Books / Vritta Ratnakar Kedarnath Bhatta Setu & Narayani Sanskrit Tika Bala Krida Hindi Tika Madhusudana Shastri.djvu

1. Vritta Ratnakar Kedarnath Bhatta Setu & Narayani Sanskrit Tika Bala Krida Hindi Tika Madhusudana Shastri.djvu

Page 1

कृष्णदास संस्कृत सीरीज-२६

॥ श्री: ॥

वृत्तरत्नाकरम्

'सेतु' 'नारायणी' 'बालकोडा' त्रयोपेतम्

हिन्दी-टीकाकार:

आचार्य मधुसूदन शास्त्री

कृष्ण दास अकादमी, वाराणसी-२२१००१

Page 3

कृष्णदास संस्कृत सीरीज

२६

केशवभट्टविरचितम्

वृत्तरत्नाकरम्

भास्करभट्टविरचितसेतुना, नारायणभट्टनिर्मिततनुकारायण्या

आचार्यमधुसूदनशास्त्रिकृतबालक्रीडया संवllितम्

सम्पादक एवं टीकाकार:

आचार्य मधुसूदन शास्त्री एम०ए०

एक्‌स-डीन-फैक्‌ल्टी आफ दी ओरियन्‍टल लर्निङ्‌ज् बी०एच०यू० वाराणसी

पञ्चदशसहस्राधिकविशिष्टपुरस्कारै: यू०पी० सरकारेण सम्मानित:

कृष्णदास अकादमी, वाराणसी

१९६४

Page 4

Publisher : Krishnadas Academy, Varanasi

Printer : Chowkhamba Press, Varanasi

Edition : Second, 1994

© KRISHNADAS ACADEMY

Post Box :118

Chowk, ( Chitra Cinema Building ), Varanasi—22100

Phone : 352358

Also can be had from

CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE

K 37/99, Gopal Mandir Lane

Post Box 1008, Varanasi--221001 (U. P.) INDIA

Phone : Office : 333458

Res. : 334032

Page 5

॥ श्री: ॥

ऋथ काशचन प्राचां वाच: ।

वृत्तरत्नाकरम् इति ग्रन्थरत्नम् । तद्दी सेतुना रायसीबलकृष्णेति तम् संस्कृतहिन्दीटीकाभ्यां सम्भावितं विषयेऽस्मिन् बालानां नादानानां [न आददान्ते उपदेशं न गृह्णन्ति ये ते नादाना: शास्त्राश्रयौ वृद्धभस्मस्थोऽस्थिस्थाम् ] आददिनानम् [ आसन्नाद् दम इन्द्रियाणां दमनं येषामस्ति ते आददिन-स्तेषाम् ] मानवानां सुखबुद्धये काशचन प्राचां वाच: प्रस्तूय॑ते ।

वृत्तानां रत्नाकर: समुद्र: । अथवा वृत्ते रत्नाकरत्वारोपात् रत्नाकराभिन्नं समुद्राभिन्नं वृत्तम् । तस्य पारं गन्तुं सेतुरावश्यक इति सेतुटीका समुझजसा । वृत्तानेव रत्नानि तेषामाकर: खनिरत्नयां समर्र्ययितु नारायणी टीका सुबोधनया बहुपदार्थै:-ग्रन्थितत्वात् । मूलस्य टीकयोश्च बालेऽम्प: संज्ञानने कोडनाय बालकृष्णा हिन्दीटीकाऽ सुसज्जतेति समरमिहं सङ्क्षलितम् ।

तत्र वृत्तं नाम किम् । वर्त्तनाद् आचरणाद् वृत्तमाचार: किम् । सत्वां वृत्तमनुष्टिततया मने:। अथवा यदर्थतृष्ट यदभूदं तद् वृत्तं भूतं किम् । ग्रन्थो वपते-वृत्तं छन्द: प्रकारते—

तैनेंद क्रियते छन्दो लक्षणसंयुतम् । वृत्तरत्नाकरं नाम बालानां सुखबुद्धये ।

इति प्रकृतग्रन्थकार: केदार आह । तदुपजीव्य: पिङ्गलछन्द: शास्त्रस्य वृत्तिकारो हलायुधोऽपि जगाद स्ववृत्ततो मृतसज्जीवन्यां यथा—

श्रीमत्पिङ्गलनागोक्तछन्द:शास्त्रमहोदधौ । वृत्तानि मोक्त्तिकानोव विचिनोति यथामति ।

एवमेव वृत्तच्छन्दसो: पर्यायशब्दत्वं छन्द:कोश्तुभे, छन्दोमञ्जय॑, श्रुतबोधे चाचार्य वददु: ।

अहो मघवा मूलं विडौजा टीकैतिवदू वृत्त ( जातम् ) वृत्तम् ! यथा मघवेतिपददस्य अर्थमजानन् कश्चित् पृच्छति-ननु मो: मघवा क: पदार्थ: ।

१.वृ.भू.

Page 6

तदर्थे विवणचनं यदिदं कश्चिद वदेत मधुरेतिपदस्यार्थो विडोजा इति । तत्र मधुरावनेव यो नहि जानाति स विडोजसं ज्ञातुं कथं प्रवृत्तोत्यति । नहद वृत्तपदस्यार्थ कथं जानीयान्न । छन्दः यो न जनाति स तदर्थ प्रयुक्तस्य छन्दः शङ्करस्य कथं जानीयादिति । ननु स्पष्टमकिलष्टभूतकृिष्टतयैSSचछन्दस्तत्त्वम् । वदतोम मुखः । संश्रणु—

चदि आल्हादे इत्यस्मात् “चन्देरादेशच छः” इत्युणादिसूत्रेणासुन् प्रत्यये णादेश्चकारस्य स्थाने छादेशे कृते सति छन्दःशब्दो निष्पद्यते । तेन आनन्दसाधनं मनोऽनुरञ्जनकरं चित्तप्रसादजनकं वाक्प्रबन्धं छन्दः । अन्यियं मतस्य लवो मतलव आशयः । स च्छन्दानन्दात्मकस्य ब्रह्मणः सवैंस्मिन् जगति प्रकाशो वर्त्तति । परं मायायाः शुद्धचशुद्धचोस्तारतम्येन प्रकाशस्य तारतम्यमस्ति ।

यथा घटपटादिषु सदंशस्येव प्रकाशः । कोटिप्रपञ्चशुपाश्रप्रोतिषु सदंशास्तु अस्त्येव चिदंशोऽस्यास्ति परं स्वल्पः अनुत्कृष्टश्च । चिदंशो नाम ज्ञानांशः वाङ्मयश्च । चिदंशाक्तिरेव वाक्चै तेज इति वाङ्गदेवता सरस्वतीति । प्चिदुरक्षं एव आनन्दस्योदयेः हेतुः कारणम् । कारणसूतायास्तस्याः स्वल्पत्वादेव अनुत्कृष्टत्वादेव च आनन्दांशास्तेऽपि सन्निधि स्वल्पीयाननेव अति शयेन स्वल्प एव । तत् एव ते वस्तु न परयन्ति । सिमत कतुं हसितुश्च न प्रभञ्जन्ति । मनुष्येषु ते त्रयोऽप्यंशाः । श्रेष्ठनपि चिदंशानन्दांशयोः स्वल्पतया बहुलतया अनुत्कृष्टतया उत्कृष्टतया मनुष्येषु प्रपेक्षया कृताः । अतः कश्चिन्न महाज्ञान् । कश्चिदचदगमश्च । मनुष्येषु वादेवता ज्ञानाघिष्ठात्र्यक्षरसमाम्नातायाःकुपेण वर्णंमालास्वरूपेण प्रकटाः सर्वति । अत एव ते तैरक्षरैः सूक्ष्मातिसूक्ष्मविचारान कतुं समर्थाः सन्ति । परन्त्र सङ्क्रामयितुश्च शक्ताः । विचाराग्निमादानप्रदानाम्यां समुन्त्तांत विषयु प्राप्ते सराः भवन्ति । शुनियोर्जितंः परमोक्तः स्तेः परान्त थोपयन्ति च । तेषां सुशिलष्टतेच्चारणेन लोकान् आकारयन्ति च । तुष्टेराकर्षणस्य च कारणं तत्र तेषां गुणान्ना कमेण स्वभावानां शक्तेः स्वाध्यायस्य विद्यानां च वर्णनं भवति ।

Page 7

( ३ )

मन्त्रुष्ट्टा: आकृष्टाश्च सन्ता मन्न्र्ताः पूज्याः शुभाश्चाप वश्नित्त । राजन्ते घनाढयाश्च गां सूर्मिं हिरण्यादिकंऽख्य दद्ते । अन्ये मन्न्रा म्रदि अमित्रः: सह्योगिनो जायन्ते । परे चापरे स्वीयाः मवन्त्त्त समर्यंकाः मवन्त्त । देवरः शुमां म्रदिन् म्रत्नि्व प्रयच्छन्त्त । विनाश्न्नरिणी किद्रवीतद्वैन्द् निवर्त्तन्त्त ।

मन्त्र वर्णने पद्यात्मकं गद्यात्मकं तेषु अक्षरेषु वण॔पद् सूचोजना का, तेषामुक्ते परमतत्वं किम्, उच्चारणे सुःश्लप्टत्वं किम् तत्राह—गुश्नयुलुपतन॔ उच्चायंमाणानां तेषामकराणां वण॔नां मात्नाज्ञा॔ निध्योमतद्म । अथ क॔ पोर्वाप्यं नियतत्वमुपैति वण॔ा ईदृशा वा इदन्तो वा सन्तु तेषां पूव॔ंतं अपग॔वं वा सवतु । परं या मात्रा अपेक्ष्यतास्तत्र इत्यत्थ एव सन्तु ननियत्यः सन्तु ईदृश्य एव नोनीदृश्यो इत्यादि मात्नाच्छन्दस्तवेन तान् द्वपवहरुणामः । मात्नाः क्रियत्थ एव मवन्तु अल्पा वा बहुला वा । ये वण॔ा अपेक्षितास्ते ईदृशैव इयन्नैपल् सन्तु ।

इत्यतो वण॔ाच्छन्दस्तवेन तेषु व्यवदे्शः । प्राथान्च्येन व्यवदे्शः मवन्तोति न्यायात । तस्माद वतं छन्दस्तत्म्प्र विछे द्रे एव च न्यायात ।

मात्नाच्छ्न्दः: वण॔ाच्छ्न्द इति । प्रकृतग्र॔थे वृत्तरत्नाकरै कैदारेभ॔पि तत्थैवोक्तम्—

मात्नावस॔विदेस्मिन् छन्दस्तदिह क॔ थ्यते । इति आरम्भे : लक्शरं सर्ववृत्तानां मात्नावण॔ानुपू॔वकम । इ॔यान्ते च ।

आर्यादिषु ग्रत्निरचिरंत॔प॔ छन्दःसु गुरवो लघवश्च मात्नाहपे॔ग सड्गृ- होन्तः । ममादिद॔कान्तेषु वृत्त॔पु ते वण॔रूपेण समासन्नितः । अतोो मात्ना वग॔विदेमेनेति मात्नावण॔ानुप॔द॔न॔मिति चोक्तम । सदैव सुस्थम् ।

समदिद॔कान्तेषु वरोषु वृत्तच्छन्दसो । इत्येव॔ नयनहारेण सव॔त्रात्नैव तन्र हि ॥ वृत्तस्थ छन्दःशब्दैव पर्यायत्वं बुधैः स्मृतम् ॥

एवं छन्दःशब्देन वृत्तशब्देन सामान्यतो व्यवहारः । तथा च वण॔वृत्तं वण॔च्छ्न्दः इति मात्नावृत्तं मात्नाच्छ्न्द इति च वृत्तच्छन्दसोः पर्यायवाचकत्वं;

Page 8

पद्यं चतुपदो तत्सं वृत्त जातिरिरिति द्विधा । वृत्तमक्षरसंघ्यातं जातिनिर्मात्राकृता भवेदिति ॥

केनाप्युक्तं तत्र यदि मात्राकृता जातिस्तदिति इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयो: लक्षणया युक्तौ यद्यो: पादौ भवतस्तौ उपजातय:। इति । तथाऽन्यास्वपि जातिषु मिश्रतासु इदमेव नामेति च किमुक्तम् । यतो हि त्वदोक्तानुसरन्तु इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रे अक्षरसंख्यातत्बाद वृत्तेने । अतस्ते जातिपदेन कयं वयवह्रियेतां गृह्येताम् । मत्वा; में चतुरो मत्तो स्वीकिखते स्वयम् न वाच्ययात इति स्मार्यते । पागल: (पः धातो: किंवपि पा: । पां गलयति इति पागल: ।)

एवमेव गणच्छन्द: मात्राच्छन्द: असरच्छन्द: इति नैदेने कोऽपि उवाद तदपि कण्डममेव (कण्डि मर्दे मेदनने च घातोर्मनप्रत्ययेन निष्पद्यते) मत्तप्रोक्तमेवेयर्थ: । क्रिमार्यादीनि गणच्छन्दांसि । किं मगणनगणादि गणेर्निर्मितानि मो मो गो गो विधुनुमालेतिं नेऽस्मुबेनै विपुलैति प्रभृतीनि मगणच्छन्दांसि न । मत्त्र कि विनिगमकम् । आयार्यादिषु लः समुद्रा गण इति दिगा चतुर्मिलंघुरभिरेको गणो निष्पद्यते । ते च S ९ ।। S २ । S १ ।३ S ।।

८ तः । ९ इमे पद्यं व एभिरार्यादिगणै: निष्पद्यन्ते मगणनगणादिवाचटप्रसिद्धा गणा: । ते यथा मस्त्रगुरुस्व लघुषु नकारो मादिगुरुः पुनरादि लघुयं । जो गुरुमध्यगतो रचमध्य: सोऽन्तयगुरुः क्थितोऽन्तय लघुस्तः ।।

S S S म.।। न. S ।। म.। S य.। S । ज. S । S र.।। S स S ।। त.।।

इति । एभिः समाख्यंस्मवविपमार्णि वृत्तानि तथा दण्डकादयश्च निष्पद्यन्ते ।

Page 9

अत्र तत्र सर्वत्र गणा: सन्ति । गणानां स्वरूपमुपरि निर्दिष्टं समानं तत्त्व । गुरुलघुचिह्नितया गर्ण: द्वन्द्वोद्गवस्थापि समान एव ।

यद्यपि अक्षरच्छन्द: मात्राछन्द: अक्षरगणच्छन्द: मात्रागणच्छन्द: इति वर्गोभिर्द्वार किं तन्न द्विपदं वृत्तम् (अन प्रातो: तन भावोश्व अमन्ताड् ड: इत्यौणादिको डप्रत्यय:) ततोत्तरस्वान ।

यत्तु पद्यं चतुष्पदीयन्नये नतत् गडखडमेव ( गडखडश्च वडखडश्चानयो: समाहार: गडखडम् ) गड मेच्चने प्रातो: वड्डि त्रिमाजने धानो रचि समाहार द्रवे साधु ) यत आार्यादिषु स्वरा अंशस्व आार्यादौम् । इति पैङ्गलम् । आार्याशकलद्विनयमिति रत्नाकरम् । अत: पूर्वार्द्धोत्तरार्द्धास्म्यां द्विपदी पद्यं नहि चतुष्पदीति ।

छुन्द: शुण्डकयनेकेऽर्था: । छन्दो वेद: श्रोत्रियंश्छन्दोद्रोते हन्ति बहुलं छन्द इति । एवं छन्दसि इति पदघटितस्यान्त ५० पञ्चाशत् सूत्राणि ।

युक्तषछन्दोऽस्यधोयीत मासान् विप्रोऽधंपचमान् इऽन्यदिस्मृतिषु । श्रासोन्महोक्शितामध: प्रणवश्छन्दसामिवेंति काव्येषु च प्रयोगदर्शनान् ।

छन्द इच्छा रुचि: —

मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि ! इनि रामायणे । छन्दानुवृत्तिदु:साध्या: सुहृदो विमनोकृताः: ।। इति काव्ये

छुन्द: आच्छादनम् —

छन्दांसि आच्छादनात् । इति वाक्यत: । आच्छादनं वर्षतपास्यामात्मन: छत्रेण श्रावणेन रक्षार्थं वस्त्रेण प्रावृङ्ङणं नतु छादिमि: छायाति स्वयातं गृहूस्य शीतातपवर्षाणामपवरणमित्यादि बडु अर्थं जातं उत्कृओपेषु प्रमाणम् ।

प्रकृते छन्द: —

द्विपो: पादयो: । चतुपुं पादेषु वा पोर्थापर्यनियमेन गुरुलघुचिह्नितानां पञ्चानां गणानां मात्रारूपेण तादृशानामेव मगमादीनामष्टानं गणानां

Page 10

वर्गौष्णपेण च विन्दुसः | द्वयोः पदयोः पृथक्‌स्थितिः अःपृथग्भिन्नाटेण पिङ्गल-

दृशोः प्राचोतोः केदारादिदशिरवाचीनैषु रसस्वग्रन्थेषु तथैव व्यवहारात् !

कारुण्यादः श्लोकयोने यथाः पादे प्रथमे द्वितीये तृतीये चतुर्थे च

इत्यप्सु अन्; चतुषु पादेषु स तेषां विन्यासं वचोऽत्र च !

एवंभूतेषु मुनिप्रणीतः शृङ्गारादिषु रसेषु तत्ततया चदि आह्लादे घातो-

निष्पत्तिरनाम आहुः 'दशकर्मादिमयवर्थेनामक' छन्दः संगीतमिव स्वरैरिव

रसां प्रवाहरमतिं । मगती यथाः तानो लयो विरामो मरति तथेहापि यर्त्तोःव-

च्छेदो विरामो मरति । रसैर्हि द्वे रसिष्ठान्त यमनमसमलापः शिक्षारिणी इत्यादि

प्रक्रियया । नियममात्राभ्यां ह्रदिलतच्छन्दोबद्धतां पद्यानां वारं वारं पठितुर्जनस्य

उद्देश्ये लक्ष्ये सेव्ये तलोलोनतां मरति । उद्देश्योदपि सेव्योदपि तस्मै प्रसिद्धति

प्रसद्य तस्य स्फूर्तिं पूरयति । मगचान् दीनदयालुः परमेश्वरौडपि जीवाना

कलयाणाय स्वोदय पवित्र जाः वेद गायत्रादिच्छन्दोभिः समवलितमुपदिशेत् ।

तत्र एवं लोकेपु छन्दसां प्रचाररतिं स्म वैदिकानां छन्दसां देववाण्यां च

लौकिकानि छन्दांसि लोकवाण्यां । इति व्यवहाः प्रचचाल । संस्कृता

वाणी द्विविधा । एका देववाणी द्वितीया मनुष्यवाणियो । देववाणी वेदे ।

मनुष्य वाणी मनुष्येषु । वैदिकी वाणी एवं देववाणी । उभौ पर्यायशब्दौ

न तु मनुष्यवाणीदेववाण्यावो शब्दौ पर्यायौ । एकार्थतायां तयोः प्रयोगं कुर्वंता

भ्रान्ताः सर्वे अ धुनिका: । रामायणे सुन्दरकाण्डे हनुमानाह—

यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरेव संस्कृताम्‌

रावण मन्यमानाः मां सीता मोतां मविष्यति ।

अतो वाचं चोदाहरिष्यामि मानवोऽहं संस्कृताम् । इति ।

निरुक्त डप-द्वैविध्यं वाचं ब्राह्मणा वदन्ति । या च देवतां या च मनुष्ययानाम् ।

इति वाण्यां संस्कृतादृष्य व्यवहाः: सर्वप्रथमं रामायणतो लोके प्रचचाल ।

वतः प्राक् नसीत संस्कृतेतियगदपदहारे वाण्याम् । ततः । परं पुराणेडपि

शूद्रः संस्कृतां नोच्यतेद्गिरमिति ।

वय लोैककम् । यत इति विग्रहे सूत्रम् । तत्र हलायुधस्य वृत्तिः :

प्रथिकारोड्यमा शास्त्रपरिसमाप्ते पूर्वेषां छन्दसां वैदिकत्वमेव । इतः प्रभृति

Page 11

आवृत्तिद्वयेन चूलिकापर्यन्ततानां छन्दसां लौकिकत्वमेव । समान्यद्वोतामुपकृतिपर्यन्ततानां वैदिकत्वं लौकिकत्ववत् । स्मृतिपुराणेतिहासेषु दृश्यमानानामार्यादिदण्डकपर्यन्तं लौकिकछन्दोजातमप्यविक्रियते । तन्मूलत्वाच्छन्दो मूलतया तद्वचकव्यस्य । पद्यकाव्ययुच आनन्दहेतु । च्छन्द आल्हादे घातोर्निष्पन्नेन आल्हादकाशे छन्दसी निपे दतेः सरत्यात् ।

व्याकरणेऽपि पाणिनीये—लोके वेदे च एऽन्तस्य पोऽरचङ् । दृश्यते मर्यादयो वा मर्यति । "छन्दसि" इति "मापामाम्" इति क पृष्ठक् । २ व्यवहारे देववाणी संरकृता भिन्ना । मनुष्यवाणी संस्कृता भिन्ना एव भेदे सत्यपि संरकृता मापां देववाणीत व्यवहुरन्तो दृश्यन्ते ये जनास्ते सर्वेऽपि नादाना । बुधवरकाः [ बुधिति वार्कः शब्दो येषां ते बुधवरकाः । नमोवाकं प्रशास्महे इति । सुरगुमवाके नहि गुरादोपपो इति च प्रभोगरु वाकः शब्दपर्यायवाचकः ]

छन्दोवद्वरचनानया: पश्च फायदा: सन्ति । [ अदरादयरचेतित श्रवणःहृ. सूत्रेण निपातितोऽयं फायदा शब्दः । यथा कु वातो: कुन्द । तुद घातो: तुन्दः । वृषातो: वृंदः । एषु दप्रत्ययो नुगागमो गुणाश्रावसच निपात्यते । तथा स्कफायो घातो: द प्रत्यय: अगागङ्च निपात्येने तथा स्को: संयागाद्योरन्ते चेन्ति सूत्रेऽपि मन्त्रुपे प्रकारे परे सति संयागादिमूतस्य सकारस्य लोपे सति रूपं निप्पद्यते । लोकेवया: मन्स्कृतमाश्रय फायदा इति शब्द एवं हिदोऽमापियं सामग्रत फायदा इत्येव स्त्रोऽलिगे व्यवहियते । लिड्नमशिष्यं लोकाभियानविलक्षणनिबन्धनिके: ]

प्रथम: फायदच्छन्दोवद्रसय पठने पाठने आनन्दोऽनुभूयते । द्वितीय: पद्यानां कण्ठस्थोकरणं सुकरं मर्यति । गद्यादय तथा करणं मुष्किल लमेक [ उष्मसुप्मूष्कमधोर: इति सूत्रोक्तमूष्कशब्दादिलचि मुष्किल इति निष्पद्यते ] कण्ठस्थीकृतानि पद्यानी स्मरणे सुखेन आयान्ति आयास्यन्ति प्रयासोचवेन्ति सर्वेऽपि विज्ञानमनुसव: । तृतीय: पद्यमथ ग्रन्थीयानां पद्यानं

Page 12

षणना मवितुमर्ही । तथाऽकरणाच्च ग्रन्थादौ ग्रन्थान्ते वा इयत्प्रमाणं शास्त्रं येन लिखितुं पार्यते । यथात्रैव लेखनं कनम्—

षडध्यायनिबद्ध्रस्य छन्दसोऽस्य परिस्फुटम् । प्रमाणमपि विज्ञेयं पण्डितैर्निरूपाधिकार्श्तिमति ॥

छन्दः शास्त्र में प्रवीण विद्वानों को अधिकार रहित होकर इस ग्रन्थ के प्रमाण को जानना चाहिये क्योंकि यह ग्रन्थ छः अध्यायों में निबद्ध है और इसका अर्थ स्पष्ट है ।

चतुष्यः फायदः:-छन्दांसि विज्ञाय पठने दोषाणामपवारणं भवति । पठितुः शुभं वद्‌ते । अज्ञात्वा पठने पाठकौ दोषभागू जायते । सदोषं छन्दः प्रणीतं पद्यामर्थानां प्रकाशने नितान्तमसमर्थ्यं । मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह । इति वत् ।

इस ग्रन्थ के पढ़ने से चार लाभ होते हैं-छन्द का ज्ञान प्राप्त करके पढ़ने से दोषों का परिहार होता है । पाठक का कल्याण होता है । इसके ज्ञान के बिना पढ़ने से पाठक दोष का भागी होता है । दोषपूर्ण छन्द अर्थ के प्रकाशन में अत्यन्त असमर्थ होता है । जैसे वेद का मन्त्र स्वर अथवा वर्ण से हीन अथवा मिथ्या प्रयुक्त किया हुआ अपने अर्थ को नहीं बतलाता है ।

स्वरा उदात्तादयः तेऽप्यो हीनः मन्त्रो वेदे । स्वर उच्चारणविशेषः । तेन हीनं श्रष्टं लौकिकं पद्यम् । वर्णत इति मात्राया अथवा उपलक्षणम् । तेन वर्णहोनता मात्राहीनताऽथवा दोषः । दोषयुड़‌क्मिध्या भवति । एवं मिथ्याप्रयुक्तया तेऽवाच्छित्तमर्थं वेदे न मन्त्रोऽाह न च पद्यं लोके आाह ।

स्वर-सप्त स्वर उदात्तादि, इनसे हीन वेद का मन्त्र नहीं फल देने वाला होता है । स्वर उच्चारण की विशेषता को कहते हैं । इस स्वर से हीन लौकिक काव्य भी होता है । 'वर्णतः' इस पद से मात्रा का भी ग्रहण होता है । इससे वर्ण की न्यूनता अथवा मात्राओं की न्यूनता दोष होती है । दोष से युक्त होने पर मिथ्या अर्थ को कहने वाला होता है । इसी प्रकार मिथ्या अर्थ के कहने के लिये वेद में मन्त्र नहीं कहा गया है और लोक में भी काव्य नहीं कहा जाता है ।

इतो दोषवर्जनपुरः सरं पठनोयम् । तेन पुण्यावाप्तिरण्यवाप्तिश्व । श्रुतावपि स्मृतावपि तदेवाह—

इस प्रकार दोषों के परिहार के लिये इसका पढ़ना उचित है । इससे पुण्य की प्राप्ति तथा धन की प्राप्ति होती है । श्रुति तथा स्मृति में भी ऐसा ही कहा गया है ।

यो हवाऽमविदितार्षेयच्छन्दोदैवतविनियोगेन् ब्राह्मणेन् मन्त्रेण् या- जयति वा अध्यापयति वा स्थापयुं वा ऋच्छति गतिं वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति अथ यातयामानि अस्य छन्दांसि भवन्ति । अथ यो मन्त्रे मन्त्रे वेद स सर्वंपापुरेतिं श्रेयान् भवति । अयातयामान्यस्य छन्दांसि भवन्ति । तस्मादेवान्न मन्त्रे विद्यात । इत्यार्षेयत्राह्मणम् । १ । श्रुति:

जो कोई भी ऋषि, छन्द, देवता तथा विनियोग के ज्ञान के बिना मन्त्र से यज्ञ करता है अथवा पढ़ाता है अथवा मन्त्र का उच्चारण करता है अथवा किसी यज्ञादि क्रिया को करता है अथवा गति को प्राप्त होता है अथवा मरता है अथवा मृत्यु को प्राप्त होता है वह पापी होता है । उसके छन्द यातयाम अर्थात् निष्फल होते हैं । इसके विपरीत जो मन्त्र मन्त्र में वेद को जानता है वह सब पापों से छूट कर कल्याण को प्राप्त होता है । उसके छन्द यातयाम अर्थात् निष्फल नहीं होते हैं । इसलिये विद्वान्‌ को प्रत्येक मन्त्र में इन चार बातों का ज्ञान अवश्य होना चाहिये । यह आर्षेय ब्राह्मण में कहा गया है ।

भ्राजिद्वतोंऽरिच्छन्दोदैवतं योगमव योङ्घ्यापयेद्यजे॑द्रपि पापीयान् जायते तु सः । इति स्मृति:

जो छन्द, देवता तथा विनियोग के ज्ञान के बिना यज्ञ करता है अथवा यज्ञ कराता है वह पापी होता है ।

अथ विज्ञायेतानि योङ्घ्रेते तस्य वीर्यवन्त्‌ । ऋत्विज्वा हुत्वा इष्ट्वा वा तत्‌ फलं युज्यते । इति कात्यायन:

ऋत्विज आदि इन चारों बातों को जान करके यज्ञ करता है अथवा कराता है वह वीर्यवान्‌ होता है । यज्ञ करने अथवा कराने से तत्‌ फल को प्राप्त होता है ।

न॑ऽडयनू‌ऽयवादग्नेवेदानामुत्तरोल्सरस्म : पूर्वंपूर्वोः प्रकारकतवंमत्प्रयनैरपि छन्दो वेदसप सरों रारकतवं प्रापणं भवति । यतो हि गेयवेदश्छन्दोदोष॑डिटतत्त्वात्‌

जिस प्रकार से अग्नि आदि देवताओं के लिये याग किया जाता है उसी प्रकार से पूर्व पूर्व छन्द के ज्ञान से उत्तरोत्तर छन्द का ज्ञान तथा रचना करने की योग्यता प्राप्त होती है क्योंकि गेय वेद छन्द के दोष से रहित तत्त्व से युक्त है ।

Page 13

तकायं कारणयोरभेदात् छन्दो वेद एवेतित पञ्चम: फायडोडरय छंदस: ।

छन्द: शिल्पर्मन शुति: । शिल्पं चतुःषष्टिकलासु परिणत एका कला एव । एतदनुसारं शिल्पामिनच्छन्दसां निवद्धानां पद्यानां रचयिता कवि: शिल्पी । तस्य कर्म काव्यं शिल्पं कला । अत एव कलासोमकाव्यमिति सुप्रथा प्रथा जगति जागर्ति ।

देववाण्यां वेदे ब्राह्मणे उपनिषदि आरण्यके च प्रथित छन्द: । मनुष्यवाण्यां स्मृतितधर्मशास्त्रपुराणेतिहासयुगेदगनर्वेदवेदांगवेदनटचवेदरर्शनादिषु लोके कृत: छन्द:प्रसृतिरिति विचारणाया यादृवप्रकाशासिघा विद्धलछन्द:सूत्रव्याख्या अमुं सरसा वर्धन्ति ।

तथाहि—

छन्दोज्ञाननिदं मवादृगवतो लेभे सुराणां पतिः ।

तस्माद् ऋषिद्वयवन्स्ततस्तु भरतो माण्डव्येन मो ततः ।

तस्येदं यथासा गुरोमुर्वि ध्रुवं प्राप्यामदाचो: कृतम् इति ॥

इदानों प्राप्तमाणासच्छन्दोग्रन्था छदोमञ्जररी गढ़गादासकृता ।

क्षेमेन्द्रकृतं सुवृत्ततिलकम् । छन्द:कोस्तुभ: । कालिदासकृत: श्रुतबोध: ।

केदारमट्टविरचितं वृत्तरत्नाकरम् । मानुकविकृत: छन्द:प्रकाश: ।

प्रचलितेषु ग्रन्थेषु वृत्तरत्नाकरमेव सर्वानतिशेते । प्राचीनेर्महामनोषिभिष्टीकाकारैर्मनिलिनाऽध्यादिम: छन्दोनिदेशकरणे इदमेवादृतम् । एको विशेषोऽत्र वरीवर्ति । लक्ष्यं लक्षणस्य एकेनैव वाक्येन बोधनीयम् ।

अस्य ग्रन्थस्य प्रमाणमपि स्वल्पम् । अतो महदुपकारकम् ।

अस्य टीका मारायणी विस्तृतं बहुपदार्थघटितेतित सुप्रथिता । सेतुटीका अप्रथिता । इदानोंमेव प्रकाशामाना वसन्ते । मत्पार्श्वे हस्तलिखिता प्रतिरस्ति ।

सम्पूर्णाननन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयेऽपि अस्या: प्रतिरस्ति ।

Page 14

इयं नारायणीयटीकां समालोचयति कवचित्। कवचित् सुल्लक्षण-मपि कश्चित्पक्षपंडितं समालोचर्यति स्वयं दोषप्रस्तारपि। अस्याः समोक्षा मया पदे पदे टिप्पणीत्मपेणंकृता। वृत्तरत्नाकरस्य हि न्दूटीकां बालक्रीडां मया विराचित। गुरुकृपालकृपास्य नाम्ना इयं टीका मदोयेषु सर्वेषु ग्रन्थेषु व्यक्तिविवेकं विहाय राराजते। व्यक्तिविवेके तु मधुसूदनो-संसृतटीकां एव।

सहृदयाः पाठकाः ! सुतरां परमोत्कय एव। यदुक्तम्। त्वं सुतास्तुतये का वा मन्तु परमोत्कयः। इति विचिन्त्यतु, श्रमसाफल्यं विदधतु; प्रार्थ्यंनेषा मदोया। यथाज्ञानं कृतं समोक्षतत्सु।

वाग्विलास्य परिष्कृतयोर्मुक्तकैर एव स्तोत्री स्तुतः। तच्च आनन्ददायि-स्नोदये हेतुः। तत एवं सुतया प्रतितिः "स्तोत्रं कस्य न तुष्टये" इति। सुताः सन्ता: महन्ता: [ असौ धातो: झचि सन्तः। बहुवचने सन्ताः। महु धातो: झचि महन्ता:। वसन्त वेशन्तः इतिवत् साधुत्वम् ] तुष्टा मवन्ति। तत्र परमोत्कय: पदास्वसृपा एवेत।

मवन्तां विदुष्मतामाश्रयः माचार्यंमेधुसूदनसाश्रयी एम० ए० प्राचीन होन, फैकल्टी आफ दि मोरियण्टल लँग्वेजेज B. H. U. वाराणसी। मधुसूदनशास्त्रो भवन। मदनौ, वाराणसी।

Page 15

॥ श्रीः ॥

=एक चर्चा=

वृत्तरत्नाकर और श्रुतबोध ये दो प्रकृत ग्रन्थ हैं इनके विषय में हमारी एक माने मुख्य वृत्ता माने मुख्याध्ययन है। एके मुख्यान्यकेवला: इस अमर कोष के अनुसार एक शब्द क्रा अर्थ मुख्य हैं। चर्चानं चर्चां । चर्च अध्ययने धातु से "पिदरभिदादिभ्योङ्ड्र" इस सूत्र से अङ् हुआ । फिर स्त्रीत्वाट् टाप् प्रत्यय होने से चर्चा बना इसका अर्थ है अध्ययन । नारायण भट्टटु ने वृत्तों पर रत्नों का आरोप करके वृत्त रत्न ही है ऐसा अर्थ माना है उनका आकार खजाना यह प्रकृत ग्रन्थ है। अतः इस खजाने का विवरण करने के लिए भट्टजी ने वृत्ति लिखी है। भास्कर भट्ट ने वृत्तों का रत्नाकर समुद्र यह ग्रन्थ है ऐसा अर्थ मानकर उसके पार जाने के लिए सेतु टीका लिखी है। हमने इस पर बालक्रीडा हिन्दी टीका लिखी है। बालकृष्ण गुरुजी के नाम का स्मरण बना रहे हैं इसलिए अपने सभी ग्रन्थों पर बालक्रीडा टीका लिखी है। व्यक्तिकविवेक पर नहीं लिख सके। उस समय में हिन्दी टीका करने का ध्यान नहीं हुआ था। वस्तु।

यहाँ प्रकृत ग्रन्थ के नाम 'वृत्तरत्नाकर' में उल्लिखित वृत्त शब्द के अर्थ का विचार करते हैं। महाकवि कालिदासने

किमत्र चित्रं यदि कामसुभूवृत्ते स्थिततस्याधिपते: प्रजानाम् । अचिन्तनीयस्तु तव प्रभावो मनीषितं चौरपि येन दुग्धा ॥३३॥

वृत्त में स्थित साधारण राजा की भी भूमि यदि मन चाहे पदार्थों का प्रसव करती है तो उसमें क्या आश्चर्य है। हे रघुराज ! तुज्झारे

Page 16

विषय में क्या कहे तुम्हारा तो प्रभाव अचिन्त्यत्नीय हो है क्योंक तुमने तो स्वर्ग को भी कामसू मन चाहे पदाथों का प्रसव करने वाला बना दिय।

इस पद्य में राजा का विशेषण वृत्त में स्थित दिय है। टोकाकारों ने वृत्त का अर्थ नियम मर्यादा लिखा है। भगवान् रामचन्द्र अपने वृत्त के नियम के बदौलत हो मर्यादा पुरुषोत्तम कहलाये।

इसी तरह प्रकृत में भी गुरु लघु एवं यति का नियम वृत्त ह अत एवं नियम बड होने से हो पयातमक काव्यों में वह वृत्त आह्लाद का साधन होता है अतः उसे छन्द कहते हैं। क्यों कि छन्दः यह शब्द चदि ह्लादे घातु से चन्द्रात हृष्यति आह्लादितो भवति येन जिससे हृष्ट होता है आह्लादित होता है इस विग्रह में “वन्देरादेश्च छः” इस उणादि सूत्र से असुन् प्रत्यय आर्‌ आदि के स्थान में छकार होने से बनता है। प्रकृत ग्रन्थ में वृत्त शब्द का छन्द अर्थ लिखा है। “तेनेऽं क्रियते छन्दो वृत्तरत्नाकरं नाम” वह केदार वृत्तरत्नाकर नाम वाले छन्द को करता है। छन्दस्तेनाभिरामं प्रवरचितामिदं वृत्तरत्नाकराख्यम्। उस केदार ने वृत्तरत्नाकर आख्या वाले माने नामवाला इस अभिराम मनोहर छन्द को प्रकृष्ट विरचना को है। इस तरह वृत्त एवं छन्दः दोनो पर्याय हैं।

जैसे संगोत में राग-रागिनियों में स्वरं लहरी से रस वह्न लगत है। स्त्रियों के रोने में भी स्वर लहरियों के रने से एक विलक्षण रस की अनुभूति होती है। उसी तरह द्विपद एवं चतुष्पद रूप पद्य काव्य में वृत्तों के वदौलत छन्दों के कारण वक्ता एवं श्रोता आनन्द को प्राप्त करता है आह्लाद का अनुभव करता है।

इसी लक्ष्य को समझाने के ऱिए वेदों में जिन छन्दों का वेदों का प्रयोग किया है वे छन्द वैदिक होते हैं उसी के अनुसार ले

Page 17

छन्दों का व्यवहार होने लगा ये छन्द लौकिक होते हैं। वेद में गायत्री छन्द एक अक्षर दो अक्षर का भी होता है किन्तु लोक में वह गायत्री छन्द ८ ही अक्षर का होता है। वेद में छन्दोबद्ध पद्य त्रिपात् भी होता है। किन्तु लोक में वह द्विपात् एवं चतुष्पात् तथा दण्डक होता है। और वह वृत्त या छन्द मात्रा घटीत एवं वर्ण घटीत वस दो ही प्रकार का होता है। अतः-

पद्यं चतुष्पदी या पद्यं चतुष्पदं ऐसा प्राचीनों का लेख गड़बड़ है और वृत्त जातिरिति दृढ़ा। वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिमात्राकृता भवेत् यह सब भी गप्पाष्टक हो है। क्योंकि आर्यादि छन्दों को पिङ्गलादि आचार्यों ने स्वरा अर्धश् आर्यादमू। आर्याशकलद्वितयम्। प्रथमेऽद्धे नियतमार्गयाया:। शकलयोर्योगर्भवति पाद: इस तरह द्विपात छन्द लिखे हैं। यद्यपि कालिदास ने चार पाद आर्या में लिखे हैं किन्तु जिन शिखा १ खञ्जा २ अनुष्टुक्का ३ आरतिच्छन्दा ४ छन्दों को स्वप्न भो कालिदास ने नहीं लिया वे छन्द द्विपाद होते हैं। तथा गीति एवं उपगीति को द्विपाद हो लिखा है और इन्द्रवज्रा एवं उपेन्द्रवज्रा के मिश्रित लक्षणों से बने हुए छन्दों को भी जाति कहा है। जो वर्णों से ही बनते हैं। कहाँ वे मात्राओं से बनते हैं। जो जातिमात्राकृता भवेत् लिख दिया। अतः सब गप्पाष्टक है।

कालिदास ने तो आठ अक्षरवाले को पद्य लिखा है अतः पद्य की परिभाषा इन सबसे अलग की है वह श्लोक भी और पद्य भी है। पञ्च्चमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयो:। षष्ठं गुरू विजानीयाद्द्वितीयादि-पद्यरय लक्षणम् यह पद्य का लक्षण श्लोक के लक्षण से मिलता जुलता है।

श्लोके षष्ठं गुरु जेयं सर्वत्र लघु पंचमम्। द्विचतुः पादयोः स्वं सप्तमं दीर्घमन्यथा:। यहां सर्वत्र लघु पंचमम्। माने चारों पदों में

Page 18

पंचम अक्शर लघु दोनों में समान हैं । श्लोक में पष्टं गुरु यत्र लिखाहै और पद्य में पष्ठं गुरु विजानीयात् श्लोक में छठे के गुरु समझो पद्य में भी छठे को गुरु समझो । द्विचतुः पादयोर्हस्वं सप्तममम् । सप्तमं द्विचतुर्थयोरल्घु । इस तरह दोनों जगह में दूसरे एव चौथे पाद में सप्तम ह्रस्व या लघु होना है लिखा हैं । सप्तमं द्वादशभेद्योः । द्वितीय एवं चतुर्थ पाद से अन्य पादों में सप्तमं दीर्घ होता है यह श्लोक में प्रतिपादक्त है । पद्य में यह अत्यांत आता है । मात्रा छन्द एवं वर्ण छ्न्द दो ही प्रकार के वृत्त होते हैं । तीसरा प्रकार नहीं होता है । तथा जाति कुछ नहीं है । मात्रा छ्न्द भो वर्ण छ्न्दो की तरह सम एवं विषम पाद वाले होते हैं ।

मात्रा छन्दों नें त्रिविध आर्यायें, त्रिविध चपलायें, चतुर्विध गीतियाँ नवनविध वैतालोय, चतुर्विध वक्त्र, षडविध विपुलाये होती हैं । ये विषम मात्राओं से बनते हैं । अचलधृति एवं मात्रासमक आदि श्प्तविध एवं एकविध पादाकुलक ये सब सम मात्रा के छ्न्द हैं ।

उक्तादि उत्कृतिपर्यन्त एक अक्षर से २६ अक्षरों वाले वर्णं छ्न्द सम छ्न्द हैं । जो संख्या में १०६ है । तथा ६ प्रकार के दण्डकों में २६ वर्णों के बाद की २७२८ आदि वर्णों की संख्या होती है । इसके सिवाय १२ प्रकार के अध्र्दसम तथा १९ प्रकार के विषम वर्ण छ्न्द होते हैं । इसके बाद पचचाटिका एवं दोहा वगैरह गाथा कहलाते हैं ।

इन छन्दों का काव्यों में विन्यास रसों के अनुकूल हो होता है । यह सिद्धान्त सर्वमान्य है जैसे --

वारों की सेना के प्रस्थान का वर्णन दोधक वृत्त में होता है दोधक वृत्तमिदं भमभाद्गौ । ट्रेन का भी वर्णन इसी छ्न्द में होता है

Page 19

जो भक भक करके चलती है। समुद्र में ज्वार भाटा का उथल पुथल का वर्णन तोटक छन्द में होता है।

इतिहासों में पुराण की कथाओं में उपदेश प्रधान काव्यों में एवं सामान्त सरंक्षन काव्यों में भी अनुष्टुप छन्द जिसका कलोदय ने श्लोक कहा हैं प्रशस्त है। सर्गबन्धों में इससे अन्य वियोगिनी सुन्दरी इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा का प्रयोग उत्तम है।

श्रृंगारी नायिकाओं के तथा वसन्तादि ऋतुओं के वर्णन में उपजाति ही शोभा देती है चन्द्रोदय उद्यान और यौवनोद्गम प्रभृति उद्दीपक विभावों के वर्णन में रथोद्धता का उदाहरण होता है।

पणवन्ध सर्गान्ध १ विग्रह लड़ाई २ यात्रा यान ३ उपेक्षा करना आमत ४ दूसरों का सहारा लेना संश्रय ५ एक के साथ लड़ाई करना द्वैधी भाव ६ इन गुणों के वर्णन में, कोश खजाना दुर्ग किले का निर्माण और चतुरंग बल प्रभुशक्ति, विज्ञान सम्पत्ति, ऊहापोहमयी मन्त्र शक्ति, एवं पराक्रम करना उद्योग करना उत्साह शक्ति इन तीन शक्तियों के वर्णन में, इन तीन शक्तियों से उत्पन्न होनेवाली तीन सिद्धियों के सुखों के वर्णन में, तथा चय वृद्धि अपचय क्षय एवं चय और अपचय रहित अवस्था स्थान इन तीनों उदयों के वर्णन में वंशस्थ जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जंरों की स्थिति ठीक होती है।

वीररस रौद्ररस के तथा उनके सांकर्य के वर्णन में वसन्ततिलका तिलक होती है। काव्यों में सर्ग की समाप्ति पर मालिनी उपयुक्त है।

उपपन्न माने उपपत्ति से युक्त अर्थों के परिच्छेद के विश्लेषण के समय में शिखरिणी मानी गई है। उदाहरण रुचिरता एकं

Page 20

औचित्य के विचार में हरिणी वरा है श्रेष्ठ है।

क्रोधमें में आक्षेप के साथ निष्कार करने सपत्न पृथ्त्री कार्यंक्षम हैं भार सहने में समर्थ है।

वर्षा ऋतु के वर्णन में परदेश में प्रवास के समय एवं ठस्सन विपत्ति के वर्णन में मन्दाक्रान्ता का उपयोग होता है।

राजाओं की शूर वीरों की स्तुति में शादूलविक्रीडित का अपयोग करना चाहिए।

झंझावात के वेग के वर्णन में स्वगधरा का सहारा लेना चाहिए।

सैनिकों को एवं छात्रों को कवायद कराने में द्रुतविलम्बित का प्रयोग करना चाहिए। क्योंकि कवायद में पैर को उठाना और पटकना होता है अतः वहाँ द्रुतत्व भी है तथा विलम्बितत्व भी है।

छन्दों में वृत्तों में गुण एवं दोष भी हो गये हैं जैसे श्लोक के चारों पादों में षष्ट अक्षर गुरु तथा पञ्च्चम अक्षर लघु तथा पहले और तीसरे में सप्तम गुरु होना चाहिए ऐसा श्रुतबोध में कालिदास ने नियम लिखा है किन्तु उसका व्यभिचार स्वयं कालिदासके रघुवंशमें है।

१ २ ३ ४५ ४५ ६। ७। ८ जैसे-त द न्व ये शु द्धि म ति। यहां उक्त नियम का उलटा हो गया है। पाँचवाँ "शु" दीर्घ है और छठा "द्धि" ह्रस्व है और पहले में सातवाँ "म" लघु है।

"हरिणप्लुत" छन्द कालिदास ने लिखा है, वृत्तरत्नाकरने हरिणप्लुता लिखा है, अन्य ने उपचित्रा लिखा है १२ अक्षरवाले छन्द के प्रथम एवं तृतीय पाद में एक अक्षर कम माने ११ अक्षर करने पर यह छन्द बनता है। इत्यादि बहुत सी स्थितियाँ छन्दों

Page 21

जगदम्ब विचित्रमन्त्र किं परिपूर्णा करुणासित चेनर्माय अपराधपरम्परावृतं नहि माता समुपेक्षते सुतम्।

में है इनको सङ्झना चाहिए।१२अक्षरवाले द्रुतविलम्बित के९ले एवं ३रे पाद मे११अक्षर के कम माने११अक्षर करने पर हरिणोप्लुता बनता है ऐसा ही कालिदांस ने श्रतबोध मे लिखा है किन्तु शब्दराचायं ने देव्यपराधक्षमापनस्तोत्र मे--

अपराधसहस्रनाशिनी प्रणति: सादरम्यंते त्वयि अहमस्म्यपराधकृत्सदा भवतोदन्यो न समेक्ष्यते क्षमः।

इस छन्द में१म एंं ३य पाद मे१०अक्षर हैं और द्वितीय एवं४र्थ पाद में११अक्षर हैं।इस अक्षर की कमी के सिंवाय इन पादो में छन्द भी भिन्न२लक्षण वाले हैं।

शरणं तरुणेन्दुशेखर: शरणं मे गिरिराजकन्यकां। शरणं पुनरेव तावुभौ शरणं नान्यदुपैमि दैवतम्।

इस मेरे पद्य में भी यही स्थिति है। उपर्युक्त शंकराचार्य के और मेरे दो उदाहरणों पद्यों मे पहले और तृतीय पादों मे स. स. ज. गु. हैं अतः ये पाद१०अक्षरों वाले छ्न्द है। तथा द्वितीय एवं चतुर्थ पादो में स. भ. र. ल. और गु.हैं अतः ये पाद११अक्षरों वाले छ्न्द के हैं।यद्यपि इन छ्न्दों का उपादान या उपन्यास लक्ष्य या लक्षण के स्वरूप में वृत्तरत्नाकर एवं श्रुतबोध आदि मे नहीं किया है तथापि१०२४भेदों वाले१०अक्षर के छ्न्द का और२०४८भेदों वाले११अक्षर के छ्न्द का यह कौनसा भेद है इसे उद्दिष्ट की प्रक्रिया से जान सकते हैं जैसे--

Page 22

( ५ )

१ २ ४ ५ १६ ३२ ६४ १२५ २५६ ५१२

१ १ डस. १ १ डस. १ s १ज. डगु. ड. १ १

९ ९

३१९ वाँ भेद है ।

१ २ ४ ५ १६ ३२ ६४१२६ २५६५१२ १०२४

१ १ डस. ५ १ म. ५ १ s १ र. ल. ड गु. २५६ ५१२

६४ १२६

यह १९ का ५१२वाँ भेद है ।

३१६ ५१२

मघुसूदनशास्त्री ।

प्राचीन डीन, फैकल्टी आफ दि ओरियण्टल लनिज़

B. H. U. वाराणसी

Page 23

वृत्तरत्नाकरौयविषयानुक्रमणीका

प्रथमोडध्याय:

विषया:

१ मङ्गलाचरणम्

२ ग्रन्थकर्तुः परिचय:

३ ग्रन्थस्यानुवन्धचतुष्टयम्

४ स्वग्रन्थस्य सन्मूलकर्तृप्रतिपादनम्

५ ग्रन्थपरिमाणम्

६ छन्दः शास्त्रस्य दशाक्षराणि

७ गाथालक्षणानि

८ मात्राच्छन्दोगणा:

९ गुरुलघुलक्षणम्

१० क्रमसंयोगनिरूपणम्

११ क्रमसंयोगोदाहरणम्

१२ अधिग्रप्रमृतिसंज्ञा:

१३ पादलक्षणम्

१४ यतिलक्षणम्

१५ युग्मकसंज्ञे

१६ वृत्तभेदकथनम्

१७ समवृत्तलक्षणम्

१८ अर्धसमवृत्तलक्षणम्

१९ विषमवृत्तलक्षणम्

२० वर्णसमवृत्तभेदा:

२१ दण्डकलक्षणम्

विषया:

२२ गाथालक्षणम्

२३ उत्तरोत्तरकरणम्

२४ अध्यायोपसंहारः

द्वितीयोऽध्यायः

अथ मात्राच्छन्दांसि

मात्राप्रकररऽपे

१ आर्यासामान्यलक्षणम्

२ मध्यवृत्तम्

३ विपुलालक्षणम्

४ चपलालक्षणम्

५ मुखचपलालक्षणम्

६ जगननचपलालक्षणम्

गीतिकप्रकररऽपे

७ गीतिलक्षणम्

८ उपगीतीलक्षणम्

९ उद्गीतीलक्षणम्

१० आर्यागीति:

वैतालोयप्रकररऽपे

११ वैतालीलक्षणम्

१२ औपच्छन्दसिकम्

Page 24

विषयः

१३ आपातलिका

१४ दक्षिणान्तिका

१५ उदीच्यवृत्ति:

१६ प्राच्यवृत्ति:

१७ प्रवृत्तकम्

१५ अपरान्तिका

१९ वार्ध्रासिनी

अनुष्टुप्प्रकररौ

२० वक्त्रलक्षणम्

२१ पथ्यावक्त्रम्

२२ विरीतपथ्यावक्त्रम्

२३ चपलावक्त्रम्

२४ युग्मविपुला

२५ विपुला

२६ मविपुला

२७ रविपुला

२८ नविभुला

२९ तविपुला

मात्रासमप्रकररौ

३० अचलवृत्ति:

३१ मात्रासमकम्

३२ विश्लोक:

३३ वानवासिका

३४ चित्रा

३५ उपचित्रा

विषयः

३६ उपचित्रा ( मतान्तरेsपि )

३७ पादाकुलकम्

= ५ वृत्तानां गुरु लघु मात्रावरण संख्या परिज्ञानं पाया:

द्विपदकच्छन्दांसि

३९ शिला

४० कज्जला

४१ महानक्कीटा

४२ मतिसंचरा

तृतीयोsध्यायः

वर्णसमवृत्तानि

उक्ता १

१ श्री:

अत्युक्ता २

२ स्त्री

मध्या ३

३ नारी

४ मृगी

प्रतिष्ठा ४

५ कन्या

सुप्रतिष्ठा ५

६ पडक्तिः

गायत्री ६

७ तनुमध्या

Page 25

विषया:

८ शशिवदना

९ विद्युल्लेखा

१० वसुमती

उपजाति ९

११ मदलेखा

१२ कुमारललिता

१३ हंसमाला

अनुष्टुप् ८

१४ चित्रपदा

१५ विद्युनमाला

१६ माणवककम्

१७ हंसतम्

१८ समानीका

१९ प्रमाणिका

२० वितनाम

वृत्तो ६

२३ मुजगशिशुमृता

पड्‌क्तिः १०

२३ श्रद्धाविराट्

२४ पणवः

२५ मयूरसारिको

२६ रुक्मवती

२७ मत्ता

२८ मनोरमा

विषया:

२९ उपस्थितता

त्रिष्टुप् ११

३० इन्द्रवजा

३१ उपेन्द्रवजा

उपजातिस्वरूपम्

३३ सुमुखी

३४ दोषकम्

३५ शालिनी

३६ वातोर्मी

३७ श्रीः

३८ स्मराविलसितम्

३९ रथोद्धता

४० स्वागता

४१ वृत्ता

४२ मन्द्रिका

४३ श्येनिका

४४ मौक्तिकमाला

४५ उपस्थितम्

जगती १२

४६ चन्द्रवत्म

४७ वंशस्थम्

४८ इन्द्रवंशा

४९ तोटकम्

५० द्रुतविलम्बितम्

पुटः

Page 26

विषय:

५२ प्रमुदितवदना

५३ कुसुमविचित्रा

५४ जलोद्भतगतिः

५५ भुजङ्गप्रयातम्

५६ स्रग्विणी

५७ प्रियंवदा

५८ मणिमाला

५९ ललिता

६० मौक्तिकदाम

६१ प्रमिताक्षरा

६२ उज्ज्वला

६३ वैश्वदेवी

६४ जलधरमाला

६५ नवमालिका

६६ प्रमा

६७ मालती

६८ अभिनवतामरससम्

अतिजगती १३

६९ क्षमा

७० प्रहर्षिणी

७१ प्रतिभा

७२ मत्तमयूरम्

७३ मत्तेभविलासिनी

७४ चन्द्रवृत्तिः

शक्वरी १४

७५ असम्बाधा

विषय:

७६ अपराजिता

७७ प्रहरणकलिता

७८ वसन्ततिलका

७९ वसन्तविलासा

नामान्तराणि

अतिशक्वरी १५

५० शक्कल

५१ सकृ

५२ मणिगुणनिकरः

५३ मालिनी

५४ प्रमोदक्रम

५५ एल

५६ चन्द्रलेखा

अष्टिः १६

५७ ऋषभगजविलसितम्

५८ वारिणी

५९ पञ्चचामरम्

आष्टि १७

६० शिखरिणी

६१ पृथ्वी

६२ वंशपत्रपतितम्

६३ हारीणी

६४ मन्दाक्रान्ता

६५ नकुटकम्

६६ कोकिलम्

धृतिः १८

६७ कुसुमितलतावेल्लिता

Page 27

( ४ )

विपयः

विपयः

अतिधृतिः १६

८५ शार्दूलविक्रीडितम्

८९ मेधाविस्फूर्जिता

कृति: २०

१०० सुवदना

१०१ वृत्तम्

प्रकृति: २१

१०२ सगधरा

आकृति: २२

१०३ भद्रकम्

विकृति: २३

१०४ अश्वललितम्

१०५ मत्ताक्रीडा

संस्कृति: २४

१०६ तन्वी

अतिकृति: २५

१०७ कौत्सपदा

उत्कृति: २६

१०८ मुञ्जदृबिजृम्भितम्

१०९ अपवाहम्

दण्डकमप्रकराग्रे २९

११० चण्डवृष्टिप्रपातः

११९ दण्डकमेदा अग्रादियः

११५ प्रचितकम्

चतुर्थोऽध्यायः

वर्गार्थसमुदृत्तानि

१ उपचित्रम्

२ दृत्तमध्या

३ वेमवत

४ मद्रविराट्

५ केतुमती

६ आद्यावृत्तिः

७ विपरीतार्धवृत्तिः

८ हरिगीतिः

९ अपरवक्त्रम्

१० पुष्टिफलाग्रा

अपरवक्त्रपुष्पताग्रप्रयोगैरन्तरे

११ युग्ममती

१२ सुन्दरी

पञ्चमोऽध्यायः

वर्णविषमवृत्तानि

पदचतुरुर्ध्वप्रकररागम्

१ पदचतुरुर्ध्वम्

२ आपीडः

३ कालिका

४ लवलरी

५ अमृतधारा

६ उद्गता

७ सौरकम्

Page 28

विषया:

५ ललितम्

६ उपसृष्टप्रचयपितम्

१० वर्णमालम्

११ शुद्विराडार्षमम्

१२ गाथालक्षणम्

षष्टोऽध्यायः

प्रत्ययः:

विषया:

प्रस्ताररचनाविधः

नष्टाविधिः

उद्दिष्टप्रक्रिया

एकाद्यादिलगक्रिया

संख्याविधिः

मध्ययोगविधिः

ग्रन्थोपसंहारः

Page 29

श्री:

केदारभट्टविरचितम्

वृत्तरत्नाकरम्

सेतु-नारायणो- बालक्रीडा-सहितम्

अथमोदधरTग्रT:

सुखसन्तानसिद्धचर्थं नत्वा ब्रह्माच्युतार्चितम् । गौरोविनायकोपेतं शङ्करं लोकशङ्करम् ॥१॥

॥ हरिः ॥ श्रोम् । तत्सत् ! ब्रह्मणे नमः ॥

प्रस्फुरन्मणिध्रुवचूम्बितपदे मौपधूर्जातजानिप्रकजनयिम् । बुधयते किल जडोऽपि च यस्मात्सारणं तदिह नाम नमामः ॥१॥

श्रीगुरुन् पितरौ चापि नत्वा मास्कररश्मिभा । वृत्तरत्नाकरे सेतुगृह्यामति विरचयते ॥२॥

नारायणो

नत्वा गणेशं वाग्देव्री पिङ्गलं मातरं गुरुम् । अन्यान्पि च माष्यादिकृतृं शछन्दोविशारदान् ॥ श्रीमहूरामेश्वर्सूरिसूनुर्नारायणः स्वामनुरुध्य बुद्धिम् । संक्षेपवृत्त्योर्वृत्यां सुवृत्तरत्नाकरे व्यक्ततया तनोति ॥

बालक्रीडा

वागीश और गणेश का प्रथम कहूं मैं ध्यान । ऋद्धि सिद्धि अह बुद्धि का पाऊं ज्ञान गुमान ।। पाऊं ज्ञान गुमान कहूं मैं रत्नाकर की भाषा । बालक जन इससे करें मुख से छंद कि आशा ।।

Page 30

प्रन्थारम्भे यमविस्कृत्य नवन्ते तत्प्रयोजनमिति गोतमसूत्रोक्ते ! सश्रमेजनं शिवप्रसादामङ्गलं निवन्धनं ग्र'थस्य संवन्धप्रयोजनं श्लोकत्रयेणाह—मुखसन्तानेऽति । सुखं निर्विघ्नग्रंथसमाप्तिजन्यं वितामङ्गमञ्जजपेन विद्नध्वंस-जननञ्चित्सितस्तोऽत्र ।

परम्परा तत्संबन्धः । एवं च सुखं ब्रह्मानन्दः सन्तानः पुत्रपौत्रादिः तयोः श्रिद्वारिरति तु व्याख्यानं प्रकृतानुपयोगादुपेक्ष्यम् । ग्रन्थे श्लोके यमकं शब्दालङ्कारः शङ्करशब्दस्य द्विः श्रुते । यदुक्तं ग्रथे सत्यस्यमिन्नानां शब्दानां स पुनः श्रुतियंमकमिति ॥१॥

नारायणो

विशिष्टदृष्टाचारमूलमूत 'स्वस्ति न इन्दो वृदश्रवा:' इत्यादिवैदिक-लिङ्गकलिप्तभुतिप्रमाणकव्विशिष्टेष्टदेवतानमस्कारदनतनिर्विध्नतादि स्वनामकीर्तनपूर्वकं स्वग्रन्थस्य ग्रन्थान्तरैरङ्गतार्थतां च सूचयन् सुप्रयोजनकर्त्तव्यं सामान्यज्ञानपूर्वकविशेषजिज्ञासुपुरुषतत्सिद्धचर्य्य सामञ्जयत्प्रतिजानीते—सुखेऽत्य!दिश्लोकेन—

ब्रह्माद्यचुताम्यां=विष्णुत्रविष्णुभ्याम् । अर्चितं=पूजितम् । गौर्या==पार्वत्या, विनायकैन=गणाधिपेन चोपेतम् । लोकान्=चतुर्दशसुवननान्, भूरादीनां सप्तानां वा । शङ्करं=सुखकर्त्तारम् । एवंविधं शङ्करं महादेवम् ! सुखसन्तानसिद्धचर्थं प्रयामजनितार्घविदहनतादिसम्भूताद्याकुलीभावबुद्धिवधैर्मवा-बालक्रीडा

वेद के माने मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम् ईन्स श्रुति के ग्रनुसार मन्त्र और ब्राह्मण के अर्थ प्रतिपाद्य के एवं शिव सम्बन्धी शास्त्र के जानकार ग्रथवर शिवस्वेदं शैवं शिवप्रोत्कन्नं शिव भगवान् के कहे हुए शास्त्र के. सिद्धान्त के वेचा ग्रथवर चित्र जिसका देवता है उस शास्त्र के विटु पव्येक नामक उत्तम नारायण हुए! उसका पुत्र केदार है! जो शिव के चरणों की अर्चना में रत्न है ! ऋण केदार सुखदतरस्पर की सििद्ध के. लिए कन्त्र! एवं विण्णु सं संग्रन्थ, तय! तिर्ते! एवं विंinम्त्र के सहित

Page 31

वेदार्थशेवज्ञस्त्रजः पद्येकोडमूदृ द्विजोत्तमः । तस्य पुत्रोऽस्ति केदारः शिवपादार्चने रतः ॥२॥ तेनेऽं क्रियते छंदो लक्षण लक्षणं संघततम् । वृत्तरत्नाकरं नाम बालानां सुखबुद्धये ॥३॥

सेतुः

वेदार्थेति वेदार्थाश्र ज्ञवशास्त्राणि चेतति हृदः । द्विजोत्तम इति द्विजेषूत्तम हृति विग्रहः ॥ तेनेऽमिनि । लक्ष्येति । लक्षणंच लक्षणंचिति हृद्रः साम्यां संयुक्त युक्तम् । यत् मूलो लक्षणलक्ष्ययोरमिनमतवादत्र हृदो न युक्त हृंति सुध्यायामुत्सृत्तम तन्न; पदार्थयोरस्मिेदप पदार्थताडवच्छेदकभेदे हृक्षण्य प्रमाणप्रमेयेत्यादौ वहुशो दर्शानाद् । यद्वा लक्ष्यंच्च तललक्षण चेति कर्मधारयोऽस्तु । ईदृशं वृत्तरत्नाकरं नाम छंदः । छंदः प्रतिपादको ग्रंथः क्रियत इत्यर्थः ॥२।३॥

नारायणटीका

दिजनितसुखपरंस्पराप्राप्त्यर्थम् । नत्वा, तेन केदारेण हृद्रः क्रियते इति तृतीयान्लोकेनाड्न्वयः । वेदानामुगादीनाम् । ऋथं, शिववशास्त्राणि च मत्य-मदोति जानाति यथेविधः पद्येकसंनो द्विजोत्तमो ग्रह्माप्योत्तमोऽस्तु । तस्य पुत्रः केदारनामा शिवचरागीरदिवंदपूजनतत्परोऽस्ति । लक्ष्येरोदर-हरणेन मात्रावणौन्यतरनियतात्मकैन छंदसा, लक्षणेन च तन्नयमवय-नातमकेन छंदसा तदभिन्नेन संयुक्तं युक्तम् । लक्ष्येन लक्षणगमिति विग्रहः । वृत्तरत्नाकरनामकः खनिरयं तत् । यद्वा तेऽमाकरः समूहो मत्र ।

'कृकारो निपातोपपदस्याखेटे' कथ्यते ।

हृत्ति विश्यपकाशोक्तः । एतयैवाडन्वरथसंज्ञया नाम प्रसीद्य । छंदः-तत्प्रतिपादकसंवाङ्लक्षितं तच्छास्त्रम् । बालानां=छंदशां ज्ञातुम् ।

वालक्रीडा

लोक मंगलकारी शंकर को प्रणाम करके लक्ष्य माने उदाहरण और लक्षण माने स्वरह्न से संयुक्त वृत्तरत्नाकर नामक छंद विषयक ग्रंथ

Page 32

पिङ्गलादिभिराचार्यैःरुदुक्तं लौकिकं द्विधा ।

सेतुः

अथ स्वकृतेरप्रामाण्यशङ्कां निरस्यति । पिङ्गलादीनि सूत्रकार आदिनाह मध्यकारादयः । लौकिकस्यास्ति तेन चौतुर्विध्यं स्वार्थविचार ईहा ।

नारायणो

सुखेनाल्पोपायेन सिद्घये छन्दोज्ञानार्थं क्रियते इत्यर्थः । सुखपदस्य प्रथमप्रयोगादेतच्छ्रावयितृणां च सुखादतिशयः सूचितः । यद्वा बालप्रतिपत्ते; प्रयोजनवेदपि स्वप्रयोजनत्वादमावादेतद्ग्रन्थजनितबालगुरुयत्पत्तिजनितोपकारादृष्टेन जनिष्यमाणस्वर्गादिमुखपरम्परैव स्वेष्टा स्वग्रन्थप्रयोजनत्वेनाडनेन निर्दिश्यते । बह्मविष्णुगुरोर्विनायककोर्तनेन च मङ्गलाडनस्तरं तदनु स्मृतिरूपं सूचितम् । शङ्करमिश्रयत्न शंशब्ददस्याडयत्नवाद्विमत्कथ्यन्ते त्वङ्गभावात् । सुपा वदति स्मृतिप्रतिपाद्यकः: ( पा० सू० २-४-७१ ) इति न भवति । द्विजोच्यामग्रहणेन च ब्रह्मैककर्तृ त्वादस्य ग्रन्थस्य श्रवणो दोषामावः सूचितः । लक्ष्येत्यादिने लक्ष्येऽपि काव्यादिष्य: केवललक्ष्येऽप्यश्न सूत्रादिष्यो मिल्ललक्ष्यलक्षणेऽप्यश्र वृत्त्यादिष्योऽतिशयः सूचितः ॥ १-३ ॥

एवं सामान्तयो ग्रन्थकरस्य प्रतिज्ञाय पूर्वोक्तचार्योक्तिमूलकतया स्वकको बनाता है । जिसके द्वारा बालकों को सुख से छन्दों का ज्ञान हो जावे । ॥११२३॥

बालक्रीडा

सूत्रकार आचार्य पिङ्गलनने और आचार्य पद से ग्राह्य भाष्यकार या वृत्तिकार आचार्यहलायुध ने जो मात्रा ग्रौर वसन् के भेद से दो प्रकार के लौकिक छन्द कहे हैं उनको यहां मैं कहता हूं ।

यहां एक विचार है कि वैदिक एवं लौकिक भेद से दो प्रकार के छन्द हैं । उनमें १ गायत्री २ उष्णिक् ३ अनुष्टुप् ४ वृहती ५ पंक्ति ६ त्रिष्टुप् एवं जगती ये सात छन्द वैदिक मी हैं और लौकिक मी हैं ऐसा

Page 33

प्रथमोऽध्यायः

केवल नाम मात्र से या संज्ञामात्र से कह सकते हैं किन्तु इनमें ग्रनतरं महदन्तरम् है। क्योंकि लौकिक गायत्री आदि ७ सात छन्दः कमशः ६, ८, ५, ८,१०,११,१२ ही अक्षरों के हैं न कि ग्राधिक अक्षरों के और न अल्प अक्षरों के होते हैं किन्तु ये ही वैदिक गायत्री ग्रादि छन्दः विमिन्न अक्षरों वाला जैसे एक वक्षर का मो अक्षर का मो ५ वक्षर का मो आदि २ होता है। यही हाल उष्णक् आदि का मो है। इसका ब्योरेवार पता इस कोष्ठक से होगा।

लौकिक गायत्री आदि से वैदिक गायत्री आदि के भेद का अतिस्पष्ट दिग्दर्शन कोष्ठक से होगा

छन्द | गायत्री | उष्णिक् | अनुष्टुप् | वृहती | पंक्ति | त्रिष्टुप् | जगती

आर्षी | २४ | २५ | ३२ | ३६ | ४० | ४४ | ४८

दैवी | ९ | २ | ३ | ७ | ४ | ६ | ७

आसुरी | १५ | १८ | १३ | १७ | १९ | १० | ८

गाथा पथ्या | ८ | १२ | १५ | २० | २८ | २५ | ३२

याजुषी | ६ | ७ | ८ | ८ | १० | ११ | १२

साम्नी | १२ | १८ | १६ | १९ | २० | २२ | २८

आर्ची | १५ | २१ | २४ | २७ | ३० | ३३ | ३६

ग्राह्मी | ३६ | ४२ | ४५ | ४८ | ६० | ६६ | ७२

यह केवल वैदिक गायत्री आदि छन्दों के भेद को अति स्पष्टतया से बतलाने वाला चक्र है। लौकिक गायत्री आदि छन्दों के भेद को बतलाने

Page 34

मात्रावृत्तविभेदन छन्दनस्तदिह कथ्यते ॥४॥

भाव: १ श्रश्र हलायुधवृत्तिकार: छंदसि्निबंध गणमात्रावर्णभेदान् तत्न्राद्यमार्यादि द्वितीयं नैतालोयादि तृतीयं सामान्यादीतयाहु तत्र गणछंदसो मात्राछंदस्येवात्र नारायणो लिप्ताशड्कूजनितभ्रोत्न्नादरं निराकतुं प्रतिपाद्यमर्थं विशेपत: प्रतिजानीते-- पिङ्गलेन =सूत्रकर्त्रा, आदिपदाद्वाऽऽश्र्यकारादिमसक्त । आचार्यैररवेक्ष्यवचने: । यल्लौकिकं छंदो मात्रावर्णविभेदन - इदं मात्राछन्द: आर्यादि, इदं वग्ङछन्द: सामान्यादि, इति भेदेन । द्विषा=द्विप्रकारमुक्तं तच्छन्द: । इह ग्रन्थे कध्यते इत्यर्थ: । लौकिकशब्देन वेदवेदाङ्गडन्थिका-रिश्र्वम श्रैर्यकेडराणामप्यस्मिन् ग्रन्येऽधिकार इति दर्शयति । वर्णग्रहणेन च 'मात्राछन्दो गणछन्द:' इति केऽपिचदुक्तो द्वेधा विभाग: पराकृत: । तादृशोविभागे हि काक्ष्यराणा श्र्चादौनामसङ्ग्रहःसङ्गत: । वर्णच्छन्दस्त्वेन विमागे च गणाछन्दसामपि सङ्ग्रहादिति भाव:

बालक्रीडा वाला चक्र अलग है जिसके स्वरुप को आगे लिखेंगे । जिनका उपयोग लोक में'पठ्य दृश्य श्रव्य एवं चित्य काव्यों में होता है और लौकिक छंदों का प्रयोग वेद में नहीं होता है शायद । किन्तु अनुमव में यही आता है कि इसको मी नहीं माना है । क्योंकि ग्रन्थकार ने सबको वृत्त शब्‍द से हैं लिखा है ग्रन्थका नाम ही वृत्त शब्‍द में किया है । जातिशब्द को कहीं मी नहीं लिखा है । प्रश्न —जब छंदों के लक्षणविधान में गतों को ही अवचार मान कर व्यवस्था की है तब वर्णमात्रादिमेदेन ही निबद्धकर गत स्वरुप भेदेन ही लिखना उचित है । द्ययों कि उत्का शादि दर्यछंदों मे मो नारी मगौ पंक्ति: मो मो गो जो विदु माल। इस तरह उपमादि आठ गतों को आचार माना है ओर आर्यादि मे णता: पश्यार्निदपु सस्थितता: इस तरह पांच गतों को माना है । सजादि आठ मणों का स्वलप भिन्न

Page 35

षडध्यायिनिबद्धस्य छन्दसोडस्य परिस्कुटम् । प्रमाणभि विज्ञेयं षट्कंत्रशदधिकं शतम् ॥४॥ सेतुः

इत्थं भावादिन्यैः द्वादशभिरिति मात्राछन्द आर्याभिः, वर्णच्छन्दः श्री प्रभृतिरेतैर्मात्राछन्दैः गणच्छन्द इति द्विधा विमागोऽयं निराकृतः ॥४॥ यत्रामिति यथाणां यां प्रसिद्धानामनुष्टुप्छन्दसां श्लोकानुरूपिति शेषः ! नारायणीय

छन्दस्त्वेतत् त्रैविध्यमाहुः । यथुक्तम्— आदी तावद् गणच्छन्दो मात्राछन्दस्ततः परम् ! तृतीये प्रमुखारच्छन्दःपथदस्त्रेधा तु संशिककम् ॥ इति । गण्यच्छन्द अपि भवति । मात्राछन्दो द्वैतालोयपि, अश्ररच्छन्दः समन्वादीति । तदुप्तनेन पराकृतम्, गण-च्छन्दस्मपि मात्राछन्दः सु सङ्ग्रहात् ॥४॥ अन्यकर्तृ कृतेऽपि तु हि छन्दःसूत्रे तत्रैवोल्लपनात् । करणाग्र्य ग्रन्थ पञ्चमोऽस्ति—

पार समन्वयालोच्येन स्पृष्टं ह्यवयवैरपि । प्रमाणाथा पठितमिरधमादे- निबद्धस्य घटितसरूपं छन्दसः स्वच्छन्दैरप्यवयवैः तृत्तरत्नाकराख्यस्य षट्कध- राधिकारं षट्त्रिंशद्‌रलड्‌ऱ्य । इदं द्वात्रिंशद्‌राशामनुत्प्रेष्यच्छन्दसां प्रजोकानां शतम् ॥३६॥ परिगण्यं कृतम् । अनुष्टुप्छलोकपरिमाणभेदान् गृह्णते । मृदय-वाजमोटा

हैं और पाँचभागों में यह सनरूप दिखाई हैं यहाँ त्तक गिन्त है । उन्तीस— तीस

षट् तम्ह सर्व कृत्वा या लेख्या यद्वार्तारिद रमश्यों है । किञ्चिद् विवाद्य महे हैं । कि नियत गुरू लघुर्यों के पूर्वोपर में विशेष्य दारने के हेत्पर हैं अथवा दोनों व, रपयपि नित्य है । इससे माथी आदि में गुरू लघ्यों को मात्राहीनें माथी है जैसै —जै आदि में उनकी वर्ण लपमें मानना है ग्रत- मज्ञपयचवद्र नित्यो है ॥४॥

इस ग्रन्थ मे उत्तम न्ती भी आचायों के द्वारा उद्भावित छन्दों का; प्रभेद नहीं कधा । जैस तत्त्व को बतलाने के लिए ग्रन्थ मे परिमाण वो

Page 36

म्ररसतजर्नगैलान्तै रेभिदंशाभिरक्षरैः । समस्तं वाड्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥६॥ सेतुः

एतैः समग्रदितान्यकृतां क छंदोऽन्तरप्रकाशेऽपि निराकृतः ।१५।। अथ द्वितीयाध्यायगतवृत्तवर्गमाणलक्षरग्रोपजीव्यः सज्ज्ञा उद्दिशति । म्ररसतेज्यादिना म्ररसतजभनूंगलू द्रति द शंता एकाक्षरा' सज्ज्ञा भीः श्रीः स्त्रोमित्यादिमूत्कृष्टातुसारात् । आकारोच्चारणं तु कृत्वचिन्मयहरसतजमनगल्न समित्यादिर्विक सुवमुखोच्चारणार्थमिति मात्रः । आमां संज्ञानाभीष्टक्रमे वीज तु पठ्ठे वक्ष्यामः । नपस्तमिति संस्कृतप्रकृताद्यात्मकमित्यर्थः । त्रैलोक्य-

नारायणौ लोके तस्यैव प्रसिद्धत्वात् । एतैर्नाल्पतरग्रन्थपठे प्रयासाभावाद्विस्तृत- णांमाष्यकृत्यादिग्रन्थप्रयासनेरपेक्ष्येयज्ञव प्रसिद्धकलकच्छिन्दोज्ञानसिद्धे व्युत्पत्तसु- भिरयमेव ग्रथोद्देश्यस्तनीय हृत्ति सुच्यते । इदानीं सकलवार्ध्यपित्वेन मादेरोगणानार्तसुवंश्लक्षैकथनार्थमुद्दिशति- यगण-यगणौ-रगण-रगण-भगण-तगण-जगण-भगण-नगण-गुरुर्लाघुयुक्तैरेभिर्द- शाभिर्गणाष्टकगुरुलघुरुपैरकशरैः समस्त वाड्मयं व्याप्तम् । अस्तीति शेषः । अत्रोपरमो विशिष्टुना त्रैलोक्यं यथा व्याप्तं तद्वत् । अत्र स्वरोच्चारणं वक्ष्यमाणत्र्यक्षरप्रस्तुतरक्रमोपवर्णक्रमनिदर्शनक सूत्रानुसारेणैव गद्य उक्तः,

सूत्राणि तु 'घो श्री स्त्रो मू' ( पि. सू. २-१ ) 'वर सा यु', ( वि. सू. २-२ ) 'का मुहा रू', ( वि. सू. २-३ ) 'वसुवा सु' ( वि. सू. २-४ ) 'सा ते कच तु', ( वि. सू. २-४ ) 'कदा स बालक्रीडा

लिखते हैं कि इते वृत्तरत्नाकर नामक छंदोग्रन्थ को ६ अध्यायों में रचना की हैं अतः इसमें ६ अधिकार है ! इन्हीं प्रसंग में श्री अत्यन्त नष्ट है कि इसमें १३६ श्लोेक हैं ।१५।। मल छंदों के लक्षण कहने के लिए मादि गणों की उपदेश करते हैं

