- त्वेनोपासनं तथा जीवस्य स्वगतेन बृहत्यर्थयोगेन ब्रह्मगुशतयोपासनम । संस्कारश्च कमाङ्गस्य ब्रीह्माज्यादेः प्रोवयावेक्षयादिना यथा भवति तथा कर्तृतया कर्मगुणभतस्यात्मनो ब्रह्मदृष्या संस्कारः क्रियतइति॥ नैसत्सारम। किं जीवब्र ह्मभेदप्रतिभासविरोधभयात्सम्पदादिपरत्वं वेदान्तानां कल्प्यते किं वा जीवब्रह्मेक्े तात्पर्याभावाद उत फलानुसारात् +। नाद्यः । अरभेदे 5पि बिम्बप्रतिबिम्बवद्वेदप्रतिभासोपपत्तेः । न द्वितीयः । अहं ब्रह्मास्मीत्युक्तस्यक्स्य स एष इह प्रषिष्ट इति प्रवेशार्थवादेनाथ यो उन्यां देवतामुपास्ते Sन्योसावन्यो 5हमस्मीति न स वेदेति भेदनि- न्दया चोपपादितत्वात् । एवं सर्वश्रुतिष्वप्येक्यतात्पर्यलिङ्गप्रवेशादिकम- वगन्तव्यम। न तृतीयः । अ्र्प्रविद्यानिवृत्तिर्बह्मात्मभावश्च फलं श्रयते। न घ संपदादिपरत्वे तदुपपद्मते। संपदादीनामयथावस्तुत्वेनाप्रमाय-

देक्यपरं शास्त्रम । पच कश्चिदाह। ब्रह्मयो भिन्नाभिन्ना जीवः । ततश्च ब्रह्मणो नित्यमुक्तता जीवस्य नित्यबद्धता च व्यवस्थामश्नते। अत्यन्ताभेदे तु

*ै मतदरे प्रमाये इत्यधिकं २ पु. । फलाभावादिति १ पु. पा. ।

R४२ विवस्याप्रमेयसंग्रहे ४ स० २ वर्प० ब्रह्मव स्वसंसाराय कथ जगदुत्पादयेत्। विरुद्धा च विशुद्धस्याशुद्धताप्रति- पत्तिरिति॥ अचाच्यते । न तावज्जीवब्रह्मणोजीतिव्यक्तिभावो गुणगुणिभावः कार्यकारयभावो विशिष्टस्वरूपत्वमंशांशिभावो वा विद्यते मानाभावात्। न च तदभावे क्व चिद्ेदाभेदो दृश्येते। ममेवांशो जीवलोके इति स्मृतेर- शांशितेति चेद् न। निष्कलमिति के निरंशत्वप्रतिपादकश्रुतिविरोधात्। पादो 5स्य विश्वा भतानीति श्रुतिनींशांशिभावं बते किं तु ब्रह्मानन्त्यप्रतिपादनाय जीवस्याल्पतामाषमाह । अन्यथा सांशस्य ब्रह्मणो घटादिवदवयवारभ्यत्व- प्रसङ्गात्। ननु स्वाभाविकी निरवयवता बुद्धाद्युपाधिनिमित्तं सांशत्वमिति नोक्तदोष इति चेद् एवमपि वास्तवभेदो न सिध्येत्। न हि निरवयवमा- काशं खङ्गधारादिभिर्वस्तुतो भेतुं शक्यम। अरथान्तःकरयोपाधीनां वस्तुतो ब्रह्मविदारयसामर्थ्यमस्ति तहि ब्रह्म स्वस्यानथीय कथमुपाधीन सजेत्। न घ जीवारथा तत्सृष्टिः 1 तत्सृष्टेः प्राग जीवविभागासिट्रेः । न घ कर्मावि- द्यासँस्कारा अन्तःकरयोत्पत्तेः प्राग्विद्यमाना अपि जीवं विभजन्ते।अन्तःक- स्यद्रव्यस्येव जीवोपाधित्वाङ्गीकारात्। ननु नीलपीतादिवद्वेदः स्वाभा वि क ्ा द्रव्यत्वादिजातिनिबन्धनश्चाभेद इति चेतु तर्ह्ययमात्मा ब्रह्मेति सामाना- धिकरययं न स्यात्। नीलं पीतमिति सामानाधिकरययाभावात। अथ न निष्पन्नो भेदो नाप्यनादि: किं तपाधिनिबन्धनः केवलं ब्रह्मगि प्रकाशते। स तह्यतस्मिंस्तदारोपो विभ्रम एव स्यात् 1 प्रामाशिकस्य भेदस्य कथं विभ्रम- त्वमिति चेद् न । जीवब्रह्मभेदे प्रत्यचादीनामप्रसरात । आरागमस्तु न भेदं प्रतिपादयति प्रत्युतैष तत्रात्मा उन्तर्याम्यमृत इत्यभेदं प्रतिपाद्य ना- न्योतो डस्ति द्रष्टेति भेदं प्रतिषेधति। न च संसारित्वासंसारित्वव्यवस्था- नुपपत्तिर्भेदे मानम। अभेदस्याप्यङ्गीकृतत्वेनाव्यवस्थातादवस्थ्यात्। न ह्याकाशं घटेनावच्छिद्य तदन्तर्धूमादिसमावेशे सत्याकाशस्य धमादिसंयोगः परिहत्तु शक्यते। घटावच्छिन्नभागसहितस्येवाकाशत्वात। अप्रथापि भेदां- शमुपजीव्य व्यवस्थोच्येत तर्ह्यस्मन्मते Sपि ब्रह्मरयविद्यादिसंसर्गीसंसर्गाभ्यां

• निष्कर्त निर्वा्तकयममिसीति पु. पा.।

भेदाभेदवादिमतनिरासः । २४३

व्यवस्था किं न स्यात्। एकस्मिन्नेव वस्तुनि संसर्गस्य भावाभावै। विरुद्धा- विति चेद् न। भेदस्य भावाभावयोरेकन् त्वया उभ्यपगमातृ। अरभेदो नाम न भेदाभाव: किं त्वेक्याख्यं धर्मान्तरमिति चेतृ तथापि भेदाभेदों विरुद्धावेव परस्परनिवर्त्तकत्वात्। अहं मनुष्य इति प्रतीतं देहात्मेक्ं नाहं मनुष्या Sपि तु ब्रह्मास्मीत्यनेन देहात्मभेदभानेन * निवर्तते। तथा द्वो चन्द्रा- विति प्रतीतो भेदश्चन्द्रक्यज्ञानेन निवर्तते। अतो विरोधभीतस्त्वं कथं भेदाभेदाव ड्गीकुवीथाः । तदङ्गीकारे वा ब्रह्मयविद्यासंसर्गेय तयार्बिम्बप्रति - बिम्बदृष्टान्तेनोपपादयितुं सुशकयोःक्त र्वेषः। न चांशभते जीवे संसा रिषि सत्यंशिनो ब्रह्मरास्तदभावे तवास्ति कश्चिद् दृष्टान्तः । न हि वस्त्रे- कदेशे दैहैकदेशे वा चयडालसतिकादि भिरूपस्पृष्ट कृत्स्रो वस्त्देहाव प्रतालनीयो भवतः ।अतो न त्वन्मते ब्रह्मगो Sसंसारित्वं प्रत्युत सर्वजीवैः सर्वप्रपज्जेन चाभिन्नतया सरव दोषजातं स्वात्मन्येव ब्रह्म पश्येत्। तथा च तादृशब्रह्मप्रा- प्रेरपुरुषार्थतया शास्त्रारम्भादिकमनुपपन्नं स्यात्। न हि ज्ञानध्यानादिभि: स्वोपाधो कथं चित्प्रविलापिते 5प्यशेषजीवोपाधयः प्रविलापयितुं शक्यन्ते येन ब्रह्मशि सर्वो दोष: परिहियेत। अस्मन्मते तु ब्रह्मगि न कश्चिद्वोषः । प्रतिबिम्बश्यामत्वादीनां बिम्बसंबन्धादर्शनात्। तत्त्वत्ञानेन सर्वापाधिवि- निर्मोक्षश्चोपपद्मते । स्वप्नकल्पितवस्तनां सर्वेषामपि प्रबोधे निवृत्तिदर्श- नातृ। शुकवामदेवादितत्त्वज्ञानेन सर्वापाधिनिवृत्ताविदानीं संसारानुपलब्धि: प्रसज्यतेति चेद् न। त्वत्पक्षे Sपि समानत्वात्। एकेकस्य जीवस्येकेक- स्मिन् कल्पे मुक्तावप्यनन्तजीवानामतीतानन्तकल्पेषु मुक्ता कथं संसार उप- लभ्येत। अनुभवमवलम्ब्येदानीन्तनसंसार समाधानमुभयो: समानम। उप- पत्तिस्त्वेकात्मवादिभिरस्माभिरेव कथं चिद्धकुं शक्यते। तथा हि। यहत्वं मां प्रति बन्धमोत्तव्यवस्थां पृच्कसि स त्वमेक एव सर्वकल्पनाधिष्ठानभूत- श्चिदेकरस आत्मा त्वदन्ये मुक्ता मुच्यमाना मोत्यमाणाश्च सर्वे जीवास्त्व- दविद्यया स्वप्रड्व कल्पिताः । वामदेवादिमुक्तिश्रतिश्च त्वत्प्ररोचनाय ब्रह्म विद्याप्रशंसाथी। एवं च सति कस्य बन्धमोत्तावित्येष संदेहस्तव तावत्संसार- दशायां मोत्षदशायां वा. नजायते। एवं प्रत्येकं+ तत्तत्परुषदृष्या स स +एवा-

• भेदज्ञानेनेति २ पु. पा.।। प्रत्येकमिति नास्ति २ पु.।स वृत्येकवारमेव २ पुस्तके।

२४४ विवरयाप्रमेयसंग्रहे ४ सू० २ वर्० त्मेति गुरुशास्त्राभ्यां बोधिते सति न कस्यापि संदेह उदेतीति किमधानु- पपन्नम। अतो Sखएडेकर सात्मवादे उनुपपत्त्यभावात्तत्परेश शास्त्रेणात्मतत्त्वे बोधिते सद्य एवाविद्यातत्काययो: स्वप्रवत्प्रविलीनयोः सतोरद्वितीये ब्रह्मणि संपदादिरू पेयोपास्तिक्रियायाः को 5वसरः ।अत एव प्रुतिर्ब्रह्मय उपास्यत्वं निषेधति। यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतं तदेव ब्रह्म त्वं बिद्धि नेद यदिदमुपासतइति। न घ वेद्यत्ववदुपास्यत्वमपि स्यादिति मन्तव्यम । अन्यदेव तद्विदितादथो अ्रविदितादधीति प्रत्या वेद्यत्वस्यापि निषेधात।

