1. Vṛttaratnākara of Kedārabhaṭṭa
Adhyāya 1
1.1
[वृत्तरत्नाकरः] प्रथमो ऽध्यायः सुखसन्तानसिद्ध्यर्थं नत्वा ब्रह्मा ऽच्युता ऽर्चितम् गौरीविनायकोपेतं शङ्करं लोकशङ्करम्
[vṛttaratnākaraḥ] prathamo 'dhyāyaḥ sukhasantānasiddhyarthaṃ natvā brahmā 'cyutā 'rcitam gaurīvināyakopetaṃ śaṅkaraṃ lokaśaṅkaram
1.2
वेदार्थशैवशास्त्रज्ञः पव्येको ऽभूद् लोकशङ्करम् तस्य पुत्रो ऽस्ति केदारः शिवपादार्चने रतः
vedārthaśaivaśāstrajñaḥ pavyeko 'bhūd lokaśaṅkaram tasya putro 'sti kedāraḥ śivapādārcane rataḥ
1.3
तेनेदं क्रियते छन्दो लक्ष्यलक्षणसंयुतम् वृत्तरत्नाकरं नाम बालानां सुखसिद्ध्ये
tenedaṃ kriyate chando lakṣyalakṣaṇasaṃyutam vṛttaratnākaraṃ nāma bālānāṃ sukhasiddhye
1.4
पिङ्गलादिभ्राचार्यैर्यदुक्तं लौकिकं द्विधा मात्रावर्णविभेदेन च्छन्दस्तदिह कथ्यते
piṅgalādibhrācāryairyaduktaṃ laukikaṃ dvidhā mātrāvarṇavibhedena cchandastadiha kathyate
1.5
षडध्यायनिबद्धस्य च्छन्दसो ऽस्य परिस्फुटम् प्रमाणमपि विज्ञेयं षड्त्रिंशदधिकं शतम्
ṣaḍadhyāyanibaddhasya cchandaso 'sya parisphuṭam pramāṇamapi vijñeyaṃ ṣaḍtriṃśadadhikaṃ śatam
1.6
म्यरस्तजभ्नगैर्लान्तैरेभिर्दशभिरक्षरैः समस्तं वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना
myarastajabhnagairlāntairebhirdaśabhirakṣaraiḥ samastaṃ vāṅmayaṃ vyāptaṃ trailokyamiva viṣṇunā
1.7
सर्वगुर्मो मुखान्तर्लौ यरावन्तगलौ सतौ ग्मध्याद्यौ ज्मौ त्रिलो नो ऽष्टौ भवन्त्यत्र गणास्त्रिकाः
sarvagurmo mukhāntarlau yarāvantagalau satau gmadhyādyau jmau trilo no 'ṣṭau bhavantyatra gaṇāstrikāḥ
1.8
ज्ञेयाः सर्वान्तमध्यादिगुरवो ऽत्र चतुष्कलाः गणाश्चतुर्लघूपेताः पञ्चार्यादिषु संस्थिताः
jñeyāḥ sarvāntamadhyādiguravo 'tra catuṣkalāḥ gaṇāścaturlaghūpetāḥ pañcāryādiṣu saṃsthitāḥ
1.9
सानुस्वारो विसर्गान्तो दीर्घो युक्तपरश्च यः वा पादान्ते त्वसौ ग्वक्रो ज्ञेयो ऽन्यो मात्रिको लृजुः
sānusvāro visargānto dīrgho yuktaparaśca yaḥ vā pādānte tvasau gvakro jñeyo 'nyo mātriko lṛjuḥ
1.10
पादादाविह वर्णस्य संयोगः क्रमसंज्ञकः पुरःस्थितेन तेन स्याल्लघुता ऽपि क्वचिद् गुरोः
pādādāviha varṇasya saṃyogaḥ kramasaṃjñakaḥ puraḥsthitena tena syāllaghutā 'pi kvacid guroḥ
1.11
तरुणं सर्षपशाकं नवौदनं पिच्छिलानि च दधीनि अल्पव्ययेन सुन्दरि (!) ग्राम्यजनो मिष्टमिश्नाति
taruṇaṃ sarṣapaśākaṃ navaudanaṃ picchilāni ca dadhīni alpavyayena sundari (!) grāmyajano miṣṭamiśnāti
1.12
अब्धिभूतरसादीनां ज्ञेयाः संज्ञास्तु लोकतः ज्ञेयः पादश्चतुर्थाशो यतिर्विच्छेदसंज्ञितः
abdhibhūtarasādīnāṃ jñeyāḥ saṃjñāstu lokataḥ jñeyaḥ pādaścaturthāśo yatirvicchedasaṃjñitaḥ
1.13
युक्समं विषमं चालूक्स्थानं सद्भिर्निगद्यते सममर्धसमं वृत्तं विषमं च तथापरम्
yuksamaṃ viṣamaṃ cālūksthānaṃ sadbhirnigadyate samamardhasamaṃ vṛttaṃ viṣamaṃ ca tathāparam
1.14
अङ्घ्रयो यस्य चत्वारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः तच्छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञाः समं वृत्तं प्रचक्षते
aṅghrayo yasya catvārastulyalakṣaṇalakṣitāḥ tacchandaḥśāstratattvajñāḥ samaṃ vṛttaṃ pracakṣate
1.15
प्रथमाङ्घ्रिसमो यस्य तृतीयश्चरणो भवेत् द्वितीयस्तुर्यवद्वृत्तं तदर्धसममुच्यते
prathamāṅghrisamo yasya tṛtīyaścaraṇo bhavet dvitīyasturyavadvṛttaṃ tadardhasamamucyate
1.16
यस्य पादचतुष्के ऽपि लक्ष्म भिन्नं परस्परम् तदाहुर्विषमं वृत्तं छन्दःशास्त्रविशारदाः
yasya pādacatuṣke 'pi lakṣma bhinnaṃ parasparam tadāhurviṣamaṃ vṛttaṃ chandaḥśāstraviśāradāḥ
1.17
आरभ्यैकाक्षारात्पादादेकैकक्षरवद्धितैः पृथक्छन्दो भवेत्पादैर्यावत्षड्विंशतिं गतम्