Page 37

सर्वगुरुमो मुखान्तलौं यरावन्तगलौ सतौ । गमधप्रायौ जभौ त्रिलो नोडष्टौ भवन्त्यत्र गयासित्रका: ॥७॥

मिति सर्वं त्रिष्णुमयं जगदित्युक्तम् ॥ ६॥

अथेतासां संज्ञानामस्मिध्येयमाह सदन्त्र गवो गुरवो यत्सिमन्तमो मौ मसंज्ज्ञ: । मुखं ग्रामदौ लो लघुयन्सिमन्तन्डन्ते च द्वौ गुरु यस्य स य: । मधयो लघुराधन्तो गुरु यस्य स य: । अतथो गुरुराधौ च लघू यस्य स स: । ग्रात्रयो लघुराधो ज', ( पि. सू. २-६ ) 'किक वद स', ( पि. सू. सु. २-७ ) 'न हस नू' ( पि. सू २-८ ) 'गू ल' ( पि. सू. २-९ ) 'गन्ते' ( पि. सू. २-१० ) इति ॥ ६ ॥

क्रमेगा गणांलक्षणमति —

अत्र छन्द:शास्त्रेऽनुष्टुप् त्रिकासित्रश्रवा गणो भवति । चतुरश्रया गणो मा मुवन्निति त्रिका इत्युक्तम् । परिमाणे कनु । तानाहु—सर्वेति । सर्वे गवो गुरवो यत्सिमन्तमो सर्वगु: । 'नामैकदेशे नामग्रहणम्' इति न्यायेन गुशब्दो गुरुवाची । एवं लशब्दो लघुवाची । एवं सवन्त्र । मो=भगवा: । मुखे आदावन्तर्मध्ये लो लघुर्ययोस्तौ य-री=यगण-रगणौ । अन्ते ग्लो गुरलघू ययोस्तौ क्रमेगा स-तो सगण-तगणौ । गु=गुरुमध्य आद्यश्च ज-मो जगण-भगणौ । त्रिलस्त्रलघुनोऽन्त्यगण: । एतेषां प्रस्तारो यथा—

कि म य र स त ज भ न तथा गू एवं ल इन दश अक्षरों से यह समस्त वृत्त मय अर्थात् दृश्य श्रव्य पठ्य एवं चिचित्र काव्य ऐसे व्याप्त है जैसे विष्णु से तीनों लोक व्याप्त हैं ॥६॥

सर्वगुरु मगण १ आदिल लघुगण २ मध्य लघु रगण ३ अन्त लघु तगण श्रादि गुरु मगण २ मध्य गुरु जगण ६ अन्त गुर सगण ७ सर्वलघु बगण ८ इस तरह ये ग्राठ गण वर्णछन्दों में होते हैं । नामैकदेशे नाम

Page 38

गुरु यस्स स तः । मध्ययो गुरुराद्यौ तो लघू यस्स स जः । आद्यौ गुरुरल्थौ लघू यस्म स भः । त्रिलघूनंः एतयष्टौ त्रिकास्त्रयो वर्णाः परिमाणमेवां ते त्रिका त्रिवर्णातिमका इतियावतं गणा भवंती । म SSS यः । SS र S IS सु II S त SS । ज । S । म S । II त III । यथापि पादकृतार्धादिषु वृद्धमात्रा

ग्रहणम् के ग्रनुसार यहां ग् से गुरु और ल् से लघु का ग्रहण होता है । यहां आठ गणों का निर्देश किया है किन्तु यह नहीं कहा कि ये वद्य के उपयोगी गण हैं यात्राग्रों के उपयोगी हैं इष्टकां स्पष्ट करने के लिये कहते हैं त्रिका: । यहां परिमाण अर्थ में कतुं प्रशस्त है! जिस का अर्थ है यहां जो ग्रह कद्रा गया है उसका मःपदपत् दो तों हं* म् न तो र से कम है और ३ से अधिक है । यदि इन गणों का परिगणन कों मानने तो मगण से ६ मात्राएं होती हैं क्यों कि गुरु द्विमात्रिक होता है । मगण में तीनों

णानां चतुर्मात्रारामेव लः समुद्रा गणा इति तृतीयाध्यायगतसूत्रेण गणसंज्ञा नारायणो

मः यः रः सः तः जः सः नः SSS, ISS, SIS, IIS, SSI, ISI, SII, III, एतेषां ऋम नियमश्च प्रस्तारे प्रकटीभविष्यति ॥ अनयन्नापि मादीनां स्वरूपमुक्तम्—

मस्जिगुरुःसिलघुश्च नकारो मादिगुरुः पुनरादिलघुर्यः । जो गुरुमध्यगतो रलमध्यः सोल्नलगुः कधितोऽन्तलघुस्तः ॥ इति ॥

मो मूमिसितगुरुः श्रियं दिशति यो वृद्धिं जलं चादिलो, रोधिन्मध्यलघुचिनाशमनिलो देशाटनं सोऽन्त्यगः: तो व्योमाव्तलघुय्चनापहररां, जोड्कों हजो मद्यगो, मश्चन्द्रो यशा उज्जवल मुखगुरूणों नाक मायुस्चिलः ॥ इति ॥

इदं च फलं काव्यनायकस्य तत्कर्तुः पठितुर्या यथायोग्यं व्यवस्तं समुचिचतं वां जेयम् । यत्र नायकादिषु: प्राचीनाः देवतादि: स्वकल्पिता बालक्रीडा

Page 39

कृता धीः श्रीः स्त्रोमित्यादि सूत्रगतं मकारं च संज्ञात्वेनैत्यादि वृत्तिग्रथस्याप्येवमेव स्वारास्य तथार्पि मादीनांवर्णसमुदायह्रुपत्वाद् गणत्वेन व्यवहारः। अतएव त्रायुड् नर्जिति सूत्रेण जगणो न कर्तव्य इति वृत्ति हारः। अत्रेदमवधेयम् दुष्टा रसनजा यस्यादनादीनां विनाशकाः। काव्यस्यादौ न हरतव्या इति छेदो नारायणी

वा तत्र कर्तुं श्रोतृ णां चेत्यादि । वर्चित्तु देवतामात्रमवादि-पृथ्वोजसरसि्खवातात गगनं सूर्यश्च चन्द्रमात नाकः । प्रस्तारकमवशातो देवा जेया यथासर्हचम् ॥ इति ॥

गणदेवतादिकोष्ठकम्

अथ यदि देवाद् दुष्टफलो गणः काव्यादौ कृतः, तदा तद्रक्षणार्थं द्वितोयो गतः शोष्यः। तत्र मगण-नगणौ मित्रसंज्ञौ, मगण-यगणौ भृत्यौ, ज-तौ भुदासौ नो, र-सावरी नोचसंज्ञौ च। तदुक्तम्-मित्रे म-यो भृत्यावुदासोनो ज-तौ स्मृतौ । र-सावरी नीचसंज्ञौ द्वौ द्वावेतौ मनीषिभिः ॥ इति ॥

तथा च यदि मित्रगणानिमित्तगणस्तदा समृद्ध्यादि फलम्, सित्र-गणाद् भृत्यगणे जयादिगुमनं, मित्रादुदासोने शून्यकम्, मित्राच्छत्रो बन्धु पीडा, भृत्यादुदासोने तु सर्वकायेंसिद्धिः, भृत्याद् भृत्ये सर्वो लाभः, भृत्यादुदासोने बालक्रीडा

गुरु है। लघु को एक मात्रा होती है इससे तीन लघुवाले नगण की तीन मात्राएँ होती हैं। मगण जगण एवं सगण में चार चार मात्राएँ और यगण रगण में पांच २ मात्राएँ हैं। अतः त्रिकाः की संगति नहीं होती है यदि तीन से तोन वर्णों को ग्रहण करते हैं तब संगति बैठ जाती है

Page 40

विदो जगु:। यद्वा द्विवचस्वादाद्यो गणो दुष्टफलो भवेतों तदा तदोषप्रांत्यर्थं शोध्य: स्वादपरोगण:। तथ्यथा।

नारायणी

धननाशे:, वृत्त्यनिद्र रोगे शोक:, उदासीनानिमित्ते कीचिदेव क्रोधसिद्धि:, उदासीनाद् वृत्तये सर्वे वशा:, उदासीनादुदासीनेऽन न शुमं न चाशुमं, उदासीनाच्छत्रो स्वजनवैरम्, शात्रोनिमित्ते शून्यम्, शात्रेभृते तयें गृहीतानाश: शात्रे'वदासीनेऽस्वकुलक्षय:, शात्रो: शात्रो काब्यनायकनाशो भवति। इंति गणायुगेन फलम्। तदुक्तम्—

मित्रानिमित्रादय: स्वर्यंदिi धनमुदयं शून्यकं बन्धुपीडां भृत्यानिमित्रादयश्र्चद्रृ वृत्तिमधिकगुरूं हानिशोकौ च कुर्य:॥ औदास्यार्थाच्चव मित्रादय इह कुसुखं श्रेयांसोष्यां स्वैरं शात्रोमित्रादयश्र्चेद् भयमुत गृहीतानाशरामांधि विनाशं।।इति।।

तथा—

मित्रानियंत्रं विघत्ते प्रचुररटनमथो मित्रतो वृत्त्यसंज्ञ: बालक्रीडा

अत: त्रिकाः माने तीन वर्ण जिनके परिमाण हैं ऐसे मगणादि आठ गण गृहीत होते हैं। इन का प्रस्ताव के अनुसार स्वरूप है।

गणनाम|मगण|यगण|रगण|तगण|भगण|जगण|सगण|नगण

स्वरूप|SSS|ISI|SIS|SSI|III|ISI|IIS|III

देवता|भूमि|जल|अग्नि|आकाश|चन्द्र|सूर्य|वायु|स्वर्ग

फल|श्री|वृद्धि|विनाश|घननाश|यश|रोग|भ्रमण|आयु

मिन्नादि|मित्र|भृृतय|शत्रु|उदासीन|मत्य|उदासीन|शत्रु|मित्र

Page 41

मनो मिश्रे मयोरृत्यावुदासोनो जत्तो स्मृतो रसावरी नीचसंज्ञो द्वौ हौवेती मनोऽसिमः। मित्रोदासीनभृत्त्येस्म्यो मित्रमृत्त्यौ शुभौ मतौ। अन्येस्म्य इतरे नेष्टा इत्यूह* परिशेषतः।

रक्षमाम्बुवडङ्गयडनिलखाडकेंदुनाका मादे: सुरा: ऋमातं श्रीवृन्दिनाशपथ्येसूत्रकृतियौ: फलानि च। रे गणप्रसादिग्रसज्जानिमित्तं शुद्ध: प्रकाशयते डडगजाष्टठडण: स्फफवा समरां लवो पडलासंयुक्ताश्चान्ये काव्यादो न शुमां मता: य अतएवोक्तम् अक्शरे परिशुद्धे तु नायको मूतिमृच्छतिोति ।

नारायणी

स्थैयं मित्रावुदासो न किरमपि च फलं मित्रतः शत्रुसंज्ञ:। बन्धो: पीडामथो स्माद्यादि खलु नियतं भृत्त्यतो मित्रसज्ज: सर्वं कार्य च मृत्त्यादृ भृणगण इह वेदायति: सर्वंलोके।

भृत्त्याच्चेतस्यादुदासो धनवगममथो भृत्त्यतः शत्रुसंज्ञ: शोकं करिदुदासादि सुरवति तथा मित्रसंज्ञोज्ज्वलकार्यम्। तस्माद् भृत्त्य: प्रभुत्वं स तु इह सततं स्यादुदासो विनाशं तस्माच्छत्रु: स्ववैरं विविधगुणारहं सर्वसत्कार्यनाशम्।

शत्रोऽमित्रं च शून्यं यदि भवति तत्तो तृत्त्यसंज्ञो मृहिण्या नाशं तस्मादुदासो घनहरमधिकं दुःखदारीदृग् शोकम्। शत्रो: शत्रुसंवेधेद् द्विग्रासुसहितो नायकस्वपैव नाशं देशोदासं विचत्ते कथर्यांत च फलं पिज्ज्लो नागराज:।।इति।।

अत एव निबरात-माग-ह-नेवघोयेपु दुष्टफलादपुदासोनाज्जगणाहुदासी-तस्य तारणस्य सत्कवित्वं शामं न तारणसमिति होष्यापकः।

अथ गणशुद्धिप्रसज्जा दक्षरशुद्धिहृचयते। तच्छुदृशो हि नायकादीनां सुखं भवति। तदुक्तम्—

अक्षरे परिशुद्धेधे तु नायको मूतिमृच्छतिोति। इति।

अत्र ऋ-ड-ढ-ण्-ट-ड-ढ-ण-प-फ-ब-भ-म-र-ल-व-ष-ह्-लान्सयुक्काक्षराणि च विधाय शेषाक्षराणि शुभफलानीति संक्षेप:। तदुक्तं मामहेन्—

Page 42

जेया: सर्वान्तमध्यादिगुरवोत्तम चतुष्फला: | सेतुः |

सवैस्यैतस्यैतस्यपवादो भामहेनोक्तः: देवतावाचका: शब्दा ये च भद्रादिवाचका: | ते सज्ञां नैव निन्द्या: स्फुटलिङ्गत्वात् गणतोडपि वा ह्रति ||७||

अथ द्वितीयाऽऽश्रध्यायगताऽऽड्यादिलक्षणोपजीव्यानां पंचगणानां स्वरूपमाह जेया इति | सर्वेश्च अंतश्र मध्यश्र आदिश्च सर्वान्तमध्यादयः ते गुरवो नारायणी

प्रवृत्तिसम्पत्तिमंवति मुदिवर्णादीनशता- न्युवर्णाद्यति: सरसमस्तवर्णादरहितात् | तथाऽहोच: सौख्यं ड-ज-रा रहितादक्षरगणात् पदादौ विन्यासाद् म-र-ब-ह-ल-हार्हाविरहितात् ||

तथा—

क: खरो गो ग्रह लक्षणों वितरंति, विविधो डस्तथा च: सुर्यं छ: प्रीति, जो मिन्तलाभं, मयमरसाकरो भू वपो, ट-ठो खेदकु.ले | ड: शोभां, दो विशोंमें, भ्रमणमथ च पस्त: सुरवं यशच्र युदर्षं

दो घ: सौख्यं, मुद नः, सुरतभयमरराकदंशदु:खं पवर्गः || यो लक्षणों, रशच्र दाहूं, व्यसनमथ ल-वौ, शः, सुखं रशच्र खेदं,

सः सौख्यं हरुषं खेदं, विलयमरपि च लः, क्ष: समृद्धीं करोतिं | संयुक्त चेह न स्यात्सुखमरनपटडुंवर्गंविन्यासयोग: पद्यादौ गद्यवक्नै वचसि च सकले प्राकृतादौ समोद्यमू || इति ||

तथा दु:खदारिद्र्यवाचका दुष्टा शब्दा: काव्यादौ न प्रयोज्या: ! जयं च प्रयोजनिवेष: काव्यादौ मुक्तकश्लोके चार्दौ जप: ! देवतादिवाचके बालक्रीडा

गणों के स्वरूप देवता फल एवं निम्नादि का बोधक द्वेष्ठक इस प्रकार वाणिक छंदों के उपयो? मिणों को वहकर मात्रिक छंदों के उपयोगी गणों को करते हैं !

Page 43

गणाश्चतुल्यूपेताः पञ्चार्यादिषु संस्थिता: ॥४॥ सेतुः

येष ते तथोक्ता द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणत्वाद् गुरुपदस्य प्रत्येकं समन्वय: । तेन सर्वगुरुरत्नगुरुमध्यगुरादिगुरश्रेणी चत्वारो गणाः । ननु तर्हि मसजम रूपा एव त इति पुं: कथमेतेषामत आह चतुष्कला: इति । चतुर्मात्रा एतेन द्वयक्षरात्मकाः मसजमा: । तेन सर्वगुरुरिन्द्रगुररित्यर्थ: । एकस्य गुरोरिदंमात्रत्वात् एवमन्तगुरावादिलघुमध्यगुरावध्यन नयोरलघु मध्यान्तावेव लघू जेयोऽन्यथा न तुर्मात्रता न स्यादेतं चतुरो गणानुक्रमा पञ्चमगणमाह चतुर्लन्धिर्वति चत्वारो लघवो यस्मिन्स चतुर्थ: पञ्चमो गणस्तेन सहिताः पञ्च गणाः । यथा द्विगुरू ॥S ग्रन्थ: SS मध्य: IS1 आदिगुरु: S॥ चतुर्लंचु रिति ॥ एपामुपार्यादिलक्षणे द्वितीयाध्याये भविष्यति । यत्तु सुधादयो व्याख्यातं सर्वत्रान्ते नारायणि

शब्दे तु गद्यपद्योरतरवायो वा दोपदूषणम् ।

तदुक्तं मामहेनैव — देवनावाचकाः शब्दा ये च मद्रादिवाचका: । ते सर्वे नैव निन्द्या: स्युलिपितो मातौष्पि वा ॥ इति ॥

तथा च माव-किरातप्रोज्ज्वलसासयोगयो: प्रयोगेऽपि श्रीशब्दप्रयोगाद् द्वोषभाव इत्यलं सूयसा प्रकृतमनुसराम: ॥७॥

इदानों मात्राच्छन्द:सुप्रयोगेनो गणा नाह— अत्र शास्त्रे आद्यादितु च्छन्द:सु स्पष्टताश्चतुष्कलाश्चतुर्मात्रा: पञ्च गणा जेया । प्रकृतचाया स्वरू पतस्तनाह—सर्वत्रान्ते मध्ये आदौ च गुरयोरपं ते तथा । कथम्भूता: चतुर्लंचुना गणेनोपेता युक्ता: ।

तत्र चतुर्मात्रिकत्वात्सर्वगुरुलर्लभ्यते । यथा— बालक्रीडा

यहाँ छन्द: शास्त्र में आर्यादिछन्दों के उपयौगी ५ गण हैं । जिनमें प्रत्येक गण की चार २ मात्राएँ होती हैं । यह नियत है ऐसा जानना चाहिए ।

Page 44

सानुस्वारो विसर्गान्तो दीर्घो युक्तपरश्च यः । वा पदान्ते त्वसौ गुरुः झेयोऽन्यो मात्राकृतो लघुः ॥५॥

मध्य आदौ च गुरुप्रंशां ते इति तावच्चितयम् । शेषो बहुत्रीहिरिति पाक्षनि सूत्रस्थ्येन शेषपदेन त्रिकस्त्रह शेषग्रहणमित्यादि महामाष्यवार्तिकादि ग्रंथे च सह विरोचवात् । वृतैव चित्रगुरुतयत्र चित्राणां गवा मर्यादिति मीमांसकोक्तविप्रहो मिथ्यादिवादहेतु: । अन्य सर्वेषु ते आदि श्चेत्यादि ग्रंथेन कर्मंधारयं कुर्वंत: सुलरास्य तु महान् प्रमाद: । सर्वगुरू गणस्याडनुपपत्ते: । किंचाद्यन्तपदयोः योंयंतयोः योड्युद्रा मात्रा प्रस्तारक्रम विरोधादिति षष्ठे स्फुटोकिरिष्यते ॥५॥

अयं गणक्रम आर्यानुष्टोद्‌दृष्टयोः प्रयोयोगोति तत्रैव वक्ष्यते पठ्चक-लादिस्थु प्रकृतप्रक्रमे वक्ष्यन्ते तुडनुपयोगात् ॥६॥

असौ वर्णो गू गुरुरैप: कोऽसावित्यपेक्षायामाह—सानुस्वार इति । अनुस्वारेण युक्त: अं-कं-इत्यादि:, विसर्गान्त: अः-कः-इत्यादि:, दीर्घं आ. का. 'इत्यादि: । इदं प्लुतस्याप्युपलक्षणम् । युक्तपरौ युक्त: संयुक्त: परो यस्मात् । संयोजे परमूते य: पूर्व: सोऽपि गुरुरित्यं: । यथा बालक्रीडा

इनका प्रस्तार के अनुसार स्वरूप यह है ॥६॥

सर्वगुरू | आदिगुरू | मध्यगुरू | अन्त्यगुरू | चतुलंघु

५५ | ५१ | १५१ | ११५ | १११

इस प्रकार वार्णिक एवं मात्रिक छन्दों के उपयोगी गणों को बतलाकर गुरु को बतलाते हैं । सानुस्वार अनुस्वार से युक्त वर्ण अं कं इत्यादि गुरु है जिसके अन्त में विसर्ग हो विसर्जनीय हो वह गुरु हैं जैसे अ: क: में अ क इत्यादि गुरु हैं दीर्घं वर्णं आ, का इत्यादि गुरु है प्लुत को भी इसी थे।

Page 45

अथ गुरुलघु स्वरह्यमाह । सानुस्वार इति । यथा तृरणं सषपेत्यादाव-नुस्वारोऽन्तो गौ गुरुः । श्रियः पतिरित्यादौ विसर्गान्तो गौ, युक्तपरः संयौगपद्ये यथा तृरणं सषपेत्यादौ नकारादय जन्तोऽपि यथा नतभ्रुवां-नयनविध्रमोढवक्त्रवति । यत्तु सद्भिः युक्तपर इति व्याख्यानोपनिबन्धमूल-

गुरु समझना चाहिए । युक्त माने संयुक्त है परे आगे जिसका ऐसा वर्ण अर्थात संयुक्त वर्णों का आद्य वर्ण गुरु है जैसे लक्मीः यहां क्ष का और म का संयोग है उसके पूर्व का वर्ण ल गुरु है । पाद के अन्त में पद्य के चरण के अन्त में वर्तमान वर्ण गुरु भी हो सकता है और लघु भी माना जा सकता है । जब गुरुत्व की अपेक्षा हो तब गुरु मानना चाहिए औरं जब लघुता को जरूरत हो तब लघु मानना चाहिए । व्यवस्थित विकल्प है । व्यवस्थाः मनुसार यदा गुरु माने पयं लघु मानने में विकल्प है । जिसके फल स्वरूप “अथ वासवस्य वच्चनेन, इसमें उद्धृताः छन्द के नियम के अनुसार पाद के अन्तर्गंतवर्ण को नकार गत आकार को लघु ह्रस्व माना जाता है ।

वृत्तपुरित्यादौ त्रिशब्दादिः । पदादन्ते श्लोकचरणान्ते वर्तमानो लघुर्गुरुःस्वभावतिः । लघुनवेदोऽशिने लघुकार्य, गुरावपेक्षते गुरुकार्य करोतिोत्यर्थः । अथ च व्यवस्थितविकल्पः । तत्र ‘अथ वासवस्य वच्चनेन’ ( कि० १२-१ ) इत्यादौ दृग्वा दिपादान्तस्य ‘तस्या खुरन्यासपवित्रपांसुम’ ( रघु २-२ ) दत्यादौ न गुरुत्वम् । युक्तपरश्चेति दृग्वजनोपधमानोयज-

विसर्ग के साहचर्य से अर्ध विसर्ग सदृशा जिन्दामूलोय एवं उपध्मानीय जो जिसके अन्त में हो उसे गुरु मानना चाहिए ।

Page 46

यपराणामुपलक्ष्यमिति व्याचक्षयुस्तत्र व्यंजनांशे उपलक्षणत्वमास्तां जिह्वामूलीयाद्यं श्रे तु संयोगपरत्वात्तावस्तीति कथमिति चिन्त्यम् । अयोगवाहानां शाश्रयस्थानमाहत्त्वाज्जिह्वामूलीयोपध्मानीययोः कण्ठ्योपवर्गयो रान्तर्येण संयुक्तत्वात् । यथोक्तं हेमचन्द्रेण सूत्रे महाभाष्य उदाहृतकः ह्रलिङनन्तरः । संयोग इति योगसंज्ञेति । पृथगनुस्वारग्रहणं तु गोवलीवर्दन्यायेन, एवं विसर्गस्यापोत्यवेयम् । एवं ह्रस्वस्य गुरुत्वमुक्तं दीर्घश्च गुरुः । तथ्यां सर्वपशाकर्मतयैव

नारायणो

तैयोपधमानीयपक्षे च दकार-शकारयोगरुत्वं सिद्धं मर्वाति । इतरथा कारस्य पादान्तत्वात् सकारस्य न प्राप्तनोति, जिह्वामूलीयोपध्मानौ योगपरस्वाभावाद्कारशकारयोर्न प्राप्तनोति । तथुक्तं-- दीर्घ संयोगपरं तथाप्लुतं व्यञ्जनान्तरमूष्मान्तम् । सानुस्वारं च गुरुं कवचिदवसानेऽपि लघ्वन्तयम् ॥ (वि०सू० १-४) लति व्यञ्जनपरस्य गुरुत्त्वात्तद्वन्तपादेपु सामान्यादिगु व्यञ्जनान्तः । पादो र काये: । ननु, "संयोगे गुरु" (पा०सू० १-४-११) "दीर्घं च" (पा०सू०-८-१२) इति वदतां पाणिन्याचार्येण पादान्तस्यादोनां गुरुसंज्ञाया अत-

बालक्रीड़ा

क्त्वात्तद्विरोध इति चेत्, नैवम् । 'कुण्टा' हुण्डा' इत्यादिषु "गुरोश्छ हलः" (पा०सू० ३-३-१०३) इत्याकारप्रत्ययस्य, 'ईहाऽऽचक्रे' 'ऊहाऽऽचक्रे', इत्मादिषु च "इजादेश्च गुरुमतोडनृच्छः" (पा०सू० ३-१-३६) इत्याम्प्रत्ययस्य सिद्धयर्थं स्ववास्ने संयोजपरदीर्घयोगोरुत्वं पाणिनिः प्रत्यजानीत् ।

जैसे—मन्दः कवियशः प्रार्थी—इसमें क के पूर्व के विसर्गं जिह्वामूलीय कहलाते हैं और प्रक के पूर्व के विसर्ग उपध्मानीय कहलाते हैं अतः ये जिनके अन्त में हैं वे (दकार का आकार और शकार का आकार) दोनों गुरु माने जाते हैं । तस्याः 'खुरन्यासपवित्रपासु' में 'मोनुस्वारः' से पदांत के मकार को अनुस्वार हो जाता है अतः यह अनुस्वार का उदाहरण होने से गुरु है ।

Page 47

शकारात्पर आकारः। वा पादान्त इति पादश्चेह समो ग्रहा॑स्तद नयल घोरगुरुत्वं वंकल्पिक तेन गुरुत्वाऽज्जतो तु वंशस्थमुदोरितं जराऽविति वंशस्थलक्षणे जर्गदिन-वासो वसुदेवसच्छन्नोल्लयन्न संगतं मवति। अन्यथा सद्ग्रन्थ इत्यन्न इकारस्य लघुत्वेन रगणाऽस्तत्वं न स्यात्। वंकल्पितु लघुत्वं तेन जो᳚ समस्तनिका गलौ चेत्यादि समासिकर्दिलक्षणसमन्वयः। विषमपादान्त्यलगोस्त्वनुसारादिपरत्वं विनाऽन गुरुत्वम्। अत एव सप्तमे कार्यप्रकाशकृतोकम् विकसि-सहकार-तारहारिरिमलपुंजित मुंहितद्विरेफ इत्यन्न परिमलदं त्यवत्त्वा पूर्ववर्णाऽस्य

सेतुः

अन्येऽस्तु स्वशास्त्रे प्रयोजनमावान्तराऽम्नातं तत्त्वमावादिति न किंचिदेतत् ! वृत्तिकारस्तु 'मन्ते' (पि.सू. २-१०) इति सूत्रे वाशब्दाऽडश्रवणात्सर्वत्र पादान्तस्थो लो गुमवतीति व्याचच्छयो तदयुक्तम्। गुरुडघुमिरेव च समाप्त्योः समासौगीयायोभ्या᳚मिच्छारात्। ग्रथ तत्र लघुसमाप्तिविधायक-शास्त्रेण विशेषशास्त्रेण सामान्यस्याऽडस्य बाध इति मत्वा, तदपि न, सिद्धचेन हि लघुना समाप्तिर्दृश्योयते न तु समाप्तिरक्षस्य लघुत्वं; येन बाघः स्यात् । 'मन्ते' (पि.सू. २-१०) इति सूत्रं त्वन्ते पदाऽन्ते स्थितो लघुः क्वचिद् गुरुरिति कव्वाचित्कत्वाऽमिप्रायं वाऽऽप्येयम्। तेन न तदिदोष इत्यलं प्रपञ्चेन ।

तारायणो

तनुवाङ्गनमवोऽपि सुलं इसमें अन यह किसका उदाहरण है। क्यों कि नकार को अनुस्वार होता नहो है। नश्चापदान्तस्य यह सूत्र ञ्रपदान्त नकार को ञ्रनुस्वार करता है किन्तु यह नकार पदाऽन्तस्थ है। अतः अनुस्वारः का उदाहरण नहो हो सकता है। युक्तप्रपञ्चयः इस का सो उदाहरण नहो हो सकता है क्यों कि संयोग हलो का हो होता है अन् में ञकार मचू है। अचू एवं हल् का संयोग होता नहो है। ऐसी स्थिति में अन् यह किसका उदाहरण हो सकता है। इस आंशका का उत्तर है कि

बालक्रीडा

Page 48

पादादादिवह वर्णस्य संयोजः ऋमसंज्ञकः ।

सेतुः

गुरुत्वार्थ प्रमुदित इति पाठो युक्त इति । कवयस्तु किंपमपादान्त्यसस्यापि गुरोः स्थाने लघु प्रगृणते यथा दिवाकरादक्षति यो गृहानित्यादि । अथ गुरोः प्रस्तारलेखनसम्प्रदायमह वक्र इति यथान्यो गुरुरन्यो मान्रिको लघुजेयः स तु ऋजुलेख्यो यथा ।

अथ गुरोरपि क्वचिल्लधुतामाह पादादाविति—पादादौ यः संयोजः । नारायणो

स च प्रस्तारे वक्रः नागराक्षरेएकारश्लेष(ज)श्च ह्नवज्जेयो लेख्यः । पूर्वोक्तः स्यः सानुस्वारादिम्योड्यः लू लघुः कोऽसावन्यः मात्रिको मात्रारूपः ।

एतेन गुरोरिदमात्रहवमुक्तं मवति । स प्रस्तारे कर्तव्ये ऋजुरेखाकारः (1) काव्योऽभिहितः संयोगपरस्य गुरुत्वे क्वचिदपवादमाह—

इह छन्दःशास्त्रे पादादौ चरणादौ वर्णस्य वर्णान्तरेण संयोजः ऋम—

बालक्रीडा

आचार्य ने यहाँ युक्तपरम्पर लिखा है संयुक्तपर नहीं लिखा है । अतः यौग मानने सम्वन्ध जिन का होगा वे भी युक्त कहलाते हैं । सम्वन्ध अनन्त हैं । प्रकृत में आकार और नकार का पूर्वापरीभाव से विन्यास हो मम्वन्ध है । अतः युक्त माने सम्वन्धेऽन के परे रहते पूर्व स को गुरु माना जा सकता है । वह गुरु आकार में वक्र है अतः उम को (1) ऐसा वक्र लिखना चाहिए । इन पहले बतलाये हुए गुरुश्रों से अन्य भिन्न वर्ग लघु है । जो एक मात्रा वाला है । गौर ऋजु है सरल है अतः उसको (1) ऐसा लिखना चाहिए ।

पद्य का आदि अंश पाद कहलाता है उसका आदि पादादि कहलाता है । इस छन्दः शास्त्र में पाद के आदि में मारम्म में स्थित वर्ण का वर्णा

Page 49

गुरःस्थिते तेन स्यात्लघुतापि क्वरचिद् गुरोः ॥९०॥

संकेतः पूर्वोक्तायैष्क इति शेषः । तेन पदादिसंयोगेन गुरुता ततो मत्चिदपेक्षितविषये सयोगपरत्वाद् गुरोरपि लघुता स्यात् । 'धा पादैते' ( वृ. र. १-६) इत्यत्र पादान्ते लघोरगुरुत्वं विकल्पतम् । यद्यु गुरोर्लघुत्वमिति तु पोक्तुंयमिति नोक्तुंयमिति ॥९०॥

तहुं सर्वपशाकं नवौदनं पिच्छलानि च दधोनि ।

अस्य पूर्वंशोकार्थः । अत्र ग्राभप्रस्तारिकवर्गो ग्राम्यो : लापां चतुरवधू निन्दागरमसुतथा निवारयन्नो सुभाषह- रे सुन्दर : ग्राम्यजनो ग्राम्येपो जनोऽलपव्ययेन मृरटं रसतरदशां मषनाति भलूके । ततः तरुणं कौशलं सर्वपाणां शाकप, नवौदनां तपःशान्तिोदनं वाडप्युषितोदलं व, पिच्छलानि वृद्धानि दधीनीति अल्पद्रव्यों मिष्टान्न-

सेतुः

बालक्रीडा

स क्रमसंज्ञकः तस्मिन्वरतः पुसं गुरोरपि वर्णस्य लघुतां स्यादिति ॥९०॥

स्तर के साथ जो सयोग है उसकी क्रम संज्ञा है । यदि वह क्रम संज्ञक वर्ण सामने रहेगा तब भा अर्थात् संयुक्त वर्ण के पूर्वं में रहने के कारण गुरु हुआ मी लघु हो माना जायगा ॥९०॥

तरुणमिति अन्रालपष्येन मृद्वार इति तृतीयपादस्(त्)स्य द्वादशमानता = इति च्य;

क्रमसंज्ञक वर्ण की स्थिति में रहने से गुरु होने पर भी जरुां लघु माना गया है उसका उद्दाहृरण लिखते हैं । ताजी सरसों का सागर नये चावल का भात, पिछ्छल गलकेदार दधि आर्द्र अल्पद्रवय से प्रि

नारायणी

Page 50

इत्यन्र तस्य लघुत्वसूच्यते । यदुक्तं श्रुतवोधे ''यस्या: पादे प्रथमे द्वादशमात्रा

स्तथा तृतीयेयडपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थंक पञ्चदश सार्या इति । वस्तुतस्तु सूत्रादिग्रथ पर्यालोचने प्रायैषा: पादव्यवस्था न लभ्यते । अत एव पादादिविभाग ऋषिभिरोक्त: । कवीनां चित्तकल्पनाप्रभवत उत्तरोत्तरं कुल्थ विश-मूत्यप ऐ वसोलह हो इति प्राकृते पं॰जूले सामान्रयत: कुत्नापीत्यमिधानात्

नारायणी

मोजी ग्राम्यजनोद्चतु रोद्यम् । त्वं च सुन्दरो अतोडमुं परित्यज्य नागरिके सारामिलाषा मवेत्यत्र ध्वन्ययम् । अत्र सुन्दरीीत्यत्र संयोगपरत्वाद गुरुत्वे सति तृतीयेऽ पादे त्रयोदशमान्रता मा भूदिति लघुत्वं प्रतिज्ञायते । तथा च द्वादशमान्रतैवैति माव: । कुरच्रिदिति व्यवस्थितविकलपायंम् । तेन सुन्दरीडत्यत्र लघुत्वम्

गुणनिमित्तं निजरुपप्रतिपत्तौ: परन्तु एव सम्भवति । स्वमहिमदर्शनमक्षणोमंकुरतले जायते यस्मात् ॥ ( वास ) दानं मोगो नार्स्थिस्थलो गतयो भवन्ति वित्तस्य ।

इत्यादौ गुरुत्वैव । आर्यामुदाहरन्न्त आर्यांसु पादव्यवस्थामावं वदन्तो वृत्तिकृत: पराकृतात: । अत एव—

त्रिभिस्त्रिभिरिगणै: पादावार्योद्द्विविष्मो स्मृतौ । तत्रि । ''यस्या: पादे प्रथमे'' ( श्रू० ४ ) इत्यादि चरमियुक्तं हेतुं पध्यार-मिप्रायं वा, तत्र पादव्यवस्थाया वक्यमारात्यात् ।

बालक्रीडा

मिष्ट को हे सुन्दरि ! ये ग्रमोंजुन खाते हैं । यहां कोई कामुक किसी सुन्दरी को कहता है कि ग्रमोंप जन को छोड़ कर मेरे जैसे नागरिक की ग्रामिलाषा करो, यह ध्वनित होता है । यह तो साहित्यिक चर्चा है । प्रकृत प्रसङ्ग ग्रह है कि पहले संयुक्त अक्षर के आगे रहने पर सयोग के आदि अक्षर को गुरु मानने का निर्णय जो किया था उसका ग्रपवाद यह है ।

Page 51

प्रथमोऽध्यायः

सेतुः

प्राप्तनामिहृदं मुज्जनमाशु प्रस्तितं निवसनग्रहणायेत माच्यो नामि इत्यत्रस्येकारस्य हेतु संयोजगपरस्यापि लघुताया अपि वोचित्याच्च ।

ननु 'वा पादान्ते' (वृ० २० १-६) इत्यत्र वर्णमात्रस्य वा पादान्तसिद्धस्य गुरुता विकल्पने, गुरोरेव वा नित्यप्राप्ता सा विकलप्यते, लघोरेव वा, नाध्यः, पादान्तवर्णमात्रस्य तेनैव गुरुताविकल्पे पक्षे लघुतस्यापि सिद्धत्वात्पा-दादित्वस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात्, लघुवंशेऽप्राप्तविकल्पे, गुरुवंशे प्राप्तविकल्प इति विरुद्धार्थद्वयकृतवाक्यमेदप्रसङ्गाच्च । न द्वितीयः, तेनैव पाक्षिकलघु-ताया: सिद्धो पुरनाविधानवैयर्थ्यात्, 'तरुणम्' (वृ० २० १-९ ) इत्युदाहरण एव द्वीयेचतुर्थंपादान्तयोर्लघोरगुरुत्वामवे च्छन्दोऽमज्जप्रसङ्गाच्च । न तृतीयः, असं योगपरस्यापादान्तगुरोरक्रमपरत्वात्पाक्षिकलघुत्वालघोस्तन्नाप्रस्तुतत्वात्, अत्र पादान्तवर्णो मात्रमुद्दिश्य विकल्पित गुरुत्वे तेन विधीयेत इति विशेषोद्रेशयोरेकंकावच्छेदाद्वंध्रयस्यार्थसिद्धत्वाद्वाद्वायमेदा-वाप: पौहषेत्वाद्वा स न दोषः । 'पादादाविति च तस्यैव विषयं प्रदर्शयद्धि-वरणम् । तरुणामित्यादिशु गुरोलघुतायां तृतीयपाद उदाहरणम्, लघोर्गुरू-तायां च द्वितोयचतुर्थंपादयोर्ह्राहरणमित्यापातत उत्तरं मवति । वस्तुतस्त्व-प्रस्तुतस्याप्यर्थतो बुढत्वस्य लघोरेव गुरुता तेन विकल्प्यते । पादान्तगुरोस्तु लघुता संयोजगपरस्यैवेत्पनेनैवोचित्ये ।

अत एव 'गन्ते' (वि० सू० २-१०) इति सूत्रे 'गृ लु' (वि० सू० २-६) इति पूर्वसूत्राद् गृग्रहणमनुवर्त्य गृशब्दापलक्षितस्य ह्रस्वाक्षरस्य पादान्ते वर्णमात्रस्य गुरुसंज्ञाडतिदिश्यते इति वृत्तिकारेणोक्तम् । इदं च गुरोर्लघुत्वं संयोमनिमित्त कगुरोरेव, न दीर्घादौ ।

अत्र सोहादाहरसो मामक: संग्रहमश्लोक:— बालक्रीडा

यहां चतुर्थ पाद के आरम्भ के अक्षर गा में गू और रेफ का संयोजग है अतः उक्त निणय के अनुसांर उसका गुरु मानना चािहए किन्तु यदि

Page 52

ग्रन्थयथा स्वागतेति रणमाद् गुरुयुग्ममिमिति सूत्रासज्जनेरिणि दिक् । सरस्वतीकण्ठामरराकाररतु यदा तीनप्रयत्नेन संयोगादेरगौरवम् ! न छन्दोमज्ञेत्याहुस्तदा दोषाय सूरयः॥ नारायणः

इदं चोपलक्षणं प्रशब्दे हशब्दे च परतोऽपादानतस्थरस्यापि लघुतायाः कवियोगे दशंनात् । तथा च कुमारसम्भवे-“गृहीतप्रत्युद्गमनोयवस्त्रा” ( कु० ७-१९ ) इति प्रशब्दे परतस्तस्य लघुता दृष्टा । मागधे च— “प्राप्ते नामिहद्मजनमाशु”२ ( शि० वा० १०-६० ) इति । अन्यग्राप्त- “तव दिग्वाराह्रिये मम हृदयसूत” इति हशब्दे परतो खलुता दृष्टा । अन्ये तु संयोगमात्रे परमूते लघुत्वमतो वतीनप्रयत्नतयेत्याहुः! अत एव सरस्वतीकण्ठाभरगे उत्तम्—

युक्तपरत्वानिमित्तकप्रान्तगुरोरेव वेष्ट्यते लघुता । पादान्तस्थलघोरिह गुरुतां वेष्टस्य जानीहि !!

यदा तीनप्रयत्नेन संयोगादेरगौरवम् । न छन्दोभज्ञेत्याहुस्तदा दोषाय सूरयः !! ( सर० १-१२३ )

तथा च कविप्रयोगे— रायायणे— कृतार्थाश्र कृतार्थानां मित्रारां न भवंति ये । तान्मृतानपि क्रव्यादा: कृतघ्नान्नोपभुञ्जते !! इति ।

एवं तेदीयां नृपवारसिंह ! सीता वचः प्राह विभवाडयक्तम् । एतच्च श्रुत्वा गदितो मया त्वं सीतोपालम्भे प्रकृतः कृद्दिम् !! (इति च ।)

गुरु मानते हैं तब आयी छन्द कॢ जो नियम है कि आयों के तीसरे पाद में १२ मात्राएँ होनी चाहिए उसके विरुद्ध यहाँ उस गुरु के कारण १३ मात्राएँ हो जाने से वह नियम कट जाता है अतः उसके अपवाद

बालक्रीडा

Page 53

सेतुः

अत्याह। एतेन छन्दोऽसंगभीलया पूर्वोक्तमाघश्लोके हृद् शब्दम- पन्थीय नद नारायणो

तत्र द्रिपदपादह्यो मम हृदरमच्छ रेगहेडपि हृदं न धता ततः ! बहुलग्राममेचकतामसि मम प्रिये ! कुतः समेध्यति नो पुनः !! (इति च ।)

अन्यत्र च—'धनं प्रदायेन श्रुनेन कणौ' इत्यादि च । प्रकृतेऽपि— जहाँ णहाउ बोहोणे भडसन्त (?) मुल्लापइअमसुअदन्तम् । तह अपड्आआसि तुमं सच्छे गोलाारईतुहे ।। यथा स्नातुमवतीर्णे आर्द्रस्नातमुल्लसितमंशुकाधनितम् । तथाऽ च स्नातासि तव स्नच्छे गोदानदीनीर्थे !! इति ।)

अत्र द्वितीयैकादशत्रयोदशनिवर्णा संयोगपरत्वाद् गुरुत्वेऽपि पञ्चत्वादिगणस्योक्तित्रिप्रकृतिनि च वार्त्तन पूर्वेस्य लघुत्वायां न छन्दोमङ्ङो मवति । इतं च महाकविप्रयोगदर्शनने मवति, न तु स्वेच्छया । अत एवाहुः---

कथमचिदपि संयुक्तपरो वरगां णभुरत्न दर्शनेन यथा । परिहसति चितधेयं दारकटाक्षेणु नितृत्तमं !! इति ।

तीन्रपयत्ने तु गुरुत्वै । 'अय प्रजानामधिपः प्रमाते' ( रघु० १-३ ) इत्यादौ । तथा हि—ह्र--दिह्-उँ--हूँ--काराण(मेकारौक रयोष्च केवलयोः सव्अज्जन-शेवा प्राकतइदिमापासु विमारपया मृच्छता मवति । तदुक्तम्—

ह्-दि-क-राओ विन्ङुयुतो त-जो मुग्घो च वर्ण- मि- ित्तो च । रह्योऽत्यंञ्जनयोगे स-ङ्ङमापं सर्वमेव लघु ॥ इति ।

यत्र ह्र-दिह्-कारवित्युपलक्ष्याम । ह्र-दिह्-ओ ण्तेप्पूदााहरम्—

वातक्रीडा

को यहाँ बतलाया कि जहाँ क्रम संज्ञक वर्ण आगे रहे वहाँ पूर्व के अक्षर को लघु मानना चाहिए । तदनुसार यहाँ १२ ही मातृआएं मानी गई

Page 54

अल्पव्ययेन सुन्दरि! ग्राम्यजनो मृदुमश्नाति ॥११॥

शब्द: पठनेऽत्र हेतुद्वयवृत्तिकारोक्तमनादेयम् ॥११॥

अब्धयोदनुष्टुभि ह्रस्वातिस्स्यादो व्यवहृतानिमित्त शेष: : नारायणो

माणिण मणाहु काइं फलमेघो जे चररामिलु कान्त । सहजे मृज्झमु जड नमइ तहिं किं करिग्रंमणिमन्त ॥ (माणिणि ! माले किं फलेपं मच्वइजिमिरि इत: कान्त: । सहजेन मृज्झमो यदि नमति तत्र किं क्रियते मणिमन्त्रै: ॥)

अत इं हि-ओ-ओ इत्येतेपां गरुतायां दोषे(हचकत्वादेरधिकमात्राव्यतिके) तु । रहहपज्जनसंयोगे तूदाहृतम् । तथा प्राकृतादिषु दीर्घस्याल्पि ह्वसरिनपाठे लघुता । तथा ह्वोस्स्थराणां वा वर्णानां स्वरितपाठे एकस्वरांता मवंते । तदुक्तम्—

दीर्घाक्षरंमपि जिह्वा हस्वं देहृठति मवति लघु । ह्वो वा तीनथ वर्णानिकं जाणीहि शीघ्रपठनाच्च ॥ इति अन्रोदाहरणमुच्यम् । अयं प्राकृतविचार: पञ्चमाद्रायांनतवक्ष्यम, एत प्राकृत-छन्द:सूपयोगात्कृत इत्थलं बहुमा ॥ ११॥

परिमाषान्तराण्याह—लोके लो(क्रियमाणैरिति शेष: । संज्ञामूत्र: । चतुरादिसडृश्या इति यावत् । जेया यतिनियमेषु । तदयथा—

१२ नहों । जिससे आर्या छन्द का नियम मग्न नहीं हुआ ॥११॥

बालक्रीडा

भविष्य की ४ । मत्त की ५ । रसको ६ । आदि पद से अश्व एवं मुनि की ७ । वस एवं नाथ की ८ । ग्रहु की ९ । दिशाको १ ० । सूरयं एवं आदित्य की

Page 55

ज्ञेयः पादरचनुयोजडरो यतिरविच्छेदसंज्ञिका ॥१२॥

सेतुः

चतुरंश इति श्लोकर्येत्ति शेषः । आर्यादिषु वक्ष्यमाणाया यते: स्वरूपमाह

विच्छेदोति ॥१२॥

नारायणो

अथ यशचतुवारः, मूत्रान्ति पञ्च, रसाः षट् । आदिपदादश्वा मुनयश्च

सप्त, वसवो नागाश्चाष्टौ, ग्रहा नव, दशो दिशः, द्वादश

इत्येवमादि येयम् । अथ यदिदशब्दा: स्वपर्यायाणां स्वार्थसंख्यासमान-

मध्यार्थानां चाऽऽयुपलक्षकाः । तेन समद्वेदीयोरपि लोके ज्ञेयाः । तथा

छन्दःशास्त्रत्वाच्छन्दसश्छतुयों साग पादो ज्ञेयः पदादिग्यवहःरेषु । अंशः

समचनुर्यंशोऽत्र न ग्राह्यः । किं तु यावाञ्श्योक्तः । तथा च समानां विप-

माणां चोद्गतादीनां पादाः सङ्गृहीताः मवन्ति । पदशब्दः: स्व9यायाणा-

मडि.ग्रहरणादिषु चोद्गतादनुपलक्षकः । तथा यतिर्यतिशब्दो विच्छेदे विरामे

मज्ञितः परिमितः मज्ञाकृतो ज्ञेयः । 'संज्ञिता' इति पाठे यतिखबदसामान्या-

विकरणयालस्त्रीलिङ्गता ज्ञेयेतिं च विपरीताजुषुङ् । इयं च यतिस्त्रृतीया-

तेषबद्गयाादिनिर्देशेषुप्रतिष्ठते । साकाड.क्षत्वात् । अथ यदिमड.ड.रयेष्टवक्षरेषु

यति: स्वादित्यर्थः । इयं च यति: श्रुतिशोकर्यार्थ नियतस्थानेषु काऱ्या ।

यतिनियमस्थानानि च वृत्ते: सङ्गृहीतानि—

यतिः सकृन्त पादान्ते श्लोकादौ तु दिशोपदः ।

समुदादिषु च व्यस्तव्यक्तिविभक्तिके ॥

वालकौडा

१२ संज्ञा होती है इसको लोक व्यवहार से समभना चाहिए । छन्द

के चतुर्थ अंश को पाद समभना चाहिए तथा यति की संज्ञा नाम विच्छेद

है यह भी समभना चाहिए ॥१२॥

Page 56

कवचित्तु पदमध्येऽपि समुद्रादि यत्स्वरूपवत् ।

यदि पूर्वापरी भागौ न श्लाघ्यौ तदण्णौ ।

पूर्वान्ततत्स्वरः सन्धौ ककुद्देव परादिवत् ।

एतद्वये युक्तौ चेत्स्थायां यणादेशः परादिवत् ।

नित्यं प्रभुपदसंसक्तवाच्याद्यमः स्वादिवत्स्थित् ।

परेषां नित्यसम्बद्धः पदार्थश्च परादिवत् । इति ।

एषामर्थे उदाहरणेन स्पष्टोक्तिरियं । "रतिः साधु पदासु ते" इदृश्वो

दाहरणम् —

अत्र मे रतिः ! शिखण्डिनोऽपुने पुरःस्थे कुमारीचरणेऽपि मे ।

श्यामतामरसदृशाम्बुजले रमानाथपि मनो मज्जति मे ।।

( वृ० र० २-२३ ) इत्यादि ।

प्रत्युदाहरण तु— 'नमस्तस्मै महादेवाय शशाङ्काङ्कितवारिजे । इत्यादि ।

"श्लोकाग्रे तु विशेषतः" इत्यस्योदाहरणं पूर्वोदाहृणे "देवोऽपि ।

…रत्नये

येन" ( वृ० र० १-९९ ) इत्यत्र ! सन्धिषु मवति स्पष्टवि ।

निष्कर्षा व

श्यामा कामाकुला रामा वामा श्यामाम्ब मोहाय अभ्येते — ।

ने कजन्तसु पुण्यानां निश्चयो न चित्तो यदि ।।

अत्र पूर्वरूपकरणम् । स्पष्टेऽत्रिर्मक्तिकतायां प्रत्युदाहरणम्—

सुरारातिरिरोहितस्पु शरारोहणमज्जरो— ।

पिङ्जरोकृतपादाब्जहृदय वन्दामहे शिवम् ।

अत्र समासकरणम् । "समुद्रादि" इत्यत्रोदाहरणम्—"तस्मिन्नद्रौ

कति 'चन्दनादि विप्रयुक्तः स चामी" ( मे० १-२ ) इति ।

अत्र मन्दाक्रान्तायां

चतुर्थु स्पष्टोऽत्रिर्मक्तिकता ।

ततः पदसचयक्तविमलक्तित । 'पदासु ते' इदम्-

स्यादि विशेषरां "नयक्तविमक्तिके" इति ।

तत्रोभयोर्द्वयम्—

Page 57

स्वरंदते गरुडकेतुलच्छते कुण्डलनेत्रा नराऽऽरोहिता । केनचिद्वतमाल जोमराज्यामलेन गुरुपेष्ट नीचते ॥

कथं निर्दिशति । नरेन्द्रादयो या यतिः सा पद्मघंडिकात्रिचित्रवति । यदि पद्मस्थ लन्यपेक्ष्यः पूर्वोक्तरसैर्वैचित्र्यं न घटत इत्यभिप्रेतम् । अन्रोदाहरिष्यामः— “परांतं तत्त्वचामरकरटकटके खिलऽऽक्षीनेत्ररांशी” इति । तम्निदर्शितवितयुक्के: पदार्थे न भवति । प्रत्युदाहरणं— प्रणमत भववारणवल्लभेन नाथाय नरः यञ्चरगसरोजदलोदधेः । पूर्वोत्तरभागयारेर्हक्षरत्वे तु यतिदर्शाय । सा च वातुनामप्रत्ययाद्-

ध्रयणा नंदेल चतुथा । तेन श्रमेघोदाहरजतिः— “एतासां राजंति सुमनसां नाम कण्ठावलम्बिनि” , “स्वीकुर्वन्ति हि सुवृदयः प्रकुर्वते च”, “दुःसोढो दाशरथिरमहिमा । रक्षसां बमूव”, “सुरासुरशिरोनिघृष्टचरणारविन्द: रक्षः” “भुवि सुरगुहदर्शायः । कियन्तो न सन्ति”, “कलिवशविवशः सम्प्रत्ययं जीवलोकः” “रामेशां वा प्रतिदिनमुताहो रमेशां मज्जामः” । एतन्मन्यायन्यपि सङ्कीर्णामुदाहरणानि जेयानि ! “पूर्वान्तरत्नस्वरः सङ्ग्रो” इत्यस्याथः । योडयं पूर्वंपरयोरेवादेशः स्वरः सङ्ग्रो मयगंदीचिंदः, स प्रायः पूर्वान्तवत्क्वचिदेव परादिवच्च दृष्टटव्य एव । अत एव “अन्नादिवन्नच” ( पा० सू० ६-१-२ ) इति पाणिनिः । पूर्वान्तशव्दू लवे यथा —“कस्ते दारिद्र्यददावानल ! बदतु यशो वायू-

कोर्ज्जनि दाने” “स्यादग्रानोपगतमुनास लघुमेवालमिति” ( मे० १-४१ ) “परादिवच्चेदेव यथा — अनवाप्तसिदेव सुरार्कनिगमागमसिद्धये । जिष्णुना ( वेणी० ३-६ ) मत्रा स्वरस्य परादिवन्नाचे व्यञ्जनमत्रि परादिवद् भवति ।

यदि पूर्वोपरौ नादौ न स्यातामेकवर्गंके । इति । पूर्वान्तवत्स्वरः सान्वादित्यादेरपि जेय । तेन — ‘अस्या वरक इजमवजित-त्रैलोक्योजोमं त्रिमिति’ हरदादो यतिदुः स्यति । तत्रापि पूर्वं मागस्चेनेकवर्गांतया

Page 58

दोषः न तूतरस्य । तदर्थमेव स्वरसन्धावनेनापवादकरसगात् । यथादेशः परादित्यनोदाहरसगू—‘सप्ताकूपारपारप्रधितपृथुयशास्वर्याथिसारं कृताथें ।’ यथाऽजनस्यापि परादिवद्भाव इष्यते , यथा—‘इत्योत्तसुक्यादपरिरमयान्युद्ध-करतां यातोऽने’ (मेघ० १-९) इति । नित्यं प्राक्प्रदेशस्मृद्धो इति । तस्मः पूर्वं यतिनं कार्येत्यर्थः । यथा—‘बाले ! मूपतिमौलिललितपददलनुस्तववृद्धे जपि च’ । आदिपदात् ‘रक्षोऽभि: सुरमनुजेन्दिते: सुतैर्वा’ । प्रत्युदाहरसं तु-नमः शिवाय कृष्णाय च दानवविनाशिने ।

‘नित्यं प्राक्प्रदेशस्मृद्धा’ इति किम् ? ‘तथाऽसड्द्रियते न बुद्धा: सुशामपि’ ( नै० १-९ ) । चादय इति किम् ? सम्पत्ति: सैव रमणीया सखीया मुज्यते मुवि । अत्र समासान्तर्गतञ्चत्थयात्तसक्खादृश्य नित्यं प्राक्प्रपदसम्बद्ध=वेदषि यतितं दुष्यति । ‘परेण नित्यसम्बद्धा’ इति । परादिति किम् तेम्यः परा यत्तिने भवतीत्यर्थः । ‘प्रसृतः किमथवा पठतो नु’ ( नै० ४-१२५ ) आदिपदात् ‘निजगृहे जयिनं तिसृणां पुराम्’ । परेण नित्यसम्बद्घा इति किम् ? कर्मप्रवचनीयेषः परादिप यतिमंवर्तिवति । यथा— श्रेयांसि वह्वविद्नानि भवन्ति महतामपि ।

प्रादय इति किम् ? ‘राक्षसाधिपबल प्रणाशायाश्चक्रतू रघुवरो वरौ रणे ।’ श्रयं इतनेकार्थरम्यां चादानां प्रादानं पदादिपदो-वेष्यते । एकाक्षराणां तु पादान्तयतो पादमध्ये समुद्रादियतो च । तदुक्त कविकल्पलतायाम— एक स्वरोपसर्गों विच्छेद: श्रुतिसौख्यकृत् । इति । पादान्ते यतो प्रत्युदाहरणं तत्नैवोक्तम्, यथा—विनाकपाश्र्रु प्रणमामि स्मरशासनम् । इति ।

Page 59

अनुत्कयसिद्धयैवं कार्य श्रुतिस्मृता यति: ।

तदु: कविकलशतायाराम्...

एवं यथा प्रयोद्रे ग: सुधियां नोपजायते ।

तथा तथा मधुरतानिमित्तं यतिरिष्यते ॥

शुभ्लाम्बरादयस्तु पादान्त एव यतिमाद्धु: । मरतादियस्तु यतिमेव नेच्छन्ति ।

अत एव कविप्रयोगा: ।

लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन्

मत्र मतृंहरे:-

पिवेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्तिद: ॥

कदाचिद्दैवपयटेनाश्चिपाणमासादये-

न तु प्रतिनिविष्टमूर्खंजनचित्तमाराधयेत् ।

(नी० शा० ५) इति ।

जयदेवस्याप--'मावं श्रृङ्गारसारस्वतमिह जयदेवस्य विप्रवचांसि'

(गी० गो० १२-१२) इति ।

तदुयं बहुविभोदाच्चवचन्तयम् । इयं च यतिवृत्तस्वरूपाद् भिन्नादपि गुणालङ्काराद्यपेक्षयान्तरङ्गा झङ्झवातसूचकारादिमिलङ्कणमध्ये निबद्धा, न तु वृत्तास्वरूपतया ।

मान्नागुच्छघुनियमनं हि वृत्त-

Page 60

युक् समं विषमं चायुद्रं यथानं तद्वृत्तिनिगडते ।

सेतुः

युक्‍समामिनि ममपादसय संज्ञा यथा तृणसूच्युपकरसो युगोजेन सरिद्वमन सरित्सरिद । अपृथक्‍ति विषमपादसय संज्ञा । यथा व तदनव वृत्तिलक्षण, निरामामकत्वं च यते: । अत एव न लक्षणे गृहीतपुंसयोग 'न वतदोषात् पृथग् यतिदोषो वृत्तास्य यथापकर्णन (इ० सू० २-२-४) इत्याख्याकृत् 'न, लक्षण: पृथक्‍तद्वान् ' (वृ० पृ० २-२-३) इति परहृतमित्यलम् । ८२ ।

नारायणरी

परिभाषान्तरमाह—

समं द्वितीयचतुष्टादिस्थानं युग्मिन: सदृशफ:लते ख ते ! विषम चैकादिषु स्थानेषु सदृशगुरु निगद्यते । चरणादिसमसन्न युग्मोजसंज्ञे इत्यादि जेयम् ।

पदै: पादैरघेष्टितं पदसम । तदू खलुविधम-जात तु न तु ति:वृतपदै: ।

बालक्रीडा

छन्द: शास्त्र के जानकार लोग द्वितीय एवं चतुर्थ पाद तो मम पदं युक् युमि और अनोज बहरते हैं प्रद्म एवं तृतीय चतुष्‍काद को 'फ,ए' भयुक्‍ अयुगम एवं प्रोज कह्ते हैं । जिस के फलदरूप में युग्मम पद वृत्त होते हैं ।

यहां कुछ लोग यह चर्‌युद्र है उस के वृत्त म जाति थ मेव हैं । जिसमं सदृशो पादम्‍चदा होने है न वृत्त है और जो मात्राओ से वनता है वह जाति है । यह मम मत है हु इर मत ज जाति मी दो प्रकार की है जिसमें एक भेद होने से व.है और दूसरा मात्राओं मे वनना है अन मातरा वन नह । इसपेवन वतने का कोउक मी वनाते हैं ।

Page 61

सममदद्वंसं वृत्तं विषमं च ततः परम् ।१३। अङ्ग्रयः प्रस्य चत्वारस्तुल्यलक्ष्मालक्षिताः । तच्छन्दःशास्त्रतत्वज्ञः समं वृत्तं प्रचक्षते ।१४।

चपला वक्त्रमयुजोऽतियादि । चकारात्समपर्यायो युग्मादिः विषमपर्यायमात्रिका । वृत्त नियतगुरुलघुविन्यासम् । तत्र जातिराद्यादि । वृत्तमुक्तादिसमाद्वंसमविषमात्मकम् । तदुक्तम्— यद्य चतुष्पदं तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा । वृत्तमक्षरसंघ्रच्यां जातिर्मात्राकृता भवेत् ।। इति । इत्येतत्सर्वं मनसि निधाय वृत्तप्रबन्धानरह— समाद्यमर्यादिसमासु विपमान्तासु चेतित त्रिधा वृत्तमितिर्थः ।।१३।।

त्रिविधस्यापि वृत्तस्याद्यन्त्यसंघनमारभृत्यक्रमेण स्वरुपमाह श्लोकद्वयेण—

बालक्रीडा वृत्त और जाति बोधक चक्र

जाति | १ गणच्छन्द | २ मात्राच्छन्द वृत्त | १ सम | २ अर्धसम | ३ विषम

किन्तु यंहे सूचि ग्रन्थकार को सम्मत्त नही है क्योंकि ग्रन्थकार ने अपने ग्रन्थ का नाम वृत्त रत्नाकर लिखा है माना है । इससे आार्या एवं वैदालील्य आदि को भी वृत्त ही शब्द से संगृहीत किया है । वृत्तः वृत्त से अभिरिक्त यह नाम करण केवल नाम करण ही है वसुतु इसमें कुछ नही है ।।१३।। जिसके चारो पदों में समान लक्षण होता है वह समवृत्त है ।।१४।।

Page 62

वृत्तरत्नाकरे

प्रथमादिप्रसङ्गो यस्य तृतीयश्वरगेन भवेत् ।

द्वितीयसर्गेन्दु वृत्तं तदर्धसममुच्यते ॥१५॥

यस्य पादाचतुष्टयेऽपि लक्षणं भिन्नं परस्परम् ।

तदाहु विषमं वृत्तं छन्दःशास्त्रविशारदाः ॥१६॥

ओजः शब्दरश्मिर्जेयः । यथा वक्ष्यति वैतालोयप्रकरणे यदा समावोजयुग्मकादित्यादि । सममिति तृतीयेऽध्याये वक्ष्यति मु: श्रीरत्नपादि । अर्धं सममिति यथा चतुर्थे वक्ष्यति विषमे यदि सौ सलगमा इत्यादि । भिन्नं युक्तमुक्तादौति मटूटोक्तं व्याख्यातं चिन्त्येम् । उपचित्रादित्यागे बीजामावातू । विषमड्वेति यथा पंचमे लक्षयति मुर्खराजोष्टमभिरित्यादि । एषां व्याख्यानं स्वरूपं श्लोकत्रयेणाह ॥१३१६॥

नारायणः

परयाड्‌त्रयः पादाश्चत्वारोऽपि तुल्येन लक्षणेन लक्षितौ युक्तौ, तच्छन्दःशास्त्रविशारदैश्छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञैः समं वृत्तं बदन्ति ।

द्वितीयश्रवणस्तुयेंवचतुर्थे वतं । तथा चाङ्घ्रं समं यस्य. तदर्धेसममित्यनयोः संज्ञा ।

यस्य पादचतुष्टयेऽपि परस्परं लक्षणं भिद्यते तदिषममाहुः, विगतं समं यस्मादिति न्यायात् ।

तत्र समं पथ्यादि, अर्धसमं द्वृतमध्यादि, विषमं पदचतुरुद्धादि ॥१४१६॥

तिलकोट्रा

जिसका तृतीय पाद प्रथम पाद के लक्षण के समान लक्षण वाला हो और द्वितीय पाद चतुर्थ पाद के तुल्य लक्षण वाला होता है उसे अर्धसमवृत्त कहते हैं ॥१५॥

जिसके चारों पादों में परस्पर में भिन्न २ लक्षण होते हैं उसको छन्द: शास्त्र के विशारद विषम वृत्त कहते है ॥१६॥

Page 63

आरम्भ्येकाक्षरात्पादा देकैकाक्षरवृत्ततः । पृथक् छन्दो भवेत्पादैर्यावत् पादावृत्तिगतम् ॥९७॥

यह वृत्तों के समाधि मेध आर्या एवं वैतालीयादि मे नहीं होता है । किन्तु सामानयतः वृत्त का अर्थ छन्द मानता है । इस के अनुसार वृत्त या छन्द आर्यादि मो है अतः गड़बड़ है । क्यों कि उनमें पूर्वादृध एवं उत्तरार्ध के रुप से व्यवस्था की है । यह ग्रन्थकार के ज्ञान में अधूरापन है ।

सेतुः

अन्त्रयो यस्येह्यादिमास्य चल्वारे: पादास्तुल्यास्तमभं यस्य । प्रथमेऽन्त्योऽपि पादयो: साम्यन्तदद्र्धं समं यरस्म । चरवारोरपि पादा त्रिलक्षण-स्तद्विश्रममित्यर्थ: । आरारम्भेति एकाक्षरमारारम्य पड्‌डिवसतयत्नमेकाक्षरयत्नतै: पादै: समवृत्तं तृतीयाद्ये ये पृथक् दृश्टव्यस्म । तदूदू‌डवर्गमिति षड्‌डिवसतयध्वं णडवृष्टयादि । अत्रादिना व्यालजीमूतादय इति सुधेशिकृतिनस्तया अर्णोभि-ल-योरस्यागरय निर्वीजतान् ॥९७॥

नारायणो

एकाक्षरं पादमात्रस्यकेनाक्षरेण कविना । वृत्तं तै: पादै: कृतवा पृथगिमान् मिलन् छन्द उक्त्वाद मवतत् । वृत्तद्वेवाभिमह--यावदिति । यावत्पादावृत्तिसङ्‌ख्यया षड्‌डिवशातिसङ्‌खकं पादं प्रति गत गमनं मर्यादि । षड्‌डिवशात्यक्षरयाद पर्यन्तं वृद्दिर्यमवतोयथ्य: ॥ ९७ ॥

बालक्रीडा

जहां पूर्वापरोमाव से नियत गुरु एवं लघु वर्णों का विन्यास होता है उस वर्णछन्द के ४ पाद होते हैं । उनमें जिसके चारों पादों में एक एक अक्षर होता है वह एकाक्षर छन्द है । और इसौ तरह जिसके चारों पाद दो २ या तीन २ या चार २ अक्षरों के होते हैं वे द्व्यक्षर त्यभ्र एव चतुरक्षर छन्द कहलाते हैं । इसी तरह के एक-एकअक्षर के बढ़ाते २ जहां २९ अक्षर तक का एक २ पाद होता है वे २९ प्रकार के पृथकृ‌छन्द है ॥९७॥

Page 64

तदूर्ध्वं चण्डवृष्ट्यादि-दण्डकः परिकीतितः। शेषं गाथासुत्रभि षड्भिश्चरणेश्चोपमलक्षितः॥ १५॥

इन २६ प्रकसर के पादवाले छन्द के ऊपर अक्षरो वाले पादों से दण्डक बनते हैं जिन की संज्ञा चण्ड वृष्टि आदि कही गई है। इन्हें भी जो छन्द बच गये हैं वे गाथायें हैं! इन गाथाओं का स्वरुप तीन पादों से या छ पादों से या ५ पादों से ७ पादों से लक्षित होता है॥१५॥

शेषमिति। तत्तसुत्रिमः षड्भिश्चरणैरिह पलक्षितानां गाथानामकथनं शेषमित्यथे:॥ ५॥

अधिकाक्षरपादस्य छन्दसः संज्ञामाह— षड्भिर्विंशत्यक्षरपादाच्छ्छन्दस उच्यते सप्तविंशत्यक्षरपादं छन्दःषण्डवृष्ट्यचादि दण्डकसंज्ञं भवति। सप्तविंशत्यक्षरादेकैनैव रगणादिना वृद्धिः; न त्वेकैकाक्षरेण। आदिपदादादणवाचि॥

इह शास्त्रे विशेषलक्षणेनालक्षितस्य छन्दसः कविभिरिच प्रध्यमानस्य सामान्यसंज्ञामाह— शेषं विशेषनिरूपितादन्यत्। तदेवाह—त्रिभिरिति। कव्वचित्स्विभिः, क्वचित्षड्भिः, चकाराद् दशाभिर्विलक्ष णगुणुलघुक्रमवदूभिन्योर्नाधि काक्षरैश्च चरणैर्युक्ता यास्ता गाथा जेया इत्यर्थः॥१६॥

पूर्वोक्तानामेकाक्षरपादमारम्य षड्भिर्विंशत्यक्षरपादावधिकानां छन्दसां सामान्यतो जातिसंज्ञामाह —

बालक्रीडा

Page 65

उक्ताऽऽत्मयुक्ता तथा मध्या प्रतिष्ठान्याऽसुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च ॥१६॥ त्रिष्टुप् च जगती चैव तथाऽतिजगती मता । शक्वरी सतोपूर्वा स्वाऽऽदिष्टचतुष्टयष्टा तथा स्मृता ॥१७॥

सेतु: एकाक्षरादिष्वद्विआत्मन्थानां छन्दसां क्रमेण सज्ञा: श्लोकत्रयेपणाह उक्ते त्यवक्ष्यन्ते । एवमितरत्रापि द्वचक्षरपादा 'अत्युक्ता' । एवं शेषा अपि ज्ञेयाः । अन्या सुपूर्विका, अनन्तरोक्ता प्रतिष्ठैव सुपूर्वा सती सुप्रतिष्ठा नामाड्न्या जातिरित्यर्थ: । सा च श्क्वरीतिपूर्वा अतिशक्वरीत्यर्थ: ! ननु सूत्रकारेण समचछन्दसां गायत्र्यादीनामेवोक्तत्वादुक्ते तत्सूत्र- त्वमिति चेन्न । 'दिक्को रले' (पि० सू०) इत्यादिसूत्रोक्तेकाक्षरादिप्रस्ता- वसरेवुक्तिरिति भाव: । कविम: प्रायेणाप्रयुक्तत्वात्तेषां लक्षण- वसरेवोक्तिरिति माव: । तत्र —१ उत्क्ता, २ अत्युक्ता, ३ मध्या, ४ प्रतिष्ठा, ५ सुप्रतिष्ठा, ६ गायत्री, ७ उष्णिकू, = अनुष्टप, ९ बृहती, १० पङ्क्ति:, ११ त्रिष्टुप्, १२ जगती, १३ अतिजगती, १४ शक्वरी, १५ अतिशककरी, १६ मधिष्ट:, १७ अत्यष्टिष्ट:, १८ वृत्ति:, १९ अतिवृत्तिः २० कृति:, २१ प्रकृति:, २२ विकृति:, २३ उत्कृति:, २४ अतिकृति: २६ उत्क्रतिः । अत्र प्रतिपादमेकाक्षरवृद्धौ सकले छन्दसि चतुरक्षरा वृद्धिमंवति । तत्रोक्ता चतुरक्षरा । अत्युक्ताडष्टाक्षरा । एवमुत्तरत्राऽपि । उत्कृतिश्रतुरधिकषट्कक्षरा ॥१६२०ः२१॥

बालक्रीडा

एक मक्षर से प्रारम्भ तथा २६ पर्यन्त मक्षरों से बने जिन छन्दों को

Page 66

धृतिश्तातिधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः सङ्कृतिश्चापि तथातिकृतिहतकृति: ॥२१॥

इत्युक्ताश्चतुर्दश संज्ञा: क्रमशो वर्णे साम्प्रतम् । लक्षणं सर्ववृत्तानां मात्राविन्यासपूर्वकम् ॥२२॥

इति श्रीकेदारभट्टविरचिते वृत्तरत्नाकरे संज्ञाभिधानो नाम प्रथमोऽध्यायः ।

सेतुः

दिनां द्वितीये । मात्रावृत्तानुयुक्तवा समवृत्तानां लक्षणं साम्प्रतं तृतीयेऽध्याये वर्ण्यामि वक्ष्यामि मानवसाम्योभये वर्तमानवत्प्रत्ययः ॥२२॥

इति श्रीमद्गिनहोत्रिकुलतिलकायमान् श्रीमहायाजिमत्सूनुमास्कर विरचिते वृत्तरत्नाकरे सेतुः प्रथमोऽध्यायः ॥१॥

नारायणो

उक्तानुवादपूर्वकं वक्तव्यमाह— छन्दसामित्थमुना प्रकारेण जातिसंज्ञा उक्ताः । साम्प्रतंभिदानिं मात्रावृत्तानुपूर्वकं मात्रावृत्तमादितः । कृतत्वा सर्वेषां वृत्तानां नाममुक्तानां क्रमेण लक्षणं वर्णं वदामि इति योजना । प्रथमं मात्रावृत्तमुच्यते । तत उद्धृत क्रमेण वर्णवृत्तमुख्यत इत्यर्थः ॥२२॥

इति श्रीमदिदत्तकुलुजगानिकेश्र्रीमदुदितटारामेश्वर्मत्सुतनारायणसुतविर- चितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां परिभाषाध्यायःप्रथमः ॥१॥

बालक्रीडा

कहा है उनके विशेष नाम या संज्ञा को कहते हैं । ये उक्ता अतयुक्ता से लेकर उत्कृति तक हैं । १६।२०।२१।

Page 67

प्रथमोऽध्याय

३५

उक्त अत्युक्ता आदि छन्दों के भेदों के समझने के उपयोगी चक्र-

क्रमांक|१|२|३|४|५|६|७|५|९

छन्द का नाम|उक्ता|अत्युक्ता|प्रतिष्ठा|सुप्रतिष्ठा|गायत्री|उद्गीति|अनुष्टुप्|वृहती|वृतती

प्रतिपाद के अक्षरों की संख्या|१|२|३|४|५|६|७|५|९

चारों पादों के अक्षरों की संख्या|४|८|१२|१६|२०|२४|२८|३२|३६

प्रस्तार से प्राप्त प्रतिच्छन्द की संख्या|२|८|५|१६|३२|६४|१२८|२५६|५१२

उसके बाद का चक्र

क्रमांक|१०|११|१२|१३|१४|१५|१६|१७

छन्द का नाम|पङ्क्तिः|त्रिष्टुप्|जगती|अतिजगती|शकवरी|अतिशकवरी|अष्टि:|अत्यष्टि

प्रत्येकपाद के अक्षरों की संख्या|१०|११|१२|१३|१४|१५|१६|१७

चारोंपादों के अक्षरों की संख्या|४०|४४|४८|५२|५६|६०|६४|६८

प्रस्तार से प्राप्त प्रतिच्छन्द की संख्या|१०२४|२०४८|४०९६|५१२३|१६३८४|३२७६८|६५५३६|१३१०७२

Page 68

वृत्तरत्नाकरेउसके पश्चात् की चक्र

क्रमांकछन्द का नामवृत्त:अति-वृत्त:कृत्ति:प्रकृति:आकृति:विकृति:प्रत्येक पाद के अ. को संख्या१५१९२०२१२२२३चारों पादों के अ. की संख्या७२७६८०५७८८९प्र.सेप्रा. प्रति. के व्य. की संख्या२६२१०४,७८२५५१०४×७६२०६७४७८×३०९३५५०९

उसके आगे का चक्रक्रमांकछन्द का नामसंस्कृति:अतिकृति:उत्कृति:प्रत्येक पाद के अक्षरों की संख्या२४२५२६चारों पादों के अक्षरों को संख्या९६१००१०८प्रस्तार से प्राप्त प्रतिच्छंद के अक्षरों की संख्या१६७०७९१६३३४५८४३२६७१०५५९८

इस प्रकार छन्दों की संज्ञाओं को मैंने कह दिया अब मैं मात्रा एवं वर्णों के अनुक्रम से सब वृत्तों के लक्षण को कहता हूँ ॥२२॥

इस प्रकार आचार्यमधुसूदनशास्त्री की कृति वृत्तरत्नाकर के प्रथम परिमाणाध्याय की हिन्दी टीका बालबोधा सम्पूर्ण हुई ।

Page 69

ग्रथ द्वितीयोऽध्यायः ।

लक्ष्मैतत्सदृत्त गणै गोपेता भवति नेहु विषमे जः । पष्ठोडयं नलघू वा प्रथमेडर्धे नियतमार्याया: ॥१॥

सेतु: अथ पष्ठद्वयेनार्याया लक्षणयति लक्ष्मैतदित्यादिना । यत्र चतुर्थ्यास्त्र गणा: मप्न भवन्ति एकेन गुरुणाSप्यमस्थानोयेन सहिताश्चेतदायोया: प्रथमेडध्रे नियतं लक्षण झेयम् । एवं सप्तगणानामडटाविश्रतिमात्रा: अष्ट मस्यानीयुगेस्तु द्वे मात्रे इति संयोजनात्— ऋिशङ्मात्राविधिष्टमाय्राप्रथमाद्र्धस्य लक्षणमप्येनदसतिं तर्तिक विशेषणेनैत्याह भवतीति । इह प्रथमाद्धे विषमे विषमस्थाने प्रथम तृतीय पंचम सप्तमाख्ये मध्यगुरुरूपश्चत्वारमात्रात्रातप्राप्तोऽपि जो जगणो न भवति समेत्थ्व नियम: । कव तर्हि नियम: स्यादत आहु पष्ठ इति ! पण्णास्पूरण: पष्ठो जोवा

अथ मात्रावृत्तान्त विवक्षु: प्रथममार्या लक्षणयति लक्ष्मैतदिति द्वयेन । आर्याया: प्रथमेऽर्धे एतद्नियतं सार्वत्रिक लक्षण झेयम् । किं तद् । सप्तसडू ह्याकारा गोपेता मुह्येऽा युक्ता गगाश्चतुर्मात्रात्र: पूर्वोक्ता: । गुरुपेतद्वोक्त्वा यचयप् 'सदरा अर्थ चार्याधम्' ( पि० सू० ) इति सूत्रे ग्रथं चेति ग्रहणात्सार्थ: सप्त गणा भवन्तीति सामान्यत उक्तम्, तथाऽऽर्याधंगणस्थान एको गुहरेवास्ते कार्य:, न तु लघ्यर्मित सुचेतनोयम् । उद्देश्यो । विषमे प्रथमत्र नोयादौ । स्थाने जो जगणो मध्यगुरुंगणो न कार्य । पष्ठस्थस्वयम् जगण: काय: । नलघू वा कायो । निश्च लघूष्च्चौंत चतुल्घुर्वा गरा: कार्य इत्यर्थ । अन्ये तु स्वेच्छया झेया: ।

बालक्रीडा पं० केदार भट्ट ने आार्या में पूर्वाद्ध एवं उत्तरार्ध को व्यवस्था को है अत: उसी के अनुसार कहते हैं है आर्या के पूर्वाद्ध में यह लक्षण नियत है कि इसमें चार लघु वाले सात गण और एक गुरु होता है । यहां विषम गण