शास्त्रजन्यया विद्यया Sविद्यातत्कार्यनिवृत्तर्ब्रह्मयः * शास्त्रवेद्यत्वमुपचर्यते। एतां वृत्तिं प्रति संनिधिमाचरा, खएडकरसत्वलक्षणस्वाकार समर्पकतया स्वस्वा- कारसमर्पकघटादिवद्दृत्तिव्याप्यत्वलक्षयां विषयत्वं ब्रह्मयोः भिप्रेत्य मनसै- वानुद्रष्टव्यमेषो डसुरात्मा वेदितव्यस्तं त्वापनिषदं पुरुषमित्याद्याः प्त्तयः प्रवृत्ताः। जडेषु घटादिष्विव प्रमायकृतस्फुरशातिशयस्य स्वप्रकाशे ब्रह्मयय- संभवात्फलव्याध्यत्वाभावलक्वय मविषयत्वं चा्र यतो वाचो निवर्तन्तइत्याद्याः अत्यः प्रत्यपीपदन्। न चाचात्यन्तं फलाईभावः । अन्तःकरणवृत्यभिव्यक्त- स्वोपाधिना ब्रह्मचेतन्यस्यैव फलत्वोपचारात्। घटादिष्वप्यस्येव फलत्वव्य- बहारात्। तदुक्तम। परागर्थप्रमेयेषु या फलत्वेन संमता। संवित्सेवेह मेयोथो वेदान्तोक्तिप्रमायतः ॥॥ इति। अतो ब्रह्मचेतन्यमुपान्त्यक्षये डवच्छिन्नतया फलावस्थं भत्वा चरम- क्षणे स्वावच्छेदिकां वृत्तिं निवर्तयति। तत उपर्यवच्छेद काभावात्फलावस्थर्ता परित्यज्य निर्विकल्पकचैतन्यमाचं मोतदशायां परिशिष्यते। एवं च सति नित्यमुत्तं ब्रह्मेव स्वाविद्यादिप्रतिबिम्बितं सज्जीवभावमापद्य संसरति स्ववि द्यया च विमुच्यतइत्युक्तं भवति॥ नन्वेवं जीवस्येव ब्रह्मत्वे तत्त्वमस्यादिमहावाक्येषु पदद्वयस्य पुन- रुक्ति: स्यात् तत्परिहाराय भेदाभेदावभ्यपेयाविति चेद् न। तथा सति

• घ्रह्मणीति २ पु. पा.। एतां चेति चशब्दो उधिकः २ पु०। चेति नास्ति ९ पु० । अत्यन्सफलाभाव इति समस्तः पाठ: २ पु.। ॥ सुरेश्वरसम्बन्धवार्तिके १६० शलो.

भेदाभेदवादिमतनिरास: । २४५ वाक्यार्थन्ञानेन शरीरेन्द्रियादिसंसारस्य निवृत्त्यसिद्धेः। तथा हि*। किमुप- पत्तितस्तन्निवृत्तिः साध्यते उत भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्याद्यागमात्। नाद्यः । त्वन्मते देहादिविशिष्टस्येव जीवस्य ब्रह्मणा सह भेदाभेदयो- र्वीस्तवयोरमहावाक्यार्थतया तद्गोचरज्ञानेन देहादिनिवृत्त्ययोगात्। न द्वितीयः । वर्त्तमानापदेशिन आ्र्परागमस्य योग्यानुपलब्धिविरोधेर्थवादत्वात्+। अथ मोच्षदशायां देहादिनिवृत्तावागमस्य तात्पय तथापि यदि मोतदशायां जीवस्य भेदांशो न निवर्त्तेत तदा तन्निवीहाय देहेन्द्रियान्तःकरणादुपाधि- रप्यभ्यपेयः । तता न संसाराद्विशेषः । यदि च भेदांशनिवृत्ति : तापप न तत्त्वज्ञानात्तन्निवृत्तिः । तस्य स्वविषयानिवर्त्तकत्वात्। त्वन्मते भेदस्यापि तत्त्वज्ञानविषयत्वात्। नापि कर्मभिस्तन्निवृत्तिः । आरगमविरोधात्। आ्र्परागमस्य सार्वकालिकमेदाभेदप्रतिपादकत्वाङ्गीकारात्। न च भेदाभेदवादे तत्त्वंप- दारया सुनिरुपी। तत को Sसा त्वंपदार्था जीवः किं भेदाभेदाभ्यामंशाभ्या मंशी किं वांशद्वयससुदाय उतांशद्वयमेव। आाद्ये Sपि यद्यभेदांशो ब्रह्म तदा ब्रह्मयो जीवांशत्वं जीवस्य च सावयवत्वमापद्येत। अ्रथाभेदांशो न ब्रह्म तर्ह्यत्यन्तभेद एव स्यात्। न द्वितीयः । जीवस्यावस्तुत्वप्रसङ्गात। समुदायिव्यतिरिक्तसमुदायानिरुपणात्। तृतीये Sपि किमभेदांश एव जीवः कि वा भेदांश एव उतांशद्वयं प्रत्येकम अथ वांशद्वयं परस्परमभिन्नम आ्राहो स्वित्परस्परमपि भिन्नाभिन्नम। नाद्यः । ब्रह्मण एव जीवत्वप्रसङ्गात्। न द्वितीयः । अरत्यन्तभेदप्रसङ्गात्। तथा च तत्त्वज्ञानमोच्तादिव्यवहारासिद्धिः । न तृतीयः । जीवद्वयप्रसङ्गात्। न चतुर्थः । तदा ब्रह्मेव जीव इति बन्ध- मोक्षव्यवहारासिट्धेः । न पज्जमः। भेदाभेदानवस्थाप्रसङ्गात्। कस्य चायं शास्त्रापदेशः । न तावदभेदाँशस्योपदेशः। ब्रह्मस्वरूपतया तस्योपदेशान- पेत्तत्वात्। नापि भेदांशस्योपदेशः । अहं ब्रह्मास्मीति प्रतिपत्ययोगात् । मोत्षावस्थायामभिन्नतया युज्यते सा प्रतिपत्तिरिति चेद् न भेदांशस्य पुनर- भेद: सम्भवति। विरोधातृ। अविद्यादिदोषो डपि न तावदभेदांशस्य युक्त: । ब्रह्मययव प्रसङ्गात्। नापि भेदांशस्य। उपाधिजननात्प्राम्भेदाभा-

• तथा हीति नास्ति १ पु. । + अनपेक्षित्वादिति २ पु. पा. । + विराधे ऽनुवादत्वादिति २ पु. पा. ।

२४६ विवरयप्रमेयसंग्रहे ४ स० २ वर्य० वात्। अथोपाधिमनपेत्ष्य स्वत एव भिन्नोंशोंशी वा जीवस्तथापि तदंश नाशे जीवविनाशात्कस्य मोक्ष उपदिश्येत। अभेदांशस्य ब्रह्मणो नित्यमुक्त- त्वात्। मोत्चा उपि भिन्नाभिन्नश्चेत ताह ब्रह्म वेद ब्रह्मेव भवतीत्येवकार- विरोध: संसारादविशेषश्च स्यात्। न च स्वर्गनरकबन्धमोत्तादिव्यवस्था सिद्धये भेदाभेदावपेकितो। भेदेनैव कथं चित्ततसिद्ेः। न च तावेकच युक्ता। भेदस्य धर्मिप्रतियोगिसापेक्षत्वादभिन्ने चैकस्मिन्वस्तुनि तदयोगात्। शास्त्रं पुनर्नान्यो उतो डस्ति द्रष्टेति भेदोपमर्देनैष तआ्रत्मेत्यमेदमेव प्रति- पादयति न तु भेदामेदो। अथ जीवब्रह्मणो: स्वभावाद्ेदः स त्वद्रव्यत्वा- दिसामान्यमेव दर्शयति। सर्वव्यापी सर्वभतान्तरात्मेति विकारसंस्पर्शपरि- हारायेवं कल्प्यतइति चेद् न । विकारान्तर्वतर्तित्वे उप्यसङ्गस्वभावतया तत्स- स्पर्शाभावात्। अन्यथा मध्यमपरिमारात्वेन सावयवत्वप्रसङ्गात्॥ ब्रह्मविदाप्रोति परमित्यादिप्राप्रिश्रुतिबलाद ब्रह्मणो दूरदेशवर्ततित्वमिति चेतु का Sसा प्राप्तिः । न तावद् ब्रह्मभावः । दूषितत्वात्। नापि जीवब्रह्मभ्या- मारभ्यमाएं द्रव्यान्तरम । मोक्षस्य विनाशित्वप्रसङ्गात्। मोक्स्य नित्यत्वाद् ब्रह्मणः सर्वगतत्वाङ्गीकारे सावयवत्वायोगाद् द्रव्यान्तरारम्भकत्वमेव न. स्यात्। जीवबह्मणो: संबन्धः प्रापिरिति चेद मैवम। न तावत्तादात्म्यम्। अणुमहतार्विरुद्योस्तदयोगात्। नापि समवायादि: । भिन्नद्व्ययो: संयोगा- तिरिक्तसंबन्धाभावात्। संयोगस्य च त्रिप्रयोगावसानतया पुनरावृत्तिप्राप्तेः । शास्त्रबलादपुनरावृत्तिरिति चेतु तर्हरि स स्वराड्गवतीति ब्रह्मप्राप्नन्तरं स्वरा-

जीवस्य स्वरूपभतब्रह्माभिव्यक्तिविषया ॥ कथं तर्हि तयोरध्वमायन्नमृतत्वमेतीति मूर्धन्यया नाआ गमनं मोक्षाय प्र्यतइति चेद् मेवम्। नामृतत्वं नाम मोत्: किं तृत्तमलोके चिरकालावस्था- नम। आा भतसंप्रवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यतइति स्मृतेः । अन्यथा मूर्धन्य- नाआ+ निर्गच्छतां प्रतीकोपासकानामपि मोतप्रसङ्गात्। न चेतदिष्ठम। तेषामा विद्युल्लोकमेव गमनमित्येकस्मिन्नधिकरये निर्यीतत्वात्। अथापि स एव तान् * स्वाराज्यप्राप्तीति २ पु. पा-। + सूर्धन्यया नाडेति व्यस्तः पाठः २ पु. ।