ārabhyaikākṣārātpādādekaikakṣaravaddhitaiḥ pṛthakchando bhavetpādairyāvatṣaḍviṃśatiṃ gatam
1.18
तदूर्ध्वं चण्डवृष्ट्यादिदण्डकाः परिकीर्तिताः शेषं गाथास्त्रिभिः षड्भिश्चरणैश्चोपलक्षिताः
tadūrdhvaṃ caṇḍavṛṣṭyādidaṇḍakāḥ parikīrtitāḥ śeṣaṃ gāthāstribhiḥ ṣaḍbhiścaraṇaiścopalakṣitāḥ
1.19
उक्ता ऽत्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्ठा ऽन्या सुपूर्विका गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च
uktā 'tyuktā tathā madhyā pratiṣṭhā 'nyā supūrvikā gāyatryuṣṇiganuṣṭup ca bṛhatī paṅktireva ca
1.20
त्रिष्टुप् च जगती चैव तथा ऽतिजगती मता शक्वरी सा ऽतिपूर्वा स्यादष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते
triṣṭup ca jagatī caiva tathā 'tijagatī matā śakvarī sā 'tipūrvā syādaṣṭyatyaṣṭī tataḥ smṛte
1.21
धृतिश्चा ऽतिधृतिश्चैव क्र्टिः प्रकृतिराकृतिः विकृतिः सङ्कृतिश्चैव तथा ऽतिकृतिरुत्कृतिः
dhṛtiścā 'tidhṛtiścaiva krṭiḥ prakṛtirākṛtiḥ vikṛtiḥ saṅkṛtiścaiva tathā 'tikṛtirutkṛtiḥ
1.22
इत्युक्ताश्छन्दसां संज्ञाः क्रमतो वच्मि साम्प्रतम् लक्षणं सर्ववृत्तानां मात्रावृत्ता ऽनुपूर्वकम्
ityuktāśchandasāṃ saṃjñāḥ kramato vacmi sāmpratam lakṣaṇaṃ sarvavṛttānāṃ mātrāvṛttā 'nupūrvakam
Adhyāya 2
2.1
इति श्रीकेदारभट्टविरचिते वृत्तरत्नाकरे संज्ञाभिधानो नाम प्रथमो ऽध्यायः द्वितीयो ऽध्यायः [ आर्या-प्रकरणम् (1-7) ] लक्ष्मैतत्सप्त गणा गोपेता भवति नेह विषमे जः षष्ठो ऽयं नलघू वा प्रथमे ऽर्धे नियतमार्यायाः
iti śrīkedārabhaṭṭaviracite vṛttaratnākare saṃjñābhidhāno nāma prathamo 'dhyāyaḥ dvitīyo 'dhyāyaḥ [ āryā-prakaraṇam (1-7) ] lakṣmaitatsapta gaṇā gopetā bhavati neha viṣame jaḥ ṣaṣṭho 'yaṃ nalaghū vā prathame 'rdhe niyatamāryāyāḥ
2.2
षष्थे द्वितीयलात्परके न्ले मुखलाच्च सयतिपदनियमः चरमे ऽर्धे पञ्चके तस्मादिह भवति षष्ठो लः
ṣaṣthe dvitīyalātparake nle mukhalācca sayatipadaniyamaḥ carame 'rdhe pañcake tasmādiha bhavati ṣaṣṭho laḥ
2.3
त्रिष्वङ्केषु पादो दलयोराद्येषु दृश्यते यस्याः पथ्येति नाम तस्याः प्रकीर्तितं नागराजेन
triṣvaṅkeṣu pādo dalayorādyeṣu dṛśyate yasyāḥ pathyeti nāma tasyāḥ prakīrtitaṃ nāgarājena
2.4
संलङ्घ्य गणत्रयमादिमं शकलयोर्द्वयोर्भवति पादः [सं(अनुनासिक)-लङ्घ्य] यस्यास्तां पिङ्गलनागो विपुलामिति समाख्याति
saṃlaṅghya gaṇatrayamādimaṃ śakalayordvayorbhavati pādaḥ [saṃ(anunāsika)-laṅghya] yasyāstāṃ piṅgalanāgo vipulāmiti samākhyāti
2.5
उभयार्धयोर्जकारौ द्वितीयतुर्यौ गमध्यगौ तस्याः चपलेति नाम तस्या प्रकीर्तितं नागराजेन
ubhayārdhayorjakārau dvitīyaturyau gamadhyagau tasyāḥ capaleti nāma tasyā prakīrtitaṃ nāgarājena
2.6
आद्यं दलं समस्तं भजेय लक्ष्म चपलागतं यस्याः शेषे पूर्वजलक्ष्मा मुखचपलासोदिता मुनिना
ādyaṃ dalaṃ samastaṃ bhajeya lakṣma capalāgataṃ yasyāḥ śeṣe pūrvajalakṣmā mukhacapalāsoditā muninā
2.7
प्राक्प्रतिपादितमर्धे प्रथमे प्रथमेतरे च चपलायाः लक्ष्माश्रयते सोक्ता विशुद्धधीभिर्जघनचपला
prākpratipāditamardhe prathame prathametare ca capalāyāḥ lakṣmāśrayate soktā viśuddhadhībhirjaghanacapalā
2.8
] आर्याओरथमदलोक्तं यदि कथमपि लक्षणं भवेदुभयोः दलयोः क्र्टयतिशोभां तां गीतिं गीतवान्भुजङ्गेशः
] āryāorathamadaloktaṃ yadi kathamapi lakṣaṇaṃ bhavedubhayoḥ dalayoḥ krṭayatiśobhāṃ tāṃ gītiṃ gītavānbhujaṅgeśaḥ
2.9
आर्याद्वितीयके ऽर्धे यद्गदितं लक्षणं तत्स्यात् यद्युभयोरपि दलयोरुपगीतिं ता मुनिर्ब्रूते
āryādvitīyake 'rdhe yadgaditaṃ lakṣaṇaṃ tatsyāt yadyubhayorapi dalayorupagītiṃ tā munirbrūte
2.10
आर्याशकलद्वितयं व्यत्ययरचितं भवेद्यस्याः सोद्गीतिः किल गदिता तद्वद्यत्यंशभेदसंयुक्ता