Page 70

षष्ठो द्वितोयलात्परके नले मुखलाच्च सयतिपदनियमः। चरमे डधे पश्चामके तस्मादिह भवति षष्ठो लः ॥२॥

अथवा षष्ठो नलघू नश्र्च लघुश्व नलघू नगणस्त्रिलघुरेक इतरौ लघूच्चेति चतुलंधुरुपो गणा: षष्ठो देय इति यावत् । तथा च जगणचतुलंधवन्यतर एव षष्ठ इति नियमः फलितः । यथात्रेव लक्षणसमन्वयः । लघ्मै इति द्विगुरूपरचतुर्मात्र एको गणा: । एवं तस्मप् इति द्वितीयः । तगण! इत्थंनयगुरुसृतत्रीयः । गोपे इति द्विगुरुश्चतुर्थः ना । सच इत्यादिगुरुः पंचमः तिने इह इति मध्यगुरुः षष्ठा:, विषमे इत्यन्तगुरुः सप्तम इति सप्तगणनामष्ठा विशिष्टिमात्रा: । ज इति चान्ते गुरुरिति तस्य द्वे मात्रे इति संयोजनात् त्रिशनमात्रा: संत इ ।

नारायणि

इति । द्वितोयलादित्यतः परं पूर्वमिति शेषः । षष्ठे नले षष्ठस्थाने चतुलंधो गणे कते सति द्वितोयलात्स्थैव षष्ठसद्य चतुलंधोर्गणास्य द्वितोयलघोः पूर्वं प्रथमलघवनन्तरं सयतिपदनियमो यतिसहितं पदं नियमेन समाप्यते इत्ययम्: । 'नले' इति प्रथमादिवचनं वा । ततश्च षष्ठे स्थाने यदि नले नलघू स्यांताम्, तथा द्वितोयलात् पूर्वः यतिरित्यर्थः । परके नले, न-ले षष्ठा-पेक्षया परस्मिन्स्वधमे चतुलंधो कते सति, मुखलात्सप्तमस्य प्रथमलघोः पूर्वं षष्ठगणान्ते सयति पदं नियम्यते । चरमे द्वितीये पुनर्ध्रें पश्चामके तस्मात्स्पमुखलघोः पूर्वम्, अथोच्चतुर्थान्ति, पदं संमाध्यत इत्यानुषङ्गेण पूर्वपादाघ्याहारेण च योज्यम् । इहैति । इहाऽऽचरमार्थे षष्ठो गणो लघूरेव मर्वति । न चतुर्मात्रिक इति पूर्वार्द्धाद्विशेषः ।

उत्तरार्धे प्रथम-तृतीय, पंचम एवं सप्तम गणा, जगण (मध्यगुरु वाला गण) नहीं होता है। यहां यह जगण षष्ठ गण हो सकता है या फिर यहां न लघु

बालक्रीडा

Page 71

ईति । न च व्यंजनं वादं मात्रिकमित्युत्ते व्यंजनद्रवयसंयोगस्यपसाधं मात्रातम-कव्वातू लक्खणं इत्यादिे मात्रारविषयात् त्रिशान्मात्रारुपलक्षणासंगतिरिति वाच्यम् अन्राचमात्राणामेव गराणेन व्यंजनसंयोगानामतथात्वात् । न लघू वेत्य-न्योदाहरणं तु द्वितीयपदप्रथमोद्दिष्ट नेधमे । क्षेत्रे षष्ठाडीयामिति षष्ठस्थाने ज न इति सुचेत्तव्याख्यानमनादेयम् । प्रथमायाः यच्यर्थलक्षणापत्तेः यच्च न लघू वेऽत्यत्र नगण युक्तो लघुरिति सुल्लण आह तत्र नलघू इति द्विचतुर्जनुपपत्तोः ॥ १२ ॥

एनत्वमात्रविशेषं वदता डनयत्पूर्वार्धनक्षणमेव भवतोति क्षोभिततम् । यतिनियमं छन्दोऽधिककारोडप्याह ---

पूर्वार्धे षष्ठो जः खो वा खे चास्य लघुनि मर्वाति यतः । षष्ठः खपरेऽत्रि यतिस्तुयोड्डियर्थे भवति चरमदले ॥ इति ।

अस्यार्थः---सू इति चतुरंघोगमस्य संज्ञा। पूर्वार्धे षष्ठो गणो जषणः खो वा कार्यः । खे तु षष्ठे गणे, अस्य लघुनि द्वीपथमलघवन्ते यति-मर्वति । यदि षष्ठः खपरः---खषचतुलंघुः परो यस्य स तथाऽपि स चतुर्मशचतु-नंधुः स्वादित्यर्थः । तदात्र षष्ठान्ते वा यतिः । चरमदले---द्वितीयार्धे-र्यदि तुयपेश्चतुर्यः खपरसत्रापि चतुर्थान्ते यतिरिति । यद्वा मूले पश्चम्यो ल्यब्लोपे । तेन द्वितीयलमादाय सप्ततिपदानियमः, सप्ततिकपदप्रारम्भनियम इत्यादिरर्थः । उभयथापि लक्ष्येऽविसंवाद एव । किं तु वेत्तिर्सिमन्व्याख्याने 'लौ चेत्पदं द्वितीयादी' ( वृ. सू. ७-१५ ) 'सप्तमि प्रथमादि' ( वृ. सू. -१८ ) इति सूत्रानुग्रहो मर्वति । पूर्वपदाद्याहारश्र कर्तड्यो न मर्वति ।

अत एव क्षेत्रराज आह---

बालक्रीडा

अर्थात चार लघु वाला गण हो सक्ता है । इस पर मो यदि षष्ठ गण चार लघु वाला होगा तो वहां द्वितौय लघु से पूर्वं प्रथम लघु पर यति होगी वही

Page 72

रामामय नमः ! एवमायेंय्या: पूर्वाद्ध` लक्षणीयत्वा द्वितोयेन पदै न सर्थातनियममुत्तर।द्रै लक्षणां चाह पषठ इति । अत्र प्रथमे इत्यानुवन्ते पषठस्थाने न्ले नगश्रायुक्ते लघो चतुलंचाविति यावत् । कृते सति चतुलंघुसमरवो या द्वितीयो लघुसस्तमान्तु प्रथमे पूर्वेस्मिन्प्रथमपादलो सयति सव्रिच्छेदस्पदसम नियमस्समाप्ति: । परके इति सप्तममध्ये न्ले सति मुखलादादिलघो: प्रथमे पषठगणान्ते सविच्छेद: पदसमाप्तिरितर्यर्थ: । ययात्रेव पष्ठे द्वितीयलावपरं न्ले मुखलाच्चेत्यत्र पषठ चतुलंघु प्रयुक्ता यति ।

नारायणो

षष्ठो द्वितोयमादद्र लमेवारस्मते पदम् । सप्तमे न्ले पुनर्मुख्यं पूर्वार्ङडसो यति: स्मृता ।। पदमारस्मते नित्यं गृहीत्वा प्रथमं लघु । पष्ठे न्ले बुधैरैवं चरमार्ङ स्मृता यति: ।। इति ।

छन्दोमा णिक्यं तवार्थसूत्रार्थकथनेनापि सङ्रुच्छते । अत्र यतिमात्रे नियते सति चामोकरादित्वपूर्त्त्रापरभागयोरनेकाक्षररवे पदमध्ये यतिरमा मूर्द्धनि पद- स्थार्ङप नियम उत्क: । तत्र स्पष्टतास्पष्टतविमक्तिकत्वयोर्न विशेष: । अत्र प्रथामङ्या पषठजगणपक्षे सामान्यलक्षणोदाहरणम् । पषठसय चतुलंघुरुत्वे पूर्वार्ङद्विविधयतो च द्वितीयार्ङस्यापुवर्चिमुदाहाररमु । उत्तरार्ङयतेऽस्तल्ल- क्षणस्य तदुत्तरार्ङमिति विवेक: । भत्र विषमे जगणनिषेधात्प्रत्येकं चत्वारो विकलपा: । यथा—

१ २ ३ ४

ss, lls, sll, lll., इति । समस्थाने तु जगणस्यादनिषेधात्प्रत्येकं पन्थ ।

बालक्रीडा

एक पद मो होगा और यदि सप्तम गण न और लघु माने चार लघुवाला गण होगा तो प्रथम लघु से पूर्वं माने पषठ गण के अन्त में पद और यति का नियम होगा । यह लक्षण पूर्वार्ध में हुअा । उत्तरार्ध में पूर्वाद्ध

Page 73

द्वितीयोऽध्यायः सेतुः

उद्चेतयत्र पठ्ठे चतुलंघप्रयुक्ता यत्तिः । सयतिचेतयत्र तु सप्तमे नलघुप्रयुक्ता षथोत्तराद्ध यत्तिनियममाह चरम इति । षनितमेऽद्धे पंचमस्थाने नले सति तस्य प्रथमनलघोः पूर्वस्मिन्नतुरुस्मिन्यास्यान्ते यत्तिः यथा चरमेऽद्धे पंचमके तस्मादित्यस्माद्धे । षथोत्तराद्ध लक्षणमाह इह भवतोति आयोंत्तराद्ध तस्मादित्यस्माद्धे वहट्मणस्थानेपन्न एषो लघुरेव देयो न तु चतुर्मात्रो गणा: । शेषं पूर्वाद्ध वत् एवं हि पंचगणानां विशातिमात्रा: षष्टगणासस्थानौलघोरेगा सप्तमगणस्य चतस्रः अष्टमस्यानीयोगुरोेद्ध संयोजनात्सप्तविशातिमात्रा वैशिष्टचमायोंत्तराद्ध लक्षणं पर्यवसन्नमस्ति चेदं चरम इत्याद्योत्तराद्धे षट्ठोडपिमतयादि पूर्वपंचोत्तराद्धे चैति स्वयं संगमनौयमेतदार्यादिवृत्तोषु मूयांस: सन्ति यद्यपि नयाद्यनुपयुक्तवान्न किल ऋदन्ति तानिह ॥२॥ नारायणि

को तरह सब स्थिति होगी केवल यदि पचम गण नगण और लघु होगा तो प्रथम लघु से पूर्व चतुर्थ गण के अन्तःपद समाप्त होकर यति होती है। इसमें छटा गण एक लघुवाला होता है ॥१२॥

Page 74

अत्रैव प्रसन्नादायीसु नष्टोदृष्टे उच्यते—

लोके प्रसिद्धनामां सीमा विद्याविनोदविमलानाम् ।

जयतीह शुर्रचरितो रामेशाख्यो गुरु: काष्यामू ॥

यदा कश्चिज्ज्ञासते यमार्या कतिध्रेति, तदास्या गणान्स्थापयेत् । गणार-

घश्र्चतुः पञ्चादिकं सङ्ख्याचाविकल्पं यथासङ्ख्यं स्थापयेत् । तत् उपांशु-

मन्र्येन हृत्वेष्टत्रिकलपादघस्तनाऽऽशेषा ऽविकल्पसड्ख्यापूरकाऽविकल्पानपनीय

शेषया सङ्ख्याचया तदाचं गणविकल्पपादकं हृत्वा इष्टविकल्पाऽवस्तनाऽविकल्पान्

राशेरपनीय शेषाद्दू पूवें पूवेंगुणयित्वेष्टविकल्पपाघस्तनाऽविकल्पपादकं पातयेत् ।

एवं यावद्‌द्यगणं कु्रयात् । शेषसङ्ख्याचयारिस्र्र्यामम्त्र्चां जानोेयात् । अन्र

सर्वगुरून्स्तगुरुमध्यगुर्वीदिगुरुमर्वलघुक्रमेणाऽऽवास्थानेऽधरतनतवें श्रेयम् । अन्र

न्यास:—

लोके प्रसिद्धनामां सीमार्विद्याविनोदविमलानाम् ।

जयतीह शुर्रचरितो रामेशाख्यो गुरु: काष्यामू ॥

Page 75

द्वितीयोद्द्याय: नारायणो

अन्नान्ते न्यस्तस्याद्यं गणस्य विकल्पाभावदघस्तनारत्नगुण्य द्वितीयादौँ रसप्तमाभस्तनैश्चतुर्भगुणने जातादचतवार: । सप्तमस्रोदितस्य सवंगुरुत्वारातौँ या-वस्थमा|वस्तनैश्चतुर्मगुणने जातादचतवार: । सप्तमस्रोदितस्य सवंगुरुत्वारातौँ या-वस्थमा|वस्तनैश्चतुर्मगुणने गण्योऽतिरक्तानतगूर्वादिगुयुसवंलंगुं स्त्रोषनतुर्य पातयेत् ।

पद्माघस्तथर्त्तोस्मेरे कशेर्ष एक: । षष्ठस्थस्य लुप्तोर्मिरहपत्वादिकल्पोऽभाव: । पद्माघस्तथर्त्तोस्मेरे कशेर्ष एक: । षष्ठस्थस्य लुप्तोर्मिरहपत्वादिकल्पोऽभाव: । तत्रार्द्धिपूर्ववस्त्रयासां त्यागे शेषस्यैकस्य चतुर्थाघस्तपश्चिमहंतोऽतुर्य पातितेषु शेषस्यैकस्य चतुर्थाघस्तपश्चिमहंतोऽतुर्य पातितेषु शेषस्यैकस्य चतुर्थाघस्तपश्चिमहंतो नतुर्य

वातितेषु शेषस्यैकस्य चतुर्थाघस्तपश्चिमहंतो शेषयोद्योद्यस्य तृतीयोद्द्यायेऽचतुर्महंतो शेषपद्यस्य द्वितीयस्थै: पश्चमिमहंतो द्वये त्यक्ते शेषा मष्टौ । तेषां प्रथममस्थैश्चतुर्मिंहंतो जगणातिरिक्ते द्वये त्यक्ते त्रिशत् । एवमुत्तरार्धं । पूर्वार्धानतिगरपातं त्वविकलपम् । सप्तमस्थैश्चतुर्मिंस्त्रशातो द्वये पातिते शतमष्टादशाधिकम् । तस्य षष्ठस्थाभ्यां द्वाभ्यां हतनो एकस्य त्यागे पश्चात्त्रिशदधिकं शतद्वयं शिष्टम् ।

तस्य पश्चमस्थैश्चतुर्मिंहंतो त्रिपु पातितेषु शिष्टा सप्तत्रिशदधिक नवशती । तस्यां चतुर्थस्थै: पश्चममहंतायां चतुर्णां त्यागे एकाशीतिपधिकानि षट्शतवार्द्धिकशतचतुष्टयनि । तेषु तृतीयस्थैश्चतुर्मिंहंतेषु त्रिपु पातितेषु अष्टादश-सहस्रत्राणि एकोनविशत्यधिकानि सप्तशतचतुष्टयनि । तेषां द्वितीयस्थै: पश्चमिमहंतो

द्वयोरपाये सहस्रत्राणि त्रिनवतिस्थयधिकाष्टशती च । तस्यात प्रथमस्थैश्चतुर्मिंहंतैस्त्रिनयान्त्यागे सिहोड्डयक्ष लक्शत्रय चतुःसप्तति: सहस्रत्राणि नवाधिकानि चतुर्वार्द्धिक शतानि च । अत्रोक्तोदयि ३७८४०९ । एतावसह्द्येयं पूर्वोक्तार्द्धया मर्यति । तदुक्तम्--

गणानुदृष्टिगदायाया: संस्थाप्य तदघो लिखेत् । चतुःपश्वादिकां सद्द्यांचं स्थानस्थानोचिता ततः ॥ हत्वा हतवाघमन्त्येन चौपारस्थगणावदघ: । पृथरघातगणे स्म्योड्डय मणसद्द्यचां विकल्पयेत् ॥ हतादार्योंचिता तावच्चावदाच्छुसमवच: । तत्सद्द्यचामुददिशेद गाथामुददृष्टप्रतयये बुध: ॥ इति इत्यार्योंदृष्टिविधि: ॥

यथा नष्टम् । यथा लक्शत्रयं चतुःसप्ततिसहस्रत्राणि चतुर्वार्द्धिक शतानि च

Page 76

नव चेत्येतत्सदृश्यास्सर्या कीदृश्पति जिज्ञासा, तदा नष्टार्क्षु लिखित्वा प्रादिर्भूतगणैस्त्रिकलैरमिः हरेतु। भागे ह्रते योडृक्: शिष्टम्‌तरागिमितं तद्गणादि-कलपेषु गणं लिखेत्। मागहारे यल्लब्धं तत्सैकं कृतंवा पुनः पुनरुत्करान्ति-कलपमध्ये हते सौजयेषु तत्कोऽपि गणहुनस्तद्गणान्तरालपु पूर्ववस्थापितगणानन्तरं स्थाप्यः। इत्येव यावत्पूर्ति कार्यम्। यत्र तु गणविकलप एव शिष्यते, तत्र तत्संख्यैच एव गणे प्राप्तव्यः। परं लब्धं सैकं न कार्यम्। शिष्टं पूर्ववत्। तद्यथा-9 थमगणस्य चतुर्थविकलपत्वाच्चतुर्थमः पूर्वस्मिन् नष्टार्क्षु ह्रते लब्ध त्रिनवतिसहस्राणि द्वयधिकशतानि च शेष एकाङ्क इति। प्रथमगणस्य पश्चात्त्रिलब्धैर्मक्ते लब्धं सहस्राणांघ्रटादश षड्गतसङ्कलःसङ्कतः च शेषास्व्य इत्यादि। तद्विकलपेषु तृतीयो मद्यमगुहः स्वाङ्यः। लब्धे सैके तृतीयस्य चतुर्विकलपत्वाद्रिश्च्छती शेष एक इति। तद्विकलपेष्वाद्यः सर्वगुरुः कार्यः। लब्धे सैके चतुर्थः पद्चाविंशदधिकशतद्वयाधिकसहस्र नवशती पट्ट त्रिशदधिकारा शेष एक इति। तद्विकलपेष्वाद्यः सर्वगुरुः स्थाप्यः। लब्धे सैके पञ्चमस्य चतुर्वारो विकलपा इति तैरमक्ते लब्धं चतुःसित्रशदधिकं शतद्वयं शेष एक इति। तद्विकलपेषु सर्वगुरुः स्थाप्यः। लब्धे शेष पष्टथस्य जगण्लयोरेव विकलपाद् द्वास्यां मक्ते लब्ध सप्ताधिकं शत शेष एक इति। तद्विकलपयोराद्यो मध्यमगुहः स्वाङ्यः। लब्धे सैके सप्तमस्य चतुवारो विकलपा इति, इति तैरमक्ते लब्धं एकोनत्रिशतं शेषं द्वयमिति। तद्विकलपे द्वितीयोऽन्तगुरुः। ततः सर्वार्धाभिमत गुरुं न्यमेत्। एवं पूर्वोक्तं स्थिततम्। ततस्तु लब्धे सैक आयोऽन्तराङ्गदिगणेच्चरुत्विकलप इति चतुर्थमभक्ते लब्धं सप्त शेषं द्वयमिति। द्वितीयविकलपोऽन्तगुरुः। लब्धे सैके द्वितीयस्य पश्चात्त्रिकलपा इति तैरमक्ते लब्ध एक शेष त्रय इति। तृतीयविकलपो मध्यमगुरुः। लब्धे सैके तृतीयश्चतुर्विकलप इति चतुर्थमभक्ते लब्ध शून्य शेष द्वे पश्चाद्विकलपा इति तैरमक्ते लब्ध शून्य शेष एक इति। प्रथमविकलपः सर्वगुरुः। लब्धे सैके पश्चाद्विकलप इति तैरमक्ते लब्ध शून्ये सङ्के चतुर्थं पश्चाविकलप इति पञ्चमश्वरुत्विकलप इति तैरमक्ते लब्ध शून्यमत्रशेष एक इति।

Page 77

त्रिदंशकेषु पादो दलयोरधेषु वश्षते यथा: । पथ्येति नाम तत्पाश्चान्दौविरूभि: नमस्तनुत्नु ॥३॥ सेतुः

श्रेष्ठो जयति श्री: ॥ दूत्याद्यलक्षणम् । ग्रय पथ्याद्रिलक्षणमाह-चतुष्कति । यस्य द्वयोरध्य-द्वंयोस्स्रिणशकेषु चतुमांत्रागणोऽपु पादो विरामो दृश्यने सा पथ्येति । केवल यत्कृतमर्थांतोडर्था वंशिष्टयम् ॥१॥

नारासंगी

अथ नारासंगी--- नहः । अन्त एको गुरकोऽयियो निपतन्नात । एवं सहनेनार्जीयfमतिन पचोक्ता-मेवार्था वदेत् । तदुक्तमू---

नष्टार्णः: प्रथमे मर्के गणाfकू स्ततुरुfदके: । शेषमन्नुचयी गणाो जेयो ननधुकु यात्नसंपतिमू ॥ पुनर्मजे:पुनलेद्रय सहपा शेषमfन यथा । गनानदयादू गते श्रेषे माथाया प्रथमणणाम ॥ हृति ।

एवमार्यfन्तरेपु मित्यादिपु च जेयम् । दूत्यार्याfलक्षणfचौंध: ॥

आयेषु त्रिदशाकेषु त्रिपु गणेपु यस्य वा दलयोरधशो: पादो दृश्यते कवि-प्रयोगेपु तस्या आयfदा नाराश्रfठेन विदूनेन पथ्येति नाम प्रकfततमतुक्कम् । 'त्रिपु गणेपु पाद: पथ्याद्रय च' ( वि. मु. -२२ ) इति सूत्रे इदंप्रयम् । मर्वत्रात्र ऋपिरामनिंदेवें: समनततप्रदर्शनार्थ: । न वयं यनमतवप्रदर्शनार्थ: । इंदमवात्रौदाहरणम् एवपुत्ररत्राज्ञप । इ॥

वालक्रीडा

जिम आर्या ने. दोनों दलों माने पूर्वार्धं और उत्तरार्धं मे प्रथम तीन गगों के अन्त में पाद fिखाई पड़ना हो तो च-द: शाम्त्र के जान कारों ने उसका नाम पथ्या कहा है ॥३॥

Page 78

संलड्घ्य गणत्रयमादिमं सकलयोरङ्घ्रोर्भवति पादः। यसप्रास्तां पिङ्गलनागो विपुलामिति समाद्रप्राप्ति ॥४॥

अत्र विपुलाभणमाह -- उक्तं लघु गणत्रयमिति । गणत्रयमल्लंध्य पादविरामः । एबमुत्तरार्धं पयलसे यं विपुला इति प्रसिद्धा ॥७॥ नारायणीयस्य--यश्या-अ; यर्या ग्राध्य गणत्रप लड्घयित्वा परतो यत्र मवचिद् द्वयोः शकलयोरधंयोर्व्यस्तयोः समस्तयोर्वा पादयो र्यतिः स्यात्, तामार्गामिस्रयेयं प्रकारतयापिङ्गलनागो विपुलां समाख्याति कथयति । 'विपुलान्य' ( पि. सू. ५-२३ ) इति सूत्रे इतिशब्दं प्रकारवचनमड्घीकृत्य व्याख्येयम् । तेन इतिनाऽनुत्तरत्वाद्विपुलामिति कर्मणि द्वितीयायाः न विरोधः । प्रकारवाचिनेतिविशब्देन चपलाक्षीनामपि गणात्रयानन्तर विरामस्तवप्रकारे सति विशेषवमपि मवतीति सङ्कीर्णमेदा अपि सङ्गृहोताः । एवं चतुर्विधा । पूर्वार्धं एव त्रिगणानन्तर विरामः, मुखविपुला, उत्तरार्धं एव तादृग्जयन्त्रितुला, उमयोरधे्योस्तादृगुभयद्विपुलेऽति इयमेव महाविपुलासि । अत्र 'वष्टे' ( वृ. २-२ ) इत्या दिर्मन्रलयाच्चा । करुणाविपये करुणा करुणारतिरालयाशु म्रिय सेहि । राघव ! करुणाशीलवतां विषमा न मनसो वृत्ति: ॥ जतीयां मूलस्यैव ॥८॥

Page 79

उभयार्धपोजीकारौ द्वितीयतुयौ गंमध्यगौ यस्याः । चापलेऽति नाम तस्याः प्रकोतितं नागराजेन ॥५॥ आद्यं दलं समस्तं भजेत लक्ष्म चापलाग्रं यस्याः ।

अथ चपलालक्षणमाह उभयेऽति । गुरुमध्यगतो जगणो यस्या द्वयोरप्यर्धयोः द्वितीयचतुर्थो स्व्यातां सा चपला आख्या । यस्या पूर्वार्द्धयोर्फ़ इति द्वितीयो जगणः । चतुर्थोऽपि । जगणः । नागराजेन प्रकोतिततम् ॥४॥ मुखचपलालक्षणमाह--आद्यमिति । यस्या आद्यमद्ध चपलालक्षण ग्रथ

जिस आर्या के दोनों अद्धों में यानी पूर्वाद्धं और उत्तराद्धं में द्वितीय ओर चतुर्थ गण जगण हो और वह जगण दो गुरुओं के मध्य में हो यानी उस जगण के दोनों तरफ पहले मी और बाद में मी गुरु हों तो नागराजने उसका नाम चपला कहा है ॥४॥ जिस आर्या का समस्त आद्यर्द्ध यानी पूर्वाद्ध पूर्णरूप से चपला

नारायणी यस्यां द्वयोरधयोर्द्वयोर्यस्तयोः समस्तयोर्या द्वितीयचतुर्थयो गणौ पञ्चचतुपुरः स्थित-गुरुमध्यगतो जगणः स्व्याताम् साSSद्या चपला । एतदुक्तं भवति प्रथमो गणी वृत्तगुरुर्लघुरादिगुरुः, द्वितीयचतुर्थयो द्रिगुरुलघुगुरू, लघुर्लघुः । मध्यगुरु इति नियतमस्यामिति । अन्राद्याधं प्रमे दो विकलपौ ( ५५, १५ ), द्वितीय एकः ( १५१ ), तृतीये डप्येकः ( ५५ ), चतुर्थेऽडप्येकः ( १५१ ), पञ्चमे दो ( '५१, १ । । । ), सप्तमे चतुवारः ( ५५, ११५, ५११, १ । । । ), अष्टमे गुरुरेव । अन्येऽन्यगुरुगणाने द्वाद्रिशतम् । उत्तरार्द्धे पष्टस्य लघुमात्रत्वात्खोडश । उभयार्घविकलपानमन्योऽन्यगुणाने द्वादशार्घिका पञ्चचशती विकलपानाम् अज्कूजतोडपि ५१२ । ५ ।

मुखचिपलादोनां सूत्रकारानुक्तत्वात्स्वयं स्फुटतया लक्षणाऽनुक्त्वावपि चपलाभेदौ सूत्रोक्तत्वाल्लक्ष्यति—

बालक्रीडा जिस ग्रार्या के दोनों अद्धों में यानी पूर्वाद्धं और उत्तराद्धं में द्वितीय ओर चतुर्थ गण जगण हो और वह जगण दो गुरुओं के मध्य में हो यानी उस जगण के दोनों तरफ पहले मी और बाद में मी गुरु हों तो नागराजने उसका नाम चपला कहा है ॥४॥ जिस आर्या का समस्त आद्यर्द्ध यानी पूर्वाद्ध पूर्णरूप से चपला

Page 80

वृत्तरत्नाकरे

सेतुः

प्रठोदयं न लघूवेतिपक्षयोरन्यतरपक्षेऽपौत्थर्थः । यत्तु सुधायां पष्ठजगणवतुंलंधुगणान्यतमतप्रकारेऽतिव्यास्याततदशुद्धं पष्ठे जगणचतुलेध्रुरपमोदं शोरेधैकस्प निध्यारसीयत्स्वात् । अन्यतमशब्दो हि बहुविषयकनिर्धारणेऽपि ।

नारायणि

श्रयणेनार्द्रपि मवेत तदा कृतयतिशोभां कृत यत्या विच्छेदातिमकया शोभा श्रुतिसोमाग्यं यस्मास्ताम्। एतेनार्योंक्तो यस्तत्तद्गुणविशेषे सति विरामविशेषः सोऽप्यस्यां भवतीति दर्शितम्‌ । भुजंगः शः पिङ्गलस्तां गीति गोतवानुक्तवान्‌ । 'आधारधैसम गोति:' (पि.सू. ४-२५) इति सूत्रेणेत्यर्थः । ततश्चात्र द्वितीयार्द्धपि पूर्णाः सगुरवः सप्त गरिणा । न तु पष्ठे लघुमात्रमित्यादि जेग्रयम्‌ । इयंमेका पथ्या, तिस्रो विपुलाः;, द्वादश चपलाः । एतद्भूक्तौंकतवातपषोडशाथ । तत्र पद्याग्रावितमूलं ले । अन्याः स्वप्रमुदाहार्याः । ग्रन्थाऽऽध्रावमियावतः । द्वादश सहित्रि-पष्ठतो आननानि च विकलपाः । उत्तरा णेडपि तावन्त एव । परस्पररहतो कोटयः पषोडशटत्रिशललखाइचत्वरिरशत्सहस्राणि च विकलपाः । षट्चूतोऽपि १६३५००० ।

वालक्रीडा

पथ्या ग्रार्या जघनचपला पथ्या आार्या जघनचपला मुखविपुला आार्या जघनचपला मुखविपुला आार्या जघनचपला जघनविपुला आार्या जघनचपला उमयविपुला आार्या मुखचपला पथ्या आार्या मुखचपला मुखविपुला आार्या मुखचपला जघनविपुला ग्रार्या मुखचपला उमयविपुला आार्या

जघनचपला पथ्या आार्या जघनचपला मुखविपुला आार्या जघनचपला मुखविपुला आार्या जघनचपला जघनविपुला आार्या जघनचपला उमयविपुला आार्या महाचपला पथ्यायां जघनचपला मुखविपुला आार्या जघनचपला मुखविपुला आार्या महाचपला आार्या महाचपला उमयविपुला ग्रार्या

Page 81

द्वितीयोऽध्यायः

४४

इलयोः कृतयतिशोभां तां गौंति गौतवान् भुजंगेशः ॥४॥

मेतु:

प्रयुज्यते । यदुक्तं पस्पशायाम् अनंतरानिमितमहदद्वयुपपत्तौ स्वभावाद् द्विविधविपर्यनिरधाररसो वर्तते इति ॥५॥

पध्यागोत्या दिगु चतुष्प मेदेऽप्यय सज्ञया लेया । द्वादशमु चपलागोतिपु जघनपराधं त्रिकल पद्याते सज्ञयः सप्रयुद्धा ॥=॥

नारायणो

अब गो‘ति प्रकारगा को कहते हैं ।

वालक्रीडा

आख्या के प्रथम दल में माने पूर्वाद्धं में कहा हुआ लक्षणा यदि जहाँ दोनो में माने पूर्वाद्धं ओर उत्तरार्द्ध मे किसी प्रकार हो जाय और उर्स तरह यति को शोभा बनो रहे तो मुजझे शाने उसे गोति कहा है ॥=॥

गीतो के मेदो के नाम --

गीति पध्यार्या

गीति मुख दिपुलायां

गीति जघन विपुलार्या

गीत्युमय विपुलार्या

मुखचपला गीति पध्यार्या

मुखचपला गीति विमुखविपुलाय

मुखचपला गीतिजघन दिपुलाया

मुखचपला गीतयुमय विपुलार्या

जघनचपला गीति पध्यार्या

जघनचपला गीति मुखविपुलार्या

जघनचपला गीतिजघनविपुलाय

जघनचपला गीतयुमयविपुलाय

महाचपला गीतिपध्याय

महाचपला गीति मुखविपुलाय

महाचपला गीतिजघनविपुलाय

महाचपला गीतयुमय दिपुलाय

Page 82

आर्धा द्विस्रोतःकेयं पद्गदितं लक्षणं तत्स्यात् । वस्यु:स्रोतोरपि दलप्रोष्पगोति तां मुनिनिब्रूते ॥५॥

अर्धोपगोति: । आर्धाद्विस्रोतोऽप्यन । इदं भवति पद्यो न इत्याद्योत्तरार्द्धं लक्षण गाद्योद्यो: स्यात् सोऽपगोति: ॥५॥

अग्रेऽपि नदेति शेष: । यद्यार्धद्विस्रोतोरार्धे युक्तं लक्षणं पठितनद्वादि, तद्ययोर्धयो: स्यात् । तदोर्मोऽपि भवेत्‌ 'अन्त्येनोपगोति:' (पि० सू० ४-५) इत्यत्रोक्तहेरर्थे । अथयां पूर्वार्द्धे पद्यमस्म रज्ज चत्वारि शतानि विशिष्टा । तत्तयोरपि नारायणं तत्र । अन्योऽप्यधाते नमत्रः कोट्रो नव लक्षणा: पठित: मदनस्यां विकलराः । अथनोद्यपि ४०८००० ॥५॥

शार्ध के उत्तरार्द्ध में जो लक्षणा कहा गया हैं वही लक्षण यदि जिसके उपयदलों में माने पूर्वार्द्ध में और उत्तरार्द्ध में भी हो जाय तो मुनि उसे उपगीति कहते है ॥५॥ उपगीति के भेदों के नाम । उपगीतिपथ्यार्या । उपगीतिनिजघनत्रिपुलार्या । मुखचपलोपगीतिपथ्यार्या । मुखचपलोपगीनिजघनत्रिपुला । जघनचपलोपगीतिपथ्यार्या । जघनचपलोपगीनिजघनत्रिपुलार्या । महाचपलोपगीतिपथ्यार्या । महाचपलोपगीतिजघनत्रिपुलार्या ।

उपगीतिमुखविपुलार्या । उपगीतीस्युमयविपुलार्या । मुखचपलोपगीतिमुखविपुलार्या मुखचपलोपगीतीस्युमयविपुलार्या । जघनचपलो गगीति मुखव्विपुलार्या । जघनचपलोपगीस्युमयविपुलार्या महाचपलोपगीति मुखव्रतिपुलार्या । महाचपलोपगीतीस्युमयत्रिपुलार्या ।

Page 83

आआर्याश कलद्वितयं वृत्यपरचितं भवेद्यस्यग्राम् । सोद्र्गोति: किल कथिता तद्वृत्यंशभेदसंयुक्ता ॥९०॥

अयोधगोति: । आआर्याशकलद्वितयमिति । यस्मा द्वितीयमदः पूर्वाद्र्दलक्षणं पूर्वाद्र्न्त्तराद्र्दं लक्षणकमिति वृत्तयेन रचितं सोद्र्गोति: । तद्वदिति पद्यार्यावदिति भाव: । यत्यंशेति त्रिष्वशकेषिवृत्त्याद्युक्त तत् संयुक्त तद्यं: ॥९०॥

आर्या के दो खंड माने पूर्वाद्र्ध और उत्तराद्र्धं दोनों खण्ड यदि जिसमें वृत्तयय से रचित हों अर्थात् आर्या के पूर्वाद्र्धं का लक्षण उत्तराद्र्धं में रहे और उत्तरार्द्ध का लक्षण पूर्वाद्र्धं में रहे इस तरह वृत्तयय माने उलटा हो जाय किन्तु पद और यति को शोभा उसी तरह बनी रहे तब उसे उद्गीति कहा है ॥९०॥

नारायणि

आयाधंद्रय यस्य वृत्तयेन विपर्यस्तं यत्पूर्वाद्र्ध तदुत्तरावं यदुत्तरगर्ध तद्व पूर्वाधिमध्येवंकरेगा रचितम्, सा किलेतां प्रसिद्धा । उद्र्गोतिरुक्ता । तेनैव तद्वदिति पद्यार्याभिमेदवदेव यस्या विरामेण योंडभेद: पादभेदस्तेन युक्तेतद्यर्थ: । अनार्यावृत्तिकलपस ह्र्या । यथा — ५१६२००० ॥?०॥

उद्गीति के भेदों के नाम -- उद्गीतिपथ्यार्या । उद्गीतिजघनविपुलार्या । मुखचपलोद्गीतिपथ्यार्या । मुखचपलोड्गीतिमुखविपुलार्या । जघनचपलोड्गीति मुखविपुलार्या । जघनचपलोड्गीतिजघनविपुलार्या । महाचपलोड्गीति मुखविपुलार्या । महाचपलोड्गीतिमुखविपुलार्या । मुखचपलोड्गीतयुमय विपुनार्या । जघनचपलोड्गीतयुमयविपुलार्या । महाचपलोड्गीतयुमयविपुलार्या । महातपलोड्गीतिजघनविपुलार्या ।

बालक्रीडा

उद्गीतिमुखविपुलार्या । उद्गीतयुमयविपुलार्या ।

Page 84

अर्थापूर्वार्द्धं यदि गुरुयुगकेनाधि केन निधने मुक्तंतं्‌ । सेतु: ।

अथार्यागीतिः । ग्राह्यापूर्वार्द्धं हि निः । त्रिषण्मात्राहवं पूर्वार्द्धं निधनं अन्ते एकेन गहण युक्तं द्वित्रिशन्मात्राविधिष्टं पुगोंह्र्मिनि यावत् यदीय स्यात् । उत्तरार्द्धं मपि निखिलं तद्वद् द्वात्रिशन्मात्राविधिष्टमित्यर्थः ।

नारायणी

आर्यापूर्वार्द्धं यद्यैकेनाधिकेन गुरुणा निधने अन्ते युक्तं स्यात् । इतरच्च द्वितीयं समस्तं यदोपरि हि तद्वत्पूर्वार्द्धंवदियमार्गोभिनिर्गत मुनीनोक्ता । ग्राह्यार्द्धं हि पूर्वार्द्धं सगुरुका: सप्न गणा: । इह तु पूर्वार्द्धं अप्टौ गणा अशंन्द्रेयेडपि मवति । अन्तिमस्तु गणाो द्विगुरुरेव । अनयत्सर्वमार्यापूर्वार्द्धतुल्यमेवेति भावः । अत्रार्यापूर्वार्द्धविकलपानामष्टमगणो विकलपाभावात् तैरसपर्ताडने ज्ञातड्को द्वादशसहस्रोण्यष्टो । सेतोभि च पूर्वार्द्धं उत्तरार्द्धेऽपि तदेव । अन्योन्यह्नता जाता मुख्यगीतिवद् भेदसहृश्या । अथ्छतोदपि १६:८०००० ।

केचित्त्वन्योतरार्याधंशाबदमपठितवा इतरदार्याया एवोतरार्यं तद्वदतंरैश्च केकगुरुयुक्तं स्यात्सार्द्धयुग्मोभिरिरिति । आर्यापूर्वार्द्धमित्यत्र समस्तमप्यार्याशब्दं वष्ठयन्तं समासान्निषकृष्टमनुपद्यं पूर्वार्द्धंस्याष्टगणद्वेन 'द्वात्रिंशनामात्रानाम्' उन्न गधंसैकोन त्रिशन्मात्रता चाभिप्रेय व्याचक्षते । मवतु नामतद्र्ग्यास्याकौशलम, कि तु बहूनामस्मतत्म, सूत्राननुगुणं च 'अर्धे वसुगाे आर्यागीतिः । ( पि० सू० - ६१ ) इति हि सामान्योंद्र्गोष्ठगणे सतोरिति । यद्रे हे अध्येयं वचोभूतगिराे समासान्निष सुभकारं आहुः । केचिद्विद्वे मण्डोचतिरिति सज्जिता । अपरैः सकृधकरणमत । गीतोनामप्यार्यापूर्वंकतवादार्यस्वमस्त्येव । गीतार्थचतस्रोऽपि गीतयः प्रत्येकं पथ्याf:पूर्वोत्तरगोत्रप्रक रा ग्सfस्मनतयः

वालक्रीडा

ग्राह्या.कां पूर्वार्द्धं यदि अन्त मे 'एक ग्राभिक गुरुं से युक्तं हो जाय यानो आर्था में सात गणों के वाद एक सुम रदृशा हे वहा हो यदि एक गुरू

Page 85

सार्थंगीति: । तथाचोक्तं पूतकारेषु अप्रगृह्यात्वात् प्रकृतिमावाप्राप्तवास-यादेशाद्यापत्त: । तस्मादेतत्सूत्रमित्थं वृत्तिकृता व्यारच्यतन्; आच्ये द्वे नारायणी पोड़शेति मिलिताश्रयत: पठित: । पूर्वांच्च पोड़शार्या इति मिलितवादरसीति: । तदुक्तं हलायुधेन—

एकं मत्वति पथ्या तिस्रो विपुलास्ततश्छतस्तास्ता: । चपलाभेदैरष्टौ मिररपि मिन्ना इति पोड़शार्या: स्मु: ॥ गीतिचतुष्टयमित्यं प्रत्येकं पोड़शाप्रकारं स्मृत् । साकल्येनार्या नामशोतिरेवं विकलपा: स्मु: ॥ इति ।

छंदोविदितौ वेकादशौडपरे गीतिभेदौ: प्रदर्शितौ । ते यथा, आयैंद-नद्यैड्यधिकैकगुरुयता सड़ोतीति: । सममेव यथा— आगमविधै: कनिध्रुवचुचुंद्रसतेरघीतनिगमद्विलास: । रामेष ररमटगुरूजंयति पिता मे पितामहतुल्य: ॥ ( १ )

और बढ़ा कर दो गुरु कर दिये जायं जिसके फल स्वरुप वहां दो मात्रा के बजाय चार मात्राएं हों जायं वाकी सब जैसा का तैसा रहे वही रहें तो उसे

पूर्वार्ध एवाधिकैकगुरुयुक् सुगीतिर्निर्‌नम् । इतामहुगिरिति पठितवा पूर्वं मे-वोदाहरणम् (२) यच्य तर्गंधं एव तादृक्तदा प्रगीतिर्नाम । ‘अधीतनिगमार्थ:' इति पठितवा प्रथममेवोदाहार्यम् (३) सुगीतिरेव व्यस्यार्था मज्जुगोति: । मुगोत्युदाहररमेव व्यस्यार्थं नेयम् (४) । प्रगीतिरेव वक्त्यस्यार्थं मज्जुगोति: । प्रगीत्युदाहरणं व्यत्स्यार्थमन्नोदाहरणम् (x) । यद्युगुपगोति रघंद्वयेडप्यधिकैकगुरुकृ स्वार्तदा विगोति: । सममेव यथा—

विषयान्निविषघरविषमात्संसुतिमपि नोरसां ज्ञातवत: । संसारसारभूते दशरथबाले मत:ः स्थैयर्मवीयात् ॥ ( २ ) बालक्रीडा

Page 86

इतररताद्विसंखिलं दलं यदोयमुदितेऽमर्यां गौतित:: ॥१९ १॥

सेतु:

द्वितीये चाष्टगणे सत्यार्या गीति: । एतेन पूर्वाद्ध द्वात्रिशात् मात्रात्र उत्तरार्द्ध नारायणो

यदोयमुद्गोतिद्द्र योरस्यघद्वये डव्यधिकगुरुयुक्ता तदा च अरुगीति: । अत्र पूर्वोक्त सड्झोत्युदाहरणे विपर्यस्तार्घ गजेपमू (९) । प्रार्यांगितेरेवेकगुरुहीनोत्तरार्घ-तार्यां वलनरीतवम् । भममैव यथा—

पीनोन्नतकुचकलशा पीवरजघनोहमारमन्थरयाता । पश्यतो प्रणयदृशा तरुणो कां वा न चालयेत्पुरुषम् ॥ (a)

तस्या एवं पूर्वाद्धं एवं तथातवे ललिनेतिसर्गा अर्थयोदयंत्यामेनाइसंतरमेवोदाहरागाम् (८) । उपरिगिरेवावयवार्घकैकाक्षरयता प्रभदा नाम । मममैव यथा—

यस्य विनासवतीनां केलिकलाकौशले रतिविरति: । मथुनमात्ररसज्ञ: शृंगारविहीन: पुमान्स पशु: ॥ (१०) बालक्रीडा

आर्या गीति कहते हैं ॥१९॥

आर्या गीति के भेदों के नाम—

आर्यागीतिः- पादिकशमदानां नामानि यथा—

आर्यांगिति पध्यार्या । आर्यांगितिमुखविपुलार्या । आर्यांगितियघनविपुलार्या । मुखचपालार्यागोतिपध्यार्या । मुखचपालार्यागीतियघनविपुलार्या । जघनचपालार्यागीतिपध्यार्या ।

आर्यागीतिमुखविपुलार्या । आर्यागीतियुमरयविपुलार्या । मुखचपालार्यांगोति मुखविपुलार्या मुखचपालार्यांगीतियुमरयविपुलार्या । मुखचपालार्यागीतिजघनविपुलार्या जघनचपालार्यांगीतिजघनविपुलार्या

Page 87

इति गीतिप्रकरणम्। श्रथवैतालोयप्रकरराम्। षड्‌विषमेष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युर्‌नौ निरंतराः।

सेतु:

तत्रै कोनत्रिशमात्रा मत्वान्ति संयौगितार्ति मन्यमाना: सुल्लक्षणादयो निराकृता: ॥९॥

इति गीतिप्रकरराम्। अथ वैतालोयप्रकरराम्। षड्‌विषमे इति। वैतालोये छ दसि विषमे पदे प्रथममृततीयौ रूपे षट् कला:

नारायणो

सेच्चोतारार्घेोधिकगुरुमता चन्द्रका नाम। व्यत्यस्तार्थं पूर्वंमेवोदाहरणम् (९) एतासमम्भि पूर्वोक्तपध्यादिवोडशार्याणां सम्भ्रम्नतया प्रत्येकं पोडशात्वे सांत सद्दृया १७३। एतासामुदाहरणानि स्वयमुध्यानि। विस्तारभयात्तु नोच्यन्ते। पूर्वोक्तानां चतुर्णामधगीतानां च तथैव पोडशधात्वे सद्दृया ६४ ऐषये गीतिसद्दृया २४०। पूर्वोक्तपोडशगुदार्याभेदैदक्ये सद्दृया २५६ ॥९॥

इति श्रीनारायणभट्ट विरार्चितायां वृत्तरत्नाकरटीकायां गीतिप्रकरणम् मात्राच्छंदसा प्रकृतत्वाद्द्र तालोयप्रकररामार भते—

बालक्रीडा

वैतालोये छंदसि विषमे, अर्थात्पादे, प्रथमे तृतोय च षट् कला मात्राः

जघनच्चपलायोगिति जघनविपुलायां जघनच्चपलायोगीतयुमयविपुलार्यां महाच्चपलार्यागीतिजघनविपुलार्यां महाच्चपलार्यागीतिपध्यार्यां महाच्चपलार्यागोलिजघनविपुलार्यां महाच्चपलार्यागीत्युमसविपुलार्यां ॥९॥

भब वंतालीव अकरराम को लिखते हैं।

जिसके विपम पाद माने प्रथम एवं तृतोय पाद में छ कलाएं ६ मात्राए

Page 88

षट् मात्रा देयाः । तासामन्ते रलौ रष्च लघु रलौ । मध्यलघू रगणः अन्यो लघुप्रच् । ततो गुरुश्चेति । समे पादे द्वितीयचतुर्थथ्रुपेड््टो कला देगाः । ताश्च निरन्तरा नो स्युः । नो इति निषेधार्थः । भव्यवद्विता लघवो न देयाः इत्यर्थः । तासामष्टकलानामन्ते विषमपादवत् रगणो लघुरच देगाः । अत्र अष्टकलासु मध्ये समाः कला द्वितीयादिकाः पराश्रिता स्त्रनोयाद्याश्रिता न कर्त्तव्या । इत्यर्थः । एवं चतुर्थीषष्ठीसप्तमीषु च तदिदं वैतालोयं लक्षणम् । चेदग्रैव षट् विषमे इति ।

हो और अन्त में रगण लघु तथा गुरु हों, और सम पाद द्वितीय एवं चतुर्थ में ५ कलाएँ ५ मात्राएँ हो और अन्त में रगण लघु तथा गुरु हो वह वैतालोय छन्द है । वह ध्यान में रहे कि सम पाद की ये ५ मात्राएँ निरन्तर नहीं रहें यानी ५ लघु हों या आठों गुरु हो ऐसा नहीं हो । तथा इस वैतालोय में समा कला यानी २|४|६

नारायणी

स्युः । समे पादे द्वितीये चतुर्थे च षष्ठी कला: स्यु: । अनते उत्कानां कलानामन्ते परस्ताद् रलौ रगणलघू गुरुच्च भवतीति वैतालोयस्वरूपपरिच्छेदः । एतदुक्तं भवति — विषमे पादे चतुर्देश समे च षोडश मात्राः कार्याः । तत्र मध्ये येडनिमा अष्टौ मात्रा रेफलघुगुरुभिः कार्याः इति । विषमे पश्चात्‌षट्‌ समेऽष्टौ अवशिष्यन्ते, तासां निवेशने नियमाविशेषमह-ताश्चेति । समे ताः षट् कला निरन्तरा नो न स्यु: केवलाः षट् लघव एव न कार्याः यक् गुरु मिश्राः इत्यर्थः । समे विशेषोक्तया विषमे स्वरुचः ।

अन्राडवश्रष्टासु च कवासु षट्स्वष्टटमु च कला द्वितीया चतुर्थ्यौ षष्ठी न परया तृतीयपञ्चमचमसप्तमकलयैर्भ्रता मिलिता न भवंति, द्वितीयतृतीयकलादोनामकेन गुहगोपादान न कियं भयाश्रयः । अन्र विषमपाद्योरासु षण्मात्रास्वष्टौ विकल्पाः । यथा — SSS, II SS;

बालक्रीडा

हो और अन्त में रगण लघु तथा गुरु हों, और सम पाद द्वितीय एवं चतुर्थ में ५ कलाएँ ५ मात्राएँ हो और अन्त में रगण लघु तथा गुरु हो वह वैतालोय छन्द है । वह ध्यान में रहे कि सम पाद की ये ५ मात्राएँ निरन्तर नहीं रहें यानी ५ लघु हों या आठों गुरु हो ऐसा नहीं हो । तथा इस वैतालोय में समा कला यानी २|४|६

Page 89

न समात्र पराश्रिता कला वैतालोयेऽन्ते रसौ गुरु: ।१२।

अथोच्छन्दसि चिन्मू । पर्यन्त इतिं । तु fहतु समे विपमे पादे या अष्टो-कला: पट्कला: ; तासामते यो । रष्ण यष्णेः। व्यतिरेकानन्दो रष्ण रसाणो स्याताम् । शोभं प्रागुक्तनियमादि तथैव वैतालोयवत् यदि मवेत्तदा सुधोभिरोच्छनसिक्तमुक्तम् । यद्यपि विपमगादान्त्यलघोनेन् गुरुर्वमिति प्रागुक्त-

तथापि कार्वस्मयप्रसिद्ध रसादिकाद्यविषय तनु नर्येतादृशविषयामिति भाव: ।१२।

नारायणो

S IS, IIIIS, SSII, IISII, SIIII, IIIII', समसादयोराश्वासवृत्तमान्रासु त्रयो-दशा विकल्पा:— SSSS, IISSS, ISI55, SSII5, II5IIS, SIIIS, SSSII, IISII, SIIIS, IIIIS I, SSII,I, IISIII एते आर्यागिरिवर्णनक्रमेण तिबन्धा: कैश्चित्— 'मोनादृ: (१) सुरसकै: (२) पंकजसो (३) रभितज ला: (४) तत्सारस (५) श्लगसभृतन् (६) सज्जनमुदि (७) ककुमिककुमि (८) ।।

पते हिपमे पादे । हंससमेरा (९) अलिकदेश्या (२) नीरजवक्त्राः (३) कुवलयनयेत्रा: (४) सुस्रवच्छजला: (५) सुनरड्रभुजा: (६) केशारद-

शना (७) राजस्ते कृन् (८) जनहृर्षा मुखि (६) शारदरात्रिषु (१०) विमलनिशाकर (११) भानुप्रभृतिपु (१२) नतु पश्य सुयतु (१३) ।।, एते समे ।। ततोध्छ्वासत्रयोदश गुरिणामड्गुरुभिक्षण वेतालोयद्याद्यार्चे मेदा । एतावन्त जत्नाडपरार्चे । परस्परहता जातं दश सहस्राण्यष्टो शतानि षट्चत्वारिंशद् वाङ्मयेऽपि १०५१६ । इयमेवोच्छन्दसिकापातलि कयोदंश्यमा-

पयो: सहूंचा ।१८।

बालक्रीडा

एव आठवो कला पर के दूसरेके आश्रित नही रहें अर्थात द्वितीय कला तृतीय में चतुर्थं कला पंचम में पष्ट कला सप्तम में अष्टम कला रसगण के आदि गुरु में न मिले ।१२।

Page 90

पर्यन्ते यौ तथेव शेषं तौपच्‍छन्दसिकं सुधीभिरुक्ततम् ।१३।

ग्रापातलिका कथितेयं भाद्र गुरुकावध पूर्ववदन्यत् ।१४।

सेतुः

अथ ग्रापातलिकाऽथ वेतालोयभेदानाह—

अर्थ ग्रापातलिका का कथन । विपमे पञ्चमात्रा: समेडराटावृत्यादि पूर्ववत् । इत्यांस्तु विशेष: । तत्र समन्ते भगणो द्रै गुरू चेतित । ग्रन्यदिति पादान्त ह्रस्वस्य गुरुत्वाद् गुरूवतता दृष्ट्टा ॥ २३॥

त्रिषमम माद रो: षगणामष्टानां च कलानामन्ते यो रेफप्रगणोऽस्ति तं, शेषं षडष्ट कला(निन)यमिर्‌डि तथैव सतानाम्यैतालोयरेफ ग्रहा तथा‌इच्‍छन्दोविद्‌भि-

वैतालोयभेदानाह—

रोपच्‍छन्दसिकसंज्ञं वैतालोयमुक्तम् । वैतालोय एव प्रतिचररामेकगुरूद्‌भवियेन त्रिषमपादे पोङ्गर, समपादे चाष्टाङ्‌शमात्रा: कार्या इति मातृ: ॥ २३॥

त्रिषमम माद रो: षगणामष्टानां च कलानामन्ते यो रेफप्रगणोऽस्ति तं, शेषं षडष्ट कला(निन)यमिर्‌डि तथैव सतानाम्यैतालोयरेफ ग्रहा तथा‌इच्‍छन्दोविद्‌भिर्रोपच्‍छन्दसिकसंज्ञं वैतालोयमुक्तम् ।

वैतालोय एव प्रतिचररामेकगुरूद्‌भवियेन त्रिषमपादे पोङ्गर, समपादे चाष्टाङ्‌शमात्रा: कार्या इति मातृ: ॥ २३॥

वैतालोय एक गुरु के द्वारा उत्पन्‍न होता है । त्रिषमपादे में पोडर होता है, समपादे में ८ मात्राएं होती हैं ।

षगणामष्टानां न मातृणां तद्यन्ते माद्रुगात्परौ गुरुकौ गुरु स्वातामीति बालक्रीडा

ग्रौपच्‍छन्दसिक—

वैतालोय छन्द के लक्षण के ग्रन्त में रगण और यगण हो शेष बाकी वैता-

वैतालोय छन्द के लक्षण के ग्रन्त में रगण और यगण हो शेष बाकी वैतालोय की तरह हो उमे सुधी लोगो ने ग्रौपच्‍छन्दसिक कहा है ।

लोय की तरह हो उमे सुधी लोगो ने ग्रौपच्‍छन्दसिक कहा है । ग्रर्थात् विपम

ग्रर्थात् विपम पादों में ६ मात्राओं के बाद और समपादों में ५ मात्राओं के ग्रन्त में यदि जहां रगण और यगण रहे तो वह ग्रौपच्‍छन्दसिक छन्द कहलाता है ।

पादों में ६ मात्राओं के बाद और समपादों में ५ मात्राओं के ग्रन्त में यदि

जहां रगण और यगण के स्थान पर भगण हो ग्रौर उसके बाद दो गुरु हों और ग्रग्न्य स्वरूप पूर्ववत् हो उसे ग्रापातालिका छन्द कहा है ।

जहां रगण और यगण रहे तो वह ग्रौपच्‍छन्दसिक छन्द कहलाता है ।१३।

ग्रापातालिका

जहां रगण और यगण के स्थान पर भगण हो ग्रौर उसके बाद दो

अर्थात् विपम पादों में ६ मात्राओं के ग्रन्त में भगण और दो गुरु हों तथा

गुरु हों और ग्रग्न्य स्वरूप पूर्ववत् हो उसे ग्रापातालिका छन्द कहा है ।

अर्थात् विपम पादों में ६ मात्राओं के ग्रन्त में भगण और दो गुरु हों तथा

ग्रन्य स्वरूप पूर्ववत् हो उसे ग्रापातालिका कहा जाता है ।

Page 91

द्वितीयोऽध्यायः

वृतीयपुरदक्षिणापादनितका समस्तपादेषु द्वितीयलः ॥१५॥

सेतुः

सभुसूत्रतीयोऽन लघुना युक्तः स्पान् । प्रभमो नतुद्रि यो गुरुरेव स्यादिति भावत्सा दक्षिणान्तका ॥१५॥

सम्प्रदायों मे = मात्राओं के अङ्क = र मागा और दो गुरु हों उसे आचार्यों न अपनालिका छन्द कहा है ॥१५॥

प्रथोदोचयवृत्ति: ! उदीचचेयति । यथ्न अयुगमपोरेब पादयोरग्रे ऽपि वृतीयेन सत्क्ष्षेन द्विती यो लः स्यातदा वेतालोयमद्रोचयवृत्तिसंज्ञं क्षेयम् ॥१६॥

नारायणी

रेफलघुगुरुगाऽऽमपवादः । अथाऽऽनऽचेलं पूर्ववदॆ तालोयवल् । सेयमापातलिका सुधीःस क्थितमिति यावंतसुधोःसदनुपदॆ ण यौजयम् ॥ १७ ॥

इयं वैनालोऽपच ङ्कमिकाऽऽनतजिकापूर्वंकृतच ङ्केदत्रयेऽपि विपमपरतयोपकलपो हि । यथाऽऽ—ISIS IS!IS ISIS!! ISIS!!!! द्वयोरचतुर्णा न परस्पररहतात्पदौ पूर्वाङ्गे । द्वितीयाङ्ङेपि तावन्त एव । तयाऽऽनयोरयधाते नतुषः षिटभेदा भवन्ति ॥१७॥

समस्तेषु चतुष्के ऽपि पदेषु द्वितीयो र्हितोया माना तृतीयया युग युक्ता चेःङ्गतु, तदा दक्षिणान्तका नाम सादिति । चेततदाश ङ्कदयोरध्याहार -

बालक्रीडा

काव्य । सेतुं पदेऽत्र विहितगणौ मोदरं ह्य इति । तेन ‘न समात्र पराश्रिया कनाऽ’ ( वृ० र० २-१२ ) इत्यप्यापवादः । शेषं यथाप्राप्तमेवेति

मावः । इयं वैनालोऽपच ङ्कमिकाऽऽनतजिकापूर्वंकृतच ङ्केदत्रयेऽपि विपमपरतयोपकलपो हि । यथाऽऽ—ISIS IS!IS ISIS!! ISIS!!!! द्वयोरचतुर्णा न परस्पररहतात्पदौ पूर्वाङ्गे । द्वितीयाङ्ङेपि तावन्त एव । तयाऽऽनयोरयधाते नतुषः षिटभेदा भवन्ति ॥१७॥

समपादों मे = मात्राओं के अङ्क = र मागा और दो गुरु हों उसे आचार्यों न अपनालिका छन्द कहा है ॥१५॥

दक्षिणान्तका —

जिसमे समस्त पदों मे द्वितीय लघु नृतीय से मिले र्दिय जाय वह दक्षिणान्तका छन्द कहलता है । यद्र (न समात्र पराश्रिता कला) सम कला पराने विषम कला से मिलो नही हे तो उसका अपवाद होता है ॥१५॥

Page 92

उदीच्यवृत्ति द्वितीयलः सक्तोदग्रेण भवेद्युग्मयुगपोः ॥१६॥ पूर्वेण युक्तोदय पञ्चमः प्राच्यवृत्तिद्वितियेन युग्मयुगपोः ॥१७॥

अथ प्राच्यवृत्ति: । पूर्वंगेति । पूर्वेण युक्तोदय युक्तः । पञ्चमसंज्ञकः । प्राच्यवृत्तिद्वितियेन युग्मयुगपोः सम्पाद्योः सप्तातद्वं तालोयं प्राच्यवृत्तिः ॥१७॥ अथ प्रवृत्तकम् । यदा समार्विति । पूर्वंयोरुदीच्यवृत्तिप्रा च्यवृत्योः समो सदृशो ओजयुग्मरो विपमसम्पादो । त्रिपमः पाक्ष उदोच्ययुग्मोः । समः नारायणी अयुग्मयोरविषमयोः प्रथममृतोष्योयोः पदयोरद्वितीयो द्वितीयमान्रा युग्मे ण तदग्रिमे ण लेन सक्तो युक्तश्वेत्, तदा उदोच्यवृत्तिद्वितियेन वक्ष्यमाणानुषड्ः । शेषं यथाप्राप्तम् । इयं वैतालोयोपच्छन्दसिकापातङ्गलिकापूर्वंकटवेन त्रेघोदार्हत्या । अन्र तु दोः विषयो विवेक्योः । यथैवडSड, डSडौ समयोः पूर्वावृत्तिस्थयोदश । परस्परहतो षड्‌विरामः पूर्वार्धभेदा । तद्वन्त एवार्डपञ्च । परस्परहतो जाता भेदा: षट्शतानि षट्सप्ततिरिति । अड्‌डोदपि ६७६ ॥१६॥ अर्थेति यदोत्ययस्थैव लक्ष्ये वा, निपातानामनेकार्थत्वात् । युग्मयोर्द्वितीयचतुर्थपादयोः पञ्चमो लः पञ्चचमी मात्रां पूर्वेण चतुर्थे न लघुना यदि युतः, एकेन गुरुगा चतुर्थपञ्चममात्रयोरुपादानं यदि स्वादित्यर्थः । तदा प्राच्यवृत्तिद्वितोक्ता पिङ्गलादिमिरिति । समासान्त्रिकृष्टं लशब्दमनुषज्य व्याख्येयम् । शेषं यथाप्राप्तम् । ग्रन्थयोरपि उदोच्यवृत्तिप्राच्यवृत्योः 'न समात्र परिश्रता कला'

बालक्रीडा

उदीच्यवृत्ति — जहाँ विषम पादों में द्वितीय लघु आगे वाले तृतीय से सत्त हो जाय वह उदीच्यवृत्ति छन्द कहलाता है ॥१६॥ प्राच्यवृत्ति — जहाँ सम्पादों में अर्थात् द्वितीय एवं चतुर्थ पादों में पंचम कला अपने पूर्वं

Page 93

यदा समावोजयुग्मकौ पूर्वद्योरभवति तत्प्रवृत्तकं ।१।९५।

पाद: प्राच्यवृत्तेरिति यथासंख्याेन॑वध्य: । ऋमपक्षे देशे सामाऽन्यादिति द्वातीय-न्यायादिति भाव: । तत्प्रवृत्तकं नाम ।१।९५।।

अस्य प्रवृत्तकस्य सम्पादे: प्राच्यवृत्ति नारायणो

( वृ० र० २-१२ ) इत्यस्य पूर्ववदेवापवाद: । सेयमपि पूर्ववत् श्रेधा । विषमयो: पूर्वोक्ता अष्टौ विकल्पा: । समयोष्यनतवार: यथा—१ ५ १ ५, १ १ १ ५ १ ५, १ १ १ ५ १ १ १, १ १ १ ५ १ १ १ । अष्टानां चतुर्थमहंतो द्वात्रिशत्पूर्वाध-मेदा: । तावत्तेष्टराश्च । परस्परहतो मेदाश्चतुर्विशत्यधिकं सहस्रं । प्रजूतोऽपि १०२४ ।१।९७।।

यदा पूर्वचरणैकवृत्तौ त्रिप्रचयौ च दृश्यते । विषमसम्पादौ स्याताम्, तत्प्रवृत्तक नाम ।

विषमयो: प्रथमद्वितीयौ पादयोर्द्वितीतृतीयमात्रायोग: । समयोस्तु चतुर्थं पञ्चमसमात्रायोग: स्यादिति माव: । इदं वैशालेयोपच्छन्दसिक॑ पातलिाकापूर्वंकथवेन श्रेघोदाहायं । तत्र पूर्वोक्तविषमसमपादाविकल्पानामऽन्योऽयहतो सदृश्या स्वयमूहनीय्या । एवम-परान्तिकादिष्वपि ।१।९८।।

अस्य प्रवृत्तकं युग्मपादैर्या सम्पूर्णा रचिता सा डपरान्तिका नाम । पञ्चमे चतुर्थंमात्रायुक्ता । षोडशामात्रता च चतुर्थ्यं अपि पादेऽपु कार्यं तयो: ।

वालिक्रीड़ा

माने चतुर्थ से मिलादो, जाय वह छन्द प्राच्यवृत्ति कहलाती है ।१।९६।।

प्रवृत्तक —जहां पूर्वं के माने उदोच्यवृत्ति एवं प्राच्यवृत्ति के श्रेङ एवं युग्मणद माने विषमम एवं सम्पाद सम तुल्य कर दिये जायें वह प्रवृत्तक छन्द कहलाता है अर्थात् उदोच्यवृत्ति के विषम पाद और प्राच्यवृत्ति के सम्पाद समानकरके जो छन्द बनाया जायगा वह प्रवृत्तक होगा ।१।९६।।

Page 94

अस्य युग्मरचिताडपरान्तिका ॥१९॥ श्रपुग्मा चारहासिनो ॥२०॥

संधान्तिकां सर्वपादैरचिता सोऽपरान्तिका ॥१९॥ अथ चारहासिनो । अयुग्मेति । प्रकृत हस्य विषमपादैरुदीच्यवृत्तिलक्षण-कैरीं रचिता सा चारहासिनो ॥२०॥ इति वैतालोयं प्रकरणम् ।

नारायणो एयं च वैतालोऽपच्छन्दसिकापस्तालिकापूर्वंक्त्वेन पूर्ववत्स्त्रेघा । कश्चित्तु 'अस्य वैनारोयादिच्छन्दोऽवृन्दस्य युग्मरचिता' इति व्याचक्ष्यो । तन्मते वैतालोऽदिपूर्वंक्त्वेन तत्पूर्वंक्त्वेन प्राच्यवृत्तिपूर्वंक्त्वेन च षोडश । उदाहरणानि तु स्फुटमूला इति मेवाः ॥ २८६ ॥१६॥

अस्य प्रवृत्ता कस्यचिद्युग्मनाडयुग्मपादैविषमपादै रचिता चारहासिनो समस्त-पादेषु चतुदंशमानिका । द्वित्रियो च त्रिग्रायुक्ता कार्येस्थ्यः । इयमपि पूर्ववत् त्रेघा । अस्येति वैतालोयामिदच्छन्दोऽवृन्दपरत्वेन व्याचक्ष्यापस्म मतेऽस्मिन् वैतालो-योपच्छन्दसिकाउपातलि कातुदुयोःचयवृत्तिःपूर्वंक्त्वेन षोडश । उदाहरणान्यूयादिति , मेवाः २८६ । अस्मेऽपि मेवा अपैपक्तस्ते स्वकोपैवदाहरणैः प्रदर्श्यन्ते । यथा वैतालोयसमपादचतुष्कमुत्कृष्टयुत इन्द्रियैर्द्विगुणान्तिकः । यथा—

बालकोड़ा अपरान्तिका—इस प्रवृत्तक के समपादों से जो छन्द बनाया जासकता वह अपरान्तिका छन्द कहलाता है ॥१९॥ चारहासिनो—जहाँ प्रवृत्तक के विषमपादों से जो छन्द बनाया जायगा वह चारहासिनो छन्द कहलायेगा ॥२०॥ यह वैतालोय् प्रकारण समाप्त हुआ । अथ वक्न्रप्रकरणम्

Page 95

नारायणी

गुंहधश्रेष्ठतमः स पुरुपो विषयंस्य मनो हृतं न हि । पुरुपक्षत्रतमः स पूरुपो विषयंस्य मनो हृतं मुहुः ॥

वैतालोयविषमपदरचितोत्तरान्त कर । यथा —

विषयाविष्यमाश्रिवष्योपमावनदघंयं ततोडवधीर्यं च । कुरु राधवाचरितं सदा यदि ते हितमाहितं स्वकम् ॥

तथाऽऽस्पातलिकाप्राच्यवृत्तयोविषमपादास्यां क्रमेण रचितोपपातलिक नाम । यथा—

यः पुरतो वक्त्यतिमिष्टं दोषमाषणरतः परोक्षतः । वाच्छिस सौख्यं तयज तं द्राड मित्रसंज्ञितमपि विषोपमम् ॥

तथा यथापातलिकादोनां सप्तानां छन्दसां प्रतिपादमतेनैविकेकगुरुयोग- स्यात, तदा तन्नामकान्योपच्छन्दसिकानि सप्त मवन्ति । तत्रापातलिकौ- पच्छन्दसिकम् । यथा—

आपातलिकादिपु चेदेको गुरुरविको मर्वति प्रतिपादान्ते । आपातलिकादिसंज्ञायुपचछन्दसिकं तदिमप्रेतम् ॥

एवं दक्षिणिकौपच्छन्दसिकादौ ग्रन्थगौरवप्रसङ्गादस्मदनुत्तान्त्रुदाहरण- स्यूह्यानी । एवं च वैतालोयसदृश्चा सप्ताविशत् ३७ ॥२०॥

इति वैतालोयं प्रकरणम् ॥

अथ वक्त्रस्याऽडष्टाक्षरस्त्वेनानुष्ठुबि वक्तव्यस्याऽपि तद्वत्सकलस्य नियतगुरु- लघुत्वमायातपथ्याचपलादिसंज्ञा कार्य । मात्रावृत्तानामसाङ्ख्र्याच्च मात्रावृत्त- प्रस्ताव एवं लक्षणमाह—

बालक्रीडा

अब वक्त्र प्रकारा को कहते हैं ।

Page 96

वृत्तरत्नाकरेः

वक्त्रं नाऽऽदान्रसौ स्यातामबरौवेऽनुष्टुभि ख्यातम् ।।२९।।

प्रथमनुष्टुप् प्रकरणम् । अनुष्टुप् षडष्टाऽक्षरवृत्तद्विसि आाद्यादक्षरादग्रे ऽगणो न देयो नापि सगणः । किन्तु मगणादयो देयाः । किञ्चित् सत्कवीनां यथाऽऽदौ युगणो देयः (तदग्रे चतुर्थ एको वर्णो देयः) ईदृशमनुष्टुप् छन्दसि वक्त्रमिहुच्यते । यथा अत्रैव व इत्याद्यादक्षरादग्रे "वक्त्रं नाऽऽदान्"

नारायणी

आाद्यादक्षरादूर्ध्वं न्सो मगणसगणौ न स्याता, मगणादिय्रथेच्छ स्यात्, श्रब्धेपचतुर्याददशरादूर्ध्व यो यगणः स्याददि, तदा वक्त्रं नाम स्यातम् । तच्चानुष्टुभि रुपातमुरुचामायैरिति । यदातदाशब्दादग्राहारण ख्यातशब्द-वृत्या च व्यास्येयम् । यदाऽऽद्यादद्वघ्रेदचेतिं गगगग्रहंरुप्राण सम्भवति तथाऽऽप्यनुष्टुभि ख्यातमित्यष्टाक्षररत्नसूचनाद् गगचतुष्टयासम्मवाऽऽद्विग्रहगणसूचक-पञ्चता । श्रोदिग्रहणस्याsपि च तत्सममिव्यााह! । द्वौ गगग्रहे ऽपि चतुर्थाक्षरमादाय नगणसगणनिदेशेन द्वितीयतुर्यतीयोगपर्वणियतरस्य गुरुतादवध्यं भवतोति सूचितम् । अनुष्टुभि ख्यातमित्यनेनाष्टाक्षरपादता सूचिता । अतश्वाऽनुलोऽप्यष्टमो वगौँ जेयः । समयेऽपि पादयोः प्रथमादक्षरादूर्ध्वं रगणोऽपि न काऽयं इति सम्प्रदायः । श्रप्राहारे पादे प्रथमस्थाने गहलगुरुपौ द्वौ विकल्पौ, द्वितीयेऽपि नस-निषेधाच्छेषा: पञ्चगा:, तृतीयेस्थान एको य एव, चतुर्थस्थाने रलौ । अन्योन्यधाते चतुर्विकृति: एवं द्वितीयेऽपि पादे येडपि तस्येकं चतुर्विक्रति: । तेषां परस्परहतो जातं त्रिस्रो लक्ष्मा: एकविशतिसहस्राणि सप्ततिशतानि पट्नवत्यधिकपट्स्वतिकेचति मेदेषु । सम्प्रदायमाश्रित्य द्वितीयचतुर्थपादयोर्द्वितीयेस्थाने रगणस्याऽपि निषेधात्समयोः प्रत्येकं विशतिमेदाः, विषमयोरपचतुर्विशतिरेव । तेषामन्योन्य-

अनुष्टुप् यानो आठ अक्षर वाले छन्द में प्रथम अक्षर से आगे नगण और

Page 97

युजोर्ज्जन सरिद्वर्तुः पथ्यावक्नं प्रकृष्टिततम् ।२२।

अथ वक्न्रस्य भेदानाहे-युजोर्ज्जन इति । युज्यते सम्पाद्योः सरिद्वर्तुर्नश्चतुर्यादशरादग्रे जेन जगणप्रयोगेण माध्यम् ।

ओजयोर्‌जन वारिधेऽस्तदेव विपरीतादि ।२३।

ओजयोर्‌जितः = विषमपादयोर्नारिधेर्नतुर्यादशरादग्रे जेन जगणप्रयोगेण-तारायणी ।

इति सर्वगुरुं गणोऽरित । न तु नगणो न च सगणः । मलघेषु तु कुर्यादक्षराद् द्विदयस्याप्रे 'न सोऽग्र' इत्यन्तायमसाः । एवश्च द्वितीयपादेऽपि दृश्यतयम् ।२१।

सगणौ (१११, ११५) नहीं हो और अधिष्ठ माने चौथे अक्षर के ग्रामे यगण (१५५) हो तो वह 'लघुन्द वक्न्र' नाम से ख्यात है ।२१।

अथ वक्न्रस्य मेदानाहे-युजोर्ज्जन इति । युज्यते सम्पाद्योः सरिद्वर्तुर्नश्चतुर्यादशरादग्रे जेन जगणप्रयोगेण माध्यम् । तलपथ्यावक्न्रं प्रकृष्टिततम । अवशिष्टवत् । एवंमपे डपि ।२२।

ओजयोर्‌जितः = विषमपादयोर्‌नारिधेर्नतुर्यादशरादग्रे जेन जगणप्रयोगेण-तारायणी ।

वाते जाता सहस्रग्रा नक्षत्रयं त्रिशतसहस्रांग चत्न्नाशि रातानि । अद्धुनोदपि ३३०४०० ।२१।

मलघेय इत्यस्यापवादेनास्यैव भेदानाह—

युजोर्ज्जं पयोर्‌द्वितीयलतुर्यादशरणयोः सरिद्वर्तुर्नश्चतुर्यादक्षरात्परेण जगणेन पथ्यावक्न्रं प्रकृष्टिततम विपरीतं 'पथ्या युजो ज' (पि०सू०४-१८) इति सूत्रे ।

विपमयोस्सु यगणः समानेऽपवादः ।२२।

विषमपादयोऽचतुर्थाद्दृश्वे जगणेन तदेव पथ्यावक्न्रं विपरीतवद्वादि ।

वालक्रीडा ।

सगणौ (१११, ११५) न हों और अधिष्ठ माने चौथे अक्षर के ग्रामे यगण (१५५) हो तो वह 'लघुन्द वक्न्र' नाम से ख्यात है ।२१।

वक्न्र के हो सम्पादों में सरिद्वर्त्ता माने चार अक्षर के बाद जगण (१५१) हो तो उसका नाम पथ्यावक्न्र हो कहा गया है ।२२।

अयुज पादों में माने विषम पादों में वारिधि माने चार अक्षर

Page 98

चपालावक्त्रमयुजोनंकारश्चेत्पयोराशे: ॥२४॥

यस्यां लः सप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला मता ॥ २५॥

मात्रयम् । सम्पादयोर्युग्मेन च । विपरीतपद्यात्रयत्रय नाम ॥२३॥ तपलेति । विषमपादयोरिचतुर्थपञ्चदशे नगणप्रयोगेण । सम्पादयोर्युग्मेन च । चपलावक्त्रं नाम ॥२८॥

विपरीतपद्यत्रयेऽपि झषेमित्यर्यः । समयोयं एत ॥ २ ।।

अथ युग्मविपुला । यस्मामिति । सम्पादयोस्यां सप्तमो लघुः स्याच्छेषं वक्त्रवन्तं सा युग्मविपुला नाम । यदपोदं युजोरित्यादि पद्यादावक्त्रेयसति तथाऽपुपचेयसङ्करत्वाद्दोष एव । पिङ्गलनतेन विपुलोक्ता ॥२५॥

अयुजविषमयेऽपि पर्योराशेर्चतुर्थान्तकारिशचेत्पचपालावक्त्रम् । समयोयं एत ॥२७॥

नारायणि

युग्मे द्वितीये चतुर्थे च पादे सप्तमो वर्णो ला लघुः सा युग्मविपुला मता सम्मता । यद्यपि पद्यायामपि युजोः सप्तमो लस्तथापि तत्र जग-रोनेऽत्र तु नमस्तेः सप्तमस्य लघुत्वेति न सद्दूरः । तथापि जगदुपक्रमे सद्दूर एवेत चेत् तर्हि तत्र सङ्जाविकल्प एवास्तु । ये त्वत्र जेन सप्तमस्य नैव लघुत्वेत्यसदू रामाहुस्तेऽपि मूलस्य लक्ष्यविरोधः । जगणेन लघु करणात् ।

बालक्रीडा

के बाद जगण (।।।) हो तो उसका नाम विपरीतपद्यावक्त्र छन्द होता है ॥२३॥

अयुज विषम प्रथम तृतीय पादों में पयोराशि माने चतुर्थ अक्षर के बाद नगण (।।।) हो तो उस छन्द का नाम चपलावक्त्र होता है ॥२४॥

जिसके युग्म सम्पादों में सप्तम अक्षर लघु (।) हो जाय तो उसका युग्म विपुला छन्द नाम से जानते हैं ॥२५॥

Page 99

सेतवस्याखिलेष्टवपि ॥२६॥

अथ सेतवमुनिसतेनाह-सेतवस्येति । सतुष्वंषि यत्र सप्तमो लघुः सा विपुलैति संतत्रस्य सतिमित्यर्थः । ये तु चतुर्थौऽजगणेनैव माद्यर्थामिति सेतवम् तमाद्दुष्टेषां तन्तियमे किम्मान्नामिति न विद्यास्तस्मात्समाप्तसा युग्मविपुला मतेऽय-ग्रैव तजमना:यत मेना गणेन माद्यम् चतुर्थं पादेशु सप्तमलघो सतिस सेतव विपुलैति निरीयं । यथा मामकं लक्षणम् । स्यात्स्वप्नमोदत्र लघुश्चतुषु नारायणी

संतत्रेन पथाडर्णवं त्रीणि दशराघातमजः । रक्ष:क्षयकरों पुनः प्रतिमां स्वेन बाहुना ॥