ब्रह्मप्राप्तिनीम स्वरूपाभिव्यक्ति: । क्रियापूर्विका SSप्रिर्बह्यि नोपपन्ना। २४० ब्रह्म गमयतीति प्रत्या कश्चिदमानवः पुरुषः संमुखमागत्य ब्रह्मोपासकान्गृ- हीत्वा विद्युल्लोकादुपरितनान्वरुयेन्द्रप्रजापतिलोका नतिक्रम्य ब्रह्म प्रापयतीत्येवं गमनमेव मोकषाय प्रतीयतइति चेद न। तस्य गमनस्य कार्यब्रह्मविषयत्वात्। न च बृहत्यथानुगमात् परमेव ब्रह्माच ग्राह्यमिति शङ्गनीयम। ब्रह्मशब्दस्य कार्यब्रह्मगि रूढत्वात्। रुठिश्च योगवृत्तर्बलीयसी शीघ्रप्रतिपत्तिहेतुत्वात्। परब्रह्मययपि रुढिरस्तीति चेतु तथापि शृत्यन्तरे समानप्रकरणे ब्रह्मलो- कान् गमयतीति भोगभूमिविशेषवाचिलोकशब्दश्रवणादन्यास्वपि शाखासु तटाक।श्वत्थराजगृहद्वारपालवेश्मसभापर्यंङ्कादीनां भोग्यवस्तनां प्रतीयमान- त्वात्कार्यब्रह्मवेति निश्चीयते। किं चार्चिरादिमार्गेय गच्छतां निर्गुयाब्रह्मप्रा- प्रिश्चेत्तहहि पज्चाग्निविद्यावतां गृहस्थानामपि सा स्यात्। न च स एतान ब्रह्म गमयतीत्येतच्छब्द: पज्चाग्निविद्यतिरिक्ान् परामृशतीति युक्तं वक्तुम । पज्जाग्निविदामेव प्राधान्येन प्रकृतत्वात्तेषामनिर्दिष्टफलत्वप्रसङ्गात्। किं च। ब्र ह्मोपासनानां सर्वेषामपि यद्यकरूपं फलं तदा गुयोपचयापचयाभ्यामुपासनो- पचयापचयो व्यर्था स्याताम। तथा च कर्मभयस्त्वात्फलभयस्त्वमिति न्याय- विरोधः । अरथोपचयापचयवत्तत्फलं तर्हि न विकारासस्पर्शित्रह्मप्राप्तिः । तथ तदभावातृ। किं च वेश्वानरोपासनफलं वेलोक्यशरीरापत्तिर्यदीष्यते तदा विकारासंसष्टे ब्रह्मणि कथं तदुपपाद्येत। अथ नेष्यते तदा तं यथा यथोपासते तदेव भवतीति श्रुतिविरोध: स्यात्। किं घ। पिचादिसङ्कल्पेववि- कारसंसृष्टे ब्रह्मययपभोगो न स्यान्चेत पिचादिसङ्कल्पश्रुतिविरोधः । स्याच्वेद्वि- कारावर्ति ब्रह्म पिचादियुक्तं * स्यात्। किं च विकारावर्ति ब्रह्म प्राप्तो Sपि ब्रह्मेवेति मनसैतान्कामान्पश्यन रमते तेन पितृलकन संपन्नो महीयत- इत्यादिश्रता ब्रह्मय एव भोग: साधनेर्दर्शितः स्यात्। तथा चाप्रकामता विरुध्येत । स्वार्थप्रयुक्ता च सृष्िः स्यात्। अथाच्येत न पिचादिसङ्कल्पेब्न- हणि भोगो डभिधीयते किं तु ब्रह्मानन्दे निखिलविषयानन्दान्तर्भावा- दैश्वर्यविशेष उपचर्यतइति। तन्न। बहीनां श्रतीनामुपचारकल्पनायोगात्। तन्निर्यायक चतुरथाध्याय चतुर्थपादवेफल्यप्रसङ्गाच्+।किं च। विकारवति ब्रह्म- प्राप्रस्य लिङ्गशरीरमस्ति चेतु कलाप्रचयश्रुतिर्बाध्येत नास्ति चेद् मनसैतानिति * पित्रा उवि युक्तमिति २ पु० पा. । + वैकल्य प्रसङ्गाच्चेति २ पु. पा. ।

२४८ विवरयप्रमेयसंग्रहे ४ स० २ वर्ग० प्रुतिर्बाध्येत। किं च। तस्य लिङ्गशरीरविलयनिमित्तं विद्येव चेतु तर्ह्य्ु- स्क्रान्तिकाले विलयः स्यात्। लिङ्गशरीरारम्भककर्मयः तीयत्वात्। अ्रमा- नवपुरुषकरसंस्पर्शश्चेत् तदापि विद्युल्लोके स्यात्। उभयथापि न ब्रह्मा- रडादुपरि लिङ्गशरीरविलयः । किं चापाधिक जीवपके जीवस्य न विकारा- वर्तिब्रह्मगमनं संभवति। निरवयवावच्छेदस्य घटाकाशस्यवद्धत्यानयना- योगात्। उद्धरगे च ब्रह्मशून्यो 5यं प्रदेश: स्यात् । उपरिष्ठाच्म ब्रह्मोपचय: प्राप्नुयात्। तस्मादुपाधिगमनादात्मनि गमनविभ्रमः । ननपाधेरपि गमनं न संभवति। तदुपादानस्य ब्रह्मणाश्चलनशून्यत्वात्। न हि मृदि निश्चलायां घटस्य गमनमस्तीति चेद् एवं तर्हि स्वाप्नगमनवन्मायाविजृम्भितो गमनादि- प्रतिभासः । तदेवमाप्रिरपि क्रियापूर्विका परब्रह्मगि नोपपद्यतइति सिद्धस ।। संस्कृतिपने Sपि न तावद् ब्रह्मणि गुणाधानलक्षयः संस्कारः संभ- वति। अनाधेयातिशयरूपत्वात्। नापि दोषापनयनलक्षणः । नित्यशुद्ध- स्वभावे दोषाभावात्। अथ मन्यसे निर्मलस्वभावे ऽपि दर्पखे Sन्यसंपर्ककृ- तमलस्यापनयनं यथा निघर्षणक्रियया भवति तथा SSत्मन्यप्यविद्याकृतदेो- षस्यापनयनं क्रियया * इस्त्विति। तच वत्तव्यं किमात्माश्नितया क्रियया दोषापनयः किं वा उन्याश्रितया । नाद्यः । सर्वगते निरवयवत्रात्मनि क्रियानुपपत्तेः । न द्वितीयः । प्रत्यगात्मनो Sन्यद्रव्येः संयोगाभावेन तत्त- दाश्नितक्रियां प्रत्यविषयत्वात्। अथात्मनि परिस्पन्दपरियामयोरभावे ऽपि मन्त्रदेव ताभिधानाद्विषनिरासवदीश्वराभिधानाद्वोषापनयः स्यादिति चेद् न। तस्य दोषस्य पारमार्थिकत्वे स्वाश्रयविकारमन्तरेणापसारणा।योगात। न चात्मनो विकार: संभवति। अविकारयो डयमुच्यते इति स्मृतेः । दोषस्या- विद्यात्मकत्वे विद्ययेव निवृत्ति: स्यान्न तु क्रियया। ननु शास्त्रीयेः स्नानाचमना- दिकर्मभिरात्मनो गुणाधानलक्षयः संस्कार: प्रयतइति चेद् अन्तःकरयविशि- परस्येवात्मनस्त च्क्रवणात्। न हि निरुपाधिकस्यात्मनो धर्माधमीननुतिप्ठुतस्त- त्फलं संभवति। तस्मान्न संस्कृतिरप्यात्मनि संभवति। ततश्चात्यत्त्यादिच- तुर्विधफलस्य मोचे दुःसंपादत्वात्तदतिरकेयान्यस्य क्रियाफलस्याभावाच् * संस्क्रिययेति २ पु. । अपसग्योति = पु.।

अपुरुषेच्छ्ातन्त्रं ज्ञानं क्रियातो विलतम । २४६

विज्ञानस्येव मोक्षो गोचरो न क्रियायाः । ननु ज्ञानमपि ध्यानवन्मानस- क्रियेतति चेद् न। फलतः कारणतश्च ज्ञानक्रिययेवलन्ययात्। वस्तुस्फ- रयां हि ज्ञानफलं तच्चात्मस्वरूपत्वादजन्यम। तज्जन्मप्रतिभासस्तु तदभि- व्यञ्जकान्तःकरणवृत्तिजन्मोपाधिकः । न चैवं ध्यानक्रियाफलमजन्यं गरु- 46

दर्शनात्। कारयं च ध्यानक्रियायाश्चोदनाजन्यपुरुषेच्छ्ापूर्वकः प्रयत्नो न विषयसद्वावः । असत्यपि विषये विधितो योषिदग्न्यादिध्यानदर्शनात् । ज्ञानं तु प्रमाणप्रमेधजन्यं न पुरुषेच्छ्ामनुवर्त्तते । अनिच्छ्ृतो डपि दुर्गन्धा- दिज्ञानदर्शनात्। यद्यप्यनुमानशब्दादिषु ज्ञानस्य न प्रमेयजन्यत्वनियमः अतीतानागतवस्तुन्तानेषु तदसंभवात् तथापि लिङ्गशब्दादितन्त्रमेव तचापि ज्ञानं न पुरुषेच्छातन्त्रमिति क्रियातो विलकयमेव॥। ननु संयोगविभागपरम्पराव्यतिरकेय क्रियेव नास्ति यतो वैलक्ययं ज्ञानस्योपपाद्येत । सर्वत संयोगविभागपरंपरावति हि श्येनादौ चलतीति प्रत्ययो जायते। न चैवं स्थाणावपि श्येनसंयोगविभागवति चलनप्रत्ययः प्रस- ज्येतेति वाच्यम। आ्ररकाशप्रदेशविशेषसंयोगविभागं प्रत्येव तदङ्गीकारात। न हि स्थागुराकाशप्रदेशविशेषैः संयुज्यते विभज्यते वा *। तस्मादतिप्रसङ्गा- भावाव्नास्ति संयोगविभागप्रचयातिरेकिसी क्रियेति चेद मेवम। बहुलान्ध- कारावृते नभस्यप्रतीयमाने तत्प्रदेशविशेषसंयोगविभागानामप्यप्रतीता खद्योते चलतीति प्रत्ययसद्गावात्। तस्मात्संयोगाद्यतिरिक्ता क्रिया प्रत्यक्षसिद्धा ॥ प्राभाकरस्तु क्रियाया नित्यानुमेयतां मन्वान इत्यं प्रयुङ्गे। विमता-

व्यवस्थितद्रव्ये कादाचित्कत्वात् संयोगविभागजन्यकार्यवदिति। तच यो 5्सावतिशयः स एव क्रिया भविष्यति। ईश्वरेच्छ्या सिद्धसाधनता मा भदि-

येति। द्रव्येण सहोत्पन्न शाक्यादावनैकान्तिकत्वव्यवच्छेदाय व्यवस्थिते द्रव्ये इति ॥

• विुज्यते चेति २ पु. पा. । ३२

२५० विवरणप्रमेयसंग्रहे ४ सृ० २ वर्ग० मैवम्। किमष संयोगिनेर्द्वियोरप्यतिशयः साध्यते कि वा ऽन्य तरस्मिन्नेव उताविशेषितमतिशयमाचम। नाद्यः । श्येनस्थाणसंयोगादाव- भावात्। तस्यान्यतरकर्मजन्यत्वात्। न द्वितीयः । उभयकर्मजन्ये मल्ल- मेषसंयोगादौ साध्यासम्भवात्ृ। तृतीये ऽपि किमसा क्रियाख्यो डतिशयः स्थिरादेव द्रव्यादुत्यद्यते उतातिशयान्तरात्। आराद्ये संयोगविभागयेरेव तस्माद् द्रव्यादुत्पत्तिरस्तु किमनेनातिशयेन। द्वितीये ऽनवस्थापातः ॥ अथ मतं भमिपादयो: संयोगः पादाश्नितकर्मणा जायते तच्च कर्म न कर्मान्तरेण जायते किं तु प्रयत्नवदात्मपादसंयोगेन ततो नानवस्थेति। तर्हि प्रयत्नवदात्मपादसंयोगस्यैव भपादसंयोगारम्भकत्वमित्यपि वकुं शक्य- तया न कर्म सिध्येत्। तस्मान्नानुमेया क्रिया किं तु प्रत्यक्षेव। न च क्षणि- कस्य कर्मयः कथमिन्द्रियसंयोगज्ञानं क्षषाद्वयावस्थमिति वाच्यम। शब्द- विद्युदादिवदविरोधात्। अतश्च प्रत्यक्षसिद्धक्रियातो वैलकययं ज्ञानस्यो- पपन्नम॥ नन्वन्त:करणपरियामरुपत्वाद् ज्ञानमपि क्रियेव सत्यं तथापि ध्यानवतयरुषतन्त्रत्वाभावाद्विधियोग्यक्रियाता वैलकयमस्त्येव। यथा योषि त्यग्निध्यानं विधिजन्यपुरुषेच्छावशात्कर्तुमकर्त्तुमन्यथा वा कत्तु शक्यं न तथा प्रसिद्धे Sग्नावग्निज्ञानं विधातुं पुरुषेच्छया नुष्ठातुं वा शक्यम। सत्या- मपीच्छायां मनःसहकृतस्य चक्षुषः स्पर्शनेन्द्रियस्य वा Sग्निसंयोगमन्तरेग तजज्ञानानुदयात्। सति तु तत्संयोगे विना ऽपीच्छां ज्ञानोदयात् । अन्यथाकरयं तु दूरापास्तम। न हि पुरोवस्थितो Sग्निर्निपुणातरेणापि स्तम्भाद्याकारेणावगन्तुं शक्यते। कथं तर्हि रज्जौ सर्पज्ञानमिति चेतु तस्य ज्ञानाभासत्वात। न च सो उप्याभासः पुरुषतन्त्रः । अ्रनिच्छतः कम्प- मानस्यापि जायमानत्वात्। ननु लोके Sमुमग्निं पश्येति केन चिद्धिहिते सत्यन्यो Sपि स्वेच्छया तदभिमुखा भत्वा तं पश्यति असत्यां त्विच्छायां विमुखो भत्वा चक्तुषी निमील्य वा न पश्यत तथा शास्त्रवशादाहवनीया- द्यग्नीन करणाद्युपेतानवलोकयति। अतः कथं पुरुषस्य ज्ञानविषयकरणा- उकरणाऽन्यथाकरणेषु * स्वातन्त्याभावः ॥ * करणान्ययाकरगेष्विति १ पु. पा. ।