āryāśakaladvitayaṃ vyatyayaracitaṃ bhavedyasyāḥ sodgītiḥ kila gaditā tadvadyatyaṃśabhedasaṃyuktā
2.11
आर्यापूर्वार्धं यदि गुरुणैकेनाधिकेन निधने युक्तम् इतरत्तद्वन्निखिलं भवति यदीयमर्द्धमुदितार्यागीतिः
āryāpūrvārdhaṃ yadi guruṇaikenādhikena nidhane yuktam itarattadvannikhilaṃ bhavati yadīyamarddhamuditāryāgītiḥ
2.12
] षड्विषमे ऽष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युर्नो निरन्तराः न समात्र पराश्रिता कला वैतालीये ऽन्ते रला गुरुः
] ṣaḍviṣame 'ṣṭau same kalāstāśca same syurno nirantarāḥ na samātra parāśritā kalā vaitālīye 'nte ralā guruḥ
2.13
पर्यन्ते र्यौ तथैव शेषमौपच्छन्दसिकं सुधीभिरुक्तम्
paryante ryau tathaiva śeṣamaupacchandasikaṃ sudhībhiruktam
2.14
आपातलिका कथितेयं भाद्गुरुकावथ पूर्ववदन्यत्
āpātalikā kathiteyaṃ bhādgurukāvatha pūrvavadanyat
2.15
तृतीययुग्दक्षिणान्तिका समस्तपादेषु द्वितीयलः
tṛtīyayugdakṣiṇāntikā samastapādeṣu dvitīyalaḥ
2.16
उदीच्यवृत्तिर्द्वितीयलः सक्तो ऽग्रेण भवेदयुग्मयोः
udīcyavṛttirdvitīyalaḥ sakto 'greṇa bhavedayugmayoḥ
2.17
पूर्वेण युतो ऽथ पञ्चमः प्राच्यवृत्तिरुदितेति युग्मयोः
pūrveṇa yuto 'tha pañcamaḥ prācyavṛttiruditeti yugmayoḥ
2.18
यदा समावोजयुग्मकौ पूर्वयोर्भवति तत्प्रवृत्तकम्
yadā samāvojayugmakau pūrvayorbhavati tatpravṛttakam
2.19
अस्य युग्मरचिता ऽपरान्तिका
asya yugmaracitā 'parāntikā
2.20
अयुग्भवा चारुहासिनी
ayugbhavā cāruhāsinī
2.21
] वक्त्रं नाद्यान्नसौ स्यातामब्धेर्यो ऽनुष्टुभि ख्यातम्
] vaktraṃ nādyānnasau syātāmabdheryo 'nuṣṭubhi khyātam
2.22
युजोर्जेन सरिद्भर्तुः पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितम्
yujorjena saridbhartuḥ pathyāvaktraṃ prakīrtitam
2.23
ओजयोर्जेन वारिधेस्तदेव विपरीतादि
ojayorjena vāridhestadeva viparītādi
2.24
चपलावक्त्रमयुजोर्नकारश्वेत्पयोराशेः
capalāvaktramayujornakāraśvetpayorāśeḥ
2.25
यस्या लः सप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला मता
yasyā laḥ saptamo yugme sā yugmavipulā matā
2.26
सौतवस्या ऽखिलेष्वपि
sautavasyā 'khileṣvapi
2.27
भेना ऽब्धितो भाद्विपुला
bhenā 'bdhito bhādvipulā
2.28
इत्थमन्या रश्चतुर्थात्
itthamanyā raścaturthāt
2.29
नो ऽम्बुधेश्चेन्नविपुला
no 'mbudheścennavipulā
2.30
तो ऽब्धेस्तत्पूर्वान्या भवेत्
to 'bdhestatpūrvānyā bhavet
2.31
] द्विगुणितवसुलधुरचलधृतिरिति
] dviguṇitavasuladhuracaladhṛtiriti
2.32
मात्रासमकं नवमो ल्गान्तम्
mātrāsamakaṃ navamo lgāntam
2.33
जो न्लावथाम्बुधेर्विश्लोकः
jo nlāvathāmbudherviślokaḥ
2.34
तद्युगलाद्वानवासिका स्यात्
tadyugalādvānavāsikā syāt
2.35
बाणाष्टनवसु यदि लश्चिता
bāṇāṣṭanavasu yadi laścitā
2.36
उपचित्रा नवमे परयुक्ते
upacitrā navame parayukte
2.37
यदतीतकृतविविधलक्ष्मयुतैर्मात्रासमादिपादैः कलितम् अनियतवृत्तपरिमाणयुक्तं प्रथितं जगत्सु पादाकुलकम्
yadatītakṛtavividhalakṣmayutairmātrāsamādipādaiḥ kalitam aniyatavṛttaparimāṇayuktaṃ prathitaṃ jagatsu pādākulakam
2.38
वृत्तस्य ला विना वर्णैर्गा वर्णा गुरुभिस्तथा गुरुवो लैर्दले नित्यं प्रमाणमिति निश्चितम्
vṛttasya lā vinā varṇairgā varṇā gurubhistathā guruvo lairdale nityaṃ pramāṇamiti niścitam
2.39
शिखिगुणितदशलघुरचितमपगतलघुयुगलमपरमिदमखिलम् सगुरु शकलयुगलकमपि सुपरिघटितललितपदवितति भवति शिखा
śikhiguṇitadaśalaghuracitamapagatalaghuyugalamaparamidamakhilam saguru śakalayugalakamapi suparighaṭitalalitapadavitati bhavati śikhā
2.40
विनिमयविनिहितशकलयुगलकलितपदविततिविरचितगुणनिचया श्रुतिसुखकृदियमपि जगति ञि जशिर उपगतवति सति भवति खजा