इति सेतवमततेन विपुलोदाहरण जकारेणैव वृत्तिःकृता लघुकरणात्तद्विरोध्रे-घ्रेति पूर्वमेवोत्तरं युक्तं संज्ञाविकल इति । अत्र सम्पादयोस्स्तुतोये स्थाने चत्वारो विकलपा: विशेषु प्राप्तवत् । तेन समयो: परस्परहता षण्णवतिभेदा: विषमयो: प्रत्येकं पूंवंबेचतुर्निर्षाति । परस्परहतौ सड़्ख्यादिप त्रिपद-शालक्षी:, अष्टौ सहस्राणि चत्वारि शतानि षोडश । ४२०५४८६ । अन्रास्मगे यस्स्यां लः सारड्युरविपुलेल्कारप्रश्नेगपि केचिच्छ्या-चक्षते । पादव्यत्ययं यत्रोदाहरणमादुः । विपरीतपध्याचपलावक्न्राभ्यां चैवं भेदः । तत्र जगनगणार्म्यां सप्तमस्य लघुता, अत्र तु म-तास्त्यामपि तस्य तथात्वमिति । उदाहरणां च सप्तमस्य लघुत्वमात्रात्पर्येण जगपे मरामावेनोक्तामिति चादुः ॥२५॥

सेतवस्याडडचायर्स्य मतेऽखिलेष्टवपि पादेषु सप्तमो लः स्यादिति । स्मृत इत्थध्याहारेण सप्तमो ल इति पादानुषङ्गेण व्याख्येयेयम् । संज्ञा तु विपुलैति निह्नपदैत्र । अत्र प्रत्येकं षण्णवतिभेदा: । तेषां परस्परहतौ महद्वचा

जिसके अखिल चारों पादों में सातवाँ अक्षर लघु हो तो वह सेतवा-बालक्रीडा

Page 100

मेनाबिधतों भाद् विपुला ॥१२७॥ सेतुः

चरणेषु सा युग्मद्वियुगोक्ता सुमतिरिभः सन्ततस्य मतेन तु । इति ॥२६॥

अथ विपुलाभेदानाह मेनेति । चतुश्चरणेषु चतुर्थाद्द्रगणप्रयोगेषा मविचपुला स्यांत् । अथ एवं एकेनैव चरणेनोपलक्षिताः ! यत्तु सुल्लक्षणनोक्तम्-विपमपादयोर्मंगगाद्द्विपुलेतित तनु । भो नतो चेलि सासान्यतः चतुर्थाद्रगणेन मविचपु न या: सूत्र हारेण लक्षणतवाद्दशमपदयोगरितियथ मानामावात् । यदवि भो नतो चेलयत्र चपलाचक्रमुजोर्जनेति सूत्रादयुग्मग्रहणमनुवर्तंत इति वृत्तिकारेणोक्तं तदपि न । सर्वंतः सैतव येऽति सूत्रातस्मिन्निहितस्य सर्वपदम्प्रेवन्त्रोयुय्तक्तवात् । मविपुला युग्म: सप्तम इति सूत्रे युग्म ग्रहणेन व्यवहितस्यापु वृत्तर्नास्तीतिसूत्रकृताज्ञपितस्तवाच्च । तेन चपलावकत्रामित्याद्यनुवर्तत इति यत्तु सुल्लक्षणेनोक्तमदपास्तं। यदपि तेनौदा हनतं विशालाक्षी कामजगतिस्वरातिपुनरस्तनोक्तया तदोक्तं, न । तस्यै सतेवाक्तावपुर्लक्षण क्रांततया मविचपुलालक्षणत्वामावात् । एवं हि 'वटे वटे वैश्रवर्णश्चततत्वरे शिवो' इत्यादिमहार्त्रप्रयोगेऽपि नाम्नां प्रतिकलः । एवं र न त विपुलास्वपि स्नेयम् ॥२७॥

अष्टो कोटच एकेनपच्याशाल्लक्षणाश्चतुरुस्त्रात्सहस्राणि बटशतो षट्पञ्चाशच्च । ग्रंथतोऽपि ५ ८३४६ : ६ १२६॥

अभिघतस्तुचतुरक्षरात्परदृशे मेने भगणेन माद् म इत्यक्षरात्परा विपुला । मविचपुलेत्यर्थः । केचिदचत्र 'अङ्क ऋष्वपि' इत्यनुवतेगन्ति । वृत्तिकृतस्तु 'भ्रो नतो च' (पि० मु० ४-१६) इति सूत्रे 'म्वेतः सैतवस्य' (पि० मु० x-१६) इति निवृत्तम् 'चपलायुजोन्त' (पि० सू० ४-१६) 'इत्यस्मादयुग्मग्रहणमनुवर्तते' इति वदंतो विपमपादविषया एवं मविचपुलाद्या इत्याहुः ॥२७॥

चार्य के मत मे युभम विपुला छंद होता है ॥२६॥ जिसके चारों पादों में अविघ मानें चार अक्षर के बाद भगण (SII) हो तो उस छंद तो नाम मविचपुना होता है ॥२७॥

Page 101

इथमन्या रश्वतुर्थात् ॥२५॥

नोदबुधेशचेत्नविपुला ॥२६॥

तोदबघेसतत्पूर्वाङ्‌या भवेत् ॥३०॥

सेतु:

इत्थंमिति । चतुरश्वरश्नेपु चतुर्थाक्षरगदग्रे यदा रगणप्रयोगस्तदाऽऽन्या रविभुला स्वादित्यर्थः ॥२८॥

इस प्रकार चतुर्थ अक्षर के बाद रगण (SJS) होने पर वह रविभुला छन्द होगा ।२८।

नोदब्धेरिति । चतुर्थं चतुर्थान्नगगणश्र्चेतदन नविभुला नाम ॥२९॥

जिसके चारो पादों में अस्वबुध माने चतुर्थ अक्षर के बाद नगण (111) हो तो वह नविभुला छन्द होगा ॥२९॥

नोदब्धेरिति । चतुर्थं चतुर्थान्नगणप्रयोगश्चेतदन तविभुला नाम । अन्र शन्याऽप्रयोगान्न य स गणेर्नविभुलाऽथ्यमनुक्त्वपि श्रेयमिति प्रोचुः । सूत्रादाव-

जिसके चारों पादो में चतुर्थ अक्षर के बाद तगण (SJJ) हो तो वह तविभुला छन्द होगा ॥३०॥

नारायणी

नन्थाक्षरात्परतश्चेद्रा: रगणस्तदेत्थमन्या यथाऽऽदिपुला तथाऽऽदिति रविभुलेत्यर्थ: ॥२८॥

वत्तिकृन्मते तु विषम-

अम्बुधेश्चतुर्थान्तो नगाऽऽश्र्चेतदन नपूर्वाङ्‌न्या विपुला नविभुलेत्यर्थः ॥२९॥

अद्धेऽश्चतुर्थान्तपरस्तगाऽऽश्र्चेतदन तत्पूर्विका तकारपूर्विकाऽऽन्या विपुला तविभुलेत्यर्थः । एवं मयाऽभ्यां तत्पूर्वीं विपुले मत्तत: । अन्रैतासु चतसृषु पादचतुष्केऽपि ततद्गणयोगस्थाऽपां परस्याऽऽमसंर्गोऽप्ये भेदा जेयाः । वृत्तिकृन्मते तु विषम-

द्वालक्रीडा

इसो प्रकार चौथेें पादों में चतुर्थ अक्षर के बाद रगण (SJS) हो तो वह रविभुला छन्द होगा ।२८।

जिसके चाारो पादों में अस्वबुधि माने चतुर्थ अक्षर के बाद नगण (111) हो तो वह नविभुला छन्द होगा ॥२९॥

जिसके चारों पादो में चतुर्थ अक्षर के बाद तगण (SJJ) हो तो वह तविभुला छन्द होगा़ ॥३०॥

Page 102

नुतनत्वादप्रमाणमिति नव्याः । अयन्देशर्माश्रयः । विशेषलक्षणैयंदाक्रान्ते लक्ष्य तस्य तेन तेन नाम्ना व्यवहारः । यत्नवनाक्रान्तत्स्यानुष्ठुबिति सामान्य जातिनाम्ना व्यवहार इति व लक्ष्यविशेष इति । इत्यनुष्ठुप्प्रकराम् ॥३०॥

नारायणो

पादयोरेतदृग्रूपयोगः, श्रन्ययोस्तु सप्तमस्य लघुत्वमात्रं । यत्र तु चतुष्पादि पादेऽपि मादियोगस्तस्यानुष्ठुप्त्वमेव । न तु वक्तव्यत्वमिति विवेकः । तत्राप्युक्पादस्य जातिप्रतिपक्षे द्वयोरप्ययुजोरगणादियोगः, व्यक्तिप्रतिपक्षे त्वन्यतरार्धकारेणापि लक्षणथ्सिद्धे राघो तृतीये वा मगयादियोगः जातिपक्षे म-विपुलोदाहरणम्—

इयं सखे ! चन्द्रमुखी स्मिततजयोस्तना च मानिनी । इन्दीवराक्षी हृदयं ददहति तथापि मे ॥

आध्ये म-विपुलोदाहरणम्—

उन्निष्ठमानस्तु परो नोपेक्ष्यः पथ्यमिच्छता । समो हि विशिष्टेराम्नातो वस्त्यन्तावामयः स च ॥ (श्लो० २-१०)

तृतीये—

प्रोल्लसत्कुङ्डलनप्रोतपद्मरागदललवषा । कृष्णोत्तरासङ्गरुचं विदघच्चेतपल्लवबीम् ॥ (श्लो० २-१९)

रेफविपुलाया: ऋमेणोदाहरणानि—

सकारगानरकासकारसाददसायका ! रसाह्ववा वाहसारणादवाददवादना (श्लो० १६-२३)

महाकविं कालिदासं वन्दे वाग्देवतां गुरुम् । यज्ञान्ने विश्मामति दर्पणे प्रतिबिम्बवत् ॥ कामिनीभिः सहः प्रीतिः कस्मै नाम न रेचते । यदिन न स्याद्वारिवीचिचञ्चलं हन्त जीवितम् ॥

Page 103

युतसुनेव कवनरा कियामुबिहितवयम् । तपस्विनो हि वसते केव-1फिजिदत.स् ॥ (फि. १९ २४)

अथानाथः प्रकृतलयो माझूवस्मुफवारिसनम् । मोलेरानाथयामासुमंस्त सलफमतायुमः ॥ (फि. २० २७)

तव मन्त्रकृतो मःखःदरतंसजफितातिफिःः । प्रत्यादिशन्त पद मे पुथररप्यामदः सरा: ॥

सा वेदुष्ये प्रोतिथ्यंदि सर्वंशारथानुगामिनो । सा शूरतां श्रेष्ठा यदिं सर्वंकारथानुगामिनो ॥

वन्दे गुरूं रामश्वरं सर्वशास्त्रोपिकारवहम् । विस्मेरां कमपशिरसो यस्योतसों पणिझ्वरा: परे ॥

लोकवत्रतिपत्तव्यो लोकीकौड्यं: परोक्षकः । लोकव्यवहारं प्रति सदृशो बालपणिडतोः ॥

सखा गरौयाड्श्रुङ्खच कृत्निमस्तो हि कार्यंतः । स्वाताममित्रेऽपि मित्रमे च सद्जप्राकृतावपि ॥ (फि. २-३६)

यियक्षमाणेनाड्ङूत्तः पाथंभाथ द्विपंसमुरम् । अभीक्ष्णं प्रतिष्ठासुरसंकिकियद्वयाकुलः ॥ (फि. २-९)

षड्गुणः: सत्कयस्तत्रः सिद्धयश्चोदयास्रयः । ग्रन्थानवोत्य तपाकर्तुंमपि दुमेंघसोड्व्यलमः ॥ (फि. २-२३)

ततः कुमुदनाथेन कार्मनैगण्डपाण्डुना । नेत्रानन्ददेन चन्द्रेण माहेन्द्रो द्विगल इंकृता ॥

Page 104

नमुं सकर्मति ज्ञात्वा प्रियायें प्रेपितं मनः । तत्तु तथैव रमते हृदतः पाणिनिनिर् वयम्‌ ॥ तथाऽपि यन्मथयति ते गुरुरित्यस्ति गौरवम्‌ । तत्प्रयोगैककर्तृ त्वमुपैति मम जल्पतः ॥ (शि. २— ९ )

एवं न-विपुलाप्रयुक्ताहार्य्यां । तत्र तु समपादयोऽस्तुरुद्दर्व जगणेन पथ्यावक्त्रता, सप्तमस्य लघुतामात्रये ज-विपुलात्वमिति विवेकः । सर्वपुला तु कविप्रयोगानाविन्नास्ति । अन्येषां तु मते 'युग्मत्सुनेव' (कि. ११—१५ ) इत्यादीनां विषमयोष्चपलादित्स्वादत्समयोस्तु पथ्यात्वा च्छपलापथ्यावक्त्रादिसंज्ञा भवन्ति । एवं विपुलापध्येत्यादिसंज्ञा ज्ञेयाः । अत्र वृत्तिकृन्मते सर्वासु म-विपुलादिपु विषमपादयोः प्रत्येकं चतुर्विशितिमेदाः, समयोः प्रत्येक पदण न्रति: । परस्पररहतो युग्मनिपुलावत्सड्ख्या ज्ञेया । अन्येषां मते तु मुख्य वक्त्रवत्सह्यचाः । तथा सड्ढीणगणतायां सड्ढीर्णविपुलावक्त्रं रर्‌वति ।

कुमारे -- वचचिदप्रे प्रसरता रवचिदाऽप्लुतय निधनता । शुनेब सारङ्ककुलं त्वया भिन्नं दृष्टिं कुलमू ॥ यदद्ययक्षेण जगतां वसभारोपितास्त्वया । मगोऽप्यस्याऽविषयां मुनोविषयामाहमतः ॥ (कु. ६—९५)

माघे -- मवदिगरामवसरप्रदानाय वचांसि नः । पूर्वरङ्कप्रसङ्गाय नाटकोयस्य वसुतुनः ॥ ( शि. २.५ ) इत्यादिना विपुलाभेदा अनन्ता एवं कविप्रयोगेपु दृश्याः । सर्वं पु तु प्राप्तेष्ट चतुर्थवर्गास्य गुरुत्वेति सामुदायिकः ॥३०॥

Page 105

द्वितीयोऽध्यायः

द्विकगुणितवसुलघुरचलधृतिरिति ॥३१॥ मात्रासमकं नवमो लगोडनिगः ॥३२॥

सेः- अथास्याः लक्षणमाह-‘द्विकगुणीतवसु-लघु-गुरु’भिः । नवभिर्न्यासमात्रैः । द्विगुणितवसवः- पोडशभिरर्थः । तत्संरब्यां तु लघवो यत्र यस्यां सा अचलधृतिरन्विता । प्रत्येक पोदण नघुपररिमिताष्टचतुगारः पादा मस्या मवन्ति । एतदग्रेडपि । पिङ्गल- सितवमां गोतयायेन्त्यादष्टे ॥३१॥

अब मात्रासमक का प्रकरण करते है । जहां वसु माने आठ लघु द्विकगुणित माने दो से गुणा किये गये हों अर्थात् जिसमें १६ लघु हों तो उसे अचलधृत्ति कहते हैं ॥३१॥

अथास्या मेदा-राह-मात्रेति । यत्र पोडसमात्रे छन्दसि नवमो मात्रा नारायणी

वर्णंच्छन्दोऽप्येतत् द्विगुणितवसुपदसयोततर मानुवृत्तिसिद्धचर्थं प्रकोष्टंके षच- स्वधर्या । तेन मात्रासमकादपि पोडशभिस्तवमात्रैश्चतुर्गुणं भवन्ति । द्विगुणो- वसुलघवोष्टौ लघवो यस्मा साडचलधृतिरिति कध्यते । चकाराद् गोत्याय- येत्यपि संज्ञा भवति, इति पिङ्गलमतसड्ग्रहः । पोडशालघुपादेत्यर्थः ॥३१॥

यत्र पादे नवमो ल लघुरेव गुरुश्राज्ञते नियतस्तनमात्रासमकसंज्ञम् । नवमाल्त्रयोलङ्घुनु नियमाच्छेषे नियमाडमावः मूचि्तः । सर्वथा पोडश- मात्रता कायेन्ति मावः । सर्वेषु मात्रासमेपु सममात्रा परेण युक्ता न कार्य- त्वपि सम्प्रदायः । ततश्च प्रथमे जगणाभावाच्चतुर्थारो गणविकलगा ।

बालक्रीडा वक्त्रप्रकरः समाप्तो हुआ । अथ मात्रासमकप्रकराणम् ॥

अब मात्रासमक प्रकरण का श्रारम्भ करते हैं । जहां वसु माने आठ लघु द्विकगुणित माने दो से गुणा किये गये हों अर्थात् जिसमें १६ लघु हों तो उसे अचलधृत्ति कहते हैं ॥३१॥

जहां १६ मात्रा वाले छन्द में नवम लघु हो ओर अन्तिम एक गुरु

Page 106

जोन्नल।वथाम्बुधे विश्लोक।१३३।

लघुरेव अन्तिमो वर्णो गुरुरेव शेषे त्वनियमः। तन्मात्रासमकं नाम॥३२॥ जोन्नावति॥ अम्बुधेःचतुर्यमात्रातां जगणपञ्चमे च्छेदे प्राग्वत्तदा विश्लोक इति नाम छन्दः अस्ति वेइ। अथास्मिन्न इति । अथवा चतुर्थमात्रातो लघो नगणो लघुश्च यस्य । तस्यापि विश्लोक इति नाम । अभिमतं पक्षे लक्षणरचनात्वेवम्। जोन्नावथ्य जलघे विश्लोक इति॥३३॥

नारायणो यथा—SS,।।S,S।।,।।।।। द्वितीये नगणः - SS, ।।S,S।।,।।S। नवमा ल' इति वचनादिगुरुसवं गुरु न भवतः। मध्यगुरुसवंलघू तु वानवसिकालक्षणप्रपञ्चात्तावन्न भवतः। चतुर्थ द्वौ -SS, ।।S गन्तदर्शनादन्ये गणा न भवन्ति । एतेषां विशिष्टपातमन्योन्याघाते प्रतिचरणं चतुर्विशतिमेदाः। चतुर्यां चतुर्यरशत्यादौनामन्योःपयोह न्ती वक्त्रवदेव जानाति मड्ढिया लक्षणयैकत्रिशत्सहस्री षट्सप्तसज्जत्याचिकसप्तशती चेति । अड्ढुतोऽपि ३२१ ८७६॥३२॥

अभ्रेत्ययथेत्यर्थ i अम्बुधे: कलाचतुष्टयगणौद्धवं जगणपोडयथा न्लो चतुलेङ्घुवां गणः स्यात् । शेषं पूर्ववत् । स विश्लोको नाम मात्रासमकम् । यद्यपि 'विश्लोक: पञ्चमाघतमो' (छो .७८) इति सूत्रे पञ्चमाष्टतममात्रयोलङ्कृतत्व मात्रामुक्तम्, तथापि पञ्चमाष्टमयोलङ्कता चतुर्थमात्रान्तरं चेत् जगणचतुलेङ्घुरव भवति, नारयथेःयभिप्रायेणैवमूचिवान्। जपक्षे इदमेवोदाहृतणम् । लपक्षे तु

बालक्रीडा हो तो उसे मात्रासभक नामक छन्द् ने जानने है॥३२॥ सोलहु मात्रावाले पाद में अम्बुधि माने चार मात्रा के बाद ज माने जगण हो चार लघु हों तो वह विश्लोक छन्द होता है॥३३॥

Page 107

तद्युगलाद्दानवासिका स्यात् ॥३४॥

तदिति । तद्यु ग्लाद्म्रुधियुगलादष्टमात्रात द्र्वपर्थः । चैज्जगरसो मगण नघू वा सा वानवासिका नाम । अस्यै चेह "नवासि" इति जगणः । त्ल पक्षे तु वानवासिका जलधियुगलात्स्यादिति लक्षणरचना ॥३४॥

सेतुः

'सेध्यो रघुपतिरातमहितार्थम्' । यत्राद्रे गणे विकल्पषट्तवारः । यथा—ss, |Is, S||, || । द्वितीये द्रो—|S|, ||| । तृतीयेडपि द्रो—ss, s||, |Is, || । मध्पगुर्वन्तगुरुमवलगुरुरूपं भेदत्रयं तु चित्तापादकत्वान्न मवति । चतुर्थे गुरूवंत गद्रद्यगमू—|Is, ss । एतेषा परस्परघाते द्वादशशत्प्रतिपादमेदाः । एतेषां घाते जाता सङ्कथ्यार दश लक्ष्या ष्रष्टचत्वारिषटसहस्राणि पश्च शतानि षट्सप्ततिश्चेति । अज्ञतोरपि ९×५×४×६×३३॥

तद्यु गलाद्म्रुधियुगलादष्टमात्रानन्तरं यदिं जो नलो वा सा वानवासिकेति । 'जो न्नावष्' ( वृ. र. २—३३ ) इति पदत्रप्र मनुषज्ये योज्यम् । अन्रापि द्वादशशत् 'जानवासिका' ( पि. सू. ८—१३ ) इति सूत्रे द्वादशाचकार-लम्भनवमयोलङ्घुतोक्ता, सा चैवमेव नान्यथेत्येवमेवोक्तम् । जपक्षे इदमु-दाहराम । 'लपक्षे यथा—'लोकहितार्थं हरिहरमूर्ती' । अन्राद्रे गणे विकल्पषट्तवारः:ss, | Is, S||, || :| । द्वितीये त्रय:ss, S||, |Is । तृतीयेडपि द्रो—ss, || s, एनेषमन्योऽन्यताडने मेदाः प्रतिपादम्रष्टचत्वारिषट् । अन्योऽन्यहतौ जाता सङ्कथ्या त्रिपचाशाललक्ष्या अष्टौ सहस्राणि चत्वारि शतानि षोडश च । अज्ञतोरपि ४×३×५×१६ ॥३४॥

बालक्रीडा

तद्यु गल माने चार की जोडो यानी आठ मात्रा के बाद जगण (IsI) अथवा चार लघु हों तो वह वानवासिका छ्न्द होता है ॥३४॥

Page 108

वाणाष्टनवसु यद्‌लघिचित्रा ॥३४॥ उपचित्रा नवमे परयुक्‍ते ॥३६॥

सेतु: वाणेति । पडचाष्टनवसु यदिलघु: स्यात्सा चित्रा नाम । शेषं प्रारब्‍वत् ॥३५॥ उपचित्रेति । नवमस्थाने गुरो: सति उपचित्रा नाम ॥३६॥

बाणा: पञ्‍च । पञ्‍चमाष्टमनवसु यदिलघु: स्यान्‍न । शेषं पूर्ववत् । tदा चित्रा नाम ! अस्यामाद्ये गणे चतुवारो विकलप: यथा--S, I S, S I I, I I I द्वितीयेडपि द्रो-IS, I I I I । वृतौपे श्रुय:-I S, I S, I I I I । चतुर्थे द्रो--S S, I S । अन्योऽन्यगुणाने पूर्ब्बव सदृक्‍ख्या प्राप्‍वत् ॥३५॥

नारायणो वाण: पञ्‍च । पञ्‍चमाष्टमनवसु यदिलघु: स्यान्‍न । शेषं पूर्ववत् । tदा चित्रा नाम ! अस्यामाद्ये गणे चतुवारो विकलप: यथा--S, I S, S I I, I I I द्वितीयेडपि द्रो-IS, I I I I । वृतौपे श्रुय:-I S, I S, I I I I । चतुर्थे द्रो--S S, I S । अन्योऽन्यगुणाने पूर्ब्बव सदृक्‍ख्या प्राप्‍वत् ॥३५॥

नवमे मात्रास्वरूपे परेण दशमेन युक्‍ते मिलिते स्‍तयुपचित्रा नाम । शेष प्रारब्‍वत् । जयदेवस्‍तेकादशमात्रास्‍वरपि नियममााह-- 'अष्टरस्‍पो मो ल्‍या-वुपचित्रा' इति । अष्टकलानन्‍तरं गदलघुगणावा इष्‍य: । अत्र तृतीये गणे द्वौ विकल्पौ--S S, S । अन्न्रे गान्‍विकल्पना मात्रासमकवत् । अन्‍योऽन्यघाते सदृक्‍ख्या प्राप्‍वत् ॥३६॥

वालक्रीडा सोलह मात्रा वाले छंद में यदि बाण माने पांच, अष्टक माने आठ, एवं नवम लघु हो तो वह चित्रा छंद होता है ॥३५॥ सोलह मात्रा वाले छंद में यदि नवम मात्रा दसवीं से मिलीजो यानो दो लघु को एक गुरु माना जाय तो उसका उपचित्रा छंद कहते हैं ॥३६॥

Page 109

वृत्तौषुद्यायः

श्रष्टाभ्यो भाद् गावुपचित्रा ॥३६॥ पदतोत-कृत-विविध लक्षण युक्तेर्मात्रासमादिपादैः कलितम् ।

सेतुः

इमामेव अन्यमतेनाह-अष्टाभ्य इति । अष्टमात्रातो गृह्लवृयमणप्रयोग-दुपचित्रेऽर्थः ॥३६॥

अतीतानि पूर्वोक्तानि कृतानि विविधानि ननाप्रकाराणि यानि लक्षणाणि लक्षणानि तद्वद् कर्तृमात्रासमादीनां पदचानां पादैः कलितं रचितं तथार्डनियततवृत्तं पादचतुष्टेडपि नियतैकवृत्तलक्षणहीनं परिमाणेन न पोद्द मत्पादतवेन युक्तम् । ततः कर्मधारयः । एतादृशं यद् वृत्तं तत्पादाकुलक-मित्यन्वयसंज्ञया योज्यम् । अथ प्रथमपादे मित्यन्वयसंज्ञा । झोभनित तत् छन्दोव्याहारेण योज्यम् । अष्टमात्रासमकविश्लोकचित्राणां लक्षणयोगः, विश्लोकोपचित्रयोर्दितीये, मात्रासमकविश्लोकचित्राणां लक्षणयोगः, विश्लोकोपचित्रयोरपचित्रे इति । इदं न प्रतिपादमनेकपूर्वोक्त लक्षणं मत्पूर्वोदाहृतं मन्तव्यम् । अन्ये तु प्रतिपादमेक-लक्षणयोगं वदन्तः समुदितेषु विविधलक्षणयोगामिप्रायेरोदं व्याचक्षते ।

नारायणो

वयं तु यथाथा व्याख्याने दोषाभावं वदामः । ऋत एव मात्रा समकादि-प्रकृत्या ‘एभिः पादाकुलकम्’ (पि० सू० ४--५९) इति सूत्रकारः सामान्यत एवाह । तथा मात्रासमकविश्लोकतनावासिकोपचित्रासामसद्धीर्योपपादवद्-ताहरगमाद यथा—

किसी के मत में ‘अविभुगुाद् मश्चेदपुचित्रा ऐसा पाठ भी है । ग्रन्थ युग माने आठ के बाद यदि मगण हो तो वह उपचित्रा होती है ।

बालक्रीडा

पूर्वं में बताये गये विविध लक्षणों से युक्त मात्रासमदि छन्दों के पादों से जो कलित युक्त हैं अतएव वृत्तका परिमाण जहां नियत न हो उसे पादों से

Page 110

वृत्तरत्नाकरे अनियत वृत्त परिमाण सहितं प्रथितं जगत्सु पादाकुलकं ॥३७॥ सेतुः

अथ पादाकुलकमाह-यदततोऽतेति । उत्कृष्टनविशलक्षणे मातृासमकादिलक्षणैयुतानां मात्रासमकादौ पादस्तः; कोऽलित युक्तम् । पादचतुष्टयेऽपि श्रानियतवृत्तानामनेकवृत्तानां मात्रासमकविश्लोकवानवासिकाचित्रोपचित्राण परिमाणेन युक्तं: पादे राकुलितत्वात् पादाकुलकं नाम जगत्सु प्रथितमर्थः । यथा-प्रथमे पादेऽनैक- नारायणि श्रलिवाचालितविससितचूते काले मदनसमागमदूते । स्मृत्वा कान्तां परिहृतसार्थ: पादाकुलकं भावहित पान्थ: ॥ इति । सद्दूरेपोदाहरणं तु मूल एव । तनोऽप्यथापि न दोषः । अन्र पश्चान्ना मात्रासमकादीनां परस्परसदृरे अनन्ता एव भेदाः । तत्र तथा द्वयोर्योग: सद्दूरे चत्वारिदशधिकं शतम् भेदा मवन्ति । तथथा-

१ २ ३ ४ २ ३ ४ ५ १ २ ३ १८ ३ ४ ५ ९ १२ १५ ९ : २ १५ ९ ८ ४ ८२ ५६ ९ + २५ + ८२ + ५६ = १८० अत्नैककोष्ठस्याद्द्रयसदृद्रयचाकवृत्तद्रयस्य सद्दूरे वक्ष्यमाणोपजातिप्रस्तारमार्गेण चतुर्दश प्रतिकोष्ठं भेदा मवन्ति । एवं प्रथमद्वितीययोरः प्रथमवृत्तीययोरः प्रथमपञ्चमयोरः सद्दूरे चत्वारिंरशवतुर्दशका मिलिता: पट्पञ्चाशद

Page 111

द्वितीयोदघ्यायः

वृत्तस्य ला विना वर्णौर्गा वर्णा गुरुभिस्तथा । सेतुः

मान्रासमकविश्लोकविन्र्राणां लक्षणम् । द्वितीये विश्लोकोपविन्र्रयोः । तृतीये मान्रासमकवनवासिकथ्योः । चतुर्थे त्रिश्लोकोपचित्रयोः ॥३७॥

अथ सर्वत्र गुरुलघुप्रमाणमाह-वृत्तस्येति । वृत्तस्य ला मात्रां वर्णेविना वृत्तवर्णसंख्यया न्यूनां या संख्यां तत्परिमिता गा गुरुसंख्या जेया । वृत्तस्य ला विना वर्णैरिति चतुर्दशोपरिमात्रासंख्या पादवर्णसंख्यया षडह्रुपया न्यूनोकृता षडह्रपा मवति तत्परिमिता गुरवः सन्ति षड् गुरु

नारायणी

(४६) मवन्ति । तत्र द्वितीयतृतीयद्वितीयचतुर्थद्वितीयपञ्चमानां सदृशे द्वित्र-

स्वारिस्थत् (४२) । तथा त्रणीयनतुर्यत्रृतीयपञ्चमानां सदृशेष्टाविंशति: (२५) तथा चतुर्थपञ्चमयोः सदृशे चतुर्दश (१४) इति । सर्वेषां मेलने शतमेक

चत्वारिशच्च (१४०) एवं त्रयाणां चतुर्णां सदृशेष्टपद्यह् । एतेषामुदाहरणान्यध्याहानि । विसरमयात्त नोच्यन्ते । मात्राचाललघूभूतादीनां सर्वेषां शोधश-

मात्रपदत्वेन समरवानमात्रासमकसंज्ञा ॥ ३७ ॥

अथोक्तानां वक्ष्यमाणानां च वृत्तानां गुहलघुमात्रावर्णेयत्तापरिज्ञानोपायमाह—

पायमाह—

वृत्तस्य ला मात्रा वर्णौविना गा गुरवो जेया इत्यध्याहारः । ला वर्णा गा इत्यादिमिरवर्गैस्स्तसड्ल्या लक्ष्यते । ततस्त्वचायमर्थः—यदि वृत्तस्य मात्रावर्णेयोः सदृश्च्या विज्ञाता, गुरुलघुसदृश्च्या च न ज्ञाता तदा मात्रासदृश्चायां

वर्णासदृश्श्यां गुरुलघुसदृश्श्यामपनिगद्यते । गुरुत्वलघुत्वया ज्ञेयेति वर्णसड्ल्यासमध्ये च ज्ञातां

गुरुसदृश्श्यामपनोयावशिष्टा लघुसड्ल्या जेयेत्याशायः । यदि तु मात्राणां

गुरुणां च ज्ञातसदृश्श्चत्वं वर्णाश्चाड्ज्ञानसदृश्श्यासतदा तज्ज्ञानोपायमाह —वर्णा

बालक्रीडा

भाकुलित पादाकुलक छन्द कहते है ॥३७॥

अब पहले कहे हुए और आगे कहे जाने वाले वृत्तों के गुरु लघु मात्रा

Page 112

गुरवो लैर्दले नित्यं प्रमाणमिति निश्चितम् ।३८।

इति १४ - ५ - ६ । एवं सर्वत्र पद्ये गद्यो च झेयम् । तथा गुरुमताविना गुरु संख्याया अवशिष्टा वर्णा लघुसहया झेया: । यथात्रैव अष्टाक्षरे पदे षड् गुरव: । रोहित झाने तदर्थे द्वे लघू इति विशेषादुपलक्ष्यते । अथवा लघुषु ज्ञातेषु 'ऋषोवादू गुरवो झेया:' । गुरवो लैरिन्ति । लघुभ्रिाविना लघुसंख्याया अव-

इति । तथा वृत्तस्य मात्रा गुरुभ्रिाविना वर्णा झेया इत्यर्थ:। तमात्र संख्यायां गुरुमड.लह्रामपनोयाडवशिष्टा वर्णासड.ख्येयर्थ:। वृत्तमात्रालघुसद्व्याख्याने सति गुरूज्जाने प्रकारान्तरमाह—गुरव इति । वृत्तस्य मात्राः लैर्लबुमित्रिाविना दलेख्यो कृते गुरवो झेया:। वृत्तमात्रासड.ख्यायां लघुमड.लह्गमपनोयाडवशिष्टां सड.ख्यामर्घीकृत्य तावत्प्रमाणा गुरुसड.ख्ये अर्थ:। उक्तां गुरूदिसड.ख्यामुपसंहरति नित्यमिति । वत्त स्येत्युपलक्ष्यम् । गद्यादावपि सम्मवात् । अत्र च गुरवर्णं सदृच्याय जानोपायप्रदर्शोनमुपलक्ष्यार्थम् । तथा 'हे मात्रावर्णगुरुणतुश्टयातमके वृत्ते द्व मोदौ योरियतातपरिच्छेदेऽययो: सदृच्यापरिच्छेदो:'। तद्यथा-मात्रावणंयोर्मात्रागुरूवोंर्मात्रालघ्वामच घटसु द्विकेष्वेकैकद्विक्जाने डपरं द्विकमुक्त्या दिश झेयमिति । इदं सर्वमुदाहरणे योज्यते—'वागथविव स्मृक्कतो' ( ऋग् १-९ ) इत्यत्र चतुर्दशमात्रास्वष्टलह्गपां वर्णंसदृच्यामपनीयाडवशिष्टा. पद गुरव:। वर्णसड.ख्यापूर्वको वा द्वौ । एवं पदेऽपि गुरुसड.ख्ये ध्यामपनोयाडवशिष्टा वर्णा अष्टौ, गुरूणां षटत्वादवशिष्टौ द्वौ लघू । एवं लघूद्यमपनोयार्वशि-

वृत्त की लघु मात्रा में वर्णों को घटा देने पर गुरु बचता है तथाः वृत्त की संख्या में से गुरु को घटाने पर वर्ण बचता है यही गुरु लघु वर्णों का जानने

Page 113

शिखिगुरुपतदशलघुरचितमपगतलघुयुगलमपरमिदमखिलम् । सेतुः

शिष्टाया मात्रासंख्याया दलेऽद्रद्र यां संख्या तत्संख्याका गुरवो ज्ञेया इति गुरुलघुप्रमाणं निश्चिन्तम् । यथात्रैनव चतुर्दशमात्रासु द्वौ लघू इति ज्ञातद्वित्रसंख्यातोडवशिष्टा द्वादशसंख्या: । तदद्ध संख्या: पट् । तत्परिमिता गुरव इति ।॥३४॥

शिक्षोति । शिखिभिर्गुणैर्जिता दश त्रिशद्वनिता । तत्संख्यैरलंध्रंसी रचितम् । ग्रपगतं लघुद्रयं यस्मिस्तदष्टाविंशतिलघुयुक्तमितरर्थ: । एवं पूर्वोक्तं लघुसंख्योक्ता । अध द्वित्रेशादे तामाहु-अपरमिदम् । उत्तरार्द्धं तु अखिलं त्रिशलघुयुक्तं न तु पूर्वोक्तदशाष्टाविंशतिलघुकम् । अथोभयो: पद्यद्वयोरत्नं यत्र तत्

नारायणोष्टायां द्वादशसहस्र्याग्रामपिनायां पट्टसड्ख्या गुरव:, गुरु मिद्र्वादशमात्रासिद्धेष्टतुर्यं मात्रासिद्धघ्रं द्वौ लघू इति । एवं वर्णगुरुभ्ज्ञाने गुहलघुज्ञाने चेतर्द्वयज्ञां यौज्यम् ।॥३५॥ इति श्रीनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरटीकायां मात्रासकप्रकरणम् ।

मात्रानियमघटिततत्वं तमश्रावृत्तप्रसड्गेन द्विखण्डकान्याह— शिखिनो गाहपत्स्याहवनीयदक्षिणाग्न्याद्यास्त्रियोदन्त्य: । तैस्त्रस्त्रभ्यां तत्सड्ख्यया लक्ष्यं । तेन शिखिभिरगुणिता:स्त्रिगुणीकृता ये दश लघवस्ते रचितमेकं शकलमित्यद्वयाहार:, अपरमित्यपरे डिमघनात्तु । तचडपगत न्यूने लघुद्रयं यस्मात्तादृशकार्यं । अपर द्वितीयं शकलमित्यं । द्वंदं पूर्वोक्त-

को प्रमाण है । गुरुषो में लघुओं के घटा देने पर मात्रा बच जाती है ।॥३६॥ अब शिखाछन्द के लक्षण को कहते हैं । तीन से गुणा किये गये दस लघुम्रों से रचित माने वने हुए छन्द में दो लघु न हो

Page 114

सगुरु शकलयुगलकर्मपि सुपरिघटितं ललितपदविततं भवति शिखा ॥३५॥ विनिमयविहित शकलयुगलं लघुललितपदविततिरचितगुणनिच्चया ।

सेतु: गुहुस्त तमाह "सगुरु" इति । ग्रहं द्वयमपि अन्ते गुहुसहितं ज्ञेयम् । सुपरिघटिता ललितपदानां वितती रचना यत्र यथा तथा सा शिखा नाम । श्रादकारालितोदर्थ: । पूर्वादौ डष्टाराविशतिलसंघव: । अन्ते गुहुप्रच । उत्तरादौ त्रिशल्लघवोऽन्ते गुहुयच यस्यां सा शिखेति ॥३५॥

नारायणो मखिलं समग्रं लघुगुरुसंयुतं नैकान्तलघुकं मतवति । शकलयुगलकर्मद्वयमपि सगुरु गन्तेऽधिकैकगुरुयुक्ततमं । सुष्टु परिघटिता रचितरा पदविततित: पदरचना यत्र तत् तादृशं च मवति शकलयुगलं यस्यां सा शिखेति, यत्तच्छब्दाद्‌घ्याहारेऽयं ।

माव:-पूर्वादौ डष्टाराविशतिलसंघव एकां गुहुरिति एकोनत्रिश-दक्षराणि, उत्तरार्धे त्रिशल्लघव एकश्च गुरुुरित्येकत्रिशाद्क्षराणि यत्र सा शिखेति । सुपरिघटितेति पदेन श्रुतिसुखद: । यत: कार्येति सूचयति ॥

इयमेव शिखा यद्रि विनिमयेन व्यत्यासेन विनिहितं निवेशितं यच्छ-कलयुगलं तेन कलिता घटिता पदसमुदायंकृतसौकुमार्यपि यदिङ्गणसमुदायवती च, कलितान्तस्था पदरचना कर्मधारय: । श्रुतिसुखकराणी वाति पूर्ववद्यति । कार्येति बालक्रीडा

अब खड्जा छन्द को कहते हैं । शिखा के दोनो पादों में कहे हुए लघु गुरुओं का विनिमय माने परवर्त्तन → खण्ड में २८ लघु हो और अंत में एक गुरु हो एवं उत्तरार्ध में ३० लघु ओर अंत में एक गुरु हो तो वह शिखा छन्द है ॥३९॥

Page 115

श्रुति सुखं क्रियमपि जगति जि जशिर उपगतवति सति भवति खजा सा ॥४०॥

इयमेव पूर्वार्द्धोत्तरार्द्धयोविपरीत्येन खड्जा भवतीत्याहुर्विनिमयेन । विनिमयेन विपरीताद्वयेन युक्त्या पदरचनया विरचितो गरुडनिचयो यत्र । इयमपि श्रुतयोः सुखकारिणी अपि । जि जकारे खजितयत्र जकारस्य शिर प्रदेशमुपगतवति प्राप्तवति सति या खजा सा खड्जेति भवति । लक्ष्यारोघादेवमुक्तं खड्जेत्युच्यमाने हि छन्दोमज्ञः स्यात् । यथोक्तं माधे हिरण्य सूचितम् । जि अकारे । जशिर इति जकारात् प्रागुच्चारस्ये प्राप्ते सति खजा भवति । खड्जेति यावत् । गुरुद्रयस्य छन्दसि प्रवेशयितुमशक्यत्वादुक्ति प्रकारोऽयम् ।

सेतुः

विनिमयविनिहितशकलमूललग्नूलालितपदविततिरचितेति पाटे युगलान्तस्य लघिद्वत्यादिना कर्मधारायः । यद्यपि सूत्रकारेऽपि 'अघं' ( fि. सू. ५-३१ ) इत्यधिकृत्य 'शिखैकान्त्रित्रशदेकत्रिशदान्ते च' (fि. सू. (५-४८) इति च वदता पूर्वोक्तनियमवदेकोनत्रिशदक्षरेकत्रिशदेक्चतक्रमवद्व्यतिक्रमवत्पादद्वयघटितार्धचन्द्रयवस्यो विशालत्यधिकरणताक्षरे शिखाखडजे उक्त । अत्र तु षष्टचकरे एवेत विरोषस्तथापि ग्रन्थान्तरपर्यालोचनयैवमुक्तिः । यद्वा-सूत्रकारोक्तशिखाखड्जाभ्याममते अन्य एव सूत्रानुक्ते एवात्रोक्ते । सूत्रोक्ते तु चतुर्थेऽध्याये अर्घंसमत्कवारसदृयमूह्यो । यथवोभयत्रापि शकलजालद्वयववचनतत्स्वात्प्राप्त कृतवा मूलोदाहरण चार्धविषये मत्स्वाघंसमत्कवेदपि च

बालक्रीडा

जिसमें हो अर्थात प्रथम खण्ड में २५ लघु और अंत में एक गुरु के स्थान पर ३० लघु और एक गुरु हो एवं उत्तरार्ध में ३० लघु और अंत के एक गुरु के स्थान पर २५ लघु एवं एक गुरु कर दिया हो तथा ज के शिर पर जकार होने तो उसे खड्जा छन्द कहते हैं । कानों को सुखकारी

Page 116

अष्टावर्धे गा द्वयस्यस्ता यस्या: सानड्गक्रीडोक्ता । दलमपरमपि वसुगुणितसलिलनिधिलघुकविरचितपददि- ततित भवति ॥४९॥

सेटु: अष्टार्विति । द्वयस्यस्ता अष्टौ पोडश मवन्ति । तत्रपरिमिता यस्या: पूर्वार्धे गुरव: । उत्तरार्धन्तु द्वात्रिशललघयुक्त अनड्क्रीडा नाम । चतुवारो- ह्रष्टगुणिता द्वात्रिशद् मवन्ति । अनड्क्रीडा ॥४९॥ तारायणि मात्रा नियमात्मकत्वान्मात्रावृतप्रकारेरपोक्त समाधाय सूत्रानुसार: कायं इति सर्वं सुस्पष्टम् ॥ ४० ॥

यस्या अर्धे अष्टौ गा गुरवो द्विगुणा: पोडशोत्यर्थ: । अपि- श्र्चार्थ: । अपरं च दलं द्वियोगमयं वसवोडशौ तैर्गुणौसता: सलिलनिधिलघवच्च- त्वारो लघवो द्वात्रिशदयत्र ततादृककविना रचिता पद.नां वृत्ततिरवस्तरो यत्र तादृक् मर्वति सानड्क्रीडेरडे़ति संज्ञयोक्रा वृत्तज्ने । पूर्वार्धे पोडश गुरव:, उत्तरार्धे द्वात्रिशललघव: कार्या इति तात्पर्यार्थ: । कवीत्यादिना श्रुतिसुखा यं तिर्मवतीरयसुसूचत्न । पैडूले द्विवयं सोम्येति संज्ञिता । इयमेव व्यत्यस्तार्ं- तायां ज्योतिराख्य मर्र्वति । उदाहरणं तु—— वालक्रीडा

नलित पदावली इसमे होती है ॥४०॥

अब अनड्क्रीडा छन्द को कहते हैं । जिसके पूर्वार्ध में २×५ अर्थात् १६ गा माने गुरु हों और उत्तरार्ध में पूर्ववत् ३२ लघु एक गुंफ यानी ३२ मात्राएँ हों तो उसे अनड्क्रीडा छन्द कहते हैं ॥४९॥

Page 117

त्रिगुणितनवलघुरवसिितगुरुरिति दलयुगकृततनुरिह रचिरा ॥४२॥

इति श्रीकेदारभट्टविरचिते वृत्तरत्नाकरे द्वितीयोऽध्यायः ।

सेतुः

त्रिगुणिनैरिति । त्रिगुणिता नव लघवो यस्मा अवसितेऽवसाने गुरुयस्स्थेन्ति । भावे क्तिन् । ईदृशो द्वयकृता तनुयस्या: सारतिहचिरा नाम ॥ २॥

श्रीमदनाहरोहत्रिलकुनिलकायमानश्री मदापजि भत्सुतमास्कर विरचि ते वृत्त रत्नाकरमेतो द्वितीयोऽध्यायः ।

नारायणो

यदि सुवदनुपमपमरमिलपदै: परिहर युक्तितपु रतिमतिशयमिह । अनुपज्योऽतियोगोऽसौ हृष्टवां दु:खविन्दुच्छेद कुर्या: । अन गोदृयो: शिवेति सामान्यसंज्ञा पंङ्क्तौ उक्ता ॥ ४८ ॥

त्रिगुणा नव लघवो यत्र, सपर्यविरतिरित्यर्थ: । अवसिताववसाने गुरुयेया: सा तथा इत्यमुना प्रकारेणारंभद्वरचि तशारीरतिहचिरा संज्ञिता । पंङ्क्तौ तिपयां चूलिकेल्युता । अर्थसमत्वेऽपपस्या मात्रामात्रेभितततवादत्रोक्तिः । 'चूलिकैकोनविशदन्ते गू' ( प० सू० ४-५२ ) इति पूर्तपाठपक्षेऽनवमुक्तम् । 'चूलिकरध्यमेकोनत्रिशदेकशिशदन्ते गू' इति पाटे तु प्रथमं द्वितीयं चार्थं क्रमेणैकोनत्रिशदेकत्रिशान्तं श्वन्ते च मात्राद्वयस्याने गुहरे क: स्यात्स भूलिकाति मूत्रार्थ: । अस्मिन्पक्षे पूरणमुक्त्वाहरकमध्यव

वालक्रीडा

अब अतिरुचिरा छन्द को कहते हैं—

दलयुग पूर्वाद्धं एव उत्तरार्धं दोंनो दलों - में तों गुणित नौ यानी २९ लघु हों ग्रन्थ में अवसिित में एक गुरु हो तो उसे अतिरुचिरा छन्द कहते हैं ॥४२॥

Page 118

एकाक्षरपादायामुक्तायां गुरुरेकश्वेवपादस्तदा श्रोणाम् । लङ्घयलक्षणयोरेकाक्षरेण पादेनासङ्ग्रहादधरौदार्हरणमेतत् । नोत्का उदितिमेदा ये ग्रन्थगौरवभोतितः । तासतथा शब्दवीचीन ने वेदोक्तिमये दर्शनात् ॥

यथा—

किन्तु मात्रावर्णविभेदेन छन्दस्तदिह कथ्यने । डति । डत्युक्तप्रायछन्दसां पंक्तिः ऋमणो वचिम साम्प्रतम् । लक्षण सर्ववृत्तानां मात्रावर्णानुपूर्वकम् । इति तु लिलेख ग्रन्थकारः । नतु कुत्नापि जाति वचिम वा जाति लक्ष्यामि वेन्ति ।

अन्यच्च जातिमधिकुर्वते इति लेखनमन्येषां छन्दोविंदां लेखेन सहु विहपाद्धि । तथा हि । आर्यादीनि छन्दांसि मात्रावृत्तानि । उत्कादीनि छन्दांसि वर्णवृत्तानि । एवं वर्णवृत्तं वर्णच्छन्दः मात्रावृत्तं मात्राछन्दः । एवं छन्दो वृत्तशब्दयोः पर्यायत्वम् । कारणं तत्र उमयेषामेषां लक्षणानि मादिमरष्टमिमगणे अपि प्राणिनिर्पु: सर्वे पिङ्गलादयः छन्द आचार्याः छन्दः शास्त्रम् छन्दः कोस्तुभः छन्दो मण्जरी वृत्तरत्नाकरम् इत्यादिप्रग्रेषु ।

टि. (१) अत्र ग्रन्थकारः केदारोंडपि ब्रह्माम् । अतः पागलः । पां प्राप्तं गलयति इति पागलः । यदा वृत्तरत्नाकरमिति ग्रन्थनाम हृत्त तथा पिङ्गलादिमिराचार्यैयुक्तं लौकिकं दृशा । मात्रावर्णविभेदेन छन्दस्तदिह कथ्यते इति प्रतिज्ञाय, इत्युक्तां छन्दसां सज्ञा: ऋमशो वचिम साम्प्रतम्, लक्षणां सर्ववृत्तानां मात्रावर्णानुपूर्वकमिति ऋमशः कथयामास । अतः अत्र तत्र कुत्नापि ग्रन्थे यदि जातिरनाम न निर्दिष्टं तद् उपजातिरिति नाम कुतः स्वात्पतितमतः सर्वमटतसय पटरमेव उपजातिरित्युल्लेखनम् । इति नो मतलवः मतस्य लवो लेखः ।

अभिप्राय इत्यर्थः अतोडयं अनन्तरोदीरित लक्षणमाजो पादौ यदो मावुपवृत्तक तद् । इत्यं किलान्येष्वपि मिश्रितेषु स्मरन्ति वृत्तेष्विदमेव नाम । पाठस्तु सांगीयान् । जातिवघटितिस्तु सर्वथा पाठः अशुद्ध ।

Page 119

( २) अत्युक्ता गौ स्त्री॥ २ ॥

अब वृत्तसुधाकर के अनुसार अत्युक्ता आदि छन्दों का वर्णन करते हैं । अत्युक्ता छन्द के दो भेद होते हैं—स्त्री और नारी ।

(३) मध्या । मो नारी ॥ ३ ॥

अत्युक्ता का प्रथम भेद स्त्री नामक छन्द है।

सेतु:

यथा श्रीशः पायात्त । यद्यपि समवृत्ताविकारे गो स्त्रीगिरा दिवस्पदैर्मव स्त्री हार्दो लक्षणितुमिचवं तथापि गु: श्रीरिति स्पष्टार्थमदःरोपादानं कृतम् । यत्न सुप्रादौ लक्षणयोरेकाक्षरेगा पादेनासग्रहाद्द मुत्तमिति व्याख्यातं तन्न, गु: श्रीरित्येकाक्षरेणापि तयोः संग्रहः कर्तुं शक्यत्वादिति । प्रस्तुयुक्तायां द्वयक्षरपादे गाविति । यस्या: पादे दो गुरु स्तः सा स्त्री नाम । यथा श्रीमान् मानुः । नित्यं सेव्य:

अत्युक्ता छन्द के लक्षण में 'गौ' और 'श्री' पदों को जोड़ने का प्रयोजन यह है कि लक्षण की स्पष्टता हो। यहाँ 'गौ' का अर्थ है दो गुरु अक्षर और 'श्री' का अर्थ है एक लघु और एक गुरु अक्षर।

मध्यायां द्विपक्षरपादे म इति । यस्या: पादे मगणः sss सा नारी नाम ।

मध्या भेद में दो अक्षर वाले पाद में 'म' होता है।

नारायणो

अस्माभिस्तु कृतौ तय्ये कार्यो रामकृतव्वहलो । उत्को उत्कादयो व्यक्ता विवेककव्या: सुयुत्तकिम: ॥

अन्न वक्ष्यमाणसह्न्न्न्यैडसड्ययानप्रकारेण वृत्तभेदो २ । न च सुप्रतिष्ठान्तानां पदचाना जातीनां सूत्रे डनुक्तत्वान्निर्मूलतेति शङ्क्यम् । 'द्रिकों जलो' ( पि. सू. ५-२० ) इति प्रस्तारकथने, 'परे पूर्णम्' ( पि. सू. ८-३३ ) इति मेव-लक्षणानुक्ते रुपपत्तेः॥ १ ॥

यहाँ वृत्तभेद की चर्चा की गई है।

गाथाभेद अत्याद्युक्ता (२)—हो गुरु यदि पादे स्तस्तदा स्त्री नाम । अत्र वृत्तसुधाकर २ ॥

अत्युक्ता छन्द का प्रथम भेद स्त्री नामक छन्द है।

अथ मध्या (३) —

वालक्रीडा

अब समवृत्तों के क्रम में दो अक्षर वाले अत्युक्ता छन्दों को कहते है यदि दो अक्षर छन्द के प्रतिचरणा में दो गुरु हों तो उसको स्त्रीनाम छन्द कहते है । यह अत्युक्ता छन्द का प्रथम भेद है ॥२॥ यहां वृ. सं. ८ है।

Page 120

रो मृगो ॥ ४ ॥

तिष्ठा । मगौप्रचेतकन्या ॥ ५ ॥

तिष्ठा । मगौप्रचेतकन्या ॥ ५ ॥

सेतुः

सेतुः

यथा-नारीणां कल्याणो । मां पयात्स्वा वाणो । एवमुत्त्तरत्न स्वयंमुदाहर-योयम् । र इति । यत्र रगणः S । S सा मृगो नाम ।

प्रतिष्ठायां चतुरक्षरे पादे "मगौ" इति । यत्र मगणः SSS तत् एको गुरुश्च सा कन्या नाम । ५ ।

नारायणी

मो मगगौश्चेत्पादस्तदा नारी नाम ॥ २॥

मो मगगौश्चेत्पादस्तदा नारी नाम ॥ २॥

रगणप्रचेत्पादस्तदा मृगी । अत्र सङ्ख्या ४ ॥ ४ ॥

रगणप्रचेत्पादस्तदा मृगी । अत्र सङ्ख्या ४ ॥ ४ ॥

अथ प्रतिष्ठा (४)-

अथ प्रतिष्ठा (४)-

मो मगणगुरु चेतपादश्चतुरगुरुरित्यथस्तदा कन्या । अत्र सङ्ख्या १६ ॥ ५ ॥

मो मगणगुरु चेतपादश्चतुरगुरुरित्यथस्तदा कन्या । अत्र सङ्ख्या १६ ॥ ५ ॥

बालक्रीडा

बालक्रीडा

अब समवृत्तों के तीसरे क्रम में मध्या को कहते हैं । मो नारी यहाँ सर्वगुरु (मगण) है इसे नारी नाम छन्द से जानना चाहिये । यह तीन अक्षर वाले समछन्दों का प्रथम भेद है ॥३॥ यहाँ वृ. सं. ४ है ।

यदि तीन अक्षरों वाले वृत्त के प्रत्येक पाद में रगण हो तो उसे मृगी नाम छन्द कहते हैं । यह मध्या के ४ भेदों में से तीसरा भेद है ॥४॥

अब चार अक्षरों वाले प्रतिष्ठा वृत्त को कहते हैं जिसका प्रथम भेद कन्या है इसके प्रत्येक चरण में एक एक मगण तथा एक गुरु होता है । अर्थात् चार गुरु होते हैं । उसे कन्या छन्द कहते हैं ॥५॥ यहाँ वृ.सं. १६ है ।

Page 121

(४) सुप्रतिष्ठा-भुगौ गति पङ्‌क्तिः ॥ ५ ॥

अथ सुप्रतिष्ठा (५)--भगवाच्छब्दं ह्रस्वेत्त्वेनोत्पद्यते। सङ्ख्यया र२ ॥ ५ ॥

(६) गायत्री-तयो स्तसतनुमध्या ॥ ६ ॥ शशिवदना नयोः ॥ ५ ॥

अथ गायत्री (६)-- तयो = नगण-यगणौ यत्र स्तो सवन्तदा तनुमध्यैति । यदि नदेत्यध्याहार्यम् ॥ ६ ॥ नगण-यगणौ यत्रि पादनदरा शशिवदना नाम ॥ ५ ॥

अब ४ अक्षरों वाले सुप्रतिष्ठा वृत्त को कहते हैं। यदि प्रत्येक पद में एक सरण के पीछे दो गुरु हों तो पङ्‌क्ति नाम छन्द होता है। यह प्रादि गुरु मगण है उसके आगे पङ्‌क्ति में दो गुरु है। सुप्रतिष्ठा के कुल २२ भेद हो सकते हैं जिसका यह मात्रचां भेद है ॥५॥

अब समवृत्तों के क्रम में १५: अक्षरों वाले गायत्री छन्द को कहते है इसके ६४ भेद है। ननुरूपा प्रकका १३ वाँ भेद है। यदि छन्द के प्रत्येक पाद में एक तगण और १ः यगण हो तो उमं तनुमध्या कहते हैं ॥६॥

Page 122

(७) विद्युलेल्हा मो मः ॥ ८ ॥ तसौ चेद्वसुमतौ ॥१०॥ स्सौ गः स्यान्मदेल्खा ॥ ९१ ॥

सेतुः यत्र तगणौ दृढौ मगणौ उभौ माः वसुमती नाम । विरुदिति । यत्र दो मगणौ ऽसौ, ऽसौ माः विश्युलेल्खा नाम । १० । उभिणहु मस्ताकर्पादे मादृत्य । यत्र मगणसगणौ एको गुरुस्त्व सा

नारायणो

मगणौ चेत्पादस्तद्रा विद्युलेखा नाम ॥ ८ ॥ तगण-सगणौ चेत्पादस्तद्रा वसुमतौ । गायत्र्यन्तेपु पादेपु पादान्त-यतिरित्याम्नायः । तत्र सद्बुध्या ६८ ॥ १० ॥

मगणौमगसुगुरुभमदेल्खा नाम ॥

अथोल्लङ्क (७) — सरगेऽहं समालाल ॥ मधुमति ननमा: ॥

वातक्रीडा

गायत्री छन्द के ६८ मेदों में १६ वाँ मेद शशिवदना नाम छन्द होता है । जिस (छः अक्षरों वाले) छन्द के प्रति चरण में एक मगण और एक यगण हो तो उसे शशिवदना कहते हैं ॥८॥ गायत्री छन्द के मेदों में प्रथम मेद विद्युलेल्खा नामक छन्द होता है । जिस (छः अक्षरों वाले) छन्द के प्रति चरण में दो मगण अर्थात् सभु मगण हो उसे विद्युलेलिखा कहते हैं ॥८॥ गायत्री समवृत्तों के ६८ मेदों मे से २६ वाँ मेद वसुमती छन्द है । षट् अक्षरों वाले गायत्री समवृत्त के प्रत्येक पाद में एक तगण और एक मगण हो तो वसुमती नाम छन्द होता है ॥१०॥ सात अक्षरों वाले उभयाक छन्दो मे मधु नाम छन्द ६८ वाँ मेद है ।

Page 123

(६) भौ गिति चित्रपदा गः ॥ १२ ॥

मदलेखा नाम । कुमारेऽति । जगन्मग्नागुरुभिः कुमारललिता नाम । सुरगौरिति । सगणौर्गणगुरुंहंसमााल। नाम । ११ ।

नारायणो

अनुष्टुब्भि अष्टाक्षरपादे माविति । भगण द्वयेन गुरुर्द्वयेन न चित्रपदा नाम । १२ ।

कुमारललिता जसो ग ॥ नृडामनिस्तमगात ॥

अत्र द्वास्यां पदच्यमिश्र यतिमाद्रुः केवित् । अन्ये तु पादान्त एव । अत्र सदृश्या १२५ ।। ११ ।

अनुष्टुप् (६) -- भगणौ गुरु च यत्र पादे सा चित्रपदा । पादान्ते यति: ॥ १२ ॥

बालक्रीडा

इसके प्रत्येक पाद मे दो नगण और एक गुरु होना है ।

समवृत्तों के क्रम में सात अक्षरों वाले उष्णिक् छंद को कहते है । इसके १२८ भेद है, यदि प्रत्येक पाद में भगण सगण और एक गुरु हो तो मद्द लेखा नाम छंद होता है ॥११॥

१२८ भेदो वाले उष्णिक् छंदो मे कुमार ललिता नामक छंद ३० वाँ भेद है । सात अक्षरों वाले इस छंद के प्रत्येक पाद में जगण सगण और एक गुरु होता है । इस प्रकार के छंद को कुमारललिता छंद कहते है ॥११॥

अब समवृत्तों के क्रम में ८ अक्षरों वाले अनुष्टुप् छंदों के क्रम को कहते है । अनुष्टुप् जाति के २५६ भेद होते है । भौ गिति चित्र ये दोनों आदि गुरु सगण है वां गः ये दोनों गुरु हैं । इसके प्रत्येक पाद में दो भगण और दो गुरु होते हैं यह अष्टुप् समवृत्तों का १५ वाँ भेद

Page 124

मो मो गो गो विद्युन्माला ॥ १३ ॥

माणवकं भात्तलगा: ॥ १४ ॥

म्नौ गो हुंसतुमेतत् ॥ १५ ॥

सेतुः

मगणौ द्वयेन गुरु द्वयेन च विद्युन्माला नाम । माणवक्मति । भगण लघु गुरु मिमाणवक नाम । म्नाविति । मगणनगणगुरुद्वयैर्हत हत

नारायणो

मगणौ द्वौ च गुरु विद्युन्मालौति । चतुर्थमश्च यतिरिति सम्प्रदायः ॥ १३ ॥ माद् गणात्तलम्रस्तगैडगुरुद्वौ यदित तदा माणवकम् । 'माणवका- कीडितकम्' इति पैङ्गले मञ्जा । पूर्वंवद्यति: ॥ १४ ॥ मगण-नगणौ गुरु च द्वावेतसतुंहुंसतं नाम ॥ १५ ॥

वालक्रीडा

है । इस प्रकार के छन्द को चित्रपद कहते है ॥१२॥

अनुष्टुप् समवृत्तों का प्रथम भेद विद्युन्माला है । मो मो गो गो यह मर्व गुरु मगण है । गो बिद्यु यह मी सर्व गुरु मगण है । त्मा ला ये दोनों मी गुरु है । अर्थात् यदि अ्राठ अक्षरों वाले प्रत्येक पाद में दो मगण तथा दो गुरु हों तो विद्युन्माला छन्द होता है ॥१३॥

२१६ भेदों वाले अनुष्टुप् समवृत्तों को यह १५३ वाँ भेद माणवक नाम छन्द कहलाता है । इसके प्रत्येक पाद में मगाण, तगण लघु गुरु होते हैं । ॥१४॥

आठ अक्षरों वाले अनुष्टुप् का ५६ वाँ भेद हंसतत नाम छन्द कहलाता है । इसके प्रत्येक पाद मे क्रम से भगण नगण और दो गुरु होते हैं । ॥१५॥

Page 125

जो समानीका गलौं न ॥ १६ ॥

प्रमाणिका जरौ लगौ ॥ १७ ॥

सेतु: नाम । जङ्घ्रिति । रगणजगणगुरुयुग्मिसमानीक। नाम । अत्र रे। विपम! पादान्त्यवर्णस्य गुरुता न तु द्रति कविसमयप्रसिद्धान्नातत् । १६ । प्रमाणिकेति । जगणरगणौ नतु गुरूभ्यां: प्रमाणिक इति नाम । त्रितयेऽप्यत्र समानीकाप्रमाणाक्रान्त्यमान्र्यद्धितानं नाम । अत्र जगणतगणौ गुरु।द्रय न?

रेफ-जकारौ गृहलघू च समानीका नाम ॥ १६ ॥ जगणरेफौ लघूगुरू च च प्रमाणिका । समास्येन समानीकः प्रमाणोयेन प्रमाणिका । स्वार्थे कच्‌छेदाद्गुणरोधकृत्‌ ।। १७ ।।

नारायणो

आठ अक्षरों वाले अनुष्टुप् का १७१ वाँ भेद समानीका छन्द होता है । इसके प्रत्येक पाद में क्रम से रगण जगण और १ गुरु १ लघु होते हैं ॥१६॥

बालक्रीडा

स्राठ अक्षरों वाले अनुष्टुप् का ६६ वाँ भेद प्रमाणिका छन्द कहलाता है । इसके प्रत्येक पाद मे जगण रगण और १ लघु तथा १ गुरु होते हैं ॥१७॥

१. विषम पाद का अन्तिम वर्ण गुरु ही होता है इस कविसमय प्रसिद्ध का अवतरण यहाँ नहीं है ऐसा लिखने वाले सेतुकार मूल के "वा पादान्ते" पाद के अन्त मे विकल्प से गुरु एवं लघु के मानने की कविसमय प्रसिद्धि है इस को नहीं जान पाये । पादान्तस्थं विकल्पेन इसको भी नहीं जान पाये ।

Page 126

वितानमाभ्यां यदन्यत् ॥ १५ ॥

सेतुः

अतोति ताम्यां सिन्नम् । अन्यपदेनात्र लक्ष्यं छन्दोऽतिरिक्तमतमनुष्ठेयमुत्तम-

म=यनेकविधमूह्याम् । यत्नु सुल्लक्षणेन "ज्योत्स्नावितानमैरवदं पथय प्रिये !

मनोरमम" इत्यादि पछाश्रयमुद्राहृत तदसज्ज्ञानम् । नागचक नरौ लगा-

वति तम्य लक्षणत्वाद् । एतेन कंकालमालभारिगं करकपर्दपदारिगमितमादि विवृत्तिकृद्वाहृत प्रत्युक्तम् । यदैव केचिदन्यदिनो हि वितानमिति

लक्षणमंयुतं लक्षणमादुसतद्वप्यसज्ज्ञतम् विष्णुपदालश्रयंतेनत् । यदैप मट्ट्रः

त्रयं न गृहीम स तत् एतेपां वितानवेति ग्रंथनैकौ गुरु ऋो लघू पुनरगुह्यतिथमेव

नारायणो

आभ्यां ममान्तरप्राणीस्म्यामन्यदनुष्ठेयजातीयं छन्दो वितानमञ्जसम्म् ।

आभ्रामन्र्यदुप्तलक्षणंनियमादसावोपनक्षणम् । केचित्त—'सभार्निकायां

गुरुनधकृ मेप समाप्नि;, प्रनागिकरायां लघुगुहकमेप, त्रिताने तु दो

गुरु द्रो लघू , द्रो लघू द्रो गुरु वा, द्रो गुरु एको लघुः पुनरेकौ गुह्हरिति

वा, दो लघु एकौ गुहरेकौ लघुरिति वा, इत्येव वा नियमः' इत्याहुः ।

तत्र द्रो गुरू द्रो लघू इत्यत्रोदाहरणम्—

तृष्णां त्यज धर्मं मज पापे हृदयं मा कुरु ।

हष्टा यदि लक्षणतदि शिष्टान्निरीं सश्रय ।।

द्रो लघू द्रो गुरू इत्यत्रोदाहरणम् ।

हृदयं यस्य विशालं गगनामोगसमानम् ।

लमतेदसौ मणिचित्रं नृपतिमूर्धिन वितानम् ।।

एवम=यन्त्र प्रयुदाह्रयं । वयं नु गृह्लोम एतत् , एतेपां वितानतेति

न तु नियमः । अत एवंक्तनियमातिक्रमेणैवोदाहरणं मूल्ने । सूत्रमपि

'वितानम=यत्' ( fि० सू० ४-५ ) इति सामान्यत एव, न तु नियमं

कञ्चिदाह । वृनिकृदपि 'मूत्रकारो वितानस्यान्नेकप्रकारन् दद=यति'

इति वद=न्नेकतमत्नाह, न तु नियममि=ति ।

Page 127

(६) ग्रथ वृहत्सी राजनसाविह हलमुखी॥१६॥ भजगशिशुभृता नौ मः ॥२०॥

मेतुः दुनोभृत सु भौमशिखेयु नुष्टुप् छन्दसा विनियत् वेदना मुक्ति अभ्यस्तं न्योदॄश्य स्वोक्त लक्षण नियम मात्रावोपलक्षणतया स्वयम् प्रतिध्यायम् प्रतस् वेन पूर्वग्रन्थ विरोधाच्च। वृहतया नवाक्षरपादे र्मदिति। रमणत गण सगणौहलमुखी नाम। मूर्छेति। नगणड्रयेन मगणेन च भुजगशिगु नाराचिकातरो लमी ॥ अनुष्टुप् इम आठ अक्षर वाले वृत्तों के एक अन्य भेद को विद्वान कहते है।

तथा— नाराचिकातरो लमी ॥ अनुष्टुप् इम आठ अक्षर वाले वृत्तों के एक अन्य भेद को विद्वान कहते है।

अथ वृहत्सी (६)— रगरगान्तर नगणसगरा चेदिह छन्दः शास्त्रे हलमुखी नाम। त्रिभिः पदैः मिरिच यति रिति सम्प्रदायः ॥१६॥ द्वास्यां नगाभ्याम् केन च मगणेन भुजगशिशुभृता। सप्ताभिर्द्रोंग्यै वालक्रीडा

अथ वृहत्सी (६)— रगरगान्तर नगणसगरा चेदिह छन्दः शास्त्रे हलमुखी नाम। त्रिभिः पदैः मिरिच यति रिति सम्प्रदायः ॥१६॥ द्वास्यां नगाभ्याम् केन च मगणेन भुजगशिशुभृता। सप्ताभिर्द्रोंग्यै वालक्रीडा

अनुष्टुप् में समानीका प्रभातशिखा छन्दो से निन्दित छन्दो प्रायः नाम वितान है ॥१५॥ अब सम वृत्तों के नौ अङ्गर वाले वृहत्सी छन्द को कहते हैँ इसके ५१२ भेद होते हैँ इस प्रकार नवाक्षर के छन्द के प्रत्येक पाद मे क्रमशः रगण से परे नगण सगण हो तो हलमुर्खी नाम छन्द होता हैँ। यह इसकी २५६वाँ भेद हैँ ॥१६॥

अनुष्टुप् में समानीका प्रभातशिखा छन्दो से निन्दित छन्दो प्रायः नाम वितान है ॥१५॥

अब सम वृत्तों के नौ अङ्गर वाले वृहत्सी छन्द को कहते हैँ इसके ५१२ भेद होते हैँ इस प्रकार नवाक्षर के छन्द के प्रत्येक पाद मे क्रमशः रगण से परे नगण सगण हो तो हलमुर्खी नाम छन्द होता हैँ। यह इसकी २५६वाँ भेद हैँ ॥१६॥

Page 128

अथ पङ्क्तिः । म्सौ जगौ गुद्दविराडिदं मतम् ॥२१॥

मताऽऽनम् । १० । पुंक्तो दण्डकश्रेणौ स्मार्विति । मगगमगगजराग गुरुमि: शुद्धविराडिति नाम । स्मनद्विनि । मगण नगण जगण गुरुंभि: पणवं नमेति प्राज्ञः । वस्तुनस्तु जगण स्थाने यगण उचितः । तथाऽपि च सूत्रम् । पणवो स्म्नो यगादिति । अत एव मूलेऽपि स्वेच्छिदेव पाठः । स्मनो य गादिति पणवं नामेदमिति"

च यत्तिः । तथामद्रिक्रेति रतरैरियम् ॥ वृत्तसारेप्या ४१२ ॥ २० ॥

अथ पङिक्तः ( १० ) मगण-सगणौ जगणगुरू च तच्छुद्दविराणमतं हृदोविदाम् । पादान्तेऽन यति: ॥ २१ ॥

बालक्रीडा

यदि इसौ के प्रत्येक पाद में दो नगण एक एवं एक मगण हो तो मुजगशिशुमृता नाम छन्द होता है । यह नो अक्षर वाले ४१२ मेदों मे से एक है ॥२१॥

अब समवृत्तों के दश अक्षर वाले पंक्ति छन्द कहते हैं । यदि प्रति पाद के मगण, सगण, जगण गुरु हों तो शुद्धविराट् नाम छन्द होता है ।

पंक्ति वृत्त केप्रस्तार में इसके १०२४ मेद होते हैं शुद्ध विराट नामक छन्द इसका ३८५वाँ मेद है ॥ २१ ॥

Page 129

मनो जगौ चैति पणवनामेदम् ॥ २२ ॥ जौ रगौ म्यूरसारिसौ स्यात् ॥ २३ ॥ ऽमौ सगयुक्कौ रकमवतोयम् ॥ २४ ॥

सेतु: जाग्विति । रगण जगण रगण गुरुर्भिमंयूरसारिसौ नाम । स्माविति । मगण मगण सगण गुरुभी रकमवतो नाम । मत्तेति । मगण मगण मगण गुरुर्भिमत्ता नाम । नरेऽति । नगण रगण जगण गुहुभिमन्नोरमे

नारायणी मगणानगणो जगण-गुरु चैति पणवनामकम् । पडच्याऽस: पडच्यमिरच यति: ॥ २३ ॥ रगण-जगण-रगण-गुरुर्भिमंयूरसारिणी । पादान्ते यति: ॥ २४ ॥ म-म-स-गण-गु हणो च रकमवतो नाम । चम्पकमालेत्यने । पादान्ते यति: ॥ २६ ॥

वालक्रीडा दश अक्षर वाले पंक्ति छन्द के मेदों के क्रम मे १२१वाँ मेद प्रणव नाम छन्द होता है इसके प्रतिपाद मे क्रमश: मगण, नगण, जगण और गुरु होता है ॥२२॥ दश अक्षर वाले पंक्तिवृत्त मेद क्रम मे मयूरसारिणी छन्द को कहते हैं इसके प्रतिपाद में रगण, जगण, रगण और गुरु होता है । यह इसका १७१वाँ मेद है ॥२३॥ दश अक्षर पाद वाले पंक्ति वृत्ता मेद क्रम मे १६८वाँ मेद रकमवती छन्द नाम से जाना जाता है । इसके प्रत्येक पाद मे मगण, मगण, सगण, गुरु होता है ॥२४॥

Page 130

मत्ता जेया मभसग युक्ता ॥ २५ ॥ नरजागैर्भवेन्मनोरमा ॥ २६ ॥ तजौ जो गुरुयोमुपस्थितता ॥ २९ ॥

नाम । तजौविति । तगयेत जगणद्रयेन गुरुद्रया चोपसिथता नाम । २३। त्रिष्टुभ् एकादशाक्षरवादे स्याद्दिति । तगयद्रयेन जगयोन गुरुद्रयेन च इन्द्रवज्जा नाम । उपेन्द्रेति । जगण तगण जगणीं रुद्रयेन चोपेन्द्र- नारायणी म-म-स-गागुरुयता मत्ता । चतुर्थ: षडुमिश्र यति: ॥ २५ ॥ न-र-जागागुरुमिमन्नोरमा पादान्ते यति: ॥ २६ ॥ त-ज-जगागुरुिमरुपस्थितता नाम । पादान्ते यति: । द्वास्यामष्टमिरचेत्येके ॥ अत्र सङ्ख्या १०२४ ॥ २७ ॥ अथ त्रिष्टुभ् ( १९ )–

बालक्रीडा

दश अक्षर पाद वाले पक्ति वृत्त के भेदों में २४वाँ भेद मत्ता नाम छंद है । जिसके प्रत्येक पाद में क्रमश: मगण, भगण, सगण गुरु ओर एक उसे हो मत्ता छंद जानना चाहिए ॥२५॥

दश अक्षर पाद वाले पक्ति वृत्तके भेदो २८वाँ भेद उपस्थितता नाम छंद होता है । जिसके प्रत्येक पाद मे क्रमश: नगण, रगण, जगण गुरु हो वह मनोरमा नाम छंद होता है ॥२६॥

यदि दश अक्षर वाले छंद प्रत्येक पाद मे क्रमश: तगण, जगण, जगण गुरु हो तो उपस्थितता नाम छंद होना है । यह रक्ति जाति का ३५वाँ भेद है ॥२७॥

Page 131

(१९) स्पाविद्रवज्रा यदि तौ जगौ गौ: ॥ २५ ॥ उपेन्द्रवज्रा जतजातस्तो गौ ।। २६ ।। ग्रनन्तरोदिरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदोयावुपजातयस्ता: ॥३०॥

सुतुः वज्रा नाम । अनन्तरेऽत्र । इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रोलक्षण सहितपादैयुंक्ता उपजातयो नाम । एवं प्रकारेण अन्यास्विन्द्रवंशादिमिश्रितासु जातिषु इदंनेवोपजातिरिति नाम स्मरण्ति प्रयोगवशात् । तत्र वंशस्थोपेन्द्रवज्रामिश्रिता यथा वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे- नारायणी त-त- जगएंगुं ह्र्यां चेष्ट्रवज्रा नाम । पादे यतिः ॥ २९ ॥ ज-त-जगएगा गुरु चोपेन्द्रवज्रा नाम । पूर्वोक्त एव यतिः ॥ २६ ॥ अव्यवहितोक्ते न्द्रवज्रोपेन्द्रवजोलक्षणवन्तौ पादौ यत्सम्भन्धिनो ता उपजातयो नाम । अत्र पूर्वोक्तलक्षणेन पादद्वयेन यथायोगमेकद्वि- बालक्रीडा

समवृत्तों के मेदक्रम में त्रिष्टुपू ग्यारह अक्षरों वाले छन्द को कहते हैं। इसके ३०२२ भेद है। इसका ३५७वाँ भेद इन्द्रवज्रा कहलाता है ग्यारह अक्षरों वाले प्रति पाद में यदि दो तगण एक जगण और दो गुरु हो तो उसे इन्द्रवज्रा कहते हैं ॥२९॥

ग्यारह अक्षरों वाले छन्द के प्रतिपाद मे यदि जगण, तगण, जगण और दो गुरु हों तो वह उपेन्द्रवज्रा छन्द होता है । यह त्रिष्टुपू जाति का ३५७वाँ भेद है ॥२९॥

एक जाति के दो वृत्तों के मेल को उपजाति कहा जाता है भिन्न जाति के वृत्तों के मेल से उपजाति नहीं बनती । प्रायः देखा जाता है कि समान जाति वाले समी वृत्तों में परस्पर का मेल नहीं होता अपितु जिनका प्रायः महाकवियों ने प्रयोग किया है ॥३०॥

Page 132

नमोस्तु वाचस्पतये सचक्रियो सृचयंभुवे चारुप हुताशनाय । अनन्त चेष्टं यदिदं ममाग्रतों वनीकसा तच्च तथास्तु नान्यथा ! इंद्रवज्रोपेंद्रवज्रावहासथ्यामिश्रिता यथाश्रीमद्भागवते दशमस्कंधे — तावत्प्रविष्टोऽस्मिन्स्व इदानींत पर न गौर्णा: श्लोकोऽवतमा!: । प्रतीक्ष्ममाणेन वकारिवेशनं हतश्च कान्तामरणेन रक्षसां । इंद्रवज्रे नद्रवंशोपरंद्रवजावंशस्थ मिथश्रिता प्रबोधचन्द्रोंदये विद्याप्रबोधोदयजन्मभूमीर्वाराणसी मुक्तिपुरो निरत्नया । मृत. कुनोच्छेदैरविध कवित्सुमर्नि निवस्तु मत्नेच्छति ( ९ ) तति नित्यमेव सः । एव प्रयोग-वशादन्यदोऽनुदाहरगीयम् । एतेन समाक्षरजातिमिश्रगा एवोपजातित्त्वामति द्रयोदशोरेक जात्योमिश्रगा उपजातित्त्वमितिच प्राचो ग्रंथा