ज्ञानस्य क्रियातो वेलनययम । २५१

उच्यते। आरभिमुख्यवैमुख्ये दर्शनादर्शनयो: सामग्यो। तन तत्स- म्पादनलक्षणक्रियायामेव पुरुषस्य स्वातन्त्यं न ज्ञानाज्ञानयोः। अतः पश्ये- त्युक्ते सामग्रीं सम्पादयेत्ययमर्थः सम्पद्ते। यदि ज्ञानं पुरुषप्रयत्नजन्यं स्यात् तदा धारावाहिकद्वितीयतृतीयादिज्ञानानामुत्पत्तिर्न स्यात्। प्रथम- ज्ञानस्येव प्रयत्ननान्तरीयकत्वात्। न हि प्रयत्नजन्यगमनादिक्रियायाः पर- म्परा सकृत्प्रयत्नमाचादुत्पद्यमाना दृश्यते। अथ बायविमोकचक्रभ्रमयादो प्रथमप्रयत्नादेव क्रियापरम्परा जायतइत्यच्येत तन्न। तवोत्तरोत्तरक्रियायां वेगाख्यसंस्कारजन्यत्वात्। न च धारावाहिकज्ञानेषु तथा संस्कारो डस्ति। न च प्रथमज्ञानजन्यसंस्कारादुत्तरोत्तरज्ञानपरम्परा जायतामिति वाच्यम। तथा सति स्मृतित्वप्रसङ्गात्। स्मृतित्वे चेन्द्रियसंयोगाद्यनपेक्षत्वप्रसङ्गः । तस्माद् द्वितीयतृतीयादिज्ञानानां प्रमाणतन्त्रत्वात्प्रथमज्ञानस्यापि तथात्वे वत्तव्ये प्रयत्नान्वयव्यतिरेको प्रमायसामग्रीसम्पादनविषयतयोपपद्मेते। एवं स्मृतिज्ञानमपि संस्कारोद्वोधाधीनं न पुरुषप्रयत्नाधीनम्। सदृश- दर्शनाददृष्टवशाद्वा संस्कारोद्वोधे प्रयत्नमन्तरेणाप्यनिष्ठविषयस्मृतिदर्शनात्। यदि क्व चित्स्मृतिविशेषे प्रयत्नापेक्षा दृश्येत तदापि प्रयत्नेन चिन्तापरपर्याय- चित्तकाग्यमेव जायते न तु स्मृतिः । तेन चैकाग्येय संस्कार उद्घोध्यते। तदुक्तं सदृशादृष्टचिन्ताद्याः स्मृतिबीजस्य बोधका इति॥ यत्तु शास्त्रवशादाहवनीयादीनां शरीरावलोकनं तचास्ति का चिदा- हवनीयदेवताया मर्ततिरिति *। यो 5यं परोक्षः प्रत्ययो मर्तिविशेषविषयः सन पुरुषतन्त्र: । विनेव प्रयत्नं मूर्त्तिविशेषवाचिशब्देरेव जायमानत्वात् ्। ् पुरोवर्त्त्यङ्गाराखां तन्मत्तिविशेषाकारेण भावनं तन्न ज्ञानम। त्रप्रयथावस्तु- त्वात्। न चायथावस्तुत्वे कथं शास्त्रीयत्वमिति वाच्यम। न हि शास्त्र- मङ्गारायां हस्तपादादीनवयवान्प्रतिपादयति। तथा सति प्रत्यक्षविरोध- प्रसङ्गात्। किं तह्ययथावस्तुगोचरेणापि भावनेन फलविशेषः साध्य इति प्रतिपादयति। न चासा साध्यसाधनभावो मिथ्या। ततो भावनस्यायथाव- स्तुत्वे डपि न शास्त्रस्य का चिद्धानिः । भावनस्य च पुरुषतन्त्रत्वमस्माभि -

• मूर्तिमयो देवतेति २ पु. पा. ।

२५२ विवरयप्रमेयसंग्रहे ४ म० २ वर्ग० रभ्यपेयतएव। तस्य ध्यानक्रियारूपत्वात्। ननु ध्यानमप्यनुभवतन्त्रमेव धारावाहिकस्मृतिज्ञानरुपत्वादिति चेद् न। अननुभते स्मृत्ययोगात्। न हि योषिदादेरग्न्यादिरुपत्वं किं चिदनुभतम। ननु योषा वा व गोतमाग्निरि- त्यागमात्तदनुभव इति वाच्यम। किमस्मादागमात्प्रमितिजीयते किं वा विपययानुभवः । आद्ये योषिदग्नित्वप्रमितिपरेणानेन वाकेन ध्यान- विधिन सिध्येत्। अथ विधिपरमेतद्वाक्यं तदा न योषिदग्नित्वं प्रमी- यते। उभयपरत्वे वाक्यभेदो विरुद्धुचिकद्वयापतिश्च। योषिदग्नित्वप्र- मितौ प्रत्यक्षविरोधश्च। न द्वितीयः । दोषरहितस्यागमवाक्यस्य विप- यंयानुभवहेतुत्वायोगात्। तस्मान्नैतेन * वाक्येन प्रसिद्धयोरयोषिदग्न्यो- स्तादात्म्यमनुभवितुं शक्चं किं तर्हहि यथा दर्शपूर्णमासादिरुपायाः शारी- रक्रियायाः स्वर्गसाधनत्वं तद्ाक्यात्प्रमीयते तथा उस्मादपि वाक्यात्क- स्याश्चिन्मानसक्रियायाः फलविशेषसाधनत्वं प्रमीयते तर्हि योषिदग्निपद- द्वयं व्यर्थ स्यादिति चेद न। क्रियाभाजो मनस आ्कार विशेषसमर्पकत्वात्। यथा गोकर्णाकारेण पाशिना S5चामेदित्यच गोशब्दः कर्णशब्दो वा SSच- मनाङ्गस्य पाये: स्वार्थसदृशाकारं केवलं समर्पयतो न तु प्रसिद्धमथ प्रतिपादयतः तथा योषिदग्निशब्दावपि प्रसिद्धस्वार्थमस्पृशन्तावेव तत्स- दृशाकारं मनसो ध्यानाङ्गस्य किं न समर्पयेताम 1 न च योषिदग्निता-

शब्दस्यात्यन्ताविद्यमानाकारसमर्पकत्वाभावः किं वा मनसस्तदाकारभाक्का- भाव: । उभयमपि वक्तमशक्यम। यतो नरस्य विषायास्य चात्यन्ताविद्य- मानमेव संबन्धाकारं नरविषाणशब्दः समर्पयन्नपलभ्यते मनश्च तमाकारं भजते। ततश्च प्रुतिसमर्पिताकारविशिष्ठाया मानसक्रियायाः प्रवाहो ध्यानं न तु स्मृतिप्रवाहः। नन्वविद्यमानविषये ध्यानस्मृतिप्रवाहयोरसाङ्कये ऽपि विद्यमानविषये चतुर्भुजधारिविष्यवादो शास्त्रेणानुभते विधीयमानं ध्यानं न स्मृतिप्रवाहाद्विशिष्यतइति चेद् न। परोक्षत्वेनानुभताया मर्त्तेरपरोक्षसाल- ग्राम प्रतिमादा व नुसन्धानस्य विहितस्य प्रागनुभतता//भावेन स्मृतित्वाये।- * न तेनेति २ पु. पा.। + प्रसिद्धस्वार्थमिति पाठः २ पु. । असाङ्गर्यं विद्ासानेति २ पु. पा.।९ शालयामेति २ पु. पा.। ॥ ययाऽनुभूततेति ९ एु. पा. ।

ध्यानस्मृत्ये विलवययम। ध्यानं च न वस्तुविषयमेव। २५३ गातृ। अपरोक्षतया Sनुभतेष्वषि वस्तुषु स्मृतिध्यानाद्विशिष्यते। तद्यथा। बाल्ये पठित्वा वेदं चिरकालव्यवधाने सति पुनः पर्यालेचयन्नेकैकस्मिन्वाक्यो चिर चित्तकाय्यं कृत्वा तत्तद्वाक्यं यथापठितमेवावगच्छति सैषा स्मृतिः । न चाच पुरुष: स्वतन्त्र: । प्रयत्नेन चित्तेकाग्ये संपादिते Sपि कस्मिंश्चिद् वाक्यविशेषे स्मृत्यनुदयात्। न च स्मर्यमायमपि वाक्य*मन्यथा स्मतु शक्यम्। अवेदवाक्यत्वप्रसङ्गात्। नापि स्वेच्छावशादस्मततु शक्म । अनिच्छतो 5शीचावसरे ऽपि कदा चिद्वेदवाकस्मृतेरनिवार्यत्वात्। अतः कर्त्तुमकर्तु। मन्यथा वा कर्त्तुमशक्या यथानुभतं वस्त्वविलङ्गयन्ती तत्संस्कारो- द्वोधमाचाधीना स्मृतिरित्युच्यते। ध्यानं त्वनुभते Sननुभते वा वस्तुनि विद्यमानानामविद्यमानानां वा धर्मीणां निरङ्गशं कल्पनं यल्लोके मनोराज्य- मिति प्रसिद्धम। न च तन पुरुषः परतन्त्र: । स्वेच्छामनेभ्यां बिना साध- नान्तराSनपेक्षणात्। तर्ह्ययथाशास्त्रमपि देवतादिध्यानं स्वेच्छानुसारेय प्रस- ज्येतेति चेतु सत्यं तत्केन निवार्यते। न हि मनोराज्यं राजादिना शास्त्रेरा वा निवारयितुं शक्यते। परं तु शास्त्रोक्तध्याने शास्त्रीयः फलविशेषो भवति नेतरच। अदृष्टे साध्यसाधनसंबन्धे शास्त्रस्य नियामकत्वात्। न च शास्त्र- मप्ययथावस्तुगोचरध्यानेन कथं फलविशेषं प्रतिपादयतीति वाच्यम। न हि वयं शास्त्रं पर्यनुयोकुं प्रभवामः शास्त्रस्याचिन्त्यमहिमत्वात्। अन्यथा क्वाहुतिप्रक्षेप: क्व वा स्वर्गः कामचोपपत्तिमद्राक्षीः ।अरथापि श्रद्धाजाडोन योषिदग्न्यात्मिकां कां चिट्ठेवतां परिकल्प्य तद्ध्यानस्य वस्तुविषयत्वं ब्रषे तह्यादित्यो यूपो यजमान: प्रस्तर इत्यादावपि तत्तदूपां देवतां प्रकल्प्य स्वार्थे प्रामाययं प्रसज्येत। प्रत्यक्षविरोधस्तु भवता ऽपि समानः ॥न चैमि- न्द्रादिदेवतानामप्यपलापः । तत्प्रतिपादकमन्त्रार्थवादानां मानान्तरविरोधा- भावात्। ननु सर्वेष्वपि वस्तुष्वभिमानिन्यो देवताः सन्ति मृदब्रवीदापो Sब्रव- न्नित्याद। सूचकारे तदङ्गीकारादिति चेत तर्ह्यवाषप्यग्न्यभिमानिनी का चिट्टेवता योषिदभिमानिनी चापरेति देवताद्वयमस्तु। न च ते देवते अच