vinimayavinihitaśakalayugalakalitapadavitativiracitaguṇanicayā śrutisukhakṛdiyamapi jagati ñi jaśira upagatavati sati bhavati khajā
2.41
अष्टावर्धे गा द्वयभ्यस्ता यस्याः सा ऽनङ्गक्रीडोक्ता दलमपरमपि वसुगुणितसलिलनिधिलघु कविरचितं पदवितति भवति
aṣṭāvardhe gā dvayabhyastā yasyāḥ sā 'naṅgakrīḍoktā dalamaparamapi vasuguṇitasalilanidhilaghu kaviracitaṃ padavitati bhavati
2.42
त्रिगुणनवलघुरंवसितिगुरुरितिदलयुगकृततनुरतिरुचिरा
triguṇanavalaghuraṃvasitigururitidalayugakṛtatanuratirucirā
Adhyāya 3
3.1
इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां मात्रावृत्ताधिकारो नाम द्वितीयो ऽध्यायः तृतीयो ऽध्यायः गुः श्त्रीः
iti śrīmadbhaṭṭarāmeśvarasūnunārāyaṇabhaṭṭaviracitāyāṃ vṛttaratnākaravyākhyāyāṃ mātrāvṛttādhikāro nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ tṛtīyo 'dhyāyaḥ guḥ śtrīḥ
3.2
गौ स्त्री
gau strī
3.3
मो नारी
mo nārī
3.4
रो मृगी
ro mṛgī
3.5
म्गौ चेत्कन्या
mgau cetkanyā
3.6
म्गौ गिति पङ्क्तिः
mgau giti paṅktiḥ
3.7
त्यौ स्तस्तनुमध्या
tyau stastanumadhyā
3.8
शशिवदना न्यौ
śaśivadanā nyau
3.9
विद्युल्लेखा मो मः
vidyullekhā mo maḥ
3.10
त्सा चेद्वसुमती
tsā cedvasumatī
3.11
म्सौ गः स्यान्मदलेखाः
msau gaḥ syānmadalekhāḥ
3.12
भौ गिति चित्रपदा गः
bhau giti citrapadā gaḥ
3.13
मो मो गो गो विद्युन्माला
mo mo go go vidyunmālā
3.14
माणवकं भात्तलगा
māṇavakaṃ bhāttalagā
3.15
म्नौ गौ हंसरुतमेतत्
mnau gau haṃsarutametat
3.16
र्जौ समानिका गलौ च
rjau samānikā galau ca
3.17
प्रमाणिका जरौ लगौ
pramāṇikā jarau lagau
3.18
वितानमाभ्यां यदन्यत्
vitānamābhyāṃ yadanyat
3.19
राम्नसाविह हलमुखी
rāmnasāviha halamukhī
3.20
भुजगशिशुभृतां नौ मः
bhujagaśiśubhṛtāṃ nau maḥ
3.21
म्सा ज्गौ शुद्धविराडिदं मतम्
msā jgau śuddhavirāḍidaṃ matam
3.22
म्नौ ज्गौ चेति पणवनामकम्
mnau jgau ceti paṇavanāmakam
3.23
र्जौ रगौ मयूरसारिणी स्यात्
rjau ragau mayūrasāriṇī syāt
3.24
भ्मौ सगयुक्तौ रुक्मवतीयम्
bhmau sagayuktau rukmavatīyam
3.25
मत्ता ज्ञेया मभसगयुक्ता
mattā jñeyā mabhasagayuktā
3.26
नरजगौर्भवेन्मनोरमा
narajagaurbhavenmanoramā
3.27
त्जौ जो गुरुणेयमुपस्थिता
tjau jo guruṇeyamupasthitā
3.28
स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः
syādindravajrā yadi tau jagau gaḥ
3.29
उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ
upendravajrā jatajāstato gau
3.30
पादौ यदीयावुपजातयस्ताः
pādau yadīyāvupajātayastāḥ
3.31
स्मरन्ति जातिष्विदमेव नाम मे
smaranti jātiṣvidameva nāma me
3.32
नजजलगैर्गदिता सुमुखी
najajalagairgaditā sumukhī
3.33
दोधकवृत्तमिदं भभभाद्गौ
dodhakavṛttamidaṃ bhabhabhādgau
3.34
शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गो ऽब्धिलोकैः
śālinyuktā mtau tagau go 'bdhilokaiḥ
3.35
वातोर्मीयं कथिता म्भौ तगौ गः
vātormīyaṃ kathitā mbhau tagau gaḥ
3.36
वाणरसैः स्याद्भतनगगैः श्रीः
vāṇarasaiḥ syādbhatanagagaiḥ śrīḥ
3.37
म्भौ न्लौ गः स्याद् भ्रमरविलसितम्
mbhau nlau gaḥ syād bhramaravilasitam
3.38
रान्नराविह रथोद्धता लगौ
rānnarāviha rathoddhatā lagau
3.39
स्वागतेति रनभाद्गुरुयुग्मम्
svāgateti ranabhādguruyugmam
3.40
ननरलगुरुरचिता वृन्ता
nanaralagururacitā vṛntā
3.41
ननरमगुरुभिश्च भद्रिका
nanaramagurubhiśca bhadrikā
3.42
श्येनिका रजौ रलौ गुरुर्पदा
śyenikā rajau ralau gururpadā
3.43
मौक्तिकमाला यदि भतनाद्गौ
mauktikamālā yadi bhatanādgau
3.44
उपस्थितमिदं ज्सौ ताद्गकारौ
upasthitamidaṃ jsau tādgakārau
3.45
चन्द्रवर्त्म निगदन्ति रनभसैः
candravartma nigadanti ranabhasaiḥ
3.46
जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ
jatau tu vaṃśasthamudīritaṃ jarau
3.47
स्यादिन्द्रवंशा ततजै रसंयुतैः
syādindravaṃśā tatajai rasaṃyutaiḥ
3.48
इह तोटकमम्बुधिसैः प्रथितम्
iha toṭakamambudhisaiḥ prathitam
3.49
द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ
drutavilambitamāha nabhau bharau
3.50
मिनुशरविरतिर्नौ म्यौ पुटो ऽयम्
minuśaraviratirnau myau puṭo 'yam
3.51
प्रमुदितवदना भवेन्नौ च रौ
pramuditavadanā bhavennau ca rau
3.52
नयसहितौ न्यौ कुसुमवचित्रा
nayasahitau nyau kusumavacitrā
3.53
रसैर्जसजसा जलोद्धतगतिः
rasairjasajasā jaloddhatagatiḥ
3.54
चतुर्जगणं वद मौक्तिकदाम
caturjagaṇaṃ vada mauktikadāma
3.55
भुजङ्गप्रयातं भवेद्यैश्चतुभिः
bhujaṅgaprayātaṃ bhavedyaiścatubhiḥ
3.56
रैश्चतुर्भिर्युता स्रग्विणी सम्मता
raiścaturbhiryutā sragviṇī sammatā
3.57
भुवि भवेन्नभजरैः प्रियंवदा
bhuvi bhavennabhajaraiḥ priyaṃvadā
3.58
त्यौ त्यौ मणिमाला च्छिन्ना गुहवक्त्रैः
tyau tyau maṇimālā cchinnā guhavaktraiḥ
3.59
धीरैरभाणि ललिता तभौजरौ
dhīrairabhāṇi lalitā tabhaujarau
3.60
प्रमिताक्षरा सजससैरुदिता
pramitākṣarā sajasasairuditā
3.61
ननभरसहिता महितोज्ज्वला
nanabharasahitā mahitojjvalā
3.62
पञ्चाश्वैश्छिन्ना वैश्यदेवी ममौ यौ
pañcāśvaiśchinnā vaiśyadevī mamau yau
3.63
अब्ध्यष्टाभिर्जलधरमाला म्भौ स्मौ
abdhyaṣṭābhirjaladharamālā mbhau smau
3.64
इह नवमालिका नजभयैः स्यात्
iha navamālikā najabhayaiḥ syāt
3.65
स्वरशरविरतिर्ननौ रौ प्रभा
svaraśaraviratirnanau rau prabhā
3.66
भवति नजावथ मालती जरौ
bhavati najāvatha mālatī jarau
3.67
जभौ जरौ वदति पञ्चामरम्
jabhau jarau vadati pañcāmaram
3.68
अभिनवतामरसं नजजाद्यः
abhinavatāmarasaṃ najajādyaḥ
3.69
तुरगरसयतिर्नौ ततौ गः क्षमा
turagarasayatirnau tatau gaḥ kṣamā
3.70
म्नौ ज्रौ गस्त्रिदशयतिः प्रहर्षिणीअम्
mnau jrau gastridaśayatiḥ praharṣiṇīam
3.71
चतुर्ग्रहैरतिरुचिरा जभस्जगाः
caturgrahairatirucirā jabhasjagāḥ
3.72
वेदै रन्ध्रैर्म्तौ यसगा मत्तमयूरम्
vedai randhrairmtau yasagā mattamayūram
3.74
सजसा जगौ भवति मञ्जुभाषिणी
sajasā jagau bhavati mañjubhāṣiṇī
3.75
ननततगुरुभिश्चन्द्रिकाश्वर्तुभिः
nanatatagurubhiścandrikāśvartubhiḥ
3.76
म्तौ न्सौ गावक्षग्रहविरतिसम्बाधा
mtau nsau gāvakṣagrahaviratisambādhā
3.77
ननरसलघुगैः स्वरैरपराजिता
nanarasalaghugaiḥ svarairaparājitā
3.78
ननभनलघुगैः प्रहरणकलिता
nanabhanalaghugaiḥ praharaṇakalitā
3.79
उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः
uktā vasantatilakā tabhajā jagau gaḥ
3.80
सिंहोन्नतेयमुदिता मुनिकाश्यपेन
siṃhonnateyamuditā munikāśyapena
3.81
उद्धर्षिणीयमुदिता मुनिसैतवेन
uddharṣiṇīyamuditā munisaitavena
3.82
इन्दुवदना भजसनैः सगुरुयुग्मैः
induvadanā bhajasanaiḥ saguruyugmaiḥ
3.83
द्विःसप्तच्छिदलोला म्सौ म्भौ गौ चरणे चेत्
dviḥsaptacchidalolā msau mbhau gau caraṇe cet
3.84
द्विहतहयलघुरथ गिति शशिकला
dvihatahayalaghuratha giti śaśikalā
3.85
स्रगिति भवति रसनवकयतिरियम्
sragiti bhavati rasanavakayatiriyam
3.86
वसुहययतिरिह मणिगुणनिकरः
vasuhayayatiriha maṇiguṇanikaraḥ
3.87
ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः
nanamayayayuteyaṃ mālinī bhogilokaiḥ
3.88
भवति नजौ भजौ रसहितौ प्रभद्रकम्
bhavati najau bhajau rasahitau prabhadrakam
3.89
सजना नयौ शरदशयतिरियमेला
sajanā nayau śaradaśayatiriyamelā
3.90
म्रौ म्यौ यान्तौ भवेतां सप्ताष्टभिश्चन्द्रलेखा
mrau myau yāntau bhavetāṃ saptāṣṭabhiścandralekhā
3.91
भ्रत्रिनगैः स्वरात्खमृषभगजविलसितम्
bhratrinagaiḥ svarātkhamṛṣabhagajavilasitam