नारायणि वारावारस्या निष्पत्तिनिवृक्तिता, न तु द्वयस्यामेव वृत्तपूर्वंत: । पादद्रय-मात्रध्यटितस्य वृत्तस्यामावातू द्रिवचनं लक्षणद्रययोगेन लक्षणया नेयमू । ताश्चतुरक्षरप्रस्तारवत्प्रस्तारे सत्याद्यांतमेदयो: केवलेंद्रवज्रो-पेेंद्रवज्रात्यामे चलुदंश मरवन्ति । यथा—उइउड ९ इउइड २ उउइड ३ इइउड ६ उइउड ५ इउइड उउइड ७ इइउड ५ उइइड ९ इउइड ९० उउइड ९९ इइउड १२ उइउड १३ इउउड १४ इति । तथा च वृत्तान्—एकत्र पादे चरणद्धये वा पादत्रये वान्तर: स्थितश्चेतू ! तयोरिहाल्यक्त तदोहर्नीयाश्चतुदंशोक्ता उपजातिमेदा: ॥ इति । तन्नादिमेदोदाहरण रसाभं-

देत्यादिप्राक्रमुषां नखानां-

टि. ( ९ ) विविधत्सुमिन्निवस्तुमत्रेच्छति नित्यमेव सः । विविधसुमि: स निवस्तुमिच्छति इति क: पाठ कथमन्वय: ! अयं सेतुकार: प्राज्ञ-मन्यमन्य: पाठस् । तस्मादयं पाठ: । निवास्तुमेऽाश्रियते निरन्तरम् । इति सांवैयान् । सेतूदृृवृतस्तु निरसनीय: ।

Page 133

वृत्तयोदाहरण:

सेतु:

इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रमात्रलक्षणकपादोपजातित-

जानादरणोमा । अथ वृत्त। इन्द्वज्रोपे द्रवजमात्रलक्षणकपादोपजातित-

मेद सङ्यामादः । एकत्र पादे, चरणद्वये वा पादचये वान्यतर. द्वितयचेतू ।

तयोरिहामत्र तदोहेनोयाश्चतुरङ्गोक्ता उपजातिभेदा² ।

एकनेति । तयोरिन्द्रजोपीन्द्वजयोर्मन्यतरो भेद एकस्मिन् पादे

दयो स्वपु वा स्वास्तदा चतुरङ्ग उपजानयो मवन्ति । यथाः—

१ | उ इ ड ह | कीर्ति: | १० | उ इ उ उ | आर्त्रा

२ | ड उ ड ह | वाणी | ११ | ह उ इ उ | मन्द्रा

३ | उ उ ड ह | माला | १२ | उ उ इ इ | मेया

४ | ह इ उ इ | झालो | १३ | ड ह उ उ | रामा

५ | उ इ उ इ | हसो | १४ | उ इ उ इ | ऋद्धि

६ | इ उ उ इ | माया | १५ | ड उ इ इ | सिद्धि

७ | उ उ इ इ | जायां | १६ | उ इ इ इ | इन्द्रवजा

८ | इ इ ड उ | बालां | १७ | उ उ उ उ | उपेन्द्रवजा

९ | वङ्गस्य उपेन्द्रवजा वज्रा | ययामा | १८ | उपेन्द्रवज्रा वङ्गस्थ इन्द्रवजा | वामा

१० | इन्द्रवजा | इन्द्रवंश | उपेन्द्रवजा | वङ्गस्थ | राकां

नारायणी

मुपेयुषां मूषपतां क्षत्तेन । प्रकाशकाक्षरयुक्तो दृश्यतामः: स्तनो तरुण्या: परिबृंहतेनम् ॥ ( श्लो. ३-१६ ) १

मूलश्लोकस्तु पृथुमेदोदाहरताम् । एवमन्त्यमेदेष्वप्युदाहरतानी स्तनो तरुण्या: परिबृंहतेनम् ॥३०॥

कार्येपु च विवेचनीयानि ॥३०॥

( २ ) एवमेव उपजातिभेदा इत्थंन उपवृत्तमेदा इति पाठ: साधीयान् । सेतूदूघृतस्तु निरसनीयः ।

Page 134

इत्थं किलान्यास्वपि मिश्रितासु स्मरन्ति जातिष्वदमेव नाम ॥ ३९ ॥

तत्राह्नायः कीदृशं हृदाह्वानम् । सा मानसं मे हृदयस्थः पितृपां कन्यां कुलस्य स्थितये स्थितिज्ञ मेनां मुनोनामपि माननीयामात्मानुरूपा विविधैरपयेमे । एवं वाङ्यंदेरपि स्वयंमुदाहरणं ग्रनान्तरोदाहरतेते मूलं दृष्टवद्यम् श्लोक- नारायणि

अन्यास्वपि जगत्यादिजातिष्वस्थं सामान्यसहृचाडक्षरतवसमानय- तिक्तवादिप्रकारेऽपि ग्रथ्यान्तरेऽप्यो ज्ञात्वा वदन्तोत्यर्थः । इत्थं मिथ्येनैव विषमवर्णसंश्र्चानां विषमयतिकान्ना च जातीनां यादीनां च मिश्राणां उपजातिनाम नास्तीति सूचितम् । स्मरन्तीत्यनेन च कविप्रयोगे दर्शनानुरोधः सूचितः । तत्रे- द्वंशावंशस्थामुदाहरयाम् -

इत्थं रथाश्वेमनिषादिनां प्रगे गवो नूपराऽमथ तोरणाद्दहः ॥

प्रस्थानकालक्रमवेशकल्पना- कृतक्षणक्षेपमुदैक्षताच्युतम् ॥ ( श्री० १२-१ )

एवमन्यत्राऽपि प्रयोगवशादुदाहरणं ज्ञेयम् । सर्वासामुपजातीनामुक्तया दिशा चतुर्दश मेन्द्रमवन्ति विपमार्थसमरुपत्वेऽप्युपजातीनां समवृत्तेषूपन्यासः समवृत्तचटिततया प्रारस्ज्जकः ॥३९॥१

वालक्रीडा

ग्यारह अक्षरों वाले समवृत्त के भेद क्रम में सुमुखी नाम छंद को कहते हैं ॥३९॥

Page 135

वृत्तौषधीय:

सेत:

स्वाद्रौ द्वौ न वा नवमो'पजायति: । एकत्र पादे इति तु रामाश्रया द्वादशी ॥३०॥ न जेति । नगणं जगणांश्यां सहितैरगण लघृ गुरुधिभ: सुमुखी नाम । द्वेषकरमिति । भगणत्रयाद् द्वि रुध्रं येन द्वेषकं नाम । अत्र ममभादिति समाहारो द्वन्द्व: । इत्थं मेट्टा: । वस्तुनस्तु द्वन्द्वादि बहरे: कुसुबन्ति विषयत्वाद् अन्र वान्तरङ्ग कणेषप्रसङ्गे तदभावप्रसङ्ग: कथमन्यथा कराईवित्यादौ न द्वन्द्व: । तस्माद् मोत्तरौ मो मभम इत्युत्तरपदलोपी समास: ।

टि. (१) सेतुकारो मूर्खतोष्ट एव पागल: । एकशेषे किमने कसुवन्न विषयतां नास्ति । एकशेषप्रसङ्गे सुवर्नतगतानेकत्वं माने एकमिन्नत्वं द्वितयं वहुत्वं वा नास्ति किम् । यदि अनेकत्वं द्वितयं नास्ति तद् द्वि करो इति द्विवचनं कुत: अतोडस्याटरसय पटर्मैव लेखनम् । तेन वृत्तरत्नाकरे छन्दोवोधाय सूत्राणि प्रणीताय केदार: । सूत्राणि छन्दोवोधं प्रवान्ति । छन्दांसि दृष्टान्नु विविधरतो मभमादितौह समाहार द्वन्द्व: । नैकशेषप्रसङ्ग: । इति राद्धान्तकथा । नात्रोत्तर पदलोप: । अपि तु मध्यमपदलोप:

(२) अत्र ग्रन्थकार: केदारोऽपि बमू: । अत: पागल: । पों प्राप्तं गलयति इति पागल: । यथा वृत्तरत्नाकरमिति ग्रन्थनाम कृतं तथा पिङ्गलादिमिराचायैप्तदुक्तं लोैकं द्विधा । मात्रावरांबिमेदेन छन्द: स्तदिह कथ्यते इति प्रतिज्ञाय इत्युक्ताच्छन्दसां संज्ञा ऋमशो वचिम साम्प्रतम् । लक्षणं सर्ववृत्तानां मात्रावरर्णानुपूर्वकमिति क्रमश: कथ-यामास । अत्र तत्र कत्र्रापि गुण्थे यदि जानेऽपि न त्रिदण्डं तद् उपजातिरिति नाम कृत: खात्प्रतितमत सर्वनस्याटरपटरमेव जातिरित्युत्तलेखनम् । इति नो मतलब: मतस्य लवो लेख: अभिप्राय: । इत्यर्थ: । अतोडयं अनन्तरोदोरितलक्ष्ममाग्नों पादौ यदो मावुपवृत्तकं तत् । इत्यं किलातु न्येष्वपि मिश्रिते स्मरन्ति वृत्तेषु-देमेव नाम । इति पाठ: साधीयान् । जातिधटितरिषपस्तु सर्वथा अशुद्ध: ।

Page 136

नजजननगैर्गदिता सुमुखी ॥ ३२ ॥

न-ज-जैंगौलंचगुरुण्यां च सुमुखी नाम । पञ्चमिमः षड्‌मिचयति: ॥३२॥

दोधकवृत्तमिदं भभभाद्गौ ॥ ३३ ॥

मगगगुत्रयाद् गुरुध्यं चेदोधक नाम । मममावदिति सम॑हारद॑क-

शालिन्युत्तौ तगौ गौडविद्धलोकः ॥३४॥

वद्मावः । ‘दोधकनामनि भज्रयत्तो गौ’ इति वा पाठः । पादान्ते यति: ॥३३॥ म-न-तै-गृंहृं च शालिनी । अधृष्यभिशस्तु॑मलौंकै: सप्तभिरच यतिरिति शेप: । एवमुत्करत्न॑ऽपि ॥३ :॥

सेतुः

वालक्रीडा

यह त्रिष्टुप् जाति का ३५०वाँ भेद हे यदि प्रतिपाद मे क्रमसे नगण ( । । । ) दो जगण (। ऽ । ) एक लघु और एक गुरु हो तो सुमुखी नामक छन्द होता हे ॥३२॥

ग्यारह अक्षरों वाले समवृत्त के भेद क्रम मे दोधक नाम छन्द को कहते हैं । यह त्रिष्टुप् जाति का ४३२वाँ भेद है यदि तोन मगणों के आगे दो गुरु हों तो दोषक वृत्त् नामक छन्द होता है ॥३३॥

शालिनी छन्द त्रिष्टुप् वृत्त का २५६वाँ भेद है । प्रतिपाद मे अगर एक मगण दो तगण दो गुरु हों तो शालिनी छन्द वतता है ॥३४॥

Page 137

वातोर्मीभ्यां कविता मभौ तगौ गः ॥ ३४ ॥

वातोर्मी छन्द वृत्त का ३०४वाँ मेद है यदि प्रतिपाद में क्रमशः मगण, मगण, तगण और दो गुरु हो तो वातोर्मी छन्द होता है ।३४।

वाणरसैः स्यादृतनगैः श्रीः ॥ ३६ ॥

मभौ न्लौ गः स्याद् भ्रमारविलसितम् ॥ ३७ ॥

त्रिष्टुप् वृत्त क ६८३वाँ मेद श्री छन्द कहलाता है यह छन्द प्रायः मोतिकमाला नाम से भी जाना जाता है । यदि प्रतिवाद में क्रमशः मगण, नगण, तगण तथा दो गुरु हो तो 'श्री' छन्द होता है ।३६।

रात्राविवाह रथोदिता लगौ ॥ ३५ ॥

जिस वृत्त के प्रत्येक चरण में यति 'म्भौ न्लौ गः' माने क्रमशः मगण, नगण, लघु और गुरु हो तो वह भ्रमरवलसित छन्द होता है ।३७।

तैति । रगसा नगण सगणेऽपो गुरुद्वयेन स्वागता नाम । ननेति , नगणद्वयेन नारायणी

म-म-त-गु-गुरुभिर्वातोर्मी । इयमिति शान्तियुक्तयतिमतीतयथे: ॥ ४॥

म-त-न-ग-गुरुभिः पञ्चमिः पडङ्मिश्च यतसु श्रीर्नाम ॥ ३६॥

म-म-न-लघुगुरुभिम्रैर्मरविलसितम् । चतुर्भिः सप्तमिश्च यतिः ॥३७॥

र-न-र-ल-गैरिह च्छन्दःशास्त्रे रथोदिता । पादे यति: ॥३५॥

र-न-म-गणेश्यः पर गुरुयुग्मयदि तदेत्येव स्वागता । न-न-मार्दि-सेतुः

बालक्रीडा

वातोर्मी छन्द त्रिष्टुप् वृत्ता का ३०४वाँ मेद है यदि प्रतिपाद में क्रमशः मगण, मगण, तगण और दो गुरु हो तो वातोर्मी छन्द होता है ।३४।

त्रिष्टुप् वृत्त का ६८३वाँ मेद श्री छन्द कहलाता है यह छन्द प्रायः मोतिकमाला नाम से भी जाना जाता है । यदि प्रतिवाद में क्रमशः मगण, नगण, तगण तथा दो गुरु हो तो 'श्री' छन्द होता है ।३६।

जिस वृत्त के प्रत्येक चरण में यति 'म्भौ न्लौ गः' माने क्रमशः मगण, नगण, लघु और गुरु हो तो वह भ्रमरवलसित छन्द होता है ।३७।

जिस वृत्त के प्रत्येक चरण में रगसा, नगण, रगण, लघु और गुरु हों उसे रथोदिता छन्द कहते हैं । इस के पदांत में यति होती है ।३५।

जिस वृत्त के प्रत्येक न्ररसा में रनमाद्गुरुयुगमम् माने क्रमशः रगसा

Page 138

स्वागतेति रनभाद् गुरुगुरुमम् ॥ ३६ ॥

ननसजगुरुरर्चिता वृत्ता ॥ ७० ॥

नन रलगुरुभिश्च भद्रिका ॥ ४१ ॥

श्येनिका रजौ रलौ गुरुर्यदा ॥ ४२ ॥

सेतुः

सगणेन गुरुद्दयेन च वृंता नाम । यतिः शालिनीचत् । ननरेति ! नगण-

भ्यां रगण लघु गुरुभिश्च भद्रिका नाम । श्येनिकेति । रगण जगण

नारायणी

त्येकवदूमावः । पूर्ववद्यतिः ॥३६॥

न-न-स ग गुरिकता वृत्ता नाम । चतुर्थीः सप्तभिश्च यतिः ॥ ७० ॥

नं-न-र-ल गभद्रिका । पादे यतिः ॥४१॥

बालक्रीडा

( s॥s ) नगण ( १११ ) मगण ( s॥१ ) एवं अंत में गुरु युग्म

माने दो गुरु हों तो वह वृत्त, वह छंद स्वागत इति नाम् से जाना

जाता है ॥३६॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पदों, में प्रत्येक चरणों में दो नगण ( १११ ) एक

सगण ( १॥s ) दो गुरु हों तो वह वृत्ता छंद होता है ।:७०॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में दो नगणौ ( १११ ) एक रगण ( s॥s );

एक लघु ओर एक गुरु हो तो उसे भद्रिका छंद कहते हैं ॥४१॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में यदि 'रजो रलौ' माने एक रगण ( s॥s )

एक भगण फिर एक रगण एक लघु एवं एक गुरु हो तो वह श्येनिका

वृत्त होता है ॥४२॥

जिस वृत्त के प्रत्येक चरण में 'मतनाद गो' माने एक भगण ( s॥१ )

Page 139

मौक्तिकमाला यद् भतनादंगौ ॥ ४७ ॥ उपस्थितमिदं जसौ तादृ गकारौ ॥ ४८ ॥

सेतुः ergण लघु गुरुमः श्वेतिका नाम । माक्तिकौ परमौ नगौ गुरुद्वयेन मौक्तिक- माला नाम । पश्चाद् षट्कमु च यति: सम्प्रदायात् । जसहि स्थितमिति । नमत्तगणं ह स्पष्टम् । पादे यति: ॥ ४२ ॥ मत्त·ना·दित्येकवद् मावः । पञ्चमु षट्कमु च यति: ॥४३॥ ज·स·त·ग·गौहपस्थितम् । पादे यति: ॥ तथा ·- उपचित्रमिद्रं सससा लगा । कुपुरुषजानिता ननौ गौगः ॥ अनवसिता द्यो ऽगौ गु षडन्ते ॥ अथ वृत्तानि २०४५ ॥ ४४ ॥ अथ जगती ( १२ )—

एक तगण (S S I) एक नगण ( I I I ) गौ माने दो गुरु हों तो वह मौक्तिकमाला छंद होता है वृत्त होता है ॥४३॥

जिस वृत्ताके छंद के प्रत्येक चरण में क्रमशः 'जसौ तादृ गकारो' माने एक जगण ( I S I ) एक सगण ( I I S ) एक तगण ( S S I ) दो गुरु हों तो वह उपस्थित छंद होता है । पूर्वोक्त कहे गये प्रत्येक छंदों में यति पाद के मस्त्त में होती है । ये त्रिष्टुप् छंद वृत्ता के अन्तर्गत आते हैं ॥४८॥

जिस वृत्ताके छंद के प्रत्येक चरण में क्रमशः 'जसौ तादृ गकारो' माने एक जगण ( I S I ) एक सगण ( I I S ) एक तगण ( S S I ) दो गुरु हों तो वह उपस्थित छंद होता है । पूर्वोक्त कहे गये प्रत्येक छंदों में यति पाद के मस्त्त में होती है । ये त्रिष्टुप् छंद वृत्ता के अन्तर्गत आते हैं ॥४८॥

—:अथ जगती: जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः रगण (S I S) नगण ( I I I ) मगण ( S I I ) और सगण ( I I S ) हो तो वह चन्द्रवर्त्म छंद होता है

—:अथ जगती:- जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः रगण (S I S) नगण ( I I I ) मगण ( S I I ) और सगण ( I I S ) हो तो वह चन्द्रवर्त्म छंद होता है

Page 140

(१२) चन्द्रवतं गनिदनित्त रनभसैः ॥ ४५ ॥

जतौतु बंशस्थमुदीरितं जरौ ॥ ४६ ॥

स्यादिन्द्रवंशा ततजै रसंयुतैः ॥ ४७ ॥

सेतुः

द्रयेन चोपस्थित नाम । पञ्चनेति । मतन गणैगुंह द्रथेन च भोरनाम । पंचमि: पदैर्निश्च यति: । जगतयां द्वादशाक्षरपादे चन्द्रेति ! रनम सैश्चन्द्रद्रवतं । चतुरमरष्टाभिश्च यति: । जतारवित । जतज रगणैर्व शस्थं नाम । स्यादिन्ति । नगण द्रयेन जगण रगणाभ्यां चेनद्रवंशा नाम ।' तत इति न द्रन्द्व:, अपि

र-न-म-सैर्गैचन्द्रवतं । चतुरमरष्टाभिश्च यति: ॥ ४५ ॥

ज.त.ज-रैर्व शस्थम् । पादे यति: ॥ ४६ ॥

नारायणी

वैदिकरीडा

यह वारहवें जगती वृत्त के अन्तर्गत आता है इसलिए इसके प्रत्येक पाद में १२ वर्ण होते हैं तथा इसमें यति क्रमशः चौथे एवं आठवें वर्ण पर होती है ॥४५॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः जतौ जरो माने एक जगण ( १ ५ १ ) एक तगण ( ५ ५ १ ) एक जगण ( १ ५ १ ) एक रगण ( ५ १ ५ ) हो तो उसे वंशस्थ छन्द अथवा वृत्त कहते हैं । पादान्तर में १२ वर्ण पर यति होती है ॥४६॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पद में क्रमशः 'ततजौ रसंयुतै' अर्थात् दो तगण ( ५ ५ १ ) एक जगण ( १ ५ १ ) एक रगण ( ५ १ ५ ) हो तो वह इन्द्रवंशा छन्द होता है ॥४७॥

टि. (१) सेतुकारस्तु तत इति न द्रन्द्वः इति वदन् लिखन् प्र मत्तः । कोऽनु तत इति अन्र द्रन्द्वं करोति । अत्र तु तश्च तश्च जरचैति त्रिषि द्रन्द्वः । ततो नैकरूपप्रसङ्गः स्वरुपा मवतु । तेन वृतीयोयाद्दूवचनान्तया

Page 141

इहे तोटकमबुधिसे: प्रथितम् । ४५ । दृ तविलम्बतमाह नभौ भरौ । ४६ । मुनिशरवरतिनौ स्यौं पुटोडयम् । । ५० ।।

पतूत्तरपदलोपी समास: । ततो ज शब्‍दन् द्वन्द्‍दे "ततजै" इति । द्विवचनान्तमुचितम् । वृत्तौऽहुवचनान्त पाठस्तु लेखकप्रमादात् तद्‍च जो चिंति विगृह्‍या द्वद्‍दोत्‍तरपदगमे द्‍वन्द्‍द इति तत्‍वम् । इदं हेतौ । चतुर्थी: सगणेस्‍तोटकं नाम । न भ भ म रगणेन्‍द्रुतविलम्बतं नाम । वसुयुगेऽति । नगरेन्‍द्रयेन भगण द्रुतेति ।

त-त-जै रसंयुक्ते रगडासहितैरिन्‍द्रवंशा । पादे यतिः । ४७ ।! ग्रामवृध्‍यादिसंश्‍चतुभिः सगणैः तोटकम् । पादे यतिः ।१४८।। न-म-म-रे द्रुतविलम्बतमहाचायं । पूर्वंवच्‍यति: । १४८।।

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में अम्‍बुधिसे: ग्र्रमवृध्‍य मान्‍ने समुद्र अर्थात चार सगण ( 1 5 ) पाये जायँ तो वह तोटक वृत्त होता है । पादान्त में यति होती है ।।४७।। जिस वृत्त के प्रत्‍येक चरण में क्रमश: 'नभौ भरौ' यानी एक नगण दो सगण ( s । । ) और रगण ( s । s ) हो तो वह दृ तविलम्‍वित छंद होता है । १२ वणों के पादान्त मे यति होती है ।।४८।। जिस वृत्त के प्रत्‍येक पादो यानी चरणों में 'नो म्‍यो' अर्थात दो नगण एक भगण एक मगण हों तो वह पुट इस नाम का वृत्त होता है ।।५०।।

ततजैरति पाठ एक साधीयान् । ततजैर इति पाठस्तु गडबड: गड सेचने पवाद्य गड: । वडि विमाजने लोकान्नलोप: ।

Page 142

प्रमुदितवदना भवेन्तौ च रौ ॥ ५१ ॥ नयसहितौ न्यौ कुसुमविचित्रा ॥ ५२ ॥ रसैरंजमजसा जलोद्भतगति: ॥ ५३ ॥

समाणाङ्यां पुटो नाम । अष्टाभिश्वरतुंमिश्च यति: । मटटास्तु मुनिश्रेष्ठ- रिति पाठ । घृतवा सप्तमि: पञ्चाभिश्च यतिरतिरस्याहुः । तञ्चिच्चलर्यं पुटो तो म्यो वसुसमद्रा इति सूत्रविरोधान् । प्रमुदितेति । नगणाङ्यां रगणा- यां च प्रमुदितवदना नाम । नयैरित । नयनयगणै: कुसुमविचित्रा

मुनिभि: सप्ताभि: शरै: पञ्चाभिश्च विरतियंत्र १५०॥ :पष्टम् ॥ ५१ ॥ पष्टम् । द्वयोरपि पदे यति: ॥ ५२ ॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमश: ‘नौ च रौ’ यानी दो नगण ( १ १ १ ) भोर दो रगण ( १ ५ ) हो तो उसे ‘प्रमुदितवदना’ छन्द कहते हैं । पाद के अन्त में यति वाले इस छन्द को ‘पिङ्गलनसूत्र’ के अनुसार चञ्चलादिका कहा गया है ॥५१॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमश: ‘न यै’ सहितौ ‘न्यौ’ नगण यगण हों अर्थात् नगण ( १ १ १ ) यगण ( १ ५ ५ ); ‘समे’ छ: वर्णों पर यति होती है ॥५२॥

वारह वर्ण के पद वाले जगती वृत्ता के अंतर्गत आने वाले जिस वृत्त ह प्रत्येक पाद में क्रमश: जगण, सगण, जगण और सगण हो तो वह

Page 143

चतुरङ्गं वद मौक्तिकदाम ॥ ४८ ॥

जिस वृत्त के प्रत्येक चरण में यदि चार जगण हों तो मौक्तिकदा छन्द होता है । यदि पदान्त में यति होती है । यह जगती जाति का २६२६वाँ भेद है ॥४८॥

भुजङ्गप्रयातं भवेद्रेशचतुरभः ॥ ४५ ॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में यदि चार यगण ( 1 s s ) हों तो वह भुजङ्ग प्रयात छन्द होता है । पद के अन्त में यति होती है ॥४५॥

रेशचतुरभियुतां तु सङ्गिरसो सम्मतां ॥ ४६ ॥

जिस वृत्त के प्रत्येक चरण में रेशचतुरभियुंता अर्थात चार रगण ( s 1 s ) हों तो वह संवंसंमति से स्वगिणी छन्द होता है । पदान्त में यति होती है ॥४६॥

जसाश्च जसाश्चेत्येकषड्भिरियं मति: ॥ ४३ ॥

जलोदतगति वृत्त होता है । इसमें भी १२ को जगण छ:-छ: वर्णों पर यति होती है ॥४३॥

Page 144

भुवि भवेन्त्रभजरेः प्रियंवदा ॥ ५७ ॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः ‘भवेन्त्रमजरेः’ यानी नगण, भगण, जगण और रगण हों तो वह प्रियंवदा छन्द होता है ॥५७॥

तयौ तयौ मरसीमाला छिन्ना गुहवक्त्रे: ॥ ५८ ॥

जिस वृत्त के प्रत्येक चरण में त्यो त्यो यानी तरण (S S I) यगण (I S S) (I S S) भगण (S I I) (S I I) जगण (I S I) (I S I) हों तो वह छः-छः वर्णों पर यति वाला मणिमाला छन्द होता है ॥५८॥

घोरैरभाणि ललिता तभौ जरौ ।। ५९ ।।

जिस वृत्त के प्रति चरण में यदि तभौ जरौ अर्थात् नगण S S I जगण I S I रगण I I S (S I I) (I I S) हों तो विद्वान लोग उसके ललिता छन्द कहते हैं । यति पदांत में होती है ॥५९॥

प्रमिताक्षरा सजससैरुदिता ॥ ६० ॥

दारह अक्षर दाले जगती जाति का १:६:२ वाँ सेतु प्रमिताक्षर छन्द कहा जाता है इसके प्रतिपाद में सगण जगण और फिर दो सगण होते हैं ॥६०॥

तौषि स्पष्टारित । पादे यति: ॥ ५७ ॥

त-य-त-यैमेंसिमाला । गुहस्य स्कन्दस्य वक्त्रे: षडिम: षडुमिश्च किछिन्ना यतिमतोत्यर्थं: ॥ ५८ ॥

एते स्पष्टटे । पादे यति: ॥ ६० ॥

Page 145

ननभरसहिता महितोज्ज्वला ॥ ६१ ॥

नाम । महिता श्रेष्ठा । पञ्चेति । मगण द्वयेन यगण द्वयेन च वैश्वदेवी नाम । पञ्चभिः सप्तभिश्च यतिः । ममावितयपाठः ममो यावित्ति तु पाठं श्रेयान् एवमग्रेऽप्ययुञ्ज्यात् । अङ्घ्रीति । म म स म गौर्जलधरमाला

पञ्चाश्वैविच्छिन्ना वैश्वदेवो ममौ यौ ॥ ६२ ॥

पञ्चामिरश्वैः सप्तभिश्च छिन्ना यतिमतो वैश्वदेवी नाम ॥ ६२ ॥

अङ्घ्रयष्टााभिर्‌जालधरमाला मभौ स्मौ ॥ ६३ ॥

अङ्घ्रिमिश्रतुर्भ्रष्टाामिश्च यतिः । मगण-मगणौ सगण-मगणौ च वृत्तः तृजलधरमाला नाम । चतुर्भिरष्टभिश्च छिन्नेनित्यानुषङ्गः । पञ्चले त्रियमेव कान्तोत्तपीडा ॥६३॥

बारह अक्षरों वाली जगनी का १५६२वाँ भेद उज्ज्वला छन्द कहलाता है । इसके प्रत्येक पाद में दो नगण एक मगण एक रगण क्रम से होते हैं ॥ ६१ ॥

यदि समवृत्त के प्रत्येक पाद में दो मगण और दो यगण हों तो यह जगती का ४७९वाँ भेद वैश्वदेवी छन्द कहलाता है क रगण रस में इसका प्रयोग सुन्दर होता है ॥ ६२ ॥

जगती का २४९वाँ भेद जलधरमाला नाम छन्द कहलाता है इसका दूसरा नाम न्तोत्तपीडा भी है । इस छन्द के प्रत्येक पाद में क्रमशः मगण, भगण, सगण, मगण होते हैं ॥ ६३ ॥

Page 146

इह नवमालिका नजभयैः स्पात् ॥ ६४ ॥

जगती का ६८वाँ मेद नवमालिका छन्द कहलाता है, इसके प्रतिपाद में नगण, जगण के बाद मगण, यगण होते हैं। यह नव मालिनी छन्द के नाम से भी जाना जाता है ॥६४॥

स्वरशररिरतिनन्नौ रो प्रभा ॥ ६५ ॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः नौ रौ माने दो नगण और दो रगण हों तथा स्वर चार यानी स्वर ६ होते हैं और कामदेव के शर बाण पांच होते हैं अतः ६ और पांच वर्णों पर यति हो तो वह वृत्त प्रभा नाम से जाना जाता है ॥६५॥

भर्याति नजावथ मालतो जरौ ॥ ६६ ॥

जिस वृत्त के प्रत्येक चरण में क्रमशः 'नजावथजरौ' एक नगण (।।।) दो जगम (।ऽ।) एक रगण (ऽ।।) हो तो वह मालती छन्द होता है। इसमें पांच और सात वर्णों पर यति होती है ॥६६॥

नाम । चतुर्थमः षड्जमश्च यति:। इहेति। न ज म य गणेन्तवमालिकानाम । चतुर्थपरष्टमिश्च यतिरिति प्राच्चः । सूत्रानुसारिनस्तु(१) सप्तमः सप्तमः नाम ।

इह छन्दःशास्त्रेष्टरामश्चतुर्थमश्च यतिरित्याहुः ॥६७॥

स्वरः षड्जादिमि: सप्तमः चारं पड्चमिश्च यतिर्यन्त्र ॥ ६८ ॥

पड्च्चमः सप्तमश्च यति: ॥ ६८ ॥

टि. (१) सप्तमः पड्चमिश्च यतिरित्येव सिद्धान्तः पाठः। वयमपि सेतुसम्मताः ।

Page 147

जभौ जरौ वदति पडचचामरम् ॥ ६९ ॥

(१३) प्रभिनत्रामरसंज्जजायः ॥ ६५ ॥

तुरगरसयतिनौँ ततौ गः क्षमा ॥ ६६ ॥

सेतु:

पडचविश्न यतिरिति मन्यंते । स्वरेलिः । नगणद्रयेन रगणद्रयेन च प्रमा नाम । सप्तभिः पडचभिश्न यति: । मव्रतीतिनजजरगण्मनती नाम । प्रमावद्यर्तिरिति वृद्रा: । न युगेति । नगणयुगेन रगणयुगेन च युक्ता गौरी नाम । अभिनवेतिः न ज ज य गनेस्तामरसं

नारायणी

स्पष्टम् । इदमेवान्ये ललितपदमाहुः । पादे यतिः ॥

तथा —

नगगरगुमलं च गौरी मता ॥ पञ्चमुनोऽन्ते सात्सयुता ललना ॥ ललितमभिहितं नो श्रो नामतः ॥ द्र त्पदं मवति नमनयाश्चेत् ॥

ग्रन्थ वृत्तसङ्ख्या ४०५६ ॥ ६८ ॥

अतिजगती ( १३ )—

वालक्रीडा

जिस वृत्त प्रत्येक पाद जगण, मगण, जगण और रगण हो तो उसे पडचचामर कहते हैं ॥६७॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः न ज जादः नगण दो जगण और एक यगण हो तो उसे अभिनवतामरस छंद वृत्त कहते हैं इसी का दूसरा नाम तामरस छंद भी है ॥६७॥

—:अथ अतिजगती:—

अतिजगती वृत्त के ग्रन्तगंत ग्राने वाले वृत्तों के प्रत्येक पाद में १३-१३ वर्ण होते हैं ।

Page 148

म्नौ ज्रौ गस्तिदशर्यांत: प्रह्बौषगोयम् ॥ ७० ॥ चतुग्रंहैरतिरुचिरा जभसजगाः ॥ ७१ ॥

सेतुः n्नौ ज्रौ गस्ति पद्चेतिः म म स संलिलना नाम । पश्वमिः सप्रमियंतिः । रसित्रांमति । न न म रं लंलित नाम । द्रुतेऽति न म न येंदूतपद नाम । अतिजगत्यां त्रियोदशाक्षरपादे वेदैदृशति । म त य स गुरूर्मम्त्तयुरं नाम । चतुरिंवदश्च यतिः । यमा|विति यम र र गुरुमिश्चऽवरोकाल्ली नाम । चतुरिरति । ज म स ज गुरुमिरतिरुचिरा नाम । चतुरिं- नारायणो न-न-न-त गुखिभः क्षमा । सप्तभिः षडिमिश्र तत्न यतिः । चन्द्र- केऽन्यये ॥ ६६ ॥ त्रिभिरदंशामिश्र यतियंत्र सा ॥ ७० ॥ j-म-स-j गैश्वरुपु नवसु च यतावंतिरुचिरा ॥ ७१ ॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः नो, ततो गः दो नगण, दो तगण एक गुरु हो तथा तुरग रस माने सूर्य के तुरग घोड़े सात होने हैं रस ६ होते है ऽत: सातवें एवं छठवें वर्णं पर यति हो तो वह क्षमा छंद कहलाता है ॥६६॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद मे क्रमशः म्नौ ज्रौ ग अर्थात् मगण, नगण, जगण, रगण एवं एक गुरु हो तथा त्रिदश माने तेरहवें एवं दशवें वर्ण पर यति हो तो वह प्रह्बौषणी वृत्त कहलाता है ॥ ७०॥

बावन वर्णों वाले अतिरहचिरा वृत्त के प्रत्येक चरण में क्रमशः जभौ सजो मः, जगण, मगण, सगण, जगण एवं गुरु होता है तथा 'चतुग्रं है माने चार एवं ग्रह अर्थात नौ वर्णों पर यति होता है ॥७१॥

Page 149

वेदै रन्ध्रैस्तौ यसगौ मत्तमयूरम् ।। ७२ ।।

बावन वर्णों वाले जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः ‘म्तौ यसगौ’ अर्थात् मगण, यगण, सगण, एवं गुरु हो तथा ( वेदै ) चार वर्णों पर यति हो तो वह वृत्त मत्तमयूर होता है ।।७२।।

उपस्थिततिमदं जसौ तसौ सगुरुंकं चेत् ।। ७३ ।।

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में जगरौ सगरो तगण और सगण एक गुरु हो तो वह उपस्थित छन्द होता है ।।७३।।

सजसौ जगौ भवति मज्जुभाषिणो ।। ७४ ।।

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में यदि क्रमशः ‘सजसौ जगो’ यानी सगण, जगण, जगण एवं गुरु हो तो वह मञ्जुभाषिणी वृत्त होता है ।।७४।।

(९४) ननततगुरुभिश्रचन्द्रिकाशवर्त्तिभिः ।। ७४ ।।

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः ननततगुरु अर्थात् दो नगण, दो तगण और गुरु हो तो वह वृत्त चन्द्रिकाशवर्त्ती होता है ।।७४।।

वेदैरष्टवारो रन्ध्राणि नव ।। ७२ ।।

वेद = ४ । ऋषट् = ६ । इष्ट = ६ । मिश्र = ३ । युतिः = २ । स्पष्टम् । पञ्चभिरष्टभिर्मिश्रचतत्र युतिः ॥ ७२ ॥

ऋश्वा: सप्त, ऋऋनत्र: पट् । इयं क्षमेव आचार्यो मतभेदेन संज्ञात्तराथं पुनरुचे ।

तथा— यमो रो विषयता चक्ष्वरीकावली गः ।।

बालक्रीडा

Page 150

मतो नहौ गावक्षग्रहविरतिरसम्बाधा ॥ ७६ ॥

मन ज र गुरुरिमः प्रहर्षिणी नाम । त्रिमिदर्शस्मिश्र यति: ॥७६॥ जमो रजगवतिरस्चिराम्बुचिग्रहे: ॥ मरतमतेनेयमेव पूर्वं हचिरोक्ता ॥ नस रयुगगैस्वन्द्रलेखर्तुलोके: ॥ पड़भिः सप्तमिश्र यति: ॥ ऋतुमुनियतिविच्युत्ननो तो गुरुः ॥ अथ वृत्तसङ्ख्या ६१९२ ॥ ७५ ॥ अथ शक्वरी ( १५ ) -- म-त-न-स-गैर्गुरुस्म्यां चासम्बाधा नाम । अक्षरैर्बाह्येन्द्रयै: पञ्चमि:, ग्रहैनंवमिदव यतियत्र सा तथा ॥ ७६ ॥

सेतुः

नारायणीय

बालक्रीड़ा

मतो नहौ गावक्षग्रहविरतिरसम्बाधा ॥ ७६ ॥

तगण और एक गुरु हो तथा 'अश्चतुंमि' माने ( सूर्य के घोड़े ) सात और ( ऋतु ) छः वर्णों पर यति हो तो वह चन्द्रिका छन्द होता है ॥७५॥ अथ शक्वरो शक्वरी वृत्त समवृत्तों का चौदहवाँ भेद है जिसके अन्तर्गत आने वाले वृत्त के प्रत्येक पाद में चौदह वर्ण होते हैं । जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः मतो नसो ग्रथितं भगग (s s s) तगण (s s l) नगण (l l l) सगण (l l s) हो तो वह असम्बाधा छन्द होता है । इसमें पाँचवें एवं नवें वर्ण पर यति होती है ॥७६॥

Page 151

नवरसलघुगैः स्वरैरपराजिता ॥ ७७ ॥

जिस वृत्त के प्रत्येक चरण में क्रमशः 'ननरसलघुगो' दो नगण एक रगण एक लघु एक गुरु हो तो वह अपराजिता वृत्त होता है इस में सातवें वर्ण पर यति होती है ॥७७॥

ननभनलघुगैः प्रहररङ्कलिता ॥ ७८ ॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः 'ननभनलघु' अर्थात् दो नगण एक भगण एक लघु और एक गुरु हो तो वह प्रहरणकलिका वृत्त होता है ॥७८॥

उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः ॥ ७९ ॥

चौदह वर्णों के प्रत्येक पाद में यदि क्रमशः 'तभजा जगौ' अर्थात् एक तगण, एक भगण, दो जगण तथा दो गुरु हो तथा प्रत्येक पादान्त में यति हो तो वह वासन्ततिलका छन्द वत्त होता है ॥७९॥

शक्वरी चतुर्दशाक्षरपादे म्तावृतिः । म त न सेर्गो ह द्वयेन चासम्बद्धा नाम । पड्चामिनंविश्र्च यतिः ॥७७॥ नननेति । न न र स लघुगुरुभिरपराजिता नाम । सप्तमि सप्तमि श्चयतिः॥७८॥ ननभैति। न न म न लघुगुरुभिः प्रहरणकलिका नाम । यतिः सप्तमि: सप्तमि: ॥७९॥ उक्तेति । न भज जं

स्वरादिरु स्वराधेतेकशेषे सुप्तमिः सप्तमिश्र्च यतिर्यवति ॥ ७७ ॥ पूर्वोक्तैव यतिः ॥ ७८ ॥ त-म-ज-जा गणा गुरु चेति वसन्ततिलका ॥ ७९ ॥

नारायणी

बालक्रीडा

Page 152

सिंहोन्नतेयमुदिता मुनिकाश्यपेन ॥ ५० ॥

गुरुद्रयेँवसन्ततिलकौ नाम ॥५०॥ भस्या एव संज्ञान्तराणि मतङ्गेदेनाह सिहे-

उद्र्विप्णोयमुदिता मुनिसेतवेन ॥ ५१ ॥

त्यादि पादत्रयेँवा । सिंहोन्नतेयमिति काश्यपः॥५१॥ उद्र्विष्णोति सेतवः॥५?॥

इन्दुवदना भजसन्तेः सगुरुयुग्मेः ॥ ५२ ॥

मधुमाधवी वृत्ति राम इति तिस्रो॑ मतङ्गेदेन संज्ञा जेया इत्यर्थः । इन्दुवदनेति । गुरुद्रयसहितेँम ज स नैरिन्दुवदना नाम ॥५३॥

(१४) द्विस्स्त्रिच्छन्दलोलौ मसौ र्भौ गौ चरौौौ चेतौ ॥५३॥

नारायणो

काश्यपेन मुनिनेयं वसन्ततिलकं च सिहोन्नतेोक्तं तिलकं संज्ञान्तरोक्तिः ॥५४॥

काश्यपेन मुनिना वसन्ततिलकं नाम छन्द उक्तम् ।

सेतवेनत्वाचार्येँण यमुद्र्विप्णीत्युक्ता ॥५१॥

सेतुना आचार्येण उद्र्विप्णी नाम छन्द उक्तम् ।

गुरुयुगलसहितेँम-ज-स-ने॥: ५२ ॥

द्रिर्दिवारं सङ्गसु छितं द्वेदो यतिर्यस्याः सा डोला नाम ॥

तथा— ननतजगुमगेः सप्तयतिनन्दी स्यात् ।

इसको काश्यप मुनि ने कहा है ॥५०॥

लक्ष्मीorस्तविरामौ म्सौ तमौ गुरूयुगमम् ॥

इसको सेतु मुनि ने उद्र्विप्णी कहा है ॥५१॥

त्रिननगमिति वसुर्यति सुपवित्रम् ।

जिसके प्रत्येक पाद में दो गुरु हो और म ज म न हो वह इन्दुवदना

होता है ॥५२॥

जिसके प्रत्येक चरण में म स म म म और दो गुरु है वह डोला

छन्द है यहाँ सात सात पर यति होती है ॥५३॥

Page 153

वृत्तरत्नाकरेः

द्विहृतहयलघुरथ गिति शशिकला ॥५४॥

स्वर्गिति भवति रसनवकयातिरियम् ॥५५॥

सेतुः

द्रिति। म स म संगुं ह्नयाऽच अलोला नाम । सत्तसभिः सत्तभियंतीति । अतिशकवर्या पड्चचदशाक्षरपादे द्विहृतेति । द्विगुणिता: सत्त चतुदंश लघुभिरेकैर्न गुरुभिः । च शाशिकला नाम । सत्तसभिरह्टडसभश्च । यतिः ॥ ३ ॥ स्वर्गिति । पड्भिरन्वितस्च यतौ शाशिकलैत्र मालै नाम ॥५५॥ वसुहयेति ।

नारायणी

मध्यक्षाम युगदशविरमाम्मो ऽयो गो ॥ इदमेव कुडिलमित्यनेनै । नजभ जला गुरुश्रव मर्वति प्रमदा ॥ मजसा यलौ गिति गरग्रहैमंडजरी । नजभजगैर्ग्र हैये वसुपट कुब्जरी ॥ नरनरेलंगौ च रचितं सुहृे शरम् ॥५३॥

अत्र वृत्तसड्क्षया १६३५४ ॥ ५३ ॥

अथऽतिशकवरी ( १५ )--

द्रिगुणिता हयैः सत्त लघुभिः यत्र सा तथः । अथ तदनंतर गुह-गुंवंता श्वतुदंश लघवः शाशिकलेत्पयः । इदमेव पञ्जले ननननसैश्वरंद्रा वर्त्ता ना मोक्ता । अत्र सत्तसभिरष्टाडसभश्च यतिरिति महोदयः ॥ ५ ॥ इय शाशिकलै रसेपु पटनु नवमु यतौ स्वा इति संजिता मालेतयः ॥ ८५ ॥

वालक्रीडा

पञ्चदश अक्षरों वाले सम वृत्त के भेद क्रम में अतिशकवरी नाम छन्द का वर्णन करते हैं । इसके प्रस्तार में ३२७६८ भेद होते हैं । जिनमें १६३५४ वाँ भेद शाशिकला कहलाता है । इसके प्रति पाद में द्विगुणित सात अर्थात् चौदह लघु और एक गुरु हो तो शाशिकला छन्द होता है ॥५४॥

उपयुक्त पञ्चदश वर्ण क प्रातिपाद वाले शाशिकला वृत्ता में हो जब रस

वृ० ६

Page 154

वसुमुनिपतिरिह मणिगुणनिकरः ॥५६॥

अष्टभिः सप्तभिः्च पततो राशिकलया एव मणिगुणनिकर इति नाम ॥५६॥ न न म य पइर्मालिनी नाम । मोभिमिनैरष्टामिरिति यावत लोकेः सप्तभिः्च यतिः भवति ॥५७॥

ननमध्ययुतेयं मालिनी भोनिलोके ॥५७॥

प्रबटसु सप्तसु च पताविधमेव राशिकल मणिगुणनिकरसंश्ञितेदति । यतिमदेन संज्ञानिरहयमुक्तम् ॥ ५८ ॥

नारायणी

मोगिमिन्नैरष्टमिलोऽकेँमू’रादिमः सप्तमिर्यंताविति शेषः । ‘नागलोकें’ इति रचिरः पाठः ॥ ५७ ॥

मोगिमिन्नैरष्टमिलोऽकेँमू’रादिमः सप्तमिर्यंताविति शेषः । ‘नागलोकें’ इति रचिरः पाठः ॥ ५७ ॥

बालक्रीडा

नत्न’ अर्थात ( ६ रस) ६ एवं नव वसां पर यति हो तो वह सगं नामक वृत्त होता है ॥ ५५ ॥

नत्न’ अर्थात ( ६ रस) ६ एवं नव वसां पर यति हो तो वह सगं नामक वृत्त होता है ॥ ५५ ॥

चोदह लघु एवं एक गुरु इस प्रकार १५ वर्णों के प्रतिपाद वाले जिसे वृत्त में ‘वसुमुनि’ वसु-अष्ट मुनि सप्तपि सात अर्थात आठ एवं सात वर्णों पर यति हो तो वह मणिगुणा निकर छंद होता है ॥ ५६ ॥

चोदह लघु एवं एक गुरु इस प्रकार १५ वर्णों के प्रतिपाद वाले जिसे वृत्त में ‘वसुमुनि’ वसु-अष्ट मुनि सप्तपि सात अर्थात आठ एवं सात वर्णों पर यति हो तो वह मणिगुणा निकर छंद होता है ॥ ५६ ॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः दो नगण, एक मगण, और दो यगण हो तो वह मालिनी वृत्त होता है जिसमें १५ वर्णों के प्रतिपाद वाले वत्त में आठ और सात वर्णों पर यति होती है ॥५७॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः दो नगण, एक मगण, और दो यगण हो तो वह मालिनी वृत्त होता है जिसमें १५ वर्णों के प्रतिपाद वाले वत्त में आठ और सात वर्णों पर यति होती है ॥५७॥

Page 155

भवति नजौ भजौ रसहितौ प्रभद्रकमु ॥५५॥ सजनौ नथौ शरदशयतिरथमेलौ ॥५८॥ (१६)म्रो म्यौ यान्तौ भवेतां सप्ताष्टाभिश्चन्द्रलेखा ॥६०॥

बालक्रीडा जिस वृत्त के प्रत्येक चरण में क्रमश: 'नजौ भजौ' = रगण, जगण, रगण हो तो वह प्रभद्रक छन्द होता है ॥५५॥ जिस वृत्त के प्रत्येक पाद मे क्रमश: 'सजनौ नथौ' सगण, जगण, दो नगण, एवं यगण हो तो वह एला छन्द होता है इसमें 'शरदशयति' पाँच और दश वर्ण पर यति होती है ॥५८॥ जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमश: 'म्रो म्यो य' अर्थात् मगण, रगण, दो यगण हों तथा 'सप्ताष्टक' सात एवं आठ वर्णों पर यति हो तो वह चन्द्रलेखा वृत्त होता है ॥६०॥

सेत:

सज्जिरष्टमिषु यति: ॥५७॥ संजेति स जन म यैरेलौ नाम । पञ्चचमिदंशभियं ति:॥५७॥ म्राविति म र म य येष्टचन्द्रले खा नाम । यांत: स्पष्टटा ९० ।

नारायणो रसहितौ रगणयुक्तौ । सत्तस्वष्टटसु च यति: ॥ ५९ ॥ झरेष्ठु पञ्चसु दशसु च यतो स-ज-न-न-यैरेलौ नाम ॥ ५९ ॥ यांतावन्ते यगणयुक्तो ।

नारायणो रसहितौ रगणयुक्तौ । सत्तस्वष्टटसु च यति: ॥ ५९ ॥ झरेष्ठु पञ्चसु दशसु च यतो स-ज-न-न-यैरेलौ नाम ॥ ५९ ॥ यांतावन्ते यगणयुक्तो ।

तथा — मातृवाणौ सयुज्यतां कामिनीकामिनीशया सेत: ॥ नजमजरैरविगतं तमिद मुखैसरमु ॥ चन्द्रलेखामिघारो म्यो यो विराम: स्वरा अष्टौ ॥ ननतमरकर्ताडमौ: स्वरैरपमालिनी ॥ अन्र वृत्तानि ३१ ६५ ॥६० ॥

तथा — मातृवाणौ सयुज्यतां कामिनीकामिनीशया सेत: ॥ नजमजरैरविगतं तमिद मुखैसरमु ॥ चन्द्रलेखामिघारो म्यो यो विराम: स्वरा अष्टौ ॥ ननतमरकर्ताडमौ: स्वरैरपमालिनी ॥ अन्र वृत्तानि ३१ ६५ ॥६० ॥

अथाष्टिट: ( १६ )—

बालक्रीडा

जिस वृत्त के प्रत्येक चरण में क्रमश: 'नजौ भजौ' = रगण, जगण, रगण हो तो वह प्रभद्रक छन्द होता है ॥५५॥ जिस वृत्त के प्रत्येक पाद मे क्रमश: 'सजनौ नथौ' सगण, जगण, दो नगण, एवं यगण हो तो वह एला छन्द होता है इसमें 'शरदशयति' पाँच और दश वर्ण पर यति होती है ॥५८॥ जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमश: 'म्रो म्यो य' अर्थात् मगण, रगण, दो यगण हों तथा 'सप्ताष्टक' सात एवं आठ वर्णों पर यति हो तो वह चन्द्रलेखा वृत्त होता है ॥६०॥

Page 156

भ्रत्रिनगे: स्वरातखमृष भगजविलसितम्‌ ॥६१॥

अष्टयां वोडशाक्षरपादे मात्निनि । सराश्यां त्रिभिन्नः गुरुणा च ऋषभगजविलसितं नाम ॥६१॥ स्वरात स्वरगणः नं वृत्तच्छेदो यति रित्यर्थः न जैरिति । न ज भ ज र गुरुमर्वाणिनी नाम ॥६२॥ लघुरिति

नजभजरै: सदा भवति वाणिनी गयुक्तकै: ॥६२॥

श्रेष्ठ व न ययो नाश्व मुहुर्वा तैरिति विग्रहः, स्वरातसप्तमात्परं नव द्विरामो यति तदैवि शेषः । सप्तमस्य यति: । पादान्ते च यति: प्राप्तवती सा नोक्ता । स्वरातपरं ख द्वारोच्चिछद्रद्वयकं यतिस्थानर्मिति शेष इति वार्थः । ऋषभेत्यादि सर्वं नाम ॥ ६१ ॥ समुदितैरेकवृत्ते:।

चित्तसंर्जमिरितं रजो रजो रगौ च वृत्तम्‌ । जरौ जरौ तत्तो जगौ च पडचछन्दाम वरंदेत्‌ ॥

बालक्रीडा अथ अशिष्ट समवृत्तों के अन्तर्गत यह अशिष्ट सोलहवाँ भेद है जिसके ग्रन्थर्गत आने वाले वृत्त के प्रत्येक पाद में सोलह वर्ण होते हैं

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः 'भ्रत्रिनग' अर्थात् मगण, रगण, त्रिगण, नगण एवं एक गुरु हों तथा स्वरातख अर्थात् स्वर सात पर यति हो तो वह ऋषमगजविलसित वृत्त होता है ॥६१॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः 'नजभजरै' अर्थात् नगण, जगण, भगण, जगण, रगण और गुरु हों तो उसे वाणिनी छन्द कहते हैं पद के अन्त में यति होती है ॥६२॥

Page 157

रसेः हद्रैरिश्छन्ना प्रमानसभला गः शिखरिसंपी ॥५३॥

सेतुः

गुरुं लघु पञ्चाद् गुरुरिति बोडशाक्षरैः पञ्चचामरं नाम ॥५२॥ पञ्चान्ते गुरुर्लघुर्गुरु चेत् भगवदिनाम ॥५२॥ अत्यष्टया सद्दशाक्षरपदे रसंरिति । य म न स म लघु गुरुभिर्निर्धारितो नाम पञ्चमरे कादशाभिहत यति: ॥५३॥

नारायणी

सत्कृथिता मगौ नरननाश्वोरललिता । पञ्चमकारयुक्तारुकगतिर्यंदि चान्त्यगुरुः ॥ मत्र सद्कृया ६४३६ ॥ ६२ ॥

अथ अनुष्टुप् ( १७ ) —

रसेः पड्मो हद्रेरेकादशाभिश्छन्ना यतिमतो ॥ ६२ ॥

वालक्रीडा

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः 'जरौ जरौ जगौ' जगण, रगण, जगण, रगण, जगण एवं गुरु इस प्रकार सोलह वर्ण हों तथा पद्रान्त में यति हो तो वह पञ्चचामर छन्द होता है ॥६२॥

अथ अनुष्टुप्

अनुष्टुप् समवृत्तों का सत्रहवाँ भेद है इसके अन्तर्गंत आने वाले वृत्तों के प्रत्येक पाद में सत्रह नगण में होते हैं ।

जिस वृत्त के प्रत्येक चरण में यदि क्रमशः 'यमन शमलागः' अर्थात् यगण, मगण, नगण, सगण, रगण लघु गुरु हो तथा रसेः हद्रेः ( रस-द, वृत्त-१९ ) छः एवं अष्टादश वर्ण पर यति हो तो वह शिखरिसंपी वृत्त होता है ।६३।।

Page 158

जसौ जसयला वसुग्रहयतिशच पृथ्वी गुरुः ॥६४॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः 'जसौ जसयला' अर्थात् जगण, सगण, जगण, सगण लघु एवं गुरु हो तथा 'वसुग्रहै' माने (वसु आठ, ग्रह-५) आठ एवं नव वर्णं पर यति हो तो पृथ्वी छन्द होता है ॥६४॥

दिड्मुनिन वंशपत्रपतितं भरनभनलगेः ॥ ६५ ॥

जिम वृत्त के प्रति पाद में यदि क्रमशः नगण, सगण, मगण, रगण, सगण, लघु एवं गुरु इस प्रकार सतह्रह वर्णं हो तथा दिशः एवं सप्त वर्णं पर यति हो तो वह 'वंशपत्रप्रतितं' छन्द होता है ॥६५॥

रसयुगहयेन्त्रौ श्री सलौ गौ यदा हरिगी तदा ॥६६॥

यदि क्रमशः नगण, मगण, रगण, सगण, लघु एवं गुरु सतह्रह वर्णं प्रत्येक पाद में हो तथा क्रमशः छ, चार, सात वर्णों पर यति हो तो वह हरिणी वृत्त होता है ॥६६॥

सेतुः

जसाविति ! ज स न स य लघुगुरुभिः पृथ्वी नाम । षष्टमि-नेत्रमिश्च यतिः ॥६८॥

वसुमिरष्टमग्रहैनैर्मशव यतिमतो ॥ ६८ ॥

नारायणो

दिगौ दश, मुनयः सप्त । दिशो मुनयश्चेति समाहारे छन्दोर्विशेषणम् । यनिस्थानतवेन च नलमड्रूयाकाक्षररुपता विवक्षितरा । दिड्मुनिनिर्वंश-

पत्रपतितामिति एकं वा पदम् । यतिपदस्य मध्यमशय लोपेन वा समासः । तत्र यतिस्थानमिति वाड्ग्याहारः । दिड्मुनियतोति पदेऽन्त्यपदलोप इति केचित् । लुप्तविमक्त्यन्तमित्यने । तदुमयं चिन्त्यम् ।

पटमु चतुर्षु सप्तसु च त्रिषु स्थानेषु यतो हरिणी नाम :: ९६ ::

बालक्रीडा

Page 159

मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्मौ नतौ तादृगु रुचेत।।६७।। हृदयदशभिन्नजौ भ नजलगुरु नकुटक्रम् ।।६८।। मुनिगुरुकृ तप्रति वद कोकिलकम् ।।६८।।

नाम । दश सप्त च यतिस्थानम् ।।६७।। रसेइति । न म भ र म लघु गुरू मिहरिगी नाम । षडभि श्चतुरुम् सप्तभि डच यति: ।।६८।। मन्देति । म भ न ततेङ् हम्सपडन मन्दाक्रान्ता नाम ! चतुर्मि: पडुमि: सप्तभिश्च यति: ।।६८।।

म म-न-त-त-गैर्मेन्दाक्रान्ता । जलधिषडगेैश्वरुम् पडुमिरगे: पचन्ते: सप्तभिः ।। ९७ ।। सप्तभिदैशाभिश्च यति: ।। ६५ ।। मुनय: सप्त, गुरडसप् 'स्कन्दसय कारिन मुखानि षट्‌, प्रकारुग्राश्चदेव-रस्तेः कूता यतिर्यत्र तन्नकुटकमेव कोकिलकं वद कूर्दोक्ति शिष्योपदेश: । यतिभेदेन तस्येवान्यां संज्ञेति ज्ञेयम् ।। ६५ ।।

नारायणी

प्रतिपाद में सप्तह वर्ण वाले जिस वृत्त में क्रमश: मगण, भगण, नगण दो तगण और दो गुरु हो तथा चार, छः एवं सात वर्णों पर यति हो तो वह मन्दाक्रान्ता छन्द होता है ।।६७।।

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमश: नजौ मज्जलौ गुरु नगण, अथवा जगण, मगण दो जगण, लघु तथा गुरु हो तो वह नकुटक छन्द होता है ।। ९५ ।।

यदि नकुटक वृत्त के ही प्रत्येक पाद में क्रमश: मुनि प्रयथात् सात, मुहुकार्यवै यानी छः एवं चार वर्ण पर यति हो तथा अन्य सब गणों की अवस्या पूर्ववत् हो तो वह कोकिलक छन्द होता है ।।६८।।

Page 160

स्वादू भूततृवंशके: कुसुमितलतावेलितौ मतौ नयौ यौ॥१००॥

सेतु: हेपेति: । न ज म ज ज लघु गुरुर्मिनंकुटक नाम । सप्तभिंदंशम पच यति: १८५ । मुुनिगुहैति । सप्तमिगुंहके: स्कंददशिरोमिम: । कं शिरो जल्मात्यांतम् चतुर्थम् षष्ठादशाक्षरपादे । स्यादिति । य त न य ये: कुसुमितलतात्वेलिता नाम । पचचमि: पडिम सप्तमि पच यति: १८६ । स्यादिति । म त रसयुगहयमुड्गनो ग्रो सो लगौ हि यदा हरि : ।। यदिह नयुगलं ततो वेदरे फेमंहामालिकां ।। पचचमकारकुताश्वर्गतियंदि चान्तसरांचता ।। सुष्ठा तकंस्तकंमंत्रति ऋतुमिर्यों मो नसलसा: ।। तकां: पड । वर्णाश्रवेंमंनतततंमके: कीर्तिता चित्रलेपेयम् ।। नळाश्चतवार: । मामाद्वादश ।

मादननासौ भ्रमरपदकामिदमर्म्मिहतम् । शादूलं वद मासषट्कयति म: सो जसो गो मध्चेत् ।। मामा द्वादश ।

अर्थाष्टवश्वेमेमनयगयुगेवृं तां मतं केगरम् ।। अर्थाष्ट चतवार: । मभो नजो ग्रो चेच्चलमिदमुदितं युगेमं निभ: स्वरे: ।। द्वय वृत्तानि रङ२१८४ । १०० ।

बालकोड़ा अथ वृत्ति:

समवृत्त छंदों का यह अद्धारहवाँ भेद है। इस वृत्त के अन्तर्गंत आने वाले छंदों के प्रत्येक पाद में अट्ठारह वर्ण होते हैं । जिस वृत्त के प्रतिपाद में क्रमश: यदिह 'स्तो नयो यो' अर्थात् मगण, तगण, नगण और तीत यगण इस प्रकार अट्ठारह वर्ण हो तथा पाँच छ: सात वर्ण पर यति हो तो वह कुसुमितलतावेलिता वृत्त होता है ॥ १०० ॥

Page 161

सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् ॥१०१॥

स्पातमि र्पसि धानम् । षड्भिरिति यावत् । चतुर्भिश्च यतिर्चेऽनकूटकमेव कोकिलं नाम । वन्दे । शिष्योपदेशः ॥८६॥

घृत्यामष्टादशाक्षरपादे स्यादिति मतनयैः कुसुमलतावेष्टितकान्ताम् । पञ्चभिः पड्भिः सप्तभिश्च यति: ॥ १०० ॥

मार्दिति ।

अथार्द्रतिधृतिः (१६) — द्वादशभिः सप्तभिश्च यति: ।

तथा — नयुगललगुरु निरन्तरं यदा स पक्षचामर: ॥ रमतवंशवैमौ रमो ररगुरुयुतां मेघविस्फूर्जिता स्यात् ॥ मतादिवाश्रान्तं मतनसरगे: कीर्तितं पृषोदराम् ॥ वृत्तं विम्वाश्रयं भरमुनितुरगैष्ठों न्सो ततः चेद् गुरुः ॥ इयं छाया स्यातातां ऋतुरसहयैर्यो मनसा स्मो गुरुः ॥ रसैः । षड्मिलोकैर्यमनसज्जा गुरुमंकरन्दका ॥ इनाश्वैर्यैयमनयाजगतां कीर्तिता मणिमञ्जरी ॥ मजाब्रिषतुरगैर्जसो जसतमा गचेतसमुद्रतना ॥ अत्र वृत्तानि ५४२५५ ॥ १०९ ॥

वालक्रीडा

अथ अतिधृति समवृत्त छन्दों का यहह उन्नीसवाँ मेद है इसके आगे आने वाले वृत्तों मे वर्णों की संख्या प्रत्येक पाद मे अट्ठारह होती है । जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः 'मसजस्तता सगुरव.' अर्थात् मगण (555) सगण (115); जगण (151) सगण (115) तथा तो तगण (551) हों तथा 'सूर्याश्वै' यान्ती वारह एवं सात वर्ण पर यति हो तो वह शार्दूलविक्रीडित छन्द वृत्त होता है ।१०१॥

Page 162

रसतत्त्वेश्वै यमौँ रसौ-ररगुरुयुतौ-मेघविस्फूर्जिता स्यात् (२०) झेया सप्ताश्रबडाभिमर्शरभनय-युतौ म्लौ गः सुवदना ॥९०२॥

म स ज ज मरै हँरयाप्लुतं नाम । अष्टमौ: पञ्चमौ मश्च यति: । यदिति । नाम्नां चतुर्मौ रेश्च महामालिका नाम । पञ्च्चेति । पञ्च्चभिमें: सगणेन चाश्वगतिनाम ।

अतिधृतयाम् एकोनविंशत्यक्षरपादे न युग्मलेति । नास्यामग्रे गुरुततो लघुः पुनगुंकरितयेकोनविंशत्यक्षरेः पञ्च्चधामरो नाम रसेऽति । य मन स र र गुरुभिमेघविस्फूर्जिता नाम । षडिमौ: २ सप्तभिश्च यति: ॥९०९॥

म स ज स त त गुरुभिः शान्तौँलवक्रिडितं नाम । द्वादशभि: सप्तभिश्च यति: । कृत्यां विश्रत्यक्षरपादे । झेयेति । म र म न य म लघु गुरुभिः सुवदना नाम सप्तभिः २ षडिमिश्च यति: ॥९०२॥

अथ कृति: ( २० )—सप्तभिः सप्तभिः षडिमिश्च यति: ॥ ९०२ ॥

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः यगण, मगण, नगण, सगण, दो रगण और एक गुरु हों तथा छः, छः एवं सात वर्णों पर यति हो, वह मत्त-स्पूर्जिता वृत्त होता है ।

अथ कृति: समवृत्त छन्दों का यह बीसवाँ मेद है । इस वृत्त के अन्तर्गत ज् ने वत्लु छन्दों के प्रत्येक पाद में वर्णों की संख्या बीस होती है ।

जिस बीस वर्णों के प्रतिपाद वाले छन्द में क्रमशः प्रत्येक चरण में मगण,

Page 163

श्री र रौ गलौ भवेदिहेरेहशेन लक्शोन वृत्तं नाम ॥१०३॥ (२१) स्मभनेर्यानां त्रयेण त्रिमुनिसेतुः

रज रज गुरू लघू ह्रौग लक्शणेव वृत्तं नाम । त्रिरति सुजन्तं तेन त्रिवारं रगण जमण मित्यर्थः । संहितायां द्विलोप इति दीर्घः ॥१०३॥

नारायणी

त्रिवारं रगणजगणौ गुरु लघू चेदेतादूशेन लक्शणेन वृत्तं नाम । गुरुलघुक्रमेणेत्यर्थः । अत्र पादान्ते यति: । “द्रुनोपे पूर्वंस्य दीर्घोंsसृज:” ( पा० सू० ६-१-१११ ) इति त्रिरतियत्र दीर्घः ।

तथा — रसेश्वरेहृदयेयं मननततगंगेन शोभेमुक्ता ॥

अत्र सदृशा १० ८ ५ ४ ७ ६ ॥ १०३ ॥

अत्र ( २१ ) — म-र-म-नै-यैमात्रयेण च स्रगधरा त्रिवारं मुनिभि: यतियुक्ता । सप्तसु सप्तसु यतिमतीत्यर्थः ।

बालक्रीडा

रगण, मगण, नगण, यगणौ मगण लघु और गुरु हो तथा 'सप्ताभवडडिमि' अर्थात् सात, सात और षट् वर्णों पर पर यति हो तो वह वृत्त सुबदना होता है ॥ १०३ ॥

जिस बीस वर्ण वाले छन्द के प्रत्येक पाद में क्रमशः तीन बार रगण (SIS) जगण (ISI) नृ रजो गलौ अर्थात् रगण, जगण, रगण, जगण, रगण, जगण तथा गुरू लघु हों तो वह वृत्त नाम का छन्द होगा ॥ १०३ ॥

अथ प्रकृति

यह समवृत्तों के मेदकम में इक्कीसवाँ वृत्त है । इसके अन्तर्गत आने वाले वृत्तों के प्रत्येक पाद में २१ वर्ण होते हैं ।

Page 164

वृत्योद्यायः

प्रतियुतां स्वगधरा कीर्तितेयमू ॥१०४॥ (२२) भौ नरनौ रनावथ गुरुदिगकं-विरमं हि भद्रकमिति ॥१०५॥

सेतुः लघवरा नाम । त्रिवारं सप्तसु यति: ॥१० '॥ अकुरयां द्वादशस्थकर पादे स्मृतिति । म र न र न र त गुरुसिमेऽरकं नाम । दशभिद्रौद्राभिरेव यति: ॥१०५॥

अथ शाक्वरो नारायणी

तथा — सलिलनिष्यंदैर्ह नजो मगणो जगणामपरे रः ॥ अन्येपां मते सिद्धकमिति संज्ञितमेतत् । अन्र सूत्रग्रं २०.६७१४२ ॥ १०४ ॥ अध्याकृतिः ( २२ )—

तथा — सप्तभकारकृतावसिता सगुरुः कविमिः काव्यता मेदिरा ॥ बालक्रीडा

इक्कीस वर्ण वाले जिस वृत्त के प्रत्येक चरण में यदि क्रमशः त्रयेऽपि मगण (sss); रगण (sIs) भगण (sII) मगण और तीन यगण (Iss) हो तथा प्रत्येक में त्रिमुनि ( नगण, मगण, भगण सगण ) अर्थात् तीन बार सगण-सगण वर्ण पर यति हो तो वह स्वगधरा वृत्त कहलाता है ।१०.१

अथ आकृतिः यह समवृत्तों के भेद कम में बाइसवाँ भेद है । इसके अन्तर्गत आने वाले प्रत्येक वृत्त के प्रत्येक पाद में बाईस वर्ण होते हैं । आकृति के मर्यादित आने वाले २२ वर्ण वृत्त के प्रत्येक पाद मे क्रमशः यदि 'भौ नरनौ रनौ गुरु' अर्थात् भगण, रगण, नगण, रगण रगण

Page 165

(२३) यदिह नजौ भजौ म्जभलगा-

रष्टदशललितं हराक्षयतिमत् ॥१०५॥

मत्ताक्रीडा मौ तनौ नौ नलिनाति

सेतु:

विकृतयां त्रयोदशऽभर पादे यद्भवित । न ज म्ज म्ज म लघुगुरु मिरष्टदशमिद्रोदशभि: पदै र्यति:१ । ०६। मत्ते ति । अष्टमु पश्च दशमु च यनौ सत्यां म मत न न न न न लघु गुरुमिमत्ताक्रीडा नाम ।

अत्र अष्टाभि: पश्चाद्दशाभिश्व यतिरिरति व्याचक्षते: सुल्लक्षणस्तु शर्रेति मिन्तं यतिस्थानमिति बहुधा । यदाइ सूत्रकारो मत्ताक्रीडा मो तनौ नौ नू लो गृं तमु पञ्चदशकोऽत्र हि वमु रुचदशकाविति द्विचचनान्त्त तं पञ्चभदस्यु

नारायणो

अत्र वृत्तानि: ४१६३२०८ ॥१०५॥

अथ विकृति: (२३)—

हरा: ११। अर्का: १२ ॥१०६॥

बालक्रीडा

नगण एवन गुरू हों दिक् (दस दिशाए) म्रर्थात दस तथा बारह पर यति हो तो वह मद्रक वृत्त होता है ।१०५।

अथ विकृति

समवृत्तों के क्रम में विकृति तेईसवीं संज्ञा है । इसके अन्तर्गत आने वाले वृत्तों के प्रत्येक चरण के प्रत्येक पाद में तेईस वर्ण होते हैं ।

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमश: नगण जगण मगण जगण जगण लघु एवं गुरु हो यानी 'नजो भजौ म्जभलग' हो तथा हराक्षयति हर माने शिव एकादश, अर्क माने सूर्य बारह अर्थात् ग्यारह एवं बारह अक्षरों पर यति हो तो वह रष्टदश ललित छन्द होता है ।१०६।

Page 166

भवति वसुशरदशर्यातियुता ॥१०७॥

(२४) भूतमुनीनैर्यातिरिह भतनाः सभौ सेतु

यति: । एतस्माद्विरोचादेव मत्ताक्रीडमिति तपं नृपान्तरोडपि तदुक्त: प्रत्युक्त: ।

संकृत्यां चतुर्विंशतयक्षरपादे मूतेति । म त न स म म न येतस्सवी नाम । मूर्त्तानि पच्‍च तलसंकलिता मुनयो द्वादश मवन्ति तैर्याति: इतने: सूर्यै:

वसवोडष्टौ पश्चदश च तेषु यतिमती । अष्टटमे पच्‍चदशे च वर्गौ यति: कार्येर्थय: । न तु पश्चाद् दशासु चेत्यर्थ: । "मत्ताक्रीडा मौ तनो नो ल्लो गौ वसुपच्‍चदशको" ( वि० सू० ७-२५ ) इति सूत्रे द्विचरणनिर्देशात् । ग्रन्थया हि बहुवचनं स्वार्थे । अन्यस्तु वाच्‍जवाहितमतदुक्तकं ॥ अथ सङ्‌कृत्यादृ३८५६०५ ॥ १०७ ॥

अथ सङ्‌कृति: ( २४ ) मूर्त्तानि पच्‍च, मुनय: सप्त, इतने: सूर्या द्वादश । अन्न पञ्‍झले द्वादशगु द्वादशगु च यतिरुक्ता ॥

बालक्रीडा

जिस वृत्त में प्रत्येक पाद में क्रमश: दो मगण, एक तगण, चार नगण एक लघु एवं गुरु हो या २३ वर्ण हों तथा आठ एवं पञ्‍चग्रह वर्ग पर यति हो तो वह मत्ताक्रीडा छन्द होता है । १०७ ।

अथ संस्कृति

समवृत्तों के क्रम में संस्कृति चौबीसवां भेद है इसके अन्तर्गत आने वाले वृत्तों के प्रत्येक पाद में २४ वर्ण होते हैं ।

जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमश: मगण, तगण, नगण सगण, मगण

Page 167

भनयाश्च यदि भवति तन्वो ॥१०५॥

(२५) क्रौञ्चपदा रमौ सभौ तननना नगा-

विपुशरसमुनिविरतिरतिरिह भवेत् ॥१०६॥

सेतु:

पुनः द्वादशभिर्यंतिरिरयर्थः । यत्त् पञ्चचमः सप्तम द्वादशामिश्चेति-मुरुनक्षत्रादयो क्याचछ्यु: तत्सूत्रविहृद तथाच सूत्रं1 तन्वो स्तो नसो मो न्यो द्विरादित्या इति ।

अतिकृत्यां पञ्चचाविशातयक्षरपादे क्रौञ्चेति । म म स म न न न न

नारायणी

अत्र सूत्र॑ या १६७०३२१६ ॥

अथाऽतिकृति: { २५ )—

इषव पञ्च, शरा: पञ्च, वसवोडष्टौ, मुनय: सप्त । एतेषु विरतियर्स्वाः सा तथा ।

अत्र सूत्र॑ या ३३४५३८३२ ॥

वालक्रीडा

नगा और यगण हो तथा (भूत) पाँच (मुनि) सात ( इन ) बारह वर्ण पर यति हो तो वह तन्ववी वृत्त होता है ॥१०५॥

अथ अतिकृति

अतिकृति समुद्रवृत्त का पच्चीसवाँ भेद है इसके अनन्तर्गत आने वाले

टि० (१) अत्र सूत्रे द्विरादित्या इत्युल्लेख: किमाधार: । पिङ्‌गलसूत्रें तु तन्वो म्तो नसौ र्मो न्याविन्द्रघसवरमासा। इति ॥२५॥

त॔न इन्द्रेयषु पड्‌ऋषु स्वरेषु सप्तसु मासेषु द्वादशसु च यति: । अत आकारशून्य: सेतूदृत: पाठ: । सूत्रविरोधोऽलेलेखासेतुकारो

नादान्नो बञ्ञ्राम । इति ।

Page 168

(२६) वस्वोशाश्वच्छेदोपेतं समतनयुगनर- सलगेर्भुंजड्गविजृम्भितम् ।१९०। मो नः षट् सगणिति यदि

गुरुर्भिस्: क्रौञ्चपदा नाम । पञ्चभिस्: र अष्टभिस्: सप्तभिश्र्च यतिः उत्कृत्यां षड्भिर्वशतयक्षरपादे वस्वेति । म म त न न र स लघुगुरु- मिमं जड्भिविजृम्भितं नाम । अष्टभिरेकादशभिस्: सप्तभिश्र्च यतिः । म मगणेन षड्भिनर्णः: सगणेन गुरुर्भाच्च अपवाहाख्यं नाम । नवसु

अथोत्क्रति: ( २६ )- वमन्न: न, ईशा: र, भगणाः सप्त । एतेरक्षरैदेन यतया युक्तम् ।। ९९० ।।

मो मगणः, षट्तु नः नगणः सगणः गो गुरु: पुनर्गुरुर्हश्र्च नवभिस् मः पुनः

वृत्तों के प्रत्येक पाद में २६ वर्ण होते हैं ।

पञ्चदश वर्ण वाले छन्द के प्रत्येक पाद में यदि रमश: स्मो स्मो मगण मगण मगण भगण चार नगण और एक गुरु हो तो वह क्रौञ्चपदा छन्द होता है इसमें पाँच, पाँच आठ और सात वर्णों पर यति होती है ।।१०९।।

अथ उत्कृति

उत्कृति समवृत्तों का छन्दोऽर्वीचा भेद है इसके अन्तर्गत आने वाले वृत्तों के प्रत्येक पाद में २६ वर्ण होते हैं ।

२६ वर्णों वाले वृत्त के अन्तर्गत आले वाले 'जड्भिविजृम्भित' छन्द के प्रत्येक पाद में क्रमश: ममतनयुगनरसल दो मगण, एक सगण, तीन नगण, रगण, सगण लघु गुरु होते हैं तथा आठ म्यारह सात वर्णों पर यति होती है ।१९०।

२६ वर्णों वाले वृत्त के अन्तर्गत आनेवाले छन्द के प्रत्येक पाद में

Page 169

नवरसररत्नशरपतियुतमपवाहाह्यम् ॥१८१॥

यदि ह नगुगलं ततः सप्तरेफा स्तदा चण्डवृष्टिप्रपातो भवेद्‌डणडकः ॥१९२॥

पटमु पदसु पदचसु च यति: । इत्युन्नतादिवडैरिसति भेदा: । अथ डणडकानाह यदिहैति । नगनाभ्यां सप्तभि: रमणीयचणडवृष्टिप्रपातो नाम डणडको मदेन्त । डणडकानाममि सम्भूयतवादेकैर्नव पादेन लभितोऽपम् । प्रतिचरर्णेन्ति । प्रतिदण्डकचररपेयु विकृतं रमगौररणदपो

नारायणो

पडिमपचचमिश्र यत्या युतमपवाहकसञ्जम् ॥

अथ वृत्तसङ्‌ग्रहः ६९१०५८६८ ॥ १९१

इति श्रीनारायणभट्टविराचितीयां वृत्तरत्नाकररत्नकोषीय-मुक्तादिप्रकरणम्।

इदानीं समवृत्तप्रसङ्गेन न समवृत्तरूपाणां डणडकानाह— यदोति यदेत्यश्लेषयम् । हेतु: प्रभिद्राद्यैर्द्वयम् वा । नगयुगलं नग-डणडयेन तत्सदनान्तर सप्त रमणा:, स चण्डवृष्टिप्रपातो नाम डणडक: । इदमेवोदाहरण पादे । इयं च सञ्ज्ञा रातिमाणडकव्यतिकरक्तपिङ्गलादिमते-न । तद्भ्यां स्वेनम्य सञ्ज्ञान्तरमकारि ॥ १९२ ॥

