1. Vritti Vartika Appayya Dikisita KM 36
Page 1
UNIVERSITY OF DELHI
OF DAINn
INSTITUTE OF POST GRADU- ATE (E) STUDIES LIARARY
Page 2
EPS INSTITUTE OF POST GRADUATE (E) STUDIES LIBRARY Cl. No. 015 :9x 550 V HO Ac. NO. € 8509 This book should be returned on or before the last date stamped below. An overdue charge of 5 Paise/25 Paise (Text-books) will be collected for each day the book is kept overtime.
Page 4
THE
IIRITTIVARTIKA
OF
APPAYA DĪKȘITA
EDITED BY PANDIT SIVADATTA AND KĀŚINĀTH PĀNDURANG PARAB
Third Edition
REVISED BY NĀRĀYAŅ RĀM ĀCHĀRYA "KĀVYATĪRTHA"
PUBLISHED BY SATYABHAMĀBĀI PĀŅDURAÑG, FOR THE NIRNAYA SAGAR PRESS, BOMBAY
1940
Pricar3 Annas'
Page 5
[All rights reserved by the publisher.]
Publisher :- Satyabhamabel Pandurang, ? Nirnaya-Sagar Press, Printer-Ramchandra Yesu Shedge, J 26-28, Kolbhat Street, Bombay.
Page 6
काव्यमाला. ३६.
श्रीमद्प्पयदीक्षितप्रणीतं वृत्तिवार्तिकम्।
जयपुरमहाराजाश्रितेन महामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसाददारक- केदारनाथकृपाङ्गीकृतशोधनकर्मणा शिवदत्तशर्मणा, मुम्बापुरवासिपरबोपाह्वपाण्डुरङ्गात्मजकाशीनाथ- शर्मणा च पूर्वसंशोधिवस्यास्य तृतीयं संस्करणम् नारायण राम आचार्य "काव्यतीर्थ" इत्यनेन संस्कृतम्। मुम्बय्यां सत्यभामावाई पाण्डरङ्ग इत्येताभि:, नर्णयसागरमुद्रणयब्रालये मुद्रयित्वा तस्यैव च कृते प्राकाश्यं नीतम्।
शाक: १८६२. जिस्ताब्द: १९४० SIGA
मूल्य ३द्याप
Page 8
काव्यमाला।
श्रीमदप्पदीक्षितविरचितं वृत्तिवार्तिकम्।
विश्वं प्रकाशयन्ती व्यापारैर्लक्षणाभिधाध्वननैः। नयनैरिव हरमूर्तिर्विबुधोपास्या सरसती जयति॥। वृत्तयः काव्यसरणावलंकारप्रबन्धृभिः । अभिधा लक्षणा व्यक्तिरिति तिस्रो निरूपिताः ।
निष्टङ्कयितुमस्माभि: क्रियते वृत्तिवार्तिकम्॥ तत्र- शत्त्या प्रतिपादकत्वमभिधा। सा त्रिधा-रूढियोगो योगरूढिश्र। [तत्र-] अखण्डशक्तिमात्रेणैकार्थप्रतिपादकत्वं रूढिः। तन्मात्रेण प्रतिपादकत्वं च-अवयवार्थाप्रतिभासाद्वा, तत्प्रतिभा- सेऽपि तस्य प्रतिपादे बाघाद्वा। यथा- 'यत्ते पदाम्बुरुहमम्बुरुहासनेड्यं धन्याः प्रपद्य सकृदीश भवन्ति मुक्ताः। नित्यं तदेव भजतामतिमुक्तलक्ष्मी- र्युक्तव देव मणिनूपुरमौक्तिकानाम्।।' १. मोक्षभाजः. २. मोक्षभाजो मौक्तिकानि च.
Page 9
२ काव्यमाला।
अत्र 'मणिनृपुरा' दिशब्दानां नावयवार्थप्रतिभासः, अतिमुक्तशब्द- स्यावयवार्थप्रतिभासेऽपि वासन्तीलक्षणे अ्रतिपादे तस्य बाध इत्येषां रूढिः। यद्यपे 'अतिमुक्तलक्ष्मीर्वासन्तीमुकुलशोभैव मुक्तातिशायिनी संपदू' इत्यमेदाव्यवसायार्थमतिमुक्तशब्दस्यावयवार्थोऽपि विवक्षितः तथापि तस्य वासन्तीगतत्वेनाप्रतिपादनात्तत्र रूढिरेव 1 एतदव्याप्तिवा- रणेनैव लैक्षणेऽप्येकपदमर्थवत्। अवयवशक्तिमात्रसापेक्षं पदस्यैकार्थप्रतिपादकत्वं योग:। यथा- 'ऊर्ध्व विरिश्च्भवनात्तव नाभिपझ्मा- द्रोमावलीपदजुषस्तमसः परस्तात्। मुक्तौघमण्डितमुरःस्थलमुन्मयूखं पश्यामि देव परमं पदमेव साक्षात् ।I' अत्र 'विरिश्चिभवन-नाभिपद्म-रोमावली'त्यादिशब्दानां योगः। अवयवशक्तिमात्रेण प्रतिपादकत्वमपि-समुदायार्थाप्रतिभासाद्वा, तत्प्रतिभासेSपि तस्यावयवशक्तिप्रतिपाधेऽ[न]न्वयाद्वेति द्वेधा। तत्राद्य- मुदाहृतम्। द्वितीयं यथा- 'अस्तु त्रयीमय तनुस्तव लम्बनाली- रत्नैस्तथापि परिभूयत एव भानुः । सोढ: सतां बत निशान्तमुपागताना- मेवं तिरस्कृतिकृदीश्वर क: सुवृतैः ॥।' अत्र 'निशान्त' शब्दस्य निकेतनरूपसमुदायार्थप्रतिभासेऽपि 'नि- शान्तं त्रियामावसानमुपगतानां सतां नक्षत्राणां तिरस्कृतिकृदन्तर्हितिकृ १. 'रुढिर्योगापहारिणी' इत्युक्ते :. २. मौक्तिकानि, ३. रुढिलक्षणे.
Page 10
वृत्तिवार्तिकम् । ३
एवं गृहं प्राप्तानां सत्पुरुषाणां पराभवकृत्' इत्यभेदाध्यवसायार्थ तस्य विवक्षितत्वेंडपि त्रियामावसाने योग एव, अक्यवसमुदायोभयशक्तिसापेक्षमेकार्थप्रतिपादकत्वं योग- रूढिः। यथा- 'पक्षद्वयकृशिमपोषविभाव्यमान- चान्द्रायणव्रतनिषेवण एव नित्यम्। कुर्वन्प्रदक्षिणमुपेन्द्र सुरालयं ते लिप्सुर्मुखाब्रुचिमेष तपस्यतीन्दुः॥' अत्र 'सुरालय' शब्दस्य 'सुराणाम् आलयः' इत्यवयवशक्त्या समु- दायशक्त्या च कनकाचले योगरूढिः । न च अस्य शब्दस्य कनकाचले रूढिरेव केवलास्तु, मा भूदयोगरूढि:, उदाहृतश्लोके तपश्चर्योत्प्रेक्षायाः प्रदक्षिणीक्रियमाणस्य कनकाचलस्यावयवशक्त्युपस्थाप्यदेवालया भेदाध्य- वसायेनापि निर्वाहात् इति वाच्यम्। तत्रैवावयवार्थसंभवेऽन्यामेदाध्य- वसायरूपपरमुखनिरीक्षणायोगात्। तत्रैव यौगिकार्थप्रतिभासस्य सर्व- साक्षिकत्वाच्च। न च एवं सति देवागारसाधारणकुप्तावयवशक्तिमात्रेण कनकाचलेऽपि प्रवृत्त्युपपत्तेर्न तन्र समुदायशक्तिः कल्पनीया इत्यपि शङ्यम् । 'रत्सानुः सुरालयः' इत्याद्यभिधानकोशस्मृतिपरम्परया विशिष्य तस्य तत्र समुदायशक्तेरपि सिद्धेः । अन्यथा देवतागार इव तत्र विशिष्यानुशासनानपेक्षणे तद्वैयर्थ्यापत्तेः। अत एवैतादृशपदे सति पुनः समुदायार्थवाचकपदप्रयोगे पुनरुक्तदोषोल्लासः। यथा-
१. 'समुदाहृत' ख-ग.
Page 11
काव्यमाला।
'भद्राय भवतु भवतां भगवान्भजमानदैन्यतिमिररविः । दिवसारम्भविकखवरनीरजनलिना्भिरामतरनयनः ।।' यत्र योगरूढिमतोSपि पदस्यावयवार्थशक्तिमूलप्रतीयमानार्थगर्भीका- रेण तत्रैव विश्रान्तिः, तत्र समुदायार्थवाचकपदान्तरप्रयोगेडपि न पुनरुक्तदोषोल्लास । यथा- 'उद्न्मृगाङ्करुचिकन्दलकोमलाना- मुन्निद्शोणनलिनोदरसोदराणाम्। प्राधतुं तवाधररुचामवलोकनेन नालं सहस्रनयन: स वृषापि तृप्तिम् ।।' अत्र 'सहस्रनयन' शब्दस्यावयवार्थशत्तयावलोक नप्रकर्षसंभवप्रतीते- स्तन्रैव विश्रान्तिरिति पुनरिन्द्रवाचिपदप्रयोगः। यथा वा- 'तव प्रसादात्कुसुमायुधोऽपि सहायमेकं मधुमेव लब्ध्वा। कुर्या हरस्यापि पिनाकपाणेर्घैर्यच्युतिं के मम धन्विनोऽन्ये।।' अत्र 'पिनाकपाणि' शब्दस्य शिवनान्नोऽवयवार्थशक्त्या तदायुघसारत्व- प्रतीतेस्तत्रैव तस्य विश्रान्तिरिति पुनः 'हर'पदप्रयोगः। ननु-'कुसुमा- युधोऽपि' इत्यत्रावयवार्थशक्त्या तदायुधा(ध)सारत्वप्रतीतावपि कामवा- चिपदान्तरं नोपात्तम् इति चेत्, न। तत्राप्युत्तमपुरुषाक्षिप्ाहंपदस्य विशेष्यवाचिनः सत्त्वादिति साहित्यचिन्तामणिकारः। वस्तुतस्तु- नायं नियम:, यत् 'अवयवार्थशक्तिमूलप्रतीयमानार्थविवक्षायां समुदा- यार्थवाचिपदान्तरं प्रयोक्तव्यम्' इति, किंत्वयमपि प्रकारोऽस्तीत्युदा- हतम्। तदप्रयोगे यथा- 'मन्ये निजस्खलनदोषमवर्जनीय- मन्यस्य मूर्ि विनिवेश्य बहिर्बुभूषुः ।
Page 12
वृत्तिवार्तिकम् । ५
आविश्य देव रसनानि महाकवीनां देवी गिरामपि तव स्तवमातनोति।' अत्र 'वागीश्वरीपदादवयवार्थशक्त्या प्रतीयमानस्य विद्याविषये स्खालित्यापवादमितरवत्सरस्वती न सहते' इत्यर्थस्य वाच्यस्योपस्कार- कतया विवक्षितत्वेऽपि 'वाचामधिदेवतापि यत्र भगवतःस्तोत्रे न पर्यासं सामर्थ्यं बिभर्ति, तत्र कथमन्येऽधिकुर्युः' इत्यर्थापत्त्यलंकारध्वननस- त्वेऽपि पृथक्सरस्तीवाचकपदप्रयोगः । एकावलीकृतापि विशेष्यस्य साभिप्रायत्वं परिकरालंकारलक्षणमभिधाय,- 'नरसिंह महीपाल कीर्तिस्त्रिपथगा तव। न कस्य भवति श्राध्या पुनाना भुवनत्रयम् ।।' इति तदुदाहरणे भुवनत्रयपवित्रीकरणोपपत्त्यभिप्रायगर्भ त्रिपथगापदं विशेष्यमेव प्रयुञ्जानेन तत्प्रयोगानियमो दर्शितः । तस्मात् योगरूढि- मतः पदस्य यौगिकार्थशक्तिमूलप्रतीयमानार्थगर्भाकारेण समुदायार्थवा- चिपदप्रयोगाप्रयोगाभ्यां द्वैविध्यमेवाद्तम्, न पुनस्तत्प्रयोगनियमः । क्चिद्योगरूढिमतः पदस्य विषयविशेषेऽवयवार्थानन्वयात्समुदाया- र्थमात्रे विश्रान्तिः। यथा- 'उल्लासयत्युदरबन्धनिबद्धदिव्य- शोणाश्मरश्मिकलिकावलिरच्युतैषा। आगाम्यनेकशतकल्पविधा तृगर्भ-
१. '-योगे नि-' ख. २ ३० वा०
Page 13
६ काव्यमाला।
क्चित्तु समुदायार्थानन्वयादवयवार्थमात्रे तत्र विश्रान्तिः। यथा- 'कह्ारकैरव मुखेष्वपि पङ्कजेपु लोकेश यत्कमलमेव तथा प्रसिद्धम्। मन्येऽभिजात भवदास्यतुलास्य नेति मर्मप्रकाशनमिदं विधिनैव कृप्म् ॥।2 अत्र 'पङ्कज'पदस्य कुमुदकह्वारादिषु समुदायार्थानन्वयाद्योग एव। नैयायिक/स्तु-पङ्कजादिशब्दरूपैकपदोपादान रूपान्तरङ्गप्रत्यासत्त्या ना- भिक्मलकुमुदाद्यन्वयात्प्रागेव पङ्कजनिकर्तृत्ववैशिक्षेनोपस्थितस्य पद्म- त्वस्य, पद्माश्रयत्वेनोपस्थितस्य पङ्कजनिकर्तृत्वस्य च नाभिकमलकुमुदाद्य- न्वये नाकाङ्घा; न चाविशिष्टस्य तदन्वयविषयिणी शाब्दघीः, इति तदन्वयार्थ स्वतब्रपद्मत्वपङ्कजनिकर्तृत्वोपस्थितये पङ्कजादिपदस्य लक्षणै- वाभ्युपगन्तव्या, न तु रूढिरयोगो वा। न च-प्रथमं योगरूढिभ्यां स्वार्थोपस्थाने पश्चान्नाभिकमलाद्यन्वयार्थ विरुद्धवृत्तिमूकीभावे तदितर- वृत्त्यैव स्वतब्रपद्मत्वाद्युपस्थितेराकाङ्वादिसंभवान्न तवर्थमिह लक्षणा- इति वाच्यम्, केवलरूढ्यादिना स्वतम्रपदमत्वाद्युपस्थित्यर्थ शब्दस्य पुन- रनुसंधानकल्पनागौरवापत्तेः। लक्षणापक्षे तु नायं दोषः, पङ्कजनिकर्तृत्व-
द्वारत्वेन द्वारे सति द्वारिण: पुनरनपेक्षणात्। न च-शक्योपस्थितिर्लक्ष - णायामिव शक्योपस्थित्यन्तरेडपि द्वारम्। येन रूढ्यादिना स्वतब्रपद्म- त्वोपस्थितावपि पुनरनुसंधानं न कल्प्येत-इत्याहुः। इत्थमभिधा त्रिविधा निरूपिता। सा चानेकशक्तिकस्य शब्दस्य संयोगाद्यैनियम्यते। तथाहु :- १.' 'रूपयाऽन्तर' ख-ग.
Page 14
वृत्तिवार्तिकम्। ७
'संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधि:॥ सामर्थ्यमौचिती देश: कालो व्यक्ति: खरादयः। शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥' इति । अर्थ := प्रयोजनम्। प्रकरणं च=वक्तश्रोतृबुद्धिस्थता । लिङ्गं=प्रयुक्त- नानार्थपदवाच्यान्तरव्यावृत्तो धर्मः । शब्दस्यान्यस्य संनिधिः-नानार्थ- पदैकवाच्यसंसर्ग्यर्थान्तरवाचिपदसमभिव्याहारः। सामर्थ्य=कारणत्वम्। औचिती-अर्हता। व्यक्तिः स्त्रीपुंनपुंसकम् । शेषं प्रसिद्धम्। तत्र- 'शङ्गचक्रधरो हरिः' इत्यत्र शङ्गचक्रसंयोगेन हरिशब्दस्य भगवत्यभिधा नियम्यते। 'अशङ्गचकरो हरिः' इत्यत्र तद्विप्रयोगेन। 'रामलक्ष्मणौ' इत्यत्र रामपदस्य लक्ष्मणसाहचर्याद्रघुपुंगवे। 'छायातपौ' इत्यत्र च्छायाशब्द- स्यातपेन सह सहानवस्थानविरोघादनातपे। 'रामरावणयोरिव' इत्यत्र रावणेन सह वध्यघातकभावविरोधाद्रामपदस्य रामचन्द्रे। यत्तु-'रामा- र्जुनपदयोर्वध्यघातकभाव विरोधाद्भार्गवकार्तवीर्ययोरभिधा नियम्यते- इत्युदाहरणम्, तन्न । 'राम'पदस्य भार्गवेऽभिधानियमने सति तद्विरोध- प्रतिसंधानेन 'अर्जुन'पदस्य कार्तवीर्येऽभिधानियमनम्, तरिमंश्च सति तद्विरोधप्रतिसंधानेन 'राम'पदस्येति परस्पराश्रयापत्तेः। तस्मादन्यतर- पदस्य व्यवस्थितार्थत्व एव स्मृततद्विरोधप्रतिसंधानान्नानार्थपदस्याभिधा- नियमनमिति प्रागुक्तमेवोदाहरणमनुसर्तव्यम्। इदं तु शब्दान्तरसंनि- घेरुदाहरणं भविष्यति। 'हरिं मोक्षाय भजत' इत्यत्र मोक्षरूपेणार्थेन 'हरि' शब्दस्य भगवत्यभिधा नियम्यते। 'विवेश रामो दुर्धर्ष तापसाश्र- ममण्डलम्' इत्यत्र 'राम'पदस्य प्रकरणाद्रघुवीरे। 'कुपितो भूभृत्' इत्यत्र कोपलिङ्वेन पर्वतव्यावृत्तेन भूमृदित्यस्य राजनि। संयोगोदाह-
Page 15
काव्यमाला। V
रणे प्रसिद्धिप्राचुर्यम्, शङ्कादेरिन्द्रादावर्थान्तरेऽपि संयोगाविरोधात् लिङ्गोदाहरणे तु सर्वथार्थान्तरव्यावृत्तिरिति भेदः। 'निषधं पश्य भूभृ- तम्' इत्यत्र जनपदविशेषसाधारणस्य 'निषध'पदस्य पर्वतवाचि'भूभृत्'- पदसंनिधानात्पर्वतविशेषे नियम्यते। भूमृत्पदस्य च राजसाधारणस्य पर्वतविशेषवाचिनिषधपदसंनिधिना पर्वते। न चान्योन्याश्रयः। न ह्यन्र समभिव्याहृतशब्देन तदर्थप्रतिपादनमभिषानियमनायापेक्ष्यते, किं तु स्वार्थेन गृहीतसंसर्गेऽर्थे व्युत्पन्नो यः शब्द:, तत्समभिव्याहारमात्रम्। तथा च यथा संबन्धिदर्शनात्संबन्ध्यन्तरस्मृतिस्थले गृहीतसंबन्धस्य संब- न्धिनो दर्शनमात्रं संबन्ध्यन्तरस्मरणायापेक्ष्यते, नतु तद्दर्शनानन्तरं तत्सं- बन्धस्मरणमपीति नान्योन्याश्रयः, तथेहापि 'निषध-भूभृत्'पदयोरभिधा- नियमनाय गृहीतसवसार्थव्युत्पत्तिक 'भूभृन्निषध' शब्दसमभिव्याहारमात्र- मपेक्ष्यत इति तत्तदर्थप्रतिपादनस्यानपेक्षणान्नान्योन्याश्रयः। नन्वेवं 'शङ्चक्रधरो हरिः' इत्यादावपि 'शङ्गचक्रा' दिशब्दान्तरसंनिधिनैवाभि- धानियमनं भविष्यतीति व्यर्थ पृथक्संयोगाद्युदाहरणम्-इति चेत्, मैवम्। तत्र शङ्गचक्रादिशब्दानां नियतार्थतया श्रवणमात्रादर्थप्रति- पादकत्वेन तत्प्रतिपादितार्थसंयोगादिभिरभिधानियमनसंभवात्। 'शब्दा :- न्तरसंनिधिरपि तत्रास्ति' इति चेत्, अस्तु,-तथापि हरिशब्दाघ्यभि- धानियमनसमर्थे तदर्थसंयोगादिरूपसंनिहितसंबन्धेनान्तरङ्गे शङचक्रा- दावुपस्थिते तत्रापि वाचकतया व्यवहितसंबन्धेन बहिरङ्गशब्दान्त- रसनिधिनोदाहरणत्वमहति। अतो यत्र 'निषधं पश्य भूभृतम्' इत्या- दावुभयस्य नानार्थतया न कस्याप्यर्थस्य प्रथममुपस्थितिः, तत्रैव बहिर- प्स्यापि तस्य नियामकत्वेनोदाहरणमिति न कश्चित्संकरः । यतु- नियतार्थशब्दसामानाधिकरण्यं शब्दान्तरसंनिधिः, तेन च 'देवस्य
Page 16
वृच्तिवार्तिकम् । ९
त्रिपुरारातेः' इत्यत्र 'देव' शब्दस्य शंकरे नियमनम्, तत्र 'त्रिपुराराति'- शब्दस्य नियतार्थत्वात् इति, तदयुक्तम्। समभिव्याहृतशब्दस्य नियतार्थत्वे तत्प्रतिपादितलिङ्गादिनैव तन्नियमनात्। अन्यथा लिङ्गादयुदा- हरणेडपि शब्दान्तरसंनिधेरेव नियामकत्वापत्तेः । न च 'सामानाधि- करण्ये शब्दान्तरसंनिधिः', वैयधिकरण्ये 'भूभृतः कोपः' इत्यादिरूपे 'लिङ्कादिकम्' इति भेदकथनम्। उभयत्र शब्दप्रतिपादितलिङ्गादेरेव नियामकत्वेनास्य भेदकथनस्य परिभाषामात्रत्वात्। 'व्यालो दानेन राजते' इत्यत्र 'व्याल-दान'पदयोरुभयोरप्यनियतार्थत्वेऽपि वैयधिकर- एयेऽपि परस्परसमभिव्याहारेण दुष्टगजमदजलयोरभिधानियमनस्य सर्वानुभवसिद्धत्वेनावश्यसंग्राह्यत्वात्तदसंग्रहेण लक्षणकथनस्यात्यन्तायु- क्तत्वाच्च। तस्मादस्मदुक्तैव सब्दान्तरसंनिधेः प्रक्रियादरणीया। 'मधुना मत्तः कोकिलः' इत्यत्र कोकिलमदकारणत्वरूपेण सामर्थ्येन वसन्ते 'मधु'शब्दस्याभिधा नियम्यते। 'भजत हरिं भवतापखिन्नाः' इत्यत्र भवतापहरणौचित्येन 'हरि'पदस्य लक्ष्मीरमणे। अर्थोदाहरणे चतुर्थ्या कार्यत्वनिर्देशः, साम्थ्योदाहरणे तृतीयया करणत्वनिर्देशः, औचि- -त्योदाहरणे तदुभयानिर्देशेऽपि योग्यतामात्रेण समभिव्याहारलभ्यका- र्यकारणभावावगमः, इति भेद: । 'क्षीरार्णवे हरिः शेते' इत्यत्र देशेन, 'प्रलये तिष्ठति हरिः' इत्यत्र कालेन च गरुडध्वजे 'हरि'पद(दं)स्य नियम्यते। 'मित्रो भाति' इत्यत्र पुंव्यक्त्या तपने सुहृद्वाचिनो नपुंस- कत्वात्। 'तिस्र एव सायाह्वस्योंपसद:, द्वादशाहीनस्य' इति श्रुतौ 'अही- न'पदस्य मध्योदात्तस्वरेणाहर्गणसाध्यसुत्याके द्वादशाहाख्यकतुविशेष, 'अह्वः खः ऋतौ' इत्यनुशासनात्। हीनो न भवति' इति नञ्समासे सत्यहीनपदस्याद्युदात्तत्वात्। आदिशब्देनाभिनयोपदेशौ गृह्येते। अभि-
Page 17
१० काव्यमाला।
नयः=विवक्षितार्थाकृतिप्रदर्शको हस्तादिव्यापारः। उपदेश := विवक्षिता- र्थस्य शृङ्गग्राहिकया निर्देशः। 'परारिसंदर्शितसंनिवेशौ मरुत्पराभूतसरोजकोशौ। इमाक्यिन्तौ पुनरैषमस्ते कुचौ कियन्तौ परतो भवेताम् ।।' इत्यत्र तत्कालस्तनपरिमाणप्रदर्शकहस्तव्यापारेण 'इयत्* पदस्य परिमाण- विशेषे,- 'इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीनेत एवार्हति क्षयम् । विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्यं छेत्तुमसांप्रतम् ।।' इत्यत्र 'इतः' इति सवात्मनिर्देशेन तस्य वक्तरि परमेष्ठिन्यभिधा नियम्यते। यत्र त्वनेकशक्तस्य शब्दस्याभिधानियामकर्मनेकत्राविशिष्टमर्थे, तत्र नान्यतरस्मिन्नभिधा नियम्यते। यथा- 'येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोद्दृत्तभुजङ्गहारवलयोगङ्गां च योडधारयत्। यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्यमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ।।' अत्र शिव-केशवयोरपि स्तुत्यतया प्रकरणमविशिष्टम्। अतः- 'ध्वस्तमनोभवेन=नाशितमन्मथेन, बलिजित्कायः=विष्णोर्विग्रहः, पुरेष्व- स्त्रतां नीतः, यश्चोद् चशेषवासुकिप्रभृतिनागराजसंपादितहारवलयकृत्यः, यश्च गङ्गामधारयत्, यस्य शिरः शशिमदाहुरमराः स्तुत्यं नाम च हर इत्याहु:, अन्धकासुरक्षयकरः, स उमाधवस्त्वां सर्वदा पायात्' इति, 'अभवेन निःसंसारेण येन अनः शकटं ध्वस्तम्, येन च बलिजित्सस्य १. 'मनेकत्र प्रविष्ट' क.
Page 18
वृत्तिवार्तिकम् । ११
कायः पुरामृतमथने स्त्रीत्वं नीतः, यश्चोद्वत्तं भुजङ्गं कालियं हतवान् रवे शब्दब्रह्मणि लयस्ताद्रूप्यामत्तिरस्येति रवलयः, उद्दृत्तभुजङ्गान् हत- वदारवलयं चक्रमस्येत्येकं पदं वा, अगं गोवर्धनं गां वराहावतारेण भूमिं च योऽधारयत्, यस्य स्तुत्यं नाम शशिमच्छिरोहर इत्याहुः शशिनं मन्जाति यो राहुस्तच्छिरोहर इति, अन्धकानां राज्ञां क्षयकरो निवासकृत्, सर्वदो माधवस्त्वां पायात्' इति चार्थद्वयेऽप्यभिघैव च्यापारः । अत एवात्र श्रेषोऽलंकारः । ननु च यत्रानेकत्र प्रकरणाद्यविशिष्टम्। तत्र भवत्वनेकत्राप्य- भिघाव्यापारः। यत्र प्रकरणस्य क्वचिदर्थेडवस्थितत्वेऽप्यप्राकरणिकं शक्यान्तरं प्रतीयते, तत्र का गतिः? यथा- 'असावुदयमारूढः कान्तिमान् रक्तमण्डलः । राजा हरति लोकस्य हृदयं मृदुभिंः करैः॥' इति चन्द्रोदयवर्णनप्रस्तावे। अत्र ह्यप्राकरणिको भूपतिरभ्युदया- दिविशिष्टः प्रतीयते। अत्र प्राञ्च :- 'तत्र शब्दशक्तिमूलो व्यज्ञजनाव्यापार एव शरणम्, गत्यन्तराभावात्। न हि तस्य तत्राभिधा संभवति, तस्याः प्रकरणेन नियन्त्रितत्वात्। नापि लक्षणा, मुख्यार्थबाधाद्यभावात्। न चाभिधाया इव व्यञ्जनस्यापि प्रकरणेन नियब्रणे तेनापि न तन्निर्वाह इति वाच्यम्, तस्य धर्मिग्राहकमानेन तदनियम्यतयैव सिद्धेः । अत एव काव्या- न्तर्निविष्टस्य प्राकरणिक किंचिदर्थ नियताभिधाव्यापारस्याप्यसभ्यपदार्था- न्तरप्रत्ययहेतोः पदस्य हेयत्वम्। अन्यथा तत्राभिधाया इव व्यञ्जन- व्यापारस्यापि प्रकरणेन निय्रणेऽसभ्यार्थान्तरप्रत्ययासंभवात् 'यस्याननं १. 'काव्यान्तरनिविष्टस्य' ख.
Page 19
१२ काव्यमाला।
योनिरुदारवाचाम्' इत्यादावश्लीलदोषो न स्यात्। तस्मात्संयोगादिभि- रभिधाश्ृङ्कलिता यत्र कुण्ठतामेति, अर्थान्तरावगमने व्यञ्जनमेव क्षमं तत्र-' इति। वयं तु ब्रूम :- 'असावुदयमारूढः-' इत्यादौ प्राकरणिकेऽथे प्राकरणिकव दप्राकर णिकेSपि 'राजकरमण्डला'दिशब्दानां परस्परान्वययो ग्यनृपतितद्वाह्यधनदेशादिवाचकानां समभिव्याहाररूपमभिधानियामक मस्तीत्यर्थद्वयस्यापि प्राकरणिकत्व इव प्राकरणिकाप्राकरणिकरूपत्वे- डप्युभयत्राभिधैव व्यापारः, यथोक्तसमभिव्याहारस्यापि शब्दान्तरसं- निधिरूपत्वेन प्रकरणवदभिधानियामकत्वात् । यैस्तु शब्दान्तरसंनिधि- रन्यथा निरुच्यते, तैरपि यथोक्तसमभिव्याहारेण नानार्थशब्दे- भ्योऽर्थप्रत्ययस्य सर्वसिद्धत्वेन तस्य तद्भेदेनापि नियामकत्वमास्थे- यमेव । वस्तुतोऽयमेव शब्दान्तरसंनिधिरित्यप्युक्तम्। न चाप्राकर- णिके उक्तरूपशब्दान्तरसंनिधिमात्रम्, प्राकरणिके तच्च प्रकरणं चेति नियामकाधिक्यात्तत्रैवाभिधा स्यादिति वाच्यम्, प्रकरणादीनामभि- धानियामकत्वं हि नानार्थशब्दजन्यशक्यस्मृतौ तेषामन्यतमकारणत्वम्। यथोक्तम्-'शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः' इति। तथा च तेषु कस्यचिदपि समवधाने स्मृतिसामग्री पुष्कलैवेति किं तद्वाहुल्येन? यत्रैकमेव पदं नानार्थमप्राकरणिकेऽपि तात्पर्यवत्। यथा- 'करोति कंसादिमहीभृतां वधाज्जनो मृगाणामिव यत्तव स्तुतिम्। हरे हिरण्याक्षपुरःसरासुरद्विपद्विष: प्रत्युत सा तिरस्क्रिया ।।' इत्यत्र 'हरि'पदम्। तत्रापि समभिव्याहृत 'द्विप'पदप्रतीतगजविरोधादि- कमप्राकरणिके सिंहेप्यभिधानियामकमस्त्येव। १. 'स्तवम्' ख. २. 'हरेर्हिर' क.
Page 20
वृत्तिवार्तिकम्। १३ यत्र तु 'यस्याननं योनिरुदारवाचाम्-' इत्यादावश्लीले नैतादशं नियामकम्, तत्रापि बुभुत्सितार्थव्यासक्तस्य मनसस्तमुल्लद्त्यासभ्ये दुर्ग-
व्यादश्लीले प्रंवृत्तिरिति न क्वापि शक्तिविषये व्यक्तिरङ्गीकरणीया। यदि चैवंविधानि नियामकानि नाद्रियेरन्, तदोदाहृतस्थलेषु व्यञ्ज- नव्यापारोऽपि दुर्ग्हः। तथा हि-प्रकरणादिकमुल्ङ्वय व्यञ्ञनव्या- पारेणाप्यर्थान्तरप्रत्ययो न सर्वत्र वक्तुं शक्यते, प्रकरणादीनामभि- घानियामकत्वकल्पनस्यैव व्यर्थत्वापत्तेः । तद्ि नादष्टार्थम्, किंतु 'सैन्धवमानय' इत्यादावेकार्थमात्रपरनानार्थशब्दस्थले अर्थविशेषस्मृति- व्यवस्थार्थ तत्। यदि तत्रापि व्यञ्जनव्यापारेणार्थान्तरप्रत्ययः स्यात्, तदा कथमेषा सिध्येत्। न द्यभिमतानभिमतक्षेत्रसाधारणस्य जलाशयस्या- भिमतक्षेत्रगामिनीमेकां कुल्यां विधायानभिमतक्षेत्रगामिनः कुल्या- न्तरस्यापि कल्पने जलस्याभिमतक्षेत्रैकगामित्वव्यवस्था कृता भवति। तथा च यत्र कवयितुश्चमत्कारायाप्राकरणिकेऽप्यर्थे तात्पर्यम्, यत्र वाश्रीलदोषः, तत्रैव व्यञ्जनाव्यापारोन्मेषः, न सर्वत्रेति तव्यवस्थासिद्धये तत्र तत्र नियामकान्यस्मदुक्तानि अन्यादृशानि वावश्यमादर्तव्यानि तेषां चाभिधानियामकत्वमेव वक्तुं शक्यमिति व्यर्थस्तत्र व्यक्तिकल्पना- परिश्रमः, दुर्वारश्च तत्र व्यक्तिवादिमतेऽप्यभिधाव्यापारः । तथा हि- यदि शक्तिरभिधा, निर्विवादमस्त्येवाप्राकरणिकेऽपि सा । यदि च काव्यप्रकाशिकादयुक्तरीत्या शक्यार्थप्रतिपादकत्वरूपः शब्दव्यापारः, सोऽप्यस्त्येव। न हि तत्राप्राकरणिकशक्यप्रतिपत्तेः शब्दादन्यज्जनकम्। शक्तिग्रहमपेक्ष्य तत्प्रतिपादकत्वमभिधा इति चेत्। अ(य)त्रापाकर- णिकोडर्थः, तत्रागृहीतशक्तिकस्याभिधया किं न प्रतीयते, येन स तत्र ३ छ० वा०
Page 21
१४ काव्यमाला।
न स्यात्। ननु शच्त्या साक्षात्प्रतिपादकत्वमभिधा। साक्षादित्यविशेषणे मुख्यार्थशक्तिग्रहमपेक्ष्य तत्प्रतिपादनव्यत्धानेन तत्संबन्ध्यर्थान्तरप्रति- पादनरूपाया लक्षणाया अप्यभिधात्वप्रसङ्गात्। तथा च प्रागेवानुवर्त- मानेन प्रकरणेन तत्प्रमेयोपस्थापनं शीघ्रभावीति तव्यवधानेनार्थान्तरप्रति- पादनं नाभिधा इति चेत्, न। 'तद्विषयशक्तिग्रह्मपेक्ष्य तत्प्तिपादनम- भिधा' इति लक्षणं विनैव साक्षात्त्वविशेषणं साधु, अनतिप्रसङ्गात्। तत्पदरूपेण पदभङ्गकृतपदान्तररूपेण वार्थान्तरप्रतिपादनव्यवधानाभाव- रूपसाक्षात्त्वविशेषणस्य गुरुत्वात्। तथाविशेषणे 'येन ध्वस्तमनोभ- वेन-' इत्यादौ धूर्जटिपक्षे-स्फुटपदसंबन्धितया प्रसिद्धिप्राचुर्येण च झटित्यर्थप्रतिपत्तिः । वैकुण्ठपक्षे-'येन ध्वस्तमनोभवेन- इत्या- दावस्फुटपदसंनिधि(बन्धि)तया 'शशिमच्छिरोहरः, अन्धकक्षयकरः' इत्यनयोरप्रयुक्तनिहतार्थत्वेनाप्रसिद्धतया च विलम्बेन प्रतिपत्तिरिति सर्वसिद्धत्वेन तत्राभिधाविषयेऽपि तदभावापचेः। प्रकृताप्रकृतोभय- परे यत्राप्रकृते प्रसिद्धतरम्, प्रकृतेऽप्रसिद्धतरं पदम्, तत्र प्रसिद्धि- प्राचुर्येणाप्रकृतार्थप्रतीतेरेव प्राथमिकत्वेनाप्रकृतेऽभिधा, प्रकृते व्यक्तिः, इति वैपरीत्यापत्तेश्र । प्रकरणमुल्लङ्म्यापि प्रसिद्धतरार्थस्यैव प्रथमं स्मृतेः। अत एव-'दयार्थमप्रसिद्धेऽथें प्रयुक्तं निहतार्थकम्' इत्यु- कलक्षणस्य निहतार्थस्य काव्यदोषत्वमुपगम्यते। प्रसिद्धतराप्रकृतार्थ- प्रतीत्या प्रकृतार्थप्रतीतेर्व्यवधानात्। न च निहतार्थस्य दोषत्वात्तत्प्रयो- गोऽर्थद्वयविव्रक्षास्थलेऽपि काव्ये न संभवति इति वाच्यम्, श्रेषयम- कादिषु तस्य वृद्धैदृषित्वाभावस्योपपादितत्वात्। 'अन्धकक्षयकरः', 'राजा हरति लोकस्य', 'राजा राजार्चिताङ्गेरनुपचितकलो यस्य चूडा- १. 'प्रागेवार्थमनुवर्त' ख-ग. २. 'दोषत्वस्यापोदितत्वात्' ख.
Page 22
वृत्तिवार्तिकम्। १५
मणित्वम्' इत्यादिदर्शनाच्च। तस्माच्छब्दस्यार्थप्रतिपादनोपयोगितस्त्र- त्यासत्तिरूपधर्मभेद एव वृत्तिभेदप्रयोजको न तु तद्भ्ेदाभावः । प्रतिपादनगतसाक्षात्त्वव्यवहितत्वभेदे सत्यपि शक्तिशक्यसंबन्धरूप- प्रतिपादप्रत्यासत्ति मे देनैवाभिधा-लक्षणयोर्भेंद दर्शनात्, तद्भेदाभावे प्रसि- द्धाप्रसिद्धार्थगोचंरशब्द श्लेषस्थले लक्षितलक्षणास्थले व्यङ्गयस्थले चार्थ- द्वयप्रतीत्योः साक्षात्त्वव्यवहितत्वभेदे सत्यप्यभिघालक्षणाव्यक्तयतिरिक्त वृत्त्यदर्शनाच्च, इत्यप्रयोजकस्याव्यवस्थापादकस्य च साक्षात्त्वविशेषण- स्यायोगात् 'तद्विषयशक्तिग्रहमपेक्ष्य तत्प्रतिपादकत्वमेवाभिघा' इत्य- प्रकृतेऽप्यर्थेऽभिधाव्यापारो दुर्वारः। नैयायिकास्तु-प्रसिद्धिप्राचु्यें सति प्रकरणादिशून्यस्याप्यर्थस्य स्मृते:, प्रसिद्धभावे प्रकरणादिमतोऽप्यस्मृतेश्र, प्रकरणादिकं नाभिधा- नियामकम्। शक्तिग्रहसंस्कारपाटवमात्रनियम्यत्वात्तस्याः । किंतु लिङ्ग- विधया तात्पर्यग्राहकम्। अत एव 'हरिरस्ति' इत्यनारभ्यवादश्रव- णेऽपि हरिशब्दस्यार्यमानिलेन्द्रचन्द्रादयोऽर्था इत्यवधार्यते एव वक्तुः क तात्पर्यमिति नावधार्यते-इत्याहुः। तद्रीत्या न कथंचिदपि प्रकरणाप्रकरणादिनाभिधानियमनं शक्य- शङ्कम्। तस्मात् प्रस्तुताप्रस्तुतोभयपरेऽपि प्रस्तुताप्रस्तुतोभयवाच्या- रथेंडभिघैव वृत्तिः । तदुपस्थितेषु च पदार्थेष्वाकाङ्कादिसहकारिवशादु- भयविधवाक्यार्थप्रत्ययः, इत्यप्रस्तुतविषये न पदार्थप्रतीतये नापि वाक्यार्थप्रतीतये व्यक्तिरुपगन्तव्या। यत्तु प्राचामप्रस्तुते शक्तिमूल- व्यञ्जनवृत्त्यभिधानम्, तदप्रस्तुतार्थप्रतीतिमूलके यथा 'उदयमारूढः-'
९. 'प्राचां प्र' क; 'प्राग्वामप्र' ख; 'प्रान्चामप्र' ग.
Page 23
१६ काव्यमाला।
इत्यादिविशेषणविशिष्टः पृथिवीपतिः स्वल्पैर्ग्राह्यधनैलोकस्य हृदयं रञ्जयति, एवं तथाभूतश्चन्द्रमा मृदुलैः क्किरणैः, इत्यादिरूपेण प्रती- यमाने उपमाद्यर्थालंकारे तदवश्यंभावद्दढीकरणाभिप्रायेण। न तु तन्रापि वस्तुतो व्यञ्जनव्यापारास्तित्वाभिप्रायेण। 'आच्छादिता यत दिगम्बरमुच्च कैर्गा- माक्रम्य च स्थितमुदग्रविशालशृङ्गम्। मूर्ि स्खलत्तुहिनदीघितिकोटिमेन- मुद्धीक्ष्य को भुवि न विस्मयते नगेशम् ॥।' इत्यादिना शब्दशक्तिमूलस्यालंकारध्वनेरेवोदाहरणत्वेन तैरपि लिखितत्वात्। 'उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्।'
गादिशब्दानामप्रस्तुतेऽप्यभिधावृत्तेरेव श्रेषव्यवद्दारग स्फुटीकरणाच्च। न च अत्र स्वतोप्रस्तुतयोरपि कािनो: प्रस्तुतशशिनिशावच्छेद- कत्वेनान्वयान्न तत्र तयोः सर्वथैव प्रकरणासंभवः-इति वाच्यम्, 'विशेषणसाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिः' इति लक्षणानुरोधे- नाप्रस्तुतप्रतिपत्तेर्विशेषणसाम्याघीनत्वेनाप्रस्तुतस्य प्रकरणसंबन्धावगमा- त्प्रागेव तद्विशेषणेष्वभिधाया वाच्यत्वात्। प्रस्तुतोपमानत्वादिना यथा- कथंचिद्ाविप्रकरणसंबन्धस्येहापि सद्भावाच्च। सर्वथाप्रस्तुतासंबन्धस्या- प्रस्तुतस्य क्वापि कविवक्ष्यमाणगोचरत्वाभावात्। नन्वेवम्-शब्दशक्तिमूलस्यालंकारध्वनेः 'आच्छादितायतदिगम्ब- रम्-' इत्याद्युदाहरणसत्त्वेऽपि तन्मूलो वस्तुध्वनिर्लप्येत, निरलं- १. 'रोगेण' ख-ग. २. 'च्छेदकत्वेनानन्वयात्तत्र' क.
Page 24
वृत्तिवार्तिकम्। १७
कारेऽप्रस्तुतार्थ एव वस्तुध्वनेरुदाहरणीयत्वात्, तत्र च त्वयाभिधा- ड्वीकारात्-इति चेत्, न। यत्राप्रस्तुतेऽरथेडभिधयैव प्रतिपाद्यमाने तन्मूलमनभिधेयं वस्तु प्रतीयते तत्र तदङ्गीकारात् इति। यथा- 'शनिरशनिश्च तमुच्चैर्निहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम्।' इति। अत्र हि 'अशनि'शब्देन प्रस्तुताद्वज्रादन्यस्मिन्समभिव्याहृत- 'शनिविरुद्धरूपे' अप्यर्थेऽभिधयैव प्रतिपाद्यमाने 'विरुद्धावपि त्वदनु- वर्तनार्थमेकं कार्य कुरुतः इत्युपश्लोक्यस्य प्रभावातिशयः प्रतीयते। हत्थमेव प्राचीनैरपि शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरुदाहृतः । ननु,- 'भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूरच्छा तमः शरीरसादम्। मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ।I' इत्यत्र 'विष'पदेनाप्रस्तुतं गरलं व्यङ्गयं वाच्यस्य 'जलद एव भुजगः' इति रूपकस्य सिद्धिकृदिति वाच्यसिद्धङ्गं गुणीभूतव्यङ्गयमुदाहरता मम्मटाचार्येणाप्रस्तुते शक्येऽपि शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरुक्तः ! सत्यम्। अप्रस्तुतार्थप्रतीतिमूलतया प्रतीयमानयोर्वस्त्वलंकारयोर्व्यक्तय- वश्यंभावदार्व्यायाश्रितम् 'अप्रस्तुतार्थेडपि व्यक्तिः' इति प्रौढिवाद- मात्रमवलम्ब्य तत्प्रवृत्तमिति नात्राभिनिवेशः कार्यः । ननु-एँवं प्रस्तुतार्थपर्यालोचनालभ्ययोरेव वस्त्वलंकारयोर्व्यक्त्युप- गमे तत्रार्थशक्तिमूलैव व्यक्तिर्भवेदिति पृथगर्थशक्तिमूलध्वनेः शब्दर्श- क्तिमूलो न स्यात्-इति चेत्, मैवम्। तथात्वेऽपि प्रस्तुताप्रस्तु- तोभयसाधारणशब्दसापेक्षतया प्रस्तुतमौत्रापरपर्यायशब्दान्तपरिवृत्त्यस- १. 'प्रकृ[त]भावा' ख; 'प्रस्तुतभावा' ग. २. 'तत्सत्यम्' ग. ३. 'एवमप्रस्तु' ग. ४. 'शब्दमूलो' ख. ग. ५. 'मात्रपर' ख.
Page 25
१८ काव्यमाला।
हिष्णुत्वेन ततस्तस्य पृथग्व्यवस्थितेः । एवमन्येऽप्यप्रस्तुतशक्ये व्यक्त्य- नुपगमे संभाविताः क्षुद्रोपद्रवा निरसनीयाः ॥ इत्यप्पदीक्षितविरचिते वृत्तिवार्तिके मुख्यवृत्तिनिर्णयो नाम प्रथम: परिच्छेद्:।
अथ लक्षणा निर्णीयते। सा च सुर्यार्थसंबन्धेन शब्दस्य प्रतिपादकत्वम्। तत्सादृश्येन प्रतिपादकत्वरूपा गौण्यपि लक्षणाप्रभेद एव, तत्स-
'साक्षात्संबन्धे विशिष्टबुद्धियोग्यसंबन्धे वा सत्येव लक्षणा' इति नियमः, चक्षुरादेर्घटनैल्यादिषु संयुक्तसमवायादिवद्विशिष्टबु्ध्योग्यस्य परम्परा- संबन्धस्यापि प्रत्यासत्तित्वोपपत्तेः, व्यतिरेकलक्षणास्थले तन्निरूपित- विरोधाधिकरणत्वादिपरम्परासबन्धमात्रेण ताद्ृशेन लक्षणाक्कृषेश्व। एतेन-सादृश्यं न संबन्ध इति गौणी लक्षणातो मिन्ना, विशिष्ट- धीयोग्यस्यैव संबन्धत्वात्। संयोगे सति 'दण्डी देवदत्तः' इतिव- त्सत्यपि सादृश्ये 'सिंहवान् देवदत्तः' इति विशिष्टबुद्धेरदर्शनात्- इति निरसम्। विशिष्टबुद्दनियामकपरम्परासंबन्धमात्रस्य प्रत्यासत्ति- त्वोपपत्तेस्तावता लक्षणाक्कृतेश्र दर्शितत्वात्। तस्मात्-सादृश्यगभेतदन्यसंबन्धनिमित्ततया गौणी शुद्धा चेति लक्षणाया एव द्वैविध्यम्। इयं च द्विविधापि लक्षणा प्रत्येकं द्विविधा-निरूढलक्षणा फललक्षणा च। रूदितुल्यतया निरूढलक्षणा। विवक्षितार्थान्तर- दोतनफला फललक्षणा। आद्या यथा- १. 'इति वृत्ति' ख-ग.
Page 26
वृत्तिवार्तिकम्। १९
'लावण्यसागरभुवि प्रणयं विशेषा- दुग्धाम्बुराश्चिदुहितुस्तव तर्कयामि। यत्तां बिभर्षि वपुषा निखिलैः प्रतीकै- · रन्यां तु केवलमधोक्षज वक्षसैव ।I' अन्र 'लावण्य' शब्दस्य लवणत्ववाचिनो हृदयंगमत्वसादृश्यात्सुष- माविशेषे रूढिलक्षणा। एवमालेख्यगजादौ गजादिशब्दस्यापि रूढि- लक्षणानुसंघेया। इदं गौण्या उदाहरणम्। शुद्धा यथा- 'कणद्विरेफावलिनीलकङ्कणं प्रसार्य शाखाभुजमाम्रवल्लरीम्। कृतोपगूढा कलकण्ठकूजितैरनामयं पृच्छति दक्षिणानिलम् ।।' अत्र 'द्विरेफ' शब्दस्य 'द्वौ रेफौ यस्य' इति व्युत्पत्त्या भ्रमर- शब्दवृत्तेस्तद्वाच्ये रूढिलक्षणा। एवं त्वगादिशब्दानां त्वगिन्द्रिया- दिष्वपि शुद्धा रूढिलक्षणा द्रष्टव्या। (फैललक्षणा येथा-)जहल्लक्षणा, अजहल्लक्षणा, जहदजहल्ल- क्षणा। सारोपा साध्यवसाना च। शुद्धा च गौणी च। इत्येवं-सप्- विधा फललक्षणा। जहल्लक्षणा यथा- 'त्वत्पाद पद्मसुषमानुकृतिक्षमाणि प्रापुं प्रवालपदभाज्जि विभूषणानि। वल्कावृता धृतजटाः सुरदीर्घिकायां कल्पद्रुमा: कति गिरीश तपश्चरन्ति ॥'
१. 'तत्राद्या त्रिविधा-शुद्धैव सारोपा साध्यवसाना च। फललक्षणा यथा- क. २. 'यथा मास्ति' ग.
Page 27
काव्यमाला।
अत्र 'सुरदीर्िका' पदस्य कल्पद्रुमाधिकरणत्वयोग्ये तत्तीरे लक्षणा। मुख्यार्थस्य तदधिकरणत्वेनान्वयाभावाज्जहल्क्षणा। कल्पद्वुमाणां तप- श्रर्योत्प्रक्षोपस्कारकं तीरस्यातिशयितपावनत्वद्योतनं फलम्। एवं 'गङ्गायां घोषः' इति प्रसिद्धोदाहरणमप्यनुसंघैयम्। तत्र गोस्वामिन: प्रीतये तीरस्याधिकशैत्यद्योतनं फलम्। व्यतिरेकलक्षणापि जहल्लक्षणाप्रभेद एव । यथा- 'उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम् । विदधदीदृशमेव सदा सखे सुखितमास्स्व ततः शरदां शतम् ।।' अत्रापकारिण्यन्वयायोग्ये 'उपकृता'दिपदैः स्वार्थविरुद्धं लक्ष्यते। 'त्वयापकारे क्रियमाणेऽपि मयैवं प्रियमेवोच्यते' इति खसाधुत्व- द्योतनं फलम्। अजहल्लक्षणा यथा-'कुन्ताः प्रविशन्ति, यष्टयश्च' इति। अत्र 'कुन्ता'दिपदस्य तद्वत्सु पुरुषेषु लक्षणा। कुन्तादेरपि पुरुषसाहित्येन प्रवेशक्रियान्वयादजहल्लक्षणा। तेषां निर्दयप्रहर्तृत्वादिद्योतनं फलम्। ग्रमैकदेशदाहादौ सति 'ग्रामो दग्धः, पुष्पितं वनम्' इत्यादि- प्रयोगे 'ग्रामा'दिपदस्य स्वार्थकदेशपरित्यागेन तदेकदेशे वृत्तेर्जहदज -- हल्लक्षणा दग्धभूयस्त्वादिद्योतनं फलम् । सारोपा यथा- 'नाथ त्वदीयमकलक्कमिमं मुखेन्दु- मापीय तृप्यति सदा वसुधा यतसते। तेनैव किं नैवसुधारसगोचरोडभू- दिन्दुः कलक्कमलिनीकृतमध्यभागः ।।' १. 'अन्र भीतिपलायनवाक्ये कुन्ता' ख-ग. २. 'तव' क.
Page 28
वृत्तिवार्तिकम् । २१
अत्र 'इन्दु'शब्दस्य मुखे लावण्यादिसादृश्याद्वौणसारोपलक्षणा। ताद्रू- प्यप्रतीति: फलम्। एवं 'गौर्वाहीकः, मुखं कमलम्' इत्यादिव्यासेऽपि गौणसारोपलक्षणा द्रष्टव्या। गौणसाध्यवसानलक्षणा यथा- 'नाभेरभूत्तव चतुर्सुज नान्तरिक्षं यन्नाभिरेव यदुनेतरियं ततोडभूत्। अन्योन्यसंश्रयपराहतिदूषितं य- दाह श्रुतिस्तदविमृश्य किमर्थतत्त्वम् ।।' अत्र 'अन्तरिक्ष'पदस्य भगवदवलसे सूक्ष्मत्वसादृश्या द्वौणसाध्यवसान- लक्षणा। सर्वथैवाभेदप्रतिपत्ति: फलम्। विषैयस्य विषयिभेदेनानपेह्ुतेन तद्रूपोपरक्तताप्रतीतिस्ताङ्रप्यप्रतिपत्तिः, विषयस्य विषयिणैवाभेदपतीतिः सर्वथैवाभेदप्रतिपत्तिः, इति सारोपसाध्यवसायलक्षणाफलयोभेंदः । विषयविषयिवाचकयोर्द्वयोरपि निर्देशे आरोपः, विषयिपदमात्रस्य विषयलाक्षणिकतया निर्देशोऽध्यवसायः, इत्यारोपाध्यवसाययोर्भेंदः । ननु-सारोपलक्षणोदाहरणे 'मुखेन्दुः' इत्यादौ 'इन्द्वादि'पदस्य मुखादौ न मुखत्वादिना लक्षणा, 'मुख'पदस्यापि सत्वेन पौनरुक्त्यापत्तेः। नापीन्दुगतलावण्यादिगुणेन अन्यगुणस्यान्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तत्वायोगात् । नापि मुखगतलावण्यादिगुणेन, मुख्यार्थसंबन्धरहितगुणमुखेन लक्षणा- ययोगात्। मैवम्। मुखचन्द्रोभयानुगतलावण्यसामान्यादिमुखेन लक्षणो- पगमे दोषद्वयस्याप्यसंस्पर्शात्। इदमेवाभिसंधायोक्तं वृद्धैः-'लक्ष्य- माणगुणैर्योगाद्वत्तेरिष्टा तु गौणता' इति।
१. 'विषयस्य' न,-ख-ग. २. 'पह्ववेन' ख-ग.
Page 29
२२ काव्यमाला।
शुद्धसारोपलंक्षणा यथा- 'आपादमाचिकुरभारमशेषमङ्ग- मानन्दसारमरविन्ददृशामसीमम्। अन्तर्मम स्फुरतु संततमन्तरात्म- न्नम्भोजलोचन तव श्रितहस्तिशैलम् ।।' अन्र भगवदङ्गेष्वानन्दकारित्वेन 'आनन्द'पदस्य सारोपलक्षणा। आनन्दकरणे इतरवैलक्षण्यद्योतनं फलम्। आनन्दकारिणि विषय- निगरणेन 'आनन्दोडयम्' इति प्रयोगे साध्यवसायलक्षणा। आनन्द- व्यभिचारद्योतनं फलम्। एवं शुद्धा पश्चविधा, गौणी द्विविधा, इति सस्तविधा फललक्षणा। ननु-गौण्यामपि जहदजहल्लक्षणाभेदौ संभवतः, 'मुखं कमलम्', गौर्वाहीकः' इत्यादौ जहल्क्षणा तावत्स्फुटैव। अजहल्लक्षणापि गोवा- हीकोभयविषये 'गाव एते समानीयन्ताम्' इत्यादौ दृश्यते। अतः कथ द्विविधैव गौणी? उच्यते-मुख्यार्थसाद्ृश्येन लक्षणा गौणी। न च तत्रैव तत्सादृश्यमस्ति, येन मुखेऽपि गौणी वृत्ति: स्यात्। शुद्धा त्वजहल्लक्षणा, 'कुन्ताः प्रविशन्ति' इत्यादौ विशेषणवाचिनो विशिष्टे संभवति विशिष्टविशेषणयोरेकदेश्येकदेशभावरूपसंबन्धसत्वात्। अतो 'गाव एते समानीयन्ताम्' इत्यादावभिघालक्षणाभ्यामेवार्थद्वय प्रतिपादनं 'गङ्गायां जलं घोषश्च तिष्ठति' इत्यत्रेवेति न गौण्या जहदजहल्लक्षणा- मेदसंभवः। तस्मात्ससैव लक्षणाभेदा इति। इत्थमयं चिरंतनैः प्रदर्शितों लक्षणाविभाग इति। अत्रेदं प्रतिभाति-शुद्धासु- साध्यवसायलक्षणा भेदेकथनमयुक्तम्, १. 'इत्यत्रान्वेति' ख-ग. २. 'प्रभेद' ख-ग.
Page 30
वृत्तिवार्तिकम् । २३
परार्थ स्वसमर्पणस्याविशेषेण तस्य जहल्लक्षणानतिरेकात्। न हि तदविशेषेऽपि सारोपलक्षणायां विषयवाचकसामानाघिकरण्यकृतवैचि- त्र्यान्तरमस्ति, येन तद्वदेव जहल्लक्षणातः पृथगुदाहियेत । ननु-'कार्यकारणभार्वसंबन्धेन वृत्तिः इत्यत एव पृथक्त्वमस्तु, कार्यकारणभावातिरिक्त्ेन गङ्गातीरादिगत संयोगादिसंबन्धेन वृत्तौ जह- ल्लक्षणा' इत्यसंकरोपपत्तेः। मैवम्। 'राजकीयः पुरुषो राजा, इन्द्रार्था स्थूणा इन्द्रः, अतक्षायं तक्षा, अग्रहस्तोऽयं हस्तः' इति स्वस्वामिभावतादर्थ्यतात्कर्म्यावयवावयविभावेष्वपि कार्यकारणभाव इव
लंकारसुधानिधावुदाहरणाच्च वैचित्र्यान्तराभावेऽपि संबन्धभेदमात्रेण विधान्तरोपगमे संबन्धभेदान्तरमवलम्ब्यापि विधान्तरोपर्वेर्णनस्य प्रत्या- खव्यातुमशक्यतया सप्तविधत्वनियमासामञ्जस्यप्रसङ्गाच्च। ननु-साध्यवसाय लक्षणोदाहरणेष्वभे दाभिव्यक्तिरस्ति , 'अयमा- नन्दः, अयं राजा' इत्यादावानन्दराजाद्यभेदाभिव्यक्तिपूर्वकमेवान- न्दाव्यभिचारित्वानुल्लङ्यशासनत्वादिफलप्रतीतेः, अतो व्यङ्गय- वैचित्र्येण भेदोऽस्तु इति चेत्, न। जहल्लक्षणोदाहरणेऽपि तीरे प्रवाहाभेदाभिव्यक्तिपूर्वकमेव तत्र तद्गतातिशायितशैत्यपावनत्वादिफ- लप्रतीतेः । तीरे प्रवाहतादात्म्यप्रतीत्यभावे तत्र प्रवाहगतातिशयि- तशैत्यादे: प्रत्ययासंभवात्। न हि तीरे गञ्ञासंबन्धप्रयुक्तं तद्गतखा- भाविकशैत्यादिद्योतनमेव लक्षणाफलम्, येन गङ्गादिसंबन्धितीरत्वेन लक्षणयैव तल्लभ्यते इति नाभेदाभिव्यक्तिरङ्गीक्रियते, सत्यपि मुख्ये १. 'संबन्धे' क. २. 'वर्णनस्यापि' ख-ग. ३. 'शैत्यपावनत्वा(दे): प्र' ख; 'शैत्यपावनत्वप्रत्य' ग.
Page 31
२४ काव्यमाला।
गङ्गातीरादिपदे स्वायत्ते च शब्दप्रयोगे मुख्यप्रयोगादपि लभ्यस्य लक्षणाफलत्वायोगात्। काव्यसरणौ-लक्षणायां काव्यशोभाति याधायकतयाप्यधिकं स्तोतुकामस्तस्य प्रवाहतादात्म्यप्रतिपत्त्या तद्गता- तिशयितपावनत्वद्योतनाय तस्मिन्गङ्गापदं प्रयुङ्गे' इति दर्शनाच्च। अतो जहल्लक्षणायामप्यभेदाभिव्यक्तिरविशिष्टा। उसं च काव्यप्र- काशिकायाम्-'तटादीनां गङ्गादिशब्दप्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ हि प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनसंप्रत्ययः' इति। रलनाकरेणाप्युक्तम्-'स्रोत- स्तीरयोरेकशब्दबोध्यत्वेन तादात्म्यप्रतीतेः स्रोतोधर्माः शैत्यपावनत्वा- दयस्तीरे प्रतीयन्त इति प्रयोजनसिद्धि:' इति। अतः साध्यवसाय- लक्षणायाः फलकृतोऽन्यकृतो वा न जहल्लक्षणातो मेद: संभवति इति न तदुदाहरणपार्थक्यं युक्तम्। तथा सारोपलक्षणोदाहरणे उपमानोपमे- यानुगतसाधारणधर्ममुखेन लक्षणा इत्ययुक्तम्। तथासति तत्र साधा- रणधर्मस्यापि पदान्तरेणोपादानं तत्र पौनरुक्त्यापत्तेः। यथा-
तापिच्छमेचकमुरःशरदन्तरिक्षम्। प्राप्यैव देव तव कौस्तुभपूर्णचन्द्रः पूर्णा विभर्ति पुरुषोत्तम कान्तिरेखाम्।।' अत्र हि वक्षोऽन्तरिक्षयोः साधारण: परिणाहित्वमेचकत्वादिधर्मोSपि पृथगुपात्त एव। 'उपात्तधर्मातिरिक्तधर्ममुखेन लक्षणास्तु' इति चेत्, न। सहृदयानां परिपूर्ण वा क्यार्थ प्रतीतिदर्शनाद्रव्यत्वादिसामान्यधर्मस्य कवितानङ्गत्वात्।
१. 'पार्थक्ययुक्तम्' ख-ग.
Page 32
वृत्तिवार्तिकम्। २५
ननु-इह मा भूत्सारोपलक्षणा। 'उर एव शरदन्तरिक्षम्' इति मयूरव्यंसकादिसमासोपगमे हि सा भवति। किंतु-'उरः शरदन्त- रिक्षमिव' इत्युपमितसमासोऽस्तु। तत्र च विग्रहवाक्यस्थो लुप इवकारः सा्दश्यं प्रतिपादयतीति 'नोपमानवाचकस्योपमेये लक्षणा' इत्यालंकारिकाणामभ्युपगमः । तत्र तैर्दपोपमाङ्गीकारात् ; इति न कश्चिद्दोष: इति चेत्, न । मेचकत्वादिसामान्यस्य शब्दोपात्ततयोपमित- समासासंभवात्। 'उपमितं व्याघ्रादिभि: सामान्याप्रयोगे' इति सामा- न्याप्रयोगे एव तत्समासानुशासनात्। आलंकारिकैरपि-'सामान्य- प्रयोगे सत्युपमाबाधकसत्त्वात्सारोपलक्षणामूलको रूपकालंकारः । नतू- पमालंकारः' इत्यभ्युपगमात्। उपमितसमासे धेर्मवाचकलुप्तोपमालं- कारस्यैव तैरुदाहरणाच्च। सामान्यधर्मप्रयोगेSप्युपमितसमासाङ्गीकारे हि केवलवाचकलुसापि तत्रोदाहियेत। नन्वेवं साधारणधर्मप्रयोगे सादृश्यमुखेन लक्षणास्तु तद्वाचकस्य यथा-इव-वाऽडदेरप्रयोगेण पौनरुक्त्याप्रसङ्गात्। तत्प्रयोगे उपमानवाच- कस्य सादृश्यप्रतियोगिभूतखवाच्यपरतयोपमेयलक्षणाया अवाच्यत्वात्- इति चेत्, न। तथासति सैादृश्यस्य शब्दोपातत्वेनोपमालंकारस्य प्रास्त्या 'सारोपलक्षणायां रूपकादिरलंकारः, नोपमा' इत्यलंकारवि- भागासामञ्जस्यप्रसङ्गात्। न हि सादृश्यस्य वाच्यत्व एवोपमा, 'कमल- सुहन्मुखम्' इत्यादौ 'सुहृदादि'पदेन लक्षणायामप्युपमासंप्रतिपत्तेः,। अपि च-'पादाम्बुजम्' इत्यादौ व्याध्रादेः समासेनोपमायाः, मयू- रव्यंसकादिसमासेन रूपकस्य च संभवेन सर्वत्रानवधारणे प्राप्ते यत्र,- १. 'वाचकासरवा' ख-ग. २. 'सामान्यधर्म' क. ३. 'तत्तत्प्रयोगे' ख-ग. ४. 'सादृश्यश' क. ५. 'सादृश्यवाच्यत्व' क.
Page 33
२६ काव्यमाला।
'पादाम्बुजं भवतु वौ विजयाय मञ्ु
इत्यादौ पादे संभवन्मञ्जीरयोगादिकं निबध्यते, तत्र तदानुगुण्या- त्पूर्वपदार्थप्रधानेन व्याघ्रादिसमासेनोपमालंकार: यत्र तु,- 4 'यस्यानिशं दिविषदश्चरणारविन्द
इत्यादावरविन्दकार्यमुत्तंसनादिकं निबध्यते, तत्र तदानुगुण्यादुत्तरप- दार्थप्रधानेन मयूरव्यंसकादिसमासेन रूपकालंकारः, इति व्यवस्था सर्वै- रंपि प्रतिपाद्यते। न च-इयं व्यवस्था 'चरणारविन्दम्' इत्यादिरूप- कस्थलेषु 'अरविन्दादि'पदानामरविन्दत्वाद्याकारमपहायारुणिमादिसाघार- णधर्ममुखेन तन्निबन्धनसादृश्यमुखेन वा चरणादिलक्षकत्वे युज्यते। तथा सत्युत्तरपदार्थस्यारुण्यसादश्यगुणस्य प्राधान्यादियोगेन मयूरव्यंस- कादिसमासाश्रयणेऽपि व्याघ्रादिसमासाश्रयण इव पूर्वपदार्थचरणस्थैव प्राधान्यापत्त्योत्तंसनानुगुण्यस्य विरहतौल्यापत्तेः । गुणजात्योर्जातिप्राधा- न्यस्य नीलोत्पलादौ व्यवस्थितेः। उत्तरपदार्थस्य प्राधान्येऽप्यरविन्द- जातेरिवारुण्यसादृश्यादिगुणस्योत्तंसनानुगुणत्वाभावाच्च। तस्मात्-'सा- रोपलक्षणोदाहरणेषु साधारणधर्मादिमुखेन लक्षणा-' इत्ययुक्तम् । तथा-'ताद्रष्यप्रतीतिरत्र फलम्-' इत्यप्ययुक्तम्। सामान्यधर्मसु- खेन सादृश्यमुखेन वा लक्षणोपगमे ताद्रूप्याभिव्यक्त्ययोगात् तथा हि-'कान्तिमन्मुखम्', 'चन्द्रसदृशं मुखम्' इत्यादिरर्थः संपद्यते। न चैतावता ताद्रूप्याभिव्यक्तिः, 'कान्तिमन्मुखम्' इत्यादिप्रयोगेऽपि तत्प्रसज्जात्। न च-'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ स्रोतस्तीरयोरमेदा- १. 'सादृश्यादिगुणस्य' ख-ग. २. 'प्राधान्यायोगेन' ख-ग. ३. 'नुगुणस्य' क. -
Page 34
वृत्तिवार्तिकम् । २७
ध्यवसायवन्मुखचन्द्रयोरेकशब्दबोध्यतया केवलशब्दशक्तिमूलव्यञ्जन- न्यापारेण ताद्रूप्याध्यवसाय इति नातिप्रसङ्ग :- इति वाच्यम्, तदा सुखकान्तिमतोरेव ताद्रूप्याभिव्यक्ते: संभवेन 'वक्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरुजृम्भते' इत्यादावानुभाविकस्य मुखत्वोपरक्तचन्द्रताद्रूप्यप्रत्य- यस्याक्किष्टसमर्थनासंभवात्। तथा 'मुखं कमलम्' इत्यादिव्यासेऽपि सर्वत्रविषय विषयिपदयोः सामानाधिकरण्ये सारोपलक्षणा इत्यप्ययुक्तम्। 'विद्वन्मानसहंस वैरिकमलासंकोचदीप्द्युते दुर्गामार्गणनीललोहित समित्सीकारवैश्वानर। सत्यप्रीतिविधानदक्ष विजयप्राग्भावभीम प्रभो साम्राज्यं वरवीर वत्सरशतं वैरिञ्चमुच्चैः क्रियाः ॥' इत्यत्र 'हंसादि' शब्दानां वण्ये राजनि प्रत्यासत्तिरूपमुख्य सदिश्याप्रतीत्या लक्षणासंभवात्। तथा हि-विदुषां मानसं हृदयमेव मानसं सर
निबन्धनमेव तत्र सादृश्यं वाच्यम्। तदन्यमुखकमलादिवत्प्रसिद्ध- सादृश्यस्याभावात्। न च-तेन सादृश्येन लक्षणा संभवति, तल्लम्भ- कस्य श्रेषस्य रूपकोत्थाप्यतया रूपकापेक्षलक्षणादशायां तस्य बुद्धि- पथानारोहात्। न च-क्रेषस्यैव प्राथम्यं किं न स्यात्-इति वाच्यम्; रूपकं विना कवेरर्थद्वयविवक्षायामिह गमकाभावेन क्लेषानिवृत्ते: । अभिधायाः प्रकरणनियम्यत्वपक्षे प्राचीनाभिमते रूपकात्म्ाक्प्रकरण- संबन्धरहितसारोपलक्षणार्थान्तराभिधानस्येवासंभवात्। 'रूपकं पूर्वसंसिद्धं श्रलेषं तज्ज्ञापयेद्यदि। तदा रूपकमेव स्यादन्यथा श्रेष इष्यते ॥!' १. 'सादृश्यप्रतीत्या' ख-ग.
Page 35
२८ काव्यमाला।
इति श्रेषरूपकयोर्विभागं व्यवस्थापितवता चक्र्वर्तिनाप्यसिमिन्ुदाहरणे रूपकोपवर्णनेनात्र श्रेषपाश्चात्यत्वस्यास्फुटीकरणाच्चेति। अन्रेदं तत्त्वम्- 'विद्वन्मानसहंस-' इत्यादौ 'हंसादि'पदानां वर्ण्ये राजनि लक्षणा नाश्जीकर्तव्या, सामानाधिकरण्येन वर्ण्यस्य राज्ञः प्रसिद्हंसजातीया दिमिरमैदस्य वाक्यार्थविधेयैव प्रतीत्युपपत्तेः । न न-एवममेदप्र त्ययसंभवेऽपि ताद्रप्यप्रत्ययो न लक्षणां विना सिध्येत्। स एव च विषयविषयिपदसामानाधिकरण्यस्थले सर्वत्र विवक्षितः इति वाच्यम्, तत्र मानाभावात्। 'ऊर्ध्व विरश्चिभवनात्तव नाभिपझ्मात्' इत्यादौ विषय विषयिपदसामानाधिकरण्येऽप्येवकारसाक्षात्पदाभ्यामुरः- स्थले प्रसिद्धपद्मपदाभेदविवक्षाया एव स्फुटीकरणाच्च। न च-एवं 'विद्वन्मानसहंस' इत्यादावतिशयोक्तिरेव स्यात् 'विषयस्य विषयि- ताद्रूप्ये रूपकम्, विषय्यभेदेऽतिशयोक्तिः' इति व्यवस्थितेः। तथा च-'विषयविषयिसामानाधिकरण्यस्थले रूपकम्, विषय्यभेदमात्रनि- देशस्थलेऽतिशयोक्ति:' इति व्यवस्थाविभागः इति वाच्यम्। 'हृत्पङ्कजानि भजतां प्रतिबोधयन्ती संसारसागरमपि प्रविशोषयन्ती। ज्योत्सा त्वदङ्गिनखचन्द्रसमुद्गतेय- मन्यादृशीमभयदां प्रकृतिं बिभर्ति।।' इत्यत्र नखकान्तिरूपविषयनिगरणेन 'ज्योत्सा' इति विषयिपदमात्र- निर्देशेऽपि पङ्कजविकासकत्वादिना प्रसिद्धज्योत्सातो व्यतिरेकेण तत्ताद्वुप्यमात्रपतीतेर्दर्शनेन व्यवस्थाद्वयस्याप्यशक्याङ्गीकारत्वात्। तथा च यदि 'ताद्रूप्ये रूपकम्, अभेदेऽतिशयोक्तिः' इति व्यवर्स्था १. 'विरोधयैव' क.
Page 36
वृत्तिवार्तिकम् । २९
परित्यज्य 'विषयविषयिपदसामानाधिकरण्ये रूपकम्, विषयिपदमा- त्रनिर्देशेऽतिशयोक्ति:' इति ्यवस्थाद्रियते, तक्षा 'विद्वन्मानसहंस-' इत्यादावभेदप्रतीतौ सत्यामपि रूपकं संभवतीति न काचिदनुपपत्तिः । यदि च तथा सति रूपकातिशयोक्त्योः शब्दवैचित्र्यमात्रभेदप्रास्या परस्परमर्थालंकाररूपत्वं न स्यादित्याद्या व्यवस्थाद्रियते, तदा 'ज्योत्सा त्वदङ्गिनख-' इत्यादौ विषयिपदमात्रनिर्देशेऽपि प्राचीनमर्यादायाम- तिशयोक्तिमपहाय रूपकमेवाङ्गीकर्तव्यम्। तद्वत् 'विद्वन्मानसहंस-'
किमनुपपन्नम् । तस्मात्-एतादृशस्थले समभिव्याहारादभेदप्रतीत्युप- गमे न कश्चिद्दोष इति व्यर्थो लक्षणोपपादनप्रयासः । न च एवं सर्वत्र विषयविषयिसामानाधिकरण्यस्थले समभिव्याहाराद भेदप्रतीतेर्वक्तुं शक्यत्वात्क्वचिदपि सारोपलक्षणा न स्यात-इति वाच्यम्, इष्टापत्तेः ॥ इति श्रीअप्पदीक्षितविरचिते वृत्तिवार्तिके लक्षणावृत्तिनिर्णयो नाम द्वितीय: परिच्छेदः । समाप्श्चायं समुपलभ्यमानो ग्रन्थः।
१. 'इति वृत्तिवार्तिके' ख-ग.
Page 38
वैयाकरणसिद्धान्तमन्जूषास्थो व्यञ्जनानिर्णयः।
(अस्मिन्वृत्तिवार्तिकग्न्थे व्यञ्जनावृत्तिनिर्णयस्य प्रारम्भप्रतिज्ञातस्यापि सकला- दर्शेष्वदर्शनात्तत्निरूपणस्यात्यावश्यकत्वाच्च नैयायिकप्रबन्धेषु तदनादरेण वैयाकर- णग्रन्थेषु तदादरेण नागेशभद्टविरचितवैयाकरणसिद्धान्तमज्जषास्थ एव व्यजना- निर्णयो लिख्यते-)
द्धार्थविषयकधीजनकत्वं व्यञ्ञना। सा चेयं शब्दतदर्थपदपदैकदेशवर्ण- रचनाचेष्टादिषु सर्वत्र, तथैवानुभवात् । 'अनया काटक्षेणाभिलाषो व्यञ्जितः' इति सर्वजनप्रसिद्धेस्तस्यां चेष्टावृत्तित्वस्याप्यावश्यकत्वाच्च। एतेन-'अर्थादीनां न व्यञ्जकत्वम्, किंतु पदस्यैव' इत्यपास्तम्। 'रतिकाले विलोक्य श्रीर्नाभिपद्मे पितामहम्। रसाकुलाच्छादयते दक्षिणं नयनं हरेः ॥' इत्यादौ 'हरि'पदेन 'दक्षिणनयनस्य सूर्यात्मकत्वम्, तन्निमीलनेन सूर्यास्तः, तेन पद्मसंकोचः, तेन पितामहस्थगनम्, तेनाप्रतिबद्धं रतिविलसितम्' इति क्रमेण व्यङ्गयेषु प्रतीयमानेषु तत्तदर्थप्रतीत्यु- चरमेव व्यङ्जयप्रतीतेरर्थस्यापि व्यञ्जकत्वावश्यकत्वात्। 'पशयात्र नलिनीपत्रे बलाका दृश्यतेऽचला। रम्ये मारकते पात्रे शुक्तिकेव च निर्मला ।।' इत्यत्रापि निश्चलत्वेन शुत्तयुपमया चाश्वस्तत्वम्, तेन निर्जनत्वम्, तेन 'तदेवावयोः संकेतस्थानम्' इत्यादिषु क्रमेण प्रतीयमानेषु तच- दर्थव्यङ्गयेष्वपि बोध्यम्। पदस्य च तत्तत्स्वार्थबोधने उपरतत्वा-
Page 39
३२ काव्यमाला।
त्पुनःपुनरनुसंधानकल्पने गौरवम्, तदननुभवाच्च। अनया चार्थबोधे जननीये वक्तृबोद्धव्यवाच्यादिवैशिध्यक्ञनं प्रतिभा च सहकारि तद्धी- जनकज्ञानजनकमेव वा। अतो नातिप्रसङ्गः । प्रतिभा च नवनवो- न्मेषशालिनी बुद्धिः। तदुक्तम्- 'प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभा मता ।' इति। नवनवोन्मेषो जन्मान्तरीयतद्धीजनकत्वज्ञानजन्यसंस्कारोक्वोधः। 'वक्रादिवैशिष्यसहकारेण तज्जनिका बुद्धि: प्रतिभा' इति फलितम्। एवं च शक्तिरेतज्जन्मगृहीतैवार्थबोधिका, व्यञ्जना तु जन्मान्तरग- हीतापि, इत्यपि शक्तेरस्या भेदकम्। इदमेवाभिप्रेत्य 'त्रयञ्जना स्वरूपसती हेतुः' इति प्रचादः । यद्यपि प्रागुक्तरीत्या लक्षणातोऽपि भेद: सिद्धः, तथापि प्रकारान्तरेणापि भेदं वक्तुं 'मुख्यार्थ-' इत्या- दुक्तम्। 'पश्यात्र नलिनीपत्रे-' इत्यादौ वक्तृतातपर्यविषयी भूतवा- च्यार्थबाघाभावेऽपि तज्ज्ञानाभावेऽपि प्राग्दशितव्यङ्ञयप्रतीतेः, मुख्या- र्थबाधज्ञानसत्त्वे तदप्रतीतेश्र न व्या(वैय)अ्जनिकबोधे तस्थ सह- कारित्वम्। एवं 'गतोऽस्तमर्कः' इत्यादेः शिष्येण संध्यावन्दनादेः कर्तव्यत्वाभिप्रायेण गुरुं प्रति प्रयुक्ताद्वक्तृतात्पर्याभावेऽपि प्रतिवेश्या- दीनामभिसरणीयक्रमादिबोधस्य वाच्यार्थप्रतीतिपूर्वकस्य वाच्यार्थबाध- ज्ञानेऽजायमानस्य लक्षणयोपपादयितुमशक्यत्वाच्च। यत्तु 'गतोडसमर्कः' इत्यादौ न व्यञ्जना, एकसंबन्धिदर्शनादपरसंबन्धिस्मरणवदुपपत्तेः, इति ;- तन्न । असंबद्धव्यङ्गयप्रतीतावस्यासंभवात् । किंच 'गतोऽसतमर्कः' इत्यादिश्रवणोत्तरं 'संध्यावन्दनकर्तव्यत्वं मया स्मृतम्' इत्यनुव्यवसाया- भावात्, तत्तानुल्लेखाच्च। 'इदं पदमेतदर्थस्य न वाचकम्, नापि लक्ष- कम्, नापि स्मार्रकम्। अपि तु व्यञ्ञनया बोधकम्' इति प्रामाणिकव्यव-
Page 40
वृत्तिवार्तिकम् । ३३ हारेणाप्यतिरिक्ततत्सिद्धेश्च। एतेन-तत्तदर्थानां वक्रादिवैशिष्टयप्रति- भादिसहकृतमनसैव विशिष्टधीसनंभवात्। चमत्कारं प्रति शाब्दस्येव मानसस्यापि चेष्टानुरोघेन हेतुतायाः कृपत्वाच्च व्यञ्जनासत्त्वे न मानम्। प्रतिभा च तत्तत्पदपदार्थविषयकसंस्कारोद्वोघको बुद्धिविशेषः । तत्र च तत्तदर्थज्ञानं वक्रादिवैशिष्टयं ज्ञानं च सहकारि-इति परास्तम्।। 'व्यङ्गयोऽर्थोऽनुमेयः' इति त्वयुक्तमेव, विरुद्धानैकान्तिकेभ्यो व्या- प्तिपक्षधर्मतादिनिर्णयाभावेऽपि व्यङ्गयार्थप्रतीतेः। किं च-सिद्धिस- त्वेऽपि व्यङ्गयार्थबोधदर्शनेन तत्प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ तत्तद्वेदनि- वेशेऽतिगौरवापत्त्या व्या(वैय)ञ्निकबोघस्यातिरिक्तत्व एव लाघवम्। अन्यथा शब्दप्रामाण्यस्याप्युच्छेदापत्तिरित्यन्यत्र विस्तरः। बोधकत्वस्य चेष्टायां सत्त्वेऽपि तन्निष्ठबोधकत्वं न शक्तिः, 'चेष्टा शक्ता' इति प्रामाणिकव्यवहाराभावात् किं तु तज्जन्यबोधे तज्ज़ानस्य कारणत्वं बोध्यम्। तत्तद्वाचकशब्दस्मरणद्वारा चेष्टया बोध :- इत्यपि कश्चित्। तन्न । चेष्टयैडमूकादिव्यवहारानापत्तेः । 'तस्यापि जन्मान्तरीयशब्द- स्मरणम्' इत्यन्ये।। अत एव निपातानां द्योतकत्वमाकरे उक्तम्। स्फोटस्य च व्यङ्गयता हर्यादिभिरुक्त्तैव। द्योतकत्वं च समभिव्याहृतपदशक्तिव्य- ञ्ञकत्वमेव-इति वैयाकरणानामप्येतत्खीकार आवश्यकः ॥ इति श्रीनागेशभट्टविरचितायां वैयाकरणसिद्धान्तमज्जूषायां व्य जञनानिरूपणम् ।
Page 41
निर्णयसागरेऽङ्गितानि विक्रय्यपुस्तकानि।
श्रीमद्भागवतम्। श्रीधरीव्याख्यया विषमस्थलविमर्शिन्या टिप्पण्या च समलङ्कतम्। (द्वितीयं संस्करणम्) सुप्रसिद्धमेवेदं पुराणं धरामण्डलेऽखिलपुराणग्रन्थमूर्धन्यमिति। नैतादशी काव्यरचनाचातुरी व्यासप्रणीतेष्वपि पुराणान्तरेषु दरीदृश्यते। एतद्वयाख्या नान्तरेष्वपि श्रीधरस्वामिप्रणीतैव व्याख्या गौरवेणातिशेते। अत्र विशेषस्त्वेता- वानेव यत्र यत्र भगवतो भागवतानां च प्रसन्ने क्वचन परिपन्थिभिदैत्यादिभिर्निन्द नोपहासादि विहितं तेष्वेव पद्येषु निगूदं दधिपयसोर्नवनीतमिव वाग्देवीष्टं स्तुति- गर्भमर्थान्तरमपि संभवतीति तत्रभवद्धि: सामिचरणैः क्रचनोद्धृतमेव। पर च यत्र तैरुपेक्षितं तन्रानेकव्याख्यालोचनेन विशदीकृत्य पाठान्तरैश्व संयोज्यानवबोधस्थले यथावत् स्पष्टीकरणं टिप्पणीरूपेण विहितसस्ति। एतदन्तर्गत: कथाशोद्कि यथाध्या- यक्रमं विषयानुक्रमरूपेण योजितोऽस्ति। तेनाविदितभागवतक्रमाणामप्यभीप्सि- तबोध: सुतरामनायासेन भूयात्। प्रतिर्र्धादौ तन्र तन्नापतितकथानिरूपका- नुपमचित्राण्यपि सन्ति योजितानि। वर्षीयांसोऽप्यक्केशेन वाचयेयुरिति स्थूलमातृ- काभिरक्कितोऽयं सर्वाङ्गसुन्दरो ग्रन्थोSखिलविद्वज्नादरणीयतामावहेतेत्याशास्यते। मूल्यं १५ रू., प्रे. व्य. रू. ४
सांख्यतत्त्वकौमुदी सारबोधिनीटीकासहिता। सांख्यसिद्धान्तस्य सर्वत्र प्रचलितोडयं ग्रन्थो नाद्यावधि सरलया टीकयोपेतः क्काप्युपलब्धो ह्यासीत् इति सारबोधिनीनान्नया सुगमटीकयालकृतो अ्न्थहृद्यविनि- गमको भवेदिति प्रथमत एव प्रसिद्धिं नीतोऽस्ति। मूल्यं ३ रू., प्रे. व्य. ८ भा.
Page 42
२
निर्णयसिन्धुः (मूलम्)। परिच्छेदत्रयात्मकः । अस्मिन्नार्याणां सनातनधर्मनिर्णयो यथावद्वर्णितोऽस्ति। टिप्पणं निर्णये ह्युपयुक्तं स्यादिति योजितं चासित। मूल्यं २।।। रू., प्रे. व्य. ८ आ.
महाकविभासप्रणीतं स्वप्नवासवदत्तम्। दत्तवाडकरोपाह्वेन पुरुषोत्तमशास्त्रिणा प्रणीतया विस्तृतया सुलभया च व्याख्यया समुल्लासितमिदं नाटकं कलिकाता-वाराणसी-संस्कृतपरीक्षार्थिनां तथा आंग्लमहाविद्यालयेषु विशेषेण संस्कृतभाषाध्येतणां कृतेऽतीवोपयुक्तं वर्तते। व्याख्या- नावसरे साहित्यद्ृध्ट्या ध्वन्यलंकारवृत्तानां यथावन्निर्देशं कृत्वा रूपकप्रकरणान्तर्भा- विनां पदार्थानामपि लक्षणादीनि स्थाने स्थाने वितीर्णानि, अङ्कस्य प्रारम्भे तस्य विषयः संक्षेपेण सुलभया भाषया प्रतिपादितः, तत्रैव च स्थलकालयोरपि निर्णयः सूक्ष्मतया विचार्यावतारितः । सर्वमेतत् खल व्याख्याया नावीन्यं प्रकटीकरोति। नायक नायिका-वस्तु-रसादीनां संक्षेपतो विवेचनं प्रस्तावनाप्रसङ्गेन दत्वापि तस्य सौन्दर्य पुनः किमपि विवर्धितमेव। अत एवावश्यं संग्राह्यमिदं पुस्तकं गीर्वाणवाणीरसिकैः। मूल्यं १ रू., प्रे. व्य. ४ आ.
रसगझाधरः । महाकविश्रीजगन्नाथपण्डितरायविरचितः, नागेशभट्टकृतया गुरुमर्मप्रकाशटीकया, मज्जुनाथकृतया सरलया च समेतः । मूल्यं ४ रू., प्रे. व्य. ८ आ.
Page 43
हितोपदेशः । श्रीनारायणपण्डितेन संगृहीत:। मिन्नलाभ-सुहृद्धेद-विग्रह-सन्ध्यादिप्रकरणरूपः संस्कृतोक्तिषु पाटचं, वाचा वैचिभ्यं संपादयितुं च बालानां परमोपकारक इत्यस्माभि: नकटीकृतः सर्वत्र व्युप्तित्सुकृते प्रचलितश्रास्ति। मूल्यं १२ आ. प्रे. व्य. ३ आ.
कादम्बरी। महाकविश्रीवाणभट्टतत्तनयविरचिता। महोपाध्यायभानुचन्द्रसिद्धचन्द्राभ्यां कृतया टीकयानुगता। सकलगद्यग्रन्थमूर्घन्योऽयं ग्रन्थः सहृदयहृदयाह्वादकः चन्द्रापीड-काद- म्बर्यादिविविधचरितवर्णनात्मकः शब्दार्थालंकारोदधिरूपो विदुषां छात्राणां चोप- कृतये भूयादिति महता प्रयासेन संपाद्य टीकाभिशयविवेकात्मकटिप्पणेन च समलंकृत्य विद्वद्वरैश्व संशोधय्य सुद्रितः । मूल्यं ६ रू., प्रे. व्य. १२ आ.
पञ्चतन्त्रकम् । श्रीविष्णुशर्मसंकलितम्। मित्रमेद :- मित्रसंप्राप्तिः-काकोलूकीयम्-लब्धप्रणाशम्-अपरीक्षितकारकम् इत्या- दिप्रकरणपच्चकोपेतो सकलार्थशास्त्रसाररूपो बालानां सुखेन नीतिशास्त्रगीवाणभाषा- बोधकोऽयं ग्रन्थोऽस्माभि: प्रसिद्धिं नीतः। मूल्यं १ रू., प्रे. व्य. ४ आ.
सुभाषितरत्नसंदोह: । श्रीमदमितगतिविरचितः । अस्मिन् ग्रन्थे सांसारिकविषयनिरूपणादिसुभाषितरूपाणि सहृदयहृदयाहादकानि- ३४ प्रकरणानि सन्ति। व्याख्यान प्रवचनकर्तृणामतीवोपयोगीति संपाद्य प्रकटीकृतः। मूल्यं १२ आ., प्रे. व्य. ३ आ. म्यानेजर-निर्णयसागर प्रेस, २६-२८, कोलभाट स्ट्रीट, मुंबई नं. २
Page 44
भूमिका
महाकवि बाण
सस्कृत-साहित्य में महाकवि कालिदास की पद्य-रचना जितनी उत्कृष्ट और सरस है उतनी ही महाकवि बाण की गद्य-रचना महत्त्वशाली है। बाण ने अपनी गद्य-रचना का जो परिष्कृत और परिमाजिंत रूप प्रस्तुत किया है वही आगे चल कर साहित्य के अन्य गद्य-कवियें के लिए आदर्श बन गया। संस्कृत में गद्य-साहित्य की यों ही कमी समझी जाती है और बाग जैसे कवि ने आकर मानों अपने पहले और आगे के समस्त अभाव की पूर्ति स्वयं कर ली। हर्षचरित बाण की प्रथम रचना है जो गद्य की उत्कृष्ट शैली के कादम्वरी में होने वाले साक्षात्कार की प्रस्तावना है। इससे यह नहीं कहा जा सकता कि कादम्बरी के संतुलन में हर्षचरित एकदम नही आ सकता, बल्कि बाण की चित्रग्राहिणी अ्रतिभा का निखार अपेक्षाकृत हषचरित से कादम्वरी में अविक पाया जाता है। हर्ष- चिरित में वाण की महती साधना अभिलक्षित होती है। वहीं साधना कादम्परी के रूप में फल के समान उद्भूत हुई है। जैसे कोई योगी सिद्धिप्राप्ति के उद्देश्य से साधना में स्थिर हो जाता है उसे साधक कहते है और जब उसकी साधना फलित हो जाती है तब वुह सिद्ध की जाख्या ग्रहण करता है उसी प्रकार हपचरित में वाण साधक है और कादम्बरी मे सिद्ध। बाण के दोनों ग्रन्थ साहहित्य और कला की दृष्टि से सर्वागपूर्ण है। विशेषरूप से हर्षचरित पर बाण की युगीन सस्कृति का प्रभाव अधिक है। अतः ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, सामाजिक और धार्मिंक दृष्टि से हर्षचरित संस्कृत-साहित्य का सर्वाधिक मूल्यवान् ग्रन्थ है ऐसा विद्वानों का कथन है। हर्षचरित हमें बाण की आत्मकथा से भी सहदुत अंशों मे परिचित कराता है। वाण ने हर्षचरित के प्रसंग में आत्म-चरित को सेन्नद्ध करके साहित्यिक जगत का बडा ही उपकार किया है। बाण के साहित्य का अध्ययन करते हुए हमारी ऑखों के सामने वाण का स्वाभिमानी और मस्ताना व्यक्तित्व नाचने लगता है। हम उसी के आधार पर बाण की प्रत्येक सूक्ष्मेक्षिका को आसानी से आँक लेने में अमर्थ होते हैं। संस्कृत-साहित्य के अध्ययनशील लोगों के मन में आचार्यों और कवियो की निजी जीवन-सम्बन्धी घटनाओं के न मिलने के कारण बड़ी उत्सुकता रद्द ही जाती है
Page 45
( २ )
और जब यह बात मन में आती है कि कभी भी हमें तत्तत् कवियों और आचार्यों जीवन के सम्बन्ध में जानने का सौभाग्य नही प्राप्त होगा तब वही उत्सुकता गह निराशा के रूप में बदल जाती है। सौभाग्य से बाण के सम्बन्ध में हम ऐसा सकते क्योंकि उन्होंने हर्षचरित के आरम्भिक दो-तीन उच्छ्वासों में अपने अ की मौलिक घटनाओं का उल्लेख वंशानुकीतन की भूमिका में क्रम से प्रस्तुत कर िय। बाण का स्थितिकाल निःसन्देह रूप से सप्तम शती का पूर्वार्ध (६०६-६४८ ई०) है हर्ष का समय निश्चित होने के कारण इस सम्बन्ध मे कोई ऐतिहासिक वैमत्य नहीं है
बाण का वात्स्यायन वंश बाण ने हर्षचरित के आरम्भ मे अपनी आत्मकथा के साथ-साथ अपने कुल का माह् पौराणिक शैली मे उद्धव बताया है। बाण के जोवन से परिचित होने के लिए यह सामग्रीनत बडी सहायक है। एक बार भगवान् ब्रह्मा इन्द्र आदि देवताओं के बीच कमल के आसन पर विराजमान थे। वहाँ मनु, दक्ष, चाक्षुष प्रभृति प्रजापति एवं मुनिगण भी गोष्ठी में ब्रहा के सम्बन्ध मे विचार कर रहें थे। ऋक, साम, यजु का पाठ भी चल रहा था। वेद के अर्थ के सम्बन्ध में परस्पर विवाद का भी प्रसग उपस्थित हो जाता था। ऐसे अवसर पर स्व्भाव से ही अत्यन्त क्रोधी महामुनि दुर्वासा और उपमन्यु नामक मुनि मे विवाद छिड़ ग्या। क्रोध से अभिभूत दुर्वासा ने सामगान करते हुए स्वर से हीन पाठ कर दिया। दुर्वासा के स्वरहीन सामगान से एकाएक गोष्ठी के समस्त लोग सन्न हो गए और शाप के भय से किसी को कुछ बोलने का साहस न हुआ। भगवान् ब्रह्मा ने भी इस भयावह प्रसग को टालने का प्रयास किया परन्तु उन्हीं के पार्श्भाग मे चामर लेकर खड़ी सरस्वती दुर्वासा का स्वरहीन पाठ सुन कर हॅस पडी। सरस्वती को अपने पर हँसते हुए देखकर दुर्वासा क्रोध से तमतमा उठे और उन्होंने शाप देने के लिए हाथ में जल उठा लिया। ब्रह्मा, ने जोर से दुर्वासा को फटकारा, अत्रि ने स्वयं मना किया, सरस्वती की सखी सावित्री ने भी क्रोष शान्न करने के लिए प्रार्थना की, फिर भी दुर्वासा ने किसी की न सुनी और शाप दे ही डाला। ब्रह्मलोक को छोटकर सरस्वती को तब तक अन्यत्र रहना होगा जब तक वह अपने पुत्र का मुख न देख ले। दुर्वासा के शाय से ग्रस्त होकर सरस्वती ने किसी प्रकार सावित्री के साथ मर्त्यलोक के लिए प्रस्थान किया। स्वर्ग की गंगा के तटमार्ग से होत हुए वह मर्त्यलोक में हिरण्यवाह शोण के समीप उतरी। सरस्वती ने शोण के तट पर ही रहने के लिए आगह किया। दोनों ने नदी के तीर पर एक लतामण्डप मे निवास किया। शोण में नित्य स्नान और देवार्चन करते हुए कुछ दिन बीत गए।
Page 46
( ३ )
के नुक समय दिन जब एक पहर चढ़ गया तब उत्तर की ओर घोड़ों की हिनहिनाहट झड़ी। कुतूहल से सरस्वती ने लतामण्डप से बाहर निकल कर देखा कि धूल उडाता आ घोड़ों का समूह चला आ रहा था, जिसके साथ हजारो पैदल युवक चले आ रहे थे। समरोहियों के बीच अट्ठारह वर्ष की आयु के एक सुन्दर युवक को देखा। एक ओर अधिक अवस्था वाला पुरुष भी उसके साथ था। वह युवक दिव्य आकृति वाली दोनों कन्याओं को देखता हुआ कुतूहल से लतामण्डप के समीप आ पहॅुँचा और घोड़े से उतर गया। साथ के और लोगों को दूर पर ही उसने रोक दिया और उस दूसरे सज्जन के साथ पैदल ही वहा आया। सरस्वती के साथ सावित्री ने उसका वनवास के उचित सामग्री से सत्कार किया और उस वृद्ध से पूछा-'यह युवक कहॉ से आया है? इसे ज़ाना कहा है ? इसके पिता कौन है, माता का क्या नाम है और इसका क्या नाम है?' सावित्री के इस अनुरोध पर उस पुरुष ने कहा-'यह च्यवन का पुत्र दधीच है, इसकी माता राजा शर्यात की पुत्री सुकन्या है। शर्यांत पुत्री को गर्भवती जान कर पति के घर से अपने घर ले गए। वही उसने इसे जन्म दिया। अपने ननिहाल में ही यह बड़ा। जब इसकी माता अपने पति के घर जाने लगी तब नाना ने स्नेह से इसे अपने साथ ही रख लिया। वही पर इसने समस्त विद्याओं और कलाओं को सीखा तब किसी प्रकार नाना ने इसे पिता के पास जाने के लिए छोड़ा। मै उन्ही शर्यान का निकुक्षि नामक आज्ञाकारी भृत्य हूँ। मुझे इसे पिता के घर पहुँचाने के लिए भेजा गया है। शोण के उस पार भगवान् च्यवन का आश्रम है, हम वही जा रहे है।' यह कह कर उस पुरुष ने उन दोनों का भी परिचय पूछा। तब सावित्री ने कहा-'आय, हम दोनों का यहाँ बहुत दिनों तक रहने का विचार है अतः धीरे-धीरे सब कुछ ज्ञात हो जायगा।' फिर दधीच और वह पुरुष ढोनों च्यवनाश्रम की ओर घोडे पर सवार होकर चल दिए। इधर सरस्वती दधीच के चले जाने पर उस दिशा की ओर ही देर तक आँखें फैलाए बैठी रही, फिर किसी तरह वह दिन बीता। रात में भी दधीच के दर्शन की चिन्ता में ऊभ-झूभ होती रही। इस प्रकार कई रातें बीती तो अपने देश की ओर लौटते समय विकुक्षि वहाँ पहॅुँचा। सावित्री ने दीच का कुशल पूछा। विकुक्षि ने दधीच की मालती नाम की दूती के आने का *समाचार कह कर बिदा ली। विकुक्षि के जाने पर अश्वारूढ होकर मालती वहाँ पहॅुची। दोनों ने उसका सम्मान किया। मालती कुछ देर तक ठहरी और फिर दधीच को लाने के लिए च्यवनाश्रम गई और दधीच को साथ लेकर लौटी। प्रणय हो जाने पर दधीच सरस्वती के साथ एक वर्ष तक वही रह गए। दैवयोग से सरस्वती ने गर्भ धारण किया और समय पर पुत्र ैदा किया। पैदा होते ही सरस्वती ने अपने पुत्र को समस्त बेदों,
Page 47
( ४ )
शास्त्रों, कलाओं और विद्याओं में प्रवीण हो जाने के लिए वर दिया और दधीच तथा पितामह के आदेश से सावित्री के साथ ब्रह्मलोक चली गई। सरस्वती के चले जाने पर दधीच ने भार्गव वंश में उत्पन्न अपने भाई की अक्षमाला नाम की पत्नी के पास उस सारस्वत पुत्र को पालने के लिए छोड़ कर तपस्या करने के लिए जंगल में प्रस्थान किया। जिस समय सरस्वती ने पुत्र पैदा किया था उसी अवसर पर अक्षमाला के गर्भ से भी पुत्र। उत्पन्न हुआ था। अक्षमाला ने दोनों पुत्रों को पाल-पोस कर बडा किया। एक का नाम सारस्वत और दूसरे का नाम वत्स था। दोनों मे सहोदर भाई जैसा सनेह था। माता के वरदान से सारस्वत यौवन के आरम्भ में ही समस्त शास्त्रों का पारंगत विद्वान् हो गया। उसने वत्स को भी अपनी सारी विद्या दे दी और उसका विवाह करके प्रीतिकूट नाम का स्थान बनवा दिया तथा पिता दधीच जहॉ तपस्या कर रहे थे वही स्वयं दण्ड-चीवर धारण करके चला गया।
वत्स से वंश चला। उसी वंश की परम्परा में बाण का जन्म हुआ। बाणने वात्स्यायन वंश की परम्परा भी दी है। वत्स के बाद अनेक वर्ष बीते और बहुत से वात्स्यायन ब्राह्मण उस कुल में क्रमशः उत्पन्न हुए। उसी क्रम मे कुवेर नाम का ब्राह्मण उत्पन्न हुआ। उसके चार पुत्र हुए-अच्युत, ईशान, हर और पाशुपत। पाशुपत के पुत्र का नाम अर्थपति था। अर्थपति ने ग्यारह पुत्रों को उत्पन्न किया जिनके नाम ये है-भृगु, हंस, श्ुचि, कवि, महीदत्त, धर्म, जातवेदस्, चित्रभानु, लक्ष, अहिदत्त और विश्वरूप। चित्रभानु के ही पुत्र बाण थे। बाण की माता का नाम राजदेवी था। बाण के दो पारशव भाई (शूद्ध स्त्री से उत्पन्न) थे-चित्रसेन और मित्रसेन, और चार चचेरे भाई थे-गणपति, अधिपति, तारापति और श्यामल।
बाण की आत्मकथा इस प्रकार वाण ने अपने वात्स्यायनवंश का उद्भव बताते हुए प्राचीन कुलपुरुषों की क्रमबद्ध वंशावली दी है और इसी क्रम में अपनी भी चर्चा की है। कहा जा चुका है कि बाण के पिता का नाम चित्रभानु और माता का नाम राजदेवी था। बालपन में ही उसे माता का वियोग सहना पडा और पिता ने मातृस्ेह के साथ उसका पालन किया। वह अपने घर पर ही रह कर बढ़ा। उसके उपनयन आदि सस्कार यथासमय पिता ने किए। जब वह चौदह वर्ष का हुआ तब उसके पिता का भी देहान्त हो गया। उस समय तक उसका समावर्तनसंस्कार और उसके साथ ही विवाह भी हो चुका था। पिता की मृत्यु के बाद दुखी और शोकसंतप्त बाण ने किसी प्रकार अपने घर पर ही रह कर वह समय
Page 48
( x )
काटा। कुछ दिन के बाद जब पितृशोक कुछ कम हुआ तब बाण की स्वतंत्र प्रकृति ने जोर मारा। उसमे वह विनय अब न रहा। अल्हड़पन के कारण बालक बाण मे नई-नई वस्तुओं के देखने का कुतूहल बढा। फलतः वह यौवन के आरम्भ होते ही धैर्य को त्याग कर घुम कड़ और आवारा बन गया। इसके साथी और सहायक भी बहुत से हो गए। वह उनके साथ देश-देशान्तरों को देखने की इच्छा से अपने पिता-पितामह के वैभव और विद्या की परवाह न करके घर-द्वार छोड कर निकल पडा। स्वच्छन्द होकर वह इस प्रकार मनमौजी हो गया कि उसकी खिल्ली उड़ने लगी।
अपने उसी उच्छङ्खल भ्रमण के अवसर मे घूम-धूम कर बाण ने अपने युग के जीवन का गहरा अध्ययन किया। वह राजकुलों मे पहॅचा जहाँ के व्यवहार अत्यन्त उदार होते थे, गुरुकुल या उस समय के शिक्षासंस्थानों मे भी कुछ काल तक रहा, बहुमूल्य बात-चीत करने वाले गुणवान् लोगों की गोष्ठियों मे बैठा और विदग्ध जनों के बीच पहॅँचा। इस प्रकार युवक बाण को अनुभव के चार स्रोत जीवन के आरम्भ में ही मिल गए। अनुभवी होकर बाण की चचल प्रकृति बदल गई। वह वात्स्यायन वश के अनुरूप गम्भीर स्वभाव वाला बन गया। बहुत दिनों तक देश-देशान्तरों का चक्कर काट कर वह फिर अपनी जन्मभूमि प्रीतिकूट को लौटा और अपने बालमित्रों से बड़े स्नेह के साथ मिला।
अपने बन्धु-बान्धवों से मिल कर बाण बडा प्रसन्न हुआ। बहुत दिनों तक प्रीतिकूट का ही आनन्द लेता रहा। एक दिन स्थाण्वीश्वर के महाराज श्रीहर्ष के भाई का भेजा हुआ मेखलक नाम का दीर्घाध्वग बाण से आकर गर्मी के दिनों में मिला। उस समय भोजन के पश्चात् बाण अपने घर पर आराम कर रहा था। उसके पारशव भाई (शूद्रा जननी से उत्पन्न) ने भीतर आकर उसके आगमन की सूचना दी। बाण ने कहा-'उसे शीघ्र अन्दर लावो।' तब वह दीर्घाध्वग भीतर जाकर बाण के समाप कुछ हट कर बैठा। वाण के पूछने पर उसने कृष्ण का कुशल-समाचार सुना कर पत्र अपित किया। बाण ने पत्र को स्वयं पढा। फिर मेखलक ने मौखिक सन्देश में कृष्ण की ओर से कहा-'मै तुमसे बिना कारण ही अपने बन्धु की तरह प्रेम करता हूं। तुम्हारी अनुपस्थिति मे दुर्जन लोगों ने सम्राट के कान भर दिए, पर वह सत्य नहीं। किसी ईर्ष्यालु व्यक्ति ने तुम्हारी बाल-चपलताओं से चिढ़ कर कुछ इधर-उधर की बात कह दी। अन्य लोगों ने भी ठीक वैसा ही समझा और कहने लगे। सम्राट ने ऐसे मूर्खों की एक-सी बात सुन कर अपना मत स्थिर कर लिया। तुम्हारे विषय में मैंने सम्राट से निवेदन किया और उन्होंने मेरी बात मान ली। अब अपने घर पर व्यर्थ समय-यापन करना ठीक नही, शीघ्र राजकुल में आओ।'
Page 49
( ६ )
यह सुन कर बाण ने उसी चन्द्रसेन को आज्ञा दी-'मेखलक को ले जाकर भोजना च्छादन की व्यवस्था कर आराम से ठहराओ।' तब तक दिन ढल चुका था। बाण सध्यो पासन से निवृत्त होकर फिर अपने शयनीय पर आ गए और सम्राट से मिलनै के सम्बन्ध में एकाकी सोचने लगे-'क्या करू? महाराज ने मुझे कुछ और ही समझ लिया है, मेरे अकारणबन्धु कृष्ण ने ऐसा सदेश भेजा है, सेवा बहुत कष्टदायिनी है, नौकरी करना मेरे अनुकूल नहीं, राजकुल अतिगम्भीर और विशाल है, न तो मेरे पूर्वजों का राजकुल से सम्बन्ध रहा है जिससे प्रेमभाव बना है, न तो मुझमें कुलक्रमागत "क्षमता ही है, न तो पहले राजकुल के द्वारा किए हुए उपकार का स्मरण मुझे आ जाता है, न तो बचपन में राजकुल से ऐसी मदद मिली जिसका स्नेह मान कर चला जाय, न तो बडे होने का अब तक गौरव मिला है, न पहली मेल-मुलाकात की अनुकूलता है, न तो बुद्धि-सम्बन्धी विषयों में आदान-प्रदान करने का प्रलोभन है, न तो अपनी विद्या के अतिशय प्रदर्शन का कुतूहल है, न तो अपनी सुन्दर आकृति से मिलने वाले आदर की आकाक्षा है, न सेवावृत्ति के अनुरूप चापलूसी करने की कला मुझे आती है, न तो मुझमें वैसी चतुराई है कि विद्वानों की गोष्ठियों में भाग लूँ, न तो धन खर्च करके दूसरों को मुट्ठी में कर लेने की आदत है, और न तो राजा के प्रिय जनों से मैरा परिचय है और कृष्ण के सदेशानुसार जाना भी जरूरी है। त्रिमुवनगुरु भगवान् शंकर वहाँ जाने पर सब भला करेंगे।' यह सोच कर बाण ने प्रस्थान करने के लिए निश्चय किया। दूसरे दिन प्रातःकाल बाण ने स्नान करके उज्ज्वल दुकूल धारण किया और हाथ में अक्षमाला लेकर प्रस्थानिक सूक्तों और मत्रपदों को बार-बार दुहराया, फिर देवों के देव भगवान् शद्कर की साङ्गोपाङ् अर्चना की तथा तिल और धृत की आहुतियों से हवन सम्पन्न किया। ब्राह्मणों को दक्षिणा मे धन दिया। होमधेनु की परिक्रमा की। शुक्क अङ्गराग, शुङ्क माल्य, शुक्क वसन एवं रोचनाचित्रित तथा दूर्वाग्रगथित गिरिकणिक नामक पुष्प का कर्णपूर और शिखा में सिद्धार्थक आदि माङ्कलिक द्रव्यों से परिष्कृत होकर बाण प्रस्थान के लिये तैयार हो गया। माता के समान स्नेह से आर्द्र हृदय वाली पिता की छोटी बहन मालती ने बाण के प्रस्थान की माङगलिक तैयारी की। गॉव की बांधव-वृद्धाओं ने आशीर्वाद दिए, परिजनों की बूढ़ी स्त्रियों ने बाण का अभिनन्दन किया, पूजितचरण गुरुओं ने बाण के प्रस्थान का समर्थन किया, कुलवृद्धों ने उसका सिर सूँघा, शुभ शकुनों से उसका उत्साह और भी बढ़ा, ज्योतिषियों ने नक्षत्र की गणना की, फिर शोभन मुहूर्त में जल से पूर्ण कलश की ओर दृष्टिपात करते हुए कुलदेवताओं को प्रणाम कर नण प्रीतिकूट से निकल पड़ा।
Page 50
(')
पहले दिन गर्मी में किसी प्रकार धीरे-धीरे चण्डिकायतन-कानन पार कर वह मलकूल नामक गाँव में गया। वहॉ बाण का भाई और हार्दिक मित्र जगत्पति रहता था, उसने बाण का सत्कार किया। बाण उस दिन वहीं सुख-पूर्वक ठहरा। दूसरे दिन गङ्गा पार करके यष्टिगृहक नाम के बनगाँव में रात बिताई। फिर राप्ी (अजिरवती) के किनारे मणितारा नामक गाँव के पास हर्ष के स्कन्धानार (छावनी) मे पहुचा। जो राज-भवन के -सन्निकट ही था।
स्कन्धावार में स्नान, भोजन और विश्राम के पश्चात् जब एक पहर दिन बाकी था और जब हर्ष भी भोजन आदि से निवृत्त हो चुके थे तब वह भेखलक के साथ राजद्वार के लिए चल पड़ा। मार्ग में प्रख्यात राजाओं के अनेक शिविर-सन्निवेश मिले। राजद्वार पर सम्राट के दर्शन के लिए नाना देशों से सामन्तगण पधारे हुए थे। झुण्ड के झुण्ड हाथी, घोड़े और ऊॅट खडे थे और हजारों आतपत्रों से वहा श्रेतद्वीत का दृश्य था। सब लोग राजद्वार के राजकीय अनुयायियों से यह पूछते हुए नही थकते थे कि बाह्य कक्षा में उपस्थित होकर सम्राट कब दर्शन देंगे? एक ओर एकान्त में वौद्ध, जैन, पाशुपत, संन्यासा, वर्णी सम्प्रदायों के साधु, सब देशों के लोग, समुद्री तटों के निवासी, म्लेच्छ और समस्त द्वीपों से संत्राद लेकर लौटे हुए दूत एकत्र थे। राजद्वार के इस दृश्य को देखकर बाण के मन में आश्चर्य हुआ। द्वारपाली ने मेखलक को दूर ही से पहचान लिया। 'क्षण भर आप यही ठहरें' बाण से यह कह कर भेखलक बेरोक भीतर चला गया। थोडी देर बाद वह महाप्रतीहारों के प्रधान दौवारिक पारियात्र के साथ वापस आया। भेखलक द्वारा परिचित होकर पारियात्र ने बाण को प्रणाम किया और विनयपूर्वक कहा-'देव के दर्शन के लिए भीतर पधारिए, आप पर देव की प्रसन्नता है।' बाण ने 'मैं धन्य हूं, जो देव मुझे इस प्रकार अपने अनुग्रह का पात्र समझते है' यह कहते हुए उसके साथ भीतर प्रवेश किया। तब बाण ने वनायु, आरट्ट, कम्बोज, भरद्वाज, सिन्ध और पारस देश के राजवल्लभ अश्वों से भगी हुई मन्दुरा देखी। कुछ दूर हट कर बाई ओर इभधिष्ण्यागार या हाथियों का लम्बा- चौड़ा बाडा मिला। वहॉ वाण ने सम्राट् के मुख्य हाथी दपशात को देखा। उसे देखकर बाण बहुत आश्चयित हुआ और सोचने लगा-निश्चय ही इस महागज के निर्माण मे बड़े- बड़े पर्वत परमाणु बनाए गए होंगे, नही तो यह गौरव कहॉ से इसमें आता? इस प्रकार फिर तीन कक्ष्याओं को पार कर बाण ने भुक्तास्थानमण्डप के सामने वाले आँगन में सम्राट हर्ष के दर्शन किए।
तब सम्राट के सामने आकर बाण ने दाहिना हाथ उठा कर 'स्वस्ति' शब्द का उच्चारण
Page 51
( = )
किया। हर्ष ने उसे देख कर दौवारिक से पूछा-'यह वही बाण है ?' दौवारिक ने कहा- 'देव का कथन सत्य है, वह यही बाण है।' इस पर हर्ष ने कहा-'मैं इसे तब तक नहीं देखना चाहता जब तक यह भेरा प्रसाद प्राप्त न कर ले।' यह कह कर उन्होंने अपने पीछे बैठे हुए मालवराज के पुत्र (माधवगुप्त?) से कहा-'यह भारी भुजङ्ग (आवारा) है।'
बाण राजा के अभिप्राय को नहीं समझ सका। सारी राज-मण्डली में सन्नाटा छा गया। बाण कुछ देर तक चुप रह कर बोला-'आप इस प्रकार को बात कैसे कहते हैं? जैसे आण्को मेरे विषय मे सच्ची बात का पता न हो या भेरा विश्वास न हो, या आपकी बुद्धि दूसरों पर निर्भर रहती है, अथवा आप स्वयं लोक के वृत्तान्त से अनभिश्न हों। लोगों के स्वभाव और फैली हुई बात मनमानी और तरह-तरह की होती है। किन्तु श्रेष्ठ लोगों को ठीक-टीक देखना चाहिए। मुझे साधारण समझ कर अनाप-शनाप कल्पना न कीजिए। मैं मोमपान करने वाले वात्स्यायन ब्राह्मणों के व श मे जन्मा हूँ। समय से मैरे यज्ञोपवीत आदि संस्कार हुए है। मैंने अङ्गों के साथ वेद का सम्यक प्रकार से स्वाध्याय किया है। अपनी शक्ति के अनुसार शास्त्रों का भी श्रवण मैंने किया है। विवाह के क्षण से लेकर मैं नियमित गृहस्थ हॅू। तो मुझमें क्या भुजङ्गपना है? मेरी नई अवस्था की कुछ चपलताए अवश्य हैं पर वे ऐसी नहीं जिससे इस लोक या परलोक का कोई विरोध हो। मै इस बात को इनकार नही करता। मैरे हृदय में इसी बात का बहुत पश्चात्ताप है। हे देव, आप भगवान् बुद्ध के समान शान्तचित्त, मनु के समान वर्णाश्रममर्यादा के रक्षक और यम के समान दण्डधर हैं। सानों समुद्रों की करधनी और समस्त द्वीपों की माला से विराजित पृथिवी पर आपका एकच्छत्र शासन है, तो कौन ऐसा निडर है जो सब प्रकार से दुःखद अभिनय करने की मन से भी कल्पना करता है ?...* समय से स्वयं आप मेरे विषय में सब कुछ जान लेंग, क्योंकि बुद्धिमानों का यह स्वभाव होता है कि वे किसी बात से विपरीत हठ नही रखते।' इतना कह कर बाण चुप हो गया। सम्राट ने भी 'मैने ऐसा ही सुना था' बस इतना ही कहा। लेकिन बातचीत और आसन-दान आदि के प्रसाद से उसे अनुगृहीत नही किया। केवल स्नेह से भरे अमृत की वर्षो करने वाले दृष्टिपातमात्र से उसको नहलाने हुए उन्होंने अपने अन्तरतम की प्रीति प्रकट की। जब सूर्य अस्त होने लगा तो सम्राट् राजसमूह मे बिदा लेकर महल के अन्दर चले गए।
बाण वहाँ से निकल कर अपने निवास-स्थान स्कन्धावार में लौट आया। तब वह अपने मन में सोचने लगा-'सचमुच देव हर्ष बड़े उदार है, क्योंकि मेरे बाल्यकाल की चपलताओं से फैले हुए जनापवाद को सुनकर कुपित होने पर भी मन में मेरे प्रति स्ेह
Page 52
( 8)
अवश्य रखते हैं। मै उनकी ऑखों पर चढ़ा हुआ (अक्षिगत, अर्थात् कोपभाजन) होता नो कैसे दर्शन देने की कृपा करते। वह मुझे गुणी देखना चाहते हैं। बढ़ों की यही रीति है कि छोटों को बिना मुख से कहे ही केवल व्यवहार से विनय सिखा देते हैं। मुझे धिकार है यदि अपने ही दोषों से अन्धा होकर और केवल अनादर से दुःखी होकर मैं ऐसे गुणवान् राजा के विषय में कुछ सोचने लगूँ। अब मै सवथा वही करूँगा जिससे समय से वे ठीक मुझे पहचान लें।' बाण ने ऐसा निश्चय किया और दूसरे दिन प्रातःकाल वह स्कन्धावार से निकल कर मित्रों और रिश्तेदारों के घर में ठहरा। तब तक सम्राट् स्वयं उसके स्वभाव से परिचित होकर उस पर प्रसन्न हो गए और फिर वह राजभवन में आकर जम गया। थोड़े ही दिनों में सम्राट उस पर अत्यन्त प्रसन्न हुए और उसे अपने प्रसादजनित सम्मान, प्रेम, विश्वास, धन-सम्पत्ति, परिहाम और प्रभाव की पराकाषा पर पहॅुचा दिया।
इस प्रकार बाण सम्राट हर्ष से पर्याप्त सम्मान पाकर किसी समय शरत्काल के आरम्भ में बन्धुओं को देखने की उत्कण्ठा से अपनी जन्म-भूमि प्रीतिकूट आया। बाण के भाई- बन्धु उसकी प्रशंसा करते हुए उसके स्वागत में निकल पड़े। सबसे मिलकर बाण बहुत प्रसन्न हुआ। उसने सबसे पूछा-'आप लोग सुखपूर्वक तो रहे? यज्ञ का कार्य चल रहा है? प्रतिदिन वेदाभ्यास तो अविच्छिन्न है न ? व्याकरण के सम्बन्ध में शास्त्रार्थ तो होते रहते है? काव्य की चर्चा तो बराबर रहती है ?' तब उन्होंने उससे कहा-'हम लोग सवथा कुशल से है। अपनी शक्ति और विभव के अनुसार समय से सब लोग ब्राह्मण के उचित क्रिया-कलाप करते है। जब तुम परमेश्वर महाराज हर्ष के पार्श्भाग में वेत्रासन पर स्थित हो तो विशेष रूप से हम लोग प्रसन्न हैं।' इस प्रकार की अनेक बातों से मन, बँहलाता हुआ बाण उनके साथ देर तक ठहरा। मव्याह्न में उठ कर वह स्नानादि से निवृत्त हुआ। भोजन के पश्चात् जब वह बैठा तो सब के सब जुट आए और उसे घेर कर बैठ गए। इसी बीच सुदृष्टि नामक बाण का पुस्तक-वाचक आ गया और उसके कुछ दूर पर रखी हुई वेत्रपीठिका पर बैठ गया। क्षणभर ठहर कर तत्काल उसने सूत की बेठन खोल दी। पुस्तक को उसने सरकंडों के बने पीढ़े पर रख दिया। पीछे समीप में बैठे हुए मधुकर और पारावत नामक वशी बजाने वाले बाण के दो मित्रों ने जब अवकाश दिया, तब सुदृष्टि वायुपुराण का पाठ करने लगा।
जब सुदृष्टि वायुपुराण का पाठ कर रहा था, उसी समय सूचीबाण नामक बन्दी ने दो आर्याछन्दों का गान किया। उसने कहा कि वायु-पुराण हर्ष के चरित से अभिन्न प्रतीत
Page 53
( १० )
होता है। आर्याओं को सुन कर बाण के चार चचेरे भाइयों-गणपति, अधिपति, तारापति और श्यामल ने एक दूसरे की ओर देखा। तत्पश्चात् उन चारों में सबसे छोटा बाण का अत्यन्त प्रिय श्यामल बोला-'तात बाण, प्रातःस्मरणीय, पुण्यों के राशि देव हर्ष का चरित पूर्वपुरुषों की वंशपरम्परा के साथ हम सुनना चाहते है। बहुत दिनों से हम लोगों की यह इच्छा बनी हुई है। अतः आप कहें। यह भारगववश पुण्यवान् राजर्षि के पवित्र चरित को सुनकर और पवित्र बन जाय।' बाण ने हॅस कर अपनी असमर्थता प्रकट करते हुए दूसरे दिन हर्षचरित का वर्णन आरम्भ करने के लिए निश्चय किय। और सध्योपासन के लिए शोण के तीर पर चले गए। इस प्रकार वाण ने दूसरे दिन हर्ष के पूर्व-पुरुषों की वंशपरम्परा के साथ हषचरित का वर्णन आरम्भ किया। बाण के जीवन के सम्बन्ध मे इसके अतिरिक्त कोई वृत्तान्त- उपलब्ध नही होता। हर्षचरित के अतिरिक्त बाण की दूसरी कृति कादम्बरी है। कादम्बरी सस्कृत गद्य- साहित्य के चरम-उत्कर्ष का एक उज्ज्वल उदाहरण है। कादम्बरी के आरम्भ में भी बाण ने सक्षेप में अपनी वशपरम्परा दी है। कादम्बरी की वशपरम्परा मे कुबेर के बाद अर्थपति का उल्लेख आता है। बीच में पाशुपत का नाम छूट गया है। हर्ष की मृत्यु के पश्चात् बाण कन्नौज से प्रीतिकूट लौट आए। वही इन्होंने अपने दोनों ग्रन्थों को लिखा। हर्षचरित से हर्ष के जीवनवृत्त के सम्बन्ध की आकांक्षा की पर्याप्त मात्रा में पूर्ति नही होती। बाण जैसे ग्रन्थ को पूरा लिखने में उदासीन हो गए। कादम्बरी को भी वे अपूर्ण छोड़ गए। सौभाग्य से उनके सुयोग्य पुत्र ने उसे पूरा किया। कुछ लोग उनके पुत्र का नाम भूषणबाण या भूषणभट्ट बतलाते है। कादम्बरी की कुछ हस्तलिखित प्रतियों में 'पुलिन' या पुलिन्द नाम मिलता है। धनपाल की तिलकमन्जरी में श्लेष से पुलिन्द ही का उल्लेख है- केवलोऽपि स्फुरन्बाण: करोति विमदान् कचीन्। किं पुनः क्लृप्तसन्धानं पुलिन्दकृतसन्निधिः ॥ (ति. म. २६ श्रोक ) बाण के समकालीन कवियों में मातगदिवाकर और मयूर का उल्लेख आता है। अनुश्रुति के अनुसार मयूर जिन्होंने सूर्यशतक का निर्माण किया है, बाण के श्यालक बताए जाते हैं। बाण ने अपने विवाह का उल्लेख सम्राट हर्ष से मिलने के प्रसंग में ही किया है-'दारपरिग्रहादभ्यागारिकोस्मि।' इसके अतिरिक्त उनके वैवाहिक जीवन के सम्बन्ध में कोई प्रामाणिक तथ्य प्राप्त नहीं है।
Page 54
( ११ )
बाण की रचनाएँ बाण की प्रामाणिक रचनाओं में हर्षचरित और कादम्बरी के अतिरिक्त कोई दूसरी नही है। यों तो उनके नाम पर कई अन्य रचनाओं का भी उल्लेख आता है। चण्डीशतक बाण का निर्मित समझा जाता है। इसमे १०० श्रोकों मे बाण ने भगवती दुर्गा की स्तुति की है। पार्वती-परिणय नाटक को भी कुछ लोगों ने बाण ही का निर्माण समझा था। परन्तु कीथ ने स्पष्ट कर दिया कि यह नाटक १५ वी शताब्दी के कवि वामनभट्ट बाण की रचना है। वामनभट्ट वाण तैलंगदेशीय वत्सगोत्री ब्राह्मण थे। नलचम्पू के टीकाकार चण्डपाल और गुणविनयर्गण के अनुसार बाण ने मुकुटताड़ितक नाटक की भी रचना की थी, पर यह ग्रन्थ अभी तक उपलब्ध नही हुआ है। जहॉ तक बाण की शैली और कल्पना का क्षेत्र है उसकी भूमिका मे बाण के हर्षचरित और कादम्बरी के अतिरिक्त ये अन्य कृतियॉ किसी अश में भी सगत नही बैठती। अतः प्रामाणिक तथ्य के अभाव में यह मान लेना ही ठीक है कि इन दोनों के अतिरिक्त बाण की कोई अन्य रचना नही है।
हर्षचरित
हषंचरित एक आख्यायिका है। वाण ने ग्रन्थ के आरम्भ मे स्वय कहा है-'करोम्या- ख्यायिकाम्भोधौ जिह्वापुवनचापलम्' (श्रोक २०)। आचार्यो ने आख्यायिका का जो स्वरूप निर्धारित किया है उसका समन्वय विशेष रूप से हषचरित में मिल जाता है। प्रसंगत: हम कथा और आख्यायिका के भेद की चर्चा करेंगे। हषचरित एक ऐतिहासिक काव्य है। यह कहा जा सकता है कि संस्कृत-साहित्य में ऐतिहासिक काव्य लिखने का शुभारम्भ बाण के द्वारा ही हुआ। प्राचीन कवि ऐतिहासिक पुरुषों के चरित को लेकर काव्य का निर्माण करने मे सम्भवतः अपनी हीनता समझते थे। सामान्य व्यक्ति को काव्य का नायक बनाकर लिखना उनके विचार मे शोभन न था। वाण ने हर्षचरित लिख कर इस कलक को मिटाने का प्रथम प्रयास किया। आगे चलकर कई ऐतिहासिक पुरुषों के जीवनवृत्त पर कवियो ने अनेक चरित-काव्य लिखे। हर्पचरित आठ उच्छवासों में विभक्त है। प्रथम सवा दो उच्छवासों मे बाण ने आत्मकथा लिखी है और शेष मे सम्राट् हर्षवर्धन का चरित है। आरम्भ हर्ष के वंश-प्रवर्तक पुष्पभूति के वर्णन से किया गया है। हर्ष के पिता का नाम प्रभाकरवर्धन और माता का यशोवती था। उनके बड़े भाई का नाम राज्यवर्धन था। राज्यवर्धन का जन्म ५८८ ई० में हुआ। दो वर्ष के बाद
Page 55
( १२ )
हर्ष उत्पन्न हुए तथा तीन वर्ष के बाद राज्यश्री का जन्म हुआ। राज्यश्री का विवाह ग्रहवर्मा से हुआ। ग्रहवर्मा मौखरि क्षत्रिय एवं अवन्तिवर्मा का पुत्र था। हूणों द्वारा राज्य के उत्तर में आक्रमण किए जाने पर राज्यवर्धन क बड़ी सेना लेकर उन्हें रोकने के लिए गए। राज्यवर्धन लौटे न थे कि इधर प्रभाकरवर्धन का देहान्त हो गया। हर्ष की माता यशोवती पति की मृत्यु होने से पूर्व ही चिता में बैठ कर सती हो गई। इधर मालवा के राजा ने कननौज पर आक्रमण कर दिया। ग्रहवर्मा को मार कर राज्यश्री मालवाधिप के कैद में आ गई। राज्यवर्धन ने हर्ष को राज्य का भार देकर शत्रु के विरुद्ध प्रयाण किया। उन्होंने मालवराज को परास्त कर दिया, परन्तु उसके सहायक गौडाधिप ने धोखे से उन्हें मार डाला। हर्ष को बड़े भाई की असामयिक मृत्यु से बहुत क्षोभ हुआ। प्रतिशोष के लिये उन्होंने प्रस्थान किया। मार्ग में उन्हें दिवाकरमित्र नामक बौद्ध भिक्षु द्वारा अपनी बहन राज्यश्री का पता लगा जो बन्दीगृह से छूट कर विन्ध्याटवी में भाग निकली थी। राज्यश्री के मिलने के बाद हर्षचरित समाप्त हो जाता है। इस प्रकार यह एक ऐतिहासिक तथ्य वाण की रचना में अलंकृन काव्यमय शैली में आया है। जगह-जगह पर अलौकिक पात्रों और पौराणिक कथाओं का भी उपयोग किया गया है। किसी वटना के तिथिक्रम का उल्लेख नही है। कुछ ऐतिहासिक पात्रों के नाम का भी उल्लेख नही है। राज्यवर्धन को मारने वाले गौडाधिप का हर्षचरित मे नामोलेख नहीं किया है। इन कारणों से हर्षचरित के ऐतिहासिक महत्त्व के कम होने पर भी हर्ष के समकालीन युग की सास्कृतिक, सामाजिक, राजनीतिक एव धार्मिक परिस्थितियों के अध्ययन के लिए हर्षचरित से बढ़ कर कोई दूसरा सहायक ग्रन्थ नही है। किसी का कहना कि 'हर्षचरित सभ्यता का विश्वकोश है' किसी अश में अत्युक्ति नहीं। समकालीन सस्थाओं का चित्र इस तरह हर्षचरित मे निखर उठा है। हर्षचरित को अजन्ता के कलामण्डप से सन्तुलित करना भी सर्वाशतः ठीक है। ह्वेनसांग के संस्मरणों और हर्पचरित के घटना- क्रमों का ठीक-ठीक मेल हो जाने से हर्षचरित के महत्त्व का पता चलता है। इसके अतिरिक्त संस्कृत-साहित्य के इतिहास की दृष्टि से भी हर्पचरित का महत्त्व है। आरम्भ में बाण ने महाभारत, वासवदत्ता एवं बृहत्कथा नामक ग्रन्थों की तथा भास, कालिदास, प्रवरसेन, भट्टार हरिचन्द्र एवं आढ्यराज नामक कवियों की प्रशंसा की है। बाण के स्थिति- काल का निश्चय हो जाने से अन्य कवियों के स्थितिकाल के निर्णय में बढ़ी सहायता मिलती है। हषचरित बाण की प्रथम रचना है। यद्यपि भाषा और भाव की दृष्टि से कादम्बरी
Page 56
( १३ )
की तरह प्रौठता हर्षचरित में नही, तथापि इन दोनों की अभिव्यक्ति-सामर्थ्यं में अपूर्णता भी कोई अभिलक्षित नही होती। बाण की स्फुरत्कलालापविलासकोमला कविता-नववधू, कादम्बरी में जो कौतुकाधिक राग उत्मन्न करती है, हर्षचरित में विवाह की योग्यता होने पर भी अविवाहिता होने के कारण अज्ञातयौवना-सी लगती है। सम्भव है इसी कारण वह कादम्बरी की तरह सहृदय-जनों में कौतुकाधिक राग उत्पन्न न कर सकी हो। स्थान-स्थान पर बाण की अद्भुन वर्णनाशक्ति का पूर्वाभास हर्षचरित मे मिल जाता है।
पात्रालोचन
[अब यहाँ संक्षेप में हर्षचरित के पात्रों के सम्बन्ध में जानना आवश्यक है। मुख्य पात्र के रूप में सरस्वती, सावित्री, वाण, पुष्पभूति, भैरवाचार्य, प्रभाकरवर्धन, यशोवती, राज्यवर्धन, हर्षवर्धन तथा राज्यश्री के चरित्र हर्षचरित मे निर्दिष्ट हैं। अतः उन्ही के सम्बन्ध में अग्निम वत्तव्य है] सरस्वती और सावित्री-सरस्वती वाणी की अचिष्ठात्री देवी और ब्रह्माजी की कुमारी कन्या थी। विद्या की देवी होने के कारण और बालभाव की चपलता से अशतः उसमें कुछ अभिमान की मात्रा भी थी। दुर्वासा के स्वरहीन सामगान पर वह हस पड़ी जिससे उस क्रोवान्ध ऋषि के शाप से अस्त हुई। दुर्वासा ने उसका विद्याजनित उन्नति को चूर करने के लिए नींचे मर्त्यलोक मे चले जाने का शाप दे डाला। परन्तु सरस्वती ने ऋषि के शाप को शिर झुका कर मान लिया। उसकी प्रिय सखी सावित्री ऋषि के इस अन्याय हे न सह सकी और स्वय प्रतिशाप देने के लिए उद्यत हो गई। तब सरस्वती ने उसे
प्र. का और कहा-'सखी, तू अपना क्रोव शान्त कर, संस्कारशून्य बुद्धि होने पर भी ब्राह्मण "था आदरणीय हैं।' सरस्वती की इस वाणी मे उसकी अपार सहिष्णुता निहित है।
आ निरपराध होने पर भी कुछ नही बोलती और सावित्री को साथ लेकर मत्यलोक के
बा ब्रह्मलोक से प्रस्थान कर देती है। ब्रह्मा जी ने उसके शाप को पुत्र का मुख देखने
की अवधि दी। सावित्री ने उसे बहुत ढाढस दिया और वे दोनों शोण के तट पर निवास ने लगी। वहीं पहॅुॅचे हुए दर्धीच से सरस्वती का प्रणय हो गया। सररवती की अपेक्षा आवित्री अधिक प्रगल्भ थी। सरस्वती मुग्धा और सावित्री प्रगल्भा' थी। दधीच के प्रथम दर्शन से आकृष्ट होने पर भी सरस्वती ने अपना प्रणय-भाव बिलकुल छिपाए रखा। उसके चले जाने पर शून्य-शून्य सी रहने लगी। जब दधीच का कुशल-समाचार लेकर मालती आई तब एकान्त में सरस्वती ने दधीच के प्रति अपना अनुराग व्यक्त किया। दधीच को लाने के लिए मालती के चले जाने पर उसने सावित्री से यह रहस्य प्रकट कर दिया। इस
Page 57
( १४ )
प्रकार सरस्वती एक सहिष्णु, लज्जाशील नारी के रूप मे चित्रित है और सावित्री का चित्रण एक सवेदनशील नारी के रूप मे हुआ है। बाण-हर्षचरित के रचयिता बाण भी एक मुख्य पात्र है। मानना तो यह चाहिए कि हर्षचरित दो विभागों में विभक्त आख्यायिका है। प्रथम भाग के मुख्य पात्र स्वयं महाकवि बाण है और द्वितीय भाग के सम्राट् हर्षवर्धन। बाण ने अपने चरित्र का जितनी धामिकता और स्पष्टता से चित्रण किया है उतना शायद ही हर्ष के चित्रण में हो। यद्यपि यह बात नही फिर भी कवि ने अपना दोष और गुण सब एक तटस्थ पर्यवेक्षक के नाते कह डाला है। बाण की तटस्थता इसी से व्यक्त होती है कि उन्होंने अपनी आत्मकथा में 'उत्तम पुरुष' के स्थान पर अन्य पुरुष का ही प्रयोग किया है। 'मै उत्पन्न हुआ' के स्थान पर 'बाण उत्पन्न हुआ, बढा और यौवन के आरम्भ में आवारा (इत्वर) बन गया' आदि साधारण पात्र के रूप में ही बाण ने अपने को रखा है। सम्भव था अगर उत्तम पुरुछै. का प्रयोग करते तो अपने दोष-पक्ष के उल्लेख मे इतनी स्पष्टता न होती। छोटी अवस्था मे ही बाण की माता मर गई। पिता ने ही किसी प्रकार पाल-पोस कर बढ़ाया। दुर्भाग्य से जब बाण चौदह वर्ष का हुआ तभी उसके पिता भी दिवंगत हो गए। अब मातृ-पितृहीन बाण को सुधारने वाला कोई नही मिला। मिले वही नाचने-गाने के शौकीन संगी-साथी। उनके साथ रहने से बाण की स्वतन्त्रता बढती गई और फलतः यौवन के आरम्भ में ही वह आवारा (इत्वर) हो गया। इन्ही साथियों के साथ यहा-वहॉ मारा-मारा फिरने लगा। कभी किसी नगर में जाकर नाटक खेलता, कभी किसी नगर मे। इस इत्वरवृत्ति ने यद्यपि बाण को पितृ-पितामह द्वारा अजिंत विभव एव अविच्छिन्न विद्या-प्रसंग से वंचि कर दिया तथापि वाण ने अपने उसी भ्रमणशील जीवन मे, जब उसकी लोग खिल्ली ऊ रहे थे, अनुभव के चार स्रोत पकड़ लिए थे। उसके अनुभव के प्रथम स्रोत राजकुल,- उनमें घूम-घूम कर वह उनके प्रत्येक कर्मचारी से मिलता और वहॉ के उदार व्यवहारों परिचित होता। दूसरा स्रोत उस समय के गुरुकुल थे, वहा जा-जा कर अध्ययन-अध्या की विधियों को उसने खूब समझ लिया। तीसरा स्रोत गुणी जनों की गोष्ठियाँ मि. जिनमे उसने अनमोल बातें सुनी। चौथा स्रोत सूझ-बूझ वाले विदग्ध जनों की मंडलि थी, उसने उनमें भीतर धुस कर थाह ली। इस प्रकार वह अपने जीवन के अल्हड़पन और धुमक्कडी प्रवृत्ति से अपनी ऑखों देखा हुआ लोकजीवन का चौचक अनुभव पाकर अपने घर वापस आया। तब उसके अन्दर जो पुस्तैनी प्रतिभा थी वह चमक उठी। बाण स्वभावतः अपने भाई-बन्धुओं में हिल-मिल जाता था। उसे अपने गॉव मे अपने लोगों के बीच मोक्ष का आनन्द मिलता था। वह सम्राट के पास से भी उस आनन्द के
Page 58
( १ )
लिए चला आता था। अपनी इस प्रकृति से बाण बदुत अधिक जनप्रिय हो गया था। उसमें नम्रता भी खूब थी। अपने बड़ों के सामने झुक जाता था। उसने अपनी आरम्भिक जीवन की समस्त बुराइयें को जड से खोद कर निकाल दिया था और अनुभवी होने के बाद स्वयं अपना निर्माण किया। यद्यपि बाण ने कादम्बरी में भर्धु या भर्त्सु नामक अपने गुरु का उल्लेख किया है, तथापि यह नही विदित होता कि बाण के जीवन के निर्माण में भर्वुशर्मा का कितना हाथ था। वाण के व्यक्तित्व में दो बाते बड़े महत्त्व की थीं, एक तो वह जन्म से ही स्वभावगम्भीर अर्थात विस्तृत मेधाशक्ति वाला था, दूसरे वह प्रत्येक वस्तु की जानकारी प्राप्त करने के लिए सदा उत्सुक रहता था। इन दोनों बातों से बाण को मार्गस्थ होने मे बडी सहायता मिली।
बाण के व्यक्तित्व की एक और विशेषता है, वह है उसका स्वाभिमान। वह जितना नम्र था उतना ही स्वाभिमानी भी। वह किसी की परवा नही करता था। उसे क्या पड़ी थी कि बह राजकुल में प्रवेश पाकर सेवा में हाजिरी बजाता और सेवकों जैसी चापलूसी करता ? जब हर्ष के भाई कृष्ण ने अपने दूत द्वारा सदेश भेजा कि विना समय गँवाए राजकुल में पधारे तो बाण बहुत सोच में पड़ गया। कृष्ण के दूत ने संदेश में यह भी कहा कि सेवा में झंझट सोच कर उदासीन न होना चाहिए। इससे प्रतीत होता है कि बाण के स्त्राभिमानी व्यक्तित्व से कृष्ण खूत् परिचित थे। उन्हें डर था कि बाण कहीं सम्राट् के पास आना अस्वीकार न कर दें। बाण से डाह करने वालों ने उसकी आरम्भिक चाल-चलन की बात लेकर सम्राट के कान भर दिये थी, जिसका परिमार्जन बड़े प्रयल से कृष्ण ने कर दिया। बाण अपने अकारणवन्धु कृष्ण का संदेश सुन कर बदुत सोच में पड गए। राजसेवा उन्हें कष्प्रद लगती थी। राजदरबार में बड़े ख़तरे नजर आते थे। न उनके पुरखों में किसी की इस तरफ रुचि रही, न उनके ही मन में ऐसी बात थी कि वे राजकुल में जाकर बुद्धि-सम्बन्धी विषयों का आदान-प्रदान करें। न विद्वानों की गोष्ठियो में बैठने की विलक्षण चतुराई ही उनके पास थी। चापलूसी से भी उन्हें बड़ी चिढ़ थी। ऐसी स्थिति में भी उन्होंने जाने का निश्चय कर लिया। स्वाभिमान उन्हें रोकता था, परन्तु जब यह ध्यान में आता कि सम्राट कुछ ऐसा-तेसा मुझको समझ गए हैं तो उनका स्वाभिमान उनको चलने के लिए ही प्रेरित करने लगा। स्वाभिमानी बाण को यह कैसे सह्य होता कि दूसरा उसे हीन दृष्टि से देखे, जब कि वह हीन नही। अपनी अहीनता का सम्यग्जञान होने पर भो बाण में अहंकार का लेश भी न था। उन्हीं के निर्देश से पता चलता है कि वे रूप-सम्पन्न थे, पर उनके मन में सुन्दर रूप से मिलने वाले आदर
Page 59
( १६ )
की इच्छा न थी। उनमें प्रगाढ शास्त्रीय ज्ञान था लेकिन बुद्धि-सम्बन्धी विषयों पर लढ़- झगड़ के लिए दिखावा करने जाना वह सर्वथा व्यर्थ समझते थे। जब सम्राट हर्ष ने प्रथम वार बाण को देख कर हँसते हुए 'महानयं भुजङ्गः' कह डाना तो बाण अपनी स्वतंत्र प्रकृति और स्वाभिमान से संवलित ब्रह्मतेज का सवरण न कर सके। थोड़ी देर तक चुप रह कर उन्होंने पूछ ही डाला-'का मे भुजङ्गता ?' बाण का व्यक्तित्व इस प्रकरण में जितना स्पष्ट खुल सका है उतना अन्यत्र नही। उस समय बाण को यह सुध-बुध न थी कि वे महाराजाधिराज हर्षवर्धन के सामने खड़े है। उनका स्वाभिमान तत्काल प्रज्वलित हो उठा था। जब कि बाण में अब कोई भुजगपना न रह गया था तब भी दूसरों के कान भर देने से केवल ऐसी निराधार कल्पना कर देना कहॉ तक उचित था। उसने हर्ष से स्पष्ट कह दिया कि 'आप नेय की तरह बोलते है अर्थात् आपकी बुद्धि दूसरों पर निर्भर करती है। आप मुझे साधारण व्यक्ति मत समझिए। मैने वात्स्यायन ब्राह्मणों के कुल में जन्म लिया है। सागवेद का स्वाध्याय और अनेक शास्त्र भी सुने हैं। विवाह हो जाने के बाद नियमित गृहस् हू। (इससे यह पता चलता है कि बाण उस समय तक विवाहित हो गए थे और तभी से उनके जीवन में स्थिरता हुई)। यौवन के आरम्भ में अवश्य ही मुझ में कुछ चपलताए थी, इससे मै इनकार न करूँगा, किन्तु वे ऐसी थी जिनका इस लोक या उस लोक में विरोध न हो।' बाण की इस वाणी मे सचमुच उनका ब्रह्मतेज निखर उठा है। फिर वाण अपनी नम्रता का अवलम्बन ले लेते है। बाण ने अपने आप को खूब पहचाना था। वे अपनी कमजोरियों को अच्छी तरह समझ गए थे और उन्हें हटाने का प्रयत भी करते थे। जैसा कि उन्होंने स्कन्धावार में दरबार से लौटने पर सोचा था कि मुझे धिक्कार है यदि मैं अपने दोषों के प्रति अन्धा होकर केवल अनादर को पीडा अनुभव करके इस गुर्णा सम्राट के प्रति कुछ और सोचने लगूँ। अवश्य- ही मैं वह करूँगा जिससे यह कुछ समय बाद मुझे ठीक जान ले। पुष्पभूति और भैरवाचार्य-पुष्पभूति ही हर्ष के वर्धनवंश के आदि सस्थापक थे। वे शिव के अनन्य उपासक थे। उनके प्रभाव से घर-घर में शिव की पूजा होती थी। राजा पुष्पभूति वेताल-साधना भी करने थे इस कार्य में उनका सहायक भेरवाचार्य नामक दाक्षिणात्य महाशैव था। भैरवाचार्य से मिलन का वृत्तान्त यह है कि एक दिन उस राजा के पास एक परिव्राट आया। वह भैरवाचार्य का मुख्य शिष्य था। राजा के पूछने पर कि 'भैरवाचार्य कहाँ हैं ?' उस शिष्य ने 'सरस्वती के किनारे शून्यायतन में ठहरे हैं' यह कह कर पॉच चाँदी के कमल भैरवाचार्य की ओर से अर्पित किए। दूसरे दिन पुष्पभूति ने पुराने देवी के मन्दिर के उत्तर बिल्ववाटिका में आसन लगाए भैरवाचार्य
Page 60
(१७ )
को साक्षात् शिव की तरह देखा। भैरवाचार्य से राजा की मित्रता हो गई। भैरवाचार्य के शिष्य ने ब्रह्मराक्षस के हाथ से छीन कर लाई हुई अट्टहास नामक तलवार राजा को अर्पित की। राजा ने भैरवाचार्य की वेताल-साधना में बडी सहायता की। फलतः श्रीकंठ नाग को हरा कर उसने लक्ष्मी को प्रसन्न किया। प्रसन्न लक्ष्मी द्वारा वर माँगने के लिए प्रेरित किए जाने पर पुष्पभूति ने अपने प्रिय सुहृद् भै रवाचार्य की सिद्धि के लिए ही वर माँगा। इससे पुष्पभूति की निःस्वार्थपरता व्यक्त होती है। लक्ष्मी ने उसे देकर राजा की शिव- भट्टारक के प्रति अनन्य भक्ति देखकर वरदान में यह भी कहा-'तुम महान् राजवंश के संस्थापक होगे जिसमें हरिश्चन्द्र के समान सर्वद्वीपों का भोक्ता हर्ष नाम का चक्रवर्ती जन्म लेगा।' मैरवाचार्य विद्याघर के शरीर को प्राप्त हुआ। उसने राजा का बहुत बड़ा उपकार, माना। इस प्रकार पुष्पभूति के रूप में एक ऐसे व्यक्ति का चित्रण किया गया है जो परोप- कार में ही जीवन को लगा देता है और स्व्प्न मे भी स्वार्थ का चिन्तन नही करता। पभाकरवर्धन और यशोवती-पुष्पभूति के वश में प्रभाकरवर्धन बडा प्रतापी राजा हुआ। उसने सिन्धु, गान्धार, गुर्जर, लाल, मालव देशों पर विजय प्राप्त की थी। हूणरूपी हिरन के लिए वह केसरी था। इस प्रकार वह स्थाण्वीश्वर के छोटे से राज्य को बढा कर महाराजाधिराज की पदवी से विभूषित हुआ। इसी कारण उसका दूसरा नाम प्रतापशोल था। प्रभाकरवर्धन अत्यन्त पराक्रमी होते हुए भी दयावान् था। उसने मालवा के राजा के मारे जाने पर उसके अनाथ कुमारों के साथ मृदु व्यवहार किया। वह सूर्य का भक्त था। उसको रानी यशोवती थी। हर्षचरित में यशोवती के चरित्र का चित्रण एक भारतीय पतिव्रता के रूप में हुआ है। रानी यशोवती के गर्भ से ही राज्यवर्धन, हर्षवर्घन और राज्यश्री ने जन्म लिया। प्रभाकरवर्धन ने राज्यश्री का विवाह बडी धूम-धाम से मौखरिवंशज अवन्तिवर्मा के ज्येष्ठ पुत्र ग्रहवर्मा के साथ किया। राजा प्रभाकरवर्धन ने अपने योग्य पुत्र राज्यवर्धन को हूणों से युद्ध करने के लिए भेजा। उसके पीछे-पीछे १४-१५ वर्ष की आयु वाला हर्ष भी कुछ पड़ावों तक गया, पर वह शिकार खेलने की रुचि से हिमालय की तरादयों में रुक गया। अचानक पिता की बीमारी का समाचार पाकर हर्ष वहॉ से लौट आया। हर्ष के आने पर पति के मरने के पूर्व ही रानी यशोवती ने अभ्नि में प्रवेश कर भारतीय नारी के आदर्श का उज्ज्वल चित्र प्रस्तुत किया। बाद में प्रभाकरव्रर्न की मृत्यु हुई। राज्यवर्धन-एक आज्ञाकारी पुत्र, स्नेहशल भाई और शूर योद्ा के रूप में राज्यवर्धन का चित्रण किया गया है। वह पिता की आज्ञा पाते ही हूणों के साथ युद्ध करने के लिये चला जाता है। बालक हर्ष भी कुछ पड़ावों तक उसके साथ चलता है, !
