1. Vivekacūḍāmaṇi

Section

विवेकचुडामणि सर्व-वेदान्त-सिद्धान्त-गोचरं तमगोचरम् गोविन्दं परमानन्दं सद्-गुरुं प्रणतो ऽस्म्य् अहम्

vivekacuḍāmaṇi sarva-vedānta-siddhānta-gocaraṃ tamagocaram govindaṃ paramānandaṃ sad-guruṃ praṇato 'smy aham

जन्तूनां नरजन्म दुर्लभमतः पुंस्त्वं ततो विप्रता तस्माद्वैदिकधर्ममार्गपरता विद्वत्त्वमस्मात्परम् आत्मानात्म-विवेचनं स्वनुभवो ब्रह्मात्मना संस्थितिः मुक्तिर् नो शत-जन्म-कोटि-सुकृतैः पुण्यैर् विना लभ्यते

jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam ātmānātma-vivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ muktir no śata-janma-koṭi-sukṛtaiḥ puṇyair vinā labhyate

दुर्लभं त्रयम् एवैतद्देवानुग्रहहेतुकम् मनुष्यत्वं मुमुक्षुत्वं महापुरुषसंश्रयः

durlabhaṃ trayam evaitaddevānugrahahetukam manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ

लब्ध्वा कथंचिन् नरजन्म दुर्लभं तत्रापि पुंस्त्वं श्रुतिपारदर्शनम् यस्त्व् आत्म-मुक्तौ न यतेत मूढधीः स ह्य् आत्म-हा स्वं विनिहन्त्यसद्ग्रहात्

labdhvā kathaṃcin narajanma durlabhaṃ tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam yastv ātma-muktau na yateta mūḍhadhīḥ sa hy ātma-hā svaṃ vinihantyasadgrahāt

इतः को न्वस्ति मूढात्मा यस् तु स्वार्थे प्रमाद्यति दुर्लभं मानुषं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुषम्

itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yas tu svārthe pramādyati durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam

वदन्तु शास्त्राणि यजन्तु देवान् कुर्वन्तु कर्माणि भजन्तु देवताः आत्मैक्यबोधेन विनापि मुक्तिः न सिध्यति ब्रह्मशतान्तरे ऽपि

vadantu śāstrāṇi yajantu devān kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ ātmaikyabodhena vināpi muktiḥ na sidhyati brahmaśatāntare 'pi

अमृतत्वस्य नाशास्ति वित्तेनेत्य् एव हि श्रुतिः ब्रवीति कर्मणो मुक्तेरहेतुत्वं स्फुटं यतः

amṛtatvasya nāśāsti vittenety eva hi śrutiḥ bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ

अतो विमुक्त्यै प्रयतेत् विद्वान् संन्यस्तबाह्यार्थसुखस्पृहः सन् सन्तं महान्तं समुपेत्य देशिकं तेनोपदिष्टार्थसमाहितात्मा

ato vimuktyai prayatet vidvān saṃnyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ tenopadiṣṭārthasamāhitātmā

उद्धरेदात्मनात्मानं मग्नं संसारवारिधौ योगारूढत्वमासाद्य सम्यग्दर्शननिष्ठया

uddharedātmanātmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā

संन्यस्य सर्वकर्माणि भवबन्धविमुक्तये यत्यतां पण्डितैर् धीरैर् आत्माभ्यास उपस्थितैः

saṃnyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye yatyatāṃ paṇḍitair dhīrair ātmābhyāsa upasthitaiḥ

चित्तस्य शुद्धये कर्म न तु वस्तूपलब्धये वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किंचित् कर्मकोटिभिः

cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye vastusiddhirvicāreṇa na kiṃcit karmakoṭibhiḥ

सम्यग्विचारतः सिद्धा रज्जुतत्त्वावधारणा भ्रान्तोदितमहासर्पभयदुःखविनाशिनी

samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī

अर्थस्य निश्चयो दृष्टो विचारेण हितोक्तितः न स्नानेन न दानेन प्राणायमशतेन वा

arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ na snānena na dānena prāṇāyamaśatena vā

अधिकारिणमाशास्ते फलसिद्धिर्विशेषतः उपाया देशकालाद्याः सन्त्यस्मिन्सहकारिणः

adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ

अतो विचारः कर्तव्यो जिज्ञासोर् आत्मवस्तुनः समासाद्य दयासिन्धुं गुरुं ब्रह्मविदुत्तमम्

ato vicāraḥ kartavyo jijñāsor ātmavastunaḥ samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam

मेधावी पुरुषो विद्वानुहापोहविचक्षणः अधिकार्यात्मविद्यायामुक्तलक्षणलक्षितः

medhāvī puruṣo vidvānuhāpohavicakṣaṇaḥ adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ

विवेकिनो विरक्तस्य शमादिगुणशालिनः मुमुक्षोर् एव हि ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता मता

vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ mumukṣor eva hi brahmajijñāsāyogyatā matā

साधनान्यत्र चत्वारि कथितानि मनीषिभिः येषु सत्स्व् एव सन्निष्ठा यदभावे न सिध्यति

sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ yeṣu satsv eva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati

आदौ नित्यानित्यवस्तुविवेकः परिगम्यते इहामुत्रफलभोगविरागस्तदनन्तरम् \ शमादिषट्कसम्पत्तिर्मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम्

ādau nityānityavastuvivekaḥ parigamyate ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram \ śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam

ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्य् एवंरूपो विनिश्चयः सो ऽयं नित्यानित्यवस्तुविवेकः समुदाहृतः

brahma satyaṃ jaganmithyety evaṃrūpo viniścayaḥ so 'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ

तद्वैराग्यं जिहासा या दर्शनश्रवणादिभिः देहादिब्रह्मपर्यन्ते ह्यनित्ये भोगवस्तुनि

tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni

विरज्य विषयव्राताद्दोषदृष्ट्या मुहुर्मुहुः स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसः शम उच्यते

virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate

विषयेभ्यः परावर्त्य स्थापनं स्वस्वगोलके उभयेषामिन्द्रियाणां स दमः परिकीर्तितः \ बाह्यानालम्बनं वृत्तेरेषोपरतिरुत्तमा

viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ \ bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā

सहनं सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्वकम् चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षा निगद्यते

sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate

शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्ध्यवधारणम् सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपलभ्यते

śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate

सर्वदा स्थापनं बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सर्वदा तत्समाधानमित्युक्तं न तु चित्तस्य लालनम्

sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam

अहंकारादिदेहान्तान् बन्धानज्ञानकल्पितान् स्वस्वरूपावबोधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता

ahaṃkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā

मन्दमध्यमरूपापि वैराग्येण शमादिना प्रसादेन गुरोः सेयं प्रवृद्धा सूयते फलम्

mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam

वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः

vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ

एतयोर् मन्दता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः मरौ सलीलवत्तत्र शमादेर्भानमात्रता

etayor mandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ marau salīlavattatra śamāderbhānamātratā

मोक्षकारणसामग्र्यां भक्तिर् एव गरीयसी स्वस्वरूपानुसन्धानं भक्तिरित्यभिधीयते

mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktir eva garīyasī svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate

स्वात्मतत्त्वानुसन्धानं भक्तिरित्यपरे जगुः उक्तसाधनसंपन्नस्तत्त्वजिज्ञासुरात्मनः \ उपसीदेद्गुरुं प्राज्ञ्यं यस्माद्बन्धविमोक्षणम्

svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ uktasādhanasaṃpannastattvajijñāsurātmanaḥ \ upasīdedguruṃ prājñyaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam

श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहतो यो ब्रह्मवित्तमः ब्रह्मण्य् उपरतः शान्तो निरिन्धन इवानलः \ अहेतुकदयासिन्धुर्बन्धुरानमतां सताम्

śrotriyo 'vṛjino 'kāmahato yo brahmavittamaḥ brahmaṇy uparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ \ ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām

तमाराध्य गुरुं भक्त्या प्रह्वप्रश्रयसेवनैः प्रसन्नं तमनुप्राप्य पृच्छेज्ज्ञातव्यमात्मनः

tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ

स्वामिन् नमस्ते नतलोकबन्धो कारुण्यसिन्धो पतितं भवाब्धौ मामुद्धरात्मीयकटाक्षदृष्ट्या ऋज्व्यातिकारुण्यसुधाभिवृष्ट्या

svāmin namaste natalokabandho kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā

दुर्वारसंसारदवाग्नितप्तं दोधूयमानं दुरदृष्टवातैः भीतं प्रपन्नं परिपाहि मृत्योः शरण्यमन्यद्यदहं न जाने

durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne

शान्ता महान्तो निवसन्ति सन्तो वसन्तवल्लोकहितं चरन्तः तीर्णाः स्वयं भीमभवार्णवं जनान् अहेतुनान् यान् अपि तारयन्तः

śāntā mahānto nivasanti santo vasantavallokahitaṃ carantaḥ tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janān ahetunān yān api tārayantaḥ

अयं स्वभावः स्वत एव यत्पर- श्रमापनोदप्रवणं महात्मनाम् सुधांशुरेष स्वयमर्ककर्कश- प्रभाभितप्तामवति क्षितिं किल

ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara- śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa- prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila

ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितैः पूर्तैः सुशीतैर् युतैः युष्मद्वाक्कलशोज्झितैः श्रुतिसुखैर् वाक्यामृतैः सेचय संतप्तं भवतापदावदहनज्वालाभिरेनं प्रभो धन्यास्ते भवदीक्षणक्षणगतेः पात्रीकृताः स्वीकृताः

brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūrtaiḥ suśītair yutaiḥ yuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhair vākyāmṛtaiḥ secaya saṃtaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ

कथं तरेयं भवसिन्धुमेतं का वा गतिर्मे कतमो ऽस्त्य् उपायः जाने न किञ्ज्चित्कृपयाव मां प्रभो संसारदुःखक्षतिमातनुष्व

kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ kā vā gatirme katamo 'sty upāyaḥ jāne na kiñjcitkṛpayāva māṃ prabho saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva

तथा वदन्तं शरणागतं स्वं संसारदावानलतापतप्तम् निरीक्ष्य कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या दद्यादभीतिं सहसा महात्मा

tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ saṃsāradāvānalatāpataptam nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā

विद्वान् स तस्मा उपसत्तिमीयुषे मुमुक्षवे साधु यथोक्तकारिणे प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय तत्त्वोपदेशं कृपयैव कुर्यात्

vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe praśāntacittāya śamānvitāya tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt

मा भैष्ट विद्वंस्तव नास्त्य् अपायः संसारसिन्धोस्तरणे ऽस्त्य् उपायः येनैव याता यतयो ऽस्य पारं तम् एव मार्गं तव निर्दिशामि

mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāsty apāyaḥ saṃsārasindhostaraṇe 'sty upāyaḥ yenaiva yātā yatayo 'sya pāraṃ tam eva mārgaṃ tava nirdiśāmi

अस्त्य् उपायो महान् कश्चित्संसारभयनाशनः तेन तीर्त्वा भवाम्भोधिं परमानन्दमाप्स्यसि

asty upāyo mahān kaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi

वेदान्तार्थविचारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् तेनात्यन्तिकसंसारदुःखनाशो भवत्यनु

vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu

श्रद्धाभक्तिध्यानयोगाम्मुमुक्षोः मुक्तेर्हेतून्वक्ति साक्षाच्छ्रुतेर्गीः यो वा एतेष्व् एव तिष्ठत्यमुष्य मोक्षो ऽविद्याकल्पिताद्देहबन्धात्

śraddhābhaktidhyānayogāmmumukṣoḥ mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ yo vā eteṣv eva tiṣṭhatyamuṣya mokṣo 'vidyākalpitāddehabandhāt

अज्ञानयोगात्परमात्मनस्तव ह्यनात्मबन्धस्तत एव संसृतिः तयोर् विवेकोदितबोधवन्हिः अज्ञानकार्यं प्रदहेत्समूलम्

ajñānayogātparamātmanastava hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ tayor vivekoditabodhavanhiḥ ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam

शिष्य उवाच कृपया श्रूयतां स्वामिन् प्रश्नो ऽयं क्रियते मया यदुत्तरमहं श्रुत्वा कृतार्थः स्यां भवन्मुखात्

śiṣya uvāca kṛpayā śrūyatāṃ svāmin praśno 'yaṃ kriyate mayā yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt

को नाम बन्धः कथम् एष आगतः कथं प्रतिष्ठास्य कथं विमोक्षः को ऽसावनात्मा परमः क आत्मा तयोर् विवेकः कथम् एतदुच्यताम्

ko nāma bandhaḥ katham eṣa āgataḥ kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ ko 'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā tayor vivekaḥ katham etaducyatām

श्रीगुरुवाच धन्यो ऽसि कृतकृत्यो ऽसि पावित ते कुलं त्वया यदविद्याबन्धमुक्त्या ब्रह्मीभवितुमिच्छसि

śrīguruvāca dhanyo 'si kṛtakṛtyo 'si pāvita te kulaṃ tvayā yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi

ऋणमोचनकर्तारः पितुः सन्ति सुतादयः बन्धमोचनकर्ता तु स्वस्मादन्यो न कश्चन

ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana

मस्तकन्यस्तभारादेर्दुःखमन्यैर् निवार्यते क्षुधादिकृतदुःखं तु विना स्वेन न केनचित्

mastakanyastabhārāderduḥkhamanyair nivāryate kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit

पथ्यमौषधसेवा च क्रियते येन रोगिणा आरोग्यसिद्धिर्दृष्टास्य नान्यानुष्ठितकर्मणा

pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā ārogyasiddhirdṛṣṭāsya nānyānuṣṭhitakarmaṇā

वस्तुस्वरूपं स्फुटबोधचक्षुषा स्वेनैव वेद्यं न तु पण्डितेन चन्द्रस्वरूपं निजचक्षुषैव ज्ञातव्यमन्यैर् अवगम्यते किम्

vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva jñātavyamanyair avagamyate kim

अविद्याकामकर्मादिपाशबन्धं विमोचितुम् कः शक्नुयाद्विनात्मानं कल्पकोटिशतैर् अपि

avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum kaḥ śaknuyādvinātmānaṃ kalpakoṭiśatair api

न योगेन न सांख्येन कर्मणा नो न विद्यया ब्रह्मात्मैकत्वबोधेन मोक्षः सिध्यति नान्यथा

na yogena na sāṃkhyena karmaṇā no na vidyayā brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā

वीणाया रूपसौन्दर्यं तन्त्रीवादनसौष्ठवम् प्रजारञ्ज्जनमात्रं तन् न साम्राज्याय कल्पते

vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam prajārañjjanamātraṃ tan na sāmrājyāya kalpate

वाग्वैखरी शब्दझरी शास्त्रव्याख्यानकौशलम् वैदुष्यं विदुषां तद्वद्भुक्तये न तु मुक्तये

vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye

अविज्ञाते परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला विज्ञाते ऽपि परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला

avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā vijñāte 'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā

शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् अतः प्रयत्नाज्ज्ञातव्यं तत्त्वज्ञैस्तत्त्वम् आत्मनः

śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvam ātmanaḥ

अज्ञानसर्पदष्टस्य ब्रह्मज्ञानौषधं विना किमु वेदैश्च शास्त्रैश्च किमु मन्त्रैः किमौषधैः

ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ

न गच्छति विना पानं व्याधिरौषधशब्दतः विनापरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैर् न मुच्यते

na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ vināparokṣānubhavaṃ brahmaśabdair na mucyate

अकृत्वा दृश्यविलयमज्ञात्वा तत्त्वम् आत्मनः ब्रह्मशब्दैः कुतो मुक्तिरुक्तिमात्रफलैर् नृणाम्

akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvam ātmanaḥ brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalair nṛṇām

अकृत्वा शत्रुसंहारमगत्वाखिलभूश्रियम् राजाहमिति शब्दान्नो राजा भवितुमर्हति

akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati

आप्तोक्तिं खननं तथोपरिशिलाद्युत्कर्षणं स्वीकृतिं निक्षेपः समपेक्षते नहि बहिः शब्दैस्तु निर्गच्छति तद्वद्ब्रह्मविदोपदेशमननध्यानादिभिर्लभ्यते मायाकार्यतिरोहितं स्वममलं तत्त्वं न दुर्युक्तिभिः

āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ nikṣepaḥ samapekṣate nahi bahiḥ śabdaistu nirgacchati tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भवबन्धविमुक्तये स्वैर् एव यत्नः कर्तव्यो रोगादाव् इव पण्डितैः

tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye svair eva yatnaḥ kartavyo rogādāv iva paṇḍitaiḥ

यस्त्वयाद्य कृतः प्रश्नो वरीयाञ्ज्छास्त्रविन्मतः सूत्रप्रायो निगूढार्थो ज्ञातव्यश्च मुमुक्षुभिः

yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñjchāstravinmataḥ sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ

शृणुष्वावहितो विद्वन्यन्मया समुदीर्यते तदेतच्छ्रवणात्सद्यो भवबन्धाद्विमोक्ष्यसे

śṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase

मोक्षस्य हेतुः प्रथमो निगद्यते वैराग्यमत्यन्तमनित्यवस्तुषु ततः शमश्चापि दमस्तितिक्षा न्यासः प्रसक्ताखिलकर्मणां भृशम्

mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate vairāgyamatyantamanityavastuṣu tataḥ śamaścāpi damastitikṣā nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam

ततः श्रुतिस् तन्मननं सतत्त्व- ध्यानं चिरं नित्यनिरन्तरं मुनेः ततो ऽविकल्पं परमेत्य विद्वान् इहैव निर्वाणसुखं समृच्छति

tataḥ śrutis tanmananaṃ satattva- dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ tato 'vikalpaṃ parametya vidvān ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati

यद्बोद्धव्यं तवेदानीमात्मान् आत्मविवेचनम् तदुच्यते मया सम्यक् श्रुत्वात्मन्यवधारय

yadboddhavyaṃ tavedānīmātmān ātmavivecanam taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya

मज्जास्थिमेदःपलरक्तचर्म- त्वगाह्वयैर् धातुभिरेभिरन्वितम् पादोर् उवक्षोभुजपृष्ठमस्तकैः अङ्गैर् उपाङ्गैर् उपयुक्तमेतत्

majjāsthimedaḥpalaraktacarma- tvagāhvayair dhātubhirebhiranvitam pādor uvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ aṅgair upāṅgair upayuktametat

अहंममेतिप्रथितं शरीरं मोहास्पदं स्थूलमितीर्यते बुधैः नभोनभस्वद्दहनाम्बुभूमयः सूक्ष्माणि भूतानि भवन्ति तानि

ahaṃmametiprathitaṃ śarīraṃ mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni

परस्परांशैर् मिलितानि भूत्वा स्थूलानि च स्थूलशरीरहेतवः मात्रास्तदीया विषया भवन्ति शब्दादयः पञ्च सुखाय भोक्तुः

parasparāṃśair militāni bhūtvā sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ mātrāstadīyā viṣayā bhavanti śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ

य एषु मूढा विषयेषु बद्धा रागोरुपाशेन सुदुर्दमेन आयान्ति निर्यान्त्यध ऊर्ध्वमुच्चैः स्वकर्मदूतेन जवेन नीताः

ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā rāgorupāśena sudurdamena āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ svakarmadūtena javena nītāḥ

शब्दादिभिः पञ्चभिर् एव पञ्च पञ्चत्वमापुः स्वगुणेन बद्धाः कुरङ्गमातङ्गपतङ्गमीन- भृङ्गा नरः पञ्चभिरञ्चितः किम्

śabdādibhiḥ pañcabhir eva pañca pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna- bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim

दोषेण तीव्रो विषयः कृष्णसर्पविषाद् अपि विषं निहन्ति भोक्तारं द्रष्टारं चक्षुषाप्ययम्

doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣād api viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam

विषयाशामहापाशाद्यो विमुक्तः सुदुस्त्यजात् स एव कल्पते मुक्त्यै नान्यः षट्शास्त्रवेद्य् अपि

viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedy api

आपातवैराग्यवतो मुमुक्षून् भवाब्धिपारं प्रतियातुमुद्यतान् आशाग्रहो मज्जयते ऽन्तराले निगृह्य कण्ठे विनिवर्त्य वेगात्

