1. Viveka Martanda Samabasiva Sastri K. University of Travancore 119 (Vedanta)

Barcode : 5010010078227 Title - vivekamaartaand- d'a Author - ke . saambashiva Language - Sanskrit Pages - 108 Publication Year - 1935 Barcode EAN.UCC-13

5"010010 078227"

RESEARCH INSTITUTE, 3974 MADRAS. TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES. No. CXIX.

Śrī Citrodayamanjari. No. VIII.

THE

VIVEKAMĀRTĀNDA

OF "HE KUPPUSWAMI SAS" Visvarupadeva RESEARCH INSTITUTE MADRAS.

} DITED BY

K. SĀMBAŠIVA SĀSTRĪ Curator of the Department for the Publicatson of Oriental Manuscripts, Trivandrum.

PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF HIS HIGHNESS THE MAHARAJA OF TRAVANCORT.

TRIVANDRUM: .

PRINTED BY THE SUPERINTENDENT, GOVERNMENT PRESS, . 1935.

Ali Rights Resorved. 1

F. EARCH INSTITUTE

अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः।

ग्रन्थाङ्क: ११९.

श्रीचित्रोदयमञ्जरी।

प्रन्थाङ्क: ८.

विश्वरूपढेवविरचितः विवेकमार्ताण्ड:

पौरस्त्यग्रन्थप्रकाशनकार्याव्यक्षेण के. साम्बशिवशास्त्रिणा संशोधितः ।

स च अनन्तशयने महोन्नतमहामहि मश्रीचित्रा व तार म हाराजशासनेन राज कीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षेण. मुद्रयित्वा प्रकाशितः ।

कोळम्बाब्दा: १११०. क्रेस्ताब्दा: १९३५.

॥श्रीः।

श्रीमूलावनिपाल मौलिमणिना सङ्गल्पितश्रीरिव श्रीमूलात्मजनिस्तथा सहजया लक्ष्म्या च सम्भावितः। स्व्रातिज्योतिरिवादितः समुदितश्चित्रावतार: स्वयं मार्ताण्डाग्रसरो विराजति महाराजः स रामामिधः ॥

भास्वदूणमणि: प्रवालमृदुला श्रत्याद्यल झ्वारिणी

श्रचित्रांदयमश्वरी सुमनसां सवेस्वमुज्जम्भताम्।

के. साम्वशिवशास्त्री.

PREFACE.

This work is sigmficantly titled Vivekamārtaņda as it explams various methods of acquiring true knowledge as the Sun awakes the world to its consciousness. There are six Prabodhas in this work, of which the first deals with the necessity of arriving at true knowledge as is proposed to be expounded in the laudatory stanzas of the ports; the second with the removal of illusion by means of descrimmation; the third, with the destruction of volition and vacillation, the root cau-e of ever expanding worldly life, by means of true knowledge; the fourth, with the knowledge of time and de- ception thereof with discernment: the tifth, with the awaken. ing of the true nature of soul consequent on the removal of illusion; and the sixth, with the final emancipation of roul resulting from the observauce of Yogic practice. The leared author himself has named the work as Vivekamartaņda A- 19 evident from the following verses -

"विवेक मार्ताण्डगिरेरशेषं पदा महामोहतमो विनष्टम्। सदैव हस्ताम लकप्रमाणं विराजते विश्वमिदं समस्तम्।।" P. 3. Śloka 204

वद् बिन्दुति पदं योगी यदप्राप्यं सुरासुरैः।।" (P. 6 Sloka 4S). "कृतं मया चिस्विनोदनार्थ विमोक्षशातरं च मुदे गुरुणाम्। विवेक सम्पतिकरं नराणां विवेकमार्ताण्डमतो वदन्ति ॥" From the concluding stanza, "अजानता यत् किल योगमार्गे प्रन्थो मयाकारि नवप्रबोध । विवेकभातु: स मतो नराणां क्षन्तव्यमेतत् कविभि समस्तम् ।" P. 77: it is evident that he was also aware of the chapter- be ne named as "Prabodhas "

The Author. From the manner of treatment and the gravity of subjects dealt with in this work, the author appears to be a great teacher well-versed in various branches of knowledge. It has not been possible for me to learn anything about the date and other particulars of his life. From the closing stanza, however of the work, "श्रीमत्पराजारकुले महति प्रसूतो योडयं कृती शतगुणो गुणिनां वरिष्:। तस्यात्मजोऽकृत रजन्धिपुराधिवासो प्रन्थं सुभाय भविनां भुवि विश्वरूपः ।" (P. 76) it is seen that his name was Visvarupa, that he belonged to the family of Parasara, that his father was Satagunacarya of great repute and that he resided in Rajandhipura. From the word 'deva' atlixed to the name Visvarupa in the colo- pbon found at the close of each chapter, "इति शतगुणाचार्यतनय श्रीविश्वरूपदेवविरचिते विवेकमार्ताण्डे ... ... mne: Il" r can also be inferred that he belonged to a royal family. lt 19 not known where this Rajandhipnra is at present located and what modern name it bears. My friend, the Supermtendent of the Bhandarkar Oriental Research Institute, Pooua, who was addressed on the subject wrote to me as follows :- "Rajandhipara mentioned in the verse from the colophon of ' ivekamartanda as quoted by you appears to be phoneti- rully nearer to Radhanpur, the cheif town of the Radhanpur tate of the Bombay Presidency". If this surmise is correct, the author may be said to have flourished some 1000 years ago The names of ancient cities werc used without corrup. tion before the mvasion of the Muhammadans, and it was not till about the 10th century A. D., that Bombay and o'her northern conutries were subject to their onslaught Besides, the work bas an archaie simphcity pomting to a very old date of the author. I think Bhartrhari and other great poets are indebred to the author, as the followig Śloka of Viévarupa. 'आयुर्वर्षशतं तावन नदर् निद्रया गतम्। अर्वधि सुग्धभावेन गतं शेषं जरादिभि: ।।" (P. 8. Śloka 13) in found enlarged by Bhartrhart in his Subhagita thus - "भायुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदरधं गत नस्याघम्य परस्य चार्धमपरं वाळत्ववृद्धत्वयोः ।" (III. Śloka 49).

It cannot be said that the author borrowed from Bhartrharı, for the latter has evidently a modern look in common with the Kāvya literature. Even the Adhyātmarāmāyana, the authorship of which has nor vet been definitely kn wn, 14 found to have borrowed from the present work. Compare, दन्तशूकगळग्रस्तद्दुंरस्य स्थितिर्यथा।" (Viveka p. 9. Śloka 18.) with "यथा व्यालगलस्थोऽपि भेको भोगानपेक्षते।" (Adhyatma Āraņyakānda) Takıng all these facts into consideration, I think that Visvarupa connot be placed later than 7th century A. D.

The edition of this work is based on three paltnleat manuscripts. The first is an incomplete copy belonging to the hhrary of Edapalh Vaha Raja. Th second i> alo an mcomplete one obtamed from the hibrary of Brahmasri Muthu Śtstril. Kanyakumari, Thethnd is a complete ropy obtam- ed from the hibrary of Brahmasri Kudalur Brahmadattan Nambwppad All the mannscripts are about 200 year- old and are presetved m good condition and our hearty thanks are due to the owners of the manuseripts. Hopig that the custodians of the manuseripts will be helping us more and more, we place this work before the learned public.

Trıvandrum. 14-4-1111. K. SĀMBAŠIVA ŠASTRÍ.

"USWAMI S RCH INSTI- MADRAG

निवेदना

असौ विवेकमाताए्दो नाम बहुसुलं विवेकं प्रबोधवन् अकत्यन्वर्थ- नामा। मार्ताण्डो हि स्वयमपोह्य तमः प्रबोधप्रकाशं करोति। इह सन्ति पट् प्रवोषाः। तषु प्रथमे-उपोद्धातमर्यादया कविप्रशंसादिभि: प्रतिपाद्यतबा प्रतिबिज्ञासितस्य विवेकस्यावश्यकता, द्वितीये विवेकसाध्यो मोहनिग्रहः, तृतीमे संसारपरिवृंहणेपाययोः सङस्पविकल्पयोस्तेनैव विबेकेन निर्षिक- स्पताबिधया छेदः, तुरीये कालविज्ञानं विज्ञातस्य कालम्य वबननाय विवेकतः पवर्तनं, पञ्चमे विवेकेन बिलीनमाहानां ज्ञानेन परमात्मतत्त्वप्रका- शनं, पष्ठे योगमार्गोपदशेन मोक्षा/परपर्यायाद्वयत्वप्राप्त्युपायश्च प्रबोधितानि। विवेकमार्ताण्ड इति च संज्ञाकरणमाचार्यस्य ग्रन्थकर्तु :-

.. विवेकमार्ताण्डगिरेरशेषं यदा महामोहतमो विनडम्। तदैव इस्वामलकप्रमाणं विराजते विश्वमिदं समस्तम् ।।"

(पृ. ३. शो. २०) "दृष्टवा विवेकमार्ताण्डमुत्कटानन्दमण्डलम्। नद् विन्दति पदं योगी यदप्राप्मं सुरासुरैः ।।"

(पृ० ६. शो. ४८) "कृतं मया चिचविनोदनार्थ विमोक्षशासत्रं च मुदे गुरूणाम् । विवेकसम्पत्तिकरं नराणां विवेकमार्ताण्डमतो वदन्ति ॥" (६ृ० ७७) इस्यादिस्यवचनेनैबोदिटं प्रतीयते।

"बजानता यत् किल शास्त्रमार्ग प्रन्थो मयाकारि *नवप्रबोधः । विवेकभानुः स मतो नराणां क्षन्तव्यमेतत् कविभिः समस्तम् ।।" इत्युपसंदारकारिकया अन्थघटकानां प्रकरणानां प्रबोध इति नामकरणमभि- मतं प्रतीयते। बहुज्ञोऽयं परमाचार्यः प्रथितो अ्रन्थकार इति प्रतिपादनसरण्या प्रतिपादितवस्तुतत्त्वप्रक्रियया चावगम्यते। जीविवसम- ग्रन्थकारः । यमन्यदन्यञ्ञादसीयं चरितमवगन्तुं न सन्ति विवृताः पन्धानः । ग्रन्थान्ते - "श्रीमत्पराशरकुळे महति प्रसूनो योडयं कृती शतगुणो गुणिनां वरिष्ठः । तस्यात्मजोडकृत रजन्धिपुराधिवासो अन्थं शुभाय भविनां भुवि विश्वरूप: ।।" इति दर्शनाद् विवेकमार्ताण्डकर्तासीं पराशरवंशीयः मुत्रसिद्धशतगुण।- चार्यतनयो रजन्धिपुराधिवास कश्चन विश्वरूपनामेति विज्ञायते मातृकायां तत्तत्प्रबोधपरिसमाप्तिवाक्ये "इति शतगुणाचार्यतनयश्रीविश्वरूपदेवविरचिते विवेकमार्ताण्डे मोगसाधनं नाम पष्ठः प्रबोध: ।।" इत्यादौ देवोपपददर्शनात् स्यात्; सम्भवेदयं विश्वरूपः कश्चिद् राजवंश्यः । रजन्धिपुरं च समुद्धुतपद्यघटकमद्यत्वे किन्नामकणिति निर्धार्य निरूपयितुं मास्ति प्रबलापपत्तिः । अस्मत्सुहृदपि च पुण्यपुरीयप्राच्यग्रन्थाळयाध्यक्षो विषयममुं परिपृष्ठः स्पष्टमेवमाघष्टे - " Rajandhipura mentioned mn the verse from the colo- phon of Vivekamartanda as quoted by you appears to be phonetically nearer to Radhanpur, the chief town of the Radhaupur State of the Bombay Presidency." * नवप्रबोधशब्दे नवशब्दो न सद्यापरः। षछ्ठप्रबोधपरिसमाप्तों "सकृरदाप पठतीमं यः शणोति प्रबन्धं सर भवति भुवि भव्यो भाजनं भुच्िमुक्त्यो: ।" पव फलशुते:।

यदयमभ्यूहो बलवानुपपत्तिसनाथः, काममसौ विश्वरूपदेवः सहस- संवत्सर्याः प्राक्तन. सम्भाव्यते। प्राचीनानां हि संज्ञाव्यवहाराणामासीत् स स समयो यो यो महम्मदीयाक्रमणात् पूर्वतनः । बाम्बेप्रभृतिषूत्तरभारतेषु च तदाक्रमणं क्रिस्त्वब्दीयसप्तमशतकसन्निहितं प्रथते। किञचार्षच्छायाप्यद- सीयशय्यायाः प्राञ्चममुं वितृणोति। मन्ये भर्तहरिप्रभृतयो महाकवयोऽप्यस्य छायायां विश्राम्यन्ति। यद्- "आयुर्वर्षशतं तावत तदर्ध निद्रया गतम। अर्धार्ध मुग्घभावेन गतं शेषं जरादिभिः ।।" (विवेक० प्र० ८ क्ो. १२) "आयुर्वर्षशतं नृणा परिमितं रात्रौ तदर्ध गतं तम्यार्धस्य परम्य चार्धमपरं वालत्ववृद्धत्वयोः ।" (भर्तृहरि० वै० श० श्रो० ४९) नच शक्यं विनिगमनाविरहादुपजाव्यत्वं सुभाषितम्येति शक्कितुं, तत्रावांचीन- ताम्फोरकसाहित्यगन्धम्यानिवार्यत्वात्। किमधिकेन, अद्ययावदनिश्चितकर्तृके- उ्ध्यात्मरामायणेऽप्यस्योपजीव्यभावः शङ्ास्पदं लगति। यत्किल - "दन्दशूकगळग्रस्तदर्दुरस्य स्थितिर्यथा।" (विवेक० पृ० ९. श्रो० १८) "यथा व्यालगलस्थोऽपि भेको भोगनपेक्षते।" (अध्यात्मरामा० आरण्यकाण्डम्.) इति। सर्वथा क्रिस्त्वव्दीयसप्मशतकादनर्वाच्चीनोडयं विश्वरूपदेव इति सि- ध्यति। अस्य विवेकमार्ताण्डस्य प्रकाशावळम्बभूता मातृकास्तिसः । आसु प्रथमे असमग्रे यथाक्रमम् इटप्पळिळवलियराजग्रन्थशालायाः, कन्याक्- मारीन्रह्मश्रीमुन्ुशासित्रिम्रन्थशालायाश् स्वे। तृतीया च समग्रा कूटल्लृर्

उपयोगक्षमा इति बादममी स्वामिनो मातृकाणामस्मत्कृतज्ञतावचनस्याईन्ति। तदिदमेतादृशं साहायकं तत्तेषां अन्थस्वामिनामक्षयमभिवर्धतामिति प्रार्थयन्नमुं मार्ताण्डं प्रकाशनायोपस्थापयामि सतां समक्षम् ।।

अनन्तशयनम्, । १४ -४ - :१४ '. ऊं. साम्बशिवशाखत्री

विषयानुक्रमणी।

विषय :. पृष्ठम् पथमः प्रवाधः ।

मञलाचरणम्। १ कविप्रशंसा। अ्रन्थारम्भप्रतिज्ञा। रागद्वेषादीनां निन्दा। 3 विवेकप्रशंसा । ३-६ द्वितीय: प्रवोध: ।

कालपरतन्त्राणां प्राणिनामवस्थावर्णनम् । ७-९ वैषयिकसुखनिन्दा। १० क्षमादिविशिष्टगुणानां प्रशसा । ११ रागद्वेषादीनां हयत्वप्रतिपादनम् । १२ उपशमस्योपादेयता। दानप्रशंसा। १३ लोभनिन्दा। तृष्णाया दूषणम् । १४ अतिस्नहे दोषः। १५ अशुचिद्रव्यसम्पन्नस्य देहस्य गर्द्यत्वम् । नश्वरस्यापि देहस्य योगसाधनत्वेन योगिनं प्रति महोपकारकारिता। १६ तवीय: प्रबोध: ।

सङ्कल्पविकल्पयोर्निरूपणद्वारा तत्फलवर्णनम्। १७-२१ उपाधितस्वयोः प्रतिपादम्। २२ समाधिलक्षणम्। " आात्मनो बहिरन्तर्व्याप्य स्थितेरनुवर्णनम्। २३, २४ योगिन आत्मसाक्षात्कारप्रकारः । २५

विषयः पृष्ठम् चतुर्थः प्रबोध:।

कालशब्दव्युत्पात्तिः । २६ बाक्यं कालमान धा चवव नमानं । २६, २७ आनरं कालननिय। २८,२९ इहदिनाडीना प्रपादनम्। ३० वामदक्षिणभागगतस्य श्रवारतातक वितयमदन फनगेदप्र: निम।

परीछणं न। ३२ वृर्वापर क्षद्रर्य पि अासत्तारकाय ततन चे। : ३

वक्षमासवलागठी - युनावात य वद 17 नीक्षणम्। मनचष्टया तत्परीक्षणम् ३ . निमित्ता वंगतत्वर्रक्षगम। आयु क्षयकले विजाते -ीमृण्रप

पद्ेम. गवधः

क्षित्यादी नानधि्रानदवश। प्रथव्यादीना जयापाय। हत्पअ्पनि दनम। ५१ जानान्भुक्तिसिंन स्थापनग।

पप्: परo.T :: गोगप्रशंसा। ५३ भामनादीनि पट योगाक्गानि। बहुप्वासनभदषु साग्भूतम् आसनद्वयम्।

विषय :. पृष्ठम्.

तस्य लक्षणम् । ५४ षडाधारनिरूपणम्।

नामिकन्दादुत्यन्नामु बहुपु नाठीपु प्रधानभूता दश नाडघ। ५५

नामु प्राणवाहिन्यम्तिज्ञा नाडय। प्राणादयो दश वायवः । तेषं स्थानानि। ५६ नागादीनां वायूनां कृत्यन । प्रागापानयो: बय। हंसमनत्र. । श्रजपान्त्रपशस्नि। १७

कुण्डलि. गा. -: स्थान नणनम् न या प्रवाधपररिपाटी। प्रबुद्धायाम्त या: उुषम्नारन्ध्रप्रवशकम । योगिनध्र्या। यागसिद्धिकारकाणि महामुद्रादन पञ्च बन्धनानि। .. तत्र मूलवाधम्य लक्षण फलं च। उडयाणबन्धरय लक्षण फलं च। ५९ जालन्धरबन्धम्य लक्षण फक न। सेचरीमुद्रा, नत्फल च। बिन्दुर जसोनिरोधपकार। तयोरेक्यादमृतपदप्राप्तिः, तत्पातेपादन च। महामुद्राबन्धनं तत्फलं च। प्रणवप्रशस्तिः । ६२ वायुनिरोधफलम्। प्राणायामध्यानधाग्णादीनां पडाधाराण च

प्रपश्चनम् । ६३ -६७

विषय: पृष्ठम्

सोमकलामृताश्वादप्रकारः । ६८, ६९ पृथ्व्यादिजयफलका धारणाभदः। ७०, ७१ षट्चक्रेषु क्षित्यादीनां ध्यानविशेषाः। ७२, ७३ नव ध्यानस्थानानि। ७४

धारणादीनां कालमानम्। ' समाधिविवरणम्। ७५

प्रकृतप्रबन्धश्रवणफलम्। ७६ अ्रन्थकर्तुर्वेशवर्णनादिकम् । ७६,७७

॥ श्रीः ।I विवेकमार्ताण्डः। शतगुणाचार्यतनयविश्वरूपदेवविरचितः ।

प्रथम: प्रबोघ:। व्यापं जगव्रयं येन वहिरन्तरविद्यया। योगगम्यं तमात्मानं वन्दे दुःखहरं परम् ॥ १॥ हा मित्रं मम हा कलत्रमुचितं हा मे गृहं हा धनं हा पुत्रो मम हा पिता मम गुरुक्षेत्रादिकं हा मम। इत्थं हा ममकोरबद्धमखिलं विश्वं सदेवासुरं वन्मायार्णवमस्नमस्ति सततं तस्मै नमो विष्णवे। याकाले प्रकृति: पुरा गुणमवी माया महामोहिनी के। प्रकोधविघोध ठोभजननी बीजं जगज्जन्मनः। क्षुब्धं मुग्धमिदं निवद्धमतुल द्वन्द्वं समस्तं यना वन्देऽहं भवभावभूरिविभवभ्रंशाय कामेश्वरीम्॥ अपनवति जनानां जाड्यमुय्रं समस्तं जनयति परमार्थज्ञानमॉनन्दितां च। रैंभसममृतकुण्डोद्वाटने या समर्था जगति जयति वाणी सत्कवीनां वरा सा ॥ ४ ।

१. 'मायया', २. 'तानुब', ३. 'चित्' ख. पाठ: ४. 'लदन्द्रै स' क. पाठ :. ५. 'मम्रान्तता' ख. पाठः. ६. 'हृदिमदमृ' क, पाठः G P T 2320 500 25.9-1110.

विवेकमार्ताण्े सुषेद्धापि विमोक्षाय सगुणा(य : पि) गुणच्छिदे। यद् भवेत् भारती लोके तच्चित्रमतुलं कवेः ॥ ५ ॥ आनन्दपितरो विश्वजीवितं भुवि सज्जनाः देवदानवसिद्धानां सत्कवीनामहर्ननिशम्॥ ६॥ स्वर्ग गता यद्यपि दिव्यरूपा न मृत्युभाजः कवयो वदन्ति। य द्वाक्यमन्त्रैर्भवभोगिदेष्टा- नुत्थापयन्ते पतितान् मनुष्यान्॥७॥ धन्यास्त एव कवयो ये मोहनिशाक्षयं समासाय। हृदये विरागभरिते पश्यन्त्युदितं विवेकार्कम् ॥८ ॥ मददावानलदग्धे नरगिरिनिकरे विवेकजलदो यः। विदितः स एव सुकविः स्थात् प्रेतकमारका ह्यन्ये।९॥ यद् गुणत्रयवद्धानां नराणां बन्धकारणम्। तत् कार्यं कः कृती कुर्यात् सततं प्रेतमारणम् ॥ १०॥ बध्नाति सदिरामोघं यस्तु मोक्षाय देहिनाम्। उम्पादयति पीयूषं मृतानां जीवनाय सः ॥ ११॥ दन्तहीनो यथा बालो हृष्टो वक्तुमपेक्षते। योगिनां वल्भं शास्त्रं कर्तुमिच्छाम्यहं तथा॥ १२ ।। सद्गुणैः सरसैर्वृत्तैर्मुक्तकैमौक्तिकैरिव। प्रथनं तत् करिष्यामि यन्मुक्ताकण्ठभूषणम्॥ १३ ॥

१. 'बु', २. 'न' क. पाठः. ३. 'वक्रादुत्था' ख. पाठः.