Page 61
( १८ )
पर हिमालय की तराइयों में आखेट के लिये रुक जाता है। जब तक राज्यवर्धन परदेश से नहीं लौटा था, इसी बीच प्रभाकरवर्धन की मृत्यु हो गई और माता यशोवती भी ब रही। हर्ष ने राज्यवर्धन के पास खबर भिजवा दी। इधर हर्ष के मन में बड़ी भारी चिन्ता यह होने लर्गा कि पिताजी का समाचार सुनकर बडे भैया (आर्य) भी कहीं बुद्ध की तरह आचरण न कर बैठें। कही राज्यषि राज्यवर्धन आश्रम में प्रविष्ट न हो जायॅँ? कहीं वह पुरुष-सिह किसी गुफा में न चला जाय। अनाथ पृथिवी को देखकर कही निरन्तर अश्रुधारा प्रवाहित न करने लगें। प्रथम बार इस आपत्ति से विह्वल होकर आत्मचिन्तन में न लग जायॅ। संसार को अनित्य समझकर पास आती हुई राज्यलक्ष्मी से विरक्त न हो जाय। कही दुःखज्वाला का शमन करने के लिये जल में न डूब जायँ। यहाँ लौटने पर राजाओं के कहने पर परा्ख न हो जायँ। इस प्रकार हर्ष अपने मन में कल्पना करते हुए राज्यवर्धन की बाट देखते रहे। आ्रतृप्रेम से अभिभूत हर्ष के मन के ये भाव राज्यवर्धन के शम-प्रधान व्यक्तित्व की ओर सकेत कर ते हैं। लगता है राज्यवर्धन आरम्भ से ही भगवान् बुद्ध के धर्म से आस्थावान् था। जैसा कि एक ताम्रपत्र के अनुसार उसे परम- सौगत भी कहा गया है। हर्ष को भी उपर्युक्त चिन्ता में भी राज्यवर्धन मे विरक्त होने के पश्चात् बुद्ध के जीवन की झलक मिलती है। हर्ष को यह सन्देह था कि बुद्ध के समान वे भी कहीं न चले जायँ। पितृ-शोक से अभिभूत होकर राज्यवर्धन जब लौटा तब यही घटना घटी। हर्ष से उसने कहा-'तुम राज्यभार ग्रहण करो, मैंने आज शस्त्र छोड़ा।' और तलवार हाथ से फेंक दी। राज्यवर्धन के इस कथन मे उसकी निःस्पृहता, पितृप्रेम, भ्रातृप्रेम आदि समस्त सद्वृप्तियाँ एक साथ उमड पड़ी है। इसी अवसर पर एक विचित्र घटना घट जाती है। एक परिचारक ने आकर खबर दी कि सम्राट के मरने की खबर सुनकर दुरात्मा मालव- राज ने ग्रहवर्मा को जान से मार डाला और राज्यश्री को कान्यकुब्ज के कारावास मे डाल दिया। इस समाचार से तत्काल राज्यवर्धेन का शोक जाता रहा, उसके स्थान पर क्रोष प्रतिष्ठित हो गया। उसने हर्ष से कहा-'तुम राज्य सॅमालो, मै मालवराज के कुल का नाश करने चला।' हर्ष ने जब यह कहा कि 'आर्य के प्रसाद से पहले भी मै कभी वश्चित न रहा। कृपा कर मुझे भी साथ ले चलें।' तो राज्यवर्धन ने कहा-'तुम ठहरो, मुझे अकेले ही शत्रु का नाश करने दो।' यह कहकर उसने उसी दिन शत्रु पर धावा बोल दिया। राज्यवर्धन मालवराज की सेना को खेल ही खेल में जीत लेने पर भी गौड़ाधिप के कचक्र से मारा जाता है। हर्ष के हृदय में राज्यवर्धन के प्रति अपार स्नेह था। उसने सके मारे जाने का समाचार सुनकर उसकी चरण-रज का स्पर्श करके प्रतिज्ञा की-'कुछ
Page 62
(१६ )
ही दिनों में यदि गौडाधिप को न मार डालूँ तो स्वयं जल कर भस्म हो जाऊँगा।' हर्ष- चरित में राज्यवर्धन का व्यक्तित्व सवथा अकलुषित और स्नेह तथा पराक्रममय देखने में आता है। हर्षवर्धन-कहा जा चुका है कि वर्धनवंश के आदि संस्थापक राजा पुष्पभूति को लक्ष्मी ने प्रसन्न होकर वरदान दिया था-'तुम्हारे वंश में हरिश्चन्द्र के समान समस्त द्वीपों का भोकता हर्ष नाम का चक्रवर्ती जन्म लेगा।' इसलिए यह स्व्राभाविक था कि हर्ष के समस्त गुण जन्मजात थे। जैसा कि बाण ने हर्ष के यशोवती के गर्भ में आते हो रानी का वर्णन करते हुए लिखा है-उसके मन में यह दोहद इच्छा हुई कि चार समुद्रों का जल एक में मिलाकर स्नान करूँ और समुद्र के वेला-कुजों में भ्रमण करूँ। नगी तलवार के पानी में मुह देखने की, वीणा अलग हटा कर धनुष की टकार सुनने की और पंजर- बद्ध केसरियों के देखने की इच्छा हुई। इस प्रकार हर्ष जन्म से ही एक महापुरुष था। किसी ब्राह्मण ने ज्योतिष के अनुसार हर्ष के जन्म के समय भविष्यवाणी भी कर दी थी। हर्ष में शैशव काल से ही अपूर्व रणोत्साह और साहस का आभास मिलने लगा था। जब प्रिता ने अपने सुयोग्य पुत्र राज्यवर्धन को हूणों से भिड़न्त के लिए भेजा तो १४-१५ वर्ष की अवस्था वाले हर्ष भी बड़े भाई के साथ चलने के उत्साह का संवरण न कर सके। कुछ पड़ावों के बाद ही हर्ष का मन आखेट में लग गया तो वे आगे न जाकर हिमालय की तराइयों में शिकार करने लगे। यही से हर्ष के जीवन का आकस्मिक परिवर्तन आरम्भ हो जाता है। उन्हें पिता जी की बीमारी की खबर मिलती है। शीघ्र ही दौड़ पड़े, मार्ग मे कुछ भी नही खाया-पिया। इससे उनका अनन्य पितृ-प्रेम व्यक्त होता है।
राजद्वार पर पहुँचते ही उन्होंने उद्विस होकर सुषेण नामक वैद्यकुमार से पिता जी की हालत पूछी। सुपेण ने कोई आशाजनक बात न कही तो घबडाए हुए पिता जी के पास पहॅुँचे। उन्होंने उन्हें रुग्णावस्था में देखा। प्रभाकरवर्धन ने हर्ष को देख कर उठने की चेष्टा की। उन्होंने बडी कठिनता से यह कहा-'हे वत्स, दुबले जान पड़ते हो।' तब भडि ने कहा कि हर्ष को भोजन किए हुए तीन दिन हो चुके हैं। यह सुन कर पिता ने गद्गद कंठ से कहा-'तुम्हारे आहार ही के बाद मैं पथ्य लूँगा।' पिता का पुत्र के प्रति स्नह स्वाभाविक है, पर यहाँ स्वाभाविकना की सीमा पर वह स्नंह पहॅच गया है। गुणवान् पुत्र के प्रति पिता का इससे बढ़ कर क्या भाव हो सकता है ? हर्ष की गुणग्राहिता भी असामान्य थी। जब उन्हाने सुना कि रसायन नामक वैद्यकुमार ने सम्राट के प्रति भक्ति और स्नेह से अभिभूत होकर आग में कूद कर जान दे दो तो उनकी प्रतिक्रिया यह हुई कि उसने कुलपुत्रता धर्म को चमका दिया। स्वयं बाण ने हर्ष की गुणग्राहिता की प्रशंसा
Page 63
२० )
अपनी प्रथम भेंट के अवसर पर की थी। जब बाण ने अपना विशिष्ट परिचय दिया तब हर्ष ने कहा था कि मैने भी ऐसा ही सुना है। तब बाण ने एकान्त मे हर्ष की उदारता एवं गुणग्राहिता की प्रशसा की है। अस्तु, इसी बीच जब प्रभाकरवर्धन मृत्युशय्या पर अन्तिम सास तोड़ने ही वाले थे तब हर्ष के जीवन की दूसरी मार्मिक घटना-माता यशोवती के सती हो जाने की तैयारी सुनकर हुई। किसी प्रकार वे मॉ को उनके निर्णय से विचलित न कर सके। तत्पश्चात् पिता जी भी दिवगत हो जाते है। इन उद्वेजक घटनाओं से हर्ष अत्यन्त शोकमझन अवस्था में पड गए। अनेक कुलपुत्र, गुरु, वृद्ध ब्राह्मण, मूर्धाभिषिक्त अमात्य, मस्करी, मुनि, वेदान्ती तथा पौराणिक लोगों ने हर्ष के शोक को उदाहरणों और दृष्टान्तों द्वारा कम किया। तब हर्ष के मन मे राज्यवर्धन के विषय में अनेक विचार आने लग। कही बड़े भाई पिता जी के मरण का धातक समाचार सुन कर बुद्ध की तरह आश्रम में न प्रविष्ट हो जायॅ ? हर्ष की यह भावना राज्यवर्धन के प्रति अपार आरतृ-प्रेम और हृदय की पवित्रता को व्यंजित करने वाली है। सचमुच इस प्रकार की आन्तरिक वृत्ति के कारण महानता की दृष्टि से हर्ष एक उच्च आदर्श का रूप धारण कर लेते हैं। जैसा हर्ष ने राज्यवर्धन के विषय में मन मे सोचा था, शोक से भरे हुए राज्य- वर्धन ने आकर वही सोचा और अपनी तलवार फेंक दी। राज्यवर्धन के इस विचार से हर्ष का हृदय विदीर्ण हो गया। उन्होंने अपने आप मे ही कोई ऐसा दोष अनुभव किया जिसके कारण राज्यवर्धन ने यह निश्चय कर डाला। हर्ष के उस विदीर्ण हृदय में कितनी पवित्रता और विशालता थी। इसी वीच एक घटना और घटती है। मालवराज द्वारा ग्रहवर्मा की मृत्यु और राज्यश्री के कारागार मे बन्द होने की खबर तत्काल मिली। सुनते ही राज्यवर्धन का विषाद जाता रहा, वे आग-बबूला हो गए। हर्ष को राज्यभार सम्हालने के लिए कहा और स्वयं फिर हाथ मे कृपाण उठा लिया। यहॉ भी हुषे ने साथ जाने के लिए आग्रह किया। राज्यवर्धन हर्ष के पराक्रम से परिचित थे, उन्होंने कहा- 'सारा पृथिवी को जीतने के लिए मान्धाता की तरह तुम धनुष उठाओगे, तो तुम ठहरो।' मुझे अकेले ही शत्रु का नाश करने दो।' यह कह उन्होंने प्रस्थान किया। जब हरष को चौथी घटना यह सुन पही कि एक मालवराज को खेल-खेल मे पराजित कर लेने पर भी राज्यवर्धन को धोखे से गौडाधिप ने मार डाला, तो उनकी क्रोधाभि फूट पड़ी। तब हर्ष ने यह प्रतिज्ञा की-'यदि कुछ ही दिनों मे इस पृथिवी को गौड़रहित न बना दू और समस्त राजाओं के पैरों में बेड़ियाँ न पहना दूँ तो घी से धधकती हुई आग में पतंगे की तरह अपने शरीर को जला दूगा ।' हर्ष की इस प्रतिज्ञा में उसका समस्त ओज प्रदीप्त हो उठा है। युद्ध की तैयारियाँ होने लगी। कुछ दिन बाद प्राग्ज्योतिषेश्वर कुमार ने हसवेग के
Page 64
( २१ )
साथ एक छत्र और अनेक उपहार भेजे। हर्ष के हृदय में प्रत्युपकार की भावना का यह कितना सुन्दर प्रसग है जब एकान्त में बैठे-बैठे उन्होंने यह सोचा-'आमरण मैत्री के अतिरिक्त इस प्रकार के सुन्दर उपहार का बदला और क्या हो सकता है ?' भण्डि ने आ कर राज्यश्री के विन्ध्याटवी मे भाग जाने की खबर दी तो हर्ष स्वय सब काम छोड कर उसे खोजने निकल पड़े। बीच में शबर युवक निर्घात के माध्यम से दिवाकरमित्र नामक एक बौद्ध भिक्षु से भेट होती है। दिवाकरमित्र के एक शिष्य ने हर्ष को राज्यश्री का पता बताया। अन्त में राज्यश्री मिल जाती है। इस प्रकार हर्ष का व्यक्तित्व आदि से अन्त तक निर्भीक और साहसी, कर्त्तव्यपरायण और स्नेहमय मिलता है। बाण ने सम्राट के उदात्त जीवन का बहुत नजदीक से अध्ययन किया था। बाण की लेखनी के स्पर्श से हर्ष के व्यक्तित्व की जो परिस्फूर्ति हर्षचरित मे दिखाई देती है वह अपूर्व है। यह कहना कठिन है कि बाण की लेखनी ने हर्ष का स्पर्श कर इतनी सामर्थ्य प्राप्त की अथवा हर्ष का व्यक्तित्व ही बाण की लेखनी के स्पर्श से समृद्ध हो गया। इसमें सन्देह नही कि हर्ष जैसा सम्राट् भारतवर्ष मे कोई दूसरा नहीं हुआ। हर्ष की महती सफलता तो इसमें भी अभिलक्षित होती है कि उसने परस्परविरोधी, साम्प्र- दायिक तथा धार्मिक वातावरण को भी एक सन्तुलित रूप दिया था। हर्ष किसी एक धर्म और एक सम्प्रदाय का पक्षपाती न था। उसके मन में सबके प्रति समान आदरभाव था। बाण ने एक तटस्थ दर्शक के रूप में ही उसके व्यक्तित्व का चित्रण किया है। व्यर्थ प्रशंसा का पुल बॉधना बाण जैसे स्वाभिमानी के लिए कहा तक सम्भव था। हर्ष के व्यक्तित्व की यह प्रसगतः सामान्य चर्चा है। ग्रन्थ के आद्योपान्त अवलोकन से ही पाठक उसकी विशेषताओं से परिचित हो सकेंगे। बाण की चित्रग्राहिणी प्रतिभा में हुर्प के व्यक्तित्व का चित्र ऐसी स्वाभाविकता से आलिखित है कि देखते ही बनता है। राज्यश्री-यह हर्ष की छोटी बहन थी। वह नृत्य, गीत आदि कलाओं में प्रवीण थी। प्रभाकरवर्धन ने धूम-धाम से ग्रहवर्मा के साथ उसका विवाह किया। पिता के मरते ही राज्यश्री पर भी दुर्भाग्य के बादल उमड़ आए। मालवराज ने ग्रह्वर्मा को जान से मार हैं दिया और उसे कान्यकुब्ज के कारागार में बन्द कर रखा। वह किसी तरह बन्धन से छूट कर परिवार के साथ विन्ध्याचल के जगल में चली गई। जब वह वहा अग्निप्रवेश करने के लिए तैयार थी तब हर्ष उसे ढूँढते हुए पहुँच गए। इस अवस्था मे सहसा भाई को पाकर वह विलाप करने लगी। हर्ष ने रोते हुए कहा-'अब धीरज धरो, अपने को सम्हालो।' राज्यश्री पर इस समय दुःख का पहाड टूट पडा था, हर्ष ने मृत्यु के मुख से खीच कर उसे बचा लिया। वह अपने सतीत्व की रक्षा के लिए शत्रु के कारावास से भी
Page 65
( २२ )
भाग निकली। भारतीय नारी का यह उच्च आदर्श राज्यश्री में एकान्ततः प्रस्फुरित होता है। बौद्धभिक्षु आचार्य दिवाकरमित्र के सामने राज्यश्री ने हर्ष से विनय-पूर्वक काषाय वस्त्र धारण की अनुज्ञा मांगी। एक विधवा के तपस्वी जीचन के लिए आत्मसंयम के अतिरिक्त और दूसरा क्या कर्तव्य रह जाता है। हर्ष ने भाई के वध का बदला लेने की जो प्रतिज्ञा की थी उसे सनाकर तत्काल राज्यश्री को ऐसा न करने के लिए कहा। उन्होंने भिक्षु दिवाकरमित्र से कह दिया कि प्रतिज्ञा पूरी होने पर मैं और यह एक साथ काषाय ग्रहण करेंगे। तब राज्यश्री ने भाई की बात पर आग्रह नही किया। इस प्रकार इन प्रमुख पात्रों की चर्चा के साथ ही हर्षचरित का कथानक भी बहुत अंश में सामने आ जाता है।
कादम्बरी
महाकवि बाणभट्ट की दूसरी 'अतिद्यी' रचना कादम्बरी है। यह एक कथा है। आधुनिक परिभाषा में कथा को ही उपन्यास कहते हैं। यद्यपि कथा और उपन्यास में बहुत अन्तर है, तथापि काल्पनिकता का सम्बन्ध दोनों में एक-सा अभिलक्षित होता है। आधुनिक उपन्यास कथा का विकसित रूप है और कथा उपन्यास का पूर्व रूप। कादम्बरी संस्कृत-साहित्य की सर्वोत्कृष्ट गद्य-रचना है और बाण की अमर कृति है। 'हर्षचरित इस पृथिवी-लोक की तथ्यात्मक आख्यायिका है पर कादम्वरी दिव्य-लोक को भूतल पर लाने वाली काव्य-कल्पना है।' यह दृढ़ता के साथ कहा जा सकता है बाण हर्षचरित की अपेक्षा कादम्बरी में अधिक सफल हुए हैं। कादम्बरी की कथा के सम्बन्ध में यह मान्यता है कि यह गुणाढ्यकृत बृहत्कथा से ली गई है। गुणाढ्य ने बृहत्कथा को पैशाची भाषा में लिखा था, जो अब तक उपलब्ध नहीं है। उसके संस्कृत अनुवाद के रूप में क्षेमेन्द्रकृत बृहत्कथामंजरी और सोमदेवकृत कथासरित्सागर में कादम्वरी-कथा का मूल रूप सुरक्षित है। भारतीय प्राचीन साहित्य के उपजीव्य तीन ग्रन्थ विशेष रूप से रहे हैं-रामायण, महाभारत और वृहत्कथा। अतः सम्भव है कि बाण ने अपनी कथा की मूल घटनाएँ बह्ृत्कथा से ली हों, किन्तु यह निर्विवाद है कि उन्होंने अपनी प्रतिभा से उसे एक सर्वथा नवीन और मौलिक रूप दे दिया है।
कादम्बरी की कथा संक्षेप में इस प्रकार है-'विदिशा के राजा शूद्रक के समीप एक चाण्डालकन्या पंजरबद्ध आश्चयकारी शुक को उनकी सेवामें अर्पित करती है। वह झुक अपने जन्म से लेकर महर्षि जाबालि के आश्रम में पहुँचने तक का वृत्तान्त सुनाता है। महृर्षि जाबालि शुक के पूर्चजन्म की कथा सुनाते हैं-उब्जयिनी के राजा तारापीड़
Page 66
( २३ )
थे। उनको रानी विलासवती थी। उनके गुणवान् महामन्त्री शुकनास थे। बड़ी प्रतीक्षा के बाद राजा को एक पुत्र होता है। उसी समय शुकनास की पलनी मनोरमा के गर्भ से भी पुत्र होता है। राजा के पुत्र का माम चन्द्रापीड था और शुकनास के पुत्र का नाम वैशम्पायन। दोनों ने एक साथ गुरुकुल में अध्ययन किया। दोनों दिग्विजय के लिए सेना लेकर निकल पडे। गजकुमार चन्द्रापीड एक बार किन्नर-मिथुन का पीछा करते हुए बहुत दूर अच्छोद नामक सरोवर के समीप पहुँच गए। वहाँ महाश्वेता नामक एक तपस्विनी गन्ध्वकन्या मिलती है। पूछने पर अवगत हुआ कि उसका अभीप्सित प्रिय पुण्डरीक मिलने के पूर्व ही मृत्यु को प्राप्त हुआ। प्रिय के भावी मिलन की आशा में वह अच्छोद सरोवर के किनारे रहने लगी थी। उसकी सखी कादम्बरी ने भी कौमार्यव्रत धारण किया था। वह चन्द्रापीड को कादम्बरी के पास ले जाती है। वहाँ प्रथम साक्षात्कार में ही चन्द्रापीड और कादम्बरी दोनों अनुरक्त हो जाते हैं। चन्द्रापीड़ फिर लौट कर अपने स्थान पर आते हैं। वहाँ से पिता का पत्र पाकर अकेले घर आ जाते हैं। घर से फिर स्कन्धावार पहॅुच कर वैशम्पायन को वहाँ न देख दौड़े-दौड़े महाश्वेता के पास जाते है। महाश्वेता ने नब यह कहा कि मुझसे उसने प्रणययाचना की तो मैने उसको शुक बना दिया, तो इस प्रकार अपने सहृद की आपत्ति से चन्द्रापीड़ के प्राण निकल जाते हैं। वहाँ कादम्वरी भी पहुँचकर चन्द्रापीड़ के पुनः मिलन की आशा से उनके शवशरीर की सेवा करती है। यहाँ जाबालि की कथा समाप्त हो जाती है। तब शुक ने शूद्रक से कहा कि मै जाबालि के आश्रम से महाश्ेता के लिए उड़ चला तो वीच ही में चाण्डालकन्यका ने पकड कर मुझे आप के समीप ला दिया। तब चाण्डाल- कन्यका ने कहा कि मैं लक्ष्मी हूं, यह शुक पुण्डरीक है और आप चन्द्रापीड़ हैं। शूद्रक को कादम्बरी का प्रेम स्मृत हो उठा। उनके प्राण निकल गए और उधर चन्द्रापीड़ जीवित हो गए। शुक की आत्मा भी पुण्डरीक के मृत शरीर में जाकर पुनः मिल गई, जो चन्द्रलोक में सुरक्षित था। तत्पश्चात् महाश्वेता और पुण्डरीक, कादम्बरी और चन्द्रापीड़ सब एकत्र हो गए और विवाहित होकर सुख-पूर्वक रहने लगे। इस प्रकार कादम्बरी अनेक अप्राकृतिक घटनाओं से भरी होने पर भी कुतूहल उत्पन्न करने में अपूर्व है। उत्सकता तो कथा के आरम्भ में चण्डालकन्या द्वारा शूद्रक की सभा में वैशम्पायन शुक के लाए जाने से ही लेकर आरम्भ हो जाती है और पाठक को वरबस आगे बढ़ने के लिए बाध्य होना पड़ता है। कथा की प्रधान नायिका कादम्बरी बड़ी लम्बी चढ़ान के बाद मिलती है। अनेक उपकथाएँ भी साथ-साथ चल पड़ती है जो कथा के सूत्र में पुष्टि लाने का काम करती हैं। महाश्वेता की प्रणयकथा कादम्बरी की प्रणयकथा
Page 67
(२४ )
के अन्तर्भुक्त होने पर भी अपना अस्तित्व अलग रखती है। कादम्बरी एक मुग्धा नायिका है जो सिर्फ प्रणय करना जानती है, महाश्वता तपी हुई वनिता है जो प्रणय के सच्चे मार्ग पर कादम्बरी को प्रतिष्ठित करने में सहायक होती है। कादम्बरी से महाश्वता का व्यक्तित्व किसी अंश में दुर्बल नही। दसका यह अर्थ नहीं कि कादम्बरी बिलकुल एक कठपुतली रह गई है। वह सबके प्रभाव से अलग होकर अपने प्रणय का अस्तित्व बनाने में अत्यन्त निपुण है। आरम्भ मे उसका वासना-जनित प्रेम भी आगे चल कर विरह-तप्त होकर महाश्वेता के प्रणय के समान ही पवित्र बन गया। आरम्भ से अन्त तक कादम्बरीकथा अनेक प्रकार की विविधतापूर्ण घटनाओं से भरी होने के कारण कवि के वस्तुविन्यास- कौशल का परिचय देती है। बाण के चरित्र-चित्रण की अपनी विशेषता है। जैसा कि हम हर्षचरित मे देख चुके हैं उसी प्रकार कादम्बरी के भी सभी पात्र सजीव बन पड़े है। नवयुवक चन्द्रापीड़ जो अपनी सौम्यता मे, महाराज तारापीड़ जो अपनी उदारता मे, आदर्श महामंत्री शुकनास जो अपनी अगाध प्रवीणता में, रानी विलासवती जो अपनी सुकुमारता मे, छाया की भॉति चन्द्रापीड का अनुसरण करने वाली पत्रलेखा अपनी तत्परता में, कठोर कर्पिंजल अपनी स्नेहमयता मे कादम्बरी के जीते-जागते पात्र है जो पाठक के मन पर अमिट छाप छोड़ जाते हैं। कादम्बरी के चित्रण में बाण ने भावों के सम्बन्ध में अपने मामिक निर्राक्षण का अपूर्व पररिचय दिया है। कादम्बरी के समस्त भाव सहृदय और समीक्षक पाठक के लिए अलग से अध्ययन के विषय है। बाण के मौलिक कवित्व का साक्षात्कार इन्ही विषयों मे होता है। वर्णन-वैचित्र्य कल्पनाओं का अतिरंजित हो जाना बाण जैसे कल्पनाशील मन वाले भावुकहृदय, कवि के लिए कोई आश्चर्यजनक नहीं। सबसे बड़ी बात तो यह दृष्टि मे आती है कि बाण ने अपने बहुमुखी जीवन के अनुभवों को समेट कर पद-पद मे अनुस्यूत कर डाला है। हर्षचरित में बाण की दृष्टि के सामने उनके जो समस्त अनुभव थे, कादम्बरी मे वे ही बिलकुल उनके तरल मानस मे अन्तर्लीन होकर कुछ विलक्षण रूप मे प्रस्फुरित होते हैं। जैसे कोई चित्रकार किसी प्रपात के मनोहर दृश्य के सामने बैठ कर उसका रेखाचित्र बना लेता है और घर पर जाकर ऑखों के मार्ग से मन मे उतारे हुए उस दृश्य के समस्त छविमय आकार को विविध प्रकार के रंगों से अभिव्यजित करता है ठीक उसी प्रकार बाण ने अभ्यास के लिए अनुभव के विविध रूपों का एक खाका तैयार कर लिया जो हर्षचरित के. रूप में सहृदय जनों के सामने है। फिर वे ही अनुभव नये-नये रंग-रूप मे अलौकिकता
Page 68
( २x )
कसाथ कादम्बरी के पद-पद मे भीन गए है। यही कारण है कि कवि की सफलता हर्ष- करित की अपेक्षा कादम्बरी मे अधिक समझी जाती है। हर्षचरित में जो सेनापति सहनाद का उपदेश है उसकी कोटि में कादम्बरी का शुकनासोपदेश कितना विस्तृत और ूरमं बन गया है। ऐसा लगता है जैसे महर्षि व्यास ने महाभारन के एक अतिरिक्त प्रकरण ह गीता को उपनिबद्ध कर दिया है वैसे ही महाकवि बाण ने शुकनासोपदेश के नाम से एक अतिरिक्त रचना ही कादम्बरी मे उपनिबद्ध कर दी हो।
हकादम्बरी शताधिक वर्णनों का अद्भुत सग्रह है। डा० वासुदेवशरणजी अग्रवाल के शब्दों में कादम्बरी मे बाण की वर्णन-क्षमता का मृद्दीकापाक हुआ है। बाण की चित्र- माहिणी प्रतिभा वर्णनों में वर्णनातीत सफल हुई है। कादम्बरी मे बाण ने नदी, वन, वक्ष, सरोवर, नगर, सायं-प्रातः, चन्द्रीदय, धूलिपटल, राजकुल, इन्द्रायुध अश्व आदि के वर्णनों मे बड़ी दूरदर्शिता से काम लिया है। व्यक्ति के चित्रण मे, उसके सौन्दर्य की सूक्ष्मतम कलना मे बाण के अतिरिक्त कौन सफल हो सकता है? यदपि सस्कृत-साहित्य में वर्णनकर्ता कवियों की कमी नही है, कालिदास का तो कहना क्या? लेकिन बाण विस्तार-प्रधान वर्णन के पक्षपाती है। कालिदास जिस चित्र को थोड़े मे ही अकित कर सके है उसे बाण ने भव्य रूप देकर बड़ा बना दिया है। यही कारण है कि कालिदास के पश्चात् सर्वाधिक मौलिकता बाण की अपेक्षा अन्य को नहीं मिली। बाण की दृष्टि में किसी विशेष वर्णन मे पक्षपात नही दिखाई देता। बाण जिस सूक्ष्मता से धवलदेहकान्तिप्रतिमण्डिता महाश्रेता का वर्णन करते है उसी सूक्ष्मता से नीलम की पुतली के समान काली-कलूटी चाण्डालकन्या का भी वर्णन करते है। अपेक्षाकृत बाण के वर्णन प्रातःकाल से अधिक सायकाल के ही मिलते हैं। सम्भव है प्रातःकाल की अपेक्षा सायकाल का दृश्य ही उनको अधिक पसद था। नगरी उज्जयिनी के वर्णन से जाबालि के शान्त और पवित्र आश्रम का वर्णन भी कम अन्भुत नही। कादम्बरी के सौन्दर्य-वर्णनो मे भी कम आकर्षण नहीं। मानवी सौन्दर्य का वर्णन और तद्वाची शब्दों की विकसित सामग्री भी कालिदास से कही अधिक बाण की इस रचना में मिल जाती है। इसके अतिरिक्त इन्द्रायुध अश्र के सजीव वर्णन से बाण को रेङ्गबाण' की पदवी भी मिली है। बाण के साहित्य के प्राण वर्णन ही है। उन्हें अलग देने पर कथा कुछ भी न रह जायगी।
बाण अत्यन्त परिहास-प्रिय व्यक्ति थे। कादम्बरी के चडिका-मन्दिर के बुड्ढे पुजारी कर्णन में उनकी परिहास-प्रियता का पता चलता है। उस पुजारी के वर्णन मे बाण ने ककर मजाक किया है। 'देवी के चरणों पर बार-बार माथा रगड़ने से उसके माथे पर
Page 69
( २६ )
घट्टा पड़ गया था। किसी कठबैद द्वारा दिए हुए सिद्धांजन से उसकी एक आँख फूट गई थी इसलिए वह दूसरी आँख में प्रतिदिन तीन बार अंजन लगाता था जिससे लकड़ी की सलाई भी घिस कर चिकनी हो गई थी। रेशम के कोये का छल्ला पैर के अॅगूठे में मद लेने के कारण उसकी काट से अंगूठा घायल हो गया था। पिशाच चढ़े हुए लोगों का भूत उतारने के लिए वह मंत्र पढ़कर पीली सरसों से बार-बार उन्हें मारता तो वे भी उसकी और लपक कर लप्पड मारते जिससे उसका कान दब कर चपटा हो गया था। वह दिन भर मच्छड़ की तरह भनभनाता हुआ सिर हिला कर कुछ गुनगुनाता रहता था। वह लाचारी ब्रह्मचारी था, अतएव जब दूर जगहों से आकर ठहरी हुई बुड्टी तापसियों को देखता तो ताव खा-खा कर स्त्रीवशीकरण चूर्ण का उन पर प्रयोग करता था। कभी आए हुए बटोहियों को वहाँ न ठहरने देने के लिए उनसे जूझ जाता और तब वे भी बिगड़ कर उसके साथ गुत्थम-गुत्था करने लगते और उसे पटक कर उसकी पीठ चटकाह देते। रतौंधी के कारण वह दिन में ही आ-जा लेता। उसका पेट निकला हुआ था और खाने की कोई थाह न थी। फागुन में जब लोगों को मस्ती चढ़ती तो वे मचियासहित किसी बूढ़ी दासी को उठा ले आते और उसके साथ ब्याह रचा कर उसकी ठठोली करते।' इस प्रकार बाण के इस वुड्ढे पुजारी को देख कर मन में रस भर आते हैं। हास्य, बीभत्स और भयानक का जीता-जागता चित्र बाण ने यहाँ देकर अपनी अन्भुत कला का प्रदर्शन-किया है।, कादम्बरी का एक प्रसंग बहुत ही आश्चयंकारी है जहाँ बाण की कथा-निर्माणक्षमरता का अनुमान सहज ही होने लगता है। जब महाश्रेता के साथ चन्द्रापीड़ कादम्बरी के यहाँ भवन में जाकर ताम्बूल द्वारा उससे सम्मानित होते हैं। तत्पश्चात् उस समय कथा- क्रम शिथिल होता प्रतीत होता है। सबके सब चुपचाप यथास्थान बैठते हैं। कादम्बरी, चन्द्रापीड़, महाश्वेता एवं और सब उपस्थित सखी और परिजनों के लिए इस समय ऐगे हलके झोंके की आवश्यकता थी कि जिससे फिर वे अपनी स्वाभाविक स्थिति प्राप्त कर सकें। बाण ने वहाँ सहसा एक सारिका और परिहास नामक झुक के झगड़े का प्रसंग लाकर कथा के प्रवाह को विलक्षण युक्ति से सम्हाल लिया है। चन्द्रापीड़ ने इस प्रसेग में नर्म-भाषित करके सबको प्रभावित कर लिया। वहाँ का वातावरण उन पर हावी न हो सका। वहाँ के लोगों और चन्द्रापीड में अपरिचयकृत दूरी हट गई और वे उन सबके ऊपर प्रभावशाली हो गए तथा परस्पर सबके निकट आ गए। इस प्रकार बाण की लेखनी कथा के वस्तु-विन्यास-वर्णनों के संवर्धन एव मानस भावों के अंकन मे सर्वत्र जागरूक रहती है। वर्णनों की भरमार से कथा-प्रवाह के शिथिल प्रतीत होते हुए भी उनकी सरसता एवं चित्रमयता से पाठक को किसी प्रकार का उद्वेजन नही हो पाता। वह कथा के अग्निम
Page 70
( २७ ) मोड़ से परिचित होने के लिए उत्सुक होकर भी तत्काल वर्णनों के भीतर इतना डूब जाता है कि कथा की ओर से उसका ध्यान हट जाता है। इसे बाण की अपनी विशेषता समझनी चाहिए।
यह पहले कहा जा चुका है कि कादम्बरी का उत्तर भाग बाणभट्ट के सुयोग्य पुत्र की रचना है। सौभाग्य की बात है कि उत्तरभाग भी बाणरचित पूर्वभाग की तरह ही बन गया है। सम्भव था बाण कुछ और विस्तृत करके लिखते। उत्तरभाग को देख कर ऐसा लगता है कि अगर भूषणभट्ट या पुलिन्द( न्ध्र)भट्ट ने अपना नाम बिना लिखे ही कादम्वरी की पूर्ति कर दी होती तो निश्चय ही यह किसी के लिए निर्णय करना कठिन हो जाता कि पूरी रचना एक ही कवि की है या नही। हॉ, इतना तो लोग अवश्य कहते कि बाण अन्त में चल कर हडबडा गए और कथा को शीघ्र समाप्त कर डाला। कही उत्तर भाग में भी पूर्व भाग के टक्कर की रचना हो गई है। फिर भी बाण-पुत्र यह कहते हुए तनिक भी रुकते नही कि मैंने पिता की वाणी के समुद्रगामी प्रवाह में अपनी वाणी की धारा मिला दी जिससे कथा समाप्ति को प्राप्त हो सके। उनका यह कथन सर्वथा सत्य है। बाण की धारा में मिल पाने से ही उनकी वाणी यह काम कर सकी, अन्यंथा बाण-जैसे वर्णनशिल्पी के सामने किसी दूसरे का डट पाना कभी सम्भव न था। बाण-पुत्र मे कुछ-कुछ कवित्व का जो गुण था वह उनके पिता के आशी्वाद का ही फल था। उन्होंने कादम्बरी के सम्बन्ध में कहा है- कादम्बरीरसभरेण समस्त एव मत्तो न किञ्चिदपि चेतयते जनोऽयम्। भीतोऽस्मि यन्न रसवणविवर्जितेन तच्छेषमात्मवचसाऽप्यनुसन्दधानः॥ • अर्थात् कादम्वरी (एक प्रकार की मदिरा तथा कादम्बरीकथा) के उत्तम रस को पांकर सहृदय जनों का वर्ग बिलकुल छक कर अपनी सुध-बुध खो बैठा है। ऐसी स्थिति में रस और वर्ण से विहीन अपनी वाणी द्वारा कादम्बरी की पूर्ति करते हुए मुझे कुछ भय रही, क्योंकि बेहोशी मे किसी को पता न चलेगा। बाण की दृष्टि में काव्य का स्वरूप बाण की शैली जानने से पूर्व हमे बाण के विचार में काव्य के स्वरूप को जान लेना हिए। बाण काव्य के स्वरूप के संबन्ध में अपनी अलग दृष्टि रखते हैं, जैसा कि हर्ष- धरित के आरम्भ में उन्होंने समझाया है। बाण को उन कवियों की कविता पसंद न थी राग-द्वेष से भर कर मनमाने ढंग से बकवास करते है। बाण के अनुसार ऐसे 'वाचाल' र 'कामकारी' लोग ही कुकवि हो जाते है। नई वस्तु उत्पन्न करने वाला ही सच्चे अर्थ
Page 71
( २ )
में कवि कहलाने योग्य है और वही 'उत्पादक' है। बाण केवल स्वभावोक्ति (जाति) पक्षपाती न थे। प्रायः उन दिनों साहित्य में कविता के नाम पर प्रचुर मात्रा में स्वमा वोक्तिशैली का प्रचलन था। बाण की प्रतिब्रिया यह थी कि स्वभावोक्ति किसी प्रक भी कविता नही हो सकती; क्योंकि उसमे नवीनता का सवथा अभाव रहता है। अ चल कर अलंकारशास्त्र के आचार्यो ने वक्रोक्तिवाद को खड़ा करके बाण के निर्दिष्ट म का अनुसरण किया। स्वभावोक्ति एक अलंकारमात्र तक सीमिन रह गई। वस्तु के यथा रूप मे कोई आकर्षग नहीं रहता, अन्यथा कविता लिखने की कोद आवध्यकता ही नहीं कवि वस्तु के यथार्थ रूप को वदल डालता है और अपनी प्रतिभा से नई वस्तु का निर्मा करता है, यही वाण का अभिप्रत पक्ष था। वक्रोक्ति ने श्लेषप्रधान गैली को उत्पन्न किया श्लेषपूर्ण शैली का काव्य-निर्माण भी चल पडा। उसकी झलक बाण के पूर्ववर्त्ती सुबन्धु प्रत्यक्षरश्लेषमय रचना वासवदत्ता में मिलनी है। यह शेली बाण को भी पसंद थी। काइसर में उन्होंने लगातार श्लेषों से भरी हुई (निरन्तरश्लेषघना) शैली की प्रशंसा की है वस्तु की भावात्मक रचना में जब तक शब्दों की मरोड़ से उत्पन्न नवत्व का साक्षात्व नही मिलता तब तक कवि प्रशसा के पात्र नही, सम्भवतः बाण की यही दृष्टि थी। भी बात नही कि जाति या स्वभावोक्ति शैली बाण को सवथा अनभिमत थी, उन्हं अग्राम्या जाति की प्रशंसा की है, अर्थात् वह स्वा ेसजो केवल वस्तु के यथार्थ रा का चित्रण न होकर सुन्दरतापूर्ण चित्रण हो, बाण को सवथा मान्य थी। बाण कविता में समन्वय दृष्टि के पक्षपाती थे। वे एकांगी दृष्टि को कविता के लि उपयुक्त नही मानते थे। उन ठिनों प्रायः पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण के कवि लोग एकार्ग दृष्टि से काव्य लिखते थे, जैसा कि बाण ने स्वयं निर्देश किया है- श्लेषप्रायमुदीच्येषु प्रतीच्येष्वर्थमात्रकम्। उत्प्रेक्षा दाक्िणात्येषु गौडेष्वत्तरडम्बरम् ॥ ( हर्ष०) अर्थात् उत्तर के लोगों मे श्लेष-प्रधान शैली में रचना करने की प्रवृत्ति है, पश्चिम वे लोग अर्थमात्र पर ध्यान देते है, भाषा कैसी भी हो अर्थ बढ़िया होना चाहिए। दाक्षिणाल लोग उत्प्रेक्षा करने में खूब पट हैं, उत्प्रेक्षाशैली उडान भरना या हद तक कल्पना करा है, गौड़ देश के निवासी कवियों मे अक्षराडम्बर ही खूब चलता है। अक्षराडम्बर अर्था विकट शब्दों की योजना का आनुप्रासिक प्रवृत्ति से तात्पर्य है। इस प्रकार चारों अं साहित्यिक समाज में एकांगी दृष्टि से काव्य-निर्माण की प्रवृत्ति चल पडी थी जो बाण अभिप्रेत न थी। बाण कविता में सब शैलियों का समन्वय मानते थे। ब्राण की दृष्टि -बढ़िया काव्य वह है जिसमें पाँच बातों का मेल हो-
Page 72
(२६)
नवोरऽर्थो जातिरग्राम्या श्लेषोडकिष्टः स्फुटो रसः। विकटातरबन्धश्च कृत्स्मेकत्र दुलभम् ॥ (हर्ष० श्रोक १८) अर्थात् विषय की नवीनता, सुन्दर लगने वाली स्वभावोक्ति, श्लेप ऐसा जो क्विट्ट न हो, स्फुट रस, जिसके निर्णय के लिए सहृदय को विशेष माथा-पच्ची न करनी पड़े, विकट या : मारी भरकम शब्दों की योजना। बाण का कहना है कि सब मिल कर ये पॉचों बातें किसी एक काव्य में दुर्लभ हँ, परन्तु सच्च अर्थ में वही काव्य कहने योग्य है जिसमें इन सब का समन्वय हो। बाण ने अपने काव्यों में इनके समन्वय का हमेशा ध्यान रखा है। बाण की यह समन्वयप्रधान शैली किसी प्रकार के एकागी दृष्टिकोग के अधीन नही रही, यही उसकी विशेषता है। सचमुच श्राघनीय रचना समन्वयप्रवान दृष्टिकोण का कवि ही कर सकता है, बाण की सफलता का रहस्य भी यही है। बाण की रचना में विषय की सर्वाधिक नूतनता, सरल श्लेष-प्रधान शैली की अद्भत योजना, वस्तुओं का अग्राम्य यथार्थ-वर्णन, समासबहुल पदविन्यास तथा कथावस्तु का ग्रथन, इन सब का विलक्षण सामजस्य मिल जाता है।
कहा गया है कि वाण मनमाने ढग की कविता करने वाले वाचाल एव अनुत्पादक कवियों से खूब चिढ़े हुए थे। दृसरे कवि के वर्गो को बदल कर उनके स्थान मे अपने शब्द रख कर काव्य निर्माण की प्रवृत्ति रखने वाले कवि बाण के शब्दों मे चोर होते है। वे सहज ही पकड जाते है। ऐसे कवियो की रचना किसी अश में आदर के योग्य नही। बाण की दृष्टि में कविता की भूमिका अपने स्वरूप में सर्वथा मौलिक और महत्त्वपूर्ण है। कविता की सिद्धि के लिए कवि को महती साधना करनी पडती है। साधना-विहीन कवि किसी प्रकार भी कविता की उच्च भूमिका में नहीं पहुंच सकता। बाण ने किसी विशेष कवि का नाम लेकर इस प्रकार की कुछ भी निन्दा की बात नही कही है। व्यक्तिगत आक्षेप बाण को अभिमत नही। प्रशसा के अवसर पर वे विशेष कवियों की चर्चा हृदय खोल कर करते हैं। इसी प्रसंग में बाण ने अनेक कवियों का आदर-पूर्वक स्मरण किया है।
सर्वविद महर्षि व्यास और आख्यायिका निर्माण करने वाले कवीश्वरो की वन्दना के पंश्चात् बाण अपने पूर्ववर्ती गद्यकाव्य वासवदत्ता की प्रशंसा करते है। वासवदत्ता सुबन्धु- कृत होनी चाहिए। किन्तु कुछ विद्वानों को कथा के रूप में सुबन्धु की उपलब्ध श्लेष-बहुल- रचना वासवदत्ता आख्यायिका के प्रसंग मे कवियों के दर्प को विचलित करने वाली बाण की निर्दिष्ट (आख्यायिका) वासवदत्ता से अतिरिक्त लगती है। अस्तु, वे वासवदत्ता के गुण से प्रभावित अवश्य थे, पर अन्य कवियों की तरह विगलित-दर्प न थे, क्योंकि कादम्बरी
Page 73
(३० )
के आरम्भिक पद्यों में बाण ने अपनी कथा को 'निरन्तरश्लेषघना' और 'अतिद्वया' अर्थाद् वासवदत्ता और गुणाढ्यकृत बृहत्कथा का अतिक्रमण करने वाली कहा है। फिर वाण ने भट्टार हरिचन्द्र नामक कवि के गद्यबन्ध की चर्चा की है, जिसमें पद- बन्ध उज्जवल, मनोहर तथा अनुप्रास के रूप में क्रम से वर्गों की स्थिति है। उसकी शैली बाण के लिए आदर्श थी। भट्टार हरिचन्द्र के गद्यबन्ध के उपलब्ध न होने से यह ठीक पता नही चलता कि वे कौन थे। सम्भावना है कि राजशेखर ने ज़िन हरिचन्द्र का उल्लेख किया है वे ही बाण के भट्टार हरिचन्द्र हो। इस प्रकार बाण ने सातवाहन के सुभाषित कोश गाथासप्तशती, प्रवरसेन की प्रसिद्ध रचना सेतुबन्ध और भास के यशस्वी नाटकों का सादर संस्मरण किया है। महाकवि कालिदास वाणभट्ट के अत्यन्त प्रिय कवि थे। बाण ने उनकी मधुरसार्दर सूक्तियों में खूव आनन्द लिया था। सचमुच कालिदास के बाद बाण का ही नाम लिया जा सकता है। बाण ने कालिदास को खूब समझा है और उनकी शैली को आदर्श मान कर और भी पल्वित रूप में निर्माण करने की अन्भन क्षमता अजित की है। गुणाढ्य की बृहत्कथा और आढ्यराज नामक कवि के काव्योसाह भी वाण के लिए आश्चर्यंकारी थे। आढ्यराज की प्रशसा मे बाण कहते हैं कि जिह्रा ही भीतर की ओर खिंच जाती है और कविता करने के लिए प्रवृत्त नहीं होती। इस प्रकार बाणभट्ट जितने अंश मे दोषज्ञ थे उतने ही अंश में गुणज्ञ भी। फिर भी किसी विशेष के प्रति उनकी बुरी धारणा न थी। बाण के साहित्य में ऐसे व्यक्ति का कोई भी निर्देश नही मिलता जिससे बाणभट्ट क्षुब्ध हों। कादम्बरी में उन्होंने थोड़े में ही अपनी काव्यनिर्माणशैली की ओर सकेत किया है। जैसा कि कहा जा चुका है श्लेष- प्रधान शब्दों की अन्भुत योजना ही बाण की शैली की विशेषता है। कादम्बरी में इस रौली की प्रांजलता का साक्षात्कार होता है। वाण के शब्दों मे बाण की शैली को 'निरन्तर- श्लेषघना' कहना चाहिए।
आख्यायिका और कथा महाकवि बाण आख्यायिका और कथा दोनों के लेखक हैं। हर्षचरित आख्यायिका है और कादम्बरी कथा। अमरकोश में 'आख्यायिकोपलब्धार्था' कहा है, अर्थात् आख्या- यिका वह कथा है जिसका सत्यार्थ ज्ञात हो। कथा का विषय कलत होता है। आगे चल कर आख्यायिका के इस लक्षण का विकास हुआ और भिन्न-भिन्न आचार्यों ने अपनी-अपनी परिभाषा की। हर्षचरित और कादम्बरी को देख कर आख्यायिका का विषय ऐतिहासिक
Page 74
( ३१ ) होना और कथा का कल्पनाप्रसूत होना, ऐसा ज्ञात होता है। अगनिपुराण के अनुसार आख्यायिका वह है जिसमें लेखक के वंश की प्रशंसा कुदध विस्तार से हो, कन्याहरण, प्रंग्राम, विप्रलम्भ आदि विपत्तियों का वर्शन हो, रीति और वृत्ति अति प्रदीप्त शैली में हें, परिच्छेदों का नाम उच्छ्वास हो, चूर्णक शैली का बाहुल्य हो तथा वक्र और अपवक्र नामक क्रोक हों (अभि० ३३६।१३-१४)। कथा में इसके विपरीत कुछ शोकों में कवि-वंश का संक्षिप्त वर्णन हो, मुख्यार्थ के अवतरण के रूप में दूसरी कथा कही जाय, जिसमें परिच्छेद न हो अथवा कही पर लम्बक हो (असनि० ३३६।१५-१७)। दण्डी ने भी काव्यादर्श में दोनों के भेद बताने का प्रयत्न किया है। आख्यायिका का वक्ता स्वयं नायक होता है, कथा का नायक या अन्य कोर्ड; किन्तु यह नियम सर्वत्र लागू नही। दण्डी दोनों में किसी विशेष अन्तर के पक्षपाती न थे। नाममात्र का ही भेद है यही उनका तात्पर्य था। पर बाण ने दोनों को अलग-अलग माना है। हर्षचरित में वक्रादि छन्दो का भी प्रयोग किया है और उच्छवास के रूप में विभाग किया है। कथा में बाण ने इससे बिलकुल भिन्न दृष्टि अपनाई है। आगे चल कर आचार्यों ने हर्षचरित और कादम्बरी को देख कर ही आख्यायिका और कथा के लक्षण बनाये है। दण्डी के अनुसार नाम-भेद वाला पक्ष किसी को सम्मत नही। बाण ने अनेक आख्यायिकाकार कवियों की आख्यायिकाएँ देखी थी। सम्भवतः महाभाष्य में उलिखित वासवदत्ता नाम की आख्यायिका से ही बाण परिचित हों। सुबन्धु की वासवदत्ता, जो कथारूप में अभी उपलब्ध है, बाण के बाद' की रचना हो। पतंजलि ने वासवदत्ता के अतिरिक्त सुमनोत्तरा और भैमरथी आख्यायिकाओं का भी उल्लेख किया है। तात्पर्य यह कि बाण का हर्षचरित सस्कृत-साहित्य की पहली आख्यायिका नही, पर यह अवश्य है कि उपलब्ध पहली आख्यायिका यही दृष्टिपथ में आती है। बाण की शैली अब हमें संक्षेप मे बाण की शेली के आधार पर वर्णनों का अध्ययन कर लेना चहिए। बाण के समय से ही चार प्रकार की गद्यशैलियॉ चल पडी थी, जिनमे बाण के साहित्य में तीन मिलती है, जैसे-एक दीर्घ समास वाली, दूसरी अल्प समास वाली और नीसरी समास-रहित। लम्बे-लम्बे समासों वाली शैली को उत्कलिका, छोटे- छोटे समासों वाली शैली को चूर्णक और समासरहित शैली को आविद् कहते हैं। बाण को इन तीनों शैलियों में बडी सफलता प्राप्त थी। उन्हें किसी विशेष शैली पर आग्रह ननहीं था, फिर भी उत्कलिका अर्थात् दीर्घ समास वाली शैली बाण के चित्रात्मक प्रसंग ३ ह० भू०
Page 75
( ३२ )
के अनुकूल पड़ती थी। इसलिए बाण वर्णनों में प्रायः इसका आश्रयण करते है। हर्षचरित के दर्धीचवर्णन, ग्रोष्मवर्णन आदि प्रसगो मे विशेष रूप से यह शैली प्रयुक्त है। वर्णनों में चलचित्र के समान शब्दों के माध्यम से छोटे-छोट चित्र प्रस्तुत करने पड़ते हैं। सस्कृत भाषा की यह महती विशेषता है कि उन लघु चित्रों को प्रस्तुत करने मे कवि कर शब्दों को गूथकर एक लड़ी बना डालता है। बाण के जिस वर्णन को लीजिए उसमें दीर्घ समासों वाली शैली मिलेगी। वर्णन के अन्त मे प्रायः बाण उत्कलिका को छोडकर समासरहित आविद्ध शैली का आश्रयण करते है। आविद्ध शैली में किसी चित्र को प्रस्तुत नही किया जा सकता। वस्तु से सम्बन्धित कुछ बातों की सामान्य चर्चा के लिए यह उपयोगी है। बाण ने अपने वर्णनों मे प्रायः ऐसा ही किया है। चूर्णकशैली को जिसमे छोटे-छोटे समास होते है, बाण खू लिखते है। इसके लिए कोई खास नियम नही है। वर्णन करते-करते कभी कभी शास्त्रीय उपदेश भी करने की प्रवृत्ति बाण के साहित्य में जगह-जगह मिलती है। उसमें प्रायः अल्पसमास चूणकशैली बाण को पसंद है। बाण की शैली का निखरा हुआ रूप हर्षचरित के चतुर्थ उच्छवास मे जहाँ राज्यश्री के विवाह का प्रसग है, मिलता है। हर्षचरित को अपेक्षा कादम्बरी के वर्णन चित्रमयता और प्रांजलता तथा सरसता की दृष्टि से अपूर्व बन पड़े है। महाश्वेता, कादम्बरी आदि के वर्णनों में बाण की अलौकिक वर्णन-क्षमता का परिचय मिलता है। बाण स्वय कादम्वरी में गद्य की उत्कृष्ट शैली की ओर संकेत करते हुए लिखते हैं- 'उत्कृष्टकविगद्यमिव विविधवर्णश्रेणिप्रतिपाद्यमानाभिनवार्थस्चयम्।' अर्थात् नाना प्रकार के वर्णों द्वारा नये अर्थ-समूह का प्रतिपाठन करने वाला गद्य उत्कृष्ट होता है अथवा वह उत्कृष्ट कवि द्वारा लिखा जाता है। रीति की दृष्टि से बाण में पाज्जाली रीति का प्राचुय है। स्वयं भोजराज भी इसे स्वीकार करते है- शब्दाथयो: समो गुम्फः पाञ्चाली रीतिरिप्यते। शिलाभट्टारिकावाचि वाणोक्तिषु च सा यदि ॥ (सरस्वतीकण्ठाभरण) अर्थात् शब्द और अर्थ का समान रूप से गुम्फन पाव्चाली रीति मे होता है, व शिलाभट्टारिका औैर बाण दोनों की उक्तियों मे पाई जाती है। विषय के अनुरूप शब्द्रावली का प्रयोग ही पाञ्चाली रीति का तात्पर्य है। बाण इसके सिद्धहस्त कवि हैं। इस भूमिका में बाण के जीवन और साहित्य के सम्बन्ध में कुछ उपयोगी बातों की चर्चा की गई है। आशा है बाण के विद्यार्थी इससे लाभान्वित होंगे। श्रद्धेय डा० वासुदेव शरणजी अग्नवाल ने हर्षचरित और कादम्बरी पर अलग-अलग अपना सांस्कृतिक अध्ययन
Page 76
( ३३ )
वस्तुत किया है। भूमिका में मैंने उनकी दृष्टि का बहुत अंश में अनुसरण करने का रयत किया है। बाण के साहित्य को जानने के लिए जो कुछ अन्य स्रोत भी मिले हैं मैंने उनका उपयोग किया है।
अनुवाद के सम्बन्ध में हर्षचरित का अनुवाद मैने किया यह कहने की हिम्मत मुझमें नही। अनुवाद आरम्भ करने के पूर्व मैने अपने गुरुदेव डा० अग्रवाल जी से इस सम्बन्ध मे पूछा था। उन्होंने सहर्ष अनुमति दी और उत्साहित किया। तत्काल स्वयं चौखम्बा विद्याभवन के अध्यक्ष महोदय से उन्होंने बातें भी कर ली और मुझे अनुवाद तैयार करने के लिए सूचित किया। उन्होंने उत्साहित करते हुए यह कहा कि कहीं शंका हो तो पूछ लेना। मैने अपना कार्य आरम्भ कर दिया। इसी बौच अध्यापनार्थ मुझे वैद्यनाथधाम गुरुकुल आना पडा। मै ज्यो-ज्यों आगे बढ़ता गया मेरी कठिनाइयाँ भी बढ़ने लगी। किसी किसी प्रसंग में मैंने अपने आपको सर्वथा असमर्थ पाया। अनुवाद की परिसमाप्ति की लोलुपता और गुरुदेव का असान्निध्य दोनों ने मुझे अहोरात्र उन्लेलित किया। तब मैंने ऐसे प्रसंगों में 'हर्षचरित एक सास्कृतिक अध्ययन' की शरण ली और बडी सरलता से रपूरे ग्रन्थ का अनुवाद तैयार कर लिया। इस अनुवाद की आधारभित्ति गुरुदेव की कृति ही है। अतः गुरुदेव के लिए मैं अपनी कृतज्ञता कैसे प्रकट करूँ? आशा है वे मेरी विवशताजन्य घृष्टता को क्षमा कर देंगे। चौखम्बा विद्याभवन के अध्यक्ष महोदय धन्यवाद के पात्र है, जिन्होंने मेरे अनुवाद को अपने यहाँ से प्रकाशित किया और आगे के कार्य के लिए भी प्रेरित किया।
चैद्यनाथधाम शुरुकुल जगनाथ पाठक ३०१७।५८
Page 77
विषय-सूची प्रथम उच्छास ( वात्स्यायनवंशवर्णन) विषय पृष्ठ मङ्लाचरण कुकवि-निन्दा काव्य का दैशिक रूप-भेद X
काव्य-स्वरूप, आख्याधिकाकार कवि वासवदत्ता, हरिचन्द्र, सातवाहन, प्रवरसेन, मास, कालिदास, बृहत्कथा, आढ्यराज आदि का उलेख हर्षचरित आख्यायिका ९ ब्रह्माजी की गोष्ठी में विवाद सरस्वती-वर्णन ११ दुर्वासा का क्रोध १४ सावित्री-वर्णन १६ दुर्वासा का सरस्वती को शाप देना १८ ब्रह्माजी द्वारा दुर्वासा की भरत्सना १८ फिर सरस्वती को सान्त्वना देना १९ सन्ध्या-रात्रि-चन्द्रोदयवणन २२ सावित्री का सरस्वती को सान्त्वना देना २३ अ्ह्मलोक से सरस्वती और सावित्री का प्रस्थान तथा मन्दाकिनीवर्णन २८ शोण के तट पर सरस्वती का निवास ३० दूर से घोड़ों को देखना ३३ दधीच-वर्णन ३४ विकुक्षिवर्णन. ३९ दधीच और सरस्वती का परिचय ४० दधीच का च्यवनाश्रम जाना ४५ सरस्वती का औत्सुक्य ४६ विकुक्षि का पुनः आगमन ४९ मालती-वर्णन ५१ सरस्वती-मालती की रदःसंकथा ५५
Page 78
( २ )
मालती का प्रस्थान, सरस्वती की उत्कण्ठा दधीच का आगमन और सरस्वती के साथ रह्दना ६० पुत्रोत्पत्ति के बाद सरस्वती का गमन ६१ सारस्वत और वत्स में स्नेह ६२ वात्स्यायन वंश के ब्राह्मण ६३ बाण के पूर्वज, ६५ बाण और उसके साथी ६६ सुमक्कड बाण का अपने गांव लौटना ६९
द्वितीय उच्छास (राजदर्शन) बाण द्वारा अपने गांव के घर में घूमना ग्रीष्म-समय-वर्णन ७३. कृष्ण के दूत मेखलक का आगमन और उसके द्वारा कृष्ण का संदेश सुनाना ७३ बाण का एकान्त में विचार करके निणंय करना ८९- बाण का तैयार होकर प्रीतिकूट से निकल पड़ना ९० मल्लकूट और वनग्रामक पार करके राजद्वार पर पडॅचना, और राजद्वार का वर्णन ९२ प्रतीहार पारियात्र का वर्णन ९९- मन्दुरा और इमविष्ण्यागार-वर्णन १०० दर्पशात हाथी का वर्णन १०४ सम्राट हर्ष का वर्णन ११२ बाण की हुर्ष से भेंट १२८ नाण और दर्ष की तीखी बातचीत और मेल १२९-
तृतीय उच्छास (राजवंशवर्णन) शरत्काल-वर्णन १३५ बाण का दरबार से अपने गांव लोटना १३७ गांव के भाई-बन्धुओं से परस्पर वार्तालाप २३८ पुस्तकवाचक सुदृष्टि द्वारा वायुपुराण का पाठ १४० बाण के भाइयों की हर्षचरित सुनाने के लिए उससे प्रार्थना १४२ दूसरे दिन बाण द्वारा हर्षचरित का आरम्म १५३ श्रीकंठजनपद-वर्णन १५३
Page 79
( ३ )
स्थाण्वीश्वर-वर्णन १५७ पुष्पभूति का वर्णन १६२ भैरवाचार्य का शिष्य १६६ मैरवाचार्य का वर्णन १६९ पुष्पभूति को भैरवाचार्य का कृपाण देना १७६ भैरवाचार्य की साधना १८२ पुष्पभूति का श्रीकंठनाग को परास्त करना १८५ लक्ष्मी का प्रसन्न होकर प्रकट होना और पुष्पभूति को वर देना १८७ भैरवाचार्य का विद्याधर-योनि को प्राप्त होना १९१
चतुर्थ उच्छास (चक्रवर्तिजन्मवर्णन) पुष्पभूति के वश में प्रभाकरवर्धन १९७ यशोमतीवर्णन १९९ यशोमती का स्वप्न देखना २०३ य शोमती के गर्भ से राज्यवर्धन की उत्पत्ति २०७ हर्ष की उत्पत्ति २०९ पुत्र जन्मोत्स त्र-वर्णन २१३ राज्यश्री का जन्म २२३ हर्ष का ममेरा माई मण्डि २२४ मालवराज पुत्र कुमारगुप्त और माधवगुप्त २२९ राज्यश्री के विवाह की चिन्ता २३४ विवाह की तैयारियां २३६ ग्रह्वर्मा का बरात लेकर आना २४३ - ग्रह्वर्मा द्वारा वधू मुखदर्शन २४५ विवाह और वासगृद़ में वर-वधू का आना २४७ पञ्चम उच्छास (महाराज-मरण-वर्णन) शुद्ध के लिए राज्यवर्थन का प्रयाण २५० धर्ष का बीच में ही मृगया के लिए रुक जाना २५१ दुःस्वप्न-दर्शन -दीर्घाध्वग कुरगक का आगमन २५३ िताजी की बामारी का समाचार सुनकर हर्ष का लौटना २५४ शोकाकुल स्कन्धावार २५५
Page 80
( ४ )
राजकुल में प्रवेश २७८ धवलगृह में प्रभाकरवर्धन की परिचर्या २५९ रुग्णावस्था में प्रभाकरवर्धन का वर्णन २६ प्रभाकरवर्धन का पुत्र-प्रेम २६६ रसायन का पावक-प्रवेश २७१ राजभवन में अशुभ-सूचक महोत्पात २७३ वेलाप्रतीहारी का पडॅचकर हर्ष को यशोमती के सती होने की तैयारी की सूचना देना २७५ यशोमती सतीवेश में २७८ यशोमती के अन्तिम वाक्य २८१ हर्ष को प्रभाकरवर्धन की सान्त्वना २८६ प्रभाकरवर्धन की मृत्यु राजा की औध्वदेहिक क्रिया २९० हष की चिन्ता १९० राजा की चिन्ता में भृत्य, मित्र, सचिवों का गृह-त्याग २९४ हर्ष को राज्यवर्धन की चिन्ता २९७ षष्ट उच्छास (राजगतिज्ञावर्णन) राज्यवर्धन का लौटना ३०१ राज्यवर्धन का हर्ष को समझाना और निर्वेद की बात करना ३०६ हषं का चिन्ता करना ३१० मालवराज द्वारा ग्रहवर्मा की मृत्यु और राज्यश्री को कारावास दिए जाने का समाचार ३१४ राज्यवर्धन का क्रोध करना और युद्ध के लिए प्रस्थान करना ३१४ हर्ष का दुःस्वम् देखना ३१९ राज्यवर्धन के वध का समाचार ३२१ राज्यवर्धन का प्रचंड क्रोध ३२२ सेनापति सिंहनाद ३२५ सिंहनाद का उपदेश ३२७ हर्ष की दिग्विजयप्रतिज्ञा ३३५ हर्ष का प्रदोषास्थान और शयनगृढ्द में जाना ३३७ गजसेना के अध्यक्ष स्कन्दगुप्त ३३९ स्कन्दगुप्त का राजाओं के छल-कपद का वर्णन करना ३४२ अपशकुन-वर्णन ३४८
Page 81
( x )
सत्तम उच्छास (छत्रलब्धि) दण्डयात्रालग्न का निश्चय, ब्राह्मणों को दान देना ३५० छावनी में सैनिकप्रयाण की कलकल ३५३ -सैनिक-प्रयाण से जनता को कष्ट ३६५ दर्ष द्वारा सेना का निरीक्षण ३७१ हंसवेग का आगमन ३७३ छत्र की विशेषता ३७४ छत्रवर्णन ३७५ भास्करवर्मा के भेजे हुए अन्य उपदार ३७७ हंसवेग द्वारा संदेश कथन ३८२ सरकारी नौकरों पर फबतियाँ ३८६ भण्डि का आगमन ३९३ राज्यश्रो का समाचार ३९५ राज्यश्री की खोज में हर्ष का प्रयाण और विन्ध्याटवी के समीप आ जाना ३९७ विन्ध्याटवी-वर्णन ३९७ अष्टम उच्छ्ास (विन्ध्याद्विनिवेशन) हर्ष का विन्ध्याटवी में प्रवेश और आटविक सामन्त शरभकेतु ४०४ शबरयुवक निर्घात का वर्णन ४०४ निर्षात की हर्ष से बातें ४०७ विभिन्न वृक्षों का वर्णन ४०९ दिवाकरमित्र का वर्णन ४१३ दिवाकरमित्र द्वारा हर्ष का सत्कार ४१७ हर्ष द्वारा आगमन-प्रयोजन का निवेदन ४२१ एक मिक्षु द्वारा राज्यश्री की दशा का वर्णन ४२२ हर्ष का राज्यश्री के समीप जाना ४३१ ख्वियों के आलाप हर्ष का राज्यश्री से मिलन ४१५ दिवाकरमित्र द्वारा हर्ष को एकावली की भेट ४३९ राज्यश्री को दिवाकरमित्र का उपदेश ४४४ राज्यश्री को हर्ष द्वारा सौंपना ४४९ सूर्यास्त-चन्द्रोदय-वणन ४५१
Page 82
॥! श्रीः ॥। हर्षचरितम् 'संकेत' संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम्
प्रथम उच्छासः
तरलोक्यनगरारम्भमूलस्तम्भाय शंभवे॥१॥ संकेत: 8
विझ्नानिवानवरतं चलगण्डतालैरुत्सारयअ्यति जातघृणो गणेशः । शकरनामा कश्चिच्छ्रीम पुण्याकरात्मजो व्यलिखत्। शिष्टोपरोधवशतः सङ्केतं हृषचरितस्य ॥ 'सर्वकर्माणि कुर्वीत प्रणिपत्येष्टदेवताम्' इति शिष्टाचारमनुपालयन् 'अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः। यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते ॥' इति काव्यलक्षणामपूर्वा सृष्टिं स्थिरां प्रवर्तयन्नेष कवि: शिवं बहुशक्तियुतमपि नियत- शक्त्यात्मकमेव स्तौति-नमस्तुङ्गेत्यादिना। न क्वचित्प्रणतो यो मूर्धा तत्स्पर्शी चन्द्र एव सितवालतुल्यप्रभाप्रसरतया स्वेदादिविनाशाद्विशिष्टस्थानस्थितश्च चामरम्। त्रैलोक्यमेव नानाभङ्गिशोभित्वाननगरं तदारम्भे मूलस्तम्भः। नगरारम्भेहि मूलस्तम्भो भवति। तन्न च पट्बन्धादिवदुत्प्रेक्षणानन्तरमुन्नते पृष्ठदेशे चन्द्रतुल्यं श्वेतं चामरं क्रियत इति स्थितिः। केचित्पुनः-त्रैलोक्य नगरस्यारम्भे मूलं मूलकारणं पर माणव- स्तेषामुपाश्रयेण मूलकारणतवात्स्तम्भ इव। ते हि तद्दशास्कार्यमारभन्ते। तस्य १. जीवानन्दपाठे प्रथम: श्रोक :- चतुर्मुखमुखाम्मोजवनइंसवधूर्मम। मानसे रमता नित्यं सर्वशुक्का सरस्वती।।
Page 83
२ हर्षचरितम् निमित्तवारणत्वादित्याहुः। 'स्वयंभूः शम्भुरादित्यः' इति नामसहस्रे दष्टत्वाद्धरे:, 'शम्भू ब्रह्मत्निलोचनौ' इत्यभिधानकोशदर्शनाथ् ब्रह्मणोऽपि नमस्कारोऽयमित्यन्ये वदन्ति। व्याकुर्वते च हरिपन्षे-त्रैलोक्याक्रमणकाले। यद्वा-'यस्याभिरास्र घौर्मूंर्धा खं नाभिश्चरणौ मही' इत्यभिप्रायेण तुङ्गमुच्छितं घुलक्षणं यच्छिरस्तधुम्बि चन्द्र एव चामरं तेन चारवे। ब्रह्मपन्े-चन्द्रः स्वर्ण तन्मयं चामरमिव चामरं केशकलाप: हिरण्यकेशो हि ब्रह्मा त्रैलोक्यादीनि सर्वत्र तुल्यमिति ॥ १॥ 8 हिन्दीव्याख्या & उन भगवान् शिव को मैं प्रणाम करता हू जिनके कहीं भी न झुकने वाले उम्नत मस्तक पर विराजमान चन्द्ररूपी चँवर की शोभा है, जो त्रिभुवनरूपी नगर के निर्माण- आरम्भ में मूलस्तम्भ के समान हैं॥ १॥ हरकण्ठग्रहानन्दमीलिता्क्षी नमाम्युमाम्। कालकूटविषस्पर्शजातमृर्च्छागमामि ॥२।। हरेत्यादिना। प्रियं प्रति गाढस्नरेहादि सौकुमार्य चोपमयोच्यते। कालकूटविषेति प्रशंसार्थ: सामान्यपदप्रयोगो मेरुमहीधरचूतवृक्षादिवत्। आगमः प्रारम्भः॥२॥ उमा को प्रणाम करता हू, जिनकी आँखें शिव के कण्ठालिङ्गन के आनन्द से मुद गई हैं, मानों शिव के गले में स्थित कालकूट विष के स्पर्श हो जाने से उन्हें तत्काळ मूर्च्छा आ गई हो॥। २ ॥ नमः सर्वविदे तस्मे व्यासाय कविवेधसे। चक्रे पुण्यं सरस्वत्या यो वर्षमिव भारतम्॥३॥ संप्रत्युस्कृष्टकवित्वाभिमानेन ताडशमेव कविवरं स्तौति-नमः सर्वेत्यादिना। सर्वा वेदादिका विद्या गीतादिकलाश्च वेत्ति यस्तस्मै। तदुक्तम्-'नासौ शब्दो न तद्ाच्यं न सा विद्या न सा कला। जायते यत्र काव्याङ्गमहो भारो महाकवेः॥ इति कविरेव वेधाः। उकक च-'अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः'। कवीनां वैधाः। कविशब्दोऽ्त्रोपचारातकविबुद्धिषु वतते। तेन कविबुद्धीनां श्रेष्ठ इत्यर्थः। तथा चाह मुनिः-'इतिहासोत्तमादस्माज्जायन्ते कविबुद्धयः' इति। यद्ा व्युतपस्यु- रंपादनद्वारेण कवय एवंभूता: सन्तः क्रियन्ते। मुख्य एव कविशब्दस्यार्थः। यदुकम्-'इदं कविवरः सर्वेराख्यानमुपजीव्यते' इति। पुण्यं पावनम् । यदुक्कम- 'भारताध्ययनारपुण्यादृपि पादमधीयतः । श्रद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापानि देहिनः॥' इति। सरस्वती वाणी, तस्या लताया इव पुष्पादिहेतुत्वाद्वर्प घृष्टिमिव। वर्ष वा स्थानविशेष: । यतोड्सी तत्रास्ते। यदुक्म्-'यदिहास्ति तदन्यत्र यम्नेहास्ति न १. पाठान्तरम्-दरकण्ठाग्रहानन्द। २. स्पर्शाब्जात।
Page 84
प्रथम उच्छास:
तत्कचित्'। भरतानधिकृत्य कृतो ग्रन्थो भारतस्तम्। यद्वा-भारतं वर्षमिव। भरतः कश्चिद्वाजा तस्य निवासं भारतं वर्ष भूभागैकदेशस्तदिव। उक्कं च-'स्या- न-दषृष्ट्यां लोकधात्यंशे वत्सरे वर्षमस्त्रियाम्' इति। यद्वा-भारतवर्षान्तरस्था भावा मनुष्येषु सुलभास्त द्वन्महाभारतस्था सरस्वती। एतदपि सरस्वत्याख्यया पुण्यम्।।३। वेदादि समस्त विद्याओं और कलाओं को जानने वाले और कवियों के प्रजापति सर्वश्ञ महर्षि व्यास को प्रणाम है, जिन्होंने अपनी वाणी से महाभारत को उस प्रकार पवित्र किया जैसे सरस्थती नदी ने सारे भारतवर्ष को ॥३॥ प्रायः कुकवयो लोके रागाधिष्ठितदृष्टयः। कोकिला इव जायन्ते वाचाला: कामकारिणः॥४॥ एवं सर्वज्ञतागुणकथनेन कविप्रशंसां कृत्वा काव्यप्रशंसामाह-प्राय इत्यादिना। काव्यमेतं नाम स्वभावसुभगम्। येनेदशा अपि कवयः प्रायः प्राचुर्येण कोकिला इव जायन्ते वल्गुवाच: संपद्यन्ते, किं पुनः संविशिष्टा न जायेरन। केचित्पुनभूयसा कुरिसिता: कवयो जायन्त इति कुकविनिन्दैवेयमिति व्यास्यातवन्तः। रागो द्वंष- पूर्वकोऽनर्थाभिनिवेशस्तेनाधिष्ठिता दष्टिबुंद्धिर्येषाम। वाचाला असंबद्धप्रलापिन:। कामेन स्वेच्छया, न त्वलंकारकृददर्शितनीत्या, कुर्वन्ति ये ते। कोकिलपन्ते-कुकन्ति गृहन्ति चेतांसीति कुकाः, ते च ते वयो मयूरप्रवरा: पचिण :; रागो लौहित्यम्। उष्टिश्रङः। वाचा भारत्या। आला आ समन्ताल्लान्त्यावजयन्ति यतस्ताइशाः सन्तः। कामं व्यसनं कुर्वन्ति तच्छीलाः। कामोद्दीपनविभावतां यान्तीत्यर्थः । यद्दा-अवाचालाः। अकारप्रश्नेषोऽत्र॥४॥ लोक में प्रायः देखा जाता है कि राग-द्वेष की अकुशल भावनाओं से भरे हुए पर ऊपर से राग का प्रदर्शन करने वाले कोकिल के समान अनेक कुकवि उत्पन्न हो जाते हैं, जो मनमाना बकवास करते हैं और अपनी इच्छा के अनुसार नियमों की व्यवस्था का उल्लंघन करते हैं ॥ ४ ॥ सन्ति श्वान इवासंख्या जातिभाजो गृहे गृहे। उत्पादका न बहवः कवयः शरभा इव ॥ ५॥ -सन्तीत्यादि। असंख्या अगणनार्हाः। जाति स्वरूपवर्णनामात्ररूपां वक्रोक्ति- शून्यां भजन्ते। 'गतोऽस्तमर्कों भातीन्दुर्यान्ति वासाय पच्चिणः' इत्यादिवद्। श्वानोऽप्यसंख्या:। नास्ति संख्यं सङ्गामो येषां ते। जातिशब्देनात्र श्वजातिसमयेता अमेध्यभक्षणादयो गृहीताः । यद्ा-श्वत्वं नाम जातिस्तस्प्रतिपादनं प्रयोजनान्तर-
१. मूर्तय: । २. कामचारिणः ।
Page 85
& हर्षचरितम्
शून्यतामावेदयति। उत्पादका नव निर्माणकारिणः, ऊर्ध्वपादाश्च। शरभा हि प्राणि- भेदा:। अष्टपादा एते। श्वजातीया इति केचित् ॥५॥ कुत्तों के समान घर-घर में केवल जन्म लेने वाले कवि असंख्य हैं, जो स्वरूप मात्र का वर्णन करते है। शरभों के समान उत्पादक अर्थात नव-निर्माण करने वाले कवि जगत् में बदुत नहीं हैं ।।५ ॥ अन्यवर्रापरावृत्त्या बन्धचिह्ननिगूहनः अनाख्यातः सतां मध्ये कविश्वौरो विभाव्यते॥६॥ अन्येति। कविश्चौरः सहृदयानां मध्येऽनाख्यातः कथितोऽपि न ज्ञायते। न आ समन्तात्ख्यातः, अपि तु किज्ञित्प्रथितो वा। अन्ये पूर्वकविनिबद्धविलक्षणा ये वर्णा अचराणि तेषां रचनेन बन्धचिह्नं श्रीलक्मीप्रभृतिरचनालिङ्गम्। अन्ये तु भाषा- लंकारप्रभृतिबन्धचिह्नमाहुः। अथ च सतां साधूनां मध्ये चौरो लक्यतै। कीहक्! न ना अना कापुरुष:, अख्यातोऽप्रसिद्धः। केन? अन्यः प्राक्तनच्छ्रायाव्यतिरि कसत्रा- सकृत: पाण्डिमादिवर्णो मुखरागविशेषस्तत्परिवर्तनेन। यद्दा-शूद्धत्वे सति द्विजा- दिवर्णाश्रयेण। स्वजात्युचितस्य स्वभावस्य त्यक्तुमशक्यत्वाज्ावप्रकटनमवश्यमेव भवति। यतो बन्धः भङ्गलादिकृतो ग्रन्थिस्तच्चिह्नं त्वग्दूषणादि॥ ६॥ सहृदय जनों के बीच अप्रसिद्ध कवि दूसरे कवि के वर्णों को बदल देने से एवं निर्माण के चिड्डों को छिपाने से चोर समझा जाता है, क्योंकि चोर भी लोगों के बीच मुख के अकस्मात फीके पड़ जाने से और हारथो पर लगे हुए बेड़ी के दागों को छिपाने से पहचान लिया जाता है। ६। श्लेषप्रायमुदीच्येषु प्रतीच्येध्वर्थमात्रकम्। उत्प्रक्षा दात्िणात्येषु गोडेप्वक्षरडम्बरम् ।। ७॥। इलेषेत्यादि । मात्रकपदेन श्रेषयमकाद्यलंकारशून्यत्वं दर्शयति। अत्तरेत्यादिनार्थ विशेषाभावं प्रसादादिगुणगुम्फनाभावं चाख्याति। एतदुक्तं मवति-क्चित्कश्रि- द्शुणोऽपि भवति। स च भवननपि न सहृदयजनावर्जक इति। अमुनैवाभिप्रायेण नव इत्यादीनि प्रत्येकं विशेषणपदानि वच्यति॥७ ॥ उत्तरी क्षेत्र के कवियों की रचना श्लेष-प्रधान होती है। पश्चिमी क्षेत्र के कवि प्रधान रूप से अर्थाडम्बर में लगे रहते हैं। दाक्षिणात्य कवि उत्प्रेक्षा कर ने में निषुण होते हैं और गौडदेशीय (प्राच्य) कवियों की रचना में अक्षरमात्र का प्राचुर्य रहता है।७॥ १. उठे पैरों वाले। शरम एक प्राणी है जिसके आठ पैर होते हैं और सब ऊपर की m
ओर उठे, रहते हैं। १. डम्बरः ।
Page 86
प्रथम उच्छास:
नवो ऽर्थो जातिरग्राम्या श्लेषोSक्किष्टः स्फुटो रसः। विकटीक्षरबन्धश्च कृत्स मेकत्र टुष्करम् ॥८॥ नव इत्यादि। नव आद्यैः कविभिरनिबद्धः, चमत्कारी च। जाति: स्वभावोकि:। अग्राम्येति। न तु 'गतोऽस्तमर्कः' इत्यादिरूपा। सधर्मेषु तन्त्रप्रयागः क्ेषः। अक्िष्टः सम्यगनेकार्थप्रतिपादनतमः। स्फुटो दुर्बोधभङ्गयादिभिरदूषितः। रसः शद्गारादिः। विकट उदारतालक्तणबन्धगुणयुक्तः। यत्र सति नृत्यन्तीव पदानि प्रतिभासन्ते ॥ ८॥ नवीन अर्थ जिसे अवतक किसी कवि ने नहीं लिखा हो, अर्थात् चमत्कारी, अग्राम्य जाति अर्थात् स्व्रभावोक्ति, विना माथापच्ची के ही समझ में आ जाने वाला इ्लेष, सुबोध रस एवं आकर्षक शब्दों का सचयन-इन सब गुणों का एकत्र किसी काव्य में होना कठिन है।। ८। कि कवेस्तस्य काव्येन सर्ववृत्तान्तगामिनी। कथेव भारती यस्य न व्यौप्तोति जगत्रयम ॥ ६।। किमित्यादि। वृत्तानि वर्णमात्रागणसमार्धसमविषमरूपाणि तदन्तगमनं तद्वि- रचनत्मत्वम्। भारती वाणी। व्यासोति। अदष्टमपि दष्टमिव जगश्रयं प्रतिभानव- शाह्यत्पत्तेश्र तथात्वेन प्रकाशयति। यद्वा-जगध्रयप्रथिता भवतीति स्फुट एवार्थः। भरतानधिकृत्य ग्रथिता भारती कथेव। सापि सर्वे ये वृत्तान्ताः सत्पुरुषचरितान्यु- पाख्यानानि च तान्गमयति बोधयति। तथा सर्वत्र ज्ञेया भवति। वथा च- 'नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितृन्। गन्घर्वयत्तरत्ांसि श्रावयामास वे शुक: ॥' इत्युक्तम् ॥ ९॥ उस कवि के काव्य से क्या, जिसकी वाणी सब प्रकार के वृत्तान्तों वाली मद्दाभारत की कथा के समान तीनों जगत् में व्याप्त नहीं होती ।। ९ ।। उच्छासान्तेऽ्यखिननास्ते येषां चष्त्रे सरस्वती। कथमाख्यायिकाकारा न ते वन्धाः कवीश्वराः॥१०।। अधुना स्वगुरुतः स्वप्रभृतिभि: कृतानाख्यायिकादीन्काव्यभेदान्स्तुवन्ननौद्धत्यार्थ इसवत्र नमस्कारमाह-उच्छवासान्त इति। उद्लास इवोच्छासो विश्रान्तिस्थान सर्गा- दिवतकथासन्धिस्तस्यान्तेऽप्यखिन्ना उच्छासान्तरकरणक्षमाः । अविच्छिनप्रतिभाना ति यावत्। गुरुत्वाद्वहुवचनम् । 'नान्दन्ते ह्यम्बुधेर्वक्रम्' इति वक्रलक्षणम। वक्रे रस्वती। वृत्तविशेष योगिनीत्यर्थः। एतस्मिन्नाख्यायिकाकृन्विर्भाविवस्तुसंसूचनाय गविरच्यते। तथा चाह भामहः-'वक्र चापरवक्र च काव्ये काव्यार्थशंसिनि' १. अग्रास्या:। २. विकटो। ३. प्राम्नोति दिगन्तरभ्॥।
Page 87
६ हर्षचरितम्
इति। आख्यायिकाः कुर्वन्तीत्याख्यायिकाकारा। यद्ा-आख्यार्थिकेवाकारो येषाम्। अथ 'कविं पुराणम्' इति न्यायेन कवयश् त ईश्वरा हरिहरब्रह्माणः। उच्छूसन्ति भूतान्यस्मिननित्युच्द्ास: कल्पस्तदन्ते संहारेऽपि तेऽखिन्नाः कलपान्तर जननोद्योगिनस्तेषां मुखे वागीशी। उक्तं च-'सरस्वतीवाग्बलमुस्तमोऽनिल: इत्यादि। आख्यायिकाभिराख्यानैराकारो येषाम्। सर्वस्य हि शासागमसमषि गम्या:, न पुनः प्रत्यक्षलच्याः । ते च वन्दाः सर्वस्य ॥ १० ॥ 2 जो उच्छवास के बाद भी नहीं थकते और जिनके मुख में सरस्वती बिराजमान है, ऐसे आख्यायिकाओं के निर्माण करने वाले कवि क्यों नहीं वन्दनीय हैं ?॥ १०॥ कवीनामगलददर्पो नूनं वासवदत्तया। शक्त्येव पाण्डुपुंताणां गतया कर्रगोचरम्।। ११। कवीनामिति। वासवदत्ता कथा, वासवेन शक्रेण दत्ता च। कर्णः श्रवण राधेयश्च। कवीनां काव्यकर्तृणां, द्रोणादीनां च॥ ११॥ निश्चय ही कवियों का अभिमान सुबन्धु की रचना 'वासवदत्ता' के कानों तक पहुँचते ही उस प्रकार चूर्ण हो गया जिस प्रकार इन्द्रद्वारा प्राप्त शक्ति नामक अस्त्र विशेष को कर्ण के पास देखते ही द्रोण आदि का गर्व बिलकुल नहीं रहा। ११।। पदबन्धोज्ज्वलो हारी कृतवर्सक्रमस्थितिः। भट्टारहरिचन्द्रस्य गैद्यबन्धो नृपायते ॥ १२॥ पदेत्यादि। पदानां सुप्िडन्तानां बन्धः प्रकृष्टा रचना। रीतिरित्यर्थः । स्वम- ण्डलावष्टम्भश्च। हारी हृद्यः, हारयुक्तुश्ष । अहारीति वा। न कस्यचिदृपि यो हरति। कृता वर्णानामक्षराणां क्रमेण भामहादिप्रदर्शितनीत्या स्थितिरवस्थानं यत्र; कृत- युगवद्वर्णानां द्विजादीनां क्रमेण मन्वादिस्मृतिकारप्रकाशितमार्गेण स्थिति: पालकं यस्मिन्सतीति च । भट्टारेति पूजावचनम् ॥ १२॥ आर्य हरिचन्द्र द्वारा निमित गद्यकाव्य राजा के समान है, उसमें शब्दों की रचना निर्मल है, वह मनोहर है एवं उसमें आलद्कारिकों के मतानुसार अक्षरों की एक क्रम से संघटना है॥ १२ ।। अविनाशिनमग्राम्यमकरोत्सातवाहनः। विशुद्धजातिभि: कोशं रत्नैरिव सुभाषितैः ॥१३॥ अविनाशिनमित्यादवि। अविनाशिनं प्रसिद्धम्,अनश्वरं च। अग्राम्यं वैदग्वययुक्तम्,
१. पुत्रस्य। २. पदबद्धोज्ज्वलो हारिकृतकण्ठक्रमस्थितिः । ३. पध। ४. कुविनाशिनम्।
Page 88
प्रथम उच्छ्रास: ७
अग्रामभवं च।जाति: स्वभावोकिरूपोऽलङ्कारः।कोशः समुच्यः, गञ्जश्च। सुभाषितैः सूक्तिभिः शोभनं च भाषितं प्रभाववर्णनं येषां तैः ॥ १३ ॥ ससानवाहन ने निर्दोष गुणालङ्कारयुक्त सुभाषितों का एक संग्रह तैयार किया जो विशुद्ध जाति के रत्नों के कोष के समान कभी विनष्ट नहीं होने वाला, वैदग्व्यपूर्ण हुआ।।१३॥। कीर्तिः प्रवरसेनस्य प्रयाता कुमुदोज्जवला। सागरस्य परं पारं कपिसेनेव सेतुना॥ १४ ॥ कीर्तिरित्यादि। प्रवरसेनः कश्चित्कविः प्रवे प्लुते रसो येषां ते प्रवरसा वानरा- 'स्तेषामिन: स्वामी, प्रवरा च सेना यस्य स सुग्रीवश्च। कुमुदवत्कैरववत्। यद्दा- कुर्भूमिस्तस्या मुत् प्रहर्षस्तयेति, कुमुदेन वानरसेनापतिना च। सेतुः प्राकृतका- व्यग्रन्थ:, सेतुश्च ॥ १४ ॥ प्रवरसेन नामक कवि की कुमुद के समान उज्ज्वलकीर्ति सेतु (बन्ध) नामक प्राकृतकाव्य के द्वारा समुद्र को पार कर गई, जैसे वानरों की सेना सेतु के द्वारा समुद्र पार पहॅच गई थी ॥ १४॥ सूत्रधार कतारम्भर्नाटकर्बहुभृमिकः। सपताकर्यशो लेमे भांसो देवकुलैरिव ॥ १५॥। सूत्रेत्यादि । सूत्रधारः पूर्वरङ्गस्य प्रवक्ता चार्चिक्यः, स्थपतिश्च। भूमिका: रात्राणि रामाद्यनुकार्याचस्थाभूमयः, उपभोगनिमित्तान्युत्पत्तिस्थानानि। पताका अर्थप्रकृतिः। उक्तं च-'बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च। अर्थप्रकृतयो होता: पञ्च सर्वप्रयोगगा: ॥' इति। 'यद्ृत्तं तु परार्थं स्यात्प्रधानस्योपकारकम्। प्रधानवच्च कल्पेत सा पताकेति कीत्यते ।' इति वैजयन्ती च पताका ॥१५ ॥ -- मास ने देवमन्दिरों के समान अपने नाटका से लोक मे ख्याति प्राप्त की जिनका आरंभ सूत्रधार करता, जिनमें पात्रों की भूमिकायें (अवस्था) और सहायक कथायें (पताका) रहतीं ॥१५॥ निर्गतासु न वा कस्य कालिदासस्य सुक्तिषु। प्रीतिर्मधुरसानद्रासु मञ्जरोप्विव जायते॥१६॥ निर्गतास्विति । निर्गता उच्चारितमात्राः। आस्तां तावदर्थावगतिः, आपात एव ध्वनिवस्किमपि श्रोत्रहारिण्यः। 'यदुक्तम्-'अपर्यालोचितेऽप्यर्थे बन्धसौन्दर्य- मदा। गीतवद्षृदयाह्लादं तद्विदां विद्धाति यत्। ततकाव्यम्' इत्यादि। तथा गंता: सर्वदेशप्रतीता:, अन्यत्र-निर्गता अभिनयोद्िमाः न वा कस्येत्यनेनैत- १. भूषिकैः। २. मासा। ३. निसर्गसूरवशस्य।
Page 89
हर्षचरितम्
दुकम्। आस्तां तावत्काव्यतत्वविद: सहृदया विवेक्तार:, येऽपि शासापरहितबुद्धयो दुरूढमत्सरप्रायास्तेषामपि या हृदयमाह्लादयन्ति । तथा चोक्तम्-'असुणिन परमंथाण वि हरेइ वाआमआणं कहम्माण। आणाणजकुवलअवणमलद्गघाण वि सुहाह ।।' इति। मधुराश्च ताः सान्द्रा: सरसाः। अन्यन्न-मधुना मकरन्देन किंज- ल्केन रसेन सान्द्रा: सुगन्धयः ॥ १६ ॥। नई उकसी हुई मंजरियो के समान मधुर एवं सरस कालिदास की सूक्तियों में उच्चारणमात्र से ही किसे नहीं आनन्द आता ?॥ १६॥ समुद्दीपितकंदर्पा कृतगौरीप्रसाधना। हरलीलेव नो कस्य विस्मयाय बृहत्कथा॥ १७॥ समुदित्यादि। बृहत्कथा कस्य न विस्मयाय। अपि तु सर्वस्येव गर्वविनाशाय भवतीत्यर्थः। अभ्भुतकथावर्णनाद्वाश्चर्याय। समुद्दीपितो वृद्धि नीतः कंदरपों यस्याम्। कामजननानां बहनां वृत्तान्तानां वर्णनादुद्वोधितः स्मरो ययेति वा।। काव्यसेवया हि शङ्गाररसः समुद्दवति। तथा चोक्तम्-'ऋतुमाल्यालंकारप्रिय जनगान्धवकाव्यसेवाभिः। उपवनगमनविहारैः शङ्गाररसः समुन्भवति ॥' यद्वा- समुद्दीपितः प्रकाशितः ख्याति नीतः कन्दर्पो नरवाहनदत्तो यस्यामिति। स हि कामांश इत्यागम: । कृतं गौर्या विद्याभेदस्याराधन यस्याम्। सा हि नरवाहनद नेनेशारूपाराधितेति तत्रोक्तम्। यद्वा-गौरीं प्रात्ि पूरयति गौरीप्रः । साधनं परि करबन्धो यथाप्रस्तावो यस्याम्। गौरीग्रेरितेन हि हरेण तथा तस्यां परिकरबन्ध कृतो यथा सातीव पिप्रिये। हरलीलापि समुत् सहर्षा, दग्घकामा च । कृतं गौर्या: प्रसाधनं मण्डनं यस्याम् । क्व कामं प्रति तादग्द्वेषः, कव च कान्तां प्रति प्रसाधन मिति कृत्वा विस्मयमाश्चयम्॥१७।। जैसे कामदेव को जलाकर भस्म करना और पार्वती का शृङ्गार करना आदि परस्प 1 विरुद्ध बातों से शिव की लीला किसे नहीं विस्मित करती, उसी प्रकार वर्णनों द्वारा कन्दर्प (कामदेव या नरवाहनदत्त) को प्रकाशित करने वाली एवं पार्वरती के प्रति आराधना से युक्त (गुणाढ्य की) बृहत्कथा किसे नहीं विस्मय-विमुग्ध करती?॥१७॥ तढ्यराजकृतोत्साहैरहृदयस्थेः स्मृतरपि। जिह्वान्त:कृष्यमारोव न कवित्वे प्रवर्तते ॥ १८॥ आढथति। आढयराजः कश्व्ित्कविः। उत्साहो नृत्ते तालविशेष:। उदीर्थमाण गोत्याधार भूतपदोपचारात्काव्यमप्युत्साह इति केचित। यत्र पूर्व श्रोकेनार्थ उपदति प्यते, पश्चास्स एव गधेन वितन्यते, मध्ये वृत्तनिबन्धश्च भवति, स परिसमाह्ा
१. आदय
Page 90
प्रथम उच्छ्ास:
उत्साह उच्यत इत्यन्ये। अपि: समुच्चये। यद्वा-आढयराजहृदयस्था अप्यन्तजिंह्नां नाकषयन्ति, तत्कथं त एव स्मृता इत्यपिशब्दार्थः॥१८॥ - आढ्यराज के उत्साह या महावू कार्य को हृदयस्थ करके स्मरण करने पर मानों मेरी जीभ मुँह के भीतर की ओर ही खिंची जा रही है और कविता करने में प्रवृत्त नहीं हो रही है। निष्कर्ष यह कि आढ्यराज के सामने मैं कवि बनने का साहस नहीं कर पा रहा हूँ।,१८ : तथापि नृपतेर्भक्त्या भीतो निर्वहणाकुलः । करोम्याख्यायिकाम्भोधौ जिह्वाप्लवनचापलम् ॥ १६॥। एवमनौद्धत्यमुक्तवाह-नथेत्यादि। तथापीत्थं जानन्नपि जिह्वाप्नवनलक्षणं चापलं करोमि। यतो नृपतेर्भक्त्याहमभि इतः समन्ताद्युक्त। निर्वहणे समाप्तावाकुलः। जिह्वा चाब्धावकालवातस्तन्र वहन्त्यां कश्चिद्यथा पवनरूपं चापलं करोति। अन्र पत्ते-अभीतोऽत्रस्तः। निर्वहणं पारप्राप्तिः। 'कृत्ये च' इति णतवम् ॥१९ ॥। ऐसा जानता हुआ भी मै सम्राट् के प्रति अपने असाधारण अनुराग से प्रेरित होकर आख्यायिका रूपी समुद्र को पार करने में आकुलता और मय का अनुभव करते हुए भी अपनी जीभ (अर्थात् वाणी द्वारा) के चप्पू द्वारा तैरने की चपलता कर रहा हूँ।।१९।। सुखप्रबोवललिता सुचर्साघटनोज्वलः । शब्दराख्यायिका भाति शय्येव प्रतिपादकेः ॥ २०॥ सुखेत्यादि। सुखेन जायासंमितत्वेन हृदयाह्लादनपूर्वम, न तु वेदेतिहासादि- वत्, यः प्रवोध: प्रकृष्टं बोधनं धर्मादिसाधनव्युत्पत्तिः। उक्तं च-'कटुकौषधिव- त्काव्यमविद्याव्याधिभेषजम्। आह्लाद्यमृतवत्काव्यमविवेकगदापहम्।'इति। सुवर्ण- घटना शोभनाक्षररचना। प्रतिपादकैर्विवत्तिताभिधायकैः । शय्यापन्े-सुखं यः प्रबोध: स्वापादुत्थानम्। सुवर्णघटना हेमयोजना। प्रतिपादकेः खट्वाया उन्नामकेः। तदा पादानां प्रतिच्छन्दाः प्रतिपादकाः पुरुषयत्नोत्थापिताः पादमुद्रास्तैः। अत्र च शोभनो वर्णोडलक्तादिकृतः॥ २० ॥ बिना किसी आयास के सुखपूर्वक समझ में आ जाने से सुन्दर लगने वाली और आकर्षक रचना वाले एवं विवक्षित अर्थ को व्यक्त करने वाले शब्दों से आख्यायिका उस • शय्या के समान शोभित है जिसपर सुखपूर्वक नींद तोडी जाती है और जो सोने से मढ़े पपावों से चमकती है॥ २०॥ जर्यत ज्वलत्प्रतापज्वलनप्राकारकृतजगद्रक्षः। सकलप्रणयिमनोरथसिद्धिथ्रीपर्षतो हर्षः ॥ २१ ॥ १. घटनोज्ज्वला; घटिनोज्ज्वला। २. जयत्युज्ज्वलत्प्र; जयज्ज्वलत्प्र। ३. प्रकार।
Page 91
१० हर्ष चरितम्
इदानीं यमुद्दिश्येयमाख्यायिका क्रियते तस्य 'तथापि नृपतेर्भक्त्या' इत्यनेन नृपतिशब्देन सामान्येन निर्देशं कृत्वा विशेषेणाह-जयनीत्यादि। ज्वलन्दीप्रतया प्रसरनू, प्रताप एव उवलनस्त प्राति पूरयति य क्षाकारस्तेन कृता जगति रक्षा यैन सः। सकलानां प्रणथिनां ये मनोरथास्तत्सिद्धौ श्रियां पर्वतो गिरिः। श्रियस्तन्र कूटीभूता इव स्थिता इति यावत्। यद्वा-यथा पर्वतस्थः कश्चिहरभिभवः, तद्वद्व षंस्था श्रीरिति। अथ च श्रीपर्वताख्यो गिरिरीद्ृगेव। तथा च ज्वलत्प्रकृष्टतापो यो ज्वलनो जठराजि: स एव निषेधकत्वात्प्राकार: सालस्तेन कृता मुक्तेर्विघ्नहेतुतया जगतो भूलोकस्य रक्षा येन सः। अन्यत्रोत्सादनं तद्यावत्। अन्ये तु-त्रिपुरदाहे यो विन्नमकरोदूणेशस्तदा हरेण ज्वलत्प्रकृष्टतापो ज्वलनप्राकारो निर्मितः। तेन च तत्र रच्ता विधीयत इत्याहुः। जवलत्प्रतापो ज्वलनप्राकारश्च द्वौ मुद्रारूपौ मन्त्रवि- शेषौ स्तः, ताभ्यां कृतजगद्रक्ष इति केचित्। प्रणयिन: सिद्धिकामाः । हर्ष: कथा नायकः। इतरत्र-हर्षकारितया हर्षः। सर्वत्र च परमार्थतो हर्ष एव जयति। तस्येवाभिलषणीयत्वात्स एव काव्येन क्रियत इति ध्वनयति॥२१॥ सम्राट् इर्ष की विजय हो, जो सारे जगत् की रक्षा चारों ओर प्रज्वलित प्रतापाछि की दीवार बनाकर करते हैं और जो समस्त प्रियजनों के मनोरथ सिद्ध करने में श्रीपर्वंत के सदृश हैं॥ २१॥
एवमनुश्रयते-पुरा किल भगवान्स्वलोकमधितिष्ठन्परमेठ्ठी विका- सिनि पद्मक्टिरे समुपविष्टः सुनासीरप्रमुखैर्गीर्वाणैः परिवृतो ब्रह्मोद्याः कथा: कुर्वन्नन्याश्च निरवद्या विद्यागोष्टीर्भावयन्कदाचिदासांचक्रे। तथा सीनं च तं त्रिभुवनप्रतीचयं मनुदक्षचाक्षुषप्रभृतयः प्रजापतयः सर्वे च सप्तर्षिपुरःसरा महर्षयः सिषेविरे। केचिटचः स्तुतिचतुराः समुदचा रयन्। केचिदपचितिभाज्जि यजूंष्यपठन्। केचित्प्रशंसासामानि सामानि जगु। अपरे विवृतकतुक्तियातन्त्रान्मन्त्रान्व्याचचक्षिरे। विद्या विसंवादकृताश्च तन्र तेषामन्योन्यस्य विवादाः प्रादुरभवन्। श्वमिति। अनुश्रयते पारम्पर्येणाकण्यते। किलेत्यत एवागमसूचनाय। भग. वानिति केवलनिर्देश उल्लुण्ठनपरिहारार्थम्। ब्रह्मलो कमित्यु के सत्युत्कर्षदायिन्या स्मीयताप्रतिपत्तिन स्यादिति स्वग्रहणं साभिप्रायम। अधितिष्ठन्बहुमानेन तद्योग- क्षेमादिकमुदहन्। परमे पढे तिष्ठतीति परमेष्ठी। विकासिनीति नित्ययोग इनिः।
१. शुनासीर। २. गोर्वाणगणैः। ३. बह्मोदिताः। ४. महामुनयः । ५. अपि विभाजि। ६. सामानि। ७. विततक्रतु०। ८. विद्याविवादाः ।
Page 92
प्रथम उच्छास: ११.
विष्टरमासनम्। सुनासीर इन्द्रः। गिर: स्तुतिरूपा वणन्ति भजन्तीति गीर्वाणा देवा:। गीरेव वाणः शरो येषामिति वा, परिवृतश्चतुर्दिकं वृतः परिवलितः। तस्य -चतुमुखत्वात्। ब्रह्म वदन्तीति ब्रृह्मोद्याः। 'वदः स्वपि क्यप्च'। ब्रह्मणा वेदेन, ब्रह्मणि परमात्मनि वा वेदितव्या ब्रह्मोद्याः। उक्तंच-'ब्रह्मोद्या सा कथा यस्या- सुच्यते ब्रह्म शाश्वतम्' इति। सामान्यविशेषभावेन 'उष्टासिकामासते' इतिवत्। ब्रह्मवदनरूपा वा कथास्तासां वच्यमाणगोष्ठवभिप्रायेण प्राधान्यात्स्वयं करणम्।' निरवद्या दोषरहिताः। तथा च वात्स्यायन :- 'या गोष्ठी लोकविद्विष्टा या च स्वैर- विसर्पिणी। परहिंसात्मिका या चन तामवतरेद्बुधः ॥ लोकचित्तानुव्तिन्या क्रीडा- मात्रककार्यया। गोष्ठ्या सह चरन्विद्वाँल्लोकसिद्धिं नियच्छति ॥' समानविद्या वित्तशीलबुद्धिवयसामनुरूपैरालापैरेकन्रासनबन्धो गोष्ठी। प्रतीच्यः पूज्य: सम्य- गुदात्तादित्रैस्वर्यादिप्राधान्यादुदचारयअ्जगुः। अपचिति: पूजा। सामानि जगुरिति साम्नां गानमेवोचितम्। विद्याविसंवादकृता इति, न तु मात्सर्यादिना। प्रादुरभव- न्नित्यनौचित्यशङ्कया तत्कर्तृत्वपरिहारः। ऐसा सुना जाता है-बहुत पहले की बात है, भगवान् ब्रह्मा अपने ब्रह्मलोक में शासन कर रहे थे। किसी समय विकसित कमल के आसन पर विराजमान हो इन्द्रप्रमुख देवताओं के बीच घिरे हुए शाश्वत ब्रह्म के विषय में चर्चा कर रहे थे और अन्य दोष-रहित विद्यागोषियों में भाग ले रहे थे। उस प्रकार अपने आसन पर वैठे हुए तीनों लोकों के पूजनीय भगवान् ब्रह्मा की सेवा में मनु, दक्ष, चाक्षुष आदि प्रजापति और सप्तर्षि आदि महर्षि संलग्न थे। उनमें कुछ ने बडी स्पष्टता के साथ स्तुतिप्रधान ऋचाओं का पाठ किया। कुछ ने पूजन के यजुर्वेदीय मंत्र पढे। कुछ ने प्रशंसामूलक सामों का गान किया। अन्य लोगों ने यश्ञक्रियाओं के उपयोग में आने वाले मंत्रों की व्याख्या की। वहां उन लोगों के बीच मत-मतान्तर को लेकर परस्पर विद्याविषयक विवाद उठ खडे हुए। अथातिरोषणः प्रकृत्या महातपा मुनिरत्रेस्तनयस्तारापतेभ्राता नान्ना दुर्वासा द्वितीयेनोपमन्युनान्ना मुनिना सह कलहायमान: साम गायन्को- घान्धो विस्वरमकरोत्। सर्वेषु च तेषु शापभयप्रतिपन्नमनेषु मुनिष्व न्यालापलीलया चावधीरयति कमलसंभवे भगवती कुमारी किंचिदुन्मु- कबालभावे भूषितनवयौवने वॅयसि वर्तमाना, गृहीतचामरप्रचलद्ुजलता पितामहमुपवीजयन्ती, निर्भर्त्सनताडनजातरागाभ्यामिव स्वभावारुणा- १. मन्द । २. सामगायः। ३. शापमयात्म्र। ४. अवधीरयति। ५. नवे वयसि। ६. स्वमावारुणपाद।
Page 93
१२ हर्षचरितम्
भ्यां पादपल्लवाभ्यां समुद्धासमाना, शिष्यद्वयेनेव पदक्रममुखरेण नूपुर- युगलेन वाचालितचरणयुगला, धर्मनगरतोरणस्तम्भविभ्रमं बिभ्राण जङ्घाद्वितयम् , सलीलमुत्ककलहंसकुलकैलालापप्रलापिनि मेखलादान्रि विन्यस्तवामहस्तकिसलया, विद्वन्मानसनिवासलग्नेन गुणकलापेनेवा- सावलम्बिना ब्रह्मसूत्रेण पवित्रीकृतकाया, भास्वन्मध्यनायकमनेकमु- कानुयातमपवर्गमार्गमिव हारमुद्धहन्ती, वदनप्रविष्टसर्वविद्यालककरसेनेव पाटलेन म्फुरता दशनच्छदेन विराजमाना, संक्रान्तकम लासनकृष्णाजि- नप्रतिमां मघुरगीताकर्णनावतीर्णशशिहरिणामिव कपोलस्थलीं दधाना, तिर्यक्सावेज्ञमुन्नमितैकभ्रलता, श्रोत्रमेकं विस्वरश्रवणकलुषितं प्रक्षाल- यन्तीवापा ङ्गनिर्गतेन लोचनाश्रुजलप्रवाहेोतरश्रवरोन च विकसितसि- तसि न्धुवारमश्जरीजुषा हसतेव प्रकटितविद्यामदा, श्रुतिप्रणयिभिः ग्रण- चैरिव कर्णावतंसकस कुसुममधुकरकुलैरुपास्यमाना, सूक्ष्मविमलेन प्रज्ञाप्रता- नेनेवांशुके नाच्छादितशरीरा®, वाङ्मयमिव निर्मलं दिक्षु दशनज्योत्स्ना- लोकं विकिरन्ती" देवी सरस्वती श्रुत्वा जहास। प्रकृत्येति। अन्यथा ब्रह्मसन्निधानेन कथमीदृगाक्षेपः। कथमीदशोऽवकाश इत्याह-महातपा इनि। मुनिरित्यनेनास्य ज्ञानप्राधान्यात्तल्यतोद्भासनमतीवो- पकारः। अन्नेस्तनय इति न केवल महातपस्त्वेन यावदत्रितनयत्वेन ब्रह्मलोकप्राप्ति रस्य। ततस्तारापतेरित्यादिना तथाभूतपरमप्रजापतिसम्बन्धयोग्यत्वमस्याख्यायते। द्वितीयेनेति तत्समत्वमुच्यते। कथं सामगानेऽप्यनवहित इत्याह-क्रोधान्ध इति। सर्वेष्वित्यादौ देवी सरस्वती श्रुत्वा जहासेति क्रियाप्रतिपत्तिरस्य मा भूदित्यु- ्तमप्रकृतिरवादन्येत्याद्युक्तम। अन्येन सहालापलीलाकथाक्रीडया। कुमारीति। कुमारीत्वेनास्या :हास्यादिक नानुचितमिति दर्शयति। भूषितेत्यनेन दर्शनीयत्व- माह-पितामहमिति। सर्वप्राधान्यमनेनोक्तम्। निर्भर्त्सनं ताडनं तेन तदर्थ वा यत्ता- डनं रोषान्द्नूमिहननं तद्वशाच्त जातरागाभ्यामिव पादपल्लवाभ्यामित्यनेनारुणत्वं सौकु- मार्य चाह। अत एव गाढताडनेन रक्तत्वमुखेप्ितम्। ताडितो वा यं ताडितस्तत्तल्यो
१. द्वितीयम्। २. कुलकल; कुलाकलालापप। ३. धाम्रि। ४. नेवांशाव। ५. सहजब्रह्म। ६. हारमुरसासमु। ७. पाटलेनेव च। प्रतिबिम्बां मधुर। ८. साममधुर; समम; ९. सावर्णमु । १०. तीवाहविनि। ११. सिन्दु। १२. संसक्तमधु; वतंसमधु। १३. ननुलता। १४. किरन्ती।
Page 94
प्रथम उच्छ्ास: १३.
रागो जातो ययोरिति व्याख्येयम। पदक्रमं पादन्यासपरिपाटी। अन्यन्र च-पदानि च क्रमश्र ततपदक्रमम्, चरणौ पादौ चरणाश्च विशिष्टशाखापाठकता वाचालिता: - चोभिता ययेति। उत्का उत्सुकाः। मेखलादाग्नि रशनागुणे। मानसं चित्तं, सरोवि- शेषक्च। गुणा अपि भास्वान्दीप्रो मध्यनायकः पदकं यत्र तव। अथ च भास्वतो मध्यं तेन नयति सः। यदुक्तम्-'परिव्राड्योगयुक्तश्र शूरश्चाभिमुखे हतः। द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ ॥' इति। मुक्ता मौक्तिकानि, मोक्षगामिनश्र। हारं मुक्ता- कलापं च, अपवर्गसृपि। हारं हरसम्बन्धिनं तत्प्रसादप्राप्यत्वात्। 'अलक्तकरसेनेव पाटलेन' इति वा पाठः। स्फुरतेति रोषात्। भगवतीकपोले शशिहरिणस्यैवावतार: सम्भाव्यत इति शशिपदम्। अत्र हि कपोले ब्रह्मकृष्णाजिनसंक्रान्तिः, तत्र काम- सम्भावना सामान्यहरिणस्यावतरणे। कलुषितं प्रक्षालयन्तीवेति। सलिलस्य चालन- मेव युक्तमिति समुचितेयमुक्तिः। श्रुतिप्रणयिभिरिति। श्रयते इति श्रुतिर्ध्वनिस्तया प्रणयः प्रशंसातिशयो येषां तैः। यद्वा-श्रुती श्रोन्ने तत्कर्तृकः प्रणयः प्रार्थना मधुर- ध्वनित्वाधेषां तैः। कर्णसम्बन्धैरिति व्याख्याने तु कर्णावतंसेत्यादिना पौनरुक्त्यम- परिहार्यम्। श्रुतिर्वेदोऽपि। सूच्मार्थदर्शित्वातसूच्मस्तीक्षण: विमलस्तत्वग्राही। अन्यत्र-सूचमं तनु, विमलं शुक्कम। प्रतानः प्रसारः। इसी बीच स्वभाव से अत्यन्त क्रोधी, मद्दातपस्वी, अत्रि का पुत्र, तारापति का भ्राता दुर्वासा नाम का मुनि उपमन्यु नाम के दूसरे मुनि के साथ झगड़ा कर बैठा और सामगान करते हुए कोध से अन्धे होकर उसने स्वर-भग कर दिया। शाप न दे दे इस डर से सबके सब चुप हो गए और दूसरों के साथ बात करने के बहाने ब्रह्माजी ने भी (उस विस्वर सामगान की) उपेक्षा की। पर कुमारी सरस्वती वहीं उपस्थित थी। वह कुछ कुछ अपना बालभाव छोड़ नये यौवन को सुशोभित करने वाली उम्र में आ पहॅुॅची थी। चॅवर पकड़ कर भुजलता को हिलाते हुए पितामह ब्रह्माजी पर झल रह्दी थी। दुर्वासा के प्रति झुझलाइट के कारण भूमि पर पटकने से मानो लाल हुए पल्लव के समान स्वाभाविक लाल अपने चरणों से शोभित थी। पदन्यास से मुखरित होने वाले नूपुरों से उसके दोनों चरण वाचाल हो रहे थे, मानों पदपाठ और क्रमपाठ के अभ्यास में मुखर दो शिष्य अपने चरण अर्थात शाखा का स्वाध्याय कर रहेहो। उसकी दोनों जांघें शर्मनगर के तोरणस्तम्भ का अनुकरण कर रही थीं। उत्सुक कलहंस की भांति भव्यक्त शब्द करती हुई अपनी करधनी (मेखलादाम) पर वह लीला के साथ किसलयसदृश अपना बायां हाथ रखे हुए खड़ी थी। विद्वानों के चित्त में हमेशा निवास करने से संक्रान्त हुए गुणों (श्लेष से तन्तुओं) के समान कंधे पर लटके हुए ब्रह्मसूत्र से उसका शरीर पवित्र हो रहा था। वह चमकते हुए मध्यमणि से युक्त और अनेक मोतियों से गुम्फित हार को पहने थी, जो सूर्य के मध्य से ले जाने वाले और अनेक मोक्षगामी जीवों द्वारा
Page 95
१४ हषचरितम्
अनुसृत मोक्षमार्ग की तरह प्रतीत हो रहा था। सुख में विद्मान समस्त विद्याओं के चरण के आलते से मानों पाटल हुए (क्रोध से) फड़कते ओठ उसे सुशोभित कर रहे थे। उसके कपोलों पर ब्रह्माजी के काले मृगचर्म की छाया पड़ हह्दी थी, मानों उसके मीठे गानों को सुनने के लिए चन्द्रमा का मृग ही वहाँ उतर कर आ गया हो। उसकी एक भौंह कुछ तिरस्कार का भाव लिए हुए टेढी और ऊपर की ओर उठी हुई थी। आँख के कोने से निकलते हुए आँसू की धारा से मानों वह भ्रष्ट पाठ के श्रवण करने से कलुषित अपने एक कान को धो रही थी और उसके दूसरे कान पर खिले हुए श्वेत सिन्मुवार की मंजरी इँस रही थी जिससे उसका विद्यामद प्रकट हो रहा था। उसके कान पर लगे कनफूल पर मौरे छाए हुए थे, मानों वह्द श्रुति (वेद) से प्रेम करने वाले अनेक प्रणबों (ओं अक्षरों) से उपासित हो रह्दी थी। प्रश्ञा के प्रतान की तरह बहुत बारीक तन्तुओं से बना और उज्ज्वल अंशुक उसका शरीर ढँक रहा था। वह वाझाय के समान निर्मल अपने दाँतों से चाँदनी का आलोक दिशाओं में छिटका रह्दी थी। (दुर्वासा के स्वरहीन पाठ को) सुन कर वह इस पड़ी।
दृष्टा च तां तथा हसन्तीं स मुनिः 'आ: पापकारिणि, दुर्गृहीतविद्या- लवावलेपदुर्विदग्घे, मामुपहससि' इत्युक्त्वा शिरःकम्पशीर्यमाणबन्धविश- रारोरुन्मिषत्पिङ्गलिन्नो जटाकलापस्य रोचिषा सिख्न्निव रोषदहन द्रवेण दश दिशः, कृतकालसंनिधानामिवान्धकारित ललाटपट्टाष्टापदा- मन्तकान्त: पुरमण्डनपत्रभङ्गमकरिकां भ्रकुटिमाबभ्नन्, अतिलोहितेन चक्षुषाऽमर्षदेवताये स्वरुधिरोपहारमिव प्रयच्छन्, निर्दयदष्टदशनच्छ- दृभयपलायमानामिव वाचं रुन्धन्दन्तांशुच्छलेन, अंसावसत्रंसिन: शापशासनपट्टस्येव अध्नन्ग्रन्थिमन्यथा कृष्णाजिनस्य, स्वेदकणप्रति- बिम्बितैः शापशँङ्काशरणागतैरिव सुरासुरमुनिभिः प्रतिपन्नसर्वावयव कोपकम्पतरलिताङगुलिना करेण प्रसादनलग्नामक्षरमालामिवाक्षमाला- माक्षिप्य कामण्डलवेन वारिणा समुपस्पृश्य शापजलं जग्राह। दृष्टेत्यादौ। स मुनिस्तां तथा हसन्ती दृष्ट्रा शापजलं जग्राहेति सम्बन्धः। तथेति
१. जटासञ्चयस्य । २. शोचिवा। ३. ललाटाष्टापदां। ४. अन्तकमण्डन। ५. अंससत्रंसिन: । ६. स्वेदप्रति। ७. शापमयाच्छरण। ८. प्रसादलग्नामक्षमाला विश्षिप्य; अक्षरावलिकामिवाक्षरमाला। ९. स समुप।
Page 96
प्रथम उच्छास: १५
पादताडनभ्रक्षेपादिपूर्वम्। स मुनिरिति प्राग्वर्णितस्वरूपः। आ: इत्यक्षमायाम्। मामिति योऽहं त्रैलोक्यप्रख्यातरोषणस्तमेवेति। समीप एव विशीर्यंते तच्छ्रीलो विशरारुरितश्चामुतश्च। अत एवोन्मिषत्पङ्गलिमा। रोचिषा दीप्त्या। रोषदहनो द्रवो रस इव, द्रवत्वं च यद्यपि विशिष्टस्यव तेजसः सुवर्णादि सम्भवति, तथाप्य- त्रोपचारात्सादृश्यम्। कालः कृष्णो गुणो यमश्च। अन्धकारितं सक्कुचितत्वाददर्श- नीयमेव चकितं ललाटपट्टमेवाष्टापदम्। यथा प्रतिपक्ञि अष्टौ पदान्यस्येत्यष्टापदं चतुरङ्गफलकम्। क्रत एवानेन भ्रूसमुन्नमनमव्यक्कीकृतरेखवत्तया विस्पष्टव्यलीक- मेतत्। 'ललाटमुपगीयते। भ्रवोमूलसमुत्तेपाळुकुटिं परिचन्ते'। सुशब्दः सुतरां नैरपेच्यसूचनाय वा चोभयसम्बन्धः। अंसावस्रसिन इति। संरम्भाच्छ्ासनपट्टः शुक्कत्वाल्निपिकाष्ण्याज्ज सितासितवर्णसंवलितमध्यः पर्यन्तशुक्कश्न भवति। अत एव ते बिन्दुचित्रत्वादुपान्तशुककृत्वाच्च कृष्णाजिनमुत्प्रेक्षते। यथा शासनपट्टे सति कचि- द्आमादावधिकागे भवति, तहुच जनसमूहः प्रार्थनां करोति। सहस्तपादादिके सर्वस्मिनङ्गे गलति। कोपेत्यादौ कम्पग्रहणम्। रोषः शरीरं बाधत इति यावत्। सननिवेशसाधर्म्यादुक्त्तम्-अक्षरमालामिवेति। सरस्वतीसम्बन्धितया चोक्तम्- प्रसादनलप्नामिति। वििप्यन्ते। यक्च विरुद्धपनः प्रसाद्यति स वित्षिप्यते तिरस्क्रि यते। कामण्डलवेन मुनिकरकभवेन। समुपस्पृश्याचम्य।
दुर्वासा ने सरस्वती को उस प्रकार इँसते देखकर कहा-'ओ पाप करने वाली, निम्न रूप से प्राप्त विद्या के लेश पर अभिमान से भरी ओ दुर्विदग्धे, तू मेरा उपहास कर रही है !' यह कह कर मुनि बार-बार शिरःकम्प के कारण बंधन के शिथिल हो जाने पर इधर- उधर खुले हुए, पीताभवर्ण की चमक से युक्त, अपने जटा-समूह के तेज से मानों अपनी क्रोधागनि के द्रव से समस्त दिशाओं को सींचने लगे। उनकी भौहें चढ़ने लगीं, मानों यूमराज का सन्निधान प्राप्त कर चुकी थीं, उनके ललाटरूपी शतरंज खेल के पट्टे को मानों अपनी कालिमा से मलिन कर रह्दी हो और जैसे वे यमराज के अन्तःपुर की पत्रभग- मकरिकाएँ हों। मुनि की आँखें अत्यन्त लाल हो गई, मानों वे अमर्ष देवता के लिए अपने ही रुधिर का उपहार भेंट कर रहे थे। बड़ी बेददी से ओठ कट जाने के भय से भागती हुई वाणी को वे अपने दाँतों की प्रभा के बहाने मानो रोक रहे थे। शाप के शासनपट्ट * भाँति कंधे से गिरते हुए कृष्ण मृगचर्म की गाँठ दूसरे प्रकार से बाँधने लगे। शाप के मषे से शरण में आए हुए की तरह सुर, असुर और मुनि उनके स्वेदकणों से मरे समस्त अङ्गों में प्रतिबिम्बित हो रहे थे। क्रोध से उत्पन्न कँपकँपी के कारण चंचल अंगुलियों वाले हाथ से उन्होंने मानों प्रसन्न करने के लिये लगी हुई अक्षरमाला की भाँति अपनी अक्ष- माला को फॅक दिया और कमण्डलु के जल से आचमन करके शाप देने के लिए तल उठाया।
Page 97
१६ हर्षचरितम्
अत्रान्तरे स्वयंभुवोऽभ्याशे समुपविष्टा देवी मूर्तिमती पीयूषफेनप- टलपाण्डरं कल्पद्रुमदुकूलवल्कलं वसना, बिसतन्तुमयेनांशु केनोन्नतस्त-
भिर्भस्मपुण्ड्रकराजिभिर्विराजितललाटाजिरा, स्कन्धावलम्बिना सुधाफे- नधवलेन तपःप्रभावकुण्डलीकृतेन गङ्गास्त्रोतसेव योगपट्टकेन विर- चितवकच्यका, सव्येन ब्रह्मोत्पत्तिपुएडरीकमुकुलमिव स्फटिकक- मण्डलुं करेण कलयन्ती, दक्षिणमक्षमालाकृतपरिच्षेपं कम्बुनिमितो र्मिकादन्तुरितं तर्जनतरङगिततर्जनीकमुत्क्षिपन्ती करम् , 'आः पाप, क्रोधोपहृत, दुरात्मन्, अज्ञ, अनात्मज्ञ, ब्रह्मबन्धो, मुनिखेट, अपसद, निराकृत, कथमात्मस्खलितविलक्ष: सुरासुरमुनिमनुजर्वृ न्दवन्दनीयां त्रिभुवनमातरं भगवतीं सरस्वतीं शप्तुमभिलषसि' इत्यभिदधाना, रोष- विमुक्त वेत्रासनैरोक्कार मुखरित मुखरु त्वोपदोलायमानजटाभारभरित दिग्भि: परिकरबन्धभ्रमित कृष्णाजिना टोपच्छा याश्यामायमानदिवसैरमर्षनिःश्वास- दोलाप्रेङ्कोलितब्रह्मलोकेः सोमरसमिव स्वेदविसरव्याजेन स्रवद्धिर- ग्निहोतपवित्रभस्मस्मेरललाटैः कुशतन्तुचारु चामरचीरचीवरिभिराषा ढिभिः प्रहरणीकृतकमण्डलुमएडलैमूतैश्चतुभिर्वेदैः सह बृसीमपहाय सावित्री समुत्तस्थौ। अन्नान्तर इत्यादौ मूर्तैश्वतुर्भिर्वेदैः सह सावित्री समुत्तस्थाविति सम्बन्धः। अभ्याशे समीपे। गात्निकाग्रन्थिर्ग्रन्थिविशेषः स्वस्तिकाकारः स्त्रीणामुत्तरीयस्य स्तनोद्देशे भवति। तिलकं पुण्डूकं स्कन्धावंसौ वायुस्थानानि च स्कन्धाः । फेनैस्त दच धवलेन। 'तिर्यग्वस्षसि वित्िस्तं वेकचयकमुदाहृतम्'। सव्येन वामेन। पुण्डरी. कमुकुलं मुकुलितं पद्मम्। कलयन्ती िपन्ती, धारयन्ती वा। परित्षेपः परिवलनम्। कम्बुः शङगः। ऊर्मिका वालिका। दन्तुर इव दन्तुरो व्यासस्तम्। त्जनं निर्भर्त्सनम्। तरङिता तर्जिंता चलिता। तर्जनी प्रदेशिन्यङ्गुष्ठनिकटाङ्गुलिः क्रोधोपहतेत्याह विनाशायव ते क्रोध इत्युक्तं भवति। ब्रह्मबन्धो निकृष्टब्राह्मण। अपसदो नीच
१. आभ्यासे। २. दुगूल। ३. विश। ४. तपोनिरजित । ५. फेनथ ६. शगाष। ७. वैकक्षा,। ८. स्फुरि। ९. दन्तुरं। १०. खेटापसदनि राकृत ११. निराकृते। १२. मनुजमाननीयां। १२. मुखर। १४. आक्षेप। १५. भरित शिरोभि:। १६. कृष्णाजिनपटच्छा। १७. कुशतन्तुचामर।
Page 98
प्रथम उच्छास: १७
निराकृतोऽस्वाध्याय: विलक्षो लजितः । सुरासुरमनुजाश्च परस्परविरुद्धानुष्ठानाः। अत्र पुनरीदशामपि न विप्रतिपत्तिरिति भावः। अभिलषसीति। इच्छामात्रकमपीदं वे महत्साहसमित्यर्थः। ॐकार एव मुखरितं मुखं येषां तैः । परिकरबन्धः पर्यङ्कबन्धः। स चोव्थितस्यापि संरम्भभाजो भवति। आटोपो वक्षःप्रदेशे श्यामायमानो रात्रि- रिवाचर दिवसा यैरहेतुभिरित्यर्थः । अमर्षनिःश्वासैर्दोलाव प्रेङ्गोलितश्चलितो ब्रह्मलोको यैः। कुशतन्तूनां चामरमिव चामरं गुच्छः। कुशतन्तुचामरं दर्भपिजलम, चीर- घीवरं वृत्तत्वग्वस्त्ं ते विद्येते येषां तैः। 'आषाढसंज्ञो दण्डस्तु पालाशो व्रतचारिणाम्'। इस अवसर पर देवी सावित्री ब्रह्माजी के समीप सदेह बैठी थी। वह अमृत के फेन- पटल के सदश उज्ज्वल कल्पद्रुम से प्राप्त दुकूलाकृति छाल को पहने थी। उसने अपने उन्नत स्तनों के मध्य को बिसतन्तु के बने हुए अंशुक की स्वस्तिकाकार गाँती से बाँध रखा था। मस्म की तीन रेखाएँ उसके ललाट के प्रांगण में शोभायमान थीं मानों उसके अपने तपोबल से जीते गए तीनों भुवन की जयपताका हों। कंधे पर अवलम्बित, अमृत- फेन के समान धवल और मानों तपस्या के प्रभाव से टेढ़े किए हुए गङ्गा के सोते के समान उसने अपने योगपट्ट को वक्ष पर टेढ़ा लटका कर वैकच्यक बना लिया था। उसके बायें हाथ में ब्रह्माजी की उत्पत्ति वाले पुण्डरीक के मुकुल के सद्टश स्फटिक मणि का कमण्डलु डोल रहा था। वह अपनी दाहिनी भुजा को ऊपर की ओर फेंक रह्दी थी, जो अक्षमाला से परिवेषटित, शंख की बनी अंगूठी से व्याप्त थी और जिसकी तर्जनी चञ्चल हो रही थी। वह बोल उठी-'अरे पापी, क्रोध का मारा, दुरात्मा, मूर्ख, अपने आप को न पहचानने वाला, पतित ब्राह्मण, पाखण्डी साधु, नीच, स्वाध्यायशून्य, अपनी गलती से लज्जित, तू देवता, असुर, मुनि, मनुष्यस्मूद्द द्वारा वन्दनीय त्रिभुवन की माता देवी सरस्वती को शाप देना चाहता है?' यद् कहती हुई सावित्री मूर्तिमान चारों वेदों के साथ कुशासन छोड़ उठ खड़ी हुई। क्रोध से उन मूर्तिमान् वेदों ने भी अपने-अपने वेत्रासन छोड़ दिए, उनके मुख ओंकार की ध्वनि से भर रहे थे, वेग से ऊपर की ओर फेंकने से उनका चज्चल जटाभार मानों दिशाओं में फैलने लगा। उनकी कमर में लपेट कर बाँधे हुए काले मृगचर्म की घनी छाया से दिन में अंधेरा छाने लगा, वे अपने अमर्षजन्य निश्वासों से मारे ब्रह्मलोक को दोलायमान करने लगे। उनके शरीर से सोमरस के समान स्वेदजल भिकल रहे थे। अग्निहोत्र के पवित्र भस्म से तनके ललाट चमक रहे थे। वे कुश के तन्तुओं से बने चामर एवं वल्कल और आषाढ़संश्ञक पलास का दण्ड धारण किए हुए थे। वे अपने कमण्डल से मारने के लिए तत्पर हो उठे। ततो 'मर्षय भगवन्, अभूमिरेषा शापस्य' इत्यनुनाथ्यमानोऽपि विबुध-, 'उपाध्याय, स्खलितमेकं क्षमस्व' इति बद्धाञ्जलिपुटैः प्रसाद- २ ह० च०
Page 99
१८ हर्षचरितम्
मानोऽपि स्वशिष्यैः, 'पुत्र, मा कृथास्तपसः प्रत्यूहम्' इति निवार्यमा णोऽप्यत्रिणा, रोषावेशविवशो दुर्वासाः 'दुर्विनीते, व्यपनयामि ते विद्या जनितामुन्नतिमिमाम् , अधस्ताद्गच्छ मत्यनोकम्' इत्युक्त्वा तच्छापोदके विससर्ज। प्रतिशापदानोद्यतां सावित्रीम् 'सखि, संहर रोषम्, असं स्कृतमतयोऽपि जात्यैव द्विजन्मानो माननीयाः' इत्यभिद्धाना सरस्व- त्येव न्यवारयत्। तत इत्यादौ शापोदकं जग्राहेति विससर्जेति सम्बन्धः। मर्षय समस्व । अनुना- थ्यमान: प्राथ्यमानः । प्रत्यूहं विन्नम्। उन्नतिमिति। उच्चदेशस्थश्चाधस्तान्नीयत इति समुचितेयमुक्तिः । असंस्कृतमतय: संस्काररहिताः । तब 'हे भगवन्, क्षमा करो, यह शाप देने योग्य नहीं' इस प्रकार देवताओं के प्रार्थना करने पर भी, 'पुत्र, तपस्या में विघ्न उत्पन्न न करो', इस प्रकार अत्रि द्वारा रोके जाने पर भी क्रोध के वशीभूत दुर्वासा ने कहा-'दुर्विनीते, मैं तेरे इस विद्याजनित गर्व को दूर करता हू, तू यहाँ से नीचे मर्त्यलोक में गिर' और शाप के जल को छिड़का। प्रतिशाप देने के लिए झट सावित्री तैयार हो गई तो सरस्वती ने यह कहा-'सखी, तू अपने क्रोध को समेट ले, सस्कार-शून्य बुद्धि होने पर भी जाति के कारण ब्राह्मण हमारे मान्य हैं' और उसे रोक रखा। अथ तां तथा शप्तां सरस्वतीं दृष्टा पितामहो भगवान्कमलोत्पत्ति लग्नमृणालसूत्रामिव धवलयज्ञोपवीतिनीं तनुमुद्वहन, उद्धच्छ्रदच्छाङ्गुली यमरकतमयूखलताकलापेन त्रिभुव नोपप्लव प्रशमकुशापीडधारिशोव दक्षि ऐोन करेण निवार्य शापकलकलम्, अतिविमलदीघैर्भाविकृतयुगारम्भसू त्रपातमिव दिक्षु पातयन् दशनकिरण:, सरस्वतीप्रस्थानमङ्गलप टह्देनेव पूरयन्नाशा, स्वरेण सुधीरमुवाच-'ब्रह्मन्, न खलु साधुसेवितोडयं पन्थाः येनासि प्रवृत्तः । निहन्त्येष परस्तात्। उद्दामप्रसृतेन्द्रियाश्वसमु त्थापितं हि रजः कलुषयति दृष्टिमनक्षजिताम्। कियद्दूरं वा चक्षुरीक्षते। विशुद्धया हि घिया पश्यन्ति कृतबुद्धयः सर्वानर्थानसतः सतो वा निसर्गविरोधिनी चेयं पयःपावकयोरिव धर्मक्रोधयोरेकत्र वृत्तिः । आले कमपहाय कथं तमसि निमज्जसि ? क्षमा हि मूलं सर्वंतपसाम्। परदे षदशनदक्षा दृष्टिरिव कुपिता बुद्धिर्न ते आत्मरागदोषं पश्यति।। १. प्रततिशञापोद्यता सावित्रा०। २. रुषाम्। ३. इत्यभिदधती।
Page 100
प्रथम उच्छास: १६ महातपोभारवैवधिकता, क पुरोभागित्वम् ? अ्रप्रतिरोषणश्चक्षुष्मानन्ध एव •जनः । नहि कोपकलुषिता विमृशति मतिः कर्तव्यमकर्तव्यं वा। कुपि- तस्य प्रथममन्धकारीभवति विद्या, ततो भ्रुकुटिः। आदाविन्द्रियाणि रागः समास्कन्दति, चरमं चक्षुः । आरम्भे तपो गलति, पश्चात्स्वेदसलिलम्। पूर्वमयशः स्फुरति, अ्रनन्तरमधरः। कथं लोकविनाशाय ते विषपाद- पस्येव जटावल्कलानि जातानि । अनुचिता खल्वस्य मुनिवेषस्य हारय- ष्टिरिव वृत्तमुक्ता चित्तवृत्तिः । शैलूष इव वृथा वहसि कृत्रिममुपशमशून्येन चेतसा तापसाकल्पम्। अल्पमपि न ते पश्यामि कुशलजातम्। अनेना- तिलघिन्नाऽद्याप्युपर्येव प्लवसे ज्ञानोदन्वतः । न खल्वनेडमूका: एडा जडा वा सर्व एते महर्पयः । रोषदोषनिषदे स्वहृदये निग्राह्ये किमर्थमसि निगृहीतवाननागसं सरस्वतीम्। एतानि तान्यात्मप्रभादस्खलितवैल- दयाणि, यैर्याप्यतां यात्यविदग्धो जनः' इत्युक्त्वा पुनराह-'वत्से सरस्वति, विषादं मा गाः । एषा त्वामनुयास्यति सावित्री। विनोद- यिष्यति चास्मद्विरहदुःखिताम्। आत्मजमुखकमलावलोकनावधिश्च ते शापोऽयं भविष्यति' इति। एतावदभिधाय विसर्जित सुरासुरमुनिमनुज- मण्डल: ससंभ्रमोपगतनारदस्कन्धविन्यस्तहस्तः समुचिताह्निककरणा- योदतिष्ठत्। सरस्वत्यपि शप्ा किंचिद्धोमुखी धवलकृष्णशारां कृष्णा- जिनलेखामिव दृष्टिमुरसि पातयन्ती सुरभिनिःश्वासपरिमललग्नैर्मूतैः शापाक्षरैरिव षट्चरणचक्रेराकृष्यमाणा शापशोकशिथिलितहस्ताऽधो- मुखीभूते नोपदिश्यमानमर्त्य लोकाव तरणमार्गेव नखमयूख जालकेन नूपुर- व्याहाराहूतैभवनकल हंसकुलै ्र् ह ्ालोकनिवासिहृद्यैरिवानुगम्यमाना समं सावित्र्या गृहमगात्।
अथेत्यादौ भगवान्पितामहः सुधीरमुवाचेति सम्बन्धः। नथेति। तेन प्रकारेण। निरपराधां सरस्वतीमित्यर्थः। नवलयज्ञोपवीतिनीमिति। प्रशंसायां नित्ययोगे वा मत्व- र्थीयः। 'बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः' इतिवत्। अन्यथा कर्मधारये कृते मत्वर्थीय एकबुद्धयनुमितौ बहुवीही प्रतिपत्तिरभवतीति। इतरत्र तु बुद्धिद्वयमिति लघुत्वात्म्र- क्रमस्येत्युक्तम। उद्गच्छ तच्छाङ्गुलीयमरकतस्य मयूखलताकलापो यस्य तेन करेण। आपीडः समूहः। पातं विन्यासम्। पातय कुर्वन्। अत्र हि धात्वर्थगतानुष्ठानमात्र- वृत्ति: क्रिया। यथा-'संवस्ते चालिते वस्त्रे' इति। पन्था व्यवहारः, मार्गश्र।
Page 101
२० हर्षचरितम्
निहन्ति पातयति। प्रसृतानि गन्तुं प्रवृत्तानि, प्रसृता च जङ्गा। रजो रागः, धूलिश्। कलुषयति कार्याकार्यदर्शनासमर्थां करोति। दृष्टि बुद्धिम, नेत्रं च। अक्षाणी- न्द्रियाणि, रथाङ्गं चाक्षः। तेन च रथो लच्यते। कृतबुद्धयः संस्कृतमतयः। असद्विद्यमानम्। निसर्ग: स्वभावः। आलोको विवेकः, प्रकाशश्च। तमः अन्धकारं, अज्ञानमपि। दोषा:, सव्यमण्डलत्वादीनि च। कुपिता क्रुद्धा, धातुवेषम्यदूषिता च। आत्मरागदोषमिति। आत्मभूत गुणदर्शनम्, लौहित्यलक्षणं च विकारम्, 'वोढा भारस्य धीमन्िर्जनैवैवधिकः स्मृतः। दोषकग्राहिह्ृदयः पुरोभागी निगद्यते॥' रागोऽभूतगुणाभिनन्दनम, रक्तता च। जटा: शिखा:, मूलानि वल्कलानि मुनि वस्त्राणि, त्वचश्च। वृत्तमुक्ता शीलेन त्यक्ता, परिवर्तुलमौक्तिका च। 'जायोपजीवि हि जन: शैलूषः कथितो बुधैः'। आकल्पो वेषः। जातं प्रकारः। अतिलघिमानु- पादेयता तुच्छत्वात्। उपयेवेत्यन्तःप्रवेशाभावाद । लघुश्च जलोपरि पृवते। 'कथिता अनेडमूका: श्रोतुं वक्तुं च खलु न ये शक्ताः। एडास्तु श्रुतिहीना जडास्तु मूर्खा बुधेः प्रोक्ताः ॥ रोष एव दोषस्तस्य निषद्या नियमेनावस्थितियंत्र तस्मिन्स्व- हृदये ते। यद्वा-रोषदोषस्य निषदया आपणत्वं तस्यामन्त्रणम् हे रोषदोषनिषधे इति व्याख्येयम्। निगृहीतवान्प्राप्तवानू। 'आगः पापापराधयोः'। वैलच्यं लजि तम्। याप्यो गहयः। पुनरादेति। अविश्रान्तेऽप्युक्तिक्रमे पुनरित्युपादानं वाच्यता परिहाराय। वत्से इति प्रसादाविष्करणार्थम्। एषेति। या तवैव स्तिनग्धा। विनोद- यिष्यति सुखयिष्यति। सरस्वतीति। सरस्वत्यपि शप्ता गृहमगादिति सम्बन्धः। शारां शबलाम्। धवलकृष्णामित्येव वक्तव्ये शारग्रहणं संवलितवर्णद्वयप्रतीत्य । थम्। अधोमुखीभूतेनेति। योऽधिकरणवशादनिष्टमुपदिशति स लज्जादिनावश्यम घोमुखीभवति। जालकं समूहः । व्याहार उक्तिः।
तूब पिताभह भगवान् ब्रह्मा ने दुर्वासा के शाप से ग्रस्त सरस्वती को देखा। उनके शरीर पर सफेद जनेऊ ऐसा लगता था मानों कमल में उत्पत्ति के होने से उसके मृणाल सूत्र लग गए हों। उन्होंने अपने दाहिने हाथ से, जिसकी निर्मल अंगूठी के मरकत से किरणें फूट कर निकल रह्दी थीं और जो त्रिभुवन के कष्ट को दूर करने के लिए कुश की पवित्री धारण कर रहा था, शापजन्य कोलाहल को शान्त किया। अति विमल और फैलती हुई दाँतों की किरणों से मानों भविष्य के होने वाले सतयुग का आरम्मिक सूत्रपात करते हुए, सरस्वती के प्रस्थान के समय मङ्गलपटह के समान अपनी आवाज से दिशाओं को भरते हुए ब्रह्माजी ने गम्भीरतापूर्वक कहा-'हे ब्राह्मण, आपने जिस मार्ग को अपनाया है वह अच्छे लोगों के द्वारा सेवित नहीं है। अन्त में गिरा देता है। जो जितेन्द्रिय नही हैं उनकी आँखें उच्छङ्गल (बेलगाम) इन्द्रियरूपी घोडों द्वारा उठी धूल से भर जाती हैं। चर्मचक्षु कहाँ तक देख सकते हैं? बुद्धिमान् लोग अपने विशुद्ध प्रज्ञारूपी चक्षु से
Page 102
प्रथम उच्छास: २१
समस्त भले-बुरे को देख लेते हैं। जल और अगनि के समान धर्म और क्रोध का एक जगह रहना स्वभाव से विरुद्ध है। प्रकाश (विवेक) को छोड़ अंधकार (अज्ञान) में क्यों गिर रहे हो? क्षमा तो सब तपस्याओं का मूल है। दूसरों की बुराइयों को ही देखने में निपुण दृष्टि के समान तुम्हारी क्रोध से अभिभूत दृष्टि अपने ही भीतर उत्पन्न राग को नहीं देख पा रही है। कहाँ महान् तप के भार को वद्दन करने की क्षमता और कहाँ एकमात्र दूसरों के अवगुण ग्रहण करना ! अत्यन्त क्रोधी स्वभाव का नेत्रधारी भी अन्धा है, क्योंकि क्रोध से कलुषित हो जाने पर बुद्धि कर्तव्य और अकर्तव्य का विचार नहीं कर पाती। पहले क्रोधी व्यक्ति की विद्या धुँधली हो जाती है और पीछे उसकी भौंह। पहले राग इन्द्रियों को घेरता है, पीछे (लाली रूप में) आँखों में व्याप्त हो जाता है। आरम्भ में तपस्या विगलित हो जाती है, पश्चात् स्वेदजल। पहले अयश स्फुरित होने लगता है, फिर अधर (फड़फड़ाने लगता है)। विषवृक्ष के समान तुम्हारे जटारूपी वल्कल लोक- विनाश के लिए कैसे उत्पन्न हो गए ? तुम्हारी शीलरहित चित्तवृत्ति मुनिवेश के लिए ह्ारयष्टि के समान अनुचित है। शमभाव से रहित चित्त के द्वारा नट के समान कृत्रिम तपस्वी के भेस को व्यर्थ ही ढो रहे हो। (इससे) तुम्हारा भी कल्याण नही देख रहा हूं। इसी हल्केपन से आज भी तुम ज्ञान-समुद्र के ऊपर-ऊपर हो तैर रहे हो। ये सब मददर्षि कानों के बहरे, आँखों के अंधे और मूर्ख नहीं हैं। जहाँ क्रोध जैसा मह्दान् दोष नियमतः वर्तमान रहता है ऐसे अपने हृदय को तुम्हें नियन्त्रित करना चाहिए। फिर भी क्यों तुमने निरपराध सरस्वती को शाप से जकड़ डाला। अपनी असावधानी से हुई गलतियों से लज्जित होने का यही अवसर है, जिनसे मूर्ख निन्दनीय होता है।' यह कह कर बक्मा जी ने फिर कहा-'वत्से सरस्वती! दुखी मत हो, यह सावित्री तेरे साथ जायगी। हमारे विरह से दुखी होने पर यह तुझे बतलाएगी। पुत्र का मुखकमल देखने तक तेरे इस शाप की अवधि है।' इतना कह कर ब्रह्माजी ने सुर, असुर और मुनि के मण्डल को अपने- अपने स्थान पर विदा किया और स्वयं शीघ्र पहुंचे हुए नारद के कन्धे पर हाथ रख कर समुचित दैनिक क्रिया करने के लिए उठ खड़े हुए। सरस्वती भी शप्त होने के कारण कुछ सिर झुकाए सावित्री के साथ घर चली। कृष्ण मृगचर्म की रेखा जैसी उज्जवल और श्याम अपनी आँखे वह वक्ष पर डाल रही थी। मूर्तिमान् शाप के अक्षरों के समान मौरे मैसकी श्रवास की सुगन्धि के साथ लग गए मानों उसे रोक रहे थे। शापजन्य शोक से उसके हाथ शिथिल पड़ गए थे। नीचे की ओर दौड़ती हुई उसके नखों की किरणें मानों उसे मत्यलोक में अवतीर्ण होने का मार्ग बतला रह्दी थीं। ब्रह्मलोक में निवास करने वाले लोगों के हृदय के समान भवन के कलहंस उसके नूपुरों की आवाज से बुलाए जाने पर उसका पीछा करने लगे।
अत्रान्तरे सरस्वत्यवतरणवार्तामिव कथयितुं मध्यमं लोकमवतता-
Page 103
२२ हर्षचरितम्
रांशुमाली। क्रमेण च मन्दायमाने मुकुलितबिसिनीविसरव्यसन विषरण- सरसि वासरे, मधुमदमुदितकामिनीकोपकुटिलकटाक्षक्षिप्यमाण इव क्षेपीयः क्षितिधरशिखरमवतरति तरुणतरकंपिलपनलोहिते लोकैकचक्षुषि
मक्षीरोदलहरीक्षालितेष्विव दिव्याश्रमोपशल्येषु, अपराह्मप्रचारचलिते चामरिणि चामीकरतटताडनरणितरदने रदति सुरस्रवन्तीरोधांसि स्वैर- मैरावते, प्रसृताने कविद्याध राभिसारिकास हस्त्रच र णाल च्र करसा नुलिप्त इव प्रकटयति च तारापथे पाटलताम्, तारापथप्रस्थितसिद्धदत्तदिन- करास्तमयार्ध्यावजिते रख्जितककुभि, कुसुम्भभासि स्रवति पिनाकिप्रण- तिमुदितसंध्यास्वेदसलिल इव रक्तचन्दनद्रवे, वन्दारुमुनिवृन्दारकवृन्द- वध्यमानसंध्याञ्जलिवने, ब्रह्मोत्पत्तिकमलसेवागतसकलकमलाकर' इव राजति ब्रह्मलोके, समुच्चारिततृतीयसवनब्रह्मणि व्रह्मणि, ज्वलितवैतान-
मन्दिरेषु, अघमर्षणमुषितकिल्बिषविषगदोल्लाघलघुषु यतिपु संध्योपास- नासीनतपस्विपङ्गिपूतपुलिने प्लवमाननलिनयोनियान हंसहासदन्तुरि- तोर्मिणि मन्दाकिनीजले, जलदेवतातपत्रे पत्रर्थकुलकलत्रान्तःपुरसौघे, निजमधुमधुरामोदिनि कृतमधुपमुदि मुमुदिषमाणो कुमुदवने, दिवसाव- सानताम्यत्तामरसमघुरमघुसपीतिप्रीते सुषुप्सति मृदुमृणालकाएडकएटू- यनकुण्डलितकंधरे धुतपक्षराजिवीजित राजीवसरसि राजहंसयूथे, तटलता- कुसुमधूलिधूसरितसरिति सिद्धपुर पुरंध्रिधम्मिल्लमल्निकागन्धग्राहिणि सायं -- तने तनीयसि निशानिःश्वासनिभे नभस्वति, संकोचोदञ्दुच्चकेसरको- टिसंकटकुशेशयकोशकोटरकुटीशायिनि षट्चरणचक्रे, नृत्योद्धूतधूर्जटि जटाटवीकुटजकुडमर्लानकरनिभे नभस्तलं स्तबकयति तारागणे, संध्या- नुबन्धताम्रे परिणमत्तालफलत्वक्त्विषि कालमेघमेदुरे, मेदिनीं मीलयति। नववयसि तमसि तरुणतरतिमिरपटलपाटनपटीयसि समुन्मिषति यामि नीकामिनीकर्णपूरचम्पककलिकाकदम्बके प्रदीपप्रकरे, प्रततुतुहिनकिरणकि- रणलावण्यालोकपाण्डुन्याश्याननीलनीरमुक्तकालिन्दी कूलबालपुलिनायमाने शातकतवे कशयति तिमिरमाशामुखे, खमुचि मेचकितविकचितकुवल- यसरसि शशधरकरनिकरकचग्रहाविले विलीयमाने मानिनीमनसीव
Page 104
प्रथम उच्छास: २३
शर्वरीशबरीचिकुरचये चाषपक्षत्विषि तमसि, उदिते भगवत्युद्यगिरि- शिखरकटककुहरहरिखर नखरनिवहद्देतिनिह त निजहरिणगलित रुधिर निच- यनिचितमिव लोहितं वपुरुदयरागधरमधरमिव विभावरीवध्वा धारयति श्वेतभानौ, अचलच्युतचन्द्रकान्तजलधाराधौत इव ध्वस्ते ध्वान्ते, गोलो- कगलितदुग्धविसरवाहिनि दन्तमयमकरमुखमहाप्रणाल इवापूरयितुं प्रवृत्ते पयोधिमिन्दुमण्डले, स्पष्टे प्रदोषसमये सावित्री शून्यहृदयामिव किमपि ध्यायन्तीं सास्त्रां सरस्वतीमवादीत्-'सखि, त्रिभुवनोपदेशदानदक्षाया- स्तव पुरो जिह्वा जिह्वेति मे जल्पन्ती। जानास्येव यादृश्यो विसंस्थुला गुणवत्यपि जने दुर्जनवन्निर्दात्तिण्याः क्षणभङ्गिन्यो दुरतिक्मणीया न रमणीया दंवस्य वामा वृत्तयः । निष्कारणा च निकारकणिकापि कलुषयति मनस्विनोऽपि मानसमसद्दशजनादापतन्ती। अनवरतनय- नजलसिच्यमानश्च तरुरिव विपल्लवोऽपि सहस्रधा प्ररोहति। अतिसु- कुमारं च जनं संतापपरमाणवो मालतीकुसुममिव म्लानिमानयन्ति । महतां चोपरि निपतन्नगुरपि सृणिरिव करिणां क्रेशः कदर्थनायालम्। सहजस्नेहपाशग्रन्थिबन्धनाश्र बान्धवभूता दुस्त्यजा जन्मभूमयः । दार- यति दारुण: क्रकचपात इव हृदयं संस्तुतजनविरहः, सा नार्हस्येवं भवितुम्। अभूमि: खल्वसि दुःखदवेडाङ्ुरप्रसवानाम्। अपि च पुरा- कृते कर्मणि बलवति शुभेऽशुभे वा फलकृति तिप्ठत्यधिष्ठातरि प्रष्ठे पृष्ठ- तश्च कोऽवसरो विदुषि शुचाम्। इद च ते त्रिभुवनमङ्गलैककमलममङ्ग- लभूता: कथमिव मुखमपवित्रयन्त्यश्रुबिन्दवः । तदलम्। अरधुना कथय कतमं भुवो भागमलंकर्तुमिच्छसि। कस्मिन्नवतितीषति ते पुण्यभाजि प्रदेशे हृदयम्। कानि वा तीर्थान्यनुग्रहीतुमभिलषास। केषु वा धन्येषु पोवनधामसु तपस्यन्ती स्थातुमिच्छसि। सज्जोऽयमुपचरणचतुरः सहपांशुक्रीडापरिचयपेशलः प्रेयान्सखीजन चिति तलाबतरणाय ।ा अन न्यशरणा चाद्यव प्रभृति प्रतिपद्यस्व मनसा वाचा क्रियया च सर्वविद्या- विधातारं दातारं च श्वःश्रेयसस्य चरणरजःपवित्रितत्रिद्शासुरं सुधा- सूतिकलिकाकल्पितकर्णावतंसं देवदेवं त्रिभुवनगुरुं त्रयम्बकम्। अल्पीय- सैव कालेन स ते शापशोकविरति वितरिष्यति' इति।
Page 105
२४ हर्षचरितम्
मध्यमं लोकं भूमिम्। अंशुमाली रविः। क्रमेणेत्यादावस्मिन्सति साविश्री सरस्वतीमवादीदिति सम्बन्धः। विसरशब्द औणादिक: षण्डपर्यायः। मुदिताः सक्जातमन्मथाः । कामिन्यः शङ्गारिण्यः। सम्भोगान्तरायकारी कथमयमद्यापि नास्तमेतीत्यतः कोप: । न्षिप्यमाणश्चातित्वरितं पतति। नेपीयस्तूर्णतरम्। लपनं वदनम्। लोकेत्यादिना सम्भोगविप्नकारित्वमेव प्रकाश्यते। माहेयी गौः। उद्दाम: प्रवृद्धिं गतः। उपशल्यं समीपम्। चामीकरं सुवर्णम्। रदना दन्ताः। रदति विलिखति। सुरस्रवन्ती गङ्गा। रोधस्तटम्। स्वैरं स्वेच्छम्। 'या दूतिका गमन- कालमपाहरन्ती सोढं स्मरज्वरभरारतिपिपासितेव। निर्याति वल्लभजनाघरपानलो- भात्सा कथ्यते कविवरैरभिसारिकेवि ॥' तारापथो नभः। आवर्जिते प्रकीणे। ककुभो दिश:। कुसुम्भं पद्मकम्। रक्तचन्दनद्रवे स्रवति सतीति योजना। वन्दारु वन्दनशीलम्। वृन्दारकशब्दः प्रशंसायाम्। सवनं प्रातर्मंध्याह्ने सायं च सोम- यागैकदेशस्नानमित्यन्ये। ब्रह्म वेदः। वैतानो यज्ञभवः । जटालानि व्याप्तानि। अजिराण्यङ्गणानि। आरब्धे धर्मसाधने शिबिरे पुण्योपकरणस्कन्धावारे नीराज- नास्यं शान्तिकर्म येषु। धर्मोपकरणविषये मा दोषः प्रादुरभवन्निति। 'शमनं सर्वपापानां जप्यं त्रिष्वघमर्षणम्'। गदो रोगः। उल्लाघं स्वस्थताकरम्। यत- यश्चतुर्थाश्रमिणः । सथो जलत्यक्तं तटं पुलिनम्। नलिनयोनिर्ब्रह्मा। हंसानां हास: शौकयं, हंसा एव वा शुक्कतया हासः । दन्तुरा एव दन्तुरिताः । ये च सहासास्ते लच्यमाणदन्तद्वया दन्मुरा इव दश्यन्ते। आतपत्रं छन्म्। पत्ररथाः पत्तिणः। कलव्नं दारा:। मधु मकरन्दः, मद्यं च। मधुपा अ्रमरा, मद्यपाश्र। मुमुदिषमाणे चिचकि सिषति। अन्यन्न,-मोदितुमिच्छति। प्रारिप्स्यमानगीतादिगोष्ठीबन्ध इति यावतू। 'मञ्चाः क्रोशन्ति' इतिवत्। नाम्यदिति। ताम्यन्ति, न तु तान्तानि, प्रदोषस्य न तावत्प्रवृत्तत्वात्। मधु, मद्यमपि। सपीतिस्तु सहपानम्। अनेन तु प्रेमातिशय आवेद्यते। सुषुप्सति निद्धासति। मृद्विति। कण्डूयनं चिक्रियाविशेषम्। कुण्ड .- लिता चक्रीकृता। राजीवं पभ्नम्। राजहंसा हत्यत्रैकशेषः । तटशब्दः प्रत्यासत्यु- पलक्षणारथं:। पुरंधिरुत्तममहिला। धम्मिल्लाः संयताः कचाः। मजिका भूपदी। एषा च सायमेवोन्मिषति। सायतने दिनान्तभवे। कोष: कुड्मलम्। कोटरमभ्य- न्तरम्। कुटी गेहम्। शयनमत्र विश्रमणम्, न तु स्वापः, पौनरुकस्यापत्तेः अटवीति विवच्ितम्। तत्रैवाकृत्रिमकुसुमसंबन्धात। कुटजं गिरिमल्निका। कुड्मलं कलिका। निकर: समूहः। अनुबन्ध: संस्कारः। परिणमज्रठीभवत्। तालस्तृण राज:। मेदुरं घनम्। मील्यात स्थगयति। नववयसि प्रत्यग्रे। चम्पको हेमपु. पपकः। आश्यानमीषच्छुष्कम्। नीरं जलम्। कालिन्दी यमुना। नीलिमाभिप्रा- येणैतत्पदम्। यस्तटभागो वारिणा त्यक्तस्तत्पुलिनम्। कूलं ततोऽन्यत्। क्रश- यति तनूकुवति। खमुचि त्यक्ताकाशे। भूभागमवलम्बमान इत्यर्थः । मेचकितं
Page 106
प्रथम उच्छास: २५
निर्विभागतां नीतम्। शशधरकरैः स्वीकारेण करम्बितेऽत एव सयं गच्छन्ति। अन्यत्र चन्द्ररश्मीनां धारणेन सेवनेन किंकर्तव्यतामूढ एवमधिगलत्याद्रतां भज- माने। केशपाशपने तु विस्त्रंसमाने। चाष: किकीदिवि: पक्षी। हरिः सिंहः। नखरा नखाः। हेतिरायुधम्। विभावरी रान्रिः। श्वेतभानुश्न्द्ः। अचलः, अर्था- दुदयाचलः; गोलोको रश्मिसमूहो वा। मकरमुखमिव मुखमग्रमस्येति समासः। विसंस्थुला निर्मर्यादाः। दुर्जनवन्निर्दाक्िण्याः क्रराः। चणभङ्गिन्य इत्याश्वासनगर्भ- यमुक्िः। वामाश्च स्तिय ईदृश्य एव। निकार: परिभवः। कणिका लेशः, शर्करिका त। कलुषयति दूषयति, कालुष्यं नयति च। मानसं चेतः, सरश्र। अनवरत- मश्रुणा सिच्यमानः। अनवरतं घटसारणीप्रणालादिना नयनं प्रापणं यस्य तादशो जलेनोचयमाणश्च। विपल्लव आपल्लेशः, विगतपल्नवश्च। प्ररोहति स्थिरीभवति। तरुपने प्ररोहा विद्यन्ते यस्य स अरोहः,स,इवाचरति प्ररोहतीति व्याख्या। संताप: खेद:, ऊष्मा च। मालतीकुसुमं सुमनःपुष्पमतिसुक्कुमारम्। महान्त उत्तमा: द्राघीयांसश्च। सृणिरङ्ुशः। मातरोऽपि जन्मभूमयः। दारुणो विषमः काष्ठस्य च। क्रकचः करपन्रम्, हृदयं चित्तम्, मध्यं च। संस्तुतः परिचितः। सेति। सर्वनामपदं जानासीत्यादिपूर्वोक्तार्थगर्भीकारेण। अभूमिरस्थानम्, अन्षेत्रं च। दवेडो विषम्। शुभेऽशुभे वेत्यादि। सप्रतिपक्षा लोकोक्तिरियम्। 'अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नेवासताप्याकुलः, 'गतासूनगतासंश्र नानुशोचन्ति पण्डिताः' इत्यादिवत्। अधिष्ठातरि स्वामिनि। प्रष्ठेऽग्रगामिनि। अपवित्रतां नयन्ति, न तु शोभां त्याजयन्ति। धामसु स्थानेषु। तपस्यन्ती तपश्चरन्ती। सज्जः प्रगुण:। आज्ञाकार्ययमिति दृष्टस्वरूपः। निःसामान्यविस्त्रम्भभाजनतामभिव्यनक्ति सखीज- नशब्दः। श्वःश्रेयसस्य कल्याणस्य दातारम्। सुधासूतिश्रन्द्रः । कलिका तरिका। शापविरतिर्ब्रह्मणवोका। अतस्तत्र किमन्यापेक्षयेत्या शङ्कयाह-अल्पीय सैव कालेनेति।
इसी बीच सूर्य मानों सरस्वती के अवतीर्ण होने का समाचार कहने मध्यमलोक में उतरे। क्रमशः कमलिनी-समूह के मुकुलित होने के दुःख से सरोवर दुखी हो गए और दिन भी मंद पड़ने लगा। मदिरा से मदमाती कामिनियों के क्रोध के कारण टेढ़े कटाक्षों द्वारा मानों ढकेले जाने पर बड़ी शीघ्रता से तरुण वानर के मुह के सदृश लाल वर्ण वाले फ्रवार के एकमात्र नेत्र भगवान् सूर्य अस्ताचल के शिखर पर उतरने लगे। दिव्य आश्रमों के समीपवर्ती प्रदेश आद्र स्तनों वाली गौओं के झुण्ड से बहती हुई दूध की धार से धवल हो रहे थे मानों निकट में होने वाले चन्द्रोदय से बढ़े हुए क्षीरसागर की तरगों द्वारा प्रक्षालित हो रहे हों। संध्याकालीन भ्रमण के लिए निकला हुआ, चॅवर धारण किए हुए इन्द्र का हाथी ऐरावत सुवर्ण के तटों पर अपने दाँतों को पीट कर बजाता हुआ स्वच्छन्द होकर मन्दाकिनी के किनारों को खोदने लगा। आकाश लाल हो गया, मानों मार्ग में
Page 107
२६ हर्षचरितम्
इधर-उधर घूमती हुई सहस्रों विद्याधरी अभिसारिकाओं के चरणों में लगे महावर से पुत गया हो। आकाश में धूमते हुए सिद्धों द्वारा सूर्यास्त के अर्ध्यरूप में ढाला गया, दिशामों को रंजित करता हुआ कुसुंभी रंग का रक्तचन्दन चु रहा था, मानों शिव के प्रणाम करने में विभोर संध्या के शरीर से पसीना निकल रहा हो। वन्दनशील सुनिजन अपनी संध्योपासना' में अञ्जलियाँ वाँध रहे थे, मानों ब्रह्माजी की उत्पत्ति वाले कमल की सेवा के लिए समस्त कमल इकट्ठे हों, इस प्रकार ब्रह्मलोक सुशोभित हो रहा था। ब्रह्माजी तीसरी बार (संध्या कालीन) सवन (यज्ञीय खान) विषयक वेद का उच्चारण कर रहे थे। सप्तर्षियों के गृह्- प्रांगण में यज्ञाि की ज्वालाएँ व्याप्त थी, मानों शिबिर में धर्म का एक कार्य नीराजन (आरती) नामक शान्तिकर्म हो रहे हों। अधमर्षण मंत्र के जप से पाप के विषाक्त रोग का विनाश हो जाने से यतिलोग स्वस्थ हो रहे थे। मन्दाकिनी के तट का पुलिन संध्यो- पासना के लिए तपस्वियों के बैठने से और भी पवित्र हो रहा था। तैरता हुआ ब्रह्मा जी का वाहन हंस अपनी उज्ज्वल हंसी से मन्दाकिनी की तरंगों को निम्नोन्नत बना रह्दा था। जलदेवता के छत्रस्वरूप और पक्षि-कामिनियों के अन्तःपुर के प्रासादरूप, अपने मकरंद की मीठी सुगन्ध वाले, तथा भौंरों को प्रसन्न करने वाले कुमुद तत्काल खिल रहे थे। राजहंसों का समूह ढंपते हुए कमलों के मीठे मधु (मकरन्द या मद्य) का सद्दपान करने से छक कर, गर्दन को कुण्डलित करके कोमल मृणालों द्वारा शरीर खुज लाते हुए, पंखों को फड़फड़ा कर पझमसरोवरों को हवा देते हुए ऊॅघ रहा था। तट की लताओं के फूलों की धूल उडा कर नदी को धूसर बनाती हुई, सिद्धों के नगर की उत्तम, महिलाओं के बधे हुए केशपाश की मलिका की गंध लेकर रात की सास के समान वायु मंद-मंद बहने लगी। झुण्ड के झुण्ड भौरे सिकुड़ जाने से पराग भरे कमलों के कोशों की सकीर्ण कुटिया में विश्राम करने लगे। नृत्य के समय हिलती हुई भगवान् शंकर की जटा के कुटज फूल-जैसे गुच्छेदार तारे आकाश में छिटक गए। संध्या की लाली लिए हुए, पकते हुए तालफल की त्वचा के समान कलौंस भरी ललाई वाला प्रलयकालीन मेघों के सदृश गहन पहला अंधेरा धरती पर छा गया। रात्रिरूपी कामिनी के कान में खोंसी हुई चम्पा की कली-जैसे दीपक गहन अंधेरे को हटाने लगे। यमुना का रेतीला किनारा नीले जल के हट जाने पर जैसा लगता है उसी प्रकार पूर्व दिशा का मूख चन्द्रमा की कुछ-कुछ रश्मियों के लुनाई-भरे आलोक से पीला होने लगा और अंधका को क्षीण करने लगा। विलीन होता हुआ अंधकार आकाश को छोड़ने लगा, खिले हुए कुवलय वाले सरोवर अभिन्न वर्ण के हो गए। चहे पक्षी के पंख जैसा और रात्रि रूपी भीलनी के बालों जैसा अंधेरा चन्द्र की किरणों के कचग्रह से मानिनी नायिका के मन के समान कम पड़ने लगा। रात्रिवधू के अधरराग के समान लाल चन्द्रमा उदित हो गया, मानों उदयाचल की खोह में रहने वाले सिंह के द्वारा कड़े पंजे से मारे गए
Page 108
प्रथम उच्छास: २७ हिरन के रक्त से वह रँग गया था। उदयाचल से बहती हुई चन्द्रकान्त मणियों की जलधारा से मानों सारा अंधेरा धुल गया। आकाश मे उठ कर चन्द्रमा अपनी सफेद तवाँदनी से समुद्र को ऐसे भरने लगा, जैसे हाथी के दाँतों का बना हुआ मकरमुखी पनाला गोलोक से दूध की धार बहा रहा हो। इस प्रकार प्रदोष समय के स्वष्ट हो जाने पर सावित्री शून्य हृदय होकर कुछ सोचती और डबडबाती हुई सरस्वती से बोळी- 'संखि, तू त्रिभुवन को उपदेश देने में चतुर है, तेरे सामने मेरी जीभ कुछ बकते हुए शमिंन्दा हो रही है। नू तो जानती ही है कि गुणवान् लोगों के विषय में जैसी दैवी प्रवृत्तियाँ मर्यादाहीन, दुर्जनों की तरह क्रर, क्षणमङ्कुर, दुरन्त एवं अरमणीस होती हैं। सैमानता न रखने वालों द्वारा बिना किसी कारण के उत्पन्न परिभव का लेश भी मनस्वी के मन को कलुषित कर डालता है। विपत्ति का अकुर निरन्तर आँसुओं से सींचे जाने पर वृक्ष के समान हजारों शाखा-प्रशाखाओं में बढ़ता ही जाता है। मालती के फूल की तरह अतिसुकुमार लोगों को सन्ताप के परमाणु मुरझा डालते हैं। छोटा भी अंकुश जैसे हाथियों पर गिर कर उनको परेशान कर देता है वैसे ही बड़ों के ऊपर थोड़ै ही क्लेश का पड़ना बहुत कष्टकर हो जाता है। बंधु-बांधव के समान अपनी जन्मभूमियाँ, जिनके साथ स्वाभाविक स्नेहपाश का गठबंधन हो चुका है, दुस्त्यज हैं। अपने परिचित जमों का विरह दारुण आरे की तरह हृदय को चीर डालता है। पर तुझे इस तरह नही होना चाहिए। दुःख रूपी विष के पौधे के उत्पन्न होने के लिए तू स्थान नही है। और भी, जब कि पूर्वजन्म के बलवान् शुभ या अशुभ कर्म आगे और पीछे फल देने वाले है ही तो बुद्धिमान् को शोक करने का क्या अवसर है? त्रिभुवन का मंगल करने वाले तेरे कमल के समान इस मुख को अमंगल आँसू क्यों अपवित्र कर रहे है ? बस रहने दे, अब बता-धरती के किस भाग को अलंकृत करना चाहती है? किस पुण्यवान् प्रदेश में उतरने के लिए तेरा हृदय तुझे प्रेरित कर रहा है? किन तीर्थों को तू अनुगृददीत करना चाहती है? तपोवन के किन धन्य स्थानों में तपस्यानिरत रहने के लिए सोच रही है? उपचार करने में चतुर, बाल्यकाल से ही धूल की क्रीडाओं का साथी और प्रिय यह जन तेरे साथ पृथिवी पर उतरने के लिए तैयार है। अनन्यशरण तू आज से ही मन, वचन और कर्म से भगवान् शंकर को मान, जो समस्त विद्याओं के विधाता एवं कल्याण को कावाले, देवों के देव और त्रिभुवन के गुरु हैं। जिन्होंने अपने चरण की धूल से सुर, जसुर दोनों को पवित्र किया है और चन्द्र की एक कला को अपना कर्णावतंस बनाया है। बहुत थोडे समय में वे तेरे शापजन्य शोक को कम कर देंगे।' एवमु क्ता मुक्तमुक्ताफ लधव ललोच नजललवा सरस्वती प्रत्यवादीत- "प्रियसखि, त्वया सह विचरन्त्या न मे कांचिद्पि पीडामुतपादयिष्यति ब्रह्मलोकविरहः शापशोको वा। केवलं कमलासनसेवासुखमार्द्रयति मे
Page 109
२६ हर्षचरितम् हृदयम्। अपि च त्वमेव वेत्सि मे भुवि धर्मधामानि समाधिसाधनानि योगयोग्यानि च स्थानानि स्थातुम्' इत्येवमभिधाय विरराम। रणरण- कोपनीतप्रजागरा चानिमीलितलोचनैव तां निशामनयत्। आर्द्रयति स्नेहयति। धर्मधामानि मध्यदेशादीनि। समाधिश्चित्तैकाप्रचम्। योगे हि तदुक्म्-'आदौ समाधिमासीत पश्चाद्योगमुपाचरेत्' इति। रणरणको द्वुःखमरतिककृतम्। इस प्रकार सावित्री के कहने पर मोती की भाँति सफेद आँसू के कण ऑखों से टपकाती हुई सरस्वती बोली-'प्रिय सखी, ब्रह्मलोक का विरह या शापजनित शोक कोई भी पीड़ा उत्पन्न नहीं कर सकेंगे, जब तक तेरे साथ में विचरण कर रही हूँ। केवल ब्रह्माजी की सेवा का सुख मेरे हृदय को पिघला रहा है। पृथिवी पर मेरे लिए धर्म के स्थान जो समाधि (चित्त की एकाग्रता) के साधन एव योग (चित्तवृत्ति का निरोध) के उपयुक्त हैं उन्हें तू ही जानती है।' इतना कह वह चुप हो गई। मानसिक उथल-पुथल (रणरणक) के कारण उसकी नींद उचट गई और उसने आँखें बिना बंद किए उस रात को बिनाया। अन्येद्युरुदिते भगवति त्रिभुवनशेखर खणखणायमानस्खलत्खली नक्षतनिजतुरगमुखक्षिप्ेन क्षतजेनेव पाटलितवपुष्युद्याचलचूडामणौ जरत्कृकवाकुचूडारुणारुणपुरःसरे विरोचने नातिदूरवर्ती विविच्य पिताम हविमानहंसकुल पाल: पर्यटन्नपरवक्त्रमुच्चरगायत्- 'तरलयसि दशं किमुत्सुकामकलुषमानसवासलालिते। अवतर कलहंसि वापिकां पुनरपि यास्यसि पङ्कजालयम्'॥। तच्छ्रृत्वा सरस्वती पुनरचिन्तयत्-'अहमिवानेन पर्यनुयुक्ता । भवतु) मानयामि मुनेवेचनम्' इत्युक्त्वोत्थाय कृतमहीतलावतरणसंकल्पा परि- त्यज्य वियोगविक्कवं स्वपरिजनं ज्ञातिवर्गमविगणय्यावगणा त्रिः प्रदक्षिणी कृत्य चतुमुखं कथमप्यनुनयनिवर्तितानुयायिव्रतिव्राता व्रह्मलोकतः सावि त्रीद्वितीया निर्जगाम।
अन्येद्यरन्यस्मिन्नहनि। एते च काला: संख्यादयो व्यवहारा इहत्या ब्रह्मलोक उपचरिताः । शेखर इव। शेखरो मुण्डमालकः। खलीनं कविका। च्तजं रक्तम्। कृकवाकु: कुक्कुटः। चुडा मांसमयी शेखरिका। विविच्य विचार्य। विमानपाल: स्वप्रस्तावे हंसीं यदाह तेन सरस्वती पर्यनुयोजितेवाभूदू। अपरवक्तास्यं वृत्तमाख्यायिकासु प्रयोज्यम। तथा चाह भामह :- 'वक्कं चापर
Page 110
प्रथम उच्छ्ास: २६
वक्कं च काव्ये काव्यार्थशंसिनि' इति। तरलयसीत्यादि। अकलुषं मानसं यस्य स निर्मलचेता ब्रह्मा, मानसाख्यं च सरः। लालिता शीलिता। वापिका पुष्करिणी, उप्यन्तेऽस्यां तानि कर्माणीति वापिका, मर्त्यभूमिरपि। पङ्कजमा- लयो यस्य स ब्रह्मा, सरश्च। पयंनुयुक्ता उपपत्या बोधिता। अवगणा केवला सावित्रीव्यतिरेकेण नान्यपरिवारा। कथमपीति। न भृत्यादिवत्। व्रतिव्रातस्त- पस्विसमूहः। दूसरे दिन तीनो भुवन के शिरोमाल एव उदयाचल के चूड़ामणि भगवान् सूर्य उदित हुए। उनका मण्डल टहाका लाल था, मानों खण-खण करते हुए लगाम की क्षति से उत्पन्न अपने घोड़ों के मुखरुधिर के फव्बारे उन पर पड़ गए हों। वृद्ध कुक्ुट की चूड़ा के समान लाल वर्ण वाला अरुण उनके आगे बैठा था। इसी समय कुछ ही दूर पर घूमते हुये ब्रह्मा जी के वाहन हंसों के रक्षक ने सोच कर ऊँचे स्वर से अपवक्त्र का गान किया- 'अरी कलहंसी, मानसरोवर के निर्मल जल में रहने वाली तू अपनी उत्सुक आँखों को क्यों चंचल कर रही है? अभी बावली में उतर जा, फिर पंकजालय (सरोवर) में जाना।' उसे सुन कर सरस्वती ने फिर सोचा-'मानों मुझसे इसने पूछा है। अच्छा, मैं मुनि दुर्वासा के वचन मानती हूँ।' यह कह कर पृथिवी पर उतरने के लिए संकल्प करती हुई उठी और वियोग से व्याकुल परिवार को छोड, अपने बन्धु-बांधवों को न मान, बझ्मा जी की तीन बार प्रदक्षिणा करके, साथ आते हुए तपस्वियों को किसी प्रकार अनुनय-विनय द्वारा लौटा कर, अकेले सावित्री को साथ ले ब्रह्मालोक से निकल पड़ी। ततः क्रमेण ध्रवप्रवृत्तां धर्मधेनुमिवाधोधावमानधवलपयोधराम्, उद्धरध्वनिम्, अन्धकमथनमौलिमालतीमालिकाम्, आलीयमानवालखि- इयरुद्धरोधसमरुन्धतीधौततारवत्वचम्, त्वङ्गन्तुङ्गतरङ्गतरत्तरलतरतार- तारकाम्, तापसवितीर्णतरलतिलोदकपुलकितपुलिनाम्, आप्लवनपूतपि- तामहपातितपितृपिण्डपाण्डुरितपाराम्, पर्यन्तसुप्तसप्नर्षिकुशशयनसूचि- तसूर्यग्रहसूत कोपवासाम्, आचमनशुचिशचीपतिमुच्यमानारचनकुसुम- किरशाराम्, शिवपुरपतितनिर्माल्यमन्दारदामकामनादरदारितमन्दरद- रिदृषदम्, अनेकनाकनाय कनिका यकामिनीकुच कलशवितुलित विग्रहाम्,
१. इस श्रोक में हंसपाल सरस्वती को भी सिखावन दे रहा है कि सरस्वती, तू नर्मलचित्त ब्रह्मा जी की लाड़ली है, क्यों अपनी उत्सुक आखें थका रह्दी है? अभी ।पिका (मर्त्यलोक) में उतर, फिर ब्रह्मा जी (पंकजालय) को प्राप्त कर लेना।
Page 111
३० हर्षचरितम्
कतारकिततीराम्, धिषणाग्निकार्यधूमधूसरितसकताम्, सिद्धविरचित- वालुकालिङ्गलङ्गनत्रासविद्रुतविद्याधराम्५ निर्मोकमुक्तिमिव गगनोरगस्यति लीलाललाटिकामिव त्रिविष्टपविटस्य, विक्रयवीथीमित्र पुण्यपण्यस्य, दत्तार्गलामिव नरकनगरद्वारस्य, अंशुकोष्णीषपट्टिकामिव सुमेरुनृपस्य, दुगूलकदलिकामिव कैलासकुञ्जरस्य, पद्धतिमिवापवर्गस्य, नेमिमिव कृत- युगस्य सप्तसागरराजमहिषीं मन्दाकिनीमनुसरन्ती मर्त्यलोकमवततार। अपश्यच्चाम्बरतलस्थितव हारमिव वरुणस्य, अमृतनिर्भरमिव चन्द्राच लस्य, शशिमणिनिष्यन्दमिव विन्ध्यस्य, कर्पूरदुमद्रवप्रवाहमिव दण्डका रण्यस्य, लावण्यरसप्रस्रवणमिव दिशाम्, स्फाटिकशिलापट्टशयनमिवा- म्बरश्रिया: स्वच्छशिशिरसुरसवारिपूर्ण भगवतः पितामहस्यापत्यं हिरण्य वाहनामानं महानदम्, यं जना: शण इति कथयन्ति। दृष्टा च तं राम- णीयकहृतहृदया तस्यैव तीरे वासमरचयत्! उवाच च सावित्रीम्- 'सखि, मधुरमयूरविरुतयः कुसुमपांशुपटलसिकतिलतरुतलाः परिमलम त्तमधुपवेणीवीणारणितरमणोया रमयन्ति मो मन्दीकृतमन्दाकिनीद्युतेरस्य महानदस्योपकण्ठभूमयः । पक्षपाति च हृदयमत्रैव स्थातुं मे' इति। अभिनन्दितवचना च तथेति तया तस्य पश्चिमे तीरे समवातरत्। एक स्मिश्च शुचौ शिलातलसनाथे तटलतामण्डपे गृहबुद्धि बबन्ध । विश्रान्ता च नातिचिरादुत्थाय सावित्र्या सार्धमुच्चितार्चनकुसुमा सस्रौ। पुलिन पृष्ठप्रतिष्ठितसैकतशिवलिङ्गा च भक्त्या परमया पञ्नत्रह्मपुरःसरां सम्यड् द्राबन्धविहितपरिकरां ध्रुवागीतिगर्भामवनिपवनवनगगनदहन तपनतुहिन- किरणयजमानमयीर्मूर्तीरष्टावपि ध्यायन्ती सुचिरमष्टपुष्पिकामदात्। अय. त्नोपनतेन फलमूलेनामृतरसमप्यतिशिशयिषमाणन च स्वादिन्ना शिशि रेण शोणवारिणा शरीरस्थितिमकरोत्। अ्रतिवाहितदिवसा च तस्मिंह तामएडपशिलातले कल्पितपल्लवशयना सुष्वाप। अन्येद्यरप्यनेनैव कमे नक्तंदिनमत्यवाह्यत्। तत इत्यादावीदशं मन्दाकिनीमनुसरन्ती सरस्वती मर्त्यलोकमवततारेति संब न्धः। ध्रुवं तित्यं वियत्। तस्मात्प्रवृत्ताम्। ध्रुवस्तार काविशेषो घ्रुवान्नित्यस्थानाद्ा विष्णोर्बा, धवावूरू पश्रान्वागौ सक्थिनी ध्रुवे वा, तयो: प्रकर्षेण वृत्तां परिवर्तुलां वा।
Page 112
प्रथम उच्छ्वास: ३१
अध इति पदेन धावनक्रियासहत्वाज्लस्य ग्रहणं सूच्यते। अत एव धवला शुक्का: पयोधरा मेघा यस्यास्ताम्। इतरत्राघोधावमाना: पयःपूर्णत्वाज्जम्बमाना: तीरसुतेश्र घवला: स्तना यस्याः । अधो धावमानं वेगेन प्रसरद्ववलं पयो धारयति या ताम्, अधो धावमानो धवलो यः पयोधो वत्सस्तं राति ददाति या ताम्, धवलो वृष- सतस्मै पयो धारयति या तां वेत्यादिका: कुव्याख्या एव। उद्धर उद्भटः। अन्धक- मथनः शिव। आलीयमाना: श्रिष्यन्तः। वालखिल्या मुनिभेदाः। रोधस्तटम्। त्वङ्गचरत्। आप्नवन स्नानम। पितरो देवविशेषा:, आज्यपाः, सोमप: व्हिषा- नदयश्च। आचमनेत्यादिना पितामहवन्न स्नानादिनिष्ठत्वमस्योच्यते। अत एव शची- पदेन संभोगासक्तत्वमिव पोषितम्। निकाय: समूहः। सुषुम्णाख्योऽमृतमयो रवि- रश्मिः। धिषणो बृहस्पतिः। सिद्धकृतत्वेन लिङ्गेषु भगवत्संनिधानमावेद्यते। निर्मोक: सर्पकञ्जकः । विस्त्रंसतया शुक्कत्वेन, लहरिकावलीत्वेन च निर्मोकमुक्तिमिवेत्युत्प्रेक्षा। गगनमिवोरग: कृष्णतया। ललाटिका ललाटालंकारः। विटो भुजङ्ग: । उष्णीषं शिरोवेष्टनं दिन्न प्रसिद्धम्। दुगूलशब्दो दुकूलसमानार्थः। पद्धतिर्मार्गः। अपवर्गो मोक्ष:। कृतयुगस्य रचितयुगकाष्ठस्य रथस्येत्यर्थः। यथा नेमिवशाद्थग्रहणं तथा तद्दशात्कृताख्यस्य युगस्य। सप्तसागरराजः नीरसमुद्ः। चन्द्राख्यः पर्वंत इति केचित्। शशिमणिश्चन्द्रकान्तः। पितामहस्येति। तन्भक्त्या तदाश्रयणम्। सिकता विद्यन्ते यस्य स सिकतिलः । मत्तशब्देन सशब्दृत्वम्, चेणीपदेन च तन्त्रीसननिवेश- सादश्यमाह। वेणी पङ्गि:। लिङ्ग्यतेऽनेनेति लिङ्गमाकारः। पञ्च ब्रह्माणि सद्योजात:, वामदेव:, अधोरः, तत्पुरुष:, ईशानश्चेति। मुद्राबन्धो विशिष्टकराङ्कुलिसन्निवेशः। ध्रुवाख्या विशिष्टा गीतिः। वनं तोयम्। यजमान उग्रः। अष्टी पुष्पाण्येवाष्टपु- प्पिका। तन्र गन्धप्रधानं पार्थिवम, अर्घस्ानादिकं रसप्रधानमाप्यम्, प्रदीपा- भरणप्रभादिरूपप्रधानं तैजसम्, अनुलेपनप्रभृति स्पर्शप्रधानं वायवीयम्, सुषिरा- तोद्यगीतादिकं शब्दप्रधानमाकाशीयम्, अनुध्यानं मानसम्, अस्ति सर्वत्रैवेश्वर इति निश्चयो बौद्धम्, अहमेवेश्वर इत्याहंकारिकम्। यद्वा,-आसनवर्गप्रवृत्तिष्वष्टसु प्रत्यें- कमष्टपुष्पिका। अतिशेतुमभिभवितुमिच्छतातिशिशयिषमाणेन। स्वादिप्ना मृष्ट- त्वेन। शरीरस्थितिमिति। न त्वातृप्तिभोजनम्। अन्येद्यरन्यस्मिन्नहनि।
म तब क्रम से सरस्वती सात सागरों की पटरानी मंशाकिनी का अनुसरण करती हुई मर्त्यलोक में उतरी। वह मंदाकिनी ध्रुव से निकली हुई कामधेनु के समान नीचे लटकते हुए पयोधरों को धारण कर रही थी। उसकी ध्वनि गम्भीर थी। वह अंधक के शत्रु भगवान् शंकर के मस्तक की मालतीमाला थी। तट पर वालखिल्य मुनियों की भोड़- भाड़ थी। अरुन्धती वहाँ वल्कल का संमार्जन करती थी। उसको दौड़ती हुई ऊॅची लहरों पर चंचल तारे हिलोरें ले रहे थे। उसकी रेतों को तापस अपने तरल तिलोदक से
Page 113
३२ हर्षचरितम्
पुलकित कर रहे थे। खान से पवित्र ब्रह्मा जी द्वारा पितरों के लिए लुढ़कार गए पिण्डों से उसका तट उज्जवल हो रहा था। पास में सोये सप्तर्ियों को कुश-शय्या से सूचित हो, रहा था कि उन्होंने यहाँ सूर्यग्रद्दण के अशौच का उपवास किया है। आचमन से पवित्र होकर इन्द्र द्वारा भेंट किए गए पूजा के फूलों से वह विविध वर्ण वाली हो रही थी। शिवपुर से गिरी मंदारमाला को वह धारण कर रही थी। आयास के बिना ही उसने मन्दराचल की कन्दराओं के चट्टान तोड़ डाले थे। अनेक दिव्याङ्गनाओं के कुचकलशों से (आहत होकर) वह डोल रही थी। घड़ियालों और चट्टानों पर निपात होने से उसके प्रवाह मुखर हो उठते थे। सूर्य की अमृत-मय रश्मिसुषुम्णा के कण, जो चन्द्रमा से उत्पन्न होते हैं, मन्दाकिनी के तीर पर तारों की तरह बिछ गए थे। बृह्दस्पति के यक्ष से उत्पन्न धुवाँ नदी की रेत को धुआसा कर रहा था। सिरद्धों द्वारा बनाए गए बालू के शिवलिङ्ग का अकस्मात् लंघन हो जाने से उत्पन्न त्रास के कारण विद्याधर इधर-उधर छट- पटा रहे थे। मानों वह मंदाकिनी गगन-सर्प की उज्ज्वल लहराती हुई कॅचुल हो, त्रिसुवन- रूपी विट (धूर्त) की लीला-ललाटिका (ललाट का अलंकार) हो, पुण्यरूप सौदे की बाजार-गली हो, नरक रूपी नगर के द्वार को बन्द करने वाली आगल (अर्गला) हो, सुमेरु पर्वत रूपी राजा की अंशुक नामक महीन वस्र की उष्णोष (पगड़ी) पर बंधी हुई लम्बी पाट हो, कैलास रूपी हाथी को रेशमी पताका हो, मोक्ष का मार्ग हो, सतयुग के स्थ की घुरा हो। आकाश में उतर हुई सरस्वती ने भगवान् पितामदद के अपत्य हिरण्य- वाह नामक महानद को देखा जो वरुण देवता के हार के समान था, जो चन्द्र-पर्वत से झरता हुआ अमृत-निझर के समान था, जो विन्ध्य पर्वत से बहता हुआ चन्द्रकान्त मणि के प्रवाह के सदृश था, जो दण्डकारण्य के कर्पूर वृक्ष से बहते हुए कपूरी प्रवाह के समान था। दिशाओं के लावण्यरस का वह जैसे सोता था। मानों वह आकाश लक्ष्मी के शयन के लिए गढ़ा हुआ स्फटिक का शिलापट्ट (पाटा) हो। वह महानद स्वच्छ, शिश्षिर और सुरस (स्वादिष्ट) जल से भरा था, उसे लोग शोण भी कहते हैं। शोण को देख कर सरस्वती का हृदय उसकी रमणीयता में रम गया और उसने वही डेरा डाला। उसने सावित्री से कहा-'सखी, इस महानद के तटवर्ती कछार में मोर मधुर ध्वनि करते हैं। वृक्षों के नीचे फूलों की रज बालू की तरह ढेर हो जाती है। फूलों की गन्ध से मतवाले मौरे वीणा के समान गुंजार कर रहे है। इसके सामने मन्दाकिनी भी कुछ नहीं। मैर मन यहाँ रम रहा है, मैरा हृदय भी इसी स्थान में रहने के पक्ष में है।' सावित्री 'तथा' कह कर सरस्वती की बात का समर्थन किया। तब सरस्वती उसे लेकर उस महानद के पश्चिमी तीर पर उतरी। वहीं एक पवित्र शिलातल से युक्त लतामण्डप को घर मान कर ठहर गई। कुछ देर तक विश्राम करने के बाद उठी और सावित्री के साथ पूजा के फूल चुन कर ख्ान किया। तब उसने नदी के किनारे रेत में बैठ कर बालू का शिवलिग प्रतिष्ठिन किया और पञ्चब्रह्म की स्तुति के अनन्तर सम्यक प्रकार से कईे
Page 114
प्रथम उच्छास: ३३
मुद्राबंध किए और ध्रुवागीति के साथ पृथिवी, वायु, जल, आकाश, अझनि, सूर्य, चन्द्र और यजमानमयी शिव की आठ मूर्तियों का देर तक ध्यान करती हुई आठ फूलों को अर्पित किया। किसी यत के बिना ही मिले हुए अमृत-रस से भी बढ़ कर मीठे फल- फूल से और शोण के ठण्डे जल से उसने शरीर की रक्षा मात्र के लिए अत्यल्प भोजन किया। इस प्रकार उस दिन को बिता उसी लतामण्डप के शिलातल पर पचों की सेज बनाकर लेट गई। दूसरे दिन इसी क्रम से उसने रात-दिन गुजारे। एवमतिकामस्सु दिवसेषु गच्छति च काले याममात्रोद्गते च रवा- वुत्तरस्यां ककुभि प्रतिशब्दपूरितवनगह्ररं गम्भीरतारतरं तुरङ्गहेषित- ह्रादमशृणोत्। उपजातकुतूहला च निर्गत्य लतामण्डपाद्विलोकयन्ती विकच केत कीगर्भ पत्रपाण्डुरं रजःसङ्गातं नातिदवीयसि संसुखमापतन्तम- पश्यत्। क्रमेण च सामीप्योपजायमानाभिव्यक्ति तस्मिन्महति शफ- रोदरधूसरे रजसि पयसीव मकरचक्र प्लवमानं पुरः प्रधावमानेन, प्रलम्बकुटिलकचपल्लवघटितललाटजूट केन, धवलदन्तपत्रिका दुतिहसि- तकपोलभित्तिना, पिनद्धकृष्णागुरुपङ्ककल्कच्छुरणकृष्णशबलकषायकञ्- केन, उत्तरीयकृतशिरोवेष्टनेन, वामप्रकोष्ठनिविष्टस्पष्टहाटककटकेन, द्विगुणपट्टपट्टिकागाढग्रन्थिग्रथितासिघेनुना, अनवरतव्यायामकृतककेश- शरीरेण, वातहरिणयूथेनेव मुहुर्मुह्ुः खमुड्डीयमानेन, लङ्वितसमविषमा- वटविटपेन, कोणधारिणा, कृपाणपाणिना, सेवागृहीतविविधवनकुसुम- फलमूलपर्णेन, 'चल चल, याहि याहि, अपसर्पापसर्प, पुरः प्रयच्छ पन्थानम्' इत्यनवरतकृतकलकलेन युवप्रायेण, सहस्रमात्रेण पदातिज- +नेन सनाथमश्ववृन्दं संददर्श। याम: प्रहरः। नकंदिनशब्देन तत्कालनिवर्तनीयं कर्मेच लच्यते । गम्भीरश्चिर- कालस्थितः। तारतरो दूरदेशश्रूयमाणः । हेषितमश्वशब्द:, तद्रपो हादो ध्वनि- स्तम्। क्रमेणेत्यादावश्ववृन्दं संददर्शेति संबन्धः। शफरा मत्स्याः। तदुदरवत्तेश्र सरे। प्रलम्बेत्यादिना सज्जत्वमुक्तम्। कचा: केशाः। सौकुमार्यात्पल्वानीव। घेटित ललाटजूटता दाक्षिणात्येषु वेषः। दन्तपत्रिका कर्णाभरणभेदः। पिनद्धो बद्धः। कृष्णागुरुणः पङ्को निघृष्ट कृष्णागुरु:, तस्य शुष्कस्य सतः कर्कश्र्णः, तच्छुरणा. स्कृष्णेन गुणेन शबलं कषायं साधिवासितं कञ्जुकं वारबाणं यस्य। उत्तरीयेत्यादिना। सनद्तां वर्मादिप्रसङ्गं चाह। वामेत्यनेनाश्रमिस्वभाववर्णना भक्कारिता चोक्ता। 'प्रकोष्ठमन्तरं विद्यादरत्रिमणिबन्धयोः' । हाटकं स्वर्णंम्। यदेव द्विगुणाडत एव ३ ह०
Page 115
३४ हर्षचरितम्
गाढग्रन्थिसहत्वम्। ग्रथिताविस्त्रंसिनी। असिधेनुश्छुरिका । वातहरिणो यो वाता. भिमुखं धावति। अवट उन्मार्गः। कोणो लगुडः। इस तरह कई दिन कट गए, समय बहुत चल गया। एक रोज एक पहर दिन चढ गया, तव सावित्री को उत्तर दिशा की ओर घोडों की हिनहिनाहट भरी भवाज सुन पडी, वह अपने शब्दों से वन की धांधियों को भर रह्ी थी और अत्यन्त गम्भीर एवं तीखी थी। सरस्वती के मन में कुतूहल हुआ तो लतामण्डप से निकल आई और उसने सामने थोडी ही दूर पर खिले हुए केवड़े के पत्तेदार गर्भ के समान सफेद उदती हुई धूलराशि को देखा। क्रम से जब वद्द और भी समीप आ गई तो मछली के पेट के समान धूसर वर्ण वाले उस धूलि-पटल में एक सहस्र प्रायः युवकों की पैदल सेना के साथ घोड़े इस तरह चलते हुए दिखाई पड़े मानों जल में झुण्ड के झुण्ड मगर तैर रहे हों। पैदल सेना के वे हजार जवान आगे की ओर दौड़ते आ रहे थे। उनके सिर पर लम्बे और घुँघराले बालों का बँधा हुआ जूडा था। उनके कपोलों पर हाथीदाँत के बने पत्ते हँसी की चमक उत्पन्न कर रहे थे। वे काले अगुरु की बुंदकियों के छींटे वाले लाल रंग के कंचुक कसे हुए थे। उन्होंने अपने सिर पर चादर की पगडी बाँध ली थी। उनके बाएँ हाथ की कलाइयों में सोने के कड़े थे। उनकी कमर में कपड़े की दोहरी पेटी की मजबूत गाँठ थी और उसमें छुरी खोंसी हुई थी। निरन्तर व्यायाम करने से उनका बदन पतला, पर गठा हुआ था। हवा से बात करने वाले हिरनों की तरह वे मानों आकाश में उड़ते चल रहे थे। वे ऊबढ़- खाबड़ जमीन, खाइयों और झाडियों को डाँकते जाते थे। कुछ सैनिक मुँगरी या डंडे लिए थे और कुछ के हाथ में तलवारें थीं। सहायता के लिए उन्होंने बनैले फूल, फल, मूढ और पत्ते ले लिए थे। 'चलो चलो', 'जाओ जाओ', 'बढ़ो बढ़ो', 'आगे रास्ता दो' इस तरह हमेशा वे शोर-गुल मचा रहे थे। मध्ये च तस्य सार्धचन्द्रेण मुक्ताफलजालमालिना विविधरत्नखण्ड- खचितेन शङ्गक्षीरफेनपाएडुरेण क्षीरोदेनेव स्वयं लक्ष्मी दातुमागतेन गगनगतेनातपत्रेण कृतच्छायम्, अच्छाच्छेनाभरणद्युतीनां निवहेन दिशामिव दर्शनानुरागलग्नेन चक्रवालेनानुगम्यमानम्, आ्र्प्रानितम्बविल- म्बिन्या मालतीशेखरस्रजा सकलभुवनविजयार्जितया रूपपताकयेव, विराजमानम्, उत्सर्पिभिः शिखएडखण्डिकापद्मरागमणेररुणैरंशुजालैरट श्यमानवनदेवताविधृतैर्बालपल्लवैरिव प्रमृज्यमानमार्गर खुपरुषवपुषम्, बक लकुड् मलमण्डलीमुण्डमालामण्डन मनोहरेण कुटिलकुन्त लस्तबकमालिना मौलिना मीलितातपं पिबन्तमिव दिवसम्, पश्युपतिजटामुकुटमृगाङ्कद्वि तीयशकलघटितस्येव सहजलक्मीसमालिङ्गितस्य ललाटपटृटस्य मनःशि०
Page 116
प्रथम उच्छ्ास: ३५
लापट्कपिङ्गलेन लावएयेन लिम्पन्तमिवान्तरिक्षम्, अभिनवयौवनारम्भा- वष्टम्भप्रगल्भदृष्टिपाततृणोकृतत्रिभुवनस्य चक्षुषः प्रथिम्ना विकचकुमुद- ै कुवलयकम लसरःसहस्रसंछ्ादिलदशदिशं शरदमिव प्रवर्तयन्तम्, आय- तनयननदीसीमान्तसेतुबन्घेन ललाटतटशशिमणिशिलातलगलितेन कान्तिसलिलस्रोतसेव द्राघीयसा नासावंशेन शोभमानम्, अतिसुरभि- सहकारकपूर कक्केललवङ्गपारिजातकपरिमलमुचा मत्तमधुकरकुलकोला- हलमुखरेण मुखेन सनन्दनवनं वसन्तमिवावतारयन्तम्, आसन्नसुह- त्परिहासभाव नोत्तानितमुख मुग्ध हसितैर्दशनज्यत्स स्पित दिख्ुखैः पुनः- पुनर्नभसि संचारिणं चन्द्रालोकमिव कल्पयन्तम्, कदम्बमुकुलस्थूलमु- काफलयुगलमध्याध्यासितमरकतस्य त्रिकण्टकक्णाभरणस्य प्रेङ्वतःप्रभया -समुत्सर्पन्त्या कृतसकुसुमहरितकुन्दपल्लवकर्णावतंसमिवोपलच्यमाणम्, आमोदितमृगमदपङ्कलिखितपत्रभङ्गभास्वरम् , भुजयुगलमुद्दाममकराक्र्का- न्तशिखरमिव मकरकेतुकेतोः दण्डद्वयं दधानम्, धवलव्रह्मसूत्रसीम- न्तितं सागरमथनसामर्बगङ्गास्त्रोतःसदानितमिव मन्दरं देहमुद्वहन्तम्, कर्पूरक्षोदमुष्टिच्छुरणपांशुलेनेव कान्तोच्चकुचचकवाकयुगलविपुलपुलिनेनो- रःस्थलेन स्थूलभुजायामपुञ्जितम्, पुरो विस्तारयन्तमिव दिक्चक्रम्, पुरस्तादीषद्धोनाभिनिहितककोण कमनीयेन पृश्वतः कक्याधिकक्षिपपल्ल- वेनोभयतःसंवलनप्रकटितोरुत्रिभागेन हारीतहरिता निबिडनिपीडितेनाध- रवाससा विभज्यमानतनुतरमध्यभागम्, अनवरतश्रमोपचित्तमांसकठि- नविकटम करमुख संलग्नजानुभ्यामतिविशालवक्षःस्थलोपलवेदिकोत्तम्भन- शिलास्तम्भाभ्यां चारुचन्दनस्थासकस्थूलतरकान्तिभ्यामूरुदण्डाभ्यामुप- हसन्तमिवैरावतकरायामम्, अतिभरितोरुभारवहनखेदेनेव तनुतरजङ्घा- काण्डम्, कल्पपादपपल्लवद्वयस्येव पाटलस्योभयपार्श्वावलम्बिनः पाद- पसस्य दोलायमानैर्नखमयूखैरश्वमण्डनचामरमालामित रचयन्तम्, अभि- मुख मुच्चैरुदञ्चद्विरतिचिरमुपरिविश्राम्यद्भिरिव वलितविकटं पतद्गिः खुरैः खण्डितभुवि प्रतिक्षणदशनविमुक्तणखणायितखरखलीने दीर्घघ्राणली- नलालिके ललाटलुलितचारुचामीकरचक्रके शिञ्जानशातकौम्भायानशो-
१. अतिभरितोरुभागमर।
Page 117
३६ हर्षचरितम्
भिनि मनोरंहसि गोलाङ्गलकपोलकालकायलोम्नि नीलसिन्धुवारवणें वाजिनि महति समारूढम्, उभयतः पर्याणपट्टृश्लिष्टहस्ताभ्यामासन्नप- रिचारकाभ्यां दोधूयमानधवलचामरिकार्युगलम्, अग्रतः पठतो बन्दिनः सुभाषितमुत्कएटकितकपोलफलकेन लग्नकर्णोत्पलकेसरपद्मशकलेनेव मुखशशिना भावयन्तम्, अनङ्गन्युगावतारमिव दर्शयन्तम्, चन्द्रमयी- मिव सृष्टिमुत्पाद्यन्तम्, विलासप्रायमिव जीवलोकं जजनयन्तम्, अनु. रागमर्यामय संर्गान्तरमारचयन्तम्, शृङ्गारमयमिव दिवसमापाद्यन्तम्; रागराज्यमिव प्रवर्तयन्तम्, आकर्षणाञ्जनमिव चक्षुषो:, वशीकरणम- न्त्रमिव मनसः, स्वस्थावेशचूर्णमिवेन्द्रियाणाम्, असंतोषमिव कौतुकस्य, सिद्धयोगमिव सौभाग्यस्य, पुनर्जन्मदिवसमिव मन्मथस्य, रसायनमिव यौवनस्य, एकराज्यमिव रामणीयकस्य, कीर्तिस्तम्भमिव रूपस्य, मूल कोशमिव लावण्यस्य, पुण्यकर्मपरिणाममिव संसारस्य, प्रथमाङ्करमिव कान्तिलताया, सर्गाभ्यासफलमिव प्रजापतेः, प्रतापमिव विभ्रमस्य, यश:प्रवाहमिव वैद्ग्ध्यस्य, अष्टादशवर्षदेशीयं युवानमद्राक्षीत्। मध्य इत्यादौ। तस्य च मध्येऽष्टादशवर्षदेशीयं युवानमद्रा्तीदिति सम्बन्धः। शीरोदस्याप्यर्धचन्द्रादि सरवं योज्यम्। छाया कान्तिरपि। चक्रवालेन समूहेन। नितम्बशब्दो मुख्यार्थः। 'पश्चान्नितम्बः स्त्रीकव्याः' इत्यमरः। शिखण्डखण्डिका चूडाभरणम्। प्रमृज्यमानेति। वर्तमानकालोऽत्र विवच्ितः । बकुलेत्यादिना निपी- यमानातपतुल्यवस्तुनिर्देशः। कुन्तलः केशहस्तः, स एव स्तबकः। पुष्पस्तबकः पुष्पसंघातः । सहजाऽकृत्रिमा, सहोत्पन्ना च। लक््मी: शोभना, श्रीश्च। लावण्यमत्र कान्तिः। अवष्टम्भो गर्वः। द्वाघीयसा दीर्घतरेण। सहकारः सुगन्धद्रव्यभेद: सह- कारफलेनैव क्रियते। पारिजातकोऽनेकद्रव्यसंस्कृतो मुखवासविशेष:, देववृद्षक्ष। वसन्तश्चैवंविधेनैव मुखेन प्रारम्भेनोपलच्षितो भवति। रत्तत्रितयेन कृतं त्रिकोणक- पटकाख्यं कर्णाभरणम्। मृगमद: कस्तूरिका। संदानितं बद्धम्। वेष्टितमित्यर्थ। कुचावत्र कान्तासंबन्धिनावेच चक्रवाकयुगलं तस्य कृते पुलिनसदशम। कोणो पज्ञव:। पृष्ठतः पश्चान्भागे कच्याया: परिवलनादधिकसतुतिरित्युकतक। चिस्तो लगन मान: पल्लवो यस्य तत। संवलनं संकोचनम्। हारीतः पक्षिभेदः। हरिता नीलेन। मकरमुखं जानुनोरुपरिभागः। उत्तम्भनं धारणम्। स्थासकश्चन्द्रकः। आयामो दैर्ध्यम्। न केवलमायामं शुक्कत्वमप्युपहसन्तम्। धर्मयोरेकनिर्देशोऽन्यसंवित्सा १. मागान्तरमानयन्त। २. श्राखडश्चूडाभरण.