3.92
नजभजरैः सदा भवति वाणिनी गयुक्तैः
najabhajaraiḥ sadā bhavati vāṇinī gayuktaiḥ
3.93
रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी
rasai rudraiśchinnā yamanasabhalā gaḥ śikhariṇī
3.94
जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः
jasau jasayalā vasugrahayatiśca pṛthvī guruḥ
3.95
दिङ्मुनि वंशपत्रपतितं भरनभनलगैः
diṅmuni vaṃśapatrapatitaṃ bharanabhanalagaiḥ
3.96
रसयुगहयैर्न्सौ म्रौ स्लौ गौ यदा हरिणी तदा
rasayugahayairnsau mrau slau gau yadā hariṇī tadā
3.97
मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्म्भौनतौ ताद् गुरु चेत्
mandākrāntā jaladhiṣaḍagairmbhaunatau tād guru cet
3.98
हयदशभिर्नजौ भजजला गुरु नर्कुटकम्
hayadaśabhirnajau bhajajalā guru narkuṭakam
3.99
मुनिगुहकारंअवैः कृतयति वद कोकिलकम्
muniguhakārṃavaiḥ kṛtayati vada kokilakam
3.100
स्याद् भूतर्त्वश्वैः कुसुमितलतावेल्लिता म्तौ नयौ यौ
syād bhūtartvaśvaiḥ kusumitalatāvellitā mtau nayau yau
3.101
सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्
sūryāśvairmasajastatāḥ saguravaḥ śārdūlavikrīḍitam
3.102
ज्ञेया सप्ताश्वषड्भ्र्मरभनययुता भ्लो गः सुवदना
jñeyā saptāśvaṣaḍbhrmarabhanayayutā bhlo gaḥ suvadanā
3.103
त्री रजौ गलौ भवेदिहेदृशेन लक्षणेन वृत्तनाम
trī rajau galau bhavedihedṛśena lakṣaṇena vṛttanāma
3.104
म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्
mrabhnairyānāṃ trayeṇa trimuniyatiyutā sragdharā kīrtiteyam
3.105
भ्रौ नरना रनावथ गुरुर्दिगर्कविरमं हि भद्रकमिति
bhrau naranā ranāvatha gururdigarkaviramaṃ hi bhadrakamiti
3.106
यदिह नजौ भजौ भ्जभलगास्तदश्वललितं हरार्कयतिमम्
yadiha najau bhajau bhjabhalagāstadaśvalalitaṃ harārkayatimam
3.107
मताक्रीडा मौ त्नौ नौ नल्गिति भवति वसुशरदशयतियुता
matākrīḍā mau tnau nau nalgiti bhavati vasuśaradaśayatiyutā
3.108
भूतमुनिनैर्यतिरिह भतनाः स्भौ भनयाश्च यदि भवति तन्वी
bhūtamuninairyatiriha bhatanāḥ sbhau bhanayāśca yadi bhavati tanvī
3.109
क्रौञ्जपदा भमौ स्मौ ननना न्गाविषशरवसुमुनिविरतिरिह भवेत्
krauñjapadā bhamau smau nananā ngāviṣaśaravasumuniviratiriha bhavet
3.110
वस्वीशाश्वच्छेदोपेतं ममतनयुगनरसलगैर्भुजङ्गविजृम्भितम्
vasvīśāśvacchedopetaṃ mamatanayuganarasalagairbhujaṅgavijṛmbhitam
3.111
मो नाः षट् सगगिति यदि नवरसरसशरयतियुतमपवाहाख्यम्
mo nāḥ ṣaṭ sagagiti yadi navarasarasaśarayatiyutamapavāhākhyam
3.112
यदि ह नयुगलं ततः सप्तरेफा स्तदा चण्डवृष्टिप्रपातो भवेद्दण्डकः
yadi ha nayugalaṃ tataḥ saptarephā stadā caṇḍavṛṣṭiprapāto bhaveddaṇḍakaḥ
3.113
प्रतिचरणविवृद्धरेफाः स्युर्णार्णवव्यालजीमूतलीलाकरोद्दामशङ्खादयः
praticaraṇavivṛddharephāḥ syurṇārṇavavyālajīmūtalīlākaroddāmaśaṅkhādayaḥ
3.114
प्रचितकसमभिधो धीरधीभिः स्मृतोदण्डको नद्वयादुत्तरैः सप्तभिर्यैः
pracitakasamabhidho dhīradhībhiḥ smṛtodaṇḍako nadvayāduttaraiḥ saptabhiryaiḥ
Adhyāya 4
4.1
इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां समवृत्ताध्यायस्तृतीयः चतुर्थो ऽध्यायः विषमे यदि सौ सलगा दले भौ युजि भाद् गुरुकावुपचित्रम्
iti śrīmadbhaṭṭarāmeśvarasūnunārāyaṇabhaṭṭaviracitāyāṃ vṛttaratnākaravyākhyāyāṃ samavṛttādhyāyastṛtīyaḥ caturtho 'dhyāyaḥ viṣame yadi sau salagā dale bhau yuji bhād gurukāvupacitram
4.2
भत्रयमोजगतं गुरुणी चेद्युजि च नजौ ज्ययुता द्रुतमध्या
bhatrayamojagataṃ guruṇī cedyuji ca najau jyayutā drutamadhyā
4.3
सयुगात्सगुरू विषमे चेद्भाविह वेगवती युजि भाद्गौ
sayugātsagurū viṣame cedbhāviha vegavatī yuji bhādgau
4.4
ओजे तपरौ जरौ गुरुश्चेन्मसौ ज्गौग्भद्रविराङ् भवेदनोजे