प्रथम: प्रबोष: । ३ यानि वस्तूनि संसारे निगळा इव देहिनाम्। तानीह दूषायिष्यामि क्षन्तव्यं तन्मनीषिभिः॥१४॥ रे दुर्वारविषादविभ्रमरते! रे शोकतृष्णे! प्रिये! रेजहक्कार! समारमत्सरमदा! रे लोभदम्भादयः!। त्यक्त्वा योगिनमेव मूढहृदयं दुर्ग प्रयाताधुना नो चेन्नाशमुपागता हि यमिनां जातो विवेकोदयः [।। १५। चित्तोदयगिरिं गप्ते सद्विवेकदिवाकरे। सुप्रभातमभूदद्य मोहरात्रि: क्षयं गता ॥ १६ ॥ परमार्थमपाहृत्य महामोहनिशागमे। उद्वेजयन्ति चेतांसि नृणामिन्द्रियतस्कराः ॥१७॥ कालकूटसमो मोहो विवेकोमृतसन्निभः । एक: करोति देवत्वं प्रेतत्वमितरो नृणाम् ॥ १८ ॥ विरागयुक्तं विपुल विशुद्ध विवेकभानोरुदयं विलोक्य। (भु? भ)जत्यलं सज्जनपट्पदाली विकासितान्युक्तिसरोरुहाणि ॥ १९ ॥ विवेकमार्ताण्डगिरेरशेषं यदा महामोहतमो विनष्टम्। तदैव हस्तामलकप्रमाणं विराजते विश्वमिदं समस्तम् ॥ २० ॥ विवेकाख्यं महारतं हृदये यस्य तिष्ठति। केमस्ति तस्य धीरस्य दुर्लभं भुवनत्रये। २१॥

विवेकमार्ताण्डे परं भवति तिर्यक्त्वं न विवेकस्य खण्डनम्। विवेकाद्धि दिवं प्राप्तं कपोतयुगलं पुगा ॥। २२ ।। अन्तरं न विवेकस्य पशुत्वं परमस्तु वा। धेनुर्विवकिनी स्वर्ग जगाम कपिला पुरा : २३।। हृत्तापश ननीं पुंसां विवेकाख्यां महौषधीम्। गृ(हय?ह्न)तां सन्भिरानीतां वेदभूधरकन्दरात् ॥ २४॥ विभोहपटलान्धानां महाहृदयचक्षुपाम् । विव्रेको भेषजं दिव्यं दातव्यं देहिनामिति ॥२५॥ घराचरद्विभावानामौषधीनां तु सर्वा। रसो वीर्यं विपाकश्च विवेकादेव लक्ष्यते ॥ २६ ॥ मणिमन्त्रौषधीनां तु योगानां विविधाः क्रियाः। योगिभि: सर्वमित्यादि विवेकादेव लक्ष्यते ॥ २७ ॥ काष्ठे वह्िस्थिते तेलं जले मोक्तिकसम्भवः। पाषाणे लोहमित्यादि विवेकादेव लक्ष्यते ॥ २८॥ आकृष्टिः करणं प्रोक्ता भ्रमणं भ्रामके तथा। लोहस्य द्रावके द्रावो विवेकादेव लक्ष्यते ॥२९ ॥ अविवेकोन्तु मानुष्यात् क्रमितास्तु विवेकिनि। देही विचारयोगेन स्वयं सिद्धिमवाप्नुयात्॥ ३० ॥ काष्टिकहारजन्या या पुण्यमायाति पूर्वजम्। जलदत्तं समादान गता स्वर्ग विवेकिनी ॥ ३१ ॥ सारात् सारं समालोक्य सहगोधा विव्रेकिनी। १. 'किनि मा' स. पाठ :.

प्रथम: प्रवोष: । ५ सम्प्रार्थ्य तमिदं शम्भुं या गता वा ईं नदम। ३:॥ पिब कर्णाअ्जलिं कृत्वा साद्वेदक सामनस येनामरपद प्राप्तिरचिरात् तव जाय े ३॥ यत् पुण्यं जीवघालेन यत् एणई जी मत। सखे! महाहवादो तुविवेरातद्वे३. ३४॥ कचित् सत्ये महत् पापं क्वचित् गुण्यं याट रे। सर्वदा सत्यमित्यादि विवेकादेव लक्ष्य ॥:५। द्विजवृन्दं पदा येन यानि सत्यं वर ग्रभा। इति पृच्छति जीवत्ा विवेी भवो ॥ ३६ अविवेकी नरो नैव धर्म 37 . 7 आतः ख्ुत्यादिसम्बन्धा भतिर ह॥१9॥ अर्धः शशा कोलदिकि नाले द तम:क्षय लब्धकलानारोन। अर्धस्य चन्द्रस्य बलं न पेस मूढा नरास्ते विनद न:b लब्धकं लब्धउक्षं तु सपातति गु हं ्. ्र्र। अविवेकिनमालेव्वय मृगी: नोचितज्ञो यदि स्त्रीणां मदनाओ 1 सुरतानन्दसंलब्धु लकं कामिजीसुखम्: ४० विख्यातं शिवनिर्माल्यमस्थिम: भ. तुर.। कुशलं जाह्नवीतोयं मन्यन्ते हाविवेि: १ १. 'दाहु: वि' क. पाठ :. २. 'था' ३. 'वत्' २ पाठः.

विवेकमार्वाण्डे कुरुते नहि कर्माणि शिखासूत्रं न धारयेत्। इति कृत्वा सदा मूढो यतिःशूद्रवदाचरेत्॥। ४२ ।। विवेकात् प्राप्यते लक्ष्मीर्विवेकात् कामितं सुखम्। विवेकात् साध्यते धर्मो विवेकान्मुक्तिराप्यते॥ ४३॥ न जातौ म व सम्पती महत्वं हि विवेकिनः। ऋश्यशृङ्गो मृगीपुत्रो देवैरपि नमस्यते॥ ४४ ॥ न प्रधानं धनं वीर्य न मानुष्यं सुरूपता। सुरैरपि नमस्यन्ते मुनयो हि विवेकिनः ॥ ४५ ॥ यदप्राप्यं खगेन्द्रेण दिव्यं वर्षशतैरपि। तद् विवेकेन सम्पन्नो याति पङ्ुः परं पदम्॥ ४६ ॥ दृश्यते न समर्थेन सहस्राक्षेण यत् फलम्। तः विवेकस्य संयोगादन्धः पश्चति लीलया॥ ४७॥ दध्ट्वा विवेकमार्ताण्डमुत्कटानन्दमण्डलम्। तद् विन्दति पदं योगी यदप्राप्यं सुरासुरैः ॥४८॥ सत्यं शौचमहिंसता च समता सद्ब्रह्मचर्य तपः शान्तिक्षान्तिकृपात्रपाः परिणतिः श्रद्धा तथा द्वादशी। एतत् पुण्यकलाकलापसहितं प्रज्ञारथस्थं सदा ये पशयन्ति विवेकभानुमुदितं तेपां न मोहान्धता [।४९ " इनि शतगुणाचारीनप ा वरचिते विवेकमार्ताण्डे

१. 'मुदयन्ते' ख. पाठ ..

अथ द्विनीय: प्रपोध: । एतदेव परं सौख्यमेतदेव परं तपः श्रुतिसज्जनसङ्गत्या यद् भवेन्मोहनिग्रहः॥ १॥ एतदेव परं ज्ञानमेतदेव परं पदम्। नृणां विवेकसम्पत्त्या यद् भवेन्मोहनिग्रहः ॥ २ ॥ विवेकभानोरुदये विशुद्धे पेरं पदं योगिन आव्जन्ति। विभोगशय्यामधिरुह्य मोहात् सखे! किमद्यापि पुखं न वेत्सि ॥ ३॥ मोहाम्बुपूर्णे भवसागरेऽस्मि- न्नास्तीर्य घोरं किल कर्मजालम्। आकृष्य कालोऽपिहि धीवरोऽयं चतुर्विधं भूतगणं निहन्ति ॥४॥ हा हा कष्टमिदं दष्ट कालसर्पेण दर्पिणा। पुनरोते मृतावस्थां पुनः प्राप्तोति जीवितम् ॥५। देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षससङ्कुलम्। जनं कालभुजङ्गोयं ग्रसतीति न बुध्यते॥ ६ ॥ यद्यपि प्रत्यहं कोक: कालघातेन मूर्छितः तथापि निद्रितोऽस्मीति मन्यते न तु बुध्यते ॥७॥ प्रत्यक्षमिति किं लोक: पश्यन्नपि न पशयति। प्रसतीदं जगत् कालो बकः शफरिकामिव ॥८॥ १. 'पुरं' क. पाठ :.

८ विवेकमार्गाण्डे कामे आगर यस्येदं दंष्ट्रासम्पुटके जगत्। अदै- श अमाते वा श्वावश्यं भक्षयिष्यति ॥९॥ आध. सीपरे स्वादादित्यस्य गलागतैः। दष्रथान्येपा जरामत्यू कथं लोको न बुध्यते॥ १० ॥ धृतमञ्जलिना तेय क्षरतीति निरन्तरम्। र्जावित :- वियोवीर्य किमद्यापि न बुध्यते ॥ ११॥ प्रत्यक्षम: किं लो 5: पश्यन्नपि न पश्यति। आगर्भवासती रही अवमेति दिने दिने। १२॥ वर्ध: च लमापत्य जल्पतीति कथं जनः। आ वर्षशते तावेत दर्ध निद्रश गतःः ॥१३॥ अधार्ध नुग्यनावेन स से जरादिभिः। य. तर केद विसे वावद दूरे जरादयः॥१४।। तापडात्महितं कुयाल प्ाणान्ते कि करिष्यति। इर व 1 जन्नी करिकर्ण दुत्तभम्॥१५॥ दुः, भृरि सुखं कि्चित् किमत्र क्रियते मदः। विन्तोह भुवी जन्स जातो मृत्युमवाप्नुयात्॥१६॥ क्ष जावति वा दही प्राधान्यं क्रियते भ्रमः। छायेव लक्ष्मीश्रपला प्रतीता रुष्यमम्वुर्मिवदधुवं च। स्वप्मापर्म चासुखमल्पमायु- जन्सोम्तथाप्येष घृथाभिमानः ।।१७।। १. 'विषं वी', २. 'दो' ख. पाठ :.

द्वितीयः प्रबोष: । क्षणदष्टमिदं सवं छायेव हि घनागमे। दन्तशूकगलग्रस्तदर्दुरस्य स्थितिर्यथा॥ १८ ॥ यथा बाल्यमतिक्रम्य तारुण्यं चागतो नरः। तथाप्नोति नवं देहं मृत्युः को वात्र कथ्यते॥ १९ ॥ मर्त्यलोकादू विनिष्कान्तं प्रियं शोचति दुर्मतिः। कालपाशस्थितो देही किमात्मानं न शोचति ॥ २० ॥ न कश्चित् प्रेरितो याति वारितोऽपि न तिष्ठति। स्वकर्मवशगो देही तस्य शोको निरर्थकः ॥२१॥ उपायो यत्र नो कश्चिदात्मसाध्यो मृतिं प्रति। तत्र किं क्रियते शोको भूयोऽन्यनिधनप्रदः ॥२२॥ भूतानि किल भूतेभ्यो वारिभ्यो यत्र बुद्बुदाः। उत्पद्यन्ते निलीयन्ते का जन्तोः परिदेवना॥२३॥ आत्मानं बोधयेन्नित्यं प्रबोधेन परस्य किम्। भृशं भुक्तवतान्येन न भवेत् तृप्तिरात्मनः ॥ २४ ॥ अकूपारसमाकारः संसारः प्रतिभाति मे। प्रबोधात् परमा शान्तिरबोधाद् विषमंः श्रमः ॥२५॥ बीजमन्योन्यसम्भूतेरुभयं सुखदुःखयोः। प्ररोहति न चेद् दैग्धं सम्यग्विज्ञानवहिना ॥ २६ ॥ शीतार्तस्य यतो दुःखं सन्तप्तस्य ततः सुखम्। द्योरेकत्र संस्थानं न पृथक् सुखदुःखयोः ॥२७॥ १. 'विद्धं', २. 'वापि', ३. 'मं ततः'', ४. दु वं स' क. पाठ :.

१० विचेकमार्ताण्डे सुखगर्भस्थितं दुःखं दुःखगर्भस्थितं सुखम्। द्यमन्योन्यसंथुक्तं प्रोच्यते जलपङ्गवत्॥२८॥ सुखाभावे तु यद् दुःखं दुःाभावे तु यत सुखम्। द्वयमेतद्धि जन्तूनामलभ्यं ढिनरात्रिकम् । २९ ॥

तत् सुखं सद्भ्िराख्यातं न तु व्यापारसम्भवम् ॥ ३ सुखं वैषयिकं चापि बहिस्सार तु चञ्चलम् । दुःखगर्भितमालोक्य कूटड्रव्यामेव त्यजेत् ॥ ३१। स्वादुस्वादं निमेषार्ध तालजिह्वाग्रसङ्गतम्। पुनः सर्व हि सामान्यं कुभुक्तं किन्न रोचते॥ ३२ सदन्नमपि यद् भुक्तं कदन्नमपि वा भृशम्। द्योरमेध्यनिष्पत्तिः कथमेकं न रोचते ॥ ३३ ॥ भुक्तं भक्तं कदशनमाप किं जीर्णं वासः सुवसनमपि किम् । सा चेन्निद्रा कुशयनमपि किं दुःखं नुणां मनसिजमखिलम ॥ ३४ ॥ भिक्षाशी वा निजगहभोजी स्त्रीयुक्तो वा भवतु वियोगी। एकाकी वा करिनरयुक्त: सन्तोषी यः स तुभुवि मुक्तः ॥ ३५॥ १. 'मकुटः ॥' ख. पाठः.

द्वितीय: प्रबोध: । ११ पका क्षमा भवतु किं बहुभि: समुद्रै- रेका मतिर्भवतु किं बहुमूषणैश्च। पका धृतिर्भवतु वा बहुभिर्विभोगै- रेकं स्फुटं भवतु फिं बहुभिर्विवादैः॥३६॥ फलं यत्राश्वमेधानां देहत्यागं बिना यशः। तत्सत्यममृतं त्यक्त्वा हाहा लोकोनृतं वदेत् ॥३७॥ असत्यं पापमालोक्य मेरुमन्दरसन्निभम्। अन्धा वियोगसंतत्ताः पशवो हि थतो गताः ॥ ३८ । भूरम्बु दहनो वायुरिन्टुभानुपुरोगमाः। यत्रैते साक्षिणो नित्यं तत्र दम्भो निरर्थकः ॥३९॥ पश्चाशद्वर्णभेदेन वाङ्मं ब्रह्म यत्कृतम्। तत्परं हि न जानाति वृथा पाण्डि्यवित्रमः ॥ ४०।। छन्दो व्याकरणं निघण्डु गणितं तर्कागमौ ज्योतिषं

निर्वाणाय नृणा न किश्धिदनिशं यद्यप्यधीतं स्कुटं सर्वं चैकविवेकदीपरहितं पालालभारायते ॥ ४१ ॥ धर्मे मतिः किं बहुभि: सुशास्त्रै- र्जीवे दया किं बहुभिर्व्रतौघैः। लोभक्षयः किं बहुभिस्त यज्ञैः शान्तं मनः किं बहुभिस्तपोभि: ॥४२॥ 'भा' क. पाठ:

१२ विवेकमार्ताण्डे

रागद्वेषौ यदि स्यातां तपसा किं प्रयोजनम्। तारवुभौ यदि न स्यातां तपसा कि प्रयोजनम्॥४३॥ तपो वर्षसहस्त्रे तु यदुपार्जितमव्ययम्। तत् क्षणं दहति क्रोधो दवाननिरिव पर्वतम् ॥४४॥ जल्पकं पात्रसम्पातैः सहायैः प्रकटीभवेत्। ग्रहोऽयं मानसः कोऽपि बद्धो येन समस्तेवित् ॥४५॥ कोधाभिमलिनं चित्तं नहि शुध्यति वारिणा। अमेध्यभरितं कुम्भं बहिश्शौचेन किं भवेत् ॥४६॥ अन्तः स्पृशति चण्डालो बहिः स्रानेन कि भवेत्। सद्वारिणा विनिर्मूढा मधुना नैव तुम्बर्केः॥४७॥ न क्रोधेन समो वैरी स्नेहतुल्यं न बन्धनम्। न सन्तोषसमं सौग्यं न दानेन समो निधिः ॥४८॥ अमृतसिन्धुरलं मथितोऽपि सन् हृतधनो हरिणा पुनरर्थितः। शयनमस्य ददौ जठरे मुदा न खलु वैरमहो महतां चिरम् ॥४९॥ उपशमो हृदि यस्य स देहिना- मिह सुखी च कृती स हि वन्यते। अपि कलङ्गयुतस्तु निशाकरो भवति वल्लभ एव हि चन्द्रमाः ॥ ५० ॥

१. 'वेवय', २. 'नत्र', ३. 'दि' क. पाठः. ४. 'तः' ख, पाठ :.

द्वितीयः प्रबोध: । अपि ददातु निरागसि कालिका खलु भविष्यति संसदि कालिमा। प्रतिवचो हि न चास्य विधीयता- सुपशमो महतों स विभूषणम् ॥५१॥ मा सूढ दुस्सहागालिदेहयोगेन तद्विधि: । अपि स्तोकं तुयद् दानं सत्पात्रे ह्यतुलीभवेत्॥ ५२॥ यत् फलं पात्रसवत्या लभ्यते तत् किमन्यथा। विषं स्याद् बिम्वसर्पास्ये माणिक्यं शुक्तिसम्युटे॥५३॥ प्रियमेव प्रदातव्यं नाप्रियं प्रियमिच्छता। अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतदानफलं भुवि॥ ५४ ॥ प्रयातु गगनादूर्ध्वमधो वापि रसातलात्। आधावतु नरः पृथ्वीं नादत्तमुपतिष्ठते ।। ५५।। उत्पत्तौ च विपन्तौ च मलधारी दिगम्बरः। किमन्यन्मलिनाङ्रेन वस्त्रेदण्डेन लज्जसे ॥ ५६॥ उत्पन्तौ च विपत्तौ च नानुगच्छन्ति कञ्चन। भूमिर्भार्या धनं चापि नृणां लोभो निरर्थकः॥ ५७॥ धीरो विद्वान् को न नीचत्वमुच्चै- रापत्कालं प्राप्य याति प्रयोगात्। क्षीणो धत्ते वस्त्रतन्तोरपेक्षां सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानां तु राजा॥५८॥ १. 'ता सुविभूषितम्।', २. 'स्यात् पिब स', ३. 'अश्वापि', ४. 'भुज्य' स. पाठ :. ५. 'मं बद्रेन' क. पाठ :.

विवेकमार्ताण्डे आशासिन्धुरगाधोऽयं मनोरथजलाकुलः । लोभग्रहो मदाबतों दुस्तरो विदुषामपि॥५९॥ आशाबद्धमिदं विश्वं यतः स्थावरजङ्गमम । स्वयमाशापरित्यागान्मुक्ता यान्ति परां गतिम् ॥६० ।। दशना वदनभ्रष्ठाः शिरोभ्रष्टाः शिरोरुहाः। अस्थीनि चर्मभ्रष्टानि जन्तोस्तृष्णा न दृश्यते॥६१ ॥ तृष्णया बाधितं विश्वं न तृष्णा तेन बाध्यते। ईश्वरं कुरुते भिक्षुं श्रीपतिर्याचते बलिम् ॥६२॥ अस्मद्भूरिति यैरुक्तं तेऽद्ापि क्षितिदानवाः। विप्रभूरिति यैरुक्तं तेऽद्यापि क्षितिदा नवाः ॥६३॥ कथमन्योन्यमुन्मत्ता भूपा निध्नन्ति संयुगे। रामाद्योऽपि जनो नातो न कस्यापि हि मेदिनी॥६४॥ गर्जद्गम्भीरनीरां करिनरनिकरस्यन्दनावर्तभीमा- मुन्मीलत्खड्गनकां शरनिकरतरङ्गोच् लच्छत्रफेनाम्। हा तृष्णाकृष्टचित्ता द्रविणकणधियो हल्लकल्ोलमाला- मामज्जद्वंशशालीमिह समरनदीमाविशन्ति क्षिती- [न्द्रा: ॥६५ ॥ आशुष्ककण्ठो व्यसनाय तोयं ज्वरी यथा वाञ्छति शीतलं च। दारानपत्यानि धनानि तद्वत् तृष्णातुरो ध्यायति बन्धनाय ॥६६ ॥

द्वितीय: प्रबोध: । १५

न प्राप्तोति यथा नीडं पक्षी पञ्जरयन्त्रितः । तथा तृष्णावृतं चेतो नहि तत्त्वं प्रविन्दति ॥६७॥ किमसौ सततं देही तृष्णया परितप्यते। विवेकामृतसम्पूर्णाः सरितः सन्ति सज्जनाः ॥६८ ।। प्र(हर? वह)न्ति न वा नद्यो यत्र विद्वन्मुखोद्द्रवाः । विवेकाख्येन तोयेन तत्र तृष्णा भयङ्करा॥ ६९॥ अन्योन्यं मत्सरग्रस्ताः प्रभुदण्डेन ताडिताः। यन्त्रिताः स्नेहबन्धेन धिगन्धाः पगवो जनाः ॥७० ।। झ्ेहस्यातिशयः पुंसां प्रकोपाय न शान्तये। सम्प्राप्य न खलु स्नेहं क्षीयते मानसो ज्वरः ॥ ७१ ॥ सावद् बान्धवबन्धुवर्गगणना तावत् प्रियाः सज्न- स्तावन्मातृकलत्रपुत्रपितरोऽन्योन्यं हितं कुबते। पावत् क्रूरकृतान्तकिङ्करकृतैराकृष्यते नो हठाद देही तैरपि दह्यते पुनरतिस्नेहप्रपश्चो सुधा ॥७२॥ देहस्थैर्यं भेषजैः सम्प्रयुक्तं प्रायः पुंसां यद् भवेत् सा दुराशा। क्षीणाङ्ग: स्यादोषधीशोऽपि यस्मात् सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानां तु राजा ॥७३॥ विष्ठास्थिभक्षकैर्यस्तु कृमिराशिभिरावृतः। तस्य देहस्य को लोभो विश्वासो विदुषामपि॥७४॥

१६ विवेकमार्ताण्डे आजन्म विविधैर्भक्ष्यैः कृत्याकृत्येन पोषितम्। तदन्ते जयते जन्तोः शरीरं भस्म केवलम् ॥ ७५॥ निपतति प्रलयानलतेजसा सुरगिरि: परिशुष्यति सागरः । भवनि भस्मधरा सनगा यदा वपुषि कात्र कथा क्षणभङ्गुरे ॥। ७६ ॥ वपुरसारमपि क्षणिकं भवेत् सुकृतिनां परमार्थमुदाप्तये। अपि हि दुर्बलवल्कलगर्भिणी त्व(मु? मृ) तरूपफला कदली न किम्।७७।। वपुः स्मृतं यज्जरसन्धिजर्जरं व्रजेन्नरस्तेन पदं च जर्जरम्। अनेकगात्रं शकटं सुबन्धनं महाभरे किन्नु भवेन्न साधनम् ॥७८॥ मलिनमस्थिकफादिभिरावृतं वपुरलं कृतिना भवलङ्गने। अपि हि घोरमनार्यजनाकुलं प्रवहणं हितमेव महार्णवे॥ ७९॥ परधनं परयोषितमाग्रहं परिहरोदिह दुर्जनसङ्गतिम्। शकटविग्रहयोरवनं हितं सुकृर्तिनों गतये नतु भञ्जनम्॥ ८० ॥ १. 'नाशकये' स्. पाठः.