Page 118
प्रथम उच्छास: ३७
हचर्यात्। 'अतिभरितोरुभारवहनेन' इति पाठ। ऊरू एव भारः। प्रशस्ता जङ्गा जङ्गाकाण्डम्। कल्पपादपसम्बन्धितया न केवलं लौहित्यं सौकुमार्याध्युच्यते। याव- ओलकल संपत्फल प्रदत्वादिप्रकर्षान्तरम्। अतिचिरमित्यार दिनानाकुलत्वसुच्यते। यदु- क्म्-'आवृता: कुञ्ञिताः स्थूलदलपाल्यग्रसंस्थिताः। विवर्ज्याश्राकुलपदन्यासेन गमनेन च II' इति। विकटं चित्रम। खुरैरिति। तव्यापारवैचित्याद्व हुत्वमग्रिमयो- रेव। एवंविधसंनिवेशसंभवात्। खलीनं कत्िका। लालिका कविकाशेखरम्। आयानं हयमण्डनमाला। गौलाङ्गल: कृष्णमुखो वानरः। नीलेत्यादौ कुमुदकुन्दमृणालगौर इत्यादिवन्न पौनरुक्त्यम्। महतीति। उक्त च-'सर्वलक्षणहीनोऽपि महाकायः प्रशस्यते' इति। आसन्नेत्यनेन विश्वसनीयत्वमुक्तम्। अनङ्गयुगेति। अनङ्ग्जन्मना यदुपलक्षितं युगं कालविशेषस्तस्य नूतनमदनसादृश्यात्। यद्दा-अनङ्ग्योयुंगं तद- वतारमिव। द्वित्वसंख्यापूर्वकत्वात्। चन्द्रमयीमिवेति कान्तिमयत्वेन। आकर्षणाअ्जनं वशीकरणार्थ कज्जलम्। असंनोषमिवेति। यस्यैनं प्राप्य कौतुकं न निवतते, तस्य संतोष एव नास्ति। केषांचिदेव द्रव्याणां संबन्धी यो न कदाचित्कार्ये व्यभि- चरत स सिद्धयोगः । सौभा्यं तावत्सवं किंचन वशीकुरुते, एवं चास्य तदेव सिद्धयोग इव तदाश्रयणेन निःशेषलोकवशीकरणक्षमत्वम्। जन्मदिवसमिति। तद्गो. चरपतितानां कामोत्पत्तेः । रसायननिवेति। यथा रसायनवशात्कश्रित्परिपूर्णश्र स्थिरश्च भवति, तद्वदेतदाश्रयेण यौवनम्। ईषद्समात्तोऽष्टादशवर्षोऽष्टादशवर्षदे- शीयस्तम्। न परेण संश्िष्टस्तुरङ्गो यस्य तम्। दधीचस्य तु पर्याणश्रिष्टाद्यकम। परिणतवयस्तवेन सत्यवादिना सावित्रीसरस्वत्यौ प्रति च विस्त्म्भकारित्वमुच्यते। अन्यथोपक्रम एव संभाषणमात्रं न प्रवर्तते। सरस्वती ने घोड़ों की उस टुकड़ी के बीच में अट्ठारह वर्ष के एक अश्वारोही युवक को देखा। अर्थचन्द्र से युक्त, मोतियों की मालाओं वाला, अनेक प्रकार के रतनों से खचित, शंख और दूध के फेन की तरह उजला छत्र उस पर छाया कर रहा था, मानों लक्ष्मी को उसे स्वयं अर्पित करने के लिये क्षीरसमुद्र ही आकाश में लहरा रहा हो। आभूषणों की निर्मल किरणे इस तरह उसका पीछा कर रही थीं मानों उसके दर्शन के अनुराग से सारी दिशाऍ एकत्र होकर अनुसरण कर रही हों। मालती की शेखरस्ज उसके नितम्ब तक लटक रही थी, मानों वह समस्त भुवनों की विजय करने से प्राप्त रूप की पताका से विरा- अमान हो। शिखण्ड-खण्डिका नामक उसके शिरोभूषण में जड़ी हुई पझ्मराग मणि की लाल किरणें फैल रही थीं, मानों दृष्टिपथ में न आने वाली वनदेवता बाल पल्वों द्वारा मार्ग की धूल से उसकी रूखर देह को झाड़ती हो। मौलसिरी के कुड्मलों से बनी हुई मुण्डमाला से मनोहर एवं घुँघराले बालों के गुच्छों से भरे हुए अपने सिर से दिन के आतप को मन्द करता हुआ वह मानों दिन को पी रहा था। उसका ललाट शिवके ललट के मुकुटचन्द्र के दूसरे खण्ड से मानों बना हुआ था और उसमें स्वाभाविक सोभा थी, मानों
Page 119
३८ हर्षचरितम्
वह मनःशिला के पंकसदृश लाल-पीले अपने ललाट के लावण्य से सारे अन्तरिक्ष को लीप रहा था। वह नई जवानी के आरम्म में गर्वीले और उद्धत दृष्टिपात करने वाली अपनी आँखों से सारे संसार को तृण के बराबर समझ रहा था, ऐसी आँखों की दीघता से मानों वह कुमुद, कुकलय और कमल से मरे हुए हजारों सरोवरों से समस्त दिशाओं को ढकने वाली शरत् को प्रवर्तित कर रहा था। उसका नासावंश मानों दीर्घ नयनों की नदी के सीमान्त मे बनाया गया पुल का बाँध हो, या उसके ललाट रूपी चन्द्रकान्तमणि के शिलातल से चू कर बहता हुआ कान्ति का प्रवाह हो, ऐसे वह अपने नासावंश से सुशो- भित था। सहकार, कर्पूर, कक्कोल, लवङ और पारिजातक इन पाँच सुगन्धित पदार्थों की गंध 'उसके मुख से निकल रही थी, उस पर मतवाले भौरे गुआार रहे थे, मानों वह चन्दन वन के सहित वहाँ वसन्त को उतार रहा था। वह जब कभी अपने पास के मित्रों के साथ परिहास की भावना से मुह ऊॅचा करके हँसता था तो समस्त दिशाएँ उसके दाँतों की ज्वाँदनी में घुल जाती थीं और मानों वह आकाश में बार बार संचरण करने वाले चन्द्रा लोक का निर्माण कर रहा था। उसके कान में त्रिकंटक नाम का गहना था, जो कदम्ब के कुड्मल के समान दो स्थूल मोतियों के बीच में पन्ने का जडाव कर के बनाया गया था, ऐसे त्रिकंटक की प्रभा फैल रही थी, मानों उस युवक ने फूल के सहित कुन्द के हरे पल्वों को कर्णावतंस बना लिया हो। सुगन्धित कस्तूरी के पंक की बनी हुई पत्ररेखाओं से उसके दोनों हाथ चमक रहे थे, मानों कामदेव की पताका के बड़े बडे मकरों से आक्रान्त शिखर वाले दो डडे हों। मानों समुद्रमथन से क्रद्ध गंगा की धाराओं से जकडे हुए मन्दराचल के समान श्वेत यज्ञोपवीत से वेष्टित शरीर को वह धारण कर रहा था। कर्पूर के चूर्ण की मूंठों से धूसरित उसकी छाती कान्ता के ऊँचे स्तन रूपी चक्रवाक युगल के लिए चौडी रेतीली जमीन थी, ऐसी छाती से वह मानों अपनी स्थूल मुजाओं के आयाम में पुज्जीभूत दिशाओ को फैला रहा था। हारीत पक्षी के समान नील वर्ण का कस कर बँधा हुआ अधोवस्त्र उसकी पतली कमर को विभाजित कर रहा था, सामने की और नामि से कुछ नीचे उसका एक कोना बहुत अच्छा लग रहा था, उस अधोवस्त् का कच्छ भाग पीछे की ओर पल्ला खोंसने के बाद भी कुछ ऊपर निकला रहता था। दोनों ओर शरीर के मोड़ने से दाहिनी जांघ का कुछ भाग दिखाई दे जाता था। वह अपने ऊरुदण्डों से ऐरावत की सूँड़ का मानो उपहास कर रहा था, दोनों जांधों का मास हमेश व्यायाम करते रहने से बढ गया था, वे ऐसी लगती थीं मानों कठिन और विकट मगर वे मुख में फँस गई हों, वे चौडी छाती के चबूतरे को धारण करने के लिए शिलास्तम्म थीं। चन्दन के सुन्दर थप्पे से उसकी जाँघों में कान्ति और भी निखर उठी थी। हद से ज्यादा उमरी हुई जाँधों के भार-वहन करने से खिन्न होकर मानों उसकी टाँगें पतली हो गई थीं। कल्पवृक्ष के दो पल्लवों के समान ललदहू रंग के दोनों ओर लटकते हुए पैरों के नखों की किरणें डोलती हुई मानों घोड़ों का चामरमाला नामक अलंकार बना रही थीं।
Page 120
प्रथम उच्छ्वास: ३६
मन के समान वेग वाले, लगूर के मुह की तरह काले रोंगटे वाले, सिन्धुवार जैसे नीले, तगड़े घोडे पर वह सवार था। वह घोडा अपने खुरों से जो सामने देर तक उठे रह जाते हेऔर विकट रूम में टेढ़े होकर गिरते, जमीन को कोड रहा था। वह कॉ टेदार लगाम को प्रतिक्षण अपने दाँतों से छोडता तो खड-खड़ आवाज होती। बोड़े की नाक पर सामने की ओर लगाम का कमानीदार हिस्सा और माथे पर सोने का पदक झूल रहा था। आवाज करती हुई सुवर्ण की आयान नामक माला से वह घोडा सुशोभित हो रहा था। अपने अश्व के पलान का एक हाथ से सहारा लेकर उसके दोनों ओर दो आसन्न परिचारक चँवर , झल रहे थे। आगे आगे जो बदीजन सुभाषित पाठ कर रहे थे उसे सुन कर उसके मुख- चन्द्र के दोनों कपोलभाग रोमाश्चित हो रहे थे मानों उसके कर्णोत्पल का पराग झर गया हो। मानों वह अनङ्ग युग का अवतार दिखला रहा था, सारी सृष्टि को चन्द्रमय बना रहा था, सारे प्राणिलोक को विलासमय कर रहा था, राग के राज्य का प्रवर्तन कर रहा था। मानों वह नेत्र का आकर्षणाज्न, मन का वशीकरणमंत्र, इन्द्रियों को विवश करने वाला चूर्ण, कुतूहल का असन्तोष, सौभाग्य का सिद्धियोग, कामदेव का पुनर्जन्मदिन, यौवन का रसायन, सौन्दर्य का एकच्छत्र राज्य, रूप का कीर्तिस्तम्भ, लावण्य का मूल कोश, संसार के सारे पुण्यकर्मों का परिणाम, कान्ति रूपी लता का पहला अकुर, ब्रह्मा जी के सृष्टिनिर्माण के अभ्यास का फल-स्वरूप, विभ्रम का प्रताप और वैदग्ध्य का यशप्रवाह था। पार्श्च्ेच तस्य द्वितीयमपरसंश्िष्टतुरङ्गम्, प्रांशुमुत्तप्ततपनीयस्तम्भा- कारम्, परिणतवयसमपि व्यायामकठिनकायम्, नीचनखश्मश्रुकेशम्, शुक्तिखलतिम्, ईपत्तुन्दिलम्, रोमशोरःस्थलम्, अनुल्बणोदारवेष- तया जरामपि विनयमिव शिक्षयन्तम्, गुणानपि गरिमाणमिवानयन्तम्, महानुभावतामपि शिष्यतामिवानयन्तम्, आचारस्याप्याचार्येकमिव कुर्वाणम्, वलक्षवारबाणधारिणम्, धौतदुकूलपट्टिकापरिवेष्टितमौलिं पुरुषम्।
शुक्तिखलति शुक्काकारखल्वाटम्। तुन्दिलं लम्बोदरम्। अत एवास्य विकु- िरिति नाम। अनुल्वणोडनुद्धतः। उदारः श्रेष्ठः। जरामिति। जरा किल सवं अविनयं शिक्षयति। महानुभावता महाशयता। अनुभावयति कार्यमकार्य वा बोध यतीत्यनुभावः। शिष्यतामिति। परशासनदक्षकर्म महानुभावतया तत एवावसी- यत इत्युक्तं भवति। आचारः शास्त्रकारप्रदर्शिता विशिष्टा नीतिः। स च सर्वस्मि- न्नाचार्यकमवलम्वते। संस्कारातिशयमापादयतीत्यर्थः । वलतः शुक्कः। वारबाणः कञ्जुकः। मौलय: केशाः। उस नवयुवक के बगल मे एक दूसरे पुरुष को देखा। वह भी घोड़े पर सवार था।
Page 121
४० हर्षचरितम्
उसकी कद लग्बी थी। उसकी आकृति तपे हुए सोने के खम्भे के समान थी। अवस्था अधेड़ होने पर भी उसका शरीर व्यायाम से गँठा हुआ था। उसके दाढ़ी, मूँछ और नाखून साफ-सुथरे कटे हुए थे। बाल झड़ जाने से बिलकुल सितुहे-जैसा लगता था। उसकी तोंद निकल आई थी। छाती में बाल जम गए थे, वेष सौम्य और श्रेष्ठ था, मानों वह अपनी वृद्धावस्था को भी विनय की सीख दे रहा था, गुणों में भी गौरव भर रहा था, महानुभावता को भी शिष्य बना रहा था, आचारों का भी आचार्य हो रहा था। वह उज्जवल कंचुक पहने हुए और धुली हुई दुकूलपट्टिका बाँधे हुए था।*
अथ स युवा पुरोयायिनां यथादर्शनं प्रतिनिवृत्यातिविस्मितम- नसां कथयतां पदातीनां सकाशादुपलभ्य दिव्याकृतितत्कन्यायुगल- मुपजातकुतूहलः प्रतूर्णतुरगो दिद्दक्षुस्तं लतामण्डपोद्देशमाजगाम। दूरादेव च तुरगादवततार। निवारितपरिजनश्च तेन द्वितीयेन साधुना सह चरणाभ्यामेव सविनयमुपससप। कृतोपसंग्रहणौ तौ सावित्री समं सरस्वत्या किसलयासनदानादिना सकुसुमफलाध्यावसानेन वनवासोचिते- नातिथ्येन यथाक्रममुपजग्राह। आसीनयोश्च तयोरासीना नातिचिरमिव स्थित्वा तं द्वितीयं प्रवयसमुद्दिश्यावादीत्-'आर्य, सहजलज्जाधनस्य प्रमदाजनस्य प्रथमाभिभाषणमशालीनता, विशेषतो वनमृगीमुग्धस्य कुलकुमारीजनस्य। केवलमियमालोकनकृतार्थाय चक्षुषे स्पृहयन्ती प्रेरयत्युदन्तश्रवणकुतूहलिनी श्रोत्रवृत्तिः। प्रथमदर्शने चोपायनमिवोपनयति सज्जन: प्रणयम्। अप्रगल्भमपि जनं प्रभवता प्रश्नयेणार्पितं मनोमध्विव वाचालयति। अयत्नेनैवातिनम्रे साधौ धनुषीव गुणः परां कोटिमारो- पयति विस्रम्भः । जनयन्ति च विस्मयमतिधीरधियामप्यदष्टपूर्वा दृश्य- माना जगति स्ष्ट: सृष्टयतिशयाः। यतस्त्रिभुवनाभिभावि रूपमिदमस्य महानुभावस्य। सौजन्यपरतन्त्रा चेयं देवानांप्रियस्यातिभद्रता कारयति कथां न तु युवतिजनसहोत्था तरलता। तत्कथयागमनेनापुयभा- क्कतमो विजुम्भितविरहव्यथः शून्यतां नीतो देशः ? क वा गन्तव्यम् ? को वायमपहृतहरहुंकाराहंकारोऽपर इवानन्यजो युवा? किनाम्रो वा समृद्धतपसः पितुरयममृतवर्षी कौस्तुभमणिरिव हर्हृदयमाह्नादयति ? का चास्य त्रिभुवननमस्या विभातसंध्येव महतस्तेजसो जननी ? कानि वास्य पुण्यभाज्ि भजन्त्यभिख्यामक्षराणि ? आर्यपरिज्ञानेऽप्ययमेव
Page 122
प्रथम उच्छास: ४१
क्मः कौतुकानुरोधिनो हृदयस्य' इत्युक्तवत्यां तस्यां प्रकटितप्रश्रयोऽसौ प्रतिव्याजहार-'आयुष्मति, सतां हि प्रियंवदता,कुलविद्या। न केवल- माननं हृदयमपि च ते चन्द्रमयमिव सुधाशीकरशीतलैराह्नादयति चचोभि:। सौजन्यजन्मभूमयो भूयसा शुभेन सज्जननिर्माणशिल्पकला इव भवादृश्यो दृश्यन्ते। दूरे तावदन्योन्यस्याभिलपनमभिजातैः सह दशोऽपि मिश्रीभूता महतीं भूमिमारोपयन्ति। श्र्यताम्-अयं खलु भूषणं भार्गववंशस्य भगवतो भूर्भुवःस्वस्त्रितयतिलकस्य, अदभ्रप्रभाव- स्तम्भितजम्भारिभुजस्तम्भस्य, सुरासुरमुकुटमणिशिलाशयनदुललितपा- दृपङ्करुहस्य, निजतेज:प्रसरप्लुष्टपुलोम्रश्च्यवनस्य बहिवृत्तिजीवितं दधीचो नाम तनयः । जनन्यव्यस्य जितजगतोऽनेकपार्थिवसहस्त्रानुयातस्य शर्यातस्य सुता राजपुत्री त्रिभुवनकन्यारत्नं सुकन्या नाम। तां खलु देवीमन्त्वतीं विदित्वा वैजनने मासि प्रसवाय पिता पत्युः पार्श्वोत्स्व- गृहमानाययत। असूत च सा तत्र देवी दीर्घायुषमेनम्। अर्रवर्धतानेहसा च तत्रैवायमानन्दितज्ञातिवर्गो बालस्तारकराज इव राजीवलोचनो राजगृहे। भर्तृभवनमागच्छन्त्यामपि दुहितरि नासेचनकदर्शनमिम- ममुञ्चन्मातामहो मनोविनोदन नप्तारम्। अशिक्षतायं तत्रैव सर्वा विद्याः सकलाश्च कलाः। कालेन चोपारूढयौवनमिममालोक्याहमिवासावप्यनु- भवतु मुखकमलावलोकनानन्दमस्येति मातामहः कथंकथमप्येनं पितु- रन्तिकमधुना व्यसर्जयत्। मामपि तस्यव देवस्य सुगृहीतनान्नः शर्या- तस्याज्ञाकारिणं विकुक्षिनामानं भृत्यपरमारुमवधारयतु भवती। पितु: पादमूलमायान्तं मया साभिसारमकरोत्स्वामी। तद्धि नः कुलक्रमागतं राजकुलम्। उत्तमानां च चिरंतनता जनयत्यनुजीविन्यपि जने किय- न्मात्रमपि मन्दाक्षम्। अक्षीण: खलु दाक्षिण्यकोशो महताम्। इतश् मम्यूतिमात्रमिव पारेशोणं तस्य भगवतश्च्यवनस्य स्वनान्ना निर्मितव्यप- 4दिशं च्यावनं नाम चैत्ररथकल्पं काननं निवासः। तद्वधिरेवेयं नौ याज। यदि च वो गृहीतक्षणं दाक्षियमनवहेलं वा हृदयमस्माकमुपरि भूमिर्वा प्रसादानामयं जनः श्रवणार्हो ग, ततो न विमाननीयोऽयं नः प्रथम: प्रणयः कुतूहलस्य। वयमपि शुश्रषवो वृत्तान्तमायुष्मत्योः। नेय- माकृतिर्दिव्यतां व्यभिचरति । गोत्रनामनी तु श्रोतुमभिलषति नौ
Page 123
४२ हर्षचरितम्
हृदयम्। तत्कथय कतमो वंशः स्पृहणीयतां जन्मना नीतः। का चेय- मत्रभवती भवत्याः समीपे समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम्। तथा हि, संनिहितबालान्धकारा भास्वन्मूर्तिश्च,पुण्डरीकमुखी हरिणलोचना च, बालातपप्रभाधारा कुमुदहासिनी च, कलहंसस्वना समुन्नतपयोधरा च, कमलकोमलकरा हिमगिरिशिलापृथुनितम्बा च, करभोरुर्विलम्बित- गमना च, अमुक्तकुमारभावा स्निग्धतारका च' इति। अथेति। नतु गतागतिकतया सर्वचेतनाभिप्रायेण सौन्दर्यमेतयोरभिव्यज्यते। प्रतिनिवृत्य न पुनः प्रसङ्गत उपेत्य। कन्यकात्वादेतन्नानुचितम्। प्रतूर्णो वेगगामी। साधुना विनीतेन। 'उपसंग्रहणं धीरा: कथयन्त्यभिवादनम्'। आतिथ्य मेवोपज- ग्राहापूजयत्। 'प्रवयाः स्यात्परिणतः'। अशालीनता रष्टता। वनशब्देन मृगीसा- मान्येऽपि जनसंपर्काद्यभावमाह। उपायनं ढौकनिका। उपनयति ढौकयति। प्रग- ल्भमित्यादि। मनःकर्तृ अप्रगल्भमपि जनं वाचालयति। कीदृशम्? प्रभवता स्वामिना प्रश्रयेण प्रत्यर्पितं दत्तमेवंविधमस्मदीयं युष्मासु मन इति बहिः प्रकाशितं यश्च परतश्च केनापि प्रभावशीलेन ढौकितं मध्वप्रगल्भमपि जनं कुलयोषित्प्रायं वाचालयति किंचन जल्पयति। अत्रापि प्रश्रयेणेति साभिप्रायम्। तथा च-'अन्य- यान्यवनितागतचितं चित्तनाथमभिशङ्गितवत्या। पीतभूरिसुरयापि न मोदे निर्वृ- तिर्हि मनसो मदहेतोः ॥' इत्युक्तम्। नम्रे प्रह्ले, कुब्जे च। गुणो विनयादि:, ज्या च। कोटिः प्रकर्ष:, धनुःशिखा च। देवानांप्रियस्येति पूजावचनस्। षष्ठया अलुकू। अन्रागमनेत्यादिना ब्रह्मोक्तशापबुद्या दधीचस्य तन्भ्र्तृयोग्यतया कतम इति देशोत्कर्षकुलादिकं पृच्छति-करयेति। देवस्य। सिद्धा देवाः। अनन्यजः कामः। महतस्तजस इनि : महश्च तेजः सूर्याख्यम्। अभिख्या नाम। अयमेव क्रम इति। यथास्योत्पत्यादिकं तद्वद्भवतोऽपीत्यर्थः। कला उपायः। भूरिति रेफान्तो भूवाची। भुव इति रेफान्तः पातालवाची। भूश्र भुवश्च स्वश्च भूर्भुवःस्वः, एषां त्रयमिति समासः। अदभ्रोऽनल्पः। जम्भारिरिन्द्रः। स हयश्चिभ्यां यज्ञभागभुजौ कुर्वावामिति चिरं प्रार्थितः। तथेति प्रतिपद्य ताभ्यां भागं दददिन्द्रेणोद्यतवञ्रेण रोषितः। तत- स्तेनास्य सवज्रः स्तम्भितो भुज इति। दुर्ललितोऽलभ्यविषयः। प्लुष्टपुलोम्न इति.। अनवरतं रुदत्यां हुहितरि कोपान्मान्ना गृहाणेमामिति पुलोन्नो राजसस्योक्क्तम्। ततस्तां प्रतिगृह्य तन्नैव स्थापयित्वा क्वावि गते रक्षसि सा भृगुणा विवाहिता। तत सगर्भा सती पुलोम्नागत्यापहियमाणतया च्यवनं गर्भमत्याक्षीत्। तेन चान्वर्थ- नाम्ना तद्रक्षो दृष्ट्ववादद्यत। अन्तवं्त्ी गर्भिणीम्। वैजनने मासि प्रसवमासे । दीर्घायुपमिति साभिप्रायम्। रूपकुलाद्यत्कर्षे वर्णिते सत्येतदेव वरगुणवर्णनमव- शिष्यते। अनेहसा परिपूर्णेन कालेन। 'न जायते यत्र तृप्तिस्तदासेचनकं विदुः'।
Page 124
प्रथम उच्छ्रास: ४३
नप्तारं पौत्रम्। साभिसारं ससहायम्। मन्दाक्षमुपरोधम्। गव्यूतिः क्रोशद्यम्। यात्रा प्रस्थानम्। गोत्रं वंशः । समवाय एकत्रस्थितिः। बालेषु केशेष्वन्धकारं तम इति यस्या बालं प्रत्यग्रम्। भास्त्रती मूर्तिमती, भास्वत आदित्यस्य च मूर्तिः। न कदाचित्सन्निहितबालान्धकारा भवतीति विरोध:। पुण्डरीकं पग्मम्, सिंहश्च यस्था मुखं तन्र कथं हरिणस्य लोचने स्त इति विरोध। पयोधरौ स्तनौ, मेघाश्र पयोधराः। कलहंसानां स्वनो यस्यां सा। सरित्कथं प्रावृड् भवतीति विरोधः। करो हस्तः, रश्मिश्र। शिला वातवज्रीभूतं हिमम्। यत्र च हिमगिरिशिलाभिः पृथुर्मध्यभागस्तत्र कथं पद्मकोमलकान्तिः। हिमस्पशे पदमनाशात्। 'मणिबन्धादा- कनिष्ठं करस्य करभो बहिः' करभश्रोष्ट्रः। विलम्वितं सविलासम्, लम्बितश्च करभो यस्या:। करभोरु: कथं विगतकरभगमनेति विरोध। कुमारभावो बाल्यम्, कुमारे च भावो भक्ति:। स्त्रिग्धो रम्यः, प्रतीतश्च। तारकाऽदणोः कनीनिका, दैत्यभेद्श्व तारक: स्कन्देन यो हतः। उस युवक ने देखकर लौटे हुए अग्रगामी पैदल सैनिकों से दिव्य आकृति वाली कन्या के विषय में सुनते ही कुतूहल से भर कर देखने के लिये उत्सुक हो घोड़े को ऐड़ लगाई और शोघ्र उस लतामण्डप के समीप पहॅुच गया। कुछ ही दूर पर घोड़े से उतर गया। अपने और साथियों को उसने वही रोक दिया, लेकिन उस सज्जन पार्श्वचर को साथ लेकर पैदल ही विनीत भाव से आया। सरस्वती के साथ सावित्री ने उन दोनों का अमिवादन किया और वनवास के योग्य फूल, फल एव अर्ध्य आदि से उनका क्रम से आतिथ्य-सत्कार किया। दोनों पूर्ण रूप से स्थिर हुए तो वह स्वयं बैठी और कुछ ही देर ठहर कर उस दूसरे वृद्ध सज्जन से वोली-'आर्य, सहजलज्जाशील नारियों का पहले पहल बोल बैठना बडी घृष्टता होती है, विशेष कर तो उनका जो वन्य मृगी की भाँति मुग्ध कुलकुमारियाँ है। आँसें तो देखकर कृतार्थ हो गईं, पर केवल कर्णेन्द्रिय की वृत्ति वृत्तान्त सुनने के लिए कुतूहल से प्रेरित कर रही है। प्रथम दर्शन में ही सज्जन व्यक्ति उपहार के रूप में प्रणय को समर्पित करता है। प्रभावशाली विनय से अपित किया हुआ मन मध के समान अधृष्ट जन को भी वाचाल बना देता है। अत्यन्त नम्र स्वभाव वाले सज्जन में बिना यल के ही विश्वास अधिक हो जाता है, जैसे धनुष के अग्रभाग क उसका गुण बढ़ जाता है। पहले कभी नहीं देखे गए फिर देखे जाने वाले विधाता के उत्कृष्ट निर्माण अत्यन्त धीर लोगों में आश्चर्य को उत्पन्न कर देते हैं। बात यह है कि इन महानुभाव का रूप त्रिभुवन को अभिभूत कर देने वाला है। देवानांप्रिय की सौजन्य से भरी यह अतिभद्रता ही मुझे बोलने के लिए तत्पर कर रही है, युवतियों में स्वभावतः होने वाली चंचलता नहीं। तो कहिए इन्होंने किस पुण्यहीन देशको अपनी विरह- व्यथा के द्वारा सूना कर दिया है। ये कहाँ जाँयगे? ये मानों दूसरे कामदेव हैं जो शिव के हुंकारजनित अहंकार को न मानकर उत्पन्न हो गया है। कौन हैं ये ? बढ़ी हुई नपस्या
Page 125
४४ हर्षचरितम् वाले किस पिता के अमृतवर्षी स्वभाव से ये हृदय को आह्लादित करते हैं जैसे कौस्तुम- मणि विष्णु के हृदय को ? त्रिभुवन द्वारा नमन करने योग्य और महान् तेजस्वी को उत्पन्न करने वाली प्रमात की सन्ध्या के समान कौन इनकी जननी है ? कौन से पुण्य- वान् अक्षर इनके नाम में जुटते हैं ? आर्य के सम्बन्ध में जानने के लिए इस कुतूहूल भरे हृदय के प्रश्न क्रमशः ये ही हैं।' सावित्री के इतना पूछने पर विनय प्रकट करते हुए पार्श्वचर ने उत्तर दिया-'आयुष्मती, प्रिय बोलना तो सज्जनों की कुलविद्या है। केवल तुम्हारा मुख ही नहीं, प्रत्युत हृदय भी चन्द्रमय है, क्योंकि वह अमृत के शीतल फुद्दारों के सद्ृश वचनों से आह्लादित कर रहा है। आपके सदृश लोग जो सौजन्य की जन्मभूमि हैं बड़े ही शुभकर्मों से मिलते हैं, क्योंकि वे सज्जनों के निर्माण की शिल्प- विद्या के स्वरूप हैं। ऐसे कुलीन लोगों के साथ परस्पर बातचीत करना तो दूर है इनके साथ आँखें ही मिलकर अलौकिक भूमि में पहॅुचा देती हैं। तो सुनिए-यह भारगववंश का कुलभूषण, महर्षि च्यवन का पुत्र दधीच है। इसके पिता भगवान् च्यवन पृथिवी, अन्तरिक्ष और स्वर्ग लोक में प्रसिद्ध हैं। उन्होंने अपनी तपस्या के प्रभाव से इन्द्र की सुजशक्ति को भी स्तम्मित कर दिया है। उनके चरण-कमल सुर-असुरों की मुकुटमणियों से अभ्यर्चित हैं। अपने तेज से उन्होंने पुलोमा नामक दैत्य को भस्म कर डाला है। ऐसे पिता के पुत्र इस दधीच की जननी का नाम सुकन्या है जो जगद्विजयी सहस्रों नृपतियों से अनुगत शर्यात की सुता, राजपुत्री एवं त्रिभुवन की कन्याओं में रत्न के समान है। देवी सुकन्या को गर्भिणी जान उसके पिता दसवें महीने में प्रसव के लिए उसे पति के पास से अपने घर ले गए। वहीं उसने चिरंजीवी दधीच को उत्पन्न किया। राजा के घर में राजोवलोचन यह चन्द्रमा के समान बांधवों को आनन्दित करता हुआ समय के साथ बढा। पुत्री सुकन्या अपने पति के घर आने लगी, तब भी नाना ने नेत्र के सुखद और मन बहलाने वाले नाती को नहीं छोडा। इसने ननिहाल में ही समस्त विद्याओं और कलाओं की शिक्षा प्राप्त की। समय से इसे जवान देख और 'मेरे समान इसके पिता भो इसके मुखकमल को देखकर आनन्द का अनुभव करें' यह सोच इसके नाना ने किसा-किसी प्रकार पिता के पास भेजा है। उन्हों सुगृहीतनामा देव शर्यात का आज्ञाकारी विकुक्षि नामक एक तुच्छ भृत्य मुझे समझें। मेरे मालिक ने पिता के पास आते हुए इसके साथ मुझे लगा दिया। वह राजकुल मेरी वशपरम्परा द्वार सेवित है। सम्बन्ध के पुराने हो जाने पर उत्तम लोग अपने भृत्य के प्रति कुछ लज्जा का अनुमव करते हैं। महान् लोगों की उदारता का भण्डार कभी नहीं घटता। यहाँ से दो कोस आगे सोन पार भगवान् च्यवन का निवास च्यवनाश्रम है, जो चैत्ररथ नामक कुबेर के उद्यान के सदृश है। इम दोनों की यात्रा वहीं तक है। यदि आप दोनों का हमारे ऊपर क्षणिक सौजन्य है या हृदय में किसी प्रकार की अवज्ञा नहीं, या यह जन प्रसाद को प्राप्त करने योग्य है तो हमारे प्रणय का यह कुतूदल भी उपेक्षा के योग्य नहीं।
Page 126
प्रथम उच्छ्रास: ४५
आप दोनों का वृत्तान्त हम सुनना चाहते हैं। तो कहिए-किस वंश को आपने जन्म लेकर स्पृहणीय बनाया ? आपके समीप यह कौन हैं जो बद्डुत से विरोधी पदार्थों के समवाय की भाँति लग रही हैं। जैसा कि इनके बाल अन्धकार के समान सन्निहित हैं, फिर भी सूर्य के समान इनकी मूर्ति देदीप्यमान है। पुण्डरीक (व्याघ्र या श्वेत कमल) के समान इनका मुख है (फिर भी) आँखें हरिण के समान हैं। उगते हुए सूर्य की प्रभा के समान इनका अधर है (फिर मी) कुमुद के सदृश इनकी मुसकान है। मतवाले इंस के समान इनको आवाज है (फिर भी) इनके पयोधर (स्तन या मेघ) उठे हुए -हैं। कमल के समान कोमल इनके हाथ हैं (फिर मी) हिमालय की चट्टान के समान मोटे इनके नितम्ब है। ऊँट के समान इनकी दोनों जाँघ हैं (फिर भी) चाल धीमी चलती हैं। कुमारभाव (बाल्यकाल या कार्तिकेय का माव) इन्होंने नहीं छोड़ा है (फिर भी) इनकी आँखों के तारक (पुतले या तारकासुर) स्नेह को व्यंजित कर रहे हैं।' सा त्ववादीत्-'आर्य, श्रोष्यसि कालेन। भूयसो दिवसानत्र स्थातुमभिलषति नौ हृदयम्। अल्पीयांश्र्ायमष्वा। परिचय एव प्रकटी- करिष्यति। आर्येण न विस्मरणीयोऽयमनुषङ्गदष्टो जनः' इत्यभिधाय तूष्णीमभूत्। दधीचस्तु नवाम्भोभरगभीराम्भोधरध्वाननिभया भारत्या नतयन्वनलताभवनभाजो भुजंगभुज: सुधीरमुवाच-'आर्य, करिष्यति प्रसादमार्याराध्यमाना । पश्यामस्तावत्तातम्। उत्तिष्ठ। व्रजामः' इति। तरथेति च तेनाभ्यनुज्ञातः शनकैरुत्थाय कृतनमस्कृतिरुच्चचाल। तुरगारूढं च तं प्रयान्तं सरस्वती सुचिरमुत्तम्भितपद्त्मणा निश्चलतारकेण लिखिते- नेव चक्षुषा व्यलोकयत्। उत्तीर्य च शोणमचिरेणैव कालेन दधीच: पितुराश्रमपदं जगाम। गते च तस्मिन्सा तामेव दिशमालोकयन्ती सुचिरमतिष्ठत्। कृच्छ्रादिव च संजहार दशम्। परिचय: संस्तव:। अनुषङ्ग: प्रसङ्गः । विकुत्तिप्रार्थितयापि सावित्र्या कौतुक- निवृत्तिर्मा भूदित्यात्मस्वरूपं नोक्त्म्। अत एवोत्तरत्र तदनुबन्ध एवोक :- भूससो दिवसानित्यादिना। स्वरूपोक्ती च ज्ञातसरस्वतीकत्वेनापत्यजननकार्यभङ्गो चित्। भारती वाक। भुजङभुजो मयूरान्, भुजग इव भुजावस्येति च। उच्च -- चाल गन्तुं प्रवृत्तः । उत्तम्भितान्युत्विश्ठानि। सावित्री ने कहा-'आर्य, समय पर सब मालूम हो जायगा। हम दोनों के मन में यहाँ बहुत दिनों तक अभी रहने की इच्छा है। यद रास्ता बद्डुत थोड़ा है। परिचय बढ़ने से सब बात खुल जायगी। इस बहाने मिले हुए इस जन को आय न भूलेंगे।' इतना कह वह चुप हो गयी। जल भर जाने से गम्मीर आवाज वाले नये मेघ की भाँति लता-भवन
Page 127
४६ हर्षचरितम्
के मयूरों को नचाते हुए धीर स्वर में दधीच बोल उठे-'आर्य, अवश्य ही आराधना करने पर आर्या प्रसन्न होंगी। तब तक हम पिता जी के दर्शन करें। उठिए, चलें।' पार्शचर के स्वीकार करने पर दधीच धीरे से उठे और नमस्कार करके चल दिए। धोड़े पर सवार, होकर जाते हुए उन्हें सरस्वती निश्चल ऑखें फाड़ कर देर तक देखनो रही। सोन पार करके कुछ ही देर में दधीच च्यवनाश्रम पहुँचे। उनके चले जाने पर सरस्व्रती उसी दिशा को देर तक निहारती हुई बैठो रही। बड़ी कठिनाई से वह अपनी आँखें मोड़ सकी। अथ मुहूर्तमात्रमिव स्थित्वा स्मृत्वा च तां तस्य रूपसंपदं पुन :- पुनर्व्यस्मयतास्या हृदयम्। भूयोऽपि चक्षुराचकाङ्क तद्दशनम्। अवशेव केनाप्यनीयत तामेव दिशं दृष्टिः। अप्रहितमपि मनस्तेनैव सार्धम- गात्। अजायत च नवपल्लव इव बालवनलताया: कुतोऽप्यस्या अनुराग- श्रेतसि। ततः प्रभृति च सालस्येव शून्येव सनिद्रेव दिवसमनयत्। अस्तमुपयाति च प्रत्यकपर्यस्तमण्डले लाङ्गलिकास्तबकताम्रत्विषि कम- लिनीकामुके कठोरसारसशिर:शोणशोचिषि सावित्रे त्रयीमये तेजसि, तरुणतरतमालश्यामले च मलिनयति व्योम व्योमव्यापिनि तिमिरसंचये, संचरत्सिद्धसुन्दरीनूपुररवानुसारिणि च मन्दं मन्दं मन्दाकिनीहंस इव समुत्सपति शशिनि गगनतलम्, कृतसंध्याप्रणामा निशामुख एव निपत्य विमुक्ताङ्गी पल्लवशयने तस्थौ। सावित्र्यपि कृत्वा यथाक्रियमाणं सायंतनं क्रियाकलापमुचिते शयनकाले किसलयशयनमभजत। जातनिद्रा च सुष्वाप। कुतोऽपि कस्मादपि न ज्ञायत इत्यर्थः। मनुष्यतस्तथाविघस्तादृश्या: कथम- जुराग इति। कथमेतदस्या उपपद्यत इति न वाच्यम्। यदाह मुनिः-'शापत्रं शानतु दिव्यानां तथा चापत्यलिप्सया। कार्यो मानुषसंयोग: श्द्गाररससंश्रयः॥' इति। अन्यत्र-कुतः च्ितेर्नवपल्लवोऽनुरागहतो लतार्थो जायत इत्येवम भिलाषरूपं प्रथमं दशान्तरमालभ्येत्यादिना द्वितीयचिन्तनरूपमाह। अनयत् कष्टेनात्यवाद यत्। अस्तमित्यादौ पल्लवशयने तस्थाविति संबन्ध। प्रतोच्यांपश्चिमायाम्। लाङ्ग लिका फलिनी। मयूरशिखौषधिरित्यपरे, रक्तिक्ेत्यन्ये। कमजिनीक्रामुक्र इर्स सरस्वतीदयिताभिप्रायेणोक्तम्। कठोरो जरठः। सारसो लचमगः । शोणो लोहित। शोचिर्दीपिः। 'ऋग्यजु सामनामानि त्रयो वेदासयी स्मृता। वेदे च पव्यते सैषा'। त्रय्येव विद्या तपतीति। 'कृत-' इत्यादिना 'तस्थौ' इत्यन्तेन क्रियान्तरत्यागेन वैमनस्यमवेद्यते। 'वेपते श्वसते चैव मनोरथविचिन्तनैः। प्रद्वेवेगान्यकार्याणाम-
Page 128
प्रथम उच्छास: ४७
नुस्मृतिरपीष्यते ।I' निशामुख एवेति। न पुनरुचिते शायनकाले विमुक्ताङ्गीत्यनेन निःसहाङ्गत्वमस्या दश्यत। तस्थाविति। न पुनर्निद्रामलभत। यथाक्रियमाणमित्यनेन च सरस्वतीतोऽस्या व्यतिरेकं दर्शगुन्सरस्वत्या एवानङ्गावस्थामाह। अब सरस्वती का हृदय कुछ देर तक ठहर उस दधीच के रूप-लावण्य का स्मरण करके बार बार आश्चर्य से भरने लगा। वार बार उसकी आँखें दधीच के दर्शनों के लिए उत्सुक होने लगीं। मानों उसकी वेसुध नजर को कोई उसी दिशा की ओर फेर लेता था। बिना भेजे ही मन दधीच के साथ ही चला गया। सुकुमार वनलता में नये पल्लत्र के समान उसके चित्त में अनुराग अंकुरित होने लगा। उसी समय से अलसाई-सी, शून्य सी, निंदियाई सी उसने दिन को व्यतीत किया। जब पश्चिम में ढलते हुए मण्डल वाले, लाङलिका नामक फूलों के गुच्छों के ममान कान्ति वाले, कमलिनियों को चाहने वाले तथा वृद्ध सारस के सिर के समान ललाई वाले सूर्य का वेदमय तेज अस्त हो रहा था, विशाल तमाल वृक्ष के समान काला, आकाशव्यापी प्रगाढ़ अंधकार आकाश को मलिन रर रहा था तथा चलती-फिरती सिद्धाङ्गनाओं के नूपुरों की ध्वनि का अनुसरण करने वाले आकाशगंगा के हंस के समान चन्द्रमा आकाश में धीरे धीरे उदित हो रहा था उस समय सायं-सन्ध्यावन्दन करके सरस्वती रात के आरम्भ होते ही अपने अङ्गों की सुध-बुध भूल पलव के शयन पर पड़ रही। सावित्री भो सायंकालीन क्रियाओं से निवृत्त क्षेकर सोने के समय पल्लवशयन पर पहॅची और नींद आते ही सो गई। इतरा तु मुहुर्मुहुरङ्गवलनविलुलितकिसलयशयनतला निमीलितनय- नापि नालभत निद्राम्। अचिन्तयच्च-'म्त्यलोकः खलु सर्वलोकाना मुपरि, यस्मिन्नेवंविधानि भवन्ति त्रिभुवनभूषणानि सकलगुणग्रामगुरूणि रन्नानि। तथा हि-तस्य मुखलावण्यप्रवाहस्य निष्यन्दबिन्दुरिन्दुः। तस्य च चक्षुषो वित्ेपा: कुमुदकुवलयकमलाकराः। तस्य चाधरमणे- र्दीधितयो विकसितबन्धूकवनराजयः। तस्य चाङ्गस्य परभागोपकरण- मनङ्ग:। पुण्यभाञ्जि तानि चक्षंषि चेतांसि यौवनानि वा स्त्ैणानि, येषा- सुसावविषयो दर्शनस्य। क्षणंनु दर्शयता च तमन्यजन्मजनितेनेव मे शलितमधर्मेण । का प्रतिपत्तिरिदानीम् ?' इति चिन्तयन्त्येव कथंकथ- मप्युपजातनिद्रा चिरात्क्षणमशेत। सुप्तापि च तमेव दीर्घलोचनं ददर्श। स्वप्रासादितद्वितीयदर्शना चाकर्णाकृष्टकार्मुकेण मनसि निर्दयमताड्यत मकरकेतुना। प्रतिबुद्धाया मदनशराहतायाश्च तस्या वातोमिवोपलब्धुम- रतिराजगाम। तथा हि-ततः प्रभृति कुसुमधूलिधवलाभिवनलताभिर-
Page 129
हर्षचरितम् ताडितापि वेदनामधत्त। मन्दमन्दमारुतविधुतैः कुसुमरजोभिरदूषित लोचनाप्यश्रुजलं मुमोच । हंसपक्षतालवृन्तवातव्रातविततैः शोणशी कररसिक्ताप्यार्द्रतामगात्। प्रेद्धतकादम्बभिधुनाभिरनूढाप्यघूर्णत वनकम- लिनीकल्लोलदोलाभिः। विघटमानचक्रवाकयुगलविमृष्टैरस्पृष्टापि श्यामता- माससाद विरहनि:श्वासधूमैः । पुष्र्पधूलिधूसरैरदष्टापि व्य चेष्टत मधुकरकुलैः। विलुलितं विपर्यासितम। मर्त्यलोक इत्यादिना गुणकीतंनम्। चतुर्थमवस्था विशेषमाह। तदुक्तकम्-'अङ्गप्रत्यङ्गलीलाभिर्वाक्चेष्टासहितेक्षणैः। नास्त्यन्यः सह शस्तेन तदेतद्गुणकीर्तनम् ।' इति। गुणा वैदग्ध्यादय:, सूत्राणि च। तद्वशेन गुरुणि बहुमानभाजि। इतरत्र तु तिष्ठतु तावदेक:। गुणग्रामस्यापि गुणिरूपिते- नापि दुर्वहानीति यावत्। तस्येति। पूर्वानुभूतस्य बिन्दुरिति न केवलं लावण्यप्र वाहाभिप्रायेण यावत्संनिवेशसादृश्यात्। विन्षेपा: परतः प्रेरणानि। कुमुदेत्याध् कम्। शुक्कृष्णर करुचित्वाच्चपुषो दीधितय इति मणिशब्दाभिप्रायेण। विकरसित शब्देन लौहित्यातिशयमाह। अङ्गानि विद्यन्ते यस्य तदङं शरीरम परभागो वष्य- स्य वर्णान्तरेण शोभातिशयः। स्त्रैणानि स्त्रीसंबन्धीव्रे। का प्रतिपत्तिः किमनुष्ठेयम्! मदन-इत्यादिनो द्वेगरूपं पञ्चममवस्थाभेदमाह। यदुक्क्कम्-'भासने शयने वापि न हृष्यति न तुष्यति। नित्यमेवोत्सुका च स्यादुद्वेगस्थानमाश्रिता॥ चिन्तानिःश्वास खेदेन हृद्दाहाभिनयेन च। कुर्या त्तदेवमत्यन्तमुद्योगाभिनयेन च ।'इति। दश किल कामावस्थाः। तदुक्तम्-'पथमे त्वभिलाषः स्यादृद्वितीये चिन्तनं भवेत्। अनु. स्मृतिस्तृतीये तु चतुर्थे गुणकीतनम्॥ उद्टेगः पञ्चमे प्रोक: प्रलापः षष्ठ उन्यते। उन्माद: सप्तमे चैवू भवेद्वधाधिस्तथाष्टमे॥ नवमे जडता प्रोक्ा दशमे मरणं भवेव्।' इति। अरतिर्दुःखासिका हि कामवधूप्रतिपत्तभूतेति तदागमनाभिधानम्। हंस पत्ा इव तालवृन्तं व्यजनम्। आद्रतां सस्नेहताम, क्विष्तां च। प्रेङ्गद्दोलाय- मानम्। कादम्बा: कृष्णहंसाः। श्यामता शुङ्गाररसाविष्कारिववर्ण्यम्। यदुक्तम्- *शृङ्गारदेवो भगवान्मुरारिः संगीयते श्यामवपुमुरारिः। श्यामो मनाक्त्निग्वतर्न तेन शङ्गारशंसी मुखराग उक्तः ॥' अथ श्यामता सधूमता। श्यामत्वेऽपि सधूमता इति विरोधाभास:। लेकिन सरस्वतत बार बार करवट बदलने लगी, अपने पल्लवशयन को मसल डाल आँखें मूँद लीं, फिर जो नींद नहीं आई। सोचने लगी-'निश्चय ही मर्त्यलोक समस्त लोकों में बढ़ा-चढ़ा र, जहाँ त्रिभुवन के भूषण, समस्त गुणों के गौरव से भरे, ऐसे ऐसे रब पड़े हैं। जैसा कि-चन्द्रमा उसके लावण्य प्रवाह का चूआ हुआ एक बिन्दु ही तो है। उसके नेत्रों के विलास ही तो सफेद, काले और लाल कमलों के आकर है। उसके अधरमणि की कान्ति ही तो बन्धूक की खिली हुई वनराजि है। कामदेव
Page 130
प्रथम उच्छास: ४६
इसके अंग के शोभातिशय का साधन है। उन युवतियों की आँखें, चित्त एवं यौवन पुण्य- वान् हैं जिन्होंने इसके दर्शन नहीं किए। मानों दूसरे जन्म का उत्पन्न अधर्म फलित हो गया, जो मैने क्षण भर इसके दर्शन किए। इस समय क्या करूँ?' यह सोच ही रही थी कि किसी किसी तरह बहुत देर बाद नांद आ गई और क्षण भर सोई रही। सोने पर भी उसी दीर्घलोचन दधीच को देखा। स्वप्न में उसने दूसरी बार दधीच को देखा तो मानो कामदेव ने उसे बड़ी निर्दयता से कान तक खींच कर बाण मारा। जब काम के बाण से वायल सरस्वती की पनींद खुली तब उसकी खबर लेने के लिए मानों अरति (वैराग्य) आई। तब वह पुष्पपराग से उज्जवल वनलताओं द्वारा ताड़ित न होकर भी वेदना अनुभव करने लगी। मंद मंद हवा से काँपते हुए फूलों की रज उसकी आँखों में न भी पड़ती तो भी वह आँसू बहाती। हंस पक्षियों के पंखों की हवा से फैलते हुए सोन (नदी) के फुदारों द्वारा सिक्त न होने पर भी (पसीने से) तर होने लगी। काले हंसों की जोड़ियों से युक्त वन की कमलिनी की दोलाओं पर न बैठी हुई भी चकराने लगी। विघटित होते -हुए जोड़े चक्रवाकों के विरह्जन्य निश्वास-धूम से स्पृष्ट न होने पर भी श्यामता (कालिख) को प्राप्त करने लगी। फूल की धूल में लोट-पोट करने वाले मौरों से न काटे जाने पर भी वह उद्विस होने लगी।
अथ गणरात्रापगमे निवर्तमानस्तेनैव वर्त्मना तं देशं समागत्य तथव निवारित परिजनरछत्रवारद्वितीयो विकुक्षिर्डुढौके। सरस्वती तु तं दूरादेव संमुखमागच्छन्तं प्रीत्या ससंभ्रममुत्थाय वनमृगीवोद्ग्रीवा विलोकयन्ती मार्गपरिश्रान्तमस्त्रपयदिव धवलितद्शदिशा हशा। कृतासनपरिग्रहं तु तं प्रीत्या सावित्री पत्रच्छ-'आर्य, कचित्कुशली कुमारः?' इति। सोऽन्रवीत्-'आयुष्मति, कुंशली। स्मरति च भवत्योः। केवलममीषु दिव्सेश्ु तनीयसीमिव तनुं बिभर्ति। अविज्ञायमाननिमित्तां च शून्य- तामिवाधत्ते। अपि च । अन्वक्षमागमिष्यत्येव मालतीति नान्ना वाणिनी वार्ता वो विज्ञातुम्। उच्छूसितं हि सा कुमारस्य' इति। तछ्त्वा पुतरपि सावित्री समभाषत-'अतिमहानुभाव खलु कुमारो येनवमवि- ्शीयमाने क्षणद्ष्टेऽपि जने परिचितिमनुबभ्नाति। तस्य हि गच्छतो यहच्छया कथमप्यंशुकमिव मार्गलतासु मानसमस्मासु मुहूतमासक्त- मासीत। अशून्यं हि सौजन्यमाभिजात्येन वः स्वामिसूनो। अलसः खलु लोको यदेवं सुलभसौहार्दानि येन केनचिन्न क्रीणाति महतां मनांसि । सोऽयमौदार्यातिशयः कोऽपि महात्मनामितरजनदुर्लभो ४ ह० च०
Page 131
हर्षचरितम्
येनोपकरणीकुर्वन्ति त्रिभुवनम्' इति। विकुक्षिस्तूच्चावचैरालापैः सुचिर- मिव स्थित्वा यथाभिलषितं देशमयासीत्।
गणरात्रं निशाबह्यः। तेनैव वर्त्मनेति। अनेन तस्य यदच्छया तदाश्रयमा- गमनमिति दर्शयति। प्रधानप्रकृते: स्थवीयसस्तथाविधव्यापार विनियोगाधनौचि- त्यात्। अत एव वच्यति-'यथाभिलषितं देशमयासीत्'। डुढौके इत्यनेन निमिस परतन्त्न्न तया संनिकृष्टमेवैनमालुलोकेति प्रदर्शितम्। यदुक्तम्-'पह्वता धार्ष्ट्यता इष्ि ताकारज्ञानं प्रतारणे देशकालज्ञता कार्येषु विषद्यबुद्धित्वं लध्वी प्रतिपत्ति: सापाया च इति दूतीगुणाः'। भरतमुनिरपि-'विज्ञानगुणसंपन्ना कथिनी लि्विनी तथा। रक्कोपजीविनी चापि प्रतिपत्तिविचक्ण॥ श्रोत्साहनैककुशलेत्यादिदूतीगुणैयुंता।' इति। अत एवागृहच्चाकारतःप्रभृतीत्यादि वच्यते। अन्वतं प्रत्यक्षम्। वाणिनी दूती। उच्छसितमित्यनेनातिविस्त्म्भवत्ता ख्थाता। उच्छूसितं प्राण इति वा। यह- चछया यथाकर्थंचित। यश्च तथागच्छति यस्य निरवधानतया क्वचिदंशुकादि गलति। आभिजात्येन महाकुलीनत्वेनोपकरणीकुर्वन्त्यायततां नयन्ति। उच्चावचैः प्रकृतव- सतवसंस्पर्शिभिः, विचित्ररिति वा।
इस तरह कई रातें गुजर गई। एक दिन उसी मार्ग से लौटता हुआ विकुक्षि परिजनों को बाहर रोक छत्रवाइ्क को साथ ले पहुँचा। सरस्वती ने दूर ही से सामने आाते हुए उसे देखा और प्रेम से फड़क उठी। वह हिरनी की तरह गर्दन ऊँची उठाकर देखने लगी मानों मार्ग में थके हुए विकुक्षि को दिशाओं को धवलित करने वाली दृष्टि से खान कराने लगी। जब वह आकर आसन पर बैठ गया तब सावित्री ने प्रीतिपूर्वक पूछा- 'आर्य, क्या कुमार दधीच कुशल से हैं ?' उसने कहा-'आयुष्मती, कुमार सकुशल हैं। आप दोनों का स्मरण करते हैं। इन दिनों उनका शरीर क्षीण होता जा रहा है। पता नहीं क्यों, शून्य-शून्य से लगते हैं। और भी, मालती नाम की दूती समाचार लेकर सामने आने वाली है। कुमार का उसे प्राण ही समझना।' यह सुनकर फिर सावित्री बोली-'कुमार सचमुच बड़े ही महानुभाव हैं, जो अज्ञातजन में भी क्षण भर की देखा- देखी में ही अपना परिचय-सम्बन्ध जोड़ रहे हैं। वे जाने लगे तो उनका मन इम लोगे में क्षण भर इस तरह लग गया जैसे मार्ग की लताओं में अंशुक फँस जाता है। आपनें स्वामिपुत्र दधीच में कुलीनता के साथ सौजन्य भी है। दुनिया वाले बड़े आलसी हावें हैं जो सुलभ सौदार्द वाले महापुरुषों के मन को जिस किसी वस्तु से खरीदते नईीं। महापुरुषों में ही इस तरह बढ़कर उदारता होती है जो इतर लोगों में नहीं होती और जिससे वे लोग त्रिभुवन को अपने वश में कर लेते हैं।' विकुक्षि भी लम्बी बातचीतं करके अपने अभिळषित देश की ओर चला गया।
Page 132
प्रथम उच्छास: ५१
अपरेद्युरुद्यति भगवति घुमणावुद्दामद्युतावभिद्गुततारके तिरस्कृत- तमसि तामरसव्यासव्यसनिनि सहस्ररश्मौ शोणमुत्तीर्यायान्ती, तरल- देहप्रभावितानच्छ लेनात्यच्छं सफलं शोणसलिलमिवानयन्ती, स्फुटिता- तिमुक्तककुसुमस्तबकसमत्विषि सटाले महति मृगपताविव गौरी तुरंगमे स्थिता, सलीलमुरोबन्धारोपितस्य तिर्यगुत्कर्णतुरगाकर्ण्यमाननूपुरपटुरणि- तस्यातिबहलेन भिण्डालक्तकेन पल्लवितस्य कुङ्गुमपिज्जरितपृष्ठस्य चरण- युगलस्य प्रसरद्भिरति लोहितैः प्रभाप्रवा है रुभय तस्ताडनदो हद लोभागतानि किसलयितानि रक्ताशोकवनानीवाकर्षयन्ती, सकलजीवलोकहृदयहठहर- णाघोषणयेव रशनया शिञ्जानजघनस्थला, धौतधवलनेत्रनिर्मितेन निर्मोकलघुतरेणाप्रपदीनेन कञ्चुकेन तिरोहिततनुलता, छातकञ्नुकान्तर- -दृश्यमानैराश्यानचन्दनधवलैरवयवः स्वच्छसलिलाभ्यन्तरविभाव्यमान- मृणालकाण्डेव सरसी, कुसुम्भरागपाटलं पुलकबन्धचित्रं चण्डातकमन्तः- स्फुडं स्फटिकभूमिरिव र्ननिधानमादधाना, हारेणामलकीफलनिस्तुल- मुक्ताफलेन स्फुरितस्थूलप्रहगणशारा, शारदीव श्वेतविरलजलघरपटला- वृता दयौ:, कुचपूर्णकलशयोरुपरि रत्नप्रालम्बमालिकामरुणहरितकिरण किसलयिनीं कस्यापि पुण्यवतो हृदयप्रवेशवनमालिकामिव बद्धां धारयन्ती, प्रकोष्ठनिविधस्यैककस्य हाटककटकस्य मरकतमकरवेदिका- सनाथस्य हरितीकृतदिगन्ताभिमयूखसंततिभिः स्थलकमलिनीभिरिव लक्ष्मीशङ्गयानुगम्यमाना, अतिबहलताम्बूलकृष्णिकान्धकारितेनाधरसंपु- टेन मुखशशिपीतं ससं्यारागं तिमिरि वमन्ती,विकचनयनकुवलय- कुनू हलानिलीय मानया लिकुल संहत्या नीलांशुक जालिकयेव निरुद्धाधवदना, नीलीरागनिहितनीलिम्रा शिखिगलशितिना वामश्रवणाश्रयिणा दन्त- पत्रेण कालमेघपल्लवेन विद्युदिव द्योतमाना, बकुल्तफलानु कारिणीभिस्ति- सुभिमुक्ताभि: कल्पितेन बालिकायुगलेनाघोमुखे नालो कज लवर्षिणा सिञ्व- पहीवातिकोम ले भुजलते, दक्षिण कर्णावतंसितया केतकीगर्भपलाशलेखया रजनिकाजिह्वालतयेव लावस्यलोभेन लिह्यमानकपोलतला, तमालश्या- मलेन मृगमदामोदनिव्यन्दिना तिलकबिन्दुना मुद्रितमिव मनोभवसर्वस्वं वदनमुद्हन्ती, ललाटलासकस्य सीमन्तचुम्बिनश्चटुल तिलकमऐोरुदख्ता चदुलेनांशु जाले नेव रक्तांशु के नेव्र कृवशिरोवगुण्ठना,पृष्यप्रेङ्वद नादरसंयमन-
Page 133
५२ हर्षचरितम्
शिथिलजूटिकाबन्धा नीलचामरावचूलिनीव चूडामणिमकरिकासनाथा, मकरकेतुपताकेव कुलदेवतेव चन्द्रमसः, पुनःसंजीवनौषधिरित पुष्प- धनुष:, वेलेव रागसागरस्य, ज्योत्सव "यौवनचन्द्रोदयस्य, महानदीव रतिरसामृतस्य, कुसुमोद्गतिरिव सुरततरो:, बालविद्येव वैदग्ध्यस्य, कौमुदीव कान्ते:, धृतिरिव धैर्यस्य, गुरुशालेव गौरवस्य, बीजभूमिरि विनयस्य, गोष्ठीव गुणानाम्, मनस्वितेव महानुभाव्ताया, तृप्तिरिव तारुण्यस्य, कुवलयदलदामदीर्घलोचनया पाटलाघरया कुन्दकुड मलस्फुट- दशनया शिरीषमालासुकुमारभुजयुगलया कमलकोमलकरया बकुलसुर- भिनिःश्वसितया चम्पकावदातदेहया कुसुममय्येव ताम्बूलकरण्डवाहिन्या महाप्रमाणाश्वतरारूढयानुगम्यमाना, कतिपयप्रतिचारकपरिकरा मालती समदृश्यत। दूरादेव च द्धीचप्रेम्णा सरस्वत्या लुण्ठितेव मनोरथ:, आकृष्टेव कुतूहलेन, प्रत्युद्धतेवोत्कलिकाभि:, आलिद्गितेवोत्कण्ठया, अन्तःप्रवेशितेव हृदयेन, स्नपितेवानन्दाश्रुभि:, विलिप्नेव स्मितेन, वीजितेवोच्छसितैः, आच्छादितेव चक्षुषा, अभ्यचितेव वदनपुण्डरीकेण, सखीकृतेवाशया सविधमुपययौ। अवतीर्य च दूरादेवानतेन मूर्धा प्रणाममकरोत। आलि द्विता च ताभ्यां सविनयमुपाविशत्। सप्रश्रयं ताभ्यां संभाषिता च पुण्यभाजनमात्मानममन्यत। अकथयच्च दधीचसंदिष्टं शिरसि निहिते; नाञ्जलिना नमस्कारम्। अगृह्लाच्चाकारतः अभृत्यग्राम्यतया तैस्तैरतिपेश- लैरालापैः सावित्रीसरस्वत्योर्मनसी। अपरेदयरित्यादावीदृशी मालती समदृश्यतेति संबन्धः । दिवि मणिरिव द्युमणिः वियन्नूषणं सूर्यः । अभिद्गुता न्यवकृता। तामरसं पद्मम्। व्यासो विकासः। अति- मुक्कं पुष्पभेदः। केचिन्मालतीलताकुसुममाहुः। सटास्ति यस्येति। 'प्राणिस्या दातो लजन्यतरस्याम्'। गौरी गौराङ्गी, पार्वती च। सजलतुरङ्गाङ्गस्पशंपरिजिही षयोरोवध्ेत्याद्युक्त्म्। प्रियमधुर शब्दत्वादश्वानामाकर्ण्यमानेत्युकम्। पिण्डाल कक: कथितोऽलक्तकरसः। दोहदोऽभिलाषः। वाद्विशेषानुगताङ्कयघोषणा। रवा मेखला। शिज्ानं शब्दायमानम्। निर्मोक: सर्पत्वक। आप्रपदं प्राप्तोत्याप्रपदीन पादं यावत्। छातस्तनुः। कुसुम्भं पभकम्। नानावर्णबिन्दुन्यासः पुलकबन मणिविशेषाश्च पुलकाः। चण्डातकमर्धोरुकम्। कुचावेव कस्यापि पुण्यवत इवेति वच्यमाणामिप्रायेण पूर्णकलशौ। कस्यापीत्यलौकिकस्थ। वनमाला पश्नपुष्पयो जिता सत्नक। सापि पूर्णकलशयोरुपरि बध्यते। प्रकोष्टः प्रकुञ्जनकः। वेदिका र्न १. तुर गाद्दूरादेवावनतन।
Page 134
प्रथम उच्छास: ५३
प्रतिष्ठापीठिका। वहलं पौनःपुन्येन कृतम् । कृष्णिका कृष्णलेखा । मुखमेव तम:पारप्रतिपिपादयिषया शशी। ताम्बूलकारणत्वेन लौहित्यमेव सम्भवतीति ससन्ध्यारागमित्युक्तम्। नील्योषधिभेदः। शितिर्नीलः। पल्लवः पिण्डः। बालिका कर्णोपवेधेडलंकारः । अधोमुखेन घटादिना जलवर्षिणा लता सिच्यते। मृगमद: कस्तूरिका । तिलकबिन्दुः परिवर्तुलस्तिलकः। लासको नर्तकः । 'सुवर्ण- भृङ्गलाबद्धो नानारबौघमण्डितः। ललाटलम्ब्यलंकासश्रटुलातिलको मतः॥' अव- चूल चिह्नस्। मकरिका मकराकारं रूपम्। वेला यथा सागरं क्षोभयति तद्वदेवेयं शगम्। चोभेन यथा सागरो दुरुत्तर एवमेतयापि रागः। यथा ज्योत्स्नया विना चन्द्रोदयो भवनृपि न क्वापि विलसन्विभाव्यते तथैतया विना यौवनं सविलासम- न्यत्र न दश्यते। रतिप्रधानो रसः श्रङ्गार एव। माधुर्यातिशय योगित्वास्प्रकृष्टरवाघ्य। ह्रापनममृतम्। यदुक्तम्-'शङ्गार एव परमः परः प्रह्ादनो रसः' इति। संप्रयोगो रतं रहःशयनं मोहनमिति पर्यायाः। बालविद्या न कंचन सुज्जति, तद्वदेष वैद- गध्यम्। कौमुदाति। तथाविधकान्त्यतिशयसंभवात्। ध्रियते येन धतिः। अस्यां सयां धैर्यमपि। यद्वा-धतिः प्रवेशरक्षणम्। यथा प्रविशन्कश्िद्वाजनिकटं ध्रियते केनचित्तथा धैर्यं तावत्प्रसरति। यावदेषा न दष्टा एतस्यां दष्टायां सर्वे धैर्यशून्या इति। 'समानविद्यावित्तशीलबुद्धिव य सामनुरु पैराला पैरे कत्नासनबन्धो गोष्ठीमन . स्विता' इत्यनेनेतस्या महानुभावताया व्यभिचारित्वमुच्यते। यस्माद्यन्न मनस्विता तन्न महाशयत्वमेवावश्यं सम्भावयतीति स्थितमेव। तृप्तिरिवेति। यथा कश्चित्संजा- ततृप्तिर्नान्यतिंकंचित्पुनरपेक्षते तद्वदासादितमालतीकं तारुण्यम्। एतदाश्रयणेन परिपूर्णचैषयिकोपभोगप्राप्तिस्तारुण्य स्येत्यर्थः। कुसुममय्येवेति। कुवलयादिभिन- यनादीनां विधानम्। तरुणोSश्वोऽश्वतरः । 'वत्सोक्षाश्वर्षभेभ्यश्न तनुत्वम' इति तनुत्वे तरप्। अत्र च व्याख्यातम्-'तनुत्वं द्वितीयवयःप्राप्तिः' इति। अश्वतरो वा गर्दभेनाश्वायां जातः। मालतीति। एवं द्धीचपरिवारभूतया मालत्या गुणवर्णन- द्वारेण सरस्वत्या एव निःसामान्यगुणातिशयो ध्वन्यते। लुण्ठितेवेति। वच्यमाणं श्ार्थनादि। तया मनोरथेरुतप्रेचय स्वीकृतमित्यतस्तैलुण्ठितेवेर्युक्तम्। लुण्ठनं च पाथेयाभिचितरणमेवमन्यत्। उत्कलिका रुहरुहिका। सविधं समीपम्। अपि च य: स्निग्धो दूरात्सविधमायाति, तस्य लुण्ठनादिसर्वमर्चनावसानं क्रियत इति श्रख्निः। पेशलैहधे: अगले दिन आकाश के रत्न, प्रखर किरणों वाले, तारों को भगा देने और अंधकार को हटा देने वाले, कमलों को विकसित करने के शौकीन भगवान सूर्य के उदित होते ही सोन पार करके आती हुई मालती दिखाई पड़ी। अपने शरीर की तरल प्रभा से सोन के जल को वह और भी निर्मल कर रही थी। वह बड़े तुरंगम पर सवार थी, जिसका वर्ण माधवी के फूल की भाँति था, और उसकी गदन पर झालर जैसी भयाल थी। मालती
Page 135
हर्षचरितम्
विशाल सिंह पर आरूढ़ गौरी की भाँति लग रही थी। लीला से उसने अपने चरण रकाब पर रखे थे; जब पैर के नूपुर बजते तो उसका घोड़ा कान खड़े करके गर्दन टेढ़ी किए सुनता। आलते से उसके पैर रज्जित थे। तलवे मेंकुंकुम लगा हुआ था। उसके पैरों की टद्दाका लाल कान्ति दोनों और फैल रही थी, मानों वह ताड़न की अमिलाषा से रका शोक के हरे भरे वनों को खींचती आ रही थी। उसके कटि प्रदेश में करधनी बज रही थी, मानों वह जीवलोक के सारे लोगों के मन को हठपूर्वक हरने के लिए घोषणा कर रह्दी हो। उसका सारा शरीर धुले सफेद रेशम के पैरों तक लटकते हुए झीने, साँप की केचुली की तरह हल्के और बारीक कंचुक से ढँका हुआ था। झीने कंचुक के भीतर चन्दन के सूख जाने से उसके उज्जवल अंग दिखाई पड़ रहे थे जैसे सरसी के निर्मल जल के भीतर मृणाल की ंठल झलकती दिखाई देती है। झीने कंचुक के नीचे कुसुंभी रंग का लाल लहॅगा झलक रहा था जिस पर रंग-बिरंगी बुंदकियाँ पड़ी हुई थीं, मानों स्फटिक की जड़ाव में मोतियाँ जढ़ी हों। आँवले-जैसे बड़े बड़े मोतियों का हार गले में लटक रहा था, वह तारों भरे शरत्काल के आकाश जैसी लग रही थी जिसमें कहीं कहीं सफेद मैध के डकड़े घिरे रहते हैं। उसके स्तन रूपी कलश पर रत्नों की प्रालम्ब माला लटक रही थी, मानों किसी पुण्यवान् के हृदय में प्रवेश करने के स्वागत में मङ्गलार्थ घट में वनमाला बँधी हो। उसके एक हाथ की कलाई में सोने का कड़ा था जिसके गाहामुखी सिरों पर पन्ने जड़े हुए थे, उनकी हरित किरणें दिशाओं में फैल रही थीं, मानों स्थल-कमलिनियाँ उसे लच्मी समझ कर पीछे लग गई थीं। उसके अधर पर पान चबाने से काली रेखा पड़ गई थी; मानों उसका मुखचन्द्र पिए हुए सध्याराग के सहित अन्धकार को उगल रहा हो। मौरे उसके नेत्रो को खिले हुए कुवलय समझ कर छा रहे थे गानों उसका मुख नीले अंशुक की नकाब से ढॅका हुआ था। उसके बायें कान का दन्तपत्र नीली राग द्वारा रँग कर नीला कर दिया गया था, उसका वर्ण मयूर की गर्दन की तरह था। मानों विस्तृत नीले, मेघ में बिजली के समान मालती शोभ रही थी। मौलसिरी के फल जैसे लम्बोतरे तीन मोती वाली उसके कानों में एक एक बाली थी, जो नीचे लटक कर अपने आलोक के बल से भुज रूपी लता को सींच रही थी। उसके दाहिने कान पर केतकी का नुकीला टौंसा लगा हुआ था, मानों उसके लावण्य का लोभी चन्द्र अपनी जीम से उसके कपोल को नर। रहा था। माथे पर कस्तूरी का तिलकबिन्दु तमाल की भाँति श्याम था। कामदेव क स्वस्व होने के कारण उसके मुँह पर तिलक रूप में जैसे राजकीय मोहर लगी थी। लगाट पर सामने माँग से लटकती हुई चटला तिलक नामक मणि ऊपर उठती हुई किरणों के रूप में मानों उसके सिर पर लाल अंशुक की पगड़ी बँधी थी। उसके बालों का जड़ी पीठ पर ठीक से न बाँधने के कारण ढीला होकर लटक रहा था। नीले कमल के समान चूड़ामणि मकरिका उसके सामने केशों में लगी हुई थी। वह कामदेव की पताका, चन्द्रमा
Page 136
प्रथम उच्छास: XX
की कुल देवता, काम को फिर से जीवित कर देने वाली संजीवन बूटी, प्रेम के समुद्र की तटी, यौवन रूपी चन्द्रोदय की चाँदनी, रति रस के अमृत की महानदी, स्ुरत वृक्ष की पुष्पोद्गति, वैदग्ध्य की बाल विद्या, कान्ति की कौमुदी, धैर्य की धृति, गौरव की बड़ी शाला, विनय की बीजभूमि, गुणों की गोष्ठी, महानुभावता की मनस्विता और जवानी की तृप्ति थी। उसके साथ एक बड़े अश्व पर बैठी हुई उसकी ताम्बूलकरंकवाहिनी आ रही थी जिसके अंग-अंग मानों फूल से बने थे, क्योंकि कुवलय की माला-सी बड़ी-बड़ी आँखें, पाटल पुष्प-सा अधर, कुन्द की कलियों जैसे दाँत, शिराषमाला जैसे सुकुमार दोनों भुजाएँ, कमल जैसे हाथ, मौलसिरी की गन्ध जैसी सरस और चम्पा के समान दमकती देहद थी। सरस्वती ने दधीच के प्रेम से मालती को दूर से ही मानों मनोरथ द्वारा लूट लिया, कुतू- हल से खींच लिया, मन की तरङ्गों से भगवानी की, उत्कण्ठा से आलिङ्गन किया, हृदय के भीतर रख लिया, आनन्द के आँसू से नहला दिया, स्मित के चन्दन से चर्चित किया, उच्छसितों द्वारा पंखे झलने कगी, आँखों से ढॅक दिया, मुख के कमल से पूजा की और आशा से उसे अपनी सखी बना लिया। तब मालती आई और आकर दूर ही से झुककर प्रणाम किया। दोनों से वह अँकवार कर मिली और तब विनयपूर्वक बैठी। सरस्वती ने भी मालती से जब विनयपूर्वक सम्भाषण किया तो उसने अपने आप को धन्यभाग समझा। मालती ने दधीच के सन्देश रूप में 'सिर से हाथ टेककर प्रणाम' को कहा। सावित्री और सरस्वती के मन को उसने अपने अग्राम्य आकार और अतिमधुर बातचीत से हर लिया।
क्रमेण चातीते मध्यंदिनसमये शोणमवतीर्णायां सावित्र्यां स्नातुमु- त्सारितपरिजना साकूतेव मालती कुसुमस्रस्तरशायिनीं समुपसृत्य सर- स्वतीमाबभाषे-'देवि, विज्ञाप्यं नः किंचिदस्ति रहसि। यतो मुहूतम- वधानदानेन प्रसादं क्रियमाणमिच्छ्ामि' इति। सरस्वती तु दधीचसं- देशाशङ्किनी किं वत्यतीति स्तननिहितवामकरनखरकिरणदन्तुरितमुद्धि- दयमानकुतूहलाङ्गुरनिकरमिव हृदय मुत्तरीयदु कूल वल्कलकदेशेन संछ्ादयन्ती, गलतावतंसपल्लवेन श्रोतुं श्रवणोनेव कुतूहलाद्धावमानेनाविरतश्वाससंदोह- दोलायितां जीविताशामिव समासन्नतरुणतरुलतामवलम्बमाना, समुत्फु- सस्य मुखशशिनो लावण्यप्रवाहेण शृङ्गाररसेनेवाप्लावयन्ती सकलं जीव- लोकम्, शयन कुसुमपरिमललग्नैर्मधुकरकदम्बकरमदनानलदाहृश्यामलै- मनोरथैरिव निर्गत्य मूर्तैरुत्तिव्यमाणा, कुसुमशयनीयात्स्मरशरसंज्वरिणी, मन्दं मन्दमुदगात्। 'उपांशु कथय' इति कपोलतलप्रतिबिम्बितां लज्जया कर्णमूलमिव मालतीं प्रवेशयन्ती मधुरया गिरा सुधीरमुवाच-'सखि
Page 137
५६ हर्षचरितम्
मालती, किमर्थमेवमभिद्धासि ? काहमवधानदानस्य शरीरस्य प्राणानां वा ? सर्वस्याप्रार्थितोऽपि प्रभवत्येवातिवेलं चक्षुष्यो जनः। सा न काचिद्या न भवसि मे स्वसा सखी प्रणायेनी प्राणसमा च । नियुज्यतां यावतः कार्यस्य क्षमं क्षोदीयसो गरीयसो वाशरीरकमिदम्। अनवस्करमा श्रवं मे त्वयि हृदयम्। श्रीत्या प्रतिसरा विधेयास्मि ते। व्यावूरणु वरवर्णिनि, विवक्षितम्' इति। सा त्ववादीन्-'देवि, जानास्येव माधुरयं विषयाणाम्, लोलुपतां चेन्द्रियग्रामस्य, उन्मादितां च नवयौवनस्य, पारिप्लवतां च मनसः। प्रख्यातैव मन्मथस्य दुर्निवारता। अतो न मामुपालम्भे- नोपस्थातुमर्हसि। न च बालिशता चपलता चारणता वा वाचालतायाः कारणम्। न किंचिन्न कारयत्यसाधारणा स्वामिभक्ति:। सा त्वं देवि, यदैव दष्टासि देवेन तत एवारभ्यास्य कामो गुरुः, चन्द्रमा जीवितेश, मलयमरुदुच्छ्वासहेतुः, आधयोऽन्तरङ्गस्थानेषु, संताप: परमसुहृत्, प्रजागर आप्ः, मनोरथाः सर्वगताः, निशश्चासा विग्रहाग्रेसरा, मृत्यु: पार्व्वर्ती, रणरणकः संचारक:, संकल्पा बुद्धयुपदेशवृद्धाः। किंच विज्ञा पयामि। अनुरूपो देव इत्यात्मसंभावना, शोलवानिति प्रक्रमविरुद्धम। धोर इत्यवस्थाविपरीतम्, सुभग इति त्वदायत्तत्, स्थिरप्रीतिरिति, निपुणोपक्तेप:, जानाति सेवितुमित्यस्वामिभावोचितम्, इच्छति दास भावमामरणात्कतुमिति धूर्तालापः, भवनस्वामिनी भवेत्युषप्रलोभनम्, पुण्यभागिनी भजति भर्तारं ताहरामिति स्वामिपक्षपातः, त्वं तस्य मृत्युः रित्यप्रियम् , अगुणज्ञासीत्यधिच्ेप:, स्वप्नेऽप्यस्य बहुशः कृतप्रसादासी त्यसाक्षिकम, प्राणरक्षार्थमर्थयत इति कातरता, तत्र गम्यतामित्याज्ञा, वारितोऽपि बलादागच्छ्तीति परिभवः । तदेवमगोचरे गिरामसीति श्रुत्वा देवी प्रमाणम्' इत्यभिधाय तूष्णीमभूत्। आकूतमभिप्रायः। रहस्येकान्ते। सरस्वतीत्यादौ। सरस्वती कुसुमशयनीयाडु: दगादुदतिष्ठदिति संबन्ध:। अवतंसपल्लवेन गलतेतीत्थंभूतलक्षणे तृतीया। सदोह समूहः । संज्वर: संतापः। उपांश्वनुक्तम्। अतिवेलमतिमात्रम्। 'अतिपेशलः' इति पाठे पेशलः। सुन्दरः। चन्तुष्योऽनुकूलः । श्वमिच व्यक्तम्। चस्नुष्य इति भङ्गा दधीच इति ध्वनति। स्वसा भगिनी। अ्रणथिनी विश्वस्ता। अतिशयेन दुद्रमत्यं चोदीय:। 'ज्ञेयं गुह्यमवस्करम्'। आश्रवं चचसि स्थितम्। प्रतिसरानुकूला। विधेया
Page 138
प्रथम उच्छास: ५७
वश्या। व्यावृणु प्रकटय । वरवर्णिनि वरारोहे। लोलुपतां साभिलाषत्वम्। 'चलार्थंकौ निगद्येते पारिप्वपरिपतौ'। बालिशोऽजः। चारणता धूर्तता। असा- धारणानन्यसदशी। देवी देवेनेति व परस्परसमगुणयोगित्वमभिव्यनकति। गुरुर्ग- रीयान्, उपदेष्टा वा। तद्वशवर्तित्वात्। यश्च देवस्तस्य गुरुराचार्य: कश्चिदवश्यं सम्भवति। जीवितस्येश्वरः स्वामी जीवितेशः । शिशिरतया मदनदाहप्शमनहे तुत्वात्। अमृतमयृत्वेन च जीवितसन्धारणशक्तत्वात्। अथ च जीवितेशो मृत्यु:। चन्द्रादयो ह्यापातत एव तापं शमयन्ति, अनवरतं सेव्यमाना: पुनः कामोद्दीप- "कश्वेन मृत्युं दिशन्ति। राजपक्षे जीवितेशः कश्चित्पुरोहितप्रायः। उच्छूसनमुच्छा- सस्तत्र हेतुः। अथ च श्वासोत्क्रान्ती कारणम्, इतरत्र सचिवप्राया विश्वसनीयाः। आधयश्चित्तपीडाः। अत एवान्तरङ्गमन्तःशरीरं यानि स्थानानि तेषु, इतरत्रान्त- रङ्गान्तर्वशिकस्तत्स्थानेषु विश्वसनीयजनाघिकारेषु। परं प्रकृष्टम्। असुहरोडमित्रो • वा। अन्यत्र-परमसुहन्मित्रं च । आपः प्राप्तो बान्धवप्रायः कश्ित। सर्वगताश्चारा अपि संस्थाख्याः। विग्रहो विरोध, देहञ्च। मृत्युरिति। त्वदनङ्गीकारेण निश्चितं म्रियते। राज्ञोऽपि पार्श्चे मृत्युस्तिष्ठत्येव। रणरणको दुःखमरतिकृतम्। अत एव संचारक एकत्र नरे सम्भवदितरत्र संचारयति, चरितं वस्तु यः प्रापयते सः। द्विविधा हि चारा :- संस्थाः, संचारकाश्च। वृद्धा महान्तः, स्थविराश्च। अनुरूप इत्यादिनेदमिदं तन्नास्तीति वक्रोक्त्या सातिशयं मालती वैदग्ध्येनाह। प्रक्रम आरम्भः। निपुणोपक्षेपो बुद्धिमत्प्रक्रमः । धूर्तालापः प्रतारणावचनम्। वारिन इति। भवत्येवेत्यर्थात्।
बातचीत में दिन चढ गया। तब सावित्री उधर शोण में स्नान करने उतरी। इधर मौका पाकर मालती परिजनों को वहाँ से अलग करके फूल के बिस्तर पर लेटी हुई सरस्वती के पास आकर बोली-'देवि, एकान्त में कुछ मुझे आपको सूचित करना है, इसलिए चाहती हू कि क्षणभर आप प्रसन्नता से ध्यान देकर सनें।' दधीच के संदेश की आशंका से 'न मालूम क्या कहेगी' सरस्वती यह सोचने लगी। छाती पर रखे हुए उसके बायें हाथ के नख की किरणें ऐसी लग रही थीं मानों कुतूहल का अंकुर हृदय से निकल रहा हो। वह ऐसे हृदय को दुकूल वल्कल के अँचरे के खूँट से ढँक रही थी। रिन में लगा हुआ पल्लव गिरने लगा, मानों उसका कान ही सुनने के कुतूइल से दौड़ पड़ा हो। निरन्तर सॉस के झूले पर बैठी हुई जीविताशा को समीप के तरुण वृक्ष पर मानों अवलम्बित करने के लिए सदारा ले रही थी। खिलखिलाए हुए मुखचन्द्र के लावण्य की धारा से शृङ्गार रस के रूप में प्रवाहित करके मानों समस्त जीवलोक को भरने लगी। शय्या के फूल के रस पीने में लगे हुए, मदनाग्नि से जले उसके मनोरथ के रूप में श्यामवर्ण वाले मौंरों ने उसे झटका दिया और कामज्वर से पीड़ित वद्द अपने
Page 139
हर्षचरितम्
पुष्पशयन से धीरे धीरे उठो। 'धीरे बोल' यह कहती हुई सरस्वती अपने कपोल पर प्रतिबिम्बित मालती को लज्जा से मानों अपने कानों में पहुँचाती हुई मधुर आवाज से धीरतापूर्वक बोली-'सखी मालती, कैसी बात कर रही है? मैं क्या अवधान देकर सुनूँ? शरीर और प्राण पर मी मेरा वश नहीं। प्रार्थना के बिना ही प्रियजन का प्रसुल् सब पर व्याप्त हो रहा है। तू तो मेरी सब कुछ है, बह्दन तू, सखी तू, प्रणयिनी तू, और प्राणसमा भी तू। छोटे-बड़े किसी योग्य काम के लिए इस शरीर को नियुक्त कर। ie IE &. Ad मेरा हृदय तेरे प्रति निर्मल और बात पर अटल रहने वाला है। तू प्रेम से मुझे अनुकूछ और अपने वश में कर ले। री मालती, कह, क्या कहना चाहती है ?' वह बोली- 'देवि, तू जानती ही है कि विषय मधुर लगते हैं, इन्द्रियाँ लोछुपःहोती हैं, नई जवानी मतवाली होती है, मन चज्नल रहता है। काम को रोकना कठिन है यह बात प्रसिद्ध ही है। तो मुझे तू उपालम्भ न देना। मेरी इस वाचालता का कारण मूखता, चपलता या घूर्तता नही है। स्वामी की भक्ति क्या नही कराती ? जब से तुम्हें उन्होंने देखा है तमी से कामदेव उनका आचार्य बन बैठा है, चन्द्रमा उनके प्राणों का अधिपति हो गया, मलयानिल उनके उच्छास का कारण बन गया, मन की व्यथाएँ अन्तरंग बन गई, सन्ताप परममित्र बन गया, जागरण आत्मीय हो गया, मनोरथ अव्यवस्थित हो गए, निश्वास विरद्द के आगे चलने लगे, मृत्यु पाश्वंचर हो गई, मानसिक दुःख ही सचारक बने, संकल्प ही बुद्धि के उपदेशक वृद्ध बने। और क्या कहॅ? अगर कहती हू 'देव दधीच सुयोग्य हैं, तो अपने सम्मान की बात होती है; 'वे सुशील हैं' तो बात प्रसंग के विरुद्ध होती है; 'धीर हैं' यह बात मदनावस्था से विपरीत है, 'सुभग है' यह तो तुम कद्द सकती हो; 'उनकी प्रीति स्थिर है' यह चतुरता की बात होती है; 'सेवा करना वे जानते है' यह कहना स्वामी के लिए उचित नही; 'मरने तक तुम्हारी दासना चाहते हैं' यह प्रलोभन हुआ; 'धन्यभाग नारी ही ऐसे पति को प्राप्त करती है' यह स्वामी के प्रति मेरा पक्षपात करना है; 'तू उसकी मृत्यु है' यह बात अप्रिय होती है; 'तू गुणों को नहीं समझती' यह निन्दा की बात होती है; 'स्वप्न में मी तुमने इस पर बहुत बार प्रसन्नता की' इस बात में कोई साक्षी नहीं; 'अपने प्राणों की भीख माँगता है' यह कातरता है; 'वहा. जाओ' यह आज्ञा होती है; 'रोकने पर भी हठपूर्वक आता है' यह अनादर की बात है। इस प्रकार तुमसे मे कुछ नहीं कह पाती। बस मुझे यही कहना है।' यह कहकर मालती चुप हो गई। अथ सरस्वती प्रीतिविस्फारितेन चक्षुषा प्रत्यवादीत्-'अयि, न शक्रोमि बहु भाषितुम्। एषास्मि ते स्मितवादिनि वचसि स्थिता। गृह्य· न्ताममी प्राणाः' इति। मालती तु 'देवि, यदाज्ञापयसि, अतिप्रसादाय' इति व्याहृत्य प्रहषपरवशा प्रणम्य प्रजविना तुरगेण ततार शोणम्।-
Page 140
प्रथम उच्छ्ास: ५६
अगाच्च दधीचमानेतुं च्यवनाश्रमपदम्। इतरा तु सखीस्ेहेन सावित्री- मपि विदितवृत्तान्तामकरोत्। उत्कण्ठाभारभृता. च ताम्यता चेतसा ।कल्पायितं कथंकथमपि दिवसशेषमनैषीत्, अस्तमुपगते च भगवति गभस्तिमति, स्तिमिततरमवतरति तमसि, प्रहसितामिव सितां दिशं पौरंदरीं दरीमिव केसरिणि मुख्ति चन्द्रमसि सरस्वती शुचिनि चीनां- शुकसुकुमारतरे तरङ्गिणि दुगूलकोमलशयन इव शोणसकते समुपविष्ा स्वभ्रकृतप्रार्थना पादपतनलमां दधीचचरणनखचन्द्रिकामिव ललाटिकां दधाना, गण्डस्थलादर्शप्रतिबिम्बितेन 'चारुहासिनि, अयमसावाहृतो हृद्यदयितो जन:' इति श्रवणसमीपवर्तिना निवेद्यमानमदनसंदेशेवेन्दुना, विकीर्यमाणनखकिरणचक्रवालेन वालव्यजनीकृतचन्द्रकलाकलापेनेव "करेण वीजयन्ती स्वेदिनं कपोलपट्टम्, 'अन्र दधीचादते न केनचित्प्र- वेष्टव्यम्' इति तिरश्रीनं चित्तभुवा पातितां विलासवेत्रलतामिव बाल- मृणालिकामधिस्तनं स्तनयन्ती कथमपि हृदयेन वहन्ती प्रतिपालया- मास। आसीचास्या मनसि-'अहमपि नाम सरस्वती यत्रामुना मनो- जन्मना जानत्येव परवशीकता। तत्र का गणनेतरासु तपस्विनीष्वति- तरलासु तरुणीषु' इति। प्रजविनेति साभिप्रायम्। अस्तमित्यादौ सरस्वती प्रतिपालयामासेति संबन्ध:। गभस्तिमानरविः। पौरंदयैन्द्री। दरी गुहा। चीनेत्यादि सैकत विशेषणम्। उपमा- नस्य तु दुगूलकोमल इस्युक्म्। तरदिणी प्रतिदिनं क्षीथमाणेन वारिणा कृतलेखे भङ्गियुक्त च। चन्द्रिका कान्तिरत्र। ललाटालंकारो ललाटिका। चक्रवालं समूहः। बालव्यजनं चामरम्। स्तनमध्ये प्रवेशाभावात्तिरश्रीनमित्युक्तम्। यश्च वेत्री प्रवेश- निषेधननिमित्तं वेव्रलतां पातयति स तिरश्चीनः। स्तनयोरधिस्तनम्। विभक्त्य- र्थेऽव्ययीभावः। कुचपृष्ठ इत्यर्थः। स्तनयन्ती कलयन्ती। स्तनिः शब्दार्थश्रौरा- दिक:। 'स्तनन्ती' इति वा पाठः। तपस्विनीषु वराकीषु। 0 :- तब सरस्वती उसे प्रसन्नता से घूर कर देखती हुई बोली-'सखी मालती, मै बहुत बात नहीं कर सकती। मैं तेरी बात मान जाती हूँ। मेरे प्राणों को तू ग्रहण कर।' मालती ने कहा-'देवि, आपकी प्रसन्नता के लिए आज्ञा शिरोधार्य है।' मालती यह कह और अपने तेज घोड़े पर चढ़ सोन के उस पार चली गई और दधीच को लाने के लिए च्यवनाश्रम पहुँची। सरस्वती ने इस वृत्तान्त को सखी के स्नेह से सावित्री को भी सुना दिया। चित्त में उत्सुकता का बोझ लिए किसी-किसी प्रकार खिन्न होकर दिन को व्यतीत किया।
Page 141
६० हषेचरितम्
जब भगवान् सूर्य अस्त हो गए, धीरे धीरे अन्धकार भी उतरने लगा और चन्द्रमा जैसे सिंह गुफा से निकलता है वैसे ही हँसती हुई उज्ज्वल पूर्व दिशा को छोड़ने लगर तुब सरस्वती पवित्र चीनांशुक के समान कोमल, औए तरंगों के चिन्ह वाली मानों. चादर से युक्त कोनल शय्या के सदृश सोन की रेत पर आकर बैठी और प्रतीक्षा करने लगी। वह ललाट का आभूषण धारण कर रही थी, मानों वह स्वप्न में प्रार्थना करने केलिए पैरों पर गिरने से दधीच के नखों की ज्योत्स्ा हो। उसके गालों के आइने में चन्द्रमा प्रतिबिम्बित हो रहा था, मानों वह उसके कान के पास आकर काम का यह संदेश उसे सुना रहा था कि 'हे चारुहासिनी, देख, मैने तेरे हृदय दयित दधीच को तेरे पास पहुंचा दिया।' हाथ के नखों की किरणें चारों और फैल रही थीं, मानों उसने चन्द्र की कलाओं को ही चवर बना दिया हो, ऐेसे हाथ को वह पसीने से तर अपने गालों पर झल रह्ी थी वह अपने स्तनों पर किसी प्रकार बाल सृणालिकाओं को धारण किए थी। 'यहॉ दधीच के अतिरिक्त कोई दूसरा प्रवेश न करे' इसलिए काम ने मानों अपनी वेत्रलता वहाँ छोड़ दी थी। उसने मन में सोचा-'सरस्वती होकर भी मैं जब इस काम द्वारा सब कुंछ समझते हुए भी परवश कर दी गई, तो उन बेचारी अतिचपल स्वभाव वाली तरुण नारियों की क्या गणना ?' आजगाम च मधुमास इव सुरभिगन्धवाहः, हंस इव कृतमृणाल धृतिः, शिखण्डीव धनप्रीत्युन्मुखः, मलयानिल इवाहितसरसचन्दनर्धव लतनुलतोत्कम्पः, कृष्यमाण इव कृतकरकचग्रहेण ग्रहपतिना, प्रेर्यमाण इव कदर्पोद्दीपनदच्षेण दक्षिणानिलेन, उह्यमान इवोत्कलिकाबहुलेन रति रसेन, परिमलसंपातिना मधुपपटलेन पटेनेव नीलेनाच्छ्ादिताङ्गयष्टि अन्तःस्फुरता मत्तमदनकरिकर्णशङ्गायमानेन प्रतिमेन्दुना प्रथमसमागम विलासविलक्षस्मितेनेव धवलीक्रियमाणैककपोलोदरो मालतीद्वितीयो दुधीचः। आगत्य च हृदयगतद्यितानूपुररवविमिश्रयेव हंसगद्गदया गिरा कृतसंभाषणो यथा मन्मथः समाज्ञापयति, यथा यौवनमुपदिशति, यथा विदग्धताध्यापयति, यथानुराग: शिक्षयति, तथा तामभिरामां रामार्मेर मयत्। उपजातविस्त्रम्भा चात्मानमकथयद्स्य सरस्वती। तेन तु सार्ध मेकदिवसमिव संवत्सरमधिकमनयत्। भाजगामैत्यादौ आजगामेति सम्बन्धः। सुरभिगन्धवाहो वातः सुरभिगन्धं क यो वहति। धृतिर्धारणम्, प्राणयात्रा च। घनः। सरसं सान्द्रं यच्चन्दनं तेन धवलया तनुलतयाहितत्रप उरकम्पः कामधर्मो यस्य। अन्यन्र-चन्दनांश्व धवांश्रे
Page 142
प्रथम उच्छास: ६१
लान्ति श्रयन्ति यास्तन्व्यो लतास्तासामाहित उत्करफ कम्पनं येनेति। कृष्यमाण इत्युद्दीपनकारणत्वात्। करा रश्मयः, हस्तश्च करः। हस्तस्य कर्षणं समुचितम्। अहपतिश्चन्द्रः। प्रर्यमाण इति । अनिलस्योचितमेतत्कर्म। उद्यमान इति। जलस्यो चितसेतत्। उत्कलिका रुहरुहिका, ऊमयश्च। रसोऽभिलाष:, जलं च। परिमल आमोदः। पटलं समूहः। प्रतिमा प्रातिच्छन्दकम्। यथा मन्मथ इति। मन्मथस्य प्रभवनशीलतेनाज्ञादानमुचितम्। एवं सवत्रोपदिशतीति। इस्थमित्थं वर्तस्वरेत्यु पदेशः। देवताविषयं सम्भोगशङ्गारवर्णनमनुचितमिति न तत्र विस्तरः प्रवर्तते। कुमारीतवे च गान्धर्वविवाहो विस्तरेण न तथा वर्णितः शापनिर्वाहणमात्रपरत्वा- दिति। वृत्तस्यान्यथा निजभर्तृत्यागो दोषावहः किमर्थ कृत इत्यादिका: कुविकल्पा उत्पद्येरन्निति।
तब वसन्त के समान सुगन्धि से भरे हुए, हंस के समान मृणाल धारण किए हुए, मयूर के समान घन (दृढ़ या मेघ में) प्रीति करने वाले, मलयानिल के समान सरस चन्दन के लेप से उज्जवल काँपते हुए शरीर वाले दधीच मालती के साथ आए। मानों चन्द्र उन्हें किरण रूपी हाथों से बाल पकड़ कर खीच लाया हो। काम को उद्दीप् करने वाले दक्षिणानिल ने मानों उन्हें प्रेरित किया हो। अभिलाषाओं की तरंगों से भरा रतिरस मानों उन्हें दो लाया हो। सुगन्ध पर लूझते हुए भौरे उन पर छा रहे थे, मानों उनके अङ्ग नीले वस्त्र से ढॅक रहे हों। उनके एक कपोल के भीतर चन्द्र प्रतिफलित होकर चमक रहा था, मानों मतवाले मदन रूपी हाथी के कान का वह शह् हो। या प्रथम मिलन के विलास स्वरूप स्मित से उनके कपोल के मध्यभाग की कान्ति और भी निखर गई थी। आकर उन्होंने हृदय में पहुंची हुई प्रिया के नूपुर की आवाज से मिली हुई हंस के समान गद्गद वाणी से बातचीत की। काम जो आज्ञा देता, यौवन जो उपदेश देता, अनुराग जो शिक्षा देता, विदग्धता जो समझाती, उसी प्रकार अपनी प्रियतमा के साथ वे विहार करने लगे। जब पूरा विश्वास हो गया तब सरस्वती ने अपने आपको उनसे स्पष्ट कह दिया (कि मै दुर्वांसा के शाप से ग्रस्त होकर मर्त्यलोक में आई हुई सरत्वती हू)। दधीच ने सरस्वती के साथ-साथ रह् कर एक वर्ष से अधिक समय को एक दिन के समान व्यतीत किया। अथ दैवयोगात्सरस्वती बभार गर्भम्। असूत चानेहसा सर्वलक्षणा -- भिरामं तनयम्। तस्मै च जातमात्रायव 'सम्यक्सरहस्याः सर्वे वेदाः सर्वाणि च शास्त्राणि सकलाश्च् कला मत्प्रभावात्स्वयमाविर्भविष्यन्ति' इति वरमदात्। सद्भर्तृश्लाघया दर्शयितुमिव हृदयेनादाय दधीचं पिता- महादेशात्समं सावित्र्या पुनरपि ब्रह्मलोकमारुरोह। गतायां च तस्यां
Page 143
६२ हर्षचरितम् द्धीचोऽपि हृदये ह्वादिन्येवाभिहतो भार्गववंशसंभूतस्य भ्रातुर्ब्राह्मणस्य जायामक्षमालाभिधानां मुनिकन्यकामात्मसूनो: संवर्धनाय नियुज्य विर- हावुरस्तपसे वनमगात्। यस्मिन्नेवावसरण सरस्वत्यसूत तनयं तस्मिश्रे। वाक्षमालापि सुतं प्रसूतवती। तौ तु सा निर्विशेषं सामान्यस्तन्यादिना शनैः शनः शिशू समवर्धयत्। एकस्तयोः सारस्वताख्य एवाभवत्, अपरोऽपि वत्सनामासीत्। आसीच्च तयो: सोदर्ययोरिव स्पृहणीया प्रीतिः। अनेहसा कालेन। रहस्यं ज्ञानभाग: । हादिनी वज्रम्। तत्पश्चात् दैवयोग से सरस्वती ने गर्भ धारण किया और समय से सब लक्षणों वाले सुन्दर पुत्र को उत्पन्न किया। जन्म लेते ही सरस्वती ने उसे वर दिया-'मेरे प्रभाव से इसमें सम्यक प्रकार से रहस्यों के साथ वेद, समस्त शास्त्र, समस्त कलाएँ स्वयं आविभूत हों।' उत्तम पति के गौरव से दिखाने के लिए हदय में दधीच को रख कर ब्रह्मा जी के आदेश के अनुसार फिर सरस्वती सावित्री के साथ ब्रह्मलोक को चली गई। उसके चले जाने से दपीच के हृदय पर गहरा वञ्रगात-सा हुआ। तब दधीच ने अपने पुत्र को पालने-पोसने के लिए भार्गववंश में उत्पन्न किसी ब्राह्मण भाई की पत्नी अक्षमाला नामक सुनिकन्या के पास रख दिया और स्वयं सरस्वती के विरह में आतुर होकर तपस्या करने के लिये वन में चढे गए। जब सरस्वती ने पुत्र पैदा किया था तभी अक्षमाला को भी एक पुत्र हुआ था। उन दोनों को एक भाव से दूध पिलाकर उसने पाला पोसा और बढ़ाया। उनमें से एक का नाम सारस्वत रखा गया और दूसरे का नाम वत्स। दोनों में भाई के समान प्रेम भाव स्पृहणीय रहा। अथ सारस्वतो मातुर्महित्रा यौवनारम्भ एवाविर्भूताशेषविद्यासंभा रस्तस्मिन्सवयसि भ्रातरि प्रेयसि प्राणसमे सुहृदि वत्से वाडायं समस्त- मेव संचारयामास। चकार च कृतदारपरिग्रहस्यास्य तस्मिन्नेव प्रदेशे प्रीत्या श्रीतिकूट नामानं निवासम्। आत्मनाप्याषाढी, कृष्णाजिनी, अक्ष वलयी, वल्कली, मेखली, जटी च भूत्वा तपस्यतो जनयितुरेव जगा. मान्तिकम् । वाक्प्रस्तुता यत्र तहाडयम्। 'आषाढसंज्ञो दण्डःस्यारपालाशो व्रतचारिणाम्। वृक्षतवङ्निर्मितं वसं वल्कलं समुदाहृतम् ॥' मेखला मुअ्नृगादिरचितं कटिसूत्रम्। जटा रूक्षसंहतकेशाः । माता के प्रभाव से सारस्वत में यौवन के आरम्म होते ही सारी विद्याएँ प्रकट हो गई तो उसने प्राण के समान प्रिय अपने समतयस्क भाई और मित्र वत्स में भी समस
Page 144
प्रथम उच्छास:
वाकाय को उड़ेल दिया और वत्स का विवाह करा उसी प्रदेश में प्रीतिकूट नाम का निवास बनवाया। और खुद वह पलाश का डंडा, कृष्ण मृगचर्म, अक्षवलय, वल्कल, मेखला और जटा धारण करके तपस्या में लगे हुए पिता दधीच के पास चला गया। अथ वत्सात्प्रवर्धमानादिपुरुष जनितात्मचरणोन्नतिनिर्गतप्रघोष:, पर- मेश्वर्रशिरोधृतः, सकलकलागमगम्भीरः, महामुनिमान्यः, विपक्षक्षोभ- क्षम, क्षितितललब्धायतिः, अस्खलितप्रवृत्तो भागीरथीप्रवाह इव पावन: प्रावर्तत विमलो वंशः । यस्मादजायन्त वात्स्यायना नाम गृहमुनय:, आश्रितश्रौता अप्यनालम्बितालीकबककाकवः, कृतकुक्कुटव्रता अप्यबडा- लवृत्तय:, विवर्जितजनपङ्गय:, परिहृतकपटकौरुकुचीकूर्चाकूता:, अगृहीत- गह्रा:, न्यक्कृतनिकृतयः, प्रसन्नप्रकृतयः, विहृतविकृतयः, परपरीवाद- पराचीन चेतोवृत्तयः, वर्णत्रयव्यावृत्तिविशुद्धान्धसः, धीरधिषणा विधूता- ध्येषणा:, असङ्कसुकस्वभावाः, प्रणतप्रणयिनः, शमितसमस्तशाखान्तर- संशीतयः, उद्धाटितसमग्रग्रन्थार्थग्रन्थयः, कवयः, वाग्मिनः, विमत्सरा, परसुभाषितव्यसनिनः, विदग्धपरिहासवेदिनः, परिचयपेशला, नृत्यगी तवादित्रेष्ववाह्याः, ऐतिह्यस्यावितृष्णाः, सानुक्रोशाः, सर्वातिथयः, सर्व- साघुसंमताः, सर्वसत्त्वसाधारणसौहार्दद्रवार्द्रीकृतहृदयाः, तथा सर्वगुणो- पेता राजसेनानभिभूता:, क्षमाभाज आश्रितनन्दना: अनिख्विंशा विद्या- धराः, अजडाः कलावन्तः, अदोषास्तारकाः, अपरोपतापिनो भास्वन्तः, अनुष्माणो हुतभुज:, अकुसृतयो भोगिनः, अस्तम्भा: पुण्यालया, अलु- सकतुक्रिया दक्षा:, अव्याला: कामजितः, असाधारणा द्विजातयः। अथेत्यादौ। वत्सात्प्रावतत विमलो वंश इति संबन्धः। प्रवर्धमाना: संताना दिना वृद्धि गच्छन्तो य आदिपुरुषा: पूर्वबान्धवाः शुक्राद्यास्तैः कृता: स्वेषां चरणानां कठादिशाखाध्यायिनामुन्नतिरुतकर्षो यस्य सः। अन्यत्न-प्रवर्धमानस्तु वामनरूपो क्य आदिपुरुषो हरिस्तेन जनिता स्वपदोन्नतिर्माहात्म्यं यस्य स इति। किल नैलो- ैयाक्रान्तिकाले ब्रह्मलोकप्राप्ताद्विष्णुपदाद्ब्रह्मणा कमण्डलुजलत्तालिता गङ्गा सम- भंवदिति वार्ता। प्रदोषो यशः, शब्दश्व। परमेश्वरो राजा, हरश्र। सकलानां कलानां वृत्ताद्यानामागमस्तेन सहकलकलेन च सकलकलं यदागमनं तेन च। महासुनिर्ज हुरपि। विपक्ा: शत्रबः, शैलाश्च। वीनां पत्तिणां वा पत्तच्छेदेषु सहिष्णुः। आयतिः प्रताप:, विस्तारश्र। रखलितं स्वाचारच्युतिः। प्रवृत्तः प्रकृष्टवृत्तः। असखलितं असंरुद्वं कृत्वा गतश्च। श्रौतं वेदभवम्, चिरवृत्तं च। 'भिन्नो भयाद्वा शोकाद्वा
Page 145
६४ हर्षचरितम्
ध्वनि: काकुरुदाहता'। अन्र च छद लचयते। बकस्य काकुः। बकच्छद ेक्ष चिरवृत्तमाश्रितं ते छदचारित्वादाश्रितबककाकवो भवन्त्येव। अमी तु न तथेति विरोधः। कुक्कटव्रतं नियमविशेष:। यत्र कुक्कटाण्डप्रमाणग्रासभोजनम्। न बैडाली हिंसावृत्तिर्येषां तैः, विरोधे तु कुक्कटानां वतं भक्तणं येन कृतं स कथ बिडालवृत्तिन स्यात्? पङ़िलोकप्रसिद्धो व्यवहारः, पाको वा। कपटो व्याजवृत्तिः। कूर्चाः स्फुटाः। आत्ममहिन्ना व्यवहारः, समूह इत्यन्ये। एतेष्वाकूतं परिहृतं यैः। गह्नरं पापमू। निकृतिः शाख्यम्। प्रकृति: स्वभावः। पराचीनं पराखुखम्। अन्धोऽन्म्। धीरा स्थिरा। धिषणा बुद्धिः। अध्येषणा याच्जा। असङ्गसुकः स्थिरः, मृदुर्वा । शाखाः कठाथाः । संशीतिः संशयः । ग्रन्थिदुर्बोधः प्रदेशः। परिहासं विदन्ति, न तु स्वयं कुर्वन्ति। परिचयः संस्तवः। सुकुमारा:, अद्वन्द्वकूटा इत्यर्थः। अबाद्याः, न तु तदेकनिष्ठाः। ऐतिह्यमागमः । अनुक्रोशो दया। समता इष्टाः। सौहादं प्रीतिः। सर्वे गुणा धैर्याद्याः। राज्ञां सेनया चानभिभूता ये च सवैगुणैः सत्वरजस्तमोमियु- कास्ते कथं राजसेन गुणेनानभिभूता भवन्तीति विरोध:। एवसुत्तरत्र विरोध उद्धा- वनीयः। कमा कान्ति: भूश्च। आश्रितानां नन्दना नन्दयितारः, देवोद्यानं नन्दनं च। न निस्त्रिंशा अक्रराः। विद्यां धारयन्तीति विद्याधरा: पण्डिताः, निस्त्रिंशाब खङ्गा एव। ये च विद्याघरा देवभूतास्ते सखद्गा एव। न तवति खसत्रंशा इति माला खङ्गगुलिकाअनादिना भेदेन भिन्नानामपि विद्याधराजां खङ्गहस्तत्वं न व्यमि रति। अजडा अमन्दधियः, अशीताश्च। कलावन्तो गीताभिज्ञाः, कलावांश्चन्द्र:स चाजडोऽशीत इति विरोध: । दोया द्वेषाद्या:, रात्रिश्च। तारयन्तीति तारक आचार्याः, नक्षत्राणि च। उपतापः पीडा, उष्णत्वं च। भास्वन्तस्तेजस्विनः, आदि त्याश्च। ते परांस्तापयन्ति। ऊष्मा स्मयः, दाहिकाशक्तिश्र। हुताशशब्देन हुतमिट्ट मुच्यते। हुतं भुज्जते हुतभुजः, आहिताझयो वह्हयक्ष। कुसृति: शाध्यम, कौ भूमो सृति: सरणम्। भोगिन: सुखिनः, सर्पाश्च। स्तम्भ: स्तब्घता, साखिवको भावमे दूश्व, अप्रणतिर्वा, गृहधारणकाष्ठं च। पुण्यालया: सुकृतिनः, मठादिस्थानानि च। दक्ताश्चतुरा:, प्रजापतिभेदश्र दत्तः । स च लुप्तक्रतुक्रियो हररोषजेन वीरभद्रेण।' व्याला: शठाः, सर्वाश्च। कामजितः संतुष्टाः, हरश्र कामजिद्। असाधारणः सरवो.। स्कृष्टाः। द्विजातयो विप्राः। येषां च द्वे जाती तेषां क्रथ नासाहश्यम्।
वत्स से विमल वंज् का प्रादुर्भाव हुआ। वैदिक शाखाओं का अध्ययन करने वाब सर्वत्र फैले हुए अपने पूर्वपुरुषों से वह वंश उत्कृष्ट था। सम्राट उसका सम्मान करते थे। महासुनियों कावह मान्य थ।- विरोधियों को क्षुब्ध करने में वह समर्थ था। सारी पृथिवी में वह फैल हाया था। उसके कार्यों में कोई रखलन नहीं था। इस प्रकार वह गंगा के प्रवाह के समान थाkवस वंश में वात्स्यायन नामक गृह मुनि अर्थाद गृहस्थ होते हुए
Page 146
प्रथम उच्छास: ६x
भी मुनिवृत्ति रखने वाले असाधारण ब्राह्मण उत्पन्न हुए। श्रीत आचारों का उन्होंने आश्रय लिया था। झूठ और छूल छत् को पास न आने देते थे। कुक्कुट के अंडे की मात्रा के अनुसार भोजन करते थे। उनमें बैडाली वृत्ति (अर्थात् हिंसा की भावना) न थी। उन्होंने समाज के व्यवहार या पक्ति भोजन को छोड़ रखा था। कपट, कुटिलता और शेखी बघारने की आदत उनमें न थी। पापों से वे बचते थे। शठता को दूर करके अपने स्वभाव को प्रसन्न रखते थे। उनमें किसा तरह का विकार न था। दूसरे की निन्दा करने में उनकी चित्तवृत्ति पराङ्मुख रहनी थी। ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य इन तीनों वर्णों से अलग स्वयपाकी होकर विशुद्ध भोजन करते थे। उनमे धीरता थी, अतः किसी से याचना नही करते थे। स्वभाव के मृदु और प्रणयिजनों में अनुकूल थे। अपने दर्शन के अतिरिक्त अन्य दर्शनों में भी जो शकाऍ उठाई जाती थी उनका समाधान भी वे करते थे। समस्त अ्रन्थों में जो अर्थ की ग्रन्थियाँ थीं उनको उद्घाटित करते थे। वे कवि, वाग्मी, सस्स भाषण में प्रीति रखने वाले, विदग्धों के अनुरूप हास-परिदास में चतुर, मिलने-जुलने में कुशल, नृत्य गीत-वादित्र को अपने जीवन में स्थान देने वाले, इतिहास में अवुप्त रुचि रखने वाले, दयावान, सत्य से निखरे हुए, साधुओं को इष्ट, सब तत्त्वों के प्रति सौदादं और करुणा से द्रवित, रजोगुण से अस्पृष्ट, क्षमावन्त, कलाओं में वित्य, दक्ष एवं अन्य सब गुणों से युक्त थे।
तेषु चैवमुत्पद्यमानेषु, संसरति च संसारे, यात्सु युगेषु, अवतीणे कलौ, वहृत्सु वत्सरेषु, व्रजत्सु वासरेषु, अतिक्रामति च काले प्रसवपर- म्पराभिरनवरतमापतति विकाशिनि वात्स्यायनकुले, क्रमेण कुबेरनामा वैनतेय इव्र गुरुपक्षपाती द्विजो जन्म लेभे। तस्याभवन्रच्युत ईशानो हर: पाशुपतश्चेति चत्वारो युगारम्भा इव ब्राह्मतेजोजन्यमानप्रजाविस्तारा नारायणबाहुदएडा इव सश्क्रनन्दकास्तनयाः। तत्र पाशुपतस्यैक एवा- भवड्ूभार इवाचलकुलस्थिति: स्थिरश्चतुरुद्धिगम्भीरोऽर्थपतिरिति नान्ना समग्राग्रजन्मचक्र चूडामणिमहात्मा सूतुः। सोऽजनयद्गुं हंसं शुचि कविं महीदत्तं धर्म जातवेदसं चित्रभानुं त्र्यनं महिदत्तं विश्वरूपं चेत्येका- वदश रुद्रानिव सोमामृतरसशीकरच्छुरितमुखान्पवित्रान्पुत्रान्। अलभत च चित्रभानुस्तेषां मध्ये राजदेव्यभिधानायां ब्राह्मएयां बाणमात्मजम्। स बाल एव बलवतो विधेवेशादुसंपन्नया व्ययुज्यत जनन्या। जातसे हस्तु नितरां पितवास्य मातृतामकरोत्। अवर्धत च तेनाधिकतरमाध्रीय- मानधृतिर्घाम्नि निजे। ५ ह. च०
Page 147
६६ हर्षचरितम्
काल इति पूर्वोक्ते। अन्यथैतत्पुनरुक्तं स्यात्। पच्पातो भक्तिर्यस्यास्ति संः पत्तैश्र यो याति सः । द्विजो विप्र:, विधुः, पक्षी च। युगारम्भा अपि चत्ाहः। ब्रह्म वेदादि, स्रष्टा च ब्रह्मा। सचक्रस्य साधवृन्दस्य नन्दकास्तोषयितारः।चं सुदर्शनं च। नन्दकः खङ्गश्च। वाहवोऽपि चत्वारः। अचलकुलस्थितिरभिन्नवर्षम र्याद:। अचलानां गिरीणां कुलैवृन्दैः स्थितिर्यस्थ। चतुरुदधिवत्तश्र गम्भीरः। अग्र. जन्मानो द्विजाः। सोमस्तृणभेद:, इन्दुश्च। उपसंपन्ना मृता। निजे धाम्ि स्वे गृह्दे।
इस प्रकार उस वंश में ब्राह्मण उत्पन्न होते गए, संसार चक्र सरकता गया, युग बीठे कलिकाल आया, साल के साल गुजरे, दिन बीते, समय बहुत चला गया। वात्स्यायन कुल निरन्तर विकसित होता गया। इसी क्रम में गुरु में पक्षपात करने वाले कुबेर नामक न्राह्मण गरुड़ के समान हुए। उनके चार पुत्र हुए-अच्युत, ईशान, हर और पाशुपत, जो चार युगारम्भ के समान थे, जिनके ब्राह्म तेज से सन्तति चारों ओर फैल रही थी, जो साधु वृन्द को सन्तुष्ट करते थे। उनमें पाशुपत के एक ही अर्थपति नामक पुत्र हुए जो कुल-मर्यादा को अचल रखने वाले, स्थिर, समुद्र की भाँति गम्भीर, समस्त बराह्णों के चूड़ामणि एवं महात्मा थे। अर्थपति ने रुद्रों के समान ग्यारह पुत्र उत्पन्न किए-भृग हंस, शुचि, कवि, महीदत्त, धर्म, जातवेदस्, चित्रमानु, त्र्यक्ष, महिदत्त और विश्वरूप। जो सोमरस के शीकर से सिक्त मुख वाले और पवित्र थे। उनमें से चित्रभानु ने राजदेवी नामक ब्राह्मणी में बाण नामक पुत्र को पाया। दैवयोग से बाण बाल्यकाल में ही माता के मर जाने से मातहीन हो गया। पिता ने ही स्नेहपूर्वक बड़े यक् से उसे पाल-पोसकर ) बड़ा किया। वह अपने ही घर पर धीरतापूर्वक रहता हुआ बढ़ा।
1 कृतोपनयनादिक्कियाकलापस्य समावृत्तस्य चास्य चतुर्दशवर्षदेशी यस्य पितापि श्रुतिस्मृतिविहितं कृत्वा द्विजजनोचितं निखिलं पुएयजातं कालेनादशमीस्थ एवास्तमगमत्। संस्थिते च पितरि महता शोकेनामी
5 लमनुप्राप्तो दिवानिशं दह्यमानहृदय: कथंकथमपि कतिपयान्दिवसाना त्मगह सवानैषीत्। गते च विरलतां शोके शनः शनैरविनयनिदानवया स्वातन्त्रयस्य, कुतूहलबहुलतया च बालभावस्य, धर्यप्रतिपक्षतया प यौचनारम्भस्य; शैशवोचितान्यनेकानि चापलान्याचरन्नित्वरो बभूव अभवंख्ास्य सवयस: समाना: सुहृदः सहायाश्च। तथा च। भ्रातरौ पास्ताधौ चन्द्रसेनमातृषेणौ, भाषाकविरीशानः परं मित्रम्, प्रणयिनौ रुद्रनारायणौ, विद्वांसौ वारवाणवासबाणौ, वर्णकविर्वेणीभारत: प्राकृतक त्कुलपुत्रो वायुविकार:, बन्दिनावनङ्गबाणसूचीनाणौ, कात्यायनिका चत्र
Page 148
प्रथम उच्छास: ६७
चाकिका, जाङ्गुलिको मयूरकः, ताम्बूलदायकश्चण्डकः, भिषक्पुत्रो मन्दा- रकः, पुस्तकवाचक: सुदृष्टिः, कलादश्चामीकर, हैरिकः सिन्धुषेण:, लेखको गोविन्दकः, चिन्रकृद्वीरवर्मा, पुस्तकृत्कुमारदत्तः, मार्दङ्गिको जीमूतः, गायनौ सोमिलग्रहादित्यौ, सैरन्धी कुरङ्गिका, वांशिकौ मधुकर- पारावतौ, गान्धर्वोपाध्यायो दर्दुरकः, संवाहिका केरलिका, लासकयुवा ताण्डविकः, आक्षिक आखएडल:, कितवो भीमकः, शैलालियुवा शिख- एडक:, नर्तकी हरिणिका, पाराशरी सुमतिः, क्षपणको वीरदेव:, कथको जयसेनः, शैवो वक्रघोण:, मन्त्रसाधकः करालः, असुरविवरव्यसनी लोहिताक्षः, धातुवादविद्विहंगमः, दार्दुरिको दामोदर, ऐन्द्रजालिकश्को- राक्ष:, मस्करी ताम्रचूडकः। स एभिरन्यश्चानुगम्यमानो बालतया निघ्न- तामुपगतो देशान्तरावलोकनकौतुकाक्षिप्तहृदयः सत्स्वपि पितृपितामहो- पात्तेषु ब्राह्मणजनोचितेषु विभवेषु सति चाविच्छिन्न विद्याप्रसङ्गे गृहान्नि रगात्। अगा्च निरवग्रहो ग्रहवानिव नवयौवनेन स्वैरिणा मनसा महता- सुधहास्यताम्। उपनयनं मेखलादानम्। समावृत्तो निष्पादितवृत्तः। स्ातक इत्यर्थः । वेदवे- दाङ़पाठक इत्यन्ये। ईषद्समाप्तश्नतुर्दशवर्षश्रतुर्दशवर्षंदेशीयः । 'श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः'। दशामुपेतो दुशमीस्थ उदाहृतः, न दशमीस्थः। अपूर्णायुरित्यर्थः । संस्थितो मृतः। आभीलं कष्टम्। इत्वरो गमनशीलः। 'अभवंश्र' इत्यादिनात्मनस्तथाभूतकलावित्संपर्कमैश्वर्यातिशयं दर्शयति। पारशवो द्विजः शूद्धायां जातः। 'परस्त्री परश्रम्' इति बिदादयन् परश्वादेशश्न। भाषागेयवस्तु- वाचस्तेषु वर्णकविः। गाथादिषु गीतिद इत्यर्थः। अपभ्रष्टगीतविद्यः । 'पञ्चाश- द्वर्षदेशीयां वीरां संस्थितभर्तृकाम्। वदन्ति कात्यायनिकां धृतकाषायवाससम्'॥ जाङकुलिको गारुडिकः । भिषग्वैद्यः। 'स्वर्णकारः कलादः स्यात्तदध्यक्षस्तु हैरिकः'। पुस्तकृल्लप्यकारः। 'प्रसाधनोपचारज्ञा सैरन्धी स्ववशा स्मृता'। संवाहिका या पादादिमर्दनं विधत्ते। लासको नर्तयति यः। युवेत्यादिना वयसः समानत्वमुच्यते। अन्ैर्दीव्यतीत्यात्तको धूतकारः। कितवो धूर्तः। शैलाली स्वयं यो नृत्यति नटः। पाराशरी भिथ्टु:। असुरविवरव्यसनी पातालाभिलाषी। धातुवादविद्रसवादज्:। मस्करी परिव्ाट्। निम्नतामस्वातन्त्यम्। कौतुकेति। न पुनरर्थाभिलिप्सया। एत- देव सत्स्वपीत्यादिना प्रकाशयति। निरवग्रह्: स्वतन्त्रः । ग्रहवान्भूतगृहीतः । स्वैरिणा स्वतन्त्रेण।
Page 149
हर्षचरितम्
बाण के उपनयन आदि संस्कार ब्राह्मण जाति की प्रथा के उचित और श्ुति.स्मृति ॥ विधानों के अनुसार हुए और उसका समावर्तन-संस्कार भी हो चुका। बाण की आट चौदह वर्ष की भी पूरी नहीं होने पाई थी कि उनके पिता भी बिना वृद्धावस्था को प्राह हुए गत हो गए। पिता के मरने से उसे महान् शोक के कारण कष्ट हुआ और दिनरात हृदय में खौलते हुए उसने अपने घर पर कुछ दिन बिताए। धीरे धीरे जब उसका शोक कम हुआ तब उसे वह स्वतंत्रता मिल गई जिससे अविनय या अनुशासनहीनता बढ़ती गई। लड़कपन में स्वभाव से ही बहुत से कुतूहल उत्पन्न हो जाते हैं। यौवन का आरम्म वैर्य को नहीं रहने देता। फलतः बाण शैशव काल के उचित अनेक चपलताओं में प कर आवारा (इत्वर) हो गया। अब तो उसके बहुत से सुहद् और सहायक मिल गर जो उसकी अवस्था के थे और उसी के समान आवारा थे। उसका मित्र-मण्डल चवाळी। व्यक्तियों का बना जिनके नाम इस प्रकार हैं-चन्द्रसेन और मातृषेण, जो शूदरा माता से उत्पन्न द्विजपुत्र थे, इनसे बाण का भाईचारे का सम्बन्ध था; भाषा कवि ईशान, जो बाण का परम मित्र था; रुद्र और नारायण, जो बाण के स्नेही थे; वर्ण कवि बेगी भारत; प्राकृत भाषा में रचना करने वाला कुलपुत्र वायुविकार; अनक्ग नाण ओर सूची बाण, जो बन्दीजन थे; कात्यायनिका (बौद्धभिक्षुणी) चक्रवाकिका; जाङुल्क (विषवैध या गारुड़ी) मयूरक; पान की खिल्ली लगा कर देने वाला चंडक, मिषकपुत्र मन्दारक, पुस्तकवाचक सुदृष्टि, स्वर्णकार चामीकर, सुनारों का अध्यक्ष या हीरा काटने वाला सिन्धुषेण, लेखक गोविन्दक, चित्रकार वीरवर्मा, मिट्टी के खिलौने बनाने वाब (पुस्तकृत) कुमारदत्त, मृदंग बजाने वाला जीमूत, गायक सोमिल और अ्हादित्य सैरन्धो (प्रसाषिका) कुरंगिका, वांशिक (वंशी बजाने वाले) मघुकर और पारावत, गान्धर्वोपाध्याय दर्दुरक, संवाहिका केरलिका, नृत्य करने वाला ताण्डविक, आधिक (पासा खेलने वाला) शिखंडक, नर्तकी हरिणिका, पारासरी (संन्यासी) सुमति, क्षपणक (जैन साधु) वीरदेव, कथक (कथावाचक) जयसैन, शैव वक्रघोण, मन्त्रसाधक कराल, पाताल में घुस कर यक्ष या राक्षस को सिद्ध करने वाला लोहिताक्ष, रसायन बनाने की विद्या जानने वाला विहंगम, दर्दुर नामक घटवाद बजाने वाला दामोदर, ऐन्द्रनालिक चकोराक्ष, मस्करी (परित्राजक) ताम्रचूड़। ये मित्र तथा कुछ और भी लोग बाण के साथ चलते थे। उसने अपनी बालसुलम प्रकृति के कारण अपने आपको इन मित्रों बे ऊपर छोड़ रखा था। उसके मज में देशान्तरों को देखने की बड़ी उत्कण्ठा थी। यर्बा पिता-पितामह द्वारा उपार्जित आह्मणज़न के उचित धन-सम्पत्ति उसके घर थी और विक्य का अविच्छिन्न प्रसंग भी प्राप्त था तथापि वह घर से निकल पड़ा। जैसे किसी पर ग्रहें की बाधा सवार हो वैसे ही स्वच्छन्द मन और नवयौवन के कारण वह बिलकुल स्वतंत्र हो गया। गांव के बड़े-बड़े लोगों ने मी इसकी खिली उड़ाई।
Page 150
प्रथम उच्छ्ास: ६६,
अथ शनैः शनैरत्युदारव्यवहृतिमनोहृन्ति बृहन्ति राजकुलानि वीक्ष- माण:, निरवद्यविद्याविद्योतितानि गुरुकुलानि च.सेवमान:, महार्हालाप- गम्भीरगुणवद्गोष्ठीश्चोपतिष्ठमानः, स्वभावगम्भीरधीर्घनानि विदग्धमण्ड- लानि च गाहमानः, पुनरपि तामेव वैपश्चितीमात्मवंशोचितां प्रकृतिम- भजत्। महतश्च कालात्तमेव भूयो वात्स्यायनवंशाश्रममात्मनो जन्मभुवं ब्राह्मणाधिवासमगमत्। तत्र च चिरदर्शनादभिनवीभूतस्रेहसद्भावैः ससं- स्तवप्रकटित ज्ञातेयैराप्ैरुत्सव दिवस इवानन्दितागमनो बालमित्रमण्डल- मध्यगतो मोक्षसुखमिवान्वभवत्। इति श्रीमहाकविबाणभट्टकृतौ हर्षचरिते वात्स्यायनवंशवर्णनं नाम प्रथम उच्छ्ासः ।
अत्यदारेत्यादि: प्रकृतोपयोगी, यस्मार्कविना तथाविधवस्तुवेदिनावश्यमेव भवितव्यम्। वीक्षमाण इत्यनेनात्मन: किमपि प्रकृष्टमुत्कर्षातिशययोगित्वमाह। अथ च वीक्षमाणो न तु गुरुकुलवत्सेवमान:। गाहमान इस्यनेन तेजस्वित्वमाहा- रमनः। वैपश्चितीं विद्वज्जनोचिताम्। संस्तव आदरः। जञातीनां कर्म ज्ञातेयं बन्धुत्वम्। 'कपिज्ञात्योढक्'। आप्नैरिति। बन्धुभिर्योगिभिश्च। योगिपने बाल इव बालो मित्रो रविर्निस्तेजस्त्वात्। उक्कं च-'तपस्यन्तं रविं दृष्टा निस्तेजा जायते रविः। मोघमार्गप्रयत्ने तु तेजो नैवास्य विद्यते ॥' इति। मित्रं सखा, सूर्यश्च मित्रः। मण्डलं समूहः। बिम्बम्। मोक्तसुखमपि सूर्यबिम्बगतैरनुभूयत इति। आख्या यिकासु कविभिर्निजवंशवर्णनं कानने तथा वंशः ख्यापितः स्यादिति। आत्मनश्र विटवर्णनम्। सकलकलाकौशलं ममास्तीति हर्षस्य चरिते च वर्णयितव्ये नाप्रस्तुतं चैतदिति शिवम्॥ इति श्रीशंकर कविरचिते हर्षचरितसंकेते प्रथम उच्छासः ।
तब उसने धीरे-धीरे चारों और घूम कर बड़े-बड़े राजकुलों को देखा जिनमें होने वाले उदार व्यवहारों ने उसके मन को हर लिया। अनिन्दय विद्याओं के अध्ययन- अध्यापन से उद्धासित गुरुकुलों में रहा। बड़ी-बड़ी गोष्ठियों में बैठने लगा जहां गुणी जन
Page 151
७० हर्षचरितम्
बहुमूल्य और गम्भीर आलाप करते थे। बाण स्वयं स्वभाव से गम्भीर था। उसने राजकुलों से श्री और विद्वानों के बीच रह कर सरस्वती को प्राप्त किया। अन्त में फिर वह अपने कुल और खान्दान के योग्य विद्वान् बन गया। बहुत समय के बाद फिर वह अपनी जन्मभूमि और वात्स्यायन वंशी ब्राह्मणों के गांव प्रीतिकूट में पहॅचा। बह्ुत दिनों के बाद आए हुए बाण को देख कर उसके बालमित्रों के स्नेह और सद्भाव हृदय में उमड़ आए और अपना-अपना सबने परिचय दिया। इस प्रकार अपने बचपन के साथियों के बीच में उत्सव के दिन की तरह अपने आगभन से आनन्दित करता हुआ बाण मानों मोक्ष सुख का अनुभव करने लगा।
प्रथम उच्छवास समाप्।
Page 152
द्वितीय उच्छासः
अतिगम्भीरे भूपे कूप इव जनस्य निरवतारस्य। दधति समीहितसिद्धि गुणवन्तः पार्थिवा घटका: ॥१॥ रागिणि नलिने लक्ष्मीं दिवसो निदधाति दिनकरप्रभवाम्। अनपेक्षितगुणदोषः परोपकारः सतां व्यसनम् ॥२॥ अथ तत्रानवरताध्ययनर्ध्वानमुखराणि, भस्मपुण्ड्रकपाएडुरललाटैः कपिलशिखाजालजटिलैः कृशानुभिरिव क्रतुलोभागतैबदुभिरध्यास्यमा- अतीत्यादि। यस्य क्रोधादिभावगण इङ्गितादिता परेण न चेत्यते स गम्भीरः। उक्तं च-'यस्य प्रसादादाकारात्क्रोघहर्षभयादयः । भावस्थानोपलभ्यन्ते तद्राम्भी- यंमुदाहृतम् ।।' इति। अगाधश्च। अवतरणमवतारः, प्रवेशनम्। अवतरन्ति येने- त्यवतारः, सोपानादिश्च। समीहितसिद्धिं राजगृह आत्मनः प्रवेशलक्षणम्, जल- ग्रहणलक्षणं च। गुणा औदार्यादयः, आकर्षणरजवश्च। पार्थिवा राजानः, पृथ्वी विकाराश्च। घटयन्ति वाल्छितेन प्रयोजयन्तीति घटकाः, कुम्भाश्र। अनेन ताहशे राजि बाणस्य कृष्ण एव समीहितसिद्धीराध्यास्यत इति सूचितम् ॥१॥ रागिणि रक्ते, विषयाभिषङ्गिणि च। लक्ष्मीं शोभाम्, समृद्धि च। अन्र नलिनादिकमप्रस्तुतम्, बाणाद्यास्तु प्रस्तुताः । अनेन कृष्ण ईदृशे बाणे राज- प्रभवां श्रियं निधास्यतीत्युक्तम् ॥२ ॥ अथेत्यादि। बाणो बान्धवानां भवनानि भ्रमन्सुखमतिष्ठदिति संबन्धः। शिखा चूडा, ज्वाला च। सोमो यज्ञियं द्रव्यम्। केदारिका स्वल्पं क्षेत्रम। प्रघटनेषु तथो- चितत्वात्। अहरिता हरिताः संपद्यमाना हरितायमाना: लोहितादित्वास्क्यप्। जैसे किसी गहरे कुँए से जल लेने के लिए सोपान आदि के अभाव में उतरना कठिन है ऐसी स्थिति में डोर के साथ घड़े की सहायता से ही जल निकालते हैं, उसी प्रकार अत्यन्त गम्भीर स्वमाव वाले राजा के पास न पहुंच पाया हुआ व्यक्ति गुणवान् संयोजक लोगों की सहायता से ही अपनी इष्ट-सिद्धि कर पाता है। १॥ राग से भरे हुए कमल में दिन सूर्य से उत्पन्न शोभा-सम्पत्ति को आहित कर देता है। दूसरे का उपकार करना सब्जनों का एक स्वाभाविक व्यसन होता है, जिसमें वे किसी के गुण-दोष की ओर ध्यान नहीं देते ॥ २ ॥ वहाँ तब बाण स्नेहपूर्वक अपने चिरटृष्ट बन्धु-बान्धवों के घर जा-जाकर मिलता हुआ
Page 153
७२ हर्षचरितम्
नानि, सेकसुकुमारसोमकेदारिकाहरितायमानप्रघनानि, कृष्णाजिनवि- कीर्णशुष्यत्पुरोडाशीयश्यामाकतएडुलानि, बालिकाविकीर्यमाणनीवारब- लीनि, शुचिशिष्यशतानीयमानहरितकुशपूलीपलाशसमिन्धि, इन्धनगो- मयपिएडकूटसंकटानि, आमिक्षीयक्षीरक्षारिणीनामग्निहोत्रधेनूनां खुरवल- यैर्विलिखिता जिरवितर्दिकानि, कमण्डलव्यमृत्पिण्डमर्दनव्यग्रयतिजनानि, वैतानवेदीशङ्कव्यानामौदुम्बरीणां शाखानां राशिभि: पवित्रितपर्यन्तानि वैश्वदेवपिएडपाए्डुरित प्रदेशानि, हविर्धूमधूसरिताङ्गणविटपिकिसलयानि, वत्सीयबालकलालितललत्तरलतणकानि, क्रीडत्कृष्णसारच्छागशावकप्र-
प्रधनान्यङ्गनानि। 'उशन्ति प्रघनाभिख्यामेकदेशे तु वेश्मनः'। पुरोडाशीयेत्यादि सहितेत्यर्थ ईर्यः। बालिका: कुमार्यः । नीवारा अकृष्टपच्या व्रीहयः। कूटो राशिः। आमिक्षीय मिति। तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेवामित्ता। 'आमित्षा सा शतोष्णे या नीरे स्याद्दधियोगतः' इति। तस्ये हितमामित्षीयम्। आमिक्षाप्रकृतित्वमस्य च योग्यत्वात्। अभिहोन्रेषु[तस्या अनाम्नातत्वात्, यद्वा,-यदन्नस्य जुहुयादिति। तस्या अपि हवनं भवत्येव। वलयैः समूहैः वितर्दिका वेदिका। कमण्डलुर्मुनिकरकस्तस्मै हिता: कमण्डलव्याः। 'उगवादिभ्यो यत्'। यतीनां निण्किंचनत्वादादरत्वाच स्वयंकरणम्। वितानो यज्ञ:, तत्र भवा वैतानी यज्ञाभनिकार्यभूः। शङ्क: कीलक:, तस्म हित: शङ्कव्यः। औदुम्बरीणामिति। तासां यज्ञियत्वात्। वत्सेभ्यो हिता वत्सीया: वत्सपरिचर्याचतुराः। तणकाः सद्योजाता वत्साः । कृष्णसारेति छाग-
सुख से रहने लगा। ब्राह्मणों के वे घर निरन्तर अध्ययन की ध्वनि से मुख़रित हो रहे थे। त्रिपुण्ड भस्म से मस्तक को उज्जवल किए हुए सोमयश्ञों के लोभी वट वहाँ इकट्ठा थे जो कपिल वर्ण वाली ज्वाला की जटाओं से शोभित अ्नि के समान प्रतीत होते थे। घरों के सामने सोम की क्यारियाँ सींचने से हरी हो रही थीं। बिछे हुए कृष्णाजिन पुरोहाश बनाने के लिए साँवा पसार कर सुखाया जा रहा था। कुमारी कन्याऍ बिना जोत के पके हुए नीवारों की बलि से पूजा कर रही थीं। सैकड़ों शिष्य पवित्र होकर कुशा की हरी भांटियाँ और पलाश की समिधाएँ इकट्ठी कर रहे थे। जलावन के लिए गोबर के कंडों का ढेर लगा था। आमिक्षा बनाने के योग्य दूध देने वाली गौएँ अपने खुरों से आँगन की वेदियाँ कोड़ रह्दी थीं। यती लोग कमण्डलुओं को मिट्टी से मलने में व्यग्र थे। वैतान अग्नियों की वेदी में लगाए जाने वाले शंकुओं के लिए गूलर की शाखाऍ किनारे रखी थीं। स्थान-स्थान पर वैश्वदेवों के उजले पिण्डे रख दिए गए थे। आँगन के पेड़ के पत्ते यश- कूम से बिलकुल धूमिल हो रहे थे। देख रेख करने वाले लड़के उचकते हुए सद्योजात
Page 154
द्वितीय उच्छ्वास: ७३
न्तिसुखानि, साक्षात्त्नयीतपोवनानीव चिरटष्टानां बान्धवानां श्रीयमाणो भ्रमन्भवनानि, बाणः सुखमतिष्ठत्। तत्रस्थस्य चास्य कदाचित्कुसुमसमययुगमुपसंहरन्नजम्भत ग्रोष्मा- भिधान: सफुल्लमल्निकाधवलाट्टहासो महाकालः । प्रत्यग्रनिर्जितस्यास्तमु- पगतवतो वसन्तसामन्तस्य बालापत्येष्विव पय:पायिषु नवोद्यानेषु दर्शि- तस्नेहो मृदुरभूत्। अभिनवोदितश्च सर्वस्यां परथिव्यां सकलकुसुमबन्ध- चिशेषणम्। तदुक्कम्-'लोहितसारङ्ग: कृष्णसारङ्गे वा' इति; सारङ्गशब्द: शबले वर्तते। कृष्णसारा मृगा इति केचित। तत्त न। तेषां तदानुपयुक्तत्वाव्।" पशुबन्धा यज्ञा: । कुसुमसमयो वसन्तः, स एव युगं करपस्तल्लक्षणं वा युगं मासद्यम। समुत्फु- स्मज्ञिकाभिर्धवला अट्टा विक्रयस्थानानि तेषां विकासो यत्र, अन्यत्न-तद्ददद- हास उद्धतं हसितं यस्य। शब्दशक्तिमूलानुरणनव्यङ्गयरूपो ध्वनिश्व। प्रकृतव्णने हयन्यदुप्यत्र प्रतीयते। न वाच्यतया। तथा च-महाकाल: सादृहासः कल्पमुप- संहरञ्जुम्भते मुखं च विदारयति। महान्कालो ग्रीष्माख्यः, भैरवश्च। पयो जलम, क्षीरं च। बालापत्यपत्ते-नवमुद्यानमुद्गमनं येषां तेषु। हदम्प्रथमतयागमनप्रवृत्ते- ।व्वित्यर्थ: दर्शितस्नेह इत्यनेनास्य विजिगीषुव्यवहार आरोपितः । निर्जितस्य च पुनः प्रतिष्ठापनमेव युक्तम्। स्नेह: आर्टता, प्रीतिश्च। मृदुरकठोरः, सदयश्च। अभिन- वोदित इति साधारणं विशेषणम्। वासन्तिकपुष्पाभिप्रायेण सकलपद्बन्धनं वृन्तकारी च। प्रतपन्परकर्षेण तपन; अन्यत्र,-शत्रुहृद्येधु प्रतापं जनयन्। अभिन- वोदितश्र राजा बन्धनमोसषं करोति। उक्त हि-'युवराजाभिषेके वा परचक्रावरो- पणे। पुत्रजन्मनि वा मोतो बन्धनस्य विधीयते।' इति। आदरप्रतिपादनाय बछड़ों को प्यार कर रहे थ। किलोल करते हुए काले छाग शावक को देखकर वहाँ पश्यु- बंध की तैयारी मालूम हो रही थी। शुक-सारिकाएँ स्वयं अध्ययन कराकर गुरुओं को विश्राम का सुख दे रही थीं, मानों ब्राह्मणाधिवास के वे मवन त्रयीविद्या के साक्षाव रपोवन हो रहे थे। .