• वेदवाक्यमिति २ पु. पा. । 1 वेति नास्ति २ पु. । + अकर्तुमिति नास्ति २ पु. । S शकमिति २ पु. पा. । । विरोधस्तूभयथा समान दति २ पु. पा. । ॥ चेत्तत्रेति २ पु. पा.।

२५४ विवरयाप्रमेयसंग्रहे ४ स० २ वर्या0 ध्येये किं तु योषिदग्नितादात्म्यम। न व तादात्म्यस्यावास्तवस्य्ाभिमा- निनी देवता संभवति। नरविषाणादावतिप्रसङ्गात्। न च योषिदग्निना- मिका का चिट्टेवता स्यादिति मन्तव्यम। नाममाचत्वे योषिदवयवेषु यथा- योगमभ्न्यवयवसम्पादनवैफल्यात्। सम्पाद्ते हि तथा पुता योषा वा व गोतमाग्निस्तस्या उपस्थ एव समिल्लोमानि धमो योनिरर्चिरित्यादिना । अथेतद्ानफलप्रदाता परमेश्वर एतट्वेवता भविष्यति तथापि नासावच ध्येयः । न हि सर्वीन्तर्यामियो जगदीश्वरस्यातिजुगुपसितयोषिदवयवरुपेशा ध्यानमुचितम। परमेश्वरस्य सर्वात्मकत्वादविरोध इति चेतु तर्हि तं यथा यथोपासते तदेव भवतीत्यनया न्यायानुगृहीतया शत्योपास्याकारप्राप्तेः फलत्वावगमादुपासकस्याच जुगुपसितयोषिदवयवत्वप्रांपावग्निरूपत्वप्राप्रो वा सत्यामनर्थफलैव पज्चाग्निविद्या स्यात्। अथ विशेषशास्त्रबलादच ब्रह्म- लोकप्राप्रि: फलं तहि तद्ठलादेव बिना उप्यपास्यदेवता वस्तुविषयेरा ध्यानेन फलसिद्धी शास्त्रभक्तंमन्येन त्वया ध्यानस्य वस्तुविषयतायां नात्यन्तमभि- निवेषृव्यम ॥ अथोच्येत उपपापेषु सर्वेषु पातकेषु महत्सु च। प्रविश्य रजनीपादं ब्रह्मध्यानं समाचरेत ।। इति स्मृतौ यथावस्तुविषयध्यानमवगम्यतइति। तच किं ध्यातृदृष्या वस्तुविषयत्वं शास्त्रदृध्या वा। आाद्ये Sपि यदि ध्याता ब्रह्मात्मत्वं जानाति तदा नासा प्रायश्चिते उधिकरोति पातकादिसंबन्धाभावात्। अथ न जानाति तदा Sसावात्मानमन्तःकरविशिष्टतया ब्रह्मस्वरूपं घ परोक्षतया ऽवगच्छन्नहं ब्रह्मास्मीति ध्यानं कथं वस्तुविषयं मन्येत। न द्वितीयः । ध्याता ह्यन्तः:करयविशिष्टस्यात्मनो ब्रह्मत्वंध्यायति *ै। यद्यपि तचान्तःकर- णांशं विहाय चिदंशस्य ब्रह्मत्वं शास्त्रसंवादि तथा Sपि न तावता ध्यानस्य वस्तुविषयत्वम। अन्यथा Sनेन न्यायेनांशतः संवादिनां शुक्तिरजतादि- ज्ञानानां यादृच्छ्विकसंवादिलिङ्गाभासादिजन्यज्ञानानां च वस्तुविषयत्वेन

• एतदग्रे-न च तद् ध्येयं शास्त्रदृष्टरा वस्तुतत्त्वम इत्यधिकं २ पु. ।

अवस्तुविषये ध्याने पुरुषप्रवृत्तेर्निष्प्रत्यहत्वम। २५५

प्रामारयप्रसङ्गात्। ननु विदितब्रह्मात्मतत्त्वानामपि ब्रह्मध्यानं करिष्याम इति व्यवहारदर्शनाट्यानस्य वस्तुविषयत्वमिति चेद् न *ैं। प्रबलपूर्ववास- नया प्रच्यते ब्रह्मात्मत्वानुभवे तस्यामेवावस्थायामेवं व्यवहारात्। न हि ब्रह्मात्मत्वमनुभवन्त एवं व्यवहर्तुमर्हन्ति। न हि लोक देवदत्तः स्वस्य मनुष्यत्वमनुभवन् मनुष्यत्वं ध्यायामि ध्यास्यामीति वा व्यवहरति। ननु ध्यायति प्रोषितनाथा पतिमित्यच वस्तुविषये Sयि ध्यानव्यवहारो Sस्तीति चेद् न। तथ ध्यानशब्दस्य पूर्वानुभतपतिविषयस्मरणलक्षकत्वात्। यद्वा विरहातुरा मनोराज्यं करोतीति मुख्यमेव ध्यानमस्तु। तस्मादवस्तुविषये ध्याने पुरुषस्य स्वच्छन्दप्रवृत्ता कः प्रतिबन्धः । ननु सकृत्प्रयत्नमाचिेणा घटिकामाचं ध्यानानुवृत्तिरुपलभ्यते तन प्राथमिकमनोव्यापारं परित्यज्ये- तरषां मनोव्यापारायां प्रयत्ननिरपेक्षत्वाद् धारावाहिकज्ञानन्यायेन तन्निर- पेक्षत्वे प्राथमिकस्यापि प्राप्ते सति सामाग्रीसम्पादनएव प्रयत्न उपतीयतां तथा च ज्ञानाद् ध्यानस्य पुरुषतन्त्रत्वकृतं वैष्म्यं न भविष्यतीति चेतु। किमिदानीमेवारभ्याऽभ्यस्यतामपि सकृत्प्रयत्नाद् ध्यानानुवृत्तिः किं वा पट्टभ्यासवतामेव। नाद्यः । अर्प्रनुभवविरोधात्। न द्वितीयः । प्रतिमनो- व्यापारं विद्यमानानामेव पृथकप्रयत्नानामभ्यासपाटवाभिभततया Sनभिमन्य- मानत्वात्। यथा बालस्यकहायनस्य प्राथमिकगमनाभ्यासावसरे प्रतिपाद- विन्यासं पृथकप्रयत्नो Sभिव्यज्यते न तथा पुनः शीघ्रगमने तदभिव्यक्तिरस्ति। न चाच पुनः पृथकप्रयत्नाभावः । विषमस्थले व्यवधानपतनादिना तदभि- व्यक्ते: । एवं ध्यानाभ्यासपाटवोपेतस्यापि प्राथमिकध्यानानुसारेय प्रयत्न- विशेषा त्रवगन्तव्याः ॥ अथ वा यथा वक्रबारो वेगरहिते डप्यृजकृते तस्मिन्नेव वेगस्तथा उभ्यासात्प्राग्वेगशून्ये ऽपि ध्यानाम्यासादृजकृते मनसि वेगाख्यः संस्कारः कल्प्ताम । अप्रस्मिन्नपि पत्ते ध्यानस्य प्रयत्नतन्त्रत्वं नापैति । बागाइव गम- नस्याप्याद्यक्रियायाः प्रयत्ननान्तरीयकत्वात्। न चैवं धारावाहिकज्ञानेषु पृथकप्रयत्ना: कल्पयितुं शक्न्ते। यथा Sनभ्यस्तविषये ध्याने प्राथमिके • * नेति नास्ति २ पु. । 1 तन्त्रत्वं भातीति १ पु. पा. । + चेद नेति २ पु. पा. ।

२५६ विवरप्रमेयसंग्रहे ४ स० २ वर्ग० द्वयोद्वयोरवृत्त्यार्मध्ये कि चित्किं चिद्यवधानं पृथकप्रयत्नगमकमस्ति न तथा प्राथमिके उपि धारावाहिकज्ञाने तदस्ति। प्रमाणप्रमेयसंबन्धजन्ये तस्मिन बालवृद्धयोर्विशेषाSदर्शनात। अथ द्वितीयतृतीयादिज्ञानाकारपरिणा- मपरम्परानिवाहाय मनसि वेगः क्थं चित् कल्पेत तथाप्यज्ञानस्य प्रयत्न- नान्तरीयकत्वाभावान्न ज्ञानं पुरुषतन्त्रम। न हि ज्ञानं प्रयत्नानन्तरमेव जायते किं तु तेन प्रयत्नेन प्रमाणादिसामग्यां सम्पादितायां पश्चादुत्पद्यते तथा उज्ञाने निवृत्तिरपि न प्रयत्नानन्तरभाविनी किं तहि प्रयत्नेन विरोधिसामय्यां सम्पादितायां पश्चान्निवत्तत । एवं च सामग्या: प्रयत्नतन्त्रत्वे सति ज्ञान- मेव पुरुप्रेया कर्तुमक्ततु वा शक्यमिति वादिनां विभ्रमः। अन्ययाकरयं तु ज्ञानस्यात्यन्तमनाशङ्गनीयमित्युक्तं पुरस्तात्। न च ध्यानमपि प्रयत्नसम्पा- दितसामग्रीतन्त्रं न प्रयत्नतन्त्रमिति वक्ुं शक्यम। प्रयत्नातिरिक्त्कसामग्या -र भावात्। अतो ध्यानस्यान्यव्यवधानमन्तरेण साक्षादेव करणाऽकरये सुशके। अन्यथाकरणं तु निरङ्गशं संभवति। तदेवमजन्यफलं वस्तुविषयं प्रमाश- जन्यं ज्ञानं जन्यफलं वस्तुनिरपेक्षं पुरुषेच्छाप्रयत्नमाचजन्यं ध्यानमिति ज्ञानध्यानयोमीनसत्वेन समयोरपि फलतो विषयतः कारणतश्च महद्वैल- करयं सिद्धम। एवं च सत्यपुरुषतन्त्रतया ऽनुष्ठातुमशक्ं ब्रह्मज्ञानं विधि- योग्यं न भवतीत्यात्मा वा अरे द्रष्टव्य इति तव्यप्रत्ययो जहीर्थो ऽवग- न्तव्यः । कथं तह्यात्मन्येवात्मानं पश्येदिति दर्शनविधिरिति चेद् दर्श- नसाधनभतान्तर्मुखत्वादिविधित्वेन व्याख्येय इति ब्रमः । व्याख्यातं चास्माभिर्विचार विधिपरत्वेन प्रथमसचतृतीयवर्याके। तदेवं मोक्षपर्यालाच- नया उत्पत्त्याद्ययोग्यब्रह्मपयोलोचनया ज्ञानपर्यालाचनया च विध्यसंभवाद हे- याऽनुपादेयात्मतत्त्वे वेदान्ताः पर्यवस्यन्तीत्यभ्यपेयम ॥ नन्वहंप्रत्ययावसेयात्मन: कमाङ्गत्वात्तच पर्यवसितानां वेदान्तानामपि कर्मविधिवाक्येरकवाऋ्यता स्यादिति चेद न। अनन्यवेद्ये क्रियाकारकसंसगेश- न्यएवात्मनि वेदान्तानां पर्यवसानात्। अग्निहोचफला वेदाः शीलवृत्तफलं प्रुतमिति स्मृतिकारैः सर्वे। वेदो धर्मे विनियुक्त इति चेद् न। तं त्वीपनिषदं पुरुषं पृ्छामि सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति वेदैश्च सर्वैरहमेव वैद्य इति श्रुति- स्मृतिवशात्यवे स्मृत्यर्थस्य निर्गोतव्यत्वात्॥