तृतीयः प्रबोध: । १७ यथत् पुंसां भवति हि मुदे वस्तु संसारभाजां जाने पश्चाद् रुचिरमचिराद् दुःखबीजत्वमेति। तत्तज्जन्मप्रलयरचना नूनमेवं विदित्वा मुह्यन्त्यन्ये न खलु कृतिनोऽसारसंसाखवृत्ते॥८१॥ इति शतगुणाचायतनयविश्वरूपदेवविरचिते विवेकमार्ताण्डे मोहनिग्रहो नाम द्वितीय: प्रबोध: ॥

अथ तृतीय: प्रबोधः ।

केवलोऽपि कृपूधातुः सामर्थ्ये वर्तते यदा। उपसर्गद्वितीयो यत् तदारिः किं न बाध्यते ॥ १॥ संङ्कल्पाख्यं विकल्पाख्यं मनसो बन्धनं दृढम् भित्वा विज्ञानखड्गेन स्वयं मुक्तो भवेन्नर. ॥ २॥ सुखं वाप्यथवा दुःखं मनसैव प्रकल्पितम्। निर्विकल्पे गते चित्ते न बन्धः सुखदुःखयोः॥ ३॥ अन्यस्त्वमहमित्यादिभेदभिन्नं जगत्रयम्। दृश्यते सततं यस्माद् विकल्पः सोऽभिधीयते ॥ ४॥ चिद्रूपमन्यथातत्त्वं प्रतिभाति यदन्यथा। इन्द्रियाणां च वैकल्याद् विकल्पः सोऽभिधीयते ॥५॥

१. 'प्राप्याथ' ख. पाठः. 1)

१८ विवेकमार्ताण्डे दृष्टादृष्टपदार्थस्य स्थापना हृदि यद् भवेत्। कदाचिदिच्छया नित्यं स सङ्कल्पोऽभिधीयते ॥ ६॥ यादृशो हृदि सङ्कल्पस्तादशं तत्फलं स्मृतम्। प्राप्यते शर्करास्वादो न तथा निम्ब(स्य?)भक्षणात्

शिलायां देवतावेशो मन्त्रावेशो ग्रहादिषु। तीर्थेषु पुण्यनिर्देशः सङ्गल्पादेव जायते॥ ८॥ कर्ता स एव ते मन्त्रा वर्णास्तेनैव याजिताः । दृश्यते विविधं कर्म सङ्गल्पान्निर्विषादिकम्॥ ९॥ न स्नानस्य न दानस्य तपसो न जपस्य वा। न, प्राप्तोति फलं किश्चित् सङ्गल्परहितो यदि ॥१०॥ नादत्तपुण्यसङ्कल्पो नरः शुध्यति वारिणा। न पूतो धीवरस्तस्मात् कृतैः स्नानशतैरपि॥११॥ अवगाह्य जलं माधे स्नानको दुरितं दहेत्। नतु तत्र स्थितो मीनः सङ्कल्परहितो यतः ॥ १२॥ समर्प्य कुसुमं भक्त्या शम्भवे न पुनर्भवेत्। पुष्पलक्षमपि त्यक्त्वा लब्धपुण्यो न मालिकः ॥१३ ॥ पत्रपुष्पफलत्यागात् पुरुषो यद् दिवं ब्रजेत्। यदृक्षो न भवेत् स्वर्गी सङ्कल्पस्तत्र कारणम् ॥ १४ ।। ब्रह्मचारी दिवं प्राप्तो हुत्वा दर्भशिखामपि। प्रज्वाल्य निखिलं कर्म किं षण्डो नरकं गतः ॥ १५ ॥ गिरिगद्दवरशायी च जटी वल्कलधारकः । वानप्रस्थपदं प्राप्तः किं पुलिन्दोऽपि तादशः ॥ १६॥

तृतीयः प्रवोधः । अमैथुनस्तु निर्वैरो नग्नो मलिनविग्रहः। व्रती या(ति) नरः स्वर्ग बालकः किं (न१नु) तादृशः [१७॥ शीतातपसहो नित्यं जटिलो धूलिधूसरः। गर्दभो न गतः स्वर्ग सङ्कल्पस्तत्र कारणम्॥ १८ ॥ मुनिः प्रक्षाल्य कौपीनं महत् पुण्यमवाप्तवान्। किं (न?तु) स्याद् रजको धर्मी धौतैर्वस्तरशतैरपि॥ १९॥ वह्निबीजमिदं रेफं द्विगुणं प्रजपन्नपि। नहि शुध्यति यद् भृङ्ग: सङ्कल्पस्तत्र कारणम् ॥२० ॥ एकमेव पशुं हत्वा दीक्षितो गतिमान् भवेत्। न कस्माल्लुब्धकः स्वर्गी हतैः प्राणिशतैरपि॥ २१॥ ब्रह्मलोकं नरो याति सत्यमग्निपरिग्रहात्। किं कृतं लोहकारेण यतो यस्मादसौ गतिः॥ २२॥ सत्यमग्निप्रवेशेन लभ्यते परमा गतिः। किमन्ये वह्निना दग्धा नरके हि परिस्थिताः ॥२३॥ नासङ्कल्पितमाप्नोति कृतकर्मफलं पुमान्। पशयन्नाकं व्रती याति नोपवासी बुभुक्षितः ॥ २४ ॥ संनिपत्य गिरे: शृङ्गाद् उभौ च पुरुषौ मृतौ। व्रती त्रिदिवमायातो नरकं तृणलावकः ॥२५॥ संप्रविश्य महानद्या एककालमृता अपि। स्वर्ग ++++++ किमन्ये यमशासनम् ॥२६॥ तुल्यो हि मृत्युसम्बन्धो नराणां समराङणे। शूराः प्रपेदिरे स्वर्गं कथमन्ये यमालयम्॥ २७॥।

२० विवेकमार्ताण्डे सद्शे कर्मसम्बन्धे फलमेवं पृथक् पृथक्। कुरुते सततं पुंसां सङ्कल्पो बलवान् तृणाम् ॥२८॥ जपहोमव्रतादीनां प्रतिभूरिव कर्मणाम्। निर्मलो यस्य सङ्कल्पो न तस्य फलवञ्चनम् ॥२९॥ एते दैत्यवरा अमी नतु सुरा यक्षा इमे राक्षसा एते सिद्धमुनीन्द्रकिन्नरगणा एते मनुष्यादयः । इत्येवं बहुधा विकल्पजनि(ता ? त)भ्रान्तिप्रभेदात्मनः शीतांशो: पटलोपमादिव सदा भेदोडस्ति नो सत्यतः [।। ३० । भाटटाः श्वेतपटा विटा: क्षपणका बौद्धा बुधा बोधका- श्वार्वाका जटिला विलासरहिता: संन्यासिनोऽन्येऽपि [वा। स्पर्धावर्धितवाग्विवाददहनज्वालाभितप्ता भृशं भ्रान्ता ह्याहुरनेकधा शिवमजं हा हा विकल्पा कला [। ३१ ॥ यद्वाकपथमतीतस्य विष्णोरतुलतेजसः। एकस्य बहुधा भाति विकल्पस्तत्र कारणम् ॥ ३२ ॥ विकल्पितमिदं विश्वं न विश्वं परमार्थतः। मरीचिकापयःपूरः किमाप्ठावयति मेदिनीम्॥ ३३ ॥ अयं गुरुरहं शिष्यो ध्येयमेकमनामयम्। सिद्धिरेषा ममेत्यादि मनसा च विकल्पना॥३४ ॥ मोहाद् बद्धमिवात्मानमबद्धमपि मन्यते। नलिकात्रमणभ्रान्तः पक्षीव विकलो जनः ॥ ३५॥

तृतीयः प्रबोध: । प्रसन्नता न स्तवनादिभिर्वा (न? ना) गादिदानादिभिरप्रसादः। दुःखं वियोगान्न सुखं विरागा- दाकल्पितं स्यान्मनसैव सर्वम् ॥३६ ॥ उद्धर्तिते कुङ्कुमचन्दनाभ्यां विष्ठादिना लेपकृते शरीरे। बालो विषादं न मुदं विधत्ते प्रायो यतः कल्पनया [विहीनः ॥ ३७। हतं कथश्चित् सहसैव चोरे- र्हस्तस्थितं यस्य महानिधानम्। अजानतस्तस्य हि नास्ति दुःखं ततो भवेत् कल्पितमेव सर्वम्॥ ३८ ॥ मग्नं यदा पोतमिदं समुद्रे गोत्रं मदस्तत्र तदा निमज्ज्य। अ्रुखोक्तिमारोदिति चाशु मूढो दुःखं हि सङ्कल्पितमत्र जन्तोः ॥३९॥ यदेव + + प्रभवत्यवश्यं सङ्कल्पितेनैव सुखं जनस्य। (हो? हे)मोपलं प्राप्य परं न कस्माज्जात्यन्ध इष्टां [मुदमादधाति ॥४०।। हर्षों(तु?न) लेपाद् वरचन्दनादे- र्न पङ्कविष्ठादिकृताद् विषाद: । हानेन दुःखं न सुखं च लाभात् सर्वं भवेत् कल्पितमेव पुंसाम् ॥ ४१ ॥

२२ विवेकमाताण्टे

न ते विजानो(?) ज्ञानेन ध्यानस्थानानि योगिनाम्। उपाधितर्वयुक्तानि कुर्वन्त्यष्टगणोदयम् ॥४२।। उपाधिश्च तथा तत्वं द्वयमेतदुदाहृतम्। उपाधि: प्रोच्यते वर्णस्त्त्वमात्माभिधीयते॥४३॥ उपाधिरन्यथाज्ञानं त्त्त्वसंस्थितिरन्त्था। यथान्यवर्णयोगेन +++स्फाटिको भणिः ॥ ४४। समस्तोपाधिविध्वंसे सदाभ्यासेन योगिनाम्। सुक्तावच्छुक्तिभेदेन स्वयमात्मा प्रकाशते॥।४५॥ विरजाः पर आकाशादज आत्मा महानिति। स्तौति श्रुतिरहोरात्रं तः वं तत् ककयो विदुः ॥ ४६ ॥ शब्दादीनां च तन्मात्रा यत् कण्ठादिपु(तु)स्थिता। तावदेव स्मृतिध्यानं समाधिः स्यादतः परम्॥४७॥ धारणा पञ्चनाडी च ध्यानं स्थात् षष्टिनाडिकम्। दिनद्वादशकेन स्यात् समाधि: प्राणसंयभात् ॥ ४८॥ अम्बुसैन्धवयोः साम्यं यथा भवति योगतः। तथात्ममनसोरक्यं समाधिः सोडभिधीयते ॥ ४९॥

यदा संक्षीयते प्राणो मनश्च प्रविलीयते। तदा समरसत्वं यत् समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ५०॥ यत् समत्वं द्वयोरंत्र जीवात्मपरमात्मनोः । समस्तनष्टसङ्कल्पः समाधिः सोऽभिधीयते॥ ५१॥

तृ्तीयः प्रबोष: । २३ इन्द्रियेषु मनोवृत्तिरल्पापेक्षा निरन्तरम्। यस्तु सर्वाणि भूतानि पश्यत्यात्मनि संयमी॥। ५२।। आात्मानं सर्वभूतेषु स ततो नाभिलिप्यते। भूम्यम्ब्वग्न्यनिलाकाशाद् बहिः किश्चिन्न विद्यते॥५३॥ त(म? प)सा तत् समं सर्वं योगिनां न तु कर्मिणाम्। एवं कृतं सारमसारमेवं तावद्विवक्ष्येति मनुष्यलोकः । एवं नरो वेत्ति परं न तत्त्वं ज्ञाते परे तत्त्वमिदं समस्तम्॥५४ ॥ सर्वत्र शास्त्रागमशब्दजालै- र्यत् कथ्यते ब्रह्म परं मुनीद्रैः। तत्वं यदा तद् भवति प्रसन्नं भूय: किमेतैः श्रमदैर्विवादैः ॥५५॥ उपाधिरन्यथा ज्ञानं तत्त्वसंस्थितिरन्यथा। (कु? गु)आानां पुञ्जवद् भाति सन्निधौ स्फाटिको [माणः ॥५६॥ सन्मणीनां यथा हारे प्रत्येकं दृश्यते गुणः । बहिरन्तश्च भूतेषु तद्वदात्मा विराजते॥ ५७॥ यथा काष्टगुणे वह्निः कुम्भतोयेषु भास्करः। एकोऽप्यनेकधा भाति बहुधा भूतपङ़क्तिषु॥५८॥ वापीकूपतटाकादौ विवस्वानिव लक्ष्यतें। आत्मा भूतगुणे भाति न तत्र परमार्थतः ॥५९॥

विवेकमार्ताण्डे अग्राहं गगनं भाण्डे बहिरन्तःस्थितं यथा। आब्रह्माण्डघटे तद्वत् परमात्मा विराजते ॥ ६० ॥ लीयते हि यथाकाशं घटे भिन्ने सहस्रधा। तथात्मा न क्षयं याति शरीरे प्रलयं गते॥ ६१ ॥ आत्मा देहविनाशेऽपि निर्मलो निरुपद्रवः । महीकूपजलाभावे नाभावो विद्यते रवेः॥६२॥ क्षायन्त सर्वभूतानि परमात्मा न हीयते। काष्टमेव भवेद् भस्म न तत्स्थः क्वापि पावकः ॥ ६३ ॥ तोये गते किन्तु गतो मृगाङ्गो नीते (घटे) किं गगनं प्रयाति। आत्मा शरीरेषु चलेषु नित्यो निगद्यते निश्चल एक एव ॥ ६४ ॥ सृष्टिस्थितिप्रलयमेति शरीरमेव नात्मा प्ररोहति न तिष्ठति न प्रयाति। जाता स्थिता हि विगता गगने घनाली नैवाम्बरं प्रचलितं वदतीह कोऽपि। ६५॥ न गोपुरं बिम्बजलादिद्टश्यं व्योमेव तारकायुक्तं तद्वदनेकशरीरे समस्तको भाति परमात्मा (?) गवाक्षेष्वनेकेषु संवीक्ष्यमाणं यथैकं नभो भात्यनेकप्रकारम्। शिवः सर्वसंस्थः सदानन्दकन्दः स्थितो देहसंवेष्टने (को? सो)ऽयमात्मा ॥६६ ॥

तृतीयः प्रबोष: । २५ निस्तरङ्गे जले यद्वदापादतलमस्तकम् । पश्यत्यभिन्नमात्मानं तद्वन्मनसि (संयमी) ॥ ६७॥ निर्मले दर्पणे यद्वत् प्रतिरूपं च पश्यति। विमले मानसे योगी तद्वदात्मानमात्मनि॥ ६८॥ आत्मनो मनसि ध्यानं वाचि नैवाततनः कथा। क्रियायामात्मनः कर्म कुर्वन्नात्मयो भवेत्॥ ६९ ॥ सत्वाख्यगुणतम्बन्धात् संस्थाप्य महतीं प्रभाम्। दृढमन्तःस्थिलो योगी तनो हन्ति प्रदीपवत्॥७०। स्नेहक्षये गुणाढ्योपि तेजस्व्री सर्वदर्शनः। न निर्वाणं गतो योगी व्यावर्वयति दीपवत्॥ ७१॥ स्नेहसूत्ररहिता निरुद्यमाः कर्म युक्तिपुरसत्यवादिता के समीपमयुगेत्ययोगवान् पुत्रभित्रपशुपालवान् भवेत् (१) ।। ७२ ।। अन्धकारं निराचष्टे सामर्थ्येन हितं यथा। अज्ञानादसि संसारे ज्ञानान्मुक्तिस्तथात्मनि ॥७३॥ यदा मनो नष्टसमस्तदोषं शान्ति दधानं विचयावसानम्। त(थै? दै)व सुक्ति: कथिता मुनीन्द्रैः किं देहपातादपवर्गेसिद्धिः॥७४॥ इति शतगुणाचार्यतनयविश्वरूपदेवविरचिते. विवेकभार्ताण्डे सड्कल्पविकल्पच्छेदोनाम तृतीयः प्रबोध: ॥

२६ विवेकमार्ताण्डे अथ चतुर्थः प्रबोध:।

अथ कालस्य विज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतम्। जीवितं मरणं योगी यतो जानाति निश्चितम् ॥१॥ प्रोच्यते कलसङ्ख्याने विधिरेष यतो बुधैः। कलाकाष्ठानिमेषादिरतः कालोऽभिधीयते ॥ २ ॥ श्वासोच्छासात्मकः प्राणः षड्भिः प्राणैः फलं स्मृतम्। फलैः षष्टिभिरेव स्याद् घटिका कालसङख्यया।३॥ प्राणानामधिकं षष्टया घटिकायां शतत्रयम्। भवन्ति प्रहरे पूर्णे शतानां सप्तविंशतिः ॥४।। घटिकाभिरहोरात्रं षष्टिभि: किल जायते। दिनं त्रिंशन्भिराख्यातं निशा त्रिंशद्िरुच्यते ॥ ५॥ मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्ऋतुरेको द्विमासिकः। ऋतुभिः षद्भिरब्दं स्यादयनं त्वृतुभिस्त्रिभिः ॥६॥ अह्वां षष्टवधिकानि स्युः शतानि त्रीणि वत्सरे। मासा: संक्रान्तयो वापि द्वादशैव प्रकीर्तिताः।।७।। एवं षट्शतयुक्तानि सहस्राण्येकविंशतिः। घटिका वत्लरे पूर्णे ब्रुवते कालवेदिनः ॥८ ।। चतुस्सहस्रहीनानि लक्षाणीह त्रयोदश। घटिकानां प्रजायन्ते षष्टिवर्षगणैः शुभैः ॥९॥ अष्टादशघटीलक्षैरुक्तं चन्द्रसहस्त्रकम । १. 'कन्यका' ख. पाठ:

चतुर्थ: प्रबोष: । २७ धन्या जीवन्ति संसारे कुर्वाणाः सुकृतं सदा॥ १० ॥ चन्द्रलक्षञ्च नाडीनां तथाष्टादशकोटयः। पश्यन्ति योगिनो धीरा: परमानन्दचेतसा ।। ११। नवाम्बुजानि जायन्ते त्रया्त्रिंशच्च कोटयः। तथा द्वादशलक्षाणि घटिकानां कलौ युगे।। १२ ॥ अष्टादशाम्बुजानि स्युः षट्षष्टिरिह कोटयः। चतुर्विशतिलक्षाणि घटिका द्वापरे स्मृताः।१३॥ सप्त विंशतिर ब्जानामे कोनशतकोटयः। षटत्रिंशदिह लक्षाणि त्रेतायां घटिकाः स्मृताः॥१४॥ सप्तत्रिंशत्सरोजानि द्वात्रिंशच्छतकोटयः। अष्टौ लक्षाणि नाडीनां चत्वारिंशत् कृते युगे।। १५ । मासो यस्तु मनुष्याणां भवेत् पक्षद्वयात्मकः । तत्पितृणामहोरात्रं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ १६ ।। यो वत्सरो मनुष्याणामयनद्वयसंयुतः। देवानां तदहोरात्रं चन्द्रसूर्यात्मकं विदुः॥१७॥ क्षीयन्ते मनवः सर्वे पतन्तीन्द्राश्चतुर्दश। प्रलयं यान्ति भूतानि ब्रह्मणो दिनमध्यतः ।१८ ॥। चतुर्युगसहस्त्रेण दिनं सृष्टिकरं भवेत्। एतावती निशा धातु: सर्वसंहारकारिणी ॥१९ ॥ चतुर्युगसहस्त्राभ्यामहोरात्रं च शाश्वतम्।' एवं ब्रह्मा जगत्कर्ता शतं वर्षाणि जीवति॥ २०। १. 'ळानि' ग. पाठः.

२८ विवेकमार्ताण्डे ब्रह्मणो जीविताव्देन वैष्णवं कथ्यते दिनम्। विष्णुरेवं महाभूतः शतं वर्षाणि जीवति॥ २१॥ विष्णोर्दशतेनैव रुद्रस्य दिवसो भवेत्। एवंविधो महादेवः शतं वर्षाणि जीवाि॥ २२॥ कल्पो ब्रह्मदिनं प्रोक्तं महाकल्पो दिनं हरे:। आदिकल्पो दिनं शम्भोरेवं कालपरम्परा ॥ २३ ॥ अथ किं बहुनोक्तेन यावत् सङ्ख्या प्रवर्तते। तावत् कालभयं पुंसामिति शास्त्रस्य निश्चयः ॥२४॥ उक्त बाह्यमहोरात्रं यत् प्रमाणं मनीषिभिः । प्राणो घटी भवेत् प्राणैरहोरात्रं तु षष्टिभिः ॥२५। षेष्टिभिस्तैरहोरात्रैर्ऋतुराभ्यन्तरो पतः। वर्षे षडृतवो ज्ञेया मासा द्वादश विश्रुताः ॥२६॥ सङ्क्रान्तयोऽपि तावत्यः कुलीरमकरादयः। चरस्थिरविभागाश्च पेवाघा राशयः स्मृताः॥२७॥ कुर्वन्ति सर्वकालेषु स्वनामसद्दशं फलम्। घटीभि: पश्चभिर्मासः पश्चभिः संक्रमो भवेत्॥२८॥

अयनद्वयसंयुक्तं वर्ष स्यात् षष्टिनाडिकम् ॥।२९। चैत्रमासादितः कृत्वा क्मेणैव विचारयेत्। पूर्वाह्ने चैत्रवैशाखौ वसन्तो घटिका दश ॥ ३० ॥ १. 'षष्टया शत्त्रयेण स्याद् वत्सरोऽभ्यन्तरो मतः ।' ग. पाठः.