वहाँ बाण के रहते हुए वसन्त के दो महीनों का उपसंहार करता हुआ महाकाल ग्रीष्म फूली हुई चमैली के अट्टहास के साथ जभाई लेने लगा। अमी अभी पराजित होकर अस्तंगत होते हुए वसन्त रूपी सामन्त के दुधमुँहे बाल-बच्चों के समान जल से सीचे जाने वाले नये नये उद्यानों पर वह ग्रीष्म स्नेह दिखलाता हुआ मृदु व्यवहार करने लगा और समस्त पृथिवी पर नवोदित होकर उसने फूलों के बन्धन खोले, जैसे राजा बन्दीगृह से
Page 155
७४ हर्षचरितम्
नमोक्षमकरोत्प्रतपन्नुष्णसमयः । स्वयमृतुराजस्याभिषेकार्द्राश्चामरकलापा इवागृह्यन्त कामिनीचिकुरचया: कुसुमायुधेन, हिमदग्धसकलकमलिनी- कोपेनेव हिमालयाभिमुखीं यात्रामदादंशुमाली। अथ ललाटंतपे तपति तपने चन्दनलिखितललाटिकापुण्ड्रफैरलकची- रचीवरसंवीतैः इवागृह्यन्त ललनाललाटेन्दुद्युतिभिः। चन्दनधूसराभिरसूर्यपश्याभि: कुमु- दिनीभिरिव दिवसमसुप्यत सुन्दरीभिः। निद्रालसा रत्नालोकमपि नास हन्तः दशः, किमुत जरठमातपम्। अशिशिरसमयेन चक्रवाकमिथुना स्वयंशब्दः । अभिषेक: स्नानम्। अन्यत्र,-मङ्गलजलपातनं तत्संपर्कवशाच्चार्द्रत्वम्। चिकुरा: केशाः। ते हि तदा स्नानार्द्रतया संयमनात्सुन्दरतया विशेषतः शङ्गार- मुद्दीपयन्ति। तथा च महाकवेः कालिदासस्य-'स्नानार्द्रमुक्त्ेष्वनुधूपवासं विन्य- स्तसायंतनमल्लिकेषु। कामो वसन्तात्ययमन्दवीर्यः केशेषु लेभे रतिमङ्गनानाम्॥ यथा वा राजशेखरस्य-'तदा ते स्नातानां दरदलितमल्लीमुकुरिणाम्' इत्यादि। हिमाभिप्राये च हिमालयग्रहणम्। अंशून्मलति धारयतीत्यनेन हिमं प्रतिभवन- शीतलत्वमस्योच्यते। ललाटं तपतीति ललाटंतप: इति खश। खरतर इत्यर्थः। ललाटेऽलंकारो ललाटिका। 'कर्णललाटारकनलंकारे'। ललाटिकैव पुण्ड्रकं तिलकमिति सर्वत्र रूप- कम्। संवीतेः प्रावृतैः। चन्दनेन च तद्वद्वसराः। असूर्यपश्याभिरिति। आातपासहिप्णुतया। अन्यत्र,-स्वभावात्। दिवसं सुप्यत इति द्रव्यकर्मणि लादि विधानात्कर्मणि द्वितीयैव। भावे लः। यदा तु कर्माप्याख्याततया विवच्यते तदा दिवसः सुप्यत इत भाव्यमिति निर्णीतम्। स्वापो निद्धा, मुकुलता च। जरटं कठोरम्। यतो ग्रीष्मेण तनूकता अत आह-चक्रवाकेत्यादि। रात्री किल वन्दियों को छोड़ता है। ऋतुराज वसन्त के अभिषेक द्वारा आर्द्र हुए सुन्दरियों के चामर- कलाप के समान केशपाश में कुसुमायुध कामदेव ने साक्षात निवास किया। सूर्य ने मानों हिम के कारण जली-कटी समस्त कमलिनियों के कोप से हिमालय की ओर यात्रा की। अब सूर्य का ताप तीखा हो गया। कमलिनियों के ललाट रूपी चन्द्रमा चन्दन के तिलक लगा, बालों के वख्खण्ड पहन और पसीना के कणों की मुक्ता से बनी जपमालिका धारण कर सूर्य की नियमित रूप से उपासना करने लगे। चन्दन के लेप से धूसर वर्ण वाली सुन्दरियाँ कुमुदिनियों के समान सूर्यातप के न सहन करने से दिन में ही शयन करने लगीं। निद्रा से अलसाई हुई आँखें रतों के तेज को भी नहीं सइन कर सकती थीं, कठोर आतप की तो बात ही क्या ? ग्रीष्मकाल में चक्रवाक पक्षियों के जोड़ों से अभि-
Page 156
द्वितीय उच्छास: ७५
भिनन्दिताः सरित इव तनिमानमानीयन्त सोडुपा: शर्वर्यः। अभिनव- पटुपाटलामोदसुरभिपरिमलं न,केवलं जलम्, जनस्य पवनमपि पातु- मभूदभिलाषो दिवसकरसंतापात्। क्रमेण च खरखरामयूखे, खण्डितशशवे, शुष्यत्सरसि, सीदत्सोतसि, मन्दनिर्भरे, फिल्लिकामांकारिणि, कातरकपोतकूजितानुबन्धबधिरितविश्वे, श्वसत्पतत्त्रिणि, करीषंकषमरुति, विरलवीरुधि, रुधिरकुतूहलिकेसरिकि- शोरकलिह्यमानकठोरधातकीस्तबके, ताम्यत्स्तम्बेरमयूथवमथुतिम्यन्महा- महोधरनितम्बे, दिनकरदूयमानद्विरददीनदानाश्यानदानश्यामिकाली नमूकमधुलिहि, लोहितायमानमन्दारसिन्दूरितसीम्नि, सलिलस्यन्दसंदो- हसंदेहमुह्यन्म हाम हिषविषाण कोटिविलिखयमानस्फुटत्स्फाटिकदषदि, धर्म- चक्रवाकानां वियोगो भवतीत्यल्पतया तस्ता अभिनन्द्न्ते। सरितश्र वृत्तिकारि कास्तेषामिति तदभिनन्दनम्। उडुपः शशी, प्वश्च। कमेण चेत्यादौ। एवंविधे निदाघकाले कठोरीभवति सत्युन्मत्ता मातरिश्वानः प्रावर्तन्तेति संवन्धः। खगो रविः। शुष्यदिति साभिप्रायम्। स्रोतसश्र प्रस- रणधर्मत्वादाह-नीददिति। समन्तादावेगगामिनः। झिक्चिका चीरीनामकः प्राणी यो वर्षासु तरुषु सीत्कारमुच्नैः करोति। कातरेति। कपोता हि मेदो- मयत्वान्नितानतं धर्मासहाः। अत एव पतत्रित्वेऽपि पृथगुपादानम्। पतत्रित्वाभि- प्रायेण श्वासमित्येतावदेव समुचितम्। एषां तथाभूतरुजाभावात्। करीषो गोमयम्।. वीरुत्सपर्णशाखाजटिलं कुप्यकादि। /केशोरकेति। बालत्वेन तृष्णाद्यसहिष्णुता, सुग्धतातिशयश्र द्योत्यते। धातकी लताभेदः। स्तबक: पुष्पगुच्छः। स्तम्बेरमो हस्ती। वमथुः करिकरशीकरः। तिग्यन्त आर्द्वीभवन्तः । नितम्बाः सानवः। द्विरदा: करिणः। दीनं चीणम्। आश्याना अप्रसरणधर्मकत्वाद्ीषच्छुष्कश्यामिका मदलेखासबन्धिनी। लीना अतितर्षाच्छिलष्टाः। मूका गुजितहानाः। अलोहिता लोहिता भवन्तो लोहितायमानाः। मन्दारा: पारिभद्रद्गुमाः। सिन्दूरिता आहितसि-
ऋन्दित तारों भरी रातें नदियों की माँति छोटी होने लगीं। सूर्य का सन्ताप इतना बढ़ गया कि लोग न केवल नए खिले हुए पाटल के पुष्पों से सुगन्धित जल को पीना चाहते थे, बल्कि इस तरह की सुगन्ध से भरी हवा को मी पीते थे। क्रमशः निदाघकाल कठोर होता गया। सूर्य तीखा होने लगा। तालाब सूखने लगे। प्रवाह शान्त होने लगे। झरने मन्द पड़ गए। झिल्लियाँ झंकारने लगीं। कपोतों के निरन्तर आर्त स्वर से सारा विश्व भर गया। पक्षी हाँफने लगे। कूड़ा-ककंट बटोरने वाली इवाएँ
Page 157
७६ हर्षचरितम्
सर्मरितग्मुति, तप्तपांशुकुकूलकातरविकिरे, विवरशरणश्वाविधे, तटार्जु- नकुररकूजाज्वर विवर्तमा नोत्तानशफरशारपंकशेषपल्वलाम्भसि, दावजनित- जगन्नीराजने, रजनीराजयक्ष्मणि, कठोरीभवति निदाघकाले, प्रतिदिश माटीकमाना इवोषरेषु प्रपावाटकुटीपटलप्रकटलुण्ठकाः, प्रपक्ककपिकच्छू-
न्दूरा इव। लोहितत्वात्। ग्रामस्य ग्रामान्तरेण मर्यादा सीमा। स्यन्द: स्त्रुतिः। विलि ख्यमाना विपाव्यमानाः। ममरिता: शुष्करवेन शब्दायमानाः। गर्मुतो लताः। कुकूलं तुषाझिः। विकिरा: कुक्कटाद्याः। श्राविधः शललाः सेहिकाख्या हिंस्राः प्राणिनः। तटशब्देन नैकव्यमाह। अर्जुना: ककुभवृक्ताः। कुररा क्रौज्जपत्िणः। कूजा शब्द एव संतापकारित्वाज्ज्वरस्तेन स्फुरन्तः शफरा मत्स्यास्तैः। शारं सितोदरत्वात्। पलवले नड्वले। कुररास्तटस्था यदा कूजन्ति तदा मत्स्या: पीडिता: सन्त उत्पव न्तीति वस्तुधर्मोडयम्। नीराजनमिति। नीराजनं शान्तिकर्म। राजयच्मा व्यव्याधि:। शनैः शनैरपचयकारित्वात्। मातरिश्वानः कीदृशाः प्रावर्तन्तेत्या ह-प्रतिदिशमित्यादि। आटीकमाना उन्जैभ्रमन्तः। साभिप्रायमेतत्। रजो वशादेतेषां तथाविधसंनिवेशात्। ग्रीष्मे द्येवंविधा मारुता: प्रावर्तन्तेति कालधमः। उन्मत्तपन्ते-आटीकमाना इत्यादि सवं वच्यमाणयोग्यतया योजनीयम्। उद्धतभ्र मणाद्या हान्मादस्यानुभावा: तदुक्तम्-'अनिमित्तहसितरुदितोत्कृष्टाबद्धप्रलापश- यनो स्थितप्रधावित वृत्तगीतपठित स्मित पांस्त्रवधूनननिर्माल्य चीरघटवक त्रशरावाभर-
सिकताबहुलो रूक्षो देशः। प्रपा सत्रम् । चाटः कुनालम्। पटलं छदिः। कपिकच्छूः
चलने लगीं। लताएँ कहीं कहीं बच रही थीं। धातकी के लाल-लाल गुच्छों को रुविर के भ्रम से शेर के वच्चे चाटने लगे। घाम की गर्मी से उफने हुए हाथी अपनी सूँड़ से गाज उछालकर पर्वत के मध्यभाग को सीचने लगे, गर्मी से सूखती हुई गाजों की काली मदलेखाओं पर ौरे प्यास के मारे चुप होकर बैठ गए। मन्दार के सिन्दूरिया फूलों से सीमाए लाल हो गई। प्यासे भैसे पानी के भ्रम से स्फटिक की शिलाओं पर सींग मारने लगे। लताएँ धाम से सूख कर खरखराने लगीं। भूसे की आग के समान तपती धूल से मुर्गे आदि व्याकुल हो उठे। सेही बिल में घुसने लगे। किनारे के अर्जुन वृक्षों पर बैठे हुए क्रौध्न पक्षी कड़ी आवाज में बोलने लगे, जिससे डरकर सूखते हुए तालाबों की मछलियाँ तडफड़ा उठती थीं। वनागियाँ इस तरह लगने लगी जैसे सारे जगत की मारती उतर रही हो। वह निदाधकाल रात्रि का क्षय रोग बन गया और वह घटने लगो। चारों ओर अंधड़ के रूप में हवा चल पड़ी। बलुहट सीवानों में ऊॅची उडान भरने लगी। पनसाले और राह की कुटियों की खपड़पोश छांहें इवा में उडने लगीं।
Page 158
द्वितीय उच्छास: ७७
गुच्छच्छटाच्छोटन चापलैरकाण्डकण्डूला इत कर्षन्तः शर्करिला कर्करस्थली:, स्थूलदृषच्चूर्णमुच:, मुचुकुन्दकन्दलदलनदन्तुरा; संतततपनतापमुखर- चीरीगणमुखशीकरशीक्यमानतनव:, तरुणतरतरणितापतरले तरन्त इव तरङ्गिणि मृगतृष्णिकातरङ्गिणीनामलोकवारिणि, शुष्यच्छमीमर्मरमारव- मार्गलङ्गनलाघवजवजङ्गालाः, रैणवावर्तमए्डलीरेचकरासरसरभसारब्ध- नर्तनारम्भारभटीनटाः, दावदग्धस्थलीमषीमिलनमलिना,।शिक्षितक्षपण- कण्डूदायको दव्यभेदः। अत पवाह-कर्षन्त इति। शर्कराः पाषाणकणिका विद्यन्ते यासु ता: शर्करिलाः। पिच्छादित्वादिलच्। कर्करस्थली ऊषरभू: पाषा- णभूः। अत एवाह-नथूलेत्यादिना। मुचुकुन्दं पुष्पभेदः। कन्दलं नवना- लम्। दन्तुरा इति। कपिकच्छूस्पशचालनेन च ये कण्डूलास्तादश्ाश्षणमुचः प्रकटदन्ता: परुषं कषन्ति। शीक्यमानाः सिच्यमानाः। तरुणतरः प्रौढ़ः। तर- णिरादित्यः। तरन्त इवेति। वालुकावशात्तथा लक््यमाणत्वात्। मृगतृष्णिका मरीचिका। तृषितमृगाणां रविरश्मिखचितासु सिकतासु नीलत्वदर्शनाज्लवुद्धि:। वारिणीति। सतरङ्गे वारिणि ये सभीकास्ते सतापं देश तरन्ति। उन्मत्तपसेऽपि विचित्ततवेनैवं कारित्वम् । शम्योऽगिगर्भा वल्लीभेदाः। लाघवं नैपुणम्। सव्यायामाश्र विषमं मार्ग लाघवेन तरन्ति। जङ्गाला वेगवन्तः। रैणवावर्ता: पांसुसंबन्धिन आव- तंनरूपा: संनिवेशास्तेषां मण्डली समूहः। रेचयति पृथक्करोतीति रेचकम। रैणवावर्तमण्डल्या रेचकं तथा रासे रसिते यो रसस्तेन यो रभसस्तद्वशेनार्घं यम्र तंनमिव नर्तनं तदारम्भे विषय आरभटीनटा इव आरभटीनटाः। ईरयन्तीति भराः। अराश्च ते भटा अरभटाः। तेषामियमारभटी नटजातिविशेषो वीररसप्रधानः। उक्ं च-'प्लुष्टवपातप्लुतगर्जितानि च्छेद्यानि मायाकृतमिन्द्रजालम्। चित्राणि यूथानि च यत्र नित्यं तां तादृशीमारभटीं वदन्ति ॥' इति; नृत्तपचे-भावर्ता पके किंवाच के गुच्छों के साथ छेड़छाड़ करने की गुस्ताखी के कारण उठी हुई खाज की छटपटाइट से भुध्यॉलोद हवा कंकरीली धरती में मानों अपनी देह रगड़ रह्ी थी। पत्थरों के मोटे मोटे कण बरसने लगे। मुचुकुन्द और कन्दल की कलियाँ छँट-छँट कर गिरने कुगी। सूर्य की गर्मी से व्याकुल होकर चिल पक्षी मुँह से गाज गिराने लगे। मृग- वृष्णिका रूपी नदियों के झूठे बहते हुए प्रवाह में मानो निदाघकाल की हवा सूर्य के अधिक ताप के कारण तैर रही थी। शमी के सूखे पत्ते मरुभूमि के मार्गों पर बिछे हुए थे जिन पर मर्मर करती हवा दौड़ लगा रह्दी थी। धूल के बवंडर जगह बदलते हुए ऐसे गते थे मानों आरभटी नृत्य में नट नाच रहे हों। दाव से जली हुई भूमियों में रगड़ मारने से हवा कुछ स्याह हो गई थी। जैन साधुओं के समान हवा वन-मयूरों के पंख
Page 159
७८ हर्ष चरितम्
कवृत्तय इव वनमयूरपिच्छ्चयानुच्चिन्वन्तः, सप्रयाणगुआ्जा इव शिञ्जान
स्थूलनिःश्वासः, सापत्या इवोड्डीयमोनजवनवातहरिणपरिपाटीपेटकै, सभ्रुकुटय इव दह्यमानखलधानबुसकूटकुटिलधूमकोटिभि:, सावीचिवीचय इव महोष्ममुक्तिभि:, लोमशा इव शीर्यमाणशाल्मलिफलतूलतन्तुभिः दद्गुणा इव शुष्कपत्रप्रकराकृष्टिभिः, शिराला इव तृणवेणीविकरणैः, उच्छ- मश्रव इव धूयमाननवयवशूकशकलशङ्कभि:, दष्ट्राला इव चलितशलल
आवृत्तयः । यदाह मुनि :- 'यदा नृत्तवशादङ्गं भूयोभूयो निवतते। तन्राद्यमभिनेयं स्थाच्छ्ेषं नृत्ते नियोजयेत् ॥' इति। मण्डलीनृत्त हल्लीशकम्। यदाह-'मण्डलेन त यभ्नृत्तं हल्लीशकमिति स्मृतम्। एकस्तत्र तु नेता स्याद्गोपस्त्रीणां यथा हरिः।' इति। रेचकास्त्रय :- कटीरेचकः, हस्तरेचकः, ग्रीवारेचकश्चेति। रासलक्षणम्- 'अष्टो षोडशद्वान्रिंशद्यत्र नृत्यन्ति नायकाः। पिण्डीबन्धानुसारेण तम्नृतं रासकं स्मृतम् ॥' इति। अस्येव तु हलीमकाद्या विशेषा:। क्षपणकवृत्तय हवेति। छपण- काश्च मपीमलिना वहिपिच्छ्ानि शास्त्रचोदनया वहन्ति। उन्मत्तपने-निर्विवेक तया मयूरपिच्छचय इत्युक्त प्राक्। गुज्न्तीति गुक्जा ढक्काभेदाः। उन्मत्ानां नृत्ता- वसरे सर्व एव करतलादि वादयन्ति। शिज्ञाना: शब्दायमानाः । करजो वृक्षभेदः। अरोहोडकुरः। उन्मत्ता अपि खेदाननिश्श्वसन्ति। सापत्या इवेति। उन्मत्ता अपि श्वभ्रादिपतनभयादपत्यानि न त्यजन्ति। पेटकयूथैः। मभ्रुकुटय हवेति। दह्यमाना भिप्रायेणोक्तम्। उन्मत्ता अपि क्रोधप्राया एव। क्रोधस्य भ्रुकुट्यादयोऽनुभावाः। खलधानं तोदादिदेशः। चुद्यमानं धान्यमित्यन्ये। सस्यस्य ज्वालाभावादमवर्णनं समुचितम्। कुटिलपदेन व भ्रुकुटीसादृश्यमाह। अवीचिर्नरकभेदस्तस्य वीचय इव वीचयो ज्वाला:। मदोष्मेति। उन्मत्ता अपि खेदादिवशादूष्मायन्ते। लोमशा इवेति। उन्मत्ता अपि चुरकम विना लोमशाः । तूलं कार्पासः। दद्ः कुष्ठविकारः। साडस्यास्तीति दद्गण:। 'दद्ता हस्वत्वं च' इति नः। उन्मत्ता अप्युद्धर्तनं विना
उखाड़ कर पहनने लगी। करंज नामक वृक्ष की मंजरियों के बीज हवासे इस प्रकार बजने लगे मानों प्रस्थान का ढक्का बज उठा हो। घाम से पीड़ित बनैले मैंसों की नासा से मोटे निश्वास इस तरह निकल रहे थे मानों उस हवा के प्ररोह फूट रहे हों। भूसे की जलती दुई ढेर की टेढ़ी धूमरेखा से ऐसा लगता था मानों इवा ने अपनी भौंहें टेढ़ी की हो। गर्मी इस तरह बरसती थी मानों अवीचि नामक नरक की ज्वाला हो। सेमल के डोडों के फटने से रई बिखर रही थी, मानों हवा के रोंगटे हों। दाद के रोगी की भाँति हवा सूखे
Page 160
द्वितीय उच्छास: ७६
सूचीशतैः जिह्वाला इव वैश्वानरशिखाभिः उत्सर्पत्सर्पकख्ुकैश्वडाला इव ब्रह्मस्तम्भरसाभ्यवहरणाय कवलग्रहमिवोष्णैः कमलवनमधुभिरभ्य- स्यन्त: सकलसलिलोच्छोपणघर्मघोषणाघोरपट हैंरिव शुष्कवेरुवनास्फो- टनपटुरवैस्त्रिभुवनबिभी।षकामुद्गावयन्तः, च्युतचपलचाषपक्षश्रेणीशारि- तसृतय:, त्विषिमन्मयूखलतालातक्वोषकल्माषवपुष इव स्फुटितगुज्जाफल- स्फुलिद्गाङ्गाराङ्गिताङ्गा:, गिरिगुहागम्भीरभांकारभीषणभ्रान्तयः, भुवनभ- दद्रूयुक्ता भवन्ति। शिराला: प्रकटस्नायवः । उन्मत्ता अपि कृशत्वाच्छ्िराला भवन्ति। वेणी पङ्गि:। शिरासादृश्यप्रतिपादनाय वेणीपदम्। शमश्रुः कूर्चः। शुकाः किशारवः। उन्मत्ता अपि केशवपनाभावाद्दीघश्मश्रवः । दंड्रा वहिनिंगंता दन्ताः। शललः श्वावित्। सूची दीर्घकण्टकरूपाणि रोमाणि, अन्ये तु-दंड्रालाः शललाः, श्वाविध: पत्ाक्ष शलला उच्यन्ते। तथा च-'श्वाविधः शललैरिव' इति महाभारते दश्यत इत्याहुः। उन्मत्ता अप्येवमादिविकारेण सर्व भीषयन्ते। एवं जिह्वाला अपि। एवमेव स्नानादिना विनोन्मुक्तचूडत्वादुत्सपदित्यादि। ककं त्वक। अ्रह्मस्तम्भो ब्रह्माण्डः। रसाभ्यवहरणं शोषणम्, रसानां च मधुरादीनां भोजनम्। 'असंचार्यो मुखे पूर्णे गण्डूष: कवलोऽन्यथा'। अभ्यस्यन्त इति। एवमिदं शोष यिष्याम इति। घर्मो ग्रीष्मः। घोषणा श्रावणा। विर्भीषिकामिति। ये सगर्वा जगद्ग्रसनशीलास्ते त्रिभुवनेऽपि भयमुत्पादयन्ति। चाषः किकीदिवि: पच्िमेदः। उन्मत्तपन्षे-विस्मरणशीलत्वाद्यतेत्यादि योज्यम्। सृतिर्मार्गः । त्विषिमान् रविः। अलातमुरमुकम्। कल्माषं रक्तकृष्णम्। गुन्ना रक्तिका। उपलानि लोहितकृष्णानि भवन्ति। स्फुलिङ्गा अग्निकणा: । अङ्गराङ्कितानीवाङ्गाराङ्ट्ितानि दुग्धान्यङ्गानि। ये च साङ्गारास्ते मलिनशरीरा भवन्ति। उन्मत्ता अप्यगिशस्त्रश्नभ्रादिषु बलादति- शपज्ञों की खुजाने के लिए बटोरने लगी। हवा की शिराओं के समान तिनके उड़ने लगे। जब की नुकीली शिखाएँ हवा के बढ़े हुए बाल के समान हिल रही थीं। उड़ते हुए शललो के सैकड़ों कांढेदार रोंगटे इवा के दाँत के समान थे। आग की लपटें हवा की जीभ हो.रही थीं। साँप के केंचुल हवा में विखरे हुए बाल के समान उड़ने लगे। बह्माण्ड के सारे रस को चाट जाने के लिए हवा मानों कमल के मधु का ग्रास बनाकर अभ्यास कर रही थी। खवाँसों के चटखने की तीखी आवाज होने लगी मानों सारे जलों को सोख लेने वाले आनपों का घोषणा-पटह बज रहा हो। इस प्रकार हवा ने तीनों लोकों को मयमीत कर दिया। चाष पक्षी के पंख झड़कर मार्ग को ढँक रहे थे। हवा का शरीर मानों सूरयं की किरणों के जलते अङ्गारों से झुलस कर कुछ काला और लाल (कर्माष) हो गया था। चटखते हुए गुंज़ाफलों के समान अग्निकणवाही अंगारों से हवा के अङ्ग-अङ्ग मर गए। पहाड़ की
Page 161
हर्षचरितम्
स्मीकरणाभिचारचरुपचनचतुरा:, रुधिराहुतिभिरिव पारिभद्रद्गुमस्तबक- वृष्टिभिस्तर्पन्तस्तारवान्वनविभावसून्, अशिशिरसिकतातारककतरंहसः, तप्तशैलविलीयमानशिलाजतुरसलवलिप्रदिशः, दावदहनपच्यमानचटका- एडखएडखचितत रुकोटर कीट पटल पुट पाकगन्धकटव:, प्रावतन्तोन्मत्ता मातरिश्वान: । सर्वतश्च भूरिभस्त्रासहस्त्रसंुक्षणक्षुभिता इव जरठाजगरगम्भीरगल गुहावाहिवायव, कचित्स्वच्छन्दतृणचारिणो हरिणा:, कवचित्तरुतलवि पतन्ति। भांकारभीषणा भ्रमन्ति च ॥ अभिचार उन्चाटनम्। अभिचारिणश्चोक्षा टनमारणाद्यर्थ चरुपचनं कुर्वन्ति, रक्ेन चानीन्प्रीणयन्ति। पारिभद्रा निम्बाः। मदना इत्यन्ये। उन्मत्ता अपि निर्विवेकतया रककादि यतिंकंचिदशचिप्रायमभिष्ड नित्तिपन्ति, तत एव विश्वस्य दोषाय पर्यवस्यन्ति। तारकितमिव रंहो वेगो येषां ते। शिलाजतु अश्मसारः। दावदहनेन पच्यमानानि यानि चटकाण्डानि तेषां विदारणवशात्स्फुटिता ये खण्डाः कपालानि तैः। दोलावदुपरिपतितैः खचितानि कचायमानानि यानि तरुकोटरेषु कीट पटलानि क्रिमिसमूहास्तेषामतिपेशललेन यत एव तप्तैः खण्डैरुपर्याच्छादकतया स्थितैः पुटपाकः प्रसवधूमोऽभ्यन्तरपाकस्तद्गन्धन कटव उद्देजकाः। अन्राग्निपाकेन खण्डत्वं खण्डेभ्यो रसनिःसरणात्खचितत्वं कीदा नाम्। उन्मत्ता इति। ये चोन्मत्तास्ते सिकताव्याप्ाः कर्दमविलिस्वदिशो गन्धकटव। शाटीकराद्या: पूर्वोका: क्रिया: प्रायेण कुर्वत इति। सर्वत्रात्र महावाक्ये ध्वनिच्छा यान्वेष्या। मातरिश्वानो वायवः। सर्वतश्चेत्यादौ। दावाझयः प्रत्यदृश्यन्तेति संबन्धः। भस्त्रा इतिः। संघुक्षणमु. गुफाओं में गंभीर झंकार भर कर हवा ने भयानक भ्रम उत्पन्न कर दिया। संसार को भस्म करने के अभिचार (वेदविहित हिंसात्मक कर्म) में चरु पकाने में चतुर हवा ने नीम के गुच्छों को इस तरह बरसाया मानों रुधिर की आदुति दे रही हो, हवा ने इस प्रकार वृक्षों में लगी हुई भाग को तृप्त किया। इवा के वेग में आतप के तेज से बालू तारे की तरह चमकने लगे। गर्म चट्टानों से शिलाजीत का रस बह बह कर फैलने लगा। वन में लगी हुई आग की गर्मी से चिड़ियों के अंडे फूट कर पेड़ों के कोटरों में बिछ गए ये जिनमें झुलसे हुए कीड़ों से मिलकर पकने से पुटपाक की उग्र गन्ध उठ रह्दी थी। चारों ओर भीषण वनाझियाँ दिखाई पड़ने लगीं। मानों वे अग्नियाँ हजारों धौंकनियों के चलाने से श्षुमित शेकर बढ़ती ही जा रही थीं। पुराने अजगर-साँप के गळे की मोटी गुड्दा से निकलने वाली वायु उन्हें उत्तेजित कर रही थी। कहीं हिरनों की भाँति अभियाँ
Page 162
द्वितीय उच्छास:
वरविवर्तिनो बभ्ररः, कचिज्जटावलम्बिनः कपिलाः, कचिच्छकुनिकुल- कुलायपातिनः श्येना, कचिद्विलीनलाक्षार सलोहितच्छ्रवयोऽघराः, क्वचि- दासादितशकुनिपक्षकृतपट्ठुगतयो विशिखा, कचिंद्दग्धनिःशेषजन्महेतवो निर्वाणा:, कचित्कुसुमवासिताम्बरसुरभयो रागिण:, कचित्सधूमोद्वारा मन्दरुचयः, क्वचित्सकलजगद्ग्रासघस्मराः सभस्मकाः, कचिद्वेशुशिख- रलग्नमूतयोऽत्यन्तवृद्धाः, कचिद्चलोपयुक्तशिलाजतवः क्षयिण:, क्कचि- त्सर्वरसभुज: पीवान:, कचिद्दग्धगुग्गुलवो रौद्राः, क्वचिज्ज्वलितनेत्रदह- द्वीपनम्। जरठाजगरा वृद्धसर्पाः। गला एव गुहा गलगुहाः। स्वच्छन्दमपविग्रम्, यथारुचि। चरणं भक्षणम्, गमनं च । हरिण: शुक्का:, मृगाश्च। बभ्रवः कपिला:, नकुलाश्च। इतरत्र,-जटा मूलानि च। कपिला: पिङ्गलाः। कपिलाख्यमुनिन्रतत्र- हणान्मनुष्या एवाभेदोपचारेण कपिलाः । एते च जटावल्कलधारिणः। कुलाया नीडाः। श्येना: शुक्का:, पातिकाश्च। अधरा धर्तुमशक्याः, अधोभवा वा। लाक्षाया विलीनतया पीतत्वात्। ओष्ठाश्चाधराः। आ समन्तात्सादिता आहता, स्वी- कृताश्च। स्निग्धतया नीरसतया च। शकुनीनां पच्ेषु कृतपटुगतयः, निःसारतया कालस्थापितत्वात्। विगता शिखा ज्वाला येषां ते, विविधशिखा: शराश्ज। निःशेषा: समस्ताः, प्राक्तनजन्मान्तरसंचिता अपि। जन्महेतवस्तृणाद्याः, कर्माणि च। निर्वाणा: शान्ताः, मोक्षगामिनश्च। कुसुमं धूमः, पुष्पं च। अम्बरं नमः, वसं च। रागिणो लोहिता:, शृङ्गारिणश्च। अजीर्णकृतोऽपि धूमोद्वारः। रुचिर्दीपिः, भोज- नाभिलाषश्च। जगदेव ग्रास: कवलं तद्द्रत्णशीलाः। भस्मभूरिकश्चात्यशनव्याघि:। वृद्दा वृद्धिं गताः, स्थविराश्च। ते वेणुशिखरमवलम्बन्ते यष्टिं गृह्न्ति। अचला: पर्वताः । अन्यन्न,-तयस्य दीर्घकालपर्यवसायित्वादचलम विच्छिन्नं भव्षितशिलाह्नयाः। उक्तं च- 'शिलाधातुप्रयोगाद्गा प्रसादादाथ शांकरात्। अजामूत्रप्रयोगाद्वा तयः क्षीयेत नान्यथा ॥' इति। त्षयो विनाशः, व्याधिभेदश्व यद्त्माख्यः। रसः सलि- घासों में स्वच्छन्द विचरण करती, कही नेवलों की तरह वृक्षों के नीचे विवरों में धुस पड़तीं, कही तपस्वियों की तरह शिखाओं की पीली जटाए धारण करती, कही बाजों के समान पक्षियों के घोसलों पर टूट पड़ती, कही द्रवित होकर बहते हुए लाक्षारस से अधर के समान लाल हो जातीं, कहीं पक्षियों के पंख पाकर बाणों की भाँति शीघ्र बढ़ जाती. कहीं अपने जन्म के हेतु तृण और काष्ठ आदि को जलाकर बुझने लगतीं, फूलों की सुगन्ध से बसे वस्त्र पहनने वाले रागी की भाँति कहीं धुएँ से आकाशमंडल को वासित करतीं, कहीं अन्नों के सारे रस का उपभोग करके स्थूल हो जातीं, रुद्रगणों के समान कहीं भीषण होकर गुग्गुलु जलातीं, कहीं लपटों से पुष्पित शर और मदन आदि वृक्षों को ६ ह० च०
Page 163
हर्षचरितम्
मद्ग्धसकुसुमशरमदना: कृतस्थाुस्थितयः, चटुलशिखानर्तनारम्भार- भटीनटाः, कचिच्छुष्ककासारसृतिभिः स्फुटन्नीरसनीवारबीजलाजवषि- भिर्ज्वालाञ्जलिभिरर्चयन्त इव घर्मघृणिम्, अघृणा इव हठहूयमानकठोर- स्थलकमठवसाविस्रगन्धगृध्नवः, स्वमपि धूममम्भोदसमुद्भूतिभियेव भक्षयन्तः सतिलाहुतय इव स्फुटद्बहलबालकोटपटला: कक्षेषु, श्वित्रिण इव प्लोषविचटद्ल्कलधवलशम्बूकशुक्तय:, शुष्केषु सरःसु, स्वेदिन इव विलीयमानमधुपटलगोलगलित मधूच्छिष्टवृष्टयः काननेषु, खलतय इव लादिः। अत एव पीवानः। अन्यथा कथं सलिलादिभक्षणशक्तित्वममीषां प्रस- ज्येत। ये च मधुरादिसर्वरसानुपभुअ्ते ते स्थूला भवन्ति। रौद्रा भीषणा:, रुद्र- भक्ताश्च। नेन्नाणां मूलानां दहनेन दग्धा: सकुसुमा: काण्डानि मदना वृक्षभेदाश्च यैः। स्थाणुश्छिन्नशाखो वृक्षः, शिवश्र। स्थिति: स्थानम्, व्यवहारश्र । स्थाणुनापि नयनामिना सकुसुमशरः कामो दग्धः। चटुलत्वेन नर्तनाम्भ:, रवश्च। शुष्करत्वा घटुलादेरारभटीग्रहणम्। कासाराणि नड्वलास्तेषु या: सृतयः । क्वच्वित् 'स्मृतयः' इति पाठः। इतरत्र तु-शुष्ककं शुष्कगीतं मुण्टुमादि। आसार्यन्त इत्यासारा:। आसारितानि यद्यपि गीयन्त एव, तथापि 'वर्धमानमथापीह ताण्डवं यत्र योज्यते' इति। ताण्डवं ह्यारभटीप्रधानम्। अर्चयन्त इ्वेति। तेषां तदभिमुखत्वात्। धर्म- घृणि: सूर्यः । अघृणा अजुगुप्साः। कमठः कूमः। 'विस्नं स्यादामगन्धि यत्' गृप्नवो लम्पटाः। समुद्भूतिः संभार:। धूमात्किल मेघोत्पत्तिर्मेघाः शमयन्ति। कीटा: कृमयः। पोषो दाहः। वल्कलशब्दस्त्वगुपलक्षणार्थः। शम्बूकाः शुक्तिमन्तः प्राणि- भेदा: । मधुपटलगोलो मातिककरण्डः। मधूच्छिष्ट सिक्थकम्। खलतयः खल्वाटाः।
जलातीं, स्थाणुभों में लगती, चंचल शिखाओं को फैलाकर आरभटी नृत्य का प्रदर्शन करतीं, जैसे साक्षात शिव हों। वे दावाझ्ियाँ सूखे जलाशयों में फैल कर नीरस नीवार नामक घान के लावे की तरह अपनी ज्वालाओं की अंजलियों से भगवान् सूर्य को मानों पूज रही थीं। घृणारहित होकर कठोर स्थलकमठों के पकते हुए मांस के लिए मानों लालायित हो रही थीं मानो मेषों के उठ जाने के भय से अपने धूम को खाती जा रही थीं। घासों में आग लग जाने से छोटे-छोटे कीड़े पड़क-पड़क कर फूटने लगे मानों अभि में जल की आहुति पड़ रही हो। सूखे हुए सरोवरों में उजले-उजले घोंधे और सीपियाँ आग से इस तरह चटक रह्ी थीं मानों श्वेत कुष्ठ के रोगी की चमड़ी हों। जंगलों में आग मघुमक्खियों के छाते को उजाड़ रही थी, उनसे मधु की धार इस प्रकार बरसने लगी मानों आतप से पीड़ित की भाँति पसीना बहने लगा। विस्तृत बलुहट प्रान्तों में
Page 164
द्वितीय उच्छास: ८३ परिशीर्यमाणशिखासंहतयो महोषरेषु, गृहीतशिलाकवला इव ज्वलितसृ- र्यमणिशकलेषु शिलोश्चयेषु, प्रत्यदृदश्यन्त दारुणा दावाग्रयः। तथाभूते च तम्मिन्नत्युये श्रीष्मसमये कदाचिदस्य स्वगृहावस्थि- तस्य भुक्तवतोऽपराहसमये भ्राता पारशवश्चन्द्रसेननामा प्रविश्याकथ- यत-'एष खलु देवस्य चतुःसमुद्राधिपतेः सकलराजचक्रचूडामणिश्रेणी- शाणकोणकषणनिर्मलीकृतचरणनखमयो: सर्वचक्रवर्तिनां धौरेयस्य महा- राजाधिराजपरमेश्वरश्रीहर्षदेवस्य भ्रात्रा कृष्णनाम्ना भवतामन्तिकं प्रज्ञा- ततमो दीर्घाध्वगः प्रहितो द्वारमध्यास्ते' इति। सोऽज्वीत्-'आयुष्मन्, अविलम्बितं प्रवेशयैनम्' इति। अथ तेनानीयमानम्, अतिदूरगमनगुरुजडजङ्गाकाण्डम्, कार्दमि-
शिखा ज्वाला, चूडा च। ऊषरं सिकताबहलो रूत्षो देशः। शिलोच्यो गिरिः। 'दावो वनगतो वहनिर्दावश्च वनमुच्यते'। तथाभूतदेश इत्यादिनात्मानं प्रति तेषामादरातिशयं दर्शयति। आकुर्वत इति। न स्वप्रस्तावे। एतेन स्वस्य किमपि माहात्म्यमाह। स्वयमवसरमन्त· रेण वा तस्य तदा प्रवेशाभावाद्। एतदेव देवस्येत्यादिविशेषणसंदर्भमुखेन द्वार- मध्यास्त इस्यनेन पोषयिष्यते। पारशवः शूद्धापुत्रः। शाणो मणिकषणम्। कोणो- ऽभ्रिः। चक्रवर्तिनः सार्वभौमाः। धौरेयो मुख्यः । प्रज्ञाततमोऽतिप्रतीतः। पतेन च बाणं प्रति बहुमान एव गम्यते। जडा गमनाशकताः । कर्दमेन रकतं कार्दमिकम। चेलं वस्त्रम्। चीरिका खण्टि- का । उच्चण्डमुच्चम्। गाढमित्यन्ये। चण्डातकमर्धोरुकं वासः । पटचरं जीणवस्त्म्।
शिखाएं फैलने लगीं। पर्वतों में सूर्यकान्त मणियाँ जल उठी, मानों दावाझियाँ शिलाओं के ग्रास बना रही थीं। इस प्रकार ग्रीष्मकाल अत्यन्त प्रखर हो उठा। एक दिन जब बाण खा-पीकर निश्चिन्तता से लेटे थे तभी दोपहर के बाद पारशव भ्राता चन्द्रसेन ने भीतर प्रवेश कर निवेदन किया-'चारों समुद्रों के अधिपति, समस्त राजसमूह की चुड़ामणियों की रगड़ से निर्मल नखमणि वाले, समस्त चकवर्ती राजाओं में धुरंधर, महाराजाचिराज परमेश्वर श्रीमान् हर्षदेव के भाई कृष्ण ने अत्यन्त विश्वासपात्र अपना दूत पठाया है जो द्वार पर खड़ा है।' बाण ने कहा-'आयुष्मान्, शीघ्र उसे अन्दर लाओ।' तब बाण ने उसके द्वारा लाए गए प्रवेश करते हुए उस लेखहारक को देखा। लम्बी सफर करने से उसकी जाँघें भर गई थीं। मटियाले रंग की पेटी से उसका ऊंचा चंडातक
Page 165
58 हर्षचरितम्
ग्रन्थिम्, अतिनिबिडसूत्रबन्धनिम्नितान्तरालकृतलेखव्यवच्छेदया लेख मालिकया परिकलितमूर्धानम्, प्रविशन्तं लेखहारकमद्राक्षीत्। अप्राक्षीच् दूरादेव-'भद्र, भद्रमशेषभुवननिष्कारणबन्धोस्तत्रभवतः कृष्णस्य ? इति । स 'भद्रम्' इत्युक्त्वा प्रणम्य नातिदूरे समुपाविशत। बिश्रान्तश्रा ब्रवीत्-'एष खलु स्वामिना माननीयस्य लेखः प्रहितः' इति विमुच्या- पयत्। बाणस्तु सादरं गृहीत्वा स्वयमेवावाचयत्-'मेखलकार्त्संदिष्टम वधार्य फलप्रतिबन्धी धीमता परिहरणीयः कालातिपात इत्येतावदत्रार्थ जातम्। इतरद्वातोसंवादनमात्रकम्'। अवधृतलेखार्थश्र समुत्सारितपरि- जन: संदेशं प्रष्ठवान्। मेखलकस्त्ववादीत्-'एवमाह मेधाविनं स्वामी- जानात्येव मान्यो यथकगोत्रता वा, समानज्ञानता वा, समानजातिता वा, सहसंवर्धनं वा, एकदेशनिवासो वा, दर्शनाभ्यासो वा, परस्परानु। रागश्रवणं वा, परोक्षोपकारकरणं वा, समानशीलता वा, स्नेहस्य हेतवः। निम्नितं नमितम्। लेखमालिकेति। अन्यैरपि तद्स्ते लेख: प्रहित इति परागतः संबन्धः। 'परिकरित-'इति पाठे वेष्टित इत्यर्थ। तत्रभवत पूज्यस्य। नातिदूर इति। अधि तु दूर एवेति सर्वत्रैव स्वस्य प्रभावातिक्षयं प्रतिपाद्यति। शलं प्रतिबभ्नाति रुणद्धीति फलप्रतिबन्धी । कालातिपातः कालात्ययः। अर्थजात-। मभिधेयप्रकारः । अवधतो ज्ञातः। एकेत्यादि कारणमुत्तरोत्तरमप्रधानम्।
(पजामा) कसा हुआ था। उसकी पीठ पर जीर्ण वस्त्र का गले में बंधा अंगोछा फद्दरा रह्दा था। लेखमालिका या चिट्ठी डोरे से बीरचो बीच लपेट कर बांधी गई थी जिससे वह दो भागों में बॅटी हुई जान पडती थी, उसे उसने अपने सिर से बांध लिया था। बाण ने दूर ही से देख कर पूछा-'भद्र, सबके अकारणबन्धु तत्रभवान् कृष्ण तो कुशल से हैं?' वह 'जी हा, कुशल से हैं' यह कह कर प्रणाम करने के वाद कुछ दूरी पर बैठ गया और विश्रान्त होकर बोला-'मालिक ने यह लेख माननीय आपके पास भेजा है।' यह कह। उसने सिर से खोल कर अपित किया। बाण ने आदर के साथ उसे लेकर स्वयं पढ़ा- 'मेखलक से सन्देश समझ कर काम को बिगाड़ने वाली देरी मत करना। आप बुद्धिमान् हैं, पत्र में इतना ही लिखा जाता है, शेष मौखिक सन्देश से ज्ञात होगा।' बाण ने लेख का तात्पर्य समझ कर परिजनों को हटा दिया और मेखलक से सन्देश पूछा। मेखलक बोला-'स्वामी ने मेधावी आपसे इस प्रकार कहा है-मान्य, आप जानते ही है कि एक गोत्र होना, बराबर ज्ञान होना, समानजाति होना, साथ में रह कर बढ़ना, एक ही देश में निवास करना, बार-बार दर्शन होना, एक दूसरे के अनुराग को सुनना,
Page 166
द्वितीय उच्छास:
त्वयि तु विना कारणेनादृष्टेऽपि प्रत्यासन्ने बन्धाविव बद्धपक्षपातं किमपि स्न्निह्यति मे हृदयं दूरस्थेऽपीन्दोरिव कुमुदाकरे। यतो भवन्तमन्तरेणा- न्यथा चान्यथा चायं चक्रवर्ती दुर्जनैर्ग्राहित आसीत्। न च तत्तथा। न सन्त्येव ते येषां सतामपि सतां न विद्यन्ते मित्रोदासीनशत्रवः। शिशुचापलापराचीनचेतोवृत्तितया च भवतः केनचिदसहिष्ुना यत्कि- चिद्सदशमुदीरितम्। इतरो लोकस्तथैव तद्रह्वाति वक्ति च । सलिलानीव गतानुगतिकानि लोलानि खलु भवन्त्यविवेकिनां मनांसि। बहुसुखश्र- वणनिश्चलीकृतनिश्चय्च किं करोतु प्ृथिवीपतिः । तत्त्वान्वेषिभिश्चास्मा- भिर्दूरस्थितोऽपि प्रत्यक्षीकृतोऽसि। विज्ञप्श्चकवर्ती त्वदर्थम्- यथा प्रायेण प्रथमे वयसि सर्वस्यैव चापलैः शैशवमपराधीति। तथेति च स्वामिना प्रतिपन्नम्। अतो भवता राजकुलमकृतकालक्षेपमागन्तव्यम्। अवकेशी-
अन्यथा चान्यथा चेति। एतेन किंचिदेव संभवतीति दर्शयति। अत एवाह-न च तत्त- थेति। तथात्वे तु बाणस्य दुर्वृत्तता प्रसज्येत । कृष्णस्यापि तादृशः पक्षपातः स्वामि- प्रतारणादि च दोषायैव भवेत्। अत एव वच्यति-तत्त्वान्वेषिभिरित्यादि। ग्राहित इत्येतावति वक्तव्य आसीदित्यनेन दुर्जना: संप्रति निरवकाशा इति पतिपादितम्। अत एव वच्यति-तथेति च प्रतिपन्नं स्वाभिनेनि। सतां साधूनामपि। सतां भव- ताम्। उदासीनो मध्यस्थः । अपराचीनापराङ्मुखी चेतोवृत्तिर्यस्याः। भवकेशी
परोक्ष में उपकार करना, शील में समान होना ये सब स्नेह के हेतु हैं, पर तुममें तो अकारण ही मेरा हृदय भाई के समान स्नेह का पक्षपाती हो गया है। तुम दूर हो फिर भी चन्द्रमा जैसे कुमुद में स्नेह करता है उसी प्रकार मेरा हृदय भी अकारण स्नेह से भर गया है। तुम्हारी अनुपस्थिति में दुर्जन लोगों ने सम्राट के कान भर दिए हैं, पर यह सत्य नही है। सज्जनों में भी कोई ऐसा नहीं है जिसके मित्र, उदासीन और शत्रु न हों। किसी ईर्ष्यालु व्यक्ति ने तुम्हारी बाल-चपलताओं से चिढ़ कर कुछ सल्ट-पुल्टा कह दिया है। अन्य लोग भी वैसा ही समझते हैं और कदते रहते हैं। मन्दबुद्धियों का चित्त अस्थिर और दूसरों के कहे पर चलता है। बहुतों के मुह से सुन कर सम्राट ने अपना मत स्थिर कर लिया। तत्व को पहचानने वाले इम लोग दूर रहने वाले भी तुमको अच्छी तरह जान गए हैं। तुम्हारे लिए सम्राट तक सिफारिश पहॅँचाई गई है कि इस तरह की चपलता प्रायः सबकी आयु के प्रथम भाग में हो जाती है। सम्राटू ने इस बात को स्वीकार किया। इसलिए समय-यापन न करके आप राजकुल
Page 167
हषेचरितम्
वादृष्टपरमेश्वरो बन्धुमध्यमधिवसन्नपि न मे बहुमतः। न च सेववैषम्य विषादिना परमेश्वरोपसर्पणभीरुणा वा भवता भवितव्यम्। यतो यद्यपि- स्वेच्छोपजांतविषयोऽपि न ्याति वतुं देहीति मागॅणशतश्च ददाति दुःखम्। मोहात्समाक्षिपति जीवनमप्यकाएडे कष्टं मनोभव इवेश्वरदुर्विदग्धः॥ तथाप्यन्ये ते भूपतयः, अन्य एवायम्। न्यक्कतनृगनलनिषधनहुषा म्वरीषदशरथदिलीपनाभागभरतभगीरथययातिरमृतमयः स्वामी। नास्या हंकारकालकूटविषदिग्धदुष्टा दृष्टय:, न गर्वगरगुरुगलग्रहगदगह्गदा गिर-, नातिस्मयोष्मापस्मारवस्मृतस्थैर्याणि स्थानकानि, नोद्ामदपेदाहज्वर- निष्फलतरुः। स चादष्टरविस्तरुमध्यगो न कस्यचित्प्रियः। स्वेच्छोपजाता विषया मण्डलानि यस्मात्तादृगपि देहि प्रयच्छेति वक्तुं न पार्यंते। इतरत्रस्वेव्छया स्वसं- कल्पेनोपजात उत्पन्नो विषयो गोचरो यस्य। तथा चोच्यते-'काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे' इति। अथ च स्वेच्छया उपजाता विपया सस्यायं देही च शरीरवानिति वकुं न याति। न शक्यत इति विरोध: । कामश्वानङ्गत्वाद्देही शरीरवानिति वक्तुं न युज्यत इत्यन्यार्थः। मार्गणा याचकाः, शराश्र मार्गणाः। जीव्यतेऽनेनेति जीवनम्, ग्रामादि जीवितं च, ईश्वरो राजा हरश्ष। दुर्विदुग्धो दुरूढ:, दुष्टतवाद्विशेषेण दग्धश्च। अमृतेत्यादि साभिप्रायम्। यस्मादहंकारादि कालकूटादिना रूपयति, अतश्रा हंकारादीनामत्यन्ताभावप्रकाशनेच्छयामृतमयत्वमस्य दर्शयति। अमृतमयस्य में पधारिए। सम्राट से बिना मिले आपका बन्धुओ के बोच निवास करना निष्फल वृक्ष की तरह मुझे अच्छा नहीं लगता। आपको सेवा में झझट समझ कर उदासीन न होना चाहिए और सम्राट के पास आने में न डरना चाहिए। यद्यनि शिव द्वारा भस्म किए गए कामदेव के समान अविवेकी राजा क्लेश का कारण होता है, क्योंकि वह अपनी इच्छा से उपभोग की सामग्री प्राप्त कर लेता है मगर किसी को अपित नहीं करता। अगर याचक ने 'देहि' की बार बार आवाज लगाई तो उसे डांट देता है। दोषादोष के बिना जाने ही अपने अनुजीवियों के प्राण हर लेता है। इसी प्रकार कामदेव भी कामी को पीड़ित करता है। तथापि ऐसे राजे कोई दूसरे ही होते हैं, हर्ष तो उनसे भिन्न हैं। इनके सामने नृग, नल, नहुष, निषध, अम्बरीष, दशरथ, दिलीप, नाभाग, भरत, भगीरथ, ययाति आदि क्या हैं! हर्ष तो साक्षात देवता हैं, न तो इनकी दृष्टि अहंकार के काल-कूट विष से जली हुई क्रूर है, न इनकी वाणी दर्परोग से गला जकड़ जाने के कारण भर्राई हुई है,
Page 168
द्वितीय उच्छ्ास:
वेगविक्चवा विकारा, नाभिमानमहासन्निपातनिर्मिताङ्गभङ्गानि गतानि, न मदार्दितवक्रीकृतौष्टनिष्ठचूर्तानष्ठुराक्षराणि जल्पितानि। तथा च-अस्य विमलेषु साधुषु रत्नबुद्धि:, न शि्लाशकलेषु। मुक्काधवलेषु गुणेषु प्रसा- धनधीः, नाभरणभारेषु। दानवत्सु कर्मसु साधनश्रद्धा, न करिकीटेषु। सर्वाग्रेसरे यशसि महाप्रोतिः, न जीवितजरतत। गृहीतकरास्वाशासु प्रसाधनाभियोग:, न निजकलत्रधर्मपुत्रिकासु। गुणवति धनुषि सहाय बुद्धि:, न पिएडोपजीविनि सेवकजने। अपि च,-अस्य मित्रोपकरण- मात्मा, भृत्योपकरणं प्रभुत्वम पण्डितोपकरणं वैदग्ध्यम्, बान्धवोप- च कालकूटादिभिरन योगः गरं विषम्। स्मयो गर्वः। स्थानकानि स्थितयः। अर्दितं वातव्याधिभेदः। तस्मिन्सति मुखं वक्रं भवति। तथा चोक्तम्-'वायुः प्रवृद्धस्तैस्तश्च वातलेरू्ध्वमाश्रितः। वक्रीकरोति वक्तारमुक्कं सितमीत्ितम ॥' हइति। निष्ठधूतानि निर्गतानि। विमलेष्वपापेषु; अन्यत्र,-सुच्छायेधु। पग्र- रागादिष्विति वक्तव्ये शिलेत्यादिपदमादरार्थम्। एवमुत्तरत्रापि वाच्यम। मुकवत्ताभिश्च धवलास्तेषु गुणेष्वौदार्यादिषु, सूत्रेषु च। प्रसाधनं प्रकृष्ट साध- नमू, अर्जनम्, भूषणं च। दानं धनत्यागः, मद्श्च। साधनं सपादनम्, सैन्यं घ। साध्यतेऽनेनेति कृतवा। करो दण्ड, पाणिश्र। आशा दिश, चेतः,वान्छा च। प्रसाधनं संपादनम्, दण्डश्च। गुणो ज्या, शौर्याद्याश्च गुणाः। उपक्रियन्तेऽनेने- त्युपकरणमुपयोगः । आत्मेति। न हि मित्राणि मित्रव्यतिरेकेण बान्धवादिव
न इनकी स्थिति ऐसी है कि घमड रूप अपस्मार रोग हो जाने से धैर्य बिलकुल समाप्त हो गया है, इनके चित्त के विकार ऐसे नहीं जिसमें उत्कट दर्प के ज्वर की व्यग्रता है, न इनकी चाल ऐसी है कि अभिमान रूप महासन्निपात हो जाने से लड़खड़ाने लगी हो, इनकी बातों में ऐसे निष्टर अक्षर जो ओंठ दबोच कर निकाले जाते हैं, नहीं होते। इसी प्रकार-हर्ष निर्मल चित्त वाले सज्जनों को ही रत्न समझता है, पत्थर के टुकड़ों को रत नहीं। मोती के समान उज्जवल गुणो को वह प्रसाधन समझता है, पत्थर के डकड़ों को नहीं। श्रद्धा से ऐसे कर्म करता है जिसमें दान हो, बल्कि दानजल बहाने वाले हाथियों का संग्रह नही करता। सबसे बढ़े हुए यश की, उसमें उत्कंठा है, सूखे तृण के समान प्राणों की नहीं। सब दिशाओं का प्रसाधन करता है जिनका उसने करग्रहण किया है, अपनी कलत्रों की चर्मपुतलियों का बनाव- सिंगार नहीं करता। वह गुण (डोरी) वाले धनुष को अपना सहायक मानता है, पेट पर पलने वाले सेवकों पर आश्रित नहीं रहता। वह अपने आपको मित्रों का उपकारक मानता है, अपने प्रभुत्व को अनुचरों का उपकारक मानता है,
Page 169
हर्षचरितम्
करणं लक्ष्मी:, कृपणोपकरणमैश्ववर्यम्, द्विजोपकरणं सर्वस्वम्, सुकृतसं स्मरणोपकरणं हृद्यम्, धर्मोपकरणमायुः साहसोपकरणं शरीरम् असिलतोपकरणं पूर्थिवी, विनोदोपकस्ण राजकम्, प्रतापोपकरणं प्रति पक्षः। नास्याल्पपुएयरवाप्यते सर्वातिशायिसुखरसप्रसूति: पादपक्लव च्छाया' इति। अुत्वा च तमेव चन्द्रसेनं समादिशत्-'कृतकशिपुं विश्रा न्तसुखिनमेनं कारय' इति। अथ गते तस्मिन्, पर्यस्ते च वासरे, संघट्टमानरक्तपङ्कजसंपुटपीय- मान इव क्षयिणि क्षामतां व्रजति बालवायसास्यारुणोऽपराह्वातपे, शिथि लितनिजवाजिजवे जपापीडपाटलिम्न्यस्ताचलशिखरर्खलिते खज्जतीव लच्यादि किंचिदपेद्यन्ते। प्रभुत्वमिति। तस्य प्रभुत्वं सेवकादीनां दानसंपादनादि। यथाह-'यथाकालं प्रवर्तन्ते पण्डिता.' इत्यादिचैदग्ध्यमात्रापेत्या पण्डितानां क्षपणादिवदर्धादनपेत्तितया हि तेषामौचित्यं न प्रतीयते। अनेन पण्डितसामान्यात्त दभिप्रायेण स्वस्य समुचितमेव हेवाकमभिव्यनक्ति। वैदग्ध्यापेत्ित्वं दर्शयतीति यावत्। बान्धवाः कुल्याः। लक्षमीश्छत्रचामरादिप्रतिपत्तिरूपा छन्नादिवत्तुल्या एव लभन्तेऽन्येषामनर्हत्वात्। कृपणेत्यादि। कृपणानां पोषणमेव समुचितम्। तत्र चैश्वर्य- मेव हेतुः। ऐश्वर्यमर्थवत्ता। न तु द्विजातिवदेते सर्वस्वमर्हन्ति। सर्वशब्देन दारा अप्यु- च्यन्ते। एवमादि तु द्विजा एव लभन्ते। तद्यतिरेकेणान्येषामनर्हत्वात्। एवं हृद यादि। तत्तदभिप्रायेण विचारणीयम्। सुखमेवास्वाद्यतया रस इव रसः सुखरसः। छाया कान्तिः। यद्वा,-छायावत्वमेषां सर्वस्य कस्यचिदाश्रयणीयत्वादुपचर्यंते। अल्पेत्यादि। अभिप्रायेण पादयोः कल्पवृक्षमुल्यत्वमभिव्यज्यते। पुण्यवशञात्तद- वापे:। एतत्पक्षे छायाSSतपप्रतिपक्षजातिः। 'भोजनाच्छ्ादने सद्भिरुभे कशिपुरुच्यते' वायसः काकः। जपा रविप्रियं पुष्पम्। आपीडः स्तबकः। कोऽत्रास्तेत्यादि- वैदग्ध्य को विद्वानों का उपकारक मानता है, धन-वैभव को बन्धु-बान्धवों का उपकारक मानता है, अपने सर्वस्व को ब्राह्मणों का उपकारक मानता है, उसका हृदय पुण्य के स्मरण करने में उपकरण है, उसकी आयु धर्म का उपकरण बन गई है, उसका शरीर साइस का उपकरण है, खड्गबल से पृथिवी को अपने अधीन रखता है, राज. समूह उसके विनोद का साधन है और शत्रु उसके प्रताप के साधन हैं। जिनका पुण्य अल्प है ऐसे लोग इसके पाद-पल्लव की आनन्ददायिनी छाया नहीं प्राप्त करते।' इतना सुनकर बाण ने उसी चन्द्रसेन को आज्ञा दी-'मेखलक को भोजन-आसन का प्रबन्ध करके आराम से ठहराओ।' मेखलक चला गया। दिन भी ढल चुका था। अपराह् का आतप क्षीण हो रहा था
Page 170
द्वितीय उच्छ्वास:
कमलिनीकण्ट कक्षतपादपल्लवे पतङ्गे, पुरः परापतति प्रेङ्गदन्धकारलेशल- म्बालके शशिविरहशोकश्याम इव श्यामामुखे, कृतसंध्योपासनः शयनी- यमगात्। अचिन्तयच्चकाकी-किं करोमि। अन्यथा संभावितोऽस्मि राज्ञा। निनिमित्तबन्धुना च संदिष्टमेवं कृष्णेन। कष्टा च सेवा । विषमं भृत्यत्वम्। अतिगम्भीरं महद्राजकुलम्। न च मे तत्र पूर्वजपुरुषप्रवर्तिता प्रीतिः, न कुलक्मागता गतिः, नोपकारस्मरणानुरोध:, न बालसेवास्नेह-, न गोत्रगौरवम्, न पूर्वदर्शनदाक्षिएयम्, न प्रज्ञासंविभागोपप्रलोभनम्, न विद्यातिशयकुतूहलम्, नाकारसौन्दर्यादरः, न सेवाकाकुकौशलम्,न विद्वद्गोष्ठीबन्धवैदग्ध्यम्, न वित्तव्ययवशीकरणम्, न राजवल्लभपरिचयः।
स्वरूपकथनं ततपादपल्लवत्वादुत्प्रेक्षणम्। खअ्जतीवेति। यश्च खञ्जति स शिखर- प्राये विषमे पथि। ये पुनरस्ताचले शिखर स्खलनकारणकं खञ्जनमित्युतप्रेक्षयन्ते तान्प्रति कमलिनीत्यादि निरर्थकम्। खस्जतीव र्खलतीव। पुरः पूर्वस्यां दिशि। श्यामा रात्रिः, योषिच्च। मुखमारम्भः, वदनं च। निर्निमित्तेत्याद्यभिप्रायेण वच्यति।
मानों मुकुलित होते हुए लाल कमलों ने उसे पी लिया हो। वह नवजात कौवे के समान ललछहॅूँ वर्ण का हो गया था। सूर्य ने अपने घोड़ों के वेग को कम कर दिया और जपा- पुष्प के गुच्छे के समान पाटल होकर अस्ताचल के शिखर पर गिर पड़ा मानों कमलिनी के काँटे उसके पैरों में चुभ गये जिससे वह लडखड़ाने लगा मानों चन्द्रमा के विरह- जन्य शोक से रात्रि का मुख (आरम्भ) नीला हो गया हो, अन्धकार के लम्बे लम्बे बाल उेस पर लहराने लगे। तब बाण ने सन्ध्योपासना की और शय्या पर लेट गये। फिर एकान्त में सोचने लगे-'मै क्या करूँ? सम्राट ने अवश्य ही मुझे कुछ दूसरा समझ लिया है। मेरे अवारणबन्धु कृष्ण ने इस तरह का सन्देश भेजा। राजाओं की सेवा कष्टकरी है, और हाजिरी बजाना और भी टेढ़ा है। राजदरबार में बड़े खतरे हैं। मेरे पुरखों की कभी न तो इसमें रुचि रही है, न मेरा दरबार से पुश्तैनी सम्बन्ध रहा है। न तो राजकुल के द्वारा किए गए उपकार का स्मरण आता है, न बचपन में राजकुल से ऐसी मदद मिली है जिसका स्नेह माना जाय; न अपने कुल का ही ऐसा कोई गौरव रहा है; न पहली मेल-मुलाकात की अनुकूलता है; न यह प्रलोमन है कि बुद्धिसम्बन्धी विषयों में आदान-प्रदान किया जाय; न यह चाह है कि जान-पहचान बढ़ाऊँ; न सुन्दर आकार से मिलने वाले आदर की चाह है; न सेवकों जैसी चापलूसी करने की आदत है; न मुझमें वैसी विलक्षण चतुराई है कि विद्वानों की गोष्ठियों में भाग लूँ; न पैसा खर्च करके दूसरों को वश में करने की आदत है; न राजा के प्रेमी जनों के साथ जान-पहचान
Page 171
हर्षचरितम् अवश्यं गन्तव्यक्च। सर्वथा भगवान्भवानीपतिर्भुवनपतिर्गतस्य मे शर णम्, सर्व सांप्रतमाचरिष्यति, इत्यवधार्य गमनाय मतिमकरोत्। अथान्यस्मिन्नहन्युत्थाय, प्रातरेव स्नात्वा, धृतधवलदुकूलवासा, गृहीताक्षमाल:, प्रास्थानिकानि सूकानि मन्त्रपदानि च बहुशः समावत्ये देवदेवस्य विरूपाक्षस्य क्षीरस्त्रपनपुरःसरां सुरभिकुसुमधूपगन्धध्वजबलि- विलेपनप्रदीपकबहुलां विघाय परमया भक्त्या पूजाम्, प्रथमहुततरलति· लत्वग्विघटनचटुलमुखरशिखाशेखरं प्राज्याज्याहुति प्रवर्धितदक्षिणार्चिषं भगवन्तमाशुशुक्ष, हुत्वा, दत्त्वा द्युम्नं यथाविद्यमानं द्विजेभ्य, प्रदक्षि- णीकृत्य प्राङ्माखीं नैचिकीम्, शुक्काङ्गरागः, शुक्कमाल्यः, शुक्कुवासा:, रोच- नाचित्रदूर्वाग्रपल्लवग्रथितगिरिकणिकाकुसुमकृतकर्णपूरः, शिखासक्तसिद्धा र्थकः, पितुः कनीयस्या स्वस्रा मात्रेव स्नेहाद्रहृदयया श्वेतवाससा साक्षा-
अवश्यं गन्तव्यं चेत्यादि। 'काकु: स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ध्वने.'। इह च लक्षणया वक्रोकिति:। सांग्रत युक्तम्। अथेत्यादौ। अन्यस्मिन्नहनि प्रीतिकूटान्निरगादिति संबन्धः । प्रस्थानं प्रयोजनं येषां तानि प्रास्थानिकानि सूक्तानि, वेदोक्ता मन्त्रविशेषाः । विरुपात्स््र्यक्षः । आज्यं भूरि। आज्यं घृतम्। द्यम्नं धनम्। यथाविद्यमानमित्यनेन निर्लोभतोक्ता। नैचिकी वराङ्गीम, होमधेनुं वा, शुक्कां वा। गिरिकर्णिकाश्चखुरी मङ्गल्यौषधिः। सिद्धार्थकाः सर्घपाः। स्वस्रा भगिन्या। महाश्वेता देवताविशेषः। रविस्थदेवते-
है। जाना तो पड़ेगा ही। त्रिभुवन-गुरु भगवान् शकर मेरी शरण हैं, वही जाने पर सब भला करेंगे।' यही सोचकर चलने का हरादा पक्का कर लिया। दूसरे दिन बाण उठे, प्रातःकाल ही स्नान कर लिया। श्वेत दुकूल पद्दनकर हाथ में अक्षमाला ली। प्रास्थानिक सूक्तों और मन्त्रों को बारबार दुहराया और देवों के देव भगवान् शकर की दूध से स्नान कराके सुगन्धित फूल, धूप की गन्ध, ध्वज, भोग, विलेपन, प्रदीप आदि सामग्री के साथ बड़ी श्रद्धा-मक्ति से अर्चना की। अभि में आहुति दी। पहली बार तिल की आहुति पड़ते ही अग्नि की शिखाएँ चटकने लगीं और तब धी की आद्गुति पड़ते ही बढ़ गई। तत्पश्चात् बाण ने अपनी शक्ति के अनुसार ब्राह्मणों को दक्षिणा दी। पूर्व की ओर खडी हुई उत्तम गौ की प्रदक्षिणा की। श्वेत चन्दन, श्वेत माला और श्वेत वस्त्र धारण किया। गोरोचना लगाकर दूबनाल में गुथे हुए श्वेत अपराजिता के फूलों का कर्णफूल कान में लगाया, चोटी में पीली सरसों रखी। पिता
Page 172
द्वितीय उच्छ्ास:
दिव भगवत्या महाश्वेतया मालत्याख्यया कृतसकलगमनमङ्गलः, दत्ता शीर्वादो बान्धववृद्धाभि:, अभिनन्दितः परिजनजरतीभिः, वन्दितचर- णैरभ्यनुज्ञातो गुरुभिः, अभिवादितराघ्रातः शिरसि कुलवृद्धैः, वर्वित- गमनोत्साहः शकुनः, मौहूतिकमतेन कृतनक्षत्रदोहदः, शोभने मुहूर्दे हरितगोमयोपलिप्ता जिरस्थण्डिलस्थापितमसिते तरकुसुममालापरिक्षिपक- एं दत्तपिष्टपञ्चाङ्गलपाप्डुरं मुखनिहितनवचूतपल्लवं पूर्णत लशमीक्ष माण:, प्रणम्य कुलदेवताभ्यः कुसुमफलपाणिभिरप्रतिरथं जपद्विनिंजद्वि- जरनुगम्यमान:, प्रथमचलितदक्षिणचरण:, प्रीतिकूटान्निरगान्। प्रथमेऽहनि तु घर्मकालकष्टं निरुदकं निष्पत्रपादपविषमं पथिकजन- नमस्क्रियमाणप्रवेशपादपोत्कीर्णकात्यायनी प्रतियातनं शुष्कमपि पल्लवित- मिव तृषितश्वापदकुललम्बितलोलजिह्वालतासहस्त्रः पुलकितमिवाच्छम-
त्यन्ये। दत्तेत्यादिभागो बान्धववृद्वाभिप्रायेण समुचित एव। अमिनन्दिन इति। प्रतिपदं द्वयमूह्यम्। जरत्यो वृद्धाः। आघ्रातः शिरसि चुम्बितः। मौहूर्तिका गणकाः। नक्तत्रदोहदं प्रतिनक्षत्रपाशनम्, नक्षत्रविषयोऽभिलाघो वा। अजिर- मङ्गणम्। स्थण्डिलं भूः । परितिप्तो वेष्टितः । पिष्टपञ्चाङगुलमाजकोक्ताभि: फञ्- भिरङ्गुलीभिमङ्गल्याय दीयते। अप्रतिरथं प्रास्थानिक मन्त्रम्। निजेत्याडिना स्वस्य दातृत्वमुक्तम्। उत्कोर्णा निखाता। कात्यायनी दुर्गा। प्रतियातना प्रतिमा। काननत्वात्पज्ञ-
की छोटी बहन मालती ने जो माता के समान स्नेह, भरे हृदयवाली, मानो भगवती महाश्वेता हों, बाण के प्रस्थान-समय के लिये उचित मङलाचार किया। सगी वृद्धाओं ने आशीर्वाद दिया और परिवार की वृद्धाओं ने अभिनन्दन किया। पूजितचरण गुरुओं ने जाने की अनुमति दी और अभिवादित कुलवृद्धों ने मस्तक सूँघा। शकुनों से जाने का उत्साङ बढ़ा। फिर ज्योतिषी के अनुसार नक्षत्र-देवताओं को प्रसन्न किया। इस प्रकार शुभ मुहूर्त में हरित गोबर से लिपे हुए आँगन के चौतरे पर स्थापित पूर्ण कलश के दर्शन करके कुलदेवताओं को प्रणाम करके, हाथ में फल-फूल लिए हुए और अप्रतिरथ सूक्त के मन्त्रों का पाठ करते हुए अपने पुरोहित ब्राह्मणों द्वारा अनुगत होकर बाण दाहिना पैर पहले उठाकर प्रीतिकूट से निकले। पहले दिन चण्डिका बन पार किया और मलकूट नामक गाँव मे पड़ाव किया। चण्डिका वन के मार्ग में धाम हो जाने के कारण बाण को चलने में कष्ट हुआ, क्योंकि
Page 173
हर्षचरितम्
स्थलीरूढ स्थूलाभीरुकन्दलशतैः शनश्चरिडकायतनकाननमतिक्रम्य मल्ल कूटनामानं आ्रममगात्। तत्र च हृदयनिरविशेषेण भ्रात्रा सुहृदा च जग- त्पतिनाम्ना संपादितसपर्यः सुखमवसत्। अथापरेद्युरुत्तीर्य भगवरतीं भागीरथीं यष्टिगृहकनाम्नि वनप्रामके निशामनयत्। अन्यस्मिन्दिवसे स्कन्धावारमुपमणिपुरमन्वजिरवति कृतसन्निवेशं समाससाद। अतिष्ठच् नातिदूरे राजभवनस्य। निर्वर्तितस्नानाशनव्यतिकरो विश्रान्तञ्च मेखलकेन सह याममात्रा वशेषे दिवसे भुक्तवति भूभुजि प्रख्यातानां क्षितिभुजां बहून्शिबिरसंनि वेशान्वीक्षमाणः शनः शनैः पट्टबन्धार्थमुपस्थापितश्च डिण्डिमाधिरोहणा याहतैश्राभिनवबद्धैश्व विक्षेपोपाजितैश्च कौशलिकागतैश्च प्रथमदर्शनकु
वितमिवेत्युत्प्रेक्षा। जिह्वैव लता, दीर्घत्वात्। गोलाङ्गल: कृष्णमुखो वानरः। मधुगोलं मातिककरण्डः। सरघा मधुमतिकाः। अभीरु शतावरी। कन्दलानि नवनालानि। भ्रात्रेति चन्द्रसेनेन। उदयेत्याद्यभिप्रायेण सुखमित्युक्तम्। उपमणिपुर पत्तनभेदम्। अन्वजिरवति नदीभदनिकटे। संनिचेशो गृहादिरचना। निवतितेत्यादौ राजद्वारमीदृशमगमदिति सबन्धः। निवर्तितेत्यादि। राज दर्शनेऽकातरत्वमात्मनः प्रतिपाद्यति। वारणेन्द्रैः श्यामायमानमिति राजद्वारवि-
वहाँ कहीं जल का ठिकाना न था और न घनी छाया वाले पेड ही मिले। कही-कहीं वन के वृक्षों पर कात्यायनी की मूर्तियाँ खुदी हुई थीं जिन्हें रास्ते में आते जाते पथिक नमस्कार करते थे। वह वन सूख गया था, फिर भी श्वापद जन्तुओं की लपलपाती जीमें उस वन को मानों पलवित कर रही थीं। भालू और लंगूर मधुमक्खियों के छत्ते को चाटने लगते तो ये मन्नाकर उडने लगतीं मानों वन इस दृश्य से पुलकित हो रह्दा था। दावाग्नि से जली हुई वनभूमि में सतावर के पौधे इस तरह निकल आये थे मानों वह जगल रोमाब्रित हो उठा हो। मलकूट ग्राम में बाण के परममित्र और भाई जगत्पति ने उसकी आवभगत की और सुखपूर्वक ठहराया। दूसरे दिन बाण ने गङ्गा पार कर यष्टिगृहक नाम के वन गाँव में रात बिताई। फिर राप्ती (अजिरवती) के किनारे मणिपुर नामक ग्राम के समीप छावनी में पहॅुँचा और राजभवन के पास ही ठद्दरा। बाण ने स्ान-भोजन आदि से निवृत्त होकर विश्राम किया और जब एक पहर दिन रहा और इषं भी भोजन आदि से निवृत्त हो चुके थे तब मेखलक को साथ लेकर उनसे
Page 174
द्वितीय उच्छास:
तूहलोपनीतश्च नागवीथीपालप्रेषितैश्च पल्लीपरिवृढढौकितश्र स्वेच्छायुद्ध-
मानैश्र यामावस्थापितैश्र सर्वद्वीपविजिगीषया गिरिभिरिव सागरसेतुबन्ध- नार्थमेकीकृतैर्ध्वजपटपटुपटहशङ्गचामराङ्गरागरमणीयः पुष्याभिषेकदिव- सैरिव कल्पितैर्वारखेन्द्रैः श्यामायमानम्, अनवरतचलितखुरपुटप्रहतमृद- ङैश्र नर्तयद्धिरिव राजलक्ष्मीमुपहसद्विरिव सृक्तिपुटप्रसृतफेनाट्टहासेन
समुत्पतद्धिरिव दिवसकररथतुरगरुषा पक्षायमाणमण्डनचामरमालैर्गग- नतलं तुरङ्रस्तरङ्गायमाणम्, अन्यत्र प्रेषितैश्च प्रेष्यमाणश्च प्रेषितप्रतिनि- वृत्तश्च बहुयोजनगमनगणनसंख्याक्षरावलीभिरिव वराटिकावलीभिर्घंटित- मुखमएडनकैस्तारकितैरिव संध्यातपच्छेदैररुणचामरिकार चित कर्णपूर: शेषणम्। डिण्डिम: पटहः। विच्षेपः करः। नागवीथी हस्तिभूः। पल्ली शबरवसतिः परिवृदः स्वामी। आकारितैराह्वानैः। आच्छ्िद्यमानैरपहियमाणै। यन्र दिने पुष्यनक्तत्रे राजा स्नाति तहिनं पुष्याभिषेकाख्यम्। श्यामायमानं कालत्वमाप द्यमानम्। अथ च दिवसः श्यामायति रात्रिवदाचरतीति वक्रोक्तिः। अभि- षेकदिनानि च ध्वजादिर म्याणि। अनवरतेत्यादौ। तुरङ्रेस्तरङ्गायमाणमिति संबन्धः। मृदोऽ़्ड्ं मृदङ्गश्व मुरजः। सृक्किण्योष्ठपर्यन्तौ। अन्यत्रेत्यादौ-क्रमेलककुलैः कपि-
मिलने के लिए चला। वह राजाओं के अनेक शिविरों को देखता हुआ धीरे-धीरे राजद्वार के पास आया। राजद्वार पर बड़े-बड़े हाथी झूम रहे थे, कुछ पट्टबन्ध के लिए लाए गए, कुछ धौंसे चढ़ाने के लिए लाए गए, कुछ नए पकड कर लाए हुए, कुछ कर रूप में प्राप्त, कुछ नागवीथी या नागवन के अधिपतियों द्वारा भेजे गए, शवर-बस्तियों के सरदारों द्वारा भेजे हुए, कुछ गजयुद्ध की क्रीडाओं और खेल-तमाशों के लिए बुलवाए गए या स्वेच्छा से दिए गए, कुछ तो बलपूर्वक छीने गए, कुछ बंधन से मुक्त हुए और कुछ पहरे के लिए रखे गए थे। मानों समस्त द्वीपों पर विजय पाने की इच्छा से समुद्रों में पुल बाँधने के लिए पहाड़ के पहाड़ जुटाए गए हों। ध्वजपट, पटह, शंख, चामर, अंगराग आदि से सजे हाथी दीख पड़े, मानों अभिषेक के पुण्य दिन ही एकत्र हो गए। वहाँ घोड़े लहरों के समान मचल रहे थे। उनके चंचल खुरों की टाप हमेशा मृदंग की आवाज में जमीन पर पड़ रही थी, मानों राजलक्ष्मी को नचा रहे थे। थूथन तक बहते हुए मुँह के गाज के अट्टह्ास से वे मानों वेग से विजड़ित जाँघ वाले दरिणों का उपहास कर रहे थे। प्रसननता से इस तरह हिनहिना रहे थे मानों होड़ के लिए इन्द्र के घोड़े उच्चैःश्रवा को पुकार रहे हों। सूर्य के रथ के घोड़ों की मानों ईर्ष्या से वे.
Page 175
६४ हर्षचरितम्
घुरुकमालिकैर्जरत्करअवनैरिव रणितशुष्कबीजकोशीशतैः श्रवणोपान्तप्रे० दृवत्पश्चरागवर्णोर्णाचित्रसूत्रजूट जटाजालैः कपिकपोलकपिलैः क्रमेलककुलैः कपिलायमानम्, अन्यत्र शरज्जलघरैरिव सद्यःस्तुतपयः पटलघवलतनुभि: कल्पपादपैरिव मुक्ताफलजालकजायमानालोकलुप्तच्छायामएडलैर्नारायण नाभिपुए्डरीकैरिवाश्लिष्टगरुडपक्षैः क्षीरोदोद्देशैरिव द्योतमानविकटविद्दु मदण्डै: शेषफणाफलकैरिवोपरिस्फुरत्स्फीतमाणणिक्यखए्डे: श्वेतगङ्गा
लायमानमित्यन्वयः । वराटिकाः I तिकाः। शालीनां भवनं क्षेत्रं शालेयम्। 'व्रीहिशाल्योरढक्'। बीजकोशी शिम्बिका। क्रमेलका उष्टाः। अन्यन्रत्यादिनाऽडत पत्रखण्डैः श्वेतायमानमित्यन्वयः । सद इत्याद्यभिप्रायेण शरद्ग्रहणम्। स्त्रुंतं निर्गतम्। पयः त्ीरम्, जलं च। पटलवत्तेन च धवला तनुराकारो येषामू। अन्यत्र,-धवलाश्च ते तनवः, तीणाश्च ते। पुण्डरीकग्रहणेनाकारसद्शत्वमप्युच्यते। गरुडपक्षा रत्नभेदा:, गरुडस्य चाङ्गरुहाः । क्षोरोदेति। शुक्कतया राजहंसा: मुख्यनृपाः रक्तचञ्चुचरणा राजहंसाः। निदाघस्य तिरस्करणादभिभवद्भिरिवेत्युक्तम्-उपइ्स-
स्वयं अपनी चामरमाला को पंख बनाकर आकाश में उड़ जाना चाहते थे। ऊॅटो ने राजद्वार को कपिल वर्ण में परिणत कर दिया था। कुछ ऊँट भेजे गए थे, कुछ भेजे जा रहे थे, कुछ भेजे गए थे फिर वापिस आ गए थे। उनके मुह के चारों ओर कौड़ियाँ गूँथ कर पहना दी गई थीं जो मानों बहुत योजन पार करने पर उनकी संख्या गिनने के लिए अक्षरों की माला थीं और वे कौड़ियाँ इस तरह लगतीं मानों सायंकाल के आतप के टुकड़े हों। ऊँटों के कानों में लाल चंवरियों के फूल लगे थे मानों लाल वर्ण वाले धान के खेतों में लाल कमल उत्पन्न हों। सोने के बने घुँघुरुओं की माला हमेशा उनके गले में झनझन आवाज करती थी, ऐसा लगता था जैसे सूखे हुए करंज-वनों में उनकी गुठलियों के बीज बज रहे हों। उनके कानों के पास पंचरंगी ऊन के फुँदने लटक रहे थे। वे वानर के कपोल की भाँति कपिल वर्ण के थे। उजले उजले अनेक छत्र उस प्रदेश को श्वेत द्वीप वना रहे थे। वे छत्र पानी बरस जाने के बाद बिलकुल सफेद वर्ण वाले शरद काल के मेघ के समान प्रतीत हो रहे थे। कर्प वृक्षों की भाँति उनमें मोतियों की झालरें लगी थी, जिनसे उत्पन्न आलोक के द्वारा छिया मिट गई थी। उनमें गारुड रत्न पिरोए गए थे जैसे विष्णु के नाभि-कमलों में गरुड़ के पंख लगे रहते हैं। उनके दण्ड विद्रुम के बने थे, मालूम पड़ता था वह क्षीरसमुद्र का एक माग हो गया हो। जैसे शेषनाग
Page 176
द्वितीय उच्छास:
विवस्वतः प्रतापमापिबद्धिरिवातपं चन्द्रलोकमयमिव जीवलोकं जन- यद्गि: कुमुदमयमिव कालं कुचद्धिर्ज्योत्स्नामयमिव, वासरं विरचयद्ि: फेन- मयीमिव दिवं दर्शयद्धिरकालकौमुदीसहस्त्राणीव सृजद्गिरुपहसद्िरिव शातकतवीं श्रियं श्वेतायमानैरातपत्रखण्डैः श्ववेतद्वीपायमानम्, क्षणदृष्टन- ष्टाष्टदिङ्मुखं च मुष्णद्विरित्र भुवनमात्तेपोत्केपदोलायितं दिनं गतागता- नीव कारयद्विरुत्सारयद्विरिव कुनृपतिसम्पर्ककलङ्ककालीं कालेयीं स्थितिं विकचविशदकाशवनपाए्डुरदशदिशं शरत्समयमिवोपपादयद्विर्बिसतन्तु- मयमिवान्तरिक्षमाविर्भावयद्भि: शशिकररुचीनां चलतां चामराणां सह- द्विरिवेति। प्रतापस्योपहास एव समुचितो वैयर्थ्यात्। अथ च प्रतापपदेन भङ्गया विवस्वत आरोपितविजिगीषुव्यवहारत्वाच्छत्रुमनःसंतापकारि यश उक्तम्। आतप पकाशम्। आपिबद्ध्िरिति। तस्य सर्वत एवातिदर्शनात्। जीवलोकमिति । यश्र जीवानां लोकस्तत्र कथं चन्द्रलोक इति विरोधः। कुमुदमयमिवेति। कुमुदमय- त्वाच्छुक्लं भवति न तु कालम्। कुमुदमयं च समयं कार्तिकादि। ज्योत्सति। वासरे ज्योत्स्ना न संभवतीति विरोध:। एवं च दिव: फेनमयीत्वम्। जलदे हि फेनानामभावः। कौमुदी कुमुदिनी, कार्तिकी च ज्योत्स्ना। पूर्वं सामान्येनोकता इति। विशेषेण श्वेता इवाचरन्तः श्वेतायमानाः। तैस्तत्र तेषां स्वत एव श्वेतत्वाच्छवेतपदेन 'कथमुपमानतेत्युच्यते। श्वेतगुणा इवाचरन्तः श्वेतायमानाः। तेन यथा श्वेतेगुणयो- गादन्यत्किंचिच्छ्वेतते तद्वदेतयोगात् राजद्वारमिति। श्वेता: स्फटिका इत्यन्ये। केचित्तु 'श्वेतमानैः' इति पठन्ति। क्षेत्यादौ चामराणां सहस्र्दोलायमानमित्यन्वयः। के फनों पर माणिक्य के डकड़े चमकते रहते हैं उसी प्रकार इनमें भी लगे हुए थे। गंगा के श्रेत सिकतिल तटों के समान उनमें राजहंस की आकृतियाँ कढ़ी हुई थीं। मानों वे ग्रीष्मकाल पर विजय प्राप्त कर रहे थे, मानों सूर्य के प्रताप को हँस रहे थे, आतप को मानों पीते जा रहे थे, मानों जीवलोक को चन्द्रलोकमय बना रहे थे, उस ग्रीष्मकाल को कुमुदमय बना रहे थे, दिन में चाँदनी ही चाँदनी फैला रहे थे, आकाश को मानों फेन- मय दिखा रहे थे, असमय में हजारों चाँदनियों का निर्माण कर रहे थे, इन्द्र की सम्पत्ति का मानों उपहास कर रहे। चन्द्रमा की किरणों के समान उज्ज्वल चलते हुए चँवर मी स्कन्धावार की शोमा बढ़ा रहे थे। आठों दिशाओं को क्षणभर में ही स्पष्ट कर देते और क्षण भर में ढँक लेते मानों इस प्रकार त्रिमुवन का ही अपहरण करने लगे हों। ऊपर नीचे डोलते हुए चामरों ने सूर्य की किरणों को क्रम से छोड़ते-रोकते हुए मानों दिन का आना-जाना लगा दिया था। कुत्सित राजाओं द्वारा कलंकित कलियुग के आचारों को मानों वे झाड़ रहे थे। वे शरत्काल की छटा को उत्पन्न कर रहे थे जिसमें काश के उजले-
Page 177
६६ हर्षचरितम्
सनर्दोलायमानम्, अपि च हंसयूथायमानं करिकर्णशङ्क, कल्पलता- वनायमानं कदलिकाभिः, माणिक्यवृक्षकवनायमानं मायूरातपत्रैः, मन्दाकिनीप्रवाहायमाणमंशुकः, क्षीरोदायमानं क्षौमः, कदलीवनायमानं मरकतमयूखः, जन्यमानान्यदिवसमिव पद्मरागबालातपैः, उत्पद्यमाना पराम्बरमिवेन्द्रनीलप्रभापटलैः, आरभ्यमाणापूर्वनिशमिव महानीलमयू- खान्धकारैः, स्यन्दमानानेककालिन्दीसहस्त्रमिव गारुडमणिप्रभाप्रतानैः, अङ्गारकितमिव पुष्परागरश्मिभिः, कैश्रित्प्रवेशमलभमानैरघोमुखैश्चरण नखपतितवदन प्रतिबिम्बनिभेन लजया स्वाङ्गानीव विशद्धि: कैश्चिदङु- लीलिखितायाः क्षितेर्विकीर्यमाणकरनखवकिरणकदम्बव्याजेन सेवाचाम-
कलेरियं कालेयी। सर्वत्रागनिकलिभ्यां ढक। पझमरागा इव बालातपास्तैः। महानीला गरुडमणयः । पुष्परागाश्च मणिभेदाः। केश्चिदित्यादौ शत्रुमहासामन्तैः समन्तादा- सेव्यमानमित्यन्वयः। सेवेत्यादि। त्वयेदानीं चामरग्रहणेन सेवनीय इति तेषां हि चितिः कलत्रमतस्तद्द्वारेण सेवनेच्छा। 'हारस्य यो मध्यमणिस्तरलः स प्रक्री
उजले फूल चारों ओर खिल जाते हैं, मानों आकाश को मृणालसूत्रों से भर रहे थे। हाथी के कानों के शंख हंससमूह की भाँति लग रहे थे। केले के खम्भे इस तरह लगाए गए थे कि राजद्वार कल्पलतावन के समान लग रहा था। नाचते हुए मोर के बहमंडल की आकृति वाले मायूर आतपत्रों से वह स्थान माणिक्य के वृक्षों का वन हो रहा था। वहाँ अंशुक इस तरह लहरा रहे थे कि आकाश गंगा का प्रवाह बन गया। क्षौम वस्त्रों से क्षीर- समुद्र का दृश्य उत्पन्न हो रहा था। मरकत मणियों की हरी हरी किरणें इस तरह फैल गई थी मानों वह केले का वन हो। पझराग मणियों की लाल-लाल किरणे उषाकाल की लाली के समान छिटक रही थी मानों दूसरा दिन होने लगा हो। इन्द्रनीलमणियों की नीली प्रभा के फैलने से दूसरा आकाश उत्पन्न हो गया ऐसा लग रहा था। महानील मणियों की किरणें इस तरह फैल रही थी मानों कोई अपूर्व रात्रि ही उत्पन्न होने वाली हो। गारुड मणियों की प्रभा इस प्रकार फैलती जा रही थी मानों यमुना के हजारों प्रवाद चल पड़े हो। पुष्पराग मणियो की रश्मियाँ अंगारे की भाँति लग रही थीं। भुजनिर्जिंत अनेक शत्रु महासामन्त वहाँ उपस्थित थे। कुछ तो भीतर प्रवेश नहीं पाने के कारण मुख नोचा किए हुए खड़े थे, चरण के नखों पर उनका मुख प्रतिबिम्बित हो रहा था, मानों वे लज्जा के कारण अपने ही अद्गों में सिमटते जा रहे थे। कुछ बैठे बैठे उॅगलियों से जमीन पर लिख रहे थे। अपने नख के फैलते हुए किरणजाल से महाराज की सेवा में मानों
Page 178
द्वितीय उच्छ्वास: ६७
राणीवार्पयद्गि: कैश्रिदुरःस्थलदोलायमानेन्द्रनीलतरलप्रभापट्टैः स्वामि- कोपप्रशमनाय कएठबद्धकृपाणपट्टैरिव कैश्चिदुच्छ्राससौरभभ्राम्यद्भ्रम-
यमानमधुपमएडलैः प्रणामविडम्बनाभयपलायमानमौलिभिरिव निजितै- रपि सुसंमानितैरिवानन्यशरणैरन्तरान्तरा निष्पततां प्रविशतां चान्तर- प्रतीहाराणा मनुमार्ग प्रधाविताने कार्थिजनसहस्त्राणमनुयायिनः पुरुषानश्रा- न्तैः पुनः पुनः पृच्छद्गिः 'भद्र! अद्य भविष्यति भुक्तास्थाने दास्यति दर्शनं परमेश्वरः, निष्पतिष्यति वा बाह्यां कक्षाम्' इति दर्शनाशया दिवसं नयन्गिर्भुजनिर्जितैः शत्रुमहासामन्तैः समन्तादासेव्यमानम्, अन्येश्च प्रतापानुरागागतैर्नानादेशजर्महामहीपालैः प्रतिपालयन्गिर्नर पतिदर्शनकाल- मध्यास्यमानम्, एकान्तोपविष्टैश्च जैनैरार्हतैः पाशुपतैः पाराशरिभिवर्णि भिः सर्वदेशजन्मभिश्न जनपदैः सर्वाम्भोधिवेलावनवलयवासिभिश्च म्ले-
र्तितः। चपलो वा। शेखरं मुण्डमालिकम्। मौलयः केशाः। निर्जितैः पुरस्कृत- न्यक्कृतैः, राजसेवाप्राप्तैः, संमानितैः पूजितैरिव। अनुयायिन इति। तेषां स्वयं सुलभत्वात्। जैनैः शाक्येः। आहतैर्नमत्पणकैः। पाशुपतैः शैवभेदैः। पराशरेण
चॅवर अर्पित कर रहे हों। कुछ के वक्ष पर लटकते हुए इन्द्रनील की प्रभा तरल हो रही थी मानों उन्होंने महाराज के क्रोध को शान्त करने के लिए अपने-अपने [कंठ में कृपाण बाँध लिए थे। कुछ के मुख पर उच्छवास की सुगन्ध से मौरे छा गए थे, मानों लक्षमी के अपहरण कर लिए जाने के शोक से उन्होंने बड़ी लम्बी दाढ़ी बढ़ा रखी थी। उनके मस्तक के ऊपर मौरे मँडरा रहे थे, मानों प्रणाम करने के लिए झुकने के तिरस्कार के भय से उनके धम्मिल्ट उड़े जा रहे थे। वे पराजित थे, फिर भी सम्मानित के समान थे। उनका कोई दूसरा आश्रय नहीं था। बीच-बीच में अन्तःपुर से द्वारपाल निकलते तो उनके पीछे-पीछे अनेक याचक दौड पडते, आगे जानेवाले पुरुषों से ये शत्रुसामन्त बिना थकते पूछते रहते थे कि 'मद्र, सजाए जाते हुए भुक्तास्थानमंडप में सम्राट आज दर्शन देंगे या वे बाहरी आस्थानमंडप में निकल कर आएँगे?' इस प्रकार सम्राट के दर्शनों की आशा में दिन बिताते थे। भिन्न-मिन्न देशों के दूसरे राजे जो प्रताप के अनुराग से पधारे हुए थे, महाराज के दर्शनों के अवसर की प्रतीक्षा में वहाँ विराजमान थे। एक ओर बौद्ध, जैन, शैव, संन्यासी, ब्रह्मचारी, अनेक देशों के लोग, ससुद्रों के तटवर्ती जंगलों के निवासी म्लेच्छ, अनेक देशों के आए हुए राजदूत वहाँ वर्तमान थे। वह राजद्वार मानों प्रमा
Page 179
हर्षचरितम्
च्छजातिभि: सर्वदेशान्तरागतैश्र दूतमएडलैरुपास्यमानम्, सर्वप्रजानि- र्माणभूमिमिव प्रजापतीनां लोकत्रयसारोच्चयरचितं चतुर्थमिव लोकम्, महाभारतशतैरप्यकथनीयसमृद्धिसंभारम्, कृतयुगसहस्त्रैरिव कल्पितसन्नि वेशम्, स्वर्गार्वुदैरिव विहितरामणीयकम्, राजलक्ष्मीकोटिभिरिव कृत- परिग्रहं राजद्वारमगमत्। अभवच्चास्य जातविस्मयस्य मनसि-'कथमिवेदमियत्प्रमाणं प्राणि जातं जनयतां प्रजासृजां नासीत्परिश्रमः, महाभूतानां वा परिक्षय:, पर- माूनां वा विच्छेद:, कालस्य वान्तः, आयुषो वा व्युपरमः, आकृतीनां वा परिसमाप्तिः' इति। मेखलकस्तु दूरादेव द्वारपाललोकेन प्रत्यभिज्ञाय- मान: 'तिश्ठतु तावत्क्षणमात्रमत्रैव पुण्यभागी' इति तमभिधायाप्रतिहतः पुरः प्राविशत्।
प्रोक्तमधीयते पाराशरिणो यतयस्तैः। वर्णिभिर्ब्रंह्चारिभिः। सर्वप्रजेति। अन्न हि स्थित्वा यदि प्रजापतयो न सृज्येयुः तत्कथं सर्वे भावा: कारणभूता इव तत्र लच्षेरन्। अरबुंदं दशकोटयः। कोटिलत्तशतम्। इह तु बहुसंख्योपलत्तणार्थाबर्बुंद कोटिशब्दौ। परिसमाप्तिरनारम्भ: । तिष्ठत्विति। विद्यायुकके कदाचिदनादरशङ्केत्येतदर्थमाह- पुण्यमागीति।
पतियों की सब प्रकार की प्रजाओं के निर्माण का स्थान था। तीनों लोकों के सार को इकट्टा करके मानों कोई चौथा लोक बना दिया गया था। सैकड़ों महाभारत भी लिखे जाँय फिर भी उसके वैभव का वर्णन नहीं किया जा सकता। मानों हजारों सतयुगों ने अपने अपने रहने के लिए वहाँ भवन बना लिया था। मानों करोड़ों स्वर्ग वहाँ आ टिके थे और उसकी शोमा बढ़ा रहे थे। करोड़ों की संख्या में राजलक्ष्मी ने आकर उसे मानों अपना आश्रय बना लिया था। इस दृश्य को देखकर बाण के मन में बडा आश्चर्य हुआ। वह सोचने लगा-'इतने प्ाणियों को उत्पन्न करते हुए प्रजापतियों को कैसे नहीं थकाब हुई? या पाँचों महाभूत समाप्त क्यों न हुए ? परमाणुओं का विच्छेद क्यों न हुआ ? समय का अन्त या आयु का खात्मा या आकृतियों की परिसमाप्ति क्यों न हुई ?' इधर मैखलक को दूर से ही द्वारपालों ने देखा और पहचान लिया। 'पुण्यभागी आप क्षण भर यहीं ठहरें' बाण से यह कह मेखलक बेरोक-टोक भीतर घुस गया।
Page 180
द्वितीय उच्छ्वास: εε
अथ स मुहूर्तादिव प्रांशुना, कर्णिकारगौरेण, वीध्रकञ्रुकच्छन्नवपुषा,
लाविशालवक्षसा, हरवृषककुदकूटविकटांसतटेन, उरसा चपलहषीकह- रिणकुलसंयमनपाशमिव हारं बिभ्रता, 'कथयतं यदि सोमवंशसंभवः सूर्यवंशसंभवो वा भूपतिरभूदेवंविधः' इति प्रष्ट्मानीताभ्यां सोमसूर्याभ्या- मिव श्रवणगताभ्यां मणिकुएडलाभ्यां समुद्भासमानेन, वहद्वदनलावएय- विसर वेणिकाक्षिप्यमाणरधिकार गौरवाद्दीयमानमार्गेशोव दिनकृतः किरणैः प्रसादलब्घया विकचपुण्डरीकमुएडमालयेतर दीर्घया दृष्टया दूरादेवानन्द- यता, नैष्टुर्याधिष्ठानेऽपि प्रतिष्वितेन पढे पढे प्रश्रयमिवावनत्रेण, मौलिना अथेत्यादौ। ईदृशपुरुषेणानुगम्यमानो निर्गत्यावोचदिति संबन्धः। अन्तराले स्वर्वन्तरादिवर्णनाभावादथेत्यादिना समनन्तरमेव निर्गमनेन पुनरादर एव प्रती थयते। अत आह-मुहूर्तादिवेति। पुरुषानुगतत्वेन चादर एव पोष्यते। वीधरं निर्म- लम्। बन्धुरं शोभनम्। वस्तं सुवर्णपट्टिकाकटिसूत्रम्। तस्य बन्धेन निवेशनेन कृशमवलभं मध्यं यस्य तेन। हिमशैले। हिमग्रहणं राज्ञो धवलत्वात्। हरग्रहणं जराशौककृयप्रतिपादनाय पूर्ववत्। हृषीकाणीन्द्रियाणि। आनीताभ्यामिति। आनयने तस्य प्रभविष्णुता ध्वन्यते। यश्च स्रष्टुमानीयते स स्रवणं गच्छृति। वेणिका
कुछे ही क्षण में मेखलक बाहर आया। उसके पीछे-पीछे एक दूसरा भी पुरुष था। वह लम्बा और कर्णिकार की भाँति पीतवर्ण का था। वह निर्मल कंचुक पहने हुए था। उसकी पतली कमर में सोने के सूत्रों की बनी हुई पेटी कसी थी। उस पेटी में माणिक्य का बना हुआ राजचिह् पदक लगा हुआ था। उसकी छाती बर्फ की चट्टान के समान चौड़ी थी। शिव के वाहन वृषभ की पीठ के टाट के समान उसके दोनों कन्धे थे। वह अपने चंचल इन्द्रिय-हरिणों को बाँध रखने के लिये पाश के समान अपने वक्ष पर द्वार धारण किए हुए था। चन्द्र और सूर्य के समान मणिकुण्डल उसके कानों में शोभित हो रहे थे, मानों वे (चन्द्र और सूर्य) उन कानों से पूछ रहे थे कि 'यदि चन्द्रवंश में या सूर्यवश में कोई हर्ष जैसा सम्राट उत्पन्न हुआ हो तो उसे बताओ।' वह दूर ही से अपनी बड़ी बड़ी आँखों द्वारा आनन्दित कर रहा था, उसकी आँखें खिले हुए पुण्डरीक की मानों मुंड़माला थी, जिसे सूर्य की किरणों ने प्रसन्न होकर मानों अर्पित किया था, क्योंकि उसके मुख की लावण्यप्रभा के प्रवाह से वे किरणें बिलकुल तिरस्कृत हो रही थीं, फिर भी सूर्य के अधिकार-गौरव को देखकर उसने उनके लिए मार्ग दे दिया था। अत्यन्त निष्ठुर पद पर अतिष्ठित होने पर भी वह स्वभाव से नम्र था। उसके झुके हुए मस्तक पर सफेद पमी
Page 181
१०० हर्षचरितम्
पाएडुरमुष्णीषमुद्धहता, वामेन स्थूलमुक्ताफलच्छुरणदन्तुरत्सरुं करकिस लयेन कलयता कृपाणम्, इतरेणापनीततरलतां ताडनीमिव लतां शात- कौम्भीं वेत्रयष्टिमुन्मृष्टां धारयता पुरुषेणानुगम्यमानो निर्गत्याचोचत- 'एष खलु महाप्रतीहाराणामनन्तरश्चक्षुष्यो देवस्य पारियात्रनामा दौवा रिकः । समनुगृह्वात्वेनमनुरूपया प्रतिपत्त्या कल्याणाभिनिवेशी' इति। दौवारिकस्तु समुपसृत्य कृतप्रणामो मधुरया गिरा सविनयमभाषत- 'आगच्छत। प्रविशत देवदर्शनाय। कृतप्रसादो देवः' इति। बाणस्तु 'धन्योर्ऽस्मि, यदेवमनुग्राह्यं मां देवो मन्यते' इत्युक्त्वा तेनोपदिश्यमान मार्ग: प्राविशद्भ्यन्तरम्। अथ वनायुजैः, आरटृजः, काम्बोजैः, भारद्वाजैः, सिन्धुदेशजै, पार प्रवाहः। वामेनेति। तदा तस्य व्यापारानुपपत्तेः। अपनीतेत्यादिनास्य नियमवि- धायित्वं पोष्यते। उन्मृष्टामुत्तंसिताम्। अनेन भास्वरतैव पोष्यते। अनन्तरः प्रधानम्। चदुष्य: प्रियः। आगच्छतेत्यादौ बहुत्वनिर्देशेनादर एवास्यापाद्यते। अथत्यादौ। एवंविधैस्तुरङ्गैरारचितां मन्दुरां विलोकयन्दूरादिभधिष्ण्यागारमप- श्यदिति संबन्ध:। वनायुजादीनि देशविशेषेणाधानां नामानि। शोणैरित्यादि थी। उसके बायें हाथ में मोतियों की जड़ाऊ मूठ वाली तलवार थी और दाहिने हाथ में तरलता से रहित विद्युल्ना के समान चमकवाली सोने की वेत्रयष्टि थी। मेखलक ने कहा-'यह महाप्रतिहारों का मुखिया, महाराज का प्रिय, पारियात्र नामक दौवारिक है। कल्याण में अभिनिवेश रखने वाले आप इसका उचित सम्मान करें।' दौवारिक पारियात्र ने पास आकर प्रणाभ किया और मधुर आवाज में विनयपूर्वक बोला-'आप आइए, और महाराज के दर्शन के लिये प्रवेश कीजिए, मधराज आप पर प्रसन्न हैं।' बाण ने कहा-'मै धन्य हूँ, जो मुझे महाराज इस प्रकार अपने अनुग्रह के योग्य समझ रहे हैं।" यह कहकर पारियात्र के द्वारा मार्ग दिखाये जाने पर बाण ने भीतर प्रवेश किया। बाण ने भीतर प्रवेश करते ही अनेक राजवल्लभ तुरङ्गों की बनी हुई मन्दुरा (घोड़साल ) देखी।वहाँ कुछ वनायुज अर्थात वानाघाटी वजीरिस्तान में उत्पन्न घोड़े, कुछ भारट्टज अर्थात वाहीक या पञाब में उत्पन्न घोड़े, कुछ काम्बोज अर्थात् मध्य एशिया में वंक्षु नदी के पामीर प्रदेश में उत्पन्न घोड़े, कुछ मारद्वाज अर्थात उत्तरी गढवाल के घोड़े, कुछ सिन्धुदेशज अर्थात् सिंधसागर या थल दोआव के उत्पन्न घोड़े, कुछ पारसोक अर्थात सासानी ईरान के घोड़े थे। रङ्गों के हिसाब से कुछ शोण (लालकुम्मैत), कुछ श्याम (मुश्की), कुछ श्वेत (सब्जा), कुछ पिज्र (समंद), कुछ हरित (नीलासब्जा),
Page 182
द्वितीय उच्छ्वास: १०१
सीकैश्च, शोणैश्च, श्यामैश्र, श्वेतैश्च, पिश्जरैश्र, हरिद्भिश्च, तित्तिरिकल्माषश्च, पञ्नभद्रैश्च, मल्निकाक्षेश्र, कृत्तिकापिअ्जरैश्च, आयतनिर्मासमुख, अनुत्क-
ग्रीवैः, उपचयश्वसत्स्कन्धसंधिभि:, निर्भुओ्नोर:स्थलैः, अस्थूलप्रगुणप्रसृ-
चर्णविशेषवर्णनम्। 'शोणः पद्मारुण: स्मृतः'। पिज्जरैरीषतकपिलैः। हरिच्छुकनिभो वर्णः । तित्तिरि: पत्तिभेदस्तद्वच्चित्रैः । 'सिताश्र यस्य वाजिनः शफाः समस्तकं मुखम। स पञ्चभद्रनामको नृपस्य राज्यसौख्यदः'। शुक्कपर्यन्ते असिततारके नयने येषां ते मल्लिकात्ाः। उक्तं च-'पृथुस्त्िग्धा समा चैव मल्निकाकुसुमप्रभा। राजी यस्य तु पर्यन्ते परिक्षेप्ये तु लोचने ॥ सह यो मल्निकाक्षस्तु दृष्टिपर्यन्ततारक: ॥' इति । तारका: कदम्बककल्पानेकबिन्दुकल्माषितत्वचः कृत्तिकापिज्जरा यतः। आयतेत्यादि। तदुक्तम्-'मुखं तन्वायतनतं चतुरसतं समाहितम्। ऋजु चैवोप- पदिष्टंच परिपूर्ण च शस्यते ।।' इति। कृष्णेनाप्युक्तम्-'उज्जा अतुंगअत्थं णिम्मं संवाहिराण अञ्चअणं' इति। अनुत्कटो हस्वः। कोशो मध्यम्। श्ञिरसो ग्रीवायाश्च यन्मध्यं स घण्टिकाबन्धः। यो निगाल इत्युच्यते तस्य सुवृत्तादि शस्यते। यदाह- 'ग्रीवाशिरोऽन्तरश्रिष्टो दीर्घवृत्तः समाहितः। नोद्वर्तो नार्धितो नातिदुर्नाहोऽति- विधानतः ॥ सुदिग्धोऽनुपदिग्घश्च निगालो गदितः शुभः ॥'इति। यूपो यज्ञाचह्नं तस्येवानुपूर्वी यस्याः । तथा वक्रा आयता उदग्रा उद्धुरा ग्रीवा येषाम्। तदुक्तम्- 'ग्रीवा भूलम्बिनी वृत्ता दीर्घा च सुसमाहिता। गले बद्धा विदौर्वृत्ता तथा शिरसि चोदयता॥ निगाले स्याच्च निर्मांसा वृद्धौ साकुञ्चिता भृशम्। क्रिष्टमांसाग्रबद्दा च तुरगस्य प्रशस्यते ॥I' इति। उपचयेत्यादि। तदुक्तम्-'स्कन्धः सुपरिपूर्णः स्याव्यक्त- मांस: पृथुत्निकः। बहुमांसाङ्गसंश्षिष्टः स्थिरमांसश्च पूरितः ॥' इति। निरभुझं स्थूल- त्वाद्वहिर्निःसृतम्। उक्तं च-'स्थूलास्थि महदच्छिद्रं पृथुलं यच्त निर्वलि। उर ईदक्प्रशंसन्ति स्थूलक्रोडं महत्तरम् ॥' इति। निर्भुभ्रमुत्पन्नद्गोणिकमिति केचित्।
कुछ तित्तिरकल्माष (तीतरपंखी) घोड़े थे। शुभ लक्षणों वाले घोड़े थे जैसे पश्नचमद्र (अर्थात् पञ्चकल्याण हृदय, पृष्ठ, मुख और दोनों पर्श्चों में पुष्पित या भौंरी वाला), मल्िकाक्ष (शुक्क अपांग-वाला) और कृत्तिकापंजर (तारों जैसी सफेद चित्तियों वाला, चितकाबर)। उनका मुँह लम्बा और पतला था, कान छोटे छोटे थे, घांटी (सिर और गर्दन की जोड़) गोल, चिकनी और सुडौल थी, गर्दन ऊपर उठी हुई और यूप की तरह लम्बी और टेढ़ी थी, कन्धे की जोड़ माँस से फूली हुई थी, छाती निकली हुई थी, टांगें पतली और सीधी थीं, खुर लोहे की भाँति कड़े थे, वेग में टूटने के भय से मानों नाडियों.
Page 183
१०२ हर्षचरितम्
तैर्लोहपीठकठिनखुरमएडलै:, अतिजवत्रुटनभयाद निर्मितान्त्राणीवोदराणि वृत्तानि घारयद्भिः, उद्यद्द्रोणीविभज्यमानपृथुजघनैः, जगतीदोलायमान- बालपछ्मवैः, कथमप्युभयती निखातदृढभूरिपाशसंयमननियन्त्रितैः, आय-
बहुगुणसूत्रप्रथितग्रीवागण्डकैः, आमीलितलोचनैः, दूर्वारसश्यामलफेन- लवशबलान्दशनगृहीतमुक्तान्फरफरितत्वचः कण्डजुषः प्रदेशान्प्रचाल यद्गिः, सालसवलितवालधिभि:, एकशफविश्रान्तिश्रमस्स्तशिथिलितज- घनार्घे:, निद्रया प्रध्यायद्भिश्च, रखलितहुंकारमन्दमन्दश्दायमानैश्र, ताडित खुरधरणीरणितमुखर शिखरखुरलिखि तदमात लैघा समभिलष द्विख्,
अस्थूलप्रगुणप्रस्थितैर्निर्मासऋजुजङ्गः। उक्तं च-'जङ्गे वृत्ते दीर्घे निमांसे पूजिते निगूढसिरे' इति। मण्डलशब्देन वृत्तत्वमुच्यते। तदुक्तम्-'खुरास्तुरङ्गे वृत्ताश्च हस्वाश्च सुदृढा घनाः' इति। तथा शिलातलनिभैः खुरैरिति। उदराणीति। तदुकम्- 'उदरं वृत्तमगुरु मृगस्योपचितं तथा। अच्छिद्रह्वस्ववृत्ताल्पसमकुत्ि च पूजितम्॥' इति। द्रोणी शोभाविशेष:। यदाह-'पृष्ठोरःकटिपार्श्वस्थमांसोतकर्षणनिर्मिता। द्रोणिकेति प्रशंसन्ति शोभा वाजिनि पञ्चमी ॥' इति। बाला एव पल्लवाः। उभयत इति। अत्युद्दामवेगवत्वादुभयत्र पाशबन्धः । गण्डको भूषणभेद: । फर फरिताः पुनः पुनरीषत्कम्पिताः। वालधि: पुच्छः। शफः समुद्रयुक्त: पाक्:। खुरधरणी खुराधःकाष्टपट्टाच्छादिता भू। चण्डालोऽश्रपालः । प्रमृष्टिः प्रमार्जनम्। विता- से रहित ओर गाल उदर भाग था, पुट्ठ चोड़ और मासल होने स उठ हुए थे, पूँछ के बाल जमीन तक लटक रहे थे। किसी किसी प्रकार अगाड़ी और पिछाड़ी दो रस्सियों से कसकर उन्हें नियन्त्रण में रखा गया था। वे लम्बे थे, फिर भो पिछाड़ी बाँधने से उनका एक पैर बिलकुल फैल गया था, इससे और मी उनकी लम्बाई बढ़ गई थी। उनके गले का गण्डक नामक अलंकार तिगुने चौगुने सूत में गुथा हुआ था। वे कुछ कुछ झपकी ले रहे थे। खुजान मिटाने के लिये अपने शरोर में दाँतों से रह-रहकर कोड़ते। रहते और त्वचा को फरफराते रहते थे। उन स्थानों पर मुह की दूब के रस की गाजा लग-लग जाती थी। कभी कभी पूँछ टेढ़ी करते थे। एक ही पैर की टेक लेकर विश्राम करने से वे थक जाते और उनकी जाँघ टटाने लगती। नींद में कुछ सोंच रहे थे। हूँफकर धीरे धीरे हिनहिनाने लगते थे। घास की इच्छा से खुर पटककर धरती को
Page 184
द्वितीय च्क्वास: १०३
जनानलरक्ष्यमाणैरिवोपरिविततवितानैः, पुरः पूजिताभिमतदैवतैः, भूपाल- वल्लभैस्तुरङ्गैरारचितां मन्दुरां विलोकयन्, कुतू हलाक्षिप्रहृदय: किंचिदन्त- :रसतिक्रान्तो हस्तवामेनात्युचतर निरवकाशमिवयाकाशं कुर्वाणम्, महता कदलीवनेन परिवृतपर्यन्तं सर्वतो मधुकरमयीभिर्मदस्त्रुतिभिनदीभिरिवाप- तन्तीभभरापूर्यमाणम्, आशामुखविसर्पिणा बकुलवनानामिव विकस्तामा- मोदेन लिम्पन्तं घ्राणेन्द्रियं दूरादव्य कमिभधिष्एयागारमपश्यत् ।अपृच्छच्- 'अत्र देवः किं करोति ?' इति। असावकथयत्-'एष खलु देवस्यौप- वाह्यो वाह्यं हृदयं जात्यन्तरित आत्मा बहिश्राः प्राणा विक्रमक्रीडा- सुहद्दपशात इति यथार्थनामा वारणपतिः । तस्यावस्थानमण्डपोऽयं
नकं रक्तकम्। देवतात्र गोविन्दः। आरचितां भूषिताम्। हस्तवामशब्दो भाष्य- कृता वामहस्तमार्ग इत्यर्थे धृतः। बकुलेत्यादिना प्राशस्त्यमेव पोषयति। तदुक्तम्- 'मालतीमुक्तपुना गबकुलोपमसौरभम्। दानं पिष्टाम्बुसद्दशं मुशच्छ्ू तं तु शीतलम्।।' इति। श्रैष्मिका दानलक्षणम्। एवं च धर्मलक्षणे तु प्रकोपसमयेऽपि तथाविधम- द्वर्णनया श्रलेषप्रकृतित्वं प्रकाशयति-'श्ेषप्रकृतिकं श्रेष्ठं भद्रजातिं तथव च' इति च शास्त्रकृता दर्शितम् । धिष्ण्यं मण्डपम्। औपवाह्यः क्रीडा हस्ती। यस्मात्केचन संनाह्या: केचिद्दद्रजातीया उभयस्वभावा भवन्ति करिणः । अस्य च यद्यपि विक्र- मक्रीडासुहृदित्यनेन दर्पशात इति यथार्थनामा वारणपतिरित्यनेन च सांनाह्यत्व- मेवोक्तम्, तथाप्यौपवाह्य इति कथनेऽर्धद्वयेऽपि योग्यत्वान्दजातीयत्वं चास्य
खरोंच रहे थे। सामने घास के पड़ते ही चंचल होकर फटकने लगते थे। सईसों की डपटान सुन कर मारे डरके उनकी पुतलियाँ दीन भाव से फिरने लगती थीं। उनके अङ्ग मानों केसर से मले गए थे। उनके समीप सदा नीराजन अग्नि जलती थी। उनके ऊपर चॅदोवे तने हुये थे। उनके सामने अभोष्ट देवता पूजे गये थे। मन्दुरा को देखकर बाण का हृदय कुतूइल से भर गया और कुछ आगे बढ़कर बायी और अव्यक्त रूप में दूर ही से हाथीसाल को देखा, जो आकाश में बहुत ऊँचा उठा हुआ था। केलों के वन से वह चारों ओर घिरा हुआ था। सब ओर से नदियों की भाँति बहती हुई मद की धारायें थीं जिन पर भौरे लूझ रहे थे। उसकी गन्ध दिशाओं में इस प्रकर फैल रही थी मानों मौलसिरी के फूलने की गन्ध नाक में भर रही हो। बाण ने मेखलक से पूछा-'यहाँ महाराज क्या करते हैं?' उसने कहा-'यह महाराज का क्रीड़ाहस्ती दर्पशात है, जिसे वे युद्ध में साथ ले जाते है। यह हाथी नही बल्कि महाराज का बाहरी हृदय है, दूसरे स्वरूप में आत्मा है, वहिश्वर प्राण है।' बाण ने उससे कहा-'भद्र, मैंने द्पशात का नाम
Page 185
१०४ हर्षचरितम् महान्टृश्यते' इति। स तमवादीत्-'भद्र! श्रूयते दर्पशातः। यद्येवम- दोषो वा पश्यामि तावद्वारणेन्द्रमेव। अतोऽर्हसि मामत्र प्रापयितुम्। अतिपरवानस्मि कुतूहलेल' इति। सोऽभात-'भवतवेवम्। आगच्छतु भवान्। को दोष: ।पश्यतु तावद्वारणेन्द्रम्' इति । गत्वा च त' प्रदेशं दूरादेव गम्भीरगलगर्जितवियति चातक कदम्बकैर्भुवि च भवननीलकएठकुलैः कलके काकलकलमुखरमुखैः क्रियमाणाकालकोलाहलम्, विकचकदम्बसंवादिमद्सुरासौरभभरित भुवनम्, कायवन्तमिवाकालमेघकालम्, अविरलमधुमिन्दुपिङ्ग लपदजालकितां सरसीमिवात्यवगाढां दशां चतुर्थीमुत्सृजन्तम्,
निश्चीयते। जात्यन्तरितो द्वितीयां जाति हस्तिरूपां प्राप्तः। यद्येवमिति। यदि सत्यं दर्पशातोऽयमदोषो वेति। वाशब्दश्चाथे। यदि च न दोष इत्यर्थः । यतो रसदाना दिभयेन केनचिद् द्ृष्टं न लभ्यते। कुतूहलेन परवान्कुतूहलायितः। गत्वेत्यादौ। दूरादेव दर्पशातमपश्यदिति सबन्धः। गर्जितं बृंहितम्। चातकाः स्तोककाः। नीलकण्ठा मयूरा:। केका मयूररुतानि। मेघकालमिति। मेघकालश्र चातककदम्बनीलकण्ठकुलकदम्बकसौर भादियुक्त। अविरला घना थे मधुबिन्दव इव मधुबिन्दवो मात्तिककणास्तद्वर्पिङ्गलानि पम्मजालकानि संजातानि यस्याम्। 'पद्मकं बिन्दुजालं स्याद्गात्रकं करिणामिति'। यथा-'पद्मस्वस्तिकसंस्थानो बिन्दुः भिश्र कचैस्तथा। स्वद्टिताङ्गस्तुषाराभः शावः शक्तिकरः करी ॥' इत्युक्तम्। अन्ये मधुबिन्दवो मकरन्दकणास्तैः पिङ्गलानीति व्याख्येयम्। महत्सरः सरसी। अत्यव- गाढामिति। परिणताम्। दशां कालावस्थाम्। चतुर्थीमिति। 'चतुर्थ्यामवगाढायां सुना है। यदि ऐसी बात है और कोई झझट न हो तो उस गजराज को दैखूँगा। मुझे वहाँ ले चलो, मैं अपने कुतूहल के वेग से लाचार हूं।' वह बोला-'ऐसी बात है तो आइए, झंझट क्या है? तब तक गजराज को ही देख ले।' उस स्थान में जाकर बाण ने दूर ही से दर्पशात को देखा। उसकी गम्मीर चिग्घाड़ सुनकर आकाश में चातक पक्षी मैघ की गडगड़ाइट समझ कर कोलाहल करने लगे और पृथिवी के गृहमयूर अपनी केका-वाणी द्वारा असमय में मुखरित हो उठे। खिले हुए कदस्ब के समान अपने मद की सुरा-सौरम से उसने दिशाओं को भर दिया था। असमय में वर्षाकाल शरीरधारी हो गया था। उसके गण्डस्थल से निरन्तर मदजळ क्षरित हो रहा आ। वह अपनी चौथी दशा मदावस्था में बिलकुल परिणत हो रहा था। उसके हिलते
Page 186
द्वितीय उच्छास: १०५
अनवरतमवतंसशङ्गरामन्द्रकर्णतालदुन्दुभिध्वनिभिः पञ्चमीप्रवेशमङ्गला रम्भमिव सूचयन्तम्, अविरतचलनचित्रत्रिपदीललितलास्यलयैर्दोलाय- मानदीघदेहाभोगवत्तया मेदिनीविदलनभयेन भारमिव लधयन्तम्, दिग्भित्तित देषु कायमिव कएडूयमानम्, आहवायोदस्तहस्ततया दिग्वार- णानिवाह्वयमानम्, ब्रह्मस्तम्भमिव स्थूलनिशितदन्तेन करपत्रेण 'पाटयन्तम्, अमान्तं भुवनाभ्यन्तरे बहिरिव निर्गन्तुमीहमानम्; सर्वतः- सरसकिसलयलतालासिभिर्लेशिकैश्चिरपरिच योपचितर्वनैरिव विक्षिम्नं, सशैवलबिसविसरशबलसलिलैः सरोभिरिव चाघोरणैराधीयमाननिदाघ- संमयसमुचितोपचारानन्दम्, अपि च प्रतिगजदानपवनादानदूरोत्क्षिप्तेना- नेकसमरविजयगणनालेखाभिरिव वलिवलयराजिभिस्तनीयसीभिस्तरद्गि- नोदरेणातिस्थवीयसा हस्तार्गलदएडेनार्गलयन्तमिव सकलं सकुलशैलस- मुद्रद्वीपकाननं ककुभां चक्रवालम्, एकं करान्तरार्पितेनोत्पलाशेन लेखाबिन्दुभिराचितः' इत्युक्तम्। शङ्ग: शङशब्दैरित्यर्थः। कर्णेत्यादि। कर्णौ च दुन्दुभिध्वनिती। 'कर्णो च करिणः कार्यकारिणौ सत्प्रशंसिनौ' इति। पञ्चमी दशा त्रिपदी। एकपदोत्तेपे पादत्रयावस्थितिः। लयो लीलाः। आहवः संग्रामः। ब्रह्मस्तम्भो ब्रह्माण्डम्। करपन्नं क्रकचं स्थूलनिशितदन्तं भवति। तच्च भेदयति हस्तम्भम्। अमान्तमवर्तमानम्। लेशिकैर्धासिकैः। आधोरणैगजारो हैः । वलयाकारा वलिर्वलिवलयम्। अर्गलयन्तं सनाटकं कुर्वाणम। कुमुदवनानीत्युख्धेक्षा। दन्तयो- चर्णप्राशस्त्यमाह-'पयः कुमुदकुन्दाभौ केतकीकुमुददुती। मृगाङ़ककिरणालोकौ हुए कानों के शख दुन्दुभि के समान आवाज कर रह थे, मानो वह पॉचवीं स्वास्थ्यदशा के प्रवेश का मंगलारम्म सूचित कर रहा था। अपने तीन पैरों पर खड़ा होकर सुन्दर नृत्य की मुद्रा में स्थूल शरीर को कम्पित कर रहा था, मानों पृथिवी के धँस जाने के भय से बोझ को हल्का कर रहा हो। मानों वह झूमता हुआ दिशाओं की भीतों में अपनी देद खुजला रहा था। मानों अपनी सूड़ उठा-उठाकर दिग्गजों को युद्ध के लिए गुदार रहा था। अपने मोटे-मोटे और तेज दाँतों के आरे से मानों ब्रह्माण्ड को फाड़ रहा था। वह संसार में न अटने के कारण बाहर निकलना चाहता था। बहुत दिनों से परिचय में आए हुए वसियारे उसके सामने पत्ते लाकर फेंकते जा रहे थे। महावत भी ग्रीष्मकाल के अनुकूल उपचार से उसे आनन्दित कर रहे थे। वह किसी अपने प्रतिद्वंद्वी गज के मद की गंध सूँघ कर सहन न करके अपनी सूड़ फेंक रहा था। उसकी सूड़ पर सिकोड़ने से छोटी छोटीरे खाएँ पड़ने, लगीं, मानों भनेक लड़ाइयों में विजय पाने की गणना के चिद् हों
Page 187
१०६ हर्षचरितम्
कदलीदण्डेनान्तर्गतशीकरसिच्यमानमूलम्, मुक्तपल्लवमिवापरं लीलाव- लम्बिना मृणालजालकेन समररसोच्चरोमान्कण्टकितमिव दन्तकाएड- मुद्वहन्तम्, विसर्पन्त्या च दन्तकाएडयुगलस्य कान्त्या सरःक्रीडानन स्वादितानि कुमुदवनानीव बहुधा वमन्तम्, निजयशोराशिमिव दिशाम- र्पयन्तम, कुकरिकीटपाटनदुविद्ग्धान्सिहानिवोपहसन्तम्, कल्पद्रुम- दुककूलमुखपटमिव चात्मनः कलयन्तम्, हस्तकाए्डदएडोद्धरणलीलासु च लक्ष्यमाणेन रकांशुकसुकुमारतरेण तालुना कवलितानि रक्तपद्मव- नानीव वर्षन्तम्, अभिनवाकसलयराशीनिवोद्विरन्तम्, कमलकवलपीतं मधुरसमिव स्वभावपिङ्गलेन वमन्तं चक्षुषा, चूतचम्पकलवलीलवङ्ग- कक्कोलवन्त्येलालतामिश्रितानि ससहकाराणि कर्पूरपूरितानि पारिजातक-
कीर्तिकल्याणकारकौ ॥।' इत्युक्तम्। रक्तांशुकेति। उक्तं च-'रक्तौष्ठतालुरसनम् ' इति। स्वभावपिङ्गलेनेति। उक्तं च- 'शशिसूर्यसमाभासे कलविङ्काक्षसन्निभे। प्रसन्न. मधुषिङ्गे च स्थिरे चामीलने तथा॥ अपरिस्राविणी चैव कुशामिनिभभास्वरे। नेत्रे शस्ते समे स्त्निग्धे दीर्घे चाविलपच्मणी।' इति। चृतेत्यादिना प्रशस्तत्वमाह। यदाह-'उभयस्त्रुतिरप्येष विवर्णो हरषवर्जितः। यदि स्यादपगन्धश्च तदासौ न
और कुलपर्वत, समुद्र और द्वीपों के साथ सारी दिशाओं को सूड़ के अर्गलादण्ड से छेक रहा हो। उसने अपनी सूड़ से उठा कर अपने दाँत पर पत्तेसहित केले का दंड रख लिया था, उसके मुँह के उड़ते हुए जल के फुहारों से वह दाँत सिंच गया था। दूसरे दाँत पर मृणाल लटक रहे थे मानों समर के प्रति राग से उसे रोमान्न हो रहा था। उसके दोनों दाँतों की कान्ति आगे की ओर फैल रही थी, मानों वह जलक्रीड़ा के समय चखे हुए कुमुदवनों को अनेक प्रकार से वमन कर रहा था, या अपनी यशोराशि को दिशाओं के लिए दाँत की किरणों के रूप में अर्पित कर रहा था, या उन शेरों पर हँस रहा था जो क्षुद्र गजों को विदीर्ण कर के मतवाले बन जाते हैं, या वह कश्पवृक्ष के दुकूल का मुखपट (रुमाल) बना रहा था। जब वह अपनी सूँड लीला से उठाया करता तो उसके मुखका रक्तांशुक के समान सुकुमार तालुभाग दिखाई।देने लगता था, वह मानों गटके हुए लाल कमलो को बरसाने रूगा हो, या नये नये लाल पत्तों को उगल रह्दा हो। वह अपनी स्वामाविक पीली आँखों से मानों कमलों के ग्रस के साथ-पिए मधुरस का उद्विरण कर रहा था। पारि- जात के वन का उसने उपभोग किया था जिनमें आम, चपक, लवली, लबंग, इलायची और. सहकार के भी आस्वाद लिये थे, मानों इसीसे दोनों कपोलों से बहती हुई, मदधास के.
Page 188
द्वितीय उच्छास: १०७
व्नानीवोपभुक्तानि पुनःपुनः करटाभ्यां बहलमदामोदव्याजेन विसृज-
, लिखितैरलिकुलवाचालितैर्दानपट्टकैविलभमानमिव सर्वकाननानि करिप- तीनाम्, अविरलोद बिन्दुस्यन्दिना हिमशिलाशकलमयेन विभ्रमनक्षत्र- मालागुणेन शिशिरीक्रियमाणम्, सकलवारऐेन्द्राधिपत्यपट्टबन्धबन्धुर मिवोच्चैस्तरां शिरो दधानम्, मुहुमुहु: स्थगितापावृतदिङ्ाखाभ्यां कर्णता- लतालवृन्ताभ्यां वीजयन्तमिव भर्तृभत्तया दन्तपर्यङ्गिकास्थितां राजल-' ;सतां मतः ॥'इति। करटाभ्यां गण्डाभ्याम्। अर्धेत्यादिनेचुकाण्डकस्य लेखनीसा- दश्यमाह। लिखितः कृतलेखैरप्यलिकुलेषु सत्सु वाचालितशब्दयोगो येषामित्यने -- नालिकुलस्य लिप्यक्षररूपतां ध्वनयति। लिप्यक्षरेषु च सत्सु पाठ्यमानेवु वाचा- लता। दानपट्टकलिखितैः किंचिद्धि लभ्यते। अक्षरपाटिकैश्च तेषां हस्तस्थितिन क्रियते। तानि च वाच्यन्ते। यद्वा स्वहस्तेनातरकरणं हस्तस्थितिः। हिमशिला' वातवज्रीभूतं हिमम्। केचित्त 'हिमानि हिमशकलानि चन्द्रकान्ता: इत्याहुः। हिमस्य च तदा वर्णनानुचितत्वात् पर्वतेभ्यो हिमानयनं सुलभमेवेति पूर्वोक्त्मेव श्रेष्ठम्। यतश्चन्द्रकान्तानां दिवा स्रुतिन भवतीति। नक्षत्रमाला हस्त्याभरणभेद:। उच्वैस्तरामिति। उच्चहि शिरः करिणः शस्यते। यदुक्तम्-'समं महच्च पूर्ण च जातिस्तब्घोच्चमस्तकम्। नावाम्रं नातिपृथुलं वितानावग्रह मृदु ॥'इति। दन्तावेव छतदवस्थानसमुचितत्वात्। पर्यङ्गिका च दन्तमयः पर्यङ्ग: आस्त इति श्ेषः। आय व्याज से वह उन्हीं की गन्ध को फैलारहा था।9 उसे मानों राजकीय दानपट्ट मिले थे जिनसे हाथियों के जंगलों को अपने वश में कर रखा था। उसके द्वारा तोड़े गये इक्षुकांड की लेखनी से उन पट्टों पर अक्षर खोदे गये थे, उन पर सजावट के साथ हस्ताक्षर भी बनाये गये थे और भौरे मानों उन्हें पढकर सुना रहे थे। नक्षत्रमाला नाम के आभूषण से वह विभूषित था जो मानों बर्फ के टुकड़ों से बनाया गया था और उससे निरन्तर जलबिन्दु के रूप में प्रभा निकल रही थी। उसका मस्तक निम्नोन्नत और ऊॅचा था मानों उसने समस्त गजों के आधिपत्य का पाट बाँध लिया था। बारबार उसके कानों के पंखे चळते रहते थे जिससे दिशायें ढकती और खुलती रहती थी। इस प्रकार वह, अपने स्वामी की- भक्ति से दाँत के पलंग पर बैठी हुई राजलद्षमी को पंखा झल रह्दा था। उसके पृष्ठवंश से
१. उस समय सहकार, कपूर, कक्कोल, लवंग, पारिजातक आदि सुगन्धद्रव्य थे जिनसे मुखवास बनाया जाता था, उसी की गन्ध दर्पशात के मदजल में थी, क्योंकि जंगलों में उसने भी इनके वृक्षों का उपभोग किया था।
Page 189
१०८ हर्षचरितम्
द्मीम्, आयतवंशक्रमागतेन गजाधिपत्यचिह्नेन चामरेेव चलता वाल घिना विराजमानम्, स्वच्छशिशिरशीकरच्छलेन दिग्विजयपीताः सरित इव पुनःपुनमुखेन मुख्न्तम्, क्षणमवधानदाननिःस्पन्दीकृतसक लावयवानामन्यद्विरद डिबडिमाकर्णनाङ्गवलनानामन्ते दीर्घफूत्कारैः परिभव दुःखमिवावेदयन्तम्, अलब्घयुद्धमिवात्मानमनुशोचन्तम्, आरोहाधिरू ढिपरिभवेन लज्जमानमिवाङ्गुलीलिखितमहीतलम्, मदं मुख्न्तम्, अवज्ञा- गृहीतमुक्तकवलकुपितारोहारटनानुरोधेन मदतन्द्रीनिमीलितनेत्रत्रिभागम्, कथं कथमपि मन्दमन्दमनादरादाददानं कवलान्, अर्धजग्घतमालपल्लवस्- तश्यामलरसेन प्रभूततया मदप्रवाहमिव मुखेनाप्युत्सृ जन्तम्, चलन्तमिव तवंशः, वक्रवंशः, शरवंशः, बालवंशश्रेति चत्वारो वंशाः। तेषु बालवंश आयत एव शास्त्रकृतामभिप्रेतः । तथा च-'यावत्पूरितपार्श्वश्च वंशश्चापलताकृतिः। शुभो ज्ञेयो गजेन्द्राणामायतः कुरुते सुखम ॥I' इति तैरुक्तम्। आयताद्वंशात्तत्क्रमेण गोपु चछवदायत इति विग्रहः। समानार्हो हि वालधि: शोकं करोति। यदुक्तम्-'वक्रं स्थूलं च हस्व च पुच्छं कचविवर्जितम्। समानाह हि नागस्य भर्तुः शोककरं स्मृतम् ।।' इति। वंश पृष्ठनाभि, कुलं च। क्रम आनुपूर्वी; पारम्पर्यं च। वालधि: पुच्छम्। लज्जमानमिति। यश्च लज्जते स भूर्मि लिखति, दर्प चोज्ति। अङ्गुली करिकराग्रावयव:, करशाखा च। तन्द्री आलस्यम्, गाढनिद्रा वा। चलन्तमि- चॅवर के समान पूछ निकली थी जिससे यह स्पष्ट प्रतीत होता था कि वह गजों का अधिपति है। वह अपने मुह से ठण्डे और सफेद जल के फुहारे बारबार फेंकता रहता था, मानों दिग्विजय के समय सोखी हुई नदियों को उगल रहा हो। वह दूसरे हाथी के डिण्डिम घोष को सुनकर क्षण भर ध्यान से स्थिर होकर खडा हो जाता और अन्त में जोर से शीत्कार करते हुए मानों अपना परिभव समझ कर कष्ट व्यक्त करता था और ऐसा अपने आपको सोचता कि उसे युद्ध कर ने का अवसर नहीं दिया जा रहा है। दूसरे उसकी पीठ पर चढ़ते तो वह अपना परिभव महसूस करता, अपने नखों से जमीन पर कुछ लिखने लगता, लज्जित होता और मद का त्याग करने लगता। उसने कौर लेकर भी अवज्ञा से छोड़ दिया, इसपर महावत ने कुपित होकर खाने के लिये हठ किया तो उसने मद से अलसा कर आखें बन्द कर लीं। बहुत प्रयत करने पर रह-रहकर अनादर से कौर ले लेता था। आधे चबाये हुए तमाल-पल्व के रस की काली धारा धीरे धीरे मद के समान उसके मुँह से चू रही थी। दर्प से वह मानों काँप रहा था, शौर्य से जीवित
१. दलन्त।
Page 190
द्वितीय उच्छ्वास: १०६
दर्पेण, श्वसन्तमिव शौर्येण, मूर्च्छन्तमिव मदेन, त्रुट्यन्तमिव तारुएयेन, द्रवन्तमिव दानेन, वल्गन्तमिव, बलेन, मादन्तमिव मानेन, उद्यन्त- मिवोत्साहेन, ताम्यन्तमिव तेजसा, लिम्पन्तमिव लावएयेन, सिञ्व्न्त- मिव सौभाग्येन स्निग्धं नखेषु, परुषं रोमविषये, गुरुंमुखे, सच्छिष्यं विनये, मृदुं शिरसि, दृढं परिचयेषु, ह्रस्वं स्कन्धबन्धे, दीर्घमायुषि, दरिद्रमुदरे, सततप्रवृतं दाने, बलभद्रं मद्लीलासु, कुलकलत्रमायत्त तासु, जिनं क्षमासु, वह्नितर्ष क्ोधमोत्तेषु, गरुडं नागोद्तिषु, नारदं कलहकुतूहलेषु, शुष्काशनिपातमवस्कन्देषु, मकरं वाहिनीक्षोभेषु, आशी- विषं दशनकर्मसु, वरुणं हस्तपाशाकृष्टिषु, यमवागुरामरातिसंवेष्टनेषु, स्यादि दर्पाधिकरणसमुचितक्रियाप्रतिपादनसाभिप्रायं व्याख्येयम्। स्तिग्घमिति। उकं च-'नखा: स्त्रिग्धाः सिताः शस्ताः' इति। परुषं निष्कृपम्। यश्च सिनिग्धः प्रीतिमान्स कथं परुषः प्रीतिशून्यो भवतीति विरोधः । एवं गुरुविस्तीणं:, आचा- यंश्र। विनय इति। उक्तंच-'विनये मुनिभिस्तुल्याः क्रद्धा नागाश्च राससाः। निस्त्रिंशस्याधिकत्वाच्च शखतं नागा महीपतेः ॥' इति । स्कन्धबन्धे ग्रीवामूले। दरिद्रः कृशः, दुर्गतश्च। दानं मदवारि, वितरणं च। बलभद्रो हलघरः। मदो 'दानम्, सुराकृतश्च । नागाः करिणः, सर्पाश्च। कलहो रणोऽपि। अविदितशत्ुसैन्ये पातोऽवस्कन्दः। मकरं कूर्मम्। वाहिनी सेना नदी च। दशनकरम दन्तव्यापार, दशनरूपा च क्रिया। हस्त एव पाशः, प्रशस्तहस्तो हस्तपाश इति वा। हस्ते च पाशः। वागुरा जालम्। परिणतिषु दन्तविदारणकमसु। कालं यमम् ।.शुभाशुभा-
सथा, मद से मूर्च्छित हो रहा था, जवानी से उसके अङ्ग-अङ्ग टूट रहे थे, दानजल के रूप में वह ढल रहा था, बल से मचल रहा था, मान के कारण अपने मद और भी प्रकट कर रहा था, वह अपने भड़कीले चेहरे से सबको लिप रहा था, सौभाग्य से सींच रद्दा था, खिग्धता उसके नखों में थी, परुषता उसके रोमों में, गुरुता मुख में, सच्छिष्यता विनय में, मृदुता सिर में, दृढ़ता परिचय में, हस्वता ग्रीवामूल में, लम्बी आयु, पेट छोटा और दान में हमेशा उसकी प्रवृत्ति थी, वह मदलीलाओं में बलभद अधीनता स्वीकार करने मे कुलाङ्गना, क्षमा करने में जिन, क्रोध और त्याग करने में अग्नि और वर्षा, नागों (हाथियों, सर्पो) को उठा लेने में गरुड़, झगड़े के कुतूहल में नारद, आक्रमण में शुष्क वज्रपात, वाहिनी (सेना या नदी) को क्षुभित करने में मकर, काटने में सर्प, सूँड़ से पकड़ कर खींच लेने में वरुण, शत्रुओं को घेरने में यमपाश, दाँतों का प्रहार करने में काल, सूँड़ से प्रचण्ड आघात करने में (सूर्य के ग्रहण करने में) राडु, टेढ़ी चाल में
Page 191
११० हर्षचरितम्
कालं परिणतिषु, राहुं तीदणकरग्रहणोषु, लोहिताङ्गंवक्रचारेषु, अलातचक्रं मए्डलभ्रान्तिविज्ञानेष्ु, मनोरथसंपादृकं चिन्तामणिपर्वतं विक्रमस्क दन्तमुक्ताशैलस्तम्भनिवासप्रासादमभिमानस्य, घएटाचामरमण्डनमनो हरमिच्छासंचरणविमानं मनस्वितायाः, मदधारादुर्दिनान्धकारं गन्घो- दकधारागृहं कोधस्य, सकाञ्नप्रतिभं महानिकेतनमहंकारस्य, सगएड- शैलपरस्रवणं क्रीडापर्वतमवलेपस्य, सदन्ततोरणं वत्रमन्दिरं दर्पस्य, उच्चकुम्भकूटाट्टालकविकटं संचारिगिरिदुर्ग राज्यस्य, कृतानेकबाणतिव- रसहसत्रं लोहप्राकारं पृथिव्या, शिलीमुखशतभांकारितं पारिजात-
दिकर्मचिपाकेषु च कालमहरादिरूपम्। तीचणं कृत्वा करेण हस्तेन ग्रहणम्, रविश्र वीचगकरः । लोहिताङ्गेऽङ्गारकः। वक्रं कुटिलम्। पश्चाच्च मण्डलाकृत्या भ्रान्तेम्र्र मणस्य विज्ञानानि कौशलातिशयगतिः । गोमून्रिकामण्डले त्रिविधा हि गतिः। तन्नालातचक्रमुलमुकचक्रं भ्रमणं करोति। मनोरथसपादकमिति। शेषे षष्टीसमासः। 'कर्मण्यण' इति वाडणि कृते स्वार्थे कः। दन्तौ मुक्ताशैलस्य श्वेतपाषाणस्य स्तम्भा- विव यस्य। अन्यन्न,-दन्तस्य मुक्ताशैलानां च स्तम्भा यन्न। प्रतिमा दन्तकोन्ः, देवताकृतिश्च। महानिकेतनं साधुदेवगृहम्। गण्डावेव शैलौ तत्र प्रस्त्वणं दाननि- र्यास:। सह तेन वतते निर्झरश्च। 'महतो मुक्तपाषाणान्गण्डशैलान्प्रचत्ते'। संचारी जङ्गमः। यदाह कौटिल्य :- 'हस्तिनो हि जङ्गम दुर्गम्' इति। कृतान्यनेकानि बाणैर्विवर सहस्राणि यस्य तम्। प्राकारेषु बाणानुर्स्रष्टं विचरसहस्राणि क्रियन्ते, य इन्द्रकोशा इति चाणक्यादिषु प्रसिद्धाः । भूनन्दनो राजा। "देवोद्यानं च
मंगलग्रद और मण्डलाकार भ्रमण करने में अलातचक्र था। वह विक्रम का विन्तामणि पर्वत था जो सब प्रकार के मनोर्थ को सम्पन्न करने वाला था। वह अभिमान का निवास-भवन था जिसमें मुक्ताशैल के दो खम्भे दाँतों के रूप में लगे थे। वह मनस्विता का स्वेच्छाचारी विमान था जो घण्टा और चँवर के आभूषणों से सुसज्जित था। क्रोष का वद सुगन्धित जल से भरा हुआ धारा-गृह था जिससे मद की धारा के हमेशा बरसते रहने से अन्धकार छाया हुआ था। वह अहक्कार का महानिकेतन था जिसमें सोने की मढ़ी हुई प्रतिमायें थीं। वह अवलेप का क्रीड़ापर्वत था, उसके गण्डस्थल से झरमे के रूप में मद की धारा झरती रहती थी। दर्प का वह वज्मन्दिर था जिसमें दाँतों के तोरण लगे हुए थे! वह राज्य का संचरणशील गिरिदुर्ग था, जिसके कुंभ के रूप में ऊपरी भाग में अट्टालक था। वह पृथ्वी की लौह दीवार था जिसमें बाणों की मार से हजारों छिद्र
Page 192
द्वितीय उच्छ्वास: १११
पादपं भूनन्दनस्य, तथा च संगीतगृहं कर्णतालताएडवानाम्, आपान- मण्डपं मधुपमण्डलानाम, अन्तःपुरं शृङ्गाराभरणानाम्, मद्नोत्सवं मद्लीलालास्यानाम्, अक्षुण्ण प्रदोषं नक्षत्रमालामएडलानाम्, अकाल- प्रावृट्कालं मद्महानदीपूरप्तवानाम्, अलीकशरत्समयं सप्तच्छद- वनपरिमलानाम्, अपूर्वहिमागमं शीकरनीहाराणाम्, मिध्याजलघरं गर्जिताडम्बराणां दर्पशातमपश्यत्। आसीच्चास्य चेतसि-'नूनमस्य निर्माणे गिरयो ग्राहिताः परमाणु- ताम्। कुतोऽन्यथा गौरवमिदम्। आश्चर्यमेतत्। विन्ध्यस्य दन्तावादिव- राहस्य करः' इति विस्मयमानमेवं दौवारिकोऽतवीत् 'पश्य,- मिथ्यैवालिखितां मनोरथशतैर्निःशेषनष्टां श्रियं चिन्तासाधनकल्पनाकुलधियां भूयो वने विद्विषाम्। नन्दनम्'। कर्णतालानां ताण्डवानोव ताण्डवानि। अन्यत्र,-लाभप्रधानानिताण्ड- वानि। मधुपा भ्रमरा:, विटाश्च। शङ्गारः सिन्दूरादिदानम, रसभेदश्व। अपुष्णेः -परिपूर्ण, अभ्रादिनानावृत, अपूर्वो वा। :आहिता: प्रापिताः। मिथ्यैवेति। तस्या निःशेषनष्टल्वातपुनरभावप्रसङ्गापि :- शेषेतयाद्यभिप्रायेणाह-मनोरथशतैरिति। तस्यां व्यापाररहितत्वच्छून्यमनर्कत्वा थे। पृथ्वी के नन्दनवन का वह मानों पारिजात वृक्ष था जिसमें सैकड़ों भौरे झंकार रहे थे। कानों के संचालन रूप नृत्य का वह संगीतगृह था, भौरों का आधानमण्डप था, भक्गार और आभरणों का अन्तःपुर था, मदलीला के नृत्य का मदनोत्सव था, नक्षत्रमाला (एक अलंकार) का वह कभी नष्ट न होने वाला प्रदोष था, मद की महानदी के प्रवाह का वह असामयिक वर्षोकाल था, सप्तच्छदवन के सौरभों का मिथ्या शरत्काल था। जलकण के शीकरों का वह अपूर्च समागम था। गरज तरज के आडम्बर का वह मिध्या मेघ था। . बाण ने मन में सोचा-निश्चय ही दर्पशात के बनाने में पर्वत के परमाणु लगे होंगे, नहीं तो इसमें इतनी गुरुता कहां से आती? आश्चर्य होता है। यह हाथी क्या है? दाँतों वाला विन्ध्य पर्वत है। अथवा सूँड़ से युक्त भगवान् आदिवराह है।' इस तरह आश्चर्यं में पड़े हुए बाण से दौवारिक ने कहा-'देखो- पराजित होकर वनमें भागे हुए शत्रु राजा अपनी समूल नष्ट धन-सम्पत्ति को फिर
१. अकाण्डप्रावृटू।
Page 193
११२ हर्षचरितम्
आयात: कथमप्ययं स्मृतिपथं शून्यीभवच्चेतसां नागेन्द्र: सहते न मानसगतानाशागजेन्द्रानपि।। तदेहि। पुनरप्येनं द्रत्यसि। पश्य तावद्ेवम्' इत्यभिधीयमानश्च तेन मदजलपङ्गिलकपोलपट्टपतितां मत्तामिव मदपरिमलेन मुकुलितां कथमपि तस्मादृदृष्टिमाकृष्य तेनैव दौवारिकेणोपदिश्यमानवर्त्मा समतिक्रम्य भूपालकुलसहस्त्रसंकुलानि त्रीणि कक्षान्तराणि चतुर्थे भुक्तास्थानमण्ड- पस्य पुरस्तादजिरे स्थितम, दूरादूर्ध्वस्थितेन प्रांशुना कर्णिकारगौरेण व्यायामव्यायतवपुषा शस्त्रिणा मौलेन शरीरपरिवारकलोकेन पङ्डि- स्थितेन कार्तस्वरस्तम्भमएडलेनेव परिवृतम्, आसन्नोपविष्टविशिष्टेष्ट
देवाह-सहत इत्यादि। मानसं मनः, सरोभेदोऽपि। आशा दिशा, अभिलाषोडपि।, देवमिति इत्यादौ। चक्रवर्तिनं हर्षमद्राक्ीदिति संबन्धः। मदजलेन पङ्टिले कपो- लपट्टे पतिताम्। मत्तामिवेति। मत्तश्र पतति, मुकुलितदृष्टिश्च भवति, गतिवैकल्या- दन्येन कृष्यते। भोजनं भोक्तव्यम्। भुक्ते सत्यास्थानं लोकदर्शनं तदथं मण्डप- स्तस्य। ऊर्ध्वस्थितेत्यादि साधारणम्। प्रांशुनोन्नतेन; अन्यत्र,-प्रकृष्टा अंशवो यस्य तेन। कर्णिकारमारग्वधपुष्पम्। व्यायाम: श्रमः। व्यायतं विभक्ताघयवम्, विशे- षेण दीघं च। शस्त्रिणा सायुधेन, स्तम्भा अपि शस्त्रेण वध्यन्ते। मौलमृतकश्रेणि- मित्रामित्राटविकमेदेन षटप्रकारा: सहाया भवन्ति। अन्यत्र,-मूले सुघ्ने भको मौलम्। बुध्नप्रतिष्ठमित्यर्थः । पक्किस्थितेनेति साधारणम्। कार्तस्वरं सुवर्णम, यस्योद्षृष्यमाणस्य सतः कुङ्गुमस्येव रागो जायते; सौगन्ध्यं च तद्धरिचन्दनम्।
से प्राप्त करने के सैकडों मनोरथों की चिन्तापूर्ण कल्पना करने लगते हैं, पर किसी प्रकार जब उन्हें दर्पशात का स्मरण हो जाता है तब अत्यन्त निराश हो जाते हैं। इस प्रकार यह गजराज मन के आशारूपी गजेन्द्रों को भी सद्द नहीं पाता।' तो चलो, फिर इसे देखन,। तब तक महाराज के दर्शन करो। दौवारिक के इस प्रकार कहने पर बाण ने दर्पशात के मदजल से पंकिल गण्डस्थल पर पड़ी हुई मतवाली और मद के सौरभ से कुछ अलसाई हुई अपनी दृष्टि को किसी प्रकार फेर लिया और. उसके द्वारा बताये मार्ग से चलकर हजारों राजाओं से मरी ड्योढ़ियों को पार करते हुये चौथी में पहुंच कर चक्रवर्ती महदाराज हर्ष को देखा। वे भुक्तास्थानमण्डप के सामने आंगन में बैठे हुए थे। कुछ दूर पर दृढ़ होकर खड़े हुए, कर्णिकार के समान गौर वर्ण वाले, व्यायाम से गठीले शरीर वाले, शस्धारी पुस्तैनी अंगरक्षक उनके चारों ओर सोने के स्तम्म के समान पंक्ति में खड़े थे। उनके समीप विशिष्ट और प्रेमी जन
Page 194
द्वितीय उच्छ्ास: ११३
लोकम्, हरिचन्दनरसप्रक्षालिते तुषारशीकरशीतलतले दन्तपाएडुरपादे शशिमय इष मुक्ताशैलशिलापट्टशयने समुपविष्टम्, शयनीयपर्यन्तविन्यस्ते समर्पित सकल विभ्रहभारं भुजे,दिङाखविसर्पिणि देहप्रभाविताने विततमणि- मयूखे घर्मसमयसुभगे सरसीव मृदुमृणालजालजटिलजले सराजकं रम- माणम्, तेजसः परमारुभिरिव केवलैर्निमितम्, अनिच्छन्तमपि बलादा- रोपितमिव सिंहासनम्, सर्वावयवेषु सर्वलक्षणर्गृहीतम्, गृहीतब्रह्मचर्य- मालिङ्गितं राजलच्म्या, प्रतिपन्नासिधाराधारणव्रतमविसंवादिनं राजषिम्, शशिमय इति वच्यमाणाभिप्रायेण। तुषारेत्यादिना शीतत्वममुष्य दर्शयति। दन्ते तद्वच्च पाण्डुरे पादे। रश्मयोऽपि पादाः। मुक्तत्यादिना शुककृतयापि शशिमय इवेत्येतदेव पोषयति। विग्रहः काय, रणश्च। धर्मेत्यादि। मणीनां स्वभावत एव शीतत्वात्तदीया मयूखा अपि ह्रादयन्ति। यो हि बलवानारोप्यते स सर्वाङ्गेषु नगृद्यते। गृह्ीतन्रह्मचयमिति। स्वदारसंतुष्ट ऋतुकालगामी। 'गृहस्थोचितव्यापारो ब्रह्मचार्येव' इति श्रुतेः। यत्वेवमनुश्रूयते-'यावन्मया न सकला जिता भूमिस्ता वन्मे ब्रह्मचर्यम्' इति श्रीहर्षः प्रतिज्ञातवान्। द्वादशभिश्र व्षैरजित्वा तां महिषीम- ब्रवीत्-'प्रतिज्ञा मे निर्व्यूढा' इति। ततो रोषात 'अहमपि द्वादशवर्ष ब्रह्मचर्य चरामि' इति सा प्रतिज्ञामकरोत्। इति ब्रह्मचर्येणाज्ञाकालोऽतिवाहितः। यश्र गृहीतब्रह्मचर्यः स कथं योषितालिङ्गयत इति विरोध:। असिधारा खङ्गधारा, वतविशेषश्र। यत्र स्त्रीपुंसावकपटो ब्रहचर्येण तिष्ठतः । यश्च प्रतिपश्नेषु विश्वा- सितेषु खङ्गधारां पातयति स कस्मान्न विसंवदते; नान्यथा भवति कथं च राज- पिरसावुच्यत इति विरोध:। यश्च राजर्षिरुत्तममुनिर्गृहीतासिधारो ब्रह्मचारी च बैठे थे। संगमर्मर की चौकी पर वे विराजमान थे जो हरिचन्दन के रस से धुली हुई, बर्फ के फुददारे की तरह ठंढी, एवं हाथीदाँत के बने उजले गोड़ों वाली थी, मानों चन्द्र को गढ़ कर बनाई गई हो। शयन के सिरे की ओर टिकी हुई भुजा पर वे सारे शरीर का भार डाले थे। उनके शरीर का प्रभा-वितान दिशाओं में फैल रहा था, मानों वे कोमल मृणालों से भरे तालाब में ग्रीष्म के समय उन राजाओं के साथ खान का आनन्द के रहे थे, मानों केवल तेज के परमाणुओं से उनका निर्माण हुआ था। ऐसा लगता था कि उनकी इच्छा के विरुद्ध उन्हें सिंहासन पर बैठने के लिए बाध्य किया गया था। उनके समस्त अंगों में सब के सब लक्षण दिखाई दे रहे थे। बह्चर्य ग्रहण करके भी राजलक्ष्मी से आलिङ्गित थे। उन्होंने असिधाराव्रत लिया था और वे सदा १. हर्ष ने राज्यवर्धन की मृत्यु के बाद यह प्रतिशा की थी कि जब तक मैं सम्पूर्ण भूमि की दिग्विजय न कर लूंगा तब तक ब्रह्मचर्य का पालन करूँगा। ८ ह० घ०
Page 195
११४ हर्षचरितम् विषमराजमार्गविनिहितपदस्खलनभियेव सुलग्नं धर्म, सकलभूपालपरि- त्यक्तेन भीतेनेव लब्धवाचा सर्वात्मना सत्येन सेव्यमानम्, आसन्नवार विलासिनी प्रतियातनाभिश्चरणनखपातिनी भिर्दिग्भिरिव दशभिर्विग्रहावजि ताभि: प्रणम्यमानम्, दी घैदिगन्तपातिभिर्दृष्टिपातैर्लो क पा ला ना कृता कृतमिव प्रत्यवेक्षमाणम् मणिपादपीठपृष्ठप्रतिष्ठितकरेणोपरिगमनाभ्यनुज्ञां मृग्य माणमिव दिवसकरेण, भूषणप्रभासमुत्सारणबद्धपर्यन्तमण्डलेन प्रद- क्षिणीक्रियमाणमिव दिवसेन, अप्रणमद्धिगिरिभिरपिR दूयमानं, शौर्यो- ष्मणा फेनायमानमिव चन्दनघवलं लावएयजलधिमुद्वहन्तमेकराज्यो- र्जितेन, निजप्रतिबिम्बान्यपि नृपचक्रचूडामणिधृतान्यसहमानमिव, दर्पदुःखासिकया चामरानिलनिभेन बहुधेव श्वसन्तीं राजलक्ष्मीं दधानम्, स कयाचिदालिङ्गयेत। विषमोऽशक्यानुष्ठानो नतोन्नतरूपः। मार्गो व्यवहार पन्थाश्च। विषमे पथि च स्खलति येन क्वचित्सुलग्नेन भूयते। लब्धवाचेति। सत्यस्य वागेवाश्रयणीयश्च। सर्वैस्त्यक्तः सन्भीतः संस्त्वां त्यजामीति वाचं लब्ध्वान्यं सेवते, वारविलासिनी शरीरोपचारचतुरा सुख्यललनाप्रतिबिम्बम्। दशमिरिति। नखानां दिशां च दशसंख्याकत्वात्। मणिपादेति। मणिसंबन्धप्र- तिष्ठानमेव पोषयति। करो हस्तोऽपि। फेनायमानमिति। जलं संतापेन सफेनं
एकरस रहने वाले रानर्षि थे। टेढ़े-मेढ़े राजमार्ग (राजा के पद) पर पैर फिसलने के भय से मानों उन्होंने धर्म का आश्रय लिया था। मानों सत्य दूसरे राजाओं से तिरस्कृत होकर डरते-डरते वचन लेकर सब प्रकार से उन्हीं की सेवा में तत्पर था। पास में एक वेश्या (चामरग्राहिणी) खड़ी थी जिसकी परछाइयाँ उनके चरण के नखों पर पड रही थीं, मानों दसो दिशाएं शरीर धारण करके उनको प्रणाम कर रही हों। वे दूरा तक लम्बे दृष्टिपात करते हुए मानों लोकपालों की गलती-सही देख रहे थे। सूर्य की किरणें उनके मणिमय पादपीठ पर पड रही थीं मानों वह आकाश में दूर जाने के लिए सम्राट की अनुमति पानें की हच्छा से प्रार्थना कर रहा था। आभूषणों की प्रभा से उनके चारों ओर मंडल-सा बन गया था मानों दिन उनकी प्रदक्षिणा कर रहा हो। उन्नत होने के कारण न झुकने वाले पर्वत भी मानों उनसे प्रभावित थे। वह उरु चन्दन के सदृश उज्जवल लावण्य के समुद्र को धारण कर रहे थे जो उनके ऐकाधिपत्य के बढ़े शौर्य के प्रताप से खौल कर फेनिल हो रहा था। अपने ही प्रतिबिम्बों को जो राजाओं की चूडामणियों में पड रहे थे, सहन नहीं कर पाते थे। चंवर की हवा के १. मिव गलितोष्मणा दिवसेन। २. भूमृद्धिर्दूयमानं।
Page 196
द्वितीय उच्छास: ११५
सकलमिव चतुःसमुद्रलावण्यमादायोत्थितया श्रिया समुपश्लिष्टम्, झाभरणमणिकिस्णप्रभाजाल जायमानानीन्द्रधनुःसहस्राणीन्द्रप्राभृत प्रहि- तानि विलभमानमिव, राज्ञां संभाषशोषु परित्यक्तमपि मधु वर्षन्तम्,
दर्शयन्तम्, प्रसादेषु निश्लामपि श्रियं स्थाने स्थाने स्थापयन्तम्, वीरगोष्ठीषु पुलकितेन कपोलस्थलेनानुरागसंदेशमिवोपांशु रणश्रियः शृएव- न्तम्, अतिकान्तसुभटकलहालापेषु स्नेवृष्टिमिव दृष्टििष्टे कृपाणे पातय- न्तम्, परिहासस्मितेषु गुरुप्रतापभीतस्य राजकस्य स्वच्छमाशयमिव दशनांशुभि: कथयन्तम, सकललोकहदयस्थितमपि न्याये तिष्ठन्तम, भवति। असहमानमिवेति। कथं सामान्येन समान इति। सकलमित्यादि। सकल- पदेन चतुःशब्देन च शौरेरस्य विशेषमाह। यतो लवणत्वस्य तत्राद्यापि शिष्यमा- णत्वात्। अलं लावण्यमादाय। एकस्माच्च समुद्रादुत्थाय लच्त्म्या शौरि: समुप- ्िष्टः। लावण्यं लवणता, सौन्दर्य च। प्राभृतं ढौकनिकम्। मघु मद्यम्, अमृतं च। विस्त्रम्भ आश्वासः। उपांश्वप्रकटम्। अतिक्रान्ते कलहे रणे शस्त्राणां स्नेहो दीयते रुधिरादिसलिलनिवारणाय। स्वच्छ निर्मलम्। सुप्रसादमाशयं भावं, प्रकृष्टतापभी- तस्य च स्वच्छो निर्मल आशयो जलाधारो दृश्यते। अत्र प्रतापेत्यादि प्रकरणसाहं- चर्यात्स्वच्छतान्यथानुपपत्या च जलशब्दं विना जलाशय एव प्रतीयते। न्याये तिष्ठन्तम्। न्यायममु्जन्तमित्यर्थः। य सर्वेषां हृदयस्थितः स एकस्मिन्नेव तिष्ठ बहदाने दर्प के दुःख से बार-बार साँस ले छोढ़ती हुई राजलक्षमी को धारण कर रहे बे, मानों चारों समुद्रों के लावण्य को लेकर निकली हुई श्री ने उनका आर्लिंगन किया था, मानों उपहार के रूप में इन्द्र द्वारा भेजे गए उनके आभरणों की प्रमा से हजारों इन्द्रधनुष बन गए थे, मानों उपहार के रूप में इन्द्र ने भेजा हो। राजाओं के साथ बातचीत के प्रसंग में छुटे हुए भी मधु (मदिरा अथवा मधुरस) की मानों वर्षा कर रहे थे। कविता की गोष्ठियों में न पिए हुए अमृत को भी मानों उगल रहे थे। विस्रंमालाप करते हुए अपने अनाकृष्ट हृदय को मानों दिखा रहे थे। प्रसन्न होकर स्थान-स्थान में अपनी निश्चल श्री को भी अर्पित कर रहे थे। वीरगोष्ठियों में उनके कपोल रोमांच से भर आए थे मानो एकान्त में रणश्री द्वारा भेजे गए अनुरागसंदेश को सुन रहे थे। बड़े बड़े योद्ाओं की बातचीत के प्रसग के बाद अपने प्रिय कृपाण पर दृष्टिपात कर रहे थे। हॅसी-मजाक में मुस्कुराते हुए वे अपने प्रचंड प्रताप से भीत राजाओं के प्रति दाँत की किरणों से अपने स्वच्छ मनोभाव को व्यक्त कर रहे थे। सारे जन-समूह के हृदय में स्थित होकर भी न्याय में स्थिर थे। उनमें लक्ष्मी का
Page 197
११६ हर्षचरितम्
अगोचरे गुणानामभूमौ सौभाग्यानामविषये वरप्रदानानामशक्य आशि- षाममार्गे मनोरथानामतिदूरे दैवस्यादिश्युपमानानामसाध्ये धर्मस्या दष्टपूर्वे लक्ष्म्या महत्त्वे स्थितम्, अरुणपादपल्लवेन सुगतमन्थरोरुणा वज्रायुधनिष्ठुरप्रकोष्ठपृष्ठेन वृषस्कन्घेन भास्वद्विम्बाधरेण प्रसन्नावलो- कितेन चन्द्रमुखेन कृष्णकेशेन वपुषा सर्वदेवतावतारमिवकन्र दर्श- यन्तम्, अपि च मांसलमयूखमालामलिनित महीळले महति महार्हे माणि- क्यमालामण्डितमेखले महानीलमये पादपीठे कलिकालशिरसीव सलीलं विन्यस्तवामचरणम्, आक्रान्तकालियफणाचक्रवालं बालमिव पुएड- रीकाक्षम्, क्षौमपाण्डुरेण चरणनखदीघितिप्रतानेन प्रसरता महीं महादेवीपट्टबन्घेनेव महिमानमारोपयन्तम्, अप्रणतलोकपालकोपेने-
तीति विरोध:। अरुणो लोहितः, अनूरुश्च। शोभनं गमनं ययोस्तौ मन्थरावूरू यस्य। बुद्धश्च सुगतः। वज्राख्यमायुधं तद्विच्िष्ठुरं कठोरं प्रकोष्ठस्य पृष्ठं यस्य तेन। इन्द्र- श्रास्य वज्नमायुधम्। 'प्रकोष्ठमन्तरं विद्यादरत्निमणिबन्धयोः'। वृषो दान्तः धर्मश्च। भास्वन्वास्वरम, रविश्च भास्वान्। बिम्बं फलभेद:, मण्डलं च। अवलोकितं वीच्ि तम्, बुद्धिभेदश्चावलोकितः। कृष्णः काल, हरिश्र कृष्णः । कलिकालेति। कलिका लस्य मलिनत्वादेवमुप्ेक्षा। वामपादेन पराभवनीयत्वमेव पोष्यते। कालियों
उत्कर्ष था जो गुणो का अगोचर, सौभाग्य का अभूमि, वरदान का अविषय, आशीर्वचनों का अशक्य, मनोरथों का अमार्ग, भाग्य से भी अतिदूर, उपमानों का अविषय, एवं धर्म का असाध्य था। अपने आप को समस्त देवताओं के अवतार के रूप में प्रकट कर रहे थे, उनके पादपल्लव अरुण (लाल, सूर्य का सारथी अरुण )े सुगत (बुद्ध) अर्थात् सुन्दर गमन करने वाले और मन्दगामी दोनों ऊरु, हाथ के गट्ट वज्र के समान ( वज्रायुध =इन्द्र) कड़े, वृष (बैल, धर्म) के समान कंधे, चमकते हुए (भास्वत=सूर्य) बिम्बाधर, दृष्टिपात (अवलोकितेश्वर) प्रसन्न, चन्द्र के सदृश सुख एवं केश काले (कृष्ण) थे। सम्राट् का बायाँ पैर मदानीलमणि के बहुमूल्य विविध रल्नों से मंडित पादपोठ पर रखा हुआ था जिसकी गहरी कृष्ण वर्ण की आमा चारों ओर फैल रही थी मानों उन्होंने कलिकाल के सिर पर अपना पैर रख दिया हो। अथवा बालक श्रीकृष्ण ने कालिय नाग के फनों पर आक्रमण किया हो। क्षौम वस्र के समान उनके चरणों के नखों की रश्मियाँ फैलती थीं मानों पृथिवी को पटबंध द्वारा राजमहिषी के पद पर प्रतिष्ठित कर रहे थे। सम्राट् के दोनों चरण प्रणत होने वाले लोकपालों पर क्रोध के कारण मानो लाल हो रहे थे, राजाओं के मुकुट में पझमराग
Page 198
द्वितीय उच्छ्ास: ११७ वातिलोहितौ सकलनृपतिमौलिमालास्वतिपीतं पद्मरागरत्नातपमिव चमन्तौ सर्वतेजस्विमएडलास्तमयसंध्यामिव धारयन्तावशेषराजककुसुम-
भ्रान्तर्भ्रमरमएडलरमित्रोत्तमाङ्गैरिव मुहूर्तमप्यविरहितौ संवाहनतत्परायाः श्रियो विकचरक्तपङ्कजवनवासभवनानीव कल्पयन्तौ जलजशङ्गमीन- मकरसनाथतलतया कथितचतुरम्भोधिभोगचिह्नाविव चरणौ दधा- नम्, दिङनागदन्तमुसलाभ्याभिव विकटमकरमुख प्रतिबन्धबन्धुराभ्यामु- द्वेललावण्यपयोधिप्रवाहाभ्यामिव फेनाहितशोभाभ्यां कलाचन्दनद्रुमा- भ्यामिव भोगिमण्डलशिरोरत्नरश्मिरज्यमानमूलाभ्यां हृदयारोपितभूभार- धारणमाणिक्यस्तम्भाभ्यामूरुदण्डाभ्यां विराजमानम्, अमृतफेनपिणड-
पंयोधौतेन पाएडुना मेखलामणिमयूखखचितेन नितम्बबिम्बव्यासङ्गिना विमल- नेत्रसूत्रनिवेशशोभिनाघरवाससा वासुकिनिर्मोकेशेव मन्दरं द्योतमानम्, अघनेन सतारागयोनोपरिकृतेन द्वितीयाम्बरेण भुव- नागभेदः। पुण्डरीकाक्षमिति राज्ञो विशेषणम्। तेजस्विनो वीराः, आदित्याक्च। जलजेत्यादीनि महाराजविशेषणानि लक्षणानि। एवमादि च संभवति। मकर मुखं जानुसंधि: मकरमुखचिह्वितान्तकपोलश्। उद्दलतया लावण्यस्य समु छुलद्ूपत्वमाह। फेनो रससंतान, डिण्डीरश्र । भोगिनो नृपा:, सर्पाश्च। ्रफेनवतैश्र पाण्डु। मेखला रशना, पर्वतमध्यभूमिश्च। पयो जलम, न्षीरं च। नेत्रसूत्नं पट्टसूत्रम, मन्थनरज्जुश्च। अघनेन छातेन, अनभ्रेण च। तारा: सूत्रबिन्दवः मणि का आतप वमन कर रहे थे, मानों समस्त तैजस्वियों के अस्त हो जाने के कारण संध्याराग को धारण कर रहे थे, समस्त राजाओं के सिर की पुष्परचित माल के मधुरस बरस रहे थे, सामन्तों के केशविन्यास की माला की सुगन्ध में लुभाए हुए मौरे शत्रुओं के सिर के रूप में चरणों को नही छोडते, सेवा में लीन लक्ष्मी के निवास के लिए खिले हुए लाल कमलों के मवनों को मानों बना रहे थे, तलवे में कमल, शंख, मछली और मकर के चिह्न थे जिनसे व्यक्त होता था कि उन्होंने चारों समुदों के उपमोग के चिह्नों को प्राप्त किया था। उनकी दोनों जाँघे दिग्गजों के मुसल जैसे दाँतों के समान थीं, मकर के विकट मुह के प्रतिबंध से ऊपर-नीचे तरंगित होते हुए लावण्य- समुद्र के दो प्रवाह के सदश थीं, जिसमें फेनों द्वारा शोमा बढ़ गई थी, कला के चन्दनवृद्द की- माँति थीं जो भोगिमण्डल (धनिकसमूह, स्पमण्डल) के सिर के रतों की रशमियों से मूल में रंजित हो रही थीं, मानों हृदय पर पृथिवी के मार को धारण करने के लिए दो बड़े बड़े खम्मे गाड़ दिए गए हों। वासकि सर्प के केंचुल से मंदराचळे
Page 199
११८ हर्षचरितम्
नाभोगमिव भासमानम्, इभपतिदशनमुसलसहस्रोल्लेखकठिनमसृरो- नापर्याप्ताम्बर प्रथिन्ना विविधवाहिनीसंक्षोभकलकलसंमर्दसहिप्णुना कैला समिव महता स्फटिकत टेनोरुणोर:कपाटेन विराजमानम्, श्रीसरस्वत्यों रुरोवदनोपभोगविभागसूत्रेरोव पातितेन शेषेरेव च तब्भुजस्तम्भविन्य- स्तसमस्तभूभारलब्धविश्रान्ति सुखप्रसुपेन हारदण्डेन परिवलितकन्धरम, जीवितावधिगृहीतसर्वस्वमहादानदीक्षाचीरेशव हारमुक्ताफलानां किरण निकरेण प्रावृतवक्ष:स्थलम्, अजजिगीपया वालैमुजैरिवापर: प्ररोहद्टि बोहूपधानशायिन्याः श्रियाः कर्णोत्पलमधुरसधारासंतानैरिव गलद्विर्भु- जजन्मनः प्रतापस्य निर्गमनमागैरिवाविभवद्भिररुणः के यूररत्नक्रिा णड रुभयतःप्रसारितमणिमयपक्षवितानमिव माणिक्यमहीधरम्, सकल-
नक्षत्राणि च। अम्बरं वास:, नभश्र। इभपतीत्यादि साधारणम्। अपर्याप्तमम्बरं वासो यस्य तादक्प्रथिमा यस्य, अम्बरं च खम्। वाहिनी सेना, नदी च। अन्यपर्वतसाधारण्येऽपि छायावत्वादुन्नतत्वाच्च केलासमिवेत्युक्तम्। हारेत्यादिना उरुत्वं काठिन्यमाह। परिवलिता। 'परिवेष्टिता-' इति पाठे व्याप्ेत्यर्थः। भजो हरिः। भुजेत्यादिना सेनादिकृतं नयादिकृतं च प्रतापं व्यवच्छिनत्ति। माणिक्य-
पर्वत की शोभा होती है उसी प्रकार उनका अधोवस्त्र अत्यन्त महीन, श्रेत फेन की तरह, मेखलामणि की किरणों से खचित, नितम्बों से सटा हुआ था और उसके ऊपर रेशम का पटका लगा हुआ था। दूसरा वस्त्र उत्तरीय था-जिसमें जामदानी की भाँति छोटे छोटे तारे या सूत्रबिन्दु कढ़े हुए थे, वह सम्राट को उस प्रकार शोभित कर रह्ा था जैसे तारों-भरा आसमान मुवनाभोग को। जैसे कैलास-पर्वत का स्फटिक तड ऐेरावत के दाँतों के हजारों प्रहार से कठिन और चिकना हो गया है और आकाश के लिए जिसका विस्तार पर्याप्त नही, एवं विविध नदियों के कोलाहलपूर्ण संमर्द को जो सहता है उसी प्रकार सम्राट का उरःकपाट भी गजों के दशनों के घात-प्रतिघात से कठिन और कोमल, एवं विविध सेनाओं के कोलाहल में भी क्षुब्ध न होने वाला था। उनका हारदंड कंधे से घिर कर लटक रहा था, मानों वह लक्ष्मी और सरस्वती के क्रम से वक्ष और मुख के उपभोग का विभाग-सूत्र था, अथव्रा मानों शेषनाग सम्राट की झुज़ाओं पर सारे पृथिवी के भार को रख कर विश्राम की नींद ले रहे हो। हार में पिरोई हुई मुक्ताओं की किरणे फैलकर उनके वक्ष में लिपट रद्दी थीं मानों सम्राट ने जो प्रति पाँचवें वर्ष सर्वस्वदक्षिण महदादान दिए हैं उन्ही के दीक्षावस्त्र हों। उनके विजाइठ के रलनों की दंडाकार किरणे उनके दोनों ओर फैल रह्दी थीं, मानों चतुर्मुज
Page 200
द्वितीय उच्छास: ११६
लोकालोकमागार्गलेन चतुरुदधिपरिच्तेपखातशातकुम्भशिलाप्रकारेण
तिदीर्घदोर्दएडयुगलेन दिशां दिक्पालानां च युगपदायतिमपहरन्तम्, सोदर्यल््मीचुम्बनलोभेन कौस्तुभमऐोरिव मुखावयवतां गतस्याघरस्य गलता रागेण पारिजातपल्लवरसेनेव सिञ्च्न्तं दिङ्मुखानि, अन्तरान्तरा सुहत्परिहासस्मितैः प्रकीर्यमाणविमलदशनशिखाप्रतानैः प्रकृतिमूढाया राजश्रियाः प्रज्ञालोकमिव दर्शयन्तम्, मुखजनितेन्दुसन्देहागतानि कुमुदिनीवनानीव प्रेषयन्तम्, स्फुटस्फटिकधवलद्शनपङ्गिकृतकुमुद- वनशङ्काप्रविष्ां शरज्ज्योत्सामिव विसर्जयन्तम्, मदिरामृतपारिजात- गन्धगर्भेण भरितसकलककुभा मुखामोदेनामृतमथनदिवसभिव सृज- सुत्कृष्टो मणिः। चतुर्णासुद्धीनां संबन्धी परिक्षेप एव खातं परिखा यस्य स -
तादग्दार््याच्छिलाप्राकार इव तेन। परिखां कृत्वान्तरे प्राकारो दीयते इति स्थिति:।
विष्णु को जीतने की इच्छा रखने वाले सम्राट् के दो और हाथ उद्धिन्न हो रहे हों, अथवा विष्णुतुल्य सम्राट की भुजाओं को उपधान बना कर सोने वाली लक्ष्मी के कर्णोत्पल का मधु रस धारारूप में प्रवाहित होकर चू रहा हो, मानों उनकी भुजाओं से उत्पन्न होने वाले प्रताप के निकलने के लिए वे मार्ग हो, इस प्रकार वे उन किरण- दण्डों से मणिमय पक्षवितान को फैलाए हुए माणिक्यपर्वत के समान विराजमान थे। वे अपने दोनों अतिदीर्घ भुजदडों से दिशाओं के विस्तार और दिक्पालों के प्रताप को एक काल में हर ले रहे थे, मानों उनके वे भुजदड सारे ससार के (वीर्यशाली लोगों के) तेजमार्ग को अवरुद्ध कर देने वाले अर्गलादंड हों, मानों चारों समुद्रों के घेरे की खाई में सुवर्ण के चट्टानों को जोड़कर बनाए गए प्राकार हो; समस्त राजसमूद रूपी इंसों के रहने के लिए वज्र के पिंजड़े हो; भुवनलद्मी के स्वागत के अवसर पर मंगलाथे लगाए जाने वाले बड़े बड़े मणिमय तोरण हों। मानों उनका कौस्तुम मणि के समान अधर अपनी बहन लक्षमी को चूमने के लिए मुख का अवयब बन गया हो; ऐसे अधर से पारिज़ञातपलव के रस के समान द्रवित होते हुए राग से मानों वे दिशाओं को सीच रहे थे। बीच-बीच में मित्रों के साथ हँसी मजाक के प्रसंग में, सम्राट हँस पड़ते तो उनके दाँतों की निर्मल किरणें चारों ओर फैल जातीं मानों प्रकृतिमुग्धा राजलक्ष्मी की प्रज्ञा के आलोक हो, अथवा उन किरणों के रूप में मुख को चन्द्र समझ कर पहुँचे हुए कुमुदवनों को मानों वे लौटा रहे थे; स्फटिक के समान जड़े हुए दाँतों को कुमुद- वन समझ कर प्रविष्ट हुई शारदी ज्योत्सा को मानों वापिस कर रहे थे। उनके मुख से मदिरा, अमृत और पारिजात के मुखवास की मिली हुई सुगन्ध निकल रही थी
Page 201
१२० हषचरितम्
वाधोमुखेन नासावंशेन, चक्षुषः क्षीरस्त्रिग्धस्य धवलित्रा दिङ्मुखान्यपूर्को वदन चन्द्रोद योद्वेलक्षीरोदोक्पावितानीव कुर्वाणम्, विमलकपोल फलकप्रति- बिम्बितां चामरग्राहिणीं विग्रहिणीमिव मुखनिवासिनीं सरस्वतीं दधानम्, अरुगोन चूडामणिशोचिषा सरस्वतीर्ष्याकुपितलक्ष्मीप्रसादनलग्नेन चरणालक्तकेनेव लोहितायतललाटतटम्, आपाटलांशुतन्त्रीसंतानवल यिनीं कुण्डलमणिकुटिलकोटिबालवीणामनवरतचलितचरणानां वादय तामुपवीणयतामिव स्वरव्याकरणविवेकविशारदम्, श्रवणावतंसमधुकर- कुलानां कलक्कणितमाकर्णयन्तम्, उत्फुल्लमालतीमयेन राजलद्त्म्याः कचग्रहलीला लग्नेन नखज्योत्स्नावलयेनेव मुखशशिपरिवेषमण्डलेन मुएड- राजहंसा राजोत्तमा:, हंसमेदाश्ष। आयतिदैर्ध्यम, प्रतापश्च। कर्णिका कोशः, चक्रं च। आपीयमानं श्वाससौरभं यस्य तम्। अधोमुखेनेति। अनेन सुलचयतवं सौरभस्थ तथाSSपीयमानानुमति दर्शयति। अंशुरेव तन्श्रीसंतान: स एव वलया- कारत्वाद्वलयं विद्यते यस्यास्ताम्। कुण्डलमणिकुटिलकोटिमेव बालवीणां सप्त- तन्त्रीकां विपञ्जीं वादयताम्। अनवरतेत्यादिना व्यापारसादृश्येनोक्तम्। वद्र- (वादय)तामिति। वीणयोपगायतामुपवीणयतामिति गानस्य प्राधान्यं प्रतिपा- जिससे व्यक्त हो रहा था कि अमृतमथन के दिन को पुनः प्रतिष्ठित कर रहे थे। सम्राट् का खिले हुए मुख-कमल के बीज कोश के सदृश अधोमुख नासावंश था जिससे वे निरन्तर सुगन्ध से भरी साँस ले रहे थे। क्षीर के समान स्ितिग्ध अपनी आँखों की सफेदी द्वारा मुख रूपी चन्द्र के उदित होने से क्षोरसमुद्र में होने वाली खलबली क दृश्य उपस्थित कर रहे थे। उनके निर्मल कपोलफलक पर समीप में खड़ी चामर ग्राहिणी (चवर डुलाने वाली स्त्री) प्रतिबिम्धित हो रही थी मानों शरीरिणी होकर मुख में निवास करने वाली सरस्वती को वे धारण कर रहे थे। उनके चौड़े ललाट पर चूड़ामणि की अरुण किरणें छिटक रह्दी थीं, मानों सरस्वती की ईर्ष्या से कुपित हुई लक्ष्मी के प्रसादन के लिए पैर पड़ते हुए इनके ललाट पर उसका आलता लग गया हो। इनके कर्णावतंस पर बैठकर मौरे कुंडलमणि की बाल वीणा के कुछ लाल वर्ण वाले किरण रूपी तारों पर स्वर का विस्तार और विवेक करते हुए जो गा रहे थे उसे वे ध्यान से सुन रहे थे। उनके बालों में मुंडमाला बँधी थी जिसमें खिले हुए मालती के फूल थे, माने कचग्रह के अवसर पर राजलक्ष्मी के नखों की कुछ किरणें वहाँ फँस कर रह गई हों अथवा वह मानों उनके मुख-चन्द्र के चारों ओर घिरी हुई परिषि हो। उनके शिखंडा