जालकीडा

मगणौ, ऽच नगौ, मगण वां नग इम रूप में हों तय नवरस रम शर यति अर्थान्नौ, षट्‌च: ( द्वार ) वांच पर यति हो तो वह अवेचाह वृत्तो होता है ॥१९१॥

इम प्रकार उक्तादि प्रकरण समाप्त हुअ ।

अब डणड प्रकरण का आरम्भ करते हैं । डणडक का श्रथं खण्ड वृ० १०

Page 170

प्रतिचरणविवृद्धरेफः स्वुरण्णार्गव-व्यालजोमूतलोलाकरौद्दामशब्दादपः ॥१९१३॥

दण्डकं ज्ञेयः । मात्रां मातकः सङ्‌ ग्रहः । चणडवृ्टिप्रपाताद्यो दण्डको नगद्वयात् । रगणः सप्तसंख्ये: स्वादर्गांस्ववष्टामिरुच्यते ॥१९॥ अणंदो नवमिर्‍जेयो व्यालस्तु दशमिमंवेतु । नारायणो

यथ्रपि प्रतिचरण रविबृद्धो रेफो रगणो येषु ते तथैति व्युत्पत्त्या प्रथमे पादे नो ततोधष्टो रेफा:, द्वितीये नव, तृतीयेऽ दश, चतुर्थे एकादशेति वृद्धिरित्यपं प्रतीपते, तथापि ग्रन्थान्तरविरोधात्प्रतिदण्डकं चररोषु विवृद्धा रेपा येभवति विप्रहेणोतरौत्त रदण्डकेपु चरणचतुष्टयेडप्येक-रेफवृद्धिरित्यर्थाश्रयणत ग्रन्थान्तराद्विरोध: कायं। ततपुच नास्यां रग-णाष्टकेन च घटितपादोदर्केप्यो दण्डक;, रगणनकेनाङ्गंव:, दशमिव्याल:, एकादशिमर्जीमूतं, द्वादशिमर्लीलाकर:, त्रयोदशिमिरुद्राम:, चतुदंशभि: शब्धः । सर्वत्रादौ नगणद्रयं कायंम् । आदिशब्दात्पञ्चदशा-दिरमौसराराम---सड्‌ ग्राम--सुराम—वैकुण्ठ—सोतकण्ठ—सार-कासार - वि-वालक्रोडा

रहित पाद होता है । जिस दूत्रा के पाद में क्रमशो ‘न युगलं सप्तरेफा’ माने दो नगण के बाद सात रगण हों तो वह चणडवृ्टिप्रपात दण्डक छन्द होता है । इसके पदान्त में यति होती है ॥१९१२॥ २० वर्ण वाले दो नगण + सात रगण के चणणवृ्टिप्रपात छन्द में हाँ ‘प्रतिच्चरणविवृद्धरेफ’ माने चरण में एक-एक रगण और बड़ा देने पर यानी कुल आठ, नौ, दस आदि रगण कर देते पर; यह २०, २३,

Page 171

जीमूत एकादशभि: सूयेंर्लौनकरो मवेत् ।१।

त्रयोदशभिरूद्रैम: शंखनामा ततः स्मृतः । म चतुर्दशसंज्ञोयस्ततः पञ्चदशादिमिः ।२।

अग्निमान्दासु । विलोमे षा दण्डकाः रगणयुक्ताः । स्मृत्याद्योदाहरणे एषां मूले प्रदर्शिते । ।ः।

अर्घदिदण्डकानां सरलरीहया ज्ञानाॄथं कोशकम् ।

स्नार--सहार--नीहार--मन्दार--केदार--माधार--महार--सरकार--मण्कन्द- गोविन्द - सानन्द - सन्दोह—नन्देत्येवमादिनामक। एकैकरगणवृद्धचा तत्त- योत्कारकत्रिशदधिकशतत्रयगणघटितैकसहस्राक्षरपादर्यन्तं कविप्रयोग- तुमारे दण्डका ज्ञेयाः । यदाहुः—

एकोनसहस्राक्षरपर्यन्ता दण्डकाड् द्रय: प्रोक्ता: । तैरान्त्रिकगणवृद्धचा नद्धितयाद्या महामतिमि: ।। इति ।

तथा च रगणादिटितदण्डका: पञ्चचत्वारि॑शत्यधिकशतत्रय (३२५) सज्ज्ञचाका भवन्ति । एवं यगणादिग्रटितदण्डका अपि । तत्र रीतिप्रदशर्नायोदाहरण ममेष यथा—

त्रिमुनिनसुखहेतवे वातमुरुङ्यामरप्रार्थनासार्थनादर्थिचिन्तामणे ! दशरथचकृतयागसोमार्यातस्ततनूजनमतास्यापितश्रोतमा ङ्गील ! ।।

वालक्रीडा

३६ वर्णों के पाद वाला छन्द प्रन्थ, प्ररणव वपान आदि दण्डक होता है ।१३२।

इसो प्रकार दो नगण और सात यगण वाला दण्डक प्रवृत्तक कहलाता है तथा उपरोक्त रगण की तरह इसमें यगण को बढ़ाते जाने पर यानो प्रचितक में कमशः यगण बढ़ाते जाने पर अन्य दण्डक बन जाते हैं । इसकी तरह अन्य गयों से -मी दण्डक बने हैं । ।१४।

Page 172

प्रचितकसमभिधो घोरधोभिः स्मृतो-दण्डको नद्यादुत्तरैः सप्तभिर्यैः ॥१९८॥

मुनिवरत्नाकरनाटकर्णाटकोमूलकुत्र लितस्वकीयवाणीवशं ! राघव ! कुशिकयजन्तुसिद्धये व्योम कृत्वा गरांशचण्ड वृध्दिटप्रपातोऽसि हस्तुं निपुणं ॥ एवमर्गावृत्तषड्वudahायं॥ १९३ ॥

नगणद्रयादुत्तरसप्तभिर्यगणैरगुर्वद्भिः । कविभिः प्रचितक इति समभिधा नाम यस्मै न बिग्रहः ! कसंस्करो दण्डक उत्तः । प्रचितक इति समभिधा नाम यस्मै न बिग्रहः ! अत्रापि पूर्ववदेकैकगणवृद्धचो दण्डका: कार्या: । यैरतिरूपलक्षणम् । अष्टादशरपि गद्यौ: कविभ्योऽतुरोधाद्दूगमावलीवृत्तावलयादिषु दण्ड-कानामिष्टत्ववात यद्यपि 'जप: प्रचित:' (पि० सू० ७-९८) इति सूत्र वृत्ति-कर्त्रा रक् हेतोरिद्रोचिन्द्रडकपर शेषशब्दे नैकृत्य रगणघटितानामेव वृत्त-चण्डवृत्तप्रपातोद्गर्णमारविनां 'प्रचित' इति सामान्यसंज्ञाभिधानार्थतया व्याख्यातम् । अत एव चाद मः—

प्रथयकथितदण्डकरचण्डवृध्दिटप्रपातमिधानो मुनेः पिङ्गलनाचार्यनान्नो मतः, प्रचित इति ततः परं दण्डकानामियं जातिरेकैकरेफाश्चिवृद्धचो यथेष्टं भवेत् । स्वरैरवरचितसंज्ञया तद्विशेषैरशेषैः पुनः काममत्येष्टपि कुर्वन्तु वागीश्वराः भवन्ति यदिद समासड.खचाखरैस्तवत्र पादव्यवस्था ततो दण्डकः पूज्यनेदृसो जनैः ॥ इति

तथाचोप गणा द्विद्रण्डकानामपि कविभियुक्तवदुक्तरगणैरोचितदण्ड-कव्यति रक्तयादिकुत्रदण्डकानामेव शेषशब्दोऽहिष्टानां - प्रचितकसंज्ञा जापनार्थेतां सूत्रस्याभिप्रेत्य व्याख्यातमनुसरतैवमवाईद केदारेःश्लोक्तदौप । सर्वेषु दण्डकेषु पदादन्ते यति: । श्रुतिसोकर्येप अन्येऽपि दण्डका भण्येरक्ताः । यथा—

नगुर्गलमुुगावेवं प्रकारः कवीच्छानुरोधातद यत्

Page 173

वृत्तरत्नाकरे सेतु: १४६

वृत्तरत्नाकरे

सेतु:

१४६

दण्डकानां नाम | अपं | अपंचव | व्याल | जीमूत

लक्षणम् | २ नगणा | ३ नगण | ० मगण | २ नगणा | ३ रगण

नाम | लीलांबर | उद्रिम | ग्रांध्र | आंभम

लक्षणम् | २ नगण | २ नगण | २ नगण | २ नगण

१० रगण | १३ रगण | १४ रगण | १५ रगण

नाम | प्रचिनक | , | , | ,

लक्षणम् | २ नगण | २ नगण | २ नगण | २ नगण

७ यगण | ८ यगण | ९ यगण | १० यगण

नाम | प्रचितक | .. | .. | ,

लक्षणम् | २ नगण | ४ नगण | ४ नगण | २ नगण

११ यगण | १५ यगण | १६ यगण | २४ यगण

अत्रपंचवो यथा मत्तकुन्तलसवंतमः करे — नरवरजसवंतंपिहरमस्य वन्देल-खण्डचूडामणेः सौर्यनौराश्रांव दः हुमासाध । वचचद्रु निर्गंतकरवालकज्नल-स्वरुपास्वंदः । पूनितार्तितस्मरन्मीमांसितनोतेन्रनीरावाग । रिपुकुलत्यक्रोधींत विस्फुरत्कौमुदी मवृणोति स्वयम् स्वरगन्मनुचित्त सौदामिनी मण्नुत । कय-यति चपलमूषप्रतापालिदरवानल उद्वालपादतवमान जदचछीतलं वारदम् ॥ ९॥

प्रचितेतिन । नगगुद्रयात् सप्तभिर्यगणैः प्रचितकानाम दण्डकः । प्रचि-तक इति सममिधा नाम यस्मात् स इति विग्रहः । उदाहरणंतु एनदेव । यैरति अन्येपामपि गद्यानाम्रपलक्षणं कविप्रयोगात्तद् घटितातानमपि दण्डक-कानामिष्टटवात ? मत्तन चण्डवष्टचादाविव गणवृदधया । दण्डकभेदा झो याः ! अनुक्तनाम्नां दण्डकानां प्रचित इत्येव संज्ञा ! तथुक्तं सूत्रकारेः शेष: प्रचित इति । श्रोमदगिनहोत्रिकुलतिलकायमानश्रोमदवापाजिमटटसुतु मास्कर-मट्टु विरचितवृत्त रत्नाकरसेतो तृतीयोऽध्यायः समाप्तः ॥२३॥

Page 174

वध्यन्ते ऽत्र योऽपररो दण्डकः पणिडतैररीतिः सह विक्रान्तनामा ।। यत्र रेफान्तकवि: स्वेच्छया पाठसौभाग्यसापेक्षया—

रोपयत्येष घोरेः स्मतो दण्डको मतिमातङ्कलीलाकरः ।। लघुगुः सः क्रमेगा यत्र बध्यते सुधोर्मिरिच्छया म दण्डकस्तवकृृशेखरः स्मृतः ।।

स्वेच्छया रजो क्रमेगा मतिवेधयतयुदारधी: कवि: स दण्डकः स्मृतो जगत्यशोकोमदृजरः ।। मगरा: सकलः श्वनु यत्र मवेत्समिह प्रवदन्ति बूचा: कुसुमस्तबकं ।।

यकारेः कवीनाञ्ज्ञरोधान्तबद्धः: प्रतिद्रो विशुद्धोऽपररो दण्डकः सिहविक्रान्तनामा ।।

एवं मेर्मातङ्कुसुमस्तरङ्गोतरकामबाणादयो दण्डका: पडङ्गविशाल्य- क्षराविकाक्षरपादा: कविप्रबन्धानुसारेण नेयाः। । तु पूर्वोक्तासु जातिषु यान्तर्मावो यथायोगं भवति ।। १९४ ।।

इति श्रीमद्भट्टटरामेश्वरसूरिसूनुनारायणाभट्टृविरचितायां वृत्तरत्नाकरटीकायां समवृत्ताध्यायप्रस्तृतोय: ।।

वालक्रीडा

इस प्रकार वृत्तरत्नाकर के तृतीय अध्याय की माधायं मधुसूदन शास्त्री की कृति हिन्दीटीका बालक्रीडा समाप्त हुई।

Page 175

॥ श्री ॥

ऋथ चतुर्थोऽध्यायः

विषमे यदि सौ सलगा दले

मौ युज भान गुरुकावुपचिनिम् ॥ ३ ॥

सेतुः

अथ खलु समवृत्तान्वहु-विषमे इति । प्रथममतृतीययोःपे विषमपादे स स स लघुगुरवः । समे द्वितीयचतुर्थयोरूपेतु त्रयो मगणौ द्वौ गुरू चेतादुपचित्रं नाम । अर्द्धं समत्वाद्दम् मुदाहतम् । एवमुत्तरेप्यथ । शिष्यैरमिति । विषमे त्रिभिरमंगैर्गंह्यगण्च समे न ज ज येदुं तमध्यां नाम । सयुगादिति । विषमे त्रिमिः सम-

नारायणि

एवं समवृत्तान्यन्येऽप्यघंसमान्यान्याह—

विषमे दले प्रथमे तृतीये च पादे सो सगणद्रयं सलगाश्च सगणलघुगुरुत्रः, युजि समे द्वितीये चतुर्थे च पादे मो मगणौ पुनर्मंगणस्ततो

द्वौ गुरु तदोपचित्रं नाम । अर्द्धंसमत्वाद् द्वितीयाद्र्चमप्यबमेवोदाहार्यम् । एवमग्रे ऽपि ॥९॥

बालक्रीडा

वृत्तरत्नाकर में चौथे अध्याय का आरम्भ करते हैं ।

उपचित्र—जिस छंद के विषम यानी प्रथम-तृतीय पाद में सौ सगण

माने दो सगण और एक सगण यानी तीन सगण ( १।५ ) के बाद एक

लघु और एक गुरु हो एवं सम द्वितीय चतुर्थ पाद मे मो माद तौन मगण

( ५ । १ ) के बाद दो गुरु हों तो वह छंद उपचित्र कहलाता है ॥९॥

Page 176

भतृघ्नमोजगतं गुरुभणी चेद्-

युजि च नजौ जयुतो द्रुतमध्या ॥ २ ॥

सयुग्मात्सगुरु विषमे चेद्-

वृत्तिद्वै द्रुगणौ मुनि भानुगे ॥ ३ ॥

सेतुः

पंगुरुस्याढ्य समे त्रिभिमंगणैः गुरुम्याढ्य वेधवती नाम । ओज इति। विषमे त जगुरुमि: समे म स जैगुं रस्म्याढ्य मद्रविराट् नाम। अमुम इति। विषमे

नारायणी

ओजगतं विषमपादगतं भगणात्रयं गुरुभणी चेद् द्वौ अक्षरे, युजि सम-

पादे जगणगणपरौ गगणौ चेत्स चतुर्थी द्रुतमध्या नाम । उपचितादि-

सुप्राप्तलकारडपरान्तिकेयम् । अन्तापरान्तिकासंनिवेशोऽन्तः ॥२॥

विषमे पादे सत्रयम् गुरुश्च, युजि समे पादे भगणत्रय गुरु च, इह छन्दःशास्त्रे वेधवती नाम, आपातलिङ्गवेयम् ॥३॥

ओजे विषमे पादे तगणात्परौ जगणगणौ गुरुश्च, अनोजेजविषमे

वालक्रीडा

द्रुतमध्या—जिस वृत्त के प्रथम-तृतीय पाद में मगण तीन समखए और दो रगण हो और द्वितीय-चतुर्थ पाद में नजौ एक नगण रे जगण और एक यगण हों तो वह द्रुतमध्या वृत्त कहलाता है ॥२॥

वेधवती—जिस वृत्त के प्रथम-तृतीय पाद में सयुगात्स माने तीन सगण ॥ ५ के बाद एक गुरु हो और द्वितीय-चतुर्थ पाद में मो सादू तीन मगण के बाद दो गुरु हों तो वह वृत्त वेधवती होता है ॥३॥

मद्रविराट्—जिस वृत्त के प्रथम-तृतीय पाद में यदि तपरौ जरौ

Page 177

नमसौ जगौगभद्रविराट् भवेदवोजेते ॥४॥

सेतुः

ग्रस्तमे सजौ सगुरुयुक्तौ केतुमती समे भवर्नगाद् गः॥५॥

आश्रयानको तौ जगुरू ग ग्रोजे

स ज स गुरूभिः । समे म र नैगं रसप्राप्तु केतुमती नाम । श्राश्रयानकीर्त्ति । यदा विषमे द्वौ तगणौ जगणौ गुरू च । समे ज त ज गुरूवो गुरूषच्व तदाश्रयानकी

नारायणी

अस्मे न म-स-ज-ग-गुरूषच्व मद्रविराट् भवेत् । औपचछन्दसिकस्पैपैयं गण-निवेशविशेषे संज्ञा ॥८॥

विपमे द्वौ पादे सजसा गणौ गुरूषच्व, समे भरनगौ गणौ गुरु च केतुमती नाम । मरनगादिति समाहारैकवचनम् ॥५॥

तौ तगणौ जगणगुरू गुरूषचोजे विषमे पादे, अनोजे समे पादे जतौ

बालक्रीडा

माने क्रमषः तगण ( s s l ) के बाद जभण ( l s l ) और रगण ( s l s ) एवं एक गुरु हो तथा द्वितीय चतुर्थ पाद में म्सौ जौ मगण ( s s s ) सगण ( l l s ) जभण ( l s l ) और दो गुरु हों तो उसे मद्रविराट् वृत्त कहते हैं ॥४॥

केतुमती -- जिस वृत्त के असम प्रथम-तृतीय पाद में यदि क्रमशः सजौष, तगण ( l l s ) जभण ( l s l ) सगण ( l l s ) और एक गुरु हो एवं सम द्वितीय चतुर्थ पाद में मरनगाद् गः क्रमषः मगण ( s l l ) रगण ( s l s ) नगण ( l l l ) दो गुरु हों तो उसे केतुमती वृत्त कहते हैं ॥५॥

आश्रयानकी--जिस वृत्त के प्रथम-तृतीय पाद में पद तो जगुरू माने

वृ० ११

Page 178

जतावनोजे जगुरू गुरुश्चेत् ।। ६ ।।

ज-गुरुवस्तदर्थ्याद्यनकी नाम ।।६।। जगुरवस्तदर्थ-; त-त-ज-गुरुवस्तदर्थ- भाध्यानकी विपरीतशब्दपूर्व्वा । विपरीतार्थ्यानकोऽर्थ्थ: ।

जतो जगौ गो विषमे समे चे- तौ जगौ न एषा विपरीतपूर्व्वा ।। ७ ।।

सगणद्रयात्सगणलघू गुरुश्च विषमपादे, युजि समे पदे न म-म-र- बालक्रीड़ा दो तगण (S S I) एक जगण (I S I) दो गुरु हों एवं द्वितीय- चतुर्थ पाद मे दो जगण (I S I), एवं न न र । गुरू हों तो वह न न र न न र -ग्रानक' वृत्त होता है ।।७।।

विपरीत भाध्यानकी--जिस वृत्त के प्रथम-तृतीय पाद में यदि जतौ जगण तगण जगौ न दो गुरु हों एवं द्वितीय चतुर्थ पाद मे जतो उगो न माने दो तगण (S S I) एक जगण (I S I) एवं न न र । गुरु हो तो वह विपरीतानकः' नृत्त है ।।७।।

Page 179

युजि नभौ भरकौ हरिणप्लुता ॥ ५ ॥

अयुजि ननरलागुरु: समे- नजमपरवक्त्रमिदं ततो जरौ ॥ ६ ॥

ग्रयुजि नयुगरेतौ पकारो सेतुः

समे न ज ज रैःपरवक्त्रं नाम । अयुजोति । विषमे न न रयैः । समे न ज

हरिणप्लुता नाम ॥ ५ ॥

हरिणप्लुता नाम ॥ ५ ॥

विषमे न-न-र-लघुरवः, समे न ज-ज-रा-अपरवक्त्रं नाम । ग्रस्य वेतालोयान्तर्गतत्वेऽपि संज्ञान्तराणांविषयाणामन्त्रेोक्तः ॥ ६ ॥

नारायणी

विषमे नयुगरेतौपकाराः, युजि समे न-ज-ज-र-गुरवस्तदा पुष्पिताग्रा

वालक्रीडा

माने तीन सगण एक लघु एवं एक गुरु हो तथा द्वितीय चतुर्थ पाद में क्रमशः एक नगण, ( १ १ १ ) दो सगण, ( S । S ) एक रगण ( S । S ) हो तो उसे हरिणप्लुता वृत्ता कहते हैं ॥५॥

अपरवक्त्र —अयुजि यान्ती जिस वृत्त के विषम - प्रथम-तृतीय पाद में यदि क्रमशः दो नगण ( १ १ १ ) एक रगण ( S । S ) और लघु गुरु हों तथा सम द्वितीय चतुर्थ पाद में एक नगण ( १ । १ ) दो जगण ( । S । ) एवं एक रगण हो तो वह अपरवक्त्र वृत्त होता है ॥६॥

पुष्पिताग्रा—जिस वृत्त के प्रथम-तृतीय -पाद में क्रमशः नयुगरेतौ यकारो माने दो नगण के बाद रगण और यगण हों तथा द्वितीय चतुर्थ

Page 180

युजि च नजौ जरगाश्च पुष्टिताग्रा ॥ ९० ॥

पाद में नजौ एक नगण ( १११ ) दो जगण ( १०१ ) एक रगण एवं गुरु हों तो वह पुष्टिताग्रा वृत्त होना है ॥९०॥

वदनस्यपरवक्त्राख्यं वैतालोयं विपशिचत: । पुष्टिपताग्राभिधं केचिदौच्छन्दसिकं तथा ॥ ९१ ॥

विपश्चित् - पण्डित लोग अपरवक्त्राख्यं वैतालोयमेव वदन्ति । पुष्टि-पताग्राभिधं छन्दः प्राचच्छन्दसिकमेव केचिदहुः । इदं स्वस्यापि समस्त-मू-मावस्नुक्त एव ॥ ९१ ॥

विषमे समज्ञा गुरु: समे जेतू सभरा । यश्च वसन्तमालिका सेतु: ॥

तथा— सो लगौ विषमे यद्‌, सजजा गुरुलेलिता समे ॥

जर गुरुंहि: पुष्टिताग्रा नाम । वदन्तीति । अपरवक्त्रस्य वैतालोयस्य चिन्‌

बालक्रीडा

सामान्यसंज्ञामेतत्र पणिडताः प्राहुः । तल्लक्षणाक्रान्तद्वात् । एव पुष्टिपत्रा-नाम । इयमप्यौच्छन्दसिकान्तर्मूतेन द्विशेषसंज्ञार्थं महोक्ता ॥ ९० ॥

बलालीय एवं औच्छन्दसिक-विपश्चित् माने कोई विद्वान्‌, विशेष प्रकार से देखनेवाले लोग अपरवक्त्र छंद को वैतालीय एवं पुष्टिताग्रा को उपच्छन्दसिक छन्द कहते हैं ॥९१॥

विपश्चित: - पणिडता अपरवक्त्राख्यं वैतालोयमेव वदन्ति । पुष्टि-पताग्राभिधं छन्दः प्राचच्छन्दसिकमेव केचिदहुः । इदं स्वस्यापि समस्त-

यवमती जिस वृत्त के विषम पादों में क्रमशः रजो-

मू-मावस्नुक्त एव ॥ ९१ ॥

यवमती—यथं, समे ज-र-ज-र-गा:, यत्राद्यवशब्दात्परा मती यवमतीर्थ: ।

Page 181

स्थादयुगमके रजो रजौ समे तु-जरौ जरौ. गुरुर्यवात्परां मतीयम् ॥ १२ ॥

इति श्रोमत्भटृटकेदारविरचिते वृत्तरत्नाकरे चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः । सेतुः

ग्रथ्य औपनछन्दसिकसंज्ञां केचित्रपण्डिता आहुरित्यर्थः । विषमे इति । विषमे मगणदय जगप्पो गुरू च । समे म म र यगणौ युतौः सा वसन्ततिलका नाम । स्वादिति । विषमे र ज र य (१) युतौ । समे ज र ज र नारायणी

प्रोजे तपरो मरो जरौ गुरु समे जोँ यो, कीर्तिता बुचैरयं तु पट्पदाख्या ॥ रो जरौ जसयुतौ पदे पदेऽध्य गुरुमे तरौ जरो गुरुम्रो यदानी ॥

अयुग्ज ननममा: समकेऽपि तु, नयुगययुगलं तदा कौमुदी ॥ यदिं विषमे मदतो नजौ जरौ, सजया: समे जगृ मृज्जुमौरसम् ।

तथाऽऽष्टारविशतिलङ्घव एको गुरुरिति विषमः पादः, त्रिशलङ्घव एको गुरुश्चेति समः सा शिक्षा नाम । इयमेव विपर्यस्तपादा खड्जा नाम ।

बालक्रीडा

माने रगण (s | s) जगण (1 s 1) रगण, जगण हो एवं सम यानी द्वितीय चतुर्थ पाद में विषम के विपरीत माने जगण रगण जगण रगण

टि. (१) सेतुकृते नादानुस्वार एव बह्र्रामात्र रजवत्यस्य स्थाने रपो इति लिखन् । यतः—स्वादयुग् (रगण) मकेर (जगण) जो रजौ (रगण) समे तु (जगण) ॥ जरेज (जगण) रो गुरू (रगण) मावाऽप

Page 182

चतुरोडध्यायः सेतुः

गुरु युतां यवात् यकशब्दात् परा मतौ यवमती नाम्नो मवेदित्यर्थः । यत् वरस्या अमरावतीति नामेऽति सुरलक्षणसतत्र मूलं चिन्त्यम् । यदपि स्यादिस्र्यस्य सर्वतोऽति व्यास्यातं तेनाकारि तदपि निर्मलम् । लिङ्गोऽत्र वड्यर्थं कत्वेन वत्-तन्मानार्थ्योत्कतताया अभावात् । न हि स्यादिस्र्यस्य विरक्तिप्रतिरूपकत्वम् ।

टि. (जगण) रामतो (रगण) यम् (गुरु) एव यदा ग्रन्थकारोऽत्र केदारो लक्षणसमन्वितं लक्षणं जगाद तदा रयो इति कुत्रास्ति । यदयं तल्लिलेखेऽत्र । स कः सर्वंपमात्राणि परच्छद्राणि पश्यति । आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्तऽपि न पश्यति । मूललक्षणादीन् दूषयाऽचकार यः । अन्यच्च सर्वे छन्दोविद्भ्रमादूत ललितेऽति वियोगिनीति सुन्दरीति च व्यत्रहियामराणां छन्दः परितःयाज । तद्वथा किराते २ सर्गे । विहितां प्रियया मनः क्रियामथ निश्चित्य गिरं परोयसोमत्कन्न "ससजा विषमे यदा गुहः समराः स्यादललिता समे लगो" इति लक्षण कं ललितां छन्दो विराजते । रघो ५ सर्गे— "प्रथ तस्य विवाहकोतुके ललितं विभ्रत एवं पालयिव" इत्थन्न विषमे ससजा: समे गुह: समराः लोडष गुरंबियोगिनोति लक्षणकं वियोगिनी छन्दः समेघते । तेऽषधे २ सर्गे— "प्रधिगतव जनत्य घोषराक्ष मुत्तिं पुरुषोत्तमातत" हरयन्न "अयुजोर्यंदि सौ जंगो युजोः समराः ला यदि सुन्दरी तदा" लक्षणकं सुन्दरोछन्दः कीडति । इति वव्रहियैमासां परितःस्थाज । अत्री विलक्षणोऽ्यंद्विरद लक्षणो विगतलक्षणप्रकाऽयं सेतुंकाऽरः ।

Page 183

वृत्तरत्नाकरः

सेतुः

मजनीत्थेनदयेँकाठप्रतवे प्रमाणमस्तीति प्रपञ्चितं पाणिनीयपरिमाषा मास्करे 5 स्माभिः ।

इति श्रीमदाचार्यिकुलतिलकैरितमानश्रीमदोपाजिमट्टसूनुमास्करभट्ट- विरचिते वृत्तरत्नाकर सेतौ चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः ।

नारायणः

एते द्वौ अपि द्विखण्डकप्रकरणोक्तशिखराख्यजयौौहलदसौः षष्टचकक्षरतामझीकृतय यथाश्रुतव्याख्यानेन तत्ततिरिक्ते भट्ट झये । यदा त्वस्मदुक्तप्र-

इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणाभट्टरचितायां वृत्तरत्नाकररत्नव्याख्यायामिमध्यसमाप्तियित्सुत्रः ॥

बालक्रीडा

हों तो वह यथमती वृत्त, छन्द होता है ॥१२॥

सुन्दरो—जिस वृत्त के प्रथम-तृतीय पाद में ससजा माने दो सगण,

एवं हि रखौ न सगौँ ‘असिमत सगौँ वैतालोयं छन्दः इति वदन कोला- चलो मल्लिनाथः तथा नैषधे २ सर्ग समौडसिमन् अश्रान्त इत्यियावत् वैतालोयं छन्द इति वदति नारायणोप बभ्रमतुः ।

टि. (१) मतेो हि “षड् विषमेऽष्टौ समे कलाः” इति लक्षण कस्य मात्स्याछन्द सो वैतालोयसयोमत्न्नापि स्वप्नो नासित । किन्तु “वदनस्ययवक्न्नाख्यं वैतालोयं विपद्रिचत” इति केदारमटटनिदर्शानुसारमुक्तकम ।

अयुजि न नर ल । गुरु: समे न जगयेरलक्न्रामिद तत्सो जरौ” इति लक्षणएकस्य अपरवक्न्राश्यापि वैतालोयस्य नासित सः ।

Page 184

कारेण तत्र सकलशब्दं पादपरमाश्रित्य व्यासव्यायते [ तदा ] तन्नेवंतः युक्ततया नात्र वक्तव्यता मवंति ॥ १२ ॥

एक जगण और रगण और द्वितीय-चतुर्थ पाद में समरालिगा एक मगण ( 1|s ) एक सभण ( s|| ) एक रगण ( s|s ) एवं लघु गुरु हों तो वह वृत्त सुन्दरी छन्द होता है। इसे वियोगिनी छन्द के नाम से भी जानना चाहिए ॥१३॥

इस प्रकार वृत्तरत्नाकर के चतुर्थ अध्याय की आचार्य मधुसूदन शास्त्री की कृति हिंदी टीका बालक्रीड़ा समाप्त हुई।

Page 185

॥ श्रोः ॥

अथ पञ्चमोऽध्यायः

मुखपादोष्टभिरङ्गैः परेषु यर्मकरालयैः क्रमाद वृद्धः । सेतुः

अथ विपमत्रुजान्याह– मुखपाद इति । यस्याद्यः पदेष्टाभिर्गे विनेया द्वादशाक्षरैस्त्रिस्त्रयः पोडशाक्षरैश्चतुर्यों विश्रयक्षरैरित्येव चतुर्भिः- षट्तुर्भिर्वर्णं वृत्तैः पादाः स्युर्यदि चैत्रपादसंज्ञोऽयं पदचतुष्टयं

अर्धसमात्रन्यत्राभिवायोदेष्टक्रमनुनुरूपं विधमकृत्वा निन लभ्यते-- यस्य वृत्तस्य मुखपाद आद्यपादौ चरणौ भवतः, परे द्वितीयौ तु मकरालयौ; समुद्रेश्वरौ मकरौ मत्स्यौ च सुरत्रयं सुरगुरुद्विषौ । पिपीलिकादिमिः पदचतुष्टयैश्चतुर्मुखसमुक्तम् ! कद्विशिष्ट तत् । त्रिजगतीतिलस्राः पादेष्टाकं मौदर्यं यस्य तत् तादृशम् ! अञ्च वण्णैरिति सप्तभिः समुदयं मति च वदनः कुलद्रुनिवेशिनियमैः नास्ति । किं तु श्रेष्ठभोत्रमप्यर्थं वर्णवैचित्र्य विशेषाभिनन सूचितम् । प्रथमपादेष्टभाक्षरः । द्वितीयेऽपि द्वादशाक्षरः । तृतीयः पोडशाक्षरः चतुर्थो विश- रधरः कार्यं इति फलितोऽर्थः । अथ चैकादशवित्रिचतुरकानां परस्परतादनयः पादतां परस्परसंकरेः लभ्यते चतुर्निंशतिभेदाः मवन्ति ।

अथ वृत्तरत्नाकर के पञ्चम अध्याय की हिन्दी टीका बालक्रीडा का आरम्भ करते हैं ।

वृ० १९

Page 186

सततं यस्य विचित्रैः पादैः सम्पन्नसौन्दर्यं

तदभिहितममलधियोभिः पदचतुरुद्धर्वाभिधं वृत्तम् ॥९॥

न॥म॥ अत्र गुरु लघु नियमो नास्ति । प्रतिपादं चत्व॑ इच॒ा पदचतुरू॑-

मिति सामान्‍यत॒ः सूत्र॑ारोक्ते॒ः ।

नारायणीसूत्रम्

नारायणी

५ | ५ | ५ | ५ | ५ | ५ | १२ | १२ | १२ | १२ | ८ | ८ | ८

१२ | १६ | २० | १२ | १६ | २० | ५ | १६ | २० | १२ | ५ | २०

१६ | १२ | १६ | २० | २० | १२ | १६ | १५ | ८२ | १० | २० | ५

२० | २० | १२ | १६ | १९ | ८६ | २० | २० | ५ | १६ | ५ | ९६

९ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ५ | १६ | ९० | ९८ | ९९

१६ | १६ | १६ | १६ | १६ | २० | २० | २० | २० | २० | २०

१२ | ५ | २० | १२ | ५ | २० | १२ | ५ | १२ | ६ | ९९ | ५

५ | १२ | ५ | २० | २० | १२ | १९ | १९ | ५ | ५ | १२ | १९

२० | २० | १२ | ५ | १२ | ५ | ५ | १२ | १९ | १२ | ५ | ९९

९३ | १६ | ४ | ६ | ७ | ५ | ९ , २० | २१ | २२ | २३ | २४

वालक्रीडा

अघंसमवृत्तों को कह कर यहाँ उद्‌देशक्रम के अनुसार विषम वृत्तों

को कहते हैं -

जिस वृत्त के पहले पाद में आरम्भ के पाद में आठ

वर्ण हों और बाद के तीनों में क्रम से मकरालयैः माने समुद्र यानी चार

वर्णों की वृद्धि हो । अतः प्रथम में आठ दूसरे में बारह तीसरे में सोलह एवं

चौथे में बीस हों ऐसी विशिष्टण सुन्दरता से युक्त, वृत्त का नाम पदचतुरुद्धर्व

कहते हैं । पदचतुरुद्धर्व का अर्थ माने चारों पादों में ऊपर को शोर माने

आगे आगे चारचार वर्णों को वृद्धि हो ॥ ९ ॥

Page 187

वृत्तरत्नाकरेः

प्रथमसुविदिते वृत्ते

शिरसि त्वद्विपमचरणार्घार्घिजि !

सेतुः

अथ्य भेद्रमहद ननुम्मितः । प्रथमपदद्यते रते पदत्रयेऽप्यमके

प दो कान्तणोःकुल्मष्वेधेन मध्ये प्रतिगदमस्तयोः तौ वशि तौ निन्द्र गुरुद्यातां तदा तस्य आपीड इति नाम । तदिह गुरू केतु ।

गुरुरेव गुरुःकः । नद्युगमू । नितनम्नो यद्य सः निउा उपसर्गैन

महिता: पीड आपीडो मवतीदृशोः । तस्यैव विरेपमं लघुदिरचिनेत्यादि ।

नारायणो

ग्रन्थकैकपद क्तिस्पतकोष्ठक्चतुष्टयार्घस्थित, डुकसमा|क्षररकमिल्कपादैरेक्को

भेदो भेदः । तत्र प्रयस्मेद मू|स्स्थानेमुदाहरममू । द्विनिन्ते तु ममव यथा—

लोभं लभ्भय विलयं ( द )

लाभालाभवशो नाक्य समानों मव धीर: ( १६ ) ॥

यत्नाद् गुरुजनगौरवमाचर ( १२ )

यदि तवस्मिन्मूढोऽहच लोके यथो विशातमाशास्यं स्यात् ( २० ) ॥

इदमेयोदाहरगां पादव्यत्ययेनंतरेऽपु द्वार्वृत्तिभेदेपू योज्यमू ॥ ९ ॥

एतस्यैव प्रतिपादमनते गुरुद्द्रयानिवमे संज्ञान्तरमाह—

विरोचतांवपमसांवपमसंध्याक्षरांश्चरणान्मजुषे, एवमूते प्रथमोक्तं

बालक्रीडा

आपीड - पहले कहे हुए विपम-चरणों वाले वृत्त में पादों के अन्त में जहाँ दो गुरु हों ऐसे सुन्दर पदों में यति से युक्त छन्द को आङ्केसहित पीड माने आपीड कहते हैं । २ ।

Page 188

गुरुयुग्मनिधनइह सहित आङ्गा लघुत्रिरिचतपदावर्तातिप्रातिरिह भवति पीड: ॥२॥

अन्ते गुरुयुग्मनियमात्पूर्वं लघु स्वतः प्रतोयते । स च इषुतिसूत्रकृचति-विरिष्टेऽति भावः ॥ २ ॥

ग्रापीडस्य भेदानाह-प्रथममिति । प्रथमं चरणं प्रथमः पादः इतरचरणसमुत्थ द्वितीयचरणसमुत्थं लक्षणं द्वादश- नारायणो

पदचतुष्टयाविमध्ये वृत्ते इति सर्वानुवादः, गुरयुग्म निधनेऽन्ते यस्य वृत्तेः । स्वार्थे क्तः । इतोऽयं प्रकार आङ्गो नामसंज्ञा सहृजः । कोऽर्थः । लघुकृतपदरचनया यतिर्यङ्सिमन्, सन्ते गुरुहयस्य नियतत्वादित रमाङ्गे लघ्विरिचितत्स्वम् । श्रुतिसुख-करेऽपि स्वेच्छया यतिः; कार्येति सूचनाय यतिः ग्रहणाम । त्रिविष्टानुवाद- द्वाऽष्टाऽच्करेषुलेव पादेष्टान्ते गुरुद्वयं कार्यम्; न तु ततोऽतिरक्तमिति सूचनार्थः । आपीड इति संज्ञायाश्चण्टसप्रवेशादाडा सहित इत्युक्ति- रीतिः । पूर्वोक्तरीत्या पीडे चतुर्विंशतिप्रकारप्रथमा भेदोदाहरणमिदम् । व्युत्पादर्थं प्रथमेऽत्रि: ॥ २ ॥

तुयरोद्गम श्लोकचतुष्ट्याशः पाद उच्यते । ततश्च प्रथमं तुयं प्रथ- मश्चरगः इतरचरणसमुत्थं स्वाङ्गनतरद्वितीयचचररङ्गस्य लक्षणं लक्षगुं श्रयति,

बालक्रीडा

कलिका - यतिर्द पहले कहे हुए विषम चरण वाले आपीड वृत्त के प्रथम पाद का लक्षण द्वितीय पाद में और द्वितीय पाद का लक्षण प्रथम पाद में

Page 189

प्रथमन्रितरच्ररद्रासकुतथं श्रर्थात जगति लक्षण । इतरदितररज्नितमपि यद् तुर्श्र चररागुमुहेर्न्नधकृतमपरान्न काव्यकर तं ॥२॥

सतु: अवनम्रते अवनम्रने। इत:र:स्तु द्वितीयपाद इतरगदितं प्रथमपादगदिर्नाष्टाक्षरमवहपं : लङ्ङमजमवनमवते। अवनम्रे:-आपीडस्य पदं द्वितीयो चररयो वयरयपर्चितो तृतीयचतुर्थौ तु यथास्वस्थौ एव तदा नारायण्णी

अवनम्रते इतरगदितं स्वाग्जयवहिन प्रथमचरणगतं लक्षणं श्रर्थात, ञ्ञपरं चरणद्रयं तृतीयचतुर्थंपमात्रिकृत यथार्वास्यनसत्येवंबिधया स आपीड एव सा प्रसिद्धा कलिका। यदा स अ:पोद: प्रथनं प्रथमन्ञाते प्रथमपादे द्वितीयपादलक्षणं श्र्यात सा कलिका। द्वादशाक्षराष्टाक्षरपपोडकाक्षर-विंशत्यक्षरे: पादै: क्रमेग घटितेनैव समस्पगिडततार्यै: पञ्चभने तन तस्य मङ्जरीति नाम ॥३॥

नारायण्णी

तृतीयरच रपो मूलचरणगतं प्रथमचरणस्थं लक्षणमतुमवरथयवलमवते । ञ्ञपरं पादत्रयं प्रकृतमविलं लक्षण आपीडलक्षण स्थर्थात तदा लवल्ली नारायण्णी

हों यान्तो प्रथम चरण में १२ वर्णों एवं द्वितीय में ८ वर्ण हो एवं तृतीय और चतुर्थ पाद वैसे हो हों, तो ऐसे वृत्त को कलिका कहते हैं ॥३॥ लवल्ली—पहले कहे गये ग्रापीड । छन्द के लक्षण के अनुसार प्रथम पाद का लक्षण तृतीयेऽप पाद में हो यानी (मुखचरण) प्रथमचरण तृतीय चरण बन जाय और द्वितीय चरण की विशेषता प्रथम चरण में आ जाय एवं

Page 190

हिगुरुमुतसकलचरसान्तसुधन्वररचितमनु भवति वृतीय सेतु.

आलिका नामेति मत्कारः यथा कविच्छन्दमजुषां, पर्याप्तस्वरान्ति सन्ध्यक्षणान्तत्रामदिकम् । कलिकान्तोरकः पुमान् इति वल्गिरिमच्छजरिः स्वियां- र्मिति नामरेण सिन्नार्थतया उत्क्ववान् । तत्रेन भजुरनकुनकुज्योत्परि माणमझ ज रीङ्वादिदशसां गन्तु गोत्रं विरदरुयष्टपदीड्य पद्याने रत्नान्तनि जाङ्गरोऽकं मरीमचजरिपदव्याह्यानमपि परास्तम् । इ॥

तञ्प । कमेऽ द्रादशाक्षरपडशाक्षरां रिशतयक्षरपञ्चदशैष्यथः । गुरुद्रययुक्त- चतुष्षयान्तेऽपि वृत्तपूगाऽयं मामाण्यलक्षणमनेनाऽदितमू ॥ ६ ॥

दिगुरुमुन सकलं चरान्त मांने सारे चारों पदों के अंत में दो गुरु हो एवं षड्य नरणों की विशिष्टता पूर्वोक्त हों तो ऐसा विपम चरणों वाला छन्द

९—मूलतारः पिङ्गलः छन्दोविद्याज्ञास्य मूलमूल भाचार्यों यां मड्जरोऽति नाम्नः निर्देश नामेव मत्रुकेदारः कलिकानि नाम्नः निर्देश ग्रन्थोद्न नुर्लक्षणस्य प्रमादो नास्ति आचार्याणुमितवान् । महाप्रमाण- दस्नु तथ मास्करस्य उन्मूलमूर्द्धदयष्ठच व्याख्यातुंरवान् । तद्यथा आपीडस्य भेदानाहेतु। उदग्रन्थनमून्मूलस्व व्याख्यानम् । कुस्तरवपेदं लिखितम् 'अरया मड्जरोति नाम इति सूचकारः । एवं या कलिका मेऽ मड्जरोति तथ मनुपे स्वनः । अन्यच्च 'इति पदनतुरुद्र प्रकरणम्' एवं समाप्तिन्निर्दिष्टवान्त्व । यदिद अपीडस्येमें भेदाः स्वसुस्तुह इत्यापीडप्रकररपमित्यलेविषयः तदाऽ तु तवं नार्करिष्यः मटटकेदारोऽपि इति पदचतुरुद्रप्रकरणमिति निलेख । अतः सुलक्षणः सुलक्षणा । इ

Page 191

चरण द्वेह हि लक्षण

प्रकृतमपरमावलमपि यदि भर्जाति लवलो सा ॥४॥

सेतुः

हिरण्यभूमि। पश्यादिमहतोऽपि सामान्यलक्ष्यमनुवादेक्ष्यते। पूर्वोक्त यथोक्त-नृणोऽपि पदः पश्यप द्वादशमष्टाक्षररचनाक्षरमंत्रनमते शेषं प्राग्वत्त लवलो नाम। दक्षिणार्त्येषु राय अवशेषु मार्गया प्रसिद्धा लवलोत्युच्यते। हरफा रेवडील्युदेशमापया प्रतिपदा। तथा च रत्नाकरकारनिघण्टुः--चाललं कफपित्तध्नं सुरगन्धि लवलोचनमिति। एतेन लवलीलवलीलाभिर्यास्यन्नोलालया किलेलि भगवदृदयासोक्तिः स्मोयमाता। एव च लवलोऽनुबुनरालिङ्गेपो वेति केपलिङ्गवद् वपार्श्वयानमजानमूर्छमेतेऽति नादरणीयम्।

नारायणी

प्रथमं तुभ्यं प्रथमेऽर्णरणाच्चरमच्चरणपद चनुयेन चरास्थानं प्राप्नोति।

चतर्थों मवतीत्यर्थ। शेषं निविलं प्रथमोदितचरणत्रथमापीडप्रथमपादौंपार-गतद्विनोऽदिपादममं तदिदं छन्दोमृदघारा नाम। शेषमितौ गुरुद्रययुक्त-मिति हृदयमयं विशेषप्तं सत्पूर्ववत्स्वरूपकोर्तनाथंमु। ललितपदयुक्ते ति वत्तपूर्वणाय स्वहरो हकः। द्वादशपोडशद्विरसप्टाष्टशरपादकमवनी मवतीति सङ्किनितार्थ। यथापि वृत्त तारेण प्रथमस्य नृनीपस्य च प्रथममधे लवली, पदक्रमेण द्विससिद्धाष्टगोडशाष्टाक्षरपादकमेज्ञ च त्रयोदशकोनविंशति-शेधयोरपे मंहे हदि। पञ्चदशया विशेपविगुणो उत्तमयोर्विशेष उक्त, उदाहरणे च तथैव नृत्ते, तथापि ‘प्रथममध्य निपदोऽसि बड्जरोनवल्यमृदघारा।’ ( भो मू० ४-२ ) इति सूत्रस्य मधाज्ञानवृतमपादिमात्रत्रिपर्वा।

वालक्रीडा

लवली हेंती है। अशोक्त—इसके प्रथम चरण में १२, द्वितीय में १६, तृतीय में ५ पञ्चम चतुर्थ में २० वर्ण होते हैं।

Page 192

प्रथमपदद्वादशसि यतिः हृदयं चतुर्दशलक्षरसंयुतगुणयुक्तम् । सेतुः

प्रथमपद में १२ अक्षर हों। द्वितीय पद में १४ अक्षर हों । इस प्रकार यह २६ अक्षरों का वृत्त होता है ।

यथारुचरन्थेषणचरणः प्रथम पदेऽष्टादशार्द्धसमाप्तोऽनुस्वारः शेषं प्रारभत सा अमृतधारा नाम ।

अथ अनुष्टुप् आदि छन्दों में यथारुचि चरणों की रचना करे । प्रथम पाद में अठारह अर्द्ध अक्षरों के साथ अनुस्वार रहता है । शेष तीन चरणों में जिस छन्द की इच्छा हो, उसकी रचना करे । इस प्रकार के वृत्त का नाम 'अमृतधारा' है ।

अत्र कारिकायामध्यः पादौ द्वादशोक्षरौ तृतीयोष्टाक्षरस्त्रिभिः षोडशरचतुर्भिः विशालयक्षरः । ललित्यै द्वादशाक्षर आचः ।

पौण्ड्रवाक्षरो द्वितीयः । क्षोभाज्जरस्नृतोयः । त्रिशक्तिप्ररचतुर्थः ।

अमृतधारायां द्वादशोष्टाक्षराविशालयष्टाक्षराः क्रमेण पादाः ।

प्रथमस्य विषयस्य मजर्यां ललन्यमृतधारा इत्यन्न सूत्रे प्रथमस्म विपयस्समाप्तोऽभिधानात्समा-मोक्षे रिरतरेपां क्रमादिसंज्ञया वा मूत्रस्या मूलकारिका एवं तात्पर्यदेवमुक्तम् ।

आपीडवरपदचतुरहृदयेऽपि पादचतयैव मञ्जर्यां मेदा जेया ।

यथा आदावेव सकलपादेषु गुरूद्रययुतं पदचतुरहृदयं प्रत्यापीडः ।

चित्तं मम रमयति कान्तं वनमिदमुपगिरणयति । कूजन् मधुकरकलरवकृतजनभृति, पुष्पोकितमुखरितसुरभिकुसुमचचितततसृत्ति ॥

अमृतधारा-पूर्वोक्त आठ अक्षरों वाला प्रथम चरण यदि चौथा चरण हो जाय तथा अन्य चरणों को स्थिति वैसी ही हो तथा प्रत्येक चरण के अंत में दो गुरु रहें तो वह वृत्त अमृतधारा कहलाता है ।

Page 193

निखिलमपरभूषं रितननसमंमिह ललितपादा तृतयसमपृथद्धारा ।४। सजसमादिमे सलघुकौ च न सजगुरुकेष्वथोद्गता ।

सेतु: न्यक्रमाभ्यनु ज्ञानान्निष्कर्पं इति मटङ्केदाराभिमाय: । इति पदचतुरुद्धं प्रकरणम् । ५ । सजमिति । यस्मा आदिमे पादे सगण जगणौ सगणलघू च अर्थाद्वितीयोयपदे नगण सगण जगण गुरुच: । अयंन्रो तृतीये पादे तु भगण नगण जगण

आदाचन्ते च गुरुद्वयसहितं लदेवौमयापीड: । पञ्चमे त्वयमपि प्रत्य- नोच एव यथा तत्रैव— कोन्तावदनसरोज हृदयं वनसुरमिमभुरसाढचम् ॥ पंतं रहसि मतममिलपति मनो मे क्रिचि:मुकुलिननयनमथिरमजितरमणीयम् ॥

नारायणी अनयो: पूर्वोंक्तविधया चतुर्विंशतिस्वरूप्याम् । उदाहारणानि त्वत्तिविस्तर-मयान्नोदाहृता।नि स्वयमूच्यं।नि ॥ ५ ॥

इति पदचतुरुद्ध्वप्रकरणम् ५

पाद इति शेष: । आदिमे पादे स-ज-स लघुः आद्यादनन्तरम्, द्वितीय-

में २० एवं अन्तिम चौथे चरण में = वर्ण हो तथा अंत में प्रत्येक चरण में दो गुरु हो तो वह अमृतधारा वृत्त होता है । ५ ।

वालक्रीडा पदचतुरुद्ध्वंप्रकरण समाप्त हुआ ।

उद्गता—जिस वृत्त के प्रथम चरण में क्रमश: सगण ( ११५ )

Page 194

त्रिपड्विगतगण जलागयुता: सजसा जगौ चरणसेकत: पठेत् ।६।

सेतु: लघु गुरव: । चतुर्थ्यैं पादे मगणौ जगणौ सगण जगण गुरव: सअुद्गता नाम । वध्या: पूर्वादिषु यथानियममाहु:चरणैकतां हि । प्रथमे चरणे द्वितीयकेन सेतु- रैक्येन श्रविलम्बेन पटेदर्द्धान्ते यतिरिरिति भाव: । चरणैकतां हि । यस्य त्रिणीये पादे रगणौ नगण मगणौ गुरव: , धिङटेपु पदेपु उद्गतावनं तरतौरकम् नाम । नयुर्गामति । यस्य त्रिणीये पादे नगजद्रयं सगजद्रयश्च । केप पादत्रयमुद्गतात्त्र तल्सलितं नाम । इत्थुद्गताप्रकण्गुम् ।६।

नारायणी पादे इत्थयं । नसजगुरुसु सरसु तुतीयेड़द्रो पादे ये भनज नज नघवस्ते गयुता गुरुयुक्ता: शश्वत्या इत्थयं । पुरिरेपुाच्चुर्यैं सुजसा गणा जगरु च चरणम् । एकतचरणनिर्देशात्प्रथमममेकं चरणमेकृत्य द्वितीरेनैैतपठेन् । प्रथमद्विर्यो: पादावविलम्बेन पटेथ् । अन्रान्तर्यान्न कुर्यादित्यर्थम् । सज-संपत्ति ह्रदै कवदृशाव: । स्वार्थे कवि । त्रिगणा: पूरगणड्र त्रो गता ये भ न ज लास्ने गयुक्ता: कार्य्या इति । मद्यमपूरण पदलौपिसमासाश्रयणेन उद्धंश- विधानाद्धा सर्वविधानाच्च तीयगण्यप्रो:पत्तिरसामध्यं च न भवतीति ज्ञेयम् । एकत इत्थयेऽब्दो: भावप्रधानस्तुतीया्यैं च तस्मै । तथैा चैक्येनैतथ्यर्थ: । लयडलोे पश्चमो वा । प्रथमं द्वितीयेनैकं निधाय विधाय पञ्चद्वित्यर्थ: ।६:

बालकोहा जगण (११५) लघु हो, दुसरे में नसज गुण माने नगण (१११) सगण, जगण और एक गुरु हो, तृतीय चरण मे सगण (SII) नगण (III) एवं एक लघु एवं एक गुरु हों तथा चतुर्थ चरण में सगण जगण, सगण, जगण और एवं गुरु हो तो व= उद्गता छन्द होता है इमकं दो पादों को एक करते हुये पढना चहिए । ६ ।

Page 195

चरसात्रयं भजति लक्ष्म प्रदि सकलमुद्रगतागतं । नवं भगौ भजति सौरभकं चरसौ प्रदौह भवतस्तृतीयके ॥७॥ नमुगं सक्कारयुगलं च भजति चरसां तृतीयकम् ।

सुतुः ममदिति । यत्र प्रथमे पादे म स ज मा गुरु च । द्वितीये स त ज र गुरवः । तृतीये हिो नगणौौ मगणौौ च । चतुर्थे चयो नगणाः जगणाः जगएयस्स्थे च नदुपूर्वस्थितप्रचुपिनं नाम । प्रथमं चरणं पूर्र्णक पठर्न्नायं न तद्गतात्पदू द्वितीयेन सह विलम्बेन । अन्यत्र त्रितयं चरणत्रयं तु एकत एैक्ष्येन अविलम्बनेनस्थः । नो पादे हति । यस्य तृतीयपादे द्वौ नगणौौ सरषणगणौौ नगणसगणौौ चैति पडणाः । शेषे पादत्रये उपस्स्थानप्रचुपितवत्

स्वार्थे कः । तुन्तोये चरसौ नो र-गणान-गणौौ भ-गुरु च भवतः । चरण-त्रयपरि षोपातः श्रमदितीयचतुर्थे॑ऽपम् उद्गतातस्थितं ममग्रं लक्षणं भजति, तदिह शास्त्रे मोरसक मचनींति वृदृदिनान्त्र्यद्याहाराभ्यामर्यः ।

नारायणो

तुन्तोयपादे न-न-म-मा, शेषं तुन्तोयानुच्चरगणं पूर्र्णकोद्र्गणावत्तदा वृदृदृशिमिलेंलितं नामोक्तम् । मन्त्रोपयवहुल्येनोरितां न तु स्वतः ।

वालक्रीडा

सौरभक— चतुर्थीय भजति नगण में अन्त । जिसके प्रथमे द्वितीये चतुर्थ में तौन चरण मे पूर्वोक्त उद्गता छंद के लक्षण भज गये हैं माने विद्वमान हैं व यदि केवल तृतीय चरण मे क्रमशः रगण ( s | s ) तगण ( 1 | 1 ) सगण ( | s | ) और गुरु हों नो वह सौरभक छन्द होता है ।

ललित , जिस वृत्ता के तृतीय चरण में दो नगण हों । s हें तथाह अन्य तीन चरणों मे पूर्वोक्त उद्गता के लक्षण विद्वमान

Page 196

तदुदितमुहमतिर्भिलेलितं यद्‌ि शेषमस्य खलु पूर्वंनुलयत्नम्‌ ।

स्सौ उभौ गौ प्रथमाड्‌ग्विरेकतः पृथग्जातं

त्रितयं सनजरगास्ततो ननौ सः ।

त्रिनपरिकृतनिजजयौ

सेतु:

तद्‌द्वयमानं नाम । लघु सुरदरं वृत्तं पिङ्‌गलाद्यैः गंसितम्‌ । अत्र प्रथमांशौ कुतो मतिश्वेतदा वर्धमानमिति । सेच्छन्ददार्शरतुशश्द इति पूर्वैरतरतेरनुवादो नानन्वितः । एवं सति प्रथमाड्‌गत्रिकृतयतीहं इति सुधोक्तपाठान्तररूपकल्पनारायणो

अन्यथा स्थूलबुद्धितवोक्तया निर्देय स्यात्‌ । स्वाध्ये को । तथोद्गताया: प्रयमतृतीयपादद्वयतये मन्थरा नाम । उदाहरणमूच्यमेव ॥८१॥

इति वृत्तरत्नाकरटीकायांमुद्गताप्रकरणम्

म-स-ज-म-भगुरवः प्रथमपादः । स चै षः पृथकपठनीयः, न तूद्गतातदिवद्‌द्वितीयोऽपि काकृतयेत्यर्थः । प्रथमायां तसि । अन्यच्चरणत्रय कथमिति शेषः । स-न-ज र-गुहर्मिदानीयः पादस्तदनन्तरं तृतीयपादे न-नौ स-गणौष्णच । तत्रिमं-गणे: परिकलिप्तौ सहितौ ज-यो गणी चतुर्थे पादे । इदं छन्द उपस्थितादपूर्वप्रचुपितम् । उपस्थिततप्रचुपितमित्यर्थः । अन्यस्तु प्रथमोऽड्‌ग्विरेकः केदलः

वालकीड़ा

हों तो इस प्रकार के लक्षण युक्त छन्द को उरमति विद्वान् लोग ललित छन्द कहते हैं। ८१ ।

उपस्थितप्रचुपितम्—जिस वृत्त के प्रथम चरण में म्सौ उभौ गौ माने मगण, सगण, जगण मगण और दो गुरु हों द्वितीय चरण में सनजरगा यानी सगण, नगण, जगण रगण और गुरु तथा तृतीय चरण में दो नगण और एक

Page 197

प्रचुपविततभिदमुदितमुपसिक्षतपूर्वव् ।।८।। नौ पादेऽथ तृतीयके सनौ नसंयुक्तौ प्रथमाड्निकृतयतिसतु वर्धमानम् ॥

सेतुः नौडपि न यथाश्रुतपाठानुयदसामंजस्ये सहृदयचमतकारमावर्हानि । भट्टटास्तु "प्रथमाड्निकृतयतिसतु" इत्येकं पदं तच्च क्विबन्तंतम् । यतया स्तूयते प्रज्ञायते हि न युधपत्ते ! तुगमावस्तु आगमशास्त्रास्यानित्यवादारहुः । स्यादेतच्चादि

नारायणो पठनीयः ! अन्यत्तु चरणचतुयं पृथक्पठनाद्दृशन्नवे नैकृत्य पठनीयम् । न तु तत्रप्रतिचरणान्तं विरामः कार्यः, ततः 'इलोकार्द्धे तु विशेषतः' इत्यस्यापवादो- यमिति व्यवस्थयोः ॥ ८ ॥

तृतीयपादे न नगणौ, अथ ततः न-नौ सगणनगरौौ नसणणाभ्यां युक्तौ गणं पदं गगा मरकत । अभयं पादत्रयं प्रथमद्वितीयांभ्यां तु यथार्धमुपसिक्षतप्रचुपवित- तुल्यमेव मरकत । ह्यदयदुःशा प्रकारेण प्रभिदेधीमिलेन सुन्दर वर्धमानं नाम वृत्तमुदितमुक्तम् । प्रथममाड्नौ कृतया यतया प्रस्तूयते प्रशस्यते प्रशस्ततया पठचते तत्पादृृंगिति वचंमानविशेषणम् । तुगमावस्तु 'आगमजमनित्यम्' इति स्मरणात् । तु इनि मन्नपदे तु यतिरित्यंतं पुंलिङ्गं स्त्रीलिङ्गं वाऽऽन-

बालक्रीडा सगणप तथा चतुर्थ चरण में त्रिनपरिकलितजयौ तीन नगण के बाद एक जगण एक यगण हो तो वृद उस्थितमचुपवित छन्द होता है ।८। वर्धमान—जिस वृत्त के प्रथम चरण द्वितीय तथा चतुर्थ चरण में पूर्वोक्त उपस्थितप्रचुपवित छन्द का लक्षण विद्यमान हो तथा तृतीय चरण

Page 198

वृततीयमपरमपि पूर्वसहशामिह भवति प्रततस्मतिरभिरिति गदितं खलु वृत्तम् ॥९०॥

अस्मिन्नेव वृततीयेपादके तजराः स्यु: । पथ्ये च विरतिरार्षभं बद्धान्ति ॥ सेतुः करंरिग विरुपू स्यातस एव हि तत्र दुलंभ: । कत्तं रि कविदिति कत्तं येंद प्रवृत्ते: । यत्तु मुल-इक्ष्याः प्रथमा|निकृतपतिरिति क्रियांडप्रेशेपणमिस्त्याह तत्र मूडू पचतीत्यादिवतं क्रियाविशेपणानां नपुंसकत्वर्मिति स्मरणा|न्तपु सकतवापत्ते: । इष्टापत्तौ तु छन्दोऽभ्र: । तस्मादस्मदुक्तं युक्तम् । अस्मिन्नन्तति अस्मिन् उपस्थितप्रचुपिते यदपि वृततीये तजराः स्यु: शिष्टेपु उपस्थितवप्रचुपितचललक्ष्यां प्रथमपादे यतिरिश्च तच्छुदविराड ऋषमं नाम ।

नारायणी नितं स्यात् । यतिहेहितु पाढो निदोंष: । अयं च पूर्वोंक्तानुवाद एवेति व्यवहादयं तददेव लेयम् ॥ ९० ॥

अस्मिनवर्गमाने एव उपस्थितप्रचुपिते वा वृततीयपादे यदि त-ज-र-गणालसय: स्युरपरं च चरणत्रयमुपस्स्थिततप्रचुपितवत्सस्यात्, तच्छुदविराडिदं पुर: स्स्थितं पूर्वं वतमानं यस्स्य तादृशमार्षभं शुदविराडार्षभं नाम ऋुवदति वृद्धा: । संज्ञया वृत्ते डप्रवेशादुक्ता रोतिरिय प्रथमे पादे यतिरिति पूर्वंबदेवार्थ: । पेङ्गले तु शुदविराडवृपमर्मिति संज्ञा । केचिद्वतु प्रथमे पादे यताः-

बालक्रीडा में नो सनो नस अर्थात् दो नगण एक सगण व दो नगण एक सगण हो तो वह वृत छन्द वर्णमान होता है । ९० ।

शुदविराडार्षंभम्-जिस वृत्ता के वृततीय पाद में क्रमश: नजरा माने नमण, जरण और रगण हों तथा अन्य तीनों पाद प्रथम व्वितीय एवं

Page 199

सच्च्छन्दविराट् पुरः स्थितं । त्रिनयमपरमपि यदि पूर्वसमं स्पात् । विषमाक्षरपादं वा पादैरस्मं दशधनवत् ॥१९॥

सेठः ऋषिममेवार्षं स्वार्थिकोङ् च्छन्दः पूरणाय । नह्येतरसंज्ञान्तरमिति ह्येयम् । ये तु प्रथमे यतावार्पं प्रतिपादयवन्तः शुद्धविराड् डिति च्छन्दोभेदमाहुस्ते प्रमा णामावादुपेक्ष्या: इत्युपस्थितप्रचुपितप्रकरणम् ।

अथ नुक्तच्छन्दसो लक्षणमाह-विपमेति । क्रममेदात् संख्यामेदाच्च विषमा णि अक्षराणि लघुगुरवो येषु ते विषमाक्षराः । तेषां पादः यस्मिन् वाक्प्रभम् । यदा तु प्रतिपादं यतिस्थद शुद्धविराड् डिकं तदेव यतिभेदाच्छन्दो- द्वयमेव पृथक् स्वदन्ति ॥ १९ ॥

इत्युपस्थितप्रचुपित प्रकरणम् । अन्र ग्रन्थेऽनुक्तानि च्छन्दांसि सामान्ज्जया गृहील्राति— विषमाण्यक्षराणि येषु तादृशा: पादा यस्म्य तत् । तथा अक्षराणां वैषम्यं च पादेषु गुह्यवुक्रनियमसम्या मावात्सङ्ख्यासाम्यमावाच्च । व अथवा । पादैरस्म स्वोऽपि पादै: कृतवा चतुःसङ्ख्याकपादैरनियवृत्ते: तुल्यं त्रिपदुचषड् डादि- पादमिति यावत् । न तु समसङ्ख्याकपादरहितमित्यर्थः । पटुपदाद्यसंग्रह- पत्ते: । अत एव—

वालक्रीडा

चतुर्थ पूर्वोक्त उपस्थितप्रचुपित छन्द के लक्षण से युक्त हो एवं यति प्रथम चरण में हो तो वह शुद्धविराट्षं छन्द होता है । १९ । गाथा -विपमाक्षरपादं यानी विषम अक्षरों से युक्त पादों वाला छन्द अर्थात् जिसके प्रत्येक पाद में वर्णो की संख्या विषम

Page 200

वच्छन्दो नोक्तमत्र गाथेति तत्सूत्रिभिः प्रोक्तम् ॥१९२॥

इति श्रीमद्केदारविरचिते वृत्तरत्नाकरे पञ्चमोऽध्यायः ।

तत्तयोक्तोक्तम् । या अथवा पादैश्चतुःसंख्यैः पादैः श्रीमत्कृशिरोमुनिवरपश्चादिसंहृतपादविशिष्टमित्यर्थः । तदेवाह -- यच्छन्दो नेति । यच्छन्दः प्राक् नोक्तं तस्य गाथेति नो मेत्यर्थः । यस्तु पदचतुष्टयद्वीदीनां गाथात्वं निरारयितुमाह--नपदितोऽथाहः तथिचिन्त्यम् । पादैरसममित्यनेनैव तेन नारायणी

शेषं गाथास्त्रिभिः पङ्किभिन्नरञ्जशोभरलक्षितः । (वृ० २० ?--१५)

इति प्रागुक्तं । विपमक्षरपङ्क्तं पदन तुल्यं यदोनामप्यस्तीति तेन गाथात्वेन नितारपिनुमान--नपदितोऽथ । अथ यच्छन्दो विशेषतो नोक्तं तदित्यर्थः । एतत् प्रपूर्य मतो नैयायिकैरपि गायात्वं मिद्यते । अत एव 'अनुत्क गाया' ( ऋ० मू० ७--९ ) इति मङुशकारेण मूर्त्तिं विद्ध नते । विपमाक्षरपादस्य गाथात्वेऽपि दृढशस्पत नावशरमूर्त्तं करिकेविदाहरणम् । पादैरसमत्वे उदाहरणमाह दशधर्मं वर्दिति । दशधर्मंशङ्द्ययोगाहलक्षणया भारतस्या दृष्टपदा गाथा दशधर्म- सद्वेनोच्यते सा यथा

बालक्रीडा

३,५,७ आदि हों । तथा पाद मो विषम हो यानी चार पद की जगह पाँच सात आदि हो । महाभारत के दश धर्म ने जानिए । इस श्लोक के विपम पादों की तरह जिसके पाद विषम हों एवं यचू छन्दों नोक्तमत्र माने पिछले अध्यायों में जो छन्द नहीं कहा गया हों तो उस छन्द को विद्यान योग गाथा नाम से जानते हैं । १२ ।

इस प्रकार वृत्तरत्नाकर के पाँचवे श्रध्याय की आचार्य मधुसूदन शास्त्री की कृ्ति हिद्नी टीका बालक्रीडा समाप्त हुई

Page 201

गाथातस्वस्य निरस्तत्वात् । वस्तुतस्तु यच्छन्द इत्यादिच्च गाथालक्षणं; विषमेत्यादि तु एकं वृत्तमित इत्यादिवदनुवादश्छन्दः पूरणायैति ज्ञेयम् । यदुक्तं सूत्रकारेण "अनुष्टुप् गाथा" इति । विषमाक्षरपादेषु तु इत्यमेव कारिका उदाहरणम् । ऋषेण अष्टदशसप्तनवाक्षरपादर्घाटिततत्वात् । एतेन

देवासुरममृथु द्र पूरामब्धातं पुरा । महिषेऽसुराणामिषे देवानां च पुरंदरेः ॥

इनि मार्कण्डेयपुराणे व्याख्यातम् । एवं सति तद व्याख्यातूनां छान्दसतत्वकल्पना अश्रद्धेया । पादैरसममित्यस्योदाहरणप्रदर्शनं प्रतिज्ञायते—देशधर्मंवदिति । यथा देशधर्मंश्छन्दोवती मरतस्थ्या पट्टपदीया गाथा उदाहरणमित्यर्थः । यथा देशधर्मंवदिति देशवचनेऽप्यष्टपष्ट मरतस्थ्या वानियं गाथासंज्ञमसतोत्यर्थः । नदेव गाथावाक्यं लिखति । "देश धर्मं न जानन्ति"

इत्यादि । मतः सुरादिपानात् ! प्रमत्तोडनवघानात् । उन्मत्तो मृतावेशात स्पष्टमन्यत् । एतेन

शब्दतो वार्थतो वापि मनाक् काव्यार्थसूचनम् । यत्राष्टमिद्रादशकिरष्टादशभिरेव वा ॥

पड्‌ऋक्षिवृत्त्या पदैरपि सा नान्दी परिकीर्तिता । इत्यादि सूत्रकारेण । अत्र समुच्चयादिविधानादित्यनुसारिणः कविप्रयोगेषु दृश्यमानानानम् "इति धौतपुरन्द्ध मत्सरान्" इत्यादीनामेक गाथात्वमाहुः । अन्ये तु तेषामुक्तादिसंज्ञानामनवकाश इति प्रतिपेदिरे । प्राप्ते न गाथात्वमन्यथा उक्तादिसंज्ञानमनवकाश इति प्राप्ते न आयणामेव गाथात्वमुक्तम् ।

वृ० १२

Page 202

पञ्चमोद्यायः

सेतुः

पटमवारे हन ता दुरा मरर होदं संजुत्ता जहँ पट मंत हतों प्रबह पंच विहूमी आहैंत ।

ग्रन्थोक्तासंज्ञानां प्रागुक्तानां छन्दसामुदाहरणानि संस्कृतवत् प्राकृतदावपि कुपूर्वमडजयादिग्रन्थेषु यथासम्मतं स्वयामूल्यहनि । उक्तञ्च सरस्वतीकण्ठाभरणे

संस्क्रतेनैव केषाञ्चित् प्राकृतेनैव केचन । साधारणयादिमिः केडपि केचिद्विमलेच्छादिमाषया । न म्लेच्छितत्वं यज्ञादौ स्नोष नानाप्रकृतं बदेत । संकीर्ण नारमिजातेपु नाप्रबुद्धेषु संस्कृतम् । देवाच्चाः संस्कृतं प्राहुः प्राकृतं किन्तरादयः । शैवार्चाया पिशाचाद्या मार्गधों हीनजातयः ।

इति श्रीमदनुहोत्रिकुलतिलकायमानश्रीमदापाजिमटङ्डरस्सूनुमास्कर विरचिते वृत्तरत्नाकरसेटो ग्राथानकक्षणं पञ्चमोद्यायः ॥ ५ ॥

नारायणी

दश धर्मं न जानन्ति धूतरााष्ट्र ! निबोध तान् । मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः कुद्रो बुबुक्षितः ॥ स्वरमात्रञ्च मीरुपञ्च लुब्धः कामी च ते दश । इति ।

Page 203

वृत्तरत्नाकरेः

नारायणी

असमपादानां दशाःटादशादिपदानां नाटकादिस्थानांचादीनामप्यनेयेन गाथात्वमुक्तं मर्वत। ययोक्तम्—

शब्ददतः वार्थतो वापि मनःकाव्यार्थसूचकता । यत्राष्टिमर्वा दशामिरष्टादशमिरेव वा ॥ षड्विंशत्या पदैरपि सा नार्दी परिणीतता । इति ।

'यचचयो नोक्तम' इत्यस्य स्वातन्त्र्येण व्याख्यानं समानमपि गाथात्वं मव्रति।! तत्र क्रियोनां वृत्तयादिपर्यायोेचतयोरदाहरणानि सक्षणानि कथ्यन्ते । नत्र त्रिष्णुभि—'मननगुरुभिः कुडमलदन्ती नाम' । यथा—

कुंडमलदन्ती विकटतिसम्वा किमकरकण्ठी लघुतरमध्या । निम्बपफुलोष्ठी मुपरिस्फुटत्रता मित्र ! मव्रन्तं मुपयतु कान्ता ।।

अत्र पञ्चचरणः षडिमिश्र यति: । जगत्यामू—'नजजरद्वेरतनु:' यथा—

अरुण'करोदरम एप वतंते वरतनु ! सम्र्रवदन्ति कुवलकुटा: ।।

पडुभि: षडिमिश्र यति: । 'ममसमंजलघरमाला' i यथा—

घत्ते शोेमां कुवलयदामथ्यमे शैलोत्सङ्गे जलघरमाला नोलां विद्युलेखांनकधूतालकड्क्षाराः कीडासुप्ता युवतिःरिवाड्के पत्यु: ।।

चतुरिमरष्टामिश्र यति: । 'नो रो गोरी' । यथा—

प्रणमत चरणारविन्ददयं त्रिभुवननन्नितस्य गौरीपते: । सकृद्दपि मनसैव य: सेवन्त: प्रवितरन्ति यथेष्टमष्टौ गुणान् ।।

एतस्या एव गो्रयां दष्णकातप्रागेककरेफवृद्धौ नामान्तराणि मव्रन्ति ।। 'मतनसा ललना ।' तथ—

Page 204

या कुचगुर्वी मृगशिशुनयन्ता पीवरनितम्बा मदकरिगमन।। किन्नररमणी सुललितदशना सा तव सौदर्य वितरतु ललना।। पञ्चविमि: सप्तभिरेव याति: । अतिजगत्याम् 'सजसजगे: कनकप्रमा' ।

यथा—

कनकप्रमा पृथुनितम्बशोभालिनी विपुलस्तनी हरिणशावकेक्षरा।। इयमज्ज्ञा नयनयो: पथि स्थिता कुत्र ते न कस्य मदनातुरं मन: ।। 'ननततगुरूम: कुडिलगति:' ।

अघरकिसलये कान्तदन्ततक्शते हरिणशिशुदृशां नृत्यति भ्रूयुगम् ।। धृदयमिदमुचितं पदद्विपत्तो सतामतितुड़िलगते: स्याद्महानुसत्स: ।। सप्तभि: षड्भिरेव याति: । श्कवर्ग्याम्—'मजसनेभं रभ्यां च वरसुन्दरी' ।

यथा —

स्वादुशिशिरेन्दुरिज्ज्वलजल: सुपारीपूरी वीरिचिचयच्शललवि चित्रशतपत्रम् ।। हंसकलकूजतमनोहरतटान्तं पश्य वरसुन्दरि ! सरोवरमुदारम् ।। 'मभनयगगे: कुडिलगम' ।

ग्रधवन्यजानां जनयति सुखमुच्चै: कूजनं वात्यूहोङ्ग्यं पथि निचुलिनि तोयोपान्ते ।। कर्णाटस्त्रीरतिकुरुचिरतुल्यवच्छेदै— नीदै: कण्ठस्वलनिकुष्टिलमन्दावत: ।।

तथा—

वेदै रसै: समुद्रैश्च याति: । अष्टटो—'मरनमसगे: शेलशिखा ।' यथा— शेलशिखानिकुञ्जरजायतस्य हरे: श्रवणयो— ऊर्णनत्रुं करेण निदघाति कपिश्चपल:— शुद्रवधावपादपरिहारविनीततृष— स्ततस्य न तावत्त्रौ लघुता द्विपयृशिमद: ।।

Page 205

'मरयन्तगैवं रयुवती ।'

कुञ्जरकुमरपीठपी नो नतकुचयुगलां पाणेश्च वीरेशागर्वापहमुखकमलः । पीतनितम्बबिम्बसंस्वरह्नन श्रियिलगति-मुखडिण्डीरराज ! भूरुत्सव वरयुवतीः ॥

अत्र दृष्टो—'समजस जगदै रतिशायीनी ।' यथा मागधे—

इति घोटपुरनिद्रधमत्सराजसरो मज्जनेन श्रियमा वतवतो दिशायिनोमपमलाड्र मामः ॥ अवलोक्य तदेव यादवानपरवारिराजे: शिखरितेरतररोचिपायपयां ततिपु मड क्तुमोक्षे ॥ (श्लो = ३८;

द॒भः सप्तमिरेच यन्ति ! 'नजमजलगेर वितथम ।' यथा—

श्रुतिरसि गूर्वार्ङ्कित मनिसमदरवार्शिसरतं तमखिलजं मिनो यमनसागरपारगतम् । अन्वितथ वृत्तवि प्रजनपूरिजतपादयुगं पितरमहं नमामि बहुरूपमुदारर्मातम् ॥

एतदेवाष्टपञ्चचतुर्यमयंती कोकिलकं नाम यथा—

नवसहारपुष्पमधु निष्कल कण्ठतया मधुरतरस्वरे ण परिकूजति कोकिलकः ॥ प्रयमककार विद्धवचने षंलु युज्यंनमते !

तव भमनस्य मेढ़ीमेव सम्र्राप्ति कतु मना: ॥

प्रथमककार विद्धवचने षंलु युज्यंनमते !