चतुर्थ: प्रबोष: । २९ ज्येष्ठाषाढौ तु मष्याह्ले ग्रीष्मकालोऽभिधीयते। नभोभाद्रपदौ वर्षा अपराह्ने घटिका दश ॥ ३१॥ आश्रिन: कार्तिको मास: पूर्वरात्रेस्ति शारदः । मार्गशीर्षस्तथा पुष्यो हेमन्तो रात्रिमध्यतः ॥ ३२ ॥ शिशिरो रात्रिपर्यन्तरे माधफाल्युनसंयुतः। विषुवाख्यः सदा चैत्रे जायते मेषसंक्रमः ॥३३ ॥ वैशाखे मेषसंक्रान्तिज्येष्ठे मिथुनसंक्रमः । आषाढे कर्किसङ्कान्तिः प्रोच्यते दक्षिणायनम् [।।३४ । श्रावणे सिंहसङ्करान्ति: कन्यासड्कान्तिर्भाद्रपदे। आश्िने तुलासड्कान्तिषृश्चिकाख्या तु कार्निके॥३५॥ मार्गशीर्षे च धनुषः पुष्ये मकरसम्भवः । मकराख्या तु सङ्कान्तिरुत्तरायणसंजिता ॥ ३६ : माघे तु कुम्भसड्कान्तिः फाल्गुने मीनमंक्रमः । मेषं च मिथुनं सिंहं तुलाकार्मुककुम्भकाः ॥३७॥ बडेते पिङ्गलामार्गे प्रवर्तन्ते यथाक्रमम्। घृषभः कर्केटः कन्या वृश्चिको नकरस्तिमिः ॥३८॥ एतेषामुदयो नित्यं वाममार्गेण जायते। यस्मिन् भासे तु थो राशिः स तत्रैवो.देतः शुभः [।३९ " अन्यथा दुःखितः स स्यादिति शास्त्रस्य निश्चयः। अष्टादशशतान्याह्ढुः प्राणानां सङ्क्रभे सदा ॥४०॥

३० विवेकमातांण्डे ऋतो षदत्रिशदुक्तानि त्रिगुणान्ययने तथा। षटशतानि भवत्येवं सहस्राण्येकिंशतिः ।४१। प्राणानामन्तरे वर्षे सङ्ख्येयं कथिता बुधैः। बाह्यमाभ्यन्तरं चैव कालमानं द्विधा स्थितम्॥२१॥ चन्द्रभास्करचारेण ज्ञायते खल नान्यथा। इडायां चन्द्रमाः प्रोक्तःपिङ्गलायां दिवाकरः ॥ ४३॥ सुषुम्नायां भवेद वह्निरेक एव सदागतिः। इडाख्या चोत्तरा नाडी पिङ्गला दक्षिणा स्मृता ॥४४॥ सुषुम्ना मध्यमा सा तु यत्र सङ़क्रमते खगः। इडा विनिर्गमे श्रेष्ठा प्रवेशे पिङ्गला शुभा॥४५॥ शस्यते मध्यमा नाडी सुषुम्ना योगसाधने। इडायां प्रमदा प्रोक्ता पिङ्गलायां च पूरुषः ॥४६॥ नपुंसकं सुषुम्नायां प्रश्नकाले तु लक्षयेत्। नाडी यथोक्तलाभाय प्रोच्यते प्राणवाहिनी॥ ४७ ।। यतः प्राणो भवेत् पुंसामर्थनाशाय सर्वदा। सर्वासामपि नाडीनामहितः प्राणनिर्गमः ॥४८ ॥ प्रवेशोऽभिमतं कार्यं साधयेत् पृच्छकस्य हि। अग्रतो वामतश्चोर्ध्वं यं यं पृच्छति संस्थितः॥।४९।। तत् तथैवेति निर्दिष्टं सफलं हिमरश्मिना। अधो दक्षिणतः पृष्ठे स्थितः पृच्छति यः सदा॥ ५०॥ सत्सर्व सफलं कार्य जायते चण्डरमिना। यदन्यत्र चरेज्जीवो विशत्यन्यत्र; साधकः ॥ ५१॥ १. 'स्मू' ग. पाठ :. २. 'प्राप्तः' ख. पाठः.

चतुर्थः प्रबोधः । तद् रिक्तं निष्फलं प्राहुरन्यथाचरितं शुभम्। यात्रा पूजा जपो यज्ञो विवाहो दानमुरसवः ॥५२॥ नियम: शान्तिकं कर्म सौख्यं सौम्येन सिध्यति। विवादे सङ्गरे द्यूते सन्नाहे जनमैथुने।।५३॥ अहितोच्चाटने कार्ये दीप्ो भानु: प्रशस्यते। निर्गमे वा प्रवेशे वा कलहे शान्तिकेऽपि वा ॥५४॥ वर्जयेन्मध्यमाचारं विना विज्ञानसाधनम्। रहाच्चन्द्रेण निर्यातः प्रविष्टो भानुना रणे॥५५॥ शून्याङ्गं वैरिणं कृत्वा कातरोऽपि जयी भवेत्। निष्क्रान्तो भानुना गेहात् प्रविष्टः शशिना रणे॥५६॥ जीवाङ्गो यस्य वा वैरी स शूरोऽपि विनश्यति। दस्यवः शत्रवो भूपा: कितवा व्यवहारिणः॥ ५७॥ एते शून्यगताः सौम्याः पूर्णस्याभयदाः स्मृताः। पूर्वामुदीचीं शशिनः प्रवाहे भानो: प्रतीचीं दि++क्षिणां च। प्रश्ने विधाय व्यसनाय युक्त: सर्वेषु कार्येषु जयं लभेत ॥ ५८॥ प्रवृत्ति: पश्चतत्वानाभेकैका घटिका स्मृता। इडापिङ्गलयोरेव वायुचारेण लक्षयेत् ॥ ५९॥ वायोरादा द्वितीयाग्नेस्तृतीया घटिका भुवः। चतुर्थी वरुणस्यैव पञ्चमी नभसो भवेत्॥ ६० ॥

३२ अम्लश्च वर्तुलो नीलो मारुतश्रतुरङ्गुलम्। तिर्यग्वहति नासायां वर्जितः शुभकर्मसु ॥६॥ त्रिको(णो) लोहितस्तीक्ष्णो वह्विरष्टाङ्गुलो मतः। ऊर्ध्वं वहति ना(ना?सा)यां शुभकर्मणि न स्मृतः॥६२॥ पीता ज्वाला चलुष्कोणा जगती द्वादशाङ्गला। मध्ये वहति नासायां सिद्धिदा सर्वकर्मसु॥ ६३ ॥ अर्धचन्द्रामृतं तोयं कषायं षोडशाङ्कुलम्। अधो वहृति नासयां सर्वदा शान्तिकारकम् ॥ ६४॥ अप्रमाणमनाकारमवर्णमरसं शिवम्। कथ्यते सर्वसंख्याने सर्वकामक्षयक्करम् ६५॥ आग्नेयं वायवं योगं नाभसं तुविवर्जयेत् मर्वदा सर्वकार्येषु न विद्यादीप्सितं फलम्॥ ६६ ॥ बृहस्पतिः स्मृतो वायौ शुक्रो वह्नौ बुधो भुवि। इन्दुरप्सु वसन्त्येते वाममार्गे शुभा ग्रहाः ॥ ६७ ॥ पवने राहुरस्त्यमौ कुजो भूमौ दिवाकर:। जले शनैश्चरो ह्येते घोरा दक्षिणतो ग्रहाः ॥६८॥ शुभा: शुभेषु कार्येषु घोरा घोरेषु सिद्धिदाः। अन्यथा फलहन्तारो अहाः सर्वे प्रकीर्तिताः ॥६९॥ गुरुशुक्रबुधेन्दूनां वारे स्याद् वामनाडिका। सिद्धिदा सर्वकार्येषु शुक्कपक्षे विशेषतः।.७०।।

१. 'प्य' ख. पाठः.

चतुर्थ: प्रबोषः । ३३ अर्कमङ्गलसौरीणां वारे वै दक्षिणा स्मृता। फलदा सर्वकार्येषु कृष्णपक्षे वरिशेषतः ॥ ७१॥ इडायां पिङ्गलायां वा यत्र वायुः प्रवर्तते। आदौ तद् वादमुद्धृत्य यात्रायां लभते फलम्॥७२॥ शुक्लप्रतिपदि वामा कृष्णायां पिङ्गला वहत्ुपसि। त्रीणि त्रीणि दिनानि च वायोरेवं गतिः शुभदा॥७३॥ प्रत्यूषे क्वचिदथवा प्रवहति पवनश्च यस्य विपरोतः। योगवियोगसमुत्थं विन्दत्यचिरेण दुःखंमः।।७४॥ प्रथमे कलहप्राप्तिरर्थनाशो द्वितीयके । तृतीये तु प्रवासः स्याच्चतुर्थे मित्रखण्डनम् ॥७५: पञ्चमे देहविध्वंसः षष्ठे देशाधिपक्षयः। सप्तमे विरहक्लेशो जायते मृत्युरष्टमे॥ ७६ ॥ एवमेव विजानीयाद् दशपञ्चदिनोदयम् पक्षद्वयेऽपि मेधावी वामदक्षिणमारुतात्॥ ७७॥ मासादौ वत्सरादौ च पक्षादौ वा यदा तदा। क्षयकालं परीक्षेत वायुचारवशाद् बुधः॥७८ ॥ अहोरात्रं यदैकत्र वहते यस्य मारुतः । सदा तस्य भवत्यायुः सम्पूर्ण वत्सरत्रयम्॥७९॥ अहोरात्रद्वयं यस्य पिङ्गलायां सदागतिः। तस्य वर्षद्वयं प्रोक्तं जीवितं कालदर्शिमिः ॥८०॥ १. 'र्कोक्कारकसौ, २. 'घटते' ग. पाठः.

३४ विषेकमार्ताण्टे त्रिरात्रं वहते यस्य वायुरेकपुटे स्थितः। मासा द्वादश तस्यायुः प्रवदन्ति विपश्चितः ॥ ८१॥ दशरात्रं यदा वाति भानुरेवं निरन्तरभ्। तदा कालभयं पुंसां मासस्यान्ते भविष्यति ८२।। मासमेकं यदा वाति पिङ्गलायां प्रभञ्जनः। दिनमेकं ततो जीवेत् ततो याति यमालयम्॥८३॥ प्राणो यस्य दशाहानि वामदक्षिणतः क्रमात्। संकान्तया रहितो वाति तस्यायुः संक्रमावधि॥८४॥ त्यक्तसंक्रमणो यस्य मासमेकं वहेत् खगः। मध्याद्दात् परतो देही स कालस्य मुखं विशेत् ॥८५॥ स्पन्दत विषुवे यश्य युगपन्नयनद्दयन्। स सद्यो निभनं पाति बहुधापि हि गक्षितः ॥८६॥ संक्रान्त्यः शिशषिरादीनां षडाया या: प्रकीर्ततिताः। ताभ्यः कालं परीक्षेन योगी पश्चदिनावधि॥८७॥ माघसं क्रान्तिमारभ्य प्चरात्रं समीरणः । पिङ्गलायां गतो लक्ष्येज्जीवितं वत्सरत्रयम् ॥८८॥ चैत्रमासं समारभ्य यस्य पञ्च दिनानि च। दक्षिणो वहति प्राणः षड् वर्षाणि स जीवति।८९। ज्येष्ठमासस्य संक्रान्तो पञ्चरात्रं दिवाकरः । वर्तते यस्य तस्योक्तं नव वर्षाणि जीवितम्॥ ९० ॥

१. 'सदागतिः' ग. पाठः.

सतुर्थ: प्रयोषः । ३५

पदा श्रावणसंक्रान्तौ पश्चाहं वर्तते रविः। तदा द्वादशवर्षान्तात् काष्ठशय्यां समाश्रयेत् ॥९१॥ अथाश्विनस्य संकान्तौ पञ्चाहानि च भास्करः। वहते यस्य तस्यायुः समाः पञ्चदश स्मृताः ॥९२॥ मार्गशीर्षस्य संक्रान्तौ पश्चाहानि खगेश्वरः। वहते यस्य तस्यायुरष्टादश समा: स्मृताः॥९३॥ यदैवं दैवयोगेन वहते रोहिणीपतिः । तदैवं विविधा पीडा जायते मरणं विना॥ ९४ ॥ अनिर्दिष्टेषु मासेषु संक्रान्त्यो या भवन्ति षट्। एवं ताभ्योऽ्पि जानीयाच्चन्द्रेण क्षयमात्मनः ॥९५॥ जन्मशक्षे यदा चन्द्रो भानुश्च समसपके। तदा पौष्णो भवेत् कालो मृत्युनिश्चयकारकः ॥ ९६॥ तस्मिन् पौष्णे काले प्र(हर? वह)त्येवं यदो भानुः। ज्ीवेत् षोडशवर्षं दैवाद् देही न सन्देहः॥९७॥ यामद्वितयं पौष्णे काले यस्य प्रवर्तते सूर्यः। सस्य चतुर्दशवर्ष जीवितमुक्तं स्फुटं तज्ज्ैः॥९८॥ यामचतुष्टयमथवा यदैव पौप्णे दिवाकरो वहति। जीवितमाहुः कृतिनो द्वादशवर्षं तादह नूनम्॥९९॥ काले पौष्णाभिधे तस्मिन्नहोरात्रं सदागतिः वहते दक्षिणो यस्य स जीवेद् दश वत्सरान्।१०० ।। १. 'दा भवेद् भा' ख. पाठ :.

३६ विवेकमावाण्डे द्विदिनं त्रिदिनं वापि पिङ्गलायां सदा मरुत्। अष्टवर्ष तदा प्रोक्तं षडब्दं जीवितं स्मृतम् ॥१०१॥ चतुरो दिवसान् पञ्च पिङ्गलायां ततोऽनिलः। चतुर्थे वत्सरेऽपूर्णे तृतीये मृत्युमाविशेत्॥।१०२ ॥। षद्दिनं वहते यस्य पौष्णयोगे दिवाकरः । चतुर्विशत्यहोहीनं त्रिवर्षं तस्य जीवितम्॥१०३।। रिः सपदिन वस्य पौष्णे योगे प्रवर्तते। जीवेत् सोष्ठादशाहानि नव मासान् समाद्रयम्॥१०४।। व्रायुरष्टदिनं वस्थ वहते दक्षिणे पुटे। दे वषें सम मासांश्र षड् दिनानि स जीवति ।१०५। नवरत्र दशाहं वा दृशयते यस्य भास्करः। द्वेवर्ष सचतुर्मास स जीवेत वत्सरद्वयम् ॥ १०६ । पुका शदिनं वायुर्वहते यस्य दक्षिणे। चतुविशदहोहीनं स जीवेत् वत्सरदयम्॥१०७ ॥। एकदा द्वादशाहानि वहते यस्य दक्षिणे। वर्ष साध्यायशाहं तु नव भासान् स जीवति॥ १०८ ॥ पयोदशदिनं यस्य वहते वायुरेकतः। सतम साधिकं वर्षं स जीवेत् पड्दिनोत्तरम्।। १०९ ।। वहते चतुर्दशाहांनि पौष्णयोगे यदा रविः। चतुर्मास्ाधिकादव्दादू्ध्वं याति यमक्षयम्॥ ११० ।। १. 'द्वां पौष्णे योगे यदापि दक्षखगः।' स. पाठः

सतुर्थ: प्रणोष: । पक्षमेकं वहेद यस्य पौष्णे काले दिनाधिप:। स हि संवत्सरादूर्ध्वं क्षणमेकं न जीवति ॥१११।। पवनः पिङ्गलामार्गे यस्य षोडशवासरान्। दिनद्वादशहीने तु वर्षान्ते तस्य संक्षयः॥११२। यस्य सप्तदशाहानि पिङ्गलायां समीरणः । तस्यैकादशमे मासे षड़दिनोने क्षयो भवेत्॥११३॥ अष्टादशदिनं यस्य वहते दक्षिणानिलः । स द्वादशदिनन्यूनान् दश मासान् प्रजीवति॥११४॥ अह्वामेकोनविंशत्या पवनः पिङ्गलागतः। कथयत्यष्टमे मासे निश्चितं मरणं नृणाम्॥ ११५॥ यस्य विशत्यहोरात्रं वहते पिद्गलानिलः। स गच्छति यमस्थानं षण्मासान्ते न संशयः ॥११६॥ एकविंशत्यहोरात्रं वहते यस्य भास्करः। षड्दिनोनं तु षण्मासं स च जीवति मानवः॥११७॥ द्वार्विशतिदिनं यस्य दक्षिणे प्रबलोऽनिलः । दिनद्वादशसंयुक्तान् पञ्च मासान् स जीवति॥११८॥ प्रयोविंशतिरात्राणि सूर्यो यत्र प्रवर्तते। तस्यायुः कथ्यते पञ्च मासा: षड्दिनवर्जिताः॥११९॥ चतुर्विशतिमह्नां तु पञ्चविंशतिवासरान्। वहते हि चतुर्मासं त्रिमासं जीवितं भवेत्॥ १२० ॥ १. 'नान्ते' ख. पाठ :.

३८ षड्विशतिं दिनानां तु सप्तविंशतिवासरान्। वहते यस्य तस्यायुर्द्विमासं चैकमासिकम् ।। १२१ ।। अष्टाविंशतिरात्राणि वहते यस्य पिङ्गला। दशाहं जीवितं तस्य जायते पौष्णयोगतः ॥ १२२ ।। वेहेत् त्रिंशदहोरात्रमेकत्रिंशदिनानि च। पिङ्गला यस्य तस्यायुः पश्चरात्रं दिनत्रयम् ॥ १२३ ॥ द्वात्रिंश(दि? च दि)नान्येव त्रयखिंशद्दिनानि वा। सूर्यों वहति तस्यायुर्द्विदिनं चैकवासरम् १२४ ।। एवं क्मेण वा चन्द्रो यदा प्रवहते तदा। राजशत्रुभयं शोको रोगहानिश्च जायते ॥ १२५॥ इति स्वरप्रकरणड्:

कराङ्गुष्ठस्य मूले तु मभ यस्य न चेष्टते। स भवेत् वत्सरे पूर्णे क्षयगामी न संशयः ॥ १२६ ॥ सणिबन्धोदरे मर्म यस्य किश्विन्न चेष्टते। स एकादशमासायुरिति कालविदो विदुः॥ १२७।। यस्य न स्पन्दते किश्चिन्मर्म कूर्परसंस्थितम्। स शु्कं दशमे मासे पतत्यायुस्सरोवरम्॥१२८ ॥ स्फुरणं दृश्यते यस्य कक्षमर्मणि न स्फुटम्। स त्यजेद् विषुवद् देही नवमासात् स्वजीविसम् [।। १२९। १. 'वहे ननि', २. 'धति दि', ३. 'प्ये' ग. पाठ :.

चतुर्थः प्रयोष:। ३९ यस्य न स्फुरणं कर्म दृश्यते स्तनमर्मणि। सोऽवश्यं पञ्चमे मासे स्कन्धारूढो गमिष्यति॥१३०॥ स्पन्दनं दृश्यते यस्य न किश्चिन्नाभिममणि। स जीवेच्चतुरो मासानपि रोगशतावृतः । १३१ ।। स्पन्देते वृषणौ यस्य न किश्चिदपि पीडितौ। तृतीये मासि सोऽवश्यं यमस्थानं गमिष्यति॥१३२ ॥ यस्य न स्पन्दते किश्चित् पीडिते लिङ्गमर्मणि। तदा मासद्वयस्यान्ते जायते यमदर्शनम ॥ ११३॥ यस्य जानुगतं मर्म न किश्चिदपि चेश्रते। मासान्ते भरणं तस्य तनौ विहित च (?) शब्धते ॥। नाभिस्थानं गुदं यस्य कम्पते तालुका मुह्गः । छागगन्धि शरीरं स्यात् पक्षमेकं स जीवति ॥१३५॥ अनिमितं च बाधिर्यं श्रवणे चक्षुपोरपि। यस्य हिक्का च निद्रा च दशरात्रं स जीवति॥१३६॥ निर्दोषे स्फुरणं पादे यदूर्ध्व च मुहुर्सुद्क:। कालस्थामन्त्रणं तस्य पश्चाहान्नियतः क्षयः ॥१३७ । हृकयं कम्पते यस्य निर्निमिसं पुनः पुनः। विह्वलत्वं च तृष्णा च सोऽपि सद्यः पतिष्यति॥१३८॥ स्वरूपं परनेत्रस्य पुत्रिकायां न पश्यासि। यदा हि पटदृष्टिस्तु तदा मृत्युरदूरतः॥ १३९॥ १. 'नीयते क्षयम्' स. पाठः. २. 'दु' ग. पाठः.

अङ्लुल्या पीडितस्य स्फुरति न पविसा(?) वामनासाप्युपान्ते नैवोर्ध्वं नासिकान्ते नतु किमपि चल- चक्षुषश्चान्द्रिकं स्यात्। षड़भिर्द्वाभ्यां त्रिभि: स्यान्मरणमिइ तृणा- मेकमासेन नूनं यधेवं भातुनेत्रे दिगनलशरभू- संख्यया वासराणाम् ॥१४० ॥ स्वच्छायामवलोक्य निश्चलद्दशा सोमार्कयोरुद्रमे संपश्येत् प्रचुरायुरम्वरतले शुद्धं समय्रं नरम्। निर्बाहुञ्च समायुरम्बरगतं वर्षायुरङ्धिं विना षण्मासायुरसंयुतञ्च शिरसा दोषाय कृष्णं विदु:

जीवं विष्णुपदत्रयं सुरपदं षेण्मातृकामण्डलं तारापुञ्जमरुन्धतीममृतगोः शुक्रं ध्रुवं लाञ्छनम् । एतेष्वेकमतिस्फुटं तु पुरुषः पश्येन्न यः प्रेक्षितः सोऽवश्यं विशतीह कालसेदने संवत्सरादातुरः [। १४२ । प्रभवति पटुदृष्टे: केसराल: कृशानुः शशधरसमबिम्बो यस्य वा भाति भानुः।

१. 'सन्मात्रका ॥' ख, पाठः. २. व' ग. पाठः.