Page 202
द्वितीय उच्छ्वास: १२१
मालागुेन परिकलितकेशान्तम्, शिखएडाभरणभुवा मुक्ताफलालोकेन मरकतमणिकिरणकलापेन चान्योन्यसंवलनवृजिनेन प्रयागप्रवाह्वेणि- कावारिणोवागत्य स्वयमभिषिच्धमानम्, श्रमजलविलीनबहलकृष्णागुरु- पङ्कतिलककलङ्ककल्पितेन कालिन्ना प्रार्थनाचाटुचतुरचरणपतनशत- श्यामिकाकियोनेव नीलायमानललाटेन्दुलेखाभिः क्षुभितमानसोद्गतै- रुत्कलिकाकलापैरिव हारैरुल्लसद्भिरवष्टभ्यमानाभिर्विलासवल्गनचटुलै भूलताकल्पैरीरष्यया श्रियमिव तर्जयन्तीभिरायामिभिः श्वसितैरविरल- परिमलर्मलयमारुतमयैः पाशरिवाकर्षन्तीभिर्विकटबकुलावलीवराटक. वेष्टितमुखबृहद्धिः स्तनकलशैः स्वदारसंतोषरसमिवाशेषमुद्धरन्तीभिः
दयति। स्वरव्याकरणविशारदमित्यादिना गानं दर्शयति। परिवेष: परिधिः। वृजिनेन शकलेन, कलुषेण वा। प्रयागो गङ्गायमुनासंगमः । तत्प्रवाहस्य वेणिका- रूपेण वारिणेव। श्रमजलेत्यादौ वारविलासिनीभि: सर्वतो विलुप्यमानमसौभाग्य- मिवेति संबन्धः। पार्थनाचाटवित्यादौ प्रार्थनादीनि सर्वाणि श्रीहर्षविषयाणि जञेयानि। मानसं सरः, चेतश्च। उत्कलिका, रुहरुहिकाः, वीचयश्च। अविरले- त्थादिना धारणं आकर्षणं वशीकरणम्, समीपप्रापणं च। विकटेत्यादिनोद्दीपनभाव- · मेव पोषयति। वराटको रज्ः। बृहद्धिरिति। बृहत्वेन हृद्यत्वमेषामाह। बृहत्वादेव व वच्यति-अशेषमिति। स्ननकलत्ैरिति। कलशैः किल रज्जुवेष्टितमुखे रसो जलमु --
भरण में मोती और मरकत दोनों लगे थे, दोनों की किरणें परस्पर मिल कर उन पर पड़ रही थीं, मानों प्रयाग से गंगा और यमुना के जल स्वयं आकर उनका अभिषेक कर रहे हों। वहाँ गणिकाएँ थीं जो उनके सौमाग्य को बढ़ा रह्दी थीं। उनके ललाट की चन्द्रलेखा पसीने से पसीज कर बहते हुए कृष्णागुरु की धार से काली पड़ गई थी, मानों प्रिय वचन बोलकर प्रार्थना करने में चतुर होने के कारण सैकड़ों बार प्रिय के चरण पर सिर पटकने से वहाँ दाग पड गया हो। उनके वक्ष पर हार उलसित हो रहे ये मानों वे उनके उथल-पुथल होते हुए मानस की वीचियाँ हो। वे इस प्रकार विलास के साथ अपनी भौहें मटकाती थीं मानों जैसे ईर्ष्या से लक्ष्मी पर तरक रही हों। मलयानिल की तरह निरन्तर निकलती हुई सुगन्धित लम्बों साँसे लेतीं तो मालूम होता कि साँसों की डोर से कुछ खींच रही हों। बकुलमाला की लम्बी-लम्बी डोर से उनके स्तन रूपी कलश वँधे हुए थे जिनसे अपनी पत्नियों में होने वाले सम्राट के सन्तोष-रस को मानों वे रिक्त्क कर रही थीं। हाँफने से हिलते हुए उनके स्तन पर हार की तरल मणियों की किरणों से मानों वे सम्राट के हृदय को सीच कर इठात अपने में प्रविष्ट
Page 203
१२२ हर्षचरितम्
कुचोत्कम्पिकाविकारप्रेङ्गितानां हारतरलमणीनां रश्मिभिराकृष्य हृदय- मिव हठात्प्रवेशयन्तीभि: प्रभामुचामाभरणमणीनां मयूखैः प्रसारितै- र्बहुभिरिव बाहुभिरालिङ्गन्तीभिजृम्भानुबन्धबन्धुरवदनारविन्दावरणी- कृतैरुत्तानै: करकिसलयैः सरभसप्रघावितानि मानसानीव निरुन्धती- 1 भिर्मदनान्घमधु करकुल कीर्यमाणकर्णकुसुमरज:कणकूणितकोणानि कुसुम- शरशरनिकरप्रहारमूर्च्छामुकुलितानीव लोचनानि चतुरं संचारयन्ती भिरन्योन्यमत्सरादाविर्भवद्भङ्ुरभ्रुकुटिविभ्रमक्षिपैः कटाक्षैः कर्णेन्दी- वराणीव ताडयन्तीभिरनिमेषदर्शनसुखरसराशि मन्थरितपत्त्मणा चक्षुषा पीतमिव कोमलकपोलपालीपतिबिम्बितं वहन्तीभिरभिलाषलीलानि- निमित्तस्मितैश्चन्द्रोदयानिव मदनसहायकाय संपाद्यन्तीभिरङ्गभङ्गवल- नान्योन्यघटितोत्तानकर वेणिकाभि: स्फुटनमुखराङ्गुलीका्डकुएडली- कियमाणनखदीधिति निवहनिभेनाकिंचित्कर कामकामुकाणीव रुषा भक्ज
द्ध्ियते। रसोऽभिलाष:, जलं च। बन्धुरं हृध्यम्। कूणितः संकोचित। मदनादि शब्दे विद्यमानेऽपि मदनान्धेत्यभिप्रायेण कुसुमसरग्रहणम्। अन्रपने कर्णपद् त्य- ज्यते। अनिमेषदशनसुखरसराशिमिव श्रीहर्षम्। प्रतिबिम्बितमिति। अथ च रसो जलादि: विमले मणिभाजनादावन्तर्वत्यपि प्रतिबिम्बितो लच्यते। करवेणिका कर रही थी। उनके चमचमाते हुए आभूषणों की किरणे इस प्रकार फैल रही थीं मानों वे सम्राट के आलिड्गन के लिए अनेक भुजाऍ पसार रही हों। जंमाई लेते हुए अपने उतान हाथों से मुँह ढॅक कर मानों वे वेग से निकल मागते हुए अपने चित्त को रोक रही थीं। बे बड़ी चतुरता से आँखे मटका रही थीं, मानों मदाध भौरें उनके कर्ण- फूल की रज उडाकर आँखों में भरते या मानों काम के निरन्तर प्रहार से मूर्च्छित होकर वे अपनी आँखे मुकुलित करती। आँखों से परस्पर मत्सर के कारण मौहें ऐच कर छोडे गए कटाक्षों से मानों अपने कर्णोत्पलों का ताड़न कर रही हों। सम्राट के निरन्तर दर्शन-सुख की राशि जिसे उन्होंने अपनी निश्चल आँखों से पी रखा था उनके कपोल पर प्रतिबिम्बित हो रही थी। मानों काम की सहायता करने के लिए अमिलाषाओं के कुतूहल से निर्निमित हँसी हँसकर बहुत से चन्द्रों को उदित कर रही थीं। कभी कभी अपने अङ्गों की तोड़-मरोड़ करते हुए हाथों की उँगलियाँ एक दूसरे में फॅसाकर इथेली ऊपर उठाए हुए नाचती थीं। उँगलियाँ चटका कर नखों की किरणों को कुंडलाकार बनाते हुए मानों काम की निकम्मी धनुहियों को क्रोध से तोड़ रही थीं। सम्राट पास में खड़ी चामरंग्राहिणी को जो धाम के पसीने से हाथ के मींग जाने और काँपने के कारण
Page 204
द्वितीय उच्छास: १२३
न्तीभिर्वारविलासिनीभिर्विलुप्य मानमसौभाग्यमिव, सर्वत:स्पर्शस्विन्न- वेपमानकरकिसलयगलितचरणारविन्दां चरणग्राहिणीं विहस्य कोणेन लीलालसं शिरसि ताडयन्तम् अनवरतकरकलितकोणतया चात्मनः प्रियां वीणामिव श्रियमपि शिक्षयन्तम्, निःस्नेह इति धनैः, अनाश्रयणीय इति दोषै:, निग्रहरुचिरितीन्द्रियेः, दुरुपसर्प इति कलिना, नीरस इति व्यसनैः, भीरुरित्ययशसा, दुर्ग्रहचित्तवृत्तिरिति चित्तभुवा, स्त्रीपर इति सरस्वत्या, षएढ इति परकलत्रै, काष्ठामुनिरिति यतिभिः, धूर्न इति वेश्याभिः, नेय इति सुर्हृा्गिः, कर्मकर इति वि्रः, सुसहाय इति परस्परानुबन्धस्थितकर द्वयाङ्गुलिविन्यासः। विलुप्यमानसौभाग्यादिना ताः सुभगा इत्यर्थः। कोणो वीणादिवादनभाण्डम्। प्रियामिति। वीणाया: श्रियाश्च विशेषणम्। निःस्नेह इत्यादौ। एतैरेकमप्यनेकधा गृह्यमाणमिति संबन्धः। षण्ढः प्रजनना- क्षमः। काष्ठा पराधारा, तत्प्रधानो मुनि. काष्ठामुनिरतिशयवांस्तपस्वी। नेय: परवशः। शन्तनुर्नाम राजा भीष्मस्य पिता वाहिन्या गङ्गायाः पतिः, अयंतु तस्मादपि महतीनां वाहिनीनां सेनानां पतिः शन्तनुरिति। 'पञ्चमी विभकके' इति पञ्चमी। भीष्मो जितकाशी जितेन्द्रियः। यतस्त्वयि त्वत्पुत्रे वा सत्यस्मद्दौहित्रस्य कुतो राज्यमिति। यदा हि दाशाधिपतिना स्वसुता मत्स्योदरोद्गता मत्स्यावती नामास्मै पिन्नर्थमर्थयते न दत्ता, तदैतेन प्रतिज्ञातम्-'नाहं राज्यं चिवाहं वा करिष्यामि' इति। अत एव ब्रह्मचार्येवाभूत। राजा च ततोऽपि जितकाशितमः, नितकाशी वा। जितेन जयेन काशते शोभते यः। तथा हि भीष्मेण रामो जितः। सर्वराजमहितं काशिराजं च जित्वा भ्रात्रथमम्बादिकन्यात्रयमनेषीत्। राजा तु उनके चरणों पर गिरता जा रहा थी, ईसत हुए अपने वाणादण्ड द्वारा उसके सिर पर धीरे से ठोंका। निरन्तर वे अपने वीणादंड को अपने हाथ में लिए रहते थे, इस प्रकार अपनी प्रिया वीणा के समान श्री को भी शिक्षा देते रहते थे। धन उन्हें समझते कि इनमें इमारे प्रति स्नेह कुछ भी नहीं; दोष कहते कि हमारे ये आश्रय के योग्य नहीं है; इन्द्रियॉ कहतीं कि सम्राट हमे निगृदीत रखना चाहते हैं; कलि कहता क्रि इनके समीप जाना कठिन है; व्यसन कहते कि ये नीरस हैं; अयश चिलाता कि सम्राट डरपोंक हैं; काम समझता कि इनकी चित्तवृत्ति दुर्ग्रह है; सरस्त्रती कहती कि ये स्त्रैण हैं; परकीया स्त्रियाँ कहतीं कि ये नपुंसक हैं; यती लोग कहते कि ये पहॅुॅचे हुए तपस्वी हैं; वेश्याऍ उन्हें धूर्त कहतीं; सुहृद्वर्ग कहता कि ये नेय हैं अर्थात् इनकी बुद्धि दूसरों पर निर्भर रहती है, ब्राह्मण कहते कि ये हमारे भृत्य हैं; शत्रु कहते कि बहुत से दूसरे इनके सहायक हैं। इस प्रकार एक ही सम्राट को लोग अनेक प्रकारु से
Page 205
१२४ हषेचरितम्
शत्रुयोधैः, एकमप्यनेकधा गृह्यमाणम्, शन्तनोर्महावाहिनीपतिम्, भीष्माज्जितकाशितमम्, द्रोणाच्चापलालसम्, गुरुपुत्रादमोधमार्गणम्, कर्णान्मित्रप्रियम्, युधिष्ठिराद्वहुक्षमम्'; भीमादनेकनागायुतबलम्, धनंजयान्महाभारतरणयोग्यम्, कारणमिव कृतयुगस्य, बीजमिव विबुधसर्गस्य, उत्पत्तिद्वीपमिव दर्पस्य, एकागारमिव करुणाया, प्रातिवेशिकमिव पुरुषोत्तमस्य, खनिपर्वतमिव पराक्रमस्य, सर्वविद्या- संगीतगृहमिव सरस्वत्या, द्वितीयामृतमन्थनदिवसमिव लक्षमी- समुत्थानस्य, बलदर्शनमिव वैदग्ध्यस्य, एकस्थानमिव स्थितीनाम्, सर्वस्वकथनमिव कान्तेः, अपवर्गमित रूपपरमाशुसर्गस्य, सकलदुश्च- रितप्रायश्चिचित्तमिव राज्यस्य, सर्वबलसंदोहावस्कन्दमिव कन्दपस्य, ततोऽपि जितकाशितमः। द्रोणश्चापाचार्यः। स हि चापे धनुषि लालसः। चापलं न करोतीत्यर्थः। यद्वा चः समुच्चये। अपगता लालसा यस्य सोऽपलालसः। निर- भिलाष इत्यर्थ: ! गुरुपुन्नोऽश्वत्थामा तस्य सफलशरता। तथा शस्त्रोपसंहारो- उत्मया याचितोऽपि कस्यचिदेकस्य मारणमन्तरेण न तदुपसंजहार। तत उत्तराया उदरस्थे परीक्षिति पाटिते तस्मिस्तदुपसंहृतवान्। अन्यन्न,-अमोघा मार्गणा याचका यस्येति। मित्र: सूर्यः, सुहृच्च मित्रम्। कमा क्षान्ति:, भूक्ष। अनेकानि बहूनि, अनन्यसदशानि च। एकशब्दस्य च साधारणार्थ तृच्। बछं सामथक सैन्यं च। धनंजयोऽ्जुनः। महाभारतानां कुरुणां यो रणः संग्रामः। अन्यत्र,- महतो भारस्य कार्यघुरायास्तरणं निर्वाहणम्। प्रातिवेशिकं प्रतिबिम्बम्। खनि- राकरः। अपवर्गः समाप्तिः। संदोहः समूहः। अवभृथो यज्ञान्तः। गम्भीरं प्रसन्नं चेति परस्परापेक्षं बोद्धव्यम्। तथा चसति गम्भीरत्वे प्रसन्नत्वं ऋजुतवं चेन्न स्यात्ततो ग्रहण करते थे। शन्तनु केवल वाहिनीपति (अर्थात गंगा के पति) थे, उनकी अपेक्षा ये सम्राट महावाहिनी (अर्थात् महासेना) के पति थे। मीष्म की अपेक्षा वे अधिक जितेन्द्रिय थे। द्रोण की अपेक्षा वे अधिक चापलालस (अर्थात् धनुष के प्रेमी अथवा चपलता से शून्य या निरमिलाष) थे। अश्रवत्थामा की अपेक्षा वे अधिक बाण चलाने में निपुण (अमोघमार्गण) थे। कर्ण की अपेक्षा अधिक वे अपने मित्रों के प्रिय थे। युधिष्ठिर की अपेक्षा अधिक क्षमावान् थे अथवा विस्तत पृथिवी के स्वामी थे। मीम की अपेक्षा अधिक हाथियों का उनरमें बल था। अर्जुन को अपेक्षा अधिक वे महदाभारत के युद्ध के योग्य थे, अथवा कार्य के बड़े बोझ को. सम्हालने में निपुण थे। मानों वे सतयुग के कारण, विद्वानों की सृष्टि के बीज, दर्प के उत्पक्ष होने के द्वीप, करुणा के एकागार, पुरुषोत्तम विष्णु के पड़ोसी, पराक्रम की
Page 206
द्वितीय उच्छास: १२५
उपायमिव पुरंदरदर्शनस्य, आवर्तनमिव धर्मस्य, कन्यान्तःपुरमिव कलानाम्, परमप्रमाणमिव सौभाग्यस्य, राजसर्गसमाप्त्यवभृथस्ान- दिवसमिव सर्वप्रजापतीनाम्, गम्भीरं च, प्रसन्नं च, त्रासजननं च, रमणोयं च, कौतुकजननं च, पुण्यं च, चक्रवत्तिनं हषमद्राक्षीत्। दृष्टा चानुगृहीत इव निगृहीत इव साभिलाष इव तृप्त इव रोमाञ्व- मुचा मुखेन मुञ्न्नानन्दबाष्पवारिबिदून्दूरादेव विस्मयस्मेर: सम- चिन्तयत्-'सोऽयं सुजन्मा, सुगरृहीतनामा, तेजसां राशिः, चतुरुदधि केदारकुटुम्बी, भोक्ता व्रह्मस्तम्भफलस्य, सकलादिराजचरितजयज्येष्व-
जिह्मप्रकृतित्वं प्रसज्येत। एवं त्रासेत्यादौ बोद्धव्यम्। तथा च कालिदासः 'भीम- कान्तैनृपगुणैः स बभूवोपजीविनाम्। अषटव्यश्चाधिगम्यश्च यादोरत्नैरिवाणवः।।' इति दिलीपं प्रति वर्णितवान्। कौतुकजननपुण्यत्वादपि संभाव्यते। अत आह- पुण्यमिति। गम्भीरं च प्रसन्नं चेत्यादौ सवत्र विरोध उन्धाव्यः। गम्भीरं सतमिसर प्रसन्नं निर्मलं न भवतीति। अनुगृददात इवेत्यादि। एवंविधमहीपतिप्रसादवशात्। निगृहीत श्वेति। संकोच -. रशात्। माभिलाष इवेति। तस्य दर्शनीयत्वात्। तृप्त इवेति। तथव तस्य कृतार्थ- तात्। विरोधो हत्र सुबोध:। केदारं क्षेत्रम्। ब्रह्मस्तम्भं जगत्। फलं रस्नादि। यच्च स्तम्भस्य फलं धान्यादि, तन्द्रोक्ता कर्षको भवति, राजन्वती प्रशस्तराजयुता।
खान वाले पर्वत, सरस्वती की समस्त विद्या वाला सगोतकभवन, लक्ष्मी के उदय का दूसरा अमृतमथनदिवस, विदग्धता के बल का दर्शन, मर्यादाओं के एक हो स्थान, कान्ति के सर्वस्वकथन, रूपपरमाणुओं की सृष्टि के मोक्ष, राज्य के समस्त दुश्वरितों के प्रायश्चित्त, काम के सारे बलों के सदित आक्रमण, इन्द्र के दर्शनार्थ उपाय, धर्म के आवर्तन, कलाओं के कुमारीअन्तःपुर और सौभाग्य के परम प्रमाण थे। समस्त प्रजापतियों ने मानों उन्हीं का निर्माण करके राजाओं की सृष्टि का यञ्च समाप्त कर अन्त में अवभृथसान कर लिया। इस प्रकार सम्राट हर्ष गम्मीर, इँसमुख, भय उत्पन्न करने वाले और रमणीय, आललाद उत्पन्न करने वाले और पवित्र थे। बाण ने सम्राट हर्ष को देखकर अपने आपको अनुगृहीत, निगृहीत, सामिलाष और तृप्त-जैसा अनुभव किया। उसके मुख के रोंगटे खड़े हो गए, आँखों में आनन्द के आँसू छल-छला उठे। उसने दूर ही से चकित और प्रसन्न होते हुए मन में सोचा- 'ये ही शोभन जन्मवाले, सुगृहीतनामा, तेजोराशि, चारों समुद्रों तक फैले हुए कुडम्ब वाले, जगद के रलादि फलों का उपभोग करने वाले एवं समस्त प्राचीन राजाओं के
Page 207
१२६ हर्षचरितम्
मल्लो देव: परमेश्वरो हर्षः । एतेन च खलु राजन्वती पृथ्वी। नास्य हरेरिव वृषविरोवीनि बालचरितानि, न पशुपतेरिव दृक्षजनोद्वेगकारीएयै-। श्वर्यविलसितानि, न शतकरतोरिव गोत्रविनाशपिशुनाः प्रवादा:, न यमस्येवातिवल्लभानि दएडग्रहणानि, न वरुणस्येव निख्तिशम्राहसहस्त्र- रक्षिता रत्नालया, न धनदस्येव निष्फलाः सन्निधिलाभाः, न जिनस्ये- वार्थवादशून्यानि दर्शनानि, न चन्द्रमस इव बहुलदोषोपहताः श्रियः। वृषो धर्म:, अरिष्टासुरो दान्तरूपश्च। वालेति। बाला हि विवेकहीनत्वा द्वर्मविरुद्वमा- चरन्ति। अस्य तु तस्यामपि दशायां धर्मविरोधाभावः। दक्षः कुशलः, प्राजापति- भेदश्व। महेश्वरपत्त ऐश्वर्यशब्दो मुख्यवृत्तिः, इतरत्र गौणः । गोन्रं कुलम्, कुल- पर्वंताश्च गोन्नाः। अतिवल्लभानीति। अतिशब्देन युक्तदण्डत्वमाह। दण्डः करः, यमायुधं च । निस्त्रिंशग्राहाः खङ्गहस्ता :; भन्यत्र,-जलचरभेदाश्च। रतालया भाण्डा- गाराणि, समुद्राश्च। निष्फला ऐश्वर्यादिफलप्राप्तिशून्याः, दानादिविनाकृताश्ष। सन्निधि: सन्निधानम्। एतस्य दर्शनं सर्वस्थ फलदायि भवतीत्यर्थः। अन्यन्न,-संनि- धयः शोभनानि निधनान्यस्य। दर्शनानि जिनस्येव नार्थवादशून्यानि। अर्थो धनं तस्य वाद:, अनेनेदं लब्धमिति, तेन शून्यानि। सर्वे तद्दर्गिनोऽर्थेन युज्यन्ते। जिनस्य पुनरर्थवादशून्यानि महायानयोगाचारमाध्यमिकदर्शनानि। बहुलाः प्रभूता दोषा रागाद्याः, बहुलदोषाश्च कृष्णपक्षरात्रयः । श्रियः समृद्धयः, शोमाश्र। चरितों को जीतने वाले, ज्येष्ठ मल्लदेव परमेश्वर हर्ष हैं। इनसे धरती राजन्वती है (अर्थात् प्रशस्त राजा से शासित है)। विष्णु के समान इनके ऐसे बालचरित नहीं जिनमें वृष (अर्थात् धर्म, विष्णुपक्ष में अरिष्ठासुर) का विरोध हो। इनमें पशुपति शिव के समान ऐसे ऐश्वर्य के विलास नही, जिनसे दक्षजनों (चतुर जन, शिवपक्ष में दक्षपजापति) के मन में जरा भी उद्वेग हो। इन्द्र के समान इनके विषय में ऐसा कोई प्रवाद नहीं कि ये गोत्रों (कुलों, इन्द्रपक्षमें कुलपर्वतों) का विनाश कर डालते हैं। यम के समान दण्ड-ग्रहण (कर लेना, यमपक्षमें दण्ड नामक आयुध का ग्रहण) इन्हें अतिप्रिय नही। ये वरुण के समान अपने रलालयों ( रल के खजाने, वरुणपक्ष में समुद्र) की रक्षा हजारों की संख्या में तैनात निस्न्निंशग्राह (खङ्गधारी सैनिक,, वरुणपक्ष में जलचारी खूंखार जीव) द्वारा नहीं करते। जैसे कुबेर का सन्निधान प्राप्त करना निष्फल अर्थात ऐश्वर्य आदि फलों से रहित एवं प्राप्ति से शून्य है उसी प्रकार इनका सननिधान फलशून्य नहीं। जैसे बुद्ध के दर्शन (महायान के योगाचार और माध्यमिक दर्शन) सर्वथा अर्थवाद (प्राशस्त्यमूलक वाक्य) से शून्य हैं, वैसे ही इनके दर्शन धन आदि की प्राप्ति से शून्य नहीं होते। चन्द्र जैसे बहुलदोष (कृष्ण
Page 208
द्वितीय उच्छ्वास: १२७
चित्रमिदमत्यमरं राजत्वम्। अपि चास्य त्यागस्यार्थिनः, प्रज्ञाया: शास्त्राणि, कवित्वस्य वाचः, सत्त्वस्य साहसस्थानानि, उत्साहस्य व्यापाराः, कीर्तेर्दिख्यखानि, अनुरागस्य लोकहदयानि, गुणगणस्य संख्या, कौशलस्य कला, न पर्याप्तो विषयः । अस्मि्व राजनि यतीनां योग- पट्टका:, पुस्तकर्मणां पार्थिवविग्रहाः, षट्पदानां दानग्रहणकलहाः, वृत्तानां पादच्छे :: , अष्टपदानां चतुरङ्गकल्पना, पन्नगानां द्विजगुरुदेषाः, वाक्य विदामधिकरणविचाराः, इति समुपसृत्य चोपवीती स्वस्तिशब्दमकरोत्। पर्याप्तः परिपूर्णः । योगपट्टका यतीनासुपकरणं पर्यङ्कबन्धनार्थम्। ते यतीनां चतु- र्थाश्रमिणामेव, न पुनर्योगेन युक्ता: पट्टकाः कूटप्रधानानि लेख्यपत्राणि केषांचित्।- एवमन्यत्रापि। पुस्तकर्म लेप्यम्। पार्थिवविग्रहा मृन्मयशरीराणि, राजभि: सह वैराणि च। दानग्रहणं मदजलं दानम्, ऋणव्यवहारश्च। वृत्तानां गुरुलघुनियमात्म- काना। समाश्र समविषमानां पादच्छेदा भागविरामा:, चरणकर्तनानि च। अष्टा- पदानां चतुरङ्गफलकानाम्। 'चत्वायंङ्गानि सेनाया हस्त्यश्वरथपत्तयः'। तेषां कल्पना रचना, चतुर्णामङ्गानां पाणिपादस्य च छेद:। द्विजगुरुगरुडोऽपि। वाक्यविदां मीमांसकानामधिकरणविश्रान्तिस्थानानि। राज्ञां च धर्मनिणंयसथानानि। अधिक बलो वा रणः सङ्गाम इति केचित्। उपवीती दृक्षिणावीती करः। उक्तं च-'उदते ·दक्षिणे पाणावुपवीत्युच्यते द्विजः' इति। पक्ष की रानों) में श्रीहृत हो जाता है उस प्रकार ये राग आदि बहुल दोषों के कारण श्रीहत या समृद्धिहीन नहीं हुए। इस प्रकार देवताओं से भी बढ़ा-चढ़ा इनका प्रभुत्व हे यह देख कर आश्चर्य होता है। और भी-इनका त्याग इतना है कि पर्यांप्त याचक नहीं मिलते, इनकी प्रज्ञा इतनी है कि शास्त्र के विषय पर्याप्त नहीं। इस प्रकार कवित्व के ह सामने वाणी, बल के सामने साइस के स्थान, उत्साह के सामने व्यापार, गुणों के सामने संख्या और कौशल के सामने कला आदि पर्याप्त नहीं हरते। इनके शासन में यती लोग ही पर्यकबन्ध आदि आसन में योगपट्ट नामक वस्त्रविशेष धारण करते थे, न कि इनके राज्य में जाली बनाए हुए ताम्रपत्र थे। इनके शासन में मूर्तियाँ ही मिट्टी की बनाई जाती थीं, न कि परस्पर पार्थिवविग्रह अर्थात राजाओं के साथ लढ़ाई-झगढ़े होते थे। मरे ही हाथियों के दानजल के ग्रहण में झगड़ते, याचक लोग दान लेने के अवसर पर नहीं झगढ़ते थे। वृत्त अर्थान् छन्दों के ही चरण में सम-विषम या भाग और विराम आादि छेद होते, न कि किसी पाप-विशेष के होने से पैर काट लिए जाते थे। शतरंज के खेल में ही सेना के चार अंग इस्ती-अश्र-थ-पैदल की कल्पना थी, न कि अपराधी के दोनों हाथ और दोनों पैर काट लिए जाते थे। सर्प ही
Page 209
१२८ हर्षचरितम्
सुचैरगायत्- अथोत्तरे नातिदूरे राजधिष्ययस्य गजपरिचारको मधुरमपरवक्त्र-
'करिकलभ विमुश्च लोलतां चर 'विनयवतमानताननः। मृगपतिनखकोटिभङ्गुरो गुरुरुपरि क्षमते न तेउहुराः॥ राजा तु तच्छत्वा दृष्टा च त गिरिगुहागतसिह बृंहितगम्भीरेण स्वरेण पूरयन्निव नभोभागमपृच्छत्-'एष स बाणः ?' इति। 'यथा ज्ञापयति देव: । सोऽयम्' इति विज्ञापितो दौवारिकेण। 'न तावदेनमकृतप्रसाद: पश्यामि' इति तिर्यङनीलधवलांशुकशारां तिरस्करिणीमिव भ्रमयन्न- पाङ्गनीयमानतरलतारकस्यायामिनीं चक्षुषः प्रभां परिवृत्य प्रेष्ठस्य पृष्ठतो गजपरिचारक इति। अन्यगजपरिचारकस्य स्वजातिसमुचितं वस्तु राज्ञः प्रकृत- स्मारकं जातम्। तत्र करिणां स्वभावत एव रागित्वादस्यापि रागवित्वा द्ुजंगता स्मृतिः संजातेति। भङ्गुरो वक्रः । मृगपतिनखकोटिभङ्गर इति। स्पष्टा व्याख्या। गुरुर्भार:, शासिता च। उपरि पृष्ठदेशे, प्रभुभावे च अङ्कश इवाककुश इत्यपि। अत आह-तच्छ्रुत्वेति। बृंहितं गर्जितम्। अंशव एवांशुका:। अंशुकं च द्विजगुरु गरुड से द्वेष रखते थे, न कि प्रजा के लोग ब्राह्मण और गुरु से द्वेष करते। मीमांसक लोग ही अधिकरणों अर्थात् भिन्न-भिन्न प्रकरणों में विचार-विमश करते थे, न कि धर्मनिर्णय के स्थान (फौजदारी और दीवानी की अदालत) लगते थे।' यह सोच बाण ने आगे बढ़ कर दाहिना हाथ उठाए हुए 'स्वस्ति' शब्द का उच्चारण किया। उसी समय दिशा की ओर कुछ ही दूर पर राजभवन के किसी महावत ने मधुर और ऊँचे स्वर मे अपरवक्त्र का गान किया- 'अरे हाथी के बच्चे, तू अपनी चंचलता छोड़ दे, सिर नीचा करके नम्रतापूर्वक रह। यह अंकुश जो शेर के नखाग्र के समान टेढ़ा और कठोर है, तेरे दोषों को नहीं सइ्द सकता।' उसे सुनकर हर्ष ने बाण की ओर देखा और पर्वत की कन्दरा में बैठ कर दहाड़ते हुए सिंह की आवाज के समान गम्मीर स्वर से नभोमाग को भरते हुए पूछा-'वही यह बाण है ?' तब दौवारिक बोला उठा-'देव का कथन सत्य है, ये वही हैं।' मैं तब तक इसे नहीं देखता जब तक यह मिलने-जुलने की अनुकूलता नहदीं प्राप्त कर ले' गुकडु कर सम्राट ने मुह फेर लिया, अपाऊ की ओर दौड़ते हुए चंचल तारों वाली रशोसो की फलती हुई प्रभा इस प्रकार इधर से उधर हुई जैसे नोल और उज्ज्वल वस् रैश्ती, इर लृनिका एक ओर से दूसरी और धुमा दी जाती है। सम्राट ने धूमकर
Page 210
द्वितीय उच्छ्ास: १०६
निषएणस्य मालवराजसूनोरकथयत्-'महानयं भुजङ्ग:' इति। तूष्णीं- भावेन त्वगमितनरेन्द्रवचसि तस्मिन्मूके च राजलोके मुहूर्तमिव तृष्णों स्थित्वा बाणो व्यज्ञापयत्-'देव ! अविज्ञाततत्व इव, अश्रद्दधान इव, नेय इव, अविदितलोकवृत्तान्त इव च कस्मादेवमाज्ञापयसि ? स्वैरिणो विचित्राश्च लोकस्य स्वभावा: प्रवादाश्च। महद्भिस्तु यथार्थ- दर्शिभिर्भवितव्यम्। नाहसि मामन्यथा संभावयितुमविशिष्टमिव।' ब्राह्मणोडस्मि जातः सोमपायिनां वंशे वात्स्यायनानाम्। यथाकाल मुपनयनादयः कृताः संस्कारा सम्यक्पठितः साङ्गो वेद:। श्रुतानि च यथाशक्ति शास्त्राणि। दारपरिग्रहादभ्यागारिकोऽस्मि। कामे भुजङ्गता। वस्त्रम्। तिरस्करिणी जवनिका। प्रेष्ठस्यातिप्रियस्य। नेयः परवशः। स्वैरिण: करवतन्त्राः। सोमपायिनां सोमपानाम्। 'शिक्षा कल्पो व्याकरणं ज्योतिषं निरुकं 'छन्दोविचितिः' इति षडङ्गानि वेदस्य। अभ्यागारिको गृहस्थ, सम्यग्वृत्तिस्थितो वा। काम भुजगतेतति। कामभुजंगता शङ्गारित्वम्। कामे मदने भुजंगता जञेया, न सृादशेषु। नहि मे काचिन्ुजं बाहुं गता प्राप्तेत्यर्थः। लोकद्वयेत्यादिना त्रिवर्गं- स्यानुपघातं दर्शयति। शास्त्रविरोधप्रसङ्गात्। 'शतायुवे पुरुषः'; कालमन्योन्यानु- पीठ की ओर बैठे हुए मालवराज के पुत्र से कहा-'यह भारी भुजंग (गुडा या लम्पट) है।' मालवराज के पुत्र तो चुप रहे जैसे उन्हें हर्ष की बात समझ में न आई और. राजसमूह भी सुनकर गुम हो गया। तब क्षणभर चुप रह कर बाण वोला-'हे देव, आप इस प्रकार की बात ऐसे कहते है जैसे आप को मेरे विषय में सच्ची बात का पता न हो, या मेरा विश्वास न हो, या आप की बुद्धि दूसरों पर निर्भर रहती है, अथवा आप स्वयं लोक के वृत्तान्त से अनभिज्ञ हों। लोगों के स्वभाव और फैली हुई बार्तें मनमानी और तरह-तरह की होती हैं। किन्तु श्रेष्ठ जनों को ठीक-ठीक देखना चाहिए। मुझे साधारण समझ कर अनाप-सनाप कल्पना न कीजिए। सोमपान करने वाले वात्स्यायन ब्राह्मणों के वश में मैं जन्मा हू। समय से मेरे यज्ञोपवीत आदि संस्कार हुए हैं। मैंने अद्गों के साथ वेदों का सम्यक प्रकार से स्वाध्याय किया है। खपनी शक्ति के अनुसार शास्त्रों का भी श्रवण किया है। विवाह के क्षण से लेकर मैं नियमि- गृहस्थ हूँ। तो मुझ में क्या भुजंगपना है ? मेरी नई अवस्था की कुछ १. का मे भुजङ्गता-मेरे जीवन में कौन-सी ऐसी बात है जिसे भुजंगता कहा जाय ? भुजंगता उस व्यक्ति में रहती है जो कामी है, मुझमें नही, मैंने किसी स्त्री को भुजंगता नहीं की अर्थात् अपनी भुजाओं में आलिगन नहीं किया।
Page 211
१३० हर्षचरितम् लोकद्वयाविरोधिभिस्तु चापलैः शैशवमशून्यमासीत्। अत्रानपला पोऽस्मि। अनेनैव च गृहीतविप्रतीसारमिव मे हृदयम्। इदानीं तु सुगत इव शान्तमनसि मनाविव कर्तरि वर्णांश्रमव्यवस्थानां समवर्तिनीव चं साक्षाइएडभृति देवे शासति सपाम्बुराशिरशनामशेषद्वीपमालिनीं महीं क इवाविशङ्क: सर्वव्यसनबन्धोरविनयस्य मनसाध्यभिनयं कल्पयिष्यति। आसतां च तावन्मानुष्यकोपेताः। त्वत्प्रभावादलयोऽपि भीता इव मधु पिबन्ति। रथाङ्गनामानोऽपि लज्जन्त इवाभ्यनुवृत्तिव्यसनैः प्रियाणाम्। कपयोऽपि चकिता इव चपलायन्ते। शरारवोऽपि सानुकोशा इव श्वाप- दगणा: पिशितानि भुञ्जते। सर्वथा कालेन मां ज्ञास्यति स्वामी स्वयमेव। अनपाचीनचित्तवृत्तिप्राहिएयो हि भवन्ति प्रज्ञावतां प्रकृतयः' इत्यभिधाय तूष्णीमभूत्। भूपतिरपि 'एवमस्माभि: श्रुतम्' इत्यभिधाय तूष्णीमेवा: भवत्। संभाषणासनदानादिना तु प्रसादेन नैनमन्वग्रहीत्। केवलममृत-
बद्धं परस्परस्यानुपघातेन त्रिवगं सेवत इत्यत पवाह-शैशवमिति। अशून्यमिति। अनेन तदेकासक्तत्वं परिहरति। अनपलापो निरपह्नवः विप्रतीसारः पश्चात्तापः। सुगतो बुद्धः।समवर्ती यमः। मनुष्यस्य भावो मानुष्यकम्। रथाङ्गनामानश्चक्रवाकाः चपलायन्ते चपलत्वमाचरन्ति। शरारवो हिंसाः। श्वापदगणाः प्राणिसमूहाः। पिशितं मांसम् । अनपाचीनाऽमृष्टा। अविपरीतेत्यर्थः निर्दोषा वा। चपलताएँ अवश्य हैं पर ऐसा नही जिससे इस लोक या परलोक का कोई विरोध हो, मैं इस बात को इनकार नहीं करता। मेरे हृदय में इसी का बहुत बड़ा पश्चात्ताप है। हे देव, आप भगवान् बुद्ध के समान शान्तचित्त, मनु के समान वर्णाश्रम मर्यादा के रक्षक और यम के समान दण्डघर हैं। सातों समुद्रों की करधनी और समस्त द्वीपों' की माला से विराजित पृथिवी पर आपका एकछत्र शासन है। तो कौन ऐसा निडर है जो सब प्रकार से दुखद अभिनय करने की मन से भी कल्पना करता है? मनुष्यों की तो बात जाने दीजिए, आपके,प्रभाव से भौरे भी डरते-डरते मधुपान करते हैं, चक्रवाक पक्षी भी अपनी पत्नी के प्रति अतिशय आसक्ति रूप ध्यसन से लज्जित होते हैं, वानर भी शंकित होकर चपलता करते हैं, बाघ आदि हिसक जानवर भी दयावान् होकर पश्चात्ताप करते हुए मांस का भक्षण करते हैं। समय से स्वयं आप मेरे विषय में सब कुछ जान लेंगे क्योंकि बुद्धिमानों का यह स्वभाव होता है कि वे किसी बात में भी विपरीत हठ नहीं रखते।' इतना कह कर बाण चुप हो गए। सम्राट ने भी 'मैंने ऐसा ही सुना था' बस इतना ही कहा। लेकिन परस्पर बातचीत, आसनदान आदि
Page 212
द्वितीय उच्छास: १३१
वृष्टिभि: स्नपयन्निव स्नेहगर्भेण दृष्टिपातमात्रेणान्तर्गतां प्रीतिमकथयत्। अस्ताभिलाषिणि च लम्बमाने सवितरि विसर्जितराजलोकोऽभ्यन्तरं प्राविशत्। बाणोऽपि निर्गत्य धौतारकूटकोमलातपत्विषि निर्वाति वासरे, अस्ताचलकूटकिरोटे निचुलमञ्जरीभांसि तेजांसि मुख्च्ति वियन्मुचि मरीचिमालिनि, अतिरोमन्थ मन्थरकुरङ्गकुटुम्बकाध्यास्यमानम्रदिष्ठगोष्ठी- नपृष्ठास्वरण्यस्थलीपु, शोकाकुल कोककामिनी कूजित करुण सु तरङणीतटीषु, वासविट पोपविष्टवाचाटचटकच क्रवालेव्वालवालावर्जित से क जल कुटेषु नि- षकुटेषु, दिवसविहृतिप्रत्यागतं प्रस्त्ुतस्तनं स्तनंधये धर्यत घेतुवर्गमुद्धतक्षीरं क्षुधिततर्णकव्राते, क्रमेण चास्तघराधरधातुधुनीपूरफ्ावित इव लोहिताय- मानमहसि मज्जति सन्ध्यासिन्धुपानपात्रे पातङ्गे मण्डले, कमएडलुजल- बाणोडपीत्यादौ। बाणोऽप्यस्मिन्सति निवासस्थानमगादिति संबन्धः। 'रीतिः स्त्रियामारकूटम्' इत्यमरः। निर्वाति शाम्यति। निचुलो वेतसवृक्षः। भुक्तोद्गी- र्णाहारचर्वणं रोमन्थः। स्र्रदिष्ठं मृदुतमम्। गोष्ठीपूर्व गोष्ठीनम्। 'गोष्ठार्खञ्भूत- पूर्वे'। उक्त च-'गोष्ठं गोस्थानकं ततु गोष्ठीनंभूतपूर्वकम्' इति। कोकाश्चक्रचाकाः। सरङिणी नदी। आलवालमावापः। कुटा घटाः। निष्कुटा: स्वगृहारामाः। स्तनं- के प्रसाद से उसे अनुगृद्दीत नही किया। केवल स्नेह से भरे अमृत की वर्षा करने वाले दृष्टिपातमात्र से उसको नहलाते हुए उन्होंने अपने अन्तरतम की प्रीति प्रकट की। जब सूर्य अस्ताचल की ओर लटकने लगे तो सम्राट राजसमूह से विदा लेकर महल के अन्दर चले गए। 2- बाण भी वहॉ से निकल कर अपने निवासस्थान स्कन्धावार में लौट आया। ढलते हुए दिन के आतप का तेज साफ-सुथरे पीतल के समान मंद पड़ गया। अस्ताचल के मुकुट के सद्ृश सूर्य वेतस की मजरी जैसे अपने तेजसमूह को छोड़ कर आकाश से हट रहे थे। वनभूमियों के मुलायम बथानों में झुण्ड के झुण्ड मृग बैठ कर धीरे धीरे यगुरी करने लगे। नदी के तटों पर प्रियविरह से शोकाकुल होकर चक्रवाक की पलियाँ करुण आवाज में टर्राने लगीं। गृह के पास वाले उपवनों में चटक नामक छोटे छोटे पक्षी पेड़ों पर बैठ कर चहचहाने लगे और वृक्ष के यल्ठों में सींचने के काम में आने वाले घड़े औंध कर रख दिए गए। दिन भर चरने के बाद शाम को टहर कर आई हुई दुधार गायों के स्तन को उनके बछडे चुभलाने लगे। क्रम से अस्ताचल की गेरू आदि धातुओं के झरनों में डुबकी लगाने से लाल होकर सूर्य संध्या के समुद्र रूपी
Page 213
१३२ हर्षचरितम्
शुचिशयचरोषु चैत्यप्रणतिपरेषु पाराशरिषु, यज्ञपात्रपवित्रपाणौ प्रकीर्ण- बर्हिष्युत्तेजसि जातवेदसि, हवींषि वषट्कुर्वति यायजूकजने, निद्राविद्राण द्रोणकुलकलिलकुलायेषु कापेयविकलकपिकुलेष्वारामतरुषु, निर्जिगमि- षति जरत्तरुकोटरकुटीकुटुम्बिनि कौशिककुले, मुनिकरसह स्रप्रकीर्णसंध्या- वन्दनोदबिन्दुनिकर इव दन्तुर्यति तारापथस्थलीं स्थवीयसि तारकानि- कुरम्बे, अम्बराशयिणि शर्वरीशबरीशिखएडे, खए्डपरशुकएठकाले कवलयति बाले ज्योतिःशेषं सान्ध्यमन्धकारावतारे, तिमिरतर्जननिर्गतासु दहनप्रविष्टदिनकरकरशाखास्विव स्फुरन्तीषु दीपलेखासु, अररसंपुटसं- क्रीडनकथितावृत्तिष्विव गोपुरेषु, शयनोपजोषजुषि जरतीकथितकथे शिश- यिषमाणे शिशुजने, जरन्महिषमषीमलीमसतमसि जनितपुण्यजनप्रजा- धयस्तर्णकश्च वत्सः । धुनी नदी। सिन्धुः समुद्रः । शयः करः। चैत्यमायतनम्। पाराशरिषु भिन्ुषु। हर्वींषि कुशाः। वषडिति दानक्रियासु मोचनमन्त्र: वषट् कुवति। जुह्वतीत्यर्थः। यायजूकोऽत्यर्थ यजनशीलः। निद्राणोऽलसः। द्रोण: काक:। कलिला आकुला: । 'कुलायो नीडमस्त्रियाम्'। कापेयं चापलम्। कौशिका उलूकाः। स्थवीयसि स्थूलतरे। शिखण्डो जूटकः। खण्डपरश: शिवः। करा एव शाखास्तदाकारत्वादङ्कुलयश्च करशाखाः । अररः कपाटः। संक्रीडनं शब्दः । आवृत्ति: स्थगनम्। 'गोपुरं स्थापुरद्वारं द्वारमात्रेऽपि गोपुरम्'। उपजोषः सुखम् तू्ष्णींभावो वा। जरती वृद्धा। शिशयिषमाणे सुषुप्सति। 'यक्षाः स्युः पुण्य-
मदपात्र में डूबने लगा। मिक्षु लोग कमण्डलु के जल से अपने हाथ-पैर धोकर चैत्यों की वंदना करने लगे। सुक स्त्रुवा आदि यज्ञपात्रों को हाथ में लेकर यज्ञ करने वाके लोग कुश को बिछा कर प्रज्वलित अभ्नि में वषट्कार के द्वारा हविष छोडने लगे। उपवन के वृक्षों पर काँव-काँव करते हुए कौवे झपकी लेने की तैयारी करने लगे और बंदर अपनी चपलता छोड़ बैठे। पुराने खंखाड वृक्षों के खधरों में बैठे हुए उरुवे अब निकलना ही चाहते थे। झुग्गे के झुग्गे तारे आकाश की स्थली में छिटकने लगे मानों सन्ध्यावंदन के अवसर पर मुनियों द्वारा छीटे गए जल के बिन्दु हों। अब अन्धकार आकाश में उतरने लगा, मानों रात्रि रूपी मीलनी के केशपाश का जूड़ा हो। वह भगवान् शंकर के कंठ के समान श्याम था और संध्या के बचे हुए तेज को निगलता जा रहा था। अन्धकार के तर्जनार्थ निकली हुई मानों सूर्य के किरण रूपी हाथ की अंगुलियाँ हों ऐसी दीप लेखाएँ चमकने लगी। गोपुर के दरवाजों के बंद होने की गड़गड़ाइट अब शान्त हो गई। छोटे छोटे बच्चे चुप्पी साथ कर बूढ़ी दादी की कह़ानी
Page 214
द्वितीय उच्छास: १३३
गरे विजम्भमाणो भीषणतमे तमीमुखे, मुखरितविततज्यधनुषि वर्षति शरनिकरमनवरतमशेषसंसारशेमुषीमुषि मकरध्वजे, रताकल्पारम्भशो- भिनि शम्भलीसुभाषितभाजि भज्जति भूपां भुजिष्याजने, सैरन्ध्रीबध्य- मानरशनाजालजल्पाकजघनासु जनीषु, वशिकविशिखाविहारिणीष्वन- न्यजानुप्नवासु प्रचलितास्त्रभिसारिकासु, विरलीभवति वरटानां वेशन्त- शायिनीनां मञ्जुनि मञ्जीरशिञ्जितजडे जल्पिते, निद्राविद्राणद्रा- घोयसि द्रावयतीव च विरहिहृदयानि सारसरसिते, भाविवासरबीजाङ्कुर- निकर इव च विकीर्यमाणे जगति प्रदीपप्रकरे निवासस्थानमगात्। अकरोच् चेतसि-'अतिदक्षिणः खलु देवो हर्षः, यदेवमनेकबालचरित-
जनाः'। तमी रात्रिः। शेमुषी बुद्धिः। आकल्पो वेशः। शम्भली कुट्टनी। भुजिष्या दासी। सैरन्ध्री प्रसाधनोपचारज्ञा। जनी वशिका शून्या। विशिखा रथ्या। अनन्यज: कामः। अनुपवः सहायः। 'कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभि- सारिका'। 'हसस्य योषिद्वरटा'। वेशन्तः पल्वलम्। कासारमत्यल्पसरः। मज्जीरं
सुनते-सुनते ऊँधने लगे। बूढी मैंस के शरीर की कान्ति वाला अन्धकार भीषण रूप धारण करने लगा औ। निशाचर जग पड़े। संसारी लोगों की बुद्धि का अपहरण करने वाला कामदेव अपना धनुष चढा कर टंकार भरने लगा और बाणों की वर्षा करने लगा। वेश्याऍ कुट्टनियों के उपदेश पाकर रतकाल की वेशभूषा के गहने पहन कर शोभने लगी। प्रसाधिकाओं द्वारा सुन्दरियों की कमर में बाधी जाने वाली करधनी आवाज करने लगी। अभिसारिकाऍ काम की सहायता से सुनसान गलियों मे पंतरा मारने लगीं। ताल तलाश्यों में शयन करने वाली हसियों की नूपुर के समान आवाज कम पड़ने लगी। निद्रा से अलसाए हुए सारस पक्षियों की जोरदार आवाज विरहियों के हृदय को पिघलाने लगा। चारों और दीपक इस प्रकार जलने लगे मानो होने वाले दिन के बीजाकुर निकल आए हों। बाण मन में सोचने लगा-सचमुच देव हर्ष बड़े ही उदार है, क्योंकि मेरे बाल्यकाल की अनेक चपलताओं से फैले हुए जनापवाद को सुनकर कुपित होने पर भी मन में मेरे प्रति स्नेह अवश्य रखते हैं। यदि मैं उनकी ऑखों पर चढ़ा डुआ अर्थात् कोपभाजन होता तो कैसे दर्शन देने की कृपा करते? वह मुझे गुणी देखना चाहते हैं। बड़ों की यही रीति है कि छोटे को बिना मुख से कहे ही केवल व्यवहार से विनय सिखा देते हैं। मुझे विक्कार है यदि मैं अपने ही दोषों से अंधा होकर केवल
Page 215
१३४ हर्षचरितम्
चोपलोचित कौलीनकोपितोऽपि मनसा स्निह्यत्येव मयि। यद्यहमक्षिगतः स्याम्, न मे दर्शनेन प्रसादं कुर्यात्। इच्छति तु मां गुणवन्तम् उपदिशन्ति हि विनयभनुरूपप्रतिपत्त्युपपादनेन वाचा विनापि भर्तव्यानो स्वामिनः । अपि च घिङां स्वदोषान्धमानसमनादरपीडितमेवमति गुणवति राजन्यन्यथा चान्यथा च चिन्तयन्तम्। सवथा तथा करोमि, यथा यथावस्थितं जानाति मामयं कालेन' इत्येवमवधार्य चापरेद्य- निष्कम्य कटकात्सुहृदां बान्धवानां च भवनेषु तावद्तिष्ठत्, यावदस्य, स्वयमेव गृहीतस्वभाव: पृथिवीपतिः प्रसादवानभूत्। अविशच्च पुनरपि नरपतिभवनम्। सवल्पैरेव चाहोभि: परमप्रीतेन प्रसादजन्मनो मानस्य प्रेम्णो विस्रम्भस्य द्रविणस्य नर्मणः प्रभावस्य च परां कोटिमानीयत नरेन्द्रेशोति। इति श्रीमहाकविबाणभट्टकृते हर्षचरिते राजदर्शनं नाम द्वितीय उच्छास:
नूपुरम् । दत्तिणोऽनुकूलः। कौलीनं जनापवादः। अत्िगतो द्वेष्यः। विस्रम्भ स्याश्वासस्य। द्रविणस्य धनस्थ। नर्मणः परिहासस्य॥। इति श्रीशंकरकविरचिते हर्षचरितसंकेते द्वितीय उच्छास: समाक्षः।
अनादर से दुखी होकर ऐसे गुणवान् राजा के विषय में कुछ अनाप-शनाप सोचने लगूँ। अब मैं सवथा वही करूंगा जिससे समय से वे मुझे ठीक पहचान लें।' बाण ने ऐसा निश्चय किया और दूसरे दिन प्रातःकाल स्कन्धावार से निकल कर मित्रों और रिश्तेदारों के घर मे ठहरा। तब तक सम्राट स्वयं उसके स्वभाव से परिचित होकर उस पर प्रसन्न हो गए और फिर वह राजमवन में आकर जम गया। थोड़े ही दिनों में सम्राट उस पर अत्यन्त प्रसन्न हुए और अपने प्रसादजनित सम्मान, प्रेम, विश्वास, धन-सम्पत्ति, परिहांस और प्रभाव की पराकाष्ठा पर उसे पहुँचा दिया। द्वितीय उच्छास समाप्
१. चापलोपचित।
Page 216
तृतीय उच्छासः निजवर्षाहित स्नेहा बहुभक्तजनान्विताः । सुकाला इव जायन्ते प्रजापुण्येन भूभुजः ॥१ ॥ साधूनामुपकतु लक्ष्मों द्रष्टुं विहायसा गन्तुम्। न कुतृहलि कस्य मनश्चरितं च महात्मनां श्रोतुम् ॥। २॥ अथ कदाचिद्विरलितबलाहके, चातकातङ्ककारिणि, क्वणत्कादम्बे, दर्दुरद्विषि, मयूरमदसुषि, हंसपथिकसार्थसर्वातिथौ, धौतासिनिभनभसि, निजेति। निज आत्मीयः वर्षो लोक, वृष्टिश्च। वर्ष वर्षमपि निज समु- चितकालप्राप्तम्। स्नेहः प्रीतिः, आर्द्रता च। भक्ताः अनुरक्ताः ओदनश्च। भक्तं भक्तरूपाणां भूभृतां सुकालानां च प्रजापुण्यं हेतुः। अनेन महानुभाव- पुष्यभूतिवर्णना सूचिता॥१॥ साधूनामित्यादिनापि भैरवाचार्योपकारकरणम्, स्वयं लक्ष््मीदर्शनम्, विहा- यसा गमनं भैरवाचार्यस्य, महात्मचरितश्रवणकुतूहलं च निजभ्रात्नादीनां सूचितम् ॥२ ॥ अथेत्यादौ। एवंविधे शरत्समयारम्भे बन्धून्द्रष्टुं बाणो ब्राह्मणाधिवासमगादिति संबन्धः । विरलिताः न पुनरेकान्ततोपगताः । बलाहका मेघाः। चातकाः स्तोका- ख्या: पक्षिणः। कादम्बाः कृष्णहंसाः । दर्दुरा मण्डूकाः । हंसा एव पथिकसार्ाः,
जब प्रजा के पुण्या का उदय हाता है तभा सुकाल का भाँति राजा भा उत्पन्न हो जाते हैं और अपने राज्य में सवत्र प्रेमभाव फैलाते हैं। अनेक अनुचर उनके इस पुण्यकार्य में सहायक हो जाते हैं। इस प्रकार सुकाल में जल की वर्षा से धरती गीली हो जाती है और बहुत अन्न पैदा होता है। तात्पर्य यह कि सौराज्य और सुसमय दोनों प्रजा के पुण्यों के फल-स्वरूप है॥ १ ॥ सज्जनों के उपकार करने के लिए, लक्षमी को साक्षात् देखने के लिए, भाकाश मार्ग से उड़कर चलने के लिए एवं महात्माओं के चरित सुनने के लिए किसके मन में कुतूहल पैदा नहीं होते ? ॥ २ ॥ एक समय शरद ऋतु का आरम्भ हुआ। आकाश में मेघ कहीं-कहीं छिट-पुट नजर. आने लगे। चातक पक्षियों का सन्ताप बढ़ गया। कलहंस चारों ओर आवाज करने लगे। जल के सूख जाने से बेचारे मेढ़कों पर आफत पड़ गई। भौरों का नृत्य-जनित गर्व
Page 217
१३६ हर्षचरितम्
भास्वरभास्वति, शुचिशशिनि, तरुणतारागयो, गलत्सुनासीरशरासने, सीदत्सौदामनीदाम्नि, दामोदरनिद्राद्रुहि, द्रुतवैदूर्यवर्णार्णसि, घूर्णमानमि- हिकालघुमेघमोघमघर्कात, निमीलन्नीपे, निष्कुसुमकुटजे, निर्मुकुलकन्दले, कोमलकमले, मधुस्यन्दीन्दीवरे, कह्नाराह्नादिनि, शेफालिकाशीतलीकृ- तनिशे, यूथिकामोदिनि, मोदमानकुमुदावदातदशदिशि, सप्तच्छदूलि धूसरितसमीरे, स्तबकितबन्धुरबन्धूकावध्यमानाकाएडसंध्ये, नीराजित वाजिनि, उद्दामदन्तिनि, दर्पक्षीबौक्षके, नीयमाणयङ्कचक्रवाले, बाल- पुलिनपल्लवितसिन्धुरोधसि, परिणामाश्यानश्यामाके, जनितप्रियङ्ग- तेषां निर्मलजलदानादिना स्यात्सर्वातिथित्वम्। शुचिनिर्मलः। सुनासीर इन्द्रः। सौदामनी विद्युत्। दामोदरो हरिः। अस्य निद्धां द्रोग्धि यस्तस्मिन्। तदा किल हरिविंबुध्यत इति वार्ता। अर्णो जलम्। घूर्णमाना भ्रमन्ती या मिहिका नीहार- स्तद्वल्लघवस्तुच्छा ये मेघास्तैर्मोघो निष्फलो मघवानिन्द्रो यत्र तस्मिन्। वर्षभावा दिन्द्रस्य मोधत्वम्। इन्द्रादेशेन हि मेघा वर्षन्ति। मेघवदर्जितमित्यन्ये। नीपाः कुटजाः। कन्दलाश्र वृक्षभेदाः। कह्ाराणि सौगन्धिकापरनामानि श्वेतोत्पलानि। जलकुसुमपत्रिकेत्यन्ये। शेफालिका पुष्पभेद: रात्रावेव विकसति। यूथिका हरिणिका। मोदमानानि विकसन्ति। सप्तच्छदा: सप्तपर्णाख्या वृक्षभेदाः। बन्धय हद्या:। बन्धूका बन्धुजीवाख्या वृक्षमेदाः। नीराजिता: कृतशान्तिविधाना:। स्रीवा णीवीस्तकानि दान्तसमूहा यन्न तस्मिन्। चक्रवालं समूहः। बालं तत्क्षणसु भी कम पड़ गया। राही के रूप में हंस पक्षी सबके अतिथि बन कर आने लगे। पानी चढ़ाए खड्ग की भाँति आकाश निर्मल हो गया। सूर्य में चमक बढ़ गई और चन्द्रमण्डल भी निर्मल हो गया। आकाश में तारे बढ़ने लगे। इन्द्रधनुष अब बिलकुल नहीं उगता। बिजलियाँ भी कम पड़ने लगीं। भगवान् विष्णु को नींद टूटी। जल पिघले हुए बैदूर्य के समान निर्मल हो गया। इन्द्र की आज्ञा से बरसने वाले मेध बर्फ की भाँति इधर-उधर।भटकने लगे। कदम्ब के पेड़ झड़ने लगे। कुटज पुष्पों में फूल नहीं रह गए। कन्दल के वृक्षों में कलियों का निकलना बंद हो गया। कमल खिलने लगे। नीले कमल मकरन्द की वर्षो करने लगे। उजले कमल आह्ादित होने लगे। शेफालिका के फूल खिल खिलकर रात को ठंडी करने लगे। जूडी को गंध फैलने लगी। कुमुदों के खिलने से दिशाएँ उज्ज्वल हो गई। सप्तपर्ण के वृक्ष की धूल से हवा कुछ मैली बहने लगी। लाल-लाल सुन्दर बन्धूक- पुष्प खिल कर असमय में सन्ध्या का दृश्य खड़ा करने लगे। युद्ध की यात्रा में घोड़ों के शान्तिकर्म होने लगे। हाथी मद से उन्मत्त होने लगे। साँड़ गर्वीले और पागल होकर डकारने लगे। जगह-जगह के कीचड़ सूखने लगे। कुछ-कुछ भींगी रेतों पर नदियों के
Page 218
तृतीय उच्छ्वास: १३७
मञ्जरीरजसि, कठोरितत्रमुसत्वचि, कुंसुमस्मेरशरे, शरत्समयारम्भे राज: समीपाद्वाणो बन्धून्द्रष्ुं पुनरपि तं ब्राह्मणाधिवासमगात्। समुपलब्धभूपालसंमानातिशयपरितुष्टास्त्वस्य ज्ञावयः श्राघमाना निर्ययुः। क्रमेण च कांश्विदभिवादयमान: कैश्चिदभिवाद्यमानः, कैश्रिच्छिरसि चुम्ब्यमान:, कांश्चिन्मूर्धि समाजिघ्रन्, कैश्चिदालिङ्गध- मान:, कांश्चिदालिङ्गन्, अन्यराशिषानुगृह्यमाण:, पराननुगृहन्, बहु- बन्धुमध्यवर्ती परं मुमुदे। संभ्रान्तपरिजनोपनीतं चासनमासीनेषु गुरुषु भेजे। भजमानश्चार्चादिसत्कारं नितरां ननन्द। प्रीयमाणोन च मनसा सर्वास्तान्पर्यपृच्छत्-'कच्चिदेतावतो दिवसानसुखिनो यूयम् ? अप्रत्यूहा वा सम्यक्करणपरितोषित द्विजचक्रा कातवी क्रिया क्रियते ? यथावदविक- लमन्त्रभाञ्जि भुञ्जते वा हवींषि हुतभुजः ? यथाकालमधीयते वा वटवः ? प्रतिदिनमविच्छिन्नो वा वेदाभ्यास :? कचित्स एव चिरंतनो यज्ञविद्या
तजलम्। सिन्धवो नद्यः। श्यामाको नोबारः । प्रियङ्गुर्वीहिभेद। त्रपुसं लाडुकम्। संभ्रान्तः सत्वरः। सत्कारं पूजाम्। कच्चिदितीष्टप्रश्षे। प्रत्यूहो विन्नः। सम्य- करणं यथाशास्त्रं संपादनम्। क्रनूनां यज्ञानामियं क्रातवी। अधीयत इति।
तट बनने लगे। सावॉ के धान पककर कुछ-कुछ सूखने लग गए। कंगनी की मंजरियों में पराग भर आया। त्रपुष नामक फल के छिलके कड़े हो गए। शर नामक तृणों में फूल खिल उठे। तब बाण अपने बन्धु-बान्धवों को देखने के लिए फिर राजा के पास से ब्राह्मणों के उसी (प्रीतिकूट नामक) निवासस्थान में चला आया। सम्राट् के द्वारा अतिशय सम्मान पाकर पधारे हुए बाण को जब गाँव के भाई-बन्धुओं ने सुना तो अत्यन्त हर्ष के साथ उसके स्वागत के लिए प्रशंसा करते हुए निकल पड़े। बाण ने क्रम से कुछ का अभिवादन किया और कुछ से अभिवादित हुआ; कुछ ने उसका सिर चूमा और उसने कुछ के सिर सूँघे; कुछ ने उसका आलिङ्गन किया और कुछ से वह स्वयं गले मिला; दूसरों ने अपने आशीर्वादों से उस पर अनुह्द किया और उसने भी कुछ लोगों को असीस कर अनुगृह्दीत किया। इस प्रकार बाण अपने बहुत से माई-बन्धुओं के बीच आकर अत्यन्त हर्षित हुआ। परिजन दौड़े और शोघ्र आसन लाकर बिछा दिया। जब गुरुजन बैठ गए तब बाण भी एक आसन पर बैठा और परिजनों द्वारा पूजा- सत्कार पाकर बड़ा ही प्रसन्न हुआ। गद्गद मन से उसने सब लोगों से पूछा-'आप लोग इतने दिनों तक सुख से तो रहे? ब्राह्मणों को सन्तुष्ट करने वाले यज्ञ के कार्य शास्त्र
Page 219
१३८ हर्षचरितम्
कर्मण्यभियोग: ? तान्येव व्याकरणे परस्परस्पर्धानुबन्धाबन्ध्यदिवस- दर्शितादराणि व्याख्यानमण्डलानि, सैव वा पुरातनी परित्यक्तान्यकर्तव्या प्रमाणगोष्ठी, स एव वा मन्दीकृतेतरशास्त्ररसो मीमांसायामतिरसः ? कच्िचित्त एवाभिनवसुभाषितसुधावर्षिण: काव्यालापा: ?' इति। अथ ते तमूचु :- 'तात ! संतोषजुषां सततसंनिहितविद्याविनोदानां वैतानवह्निमात्रसहायानां कियन्मात्रं नः कृत्यं सुखितया सकलभुवनभुजि भुजङ्गराजदेहदीर्घे रक्षति क्षितिं क्षितिभुजे। सर्वथा सुखिन एय वयम्, विशेषेण तु त्वयि विमुक्तकौसीदे परमेश्वरपार्ववर्तिनि वेत्रासनमधिति- ष्ठति । सर्वे च यथाशक्ति यथाविभवं यथाकालं च संपाद्न्ते विप्रजनो-
वेदपाठो बालानामेवोचितः। प्रमाणं तर्कविद्या। मीमांसा ब्रह्मनिदर्शनम्। अत एवाह-मतिरस इति। तात इति पूजावचनम्। वैताना: क्रातवाः। कौसीदमालसम्। निष्प्रयत्न तेत्यर्थः।
के अनुसार बिना किसी विघ्न-बाधा के तो होते रहे? यश की अग्नियों में नियमानुसार मंत्र के साथ-साथ हविष मोजनार्थ तो मिल रहा है ? बटु लोगों का समय से अध्ययन तो ! चल रहा है? वेदों का प्रतिदिन होने वाला अभ्यास विच्छिन्न तो नही होता ? यज्ञ- सम्बन्धी विद्या और कर्मों के प्रति वही पुराना भाव तो है न ? परस्पर एक दूसरे को जीतने की इच्छा से निरन्तर दिन को सफल करने वाले व्याकरण-शास्त्र के वे ही व्याख्यान मण्डल तो अब भी जम रहे हैं न ? दूसरे कार्यों को छोड-छाड कर न्याय शास्त्र पर विचार करने वाली गोष्ठी तो वही पुरानी आज भी चल रही है न ? दूसरे शास्त्रों के रस को फीका कर देने वाले मीमांसाशास्त्र में रस तो वही मिलता है न? नये-नये सुभाषितों की सुधा बरसाने वाले काव्यालाप तो वही हो रहे हैं न ?' तब वे बोले-'ह तात, जब समस्त भुवन पर शासन करने वाला और शेषनाग के समान दीर्घ शरीर वाला राजा सुखपूर्वक पृथिवी की रक्षा करने में संलग्न है तो थोड़े ही में - सन्तोष कर लेने वाले, हमेशा विद्या के विनोद में लगे रहने वाले तथा केवल यश की अति को अपना सहायक मानने वाले इम ब्राह्मणों का कार्य ही कितना है ? हम सब प्रकार से सुखी हैं, विशेष तो सुखी इसलिए हैं कि तुम आलस्य छोडकर महाराजाधिराज हर्ष के नजदीक वेत्रासन पर विराजमान हो। अपनी शक्ति के अनुसार और अपने विभव के अनुसार हमलोग समय से ब्राह्मण के लिए उचित सब काम करते रहे हैं।' इस प्रकार बातें हुई, स्कन्धावार के सम्बन्ध की चर्चा मी छिड़ी, लड़कपन में खेले हुए खेलों की याद
Page 220
तृतीय उच्छास: १३६ चिताः क्रियाकलापाः' इत्येवमादिभिरालापैः स्कन्धावारवार्ताभिश्न शैशवातिकान्तक्रीडानुस्मरणैः पूर्वजकथाभिश्च विनोदितमनास्तः सह सुचिरमतिष्ठत्। उत्थाय च मध्यंदिने यथाक्रियभाणाः स्थितीरकरोत्। भुक्तवन्तं च तं सर्वे ज्ञातयः पर्यवारयन्। अत्रान्तरे दुगूलपट्टप्रभवे शिखण्ड्यपाङ्गपाण्डुनी पौण्ड्रे वाससी वसानः स्नानावसानसमये बन्दितया तीर्थमृदा गोरोचनया च रचि- ततिलकः, तैलामतकमसृणितमौलि:, अनुचचूडाचुम्बिना निबिडेन कुसु- मापीडकेन समुद्भासमान:, असकृदुपयुक्तताम्बूलविरलाधररागकान्ति:, एकशलाकाञ्जनजनितलोचनरुचिः, अचिरभुक्तः, विनीतमार्य च वेषं द्धान:, पुस्तकवाचकः सुदृष्टिराजगाम। नातिदूरवर्तिन्यां चासन्यां निषसाद। स्थित्वा च मूहूर्तमिव तत्कालापनीतसूत्रवेष्टनमपि नख- अन्नेत्यादौ। सुदृष्टिः पुस्तकवाचक आजगामेति संबन्धः । दुगूलेति। एकसमाद्द गूलपट्टाद्दीर्घाच्छित्वा गृहीते, शिखण्ड्यपाङ्गपाण्डुत्वेन कार्कश्यमपि दर्शितम्। पौण्ड्रे पुण्डदेशजे। गोरोचना रत्षाद्रव्यभेदः। मौलयः केशाः। अनुच्चेति। अदीर्घ- तया कुसुमापीडकस्य श्रोत्रियत्वं विनीतत्वं चास्य दर्शितम्। निबिडेन संहत- 'पुष्पेण । रुचिरं नैर्मल्यम्। भोजनं भुक्तमचिरं भुककं यस्य सः। अनेन तस्यानवलि सत्वमुक्तम्। आसन्द्यां वेत्रपीठिकायाम्। स्थित्वेत्यादी। पुराणं पपाठेति संबन्धः। आई, पुराने लोगों की बातें चल पड़ी। इस तरह बाण उन लोगो के साथ देर तक मन- बहलाव की बातचीत में बैठा रहा। मध्याह् के समय उठकर उसने सबकी भाँति खान- ध्यान किए। तत्पश्चात् भोजन के बाद ही सबके सब भाई-बन्धु फिर उसे घेर कर बैठ गए। इसी बीच बाण का पुस्तक-वाचक सुदृष्टि वहाँ आ पहॅुॅचा। वह पुंडू देश के बने दुकूल-पट्ट के थान में से तैयार किए, मोर की ऑखों के कोने की भाँति दो श्वेत वस्र पद्दने था। स्नान करने के बाद उसने माथे पर मंत्र से पवित्र तीर्थ की मिट्टी और गोरोचना से तिलक लगाया था। उसके सिर के बालों मे आँवले के तेल की मालिश से चिकनाइट थी। लटकती हुई शिखा से लगी हुई फूलमाला से वह शोमित हो रहा था। इमैशा पान चबाते रहने से उसके अधर की कांति खिल उठी थी। उसकी ऑखों में अंजन की बारीक रेखा खिची हुई थी। वह अभी-अभी भोजन करके उठा था। उसका वेष बिनय से भरा हुआ और सौम्य था। वह कुछ दूर रखे हुए बेत के आसन पर बैठ गया। क्षण भर ठहर कर तत्काल उसने सूत की बेठन खोल दो, फिर भी उसके नखों की किरणें पुस्तक मे सइ
Page 221
१४० हर्षचरितम्
किरणैर्मदुमृणालसूत्रैरिवावेष्टितं पुस्तकं पुरोनिहितशरशलाकायन्त्रके निधाय, पृष्ठतः सनीडसंनिविष्टाभ्यां मघुकरपारावताभ्यां वांशिकाभ्यां दत्ते स्थानके प्राभातिकप्रपाठकच्छेदचिह्नीकृतमन्तरं पत्रमुत्क्षिप्य, गृहीत्वा च कतिपयपत्रलध्वीं कपाटिकाम्, क्षालयन्निव मषीमलिनान्य- क्षराणि दन्तकान्तिभि:, अर्चयन्निव सितकुसुममुक्तिभिर्ग्रन्थम्, मुख- संनिहितसरस्वतीनूपुररवैरिव गमकैर्मधुरैरात्तिपन्मनांसि श्रोतृणां गीत्या पवमानप्रोक्तं पुराणं पपाठ। तस्मिंश्च तथा श्रुतिसुभगगीतिगर्भ पठति सुदृष्टौ नातिदूरवर्ती बन्दी सूचीबाणस्तारमधुरेण गीतिध्वनिमनुवर्तमान: स्वरेणेदमार्या- युगलमगायत्- 'तद्पि मुनिगीतमतिपृथु तदपि जगद्यापि पावनं तदपि। सनीडे समीपे। प्रपाठको वाचकः, प्रपठन वा। तस्य तत्र वा छेद:। इयन्मान्रं वाचितं नान्यदिति तेन चिह्नीकृतं लचष्यीकृतम्। गमयन्ति रागस्वरूपमिति गमकाः। असाधारणानि स्वराणं निमीलनानि। यानि लक्ष्यज्ञेष्वान्तरमार्ग इति प्रसिद्धास्तैर्गमकैः स्वरयति विशेषैः। पवमानो वायुः। बन्दी स्तुतिपाठकः। पृथुरादिनृपोऽपि। पवमानं वायुप्रोक्तमपि। गीतपचे- वंशेन वेणुनानुगमो ययोस्तौ विवादिनौ स्वरौ विश्रुत्यन्तरौ गान्धारनिषादौ स्वसौ यत्र तत्। करणमपद्ः। सताल आविद्धः स्वरसंनिवेशः, उच्चरणस्थानं वा। भारतं
प्रकार फैल गई मानों मृणालसूत्रों मे बाँधी गई हो। पुस्तक को उसने सरकण्डों के बने पीढ़े पर रख दिया। पीछे समीप में बैठे हुए मधुकर और पारावत नामक वंशी बजाने वाले बाण के दो मित्रों ने जव अवकाश दिया, तब सुदृष्टि ने प्रभात में पढ़े हुए विरान के बीच विह्न के रूप में लगाए हुए पन्ने को निकाल कर कुछ पन्नों के साथ हल्की दफ्ती को उठा लिया और मानों अपने दाँतों की किरणों से स्याही के अक्षरों को धोता हुआ, या अपनी मुस्कान के फूलों से ग्रन्थ की अर्चना करता हुआ, गमक नामक स्वरों से मुख में सन्निहित सरस्वली के नूपुरों की आवाज का अनुकरण करके गीत के द्वारा सुनने वालों के मन को रमाता हुआ वायुपुराण का पाठ करने लगा। उस प्रकार जब सुदृष्टि मधुर गीत के साथ साथ पाठ कर रहा था, तभी सूचीबाण नामक बन्दी ने ऊचे स्वर में उसी गीत की लय का अनुकरण करते हुए दो आर्या-छन्दों का गान किया- वायु-पुराण मुनि व्यास द्वारा गीत है, अत्यन्त बड़ा भी, जगत में विख्यात मी और
Page 222
तृतीय उच्छ्ास: १४१
हर्षचरितादभिन्नं प्रतिभाति हि मे पुराणमिदम्॥ ३॥ घंशानुगमविवादि स्फुटकररं भरतमार्गभजनगुरु। श्रीकण्ठविनिर्यातं गीतमिदं हर्षराज्यमिव ॥४॥ तच्छुत्वा बाणस्य चत्वारः पितामहमुखपझ्मा इव वेदाभ्यासपवित्रित- मूर्तयः, उपाया इव सामप्रयोगललितमुखाः, गणपतिः, अधिपतिः, तारा पतिः, श्यामल इति पितृव्यपुत्रा भ्रातरः, प्रसन्नवृत्तयः, गृहीतवाक्याः, कृतगुरुपदन्यासाः, न्यायवादिन:, सुकृतसंग्रहाभ्यासगुरवो लब्धसाधु- भरतमुनिकृतो ग्रन्थः। श्रीकण्ठः श्रीयुक्त: कण्ठः वैस्वर्यादिदोषाभावात्। यद्वा,- श्रीकण्ठो हर एव सर्वविद्यानां तत एवोत्पत्तेः। हर्षराज्यमपीद्दशमेव। तथा च वंशं कुलमनुगच्छत्यनुसरति यत्तद्वंशानुगम्। तथाविद्यमाना विवादिनो यत्र तद्विवादि सौराज्यम्। न केचित्तत्र विवदन्ते। करणमधिकरणं यत्र विद्यापरीक्षा. धर्मनिर्णयो वा क्रियते, व्यापारो वा। भरतो नाम पूर्व राजाभूत्। श्रीकण्ठो देश- भेदः। गीतमपि हर्षस्य प्रमोदस्य राज्यमिव। तस्य विजम्भमाणत्वात्। तछूत्वेत्यादौ। बाणस्य चत्वारो आ्रतरः परस्परस्य मुखानि व्यलोकयन्निति संबन्धः। तच्छू- त्वेत्यादिनास्य प्रकरणस्य प्रकृतानुगुणत्वं दर्शितम्। तेषां च प्रस्ताववेदित्वम्। मुखपद्मा अपि चत्वारः सामवेदभेदाः। सान्त्वं च मुखमारम्भोऽपि। प्रसन्ना शुद्धा, "सुबोद्धा च । वृत्तिवर्तनम्, सूत्रविवरणं च । गृहीतमाहतम्, ज्ञातार्थं च। वाक्यं विवरणम्, वार्तिकं च। यत्करणात्कात्यायनो वार्तिककार उच्यते। कृतो गुरुणां संबन्धिनि पदे स्थाने न्यास: स्थितिर्येषां ते। सर्वेणोपदेष्टपदे स्थापितास्त इत्यर्थः। यद्वा ;- कृतो गुरुणि पदे न्यासो यैः। महति पदे स्थिता इत्यर्थः। अन्यत्र,-कृतोऽ भ्यस्तो गुरुपदे दुर्बोधशब्दे न्यासो वृत्तिर्विवरणं यैः। न्यायो युक्तम्, उपपत्य- नुपपत्तिविचारश्च। सुकृतं पुण्यम्, सुष्ठ विहितं च। संग्रहः संचय, व्याकरणे पवित्र भी है, फिर भी यह पुराण मेरी समझ में हषचरित से अभिन्न ही प्रतीत हो रहा है।।३। यह गीत हर्ष के राज्य के समान है। गीत वंशी वाद से अनुगत तथा राज्य वंश- परम्परागत है। गीत में दो परस्पर विरोधी गान्धार और निषाद स्वर नहीं हैं तथा राज्य में कोई विवाद करने वाला विद्रोही नहीं है। गीत के ताल और लय बिलकुल स्पष्ट हैं तथा राज्य के करण अर्थात् विद्यापरीक्षा या धर्मनिर्णय के स्थान प्रसिद्ध हैं। गीत संगीतशास्त्र के रचयिता मरत मुनि द्वारा प्रदशित मार्ग के अनुसार होने से मदनीय है तथा राज्य भरत नामक प्राचीन राजा की नीति का अनुसरण करने से महनीय है। गीत मधुर कंठ से निकला हुआ है तथा राज्य श्रीकंठ नामक स्थान से निकला हुआ है॥४॥ दोनों आर्याओं को सुन कर बाण के चचेरे भाई-गणपति, अधिपति, तारापति
Page 223
१४२ हर्षचरितम्
शब्दा लोक इव व्याकरगोऽपि सकलपुराणराजषिचरिताभिज्ञा:, महाभार- तभावितात्मानः, विदितसकलेतिहासाः, महाविद्वांसः, महाकवयः, महापुरुषवृत्तान्तकुतूहलिनः, सुभाषितश्रवणरसरसायनाः, वितृष्णा:, वयसि वचसि यशसि तपसि सदसि महसि वपुषि यजुषि च प्रथमा, पूर्वमेव कृतसंगराः, विवक्वः, स्मितसुधाधवलितकपोलोदरा, परस्परस्य मुखानि व्यलोकयन्। अथ तेषां कनीयान्कमलदलदीर्घलोचनः श्यामलो नाम बाणस्य व्याडिकृतो ग्रन्थश्च। गुरवो महान्तः, उपाध्यायाश्र। साधुशब्दः साधुवाद साधवोडमी इत्येवंरूपो वा। साधवः संस्कृता, शब्दाश्च। पाण्डित्यप्रकटनेनानेन दष्कमिष्टस्य वस्तुन उत्कृष्टतोच्यते। सकलेत्यादिविशेषणत्रयेण द्विजराजादिवृत्तान्तेऽ- भिज्ञतोच्यते। महापुरुषेत्यादि। हर्षचरिते शुश्रषाया हेतुः। सुभाषितेत्यादि। स्वकाव्यप्रशंसासूचनपरम्। सदसि सभायाम् । सगरं संकेतः। कनीयानिति। अनेन प्रियवचनत्वमस्य द्शितम्। ब्रहीति दत्तसंज्ञः। तात और श्यामल एक दूसरे को देखने लगे। ब्रह्मा के चार मुख-कमलों की माति वे वेदाभ्यास करने से पवित्र थे। साम-दान आदि चार उपायों के समान साम अर्थात् सान्तवनापूर्ण वचन या सामवेद का प्रयोग करने से उनके मुख सुन्दर थे। लोक के समान व्याकरण में भी उनकी वृत्ति भ्रर्थात् जीविका शुद्ध थी या वृत्ति अर्थात् सूत्र के विवरण में सुबोष थे, वाक्य अर्थात् वचन का आदर करते थे या वाक्य अर्थात् वार्तिकों के अर्थ का ज्ञान रखते थे, गुरु पद अर्थात् श्रेष्ठ स्थान पर प्रतिष्ठिन थे या उन्होंने दुर्बोध पदों में न्यास अर्थात वृत्ति का अभ्यास किया था, न्याय अर्थात् युक्ति की बात बोलते थे या उपपत्ति और अनुपपत्ति का विचार रखते थे, पुण्य के संगृह्दीत करने के अभ्यास में प्रवीण थे या व्याडि द्वारा सुविरचित संग्रह नामक ग्रन्थ का अध्यापन करते थे, उन्हें साघुवाद प्राप्त थे या संस्कृत शब्दों का उन्होंने अभ्यास कर लिया था। समस्त पुराणों में आए हुए राजर्षियों के चरित उन्हें ज्ञात थे। उन्होंने महाभारत का अनुशीलन किया था। वे इतिद्दास के पंडित थे। महाविद्वान् और महाकत्रि थे। महापुरुषों के वृत्तान्त को सुनने के लिए उनके मन में विशेष कुतूहल था। सुभाषित के रस के वे रसायन थे (अर्थात सुभाषितों को सुना कर आनन्दित करते थे)। उनमें तृष्णा बिलकुल न थी। वचन में, अवस्था में, यश में, तप में, सभा में, तेज में, शरीर में, यज्ञ में सर्वत्र उनकी सबसे पहले गणना होती थी। वे पहले से ही परामर्श करके वहाँ आए थे और कुछ बोलना चाहते थे। मुसकान की सुधा से उनके कपोलों के मध्यभाग धवलित हो गए थे। तत्पश्चात उन चारों में सबसे छोटा, कमल के समान बड़ी-बड़ी आँखों वाला श्यामल,
Page 224
तृतीय उच्छास: १४३
श्रेयान्प्राणानामपि वशयिता दत्तसंज्ञस्तैः सप्रणयं दशनज्योत्स्नास्त्रपित- ककुभा मुखेन्दुना बभाषे-'तात बाण! द्विजानां राजा गुरुदारग्रहण- मकार्षीत्। पुरूरवा ब्राह्मणधनतृष्णया दयितेनायुषा व्ययुज्यत। नहुषः परकलत्राभिलाषी महाभुजङ्ग आसीत्। ययातिराहितब्राह्मणी पाणि-
बाणेत्यादिना पूर्वराजदोषोन्दावनद्वारेण हर्षस्य गरीयस्तां ख्यापयति। अत्र क्वचि- च्छब्दद्वारेण क्वचिच्चार्थद्वारेण यथायोग्यं दोष उद्धाव्यः। चन्द्रादिशब्दाभिधानेन राजत्वप्रतीतिर्न स्यादिति द्विजानां राजेत्युक्तम्। गुरुर्बृहस्पतिः, पित्राद्याश्च गुरवः । अत्र कथा-पुरा पूर्णचन्द्रमुदितं वीच्य कामयमानां गुरुपतीं ताराख्यामभिगच्छत्। तदसहमानेन च बृहस्पतिना यदेन्द्राद्याः प्रोत्साहितास्तदानयनाय, तदा चन्द्रेण शुक्र: शरणमाश्रितः। ततः शुक्रप्नेरितेदेत्यः सह तेषामन्योन्यं दिव्य वर्षसहसत्रं युद्धमासीत। तारापि नारद्बोधिता सगर्भा सती पुनर्गुरुमेवाभिगतेति। दयितेना- युषा प्रियेण जीवितेन पुत्रेणायुर्नाम्ना। कथा चात्र-पुरूरवा: पूर्वां दिशं जेतुं गच्छ केनाप्याहृतप्रभूतधनेन विप्रेण यज्ञे निमन्त्रितो लोभातिप्तस्तनं जिहीषुस्तच्छा- पात्नष्टः। तस्मिन्मृते स विप्रो नृपं विना प्रजा निवर्तत इति ज्ञात्वा तदायुषा राजर्पिमायुर्नामानमजीजनदिति। भुजङ्गो विठोऽपि। पुरा वृत्नं हत्वा ब्रह्महत्यया शक्र: पलाथ्य मृणालच्छ्िद्रान्तरे यदातिष्ठत्तदा नहुषो यज्वा शूरैश्च देवैरिन्द्ृत्वं नीतो दर्पाच्छची प्रार्थयमानो बृहस्पत्युपदेशात्तयोक्तो यथा-'यानेनापूर्वेणागच्छ' इति। ततो ब्रह्मर्षीन्वाहनीकृत्य व्रजन्कामवशात्वरमाण: पादेनाताड्य, 'सर्प सर्प' इति चोदयन्नगस्त्येन 'सर्पो भव' इति शप्ः सर्पोऽभवत्। पपातेति नरकगामी बभूव, स्वाचारभ्रष्टतवात्पतितश्चाभूत्। वृषपर्वणोऽसुरराजस्य दुहित्रा शर्मिष्ठया कल- हायमाना 'अस्मन्वृत्यसुता वराकी भूत्वा स्पर्धते' इत्युकत्वा कूपान्तःपातितां शुक्र सुतां देवयानी ज्ञात्वा ययातिर्वनविहारी पाणि गृहीत्वोजहार। गते ययातौ परि- भवोद्विसा वन एवावसत्। अथ नारदाद्यथावृतं ज्ञात्वा वृषपर्वा शुक्रस्य प्रार्थनामक
जो बाण के प्राणों को भी वश मे रखने वाला प्रिय था, बड़ों का इशारा पाकर अपने मुखचन्द्र।से प्रवाहित होने वाली दाँतों की चाँदनी से दिशाओं को नहलाता हुआ बोला-'तात बाण, द्विजों के राआ चन्द्र ने गुरुपलो तारा का गमन किया। पुरूरवा ब्राह्मण के धन की लोलुपता के कारण अपनी प्रिय आयु से वियुक्त हो गया। नहुष पराई स्त्री की इच्छा करने के कारण महालम्पट बना। ययाति ब्राह्मणकन्या के साथ विवाह करके पतिन हुआ। राजा सुदुम्न तो स्त्रीरूप ही बन गया था। जन्तु (जन्तु नामक पुत्र या प्राणियों) के वध करने से राजा सोमक की निदयता तो प्रसिद्ध ही है। राजा मान्ाता मार्गण अर्थात् याचना या युद्ध के व्यसन के कारण पुत्र-पौत्रों के साथ रसातल
Page 225
१४४ हर्षचरितम्
ग्रहण: पपात । सुद्युम्नः स्त्रीमय एवाभवत्। सोमकस्य प्रख्याता जगति जन्तुवधनिर्धृणता। मांधाता मार्गणव्यसनेन सपुत्रपौत्रो रसातलमगात्। पुरुकुत्स: कुत्सितं कर्म वपस्यन्नपि मे कलकन्यकायामकरोत्। कुवलयाश्वो
रोत्। संदिष्टा च-'कुमारी शतपरिचारवतीयं शर्मिष्ठा यदा मे दास्यं करोति तदा- गच्छामि' इति। शुक्रशापभीतेन वृषपर्वणा संपादितमनोरथा देवयानी पुनरपि दासीभूतया शर्मिंष्टया सह वने क्रीडन्ती ययातिमायान्त दुष्टा बभाषे-'काद् मां त्यवत्वा पाणिग्राहो महानुभावो गतोऽभूत' इति। ततो ययातिर्बाह्मणीत्वादनङ्गी- कुर्वस्तत्पित्रा शोकविधुरेण शुक्रेण 'पाप मास्तु, क्रियतामयं विधिः इति बुद्धा तां स्वीचके। कालेन चासौ पपातेति। सुद्युम्नो राजा, शोभनं दुन्नं बलमस्येति च स्त्री. मयो महिलाकृतिः, कान्तानुरक्तश्च। योऽत्र तोयमुपयोच्यति स स्त्रीत्वमापतस्यत इति भगवता भवान्याभ्यर्थितेन भवेन शप्ः सन्सरसः पीत्वा तोयं सुद्युन्नो मृगया- विहारी स्त्रीमयोऽभूदिति। जन्तुर्नाम सोमकस्य राज्ञः पुत्रः, जन्तवः प्राणिनश्च। सोमकस्य राजो जन्तुर्नाैंक: पुत्रोऽभूत्। स चैकपुत्रत्वादपुत्नत्वं वरमिति जानन- द्विननः पुरोधसाभ्यधायि-'बहून्पुत्रांश्वेदिच्छसि तदास्य सुतस्य वपया होमः क्रिय- ताम्। ततो यावत्यो धूममाजिघ्रन्ति ताः पुत्रैर्युज्यन्ते' इति। स चापि घृणामपहाय तथा कारितवानिति। मार्गणं याच्जा, शराश्र मार्गणा: । मार्गणेषु व्यसनं युद व्यसनम्। रसातलमगमद्घस्ताजगाम। विनष्ट इत्यर्थः । रसातलं पातालं 'च। मांघाता च भुवं जित्वा स्वर्ग जेतुं गतः। शक्रेणोक्तम्-'पातालं जित्वागतस्य तव दास्यं यास्यामि'। स च तद्वचनादविचार्येव रसातलं गतस्तत्र हरप्रसादासादितं- त्रिशूलेन लवणनाम्ना दानवन ससुतसैन्योऽन्तमनीयत' इति। मेकलकन्यका नमंदा। पुरुकुत्स: पुरा तपश्चरन्नमंदायां स्नानं कुर्वन्कामप्यङ्गनामालोक्य कामाविष्टो नीतिमुत्ससर्जेति। भुजङ्ाः सर्पा:, विटा अपि। अश्वतरकन्यां वडवामपि। कुवल- याश्वो राजा मृगयाक्रीडाप्रसङ्गेन वर्मातुरो मज्जनरभसेन सरसीमवतीर्णो रसातलं प्राप्तोऽश्वतराभिधां नागकन्यामूढवानिति। प्रथम आद्यः, प्रधानश्च। कुत्सित: पुरुषः में चला गया 'अर्थात् पतित हुए या पाताल में पहुँचे और मारे गए)। राजा पुरुकुत्स ने तपस्या के अवसर में किसी सुन्दरी को देखकर नर्मदा में स्नान करते हुए कुत्सित : कर्म किया। राजा कुवलयाश्व ने भुजंगलोक में जाकर (लम्पट लोगों की प्रेरणा से या नागलोक में जाकर) अश्वतरा नामक नागकन्या (या घोडी) को भी नहीं छोडा। आदिराज पृथु पहला कुत्सित पुरुष है जिसने पृथिवी को अभिभूत किया। राजा नृग गिरगिट बनने पर भी वर्णसंकर (अर्थात् कई रंगों की मिलावट या रई ब्राह्मण क्षत्रिय आदि वर्णों के वीर्य से उत्पन्न) ही बना रहा। सौदास नामक राजा ने व्याकुल पृथिवी
Page 226
तृतीय उच्छास: १४५
भुजङ्गलोकपस्थिरिहादश्वतरकम्यामपि न परिजहार। पृथुः प्रथमपुरुषक: परिभूतवान्पृथिवीम्। नृगस्य कृकलासभावेऽपि वर्णसंकरः समदृश्यत। सौदासेन नरक्षिता पर्याकुलीकृता क्षितिः । नलमवशाक्षहृदयं कलि -- रभिभूतवान्। संवरणो मित्रदुहितरि विक्कवतामगात् । दशरथ इष्टरा-
पुरुषकः । पृथुरादिनृपो भूधराक्रान्तां सर्वां गां विलोक्य चापकोट्या गिरीन् भुवः पर्यन्तेषु चित्ेप। धरणकारणभूतभूभृत्परिभवाद्वो विभवः। अत एवास्य कापुरुषर्म्। विष्णुपुराणे तु-आकृष्टकामुकेन पृथुना 'देहि मे भर्तव्यभरणो- पायम्' इत्यनुबध्यमाना भूभुवनानि बभ्राम। ततः शरणमलब्ध्वा सास्य सर्वा: सस्यसंपदोऽजनयदिति वर्णितम्। एतस्मातपरिभूताज्भूदिति। कृकलासः प्राणिभेद:। तन्दावेऽपि तस्यां दशायामपि किं पुना राज्यस्थस्येति निन्धतवम्। वर्णः शुक्कादिः ब्राह्मणादिश्व। नृगो राजा दानप्रस्तावे कस्यचिद्विप्रस्य संबन्धिनीं गामविज्ञायवान्यस्मै द्विजाय ददौ। कदाचिच्च तस्या गोः स्वामी तां गां परिज्ञाय तं ययाचे। न च तस्माद्गां लेभे। ततस्तौ द्वावपि राजद्वारं राजविज्ञापनाय गतौ। ग्राम्यभोगासक्तराजदर्शनमलभमानौ च क्रोधात् 'कुकलासो भव' इति राजः शापं दच्वा कस्मैचिद्रां वितीर्य यथागतं प्रतिजग्मतुरिति। नरान्तिणोतीति नरचिता, न पालिता च। सौदासो नाम राजा मृगयाखिन्नः पथि गच्छन्कदाचिन्मुनि शक्र- ामानं मार्गमध्ये स्थितम् 'अपसर्प' इत्यवदत् ।'पन्था देयो ब्राह्मणाय' इति वचनान्न्यायमनुवर्तमानो यावन्न चलितस्तावद्राज्ञा कशयाभिहतः। अथ रोषावे- शाद् 'गच्छ मनुष्यभच्यो राजसो भव' इति तं शशाप। वशमायत्तम्। अतहृदय- मचज्ञानम्, अक्षाणीन्द्रियाणि हृदयं च। तच्च नलो राजा अयृतव्यसनी तत्स्वरूपान- भिज्ञश्र कलिनाभिभूत इति प्रसिद्धम्। मित्रो रविः, सुहृच्च मित्रम्। तपती नाम मित्रस्य रवेर्दुहिताभूद। तस्यां संचरणो नाम राजा व्यसनी बभूव। रामो दशरथ- सुतः, रामा स्त्री च। दशरथो मृगयासक्तो घटपूरणरवं श्रुत्वा बृंहितशङ्कया शब्द- पातिना शरेण मुनिपुत्रं व्यापादयत्। तेन च बोधितान्वयः पित्रोः समीपं तं निनाय। तद्टचनाच्छल्यमुद्धरति नृपे शिशुमृंतः । अथ च सदारेण वृद्धतापसेन पुत्रादहमिव त्वमपि प्राण्यस्यन्तम्' इति शपो रामवियोगा तप्राणांस्तत्याजेति। गोनिमित्तं ब्राह्मणस्य जमदग्नेरतिपीडनम्। निधनमयासीत्। जामदुग्न्येन हत'
की रक्षा नहीं की। जुआ के खिलाड़ी राजा नल को कलि ने अभिभूत कर दिया। संवरण नामक राजा ने तपती नामक (सूर्य या सुहद) की घुत्री के प्रति अपनी कामवासना प्रकट की। राजा दशरथ ने अपने प्रिय पुत्र राम के विरहोन्माद (अथवा
Page 227
१४६ हर्षचरितम् मोन्मादेन मृत्युमवाप। कार्तवीर्यो गोब्राह्मणातिपीडनेन निधनम यासीत् । मरुत्त इष्टबहुसुवर्णकोऽपि देवद्विजबहुमतो न बभूव। शंतनु इत्यर्थः। कार्तवीर्यो गवां कोटेरप्यधिकतरां धेनुमपहरअमदमिं व्यापादितवान्। अथ च तत्सुतेन रामेण क्रोधातपरशुच्छिन्नबाहुसहस्त्रोऽसी सर्वत्त्रियैः सह मृत्युं लेभे; इष्टः कृतः, अभिमतश्च। देवद्विजो बृहस्पतिः; अन्यत्र,-देवाश्र द्विजाक्षेति इ्न्दः। मरुत्तो नाम राजा बहुसुवर्णकाख्येन कतुनापि यचयमाणो देवपुरोधसमं 'मां याजय' इति याचमानस्तेन 'मनुष्योऽयमेव दृष्टः' इति। स चोपहसति धिषमे नारदेनोक्ो यथा-'गच्छ, अस्येव भ्राता संवर्तको नाम ग्रहगृहीतच्छचना वारा- णस्यां स्थित: । तं प्रार्थयस्व' इत्युक्त्वा च नारदोऽमिं विवेश। स च नारदोक- चिह्लैस्तं भगवत्प्रमाणं कृत्वा निर्यान्तं परिज्ञाय बहुशो गालीददतमप्यनुद्विजमाना याजनाय प्राथंयामास। संवर्तकेन कथितं च-'नेदं तवोकं यावतं वक्यामि। देवेभ्यश्च श्रुतवा यज्ञभागो न दातव्य:' इति। राजा यथोक्कमनु.तेष्ठंस्तेन योजितो देवद्विजस्य नाभिमतोऽभवदिति। अतिव्यसनादृत्यन्तरागात्। वाहिनी नदी, सेना च । महाभिष: पुरा ब्रह्मसदसि वाङ्गायाश्चामरग्राहिण्याश्चलितवाससोऽङ्गदश नहृतहृदय: शङ्गारपदानि वदन्ब्रह्मणा शप्तः, पतित्वा क्षत्रियगृहे शन्तनुर्नामाभूत्। गङ्गापि 'मत्कृतेऽयमिमां दशां प्राप्त:' इति मत्वा सखेदमत्रतरन्ती धेनुहरणंकुपित
चेत्तव प्रीतिः, तद्दयं त्वय्येवोत्पत्स्यामहे। जातमात्राश्च वयं त्वया स्वजले क्षेप्रव्या इति। सा तु तथेत्यङ्गीकृत्य वने विहरन्तं प्रार्थयमानं शन्तनुमवोचत्-'यदा करोमि तन्न त्वया निबन्धो न विधेयः । न चाहं त्वया जन्म प्रष्टव्या' इति। 'तथा' इति तेनाङ्गीकृतवता बहुतर्र कालमरंस्त। अथ यः कश्चित्सूनुरुदपादि सर्वस्तया स्वजले चिप्तः। एवं समस्वतीतेषु गङ्गामासेव्य निःसंतानोऽयं मा। भूदिति मन्वानैः सप्तभिरेव वसुभिः कृतात्मसंनिधिर्भीष्मो जातः। ततस्तमपि जले च्िपन्ती शन्तनुना निषिद्वा। तेन 'सापराधो भवान्' इत्युक्त्वा सा प्रत्ि प्रिय रामा अर्थात पत्नी के उन्माद) से मृत्यु को प्राप्त किया। राजा कार्तवीर्य गौ के लिए ब्राह्मण को दुखी करने के कारण मारा गया। मरुत्त नामक राजा ने बहुसुवर्णक नामक यज्ञ किया फिर भी देवद्विज द्वारा (बृहस्पति द्वारा अथवा देवताओं और ब्राह्मणों द्वारा) सम्मान नहीं प्राप्त किया। व्यसन के अत्यन्त बढ़ जाने से राजा शन्तनु ने वाहिनी (गङ्गानदी या सेना) से वियुक्त होकर जंगल में अकेले भटकते दुए १. इतोडग्रे-'रामो मनोभवभ्रान्तहृदयो जनकतनयामपि न परिहृतवान्' इत्यविक: पाठ: कचिदुपरुम्यते।
Page 228
तृतीय उच्कास: १४७
रतिव्यसनादेकाकी वियुक्तो वाहिन्या विपिने विललाप। पाण्डुर्बनमध्य- गतो मत्स्य इव मदनरसाविष्टः प्राणान्मुमोच। युधिष्ठिरो गुरुभयविषण्ण- हृदय: समरशिरसि सत्यमुत्सृष्टवीन्। इत्थं नास्ति राजत्वमपकलङ्कमृते देवदेवादमुतः सर्वद्वीपभुजो हषोत्। अस्य हि बहून्याश्च्चर्याणि श्रूयन्ते। तथा हि-अन्न बलजिता निश्चलीकृताश्चलन्तः कृतपक्षा क्षितिभृतः । अत्र प्रजापतिना शेषभोगिमण्डलस्योपरि क्षमा कृता। अत्र पुरुषोत्तमेन
जगाम। ततस्तद्वियोगविधुरधीबंहु विललापेति व्यसननिमित्तक: सेनया वियोगेन च विलापो विजिगीषोरनुचित एव। वनं तोयम, विपिनं घ। मदनः काम:, फलविशेषश्च मदनम्। पाण्डुवने मृगरूपया ब्राह्मण्या सह सुरतकमसकं मृगरूपं कर्दमाख्यं मुनिं शरेण जघान; तेन च म्रियमाणेन 'स्त्रीसंभोगस्थो मरिष्यसि' इति शसो मादा सह स्मरार्तः क्रीडन्विपन्न इति। गुरोर्द्रोणाचार्यस्य भयेन, गुरुणा महता च त्रासेन। युधिष्ठिरो बलानि दग्धुमुद्यतं द्रोणाचार्य रणमूर्धिन 'अश्वस्थामा हतः' इत्युक्त्वा पुत्रशोका कुलमसत्येनासूनत्याजयदिति। इत्थमिति। इत्थं कृतयु- गादारभ्य कलिप्रारम्भपर्यन्तं राजां नासत्यपकलङ्कं राजत्वमिति। बलजित्प्रजा पतिमुखाः शब्दा राजि यथार्था वेदितव्याः। बलं सैन्यम्, बलाख्यश्चासुरः। निश्चलीकृता इति सहायाभावच्छनुषु यानं न विदधिर इति। अन्यत्र,-स्थावरत्वं लम्भिताः। पत्षाः सहायाः, पतत्राणि च। चितिभृतो राजानः, गिरयश्च। प्रजा -- पतिना राज्ञा, ब्रह्मणा च। शेषस्यावशिष्टस्य भोगिमण्डलस्य राजसमूहस्योपरि विषये कषान्ति: कृता। अन्यत्र,-शेषाख्यस्य भोगिनो नागस्य मण्डलमाभोगस्ततपृष्ठे भूमिर्निहिता। पुरुषोत्तमो नरोत्कृष्टी राजा, हरिश्र। सिन्धुराजो सिन्धुदेशाधिपतिः,
विलाप किया। मत्स्य के समान कामवासना से आविष्ट होने के कारण पाण्डु की जान गई। युधिष्ठिर ने गुरु द्रोणाचार्य से डर कर युद्ध की भूमि में सत्य का परित्याग कर दिया। इस प्रकार एकमात्र महाराजाविराज हर्ष को छोड़ कर किसी राजा को कलंकरहित नहीं सुना है। उनके विषय में आश्चर्य की बहुत सी बातें सुनी जाती हैं। जैसा कि उन्होंने इन्द्र के समान अपने सैन्यबल से जीत कर शत्रु की ओर मिलने के ललिए जाते हुए राजाओं के सहायकों को मार कर निश्चल कर दिया (बल नामक असुरः को जीतने वाले इन्द्र ने भी पर्वतों के पंख काट-काट कर उन्हें निश्चल बना दिया)। प्रजापति हर्ष ने बचे हुए भोगिमण्डल अर्थात् राजाओं के ऊपर क्षमा की (और उसी प्रकार ब्रझ्माजी ने भी शेषनाग के फनों पर क्षमा अर्थात पृथिवी को आरोपित किया)। पुरुषों में श्रेष्ठ हर्ष ने सिन्धुराज के मद का मथन करके उसकी राजलक्षमी को अपना लिया
Page 229
१४८ हषचरितम्
सिन्धुराजं प्रमथ्य लक्ष्मीरात्मीकृता। अत्र बलिना मोचितभूभृद्वेष्टनो मुक्तो महानागः । अत्र देवेनाभिषिक्त: कुमारः। अत्र स्वामिनैकप्रहार प्रपतितारातिना प्रख्यापिता शक्तिः। अत्र नरसिंहेन स्वहस्तविशसिता रातिना प्रकटीकृतो विक्रमः । अत्र परमेश्वरेण तुषारशैलभुवो दुर्गाया गृहीतः करः । अत्र लोकनाथेन दिशां मुखेषु परिकल्पिता लोकपाला:,
तीरोदघिश्च। ल्ष्मीश्छत्रचामरादिरूपा, देवताकृतिश्च। बलिना बलवता, असु- रेश्वरेण च भूमद्वाजा श्रीकुमाराख्यः। श्रीकुमारो नाम राजा किल दर्पशातेनोपजात. मदेन हस्तिना वेष्टितः। ततः श्रीहर्षेणाकृष्य खड्गं तस्मान्मोचितोऽसो दन्ती च रोषाद्वने परित्यक्त इति वार्ता। भूभृत्व पर्वतो मन्दराख्यः। महानागो द्प- शात:, वासुकिश्च। मोचितभूमद्वेष्टनोऽमृतमन्थनार्थे। मन्थनार्थे कुमार: कुमार- गुप्ताख्यः, कुमारो वा यो दर्पशातान्मोचितः। कुमारो गुहः, पुत्रश्र कुमारः। स्वामी प्रभुः, कुमारश्च। अरातयः शत्रवः, तारकश्चासुराधिपतिः। शक्ति सामर्थ्यम, आयुधभेदश्च।नरसिंह: उत्तमो नरः, नृसिंहरूपो हरिश्र। सइस्तेनेति। न तु साधनबलेन। अन्यन्र तु चक्रादिनिजायुधेन। परमेश्वरेण सार्वभौमेन। व तु मण्डलमात्रस्य भोक्ा हरेण। दुर्गाया दुर्गमायाः, गौर्याद्। करो दुण्डः, पाणिश्च। लोकनाथो राजा, हरिः, बुद्धश्च। दिशां मुखेषु सीमासु। लोकनाथाः (लोकपालाभे
(और पुरुषोत्तम कृष्ण ने सिन्धुराज अर्थात् क्षीरसागर को मथकर लक्ष्मी को अपनाया)। पराक्रमी हर्ष ने अपने महागज दर्पशात को श्रीकुमार नामक राजा को सुंड में लेकर दबोचते हुए देख कर छुड़ाया और उसे जगल में छुड़वा दिया (और दैत्यराज बलि ने महानाग वासुकि को मन्दराचल से लिपट कर समुद्रमथन के बाद छोड़ दिया)। देव हर्ष ने कुमार का अभिषेक किया (और देवराज इन्द्र ने कुमार कार्तिकेय को सेनापति के पद पर अभिषिक्त किया)। स्वामी हर्ष ने एक ही प्रहार से शत्रुओं को मार गिरा कर अपनी शक्ति का परिचय दिया (और स्वामी कार्तिकेय ने एक ही प्रहार से तारकासुर का वध करके अपनी शक्ति (अस्त्रविशेष) प्रसिद्ध कर दिया)। नरों में केसरी हर्ष ने अपने भुजबल से शत्ु को मार कर अपना पराक्रम दिखाया (और भगवान् नृसिंह ने मी शञ्ु ह्दिरण्यकशिपु के वक्ष को अपने हाथों से फाड़कर अपना पराक्रम दिखाया)। परमेश्वर हर्ष ने हिमालय के दुर्गम प्रदेश के राजाओं से भी कर लिया (और परमेश्वर शिव ने हिमालय की पुत्री पार्वती का करग्रहण किया)। राजा हर्ष ने प्रत्येक दिशा में प्रजापालकों को देखभाल के लिए नियुक्त किया (और प्रजापति ब्रह्मा ने भी इन्द्र आदि लोकपालों को प्रत्येक दिशा की रक्षा के लिए नियुक्त किया)। समस्त धन के भाण्डागारों
Page 230
तृतीय उच्छास: १४६
सकलभुवनकोशश्चाग्रजन्मनां विभक्तः, इत्येवमाद्यः प्रथमकृतयुगस्येव दस्यन्ते महासमारम्भाः । अतोऽरय सुगृहीतनाम्रः, पुण्यराशेः पूर्वपुरुष- वंशानुक्रमेणादितः प्रभृति चरितमिच्छाम: श्रोतुम्। सुमहान्कालो नः शुश्रूषमाणानाम्। अयस्कान्तमणय इव लोहानि नीरसनिष्ठुराणि क्षुल्ल- कानामप्याकर्षन्ति मनांसि महतां गुणाः, किमुत स्वभावसरसमृदूनी- तरेषाम्। कस्य न द्वितीयमहाभारते भवेदस्य चरिते कुतूहलम् ? आचष्टां भवान्। भवतु भार्गवोऽयं वंशः शुचिनानेन पुण्यराजर्षिचरित- श्रवणेन सुतरां शुचितर:, इत्येवममिधाय तृष्णीमभूत्। बाणस्तु विहस्याव्रवीत्-आर्य! न युक्त्यनुरूपमभिहितम्। अघट- ानमनोरथमिव भवतां कुतूह्लमवकल्पयामि। शक्याशक्यपरिसंख्या- नशून्या: प्रायेण स्वार्थतृषः । परगुणानुरागिणी प्रियजनकथाश्रवणरस- सीमापतयः, इन्द्रादा दिक्पालाश्च। कोशो(गञं) धनसंचयः मध्यम्, ग्रन्थभेदश्व। अभ्रजन्मानो द्विजा:, आदिनृपाः, श्रमणाश्च। एवमादय इनि। न त्वेतावन्त एव। प्रथमकृतयुगस्येवेति। पर्वतपक्षशातनादयो वृत्तान्ता अंभवन्। मणय शवेति। मणिशब्देनोपमेयानां गुणानां रत्नत्वमुक्तम्। लोहान्यपि नीरसनिष्ठुराणि। सुल्लका: खलाः। बाला इत्यन्ये। आचष्टामाख्यातु। भागव इति भृगुगोत्रतवम्। अवकल्पयामि निश्चिनोमि। शक्तमिदमित्येवंरुपेण परिसंख्यानेन गणनया स्वार्थतृषो गृन्नवः, शून्याः। शक्याशक्यविवेकं गृध्नवो न जानन्तीत्यर्थः। बट- को उन्होंने ब्राह्मणों को अर्पित कर दिया (और लोकपाल भगवान् बुद्ध ने भी कोश नामक सन्थ को विभक्त करके श्रमणों को अर्पित किया)। इत्यादि सतयुग के समान उनके अनेक मदान् कार्य दिखाई पड़ते हैं। इसलिए प्रातःस्मरणीय पुण्यों के राशि देव हर्ष का चरित पूर्वपुरुषों की परम्परा के साथ हम सुनना चाहते हैं। बहुत दिनों से हम लोगों की यह इच्छा वनी है। महापुरुषों के गुण क्षुद्र लोगों के नीरस और निष्ठर मन को इस प्रकार खींच लेते हैं जैसे चुम्बक लोहे को, और जो स्वभाव से ही सरस और ोमल स्वभाव के लोग हैं उनको तो बात ही क्या? दूसरे महाभारत के समान उनके चरित को सुनने के लिए किस के मन में कुतूइल न होगा ? अतः आप कहें। यह भार्गववंश:उस पुण्यवान् राजर्षि का पवित्र चरित सुन कर और भी पवित्र बन जाय।' यह कह कर वह चुप हो गया। .बाण ने हॅस कर कहा-'आर्य आपने युक्तिसंगत बात नहीं कही। मेरा निश्चय है क इस कुतूहल में आपका मनोरथ सिद्ध न होगा। प्रायः ऐसा देखा जाता है कि स्वार्थ
Page 231
१५० हर्षचरितम्
रभसमोहिता च मन्ये महतामपि मतिरपहरति प्रविवेकम्। पश्यत्वार्य कक परमारुपरिमाणं, बदुहृदयम्, क समस्तब्रह्मस्तम्भव्यापि देवस्व चरितम् ? क परिमितवर्णवृत्तयः कतिपये शब्दाः, क संख्यातिगा स्तद्गुणा: ? सर्वज्ञस्याप्ययमविषयः, वाचस्पतेरण्यगोचरः, सरस्वत्या अप्यतिभारः, किमुतास्मद्विघस्य ? कः खलु पुरुषायुषशतेनापि शकु- यादविकलमस्य चरितं वर्णयितुम् ? एकदेशे तु यदि कुतूहलं व:, सज्जा चयम्। इयमधिगतकतिपयाक्षरलवलघीयसी जिह्वा क्कोपयोगं गमिष्यति ? भवन्तः श्रोतारः । वर्ण्यंते हर्षचरितम्। किमन्यत्। अद्य तु परिणतप्रायो दिवसः। पश्चाल्लम्बमानकपिलकिरणजटाभारभास्वरो भगवान्भार्गवो राम इव समन्तपञ्चकरुधिरमहाहदे निमज्जति संध्यारागपटले पूषा।
र्द्विजशिशुः। ब्रह्मस्तम्भं जगत्। पुरुषायुषेत्यादिना योग्येऽपि मयि वर्णयितरि वर्णनीयस्य भूयस्त्वम्, अल्पीयस्त्वाच्चायुषः सामासयेन वर्णनं न घटत इति प्रति- पादितम् । अत एवाह-एकदेश इति। संज्ञा (सज्जा ? ) वर्णनाभिमुखा इति। भवन्त इति? न तु यादशताहशाः । हर्षचरित मिति। न तु यदेव किंचित्। समन्त पञ्चकं कुरुक्षेत्रम्। तथेति एवमस्त्विति। प्रत्यपद्यन्ताङ्गीकृतवन्तः।
की चाह में लोग सामर्थ्य और असामर्थ्य की बात को ध्यान मे नहीं लाते। मैं समझता हूँ कि दूसरे दूसरे के गुणों में अनुराग करने वाली और अपने प्रियजन के कथामृत का पान करने के मोह में पड़ी हुई बड़े-बड़े लोगों की बुद्धि भी तत्काल विवेक को छोड़ देती है। हे आर्य, स्वयं आप ही देखें, परमाणु की भाँति मेरे जैसे बट का हृदय कहाँ और सारे ब्रह्माण्ड में व्याप्त देव हर्ष का चरित कहाँ? कुछ थोड़े से अक्षरों वाले मेरे शब्द कहाँ और देव के असंख्य गुण कहाँ ? अगर कोई सर्वज भी हो तो इसे नहीं जान सकता, और तो क्या, साक्षात् बृहस्पति भी नहीं बता सकते। सरस्वती के लिए भी यह बहुत भारी बोझ है, तो हम जैसे लोगों की क्या गणना है १ पूरे सौ वर्ष जीकर भी कौन उनके सारे चरित को सुनाने में समर्थ हो सकता है? यदि आपका उस चरित के एकदेश में कुतूहल है तो हम सुनाने के लिए तैयार हैं। यह मेरी छोटी-सो जिह्रा, जिसने लवमात्र कुछ अक्षरों का ग्रहण किया है, किस जगह उपयोग में आएगी? आप जैसे लोग सुनने वहले हैं। हर्ष चरित का वर्णन करता हू। और क्या ? अब तो दिन ढलने लगा है। जैसे पीली जटाओं से देदीप्यमान भगवान् परशुराम ने कुरुक्षेत्र के रुधिर-सरोवर में खान किया था उसी प्रकार सूर्य भी अपने पीताभ किरण-समूह की लटकाते हुए संध्या की लाली में डूबते जा
Page 232
तृतीय उच्छास: १४१
श्वो निवेदयितास्मि' इति । सर्वे च ते 'तथा' इति प्रत्यपद्यन्त। नाति- चिरादुत्थाय संध्यामुपासितुं शोणुमयासीत्। अथ मधुमदपल्लवितमालवीकपोलकोमलातपे मुकुलितेऽहि, कम- लिनीमीलनादिव लोहिततमे तमोलिहि खवौ लम्बमाने, रविरथ तुरग- मार्गानुसारेण यममहिष इव धावति नर्भस तमसि, क्रमेण च गृहता- पसकुटीरकपटलावलम्बिषु रक्तातपच्छेदः सह संहृतेषु वल्कलेषु, कलि- कल्मषमुषि मुष्णति गगनमग्निहोत्रधामधूमे, सनियमे यजमानजने मौनव्रतिनि, विहारवेलाविलोले पर्यटति पत्नीजने, विकीर्यमाणहरितश्या- माकशालिपूलिकासु दुग्धासु होमकपिलासु, हूयमाने वैतानतनूनपाति, पूतविष्टरोपविष्टे कृष्णाजिनजटिले जटिनि जपति बटुजने, ब्रह्मासनाध्या- सिनि ध्यायति योगिगणे, तालध्वनिधावमानानन्तान्तेवासिनि अलस-
अथेश्यादौ। अस्मिन्नस्मिन्सति बाणस्तयैव गोष्ठया तस्थाविति संबन्धः। कपोल- कोमलो गण्डसदशः । मुकुलिते प्राप्तसंकोचे। कुटीरं जरद्रुहम। पटलं छादनम्। विहारो वह्िसंघुक्षण मभिहोत्रार्थम्। पूलिको वरण्डः परिमाणभेदः। तनूनपाद्वह्िः। ,विष्टरमासनम् तालध्वनिरङ्गुलिज: शब्दः। अन्तेवासिन: शिष्याः। श्रोत्रिय
रहे हैं। इसलिए कल निवेदन करूँगा।' तब सबने 'ऐसा ही' कहकर स्वीकार किया। बाण थोड़ी देर में सन्ध्योपासन के लिए शोण के तीर पर चले गए। दिन ढलते हो मधुपान करने से रक्त मालव-सुन्दरियों के कपोल की भाँति आतप कोमल हो गया। कमलिनी द्वारा आँख बंद कर लेने से मानों क्रोध से लाल होकर सूर्य लटकने लगा। अन्धकार मानों सूर्य के रथ के घोड़ों का पीछा करता दुआ थमराज के मैसे को भाँति आकाश में माँकने लगा। क्रम से गृहस्थ-जीवन व्यतीत करने वाले तपस्वियों की कुटियों की छान्द पर सूखने के लिए लटकाए गए वल्कल आतप के लाल टुकड़ों के साथ बटोर लिए गए। कलि के पापों को दूर करने वाला अभिदोत्र-गृड्द का धुआँ आकाश में छाने लगा। याश्िक लोग नियम-पूर्वक मौन होकर बैठ गए। उनकी पल्ियां चारों और अभिहोत्र के लिए आग जोरने की तैयारी में धूमने लगीं। हरे-हरे साँवा के पुभाल की ऑँटियाँ छींट कर होमधेनुओं का दुहना आरम्भ हो गया। यश की अग्नि में धवन होने लगा। कृष्णाजिन ओढ़े, जटा बढ़ाए बटुजन पवित्र आसन पर बैठ कर जप करने लगे। योगी लोग ब्रह्मासन जमाकर ध्यान करने लगे। ताली बजते ही बहुत से शिष्य दौड़ मारने लगे। लहेड़ा स्वभाव वाले मूर्ख शिष्य ऋचाओं के उच्चारण
Page 233
१५२ हर्षचरितम्
वृद्धश्रोत्रियानुमतेन गलद्ग्रन्थदण्डकोद्रारिणि संध्यां समवधारयति वठरवि- टबटुसमाजे, समुन्मज्जति च ज्योतिषि तारकाखये खे, प्राप्ते प्रतोषारम्भे। भवनमागत्योपविष्टः स्त्निग्धर्बन्धुभिश्च सार्ध तयैव गोष्ठया तस्थौ। नीत- प्रथमयामश्च गणपतेभवने परिकल्पितं शयनीयमसेवत। इतरेषां तु सर्वेषां निमीलितदृशामप्यनुपजातनिद्राणां कमलवनानामिव सूर्योदयं प्रतिपालयतां कुतूहलेन कथमपि सा क्षपा क्षयमगच्छत्। अथ यामिन्यास्तुर्ये यामे प्रतिबुद्धः स एव बन्दी श्लोकद्वयमगायत्- 'पश्चादड प्रसार्य त्रिकनतिचिततं द्राघयित्वाङ्गमुच्च- रासज्याभुग्नकण्ठो मुखमुरसि सटा धूलिधूम्रा विघूय। घासग्रासाभिलाषादनवरतच लत्प्रोथतुण्डस्तुरङ्गो मन्दं शब्दायमानो विलिखति शयनादुत्थितः द्मां खुरेण ॥५॥
वैदोपाध्यायः । तदनुमतेन संध्यां स संधारयति। वदनव्यग्रत्वाद्गलतो विस्मरतः। बन्धमाने व्यग्रत्वाद्गलन्ति। विस्मरन्तं ग्रन्थदण्डकं ऋग्गणं उद्विरति व्स्तस्मिन्। वठरा मूर्खा: 1 विटा भुजङ्गपराया:१ बटवो बाला्ा गृहश्रोन्रियर्बाला: संध्यावन्दनाय, प्रचर्स्यन्ते निर्विवेकत्वात्। तुर्यश्चतुर्थः। त्रिकं पृष्ठकटीसंधिः। द्राधयित्वा दीर्घतरीकृत्वा। आभुम्नो नमितः कण्ठो यस्य तत्। मुखमुरसि। आसज्य कृत्तरा। धूम्रा धूसराः। प्रतानस्यो-
में भटक जाते थे, उनको आलसी वैदिक सध्यावंदन का नियम सिखाता था। धीरेन्धीरे आकाश में तारे उगने लगे। शाम होने लगी तो बाण घर आ गया और वहाँ भी प्रेमी बांधवों के साथ गोष्ठी का आनन्द लेने लगा। एक पहर रात बिता कर गणपति के भवन में बिछी हुई शय्या पर सो रहा। दूसरे सब लोगों ने आँखें बंद कर लीं मगर नींद नहीं आई। जैसे कमल के वन रान भर सूर्योदय की प्रतीक्षा करते हैं उसी प्रकार वह रात कुतूहल के कारण किसी किसी प्रकार करवट बदल-बदल कर बीती। रात के चौथे पहर में बंदो उठा और उसने दो श्रोकों का गान किया- घोडा सोकर-उठ गया, भैर वह पिछाड़ के पैरों को तान, पीठ की रीढ़ गडा, अपने अब्गों को जोर से फैला, गर्दन झुका, मुह को छाती में लगा, धूल से मंटमैले आयाल को झाड़, घास के कौर लेने की इच्छा से इमेशा अपनी थुथुन को लुपलुपाता हुआ और मंद मंद घुस्धुराता डुआ खुरों से जमीन क़ुरेद, रदा है। ५॥
Page 234
तृतीय उच्छ्ास: १५३
कुर्षन्राभुग्नपृष्ठो मुखनिकटकटिः कंधरामातिरक्षीं लोलेना हन्यमानं तुहिनकणमुचा चश्चता केसरेण। निद्राकण्टूकषायं कषति निबिडितश्रोत्रशुक्तिस्तुरङ्ग- रत्वङ्गत्पद्तमाग्रलग्नप्रतनुबुसकरां कोणमद्दण: खुरेण ॥ ६ ॥ बाणस्तु तच्छत्वा समुत्सृज्य निद्रामुत्थाय प्रक्षाल्य वदनमुपास्य च भगवतीं संध्यामुदिते च भगवति सवितरि गृहीतताम्बूलस्तन्नैवातिष्ठत्। अत्रान्तरे सर्वेऽस्य ज्ञातयः समाजग्मुः, परिवार्य चासांचक्रिरे। असा- वपि पूर्वोद्धातेन विदिताभिप्रायस्तेषां पुरो हर्षचरितं कथयितुमारेभे- श्रूयताम्-अस्ति पुण्यकृतामधिवासो वासवावास इव वसुधामव- तीर्णः सततमसंकीर्णवर्णव्यवहारस्थितिः कृतयुगव्यवस्थ:, स्थलकमल- बहलतया पोत्रोन्मूल्यमानमृणालैरुद्रीतमेदिनी सारगुणैरिव कृतमधुकरको- परि प्रोथः प्रतानमुत्तरोष्ठमध्यम् । 'वक्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्'। तुहिनमवश्यायः। केसराणि ललाटतटस्था: केशाः, अश्वकृकाटिकालम्बनः केश- व्पाशो वा। कषायमापिङ्गलम्। त्वङ्गदुच्चम्। कोणं प्रान्तम्। उद्धातः कथाप्रस्ताव:। अस्तीत्यादौ। श्रीकण्ठनामा जनपदोऽस्तीति संबन्धः। पुण्यकृतो देवा अपि। अधिवासो वसतिः। वासवावासः स्वर्गः। पोत्रं हलमुखम्। सारा उत्कृष्टाः।
जिसके कान की सीपी भरी हुई है ऐसा घोड़ा अपनी पीठ सिकोड़, मुँह के पास कमर को ला और ग्रीवा को बिलकुल टेढ़ी करके आँख के कोने को खुर से खुजला रहा है। अपनी चमकीली चंचल अयाल से पानी के फुहारे उड़ाता हुआ मुँह पर झार रहा है। उसकी आँख निद्रा के आवेग से लाल हो गई है। आँख की पपनियों में भूसे की खर चिपक गई है। ६ ॥ फ्रोकों को सुनकर बाण नींद छोड उठा और मुँह धो, भगवती संध्या की उपासना कर भगवान् सूर्य के उदित होने पर मुह में पान का बोड़ा रख वहीं बैठा। इसी बीच ससके सब भा्ई-बन्धु जुट आए और घेर कर बैठ गए। बाण ने मी पहले के प्रस्ता से उनका अभिप्राय समझ, उनके सामने हर्षचरित कहना आरम्म किया- सुनिए-श्रीकण्ठ नाम का एक था जनपद। वह मानों पृथिवी पर उतरा हुआ पुण्य- शाली लोगों का निवास स्वर्ग था। वहाँ ब्राह्मण आदि वर्गों की मर्यादा एक में एक धुली- मिली न थी, मानों वहाँ सतयुग की व्यवस्था हो गई हो। हल से वहाँ खेत जोते जा रहे थे, स्थलकमलों के अधिक होने के कारण हल के फार से मृणाल उखाड़े जाते थे और कमलों में बैठे हुए औौरे जब गुआरने लगते तो लगता कि पृथिवी के उत्कृष्ट गुणों का
Page 235
१५४ हर्षचरितम् लाह लैहलरुलिलिख्यमान्ेत्र:, क्षीरोदपयः पायिपयोदसिक्ताभिरिव पुरद्रेक्षु- वाटसंततिभिनिरन्तरः, प्रतिदिशमपूर्वपर्व वकैरिव खलधानघामभिर्विभज्य-। मानैःसस्यकूटैः संकटसकलसीमान्तः, समन्तादुद्धातघटीसिच्यमानैर्जीर- कजूटैर्जंटिलितभूमिः, उर्वरावरीयोभि: शालेयैरलंक्रतः, पाकविशरारुराजमा- घनिकरकिर्मीरितैश्च स्फुटितमुद्रफलकोशीकपिशितैर्गोधूमधामभि: स्थलीपृष्ठ रधिष्ठितः, महिषपृष्ठप्रतिष्ठितगायद्रोपालपालितश्र कीटपटललम्पटचटका- नुसृत रव दुघटित घण्टा घटीरटित रमणीयैरटद्भिरटवीं हरवृषभपीतमामयाश। झया बहुधाविभक्तं क्षीरोदमिव क्षीरं क्षरद्विर्बाष्पच्छेद्यतृणतृप्तैर्गोघनैरधव- लितविपिनः, विविधमखहोमधूमान्धशतमन्युमुक्तेर्लोचनैरिव सहस्र- संख्यः कृष्णशारः शारीकृतोद्देशः, धवलधूलिमुचां केतकीवनानां रजोभि: अतिमाधुर्यात्तीरोदेव्याद्युश्प्रेक्षा। निरन्तरो निधिवरः। तदैव कल्पितत्वादपूर्वत्वम्। खलधानधामभिः खलपालैः। उद्धातोऽरघट्टः। जीरकोऽजाजी। जूटः समूहः। उर्वश सर्वसस्याळ्या भूः। वरीयोभिरुरुतरैः। शालेयैः शालित्ेत्रैः। युगपत्पा कसंभवाद्विशरारुत्वम्। किर्मी रैः शबलैः। कोशी शिम्बिका। गोधनस्य चतपृष्ठ- स्वात्कीटसभवः ।अवरटुर्भीवा । घण्टैव घटी घण्टाघण्टी। आमयोजजीर्णम्। हरवृषभेण पीतं संतमजीर्णसंभावनया बहुघा विभक्तम्। बाष्पच्छेद्येति सौकुमार्यकथनपरम्। विपिनं गहनम् । मुक्तैः पतितैः। लोचनान्यपि कृष्णशाराणि सहस्रसंख्यानि छ। वर्णन कर रहे हो। चारों ओर पौड़ों के खेत फैले हुए थे, जिन्हें मानों क्षीर के समुद्र को पीकर आए मेघों ने बरस कर सींचा था। सब ओर जगह जगह पर खलिद्दानों में कृत्रिम पर्वत की भाँति धान की ढेरियॉ लगती थीं। रहट के द्वारा जीरक की फसल से हरी-भरी जमीन सींची जाती। धनखर खेतों में धान लहराते थे। जगह-जगह की कृत्रिम भूमियों में पके हुए राजमाष को रंगीनी और पककर चटके हुए मूँग और गेहू के खेत सब ओर फैले थे। चरवाहे चारों मोर जंगलों में भैंस की नीठ पर बैठ कर गीत गा रहे थे और चरती हुई गायों की देखभाल करते थे। गायों में कुकुरमच्छियाँ लपट कर उन्हें परेशान करती और फ़ुदबुद्दी चिड़ियाँ भी उनके पीछे पड़ जातीं। गायों की घेंट में बॅँधी हुई1 घांटियाँ और छोटे छोटे घुंधरू बहुत मधुर आवाज करते थे। गायें चारों :ओर जंगल में डहरती थीं। अजीर्ण होने की आशंका से शिवजी के बसहे बैल द्वारा पिए हुए क्षीरसमुद्र को मानों दूध के अनेक धार के रूप में उत्पन्न करती थीं। वे गड़ांसी द्वारा ऊँटी घास की कुट्टो खाकर अधा जाती थीं। अनेक यज्ञों के होमधूमों से अंधे होने के कारण इन्द्र के द्वारा छोड़ी हुई आँखों के रूप में हजारों मृग एस स्थान को चित्र-विचिन्र करते थे। केवड़े
Page 236
तृतीय उच्छ्वास: १५५
पाण्डुरीकृतैः प्रथमोद्धूलनभस्मधूसरैः शिवपुरस्येव प्रवेशैः प्रदेशैरुपशो- भितः, शाककन्दलश्यामलितम्मोपकण्ठकाश्यपीपृष्ठः, पढ़े पदे करभ- पालीभिः पीलुपल्लवप्रस्फोटितैः करपुटपीडितकोमलमातुलुङ्गीदल- रसोपलिप्तैः स्वेच्छाविचितकुङ्कम केसरकृतपुष्पप्रकरः प्रत्यग्रफलरसपान- सुख सुप्रपथिकर्वनदेवतादीयमानामृतरसप्रपागृहैरिव द्राक्षालतामएडपैः स्फुरत्फलानां च बीजलम्नशुकचञ्रुरागाणामिव समारूढकपिकुलकपोलसं* दिह्यमानकुसुमानां दाडिमीनां वनैर्विलोभनीयोपनिर्गमः, वनपालपीय- माननारिकेलरसासवेश्च पथिकलोकलुप्यमानपिण्डखर्जूरैर्गोलाङ्गललिह्य- मानमधुरामोदपिण्डीरसैश्चकोर चञ्चुजर्जरितारुकैरुपवनैरभिराम:, तुद्गार्जु- नपालीपरिवृतैश्च गोकुलावतारकलुषितकूलकीला लैरध्वगशतशर एयररण्यव- रुणधराबन्धैरवन्ध्यवनरन्ध्रः, करभीयकुमारकपाल्यमानैरौष्र्रकैरौरभ्रकैश्र कृष्णशारा मृगभेदाश्च। प्रमथा गणाः। प्रवेशैर्मागेः। काश्यपी भूः। करभपा लीभिः। इत्थभूतलक्तणे तृतीया। करभो बालोङ्टः। पीलुर्वृक्षभेदः। प्रस्फोटितै- र्नीराजनीकृतैः। प्रपा पानीयशालिका। उपनिर्गमनानि निर्गमनमार्गाः। उद्या- नानीति केचित्। अर्जुना: ककुभवृक्षाः। कीलालं तोयम्। धराबन्धास्तटाकानि। करभेभ्यो हिता: करभीयाः। औष्टकैरु्रसमूहैः। कृतसबाध आवृतः। किशोरका के वनों से उड़-उड कर उजले पराग उस प्रकार मर कर शोभा उत्पन्न करते थे जैसे प्रमथ गणों के भस्म रमाने से भगवान् शिव के नगर-मार्ग शोभित हो जाते हैं। गाँव के गायड़े में साग के साँवले अँखुर लग रहे थे। निर्गम के मार्गो में ऊॅट के बच्चे आखरोट के पत्ते तोड़कर चट कर जाते। हाथों से पचकाकर चुआए हुए मातुलंगी के कोमल फलों के रस से लिपे, स्वेच्छा से तोड़े गए पुष्पों के पराग से भरे लतामण्डप थे जहाँ ताजे फलों को चूस कर पथिक लोग सुख-पूर्वक सोते, मानों वनदेवताओं ने अमृतरस के पनसाले के रूप में उन्हें अपित किया हो। और भी, वहॉ जिनके लाल लाल बीजों में मानों सुग्गे के चोंच की लाली लग गई हो ऐसे अनार के फल लगे थे। उन पर बैठे हुए वानरों के लाल- लाल गालों को देखकर फूलों का भ्रम होने लगता था। वहाँ के उपवनों में माली नारियल के फलों का पानी पीते थे। राइ चलते लोग पिंड रजूर लपक लेते थे। लंगूर मधुर गंध से भरी ताड़ी को चाट जाते। चकोर भरुक नामक फलों को कुतर डालते। लम्बे-लम्बे कुकुम वृक्षों की श्रेणियों से वषॉ के जलाशय घिरे हुए थे। उनमें पशुओं के उतर कर जल पीने से किनारे का पानी मटमैला रहता था। सैकड़ों राही वहाँ आकर टिकते थे। ऊँटों के पालने वाले लोग ऊँटों के साथ-साथ भेड़ों को भी चारों और जुटाते थे। कहीं कहीं
Page 237
हर्षचरितम्
कृतसंबाध:, दिशि दिशि रविरथतुरगविलोभनायैव विलोठनमृदितकुङ्ग-
प्रभञ्जनमिव चापिबन्तीनां वातहरिणीनामिव स्वच्छन्दचारिणीनां वड-
गुणैर्धवलितभुवनः, संगीतगतमुरजरवमत्तर्मयूरैरिव विभवर्मुखरितजीवलो- क, शशिकरावदातवृत्तर्मुक्ताफलैरिव गुणिभिः प्रसाधितः, पथिकशतवि- लुप्यमानस्फीतफलैर्महातरुमिरिव सर्वातिथिभिरभिगमनीयः, मृगमदपरि- मलवाहिमृगरोमाच्छ्ादितैर्हिमवत्पादैरिव महत्तरः स्थिरीकृतः, प्रोद्एड- सह स्रपत्रोपविष्टद्विजोत्त मैर्नारायणनाभिमण्डलैरिव तोयाशयैर्मण्डितः, वत्सा। प्रभज्जनं वातम्। वडवा अश्वाः । धूमान्धकारप्रवृत्तैर्वाणवर्धितभुवन इति विरोधच्छाया। हंसानामप्बन्धकारप्रवृत्तत्वं तमसि प्रचारात्। प्रवृत्तैराविर्भूतैः। हंसपन्षे-पलायितैः। वृत्तं चरितम, परिवर्तुलं च गुणिभि: शौर्यादिगुणयुक्क, ससूत्रैश्। फलमैश्वर्यमपि। अभिगमनीयः सेव्यः। मृगमद: कस्तूरिका। मृगरोम- शब्देन तत्कृतवस्त्रमुच्यते। यस्य राङ्क्वमिति संज्ञा। यथा च-'राङ्वं मृग- रोमजम्' । अन्यत्र,-मृगाणां रोमाणि । पादाः प्रत्यन्तपर्वताः । महत्तरैवृद्धैः, विपुलैश्च। सहस्रपत्राणि पद्मानि। द्विजोत्तमा: पतिश्रेष्ठाः, ब्राह्मणाश्च द्विजोत्तमाः। दिशाओं में घोड़ियाँ मानों सूर्य के रथ के घोडों को लुमाने के लिए चरती थीं। कुकुम की भूमि में भुँहलेट करने से कुंकुम का रस उनके शरीर में लग जाता था। मुँह उठा कर थुथुन को मरोड जब वे हवा पीतीं तो लगता कि अपने पेट के बच्चे को हवा की गति सिखाने का प्रयत करती है। वे वातहरिणियों के समान स्वच्छन्द विचरण करती थीं। निरन्तर यज्ञ-धूम के अन्धकार द्वारा फैलते हुए गुण हंसयूथ की भाँति लगते थे। वह जनपद संगीत में मृदङ्ग की आवाज पर मत्त होकर नाचते हुए मयूरों के समान अपने विमव से सारे जीवलोक को मुखरित कर रहा था। चन्द्रमा की किरणों के समान अवदात चरित वाले मुक्ता रूप गुणिजनों से वह सुशोभित था। सैकड़ों राही जैसे किसी महान् वृक्ष के फलों को लपक-लपक कर लेने लगते हैं उसी प्रकार सब अतिथि वहाँ आकर तृप्त होते थे। कस्तूरी की सुगन्ध में बसे हुए मृगरोम द्वारा निमित वस्त्र को पहनने वाले, हिमालय के समीप के पर्वतों के समान वहाँ महत्त्वशाली लोग रहते थे। विष्णु के नाभि-मण्डल के समान वहाँ अनेक जलाशय थे, जिनमें खिले हुए ऊँचे कमलों पर उत्तम पक्षी सुशोमित होते थे। दूध के महने से उठा हुआ महाघोष वहाँ की पृथिवी को धोता.
१ विष्णु की नाभि के पक्ष में द्विजोत्तम अर्थात् बह्माजी।
Page 238
तृतीय उच्छास: १५७
मथितपय: प्रवाहप्रक्षालितक्षितिभिः क्षीरोदमथनारम्भैरिव महाघोषैः पूरिताश: श्रीकण्ठो नाम जनपद: । यत्र त्रेतामिधूमाश्रुपातजलक्षालिता इवाक्षीयम्त कुदृष्टयः। पच्यमान चयनेष्टकादहनदग्धानीव नादश्यन्त दुरितानि। छ्विद्यमानयूपदारुपरशु- पाटित इव व्यदीर्यताधर्मः । मखशिखिधूमजलधरधाराधौत इव ननाश वर्णसंकरः । दीयमानानेकगोसहस्त्रश्रृङ्गखण्ड्यमान इवापलायत कलि:। सुरालयशिलाघट्टनटङ्कनिकरनिकृत्ता इव व्यदीर्यन्त विपद्ः। महादान- विधानकलकलाभिद्रुता इव प्राद्रवन्नुपद्रवाः । दीप्यमानसत्रमहानससहस्रा- नलसंतापिता इव व्यलीयन्त व्याधयः । वृषविवाहप्रहृतपुण्यपटहपटुरव- मथितं तक्रम्, विलोडितं च। पयः चीरम्। उभयत्रापि मथनमन्था त्ीरोदस्य। घोपो गोष्ठः, शब्दश्च। आशा आशंसा, दिशुश्र। 'दत्तिणा गनिर्गाहंपत्याहवनीयौ त्रयोऽअयः। अिन्रयमिदं त्रेता' इत्यमरसिंह:।
अन्यथा ताद्वशस्याअेग्रहणं प्रसज्येत। कुत्सितानि लोकायतादीनां वेदविरुद्वानि दर्शनादीनि, कुत्सिताश्च दृष्टयः कुदृष्टयः। यत्र त्रेताझयो हयन्ते तत्र चालिता आविर्भावादर्द्ृष्टिर्निर्मला भवति। चयनं चित्या विशिष्टमिस्थानम्। घनधाराधौतो अवश्यं संकीर्णवर्णो नीलादिर्नश्यति। वर्णाश्च विप्राद्याः। टङ्कः पाषाणदारणः । सञ्नं सदादानम्। महानसं पाकस्थानम्। वृषविवाहो नीलवृषोत्सर्गः। यत्र चतसृभि- हुआ दिशाओं में भरने लगता था, तब ऐसा लगता कि क्षीर-सागर के मंथन का आरम्भ हो गया हो। वहां त्रिविध अग्नियों से उत्पन्न धुएँ के लगने के कारण निकले हुए अश्रुजल से धुल कर मानों असत् दृष्टियां (विचार) समाप्त हो गई थीं। चयन-यज्ञ के ईंटे की अग्नियों से मानों जल कर पाप दिखाई नहीं देने लगे। यूप की छिली हुई लकड़ी में बांध कर फरसे से काटे गए पशु की भांति मानो अधर्म विदीर्ण हो गया। यज्ञ को अभ्नि से उठे हुए मेध की भाँति धुएँ की जलधार से धुल कर मानों वर्णों (जातियों) की • विषमता मिट गई। दान में दी जाती हुई हजारों की संख्या में गायों के सींगों से मानों डकड़े डकड़े होकर कलि भाग गया। विपत्तियां मानों देवमन्दिर के पत्थरों को छांटने वालो टॉँकियों से खण्डित होकर चूर्ण हो गई। उपद्रव मानों मद्दादानों के समय में होने वाले कोलाइल से ऊब कर भाग गए। व्याधियाँ मानों सत्रों के रसोइयाघर १. त्रिविध अगनियाँ-दक्षिणाभि, गार्ईप्रत्य और आहवनीय। इन्हें त्रेता कहते हैं।
Page 239
१X८ हर्षचरितम्
त्रासिता इव नोपासर्पन्नपमृत्यवः संततव्रह्मघोषबधिरीकृता इवापजग्मु रीतयः । धर्माधिकारपरिभूतमिव न प्राभवद्दर्देवम्। तत्र चैवंविधे नानारामाभिरामकुसुमंगन्धपरिमलसुभगो यौवनारम्भ इव भुवनस्य, कुङ्गममलनपिञ्जरित बहुमहिषीस हस्त्रशोभितोऽन्तःपुरनिवेश इव धर्मस्य, मरुदुद्दयमानचमरीबालव्यजनशतधवलितप्रान्त एकदेश इव सुरराज्यस्य, ज्वलन्मखशिखिसहस्त्रदीप्यमानदशदिगन्तः शिबिरसंनि- वेश इव कृतयुगस्य; पद्मासनस्थितब्रह्मषिध्यानाधीयमानसकलाकुशलप्र- शम: प्रथमोऽवतार इव ब्रह्मलोकस्य, कलकलमुखरमहावाहिनीशतसंकुलो र्गोभि: सह दान्तोऽरण्ये स्वैरविहाराय परित्यज्यते। ब्रह्मघोषो वेदध्वनिः। 'अति- वृष्टिरनावृष्टिमूंषकाः शलभाः शुकाः। अत्यासन्नाश्च राजानः षडेता ईतयः स्मृता: ॥' इति। तन्र चत्यादौ। स्थाण्वीश्वराख्यो जनपदविशेष इति संबन्धः। आरामा उप- वनानि, रामाश्च भार्याः । गन्धस्य परिमलस्याभोगोऽनुभवः, संस्कारः। मलनं निवर्तनम, समालम्भनं च । महिषी मुख्या जायापि। मरुतो वाताः, देवाश्च। शिबिरसंनिवेश: कटकबन्धः । कृतं प्रतिसमाहितं युगं द्वयं स्वपत्तपरपतरूपं येन स राजोच्यते; कृतयुगं वाद्यो युगभेदः। पद्मासनमासनभेद:, पद्ममेवासनं च। ब्रह्मषय उत्तमद्विजाः । ब्रह्मा चासावृषिश्चेति। यद्दा,-पद्मासनस्थितो ब्रह्मा च ऋषयश्चेति द्वन्द्वः। वाहिन्यो नद्यः, सेना च। विपन्षो बलम्, मेरुसमीपवासिनो जनाश्चोत्तरकुरवः । ईश्वरमागणो राजदण्डसाधनयाच्जा, हरशरश्रेश्वरमागणः । में जलती हुई अन्नियों के ताप से संतप्त होकर विलीन हो गईं। वृषोत्सर्ग के अवसर पर बजाए गए नगाड़ों की ध्वनि से डर कर मानों अपमृत्यु पास में नहीं फटकती थी।- ईति बाधाएं मानों निरन्तंर वेदध्वनि के होने से बहरी होकर चली गई। दुर्भाग्य मानों धर्म के अधिकार से परिभूत होकर उत्पन्न ही नही हुआ। इस प्रकार के उस जनपद में स्थाण्वीश्वर नाम की राजधानी थी। अनेक उपवनों में सुन्दर फूलों की फैलती हुई गन्ध से ऐसा लगता था मानों संसार के यौवन का आरम्भ होने लगा हो। कुंकुप की उबटन से हजारों सुन्दरियाँ अपने शरीर की श्रीवृद्धि करती थीं, मानों वह धर्म का अन्तःपुर हो। वायु से कम्पित चमरी गाय के बालों से उसके समीप का भू-भाग सफेद था, मानो वह स्वर्ग का एकदेश हो। जलती हुई हजारों अग्नियों से समस्त दिशाएं प्रकाशित थीं मानो वह सतयुग का सेनानिवेश (सेना के रहने की छावनी) हो। पभ्मासन लगाकर बैठे हुए नक्षर्षि सारे अकुशलों का शमम करते, थे, मानो वह बह्मलोक का प्रथम अवतार हो। बड़ी-बढ़ी सैकड़ों नदियां
Page 240
तृतीय उच्छास: १५६
विपक्ष इवोत्तरकुरूणाम् , ईश्वरमार्गणसंतापानभिज्ञसकलजनो विजिगी- पुरिव त्रिपुरस्य, सुधारससिक्तधवलगृहपङ्गिपाण्डुरः प्रतिनिधिरिव चन्द्र- लोकस्य, मधुमदमत्तकाशिनीभूषणरवभरितभुवनो नामाभिहार इव कुबेर- नगरस्य, स्थाण्वीश्वराख्यो जनपद्विशेषः । यस्तपोवनमिति मुनिभिः, कामायतनमिति वेश्याभिः, संगीतशालेति; लासकैः, यमनगरमिति शत्रुभि:, चिन्तामणिभूमिरित्यथिभिः, वीरक्षेत्र मिति शस्त्रोपजीविभिः, गुरुकुलमिति विद्यार्थिभि:, गन्धर्वनगरमिति, गायनैः, विश्वकर्ममन्दिरमिति विज्ञानिभिः, लाभभूमिरिति वैदेहकैः, द्यूतस्थानमिति बन्दिभिः, साधुसमागम इति सङ्भि, वज्रपञ्जरमिति, शरणागतैः, विटगोष्ठीति विद्ग्धः, सुकृतपरिणाम इति पथिक:, असुर- सतापानमिज्ेति। ईश्वरशरेण हि सस्त्रीकं त्रिपुरं दग्धम्। योधजनास्ते हि युद्धे देवैहता इत्याहुः। जेताऽन्र विजिगीषुः। 'सुधा मक्कोलामृतयोः'। मतकाशिनी मुख्या स्त्री, यत्तिणी च। नामाभिहार: पर्यायान्तरम्। ir लासकैनटैः। वैदेहकैर्वणिग्भिः। दयूतस्थानमिति साधुभ्यो भागो दीयते तत्र। (महावाहिनी या सेनाए) अपनी कलकल से उसे भर देती थीं, मानो उत्तर कुरु ही वहां आ गए हों। राजा के छल-पूर्वक कर लेने की बात तो वहां के लोग जानते हो नहीं थे, मानो वह त्रिपुर के जीतने का इच्छुक है। सुधा के रस से पुते हुए उजले-उजले वहां भवन थे, मानों वह चन्द्रलोक का प्रतिनिधि हो। मधुपान से मतवाली कामिनियों के गह्दनों की आवाज सारे भुवन में व्याप्त हो जाती थी मानो वह कुबेर की नगरी अलका का ही बदला हुआ रूप हो। मुनि लोग उसे तपोवन कहते, देश्याएं उसे कामायतन (कामोपभोग का स्थान) समझतीं, लासक अर्थात् नर्तक लोग समझते कि यह संगीतशाला है, शत्रु समझते कि यमनगर है, याचक समझते कि चिन्तामणि की भूमि है, शस्त्रों की जीविकावाले लोग: उसे वीरक्षेत्र कहते, विद्यार्थी उसे गुरुकुल कहते, गाने वाले उसे गन्धवनगर समझते, वैज्ञानिक उसे विश्वकर्मा का मन्दिर समझते, वणिक लोग कहते कि आमदनी की जगह. है, बन्दी लोगों का निर्णय था कि जुआ खेलने योग्य स्थान हैं, सज्जन लोग उसे साधु- समागम कहते, शरणार्थी लोग उसे वज्रनिमिंत पिंजड़ा समझते, चतुर लोग विटगोष्ठी की कल्पना करते, पथिक लोग उसे अपने पुण्यों का परिणाम स्वरूप मानते, वातिक लोग साधना के लिए उसे असुर-विवर समझते, मिक्ष लोग उसे बौद्धविद्यार मानते, १. चूना, चन्द्रपक्ष में अमृत ।
Page 241
१६० 5. हर्षचरितम्
चिवरमिति वातिकैः शाक्याश्रम इंति शमिभिः, अप्सरःपुरमिति कामिभि:, महोत्सवसमाज इति चारणैः, वसुधारेति च विभ्रैरगृह्यत। यत्र च मातङ्गगामिन्यः शीलवत्यश्च, गौर्यो विभवरताश्च, श्यामाः पद्मरागिण्यश्च, धवलद्विजशुचिवदना मदिरामोदिश्वसनाश्च, चन्द्रकान्त- वपुषः शिरीषकोमलाङ्गयश्च, अ्र्प्रभुजङ्गगम्याः कञ्चुकिन्यश्च, पृथुकलत्रश्नियो बन्दिभ्योऽभित्रान्ट्ितसंपत्तेः सुकृतपरिणामता। वातिकैर्विवरव्यसनिभिराचायैः। शाक्यो बौद्धः। चारणैः कुशीलवैः। वसुधारा धनप्रवाहः। मातङ्गे त्यादयो विरोधाः। मातङ्गो हस्ती, चण्डालश्न। या: प्रमदाश्चण्डालानपि गच्छुन्ति ताः कथं शीलवत्य इति विरोध: सर्वत्र ज्ञेयः। गौर्यो गौराङ्गयः । विभव ऐश्वर्ये रक्ताः । यत्र विगतो भवस्तत्र कथं गौरी रतेति। विगतं भवे रतं यस्या वा। श्यामा: श्यामलाङ्गयः। पद्मरागिण्यो लोहितमणिभूषणाः। श्यामा रात्रयः कथं पद्मरागिण्यः । रात्रौ पद्मानां संकोचात्। द्विजर्दन्तैः। शुचिवदना मदिरावन्मदिरयैव वा। आमोदी श्वसनो मुखमारुतो यासां, धवलद्विजवच्छुद्धब्राह्मणवच्छुचि वदनं ताः कथं मदिरामोदिश्वसनाः। चन्द्रवस्कान्तं वपुर्यासाम्। शिरीषपुष्पवासुकुमाराङ्गय- श्रन्द्रकान्तस्येव वपुर्यासां ता, कथं शिरीषकोमलाङ्गय:'भुजङ्गा विटाः, कन्चुकं स्त्रीणां वास:, वारबाणास्यश्च। याश्च कज्जकिन्यः सर्पिण्यस्ताः कथं भुजङ्गेन गम्या: । कामी लोग उसे अप्सराओं का नगर कहते, चारणों के अनुसार वह महोत्सवों का समाज था और उसे धन का प्रवाह ही समझते। वहां की स्त्रियाँ मातङ्गगामिनी (चाण्डाल का गमन करने वाली नहीं बल्कि) अर्थात् हाथी के समान चलने वाली और शीलवती थीं। वे गौरी (पार्वती) अर्थाद् गौर वर्ण वाली थीं और (पार्वती होकर भी भव अर्थात शिव में अनुरक्त न थीं) विभव अर्थाद ऐश्वर्य में अनुराग करती थीं। श्यामा (रात्रियां) अर्थात सांवली थीं और पश्चरागिणी (कमलों में अनुराग करने वाली, रातें कमलों में अनुराग नहीं करतीं) अर्थात लाल मणियों के आभूषण पहनती थीं। उजले दाँतों से उनका मुख पवित्र था और मदिरा की गंध वाली सांस लेती थीं। चन्द्रमा के समान सुन्दर देहवाली थीं (या चन्द्रकान्त के समान कठोर थीं फिर भी) शिरीष के फूल के समान उनके अंग कोमल थे। सुजङ्ग अर्थात गुंडे उन्हें प्राप्त नहीं कर सकते थे और वे कन्जुक धारण करती थीं (जो कंचुकिनी अर्थात् सपिंणी हैं वे क्यों नहीं भुजङ्ग अर्थात् सपों द्वारा गम्य हैं?), पशु अर्थात मोटे जघनों से सुशोमित थीं और उनका मध्य अर्थात् कटिभाग पतला था १. यह्ा कोष्ठकों मे विरोध के रूप में आभासित होने वाले अर्थ दिए गए हैं।
Page 242
तृतीय उच्छ्ास: १६१
दरिद्रमध्यकलिताश्च, लावण्यवत्यो मधुरभाषिण्यञ्च, अप्रमत्ता: प्रसन्नोज्ज्व- लमुखरागाश्च, अकौतुकाः प्रौढाश्च् प्रमदाः । यत्र च प्रमदानां चक्षुरेव सहजं मुएडमालामण्डनं भार: कुवलयद्ल- दामानि, अलकप्रतिबिम्बान्येव कपोलतलगतान्यक्िष्टाः श्रवणावतंसाः पुनरुक्तानि तमालकिसलयानि, प्रियकथा एव सुभगा: कर्णालंकारा आड- म्बरः कुण्डलादि:, कपोला एव सततमालोककारका विभवो १निशासु मणिप्रदीपा: सुरभिनिःश्वासाकृष्टं मधुकरकुलमेव रमणीयं मुखावरणं कलत्र जघनम्। दरिद्नं सामं मध्यमुदरं यासाम। कलन्नस्य परिवारस्य पृथ्वी: श्रीस्ता: कथं दरिद्वाणां निर्धनानां मध्ये कलिता: संख्याता भवन्ति। लावण्यं सौन्दर्यम् ; मधुरं हृद्यम्। लावण्यरसवतीनां मधुरभाषितं विभाव्यते। अप्रमत्ताः प्रमाद्शून्याः । प्रसन्नो मनोहरः। उज्जवलो मनोहारी। प्रसन्ना च सुरा तयोज्ज्वलो मुख़रागो यासां ताः, कथमप्रमत्ता अन्ीबाः। अकौतुका अकरकङ्कणाः। विवाहि- तानां हि करकङ्कणोऽवबध्यते। 'रुद्राक्षदर्पसिद्धार्थशिखिपक्षोर गत्वचः। कट्टणौषध- यश्चेति कौतुकाख्या: प्रकीर्तिताः॥' मुण्डमालारूपं मण्डनं मुण्डमालामण्डनम्। सहजमकृत्रिमम् । अनेककुवलय- (जो राजा पृथु के समान हों व दरिद्रा के मध्य में केसे गिनो जायॅगी?)। वे लावण्य वाली और मधुरभाषिणी थीं (जो लावण्यवती अर्थात् नमकीन हैं वे मधुर कैसे हो सकती हैं?)। वे प्रमादशून्य थीं और उनका वर्ण प्रसन्न एवं उज्ज्वल था (जो प्रमत्त नहीं वे प्रसन्ना अर्थात मदिरा के कारण शृद्गार में डूबे हुये मुखराग वाली कैसे हो सकती है?)। अकौतुका अर्थात् प्रियसमागम के लिए उत्सुक न थीं और पूर्ण यौवन पर आ पहॅुॅची थीं ( जो अकौतुका अर्थात् वैवाहिक मगलसूत्र से रहित हों वे प्रौढ़ा अर्थात् विवाहिता कैसे हो सकती हैं ?)। वह्दां सुन्दरियों की ऑखें ही सिर की सहज फूल माला बन जातीं, कुवलय के फूलों की माला भार प्रतीत होती। उनके गालों पर छितरार हुए बालों के प्रतिबिम्ब ही क्लेश न देने वाले कर्णावतस बन जाते, फिर कान में कर्णावतंस के रूप में तमालपत्र का लगाना पुनरुक्तिमात्र हो जाता। अपने प्रिय की कथा ही उनके लिए सुन्दर कान का आभूषण बन जाती, फिर भी उनका कुण्डल लगाना आडम्बरमात्र था। उनके कपोल ही निरन्तर आलोक उत्पन्न करते थे, मणियों के दीपक तो केवल वैभव के चिह्न होने के कारण रखे जाते थे। उनकी सुगन्धित सांसों पर लझते हुए भौरे ही उनके मुख पर १. निःश्वासमणिप्रदीपाः । ११ ह० च०
Page 243
१६२ हर्षचरितम्
कुलस्त्रीजनाचारो जालिका, वाण्येव मधुरतरा वीणा बाह्यविज्ञानं तन्त्री- ताडनम्, हासा एवातिशयसुरभयः पटवासा निरर्थकाः कर्पूरपांसवः, अधरकान्तिविसर एवोज्ज्वलतरोऽङ्गरागो. निर्गुणो लावण्यकलङ्क: कुङ्गुम- पङ्कः, बाहव एव कोर्मलतमा, परिहासप्रहारवेत्रलता निष्प्रयोजनानि मृणालानि, यौवनोष्मस्वेद्बिन्दव एव विदुग्धाः कुचालंकृतयो हारास्तु भाराः, श्रोएय एव विशालस्फटिकशिलातलचतुरस्ना रागिणां विश्रमका- रणमनिमित्तं भवनमणिवेदिकाः। कमललोभनिलीनान्यलिकुलान्येव मुखराणि पदाभरणकानि निष्फलानीन्द्रनीलमणिनूपुराणि। नूपुररवाहृता भवनकलहंसा एव समुचिता: संचरणसहाया ऐश्वर्यप्रपञ्ाः परिजनाः। तत्र च साक्षात्सहस्राक्ष इव सर्ववर्णधरं धनुर्दधानः, मेरुमय इव दलदामाभ्यासोत्कर्षः, न तु कुवलयद्लदामसंभवेऽपि प्रतिनिधिरूपतापादनम्। भार इत्यनेनैष एवार्थ: प्रकटितः । एवमकिष्टा इत्यादौ बोद्धव्यम्। आडम्बर: सफुटः । जालिका शिरोवस्त्रभेद:। चतुरस्त्ना रम्याः । विश्रमकारणमिति गुरुत्वात्। तत्र चेत्यादौ। तन्न पुष्यभूतिर्नाम राजासीदिति संबन्धः। वर्णा विप्राद्याः
सुन्दर घूॅघट-रट का काम करते थे, फिर भी प्रथा के नाते वे अपने सुख पर धूँघट का जाली डाल लेती थीं। उनकी वाणी अत्यन्त मधुर थी, बाह्य कला के रूप में वे तारों को छेड़ कर वीणा बजाती थीं। उनकी मुसकान ही अत्यन्त सुगन्धित पटवास का काम देती, फर कपूर की धूल निरर्थक प्रतीत होती थी। उनके अधर की फैलती हुई कान्ति हो उनके शरीर पर अंगराग का रूप धारण कर लेती, फिर बिना किसी लाभ के कुंकुम लगाना उनके लावण्य का कलंक बन जाता था। उनकी कोमल भुजाए ही परिहास के अवसर में ठोंकने की वेतलता थीं, फिर मृणालों का वहां प्रयोजन ही क्या? जवानी की गरमी से उनके स्तनों पर छूटते हुए पसीने ही सुन्दर द्वार के समान लगते, फिर उनके शरीर पर हार बोझ मात्र प्रतोत होते थे। उनके नितम्ब ही प्रेमी जनों के विश्राम के लिए स्फटिकमणि के विशाल गढ़े हुए शिलातल की बनी भवन वेदिका के समान थे। उनके चरणों को कमल समझ कर बैठे हुए भौरे ही उनके चरणाभरण थे, वहां इन्द्रनील मणियों के नूपुर निष्फल थे। नूपुर की आवाज से खिंचे हुए भवन के कलहंस ही उनके धूमने के लिए योग्य साथी बनते, केवल ऐश्रवर्य के प्रदर्शन के लिए उनके साथ परिजन रहा करते थे। उस स्थाण्वीश्वर में पुष्पभूति नामक एक राजा हुआ। जैसे इन्द्र विविध प्रकार के वर्णो (रंगों) वाला धनुष धारण करता है उसी प्रकार उसने समस्न ब्राह्मण आदि वर्णो
Page 244
तृतीय उच्छास: १६३
कल्याणप्रकृतित्वे, मन्दरमय इव लक्ष्मीसमाकर्षणो, जलनिधिमय इव मर्यादायाम्, आकाशमय इव शब्दप्रादुर्भावे, शशिमय इव कलासंग्रहे, वेद्मय इवाकृत्रिमालापत्वे, ध्ररणिमय इव लोकधृतिकरणे, पवनमय इव सर्वपार्थिवरजोविकारहरणे, गुरुर्वचसि, प्रथुंरुरसि, विशालो मनसि, जनकस्त्रपसि, सुयात्रस्तेजसि, सुमन्त्रो रहसि, बुधः सदसि, अर्जुनो यशसि, भीष्मो धनुषि, निषधो वपुषि, शत्रुघ्नः समरे, शूरः शूरसेना- क्रमणे, दक्ष: प्रजाकर्मणि, सर्वादिराजतेजःपुञ्जनिर्मित इव राजा पुष्य- भूतिरिति नाम्ना बभूव । शुक्काद्याश्च। कल्याणं श्रेयः, सुवर्ण च। मन्दुरेण श्रीराकृष्टामृतमन्थने, पुष्यभूतिना मैरवाचार्यवेतालसाधने। मर्यादाचार:, सीमा च। शब्दो यशोऽपि। प्रादुर्भावः प्रकाशता। कला गीतादयाः, लेखाश्च। अकृन्रिमः सत्ययुक्त:, अपौरुषेयश्च। धृतिर्घेयम्, धारणं च। पार्थिवो राजा, पृथितीसंबन्धी च । रजोविकारा रागाद्याः, रेणुकार्याणि। गुवित्यादिना वक्रोक्त्याङ्गानां गुर्वादिमयतवं सूचयति। गुरुरुपदेष्टा, गुरुमहान्। गंभीरशब्दत्वाद्बृहस्पतिश्च। पृथुर्विपुलः, आदिराजश्च कश्चित्। विशालो विस्तीण:, विशालाद्याश्च नृपा अभवन्। अथ विशालो नाम बोधिसत्व: स एव शान्तः शान्तमना इत्यपि प्रतीतिरस्ति। जनको जनयिता, जनक इव तपस्व्री च। सुयात्र इति। शोभना यात्रा यस्य सोऽपि। कर्तव्यावधारणं मन्त्र: स शोभनो यस्येति च। बुधः पण्डितः, ग्रहश्। अर्जुनः शुक्कोऽपि। भीष्मो भयानकः, गाङ्गेयश्च। निषधो धर्षणीयः, कठिनो वा, नलस्य च पिता, गिरिभेदो वा। शूरो विक्रान्त:, यदूनां राजा च। दक्श्रतुरः, प्रजापतिश्च। के नियमनार्थ धनुष धारण किया। कल्याण प्रकृति अर्थात् श्रय की भावना से भरा होने के कारण वह मानों कल्याण (सुवर्ण) के सुमेरु से निर्मित था। वह लक्ष्मी के आकर्षण करने में मन्दराचल के समान, मर्यादा में समुद्र के समान, शब्द रूप यश को उत्पन्न करने में आकाश के समान, कलाओं के सग्रह में चन्द्र के समान, स्वाभाविक बात-चीत करने में वेद के समान, सारे लोक के धारण करने में पृथिवी के समान और पार्थिव अर्थात् राजाओं (अथवा पृथिवी सम्बन्धी) रजोविकार दूर करने में वायु के समान था। और वह वाणी में महान् या बृहस्पति था, वक्ष के सम्बन्ध में पृथु' अर्थात् विपुल था या राजा पृथु के समान था, मन में विशाल था, तपस्या करने में जनक था, तेज में सुयात्र नामक राजा के समान था, रहस्य के सम्बन्ध में सुमन्त्र अर्थात शोभन मंत्र या विचार देने वाला अथवा सुमन्त्र नामक राजा के समान था, सभा में विद्वान्, यश में अर्जुन उज्ज्वल), धनुष में भीष्म (भयंकर), शरीर ने अघर्षणोय या निषध, समर मे
Page 245
१६४ हर्षचरितम्
परथुना गौरिवेयं कृतेति यः स्पर्धमान इव महीं महिषीं चकार। निसर्गस्वैरिणी स्वरुच्यनुरोधिनी च भवति हि महतां मतिः। यतस्तस्य केनचिदनुपदिष्टा सहजैव शैशवादारभ्यानन्यदेवता भगवति, भक्ति-4 सुलभे, भुवनभृति, भूतभाँवने, भवच्छिदि, भवे भूयसी भक्तिरभूत्। अकृतवृषभध्वजपूजाविधिन स्वप्नेऽप्याहारमकरोत्। अजम्, अजरम्, अमरगुरुम्, असुरपुररिपुम्, अपरिमितगणपतिम्, अचलदुहितृपतिम्* अखिलभुवनकृतचरणनतिम्, पशुपति प्रपन्नोऽन्यदेवताशून्यममन्यत त्रैलो- क्यम्। भतृचित्तानुवर्तिन्यश्चानुजीविनां प्रकृतयः । तथा हि-गृहे गृहे भग- वानपूज्यत खण्डपरशुः। ववुरस्य होमालवालानलविलीयमानबहलगुग्गुलु- गन्धगर्भा: स्त्नपनक्षीरशीकरक्षोदक्षारिणो बिल्वपल्लवदामदलोद्वाहिनः पुय-
महिषीं महादेवीमपि। निसर्गः स्वभावः। स्वैरिणी स्ववशा। खण्डपरशु: शिवः । ववुरवहन्। होमालवालमनिकुण्डम्। सपर्या पूजा। उपायनं ढौकनिका स्वयमानीयते। प्राभृतं कौशलिका सखिभि: प्रहीयते। करदीकृता दण्डदा: कृताः। कूटं शङ्गम्। यत्र चस्त्रेषु पुष्पाणि सूत्रैः क्रियन्ते स पुष्पपद्टः। ज्वलन्मणिशिखरा
शत्रुम् (शत्रु को मारने वाला), शूरसन या शूरों की सेना पर आक्रमण करने मे शूर और प्रजा के कार्य में दक्ष अर्थात् चतुर या दक्षप्रजापति के समान था। इस प्रकार वह मानों पूर्वकाल के समस्त राजाओं की तेजराशि से निर्मित हुआ था। आदिराज पृथु ने पृथिवी को धेनु बनाया था। इसी स्पर्श में उसने पृथिवी को अपनी महिषी (भैस, अर्थात् पलनी) बना दिया। बड़े लोगों की बुद्धि स्वभाव से ही स्वतन्त्र और अपनी रुचि के अनुरोध पर चलने वाली होती है। जैसा कि उस राजा की अनन्य भक्ति किसी के उपदेश के बिना ही सहज रूप में बाल्यकाल से ही भगवान् शंकर में थी, जो मक्तिद्वारा सुलभ, संसार का भरण करने वाले और मोक्ष देने वाले हैं। स्वप्र में भी वह बिना शिव की पूजा किए कुछ भी खाता-पीता न था। वह भगवान् पशुपति शंकर की शरण में प्रपन्न था, जो अज, अजर, देवों के देव, त्रिपुरारि, असंख्य प्रमथ गणो के स्वामी, पावती के पति, सारे संसार द्वारा वन्दित चरणों वाले हैं। वह मानता था कि शिव के अतिरिक्त डस संसार में कोई अन्य देवता नहीं। स्वामी के चित्त के अनुसार ही स्वमाव से उसके अनुजीवी लोग भी प्रवृत्त होते हैं। फलतः घर-घर में भगवान् शकर की पूजा होती थी। चारों ओर, उस राजा के देश में होम के थल्ले में पड़ते हुए गुग्गुल की गंध से भरी हुई, शिवजी को दूध से नहलाने में उड़े हुए फुद्दारों से शीतल, एवं बेल के पत्ते को माला को उड़ाती हुई हवा बहने लगी। पुरवासी, राज्य
Page 246
तृतीय उच्छ्वास: १६५
वविषयेषु वायवः । शिवसपर्यासमुचितैरुपायनैः प्राभृतैश्च पौराः पादोपजी- 'विनः सचिवाः स्वभुजबलनिर्जिताश्च करदीकृता महासामन्तास्तं सिषे- घिरे। तथा हि-कैलासकूटधवलैः कनकपत्रलतालंकृतविषाणकोटिभिर्महा- प्रमाणै: संध्याबलिवृषैः सौवर्णैश्च स्रपनकलशैरर्घभाजनैश्च धूपपात्रैश्च पुष्प- पट्टैश्च मणियष्टिप्रदीपश्च व्रह्मसूत्रैश्च महार्हमाणिक्यखण्डखचितश्च मुखकोषः परितोषमस्य मनसि चक्रुः। अन्तःपुराण्यपि स्वयमारब्धबालेयतएडुलक- एडनानि देवगृहोपलेपनलोहिततरकरकिसलयानि कुसुमग्रथनव्यग्रसमस्त- परिजनानि तस्यामिलषितमन्ववर्तन्त। तथा च परममाहेश्वरः स भूपालो लोकतः शुश्राव भुवि भगवन्तमपरमिव साक्षाद्दक्षमखमथनं दाक्षिणात्यं बहुविधविद्याप्रभावप्नख्यातर्गुणः शिष्यैरिवानेकसहस्त्रसंख्यैर्व्याप्मर्त्यलोकं भैरवाचार्यनामानं महाशवम्। उपनयन्ति हि हृदयमदष्टमपि जनं शील-
स्वर्णंय ष्टिर्यष्टिप्रदीपः। ब्रह्मसूत्रैयंज्ञोपवीतैः। मुखयुक्ताः कोषा मुखकोषाः ये लिङ्गोपरि दीयन्ते। बलये हिता बालेयाः। 'छुदिरुपधिबलेढज्'। अ्रथनशब्दश्चिन्त्यः। ग्रन्थन- मिति भाव्यम्। अभिलषितमन्ववर्तन्तेत्यनेन चित्तानुवृत्तिः शुद्धान्तानां वर्णिता। भुवीति। भूस्थत्वेऽप्यसुलभत्वदर्शनमस्योक्तम्। शीलसंवादाश्चारित्रसादृश्यानि। कपर्दिनि शिवे। के कर्मचारी, मत्री और भुजबल से पराजित होकर कर देने वाले बड़े-बड़े सामन्त भी भगवान् शिव ।की पूजा के उपयोग में आने वाले उपहारों से उसकी सेवा करते थे। कैलास के शिखर के समान उज्ज्वल, सोने के पत्तरों से मढ़े सींग के अग्रभाग वाले एवं विशाल आकृति वाले संध्याकालीन पूजा के वैल, स्नान कराने के लिए सोने के कलस, अध्य के पात्र, धूप के पात्र, कढ़े हुए फूलदार कपड़े, मणिनिर्मित यष्टिप्रदीप, यज्ञोपवीत और शिवलिग पर चढ़ाए जाने वाले मुखकोश को समर्पित करके लोग उसका मन सन्तुष्ट करते थे। अन्तःपुरों में भी उसकी इच्छा के अनुकूल पूजा के लिए स्वयं चावल के फटकने-बनाने का कार्य होता रहता था। देवमन्दिर को स्वयं लीपने से उनके हाथ लाल हो जाते थे। सबके सब परिजन माला गूथने में व्यग्र रहते थे। भगवान् शिव के परम भक्त उस राजा ने लोगों से सुना कि कोई भैरवाचार्य नामक दाक्षिणात्य महाशैव हैं जो साक्षास् भगवान् शंकर के दूसरे अवतार हैं और हजारों की संख्या में गुणों के समान अपने शिष्यों से सारे संसार में प्रसिद्ध हैं। शीलगुण का सम्मिलन पहले कभी न देखे हुए भी व्यक्ति को हृदय के समीप कर देते हैं। क्योंकि वह राजा दूर होने पर भी साक्षात् शिवस्वरूप भैरवाचार्य के विषय मे सुनते ही अत्यधिक श्रद्धा करने लगा। आँखों
Page 247
१६६ हर्षचरितम् संवादाः। यतः स राजा श्रवणसमकालमेव तस्मिन्भैरवाचार्ये भगवति द्वितीय इव कपर्दिनि दूरगतेऽपि गरीयसीं बबन्ध भक्तिम्। आचकाल्व च मनोरथैरण्यस्य सर्वथा दर्शनम्। अथ कदाचित्पर्यस्तेऽस्ताचलचुम्बिनि वासरेऽन्तःपुरवर्तिनं राजान- सुपसृत्य प्रतीहारी विज्ञापितवती-'देव! द्वारि परिव्राडास्ते, कथयति च भैरवाचार्यवचनाद्वेवमनुप्राप्तोऽस्मि' इति। राजा तु तच्छ्रुत्वा साद- रम्-'कासौ? आनयात्रव, प्रवेशयैनम्' इति चाव्रवीत्। तथा चाकरोत् प्रतीहारी। न चिराच प्रविशन्तं प्रांशुम्, आजानुभुजम्, भैक्षक्षाम- मपि स्थूलास्थिभिरवयवेः पीवरमिवोपलक्ष्यमाणम्, पृथूत्तमाङ्गम्' उत्तुङ्गवलिभङ्गस्थपुटललाटम्, निर्मासगण्डकूपकम्, मधुबिन्दुपिङ्गल- परिमण्डलाक्षम्, ईषदावक्रघोणम्, अतिप्रलम्बैककर्णपाशम्, अला-
न चिराच्चेत्यादौ। मस्करिणमद्राचीदिति संबन्धः। प्रांशुं दीर्घम्। जानुरूरुपवं। उक्तं च-'जङ्ला तु प्रसता जानूरुपर्वाष्टीवदस्तियाम्'। पीवरं स्थूलम। स्थपुटं निग्नोन्नतभ्। ललाटमलिकं गोधि: । गण्डकूपोऽद्णोरधोदेशः । घोणा नासिका। अलाबुस्तुम्बी। उकं च-'तुम्ब्यलाबू उभे समे'। तुरगानामधस्तादोष्ठोऽनूकः। की तो बात क्या? वह केवल अपने मन के रथ पर चढ़ कर ही सवथा उनके दर्शन की आकांक्षा करने लगा। किसी दिन जब अस्ताचल की ओर दिन ढलने लगा तब प्रतीहारी ने अन्तःपुर में विराजमान महाराज के पास आकर निवेदन किया-'देव, द्वार पर एक परित्राजक पधारे हैं और कहते हैं कि भैरवाचार्य की आज्ञा से मैं मह्ाराज से भेट करने आया हूँ।' उसे सुनकर राजा ने बड़े आदर के साथ 'कदा हैं? यहीं लाओ, उन्हें प्रवेश करने दो' यह कहा। प्रतीहारी ने वैसा ही किया। थोड़ी देर में राजा ने प्रवेश करते हुए उस सं-यासी को देखा। उसकी कद लम्बी थी। भुजाएँ घुटनों तक थीं। मिक्षाटन के कारण वह दुबला था फिर भी मोटी हड्डियों वाले अद्गों से वह्द भरा सा प्रतीत होता था। उसका मस्तक चौड़ा था। लम्बी रेखाओं के कारण उसका ललाट नीचा ऊँचा हो गया था। मांस के न होने से गालों में गड्ढे पड़ गए थे। पुतलियाँ शहद की बूँद की तरह पीलापन लिए थीं। नाक कुछ टेढी थी। कान की एक पाली अधिक लम्बी थी। लौकी के बीज की माँति दन्त- पंक्ति निकली हुई थी। अधर घोडे के निचले होठ की तरह लटका हुआ था। लम्बी ठुड्डी के कारण उसका मुँह लम्बोतरा जान पड़ता था। उसके कंधे से लटकता हुआ लाल योग-
Page 248
तृतीय उच्छास: १६७
बुकायततरलपनम्, अंसावलम्बिना काषायेण योगपट्टकेन विरचितवैक- क्षकम्, हृदयमध्यनिबद्धप्रन्थिना च रागेशेव खण्डशः कृतेन धातुरसा- रुणेन कर्पटेन कृतोत्तरासङ्गम्, पुनरुक्तवाल प्रग्रह्वेष्टननिश्चलमूलेन बद्ध- मृत्परिशोधनवंशत्वक्तितउना कौपीनसनाथशिखरेण खर्जूरपुटसमुद्रकग- र्भीकृतभिक्षाकपालकेन दारवफलकत्रयत्रिकोणत्रियष्टिनिविष्टकमण्डलुना बहिरुपपादितपादुकावस्थानेन स्थूलदशासूत्रनियन्त्रितपुस्तिकापूल केन वामकरधृतेन योगभारकेणाध्यासितस्कन्धम्, इतरकरगृहीतवेत्रासनं मस्करिणमद्राक्षीत्। क्षितिपतिरप्युपगतमुचितेन चैनमादरेणान्वग्रहीत्। आसीनं च पप्रच्छ-'क भरवाचार्यः ?' इति। सादरनरपतिवचनमुदि- तमतिस्तु परिव्राट् तमुपनगरं सरस्वतीतटवनावलम्बिनि शून्यायतने स्थितमाचचच्े। भूयश्चाबभाषे-'अचयति हि महाभागं भगवानाशीर्व- 'अधोऽघरस्य चित्रुकम्'। लपनं मुखम्। उत्तरासङ्गमुपरिप्रावरणम्। पुनरुकं पौन :- पुन्येन कृतम्। प्रग्रहो रज्जुः । तितउश्चालनी परिपवनशब्दवाच्या। कौपीनं गुह्यदेश उपचारात्, तदाच्छादनं च खजूराख्यस्य वृक्तस्य च संबन्धिभि: पुटैः क्विष्टैः, पत्रेश्च समुद्रक: कपालभङ्गो मिन्तायै क्रियते। दारवे काष्टसंबन्धिनि फल- कन्नये त्रयः कोणास्तेषु यास्तिसत्रो यष्टयस्तासु निविष्टः कमण्डलुयत्र तेन। योग- भारकेण मात्राभारिकया। मस्करिणं परिव्राजकम्। राजतानि रौप्याणि। पट्ट सामने वेकक्षक की तरह पड़ा हुआ था। गेरू से रँगे हुए वस्र को चादर के रूप मे वह ओढ़े था जिसकी गाँठ छाती के बीच में थी, मानों वह वस्त्र उसके द्वारा खण्ड खण्ड किए गए राग का बाहय रूप था। एक सिरे से बाएँ हाथ मे पकड़े हुए बॉस के दूसरे सिरे से उसके कंधे के पीछे लटकती हुई झोली थी। झोली का ऊपरी सिरा बालों की बटी हुई रस्सी से बँधा था। मिट्टी चालने के लिए बॉस की बनी हुई चलनी उसमे बँधी थी। उसके अग्रभाग में कौपीन लटक रहा था। झोली के भीतर खजूर के पत्ते को मोड़कर बनाया हुआ भिक्षाकपाल रखा था। लकड़ी के तीन फट्टों को जोड़ कर बने हुए त्रिकोण के भीतर कमण्डलु रखा हुआ था और उस त्रिकोण के तीन फट्टों में तीन डंडियाँ लगी थी जिनसे वह बाँस से लटका हुआ था। झोली के बाहर खडाऊँ लटक रह्दी थी। कपड़े की मोटी किनारी से बँधे हुए पोथियों के गुटके झोली में रक्खे थे। उसके दाहिने हाथ में बेत की चटाई थी। पहुँचे हुए उस संन्यासी से राजा आदरपूर्वक मिले। उसके बैठ जाने पर राजा ने पूछा-'भैरवाचार्य कहाँ हैं ?' आदर के साथ कहे हुए राजा के वचन सुनकर १. सुचितेन नचैनं।
Page 249
१६८ हर्षचरितम्
चसा' इत्युक्त्वा चोपनिन्ये ।योगभारकादाकृष्य भैरवाचार्यप्रहितानि रत्नवन्ति बहलालोकलिप्तान्तःपुराणि पञ् राजतानि पुण्डरीकाणि। नरपतिस्तु प्रियजनप्रणयभङ्गकातरो दाक्षिण्यमनुरुध्यमानो अ्रहणला- घवं च लङ्गयितुमसमर्थो दोलायमानेन मनसा स्थित्वा चिरं कथंकथमप्य- तिसौजन्यनिघ्नस्तानि जग्राह। जगाद च-'सर्वफलप्रसवहेतुः शिवभ- क्तिरियं नो मनोरथदुर्लभानि फलति फलानि। येनैवमस्मासु प्रीयते तत्रभगवान्भुवनगुरुभेरवाचार्यः । श्वो द्रष्टास्मि भगवन्तम्' इत्युक्त्वा च मस्करिणं व्यसर्जयत्। अनया च वार्तया परां सुदमवाप। अपरेद्युश्र प्रातरेवोत्थाय वाजिनमधिरुह्य समुच्छ्रितश्व्वेतातपत्रः समु- द्वूयमानधवलचामरयुगलः कतिपयैरेव राजपुत्रैः परिवृतो भैरवाचार्य सवितारमिव शशी द्रष्टुं प्रतस्थे। गत्वा च किंचिदन्तरं तदीयमेवाभिमु- खमापतन्तमन्यतमं शिष्यमद्राक्ीत्। अप्रातीच्व-'क भगवानास्ते?'