धृतो—'रसज मरतैविरुध प्रिया'। यथा —

कुन्दकोमलकुढ म्लचु तिरन्ते पडू विराजिता हंसगदगद वार्दिनो वनिता भवेद्विरुधप्रिया ॥ पीतनु न्पयो षरदय मारमन्थरगामिनी नेत्रका न्ति चिनिर्जितश्रवणावतं सित केरवा ॥

Page 206

अष्टभिःवृंगैःमिश्र यति: । अतिधृती-'यमनससरगुंर्भिविस्मिता' ।

यथा माघे—

श्रिया जुष्टं दिव्यै: सपत्नहरवैरनिर्वतं पुष्पवचं। क्वपुष्कटं श्वचस्य क्षणमृगणैः स्तूयमानं निरोय ।।

प्रकाशितेहासै दिनकरकरान्वितपादविलासमिता क-नैरेंद्रैरपेंद्र वपुरथविशाढां वीक्षामवमूवेल। (शि० २०-७८१)

षड्भिः षड्भिः सप्तभिश्च यति: । प्रकृति-'नजमजजरेङ्घृतश्री:' ।

यथा माघे—

तुरगघ्नताकुलस्य परितः परमेकतुरगज्ञ जन्मनः । प्रमथितभूमृतः प्रतिपथं मथितस्य भृशं महोभृता ।। परिच्चलतो बलानुजवलस्य पुरः मततं धृतश्रिय- श्चिरविगतश्रियो जलनिधेश्च तदाड्मवदनतरं महत् ।। (शि० २-८२)

त्रिःसप्तसु यति: । एवमादीनि वृतानि प्रस्तारमहाकविप्रयोगेषु दृश्यमानानि गाथाल्यमानि ! यदा तु 'यच्छन्दो नोक्तमत्र' इति विषम- क्षरपादमित्यस्य विशेषणं तदा समच्छन्दसं गाथात्वमावादेतानि त्रिषुबा-दृष्ट्वेव दृष्टच्यानि । एवमन्यत्रापि च्छंदांसि कविप्रयोगानुरोधाज्ज्ञेयानि, समाधंसमविषमप्रस्तारेषु तेषामुपलम्भात् । विशेषसंज्ञाज्ञानात्तु नोदाहृतानि ।

एतज्जातिवृत्तात्मनां द्विविधमरपि च्छंदो न केवलं संस्कृताविषयम् । किंतु प्राकृतदेशभाषास्वपि कवीनां च्छाया मवति । ततस्तत्रैव प्राकृतदिषु गाथात संज्ञिता साधु । यथा समव—

सम्रलसिणेहमिअड्ढो तुह गुणरणाइरे उद्दिदो । नीलुप्पलपवोहो सिढिलो मा मोदु पच्छणा एसो ।। ( सकलक्खे हत्थुग्गहस्तवइ गुणरत्नाकरे उदितः । नीलोत्पलप्रबोधे शिथिलो मा मवतु प्रार्थनेपा ।। )

वैतालेये च छकुन्तलायां यथा —

Page 207

शाहजे किल जे त्रिणिन्दिए ण हु दे.तम्म विज्जण्णिअए ! पशुमालणकम्मदाणुणे अनुज्झामि दुए व्व सोत्तिए ॥ ( सहजं किल यद्विनिन्दितं न खलु तत्कमं विवज्नीयम् । पशुमात्रैकमंदाहणानुज्झामि मृडुरेव श्रोत्रिय: ॥ )

एवं समादिष्ट्वाि कर्पूअणुअज्जयादो जेगण्णयुदाहराणनि, मापादाणपि ।

तत्र महाराष्ट्रमाषायामुपजातो यथा—

अगा ! मुरारो सबदु:ख मारेओ कामदिवेरो मन हउँ थरारो ॥ मी मूढ देवो न करोंप सेवा माझा कुडावा परि तां करावा ॥

गुर्जरमाषायामपि म्रिवण्णो यथा —

वित्ततें संचवू युक्तते मोहवू अग्नितते होमवू विप्रतें आपवू । पापतें खण्डवू कामतें दण्डवू पुण्यतें संचवू रामते सेववू ॥

कोलियकुअणभासीयामपि वसन्ततिलका यथा—

कंदइप जवरतें तुम लेइन्ह कइखा ! से कोप काम हमहिं वहु पीर छोड़ी ॥ तो मेटिके विरहपिर नसाउ मेरी येइ माँति दूति पठेइ कहि बात गोपी ॥

म्लेच्छसंकरे मलिन्वां यथा कस्चित्—

हरनयनसमुत्थजवालया वह्ह जलाया रतिनयनजलोचे: खाक वाकी वह्हाया ॥

तदपि वहन्ति चेतो मामकं कया करोंगी मदनशरासि मूप: कया वला आन लागी ॥

एवं गोडादिमपसु तत्सदृरे जोदाहराणनि जेयानि ॥

अथ 'शेषं नद्या' इति सामान्तयत उपकिस्प्तामिन विस्तारमोतेर्विशेषतो लोक्तानि प्राप्ततादिपु प्राय: परिदृष्टानि छन्दांसि प्राकृत-

Page 208

पञ्चडामण्यादिग्रन्थपर्य्यालोचनया द्रुतदिप्तसुगुप्तपत्पर्य्यमस्मादिमिरुच्यंते।

तत्र मात्राच्छन्दःसूपयुक्ता गद्यमेदाः।

तत्र द्विकलौ द्वौ।

यथा—S, ।।, त्रिकलास्न्रयः। S ।, S ।, ।।। चतुःकलाः 'पञ्चाचायिदशु संस्थिता:' ( वृ. र. १-५ )

इत्यत्र पञ्च मूल एवं पूर्वमुक्ताः।

पञ्चकला ग्रष्टौ। S S, S । S, ।।। S, S S ।, ।। S ।, । S S, । S । S, S ।। S, ।।। S ।, S S ।, । S ।।, ।। S ।।, S ।। ।, । S । ।, S । ।।, । । । ।।, एतेवां व्यवहारार्थं सज्ञास्तास्ते।

कृतास्त्व अत्रान्तोपयोगमावाद्द्विकुलादिदशैरेक व्यबहारसिद्धेऽग्रन्यथविसतरमयान्नोच्यंते।

गौरवात्रष्टकलस्य ह्रि-शशि-सूर्य-शक-शेप-श्रधि-कमलत्नथु-कलि-चन्द्र-श्रीव-धर्म-शालि-करसज्ञाः।

अथ गाथापकरणम्।

तत्र चतुःपञ्चाशदिमर्म्माथिमर्गाढूः, सप्तपश्चाच्छादिभर्गाढया।

विपरीतार्थवशेष्टितरामिस्तारवतीमिरेव विगाथा। दृष्टिमात्र उदाहरणं।

द्विपष्टिमात्राभिस्स गाथिती।

सैव विपरीतार्था द्विपष्टिमात्राभिस्सिहिनो।

चतुःपष्टिमात्राभिः सकन्धक इति सप्त भेदाः।

तत्र यदाऽचन्द्रयेऽपि सप्त साधारश्चतुमात्रिका गद्याः पष्टगणस्त्वेकलघुरपस्तदा गाहूः।

अत्र उदाहरणम्—

चन्द्रो चन्दनवाहारो तावअ रूअं पअासन्ति । चउडेसरअस कीती जावअ भप्पं न दंसेई ।।

( चन्द्रश्चन्दनहारस्तावद् रूपं प्रकाशयति । चण्डेश्वरस्य कीर्तिर्जावद् भ्रष्टं न द्रश्यते ॥ )

प्राकृतम्।

तदुक्तम्— पढमं बारह मत्ता वीए अद्दाहरहिं सजुत्ता । जहं पदमं तहं तिओं दहपअविहूसिआ गाहा ।। ( प्रथमं द्वादश मात्रा द्वितीयेऽष्टादशाभिस्संयुक्ता । यथा प्रथमं तथा तृतीयं दशपश्चाविमूर्छिता गाथा ॥ इति । )

Page 209

तत्र यदि सन्नत्क्रिसतिगुरुरवस्त्रप्रश्च लघव इत्येवं त्रिंशदक्षरा तदा लक्ष्मीर्नाम्नी। एषड्विसतिगुरुरवः पञ्च लघवस्तदा ऋद्धिद्रः। एवमेकगुरुपञ्चपञ्चाशलघुपमेंतमेकगुरुरह्हुसे लघुद्रयद्वयृद्धौ च त्रिंशदक्षरमति- -लक्ष्मी-ऋद्धि-वृद्धि-विजया-विद्या-शुभा-शौरौ-हेतौ-रत्नि-पूरा-च्छाया-कान्ति - महामाया-रीति-सिद्धा-मालिनी-रामा-गाहिनौ- विश्वा-वासिता-शोभा-हरिसो-चक्री-सारसी-कुरो-सिहो-हंसी (२६) इति।

क्रमेण तन्नामति- -लक्ष्मी-ऋद्धि-वृद्धि-विजया-विद्या-शुभा-शौरौ-हेतौ-रत्नि-पूरा-च्छाया-कान्ति - महामाया-रीति-सिद्धा-मालिनी-रामा-गाहिनौ- विश्वा-वासिता-शोभा-हरिसो-चक्री-सारसी-कुरो-सिहो-हंसी (२६) इति।

त्रयोदशलघुपयंन्तं विप्रकृतं, तत्रैकविशातिलघुवृधि क्षत्रिया, ततः सप्तविशान्यवृधि लघुमिर्वंशा, ततः सर्वा शूद्रेऽति गाथाजातः। गाथान्तर्गतेन केन जगणान कुलीनां गाथा भवति। द्वाम्रगं कुलटा। बहुभिरवेश्यां जगणहिता रण्णा। तत्रापि या प्रथमादिवपमादिस्थाने जगण्युक्ता सा गूढप्रणीत मेलिता कर्तुं न्यायरस्या च दुष्टा भवति। सर्वासां गाथामां प्रथमपादो हंसीवानमन्थरः "अठनीय, द्रुतंय: "सिहविक्रमवदुद्वतः, तृतीयो गजगतिवलवलितः, चतुर्थः सरपंगतिवच्चञ्चल इति। गाथाद्वितोयाधं यदि प्रथमं प्रथमं च द्वितीयं तदा विगाथा। इयं संस्कृते उद्गीतिः। यथा—

परिहर मारिणि ! माण पेक्खहि कुमुअाइ पोवस्स। तुम्ह कहे मरहिअओ गोण्हहड गुलिआइ कनुइ किर कामो॥ ( परिहर मारिनि ! मानं पेक्खस्व कुमुमान्ति नोपसय । तव कृते खरहृदयो गृण्हाति गुलिका घनुषि किल कामः॥ )

तथा द्वयोरप्यवयोवशान्मात्रा गाथा प्रथमादिवचदि भवति तदो-द्द्गाथा। यथा — सोऊण जस्स णामें अंसू णअण्णाइ सुमुहि ! हदयंतो। मण बीरएसुअइणो पेक्खाराम मूहं कहं ज हिच्छं से॥ ( श्रुत्वा यस्य नामाश्रूणि नयने सुमुखि ! हृदयन्ति । मण वीरेचदिपत्ते: पश्यामि मुहं कथं यथेच्छं तस्य॥ )

Page 210

इयमेव संस्कृते गोतिः । तथा पूर्वार्धे त्रिशनमात्रा गाथावत् उत्तरार्धे एकगुर्वाधिक्षयेन द्वादशात् तदा गाहिनो । अयंवैर रोत्थे च सिंहिनो ।

क्रमेणोदाहरणे -

मुच्चहि सुन्दर ! आं अप्पहि हसिऊर सुमुहिं ! खग्गं मे । कविलपे मेच्छसरीर पेच्छइ वेअणाइ तुम्ह दुहु अहेँ वीराः ॥

(मुच्च सुन्दर ! पादमपुय हसित्ता सुमुहिँ ! खड्गं मे । कल्पविहवा मेच्छसरीरं प्रेक्षिथ्ये बदनं तव धीरवमहं वीरः ॥)

वरिसइ कणअह विट्ठी तप्पड मुणाणे दिग्गाणिसं जागन्ती । पोसड्ढु साहसड्ढो णिद्दह इन्दं अह सूरबिम्वं अ ॥

(वर्षति कनकस्य वृष्टिं तपति मुहुने दिवानिशं जाग्रत् । पोषयति साहसान्‍द्रो नि‍र्दहति इन्दु अह सुरबिम्बं च ॥)

एते संस्कृते ललिताविलासगीतिसंज्ञे । तदाऽऽर्द्धपदस्‍त्रि-ष्टगणघटितं स्कन्धकं सेतुकाव्ये यथा -

जं जं अणेइ गिरिर रइरहचकड्घटणसहं हणुम्मा । तं तं लीलाइ णलो वामकरतो लिलिअं रएइ समुद्दे ॥

(यं यम् अन्वेति गिरिर रविरथचक्रपरिघट्टनसहं हनुमान् । तं तं लीलया नलो वामकरतो लीलितं रचयति समुद्रे ॥)

इयमेव संस्कृते आर्यागीतिः । मत्त्र यदष्टादशतिगुरवः, षट्‍टो लघवस्तदा ननदसंज्ञा । तत् एकगुरूद्विरष्टलघुपर्यान्तमेकगुरुह्रासे, लघुद्वयद्रयपूरौ वाश्टादिवशातिमदाः ।

तेषां क्रमेण संज्ञा:-नन्द-मद-शेष-सारङ्‍क-शिव-ब्रह्म-चरण-वरण-नील-मदन-तालड्ढ-शेखर-शर-गण-घरम-विमति-क्षीर-नगर-नर-स्निग्ध-स्नेहन-मदकल-लोभ-शुद्ध-सरित-कुम्म-कलङ्‍क-श्राघराल्याः ।

तत्र नन्दोदाहरणम् -

चन्दा कुन्दा कासा हारा हंसा तिलोयणा केलासा । जत्ता जत्ता सेत्ता तत्ता कासीस जिणिअ ते कित्तो ॥

Page 211

पञ्चमोऽध्यायः

( चन्द्रः कुन्दः काशो हारो हंसस्त्रिलोचनः कैलाशः । यावद्यावच्छुभेते तावत्तकाशीकृताः जितं ते कीर्त्याः ॥ ) एवमन्येऽपि भेदेषु ज्ञेयम् । इति गाथाप्रकरणम् ॥

अथ दोहा ।

यस्या: प्रथममत्रीयो: पादयो: प्रथमं षट्कलो गणः, ततश्चतुर्थकलः, ततस्त्रिकल इत्येवं त्रयोदश मात्रा:, द्वितीयाचतुर्थयो: षट्कलचतुष्कलौ समानौ त्रिकलस्थाने एको लघुरेवेत्येकादशमात्रास्तदिदमष्टाचत्वारिंश-न्मात्रिमिदोन्हान्छन्द: । यथा — सुरअरु सुरहो परसम्मनि णहि वीरेससमाणा । ओ वक्कल वो कठिणतणु ओ पसु ओ पाखाणुा ॥ ( सुरतह: सुरभिः स्वपरसम्पत्तिनंहि वीरेषसमानः । स वल्कलः स कठिनतनुः स पशुः: पाषाण: )

अत्र द्वादशातिर्यग्वृत्ततवारो लघवो यत्र तद् भ्रमरम् । तत् एक गुरुण्यन्तमेकैकगुरुह्रस्वे लघूद्धृयवृद्धो च त्रयोदशातिर्यग्माननि । यथा—भ्रमर-भ्रामर-शरम-श्येन-मण्डूक-कर्कट-करमण त र--मरल-मदकल-पयोधर-नल-वारण-त्रिकुल-कुचक्खल--मत्स्य-शार्दूल-अहिवर-व्याल--विडाल--श्वु-उन्दुर-सर्पेंति । सर्पें अष्टाचत्वारिंशलघव एव । तत्र भ्रमरोदाहरणम्— जा म्हद्दडु पडवई सीसे गड्ढा जाइु । जो देवा णं वल्लहो दण्डे म्रआं तासु ॥ ( यस्माद्राजपवंती द्विषेँ गड्ढा यम्य । यो देवानां वल्लमो वन्दे पादौ तत्स्य ॥ )

Page 212

तत्रापि द्वादशावचिलघुका विप्रा । ततो द्वात्रिंशद्वचिलघुका क्षत्रिया । द्वात्रिशद्वचिलघुका वैश्या । इतरा लघुद्रेति । तथा यस्या: प्रतिपादं प्रथमे तृतीये च वरणे जगण; सा दृषा दोहेति ।

इति दोहाप्रकरणम् ।

अथोत्तकष्ठा ।

प्रथमं चतुष्कलो द्वौ गणी, ततस्त्रिकल एकः, एवमेकादशमात्रारतिपादरष्टकयुक्तोत्तकष्ठा । तत्रापि सर्वेलंघुसमिलोर्हारित्किनी नाम । तनतुर्य रचयित्रो अष्टाष्टलघुह्रासे दशण्यन्तं हंस्मादीनी i लोहाज्ञिनी लघ-। ६६, हंसी गुरु ४ संघवः ४५ रेखा गुरु ५ लघवः ५०, तालडिन्नी 'ह १२ लघवः ४२, कम्पी गुरु १६ लघवः ३४, गम्मीरा गुरु २० लघवः २६, काली गुरु २४ लघवः १९, कालहद्वाणी गुरु २५ लघवः १०, वमट्टो मेत्तः । तत्र लोहाज्ञिनो यथ—

विमुखचलिए रण अचलु परिहरिअ हयगअबलु । हलहलिअ मलमणिअइ जसु जसु निहुअअ पिबइ । वगारसणिरअइ लुलिम सअल डब्बरि जसु फुरिअ । विमुखचलितो रणेऽचलः परिहृत्य हयगजबलम् । हलहलितो मलयनूपतियंस्य यशःसिन्धुमुवनं पिबति । वाराणसीनरपतिनं लितः सकलोपरि यशः स्फुरितम् । एवं सद्वेषष्यम् ।

इत्युत्कष्ठा ।

अथ रोला ।

प्रतिचरणं सत्करत्नि, एवं पादवतुष्कयुता रोला । यथा—

Page 213

पञ्चमोध्यायः

नारायणो

पअमररदरदरु घरणी तरङ्गिरुह झुलिअहि झम्पिअह । कमठपोठ घरपडिअ मेहरुंदररिसर कम्पिअह ॥ कोडे चलिअ हुम्मोरवीर गज्जहजन्तो । कह्हे किअउ आकरन्द मुच्छो मेच्छसे पुत्तो ॥

(पदमरदरदरिता घरणी तरङ्गिरथो धूलिमिराच्छादितः । कमठपोठं गरापपतितं मेहरुंदरशिरः कम्पितम् ॥ क्रोधेन चलितो हुम्मोरवीरो गजयुद्धयुक्तः । कष्टेन कृत आकरन्दो मूच्छितो म्लेच्छपुत्रः ॥ )

अत्र एकादश गुरवो द्वौ लघू यदि पादे तदा रोला शुद्धा । प्रतिपादमेकगुरुत्वासे लघुत्ववृद्धौ च करतालादिसंज्ञा भेदा द्वादश ।

यथा—कुन्द—करताल—मृदङ्ग—तोल ऽङ्ग—कोल—हेन्द्र—किङ्केल—कमल—इन्द्र—शङ्ख—चामर—गणेश्वरेऽति ।

इति रोला ।

अथ मृदङ्गा

प्रथमपादे सप्तदसवर्णा । द्वितीयेऽष्टादश । मात्राशु तद्वनियमः । द्वितीयपादंमपि तादृगेव स गण्यः ।

कर्णा चलन्ते कुसुम चलइ पूण्णवि असरणा । कुसुम चलन्ते महइ चलइ मुअङ्गमअकरणा ॥ महइअ चलन्ते महिहरु तह अ सुरअणा । चउचउइ चलन्ते चलइ कवणक जह, तिहुँप्रग्या ॥ ( करणं चलति कूमइअचलति पुनरप्यशरणे । कूमइं चलति महइ चलति मुवनभयकरक्खो ॥ मह्यां चलस्त्यां महोवरस्तथा च मुगणाः )

Page 214

वृत्तरत्नाकर

चतुर्वतिनि चलति चलति चक्रं यथा त्रिभुवनं ॥ )

इति गंधा ॥

अथ चतुष्पदा ।

चतुर्मात्रा: सप्तगणाः गुरुरच्‍चेःति त्रिशन्‍मात्र एक: पादः, तादृशा एवान्ये त्रय: एवं विशात्यधिकशतम् मात्रासु मवन्ति । एवं चतुष्पद्‍म: पादैरेक: पादस्ता द्रेश्चतुर्‍म: पादैश्च शतान्यधिकैर्यधिकानि मात्राः। एतावता चनुष्पदा भवति । तत्र लाघवाय एकपादोदाहरणम्—

जसु सीसइ गइहा गोरि अहज्जा गिम पिन्धिम्र फणि‍हारा। कण्ठे टिठअ वीसा पिन्धइा दीसइ सन्तारिअ संसारइ ॥ किरमाअविलिकन्दइ बन्दिअ चन्दा णअराइहि अणल फुरन्ति। सो मज्झल दिट्ठजउ बहुमुह किज्जउ तुज्झ मवइ लोअन्ति ॥

(यस्स सीसं गइहा गोरी अर्धाङ्गा ग्रीवायां पिनद्ध: फणिहारः। कण्ठे स्थितं विषं परिगतम् दिश: सन्तारितसंसार: ॥ करणावलिकन्दर वन्दितशशिन्द्र: नयनेडनल: स्फुरति। स मज्झलं ददातु बहु सुखं करोतु तव मवानोकान्त: ॥ )

एतस्या अनन्ता एव मेदा: ।

इति चतुष्पदा ॥

चतुर्गीत्रे: सप्तमिगणैस्‍त्रिमिलैर्घुमिश्‍चैक: पाद: । तत्र प्रथमे दश-मात्रासु विरति:, तततोऽष्टसु, ततस्त्रयोदशसु, एवंप्रकारकपादचतुष्टयेन घट्‍ता नाम । यथा—

रण दक्ख दक्ख हणु जियु कुसुमघणु गन्धअगन्धविनासकहु । स रक्खउ सड्ढु पसुरमअड्ढु गोरिनिरि गहडगिअघरु ॥

Page 215

पञ्चमोद्यायः

रगे दक्खो दहो हुणो जितः कुसुमधनुरन्घकुरन्घविनाशकरः । स रक्षतु शड्ढरः असुरमथड्डरो गौरीनारायणार्घाड्गघरः ॥

इति घट्टा ॥

अथ घटानन्दः ।

षट्कल आदौ, ततस्त्रिकलास्त्रयः, ततः पञ्चकलः, ततः षट्कलः, ततः लघुद्रयम् । एवं प्रकारकपादचतुष्टयेन द्विरष्टिमात्रको घटानन्दः ! एकादशसु सप्तसु त्रयोदशसु च यति: ! यथा— जे वन्दिअ सिर गडुगा हणिअ अग्गडुम् अद्डङगे परिकर घरणु । सो जोईजणमित्ता हरेउ दुरिसा सड्डाहड सड्डरचरसु ॥ ( येन वन्दिता शिरसि गडुका हत्वा अग्रम् अद्रङ्गे परिकरं धरति । स योगिजनमित्रं हरति दुरितं शड्ढाहड शड्ढरचरेणः ॥

इति घट्टानन्दः ॥

अथ पट्पदप्रकरणम् ।

काव्यनारमनरक्षणदस: पादचतुष्टयेनोल्लालनान्न: पादद्धयेन च षट्पदं सरति । प्रथमं द्वे मात्रे, ततः पञ्च चतुर्मात्रे गणाः, ततो द्वे मात्रे, इति चतुर्दशातिमात्रासमि: काव्यपदचतुष्टयम् । तत्रैकादशसु त्रयोदशसु च यति:, उल्लालस्य पादे अष्टाविंशतिमात्राः पड्कदासु त्रयोदशसु च यन्तः । एवं पादद्धयम् । एतादृक् षट्पदपदम् । यथा— पिन्घउ दिसणणाह बाहुडपइर पंखर दइ । बन्धुसमदि रइण घसउ सामिहम्मोर बइण लइ । उड्डउ जहपह ममउ खग्ग रिउसीस डालउ । पंखर पंखर ठेलिअ पेट्टि पड्अ उछ्फालउ । हम्मोरकज्ज जडज्जल भइअ कोहाणल मुहुमुहु जलइ ।

Page 216

सुरयाजसीस करवाल दड तेइज कलेबर दिउ चलउ ॥

( परिछाय दूडसन्नाहं व!होसपरि पक्सरं दतवा । बन्धूनं सम्मत्तया रणं घष्णयामि स्वामिट्टसमोरवचनं गृहीतवा । उड्डयामि नमःपथं भ्रमामि लडगं रिपुक्षररिसि पातयामि । पक्सरे पक्सरे ठेल्लंओहवा पेलयित्ता पवंतमुष्टिफालयामि । हम्मीरकारयं जज्जललो मणति कोहावानले मुखमद्दे जत्रलति । सुलतानशिरसि करवालं दतवा त्यसतवा कलेबरं दिवं चलत्ति ॥)

प्रकारान्तरमपि षट्पदे भवति । भादो षट्कलो गणः, ततस्सरवचतुकला:, ततोडस्से द्रिकल: एतद्वृत्तेस्त्रितुःमिश्रणैः षण्णवतिनिमात्र मात्रान्ति । तत् उल्लिख्यपदद्वयं पूरयेद्वेतत् । उपययाति द्विगुचाशाद्दिकं शतं मात्राणां षट्पदे भवति । अन्रोदारहणाम्

जहां सरअरसासिब्मां जहां हरहरहंसां ठिउ । जहां फुल्लसिअकमल जहां मिरिखण्ड खण्डकि अ ॥ जहां गड्डकलोल जहां रोसाणिअ हसद्दइ । जहां दुद्धवरसुढफेआ फफाइतलुप्पइ ॥ पिअपासिअदिट्ठपलु पिअहुअ हसइ जहां तरुणिजण । वरमन्ति चण्डेसर तहु तुइ कित्ति देख्खु हरिरवम्भ मणा ॥

( यथा घरच्छिबिसिम्बं यथा हरहरहंसां: सिथता: । यथा फुल्लसितकमलं यथा श्रीखण्ड: खण्डीकृत: ॥ यथा गड्डाकलोलो यथा रोसाणित हव्यत्नं । यथा दुर्ग्गअरमुद्धफेनं उद्गम्य तपति ॥

प्रियपादप्रसाददृष्टिपतितो निमृतं हसत्ति यथा तरुणिजणः । वरमन्त्रिन् ! चण्डेश्वर ! तथा तव कीर्तिं दृष्टवा हरिरझेव्वारा भणति ॥ )

काव्यसवरूपं त्वांदावन्ते च षट्कलो मध्ये त्रयश्रतुष्कलास्तृतियो जो त्लो वेत्ति । इदं स्वतन्त्रत्रस्य काव्यच्छन्दस: करग्गे । षट्पदे तूक्तंव जो त्लो वेत्ति ।

Page 217

विचार् जेया: का‌च्यस्य भेदा: पञ्चचत्वारि‌रशात् । तत्र यत्र पञ्चगवत्ति-

र्घणां न तु गुढ: म साक्र । तत् एकैकगुहप्रक्शेपेण लघुद्रयद्रयहासे च शम्भ‌चिदया मू‌द्र्ति भेदा मतन्ति । तथा च मू‌द्रे अष्टौ लघव: प्रतिपाद‌मे तादशा लघु‌फरेषा सनुदिततनुरु‌लद:िरशद् गुरवस्ततो न ह्रस: ।

Yathā — sakra-śabdamū mūdrti-prakār-dvayam-dvipadī-dvayam-tatas tvanġ-mayara-nisiṁha śārdū-

उत्तेज -- .फणि-रक्ष‌ प्रतिधर्म‌-मर‌ल-मुगो‌न्द्र-डङ्‌ड‌-मङ्कट‌-अनुवन्ध‌-दास‌ठ‌-

कण्ठ-मयू‌र-वङ्घु‌-भ्रमर--मिन्द्-मद्राराष्ट्र‌-वल‌मद्र‌-ग‌ज-वलित‌-मयू‌ख‌-म‌ध्यान-

वलि-मोह-म‌स्त्र‌भ्-नाल-नी‌त‌-मर‌म-द‌म‌-उद‌्‌दम‌-म‌तिन‌ल‌क‌-नुरम‌-हार-

हरिण-अन्ध मू‌द्रे ति । तत् श‌कस्रयो‌दाह‌रणम्—

जमु कर फणइ‌वल‌अ तर‌ङ्गि‌वर त‌सुमह‌ ब्रिलसइ ।

साङ्ग‌णे अणत‌ गल गर‌ल‌ विमल‌ ससहर सिर‌ जिवसइ ॥

सुरमरि सिरमह‌ वह‌ङ्ङ‌ सघ‌लमण‌दु‌गिन्तद‌लण‌कर ।

हर‌सि समु‌द्द‌हर‌ हर‌ङ्क‌ तुह‌ दिस‌ङ् श्रमश्र‌वर ॥

( य‌स्य करे‌फा‌गपनि‌र्वण‌यसन‌ङ्गो वर‌ त‌नुम‌ध्ये विलस‌नि ।

न‌यने अन‌लो न‌ल‌ मर‌ल‌ विमल‌। स‌ङ्घ‌र: शिर‌सि निवस‌ति ॥

मू‌र‌र्मि‌डि‌र‌ङ्ग‌म‌द‌ये वह‌ङ्ङि‌ म‌कलमणो‌दु‌गिन्त‌त्त‌ज‌न‌कर: ।

ह‌सि‌त्वा ज‌ङ्घ‌रव‌णे हर‌णु हरि‌णें त‌व दिस‌ण‌व‌म‌य‌ त‌रमू ॥ ;

प‌ट‌न्त‌प‌दे मग‌ाषू‌ड्च्चा‌दो प‌ट‌तु‌म्बा‌द‌यो दे‌प‌ ग्र‌न्ध‌.न‌रि‌द:ह‌च‌:, द्विस्‌न-

र‌म‌य‌न्तु न प्र‌ण‌च्य‌न्ते । द्वि‌र्दि‌शाल‌न‌कच‌वो‌दिक‌म्य क‌त‌द्र‌म‌न् कि‌त्र‌ज्‌ति‌:,

त‌द्रच‌त्वा‌रि‌रश‌स‌ल‌ द्व‌य‌चि क्ष‌त्रि‌य‌ज‌ति‌:, त‌नो‌उ‌ट‌ा‌च‌त्व‌ारि‌द‌च‌च‌न्द्‌र‌य‌च वेध‌य-

जा‌ति‌: अ‌ज्ञा‌ष्ट‌: ज्ञा‌त‌ क‌लि‌ न‌त‌! उ‌त‌लो‌दिनि‌क्ष‌ण हु—

त‌य‌ष्च‌तु‌ष्क‌ला आ‌श्र‌ त्रि‌क‌ल: प‌ट‌च‌द‌-न‌त‌: ।

च‌तु‌ष्क‌ला‌द‌यं त्रि‌क‌ल उ‌त‌नो‌ले ल‌क्ष्मां म‌ता !! इ‌ति ।

त‌त्र स‌र्व‌गुढ: प‌ट‌च‌द‌रो य‌थ‌—

ज‌ञ् ज‌ा अ‌ट‌द‌ञ् मो‌म म‌दू‌ञ् —‌‌फि‌ञ्‌ञ‌? !

वृ. १ ३

Page 218

सब्वासा पूरन्ति सब्वं दुक्खा तोलन्ती । णाग्रासआहार दोस वासा वासन्ता । वेआलि जा सज्ज राढ दुट्ठा पासन्ता । गाचन्ता कन्ता उच्छब्बे ताले मुभीकम्पले । जा दिट्ठे मोख्खा पाबिज्ज सो तुज्झाणं मुक्ख दे ॥

( जायइ यस्सआहारे शोषं गड्ढा लोलन्ते । सर्वाशः पूरयन्तो सर्वदुःखान्ति त्रोटयन्ती ॥ नागराज हारो दिशा वाससि वसानः । वेताल यन्सज्जे नष्टदृष्टान् नाशयन्तः ॥ नृत्यन्ति कान्तं तालकम्पितभूमयः । यद्दृष्टे मोक्षः प्राप्यते स युष्माकं सुखं ददातु ॥

अथ षट्पदभेदाः। तत्र कार्ये पुरुषार्थपरिशुद्धे गुरवः, उल्लालो च षड्विशति: एवं मिलित्वा सप्ततिं रबो द्वादश च लघवो यत्र स दृश्यशोभयक्षरो भजयनामां प्रथमो भेदः, ततः सर्वलघुप्रचुरंते केचगुरुह्रस्वे लघुद्रयप्रचुरेपणैकवणद्वृत्तो एकसप्ततिरजयाद्या भेदा मवन्ति । यथा —भ्रजय-विजय-वलि-वराङ्ग-वीर-वेताल-वृहन्नल-मरकट--हरि-हर-व्रह्म-इन्दु-चन्दन-शुभंकर-शाल-सिंह-शार्दूल-क्रुमं-कोकिल-खर-कुञ्जर-मदन-मद्य-सारङ्ग-शेष-सारस-पयोघर-कुन्द-कमल-कुन्द-वारण-शरभ-जड़-गम-शर-मुशर-मसर-सारस-सरस-मेरु-स्कल-मुग-मृदु- सिद्ध-बन्दि-कलकल-कामलोकर-चञ्चल-भृङ्कट-ध्रुव-वलय-ऋतुर-शक-जन-मेघाकर-ग्रोहम-गरुड-रशि-सूर्य-शतय-नर-तुरग-मनोहर-गगन-रत्न-नव-हीर-भ्रामर-शेखर-कुसुमाकरदीप-शब्द-वसु-वाब्दाः।

तथा च मञ्जये वर्णाः ६२, गुरवः ७०, लघवः १२, अन्त्ये शब्दे लघवः १५२ ।

इति षट्पदप्रकरणम्

Page 219

पश्चमोदयायः

अथ पज्जटिका ।

प्रतिपादं चतुवारश्चतुरु-कला-गणास्त्रात्रान्तिमो जगण एव । एवं चतुर्षु पादेष्चतुःपष्टिमात्राणां पज्जटिकाच्छन्दः । यथा—

जे मज्झअ गेल्लाहिवडइ राउ उद्धंडिअ अहे जसु भणे पलाउ । उहे बिअकुम पिक्कअ जिणिअ जुज्जह तारुण परक्खम कोअण बुज्झ ॥ (येन गंजितो मोडाधिपती राजा उदंड ओडिओ यस्य भयेन पलायितः । गृहविक्रमो विक्रमो जितो युद्धे तत्क्षणं पराक्रमं को न बुध्यते ॥ )

इति पज्जटिका ।

अथानिलिलहः ।

प्रतिपादं षोडशमात्रः, ह्रान्ते च मात्राद्वयं लघूद्रयात्नकमं पादे च षण्णां न भवति तच्छन्दोऽलिहसंञ्जम् । यथा—

जहि आसामविदेहहिकल्लउ, सुहिअर डाहररज्जा जिणि लिउ । कालिङ्गजर जिणिह कित्ती यप्पिअ, घण आरज्जिअ धम्मे अप्पिअ ॥ ( येनासामविदेहेतुरगाणि, सुस्थिरडाहरराज्यं जितवान् । कालिङ्गजरं जित्वा कीर्तिं स्वापयित्वा, घनमरज्जितधा धर्मेऽर्पितम् ॥ )

इत्यलिलहः ।

प्रथ नवपदप्रकरणम् । अनियतगुरु लघुयुक्मः षोडशमात्रा: प्रतिपादं मवर्गान्त, तच्चतुष्पष्टि-मात्रं पादाकुलकम् । पञ्चदशमात्राभिः प्रथममृतुलोयपद्च्चमपादः । पञ्चद-शामात्रा:, द्वितीये द्वादशमात्रा:, चतुर्थ एकादशमात्रा:। एवमष्टपष्टिमात्रा सर्वन्त । एतदनन्तरं दोहाच्छन्द: समस्तमित्येवं नवपदं छन्दो रड्ढु नाम । तत्र विषयपादेश्वादौ त्रिकलसस्ततस्वरयश्चतुरु-कला:, तत्राप प्रथमेजन्ते जगडाश्चतुल्यौर्ध्वा:, तृतीयपञ्चमयोमर्गणोदन्ते द्वितीयपादे सर्वंल-

Page 220

द्वन्ततस्त्रयश्र्चतुष्कला:, चतुर्थे द्वौ चतुष्कौ, तत्त्रस्त्रयो लघव इति । तत्ते उत्तलक्षरां दोहाच्छन्द: । यथा—

ममइ मधुर फुल्ल अरविद्द, णवकेसु कारण फुलिम्र | सद्दबदेम् पिकरान चुलिअह, सित्रल पदकम लहु बहरइ, || मलअकुहर णबनेलिनि पेलिलम्र । चित्त मसङोमव सर हणइ, दूर दिगंतर कंत || के पर ग्रप्प उबअरिअह, एप्पार मिलिअ दुरन्त || (अ्रमति मधुकर: फुल्लारविन्दे, नर्व्वाङ्गुषु कारणे फुल्लम् । सर्व्वदेशे: पिकरावश्वनुन्नीत: || शीतलपवनो लघु वहति, मलयकुहरे नववल्लो क्षिप्त्वा । चित्त मनोऽपि शरैरैति दू-दिगन्तरं कान्तम् | केन प्रकारेणाहं मानमुद्वारयामि, एवं परिमिलितो दुरन्त: || )

एतद्मेदा: सज्ज । तत्र प्रयमत्तृतीयोयपडचमपादेषु चतुर्दंशमात्र कलमौ ( ९ ) द्वितीयचतुर्थयोरेकादश मा नन्दा (२) प्रयमत्तृतीयोयपडचमपादेपुर्नन्वि शान्ति द्वितीयचतुर्थ्योरेkदश सम- योरेkादश स चासेनो (४), विषमेषु पडचदश सम- योरेकादश सा चासेनो (४), विषमेषु पडचदश समयोरेकादश सा मन्द्रा (y) विषमेषु द्विसीए द्वादश चतुष्थे एकादश स राजसेन: (६), विषमेषु पोड़श समयोरेकादश द्वादश व सा तालक्खुत्तो (७) इति ।

इति नतवपदप्रकराणम् ।

अथ पद्धावत्ती ।

दिगुहत्तगुरु रादिगुरू: सर्व्वलघुरित्यतेतेष्चतुर्मात्रे: । गणे: यथासम्मवं गणाष्टकघटितपादचतुष्टय पद्धावत्ती । अत्र णवरकुओ न चकपोड: विदो पदरत! श्रतभ्रान्डाल इत्युचयतेतों न शुम्भ: । यथा—

Page 221

पश्चमोदयायः

भअमडिअ बड्डा मरगु कइड्ढा तेलड्ढा रण मुक्किअ चले। मरहट्ठा त्रिट्ठा अगिअभ कट्टइ सोरट्ठइ भअपआ पले ॥ चम्पा रण कम्पा पच्चइ कम्पा उड्थाउथी जीउ हरे। कासीसर राणा किअड पइाणा बिजजाहर भइए मइत्तवरे ॥

(मयभट्टा बड्ढः मग्नः कलिङ्गास्तेलङ्गा रणं मुक्त्वा चलिता। महाराष्ट्रा मृष्टा लग्नाः काष्ठासु सौराष्ट्रा मयेन पादे पतिताः ॥ चम्पा रणे कम्पिता पर्वताः कम्पिता उत्थायोत्थाय जीवं हरन्ति । काश्मीश्वरे राजनि कृतप्रयासो विद्याधरो मणति मत्तिवरः ॥ )

इति पद्मावती ॥

अथ कुण्डलिका :

पूर्वोक्तियं दोहलिया यथा कमधेनुपयां चाधे पूर्वोक्तनुसारैकध्यानयुक्तं तदिदं चतुश्चरवारिषदधिकशतमान्राभिः श्लोकैरलायमभानुप्रासवदं गुप्तलङ्कारवकुण्डलिकाभ्यां छन्द्। अन्न चाविरम्य कुण्डलिकाकारण पठनात्कुप्रयुक्तेः सज्ञा। यथा-

दोहड्ढा मारिअ दिसिमद्द मुद्धिछअ सेइच्छमरीअ । पुर जज्जन्तिअ मइत्तिवर जइद्र धीर हंसमरीअ ॥ चलिअ वीर हुम्मीर पइअमर सेइडइ कम्पइ । दिग्ग मग्ग पह अन्धार भुअं मुरणरह इव्वइ ॥ दिग्ग मग्ग पहइ अन्धार अप्पु खुअमप्पक भेल्लइ । दमलिअहु विपक्ख माण हिअरइणद्धउ ढोल्लइ ।

(हृदयं वाडवितवः निल्लोमच्चये मूर्छो न तवः सेनेच्छयारीपिम । पुरे जाज्वलो मत्तिवरश्चलनि द्वारो हंसमोरः ॥ चलिते वीरे हम्मीरे पतिते स्मरे सेत्स्यति कम्पते । दिग्मार्गे पथि अन्धकारः भूत्वा मुरणरः ईदृशः ॥ दिग्मार्गे पथि अन्धकारे अपि खगमपक्षे भिल्लः । दमलितहुः विपक्षमानः हृदयेनद्धः ढोल्लः ॥)

पुरे जज्जलो मइत्तिवरअचलनि द्वारो हंसमोअः । चलिते वीणे हुंसीअं पइअमरे सेवनि कम्पने ॥

Page 222

दिड्माग्रे नमः स्वरन्धकारे भूली सूर्यरषं भस्मस्पृशति ? दिड्माग्रे नमः स्वरन्धकारे अनीताः खुरसानकाः पुरुषाः । दलितासुरौ च पक्षताड्यते दिल्लीमध्ये ढोलः ॥ )

इति कृपारामकृत टीका ॥

अथ मदनान्तकः ।

अत्र प्रतिपादे विराटयक्षराभिः पञ्चाविंशतिश्च मात्रा:, तत्रापि प्रयमद-तुमात्रिकौ गज:, अन्ते एको गुरू;, मध्ये यथासुखं मिश्रिताः गुरुलघवो सदलान्तकः । यथा -

मडिजअ मलअ चोलवड गीवइअ गडिजअ गुज्जरा । मालवरअ मलअगिरिअ लुक्किअ परिहरि कुज्जरा ॥ मडिजअ मलअ चोलपति निरवेलीकृतो गडिजतां गुज्जरा: । मालवराजो मलयगिरो मिलीनं परिहृत्य कुज्जरान् ॥ खुरसाणा खलिअ रसाइ अहिअ लद्धिअसाअरा । हस्मीर चलिअ हारव पलिअ रिपुगणहं काम्प्रराः ॥

( भग्नो मलयशैलपतिः निरवलोकृतो मडिजता गुज्जरा: । मालवराजो मलयगिरो मिलीनं परिहृत्य कुज्जरान् ॥ खुरसाना: स्वल्लीता रणमध्येsदिता लद्ध्वा तसागराः । हम्मीरे चलिते हारवा: पलायिता रिपुगणाः कातराः ॥ )

इति मदनान्तकः ॥

अथ द्विपदी

आद्यन्तयो पट्कलो गप्पो मध्ये चतुष्कलाङ्घतवारः । एवंविधपद-द्वयरचितां द्विपदी । आदौ पट्कलसस्ततः पश्चात् चतुष्कलास्ततो गुरुरिति वा । यथा -

दाणब दव वेढि दुष्टकन्तउ गिरिवरमिहिर कम्पिओ ।

Page 223

हृथगअपाआघाम्र उत्ऋठन्तउ झूलिर्हि गभण भमिओए ॥ ( दानचदेवासियं द्वास्यामपि ढोकयमानं गिरिवरशिखरं कम्पितम् । हयगजपादघातोस्थितथूलिलिमगंगनमाच्छादितम् ॥ ॥ ) इति द्विपदी ॥

अथ खञ्जा

नव चतुलंधवस्ततो रगण एवं दशभिगंगौरेकेनचतवारिशदक्षरंरेके-चसवारिक्षमात्राभिरवं यस्सय सा खञ्जा । द्वितीयमप्यस्ं तादृक् । यथ— प्रहि ललइ महि चलइ गिरि खसइ हुर खलइ । ससि घुमइ थमिक वमइ मुअल जिबि उत्ऋटए ॥ पुणु धसइ पूरउ खसइ पुणु ललइ पुणु घुमइ । पुणु लमइ जिबिज्ज तिविह समरे परिदिट्ठइ ॥ ( अहिलंलति मही चलति गिरिः पतति हरः स्खलति । शशो झूमंते अमृतं वमति मूता जोवितवोति ठन्ति ॥ पुनर्वर्षंत्ति पुनः स्खलति पुनलंलति पुनभू षंते । पुनवेमति जीविता विविधं समरे परिहशयते ॥ ) इति खञ्जा ॥

अथ शिखा ।

श्रण्ण प्रयमाघे पट्ट चतुलंचवत्ता द्वितीयांच सप्त उमयोरसप्रान्ते जगेवो भवति सा शिखा । यथा — फुलिअ महु समर बहु रअण — पहु किरनबहु अरवअहु वसन्त ॥ मलअगिरिकुसुमधरि पबण बहु सहब कहु सही मण णिलअ णहू कन्त ॥

Page 224

(पुष्टितमधुके भ्रमरवधू: रजनोप्रभु: किरणबहुरवततति वसन्त:॥ मलयजिरिकुसुमघर: पवनो वहत्ति सहे कथम् सखि ! मया निलये न हि कान्त:॥)

इति शिखा॥

अथ माला॥

आचार्यैर्नवचतुलेङ्घ्रवस्ततो रगगत्ननो दो: गुरू इत्येवं पश्चाच्चतवारि षण्मात्रागायोत्तरार्धेन द्वितीयाधं सेषा माला। यथा—

(वरिस जल ममद घण मलअ सिअल पबण मणहरण कणअ फिअरि राअइ बिजुरि कुल्लिआ णोइअ। पच्छेराविच्छुरे हिमिअओ पिअअओ मिलिअ ण आवेइ॥ बपंति जलं भ्रमति घने मलयजोहतल: पवनो मनोहरण:। क्षणश: पीता नृत्यति विद्युत्फुल्ला नोवा:। प्रस्तर विस्तार हृदय: प्रिमो निलये नायाति॥)

इति माला॥

अथ चूलिका॥

यदि दोहाच्छन्दसि प्रस्तारं लघुपतितकुलकं पश्चात्कल अविकला दोहन्ते, तथा दोहाच्छन्दसो मात्रा: ४५ प्रधिकाइच्च १०, एअं नष्टपश्चाच्छानमात्रा मवन्ति तदा चूलिका नामच्छन्द:। यथा—

(राअ लुद्ध समाज खल बहु कलहाइरणि सेवक घुल्लउ। जोबण चाहसि सुक्ख जइ परिहर घरजिअ बहुमुजुत्तउ॥)

(राजा लुद्ध: समाज: खल: वधू: कलहकारिणी सेवको घूतं:। यौवनं चाहसि सुक्खं जय परिहर घरजिआ बहुमुजुत्तं॥)

Page 225

नारायणी

जोवन्ते वाच्छसि सुखं यद् परिहर गृहजनं बडं गुणयुक्तमपि ।

इति चूलिका ॥

अथ सौराष्ट्रा ।

ऋतयस्स्तार्था दोहैव. सौराष्ट्रा । यथा—

सो माणिम्र पुणमन्त जासु मन्न पंडिभ तनअं । जामु घरिणि गुणुमन्ति सो वि मुहवि सगाहरिलभ ॥

( स मार्य: पुण्यवान्‍यस्य मक्तः पंडितस्तनयः । यस्म्र गृहिणी गुणवती सोऽपि मुग्धया स्वगन्निलयः ॥ )

इति सौराष्ट्रा ॥

अथ काहलि: ।

सगण मगण नतलघचरो गणो गुरुरचैको यत्र प्रतिपदम् एकादशाक्षर-इच्चतुदंशामात्रकश्व स काहलि: यथा—

उच्च उत्थाणअ बिमलघराइ तहणीओ घरिणीओ बिणअपराइ । बित्ताकपुरमुदुदघराइ वरिसइ समप्पा सुख्खवकरा ॥

( उच्चोत्यानकं विमलं गृहं तरणी गृहिणी विनयपराः । वित्त पूरितं मदनाग्रहं वर्षासमयः सुखकरः ॥ )

इति काहलि:॥

प्रथ मधुस्सरतम् !

तत्र जणणित्तो चतुर्मात्रो ( गणो ) प्रतिपादं तनयुम्सारतम् । यथा — जामु चंदु सीस पिन्घआइ दीस । सो संम् पेउ महासुख देउ ॥

Page 226

पश्चिमोष्ठाय:

नारायणी

( यस्य चन्द्र: शिरसि परिधानं च दिशा: | स शंभु: पातु महासुखं ददातु ॥ )

इति मधुमारतम् ॥

अथामीर:

यत्र पादे जगन्मात्रा एकादशमात्रा: स आमीर: । यथा— सुन्दरि गुज्जरणारि लोेअआ दीहविआरि । पीअपओहरमार लुल्लई मोत्तिमहार ॥ ( सुन्दरी गुज्जरनारी लोचनं दीर्घविसारि । पीनस्तनमारे लोलते मोक्तिकहार: ॥ )

इत्यामीर: ॥

भथ दण्डकाहल: ।

चश्वारष्चतुमात्रस्ततत: पण्मात्रस्तततष्चतुष्टकलो गुरुच्चेति द्वादशमात्रा यदातदंडकाहल: । सर्वा अस्मिन्मात्रा: १२५ । यथा— राअहु मगगन्ता दिगन्तलगन्त परिहरि हुअगअचरमसणो, लोरहि महं सरबहु पअपहुपरिकरु लोटइ पडिअत्तनु घरणी । पुणु उट्ठइ संघारि करदत्तगुलिबालतरणअकारज्जमलकरें, कामोसरि राआ पोहलकआअ करु मआ पुणु थित्ति धरे ॥ (राजानो भग्ना दिगन्तरलग्ना: परिहृत्य हयगजगृहरमणो:, रोदन्तं त्वां सरोवरं पादपतितपरिकरा लोटन्ते पतिततनवो घरण्याम् । पुनरस्तिेठन्ति सम्भूय करदत्ताड्गुलिबालतनयकरयमलधरा:, काशेश्वर्रो राजा स्नेहलकाअ: कृत्वा मायां पुन: स्थापयित्वा तृृतवान् ॥ )

इति दण्डकाहल: ॥

Page 227

वृत्तरत्नाकरे

नारायणी

अथ दीपकम्

आदौ गुरूंरतश्चतुष्कलस्ततो गुरूंरत: पञ्चकलस्ततः एको लघुरित्येवं पादघाटिते दीपकम्। यथा—

जसु हत्थ करबाल बीपक्खकुलकाल। सिर सोह बरछत्त संपूरण ससिमत्त॥ (यस्य हस्ते करवालो विपक्षकुलकाल:। धारासि शोभते वरछत्रं सम्पूर्णांशुशिवत्व॥)

इति दीपकम्॥

अथ सिंहावलोक:।

यथो चतुष्कलसङ्घो ततः षट्कला गुरुरेवेति षोडशमात्रापाद: सिंहावलोक:। यथा—

द्रसउज्जरगुरुअ दलं दलदलिअ चलिअ मरकिठ्ठवमलं। बलमोलिअमालअरअकुला कुलउज्जलचुलिकणफुला॥ (हतमुज्ज्वलमगुंरराअदलं, दरदलितचालितं महाराष्ट्रबलबम्। बलमोट्टितगअन्वरराकुलं:, कुलओज्ज्वल: कलचचिर: करण: स्फुरति॥)

इत्यलम्!

इति सिंहावलोक:॥

इति श्रीमद्धट्टरामेश्वरसूनुना राय रघट्ट विरचितायां वृत्तरत्नाकरवृत्तौ अध्याय:॥

Page 228

प्रस्तारो नष्टमुद्दिष्टमेकद्रयादि लग्नक्रिया । सङ्ख्या चैवाध्वयोगइच्छषडते प्रत्ययग्रा: स्मृता: ॥१॥

अथ प्रागुक्तछन्दसां छन्दादिज्ञानाय पट् प्रत्ययानाह प्रस्तार इति । छन्दसां मेदादिप्रस्रयात्मकत्वात् प्रत्यया: । अथ नष्टादीनां प्रस्तारज्ञानाधीनत्वादादौ प्रस्तारमाह-नारायणी

एवं समादिकृतत्रयमपिमध्ययेदानां तेषामुत्पत्तिप्रदर्शनायाडनुक्तानां न वृत्तानां कविप्रयोगेषु दृश्यमानानां सद्भावोपपत्तये प्रस्तारादय: पट्प्रत्यया व्याख्यातङ्ग्या: । प्रतीप्ते सङ्ख्यादिकमे मिस्सते प्रत्यया: । सम्मावितेषु वृत्तेषु विश्रासापरपर्यायप्रत्ययख्यापकत्वाद्वा । ते च प्रस्ताराद्या: पट् । तदुक्तं प्रस्तार इति ।

तत्र नष्ट्रोद्दिष्टादीनां प्रस्तारज्ञानाधीनत्वात्प्रस्तारं तावदाह— प्रस्तारंवृत्तजातिपादस्थवर्णसङ्ख्यासर्वङ्गुरो: पदे लिखिते सति वालक्रीडा

अब छठे अध्याय की टीका लिखते हैं । इस प्रकार विभिन्न वृत्तों के लक्षण बतलाये ग्रन्थ उन वृत्तों की उत्पत्ति को दिखाने के लिए प्रस्तार आदि पद प्रत्ययां को कहते हैं । प्रस्तार नष्ट उद्दिष्ट एकद्रयादिलङ्क्रिया सङ्ख्या एवं श्रद्धयोग ये ६ प्रत्यय माने गये हैं । प्रत्यय का अर्थ है जिससे छन्दों की प्रतीति होती है वे प्रत्यय हैं । यान्ती एकाक्षर चन्दों का फैलाव कितना होय । इनके स्वरूप कैसे

Page 229

पादे सर्वंगुरावाच्याल्लघुं न्यस्य गुरोरधः । यथोपरि तथा शेषं भूयः कुर्यादिमं विधिम् ॥२॥

पदच्छेदः । आद्यपदं कौ सर्वगुरोः पादे लिखिते ततो द्वितीयपदं ततो प्रथमपदं क्तिस्थप्रश्वरसप्रमगुरोरघो लघु लिखित्वा पनरशिष्टपादाक्षराणि प्रथमपदं क्तिस्थाक्षरतुल्याम्न लिखेत् । अथ वृतीयपदं ततो द्वितीयपदं क्तिस्थगुरुमध्ये आद्यगुरो तुल्याम्न लिखेत् । रघो लघुं लिखित्वा अवशिष्टानि पादाक्षराणि द्वितीयपदं क्तिस्थाक्षरतुल्याम्न लिखेदित्येवमेव लेखनद्विधि पुनः पुनरचतुथ्यादिपदं क्तिषु कुर्यादित्यर्थः । ननु द्वितीयादिपदं ततो पादवर्णसु आदास्य वर्णस्य गुहत्वमावे

नारायणी

तत्रादावप्रथमपादे गुरोरघो लघुं स्थापयेत् । प्रथमवत्सु गुरुपंक्तिषु न तु वर्णदिपेक्षया । तत्रादौ हि द्वितीयमेदे आद्यगुरोरमावत् वृतीयमेदानुपपत्ते । तं लघुं न्यस्य यथोपरि पदं ततो तथैवाघस्तनाघस्तनपदं ततो, शेषं पादवर्णमड. ह्यापूर्यंवद्वि द्वितीयादिकं गुरू लघुं वा लिखेत, यथोपरि गुरूरेत्नाघस्तद्वपि गुरूयेत्नोपरि लघुस्त्राघस्तादपि लघुरित्ययं । मूयः पुनरमुं पूर्वोक्तं विधिं लेखनरूपं कुयात्न्नोयादिपदं ततो गुरुमध्ये आद्यगुरोरघो लघुः शेषं यथोपरिवदेवेतेत्यर्थः ।

बालक्रीडा

होंगे इसके जानने के तरोंके का नाम प्रस्तार है । जैसे ६ अक्षरों वाली गाथाश्री छन्द है । इसके केवल दो स्तस्तनुमध्ये १ द्वाश्चवदना नयो २ विद्युलेखा मो मः र एवं त्सौ चे ह्सुमती इन छन्दों के नाम और लक्षणा दिखे हैं । किन्तु प्रसार के अनुसार इस के ६४ ही भेद होने हैं इस से कम या वेशी नहीं हो सकते हैं । इन के नाम और लक्षण को नहों कहा है । यदि यह जिज्ञासा हो जाय कि इसके ये ६४

Page 230

ऊने दच्याद्गुरुनेव यावत्सर्वंलघुर्भवेत् । सेतुः

तस्याधस्तृतीयादिपङ्क्तिपु किं विलेद्यमित्याशङ्क्याह-ऊन इति । द्वितीयादिदङ्‌क्तिस्थगुरुषु आद्यगोरधस्तृतीयादिपङ्क्तौ विलिखितालघोःपूर्वंस्मिन् स्थाने गुरुननेव लिखेदित्यर्थः । तेन अद्धंसमवृत्तेऽद्र्धं इति विषमवृत्ते श्लोके इत्यपि जेयम् । यदाहुः-अद्धंसमप्रस्तारेऽद्र्धंप्रस्तार इत्यादि । प्रस्तारविधिमुपसंहरति । प्रस्तारोड्यमिति । प्रस्तरस्य प्रस्तारः । यस्तु प्रस्तार्यतेsडनेनेति प्रस्तार इति तच्चिन्त्यम् । सोsयं छन्दःशास्त्रादौ दृश्यमुक्त इत्यर्थः ।

एतद्‌मति तृतीयेऽपि भेदेऽऽद्यास्यानसप् शून्यत्वात् तत्र किं लेश्यमित्यत ग्राह —

ऊने न्यूनं स्थाने गुरुननेव दच्यादिलिखते । बहुधा च नमुने प्रस्तुतरत्नप्रदीपकोपन्यूनने गुरूणां प्राप्त्यं । ततश्च मूःशब्दोऽपि दोषपार्थो जेयः । तेन पुनःपुनरं बपेक्षया आद्याद् गुरोरघो लघु लिखित्वा शेषमुपरिवदेव सम्पाद्य ऊने बालक्रीडा

भेद कैसे होते हैं इनका स्वरूप क्या है तो इसके लिए तरीका यह है कि पहले सर्वगुरु वाला पद लिखे । इसके बाद दूसरी पंक्ति में पहले यदि गुरु हो तो गुरु लिखे और यदि लघु हो तो लघु लिखे । फिर तीसरी पंक्ति लिखने के लिए दूसरी पक्ति में जो पहला गुरु है उसके नीचे लघु को लिखे उसके बाद दाहिनी तरफ ऊपर लिखे हुए गुरु के नीचे लघु लिखे । शेष को ऊपर लिखे गुरु एवं लघु के अनुसार गुरु के अनुसार नीचे गुरु लिख दे । किन्तु दाहिनी तरफ खाली जगह में गुरु को ही लिखे । इस विधि को बार २ तबतक करे जब तक अन्तिम पाद में सर्वलघु न हो जाय । जब सर्वलघुपाद हो जाय तब उस क्रिया को छोड़ दे । इस प्रक्रिया को छन्द के जानकारों ने प्रस्तार कहा है ।

Page 231

प्रस्तारोदयं समाख्यातश्छन्दोविचितिवेदिभिः ।३।

तथोक्ताया द्वौ भेदौ स्पष्टतावेव (s, s) अतयुक्तिर्यापि चतुर्मेदः प्रस्तारो यथा । (s s Is Is II) मध्यमात्र अष्टमेकः प्रस्तारो यथा — (s s s I s s s I I s s I I s I s I sI ।।।) एषामेवाष्टमेदानां क्रमेण मयरसुतज भन इदृष्टो मज्ञा: प्रार्गिमहिता: । एवं "प्रतिष्ठादीनां" षोडशादि मेदा मवन्ति । इति पूर्वपूर्वजात्यपेक्षयोततरजातेदिगुणा मेदा जेया: । एकाक्षरादि षडूर्ध्वनिरत्यन्तजालेः प्रस्तारपिण्डसंख्या उक्ता "वृत्तमोक्तिके" ।

षडूर्ध्वनिरति: - स्पष्टतायां चैव तथा सद्स्त्राण्यपि सप्तपक्तिः । सक्तार्पि हरवेदसंमितानि कोटयस्तथा रामनिशाकरेः स्त्यः । इति । १ ३ ४ १ १ ७ ९ ७ ३ ६

प्रस्तारकमे' बीजं नोचुः प्राज्ञोदन्त्र यज्ञपि । स्पष्टततायास्तथाप्यस्मिन् वेदामि सुधियां मुने ।

स्थाने गुरुदेया इत्ययं: प्रस्तारकरणेऽवधिमात्र-यावदिति । सर्वलघु: पाद: प्रस्तारो वा यादृन्मवति तावदेवं कुयांत् । प्रस्तारोदितकमुपसंहरति-प्रस्तारो-यमिति । प्रस्तारयतेऽ इति प्रस्तारः । प्रस्तार्यतेड नैन छन्द इति वा छन्दो-विचितिश्छन्दःशास्त्रं । तदुक्तम् --

वालक्रीडा

जैसे तीन अक्षरवाले छन्द का प्रस्तार कहते हैं । पहले सर्व गुरू वाला s s s प्रथम पाद लिखें । बाद में दूसरी पंक्ति में प्रथम गुरु के नीचे लघु लिखे शेष स्थान में ऊपर के अनुसार s s गुरुभों को लिखे । तीसरी पक्ति में गुरु द्वितीय पंक्ति का द्वितीय गुरु है इसके नीचे लघु लिखे फिर दाहिनी ओर ऊपर के अनुसार लिखे । किन्तु इस लिखे हुए लघु के पहिले खाली स्थान में गुरु को लिख दें

Page 232

बष्टोडध्यायः

नारायणः

स्थापयित्वा गुरुधोरो गुरोः पुरः स्माद्यशोपरि तथैव पूरयेत् । पश्चिमं च गुरुभिः पुनः पुनः

सर्वलघुविरतित्येयं विधिः । इति ॥

तदिदमुक्तादौ योज्यते । तत्रोक्ता मातृका यथा -S, I, ( २ ) तस्माद् द्विक-

लपस्वात् । अतयुक्तियाम् यथा—SS, IS, SI, II ( ४ ) । मध्यमायां यथा—

SSS, ISS, SIS, IIS, SSI, ISI, SII, III, ( ८ ) एते मगणादयो एवं मिद्धच्यन्ति ।

चतुरक्षरायां प्रतिष्ठायां यथा—SSSS, ISSS, SISs, IISS, SSIS, ISIS, SIIS, IIIS, SSSI, ISSI, SISI, IIS1, SIII, IIIS1, IIII, ( १६ ) एवं सर्वेऽपि

समवृत्तानां प्रस्तारे कुरने पूर्वंपूर्वपश्चिमे उत्तरौत्तरस्य द्विगुणानि भेदा भवन्ति ।

अत्र उदाहरणम् —

पादं मवर्गह लिखेन्मुखगुरोश्चाधो नघ पूर्वचत् । छेदं मूलगुरोः । पुनर्लंघुमथो शेष पुनः पूर्ववत् ॥

ऊने न्यस्य गुरुनशेषलब्धुक पादं च यावत्पुनः कार्योऽयं विविधरतिचतुर्लद्म नागायणः प्रस्तुतिम् ॥

इति समप्रस्तारः ॥

अथार्धसमप्रस्तारः

अत्रंमेव तत्र्यमेव पादानां प्रकलल्प प्रस्तारः कार्यं, पाद इत्यस्यो- पलक्षणत्वात् । तत्र हि कुंभ — 'अत्रंसमेव प्रस्तारेऽत्र प्रस्तारः कार्यं' इति ।

तथ्यथा — दृचक्षरपादे च्छंदसि पादद्वयलुपस्येध्म्य पादनाकल्पनय

चतुरक्षरपदूवोक्तप्रस्तारवत्प्रस्तारे दृचक्षरचछुंदसः पादौ भेदाः । अत्र प्रथम

बालक्रीडा

इस तरह करने से तीन अक्षरों वाले छंद के आठ भेद बने । जिनका

स्वरूप यह है—

S । ये २ मेव एकाक्षर छंद के होने हैं । SS । IS । II । ये चार मेव

द्वक्षर छंद के होते हैं ।

Page 233

वृत्तरत्नाकरः

सेतुः

सर्वगुरुपादस्य मेदविवक्ष्यां द्वितीयपंक्तौ प्रयमस्थान एवोपस्थित-त्वाद् गुरुनिरसपूर्व्वकं लघुप्रयोगेण सर्वगुरुपादो मिद्यते इति तस्यादो कल्पना । ततस्तृतोयपंक्तौ द्वितीयस्थाने गुरुनिरसपूर्व्वकंलघुप्रयोगाद् द्वितीयो मेदः । अस्यैव च शेषमृतश्र्चतुर्यंपंक्तिस्थ-स्त्रितीयो मेद इति तस्य कल्पनम् । ततः पश्चमपंक्तौ स्त्रितीयस्थाने तथैव लघुप्रयोगाच्चतुर्यंस्ग अस्यैव च द्विगुर्वदिस्थत्रयो मेदाः । लघुगुर्वादि

नारायणो

s s s s, ष ष्ठ s s I, एकादश s।sI, पोडशानां ।।। , मेदानां समृतमेदत्वेनार्ध-सममेदकत्वात्तान्प्रतियज्य शुद्धार्धसमप्रस्तारः: सिद्धो मर्वति । तदुक्तं-प्रस्तुतमेदकारी विकल्पः: प्रस्तारक्रमायातोडपि वज्रंनীয়ः' इति । मंडूख्वायां तु गणना कार्येंव । अन्यथा नष्टोदृष्टादिसिद्धे । ततश्च द्वादश शुद्धार्धंसम-मेदः । यथा —I s s s, s I s s, ।।s s, s s I s, ।।s ।, s ।। I s ।।, s s s I ।, I s । I, s ।।, एवमन्यत्रापि योज्यम्

इत्यर्धैःसमप्रस्तारः ।।

अथ विषमप्रस्तारः ।

विषमाणां तु प्रस्तारे पादचतुष्टयातमकस्य च्छंदसः पादस्थानीयत्वं प्रकल्प्य प्रस्तारः कार्यः । उक्तं हि-विषमप्रस्तारे पदचतुष्टयस्य प्रस्तारः कार्यः' इति । यथा द्वि-चक्षरस्य विषमवृत्तस्य पादकलपनायां सर्वगुरोःs s s s s s s s s पूर्व्वदाच्चगुरोरघो लघुं विन्यासं यथोपरौति गुरसप्तकं लिखित्वा मृयः कुर्यादिति द्वितीयप्रस्ताराद्गुरोरघो लघुं परतो यथोपरौति कृत्वां ऊने गुरूंदद्यात् । एवं सर्वलघु प्रस्तारं यावदृते षट्पद्वाशदधिकं शतद्वयं मेदाः । तेषां मध्ये पूर्व्ववत्समाधंस्महृपरत्वेन प्रस्तुतविषमप्रस्तारमेदकारित्वात्प्रथम-द्वितीयाच्च सप्तदशः सप्तदशोडस्यं यावदर्जनीयाः । ते च यथा-प्रथमः: s s,

वृ० १४

Page 234

सेतु:

गुरुर्लघ्वादि लघुर्गुरादिशच । इतीत्थ सर्वंगुरुणा प्रथमेन सहितेषु मध्यमायाऽष्टमे देवु एषु क्रमेऽपि बीजमुक्तम् । एवं प्रतिपादं प्रस्तारक्रमेऽप्युल्नेयम् । अयं मात्राप्रस्तारः। तत्र प्रथमपङ्क्तौ स्याद् गुरुपादस्तु पञ्चत्रत । द्वितीयपङ्क्तौ प्रथमादघो लेघ्यो लघुगुरोः: । यथोपपदि तथाऽपि शेषमूनस्थाने लघुं न्यसेत् । तृतीयादिषु पङ्क्तिष्वप्येवमेव गुरोरघ: ।

नारायणि

S S S S S S, अष्टादश: । S S S|S S, पञ्चविंश: । S'SSS'S, द्विपञ्चाश: । IIS S|I S S, एकोनसप्तति: । SS|S S|S, षडशीतिः । I S|S S|S, त्र्यधिकशतं । II S|I I S I, सप्तचत्वारिंशदधिकशतं । S S S|I S I S, एकसप्तत्यत्तरशतं । S'|S I S|S I, अष्टाशीतियुत्तरशतं । I S|I S I, पश्चोत्तर-

द्विशतं । S S|I S|I I, द्वाविंशत्युत्तरद्विशतं । I S|S|I I, एकोनचत्वारिंशदधिक-द्विशतसहस्रं । । । । । ।, एवं षोडश । एपां मध्ये प्रथम SSSSSSSS, पञ्चदश ISSISIS, एकादश SIS S| S I, षोडश । । । । । । । । । सममेदाः । अन्ये द्वादशार्धंमममेदाः । शेषश्वतुर्वारिशदधिकशतद्वयं

मुदविशममेदाः । एवं सर्वत्र विषमेषु प्रस्तारमेदोऽप्येम्यः । इति विषमप्रस्तारः ।

अथ मात्राप्रस्तारः ।

मात्राप्रस्तारे तृपञ्चपङ्क्तौ यथारुच्यं मात्राद्वयस्थाने एकैकगुरुक्रमेऽपि लिखित्वा प्रथमगुरोरघो लघुं लिखित्वा शेषमुपरिपङ्क्तिकवकृत्यादि । एवं सत्येकां मात्रां न्यूनां मत्वति, सा लघोः पूर्वं लघुरुपेण देया । तृतीयपङ्क्तौ प्रथमगुरोलघुं दत्वा शेषमुपरिपङ्क्तिवलिखित्वा न्यून-सङ्ख्यो मात्रा:, ताः लघुरुरुपेण लघोः पूर्वं देयाः । एवं क्रमेणाऽगुरो-

Page 235

सेतुः

लघुं नस्यादवशिष्टं तु पूर्ववत् परिकीतिततम् । न्यूने मात्रात्रये देयस्तस्मिन्नादौ गुरुद्रयौः । ३ ।

कलयोः स्वात्ततः पूर्वं लघुद्रयौ मवेतत् । चतुर्थपञ्चावस्थेयं पश्चस्पान्तु गुरोरघः । ४ ।

लघुद्रयेन निखेत्पूर्वं शिष्टन्तूपरिवद् मवेत् । एवं सर्वत्र विज्ञेयः कलाप्रस्तार उत्तमः । ५ ।

तेन त्रिगुरुपादस्य पश्च मेदा मन्त्र्यमी । सर्वान्तिमध्यादिगुरू चतुलंघुगणा: स्मृताः । ६ ।

नारायणी

रघो लघौ दत्तौ उपरि षडक्षरे लिखिते शेषा मात्रैक चेदाद्यलघोः पूर्वं लघूपेगा देया । हे पञ्चभ्यां तदा तत् एवं पूर्व मुहु:प्रस्तुत । एवं गुरुश्रेणींवेति । तिरश्चेततदा एषो लघुरेको गुरुश्रेणीति । पञ्च चेतदा एको लघुद्रयो गुरु चेत्स्यवत्रमेण सर्वलघु प्रस्तारयं तं लिखेत् अत्रेवं करणे पूर्वोक्तपट्कलत्रलयोद्गणप्रस्तारः यथा—S S S, I S C, I S I S, S I I S, I I I I S,

वालक्रीडा

१ | S S S | म ग ण २ | I S S | य म रा ३ | S I S | र म रा ३ | I I S | स ग ण ४. | S S I | त ग ण ५ | I S I | ज ग ण ६ | S I I | म न ग ५ | I I I | न ग ण

ये आठ मेद अक्षर छन्द के होते हैं जो कि छन्दः शास्त्र में मगणादि अथ ठ गणों के नाम से प्रसिद्ध हैं । इनका स्वरूप भी यहीं है । इनमें यह मी अज्ञातव्य निद्धम है कि १ एकादिपद् द्विचरति २६ अक्षर पर्यन्त के मेद पहले की अपेक्षा से दूने होंगे । जैसे एक के दो मेद । २ के ४ मेद । ३ के आठ मेद । ४ के १६ मेद । ५ के ३२ मेद । ६ के ६४ ।

Page 236

वृत्तोद्योतव्यायः

सेतुः

मूलकृतापि प्रथमेऽध्याये उत्क्ता। एतां नामान्याम प्राकृतपद्धतिम् उत्कान्तिम् ।

गुरु द्रयं S S अ अ रगो गहरन्ते ।। १५। कर शललोपयोः । हरंमि गुरु मझे S ।, आदि गुरु S S वसुचरगो विप्पो स घ हि लघु राहिः । त्रिहुपादादावपि त्रयोदशादि भेदा भवन्ति । स्वयमूच्याः । इति मात्राप्रस्तारः । १३ ।

अथ एकाक्षरप्रभृतिप्रस्तारे द्वितीयादिवृत्तस्य नष्टस्य स्वरुपज्ञानार्थं नष्टमाह—

I S S I, S I S I, II S I, S S II, II S S II, I S II, S IIII, IIIIII. ( १३ ) पञ्चकलस्य सर्वगुरुमेदामावादिनघवाद्याः तव भेदाः । यथा— I S S, S I S, III S, S S I, II S I, I S II S III, S III ( ५ ) एवमन्यत्रापि । विषमकलप्रस्तारेऽवादौ लघुं दत्वा प्रस्तारः कार्य इति ।। ३ ।।

इति प्रस्तारः ।।

बालक्रीडा

७ के १२८ । द्र के २५६ होते हैं इत्यादि प्रकार हैं ।

चतुरक्षर छन्दों का प्रकार—

S S S S । १ । पहले भेद में ४ गुरु ।

I S S S । २ । पहले भेद में प्रथम गुरु के नीचे लघु लिखकर फिर सब गुरु है ।

S I S S । ३ । दूसरे भेद के प्रथम गुरु के नीचे लघु खाली में गुरु वाकी में जसका तस ।

Page 237

वृत्तारत्नाकरेः

बालक्रीडा

s s l s | y | तीसरे भेद के प्रथम गह के नीचे लघु वांकी जम के तस ।

s s | s | y | y भेद के ३ रे गह के तीसरे लघु लिखें खाली में २ गुरू

| फिर ऊपर के जस का तस ।

s l s | ई | ५ भेद के ९ म गुरु के नीचे लघु लिखें । खाली नहीं है अतः

उमको जस के तस ।

s l s | उ | ६ भेद के दो गह के नीचे लघु वांकी जम का तस । खाली

में गुरू लिखें ।

l l s | ए | ९ भेद के ९ म गुरु के नीचे लघु व की ऊपर के जस के तस

लिखें ।

s s s | ऐ | ८ भेद के ७ गुरू के नीचे लघु । फिर खाली में गुरू लिखें ।

s s l | १० | ८ भेद के ९ म गह के नीचे लघु लिखें वांकी ऊपर के जम

l l s | ११ | १० मे २ गुरू के के नीचे लघु लिखें खाली में गुरू वांकी

ऊपर के जस के तस ।

l l s | १२ | ११ मे. १ गृह के नीचे लघु लिख वांकी जस के तस ।

जस के तस लिखें ।

s s l | १३ | १२ से. गुरू के नीचे लघु खालो में गुरू वांकी में ऊपर के

जस के तस ।

l s l | १४ | १३ मे. में ९ गुरू लिखे वांकी में ऊपर के तरहू जस

के तस !

s l l | १४ | १४ मे. दूसरे में गुरू के नीचे ल. लिखें खाली में गरूवांकी

में जस के तस ।

l l l | १६ | १५ मे. में १ म गुरू के नीचे ल. लिखें बांकी में ऊपर के

तरह जस के तस ।

Page 238

नष्टतस्य यो भवेदड्कःस्तसत्यार्धेऽर्धे समे च लः । विषमे चैकमाधाय तस्यार्धेऽर्धे गुरुभवेत् सेतुः ॥४॥

नष्टतस्येति । नष्टतस्य वृत्तस्य योऽङ्कः । तस्मिन् समे सति लो लघुलेंघ्यः । तस्य नष्टवृत्ताङ्कस्यार्धे कृते सति योड्कः । तस्मिन्नच समे सति लघुरोध्यः । नष्टस्याङ्के विषमे सति गुरुलेंख्यः । तदुत्तरं विषममड्केकेन संयोज्य योऽङ्को जातस्तस्यार्धे कृते सति तस्मिन् विषमे सति गुरुलेंख्यः । समे तु लघुरिति वृत्ताक्षरसंख्यापूरणं यावत् पुनः कुर्यादित्यर्थः । विपमाङ्कस्यार्धीकर णाशक्ते रधिकैकाङ्केन संयोजनं कृतम् । अत्रोदाहर णम्— अक्षरप्रस्तारे द्वितीयो वृत्तमेदः कोद्र्ङ्गिति प्रश्नेऽद्रितीयस्य समाङ्कत्वादार्द्धो लघु र्यस्य ततो द्वित्वसंख्यया अद्ध नारायणी

अथ प्रस्तारपरिसोधनोपयोगि नष्टमाह— अङ्क इत्यतः । परं तत्नेत्रयङ्ग्यार्ध्यम् । तनश्च नष्टस्य वृत्तस्य योऽङ्कः— सन्न्र समे सति लो लघुलेंघ्रः, तस्य चार्धेऽर्धे कृतेर्डाङ्के समे सति लघुंविषमे त्वर्धीकर णाशक्ते रेकमधिकमावाय सति गुरुम्वेवलेख्य इत्यर्थः, तदनन्तरं तस्मिन्नविषमे एकमधिकमावाय संयोज्य योऽङ्को जातस्तस्यार्धे विपमे सति गुरु:, समे तु लघुः । विषमे सति गुरुभवेत्तु सेतुः ।

बालक्रीडा

अब प्रस्तार रचने के उपयागी नष्ट को कह्ते हैं । जैसे किसी ने पूछा कि तीन अक्षर के छन्द का चौथा स्वरूप कैसा है तो प्रश्नका अंक ४ सम है अतः एक लघु लिखा फिर उस ४का आधा २ सम है अतः लघु लिखा । फिर दो का आधा १

Page 239

वृत्तरत्नाकर

सेतुः

मेकसंख्या तस्या विषमतत्वाद् गुरू न्यस्य तत्संख्या एकरूप विषमसख्याया एकेन संयोजने जातौ द्वौ द्वी यौ स्तः सख्या द्वौ मेकसंख्या । तस्या अपि विषमतत्वाद् गुरुमेतौ न्यसेत् । इति आदितः षड्भिः गुणौ द्वी यौ मेदो यथा । १५, तथैव तृतीयो मेदः किं स्वरूपः ? इति प्रश्नो तृती यस्स विषमतवाद् गुरू न्यस्य ततः सै कस्य तस्याद् द्वयं, तस्य समत्वाल लघु

१ विषम है अतः प्रथम इस तरह के लघु युक्त वाले मेदों के चौथे मेद का स्वरुप ? इसे देखिये ह्रस्व !