oje taparau jarau guruścenmasau jgaugbhadravirāṅ bhavedanoje
4.5
असमे सजो सगुरुयुक्तौ केतुमती समे भरनगाद्गः
asame sajo saguruyuktau ketumatī same bharanagādgaḥ
4.6
आख्यानकीं तौ जगुरू ग ओजे जतावनोजे जगुरू गुरुश्चेत्
ākhyānakīṃ tau jagurū ga oje jatāvanoje jagurū guruścet
4.7
जतौ जगौ गो विषमे समे चेत्तौ ज्गौ ग एषा विपरीतपूर्वा
jatau jagau go viṣame same cettau jgau ga eṣā viparītapūrvā
4.8
सयुगात्सलघू विषमे गुरुर्युजि नभौ भरकौ हरिणप्लुता
sayugātsalaghū viṣame gururyuji nabhau bharakau hariṇaplutā
4.9
अयुजि ननरला गुरुः समेन्जमपरवक्त्रमिदं ततो जरौ
ayuji nanaralā guruḥ samenjamaparavaktramidaṃ tato jarau
4.10
अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा
ayuji nayugarephato yakāro yuji ca najau jaragāśca puṣpitāgrā
4.11
वदन्त्यपरवक्त्राख्यं वैतालीयं विपश्चितः पुष्पताग्राभिधं केचिदौपच्छन्दसिकं तथा
vadantyaparavaktrākhyaṃ vaitālīyaṃ vipaścitaḥ puṣpatāgrābhidhaṃ kecidaupacchandasikaṃ tathā
4.12
स्याअयुग्मके रजौ रयौ समे चेज्जरौ जरौ गुरुर्यवात्परा मतीयम्
syāayugmake rajau rayau same cejjarau jarau gururyavātparā matīyam
Adhyāya 5
5.1
इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायामर्धसमाध्यायश्चतुर्थः पञ्चमो ऽध्यायः [पदचतुरूर्ध्व-प्रकरणम् (1-5)] मुखवादो ऽष्टभिर्वर्णैः परे स्युर्मकरालयैः क्रमाद् वृद्धैः सततं यस्य विचित्रैः पादैः सम्पन्नसौन्दर्यं तदुदितममलमतिभिः पदचतुरूर्ध्वाभिधं वृत्तम्
iti śrīmadbhaṭṭarāmeśvarasūnunārāyaṇabhaṭṭaviracitāyāṃ vṛttaratnākaravyākhyāyāmardhasamādhyāyaścaturthaḥ pañcamo 'dhyāyaḥ [padacaturūrdhva-prakaraṇam (1-5)] mukhavādo 'ṣṭabhirvarṇaiḥ pare syurmakarālayaiḥ kramād vṛddhaiḥ satataṃ yasya vicitraiḥ pādaiḥ sampannasaundaryaṃ taduditamamalamatibhiḥ padacaturūrdhvābhidhaṃ vṛttam
5.2
प्रथममुदितवृत्ते विरचितविषमचरणभाजि गुरुकयुगलनिधन इह सहित आङा लघुविरतपदविततियतिरिति भवति पीडः
prathamamuditavṛtte viracitaviṣamacaraṇabhāji gurukayugalanidhana iha sahita āṅā laghuviratapadavitatiyatiriti bhavati pīḍaḥ
5.3
प्रथममितरचरणसमुत्थं श्रयति स यदि लक्ष्म इतरदितरगतितमपि यदि च तुर्यं चरणयुगलकमिति कलिका सा
prathamamitaracaraṇasamutthaṃ śrayati sa yadi lakṣma itaraditaragatitamapi yadi ca turyaṃ caraṇayugalakamiti kalikā sā
5.4
द्विगुरुयुतसमलचरणान्ता मुखचरणगतमनुभवति च तृतीयः अपरमिह लक्ष्म प्रकृतमखिलमपि यदिदमनुभवति लवली सा
dviguruyutasamalacaraṇāntā mukhacaraṇagatamanubhavati ca tṛtīyaḥ aparamiha lakṣma prakṛtamakhilamapi yadidamanubhavati lavalī sā
5.5
प्रथमधिवसति यदि तुर्यं, चरमचरणपदमवसितगुरुयुग्मम् निखिलमपरमुपरिगतमिति ललितपदयुक्ता, तदिदममृतधारा
prathamadhivasati yadi turyaṃ, caramacaraṇapadamavasitaguruyugmam nikhilamaparamuparigatamiti lalitapadayuktā, tadidamamṛtadhārā
5.6
] सजादिमे सलघुकौ च नसजगुरुकैरथोद्गता त्र्यङ्घ्रिगतभनजला गयुताः सजसा अगौ चरणमेकतः पठेत्
] sajādime salaghukau ca nasajagurukairathodgatā tryaṅghrigatabhanajalā gayutāḥ sajasā agau caraṇamekataḥ paṭhet
5.7
चरणत्रयं व्रजति लक्ष्म यदि सकलमुद्गतागतम् ना भगौ भवति सौरभकं चरणे यदीह भवतस्तृतीयके
caraṇatrayaṃ vrajati lakṣma yadi sakalamudgatāgatam nā bhagau bhavati saurabhakaṃ caraṇe yadīha bhavatastṛtīyake
5.8
नयुगं सकारयुगलं च भवति चरणे तृतीयके तदुदितमुरुमतिभिर्ललितं यदि शेषमस्य खलु पूर्वतुल्यकम्
nayugaṃ sakārayugalaṃ ca bhavati caraṇe tṛtīyake taduditamurumatibhirlalitaṃ yadi śeṣamasya khalu pūrvatulyakam
5.9