लङ्गयितुमुत्सोहुम। निम्नः स्ववशः। अन्यतममपरम्। उत्तरेणोत्तरस्यां दिशि।
उस सन्यासी ने प्रसन्नतापूर्वक सूचित किया की नगर के समीप दी सरस्वती नदी के तटवर्ती जंगल के एक शून्यायतन में भैरवाचार्य हैं। औ-फिर बोला-'महाभाग! आपको भगवान् भैरवाचार्य अपने आशीर्वचन द्वारा सम्मानित करते हैं।' यह कहकर उसने मैरवाचार्य द्वारा उपहार के रूप में भेजे हुए रल्नजटित चाँदी के पाँच कमलों को अपिंत किया जो सारे अन्तःपुर को आलोकित कर रहे थे। राजा ने अपने प्रिय भैरवाचार्य के प्रेम के भङ्ग होने के भय से उदारता का अनुरोध करते हुए, दी हुई वस्तु के ग्रहण करने की छुटपन को सहने में असमर्थ, अपने दोलारूढ़ मन से कुछ देर तक ठहर कर किसी-किसी प्रकार अपने सौजन्य के विवश होते हुए उन रत्नों को ले लिया और बोले-'सब प्रकार के फलों को उत्पन्न करने वाली यह शिवभक्ति इमारे मनोरथ भी जिन्हें नहीं प्राप्त करते ऐसे फलों को उत्पन्न करती है। इसी कारण आदरणीय जगद्गुरु भैरवाचार्य हम पर प्रसन्न हैं। कळ भगवान् के दर्शन करूँगा।' यह कह्दकर उस संन्यासी को बिदा किया। इस समाचार से वे अत्यन्त प्रसन्न हुए। दूसरे दिन राजा ने सबेरे ही उठ घोड़े पर सवार हो श्वेत छत्र लगा उज्ज्वल चँवरों से विराजमान हो कुछ राजपुत्रों के साथ भैरवाचार्य के दर्शन के लिए प्रस्थान किया, मानों चन्द्रमा सूर्य की ओर बढता हो। कुछ ही दूर चले कि उन्हीं के सामने आते हुए एक शिष्य को देखा और पूछा-'भगवान् कहाँ है?' उसने कहा-'यहीं पुराने देवी के
Page 250
तृतीय उच्छास: १६६
इति। सोऽकथयत्-'अस्य जीर्णमातृगृहस्योत्तरेण बिल्ववाटिकामध्यास्ते' इति। गत्वा च तं प्रदेशमवतताद तुरगात्। प्रविवेश च बिल्ववाटिकाम्। अथ महतः कार्पटिकवृन्दस्य मध्ये प्रातरेव' स्रातम्, दत्ताष्टपुष्पि- कम्, अनुष्ठितागिकार्यम्, कृतभस्मरेखापरिहारपरिकरे हरितगोमयो- पलिप्तक्षितितलवितते व्याघ्रचर्मण्युपविष्टम्, कृष्णकम्बलप्रावरणनिभे- नासुरविवरप्रवेशाशङ्गया पातालान्धकारावासमिवाभ्यस्यन्तम्, उन्मि- षता विद्युत्कपिलेनात्मतेजसा महामांसविकरयक्रीतेन मनःशिलापट्टेनेव शिष्यलोक लिम्पन्तम्, जटीकृतैकदेशलम्बमानरुद्राक्षशङ्गगुटिकेनोर्घ्व- बद्ेन शिखापाशेन बध्रन्तमिव विद्यावलेपदुर्विदग्धानुपरिसंचरतः सिद्धान्, धवलकतिपयशिरोरुहेण वयसा पञ्चपश्चाशतं वर्षाण्यतिक्रा- मन्तम्, खालित्यक्षीयमाणशङ्गलोमलेखम्, लोमशकर्णशञ्कुलीप्रदेशम्, प्रथुललाटतटम्, तिरःश्यामभस्मललाटिकया बहुशः शिरोर्धधृतदग्घ- गुग्गुलुसंतापस्फुटितकपालास्थिपाण्डुरराजिशङ्कामिव जनयन्तम्, सहज- अथेत्यादौ। भैरवाचार्य दृदर्शति संबन्धः। कार्पटिका व्रतिनः। अष्टपुष्पिका प्रागुक्ता। परिहारोजन्र मर्यादा। शङ्गे ललाटास्थ्न। उक्तं च - 'शङ्गो निधौ लला- टास्थिन'। गुटिका खण्डिका। उपरीत्याद्यभिप्रायेणोक्तम्-र्धर्ववद्धे( बुद्धे?)नेति। परशस्ता शिखा शिखापाशः। अवलेपोऽहंकृतिः। खालित्यं खल्वाटता। शङ्गो मन्दिर के उत्तर बिल्ववाटिका म आसन लगाए है।' उस स्थान पर जाकर वे घोड़े स उतर गए और बिल्ववाटिका में प्रवेश किया। साधुओं की जमात के बीच प्रातःस्ान, अष्टपुष्पिका द्वारा शिवार्चन और अमिहोत्र से निवृत्त होकर मस्म से पुरे चौक के बीच गोबर से लिपी जमीन पर बिछे व्याघ्र-चर्म पर विराजमान भैरवाचार्य को देखा। काले कंबल को ओढकर मानों वे असुर-विवर में प्रवेश करने की इच्छा से पाताल के धने अन्धकार में रहने का अभ्यास कर रहे थे। बिजली के समान पीले चमकते हुए अपने तेज से शिष्यों को मानों रमशान का महामांस जेच कर खरीदे हुए मैनसिल के चन्दन से चर्चित कर रहे थे। एक ओर चोटो में रुद्राक्ष और शंख की गुरियों को गूथकर लटकाये हुए और चोटी को खड़ी बाँधे हुये मानों विद्या के मद में फूलकर ऊपर ऊपर उड़ते हुए सिद्धों को बाँध रहे थे। उनके सिर के कुछ बाल सफेद हो गये थे और अवस्था के वह पचपन साल गुजार चुके थे। उनकी गज्जी खोपड़ी के बाल झड़ चुके थे। कान के भीतर भी बाल जम गए थे। ललाट प्रशस्त था, उसपर भस्म की टेढ़ी और साँवली रेखा से ऐसा लगता था कि उनके सिर पर आधे जले हुए
Page 251
१७० हर्षचरितम्
ललाटवलिभङ्गसंकोचितकूर्चभागं बभ्रुभासं भ्रूमंगत्या निरन्तरामाया मिनीमेकामिव भ्रन्तेखां बिभ्राणम्, ्ईषत्काचरकनीनिकेन रक्तापाड निर्गतांशुप्रतानेन मध्यधवलभासेन्द्रायुधेनेवातिदीर्घेण लोचनयुगलेन, परितो महामण्डलमिवानेकवर्णरागमालिखन्तम्, सितपीतलोहित- पताकावलिशबलम्, शिवबलिमिव दिक्षु विक्षिपन्तम्, तार्च्त्यतुण्ड- कोटिकुब्जाग्रघोणम्, दूरविदीर्णसृक्कसंक्षिपकपोलम्, किंचिददन्तुरतया सदाहृदयसंनिहितहरमौलिचन्द्रातपेनेव निर्गच्छता दन्तालोकेन धवल- यन्तं दिशां जालम्, जिह्वाग्रस्थितसर्वशवसंहितातिभारेणोव मनाक्प्र- लम्बितौष्ठम, प्रलम्बश्नवणपालीप्रेद्विताभ्यां स्फाटिककुएडलाभ्यां शुकबृ- हस्पतिभ्यामिव सुरासुरविजयविद्यासिद्धिश्रद्धयानुबध्यमानम्, बद्धविवि- धौषधिमन्त्रसूत्रपङ़गिना सलोहव लयेनैक्प्रकोष्ठन शङ्गखण्डं पूष्णो दन्तमिव, भगवता भवेन भग्नं भत्त्या भूषणीकृतं कलयन्तम् , अखिलरसकूपोद्ख्व ललाटास्थि। शष्कुली कुहरम्। 'कूर्चमस्त्री भ्रुवोमंध्यम्'। काचर पीतवर्णा। तुण्डं मुखम्। कोटिः प्रान्तः, चन्चग्रम्। 'प्रान्तावोष्ठस्य सृक्किणी, प्रकोष्ठमन्तरं विद्यादर. त्िमणिबन्धयोः'। पूष्णो रविभेदस्य। पुरा दक्तयज्ञगतस्य हरं निन्दतः 'मख्यनागते किमथंमागतोऽमि' इति मुष्टिप्रहारेण हरेण दन्ता भगना :! तरकरस्प्शन पावनत्वात्तत्र गुग्गुल की गरमी से फूटी कपार का खोपड़ी सफेद दिखाई दे रही हो। माथे पर सिकन. पढ़ने से भौहों के बीच का हिस्सा सिकुड़ गया था और दोनों भौंहों के मिल जाने से एक अलेखा बन गई थी। आँखों की पुतली कच्चे काँच की तरह पीले रह्ग की थी और लाल अपाज्नों से निकलती हुई किरणें मध्य में सफेद इन्द्रायुध के दृश्य को उत्पन्न कर रही थींly ऐसा लग रहा था कि साधना करने के लिये वे अनेक रड्गों वाले महामण्डल की रचना कर रहे थे। सफेद, पीली, लाल झण्डियों से रङ्ग-बिरङ्ग के लग रहे थे। दिशाओं में शिव की बलि छोड रहे थे। गरुड़ की ठोर के समान उनकी नाक का अग्रभाग झुका हुआ था। ओठ के बगल की दूर तक कटाव से उनके कपोल छोटे लग रहे थे। हमेशा उनके हृदय में सन्निहित रहने वाले भगवान् शिव के मस्तक की चन्द्रकिरणों के समान दाँतों की टेढ़ी रश्मियाँ निकलकर दिशाओं को धवलित कर रही थीं, मानों जीभ के अग्रभाग में स्थित समस्त शैवसंहिताओं के भारी वोझ से उनका ओष्ठ नीचे की ओर लटका हुआ था। कान की लम्बी पालियों में स्फटिक के कुंडल लटक रहे थे, मानों देवताओं और असुरों पर विजय पाने के लिये विद्या सीखने की श्रद्धा से शुक्र और बृहस्पति उनके पीछे लगे हों। एक हाथ में लोहे के कड़े में पिरोया हुआ शंख का टकड़ा पहने थे, जिसमें
Page 252
तृतीय उच्छास: १७१
नघटीयन्त्रमालामिव रुद्राक्षमालां दत्विऐोन पाणिना भ्रमयन्तम्, उरसि दो- लायमानेनापिङ्गलाग्रेण कूचकचकलापेन संमार्जयन्तमिवान्तर्गतं निजरजो- निकरम्, अतिनिबिडनीललोममण्डलविचितं च ध्थानलब्घेन ज्योतिषा दग्धमिव हृदयदेशं दधानम्, ईषत्प्रशिथिलवलिवलयबध्यमानतुन्दम्, उप- चीयमानस्फिआ्ांसपिण्डकम्, पाण्डुरपवित्रक्षौमावृतकौपीनम्, सावष्टम्भ- पर्यङ्कबन्धमण्डलितेनामृत फेनश्वेतरुचा योगपट्टकेन वासुकिनेवाप्रतिहता- नेकमन्त्रप्रभावाविर्भूतेन प्रदक्षिणीक्रियमाणम्, अरुणतामरससुकुमारतर- वलस्य पाद्युगलस्य निर्मलनखमयूख जालकैर्जर्जरयन्तमिव महानिधानो- द्धरणरसेन रसातलम्, तोयक्षालितशुचिना धौतपादुकायुगलेन हंसमिथु- नेनेव भागीरथीतीर्थयात्रापरिचयागतेनामुच्यमानचरणान्तिकम्, शिख- रनिखातकुब्जकालायसकसटकेन वैणवेन विशाखि्रिकादण्डेन सर्वविद्यासि- मक्तिः। अखिलस्य रसस्य कूपादुदृञ्चनाय घटीयन्त्रमालापि भ्राम्यते। दोलाय- भनस्वेज संमार्जनसंभावना। कलापग्रहणं मार्जनीसादश्यार्थम्। रजो रागः, रेणुश्च। विचितं व्याप्तम्। तुन्दमुदरम्। स्फिजावुभयत्र प्रसिद्धे। 'स्त्रियां स्फिजौ कटिप्रोथौ' इत्यमरः। फेनवत्तैश्र श्वेता। वासुकिनेवति। न सामान्येनेति प्रभावपरिशोधकम्। जजरयन्तं खण्डशः कुर्वाणम्। तोयेत्यादि। हंसमिथुनस्यापि विशेषणम्। शिखरे- स्यादिनाङ्कुशसादृश्यं विशाखिकादण्डस्योक्तम्। निखात उत्कीण:। कालायसं शस्त्र- अनक औषधियॉ मन्त्र और सूत्र क अक्षर लिखकर बॅध थ, मानो उस शख के टुकड़े के रूप में भगवान् शिव द्वारा तोड़े गए पूषा के दाँत को उन्होंने मक्ति से आभूषण बना लिया था। दाहिने हाथ में रुद्राक्ष की माला को घुमा रहे थे, मानों सारे रस को निकाल केने के लिए रहट चला रहे थे। छाती पर पीले अग्रभाग वाली दाढ़ी लहरा रही थी, मानों 'हृदय के रजोविकार को झाड़ रहे थे। घने और नीले भरे रोंगटे को देखकर लगता मानों ध्यान से प्राप्त ज्योति के कारण जले हुए हृदय को धारण कर रहे हों। उदर में वलियाँ पढ़ गई थीं। नितम्ब का मास बढ़ गया था। उनका कौपीन उज्जवल और पवित्र क्षौम वस्त्न से ढका हुआ था। वीरासन लगाकर विराजमान उनके चारों ओर अमृतफेन के सुमान योगपट्ट घिरा हुआ था मानों उनके विफल न होने वाले मन्त्रों के प्रभाव से प्रकट होकर वासुकि नामक नागराज उनकी प्रदक्षिणा कर रहा हो। लाल कमल के समान सकुमार तलवे वाले दोनों चरणों के नखों की निर्मल किरणें फैल रह्दी थीं, मानों बहुमूल्य निधि को निकालने के लिए पाताल को विदीर्ण कर रहे थे। पैरों के पास पानी से धुला हुआ पवित्र खड़ाउओं का जोड़ा रखा हुआ था, मानों गङ्गा के तीर्थों में विचरने के समय परिचय हो जाने से हंसों का जोड़ा साथ लग गया हो। पास में बाँस का बैसाखी डण्डा
Page 253
१७२ हर्षचरितम्
द्विविन्नविनायकापनयनाङ्कुशेनेव सततपार्श्ववर्तिना विराजमानम्, अबद्ू भाषिणं मन्दहासिनं सर्वोपकारिणं कुमारब्रह्मचारिणम्, अतितपस्विनमु, महामनस्विनं कृशकोधम्, अकृशानुरोधम् , महानगरमिवादीन प्रकृतिश्ने भितम्, मेरुमिव कल्पतरुपल्लवराशिसुकुमारच्छायम्, कैलासमिव पशुपति- चरणरजःपवित्रितशिरसम्, शिवलोकमिव माहेश्वरगणानुयातम्, जलनिधिमिवानेकनदनदीस हस्रप्रक्षालितशरीरम्, जाह्नवीप्रवाहमिव बहु पुण्यतीर्थस्थानशुचिम्, धाम धर्मस्य, तीर्थ तथ्यस्य, कोशं कुशलस्य, पत्तनं' पूततायाः, शाला शोलस्य, च्षेत्रं क्षमायाः, शालेयं शालीनताया स्थानं स्थितेः, आधारं धृतेः, आकरं करुणायाः, निकेतनं कौतुकस्य आरामं रामणीयकस्य, प्रासादं प्रसादस्य, आगारं गौरवस्य, समाजे
भेद:। विशाखिका खनित्रिका। विघ्नोऽन्तरायः। विनायको गजाननः। प्रकृति स्वभाव:, मायादिका च। राशिवत्तेन च सुकुमाराः। गणाः समूहाः प्रमथाश्व नदनदीत्येकशेषो युक्तः। सहस्रेषु तैः प्रप्ालितशि(शरी?) राः। तीर्थेषु यदस्थानं चसनं तेन शुचिम्। तीर्थस्नानैः कनखलाद्यवस्थितिभिश्च शुचि:। शालीनता चिनी तत्वम्। निकेतनं गृहम्। तन्र हि सर्वस्य कौतुकं जायते।
या जिसक सिरे पर टढ़ा लोह का काल जडा हुइ थी मानों समस्त विद्याओं को सिती मे विध्न पड्ॅुचाने वाले विघ्नराज गजानन को हटाने के लिये अंकुश हो। वे बह्ुत कम बोलने वाले, मन्द-मन्द मुस्कुराते हुए, सब प्रकार के उपकारी, आजन्म ब्रह्मचारी, महदा- तपस्वी, महामनस्वी, क्रोधरहित और समाहत थे। महानगर की भाँति उनकी प्रकृति (स्वभात्र या नागरिक जन) अदीन अर्थात् दीनतारहित थी। सुमेरु के समान कल्पवृर्द्ष के पछ्त्र की भाँति उनकी कान्ति थी (सुमेरु पर क्पवृक्ष के पत्तों की छाया रहती है)। भगवान् शिव के चरणों की धूल से उनका सिर पवित्र था जैसे कैलास पर्वत शिव की चरणधूलि से पवित्र होता है। शैव लोग उनके साथ थे जैसे शिवलोक में प्रमथगण रहते हैं। अनेक नद और नदियों में उन्होंने अपने शरीर को समुद्र को [भाँति प्रकालित किया या। वे अनेक पुण्यतीर्थों में भ्रमण करके गङ्गा के प्रवाह की भाँति पवित्र हो चुके थेम वे धर्म के धाम, सत्य के तोर्थ, कुशल के कोश, पवित्रता के नगर, शीलगुण के गृह्द, क्षमा के क्षेत्र, नम्रता के निवासस्थान, मर्यादा के स्थान, घैर्य के आधार, करुणा के खान, कौतूहल के निकेनन, सौन्दर्य के उपवन, प्रसन्नता के प्रासाद, गौरव के गृह, सौजन्य के १. पतन पूतनायाः ।
Page 254
तृतीय उच्छ्वास: १७३
सौजन्यस्य, संभवं सद्भावस्य, कालं कले:, भगवन्तं साक्षादिव विरू- पाक्षं भैरवाचार्य ददर्श। भैरवाचार्यस्तु दूरादेव राजानं०दृष्टा शशिनमिव जलनिधिश्चचाल। प्रथमतरोत्थितशिष्यलोकश्चोत्थाय प्रत्युज्जगाम। समपितश्रीफलोपायनश्र. जहुकर्णसमुद्धीर्यमा णगङ्गाप्रवाह्ह्लादगम्भीरया गिरा स्वस्तिशब्दमकरोत्। नरपतिरपि प्रीतिविस्तार्यमाणधवलिन्ना चक्षुषा प्रत्यपयन्निव बहुत- राणि पुण्डरीकवनानि ललाटपट्टपर्यस्तेन चोदंशुना शिखामणिना महेश्व- 'रपसादमिव तृतीयनयनोद्गमेन प्रकाशयन्नावर्जितकर्णपल्नवपलायमानमधु- करः शिवसेवासमुन्मूलिताशेषपापलवमुच्यमान इव दूरादवनतः प्रणाम- मभिनवं चकार। आचार्योऽपि-'आगच्छ अन्रोपविश'इति शार्दूलच- रमात्मीयमदर्शयत्। उपर्दाशतप्रश्रयस्तु राजा मत्तहंसकलगद्गदस्वरसुभगां मधुरसमयीं महानदीमिव प्रवतयन्वाचं व्याजहार-'भगवन्! नाहसि पश्यपि राजा तं च दूरादेव दष्टा जलनिधिश्चलति। गाम्भीर्याच् जलनिधिरेवे- स्युक्त्म्। बिल्वं श्रीफलम्। गङ्गेत्यादिना पवित्रत्वमाह। धवलिन्नेत्यनेन पुण्डरीकाणां धवलत्वमाह। प्राभृतपुण्डरीकाणां राजतत्वात्। आवर्जितं स्वरवच्च तेन सुभगात्। शादूलो व्याघ्रः।
समाज, सद्भाव के उत्पत्तिस्थान एव कलि के अन्तक थे। इस प्रकार वे साक्षात् शिव के समान लग रहे थे। मैरवाचार्य दूर से ही राजा को देखकर उस प्रकार चल पड़े जैसे समुद्र चन्द्रमा को देखकर उमड़ उठता है। पहले ही उठे हुए शिष्यों को साथ लेकर राजा के पास पहुंचे मर श्रीफल का उपहार भेंट किया। तब जहनु के कणकुहर से निकलते हुए गंगा-प्रवाह को ध्वनि के समान गम्भीर वाणी द्वारा 'स्वस्ति' शब्द का उच्चारण किया। राजा ने प्रीति से आँखों की सफेदी को बढ़ाते हुए देखा मानों बडुत से कमलवनों नमे उनके स्वागत में अ्पित कर रहा हो। ललाट में लगी हुई शिखामणि के ऊपर की ओर फैलती हुई किरणों से मानों भगवान् शंकर के तीसरे नेत्र से प्राप्त प्रसाद को धारण कर भ लहो। जब वह झुकने लगा तब उसके कर्णपल्व पर बैठे हुए मौरे उड़े मानों भगवान् शिव की सेवा करने से उसके पाप उड़े जा रहे हों। इस प्रकार उसने दूर ही से झुककर प्रणाम किया। आचार्य ने भी 'आभो, यहाँ बैठो' यह कह कर अपने व्याघ्रचर्म की ओर निर्देश किया। विनय प्रकट कर ते हुए राजा ने मत्त कलहस की आवाज की भाँति सुन्दर, मधु रस की महानदी को मानों प्रवाहित करते हुए कहा-'भगवन्, मुझे आप दूसरे
Page 255
२७४ हर्षचररितम्
मामन्यनृपस्खलितैः खलीकर्तुम्। अशेषराजकोपेक्षिताया हतलच्या खल्वयं शीलापराधो द्रविणदौरात्म्यं वा यदेवमाचरति मयि गुरु। अभूमिरयमुपचाराणाम्। अलमतियन्त्रणया। दूरस्थितोऽपि मनोर शिष्योऽयं जनो भवताम्। माननीयं च गुरुवन्नोल्लङ्गनमहृति गुरोें रासनम्। आसतां च भवन्त एवात्र' इति व्याहृत्य परिजनोपनीते वास सि निषसाद। भैरवाचार्योऽपि प्रीत्यानतिकरमणीयं नृपवचनमनुवतमानः पूर्ववत्तदेव व्याघाजिनमभजत । आसीने च सराजके परिजने शिष्यजने च समुचितमर्ध्यादिकं चक्रे । कमेण च नृपमाधुर्यहृतान्तःकरणः शशिकरनिकरविमला दशन दीधितीः स्फुरन्तीः शिवभक्तीरिव साक्षाद्दर्शयन्नुवाच-'तात! अतिनम्र तैव ते कथयति गुणानां गौरवम्। सकलसंपत्पात्रमसि। विभवातु रूपास्तु प्रतिपत्तयः । जन्मनः प्रभृत्यद्त्तदृष्टिरेवास्मि स्त्रापतेयेषु। यते सकलदोष कलापानलेन्धनैर्धनरविकीतं कचिच्छरीरकमस्ति। भैक्षरक्षिताः
अन्तःकरणं मनः। गौरवमुत्कपः, भारवत्वं च। अदत्तदृष्टिरिति। न तु मया धनान्यलभ्यानि। स्वापतेयेषु धनेषु। संरक्षिता इति। यदि कदाचित्कचिदुपयोग
राजाओं की भाँति दोषों से भरा न समझे। समस्त राजाओं से उपेक्षित राजलक्ष्मी यह चरित्र-दोष और धन का मद है जो मेरे लिए गुरु आप इस प्रकार व्यवहार कर रहे हैं। मैं ऐसे उपचारों का पात्र नही हू। मेरे लिए यह क्लेश ठीक नहीं। दूर रहकर भी मनोरथ से आपका शिष्य बना हुआ यह जन आपका है। गुरु के समान ही माननीय इस आसन पर मैं अपना पैर नहीं रख सकता। आप ही इसपर विराजें।' यह कहड़ी परिजन द्वारा लाए हुए वस् पर बैठे। भैरवाचार्य ने भी प्रेम से राजा की बात मान की और पहले के समान उसी व्याघ्रचर्म पर आसीन हो गए। राजा लोग, परिजन और श्विष्य जब बैठे तो मैरवाचार्य ने अ्ध्य आदि द्वारा उचित सत्कार किया। राजा के रसीलेपन को देख हृदय से आकृष्ट हो भैरवाचार्य चन्द्रमा की चाँदनी की माँति अपने दाँतों की किरणों के रूप में भगवान् शिव की भक्ति प्रदाह करते हुए बोले-'राजन्, आपकी यह अत्यन्त नम्रता ही गुणों का उत्कर्ष बता रही है। सब प्रकार की सम्पत्ति के तुम पात्र हो। ऐश्वर्य के अनुरूप ही मनुष्य की चित्तवृत्तियाँ होती हैं। मैंने जन्म से लेकर धन को और दृष्टिपात नहीं किया। दोष की अग्नियों को नूधन की भाति भडकाने वाले धन पर यह मेरी तुच्छ देह बिकी नहीं है। भीख मांग का
Page 256
1 तृतीय उच्छ्वास: १७५
सन्ति प्राणाः । दुर्गृहीतानि कतिचिद्विद्यन्ते विद्याक्षराणि। भगवच्छिव- भट्टारकपादसेवया समुपार्जिता: कियत्योऽपि संनिहिताः पुण्यकणिकाः । स्वीक्रियतां यदत्रोपयोगार्हम्। प्रतनुगुणग्राह्याणि कुसुमानीव हि भवन्ति *सतां मनांसि। अपि च, विद्वत्संमता: श्रूयमाणा अपि साधवः शब्दा इव सुधीरेऽपि हि मनसि यशांसि कुर्वन्ति! विवरं विशतः कुतूहलस्य फेनध- वलैः स्रोतोभिरिवापहियमाणो गुणगणैरानीतोऽस्मि कल्याणिना' इति। राजा तु तं प्रत्यवादीत्-भगवन् ! अनुरक्ते्वपि शरीरादिषु साधूनां स्वामिन एव प्रणयिनः। युष्मद्दर्शनादुपार्जितमेव चापरिमितं कुशल- जातम्। 'अनेनैवागमनेन स्पृहणीयं पदमारोपितोऽस्मि गुरुणा' इति विविधाभिश्च कथाभिश्चिरं स्थित्वा गृहमगात्। अन्यस्मिन्दिवसे भरवाचार्योऽपि राजानं द्रष्टं ययौ। तस्मै च राजा सान्तःपुरं सपरिजनं सकोषमात्मानं निवेदिसवान्। स च विहस्योवाच- यास्यन्तीति। अनेन प्राणादिदानमेवोचितमित्युक्तम्। सकलसंपरपात्रस्येयतः कियती वसुसंपत्तिभ विष्यतीत्याशङ्गयाह-प्रतन्वित्यादि। गुणा उत्कर्षाः, तन्तवक्ष। कुसुमानीवेति। कुसुमसादृश्येन मनसः सौकुमार्यमप्युक्तम्। साधवः शिष्टा, शब्दा इव साधवः। संस्कृता विद्धत्संमताश्च। फेनवत्तैश्च धवलैर्गुणगणैः, स्रोतोभिश्र। स्वामिन एव प्रणथिन इति। अनुक्तान्यपि शरीरादीनि प्रणयिनां स्वायत्तानीत्यर्थ:। मैंने प्राणों को रक्षा की है। विद्या के कुछ अक्षरों को कठिनाई से सीख पाया हूँ। भगवान् शिवभट्टारक की सेवा करके कुछ पुण्य संगृहीत किए हैं। यहाँ आपके उपयोग की जो वस्तु हो उसे स्वीकार कीजिए। सज्जनों के मन थोड़े से गुणों के कारण फूलों की भाँति सहण करने योग्य हो जाते हैं। शब्दों के समान सुने गए विद्वानों के अभिमत शब्द सुधीर मन को भी प्रभावित कर देते हैं। कश्याणभाजन तुमने हृदय में प्रवेश करते हुए कुतू- हल की फेनधवलधारा के समान अपने गुणों द्वारा तुमने खींच कर मुझे यहाँ आने के लिए विवश किया।' राजा ने भैरवाचार्य से कहा-'जैसे शरीर बिना कहे ही अपने अधीन होता है उसी प्रकार सज्जन लोग भी प्रेमी जनों के वश में रहते हैं। आपके दर्शन से अनन्त कुशल- लाम हुआ। आपने इस और पधार कर मुझे स्पृहणीय पद पर प्रतिष्ठित कर दिया।' इस प्रकार देर तक ठह्दर कर बातचीत के बाद घर लौट आए। दूसरे दिन भैरवाचार्य भी राजा को देखने के लिए पधारे। उनके स्वागत में राजा ने १. कृतमनेनैवानुगमनेन।
Page 257
१७६ हर्षचरितम्
'तात ! क विभवा, क च वयं वनवर्चिताः ? धनोष्मणा म्लायत्यलं लतेव मनस्विता। खद्योतानामिवास्माकमियमपरोपतापिनी राजते तेजस्विता। भवादशा एव भाजनं सूतेः' इति स्थित्वा च कंचि त्कालं जगाम। - परिव्राद तेनैव क्मेण पञ्च पञ्च राजतानि पुण्डरीकाण्युपायनी चकार। एकदा तु श्वेतकर्पटावृतं किमप्यादाय प्राविशत्। उपविश्य च पूर्ववतिस्थित्वा मुहूर्तमत्रवीत्-'महाभाग! भवन्तमाह भगवान्यथा स्मच्छिष्यः पातालस्वामिनामा ब्राह्मणः । तेन ब्रह्मराक्षसहस्ता दपहतो महासिरट्टहासनामा। सोऽयं भवङ्गुजयोग्यो गृह्यताम्" इत्यभिधायापहृतकर्पटावच्छादनात्परिवारादाचकर्ष शरद्रगनतलमिव पिण्डतां नीतम्, कालिन्दीप्रवाहमिव स्तम्भितजलप, नन्दकजिगीषया कृष्णकोपितं कालियमिव कृपाणतां गतम्, लोकविनाशाय प्रकाशितधा खद्योता: कीटमणयः। महाभागेति प्रस्तुतानुगुणमामन्त्रणम्। परिवारादाचकर्ष कृपाणमिति संबन्ध:। पिण्डं शस्त्रम्। उक्तं च-'लोहोऽसत्री शसत्रकं तीचणं पिण्डं कालायसायसी' इति। स्तम्भितं छतं रच्ितमन्तर्जलं यस्य तम्। किल कृपाणस्य वा पानीयं यन्श्रेष क्रिय ते। नन्दको विष्णुखङ्ग:। कालियो नागभेदः। धाराणामासारः, धारारूपै श्वासारो धारासारः। दन्तमण्डलं दन्तचक्रतालम्, दशनसमूहश्र। मुष्टिः रसरु अन्तःपुर, परिजन और सम्पत्ति के साथ अपने आपको भेंट किया। उन्होने हॅस कर। कहा-'राजन्, कहाँ ये सम्पत्तियाँ और कहाँ जगल के वासी हम! मनस्विता धन की गरमी से झुलस जाती है। खद्योतों के समान दूसरों को सन्तप्त न करने वाली यह हमारी तेजस्विता ही बहुत है। आप जैसे लोग ही ऐश्वर्य के भाजन हैं।' इस प्रकार कुछ ठहर कर चले गए। मैरवाचार्य के शिष्य ने उसी क्रम से चाँदी के पाँच कमलों को भेंट में अर्पित किया। एक समय वह उजले वस्त्र से ढॅककर कुछ लिए हुए पहॅुँचा। पहले की तरह बैठकर क्षण भर के बाद बोला-'महाभाग, भगवान् ने आप से कहा है कि पातालस्वामी नाम का एक ब्राह्मण मेरा शिष्य है। उसने ब्रह्मराक्षस के हाथ से अट्टहास नामक कृपाण छीन है। वह आपके हाथ में रइने योग्य है।' यह कहकर उसने ऊपर का वस्त्र हटाकर म्यान से उस कृपाण को खीच लिया, मानो आकाश ही शस्त्र बना हो, यमुना का प्रवाह ही एक गया हो, कृष्ण के प्रति कुपित कालियनाग ने उनके नन्दक नामक खडग को जीतने की शच्छा से मानों कृपाण का रूप घर लिया हो। संसार के विनाश के लिए धाराजल की
Page 258
तृतीय उच्छ्वासः १७७
रासारम्, प्रलयकालमेघखण्डमिव नभस्तलात्पतितम् , दृश्यमानविकट- दन्तमण्डलं हासमिव हिसायाः, हरिबाहुदण्डमिव कृतदृढमुष्टिग्रहम्, सफलभुवनजीवितापहरणक्षमेण कीलकूटेनेव निर्मितम्, कृतान्तकोपान- लतप्नेनेवायसा घटितम्, अतितीचणतया पवनस्पर्शेनापि रुषेव क्वणन्तम्, मणिसभाकुट्टिमपतत्प्रतिबिम्बच्छद्मनात्मानमपि द्विधेव पाटयन्तम्' अरिशिरश्छेदलग्नैः कचैरिव किरणैः करालितधारम्, मुहुर्मुहुस्तडिदु- न्मेषतरलैः प्रभाचकच्छुरितैजजरितातपम्, खण्डशश्छिन्दन्तमिव दिव- स्म्, कटाक्षमिव कालरात्रेः, कर्णोत्पलमिव कालस्य,ओंकारमिव कौर्यस्य, अलंकारमहंकारस्य, कुलमित्रं कोपस्य, देहं दर्पस्य, सुसहायं साहसस्य, अपत्यं मृत्योः, आगमनमार्ग लक््म्याः, निर्गमनमाग कीर्तेः, कृपाणम्। अवनिपतिस्तु तं गृहीत्वा करेणायुधप्रीत्या प्रतिमानिभेनालिङ्गन्निव सुचिरं ददर्श। संदिदेश च-'वक्तव्यो भगवान्परद्रव्यग्रहणावज्ञादुर्विदग्ध- मपि हि मे मनो युष्मद्विषये न शक्कोति वचनव्यतिक्मव्यभिचारमाच- रितुम्' इति। परिव्राट् तु गृहीते तस्मिन्परितुष्टः 'स्वस्ति भवते। असुरभेदश्व। अतिताद्णतयति। तच्ण्यं तानवान्वति, तनु च परस्परस्पर्शेन क्वणति। तथा चातितीचणोऽतिदण्डप्रकृती रोषेण हुंकरोति। कचेंः केशैः । करालिता व्याप्ताः। वर्षा करता हुआ प्रलयकालीन मेघ का डुकड़ा हो। दीख पड़ती हुई दाँतियों के मण्डल वाला मानों हिसा का ही हास हो। भगवान् कृष्ण के बाहुदण्ड के समान उसकी मूठ दृढ़ थी। सारे संसार के प्राणों को हर लेने के लिए मानों वह विष से बना हो। यमराज की क्रोधासि में तपाए हुए लोहे से मानों बनाया गया हो। उसकी धार इतनी तेज थी कि गहिवा के भी लगने से उसमें आवाज-सी निकलती। मणि के जडावों पर पड़ती हुई अपनी छाया के व्याज से मानों अपने आपके भी दो टकड़े कर रहा हो। उसकी धार से किरणें निकल रही थीं मानों शत्रु के सिर काटने से उसमें बाल चिपट गए हों। बार-बार बिजली की तरह चमक वाली प्रभा से वह आतप को जजर बना रहा था, मानों दिन का खण्ड- खण्ड कर रहा हो। वह मानों कालरात्रि का कटाक्ष, काल का कर्णोत्पल, क्रूरता का बौकार, अहंकार का अलंकार, कोप का कुलमित्र, दर्प का शरीर, साहस का सहायक, मृत्यु का वंशज, लक्ष्मी के आने का मार्ग और कीर्ति के निकलने का मार्ग था। राजा ने उसे हाथ में लेकर आयुध के प्रति स्वाभाविक प्रेम के कारण मानों प्रतिमा के समान उसका आलिद्गन करते हुए देखा और संदेश दिया-'भगवान् भैरवाचार्य से कहना कि दूसरे के धन को तिरस्कार की दृष्टि से देखने वाला मेरा मन आपकी बात का १२ ह० च०
Page 259
१७८ हषचरितम्
साधयाम:' इत्युक्त्वा निरयासीत्। नृपश्च प्रकृत्या वीररसानुरागी तेन कृपाोनामन्यत करतलवर्तिनीं मेदिनीम् । अथ व्रजत्सु दिवसेष्वेकदा भैरवाचार्यो राजानमुपह्वरे सोपग्रहम वादीत्-'तात ! स्वार्थालसाः परोपकारदक्षाश्च प्रकृतयो भवन्ति भव्या नाम्। भवादशां चार्थिदर्शनं महोत्सवः प्रणयनमाराधनमर्थग्रहणमु. पकारः। भूमिरसि सर्वलोकमनोरथानाम्। येनाभिधीयसे। श्रूयताम्। भगवतो महाकालहृदयनाम्रो महामन्त्रस्य कृष्णस्रगम्बरानुलेपनेना कल्पेन कल्पकथितेन महाश्मशाने जपकोट्या कृतपूर्वसेवोऽस्मि। तस्य च वेतालसाधनावसाना सिद्धिः । असहायैश्र सा दुरवापा। त्वं चालमस्मै कमये। त्वयि च गृहीतभरे भविष्यन्त्यपरे सहायास्त्रयः । एक: स एवा- स्माकं टीटिभनामा बालमित्रं मस्करी यो भवन्तमुपतिष्ठते। द्वितीयः स, साधयाम: स्वकमसिद्धिं विदध्मः । मङ्गलत्वाद्गच्छ्ाम इति नोक्तम्। उपह्वरे प्रच्छने। सोपग्रहं साभ्यर्थनम्। प्रणयनं याचनम्। मनोरथानामिति। रथाश्र भूमौ वहन्ति। आकल्पेन वेशेन। इतिकर्तव्यताकलापोपदेशको ग्रन्थः कल्पः । अलं पर्याप्तः । उपतिष्ठत इति संगतिकरणे तङ़। परिग्रहणं स्वीकारः। उलह्न नहीं कर सकता।' राजा के कृपाण ले लेने ए उस परिव्राजक ने सन्तुष्ट होकर कदा-'आपका कल्याण हो, मैं चला।' यह कहकर वापिस लौट गया। स्वमाव से ही वीर रस में अनुराग करने वाले राजा ने उस कूपाण के द्वारा सारी पृथिवी को अपने हाथ में आई हुई समझा। बहुत दिनों के बाद एक समय भैरवाचार्य ने राजा से निवेदन किया-'राजन्, सज्जन लोग स्वभाव से ही अपने कार्य में उदासीन और परोपकार करने में चतुर होते हैं। आप जैसे लोग याचकों को देखकर बड़ा उत्सव मानते हैं, उनके माँगने से अपने को सम्मानित समझते हैं और दी हुई वस्तु को उनके द्वारा ले लेने पर अपने आपको अत्यन्त उपकृत मानते हैं। जनता की समस्त इच्छाओं के आप केन्द्र हैं। इसलिए कह रहा हूँ, सुन-शास्त्रोक्त विधि के अनुसार महाश्मश्ञान में काली माला और काला वस्त्र पहन एवं चन्दन लगा मैंने एक कोटि जप किया है। वेताल की साधना में उस मन्त्र की सिद्धि का अन्त होता है। असहाय लोग उस सधना को नहीं कर पाते। आप इस कार्य में समर्थ हैं। अगर इस भार को स्वीकार करते हैं तो आपके तीन साथी और मिलेंगे। एक तो वही टीटिम नाम का मेरा बचपन का सुहृद संन्यासी जो आपके पास आता रहता है, दूसरा वह पातालस्वामी और तीसरा कर्णताल नाम का द्रविड़ देश का रहने वाला मेरा ही
Page 260
तृताय उच्छास: १७६
पातालस्वामी। अपरो मच्छिष्य एव कर्णतालनामा द्राविडः। यदि साधु मन्यसे ततो नीयतामयं दिङ्नागहस्तदीर्घो गृहीताट्टहासो निशा- मेकामेकदिखखार्गलतां बाहुः।' इति कृतवचसि च तस्मिन्नन्धकारप्रविष्ट इव दृष्टप्रकाश: प्राप्तोपकारावकाशः प्रमुदितेनान्तसत्मना नरेन्द्रः सम- भाषत-'भगवन् ! परमनुगृहीतोऽस्म्यनेन शिष्यजनसामान्येन निदेशेन कृतपरिप्रहमिवात्मानमवैमि' इति। ननन्द च तेन नरेन्द्रव्याहृतेन भैरवाचार्यः। चकार च संकेतम्-'अस्यामेवागामिन्यामसित पक्षचतुर्द- शोक्षपायामियत्यां वेलायाममुष्मिन्महाश्मशानसमीपभाजि शून्यायतने 'शस्त्रद्वितीयेनायुष्मता द्रष्टव्या वयम्' इति। अथातिक्रान्तेष्वहःसु प्राप्तायां च तम्यामेव कृष्णचतुर्दश्यां शैवेन विधिना दीक्षित: क्षितिपो नियमवानभूत्। कृताधिवासं च संपादितगन्ध- धूपमाल्यादिपूजं खङ्गमट्टहासमकरोत्। ततः परिणते दिवसे केनापि कर्मसाधनाय कृतरुधिरबनिविधानास्विव लोहितायमानासु दिक्षु, रुधि- रबलिलम्पटासु च वेतालजिह्वास्विव लम्बमानासु च रविदीधितिषु, नरेन्द्रानुरागेण गृहीतापरदिशि स्वयमिव दिक्पालतां चिकीर्षति सवि- दीक्ितः कृतनियम:। अधिवासो नियमदिवसादाद्येहनि यथाशासत्रं विधिना समन्त्रन्यासादिः। पर्वपूजेति यावत्। तत इत्यादौ। तत्तोऽस्मिन्सति राजा नग- शिष्य। यदि आप ठीक समझते हैं तो दिडनाग की सूड़ के समान लम्बे अपने भुज में अट्टहास लेकर एक दिशा की रक्षा करते हुए एक रात ठहरिए।' भैरवाचार्य के इस प्रकार कहने पर अन्धकार में पड़े हुए राजा ने मानों प्रकाश को देख लिया। उपकार करने का अवसर देखकर प्रसन्नतापूर्वक उन्होंने कहा-'भगवन्, आपने सामान्य शिष्यजन की भाँति मुझे स्वीकार करके जो आज्ञा दी इससे मै आपका अत्यन्त अनुगृद्दीत हू।' राजा की इस बात से भैरवाचार्य अत्यन्त प्रसन्न हुए औैर इशारा किया-'इसी आने वाली कृष्णपक्ष की चतुर्दशी की रात को महाश्मशान के समीप वाले शून्यायतन में केवल हाथ में तलवार लेकर आप हमसे मिलें।' कई दिनों के बाद उस कृष्ण चतुर्दशी के दिन राजा शैवविधि से दीक्षित होकर व्रत में लग गया और पहले दिन ही अभिमंत्रित करके गन्ध, धूप, माला आदि से अट्टहास नामक खङ्ग की पूजा की। तब सन्ध्या हो गई। दिशायें इस प्रकार लाल हो गई जैसे किसी ने वेतालसाधना के लिए रुधिर की बलि चढ़ाई हो। सूर्य की किरणें इस प्रकार लटक गई मानों रुचिर-बलि के लिये लपलपाती हुई वेताल की जीभ हो। राजा के प्रति
Page 261
१८० हर्षचरितम्
तरि, यातुधानीध्विव वर्धमानासु तरुच्छायासु, पातालतलवासिषु विभ्राय दानवेष्विवोत्तिष्ठर्सु तमोमण्डलेषु, नभसि पुञ्जीभवति, रौंद्रं कर्म दिद- क्षमाण इव नक्षत्रगणो, विगाढायां शर्वर्याम्, सुप्तजने निःशब्दस्तिमिखे निशीथे, राजा सान्तःपुरं परिजनं वञ्चयित्वा वामकरस्फुरत्सरुर्दक्षिणं- करेणोरखातं खङ्गमट्टहासमादाय विसर्पता च खङ्गप्रभापटलेन नीलांशु- कपटेनेव दर्शनभयादवगुष्ठितनिखिलगात्रयष्टिरनादिष्टयाप्यनुगभ्यमानो राजलद्म्या परृष्ठतः परिमललग्नमधुकरवेणिव्याजेन केशेष्विव कर्मसिद्धि- माकरषन्नेकाकी नगरान्निरगात्। अगाच्च तमुद्देशम्। अथ प्रत्युपजग्मुस्ते त्रयोऽपि द्रौणिकृपकृतवर्माण इव सौप्तिके संनद्धा: स्नाता: स्त्रग्विणो गृहीतविकटवेषा:, कुसुमशेखरसंचारिभिः क्रिय- माणमन्त्रशिखाबन्धा इव गुस्जद्ि: षट्चरणैरुष्णीषपट्टकांल्ललाटमध्यघ- रान्निरगादिति संबन्धः। यातुधानीषु राक्षसीु। पुरज्जीभवतीति। कृष्णरात्यां नक्षत्र गतपुजीभावो लच््यते। दिद्दनवोऽपीतस्ततः पुजीभवन्ति। विगाढायां घनायाम्। निशीथेऽर्धरात्रे। नीलेत्यादि सहोपमेयम्। सुप्तेषु भवं सौप्षिकम्। घृष्टघ्युम्नाधिष्टिताच्तौहिणीविनाशाय दुर्योधनप्रेरितादि- वार्जुनाधिष्ठितानां न किंचिदेषां शक्यमिति रात्राववस्कन्दमयच्छन्निति वार्ता। स्वाभाविक प्रेम से मानों सूर्य स्वय पश्चिम दिशा के दिकपाल बन रहे थे। राक्षसी स्त्रियो की भाँति वृक्षों की छाया बढ़ने लगी। विम्न करने के लिए पातालनिवासी दानवों की तरह अन्धकार चारो ओर उठने लगे। तारे मानों उस रौद्र कर्म को देखने की च्छा से आकाश में एकत्रित होने लगे। रात गहरी हो गई। लोग सो गए, चारों ओर निसबद छा गया। तब राजा अन्तःपुर और परिजनों को चकमा देकर नगर से अकेला निकलन पड़ा। उसके बायें हाथ में खड्ग की मूठ थी और दाहिने हाथ में नजी तलवार थी जिसकी प्रभा इस प्रकार निकल रही थी मानों दिखाई पड़ने के भय से नीले अशुक से अपनी सारी देह ढक कर राजलक्ष्मी बिना आदेश के उसके पीछे चल पड़ी हो। राजा के बालों की सुगन्ध के पीछे भौरे लूझते जा रहे थे मानों कर्म की सिद्धि ही साथ साथ खिंचती जा रही हो राजा उसी स्थान पर पडॅुचा। उन तीनों ने राजा का स्वागत किया, जैसे महाभारत के सौप्तिक पर्व में अश्वत्थामा, कृपाचार्य और कृतवर्मा मिले थे। वे वहाँ स्नान करके माला पहने और विकट वेष धारण किए तैयार थे। उनकी शिखा के फूलों में भौरे गुआार कर रहे थे मानों शिखाबन्ध के मन्त्र पढ़ रहे हो। उनके माथे पर उष्मीषपट्ट के वीचोबीच ऊँचो स्वस्तिकाग्रन्थि बँधी
Page 262
तृतीय उच्छास: १८१
टितविकटस्वस्तिकाग्रन्थीन्म हामुद्राबन्धानिव धारयन्तो मूर्धभि: एक श्रव- णविवरवित तविमलदन्तपत्रप्रभालोकलेपधवलित कपोलैमुखैरापिबन्त इव निशाचरापचयचिकीर्षया शार्वरमन्धकारम्, इतरकर्णावर्लाम्बनां रत्नकुण्डलानामच्छाच्छया रुचा गोरोचनयेव मन्त्रपरिजप्या समाल- ब्धाङ्गा:, स्वप्रतिबिम्बगर्भान्कर्मसिद्धये दत्तपुरुषोपहारानिवोल्लासयन्तो
दिग्विभागसंरक्षणाय त्रिधेव त्रियामां पाटयन्तः, सार्धचन्द्रैः कलधौतबु- ड्बुदावलितरलतारागणैनिशाया इव परुषासिधारानिकृत्तैः खएडैर्गृहीतै- श्र्मफलकैरकाण्डशवरीमपरां घटयन्त:, काव्नशृङ्गलाकलापनियमित- निबिडनिष्प्रवाणयः, बद्धासिधेनवः, टीटिभकर्णतालपातालस्वामिनो निवेदितवन्तश्चात्मानम्।
सन्नद्धः सकवचः। उक्तं च-'संनद्धो वर्मितः सज्जो दंशितो व्यूढकङ्कटः'। अप- चयो हानिः। गोरोचनयेवेति सहोपमेयम्। उल्लासयन्तश्चालयन्तः। सार्धचन्द्रैरिति। निशायां खङ्गेषु चन्द्रखण्डस्य सभाव्यमानत्वादेवमुक्तम। न तु वस्तुवृत्तेन। कृष्ण- चतुर्दशीच्षपायां चन्द्रः संभवतीति। कलधौतं हेम रोप्यं वा। बुद्धुदावलिर्षिन्दु- पङ्गि:। चर्मफलकैः स्फटकैः। एकस्या वर्तमानत्वाद्ाह-अपरामिति। निष्प्वाणि नवं वस्त्रम्। उक्तं च-'अनाहतं निष्प्रवाणि तन्त्रकं च नवाम्बरे'। असिधेनुः कृपाणम्।
थी, मानों महामुद्राबंधों को धारण कर रहा हो। एक ही कान पर लटकते हुए निर्मल दन्तपत्र की प्रभा से उनके मुखकमल भर रहे थे मानों राक्षसों के विनाश की इच्छा से रात्रि के अन्धकार पीते जा रहे थे। उनके दूसरे कान में रतकुण्डल लटक रहे थे जिनकी किरणें अभिमन्त्रित गोरोचना की भाँति उनके अद्गों में लग रही थीं। तेज धार वाली तलवारों में उनकी छाया पड़ रही थी मानों कर्मसिद्धि के लिए उनसे पुरुषों की बलि दी गई हो। वे तलवार की किरणों से अन्धकार को छॉट रहे थे मानों अलग-अलग अपनी अपनी दिशा की रक्षा के लिए रात को तीन भागों में बॉट रहे हो। उनके हाथ में ढाल भी थे जिन पर अर्धचन्द्र और सोने की बुदकियाँ बनी हुई थी मानों तलवार की तेज धार से रात के डुकड़े-टकड़े कर दिए थे और मानों दूसरी रात का निर्माण कर रहे हों। कमर में सोने की सीकरी से नया वस्र बँधा हुआ था और उसमें छूरी खोसी हुई थी-। टीटिम, कर्णताल और पातालस्वामी तीनों सामने भा गए।
Page 263
१८२ हर्षचरितम्
अवनिपतिस्तु-'कोऽत्र क: ?' इति त्रीनपृच्छत्। आचर्चाक्षरे च स्वं स्वं नाम त्रयोऽपि ते। तैरेव चानुगम्यमानो जगाम तां बलिदीपा लोकजर्जरितगुग्गुलुधूपंधूमगृह्यमाणदिग्विभागतया विक्षिप्यमाणरक्ास्ष- पार्धद्ग्धान्धकारपलायमाननिशामिव समुपकल्पितसर्वोपकरणां निःशब्दां च गम्भीरां च भीषणां च साधनभूमिम्। तस्यां च कुमुदधूलिधवलेन भस्मना लिखितस्य महतो मण्डलस्य मध्ये स्थितं दीप्नतरतेजःप्रसरम्, पृथुपरिवेषपरिक्षिप्तमिव शरत्सविता- रम्, मध्यमानक्षीरोदावर्त्तवर्तिनमिव मन्दरम्, रक्तचन्दनानुलेपिनो रक्तस्त्रगम्बराभरणस्योत्तानशयस्य शवस्योरस्युपविश्य जातजातवेदसि मुखकुहरे प्रारब्धाग्निकार्यम्, कृष्णोष्णीषम्, कृष्णाङ्गरागम्, कृष्ण- प्रतिसरम्, कृष्णवाससम् , कृष्णतिलाहुतिनिभेन विद्याधरत्वतृष्णया।
कोऽन्र क इति वाक्यैकदेशोऽयम्। अत्र क: क: स्थित इत्यर्थः । बलीत्यादिना धंदग्धत्वसम्भावनम्। अर्धदग्धस्य पलायनमुचितम्। न तु बहुदग्धस्य। पलायंश्र दिग्भागान्गृद्वाति। सर्षंपो गौरसिद्धार्थः। तस्यां चेत्यादौ। भैरवाचार्यमपश्यदिति संबन्धः। पृथुपरिवेषेत्यादिना भीष; णीयत्वमुक्तम्। परिवेष: परिधिः। परिच्िसं परिवलितम्। शरदि सविता दीप्ष तरतेजःप्रसरो भवतीति शरद्ग्रहणम्। जात उत्पन्नः, न तूरि्किप्तः। प्रतिसरो हस्तसूत्रम। दिष्ठ काण्डसूत्रप्रतिबन्ध इति। अन्र तिलानां कृष्णतवातपरमाणूना राजा ने उन तीनों से पूछा-'आप में कौन कौन है ?' तीनों ने अपना अपना परिचय दिया। उन्हें साथ लेकर राजा भैरवाचार्य की सुनसान, गम्भीर और मयक्कर साधनाभूमि में पहॅुँचे। वहाँ बलिदीप का प्रकाश फैल रहा था, जलते हुए गुग्गुल के धुऐँ की सुगन्ध दिशाओं में फैल रही थी, अझनियों में छीटे जाते हुए रक्षासर्षप के धुँए के रूप में मानों रात माग रही थी। इस प्रकार सब सामग्री वहाँ उपस्थित थी। उस साधनाभूमि में कुमुद के पराग के समान भस्म से पुरे गए महामण्डल के बीच में बैठे हुए मैरवाचार्य की देखा। उनका स्वाभाविक तेज उस समय बढ़ गया था। विशाले परिधि से घिरे हुए शरत्कालीन सूर्य के समान लग रहे थे। मथे जाते हुए क्षीरसमुद्र की भँवरियों के बीच मन्दर के समान सुशोभित थे। रक्त चन्दन से चर्चित, लाल माला और लाल वस्त्न से अलंकृत, उतान पड़े हुये शव की छाती पर बैठकर उसके मुँह में अग्नि जलाकर हवन कर रहे थे। काली पगड़ी, काला अंगराग, काली राखी, काला वस्र पहने हुए थे। विद्याघर बनने की इच्छा से काले तिल की आहुति दे रहे थे, मानों मनुष्य के
Page 264
तृतीय उच्छास: १६३
मानुषनिर्माणकारणकालुष्यपरमाशूनिव क्षयमुपनयन्तम्, आहुतिदानप- र्यस्ताभि: प्रेतमुखस्पर्शदूषितम् , प्रक्षालयन्तमिवाशुशुक्षणिं करनखदी- िंतििः,धूमालोहितेन चक्षुषा क्षाहुतिमिव ुतभुि पातयन्तम्, ईषद्विवृताघरपुट प्रकटित सितद्शनशिखरेण दृश्य मानमूत मन्त्राक्षर पङ्किनेव मुखेन किमपि जपन्तम्, होमश्रमस्वेदसलिलप्रतिबिम्बिताभिरासन्नदी- पिकाभिर्दहन्तमिव कर्मसिद्धये सर्वावयवान्, अंसावलम्बिना बहुगुोन विद्याराजेनेव ब्रह्मसूत्रेण परिगृहीतं भैरवाचार्यमपश्यत्। उपसृत्य चाक- रोन्नमस्कारम्। अभिनन्दितश्च तेन स्वव्यापारमन्वतिष्ठत्। अत्रान्तरे पातालस्वामी शातकतवीमाशामङ्गीचकार, कर्णतालः कौबेरीं परिव्राट प्राचेतसीम्। राजा तु त्रैशङ्कवेन ज्योतिषाङ्कितां ककुभ- मलंकृतवान्। मपि कालुष्यकथनम्। क्षतजेति। प्रस्तावनानुगुण्येन रक्ताहुतिः संभाव्यते। जपव- शादीषदित्याद्युकम्। ईषद्विवृतत्वादेव शिखरग्रहणम्। प्रतिबिम्बादानोपपादनार्थ- मासन्नपदम्। गुणास्तन्तवः, गुणनं गुणा। पौनःपुन्येनावर्तनं च। उत्कर्षो वा गुणः। विद्याराजो मन्त्रविशेष:। शातकतवीं पूर्वाम । अङ्गीचकारेत्यनेन सर्वेषां स्वरुचिपरिगृहीतत्वमुक्तम्। कौबेरीमुत्तराम्। प्राचेत्सीं पश्चिमाम्। त्रिशङ्कुरिचवाकुवंश्यः शापाचण्डालतां प्राप्तो यज्ञेन स्वर्गमारुरुतुरधपथे देवैर्निवारितो दक्षिणस्यां दिश्युदेति। तेन त्रैश- ङ्वेन ज्योतिषाङ्ङितां ककुभं दिशं दत्षिणाम्। दक्षिणस्यामित्युक्ेऽनिष्टप्रतीतिरिति त्रैशङ्कवेनेत्युक्तम्। :जन्म लेने के हृतु कालुष्य के समस्त परमाणुओं का विनाश कर रहे हों। आहुति डालते समय उनके हाथ के नखों की किरणॅ कैल जाती थी मानों प्रेत के मुँह के स्पर्श से दूषित अभनि को धोकर पवित्र कर रहे थे। धुँए के लगने से उनकी आँखें लाल हो रही थीं मानों अग्नि में रक्त की आहुति डाल रहे थे। वे जप कर रहे थे, उनका अधर कुछ खुला हुआ था, उनके दाँत मूर्तिमान् मन्त्र के अक्षरों की भाँति दिखाई पड रहे थे। उनके पास में रखे हुए दीये शरीर के छूटते हुर पसीनों में झलक रहे थे, मानों वे कर्ससिद्धि के लिए अपने अङ्ग जला रहे थे। उनके कन्धे से विद्याराज नामक मन्त्र के समान बहुत गुणों वाला बह्मसूत्र लटक रहा था। राजा ने भैरवाचार्य के पास जाकर नमस्कार किया। फिर राजा अपने काम में लग गए। इसी बीच पातालस्वामी पूर्व दिशा में बैठा, कर्णताल उत्तर में और टीटिम पश्चिम में डट गया। राजा ने दक्षिण दिशा को अलंकृत किया जो त्रिशंकु के तेज से चिछ्छित है।
Page 265
१८४ हर्षचरितम्
एवं चावस्थितेषु दिक्पालेषु दिक्पालभुजपञ्जरप्रविष्टे विस्नब्धं कर्म साधयति भैरवं भैरवाचार्येऽतिचिरं च कृतकोलाहलेषु निष्फलप्रयत्नेषु प्रत्यूहकारिषु शान्तेषु, कौणपेषु गलत्यर्धरात्रसमये मण्डलस्य नातिदवी यस्युत्तरेणाकस्मादेव प्रलयमहावराहृदंष्ट्राविवरमिव दर्शयन्ती क्षितिरदी र्यत। सहसैव च तस्माद्विवरादाशावारणोत्क्षिप् इवालान लोहस्तम्भ महावराहपीवरस्कन्धपीठो नरकासुर इव भुवो गर्भादुद्भूतो बलिदानव इव भित्त्वोत्थित: पातालम्, इन्द्रनीलप्रासाद इवोपरिज्ज्वलित रन्नप्रदीप:, स्निग्धनीलघ ननिबिडकुटिल कुन्त लकान्त मौलिरुन्मी लन्मालतीमुए्डमाल: गद्गदतया स्वरस्य स्वभावपाटलतया च चक्षुषः क्षीब इव यौवनमदेन वल्गद्गलदामक:, करसंपुटमृदितया मृदा दिङनागकुम्भाभावंसकूटौ पुनःपुनः परिपङ्गयन् सान्द्रचन्दनकर्दमदत्तैरव्यवस्थास्थासकैरतिसितजलधरशकल- शारित इव शारदाकाशैकदेशः, केतकोगर्भपत्रवाण्डरस्य चण्डातकस्योपरि विस्रब्धमिति। एतदर्थमेव राजादीनां परिग्रहः। प्रत्यूहो विन्नः। कौणपेषु रास सेषु। सहसेत्यादौ। कुवलयश्यामलः पुरुष उज्जगामेति संवन्धः। लोहस्तम्भ इति। लोहशब्देन सारता कृष्णता चोक्ता। गर्भान्मध्यात्, उदराच्च। घना निबिडाः। निबिडकुटिला अतिकुञ्विता: कुन्तला: केशाः। मौलिश्चूडा, किरीटं च। उकं चन 'चूडा किरीटं केशाश्च संहता मौलयस्यः। स्थासकैश्चन्द्रकैः फाली कच्याबन्धः। इस प्रकार दिक्पाल होकर तीनों अपने-अपने स्थान पर डट गए। तीनों की भुजाओं के पिंजड़े में घुस कर भैरवाचार्य ने अनाकुल मन से अनुष्ठान आरम्भ किया। विप् करने वाले राक्षसों ने बदुत देर तक शोरगुल मचाया। जब उनका कोई प्रयल सफल नहीं हुआ तब शान्त हो गए। आधी रात हुई तब भैरवाचार्य के घेरे से थोडी दूर उत्तर की ओर एकाएक धरती महावराह के दांतों द्वारा हुए विवर का स्मरण कराती हुई फटी सहसा उस विवर से कुवलय के समान श्याम वर्ण वाला कोई पुरुष बाहर आया मानों किसी दिग्गज ने अपने लोहे के विशाल खूँटे को उखाड़ फेका हो, या महावराह का ही स्थूल कन्धा निकल आया हो, या नरकासुर पृथिवी के गर्भ से निकल पड़ा हो, अथवा दैत्यराज बलि पाताल फोड़कर्र पहुँचा हो। उसके मस्तक पर रत्न दीपक के रूप में टिमटिमा रहा था जैसे इन्द्रनील के बने हुए कोठे पर दीपक जलता है। सिर के बाल चिकने, नीले, घने और अधिक घुमावदार थे। उस पर मालती का सिरमाल शोभ रहा था। उसकी आँखें स्वामाविक लाल थीं। यौवन के मद से वह मतवाला-सा प्रतीत हो रहा था। उसके गले की माला हिल रह्दी थी। दिग्गज के कुम्भ के समान अपने कन्धों पर हाथ से मिट्टी मल-
Page 266
तृतीय उच्छ्वासः १८५
कषामतरीकृतकुक्षिः, क्याबन्धं विधाय विलासविक्षिप्ेन धवलव्यायाम- फालीपटान्तेन धरणितलगतेन धार्यमाण इव पृष्ठतः शेषेण स्थिरस्थूलो- रुद्एड:, भूमिभङ्गभयेनेव मन्थराणि स्थापयन्पदानि निर्भरगर्वगुरु कथ- मपि शैलमिव गात्रमुद्वहन्दर्पेण मुहुर्मुहुरुरसि द्विगुणिते दोष्णि वामे तियगुत्तिप्े च दक्षिणो जङ्गाकाण्डे कुण्डलिते चण्डास्फोटनटांकारः कर्म- विघ्ननिर्घातानित पातयन्नेकेन्द्रियविकलमिव जीवलोकं कुर्वन्कुवलयश्या- मलः पुरुष उज्जगाम। जगाद च विहस्य नरसिंहनादनिर्घोषघोरया भारत्या-'भो विद्याधरीश्रद्धाकामुक! किमयं विद्यावलेपः सहायमदो वा यदस्म जनायाविधाय बलि बालिश इव सिद्धिमभिलषसि ? का ते दुर्बु- द्विरियम् ? पतावता कालेन च्षेत्राधिपतिरस्य मन्नाम्नैव लब्घव्यपदेशस्य देशस्य नागतस्ते श्रोत्रोपकएठं श्रीकएठनामा नागोऽहम् ? अनिच्छति शेषेणेति शेषो धवलः, धरणितलगतश्च। पटान्तेनापि विशेषेणावतिष्ठते। आस्फोटनं बाह्वादिशब्दाः। एकेन्द्रियम। अर्थाच्छोत्रम्। निर्घोषो दिन्ु व्यापिः। अत्र विद्या- धरीत्यादि हेपणार्थमामन्त्रणम्। श्रद्धाग्रहणं फलाभावप्रतिपादनाय। अस्मायित्यादि सर्वगर्भेयमुक्तिः। बालिशो मूखः। अभिलषसीति फलाभावसूचनपदम्। अपस- मल कर भाद्र कर रहा था। शरार मे जहाँ तहाँ गाढ़ चन्दन के थापे इस प्रकार लग रहे थे जैस श दूकाल में उजले-उजले मेघखण्डों से रगीन आकाश का एक भाग हो जाता है। केतकी के पत्ते-जैसे उजले चडातक के ओढ़ने से उसका उदर कुछ क्षीण सा प्रतीत हो रहा था। कच्छ बाँध कर धरती तक नीची सफेद लम्बी पटली लटक रही थी, मानों पृथिवी प० आकर शेषनाग ने अपनी पीठ पर उसे धारण कर लिया हो। उसकी दोनों जाँघे गँसी हुई और मोटी थीं। नमीन के धँस जाने की वजह से वह अपना पैर धीरे-धीरे रख रहा था। अधिक मात्रा में गर्व के बोझ से पर्वत के समान बोझिल शरीर किसी प्रकार धारण कर रहा था। दर्प से बॉया हाथ मोड़ कर छाती पर रखे हुए, दाहिना हाथ तिरछा फेंकते हुए दाहिनी जाँध मोड़कर उस पर थपेडी मारते हुए वह मानों भैरवाचार्य के कर्म में विघ्न उत्पन्न करने के लिए ऑधी की आवाज उत्पन्न कर रहा. था। मानों वह उस ' आवाज से सारे संसार को कर्णेन्द्रिय से रहित बना रहा था। नरसिह् के समान गर- गराहट भरी आवाज में वह बोल उठा-'अरे विद्याधरी के पीछे भागने वाले, क्या यह तुझे विद्या का गर्व है या अपने सहायकों के मद में फूल गया है जो मुझे बलि बिना दिए ही मूर्ख की भाँति सिद्धि प्राप्त कर लेना चाहता है? यह तेरी कौन-सी दुर्बुद्धि है? मैं श्रीकंठ नाग हूं। मेरे ही नाम से यह देश भी प्रसिद्ध है। अभी तूने क्या नही सुना था?
Page 267
१८६ हर्षचरितम्
मयि का शक्तिर्म्रहगणस्यापि गन्तुं गगने। भूनाथोऽप्ययमनाथस्तपस्वी यस्त्वादृशैः शैवापसदरुपकरणीक्रियते। महस्वेदानी सहामुना दुनरेन्द्रेण दुर्नयस्य फलम्' इत्यभिधाय च निष्ठुरः प्रकोष्ठप्रहारैस्त्रीनपि टीटिभप्रभृ- तीनभिमुखं प्रधावितान्सशरीरावरणकृपाणानपातयत्।
सिधाराजलमिव वमद्धिरवयवैरपि रोमाव्व्व्निभेन मुक्तशरशतशल्यनिकर- भरलघुमिवात्मानं रणाय कुर्वद्धिरट्टहासेनापि प्रतिबिम्बिततारागोन स्पष्टदृष्टधवलदन्तमालमवज्ञया हसतेव कथ्यमानसत्त्वावष्टम्भ: परिकर- बन्धविभ्रमभ्रमितकरनखकिरणचक्रवालेन व्यपगमनाशङ्कया नागद्मन- मन्त्रमए्डलबन्घेनेव रुन्धन्दशदिशो नरनाथः सावज्ञमवादीत्-'अरे काकोदर काक! मयि स्थिते राजहंसे न जिह्ेषि बलिं याचितुम् ? दोऽधमः। दुर्नरेन्द्रेण कुराज्ञा। दुर्नरेन्द्रो मन्त्रतन्त्रानभिज्ञः। सशरारेत्यादि। नतु नरेन्द्रव दशखान्। अथेत्यादौ। नरनाथः सावज्ञमवादीदिति संबन्धः। कथ्यमानेत्यादि। अशसब्र णैश्रावयवैश्वाट्टहासेन च। मण्डलं गारुडशास्त्रप्रसिद्धमैन्द्रादिकम्। काकोदर: सर्प: काकेति निन्दायाम्। काकस्य च बलियाचनमुक्तम्। राजहंसो नृपवरः, हंसभेदश्व। मेरो इच्छा के प्रतिकूल आकाश में तारों की भी जाने की हिम्मत नही होती। यह पूष्प- भूति राजा होकर भी अनाथ की तरह बेचारा तेरे जैसे निम्न कोटि के शैवों के फन्दे में पड़ गया है। अब तू इस दुष्ट राजा के साथ-साथ अपनी दुर्नीति का फल चख।' यह कह कर प्रचंड मुक्कों की मार से सामने बार करते हुए टीटिभ आदि को शरीर के कंचुक और तलवार आदि के साथ गिरा दिया। राजा ने कभी ऐसी डाँट नहीं सुनी थी। मानो उसके अङ्गों में शस्त्र के प्रहार के बिना ही जैसे घाव हो गए, और अनेक युद्धों में पिए हुए तलवार के धाराजल को छोड़ने लगा। वह रोमांच के रूप में अनेक बाण छोड़-छोड़ कर मानों इल्का होकर रण के लिए तैयार हो गया। तासें के प्रतिबिम्ब के समान दॉतों को स्पष्ट दिखाते हुए जोर से हॅस पड़ा, इससे अधिक उत्साह का वेग प्रतीत हो रहा था। कछाड़ बाँधते हुए उसके नखों की किरणे चारों ओर घुम गई, मानों शत्रु के भाग जाने की शक्का से सरपों का दमन करने वाले गरुड़ मन्त्र से दिशाओं को बाँध रहा था। उसने उसे ललकारा-'अरे दुष्ट कौवा! तू मेरे राजहंस के रहते बलि की याचना करने में लज्जित नहीं होता ? इस तरह की कठोर बातों में कुछ नहीं। पराक्रम तो भुजाओं में रहता है न कि वचन में। शस्त्र उठा।
Page 268
तृतीय उच्छ्वास: १८७ अमीभिः कि वा परुषभाषितैः ? भुजे वीर्यं निवसति, न वाचि। प्रति- पद्यस्व शस्त्रम्। अयं न भवसि। अगृहीतहेतिष्वशिक्षितो मे भुजः प्रह- *र्तुम्' इति। नागस्त्वनादृततरम्-'एहि, कि शस्त्रेण? भुजाभ्यामेव भनज्मि भवतो दर्पम्' इत्यभिधायास्फोटयामास। नरपतिरपि निरायुध- मायुधेन युधि लज्जमानो जेतुमुत्सृज्य सचर्मफलकमट्टहासमसिमर्धोरु- कस्योपरि बबन्ध बाहुयुद्धाय कद्याम्। युयुधाते च निर्दयास्फोटनस्फुटि- तभुजरुधिरशीकरसिच्यमानौ शिलास्तम्भैरिव पतद्विर्बाहुदण्डः शब्दम- यमिव कुर्वाणौ भुवनं तौ। न चिराच पातयामास भूतले भुजङ्गमं भूपतिः। जग्राह च केशेषु। उच्चखवान च शिरश्छेत्तुमट्टहासम्। अपश्यच्च वैकक्षक- मालान्तरेणास्य यज्ञोपवीतम्। उपसंहृतशस्त्रव्यापारश्रावादीत्-दुर्विनीत! · अस्ति ते दुर्नयनिर्वाहबीजमिदम्। यतो विश्रब्धमेवाचरसि चापलानि' हत्युक्त्वोत्ससजे च तम्। अनन्तरं च सहसवातिबहलां ज्योत्स्ां ददर्श। शरदि विकसतां कमलवनानामिव च घ्राणावलेपिनमामोदमजिघ्रत् । ऋटिति च नूपुरशव्दमश्रृणोत्त्। व्यापारयामास च श्दानुसारेण दृष्टिम्। हेतिरायुधम्। आस्फोटयामास बाहौ करघातमकार्षीत् । असिमिति प्रशंसार्थ: सामान्यपद्प्रयोग इति रुद्रटः। वैकक्षमालान्तरितत्वेन, पूर्वमदर्शनं यज्ञोपवीतस्याह। अगर नहीं उठाता तो मेरी भुजा ने शस्त्रहीनों पर बार करना नहीं सीखा है।' नाग ने अनादर के साथ कहा-'अरे, आ तो जा, शस्त्र से क्या ? हाथों से ही तेरा घमण्ड चूर करता हूँ।' यह कहकर उसने ताल ठोंका। निरायुध के साथ आयुध लेकर लज्जा का अनुभव करते हुए राजा ने ढाल के साथ तलवार फेंक दी और जाँधिया तक कछाड़ बाँध लिया। दोनों निर्दय होकर थाप से मारने लगे और एक दूसरे का खून बद्दाने लगे। इस प्रकार की आवाज से संसार भर रहा था। देर तक लड़कर भी वह उस नाग को नहीं गिरा सका। तब उसके बालों को पकड़ा। उसका सिर उड़ा देने के लिए तलवार खींच ली। तब उसकी वैकक्षक माला के भीतर जनेऊ पर राजा की दृष्टि पड़ी। शस्त्र के 5ुवार को रोककर उसने कहा-'दुर्विनीत, अनीति करके बच निकलने का बीज यह तेरे पास है। तभी तू इतना निर्भीक होकर चपलता कर रहा है।' यह कहकर उसे छोड़ दिया। तत्पश्चात् उन्होंने अत्यधिक प्रकाश को देखा। शरत्काल में कमल-वनों की जैसी नाक में भर जाने वाली गन्ध को सूँघा और तभी नूपुर की आवान सुन पड़ी। शब्द की ओर उमने आँखें फैलाई।
१. न वाचि सताम्.
Page 269
हर्षचरितम् अथ करतलस्थितस्याट्ृहासस्य मध्ये तडितमिव नीलजलधरोदरे स्फुरन्तीं प्रभया पिबन्तीमिव त्रियामाम्, तामरसहस्ताम्, कोमलाङ्गु- लिरागराजिजालकानि नच चरणलम्नानि वेलाबालविद्रुमलतावनानीवा- कर्षन्तीम्, करपङ्कजसंकोचाशङ्कया शशाङ्कमएडलमिव खण्डशः कृतं निर्मलचरणनखनिवहनिभेन बिभ्रतीम्, गुल्फावलम्बिनूपुरपुटतया स्थि- तनिबिडकटकार्वलिबन्धनादिव परिभ्रश्यागताम् बहुविधकुसुमशकुनिश-
न्तीम्, उदधिजन्मप्रेम्णा त्रिवलिच्छलेन त्रिपथगयेव परिष्वक्तमध्याम्, अत्युन्नतस्तनमण्डलाम्, दृश्यमानदिस्नागकुम्भामिव ककुभम्, मदल- ग्नैरावत करशीकरनिकरमिव शरत्तारागणतारं हारमुरसा दधानाम्, धव- लचामरैरिव च मन्दमन्दनिःश्चासदोलायितैर्हारकिरणैरुपवीज्यमानाम्, स्त्रभावलोहितेन मदान्धगन्धेभकुम्भास्फालन सक्रान्तसिन्दूरेगोव करद्वयेन द्योतमानाम् , हरशिखण्डेन्दुद्वितीयखण्डेनेव कुण्डलीकृतेन ज्योत्स्ामुचा अथेत्यादौ। अट्टहासस्य मध्ये स्फुरन्तीं स्त्रियमपश्यदिति सम्बन्धः । तामरसं पद्मम्। बहुविधेति। प्रकृते कुसुमानि शकुनयश्च सूत्रमयानि। तरङ्गा मुष्टिदानक्षता भङ्गय:, वीचयश्च। अतिस्वच्छत्वमंशुकस्योदधिसलिलेन। उत्तरन्तीमिति। अंशुका- एक स्त्री को देखा जो हाथ में रखे हुए अट्टहास नामक तलवार के बीच में इस प्रकार चमक रही थी जैसे नीले मेध के बीच में बिजली चमकती है। शरीर की कांति से रात को पीती जा रही थी। उसके हाथ कमल के समान थे। उसके चरणों की अँगुलियों में राग की जाली इस प्रकार लग रही थी मानो समुद्रतट के छोटे विद्रुम लताओं के वनों को खींचती चली आ रही हो। हाथरूपी कमल के मुकुलित हो जाने की शङ्का से मानों उसने चन्द्रमा के टुकड़े डुकड़े करके अपने चरण के निर्मल नखों के रूप में धारण कर लिया हो। ठिगनी तक लटके हुए नूपुर से ऐसा लगता था कि वह सैनिकों के बीच जेल के घेरे से भाग निकल आई हो। उसके वस्त्न पर अनेक प्रकार के फूल और पक्षी कढ़े हुए थे, वह हवा से फहर रहा था, और अति स्वच्छ था, मानों वह समुद्र से निकली हो। समुद्र से जन्म लेने के प्रेम के कारण मानों त्रिवलि के बहाने त्रिपथगा गङ्गा ने उसे अँकवार लिया था। उसके स्तन ऊॅचेऊँचे थे, वह दिशा के समान प्रतीत हो रही थी, जिसके बीच दिग्गज के कुम्भस्थल दिखाई पड़ते थे। शरत्काल के तारों के समान झलकते हुए हार को वह अपने वक्ष पर धारण कर रही थी मानों मतवाले ऐरावत की सूड़ के फुह्दारे उड़कर लग गए हों। सफेद चॅवर के समान उसकी मन्द-मन्द साँस से हिलती हुई हार
Page 270
तृतीय उच्छास:
दन्तपत्रेण विभ्राजमानाम्, कौस्तुभगभस्तिस्तबकेनेव च श्रवणलग्ने- नाशोककिसलयेनालंकृताम्, महता मत्तमातङ्गमदमयेन तिलकेनादृश्य- छछत्रच्छायामण्डलेनेवाविरहित ललाटाम्, आपाद्तलादासीमन्ताच् च- न्द्रातपधवलेन चन्दनेनादिराजयशसेव धवलीकृताम्, धरणितलचुम्बि- नीभि: कएठकुसुममालाभि: सरिद्धिरिव सागराधिष्ठात्रीभिरधिष्ठिताम्, मृणालकोमलरवयवः कमलसंभवत्वमनक्षरमाचक्षाणां स्त्रियमपश्यत् । असंभ्रान्तश्च पप्रच्छ-'भद्रे! कासि, किमर्थ वा दर्शनपथमागतासि ?' हति। सातु स्नीजनविरुद्वेनावष्टम्भेनाभिभवन्तीवाभाषत तम्-'वीर! विद्धि मां नारायणोरःस्थलीलीलाविहारहरिणीम्, पृथुभरतभगीरथादि- राजवंशपताकाम्, सुभटभुजजयस्तम्भतिलासशालभञ्जिकाम्, रणरु धिरतरङ्गिणीतरङ्गक्रीडादोहददुलेलितराजहंसीम्, सितनृपच्छत्रषण्डशि- च्छादितयोदव्वन्त्या उत्तरणमिवांशुकाल्लच्यत इति। वर्ण्याभिप्रायेण त्रिपथगेति नाम। मदे दाने लगनः सक्तः। समद इत्यर्थः । श्रीर्हस्तिपृष्ठेन यातीति मदान्धेत्या- दुकम्। हस्तिवाहित्वाल्लचम्या एवमुक्तम्। धरणितलचुम्बिनीभिर्मालाभि:, सरि- द्विश्च। हरिणोमिति। हरिणी किल स्थाल्या लीलया विहरति। वंशोऽन्वयेऽथ वंशे वेणौ पताकोत्तिप्यते । सुभटेत्यादिविशेषणेन वीरनुरागित्वमस्या दर्शितम् । स्तम्भे च शालभज्जिकोत्कीर्णपुत्रिका क्रियते। षण्डो वनम्, तत्र शिखण्डिनी मथूरी। को किरणें उस पर डोल रही थीं। उसके हाथों में स्वाभाविक लालिमा थी लेकिन ऐसा लगता था कि वह मतवाले गजराज के मस्तक पर रहने वाले चन्द्र का दूसरा टुकडा हो। कान में अशोक का किसलय कौस्तुभमणि की किरणो के गुच्छे की भाँति लग रहा था। हाथी के मद का तिलक उसके ललाट पर तिरोहित छत्र की छाया के समान प्रतीत हो रहा था। पैर से ललाट तक चाँदनी के समान उज्जवल चन्दन से चर्चित होकर आदिराज मनु के यश के समान धवल हो रही थी। फूल की मालाए उसके कण्ठ से जमीन तक लटक रही थीं, मानों वह समुद्र पर्यन्त जाने वाली नदियों से युक्त हो। मृणाल के समान कोमल अपने अङ्गों से बिना शब्द के अपने को कमल से उत्पन्न बता रही थी। उसके विषय में स्थिर होकर राजा ने पूछा-'मद्रे, तुम कौन हो, क्यों सामने आई हो ?' वह स्त्री-जाति के विरुद्ध गर्व से अभिभूत करनी हुई सी बोली-'वीर, तू मुझे नारायण के वक्षःस्थल में हरिणी के रूप में लीलाविहार करने वाली लक्ष्मी समझ ! मै पृथु, भरत, भगीरथ, मनु आदि के वंशों की पताका हू। योडाओं की भुजाओं के जयस्तम्भ में विलसित होने वाली शालमज्जिका (पत्थर की उत्कीर्ण मूर्ति) हूं। युद्ध में बहती हुई रक्त की नदियों की तरङ्गों में क्रीडा का सुख अनुभव करने वाली मैं राजहंसी हूँ। राजाओं
Page 271
१६० हर्षचरितम्
खण्डिनीम्, अतिनिशितशस्त्रधारावनभ्रमणविभ्रमसिंहीम्, असिधारा जलकमलिनीं श्रियम्। अपहृतास्मि तवामुना शौर्यरसेन। याचस्व। ददामि ते वरमभिलषितम्' इति। 1
वीराणां त्वपुनरुक्ताः परोपकाराः। यतो राजा तां प्रणम्य स्वार्थवि- मुखो भैरवाचार्यस्य सिद्धिं ययाचे। लक्ष्मीस्तु देवी श्रीततरहृदया विस्ती- र्यमागोन चक्षुषा क्षीरोदेनेवोपरि पर्यस्तेनाभिषिश्चन्ती भूपालम् 'एवमस्तु' इत्यव्रव्रीत्। अवादीच्च पुन :- 'अनेन सत्त्वोत्कर्षेण भगवच्छिवभट्टारक भक्त्या चासाधारणया भवान्भुवि सूर्याचन्द्रमसोस्तृतीय इवाविच्छिन्नस्य प्रतिदिनमुपचीयमानवृद्धेः शुचिसुभगमान्यसत्यत्यागशौर्यशौएडपुरुषप्रका ण्डप्रायस्य महतो राजवंशस्य कर्ता भविष्यति। यस्मिन्नुत्पत्स्यते सर्व- द्वीपानां भोका हरिश्रन्द्र इव हर्षनामा चक्रवर्ती त्रिभुवनविजिगीषुर्द्धितीयो मांधातेव यस्यायं कर: स्वयमेव कमलमपहाप ग्रहीष्यति चामरम्' इति वचसोऽन्ते तिरोबभूव।
अपुनरुक्ता भूयो भूय: क्रियमाणापि चेत्यर्थः। परोपकारकरणपरत्वेन प्रीतत्वम्। अभिषिञ्रन्तीति। अभिषेको राज्ञ उचितः। शौण्ड: प्रसकः। प्रकाण्डशब्द: प्रशंस चाची। द्वितीय: स्पर्धावान्।
के उज्जवल आतपत्रों में मढ़ी जाने वाली में मोरनी हूँ। शस्त्रों की तेज धारा के वनों में विहरण करने वाली सिंहिनी हूँ। तलवारों के धाराजल में खिलने वाली मैं कमलिनी हूँ। तेरे इस पराक्रम को देखकर खिंच आई हूँ। माँग, तुझे अभिलषित वर दूँगी।' वीर परोपकार की प्रतिज्ञा करके कभी नहीं मुकरते। स्वार्थ से विमुख होकर राजा ने प्रणाम करके भैरवाचार्य की सिद्धि के लिए वर माँगा। लक्ष्मी प्रसन्न होकर एकटक उसे देखने लगी और मानों दूध से अभिषेक करती हुई राजा से बोली-'यही हो।' और फिर कहा-'राजन्, अपने बल के इस उत्कर्ष से और भगवान् शिव भट्टारक की असाधारण भक्ति से तेरा महान् राजवंश होगा जो सूर्य और चन्द्रमा के बाद तीसरा स्थान प्राप्त करेगा। अविच्छिन्न चलता हुआ प्रतिदिन बढ़ता ही जायगा और उस वंश में प्राय पवित्र, सुभग, मान्य, सत्य, त्याग और वीरता में समर्थ पुरुष होंगे। उसी वंश में हरिश्चन्द्र के समान समस्त द्वीपों पर राज्य करने वाला चक्रवर्ती हर्ष उत्पन्न होगा जो दूसरे मान्धाता के समान त्रिभुवन को जीत लेने की इच्छा रखने वाला होगा। स्वयं मेरा यह हाथ कमल को छोड़कर उसका चँवर उठाएगा।' यह कहकर लक्ष्मी अन्तहिंत हो गई।
Page 272
तृतीय उच्छासः १६१
भूमिपालस्तु तदाकएय हृदयेनातिमात्रमप्रीयत। भैरवाचार्योडपि तस्या देव्यास्तेन वचसा कर्मणा च सम्यगुपपादितेन सद्य एव कुन्तली किरीटी कुण्डली हारी केयूरी मेखली मुद्री खङ्गी च भूत्वावाप विद्या- धरत्वम्। प्रोवाच च-'राजन्! अदूरव्यापिनः फल्गुचेतसामलसानां मनोरथाः। सतां तु भुवि विस्तारवत्यः स्वभावेनैवोपकृतयः । स्वप्नेऽ्य- संभावितां दातुमिमां दक्षिणां क्षमः कोऽन्यो भवन्तमपहाय। संपत्कणि- कामपि प्राप्य तुलेव लघुप्रकृतिरुन्नतिमायाति। त्वदीयर्गुणरुपकरणीकृ- तस्य त्वत्त एव च लब्धात्मलाभस्य निर्लज्जतेयमस्य मूढहृदयस्य। तदि- च्छामि येन केनचित्कार्यलवोपपादनोपयोगेन स्मरयितुमात्मानम्' इति। प्रत्युपकारदुष्प्रवेशास्तु भवन्ति धीराणं हृदयावष्टम्भाः। यतस्तं राजा 'भवत्सिद्ध यैव परिसमाप्तकृत्योऽस्मि। साधयतु मान्यो यथासमीहितं स्थानम्' इति प्रत्याचचक्षे। तथोक्तश्च भूभुजा जिगमिषु: सुदृढं समालिङ्गय टीटिभादीन कुवल- यवनेनेवावश्यायशीकरस्राविणा सास्त्रेण चक्षुषा वीक्षमाण: क्षितिपति कुण्डलं कर्णावेष्टनम्। हारो मुक्ताहारः। केयूरमङ्गदं दोभूंषा। फल्ग्वसारम्। प्रत्याचचते पर्यहार्षीत्। यह सुनकर राजा हृदय में अत्यन्त प्रसन्न हुआ। लक्षमी के उस वचन से और अपने भलो भॉति किए कर्म से भैरवाचार्य भी शीघ्र सुन्दर बाल, मुकुट, कुण्डल, हार, केयूर, करधनी, मुद्र, दण्ड और खड्ग धारण करके विद्याघर-योनि को प्राप्त हुआ। भैरवाचार्य ने राजा से कहा-'राजन्, सारहीन चित्त वाले मन्द लोगों के मनोरथ दूर तक नहीं होते, लेकिन सज्जनों के उपकार पृथिवी में फैले हुए होते हैं। जिसकी सम्भावना स्वम्र में भी नही की जा सकती ऐसी दक्षिणा आपके अतिरिक्त कौन दे सकता था? सम्पत्ति के कण को पाकर तराज के समान छोटी प्रकृति वाले लोग ऊपर उठ जाते हैं। भापके ही गुणों को उपकरण बनाकर आपसे ही जो मैं लाभवान् बना उससे ही मूढहृदय होकर निलब्ज बन गया हू। इसलिए अपने आपको स्मरण रखने के लिए थोड़ा भी कार्य करना चाहता हूँ।' धीर पुरुषों के हृदय की गम्भीरता मे प्रत्युपकार का प्रवेश करना कठिन होता है। जैसा कि राजा ने उत्तर दिया-'आपकी सिद्धि हो जाने में ही मैं कृतकृत्य हो गया। अब आप अपने अभिलषित स्थान में जाँय।' इस प्रकार राजा के कहने पर भैरवाचार्य जाने के लिए तैयार हो गया। टीटिभ आदि का आलिक्गन करके ओस टपकाते हुए कुवलयवन के समान आँसू से भरी आँखों
Page 273
१६२ हर्षचरितम्
पुनरुवाच-'तात ! ब्रवीमि यामीति न स्नेहसदशम्। त्वदीयाः प्राणा इति पुनरुक्तम्। गृह्यतामिद शरीरकमिति व्यतिरेकेणार्थकरणम्। तिलशः कीता वयमिति नोपकारानुरूपम्। बान्धवीडसीति दूरीकरणमिव। त्वयि स्थितं हृदयमित्यप्रत्यक्षम्। त्वद्विरहानुकारिणी कारणेयं न सिद्धिरित्य- श्रद्धेयम्। निष्कारणस्तवोपकार इत्यनुवादः। स्मर्तव्या वयमित्याज्ञा। सर्वथा कृतन्नालापेष्वसज्जनकथासु च चेतसि कर्तव्योऽयं स्वार्थनिष्ठुरो जनः' इत्यभिधाय वेगच्छ्न्नहारोच्छलितमुक्ताफलनिकरताडिततारागणं गगनतलमुत्पपात। ययौ च सीमन्तितग्रहग्रामः सिद्धचचितं धाम। श्री- कण्ठोऽपि-'राजन् ! पराक्रमक्रीतः कर्तव्येषु नियोगेनानुग्राह्यो ग्राहित- विनयोऽयं जनः' इत्यभिधाय राजानुमोदितस्तदेव भूयो भूविवरं विवेश। यामीत्यादिवक्रोक्त्या चेनः स्थितं सर्वं व्याहरति-न स््रंहसदृशमिति। स्ेहानु- रूपनिषेधेन स्नेह इव सुतरामाविष्कृत एव। उक्तं हि-'प्रतिषेध इवेष्टस्य यद्विशे- षाभिधित्सया। आक्षेप इति तं सन्तः शंसन्ति कवयः सदा ।।' इति। एवं त्वदीयाः प्राणा इत्यादौ। व्यतिरेक: पृथग्भागः। आवां किलैक एवार्थः। तिलश इति। यांवा न्किलायमुपकारो बहुगुणस्तावन्तो नावयवास्तिलशो विभागेनास्नाकम्। कारणा यातना। सीमन्तितो द्विधाकृतः ।ग्रामः समूहः।
से देखता छुयारांजला से फिर बोला-'तात, भगर कहूँ कि जाता हूँ तो यह स्नेह के सदृश बात नही है। 'ये प्रक्षण तुम्हारे है' इसमें पुनरुकि है। 'इस तुच्छ शरीर को स्वीकार करो' यह तो भिन्नता कसी बात हो जाती है। 'हमे तुमने तिल-तिल खरीद लिया" यह बात उपकार के अनुरूप नहीं, 'तुम हमारे बान्धव हो' यह तो और भी दूर कर देता है। 'यह हृदय तुम्ही में है' इसमें- प्रत्यक्ष प्रमाण नही। 'तुम्हारा विरह कर देने वाली' हमारी यह सिद्धि यातना ही हो गई 'यह बात श्रद्धा के योग्य नहीं। 'तुमने बिना किसी कारण के मेरा उपकार किया' यह तो वही बात हुई। 'इमें याद रखना' यह आज्ञा हो जाती है। जब कृतन्नों की चर्चा होगी और असज्जनों की कथा का प्रसङ्ग उपस्थित होगा तब स्वार्थ से निष्ठुर इस जन को अवश्या ध्यान में लाना।' यह कहकर भैरवाचार्य जोर से आकाश की ओर डड़ा। उसके हार बेन मोती टूटकर तारों में आघात करने लगे। तारों के समूह को दो भागों में बाँटता हुआ; वह अपनी सिद्धि के उचित स्थान में चला गया। श्रीकण्ठ नाग ने कहा-'राजन्, पराक्रम से वश में करके नम्र किए गए इस जन को समय समय पर कार्यों में नियुक्त करके *अनुगृहीत करेंगे।' यह कहकर और राजा का अनुमोदन प्राप्त करके उसने उसी विवर में प्रवेश किया।
Page 274
तृतीय उच्छ्ास: १६३
नरपतिस्तु क्षोणभूयिष्ठायां क्षपायां, प्रवातुमारब्धे प्रबुध्यमानकमलि- नीनिःश्वाससुरभी, वनदेवताकुचांशुकापहरणपरिहासस्वेदिनीव साव- शू्यायशीकरे परिमलाकृष्टमधुकृति कुमुदनिद्रावाहिनि निशापरिणतिजडे तुषारलेशिनि वनानिले, विरहविधुरचक्रवाकचकनिःश्वसितसंतापिताया- मिवापरजलनिधिमवतरन्त्यां त्रियामायां, साक्षादागतलक्ष्मीविलोकनकु- तूहलिनीष्विव समुन्मीलन्तीषु नलिनीषु, उन्निद्रपक्षिणि क्षरति कुसुमवि- सरमिव तुहिनकणनिकरं मृदुपवनलासितलते कानने, कमललक्ष्मीप्रबो- धमङ्गलशङ्गष्विव •रसत्स्वन्तबद्धध्वनन्मधुकरेषु मुकुलायमानेषु कुमुदेषु, उज्जिहानरविरथवाजिविसृष्टैः प्रोथपटपवनैः प्रोत्सार्यमाणास्विव वारुएयां ककुभि पुञ्जीभवन्तीषु श्यामालताकलिकासु तारकासु, मन्दरशिखराश्र- यिणि मन्दानिललुलित कल्पलतावन कुसुमधूलिविच्छुरित इव धूसरीभवति सप्तर्षिमण्डले, सुरवारणाङ्कश इव च्युते गलति तारामये मृगे त्रीनपि टीटिभादीन्गृहीत्वा नागयुद्धव्यतिकरमलीमसानि शुचिनि वनवापीपयसि
वनेश्यादौ। अस्मिन्नस्मिन्सति नरपति्नगरं विवेशेति सम्बन्धः। तीणभूयिष्ठायां बहुतरं क्षीणायाम्। तुषारस्य शीतस्य लेशाः सन्ति तत्र तस्मि्नीषच्छीतले। सरंतापितायामिवेति। संतापितश्च शीतलंस्थानमवतरन्ति। कुसुमविसरमिवेति समो- पमा। लासिता नतिताः । उज्निहान उद्गच्छन्। श्यामा रात्रिः, सैव लता वततिः। अब तक रात बहुत ढल चुकी थी। जागती हुई कमलिनी के निश्वास की सुगन्ध से भरी हुई, वनदेवता के स्तन के वस्त्र को उड़ा लेने के परिहास में तर बतर हुई सी और तुषार के फुहारों से युक्त, सुगन्ध से भौंरों को खींचती हुई और कुमुदों को सुलाती हुई, शत्रि के अवसान में ठण्ढी वन की हवा बहने लगी। विरह से पीड़ित चक्रवाकों के निःश्वास से सन्ताप का अनुभव करती हुई रात पश्चिम समुद्र में उतरने लगी। मानों साक्षात भाई हुई लक्ष्मी को देखने के कुतूहल से कमलिनियाँ आँखें खोलने लगीं। जंगल के पक्षी जग पड़े। फूल के रूप में ओस पड़ रही थी। इल्की हवा से लताएँ नृत्य करने लगी। कमल में निवास करने वाली लक्ष्मी के जागरण के लिए मंगल शंख के समान भीतर में बँधे हुए मौरे गुंजार रहे थे। कुमुद बन्द होने लगे। श्यामा लता की कली के समान तारे ऊपर आते हुए सूर्य के रथ के घोड़ों की थुथुन की तेज हवा से उड़ाये गए की तरह पश्चिम दिशा में पुजीभूत होने लगे। मन्दराचल के शिखर पर पडॅचा हुआ सप्तषिमण्डल मन्द हवा से काँपती हुई कल्पलता के फूलो की धूल से धूसरित होने रगा। ऐेरावत के अङ्कुश के समान- मृगशिरा नक्षत्र नीचे चला गया। तब राजा ने १३ ह० च०
Page 275
१६४ हर्ष चरितम्
प्रक्षाल्याङ्गानि नगरं विवेश। अन्यस्मिन्नहनि तेषामाश्मशरीरानन्तरं स्नानभोजनाच्छ्ादनादिना प्रीतिमकरोत्। कतिपयदिवसापगमे च परिव्राड् भूभुजा वार्यमाणोऽपि वनं ययौँ। पातालस्वामिकर्णतालौ तु शौर्यानुरक्तौ तमेव सिषेवाते। संपादितमनो रथातिरिक्तविभवौ च सुभटमण्डलमध्ये निष्कृष्टमएडलाग्रौ समरमुखेषु प्रथममुपयुज्यमानौ कथान्तरेषु चान्तरान्तरा समादिष्टौ विचित्राणि भैरवाचार्यचरितानि शैशववृत्तान्तांश्र कथयन्तौ तेनैव सार्घं जरामा जग्मतुरिति। इति महाकविश्रीबाणभट्टकते हर्षचरिते राजदर्शनं नाम तृतीय उच्छासः।
प्रियङ्गुलतिका मकरिका। तारामयो मृगशीषस्त्रितारोडङ्कुशाकारः। आत्मशरीरानन्तरं स्नानेति। आत्मशरीरमनन्तरं यस्य तादृशेन स्नानभोजनाच्छादिना। तेषु कृत्वा पश्चादात्मन: करोतीत्यर्थः। शौर्यानुरक्ताचिति न भोगलोलुभौ। अतिरिक्तोऽधिक:। मण्डलाग्रः खङ्ग। अन्तरान्तरा मध्ये मध्ये। कथयन्ताविति स्थिरश्रीतिसिद्धये॥ इति श्रीशंकरकविरचिते हर्षचरितसंकेते तृतीय उच्छासः। 1-
टीटिभ आदि तीनों को साथ लेकर नाग से युद्ध करने के कारण मलिन अङ्गों को वन की बावली के पवित्र जल में साफ कर नगर में प्रवेश किया। दूसरे दिन अपने से पहड़े उन्हें स्नान, भोजन और वस्त्र आदि से प्रसन्न किया। कुछ दिनों के बाद राजा के रोकने पर भी परिव्राजक टीटिम वन में चला गया। उसकी वीरता में अनुराग करने वाले पातालस्वामी और कर्णताल दोनों राजा के पास ही रह गए। राजा ने उन दोनों के लिए इच्छा से ज्यादा धन दिया। सुमट मण्डल के बीच में उत्कृष्ट खड्ल धारण करने वाले और सेना के प्रधान नियुक्त हो गए। बातचीड़ के अवसर पर बीच बीच में राजा के पूछने पर भैरवाचार्य के विचित्र कार्य और बाल्यकाल के वृत्तान्त कहते रहते थे। क्रम से राजा के साथ वे दोनों भी बूढ़े हो गए। हर्षचरित तृतीय उच्छास समाप्त ।
Page 276
चतुर्थ उच्छ्वासः
योगं स्वप्ने ऽपि नेच्छन्ति कुर्वते न करग्रहम्। महान्तो नाममात्रेण भवन्ति पतयो भुवः ॥ १॥ सकलमहीभृत्कम्पकदुत्पद्यत एक एव नृपवंशे। वियुले ऽपि पृथुप्रतिमो दन्त इव गणाधिपस्य मुखे ॥२॥ अथ तस्मात्पुष्यभूतेर्द्विजवरस्वेच्छागृहीतकोषो नाभिपद्म इव पुण्ड- रीकेक्षणात्, लक्ष्मीपुरःसरो रत्नसंचय इव रत्नाकरात्, गुरुबुधकविक-
योगमित्यादिना प्रसिद्धात्प्रत्युद्धतवैलक्षण्यमुच्यते। भूपतीनां योगो युक्तिः। गूढप्रत्याहारर सादनादिच्छद्ेत्यर्थः, संबन्धश्च। करग्रहो दण्डग्रहणम्, विवाहश्च। नाममात्रेणेति। नामैव तेषां श्रुत्वा भुवनं कम्पत इत्यर्थः। अर्थशून्येन सकलेनेत्या- दिना भाविनी हर्षोत्पत्ति: सूचिता॥१॥ महीभृद्भिरपि कम्पो वेपथुः, चलनं च। पृथुरादिराजः विस्तीर्णश्र। प्रतिमा सादृश्यम, दन्तकोशश्च। दन्त इवेति। दन्ताऽप्येको गणाधिपस्य मुखे, समूहाधि- पत्यप्रदाने च ॥ २ ॥ अथेत्यादौ। राजवंशो निर्जगामेति संबन्धः। द्विजवरा विप्रोत्तमाः। ब्रह्मा च दिजोत्तम: । कोशो गञ्ञ, कर्णिका च। पुण्डरीकेक्षणः कमललोचनः, विष्णुश्च। लचमी: पुरःसरा यस्य लक्षमीपुरःसरः। 'जाती जातौ यदुत्कृष्टं तद्रतमभिधीयते'। मणयश्च रत्नानि। गुरव उपदेष्ारः । बुधा: पण्डिताः। कवयः काव्यकृतः। कला-
महान् लोग स्वप्न में भी योग अर्थात शत्रु से छल-कपट की युक्ति नहीं सोचते और कर अर्थात् दण्ड भी नहीं देते। इस प्रकार वे नाममात्र ही पृथ्वी के पति हो जाते है। (पति ह्योकर स्वप्न में भी योग अर्थात मिलन नहीं चाहते और करग्रह्ण अर्थात् विवाह नहीं करते। इस प्रकार केवल नाम से पति बन जाते हैं) ॥१॥ बहुत बड़े राजवंश में पृथु सदृश एक ही कोई उत्पन्न हो जाता है जो समस्त राजाओं को मय से कम्पित कर देता है। जैसे गणेशजी का एक ही विशाल दाँत सारे पर्वतों को उखाड़ फकता है॥ २॥ जैसे विष्णु से ब्रह्मा जी द्वारा स्वेच्छा से अविष्ठित मध्य भाग वाला नाभि-कमल (ब्राह्मणश्रेष्ठों द्वारा अपनी इच्छा के अनुसार ग्रहग की गई धन-सम्पत्ति वाला राजवंश) निकला। जैसे समुद्र से लक्ष्मी को आगे करके रत्षसमूदद (लक्ष्मी से युक्त राजवंश) निकला। जैसे उदयाचल से गुरु (बृह्दस्पति), बुध, कवि (शुक्र), कलाभृत (चन्द्र
Page 277
१६६ हर्षचरितम्
लाभृत्तेजस्विभूनन्दनप्रायो ग्रहगण इवोद्यस्थानात् महाभारवाहनयोग्यः सागर इव सगरप्रभावात्, दुजयबलसनाथो हरिवंश इव शूरान्निर्जगाम राजवंशः । यस्मादविन्ष्टधर्मधवलाः प्रजासगो इव कृतमुखात्, प्रतापा- कान्तभुवनाः किरणा इव तेजोनिधे:, विग्रहव्याप्तदिङ्ाखा गिरय इव भूभृत्प्रवरात्, धरणिधारणक्षमा दिग्गजा इव ब्रह्मकरात्, उद्धीन्पातुमु- दयता जलधरा इव घनागमात, इच्छाफलदायिन: कल्पतरव इव नन्द- नात् , सर्वभूताश्रया विश्वरूपप्रकारा इव श्रीधरादजायन्त राजानः । वन्तो गीतादिज्ञाः। तेजस्विनः शूराः। भूनन्दना राजानः; इतरत्र,-गुरुष्ृहस्पतिः। उदय: प्रभावोऽपि। महाभारो भृपालनरूपो विजयरूपो वा तस्य निर्वहणे योम्य:। सगरतत्प्रभावो यस्य तस्माद्राज्ञ:, सगराणां च यः प्रभावस्तस्मात्। 'प्रभवात्' इति पाठे सगरवत्प्रकृष्टो भव उत्पत्तियस्य तस्मात् ; अन्यत्र,-सगरस्य यः प्रभवस्तस्मा- दिति व्याख्या। दुर्जयो दुरभिभवः। बलं प्राणाः सैन्यं वा तेन युक्तः। ततः कर्म- धारय :; अन्यन्र,-दुर्जयोऽजितो विष्णु:, बलो हलधर, ताभ्यां सनाथा। शूराद्वि क्रान्तात्, शूरश्च यदूनां राजा तस्मात्। अविनष्टेन पूर्णेन। धवला: शुक्काः । अवि- नष्टधर्मान्धवांल्लान्तीति वा। कृतमुखात्संस्कृतात्, कृतयुगादेश्च। प्रताप आतपः, रिपुभयजननी वार्ता च। विग्रहो विरोध:, देहश्च । भूभृतां राज्ञाम्, भूधराणां च। धारणं पालनम्, उद्दहनं च। ब्रह्म करोतीति ब्रह्मकरस्तस्मात्। सामानि गायतो ब्रह्मण: करात्करिण उत्पन्ना इति वार्ता। पातुं रक्ितुम, ग्रासीकर्तु च। घन आगम उपदेशो यस्य, घनागमश्च वर्षाकालः। नन्दयतीति नन्दनः, देवोद्यानं च। सर्वेषां भूतानां आणिनामाश्रया आश्रयणीयाः, सर्वस्य वा भूतस्याश्रयाः, सर्वेषां वा भूता: पारमार्थिका अत एवाश्रयणीयाः । श्रीधरो हरिरपि। तेजस्वी (सूर्य), भूनन्दन (मगल) आदि ग्रहों का समुदाय निकला (उपदश देने वाले गुरु, विद्वान, कवि, कलावन्त, शूर और पृथिवी को आनन्दित करने वाले राजाओं आदि से युक्त राजवश) निकला। जैसे राजा सगर के प्रभाव से भारवान् वस्तुओं का वह्दन करने वाला सागर (पृथिवी के पालनरूप महान् भार का वहन करने वाला राजवंश) निकला। जैसे शूर नामक यदुराज से दुर्जय अर्थात विष्णु और बल अर्थात बलराम से युक्त हरिवंश (अजेय सैन्य-बल वाला राजवश) निकला। वैसे ही पुष्पभूति से एक राजवंश चला। विनष्ट न होने वाले धर्म द्वारा उज्ज्वल प्रजा के निर्माण जैसे सतयुग से हुए, अपने प्रताप से सारे ससार को आक्रान्त करने वाली किरणें जैसे सूर्य से हुई, अपने विस्तार में सारी दिशाओं में फैलने वाले पर्वत जैसे प्रधान पर्वत से हुण, पृथितन्ी के धारण २. राजवश के पक्ष में घर्टित होनेवाले श्लिष्ट शब्दों के अथे कोष्ठक में दिए गए है।
Page 278
चतुर्थ उच्छ्वास: १६७
तेषु चैवमुत्पद्यमानेषु क्रमेणोदपादि हूणहरिणकेसरी सिन्धुराज- ज्वरो गूर्जरप्रजागरो गान्धाराधिपगन्धद्विपकूटपाकलो लाटपाटवपाटच्चरो मालवलद्मीलतापरशुः प्रतापशील इति प्रथितापरनामा प्रभाकरवर्धनो नाम राजाधिराजः । यो राज्याङ्गसङ्गीन्यभिषिच्यमान एव मलानीव मुमोच धनानि। यः परकीयेनापि कातरवल्लभेन रणमुखे तृेनेव धृते- नालज्जत जीवितेन। यः करधृतधौतासिप्रांतबिम्बितेनात्मनाप्यदूयत समितिषु सहायेन रिपूणां पुरः प्रधनेषु धनुषापि नमता यो मानी मानसेना- खिद्यत। यश्चान्तर्गतापरिमितरिपुशस्त्रशल्यशङ्गुकीलितामिव निश्चलामुवाह हूणादयो जनपद्भेदाः। प्रजागरो निद्राक्षयः। 'ह्वेदं मूत्रं पुरीषं च मज्जा चैवं मतङ्गजाः। यस्याघ्राय विमाद्यन्ति तं विद्याद्गन्धहस्तिनम्॥' कूटपाकलो हस्तिज्वरः। यतो हूणाद्यन्मूलकोऽत एव प्रथितापरनामा राजा। राज्याङ्गान्यमात्याद्याः। अभि- 'विच्यमानो राज्ये प्रतिष्ठाप्यमानो यस्याभितः सिच्यते सोऽङ्रसङ्गीनि मलानि सुञ्चति। कातरेति। तृणं कातरैमुखे धरियते। तृणेनेति सहोपमा सुखे तृणधारणम- नौचित्यमेव पोषयति। धौतपदेन बिम्बस्वीकारसामर्थ्यमुक्तम्। समिदिन्धनं संग्रा- मश्च। निश्चलामनपायिनीम्। समीकृतास्तटावटा यैर्विटपाटवीयुकैस्तरुभिस्तथा
करने मे समर्थ दिग्गज जसे ब्रह्माजी के हाथ से उत्पन्न हुए, समुद्रपान करने के लिये तत्पर मेघ जैसे वर्षाकाल से उत्पन्न हुए, इच्छानुसार फल देने वाले कल्पवृक्ष जैसे नंदनवन से उत्पन्न हुए, समस्त भूतों पर आश्रित रहने वाले संसार के दृश्यमान रूप जैसे विष्णु से उत्पन्न हुए उसी प्रकार उस राजवंश से अनेक राजा उत्पन्न हुए। इन राजाओं के उत्पन्न होने के क्रम में प्रभाकरवर्धन नाम का राजाधिराज हुआ। उसका दूसरा नाम प्रतापशील था। वह हूणरूपी हिरन के लिए सिंह, सिन्धुदेश के राजा के लिए ज्वर, गुर्जर को चैन से न सोने देने वाला उन्निद्र रोग, गान्धारराज रूपी मस्त हाथी के लिए जलता हुआ बुखार, लाट देश की चालाकी का अन्त करने वाला, माळव देश की लक्ष्मीरूपी लता को काट डालने वाला कुठार था। उसने अभिषेक के अवसर में ही राज्य के अङ्गों में लगे हुए मल के समान धन-सम्पत्तियों को धो डाला। दुर्बलों के प्रिय अपने जीवन को निरन्तर परोपकार में लगे रहने पर भी रण मुख में तृण की माँति धारण किए समझ कर वह अपने आप में लज्जित होता था। युद्धों में वद्द अपने हाथ की तलवार में प्रतिबिम्बित अपने आपको भी अपना सहायक समझ कर मानसिक सन्ताप का अनुभव करता था। मानी वह युद्धों में नत होते हुए अपने धनुष को देखकर मन से खिन्न होता था। उसने शत्रुओं द्वारा बाणों की कील ठोंककर निश्चल बनाई गई
Page 279
१६८ हर्षचरितम्
राजलक्ष्मीम्। यश्च सर्वासु दिक्षु समीकृततटावट विट पाट वीत रुतृणगुल्म. वल्मीकगिरिगह नैर्दएडयात्रापर्थः पृथुभिर्भृत्योपयोगाय व्यभजतेव वसुधां बहुधा। यं चालब्धयुद्धदोहदमात्मीयोऽि सकलरिपुसमुत्सारकः परकीय इव तताप प्रताप: । यस्य च वह्निमयो हृदयेषु, जलमयो लोचनपुदेषु, माखुतमयो निःश्चसितेषु, क्षमामयोडङ्गेषु आकाशमयः शून्यतायां पख्म हाभूतमयो मूर्त इवादृश्यत निहृतप्रतिसामन्तान्तःपुरेषु प्रतापः । यस्य चासन्नेषु भृत्यरत्नषु प्रतिबिम्बितेव तुल्यरूपा समलद्यत लक्ष्मीः। तथा च यस्त प्रतापागनिना भूतिः, शौर्योष्मणा सिद्धिः, असिधाराजलेन वंश वृद्धि:, शस्त्रत्रणमुखैः पुरुषकारोक्ति:, धनुर्गुणकिणेन करगृहीतिरभवत्। यश्च वैरमुपायनं विग्रहमनुग्रहं समरागमं महोत्सवं शत्रुं निधिदर्शनमरि- तृणादिभिश्च गहनैः। विटपा: शाखाः। अटवी समूहः। गुल्मा जालकानि। वल्मीकः पिपीलककृतो मृत्कूटः। दण्डश्रतुरङ्गबलम्। तस्य यात्रापथर्गमनमागैः। सीमास्था नीयैर्व्यंभजत खण्डशो व्यलभत। भूशय्यादिवशेन पांसुमृतत्वात्काठिन्याच्च तमा- मयः शून्यतायां निश्चेष्टत्वे। आसन्नेग्विति। आसन्नानि प्रतिबिम्बं गृहन्ति, भूतिः सम्पत्, भस्म च । ऊष्मा चानदाहिका शक्तिः। सिद्धि: पाकोऽपि। वंशो वेणुरपि। त्रणानां मुखान्यग्राणि। गुणान्येव वा मुखान्याननानि। मुखैः किलोक्तिर्भवति। करगृहीतिदण्डग्रहणम्। किणश्च व्यायामहस्त एव भवति। अज्ञातः शत्रुष्वभिगमोऽ- राजलक्ष्मी को धारण किया। उसने सब दिशाओं में नदियों के किनारे, गड्ढे, वन, वृक्ष,' तृण, झाड़ी, वल्मीक, पहाड़ आदि को समतल बनाकर भृत्यों के आने-जाने के लिए दूर तक विस्तृत सैन्यमार्ग बनवाकर पृथिवी को मानों कई भागों में विभक्त कर दिया। शत्रु को नष्ट करने वाला उसका अपना प्रताप भी युद्ध की इच्छा के न पूर्ण होने पर उसे ही परकीय के समान होकर जलाता था। हृदयों में अग्नि होकर जलन पैदा करता हुआ,, आँखों में आँसू का जल बना हुआ, साँसों में हवा का रूप धारण किए, अङ्गों में धूल भरने के कारण पृथिवी के रूप में परिणत और शून्यता अर्थात विरद् या मूच्छा की भवस्था में आकाश बना हुआ, मारे गये रत्ु राजाओं के अन्तःपुरों में उसका प्रताप पाँच महाभूतों के रूप में दिखाई पड़ा। उसकी लक्ष्मी समोप में स्थित भृत्यरूपी रल्नों में समान रूप से प्रतिबिम्बित हुई सी लगती थी। उसके प्रताप की अग्नि से ऐश्वर्य हुआ, शौयं की गरमी से सिद्धि हुई, तलवार के धाराजल से वंश की वृद्धि हुई, शक्रों के घाव से पौरुष समझा गया, धनुष के गुण की रगड़ के घट्टे से कर की वसूली हुई। वह शत्रु द्वारा किए गए विरोध को उपहार के रूप में स्वीकार करता, उसके साथ युद्ध को उसका ही अनुग्रह मानता, संग्राम में उपस्थित होने को मदोत्सव समझता, शत्रु को देखकर उसे
Page 280
चतुर्थ उच्छास: १६६
बाहुल्यमभ्युद्यमाहवाह्वानं वरप्रदानमवस्कन्दपातं दिष्टवृद्धिं शख्तप्रहार- पतनं वसुधारारसममन्यत। यस्मिंश्च राजनि निरन्तरैर्यूपनिकररक्कुरि- 'तमिव कृतयुगेन, दिख्युखविसपिभिरध्वरघूमैः पलायितमिव कलिना, ससुघैः सुरालयैरवतीर्णभिव स्वर्गेण, सुरालयशिखरोद्यमानैर्धवलध्वजैः पल्लवतमिव धर्मेण, बहिरुपरचितविकटसभासत्रप्रपापाग्वंशमएडपैः प्रसू- तमिव श्रामैः, काञ्नमयसर्वोपकरणैर्विभवैर्विशीर्णमिव मेरुणा, द्विजदीय- मानैरर्थकलशैः फलितमिव भाग्यसंपदा। तस्य च जन्मान्तरेऽपि सती पार्वतीव शंकरस्य, गृहीतपरहृदया
वस्कन्दः। दिष्टवृद्धिरानन्दवर्धनम्। धूमेनोतप्रेत्ता कार्ष्ण्यात्। सुधा मक्कोलम्, अमृतं च । सभासदः। उक्त्तं च- 'समज्या परिषद्गोष्ठीसभासमितिसंसदः। आस्थानी क्कीबमास्थानं स्त्रीनपुंसकयोः सद: ॥' सत्रं सदादानम्। 'सत्रमाच्छादने यज्ञे सदा- दाने वनेऽपि च' इत्युक्तम्। प्रपा यत्र तोयदानम्। प्राग्वंशः पत्नीशाला। उक्तंच 'प्राग्वंशः प्राग्घविर्गेहात्' इति । बहिरुपपादिता विकटाः सभासत्रप्रपाभाग्वंश- रूपा यैस्तैः। नस्येत्यादौ। तस्य च महादेवी यशोमती नामाभूत्सा यस्य वचसि ललासेति स्म्बन्धः। सती साध्वी, शोभना वा। जन्मान्तरे श्यामाया: संज्ञैषा। शंकरस्येतया-
खजाने देख लेने की प्रसन्नता होती, शत्रु के बाहुल्य को अपना अभ्युदय मानता, युद्ध के लिए गुहार को आशीर्वाद समझता, आकस्मिक आक्रमण को अपनी भाग्यवृद्धि मानता और शस्त्र के प्रहार से शत्रु के गिरने पर धन की वर्षा का आनन्द अनुभव करता। उस राजा के शासनकाल में निरन्तर यज्ञों में यूप (यज्ञ की विशेष लैकड़ी) के गाड़े जाने पर मानों सतयुग अंकुरित हो गया था। दिशाओं में फैलते हुए यज्ञधूम से ऊबकर मानों कलि माग पडा था। चूने से पुते हुए मन्दिरों से मानों स्वर्ग उतर आया था। देवमन्दिरों के शिखरों पर फहरावी हुई उज्जल पताकाओं से मानों धर्म पल्लवित हो गया था। नगर के बाहर बड़े-बड़े सभाभवन, दानगृह, पानशाला, झोमगृद्द और मण्डप आदि से मानों गाँव के गाँव बस गए थे। सोने की बनी दुई सामग्री के भरे रहने से ऐसा लगता कि मेरु ही वहां ला दिया गया हो। ब्राह्मणों के लिये दान में समर्पित होने वाळे धन से भरे कलशों से मानों सौभाग्य की सम्पत्ति फली-फूली नजर आती थी। यशोवती नाम की उस राजा की पटरानी थी। जन्मान्तर में मिली हुई पतिव्रता धर्मपलनी वह भगवान् शंकर की पत्नी पार्वती के समान, विष्णु की दूसरों के हृदय में
Page 281
२०० हर्षचरितम्
लक्ष्मीरिव लोकगुरो:, स्फुरत्तरलतारका रोहिणीव कलावतः, सर्वजन जननी बुद्धिरिव प्रजापतेः, महाभूभृत्कुलोद्गता गङ्गेव वाहिनीनायकस्य, मानसानुवर्तनचतुरा हंसीव राजहंसस्य, सकललोकार्चितचरणा त्रयीर धर्मस्य, दिवानिशममुक्तपारश्वस्थितिररुन्धतीव महामुने:, हंसमयीव गतिषु, परपुष्टमयीवालापेषु, चक्रवाकमयोव पतिप्रेम्णि, प्रावृएमयीव पयो धरोन्नतौ, मदिरामयीव विलासेषु, निधिमयीवार्थसंचयेषु, वसुधारामयीव प्रसादेषु, कमलमयोव कोशसंग्रहेषु, कुसुममयीव फलदानेषु, संध्यामयीव वन्धत्वे, चन्द्रमयीव निरुष्मत्वे, दर्पणमयीव प्रतिप्राणिग्रहोषु, सामुद्र दीनि महामुनिशब्दान्तानि शजि योज्यानि। गृहीतमावर्तितम्। परहृदयं चेतः वचश्र। लोकगुरोर्हरेश्च। तारका कनीनिका, नक्षत्राणि च तारकाः। जननी माता, जन्यतेऽनयेति जननी च। भूभृद्विरिरपि। कुलं समूहोऽपि। वाहिनी सेना, नदी च। मानसं चेतः, सरश्र। चरणौ पादौ, कण्वादिशाखाश्च चरणाः। धर्मोडस्ति यस्यों स धर्मः। अर्शभादित्वादच्। यद्वा,-साक्षादेव धर्मः। महामुनी राजषि, वसिष्ठश्व। प्रावृट वर्षा पयोधरौ स्तनौ, मेघाश्र पयोधराः। वसुधारा धनवृष्टिः। कोषो गञ्ञः कर्णिका च। ऊष्मा गर्वः, औष्ण्यं च। प्राणिनि प्राणिनि प्रतिप्राणि मर्वजन्तुविषये ग्रहणेष्वाचर्जनेषु, प्रतिबिन्वोत्पादनेषु व। सामुद्रं समुद्रकृतं शास्त्रम्। येनान्यस्व
निवास करने वाली लक्ष्मी के समान, चन्द्र की चमकते हुए चज्जल तारों वाली रोहिण के समान, ब्रह्मा की सब लोगों को उत्पन्न करने वाली बुद्धि के समान, वाहिनीपति अर्थात समुद्र की हिमालय के कुल में उत्पन्न गङ्गा के समान (वाहिनीपति अर्थात सेनापति राबा की विशाल राजकुल में उत्पन्न पत्नी यशोवती), राजइंस की मानस (मानसरोवर या चित्त) में निवास करने में चतुर इंसी के समान, धर्म की सारे संसार से पूजित चरणों (वैदिक शाखाओं अथवा पैरों) वाली वेदविद्या के समान, महामुनि वशिष्ठ की दिनरात पास में रहने वाली अरुन्धती के समान, मन्द चाल चलने में हंस के समान, बोलने में कोयल के समान, पति के प्रति प्रेमभाव में चक्रवाकी के समान, पयोधरों (दोनों स्तनों अथवा मेधों) की ऊँचाई में वर्षाकाल के समान, विलासों में मदिरा के समान, धन के सञ्चय करने में निधि के समान, प्रसन्नता के अवसर पर धन की वृष्टि के समान, कोष अर्थात भण्डारों की रक्षा करने में कमल के समान (कमल भी अपने कोष या बीजकीश का संग्रह करता है), फल देने में फूल के समान (फूलों के बाद फल ही उत्पन्न होते हैं) वन्दनीय होने में संध्य। के समान, स्वमाव की शीतलता में चन्द्र के समान, सब लोगों को अपने में धारण करने में दर्पण के समान, दूसरों के चित्त की अवस्था परख लेने में सामुद्रिक शास्त्र के समान, सब जगह अपने प्रभाव से व्याप्त हो जाने में ईश्वर के समान,
Page 282
चतुर्थ उच्छास: २०१
मयीव परचित्तज्ञानेषु, परमात्ममयीव व्याप्तिषु, स्मृतिमयीत पुएयवृत्तिषु, मधुमयीव संभाषशोषु, अमृतमयीव तृष्यत्सु, वृष्टिमयीव भृत्येषु, निर्वृति- अयीव सखीषु, वेतसमयीव गुरुषु, गोतवृद्धिरिव विलासानाम्, प्रायश्चि- त्शुद्धिरिव स्त्रीत्वस्य, आज्ञासिद्धिरिव मकरध्वजस्थ, व्युत्थानबुद्धिरिव रूप- स्य, दिषवृद्धिरिव रतेः, मनोरथसिद्धिरिव रामणीयकस्य, दैवसंपत्तिरिव लावएयस्य, वंशोत्पत्तिरिवानुरागस्य, वरप्राप्तिरिव सौभाग्यस्य, उत्पत्ति- भूमिरिव कान्तेः, सर्गसमाप्तिरिव सौन्दर्यस्य, आयतिरिव यौवनस्य, अनभ्रवृष्टिरिव वैदग्ध्यस्य, अयशःप्रमृष्टिरिव लक्ष्म्याः, यशःपुष्टिरिव चारित्रस्य, हृदयतुष्टिरिव धर्मस्य, सौहार्दस्य भाग्यरूपपरमाणुमृष्टिरिव प्रजापतेः, शमस्यापि शान्तिरिव, विनयस्यापि विनीतिरिव, आभिजा- त्यस्याध्यभिजातिरिव, संयमस्यापि संयतिरिव, धैर्यस्यापि धृतिरिव, विभ्र- मस्यापि विभ्रान्तिरिव, यशोमती नाम महादेवी प्राणानां प्रणयस्य
भावो ज्ञायते। परमात्मनि व्याप्ति: सर्वगतत्वमनुष्टेयकार्यम्, ज्ञानं चान्यत्र। अमृतं सुधा, तोयं च। वेतसमयीवेति नम्रत्वात्। प्रायश्चित्त शुद्धिरिति। स्त्रीत्वं तयोज्ज्वलितं पवित्रितं वेत्यर्थः । व्युत्थानं समाधेश्चालनम्। आयतिः प्रतापः । अनभ्रवृष्टिरिवेति। 'यथा ह्यनभ्रवृष्टिराश्चर्यहेतुस्तथा वैदग्ध्यं तस्यामाश्चर्यम्। शमस्यापीति। शमे हि कश्चाशान्तो भवति। शम संप्राप्य लब्घात्मलाभो जायते। इत्येवमुत्तरत्रापि
पुण्यकर्मो के अनुष्ठान में स्मृतिशास्त्र के समान, बातचीत करने में मधु के समान, सबको तृप्त करने में अमृन के समान, भृत्यों के लिये धन की वर्षा के समान, सखियों के लिये सुख का ही रूप धारण करने वालो, सारे विलासों की वंशवृद्धि के समान, स्त्रीत्व के समस्त प्रायश्चितों की शुद्धि के समान, कामदेव की आज्ञा की सिद्धि के समान, रूप के अभ्युदय की वृद्धि के समान, रति की माग्यवृद्धि के समान, सौ-दर्य की मनोरथसिद्धि के समान, लावण्य की दैवी सम्पदा के समान, अनुराग की वंशोत्पत्ति के समान, कान्ति की वरप्राप्ति के समान, सौन्दर्य की अध्यायसमाप्ति के समान, यौवन की परिपूर्णता के समान, विदग्धता की मेघशून्य वर्षा के समान, लक्ष्मी के चज्जलता रूप अयश के मार्जन के समान, चारित्र्य के यश की पुष्टि के समान, धर्म की हृदयतुष्टि के समान, प्रजापति द्वारा की हुई सौभाग्य के परमाणुओं की सृष्टि के समान, शम की भी शान्ति, विनय की भी विनम्रता, कुलीनता की भी कुलीनता, संयम की भी सयति, धैर्य को भी धृति और विभ्रम की भी विभ्रान्ति के समान थी। वह राजा के प्राण, प्रेम, विश्वास, धर्म और
Page 283
२०२ हर्षचरितम्
विस्नम्भस्य धर्मस्य सुखस्य च भूमिरभूत्। यास्य वक्षसि नरकजितो लक्ष्मीरिव ललास। निसर्गत एव च स नृपतिरादित्यभक्तो बभूव। प्रतिदिनमुदये दिन. कृत: स्नातः सितदुकूलधारी धवलकर्पटप्रावृतशिराः प्राखुखः क्षितौ जानुभ्यां स्थित्वा कुङ्गमपङ्कानुलिप्त मए्डलके पवित्रपद्मरागपात्रीनिहितेन स्वहृदयेनेव सूर्यानुरक्तेन रक्तकमलषएडेनार्घ ददौ। अजपच्च जप्यं सुच- रितः प्रत्युषसि मध्यंदिने दिनान्ते चापत्यहेतोः प्राध्वं प्रयतेन मनसा जञ्जपूको मन्त्रमादित्यहृदयम्। भक्जनानुरोधविधेयानि तुभवन्ति देवतानां मनांसि। यतः स राजा कदाचिद् श्रीष्मसमये यदच्छ्यासित करकर सित सुधाघवलस्य हर्म्यस्य पृष्ठे सुष्वाप। वामपार्श्वे चास्य द्वितीयशयने देवी यशोमती शिश्ये। परिणतप्रायायां तु श्यामायाम्, आसन्नप्रभातवेलाविलुप्यमानलावएये
व्याख्याक्रमः। आभिजात्यस्य कुलोचितत्वस्य। नरको नामासुरः, यातनास्था- नानि च नरका: । स्वहृदयेनेवेति। स्वहृदयमपि सूर्यानुरक्तम्। प्राध्वं प्रह्यः। जअ्पूकशब्दो जपा- सक्ततां लक्षयति। द्वितीयेत्यादिनास्य सदाचारनिष्ठोक्ता। उक्त्त हहि-'नाश्रीयान्वार्यया साक न च सुप्यात्तया समम्' इति । परिणतेतयादावस्मिन्सति देवी यशोमत्युदतिष्ठदिति
सुख की भूमि थी। जैसे विध्यु के वक्ष पर लक्ष्मी निवास करती है उसी प्रकार वह भा उसके हृदय में निवास करती थी। वह राजा स्वभाव से ही भगवान् सूर्य का भक्त था। प्रतिदिन सूर्योदय के समय स्नान करके, श्वेत दुकूल पहनकर, सिर पर सफेद वस्त् ढककर, पूर्व की ओर घुट्नों के बल बैठकर रक्तकमल से जो पझ्मराग मणि के पवित्र थाल में सूर्य के प्रति अनुरक्त उसके हृदय के रूप में रखा हुआ था, कुङ्कुम के पंक से बनाए हुए सूर्यमण्डल में अर्घ देता था। शोभन चरित वाला यह् प्रातःकाल, दोपहर और सायंकाल पुत्र के लिये पवित्र और विनत शोकर शुद्ध मन से जप के योग्य आदित्य-हृदय मन्त्र का बारबार जप करता था। देवताओं के मन निरन्तर अपने भक्तों के अनुरोध के वश में होते हैं। बात यह है कि किसी समय वह राजा अपनी इच्छा से चन्द्रमा की चाँदनी से धुले हुए अपने कोठे पर सो रहा था। उसी के बगल में दूसरी शय्या पर रानी यशोवती भी सो रही थी।
Page 284
चतुर्थ उच्छास: २०३.
लिलम्बिषमाणे सीदत्तेजसि तारकेश्वरे, कराग्रस्पृष्टकुमुदिनीप्रमोदजन्मनि शशधरस्वेद इव गलत्यतिशीतलेऽवश्यायपयसि, मधुमदमत्तप्रसुप्तसीम- निविनीनिःश्वासाहृतेषु संक्रान्तमदेष्विव घूर्णमानेष्वन्तःपुरप्रदीपेषु, राजनि च विमलनख्प्रतिबिम्बिताभिः संवाह्यमानचरण इव तारकाभि:,
लघृन्तवातैरिव श्वसितैमुखश्रिया वीज्यमान विमलकपोलस्थलस्थितेन सितकुसुमशेखरेशोव रतिके लिकच ग्रहलम्बितेन प्रतिमाशशिबिम्बेन विरा- जिते स्वपति देवी यशोमती सहसैव 'आर्यपुत्र ! परित्रायस्व परित्रा-
ष्टिरुद्तिष्ठत्। यस्व' इति भाषमाणा भूषणरवेण व्याहरन्तीव परिजनमुत्कम्पमानाङ्गय-
अथ तेन सर्वस्यामपि पृथिव्यामश्रुतपूर्वेण किमुत देवीमुखे परित्रा यस्वेति ध्वनिना दग्ध इव श्रवणयोरेकपद एव निद्रां तत्याज राजा । शिरो- संबन्धः । तारकेश्वरे। करा रश्मय:, हस्तश्र करः। सीमन्तिनी ललना। सवाह्यमा- नानुपपद्यमाना। अङ्गेरितीत्थंभूतलक्षणे तृतीया। मधु मद्यम् । तद्वत्। मधु मकरन्दः। तालवृन्तमुत्क्ेपकः। सितग्रहणेन चन्द्रसादृश्यमाह। एकपदे तत्क्षणम्। शिरोभागाच्चेत्यादौ राजा वेगेनोत्पपातेति संबन्धः। रात प्रायः ढल चुकी थी। प्रभात के निकट होने से चन्द्रमा की चमक प्रायः कम पड़ती जा रही थी और वह धीरे धीरे लटकता जा रहा था। कुमुदिनी को कराग्र से छूने के आनन्द में चन्द्रमा के पसीने के रूप में अत्यन्त ठंढी भस पड़ने लगी। अन्तःपुर के दीपक मधुपान के नशे में सोई हुई सुन्दरियों की सांसों के सम्पर्क से स्वयं मतवाले होकर जैसे धूणित होने लगे। तारिकायें राजा के निर्मल नखों में प्रतिबिम्बित होकर मानों उनके जर दाबने लगीं, मानो राजा की मुखश्री दिगङ्गनाओं द्वारा विश्वास के साथ फैलाकर अर्पित किए गए अङ्गों के समान अपने इस्तकमल के पंखे की मधु से सुगन्धित साँसों की इवा से धीरे-धीरे उन्हें झल रही थी, मानों रतिकेलि के समय किए गये कचग्रद से लटका हुआ चन्द्रबिम्ब उनके निर्मल कपोल पर सफेद पुष्प की माला की भाँति झलक रहा था। राजा सो रहे थे कि रानी यशोवती एकाएक चौंककर 'आर्युपुत्र, बचाओ' यह महते कहते अपने गदनों की आवाज से अन्तःपुर के परिजनों को जगाती और कांपती हुई उठ गई। सारी पृथिवी में कहीं भी पहले जो 'बचाओ' यह आवाज न सुन पड़ी थी उसे देवी के मुख से सुनकर कानों में जले हुये की भाँति राजा की नींद टूट गई। अपने सिरद्दाने, से कोप से काँपते हुए दाहिने हाथ से कर्णोत्पल के समान उसने अपनी तलवार खींच ली
Page 285
२०४ हर्षचरितम्
भागाच्च कोपकम्पमानदक्षिणकराकृष्टेन कर्णोत्पलेनेव निर्गच्छताच्छधारेण धौतासिना सीमन्तयन्निव निशाम, अन्तरालव्यवधायकमाकाशमिवोत्तरी यांशुकं विक्षिपन्वामकरपल्लवेन, करविच्ेप वेगगलितेन हृदयेनेव भयनिमि त्तान्वेषिणा भ्रमता दिक्षु कनकवलयेन विराजमान:, सत्वरावतारितवा मचरणाक्रान्तिकम्पितप्रासादः, पुरःपतितेनासिधारागोचरगतेन शशिम यूखखएडेनेव खण्डितेन हारेण राजमान:, लक्ष्मीचुम्बनलग्नतास्बूलरसर ज्ञिताभ्यामिव निद्रया कोपेन चातिलोहिताभ्यां लोचनाभ्यां पाटलयन्प- र्यन्तानाशानाम्, बद्धान्धकारया त्रिपताकया भ्रुकुख्या पुनरिव त्रियामां परिवर्तयन् 'देवि ! न भेतव्यं न भेतव्यम्' इत्यभिद्वानो वेगेनोत्पपात, सर्वासु च दिक्षु विक्षिप्चक्षुर्यदा नाद्राक्षीतिकंचिदपि तदा पप्रच्छ तां भयकारणम्। अथ गृहदेवतास्विव प्रधावितासु यामिकिनीषु, प्रबुद्धे च समीपशा- यिनि परिजने, शान्ते च हृदयोत्कम्पकारिणि साध्वरे सा समभाषत-
सीमन्तयन्दिविघाकुर्वन्। त्रिपताकया त्रिरेखया। यामकिनीषु जागरिकासु।
जिसकी निकलती हुई स्वच्छ धारा से रात मानों दो भागों में बट गई। बीच में व्यवधान बनते हुए आकाश के समान उत्तरीय अंशुक को उसने अपने बांये हाथ से फेंक दिया। झटके से हाथ फेंकने के कारण उसका कनकवलय निकलकर दूर उड़ गया मानों उसका हृदय ही रानी के डर के कारण को ढूँढने के लिए दिशाओं में चक्कर काटने लगा हो। उसने शुय्या से अपने बायें पैर को ज्यों ही नीचे रखा त्यों ही वन का प्रासाद जैसे हिल गया। उसका हार टूटकर आगे विखर गया, मानों उसकी तलवार के सामने पड़करं चन्द्रमा की किरणें टूकटूक हो गई। मानो लक्ष्मी द्वारा चुम्बन किए जाने पर पान से भरे उसके मुख की लाली उनकी आँखों में संक्रान्त हो गई हो ऐसी क्रोध और निद्रा के कारण टहाका लाल अपनी आंखों से क्षितिज को प्रभा से लाल बना रहा था। क्रोष की अधेरी लिए हुए तीन रेखाओं से भरी अपनी भौह के द्वारा वह रात को फिर से आरम्म कर रहा था। 'देवी, डरो मत, डरो मत' यह कहता हुआ झट से उठकर खड़ा हो गया उसने चारों ओर दिशाओं में अपनी ऑखें फेलायीं, लेकिन कहीं कुछ नहीं देखा, तब उससे डरने का कारण पूछा। उसी समय गृददेवताओं के समान रात को अन्तःपुर में पद्दरा देने वाली ख्त्रियाँ दौड़ीं। समीप के सोने वाले परिजन भी जग गए। जब हृदय को कम्पित कर देने वाला
Page 286
चतुर्थ उच्छ्वास: २०५
'आर्यपुत्र! जानामि स्वप्ने भगवतः सवितुर्मएडलान्निर्गत्य द्वौ कुमार कौ, तेजोमयौ, बालातपेनेवापूरयन्तौ, दिग्भागान्, वैद्युतमिव जीवलोक कुर्वाणौ, मुकुटिनौ, कुएडलिनौ, अङ्गदिनौ, कवचिनौ, गृहीतशख्त्रौ, इन्द्र- गोपकरुचा रुधिरेण स्न्नातौ, उन्मुखेनोत्तमाङ्गघटमानाञ्जलिना जगता निखिलेन प्रणम्यमानौ, कन्ययैकया च चन्द्रमूर्त्येव सुषुम्णरश्मिनिर्गतया- नुगम्यमानौ, क्षितितलमवतीणों। तौ च मे विलपन्त्याः शस्त्रेणोदरं विदार्य प्रवेष्टुमारब्धौ। प्रतिबुद्धास्मि चार्यपुत्र ! विक्रोशयन्ती वेपमान- हृद्या' इति। एतस्मिन्नेव च कालक्रमे राजलदम्याः प्रथमालापः प्रथयन्निव स्वप्न- फलमुपतोरणं रराण प्रभातशङ्गः। भाविनीं भूतिमिवाभिदधाना दध्वनु- रमन्दं दुन्दुभयः। चकाण कोणाहतानन्दादिव प्रत्यूषनान्दी। जयज- येति प्रबोधमङ्गलपरिपाठकानामुच्चैवाचोऽश्र्यन्त। पुरुषश् वल्लभतुरङ्ग- मन्दुरामन्दिरे मन्दमन्दं सुप्तोत्थितः सप्तीनां कृतमधुरहेषारवाणां मुकुटिनौ मौलियुक्तौ। अङ्गदिनौ सकेयूरौ। इन्द्रगोपकः कीटविशेष: (भाषायां 'वीरबहूटी' इति ख्यातः)। सुषुम्णाख्योऽमृतमयो रविरश्मिः। कोणो वादनभाण्डम्। नान्दी भेरी। वल्लभेत्यादिना पुरुषस्य नैकव्यमाह।
वह भय शान्त हुआ तब देवी यशोवती ने कहा-'आयपुत्र, स्मरण करती हूँ कि स्वप्न में भगवान् सूर्य के मण्डल से निकल कर दो तेजस्वी कुमार अपने तेज से दिशाओं को मरते हुए, सारे जीवलोक को तडिन्मय बनाते हुए, सिर पर मुकुट, कानों में कुण्डल, डाथ में बिजायट, शरीर पर कवच और शस्त्र लिए हुए, इन्द्रगोपक नामक कीट की भाँति अपने तेज की लाल प्रभा में स्नान किए हुए, उन्मुख होकर और अञ्जलि बध सारे संसार द्वारा प्रणाम किए गए, सुषुम्ना नाम की रश्मि से निकली हुई चन्द्रमूर्ति के समान एक कन्या द्वारा अनुगत होकर पृथिवी पर उतरे। उन दोनों ने अपने शस्त्र से रोती हुई मेसे उदर को फाड़कर प्रवेश करना आरम्भ किया। आर्यपुत्र, तब मैं जग गई, चिल्ला पढ़ी और मेरा हृदय कांपने लगा।' इसी बीच तोरण के समीप राजलक्ष्मी के प्रथम आलाप के समान, रानी के स्वप्न का फळ मानो व्यक्त करता हुआ प्रमातकालीन शंख बज उठा। दुंदुमियाँ भी होने वाली समृद्धि को बताती हुई ध्वनित हो उठीं। मेरियां भी डण्डे से आहत होकर मानों उस खुशी में कड़कने लगीं। जागरणकाल में मङगलपाठ करने वालों के ऊंचे स्वर में जय-जयकार सुन पड़ने लगे। कोई अश्वपाल राजा के घोड़साल में सोकर धीरे धीरे उठा और मधुर
Page 287
२०६ हर्षचरितम् पुरश्च्योतन्तुषारसलिलशीकरं किरन्मर कतहरितं यवसंवक्रपरवक्त्र पपाठ- 'निधिस्ततत्र विकारेण सन्मशि: स्फुरता धाम्ना । शुभागमो निमित्तेन स्पष्टमाख्यायते लोके ॥ ३॥ श्रुण इव पुरःसरो रविं पवन इचातिजवो जलागमस्। शुभमशुभमथापि वा नृणां कथयति पूर्वनिदर्शनोदयः'॥।४॥ नरपतिस्तु तच्छत्वा प्रीयमाणोनान्तःकरणोन तामवादीत्-'देवि! मुदोऽवसरे विषीदसि। समृद्धास्ते गुरुजनाशिषः । पूर्णा नो मनोरथाः। परिगृहोतासि कुलदेवताभिः। प्रसन्नस्ते भगवानंशुमाली। न चिरेणैवा तिगुणवद्पत्यत्रयलाभेनानन्दयिष्यति भवतीम्' इति। अवतीर्य च यथा क्रियमाणा: क्रियाश्चकार। यशोसत्यपि तुतोष तेन पत्युर्भाषितेन। सप्तयोऽश्वाः। यवसं घासम्। 'नान्द्याः प्रायोऽम्बुधेवंक्रम्' इति वक्रलत्तणम्। अपर वक्त्रं प्रसिद्धम्। तत्र विकारेणेति। यत्राधोनिधिस्तन्र परिणाहोद्ग ताधोसुखशाखामू· लादिभाजो वृक्षा भवन्ति। निदरशनं निमित्तम्। समृद्धा: परिपूर्णाः। परिगृहीता अङ्गीकृता।
स्वर में हिनहिनाते हुए घोड़ों के सामने मरकत के समान दरी हर घास जिनसे पानी को बूदें टपक रह्दी थीं, डालते हुए उसने वक्त्र और अपवक्त्र नामक छन्दों की पढ़ा-' 'लोक में जैसे वृक्ष की शाखा के झुक जाने आदि विकार से भूगमं में छिपी हुई निधि का पता चलाया जाता है और स्फुरित होते हुए तेज से मणि का सद्भाव मालूम किया जाता है उसी प्रकार किसी प्रकार के निमित्त (शुभसूचक स्वप्न आदि) से होने, वाला भङल समझा जाता है।' 'जैसे आगे उदित होने वाला अरुण सूर्य को और इवा का झकोरा जल की वर्षा को सूचित करता है उसी प्रकार पहले देखा गया शुभ या अशुभ लक्षण मनुष्यों के होने वाले शु या अशुभ को कह देता है।' राजा ने उसे सुनकर हृदय से प्रसन्न होते हुए रानी से कहा-'देवी, प्रसन्न होने के अवसर में क्यों मन को दुखाती हो? तुम्हारे गुरुजनों के आशीर्वाद सफल हो गए। हमारे मनोरथ पूरे हुए। कुलदेवताओं ने तुम्हारी बात मान ली। तुम पर भगवान् सूयें प्रसन्न हैं। वे कुछ ही समय में अत्यन्त गुणशाली तीन सन्तान देकर आनन्दित करेंगे।' यह कहकर राजा कोठे से उतरकर नियमानुसार अपने कार्य में लग गए। रानी यशोवती गति की इस बात से बहुत सन्तुष्ट हुई।
Page 288
चतुर्थ उच्छ्ास: २०७
ततः समतिक्रान्ते कस्मिश्चित्कालांशे देव्यां च यशोमत्यां देवो राज्यवर्धनः प्रथममेव संबभूव गर्भे। गर्भस्थितस्यैव च यस्य यशसेव पाएडुतामादत्त जननी । गुणगौरवक्कान्तेव गात्रमुद्दोदुं न शशाक। कान्तिविसरामृतरसतृप्नेवाहारं प्रति पराङाखी बभूव। शनैः शनरुपची- यमानगर्भभरालसा च गुरुभिर्वारितापि वन्दनाय कथमपि सखीभिर्ह- स्तावलम्बेनानीयत। विश्राम्यन्ती सालभञ्जिकेव समीपगतस्तम्भभि- त्तिष्वलक्ष्यत। कमललोभनिलीनैरलिभिरिव वृतावुद्धर्तु नाशकचचरणौ । मृणाललोभेन च चरणनखमयूखलग्नैर्भवनहंसैरिव संचार्यमाणा मन्द- मन्दं बभ्राम। मणिभित्तिपातिनीषु निजप्रतिमास्वपि हस्तावलम्बनलो- भेन प्रसारयामास करकमलम् , किमुत सखीषु। माणिक्यस्तम्भदीधि- तीरप्यालम्बितुमाचकाङ्क, किं पुनर्भवनलताः। समादेष्टुमप्यसमर्थासी द्गृहकार्याणि, कैव कथा कर्तुम्। आस्तां नूपुरभारखेदित चरणयुगलं मनसापि नोदसहत सौधमारोदुम्। अङ्गान्यपि नाशक्ोद्धारयितुं दूरे भूषणानि। चिन्तयित्वापि क्रोडापर्वताधिरोहणमुत्कम्पितस्तनी तस्तान। प्रत्युत्थानेषूभयजानुशिखरविनिहित करकिसलयापि गर्वादिव गर्भेणाधा- येत। दिवसं चाधोमुखी स्तनपृष्ठसंक्रान्तेनापत्यदर्शनौत्सुक्यादन्तःप्रवि- ष्टेनेव मुखकमलेनैवं प्रीयमाणा ददर्श गर्भम्। उदरे तनयेन हृदये च भर्त्रा तिष्ठता द्विगुणितामिव लक्ष्मीमुवाह। सख्युत्सङ्गमुक्तशरीरा च कुछ समय के बीतने पर देवी यशोमती के गर्भ में पहले पहल राज्यवर्धन हुआ। गर्म में स्थित उसके यश से मानों जननी ने पीलापन धारण किया। उसके गुणों के भार से क्लान्त होकर मानों अपने शरीर को ढोने में वह असमर्थ होने लगी। उसकी कान्ति के अमृत रस से तृप्त होकर मानों वह मोजन से विमुख होने लगी। धीरे-धीरे गर्म के भारी हो जाने से वह अलसाकर चलने लगी और गुरुओं के मना करने पर भी सखियों द्वारा हाथ का सदारा देकर प्रणाम करने के लिए पहुँचाई जाने लगी। जब वह थक जाने पर विश्राम के लिए समीप के किसी खम्भे का सदारा लेकर टिकती तो सालभंजिका की माँति प्रतीत होती, मानों कमल समझ कर बैठे हुए मौरों से व्याप्त अपने चरणों को वह उठा नहीं पा रही थी, मानों उसके चरण के नख की किरणों को मृणाल समझ कर उसी के लोभ से इंस उसे मद मंद चाल से चला रहे थे। मणि की दीवालों में पड़ती हुई अफनी छाया के ऊपर भी हाथ का सहारा लेने के लोभ से वह अपना हाथ फैला देती, सखियों के सहारे की तो बात ही क्या। मणिक्य के स्तम्भों की किरणों पर भी बह टिक जाना
Page 289
२०८ हर्षचरितम्
शरीरपरिचारिकाणामङ्गेषु सपत्नीनां तु शिरःसु पादौ चकार। अवतीणें च दशमे मासि सर्वोर्वीभृत्पक्षपाताय वज्रपरमाशुभिरिव निर्मितम्, त्रिभुवनभारधारणसमर्थ शेषफणामए्डलोपकरणैरिव कल्पितम्, सकल- भूभृत्कम्पकारिण दिग्गजावयवैरिव विहितमसूत देवं राज्यवर्धनम्। यस्मिंश्र जाते जातप्रमोदा नृत्यमय्य इवाजायन्त प्रजाः। पूरितासंख्यशङ्गशब्द- मुखरं प्रहतपटहृशतपटुरवं गम्भीरभेरीनिनादनिर्भरभरितभुवनं प्रमोदो न्मत्तमत्यलोकमनोहरं मासमेकं दिवसमिव महोत्सवमकरोन्नरपतिः।
उर्वीभृतो राजानः, पर्वताश्च। पत्ाः समूहा:, पतत्नाणि च। पातः पतनम्, शातनं च।
चाहती थी, भवनलता के सहारे को तो बात ही क्या। घर के कामों को अढ़ाने में मी वह असमर्थ थी, बातचीत करना तो दूर रहा। नूपुरों के बोझ से भी खिन्न हो जाने से उसके दोनों चरण थक जाते थे, ऐसी स्थिति में मन से भी कोठे पर चढ़ने का साहस नहीं कर पाती थी। वह अपने अङ्गों को भी धारण नहीं कर सकती थी, गहने तो दूर रहे। अपने कीड़ापर्वत पर जब केवल वह सोचते हुए ही चढ़ती तो उसके दोनों स्तन काँपने लग जाते। जब वह उठने का प्रयल करती तब अपनी दोनों जाँघों के अग्रभाग पर हम टेकती, फिर भी मानों गर्भ द्वारा अपनी गुरुता के गर्व से फिर बैठा दी जाती थी। दिन में वह अपना मुख नीचा किए रहदती, स्तन पर उसके मुख का प्रतिबिम्ब संक्रान्त हो रहा था मानों अपने पुत्र को देखने की उत्सुकता से वह अपने मुख-कमल के भीतर प्रवेश करके प्रसन्न होतो हुई गर्भ देखती थी। उदर में बच्चा एवं हृदय में पति के निवास करने से वह मानों दुगुनी शोमा धारण कर रह्दी थी। वह सखियों की गोद में अपने आपको छोड़ देती थी। परिचारिकाओं के अङ्क में और अपनी सौतों के सिर पर उसने अपने चरण रखे।दसवे मास में उसने देव राज्यवर्धन को पैदा किया, मानों वह सारे पर्वतों के पक्ष काट फेंकने के लिए (अथवा सारे राजाओं में पक्षपात करने के लिए) वञ्र के परमाणुपुंज से बना था या त्रिभुवन का बोझ धारण करने में समर्थ शेष नाग के फणामण्डल के निर्माण की सामग्री से बना था या सारे पर्वतों (अथवा राजाओं) को कँपा देने वाले दिग्गज के अझ्ों से बना था। उसके उत्पन्न होने की खुशी में सारी प्रजा नाचने लग गई। राजा ने महीने भर बड़ी धूम-धाम के साथ पुत्रजन्मोत्सव मनाया जो ऐसा लगा कि एक दिन में बीत गया। असंख्य शंखों की आवाज चारों ओर मर गई। सैकड़ों पटहों की कड़कढ़ाइट गूँज गई। सुवन में भेरियों का गंभीर नाद भर गया। आानन्द्र से सारा संसार उन्मत्त होकर मनोहर लगने लगा।
Page 290
चतुर्थ उच्छ्वास: २०ह
अथान्यस्मिन्नतिक्रान्ते कस्मिश्चित्काले कन्दलिनि कुड्मलितकदम्ब- तरौ रूढतोक्मतृणस्तम्बे स्तम्भिब्वतामरसे विकसितचातक चेतसि मूक- मामसौकसि नभसि मासि देव्या देवक्या इव चक्कपाणिरयशोमत्या हृदये गर्भे च सममेव संबभूव हर्षः। शनैः शनैश्चास्याः सर्वप्रजापुएयैरिव परिगृहीता भूयोऽप्यापाएडुतामङ्गयष्टिर्जगाम। गर्भारम्भेण श्यामायमान- चारुचूचुकचूलिकौ चक्रवर्तिनः पातुं सुद्रिताविव पयोधरकलशौ बभारोर :- स्थलेन। स्तन्यार्थमानननिहिता दुग्धनदीव दीर्घस्त्रिग्धधवला माघुर्य- मधत्त दृष्टिः । सकलमङ्गलगणाधिष्ठितगात्रगरिम्योव गतिरमन्दायत। मन्दं-मन्द संचरन्त्या निर्मलमणिकुट्टिमनिमग्नप्रतिबिम्बनिभेन गृहीतपा- दपल्लवा पूर्व सेवामिवारेभे पृथिव्यस्या: दिवसमधिशयानायाः शयनीय- मपाश्रयपत्रभङ्गपुत्निकाप्रतिमा विमलकपोलोदरगता प्रसवसमयं प्रतिपा- लयन्ती लक्ष्मीरिवालच्यत। क्षपासु सौधशिखराग्रगताया गर्भोन्माथमु- कन्दलनी लताभेदः। नीरं तोयम्। मानसौकसो हंसाः। नभसि श्रावणे। यशोवत्या देव्या:। चक्रपाणि: कृष्णः, रेखाकारं च चक्रं पाणौ यस्य। देवक्या अपि यशोवत्याः। प्रमोदो हर्षः। पुण्यैरिवेति। पुण्यानां स्वभावशुद्धित्वात्। स्तनयोभवं " कुछ समय के बाद सावन के महीने में कदली लताएँ बढ़ गई, कदम्ब के वृक्षों में कोढियाँ उग आई, तोभ नामक घास के हरे हरे गुच्छे उत्पन्न हो गए, कमल निश्चल हो गए, चातक पक्षियों का मन खिल गया और इस चुप हो गए तब देवकी के गर्भ में कृष्ण के समान यशोवती के हृदय और गर्म में साथ ही साथ हर्ष उत्पन्न हुआ। धीरे-धीरे उसकी अङ्गयष्टि मानों प्रजा के पुण्यों से मिलकर पीली पड गई। गर्भ के आरम्मकाल से शी,उसके स्तनकलश के काले-काले चुचुक और भी काले पड़ गए, मानों चक्रवर्नी के पीने के लिए उन पर मुद्रा (अर्थात राजकीय सील-मोहर) लगी हो। मानों स्तन के दूध के लिए उसके मुँह में निदित दुग्धनदी के समान दीर्घ, खिजिग्ध और उज्जल उसकी दृष्टि में मिठास भर गई। सारे मंगलों से अधिष्ठित होने के कारण शरीर पर बोझ होने से मानों उसकी गति मन्द पड़ गई। इधर से उधर जब वह मन्द मन्द, संचरण करती तब जी-चरण-युगल निर्मल मणिकुट्टियों पर पड़ता तो ऐसा मालूम होता कि पृथिवा उसके चरणपल्लव ग्रहण करके अभी से सेवा करने लग गई हो। दिन में पलंग पर सोती हुई उसके कपोलतल में उपधान पर की पत्रभग के साथ पुतलियाँ प्रतिबम्बित हो जाती थों, मानों प्रसवसमय की प्रतीक्षा में लक्ष्मी विराजमान हो। रात्रियों में जब वह कोठे के अग्रभाग पर जाकर बैठती तो उसके गर्भखेद से स्रस्त अशुक वाले स्तनों पर पड़ता हुआ १४ ह० च०
Page 291
२१० हर्षचररितम्
कांशुके स्तनमएडले संक्रान्तमुडुपतिमण्डलमुपरि गर्भस्य श्वेतातपत्र मिव केनापि धार्यमाणमदश्यत। सुप्ाया वासभवने चित्रभित्तिचामर ग्राहिएयोऽपि चामरागि चालयांचक्रुः । स्वप्नेषु करविधृतकमलिनीपलाश पुटसलिलश्चतुर्भिरपि दिक्करिभिरक्रियताभिषेकः। प्रतिबुध्यमानायाश्र् चन्द्र शालिकासालभञ्जिकापरिजनोऽपि जयशब्दमसकृदजनयत्। परिजना द्वानेष्वादिशेत्यशरीरा वाचो निश्चेरुः । क्रोडायामपि नासहताज्ञाम ङ्गम्। अपि च चतुर्णामपि महाणवानामेकीकृतेनाम्भसा स्नातुं वाब्या बभूव। वेलावनलतागृहोदरपुलिनपरिसरेषु पर्यटितुं हृदयमभिललाष। आत्ययिकेष्वपि कार्येषु सविभ्रमं भ्रूलता चचाल। संनिहितेष्वपि मणि दर्पशोषु मुखमुत्खाते खङ्गपट्टे वीक्षितु व्यसनमासीत्। उत्सारितवीणा स्त्रीजनविरुद्धा धनुर्ध्वनयः श्रुतावसुखायन्त। पञ्जरकेसरिषु चक्षुररमत। गुरुप्रणामेष्वपि स्तम्भितमिव शिर: कथमपि ननाम। सख्यश्च्ास्याः'
स्तन्यं चीरम्। अपाश्रयः पर्यङ्गः। उन्माथः खेदः। चन्द्रशाला धवलगृहस्योपरि प्रासादिकायामन्तर्धारणीत्युच्यते। गर्भस्थजनचित्तवृत्त्यनुसारेण गर्भिण्या अपि चित्तवृत्तिरभवति। यतो वार्ता श्रयते ततश्चतुर्णामित्युक्तम्। परिसरः पर्यन्तः। आत्ययिकेष्ववश्यकतव्येषु। चन्द्र-मण्डल का प्रतिबिम्ब मानों गर्भ के ऊपर किसी के द्वारा धारण किया गया श्वेत आतपत्र के समान लगता था। जब वह अपने वास-मवन में सोती तो मित्तियों पर बनी हुई चामर ग्राहिणी स्त्रियाँ भी उसके ऊपर चँवर डुलाती जान पड़ती थीं। जब वह सो जाती तब स्वप्नों में चारों दिशाओं के दिग्गज अपनी कमलिनी के खदोने में जल लेका उसका अभिषेक करते। जब वह सोकर उठती तो चन्द्रशालिका में उत्कीर्ण शालभंजिका रूपी स्त्रियाँ भी उसकी मानों जयजयकार करती थीं। जब अपने परिजनों को पुकारती तो 'आज्ञा दो' यह आवाज आकाश से भी आती। वह खेल-खिलवाड़ में मी अपनी आश का भह होना न सह सकती थी। वह चारों समुद्रों के एक में मिले जल से स्नान करने की इच्छा प्रकट करती थी। समुद्रतट के वन के लतागृहों की रेतों में घूमने का मन होता। आवश्यक कार्यों में भी वह केवल विलास के साथ अपनी भौंद़ ही मटकाती रहती थी। पास में मणिदर्पणों के रहने पर भी वह खींची हुई तलवार पर ही अपना मुँह देखने का शौक करती थी। वीणा की आवाज के बदले स्तियों के स्वमाव के विरुद्ध उसे धनुष का टंकार ही सुखद प्रतीत होती। उसकी आँखें पिंजड़े के शेरों पर टिकती थीं। गुरुजनों को प्रणाम करते समय उसका निश्चल सिर किसी-किसी प्रकार झुकता था।
Page 292
चतुर्थ उच्छ्ास: २११
प्रमोदविस्फारितैर्लो चनपुटैरासन्न प्रसव महोत्सवधियेव धवलयन्त्यो भवनं विकचकुमुदकमलकुवलयपलाशवृष्टिमयं रक्षाबलिविधिमिवानवरतं विद- थाना दिक्षु क्षणमपि न सुमुचुः पार्श्वम्। आत्मोचितस्थाननिषण्णाश्च महान्तो विविधौषधिधरा भिषजो भूधरा इव भुवो धृति चक्रुः। पयोनिधीनां हृदयानीव लक्ष्म्या सहागतानि ग्रीवासूत्रग्रन्थिषु प्रशस्तरत्नान्यबध्यन्त। ततश्च प्राप्त ज्येष्ठामूलीये भासि बहुलासु बहुलपत्तद्वादश्यां व्यतीते प्रदोषसमये समारुरुक्षति क्षपायौवने सहसैवान्तःपुरे समुदपादि कोला हैल: स्त्रोजनस्य । निर्गत्य च ससंभ्रमं यशोवत्याः स्वयमेव हृदयनिर्विशेषा धात्र्या: सुता सुपात्रेति नाम्ना राज्ञः पाद्योनिपत्य 'देव! दिष्टया वर्धसे द्वितीयसुतजन्मना' इति व्याहरन्ती पूर्णपात्रं जहार। * अस्मिन्रव च काले राज: परमसंमतः शतशः संवादितातीन्द्रियादेशः, महान्तः प्रभाविताः, उच्छ्रिताश्च। विविधा ओषधैर्धारयन्ति ये ते विविधा ओषज्यो यासु ताः धरा भूमयो येषां ते च। धतिर्घेर्यम्, धारणं च। लक्षम्या सहेति। लक्मीरहि पयोधिसुता। प्रशस्तरतानीति कर्मधारयः, अन्यत्र बहुव्रीहिः। ज्येष्ठामूलीयो मासो ज्येष्ठः। बहुलासु कृत्तिकासु। बहुलपक्ष: कृष्णपक्षः । पूर्ण- पांत्रं यथापरिहतवस्तादि। उक्तं च-'आानन्ददो हि सौहार्दादेत्य वस्त्रादिकं बलात्। वजानतो हरत्येव पूर्णपात्रं तु तत्स्मृतम् ।।' इति। संवादित: प्रत्यक्षीकृतः। अतीन्द्रियादेशो भाविकथनम्। संकलिती गणनाज्ञः। उसकी सखियाँ निकट भविष्य में होने वाले पुत्र-जन्म के महोत्सव के लिए मानों आनद से विस्फारित आँखों द्वारा मवनों को बनाती हुई और खिले कुमुद, कमल, कुवलय, पलाश की वर्षा के रूप में दिशाओं में रक्षावलि चढ़ाती हुई उसे क्षण भर भी अकेली न छोड़ती थीं। अपने-अपने योग्य स्थान पर बैठे हुए पर्वत के समान नाना प्रकार की औषधि लिए हुए बड़े बड़े वैद्य मी उस प्रसव-भूमि को सिर पर लिए रहते थे। बहुमूल्य रल् उसकी गर्दन के सूत्र में गुथे हुए लटक रहे थे, मानों लक्ष्मी के साथ निकल कर आए हुए समुद्र समहृदय हो। तब जेठ महीने के कृत्तिका नक्षत्र में कृष्ण पक्ष की द्वादशी के दिन सन्ध्या के बीतने पर जब रात चढ़ रही थी तभी अन्तःपुर में एकाएक स्त्रियों ने शोरगुल मचाया। रानी यशोमती की अत्यन्त प्रिय घात्री की लड़की सुपात्रा स्वय बड़ी तेजी से निकली और राजा के पैरों पर गिरकर 'देव, दूसरे पुत्र का जन्म हुआ है, आप माग्यवान् हैं' यह कद् कर इनाम के रूप में वस्त्र आदि (पूर्णपात्र) प्राप्त किया। इस समय तारक नाम का पूजा करने वाला ज्योतिषी राजा का परम-प्रिय था,
Page 293
२१२ हर्षचरितम्
दर्शितप्रभाव: संकलिती, ज्योतिषि सर्वासां ग्रहसंहितानां पारदश्वा सकलगणकमध्ये महितो हितश् त्रिक्ालज्ञानभाग्भोजकस्तारको नाम गणकः समुपसृत्य विज्ञापितवान्-'देव! श्रयते मांधाता किलैवंविड व्यतीपातादिसर्वदाषाभिषङ्गरहितेहनि सर्वेषूच्स्थानस्थितेष्वेवं ग्रहेष्वी दृशि लग्ने भेजे जन्म। अर्वाक्ततोऽस्मिन्नन्तराले पुनरेवंविधे योने चक्रवतिजनने नाजनि जगति कश्िदपरः। सप्तानां चक्रवर्तिनामप्रणीश्च कवर्तिचिह्वानां महारत्नानां च भाजनं सप्तानां सागराणां पालयिता सप्तकः न्तूनां सर्वेषां प्रवर्तयिता सप्तसपिसमः सुतोऽयं देवस्य जातः' इति।
पारदश्वा पर्यन्तदर्शी। (भोजको रविमर्चयित्वा, पूजका हि भूयसा गणका भवन्ति। ये मगा इति प्रसिद्धाः) भागवता इत्यन्ये। व्योमिन चन्द्रारकौं राशिषट्के यदैकमार्ग- स्थितौ भवतः स व्यतीपातः। उक्तंच लाटाचार्येण-'गगने हिमकरसूर्यौ युग- पतस्यातां यदैक्मार्गस्थौ। भगणार्घेड्र्कश्र यदा शशी च स भवेद्वयतीपातः ।' इति। अभिषङ्ग: संबन्धः। अर्वाक्पश्ात्। चक्रनिनामिति। 'भरतार्जुनमांधातृभगीरथ- युधिष्ठिराः। सगरो नहुषश्चैव ससैते चक्रवतिनः ॥' 'कूर्मोणो जालहस्तित्वं पद्मादि जालचरणत्व'मित्यादि चक्रवर्तिचिह्वानि। 'मण्यश्वकरिचक्राणि वरा स्त्री परिजा यकः। षडेतानि तु रत्नानि कीर्तितानि मनीषिभिः ॥' परिनायकः सेनापतिः गृहनायको गजाध्यक्षः। सप्ततन्तूनां यज्ञानाम्। सहसपि: सूर्यः।
पहुँचा। विद्या के बल से उसने सैकड़ों बार इन्द्रियातीन विषय को रुबके सामने प्रत्यक्ष कराया था। इस परकार वह अपना प्रभाव दिखा चुका था। वह गणित के अनुसार फलू देखता था। ज्योतिष शास्त्र की सारी ग्रहसंहिताओं का वह पारंगत विद्वान् था। समस्त ज्योतिषियों के बीच में उसकी प्रतिष्ठा थी। स्वय भी वह आदमी अच्छा था और त्रिकालजञ था। उसने महाराज के पास आकर निवेदन किया-'राजन्, सुना जाता है इसी प्रकार सारे व्यतीपात आदि दोषों से रदित दिन में जब सारे ग्रह अपने ऊॅचे स्थान पर विराजमान थे तभी इसी प्रकार के शुभ-लग्न में मान्याता का जन्म हुआ था। इसहे बाद इस बीच चक्रवर्ती के उत्पन्न होने वाले ऐसे योग में अब तक कोई उत्पन्न नहीं हुआ। यह तुम्हारा पुत्र प्रसिद्ध सात चक्रवर्ती राजाओं (सरत, अर्जुन, मान्धाता, युधिष्ठिर, सगर और नहुष) में आगे रहने वाला, शंख, चक्र आदि चक्रवर्ती के चिह्नों और महारतों को प्राप्त करने वाला, सात समुद्रों पर व्ासन करने वाला, समस्त यश् करने वाला एक सप्तसप्ि (सूर्य) के सदृश उत्पन्न हुआ है।
Page 294
चतुर्थ उच्छ्वास: २१३
अत्रान्तरे स्वयमेवानाध्माता अधि तारमधुरं शङ्खा विरेसुः। अताडि
सान्यपि मङ्गलतूर्याणि रेुः। सर्वभुवनाभयघोषणापटह इव दिगन्तरेषु बभ्राम तूर्यप्रतिशब्दः । विधुतकेसरसटाश्च साटोपगृहीतहरित दूर्वापल्लव- कवलप्रशस्तैर्मुखपुटः समहेषन्त हष्टा वाजिनः। सलीलमुत्क्षितर्हस्तपल्न- वैर्नृत्यन्त इव, श्रवणसुभगं जगर्जुर्गजाः। ववौ चाचिराच्चकायुधमुत्सृजन्त्या लक्म्या निःश्चास इव सुरामोदसुरभिर्दिव्यानिल: यज्वनां मन्दिरेषु प्रदक्षिणशिखा कलापकथित कल्याणागमाः प्रजज्वलुरनिन्धना वैतानवह्वयः । भुवस्तलात्तपनीयशृङ्गलाबन्ध बन्धुर कलशोकोशाः समुदगुर्महानिघयः। प्रहतमङ्गलतूर्य प्रतिशब्दनिभेन दिक्षु दिक्पालैरपि प्रमोदादक्रियतेव दिष्ट- वृंद्धिकलकलः । तत्क्षण एव च शुक्कवाससो ब्रह्ममुखाः कृतयुगप्रजापतय इव प्रजावृद्धये समुपतस्थिरे द्विजातयः। साक्षाद्धर्म इव शान्त्युदकफल-
अनाध्माता मुखानिलेनापूरिताः। दुन्दुभिरानकः । तूर्याणि वादित्राणि घोषण- श्रावणा। ग्रीवारोमवल्लयस्त एव सटाः । कवलो ग्रासः। यज्वनां यज्ञयाजिनाम्। विताने यज्ञे भवा वैतानाः। तपनीयं सुवर्णम्। बन्धुरो हृद्यः। कोश आवरणम्। ब्रह्ममुखा वेदवदना अपि।
इसी समय मुह से फूँके न जाने पर मी शख ऊॅची और मधुर आवाज में बज उठे। अभिषेक की दुन्दुमि बिना बजाए ही क्षुभित समुद्र की माँति धीर स्वर में गूज उठी। आाहत न होने पर भी मगलतूर्य गरज उठे। उनका प्रतिशब्द सारे भुवन को अभयदान करने वाला घोषणापटह के समान दिग्धिगन्त में चक्कर मारने लगा। घोड़े प्रसन्न होकर अपनी अयाल झाड़त हुए हपस-हपस कर उठाई हुई हरी दूब के कौर से भरे मुह से हिनहिनाने लगे। लीला के साथ अपनी सूँड़ को उठाकर मानो नाचते हुए हाथी चिग्घाड़ने लगे। थोड़ी ही देर में मानों विष्णु को छोड़ती हुई लक्ष्मी के विरदजन्य निःश्वास के समान मदिरा की मादक गन्ध वाली दिव्य हवा चलने लगी। याशिक लोगों के घर में बिना इन्धन के ही यज्ञ की अग्नियाँ अपना दक्षिणामुख शिखाओं से शुमागम का सन्देश व्यक्त करते हुए धधक उठीं। सोने की सिकड़ियों में बैधे हुए घड़ों की बडी बड़ी निधियाँ भूगर्भ से निकलने लगीं। बजाए जाते हुए मंगलतूर्यो के प्रतिशब्द के रूप में दिशाओं में मानों दिक्पाल आनन्दित होकर माग्यवृद्धि के होने से धूमधाम मचाने लगे। उसी समय श्वेत वस्र धारण किये हुए वैदिक ब्राह्मण उपस्थित होने लगे, मानों प्रजावृद्धि के
Page 295
२१४ हर्षचरितम्
हस्तस्तस्थौ पुरः पुरोधाः ! पुरातन्यः स्थितय इवादृश्यन्तागता बान्धव। वृद्धाः। प्रलम्बश्मश्रुजालजटिलाननानि बहलमलपङ्ककलट्ककालकायानि नश्यतः कलिकालस्य बान्धवकुलानीवाकुलान्यधावन्त मुक्ानि बन्धन वृन्दानि। तत्कालापक्रान्तस्याधर्मस्य शिबिरश्रेणय इवालदयन्त लोक- विलुरिठिता विपणिवीथ्यः । विलसदुन्मुखवामनकबधिरवृन्दवेष्टिता: साक्षा ज्जातमातृदेवता इव बहुबालकव्याकुला ननृतुवृद्धवात्यः । प्रावर्तत चा विगतराजकुलस्थितिरध:कृतप्रतीहाराकृतिरपनीतवेत्निवेत्रो निर्दोषान्त :- पुरप्रवेशः समस्वामिपरिजनो निर्विशेषबालवृद्धः समानशिष्टाशिष्टजनो दुर्शेयमत्तामत्तप्रविभागस्तुल्यकुलयुवतिवेश्यालापविलासः प्रनृत्तसकलकट कलोकः पुत्रजन्मोत्सवो महान्। अपरेद्युरारभ्य सर्वाभ्यो दिग्भ्यः स्त्रीराज्यानीवावर्जितानि, असुरविव राणीवापावृतानि, नारायणावरोधानीव प्रस्खलितानि, अप्सरसामिक
पुरोधा: पुरोहितः। विपणिवीथ्यो वणिक्पथपङ्कयः। जातमातृदेवताः मार्जारा नना ब्रह्मपुत्रपरिवारा सूतिकागृहे स्थाप्यते। अवरोधोऽनतःपुरम्। अपरेद्रित्यादी। इदमिदं बिभ्राणेन परिजनेनानुगम्यमानानि सामन्तान्तःपुरू लिए पधारे हुए सतयुगीन प्रजापात हो। साक्षात् धर्म के समान पुरोददत ब्राह्मण हाथ में शान्तिकर्म के लिए जल और फल लिए खडे हो गए। बड़े बूढ़े रिश्तेदार पुरानी मर्यादाओं के समान पकत्र हुए। दाढ़ी के बढ़ जाने से विकट मुह वाले मैल के बैठ जाने से काले चिकट शरीर वाले बन्दी कारागार से मुक्त कर दिए गए और आकुल होकर इस प्रकार भागने लगे मानों नष्ट होते हुए कलिकाल के माई-बन्धु हों। प्रसन्न हुए लोगों ने मारे खुशी के बनियों की दुकानें लूट ली जो मागते हुए अधर्म की पैठ सी जान पड़ती थीं। राजमइल में ऊपर भूडी किए हुए बौने और वहरों से घिरी हुई साक्षात् जातमातृका संज्ञक देवियों के समान बालकों से अकुलाई जाती हुई बूढ़ी धात्रियाँ नाचने लगीं। राजकुल के नियम शिथिल कर दिए गए, प्रतीदार लोगों ने अपना वेष और डडे उतार कर रख दिए और पब लोग बेरोक-टोक राजा की हवेली में घुसने लगे, मालिक और नौकर में कोई भेद नहीं रहा, बाल और वृद्ध सब एक हो गए, शिष्ट और मशिष्ट का भी अन्तर नहीं के बराबर हो गया, कुलयुवतियों और वेश्याओं की बातचीत में किसी प्रकार का भेद-माव नहीं रहा। शिविर में रहने वाले लोग भी नाचने लगे। इस प्रकार भूम-धाम से पुत्र का जन्मोत्सव मनाया गया। दूसरे दिन सामन्तों की खिरियाँ राजकुल में भाती हुई दिखाई पड़ीं, मानों सब
Page 296
चतुर्य उच्छास:
महीमवतीर्णानि कुलानि, परिजनेन प्रथुकरण्डपरिगृद्दीता: स्नानीयचूर्णा- वकीणकुसुमा: सुमनःस्रज:, स्फुटिकशिलाशकलशुक्ककर्पूरखण्डपूरिताः श्री:, कुङ्कुमाधिवासभाञ्चि भाजनानि च मणिमयानि, सहकारतैलति- न्यत्तनुखदिर के सरजालजटिलानि चन्दनघवलपूग फलफालीदन्तुरदन्तश- फरुकाणि, गुञ्जन्मधुकरकुलपीयमानपारिजातपरिमलानि पाटलानि पाट- लकानि च, सिन्दूरपात्राणि च पिष्ठातकपात्राणि च बाललतालम्बमान- विटकवीटकांश्च ताम्बूलवृक्षकान्बिभ्राणोनानुगम्यमानानि चरणनिकुट्टन- रणितमणिनू पुरमुखरितदिङ्राखानि नृत्यन्ति राजकुलमागच्छन्ति सम-
कलास्यप्रथितपार्थिवानुरागः, कवचिदन्तःस्मिर्ताक्षतिपालापेक्षितक्षीबक्षुद्र
सहस्राण््हृश्यन्तेति संबन्धः ।स्त्रीराज्यानीति बहुलत्वम्। असुरविवराणीवेत्युज्ज्व- लत्वात्। नारायणेत्यादिगौर ववत्वाद्वहुलत्वाच्च। स्नानीयं स्नानहितम्। खदिरकेसर खदिरसारम्। फाली खाता। शफरुकाणि समुद्राः। पारिजातं सुगन्धिद्रव्य चूर्णम्। पिष्टात: पटवासकः इत्यमरसिंहः। स च मङ्गलार्थः। विटकवीटकं पञ्चाशत्ताम्बूल ःक्रियते। शनःशनैरित्यादौ। व्यजुम्भतोत्सवामोद इति संबन्धः। शालीनमद्तष्टता।
दिशाओं से स्त्रियों के राज्य ही खिंचकरचले आ रहे हो, या पाताल के विवर ही खुल गुर हों, या भगवान् कृष्ण के अन्तःपुर ही टपक पड़े हों, या अप्सराएँ जत्थे के जत्थे पृथिवी पर उतर आई हों। उनके पीछे अनेक नौकर-चाकर थे जो चौड़ी चगेलियों में खानीय चूर्णों से छिड़की हुई फूलों की मालाए, तश्तरियों में स्फटिकमणि के टुकड़ों के समान कपूर के खण्ड, कुक्ुम से सुगन्धित अनेक प्रकार के मणिमय पात्र, इाथोदाँत की छोटी मजूशा में चन्दन से धवलित पूगफल और आम्र के तैल से सिक्त खदिर के केसर, सुगन्धित द्रव्यों के चूर्ण से मरी हुई लाल थैलियाँ, सिन्दूर के सिन्होरे, पिष्टातक या पट- वासकचूर्ण से भरे पात्र और लटकते हुए पचास बीड़ों से लढे हुए छोटे-छोटे ताम्बूल के झाड़ लिए हुए थे। वे आकर अपने मणिनूपुरों की आवाज से दिशाओं को मुखरित करती हुई नाचने लगीं। शनैः शनैः उत्सव में कुछ और गमक पैदा हुई। कहीं नृत्य का अभ्यास न होने पर भी बड़े ही शर्माल कुलपुत्र राजा के प्रेम से नाचने लगे। कहीं मतवाली क्ुद्रदासियाँ
Page 297
२१६ हर्षेचरितम्
दासीसमांकृष्यमाणरा जवल्लभः, कचिन्मत्तकटककुट्टनीकण्ठलग्रवृद्धार्यसा मन्तनृत्तनिर्भरहसितनरपतिः, कवचित्क्षितिपाक्षिसंज्ञादिष्टदुष्टदासेरकगीत सूच्यमानसचिवचौर्यरतप्रपश्चः,कचिन्म दोत्कट कुटहारिका परिष्वज्यमान जरत्प्रवरजित जनितजनहासः, क्वचिदन्योन्यनिर्भरस्पर्धोद्ुरविटकचेटकार
पुरपालभावितभुजिष्य:, सपर्वत इव कुसुमराशिभि:, सधारागृह इव सीधुप्रपाभि:, सनन्दनवन इव पारिजातकामोदैः, सनीहार इव कर्पूर- रेशुभि:, साट्टहास इव पटहरवैः, सामृतमथन इव महाकलकलैः, सावतीइव रासकमण्डलैः, सरोमाञ्ज इव भूषणमिकिरणैः, सपट्टबन्ध इव चन्दन ललाटिकाभि:, सप्रसव इव प्रतिशब्दकः, सप्ररोह इव प्रसाददानैरुत्स वामोद:।
दास्या अपत्यं दासेरकः। 'तुद्राभ्यो वा' इत्यारक' सचिवोमन्त्री। रतं सुरतम्। कुटहा- रिका कुम्भदासी। गायकनर्तकभुजिष्याजनरचितः समूहश्चेटकः। अवाच्यवचनानि गाल्यः। भाविताः कथं नृत्यन्तीत्यवलोकिताः । भुजिष्या दास्यः। रासकमण्डले- स्त्यस्त्रभ्रान्तनृत्तवृन्दैः। ललाटेऽलंकारो ललाटिका। 'कर्णललाटात्कनलंकारे* अरोहोडङुरः।
मद हँसी के साथ राजा का इशारा पाकर सम्राट के पिय-पात्रों को अपनी और खींच लती थीं। कहीं मतवाली बूढ़ी छिनाल स्त्रियाँ बूढ़े आयं सामन्तों के गले में हाथ डाल देतीं, इस दृश्य को देख महाराज भी इँस पड़ते। कहीं पाजी छोकरे राजा की ओख का इशारा पाकर सचिवों के गुप्त प्रेम की पोल खोलने लगे। कहीं मस्तानी पनिहारि- बूढ़े सन्यासियों से लिपट कर लोगों को हँसाने लगीं। कहीं एक दूसरे से चखाचखी करने में चालाक बदतमीज नौकर गाली-गलौज करते हुए भिड़ गए। कहीं नृत्य में अनभिज्व रनिवास की महिलाओं द्वारा जबर्दस्ती खीचकर नचाए गए अन्तःपुर के प्रतिहारी दासियों के साथ नृत्य में सम्मिलित हो गए। पर्वत के समान जगह-जगह फूलों की ढेरें थीं। धारागृददों की भाँति मदिरा के पनसाले बन गए। पारिजात की सुगन्धि नन्दनवन के समान भरने लगी। ओस जैसी कपूर की धूल भर गई। अट्टहास के समान पटइ आवाज करने लगे। अमृत मथन के समान लोग शोरगुल करने लगे। भॅवरियों के समान रासमडलियाँ बन गई। गहनों की मणियों की किरणें रोमाव्र के सदृश मालूम पड़ीं। माथे पर ववदन के खौर कपड़े की बँधी पट्टी जैसे लगने लगे। बच्चों की केहाँ-केहाँ के समान प्रतिध्वनि होने लगी। प्रसन्नता से दिए जाने वाले दान अंकुर की भाँति लगातार बढ़ने लगे।
Page 298
चतुर्थ, उच्छ्ास: २१७
स्कन्धावलम्बमानके सरमाला: काम्बोजवाजिन इवास्कन्दन्त:, तरल- तारका हरिणा इवोड्डीयमाना:, सुगरसुता इव खनित्रैनिर्दयैश्चरणाभिधात- रवारयन्तो भुवम्, अनेकसहस्त्रसंख्याश्चिकोडुयुवानः। कथमपि तालावचर- चारणचरणक्षोभं चक्षमे क्षमा। क्षितिपालकुमारंकाणां च खेलतामन्यो- न्यास्फालैराभर गेषु मुक्ताफलानि फेलुः। सिन्दूररेखुना पुनरुत्पन्नहिरएय. गर्भगर्भशोणितशोणाशमिव ब्रह्माण्डकपालमभवत। पटवासपांसुपटलेन प्रकटितमन्दाकिनीसैकतसहस्त्रमिव शुशुभे नभस्तलम्। विप्रकीर्यमाण- पिष्टातकपरागपिञ्जरितातपा भुवनक्षोभविशीर्णपितामहकमलकिञ्जल्कर- जोराजिरस्जिता इव रेजुदिवसाः । संघट्टृविघटितहारपतितमुक्ताफलपटलेषु चस्खाल लोक:। स्थानस्थानेषु च मन्दमन्दमास्फाल्यमानालिङ्गकेन शि्जानमञ्जु-
केसराणि बकुलानि, ग्रीवारोमवल्ल्यश्च। काम्बोजा बाह्िकदेशजाः। आस्क- न्दन्त आक्रमन्तः। तालैरवचरन्ति तालावचराः। तालावचरणयुक्तं त्रमणम्। स्फुटितालिकाशतर्युकं चारणजनस्य कैश्चिन्द्रमणम्। तत्कांस्यतालिकयाराडाशिष्टा- पञ्ज कुलमारिवका: दक्षिणापथे तालावा इति प्रसिद्धाः। खेलतां क्रीडताम्। फेलु. र्बिभिदुः। शोणाशं लोहितदिक्कम्। स्थानस्थानेप्त्रित्यादौ। एवं त्रिधेना तोद्येनानुगम्यमाना: पण्यविलासिन्य: प्रानृत्य