चतुर्थः प्रबोधः । विगलितसकलायुः प्रेतराजस्य साक्षा- दतिथिरिह स देही मासि चैकादशे स्यात्॥१४३॥ जनानमरजातीयान् गन्धर्वनगरान्नरः। यः पश्यति विधौ वामे दश मासान् स जीवति॥१४४॥ कचित् पश्यति यो दीपं सौवर्ण वृक्षकाननम्। विरूपाणि च भूतानि नव भासान् स जीवति॥१४५॥ स्थूलाङो हि कृशः कृशो हि सहसा स्थूलत्वमाल- [म्बते इ्यामो वा कनकप्रभो यदि भवेत् कैष्णश्च गौरच्छविः। शूरो भीरूरघी च धर्मनिपुणः शान्तो विकारी पुमा- नित्यादि प्रकृतेरुशन्ति चलनं मासेऽष्ठमे मृत्युदम् [।। १४६ । पीत्वा जलं यस्य न याति तृष्णा भुंक्त्वा भृशं नो धृतिरस्ति यस्य। शक्तिक्षयो वा तनुवर्णलोपो मासेऽष्टमे तस्य हि कालघातः॥१४७ ॥ खण्डं भवेद्यस्य पदं कदाचित् पङ्काकुले वा पथि पांसुले वा। स सप्तमे मासि विहाय सर्व प्रयाति याम्यं सदनं मनुष्य: ॥१४८।। १. 'सु', २. 'गौरस्तु कृष्णच्छ', ३. 'स', ४. 'भृत्वा', ५. 'भू' ग, पाठ :. G

४२ विवेकमातोण्डे

पीडा भवेत् पाणितले च जिह्ना- मूलं त्वेशूलं रुधिरं च कृष्णम्। वृद्धिर्न रोम्णामपि यत्र दृष्टा जीवेन्मनुष्यः स हि सप्त मासान् ॥ १४९॥ मध्याङ्गुलीनां त्रितयं न चक्रे रोगं विना शुप्यति यस्थ कण्ठः । मुहुर्मुहुः प्रस्त्रवण च जाड्यं षड्भिः स मासैः प्रळयं प्रयाति ॥१५० ॥ काकोलूककपोतसूकरखरध्वाडक्षे: कथश्चित् पुरा नुत्येनामिषलम्पटेन पटुना यो भक्ष्यते पक्षिणा। षण्मासात् पतितः स भीषणतरं पश्यत्यवश्यं यमं यद् सध्रेण जटायुपा न किमसौ दृष्टः पुरा रावण: [।। १५१ । आच्छादते कर्कशकाकपङ़कत्या चापूर्यते वा धनपांसुवृष्टा। आताड्यते यस्तु चिरं भ्रमर्या स्यात् पश्चमे मासि गतायुरेव ॥ १५२।। यस्य स्वदेशेऽपि दिशां विमोहो नो पूर्वदृष्टस्य निवेदनं स्यात्। दीपे प्रणष्टे नतु वेत्ति गन्धं मासैश्चतुर्भिर्निधनं स गच्छेत्॥ १५३ ॥ १. 'तु शू', २. 'ष्टौ' ख. पाठ ..

चतुर्थः प्रबोधः । ४३ यस्य मस्तकमारुह्य सरटो बहुवर्णकः। दर्शयत्यपरं रूपं चतुर्मासं स जीवति ॥१५४॥ यस्य न स्फुरति ज्पोतिः पीडिते नयनद्वये। मरणं तस्य निर्देश्यं चतुर्थे मासि निश्चितम्॥१५५॥ छाया शिरस्यूर्ध्वगतापि तन्वी सूर्योदये वान्तरधूमवर्ती। या दृश्यते पञ्चदिनानि यस्य त्रिभिः स मासैर्निधनं प्रयाति ॥१५६। ऋक्षाणि कष्टानि च यस्त्वकस्मा- च्छायां निजां पश्यति मूर्धहीनाम्। घण्टास्वनं यः शृणुते रतान्ते मासत्रयात् तस्य वदन्ति मृत्युम् ॥१५७॥ तारा दिवा दिश्रु रजोनिपातं यो विद्युतं पश्यति खे निरत्रे। इन्द्रायुधं वा स्वयमेन रात्रौ मासद्वयात् तस्प वढन्ति नाशम्॥१५८॥ पश्यत्यकस्माद् बककोकहंस शिखण्डिनामागमनं नरो यः। दिवा महोल्कापतनं स नूनं मासद्वयादूर्ध्वमुपैति मृत्युम् ॥१५९ ॥ न यस्य गन्धं न रसं न रूपं गृह्लाति नासा रसना च चक्षुः। १. 'कङ्कदं' ग. पाठ :.

४४ विवेकमार्ताण्डे चलत्यकस्माद् वदनं प्रवक्तुं स मासतः प्रेतपेतिं प्रयाति ॥१६० ॥ सूर्योदये फूत्कुरुते मनीषी वक्रेण नित्यं जलपूरितेन। यदेन्द्रचापप्रतिमं न तेजो ज्ञेयस्तथा मृत्युरदूरवर्ती।। १६१॥। नेत्राग्रस्थितया यस्य कराङ्गुल्यापि दृश्यते। उदितः पूर्णिमाचन्द्रो मासमेकं स जीवति॥१६२॥ लोचनग्रन्थिका यस्य कराङ़गुल्यां न लिप्यते। भाति भानुरमावास्यां मासमेकं स जीवति॥ १६३ ॥ कनिष्ठिकाङ्गुले: पर्व स्यात् कृष्णं मध्यमं यदा। तदायुः प्रोच्यते पुंसामष्टादशदिनावधि॥ १६४॥ घृते तैले जले वापि दर्पणे यस्तु पश्यति । शिरोरहितमात्मानं पक्षमेकं स जीव्रति ॥१६५ ।। शैत्यं विदध्यात् तपनोड्रपि यस्य सन्तापकारी ननु शीतरश्मिः। न वेत्ति यो वा तुहिनं न चोष्णं स पक्षमेकं खलु तिष्ठतीह॥१६६ ॥ छिद्रं धरण्यामथवार्कबिम्बे छायाश्रितं पश्यति यस्त्वकरमात्। तस्यैव पुंसो दशमेडव्नि कान्ता शोकाकुला मुश्चति भूषणानि॥१६७ ॥ १. 'ग' ख. पाठ :. २. 'नु' ग. पाठ :.

चतुर्थः प्रबोधः । ४५ स्नातमात्रस्य यस्यैतन् वपुः शुष्यति ततूक्षणात। हृदयं हस्तपादं च दशरातं स जीववि १६८ । नासामं रसनाग्रश्च वक्षश्चैवौछ्ठसम्पुटभ्। यो न पश्येत् पुरा हष्ं सपरात्रं स जीवति॥ १६९ ॥ अर्धं च शीलं वपुरधमुष्ण दृश्येत किन्चिच्छवगन्धयुक्तम। मुहुर्मुहुर्यस्य मुखेऽपि शोषो जीवेत् स सर्वत्र दिनानि सप्त।। १७० ।। यस्य स्वदेशाच्चलितौ तु कर्णो वक्त्रं च नासा मृदुतामुपैति। पशयेन्न यो भ्र्युगलस्य मध्यं जीवेत् स सर्वत्र दिनानि सप्त ।। १७१ ॥ वायुना पीडितस्थापि सिक्तस्य पयसा मुहुः। देहे यस्य न रोमाञ्चः पञ्चरात्रं स जीवति ॥ १७२॥ जिह्वा कृष्णा मुगं रक्तं गात्रभङ्गो मनोभ्रमः। कुहरस्थस्वरो यस्य स जीवेद् दिवसत्रयम ॥ १७३ ।। रक्तोर्ध्वदृष्टिरुष्णास्यः शीतनाभि: सदातुगः: ऊर्ध्वश्वासो भवेद यश्च नस्य मे निसर्जनम॥१७४॥ पशयेत् सर्पिषि भामकरं पयग वो खण्डं यढ़ा पूर्वतो याम्ये पश्चिमतोऽपि तोम्पदिशि या छिद्रान्वितं [मध्यतः। षण्मासाद् द्वितयात नथा प्रथमतः पक्षाद् दशाहातू नथा पञ्चाहान्म्रियते तु धूमशिखया सौख्यं तु शुद्धे रवौ।। १. 'दौ', २. 'चा', ३. 'सद्रि' ख. पाठ :.

विवेकमार्ताण्डे द्वो पक्षौ हस्तयुग्मे तदनु तिथिगणं सर्वपर्वप्रदेशं सङ्क(ल्पो ? रया)वं स्वबुद्ध्या स्तवजपसहितः शम्भु- [सभ्यर्च्य रात्रौ। कुर्याल्वाक्षारगाक तलुगले प्राुत्थाय पश्येत् कृष्णं पत पत्र नास्म हनि न मरणं स्यात्सिते [वासिते वा ॥ १७६ ।। यस्य क्षुषा मूत्रपुरीषशुका- न्येनानि पुंसो युगपद् द्रवन्ति। तस्यां तिथौ मासि च पक्षवर्षात् प्राणप्रयाणं प्रवदन्ति तस्य ॥१७७। हीनचन्द्रबलो यस्तु हंसकाकशिखण्डिनाम्। सम्पश्येन्मैथुनं क्वाषि तस्य मृत्यु दूरतः ॥ १७८॥ यः सवने भक्ष्यते गृधैः काकजम्बुककुक्कुटैः। स तु संवत्सरादर्वाङ् सिचते नात्र संायः ॥१७९॥ नरः पश्यति यः रवने पतितं चन्द्रभण्डलम्। राहुग्स्तं तुा हंसं दश मासान् स जीनति॥१८०॥ महिषेण वराहेज ऋृष्णसारेण या सुमान्: रवने विदारितो गस्तु स जीवेश्रवपासितकम् ॥ १८१॥ हसन्तमपि जन्पन्तं भीतं क्षपणंक सुङुः। यो नरः पश्यति सवन्े सोऽष्टमे मासि गच्छति ॥१८२॥ यः खन्ने पुरुषैः कृष्णैर्नीयते दक्षिणां दिशम्। महिषोष्ट्रखरारूढः सप्त मासान् स जीवति ॥१८३॥।

चतुथ: प्रबोधः। अश्नाति यो नरः रवने सुवर्ण रजतं तथा। उद्विरत्यथवा यस्तु स पष्ठे मासि सीदति॥१८४।। स्वेप्ने लोहितपीठस्थो लोहिताम्बरभूषितः । रक्तचन्दनदिग्धाङ्ग: पञ्च मासान् स जीवति॥१८५॥ ऋक्षवानरमारुह्य यो गच्छेद् दक्षिणामुखः। गीयमानो नरैः स्तीभिश्चतुर्मासान् स जीवति॥१८६॥ लोहदण्डघरं भीमं पुरुष कृष्णपिङ्गलम्। यः स्वप्ने पश्यति कुद्धं त्रिभिर्मासैः सगच्छति॥१८७॥ यः पश्येत् सागरं शुष्कं (शुक्कां?) गङ्गामषि सरस्वतीम्। जलस्थानानि चान्यानि द्वौ मासो तस्य जीवितम्।। यः स्वप्ने पतितं वृक्षात् प्रासादात् पर्वतादपि। अन्धकूपेऽथवा जाले मासमेकं स जीवति ॥१८९॥ तैलं पिवति यः रुवन्े पश्येत् तैलमयं सरः। तैलाभ्यक्तशरीरस्तु पक्षमेकं स जीवाते ॥ १९० ॥ भस्माद्यस्थिमिर ह्गारैराकीर्णा सर्पसङ्कलाम्। नदीं पश्यलि यः स्वनने ददारात्रं स जीव्ति ॥१९१॥ यः शपेत पिशाचेन गुह्केनापि ताडितः। प्रत्यक्षमथवा खन्ने दशरात्रं स जीरति ॥ १९२ ॥ गर्ते चापूरिते वहौ अवि(्े!छो) वा जले गतः। न निर्गच्छति य: स्वप्े स जीवति दिनत्रयम् ॥१९३॥ यस्तु मनं महापङ्के निरुच्छवासं निराश्रयम्। आत्मानं पश्यति स्वने दिनमेंकं स जीवति ॥१९४॥ १. 'स स्वमे लोहपी' ग. पाठ :. २. 'कृष्णं शुक्कां गञ्ञां स' ख. पाठः.

।वं कमार्तोण्डे विज्ञाय निश्चित कार्ल लक्षणैरवमादिभिः । न भूषी स्रियत येन विद्वोन् कर्म सेमाचरेत् ॥ १९५ ॥ तीर्थेलानन दानेन तपसा सुहुतेन वा। जपन ध्यायागेन जायते कोलवञ्चनम् ॥ १९६ ॥ जप्ता मतुअः यस्तु उुहुयादयुतत्रयम्। तिलराज्यफ्ुस गीपि स कुर्यात् कालवञ्चनम्॥१९७ ॥ एका।न्तसिदं सबिन्दु कथितं सादं सषष्ठख्वरं बीजं बिन्दुविभूपितं च पपरं प्रोक्तं विसर्गान्वितम्। मध्ये नामपदं निधाय विधिना सव्यापसव्यं जपे- न्मन्त्रं योऽक्षरलक्षसङ्ख्यविधिना मृत्युं जयत्येव सः [।१९८। इति शतगुणाचार्यतनयश्रीविश्व (रूप)देवविरचिते विवेकमार्ताण्डे कालविज्ञानं नाम चतुर्थः प्रवोष: ।

एतद्र विमुक्तिसोशनमतत् कालस्य वञ्चनम्। यद् व्यावुनं मनो भोगादासक्त परमात्मनि ॥१॥ चपुरुरपयते लोक वपुरव प्रलायत। न कशिज्जायते ह्वात्मा दिरजी हि परो ध्रुवः ॥ २ ॥ आताकाशमयस्तावच्चितं प्राणमयं भवेत्। तेजोमयसतवहङ्गारस्तथा रसमयं मनः ॥३॥ १. 'द्यात्', २. 'तदाच' ग. पाठः,

पञ्चमः प्रबोधः ।' ४९ पृथ्वीमयं शरीरं स्यादिन्द्रियाणि च तन्मयम्। तथेन्द्रियमयो लोको व्यापारः कर्म तन्मयम् ॥४॥ तत्कर्म कविभि: प्रोक्तं पुण्यं पापमिति द्विधा। पुण्यपापमयो बन्धो देहिनां दुरतिक्रमः ॥५॥ कर्मबन्धमयी सृष्टिः संहारश्वैव तन्मयः। सम्भूतिं च विनाशं च यो जानाति स वेदवित् ॥ ६ ॥ सर्वेषामादिराकाशं निश्चलं शब्दलक्षणम्। जायते वायुराकाशाच्ञ्चलस्पर्शलक्षणः ।। ७।। नभस्समीरणाभ्यां स्यात् तत् तेजो रुपलक्षणम्। एवमादित्रयादाप: सम्भूता रसलक्षणाः।।८।। नभोवातािवारिभ्यो मेदिनी गन्धलक्षणा। आधारः सर्वभूनानां प्राप्ता विश्वम्भरा ततः॥। ९ ॥' पञ्चानामपि तत्त्वानाभेकैकश्च निजो गुणः। अत्रैकद्वित्रिचत्वारो दृश्यन्ते योनिजा गुणाः ॥ १० ॥ मरुतो योनिराकाशं वह्नेरेतद् द्वयं भवेत्। एतत्रयमपां प्रोक्तं क्षितेरेतच्चतुष्टयम् ॥ ११ ॥ एवमेकगुणं व्योम हिगुणो वायुरुच्यते। तथैव त्रिगुणं तेजो भवन्त्यापश्चतुर्गुणाः॥१२॥ शब्द: स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च। एतत्पञ्चगुणा पृथ्वी ब्रह्मणा(तिष्ठ? धिष्टि)ता पुरा॥ क्षितौ ब्रह्मा जले विष्णुस्तथा रुद्रो हुताशने। ईश्वरः पवने देवो व्योम्नि देवः सदाशिवः ॥ १४॥ H

५० विवेकमार्ताण्डे

तावदाकाशसङ्गल्पो यावच्छब्दः प्रवर्तते। निश्शब्दं तत् परब्रह्म परमात्मा स गीयते॥ १५॥ पृथ्वी शीर्णा जले मग्ना जलं ग्रस्तं महाग्निना। वायुना शमितं तेजो व्योन्नि वातो लयं ययौ॥ १६ ॥ आकाशात् सर्वमुत्पन्नं जगदेतच्चराचरम् । लीयते पुनराकाशे तस्मादाकाशमाश्रयेत् ॥ १७ ॥ बहिरन्तःस्थितं शुद्धं निरालम्बं निरामयम्। भावयन्मनसा व्योम सुच्यते जन्मबन्धनात् ॥ १८ ।। परमानन्दसंस्पर्शकारणं विश्वधारणम्। भावयन् जगतः प्राणं वायुवत् खेचरो भवेत् ॥१९ ॥ अनलार्कशताकारं प्रज्वलद् भुवनत्रयम्। धारयन् हृदये तेजो वह्निना न स दह्यते॥ २० ॥

हृदये भावयेत् तावत् तस्य वारिभयं कुतः॥ २१॥ अभूतल(?)भराक्रान्तभूतलं भूतसङ्कुलम्। हृदये भावयेन्नित्यं तस्य नो पार्थिवं भयम् ॥ २२ ॥ नित्यमभ्याससंयुक्तो हृदये विनिभावयेत्। स तन्मयत्वमाप्नोति (काष्ट? कोश) कारीव कीटकः ॥ धेनुः पृथ्वी जलं क्षीरं तेजो दधि समीरणः। नवनीतं धृतं व्योम क्रमादेवं विभेदयेत् ॥ २४ ॥ हृदि कामा: समुत्पन्नाः स्वीयजीवेन कल्पिताः। पुनस्त एव बाधन्ते विज्ञानं तत्र भेषजम् ॥२५॥

पञ्चमः प्रबोधः । ५१ ऊर्ध्वं नाभेरध: कण्ठाद् वितस्तिर्यत्र पूर्यते। तत्रास्ति पङ्कजं दिव्यं दिव्यलिङ्गविभूषितम् ॥२६ ॥ कन्दमध्यात् समुद्भूतं चतुरङ्गुलमुत्तरम्। द्वादशाङ्गुलनालं तु हृत्पझं योगिनो विदुः॥२७॥ अष्टपत्रमधोवक्रं कदलीकुसुमोपमम्। हृत्पन्नं जीवसंयुक्तं यो जानाति स योगवित् ॥२८॥ शब्द: स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथा मतिः। धीरह्कार इत्यष्टौ तत्र सन्ति महामलाः ॥२९॥ उत्पत्तिर्निधनं निद्रा चिन्ता लज्जा क्षुधा तृषा। विस्मयो व्याधिरुद्वेगो दश दोषा हृदि स्थिताः॥३०॥ दाहः शोषो रतिः स्वेद: कोपः शोको दया भ्रमः। अष्टौ दोषा भवन्त्यन्ये हृत्पन्ने जीवसङ्गिनः ॥ ३१ ॥ अष्टादश महादोषा हृत्पनने सन्ति देहिनाम्। एभिर्विवर्जितो यस्तु स एव भुवि देवताः ॥ ३२ ॥ शृद्गारः करुणो हास्यो रौद्रवीरभयानकाः। बीभत्सो(ष्टम? ऽद्भुत)नामाष्टौ ह्ृत्पन्ने भावजा रसाः।। क्षमा प्रज्ञा स्पृहा श्रद्धा दया दम्भो मदो धृतिः। दैन्यं शुभादयो भावाः सन्ति पद्मदलाष्टके॥ ३४॥ जाड्यमौत्सुक्यमौद्धत्यमुत्साहो मत्सरो मदः। निन्दास्पर्धादयो भावा हृदि तिष्ठन्ति देहिनाम्॥३५॥ निर्वेदो ग्लानिरालस्यं शौर्य स्नेहो विरागता। हिंसामूर्छादयो भावा ज्ञेया हृत्कमले स्थिताः ॥३६॥

५२ विवेकमार्ताण्डे विश्वासो विस्मृतिः क्षोभो गों विद्या विचारणा। कार्कश्यं मार्दवं चैते भावा हुदि शरीरिणाम्। ३७॥ अष्टौ च स्थायिनो भावा बहुधा व्यभिचारिणः। सातत्विको राजसो रौद्रो हृत्पये सन्ति देहिनाम्॥ ३८॥ ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्य धर्मो दिग्दवताप्टरकम्। सुखदुःखादिकं सर्व हृत्पन्े योगिनो विदुः॥ ३९ ॥ भिद्यते हृदयग्रन्थिशछयन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तम्मिन् दृष्टे परावरे॥ ४०॥ अभिमानस्त्वहङ्ारो ह्यमिला(ग? घो)Sभिमानिता। मोहादयो विलीयन्ते तदा मोक्षमवाप्तुयात्। ४१ । यदा सर्वे विलीयन्ते कामा ये च दृढि स्थिताः। अथ मर्त्त्योऽमृतं भावमत्वेति स्मृतिनिश्चयम्॥ ४२॥ ज्ञानादेव विलीयन्ते काभा ये च हृदि स्थिताः। अभावे सर्वकामानां स्वयं त्त्वं प्रकाशते॥। ४३।। नच्च योगात्मकं ज्ञानं येन तत्वं प्रकाशते। स षडङ्गयुतो योगो यतो विज्ञानसम्नवः ॥४४॥ बद्धासनो नित्यमवक्रकायो यो मानसं प्राणसमं नियम्य। उद्बुद्ध हत्पङ्कजकर्णिकायां ध्यायत्ययं विश्वमयं स मुक्तः ॥४५॥ इति शतगुणाचार्यतनयश्रीविश्व(रूप)देवविरचित विवेकमार्वीण्डे पञ्वमः प्रबोधः ॥

RESEARCH INSTITU" N D4. S.

अथ षष्ठः प्रबोध:।

द्विजसेवितशाखस्य श्रुतिकल्पतरो: फलम्। शमनं भवतापस्य योगं भजत सत्तमाँ:॥॥१॥ एतन्मुक्तेश्र सोपानमेतत् कालस्य वश्चनम्। यन्निवृत्तं मनो भोगादासक्तं परमात्मनि ॥ २ ॥ षट्चक्रं षोडशाधारं त्रिलक्षं व्योमपश्चकम्। स्वदेहे ये न जानन्ति कथं सिध्यन्ति योगिन:॥३॥ एकस्तम्भं नवद्वारं त्रिशून्यं पञ्च देवताः। स्वदेहे ये न जानन्ति कथं सिध्यन्ति योगिनः॥४॥ आसनं प्राणसंरोध: प्रत्याहारोऽथ धारणा। ध्यानं समाधिरेतानि योगाङ्गानि भवन्ति षदू॥५॥ आसनानि च तोवन्ति यावन्ती जीवर्जेन्तवः। एतेषां लक्षणं भेदं विजानाति महेश्वरः ॥ ६॥ चतुराशीतिलक्षाणामेकमेकमुदाहृतम्। ततः शिवेन पीठानां षोडशोनं शतं कृतम्॥७॥ आसनेभ्यः समस्तेभ्यो द्वयमेव विशिष्यते। एकं सिद्धासनं प्रोक्तं द्वितीयं कमलासनम् ॥८॥ १. 'माः ॥ आस', २. 'या', ३. 'त्यो', ४. 'जातयः ।', ५. 'षामतुलान् भेदान् वि', ६. 'कैकं समु', ७: 'शानां श', ८. 'मेतदुदाहतम्।', ९. 'तावद् द्वि' ख. पाठ :.