अमिहितान्वयवादे वेदान्तार्ना नाभिधेयप्रयोजनाभावो । नन्वाम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदथाना*मिति वदन् जेमिनि- रित्यं मन्यते। उत्तमवृद्गोक्तशब्दश्रवणानन्तरं मध्यमवृद्दस्य प्रवृत्तिं दृष्टा तया सस्य कार्य ज्ञानमनुमाय कार्यान्वितएवार्थे शब्द सामथ्ये व्युत्पित्सुजीनाति। तथा

प्यद्वेतात्मतत्त्वबोधकत्वं नास्तीति। मेवम। किं भाटमतमवलम्ब्येवमुच्ते किं वा प्राभाकरमतमवलम्ब्य। नाद्यः।अिहितान्वयवादी हि भाटटः । स चेवं व्यत्पत्तिप्रक्रियां रचयति। उत्तमवृद्गेन वाक्ये प्रयुक्त श्रोतु रमध्यमवृद्दस्य प्रवृत्या विशिष्टसंसगज्ञानं शब्दकार्यत्वेनानुमाय शब्दसमुदायस्यार्थसमुदाये सामथ्ये प्रतिपद्यते। तत्र गामानय गां बधानेत्यादिप्रयेोगेष्वावापोद्वाराभ्या/मानयनत- त्संसर्गव्यभिचारे 5पि गोमावस्यान्वयाद्न्धने उपिवा गोशब्दस्य गोमापे संबन्धं प्रतिपद्यते न त्वानयनतत्संसर्गयेव्यभिचरितयो:। एवं सर्वपदानां पदार्थस्व- रूपमाचेषु सामर्थ्यप्रतिपत्तेः संसर्गबोध: किंनिबन्धन इति वीत्तायामनन्यथा- सिद्धान्वयव्यतिरेकाभ्यां शब्दावगतपदार्थनिबन्धन इति कल्पते। ततः पदेभ्य: पदार्थाः पदार्थेभ्यः संसर्ग इत्यभिहितान्वय इति । एवं च सत्येतन्मतानुसारेग शब्दस्य न कार्यान्वितस्वार्थे सामथ्ये किं तु स्वार्थमाचे। तंतः सचगतानर्थक्यपदेनाक्रियाथानां शब्दानां नाभिधे- याभावो वर्ययितुं शक्यः । अथ प्रयोजनाभावो वसायेत तन्न। सो Sरोदीदि- त्याादवाक्यानां तथात्वे ऽपि निरतिशयानन्दरुपब्रह्मप्रतिपादकानां वेदान्तानां निष्पयोजनत्वायोगात्॥ नन्वस्तु तर्हि द्वितीयः पत्चः । अ्पन्विताभिधानवादिना प्राभा- करेग भाटृवद्विरलपदार्थव्युत्पत्यनङ्गीकारात्। स ह्येवं व्यत्पत्तिप्रक्रियां रच- यति। शुक्रां गामानय दएडेनेति शब्दस्य श्रवणानन्तरं श्रोतुर्गवानयने प्रवृ- त्िमुपलभ्य गवानयनकर्त्तव्यता डनेन श्रोचा शब्दात्प्रतिपन्नेति भूतार्थसंसष्टे काये शब्दसमुदायस्य सामथ्य बाल: प्रतिपद्यते। पुनश्च गां बधानाश्वमा- नयेत्यादिप्रयोगान्तरेषु गोशब्दस्यान्वये कार्यसंसष्ृगवाकृतेरन्वयात्तदुद्वारे व * जैमिनिसूत्र १ अ्र. २ परा. ९ मू. । + शब्दस्येति नास्ति २ पु. । भट्ठमतमिति २ पु. पा. । शतुरिति नास्ति २ पु. । । आवापद्वापाभ्यामिति २ पु. पा.। १ बन्धनेनापि गोमात्रस्यान्ययदिति २पु. पा.। 23

२५८ विवरप्रमेयसंग्रहे ४ स० २ वर्य0 कार्यसंस प्ृगवाकृतेरेवोद्धारात् कार्यससष्ठयां गवि पदसामथ्य कल्पते। श्न यनतत्संसर्गव्यभिचारे Sपि कार्यसंसर्गाव्यभिचारात्। एवं च सति यथा Sभिहिता- न्वयवादे पदानां प्रथमावगतसंसर्गबुद्धि हेतुत्वस्यापवाद! वाक्यवाक्य र्थये र्म ध्ये। पदार्थतच्छक्ञिव्यवधानगौरवं चेति दोषद्वयमस्ति न तथा Sन्विताभिधानवादे तदस्ति प्रत्युत पदानामेव संसर्गप्रतिपादने लाघवमिति। नैतत्सारम। न हि प्रयोगभेदेषु कार्यसंसर्ग एव गवाकृतेर्नियमेन प्रतीयते किं तु गुयद्रव्यक्रियाकारकसंसर्गश्च। तथा हि। शुक्रां गामानयेत्यच गुणस्य जातियुक्तेन द्रव्येश सम्बन्ध: द्रव्यस्य च विभत्वयर्थन कारकेरा पुनश्च विभत्य- थविशिष्टस्य द्रव्यस्य क्रियया क्रियायाश्च नियोगकार्येगेति व्यवहितः कार्यस- म्बन्धः । तथा च सत्यव्यवहितसम्बन्धोपादा न स्ति्ि्दि ये ा न्या न्वितस्वार्थमा चे शब्द सामंर्थ्यमभ्यपेयं लाघवात्। अन्यया Sनुवादप्रसङ्गात। कार्यान्वितस्वार्थेषु प्रमाणन्तरगृहीतेषु शब्दसामथ्य प्रतिपद्य पश्चाद् वाक्यप्रमाणादपि तावन्माच- प्रतिपत्ता कथमनुवादो न भवेत्। न च कार्येया सर्वपदार्थानामव्यवहितः सम्बन्धो डस्ति येन तत्संसृष्ठे सामथ्य स्यात। त्रस्ति कार्यस्य सर्वपदार्थे: सम्बन्धः शेषशेषिलक्षय इति चेतृ तच कार्यस्य शेषिता नाम किं स्वामिता किं वा डवयविता उत साध्यता अथ वा परमसाध्यता। नादः। अचेतनस्य स्वामित्वायोगात्। न द्वितीयः । इतरपदारथानां काये प्रत्यवयवत्वाभावात्। न तृतीय: । क्रियाया एव सर्वत कारकसाध्यत्वात्। न चतुर्थः । स्वर्गादेरेव परमसाध्यत्वात्। अरतः सर्वानुगतैकप्रयोजकलाभायान्यान्विते सामर्थ्यमम्य- पेयम। यदि कार्यान्विते सामथ्ये स्यात तदा कार्यपदस्य तन्न सिध्येत् कार्यान्तराभावात्। अस्ति धात्वर्थलक्षरं कार्यान्तरमिति चेद् न। धात्वर्थस्य प्रथमतः कार्यत्वाभावात्। नियोगकार्यस्य साध्यत्वसिङ्धथ धात्वर्थे विषयत्वे- नान्वििते पश्चात्करयभतस्य च तस्य धात्वर्थस्यानुष्ठयतया कार्यत्वं न तु नियोगान्वयकाले। न चैकस्मिन्कार्यपदे व्यभिचारभयेन बहूनां पदानाम- व्यभिचरितकार्यान्वितार्थत्वहानमयुक्तमिति वाच्यम। तथा सत्यर्थगतप्रमा- सन्तरग्राह्यत्वस्याप्य व्यभिचारितया शब्दसामर्थ्यविषयत्वप्रसङ्गात।अथोच्येत अनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकबलात्सर्वच शब्दवाच्यत्वं कल्पनीयम। प्रमाणान्त- रग्राह्मत्वस्याव्यभिचारित्वं तु. प्रयोगनिमित्ततया उन्यथासिट्गम। शब्दप्रयोगेो

अन्विताभिधानवादे उन्यान्वितस्वार्थे एव शब्दसामर्थ्यम। २५ हि प्रमाणान्तरगृहीतएवार्थे सम्भवति नान्यथा। तम्मान्नोक्तप्रसङ्ग इति। तर्हि

व्युत्पत्तिर्भवति। न च कार्यज्ञानेन विना मध्यमवृद्प्रवृत्तिः । अतः प्रवृत्ति- रूपलिङ्गदर्शनहेतुकार्याव्यमिचारस्यान्यथासिट्वेर्न कार्यस्य सर्वपदसामर्थ्य- विषयत्वम। एवं च सति देवदत्तो भुक्का निर्गत इत्येवमादिभि: कार्यश- न्येरपि वाक्येलेंक प्रतीयमाना उर्थप्रमितिरुपपद्यते। न च कार्यरहितस्थले कथं व्यत्पत्तिरिति वाच्यम्। निघराटुव्याकरणोपदेशैरपि व्युत्पत्तिसम्भवात्। तस्मात्कार्यमनपेत्त्यान्यान्वितस्वार्थ पदान्यभिदधति। नन्वन्विताभिधाना-

आनयशब्दश्च गवाश्वाद्यनेकप्रतियोगिकान्वयवत्स्वार्थम्। तथा च गामानयेति वाक्यस्यार्था व्यवस्थितो न स्यादिति चेद् मैवम। गोशब्दार्थान्वयप्रतियो- गिविशेषमानयशब्दो नियच्ति तथा SSनयशब्दार्थान्वयप्रतियोगिवि- शेषं गोपदमिति पदद्वयबलाद्वाक्यार्थव्यवस्थासिद्ेः। नन्वेवमपि गोपदस्या

भावात्यदद्वयस्य पर्यायता स्यादिति चेद मेवम। न हि गामिति पदमाचा- दानयनान्वितत्वं गो: प्रत्ीयते आनयेति वा पदमाचादानयनस्य गवान्वि- तत्वं किं तु पदद्वयेन परस्परान्वितत्वं प्रतीयते अत्रो नेोक्तदोषः । ननु गोश- ब्दोच्चारये कृते गवाकृतिरेव किमिति प्रतीयते न सामर्थ्याविषयीभतं सर्व- मिति। अव्यभिचारात्संस्कारभयस्त्वाद्गवाकृतेरितरेषां व्यभिचारादिति ब्रमः । ननु गोशब्देनानयशब्देन च पूर्वापरीभावादर्थभेद इति वाच्यम। आ्र्ाहिता- ग्न्यग्न्याहित शब्द योरप्यर्थभेदप्रसङ्गात। ननु गोशब्देन गोत्वे Sभिहिते तत्सं सृष्टमानयनमितरेणाभिधीयते तथा SSनयशब्देनानयने Sिहिते तत्संसरष्ट गोत्वं गोशब्देनाभिधीयतइत्यन्योन्या प्रयत्वमिति चेद नैष दोषः । तत्तत्य- दश्रवयदशायां स सो उर्थः प्रतीयते अन्त्यपदोच्चारणानन्तरं च युगपत्सव पदानि स्मर्यमाखनि सम्भय स्वाधान् पूर्वममिहितानेवान्योन्यसंसपृतया प्रतिपादयन्ति। तथा च कुत इतरेतराश्रयता। तदुक्तं शालिकनाथेन। पदजातं पुतं सर्व स्मारितानन्वितार्थकम। न्यायसम्पादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थबोधक्रम॥ इति।