हजारों नवयुवक कम्बोज देश के घोडों की तरह मौलसिरी की माला कंधे पर लटकाए कुदक्का मारने लगे और खन्ती से पृथ्वी को खन देने वाले सगर के पुत्रों के समान अपने निर्दय चरण के प्रहारों द्वारा पृथिवो को मानों विदीर्ण कर रहे थे। ताल के साथ नृत्य करते हुए चरण के प्रदारों को पृथिवी किस प्रकार सहन कर पाती थी। खेलते हुए राज- कुमारों के परस्पर धक्कामुक्को करने से आभूषणों के मोती टूट कर बिखर गए। सिन्दूर की धूल इस प्रकार दिशाओं में फैल गई मानों ब्रह्माण्ड का कपाल फिर से हिरण्यगर्भ के नर्म से उत्पन्न हो रहा है और उस गर्म के खून से लदफद है। पटवास की धूल से आकाश मन्दाकिनी की हजारों रेतों को प्रकट करता हुआ शोभित हो रहा था। दिन के आतप पिष्टातक के पीले पराग के उड़ने से पिज्जरित हो गए, मानों सारे भुवन को आनन्दसे कम्पित करने वाले ब्रह्माजी के कमल की धूल से रज्जित हो। टक्कर लगने से टूटे हुए हार के बिखरे मुक्ताफलों पर पैर पड़ते ही लोग फिसल कर गिरने लगे। जगह-जगह पर वेश्यायें नृत्य करने लगीं। आलिङ्गयक नाम का एक विशेष प्रकार
Page 299
२१८ हर्षचरितम्
वेखुना झणमणायमानमल्लरीकेण ताड्यमानतन्त्रीपटहिकेन वाद्यमाना- नुत्तालालानुवीयोन कलकांस्यकोशीक्कणितकाहलेन समकालदीयमानानु. त्तालतालिके नातोद्यवाद्येनानुगम्यमाना:, पदे पढे णितभूषणरवैरपि सहदयैरिवानुवर्तमानताललयाः, कोकिला इव मदकलकाकलीकोमला लापिन्यो विटानां कर्णामृतान्यश्ष्ीलरासकपदानि गायन्त्य:, समुण्ड मालिकाः, सकर्णपल्लवाः, सचन्दनतिलका समुच्छ्रिताभिर्वलयावलीवा चालाभिर्बाहुलतिकाभिः सवितारमिवालिङ्गयन्त्यः, कुङ्गुमप्रमृष्टिरुचिर- काया: काश्मीरकिशोर्य इव वल्गन्त्य:, नितम्बबिम्बलम्बिविकटकुरण्टकशे- खराः प्रदीप्ता इव रागामिना, सिन्दूरच्छटाच्छुरितमुखमुद्रा: शासनपट्टपङ्कय न्निति संबन्धः । आलिङ्गयको सुरजभेदः । तन्त्री। पटहिका पटहभेद:। न उत्ताला' अनुत्ताला अनुद्टशब्दाः। कांस्यकोशी शय्या। काहलेन व्यासेन। काहलं कांस्य- द्वयाभिघातः। आतोधमिति। उक्तं च-'ततं वीणादिकं वाद्यमानद्वं मुरजादिकम्। 1 वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं घनम्। चतुर्विधमिदं वाद्यं वादित्रातोद्यनाम- कम् ॥' इति। लयशब्देन ताल एव माननिधानं यतीनामतच्छेदेन विधिं निवतं- यमानो द्रुतमध्यचिलम्बिताख्यमानवर्तनविधौ। स एव तालस्तु यत्यवच्छेदमलङ्ग्य- मान: स्यात्। व्यपदेशो लय लति ख्यात इति। मदेन कलो हृष्टः। काकली कला सूचत्ममधुरगीतध्वनिः। अक्लीलानि ग्राम्यागि। कुङ्कमेव परिमृष्टिः परिमार्जनमुद्द- तनादि। अन्यत्र,-कुङ्कुमप्रमृष्टिः कुङ्गमस्थलीषु लोठनात्। कुरण्टका भ्लातकानि। तेषां रक्तत्वमाह-प्रदीप्ता इति। मुखमुद्रा वऋ्रटङ्कः। शासनपट्टानां मुखेडग्रे या का मृदन धीरे धीरे बजाया जा रहा था। वंशी भी सुरीली तान में बज रह्दी थी झाझ मी झड़झडा रही थी। तन्त्री पटदिका नामक एक ताशेनुमा छोटा बाजा डनटनाया जा रहा था। नीचे की सुम्जी वाली अलाबुकी वीणा बजाई जा रही थी। कास्यकोशी काहल नाम का वाघ मी बज रहा था। एक ही समय में ताल के अनुसार तालिया भी बजाई जा रही थीं और इन सबके सम्मिलित नौबत बजती हुई उनके पीछे चल रही थी। डग-डग पर उनके गहने बज उठते थे। मानों सहृदय लोग उनके पीछे ताल और लय का अनुसरण करते चल रहे हो। कोयल के समान वे काकलो के अव्यक्त मधुर स्वर में अलापती थीं। सुनने में विटों को प्रिय लगने वाले गाली मरे गीत गा रही थीं। सिर पर पुष्पमाला, कानों में पछव और माथे पर चन्दन-तिलक लगाये थीं। वलयों को खनकाती हुई अपनी ुजलताओं को इस प्रकार उठाती मानों सूर्य का आलिङ्गन कर रही हों। कुककुम से, मसले हुए अपने अङ्गों से काशमोर की नवेलियों के समान मचल रहीथीं। उनके नितम्द पर कुरंटक पुष्प की मालायें लटक रही थीं। मानो राग की अग्नि से जल उठी हों। सिन्दूर
Page 300
चतुर्थ उच्छ्ास: २१६
इवाप्रतिहतशासनस्य कंदर्पस्य, सुष्टिप्रकीर्यमाणकर्पूरपटवासपांसुला मनो- रथसंचरणरथ्या इव यौवनस्य, उद्दामकुसुमदामताडिततरुणजनाः प्रतीहा- येइव तरुणमहोत्सवस्य, प्रचलत्पत्रकुए्डला लसन्त्यो लता इव मदन- चन्दनद्रुमस्य, ललितपद्हंसकरवमुखराः समुख्संन्त्यो वीचय इव शृङ्गार- रससागरस्य, वाच्यावात्त्यविवेकशून्या बालक्रीडा इव सौभाग्यस्य, घनपटहरवोत्कण्टकितगात्रयष्टयः केतक्य इव कुसुमधूलिमुद्विरन्त्य कमलिन्य इव दिबसमुत्फुल्लाननाः, कुमुदिन्य इव रात्रावनुपजातनिद्राः, आविष्टा इव नरेन्द्रवृन्दपरिवृताः, प्रीतय इव हृद्यमपहरन्त्यः, गीतय इव रागसुद्दोपयन्त्य:, पुष्टय इवानन्दसुत्पाद्यन्त्यः, मदमपि मदयन्त्य इव, रागमपि रञ्जयन्त्य इव, आनन्दमपि आनन्द्यन्त्य इव, नृत्यमपि नर्त-
मुदा दीयन्ते ता अपि ससिन्दूराः। मनोरथेत्यादि। रथाश्च रथ्यासु संचरन्ति। ता अपि तद्शात्पांसुला भवन्ति। उद्दामेति। प्रतीहार्यश्। ता अप्येवंविधा भवन्ति। प्रचलन्ति नृत्तवशाह्ोलायमानानि पत्राणि विशेषकानि तथा कुण्डलानि यासाम, अन्यन्न,-पत्राणि पन्नवाः। कुण्डलानि समूहाः। ललितेषु पदेषु हंसका नूपुराः। पादाङ्गदं तुलाकोटिर्मओीरो नूपुरोऽस्त्रियाम्। हंसकः पादकटकः' इति। यद्ा,- ललितानि पदानि यासां ताश्च ता हंसकरवमुखराश्च। ता ललितपदाश्र ते हंसा एंघ हंसकाश्रेति वा। बालक्रीडाश्र विवेकशून्याः। घनो निरन्तरः, मेघश्र। केत क्योऽपि सकेतकरजस्काः। निद्रा स्वापः, संकोचश्च। आविष्टा भूतादिगृहीताः। नरेन्द्रो राजा, मन्त्री च। रागोऽभिष्ङ्ग:, हिङ्गुलकादिश्च। मदमपि मद्यन्त्य इवे-
से उनके मुह की मुद्रा दमक रही थी, मानो अमोध शासन वाले कामदेव के शासनपट्ट पर लगी हुई सिन्दूर की मुद्रा हो। साड़ियों पर कपूर की धूल की मूठ छिडकने से वे इस प्रकार धूल-धूल हो रही थी मानों स्वेच्छा से विहार करने के लिये यौवन का गलियां हों। बड़ी बड़ी फूल मालाओं से नवयुवकों पर प्रद्वार करर ही थी मानों युवकों के सहोत्सव की रक्षा करने के लिए नियुक्त प्रतीहारियां हों। उनके पह्लवों के साथ कुण्डल हिलते हुए इस प्रकार शोमित हो रहे थे मानों वे मदनरूपी चन्दनवृक्ष की लताए हों। अच्छी और बुरी बात का विवेक बिलकुल नहीं कर रही थीं, मानों सौभाग्य की बाल -- कीड़ाएं हों। पटह की गम्भीर आवाज से उनके शरीर में रोमान्र भर आते थे मानों पराग भरती हुई केतकी के फूल हों। दिन में खिलो हुई कमलिनियों के समान और रात में विकसित कुमुदिनियों के समान लग रही थीं। भूतों से आविष्ट की माति नरेन्द्रों अर्थात ओझैतों (अथवा राजाओं) से घिरी थीं। प्रीति की तरह हृदय को हर ले रही थीं। गीति
Page 301
२२० हर्षचरितम्
यमाना इव, उत्सवमप्युत्सवयन्त्य इव, कटाक्षेक्षितेषु पिबन्त्य इवापाङ् शुक्तिभि:, तर्जनेषु संयमयन्त्य इव नखूमयूखपाशैः, कोपाभिनयेषु ताह यन्त्य इव भ्रूलताविभागै:, प्रणयसंभाषणोषु वर्षन्त्य इव सर्वरसान्, चतुर- -- चड्कमरोषु विकिरन्त्य इव विकारान्, पसयविलासिन्यः प्रानृत्यन्। अन्यत्र वेत्रिवेत्रवित्रासितजनदत्तान्तरालाः, ध्रियमाणधवलात पत्रचना वनदेवता इव कल्पतरुतलविचारिएयः, काश्ित्स्कन्धोभयपालीलम्बमान- लम्बोत्तरीयलग्रहस्ता लीलादोलाधिरूढा इव प्रेङ्गन्त्य:, काश्ित्कनककेयूर कोटिविपाट्यमानपट्टांशुकोत्तरङ्गास्तरङ्गिण्य इव तरचक्रवाकसीमन्त्यमान स्त्रोतस:, काश्चिदुद्धयमानधवलचामरसटालमनत्रिकएट कवलित विकट कटा क्षा:, सरस्य इव हंसाकृष्यमाणनीलोत्पलवनाः, काश्चिचचलच्वरणच्युतालकः
त्यादि। मदेन हि सर्वो मत्तो भवति, मदस्तु ता आश्रित्य मत्तः। एवसुत्तरत्र। अन्यत्रेत्यादौ । राजमहिष्यो विलेसुरिति संबन्धः। वियमाणधवलातपत्रवना इत्यादौ वाक्यार्थोपमा विचार्या। पाली पङ्गि:। कनककेयूरेणेति। कनकग्रहणेन चक्र. चाकसादृश्यमाह। तरङ्ग उत्तरीयम्। सीमन्त्यमानानि द्विधाक्रियमाणानि। त्रिक
की तरह राग (स्वरलय, या स्नेह) को उद्दीप्त कर रही थीं। आनन्द उत्पन्न करने में स्फूति के समान थीं। मानो मद को भी मतवाला बना रही थीं, राग को मी रंजित कर रहो थीं, आनन्द को भी आनन्दित कर रही थीं, नृत्य को भी नचा रही थीं, उत्सव को मी उत्सव में लीन कर रही थीं। इस प्रकार कटाक्षों से देखती मानों अपाङ् की सोपों -से पान कर रही थीं। जब कोप का अभिनय करती तो लगता कि अपनी मौहें चला- चलाकर ताडन करती हैं। प्रणय की वातचीत में तो मानो सारे रसो को उड़ेल कर रख देतीं। नृत्य की चकरदार मुद्राओं में मानों कामजनित विकारों को छींट रही थीं। दूसगे ओर राजमहिषिर्या भी नृत्य में कूद पड़ीं। दर्शनार्थी लोगों को द्वारपालों ने डण्डे से बाहर रोक रखा। तब इन्हें नाचने का अवकाश मिल गया। सिर पर लगे हुए धवल छत्र के साथ नाच रह्दी थीं, मानों कल्पवृक्षों के नीचे विचरण करने वाली वनदेवता हों। कुछ के दोनों तग्फ कन्धों से उत्तरीय के लम्बे छोर लटक रहे थे मानों हिंडोले परे बैठकर झूल रही हों। कुछ के अशुक केयूर के नुकीले अग्रभाग में लगकर चर-से फट जाते और फहराने लगते थे, मानों नदियों के समान थीं जिनकी लहरे चक्रवाक पक्षी के तरने से दो भागों में विभक्त हो जाती हैं। कानों के त्रिकंटक में डोलते हुए चंवर के बालों के फंस जाने से कुछ अपने कटाक्ष सिमट ले रही थीं, यह दृश्य ऐसा लगता मानो इंस तालाब के नीले कमलों को खींच रहे हों। कुछ अपने चज्चल पैर में लगे हुए आलते से,
Page 302
चतुर्थ उच्छांसः २२१
कारुणस्वेदशीकरसिच्यमानभवनहंसा, संध्यारागरज्यमानेन्दुबिम्बा इक कौमुदीरजन्यः, काश्चित्कएठनिह्ति काञ्च्नकाञ्जीगुणाञ्िितकञ्ुक्तिविकारा- कुश्व्तभ्रुतः, कामवागुरा इ प्रसारितबाहूपाशा, राजमहिष्यः प्रारब्ध नृत्ता विलेसु:। सर्वतश्च नृत्यतः स्त्रेणस्य गलद्गि: पादालक्तकररुणिता रागमयीव शुशोण क्षोणी। समुल्लसद्गिः स्तनमण्डलेमेङ्गलकलशमय इव बभूत महोत्सवः । भुजलतावित्षेपै मृणालवलयमय इव रराज जीवलोकः । समु- लर्सा्धिर्िलासस्मितैस्तडिन्मय इवाक्रियत काल:। चञ्च्लानां चक्षुषाम- शुभि: कृष्णसारमया इवासन्वासराः। समुल्लसद्गिः शिराषकुसुमस्तबक- कर्णपूरैः शुकपिच्छमय इव हरितच्छायोऽभूदातपः। विस्त्रसमानैधम्मि-
पटक: कर्णाभरणभेदः। 'त्रिकण्टकस्तु त्यसत्र: स्यान्निमी रत्नेश्च भूषणम्'। कौमुदी कार्तिकज्योत्सा। तद्युक्ता रजन्यो रात्रयः । आकुश्चित आकृष्टः। विलेसुश्चिकीडुः। स्त्रीणां समूहः स्त्रैणं तस्य। शुशोण शोणाभूत्। कालो होरादिलक्षण:, कालश्र कृष्णः। कथं तडिन्मयो रक्तवर्ण इति विरोधच्छाया। धम्मिल्लाः सयताः केशाः।
हज़ो देह से टपकते हुए पसीने की बूँदों को लाल कर रहा था, भवन के हसो को रॅग रहा थीं मानों सन्ध्या की लाली से नहाये हुए चन्द्र से युक्त कार्तिक की चांदनी भरी रातें हौ। कुछ अपनी सोने की करधनी को बूढ़े कंचुकियों के गले में डालकर उनके विकृत मावों को भौहें नचा नचाकर निहार रद्दी थीं। इस प्रकार कामदेव की युवक लोगों को बांधने वाली डोरी के समान अपने भुजपाशों को फैलकर उन्होंने नाचना शुरू किया। चारों और नाचती हुई स्त्रियों के पैर के आलते से पृथिवी रागमयीकी भाति लाल हो गयी। उनके उमरते हुए स्तनमण्डलों से महोत्सव में केवल मङ्गलकलश ही दिखाई पड़ते थे। सारा ससार उनकी भुजलताओं के विक्षेप से मानों मृणालों से भरा प्रतीत होने लगा। वह उनकी कौंधती हुई मुस्कानों से समय मानों बिजलियों से भर गया। चचल आंखों की रश्मियों से मानों दिन मृगों से भरे प्रतीत होने लगे। शिरीष पुष्प के गुच्छों के कनफूल इतने समुल्लसित हो गए कि आतप की छाया ही प्रतीप हो गई और ऐसा लगा कि सुग्गे के हरे-हरे पख बिछ गए। बधे हुए केशपाश में खोंसे गर तमालपल्लव इस प्रकार खुलकर चूने लगे मानों आकाश में काजल मरने लगा। ऊपर उत्क्षिप्त हाथों से सृष्टि कमलिनियों से भरी जैसी शोभित होने लगी। माणिक्य के बने इन्द्रायुधों की किरणों से सूर्य की रश्मियां चाषपक्षी के पख के समान शोमित हुई। गद्दनों की झनझनाहट की प्रतिध्वनि
Page 303
२२२ हर्षचरितम्
कमलिनीमय्य इव बभासिरे सृष्यः। माणिक्येन्द्रायुधानामर्चिषा चाषफ त्रमया इव चकाशिरे रविमरीचयः। 'णतामाभरणगणानां प्रतिशब्दै' किद्गिणीमय्य इव शिशिक्षिरे दिशः । जरत्योऽप्युन्मादिन्य इव रमय रेगुः। वर्षीयांसोऽपि ग्रहगृहीता इव नापत्रेपिरे। विद्वांसोऽपि मत्ता इवात्मानं विसस्मरुः। निनर्तिषया मुनीनामपि मनांसि विपुस्फुलुः। सर्वस्वंच ददौ नरपतिः। दिशि दिशि कुबेरकोषा इवालुप्यन्त लोकेन द्रविणराशयः । एवं च वृत्ते तस्मिन्महोत्सवे, शनः शनः पुनरप्यतिक्रामति काले, देवे चोत्तमाङ्गनिहितरक्षासषपे, समुन्मिषत्प्रतापाभिस्फुलिङ्ग इव गोरों- चनापिक्जरितवपुषि, समभिव्यव्यमानसहजक्षात्रतेजसीव हाटकबद्धविक
जल्पितेन सत्यस्य शनैःशनैरोंकारमिव कुर्वारो, मुग्धस्मितैः कुसुमैरिव मधुकरकलानि बन्धुहृदयान्याकर्षति, जननीपयोधरकलशपयःसीकरसे कादिव जायमानर्विलासहसिताक्रैदेशनकर लंकियमाणमुखकसल के चारित्र वभासिरेऽशोभन्त। माणिक्यमुत्कृष्टं रत्नम्। किष्टिण्य: सूच्जघण्टाः। शिशिख्िरे सशब्दा अभवन्। रेणुः स्तनितवत्यः। वर्षीधांसो वृद्धतराः। अपन्रेपिरे लज्जामभ जन्त। विपुस्फुलुश्रेरुः। एवं चेत्यादी। देवी यशोमती राज्यश्रियमधत्तेति संबन्धः। हाटकं सुवर्णम। इस प्रकार उठी मानों दिशाओं में किंकिणियां बजने लगीं। बूढ़ी स्त्रियां भी युवतियों के समान ठमकने लगीं। बड़े-बूढ़े भी इस प्रकार निर्लज्ज हो गए मानों उनपर कोई अद् सवार हो। पढ़े-लिखे भी लोग मतवाले होकर अपने आपको भूल बैठे। नाचने की इच्छा से मुनियों के मन में भी खलबली मचने लगी। राजा ने अपना सब कुछ लुटा दिया। कुबेर के खजानों की मांति धनराशियों को लोगों ने लूट लिया। इस प्रकार वह महोत्सव समाप्त हुआ। धीरे धीरे फिर समय बीतने लगा। हर्ष भी बढ़ने लगा। उसके मस्तक पर रक्षा के लिये सरसों रखी जाती थी। गोरोचना की। उबटन से उसकी देह पीली हो गयी थी, मानों फूटकर निकली हुई प्रतापानि के कण छा गए हों। उसकी गीवा में बाघ के नखों की पंक्ति सोने में जड़वाकर पहना दी गयी थी, मानों उसका स्वाभाविक क्षत्रिय तेज अभिव्यक्त हो रहा था। सत्ययुग का धीरे धीरे आरम्भ करता हुआ सा ओंकार के समान पहले पहल वह तुतलाती आवाज में बोलने लगा, मानों उसके हृदय में पनपते हुए दर्प का अंकुर हो। फूल जैसे मौरों को अपनी ओर खींच लेते
Page 304
चतुर्थ उच्छास: २२३
इवान्तःपुरस्रोकदम्बकेन पाल्यमाने, मन्त्र इव सचिवमण्डलेन रच््य- माणे, वृत्त इव कुलपुत्रकलोकेनामुच्यमाने, यशसीवात्मवंशेन संवर्ध्य- ाने, मृगपतिपोत इव रक्षिपुरुषशस्त्रपञ्जरमध्यगुते, धात्रीकराङ्गुलिलग्ने पक्चषाणि पदानि प्रयच्छति हर्षे, षष्ठं वर्षमवतरति च राज्यवर्धने देवी यशोमती गर्भेणाधत्त नारायणमूर्तिरिव वसुधां देवीं राज्यश्रियम्। पूर्णेषु च प्रसवदिवसेषु दीर्घरक्तनालनेत्रा मुत्पलिनीमित्र सरसी, हंस- मधुरस्वरां शरदमिव प्राघृट्, कुसुमसुकुमारावयवां वनराजिभिव मधुश्री:, महाकनकावदातां वसुधारामिव द्यौः, प्रभावर्षिणी रत्नजातिमिव वेला, सकलजननयनानन्दकारिणीं चन्द्रलेखाभिव प्रतिपत्, सहस्रनेत्रदर्शन- योग्यां जयन्तीमिव शची, सर्वभूमृदभ्यर्थितां गौरीमिव मेना प्रसूतवती ॥ओंकारम्। ओमिति यावत्। पयोधरौ स्तनौ, पयोधराश्च मेघाः। पयः क्षीरम्, जलं छ । पञ्च वा षड् वा पञ्चषाणि। पूर्णेष्वित्यादौ। देवी दुहितरं प्रसूतवतीति संबन्धः। रक्नाले रक्ते एव नेत्रे यस्याः, रक्तानि नालानि नेत्राणि मूलानि च यस्या:। हंसवततेश्र मधुरः। अवयवा अङ्गानि, विभागाश्च। माधवो वसन्तः। महाकनकं तिलसुवर्णम्। वसुधारा धन- पृष्टिः। इयं च महाभ्युदयसूचनाय दिवा पतति। वेला जलविकृतिः। इन्द्रोऽपि सहस्रनेत्रः । जयन्तः शक्रपुत्रः । भूमृतो राजानः, पर्वताश्च। मेना हिमवन्महिला।
हैं वैसे ही वह अपनी मुसकान से बन्धुओं के मन हर लेता था। माता के स्तनकलश की दूधधार से सींचने से उत्पन्न विलासपूर्ण हँसी के अंकुर के समान उसके दात मुखकमल को अलंकृत कर रहे थे। अन्तःपुर की स्त्रियां चारितर् की भांति उसका पालन करती थीं। संचिव लोग यन्त्र की भांति उसकी रक्षा में तत्पर रहते थे। कुलीन राजपुत्र मदाचार की भाति उसे कभी नहीं छोड़ते थे। यश की माति वह अपने वंश के साथ बढ़ने लगा। शेर के बच्चे की भांति उसके चारों ओर शस्त्र लिये हुये रक्षि पुरुष तैनात रहने लगे। जब वह धाय की उंगली पकड़कर पांच छः कदम चलने लगा और जब राज्यवर्धन ने भी छठे वर्ष में पदार्पण किया तब देवी यशोमती ने राज्यश्री को गर्भ में उस प्रकार धारण किया जैसे नारायण की मूर्ति पृथिवी को धारण करती है। जब प्रसव के दिन पूरे हो गए तब रानी ने पुत्रो को पैदा किया। सरसी से उत्पन्न कमलिनी की भाँति उसके बड़े और लाल नेत्र थे। प्रावृट से उत्पन्न शरद् की भाँति इंसों जैसा उसका स्वर था। वसन्त की शी से उत्पन्न वनराजि की मॉति उसके अंग फूल की भाँति कोमक थे। आकाश से होने वाली सवर्णवृष्टि के समान वह सोने जैसे अवदात
Page 305
२२४ हरषचरितम्
दुहितरम्। यया द्वयो: सुतयोरुपरि स्तनयोरिवैकावलीलतया नितराम राजत जननी। अस्मिन्नेव तु काले देव्या यशोमत्या भ्राता सुनमष्टवर्षदेशीयमु द्भूयमानकुटिलकाकपक्षकशिखएडं खण्डपरशुहुंकाराप्निधूमलेखानुबद्ध मूर्धानं मकरध्वजमिव पुनर्जातम्, एकेनेन्द्रनीलकुएडलांशुश्यामलितेन शरीरार्घेनेतरेण च त्रिकएटकमुक्ताफलालोक्धवलितेन संपृक्तावतारमिव हरिहरयोर्दर्शयन्तम्, पीनप्रकोष्ठप्रतिष्ठितपुष्पलोहवलयं परशुराममिव क्षत्रक्षपणक्षीणपरशुपाशचिह्नितं बालताङ्गतम्, कएठसूत्रग्रथितभङ्गुरप्रवा- लाङ्गुरं हिरएयकशिपुमिवोर काठिन्यखण्डितनरसिंहनखरखण्डम्, गृही- ययेत्यादौ। यया दुहित्रा। दवयो: सुतयोरुपरि जातया यशोमती नितरामराज तेति संबन्ध:। अस्मिा त्यादौ। देव्या यशोमत्या भ्राता स्वतनयं भण्डिनामानं कुमारयोरनु- चरमर्पितवानिति संबन्धः। काकपत्तकश्चूडा एव शिखण्डः पिच्छम्। पुष्पलोहं मणिभेद:। मृताननिहोत्रं रथचक्रमिति केचित्। रणहतवीरकायशाजनवशात्परशोः
वर्ण की थी। जैसे समुद्र की वेला रतों को छिटका देती है वसे ही वह अपनी कान्ति फैला रही थी। प्रतिपदा से उत्पन्न चन्द्रलंखा की भाँति वह सबके नयन आनन्दित करती थी। इन्द्राणी से उत्पन्न जयन्ती की माँति वह सहस्र नेत्रों (अथवा सदस्र नेत्र इन्द्र) द्वारा देखने योग्य थीं। मेना से उत्पन्न पावती की माँति समस्त भूमृत (राजा या पर्वत) उसका लाड़-प्यार करते थे। जैसे दोनों स्तनों के ऊपर पकावली लता सुशोभित होती है उसी प्रकार रानी यशोमती दोनों पुत्रों के बाद उस पुत्री से अत्यन्त सुशोभित हुईk इसी समय यशोमती के भाई ने आठ वर्ष की उम्र वाले भण्डि नामक अपने पुत्र को राज्यवर्धन और हर्ष के संगी-साथी के रूप में रहने के लिए भेजा। उसकी शिखा मोर- पंख की माँति लहरा रही थी, मानों शिवजी की क्रोधाग्नि की धूमलेखा को सिर से लिए हुए कामदेव फिर उत्पन्न हो गया हो। उसके शरीर का एक अर्धमाग इन्द्रनीलमणि के कुंडल की किरणों से श्याम वर्ण का हो रहा था और दूसरा भाग त्रिकंटक में पिरोई डुक मोती की आमा से सफेद हो गया था, मानों विष्णु और शिव के सम्मिलित अवतार का दृश्य उपस्थित कर रहा हो। उसकी मोटी कलाई में पुखराज का कड़ा पड़ा था, मानों क्षत्रियों का विनाश करने में घिसे हुए परशु से चिह्नित भगवान् परशुराम ही बालक रूप में उत्पन्न हों। गले में सूत्र में बँधा हुआ मूंगे का टेढ़ा टुकड़। सिंदनख की तरह लग रहा था मानों हिरण्यकशिपु जिसकी कड़ी छाती पर मगवान् नृसिंह के नख का खण्ड टूट कर
Page 306
चतुर्थ उच्छास: २२५
तजन्मान्तरम् शैशवेऽपि सावष्टम्मं बीजमिव वीर्यद्रुमस्य भण्डिनामानम- नुचरं कुमारयोरपिंतवान्। अवनिपतेस्तु तस्योपरि पुत्रयोस्तृतीयस्य नेत्रयोरिवेश्वरस्य तुल्यं दर्शनमासीत्। राजपुत्रावपि सकलजावलोकहृदयानन्ददायिनी तेन प्रकृ- तिदक्षिणोन मधुमाधवातिव मलयमारुतेनोपेतौ नितरां रेजतुः । क्रमेण चापरेशोव आरात्रा प्रज्ञानन्देन सह वर्धमानौ यौवनमवतेरतुः। स्थिरोरु- स्तम्भौ च पृथुप्रकोष्ठौ दीर्घभुजागलौ विकटोर: कवाटौ प्रांशुसालाभिरामौ महानगरसंनिवेशाविव सर्वलोकाव्यक्षमौ बभूवतुः। अथ चन्द्रसूर्याविव स्फुरज्ज्योतसायशःप्रतापाक्रान्तभुवनावभिरामदु- प्राज्ञावशेषता। भङ्गुरः कुटिलः। बीजमिवेति। शैशवाह्ीजावस्थोतप्रेप्षते, न तु दुमावस्था। अवनीत्यादौ। अवनिपतेस्तु तस्योपरि पुत्रयोस्तुल्यं दर्शनमालोकनमिति संबन्ध:। अन्यत्र,-दर्शनं दृष्टिः। तृतीयस्येति च। ईश्वरस्येति साधारणम्। सकले- स्यादि साधारणम्। दत्तिणोऽनुकूल:, दात्तिणात्यश्च। मधुमाधवी चैत्रवैशाखौ। ऊरु- स्तम्भाविव उरवः महान्तश्च स्तम्भाः । 'प्रकोष्ठमन्तरं विद्यादरत्नमणिबन्धयोः'। सानविशेषो वा। कवाटो द्वारपट्टः। सालो वृक्षभेद, प्रकारश्। सर्वलोकेत्याि साधारणम्। ह अथेत्यादौ। तौ सर्वस्यामेव पृथिव्यां प्रकाशतां जग्मतुरिति संबन्धः। र्फुर- ज्ज्योत्स्ाजाल यद्यशस्तथा प्रतापस्ताभ्याम्; अन्यत्र,-ज्योस्स्नायश इव भुवनाक्रमण- लग गया हो, फिर से उत्पन्न हो गय।। इस शशवकाल में भी वह तेजस्वी के सदश लग रहा था। पराक्रम के वक्ष का मानों वह बीज था। मण्डि के ऊपर राजा की दृष्टि दोनों पुत्रों के बीच शिवजी के तीसरे नेत्र के समान थी। समस्त जीवलोक को आनन्दित करने वाले दोनों राजपुत्र भी स्वभाव से दक्षिण (अनुकूल) उस मण्डि से अत्यन्त घुल-मिल गए, जैसे चैत्र और वैशाख दक्षिण की ओर से बहने वाले मलयानिल के साथ हो जाते हैं। क्रमशः दूसरे भाई के समान प्रजाओं के आनन्द के समान बढ़ते हुए यौवन को प्राप्त हुए। उनके स्तम्भ की माँति स्थिर दो-दो कह दण्ड, द्वार प्रकोष्ठ की भाँति सुगठित प्रकोष्ठ, अर्गलादण्ड की भाँति दीर्घ भुजाएँ, किवाड़ के परले की भाँति चौडी छाती और प्राकार की भाँति ऊँचा आकार ऐसा लगता था मानों सारे संसार के आश्रय के योग्य किसी महानगर की रचना हुई हो। राज्यवर्धन और हर्ष दोनों का यश थोड़े ही समय में अन्य द्वीपों में भी फैल गया। चन्द्र की ज्योत्स्ना और सूर्य के प्रताप के समान उनके भी यश और प्रताप सारे संसार १५ ह० च०
Page 307
२२६
रनिरीच्यौ, अग्निमारुताविव सभभिव्यक्ततेजोबलावेकीभूतौ, शिलाकठठिन कायबन्धौ हिमवद्विन्ध्याविवाचलौ, महावृषाविव कृतयुगयोग्यौ, अरुणण रुडाविव हरिवाहनविभक्तशरीरौ, इन्द्रोपेन्द्राविव नागेन्द्रगतौ, कर्णार्जुना विव कुए्डलकिरीटधरौ, पूर्वापरदिग्भागाविव सर्वतेजस्विनामुदयास्त मयसंपादनसमर्था, अमान्ताविवातिमानेनासन्न वेलागलनिरोध संकटे कुछ् टीरके, तेजःपराखमखीं छायामपि जुगुप्समानौ, स्वात्मप्रतिबिम्बेनापि पादनखलग्नेन लज्जमानौ, शिरोरुहाणामपि भङ्गेन दुःखमवतिष्ठमानौ,
समर्थत्वम्। प्रताप आयतिः, आतपश्र। तेजस्तैच्ण्यम्, प्रकाशश्च। बलं सामर्थ्यम् उभयत्राप्येकीभूतावन्योन्यानुवर्तिनौ, मिलितौ च। शिलावत्ताभिश्न कठिन:। अनु लावकम्पौ, गिरी चाचलौ। कृतयुगमाध्ययुगभेद:, मूर्धन्यकाष्टं च। योग्यावुचिती, योग्या च शिक्षा। यद्ा,-कृतयुगे तत्र शकटादौ समर्थों। हरयोऽश्वाः, सूर्यविष्ण च हरी। उक्तं च- 'यमानिलेन्द्रचन्द्रारकविष्णुसिंहां शुवाजिषु। शुकाहिकपिभेकेषु हरिरना कपिले त्रिषु।' इति। विभक्कं स्कन्धमध्यादिविभागेन स्थितम्, परिकल्पितं घ नाग ऐरावण:, शेषश्र। नागेन्द्रवद्गतं ययो:, नागेन्द्रे वा गतावारूढौ। तेज स्विनो वीरा: आदित्याश्च। उदयो वृद्धि:, आविर्भावश्च। अस्तमयो नाशः, तिरो धानं च। अमान्ताविव वर्तमानौ। वेला जलनिधे:, जलमर्यादा। कुर्भूमिरेव कुटीरन
पर छा गए और दोनों (चन्द्र के समान) अभिराम एवं (सूर्य के समान) दुरधर्ष हो गए। अगि और वायु के समान दोनों में तेज और बल बराबर अभिव्यक्त हुए और दोनों जैसे एक हो गए। हिमालय और विन्ध्याचल के समान दोनों अडिग हुए और उनके शरीर की गठन शिला जैसी कड़ो थी। दो महावृषम के समान कृतयुग अर्थात् सतयुग के उचित (जुआाठ धारण करने योग्य) थे। अरुण और गरुड़ के समान दोनों अलग अलगें घोड़े की सवारी करते थे (अरुण पक्ष में-सूर्य के वाहन अर्थात सारथि के रूप में, और गरुड पक्ष में-विष्णु के वाहन रूप में विमक्त शरीर वाले)। कर्ण और अर्जुन के समान कुण्डल और किरीट धारण करते थे। पूर्व और पश्चिम दिग्भाग के समान समस्त तेजर- स्वियों (सूर्य और च़न्द्र) का उदय और अस्त करने में समर्थ थे। उन्होंने अपना इतना विस्तार कर लिया कि पृथिवी की कुटिया के संकीर्ण स्थान में अँट नही पा रहे थे, जिसनें समुद्रतट की अर्गला लगा दी गई थी। तेज से अलग होकर रहने वाली छाया को भी वे हीन दृष्टि से देखते थे। अपने पैर के नखों में गिरकर लगे हुए अपने शरीर के प्रतिबिम्न से भी वे लब्जा का अनुभव करते थे। सिर के बालों को काटने से भी उन्हें दुःख का अनु. भव होता। अपनी चूड़ामणि में प्रतिबिम्बित होते हुए अपने ही छत्र को दूसरा समझकर
Page 308
चतुर्थ उच्छास:
चूष्टामणिसंक्रान्तेनापि द्वितीये नातपत्रेणापंत्रपमाणौ, भगवति षण्मुखेऽपि स्व्रामिशब्देनासुखायमानश्रत्रणौ, दपणद्ष्टेनापि प्रतिपुरुषेण दूयमानन- यनौ, संध्याञ्जलिघटनेष्वपि शूलायमानोत्तमाङ्गौ, जलधरधृतेनापि धनुषा दोधूयमानहृदयौ, आलेख्यक्षितिपतिभिरप्यप्रणमद्गिः संतप्यमानचरणौ, परिमितमए्डलसंतुष्टं तेज: सवितुरप्यबहुमन्यमानौ, भूभृदपहृतलक्ष्मीकं सागरमप्युपहसन्तौ, बलवन्तमकृतविग्रहं मारुतमपि निन्दन्तौ, हिमव- तोडपि चमरीवालव्यजनवीजितेन दह्यमांनौ, जलधीनामपि शङ्ग: खिद्य- मानौ, चतुःसमुद्राधिपतिमपरं प्रचेतसमप्यसहमानौ, अनपहृतच्छत्रा- नपि विच्छायानवनिपालान्कुर्वाणौ, साघुष्वप्यसेवितप्रसन्नौ, मुखेन मधु जरद्रुहम्। भङ्ग: कुञ्चितत्वम्, युद्धे पलायनं च। अपन्रपमाणौ लज्जन्तौ। स्वरामी कुमारः, प्रसुश्न। प्रतिपुरुषेणेति। स्पर्धायां प्रतिशब्दः। दोधूयमानं संतप्यमानम्। मण्डलं बिम्बम्, विषयश्च। तेजः प्रकाशः, तैच्ण्यं च। भूमृदत्र प्रकरणान्मन्दरः, राजानश्च भूभृतः । लच्मी: समृद्धिरपि। विग्रहं वैरम, देहश्च। अनपहृतेत्यादि वण्यमानवयोवस्थाभिप्रायेणोक्तम। छाया कान्तिः, आतपप्रतिपक्षजातिश्च। सति छत्रे विच्छायत्वं न भवतीति विरोध:। माघुष्विति। साधूनां सेवाव्यतिरेकेण मसादायोग्यत्वम्। प्रसन्नौ प्रसादवनतौ, सुरापि प्रसन्ना। मधु माधुर्यम्, मद्यं च। ससेवितप्रसन्नश्च कथं मुखेन मधु प्षरतीति विरोधः। ऊष्मा स्मयः, तापश्च। र्कोज्जन होते थे। भगवान् कार्तिकय के ललिए मी स्वामा शब्द का व्यवहार करना उनके कानों को सुखकर नहीं लगता। दर्पण में अपने ही प्रतिबिम्ब को किसी दूसरे प्रतिस्पर्धी का समझकर उनकी आँखों को कष्ट होता। संध्या को प्रणाम करने के लिए हाथ जोड़ते ही चूनके सिर में पीड़ा होने लगती। उनके सामने मेघ भी जब धनुष धारण करता तो उनके हृदय में कपकँपी होने लगती। सिर नहों झुकाते हुए चित्रलिखिन राजाओं को देखकर उनके पैर मारे क्रोध के थरथराने लगते। सूर्य क मण्डल में घिरे हुए तेज को भी वे बदुत नहीं मानते थे। हरी हुई लक्ष्मी वाले समुद्र की भी वे हँसी उडाते थे। बलवान् होकर भी युद्ध नहीं करने वाले (अथवा शरीर से रहित) वायु की भी वे निन्दा करते थे। हिमालय को भी चमरी के बालों से झले जाते देखकर वे भीतर मीतर जलत जे। समुद्रों के भी शंखों (शंख सज्ञक निधियों) को देखकर खिन्न होते थे। चारों समुद्रों पर आधिपत्य करने से दूसरे वरुण को भी सह नहीं पाते थे। छत्र छीन कर भी राजाओं को छायारहित (कान्तिहीन) कर देते थे। सज्जनों पर सेवा के बिना ही प्रसन्न रहते (अथवा प्रसन्ना अर्थात् मदिरा के न सेवन करने पर भी) और मुख से उनके प्रति मीठी बात बोलते (अथवा मधु अर्थाद् मदिरा को मुँह से उगलते)। दुष्ट राजाओं के वंश को अपनी गर्मी
Page 309
हर्षचरितम्
क्षरन्तौ, दुष्टराजवंशानूष्मणा दूरस्थितानपि म्लानिमानयन्तौ, अनुदिक्सं श स्भ्यासश्यामिकाकल क्कितमशेषराजकप्रतापा ग्निनिवेपणमलिनमिव कर- तलमुद्वहन्तौ, योग्याकालेषु धीरैधनुर्ष्वनिभिरभ्यणोपभोगाददिग्वधूभिरिवा लपन्तौ राज्यवर्धन इति हर्ष इति सर्वस्यामेव पृथिव्यामाविर्भूतशब्दप्ा दुर्भावौ, स्वल्पीयसैव कालेन द्वीपान्तरेष्वपि प्रकाशतां जग्मतुः। एकदा च तावाहूय भुक्तवानभ्यन्तरगतः पिता सस्ेहमवादीत्- 'वत्सौ! प्रथमं राज्याङ्गं, दुर्लेभाः सद्भृत्याः। प्रायेण घरमाणव इक समवायेष्वनुगुणीभूय द्रव्यं कुर्वन्ति पार्थिवं क्षुद्राः। क्रीडारसेन नर्तयन्तौ मयूरतां नयन्ति बालिशाः। दर्पणमिवानुप्रविश्यात्मीयां प्रकृतिं संक्राम
ऊष्मणा च दाहशकत्या। वंशा वेणवः। निकटस्थो ग्लानीक्रियते न तु दूरस् इति विरोध:। निर्वपणं शमनम्। योग्या अभ्यासः । अभ्यर्णः प्रत्यासन्नः शब्दः। प्रादुर्भावः ख्यातिः। प्रथमं प्रधानभूतम्। प्रायेणेति। चुद्रा: प्रायेण समवायेषु मन्त्रेष्वनुगुणीभूय यथा सुद्रा अतपपरिमाणा: परमाणवः पार्थिवं पृथिव्यादिजातीयं घटादिद्रव्यं कुर्वन्ति। कथं समवायेष्वनुगुणीभूयायुतसिद्धानामाधाराधेयभूतानामिह प्रत्यय हेतुः। संयोग: समवायः। यथा तन्तुषु पट इति। कार्यस्य द्रव्यस्यावयविन आरम्भं प्रतियोगीभावोऽनुगुणत्वम्। मयूरो धूर्तजनयोग्यो हासो वा, शिखण्डी च बालिशा धूर्ता: कुमाराश्च। बालका हि क्रीडारसेन मयूरं नर्तयन्ते। अनुभ्विश्य से दूर से ही म्लान कर देते थे। प्रतिदिन शस्त्र के अभ्यास करने से दाग पड़े हुए और समस्त राजाओं की प्रतापाझनि को बुझाने से मलिन अपने दोनों करतलों को धारण करते थे। अभ्यास-काल में धनुष की गम्भौर टंकार से मानों निकट में उपमोग की भावना से दिगङ्गनाओं के साथ बातचीत करते थे। राज्यवर्धन और हर्ष इन दोनों शब्दों का प्रादुर्भाव सारी पृथिवी में हो गया। एक समय भोजन करने के बाद दोनों पुत्रों को पिता ने बुलाकर स्नेह के साथ कहा-'बच्चे, अच्छे, सचीव ही राज्य के प्रधान अज्ग होते हैं। 'जैसे छोटे-छोटे परमाु समवाय सम्बन्ध से एकत्र होकर पार्यिव द्रव्य को उत्पन्न करते हैं उसी प्रकार क्षुद्र प्रकृति के लोग खुशामद की बात करके राजा को साधारण जन बना देते है। धूर्त लोग विविष क्रिड़ाओं के आनन्द में उसे फँसाकर मयूर के समान उसे नचाने लगते हैं। चट्टे-नट्टे लोग दर्पण के समान उसमें प्रवेश करके अपनी प्रकृति को उसमें संक्रान्त कर देते हैं। रग विधया में निपुण लोग झूठ-मूठ की बातों को दिखाकर उसकी बुद्धि को खराब कर
Page 310
चतुर्थ उच्छ्ास: २२६
यन्ति पल्लविकाः। स्वप्रा इव मिथ्यादर्शनैरसद्बुद्धिं जनयन्ति विप्रल मंभकाः। गीतनृत्यह सितैरुन्मत्ततामावहन्त्यपेक्षिता विकारा इव वातिकाः। चातका इव तृष्णावन्तो न शक्यन्ते ग्रहीतुमकुलीनाः। मानसे मीनभिव स्कुरन्तमेवाभिप्रायं गृहन्ति जालिकाः। यमपट्टिका इवाम्बरे चित्रमालि- खन्त्युद्रीतकाः। शल्यं हृदये निक्षिपन्त्यतिमार्गणाः। यतः सर्वै रेभिर्दोषा- भिषङ्गरसंगतौ बहुधोपधाभि: परीकितौ शुंची विनीतौ विक्रान्तावभिरूपौ मालवराजपुत्रौ भ्रातरौ भुजाविव मे शरीराद्व्यतिरिक्त कुमारगुप्तमाधव-
चचित्तरअनां कृत्वा, आसाद्य च प्रकृतिं स्वभावम, शरीरं च। पल्लविका विटाः, किसलयानि च। मिथ्यादर्शनैरसदागमैः, अलीकवस्तुप्रकाशनैश्च।असतीमशोभनां बुद्धिम, असत्यविद्यमाने च बुद्धिः। विप्रलम्भकाः प्रतारकाः। वातिका धूर्ता: ज्ातोस्थिताश्च। तृष्णा धनगर्धा, पिपासा च। ग्रहीतुमावर्जयितुम, अवषटब्धुं च। अकुलीना अकुलोद्गताः । कौ भूमौ न निलीनाश्चाकाशचारित्वात्। मानसे चितते, सरोभेदे च। स्फुरन्तमुत्पद्यमानम्। अनुत्पन्नाभिभवमिति यावत्। सति कार्ये वहि सर्व एवाभिप्रायं लक्षयति। एतेऽत्र प्रागेव। अन्यत्र,-च चलन्तम्। जालिकाः कौसृतिकाः, कैवर्ताक्च। यमपट्टिका गृहीतपट्टलिखितसपरिवारधर्मराजाः। अम्बर आकाशे, वस्त्रे चाम्बरे। चित्रमालिखन्तीति। असंभाव्यमानानर्थानारभन्त इति यावत्। अन्यन्न,-चित्रमालेख्यम्। उद्गीतका उच्चतरत्वादुच्चैर्गीतं येषां ते च। शल्यमिव शल्यं पीडा, फलिका च। अतिमार्गणा अतिक्रम्य ये संश्रयन्ते, अन्यथा महाभागिनोऽस्य वककरनुचितेयमुक्ति: स्यात्। तेनानुरूपसंभवमविच्छ्िन्नं च। मार्गणमतिमार्गणम्, मार्गणा: शराश्च। हृदये शल्यं फलिकामपंयन्ति। अभिषङ्ग: संपर्क: । उपधा भृत्यस्य धर्मादिविषयः परीक्षणोपायः। उकक च-'उपेत्याधीयते यस्मादुपधेति ततः स्मृता। उपाय उपधा ज्ञेया तया भृत्यान्परीक्षयेत्॥' इति। विक्रान्तौ शूरौ। अभिरूपौ सुन्दरौ।
डालते हैं। अपेक्षित होने पर वायुजन्य व्याधि के समान ये धूर्त नाच, गाना और हँसी-मजाक से पागल बना देते हैं। चातकों के समान धन के प्यासे ये ऐरे-गैरे लोग साथ *नहीं देते। ये चालबाज लोग मानस में मत्स्य के ससान ऊपर की ओर उचकते ही अमिप्राय पकड़ लेते हैं। यमदूतों के समान ये उचके लोग आकाश में चित्रकारी करते हैं अर्थाद बिना किसी सम्भावना के एकाएक अनिष्ट कर बैठते हैं। बाणों के समान छिद्रान्वेषी प्रकृति के ये लोग हृदय में पीडा उत्पन्न करते हैं। इसलिए इन सव दोषों के लगाव से सर्वथा दूर रहने वाले, बहुत प्रकार के उपायों से परीक्षित, पवित्र, विनत्र,
Page 311
२३० हर्षचरितम्
गुप्तनामानावस्माभिर्भवतोरनुचरत्वार्थमिमौ निर्दिष्टौ। अनयोरुपाति भवद्धयामपि नान्यपरिजनसमवृत्तिभ्यां भवितव्यम्,' इत्युक्त्वा तयोरादा नाय प्रतीहारमादिदेश। न चिराद् द्वारदेशनिहित लोचनौ राज्यवर्धनहर्षो प्रतीहारेण सह प्रबि शन्तम्, अग्रतो ज्येष्वमष्टादशवर्षवयसं नात्युच्चं नातिखर्वमतिगुरुमि: पदन्यासैरनेकनरपतिसंचरणचलां निश्चलीकुर्वाणमिवोर्वीम, अनवरताभ्य
सूतेन तनुतरजङ्गाकाणडयुगलेन भासमानम्, उल्लिखितपा्श्वप्रकाशितक शिम्रा मन्दरमित्र सुरासुररभसभ्रमितवासुकिकषणक्षीणोन मध्येन लक्ष्य माणम, अतिविस्तीर्णेनोरसा स्वामिसंभावनानामपरिमितानामवकाशमिव प्रयच्छन्तम्, प्रलम्बमानस्य भुजयुगलस्य निभृतललितैर्विक्षेपैरति दुस्तरं तरन्तमिव यौवनोदघिम, वामकरकटकमाणिक्यमरीचिमअ्रीजालिन्या
कोष्ठम्, आलोहिनीमुच्चांसतटावलम्बिनीमसग्रहणव्रतविधृतां रौरवीमिव
न चिराठित्यादौ। राज्यवर्धनहर्षो प्रतीहारेण सह प्रविशन्तमग्रतो ज्येष्ठं कु्मा रगुसं पृष्ठतश्व तस्य कनीयांसं नीतिमस्त्रं प्रकाशितस्। सर्वं वामनम्। मेदुरातु- षातू। अनुल्वणोडनुद्धतः। उल्विखितमिवोललिखितं तनूकृतम्। रुरुमृंगभेदस्तस्येयं शूर, सुन्दर, मालराज के पुत्र कुमारगुप्त और माधवगुप नाम के दो माइ, जा मेरा दोनों मुजाओं के समान मेरे शरीर से अलग नहीं, मैने तुम्हारे अनुचर के रूप में नियुक्त किये हैं। इन दोनों के साथ आप लोग भी सामान्य परिजनों जैसा व्यवहार नहीं रखेंगे।' यह कहकर राजा ने उन दोनों को बुला लाने के लिये आदेश दिया। कुछ ही देर में द्वार की और भाँख लगाये राज्यवर्धन और हर्ष ने आगे आगे अद्ठारद्व वर्ष की अवस्था के जेठे, न अधिक नाटे न अधिक लम्बे, प्रतिहार के साथ प्रवेश करते हुये कुमारगुप्त को देखा। वह मानो अनेक राजाओं के चलने से हिलती हुई पृथिवी को गम्भीर पदविन्यास से निश्चल बना रहा था। इमेशा लाघने के अभ्यास से उसके दोनों ऊरुकाण्ड भर जाने से कड़े और गंसे हुये थे। उसके सुघड़ ठेहुने से निकली हुयी पतली सी छरहरी जाँघे शोमित हो रहो थीं। उसका मध्य भाग देवता और दानवों द्वारा धुमाये गये वासुकि सर्प की रगड़ खाकर मन्दराचल के समान कृश लग रहा था मानों खराद पर चढ़ाया गया हो। अपनी चौडी छाती से वह मानों स्वामी के अपरिचित स्नेह सद्भाव के रहने के लिये अवकाश दे रहा था। लम्बी-लम्बी सुघड़ अपनी दोनों
Page 312
चतुर्थ उच्छास: २३१
त्वंच कर्णाभरणमणोः प्रभां विभ्राणम्, उत्कोटि केयूरपत्रभङ्गपुत्रिकाप्रति- बिम्बगर्भकपोल मुख चन्द्रमसमिवु हृदयस्थितरोहिणीकमुद्वहन्तम्, अच- पलस्तिमिततारके णाधोमुखेन चक्षुषा शिक्षयन्तमिव लक्ष्मोलाभोत्तानित- मुखानि पट्टजवनानि विनयम्, स्वाम्यनुरागमिवाम्लातकमुत्तंसीकृतं शिरसा धारयन्तम्, निद्यया कक्कणभङ्गभीतसकलकार्मुकार्पितामिव नम्रतां प्रकाशयन्तम्, शैशव एव निर्जितैरिन्ट्रियैररिभिरिव संयतैः शोभ- मानम्, प्रणयिनीमिव विश्वासभूमि कुलपुत्रतामनुवर्तमानम्, तेजस्विनमपि शीलेनाह्वादकेन सवितारमिव शािनान्तर्गतेन विराजमानम, अचला- नामपि कायकार्केश्येन गन्धनमिवाचरन्तम्, दर्शनक्रीतमानन्दहस्ते विक्री- णानमिव जनं सौभाग्येन कुमारगुप्तम्, पृष्ठतस्तस्य कनीयांसमतिप्रांशुतया
सैरवी ताम्। अम्लातकं पुष्पभेतम्, कुरण्टिकापुष्पभेदं वा। उत्तंसीकृतं शेखरतां नीतम्। शीलेनाप्यन्तगतेन। एतेन चास्या दाम्भिकत्वमुक्तम्। गन्धनं मर्दनम्; उद्दाहनं वा। दष्टमेव जनं वश्यमेव्र सर्वं करोतीति दर्शनक्रीतता। क्रीतमावजि- तम्। पुनश्चानन्दोतपादनद्वारेणानन्दवन्त तच्छरणं करोतीति। तन्न विक्रियोत्प्रेक्षा- यत्तु वस्तु केनचिदर्थेन क्रीतं तदप्यन्यस्य विक्रीयत इत्युक्तम्। विक्रीणानममिति। सुजाओं को हिलाते हुये वह मानो अत्यन्त दुस्तर योवन रूपी समुद्र पर तैर रहा था। उैसके बायें हाथ में धनुष की डोर से रगड़ पड़ने के कारण काली सी रेखा थी जिस पर उस हाथ के बिजायट के रत्न की किरणें पड़ रहीं थीं, मानों प्रकट होते हुये प्रतापानल की पल्चवाकार शिखा हो। ऊँचे कन्धे से लटकती हुयी कान के आभरण-मणि की लाल प्रभा को धारण कर रहा था मानो असत्र ग्रहण करने के लिये धारण की गयी रुरु मृग के मड़े की पेटी हो। खड़ी कोर वाले केयूर में पत्रलता सहित पुतली की छाया से गर्मित कपोल वाला मुख रोहिणी को हृदय में लिये हुये चन्द्रमा की भाँति धारण कर रहा था। उसकी आँखें झुकी हुयी और पुतलियाँ स्थिर थीं, मानों लक्ष्मी के लोभ से सिर ऊॅचा किये कमलों को विनय की सीख दे रहा था। अम्लातक नामक लाल पुष्प को उत्तंस बनाकर सिर से स्वामी के अनुराग के रूप में धारण कर रहा था। निदयता के कारण केंकण के टूट जाने के कारण डरे हुये धनुष की नम्रता को प्रकाशित कर रहा था। बाल्यकाल में ही शत्रुओं के समान जीते जाने पर संयत हुई इन्द्रियों से शोमित हो रहा था। प्रेथसी के समान विश्वास करने योग्य अपनी कुलीनता को व्यक्त कर रहा था। जैसे चन्द्रमा सूर्य को अपने अन्तर्गत कर लेता है उसी प्रकार तेजस्वी होकर भी वह अपने आह्लादक शील गुण से शोम रहा था। उसकी देह इतनी कड़ी थी कि पछाड़ों को
Page 313
२३२ :हर्षचरितम्.
गौरतया च मनःशिलाशैलमिव संचरन्तम्, अनुल्बणमालतीकुसुमशेखर- निभेन निर्जिगमिषता गुरुणा शिरशि चुम्बितमिव यशसा परस्परविरुद्ध योर्विनययौवनयोश्चिरात्प्रथमसंगमचिह्नमिव भ्रूसंगत केन कथयन्तम्, अति· धीरतया हृदयनिहितां स्वामिभक्तिमिव निश्चलां दृष्टिं धारयन्तम्, अच्छा च्छ चन्दनरसानुलेपनशीतलं संनिहितहा रोपधानं वक्षःस्थलमनन्तसामन्त- संक्ान्तिश्रान्तायाः श्रियो विशालं शशिमणिशिलापट्टशयनमिव बिभ्राणम, चक्षु: कुरङ्गकैर्घोणावंशं वराहैः स्कन्धपीठं महिषैः प्रकोष्ठबन्धं व्याघ्रः पराक्रमं केसरिभिर्गमनं मतङ्गजैमृगयाक्षपितशेषर्भीतरुत्कोचमिव दन्ं दर्शयन्तं माधवगुप्ं दद्दशतु:। प्रविश्य च तौ दूरादेव चतुर्भिरङ्गरुत्तमाङ्गेन न गां स्पृशन्तौ नमश्च- गौरतयेतीत्थंभूतलक्षणे तृतीया। शेखरस्यानुल्बण मं विनयं वक्ति। गुरुणा भूयि- ष्ठेन। चुम्बितमधिष्ठितम्। गुरुणा च पित्रा निर्गच्छता पुनः शिरसि चुम््यते। भ्रसंगतकं विनयम, उपधानं गण्डकम्। विशालं प्रशस्तम्। विश्ञाले चाङ्गानि प्रसार्यन्ते । शीतलत्वाच्चाङ्गनिर्वृतिः। घोणा नासिका एव स्पष्टत्वाद्शस्तम्। उत्को चमिवेति। दण्डमित्यर्थः। चतुमिरङ्गैरिति। जानुभ्यां हस्ताभ्यां चोत्तमाङ्गेन मूर्धा । भूमिंतौ च ।
भी मसल डालने की क्षमता रख रहा था। दशन देकर खरीदे गये की तरह अपने वश में हुये लोगों को सौमाग्य के द्वारा आनन्द के हाथ मानो बेच रहा था। उसके बीछे पीछे अवस्था में छोटे लेकिन उसकी अपेक्षा लम्बे और गोरे मैनसिल के पर्वत के समान आते हुये माधवगुप्त को देखा। वह् सुन्दर मालती के फूलों के शेखर के रूप में, निकलते हुए यश की भाँति अपनी भौहों के सगतक (सम्मेलन) से मानों परस्पर विरुद्ध विनय और यौवन के पहले-पदल हुए एकत्र संगम को त्यक्त कर रहा था। हृदय में निहित स्वामी की मक्ति के रूप में अत्यन्त धीर स्वभाव के कारण निश्चल दृष्टि को धारण कर रहा था। सफेद चन्दन के रस से शीतल और लटकते हुए मोटे हार से युक्त वक्षःस्थल को मानों वह अनेक सामन्तों पर संक्रमण करने से थकी हुई लक्ष्मी के विश्राम के लिए गोल तकिए की तरह हार से यु्क्त शिलापट्ट के परंग के समान धारण कर रहा था। आखेट में मार जाने से बचे हुए मृगों ने धूस के रूप में मानों उसे आँखें, वराहों ने नाक, भैसों ने स्कन्धपीठ, बाघों ने कलाई, शेरों ने पराक्रम, गजों ने चाल आदि दिए थे, जिन्हें वह दिखा रहा था। प्रवेश करके उन दोनों ने दूर ही से अपने चार अङ्गों के साथ सिर से पृथिवी का
Page 314
चतुर्थ उच्छ्वांस: २३३
ऋतुः। स्त्निग्धनरेन्द्रदृष्टिनिर्दिष्टामुचितां भूमि भेजाते। मुहूत च स्थित्वा भूपतिरादिदेश तौ-'अद्यप्रभृति भवद्भ्यां कुमारावनुवर्तनीयौ' इति। 'यथाज्ञापयति देवः' इति मेदिनीदोलायमानमौलिभ्यामुत्थाय राज्यवर्ध- नहर्षो प्रणोमतुः । तौ च पितरम्। ततश्चारभ्य क्षणमपि निमेषोन्मेषा- विव चक्षुरगोचरादनपयान्तावुच्छ्ासनिःश्वासाविव नक्तंदिवमभिमुखस्थितौ भुजाविव सततपार्श्ववतिनौ कुमारयोस्तौ बभूवतुः। अथ राज्यश्रीरपि नृत्तगीतादिषु विंदग्धासु सखीषु सकलासु कलासु श्च प्रतिदिवसमुपचीयमानपरिचया शनैः शनैरवर्धत। परिमितैरैव दिव- सैरयोवनमारुरोह। निपेतुरेकस्यां तस्यां शरा इव लक्ष्यभुवि भू भुजां सर्वेषां दृष्ट्यः। दूतसंप्रेषणादिभिश्च तां ययाचिरे राजानः । कदाचित्तु राजान्तःपुरप्तासादस्थितो बाह्यकत्यावस्थितेन पुरुषेण स्वप्रस्तावागतां गीयमानामार्यामशृणोत्-
पितरमिति। तौ च राज्यवर्धनहर्षौ लब्धानुचरावभिवन्दनाय पितरं प्रणेमतुरित्यर्थः। विदग्धासु प्रवीणासु, ग्राम्यासु च।
स्पशं करते हुए पञ्चाङ्ग प्रणाम किया। तब राजा की स्नेह मरी दृष्टि से दिखाए गए उचित स्थान पर बैठे। क्षण भर ठह्र कर राजा ने उनको आदेश दिया-'आज से आप दोनों 'राजकुमारों के अनुगामी हुए।' 'आपकी जो आज्ञा' यह कहकर पृथिवी की ओर सिर झुकाते हुए दोनों ने उठकर राज्यवर्धन और हर्ष को प्रणाम किया। इन दोनों ने मी अपने पिता को प्रणाम किया। उसी समय से लेकर पलक के निमेष-उन्मेष के समान क्षण भर भी वे दोनों राजकुमारों की आँखों से ओझल नही होते, उच्छास और निःश्वास के समान रात दिन अभिमुख रह्ते और भुजाओं के समान हमेशा अगल बगल में निवास करते। इधर राज्यश्री भी नृत्य और गीत आदि कलाओं में निपुण अपनी सखियों के बीच समस्त कलाओं में प्रतिदिन अपना परिचय बढ़ाती हुई शनैः शनैः बढने लगो और कुछ ही दिनों में यौवन को प्राप्त हुई। जैसे बाण एक ही लक्ष्य पर गिरते हैं उसी प्रकार उसके 5ऊपर समस्त राजाओं की आँखें पड़ गई। अपने अपने दूत आदि पठाकर राजा लोग उसकी याचना करने लगे। एक दिन जब राजा प्रभाकरवर्धन अपने अन्तःपुर के कोठे पर विराजमान थे, तभी उन्होंने बाहरी ड्योढ़ो पर नियुक्त किसी पुरुष के द्वारा अपनी बातचीत के प्रसङ्ग में गायी गयी आर्या को सुना-
Page 315
२२४ हर्षचरितम्
'उद्देगमहावतें पातयति पयोधरोन्नमनकाले। सरिदिव तटमनुवर्ष विवर्धमान सुता पितरम्॥ ५॥' तां च श्रुत्वा पार्श्वस्थितां महादेवीमुत्सारितपरिजनो जगाद-'देवि ! तरुणीभूता वत्सा राज्यश्रीः। एतदीया गुणवत्तेत क्षणमपि हृदयान्ना- पयाति मे चिन्ता। यौवनारम्भ एव च कन्यकानामिन्धनीभवन्ति पितरः संतापानलस्य। हृदयमन्धकारयति मे दिवसमित्र पयोधरोन्नतिरस्याः । केनापि कृता धर्म्या नाभिमता मे स्थितिरियं यदङ्गसंभूतान्यङ्कलालिता- न्यपरित्याज्यान्यपत्यकान्यकाएड एवागत्यासंस्तुतर्नीयन्ते। एतानि तानि खल्वङ्कनस्थानानि संसारस्य। सेयं सर्वाभिभाविनी शोकाग्नेर्दाहशक्ति र्यदपत्यत्वे समानेऽपि जातायां दुहितरि दूयन्ते सन्तः। एतदथ जन्म- काल एव कन्यकाभ्यः प्रयच्छन्ति सलिलमश्रुभि: साधवः। एतद्गयाद- कृतदारपरिग्रहाः परिहृतगृहवसतयः शून्यान्यरएयान्यधिशेरते मुनयः । को हि नाम सहेत सचेतनो विरह्मपत्यानाम्। यथा यथा समापतन्ति दूता उद्गेगो मानसी पीडा तस्यावर्त्तनमावर्तो जलभ्रमणम्। तत्र पयोधरशब्दः स्तनमेधयोः । अनुवर्ष वर्षे, प्रावृषि च। असस्तुतैरपरिचितैः। दौःशील्यं चिह्नम् वराकी तपस्विनी। अभिजनं कुलम्। सकलेत्यादि साधारणम्। 'नदी जैसे वर्षाकाल में मेधों के झुकने पर अपने तट को गिरा देती है वैसे ही स्तनों के बढ़ने के अवसर में यौवन को प्राप्त हुई कन्या पिता को चिन्ता में ढकेल देती है।" उसे सुनकर राजा ने परिजनों को इटाकर बगल में बैठी हुयी महारानी से कहा- 'देवी, वत्सा राज्यश्री अब यौवन को प्राप्त हुयी। इसके गुणों के समान इसकी चिन्ता मेरे हृदय से नही जा रही है। यौवन के आरम्म होते ही पिता कन्याओं के सन्ताप की अगनि के ईन्धन बन जाते हैं। जैसे मेघ आकाश मे उठकर दिन को अन्धकार से भर देते हैं वैसे ही इसके स्तनों की उन्नति मेरे हृदय को अन्धकार से मर रही है।जिस किसी द्वारा की हुयी इसके पति होने की धार्मिक मर्यादा मुझे अच्छी नहीं लगती क्योंकि असमय में आकर ही ऐसे अपरिचित लोग अपने अङ्ग से उत्पन्न, गोद में रख पाली-पोसी हुयी, न त्यागने के योग्य सन्तानों को उठाकर ले जाते हैं। सचमुच ये सब कुरीतियाँ इस युग के कलक हैं। इसी कारण सबको अभिभूत कर देने वाली शोकागि की जला डालने वाली शक्ति है जो कि सन्तान की दृष्टि से बराबर होने पर भी अच्छे लोग कन्या के उरपन्न होने पर खुशी नही मनाते।इसी कारण सज्जन लोग जन्म लेते ही कन्याओं को अपने आँमू के जल ही समर्पित करते हैं। इसी डर से स्त्री का पाणिग्रहण किये बिना ही घर द्वार
Page 316
चतुर्थ उच्छ्वास: २३५
वराणां वराकी लज्जमानेव चिन्ता तथा तथा नितरां प्रविशति मे हृदयम्। किं क्रियते। तथापि गृहगतैरतुगन्तव्या एव लोकवृत्तयः । प्रायेण च सत्स्तप्यन्येषु वरगुणेष्वभिजनमेत्रानुरुध्यन्ते धीमन्तः । धरणीधराणां च मूत्नि स्थितो माहेश्वरः पादन्यास इव सकलभुवननमस्कृतो मौखरो वंशः। तत्रापि तिलकभूतस्यावन्तिवर्मण: सूनुरत्रजो ग्रहवर्मा नाम ग्रहपतिरिव गां गतः पितुरन्यूनो गुणैरेनां प्रार्थयते। यदि भवत्या अपि मतिरनुमन्यते ततस्तस्मै दातुमिच्छामि' इत्युक्तवति भर्तरि दुहितृस्नेहकातरतरहृदया साश्रुलोचना महादेवी प्रत्युवाच-'आर्यपुत्र! संवर्धनमात्रोपयोगिन्यो धात्रोनिर्विशेषा भवन्ति खलु मातर: कन्यकानाम्। दाने तु प्रमाणमासां पितरः। केवलं कृपाकृतविशेष: सुदूरेण तनयस्नेहादतिरिच्यते दुहित- स्नेहः। यथा नेयं यावज्जीवमावयोरार्तितां प्रतिपद्यते तथार्यपुत्र एव जानाति' इति। राजा तु जातनिश्चयो दुहितृदानं प्रति समाहूय सुतावषि विदितार्था- आर्तिता मनःपीडात्वम्। छोड़-छाडकर मुनि लोग सुनसान जङ्गलों में शयन करते हैं। कौन ऐसा सचेतन प्राणा है जो अपनी सन्तानों के विरद् सहे। जैसेजसे वरों के दूत पर दूत आते जा रहे हैं यह बराकी चिन्ता वैसे-वैसे ही लजाती हुयी की तरह मेरे हृदय में घर करती जा रही है। तो फिर क्या किया जाय? तब मी गृहस्थ होने के कारण समाज के नियमों के पीछे चलना पड़ता हैं। बुद्धिमान् लोग वर के गुणों में प्रायः कुलीनता पसन्द करते हैं। शिवजी के चरणन्यास की भाँति सब राजाओं का सिरमौर और सब लोगों द्वारा नमस्कृत मौखरि क्षत्रियों का वंश है। उसमें भी सबसे बड़े अवन्तिवर्मा हैं जिनका प्रथम पुत्र ग्रहवर्मा सूर्यं के समान है। वह अपने पिता से गुणों में कम नही। उसने राज्यश्री के लिये प्रार्थना की है। यदि तुम भी स्वीकार करो तो मै उसे सौंपना चाहता हूँ।' पति के ऐसा कहने पर पुत्री के स्नेह से अधीर हृदय वाली महादेवी ने रोते हुए कहा-'आर्यपुत्र, मातायें केवल धाय की भाँति कन्याओं को बढ़ाने मात्र के उपयोग में आती हैं। कन्यादान में तो "उनके पिता ही प्रमाण हैं। केवल बिछुड जाने की दया के कारण पुत्रस्नेह से कन्यास्नेह दूर बढ़ जाता है। जिस उपाय से यह हम दोनों के जीते जी मानसिक व्यथा नहीं बन रही है वह उाय आर्यपुत्र ही जानते हैं।' राजा ने अपना निश्चय कर लिया और कन्यादान की बात अपने दोनों पुत्रों को भी बुलाकर सुना दी और तब शुभ मुहूर्त में अ्रद्दवर्मा के द्वारा कन्या की प्रार्थना के लिए भेजे
Page 317
२३६ हर्षेचरितम्-
चकार्षीत्। शोभने च दिवसे ग्रहवर्मणा कन्यां प्रार्थयितुं प्रेषितस्य पूर्वा- गतस्यैव प्रधानदूतपुरुषस्य करे सर्वराजकुल् समक्षं दुहितृदानजलमपातयत्। जातमुदि कृतार्थे गते च तस्मिन्नासन्नषु च विवाहदिवसेषूद्दामदीय मानताम्बूलपटवासकुसुमप्रसाधितसर्वलोकम्, सकलदेशादिश्यमान- शिल्पिसार्थागमनम्, अवनिपालपुरुषगृहीतसमप्रग्ामीणानीयमानोप- करणसंभारम्, राजदौवारिकोपनीयमानानेकनृपोपायनम्, उपतिम न्त्रितागत बन्धुवर्गसंवर्गणव्यग्रराजवंत्लभम्, लब्धमधुमदप्रचएडचमेकार- करपुटोल्लालित कोणपट्ु तिघट्टनरणन्मङ्गलफ्टहम्, पि्रपन्नाङ्गुलमएड्यमा नोलूखलमुसलशिलाद्युपकरणम, अशेषाशामुखाविर्भूतचारणपरम्परापूर्य- माणप्रकोष्ठप्रतिष्ठाप्यमानेन्द्राणीदवतम्, सितकुसुमविलेपनवसनसत्कृतैः सूत्रधारै रादीयमानविवाहवेदीसूत्रपातम्, उत्कूर्चककरश्च सुधाकर्पूरस्कन्धै- रधिरोहिणीसमारूढैधव धवली क्रियमाण प्रासाद प्रतोली प्राकारशिखरम्, क्षु-
जातमुढीत्यादौ। एवं राजकुलमासीदिति संबन्धः। ग्रमीणा ग्राम्याः। राजदौ- वारिका दूताः। संवर्गणमावर्तनम्। पिष्टमातर्पणम्। चारणा: कुशीलवाः। प्रकोषं बहिर्द्वारम्। सूत्रधारैः स्थपतिभिः । अधिरोहिणी निःश्रेणिः। धवैः पुरुषै.। चुष्णश्र-
जाने पर पहले से ही आये हुए प्रधान दूत के हाथ पर समस्त राजकुल की उपस्थिति ने कन्यादान का जल गिराया। वह दूत प्रसन्न और कृतकृत्य छोकर लौट गया। विवाह के दिन भी निकट आए। राजकुल की ओर से आम तौर पर सब लोगों की खातिर के लिए पान के बीड़े, कपड़े की सुगन्धि और फूल बाँटे जाने लगे। दूसरे देशों से कारीगर बुलाहट पर आने लगे। राजा के नियुक्त सैनिक गाँव वालों को पकड़-पकड़कर उनसे सब सामग्री उठवाकर लाने लगे। राजा के दौवारिक अनेक राजाओं के दिए हुए तरह-तरह के उपहारों को लाकर जखने लगे। निमन्त्रित होकर आए हुए रिस्तेदारों को आदरपूर्वक राजा के प्रिय पात्र ्लोग ठहराने के काम में व्यस्त थे। शराब के नशे में वुत्त होकर ढोल बजाने वाला चमार डंका लिए हुए धमाधम ढोल पीट रहा था। ओखली, मूसर और सिल आदि पत्थर की सामग्री जुटाकर उन पर ऐपन के थापे दिए जाने लगे। अनेक दिशाओं से दूर दूर से आए हुए चारण लोग जिस कोठरी में जमा थे उसमें इन्द्राणी की मूर्ति के रूप में दई- देवता पधराए गए थे। सफेद फूल, चन्दन और वस्त्र पाकर आदर पाए हुए सूत्रधार मिस्त्री लोग) विवाह की वेदी बनाने में सूत से नाप तौल करने लगे। पोतने वाले
Page 318
चतुर्थ उच्छ्ास: २३७
माणलमगुणम्, गन्धोद कवाहिमकर मुख प्रणालीपूर्यमाणक्रीडावापीसमू- हम्, हे मकारचक्रप्रक्रान्तहाटकघटनटाङ्कारवाचालितालिन्दकम्, उत्था- पिताभिनवभित्तिपात्यमानबहलवालुका कए ठकाले पाकुला ले पकलोकम्, च-
मृन्मयमीनकूर्ममकरनारिकेलकदलीपूगवृक्षकम्, क्षितिपालैश्च स्वयमाबद्ध- कच्यैः स्वाम्यपित कर्मशोभासंपादन कुलै: सिन्दूरकुट्टिमभूम््व्व्वा म सृणय- द्विर्विनिहित सर सातर्पणहस्तान्विन्यस्तालक्तकपाटलांञ्च चूताशोकपल्लवला- व्छ्यतशिखरानुद्वाहवितर्दिकास्तम्भानुत्तम्भयद्भिः प्रारब्धविविधव्यापारम्, आसूर्योदयाच्च प्रविष्टाभि: सतीभि: सुभगाभि: सुरूपाभिः सुवेशाभिरविध- र्णितः। कुसुम्भकं पद्मकम्। प्लवः पूरः। यौतकं सुदायः। प्राणालं वाप्यादिपूर- णार्थ मकरमुखं कुर्वन्ति। लग्नो मेषादिः। अलिन्दो बहिर्द्वारप्रकोष्टः। कण्ठकाः
मजदूरे हाथ मे कूँची लिए, कन्धों से चूने की हडी लटकाए, सीढी पर चढ़कर राजमहल, पौरी, चहार दीवारी और शिखरों पर सफेदी कर रहे थे। पीसे जाते हुए कुंकुम के धोने। से बहते हुए जल में आने जाने वाले के पैर रँग रहे थे। दद्ेज में देने योग्य हाथी-घोडे आँगन में मरे हुए थे, उन्हे जाँचा जा रहा था। गणना में लगे हुए ज्योतिषी विवाह योग्य सुन्दर लग्न शोध रहे थे। मगर के मुह की नली से गन्धजल बहकर क्रीड़ा की बौलियों में भर रहा था। राजद्वार की ड्योढी के बाहर सोना गढने मे जुटे हुए सोनारों की ठक-ठक वहाँ मर रही थी। जो नई दीवारें वहां उठायी गयी थीं उन पर बालू मिले हुए मसाले का पलस्तर करने वाले मजदूरों के शरीर बालू के कण गिरने से सन गये थे। चित्रकारी में प्रवीण चित्रकार लोग मागलिक चित्र वना रहे थे। खिलौने बनाने वाले कुम्हार मछली, कछुआ, मगर, नारियल, केला, सुपारी के वृक्ष आदि तरह तरह के मिट्टी के खिलौने बना रहे थे। कुछ बाँधकर स्वयं राजा लोग मालिक के द्वारा मिले हुए काम को आकुलता के साथ कर रहे थे, जैसे कुछ सिंदूरी रंग के फर्श को माँजकर चमका रहे थे, कुछ ब्याह की, 'वेदी के खम्मों को अपने हाथ से खडा कर रहे थे, कुछ ने उन्हें गीले ऐपन के थापो, आलता के रह् में रंगे लाल कपडों और आम एवं अशोक के पल्लवों से सजाया था। इस प्रकार वे अनेक कामों में लग गए थे। सामन्तों की सती रूपवती स्त्रियाँ सुहवने वेश पहने और माथे पर सेन्दुर लगाए, सौमाग्य से अलंकृत होकर सूर्योदय से ही लेकर राजमहल के काम-काज में लग गयी थीं, कुछ वर-वधू के नाम ले-लेकर मझलाचार के
Page 319
२३= हर्षचरितम् बाभि: सिन्दूररजोराजिराजित ललाटाभिर्वधूवरगोत्रग्रहणगर्भाणिि श्रुतिसुभ
चित्रयन्तीभिश्चित्रलतालेख्यकुशलाभि: कलशांञ्च धवलिता्शीतलशारा- जिरश्रेणीश्च मण्डयन्तीभिरांभन्नपुटकर्पासतूलपल्लवांश्च वैवाहिककक्कणोर्णा-
रागांल्लावण्यविशेषकृन्ति च मुखालेपनानि कल्पयन्तीभि: कक्कोलमिश्राः सजातीफला: स्फुरत्स्फीतस्फाटिककपूरशकलखचितान्तराला लवङ्गमाला रचयन्तीभि: समन्तात्सामन्तसीमन्तिनीभिर्व्यापम्, बहुविधभ्तिनिर्मा-
राजमानरजकरज्यमानै रक्तश्रोभयपटान्तलम्नपरिजनप्रेङ्कोलितैरछायासु
कणाः । आबद्धकचयैः कृतोद्योगैः। मसृणयन्निश्चिकणीकुवद्भिः। आतर्पणं पिष्टम्। उत्तम्भयन्िरुर्ध्वीकुवद्धिः। गोन्नं नाम। दिग्धा उपलिसाः। शीतलमपक्कम्। शाराजिरं शरावम्। अभिन्नपुटो वंशादिमयश्चतुष्कोण: पाटलाकृतिर्जालकैः क्रियते। तच्छिद्ान्तरपूरणाय कर्पासतूलपल्लवा रच्यन्ते। कङ्कण: प्रतिसरः। बलाशना पुष्पा ल्यौषधिः तत्पक्कं घृतं रतार्थं क्रियते। स्फाटिककर्पूराख्यः कर्पूरभेदः। भक्तिर्वि- चिछित्तिः। कुटिल: क्रमो येषां तैः। भुजिष्यश्रेटः। भज्यमानत्वं मुष्टिदानम्।
गीत गा रही थीं, कुछ तरह-तरह के रहों में उँगलियाँ बोर कर कण्ठियों के डोरों पर भाँति भाँति की बिन्दियाँ लगा रही थीं, चित्र-विचित्र फूलपत्तियों के काम करने में चतुर कुछ स्त्रियाँ सफेदी किए हुए कलसों पर और सरइयों पर चित्र लिख रही थीं,, कुछ बाँस की तीलियों या सरकण्डे के बने खारे को सजाने के लिये कपास के छोटे छोटे गुल्ले और ब्याह के कंगनों के लिए ऊनी और सूनी लच्छियाँ बँग रह्दी थीं, कुछ बलाशना नामक औषधि घी में पकाकर और उसे पिसे हुए कुङ्कुम में मिलाकर उबटन एवं सुन्दरता बढाने वाले मुखालेपन तैयार कर रह्ी थीं, कुछ ककोल-जायफल और लौग की मालायें बोच बोच में स्फटिक जैसे शवेतकपूर की चमकदार बड़ी डलियां पिरोकर बना रह्दी थीं। बहुत प्रकार की भक्तियों के निर्माण में नगर की वृद्ध चतुर स्त्रियाँ या पुरखिनें बांधनू की रंगाई के लिए कपड़ों को बाँध रह्दी थीं, कुछ कपड़े बाँधे जा चुके थे। अन्तःपुर की बड़ी-बूढ़ी स्त्रियों के द्वारा रंगने वालों को जो नेग या पूजा-भेंट दी जा रही थी उससे प्रसन्न होकर वे लोग उन वस्त्रों को रँग रहे थे, एवं जो रँगे जा चुके थे उन्हें दोनों सिरों पर पकड़कर परिजन लोग झकझोर कर छाया में सुखा रहे थे और कुछ सूख गए थे। एक
Page 320
चतुर्थ उच्छ्वास: २३६
शोष्यमाण: शुष्कैश्च कुटिलक्मरूपक्रियमाणपल्लवपरभागैरपररारब्धकुङ्कु-
रैश्र दुकूलश्च लालातन्तुजश्चांशुकैश्च नेत्रैश्र निर्मोकनिभैरकठोररम्भागर्भ- कोमलैनिःश्वासहायैंः स्पर्शानुमेयैवासोभिः सर्वतः स्फुरद्विरिन्द्रायुघस- हसत्रैरिव संछादितम्, उज्जलनिचोलकाव गुण्ठ्य मानहंसकुलैश्र शयनीयै-
टृपटीसहस्रैर भिनवरागकोमलदुकूलराजमानश्च पटवितानैः स्तवरकनिव- हनिरन्तरच्छाद्यमानसमस्तपटलैश्र् मण्डपैरुच्ित्र नेत्र पटवेष्टयमानैश्र् स्त- म्भैरुज्जवलं रमणीयं चौत्सुक्यदं च मङ्गल्यं चासीद्राजकुलम्। देवी तु यशोमती विवाहोत्सवपर्याकुलहृदया हृदयेन भर्तरि, कुतूहलेन तौमैः घुमाविकारैः। बादरैः कार्पासैः। लालातन्तुजैः कौशेयैः। नेत्रैः पृङ्रैः (१)। निचोलकैर्वस्तुरूपकविशेषैः। स्तवरकं वस्त्रभेदः। वितानकं करकम्। पटलं छाद- नम्। उज्ज्वलं भ्राजिष्णु। w कोने से दूसरे कोन तक टेढ़ो, ठप्पो से बनाई जाने वाला फूल-पत्तियों की रेखाकृतियाँ 'एक रङ्ग की पृष्ठभूमि पर दूसरे रंग में तैयार होने लगीं। कुछ वस्त्रों को गीले कुङ्कुम में रंगे हाथ से चित्तियाँ छोपकर मांगलिक बनाया जा रहा था। कुछ को सेवक लोग उठे हुए हाथों से चुटकी दबाकर उत्तरीय या उपरने की तरह प्रयुक्त वस्त्रों में चुन्नट डालकर उन्हें मरोड़ी देकर देख रहे थे। क्षौम, बादर (कपास के बनें कपड़े), दुकूल, लाला- तंतुज (रेशमी) अंशुक और नेत्र आदि कई प्रकार के वस्त्र थे, जो साँप की केचुली के समान हल्के केने के खम्भे की मीतरी पात के समान कोमल, साँस की हवा से भी उड़ जाने वाले एव केवल छूकर ही अनुमान करने योग्य थे। हजारों इन्द्रायुध के समान ऐसे वखों से राजकुल ढक रहा था। दान-दहेज के लिए बनाये गये पलंग पर सफेद चादरें बिछाई गयी थीं और हंसों की पक्तियाँ लकड़ी में खोदकर बनायी गयीं थीं। पहनने के लिये जो कंचुक तैयार किये जा रहे थे, उन पर चमकीले मोतियों से कढ़ाई का काम किया गया था। अनेक प्रकार के उपयोग में आने वाली बहुत सी कपड़ों की पट्टियां चीर-चीर कर बनायी जा रही थीं। कपड़े के चन्दोवे में नये एकरङ्ग के दुकूल लगाये जा रहे थे। मह़वे की छाजन फूल-पत्तियों से ढँक गयी थी। मण्डप के खम्मों में रंगीन नेत्र नामक वस्त्र लपेटकर बाँधे जा रहे थे। इस प्रकार राजकुल का यह दृश्य चकमक, रमणीय, भाँति-माँति के कुतू हलों से भरा हुआ और मांगलिक हो गया था। रानी यशोवती को विवाह के बहुविध कामों में चैन नहीं मिलती थी। वह पति
Page 321
२४० हरषचरितम्
जामातरि, स्नेहेन दुहितरि, उपचारेण निमन्त्रितस्त्रीषु, आदेशेन परिजने, शरीरेण संचरणे, चक्षुषा कृताकृतप्रत्यवेक्षणोषु, आनन्देन महोत्सवे, एकापि बहुधा विभक्तेव्राभवत्। भूपतिरण्युपर्युपरि विसर्जितोष्ट्रवामीजनि- तजामातृजोष: सत्यप्याज्ञासंपादनदक्षे मुखेक्षणपरे परिजने समं पुत्राभ्यां दुहितृस्नेहविक्कृवः सर्व स्वयमकरोत्। एवं च तस्मिन्नविधवामय इव भवति राजकुले, मङ्गलमय इव जाय- माने जीवलोके, चारणमयेष्विव लक्यमाणेषु दिङ्मुखेषु, पटहरवमय इव कृतेऽन्तरिक्षे, भूषणमय इव भ्रमति परिजने, बान्धवमय इव दृश्यन माने सर्गे, निर्वृतिमय इवोपलक्ष्यमाणे काले, लक्ष्मीमय इव विजुम्भमाणे महोत्सवे, निधान इव सुखस्य, फल इत जन्मनः, परिणाम इव पुण्यस्य, यौवन इव विभूते:, यौवराज्य इव प्रीतेः, सिद्धिकाल इव मनोरथस्य वर्तमाने, गए्यमान इव जनाङ्गुलीभि:, आलोक्यमान इव मार्गध्वजैः, प्रत्युद्म्यमान इव मङ्गल्यवाद्यप्रतिशब्दकः, आहूयमान इव मौहूर्तिके,
उड्टरवाम्युष्टभार्या। केचिद्वामीद्वयमन्ये वेसरीमन्बे गुर्वीमाहु'। जोष: सुखम्। एवमित्यादौ। अस्मिन्सत्याजगाम विवाहदिवस इति सबन्धः। निधान इक सुखस्ये त्यादौ वर्तमान इत्यनेन संगतिः। मौहूतिकैर्गणकैः । अनिबद्धो बाहय:ः।
के लिए हृदय के रूप में, दामाद के लिए कुतूइल के रूप में, पुत्री के लिए स्नेह के रूप में, बुलावे पर आई हुई ्नियों के लिए आवभगन के रूप में, परिजन के लिए आदेश के रूप में, चलने-फिरने में शरीर के रूप में, किए या न किए कार्यों की देख ताक के लिए आँख के रूप में, महोत्सव के लिए आनन्द के रूप में, इस प्रकार मानों एक से अनेक रूप में हो गई। राजा ने भी जामाता की प्रसन्नता के लिए एकके ऊपर एक ऊँट और घोड़ियों की ढेर लगा दी। आजा पालन करने में चतुर और मुँह ताकते हुए खड़े रहने वाले नौकर-चाकर के होने पर भी वे अपने दोनों पुत्र के साथ पुत्री के स्ेह में व्याकुल होकर सब काम स्वयं निपटाते थे। इस प्रकार राजकुल में चारों ओर सुद्दागिन स्त्रियां दिखाई देती थी। सारा संसार मंगलमय लग रहदा था। दिशाएं चारणों से भरी हुई दीख पड़ने लगीं। आकाश में पटड हैं की आवाज गूंजने लगी। गहनों से लदे हुए परिजन घूमवे रहते थे। सारी सृष्टि ही बान्धवमय प्रतीत हो रही थी। सारा समय परम-आननदमय हो रहा था। महोत्सव १. तस्मिन्नविधवाधव।
Page 322
चतुर्थ उच्छास: २४१
आकृष्यमाण इव मनोरथैः, परिष्वज्यमान इव वघूसखीहृदयैराजगाम विवाहदिवसः। प्रातरेव प्रतीहारः स्वमुत्सारितनिखिलानिबद्धलोकं विविक्त- 'मक्रियत राजकुलम्। अथ महाप्रतीहारः प्रविश्य नृपसमीपम् 'देव! जामातुरन्तिकात्ता- म्बूलदायक: पारिजातकनामा संप्राप्तः' इत्यभिधाय स्वाकारं युवानमदर्श यत। राजा तु तं दूरादेव जामातृबह्ुमानाद्दर्शितादरः 'बालक! कच्चित्कु- शली ग्रहवर्मा ?' इति पशच्छ। असौ तु समाकर्णितनराधिपध्वनिर्धाव- मान: कतिचित्पदान्युपसृत्य प्रसार्य च बाहू सेवाचतुरश्चिरं वसुंधरायां निधाय मूर्धानमुत्थाय 'देव ! कुशली यथाज्ञापयस्यचेयति च देवं नम- स्कारेण' इति व्यज्ञापयत्। आगतजामातृनिवेदनागतं च तं ज्ञात्वा कृत- सत्कारं राजा 'यामिन्याः प्रथमे यामे विवाहकालात्ययकृतो यथा न भवति दोषः' इति संदिश्य प्रतीपं प्राहिणोत्।
यथा न भवति दोष इत्यत्र तथा कार्यमित्यर्थलभ्यम्।
मानों लक्ष्मीमय बन रहा था। वह अवसर मानों सुख का निधान, जन्म का फल, पुण्य का परिणाम, ऐश्वर्य का यौवन, प्रीति का यौवराज्य, मनोरथ का सिद्धिकाल था। विवाह के दिन को लोग उगलियों पर गिनने लगे। उसे मार्ग के ध्वज मानों निहारने लगे। माङगलिक गाजे बाजे की ध्वनिया मानों उसकी आगवानी लेने पहुंचीं। ज्योतिषी लोग उसे गुहारने लगे। मानोरथ उसे खीचने लगे। वधू की सखियां मानों उसका भालिङ्गन करने लगी। इस प्रकार विवाह का दिन आ पहॅचा। प्रातःकाल ही प्रतीहारों ने फालतू सब लोगों को हटा कर राजकुल को खाली कर दिया। महाप्रतीदार ने राजा के समीप आकर निवेदन किया-देव, जामाता के समीप से तम्बोली (ताम्बूलदायक) पारिजातक आया है।' यह कह कर अपने ही आकार के एक युवक को दिखाया। राजा ने दूर हो से दमाद के सम्मान के कारण उसके प्रति (भादर व्यक्त करते हुए पूछा-'बालक, ग्रहवर्मा तो कुशल से है।', सेवा में चतुर उसने राजा की आवाज सुनते ही जल्दी से कुछ डेग आगे बढ़, दोनों हाथ फैला, देर तक जमीन में सिर झुका और उठ कर निवेदन किया-'देव, कुशल से हैं और प्रणामपूर्वक आप की अर्चना करते हैं।' राजा ने यह जान कर कि जामाता विवाह के लिए आए हैं; उसका सत्कार करते हुए कहा-'रात्रि के पहले पहर में विवाह-लन्न साधनी चाहिए जिससे दोष न हो' और उसे वापिस भेजा। १६ ह० च०
Page 323
२४२ हर्षचरितम्
अथ सकलकमलवनलक्ष्मी वधूमुख इव संचार्य समवसिते वासरे, विवाहदिवसश्नियः पादपल्लव इव रज्यमीने सवितरि, वधूवरानुरागलघूक्- तप्रेमलज्जितेष्विव विघट्मानेषु चक्रवाकमिथुनेषु, सौभाग्यध्वज इव रक्तां-' शुकसुकुमारवपुषि नभसि स्फुरति संध्यारागे, कपोतकएठकर्बुरे वरयात्रा गमनरजसीव कलुषयति दिङ्मुखानि तिमिरे, लग्नसंपादनसज इवो- जिजिहाने ज्योतिर्गणो, विवाहमङ्गलकलश इवोदयशिखरिणा समुत्क्षिप्यमाणे वर्धमानधवलच्छाये ताराधिपमएडले, वधूवदनलावण्यज्योत्स्ार्परपीत तमसि प्रदोषे, वृथोदितमुपहसत्स्विव रजनिकरमुत्तानितमुखेषु कुमुदवने-
ग्रपल्मवैः पुरोधावमानैः पादातैरुत्कर्ण कटकह्यप्रतिहे षितदीयमानस्वागतै-
अथेत्यादौ। एतस्मिन्नेतस्मिन्सत्याजगामेति संबन्धः। कपोतेत्यसाधारणम्। कर्बुर आपाण्डुरे। रजसीवेति। रजोपि मुखानि कलुषयति। लग्नेत्यादि साधा रणम्। उज्जिहान उद्गच्छति। ज्योतिगणैस्तारानिकरैः, गणकैश्च। वर्धमानेत्यादि संध्यारागहितत्वात्। वर्धमानं शरावः तेन च धवलच्छायम्। तद्धि मक्कोललिसं विवाहे क्रियते इत्याचार:। स्फारः स्फोटकः। पुरोधावमानैरिति साधारणमू। पादातिः पदातिसमूहैः।
सारे कमलवन की लक्ष्मी को वधू राज्यश्री के मुख में मानों अर्पित करके दिन ढल गया। विवाह-दिवस की श्री के चरण-पल्लव से मानो सूर्यबिम्ब लाल हो गया। वधू मर वर के अनुराग के सामने प्रेम भाव के हल्के होने के कारण लज्जित छोकर चक्रवाक के जीड़े पृथक होने लगे। रक्ताशुक की माँति कोमल संध्याराग सौभाग्यध्वज के समान' आकाश में स्फुरित होने लगा। कबूतर के कंठ के सदृश अन्धकार आकाश को कलुषित कर रहा था, मानो बरात की चढ़त से धूल उड़कर भरने लगी हो। शुभ लग्न को ठीक करने में तारे मानों निकल कर तैयार होने लगे। उदयाचल द्वारा सिर पर उठाए गए विवाह के मंगलकलश के समान चन्द्रमण्डल की उज्ज्वल कान्ति बढ़ने लगी। वधू राज्य- श्री के लावण्य की चाँदनी से प्रदोषकाल का अन्धकार जब दूर हो गया तो फिर व्यर्थ उदित हुए चन्द्रमा को देखकर मुह ऊँचा किए कुमुद मानों इँसने लगे। तमी लझ के समय बरात लेकर ग्रहवर्मा उपस्थित हुआ। पैदल चलने वाले बराती बार-बार अपनी लाल ध्वजा को फटकारते चले आ रहे थे, मानों राजा के पछव वाले आगे दौडते हुए उनके मनोरथ हो। कान खड़े किए छावनी के घोड़ों की हिनहिनाइट के साथ किए जाने वाले स्वागत को स्वीकार कर ते हुए बराती घोड़े मी उस दिग्माग को भरने लगे। हिलते
Page 324
चतुर्थ उच्छ्वास: २४३ रिव वाजिनां वृन्दैरापूरितदिग्विभागः, चलकर्णचामराणां चामीकरमय- सर्वोपकरणानां वर्णकलम्बिनां बलिनां घण्टाटाद्कारिणां करिणां घटाभि: घटयन्निव पुनरिन्दूद्यविलीनमन्धकारम्, नक्षत्रमालामण्डितमुखीं करिणीं निशाकर इव पौरंदरीं दिशमारूढ: प्रकटितविविधविहगविरुतैस्तालावच- रचारणैः पुरःस्वालो वसन्त इवोपवनैः क्रियमाणकोलाहलो गन्धतैला- वसेकसुगन्धिना दीपिकाचक्वालालोकेन कुङ्कुमपटवासधूलिपटलेनेव पि- अरीकुवन्सकलं लोकम्, उत्फुल्लमल्लिकामुएडमालामध्याध्यासितकुसुमशे- खरेण शिरसा हसन्निव सपरिवेषक्षपाकरं कौमुदीप्रदोषम्, आत्मरूपनि- जितमकरकेतुकरापहृतेन कामुकेशेव कौसुमेन दाम्ना विरचितवैकक्षकवि- लास: कुसुमसौरभगर्वभ्रान्तभ्रमरकुलकलकलप्रलापसुभगः पारिजात इव जातः श्रिया सह पुनरवतारितो मेदिनीम्, नववधूवदनावलोकनकुतूहले- नेव कृष्यमाणहृद्यः पतन्निव मुखेन प्रत्यासन्नलम्नो ग्रहवर्मा त्वरित- माजगाम। राजा तु तमुपद्वारमागतं चरणाभ्यामेव राजचक्ानुगम्यमान: ससुतः
'हुए कान पर चँवर लिए, सोने के समस्त उपकरणों से सजाए गए, भाँति भाँति के बलवान् हाथी घंटा की टकार करते चले आ रहे थे मानों चन्द्रमा के उदय होने से विलीन अन्ध- कार को फिर जुटाने लगे। ग्रहवर्मा नक्षत्रमाला नामक आमरण से सुसज्जित हथिनी पर चढ़ा हुआ उस प्रकार लग रहा था जैसे चन्द्रमा ताराओं से शोभित पूर्व दिशा में ऊपर की औोर चढ़ा हो। उसके आगे-आगे चारण लोग तालयुक्त गान करते चल रहे थे जिससे 'चिड़ियों के चहचहाने जैसा शब्द हो रहा था। गन्ध तैल पड़ने से सुगन्धित दीपक जल रहे थे, मानों कुंकुम और पटवास की धूलि सब ओर सब लोगों को पिज्जरित कर रही थी। ग्रह्वर्मा विकसित मालतीकुसुमशेखर की माला सिरपर धारण कर रहा था, मानों परि- वेष के साथ उदित हुए चन्द्रवाले चन्द्रिकायुक्त प्रदोषकाल पर हँस रहा था। अपने रूप के सामने हारे हुए कामदेव के हाथ से छीन कर लिए गए धनुष के, समान उसका पुष्प- दाम का बना हुआ। वैकक्षक शोभ रहा था। ौरे उसके फूलों पर गुजारते हुए लूझ रहे थे, मानो पारिजात हो श्री के साथ उतर आया हो। नई वधू राज्यश्रो का मुखड़ा देखने के कुतूहल से खिंचे जाते हुए हृदय वाला वह मानों मुँद की ओर से दौड़ कर आया। राजाओं और दोनों राजकुमारों के साथ पैदल ही चल कर द्वार के समीप पहुँचे हुए
Page 325
२४४ हर्षचरितम्
प्रत्युज्जगाम। अवतीर्ण च तं कृतनमस्कारं मन्मथमिव माधवः प्रसारित- भुजो गाढमालिलिङ्ग। यथाक्रमं परिष्वकराज्यवर्धनहर्ष च हस्ते गृहीत्वा- भ्यन्तरं निन्ये । स्वनिविशेषासनदानादिना चैनमुपचारेणोपचचार। न चिराच गम्भीरनामा नृपतेः प्रणयी विद्वान्द्विजन्मा ग्रहवर्माणमु- वाच-'तात! त्वां प्राप्य चिरात्खलु राज्यश्रिया घटितौ तेजोमयौ सकल- जगद्वीयमानबुधकर्णानन्दकारिगुणगणौ सोमसूर्यवंशाविव पुष्यभूतिमुखर- वंशौ। प्रथममेव कौस्तुभमणिरिव गुणः स्थितोऽसि हृदये देवस्य। इदानीं तु शशीव शिरसा परमेश्वरेणासि वोढव्यो जातः' इति। एवं वदत्येव तस्मिन्नपसुपसृत्य मौहूर्तिकाः 'देव! समासीदति लग्न- वेला। व्रजतु जामाता कौतुकगृहम्' इत्यूचुः। अथ नरेन्द्रेण 'उत्तिष्ठ, गच्छ' इति गदितो ग्रहवर्मा प्रविश्यान्तःपुरं जामातृदर्शनकुतूहलिनीनां
राज्यश्रिया नृपतिलच्म्यापि। घटितौ योजितौ, मुक्तौ च। बुधकर्णौ पण्डित- श्रोत्रे, सोमसूर्यसूनू च। गुणरुत्कर्ष:, तन्तुभिश्च। हृदये चेतसि, वत्तसि च। देवस्य राज:, विष्णोश्च। परमेश्वरेण राज्ञा, हरेण च। कौतुकगृहं विवाहमङ्गलवेश्म।
उसका स्वागत किया। जैसे वसन्त कामदेव से मिलता है उसी प्रकार उन्होंने हाथ फैलाकर हथिनी से उतार कर झुके हुए उसका आलिङ्गन किया। क्रम से राज्यवर्धन और हर्ष भी जब गले मिले तो राजा हाथ से पकड़ कर उसे भीतर ले गए। अपने समान आसन आदि उपचारों से उसका सम्मान किया। उसी समय गम्भीर नामक राजा के प्रिय विद्वान् ब्राह्मण ने ग्ह्दवर्मा से कहा- 'हे तात, राज्यश्री के साथ तुम्हे सम्बन्धित पाकर आज पुष्पभूति और मुखर दोनों के वंश तेजस्वी, सारे संसार के लोगों को आनन्दित करने वाले सोम और सूर्य वश के समान धन्य हुए। पहले से ही देव प्रभाकरवर्धन ने कौस्तुममणि के समान तुम्हें धारण किया है। इस समय जैसे शिवने चन्द्र को अपने मस्तकपर धारण किया है उसी प्रकार तुम भी उनक शिरोधार्य हो रहे हो। ब्राह्मण गम्भीर यह कह ही रहे थे कि ज्योतिषियों ने आकर कद्ा-'राजन्, लग्न का समय निकट है। जामाता कौतुकगृह में चलें।' राजा के 'उठो, जाओ' कहने पर ग्रह्वर्मा ने अन्तःपुर में प्रवेश किया और वर को देखने के कुतूइल में स्त्रियों की खिले
Page 326
चतुर्थ उच्छास: २४५
स्त्रीणां पतितानि लोचनसहस्राणि विकचनीलकुवलयवनानीव लङ्गयन्ना- ससाद कौतुकगृहद्वारम्। निवाहितपरिजनश्च प्रविवेश। अथ तत्र कतिपयाप्तप्रिय सखीस्वजनप्रमदाप्रायपरिवाराम्, अरुणांशु- कावगुण्ठितमुखीं प्रभातसंध्यामिव स्वप्रसया निष्सभान्प्रदीपकान्कुर्जाणाम्, अतिसौकुमार्यशङ्गितेनेव यौवनेन नातिनिरभरमुपगूढाम्, साध्वसनिरुध्य- मानहृदयदेशदुःखमुक्तैनिभृतायतैः श्वसितरपयान्तं कुमारभावमिवानुशोच- न्तीम्, अत्युत्कम्पिनी पतनभियेव त्रंपया निष्पन्दं धार्यमाणाम्, हस्तं तामरसप्रतिपक्षमासन्नग्रहणं शशिनमिव रोहिणीं भयवेपमानमानसामव- लोकयन्तीम्, चन्दनधवलतनुलताम्, ज्योत्स्नादानसंचितलावएयात्कुमु- दिनोगर्भादिव प्रसूताम्, कुसुमामोदनिर्हारिणीं वसन्तहृदयादिव निर्गताम्, निःश्वासपरिमलाकृष्टमधुकरकुलां मलयमारुतादिवोत्पन्नाम्, कृतकंदर्पा- अधेत्यादौ। तत्र वधूमपश्यदिति संबन्धः। अरुणांशुकं लोहितं वस्त्रम्। अरु- पस्याउपांशर्वोऽशुका:। निभृतगुप्तः। प्रतिपसस्तुल्य:, शत्रुश्र। ग्रहणं हस्तस्य स्वीकारः, शशिनश्च ग्रहणं समासननं भवति। उद्गमनं सौरभमित्यन्ये। प्रभादीर्ना कौस्तुभादिभियथासंख्यम्। बालिका ऊर्मिका, कौमारी च। तरिनोदयन्तीं प्रथय- न्तीम्। हारिणीं र्यामू, मार्गी च।
हुए कुवलय के समान गिरती हुई आँखों को लघते हुए कौतुकगृह के द्वार पर पहुंचा। अन्य लोग द्वार पर ही रोक दिए गए और उसने भीतर प्रवेश किया। तब उसने वहाँ वधूवेश में राज्यश्री को देखा। वह कुछ मान्य और प्रियसखियों से और स्वजन स्त्रियों से घिरी हुई थी। प्रभात काल की संध्या के समान लाल अंशुक का घूघट डाले अपनी प्रभा से दीपों को निष्प्रभ कर रही थी। मानों यौवन ने उसे अत्यन्त सुकुमार जान कर कस कर नहीं दबाया था। भय के कारण रुंधे हुए हृदयदेश से वह कठिनता से लम्बी सांस लेती थी, मानों अब छोड़ कर जाते हुए कुमारभाव के बारे में चिन्ता कर रही थी। वह कांप रही थी, फिर भी गिर जाने के मय से उसे लज्जा ने मानों पकड रखा था। मय से कपते हुए मन वाली वह कमल के प्रतिपक्षी अपने हाथ को देख रही थी, मानों ग्रहणसमय निकट होने पर कातर होकर रोहिणी चन्द्रमा को देख रही हो। चन्दन के लगाने से उसकी देह और भी सफेद हो रही थी, मानों चन्द्र के द्वारा दी गई ज्योत्सा के लावण्य से भरे हुए कुमुदिनी के गर्भ से उत्पन्न हुई हो। फूल की गन्ध से वह और भी मनोहर लग रही थी, भानों वसन्त के हृदय से निकली हो। उसके निश्वास के परिमळ में भौरे खिचते जा रहे थे, मानों वह
Page 327
२४६ हर्षचरितम्
नुसरणां रतिमिव पुनर्जाताम, प्रभालावयमदसौरभमाघु्ये:ः कौस्तुभश- शिमदिरापारिजातामृत प्रभवैः सर्वरत्रगुणैटपरामिव सुरासुररुषा रत्नाकरेण कल्पितां श्रियम्, स्त्निग्वेन बालिकालोकेन सितसिन्दुवारकुसुममञ्जरी- भिरिव मुक्तादीधितिभि:कल्पितकर्णावतंसाम्, कर्णाभरणमरकतप्रभाह- रितशाद्वलेन कपोलस्थलीतलेन विनोद्यन्तीमिव हारिणीं लोचनच्छा- याम्, अधोमुखं वरकौतुकालोकनाकुलं मुहुमहुः कृतमुखोन्नमनप्रयत्नं सखीजनं हृदयं च निर्भत्सयन्तीं वधूमपश्यत्। प्रविशन्तमेव तं हृदयचौरं वध्वा समर्पितं जग्राह कंदर्पः। परिहास- स्मेरमुखीभिश्च नारीभि: कौतुकगृहे यद्यत्कार्यते जामाता तत्तत्सर्वमति- पेशलं चकार। कृतपरिणयानुरूपवेशपरित्रहां गृहीत्वा करे वधू निर्जगाम। जगाम च नवसुधाधवलां निमन्त्रितागतैस्तुषारशलोपत्यकामिव त्रयम्ब-
मृगलोचनच्छायां नीलशाद्वलेन स्थलीतले क्रीडति। कौतुकालोकनाकुलं द्वयमपि साधारणम्। वध्वा राज्यश्रिया। अथ वेर्दी जगामेति संबन्धः। उपत्यकाद्रेः समासन्ना भू:।
मलयमारुत से उत्पन्न हो। वह कामदेव का अनुसरग कर रह्दी थी, मानों रति ने फिर जन्म लिया हो। वह अपनी प्रभा, लादण्व, मद, सौरम, मावुर्य आदि गुणों से दूसरी लक्ष्मी के समान मालुम पड़ रही थी, मानो जिसे कौस्तममणि, चन्द्र, मदिरा, पारिजात और अमृत से उत्पन्न समस्त रत के उन गुणों के साथ समुद्र ने देवता और असुरों पर क्रोध करके फिर से उत्पन्न किया हो। उसके कानों में मोनी की वालियों की किरणें उजले सिन्धुवार पुष्प की मंजरी की भांति अवतंस बन रही थीं। पन्ने के कर्णाभरण की हरी प्रभा उसके कपोलों पर पड़ रही थी, मानों वह आँखों की सुन्दर कान्ति को व्यक्त कर रहदी थी। दिखाने के लिए प्रयत्न में लगी हुई सखिया उसके झुके हुए मुंह को बार-बार उठाने का प्रयत्न कर रही थीं, वह उन्हें और अपने हृदय को भी कोस रही थी। प्रवेश करते ही राज्यश्री के द्वारा दिए गए अपने हृदय के चोर उस ग्रहवर्मा को कामदेव ने पकड़ लिया। हॅसी-मजाक करने वाली नवेलियों ने कोइबर में जो-जो करने के लिए कहा ग्रहवर्मा ने बिना जिद के सब किया। विवाह के अनुकूल वेषभूष में सुसज्जित वधू का हाथ पकड़ कर वह निकला और वेदी के पास पहुंचा। वह (वेदी) चूने से ताजी पोती हुई थी, मानों शिव-पा्वती के विवाह में निमंत्रण पर आए हुए
Page 328
चतुर्थ उच्छ्ास: २४७
काम्बिकाविवाहाहूतैर्भूभृद्धि: परिवृताम्, सेकसुकुमारयवाङ्कुरदन्तुरैः पञ्ा- स्यैः कलशैः कोमलवर्णिकाविचिनैरमित्रमुखश्च मङ्ल्यफलहस्ताभिरञ्- लिकारिकाभिरुद्धासितपर्यन्ताम्, उपाध्यायोपधीयमानेन्धनधूमायमाना- मिसंघुक्षणाक्षणिकोपद्रष्टूद्विजाम्, उपकृशानुनिहिंतानुपहतहरितकुशाम्, संनिहित दृषद जिनाज्यस्रुक्समित्पूलीनिवहाम्, नूतनशूर्पार्पितश्यामलशमी- पलाशमिश्रलाजहासिनीं वेदीम्। आरुरोह च तां दिवमिव सज्योत्सः शशी। समुत्ससर्प च वेल्लितारुणशिखापल्लवस्य शिखिन: कुसुमायुध इव रतिद्वितीयो रक्ताशोकस्य समीपम्। हुते च हुतभुजि प्रदक्षिणावर्तप्रवृत्ता- भिर्वधूवदनविलोकनकुतू हलिनीभिरिव ज्वालाभिरेव सह प्रदक्षिणं बभ्राम। पात्यमाने च लाजाञ्जलौ नखमयूखधवलिततनुरद्ृष्टपूर्ववधूवररूपविस्म- यस्मेर इवादृश्यत विभावसुः।
भूमृन्नृपः, गिरिश्च। वर्णिका खटिका। अमित्रमुखै रूप्यमयैः, शत्रुमुखैश्व। अञञ- लिकारिकाभिर्मृन्मयप्रतिमाभि:, सालभजजकाभिर्वा। अक्षणिको व्यग्र: । उपद्रष्टा साक्षी उपदेश्य इति केचित्। सुग्घोमपात्रम्। वेल्विता वलिताः। शिखा ज्वाला, शिखाग्राणि च। पल्लवाः प्रान्ताः, किसलयानि च। शिखिनो वृक्षस्यापि। उक्कं च-'अभि: शिखीति च प्रोक्तः शिखी वृक्षो निगद्यते। बहिणश्च शिखी प्रोक्त: क्चि- तस्यात्कुक्कुट: शिखी ॥' ददति च।
अनेकों पर्वतों से भरी हुई हिमालय की तराई हो। चारों ओर पास में चौड़े मुँद्द के कलसे रखे हुए थे, पानी की तरी से नए यवांकुर उनमें उग गए थे। उनपर हल्की बनी की खरिया पुती हुई थी और उन्होंने सूर्य का मुख नहीं देखा था। मगलार्थ फल को हाथ में लिए मिट्टी की मूरतें खडी थी। ईन्धन देने से धुंवा उगलती हुई अग्नि को अ्रज्वालित करने में साक्षी रूप बैठे हुए ब्राह्मण व्यग्र हो रहे थे। अग्नि के समीप ही हरे-हरे लम्बे कुश रखे हुए थे। अश्मारोहण के लिए सिल, कृष्ण मृगचर्म, धृन, स्तुवा और समिधाए रखी हुई थी। जैसे ज्योत्सा के साथ चन्द्र आकाश में चढ़ता है उसी प्रकार ्रहवर्मा भी बबू राज्यश्री के साथ विवाहवेदी पर चढ़े और जैसे कामदेव रति को साथ लेकर रक्ताशोक के समोप पहुंचता है उसी प्रकार हिलती हुई लाल शिखा से युक्त अश्नि के पास आए। हवन करने के पश्चात् दक्षिण की ओर मुड़ती हुई मानों वधू का मुखड़ा देखने के कुतूइल वाली ज्वालाओं के साथ उन दोनों ने अगि के चारों ओर मवरे ली और लाजाअलियाँ छोड़ीं। तब वर और वधू की नखकिरणों से और भी
Page 329
२४ हर्षचरितम्
अत्रान्तरे स्वच्छकपोलोदरसंक्रान्तमनलप्रतिबिम्बमिव निर्वाफ्यन्ती स्थूलमुक्ताफलविमलवाउपबिन्दुसंदोहदश्वितदुर्दिना निर्वदनविकार रुरोद वधूः । उद्श्रविलोचनानां च बान्धववधूनामुदपादि महानाक्रन्दः। परि- समापितवैवाहिकक्रियाकलापस्तु जामाता वध्वा समं प्रणनाम श्वशुरौ। प्रविवेश च द्वारपक्षलिखितरतिप्रीतिदैवतं प्रणयिभिरिव प्रथमप्रतिष्टैरलि- कुलैः कृतकोलाहलम्, अलिकुलपक्षपवनप्रेङ्गोलितः कर्णोत्पलप्रहारभयप्र- कम्पितैरिव मङ्गलप्रदीपैः प्रकाशितम्, एकदेशलिखितस्तबकितर काशोक- तरुतलभाजाधिज्यचापेन तिर्यककूणितनेत्रत्रिभागेण शरमृजूकुर्वता कामदे वेनाधिष्ठितम्, एकपार्श्वन्यस्तेन काञ्नाचामरुकेशोतरपार्व्ववर्तिन्या च दान्तशफरुकधारिएया कनकपुत्रिकया साक्षाल्ल््म्येवोददएडपुएडरी कहस्तया सनाथेन सोपधानेन स्वास्तीणन शयनेन शोभमानम्, शयनशिरोभाग-
निर्वापयन्ती गमयन्ती। प्रविवेशेत्यादौ। जामाता वासगृहमिति संबन्धः। पढ्: पार्श्रम्। कूणितः संकोचितः।
प्रकाशमान अगनिदेव मानों पहले कभी नहीं देखे हुए इस प्रकार वर-वधू के रूप को देखकर, आश्चर्य के साथ प्रसन्न दीख पड़े। इसी बीच वधू राज्यश्री मानों अपने स्वच्छ कपोलों में पड़ती हुई अग्नि की छाया को बुझाती हुई, और स्थूल मुक्ताफल जैसे निर्मल आँसुओं से दुरदिन का दृश्य उपस्थित करती हुई मुख की विकृति के बिना ही रोने लगी। बान्वव-्बन्धुओं की आँखें भी आँसू से छूल छूला उठी और तब एक प्रकार का शोरगुल मचा। इषर विवाह का विधि विधान समाप्त करके जामाता ने वधू के साथ सास-ससुर को प्रणाम किया और वासगृह में प्रविष्ट हुआ। उस वासगृद्द के दोनों पक्खों पर एक ओर रति और दूसरी ओर प्रीति (कामदेव की दोनों स्त्रयों) के चित्र बनाए गए थे। प्रेमी के समान पहले ही वुसकर मौरों ने कोलाइल शुरू किया। मौरों के पंख की हवा से हिलते हुए मानों कर्णोत्पल के प्रहार के मय से कापते हुए मंगलदीप उस गृह को प्रकाशित कर रहे थे। एक ओर फूलों से लदे रक्ताशोक के नीचे धनुष पर बाण रखकर तिरछो ऐची हुई मिचमचाती आँख से निशाना साधते हुए कामदेव का चित्र बना था। अन्दर सफेद चादर से ढका हुआ पलंग बिछा था जिसके सिरहाने तकिया रखा था। उसके एक पाइवं में सोने की एक झारी रखी थी और दूसरी ओर हाथीदाँत का डिब्बा लिए दुप सोने की पुतली
Page 330
चतुर्थ उच्छास: २४६
*स्थितेन च कृतकुमुदशोभेन कुसुमायुधसाहायकायागतेन शशिनेव निद्रा कलशेन राजतेन विराजमानं वासगृहम्। ·तत्र च ह्रीताया नववधूकायाः पराङ्मुखप्रसुनाया मणिभित्तिदर्पणेषु मुख प्रतिबिम्बानि प्रथमालापाकर्णनकौतुकागतगृहदेवताननानीव मणिग- चाक्षकेधु वीक्षमाण: क्षणदां निन्ये। स्थित्वा च श्वशुरकुले शीलेनामृत- मिव श्वश्ूहृदये वर्षन्नभिनवाभिनवोपचारैरपुनरुक्तान्यानन्दमयानि दश दिनानि, दत्त्वा च राजदौवारिकमिव रांजकुले रणरणकं यौतकनिवेदिता- नीव शम्बलान्यादाय हृदयानि सर्वलोकस्य कथंकथमपि विसर्जितो नृपेण चध्वा सह स्वदेशमगमदिति। इति श्रीमहाकविबाणभट्टकृतौ हर्षचरिते चक्रवर्तिजन्मवर्णनं नाम चतुर्थ उच्छवासः।
क्षणदां रात्रिम्। दश दिनानि स्थित्वेति संगतिः। यातकं सुदायः। इति श्रीशंकर विरचिते हर्षचरितसंकेते चतुर्थ उच्छासः।
खड़ी थी। नीचे पलग के सिरहाने कुमुदों से शोभित मानो कामदेव की सहायता के लिए पहुंचे हुए चन्द्रमा के समान चाँदी का निद्रा कलश रखा हुआ था। वहाँ लज्जिन होकर पराङमुख सोई हुई नववधू राज्यश्री के मुखड़े के प्रतिबिम्बों को मणिमित्ति में लगाए गए दर्पणों में देखने लगा, वे प्रतिबिम्ब मानो पहली मुलाकात की बातचीत सुनने के कुतूइल से मणिगवाक्षों में खड़ी होकर ताक झाक करती हुई गृहदेवनाओं के मुख हों। इस प्रकार उसने रात बिताई। इस प्रकार ग्रहवर्मा श्वशुरकुल में अपने शील से सास के हृदय में अमृत की वर्षा करता हुआ नित्य नये-नये उपचारों से दस दिनों ततक आनन्द के साथ रहा और द्वारपाल के समान राजकुल में अपना विच्छेदजनित कउद्वेग देकर दहेज में मिली हुई सामग्री के साथ सब लोगों के हृद्य को भी लेते हुए किसी-किसी प्रकार राजा के द्वारा विसर्जित हुआ वधू राज्यश्री को विदा करा अपने स्थान को लौट गया। हषचरित चतुर्थ उच्छवास समाप्त।
Page 331
पञ्चम उच्छ्रास:
नियतिविधाय पुंसां प्रथमं सुखमुपरि दारुएं दुःखम्। कृत्वा लोकं तरला तडिदिव वज्रं निपातयति॥१॥ पातयति महापुरुषान्सममेव परिवर्तमान एक: कालः बहूननादरेणेघ। शेलानिवानन्तः ॥२। अथ कदाचिद्राजा राज्यवर्धनं कवचहरमाहूय हूणान्हन्तुं हरिणानिक हरिहरिेशकिशोरमपरिमित बलानुयातं चिरंतनैरमात्यैरनुरक्त्श्च महासा- मन्तैः कृत्वा साभिसरमुत्तरापथं प्राहिणोत्। प्रयान्तं च तं देवो हर्षः कतिचित्प्रयाणकानि तुरङ्गमैरनुवव्राज। प्रविष्टे च कैलासप्रभाभासिनीं ककुभं भ्रातरि वर्तमानो नवे वयसि विक्र-
नियतीत्यादि। नियतिदेवम्। लोकं जनम्। तडिद्वियुत्। तडिदपि तरलाSड लोकं कृत्वा वज्रम् निपातयति॥१॥ अनन्तः पर्यन्तरहितः, शेषभट्टारकश्च॥२॥ आर्यायुगलेनानेन भाविनी राजविपत्ति: सूचिता। कवचहर इति वयसि नित्यम्। बलं सैनयम्, सामर्थ्यं च। सामिसरं ससहायमू।
जैसे चंचल विजली क्षण भर अपनी चमक दिखाकर बारककार वज्पात करने लग जाती है उसी प्रकार नियति भी पहले-पहल लोगों पर सुख की चमक दिखाती है और, फिर वज्र के समान भीषण दुःख ही दुःख गिराने लग जाती है॥ १॥ करवट बदलता हुआ यह कालचक्र अनेक महापुरुषों को भी बिना किसी लगाव के एक साथ बिलट डालता है, जैसे प्रलय के समय में पृथिवी को सहस्र फणों पर धारण करने वाला शेषनाग सुस्ताने के लिए बोझा बदलता है तो बड़े बड़े पद्दाड़ उलट-पुलट जाते हैं॥।२ किसी समय राजा प्रभाकरवर्धन ने कवच पदनने की आयु वाले अपने पुत्र राज्यवर्धेन, को बुलाकर हूणों से युद्ध करने के लिए उत्तरापथ की ओर भेजा, जैसे सिंह हरिणों को. मारने के लिए अपने बाल सिंह को भेजता है। पुराने मन्त्रियों और अपने में मिले हुए महासामन्तों की देख-रेख में अपरिमित सेना को भी उसके साथ किया। युद्ध के लिए प्रयाण करते हुए राज्यवर्धन को देखकर देव हर्ष भी कुछ पड़ावों तक घोढ़ों के साथ पीछे-पीछे गए। कैलास पवंत की उज्जवल प्रभा से उद्धासित होने वाली
Page 332
पश्रम उच्छ्रास: २५१
मरसानुरोधिनि केसरिशरभशार्दूलवराहबहुलेषु तुषारशैलोपकण्ठेषूत्कएठ- मानवन देवताकटाक्षांशुशारितशरीयक्रान्तिः क्रीडन्मृगयां मृगलोचनः कति- पयान्यहानि बहिरेव व्यलम्बत। चकार चाकर्णान्ताकृष्टकार्मुकनिर्गतभा- सुरभल्लवर्षी स्वल्पीयोभिरेव दिवसैरनिःश्वापदान्यरएयानि। एकदा तु वासतेय्यास्तुरीये यामे प्रत्युषस्येव स्वप्ने चटुलज्वालापु- अपिश्जरीकृतसकलककुभा दुर्निवारेण दवहुतभुजा दह्यमानं केसरिणम- द्राक्षीत्। तस्मिन्नेव च दावदहने समुत्सृज्य शावकानुत्पलुत्य चात्मानं पातयन्तीं सिंहीमपश्यत्। आसीच्चास्य चेतसि-'लोके हि लोहेभ्यः कठिनतरा: खलु स्नेहमया बन्धनपांशा:, यदाकष्टास्तिर्यत््ो्येवमच- हन्ति' इति। प्रबुद्धस्य चास्य मुहुमुहुर्दक्षिणोतरमक्षि पस्पन्दे। गात्रेषु चाकस्मादेव वेपथुर्विपप्रथे। निनिमित्तमेवान्तर्बन्धननस्थानाच्चचालेव केसरिणः सिंहाः । अष्टपादा: प्राणिविशेषा: शरभाः । शार्दूला व्याघाः । वराहाः सूकरा:। क्रीडन्मृगयामिति। 'कालभावाध्वगन्तव्या कर्मसंज्ञा ह्यकर्मणाम्' इति भावार्थरूपाया मृगयाया: कर्मभावः। वासतेयी रात्रिः। तुरीये चतुर्थेऽहनि। संवाह्यमानं भ्राम्यमाणम्। लुलितं प्याप्तम्।
उत्तर दिशा में जब बड़े भाई राज्यवर्धन ने प्रवेश किया तो पराक्रम के रस का अनुरोध करने वाली नई अवस्था को प्राप्त हुए, उत्कण्ठित वन-देवताओं के कटाक्षों से रंगोन कान्ति वाले, मृग सदृश नेत्र वाले हर्ष सिह, शरभ, वराह आदि से भरी हुई हिमालय शी तराइ्यों में आखेट करते हुए कुछ दिन तक बाहर ही रुक गए। उन्होंने धनुष की हगेर को कान तक खीच कर तीखे राणों की वर्षा करके थोडे ही दिनों में तराई के जंगलों को खूंखार जानवरों से शून्य कर दिया। वहीं एक दिन रात के चौथे प्रहर में जब पौ फटने को हुई तो हर्ष ने स्वप् में देखा कि दिशाओं को अपने ज्वालापुज् से पिंजरित करती हुई अत्यन्त भीषण वनाझि में एक फोर जल रहा है और अपने बच्चों को छोड़ कर उसी अग्नि में शेरनी छलांग मार कर मूद रही है। उनके मन में यह विचार उत्पन्न हुआ-'सचमुच संसार में स्नेह के बन्धन-पाश लोहे से भी बढ़ कर सख्त होते हैं, जिनसे आकृष्ट होकर तिर्यक जीव भी इस प्रकार कर डालते है।' जब वे जगे तो उनकी बाई आंख बार-बार फरकने लगी। एकाएक उनके अङ्गों में कंपकपी होने लगी। बिना कारण ही हृदय बाहर निकला जा रहा था। दुःख का वेग बिना कारण ही बहुत बढ़ गया। यह क्या बात है? इस प्रकार
Page 333
२५२ हर्षचरितम्
दृद्यम्। अकारणादेव चाजायत गरीयसी दुःखासिका। किमिदमिति' च समुत्पन्नविविध विक्कल्पविमथित, मतिरपगतघृतिश्चिन्तावनमितवदनः स्तिमिततारकेण चक्षुषा समुद्धिद्यमानस्थलकमलिनीवनामिव चकार चकोरेक्षण: क्षणं क्षोणीम्। अहि च तस्मिञशून्येनैष च चेतसा चिक्रीड मृगयाम्। आरोहति च हरितहये मध्यमह्नो भवनमागत्योभयतो मन्द मन्दं संवाह्यमानतनुतालवृन्तः क्षितितलविततामतिशिशिरमलयजरसल
एव तस्थो। अथ दूरादेव लेखगर्भया नीलीरागमेचकरुचा चीरचीरिकया रचितसु एडमालकम्, श्रमातपाभ्यामारोप्यमाणकायकालिमानम्, अन्तर्गतेन शोकशिखिनाऽङ्गारतामिव नीयमानम्, अतित्वरागमनद्रुततरपदोद्धूय मानधूलिराजिव्याजेन राजवार्ताश्रवणकुतूहलिन्या मेदिन्येवानुगम्यमानम् अभिमुख पवनप्रेङ्गस्प्रवित तोत्तरीयपट प्रान्तवीज्यमानोभय पाश्व्वम ति त्वर या
अथेत्याक्षौ। दूरादेव कुरङ्गकनामानमध्वगमापतन्तमद्रात्षीदिति संबन्धः।नीली नामोषधि: । बर्हिकण्ठसमानो मेचकः । आरोप्यमाण: क्रियमाणः । उनके मस्तिष्क मे अनक विकल्पो का मथन शुरू हुआ, उनका धै्य जाता रहा, केवस् चिन्ता से सिर झुकाए हुए पृथिवी की ओर चकोर के समान एकटक से देखने लगे, मानों जमीन से स्थल-कमलिनियों का समूह निकल रहा हो। उस दिन उदास मन से ही आखेट किया। जब दिन चढ़ गया तब लौट कर निवासस्थान पर आए और जमीन पर विछी हुई नेंत की शीतलपाटी पर जो अत्यन्त ठडे चन्दन रस के छिड़काव से भीगी हुई थी और जिसके सिरहाने धवल उपधान (तकिया) रखा था, चिन्तित होकर बैठ गए। उनके दोनों ओर ताड के पंखे मंद-मद झले जा रहे थे। तभी उन्होंने दूर से ही कुरंगक नाम के लेखदारक को आते हुए देखा। उसके सिर पर नील में रँगी हुई पट्टी माला के समान बँधी हुई थी जिसके भीतर लेख था। एक तो चलने की थकान और उस पर कड़ाके की धूप दोनों से उसकी देह स्याह हो गई थी! हृदय के भीतर जलती हुई शोक की अग्नि के कारण अगार-सा बन रहा था। वह बड़ी तेजी से चल रहा था। उसके पैर से लग कर धूल उड़ रह्ी थी, मानों राजा का समाचार सुनने के कुतूहल से पृथिवी उसके पीछे पीछे चली आ रही थी।' सामने की ओर से बहती हुई इवा से उसके उत्तरीय के छोर दोनों बगल में छहरा रहे थे, मानों वह पख बांध कर शीघ्र दौड़ता हुआ चला आ रहा था। मानों उसे स्वामी का आदेश पीछे से
Page 334
पक्राम उच्छास: २५३
कृतपक्षमिवाशु परापतन्तम्, प्रेर्यमाणमिव पृष्ठतः स्वाम्यादेशेनाकृष्यमा- णमिव पुरस्तादायतैः श्रमश्वासमोक्षैः स्विद्यल्ललाटतटघटमान प्रतिबिम्ब- केन कार्यकौतुकादपह्नियमाणलेखमिव भास्वता संभ्रमभ्रष्टैरिवेन्द्रियेः शून्यीकृतशरीरम्, लेखार्पितप्रयोजनगौरवादिव समेऽपि वर्त्मनि शून्य- हृदयतया र्खलन्तम्, कालमेघशकलमिव पतिष्यतो दुर्वार्तावञ्रस्य, घूमपल्लवमिव ज्वलिष्यतः शोकज्वलनस्य, बीजमिव फलिष्यतो दुष्क- वशालेरनिमित्तभूतदीर्घाध्वगं कुरङ्गकनामानमायान्तमद्राक्षीत्। 1 दृष्टा च पूर्वनिमित्तपरम्पराविर्भावितभीतिरभिद्यत हृदयेन। कुरङ्ग कंस्तु कृतप्रणामः समुपसृत्य प्रथममाननलग्नं त्रिषाद्मुपनिन्ये, पश्चाल्ले- खम्। तं च देवो हर्ष: स्वयमेवादायावाचयत्। लेखार्थेनैव च समं गृहीत्वा हृदयेन संतापमवग्रहरूपोऽभयधात्-'कुरङ्गक! कि मान्यं तात- "स्य ?' इति। स चक्षुषा बाष्पजलबिन्दुभिमुखेन च खञ्जाक्षरः क्षरद्नि-
इन्द्रियैरिति। शून्यत्वं तेषां जडत्वातेः। शकलं खण्डम्।
प्रेरित कर रहा था। श्रम के कारण लम्बी सांस छोड़ने से वह मानों आगे की ओर खिचता जा रहा था। पसीने से तर उसके ललाट पर सूर्य का प्रतिबिम्ब पड़ रहा था मानों 'किस कार्य से जा रहा है?' यह जानने के कौतुक से सूर्य उसके माथे पर खोंसे हुए लेख को चुराने की कोशिश कर रहा था। कार्य की व्यग्रता के कारण इन्द्रिया मानों शरीर से पृथक हो गई थीं। लेख की बात इतनी गम्मीर थी कि वह समतल मार्ग पर भी हृदयशून्य होकर गिरता-पड़ता आ रहा था। थोड़ी ही देर में अकुशल समाचार के गिरने वाले बज्र का वह मानों काला मेघखण्ड था। ज्वलित होने वाले शोकानल का वह मानों धुवा के समान था। फलने वाले दुःखरूपी धान का वह मानों बीज था। वह अनिमित्त की सूचना देने वाला दीर्घाध्वग (दूरगामी) था। स्वप्र की बात से उत्पन्न भय के कारण उसे देख कर हर्षे का हृदय जैसे फट गया। क़ुरंगक ने आकर प्रणाम किया और पास आकर पहले अपने मुख में लगे विषाद को अर्पिंत किया और फिर लेख को। हर्ष ने स्वयं ही उसे लेकर बाँचा। लेख की बात जानते ही सन्तप्त हृदय को किसी प्रकार थाम कर उन्होंने स्तब्ध होते हुए कहा- 'कुरंगक, पिताजी को कौन-सी बीमारी है?' वह एक ही बार आँख से आँसू और मुख से टूटी हुई आवाज को निकालते हुए बोला-'देव, मह्ान् दाहज्वर है।' इस समाचार को सुनंते ही उनका हृदय मानों हजारों टुकड़ों में विदीर्ण हो गया। फिर उन्होंने पिताजी
Page 335
२५४ हर्षचरितम्
र्युगपदाचचच्ते-'देव ! दाहज्वरो महान्' इति। तच्चाकर्ण्ये सहसा सहस्रधेवास्य हृदयं पफाल। कृताचमनश्च जनयितुरायुष्कामोऽपरिमित मणिकनकरजतजातमात्मपरिबर्हमशेपं ब्राह्मण सादकरोत्। अभुक्त एवो. वचाल। 'दापय वांजिनः पर्याणम्' इति च पुरःस्थितं शिरःकृपाणं बिभ्राणं बभाण युवानम्। वेपमानहृदयश्च ससंभ्रमप्रधावितपरिवर्धको- पनीतमारुह्य तुरङ्गमेकाक्येव प्रावर्तत। अकाण्डप्रयाणसंज्ञाशङ्गक्षुभितें तु संभ्रमात्सज्जीभूत मुद्भूतमुखरखुर- खवभरितसकलभुवनविवरमागत्यागत्य सर्वाभ्यो दिग्भ्यो धावमानमश्वौ डयमढौकत।प्रस्थितस्य चास्य प्रदक्षिणेतरं प्रयान्तो विनाशमुपस्थितं राज सिंहस्य हरिणा: प्रकटयांबभूवुः। अशिशिररश्मिमएडलाभिमुखश्च हृदय मवदारयन्निव दावशुष्के दारुणि दारुण रराण वायसः । कज्जलमय इव बहुदिवसमुपचित बहलमलपटलमलिनिततनुरभिमुखमाजगाम शिखिपिच्छ
पफाल पुस्फोट। जातेति शब्द: प्रकारे। परिबर्हो भोजनादिपरिच्छदः।ब्राह्म णसाद्ब्राह्मणाधीनम्। न भुक्तमस्येत्यभुक्तः । शिरोदेशे स्थापितः कृपाणः। परिव धंकोऽश्वपालः। प्रावततेत्यर्थाद्गन्तुम्। अश्वीयमश्वसमूहः। सिंहशब्द: प्रशंसायाम्। हरिणा इति। ृगा हि स्वैरं चरन्तः
की आयु की कामना से आचमन करके बहुत से मणि, सुवर्ण और रजत एव अपने खाने- पहरने की सब चीजों को ब्राह्मणों को अर्पित कर दिया। स्वयं बिना मोजन किए ही वठ खड़े हुए। 'घोड़े पर जीन कसवाओ' यह अपने सामने खड़े हुए कृपाणधारी युवक को भाज्ञा दी। आज्ञा पाते ही घबडाइट के साथ अश्वपाल के द्वारा लाए हुए घोड़े पर सवार हुए और अकेले ही चल पड़े। उनका हृदय काँप रद्दा था। उसकी टुकड़ी में अचानक कूच को सूचित करने वाला शंख बजा दिया गया। सुनते ही घबड़ा कर घोडे कसे जाने लगे और थोड़ी ही देर में टापों की आवाज से संसार को भरते हुए चारों और से दौडते हुए आ-आकर भर गए। जब उन्होंने प्रस्थान किया तब बाईं ओर से हिरन निकल कर मद्दाराज के होने वाले मरण की सूचना देने लगे। कौवा मूर्यमण्डल की ओर मुह करके जङ्गल की आग से झुलस कर सूखे हुए पेड़ पर बैठ कर हृदय विदीर्ण करता हुआ काँव-काँव की रट लगाने लगा। बहुत दिन का मैला कुचैला शरीर वाला काला-कलूट कोई साधु हाथ में मोरछल लिए सामने आा गया। इन असगुनों के होने से यात्रा को विपित जानकर वे बहुत शकित हुए। पिता के प्रति स्नेह
Page 336
पश्म उच्छ्वास: २५५
लान्छनो नग्नाटकः। दुर्निमित्तैरनभिनन्द्यमानगमनश्च् नितरामशङ्कत। हृदयेन पितृस्नेहाहितम्रदिन्ना च तत्तदुपेक्षमाणस्तुरङ्गमस्कन्धबद्धलक्षयं चक्षुरविचलं दधानो दुःखमवसितहसितसकथस्तूष्णींभूतेन भूपाललो के - नानुगम्यमानो बहुयोजनसंपिण्डितमध्वानमे केनैवाह्ना समलङ्गयत्। उपलब्धनरेन्द्रमान्द्यवार्ताविषएण इव नष्टतेजस्यधोमुखीभवति भगवति भानुमति भण्डिप्रमुखेन प्रणयिना राजपुत्रलोकेन बहुशो विज्ञाप्यमानोऽपि नाहारमकरोत्। पुरःप्रवृत्तप्रतीहार गृह्यमाएग्रामीणपरम्पराप्रकटितप्रगुण- वर्त्मा च वहन्नेव निन्ये निशाम्। अन्यस्मिन्नहनि मध्यंदिने विगतजयशब्दम्, अस्तमिततूर्यनादसुप- संहृतगीतम्, उत्सारितोत्सवम्, अप्रगीतचारणम् , अप्रसारितापणपएयम्, स्थानस्थानेषु पवनबलकुटिलाभि: कोटिहोमधूमलेखाभिरुल्वसन्तीभिर्यम- महिषविषाणकोटिभिरिवोल्लिख्यमानम्, कृतान्तपाशवागुराभिरिव वेषट्च-
सिंहस्य विनाशमभावं सूचयन्ति। नप्नाटको नग्नक्पणकः। तुरङ्गमेति चत्तुर्विशे- षणम्। दुःखेन समवसिता निवृत्ता संकथा कथनं यस्य सः। संपिण्डितं संकलितम्। प्रगुणं स्पष्टम्। वहन्नविश्रान्ति गच्छन्। अन्यस्मिन्नित्यादौ। स्कन्धावारं समाससादेति संबन्ध:। आपणेषु हटेषु। पण्यं से उनका हृदय द्रवित था, अतः सब की उपेक्षा करते हुए केवल घोडे के कन्धे पर ही दृष्टि गड़ाकर दुःख के कारण सारी हॅसी और गपशप को भूलकर कई योजन के मार्ग को एक ही दिन में तय किया। उनके पीछे मौन होकर राजसमूह चल रह्दा था। भगवान् सूर्य मानों राजा की बीमारी का समाचार सुनने से दुखी होकर तेजरहित और अधोमुख होने लगे। भण्डि आदि मित्र राजकुमारों ने बडुत बार समझाया फिर मी हर्ष ने भोजन नहीं किया। केवल आगे चलते हुए दौवारिक द्वारा गाँव वालों को पकड़-पकड़ कर रास्ता पूछे जाने और उनके द्वारा दिखाए जाने पर रात में भी बराबर चलते रहे। अगले दिन दोपहर के समय स्कन्ावार पहुचे। वहाँ जय-जयकार की आवाज बिलकुल बन्द थी। तूर्य बजाया नहीं जा रहा था, और गीत भी बन्द था। उत्सव उठा दिया गया था। चारण नहीं गा रहे थे। बेचने के लिए बाजार में वस्तुएँ फैलाई नहीं गई थीं। जगह-जगह पर करोड़ों यज्ञों की धूमलेखाए हवा से टेढ़ी-मेढ़ी निकल रह्दी थीं, मानों यमराज के भैंसों के सींगों के अग्रभाग हों या यमराज की फाँस ही जैसे चारो
Page 337
२५६ हर्षचरितम्
मानम्, उपरि कालमहिषालंकारकालायसकिक्किणीभिरिव कटु क्कणन्ती
पुत्रकप्रसाद्यमानमातृमएडलम्, कचिन्मुण्डोपहारह रणोद्यत द्रविडप्रा्थ्यमा नामर्दकम्, क्वचिदान्ध्रोध्रियमाणबाहुचप्रोपयाच्यमानचणिडकम्, अन्यत्र शिरोविधृतविलीयमानगलद्गुग्गुलुविकलनव सेवकानुनीयमानमहाकालम्, अपरत्र निशितशस्त्रीनिकृत्तात्ममांसहोम प्रसक्ताप्रवर्गम्, अपरत्र प्रकाशन रपतिकुमारकक्रियमाणमहामांसविक्रयप्रकमम्, उपहतमिव श्मशानपांशु भिरमङ्गलैरिव परिगृहीतम्, यातुधानैरिव विध्वस्तम्, कलिकालेनेव कवलितम्, पापपटलैरिव संछादितम्, अधर्मविच्ेपैरिव लुष्ठितम्, अनित्यताधिकारैरिवाक्रान्तम्, नियतिविलासैरिवात्मीकृतम्, शून्यमिव सुप्तमिव मुषितिमिव विलक्षितमिव छलितमिव मूर्च्छितमिव स्कन्धावारं समाससाद।
विक्रेयं वस्तु। कालो यमः । कालायसं लोहजातिभेद: । किङ्किण्यः सूक्ष्मघण्टिकाः। प्रतिशायिता उपोषिताः । अहिर्बुध्नो हरः। मुण्डं शिरः। द्रविडा आन्ध्राश्च जनपद भेदाः। आमर्दको वेतालः। रौद्रदेवताभेद इत्यन्ये।
और घिर रही थीह होने वाले असगुन की सूचना देते हुए झुण्ड के झुण्ड कौवे काँव- काँव करते हुए ऊपर मडरा रहे थे, मानों यमराज के भैसे की गर्दन में लगी हुई लोहा के घुंघुरुओं की माला बज रही थी। कहीं राजा के स्नेही बान्धव लोग उपासे रहकर भगवान् शङ्कर की आराधना कर रहे थे। कहीं राजधरानों के कुलपुत्र दियाली जलाकम सप्त मातृकाओं को प्रसन्न कर रहे थे। कही पाशुपतमतानुयायी द्रविड़ मुण्डोपहार चढाकर वेताल को प्रसन्न करने की तैयारी में था। कही आंध्र देश का पुजारी अपनी भुजा उठा. कर चण्डिका के लिए मनौती मान रहा था। एक ओर नए सेवक सिर पर गुग्गुल जला कर उसकी पीड़ा की विकलता में महाकाल को प्रसन्न कर रहे थे। एक ओर आप् वर्ड के लोग तेज छुरी से अपना मांस काट-काट कर होम कर रहे थे। एक ओर राजकुमार लोग खुळेआम महामांस बेचने की तैयारी कर रहे थे। वह स्कन्धावार मानों शमशान की धूल से दूषित हो गया हो, अमङ्गल चारों ओर घिर रहे हों, राक्षसों ने उसे विध्वंस कर दिया हो, कलिकाल उसे निगल गया हो, पापपटल उस पर छा गया हो, अधर्म के कार्यों ने उसे लूट लिया हो, अनित्यता के अधिकार उस पर आक्रान्त हो, नियति के
Page 338
पख्म उच्छास: २५७
प्रविशन्नेव च विपणिवत्मनि कुतूहलाकुलबहलबालकपरिवृतमूर्ध्व- यष्टिविष्कम्भवितते वामहस्तवतिनि भीषणमहिषाधिरूढप्रेतनाथसनाथे चित्रवति पटे परलोकव्यतिकरमितरकरकलितेन शरकाण्डेन कथयन्तं यमपट्टिकं ददर्श । तेनैव च गीयमानं श्लोकमशृणोत्- मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च। युगे युगे व्यतोतानि कस्य ते, कस्य वा भवान्॥ ३ ॥ इति। तेन चाधिकतरमवदीर्यमाणहृदय: क्रमेण राजद्वारं प्रतिषिद्धसकललोक-
मिवेन्द्रियैः सुषेणनामानं वैद्यकुमारकमद्राक्षीत्। कृतनमस्कारं च तम- प्रांक्षीत्-'सुषेण ! अस्ति तातस्य विशेषो न वा ?' इति। सोऽज्वीत्- नास्तीदानीं यदि भवेत्कुमारं दष्टा' इति। मन्दं मन्दं द्वारपालः प्रणम्य- विष्कम्भोऽवष्टम्भः। वितताः प्रसारिताः। व्यतिकरो वृत्तान्तः। यमपट्टेन जीवति यमपट्टिकः । मन्द मन्दमित्यादौ राजकुलं विवेशेति संबन्धः। अमृतचरुः शान्त्यर्थ चरुः। 'प्रजापतये स्वाहा' इति षण्णां देवतानां नाम गृहीत्वा षण्णामेवाहुतीनां प्रतेप: षडाहुतिहोम उच्यते। दधिघृते एकीकृत्य पृषदाज्यम्। 'पृषदाज्यं विलासों ने अपने अधीन कर लिया हो। वह बिलकुल सुनसान-सा, सुप्त-सा, लुटा हुआ- सा, लज्जिंत, ठगा-सा, मू्च्छित सा हो रहा था। बाजार में घुसते ही उन्होंने यमपट्टिक को देखा। तमाशा देखने के कुतूहल से सड़क के बहुत से लड़कों ने उसे घेर रखा था। उसने बायें हाथ में ऊॅची लाठी के ऊपरी सिरे xपर ज्ञितपट फैला रखा था जिसमें भयङ्कर भैंसे पर सवार यमराज का चित्र लिखा था। वह दूसरे हाथ में सरकण्डा लिए हुए लोगों को चित्र दिखाता और परलोक में मिलने वाली नरकयातनाओं का बखान कर रहा था। उसी के द्वारा गाए गए श्रोक को सुना- 'हजारों माता-पिता और सैकड़ों पुत्र कलत्र युग-युग में हुए और बीत गए। इमेशा के-लिए वे किसके हुए और आप किसके हैं?' उसे सुन कर उनका हृदय मानों विदीर्ण हो गया। क्रम से सब लोगों के प्रवेश को रोककर राजद्वार पर पहुँचे। जैसे ही घोड़े से उतरे, भीतर से निकलते हुए सुषेण नामक वैद्यकुमार को देखा, जिसका मुख अप्रसन्न था और इन्द्रियॉ बिलकुल काम न कर रही थीं। नमस्कार के बाद उससे पूछा-'सुषेण, पिताजी की हालत में सुधार है या नहीं ?' वह बोछा-'अभी तो नहीं है, आपके मिलने से कदाचित् हो जाय।' द्वारपाल उन्हें प्रणाम १७ ह० च०
Page 339
२५८ हर्षचरितम्
मानश्च दीयमानसर्वस्वम्, पूज्यमानकुलदेवतम, प्रारब्धामृतचरुपचन- क्रियम्, क्रियमाणषडाहुतिहोमम्, हूयमालपृषदाज्यलवलिप्तप्रचलदूर्वापल्न
विधानम्, प्रयतविप्रप्रस्तुतसंहिताजपं जप्यमानरुद्रैकादशीशब्दायमानशि- वगृहम, अतिशुचिशैवसंपाद्यमानविरूपाक्षक्षीरकलशसह स्रस्रपनम्, अजि
लिनवेशैलिखितैरिव निश्चलैर्नरपतिभिर्नीयमाननकंदिवं दुःखदीनवदनेन च प्रघरपेषु बद्धमए्डलेनोपांशुव्याहृतैः केनचिच्चिकित्सकदोषानुद्भावयता, केनचिद्साध्यव्याधिलक्षणपदानि पठता, केनधिद्दुःस्वप्नानावेदयता, सदध्याज्ये' इति कोशः । महामायूरी बौद्धविद्या। शैवमन्त्र इति केचित्। संहिता संहितारूपो वेदपाठः। रुद्ैकादशी शिवमन्त्र: । वार्तात आगतं वार्तीभू- तम्। प्रघणो बहिद्वरि कदेशः। कार्तान्तिको दैवज्ञः। उपलिङ्गान्युतपाताः। अप- वद़ता निन्दता।
करने लगे और धीरे धीरे उन्होंने राजकुल में प्रवेश किया। वहां सब कुछ दान में दिया जारहा था। कुलदेवताओं की पूजा हो रही थी। शान्ति के लिए चरु पकाने का कार्य आरम्भ किया जा रहा था। छह आहुतियों वाला हवन किया जा रहा था। दही और घी का पृषदाज्य हवन किया जा रहा था जिसके छींटे दूबों पर पड़ गए थे। महामायूरी नामक बौद्धों की विद्या का पाठ चल रहा था। गृहशान्ति का विधान हो रहा था और भूतों से रक्षा के लिए बलि दी जा रही थी। पवित्र ब्राह्मण संदितामन्त्रों का जप. करने में लगे थे। शिव के मन्दिर में रुद्र-एकादशी का जप बैठाया गया था। अत्यन्त पवित्र होकर शैव लोग भगवान् शङ्कर को दूध के हजार घड़ों से स्नान कराने में लगे थे। राजकुल के बाहर आँगन में राजा लोग दिन-रात चित्रलिखित की भाँति निश्चल होकर जमा रहते थे। महाराज के दर्शन न पाने से उनका मन खिन्न था। मीतर से निकलते हुए परिजनों द्वारा महाराज की खबर पाते थे। नहाना, सोना, खाना, सब कुछ भूल चुके थे। प्रसाधन के छूट जाने से उनका वेश मलिन हो गया था। दुःख से मुर्झाए हुए काम करने वाले नौकर द्वार से सटे हुए कोठों में एक जगह जुट कर कष्ट में पड़े हुए राजा की हालत के बारे में कानाफूसी कर रहे थे। कोई कहता, वैद्यों से ठीक-ठीक चिकित्सा न हो सकी; कोई व्याधि को असाध्य कह कर उसके लक्षण बताता; कोई अपने खराब-खराब स्वों की चर्चा करता; कोई सुनाता कि पिशाच ने राजा को धरा है; कोई
Page 340
पख्म उच्छास: २५६
केनचित्पिशाचवार्ता विवृखवता, केनचित्कार्तान्तिकादेशान्प्रकाशयता, केनचिदुपलिङ्गानि गायता, अन्यैनानित्यतां भावयता, संसारं चापवदता, कलिकालविलसितानि च निन्दता, दैवं चोपालभमानेनापरेण धर्माय कुप्यता, राजकुलदेवताश्चाधिक्षिपता, अपरेण क्विष्टकुलपुत्रकभाग्यानि गर्हयता, बाह्यपरिजनेन कथ्यमानकष्टपार्थिवावस्थं राजकुलं विवेश। अविरलबाष्पपयः परिप्लुतलोचनेन पितृपरिजनेन वीद्यमाणो. विवि- धौषधिद्रव्यद्रवगन्धगर्भमुत्कथतां काथानां सर्पिषां तैलानां च प्रपच्य- 'मानानां गन्धमाजिघ्रन्नवाप तृतीयं कच्यान्तरम्। तत्र चातिनि:शब्दे गृहावग्रहणीग्राहिबहुवेत्रिणि, त्रिगुणतिरस्करिणी- तिरोहितसुवीथीपथे, पिहितपक्षद्वारके, परिहृतकवाटरटिते, घटितगवाक्ष- . रक्षितमरुति, दूयमानपरिचारके, चरणताडनस्वनत्सोपानप्रकुपितप्रतीहारे, निभृतसंज्ञानिर्दिश्यमानसकलकर्मणि, नातिनिकटोपविष्टकङ्कटिनि, कोण- स्थिताह्वानचकिताचमनकवाहिनि, चंद्रशालिकालीनमूकमौललोके, महा- द्ववो रसः। तत्रेत्यादौ। तन्र चैवंविधे धवलगृहे स्थितमीदृशं पितरमद्रात्तीदिति सम्बन्धः। गृहावग्रहणी देहलीद्वारारम्भदेशः। वेत्रिणो द्वाःस्थाः। तिरस्करिणी जवनिका। सुवीथी धवलगृहस्याभ्यन्तरीकृता। 'प्रच्छन्नमन्तर्वारं यत्पत्द्वारं तदुच्यते'। घटितो रच्ितः। निभृतं गुप्तम्। आचमनवाही पानीयहारक:। चन्द्रशालिका धवलगृह- दैवजों की कही हुई बात सुनाता; कोई उत्पातों की चर्चा करता; कोई कहता जीवन ,अनित्य है; कोई संसार को दुःखमय वताता; कोई कलिकाल के कार्यों की निन्दा करता; कोई दैव को दोषी ठहराता; कोई धर्म को ही उलाहना देता; कोई राजकुल के देवताओं की निन्दा करता; कोई कष्ट में पड़े हुए कुलपुत्रों के भाग्य की निन्दा करता। आँसू से भरे नेत्र वाले पिता के परिजनों द्वारा देखे गए, अनेक प्रकार की औषधि के द्रव की गन्ध से मिले हुए, औटाए जाते हुए काथों और पकाए जाते हुए तेल की गन्ध सूँघते हुए देव हर्ष तीसरी ड्योढ़ी में जा पहॅचे। वहाँ हर्ष ने पिताजी को धवलगृह में पड़े हुए देखा। धवलगृह की देहली पर अनेक वेत्रधारी पुरुष कड़ाई के साथ पहरा दे रहे थे। उसके भीतर की लम्बी-चौडी वीथियाँ तिहरे पर्दे से पीछे छिपी थीं। भीतर प्रवेश करने का पक्षद्वार बन्द था। सावधानी से किवाड़ लगाए-खोले जाते थे जिससे आवाज न हो। हवा से रक्षा के लिए खिड़कियाँ चन्द थीं। सेवा में लगे हुए परिचारक दुखी थे। सीढ़ियों पर चढ़ने-उतरने से किसी
Page 341
२६० हर्षचरितम्
जने, प्रविष्टकतिपयप्रणयिनि, गम्भीरज्वरारम्भभीतभिषजि, दुर्मनाथमान- मन्त्रिणि, मन्दायमानपुरोधसि, सीदत्सुहृदि, विद्राणविपश्चिति, संतप्ता- प्रसामन्ते, विचित्तचामरग्राहिणि, दुःखक्षामशिरोरक्षिणि, क्षीयमाणप्रसा- द्वित्तकमनोरथसंपदि, स्वामिरभक्तपरित्य क्ाहारहीयमानबलविकलवल्म- भभूभृति, क्षितितलपतितसकलरजनीजागरूकराजपुत्रकुमारके, कुलक- मागतकुल पुत्रनिव होह्यमानशुचि, शोकसंकुचितकञ्च्ुकिनि, निरानन्दन- न्दिनि, निःश्चसन्निराशासन्नसेवके, निःसृतताम्बूलधूसराधरवारयोषिति, विलक्षवद्योपदिश्यमानपथ्याहरणावहितपौरोगवे, अनुजीविपीयमानोञ्चच- षकधारावारिविनोद्यमानास्यशोषरुजि, राजाभिलाषभोज्यमानबहुभुनि, भेषजसामग्रीसंपादनव्यप्रसमग्रव्यवहारिणि, मुहुमुहुराहूयमानतोयकर्मा- न्तिकानुमितघोरातुरतृषि, तुषारपरिकरितकरकशिशिरीक्रियमाणोदश्विति, स्योपरि प्रासादिका। 'आधिर्ना मानसी पीडा'। 'सजवनं चतुःशाला'। विपश्चि- त्पण्डितः । आप्ता आश्वस्ताः। प्रसादेन वित्ताः प्रख्याताः प्रसादवित्ताः । जागरूका जागरणशीला: । विल्षो लज्जितः । पौरोगवो महानसाध्यक्षः। उच्चचषकमपगतपान- भाजनम्। भेषजमौषधम्। तोयकर्मान्तिका तोयकर्मशाला। करको जलभाण्डम्।-
के पैरों की आवाज होती तो प्रतीहार झला पड़ते। सारा काम काज केवल इशारे के सहारे किया जा रहा था। राजा का निजी अंगरक्षक कुछ हटकर बैठा था। आचमन का पात्र लिए हुए सेवक कोने में खड़ा था। पुराने मन्त्री लोग धवलगृह के कोठे पर चुप मारे बैठे थे। बान्धव स्त्रियाँ अत्यन्त विषादयुक्त अवस्था में सुरक्षित प्रग्रीवक (मुखशाला, उठने-बैठने का कमरा) में बैठी थीं। दुखी मन से सेवक लोग चतुःशाल पर एकत्र थे। कुछ ही प्रेमी लोगों ने मीतर प्रवेश किया था। शवर-ताप के अधिक बढ़ जाने से वैद्य लोग डर गए थे। मन्त्री लोग घबराए हुए थे। पुरोहित का बल भी फीका पड़ गया था। मित्र, विद्वान्, सामन्त-सभी दुःख में डूबे थे। चवर झलने वाला सेवक व्यग्र था। प्रधान अंगरक्षक भी दःख से कृश था। राजा की प्रसन्नता से धन कमाने वालों के मनोरथ भी क्षीण हो रहे थे। प्रिय राजा लोग स्वामी की भक्ति में भोजन छोड़ने से दुर्बल हो गए थे। रातमर जागे रहने की हॅरासी से राजपुत्र लोग जमीन पर पड़ कर सो गए थे। पुस्तैनी कुलपुत्र भी शोक से संतप्त थे। कंचुकी शोक से सकुचित था। बन्दीगण भी आनन्दरहित थे और आसन्न-सेवक निराश होकर सांस ले रहे थे। गणि- काओं के अधर ताम्बूल छोड़ देने से झुरा गए थे। प्रधान रसोहए अपनी असफलता से
Page 342
पख्न्म उच्छ्वास: २६१
श्वेतार्द्रकर्पटार्पित कर्पूरपरागशीतलीकृतशलाके, नाश्यानपङ्कलिप्यमाननव- भाए्डगतगएडूषग्रहणमस्तुनि,° तिम्यत्कोमलकमलिनी पलाश प्रावृतमृदुम- णालके, सनालनीलोत्पलपूली सनाथसलिलपानुभाजनभुवि, धारानिपात- निर्वाष्यमाणक्कथिताम्भसि, पटुपाटलशर्करामोदमुचि, मञ्काश्रितसिक-
शालाजिरोल्लासितला जसक्तनिपीतमसारपारीपरिगृहीतकर्कशकरे, शिशि- रौषधरसचूर्णावकीर्णस्फटिकशुक्तिशङ्गसंचये, संचितप्रचुरप्राचीनामलक- 'मातुलुङ्गद्राक्षादाडिमादिफले, प्रतिग्राहितविप्रविप्रकीर्यमाणशान्त्युदकवि- प्रुषि, प्रेष्याप्रेष्यमाणललाटलेपोपदिग्धदृषदि धवलगृह्दे स्थितम्, परलोक- शलाका: पाषाणकणिकाः । मुखपूरणं गण्डूषः। निर्वाव्यमाणं शीतलीक्रियमाणम् । पाटला शर्कराविशेष:। मञ्जक आधारभेदः। ककरी वारिधानी। गोलयन्त्रकं बहुच्छिद्नं जलंभाण्डम्। उन्लासिता विस्तारिताः । प्रतिग्राहिताः प्रतिग्रहं ग्राहिताः। प्रेष्या
लजाए हुए वैद्यों द्वारा बताए पथ्य की वात ध्यान से सुन रहे थे। नौकर राजा की व्यास मिटाने के लिए अपने मुह में गिलास ऊँची करके अपने मुह् में पानी की धार पीते थे। राजा की तृप्ति के लिए उनके सामने बहुत भोजन करने वालों को खिलाया जा रहा था। दूकानदार अनेक प्रकार की जडी-बूटियाँ जुटाने में लगे थे। पीने के लिए पानी लाने वाले की बार-बार पुकार होने से रोगी की घोर प्यास का अनुमान लगाया जा रहा था। तक्र की मटकियों को बरफ में लपेट कर ठण्डा किया जा रहा था। भींगे हुए सफेद कपड़े में कपूर की चूर रखकर सलाइयाँ ठण्डी की जा रही थीं। नए वर्तनों के चारों ओर गोली मिट्टी लथेड़ कर उसमें कुला करने के लिए दही की पिलोर रखी हुई थी। कमलिनी ' के सूखते हुए पत्तों से बाँध कर कोमल मृणाल रखे गए थे। जहाँ पानी पीने के बर्तन थे वहाँ डठल के साथ नीले कमलों की आटियाँ रखी गई थीं। खौल कर उबलते हुए पानी को छींटे देकर शान्त किया जा रहा था। लाल रङ्ग की कच्ची शक्कर की गन्ध उठ रही थी। एक ओर घडौंची पर पानी भरी हुई सुराही रखी हुई थी, जिस पर रोगी की दृष्टि पढ़ने से उसे कुछ शान्ति मिलती थी। पानी में भीगी हुई सिरवाल घास में लपेटी हुई गोले छींकों पर टँगी हुई थीं। गल्वर्क की सरैयों में भुजिया के सत्तू भरे हुए थे और पीले मसार की प्याली में सफेद शक्कर रखी हुई थी। ठण्ड पहॅुॅचाने वाली औषधों का रस और चूर्ण स्फाटिक की शुक्तियों में और शंखों में भर दिया गया था। पुराने ऑवले, १. गल्वर्क से शाराजिर और मसार की पारी, ये उस समय के रत्नपात्र थे। देखें हर्षचरित : एक सांस्कृतिक अध्ययन, पृष्ठ ९४।
Page 343
२६२ हर्षचरितम्
विजयाय नीराज्यमानमिव ज्वरज्वलनेनावरतपरिवर्तनैस्तरङ्गिणि शयनीये शेषमिव विषोष्मणा क्षीरोदन्वति विचेष्टमानम्, मुक्ताफलवालुकाधूलिध- वलितं जलधिमिव क्षयकाले शुष्यन्तम्, कालेन कैलासमिव दशानने- नोद्ध्रियमाणम्, अविरंतचन्दनचर्चापराणां परिचारिकाणामत्युष्णावय- वस्पर्शभस्मीभूतोदरैरिव धवलैः करः स्पृश्यमानं लोकान्तरप्रस्थितम्, स्थासुना स्वयशसेव चन्दनानुलेपनच्छलेनापृच्छयमानम्, अविच्छि- न्नदीयमानकमलकुमुदेन्दीवरदलम्, कालकटाक्षपतनशबलमिव शरीरमु- द्वहन्तम्, निबिड दुकूल पट्टनिपीडितकेशान्तकथ्यमानकष्टवेदनानुबन्धं मू- र्धानं धारयन्तम्, दुर्धरवेदनोन्नमन्नीलशिराजालककरालेन च कालाङ्गुलि- लिख्यमानलेखाख्यातमरणावधिदिवससंख्यानेनेव ललाटफलकेन भयमु· पजनयन्तम्, आर्सन्नयमदर्शनोद्वेगादिव च किंचिदन्तःप्रविष्ठतारकं चक्षु- र्दधानम्, शुष्यद्दशनपङ्गिप्रसृतधूसरदीधितितरङ्गिणीं मृततृष्णिकामिवो दासी। कालेन यमेन, कृष्णेन च। दशाननो व्याधि:, राक्सश्च। आपृच्छयमानं ज्योक्क्रियमाणम्। रसना जिह्वा। नेदिष्ठमन्तिकतमम्।
नीबू और द्राक्षा के फल बटोर कर रखे गए थे। ब्राह्मण लोग दक्षिणा लेकर शान्ति के जल छींट रहे थे। दासियाँ ललाट में लगाने के लिए सिल-बट्टे पर रगड़ कर लेप तैयार कर रह्दी थी। ज्वर की अगनि मानो परलोक की विजय के लिए प्रयाण करते हुए राजा की भारती उतार रह्दी थी। राजा पीड़ा के कारण शय्या पर हमेशा करवट बदलते हुए व्याकुल पड़े थे। चादर तरङ्ग की भॉति सिकुड़ गई थी, मानों क्षीर-समुद्र में विष की गर्मी से छटपटाते हुए शेषनाग हों। मुक्ता की धूल से धवल होकर प्रलयकाल में सूखते हुए समुद्र के समान लग रहे थे। जैसे रावण ने केलास को उठा लिया उसी प्रकार काल उन्हें उठाए जा रहा था। परिचारक लोग हमेशा चन्दन का लेप दाइज्वर से हाथ के जलने पर भी उनके शरीर में लगाते थे, मानो परलोक में प्रस्थान करने वाले राजा को उनका चिरकाल तक रहने वाला यश चन्दनलेप के व्याज से बिदा दे रहा था। इमेशा लाल कमल, कुमुद और नील कमल उन पर ड़ाले जा रहे थे, मानों यम के कटाक्षों के गिरने से मिन्न-मिन्न वर्णवाला शरीर धारण कर रहे थे। उनके सिर में बालों के साथ कसकर दुकूल बाँधा गया था, जिससे प्रतीत होता था कि उनके सिर में दर्द है। दुःसह वेदना के कारण उनके ललाट पर के काले काले नस उठ जाते, जिन्हें यह जानकर भय होता कि मरने के दिन के समाप्त होने की गणना की जा रही है जिससे अड्डुलि की काली काली रेखा पड़ रह्दी है। समीप में ले जाने के लिए खड़े यमराज को मानों देखकर
Page 344
पक्म उच्छास: २६३
ष्णां निःश्वासपरम्परामुद्वहन्तम्, अत्युष्णनिःश्वासद्ग्धयेव श्यामायमानया रसनया निवेदमानदारुणसन्निपतारम्भम्, उरःस्थलस्थापितमणिमौकि- कहारचन्दनचन्द्रकान्तम्, कृतान्तदूतदर्शनयोग्यमिवात्मानं कुर्वाणम्, अङ्गभङ्गवलनोत्क्षिप्तभुजयुगलम्, पर्यस्तहस्तनखमयूखैर्धारागृहमिव ताप- शान्तये रचयन्तम्, नेदिष्ठसलिलमणिकुट्टिमादर्शोदरेषु निपतद्धिः प्रतिबि- म्बैरपि संतापातिशयमिव कथयन्तम्, स्पृशन्तीं प्रणयिनीमिव विश्वास- भूमिं मूरच्छामपि बहु मन्यमानम्, अन्तकाह्वानाक्षरैरिव सभयभिषगटष्टैर- 'रिष्टैराविष्टम्, महाप्रस्थानकाले स्वसंतापसंतानमाप्तहृदयेषु सव्ारयन्तम्, अरतिपरिगृहीतमीष्ययेव छायया विमुच्यमानम्, उद्योगमिवोपद्रवाणाम्, सर्वास्त्रमोक्षमिव क्षामतायाः, हस्तीकृत विहस्ततया, विषयीकृतं वैषम्येण, क्षेत्रीकृतं क्षयेण, गोचरीकृतं ग्लान्या, दष्ट दुःखासिकया, आत्मीकृतम-
अरिष्टैर्दुर्लक्णैः। अरतिरेकन्रानवस्थितिः। छाया कान्तिः। विहस्तोऽक्षमः ।
उनकी आँखें कुछ-कुछ भीतर धॅसा जा रही थी। गरम सासों के साथ उनके सूखते हुए दाँतों से धूसर वर्ण की किरणें मृगतृष्णा के समान फैल रही थीं। उनकी जीम अत्यन्त उष्ण श्रासों से जलकर कालो पड़ती जा रही थी। लगता था कि कठोर सन्निपात ने उन पर आक्रमण कर लिया हो। मणि और मुक्ता के हार, चन्दन और चन्द्रकान्त, ठण्डक के लिए उनके वक्ष पर रखे गए थे, मानों इस प्रकार वे अपने आपको यमराज के दूतों के देखने योग्य बना रहे थे। अद्गों की तोड़-मरोड़ करते थे और भुजाओं को ऊपर की ओर फॅकते थे। उनके हाथ के नखों की किरणें निकल कर फैल रही थीं, मानों अपने सन्ताप की शान्ति के लिए धारागृह का निर्माण कर रहे हों। समीप में जल से भींगे हुए मणि- कुट्टियों के आशनों में उनके प्रतिबिम्ब पड रहे थे, मानों वे बढ़े हुए अपने सन्ताप को व्यक्त कर रहे थे। प्रेयसी के समान विश्वास के पात्र, स्पर्श करती हुई मूर्छा को भी वे अपने लिए बहुत समझते थे। वैद्य लोग यमराज की बुलाहट के अक्षरों के समान उनके मरणचिन्हों को डरते-डरते देख रहे थे। महाप्रस्थान के समय अपने सन्तापसमू को स्वजनों के हृदय में सव्चारित कर रहे थे। बिलकुल अरति के हो जाने से मानों ईर्ष्या के कारण उन्हें उनकी कान्ति छोड़ती जा रही थी। वे मानों उपद्रवों के उपक्रम हो रहे थे। क्षीणता ने उन पर सब प्रकार से प्रहार किया था। व्याकुलता ने उन्हें वश में कर रखा था। विषमता ने उन्हें पा लिया था। क्षय ने उन्हें अपना क्षेत्र बना लिया था। ग्लानि ने उन्हें अपना विषय बनाया था। दुःख की अनुभूति से वे दष्ट थे, अस्वास्थ्य ने
Page 345
२६४ हर्षचरितम्
स्वास्थ्येन, विधेयीकृतं व्याधिना, कोडीकृतं कालेन, लक्ष्यीकतं दक्षिणा शया, पीतमिव पीडाभि:, जग्धमित आगरेण, निगीर्णमिव चैव्येन, ग्रासीकृतमिव गात्रभङ्गेन, हियमाणमिव विर्पाद्धः, वस्ट्यमानमिव वेद- नाभि:, लुए्यमानमित दुःखैः, आदित्सितं दैवेन, निरूपितं नियत्या, समाघातमनित्यत्वेन, अभिभूयमानमभावेन, परिकलितं परासुतया, दत्ता- वकाशं क्लेशस्य, निवासं वैमनस्यस्य, समीपे कालस्य, अन्तिकेऽन्त्यो- च्छ्रासस्य, मुखे महाप्रवासस्य, द्वारि दीर्घनिद्रायाः, जिह्वाग्रे जीवितेशस्य वर्तेमानम, विरलं वाचि, चलितं चेतसि, विह्वलं वपुषि, क्षीणमायुषि, प्रचुरं प्रलापे, संततं श्वसिते, जितं जुम्भिकाभिः, पराधीनमाधिभि:, अनु. बद्धमनुबन्धिकाभि:, पार्श्वोपविष्टया चानवरतरोदनोच्छूननयनया गृहीत- चामरिकयापि निःश्वसितैरेव वीजयन्त्या विविधौषधिधूलिधूसरितशरीरया मुहुमुहुः 'आर्यपुत्र ! स्वपिषि' इति व्याहरन्त्या देव्या यशोमत्या शिरसि वक्षसि च स्पृश्यमानं पितरमद्राक्षीत्। लक्ष्यीकृतम्। आघ्रातमित्यर्थः। वण्ट्यमानं भागीक्रियमाणम्। जीवितेशो यमः। अनुबन्धिका गात्रसन्धिपीडा।
उन्हें विवश कर दिया था। रोग ने उन्हें अधीन कर रखा था। काल ने अपने अङ्क में उन्हें कर लिया था। यमराज की दक्षिण दिशा ने उन्हें अपना लक्ष् बना लिया था। पीड़ाओं ने मानों उन्हें पी लिया था। जागरण उन्हें खा गया था। विवर्णता उन्हें निगल गई थी। अङ्गें की ऐंठनी ने उन्हें ग्रस लिया था। विपत्तियों ने उन्हें हर लिया था। वेदनाओं ने उन्हें ठग लिया था। दुःखों ने उन्हें लूट लिया था। भाग्य ने उन्हें पकड़ रखा था। नियति ने उन्हें पहचान लिया था। अनित्यता ने उन्हें सूँघ लिया था। अभाव ने उन्हें अभिभूत कर दिया था। मृत्यु ने उन्हें ग्रास बना लिया था। क्लेश ने टिकने के लिए उन्हें स्थान बना लिया था। वैमनस्य के समीप थे। काल के सन्निकट थे। अन्तिम सांस ही लेने वाले थे। महाप्रवास के मुख में पहुँच चुके थे। दीर्घनिद्रा के द्वार पर खड़े थे। यमराज की जीम के अग्रभाग पर अड़े थे। उनकी आवाज टूटती जा रही थी, चित्त वश में नहीं था, शरार व्यग्र हो रहा था, आयु कम थी, बड़बड़ाहट बढ़ गई थी, सांस निकलती ही रहती थी, जंभाई ने जोत लिया था, मानसिक व्यथाओं ने पराधीन कर दिया था, अद्गों की प्रत्येक गांठ में भारी पीड़ा उत्पन्न हो गई थी। रानी यशोमती उनके बगल में बैठी हुई थी। इमेशा रोते ही रहने से उसकी ऑखें उबल आई यीं। चँचरी लिए थी, पर अपनी साँसों से ही उन्हें झल रही थी। अनेक प्रकार की
Page 346
पख्रम उच्छ्रास: २६५
दष्टा च प्रथमदुःखसंपातमथ्यमानमतिराशङ्कित इव भागवेयेभ्यः समभवत्। अन्तकपुरवर्तिनमेव थ पितरममन्यत। निराकृत इव चान्त :- करसेन क्षणमासीत्। अवघूतश्च धैर्येण, च्ेत्रीकृतः क्षोभेण, रिक्तीकृतो रत्या, विषयीकृतो विषादेन, पावकमयमिव हृदयमुद्वहन्, विषमविषदूषि- तानीव मुह्यन्तीन्द्रियाणि बिभ्राणः, तमसा रसातलमपि विशेषयन्, शून्यत्वेनाकाशमप्यतिशयानो नाविन्दृत कर्तव्यम्। पस्पर्श च हृदयेन भियमुत्तमाङ्गेन च गाम्।- अवनिपतिस्तु दूरादेव द्ृष्टातिदयितं तनयं तदवस्थोऽपि निर्भरस्नेहा- वर्जितः प्रधावमानो मनसा प्रसार्य भुजौ 'ऐह्ेहि' इत्याह्वयन् शरीरार्घेन शयनादुदगात्। ससंभ्रममुपसृतं चैनं विनयावनम्रमुन्नमय्य बलादुरसि निवेश्य, विशन्निव प्रेम्णा निशाकरमण्डलमध्यम्, मज्जन्निवामृतमये महा- ।सरसि, स्नापयन्निव महति हरिचन्द्नरसप्रस्वणे, अभिषिच्यमान इव तुषाराद्रिद्रवेण, पीडयन्नङ्गरङ्गानि, कपोलेन कपोलमवघट्टयन्, निमीलय- नपद्माप्प्रथिताजस्रास्त्रविस्ाविणी विलोचने विस्मृतज्वरसंज्वर: सुचिर- भागधेयेभ्यो देवेभ्यः। अन्तःकरणेन मनसा। प्रस्नवणे निग्ने। द्रवो रसः । सब्वरः संतापः।
हैशौषधियों के चूर से उसकी देह मलिन थी। 'आर्यपुत्र, क्या आप सो रहे है?' यह बार ार उनसे पूछ रही थी और उनके सिर तथा वक्ष पर हाथ फेर रही थी। पिताजी की ऐसी अवस्था देखकर पहले पहल दुःख के अनुभव के कारण हर्ष के मन बहुत बडी खलबली मच््ी। वे अपने भाग्य पर भी सन्देह प्रकट करने लगे। पिताजी यमराज के नगर में पहुँचे हुए ही समझने लगे। ऐसा सोचते ही क्षण मर के लिए उनका अन्तःकरण उनसे अलग हो गया। धैर्य उन्हे छोड़कर हट गया, क्षोम ने अपना प्रिभाव डाला, राग से रहित हो गए, विषाद ने उन्हें पकडा। अगनि के समान जलते हुए हअपने हृदय को धारण किया। दारुण विष के पी लेने से मानों उनकी इन्द्रियां मूर्च्छित होने लगीं। पाताल से भी बढकर (मोह के) अन्धकार में पड गए औौर निर्णय नहीं कर सके कि उन्हें अब क्या करना चाहिए ? ह राजा ने दूर ही से अपने प्रिय पुत्र को देखा और उसी हालत में अत्यन्त स्नेह के के कारण मन से दौड़ पड़े। हाथ फैला कर 'आओ आओ' कह कर बुलाते हुए शय्या से उठने की कोशिश करने लगे। दौड़कर जल्दी से आए हुए और विनय से झुके हुए हर्ष को उठाया और जोर से आलिङ्न किया। प्रेम से मानों चन्द्रमा के मण्डल के बीच
Page 347
२६६ हर्षचरितम्
मालिलिङ्ग। कुथंकथमपि चिराद्विमुक्तमपसृत्य कृतनमस्कारं प्रणतजननी कमुपागतमासीनं च शयनान्तिके पिबन्निव विगतनिमेषनिश्चलेन चक्षुप व्यलोकयत्। पस्पर्श च पुनःपुनर्वेपथुमता पाणितलेन क्षयक्षामकरठत् कृच्छ्ादिवावादीत्-'वत्स! कृशोऽसि' इति। भण्डिस्त्वकथयत्-'देव! तृतीयमहः कृताहारस्यास्याद्य' इति। तच्छ्ृत्वा बाष्पवेगगृह्यमाणाक्षरं कथंकथमप्यायतं निःश्वस्योवाच- 'वत्स ! जानामि त्वां पितृप्रियमतिमृदुहृदयम्। ईदृशेषु विधुरयति धीम तोऽपि धियम्। अतिदुर्धरो बान्धवस्नेहः सर्वप्रमाथी। यतो नाहस्यात्मातं शुचे दातुम्। उद्दाममहादाहज्वरद्ग्धोऽपि दह्ये खल्वह्मधिकतरमनेना युष्मदाधिना। निशितमिव शस्त्रं तद्णोति मां त्वदीयस्तनिमा। सुखं च राज्यं च वंशश् प्राणाश्च परलोकश् त्वयि मे स्थिताः । यथा मम तथा सर्वासां प्रजानाम्। त्वद्विधानां पीडा: पीडयन्ति सकलमेव भुवनतलम्।
घुसने का प्रयल करने लगे। अमृत के सरोवर में डुबकी मारने लगे। हरिचन्दन रस वे सोते में स्नान करने लगे। हिमालय के घुलकर बहते हुए बर्फ के जल में अभिषेक करने लगे। हर्ष के अङ्गों को अपने अङ्गों से दबाने लगे। कपोल से कपोल रगड़ने लगे। लगा तार पपनियों में गॅुथी हुई ऑसू की बूँदों से भरी आँखों को आनन्द से निमीलित करे लगे और ज्वर का सन्ताप भूलकर हर्ष का गाढ़ आलिहन किया। किसी प्रकार देर जब उन्होंने छोड़ा तब हर्ष ने खिसक कर माता को प्रणाम किया और समीप में आकर बैठे। राजा अपलक आँखों से माना पीते हुए उन्हें निहारने लगे और काँपता हुआ हाथ बार बार उन पर फेरते हुए कमजोरी से गले के रॅध जाने के कारण बडी कठिनाई,से! बोले-'वत्स, दुबले लग रहे हो।' नव भण्डि ने कहा-'देव, आज तीन दिन बीत गछ इन्होंने आहार नहदीं किया।' यह सुन कर राजा की आँखों में आँसू भर आए और किसी किसी प्रकार लम्बी साँस लेकर टूटते हुए शब्दों में बोले-'वत्स, पिता के स्नेही और अत्यन्त मृदुल स्वभाव वाले तुम्हें जानता हूँ। इस तरह के आपत्तिकाल में बुद्धिमान् की भी मति व्यग्र हो जाती है। वांधव का स्नेह अत्यन्त दुःखदायी और दुःसह होता है, अतः तुम्हें अप आपको शोक के अधीन नही करना चाहिए। यद्यपि मुझे दाहज्वर का ताप जलाए जा रहा है तथापि तुम्हारी इस मानसिक व्यथा से और मी मैं सन्तप्त हो रहा हूँ। तुम्हारा यह दुबलापन तेज शस्त्र की भॉति मुझे खौर रहा है। मैरे सुख, राज्य, वंश, प्राण और परलोक सबके सब तुम्हीं से चलते हैं। जिस तरह मेरे उसी तरह समस्त प्रजाओं के भी ॥
Page 348
पञ्चम उच्छास: २६७
न ह्यल्पपुण्यभाजां वंशमलंकुर्वन्ति भवादशाः। फलमस्यानेकजन्मान्त- रोपार्जितस्याकलुषस्य कर्मणः। करतलगतमिव कथयन्ति चतुर्णामप्यर्ण- वानामाधिपत्यं ते लक्षणानि। त्वज्जन्मनैव कृतार्थोऽस्मि। निरभिला- षोडस्मि जीवितव्ये। भिषगनुरोधः पाययति मामोषधम्। अपि च वत्स! सर्वप्रजापुण्यैः सकलभुवनतलपरिपालनाथमुत्पत्स्यमानानां भवादृशां जन्मग्रहणोपायः पितरौ। प्रजाभिस्तु बन्धुमन्तो राजानः, न ज्ञातिभिः। बदुत्तिष्ठ । कुरु पुनरेव सर्वाः करियाः। कृताहारे च त्वय्यह्मपि स्वयमुप- योच्ये पथ्यम्' इत्येवमभिहितस्य चास्य धत्यन्निव हृदयमतितरां शोकानल: संदुधुच्ते। क्षणमात्रं च स्थित्वा पित्रा पुनराहारार्थमादिश्यमानो धवलगृहादवततार। चकार च चेतसि-'अकाण्डे खल्वयं समुपस्थितो महाप्रलयो व्यभ्र इव वज्त्रपातः। सामान्योऽपि तावच्छोक, सोच्छ्वासं मरणम्, अनुपदिष्टौषधो महाव्याधि:, अभस्मीकरणोऽ्ग्निप्रवेशः, अनुपर-
तुम्हारे सदृश लोगों की पीड़ा सारे संसार को दुःखी वना डालती है। तुम्हारे सद्ृश लोग ब्रर्प पुण्य वालों के वश में उत्पन्न नही होते। अनेक जन्म-जन्मान्तरों में किए गए पुण्य- करमों के फल के रूप में उत्पन्न हो। तुम्हारे ये लक्षण बताते हैं कि चारो समुद्रों का आधिपत्य तुम्हारी हथेली पर होगा। मैं तुम्हारे जन्म से ही कृतकृत्य हूँ। अब जीवित रहने की मैरी इच्छा नहीं। वैद्यों के अनुरोध से विवश होकर औषध का सेवन कर लेता हूँ। और भी, वत्स ! पिता-माता तो सारे ससार के पालन के लिए उत्पन्न होने वाले तुम्हारे जैसे लोगों के जन्म लेने के लिए केवल उपाय बन जाते है। सचमुच राजा तो मनाओं से अपने आपको बन्धुमान समझते है न कि पिता आदि सगोत्र जनों से। इस 'लिए उठो, फिर से सब कार्य करो। तुम भोजन कर लोगे तो मै भी पथ्य सेवन करूँगा।' जब राजा ने यह कहा तब उनका शोकानल हृदय को भस्म करता हुआ और उद्दीप्त हो छठा। क्षणमर ठहर कर पिता के द्वारा फिर भोजनार्थ आज्ञा देने पर वे धवलगृह से नीचे उसरे और मन में सोचने लगे-'निश्चय ही असमय में यह महाप्रलय बिना मेष के वज्रपात के समान उपस्थित हुआ। साधारण भी शोक वह मरण है जिसमें उच्छ्वास होता है; वह महाव्याधि है'जिसकी कोई दवा नही; वह अगनि-प्रवेश है जिसमे जलता हुआ मस्म नही हो जाता, वह नरकवास है जो बिना मरे ही प्राप्त होता है, वह अङ्गार की वर्षा है जिसमें ज्योति नहीं निकलती; वह आरे से फाडना है जिसमें खण्ड-खण्ड नहीं होते, वह वज्रसूचीपात है जिससे कोई द्रण नहीं होता। अगर वह शोक की आग किसी विशेष व्यक्ति पर आधारित हो तो क्या कहना ! अब में क्या करूँ?'