५४ विवेकमार्ताण्डे योनिस्थानकमङ्ध्रिमूलघटितं कृत्वा दृढं विन्यसे- न्मेढ्रे पादेमथैकमेकहृदयो धृत्वां समं विग्रहम्। स्थाणु: संयमितेन्द्रियोSचलदशा पश्येद् त्रुवोरन्तरं चैतन्मोक्षकवाटभेदजनकं सिद्धासनं प्रोच्यते॥९॥ वामोरूपरि दक्षिणं च चरणं विन्यस्य वामं तथा याम्योरूपरि पश्चिमेन विधिना धृत्वा कराभ्यां हढेम्। अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय चिबुकं नासाग्रमालोकये- दन्तर्व्याधिविकारहारियमिनां पद्मासनं प्रोच्यते॥ आधारं प्रथमं चक्रं स्वाधिष्ठानं द्वितीयकम्। योनिस्थानं तयोर्मध्ये कामरूपं निगद्यते ॥ ११ ॥ आधाराख्ये गुदस्थाने पङ्गजं यच्चतुर्दलम्। तन्मध्ये प्रोच्यते योनिः कामाख्या सिद्धवँन्दिता।।१२।। योनिमध्ये महालिङ्गं पश्चिमाभिमुखं स्थितम्। मस्तके मणिवद् भिन्नं यो जानाति स योगवित्॥१३॥ तप्तचामीकराभोसं तटिल्लेखेव विस्फुरत्। चंतुरश्रपुटं वह्नेधो मेद्रात् प्रतिष्ठिनम्॥ १४॥ स्वैशब्देन नवेत् प्राणो ह्यधिष्ठानं तदाश्रयः। स्वाधिष्ठानाख्यया तस्मान्मेढमेवाभिधै.यते ॥१५॥ १. र्न्णि', २. 'त्या', २. 'श्यन् भ्र', ४. 'संस्थाप्य वा', ५. 'ढो',. ६. 'घातहा', ७. 'चन्द्रिका ॥', ८. 'स्थितं लि', ९. 'कारं त' ख. पाठ. १०. 'त्रिकोण ततपुरं बाह्ो(?)रधो मेढूनदेशत।' क पाठ :. ११. 'स' ख. पाठः. १२. 'णः स्वाधि', १३. 'नमिि स्मृतम् ।' क, पाठ:

षष्ठः प्रबोधः । ५५ स्वाधिष्ठानामदं चक्र मेद्रमेव निगद्यते। तेन्तुना मणित्रत् प्रोतं पूर्यते यत्र वायुना ॥ १६॥ तन्नाभिमण्डले चक्रं प्रोच्यते मणिपूरकम्। द्वादशारे महाचकरे पुण्यपापविवर्जिते॥ १७ ॥ तावज्जीवो भ्रमत्येव यावत्तत्वं न विन्दति। ऊध्वं मेद्रादधो नाभे: कन्दो योऽस्ति खगाण्डवत् ।१८। तत्र नाड्यः समुत्पन्नाः सहस्राणि द्विसप्ततिः। तेषु नाडीसहस्त्रेषु द्विसप्ततिरुदाहृताः॥१९ । प्रधाना: प्राणत्ाहिन्यो भूयस्तत्र दश स्मृताः। इडा च पिङ्गला चैव सुषुन्ना च तृतीयका॥ २० ॥ गान्धारी हस्तिजिहा च पूषा चैत्र यशस्विनी। अलम्बुसा कुहूशचैव शङ्खिनी च दश स्मृत॥ २१॥ एवं नाडीमयं चक्रं ज्ञौतव्यं योगिभि: सदा। सततं प्राणवाहिन्यश्चन्द्रसूर्याग्निदेवताः ॥२२॥ इडा पिङ्गला सुषुम्ना तिस्रो नाडय उदीरिताः। इडा वामे स्थिता भागे पिङ्गला दक्षिगे स्यिता ॥२३॥ सुषुन्ना मेव्यदेशे तु प्राणमार्गास्त्रयः स्मृताः। प्राणोऽपानः समानश्चोदानो व्यानस्तथैव च।। २४ ॥ १. 'मतश्चक्रे में', २. 'मणिवत् रतुना यत्र वायुना पूयते धपुः ॥', ३. 'नियन्त्रिते', ४. 'विज्ञेयं यो', ५'तत्र ममडैप ख. पाठ :.

५६ विवेकमार्ताण्डे नाग: कूर्मोऽथ कृकलो देवदत्तो धनञ्जयेः । हृदि प्राणो वसेन्नित्यमपानो गुदमण्डले॥ २५॥ समानो नाभिदेशे तु उदान: कण्ठमध्यतः। व्यानो व्याप्तः शरीरे तु प्रधाना: पञ्च वायवः ॥ २६ ॥ प्राणाद्याः पञ्च विख्याता नागायाः पञ्च वायवेंः। नागो गृह्ाति चैतन्यं कूर्मस्तून्मीलने स्थितः ॥ २७ ॥ क्षुधं करोति कृकलो देवदत्तो विजृम्भणम्। मृते धनञ्जयः शब्दं क्षणमात्रं न विश्रमेत्॥२८ ॥ एवं नाडीसहस्त्रेषु वर्तन्ते जीवरूपिणः । प्राणापानवशाज्जीवो ह्यघश्रोर्ध्व प्रधावति ॥२९॥ वामदक्षिणमार्गेण चश्चलत्वान्न दृश्यते। आक्षिप्तो भुवि दण्डेन यथोच्चलति कन्दुकः ॥ ३० ॥ प्राणापानसमाक्षिप्तस्तद्वज्जीवो न विश्रमेत्। रज्ज्वां बद्धो यथा श्येनो गतोऽप्याकृँष्यते पुनः। ३१॥ गुणबद्धस्तथा जीवः प्राणापानेन कृष्यते। प्राणेनाकृष्यतेऽपानः प्राणोऽपानेन कृष्यते॥ ३२॥ ऊध्वं चाघ: स्थितावेतौ यो जानाति स योगवित्। हकारेण बहिर्याति सकारेण विशेत् पुनः॥३३॥ १. 'र्म: कुकरसो दे', २. 'यः प्राणा', ३. 'ज्ञेया ना', ४. 'ब: । एवं', ५. 'ते', ६. 'ज्जु', ७. 'क्षिप्यते', ८. 'अपानः कर्षति प्राणं प्राणोऽपानं च कर्षति ॥ खगौ रज्जुवदित्येतौ', ९. 'शत्यधः ॥' ख. पाठः.

षष्ठः प्रबोघः । ५७

हंसहंसेत्यतो मन्त्रं जीवो जयति सर्वदा। षेट्छतान्यप्यहोरात्रं सहस्राण्येकविंशतिः॥३४ । एतत्सङ्ख्यान्वितं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा। अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदायिका॥ ३५॥ अस्याः सङ्कल्पमात्रेण नरः पापैः प्रमुच्यते। अनया सदशी विद्या ्वैनया सदशो जयः ॥३६॥ अनया सदशं पुण्यं न भूतं न भविष्यि। कुण्डलिन्यां समुत्पन्ना गायत्री प्राणर्धोरिणी॥३७॥ प्रणवाद्यां तथा विद्यां यस्तां वेर्दं स वेदवित्। कन्दोर्ध्वं कुण्डलीशक्तिरष्टधा कुटिलीकृता॥३८॥ ब्रह्मद्वारमुखं नित्यं जुखेनावृत्य तिष्ठति। येन मार्गेण गन्तव्यं ब्रह्मस्थानं निरामयम् ॥३९॥ मुखेनाच्छाद तद्द्वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी। ९

विष्फुरद्भुजगाकारा पद्मतन्तुनिभा शुभा ॥ ४० ॥ प्रतप्ता वायुना सार्धं प्रबोधं याति सागनिना। प्रबुद्धा वह्नियोगेन मनसा मरुता सह ॥४१॥ सूचीवं गुणमादाय त्रजत्यूर्ध्व सुषुम्नया। उद्धाटयेत् कवाटं तु यथी कुश्चिकया हठात्॥४२॥ १, 'मुं', २. 'शतानि षड् दिवा रात्रौ स', ३. 'सदा ॥', 2. 'घ्य', ५. 'चा', ६. 'त्ति', ७ 'योगवि', ८. 'र', ९. री। प्रबु', १०. 'मुखं समा', ११. 'या' ख. पाठः

५८ विवेकमार्ताण्डे कुण्डलिन्या तथा योगी मोक्षद्वारं प्रभेदयेत्। कृत्वा सङ्वटितौ करौ दृढतरं बद्ध्वा चे पद्मासनं गाढं वक्षसि सन्निधाय चिबुकं ध्यायंश्र तच्चेतसि। वारं वारमपानमूर्ध्वमनिलं प्रोच्चालयन् पूरितं प्रौणं मुश्चति बोधमेति शनकै(श्चु? इश)क्तिप्रबो- [घान्नरः॥४३ ॥। अद्गानां मर्दनं कुर्यात् स्वेदवारिनिवारणम्॥४४॥ अङ्गाना मर्दनं कृत्वा श्रमसञ्जातवारिणा। कटवम्ललवणत्यागी क्षीरभोजनमाचरेत् ॥४५॥ ब्रह्मचारी मिताहारी योगी योगपरायणः । अब्दादूर्ध्वं भवेत् सिद्धिर्तात्र कार्या विचारणा ॥४६॥ कन्दोर्ध्वं कुण्डलीशक्तिरष्टधा कुटिलीकृता। बन्धनाय च मूढानां योगिनां मोक्षदाययिका॥४७॥ महामुद्रां नभोमुद्रामोड्याँणं च जलन्धरम्। मूलबन्धं च यो वेत्ति स योगी सिद्धिर्भांग् भवेत्॥४८॥ अपानप्राणयोरैक्यं क्षयो मूत्रपुरीषयोः । युवा भवति वृद्धोऽि सततं मूलबन्धनात् ॥४३॥ पार्ष्णभागेन संपीड्य योनिमाकुश्चयेद् गुदम्। अपानमूर्ध्वमाकृष्य मूलबन्धो निगद्यते॥५०॥ १. 'वि', २. 'थ', ३. 'मुञ्चन् प्राणमुपति बोधमखिला शकिं प्रभावादतः ॥ अङ्गानां मदनं कृ', ४. 'द्वो नात्र', ५. 'क्तिः सप्तामोक्षाय (?) योगिनाम्।', ६. 'यस्तां वेत्ति स तत्त्ववित्॥।', ७. 'द्ीयानां ज', ८. 'भाजनम् ॥', ९. 'न्धोडयमुच्यते' ख. पाठः.

षष्ठः प्रबोधः । ५९ उड्याणं कुरुते यस्मादविश्रान्तमहाखगः।. उड्याणं च तदेव स्यात् तत्र बन्धो विधीयते ॥। ५१॥ उदरे पश्चिमे भागे नाभेरूर्ध्व निगद्यने। उड्योणोऽयं महाबन्धो मृत्युमातङ्गकेसरी॥ ५२॥ बभ्नाति हि सिराजालं ह्यधोगामिनभोजलम्। ततो जालन्धरो बन्धः कणठेदुःखौधनाशनः।५३॥ जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठसङ्कोचलक्षणे। पीयूषं न पतत्यऔौ नच वायुः प्रकुप्यति॥५४ ॥ कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा। भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेवरी॥५५॥ न रोगो मरणं तन्द्रा न निद्रा न क्षुधा तृषा। नच मूर्छा भवेत् तस्य यो मुद्रां वेतति खचरीम्॥५६॥ पीड्यते नर्च रोगेण नच लिप्येत कर्मणा। बाध्यते नचं शोकेन यो मुद्रां वेत्ति खेवरीम्॥५७॥ चित्तं चरै(य?)ति खे यस्माज्जिह्रा चरीते खे गता। तेनैषा खेचरी मुद्रा सर्वसिद्धे मिस्कृती।५८। १. 'डीयाणं त', २. 'मं तानं ना', ३. 'च क,रयत् ।', ४. 'ड्डीघाणो ह्यसौ ब', ५. 'ण्ठ', ६. 'धावति', ७. 'न जरा तस्य न', ८. 'स', ९. 'ब', १०. 'स कालेन यस्य मुद्रास्ति खेच- री ।।' ख पाठ :. ११. १२. 'ल' क. पाठ:, १२. 'री नाम मुद्रा सि', १४. 'ता ॥ खे' ख, पाठ:

विवेकमार्ताण्डे गुदमूलं शरीराणां शिरस्तत्र प्रतिष्ठितम्। ल्ावयन्तं (?) शरीराणामापादतलमस्तकम् ॥ ५९॥ खेचरीमुद्ितं येन विवरं लम्बिकोर्ध्वतः। न तस्य क्षरते विन्दुः कालिन्यालिङ्रितस्य च॥ ६० ॥ यावद् बिन्दुः स्थितो देहे तावन्मृत्युभयं कुतः। यावद् बद्धा नभोमुद्रा तावद् बिन्दुर्न गच्छति ॥६१॥ चलितोऽपि यदा बिन्दुः सम्प्राप्तः स हुताशनम्। व्रजत्यूर्ध्व तदा शक्त्या निबद्दो योनिसुद्रया॥ ६२॥ स पँतन्द्िविधो बिन्दुः पाण्डुरो लोहितस्तथा। पाण्डुरं शुक्कमित्याहुलोंहिताख्यो महारजः ॥६३॥ सिन्दूरद्रवसङ्काशं रविस्थाने स्थितं रजः। शशिस्थाने स्थितो विन्दुस्तयोरैक्यं सुदुर्लभन्॥६४॥ बिन्दुः शिवे रजः शक्तिरिन्दुर्विन्दू रजो रविः। उभयो: सङ्गमादेव श्रप्यते ह्यमृतं पदम् ॥ ६५ ॥ वायुना शक्तिचेलिन प्रेरितं खे यदा रजेः। याति बिन्दोः सहैकतं भवेद दिव्ापुस्तदा॥ ६६॥ १. 'र्या', २. 'म्वकोद्धृनम्। विन्दुः क्षरति नो तस्य कामि- न्याक्लेषित', ३. 'रो', ४. 'नदु क्व ग', ५. 'मोति हु', ६. 'गता श', ७. 'एवन्दि' ख. पाउ :. ८. 'वहिः पा' क. पाठ: ९. 'ऱ्यं', १०. 'विद्रमद्र', ११. 'योनिस्था'; १२. 'वतेद् बि', १३. 'व्याप्यते परमं प' र. पाठ :. १४. 'प.' क. पाठः १५. 'जः। बिन्दोरेकत्वमायाति वेदितव्यं व' ख. पाठ:

षष्ठः प्रबोधः । ६१ शुकं चन्द्रेण संयुक्तं रजः सूर्येण संयुतम्। द्वयोः समरसैकत्वं यो जानाति स योगवित्॥६७ ॥ शोधनं नौडिजालस्य चौलनं चन्द्रसूर्ययोः। रसनाशोषणं चैव महामुद्रां च योऽभ्यसेत्॥ ६८ ॥। वक्षोन्यस्तहनुः प्रपीड्य तरसा योनिं च वामाङघ्रिणा हस्ताभ्यामनुधारयँन् प्रचलितं पादं तथा दक्षिणम्। आपूर्य श्वसनेन कुक्षिकुहरं बद्धासनो रेचयेत् सर्वव्याधिविनाशिनी सुमतिभिर्मुद्रा नृणां प्रोच्यते

सूर्याङ्गेन समभ्यस्य वन्द्राङ्गेना्यसेत् पुनः। यावत् तुल्या भवेत् सङ्ख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत्

नहि पथ्यमपथ्यं वा रसाः सर्वेऽपि नीरसाः। [।। ७0।

अपि भुक्तं विषं घोरं पीयूषमिव जीर्यति॥ ७१॥ 99

रोगा: सर्वे क्षयं यान्ति महामुद्रां चै योऽभ्यसेत्॥७२॥ कथितेयं महामुद्रा महासिद्धिकरी नृणाम्। गोपनीया प्रयत्नेन न देया यस्यकस्यचित्।।७३।। १. 'कृ', २. 'सीभावं यो', ३. 'मलज', ४. 'घट्टनं च', ५. 'सम्यङ्म', ६. 'द्रानिबन्धनात् ॥ वक्त्रे न्यस्तहनुं निपीड्य सुचिरं या', ७. 'येत् प्रविततं', ८. 'दध्वा शनै रेचयेदेषा पातक- नाश(नी) ननु महामुद्रा नृणां प्राप्यते', ९. 'चन्द्रांशे तु स', १०. 'सूर्यांशे पुनरभ्यसेत।', ११. 'मपि जी', १२. 'जीणपुरोगमाः। वस्य दोषा: क्ष', १३. 'तु' ख. पाठः.

६२ विवेकमार्ताण्डे पद्मासनं समारुह्य समकायशरोधरः। नासाग्रदृष्टिरेकाकी जपेदोङ्कारमव्येयम्॥७४॥ भूर्भुवः स्वरिमे लोकाश्चन्द्रसूर्याभ्निदेवताः। त्रयो वेदाः स्थिता यत्र तत् परं ज्योतिरोमिति ॥७५॥ इच्छा क्रिया तथा ज्ञानं ब्राह्मी रौद्री च वैष्णवी। त्रिधा शक्ति: स्थिता यत्र तत् परं ज्योतिरोमिति॥७६॥ अकारश्च उकारश्च मकारो बिन्दुलक्षणः । त्रैयो वर्णाः स्थिता यत्र तत् परं ज्योतिरोमिति॥७७॥ वचसा तज्जपेद्वीजं वपुषा तत् समभ्यसेत्। मनसा तत् स्मरेन्नित्यं यत् परंज्योतिरोमिति ॥७८॥ शुचिर्वाष्यशुचिर्वापि यो जपेत् प्रणवं सदा। स लिप्यते न पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥७९॥ चले वाने चलं सर्वं निश्चले निश्चलं तथा। योगी स्थाणुत्वमाप्रोति तनो वायुनिवन्धनात् ॥। ८0 ।। यावद्वायुः स्थितो देहे तावजीवि :सुच्यते। मरणं तस्य निक्क्रान्तौ ततो वायुं निरोधयेत् ॥८१॥ यावद् बद्धो वरु्द् देहे यात्रच्चितं निराश्रयम्। यावद् वीक्षा त्रुवोर्मध्ये तावत् कालभयं कुतः ॥ ८२ ॥ अभूत् कालभयाद ब्रह्मा प्राणायामपरायणः । योगिनो सुनयश्चैव ततो वायुं निरोधयेत्॥८३॥ १. 'क्षरम्', २. 'वर्णा: स्थि', ३. 'त्रिधा मात्रा: स्थि' ख. पाठ: ४. जपेदोक्कारमव्ययम्' क. पाठः. ५. 'निबन्धयेत्' ख. पाठ ..

षष्ठः प्रबोधः । ६३ षद्त्रिंशदङ्गलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः। वामदक्षिणमार्गेण ततः प्राणोऽभिधीयते॥ ८४॥ शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्रमनाकुलम्। तदैव जायते योगी क्षमः प्राणनिरोधने ।. ८५॥ बद्धपद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत्। धारयित्वा यथाशक्ति पुनः सूर्येण रेचयेत्॥ ८६ ॥ अमृतोदधिमव्यस्थं गोक्षीरधवलप्रभम्। ध्यात्वा चन्द्रमसो बिम्बं प्राणायामे सुखी भवेत्॥८७॥ प्राण सूर्येण चाकृष्य पूरयित्वोदरं शनैः। विधिवत् कुम्भकं कृत्वा पुनश्चन्द्रेण रेचयेत्॥ ८८॥ प्रज्वलज्ज्वलनज्वालापुञ्जमादित्यमण्डलम्। ध्यात्वा नाभिस्थितं योगी प्राणायामे सुखी भवेत्।८९।। प्राणं चेदिडया पिवेन्नियमितं भूयोऽन्यया रेचयेत् पीत्वा पिङ्गलया समीरणमलं बद्ध्वा त्यजेद् वामया। सूर्याचन्द्रमसोरनेन विधिना बिम्बद्वयं ध्यायतां शुद्धा नाडिगणा भवन्ति यमिनां मासत्रयादूर्ध्वतः [u ९0 ॥ यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम्। नादाभिव्यक्तिरारोग्यं जायते नाडिशोधनात् ॥९१॥ प्राणो देहे स्थितो वायुरनलस्य प्रदीपनः 1 एकश्वासमयी मात्राप्युद्धाताय नियोजनः ॥ ९२ ॥ १. 'ह्यायुरपानस्य निबन्धनः ।' ख. पाठः.

६४ विवेकमार्ताण्डे रेचकः पूरकश्चैव कुम्भकः प्रणवात्मकः। प्राणायामो भवेत् त्रेधा मात्राद्वादशसंयुतः ॥९३॥ मोत्राद्वादशसंयुक्तौ दिवाकरनिशाकरौ। दोषजालं विनिन्नन्तौ ज्ञातव्यौ योगिभि:सदा॥ ९४॥ अधमे द्वादश प्रोक्ता द्विगुणा मध्यमे तथा। उत्तमे त्रिगुणा मात्रा प्राणायामस्य निर्णयः ॥९५॥ अधमे त्वेक उद्धातो द्वावुद्धातौ तु मध्यमे। उद्धातत्रितयं प्राहुः प्राणायामे तथोत्तमे ।। ९६ ।। अधमे च घनो घर्मः कम्पो भवति मध्यमे। उत्तिष्ठत्युत्तमे देहो बद्धपझ्मासनो मुहुः॥९७॥ बद्धपद्मासनो योगी नमस्कृत्व। गुरुं शिवम्। नासाग्रदृष्टिरेकान्ते प्राणायामं समभ्यसत्॥ ९८॥ ऊर्ध्वमाकृष्य चापानवायुं प्राणेने योजयेत्। अपाने नियते प्राणः सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ ९९॥ द्वाराणां नवकं निरुध्य पवनं पीत्वा दढं धारितं नीत्वाकाशमपानवह्निसहितं शक्त्या समुच्चालितम्। आत्मव्यानयुतः प्रणामविधिनावष्टभ्य मूर्धा भुवं यावत् तिष्ठति तावदायनगतं श्रेयःफलं विन्दति [।। १०0 ।। १. 'प्राणधारणा', २. 'प्राणायामस्वभावश्च मात्राद्वादश- कान्वितः । निर्दहेन्मलजालानि बहिरन्तः शरीरिणाम् ॥', ३. 'नि', ४. 'मूर्धानमानयेत् तोयं स', ख. पाठ.