२६० विवरयाप्रमेयसंग्रहे ४ स० २ वर्ग० न चेवममिहितान्वयवादार्थादविशेषप्रसङ्गः। अिहितान्वयवादे हि पदानि पदार्थानभिधायोपतीयन्ते पदार्थेभ्यो वाक्यार्थप्रतिपत्तिः । अन्विता- भिधानवादे तु पदानामेव वाक्यार्थप्रतिपादकत्वमिति विशेषः । तस्मादन्वि- ताभिधानवादे दोषाभावात्फलितो दुम इत्यादिकार्यशून्यवाक्यप्रयोगाणं च लोके भयसामुपलम्भाद्वेदे ऽपि वषट्कर्तुः प्रथमभक्षस्तस्मात्यषा प्रपिष्टभाग इन्या- दिकार्यरहितवाक्यानामुपलम्भादन्यान्वितस्वार्थमाचे शब्दसामथ्य सिद्धम । यद्यपि तेषु वेदवाक्येषु कर्त्तव्य इति पदमध्याहियते तथापि न वाक्यार्थप्र- तिपत्तिसिद्धये तदध्याहारः । अन्तरेणप्यध्याहारं तत्प्रतिपत्तेः । किं त्वपूर्वा- र्थद्रव्यदेवतासम्बन्धावगमाधीनस्तदध्याहारः ।।

यतु वृद्धव्यवहारानुसारिया सूचकारेगेव कार्यान्वितस्वार्थे शब्दसा- मय्ये दर्शितं तद् भतानां क्रियार्थेन समाम्नाय इति तन धर्मजित्तासोपक्रमात्प्र कृतापयोगितया क्रियार्थतेत्यक्तं न तु सिद्धार्थे सामथ्योभावाभिप्रायेय। यतो भाष्यकारेगोव गुखगुरयादीनां विशेषयविशेष्यादिभावेन समन्वयो दर्शितः ।यदि जेमिनीयसूवं सिद्धार्थे शब्दसामथ्यीभावपर कल्प्येत तदानीमखराडेकरसे ब्रह्म- गि वेदान्तसमन्वयप्रतिपादकानि बादरायरासचाणि विरुध्येरन।

ननु सत्यं ज्ञानमित्यादिवेदान्तेषु प्रातिपदिकारथा नामेकरसब्रह्मपरतया उन्वये डपि प्रथमाविभत्तयर्थस्य कारकतया Sन्वये सति कथमखयडेकरस- स्वसिद्धिरिति चेद् न । पाशिनिना प्रातिपदिकार्थमाचे प्रथमाविभक्ते: स्मर- पात्। तथ लिंङ्ग संख्यादयस्त्वर्थात्प्रतीयमाना अपि प्रज्ञानघन सवेत्यादिश्र- सिविरोधादनिर्वचनीया भविष्यन्ति। ननु प्रथमान्तप्रयोगेष्वस्तिक्रियाध्याहार कात्यायन: सस्मार। तथा च सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मास्तीत्यध्याहारे डख- गडत्वं भज्येतेति चेद मेवम। एते दुमा: फलिताः अयं पुरुषो राजकीय इत्यादिप्रयोगेषु सम्बन्धमाचपर्यवसायिष्वस्तिक्रिया ध्याहारस्योपयोगाभावा- द्यथा नाध्याहारस्तथा Sखरडार्थपर्यवसायिषु वेदान्तेष्वप्यवगन्तव्यम। किं घ क्रियायामत्यन्तभत्तेनापि ब्राह्मयो न हन्तव्य इत्यादिवाक्येषु भतार्थे सम- न्वयो वत्तव्यः । क्रियायाश्चाचासम्भवात्। हननाभावस्य प्राप्तक्रियानिवृत्ति- लक्षयत्वात्। न च निवृत्ते: क्रियात्वम। शदासीन्यरूपत्वात् ॥

कार्यान्वितस्वार्थे शब्दसामथ्यीङ्गीकार पि वाक्यानां भतार्थसमन्वयः । २६१ परच् प्राभाकर आह। न तावत्प्रतिषेधवाचि नजपदं ब्राह्मगोन सम्ब- ध्यते। प्रत्यक्षस्य ब्राह्मयस्य प्रतिषेधायेोगात्। नापि धात्वर्थेन हननेन। हन्तृमनसि प्रवृत्ततया हननस्याभावासम्भवात्। नापि तव्यप्रत्ययार्थेन फल- प्रार्थनया प्रवृत्ति हेतुना कार्यबुद् वा। चिविधस्यापि प्रत्थयार्थस्यान प्रत्यक्षस्य* प्रतिषेधानर्हत्वात्। अतो यथा नेवेतोद्यन्तमादित्यमित्य चेक्षयाविरोध्यनीत्ष- गासङ्कल्पक्रिया विधीयते तथा Sचापि रागप्राप्हननविरोध्यहननसंकल्प क्रिया विधीयतइति। तदेतदसारम। नजपदस्याभावे मुख्यत्वात्। न च भावान्तरमेवा - भावः । तथा सत्यभावस्य प्रतियोगिनिरपेक्षत्वप्रसङ्गात्। ननु तदन्यतद्विरो- धिनावपि नज्पदस्याथा। तदुक्तम्। नामधात्वर्थयोगी तु नैव नज् प्रतिषेधकः ।

मेवम्। तब नजपदस्य लाक्षगिकत्वात्। अन्यथा Sनेकार्थत्वस्या- न्याय्यस्य प्रसङ्गात्। नेक्षेतेत्यच तु प्रजापतिव्रतप्रकरणत्वात् तदनुसारेण लाक्षगि को 5पि विध्यर्थो नुष्ठेयव्रतलाभाय स्वीकृतः।न चात तथा मुख्य- मभावं परित्यज्य लाक्षणिकार्थस्वीकारे किं चित्कारगमस्ति। न च हन- नाभाव सवानुष्ठय इति वाच्यम। अनादे: प्रागभावस्य तदयोगात्। अ्रन्यथा विधिप्रतिषेधविभागव्यवहारो लौकिको न सिध्येत्। ननु नजपदार्थस्य धात्व- थेनाच्वये सति हि हननप्रागभावो जवार्थो भवति। न च तदन्वयः सुलभः । प्रकृत्यर्थस्योपसर्जनत्वात्। अतः प्रधानेन प्रत्ययार्थेन नजर्थस्यान्वयो वाच्य इति चेद् एवमपि नञपदस्य नात प्रतिषेधपरत्वमपैति। तव्यप्रत्ययो हि विधिं बते। विधिनीमेष्ठसाधनम। ततश्च हननस्य यदिष्ठसाधनत्वं पामरदृष्टि- सिद्धं पुरुषस्य प्रवर्त्तकं तदेव तव्यप्रत्ययेनानद्य प्रतिषिध्यते ब्राह्मणहननमि- प्टसाधनं न भवतीति। न च प्रत्यक्षमिष्ठसाधनत्वमिति वाच्यम। अदृष्टा-

ह वा Sमुच वा Sनर्थहीन: पुरुषार्थः प्रपज्जमध्ये नास्ति। अतश्चादृत्रुविरोधिनो

• प्रत्यवसिद्धस्पेति २ पु. पा.।

२६२ विवरय प्रमेयसंग्रहे ४ स० २ वर्ग० 5पीष्ृत्वमस्त्विति चेत्सत्यमेतत्सर्वचार्थो ऽनर्थसंयुक्त इति तथाप्यर्थाधिक: पुरुषाथा उनथाधिको Sपुरुषार्थ इति तद्विभागः। तथा चानथाधिक्यादपुरुषार्थ- भतं ब्राह्मयहननं मुखतः प्रतिषिध्यते। हननप्रवृत्तिहेतुभतरागाघ्ुद्वोधनिमित्त- प्रध्वंसो उनुष्ठय इति त्वर्थात्प्रतीयते। न चार्थिको Sथो विधातुं शक्यः । अ्रशा- ब्दत्वात्। यश्चार्थादर्था न स चोदनार्थ इति न्यायात्। अतो हननमिष्ठं न भवति किं त्वनिष्टमित्येतावति शास्त्रे बोधिते सति हननरागनिमित्तभूत इष्रत्वभ्रमो निरोद्धव्य इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेवावगम्यते। नन्वेवमप्यच तव्य- प्रत्ययेनापूर्वाभिधानादनुष्ठानपरमेवैतट्वाक्ामिति चेद् न। मानान्तरागम्ये 5पूर्वे संबन्धग्रहाभावात्। आरगमादेवापूर्वमवगम्य तच संबन्धग्रहरो बकबन्ध प्रयास: स्यात्। नशिकस्य यागस्य प्रुतस्वर्गसाधनत्वानुपयत्त्या तदवगति- रिति चेतु तर्ह्यपूर्वमशब्दार्थः स्यात्। अनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति निय- मात्। अन्यथा शरीरेन्द्रियविषयसंबन्धमन्तरेण स्वर्गासिद्ठ शरीराद्ीनामपि प्रत्ययार्थत्वं प्रसज्येत। तदेवं कार्यान्वितस्वार्थएव शब्दसामर्थ्यमित्यभिनिवि- शमानेनापि वाक्यानां भूतार्थसमन्वयस्याभ्यपेयत्वे किमपराद्ुं वेदान्तैः । न च वेदान्तैरवगते 5पि ब्रह्मगि विधिमन्तरेण फलाभाव इति शङ्कनीयम। तत्त्वावगमेनाविद्यायां निर्वार्ततायां तत्कृतशरीरादिसंबन्धनिवृत्तेः फलत्वात्॥

कर्मकृतः शरीरसंबन्धो नाविद्याकृत इति चेतु किमात्मनः कर्म स्वाभाविकं किं वा शरीरकृतम। नाद्यः । चेतन्यस्य क्रियारहितत्वात्। न द्वि- तीयः। कर्मशरीरयोरन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गात्। कर्मशरीरव्यक्तीनां प्रवाहाङ्गीकारा- ब्नान्योन्याश्रय इति चेतु तह्यन्धपरम्परा प्रसज्येत। बीजाङ्करादिवदविरोध इति. चेद् एवमपि पुतादिसंबन्धवत् शरीरसंबन्धस्य कर्ममाचनिमित्तत्वे पुचादा- विव शरीरे Sप्यहमभिमानस्य गौएत्वं प्रसज्येत। न च तद्युक्म। सिंहदेवदत्त- योरिव शरीरात्मनो: प्रसिद्धभेदाभावात्। अन्यथा पुचादिशरीरेगेव स्वशरीरे- यापि प्रमातृत्वाभावप्रसङ्गात्। तस्मान्न कर्मनिमितः शरीरादिसंबन्धः कि त्वविद्याकृतः ॥ 3च तत्वज्ञाननिवर्त्यः । अत एव प्रतिस्तत्वदर्शिनो यथापूरवे संसारित्वं व्यावत्तयति सचतुरचक्षुरिव सकरणो। 5कर्ग इवेत्यादिका। तर्हि