āpātavairāgyavato mumukṣūn bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān āśāgraho majjayate 'ntarāle nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt

विषयाख्यग्रहो येन सुविरक्त्यसिना हतः स गच्छति भवाम्भोधेः पारं प्रत्यूहवर्जितः

viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ

विषमविषयमार्गैर् गच्छतो ऽनच्छबुद्धेः प्रतिपदमभियातो मृत्युरप्येष विद्धि हितसुजनगुरुक्त्या गच्छतः स्वस्य युक्त्या प्रभवति फलसिद्धिः सत्यम् इत्य् एव विद्धि

viṣamaviṣayamārgair gacchato 'nacchabuddheḥ pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi hitasujanaguruktyā gacchataḥ svasya yuktyā prabhavati phalasiddhiḥ satyam ity eva viddhi

मोक्षस्य कांक्षा यदि वै तवास्ति त्यजातिदूराद्विषयान्विषं यथा पीयूषवत्तोषदयाक्षमार्जव- प्रशान्तिदान्तीर्भज नित्यमादरात्

mokṣasya kāṃkṣā yadi vai tavāsti tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava- praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt

अनुक्षणं यत्परिहृत्य कृत्यं अनाद्यविद्याकृतबन्धमोक्षणम् देहः परार्थो ऽयममुष्य पोषणे यः सज्जते स स्वमनेन हन्ति

anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam dehaḥ parārtho 'yamamuṣya poṣaṇe yaḥ sajjate sa svamanena hanti

शरीरपोषणार्थी सन् य आत्मानं दिदृक्षति ग्राहं दारुधिया धृत्वा नदि तर्तुं स गच्छति

śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadi tartuṃ sa gacchati

मोह एव महामृत्युर्मुमुक्षोर्वपुरादिषु मोहो विनिर्जितो येन स मुक्तिपदमर्हति

moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu moho vinirjito yena sa muktipadamarhati

मोहं जहि महामृत्युं देहदारसुतादिषु यं जित्वा मुनयो यान्ति तद्विष्णोः परमं पदम्

mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसंकुलम् पूर्णं मूत्रपुरीषाभ्यां स्थूलं निन्द्यमिदं वपुः

tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṃkulam pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ

पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यः स्थूलेभ्यः पूर्वकर्मणा समुत्पन्नमिदं स्थूलं भोगायतनम् आत्मनः \ अवस्था जागरस्तस्य स्थूलार्थानुभवो यतः

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanam ātmanaḥ \ avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ

बाह्येन्द्रियैः स्थूलपदार्थसेवां स्रक्चन्दनस्त्र्यादिविचित्ररूपाम् करोति जीवः स्वयमेतद् आत्मना तस्मात्प्रशस्तिर्वपुषो ऽस्य जागरे

bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ srakcandanastryādivicitrarūpām karoti jīvaḥ svayametad ātmanā tasmātpraśastirvapuṣo 'sya jāgare

सर्वापि बाह्यसंसारः पुरुषस्य यदाश्रयः विद्धि देहमिदं स्थूलं गृहवद्गृहमेधिनः

sarvāpi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ

स्थूलस्य संभवजरामरणानि धर्माः स्थौल्यादयो बहुविधाः शिशुताद्यवस्थाः वर्णाश्रमादिनियमा बहुधामयाः स्युः पूजावमानबहुमानमुखा विशेषाः

sthūlasya saṃbhavajarāmaraṇāni dharmāḥ sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ varṇāśramādiniyamā bahudhāmayāḥ syuḥ pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ

बुद्धीन्द्रियाणि श्रवणं त्वगक्षि घ्राणं च जिव्हा विषयावबोधनात् वाक्पाणिपादा गुदमप्युपस्थः कर्मेन्द्रियाणि प्रवणेन कर्मसु

buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi ghrāṇaṃ ca jivhā viṣayāvabodhanāt vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ karmendriyāṇi pravaṇena karmasu

निगद्यते ऽन्तःकरणं मनोधीः अहंकृतिश्चित्तमिति स्ववृत्तिभिः मनस्तु संकल्पविकल्पनादिभिः बुद्धिः पदार्थाध्यवसायधर्मतः

nigadyate 'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ ahaṃkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ manastu saṃkalpavikalpanādibhiḥ buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ

अत्राभिमानादहमित्यहंकृतिः स्वार्थानुसन्धानगुणेन चित्तम्

atrābhimānādahamityahaṃkṛtiḥ svārthānusandhānaguṇena cittam

प्राणापानव्यानोदानसमाना भवत्यसौ प्राणः स्वयम् एव वृत्तिभेदाद्विकृतिभेदात्सुवर्णसलिलादिवत्

prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ svayam eva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat

वागादि पञ्च श्रवणादि पञ्च प्राणादि पञ्चाभ्रमुखानि पञ्च बुद्ध्याद्यविद्यापि च कामकर्मणी पुर्यष्टकं सूक्ष्मशरीरमाहुः

vāgādi pañca śravaṇādi pañca prāṇādi pañcābhramukhāni pañca buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ

इदं शरीरं शृणु सूक्ष्मसंज्ञितं लिङ्गं त्वपञ्चीकृतसंभवम् सवासनं कर्मफलानुभावकं स्वाज्ञानतो ऽनादिरुपाधिर् आत्मनः

idaṃ śarīraṃ śṛṇu sūkṣmasaṃjñitaṃ liṅgaṃ tvapañcīkṛtasaṃbhavam savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ svājñānato 'nādirupādhir ātmanaḥ

स्वप्नो भवत्यस्य विभक्त्यवस्था स्वमात्रशेषेण विभाति यत्र स्वप्ने तु बुद्धिः स्वयम् एव जाग्रत् कालीननानाविधवासनाभिः

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra svapne tu buddhiḥ svayam eva jāgrat kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ

कर्त्रादिभावं प्रतिपद्य राजते यत्र स्वयं भाति ह्ययं परात्मा धीमात्रकोपाधिरशेषसाक्षी न लिप्यते तत्कृतकर्मलेशैः \ यस्मादसङ्गस्तत एव कर्मभिः न लिप्यते किंचिद् उपाधिना कृतैः

kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ \ yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ na lipyate kiṃcid upādhinā kṛtaiḥ

100

सर्वव्यापृतिकरणं लिङ्गमिदं स्याच्चिद् आत्मनः पुंसः वास्यादिकम् इव तक्ष्णस्तेनैवात्मा भवत्यसङ्गो ऽयम्

sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccid ātmanaḥ puṃsaḥ vāsyādikam iva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo 'yam

101

अन्धत्वमन्दत्वपटुत्वधर्माः सौगुण्यवैगुण्यवशाद्धि चक्षुषः बाधिर्यमूकत्वमुखास्तथैव श्रोत्रादिधर्मा न तु वेत्तुर् आत्मनः

andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ bādhiryamūkatvamukhāstathaiva śrotrādidharmā na tu vettur ātmanaḥ

102

उच्छ्वासनिःश्वासविजृम्भणक्षुत् प्रस्यन्दनाद्युत्क्रमणादिकाः क्रियाः प्राणादिकर्माणि वदन्ति तज्ञाः प्राणस्य धर्मावशनापिपासे

ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣut prasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ prāṇasya dharmāvaśanāpipāse

103

अन्तःकरणमेतेषु चक्षुरादिषु वर्ष्मणि अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभासतेजसा

antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā

104

अहंकारः स विज्ञेयः कर्ता भोक्ताभिमान्ययम् सत्त्वादिगुणयोगेन चावस्थात्रयमश्नुते

ahaṃkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute

105

विषयाणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये सुखं दुःखं च तद्धर्मः सदानन्दस्य नात्मनः

viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ

106

आत्मार्थत्वेन हि प्रेयान्विषयो न स्वतः प्रियः स्वत एव हि सर्वेषामात्मा प्रियतमो यतः \ तत आत्मा सदानन्दो नास्य दुःखं कदाचन

ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ \ tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana

107

यत्सुषुप्तौ निर्विषय आत्मानन्दो ऽनुभूयते श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं च जाग्रति

yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando 'nubhūyate śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati

108

अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्तिः अनाद्यविद्या त्रिगुणात्मिका परा कार्यानुमेया सुधियैव माया यया जगत्सर्वमिदं प्रसूयते

avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ anādyavidyā triguṇātmikā parā kāryānumeyā sudhiyaiva māyā yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate

109

सन्नाप्यसन्नाप्युभयात्मिका नो भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो साङ्गाप्यनङ्गा ह्युभयात्मिका नो महाद्भुतानिर्वचनीयरूपा

sannāpyasannāpyubhayātmikā no bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no mahādbhutānirvacanīyarūpā

110

शुद्धाद्वयब्रह्मविभोधनाश्या सर्पभ्रमो रज्जुविवेकतो यथा रजस्तमःसत्त्वमिति प्रसिद्धा गुणास्तदीयाः प्रथितैः स्वकार्यैः

śuddhādvayabrahmavibhodhanāśyā sarpabhramo rajjuvivekato yathā rajastamaḥsattvamiti prasiddhā guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ

111

विक्षेपशक्ती रजसः क्रियात्मिका यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी रागादयो ऽस्याः प्रभवन्ति नित्यं दुःखादयो ये मनसो विकाराः

vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī rāgādayo 'syāḥ prabhavanti nityaṃ duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ

112

कामः क्रोधो लोभदम्भाद्यसूया अहंकारेर्ष्यामत्सराद्यास्तु घोराः धर्मा एते राजसाः पुम्प्रवृत्तिः यस्मादेषा तद्रजो बन्धहेतुः

kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā ahaṃkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ dharmā ete rājasāḥ pumpravṛttiḥ yasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ

113

एषावृतिर्नाम तमोगुणस्य शक्तिर्मया वस्त्ववभासते ऽन्यथा सैषा निदानं पुरुषस्य संसृतेः विक्षेपशक्तेः प्रवणस्य हेतुः

eṣāvṛtirnāma tamoguṇasya śaktirmayā vastvavabhāsate 'nyathā saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ

114

प्रज्ञावान् अपि पण्डितो ऽपि चतुरो ऽप्य् अत्यन्तसूक्ष्मात्मदृग्- व्यालीढस् तमसा न वेत्ति बहुधा संबोधितो ऽपि स्फुटम् भ्रान्त्यारोपितम् एव साधु कलयत्यालम्बते तद्गुणान् हन्तासौ प्रबला दुरन्ततमसः शक्तिर्महत्यावृतिः

prajñāvān api paṇḍito 'pi caturo 'py atyantasūkṣmātmadṛg- vyālīḍhas tamasā na vetti bahudhā saṃbodhito 'pi sphuṭam bhrāntyāropitam eva sādhu kalayatyālambate tadguṇān hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ

115

अभावना वा विपरीतभावना असंभावना विप्रतिपत्तिरस्याः संसर्गयुक्तं न विमुञ्चति ध्रुवं विक्षेपशक्तिः क्षपयत्यजस्रम्

abhāvanā vā viparītabhāvanā asaṃbhāvanā vipratipattirasyāḥ saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram

116

अज्ञानमालस्यजडत्वनिद्रा- प्रमादमूढत्वमुखास्तमोगुणाः एतैः प्रयुक्तो नहि वेत्ति किंचिन् निद्रालुवत्स्तम्भवद् एव तिष्ठति

ajñānamālasyajaḍatvanidrā- pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ etaiḥ prayukto nahi vetti kiṃcin nidrāluvatstambhavad eva tiṣṭhati

117

सत्त्वं विशुद्धं जलवत्तथापि ताभ्यां मिलित्वा सरणाय कल्पते यत्रात्मबिम्बः प्रतिबिम्बितः सन् प्रकाशयत्यर्क इवाखिलं जडम्

sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam

118

मिश्रस्य सत्त्वस्य भवन्ति धर्माः त्वमानिताद्या नियमा यमाद्याः श्रद्धा च भक्तिश्च मुमुक्षता च दैवी च सम्पत्तिरसन्निवृत्तिः

miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ śraddhā ca bhaktiśca mumukṣatā ca daivī ca sampattirasannivṛttiḥ

119

विशुद्धसत्त्वस्य गुणाः प्रसादः स्वात्मानुभूतिः परमा प्रशान्तिः तृप्तिः प्रहर्षः परमात्मनिष्ठा यया सदानन्दरसं समृच्छति

viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā yayā sadānandarasaṃ samṛcchati

120

अव्यक्तमेतत्त्रिगुणैर् निरुक्तं तत्कारणं नाम शरीरम् आत्मनः सुषुप्तिरेतस्य विभक्त्यवस्था प्रलीनसर्वेन्द्रियबुद्धिवृत्तिः

avyaktametattriguṇair niruktaṃ tatkāraṇaṃ nāma śarīram ātmanaḥ suṣuptiretasya vibhaktyavasthā pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ

121

सर्वप्रकारप्रमितिप्रशान्तिः बीजात्मनावस्थितिर् एव बुद्धेः सुषुप्तिरेतस्य किल प्रतीतिः किंचिन् न वेद्मीति जगत्प्रसिद्धेः

sarvaprakārapramitipraśāntiḥ bījātmanāvasthitir eva buddheḥ suṣuptiretasya kila pratītiḥ kiṃcin na vedmīti jagatprasiddheḥ

122

देहेन्द्रियप्राणमनो ऽहम् आदयः सर्वे विकारा विषयाः सुखादयः व्योमादिभूतान्यखिलं न विश्वं अव्यक्तपर्यन्तमिदं ह्यनात्मा

dehendriyaprāṇamano 'ham ādayaḥ sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ vyomādibhūtānyakhilaṃ na viśvaṃ avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā

123

माया मायाकार्यं सर्वं महदादिदेहपर्यन्तम् असदिदमनात्मतत्त्वं विद्धि त्वं मरुमरीचिकाकल्पम्

māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam

124

अथ ते संप्रवक्ष्यामि स्वरूपं परम् आत्मनः यद्विज्ञाय नरो बन्धान्मुक्तः कैवल्यमश्नुते

atha te saṃpravakṣyāmi svarūpaṃ param ātmanaḥ yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute

125

अस्ति कश्चित्स्वयं नित्यमहंप्रत्ययलम्बनः अवस्थात्रयसाक्षी संपञ्चकोशविलक्षणः

asti kaścitsvayaṃ nityamahaṃpratyayalambanaḥ avasthātrayasākṣī saṃpañcakośavilakṣaṇaḥ

126

यो विजानाति सकलं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु बुद्धितद्वृत्तिसद्भावमभावमहमित्ययम्

yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam

127

यः पश्यति स्वयं सर्वं यं न पश्यति कश्चन यश्चेतयति बुद्ध्यादि न तद्यं चेतयत्ययम्

yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam

128

येन विश्वमिदं व्याप्तं यं न व्याप्नोति किंचन अभारूपमिदं सर्वं यं भान्त्यमनुभात्ययम्

yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiṃcana abhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntyamanubhātyayam

129

यस्य सन्निधिमात्रेण देहेन्द्रियमनोधियः विषयेषु स्वकीयेषु वर्तन्ते प्रेरिता इव

yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva

130

अहङ्कारादिदेहान्ता विषयाश्च सुखादयः वेद्यन्ते घटवद् येन नित्यबोधस्वरूपिणा

ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ vedyante ghaṭavad yena nityabodhasvarūpiṇā

131

एषो ऽन्तरात्मा पुरुषः पुराणो निरन्तराखण्डसुखानुभूतिः सदैकरूपः प्रतिबोधमात्रो येनेषिता वागसवश्चरन्ति

eṣo 'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ sadaikarūpaḥ pratibodhamātro yeneṣitā vāgasavaścaranti

132

अत्रैव सत्त्वात्मनि धीगुहायां अव्याकृताकाश उशत्प्रकाशः आकाश उच्चै रविवत्प्रकाशते स्वतेजसा विश्वमिदं प्रकाशयन्

atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ ākāśa uccai ravivatprakāśate svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan

133

ज्ञाता मनो ऽहंकृतिविक्रियाणां देहेन्द्रियप्राणकृतक्रियाणाम् अयो ऽग्निवत्ताननुवर्तमानो न चेष्टते नो विकरोति किंचन

jñātā mano 'haṃkṛtivikriyāṇāṃ dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām ayo 'gnivattānanuvartamāno na ceṣṭate no vikaroti kiṃcana

134

न जायते नो म्रियते न वर्धते न क्षीयते नो विकरोति नित्यः विलीयमाने ऽपि वपुष्यमुष्मिन् न लीयते कुम्भ इवाम्बरं स्वयम्

na jāyate no mriyate na vardhate na kṣīyate no vikaroti nityaḥ vilīyamāne 'pi vapuṣyamuṣmin na līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam

135

प्रकृतिविकृतिभिन्नः शुद्धबोधस्वभावः सदसदिदमशेषं भासयन्निर्विशेषः विलसति परमात्मा जाग्रदादिष्ववस्था- स्वहमहमिति साक्षात्साक्षिरूपेण बुद्धेः

prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā- svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ

136

नियमितमनसामुं त्वं स्वमात्मानम् आत्मन्य् अयमहमिति साक्षाद्विद्धि बुद्धिप्रसादात् जनिमरणतरङ्गापारसंसारसिन्धुं प्रतर भव कृतार्थो ब्रह्मरूपेण संस्थः

niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānam ātmany ayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ

137

अत्रानात्मन्यहमिति मतिर्बन्ध एषो ऽस्य पुंसः प्राप्तो ऽज्ञानाज्जननमरणक्लेशसंपातहेतुः येनैवायं वपुरिदमसत्सत्यमित्य् आत्मबुद्ध्या पुष्यत्युक्षत्यवति विषयैस्तन्तुभिः कोशकृद्वत्

atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo 'sya puṃsaḥ prāpto 'jñānājjananamaraṇakleśasaṃpātahetuḥ yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamity ātmabuddhyā puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat

138

अतस्मिंस्तद्बुद्धिः प्रभवति विमूढस्य तमसा विवेकाभावाद्वै स्फुरति भुजगे रज्जुधिषणा ततो ऽनर्थव्रातो निपतति समादातुरधिकः ततो यो ऽसद्ग्राहः स हि भवति बन्धः शृणु सखे

atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā tato 'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ tato yo 'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śṛṇu sakhe

139

अखण्डनित्याद्वयबोधशक्त्या स्फुरन्तमात्मानमनन्तवैभवम् समावृणोत्यावृतिशक्तिरेषा तमोमयी राहुरिवार्कबिम्बम्

akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā sphurantamātmānamanantavaibhavam samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā tamomayī rāhurivārkabimbam

140

तिरोभूते स्वात्मन्यमलतरतेजोवति पुमान् अनात्मानं मोहादहमिति शरीरं कलयति ततः कामक्रोधप्रभृतिभिरमुं बन्धनगुणैः परं विक्षेपाख्या रजस उरुशक्तिर्व्यथयति

tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati

141

महामोहग्राहग्रसनगलितात्मावगमनो धियो नानावस्थां स्वयमभिनयंस्तद्गुणतया अपारे संसरे विषयविषपूरे जलनिधौ निमज्योन्मज्यायं भ्रमति कुमतिः कुत्सितगतिः

mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā apāre saṃsare viṣayaviṣapūre jalanidhau nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ

142

भानुप्रभासंजनिताभ्रपङ्क्तिः भानुं तिरोधाय विजृम्भते यथा आत्मोदिताहंकृतिर् आत्मतत्त्वं तथा तिरोधाय विजृम्भते स्वयम्

bhānuprabhāsaṃjanitābhrapaṅktiḥ bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā ātmoditāhaṃkṛtir ātmatattvaṃ tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam

143

कवलितदिननार्थे दुर्दिने सान्द्रमेघैः व्यथयति हिमझंझावायुरुग्रो यथैतान् अविरततमसात्मन्यावृते मूढबुद्धिं क्षपयति बहुदुःखैस्तीव्रविक्षेपशक्तिः

kavalitadinanārthe durdine sāndrameghaiḥ vyathayati himajhaṃjhāvāyurugro yathaitān aviratatamasātmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ

144

एताभ्याम् एव शक्तिभ्यां बन्धः पुंसः समागतः याभ्यां विमोहितो देहं मत्वात्मानं भ्रमत्ययम्

etābhyām eva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvātmānaṃ bhramatyayam