षष्ठः प्रबोधः । ६५ प्राणायामो भवेत्येष पातकेन्धनपावकः। भवोदधिमहासेतुः प्रोच्यते योगिभिः सदा ॥ १०१॥ आसनेन रुजं हन्ति प्राणायामेन पातकम्। विकार मानसं हन्ति प्रत्याहारेण योगवित् ॥ १०२ ॥ धारणाया मनोधैर्य ध्यानादैश्वर्यमद्भुतम्। समाधेर्मोक्षमाप्नोति त्यक्त्वा कर्म शुभाशुभम्॥१०३॥ प्राणायामद्विषद्केने प्रत्याहारः स उच्यते। प्रत्याहारद्विषटकेन जायते धारणा शुभा ॥ १०४ ॥ धारणा द्वादश प्रोक्त ध्यानं ध्यानविशारदैः। ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते ॥ १०५॥ यत्समाधिफलं ज्योतिः सर्वगं विश्वतोमुखम्। यस्मिन् दृष्टे क्रियायोगो यातायातान्निवर्ततते ॥१०६॥ सम्बध्यासनेम इध्रिमूलघटितं कर्णाक्षिनासापुट- द्वाराण्यङ्गुलिभिरनिर्यम्य पवनं वक्रेण चापूरितम्। धृत्वा वक्षसि वह्निवायुसहितं मूर्त्नि स्थितं धारये- देवं याति शिवेन तत्र समतां योगी चिरं जीवति [।। ०७ |I गगनं पवने प्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान्। घण्टानिनादगम्भीरः सिद्धिस्तस्य न दूरतः ॥ १०८ ॥ १. 'सेवितो यो', २. 'न जा', ३. 'नमेकबुद्धिरचलं क' , ४. 'पीड्य प', ५. 'रं कार', ६. 'विनष्टामयः ॥' ख. पाठः.

६६ विवेकमाताण्डे प्राणायामेन युक्तेन सर्वरोगक्षयो भवेत्। अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वरोगसमुनद्नवः ॥ १०९ ॥ हिक्का श्वासस्तथा कास: शिरःकर्णाक्षिवेदनाः। भवन्ति विविधा दोषाः पवनस्य व्यतिक्रमात्॥११०॥ यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद् वश्यः शनैश्शनैः। अन्यथा हन्तिं योक्तारं तथा वायुरसेवितः॥ १११॥ यक्तँ युक्तं यजेद वायुं युक्तं युक्तं च पूरयेत्। युक्क युक्तं च बन्नीयादेवं शुद्धिभवाप्नुयात् ॥। ११२ ।। चरतां चक्षुरादीनां विषयेषु यथाक्रमम्। यत् प्रत्याहरणं तेषां प्रत्याहारः स उच्यते ॥११३॥ यथा तृतीयकालस्थो रविः संहरते प्रभाम्। तृतीयाङ्गे स्थितो योगी विकारं मानसं तथा॥ ११४ ।। यं यं शृणोति कर्णाभ्यां प्रियं वा यदि वाप्रियम्। तं तमात्मेति विज्ञाय प्रत्याहरति योगवित् ॥११५॥ अभोज्यमथवा भोज्यं यं यं रवादति जिह्दया। तं तमात्मेति विज्ञाय प्रत्याहरति योगवित् ॥११६ ॥ अगन्धमथवा गन्ध यं यं जिघ्रति नासया। तं तमात्मोति विज्ञाय प्रत्याहरति योगवित् ॥ ११७॥ अरम्यमथवा रम्यं यं यं पश्यति चक्षुषा। तं तमात्मेति विज्ञाय प्रत्याहरति योगवित् ॥११८ ॥ सुखं यत् स्पार्शनं दुःखं त्वचा संस्पृश्यते तु यत्। तं तमात्मेति विज्ञाय प्रत्याहरति योगवित् ॥ ११९ ॥ १. रंस्यति' स. पाठः.

षष्ठः प्रबोधः । ६७ अङ्गमध्ये यथाङ्गानां कूर्मः सङ्कोचमाहरेत्। योगी प्रत्याहरेदेवमिन्द्रियाणि तथात्मनि॥ १२० ॥ चन्द्रामृतमयीं धारां प्रत्याहरति भास्करः। तन् प्रत्याहरणं यन्ु प्रत्याहारः स उच्यते॥ १२१॥ एका स्त्री भुज्यते द्वाभ्यामागता सोममण्डलात्। तृतीयो ये: पुनस्ताभ्यां स भवेदजरामरः ॥ १२२ ॥ नाभिमध्ये वसत्येष भास्करो दहनात्मकः। अमृतात्मा स्थितो नित्यं तालुमध्ये तु चन्द्रमाः ॥१२३॥ वर्षत्यधोमुखश्चन्द्रो ग्रसत्यूर्ध्वमुखो रविः। ज्ञातव्यं कारणं तत्र येन पीयूषमाप्यते॥ १२४ ।। ऊर्ध्व नाभिरधस्तालु ऊँर्र्ब भानुरध: शशी। कारणं विपरीताख्यं गरुवाक्येन लर्भ्यते ॥१२५॥ त्रिधा बद्धो वृषो यत्र रोरवीति महास्वनः । अनाहतं तु तच्चकं योगिनो हृदये विदु:॥१२६।। अनाहतमतिक्रम्य चाकृष्टो मणिपूरकात्। प्राप्तः प्राणो महापझं योगिनाममृतायते॥ १२७ ।। मूर्ध्न: षोडशपद्मपत्रगलितं प्राणादवाप्तं हठा- दूर्ध्वास्यो रसनां नियम्य विवरे शक्तिं परां चिन्तयन्।

१. 'रामाहारयति भा', २. 'यस्तयोरत्र स', ३. "धर्वन"' ४. 'रर्ध्वनामिर'. ७ .. 'कं', ६. 'क्ष्य' ख. पाठ :.

६८ विवेकमार्ताण्डे उत्कल्लोलजलामृत सुविमलं जीवाकुलं थ: पिबे- न्निर्दोषः स मृणालकोमलवपुर्योगी चिरं जीवति॥१२८॥ काकचञ्चुवदास्येन शीतलं सेलिलं पिबेत्। प्राणोपानविधानज्ञो योगी भवति निर्जरः ॥१२९॥ रसनातालुमूलेन थः प्राणं सततं पिबेत्। अब्दार्धेन भवेत् तस्य सर्वरोगपरिक्षयः ॥ १३० ॥ विशुद्धे परमे चक्रे धृत्वा सोमकलामृतम्। तन्मार्गेग तु संयाति वश्चयित्वा सुखं रवेः ॥ १३१॥ विशब्देन स्मृतो हंर्सस्तन्मध्यं शुद्धिरुच्यते। अतः कण्ठे विशुद्धयाख्यं चक्रं चक्रविदो जगुः ॥१३२॥ अमृतं कन्धरे धृत्वा नासान्तससुषिरे क्रमात्। स्वयमस्खलितं याति वश्चयित्वा मुखं रवेः ॥१३३॥ बद्ध्वा सोमकलाजलं सुविमलं कण्ठस्थलादूर्ध्वतो नासान्तस्सुषिरेण याति गगनद्वारं ततः सर्वतः। ऊर्ध्वास्यो भुवि सन्निपत्य निर्तरामुत्तानगात्रः पिबे- देवं यो विद्धे जितेन्द्रियमना नैवास्ति तस्य क्षयः [।। १३४ । ऊर्ध्वजिह्वस्तँतो भूत्वा सोमपानं करोति यः। मासार्घेन न सन्देहो मृत्युं जयति योगवित् ॥१३५॥

१. 'कुलं च वि', २. 'शीतलं', ३. 'गा: प्राणवि' ख. पाठः. ४. 'सो नैर्मल्यं शु' क. पाठ :. ५. द्वं', ६. 'यतं तेनागतं प्रावयत्येवं', ७. 'स्थि' ख. पाठ :.

षष्ठः प्रबोधः । ६९ संपी्य रसनाग्रेण राजदन्तबिलं महत्। ध्यात्वामृतमयीं देवीं षण्मासेन कविर्भवेत् ॥१३६ ॥ बद्धमूर्ध्वबिलं येन नव बद्धानि तेन हि। न सुश्चत्यमृतं कापि स यथा पञ्चधारकम् ॥ १३७ ॥ बद्धमूर्ध्वबिलं येन तेन विन्नं निवारितम्। अजरामरमान्नोति यथा पश्चमुखो हरः॥ १३८ ॥ सर्वद्वाराणि बभ्नाति यदूर्ध्व तु बिलं धृतभ्। न सुञ्चत्यमृतं क्वापि सम्पन्नाः पञ्च धारणाः।१३९।। चुम्बन्ती यदि लम्बिकाग्रमनिशं जिह्वा रसस्यन्दिनी सक्षारा कटकाथ दुग्वसदशा मध्वाजयतुल्याथवा। व्याधीनां हरणं जरान्तकणं शास्त्रागमोद्गीरणं तस्य स्यादमरत्वमष्टगुणकं सिद्धाङ्गनाकर्षणम् । अमृतापूर्णदेहस्य योगिनो द्वित्रवत्सरात्। ऊर्ध्वं प्रवर्तते तस्य ह्यणिम्रादिगुणोदयेः ॥ १४१॥ नित्यं सोमकलापूर्ण शरीरं यस्य योगिनः । तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न नर्पति ॥ १४२।। इन्धनानि यथा वह्निस्नैलवनि च ढीपकः। तथा सोमकलापूर्ण देही छेहं न मुजन॥ १४३॥ आसनेन समायुक्त: प्राणाधामन संयुतः। प्रत्याहारेण सम्पन्नो धारणां तु समभ्यसेत् ॥१४४ ॥ हृदये पञ्चभूतानां धारणं च पृथक् पृथक्। मनसो निश्चलत्वेन धारणा साभिधीयते॥ १४५॥ १. 'रेतो ह', २. 'यम् ॥I' ख. पाठ :.

७० विवेकमार्ताण्डे या पृथ्वी हरितालहेमरुचिरा तनवं लकारान्वितं संयुक्ता कमलासनेन हि चतुष्कोणा हृदि स्थायिनी। प्राणं तत्र विनीय पञ्च घटिकाश्चित्तान्वितं धारये- देषा स्तम्भकरी सदा क्षितिजयां कुर्यात् ततो धार- [णाम् ॥१४६॥ अर्धेन्दुप्रतिमं च कुन्द्धवलं कण्ठेऽम्बुत्त्वं स्थितं यत् पीयूषतकारबीजसैहितं युक्तं सदा विष्णुना। प्राणं तत्र विनीय पञ्च घटिकाश्चित्तान्वितं धारये- देषा दुस्सहकालकूटजरिणी स्याद वारुणी धारणा

तोलौ संस्थितमिन्द्रगोपसदशं तत्त्वं त्रिकोणान्वितं [u १४७ ।

तेजो रेफमँयं प्रवाळरुचिरं रुद्रेण तत्सङ्गतम्। प्राणं तत्र विनीय पश्च घटिकोश्चित्तान्वितं धारये- देषा वहिनिजयं तथा विदधती वैश्वानरी धारणा [।। १४८ । यद्भ्रिन्नाञ्जनपुञ्तसन्निभमिदं वृत्तं त्रुवोरन्तरे तै्त्वं सत्त्वमयं यकारसहितं यत्रेश्वरो देवता। प्राणं तत्र विनीय पश्च घटिकीश्चित्तान्वितं धारये- देषा खे गमनं करोति यमिनां सा वायवी धारणा [u १४९ ॥ १. निपीय', २. 'लं कु', ३. 'द् भुवो धा', ४. 'हरितं' ५. यत्तालुस्थि', ६. 'णोज्ज्वलत्तेजो', ७. 'युतं प्र', ८. 'य', ९. 'कश्चिन्तान्वि', १०. 'क', ११. 'नियम्य प', १२. 'क- श्विन्तान्वि' ख. पाठः

षष्ठः प्रबोधः । ७१ आकाशं शुचि शुद्धवारिसदृशं यद् ब्रह्मरन्धे स्थितं तन्नादेन सदाशिवेन सहितं शौन्त हकाराक्षरम्। प्राणं तत्र विनीय पञ्च धटिकाश्चित्तान्वितं धारये- देषा मोक्षकँवाटभेदनपटः प्रोक्ता नभोधारणा [।।१५० ।। स्तम्भिनी द्राविणी चैव दाहिनी भ्रमिणी तथा। शोषिणी च भवन्त्येता भूतानां पश्च धारणाः॥१५१॥ कर्मजा माधुरी सर्वधारणा: पञ्च दुर्लभा.। विज्ञातीं: सततं येन सर्वपाषैः प्रमुच्यते॥१५२॥ यस्मिन् यस्मिन् भवेदङ्गे व्यासेनामत्रसम्भवः(?)। तत्तदङ्गं धिया वाप्य धार्यते तत्र धारणा ॥ १५३॥ आग्नेयीं धारणां व्यायेद् रोगे वायव्यवारुणे। वायव्याग्नेयदोषे च विषदोषे च सर्वतः॥ १५४ ॥ अमृतं चिन्तयेत् प्राज्ञ: क्षुत्पिपासातुरस्तथा। अन्योन्याभिभवादेवं ज्ञात्वा युर्ञ्जत धारणाम्॥१५५॥ ध्यानेनैव प्रणश्यन्ति ये रोगा रोगसम्भवाः । भेषजैर्जपहोमैश्र दानैरन्यैश्च कर्मजाः ॥१५६॥

१. 'च मरीचिवा', २. 'थे' ख. पाठ :. ३. 'युक्तं ह' क. पाठ :. ४. 'न्वितम्', ५. 'णांस्तत्र नियम्य प', द, 'कन्चिन्तान्वि', ७. 'फलप्रता च यमिनां प्रो', : 'शमनी च', ९. 'मना + धराः स', १०. '६, ११. 'योगी सर्वदुःखः प्र' ख. पाठ. १२. 'ते॥ यत्तत्त्वे निश्च' क. पाठ :.

७२ विवेकमार्ताण्डे यथारण्यगजेन्द्रस्तु पुरुषै(: सु? स्त्व)प्रयोगतः । नाशयद्धार्यमाणस्तु तथा वायुरबुद्धिभिः ॥१५७ ॥ ध्येति सर्वत्र चिन्नायां धातुरेष हि पठ्यते। सर्वचिन्तासमायुक्तं योगिनो हृदि वर्तते॥१५८॥ यन्तत्वे निश्चलं चेतस्तद् ध्यानं च प्रचक्षते। धृत्यै सर्वत्र चिन्ताया धारणैषा हि दृश्यते ॥१५९ ॥ यञ्चित्त निश्चला चिन्ता तत्तुध्यानं प्रचक्षते। द्विधा भवति तद् ध्यानं सगुणं निर्गुणं तथा॥१६० ॥ सगुणं वर्णभेदेन निर्गुणं केवलं विदुः। अश्वमेधसह स्राणि वाजपेयशतानि च ।। १६१॥ एकस्य ध्यानयोगस्य कला नार्हन्ति षोडशीम्। अन्तश्चेतो वहिश्चक्षुरधिष्ठाथ सुखासनम् ॥१६२॥ समत्वं च शरीरस्य ध्यानमुद्रति कीर्ततिता। आधारं प्रथमं चक्रं तप्तकाश्चनसननिभम्॥१६३॥ नासाग्रे दृष्टिमादाय ध्यात्वा मुश्ति किल्बिषम्। स्वाधिष्ठानं द्वितीयं यत्तन्भाणिक्यशिलोपमम् ॥ १६४ ।। नासाग्े दृष्टिमोदाय व्यात्वा सुख्चति किल्विषम्। तरुणादित्यसङ्काशं चक्रं च मणिपूरकेंम् ॥१६५॥ नासाग्रे दृष्टिमाँदाय व्यात्वा संक्षोभयेज्जगर्त्। हदाकाशस्थितं चक्रं प्रसन्नरवितेजसम् ॥ १६६ ।। १. 'रे', २. 'मे चक्रे द्रुतका', ३. 'ग्र', ४. 'रात्मानं ध्यान्वा योगी सुग्वी मवेत्', ५. 'के च म', ६. 'के॥', ७. 'रात्मानं ज्ञात्वा', ८. 'त् । विद्यु' ख. पाठ:

षष्ठः प्रबोधः । नासाग्रे दृष्टिमादाय ध्यात्वा ब्रह्ममयो भवेत्। विधुत्प्रभं च हृत्पन्ने प्राणायामेन चेतसा ॥ १६७ ।। नासागे दृष्टिमादाय ध्यात्वा ब्रह्ममयो भवेत्। सततं कर्णिकामध्ये विशुद्धं चेंक्रमुच्यते ॥१६८॥ नासाग्रे दृष्टितोदाप ध्यात्ा दुःखात् प्रसुच्चे। स्त्रवत्पीयूनसम्पूर्ग लम्बिके चन्द्रमण्डलन॥ १६९ । नासामें दृष्टिमादाय ध्यात्वा सृत्युं प्रमुश्चति। स्ुवोर्मध्यस्थितं देवं शुद्ध मौक्तिकसन्निभम्॥१७० ॥ नासाग्रे दृष्टिमादाय ध्यात्ानन्दमयो भवेत्। ध्यानेन लक्षयेन्नित्यं भूमध्ये परमेश्वरम॥१७१॥ आत्मानं विजितप्राणो योगी योगमव्ाप्तुषात्। निर्गुणं च शिवं शान्तं गगने सैर्वतोमुखम्॥ १७२ ॥ भ्रूमथ्ये दृष्टिमीदाय ध्यात्वा ब्रह्ममयो भवेद। आकाशं यत् परं स्थानं यत्राज्ञाचक्र मुच्यते।। १७३ ॥। तन्रात्मानं शिवं ध्यात्वा योगी ज्ञानमयो भवेद्। निर्मलं गगनाकारं मरीचिजलसन्निभम् ॥१७४ ॥

१. 'मैर्वि-ेदिते', २. 'ग्र', ३. 'रात्मानं ध्या', ४. 'दीप- कप्भम् ।', ५. 'ग्र', ६. 'रात्मानं ध्या', ७. 'का', ८. 'ग्र' ९. 'रात्मानं ध्यात्वानन्दमवाप्नुयात् ।', १०. 'नं नीलनिभं नित्यं', ११. 'विश्वतेजसम्' ख. पाठ :. १२. 'रात्मीनं ध्या', १३. 'त। नि' क. पाउ:

विवेकमार्ताण्डे आत्मानं सर्वगं ध्यात्वा योगी योगम वाप्तुयात्। गुदं मेठूश्च नाभिश्च हृदयं चक्रमूर्ध्वतः।१७५।। कार्णका लम्बिकस्थानं भूमध्यं च नभोबिलम्। कथितानि नवैतानि ध्यानस्थानानि योगिनान् ।१७६।। उपाधितत्वयुक्तानि कुर्यन्त्यष्टगुणोदयम्। उपाधिश्च तथा तत्त्वं द्रयमेतदुदाहनम॥१७७॥ उपाधि: प्रे.च्यते वर्णस्तत्वमात्माभिधीयते। उपािरन्ययाज्ञानं तत्त्व्रसंस्थितिरन्यथा॥ १७८ ॥ यथान्यवर्णयोगेन दृशयते स्फाटिको मणिः। समस्तोपाधिविध्वंसे सदाभ्यासेन योगिनाम् ॥ १७९॥ मुक्तापि शुक्तिभेदेन तद्वदात्मा प्रकाशते। विरजा: पर आकाशादन्तरात्मा महानिति ॥१८० ॥ विरजं परमाकाशं यद्यदक्षरमव्ययम्। स्तौति श्रुतिरहोरात्रं तत्वं तत्वेविदो विदु: ॥ १८९॥ शब्दादीनां च तन्मात्रं यावत कर्णादिषु स्थितम् । तावद्येवस्थितं ध्यानं समाधिः स्यादतः परम्॥ १८२॥ धारणा पञ्चनाड्यस्तद्ध्यानं षटकैव नाडिका। दिरनद्वादशकेन स्पात् समाधि: प्राणसंयमे: ॥१८३॥ १. 'मुक्तिम', २. 'ठि', ३. 'था ॥ सम' क. पाठ. ४ 'ते। विरज' क, पाठ :: ५ 'त्कवयो वि', ६. 'देव स्मृतं' ख. पाठः. ७. 'नं तत्समाधिः परं तपः ।', ८. 'नानां द्वादशेनैव क. पाछड ६ 'मात्।' उ, पठ:

षष्ठः प्रबोधः । ७५ अम्बुसैन्धवयोः साम्यं यथा भवति योगतः। तथात्ममनसोरैक्यं समाधिः सोऽभिधीयते ॥ १८४॥ यदा संक्षीयते प्राणो मानसं च विलीयते। तेदा समरसैकत्वं समाधिः सोऽभिधीयते ॥ १८५। यत्समत्वं तयोरत्र जीवात्मपरमात्मनो:। समस्तनष्टसङ्कल्पः समाधिः सोऽभिधीयते॥ १८६॥ इन्द्रियाणि मनोवृत्तिरैपराक्षेपया हि सा। अद्वयत्वं गते जीवे न मनो नेन्द्रियाणि च॥ १८७॥ न गन्धं न रस रूपं नच स्पर्श नच स्वनम्। ओत्मानं च परं वेद योगी युक्तः समाधिनों ॥१८८॥ नहि जानाति शीतोष्णं न दुःं न सुखं तथा। माननं नावमानं च योगी युक्त: समाधिना॥१८९॥ खाद्यते नच कालेन बाध्यते नच कर्मणा। साध्यते नच केनापि योगी युक्त: समाधिना॥ १९० ॥ अभेद्यः सर्वशस्त्राणामवध्यः सर्वदेहिनाम्। अग्राह्यो मन्त्रर्शास्त्राणां योगी युक्त: समाधिना।१९१। युक्ताहारेविहारश्च युक्तचेष्टश्च कर्मसु युक्तेस्वनावबोधइच योगी तत्त्वं च विन्दति ॥ १९२ ॥ १. 'सदा समरसत्वं यत् स' ख. पाठः. २. 'ते ॥ इन्द्रि- येषु मनो' क. पाठ :. ३. 'रत्रा पेक्षाद्वया', ४. 'नत्मानं न परं वेत्ति यो' ख. पाठ :. ५. 'ना । खा', ६. 'धार्यते', ७. 'वाच्यः स', ८. 'यन्त्राणां', ९. 'रश्र सर्वत्र यु', १०. 'क्तनिद्राप्रबो', ११. 'त्वं स वि' ख. पाठ :.