नारायणो

त्वद्भिः करणाशक्त रेक मधिकं प्रक्क्षिप्यायंयेत् । तस्मिन्न पद्येऽ विषमे गृृहः समे लघुरित्येवं विवक्षित नष्टवृत्त शरसड् ह्वापूर्वगा यादत्कुय्यांत ! अथेदानीं इत्युमयत्र वीर्यगा पुना: पुना: करणं मूर्छनम् । यथाऽऽक्षरे पञ्चमं वृत्तं कीदृशिति प्रश्नने कृते पञ्चमाद् गुरू विषमतवाद् गुरूं द्वियस्य सै कस्याद् द्वयं तृतीय समत्वाल लघुरिति ! यथा— ३१, मोद्यं पञ्चसम्तगणः । स्म मोदादरणं

किसी ने पूछा है— चार अक्षरों वाले प्रतिष्ठा छन्द के ५ वे मेद का स्वरुप क्या है ? सेो विसृत छन्द के प्रश्न का अंक ५ विषम है

यथा—चतुरश्र प्रस्तारे चतुर्थ वृत्तं मोदर्गिदि प्रश्नने समत्वाल लघुर्द-वर्गे च ह्रचौ पञ्चलवः । शिष्टे द्वचद्वौ जातौ एकस्यात् विषमतवाद् गुरुः त्रिस्थे-करौ मेदेर्ज्वते पुना मुखरद्—: १५, एवं सदृदृक् प्रश्नेऽ मेदैः प्रदर्श्य

अतः इसको अघिक होने नहीं सकता है इसलिए इसमें एक मिलाया तो

हति समाप्तम् ।

अनुवादकः

Page 240

सेतुः

न्यस्य ततस्तस्यादौ स्यै तहवत्प्रेत विषमत्पादं गुरुं न्यसेदिति मध्यलघु रगण स्मृतोयो भेद इति। एवं सर्वः प्रस्तारः शोधनीयः। वर्णानष्टेषु सर्वत्रैवं दृश्यते यथा चतु:कलप्रस्तरे द्वितीयः कोद्र्गं भेद इति प्रश्ने चतुस्त्रः कलाः पृथक् स्थाप्याः तत्र पृथमायामेकाड्को देयः। द्वितीयायां द्विपङ्कः। एकाङ्कद्विपङ्कावै कीकृत्य जातः सप्रपदः स्नृतोयायां द्विपङ्कद्विपङ्कावे कीकृत्य जातः पञ्चाङ्करचतुर्थ्या यथा

१ २ ३ ४ ५ । । । । ।

पृष्ठांक मन्तिमकलोप्यङ्के लोपयेत। तत्रावशिष्टे पूर्वपादङ्कं यथासम्भमं लोपयेत। यस्याङ्कस्य लोपस्तदङ्गस्तन्मात्रा परया मात्रया सह गुरुत्व नारायणो

ग्रथ्याङ्समनष्टम् अङ्समानं

तु नष्टे पूर्वाङाहुनदचङरपादाङ्समप्रस्तारे पञ्चमो भेदः कीदृगिति प्रश्ने। पञ्चानां विषमत्पादं गुरु:, सङ्केडङ्के त्रयानां विषमत्पुनरङ्कु: सङ्केडङ्के द्वयो: समत्वालघुङ्के योरङ्के विषमत्नाद् गुरु रिति सिद्धमध्यंम् SSS द्वितीयाङ्केडङ्के भवेत्। अत्र यदि समार्धसमयो: संसृष्टत्वं तदा पञ्चत्वम्, यदा तु शुद्धाङ्समपङ्कन तदा प्रथमस्य सर्वेङ्गुरो; समत्वात्र्याङ्के चतुर्थङ्का। नष्टाङ्कसिद्धस्तु संवलितसड्खयाङ्कवेत्युक्तं प्राक् एवं सर्वत्रापि।

इत्यङ्सममनष्टम् ॥

अग्र विषमनष्टम् ।

विषमाङ्कं नष्टे तु द्वचङ्करविषमवृत्तस्य चतुर्थो भेद: कीदृगिति प्रश्ने उन्निदिवाविचाने। ISSSSSSS अयं चतुर्थः। अत्रापि समाङ्समसंवलनेन बालक्रीडा

६ हो गये। इस ६ का आधा किया तो ३ विषम अङ्क मिला अतः गुरु लिखा। तोन भी विषम है अतः इस में एक मिलाकर आधा किया तो

Page 241

सेतुः

ममायाति । प्रकृतद्वितीयभेदप्रपञ्चनेन्तिमे पञ्चमोङ्के पृष्ठं द्वयङ्कं विलोप्यावशिष्टे ऋषड्के पूर्वं त्रयङ्कं विलोपयेत् । एवं तृतीयचतुर्थङ्कलोपरि अङ्कयोगे सत्युक्तं सर्वोक्त इत्यत्तगुरुचद्वितीयो भेदः यथा S । S न्यायः ।

अत्र मदीयः संग्रहः— संस्याप्येह पृथङ् मात्रास्तत्र चाड़कान् समालिखेत् । एक द्वयङ्कू तृतीयाड़कानाच्यमात्रात्रये क्रमात् । १ । ततः पूर्वद्वयोनिमश्रानान्त्रये पृष्टाड़कलोपनम् । पूर्वंपूर्वं तरस्यापि लोपः सम्भवतो भवेत् । २ । यस्य यस्य मवेल्लोप स्तदङ्गोग्रुहता भवेत् । परया मात्रयेल्यं तन्मात्रानाश्टं बदेत्सुधीःरिति । ३ । इति नष्टम् । ४ ।

नारायणी

चतुर्थंता, शुद्धविषमेन्देपु तु प्रथमस्य समार्धंसमतया त्यक्त्वक्त्रात्त्रीयता । एवं सर्वेष्वर्धंसमविषमेपु योज्यम् ।

इति विषमनष्टम्

अत्र मदीयः सद्‌ग्रहलोकः— पृष्टाड़के विषमे समे गुरु लघू युग्मे तयैकाधिकम् युग्मेऽङ्गे विपमे समे गुरु लघू भूयोडविशिष्टेऽङ्गिते ।।

बालक्रीडा

सम आये तो लघु लिखा इस तरह चतुरक्षर छन्द के ५ वें भेद का स्वरूप S S । S यह हुआ । इसमें एक यह मी लाम है कि प्रस्तार के किसी

Page 242

षष्टोऽध्यायः

नारायणो

तद्रत्न्यस्य विवक्षितान्गुल्हघून यावद्विदध्यापि न्दं शोरामेश्वरमटटसूनूरकरोन्तष्टे त्रिघामोदुषोम् ॥ अथ मात्रावत्तो नष्टम् ॥

तथ् लाघवाथं पण्मात्रप्रस्तारे उदाहरणमुख्यत्ते । पण्मात्रप्रस्तारेऽपु सप्तमस्थाने कीदृशो गणोऽस्तीति प्रश्न षड्वि कलास्तावत्पूथगकस्थाय नोयः । तथ प्रथमकलोपयकाड्को देयः, द्वितीयकलायां द्वचड्क एव, एकाड्कात्पूवं कस्यचिदेकस्यामावेन कीकिरगासम्भवात । एककलोपयङ्क कं द्वितोयकलोपर्यङ्क कं चैकौकृत्य त्रड्क कं तृतीयकलोपरि, द्वचड्क कृत्यड कावेकोकृत्य पञ्चाड्कं चतुर्थोपरि, त्रडुपञ्चाड कावेकोकृत्याष्टाड्कं पञ्चमोपरि, पञ्चाष्टो चैकौकृत्य त्रयोदशाड्कं षष्ठोपरि विन्यसेत । यथा—

१ | २ | ३ | ४ | ५

१ | १ | १ | १ | १

एवं सर्वत्र पूर्वपुवंकलाद्योपिरिस्थाड्कमेकोकृत्य परपरकलासु न्यसेत । एवं कृते पृष्टाड्कर्मन्तिमकलोपयङ्क लोपर्येत । अवशिष्टाड्कोऽन्यवहितपूर्वपुवंतरमेवाड्कं यथासम्भवं लुम्पेत । तथा यस्स यस्यानुस्य यावत्सम्भवं कुर्वात । प्रसुत्के पृष्टं सप्ताड्कं त्रयोदशाड्कं विलोप्यावशिष्टाड्को न लुप्यन्त इति पञ्च लोपर्येत, अवशिष्टे एकाड्के त्रयो द्वाव न लुप्यन्त इति एकाड्कस्य लोपर्य शून्यता । एवं कृते पञ्चमकोलुप्त-त्वातदघस्तने मात्रे चतुर्थप्रथमे पञ्चमद्वितीयपात्रे आदाय गुरुतां मच्अ-तः । एवं कृते षट्कलः सप्तमप्रस्तारः ।

बालक्रीडा

ह्रस्व में मूल की शंका हो जाय तो वह मो इस नष्ट की क्रिया से दूर की जा सकती है। नष्टक के नियम को याह रखना हो इसका उपाय है।

Page 243

उद्दिष्टं द्विगुणानाद्यादुपर्यड्कान्समालिखेत् ।

सेतु:

अथ निर्णयतस्वरूपस्य वृत्तस्य स्थानविशेषज्ञानेन मुद्रिदृष्टमाह—उद्दिष्टादिमिति । अत्रैकक्षरमारिस्यपादर एकादशकान्त द्विगुणान् लिखतेत । तत्र लघूपरिस्या येड्कास्ते संयोज्या अविच्छिन्नकाड्केन सहिताश्च कार्या । एवं सति योज्यको जाततत्सहघाकमुद्दिष्टं सदेवितंयथः । उदाहरणं व्यक्शर प्रस्तारे मध्यगुरूर्जंगणः कतिस्मन् स्थानेऽस्तीति प्रश्ने न्यासः ।

एकाक्षर आदि छन्दों के प्ररतार में प्राप्त अमुकछन्द का अनुरूप स्थान कौन सा है । अर्थात् किस संख्या वाला यह छन्द है ।

नारायणि

नष्टे सर्वा: कला: कार्या अड्कुल्यासस्तु पूर्ववत् । पृष्टोङ्क: शेषके लोप्य: परोङ्क्यड्कोङ्क लुप्यते ॥ यस्य यस्य मवेल्लोपो व्युत्क्रमेऽपि पुन: पुन: । तदङ्घो मुहुर्तमेति पर्याया कला या सह ॥

लेखने कृते सति लघुलेखौपरिस्था येड्का स्त्तरोत्तरं लिखेत् ।

उद्घिष्टस्य रीते: पूर्वंमुक्तलघापूर्ववद्वदित । उद्दिष्टवदितरयर्थ: । आार्याया मात्रावृत्तवादनया रीत्या नष्टसिद्धावपि तन्मात्राविषयो लघुरुपाय आार्याप्रकरणे प्रसङ्जादस्माभिरुक्त: ॥ ४ ॥

इति नष्टतम् ॥

इति नष्टतम् ॥

अथोद्रिष्टतम् ।

अथ प्रस्तारकोशस्योपक्रम्यपुटमुद्रिखति—आाद्यादिति । आद्यादक्षरादारम्योपर्यादेकाड्ककारदारम्य द्विगुणान्द्रिगुणानड्कानुत्तरं लिखेत् । तत्र लेखने कृते सति लघुलेखौपरिस्था येड्का स्त्तरोत्तरं लिखेत् ।

बालक्रीडा

एकाक्षरादि छन्दों के प्ररतार में प्राप्त अमुकछन्द का अनुरूप स्थान कौन सा है । अर्थात् किस संख्या वाला यह छन्द है ।

Page 244

लघुस्था ये तु तन्त्राद्द्वास्तेः सेकेन मिश्रितैः भवेत् ।।५।।

सेतुः

अत्र आद्यत्रयी लघोरङ्गरिस्थावेकचतुरङ्की संयोजितौ चैत्रपञ्चमस्वरन्ति । ते चैकादशेन मिश्रिताः षड्मस्वरन्ति । इति तत्स्वर्याके पठ्ठोदयाने जगणोदसति । यत्र तु एक एव लघुर्यथा यगणः स कसिमन् स्थानेऽस्तीति प्रश्नेऽयं न्यासः

अत्र लघूपरिस्थमेकंकमेकेन संयोजितं स्यात् इति । अत्राऽऽनयलघे कमंकमेकेन संयोजनाऽऽवः । एवं सर्वत्र झो यम् । अथ मात्रोद्वष्ट्टम् ।

नारायणी

मिश्रितैर्यंथास्थानं योजितंरेकेनाऽधिकेन सहितेऽहृष्ट्टं भवेदिति आद्याद्विगुणसंबदयोराऽवृत्या व्यवहितान्वयेन च व्याख्येयम् । उपरोत्पुपलक्षणम् अधोलेखने डप्यक्षते । यथा—डपक्षरे प्रस्तारे डन्तगुरुमेदः कतिथ इति प्रश्नेऽ न्यासः—

बालक्रीडा

अत्र लघुस्थैकाङ्कद्वयङ्कमेलने त्रय एकसहिताश्चत्वारो मरवन्ति कथ्यते । एवं चतुरक्षर आदिगुरुः कतिथ इति ततश्चतुर्थभेद प्रश्नेऽ न्यासः—

इस शांशका के उत्तर में उद्दिदष्ट को किया जाता है। उसका विधान यह है कि जो मी स्वरूप प्रश्नकर्त्ता ने लिखा है इसके प्रथम अक्षूर पर एक अंक लिखो उसमें श्रागे दुगुना करके लिखो इस तरह जितने

Page 245

वृत्तरत्नाकरेः

सेतुः

चतु:सकलप्रस्तारे स्मार्द्र गुरु: कास्मिन्न स्थानेऽस्त्तीत प्रश्नेन न्यास: | १ २ ४ ५ | S 1 1 1

अत्र गुरुस्थ एकांकोडनिमकलोपपरिस्थे पञ्चाकेSपन्ननेयः । तथा सति तन्नाव- शिष्टाइचतुवार इति चतुर्थमादिगुरुस्थाने प्रकटं मर्वति । एवं सर्वत्र ज्ञेयम् ।

नारायणो

| १ २ ४ ५ | S 1 1 S

ग्रन्थ लघुस्थाम्यां द्वचडूचतुरडूगुर्य्या सङ्कीर्णा सत्ता मर्वत्ति, तत्तः शप्तमोऽयं मेदः । एवं सर्वत्र ।

इति समोदिष्टम् ॥

अथार्धसमोदिदष्टम् ॥

अर्धांसमेऽपि चतुरक्षराच्चै SS1S जयं प्रस्तारः किसरूपाक इति प्रश्नेन न्यासः— | १ १ २ १ ४ | S S 1 S

अक्षर का छन्द हो उतने अक्षरों पर द्विगुणित करके अंक लिखो । उसमें जो अंक लघु अक्षरों पर हों उनको जोड़कर एक और मिला दो इस से जो संख्या प्राप्त होगी उसी संख्या वाला वह छन्द है

वालकीडा

Page 246

सेतुः

उदृदृष्टे नष्टवन्तस्यार्नात्रारां स्थापनं पृथक् । उदृदृष्टवृत्तप्रस्तारं लिखित्वोपरि विन्यसेत् । कलषोराध्योरेक द्वयडूवन्यकलासु तु । पूर्वपूर्वद्योरनन्तरं कान्तिथ गुरुपार गुरोः । अंकं प्रथममात्राया अपरस्यास्त्वङ्घो गुरोः । असंकरार्थमंकानामेकीकृत्य गुरुर्द्वर्गान् । अंकानपनयेदन्त्ये दृष्टं तूदृदृष्टमुच्यते इत्युदृदृष्टम् ।५। नारायणी

लघुस्थे चतुरङ्के सङ्के पञ्चमो मेदः समार्धसमसंख्यष्टततायाम्, शुद्धा- धैसमेषु पूर्वेन्यायेन चतुर्थः ।। एवं सर्वत्र । इत्यधसमोदृदृष्टम्

अथ विषमोदृदृष्टम्

विषमेष्वपि दृचक्षरपादकविपमवृत्ते ॥S S S S S S. अयं मेदः कतम इति प्रश्ने न्यासः । यथा ।। S S S S S. (१२६) अत्र लघु- स्थावेकद्र यड् को सङ्को चतुरारसतरावतसड्ख्याकं समार्धसममेलनेन जानी- यात्, शुद्धविषमेषु तु तृतीयम् । एवं सर्वेषु विषमेषु ज्ञेयम् । शास्त्र- सङ्ग्रहरलोकः—

प्रथमाद् द्विगुणानड्कानप्रस्ताराद्यादुपयङ्घो वासयेत् । लघुगुरड्ककः सङ्कैर्मिलते हृदृदृष्टमुदृदृष्टम् ।५ इति विषमोदृदृष्टम् ।

वालक्रीडा

ऐसा जानो । जैसे किसी ने पूछा कि ।।S यह मध्यमा का कौन सा स्वरुप है। ऐसा जानना चाहा उसके उत्तर में समभाते हैं कि यहाँ इन पर कमशः एकादि अंक लिखो । उसमें प्रथम अंक के बाद के अंकों के

Page 247

वृत्तरत्नाकर

नारायणः

अथ सूत्रोक्तोदाह्रष्टप्रकारः।

सूत्रे तूदाहृ्टे प्रकारान्तरमुक्तम् । यदृवृत्त* जिघासेत तदृवृत्तं मूले प्रस्तुतं तन्मध्यस्थलघुषु योन्त्र्यो लघुस्तदुपयंधो बैकाडकं लिखितवा तत्रैव तं द्विगुणयेत् । ततस्तत्पूर्वोक्तिमनुरो लघो वा तमडकं द्विगुणिते कृत्वा पूर्ववन्न्यसेत् । यदा त्वेवंप्रकारे क्रियमाणे गुरुमापद्यते सङ्ख्या तदा तन्मध्ये एकं त्यक्त्वा पुनरहत्तरोत्तर द्विगुणितं कृत्वा गुरुस्थाने एकं त्यक्त्वा पुनर्दिगुणनादिक्रमेण यावत्प्रस्तावरप्तं क्रियात्, एवं कृते या सङ्ख्या सम्पद्यते तावतियं तदृ वृत्तं जानीयात् । यथा चतुरक्षरे गुरुलघू द्वौ गुरु चेति वृत्तं कतियामिति प्रश्ने न्यासः-

सूत्र में बताई गई विधि के अनुसार, जिस वृत्त को जानना चाहते हैं, उस वृत्त को मूल में प्रस्तुत करें। उसके मध्य में स्थित लघु अक्षरों की संख्या को दोगुना करें और उसे लिखें। फिर उस दोगुनी संख्या को फिर से दोगुना करें और इस प्रक्रिया को तब तक दोहराएं जब तक कि आपको वृत्त की संख्या न मिल जाए। यदि इस प्रक्रिया में संख्या गुरु हो जाए, तो एक घटाकर पुनः दोगुना करें। इस प्रकार वृत्त की संख्या का पता लगाया जा सकता है।

२ २
s l s s ४ २ :

अत्र लघ्वघःसड्ख्यासङ्कं, द्विगुणितं चतुरड्कं चिलिख्य गुरुस्थसङ्ख्याया एकं जह्यात् । अव- शिष्टसङ्ख्याड्कुस्तावतियं वृत्तामिति ।

इसमें लघु अक्षरों की संख्या को दोगुना करें और चतुरङ्क लिखें। गुरु के स्थान पर एक घटाएं। शेष संख्या वृत्त की संख्या होगी।

इति सूत्रोक्तोदाह्रष्टप्रकारः

अथ मात्रावृते उदाह्रष्टम्

उदाह्रष्टवृत्तप्रस्तारं कृत्वा प्रथमकलायां प्रथमाड्कं दद्यात्, द्वितीय- कलायां नष्टर्न्यायेन द्वचडकम्, तत्सूत्रोक्तकलायामेकद यडको मेलयित्वा बालक्रीडा

उदाहरण के लिए वृत्तप्रस्तार बनाकर, पहली कला में पहला अंक दें, दूसरी कला में नष्ट-न्याय से द्वचडक, तत्सूत्रोक्तकला में एकद यडक को मिलाकर बालक्रीडा बनाई जाती है।

द्विगुणित करके लिखना है । अतः १ २ ४ ऐसा लिखो । इस में लघु अक्षरों पंरके अंकों को जोड़ कर एक मिलाया इससे चौथा स्वरूप यह है । ऐसी जानकारी हुई । ४ ।

दोगुना करके लिखना होता है। इसलिए १, २, ४ इस प्रकार लिखें। इसमें लघु अक्षरों के अंकों को जोड़कर एक मिला देने से चौथा स्वरूप प्राप्त होता है। यह जानना आवश्यक है।

Page 248

वर्णान् वृत्तभवान् सैकानौत्तरार्धर्यत: स्थितान् । सेतु:

अथ प्रस्तारे सर्वंगुर्वादिमेदानां संख्याज्ञानार्थ गुरु लघु क्रियारूपं चतर्थं प्रयोजनमाह-वर्णान् वृत्तडकम्, चतुर्थ्यां द्वित्य्यडको मेलयित्वा पञ्चाडकमित्येनं पूर्वंपूर्वाडकद्रयमेलनं कृतवोत्तरकलायां न्यसेन्नष्टवत् । गुरो तु मात्राद्रयस्य वर्तमानतवादडकसडकरार्यमेकोडक उपरि देयो द्वितीयस्त्रच इति विशेष । एवं मडकेषु स्यापितेष्वन्र्यकलायां योजडकस्तनमध्ये गुरुंशिरसि सिथता येडडका- स्तानेकोकृतय पातयेत्, अवशिष्टां सड़ह्न्यां पृष्ठवृत्तस्यां जानीयात । यथा-आद्यांतगुरुना षट्कलप्रस्तार: कतिथ इति पृष्टे न्यास :-

अत्र गुरुंशिरस्येकाड्डष्टांको मिलितो नव ते ऽन्त्यकलास्थत्रयोदश- स्वपनेया: अवशिष्टाष्टचत्वार : सा सड़ह्नयोदृदिष्टप्रस्तारस्य । एवं सर्वेषु मात्रावृत्ते ऽपि ज्ञेयम् ।

इति मात्रोदिदष्टम् ।

तदुक्तम्—

पूर्वस्यां प्रथमम् समोदडक उपरि स्थाप्या युग्मधा द्वौ संयुज्यै कयुगो न्रयं त्रिपु कलामूधिन द्वयेन त्रयम् ।

एकोकृतय च पडचकं जलनिधावेवं कृते लुप्यते शिष्टे तद्गुरुमूध्र्वकांक इतिहु चेदृदिष्टबोधस्तदा ।

इति । आार्यासु तु प्रकारांतरमपि तत्प्रकारषा एवाऽऽम्यधायि 1: ५ । इत्युद्दिष्टप्रकरणम् ।

Page 249

एकादिक्रमतश्चेनामुपयुं:पारं निक्षिपेत् ।।६।। सेतु:

एकांकं सेतुं एकेन स हितान् षोडशाङ्यन्तः उत्तराङ्गर्मेण स्थितान् कुर्वीत तु नष्टोद्दिष्टवद् वृत्तिक्षेपकर्मयोगी भवेत् । एतत् पूर्वोक्तनियमेन द्वचादि ऋमेणोप्युपर्यंडके क्षिप्तं प्रयथममेकांकद्वितीयांककेन सह मेलयित्वा द्वितीयस्थाने द्वचड्कं कुर्यात् । तृतीयांककेन मेलयित्वा तृतीयस्थाने ष्यंकं कुर्यादित्येवमुत्तरत्तरं कर्तव्यम् । उपारन्यत इति । उपान्त्यमन्त्यसमोपसंन्तमन्त्यैकांके तु न मेलयेद्वितीयस्थः । मेलनस्य प्रथमा-वृत्तौ सर्वोपरितनस्यांत्यत्वं द्वितीयावृत्तौ तदघोमूतस्या तृतीयावृत्तौ तदघो-नारायणी

अथैकद्वयादिलगक्रिया । अथोक्तान् द्वयु

सर्वगुरु:कलघूद्विलघुयुतिलघ्वादिपादकवृत्तकथनद्वारा प्रस्तारशोधनायैकद्वयादिलगक्रियामाह-

उक्तादिवृत्तनिष्ठान्तर्णां प्रथमं ह्ययकानड्कान्तकेनाधकेन सहितानोत्तराङ्ग्यन्त डत्तराङ्गर्मेण स्थितान् कुर्यादित्यध्याहार: । ग्रोत्कराङ्ग्यन्त इति 'गुणवृत्तनाह मपादिदमय: कर्मणि च' (पा० सू० ५-१-१२४) इति बाह्यणादिस्वाद्वावें व्यजन् । नतस्तसः । एतत्पूर्वस्यापितानड्कानेक-द्वयादिक्रमेणोपसंन्तं पर्यड्कके निक्षिपेने जयेत् । मेलयमानस क्रमसदृश्यायालुपरि क्षेपो मेलनं, न तु स्वरस्येव । स्वरहपतस्तरस्याने शून्यतां प्रसक्त्या द्वियादौ मेलनावृत्तिक्रमोपपादयित: । अवस्थानेकांकं तदुपयंक मेल-द्वियादिमेलनावृत्तिक्रमो

वालक्रोड़ा

ग्रमुक छन्द में कितने भेद एक गुरु के हैं और कितने भेद दो गुरु के हैं एवं कितने भेद तीन गुरु के हैं इसी तरह कितने भेद एक दो तीन लघु के हैं । इस प्रक्रिया के जानने की विधि का नाम एकद्वयादिलगक्रिया है ।

Page 250

मूतस्रयेऽयं कॄमेण दृष्टटदृयम् । उपर्याधस्तिति । इतर्थं कृते आद्याद् गुरोः सर्वगुरोरनन्तरमेकद्विह्रियादीनां गुह्नदूणां क्रिया जेप्यते । अथमालायः ।

उसके लिखने के प्रकार जितने वृत्त के वर्ण है उनमे एक और मिला कर ऊपर एवं नीचे कर के रखे । फिर ऊपर नीचे के क्रम से रखे हुए इन वर्णो में १ २ ३ आदि के अनुसार ऊपर वाले को जोड़ दे ।

उद्वृत्तौ के सर्वगुरोः संख्या द्वितीयांक एकगुरोः सख्या तृतीयांक द्विशरोऽनुप्यादृशे सर्वलघोरियादि । यथा रपक्षरे सैकानां त्रयाणामेककारां न्यासः । अत्रावस्तनमेकांकं द्वितीयैकाके मेलने दृश्यंक कुयात् ?

किन्तु अन्तिम वर्ण के बगल में रहने वाले अंक को त्याग दे यानी उसमें मिलावे नहीं । इन त्यागे हुए अंकों में ऊपर के सर्वगुरु मेद से नीचे तक गिने । इस क्रम मे पहला मेद सर्व गुरू का दूसरा मेद एक गुरु का और तीसरा मेद दो गुरु का होता है । इसी प्रकार नीचे से ऊपर की ओर जाने से सदसे नीचे वाला मेद सर्व लघु का उसमे ऊपर का दूसरा मेद का एक लघु का उसमे ऊपर का तीसरा मेद दो लघु का होता है ।

नारायणो

वितबा दृयक कुयात्, तं तृतीयैकांकं सयोज्य दृश्यकं कुयादित्येवमुत्तरोरतरं कुयादित्यर्थः । उपान्त्यवस्यद्यनतमेलने प्रयुक्ते ऽरवादिमह---उपान्त्यपर्यन्तं मेलनं कृत्वा तमन्त्यमेलयित्वैव प्रत्यावृत्तौ किं त्यजन्ति वर्त्तते विरमेत । अन्त्यश्र्च प्रथममेलने सर्वोपरितनः, द्वितीयमेलनावृत्तो तदवो मावी द्वितीयः, तृतीयावृत्तो तदघोमावी तृतीय इत्येवमुत्तरोरतरौ जेप्यः ।

उपनत्यवस्यान्त्योमावी : प्रत्यमेलनावृत्तक-मेकमडंक त्यक्त्वाडSस्तनरमेलनेपेदिति फलितार्थः । एकैकर्मिति द्वीपसथ

वालक्रीडा

Page 251

उपान्त्यतो निवर्तेत त्पजेदेकमूर्ध्वंतः ।

सेतुः

तस्य द्वयं कस्य तृतीयंकं मेलनात् च्यंकं कुर्यात् तं च्यंक चतुर्थाके । उपान्त्यतो मेलनस्य निर्वृत्तिसत्वात् । इति मेलनस्य प्रथमावृत्ति । तत्सोदयमंकण्यासः १ स. ३ ए. ३ द्रि. १ स. ल. गु. गु. गु. ल. अत्र पुनरघस्तनेकाम्‌

नारायणो

सर्वाघस्नानंकपयैंतं पूनः पूनमेलनावृत्ति: कार्येतियूसूचत । सिद्धमाहुपरीति। एवं कृत आद्यात्प्रयमादु गुरोः सगंगुरोमेदादुपर्यानंतरमेकद्रियादीनां लघूनां क्रिया ज्ञेयेति शेष । प्रथममेकः सर्वगुरुसतदघस्तनांकसडृश्या एकलघवः तदघोऽङ्कसडृश्या द्विलघवः, चतुर्थाड्कसडृश्यास्त्रिलघवः; एवमघोऽङ्कसडृश्यायाश्चतुलंघ्वादिमेदा ज्ञेया इत्यर्थः । एवं प्रथमः सर्वगुरुः, द्वितीयांकेएकगुरवः, तृतीयांकेटिगुरवः, चतुर्थाडके त्रिगुरवः, इत्यादिप्रकारेण गुरुक्रिया । मत्र अक्षरे उदाहरणं १.१. १. १.१.

२ अक्षर के वृत्ता में बालक्रीडा ४ प्रकार के वृत्ता में

वह मार्ग सुपथ है

यह मार्ग सरल है

Page 252

उपध्र्याद्वाद् गुरोरेवमेकद्वयादिलगक्रिया ॥७॥

सेतुः:

कस्योपरितने दृश्‌के मेलनात् श्यंके कुर्तात् । न तु पुनस्त्र्यं कमुपरितनच्यके मेलयेत् । द्वितीयवृत्तौ पूर्वत्र्यं कस्यवोपार्श्वतरवत्समेलनं वात् । तेनायं चकन्यांस: फलित:। अतःक: सर्वगुरुः । त्रय एकगुरुः तयो दिगुरुः एकः सर्वलघु

रित्युपरितनांक क्रमेण भेदसंख्यासिद्धिः। एवं लघुमेदा अपि ज्ञातव्या:।

। १ म. । ३ ल. । ३ द्रि. । १ स. । एवं सर्वचृत्तेपु । अग्रान्योऽप-

अग्रान्योऽप-प्रकारो लीलवश्यां द्रष्टव्यः ।

ग्रन्थेकलादिमेदज्ञानार्थं मात्रामेऽप्रस्तारोऽन्योक्तोऽपि ग्रन्थविस्तरप्रस्तरोऽन्यथोक्कोऽपिग्रन्थविस्तर मयादस्मामितं लिखितः । १७ ।

एवं सेकान्वृत्तावर्णसदृशख्यानेकांकान्न्यसेत् जनुरक्षरे । यथा—१. १. १. ततोधस्तनमेकांके तदुपरिस्थेकांके संयोज्य दृश्यंकं कुर्तात् ।

बालक्रीडा

३ अक्षर में वृत्ता

यह रासता सीधा है ।

Page 253

वृत्त रहताकरेः

नारायणी

यथा—ज्यक्षरे १. १. २. १. नतुरक्षरे च यथा—१. १. १. २. १. द्वितीयं तृतीये मेलयेत् । आद्ये यथा—१. ३. २. १. द्वितीये यथा १. १. ३. २. १. तृतीयं चतुर्थे मेलयेत् । चतुरक्षरोदाहरเฐ । १. ४. ६. ३. २. १। ज्यक्षरे तु न मेलयेत् । उपान्त्यतो निवर्तेत्युक्ते । पुनरज्यक्षरेरड्गस्तनं द्वितीये मेलयेन् । यथा—१. २. ३. १. ज्यक्षरे

एतावतेव सिद्धः । चतुरक्षरे त्वङ्गस्तनं द्वितीये मेलयेत् । यथा—१. ३. ६. १. द्वितोय तृतीये यथा—१. ८. ६. ८. १. ततः मेलनं नास्ति । एवं ज्यक्षरे एकः सर्वगुरुमेदः, त्रय एकलघवः, त्रयो द्विलघवः, एकः सर्वलघुरिति । गुरुक्रियायां त्वेकः सर्वगुरुः, त्रय एकगुरवः । यदोर्दिगुरवः, एकः सर्वलघुरिति सिद्धम् । चतुरक्षरे एकः सर्वगुरुः— S S S S चतवारः एकलघवः— । S S (१), S । S S (२) । S । S (३), S S । (४), अटद् द्विलघवः— । । S S (१); । S । S (२), । । । S (३)

वालक्रीडा

५ अक्षर के वृत्ता में

यह तरीका

हलका है ।

Page 254

नारायणो

(३), 1551 (८), 5151 (४), 5511 (६), चतवारस्न्रलघव:- 1115 (२), 1511 (३), 1151 (४), एकः सर्वलघु मेव:- 1111, एतद् गुरुमेदोऽपि एवं सवेन्त्र । इति समलगक्रिया ॥

अथार्धसमलगक्रिया ।

अर्धसमे तु विशेषः । द्वचक्षरार्धसमनां षट्पोडशभेदाः पूरोनकरोत्या तन्मध्ये

पथमपठेकादशपोडशचतुरो मेवाऽऽहापयेत् । यथा—चतुरक्षर-प्रस्तारे

'कद्रया'दिलगक्रियायां कृतायां प्रथममान्त्यो तयोऽज्यो समतया व सव षट्केकादशौ द्विलग्य

'वृत्तसद्धच्याबोषके पडलके त्याज्यो । एव कृते न्यासः ४ ४ ४, ततपश्चतवा-

'कलघूनि, चतवारे द्विलघूनि, चतवारे त्रिलघूनि वृत्तान्विति द्वचक्षरार्ध-

वालिङ्क्रिया

बालिक्रिया

६ अक्षर के वृत्त में

य ह प्रक ार सुगम है

Page 255

समभेदा द्वादश एवमन्यत्राप्येकद्रयादिसघुकानसमभेदानेकद्रयादिलघुकवृत्त-

सहृदयाबोषकाड.के पातयितवाद्यानृत्यो च भेदौ तत्रवार्दवशिष्टाड.केरे-

कद्रचादिलगक्रियाड.क्यसमेषह्या ।

इत्यधंसमलगक्रिया ।

अथ विषमलगक्रिया ।

विषमेषु तु द्वचक्षरपादस्य कथ्यते । अप्टाक्षरजातेस्वाद्वदेकद्रयादि-

नगक्रियायां पूर्वोक्तरोत्या कृतायां न्यासः । ९ । ४ । १२८ । = । । अत्र समार्धंसमरुपतवादप्रस्तुतारकरनोत्कमारेण भोडश मेवा

यथास्थानं पात्याः । अथ्य एकलघवो हेयेपु न सन्ति, द्विलघवश्रुतवारसनदीयेष्ठा-

वंशत्यड.के हेयाः, त्रिलघवो हेयेषु न सन्त्येव, चतुल्ंघवः सप्तत्याड.के

हेयाः पड.चलघवर्सु हेयेषु न सन्त्येव, पड.लघवश्रुतवारौष्टा-

विशतियड.के हेयाः, सप्त लघवो न सन्ति आघान्त्यो चैकाड.कौ त्याज्यौ । एवं क्रुने द्वचक्षरवि-

समष्य एकद्रयादिलगक्रियाड.क न्यासः— ५ । १२८ । ५६ । ६४ । ५६ । २८ ।

व । अत्राष्टावेकलघवश्रतुरो-

विशति: द्विलघव इत्यादि पूर्ववत्कथननोयम ।

एवमन्येष्टवपि विषमेष्टवपि जेयम् ।

इति विषमलगक्रिया ।।

सड.प्रहश्लोक:—

छन्दशास्त्राणामित्थंमुखवचःपरामर्शमेकं प्रलक्ष्यैकं

देकं विरासि त्यजनघरगानुद्धवेषु संयोजयेन्त ।।

मेद: सर्वगुरुमुख्ये तदनु चैकड्रयादिलदधन्विता

प्राप्ते सर्वलघुः क्रिया लघुगतैवं स्याद् गूढाणमपि ।।

अथ मास्कराचार्योक्तो लगक्रियाप्रकारः ।

मास्कराचार्येसु लीलावत्या लघुगुरुक्रियाया प्रकारांतरमन्यघायि ।

Page 256

तदुच्यते—वृत्तपादाक्षरसङ्ख्याद्यै: कानेकोऽयङ् कानुपरि व्युत्क्रमेण विन्यासक् तदघस्तनैनैव क्रमेण न्यसेत्। ततोडघस्तनैनैव स्वोपधिरस्थो माज्य:, मागेन लब्धेन तदग्रिमो गुणै:, तदघस्तनेन च माज्य:। लब्धेनाग्रिमं गुणयेत्, तदघस्तनेन मागं हरेत्। इत्थेयं यावड्ङ्कसमासाद्धि कार्यम्। लब्धाङ्ककाद् क्रान्तं क्रमेण स्थाप्या:। एवं कृते लब्धेऽङ्केषु प्रथमेनैकगुरवो लेया:, द्वितीयेन द्विगुरव इत्यादि लेयम्। ईदृशं पदक्षरपादे गायत्रीवृत्ते योजयते न्यास:—

६!५!४!३!२!९! १!२!३!४!५!६!

अत्रैकैन शणाणां मागे लब्धा: षट्, षडङ्गिम: पञ्चसु गुणितेषु ३० द्वास्यां मत्ते लब्धा: १४, एतैश्चतुर्युष्टु गुणितेषु ६० त्रिरिमरङ्गिमे लब्धं २०, एमिस्रत्रशु गुणितेषु ६० चतुरसिमरङ्गिमे लब्धं १४, पतैदैर्योऽरगुणितं ३९ पञ्चत्रिमरङ्गिमे लब्धं ६, एतेरेकसिमन्गुणितं पदेव षडङ्गिमरङ्गिमे लब्धं १, एतेषां क्रमेण विमक्तानां न्यास;—६१४२०१४६१९ एक गुरव: ६, द्विगुरव: १४, त्रिगुरव: २० चतुगुरव: १४ पञ्चगुरव: ६, सर्वगुरु: सर्वलघुरेक: स्वत: सिद्ध एव। एवमन्यक् त्रापि योज्यम्। तदाहुलीलावतीकार:—

एकाङ्गे कोष्ठका मड्ढा व्यस्तता माज्या: कमस्थित तै:। पर: पूर्वेङ्ग सड्गुणमस्ततपरसततपरेण च ॥ एकद्वित्र्यादिभेदा: स्युरिदं सामान्यं स्मृतम्। छन्द:शास्त्रयुत्तरे छन्दस्युपयोगोऽस्ति तावद्विदाम्॥ इति:

अथ सूत्रकारोक्तो लगक्रियाप्रकार:। अथेकद्रयादिलघुगुरुक्रियासिद्धयथ मेव सूत्रकारोक्तो मेगप्रस्तारः। तत्र प्रयमुमे कं चतुरस्तं कोष्ठं लिखेत्। तदघ उमयतोऽड्कनिष्क्रान्तं कोष्ठद्वयम्। तदघस्तथैव त्रियम्। तदघस्तथैव चतुष्टयम्। इत्थेयं पडङ्गविशतिकोष्ठलेखनं यावत्कार्यम्। उपरि कोष्ठे एकाङ्को देय: तथा प्रतिपड्ङ्क्ति आद्यात्कोष्ठे पु.

Page 257

वृत्त रत्नाकर

नारायणे

एकादश एव । तृतीयपंक्तौ मध्यकोष्ठे शून्ये तदुपरिरगतकोष्ठद्वयगतं काछावेकी-

कृतय द्वयङ्कं न्यसेत्। एवं चतुर्थपंक्तौ मध्यकोष्ठयोपरिपरिगतकोष्ठद्रयाङ्क-

मेकीकृत अथकौ। एवं मन्त्रोपरितनकोष्ठद्वयाङ्कुमेकीकृतयाधस्तनकोष्ठे

द्वयात् एवं षड्विंशतिकोष्ठपंक्ति यावत्कायंम्। तदुक्तम्—

आदावेकं लिखेतकोष्ठं तदशो द्रेतुसंलिलेखितं ।

तदृश्वस्त्रिकं कोष्ठानि एकं ह्यपेण वधयेत् ।

आदावन्ते लिखेदेकं मध्यं कोष्ठं च पूरयेत् ।

दशकोष्ठोपरि प्राप्तैरपि मांकैन संयुक्तः॥ इति ॥

१९१

( एवं षड्विंशतिकोष्ठकवपंक्ति यावत्कूरणीयम् । )

मनोद्वारभूषार्ण केरौः— बम द्विकोष्ठायां .विदधेैपंक्तौ। एकादश-

पादायां उत्क्काया लक्षण्या । तृतीयायं द्वितीयपंक्तौ मतियुक्तायां इत्थेवन् क्रमेंण

वधूविषयतिजातीनां निवेशः। स चैकादशोपरिगतपतिपड क्तिग्रवद्वितीय-

Page 258

कोष्ठस्थाड्‌केन ज्ञेयः । तत्र द्वितोयपङ्‌क्तावेकं सघंलघु, एक सर्वगुरुक्राम । तृती यपङ्‌क्तावेकं सर्वगुरु द्वे एकलघुनो एकं सर्वलघुवर्ययुक्ताक्राम । चतुर्थपङ्‌क्तावेकं सर्वगुरु, श्रीष्ण्येकलघनि, श्रीणि द्विलघ्ननि, एकं सर्वलघुति प्रकारेणकद्वित्र्यादिलयुगुरुक्रिया सर्वेषु ज्ञेयेत सूचितमेवप्रस्तारः । गुरुलघुपड्‌व्यासूच कर्त्तव्यासूचि: मेवसस्थानतवाच्च मेविरति ।

इति मेवप्रस्तारः ॥

अथ पताकाप्रस्तारः ।

अत्र प्रस्तारे कृते सर्वगुरु: कुत्र स्थानेऽस्ति, तदपेक्षयैकन्यूनेगुरु: कुत्रास्ति, इत्येवं प्रकारे प्रश्नेन तत्स्थानज्ञानार्थं पताकाप्रस्तार: कथ्यन्ते । यत्सड्‌व्याक्षरप्रस्तारे प्रश्नस्तदक्षरगड्‌व्याकाङ्‌कोठानेकाधिकाङ्‌लिलिखित्वा तेषूद्‌ष्टवदेकाड्‌कादारस्योत्तररद्विगुणा प्रड्‌का देया: । तत: प्रथमाड्‌केन द्वचादीनां संयोजन कृत्वा द्वचाड्‌कादक्ष: कोष्ठकान्‌कृतवा तेषु संयुक्काड्‌कालिलिखेत् । अन्तिमेन प्रथमाड्‌केन कोष्ठकान्‌कृतवा तावसड्‌व्यस्य तत्र वृत्तस्यामावात् ।

ततो द्वितोयाड्‌कं तृतीयकोष्ठाड्‌कैस्पान्त्यपर्यन्तै: संयोज्य तृतीयकोष्ठाध: कोष्ठकान् कृत्वा तेषु लिखेत्, द्वितोयाड्‌ककोष्ठाड्‌स्थैयरपड्‌कैस्तृतीयकोष्ठस्थितचतुरड्‌कं संयोज्य तस्यामेव पङ्‌क्तावधो लिखेतु, एवं चतुरड्‌कमष्टादशमाड्‌कादघो लिखेतु, तदघोऽपि चतुरड्‌काऽष्टपड्‌.तत्स्थैयरष्टमाड्‌कं संयोज्य लिखेतु, एवं सर्वत्र यावदड्‌कसमाप्ति लिख्यम् । एवं क्रियमासो यत्र प्रस्तारसड्‌व्याधिकसड्‌व्या पठचते सा न लेश्या । एकत्र लिखिता चापरत्र सर्वत्र । तथा च प्रयमस्थाने सर्वगुरु: द्वितोयपड्‌क्तत्स्थैयषु द्वितीयादिस्थाने

द्विपडि.तृषवेकं गुरु नूनप्रस्तारस्थानानि । यत्र प्रथम: सर्वगुरुद्वितोयपड्‌-

Page 259

वृत्तरत्नाकरे

नारायणी

क्तावेकलघुस्थाननि, तृतीयपद.क्तो द्विलघुस्थाननीत्यादि श्रेयम् । तदुक्तम्-

एको द्वावष चत्वारस्ततोऽष्टाविति वर्धनम् ।

पूर्वं पूरण संपूर्ण तदवो लेख्यौ बवौ ।

अन्तिमाड.कारवांश तेव लड्डूगेदत्र कुरवचित् ।

एकत्र लिखितं प्राज्ञः पुनरन्यत्र नो लिखेत् ॥

मात्रोदाहरणमेकासरे ९ । २ वस्य द्विविकलपत्वादेकस्य एकगुरुः, द्वितो-

यस्य एकलघूरिति । एतावतैव सिद्धिः । द्व्यक्षरे यथा —

अत्रैकाड.कद्रयड.कयो संयोजनेऽपड.को द्वयड.काङ: लेपः, तत्र चतुर्भ-

कल्पत्वात्तावतैव सिद्धिः । प्रथमस्थानेऽषकः सर्वगुरुः, द्वितोयततोऽस्य

एकगुहरेकलघुर्रा, चतुर्थंस्थानस्थः सर्वलघुरिति । द्व्यक्षरे यथा—

अत्र पञ्चाड.कस्य चतुरड.कयोजनं न कायं, नवममेदामावात् । तेन

क्यड.कुस्य चतुरड.कस्य संसृष्टो सप्तषड.को निवेश्य इति ।

चतुरक्षरे पताका यथा —

Page 260

नारायणि

प्रथमा द्वादशभिः सह ऋग्भिः द्वयड्ककारः, एकं चतुर्दशभिः सह पञ्च ऋग्भिः द्वयड्ककारः, एकाष्टयोगे नव पश्चादः, द्विचतुर्योगे षट् चतुरधः, द्वयष्टयोगे दश षडधः, द्विषोडशयोगे न काव्यम्। त्रिचतुर्योगे सप्त दशाधः, पञ्चचतुर्योगे नव एकादश लिखिततवाङ्न लेह्याः, त्र्यष्टयोग एकादश सप्ताधः, त्रिषोडशयोगे न काव्यम्। पञ्चाष्टयोगे त्रयोदश एकादशाष्ठः, चतुरष्टयोगे द्वादशाष्टाष्टाधः, चतुः-षोडशभिरेकत्र न, कम्प्ये, षडष्टयोगे चतुदंश द्वादशाष्ठः, दशाष्टयोगो न, सप्ताष्ठयोगे पञ्चदश चतुदंशाष्ठः । अन्य प्रकारमस्थाने सर्वगुरूः, द्वित्रिपञ्चनकस्थाने त्रिगुरवः एकलघवो वा, चतुःषटदशसप्तकादशयोगदशमु स्थानेषु द्विगुरवो द्विलघवो वा, प्रष्टदशादशचतुदंशपञ्चदशस्थानेप्वेकगुरवस्त्रिलघवो वा, षोडश-स्थाने स्वल्पगुरुरिति योजना ।

पञ्चाक्षरपताकम् यथा—

१।२।४।९६।३२। ३।६।१२।२४। ४।१०।२०।२५। ५।१५।१८।३०। ४९।७।२३।१। ४९।७६। १६।२४। १३।२५। २९।२७। २९।२७।

Page 261

वृत्ततरत्नाकरेः

नारायणी

षडक्षरपताकावृत्तम्

१|२|४|६|१६|३२|६४

३|६|१२|२४|४८

४|१०|२०|४०|८०

६|१५|३०|६०|१२०

१०|३४|१८|४८|६२

३६|९|२७|४५|६३

१९|३०

१८|२६|४६

३४|४२|४८

८३|४०|४५

२१|१४|३१

३९|२३|४९

२४|१९|४४

४१|२७|४२

४६|४३|६१

४९

१६

४३

८४

४९

अनयोरे कन्वादिगुहस्थाने पूर्ववदेव वक्तव्यम्।

इति पताकोद्मावलिका॥

अथ मात्रामेयरप्रस्तारः

तत्रैकलद्विकलत्रिकलादिषु कति सङ्गुरवः कति चैकगुरवोऽप्येति वक्त्र्यम् तत्प्रस्तारः।

यथो-- उपर्युक्तकोष्ठं लिखित्वा वमुत्सायां वद्रोघ्रार्थं तत्प्रस्तारः॥

Page 262

नारायणी

तदषः कोष्ठद्रययुक्तं षड्‌क्तिद्रयं तदषः कोष्ठत्रययुक्तं षड्‌क्तिद्रयं ततः कोष्ठषट्त्रययुक्तं पड्‌क्तिद्रयं इत्येवंप्रपेण यावदिच्छमेकं कोष्ठं वघयित्वा डुं तिद्रयं दृयं लेष्यम् । एवं कृते उपरि कोष्ठके एकाड्को देयः सर्वपड्‌क्त्यन्तकोष्ठे च स एवं देयः, पड्‌क्त्यादिकोष्ठेषु एकास्तरेषा द्वचादयोङ्का वृद्ध्या देयाः । यथा - प्रथमपड्‌क्तिप्रथमकोष्ठे

१|१|१

|२|१|२

|३|२|१|३

४|१|३|१|४

-|३|७|१|५

६|१|६|७|१|६

७|४|१०|६|१|८|७

८|१|९|१|४|७|१|८

४|२०|१|१|९|१|४

१०|१|१४|४|२|६|१|६

११|६|=४|×|६|८|०|१|९|८

१२|१|२९|०|४|७|४|१|१२३|३

३|१|१४|६|१|६|१९|२०|×|४|९|२१|३|७|७

६|९|२४|१२|८|२|१९|१५|५|२|२|०|२|८|१|८|१|५|९

१५|५|७|१२|४|२|३|०|२|२|८|१|८|४|७|६|८|५|७

प्रथमाड्कः, द्वितीयपड्‌क्त्याद्यकोष्ठे द्वितीयाड्कः, तृतीयपड्‌क्त्याद्ये एकाड्कः; षटुयं पड्‌क्त्याद्ये षडङ्कः, ततः एकः, ततश्चतुष्टयङ्कित क्रमेणाद्यकोष्ठपूरणमति । एवं आद्यन्तकोष्ठपूरणे कृते समानकोष्ठकपड्‌क्तिद्रयमध्ये उपरि पड्‌क्तितदङ्कस्थितशून्यङ्के रेखेषु पूरणीयकोष्ठेषु रिस्थक षटद्रयङ्ककोष्ठाड्के

Page 263

तदुपरिस्थंतकोष्ठेऽग्रिमकोष्ठाड्कमेकीकृत्य योजयित्वा दद्यात् द्वितीयपङिक्तमध्ये तृतीयकोष्ठाड्कमेकीकृत्य दद्यात् । एवं कोष्ठपूरने कृते प्रथमकोष्ठे एककलस्य न्यासः, द्वितीयपङिक्तौ द्विकलस्य, तृतीयपङिक्तौ त्रिकलस्य, चतुर्थ्यां चतुष्कलस्य, पञ्चम्यां पञ्चकलस्येत्येव ऋमेण न्यासः ।

अथ मात्रालक्षणमेके:

तत्रैककले एक एवं सर्वलघुरेकघुरुपः, द्विकले एकः सर्वगुरुरेकघुरूप एकः सर्वलघ्वादिलघुरूपः । त्रिकले सर्वगुरुमावाद् द्वैवगुरु, एकः सर्वलघुः, चतुष्पङिक्तौ चतुष्कले सर्वगुर्वात्मक एकः, एकगुर्वात्मकं त्रयं, सर्वलघुरेकः; पञ्चचतुष्कगुरवः, एकः सर्वलघुरित्येवं नेयम् ।

वत्तत्पूर्वक्‌ यड्‌ कानेकीकृत्य त्रितस्मध्ये च नेया: । यथा—पट्कल एक-पट्‌ पञ्च कानेकीकानो मेलने श्रेष्ठः-स्य प्रागुक्ता मेदा मवन्ति एदमन्यत्र ।

इति मात्रामेलप्रस्तारः ॥

यद्वा मात्रालेख्य कृत्वैकगुरवं कतिन् द्विगुरव इत्यादिज्ञानार्थं षडङ्कमात्रामेऽत्र काये: । यथा—उपयङ्कः कोष्ठो लेख्यः, तदघो द्रक्षणध्ये वामतो वातिकान्तेःकोष्ठकं को‌ड्घ्रयवरपङि‌ कृत्यम् ।

तदघस्तथैव कोष्ठचतुष्टयवरपङि‌ कृत्यम्, तदघः कोष्ठपञ्चकोपेतपङि‌ कृतद्वयमित्येवंपकारेण यावदिच्छं कुर्वन्ति ।

एवं कोष्ठेषु लिखतेषु कोष्ठमध्ये नगंमप्रदेशेऽन्त्यकोष्ठेऽपि एकद्वि-एकत्र्येकचतुरादि-क्रमेणैकानरे णकोत्तरवृद्धया मा देयः; द्वितीयप्रदेशेऽन्त्यकोष्ठु सर्वत्रैकाङ्का देया: ।

मध्ये तु स्वोपपरि को‌ष्ठा‌ङ्केन तदुपरि कोष्ठपुरः स्यान्न कोष्ठाड्कमेकीकृत्यपूर्वंवदिलिखेत् तथा—

Page 264

पञ्चोद्गमायः

६ वर्णों के चुत में यहाँ मो एक प्रकार है ।

१ | १ | १ | १ | १ | १ | १ | १

१ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ |

१ | ३ | ६ | १० |१४ |

१ | ४ |१० | २० |

१ | ४ |१४ |

१ | ६ |

१ |

इसका उल्टा प्रकार

| २ |

| ६ | ९

| १४ | ४ | ९

| २० |१० | ६ | ९

| १४ |१० | ३ | ९

| ६ | ४ | ८ | ३ | २ | ९

२ | ९ | ९ | ९ | ९ | ९

यह तीमरा प्रकार

१ | १ | : १ | १ | १ | १ | १

९ | २ | ३ | ४ | ५ | ६

९ | ३ | ६ | १० |१४

९ | ४ |१० | २० |

९ | ४ |१४ |

९ | ६ |

९ |

Page 265

अत्र प्रथमपङ्क्तावेकमात्रस्य न्यासः । द्वितीयपङ्क्तौ त्रिकलस्य, त्रृ-

तीयायां त्रिकलस्येव पूर्ववच्च न्यासः । सर्वगुरुत्रे कगुर्विदिकथनं च पूर्ववंदेव कार्यम् । प्रतिपद क्तप्रस्तारसहायज्ञानेन तत्त्रपङ्क्तिः क्तस्थाने सर्वानड काने-

कीकृत्य सिद्धमडकमेकाड्कात्परतो वडहिलिखेत् । मात्राखण्ड-मेरौ च सम्मतिः ।

मात्रावेक न्यसेरकोष्ठ तदवः पड त्कथ्युमके । दो दो च तदवस्रोस्रोनेवं रूपेण वध्ननम् ॥

अनतकोष्ठपु सर्वेषु प्रयमाड कं न्यसेत्सुधीः । आदौ चैकं ततो दो च पुनश्चैकं ततस्त्रयम् ॥

एवंअंतर च वृद्धाड कमेवं रूपेण पूरणम् । मध्यकोष्ठ ततः प्राज्ञैः पूरणीयं शिरःस्थतः ॥

Page 266

लगक्रियाबद्धः सन्दोहो भवेत्संख्या विमिश्रिते।

सेतु:

अथ प्रस्तारसंख्या!रूप पञ्चमं प्रत्ययमाहू-लगक्रियेति । यास्मिन् प्रस्तारे गुरु लघु क्रियायां यङ्का: सिद्धास्तेऽपां समूहे मयोिजते सति योंक सा संख्या तत्प्रस्तारस्य मवेति॥्यर्थ: । यथा व्यक्षरे गलक्रियायां सिद्धांक एषां संयोजनात्प्रस्तारस्यडष्टौ मेदाः । अथ प्रकारान्तरेण संख्यामाह नारायणो

शिर:स्थितोदङ्कक्रमाद् कमेकीकृत्य प्रपूरयेत् । एवं कमेण सिद्ध: स्यान्मात्रामेकर्न्न संजय: ॥७॥ इति खण्डमात्रामेक:॥

प्रथ सङ्क्ष्या ।

अथ कमप्राप्तां संख्यामाश्रयाति— लगक्रियायां पूर्वोक्तायां येङ्का: सिद्धास्तेऽपां समूहे मिलिते योजि सति येङ्का: सा मङ्ख्या मवेत्त । व्यक्षरे यथ—१. ३. ३. १. एतेषामे बालक्रीडा

यह चौथा प्रकार

Page 267

उद्दिष्टाजूसमाहारः सैको वा जनयेदिमाम् ॥५॥

सेतुः

उद्दिष्टांकेऽति । एतद्रष्ट्रस्यैकास्तेषां समुदाय एकेन सहितः सन् वा अथवा इमां संख्यामुत्पादयेदित्यर्थः । यथा ऽऽक्षरे उद्दिष्टांकः १२४ ५ । एषां संयोजनात्संख्या मवति । सा चैकेन सहिताष्टलुप्ता मवतीति तत्संख्यालुः कः प्रस्तार इति संख्या ॥११॥

कत्रिच्चयेकाढकानां मेलनेदृष्टौ प्रस्तारः । चतुरक्षरे च—१. य. द. य. १. एषामेकचतुःषटचतुश्रेकाढकानां मेलने षोडश प्रकरणतरूप मडुह्यमाे्ह—उद्दिष्टेति । पूर्वोक्तानामुष्टितानामझानां मैक एकसहितः समाहारो मेलनम्, अथवैषां सङ्कृत्यां जनदवुत्पादयेत् । तथैचाऽऽक्षरे तकाढक-

नतूरूप उद्दिष्टाकः सप्त एकमेलनेऽष्टौ सा तस्य सङ्कृत्या!, चतुरक्षरे च एकद्विचतुष्टार क्मेलनेन १६ सङ्का षोडश द्वा तम्म्य सङ्कृत्या । एवं मकारदश नमकः:पुनरेषम् । इहं द्वादशकलः प्रस्तारमजनयत्|पि संख्या-

नसिद्धेः, प्रजायते यस्माद्रिदृशं मकरन्दवद्वेऽपि । रक्षेसमविद्यमयोरपि पूरेऽपि नष्टे ऽपि मेलनेन सङ्ख्यां विद्धि ! सङ्ग्रहृदय नु सङ्ग्रह्यादनोरेकमेद द्वयस्यैः !

वाराही

इन चारों प्रकारों से जन्यकीदृक्षु ९: ६: १५! २० ? यत्न मिलता है इन षोडशों से विशिष्ट हुए कि ये अक्षर के कव्वं में ९ खंद ५ गुरु का होमा १४ छन्द ३ गुरु और ३ लघु वाले होंगे १५ छन्द २ गुरु और ४ लघु वाले होंगे २० खंद १ गुरु और ५ लघु वाले होंगे अर्थात् सबलघु वाला होमा ।

Page 268

सूत्रे तु संख्याडनयनेऽन्य: प्रकार उक्तः ।

अथ सूत्रोक्त: सङ्ख्याप्रकार:। यथा—यत्सङ्ख्यां जिज्ञासेत तज्ज्ञातिनिष्ठाक्षरमड्गण्यादि के सूचौ स्वापिते अवशिष्टे अथवा शून्ये करणं भागहारस्य कृत्वाद्या सङ्ख्या लब्धा तां मूमी प्रथमं स्थापयेत् । अवशिष्टार्धसङ्ख्यां यदि समा ततस्तस्यामविचार्यां द्वचछेद्य लब्धस्य पूर्ववृललङ्घाज्झस्तान्न्यास: कार्यं । एवमुत्तरत्र ।

यदि तवश्यंसंख्याऽक्षरसंख्या च विषमा, तदार्धीकरणात्केरे संख्यारूपमपनेय शून्यं पूर्ववद्धृचछेद्यदश: स्थापयेत् ।

एऽमेकेरस्यत्करणेऽङ्ग:सियतशून्यस्वाने एकांकं निधाय द्विगुणयेत् । तो द्वौ तस्योपरिष्टाद्वंगस्थाने निषाय तयाऽसंख्यया सैक्व गुणनीयात, ततो गुणिताड्मुपरिस्थाने निक्षिपेत् ;

तत्स्थानं यदि शून्यस्थ्य तदा तन्न्यस्तमङ्ग कें द्विगुणयेत् , यदि स्वस्थानं तदात्येव संख्यया गुणायेत् , एवमुपरिस्थानपर्यन्ते कृते योज्यो: जात: स इष्टवृत्त संख्या ज्ञेयेति ।

अत्रोदाहरणम्—गायत्रे पट्सरस्यायाममधेऽननते द्वचछेद्यके स्थापपिते अवशिष्टात्रन्यस्तेपू रूपमपनेय द्वचछेद्याघ: शून्यं स्थाप्यम् । यथा—२ । ० । अत्र शून्ये एकांकं द्विगुण न्यस्य तं द्वचछेद्यमघंस्थाने द्वियतमपनेय तत्स्थाने निषाय तं तावद्गुर्यात् ।

ततो द्वौ द्वाभ्यां गुणीते चत्वारो मवन्ति तेषामुपरिष्टाच्छून्यस्थाने तं निषाय शून्यस्वानड्कूत्वाद् द्विगुणयेत् ।

ततोऽष्टो मवन्ति । तान्‌प्यध:स्थाने निषाय तावदङ्गगुणान्कुर्यात् , तेनाष्टावष्टिभिरिगुणिताश्रुत:पष्टिर्मवन्ति गायत्र्यां समवृत्तानि ।

एवं सर्वे समवृत्तसंख्या ज्ञेया । सा च तत्र तत्र दर्शितैव ।

यदि तु शुद्धाङ्गसमवृत्तसंख्या तयैव गुणनीया सिद्धे डनुके समसङ्ख्यां पातयेत् । अवशिष्टा शुद्धाङ्गसमसंख्या मर्वति ।

यथा अध्छरे समसह्याच ५ तैरेक गुणिताश्चतु:पष्टिस्थानमध्येऽष्टमर्वति ।

Page 269

स्वपनोतेपु पट्टवच्चाशच्छदृशोर्घंसमाप्ति । एवं सर्वत्र । यदा तु तत्सजातीयतिषु शुद्धचिपमसदृश्या जिज्ञासिता तदा सजातीयां तया तु गुणितां या सजातीयां तां पुनस्तयैव गुणयेत् । सिद्घेऽङ्के समाधंसमे अपनोय शिष्टा सङ्ख्या शुद्धधिष्यसमस्य । यथा—ऽन्यकरे समाधनि (૪) तैरेव गुणने चतुःपष्टि ६४ पुरेतयैव तद्योगुणेने चत्वारि शहस्राणि पण्णवति:। अद्क्कतोडपि ४०९६ । समाधंसममेलने ६४ एतेष्वपनोतेपु वशिष्टं ४०३२ इयं शुद्धधा विषयसङ्ख्या । यदा तु समाधंसमविषमायिा समुदिता'नि, तदा समाधंसमे नापनेये । पूर्वोक्त तत्वसंख्या । एवमन्यत्रापि जेयम् । यदेतज्जात्यन्तनि कति समवृत्तानि इति संख्याजिज्ञासा तदा विवक्षितजातीपयंहानां समवृत्तसंख्या । यथा चतुरक्षरे षोडश समवृत्तानि तेषां ह्यङ्क्ये द्वात्रिंशात् । द्वयोरपने तदन्तनि सङ्ख्या ३० । एवं मुक्तकते मेदा पट्कोटच एकसप्ततितङ्कायां अभ्टौ शहस्राणि सप्तशतानि चतुःपष्टिश्च । अद्क्कतोऽपि ६७१०८६४ । एतद्रे'गुण्ये एतस्य द्वयोर्होंने च तयोर्दशकोटयौ द्वारववार्ङ्कलक्ष्या: सप्तदशशहस्राणि सप्तशतानि चतुरशीतिरङ्कान् । अद्क्कतोऽपि १३८२१७७२६ । एतावन्ति सर्वाणि समवृत्तानि । तदुक्तम्—

विवक्षितवार्तजजातेसतु भेदा द्विगुणितासत्वत: । द्विहोनाः सर्वसंख्यायां ते स्युक्ता'दिज्ञ इति ॥५॥

लग्नक्रम के अङ्कों के सन्दोह के समूह के मिश्रित याने मिलित हो जाने पर संख्या होती है । श्रथवा उद्दिष्ट के अङ्कों के समूहार में समूह में एक संख्या और मिला देने से मो संख्या हो जाती है ॥५॥

Page 270

संख्यैव द्विगुणैकोना सद्धृदरध्वा प्रकृतितत: । वृत्तस्याड्गुलिको व्याप्तिरध: कुर्याद्गुलिमे सेतु: ॥५॥

अथ द्वययोगमाह—संख्यैवैति । यस्मिन् यस्मिन् प्रस्तारे या या वृत्त- महया स द्विगुणा पश्चादेकोन न्यूनाकृता सती सद्धृदमरधा प्रस्तार लेखनाधिकरणदेश: कथित इत्ययं: । यथा न्यक्क्षरेडह्टरूपा प्रस्तारसंघ्रद्विगुणीकृता पोङ्गा मवन्ति । ताश्चैकैकोनितर: पश्चदश मवन्तीति पश्चदशाङ्गुला मूस्तत्प्रस्ताराधार: । ग्रन्थोपरप्तित वक्तुं गृह लघूनां प्रमाण- प्रमाणसस्या: सा । अयमर्थ: । अङ्गुलिविस्तारा गुरुलघव: संघ्र: । अधोलतरालदेशेऽङ्गुलिविस्तारदेशं तदतद्वा वृतप्रस्तारमेदा लेऽ्यतस्थाच अक्षरादिपञ्चदशाङ्गुलोदधा स्पष्टतो मवति इति । न्यूनाधिक्रमाणसंभवेनानुगतस्य शास्त्रान्त्वादाङ्गुल प्रमाणमुक्तम्, अन्तराल- देशेऽङ्गुलत्यागस्तूदृष्टानुसारात् । वस्तुतस्तु गुरुलघूनां यत्प्रमाणं तत्प्रमाणान्तरालदेशत्याग इतोऽह विवक्षितं तेन प्रस्ताराधिकरणदेश- प्रमाणसंख्या अपि तत्प्रमाणगतैवैति जो यमित्यद्वयोग: ॥५॥ नारायणोऽथाद्वदयोग:

या समासद्वृत्तानां तत्कजातिषु संख्या पूर्वं मुक्ता सा द्विगुणैको नेऽति सद्दिम: प्रस्तारादिद्वैरधा वृत्तप्रस्तारस्याप्य: प्रदेशस्तराङ्गातिपूच: स्वस्वग्रन्थेषु । न्यक्क्षरे यथा संख्याह्टरूपा द्विगुणा पोङ्गा एकोना पञ्चदश मवन्ति सोऽयं तस्य अद्वा पञ्चदशाङ्गुलायां सुचि वदृत्तां प्रस्तार्यन्ते इति माव: । चतुरसरे डपि स्थाकरणे एकाङ्क्रिषत् सा तरय । एवमङ्घंसम-वि शमयो: । सक्तेऽध्ये उपपत्तिमाह— वृत्तास्येति । वृत्तस्य = वृत्तप्रस्तारस्य

Page 271

व्यासतो व्यावृत्तरङ्गलेमिता । वृत्ताधश्चाङ्गुलिं कुर्वीत । त्यक्तामिति शेषः । अत्र गुनायामां गुरुलघवः कार्यः, प्रस्तारान्तरालं चाङ्गुलिमितमेत्न कार्यंमित्यपः । अत्र चोहिष्टाङ्कलेखनाय मध्ये ड गुलावस्या- पनम्, अङ्गुल्यूनाधिकपरिमाणानां गुरुलघूनामुदिष्टाङ्ककानां च लेखनं सम्भवेऽङ्गननुगतस्याक्षास्त्रायंतवादगुणमिति सिद्धचर्थं मद्गुनिनियमनं कृतं न तु व्यसनिमात्रतया । न च प्रथमप्रस्तारेऽप्युदिष्टकरषायोपर्यड्गुलिमितमूलिम्रहे पूर्वे द्विगुणा सद्बृचाडवा स्यात् न त्वेकोनेऽति वाच्यम् । प्रथमस्य सर्वत्र सर्वगुरुत्वेनैक नियमादुदृष्टकरषानपेक्ष- णात् । न चैवमन्तिमस्यापि सर्वलघुत्वेन ज्ञातत्वाद्द्रचू नां द्विगुणा सद्बृचाडवा स्यादिति वाच्यम् । कॉडर्यवधिकप्रस्तारेषु सर्ववधौः सामान्य- त्वज्ञाने डपि कथितोऽ्यमिति विशेषज्ञाने गणनाद्यनंतरेकेणापि तावत्स- डर्योऽपि इति ज्ञानथ्यमुदृष्टकरषायोऽपेक्षणात् । एतदनतद्गास्ते यत्कीचिद्- हु:-‘षष्ठ:' प्रत्ययो डबयवयोगपरिच्छत्तेः इत्यके मोड्लपफलतथात्पुहष- च्छानुविधायित्वेनानियतत्वाच्च नोक्त:' इति ॥६॥ संख्या- चचनोः संख्यग्रहपद्यम्- सैकोदृष्टाङ्ककूटालमकरागमताङ्कद्विमिश्रैः परेषां पूर्वद्वे गुणत्तो वा मवति गण्यनया । प्रस्तृतोनां च संख्या ॥ वृत्ते वृत्तान्तरे चाङ्गुलिपरिमितता स्यातदेकेन होन सड्स्थैव द्विकृताधवा विवरणमुदितो मडनारायणेन ॥ इत्यडवयोगः

छन्द की संख्या को दुगुना करके एक घटा देने से सज्जनों ने अडव कहा है । इसका तात्पर्य है कि वृत्त के माने यहाँ गुरु एवं लघु हैं अतः प्रकृत में गुरु एवं लघु के आकार को व्याप्त एक वडगुली परिमाण है अतः एक अडगुल जगह गुरु एवं लघु के नीचे रहना चाहिए । फिर छन्दों के मडकों को लिखे ॥६॥

Page 272

वंशेऽभूत्कशयपस्य प्रकटगुणगणः शैवसिद्धान्तवेत्था विप्रः पञ्चेकेनामा विमलतरमतिवेदतत्त्वावबोधे । केदारस्तस्य सूनुः शिवचरणयुगाराधनेकाग्रचित्तः धुनन्दस्तेनाभिरामं प्रविरचितमिदं वृत्तरत्नाकराख्यंमृदु ।

ग्रथ ग्रन्थकृदुपसंहरति—वंशेऽभूदिति । कशयपमुने: कुले पञ्चेके नाम्ना ब्राह्मणोऽभूतस्य पुत्रेण केदारेण प्रविरचितमिति सम्बन्धः । प्रथयितुं श्लाघ्योऽतिरूपतिशयोत्कर्षोत्कृष्टनायः: स चातिशयो लक्षणवैशिष्टयरूपः। पञ्चेकं स्तोति प्रकटेत्यादि विशेषरः । शैवसिद्धान्तवेत्था शिवो देवतास्येति शैवः कायत्रेकादशकास्वप्न शयेतस्य हृदि:सूक्तरुपेऽपि तीर्ये कायशब्द इवान्त्र सिद्धान्ते देवता तद्वितः । यद्वा शिवस्यायं शैवः शिवप्रतिपादकः स चासौ सिद्धान्त नारायणी इत्यच्वयोगः ।

इति श्रीकेदारभट्टविरचिते वृत्तरत्नाकरे षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥

इदानीं निबन्धप्रतिज्ञामारो ग्रन्थकारः स्वग्रन्थे श्रोतृभिः प्रवृत्ति- विशेषः कायं इति सूच नार्थं स्व वंशविश्रादिगुणप्रतिपादनपूर्वकं ग्रन्थकृतिमुपसंहरति—

कशयपस्य महर्षेर्वंशे गोत्रे प्रकटः प्रसिद्धो गुणसमुदायो यस्स तादृशः पञ्चेकालव्यो विप्रो ब्राह्मणोऽभूत् । कीदृक् । शिवो देवता येषां ते शिवपूजका: शैवास्तत्सिद्धान्तस्य वेत्ता ज्ञाता । शैवागमवेत्थे तद्यर्थं: तथा वेदानां तत्त्वार्थसङ्घटितवोधितत्स्यार्थस्य बोधे ज्ञाने निमंलतरबुद्धिस्तस्य पञ्चेकस्य पुत्रः केदारनाम्ना । कीदृक् । शिवचरणयुगलसेवामात्रैकाग्र-

Page 273

नतश्चेति कर्मधारयः । अधिकारणास्युपगतोड्यंः सिद्धान्तः । तथा च प्रथम-

ध्राये नायमूत्रं तन्त्राधिकरणास्युपगमस्स्थिति: सिद्धान्त इति । यस्त्वग्र पठ्ठो-

त्पुरुष शिवपूजकानां सिद्धान्त इति विप्रहरादिनि प्राप्तवत्तचिन्त्यम् । निपा-

दस्यपतत्यधिकरराविरोधात् ततः शेषसिद्धान्तसय वेत्ति तु शेषपठ्ठया समासः ।

गतेन मोक्षम: कुषणां मयशोकहृत्तं यियादु वपुषनंम् । एतच्चेह द्वितीयावाश्रितेतस्यन्र

द्वितीयेति योगविमागस्मास इति दुव्वीरवतिनान्दिसंतद्य । यतु जनिकत्तुंरिति

निदेशात्तृजकाम्यां कर्तीरौतियस्यार्नितयस्वार्तकर्मषष्ठयुया ममासः मूवपाद द्रति

प्राप्तस्तचिन्त्यम् । शेषषष्ठचया: सोत्रप्रयोगपवत्ताकृत्त्जापनस्योत्चाननसम्भ-

वार । न्यासकारसु तृन्नन्तेन समास इत्याह। न च न लोकेति पष्ठी

निषेधः । तृजकास्थां कत्तं रोत्यन्र तृचः सानुबन्धकसय ग्रहणेन तस्यार्निष्य-

त्वज्ञापनत्नू । एतन तृन्नन्तेन न समास इति प्राङ्गमुक्त'इचन्त्रयेतित दिक् ।

एवं वेदेशास्त्राथर्वचिन्त्यापे वेदविशियेपम् । वेदा मन्त्रब्राह्मणोंगा । तथा च

श्रूति मन्त्रब्राह्मण्योवेंद इति नामधेयंमिति । यास्त्राणि न्यायादीनि तेवां

तात्पर्यायर्स्य वेदोेतर्थः । अत्र छेकानुप्रास: शब्दालङ्कारः । गुणमनेति

सकृदनेकवणंसाम्यत् ।

दयस्तवकेष्टहरपुरोहतनासादनिहोरत्रिकुलनोरधिचचन्द्रात् ।

पुण्यपूरांपुषबोत्तमभटटाडुद्रमूत सुकृती हरिभटटः । ? ।

वेदवाक्यनिचयावचयेन प्रेङ्खिनो विचिचिरदेह बुधोचेः ।

लोकगीतोविमलायतकीर्तिः सोडपि सज्जनमणिज्जंयति स्म ।२।

तस्मादुदूद्भूतकान्तिः कृतसुकृतमेरार्न्नसत्रननिस्वतन्त्रः ।

साधूनामप्रगण्यो गददलनविधौ मानवांनां शारणयः ।

काशीकेशाविवासो हृतकठिनतरारातिषड्वर्गदममः ।

श्रीममान्पाजिमटटः सुरयजनरतः शुद्धधीराविरासीत् । ३ ।

सेतुस्ततनयेन श्रेवनगरेः सद्वृत्तरत्नाकरेः ।

मेतुं मास्करशर्मणां विरचितः पारं बुषानां गमाम् ।

Page 274

सेतु:

तेनानस्मुरामुरेन्द्रनिकरव्यालोलभोलिसकलं । चत्वक्चनच्चंचद्रमरीचिररिज्जतपदो देवो रविः प्रीयताम् ॥ ४ ॥

तरीतुमचिरोकरं यदि ह वृत्तरत्नाकर । महोदधेस्समहे मतनहेतुतुसतु जह ॥ ५ ॥

हरेः सख महोदधौ कवि निबद्धसेतु स्फुर । नयनतु महिमा गुरोश्चरणयोः समुज्जृम्भिताम् ॥ ५ ॥

अथिकवितारिमितवर्ष सदृशसंत समये मधुशुक्ले । आगत। प्रतिपदीह समर्पित सेतुरेव बुधसघमुदेष्टु ॥

नारायण

नेतास्तेन केदारेरामं मतोज्ञ मक्षेपेगोव लक्श्यलभ्रायोरमिधानात् , प्रस्तुततरेः पद्येःडति जयवत । वृंणारत्नाकरनारकमं छन्दः लक्षणया छन्दःशास्त्र-

प्रणम्यं प्रविचितं कृत्वा । अथ्रपि 'कर्तरि च' ( पा० म० २-३-१६ ) इति कर्त्र्यन्तृजन्तस्य पष्ठी सह समासो निषिद्धस्तथापि 'जनिकतुं': ( पा० म० १-४-३० ) इति ज्ञापकेन निपेघस्याडनित्यताज्ञानात शैव-सिद्धान्तवेरोति पष्ठीसमासः । केचितु तृन्नन्तेन मासः इति तन्; तृन्नो

येमे 'न लोकाव्यनिष्ठाख्यान्त्यत्रुनाम' ( पा० म० १-३-६५ ) इति पष्ठीनिपेघात । इति सर्वं मनोहरम ॥१०॥

वालक्रीडा

अथव योगत्रे बोधक चक्र मे तीन अक्षरों वाले छ्न्द को प्रक्रिया ।

१ | ५५५ | जपापस्थान | ५ | | खाली | १५ | | गणास्थान

२ | | खाली | ८ | ५१५ | गणास्थान

३ | ५११ | गणास्थान | ९० | | खाली

४ | | खाली | ९१ | ११५ | गणास्थान

५ | १५५ | गणास्थान | १२ | | खाली

६ | | खाली | १३ | ५५१ | गरासस्थान

७ | १५१ | गणस्थान | १४ | | खाली

Page 275

वृत्तरत्नाकरेः सेतुः

इति श्रीमत्कवयार्णवयसम्भवागिन्होत्रिकुलतिलकायमानश्रीमदापाजिमटसूत्रपरामिधानहरिमास्कर विरचितो वृत्तरत्नाकरसेतुः समाप्तिमगात् ।

सम्वत १९३९ मिति माघपदे शुदि बलदेव ६ पष्ठ्यां शनिवारेसं लिलिखितं दयाकृष्ण मिश्रेण गोविन्ददेवस्य मन्दिरे मथुरापुर्याम् ।

मय ९ संवत्सर २ गुण = लोभ ८ प्रीति करे सब कोय । तलसी प्रीति सरहियें इन चारों विन होय । रामसुख मण्डारी ।

समाप्तोऽसो पठ्ठोडय्यायो ग्रन्थश्व मङ्गलं शुमङ्ग्वास्तु ।

नारायणि

मटटश्रीनामतायात्ममजनि त्रिदशघटचूडदेवालयमटटः प्रसादेऽस्मे नतुज रघुपतिनतिन नमटटगोविन्दनत्नं ।

त्रिवेणीमतत्रावदायास्वपुण्यविधुर धिक वर्ष नतत्नुजो विद्याधरौ ललितगिरः प्रथितयशा मटट रामेश्वराल्लय ।

नारायगण मृडचिया काश्यां निवमता सता । वत्त रत्नाकर टीका तद्सुवा रचितार्इस्वता ।।

ग्रन्थेऽस्मिन् पुणगगवसवमूर्छ्यते चे- तसव कायं गुणवगवचन् मन्यते कः ।

तहसन्तः शिरसि कृताञ्जलिसतु याचे- शोध्यं तत्सदसदिहोदितं मया यत् ।

याति विक्रमशके लिख्यषेडमू ( २६२ ) सम्मिते सितगकातिकसुदि । ग्रन्थपूर्तिसुकृत किल कर्मो रामचन्द्रपदपुजनपुष्पपम् ।।

इति श्रीबिद्वन्मकुट मार्तिकय-श्रीभट्टरामेश्वरसूरिसूत- नारायणभटटविरचितायां वृत्तरत्नाकरटोकायां प्रस्ताराराध्यायः षष्ठः समाप्तः ।

Page 276

समाप्तखेद वृत्तरत्नाकरम् ।

२५२

वष्टोऽध्यायः

बालक्रीडा

जिसके गुण समूह लोक में प्रसिद्ध हैं जो शैव के सिद्धान्तों का जानकार है और वेद के तात्विक अर्थों के समभाने में जिसकी मति अतीव विमल है ऐसे पञ्चेक नामक एक विप्र कश्यप ऋषि के गोत्र में पैदा हुए। उनके पुत्र शिव के चरणों की आराधना में मनको लगानेवाले वेदारने इस अनुपम वृत्त-रत्नाकर नामक छन्द को बनाया ॥१०॥

इस प्रकार आचार्यमश्रूसूदनशास्त्री की कृति वृत्तरत्नाकर के पष्ट अध्याय की हिन्दी टीका बालक्रीडा समाप्त हुई ।

••••••••

समाप्तखेद वृत्तरत्नाकरम् ।