145

बीजं संसृतिभूमिजस्य तु तमो देहात्मधीरङ्कुरो रागः पल्लवमम्बु कर्म तु वपुः स्कन्धोओ ऽसवः शाखिकाः अग्राणीन्द्रियसंहतिश्च विषयाः पुष्पाणि दुःखं फलं नानाकर्मसमुद्भवं बहुविधं भोक्तात्र जीवः खगः

bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandhoo 'savaḥ śākhikāḥ agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ

146

अज्ञानमूलो ऽयमनात्मबन्धो नैसर्गिको ऽनादिरनन्त ईरितः जन्माप्ययव्याधिजरादिदुःख- प्रवाहपातं जनयत्यमुष्य

ajñānamūlo 'yamanātmabandho naisargiko 'nādirananta īritaḥ janmāpyayavyādhijarādiduḥkha- pravāhapātaṃ janayatyamuṣya

147

नास्त्रैर् न शस्त्रैर् अनिलेन वन्हिना छेत्तुं न शक्यो न च कर्मकोटिभिः विवेकविज्ञानमहासिना विना धातुः प्रसादेन शितेन मञ्जुना

nāstrair na śastrair anilena vanhinā chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ vivekavijñānamahāsinā vinā dhātuḥ prasādena śitena mañjunā

148

श्रुतिप्रमाणैकमतेः स्वधर्म निष्ठा तयैवात्मविशुद्धिरस्य विशुद्धबुद्धेः परम् आत्मवेदनं तेनैव संसारसमूलनाशः

śrutipramāṇaikamateḥ svadharma niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya viśuddhabuddheḥ param ātmavedanaṃ tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ

149

कोशैर् अन्नमयाद्यैः पञ्चभिरात्मा न संवृतो भाति निजशक्तिसमुत्पन्नैः शैवालपटलैर् इवाम्बु वापीस्थम्

kośair annamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalair ivāmbu vāpīstham

150

तच्छैवालापनये सम्यक् सलिलं प्रतीयते शुद्धम् तृष्णासन्तापहरं सद्यः सौख्यप्रदं परं पुंसः

tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ

151

पञ्चानाम् अपि कोशानामपवादे विभात्ययं शुद्धः नित्यानन्दैकरसः प्रत्यग्रूपः परः स्वयंज्योतिः

pañcānām api kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayaṃjyotiḥ

152

आत्मानात्मविवेकः कर्तव्यो बन्धमुक्तये विदुषा तेनैवानन्दी भवति स्वं विज्ञाय सच्चिदानन्दम्

ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam

153

मुञ्जादिषीकाम् इव दृश्यवर्गात् प्रत्यञ्चमात्मानमसङ्गमक्रियम् विविच्य तत्र प्रविलाप्य सर्वं तद् आत्मना तिष्ठति यः स मुक्तः

muñjādiṣīkām iva dṛśyavargāt pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ tad ātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ

154

देहो ऽयमन्नभवनो ऽन्नमयस्तु कोशः चान्नेन जीवति विनश्यति तद्विहीनः त्वक्चर्ममांसरुधिरास्थिपुरीषराशिः नायं स्वयं भवितुमर्हति नित्यशुद्धः

deho 'yamannabhavano 'nnamayastu kośaḥ cānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśiḥ nāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ

155

पूर्वं जनेरधिमृतेर् अपि नायमस्ति जातक्षणः क्षणगुणो ऽनियतस्वभावः नैको जडश्च घटवत्परिदृश्यमानः स्वात्मा कथं भवति भावविकारवेत्ता

pūrvaṃ janeradhimṛter api nāyamasti jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo 'niyatasvabhāvaḥ naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā

156

पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यङ्गे ऽपि जीवनात् तत्तच्छक्तेरनाशाच्च न नियम्यो नियामकः

pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge 'pi jīvanāt tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ

157

देहतद्धर्मतत्कर्मतदवस्थादिसाक्षिणः सत एव स्वतःसिद्धं तद्वैलक्षण्यम् आत्मनः

dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyam ātmanaḥ

158

शल्यराशिर्मांसलिप्तो मलपूर्णो ऽतिकश्मलः कथं भवेदयं वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षणः

śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo 'tikaśmalaḥ kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ

159

त्वङ्मांसमेदो ऽस्थिपुरीषराशा- वहंमतिं मूढजनः करोति विलक्षणं वेत्ति विचारशीलो निजस्वरूपं परमार्थ भूतम्

tvaṅmāṃsamedo 'sthipurīṣarāśā- vahaṃmatiṃ mūḍhajanaḥ karoti vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo nijasvarūpaṃ paramārtha bhūtam

160

देहो ऽहम् इत्य् एव जडस्य बुद्धिः देहे च जीवे विदुषस्त्वहंधीः विवेकविज्ञानवतो महात्मनो ब्रह्माहम् इत्य् एव मतिः सदात्मनि

deho 'ham ity eva jaḍasya buddhiḥ dehe ca jīve viduṣastvahaṃdhīḥ vivekavijñānavato mahātmano brahmāham ity eva matiḥ sadātmani

161

अत्रात्मबुद्धिं त्यज मूढबुद्धे त्वङ्मांसमेदो ऽस्थिपुरीषराशौ सर्वात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे कुरुष्व शान्ति परमां भजस्व

atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe tvaṅmāṃsamedo 'sthipurīṣarāśau sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe kuruṣva śānti paramāṃ bhajasva

162

देहेन्द्रियादावसति भ्रमोदितां विद्वानहं तां न जहाति यावत् तावन् न तस्यास्ति विमुक्तिवार्ताप्य् अस्त्वेष वेदान्तनयान्तदर्शी

dehendriyādāvasati bhramoditāṃ vidvānahaṃ tāṃ na jahāti yāvat tāvan na tasyāsti vimuktivārtāpy astveṣa vedāntanayāntadarśī

163

छायाशरीरे प्रतिबिम्बगात्रे यत्स्वप्नदेहे हृदि कल्पिताङ्गे यथात्मबुद्धिस्तव नास्ति काचिज् जीवच्छरीरे च तथैव मास्तु

chāyāśarīre pratibimbagātre yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge yathātmabuddhistava nāsti kācij jīvaccharīre ca tathaiva māstu

164

देहात्मधीर् एव नृणामसद्धियां जन्मादिदुःखप्रभवस्य बीजम् यतस्ततस्त्वं जहि तां प्रयत्नात् त्यक्ते तु चित्ते न पुनर्भवाशा

dehātmadhīr eva nṛṇāmasaddhiyāṃ janmādiduḥkhaprabhavasya bījam yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt tyakte tu citte na punarbhavāśā

Section (cont. 2)

165

कर्मेन्द्रियैः पञ्चभिरञ्चितो ऽयं प्राणो भवेत्प्राणमयस्तु कोशः येनात्मवानन्नमयो ऽनुपूर्णः प्रवर्तते ऽसौ सकलक्रियासु

karmendriyaiḥ pañcabhirañcito 'yaṃ prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ yenātmavānannamayo 'nupūrṇaḥ pravartate 'sau sakalakriyāsu

166

नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो गन्तागन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः यस्मात् किंचित् क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं स्वं वान्यं वा किंचन नित्यं परतन्त्रः

naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro gantāgantā vāyuvadantarbahireṣaḥ yasmāt kiṃcit kvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ svaṃ vānyaṃ vā kiṃcana nityaṃ paratantraḥ

167

ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्च मनोमयः स्यात् कोशो ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतुः संज्ञादिभेदकलनाकलितो बलीयांस् तत्पूर्वकोशमभिपूर्य विजृम्भते यः

jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ saṃjñādibhedakalanākalito balīyāṃs tatpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ

168

पञ्चेन्द्रियैः पञ्चभिर् एव होतृभिः प्रचीयमानो विषयाज्यधारया जाज्वल्यमानो बहुवासनेन्धनैः मनोमयाग्निर्दहति प्रपञ्चम्

pañcendriyaiḥ pañcabhir eva hotṛbhiḥ pracīyamāno viṣayājyadhārayā jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ manomayāgnirdahati prapañcam

169

न ह्यस्त्य् अविद्या मनसो ऽतिरिक्ता मनो ह्यविद्या भवबन्धहेतुः तस्मिन्विनष्टे सकलं विनष्टं विजृम्भिते ऽस्मिन्सकलं विजृम्भते

na hyasty avidyā manaso 'tiriktā mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ vijṛmbhite 'sminsakalaṃ vijṛmbhate

170

स्वप्ने ऽर्थशून्ये सृजति स्वशक्त्या भोक्त्रादिविश्वं मन एव सर्वम् तथैव जाग्रत्य् अपि नो विशेषः तत्सर्वमेतन्मनसो विजृम्भणम्

svapne 'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam tathaiva jāgraty api no viśeṣaḥ tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam

171

सुषुप्तिकाले मनसि प्रलीने नैवास्ति किंचित् सकलप्रसिद्धेः अतो मनःकल्पित् एव पुंसः संसार एतस्य न वस्तुतो ऽस्ति

suṣuptikāle manasi pralīne naivāsti kiṃcit sakalaprasiddheḥ ato manaḥkalpit eva puṃsaḥ saṃsāra etasya na vastuto 'sti

172

वायुनानीयते मेधः पुनस्तेनैव नीयते मनसा कल्प्यते बन्धो मोक्षस्तेनैव कल्प्यते

vāyunānīyate medhaḥ punastenaiva nīyate manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate

173

देहादिसर्वविषये परिकल्प्य रागं बध्नाति तेन पुरुषं पशुवद्गुणेन वैरस्यमत्र विषवत् सुवुधाय पश्चाद् एनं विमोचयति तन्मन एव बन्धात्

dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena vairasyamatra viṣavat suvudhāya paścād enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt

174

तस्मान्मनः कारणमस्य जन्तोः बन्धस्य मोक्षस्य च वा विधाने बन्धस्य हेतुर्मलिनं रजोगुणैः मोक्षस्य शुद्धं विरजस्तमस्कम्

tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam

175

विवेकवैराग्यगुणातिरेकाच् छुद्धत्वमासाद्य मनो विमुक्त्यै भवत्यतो बुद्धिमतो मुमुक्षोस् ताभ्यां दृढाभ्यां भवितव्यमग्रे

vivekavairāgyaguṇātirekāc chuddhatvamāsādya mano vimuktyai bhavatyato buddhimato mumukṣos tābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre

176

मनो नाम महाव्याघ्रो विषयारण्यभूमिषु चरत्यत्र न गच्छन्तु साधवो ये मुमुक्षवः

mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ

177

मनः प्रसूते विषयानशेषान् स्थूलात्मना सूक्ष्मतया च भोक्तुः शरीरवर्णाश्रमजातिभेदान् गुणक्रियाहेतुफलानि नित्यम्

manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ śarīravarṇāśramajātibhedān guṇakriyāhetuphalāni nityam

178

असङ्गचिद्रूपममुं विमोह्य देहेन्द्रियप्राणगुणैर् निबद्ध्य अहंममेति भ्रमयत्यजस्रं मनः स्वकृत्येषु फलोपभुक्तिषु

asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya dehendriyaprāṇaguṇair nibaddhya ahaṃmameti bhramayatyajasraṃ manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu

179

अध्यासदोषात्पुरुषस्य संसृतिः अध्यासबन्धस्त्वमुनैव कल्पितः रजस्तमोदोषवतो ऽविवेकिनो जन्मादिदुःखस्य निदानमेतत्

adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ rajastamodoṣavato 'vivekino janmādiduḥkhasya nidānametat

180

अतः प्राहुर्मनो ऽविद्यां पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः येनैव भ्राम्यते विश्वं वायुनेवाभ्रमण्डलम्

ataḥ prāhurmano 'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam

181

तन्मनःशोधनं कार्यं प्रयत्नेन मुमुक्षुणा विशुद्धे सति चैतस्मिन्मुक्तिः करफलायते

tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate

182

मोक्षैकसक्त्या विषयेषु रागं निर्मूल्य संन्यस्य च सर्वकर्म सच्छ्रद्धया यः श्रवणादिनिष्ठो रजःस्वभावं स धुनोति बुद्धेः

mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ nirmūlya saṃnyasya ca sarvakarma sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ

183

मनोमयो नापि भवेत्परात्मा ह्याद्यन्तवत्त्वात्परिणामिभावात् दुःखात्मकत्वाद्विषयत्वहेतोः द्रष्टा हि दृश्यात्मतया न दृष्टः

manomayo nāpi bhavetparātmā hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ

184

बुद्धिर्बुद्धीन्द्रियैः सार्धं सवृत्तिः कर्तृलक्षणः विज्ञानमयकोशः स्यात्पुंसः संसारकारणम्

buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam

185

अनुव्रजच्चित्प्रतिबिम्बशक्तिः विज्ञानसंज्ञः प्रकृतेर्विकारः ज्ञानक्रियावानहमित्यजस्रं देहेन्द्रियादिष्वभिमन्यते भृशम्

anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ vijñānasaṃjñaḥ prakṛtervikāraḥ jñānakriyāvānahamityajasraṃ dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam

186

अनादिकालो ऽयमहंस्वभावो जीवः समस्तव्यवहारवोढा करोति कर्माण्य् अपि पूर्ववासनः पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फलानि

anādikālo 'yamahaṃsvabhāvo jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā karoti karmāṇy api pūrvavāsanaḥ puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni

187

भुङ्क्ते विचित्रास्व् अपि योनिषु व्रजन् नायाति निर्यात्यध ऊर्ध्वमेषः अस्यैव विज्ञानमयस्य जाग्रत्- स्वप्नाद्यवस्थाः सुखदुःखभोगः

bhuṅkte vicitrāsv api yoniṣu vrajan nāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ asyaiva vijñānamayasya jāgrat- svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ

188

देहादिनिष्ठाश्रमधर्मकर्म- गुणाभिमानः सततं ममेति विज्ञानकोशो ऽयमतिप्रकाशः प्रकृष्टसान्निध्यवशात्परात्मनः अतो भवत्येष उपाधिरस्य यद् आत्मधीः संसरति भ्रमेण

dehādiniṣṭhāśramadharmakarma- guṇābhimānaḥ satataṃ mameti vijñānakośo 'yamatiprakāśaḥ prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ ato bhavatyeṣa upādhirasya yad ātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa

189

यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि स्फुरत्ययं ज्योतिः कूटस्थः सन्नात्मा कर्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थः

yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ

190

स्वयं परिच्छेदमुपेत्य बुद्धेः तादात्म्यदोषेण परं मृषात्मनः सर्वात्मकः सन्न् अपि वीक्षते स्वयं स्वतः पृथक्त्वेन मृदो घटान् इव

svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ sarvātmakaḥ sann api vīkṣate svayaṃ svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭān iva

191

उपाधिसंबन्धवशात्परात्मा ह्युपाधिधर्माननुभाति तद्गुणः अयोविकारानविकारिवन्हिवत् सदैकरूपो ऽपि परः स्वभावात्

upādhisaṃbandhavaśātparātmā hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ ayovikārānavikārivanhivat sadaikarūpo 'pi paraḥ svabhāvāt

192

शिष्य उवाच भ्रमेणाप्यन्यथा वास्तु जीवभावः परात्मनः तदुपाधेरनादित्वान्नानादेर्नाश इष्यते

śiṣya uvāca bhrameṇāpyanyathā vāstu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate

193

अतो ऽस्य जीवभावो ऽपि नित्या भवति संसृतिः न निवर्तेत तन्मोक्षः कथं मे श्रीगुरो वद

ato 'sya jīvabhāvo 'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada

194

श्रीगुरुरुवाच सम्यक्पृष्टं त्वया विद्वन्सावधानेन तच्छृणु प्रामाणिकी न भवति भ्रान्त्या मोहितकल्पना

śrīgururuvāca samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā

195

भ्रान्तिं विना त्वसङ्गस्य निष्क्रियस्य निराकृतेः न घटेतार्थसंबन्धो नभसो नीलतादिवत्

bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ na ghaṭetārthasaṃbandho nabhaso nīlatādivat

196

स्वस्य द्रष्टुर्निर्गुणस्याक्रियस्य प्रत्यग्बोधानन्दरूपस्य बुद्धेः भ्रान्त्या प्राप्तो जीवभावो न सत्यो मोहापाये नास्त्य् अवस्तुस्वभावात्

svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo mohāpāye nāsty avastusvabhāvāt

197

यावद्भ्रान्तिस्तावदेवास्य सत्ता मिथ्याज्ञानोज्जृम्भितस्य प्रमादात् रज्ज्वां सर्पो भ्रान्तिकालीन एव भ्रान्तेर्नाशे नैव सर्पो ऽपि तद्वत्

yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva bhrānternāśe naiva sarpo 'pi tadvat

198

अनादित्वमविद्यायाः कार्यस्यापि तथेष्यते उत्पन्नायां तु विद्यायामाविद्यकमनाद्य् अपि

anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādy api

199

प्रबोधे स्वप्नवत्सर्वं सहमूलं विनश्यति अनाद्यपीदं नो नित्यं प्रागभाव इव स्फुटम्

prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam

200

अनादेर् अपि विध्वंसः प्रागभावस्य वीक्षितः यद्बुद्ध्युपाधिसंबन्धात्परिकल्पितम् आत्मनि

anāder api vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ yadbuddhyupādhisaṃbandhātparikalpitam ātmani

201

जीवत्वं न ततो ऽन्यस्तु स्वरूपेण विलक्षणः संबन्धस्त्व् आत्मनो बुद्ध्या मिथ्याज्ञानपुरःसरः

jīvatvaṃ na tato 'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ saṃbandhastv ātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ

202

विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य सम्यग्ज्ञानेन नान्यथा ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं श्रुतेर्मतम्

vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam

203

तदात्मानात्मनोः सम्यग्विवेकेनैव सिध्यति ततो विवेकः कर्तव्यः प्रत्यगात्मसदात्मनोः

tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ

204

जलं पङ्कवदत्यन्तं पङ्कापाये जलं स्फुटम् यथा भाति तथात्मापि दोषाभावे स्फुटप्रभः

jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ

205

असन्निवृत्तौ तु सदात्मना स्फुटं प्रतीतिरेतस्य भवेत्प्रतीचः ततो निरासः करणीय एव सदात्मनः साध्वहमादिवस्तुनः

asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ pratītiretasya bhavetpratīcaḥ tato nirāsaḥ karaṇīya eva sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ

206

अतो नायं परात्मा स्याद्विज्ञानमयशब्दभाक् विकारित्वाज्जडत्वाच्च परिच्छिन्नत्वहेतुतः दृश्यत्वाद्व्यभिचारित्वान्नानित्यो नित्य इष्यते

ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate

207

आनन्दप्रतिबिम्बचुम्बिततनुर्वृत्तिस्तमोजृम्भिता स्यादानन्दमयः प्रियादिगुणकः स्वेष्टार्थलाभोदयः पुण्यस्यानुभवे विभाति कृतिनामानन्दरूपः स्वयं सर्वो नन्दति यत्र साधु तनुभृन्मात्रः प्रयत्नं विना

ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā

208

आनन्दमयकोशस्य सुषुप्तौ स्फूर्तिरुत्कटा स्वप्नजागरयोरीषदिष्टसंदर्शनाविना

ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā svapnajāgarayorīṣadiṣṭasaṃdarśanāvinā

209

नैवायमानन्दमयः परात्मा सोपाधिकत्वात्प्रकृतेर्विकारात् कार्यत्वहेतोः सुकृतक्रियाया विकारसङ्घातसमाहितत्वात्

naivāyamānandamayaḥ parātmā sopādhikatvātprakṛtervikārāt kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā vikārasaṅghātasamāhitatvāt

210

पञ्चानाम् अपि कोशानां निषेधे युक्तितः श्रुतेः तन्निषेधावधि साक्षी बोधरूपो ऽवशिष्यते

pañcānām api kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo 'vaśiṣyate

211

यो ऽयमात्मा स्वयंज्योतिः पञ्चकोशविलक्षणः अवस्थात्रयसाक्षी सन्निर्विकारो निरञ्जनः \ सदानन्दः स विज्ञेयः स्वात्मत्वेन विपश्चिता

yo 'yamātmā svayaṃjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ \ sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā

212

शिष्य उवाच मिथ्यात्वेन निषिद्धेषु कोशेष्वेतेषु पञ्चसु सर्वाभावं विना किंचिन् न पश्याम्यत्र हे गुरो \ विज्ञेयं किमु वस्त्वस्ति स्वात्मनात्मविपश्चिता

śiṣya uvāca mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu sarvābhāvaṃ vinā kiṃcin na paśyāmyatra he guro \ vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanātmavipaścitā

213

श्रीगुरुरुवाच सत्यमुक्तं त्वया विदन्निपुणो ऽसि विचारणे अहमादिविकारास्ते तदभावो ऽयमप्यनु

śrīgururuvāca satyamuktaṃ tvayā vidannipuṇo 'si vicāraṇe ahamādivikārāste tadabhāvo 'yamapyanu

214

सर्वे येनानुभूयन्ते यः स्वयं नानुभूयते तमात्मानं वेदितारं विद्दि बुद्ध्या सुसूक्ष्मया

sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate tamātmānaṃ veditāraṃ viddi buddhyā susūkṣmayā

215

तत्साक्षिकं भवेत्तत्तद्यद्यद्येनानुभूयते कस्याप्यननुभूतार्थे साक्षित्वं नोपयुज्यते

tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate

216

असौ स्वसाक्षिको भावो यतः स्वेनानुभूयते अतः परं स्वयं साक्षात्प्रत्यगात्मा न चेतरः

asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ

217

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरं यो ऽसौ समुज्जृम्भते प्रत्यग्रूपतया सदाहमहमित्यन्तः स्फुरन्नैकधा नानाकारविकारभागिन इमान् पश्यन्नहंधीमुखान् नित्यानन्दचिद् आत्मना स्फुरति तं विद्धि स्वमेतं हृदि

jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo 'sau samujjṛmbhate pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā nānākāravikārabhāgina imān paśyannahaṃdhīmukhān nityānandacid ātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi

218

घटोदके बिम्बितमर्कबिम्बम् आलोक्य मूढो रविम् एव मन्यते तथा चिदाभासमुपाधिसंस्थं भ्रान्त्याहम् इत्य् एव जडो ऽभिमन्यते

ghaṭodake bimbitamarkabimbam ālokya mūḍho ravim eva manyate tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ bhrāntyāham ity eva jaḍo 'bhimanyate

219

घटं जलं तद्गतमर्कबिम्बं विहाय सर्वं विनिरीक्ष्यते ऽर्कः तटस्थ एतत्त्रितयावभासकः स्वयंप्रकाशो विदुषा यथा तथा

ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate 'rkaḥ taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ svayaṃprakāśo viduṣā yathā tathā

220

देहं धियं चित्प्रतिबिम्बम् एवं विसृज्य बुद्धौ निहितं गुहायाम् द्रष्टारमात्मानमखण्डबोधं सर्वप्रकाशं सदसद्विलक्षणम्

dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbam evaṃ visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam

221

नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं अन्तर्बहिःशून्यमनन्यम् आत्मनः विज्ञाय सम्यङ्निजरूपमेतत् पुमान् विपाप्मा विरजो विमृत्युः

nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ antarbahiḥśūnyamananyam ātmanaḥ vijñāya samyaṅnijarūpametat pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ

222

विशोक आनन्दघनो विपश्चित् स्वयं कुतश्चिन् न बिभेति कश्चित् नान्यो ऽस्ति पन्था भवबन्धमुक्तेः विना स्वतत्त्वावगमं मुमुक्षोः

viśoka ānandaghano vipaścit svayaṃ kutaścin na bibheti kaścit nānyo 'sti panthā bhavabandhamukteḥ vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ

223

ब्रह्माभिन्नत्वविज्ञानं भवमोक्षस्य कारणम् येनाद्वितीयमानन्दं ब्रह्म सम्पद्यते बुधैः

brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ

224

ब्रह्मभूतस्तु संसृत्यै विद्वान्नावर्तते पुनः विज्ञातव्यमतः सम्यग्ब्रह्माभिन्नत्वम् आत्मनः

brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvam ātmanaḥ

225

सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विशुद्धं परं स्वतःसिद्धम् नित्यानन्दैकरसं प्रत्यगभिन्नं निरन्तरं जयति

satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati

226

सदिदं परमाद्वैतं स्वस्मादन्यस्य वस्तुनो ऽभावात् न ह्यन्यदस्ति किंचित् सम्यक् परमार्थतत्त्वबोधदशायाम्

sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno 'bhāvāt na hyanyadasti kiṃcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām

227

यदिदं सकलं विश्वं नानारूपं प्रतीतमज्ञानात् तत्सर्वं ब्रह्मैव प्रत्यस्ताशेषभावनादोषम्

yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam

228

मृत्कार्यभूतो ऽपि मृदो न भिन्नः कुम्भो ऽस्ति सर्वत्र तु मृत्स्वरूपात् न कुम्भरूपं पृथगस्ति कुम्भः कुतो मृषा कल्पितनाममात्रः

mṛtkāryabhūto 'pi mṛdo na bhinnaḥ kumbho 'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ

229

केनापि मृद्भिन्नतया स्वरूपं घटस्य संदर्शयितुं न शक्यते अतो घटः कल्पित एव मोहान् मृद् एव सत्यं परमार्थभूतम्

kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ ghaṭasya saṃdarśayituṃ na śakyate ato ghaṭaḥ kalpita eva mohān mṛd eva satyaṃ paramārthabhūtam

230

सद्ब्रह्मकार्यं सकलं सदेवं तन्मात्रमेतन् न ततो ऽन्यदस्ति अस्तीति यो वक्ति न तस्य मोहो विनिर्गतो निद्रितवत्प्रजल्पः

sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ tanmātrametan na tato 'nyadasti astīti yo vakti na tasya moho vinirgato nidritavatprajalpaḥ

231

ब्रह्मैवेदं विश्वम् इत्य् एव वाणी श्रौती ब्रूते ऽथर्वनिष्ठा वरिष्ठा तस्मादेतद्ब्रह्ममात्रं हि विश्वं नाधिष्ठानाद्भिन्नतारोपितस्य

brahmaivedaṃ viśvam ity eva vāṇī śrautī brūte 'tharvaniṣṭhā variṣṭhā tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ nādhiṣṭhānādbhinnatāropitasya

232

सत्यं यदि स्याज्जगदेतद् आत्मनो ऽनन्तत्त्वहानिर्निगमाप्रमाणता असत्यवादित्वमपीशितुः स्यान् नैतत्त्रयं साधु हितं महात्मनाम्

satyaṃ yadi syājjagadetad ātmano 'nantattvahānirnigamāpramāṇatā asatyavāditvamapīśituḥ syān naitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām

233

ईश्वरो वस्तुतत्त्वज्ञो न चाहं तेष्ववस्थितः न च मत्स्थानि भूतानीत्य् एवम् एव व्यचीकॢपत्

īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ na ca matsthāni bhūtānīty evam eva vyacīkḷpat

234

यदि सत्यं भवेद्विश्वं सुषुप्तामुपलभ्यताम् यन्नोपलभ्यते किंचिद् अतो ऽसत्स्वप्नवन्मृषा

yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāmupalabhyatām yannopalabhyate kiṃcid ato 'satsvapnavanmṛṣā

235

अतः पृथङ्नास्ति जगत्परात्मनः पृथक्प्रतीतिस्तु मृषा गुणादिवत् आरोपितस्यास्ति किमर्थवत्ताद् धिष्ठानमाभाति तथा भ्रमेण

ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat āropitasyāsti kimarthavattād dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa

236

भ्रान्तस्य यद्य् अद्भ्रमतः प्रतीतं भ्रामैव तत्तद्रजतं हि शुक्तिः इदंतया ब्रह्म सदैव रूप्यते त्वारोपितं ब्रह्मणि नाममात्रम्

bhrāntasya yady adbhramataḥ pratītaṃ bhrāmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ idaṃtayā brahma sadaiva rūpyate tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram

237

अतः परं ब्रह्म सदद्वितीयं विशुद्धविज्ञानघनं निरञ्जनम् प्राशान्तमाद्यन्तविहीनमक्रियं निरन्तरानन्दरसस्वरूपम्

ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam prāśāntamādyantavihīnamakriyaṃ nirantarānandarasasvarūpam

238

निरस्तमायाकृतसर्वभेदं नित्यं सुखं निष्कलमप्रमेयम् अरूपमव्यक्तमनाख्यमव्ययं ज्योतिः स्वयं किंचिद् इदं चकास्ति

nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ jyotiḥ svayaṃ kiṃcid idaṃ cakāsti

239

ज्ञातृज्ञेयज्ञानशून्यमनन्तं निर्विकल्पकम् केवलाखण्डचिन्मात्रं परं तत्त्वं विदुर्बुधाः

jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ

240

अहेयमनुपादेयं मनोवाचामगोचरम् अप्रमेयमनाद्यन्तं ब्रह्म पूर्णमहं महः

aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ

242

तत्त्वंपदाभ्यामभिधीयमानयोः ब्रह्मात्मनोः शोधितयोर्यदीत्थम् श्रुत्या तयोस्तत्त्वमसीति सम्यग् एकत्वम् एव प्रतिपाद्यते मुहुः 241. ऐक्यं तयोर् लक्षितयोर् न वाच्ययोः निगद्यते ऽन्योन्यविरुद्धधर्मिणोः खद्योतभान्वोर् इव राजभृत्ययोः कूपाम्बुराश्योः परमाणुमेर्वोः

tattvaṃpadābhyāmabhidhīyamānayoḥ brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham śrutyā tayostattvamasīti samyag ekatvam eva pratipādyate muhuḥ 241. aikyaṃ tayor lakṣitayor na vācyayoḥ nigadyate 'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ khadyotabhānvor iva rājabhṛtyayoḥ kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ

243

तयोर् विरोधो ऽयमुपाधिकल्पितो न वास्तवः कश्चिदुपाधिरेषः ईशस्य माया महदादिकारणं जीवस्य कार्यं शृणु पञ्चकोशम्

tayor virodho 'yamupādhikalpito na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ jīvasya kāryaṃ śṛṇu pañcakośam

244

एतावुपाधी परजीवयोस्तयोः सम्यङ्निरासे न परो न जीवः राज्यं नरेन्द्रस्य भटस्य खेटक् तयोर् अपोहे न भटो न राजा

etāvupādhī parajīvayostayoḥ samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak tayor apohe na bhaṭo na rājā

245

अथात आदेश इति श्रुतिः स्वयं निषेधति ब्रह्मणि कल्पितं द्वयम् श्रुतिप्रमाणानुगृहीतबोधात् तयोर् निरासः करणीय एव

athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam śrutipramāṇānugṛhītabodhāt tayor nirāsaḥ karaṇīya eva

246

नेदं नेदं कल्पितत्वान् न सत्यं रज्जुदृष्टव्यालवत्स्वप्नवच्च इत्थं दृश्यं साधुयुक्त्या व्यपोह्य ज्ञेयः पश्चादेकभावस्तयोर् यः

nedaṃ nedaṃ kalpitatvān na satyaṃ rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya jñeyaḥ paścādekabhāvastayor yaḥ

247

ततस्तु तौ लक्षणया सुलक्ष्यौ तयोर् अखण्डैकरसत्वसिद्धये नालं जहत्या न तथाजहत्या किन्तूभयार्थात्मिकयैव भाव्यम्

tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau tayor akhaṇḍaikarasatvasiddhaye nālaṃ jahatyā na tathājahatyā kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam

248

स देवदत्तो ऽयमितीह चैकता विरुद्धधर्मांशमपास्य कथ्यते यथा तथा तत्त्वमसीतिवाक्ये विरुद्धधर्मानुभयत्र हित्वा

sa devadatto 'yamitīha caikatā viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate yathā tathā tattvamasītivākye viruddhadharmānubhayatra hitvā

249

संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनोः अखण्डभावः परिचीयते बुधैः एवं महावाक्यशतेन कथ्यते ब्रह्मात्मनोर् ऐक्यमखण्डभावः

saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ evaṃ mahāvākyaśatena kathyate brahmātmanor aikyamakhaṇḍabhāvaḥ

250

अस्थूलमित्येतदसन्निरस्य सिद्धं स्वतो व्योमवदप्रतर्क्यम् अतो मृषामात्रमिदं प्रतीतं जहीहि यत्स्वात्मतया गृहीतम् \ ब्रह्माहम् इत्य् एव विशुद्धबुद्ध्या विद्धि स्वमात्मानमखण्डबोधम्

asthūlamityetadasannirasya siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam \ brahmāham ity eva viśuddhabuddhyā viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham

251

मृत्कार्यं सकलं घटादि सततं मृन्मात्रमेवाहितं तद्वत्सज्जनितं सदात्मकमिदं सन्मात्रमेवाखिलम् यस्मान्नास्ति सतः परं किम् अपि तत्सत्यं स आत्मा स्वयं तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम्

mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam yasmānnāsti sataḥ paraṃ kim api tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam

252

निद्राकल्पितदेशकालविषयज्ञात्रादि सर्वं यथा मिथ्या तद्वदिहापि जाग्रति जगत्स्वाज्ञानकार्यत्वतः यस्माद् एवमिदं शरीरकरणप्राणाहमाद्यप्यसत् तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम्

nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ yasmād evamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam

253

यत्र भ्रान्त्या कल्पित तद्विवेके तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् स्वप्ने नष्टं स्वप्नविश्वं विचित्रं स्वस्माद्भिन्नं किन्नु दृष्टं प्रबोधे

yatra bhrāntyā kalpita tadviveke tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe

254

जातिनीतिकुलगोत्रदूरगं नामरूपगुणदोषवर्जितम् देशकालविषयातिवर्ति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

jātinītikulagotradūragaṃ nāmarūpaguṇadoṣavarjitam deśakālaviṣayātivarti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

255

यत्परं सकलवागगोचरं गोचरं विमलबोधचक्षुषः शुद्धचिद्घनमनादि वस्तु यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ śuddhacidghanamanādi vastu yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

256

षड्भिरूर्मिभिरयोगि योगिहृद्- भावितं न करणैर् विभावितम् बुद्ध्यवेद्यमनवद्यमस्ति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd- bhāvitaṃ na karaṇair vibhāvitam buddhyavedyamanavadyamasti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

257

भ्रान्तिकल्पितजगत्कलाश्रयं स्वाश्रयं च सदसद्विलक्षणम् निष्कलं निरुपमानवद्धि यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

258

जन्मवृद्धिपरिणत्यपक्षय- व्याधिनाशनविहीनमव्ययम् विश्वसृष्ट्यवविघातकारणं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

janmavṛddhipariṇatyapakṣaya- vyādhināśanavihīnamavyayam viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

259

अस्तभेदमनपास्तलक्षणं निस्तरङ्गजलराशिनिश्चलम् नित्यमुक्तमविभक्तमूर्ति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ nistaraṅgajalarāśiniścalam nityamuktamavibhaktamūrti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

260

एकम् एव सदनेककारणं कारणान्तरनिरास्यकारणम् कार्यकारणविलक्षणं स्वयं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

ekam eva sadanekakāraṇaṃ kāraṇāntaranirāsyakāraṇam kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

261

निर्विकल्पकमनल्पमक्षरं यत्क्षराक्षरविलक्षणं परम् नित्यमव्ययसुखं निरञ्जनं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

262

यद्विभाति सदनेकधा भ्रमान् नामरूपगुणविक्रियात्मना हेमवत्स्वयमविक्रियं सदा ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

yadvibhāti sadanekadhā bhramān nāmarūpaguṇavikriyātmanā hemavatsvayamavikriyaṃ sadā brahma tattvamasi bhāvayātmani

263

यच्चकास्त्यनपरं परात्परं प्रत्यगेकरसम् आत्मलक्षणम् सत्यचित्सुखमनन्तमव्ययं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ pratyagekarasam ātmalakṣaṇam satyacitsukhamanantamavyayaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

264

उक्तमर्थमिमम् आत्मनि स्वयं भावयेत्प्रथितयुक्तिभिर्धिया संशयादिरहितं कराम्बुवत् तेन तत्त्वनिगमो भविष्यति

uktamarthamimam ātmani svayaṃ bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat tena tattvanigamo bhaviṣyati

265

संबोधमात्रं परिशुद्धतत्त्वं विज्ञाय सङ्घे नृपवच्च सैन्ये तदाश्रयः स्वात्मनि सर्वदा स्थितो विलापय ब्रह्मणि विश्वजातम्

saṃbodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito vilāpaya brahmaṇi viśvajātam

266

बुद्धौ गुहायां सदसद्विलक्षणं ब्रह्मास्ति सत्यं परमद्वितीयम् तद् आत्मना यो ऽत्र वसेद्गुहायां पुनर्न तस्याङ्गगुहाप्रवेशः

buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam tad ātmanā yo 'tra vasedguhāyāṃ punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ

267

ज्ञाते वस्तुन्य् अपि बलवती वासनानादिरेषा कर्ता भोक्ताप्यहमिति दृढा यास्य संसारहेतुः प्रत्यग्दृष्ट्यात्मनि निवसता सापनेया प्रयत्नान् मुक्तिं प्राहुस्तदिह मुनयो वासनातानवं यत्

jñāte vastuny api balavatī vāsanānādireṣā kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yāsya saṃsārahetuḥ pratyagdṛṣṭyātmani nivasatā sāpaneyā prayatnān muktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat

268

अहं ममेति यो भावो देहाक्षादावनात्मनि अध्यासो ऽयं निरस्तव्यो विदुषा स्वात्मनिष्ठया

ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani adhyāso 'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā

269

ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्वृत्तिसाक्षिणम् सो ऽहम् इत्य् एव सद्वृत्त्यानात्मन्यात्ममतिं जहि

jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam so 'ham ity eva sadvṛttyānātmanyātmamatiṃ jahi

270

लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु

lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru

271

लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते

lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate

272

संसारकारागृहमोक्षमिच्छोर् अयोमयं पादनिबन्धशृङ्खलम् वदन्ति तज्ज्ञाः पटु वासनात्रयं यो ऽस्माद्विमुक्तः समुपैति मुक्तिम्

saṃsārakārāgṛhamokṣamicchor ayomayaṃ pādanibandhaśṛṅkhalam vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ yo 'smādvimuktaḥ samupaiti muktim

273

जलादिसंसर्गवशात्प्रभूत- दुर्गन्धधूतागरुदिव्यवासना संघर्षणेनैव विभाति सम्यग्- विधूयमाने सति बाह्यगन्धे

jalādisaṃsargavaśātprabhūta- durgandhadhūtāgarudivyavāsanā saṃgharṣaṇenaiva vibhāti samyag- vidhūyamāne sati bāhyagandhe

274

अन्तःश्रितानन्तदूरन्तवासना- धूलीविलिप्ता परम् आत्मवासना प्रज्ञातिसंघर्षणतो विशुद्धा प्रतीयते चन्दनगन्धवत् स्फुटम्

antaḥśritānantadūrantavāsanā- dhūlīviliptā param ātmavāsanā prajñātisaṃgharṣaṇato viśuddhā pratīyate candanagandhavat sphuṭam

275

अनात्मवासनाजालैस्तिरोभूतात्मवासना नित्यात्मनिष्ठया तेषां नाशे भाति स्वयं स्फुटम्

anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam

276

यथा यथा प्रत्यगवस्थितं मनः तथा तथा मुञ्चति बाह्यवासनाम् निःशेषमोक्षे सति वासनानां आत्मानुभूतिः प्रतिबन्धशून्या

yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ tathā tathā muñcati bāhyavāsanām niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā

277

स्वात्मन्य् एव सदा स्थित्वा मनो नश्यति योगिनः वासनानां क्षयश्चातः स्वाध्यासापनयं कुरु

svātmany eva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru

278

तमो द्वाभ्यां रजः सत्त्वात्सत्त्वं शुद्धेन नश्यति तस्मात्सत्त्वमवष्टभ्य स्वाध्यासापनयं कुरु

tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru

279

प्रारब्धं पुष्यति वपुरिति निश्चित्य निश्चलः धैर्यमालम्ब्य यत्नेन स्वाध्यासापनयं कुरु

prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru

280

नाहं जीवः परं ब्रह्मेत्यतद्व्यावृत्तिपूर्वकम् वासनावेगतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु

nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru

281

श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यम् आत्मनः क्वचिदाभासतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु

śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyam ātmanaḥ kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru

282

अनादानविसर्गाभ्यामीषन्नास्ति क्रिया मुनेः तदेकनिष्ठया नित्यं स्वाध्यासापनयं कुरु

anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru

283

तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थब्रह्मात्मैकत्वबोधतः ब्रह्मण्य् आत्मत्वदार्ढ्याय स्वाध्यासापनयं कुरु

tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ brahmaṇy ātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru

284

अहंभावस्य देहे ऽस्मिन्निःशेषविलयावधि सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनयं कुरु

ahaṃbhāvasya dehe 'sminniḥśeṣavilayāvadhi sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru

285

प्रतीतिर्जीवजगतोः स्वप्नवद्भाति यावता तावन्निरन्तरं विद्वन्स्वाध्यासापनयं कुरु

pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru

286

निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेर् अपि विस्मृतेः क्वचिन्नावसरं दत्त्वा चिन्तयात्मानम् आत्मनि

nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāder api vismṛteḥ kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānam ātmani

287

मातापित्रोर् मलोद्भूतं मलमांसमयं वपुः त्यक्त्वा चाण्डालवद्दूरं ब्रह्मीभूय कृती भव

mātāpitror malodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava

288

घटाकाशं महाकाश इवात्मानं परात्मनि विलाप्याखण्डभावेन तूष्णी भव सदा मुने

ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune

289

स्वप्रकाशमधिष्ठानं स्वयंभूय सदात्मना ब्रह्माण्डम् अपि पिण्डाण्डं त्यज्यतां मलभाण्डवत्

svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayaṃbhūya sadātmanā brahmāṇḍam api piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat

290

चिदात्मनि सदानन्दे देहारूढामहंधियम् निवेश्य लिङ्गमुत्सृज्य केवलो भव सर्वदा

cidātmani sadānande dehārūḍhāmahaṃdhiyam niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā

291

यत्रैष जगदाभासो दर्पणान्तः पुरं यथा तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भविष्यसि

yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

292

यत्सत्यभूतं निजरूपमाद्यं चिदद्वयानन्दमरूपमक्रियम् तदेत्य मिथ्यावपुरुत्सृजेत शैलूषवद्वेषमुपात्तमात्मनः

yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ cidadvayānandamarūpamakriyam tadetya mithyāvapurutsṛjeta śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ

293

सर्वात्मना दृश्यमिदं मृषैव नैवाहमर्थः क्षणिकत्वदर्शनात् जानाम्यहं सर्वमिति प्रतीतिः कुतो ऽहम् आदेः क्षणिकस्य सिध्येत्

sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ kuto 'ham ādeḥ kṣaṇikasya sidhyet

294

अहंपदार्थस्त्वहमादिसाक्षी नित्यं सुषुप्ताव् अपि भावदर्शनात् ब्रूते ह्यजो नित्य इति श्रुतिः स्वयं तत्प्रत्यगात्मा सदसद्विलक्षणः

ahaṃpadārthastvahamādisākṣī nityaṃ suṣuptāv api bhāvadarśanāt brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ

295

विकारिणां सर्वविकारवेत्ता नित्याविकारो भवितुं समर्हति मनोरथस्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटं पुनः पुनर्दृष्टमसत्त्वमेतयोः

vikāriṇāṃ sarvavikāravettā nityāvikāro bhavituṃ samarhati manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ

296

अतो ऽभिमानं त्यज मांसपिण्डे पिण्डाभिमानिन्य् अपि बुद्धिकल्पिते कालत्रयाबाध्यमखण्डबोधं ज्ञात्वा स्वमात्मानमुपैहि शान्तिम्

ato 'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe piṇḍābhimāniny api buddhikalpite kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ jñātvā svamātmānamupaihi śāntim

297

त्यजाभिमानं कुलगोत्रनाम- रूपाश्रमेष्वार्द्रशवाश्रितेषु लिङ्गस्य धर्मान् अपि कर्तृतादिंस् त्यक्ता भवाखण्डसुखस्वरूपः

tyajābhimānaṃ kulagotranāma- rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu liṅgasya dharmān api kartṛtādiṃs tyaktā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ

298

सन्त्यन्ये प्रतिबन्धाः पुंसः संसारहेतवो दृष्टाः तेषाम् एवं मूलं प्रथमविकारो भवत्यहंकारः

santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ teṣām evaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṃkāraḥ

299

यावत्स्यात्स्वस्य संबन्धो ऽहंकारेण दुरात्मना तावन् न लेशमात्रापि मुक्तिवार्ता विलक्षणा

yāvatsyātsvasya saṃbandho 'haṃkāreṇa durātmanā tāvan na leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā

300

अहंकारग्रहान्मुक्तः स्वरूपमुपपद्यते चन्द्रवद्विमलः पूर्णः सदानन्दः स्वयंप्रभः

ahaṃkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayaṃprabhaḥ

301

यो वा पुरे सो ऽहम् इति प्रतीतो बुद्ध्या प्रकॢप्तस्तमसातिमूढया तस्यैव निःशेषतया विनाशे ब्रह्मात्मभावः प्रतिबन्धशून्यः

yo vā pure so 'ham iti pratīto buddhyā prakḷptastamasātimūḍhayā tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ

302

ब्रह्मानन्दनिधिर्महाबलवताहंकारघोराहिना संवेष्ट्य् आत्मनि रक्ष्यते गुणमयैश्चण्डेस्त्रिभिर्मस्तकैः विज्ञानाख्यमहासिना श्रुतिमता विच्छिद्य शीर्षत्रयं निर्मूल्याहिमिमं निधिं सुखकरं धीरो ऽनुभोक्तुंक्षमः

brahmānandanidhirmahābalavatāhaṃkāraghorāhinā saṃveṣṭy ātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro 'nubhoktuṃkṣamaḥ

303

यावद्वा यत् किंचिद् विषदोषस्फूर्तिरस्ति चेद्देहे कथम् आरोग्याय भवेत्तद्वदहन्तापि योगिनो मुक्त्यै

yāvadvā yat kiṃcid viṣadoṣasphūrtirasti ceddehe katham ārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai

304

अहमो ऽत्यन्तनिवृत्त्या तत्कृतनानाविकल्पसंहृत्या प्रत्यक्तत्त्वविवेकादिदमहमस्मीति विन्दते तत्त्वम्

ahamo 'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam

305

अहंकारे कर्तर्यहमिति मतिं मुञ्च सहसा विकारात्मन्य् आत्मप्रतिफलजुषि स्वस्थितिमुषि यदध्यासात्प्राप्ता जनिमृतिजरादुःखबहुला प्रतीचश्चिन्मूर्तेस्तव सुखतनोः संसृतिरियम्

ahaṃkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā vikārātmany ātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam

306

सदैकरूपस्य चिदात्मनो विभोर् आनन्दमूर्तेरनवद्यकीर्तेः नैवान्यथा क्वाप्यविकारिणस्ते विनाहमध्यासममुष्य संसृतिः

sadaikarūpasya cidātmano vibhor ānandamūrteranavadyakīrteḥ naivānyathā kvāpyavikāriṇaste vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ

307

तस्मादहंकारमिमं स्वशत्रुं भोक्तुर्गले कण्टकवत्प्रतीतम् विच्छिद्य विज्ञानमहासिना स्फुटं भुङ्क्ष्वात्मसाम्राज्यसुखं यथेष्टम्

tasmādahaṃkāramimaṃ svaśatruṃ bhokturgale kaṇṭakavatpratītam vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam

308

ततो ऽहम् आदेर्विनिवर्त्य वृत्तिं संत्यक्तरागः परमार्थलाभात् तूष्णीं समास्स्वात्मसुखानुभूत्या पूर्णात्मना ब्रह्मणि निर्विकल्पः

tato 'ham ādervinivartya vṛttiṃ saṃtyaktarāgaḥ paramārthalābhāt tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ

309

समूलकृत्तो ऽपि महानहं पुनः व्युल्लेखितः स्याद्यदि चेतसा क्षणम् संजीव्य विक्षेपशतं करोति नभस्वता प्रावृषि वारिदो यथा

samūlakṛtto 'pi mahānahaṃ punaḥ vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam saṃjīvya vikṣepaśataṃ karoti nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā

310

निगृह्य शत्रोरहमो ऽवकाशः क्वचिन् न देयो विषयानुचिन्तया स एव संजीवनहेतुरस्य प्रक्षीणजम्बीरतरोर् इवाम्बु

nigṛhya śatrorahamo 'vakāśaḥ kvacin na deyo viṣayānucintayā sa eva saṃjīvanaheturasya prakṣīṇajambīrataror ivāmbu

311

देहात्मना संस्थित एव कामी विलक्षणः कामयिता कथं स्यात् अतो ऽर्थसन्धानपरत्वम् एव भेदप्रसक्त्या भवबन्धहेतुः

dehātmanā saṃsthita eva kāmī vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt ato 'rthasandhānaparatvam eva bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ

312

कार्यप्रवर्धनाद्बीजप्रवृद्धिः परिदृश्यते कार्यनाशाद्बीजनाशस्तस्मात्कार्यं निरोधयेत्

kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet

313

वासनावृद्धितः कार्यं कार्यवृद्ध्या च वासना वर्धते सर्वथा पुंसः संसारो न निवर्तते

vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate

314

संसारबन्धविच्छित्त्यै तद् द्वयं प्रदहेद्यतिः वासनावृद्धिरेताभ्यां चिन्तया क्रियया बहिः

saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ

315

ताभ्यां प्रवर्धमाना सा सूते संसृतिम् आत्मनः त्रयाणां च क्षयोपायः सर्वावस्थासु सर्वदा

tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtim ātmanaḥ trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā

316

सर्वत्र सर्वतः सर्वब्रह्ममात्रावलोकनैः सद्भाववासनादार्ढ्यात्तत्त्रयं लयमश्नुते

sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute

317

क्रियानाशे भवेच्चिन्तानाशो ऽस्माद्वासनाक्षयः वासनाप्रक्षयो मोक्षः सा जीवन्मुक्तिरिष्यते

kriyānāśe bhaveccintānāśo 'smādvāsanākṣayaḥ vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate

318

सद्वासनास्फूर्तिविजृम्भणे सति ह्यसौ विलीनाप्यहमादिवासना अतिप्रकृष्टाप्यरुणप्रभायां विलीयते साधु यथा तमिस्रा

sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati hyasau vilīnāpyahamādivāsanā atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ vilīyate sādhu yathā tamisrā

319

तमस्तमःकार्यमनर्थजालं न दृश्यते सत्युदिते दिनेशे तथाद्वयानन्दरसानुभूतौ न वास्ति बन्धो न च दुःखगन्धः

tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ na dṛśyate satyudite dineśe tathādvayānandarasānubhūtau na vāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ

320

दृश्यं प्रतीतं प्रविलापयन्सन् सन्मात्रमानन्दघनं विभावयन् समाहितः सन्बहिरन्तरं वा कालं नयेथाः सति कर्मबन्धे

dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe

321

प्रमादो ब्रह्मनिष्ठायां न कर्तव्यः कदाचन प्रमादो मृत्युरित्याह भगवान्ब्रह्मणः सुतः

pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ

322

न प्रमादादनर्थो ऽन्यो ज्ञानिनः स्वस्वरूपतः ततो मोहस्ततो ऽहंधीस्ततो बन्धस्ततो व्यथा

na pramādādanartho 'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ tato mohastato 'haṃdhīstato bandhastato vyathā

323

विषयाभिमुखं दृष्ट्वा विद्वांसम् अपि विस्मृतिः विक्षेपयति धीदोषैर् योषा जारम् इव प्रियम्

viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsam api vismṛtiḥ vikṣepayati dhīdoṣair yoṣā jāram iva priyam

324

यथापकृष्टं शैवालं क्षणमात्रं न तिष्ठति आवृणोति तथा माया प्राज्ञं वापि पराङ्मुखम्

yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham

325

लक्ष्यच्युतं चेद्यदि चित्तमीषद् बहिर्मुखं सन्निपतेत्ततस्ततः प्रमादतः प्रच्युतकेलिकन्दुकः सोपानपङ्क्तौ पतितो यथा तथा

lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ sopānapaṅktau patito yathā tathā

326

विषयेष्वाविशच्चेतः संकल्पयति तद्गुणान् सम्यक्संकल्पनात्कामः कामात्पुंसः प्रवर्तनम्

viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṃkalpayati tadguṇān samyaksaṃkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam

327

अतः प्रमादान् न परो ऽस्ति मृत्युः विवेकिनो ब्रह्मविदः समाधौ समाहितः सिद्धिमुपैति सम्यक् समाहितात्मा भव सावधानः

ataḥ pramādān na paro 'sti mṛtyuḥ vivekino brahmavidaḥ samādhau samāhitaḥ siddhimupaiti samyak samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ

Section (cont. 3)

328

ततः स्वरूपविभ्रंशो विभ्रष्टस्तु पतत्यधः पतितस्य विना नाशं पुनर्नारोह ईक्ष्यते

tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate

329

संकल्पं वर्जयेत्तस्मात्सर्वानर्थस्य कारणम् जीवतो यस्य कैवल्यं विदेहे स च केवलः \ यत् किंचित् पश्यतो भेदं भयं ब्रूते यजुःश्रुतिः

saṃkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ \ yat kiṃcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ

330

यदा कदा वापि विपश्चिदेष ब्रह्मण्य् अनन्ते ऽप्य् अणुमात्रभेदम् पश्यत्यथामुष्य भयं तदैव यद्वीक्षितं भिन्नतया प्रमादात्

yadā kadā vāpi vipaścideṣa brahmaṇy anante 'py aṇumātrabhedam paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt

331

श्रुतिस्मृतिन्यायशतैर् निषिद्धे दृश्ये ऽत्र यः स्वात्ममतिं करोति उपैति दुःखोपरि दुःखजातं निषिद्धकर्ता स मलिम्लुचो यथा

śrutismṛtinyāyaśatair niṣiddhe dṛśye 'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ niṣiddhakartā sa malimluco yathā

332

सत्याभिसंधानरतो विमुक्तो महत्त्वमात्मीयमुपैति नित्यम् मिथ्याभिसन्धानरतस्तु नश्येद् दृष्टं तदेतद्यदचौरचौरयोः

satyābhisaṃdhānarato vimukto mahattvamātmīyamupaiti nityam mithyābhisandhānaratastu naśyed dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ

333

यतिरसदनुसन्धिं बन्धहेतुं विहाय स्वयमयमहमस्मीत्य् आत्मदृष्ट्यैव तिष्ठेत् सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या हरति परमविद्याकार्यदुःखं प्रतीतम्

yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya svayamayamahamasmīty ātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam

334

बाह्यानुसन्धिः परिवर्धयेत्फलं दुर्वासनाम् एव ततस्ततो ऽधिकाम् ज्ञात्वा विवेकैः परिहृत्य बाह्यं स्वात्मानुसन्धिं विदधीत नित्यम्

bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ durvāsanām eva tatastato 'dhikām jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam

335

बाह्ये निरुद्धे मनसः प्रसन्नता मनःप्रसादे परमात्मदर्शनम् तस्मिन्सुदृष्टे भवबन्धनाशो बहिर्निरोधः पदवी विमुक्तेः

bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā manaḥprasāde paramātmadarśanam tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ

336

कः पण्डितः सन्सदसद्विवेकी श्रुतिप्रमाणः परमार्थदर्शी जानन्हि कुर्यादसतो ऽवलम्बं स्वपातहेतोः शिशुवन्मुमुक्षुः

kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī jānanhi kuryādasato 'valambaṃ svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ

337

देहादिसंसक्तिमतो न मुक्तिः मुक्तस्य देहाद्यभिमत्यभावः सुप्तस्य नो जागरणं न जाग्रतः स्वप्नस्तयोर् भिन्नगुणाश्रयत्वात्

dehādisaṃsaktimato na muktiḥ muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ svapnastayor bhinnaguṇāśrayatvāt

338

अन्तर्बहिः स्वं स्थिरजङ्गमेषु ज्ञात्वात्मनाधारतया विलोक्य त्यक्ताखिलोपाधिरखण्डरूपः पूर्णात्मना यः स्थित एष मुक्तः

antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu jñātvātmanādhāratayā vilokya tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ

339

सर्वात्मना बन्धविमुक्तिहेतुः सर्वात्मभावान् न परो ऽस्ति कश्चित् दृश्याग्रहे सत्युपपद्यते ऽसौ सर्वात्मभावो ऽस्य सदात्मनिष्ठया

sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ sarvātmabhāvān na paro 'sti kaścit dṛśyāgrahe satyupapadyate 'sau sarvātmabhāvo 'sya sadātmaniṣṭhayā

340

दृश्यस्याग्रहणं कथं नु घटते देहात्मना तिष्ठतो बाह्यार्थानुभवप्रसक्तमनसस्तत्तत्क्रियां कुर्वतः संन्यस्ताखिल-धर्म-कर्म-विषयैर् नित्यात्मनिष्ठापरैः तत्त्वज्ञैः करणीयम् आत्मनि सदानन्देच्छुभिर्यत्नतः

dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ saṃnyastākhila-dharma-karma-viṣayair nityātmaniṣṭhāparaiḥ tattvajñaiḥ karaṇīyam ātmani sadānandecchubhiryatnataḥ

341

सर्वात्मसिद्धये भिक्षोः कृतश्रवणकर्मणः समाधिं विदधात्येषा शान्तो दान्त इति श्रुतिः

sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ

342

आरूढशक्तेरहमो विनाशः कर्तुन् न शक्य सहसापि पण्डितैः ये निर्विकल्पाख्यसमाधिनिश्चलाः तानन्तरानन्तभवा हि वासनाः

ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ kartun na śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ tānantarānantabhavā hi vāsanāḥ

343

अहंबुद्ध्यैव मोहिन्या योजयित्वावृतेर्बलात् विक्षेपशक्तिः पुरुषं विक्षेपयति तद्गुणैः

ahaṃbuddhyaiva mohinyā yojayitvāvṛterbalāt vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ

344

विक्षेपशक्तिविजयो विषमो विधातुं निःशेषमावरणशक्तिनिवृत्त्यभावे दृग्दृश्ययोः स्फुटपयोजलवद्विभागे नश्येत्तदावरणम् आत्मनि च स्वभावात् \ निःसंशयेन भवति प्रतिबन्धशून्यो विक्षेपणं नहिं तदा यदि चेन्मृषार्थे

vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge naśyettadāvaraṇam ātmani ca svabhāvāt \ niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo vikṣepaṇaṃ nahiṃ tadā yadi cenmṛṣārthe

345

सम्यग्विवेकः स्फुटबोधजन्यो विभज्य दृग्दृश्यपदार्थतत्त्वम् छिनत्ति मायाकृतमोहबन्धं यस्माद्विमुक्तस्तु पुनर्न संसृतिः

samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam chinatti māyākṛtamohabandhaṃ yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ

346

परावरैकत्वविवेकवन्हिः दहत्यविद्यागहनं ह्यशेषम् किं स्यात्पुनः संसरणस्य बीजं अद्वैतभावं समुपेयुषो ऽस्य

parāvaraikatvavivekavanhiḥ dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ advaitabhāvaṃ samupeyuṣo 'sya

347

आवरणस्य निवृत्तिर्भवति हि सम्यक्पदार्थदर्शनतः मिथ्याज्ञानविनाशस्तद्विक्षेपजनितदुःखनिवृत्तिः

āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ

348

एतत्त्रितयं दृष्टं सम्यग्रज्जुस्वरूपविज्ञानात् तस्माद्वस्तुसतत्त्वं ज्ञातव्यं बन्धमुक्तये विदुषा

etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā

349

अयो ऽग्नियोगाद् इव सत्समन्वयान् मात्रादिरूपेण विजृम्भते धीः तत्कार्यमेतद्द्वितयं यतो मृषा दृष्टं भ्रमस्वप्नमनोरथेषु

ayo 'gniyogād iva satsamanvayān mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu

350

ततो विकाराः प्रकृतेरहंमुखा देहावसाना विषयाश्च सर्वे क्षणे ऽन्यथाभावितया ह्यमीषाम् असत्त्वमात्मा तु कदापि नान्यथा

tato vikārāḥ prakṛterahaṃmukhā dehāvasānā viṣayāśca sarve kṣaṇe 'nyathābhāvitayā hyamīṣām asattvamātmā tu kadāpi nānyathā

351

नित्याद्वयाखण्डचिदेकरूपो बुद्ध्यादिसाक्षी सदसद्विलक्षणः अहंपदप्रत्ययलक्षितार्थः प्रत्यक् सदानन्दघनः परात्मा

nityādvayākhaṇḍacidekarūpo buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ ahaṃpadapratyayalakṣitārthaḥ pratyak sadānandaghanaḥ parātmā

352

इत्थं विपश्चित्सदसद्विभज्य निश्चित्य तत्त्वं निजबोधदृष्ट्या ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डबोधं तेभ्यो विमुक्तः स्वयम् एव शाम्यति

itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ tebhyo vimuktaḥ svayam eva śāmyati

353

अज्ञानहृदयग्रन्थेर्निःशेषविलयस्तदा समाधिनाविकल्पेन यदाद्वैतात्मदर्शनम्

ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā samādhināvikalpena yadādvaitātmadarśanam

354

त्वमहमिदमितीयं कल्पना बुद्धिदोषात् प्रभवति परमात्मन्यद्वये निर्विशेषे प्रविलसति समाधावस्य सर्वो विकल्पो विलयनमुपगच्छेद्वस्तुतत्त्वावधृत्या

tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā

355

शान्तो दान्तः परमुपरतः क्षान्तियुक्तः समाधिं कुर्वन्नित्यं कलयति यतिः स्वस्य सर्वात्मभावम् तेनाविद्यातिमिरजनितान्साधु दग्ध्वा विकल्पान् ब्रह्माकृत्या निवसति सुखं निष्क्रियो निर्विकल्पः

śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ

356

समाहिता ये प्रविलाप्य बाह्यं श्रोत्रादि चेतः स्वमहं चिदात्मनि त एव मुक्ता भवपाशबन्धैः नान्ये तु पारोक्ष्यकथाभिधायिनः

samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ

357

उपाधिभेदात्स्वयम् एव भिद्यते चोपाध्यपोहे स्वयम् एव केवलः तस्मादुपाधेर्विलयाय विद्वान् वसेत्सदाकल्पसमाधिनिष्ठया

upādhibhedātsvayam eva bhidyate copādhyapohe svayam eva kevalaḥ tasmādupādhervilayāya vidvān vasetsadākalpasamādhiniṣṭhayā

358

सति सक्तो नरो याति सद्भावं ह्येकनिष्ठया कीटको भ्रमरं ध्यायन् भ्रमरत्वाय कल्पते

sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate

359

क्रियान्तरासक्तिमपास्य कीटको ध्यायन्नलित्वं ह्यलिभावमृच्छति तथैव योगी परमात्मतत्त्वं ध्यात्वा समायाति तदेकनिष्ठया

kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati tathaiva yogī paramātmatattvaṃ dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā

360

अतीव सूक्ष्मं परमात्मतत्त्वं न स्थूलदृष्ट्या प्रतिपत्तुमर्हति समाधिनात्यन्तसुसूक्ष्मवृत्या ज्ञातव्यमार्यैर् अतिशुद्धबुद्धिभिः

atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati samādhinātyantasusūkṣmavṛtyā jñātavyamāryair atiśuddhabuddhibhiḥ

361

यथा सुवर्णं पुटपाकशोधितं त्यक्त्वा मलं स्वात्मगुणं समृच्छति तथा मनः सत्त्वरजस्तमोमलं ध्यानेन सन्त्यज्य समेति तत्त्वम्

yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ dhyānena santyajya sameti tattvam

362

निरन्तराभ्यासवशात्तदित्थं पक्वं मनो ब्रह्मणि लीयते यदा तदा समाधिः सविकल्पवर्जितः स्वतो ऽद्वयानन्दरसानुभावकः

nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ svato 'dvayānandarasānubhāvakaḥ

363

समाधिनानेन समस्तवासना- ग्रन्थेर्विनाशो ऽखिलकर्मनाशः अन्तर्बहिः सर्वत एव सर्वदा स्वरूपविस्फूर्तिरयत्नतः स्यात्

samādhinānena samastavāsanā- granthervināśo 'khilakarmanāśaḥ antarbahiḥ sarvata eva sarvadā svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt

364

श्रुतेः शतगुणं विद्यान्मननं मननाद् अपि निदिंध्यासं लक्षगुणमनन्तं निर्विकल्पकम्

śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananād api nidiṃdhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam

365

निर्विकल्पकसमाधिना स्फुटं ब्रह्मतत्त्वमवगम्यते ध्रुवम् नान्यथा चलतया मनोगतेः प्रत्ययान्तरविमिश्रितं भवेत्

nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ brahmatattvamavagamyate dhruvam nānyathā calatayā manogateḥ pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet

366

अतः समाधत्स्व यतेन्द्रियः सन् निरन्तरं शान्तमनाः प्रतीचि विध्वंसय ध्वान्तमनाद्यविद्यया कृतं सदेकत्वविलोकनेन

ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā kṛtaṃ sadekatvavilokanena

367

योगस्य प्रथमद्वारं वाङ्निरोधो ऽपरिग्रहः निराशा च निरीहा च नित्यमेकान्तशीलता

yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho 'parigrahaḥ nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā

368

एकान्तस्थितिरिन्द्रियोपरमणे हेनुर्दमश्चेतसः संरोधे करणं शमेन विलयं यायादहंवासना तेनानन्दरसानुभूतिरचला ब्राह्मी सदा योगिनः तस्माच्चित्तनिरोध एव सततं कार्यः प्रयत्नो मुनेः

ekāntasthitirindriyoparamaṇe henurdamaścetasaḥ saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ

369

वाचं नियच्छात्मनि तं नियच्छ बुद्धौ धियं यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि तं चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे विलाप्य शान्तिं परमां भजस्व

vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva

370

देहप्राणेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिभिरुपाधिभिः यैर् यैर् वृत्तेःसमायोगस्ततद्भावो ऽस्य योगिनः

dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ yair yair vṛtteḥsamāyogastatadbhāvo 'sya yoginaḥ

371

तन्निवृत्त्या मुनेः सम्यक् सर्वोपरमणं सुखम् संदृश्यते सदानन्दरसानुभवविप्लवः

tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham saṃdṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ

372

अन्तस्त्यागो बहिस्त्यागो विरक्तस्यैव युज्यते त्यजत्यन्तर्बहिःसङ्गं विरक्तस्तु मुमुक्षया

antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā

373

बहिस्तु विषयैः सङ्गं तथान्तरहमादिभिः विरक्त एव शक्नोति त्यक्तुं ब्रह्मणि निष्ठितः

bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ

374

वैराग्यबोधौ पुरुषस्य पक्षिवत् पक्षौ विजानीहि विचक्षण त्वम् विमुक्तिसौधाग्रलताधिरोहणं ताभ्यां विना नान्यतरेण सिध्यति

vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati

375

अत्यन्तवैराग्यवतः समाधिः समाहितस्यैव दृढप्रबोधः प्रबुद्धतत्त्वस्य हि बन्धमुक्तिः मुक्तात्मनो नित्यसुखानुभूतिः

atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ muktātmano nityasukhānubhūtiḥ

376

वैराग्यान् न परं सुखस्य जनकं पश्यामि वश्यात्मनः तच्चेच्छुद्धतरात्मबोधसहितं स्वाराज्यसाम्राज्यधुक् एतद्द्वारमजस्रमुक्तियुवतेर्यस्मात्त्वमस्मात्परं सर्वत्रास्पृहया सदात्मनि सदा प्रज्ञां कुरु श्रेयसे

vairāgyān na paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase

377

आशां छिन्द्धि विषोपमेषु विषयेष्वेषैव मृत्योः कृतिस् त्यक्त्वा जातिकुलाश्रमेष्वभिमतिं मुञ्चातिदूरात्क्रियाः देहादावसति त्यजात्मधिषणां प्रज्ञां कुरुष्वात्मनि त्वं द्रष्टास्यमनो ऽसि निर्द्वयपरं ब्रह्मासि यद्वस्तुतः

āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛtis tyaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani tvaṃ draṣṭāsyamano 'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ

378

लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं दृढतरं संस्थाप्य बाह्येन्द्रियं स्वस्थाने विनिवेश्य निश्चलतनुश्चोपेक्ष्य देहस्थितिम् ब्रह्मात्मैक्यमुपेत्य तन्मयतया चाखण्डवृत्त्यानिशं ब्रह्मानन्दरसं पिबात्मनि मुदा शून्यैः किमन्यैर् भृशम्

lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyāniśaṃ brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyair bhṛśam

379

अनात्मचिन्तनं त्यक्त्वा कश्मलं दुःखकारणम् चिन्तयात्मानमानन्दरूपं यन्मुक्तिकारणम्

anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam

380

एष स्वयंज्योतिरशेषसाक्षी विज्ञानकोशो विलसत्यजस्रम् लक्ष्यं विधायैनमसद्विलक्षणम् अखण्डवृत्त्यात्मतयानुभावय

eṣa svayaṃjyotiraśeṣasākṣī vijñānakośo vilasatyajasram lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇam akhaṇḍavṛttyātmatayānubhāvaya

381

एतमच्छीन्नया वृत्त्या प्रत्ययान्तरशून्यया उल्लेखयन्विजानीयात्स्वस्वरूपतया स्फुटम्

etamacchīnnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam

382

अत्रात्मत्वं दृढीकुर्वन्नहमादिषु संत्यजन् उदासीनतया तेषु तिष्ठेत्स्फुटघटादिवत्

atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu saṃtyajan udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat

383

विशुद्धमन्तःकरणं स्वरूपे निवेश्य साक्षिण्य् अवबोधमात्रे शनैः शनैर् निश्चलतामुपानयन् पूर्णं स्वमेवानुविलोकयेत्ततः

viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe niveśya sākṣiṇy avabodhamātre śanaiḥ śanair niścalatāmupānayan pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ

384

देहेन्द्रियप्राणमनो ऽहम् आदिभिः स्वाज्ञानकॢप्तैर् अखिलैर् उपाधिभिः विमुक्तमात्मानमखण्डरूपं पूर्णं महाकाशमिवावलोकयेत्

dehendriyaprāṇamano 'ham ādibhiḥ svājñānakḷptair akhilair upādhibhiḥ vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet

385

घटकलशकुसूलसूचिमुख्यैः गगनमुपाधिशतैर् विमुक्तमेकम् भवति न विविधं तथैव शुद्धं परमहमादिविमुक्तमेकम् एव

ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ gaganamupādhiśatair vimuktamekam bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ paramahamādivimuktamekam eva

386

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता मृषामात्रा उपाधयः ततः पूर्णं स्वमात्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम्

brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam

387

यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् भ्रान्तेर्नाशे भाति दृष्टाहितत्त्वं रज्जुस्तद्वद्विश्वम् आत्मस्वरूपम्

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ rajjustadvadviśvam ātmasvarūpam

388

स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः स्वयमिन्द्रः स्वयं शिवः स्वयं विश्वमिदं सर्वं स्वस्मादन्यन् न किंचन

svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyan na kiṃcana

389

अन्तः स्वयं चापि बहिः स्वयं च स्वयं पुरस्तात् स्वयम् एव पश्चात् स्वयं ह्यावाच्यां स्वयमप्युदीच्यां तथोपरिष्टात्स्वयमप्यधस्तात्

antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca svayaṃ purastāt svayam eva paścāt svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt

390

तरङ्गफेनभ्रमबुद्बुदादि सर्वं स्वरूपेण जलं यथा तथा चिद् एव देहाद्यहमन्तमेतत् सर्वं चिद् एवैकरसं विशुद्धम्

taraṅgaphenabhramabudbudādi sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā cid eva dehādyahamantametat sarvaṃ cid evaikarasaṃ viśuddham

391

सदेवेदं सर्वं जगदवगतं वाङ्मनसयोः सतो ऽन्यन्नास्त्य् एव प्रकृतिपरसीम्नि स्थितवतः पृथक् किं मृत्स्नायाः कलशघटकुम्भाद्यवगतं वदत्येष भ्रान्तस्त्वमहमिति मायामदिरया

sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ sato 'nyannāsty eva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā

392

क्रियासमभिहारेण यत्र नान्यदिति श्रुतिः ब्रवीति द्वैतराहित्यं मिथ्याध्यासनिवृत्तये

kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye

393

आकाशवन्निर्मलनिर्विकल्पं निःसीमनिःस्पन्दननिर्विकारम् अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमद्वयं स्वयं परं ब्रह्म किमस्ति बोध्यम्

ākāśavannirmalanirvikalpaṃ niḥsīmaniḥspandananirvikāram antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam

394

वक्तव्यं किमु विद्यते ऽत्र बहुधा ब्रह्मैव जीवः स्वयं ब्रह्मैतज्जगदाततं नु सकलं ब्रह्माद्वितीयं श्रुतिः ब्रह्मैवाहमिति प्रबुद्धमतयः संत्यक्तबाह्याः स्फुटं ब्रह्मीभूय वसन्ति सन्ततचिदानन्दात्मनैतद्ध्रुवम्

vaktavyaṃ kimu vidyate 'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ saṃtyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam

395

जहि मलमयकोशे ऽहंधियोत्थापिताशां प्रसभमनिलकल्पे लिङ्गदेहे ऽपि पश्चात् निगमगदितकीर्तिं नित्यमानन्दमूर्तिं स्वयमिति परिचीय ब्रह्मरूपेण तिष्ठ

jahi malamayakośe 'haṃdhiyotthāpitāśāṃ prasabhamanilakalpe liṅgadehe 'pi paścāt nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha

396

शवाकारं यावद्भजति मनुजस्तावदशुचिः परेभ्यः स्यात्क्लेशो जननमरणव्याधिनिलयः यदात्मानं शुद्धं कलयति शिवाकारमचलम् तदा तेभ्यो मुक्तो भवति हि तदाह श्रुतिर् अपि

śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutir api

397

स्वात्मन्यारोपिताशेषाभासर्वस्तुनिरासतः स्वयम् एव परं ब्रह्म पूर्णमद्वयमक्रियम्

svātmanyāropitāśeṣābhāsarvastunirāsataḥ svayam eva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam

398

समाहितायां सति चित्तवृत्तौ परात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे न दृश्यते कश्चिदयं विकल्पः प्रजल्पमात्रः परिशिष्यते यतः

samāhitāyāṃ sati cittavṛttau parātmani brahmaṇi nirvikalpe na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ

399

असत्कल्पो विकल्पो ऽयं विश्वमित्येकवस्तुनि निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः

asatkalpo vikalpo 'yaṃ viśvamityekavastuni nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ

400

द्रष्टुदर्शनदृश्यादिभावशून्यैकवस्तुनि निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः

draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ

401

कल्पार्णव इवात्यन्तपरिपूर्णैकवस्तुनि निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः

kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ

402

तेजसीव तमो यत्र प्रलीनं भ्रान्तिकारणम् अद्वितीये परे तत्त्वे निर्विशेषे भिदा कुतः

tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ

403

एकात्मके परे तत्त्वे भेदवार्ता कथं वसेत् सुषुप्तौ सुखमात्रायां भेदः केनावलोकितः

ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ

404

न ह्यस्ति विश्वं परतत्त्वबोधात् सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे कालत्रये नाप्यहिरीक्षितो गुणे न ह्यम्बुबिन्दुर्मृगतृष्णिकायाम्

na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt sadātmani brahmaṇi nirvikalpe kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām

405

मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः इति ब्रूते श्रुतिः साक्षात्सुषुप्तावनुभूयते

māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate

406

अनन्यत्वमधिष्ठानादारोप्यस्य निरीक्षितम् पण्डितै रज्जुसर्पादौ विकल्पो भ्रान्तिजीवनः

ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ

407

चित्तमूलो विकल्पो ऽयं चित्ताभावे न कश्चन अतश्चित्तं समाधेहि प्रत्यग्रूपे परात्मनि

cittamūlo vikalpo 'yaṃ cittābhāve na kaścana ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani

408

किम् अपि सततबोधं केवलानन्दरूपं निरुपममतिवेलं नित्यमुक्तं निरीहम् निरवधिगगनाभं निष्कलं निर्विकल्पं हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ

kim api satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau

409

प्रकृतिविकृतिशून्यं भावनातीतभावं समरसमसमानं मानसं बन्धदूरम् निगमवचनसिद्धं नित्यमस्मत्प्रसिद्धं हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ

prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ samarasamasamānaṃ mānasaṃ bandhadūram nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau

410

अजरममरमस्ताभाववस्तुस्वरूपं स्तिमितसलिलराशिप्रख्यमाख्याविहीनम् शमितगुणविकारं शाश्वतं शान्तमेकं हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ

ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau

412

समाहितान्तःकरणः स्वरूपे विलोकयात्मानमखण्डवैभवम् विच्छिन्द्धि बन्धं भवगन्धगन्धितं यत्नेन पुंस्त्वं सफलीकुरुष्व 411. सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सच्चिदानन्दमद्वयम् भावयात्मानम् आत्मस्थं न भूयः कल्पसे ऽध्वने

samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva 411. sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam bhāvayātmānam ātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase 'dhvane

413

छायेव पुंसः परिदृश्यमान् माभासरूपेण फलानुभूत्या शरीरमाराच्छववन्निरस्तं पुनर्न संधत्त इदं महात्मा

chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamān mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā śarīramārācchavavannirastaṃ punarna saṃdhatta idaṃ mahātmā

414

सततविमलबोधानन्दरूपं समेत्य त्यज जडमलरूपोपाधिमेतं सुदूरे अथ पुनर् अपि नैष स्मर्यतां वान्तवस्तु स्मरणविषयभूतं पल्पते कुत्सनाय

satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre atha punar api naiṣa smaryatāṃ vāntavastu smaraṇaviṣayabhūtaṃ palpate kutsanāya

415

समूलमेतत्परिदाह्य वन्हौ सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ततः स्वयं नित्यविशुद्धबोधा नन्दात्मना तिष्ठति विद्वरिष्ठः

samūlametatparidāhya vanhau sadātmani brahmaṇi nirvikalpe tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ

416

प्रारब्धसूत्रग्रथितं शरीरं प्रयातु वा तिष्ठतु गोर् इव स्रक् न तत्पुनः पश्यति तत्त्ववेत्ता- (आ)नन्दात्मनि ब्रह्मणि लीनवृत्तिः

prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ prayātu vā tiṣṭhatu gor iva srak na tatpunaḥ paśyati tattvavettā- (ā)nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ

417

अखण्डानन्दमात्मानं विज्ञाय स्वस्वरूपतः किमिच्छन् कस्य वा हेतोर् देहं पुष्णाति तत्त्ववित्

akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ kimicchan kasya vā hetor dehaṃ puṣṇāti tattvavit

418

संसिद्धस्य फलं त्वेतज्जीवन्मुक्तस्य योगिनः बहिरन्तः सदानन्दरसास्वादनम् आत्मनि

saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ bahirantaḥ sadānandarasāsvādanam ātmani

419

वैराग्यस्य फलं बोधो बोधस्योपरतिः फलम् स्वानन्दानुभवाच्छान्तिरेषैवोपरतेः फलम्

vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam

420

यद्य् उत्तरोत्तराभावः पूर्वपूर्वन्तु निष्फलम् निवृत्तिः परमा तृप्तिरानन्दो ऽनुपमः स्वतः

yady uttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam nivṛttiḥ paramā tṛptirānando 'nupamaḥ svataḥ

421

दृष्टदुःखेष्वनुद्वेगो विद्यायाः प्रस्तुतं फलम् यत्कृतं भ्रान्तिवेलायां नाना कर्म जुगुप्सितम् \ पश्चान्नरो विवेकेन तत् कथं कर्तुम् अर्हति

dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam \ paścānnaro vivekena tat kathaṃ kartum arhati

422

विद्याफलं स्यादसतो निवृत्तिः प्रवृत्तिरज्ञानफलं तदीक्षितम् तज्ज्ञाज्ञयोर् यन्मृगतृष्णिकादौ नोचेद्विदां दृष्टफलं किमस्मात्

vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam tajjñājñayor yanmṛgatṛṣṇikādau nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt

423

अज्ञानहृदयग्रन्थेर्विनाशो यद्य् अशेषतः अनिच्छोर्विषयः किं नु प्रवृत्तेः कारणं स्वतः

ajñānahṛdayagranthervināśo yady aśeṣataḥ anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ

424

वासनानुदयो भोग्ये वैरागस्य तदावधिः अहंभावोदयाभावो बोधस्य परमावधिः \ लीनवृत्तैर् अनुत्पत्तिर्मर्यादोपरतेस्तु सा

vāsanānudayo bhogye vairāgasya tadāvadhiḥ ahaṃbhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ \ līnavṛttair anutpattirmaryādoparatestu sā

425

ब्रह्माकारतया सदा स्थिततया निर्मुक्तबाह्यार्थधीर् अन्यावेदितभोग्यभोगकलनो निद्रालुवद्बालवत् स्वप्नालोकितलोकवज्जगदिदं पश्यन् क्वचिल् लब्धधीर् आस्ते कश्चिदनन्तपुण्यफलभुग्धन्यः स मान्यो भुवि

brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhīr anyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyan kvacil labdhadhīr āste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi

426

स्थितप्रज्ञो यतिरयं यः सदानन्दमश्नुते ब्रह्मण्य् एव विलीनात्मा निर्विकारो विनिष्क्रियः

sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute brahmaṇy eva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ

427

ब्रह्मात्मनोः शोधितयोर् एकभावावगाहिनी निर्विकल्पा च चिन्मात्रा वृत्तिः प्रज्ञेति कथ्यते \ सुस्थितासौ भवेद्यस्य स्थितप्रज्ञः स उच्यते

brahmātmanoḥ śodhitayor ekabhāvāvagāhinī nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate \ susthitāsau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate

428

यस्य स्थिता भवेत्प्रज्ञा यस्यानन्दो निरन्तरः प्रपञ्चो विस्मृतप्रायः स जीवन्मुक्त इष्यते

yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate

429

लीनधीर् अपि जागर्ति जाग्रद्धर्मविवर्जितः बोधो निर्वासनो यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते

līnadhīr api jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate

430

शान्तसंसारकलनः कलावान् अपि निष्कलः यस्य चित्तं विनिश्चिन्तं स जीवन्मुक्त इष्यते

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvān api niṣkalaḥ yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate

431

वर्तमाने ऽपि देहे ऽस्मिञ्छायावदनुवर्तिनि अहन्ताममताभावो जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्

vartamāne 'pi dehe 'smiñchāyāvadanuvartini ahantāmamatābhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam

432

अतीताननुसन्धानं भविष्यदविचारणम् औदासीन्यम् अपि प्राप्तं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्

atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam audāsīnyam api prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

433

गुणदोषविशिष्टे ऽस्मिन्स्वभावेन विलक्षणे सर्वत्र समदर्शित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्

guṇadoṣaviśiṣṭe 'sminsvabhāvena vilakṣaṇe sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

434

इष्टानिष्टार्थसम्प्राप्तौ समदर्शितयात्मनि उभयत्राविकारित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्

iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayātmani ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

435

ब्रह्मानन्दरसास्वादासक्तचित्ततया यतेः अन्तर्बहिरविज्ञानं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्

brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

436

देहेन्द्रियादौ कर्तव्ये ममाहंभाववर्जितः औदासीन्येन यस् तिष्ठेत्स जीवन्मुक्तलक्षणः

dehendriyādau kartavye mamāhaṃbhāvavarjitaḥ audāsīnyena yas tiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

437

विज्ञात आत्मनो यस्य ब्रह्मभावः श्रुतेर्बलात् भवबन्धविनिर्मुक्तः स जीवन्मुक्तलक्षणः

vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

438

देहेन्द्रियेष्वहंभाव इदंभावस्तदन्यके यस्य नो भवतः क्वापि स जीवन्मुक्त इष्यते

dehendriyeṣvahaṃbhāva idaṃbhāvastadanyake yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate

439

न प्रत्यग्ब्रह्मणोर् भेदं कदापि ब्रह्मसर्गयोः प्रज्ञया यो विजानिति स जीवन्मुक्तलक्षणः

na pratyagbrahmaṇor bhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

440

साधुभिः पूज्यमाने ऽस्मिन् पीड्यमाने ऽपि दुर्जनैः समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्तलक्षणः

sādhubhiḥ pūjyamāne 'smin pīḍyamāne 'pi durjanaiḥ samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

441

यत्र प्रविष्टा विषयाः परेरिता नदीप्रवाहा इव वारिराशौ लिनन्ति सन्मात्रतया न विक्रियां उत्पादयन्त्येष यतिर्विमुक्तः

yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā nadīpravāhā iva vārirāśau linanti sanmātratayā na vikriyāṃ utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ

442

विज्ञातब्रह्मतत्त्वस्य यथापूर्वं न संसृतिः अस्ति चेन् न स विज्ञातब्रह्मभावो बहिर्मुखः

vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ asti cen na sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ

443

प्राचीनवासनावेगादसौ संसरतीति चेत् न सदेकत्वविज्ञानान्मन्दी भवति वासना

prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā

444

अत्यन्तकामुकस्यापि वृत्तिः कुण्ठति मातरि तथैव ब्रह्मणि ज्ञाते पूर्णानन्दे मनीषिणः

atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ

445

निदिध्यासनशीलस्य बाह्यप्रत्यय ईक्ष्यते ब्रवीति श्रुतिरेतस्य प्रारब्धं फलदर्शनात्

nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt

446

सुखाद्यनुभवो यावत्तावत्प्रारब्धमिष्यते फलोदयः क्रियापूर्वो निष्क्रियो न हि कुत्रचित्

sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit

447

अहं ब्रह्मेति विज्ञानात् कल्पकोटिशतार्जितम् सञ्चितं विलयं याति प्रबोधात्स्वप्नकर्मवत्

ahaṃ brahmeti vijñānāt kalpakoṭiśatārjitam sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat

448

यत्कृतं स्वप्नवेलायां पुण्यं वा पापम् उल्बणम् सुप्तोत्थितस्य किं तत् स्यात् स्वर्गाय नरकाय वा

yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpam ulbaṇam suptotthitasya kiṃ tat syāt svargāya narakāya vā

449

स्वम् असङ्गम् उदासीनं परिज्ञाय नभो यथा न श्लिष्यति च यत् किंचित् कदाचिद् भाविकर्मभिः

svam asaṅgam udāsīnaṃ parijñāya nabho yathā na śliṣyati ca yat kiṃcit kadācid bhāvikarmabhiḥ

450

न नभो घटयोगेन सुरागन्धेन लिप्यते तथात्मोपाधियोगेन तद्धर्मैर् नैव लिप्यते

na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate tathātmopādhiyogena taddharmair naiva lipyate

451

ज्ञानोदयात्पुरारब्धं कर्मज्ञानान् न नश्यति अदत्वा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टबाणवत्

jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānān na naśyati adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat

452

व्याघ्रबुद्ध्या विनिर्मुक्तो बाणः पश्चात्तु गोमतौ न तिष्ठति छिनत्य् एव लक्ष्यं वेगेन निर्भरम्

vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau na tiṣṭhati chinaty eva lakṣyaṃ vegena nirbharam

453

प्राब्धं बलवत्तरं खलु विदां भोगेन तस्य क्षयः सम्यग्ज्ञानहुताशनेन विलयः प्राक्षंचितागामिनाम् ब्रह्मात्मैक्यमवेक्ष्य तन्मयतया ये सर्वदा संस्थिताः तेषां तत्त्रितयं नहि क्वचिद् अपि ब्रह्मैव ते निर्गुणम्

prābdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prākṣaṃcitāgāminām brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacid api brahmaiva te nirguṇam

454

उपाधितादात्म्यविहीनकेवल- ब्रह्मात्मनैवात्मनि तिष्ठतो मुनेः प्रारब्धसद्भावकथा न युक्ता स्वप्नार्थसंबन्धकथेव जाग्रतः

upādhitādātmyavihīnakevala- brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ prārabdhasadbhāvakathā na yuktā svapnārthasaṃbandhakatheva jāgrataḥ

455

न हि प्रबुद्धः प्रतिभासदेहे देहोपयोगिन्य् अपि च प्रपञ्चे करोत्यहन्तां ममतानिदन्तां किन्तु स्वयं तिष्ठति जागरेण

na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe dehopayoginy api ca prapañce karotyahantāṃ mamatānidantāṃ kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa

456

न तस्य मिथ्यार्थसमर्थनेच्छा न संग्रहस्तज्जगतो ऽपि दृष्टः तत्रानुवृत्तिर्यदि चेन्मृषार्थे न निद्रया मुक्त इतीष्यते ध्रुवम्

na tasya mithyārthasamarthanecchā na saṃgrahastajjagato 'pi dṛṣṭaḥ tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam

457

तद्वत्परे ब्रह्मणि वर्तमानः सदात्मना तिष्ठति नान्यदीक्षते स्मृतिर्यथा स्वप्नविलोकितार्थे तथा विदः प्राशनमोचनादौ

tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate smṛtiryathā svapnavilokitārthe tathā vidaḥ prāśanamocanādau

458

कर्मणा निर्मितो देहः प्रारब्धं तस्य कल्प्यताम् नानादेर् आत्मनो युक्तं नैवात्मा कर्मनिर्मितः

karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām nānāder ātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ

459

अजो नित्यः शाश्वत इति ब्रूते श्रुतिरमोघवाक् तद् आत्मना तिष्ठतो ऽस्य कुतः प्रारब्धकल्पना

ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk tad ātmanā tiṣṭhato 'sya kutaḥ prārabdhakalpanā

460

प्रारब्धं सिध्यति तदा यदा देहात्मना स्थितिः देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः

prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ

461

शरीरस्यापि प्रारब्धकल्पना भ्रान्तिर् एव हि अध्यस्तस्य कुतः सत्त्वमसत्यस्य कुतो जनिः \ अजातस्य कुतो नाशः प्रारब्धमसतः कुतः

śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntir eva hi adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ \ ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ

462

ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि तिष्ठत्ययं कथं देह इति शङ्कावतो जडान्

jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān

463

समाधातुं बाह्यदृष्ट्या प्रारब्धं वदति श्रुतिः न तु देहादिसत्यत्वबोधनाय विपश्चिताम्

samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām

464

परिपूर्णमनाद्यन्तमप्रमेयमविक्रियम् एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन

paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana

465

सद्गनं चिद्घनं नित्यमानन्दघनमक्रियम् एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन

sadganaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana

466

प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम् एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन

pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana

467

अहेयमनुपादेयमनादेयमनाश्रयम् एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन

aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana

468

निर्गुणं निष्कलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं निरञ्जनम् एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन

nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana

469

अनिरूप्य स्वरूपं यन्मनोवाचामगोचरम् एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन

anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana

470

सत्समृद्धं स्वतःसिद्धं शुद्धं बुद्धमनीदृशम् एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन

satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana

471

निरस्तरागा विनिरस्तभोगाः शान्ताः सुदान्ता यतयो महान्तः विज्ञाय तत्त्वं परमेतदन्ते प्राप्ताः परां निर्वृतिम् आत्मयोगात्

nirastarāgā vinirastabhogāḥ śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ vijñāya tattvaṃ parametadante prāptāḥ parāṃ nirvṛtim ātmayogāt

472

भवानपीदं परतत्त्वम् आत्मनः स्वरूपमानन्दघनं विचार्य विधूय मोहं स्वमनःप्रकल्पितं मुक्तः कृतार्थो भवतु प्रबुद्धः

bhavānapīdaṃ paratattvam ātmanaḥ svarūpamānandaghanaṃ vicārya vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ

473

समाधिना साधुविनिश्चलात्मना पश्यात्मतत्त्वं स्फुटबोधचक्षुषा निःसंशयं सम्यगवेक्षितश्चेच् छ्रुतः पदार्थो न पुनर्विकल्प्यते

samādhinā sādhuviniścalātmanā paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaścec chrutaḥ padārtho na punarvikalpyate

474

स्वस्याविद्याबन्धसंबन्धमोक्षात् सत्यज्ञानानन्दरूपात्मलब्धौ शास्त्रं युक्तिर्देशिकोक्तिः प्रमाणं चान्तःसिद्धा स्वानुभूतिः प्रमाणम्

svasyāvidyābandhasaṃbandhamokṣāt satyajñānānandarūpātmalabdhau śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam

475

बन्धो मोक्षश्च तृप्तिश्च चिन्तारोग्यक्षुदादयः स्वेनैव वेद्या यज्ज्ञानं परेषामानुमानिकम्

bandho mokṣaśca tṛptiśca cintārogyakṣudādayaḥ svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam

476

तटस्थिता बोधयन्ति गुरवः श्रुतयो यथा प्रज्ञयैव तरेद्विद्वानीश्वरानुगृहीतया

taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā

477

स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डितम् संसिद्धः संमुखं तिष्ठेन्निर्विकल्पात्मनात्मनि

svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam saṃsiddhaḥ saṃmukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanātmani

478

वेदान्तसिद्धान्तनिरुक्तिरेषा ब्रह्मैव जीवः सकलं जगच्च अखण्डरूपस्थितिर् एव मोक्षो ब्रह्माद्वितीये श्रुतयः प्रमाणम्

vedāntasiddhāntaniruktireṣā brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca akhaṇḍarūpasthitir eva mokṣo brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam

479

इति गुरुवचनाच्छ्रुतिप्रमाणात् परमवगम्य सतत्त्वम् आत्मयुक्त्या प्रशमितकरणः समाहितात्मा क्वचिदचलाकृतिर् आत्मनिष्ठतो ऽभूत्

iti guruvacanācchrutipramāṇāt paramavagamya satattvam ātmayuktyā praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā kvacidacalākṛtir ātmaniṣṭhato 'bhūt

480

किंचित् कालं समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् उत्थाय परमानन्दादिदं वचनमब्रवीत्

kiṃcit kālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt

481

बुद्धिर्विनष्टा गलिता प्रवृत्तिः ब्रह्मात्मनोर् एकतयाधिगत्या इदं न जाने ऽप्य् अनिदं न जाने किं वा कियद्वा सुखमस्त्य् अपारम्

buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ brahmātmanor ekatayādhigatyā idaṃ na jāne 'py anidaṃ na jāne kiṃ vā kiyadvā sukhamasty apāram

482

वाचा वक्तुमशक्यम् एव मनसा मन्तुं न वा शक्यते स्वानन्दामृतपूरपूरितपरब्रह्माम्बुधेर्वैभवम् अम्भोराशिविशीर्णवार्षिकशिलाभावं भजन्मे मनो यस्यांशांशलवे विलीनमधुनानन्दात्मना निर्वृतम्

vācā vaktumaśakyam eva manasā mantuṃ na vā śakyate svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunānandātmanā nirvṛtam

483

क्व गतं केन वा नीतं कुत्र लीनमिदं जगत् अधुनैव मया दृष्टं नास्ति किं महदद्भुतम्

kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam

484

किं हेयं किमुपादेयं किमन्यत्किं विलक्षणम् अखण्डानन्दपीयूषपूर्णे ब्रह्ममहार्णवे

kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave

485

न किंचिद् अत्र पश्यामि न शृणोमि न वेद्म्य् अहम् स्वात्मनैव सदानन्दरूपेणास्मि विलक्षणः

na kiṃcid atra paśyāmi na śṛṇomi na vedmy aham svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ

486

नमो नमस्ते गुरवे महात्मने विमुक्तसङ्गाय सदुत्तमाय नित्याद्वयानन्दरसस्वरूपिणे भूम्ने सदापारदयाम्बुधाम्ने

namo namaste gurave mahātmane vimuktasaṅgāya saduttamāya nityādvayānandarasasvarūpiṇe bhūmne sadāpāradayāmbudhāmne

487

यत्कटाक्षशशिसान्द्रचन्द्रिका- पातधूतभवतापजश्रमः प्राप्तवानहमखण्डवैभवा- नन्दम् आत्मपदमक्षयं क्षणात्

yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā- pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā- nandam ātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt

488

धन्यो ऽहं कृतकृत्यो ऽहं विमुक्तो ऽहं भवग्रहात् नित्यानन्दस्वरूपो ऽहं पूर्णो ऽहं त्वदनुग्रहात्

dhanyo 'haṃ kṛtakṛtyo 'haṃ vimukto 'haṃ bhavagrahāt nityānandasvarūpo 'haṃ pūrṇo 'haṃ tvadanugrahāt

489

असङ्गो ऽहम् अनङ्गो ऽहम् अलिङ्गो ऽहम् अभङ्गुरः प्रशान्तो ऽहम् अनन्तो ऽहम् अमलो ऽहं चिरन्तनः

asaṅgo 'ham anaṅgo 'ham aliṅgo 'ham abhaṅguraḥ praśānto 'ham ananto 'ham amalo 'haṃ cirantanaḥ

Section (cont. 4)

490

अकर्ताहमभोक्ताहमविकारो ऽहम् अक्रियः शुद्धबोधस्वरूपो ऽहं केवलो ऽहं सदाशिवः

akartāhamabhoktāhamavikāro 'ham akriyaḥ śuddhabodhasvarūpo 'haṃ kevalo 'haṃ sadāśivaḥ

491

द्रष्टुः श्रोतुर्वक्तुः कर्तुर्भोक्तुर्विभिन्न एवाहम् नित्यनिरन्तरनिष्क्रियनिःसीमासङ्गपूर्णबोधात्मा

draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā

492

नाहमिदं नाहमदो ऽप्य् उभयोर् अवभासकं परं शुद्धम् बाह्याभ्यन्तरशून्यं पूर्णं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम्

nāhamidaṃ nāhamado 'py ubhayor avabhāsakaṃ paraṃ śuddham bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham

493

निरुपममनादितत्त्वं त्वमहमिदमद इति कल्पनादूरम् नित्यानन्दैकरसं सत्यं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम्

nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham

494

नारायणो ऽहं नरकान्तको ऽहं पुरान्तको ऽहं पुरुषो ऽहम् ईशः अखण्डबोधो ऽहम् अशेषसाक्षी निरीश्वरो ऽहं निरहं च निर्ममः

nārāyaṇo 'haṃ narakāntako 'haṃ purāntako 'haṃ puruṣo 'ham īśaḥ akhaṇḍabodho 'ham aśeṣasākṣī nirīśvaro 'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ

495

सर्वेषु भूतेष्व् अहम् एव संस्थितो ज्ञानात्मनान्तर्बहिराश्रयः सन् भोक्ता च भोग्यं स्वयम् एव सर्वं यद्यत्पृथग्दृष्टमिदन्तया पुरा

sarveṣu bhūteṣv aham eva saṃsthito jñānātmanāntarbahirāśrayaḥ san bhoktā ca bhogyaṃ svayam eva sarvaṃ yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā

496

मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः उत्पद्यन्ते विलीयन्ते मायामारुतविभ्रमात्

mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt

497

स्थुलादिभावा मयि कल्पिता भ्रमाद् आरोपितानुस्फुरणेन लोकैः काले यथा कल्पकवत्सराय- णर्त्वादयो निष्कलनिर्विकल्पे

sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramād āropitānusphuraṇena lokaiḥ kāle yathā kalpakavatsarāya- ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe

498

आरोपितं नाश्रयदूषकं भवेत् कदापि मूढैर् अतिदोषदूषितैः नार्द्रिकरोत्यूषरभूमिभागं मरीचिकावारि महाप्रवाहः

āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet kadāpi mūḍhair atidoṣadūṣitaiḥ nārdrikarotyūṣarabhūmibhāgaṃ marīcikāvāri mahāpravāhaḥ

499

आकाशवल्लेपविदूरगो ऽहं आदित्यवद्भास्यविलक्षणो ऽहम् अहार्यवन्नित्यविनिश्चलो ऽहं अम्भोधिवत्पारविवर्जितो ऽहम्

ākāśavallepavidūrago 'haṃ ādityavadbhāsyavilakṣaṇo 'ham ahāryavannityaviniścalo 'haṃ ambhodhivatpāravivarjito 'ham