७६ विवेकमार्ताण्डे

निरातङ्कं निरालम्बं निष्प्रपञ्चं निराश्रयम्। निरामयं निराकारं तवं तत्त्वविदो विदुः ॥१९३॥ निर्मलं निश्चलं नित्यं निर्गुणं निष्क्रियं महत्। व्योमे विज्ञानमानन्दं ब्रह्म ब्रह्मविदो विदुः॥ १९४ ॥ निरातङ्के निरालम्बे निराभासे निरामये। योगी योगविधानेन परे ब्रह्मणि लीयते॥ १९५॥ दुग्धे क्षीरं घृते सर्पिरभ्नौ वहिरिवार्पितैः । अद्वयत्वं ब्रजेदेवं योगी लीनः परे पदे॥ १९६॥

प्रकटितपरमार्थो ग्रन्थगुह्यं च गुह्यम्। सकृदपि पठतीमं यः शृणोति प्रबन्धं स भवति भुवि भव्यो भाजनं भुक्तिमुक्त्यो: [।। १९७ ।। इति शतगुणाचार्यतनयश्रीविश्वरूपदेवविरचिते विवेक- मार्ताण्डे योगसाधनं नाम पष्ठः प्रबोधः ॥

श्रीमत्पराशरकुले महति प्रसूतो योऽयं कृती शतगुणा गुणिनां वरिष्ठः।

१. 'म्नि ख. पाठ :. २. 'दु: । दु' क. पाठ :. ३. 'तम्। तन्मयत्वं ब्रजत्येवं' ४. 'बभयवनवहि', ५. 'क्त', ६. 'धज्ञानगु', 'वयं' ख. पाठः.

षष्ठः प्रबोधः । ७७ तस्यात्मजोऽकृत रजन्धिपुराधिवासो ग्रन्थं शुभाय भविनां भुवि विश्वरूपः ॥ कृतं मया चित्तविनोदनार्थ विमोक्षशास्त्रं च सुदे गुरुणाम्। विवेकसम्पत्तिकरं नराणां विवेकमार्ताण्डमतो वदन्ति॥ अजानता यत् किल शास्त्रमार्ग ग्रन्थो मयाकारि नवप्रबोधः । विवेकभानुः स मतो नगणां क्षन्तव्य(मस्तात्? मेतत्) कविभिः समस्तम्। आराध्य यन्मञ्जुपदारविन्दं

एकं मया श्लाध्ययशः कवीना- माधिस्तथान्या महती यतीनाम्॥। प्रसरति हृदि तावद् घोरसर्पप्रभाव- प्रभवगरलजालं कालमे तद्धि धुंसाम्। श्रवणकुहरसंस्थ: गर्भभूषा विरुपा न विशति कृनिरेषा विश्वन्पस्तु तावत्(?)।।

शुमं मपान।

LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE.

BS. A8. P. भाकेमशरी Bhaktimanjari (Stuti) by H. H. Svati Śrī Rāma Varma Mahārāja. 1 0 0 स्यानन्दूरपुरवर्णनप्रबन्धः Syanandurapuravarnana- prabandha (Kāvya) by H. H Svātı ŚrI Rama Varma Maharaja, with the commentary Sundarī of Rājarāja Varma Koil Tampuran. 2 0 0

Trivandrum Sanskrit Series. No. 1-aa Daiva (Vyākaraņa) by Deva with Purușakāra of Krșņalīlāśukamuni (out of stock). 1 0 0 No. 2-अभिनवकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवी Abhi- navakaustubhamala and Daksina- murtistava by Krşņalīlāšukamuni (out of stock). 0 2 0 No. 3-नलाभ्युदय: Nalabhyudaya (Kavya) by Vamana Bhațta Bana (second edition). 0 4 0 No. 4-शिवलीलार्णवः Sivalilarnava (Kavya) by Nīlakaņtha Dīkşita (out of stock). 2 0 0 No. 5-व्यक्तिविवेक: Vyaktiviveka (Alankara) by Mahima-Bhatta with commentary (out of stock). 2 12 0 No. 6-दुर्घटवृत्तिः Durghatavrtti (Vyakarana) by Śaranadeva (out of stock). 2 0 0 No. 7-ब्रह्मतत्त्वप्रकाशिका Brahmatattvapraka. sika (Vedānta) by Sadāsivendrasara- svatI (out of stock). 2 4 0 No. 8-प्रद्युस्ना्युदयम् Pradyumnabhyudaya' (Nāțaka) by Ravi Varma Bhūpa (out of stock). 1 0 0 .

RS. AS. P. No. 9-विरुपाक्षपञ्चाशिका Virupaksapancasika (Vedānta) by Virūpākșanātha with the commentary of Vıdyācakra- vartin (out of stock). 0 8 No. 10-मातङ्गलीला Matangalila (Gajalaksana) by Nilakantha (out of stock) 0 8 0

No. 11-तपतीसंवरणम् Tapatisamvarana (Nataka) by Kulaśekhara Varma with the commentary of Sivarama (out of stock). 2 4 0 No. 12-परमार्थसारम् Paramarthasara (Vedanta) by Adiseșa with the commentary of Rāghavānanda (out of stock). 0 8 0 No. 13-सुभद्राधनञ्जयम् Subhadradhananjaya (Nātaka) by Kulaśekhara Varma with the commentary of Sivarāma (out of stock) 2 0 0 No. 14-नीतिसार: Nitisara (Niti) by Kamandaka, with the commentary of Sankarārya (out of stock). 3 8 C No. 15-स्वप्रवासवदत्तम् Svapnavasavadatta (Nātaka) by Bhasa (second edition). 1 8 0 No. 16-प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् Pratijnayaugandha- rayana (Nātaka) by Bhāsa (out of stock). 1 8 0 No. 17-पश्चरात्रम् Pancaratra (Nataka) by Bhāsa (out of stock). 1 0 0 No. 18-मारायणीयम् Narayaniya (Stuti) by Narayana Bhatta with the comment- ary of Desamangalavārya 4 0 0 (second edition). No. 19 --- मानमेयोदय: Manameyodaya (Mimamsa) by Nārāyaņa Bhatta and Nārāyaņa Pandita (out of stock). 1 4 0

No. 20-अविमारकम् Avimaraka (Nataka) by Bhasa (out of stock). 1 8 0 No. 21-बालचरितम Balacarita (Nataka) by Bhass (out of stock). 1 0 0

S

R8. AS. P.

रुभङ्गानि Madhyamavyayoga-Duta- vakya-Dutaghatotkaca- Karna - bhara and Urubhanga (Nāțaka) by Bhasa (out of stock). 1 8 0 No. 23-नानार्थार्णवसंक्षेप: Nanartharnavasam- ksepa (Kosa) by Keśavasvāmmn (Part I, 1st and 2nd Kāndas). (out of stock). 1 12 0 No. 24-जानकीपरिणय: Janakiparinaya (Kavya) by Cakra Kavi (out of stock). 1 0 0 No. 25-काणादसिद्धान्तचन्द्रिका Kanadasiddhanta- candrika (Nyāya) by Gangadhara- sūri (out of stock). 0 12 0 No. 26-अभिषेकनाटकम् Abhisekanataka by Bhasa (out of stock) 0 12 0 No. 27-कुमारसम्भवः Kumarasambhava (Kavya) by Kaldäsa with the two comment- aries, Prakāsıkā of Aruņagirmātha and Vivaraņa of Nārāyaņa Paņdıta (l'art I, 1st and 2nd Sargas) (out of stock). 1 12 0 No. 28-वैखानसधर्मप्रश: Vaikhanasadharmapra- sna (Dharmasūtra) by Vikhanas (out of stock). 0 8 0 No. 29-नानार्थार्णवसंक्षेपः Nanartharnavasam- ksepa (Kośa) by Keśavasvāmin (Part II, 3rd Kāņda) (out of stock). 2 4 0 No. 30-बास्तुविद्या Vastuvidya (Silpa) (out of stock). 0 12 0 No. 31 नानार्थार्णवसंक्षेपः Nanartharnavasam- ksepa (Koa) by Kesavasvāmin (Part III, 4th, 5th and 6th Kāņdas). 1 0 0 No. 32- कुमारसम्भवः Kumarasambhava (Kavya) by Kahdāsa with the two comment- aries, Prakāsıka of Aruņagiriatha and Vivaraņa of Nārāyaņa Paņdita (Part II, 3rd, 4th and 5th Sargas) (out of stoct). 2 8 0

RS. AS. P. No. 33-घाररचसंग्रह: Vararucasangraha (Vyākaraņa) with the commentary Dīpaprabha of Nārāyaņa (out of stock). 0 8 0 No. 34-मणिदर्पण: Manidarpana (Nyaya) by Rājacūdāmaņimakhin. 1 4 0 No. 35-मणिसार: Manisara (Nyaya) by GopI- nātha. 1 8 0 No. 36-कुमारसम्भवः Kumarasambhava (Kavya) by Kalidasa with the two comment- aries, Prakāšıkā of Arunagırinātha and Vivaraņa of Nārāyaņa Paņdita (Part III, 6th, 7th and 8th Sargas). 30 0 No. 37-आशौचाप्टकम् Asaucastaka (Smrti) by Vararucı with commentary. 0 4 0 No. 38-नामलिद्गानुशासनम् Namalinganusasana (Kośa) by Amarasimha with the com- mentary Tīkāsarvasva of Vandya- ghatiya Sarvānanda (Part I, 1st Kāņda). 2 0 0 No. 3५- घारुदस्तम Carudatta (Nataka) by Bhasa (out of stock). 0 12 0 No. 40 -अलङ्गारसूत्रम् Alankarasutra by Rajanaka Ruyyaka with the Alankarasarvasva of Mankhuka and its commentary by Samudrabandha (second edition). 2 8 0 No. 41-अध्यात्मपटलम् Adhyatmapatala (Ve- dānta) by Āpastamba with Vivaraņa of Sri Sankara-Bhagavat-Pāda (out of stock). 0 4 0 No. 42-प्रतिमानाटकम Pratimanataka by Bhasa '(out of stock). 1 8 0 No. 43 -- नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Kośa) by Amarasimha with the two commentaries, Amarakosodghațana of KşĪrasvāmin and Tīkāsarvasva of Vandyaghațīya Sarvananda (Part II, 2nd Kanda, 1-6 vargas). 2 8 0 No. 44Jy Tantrasuddha by Bhatțāraka Vedottama. (out of stock). 0 4 0

RS. AS. P. No. 45-प्रपश्चहृदयम् Prapancahrdaya. 1 0 0 No. 46-परिभाषावृत्ति: Paribhasavrtti (Vya- karaņa) by Nīlakaņtha Dīkșita. 0 8 0 No. 47-सिद्धान्तसिद्धाअ्ञनम् Sidhantasiddhanjana (Vedānta) by Krșnānanda Sarasvatī (Part I.) 1 12 0 No. 48-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Do. Do. (Part II). 2 0 0 No. 49-गोलदीपिका Goladipika (Jvotisa) by Paramesvara. 0 4 0 No. 50-रसार्णवसुधाकर: Rasarnavasudhakara (Alankâra) by Sınga Bhūpāla. 3 0 0 No. 51-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Kośa) by Amarasimha with the two commentaries, Amarakośodghātana of Ksīrasvāmm and Tīkāsarvasva of Vandyaghatīya Sarvānanda (Part III, 2nd Kanda, 7-10 vargas). 2 0 0 No. 52-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Kośa) by Amarasımha with the com- mentary Tikâsarvasva of Vandya- ghatîya Sarvâuanda (Part IV, 3rd Kâņda). 1 8 (

No. 53-शाब्दनिर्णय: Sabdanirnaya (Vedanta) by Prakâsâtmayatîndra. 0 12 0 No. 54-स्फोटसिद्धिन्यायविचार: Sphotasiddhi- nyayavicara (Vyâkaraņa). 0 4 0 No. 55-मत्तविलासप्रहसनम् Mattavilasaprahasana (Nâtaka) by Mahendravikrama- varman. (out of scock). 0 8 0

No. 56-मनुष्यालयचन्द्रिका Manusyalayaca- ndrika (Śilpa) (out of stock). 0 8 0

No. 57-रघुवीरचरितम् Raghuviracarita (Kâvya). 1 4 0 No. 58-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Siddhantasiddhanjana (Vedâma) by Krsnânanda Sarasvatî (Part III). 2 0 t

R3. AS. P. No 59-amnraray Nagananda (Nâtaka) by Harşadeva with the commentary Vimarini of Sivarâma (out of stock). 3 4 0 No. 60-लघुस्तुति: Laghustuti by Laghubhattaraka with the commentary of Râghavânanda. 0 8 0 No 61-सिद्धान्तसिद्धाअ्जनम् Siddhantasiddhanjana (Vedânta) by Krsnânanda Sarasvatī (Part IV). 1 4 0 No. 62-सर्वमतसंग्रहः Sarvamatasangraha. (out of stock). 0 8 0 No. 63-किरातार्जुनीयम् Kiratarjuniya (Kavya) by Bharavi with the commentary Sa- bdârthadīpika of Citrabhânu (1, 2 and 3 Sargas). 2 8 0 No. 64- मेघसन्देशः Meghasandesa by Kalidasa with the commentary Pradipa of Dakşiņâvartanātha. 0 12 0 No. 65-मयमतम् Mayamata (Silpa) by Maya- muni (out of stock) 3 4 () No 66-महार्थमख्जरी Maharthamanjari (Darsana) with the commentary Parimala of Maheśvarânanda. 2 4 0 No. 67-तन्त्रसमुच्चय: Tantrasamuccaya(Tantra) by Nârâyana with the commentary Vimarsini of sankara (Part I, 1-6 Patalas) (out of stock). 3 4 0 No. 68-तत्वप्रकाश: Tattvaprakasa (Agama) by Śri Bhojadeva with the commentary Tâtpa. vadīpıkā of Šrī Kamāra 1 12 0 No. 69- ईशानशिवगुरुदेवपद्धतिः Isanasivaguru- devapaddhati(Tantra)byIsânaśiva- gurudevamiśra Part I, Sâmānya- pâda). 1 8 0 No. 70-आर्यमञ्जुश्रीमूलकल्पः Aryamanjusrimula- kalpa (Part I). 9 8 0 No. 71-तन्त्रसमुच्चय: Tantrasamuccaya(Tantra) by Narayana with the commentary . VimarsmT of Sankara(Part II, 7-12 Pațalās) (out of stock). 3 8 0

RS. AS. P. No. 72-ईशानशिवगुरुदेवपद्धतिः Isanasivaguru- devapaddhati (Tantra) by Isānasiva- guruderamiśra (Part II, Mantrapāda). 4 0 0 No. 73-ईश्वरप्रतिपत्तिप्रकाशः Isvarapratipatti- prakasa (Vedānta) by Madhusūdana- sarasvatī. 0 4 0 No. 74-माववल्क्यस्मृति: Yajnavalkyasmrti with the commentary Bâlakridâ of Visvarûpâcârya (Part I - Âcâra and Vyavahâra Adhyâyās). 340 No. 75-शिल्परतम् Silparatna (Silpa) by Sri- kumâra (Part I). 2 12 0 No. 76-आर्यमञ्जुश्रीमूलकल्प: Aryamanjusrimula- kalpa (Part II). 3 0 0 No. 77-ईशानशिवगुरुदेवपद्धति Isanasivaguru- devapaddhati (Tantra) by Iśānaśıva. gurudevamıśra (Part III, Kriyāpāda 1-30 Pațalās). 3 0 0 No. 78-आश्वलायनगृह्यसूत्रम् Asvalayanagrhya- sutra with the commentary Anavila of Haradattācārya. 2 6 0

No. 79-अर्थशास्त्रम् Arthasastra of Kautalya with commentary by Mahāmahopādhyāya T. Gaņapatı Sāstri (Part I, 1 & 2 Adhikaraņās). 3 12 0 No. 80-अर्थशास्त्रम् Do. Do.(Part II, 3-7 Adhıkaraņās). 400 No. 81-याश्वल्क्यस्मृतिः Yajnavalkyasmrti with the commentary Bâlakrīda of Viśva- rūpācārya (Part Il. Prayascit- tâdhyâya). 200 No. 82-अर्थशास्त्रम् Arthasastra of Kautalya with commentary by Mahāmahopa- dhyāya T Gaņapati Šāstri (Part III, 8-15 Adhikaraņās). 3 4 0 No. 83-ईशानशिवगुरुदेवपद्धतिः Isanasivaguru- devapaddhati (Tantra) by Išāna- śıvagurudevamiśra (Part IV, Kriyā- păda 31-64 Pațalās and Yogapāda). 3 8 0

RS. AS. P.

No. 84-आर्यमञ्जुश्री मूंलकल्प: Aryamanjusrimula- kalpa (Part III). 2 0 0

No 85-विष्णुसंहिता Visnusamhita (Tantra). 2 8 0

No. 86-भरतचरितम् Bharatacarita (Kavya) by Krşņakavi. 18 0

No. 87-सङ्गीतसमयसार: Sangitasamayasara (Sangīta) of Sangītâkara Pârśva- deva 1 2 0 No. 88-काव्यप्रकाशः Kavyaprakasa (Alankara) of Mammatabhatta with the two com- mentaries the SampradāyaprakāsinĪ of ŚrI Vidyacakravartin and the Sâhi- tyacûdâmaņı of Bhatțagopâla (Part I, 1-5 Ullâsās). 3 0 0 No. 89-स्फोटसिद्धि: Sphotasiddhi (Vyakarana) by Bharatamiśra. 08 0 No. 90-मीमांसाल्लोकवार्ततिकम् Mimamsasloka- vartika with the commentary Kāsika ot Sucaritamiśra (Part I). 2 8 0

No 91-होराशास्त्रम Horasastra of Varahamihira- carya with the /Vivarana of Rudra. 300 No. 92-रसोपनिषत् Rasopanisat. 2 0 0 No. 93-वेदान्तपरिभाषा Vedantaparibhasa (Vedanta) of Dharmarājadhvarindra with the commentary Prakāsika of Peddādīkșita. 1 8 0 No 94-atf Brihaddesi (Sangīta) of Matangamuni. 1 8 0 No. 95-रणदीपिका Ranadipika (Jyotisa) of Kumāragaņaka. 0 4 0

No. 96-ऋक्संहिता Rksamhita with the Bhasya of Skandasvāmın and the commentary of Venkatamadhavārya (Part I, 1st Adhyaya in 1st Astaka). 1 8 0

9 B8. AS. P. No. 97-नारदीयमनुसंहिता Naradiyamanasamhita (Smrti) with Bhasya of Bhavasvamin. 2 0 0 No. 98-Fruray Silparatna (Silpa) by Śri- kumāra. (Part II.) 2 8 0 No. 99-मामांसाश्लोकवार्त्तिकम् Mimamsasloka- vartika (Mīmāmsā) with the com- mentary Kāsikā of Sucaritamiśra (Part II). 2 0 0 No. 100-raART: Kavyaprakasa (Alańkāra) of Mammatabhatta with the two com. mentaries, SampradāyaprakāsinĪ of Śrīvidyācakravartin and Sāhitya- cūdamaņi of Bhațțagopāla. (Part II, 6-10 Ullāsās). 5 0 0 No. 101- आर्यभटीयम् Aryabhatiya (Jyotisa) of Āryabhațācārya with the Bhasya of Nīlakaņțhasomasutvan (Part I. Gaņitapāda). 2 8 0 No. 102-दस्तिलम् Dattila (Sangita) of Dattila- muni. 0 4 0 No. 103-हंससन्देश: Hamsasandesa (Vedanta) with commentary. 08 0 No. 104-साम्बपञचाशिका Sambapancasika (Stuti) with commentary. 1 G 0 No. 105-निधिप्रदीप: Nidhipradipa of Siddha- śrikaņțhaśambhu. 040 No. 106-प्रक्रियासर्वस्वम् Prakriyasarvasva. (Vyākaraņa) of Śrī Nārāyaņa Bhațța with commentary (Part I.) 1 0 € No. 107-rta Kavyaratna (Kāvya) of Arhaddāsa 0 12 0 No. 108-बालमार्ताण्डविजयम् Balamartanda- vijaya. (Nāțaka) of Devarājakavi. 1 No. 109-FaTET: Nyayasara with the ' commentary of of Vasudevasari. 1 8 0

10

RS. AS. P.

No. 110-आर्यभटीयम् Aryabhatiya (Jyotisa) of Āryabhațācārya with the Bhasya of Nīlakanțhasomasutvan.(Part II. Kālakriyāpāda) 1 0 0 No. 111- हृदयप्रिय: Hridayapriya (Vaidyaka) by Parameśvara, 300 No. 112-कुचेलोपाख्यानम् अजामिलोपाख्यानं च। Kucelopakhyana and Ajamilo- pakhyana. (Sangita) by H. H. Svati Sri Rama Varma Maharaja. 0 4 0 No. 113-सङ्गीतकृतयः Sangitakrtis (Gāna) of H. H. Svati Śri Rama Varma Māharaja. 10 0 No. 114-साहित्यमीमांसा (Alańkāra) Sahityamimamsa 10 0 No. 115-ऋकूसंहिता Rksamhita (with the Bhasya of Skandasvamin and the commentary of Venkațamādha- vārya) (Part II) 2nd Adhyaya in Ist Aşțaka. 1 $ 0 No. 116-वाक्यपदीयम् Vakyapadiya (Vyakarana) with the commentary Prakīrņaka- prakāsa by Helaraja son of Bhutiraja. (Part I). 1 8 0 No. 117-सरस्वतीकण्ठाभरणम् Sarasvatikanta- bharana (Vyākarņa) by Bhojadeva with the commentary of Sri Nāra- yaņa Daņdanātha. 1 8 0 No. 118-बालरामभरतम् Balaramabharata (Nātya) by Bālarāma Varma Vanci Maharaja. 2 8 0 No. 119-विवेकमार्ताण्ड: Vivekamarthanda (Vedanta) of Viswarupadeva 08 0

Apply to :- The Superintendent, Government Press, Trivandrum.