] म्सौ ज्भौ गौ प्रथमाङ्घ्रिरेकतः पृथगन्यत्त्रितयं सनजरगास्ततो ननौ सः त्रिनपरिकलितजयौ प्रचुपितमिदमुदितमुपस्थितपूर्वम्
] msau jbhau gau prathamāṅghrirekataḥ pṛthaganyattritayaṃ sanajaragāstato nanau saḥ trinaparikalitajayau pracupitamidamuditamupasthitapūrvam
5.10
नौ पादे ऽथ तृतीयके सनौ नसयुक्तौ प्रथमाङ्घ्रिकृतयतिस्तु वर्धमानम् त्रितयमपरमपि पूर्वसदृशमिह भवति प्रततमतिभिरिति गदितं लघु वृत्तम्
nau pāde 'tha tṛtīyake sanau nasayuktau prathamāṅghrikṛtayatistu vardhamānam tritayamaparamapi pūrvasadṛśamiha bhavati pratatamatibhiriti gaditaṃ laghu vṛttam
5.11
प्रथमे च विरतिरार्षभं ब्रुवन्ति तच्छुद्धविराट् पुरः स्थितं त्रितयमपरमपि यदि पूर्वसमं स्यात्
prathame ca viratirārṣabhaṃ bruvanti tacchuddhavirāṭ puraḥ sthitaṃ tritayamaparamapi yadi pūrvasamaṃ syāt
5.12
विषमाक्षरपादं वा पादैरसमं दशध्र्मवत् यच्छन्दो नोक्तमत्र गाथेति तत्सूरिभिः प्रोक्तम्
viṣamākṣarapādaṃ vā pādairasamaṃ daśadhrmavat yacchando noktamatra gātheti tatsūribhiḥ proktam
Adhyāya 6
6.1
इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां पञ्चमो ऽध्यायः षष्ठो ऽध्यायः [प्रस्तारः] प्रस्तारो नष्टमुद्दिष्टमेकद्वयादिलगक्रिया सङ्ख्यानमध्वयोगश्च षडेते प्रत्ययाः स्मृताः
iti śrīmadbhaṭṭarāmeśvarasūnunārāyaṇabhaṭṭaviracitāyāṃ vṛttaratnākaravyākhyāyāṃ pañcamo 'dhyāyaḥ ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ [prastāraḥ] prastāro naṣṭamuddiṣṭamekadvayādilagakriyā saṅkhyānamadhvayogaśca ṣaḍete pratyayāḥ smṛtāḥ
6.2
पादे सर्वगुरावाद्याल्लघुं न्यस्य गुरोरधः यथोपरि तथा शेषं भूयः कुर्यादमुं विधिम्
pāde sarvagurāvādyāllaghuṃ nyasya guroradhaḥ yathopari tathā śeṣaṃ bhūyaḥ kuryādamuṃ vidhim
6.3
ऊने दद्याद् गुरूनेव यावत्सर्वलघुर्भवेत् प्रस्तारो ऽयं समाख्यातश्छन्दोविचितिवेदिभिः
ūne dadyād gurūneva yāvatsarvalaghurbhavet prastāro 'yaṃ samākhyātaśchandovicitivedibhiḥ
6.4
नष्टस्य यो भवेदङ्कस्तस्यार्धे ऽर्धे समे च लः विषमे चैकमाधाय स्यादर्धे ऽर्धे गुरुभवेत्
naṣṭasya yo bhavedaṅkastasyārdhe 'rdhe same ca laḥ viṣame caikamādhāya syādardhe 'rdhe gurubhavet
6.5
उद्दिष्टं द्विगुणानाद्यादुपर्यङ्कान्समालिखेत् लघुस्था ये च तत्राङ्कास्तैः सैकैर्मिश्रितैर्भवेत्
uddiṣṭaṃ dviguṇānādyāduparyaṅkānsamālikhet laghusthā ye ca tatrāṅkāstaiḥ saikairmiśritairbhavet
6.6
वर्णान्वृत्तभवान्सैकानौत्तराधर्यतः स्थितान् एकादिक्रमतश्चैतानुपर्युपरि निक्षिपेत्
varṇānvṛttabhavānsaikānauttarādharyataḥ sthitān ekādikramataścaitānuparyupari nikṣipet
6.7
उपान्त्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्ध्वतः उपर्याद्याद् गुरोरेकमेकद्व्यादिलगक्रिया
upāntyato nivarteta tyajannekaikamūrdhvataḥ uparyādyād gurorekamekadvyādilagakriyā
6.8
लगक्रियाङ्कसन्दोहे भवेत्सङ्ख्या विमिश्रिते उद्दिष्टाङ्कसमाहारः सैका वा जनयेदिमाम्
lagakriyāṅkasandohe bhavetsaṅkhyā vimiśrite uddiṣṭāṅkasamāhāraḥ saikā vā janayedimām
6.9
सङ्ख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः वृत्तस्याङ्गुलिका व्याप्तिरधः कुर्यात्तथाङ्गुलिम्
saṅkhyaiva dviguṇaikonā sadbhiradhvā prakīrtitaḥ vṛttasyāṅgulikā vyāptiradhaḥ kuryāttathāṅgulim
6.10
वंशे ऽभूत्कश्यपस्य प्रकटगुणगणः शैवसिद्धान्तवेत्ता विप्रः पव्येकनामा विमलतरमतिर्वेदतत्त्वार्थबोधे केदारस्तस्य सूनुः शिवचरणयुगाराधनैकाग्रचित्तश्छन्दस्तेनाभिरामं वृत्तरत्नाकराख्यम्
vaṃśe 'bhūtkaśyapasya prakaṭaguṇagaṇaḥ śaivasiddhāntavettā vipraḥ pavyekanāmā vimalataramatirvedatattvārthabodhe kedārastasya sūnuḥ śivacaraṇayugārādhanaikāgracittaśchandastenābhirāmaṃ vṛttaratnākarākhyam