500

न मे देहेन संबन्धो मेघेनेव विहायसः अतः कुतो मे तद्धर्मा जाक्रत्स्वप्नसुषुप्तयः

na me dehena saṃbandho megheneva vihāyasaḥ ataḥ kuto me taddharmā jākratsvapnasuṣuptayaḥ

501

उपाधिरायाति स एव गच्छति स एव कर्माणि करोति भुङ्क्ते स एव जीर्यन् म्रियते सदाहं कुलाद्रिवन्निश्चल एव संस्थितः

upādhirāyāti sa eva gacchati sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ

502

न मे प्रवृत्तिर्न च मे निवृत्तिः सदैकरूपस्य निरंशकस्य एकात्मको यो निविडो निरन्तरो व्योमेव पूर्णः स कथं नु चेष्टते

na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ sadaikarūpasya niraṃśakasya ekātmako yo niviḍo nirantaro vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate

503

पुण्यानि पापानि निरिन्द्रियस्य निश्चेतसो निर्विकृतेर्निराकृतेः कुतो ममाखण्डसुखानुभूतेः ब्रूते ह्यनन्वागतमित्य् अपि श्रुतिः

puṇyāni pāpāni nirindriyasya niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ brūte hyananvāgatamity api śrutiḥ

504

छायया स्पृष्टमुष्णं वा शीतं वा सुष्ठु दुःष्ठु वा न स्पृशत्य् एव यत् किंचित् पुरुषं तद्विलक्षणम्

chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā na spṛśaty eva yat kiṃcit puruṣaṃ tadvilakṣaṇam

505

न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत्

na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat

506

रवेर्यथा कर्मणि साक्षिभावो वन्हेर्यथा दाहनियामकत्वम् रज्जोर्यथारोपितवस्तुसङ्गः तथैव कूटस्थचिदात्मनो मे

raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo vanheryathā dāhaniyāmakatvam rajjoryathāropitavastusaṅgaḥ tathaiva kūṭasthacidātmano me

507

कर्तापि वा कारयितापि नाहं भोक्तापि वा भोजयितापि नाहम् द्रष्टापि वा दर्शयितापि नाहं सो ऽहं स्वयंज्योतिरनीदृगात्मा

kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ so 'haṃ svayaṃjyotiranīdṛgātmā

508

चलत्युपाधौ प्रतिबिम्बलौल्यम् औपाधिकं मूढधियो नयन्ति स्वबिम्बभूतं रविवद्विनिष्क्रियं कर्तास्मि भोक्तास्मि हतो ऽस्मि हेति

calatyupādhau pratibimbalaulyam aupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ kartāsmi bhoktāsmi hato 'smi heti

509

जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर् घटधर्मैर् नभो यथा

jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ nāhaṃ vilipye taddharmair ghaṭadharmair nabho yathā

510

कर्तृत्वभोक्तृत्वखलत्वमत्तता- जडत्वबद्धत्वविमुक्ततादयः बुद्धेर्विकल्पा न तु सन्ति वस्तुतः स्वस्मिन् परे ब्रह्मणि केवले ऽद्वये

kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā- jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ svasmin pare brahmaṇi kevale 'dvaye

511

सन्तु विकाराः प्रकृतेर्दशधा शतधा सहस्रधा वापि किं मे ऽसङ्गचितस्तैर् न घनः क्वचिदम्बरं स्पृशति

santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi kiṃ me 'saṅgacitastair na ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati

512

अव्यक्तादिस्थूलपर्यन्तमेतत् विश्व यत्राभासमात्रं प्रतीतम् व्योमप्रख्यं सूक्ष्ममाद्यन्तहीनं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि

avyaktādisthūlaparyantametat viśva yatrābhāsamātraṃ pratītam vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi

513

सर्वाधारं सर्ववस्तुप्रकाशं सर्वाकारं सर्वगं सर्वशून्यम् नित्यं शुद्धं निश्चलं निर्विकल्पं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि

sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi

514

यत्प्रत्यस्ताशेषमायाविशेषं प्रत्यग्रूपं प्रत्ययागम्यमानम् सत्यज्ञानानन्तमानन्दरूपं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि

yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam satyajñānānantamānandarūpaṃ brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi

515

निष्क्रियो ऽस्म्य् अविकारो ऽस्मि निष्कलो ऽस्मि निराकृतिः निर्विकल्पो ऽस्मि नित्यो ऽस्मि निरालम्बो ऽस्मि निर्द्वयः

niṣkriyo 'smy avikāro 'smi niṣkalo 'smi nirākṛtiḥ nirvikalpo 'smi nityo 'smi nirālambo 'smi nirdvayaḥ

516

सर्वात्मको ऽहं सर्वो ऽहं सर्वातीतो ऽहम् अद्वयः केवलाक्षण्डबोधो ऽहम् आनन्दो ऽहं निरन्तरः

sarvātmako 'haṃ sarvo 'haṃ sarvātīto 'ham advayaḥ kevalākṣaṇḍabodho 'ham ānando 'haṃ nirantaraḥ

517

स्वाराज्यसाम्राज्यविभूतिरेषा भवत्कृपाश्रीमहिमप्रसादात् प्राप्ता मया श्रीगुरवे महात्मने नमो नमस्ते ऽस्तु पुनर्नमो ऽस्तु

svārājyasāmrājyavibhūtireṣā bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt prāptā mayā śrīgurave mahātmane namo namaste 'stu punarnamo 'stu

518

महास्वप्ने मायाकृतजनिजरामृत्युगहने भ्रमन्तं क्लिश्यन्तं बहुलतरतापैर् अनुदिनम् अहंकारव्याघ्रव्यथितमिममत्यन्तकृपया प्रबोध्य प्रस्वापात्परमवितवान्मामसि गुरो

mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpair anudinam ahaṃkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro

519

नमस्तस्मै सदैकस्मै कस्मैचिन्महसे नमः यदेतद्विश्वरूपेण राजते गुरुराज ते

namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te

520

इति नतमवलोक्य शिष्यवर्यं समधिगतात्मसुखं प्रबुद्धतत्त्वम् प्रमुदितहृदयं स देशिकेन्द्रः पुनरिदमाह वचः परं महात्मा

iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā

521

ब्रह्मप्रत्ययसन्ततिर्जगदतो ब्रह्मैव तत्सर्वतः पश्याध्यात्मदृशा प्रशान्तमनसा सर्वास्ववस्थास्व् अपि रूपादन्यदवेक्षितं किमभितश्चक्षुष्मतां दृश्यते तद्वद्ब्रह्मविदः सतः किमपरं बुद्धेर्विहारास्पदम्

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsv api rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam

522

कस्तां परानन्दरसानुभूति- मृत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् चन्द्रे महाल्हादिनि दीप्यमाने चित्रेन्दुमालोकयितुं क इच्छेत्

kastāṃ parānandarasānubhūti- mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān candre mahālhādini dīpyamāne citrendumālokayituṃ ka icchet

523

असत्पदार्थानुभवेन किंचिन् न ह्यस्ति तृप्तिर्न च दुःखहानिः तदद्वयानन्दरसानुभूत्या तृप्तः सुखं तिष्ठ सदात्मनिष्ठया

asatpadārthānubhavena kiṃcin na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ tadadvayānandarasānubhūtyā tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā

524

स्वम् एव सर्वथा पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् स्वानन्दमनुभुञ्जानः कालं नय महामते

svam eva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate

525

अखण्डबोधात्मनि निर्विकल्पे विकल्पनं व्योम्नि पुरप्रकल्पनम् तदद्वयानन्दमयात्मना सदा शान्तिं परामेत्य भजस्व मौनम्

akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam tadadvayānandamayātmanā sadā śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam

526

तूष्णीमवस्था परमोपशान्तिः बुद्धेरसत्कल्पविकल्पहेतोः ब्रह्मात्मन ब्रह्मविदो महात्मनो यत्राद्वयानन्दसुखं निरन्तरम्

tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ buddherasatkalpavikalpahetoḥ brahmātmana brahmavido mahātmano yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram

527

नास्ति निर्वासनान्मौनात्परं सुखकृदुत्तमम् विज्ञातात्मस्वरूपस्य स्वानन्दरसपायिनः

nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ

528

गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वान्यथापि वा यथेच्छया वेसेद्विद्वानात्नारामः सदा मुनिः

gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vānyathāpi vā yathecchayā vesedvidvānātnārāmaḥ sadā muniḥ

529

न देशकालासनदिग्यमादि- लक्ष्याद्यपेक्षाप्रतिबद्धवृत्तेः संसिद्धतत्त्वस्य महात्मनो ऽस्ति स्ववेदने का नियमाद्यवस्था

na deśakālāsanadigyamādi- lakṣyādyapekṣāpratibaddhavṛtteḥ saṃsiddhatattvasya mahātmano 'sti svavedane kā niyamādyavasthā

530

घटो ऽयमिति विज्ञातुं नियमः को ऽन्ववेक्षते विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः

ghaṭo 'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko 'nvavekṣate vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasmin sati padārthadhīḥ

531

अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते न देशं नापि कालं न शुद्धिं वाप्यपेक्षते

ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate na deśaṃ nāpi kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate

532

देवदत्तो ऽहम् इत्य् एतद् विज्ञानं निरपेक्षकम् तद्वद् ब्रह्मविदो ऽप्य् अस्य ब्रह्माहमिति वेदनम्

devadatto 'ham ity etad vijñānaṃ nirapekṣakam tadvad brahmavido 'py asya brahmāhamiti vedanam

533

भानुनेव जगत्सर्वं भासते यस्य तेजसा अनात्मकमसत्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम्

bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam

534

वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्य् अपि येनार्थवन्ति तं किन्नु विज्ञातारं प्रकाशयेत्

vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalāny api yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet

535

एष स्वयंज्योतिरनन्तशक्तिः आत्माप्रमेयः सकलानुभूतिः यम् एव विज्ञाय विमुक्तबन्धो जयत्ययं ब्रह्मविदुत्तमोत्तमः

eṣa svayaṃjyotiranantaśaktiḥ ātmāprameyaḥ sakalānubhūtiḥ yam eva vijñāya vimuktabandho jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ

536

न खिद्यते नो विषयैः प्रमोदते न सज्जते नापि विरज्यते च स्वस्मिन्सदा क्रीडति नन्दति स्वयं निरन्तरानन्दरसेन तृप्तः

na khidyate no viṣayaiḥ pramodate na sajjate nāpi virajyate ca svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ nirantarānandarasena tṛptaḥ

537

क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनिः तथैव विद्वान् रमते निर्ममो निरहं सुखी

kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī

538

चिन्ताशून्यमदैन्यभैक्षमशनं पानं सरिद्वारिषु स्वातन्त्र्येण निरङ्कुशा स्थितिरभीर्निद्रा श्मशाने वने वस्त्रं क्षालनशोषणादिरहितं दिग्वास्तु शय्या मही संचारो निगमान्तवीथिषु विदां क्रीडा परे ब्रह्मणि

cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī saṃcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi

539

विमानमालम्ब्य शरीरमेतद् भुनक्त्यशेषान्विषयानुपस्थितान् परेच्छया बालवद् आत्मवेत्ता यो ऽव्यक्तलिङ्गो ऽननुषक्तबाह्यः

vimānamālambya śarīrametad bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān parecchayā bālavad ātmavettā yo 'vyaktaliṅgo 'nanuṣaktabāhyaḥ

540

दिगम्बरो वापि च साम्बरो वा त्वगम्बरो वापि चिदम्बरस्थः उन्मत्तवद्वापि च बालवद्वा पिशाचवद्वापि चरत्यवन्याम्

digambaro vāpi ca sāmbaro vā tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ unmattavadvāpi ca bālavadvā piśācavadvāpi caratyavanyām

541

कामान्निष्कामरूपी संश्चरत्येकचारो मुनिः स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः

kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacāro muniḥ svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ

542

क्वचिन्मूढो विद्वान् क्वचिद् अपि महाराजविभवः क्वचिद्भ्रान्तः सौम्यः क्वचिदजगराचारकलितः क्वचित्पात्रीभूतः क्वचिदवमतः क्वाप्यविदितः चरत्य् एवं प्राज्ञः सततपरमानन्दसुखितः

kvacinmūḍho vidvān kvacid api mahārājavibhavaḥ kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ caraty evaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ

543

निर्धनो ऽपि सदा तुष्टो ऽप्य् असहायो महाबलः नित्यतृप्तो ऽप्य् अभुञ्जानो ऽप्य् असमः समदर्शनः

nirdhano 'pi sadā tuṣṭo 'py asahāyo mahābalaḥ nityatṛpto 'py abhuñjāno 'py asamaḥ samadarśanaḥ

544

अपि कुर्वन्नकुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्य् अपि शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नो ऽपि सर्वगः

api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogy api śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno 'pi sarvagaḥ

545

अशरीरं सदा सन्तमिमं ब्रह्मविदं क्वचित् प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे

aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe

546

स्थूलादिसंबन्धवतो ऽभिमानिनः सुखं च दुःखं च शुभाशुभे च विध्वस्तबन्धस्य सदात्मनो मुनेः कुतः शुभं वाप्यशुभं फलं वा

sthūlādisaṃbandhavato 'bhimāninaḥ sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ kutaḥ śubhaṃ vāpyaśubhaṃ phalaṃ vā

547

तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तो ऽपि रविर्जनैः ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्यां ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम्

tamasā grastavadbhānādagrasto 'pi ravirjanaiḥ grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam

548

तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात्

tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt

549

अहिर्निर्ल्वयनीं वायं मुक्त्वा देहं तु तिष्ठति इतस्ततश्चाल्यमानो यत् किंचित् प्राणवायुना

ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati itastataścālyamāno yat kiṃcit prāṇavāyunā

550

स्त्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम् दैवेन नीयते देहो यथाकालोपभुक्तिषु

strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu

551

प्रारब्धकर्मपरिकल्पितवासनाभिः संसारिवच्चरति भुक्तिषु मुक्तदेहः सिद्धः स्वयं वसति साक्षिवदत्र तूष्णीं चक्रस्य मूलम् इव कल्पविकल्पशून्यः

prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ cakrasya mūlam iva kalpavikalpaśūnyaḥ

552

नैवेन्द्रियाणि विषयेषु नियुङ्क्त एष नैवापयुङ्क्त उप्दर्शनलक्षणस्थः नैव क्रियाफलमपीषदवेक्षते स स्वानन्दसान्द्ररसपानसुमत्तचित्तः

naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa naivāpayuṅkta updarśanalakṣaṇasthaḥ naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ

553

लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस् तिष्ठेत् केवलात्मना शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः

lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yas tiṣṭhet kevalātmanā śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ

554

जीवन्न् एव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः उपाधिनाशाद्ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम्

jīvann eva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam

555

शैलूषो वेषसद्भावा- भावयोश् च यथा पुमान् तथैव ब्रह्मविच् छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः

śailūṣo veṣasadbhāvā- bhāvayoś ca yathā pumān tathaiva brahmavic chreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ

556

यत्र क्वापि विशीर्णं सत्पर्णम् इव तरोर् वपुः पततात् ब्रह्मीभूतस्य यतेः प्राग् एव तच्चिदग्निना दग्धम्

yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇam iva taror vapuḥ patatāt brahmībhūtasya yateḥ prāg eva taccidagninā dagdham

557

सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुनेः पूर्णाद्वयानन्दमयात्मना सदा न देशकालाद्युचितप्रतीक्षा त्वङ्मांसविट्पिण्डविसर्जनाय

sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ pūrṇādvayānandamayātmanā sadā na deśakālādyucitapratīkṣā tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya

558

देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दण्डस्य कमण्डलोः अविद्याहृदयग्रन्थिमोक्षो मोक्षो यतस्ततः

dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ

559

कुल्यायामथ नद्यां वा शिवक्षेत्रे ऽपि चत्वरे पर्णं पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम्

kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre 'pi catvare parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham

560

पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशवद्- देहेन्द्रियप्राणधियां विनाशः नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्या- नन्दाकृतेर् वृक्षवद् अस्ति चैषः

patrasya puṣpasya phalasya nāśavad- dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā- nandākṛter vṛkṣavad asti caiṣaḥ

561

प्रज्ञानघन इत्य् आत्मलक्षणं सत्यसूचकम् अनूद्यौपाधिकस्यैव कथयन्ति विनाशनम्

prajñānaghana ity ātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam

562

अविनाशी वा अरे ऽयमात्मेति श्रुतिर् आत्मनः प्रब्रवीत्यविनाशित्वं विनश्यत्सु विकारिषु

avināśī vā are 'yamātmeti śrutir ātmanaḥ prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu

563

पाषाणवृक्षतृणधान्यकडङ्कराद्या दग्धा भवन्ति हि मृद् एव यथा तथैव देहेन्द्रियासुमन आदि समस्तदृश्यं ज्ञानाग्निदग्धमुपयाति परात्मभावम्

pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā dagdhā bhavanti hi mṛd eva yathā tathaiva dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam

564

विलक्षणं यथा ध्वान्तं लीयते भानुतेजसि तथैव सकलं दृश्यं ब्रह्मणि प्रविलीयते

vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate

565

घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम् तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम्

ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam

566

क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्य् आत्मविन्मुनिः

kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale saṃyuktamekatāṃ yāti tathātmany ātmavinmuniḥ

567

एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः

evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ

568

सदात्मैकत्वविज्ञानदग्धाविद्यादिवर्ष्मणः अमुष्य ब्रह्मभूतत्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः

sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ

569

मायाकॢप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ

māyākḷptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau

570

आवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे नावृतिर्ब्रह्मणः काचिदन्याभावादनावृतम् \ यद्य् अस्त्य् अद्वैतहानिः स्याद् द्वैतं नो सहते श्रुतिः

āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam \ yady asty advaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ

571

बन्धञ्च मोक्षञ्च मृषैव मूढा बुद्धेर्गुणं वस्तुनि कल्पयन्ति दृगावृतिं मेघकृतां यथा रवौ यतो ऽद्वयासङ्गचिदेतदक्षरम्

bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau yato 'dvayāsaṅgacidetadakṣaram

572

अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि बुद्धेर् एव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः

astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni buddher eva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ

573

अतस्तौ मायया कॢप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने \ अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत्कल्पना कुतः

atastau māyayā kḷptau bandhamokṣau na cātmani niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane \ advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ

574

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā

575

सकलनिगमचूडास्वान्तसिद्धान्तरूपं परमिदमतिगुह्यं दर्शितं ते मयाद्य अपगतकलिदोषं कामनिर्मुक्तबुद्धिं स्वसुतवदसकृत्त्वां भाव्यित्वा मुमुक्षुम्

sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ svasutavadasakṛttvāṃ bhāvyitvā mumukṣum

576

इति श्रुत्वा गुरोर् वाक्यं प्रश्रयेण कृतानतिः स तेन समनुज्ञातो ययौ निर्मुक्तबन्धनः

iti śrutvā guror vākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ

577

गुरुर् एव सदानन्दसिन्धौ निर्मग्नमानसः पावयन्वसुधां सर्वाण् विचचार निरन्तरः

gurur eva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ pāvayanvasudhāṃ sarvāṇ vicacāra nirantaraḥ

578

इत्याचार्यस्य शिष्यस्य संवादेनात्मलक्षणम् निरूपितं मुमुक्षूणां सुखबोधोपपत्तये

ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye

579

हितमिदमुपदेशमाद्रियन्तां विहितनिरस्तसमस्तचित्तदोषाः भवसुखविरताः प्रशान्तचित्ताः श्रुतिरसिका यतयो मुमुक्षवो ये

hitamidamupadeśamādriyantāṃ vihitanirastasamastacittadoṣāḥ bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye

580

संसाराध्वनि तापभानुकिरणप्रोद्भूतदाहव्यथा- खिन्नानां जलकाङ्क्षया मरुभुवि भ्रान्त्या परिभ्राम्यताम् अत्यासन्नसुधाम्बुधिं सुखकरं ब्रह्माद्वयं दर्शयत्य् एषा शंकरभारती विजयते निर्वाणसंदायिनी

saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā- khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśayaty eṣā śaṃkarabhāratī vijayate nirvāṇasaṃdāyinī