शरीरसम्बन्धोSविद्याकृता न कर्मकृतः स च तत्त्वज्ञाननिव्त्यः। २६३ तत्वज्ञाने सति सद्यः शरीरपातः स्यादिति चेद् न। तस्य तावदेव चिर यावन्न विमोन्ये 5थ संपत्स्यइति शत्या प्रारबधकर्मशेषसमाप्रिपर्यन्तमव- स्थानावगमात्। त्ीयन्ते चास्य कर्मागीति प्रतिस्त्वनारब्धकर्मविषया। अपवादविषयं परित्यज्य सामान्यं प्रवर्त्ततइति न्यायात्। यद्यपि तत्त्वज्ञा- नमशेषकर्मोपादानभतामविद्यां निवर्तयति तथापि प्रारब्धकर्मयो न निव- र्नक्रम। स्वयं तत्फलत्वात्। तदुक्तमाचार्येः । आरब्धस्य फले ह्येते भोगो ज्ञानं च कर्मयाः । अविरोधस्तयोर्युक्तो वैधम्ये चेतरस्य तु॥ इति॥

प्रसज्येतेति मन्तव्यम। न हि वयं तयेोयागपद्यं ब्रमः किंतु पर्याये- गोद्रवाभिभव।। न च शरीरपातात्पर्वमपरोन्षं तत्वज्ञानमेव नास्ति व्यासा- दीनां सशरीराणमेव तत्त्वदर्शनस्य पुरायेष्ववगमात्। ननु तत्त्वदर्शिना Sपि यथा कदा चिद् द्वेतदर्शनं तथा ज्योतिष्ठोमादिकर्मानुष्ठानमपि स्यादिति चेद न।

स्त्वारब्धकर्मनिमित्तदोषोदवस्य देशकालनियमाभावेन प्रारब्धानुष्ठानसमाप्रि पर्यन्तमवस्थानायोगात। यथासंभवमनुष्ठानमिति चेद् न। पुनस्तत्वदर्शनेना नुष्ठितकर्मखं बाधे सत्यनुष्ठानप्रयोजनाभावात्। प्रत्यहमुपचीयमानदुरितनि- वृत्ति: प्रयोजनमिति चेद् न। ज्ञानिन आगामिदुरितादिसंम्बन्धासंभ- वात्। संभवे वा दैनंदिनतत्त्वदर्शनेनैव तन्निवृत्तेः ।

अपि चेदि पापभ्य: सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सवे ज्ञानप्रवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि * ॥ इति स्मृतेः ॥ तत्त्वर्दार्शन: शाप्त्रनियमाभावे यथेष्टाचरयं स्यादिति चेद् न। आचररास्य हिताहितप्राप्रिपरिहारप्रार्थनानिमित्तत्वात्। जीवन्मुक्तस्य तु स्वात्मन्येत निरतिशयानन्दमशेषानर्थनिवृत्तिं च साच्ादनुभवतः साध्य- पुरुषार्थप्रार्थनाभावादाचरयामेव नास्ति कुतो यथेष्ठाचरयाप्रसङ्गः। भिक्षा-

भगवद्गीतासु।

६६४ घिवरयप्रमेयसंग्रहे ४ स० २ वर्ग0 टनादिप्रवृत्तिस्त्वारब्धकर्मदोषमूला। न च तद्वत्परयपापे अप्यारब्धकर्मय। प्रवर्तेयातामिति वाच्यम । आरब्धकर्मराः फलमावहेतुत्वात। पुरायपापयो: पुनर्निमित्तमविद्यारागादि। तच्च तत्त्वज्ञानेन निवनितम्। न च मनननिदिध्या- सनयो: प्रतिबन्दी ग्राह्मा। तयोरपि प्रवरावदुपायत्वेन तत्त्वदर्शनात्प्रागेत्ानु- ष्ठुयत्वात्।। ननु भेदाभेदयोरुभयोरपि वास्तवत्वान्नाद्वेतदर्शनेन द्वेतदर्शनं बाध्यते येन कर्मप्रवृत्तिर्न सम्भवेतृ। न च पूर्वपक्षसिद्धान्तादिनियमस्य भेदाभे- दवाद्िना वक्तुमशक्यत्वात्सर्वेसाङ्गर्यमिति शङ्कनीयम। अद्वेतवादे Sपि समानत्वात्। मवम। अरद्वेतवादे मायाकल्पितस्य प्रपज्जस्य यथादर्शनमेव भेदेन व्यवस्थितत्वात्। ब्रह्मणा एवाद्वितीयत्वात्। त्वन्मते तु साङ्कय दुष्परिह्रम। न च व्यवहारसाङ्कयें उप्यदुष्टा मोक्ष इति वाच्यम। तत्त्वद

रदशायामेव भेदाभेदो देहात्मभावादिश्चेति चेतु तथापि भेदाभेदयो: परस्परविरोध: कथं परिहियेत । प्रामाशिकत्वादविरोध इति चेद न। किं खराडो गौरिति प्रत्यक्षज्ञानमेकमेव तब प्रमाणं किं वा मुएडा गारित्य- नेन सहितम अथ वा स सवायं गारिति तृतीयज्ञानसहितम। नाद्यः । खयडो गारित्यस्मिन्प्रत्यये भिन्ना डभिन्नश्चेति प्रतिभासाभावात्। भेदाभेद- शब्दोल्लेखाभावे Sपि तत्प्रतीतिरस्त्येवेति चेद् न। परस्परोपमर्दरूपयास्तयो: सहप्रतिभासायोगात्। अररथ जातिव्यक्तयोरभेंदस्तावदभ्यपेयतएव इतरेतरा- त्मत्वादभेदो ऽप्यभ्यपेयत*इति चेद न। मिन्नयोरितरेत्तरात्मत्वे संप्रतिपन्र- दृष्टान्ताभावात् । न द्वितीयः । खरडा गोर्मुएडा गौरित्यनयोज्चनयोसंभय प्रमात्वाभावात्। अथापि प्रथमज्ञानेन यस्मिन् गोत्वे खएडात्मकत्वं गृहीतं तस्मिन्नेव गोत्वे द्वितीयज्ञानेन खराडत्वं निराकृत्य मुएडत्वे गृहीते Sर्थाद्रे- दाभेदसिद्धिरिति चेद् न। स एवायं गारिति प्रत्यभिज्ञानमन्तरेणेकस्य गोत्व- स्योभयसम्बन्धासिट्टेः । न तृतीयः । प्रत्ययद्वयस्येकस्मिन्नर्थे प्रामाययाय। गात्। न च प्रत्ययचयान्यथानुपपत्तिः प्रमाणम। हस्वो डकारो दीघो Sकारः म सवायमकार इति प्रत्ययचयस्य भेदाभेदावन्तरगोपाधिकहस्वदीर्घत्वोप- * अभ्युपेय इति २ पु. पा. ।

जीवब्रह्मणोरभेदः । विध्यसम्भवाद ब्रह्मययेव वेदान्तसमन्वयसिद्धान्तः।२६५ जीवनेनाप्यपपत्तेः । नन्वेवं भेदाभेदयोरसंभवे उप्यात्मनि तो स्यातामिति चेद् न। तच भेदासिद्धेः। विवादमोचरापन्नाः स्थानरजङ्गमशरीरव्यक्तयः प्रतिवादिशरीरव्यल्यात्मनेवात्मवत्यः शरीरव्यक्तित्वात् प्रतिवादिशरीरव्य- क्तिर्वदित्येकत्वानुमानात्। अथात्मानो भिन्ना: युगपज्जननमरणादिविरुद्ध- धर्माश्र्यत्वादग्न्युदकादिवदिति चेद् न। जननादीनां शरीराश्रयत्वेन हेतु- त्वसिट्ठिः। न चात्मकत्वे सुखदुःखादिसाङ्कर्यप्रसङ्गः । प्रतिबिम्बेषु सत्यप्ये- कत्वे वर्यासाङ्कर्यादर्शनात्। अन्योन्यवृत्तान्ताननुसन्धानमपि शरीरभेदादेवो- पपद्यते। एकस्याप्यात्मनो Sतीतशरीरादिष्वनुसंधानादर्शनात्। न च जी- वानामन्योन्यभेदाभावे Sपि जीवब्रह्मणोर्भिदः स्यादिति मन्तव्यम। न ताव- दच प्रत्यक्षं क्रमते। जीवब्रह्मणारतीन्द्रियत्वात्। नापि विरुद्धधर्माश्रय- त्वहेतुना अ्रग्न्यदकादिवदिति चेद न। जननादीनां शरीराश्रये हेत्व- सिट्धे:। नापि नियन्तृनियन्तव्यादि श्रोतलिङगं भेदे मानम। नान्योतोस्ति द्रष्टा नान्योतोस्ति श्रतेत्यादिश्रुतिभिस्तस्य बाधात्। नापि द्वा सुपररेति श्रत्या भेदसिद्धि:। स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक इत्याद्येकत्वप्रतिपादक- श्रुतिविरोधात्। भ्रान्तिसिद्धद्वेतानुवादेनापि द्वित्वश्रुत्युपपत्तेः । तस्मान्न सेदाभेदौ विना उ्द्वैतदर्शनेन द्वेतदर्शनस्य बाधः सिद्धः। ततश्च ब्रह्मसात्ता- त्कारमाचेया फलसिद्धेर्ने वेदान्तेषु विधिगन्धोपि शङगनीयः ।यदि स्यात्तर्ह्यकेव बोडशलक्षणी धर्ममीमांसा प्रसज्येत। तथा चाथातो ब्रह्मजिज्ञासेति पृथगारम्भो नोपपद्येत। शरीरेन्द्रियसध्या विधिभेदा: पूर्वमीमांसायां निरुपिताः । इह तु मानससाध्यो विधिर्निरुपित इति पृथगारम्भ इति चेतु तर्ह्यथातः परि-

र्मौमांसयोर्भेदः । तदेवं विधिशङ्गाया अप्यभावान्निरविध्या ब्रह्मणि वेदान्तसम- न्वय इत्यशेषमतिमङ्गलम ।

संगृहीतं विवरगं सहानेकेर्निबन्धनैः । टीकाऽडयासं विना लोका: क्रीड़न्त्वच यथासुखम्॥ महतां हृदयं बोद्धमशक्ता ऽप्यतिभक्तितः । पक्राष ग्रन्थमेतेन प्रकाशात्मा प्रसीदतु ।

विवरगाप्रमेयसंग्रहे ४ म० २ वर्य0 यद्विद्यातीर्थगुरवे शुम्यरषा ऽन्या न रोचते तस्मात्। अस्त्वेषा भक्तियुता श्रीविद्यातीर्थपाटयो: सेवा॥ इति श्रीविवरणप्रमेयसंग्रहे चतुर्थसूचे द्वितीयवर्यकं समाप्र * समाप व चतुर्थसचम्॥ समाप्रश्च विवरणाप्रमेयसङ्ग्रह:॥ शुभं भवतु॥

• आादितः प्रभति ६ वर्णकान्यत्र पूर्णानि।

B Madhava, son of Mayana 132 Vivaranaprameyasamgrahah V3B226 1893

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

UTL AT DOWNSVIEW D RANGE BAY SHLF POS ITEM C 39 13 08 13 03 017 8