Page 349
२६८ हर्षचरितम्
तस्यैव नरकवास:, निर्ज्योतिरङ्गारवर्षमशकलीकरणं करकचदारणमत्र चज्रसूचीपातः । किमुत विशेषश्रितः । किमत्र करवाणि' इति। राजपुरुषेणाधिष्टितश्च गत्वा स्वधाम धूममयानिव कृताश्रुपातान्, अग्निमयानिव जनितहृदयदाहान, विषमयानिव दत्तमूच्छावेगान्, महा पातकमयानिवोत्पादितघृणान्, क्षारमयानिवानीतवेदनान्, कतिचित्कव लानगृह्णात्। आचामंश्च चामरग्राहिणमादिदेश-'विज्ञायागच्छ कथमास्ते तातः' इति। गत्वा च प्रतिनिवृत्त्य च 'देव ! तथव' इति विज्ञापितस्ते- नागृहीतताम्बूल एवोत्ताम्यता मनसास्ताभिलाषिणि सवितरि सर्वानाहूयो- पह्वरे वैद्यान्, 'किमस्मिन्नेवविधे विधेयमधुना ?' इति विषण्णहृदयः पप्रच्छ। ते तु व्यज्ञापयन्-'देव ! धैर्यमवलम्बस्व । कतिपयैरेव वासरैः पुनः स्वां प्रकृतिमापन्नं स्वस्थं श्रोष्यसि पितरम्' इति। तेषां तु भिषजां मध्ये पौनर्वसवो युवाऽष्टादशवर्षदेशीयस्तस्मिन्नव
सूची शलाका। धूममयानिवेति। धूमः किलाश्रु मोचयति। घृणा जुगुप्सा। उपह्वरे रहसि। सै प्रकृतिममन्दत्वम्, अव्यक्तरूपत्वं च, पृथिव्यादिषु वा लीनम्। स्वस्थं व्याकि विनिर्मुक्तं, स्वर्गस्थं च। यत :- 'जातस्य हि ध्रुवो मृरयुधुवं जन्म मृतस्य च सस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमहंसि ॥'इत्युक्तम्। पुनर्वसोरपत्यं पौनर्वसवः। पुनर्वसुना मुनिना प्रोक्तमायुर्वेदमधीते पौनर्वसवं राजपुरुष के साथ वे अपने स्थान पर पहॅचे और उन्होंने दो चार कौर खाए, मानों बे कौर धूममय थे जिससे उनके आसू आ गए; अभ्निमय थे जिससे उनका हृदय जल उठा, विषमय थे जिससे मूच्छा का एक झटका-सा लगा; महापातकमय थे जिससे उन्हे घृणा हुई; क्षारमय थे जिससे अधिक वेदना उन्हें महसूस हुई। खाकर उन्होंने चामरग्राही पुरुष को आदेश दिया-'पता लगाकर आवो, पिताजी की क्या हालत है "' वह जाकर लौटा और निवेदन किया-'देव, हालत वही है।' सुनकर ताम्बूल बिना लिए ही उद्विस होते हुए सन्ध्या के समय एकान्त में समस्त वैद्यों को बुलवाया। 'अब ऐसी परिस्थिति में क्या करना चाहिए ?' हृदय में दुखी होकर उनसे पूछा। उन वैधों ने समझाया- देव, धैर्य धारण करें। कुछ ही दिनों में पिताजी को आप प्रकृतिस्थ और स्वस्थ सुनेंगे।' उन्हीं वैद्यों के बीच पुनर्वस का पुत्र अट्ठारह्द् वर्ष की अवस्था वाला, उसी राजकुल में कुलक्रम से सम्बन्धित, अष्टाद्ग आयुर्वेद का पारङ्गत विद्वान्, राजा के द्वारा पुत्र के
Page 350
पख्म उच्छास: २६६
हाजकुले कुलऋमागतो गतः परम्पारमष्टाङ्गस्यायुर्वेदस्य भूभुजा सुतनि- विशेषं लालितः प्रकृत्यैवातिपटीयस्या प्रज्ञया यथावद्विज्ञाता व्याधिस्वरू- जीणां रसायनो नाम वैद्यकुमारकः सास्त्रस्तष्णीमधोमुखोऽभूत्। पृष्टश्न राजसूनुना-'सखे रसायन ! कथय तथ्यं यद्यसाध्विव पश्यसि' इति। सोऽववीत्-'देव! श्वः प्रभाते यथावस्थितमावेदयितास्मि' इति ! अत्रैव चान्तरे भवनकमलिनीपाल: कोकमाश्वासयन्नपरवक्त्रमुच्चेरपठत्- विहग ! कुरु दढं मनः स्वयं त्यज शुचमास्स्व विवेकवर्त्मनि। संह कमलसरोजिनीश्रिया श्रगति सुमेरुशिरो विरोचनः॥४॥ तञ्चाकएय वाङ्निमित्तज्ञ: पितरि सुतरां जीविताशां शिथिलीचकार।: पत्तेषु च भिषक्षु क्षतधृतिः क्षपामुखे क्षितिपालसमीपमेव पुनरारुरोह। तन्न च-'दाहो महान्। आहर हारान्हरिणि! मणिदर्पणान्मे देहे देहि वैदेहि ! हिमलवैर्लिम्प ललाटं लीलावति! घनसारक्षोदघूलीर्निधेहि घवलाक्षि! निक्षिप चक्षुषि चन्द्रकान्तं कान्तिमति ! कपोले कलय हति। अष्टाङ्गमिति। उक्तं च-'कायबालग्रहोर्ध्वाङ्गशल्यदंष्ट्रजरावृषान्। अष्टावङ्गानि तस्याहुश्चिकित्सा तेषु संश्रिता ॥' इति। आयुर्वेदस्य वैद्यशास्त्रस्य। Y कोकश्क्रवाकः । विरोचनो रविः। तत्र चेत्यादौ। तन्र च क्तितिपालसमीप हत्यादीन्भृत्य कलापाला पानाकर्णय न्निशामनैषीदिति संबन्ध:। घनसार: कर्पूरः। समान लालित, स्वभाव से ही अत्यन्त प्रखर बुद्धि से ठीक ठीक निदान के द्वारा व्याधि के स्वरूप को जान लेने वाला रसायन नाम का वैद्यकुमार चुपचाप मुह नीचे करके खंडबाने लगा। तब राजकुमार ने पूछा-'मित्र रसायन, ठीक ठीक बताओ, क्या ह़पडी देखते हो?' वह वोला-'देव, कल प्रातःकाल ठीक ठोक निवेदन करूँगा।' इसी बीच भवन की कमलिनियों के रक्षक पुरुष ने चक्रवाक पक्षी को आश्वासन देते: हुए ऊँचे स्वर से अपरवक्त्र छन्द का गान किया- क "'हे चक्रवाक, तू अपने मन को दृढ़ कर, शोक न कर एव विवेक के मार्ग पर आ।" ए समय सूर्य कमल और सरोजिनी की श्री के साथ सुमेरु के शिखर पर पहॅच रहा है।' हर्ष ने यह सुना और तात्पर्य समझ कर पिताजी के जीने की प्रबल आशा को शिथिल कर दिया। वैद्यों के लौट जाने पर सध्या के समय हर्ष पिता के सामने फिर गए। वहाँ वे इस प्रकार बड़वडा रहे थे-'बड़ी तेज जलन है। इरिणी, हारों को ला। वैदेही, मेरे शरीर पर मणिदर्पण रख। लीलावती, ललाट पर बर्फ का जल छिड़क। धवलाक्षी, कपूर की धूल डाल। कान्तिमती, आँखों पर चन्द्रकान्त मणि रख। कलावती, कपोल पर
Page 351
२७० हर्षचरितम्
कुवलयं कलावति! चन्दनचचा रचय चारुमति ! पाटय पटमारुतं पाटलिके ! मन्दय दाहमिन्दुमति ! अरविन्दर्जनय जलाद्रया मुदं मदिरा- वति! समुपनय मृणालानि मालति ! तरलय तालवृन्तमावन्तिके मूर्धानं धावमानं बधान बन्धुमति ! कन्घरां धारय धारणिके! उरसि सशीकरं करं कुरु कुरङ्गवति! संवाहय बाहू बलाहिके ! पीडय पाै पद्मावति ! गृहाण गाढमङ्गमनङ्गसेने ! का वेला वर्तते विलासवति! नैति निद्रा, कथा: कथय कुमुद्रति !' इत्येवंप्रायान्पितुरालापाननवरसमा कर्णयन्दूयमानहृदयो दुःखदीर्घों जाग्रदेव निशामनैषीत्। उषसि चावतीर्य राजद्वारदेशोपसर्पिणा परिवर्धकेनोपस्थापितेऽपि तुरङ्गे चरणाभ्यामेवाजगाम स्वमन्दिरम्। तत्र च त्वरमाणो भ्रातुरागम नार्थमुपर्युपरि च्िप्रपातिनो दीर्घाध्वगानति जविनश्चोष्ट्रपालान्प्राहिणोत्' प्रक्षालितवद्नश्च परिजनेनोपनीतमपि प्रतिकर्म नाग्रहीत्। अग्रतः स्थितानां राजपुत्रयूनां विमनसां 'रसायनो रसायनः' इति जल्पितमव्य
पाटय पटुं कुरु। कन्धरां ग्रीवाम्। संवाहय मरदय। कुमुद्वतीत्यादय: सुशब्दत्वा क्साधव:। परिवर्धकोऽश्रपालः। प्रतिकर्म प्रसाधनम्। कार्तस्वरं हेम। तदृपि ज्वलन
कुवलय फैला। चारुमती, चन्दन लगा। पाटलिके, कपड़े की हवा कर। इन्दुमती, जलन क्रम कर। मदिरावती, कमलों का ठंडा पंखा बना कर झल। मालती, मृणालों को जुटा। आवन्तिका, जोर से पंखा झल। बन्धुमती, उड़े जाते हुए मेरे मस्तक को पकड़। धारणिके कन्धे को सम्हाल। कुरङ्गवती, अपना भींगा हाथ मेरे वक्ष पर रख। बलाहििका, मेरा भुजाओं को दबा। पझमावती, पैर दबा। अनङ्गसेना, जोर से मेरे अङ्गों को पकड़। विलासवती, क्या समय हो रहा है? कुमुद्वती, नीद नही आ रही है, कहदानी सुना। इस प्रकार के आलाप सुनते हुए, दुःख के कारण बढ़ी हुई रात को जागते ही व्यतीत किया। प्रातःकाल होने पर धवलगृह से उतर कर राजद्वार तक आए। वहां अश्वपाल घोड़ा लिए उपस्थित था, फिर भी पैदल हो अपने मन्दिर को लौटे। वहा उन्होंने शीघ्रता अपने भाई राज्यवर्धन को बुलाने के लिए तेज दौड़ने वाले दीर्घाध्वग संदेशहरों को और वेगगामी सांड़नी सवारों को ताबरतोर दौड़ाया। मुंह धोने के बाद परिजनों द्वारा लाए गए भी प्रसाधन को ग्रहण नहीं किया। तभी आगे खड़े हुए शोक से भरे युवक राजपुत्रों की 'रसायन रसायन' इस तरह की अस्पष्ट बातचीत सुनी और उनसे पूछा-
Page 352
पख्च्म उच्छास: २७१
क्तमश्रौषीत्। पर्यपृच्छच्च तान्-'भद्रा: ! किं रसायन' इति। पृष्टाश्च ते सर्वे सममेव तूष्णींबभूवुः। भूयोभूयश्च्ानुबध्यमाना दुःखेन कथंकथमप्या- चचक्षिरे-'देव ! पावकं प्रविष्टः' इति। तब् श्रुत्वा प्लुष्ट इवान्तस्तापेन सदो विवर्णतामगात्। उत्पाट्यमानमिव च न शशाक शोकान्धं धारयितुं हृदयम्। आसीच्चास्य चेतसि-कामं स्वयं न भवति न तु श्रावयत्यप्रियं वचनमरतिकरमितर इवाभिजातो जनः। कृच्छ्र च यथानेनानुष्ठितमु- ज्ज्वलीकृतमधिकतरं ज्वलनप्रवेशेन कल्याणप्रकृति कार्तस्वरमिव कौलपुत्र- मस्येति। पुनश्चाचिन्तयत्-'समुचितमेवाथवा स्नेहस्येदम्। किमस्य तातोन तातः, किं वाऽम्बा न जननी, वयं न भ्रातरः। अन्यस्मिन्नपि तावत्स्वामिनि दुलभीभवति भवन्त्यसवो ध्रियमाणा ह्वीहेतवो लोके किमुतामृतमयेऽनुनीविनां निर्व्याजबान्धवेऽवन्ध्यप्रसादे सुगृहीतनाम्नि ताते। संप्रति सांप्रतमाचरितमनेनात्मानं दहता। किं वास्याकल्पमव- स्थितस्य स्थेयसो यशोमयस्य दह्यते पतितः स केवलं दहने। दग्धास्तु वयम्। धन्यः खल्वसावग्रणी: पुण्यभाजाम्। अपुण्यभात्तिवदमेव राजकुलं प्रवेशेनाधिकतरमुज्जवलम्। सांप्रतं युक्तकम्। अतिशयेन स्थिरं स्थेयस्तस्य । मद्र, रसायन की क्या बात है ?' इस प्रकार उनके पूछने पर सबके सब चुप हो गए। बार-बार पूछे जाने पर दुःख से किसी-किसी प्रकार उन सबों ने कहा-'देव, रसायन ने अभि में प्रवेश कर लिया।' यह सुनते ही हृदय के सन्ताप से मानों जल कर फक पड़ गए। शोक से अन्धभूत उखड़े हुए से अपने हृदय को वश में न रख सके। मन में सोचने लो-'कुलीन व्यक्ति स्वयं नहीं रहना अच्छा समझता है, परन्तु नीच के समान अप्रिय और अरति उत्पन्न करने वाली बात मुह से नही निकालता। क्लेश के अवसर में रसायन ने वही किया। अग्नि में प्रवेश करने से कल्याण से पूर्ण प्रकृति वाला उसका कुलपुत्र- भाव सुवर्ण के समान और भी निखर गया।' हर्ष ने फिर सोचा-'अथवा यह उसके *स्नेह के उचित ही है। पिता जी क्या उसके पिता नहीं? मेरी माता क्या उसकी माता नही १ इम लोग क्या उसके भाई नही ? दूसरे भी मालिक जब इस प्रकार दुलेभ होने रिगते हैं तो उनके अनुजीवियों के द्वारा धारण किए गए प्राण संसार में लज्जा उत्पन्न करते हैं और फिर अमृत के समान, बिना छल-कपट के बांधव निष्फल न जाने वाली प्रसन्नता करने वाले, सुगृहीतनाम पिता जी की तो बात ही क्या? उसने अपने आप को दग्ध करके बहुत ठीक किया। केवल अपने को अभ्नि में डाल कर जो कल्पान्त तक अपने यशःशरीर से स्थिर हो गया, क्या जल गया? जले तो हम लोग। पुण्यवानों में अग्रणी
Page 353
२७२ हर्षचरितम्
कुलपुत्रेण यत्ताद्शा वियुक्तम्। अपि च ममापि कः खल्वेतेषां प्राणानां कार्यातिभारः कृत्यशेषो वा, का वा व्यापृतता येन नाद्यापि निष्ठुरा प्राणाः प्रतिष्ठन्ते। को वान्तरायो हृदयस्य येन सहस्रधा न दलतीति।" दुःखातश्च न जगाम राजसद्। समुत्ससर्ज च सर्वकार्याणि। शयनीये निपत्योत्तरीयवाससा सोत्तमाङ्गमात्मानमवगुएठ्यातिष्ठत्। इत्थंभूते च देवे हर्षे राजनि च तदवस्थे सर्वस्यैव लोकस्य कपोलेषु कीलिता इव करा:, लोचनेषु लेप्यमय्य इवाश्रुस्तुतयः, नासाग्रेषु ग्रथिता इव दष्टयः, कर्णेषूत्कीर्णा इव रुदितध्वनयः, जिह्वासु सहजानीव हां कष्टानि, लपनेषु पल्लवितानीव श्वसितानि, अधरेषु लिखितानीव परिदेवि- तपदानि, हृदयेषु निधानीकृतानीव दुःखान्यभवन्। उष्णाश्रुदाहमीतेव नाभजत नेत्रोदराणि निद्रा। निःश्वासवातविधूता इव व्यलीयन्त हासाः। निरवशेषद्ग्घेव च संतापेन न प्रवर्तत वाणी। कथास्वपि नाश्रूयन्त परि. हासा:। क्वाप्यगमन्निति नाज्ञायन्त गीतगोष्ठ्यः । जन्मान्तरातीतानीव नास्मर्यन्त लास्यानि। स्वप्रेऽपि नागृह्यन्त प्रसाधनानि। वार्तापि नाल- व्यापृतता व्यग्रता। प्रष्ठा अग्रगामिनः । प्रतिष्ठन्ते प्रतिष्ठां कुर्वते। वह धन्य है। यह राजकुल ही अपुण्यवान् है जो उस प्रकार के कुलपुत्र से रहित हो गया। मेरे प्राणों को अब कौन सा काम का बोझ आ गया है या कौन काम बच गया है या कौन-सी व्यग्रता है जिससे आज ये निष्ठुर प्राण प्रस्थान नही करते। कौन-सा ऐस बीच में विघ्न आ पडा है जो मेरे हृदय के हजार टकडे नही हो रहे हैं।' इस प्रकार दुःखाते होने के कारण उस दिन राजभवन में नहीं गए और सब काम त्याग बैठे। केवह उत्तरीय वस्त्र से सिर तक अपने को ढंक कर पलग पर पड़े रहे। इस प्रकार देव हर्ष के दुःखी होने पर और महाराज को उस अवस्था में पड़े देख कर लोगों का कष्ट बढ़ गया। वे कील के समान हाथ पर कपोल रख कर बैठ गए। उनकी आँखों से लेप के समान आँसू की धार बहने लगी। उनकी जीभ पर 'हा, क्या हो गया ?' यह आवाज सहज हो गई। मुंह में सांस उभड़ गई। अधरों पर विलाप के शन् लिख गए। हृदय में दुःख ने घर कर लिया। निद्रा मानों गरम आँसू में जलने के डर से आँखों में नहीं आई। उनकी हँसी सांस की हवा से मानों उड कर विलीन हो गईं। संताप से विलकुल जल जाने के कारण उनकी वाणी मानों प्रवृत्त नहीं होती थी। गीत की गोष्ठियाँ मानों कहीं चली गई। नृत्य के प्रसंग जन्मान्तर की अतीत वस्तु की भाँति स्मृति पर नहीं आते थे। स्वप्न में भी लोगों ने प्रसाधन ग्रहण नहीं किया। उपभोगों की
Page 354
पश्चम उच्छ्ास: २७३
भ्यतोपभोगानाम्। नामापि नाकीर्त्यताहारस्य। खपुष्पप्रतिमान्यासन्ना- पानमण्डलानि। लोकान्तरमिवानीयन्त बन्दिवाचः । युगान्तर इवावर्तन्त निर्वृत्तयः । पुनरिवाद्ह्यत शोकाग्निना मकरकेतुः। दिवापि नामुच्यन्त शयनानि। शनैः शनश्च महापुरुषविनिपातपिशुनाः समं समन्तात्ससुद- भवन्भुवने भूयांसो भूपतेरभावाय भयमुत्पाद्यन्तो भूतानां महोत्पाताः। तथा हि दोलायमानसकलकुलाचलचकवाला पत्या साध गन्तुकामेव प्रथममचलद्धरित्री। धान्वन्तरेरिवान्तरे तस्मिन्स्मरन्तः परस्परास्फालन- वीचालवीचयो विजुघूर्णिरेऽर्णवाः। भूभृदभावभीतानां विततशिखिकलाप- विकटकुटिला: केशपाशा इवोर्ध्वीबभूवुर्धूमकेतवः ककुभाम्। धूमकेतु- करालितदिख्ुखं दिक्पालारब्धायुष्कामहोमधूमधूम्रमिवाभवद्भुवनम्। भ्रष्ट- भासि तप्तकालायसकुम्भबभ्रुणि भानुमण्डले भयंकरकबन्धकायव्याजेन कोऽपि पार्थिवप्राणितार्थी पुरुषोपहारमिवोपजहार। ज्वलितपरिवेषमण्ड-
शिखी मथूरोऽपि। धूमकेतव उत्पातशंसिनः, अग्रयश्च। करालितानि भीषणी कृतानि, व्याप्ानि च। बभ्रु कपिलम्। श्वेतभानुश्चन्द्रः। प्रसाधिता आवर्जिताः,
बात तक नही चलती। भोजन का नाम भी नहीं लिया जाता। समीप के पानागार 1 आकाश-पुष्प के समान हो गए। बन्दी जनों की बातें मानों परलोक पहॅुॅच गई। मानों सुख के युग ही बदल गए। मानों कामदेव शोक की अन्नि में फिर से जलने लगा। दिन में भी पलंग नहीं छोड़े जाते। शनैः शनैः राजा के अभाव व्यक्त करने से भय उत्पन्न करते हुए, महापुरुष के समाप्त होने को सूचना देने वाले महाभूतों के उपद्रव एक ही बार संसार में' उत्पन्न हो गए। पहले पृथिवी मानों पतिके साथ जाने की इच्छा से कुलपर्वतों को कम्पित करती हुई डोलने लगी। समुद्र मानो धन्वन्तरि के अभाव का स्मरण करते हुए परस्पर तरंगों के आघात-प्रत्याघात द्वारा विकलता से घूणिन होने लगे। राजा के अभाव से डरी 1हुई दिशाओं के मोर के पंख के समान फैले हुए कुटिल केशपाश के रूप में धूमकेतु तारे आकाश में उठ गए। धूमकेतुओं से दिशाएं भीषण हो गई, मानों सारे संसार में दिकपालों ने राजा की आयु की कामना से जो यज्ञ किया उसी का धूम सर्वत्र फैल गया। सूर्य का मण्डल निष्प्रभ और तपे हुए लोहे के समान हो गया, मानों किसी ने सिर कट जाने पर छटपटाते हुए शरीर के ब्याज से राजा के जीवन की कामना से पुरुष का बलिदान किया हो। चन्द्रमण्डल का घेरा चारों ओर से जलने लगा, मानों १म ह० च०
Page 355
२७४ हर्षचरितम्
लाभोगभास्वरो जिघृक्षाजुम्भमाणस्वर्भानुभयादुपरचिताग्निप्राकार इव प्रत्यदश्यत श्वेतभानुः। अवनिपतिप्रताप प्रसाधिता: प्रथमतरकृतपावकप्रवेशा इवादह्यन्तानुरक्ता दिशः । स्रतशे णितशीकरासारारुणिततनुरनुमरणायं, पर्याकुला प्रावृतपाटलांशुकपटेवादृदश्यत वसुधावधूः। नराधिपविनाश संभ्रमभीतर्लोकपालैरिव कालायस कवाटपुटैर काल कालमेघपटलैर रुध्यन्त दिग्द्वाराणि। प्रेतपतिप्रयाणप्रहता: पटवः पटहा इवारटन्तो हृदयस्फोटना: पस्कायिरे निपततां निर्घातानां घोरा घननिर्घोषाः। निकटीभवद्यम- महिषखुरपुटोद्भूता इव द्युमणिधाम धूसरीचक्रः क्रमेलककचकपिला: पांशु वृष्टयः । विरसविराविणीनामुन्मुखीनां शिखिनो ज्वाला: प्रतीच्छन्त्य इव पतन्तीरुल्का नभसो ववाशिरे शिवानां राजयः। राजधामनि धूमायमान- कबरीविभागविभावितविकारा: प्रकीर्ण केशपाशप्रकाशितशोका, इव प्राकाः शन्त प्रतिमा: कुलदेवतानाम्। उपसिंहासनमाकुलं कालरात्रिविधूयमान- वृजिनवेणीबन्धविभ्रमं बिभ्राणं बभ्राम भ्रामरं पटलम्। अटतामन्त:पुर- स्योपरि क्षणमपि न शशाम व्याक्रोशी वायसानाम्। श्वेतातपत्रमएडल- भूषिताश्च। कचाः केशाः। शिवानां मृगादीनाम्। कबरीशब्देनात्र कचा लच्यन्ते। व्याक्रोशी परस्पराह्ानशब्दः। वायसानां काकानाम्। चन्द्रमा ने पकड़ने की तैयारी में जभाई लेते हुए राहु के डर से अपनी रक्षा के लिए अग्नि की दीवार खड़ी कर दी हो। अनुराग से भरी हुई दिशाओं ने राजा के प्रताप में अपने को प्रसाधित करके मानों पहले ही अग्निप्रवेश कर लिया और जलने लगीं। पृथिवी रूपी वधू बहती हुई रक्त की धारा से लाल होकर अनुमरण के लिए लाल वस् पहन कर तैयार हुई-सी प्रतीत होने लगी। राजा के विनाश से अकस्मात्' डरे हुए लोकपालों ने असमय मे लोहे के किवाडों के समान काले-काले मेघों के रूप में मानों दिशाओं के द्वार बन्द कर दिए। हृदय को तोड़ देने वाले अन्तरिक्ष से उत्पन्न वायु के घोर आधातजन्य शब्द इस प्रकार बढ़ गए मानों राजा को लेने के लिए प्रस्थान के अवसर पर पटद बजाए जा रहे हो। आकाश में ऊँट के रोंगटे के समान वर्ण वाली घूल मानों राजा के निकट आते हुए यमराज के भैसों के खुरों से उड़ कर सूर्यमण्डल को धूसर करने लगी। सियारियां आकाश की ओर मुंद करके जोर-जोर से चिल्लाने लगी, मानों अग्नि की ज्वाला के रूप में आकाश से गिरती हुई उल्काओं की प्रतीक्षा कर रही हो। राजमन्दिर में धुँवे के समान बाल बिखर रहे थे मानों कुल- देवताओं की प्रतिमाएँ अपने केशपाश को विखेर कर अपना शोक प्रकट कर रही हों।
Page 356
पश्चम उच्छास: २७५
मध्याज्जीवितमिव राज्यस्य सरसपिशितपिण्डलोहितं चञ्रचश्रुरुचैरुच्चखान खण्डं माणिक्यस्य कूजज्रद्रध्रो महोत्पातदूयमानश्च कथमपि निनाय निशाम्। अन्यस्मिन्नहनि समीपमस्य राजकुलाद्द्रुतगतिवशविशीर्यमाणा- लंकारभांकारिणी विजयघोषणेव विषादस्याकुलचरणचलन्तुलाकोटिक्कणि- तवाचालिताभिरुद्ग्रीवाभि:, किं किमेन्नदिति पृच्छचमानेव दूरादेव भव- नहंसीभिः, स्खलितविशालश्रोणिशिञ्जानरशनानुराविणीभिश्च बाष्पान्धा समुपदिश्यमानमार्गेव गृहसारसीभि: अदष्टकवाटपट्टसंघट्टस्फुटितललाट- पट्टरुधिरपटलेन पटान्तेनेव रक्तांशुकस्य मुखमाच्छाद्य प्ररुदती, संताप- बलविलीनकनकवलयरसधारामिव वेत्रलतामुत्सृजन्ती, मुखमरुत्तरङ्गिता-
अन्यस्मिन्निश्यादौ। समीपस्था यशोमत्याः प्रतीहार्याजगामेति संबन्ध: । तुलाको टिर्नूपुरम। चीरचीवरं वृक्तत्वक, चीरवासः ।
मौरे राजसिंहासन के पास केशपाश के रूप में मॅडराने लगे, मानों कालरात्रि चॅवर झलने लगी हो। अन्तःपुर के ऊपर-ऊपर उडते हुए कौवों की कांव-कांव क्षण भर भी बंद न हुई। कर्राता हुआ गोध श्वेत आतपत्र के बीच जड़े हुए राज्य के प्राण के समान माणिक्य को खून से लाल मास का लोथा समझ कर उखाड़ ले भागा। इस प्रकार के भयंकर उत्पातों से दुखी होकर हर्ष ने किसी प्रकार रात बिताई। दूसरे दिन वेला नाम की यशोमती की प्रतीहारी राजकुल से हर्ष के समीप पहुंची। तेज दौड़ने के कारण उसके अलंकार टूट-टूट कर झन-झना रहे थे, मानों विषाद की विजय-घोषणा होने लगी। उसके अस्तव्यस्त नूपुर की आवाज सुन कर भवन की हंसियाँ गर्दन उठाकर टर्राने लगीं, मानों 'क्या बात है? क्या बात है?' यह उससे पूछ रही हों। बाष्प से उस की आँखें भर गई थीं, जब वह गिर पड़ती तो उसकी विशाल शणि में लगी हुई करधनी बज उठती और उस आवाज से गृहसारसियाँ जोर से चिल्लाने लगीं, मानों उसे रास्ता बता रही हों। आगे न देखने के कारण 1 किवाड़ से टक्कर खा जाने से उसके ललाट से रक्त की धारा बह रही थी, मानों रक्तां- !शुक के अग्र भाग से मुंह ढंक कर रो रही हो। सताप के कारण उसके हाथ के कनक- वलय की रसधारा ही मानों वेत्रलता के रूप में हाथ से छूट गई। श्रास की हवा से उड़कर फहराते हुए अपने उत्तरीय को उस प्रकार समेटती जा रही थी जैसे सर्पिंणी अपने केचुल को सम्हालती है। उसके झुके हुए कधे पर केशपाश, जो शोक के अवसर
Page 357
२७६. हर्षचरितम् मुत्तरीयांशुकपटीं स्फुरन्तीं फणिनीव निर्मोकमञ्जरीमाकर्षन्ती, नम्रांससं- सिनानिलविलोलेन नीलतमेन तमालपल्लवचीरचीवरेणोव शोकोचितेन धम्मिल्लरचनारहितेन शिरोरुहसंचयेन चञ्ता प्रावृतकुचा, कुचताडन- पीडया समुच्छूनाताम्रश्यामतलं मुहुमुहुरत्युष्णाश्ुप्रमाजनप्रदग्धमिव कर- किसलयं धुनाना, चक्षुनिर्भरे शीर्यति स्नपयन्तीव शोकाग्निप्रवेशाय स्व- कपोलतलप्रतिबिम्बितमासन्नलोकं, लोललोच नप्रवृत्तैस्तर लैस्तारकांशुभिः श्यामायमानमात्मदुःखेन दिवंसमपि दहन्तीव 'क कुमारः क्क कुमारः ?' इति प्रतिपुरुषं पृच्छन्ती, वेलेति नाम्ना यशोमत्याः प्रतीहार्याजगाम। विषण्णलोकलोचनप्रत्युद्रता चोपसृत्य कुट्टिमन्यस्तहस्तयुगला गलन्तीभि: सिञ्च्न्तीव शुष्यन्तं दशनदीधितिधाराभिराधूसरमधरमधोमुखी विज्ञापि- तवती-'देव! परित्रायस्व परित्रायस्व। जीवत्येव भर्तरि किमप्यध्यव- सितं देव्या' इति। ततस्तदपरमाकर्ण्य च्युत इव सत्त्वेन, द्रुत इव दुःखेन, आचान्त इव चिन्तया, तुलित इव तापेन, अङ्गीकृत इवाङ्गेनाप्रतिपत्तिरासीत्। आसी- च्ास्य चेतसि-प्रतिपन्नसंज्ञस्य बहुशोऽपि हृदये दुःखाभिषङ्गो निपतन्न
अप्रतिपत्ति: किंकर्तव्यतामूर्खः । हृदयेऽतिकठिने।
के अनुकूल एवं बनाव-सिगार से रहित था, खुलकर नीले तमालपल्लव के उत्तरीय के समान स्तनों पर लटक आया था। स्तनों पर पीटने से उसका हाथ लाल हो गया था मानों बार-बार अत्यन्त गरम आँसुओं के पोंछने से जल गया हो। शोक की अग्नि में प्रवेश करने के लिए अपने कपोलतल पर प्रतिबिम्बित होते हुए समीप के लोगों को वह मानों अपने आँसुओं की धारा में नहला रही थी। चंचल आँखों के तारों से निकलती हुई किरणों से श्याम वर्ण के दिन को भी मानों दग्भ कर रही थी। 'कुमार कहाँ हैं? कुमार कहाँ हैं ?' यह प्रत्येक से पूछ रही थी। विषाद में पड़े हुए लोगों की आँखें उसकी और लग गई। समीप में आकर वह कुट्टिम पर हाथ रखकर अपने दाँतों की किरण- धारा से झुराए हुए अधर को सीचती हुई-सी मुंह नीचा किए हुए बोली-'देव, बचाओ- बचाओ। पति के जीते जी देवी कुछ करने जा रही हैं।' शोक के उस दूसरे कारण को सुनकर कुमार हर्ष किकर्तव्यविमूढ़ हो गए, मानों सत्त्वसे च्युत, दुःख से द्रुत, चिन्ता से निपीत, ताप से लघुभूत और आतंक से आक्रान्त हो गये।
Page 358
पख्चेम उच्छ्ास: २७७
श्मनीव लोहप्रहारः कठिने हुतभुजमुत्थापयति न तु भस्मसात्करोति मे निरनुकोशस्य कायम्' इति। अथाय च त्वरमाणोऽन्तःपुरमगात्। तत्र च मतुमुद्यतानां राजमहिषीणामशृणोद्दूरादेव 'तात चूत ! चिन्तयात्मानं प्रवसति ते जननी। वत्स जातीगुच्छ ! गच्छाम्यापृच्छस्व माम्। मया विनादयानाथा भवसि भगिनि भवनदाडिमलते ! रक्ताशोक ! मर्षणीयाः पादप्रहारा: कर्णपूरपल्लवभङ्गापराघाश्च। पुत्रक! अन्तःपुरबालबकुलक वारुणीगण्डूषग्रहणदुर्ललित ! दृष्टोऽसि। वत्से प्रियङ्गलतिके ! गाढमा- लिङ्ग मां दुर्लभा भवामि ते। भद्र भवनद्वारसहकारक! दातव्यो निवा- पतोयाञ्जलिरपत्यमसि। भ्रातः पञ्जरशुक! यथा न विस्मरसि माम्, किं व्याहरसि दूरीभूतास्मि ते ? शारिके! स्वप्ने नः समागमः पुनर्भू- यात्। मातः ! मार्गलग्नं कस्य समर्पयामि गृहमयूरकम् ? अम्ब ! सुत- चल्लालनीयमिद हंसमिथुनं मन्दपुण्यया मया न संभावितोऽस्य चक्रवाक- युगलस्य विवाहोत्सवः। मातृवत्सले ! निवर्तस्व गृहहरिणिके ! समुपनय अनुक्रोशो दया। तन्रेत्यादौ राजमहिषीणामित्येवंप्रायानालापानभ्णोदिति संबन्ध:। आपृच्छस्व ज्योत्कुरु। वारुणी सुरानिवापो मृतमुद्दिश्य दीयते जलादिकम्। उन्होंने अपने मन में सोचा-'कठोर पत्थर पर जेसे लोहे का प्रहार पड़कर अग्नि उत्पन्न कर देता है उसी प्रकार सज्ञावान् मेरे कठिन हृदय पर बहुत प्रकार के इन दुःखों का आघात अग्नि उत्पन्न कर देता है, पर निष्ठुर मेरे शरीर को जलाकर राख नहीं कर देता। वे उठकर शीघ्रता से अन्तःपुर में पहॅुचे और वहदाँ दूर ही से मरणोद्यत राजमहिषियों की बाते सुनी -'तात चूत, तू अपनी चिन्ता कर, तेरी जननी प्रवास कर रही है। चत्स जातीगुच्छ, जाती हूँ, बिदा दो। बहन दाडिमलता, मेरे बिना तू आज अनाथ हो रही है। रक्ताशोक, जो मेरे चरण-प्रहार हैं और कर्णपूर बनाने के लिये तुम्हारे पल्लव तोड़े हैं उन अपराधों को माफ करना। ह प्रियपुत्र, अन्तःपुर के छोटे बकुल, मदिरा के गण्डूष लेने में दुर्ललित, अब तेरा अन्तिम दर्शन है। वत्सा प्रियंगुलतिका, मुझे कसकर अंकवार ले, दुर्लभ हो रही हूं। हे भद्र भवनद्वार के सहकार, तुझे मैने अपत्य समझा है, जलाअ्जलि देना। भाई पज्जरशुक, मुझे भूलना मत, क्या कह रहे हो? मै दूर जा रही हूँ। शारिके, स्वप्न में हमारा-तुम्हारा मिलन होगा। हाय मा, रास्ता रोके हुए गृहमयूर को किसे समर्पित कर जाऊॅँ? अंवे, पुत्र के समान हंस के इस जोडे को पालना। न्दपुण्य वाली मैं चक्रवाक के जोड़े का विवाहोत्सव न रचा सकी। मातृवत्सले गृह इरिणिके, लोट जाओ। हे कचुकी, प्यारी वीणा को लाओ तब तक उसे आलिङ्न कर
Page 359
२७८ हर्षचरितम्
सौविदल्ल ! वल्लभवल्लकीं परिष्वजे तावदेनाम्। चन्द्रसेने ! सुदृष्टः क्रिकय- तामयं जनः । बिन्दुमति ! इयं तेऽन्त्या वन्दना । चेटि ! मुञ्र चरणौ। आर्ये कत्यायनिके! कि रोदिषि नीतास्मि दैवेन। तात कञ्चकिन् ! किं मामलक्षणां प्रदक्षिणीकरोषि। धात्रेयि ! धारयात्मानं किं पादयो: पतसि। भगिनि ! गृहाण मामपश्चिमां कएठे। कष्टं न दष्टा प्रियसखी मालयवती। कुरङ्गवति ! अयमामन्त्रणाञ्जलिः। सानुमति! अयमन्त्यः प्रमाणः। कुवलयवति ! एष तेऽवसानपरिष्वङ्गः । सख्यः ! क्षन्तव्याः प्रणयकलहाः' इत्येवंप्रायानालापान्। द्ह्यमानश्रवणश्च तैः प्रविशन्नेव निर्यान्तीं दत्तसर्वस्वापतेयां गृहीतम रणप्रसाधनाम्, जानकीमिव जातवेदसं पत्युः पुरः प्रवेत्यन्तीम्, प्रत्यः अ्रस्न्नानार्द्रदेहतया श्रियमिव भगवर्ती सद्: समुद्रादुत्थिताम्, कुसुम्भबभ्रुणी वाससी दिवमिव तेजसी सांध्ये दधानाम्, ताम्बूलदिग्धरागान्धकाराध- रप्रभापटपाटलं पट्टांशुकमिव विधवामरणचिह्नमङ्गलग्नमुद्वहन्तीम्, रक्त कण्ठसूत्रेण कुचान्तरावलम्बिना स्फुटितहृदयविगलित रुधिरधाराशङ्कां
लूँ। चन्द्रसेना, इस जन को जी भर के देख ले। बिन्दुमती, यह तेरे प्रति आखिरी वन्दना है। चेटी, मेरे पैर छोड़ दे। आर्ये कात्यायनिके, क्यों रो रही हैं? दैव मुझे ले जा रहा है। तात कञ्चुकिन्, मुझ अभागिन को क्यों घेर रहे हो? धात्रेयी, तू सम्हल, क्यों मेरे पैर पड़ती है ? भगिनी, फिर लौट कर न आने वालो मैरे कण्ठ में लग जा। हाय, प्रिय सखी मलयवती को नही देखा। कुरङ्गवती, यह प्रस्थान की हथजोरी है। सानुमती, यह अन्तिम प्रणाम है। कुवलयवती, यह अन्त का आलिङ्गन है। सहेलियों, प्रेम के झगड़ों को क्षमा करना।' इन बातों से कुमार के कान जलने लगे। प्रवेश करते हुए उन्होंने निकलती हुई माता यशोमती को देखा। उसने अपने सुहाग के चिह्न अर्पित कर दिये थे और अनुमरण के लिए शृद्गार कर चुकी थी। सीता के समान पति के सामने अग्नि में प्रवेश करने के लिए तत्पर थी। तुरत किये गए स्नान से उसकी देह आद्र थी, मानों समुद्र से तुरत निकली हुई मगवती लक्ष्मी हों। आकाश जैसे संध्याकाल में तेज धारण करता है उसी प्रकार उसने कुसुम्भी रङ्ग के दो वत्त्रों को धारण किया था। पान की गाढी लाली से युक्त उसके अधर की प्रभा से लाल पदांशुक को मानों उसने अङ्ग में लगे हुए विधवा के मरने के चिह्न को धारण किया था। उसका लाल कण्ठसूत्र कुचों के बीच लटक रहा था, उससे उसके फटे हुए हृदय से प्रवाहित रुधिरधारा की शंका उत्पन्न हो रही थी। टेढ़ी कुण्डल के
Page 360
पख्म उच्छास: २७६ कुर्वन्तीम्, तिर्यक्कुटिलकुण्डलकोटिकण्टकाकृष्टतन्तुना हारेण वलितेन सितांशुकपाशेनेव कण्ठमुत्पीडयन्तीम्, सरसकुङ्कमाङ्गरागतया कवलिता- मिव दिधक्षता चितार्चिष्मता, चितानलार्चनकुसुमैरिव धवलघवलैर- श्रुबिन्दुभिरंशुकोत्सङ्गमापूरयन्तीम्, गृहदेवतामॅन्त्रणबलिमिव वलयै- विगलद्भि: पदे पढे विकिरन्तीमाप्रपदीनाम्, कण्ठे गुणकुसुममालां यम- दोलामिवारूढाम्, अन्तगुश्जन्मधुकरमुख रेणामन्त्रयमाणलोचनोत्पलामिव कर्णोत्पलेन, प्रदत्तिणीक्रियमाणमिव मणिनूपुरबन्धुभिबद्धमएडलं भ्रम- दविर्भवनहंसैः, संनिहितप्राणसमं मरणाय चित्तमिव चित्रफलकमविचलं धारयन्तीम, अर्चाबद्धोद्धूयमानधवलपुष्पदामकां, पतिव्रतापताकामिव पतिप्रासयष्टिमिष्टामुपगूइमानाम्, बन्धोरिव निजचारित्रस्य घवलस्य नृषातपत्रस्य पुरो नेत्रोदकमुत्सृजन्तीम, पत्युः पादपतनसमुद्दमद्भ्य- धिकबाष्पाम्भ:प्रवाहप्रतिरुद्धद्दशः कथमपि प्रतिपन्नादेशान्सचिवान्संदि-
कृष्यमाणश्रवणाम्, भर्तृभाषितनिभेः पञ्षरसिंहबृंहितैहिंयमाणहृदयाम्, धाउया भतृभत्तया च निजया प्रसाधिताम्, मूछया जरत्या च संस्तुतया अग्रभाग का सूक्री में उसके ह्वार का सूत्र फॅस गया था, मानों सफेद वस्त्र के फास से वह अपना गला दबा रही थी। उसके अङ्गों में कुद्ठम का सरस अज्गराग लगा था, मानो जलाने के लिये चिता की अग्नि उसे कवलित कर रही थी। मानों चिता की अग्नि के पूजन के लिये सफेद पुष्प के समान अपने आँसू की बूँद से आँचल मर रही थी। उसके , वलय पदे पदे गिरते जा रहे थे, मानों गृहदेवता के आमन्त्रण की बलि छोड़ती जा रह्दी थी। उसके कण्ठ में फूलमाला पैर तक लटक रही थी, मानों यमराज की दोला पर चढ़ी हो। उसके कर्णोत्पल के भीतर मौरे गुआार रहे थे, मानों लोचनोत्पल से बिदा ले रह्ी हो। उसके मणिनूपुर की आवाज के साथ भवन-हंस चारों और घूम कर मानों उसकी प्रदक्षिणा करने लगे। वह चित्रफलक को जिसमें पति का चित्र था, मरण के लिये चित्त के रूप में दृढ़ता से धारण किये थी। पति की प्रासयष्टि (कुन्त नामक अस्त्र) को जिसमें पूजा के लिये बॅधी हुई. सफेद फूल की माला लटक रही थी, पतिव्रता की पताका के समान उसे वह धारण कर रही थी। अपने उज्जवल चारित्रय के भाई के समान राजकीय आतपत्र के आगे आँसू टपका रही थी। पति के चरणों पर गिरने से निकलते हुये बाष्य- जल के प्रवाह से भरी आँखों वाली अपने आज्ञाकारी मन्त्रियों को किसी प्रकार सन्देश दे रह्दो थी। अनुनय विनय करके लौटाये गए, वियोग से दुःखी अपने बड़े-बूढ़े बाँघवजनों
Page 361
२६० हर्षचरितम्
धार्यमाणाम्, सख्या पीडया च व्यसनसंगतया समालिद्गिताम्, परि- जनेन संतापेन च गृहीतसर्वावयवेन परीताम्, कुलपुत्रोच्छ्सितैश्च मह त्तरैरिष्ठिताम्, कन्नुकिभिर्दुःखैश्चातिवृद्धैरनुगताम्, भूपालवल्लभान्कौले- यकानपि सास्रमालोकर्यन्तीम्, सपत्नीनामपि पादयोः पतन्तीम्, चित्र पुत्रिकामप्यामन्त्रयमाणाम्, गृहपतत्रिणामप्यञ्जलिं पुरस्तादुपरचयन्तीम्, पशूनप्यापृच्छ थमानाम्, भवनपादपानपि परिष्वज्यमानां मातरं ददर्श। दूरादेव च बाष्पायमाणदष्टिरभ्यधात्-'अम्ब! त्वमपि मां मन्दपुण्यं त्यजसि ? प्रसीद, निवर्तस्व' इत्यभिदधान एव च सस्रहमिव नूपुरमणि- मरीचिभिश्चम््यमानचूडश्चरणयोन्यपतत्। देवी तु यशोमती तथा तिष्ठति पादनिहितशिरसि विमनसि कनीयसि प्रेयसि तनये गुरुणा गिरिणोवोद्ठे. गावेगेनावष्टभ्यमाना, मूच्छान्धतमसं रसातलमिव प्रविशन्ती, बाउ्पप्रवा
आपृच्छयमाना ज्योत्कारयन्ती। बाष्पायमाणा वाष्पमुद्दमन्ती। देवी बाष्पोत्पतनं धारयितुं न शशाकेति
के रोने से बढी हुई घर की कराह भरी आवाज से उसके कान खिचे जा रहे थे। पति की भवाज के समान दहाड़ते हुये, पिंजड़े के केरों की गरज सुनने में उसका हृदय सुग्ध हो रहा था। धात्री और पतिभक्ति उसे प्रसाधित कर रही थीं। वृद्धा और मूर्च्छा उसे सम्हाल रही थीं। दुःख में सहायता के लिये आई हुई सखी और पीड़ा दोनों ने उसका आलिङ्गन किया था। परिजन और सन्ताप ने उसके सारे अवयवों को पकड कर घेर लिया था। वह महत्तर कुलपुत्रों के उच्छवास और बडे लोगों से अधिष्ठित, एवं अतिवृद्ध कंचुकी और दुःखों से अनुगत थी। वह राजा के प्रिय कुत्तों को भी हसरत-भरी निगाह से देख रही थी। सपलियों के मी पैर पडती थी। चित्र की पुतली से भी बिदा ले रही थी। भवन के पक्षियों के भी आगे हाथ जोड़ती थी। पशुओं से भी बिदा ले रही थी। भवन के वृक्षों को भी अँकवार रही थी। दूर से ही भरी आँखों वाले कुमारने कहा-'माँ, तुम भी मुझ मन्दभाग्य को छोड रह्ी हो ? कृपाकर इस विचार से निवृत्त होओ। यह कहते हुए स्नेह से विह्वल होकर नूपुर- मणियों की किरणों से मस्तक का स्पर्श करते हुये माता के पैरों पर गिर गये। देवी यशोमती उस प्रकार पैर पर माथा टेके हुये व्याकुल अपने छोटे प्रिय पुत्र को देखकर पर्वत के समान मारी उद्वेग के आवेग से अभिभूत हो गयी; पाताल के समान मूच्छा के घोर अन्धकार में प्रवेश करने लगी; आँसू के प्रवाद के समान देर तक रोक रखने से
Page 362
पख्म-उच्छ्रास: २=१
हेऐेव चिरनिरोध संपिण्डितेन स्नेहसंभारेण निर्भराविर्भूतेनाभिभूयमाना, कृतप्रयत्नापि निवारयितुं न शशाक बाष्पोत्पतनम्। उत्कटकुचोत्कम्पप्र- कटितासह्यशोकाकूता च गद्गदिकागृह्यमाणगलविकला निःसामान्यमन्यु- तरलीक्रियमाणाधरोद्देशा पुनरुक्तस्फुरणनिबिडितनासापुटा निमील्य नयने नयनाम्भ:सेकप्टवेन प्रावयन्ती विमलौ कपोलौ संच्छाद्य करनख- मयूखमालाखचिततनुना तन्वन्तरनिर्गच्छद च्छास्रस्रोत सेवांशुकपटान्तेन किंचिदुत्तानितं वदनेन्दुं दूयमानमानसी स्मरन्ती प्रस्तुतस्तनी प्रसवदिव- सादारभ्य सकलमङ्कशायिनः शैशवमस्य ज्ञातिगृहगतहृदया 'अम्ब, तात ! न पश्यतं पापां परलोकप्रस्थितां मामेवमतिदुःखिताम्' इति मुहुमुद्दुराकन्दती पितरौ, 'हा वत्स ! विश्रान्तभागधेयया न दृष्टोऽसि' इति प्रेष्ठं ज्येष्ठं तनयमसंनिहितं कोशन्ती, 'अनाथा जाता' इति श्वशुरकुलवर्तिनीं दुहितरमनुशोचन्ती, 'निष्करुण! किमपराद्वं तवामुना जनेन ?' इति दैवमुपालभमाना, 'नास्ति मत्समा सीमन्तिनी दुःखभागिनी' इति
संबन्धः । बाष्पोत्पतनमश्रुप्रवाहम्।
एकत्र हुए और हृदय से उत्पन्न अपने स्नेइसम्भार से दब गयी; प्रयत करने पर भी वह गिरते हुये आँसुओं को न रोक सकी। जोर से काँपते हुये स्तनों से उसका असह्य शोक व्यक्त हो रहा था। गले में हिचकी बँध जाने से वह विकल हो गयी। असाधारण शोक से उसका अधर फड़फड़ा रहा था। बार-बार फड़कती हुई उसकी नाक जकड रही थी। आाँखे मूद कर आँसू की धार से निर्मल अपने कपोलों को सींच रही थी। कुछ ऊपर छठाये हुए अपने मुखचन्द्र को हाथ के नखों की किरणों से खचित शरौर मीतर से निकलती हुयी ऑसू की धार के समान अपने वस्र के अग्रभाग से ढक लिया। स्तन से दूध बहाती हुयी वह दुःखी मन से कुमार के जन्म से लेकर गोद में पलने वाले शैशव का स्मरण करने लगी। उसका हृदय अनायास पिता के घर चला गया। वह बार-बार अपने माता-पिता का स्मरण करके रोने लगी-'हा अम्ब, हा तात, परलोक में प्रस्थान करती हुई, इस प्रकार अत्यन्त पीडित मुझ पापिन को आप लोग नहीं देखते हैं?' वद दूर गये हुये अपने अत्यन्त प्रिय बडे पुत्र राज्यवर्धन को सम्बोधन करके चिल्ाने लगी- 'हा वत्स, मन्द भाग्य मैंने तुम्हें नही देखा।' श्वशुरकुलमें गयी हुयी पुत्री राज्यश्री। को सोच कर कहने लगी-'तू अनाथ हो गई।' दैव को ओरहन देने लगी-'निर्दय, मैंने तेरा क्या बिगाड़ा था ?' अपने आपको कोसने लगी-'मेरे समान दुखिया नारी कोई नहीं।'
Page 363
२२ हर्षरचररितम्
निन्दन्ती बहुविधमात्मानम्, 'मुषितास्मि कृतान्त नृशंस ! त्वया' इत्य काएडे कृतान्तं गर्हमाणा मुक्तकएठमतिचिरं प्राकृतप्रमदेव प्रारोदीत्। प्रशान्ते च मन्युवेगे सस्नेहमुत्थापयामास सुतम्। हस्तेन चास्य प्ररुदितस्य पक््मपालीपुञज्यमानाश्रुकणनिवहां द्रुतामिवाधिकतरं क्षरन्तीं दृष्टिमुन्ममार्ज। स्वयमपि कठोररागपरिपीयमानेन धवलिन्ना मुच्यमानो-
परिपाटीपतनानुबन्धविधुरे लोचने पुनः पुनरापूर्यमाण प्रमृज्य बाष्पाद्र गण्डगृहीतां च श्रवणशिखरमारोप्य शोकलम्बामलकलतामधःस्रस्तवि लोलबालिकाव्याकुलितां च समुत्सार्य तिरश्रीं चिकुरसटामश्रुप्रवाहपूरित मार्द्र च किचिच्च्युतमुत्तिप्य हस्तेन स्तनोत्तरीयं तरङ्गितमिव नखांशु पटलेन मग्नांशुकपटान्ततनुताम्रलेखालाञ्छित लावण्यकुब्जिकावर्जितराज तराजहंसास्यसमुद्रीरणेन पयसा प्रक्षाल्य मुखकमलं कलमूकलोकविधृते वास:शकले शुचिनि समुन्मृज्ज्य पाणी सुतवद्नविनिहितनिभृतनयन- युगला चिरं स्थित्वा पुनः पुनरायतं निःश्चस्यावादीत्-'वत्स ! नासि न प्रियो निर्गुणो वा परित्यागार्हो वा। स्तन्येनव सह त्वया पीतं मे
असमय में यमराज की निन्दा करने लगी-'अरे क्रूर यमराज, तूने मुझे लूट लिया।' इस प्रकार वह साधारण नारी के समान बहुत देर तक फूट-फूटकर रोती रह्दी। जब शोक का वेग कम हुआ तब उसने पुत्र को स्नेह के साथ उठा लिया। रो पड़े हुये उसकी पपनियों में लगी हुई आँसू की वॅदों के रूप में पिघली-सी आँखों को अपने हाथ से पोंछा। स्वयं भी उसने गाढ़ प्रेम के कारण समाप्त सफेदी वाले, खौलते हुए आँसू से भीगे कोप वाले, तारों के समान उजले उजले फुहारों से भरी पपनी वाले, हमेशा झरते हुये अपने नेत्र पोंछे। आँसू से मींगे कपोलों में चिपकी हुयी शोक के कारण खुलकर लटकती हुई अलकोंको कान पर चढ़ा लिया। नीचे खिसकी हुयी बालिका (एक कर्णाभरण) से व्याकुल अपने टेढ़े बालों को समेट लिया। आँसू के प्रवाह से भूरे हुये भींगे कुछ खिसके हुये स्तनोत्तरीय को जो उसके नखों की किरणों से तरद्वित हो रहा, था, हाथ से ऊपर उठा लिया। शरीर से चिपटे हुये अशुक वस्त्र के छोर पर डाली गयी पतली ताँवे की धारी से जिसका सौन्दर्य बढ़ रहा था, ऐसी कुब्जिका पुतली से झुकाकर पकड़े हुये चाँदी के बने राजहंस की आकृति के पात्र के मुख से निकलते हुये जल से १. 'कुजिका' इति पाठान्तरम्।
Page 364
पश्म उच्छ्रास: २=३
हृदयम्। अस्मिंश्च समये प्रभूतप्रभुप्रसादान्तरिता त्वां न पश्यति दृष्टिः। अपि च पुत्रक! पुरुषान्तरविलोकनव्यसनिनी राज्योपकरणमकरुणा वा .नास्मि लक्ष्मी: क्षमा वा। कुलकलत्रमस्मि चारित्रमात्रधना धर्मधवले कुले जाता। किं विस्मृतोऽसि मां समरशतशौण्डस्य पुरुषप्रकाण्डस्य उसने अपना मुखकमल धोया। गूँगे द्वारा लिये हुये पवित्र वस्त्नखण्ड से उसने हाथ पोछे। तब पुत्र के मुखड़े में एक टक से आँखें गड़ा कर देर तक ठहर गई और बार-बार लम्बी सांस लेकर बोली-'वत्स, तुम मेरे प्रिय नहीं हो ऐसी बात नहीं और निर्गुण अथवा परित्याग के योग्य भी नही हो। दूध के साथ ही तुमने मेरे हृदय को पी लिया है। इस समय अत्यन्त स्वाभिभक्ति से अन्तरित हो जाने के कारण मेरी दृष्टि तुम्हें नहीं देख रही है। हे प्यारे पुत्र, दूसरे पुरुष को भी देखने का व्यसन रखने वाली राज्य का उपकरण मात्र और करुणा से हीन लक्ष्मी या पृथिवी मै नहीं हू। मैं कुलकलत्र हू, हमारा चारित्र ही धन है और धर्म से उज्जवल कुल में मैंने जन्म लिया है। क्या तुम भूल गए कि मैं सैकडों समर मे मद करने वाले सिह के समान उन पुरुष-प्रकाण्ड की
१. इस पंक्ति के चार अर्थ इ्लेष द्वारा और भी लगाये जाते हैं जिसका स्पष्टीकरण डॉ० वासुदेवशरण जी अग्रवाल ने अपने 'हर्षचरित : एक सांस्कृतिक अध्ययन' में विस्तार के साथ किया है। संक्षेप में वह इस प्रकार है-(१) पहला अर्थ, हंसाकृति पात्र को लच््य करके जो अनुवाद में दिया गया है। (२) राजहंस पक्षि को लक्ष्य करके-छिपे हुये मंखुवे के छिलके के किनारे पर पड़ी हुयी महीन लाल धारी से सुहावने सिंघाड़े को छोड कर जाने वाले शवेत राजहंस के मुख से उछ ले हुये जल से (सरोवर में) कमल का मुख धोकर। (३) राजहंस के ही पक्ष में जल में पड़ी किरणों के जलरूपी पट के चारों ओर सलकती हुयी पतली लाल किनारी से सुशोमित, गर्दन मोड़कर झुका हुआ श्वेत राजहंस "मुख से जल में किलोल करता हुआ कमल के मुख को धो रहा है। (४) ब्रह्मा के हंस के पक्ष में-गीले अंशुक की धोती पहने ब्रह्मा के लाल शरीर के सम्पर्क से सुशोभित, दुबककर बैठा हुआ उनका श्रेष्ठ हंस मुख के क्षीरसागर का पय लेकर कमलासन को धो रहा है। (५) राजहुंस अर्थात् प्रभाकरवर्धन और रानी यशोमती के पक्ष में-सटे हुये अंशुक वस्त के छोर की पतली लाल किनारी से दीप्त सौन्दर्य वाली कुब्जिका (सुंदरी कन्या के हाथ 'मैं रखे हुये पानपात्र) की ओर झुके हुये गौर वर्ण हंसजातीय सम्राट् प्रभाकरवर्धन के मुख से निकले हुये तरल (मधु) गण्डूष से (रानी यशोमती ने अपना) कमलरूपी मुख धोकर।-मझनांशुक उत्तरीय के छोर पर वनी हुई महीन लाल किनारी से जिनका सौन्दर्य झलक रहा है और जो कुब्जिका की ओर (मधुपान के लिये) झुके हैं, ऐसे गौरवर्ण राजा के मुख से सिंचित गण्डूषसेक से यशोमती ने अपना मुख-कमल प्रक्षालित किया।
Page 365
२८४ हर्षचरितम्
केसरिण इव केसरिणीं गृहिणीम् ? वीरजा वीरजाया वीरजननी च माटशी पराक्रमक्रयक्रीता कथमन्यथा कुर्यात्। एवंविधेन पित्रा ते भरत. भगीरथनाभागनिभेन नरेन्द्रवृन्दारकेण गृहातः पाणिः । आसेवितः सेवा संभ्रान्तानन्तसामन्तसीमन्तिनीसमावर्जित जाम्बूनद्घटाभिपेक: शिरसा। लब्धो मनोरथदुरलभो महादेवीपट्टबन्धसत्कारलाभो ललाटेन। आ्र्प्रापीतौ युष्मद्विधैः पुत्रैरमित्रकलत्रबन्दिवृन्द विधूयमानचामरमरुच्चलचीनांशुकधरौ पयोघरौ। सपत्नीनां शिरःसु निहितं नमन्निखिलकटककुटुम्बिनीफिरीट- माणिक्यमालाचितं चरणयुगलकम्। एवं कृतार्थसर्वावयवा किमपरमपेचे क्षीणपुण्या ? मर्तुमविधवैव वाञ्छामि। न च शक्ोमि दग्धस्य स्वभर्तु- रार्यपुत्रविरहिता रतिरिव निरर्थकान्प्रलापान्कर्तुम्। पितु्च ते पादधूलि रिव प्रथमं गगनगमनमावेद्यन्ती बहुमता भविष्यामि शूरानुरागिणीनां सुराङ्गनानाम् । प्रत्यग्रद्ष्टदारुणदुःखदग्धायाश्च मे किं धत््यति धूमध्वजः ।
जाम्बूनदं सुवर्णम्। पादधूलिरिवेति । सापि प्रथमगतागमनमावेदयति। ध्रच्यति भस्मीकरिष्यति। धूमध्वजोडझि:।
शेरनी जैसी घरनी हूं? वीर पिता की पुत्री, वीर की पतनी एव वीर पुत्र को उत्पन्न करने वाली, पराक्रम-द्रव्य से खरीदी गई मुझ जैसी कुछ और कर सकती है? भरत, भगीरथ एव नाभाग के सदृश राजाओं में श्रेष्ठ तुम्हारे पिता ने मेरा पाणिग्रहण किया है। सेवामें परायण अनेक सामन्तों की पत्नियों ने सुवर्ण के घडे उठा कर मेरे सिर पर अभिषेक करके मेरी सेवा की है। मनोरथ से भी दुर्लभ महादेवीपद के पट्टबंध-सत्कार को मैंने अपने ललाट से प्राप्त कर लिया है। तुम्हारे सदृश पुत्रों ने शत्रु की पत्नियों द्वारा झले गए चॅतर की हवा से चंचल चीनाशुक धारण करने वाले मेरे स्तनों का पान किया है। झुकती हुई सारे कटक (स्कन्धावार) की कुटम्बिनियों के किरीट में लगे हुए माणिक्य की माला से पूजित मेरे चरण सपत्नियों के सिर पर रह चुके हैं। इस प्रकार मेरे सब अङ्ग कृतकृत्य हो गए हैं तो क्षीण पुण्यों वाली मैं अब किसकी चाह करूँ? इसलिए अविधवा हो रह कर मरना चाहती हूँ। विधवा रति की मॉति मैं जले हुए अपने पति के शोक में निरर्थक प्रलाप नहीं कर सकती। तुम्हारे पिता की पैर की धूल के समान आकाश में अपने गमन को पहले ही सूचित करती हुई शूरानुरागिणी देवाङ्गनाओं के आदर का पात्र बनूगी। ऑखों के सामने देखे गए दारुण दुःख से जली हुई मुझे अभनि क्या जलाएगी? मरने से अधिक साहस का काम इस समय मेरा जीना है। स्नेह का इन्धन जिसका कभी समाप्त
Page 366
पश्म उच्छ्ास:
मरणाच्च मे जीवितमेवास्मिन्समये साहसम्। अतिशीतलः पतिशोका- नलादक्षयस्नेहेन्धनादस्मादनलः। कैलासकल्पे प्रवसति जीवेश्वरे जरत्तण- कणिकालघीयसि जीविते लोभ इति क्व घटते ? अपि च जीवन्तीमपि मां नरपतिमरणावधीरणमहापातकिनीं न स्प्रत्यन्ति पुत्र ! पुत्रराज्य- सुखानि। दुःखद्ग्धानां च भूतिरमङ्गला चाप्रशस्ता च निरुपयोगा च भवति। वत्स ! विश्वस्तानां यशसा स्थातुमिच्छामि लोके न वपुषा। तद्हमेव त्वां तावत्तात ! प्रसाद्यामि न पुनर्मनोरथप्रातिकूल्येन कदर्थ- नीयास्मि।' इत्युक्त्वा पादयोरपतत्। सतु ससंभ्रममपनीय चरणयुगलमवनमिततनुरुभयकरविधृतवपुष- मवनितलगतशिरसमुद्नमयन्मातरम्। दुर्निवारतां च शुचः समवधार्य कुलयोषिदुचितां च तामेव श्रेयसीं मन्यमान: क्रियां कृतनिश्चयां च तां ज्ञात्वा तूष्णीमधोमुखोऽभवत्। अभिनन्दति हि स्नेहकातरापि कुलीनता देशकालानुरूपम्। देव्यपि यशोमती परिष्वज्य समाघाय च शिरसि निर्गत्य चरणाभ्यामेव चान्त :- भूति: समृद्धि, भस्म च। विश्वस्तानां विधवानाम्। 'नही होता ऐसे पति के इस शोकानल से कही चिता की आग शीतल है। कैलास के सदृश प्राणनाथ जब प्रवास कर रहे है तो पुराने तृण के टुकड़े की तरह तुच्छ जीवन के लिए लोभ को बात कहाँ घटती है? हे पुत्र! पुत्र के राज्यसुख राजा के मरण के तिरस्कारजन्य पातक वाली जीती हुई भी मुझे स्पर्श नहीं करेंगे। जो दुःख से जल चुके. मैहैं उनके लिए ऐश्वर्य अमंगल, अप्रशस्त और उपयोगरहित होता है। हे वत्स, मैं 6विधवाभों के यश से इस लोक में रहना चाहती हू, शरर से नही। इसलिए मैं ही तुम्हें मनाती हूँ कि फिर मेरी इच्छा के प्रतिकूल मुझे दुःखी न करना।' यह कह कर पैर पर गिर गई। कुमार हर्ष ने शीघ्र अपने पैर हटा लिए और झुक कर दोनों हाथों से पकड़ लिया और सिर से जमीन पर टिकी हुई माता को उठा लिया। उन्होंने निश्चय किया कि शोक का हटाना कठिन है। कुलाझनाओं के लिए उचित उसी क्रिया को उन्होंने श्रेयस्कर माना। माता को दृढ़प्रतिश्ञ जानकर चुपचाप अधोमुख हो रहे। कुलीन लोग स्नेह से व्याकुल होकर भी देशकाल के अनुरूप आचार का अभिनन्दन करते हैं। देवी यशोमती ने पुत्र का आलिङ्गन कर और सिर सूध कर अन्तःपुर से पैदल ही निकल गई और पुरवासियों के आर्तनाद से प्रतिध्वनित दिशाओं से मानों
Page 367
२८६ हर्षचरितम्
पुरात्पौराकन्दप्रतिशब्दनिर्भराभिरुपरुध्यमानेव दिग्भि: सरस्वतीतीरं
यित्वा भगवन्तं भानुमन्तमिव मूर्तिरैन्दवी चित्रभानुं प्राविशत्। इतरोऽपि मातृमरणविह्वलो बन्धुवर्गपरिवृतः पितुः पार्श्व प्रायात्। अपश्यच्च स्वल्पा- वशेषप्राणवृत्ति परिवर्त्यमानतारकं तारकराजमिवास्तमभिलषन्तं जर्नाय- तारम्। असह्यशोकोद्रेकाभिद्गुतश्च त्याजितः स्नेहेन धर्यम्। आश्िष्यास्य सकलदुर्मदमहीपालमौलिमालालालितौ पादपद्मावन्तस्तापान्मुखचन्द्र मिव द्रवीभवन्तं दशनज्योत्स्ाजालमिव जलतामापद्यमानं लोचनलाव- ण्यमिव विलीयमानं मुखसुधारसमिव स्यन्दमानम्, अच्छाच्छमश्रुस्ो तसां संतानं महामेघमयविलोचन इव वर्षन्नितरवद्विमुक्तारावश्चिरं रुरोद। राजा तु तमुपरुध्यमानदृष्टिरविरतरुदितशब्दाश्रितश्रवणः प्रत्यभिज्ञाय शनः शनैरवादीत्-"पुत्र ! नार्हस्येवं भवितुम्। भवद्विधा न ह्यमहा- सत्त्वाः। महासत्त्वता हि प्रथममवलम्बनं लोकस्य पश्चाद्राजवीजिता।
अमावास्यायामिन्दुर्भानुमन्तं प्रविशतीति प्रसिद्धम्। चित्रभानुमझनिम्। तारक राजं चन्द्रम्। असह्येत्यादौ चिरं रुरोदेति संबन्धः। उद्देक आधिक्यम्। उपरुध्यमाना उपरोधवती दृष्टिबुद्धिरयस्य सः। अवलम्बनमाश्रयः । राजवीजिता
रोकी जाने पर भी सरस्वती के तीर पर आ गई। वहाँ स्रीस्वभाव के कारण अपनी कातर दृष्टियों के कमलों से अर्चना करके भगवान् अग्निदेव में उस प्रकार प्रवेश किया जैसे चन्द्रमा की कला सूर्य में प्रवेश करती है। माता के मरण से विह्वल हर्ष भी बन्धुओं के बीच घिर कर पिता के समीप पहुँचे। जिनके प्राण कुछ-कुछ बच रहे थे और जो आँखें तरेरते जा रहे थे ऐसे पिता को अस्त होना ही चाहते हुए चन्द्रमा के समान देखा। असह्य शोक के आवेग से अभिभूत हो जाने से सेह के कारण उनका धैर्य टूट गया। समस्त दुर्मद राजाओं की मौलिमाला से लालित पिता का चरणकमल पकड़ कर बैठ गए। ताप के कारण मानों उनका मुखचन्द्र द्रवीभूत हो रहा था, या दाँतों की ज्योत्सा ही जल बनती जा रही थी, या ऑखों का सौन्दर्य पिघल रहा था, या मुख का अमृतरस ही टपक रहा था, इस प्रकार वे मह्दामेघ के समान अपनी आँखों से आँसू का प्रवाह बरसाने लगे और पुक्का फाड़ कर देर तक रोते रहे। राजा की दृष्टि मुंद गई थी, फिर भी हमेशा कुमार के रोने की आवाज के कान में आने से जान कर वे धीरे-धीरे बोले-'पुत्र, ऐसे न बनो। तुम मददासत्त्व हो। महा-
Page 368
पश्चम उच्छ्ास: २८७
सत्त्ववतां चाग्रणी: सर्वातिशयाश्रितः क्व भवान्, क वैक्ृव्यम् ? 'कुल- प्रदीपोऽसि' इति दिवसकरसदृदशतैजसस्ते लघूकरणमित्र। 'पुरुषसिंहो- इसि' इति शौर्यपटुप्रज्ञोपबृंहितपराक्र्मस्य निन्देव। 'क्षितिरियं तव' इति लक्षणाख्यातचक्रवर्तिपदस्य पुनरुक्तमिव। 'गृह्यतां श्रीः' इति स्वयमेव श्रिया परिगृहीतस्य विपरीतमिव। 'अध्यास्यतामयं लोकः' इत्युभयलोक- विजिगीषोरपुष्कलमिव। 'स्वीक्रियतां कोश' इति शशिकरनिकरनिर्मल- यशःसंचयैकाभिनिवेशिनो निरुपयोगमिव। 'आत्मीक्रियतां राजकम्' इति गुणगणात्मीकृतजगतो गतार्थमिव। 'उह्यतां राज्यभारः' इति भुवन- त्रयभारवहनोचितस्यानुचितनियोग इव । 'प्रजाः परिरत्यन्ताम्' इति दीर्घदोर्दएडार्गलित दिङ्मुखस्यानुवाद इव। 'परिजन: परिपाल्यताम्' इति लोकपालोपमस्यानुषङ्गिकमिव। 'सातत्येन शस्त्राभ्यासः कार्यः' इति धनुर्गुणकिणकलङ्ककाली कृतप्रकोष्ठस्य किमादिश्यते। 'निग्राह्यतां चापल-
राजान्वयिता। कुलप्रदीपोऽसीत्यादौ पूर्ववदाक्षेपाभ्यूहः। आनुष्गिकं प्रस्तावागतम्।
सत्त्वता ही लोक का पहला आलम्बन है, फिर राजपुत्रता। सरववान् लोगों के अग्रणी और सब में बढ़े चढ़े कहाँ तुम और कहाँ यह व्याकुलता? 'तुम कुल के दोपक हो' यह कहना सूर्य सद्ृश तेजस्वी तुम्हे कम करने के समान है। 'तुम पुरुषसिंह हो' यह कहना सौर्य और प्रखर बुद्धि द्वारा बढ़े हुए पराक्रम वाले तुम्हारी निन्दा के समान है। 'यह पृथिवी तुम्हारी है' यह कहना लक्षण से ही जाने गए चक्रवर्ती के पद वाले तुम्हारे लिए दुदराने के समान है। 'श्री का ग्रहण करो' यह कहना स्वयं ही श्री के द्वारा र्वीकार किए गए तुम्हारे विपरीत है। 'इस संसार में राज्य करो' यह कहना दोनों लोकों को जीतने की इच्छा रखने वाले तुम्हारे लिए पर्याप्त नहीं। 'खजाने को स्वीकार करो' यह कहना चन्द्र की किरणों के समान निर्मल यशसमूद्द का ही एक अमिनिवेश रखने वाले तुम्हारे लिए किसी उपयोग का नहीं। 'राजसमूह् को अपनाओ' यह कहना अपने गुणों से संसार को अपनाने वाले तुम्हारे लिए कोई नई बात नहीं। राष्यमार का वहन करो' यह कहना तीनों भुवन के भारवद्दन करने योग्य तुम्हारे लिए अनुचित आज्ञा है। 'प्रजाओं की रक्षा करो' यह कहना अपने लम्बे सुजदण्ड से देशाओं को रोक रखने वाले तुम्हारे लिए अनुवाद मात्र है। 'परिजन की रक्षा करो' यह कहना लोकपालों के सदृश तुम्हारे लिए आनुषङ्गिक है। 'नियम से शस्त्राभ्यास करना' यह कहना धनुष की डोर की रगड़ खाने से काले प्रकोष्ठ वाले तुम्हारे लिए
Page 369
हषंचरितम्
जातम्' इति नूतनतरवयसि निगृहीतेन्द्रियस्य निरवकाशेव मे वाणी। 'निरवशेषतां शत्रवो नेयाः' इति सहजस्थ तेजस एवेयं चिन्ता।" इत्येवं वदन्नेवापुनरुन्मीलनाय निमिमील राजसिंहो लोचने प्रत्यपद्यत च पूषात्मजः अस्मिन्नेवान्तरे पूर्षांप्यायुषेव तेजसा व्ययुज्यत ततश्च लज्जमान इव नरपतिजीवितापहरणजनितादात्मजापराघादधोमुखः समभवत्। भूपा लाभावशोकशिखिनेवान्तस्ताप्यमानस्ताम्रतां प्रपेदे। मन्दं मन्दमप्रियप्र- आ्ार्थमिव लौकिकीं स्थितिमनुवर्तमानोऽवातरद्दियः । दित्सुरिव जनेशाय जलाञ्जलिमपरजलनिधिसमीपमुपससर्प। सद्योदत्तजलाञ्जलिर्दुःखदहन दग्धमिव करसहस्रमालोहितमाधत्त। एवं च महानराधिपनिधननिधीयमानविपुलवैराग्य इव शान्तवपुषि, विशति गिरिगुहागह्नरं गभस्तिमालिनि, समुपोह्यमानमहाजनाश्रुदुर्दिना- अपुनरुन्मीलनाय पुनरप्रबोधनाय। निमिमीलन्यमीलयत। पूष्ण आत्मजो यमः । प्रत्यपद्यत प्राप्तः । एवं चेत्यादौ। अस्मिन्सति नरेन्द्रो हुताशनसक्क्रियया यशःशेषतामनीयतेति संबन्धः। गभस्तीन्रश्मीन्मलते धारयतीति गभस्तिमाली सूर्यस्तस्मिन्। समुपो. आदेश क्या देना है? 'चपलताओं पर निग्रह करना' यह बात नवीनतर स वय में इन्द्रियों को वश में रखने वाले तुम्हारे लिए घटती नहीं। 'अपने शत्रुओं को समाप् करना' यह सहज तेज वाले तुम्हारे लिए अफसोस की बात है।" यह कहते-कददते ही राजा ने हमेशा के लिए आँखें बन्द कर लीं और यम पहुंच आया। इसी बीच सूर्य भी आयु की भाति अपने तेज से रहित हो गया और मानों राजा के प्राण हरने से उत्पन्न अपने पुत्र यम के अपराध के कारण मुंह नीचा करके लज्जित होने लगा। राजा के अभाव के शोकानल से मानों भीतर ही भीतर सतप् होते हुए ताम्र वर्ण का हो गया। लोकमर्यादा के अनुसार इस अप्रिय समाचार को पूछने के लिए (राजा की मृत्यु कैसे हुई ?) धीरे-धीरे आकाश से उतर गया। मानों मरे हुए राजा को जलाजलि, देने के लिये पश्चिम समुद्र के समीप पहॅुँचा, शीघ्र जलाअ्लि दी और मानों दुःख की भग्नि से जल जाने से लाल अपने हजारों करों (हाथों या किरणों)" को धारण किया। इस प्रकार महाराज के कारण अत्यन्त वैराग्य करके शान्त भाव से सूर्य ने पर्वत की कन्दरा में प्रवेश किया। बड़े लोगों के अश्रु की निरन्तर वर्षा से आतप ठढ़ा पड़ गया। समस्त लोगों के रोने से लाल नेत्रों की कान्ति से मानों संसार लाल वर्ण का हो गया।
Page 370
पख्म उच्छ्रास: २६६
द्रीकृत इव निर्वात्यातपे, रोदनताम्रसकललोकलोचनरुचेव लोहितायति जगति, उष्णायमानानेकनरनिःश्वससंतापप्लुष्ट इव च नीलायमाने दिवसे, नृपानुगमनप्रचलितयेव लक््म्या मुच्यमानासु कमलिनीषु, पति- शुचेत परिवृतच्छायायां श्यामायमानायां भुवि, कुलपुत्रेष्विव परित्यक्त- कलत्रेषु कृतकरुण प्रलापेपु वनान्तानाश्रयत्सु दुःखितेषु चक्रवाकेषु, छत्र- भङ्गभीतेष्विव निगूढकोशेपु कुशेशयेपु, स्फुटितदिग्वधूहृदयरुधिरपटलप्लव इव गलिते रक्तातपे, क्रमेण च लोकान्तरमुपगतवत्यनुरागशेषे जाते तेजसामधीशे, गगनतलवितन्यमानबहलरागपाटलायां प्रेतपताकायामिव प्रवृत्तायां संध्यायां, शर्वशबिकालंकारकृष्णचामरमालास्विव स्फुरन्तीषु दर्शनप्रतिकूलासु तिमिरलेखासु, असितागुरुकालकाष्ठायां केनापि चिता- यामिव रचितायां रजन्यां, दन्तामलपत्रप्रसाधितकर्णिकासु केसरमाला- कल्पितमुण्डमालिकासु, अनुमतुमिवोद्यतासु प्रहसितमुखीपु कुमुदलदमीपु, हमानं वर्धमानम्। निर्वात्य शाम्यति सति। यश्चार्रीकृतः सोऽवश्यं निर्वाति जीतलीभवति। छायातपप्रतिपत्तजातिः, कान्तिश्च। श्यामा रात्रिः, नायिका च। वनं तोयम्, विपिनं च। छत्रभङ्गे राजदण्ड:, पत्राणं च छुत्राकारताभेदः। कोशो गास्:, कणिका च। अनुरागो भक्तिः, लौहित्यं च। तेजसामधीशो राजापि। शव शित्िका मृतयानम्। चामरमाला अपि दर्शनप्रतिकूलाः। काष्ठा दिशः, दारु च। अनेक लोगों को गरम सास के सताप से झुलस कर मानों दिन नील वणे का होने लगा। मानों राजा के पीछे-पीछे चल पड़ी लक्ष्मी ने कमलिनियों को छोड़ दिया। छाया से ढंकी हुई पृथिवी मानों पति के शोक मे श्याम होने लगी। कुलपुत्रों की भाँति चक्रवाकों ने दुखी हो कर अपने कलत्र का त्याग कर दिया और करुण रोदन करने लगे एवं वनों में जाकर बसेरा लिया। कमलों ने मानों राजा के विनाश से डर कर अपने कोश (धनराशि या बीजकोश) को छिपा लिया। दिग्वधुओं के फटे हुए हृदय की रुधिर की धार के समान रक्तातप विगलित होने लगा। क्रम से अनुरागशेष होकर सूर्य लोकान्त में चला गया। आकाशमण्डल में टहाका लाल वर्ण वाली संध्या प्रेतों की पताका के समान फिल गई। शव-शिविका (अरथी) में शोभा के लिए लगाए गए काले चंवरों की मालाओं के समान दर्शन के अयोग्य अन्धकार की लेखाएँ स्फुरित होने लगीं। अगुरु वृक्ष के काले काष्ठों से मानों किसी ने रजनी के रूप में चिता का निर्माण किया। कुमुदलद्िमयों निर्मेल पत्र रूपी दन्तपत्र और कर्णिका (बीजकोशरूपी कर्णालकार) से प्रसाधन कर एवं केसर (पराग, बकुल) की सुण्डमाला पहन कर अनुमरण के लिए हँसते-हँसते तैयार १६ ह० च०
Page 371
२६० हर्षचरितम् अवतरत्रिदशविमानकिङ्टिणीकणित इव श्रूयमाणे शाखिशिखरकुलायली- यमानशकुनिकुलकूजिते, नाकपथप्रस्थित पार्थिव प्रत्युद्गतपुरुहूतातपत्र इव पूर्वस्यां दिशि दृश्यमाने चन्द्रमसि, नरेन्द्रः स्वयं समर्पितस्कग्धैगृहीत्वा शवशिबिकां शिबिसमः सामन्तैः पौरश् पुरोहितपुरःसरः सरितं सरस्वतीं नीत्वा नरपतिसमुचितायां चितायां हुताशसत्क्ियया यशःशेषतामनीयत। देवोऽपि हर्ष: पुञ्जीभूतेन सकलेनेव जीवलोकेन लोकेन राजकुलसंब द्वेनाशेषेण शोकमूकेन परिवृतोऽन्तर्वर्तिनापि शोकानलतप्तेन स्नेहद्रवेण बहिरिव सिच्यमानो निर्व्यवधानायां धरण्यामुपविष्ट एव तां निशीथिनी भीमरथीभीमामखिलां सराजको जजागार। अजनि चास्य चेतसि-ताते दूरीभूते संप्रत्येतावान्खलु जीवलोकः, लोकस्य भग्नाः पन्थानः, मनो- रथानां खिलीभूतानि भूतिस्थानानि, स्थगितान्यानन्दस्य द्वाराणि, सुप्ता सत्यवादिता, लुप्ता लोकयात्रा, विलीना बाहुशालिता, प्रलीना प्रियाला काष्ठदन्तवत्तस्य चामलं पत्रम्। कर्णिका कर्णाभरणं च। केसरशब्द: किंजल्कबकुलयोः। शिबिर्नाम राजषिरभूत्। निशीथिनीं रात्रिम्। भीमरथी नरकनदी, कालरान्रिर्वा। अन्ये तु सप्तसप्तत्या वर्षेस्तत्संख्यैश्च मासैदिनेश्च तावद्भिगतैरेका रान्रिर्भीमरथी भवति, तामतिक्रान्तो वर्षशतजीवी नरो भवतीति प्राहुः। जीवलोक: संसारः। खिलीभूतानि शून्यानि। लोकयात्रा व्यवहार:। हो गई। उतरते हुए देव-विमान की किकिणियों की आवाज के समान वृक्षों के शिखर पर घोंसलों में बैठते हुए पक्षी चहचहाने लगे। स्वर्ग-मार्ग में प्रस्थान किए हुए राजा के स्वागत में सिहासन से उठे छत्र की भाँति पूर्व दिशा में चन्द्र दिखाई देने लगा। उसी समय पुरोहितों के आगे आगे सामन्तों और पुरवासियों ने स्वयं अपने कंधे लगा कर अरथी को उठाया और सरस्वती नदी के तीर पर ले जाकर सजाई गई चिता में अग्नि- संस्कार करके राजा को यशःशेष कर दिया। देव हर्ष ने भी मानों सारे संसार के एकत्र हुए राजकुल से सम्बद्ध उन लोगों के साक जो शोक के कारण चुपचाप थे, विर कर, मानों भोतरी भी शोकानल से तप्त सनह के द्रव से बाहर सिंचे हुए, बिना विछाए खरहने जमीन पर बैठे ही बैठे राजाओं के साथ नरक की नदी के समान भयंकर उस कालरात्रि को जगे हुए व्यतीत किया। वे मन में सोचने लगे-'तात के चले जाने पर यह विशाल जीवलोक अनाथ हो गया। लोक की मर्यादाएँ भझ्न हो गई। मनोरथों के उत्पन्न होने के स्थान नहीं रहे। आनन्द के द्वार
Page 372
पश्नम उच्छ्ास: २६१
पपिता, प्रोषिता: पुरुषकारविहारविकाराः, समाप्ता समरशौण्डता, ध्वस्ता परगुणप्रीतिः, विश्रान्ता विश्वासभूमयः, अपदान्यपदानानि, निरुपयोगानि शास्त्राणि, निरवलम्बना विक्रमकरसता, कथावशेषा विशेषज्ञता, ददातु जनो जलाञ्जलिमौर्जित्याय, प्रतिपद्यतां प्रव्रज्यां प्रजापालता, बभ्नातु वैधव्यवेणीं वरमनुष्यता, समाश्रयतु राजश्रीराश्रमपदम्, परिधत्तां धवले वाससी वसुमती, वहतु वल्कले विलासिता, तपस्यतु तपोवनेषु तेजस्विता, प्रवृणोतु चीवरे वीरता, कक गम्यतां पुनस्तस्य कृते कृतज्ञतया, क पुनः प्राप्स्यति ताद्ृशान्महापुरुपनिर्माणपरमाणून्परमेष्ठी, शून्याः संवृत्ता दश दिशो गुणानाम्, जगज्जात मन्धकारं धर्मस्य, निष्फलमधुना जन्म शस्त्रोपजीविनाम्। तातेन विना कुतस्त्यास्तादृश्यो दिवसमसम- समररससमारब्धकलहकथाकएटकितसुभटकपोलभित्तयो वीरगोष्ठ्यः । अपि नाम स्वप्नेऽपि दृश्येत दीर्घरक्तनयनं पुनस्तन्मुखसरोजम्, जन्मा- न्तरेऽपि पुनः परिष्वज्येत तल्लोहस्तम्भाभ्यधिकगरिमगर्भ भुजयुगलम्। लोकान्तरेऽपि पुत्रेत्यालपतः पुनः पुनः श्रूयेत सा सुधारसमुद्विरन्ती प्रावृणोतु परिदधातु। कलहो रणः। 4 बंद हो गए। सत्यवादिता सो गई। ससार के काम-काज लुप्न हो गए। बाहु का वीर्य विलीन हो गया। प्रिय वातचीत खत्म हो गई। दूसरे के गुणों के प्रति प्रेम ध्वस्त हो गया। विश्वास के पात्र जन नही रहे। अपदानों ( वीरता के विलक्षण कार्य) के लिये कोई स्थान न रहा। शास्त्रों की कोई उपयोगिता न रही। पराक्रम के प्रति एकरसता निराधार हो गई। विशेषज्ञता सिर्फ कहने के लिए रह गई। अब लोग तेजस्विरिता को जलांजलि दे दे।' प्रजापालन के कर्म संन्यास ले ले। श्रेष्ठ मनुष्यता वैधव्य की वेणी बांध ले। राजलक्ष्मी आश्रम में जाकर निवास करे। पृथिवी उज्जवल वस्त्रयुगल पहन ले। विलासिता वल्कल धारण कर ले। तेजस्विता तपोवन में जा कर तपस्या करे। चीरता चीवर ओढ़ ले। कृतज्ञता उनके बदले फिर कहाँ जाय ? ब्रह्मा उस प्रकार के महापुरुषों के निर्माण के लिए परमाणुओं को फिर से कहाँ पाएगा? गुणों के लिए सारी दिशाएं शून्य हो गई। धर्म के लिए अन्धकार बन गया। शस्त्रोपजीवी लोगों का जन्म अब निष्फल हो गया। तात के बिना वीरों की वे गोष्ठियां, जिनमें अपूर्व समर- रस के कारण कलह के सम्बन्ध की बातचीत से वीरों के कपोल पर रोमाञ्च हो उठता था, कहाँ की रह गई? काश, स्वप्न में भी दीर्घ और लाल नेत्रों वाला उनका मुख-कमल फिर से दीख नाता ! जन्मान्तर में भी फिर से लोहे के स्तम्म के समान उनका भुज- युगल हमारा आलिड्न करता! लोकान्तर में भी बार-बार 'पुत्र-पुत्र' पुकारते
Page 373
२६२ हर्षचरितम्
मथ्यमानक्षीरसागरोद्वारगम्भीरा भारतीति। एतानि चान्यानि च चिन्त- यत एवास्य कथमपि सा क्षयमियाय यामिनी। ततः शुचेव मुक्तकपठमारटत्सु कृकवाककुलेषु, गृहगिरितरुशिखरेभ्यः पातयत्स्वात्मानं मन्दिरमयूरेषु, परित्यक्तनिजनिवासेषु च वनाय प्रस्थि- तेषु पत्ररथेषु, सद्यस्तनूभूते ताम्यति तमसि, मन्दीभूतात्मस्नहेष्वभाव- मभिलपत्सु प्रदीपेषु, स्फुरदरुणकिरागवल्कलप्रावृतवपुषि प्रव्रज्यामिव प्रति- पन्ने नभसि, प्रभातसमयेन समुत्तीर्यमाणासु पार्थिवास्थिशकलकलास्विव कलविङ्ककंधराधूसरासु तारकासु भूभृद्धातुगर्भकुम्भधारिषु विविधसरः- सरित्तीर्थाभिमुखेषु प्रस्थितेषु वनकरिकुलेषु, शावशुचिसिक्थपटल- पाण्डुरे पिण्ड इवापरपयोनिधिपुलिनपरिसरे पात्यमाने शशिनि, क्रमेण च नृपचितानलधूमविसरधूसरीकृततेजसीव, नरपतिशोकपावक- दाहकिरणकलङ्ककालीकृतचेतसीव, प्रोषितसमस्तान्तःपुरपुरंध्रिमुखचन्द्र- वृन्दोद्वेगविद्राणवपुषीव, प्रथमास्तमितरोहिणीरणरणकविमनसीव चास्त-
ततः शुचेत्यादौ। चचाल स्नानाय देवो हर्ष इति संबन्धः। शुचेवेति। गृहे गिर्यादौ योज्यम्। स्नेह: प्रेम, तैलं च। अरुणो रविसारथिः, लोहितं चारुणमू। कलविक्को ग्रामचटकः । भूभृद्विरिः, राजा च। धातवो लघून्यस्थीनि, गैरिकाद्याश्च। कुम्भौ कपाटौ, घटश्च कुम्भ:। शावे धूसरे शवसंबन्धिनि च। सिक्थं भक्तम्, मधू-
हुए उनकी अमृतरस का उद्गिरण करती हुई, मथे जाते हुए समुद्र के निकले उद्गार के समान गम्भीर वाणी बार-बार सुन पडती' इस तरह और अन्य प्रकार की चिन्ता करते, करते किसी प्रकार वह रात बीत गई। तत्पश्चात् मानों शोक से मुर्गे गला फाड़कर टर्राने लगे। भवन के मयूर कृत्रिम पर्वंतों के वृक्षों से अपने को गिराने लगे। हंस अपना-अपना स्थान छोड कर वन के लिए प्स्थान करने लगे। तुरंत ही कृश होकर अंधकार दुखी होने लगा। अपने स्नेह (तैल या प्रेम) के कम पड़ जाने से प्रछीप बुझने लगे। अरुण की लाल किरण का वल्कल ओढ़ कर मानों, आकाश ने सम्यास ले लिया। कलविंक पक्षी की कंधरा के समान धूसर वर्ण वाले तारे सम्राट के फूल के समान उतरने लगे। राजा के फूल (अस्थिशेष) से युक्त कलश को लेकर विविध सरोवरों, नदियों और तीर्थों को ओर हाथी चल पड़े। प्रेत के लिए पवित्र भात के उजले पिण्डे के समान चन्द्रमा पश्चिम समुद्र के तट के पुलिनपर लुढ़का दिया गया। क्रम से चन्द्रमा का तेज मानों राजा के चितानल के धूमसमूद के फैलने से मद पड़ गवा, या
Page 374
पश्नम उच्छ्रास: २६३
मुपगते रजनिकरे, राजतीव देवे दिवमारूढे सवितरि, परिवृत्ते राज्य इव रजनीप्रबन्धे, प्रबुद्धराजहैसमए्डलप्रबोध्यमानः पङ्गजाकर इव चंचाल स्नानाय देवो हर्षः। ततश्च नूपुररवविराममूकमन्दमन्दिरहंसेषु, शोकाकुलकतिपयकञ्चुक्किमात्रावशेपेषु शुद्धान्तेषु,' पतितयूथप हव वनग- जयूथे, कक्ष्यान्तरवर्तिनि पितृपरिजने, विषादिन्युपरिरुदन्निषादिनि च स्तम्भनिषण्णो, निष्पन्दमन्दे राजकुश्जरे, मन्दुरापालकाक्रन्दव्यथिने चाजि- रभाजि राजवाजिनि, विश्रान्तजयशब्दकलकले च शून्ये च महास्थान- मण्डपे दह्यमानटृष्टिनिर्जगाम राजकुलात् । अगाच् सरस्वतीतीरम् । तस्यां स्नात्वा पित्रे ददावुदकम्। अपस्नातश्चानिष्पीडितमौलिरेव परि- धायोद्रमनीयदुकूलवाससी निःश्वासपरो निरातपत्रो निरुत्सारण: समुप- नीतेऽपि सप्तौ चरणाभ्यामेव नासाग्रासक्ेन रक्ततामरसताम्रेण चक्षुषा चिछष्टंच। 'राजहसास्तु ते चञ्नचरणैर्लोहितैः सिताः'। राजहंसा इव राजानः हंसाश्च। ततश्रेत्यादौ। अस्मिन्सति दह्यमानदृष्टिनिर्जगाम राजकुलादिति सबन्धः। निषादी हस्तिपकः । अपस्नातेत्यादौ । भवनमाजगामेति संबन्धः । अपस्नातो मृतस्रातः। मौलयः केशाः। 'तत्स्यादुद्गमनीयं यद्धौतयोर्वस्त्रयोर्युंगम्'। सप्तौ हथे।
मानों राजा के शोक की जलती हुई अझनि के कारण उसका चित्त कलक के रूप में काला पड़ गया, या मानों स्वर्ग में गई हुई अन्तःपुर की समस्त पुरन्ध्रियो के मुखचन्द्र के उद्वेग से वह भागने लगा, या मानों पहले अस्त हुई रोहिणी की उत्कण्ठा से उदास हो गया। इस प्रकार चन्द्रमा डूब गया और सूर्य आकाश में उदित हुआ। राज्य के समान रात का समय पलट गया। तब जैसे राजहस पहले जग कर कमल को जगाते हैं उसी प्रकार कुमार जगे हुए राजाओं द्वारा जगाए जाने पर उठे। तब अन्तःपुरों में रमणियों के नूपुररव के समाप्त हो जाने से भवन के हंस मूक और मन्द हो गए। केवल वहॉ कुछ कंचुकी ही बच रहे।कक्ष्याओं में रहने वाले पिता के परिजन उन जंगली हाथियों की तरह लगने लगे जिनका मेठ (मुखिया)न रहा।राजा का निजी हाथी आलानस्तम्भ में टिक कर विषाद में मन्न और निस्तब्ध होकर पडा रहा और उसका महावत रो रहा था। अश्वपाल के आर्तनाद से व्यथित हो कर राजा का निजी अश्र आगन में पड़ा रहा। सारा महास्थान- मंडप जयजयकार के कलकल से रहित और सूना-सूना हो रहा था। देव हर्ष इन पर दृष्टिपात करते हुए राजकुल से निकले और सरस्वती के तीर पर पहुंचे। नदी में खान करके पिता को जल दिया। प्रेत कार्य के लिए खनान कर सिर का पानी बिना गारे ही उन्होंने उज्जल दुकूल वस्त्र धारण किए। बार-बार दीर्घ श्वास लेते रहे। बिना छत्र के
Page 375
२६४ हर्षचरितम्
हृदयावशेषस्यापि पितुर्दाहशङ्कया शोकाग्निमिव उद्विरन्नताम्बूलस्यापि सुचिरप्रक्षालितस्य कल्पतरुकिसलयकामजस्येव स्वभावपाटलस्याधरस्या- धरपल्लवस्य प्रभया मांसरुधिरकवलानिव हृदयाभिघातादुद्वमन्नुष्णनिः- श्वासमोक्षैर्भवनमाजगाम। राजवल्लभास्तु भृत्या: सुदृद्ः सचिवाश्च तस्मिन्नेवाहनि निर्गत्य प्रियं पुत्रदारमुत्सज्योद्वाष्पर्बन्धुभिर्वार्यमाणा अपि बहुनृपगुणगणहतहृदयाः केचिदात्मानं भृगुषु बबन्धुः, केचित्तंत्रव तीर्थेषु तस्थुः, केचिदनशनैरा- स्तीर्णतृणकुशा व्यथमानमानसाः शुचमसमामशमयन्, केचिच्छलभा इव वैश्वानरं शोकावेगविवशा विविशुः केचिद्दारुणदुखदहनद्ह्यमान- हृदया गृहीतवाघस्तुषारशिखरिणं शरणमुपाययुः, केचिद्विन्ध्योपत्यकासु
भृगुषु प्रपातेषु। कुशोऽत्र संध्या।
और लोगों को इटाने वाले प्रतीहारों के बिना ही वे लाए गए भी घोड़े पर सवार न हो कर पैदल ही भवन तक आए। उनकी कमल के समान लाल आँखें नासागर पर टिकी थीं, मानों हृदय के रूप में बचे हुए पिता के जल जाने की शंका से शोकाभि को बाहर निकाल रहे थे। उनका अधरपल्लव ताम्बूलरहित होने पर मी अत्यन्त स्वच्छ और कत्पवृक्ष के पत्र के समान कोमल और स्वमावतः लाल था। उसकी प्रभा के रूप में मानों वे अपने हृदय पर पड़े हुए शोकरूपी वज्र के आघात से उष्ण श्वास लेते हुए मास और रुधिर के ग्रास उगल रहे थे। राजा के अत्यन्त प्रिय भृत्य, मित्र और सचिव रोते हुए बन्धुओं से रोके जाने पर भी राजा के गुणों के प्रति मुग्ध हो कर अपने प्रिय पुत्र और स्री को छोड़ उसी दिन निकल गये। कुछ ने भृगुपतन स्थान में अपने आप को नीचे गिरा कर आत्माह्ुति दे दी, या भृगुओं में अनुरक्त हुए। कुछ तीर्थयात्रा के लिए गए और वही रह गए, या कुछ विद्याध्ययन के लिए आचार्यों के पास गए और नैष्ठिक ब्रह्मचर्य का व्रत ले कर वहीं रह गए। दुखी मन वाले कुछ लोग कुश बिछा कर बैठे और आहार त्याग कर भारी शोक- मिटाने लगे, या निराहार रह कर प्रायोपवेशन के द्वारा लम्बे-लम्बे उपवास करने लगे। कुछ शोक के आवेग से शलमों के समान अझि में प्रविष्ट हो गर, या चारों ओर अति जला कर पञ्नाग्नितापन करने लगे। दारुण दुःख से दह्यमान हृदय वाले कुछ मौनव्रन लेकर हिमालय की शरण में चले गए, या शब्दविद्या की साधना का व्रत लेकर हिमालय में तप करने गए। कुछ विन्ध्य के समीप प्रदेशों में जंगली हाथियों की सूंड़ के फुद्दारों में
Page 376
पख्म उच्छास: २६५
वनकरिकुलकरशीकरासारसिच्यमानतनवः पह्लवशयनशायिनः संतापम- शमयन्, केचित्संनिहितानपि विषयानुत्सृज्य सेवाविमुखाः परिच्छिन्ैः पिण्डकरटवीभुवः शून्या जगृहुः, केचित्पवनाशना धर्मधना धमद्धमनयो मुनयो बभूवुः केचिद्गृहीतकाषायाः कापिलं भतमधिजगिरे गिरिषु, केचिदाचोटितचूडामणिषु शिरसु शरणीकृतधूर्जटयो जटा जघटिरे। अपरे परिपाटलप्रलम्बचीवराम्बरसंवीताः स्वाम्यनुरागमुज्ज्लं चक्रुः । अन्ये तपोवनहरिणजिह्वाञ्लोल्लिह्यमानमूर्तयो जरा ययुः। अपरे पुनः पाणिपल्लवप्रमृष्टैराताम्ररागैनयनपुटै: कमण्डलुभिश्च वारि वहन्तो गृहीत- व्रता मुएडा विचेरुः।
पिण्डकैः शरीरैः। धमनयो नाड्यः। अनेन काश्य लच्यते। अधिजगिरे अध्येष्यत। आचोटित उत्खातः। धूजटि: शिवः। वारि अश्रु, उदकं च।
स्ान करते हुए और पत्तों पर सोते हुए अपना सन्ताप मिटाने लगे, या विन्ध्याचल के प्रदेशों में जाकर पहनने या शयनादि के लिए प्तर अर्थात् श्रेत दुकूल वस्त्रों का प्रयोग करने लगे। कुछ सन्निहित भी विषयों को छोड कर भोग से पराङमुख हो कर अल्पाहार करते हुए शून्य अटवी स्थानों में रह्दने लगे, या जैन साधु हो कर चान्द्रायण आदि अनेक प्रकार के व्रतों में नपा-तुला आहार लेने लगे। कुछ वायु भक्षण करते हुए कृशशरीर धर्म धन मुनि हो भए, या सब प्रकार का आहार त्याग कर वायुभक्षण से तपश्चर्या करने हुए शरीर को सुखाने वाले दिगम्बर जैन साधु हो गए। कुछ काषाय धारण करके गिरिकल्- राों में कपिल मत्त का अध्ययन करने लगे। कुछ ने चूडामणि उतार कर शिव की शरण लेकर जटाएँ रख लीं, या पाशुपत शैव सम्प्रदाय में दीक्षित हो गए। कुछ लाल रंग का लम्बा चीवर पहन कर स्वामी के प्रति अपनी भक्ति प्रकट करने लगे, या लाल लम्बा चीवर (संघाटी) पहनने वाले मिक्षु स्वामी (भगवान् बुद्ध) के प्रति अपना- अपना अनुराग प्रकट करने लगे। कुछ तपोवन में आश्रम-मृगों से चाटे जाते हुए वाघंक्य को प्राप्त हुए, या गृहस्थ जीवन के बाद वैखानस हो कर वानप्रस्थ आश्रम तपोवन मे व्यनीत करने लगे। कुछ ने आंसू भरे हुए लाल नेत्रों को हाथ से पोछ कर और कमण्डलु के जल से घोकर सिर मुड़वा लिया और विविध व्रत लेकर विचरने लगे, या पाराशरा मिक्षु हो गए।
Page 377
२६६ हर्षचरितम्
देवमपि हर्ष तदवस्थं पितृशोकविह्वलीकृतम् , श्रियं शाप इति, महीं महापातकमिति, राज्यं रोग इति, भोगान्भुजङ्गा इति, निलयं निरय इति, बन्धुं बन्धनमिति, जीवितमयश इति, देहं द्रोह इति, कल्यतां कलङ्क इति, आयुरपुण्यफलमिति, आहारं विषमिति, विषममृतमिति, चन्दनं दहन इति, कामं ककच इति, हृदयस्फोटनमभ्युदय इति च मन्यमानम् , सर्वासु क्रियासु विमुखम्, पितृपितामहपरिग्रहागताश्चिर- न्तना: कुलपुत्राः, वंशकमाहितगौरवाश्च ग्राह्यगिरो गुरवः, श्रुतिस्मृतीति हासविशारदाश्च जरदिद्वजातयः, श्रुताभिजनशीलशालिनो मूर्धाभिषिक्ता श्रामात्या राजानो, यथावदधिगतात्मतत्त्वाश्च संस्तुता मस्करिणः, सम- दुःखसुखाश्च मुनयः, संसारासारत्वकथनकुशला न्रह्मवादिनः, शोकापनय ननिपुणाश्र पौराणिका: पर्यवारयन्।
अस्वतन्त्रीकृतश्च तैर्मनसापि नालभत शोकानुप्रवणमाचरितुम्।
देवमित्यादौ। देवमपि हर्षमेवविधा जनाः पर्यवारयन्निति संबन्धः। कल्यता मरोगिताम्। ग्राह्यगिर आदेयवाचः । अध्यात्ममात्मज्ञानम्। तत्वमितिकर्तव्यता। मस्करिणः परित्रानकाः।
देव हर्ष भी पिता के शोक में विह्वल चित्त से तदवस्थ पडे थे। वे श्री को शाप, पृथिवी को महापातक, राज्य को रोग, भोग-विलास को सर्प, घर को नरक, बन्धुजन को वधन, जीवन को अयश; देह को द्रोह, आरोग्य को कलक, आयु को अपुण्य का फल, भोजन को विष, विष को अमृत, चन्दन को अग्नि, काम को करपत्र और हृदप के फटने को अभ्युदय मान बैठे। उन्होंने सब कार्यों से सुह मोड लिया। पिता-पिताभह्द की कुल- परम्परा के पुराने कुलपुत्रों ने श्रुति, स्मृति, इतिहास के ज्ञाता वृद्ध ब्राह्मणों ने, ज्ञान, कुल और शील से युक्त अमात्य पद के अधिकारी राजाओं ने, आत्मतत्व को ठीक प्रकार से अधिगत करने वाले प्रसिद्ध मस्करी साधुओं ने, सुख दुःख को एक-सा समझने वाले मुनियों ने, संसार की असारता का उपदेश करने वाले ब्रह्मवादी शांकर वेदान्त के अनुयायियों ने और शोक को कम करने में निपुण पौराणिकों ने आकर उन्हें घेर लिया। उन लोगों के द्वारा समझाने-बुझाने से हर्ष ने शोक की वेदना को मन से भी अनुमव
Page 378
पञ्म उच्छास: २६७
प्रचुरमित्रानुनीयमानश्च सनाभिभि; कथं कथमप्याहारादिकासु क्रियास्व्रा- भिमुख्यमभजत। भ्रातृगतहृद यश्चाचिन्तयत्-'अधि नाम तातस्य मरणं महाप्रलयसदृशमिदमुपश्रुत्य आर्यो बाष्पजलस्नातो न गृहीयाद्वल्कले। नाश्रयेद्वा राजर्षिराश्रमपदम्। न विशेद्वा पुरुषसिंहो गिरिगुहाम्। अश्रु- सलिलनिर्भरभरितनयननलिनयुगलो वा पश्येदनाथां पृथिवीम्। प्रथम- व्यसनविषमविह्वल: स्मरेदात्मानं वा पुरुषोत्तमः। अनित्यतया जनित- वैराग्यो वा न निराकुर्यादुपसर्पन्तीं राज्यलक्ष्मीम्। दारुणदुःखदहनप्र- ज्वलितदेहो वा प्रतिपद्येताभिषेकम्। इहागतो वा राजभिरभिधीयमानो न पराचीनतामाचरेदिति। अतिपितृपक्षपाती खल्वार्यः । सर्वदा तात- प्लाघया मामभिधत्ते-तात हर्ष! कस्यचिदभूद्भविष्यति वा पुनः काश्-
सनाभय: सगोत्राः। शौचानुपवणं शरीरबाधादि। वाप्पजलस्त्ातो न गृह्गी- पादवल्कले इति प्रतीयमानता बोद्धव्या। अत्र च सर्वत्र नेत्याशङ्कायाम्। पुरुषोत्तमो हर्ष:, हरिरपि। पराचीनता पराङ्मुखत्वम्, अनानुकूलयं वा।
करने का अवसर नही प्राप्त किया। बहुन मित्रों के समझाने पर वे किसी-किसी प्रकार आहार आदि कार्यों में प्रवृत्त हुए। बड़े भाई राज्यवर्धन का स्मरण करके सोचने लगे-'कहीं ऐसा न हो कि तात के महाप्रलय के सदृश इस मरणवृत्तान्त को सुन कर आर्य रोते हुए वल्कल धारण कर ले। कहीं राजर्षि वह किसी आश्रम में प्रविष्ट न हो जॉय। कहों पुरुष-सिंह वे गिरिकन्दरा में न चले जाँय। कहीं वे इस पृथिवी को अनाथ देख कर नेत्रों से निरन्तर अश्रुधारा प्रवाहित न करने लगें। कही श्रेष्ठ मनुष्य वे दुःख की पहली चोट से घबरा कर आत्मचिन्तन में न लग जाँय। कहों संसार की अनित्यता से वैराग्यवान् हो कर भती हुई राज्यलक्ष्मी से विमुख न हो जॉय। कहीं दारुण दुःखरूपी अभि से सन्तप्त हो कर जल मे डूबने न लगें। अथवा यहाँ आकर राजाओं के प्रार्थना करने पर भी सिंह्दासन पर बैठने से पराङमुख न हो जाँय। वे पिता जी के अत्यन्त पक्षपाती हैं। हमेशा उनकी श्लाषा करते हुए कहते थे-भाई हर्ष, सुवर्ण के ताल वृक्ष की भाँति लम्बा शरोर किसीका हुआ है या फिर होगा ? सूर्य की भक्तिसे विकसित होने वाला उनका मुखरूपी महाकमल और इस प्रकार वज्रस्तम्भ के समान उद्भासित होने वाले दोनों भुजदण्ड और ये मद से अलसाए बलरम के समान विलास किसी के हुए हैं अथवा होंगे? इस प्रकार कौन दूसरा
Page 379
२६८ हर्षचरितम्
नतालतरुप्रांशु कायप्रमाणमिदम् ? ईद्दक्च दिवसकरप्रीत्या दिवसमुन्मु- खविकसितं मुखमहाकमलम्। एतौ च वत्रस्तम्भभास्वरौ भुजकाण्डौ! एते च हसितमदालसहलधरविभ्रमा विलासा: कोऽन्यो मानी विक्रान्तो वढान्यो वा ?' इति। 'एतानि चान्यानि च चिन्तयन्दर्शनोत्सुकहृदयो भ्रातुरागमनमुदीक्षमाण: कथंकथमप्यतिष्ठदिति। इति महाकविश्रीबाणभट्टकृवतौ हर्षचरिते महाराजमरणवर्णनं नाम पश्चम उच्छासः।
सुखकमलस्य दिवसकरप्रीति: प्रतापित्वम्। वदान्यो दाता ॥ इति श्रीशंकरविरचिते हर्षचरितसंकेते पञ्चम उच्छासः।
मानी, पराक्रमो और दानशील है?' इस तरह की और अन्य प्रकार की चिन्ना करते हुए बड़े भाई के दर्शन की उत्कण्ठा से उनके आगमन की प्रतीक्षा में किसी-किसी प्रकार ठहरे।
ददर्षचरित पञ्चम उच्छवास समाप।
Page 380
पठ्ठ उच्छास: उच्चित्योञ्चित्य भुवि प्रहितनिगूढात्मदूतनीतानाम्। विजिगीबुरिव वृतान्तः शूराणां संग्रहं कुरुते ॥१ ॥ विस्नव्वघातदोष: रववधाय खलस्य वोरकोपकरः। नवतरुभङ्गध्वनिरिव हरिनिद्रातसकरः करिणः ॥२॥ अथ प्रथमप्रेतपिएडभुजि भुक्ते द्विजन्मनि, गतेषूद्वेजनीयेष्वशौचदि- वसेषु, चक्षुर्दाहदायिनि दीयमाने द्विजेभ्यः शयनासनचामरातपत्रामत्रपत्र- शस्त्रादिके नृपनिकटोपकरणकलापे, नीतेष तीर्थस्थानानि सह जनहृदयैः उच्चित्येति। कृतान्तोऽन्तकः शूराणां संग्रहं कुरुते। किं कृत्वा। उच्चित्योच्चित्य यथाप्रधानं प्रहितनिगूढा: स्वभावप्रच्छना यमदूता यमकिंकरास्तैर्नीतानां विजिगीषु- भंथान्विष्या न्विष्यात्मदूतानां शूराणां संग्रहं कुरुते। अनेनोच्छ्ासार्थः संगृहीतः। तथा हि कृतोऽन्तो विनाशो येन स शशाङ़गनामा मौडाधिपति। शूराणां राज्यवर्धनानु- चराणां प्रधानराजपुत्राणां तत्सहितानां संग्रहमकरोत्। कथम् ? उच्चित्यो्वित्या- नवष्यान्विष्य। कीहशानाम्? प्रहितनिगूढात्मदूनानाम्। तथा हि तेन शशांकेन वेश्वासार्थ दूतमुखेन कन्याप्रदानसुक्त्वा प्रलोभितो राज्यवर्धनः स्वगेहे सानुचरो मुजान एव छुझना व्यापादितः ॥ १॥ अत एव चाह-विस्रब्धेत्यादि। खलोऽन्र गौडापसदः। निद्धातस्करः शशाङ्क: । पिरश्र हषः ॥। २ ।। अथ प्रथमेत्यादौ। अस्मिन्नस्मिन्सति देवो हर्षो मौलेन महाजनेनात्मानं सकळं विजय की इच्छा रखने वाले राजा के समान यमराज पृथिवी में जगह-जगह पर जे हुए अपने गुप्तचर दूतों द्वारा चुब-चुन कर लाए गए शूर वीरों का संग्रह करता है॥१॥ जिस प्रकार हाथी द्वारा तोडे गए वृक्ष के टूटने की ध्वनि सिह को नींद से उठा देती और वह हाथी को मार डालता है उसी प्रकार खल स्त्रभाव के गौड़राज द्वारा विश्वास- त करके (राज्यवर्धन के) मारे जाने के अपराध ने वीर (हर्ष) को कुपित कर दिया मैर हर्ष ने उसे मार डाला ॥ २ ॥ प्रेतपिंड खाने वाले महाव्राह्मणों ने भोजन किया। उद्वेग से भरे हुए अशौच के दिन त गए। आँखों में शूल की तरह चुभती हुई राजा के निजी उपयोग की सामग्री- रँग, पीढ़ा, चॅवर, छत्र, बर्तन, सवारी, हथियार आदि ब्राह्मणों को समर्पित कर दी गई। नता के हृदय के साथ राजा की अस्थियाँ तीर्थस्थानों में भेज दी गई। चिता के स्थान
Page 381
३०० हर्षचरितम्
कीकसेषु, कल्पितशोकशल्ये सुधानिचयचिते चिताचत्यचिह्ने, वनाय विसर्जिते महाजिजिति राजगजेन्द्रे, कमेण च मन्देष्वाकन्देषु, विरली भवत्सु च विलापेषु, विश्राम्यत्यश्रुणि, शिथिलीभवत्सु श्वसितेषु, अविः स्पष्टेरेषु हाकष्टाक्षरेषु, उत्सार्यमाणासु च व्यसनशय्यासु, उपदेशश्रवण क्षमेषु श्रोत्रेपु, अनुरोधावधानयोग्येषु हृदयेषु, गणनीयेषु नृपगुरोषु, प्रदे. शवृत्तितामाश्रयति शोके, कृतेषु कविरुदितकेषु, जाते च स्वप्नावशेषदर्शने हृदयावशेषावस्थाने चित्रावशेषार्कतौ काव्यावशेषनान्नि नरनाथे देवो हर्षः
जनेन मौलेनाकाल आत्मानं वेष्टयमानमद्राक्षीत्। दृष्टा चाकरोन्मनसि- 'किमन्यदार्यमागतमावेद्यत्ययं शोकपराभूतो लोकाकरः' इति। वेपमान हृदयश्च पप्रचछ प्रविशन्तमधिकतरप्रचारमन्यतमं पुरुषम् 'अङ्ग ! कथय। किमार्य प्राप्तः' इति। स मन्दमन्रवीत्-'देव! यथादिशसि द्वारि' इति
वेष्ट्यमानमद्राक्षीदिति संबन्धः। भोजनं भुक्तं तदस्यास्तीति। 'अर्शआदिभ्योऽच्' अमन्राणि पात्राणि। पत्राणि वाहनानि। कीकसेष्वस्थिषु। चितायां चैत्यचिद्व- स्तदाकारं चिह्नम, श्मशानदेवगृहं वा। कविरुदितकेषु दुःखोदीपनकालेषु। लोको पर शोक के शल्य को उत्पन्न करने वाला चैत्यचिह्न स्थापित किया गया जो सुधा य गचकारो से बनाया गया था। महासमर मे जीतने वाला राजा का निजी हाथी वन में छोड दिया गया। क्रम से आतनाद कम पड़ गए। विलाप की आवाज भी विरल हो गई। ऑसुओं का बहना भी बद हो गया। साँसे शिथिल पड गई। हाय-हाय के दर्दमरे शब्द अस्पष्ट हो गए। शोक के अवसर पर पड़े रहने के लिए जो शय्याऍ बिछाई गई थीं अब इटा दी गई। कान अब उपदेश की बात सुनने लगे। राजा के गुण गिने जाने लगे। अव शोक वस्तु-वस्तु पर ही आश्रित हो गया (अर्थात् राजा की किसी-किसी वल्ष्तु को देख या सुन कर शोक उत्पन्न होता न कि हमेशा)। कवियों ने राजा के शोक में विलाप पूर्ण काव्य रचे। राजा का दर्शन स्वप् के रूप मे अवशिष्ट रह गया, हृदय के रूप में वे अब वच रहे और उनका नाम काव्य के रूप मे रह गया। तब किसी समय काम-धाप से विरत हो कर बैठे हर्ष ने वृद्ध बन्धुवर्ग, झुके हुए चुपचाप महाजन और मौल (वंश्र- परम्परागन) मन्त्रियों से घिरते हुए अपने आप को देखा। देख कर उन्हाने मन में सोचा-'शोक से पराभूत ये लोग भाई के आने के समाचार के अतिरिक्त क्या निवेदन करेंगे?' काँपते हुए हृदय से उन्होंने भीतर प्रवेश् कर दौड़ते आते हुए एक व्यक्ति से पूछा-'अङ्ग, कहो क्या आर्य पधार चुके?' वह धीरे से बोला-'देव, हाँ, द्वार पर हैं।'
Page 382
षष्ठ उच्छ्वास: ३०१
"प्रुत्वा च सोदर्यस्नेहनिहितनिरतिशयमन्युमृदूकृतमनाः कथमपि न ववाम बाष्पवारिप्रवाहोत्पीडेन सह जीवितम्। अनन्तरं च द्वारपालप्रमुक्त्तेन प्रथमप्रविष्टेन परिजनेनेवाक्रकनदेन कथ्य- मानम्, दूरद्रुतागमनमुषितबाहुल्येन विच्छिन्नच्छत्रधारेण लम्बिताम्बर- वाहिना भ्रष्टभृङ्गारग्राहिणा च्युताचमनधारिणा ताम्यत्ताम्बूलिकेन खञ्ञ- त्खङ्गग्राहिणा कतिपयप्रकाशदासेरकप्रायेण बहुवासरान्तरित स्नानभोजन- शयनश्यामक्षामवपुषा परिजनेन परिवृतम्, अविरलमागधूलिधूसरितश- रीरैतया शरणीकृतमित्राशरणया क्रमागतया वसुंधरया, हूणनिजयसमर-
तकायम्, अवनिपतिप्राणपरित्राणारथमिव च शोकहुतभुजि हुतमांसैरति- वरो जनसमूहः । मन्यु: शोकः। अनन्तरमित्यादौ प्रविशन्तं ज्येष्टं भ्रतरमद्राक्षीदिति संबन्धः। परिजनेनापि अथमप्रविष्टेन द्वारपालप्रमुक्तेन च। आचमनं पतद्ग्रहः। प्रकाशा आतुरङ्गत्वान्नि- श्रीयमाना:। दासेरका दासीसुताः। यह सुन कर सहोदर भाई के सह से अधिक रूप में उत्पन्न पिता जी की मृत्यु के शोक से आर्द्र मन वाले कुमार ने अश्रुधार की पीड़ा के साथ किसी प्रकार प्राण को रोक रखा। तत्पश्चात् उन्होंने अपने जेठे भाई राज्यवर्धन को देखा। द्वारपाल से छूट पाकर परिजन की भाँति पहले ही घुसे हुए आर्तनाद ने उनकी खबर दे दी। उनके चारों ओर कई दिनों से खान, भोजन, शयन न होने के कारण मुर्झाये हुए और कृश शरीर वाले लोग थे जिन्होंने शीघ्रता से दूर का रास्ता तय करने के लिए बहुतों का साथ छोढ़ दिया ेथा। उनके छत्रधारी पुरुष भी पीछे रह गए थे। वेग से चलने के कारण उनके कपड़े खिसक कर लम्बे हो गए थे। भृद्गार नामक पात्र लेकर चलने वाले पुरुष भी दूर रह गए थे। आचमन का जल लेकर चलने वाले मी जाने कहाँ रह गए थे। खङ्ग्राही पुरुष लँगड़ा कर चल रहे थे। कुछ ऊॅट मी दिखाई दे रहे थे। इमेशा मार्ग में चलते ही रहने से उनको देह धूल से घूसरित हो गई थी, मानों अशरण हो कर क्रम से आई डुई वसुन्वरा को उन्होंने अपनी शरण में रख लिया हो। हूणों को पछाड़ देने के संमर में वाणों से लगे हुए उनके शरीर के वावों पर लम्बी सफेद पट्टियाँ बँधी थीं, मानों समीप में पहुँची हुई राज्यलक्ष्मी के दीर्घ धवल कटाक्ष पात उन पर पड़ रहे हों। राजा के प्राणों की रक्षा के लिए मानों उनके अंग-अंग अपने आपको शोक की अगि में स्वादा कर रहे थे जिससे उनका दुःखभार व्यक्त हो रहा था। उनके सिर पर चूड़ामणि न थी, वाल गंदे और
Page 383
३०२ हर्षचरितम्
कृशैरवयवैरावेद्यमानदुःखभारम्, अपगतचूडामणिनि मलिनाकुलकुन्तले शेखरशून्ये शिरसि शुचमारूढां मूर्तिमतीमिव दधानम्, आतपगलितस्वे दराजिना रुदतेव पितृपादपतनोत्कष्ठितैन ललाटपट्टन लच्यमाणम्; प्रथीयसा बाष्पपयः प्रवाहेणभिमतपतिमरणमूर्च्छितामिव महीमनवरतं सिञ्नन्तम्, अनन्तसंतताश्रुप्रवाहनिपतननिश्रीकृताविव दुःखक्षामौ कपो- लावुद्वहन्तम्, अत्युष्णमुखमारुतमागगतेन द्रवतेय गलितताम्बूलरागेणा- धरबिम्बेनोपलक्षितम्, पवित्रिकामात्रावशेषेन्द्रनीलिकांशुश्यामायमानमचि रश्रुसपितृ मरणजन्यमहाशोकाम्निद्ग्धमिव श्रवणप्रदेशमुद्वहन्तम्, अस्फुटा- भिव्यकव्यञ्जनेनाप्यधोमुखस्तिमितनयननीलतारकमयूख मालाखचितेन शोकप्ररूढश्मश्रुश्यामलेनेव मुखशशिना लक्ष्यमाणम्, केसरिणमिव महाभूभृद्विनिपात विह्वलनिरवलम्बनम्, दिवसमिव तेज:पतिपतनपरिम्ला नश्रियं श्यामीभूतम्, नन्दनमिव भग्नकल्पपादपं विच्छायम्, दिग्भागमिव प्रोषितदिकुअ्तरशून्यम्, गिरिमिव गुरुवज्रपातदारितं प्रकम्पमानम्, क्रीत- शेखर आपीडः। अधरविम्बेनापीतीत्थंभूतळक्षणे तृतीया। अभिव्यअ्ञनं श्मश्रु। अस्तव्यस्त थे, शखरस्त्रज भा न था, इस प्रकार मानो मूर्तिमान् हो कर सिर पर बैठे शोक को धारण कर रहे थे। घाम की गर्मी से पसीने की बूँदें उनके ललाट पर छा गई थीं, मानों पिता के पैर पड़ने की उत्कठा से रो रहे हों। अपने अभिमत स्वामी की मृत्यु से मानों मूर्च्छित पृथिवी को अपने बढ़े हुए बाष्प के प्रवाह से निरन्तर सींच रहे थे। उनके कपोल दुःख से इस प्रकार क्षीण हो रहे थे मानों निरन्तर बहते हुए अश्रुप्रवाह से पिचक गए हों। उनके मुँह से अत्यन्त उष्ण श्वास के साथ द्रवित हो कर मानों उनके अधर का ताम्बूल-राग निकल रहा था। उनका कर्णदेश विशुद्ध एक मात्र बची हुई इन्द्रनीलमणि की किरण से श्यामवर्ण हो रहा था मानों कुछ क्षण पूर्व सुने हुए पिता की मृत्यु के समाचार से उत्पन्न महाशोक की अभनि में जल गया हो। उनके मुखचन्द्र में इमश्रु के रूप में अभी पाम्ही पड ही रही थी, फिर मुंह नीचा करने से उनकी आँखों की बीली किरणें नीचे की ओर फैल रही थीं, मानों शोक के कारण क्षौर कर्म न कराने से उनकी दाढी बढ आई हो। राजा के विनाश से व्याकुल और बिना किसी आश्रय के बने वे उस सिंह के समान लग रहे थे जो पर्वत के गिरने से उद्विय और आश्रयरहित हो गया हो। सूर्य के अस्त होने से दिन के समान तेजस्वी राजा की मृत्यु से मुर्झाए हुए झवाँ-से प्रतीत हो रहे थे। कल्पवृक्ष के भ्न हो जाने से नन्दनवन के समान छायारहित (कान्तिहीन) हो रहे थे। दिग्गज के चके जाने से दिग्भाग की तरह सूने-सूने लग रहे
Page 384
षष्ठ उच्छ्रास: ३०३
मिव कशिम्ना, किंकरीकृतमिव कारुएयेन, दासीकृतमिव दौर्मेनस्येन, शिष्यीकृतमिव शोचितव्येन, अन्धीकृतमिवाधिना, मूकीकृतमिव मौनेन, पिष्टमिव पीडया, स्विन्नमिव संतापेन, उच्चितमिव चिन्तया, विलुप्तमिव विलापेन, धृतमिव वैराग्येण, प्रत्याख्यातमिव प्रतिसंख्यानेन, अवज्ञातमिव प्रज्ञया, दूरीकृतमिव दुरभिभवत्वेन, अबोध्येन वृद्धबुद्धीनाम्, असाध्येन साधुभाषितानाम्, अगम्येन गुरुगिराम्, अशक्येन शास्त्रशक्तीनाम्, अप- थेन प्रज्ञाप्रयत्नानाम्, अगोचरेण सुहृदनुंरोधानाम्, अविषयेण विषयोपभो- गानाम्, अभूमिभूतेन कालक्रमोपचयानां शोकेन कवलीकृतं ज्येष्ठ भ्रात- रमपश्यत्। आबेगोद्गतकृत्स्स्नेहोत्कलिकाकलापोदिक्षिप्य माणकाय इव च परवशः समुदगात्। अथ तं दूरादेव दृष्ट देवो राज्यवर्धनश्चिर कालकलितं बाष्पावेगं मुमुक्षु: सुदूरप्रसारितेन संकल्पयन्निव सर्वदुःखानि दीर्घेण दोर्दएडद्वयेन गृहीत्वा भूभृद्राजा, गिरिश्च। तेजःपतिनृंपतिः, सूर्यश्च। श्यामः कृष्णः, श्यामा.न रात्रिः। कल्पपादपो राजापि। छाया कान्तिः, आतपाभावश्च। प्रत्याख्यात त्यक्तम्। प्रतिसंख्यानेन विवेककुशलया बुद्धया। कलितं धतम्। बन्धनं लाभम्। पर्जन्य इन्द्र:। थे। विशाल वज्रपात से फटे हुए पवंत के समान जोर स काप रहे थे। कृशता ने मानों उन्हें खरीद लिया था। कारुण्य ने अपना किकर बना लिया था। दौर्मनस्य ने अपना उन्हें दास बना लिया था। शोक ने शिष्य कर रखा था। मानसिक व्येथा ने अंधा बना दिया था। मौन ने उन्हें चुप कर दिया था। पीडा ने पीस दिया था। संताप ने पका ैंडाला था। चिन्ता ने पकड़ लिया था। विलाप ने विलुप्त कर दिया था। वैराण्य ने उन्हें थाम लिया था। बुद्धि ने उन्हें छोड़ दिया था। प्रज्ञा ने उनका तिरस्कार कर दिया था। अब उनमें दुरभिभव होने की बात न रही। बड़े-बूढ़े लोग भी उनके शोक को इटा न सके। सज्जनों के उपदेश भी उन पर काम न करते, गुरुओं की बाते भी न चलती, शास्त्रों की शक्ति भी असमर्थ थी, प्रज्ञा के प्रयल भी उनका हरण न कर सके, सामयिक उपचार ी कोई असर नहीं कर सके। वह शोक मानों उन्हें खाये जा रहा था। आवेग से उत्पन्न स्रेह की उत्कंठा ने हर्ष के शरीर को मानों झकझोर दिया और वे परवश हो कर ठठ खड़े हुए। कुमार हर्ष को देव राज्यवर्धन ने दूर ही से देखा और बह्ुत पहले से रोके हुए वाष्पावेग को छोड़ने की इच्छा से सारे दुःख का चिन्तन करके दूर तक अपनी लम्बी
Page 385
३०४ हषचरितम्
कएठे मुक्तकएठं पुनः पतितक्षौमे क्षामे वक्षसि पुनः कष्ठे पुनः स्कन्ध भागे पुनः कपोलोदरे निधाय तथा तथा रुरोद यथा संबन्धनानीवोदपा- ट्यन्त हृदयानि। अश्रुस्ोतःशिरा इवामुच्यत लोचनेषु लोकेन स्मृत- नृपतिना राजवल्लभेनाषि प्रतिशब्दकनिभेन निर्भरमिवारुद्यत। सुचिराच्च कथं कथमपि निर्वृष्टनयनजल: पर्जन्य इव शरदि स्वयमेवोपशशाम। उपविष्टश्च परिजनोपनीतेन तोयेन तरत्करनखमयूखपुञ्जतया महाजलप्ल वजायमानफेनलेखमिव पुनः पुनः प्रमृष्टमपि पद्तमाग्रसंगलद्वाष्पबिन्दुवृन्द- मन्दोन्मेषमुषितदर्शनं कथं कथमपि चक्षुरक्षालयत्। ताम्बूलिकोपस्था पितेन च वाससा चन्द्रातपशकलेनेवोष्णोष्णबाष्पद्ग्धं वदनमुन्ममार्ज। तूष्णीमेव च चिरं स्थित्वोत्थाय स्नानभूमिमगात्। तस्यां च स्थित्वा विभूषं वित्रस्तव्यस्तकुन्तलं मौलिमनादरान्निष्पीड्य सावशेषमन्युस्फुरितेन जिजीविषतेव जलधौतसुभगमात्मानमपि चुचुम्बिषतेवाधरेण क्षालितस्य
'पर्जन्यौ रसदभ्रेन्दौ' इत्युक्ते। स हि मेघान्वर्षति। वित्रस्ता ऊर्ध्वं चिप्ताः। निर्गता इत्यन्ये। व्यस्ता वितिप्ताः।कुन्तला: केशाः। उक्तं च-'चिकुरः कुन्तलो वाल कच: केश: शिरोरुहः।' इति। 'चूडा किरीटं केशाश्र संयता मौलयस्त्यः' इत्युकतम्।
भुजाऍ फैलाड और कुमार को गले से लगा कर फिर गिरे वस्त्र वाले क्षाण उनके वक्ष में, फिर कंठ में, फिर स्कन्धभाग में, फिर कपोल में लग-लग कर गला फाड़ कर उस प्रकार रोने लगे मानों हृदय की परतें उत्पाटित की जा रहो हों। उस समय राजा का स्मरण करके लोगों ने शिरा के समान आँसू की धार बहाई और राजा के प्रिय लोगों ने। भी राज्यवर्धन के रुदन की प्रतिध्वनि के रूप में जोर-जोर से रोना आरम्भ किया। जैसे शरत्काल में मेध जल बरसा देता है उसी प्रकार देर तक रो-धो कर किसी किसी प्रकार वे स्वयं शान्त हो गए। आसन पर बैठ कर परिजन द्वारा लाए गए जल से नख की किरणों का फेन उत्पन्न करते हुए बार-बार साफ किए गए चक्षु को भी, जिसकी पपनियों पर आंसू के कतरे लग जाने के कारण खुलना और देखना न हो पाता था, किसी-किसी प्रकार धोया। ताम्बूलिक द्वारा दिए गए चाँद के टुकड़े की माँति रूमाल से) गरम आँसू से जला अपना मुंह पोछा। बहुत देर तक चुप चाप ही बैठे रहे और फिर वहाँ से उठ कर स्नानभूमि में पडॅचे। वहॉ ठहरे और अलंकारहीन, अस्तव्यस्त बाल वाले अपने सिर को अनादर से पोछा। बचे हुए शोक से उनका अधर फ़ड़कड़ा रहा था, मानों उसमें जान आ रही थी, पानी से धुले हुए अपने आपको ही मानों चूमना चाहता
Page 386
षष्ठ उच्छ्रास: ३०५
चक्षुषः श्वेतिम्ा शारदशशिकविकसितविशद क्रुामुवन दलाव लिबलि विनेपैरिव दिग्देवतार्चनकर्म कुर्वाणश्चतुःशालकतदिकाविनिवेशितायाम- प्रतिपादिकायां चापाश्रयविनिहितकोपबर्हणायां पर्यक्किकायां निपत्य जोष- मस्थात्। देवोऽपि हर्वस्तथैव स्नात्वा धरणितलनिहितकुथाप्रसारितमूर्तिरदूर एवास्य तूष्णीमेव समवातिष्ठत। दष्टा दृष्ट दूयमानमानसमग्रजन्मानं समस्फुटदिवास्य सहस्रधा हृदयम्। औरसदर्शनं हि यौवनं शोकस्य। लोकस्य तु नरपतिमरणदिवसादपि दारुणतर स बभूव दिवसः । सर्व- स्मिन्नेव च नगरे न केनचिदपाचि न केनचिद्स्ायि नाभोजि। सर्वत्र सर्वेणारोदि। केवलमनेन च क्रमेणातिचक्राम दिवसः। स च प्रत्यग्रत्व- ष्टूटक्कतष्टतनुरिव वमद्वहलरुधिररसमांसच्छेदलोहितच्छविरपरपारावारप- यसि ममज्ज मािष्ठारुणोऽरुणसारथिः। मुकुलायमानकमलिनीकोशवि- कलं चकाण चञ्न्रीककुलं कमलसरसि। सविधविरहव्याधिविधुरवधूबा- अत्र तूपचारान्मौलिशब्देन शिर उच्यते। वितदिका वेदिका। उपबर्हणसुपधा- नम्। जोषं तूष्णीम्। कुथो वर्णकम्बलः । औरसो भ्राता। त्वष्टा विश्वकर्मा तस्य टङ्कश्छेदनशस्रम् हेन तनूकृता तनुर्यस्य सः। पुरा स्वभर्तृतेजोविसरोद्विन्नया सूर्यभार्ययावमानितः सूर्यस्त्वष्टारमवोचन्मम तेजस्तनु कुरु। तेनाप्यारोप्य चक्रभ्रमं टंकेनासौ तष्ट इति वार्ता। अपरः पश्िमः। पारावारः समुद्रः। चकाण जुगुज। चञ्जरीका अ्रमराः। था। धुली हुई अपनी आँखों की सफेदी से उन्होंने शरत्काल के चन्द्रमा की किरणों से सखिले हुए कुमुद् के दलों की बलि भेंट करके मानों दिग्देवताओं की अर्चना की। चतु :- शाल की वितर्दिका में रखी हुई बड़े-बड़े पावे वाली, सिरद्दाने रखे हुए तकिये से युक्त चौकी पर चुपचाप पड़ गए। देव वर्ष भी उसी प्रकार खान करके जमीन पर बिछे हुए कम्बल पर फैल कर इनके कुछ ही दूर पर मौन होकर बैठे। दुःख से भरे हुए अपने बड़े भाई को देख-देख कर उनका हृदय मानों हजारों डकड़ों मे बिखर गया। भाई को देखने से शोक और भी जवान हो जाता है ( बढ़ जाता है)। लोगों के लिए वह दिन राजा के मृत्युदिवस से भी अधिक दुखद हो गया। सारे नगर में न किसी ने पकाया, न किसी ने ख्ान किया और न किसी ने भोजन किया। सब जगह सबने रुदन किया। केवल इसी क्रम में वह सारा दिन चला गया। मानों विश्वकर्मा की टाँकी से अभी-अभी छाँटे २० ह० च०
Page 387
३०६ हर्षचरितम्
ध्यमानं बबन्ध बन्धाविव विबुद्धबन्धूकभासि भास्वति सास्त्रां दशं चक्र चाकचकवालम्। संचरन्त्या: समधुकररवं कैरवाकरं कलहंसरमणीरमणीयं माणिक्यकाक्ीकिङ्गिणीजालमिवाचकाण श्रियः । प्रकटकलङ्कमुद्यमानं
शे शशाङ्कमएडलम्। अस्यां च वेलायामनतिक्रमणीयवचनैरुपसृत्य प्रधानसामन्तैविज्ञाप्य मान: कथं कथमप्यभुक्त। प्रभातायां च शर्वर्या सर्वेषु प्रविष्टेषु राजसु समीपस्थितं हषदेवमुवाच-'तात! भूमिरसि गुरुनियोगानाम्। शैशव एवापाहि गुणवत्पताकेव भवता तातस्य चित्तवृत्तिः। यतो भवन्तमेवं विधं विधेयं विधिविधानोपनतनैरध्ृएयमिदं किमपि बिभणिषति मे हृदयम्। नावलम्बनीया बालभावसुलभा प्रेमविलोमा वामता। वैधेय इव मा कृथा: 'कादम्बः कलहंसः स्यात्'। आचकाण चुकूज। कैरवाकरं संचरन्त्या: श्रियः किद्ि णीजालमिव चुकूजेत्युप्प्रेक्षा । विशङ्कटो विशाल:। बर्कुरस्तरुणः । शक्करो दान्तः। मातुं प्रवृत्ता प्रभाता तस्याम्। नियोग आदेशः । विधेयमायत्तम्। बिभणिषति कथयितुमिच्छति। विलोमाऽननुकूला। वामता प्रतिकूलता। वैधेयो मूर्खः। गए शरीर वाले, निकलते हुए रुधिर और मांस से लाल, मंजीठे के समान वर्ण वाले सूर्य पश्चिम के जल में डूबने लगे। कमल के सरोवर में मौरे बंद होती हुईं कमलिनी के कोइ में विकल होकर आवाज करने लगे। निकट में होने वाले विरहरूपी व्याधि से पीडित अपनी पत्नियों को देख कर दुखी चक्रवाक पक्षियोंने विकसित बन्धूक के समान लाल वर्ण वाले बन्धु की भॉति सूर्य में अपनी डबडबाई आँखें लगा दीं। मौरों की गुंजार और कलहंसियों की आवाज से भरा हुआ कुमुद का सरोवर ऐसा लग रहा था मानों वहाँ संचरण करती हुई लक्ष्मी की माणिक्यकांची में गुथी हुई किकिणियाँ वज रही हों। आकाश में स्पष्ट कलंक वाला चन्द्रमण्डल कठोर सींग से उछाली हुई मिट्टी से सने हुए शिवजी के तगड़े वृषभ की पीठ पर के ककुद (टाट) की भाँति उदित होने लगा। इसी अवसर पर प्रधान सामन्तों ने जिनकी बात टाली नहीं जाती थी, पहुँच कर बड़ा समझाया-बुझाया तो राज्यवर्धन ने किसी किसी प्रकार भोजन किया। रात बीती सो सब राजा लोग जुट आए और तब उन्होंने समीप में बैठे हुए देव हर्ष से कहा-'तात, भारी आदेशों के तुम योग्य हो। शैशवकाल में गुणवान् जनों की पताका के समान तात की चित्तवृत्ति को तुमने प्रभावित कर लिया था। इसीलिए इस प्रकार के आयत्त रहने वाले तुम से दैव की इच्छा से प्राप्त वैराग्य वाला मेरा यह हृदय कुछ कहना चाहता है।
Page 388
षष्ठ उच्छ्रास: .३०७
प्रत्यूहमीहितेऽस्मिन्। शृणु न खलु न जानासि लोकवृत्तम्। लोकत्रय- त्ातरि मांधातरि मृते किं न कृतं पुरुकुत्सेन ? भ्रुलतादिष्टाष्टादशद्वीपे दिलीपे वा रघुणा। महासुरसमरमध्याध्यासितत्निदशरथे दशरथे वा रामेण। गोष्पदीकृतचतुरुदन्वदन्ते दुष्यन्ते वा भरतेन। तिष्ठन्तु तावत्ते तातेनैव शतसमधिकाधिगताध््रधूमविसरघुसरितवासववयसि सुगृहीतनान्नि तत्रभवति परासुतां गते पितरि किं नाकारि राज्यम् ? यं च किल शोक: समभिभवति तं कापुरुषमाचक्षते शास्त्रविदः। स्तिरियो हि विषयः शुचाम्। तंथापि किं करोमि। स्वभावस्य सेयं कापुरुषता वा स्त्रैरण वा यदेवमास्पदं पितृशोकहुतभुजो जातोऽस्मि। मम हि भूभृति पर्यस्ते निरवशेषतः प्रस्न- वणानीव स्रुतान्यश्रूएयस्तमिते महति तेजस्यन्धकारीभूतदशाशस्य प्रनष्टः प्रज्ञालोक:, प्रज्वलितं हृदयम्, आत्मदाहभीत इव स्वप्नपि नोपसर्पति विवेक:, बलीयसा संतापेन जातुषमिव विलीनमखिलं धैर्यम, पदे पदे धूमेन मलिनीक्रियते। स्त्रैणे स्त्रीतवे। परासुता मरणम्। मम हीत्यादिवाक्यद्वये श्रेषो व्याख्येयः। प्रस्त्वणानि निर्झराः। जतुनो विकारो जातुषम्। 'त्रपुजतुनो: षुक'। बालभाव में सुलभ होने वाली प्रतिकूलता का अवलम्बन न करना। मेरी इस चाह में विचारमूढ़ के समान विन्न न उत्पन्न करना। सुनो, क्या लोकव्यवद्दार नहीं जानते ? त्रिभुवन की रक्षा करने वाले मान्धाता के मरने पर पुरुकुत्स ने क्या नही किया?या भ्रभङ्ग के द्वारा अट्ठारह्द द्वीपों को आदेश देने वाले दिलीप के बाद रघु ने क्या नहीं किया? या दैत्यों के साथ युद्ध के बीच देवरथ को स्थापित करने वाले राजा दशरथ की मृत्यु के पश्ात राम ने क्या नहीं किया १ चारों समुद्रों के छोर को गोष्पद बनानेवाले दुष्यन्त के बाद भरत ने क्या नही किया? उन लोगों की बात जाने दो, सैकड़ों यश्ञों के धूम से इन्द्र की आयु को धूसरित कर देनेवाले सुगृदीतनाम अपने पूज्य पिताजी की मृत्यु के बाद हमारे पिताजी ने क्या राज्य नहीं किया ? जिस व्यक्ति को शोक अभिभूत कर देता है उसे शास्त्रज्ञ लोग कायर कहते हैं। शोक स्त्रियों में उत्पन्न होता है। तब भी मैं क्या करूं? हमेरे, स्वभाव की यह कायरता हो या मेरा स्त्रीभाव हो, मैं तात की शोकाभनि में पड़ लाया हूँ। राजा के अस्त होने पर मेरे आँसू झरने के समान झरते रहे। महान् तेज कके अस्त हो जाने पर मेरे लिए दिशाओं में अंधेरा छा गया और मेरा प्रज्ञालोक जाता रहा। मेरा हृदय जल गया। मेरा विवेक अपने भी जल जाने के भय से मानों स्वम में भी पास नहीं आता। प्रबल संताप के कारण मेरा सारा धैर्य ला की भांति गळ गया। मेरी मति पदे-पदे विषैले बाण से हती हुई इरिणी के समान मूच्छिंत
Page 389
३०८ हर्षचरितम्
दिग्धरोपाहतेव हरिणी मुह्यति मतिः, पुरुषद्वेषिणीव दूरत एव भ्रमति परिहरन्ती स्मृतिः, अम्बेव तातेनैव सह गता धृतिः, वार्घुषिकप्रयुक्तानीव धनानीव प्रतिदिवसं वर्धन्ते दुःखानि, शोकानलधूमसंभारसंभूताम्भोघरः। भरितमिव वर्षति नयनवारिधाराविसरं शरीरम्। सर्व: पञ्चजनः पञ्चत्व मुपगतः प्रयाति। वितथमेतद्वदति बालो लोकः। तातो हुताशनतामेव केवलामापन्नोऽपि नैवं दहति माम्। अन्तस्तदेवमिदमसांपरायिकमिव हृदयमवष्टभ्य व्युत्थितः शोको दुर्निवारो वाडव इव वारिराशिम्, पविखिव पर्वतम्, क्षय इव क्षपाकरम्, राहुरिव रविम्, दहति दारयति तनूकरोति कवलयति च माम्। कामं न शक्कोति मे हृदयं ताद्ृशस्य सुमेरुकल्पस्य कल्पमहापुरुषस्य विनिपातमश्रुबिन्दुभिरेव केवलैरतिवाहयितुम्। राज्ये पदे शब्दे, क्रमे च। दिग्धो विषलिप्तः शरः। उक्तं च-'बाणे विषाक्ते दिग्धलिप्कौ' इति। मेरुमहीघरवद्रोपशब्दः प्रशंसार्थः । वृद्धया जीवति वार्धुषिकः वणिक। वृद्धेवृंधुषीभावः। पञ्चजनः पञ्चमहाभूतानि, मनुष्यश्च। उक्कच-'स्युः पुमांसः पञ्चजना: पुरुषा: पूरुषा नराः' इति। पञ्चत्वं मरणम्। वितथमिति। पञ्चसु पृथिन्या दिषु लयात्पुरुषस्ताद्ृप्यं प्रतिपद्यत इत्यलीकम्। यतस्तत इत्याद्यभिमात्रप्रतिबद्ध कार्यदर्शनादित्यर्थः । आपत्कष्टम्। क्लेश इत्यर्थः । संपरायः सङ्गामः। तस्मै यब् भवति तदसांपरायिकम्। सभयं यः किल भीतः स कथं व्युस्थितं निवारयेत्। वाडव इत्यादयो दहतीत्यादिभियंथाक्रमं योज्या:। पविर्वज्रः। कल्पतेऽस्मादभीष्टार्थ हो रही है। मेरी स्मृति मुझे छोड़ कर दूर ही दूर चक्कर मार रही है मानों पुरुष से उसका द्वेष हो। अम्बा के समान मेरी धृति पिता के साथ ही चली गई। बनिया के धन के समान मैरे दुःख बढ़ते ही जा रहे हैं। शोक की अमि का धूमसम्भार। मेघ के रूप में शरीर में मर गया है और आंखों से जलधारा बरस रह्दी है। सारे महाभूत अपने-अपने भाग में मिलते जारहे हैं। यह बालप्रकृति के लोग मिथ्या बोलते हैं। तात केवल अन्नि में मिल कर ही मुझे नहीं जला रहे हैं। भीतर ही भीतर लड़ने में असमर्थ के समान मेरे हृदय को दबा कर उठा हुआ दु्निवार शोक उस प्रकार। जला रह्दा है जैसे वडवानल समुद्र को, उस प्रकार विदीर्ण कर रहा है जैसे वज्र पर्वत को उस प्रकार कृश कर रहा है जैसे क्षय चन्द्रमा को, उस प्रकार निगल रहा है जैसे राडु सूर्य को। निश्चय ही सुमेरुसदृश उस प्रकार के युगपुरुष के विनाशजन्य शोक को मैरा हृदय केवल आँसू की बूँदों से कम नहीं कर सकता। चकोर के समान मेरी आँखें विष तुल्य राज्य से विरक्त हो गई। राज्यल्क्षमी को उस प्रकार त्याग देने का मन करता है
Page 390
षष्ठ उच्छास: ३०६ विष इव चकोरस्य मे विरक्तं चक्षुः। बहुमृतपटावगुएठनां रज्जितरङ्गां जनंगमानामिव वंशबाह्यामनार्या प्रियं त्यक्तमभिलषति मे मनः । क्षणमपि दग्धगृहे शक्कुनिरिव न पारयामि स्थातुम्। सो मिच्छाम मनस वाससीव सुलग्नं स्नेहमलमिदममलैः शिखरिशिखरप्रस्रवणः स्वच्छस्रो- तोम्बुभि: प्रक्षालयितुमाश्रमपदे। यतस्त्वमन्तरितयौवनसुखामनभिमता- मपि जरामिव पुरुराज्या गुरोर्गृहाण मे राज्यचिन्ताम्। त्यक्तसकलबाल- कीडेन हरिशेव दीयतामुरो लक्ष्म्यै। वरित्यक्तं मया शस्त्रम्।' इत्यभिधाय च खङ्गग्राहिणो हस्तादादाय निजं निखिंशमुत्ससर्ज धरण्याम्। अथ तच्छुत्वा निशितशिखेन शूनेनेवाहतः प्रविदीर्णहृदयो देवो इति कल्पः। चकोर: क्रकचः। तस्य विषे दृष्टै अक्िणी विरज्येते। मृतस्य पटः। अवगुण्ठनं मस्तकाच्छादनम् । रङ्ः समाजः। जनंगमश्चण्डालः । उक्त्तं च- चण्डालप्नवमातङ्गदिवाकीर्तिजनंगमाः । निषाइश्वपचावन्तेवासिचण्डालपुक्कसाः।' इति। वंशोऽभिजननं प्रबन्धो वेणुश्च। वाह्या बहिभूता, वहनीया च। शकुनिगृंह- चटिका। गृहशारिकेत्यन्ये। स्नेहः प्रेम, तैलादिश्च। यतस्त्वमिति। पुरा ययाति: शुक्रदुहितरं देवयानीमवमन्य देवयान्या दासीभूतां शर्मिष्ठामसकृन्मिथ्याकामयानेन शुक्रेण जरां यास्यसीति शह्ः, प्राप्तजरादुःखो विषयलम्पटोऽन्यपुत्रैरगृहीतां जरां पुरौ स्वपुत्रे कृताभ्युपगमे संक्रमयांबभूवेति वार्ता। जराप्यन्तरितयौवनसुखा- ,जनभिमता च । गुरोर्ययातेरपि। मामन्तरेण मां विना, मय्यसंनिहित इत्यर्थः। जैसे बहुत से मरे लोगों के रग-बिरंगे कफन के घूघट से सजाई हुई, लोगों का मन बहलाने वाली, बाँस के ऊपर लगी हुई टेसू की पुतली को डोम लोग फेंक देते हैं। इस जले हुए घर में पक्षी के समान मैं क्षण भर भी नहीं रह सकता। आश्रम में रह कर मैं मन के वस्त्र में लगे हुए स्नेह जैसे इस मल को पर्वतों के शिखर से प्रवाहित होते हुए निर्मल झरनों के जल से धो देना चहता हू। जैसे पुरु ने पिता की आज्ञा से यौवनसुख से रहित और अप्रिय वार्धक्य को स्वीकार किया उसी प्रकार तुम मेरी राज्यचिन्ता ग्रद्दण कर लो। कृष्ण के समान सारी बालक्रीड़ाओं को अब छोड़ कर दाबने के लिए लक्षमी को अपनी जाँघ दो। मैंने शक्र का अब परित्याग ही कर दिया।' यह कद्द कर उन्होंने दाहिने हाथ से उठाकर अपनी तलवार जमीन पर रख दी। यह सुनते ही चोखे शूल से आहत हुए की तरह देवहर्ष का हृदय विदीण हो गया। उनके मन में अनेक प्रकार के विचारों का तूफान उठ खड़ा हुआ-'क्या मेरी अनुपस्थिति में डाह के कारण देख न पाने वाले किसी खल ने आर्य से मेरे प्रति कुछ कह दिया, जिससे कुपित हों। या इस प्रकार मेरी परीक्षा ले रहे हैं। या तात के शोक से उत्पन्न
Page 391
३१० हर्षचरितम् हर्षः समचिन्तयत्-'किं नु खन्नु मामन्तरेणार्यः केनचिदसहिष्णुना किंचिद्ग्राहित: कुपितः स्यात्। उतारनया दिशा परीक्षितुकामो माम्। उत तातशोकजन्मा चेतसः समान्षेपोऽयमस्य। आहोस्विदार्य एवायं न भवति, किं वार्येषान्यदेवाभिहितमन्यदेवाश्रावि मया शोकशून्येन श्रवेन्द्रियेण। आर्यस्य चान्यद्विवक्षितमन्यदेवापतितं मुखेन। अथवा सकलवंशविनाशाय निपातनोपायोऽयं विधेः। मम वा निखिलपुएयपरिक्ष- योपच्षेप:। कर्मणामननुकूलसमप्रधहचऋ्रवालविलसितं वा । अथवा तातविनाशनिःशङ्ककलिकालक्रीडितं येनायं यः कश्चिदिव यत्किंचनकारिणं मामपुष्यभूतिवंशसंभूतमिव, अताततनयमिव, अनात्मानुजमिव, अभक्त मिव, अदष्टदोषमपि श्रोत्रियमित्र सुरापाने, सद्भृत्यमिव स्वामिद्रोहे, सज्जनमिव नीचोपसर्पणो, सुकलत्रमिव व्यभिचारे, अतिदुष्करे कर्मणि समादिष्टवान्। तदेतत्तावदनुरूपं यच्छौर्योन्मादमदिरोन्मत्तसमस्तसाम- न्तमण्डलसमुद्रमथनमन्दरे तादृशि पितरि मृते तपोवनं वा गम्यते वल्कलानि वा गृह्यन्ते तपांसि वा सेव्यन्ते। या तु मयि राजाज्ञा सा
श्रोत्रियो वेदपारगः। धन्वनि मरौ। धन्वन्यपि दुग्धे राजाज्ञापि दाहकारिणी। यह इनके चित्त की व्याकुलता है। या आर्य यह नहीं हो सकते, क्या यही बात है कि आर्य ने कुछ दूसरा ही कहा और शोक के कारण शब्दग्रहण की क्षमता से रहित कर्णेन्द्रिय से रहित मैने कुछ दूसरा ही सुना। आर्य ने कुछ दूसरी बात कहना चाहा और मुँह से कुछ दूसरी वात निकल गई। अथवा विधिने सारे वश के विनाश के लिए ध्वंस का उपाय रचा है। या मेरे सारे पुण्यों के क्षीण हो जाने का यह प्रसंग है? या प्रतिकूल होकर एकत्र हुए सारे ग्रहों के ये काम है। या तात के अब न रहने से कलिकाल निःशंक होकर क्रीडा कर रहा है जिससे जिसी किसी के समान आर्य ने स्वेच्छा से आचरण करने वाले मुझे अत्यन्त दुष्कर कार्य करने के लिए उस प्रकार आदेश दिया है जैसे मैं पुष्यभूति के वश में उत्पन्न ही नही, तात का पुत्र ही नहीं, अपना भाई ही नहीं या सेवक ही नही। बिना किसी दोष के ही श्रोत्रिय के समान सुरापान में, सद्भृत्य के समान स्वामिद्रोह में, सज्जन के समान नीच के पास जाने में, कुलकलत्र के समान व्यभिचार में जैसे मुझे लगा दिया है। यह तो अच्छा ही है जो शौर्य के उन्माद की मदिरा से उन्मत्त समस्त सामन्तमण्डल का मंदर के समान मंथन करने वाले तात की मृत्यु के वाद तपोवन में रहा जाय, या वल्कल धारण किया जाय, या तपस्या की जाय।
Page 392
षष्ठ उच्छ्रास: ३११
दग्घेऽपि दाहकारिणी मय्यवग्रहरलपिते धन्वनीवाङ्गारवृष्टिः। तदसदृश- सिद्मार्यस्य। यद्यपि च विभुरनभिमान:, द्विजातिरनेषण:, मुनिररोषणः, कपिरचपल: कविरमत्सरः, वणिगतस्करः, प्रियजानिरकुहनः, साधुर दरिद्रः, द्रविणवानखलः, कीनाशोऽनक्षिगतः, ृगयुरहिंस्त्रः, पाराशरी ब्राह्मएयः, सेवक: सुखी, कितवः कृतज्ञः, परिव्राबुभुक्षुः, नृशंसः प्रिय- वाकू, अमात्यः सत्यवादी, राजसूनुरदुविनीतञ्च जगति दुर्लभः, तथापि ममार्य एवाचार्यः। को हि नाम तद्विधे निपतिते राजगन्धकुञ्जरे जनयि- तरि चेदशे विफलीकृतविशालशिलास्तम्भोरुमुजे भूभुजि भ्रातरि त्यक्त- राज्ये ज्यायसि नववयसि तपोवनं गच्छति सकललोकलोचनजलपाता- पवित्रं मृद्रोलकं वसुधाभिधानं धनमदखेलनिखिलखलमुखविकारलक्षण- ख्यायमाननीचाचरणां श्रीसंज्षिकां सुभटकुटुम्बकर्मकुम्भदासीं चण्डालोडपि
अनेषणो निरभिलाषः। प्रिया जाया यस्य। 'जायाया निङ़'। कुहना ईर्ष्या, शङ्का वा। कीनाशः चुद्रः। उक्तं च-'कृतान्ते पुसि कीनाशः चुद्रकाषिकयोस्त्रिषु'। अ- नत्िगतः प्रियः। मृगयुर्व्याधः। पाराशरी भिन्षुः। कितवो द्यूतकृत्। गोप्यो दासः।
जो राज्य करने की मुझ पर आज्ञा है वह अनावृष्टिसे सूखा पड़े हुए मरु के समान स्वयं दग्ध और विध्नों से क्षीण मुझ पर दाह करने वाली अद्गार की वर्षा है। तो यह कथन आर्य के सदृश न था। यद्यपि जिसमे अभिमान न हो ऐसा अधिकारी, जिसमें एषणा न हो ऐसा द्विजाति, जिसमें रोष न हो ऐसा मुनि, जिसमें चपलता न हो ऐसा कपि, जिसमें मत्सर न हो ऐसा कवि, जो बेईमानी न करे ऐसा वणिक, जो छलिया न हो ऐसा प्रिय, जो दरिद्र न हो ऐसा सज्जन, जो खल न हो ऐसा धनी, जो द्वेष न करता हो ऐसा क्षुद्र, जो हिंसा न करता हो ऐसा शिकारी, जो ब्राह्मणद्वेषी न हो ऐसा पाराशरी भिक्षु, जो सेवक हो ऐसा सुखी, जो धूत हो ऐसा कृतज्ञ, जो भीख मांगता न हो ऐसा परिव्राट, जो प्रिय बोलता हो ऐसा क्रूर, जो सत्यवादी हो ऐसा कूटनीतिज्ञ मत्री, और जो दुर्विनीत न हो ऐसा राजपुत्र संसार में दुर्लभ है। मेरे उपदेशक आचार्य तो आर्य ही हैं। कौन ऐसा है जो उन गन्धहस्ती के समान महाराज पिता श्री के चले जाने पर और शिलास्तम्भ के समान विशाल भुज को विफल करके राज्य छोड़ कर बड़े भाई के तपोवन चले जाते समय लोगों के आँसू से अपवित्र पृथिवी नामक मिट्टी के गोले को एवं धनमद की क्रीड़ा में निखिल दुष्टजनों के मुख को विकृत कर देने से विख्यात नीच आचरण वाली लक्ष्मीसंज्ञक सुभटों के काम करने वाली कुम्मदासी (पनभरिन) की चाण्डाल होकर
Page 393
३१२ हर्षचरितम्
कामयेत। कथमव संभावितमत्यन्तमनुचितमिदमार्येण। किसुपलक्षित- मनवदातमिदं मयि। किं वास्य चेतसश्च्युतः सौमित्रिविस्मृता वा वृकोदरप्रभृतयः । अनपेक्षितभक्तजना स्व्राथकनिष्पादन नष्ठुरा नासीदि - ' यमार्यस्येद्ृशी प्रभविष्ुता। अपि चार्ये तपोवनं गते जिजीविषुः को मनसापि महीं ध्यायेत। कुलिशशिखरखरनखरप्रचयप्रचएडच पेटापाटित- मत्तमातङ्गोत्तमाङ्गमदच्छटाच्छुरितचारुकेसरभारभास्वरमुखे केसरिणि वनविहाराय विनिगते निवासं गिरिगुहां क: पाति पृष्ठतः । प्रतापसहाया हि सत्ववन्तः। कश्चपलां राजलक्ष्मी प्रत्यनुरोधोऽयमार्यस्य यदियमपि नं चीवरान्तरितकुचा कुशकुसुमसमित्पलाशपूलिकां वहन्ती तत्रैव तपोवने वनमृगीव नीयते जराजालिनी। किंवा ममानेन वृथा बहुधा विकल्पितेन तूष्णीमेवार्यमनुगमिष्यामि। गुरुवचनातिकमकृतं च किल्विषमेतत्तपोवने तप एवापास्यति।' इत्यवधार्य मनसा प्रथमतरं गतस्तपोवनभधोमुख- स्तूष्णीमवातिष्ठत्। राजसनुरदुर्विनीतश्चेत्येतत्प्रस्तावेन तदुक्तम्। खेला: सविलासाः। अनवदातं निर्म लमू। सौमिन्रिर्लक्मणः। वृकोदरो भीमसेन।। प्रचयः समूहः। चपेटी करतला घातः। वनमृग्यपि कुशादि वहति। जालिनी मायिनी। कामना करे ? कैसे इस अत्यन्त अनुचित विचार को आर्य ने स्वीकार कर लिया ? क्या उनके मन में लक्ष्मण नही रहे, या भीम आदि छोटे भाई विस्मृत हो गए? अपने मक्तजनों की परवाह न करने वाली, अपने ही स्वार्थ के निष्पादन करने में निष्ठुर आर्यं की यह प्रभुता पहले न थी। अगर आर्य तपोवन में चले जाते हैं तब जीने की इच्छा रखने वाला कौन मन से भी पृथिवी की चिन्ता रखे! वज्र के समान अपने नर्खों के प्रचण्ड चांटे से मतवाले हाथी के मस्तक को विदीर्ण कर देने से उत्पन्न मदधारा से मींग हुए केसर के कारण भास्वर मुख वाले सिंह के वन-विह्ार के लिए निकल जाने पर पीछे कौन उसके निवासस्थान कन्दरा की रक्षा करे ? मदानुमाव लोग प्रताप की सहायता लेते हैं। चंचल स्वभाव वाली राजलक्ष्मी के प्रति आर्य का कैसा यह आग्रह है कि चीवर से ढंके स्तनों वाली और कुश, कुसुम, समिधा एवं पलाश की पूली ढोने वाली वन- मृगी के समान अति जर्जर इसे वहीं तपोवन में साथ नहीं ले जाते ? इस तरह के मेरे बह्ुत संकल्प-विकल्प से क्या मतलब ? मैं तो चुपचाप आर्य के पीछे चल दूँगा। गुरु- बचनों के पालन न करने से उत्पन्न पाप को तपोवन में तप ही दूर करेगा।' ऐसा निश्चय करके मन से तपोवन में पहले ही पहॅुचे हुए हर्ष मुँह नीचा किए चुपचाप बैठे रहे।
Page 394
षष्ठ उच्छास: ३१३
अन्रान्तरे पूर्वादिष्टेनैव रुदता वृष्त्कर्मान्तिकेन समुपस्थापितेषु वल्क- लेषु, निर्दयकरतलताडनभियेव क्वापि गते हृदये, रटति राजस्रणे, तारम- ब्रह्मएयमूध्वदोषि्णि विरुदति विप्रजने, पादप्रणतिपरे फूत्कुर्वति पौरवृन्दे, विद्राति विद्रुतचेतसि चिरंतने परिजने, परिजनावलम्बिते, गते वर्षीयसि, वेपमानवपुषि, पर्याकुलवाससि, शोकगद्गदवचसि, विगलितनयनपयसि, निवारणोद्यतमनसि, विशति बन्धुवर्गे, निराशेषु नखलिखितमणिकुट्टि- मेष्ववाङ्मुखेषु निःश्वसत्सु सामन्तेषु, सबालवृद्धासु तपोवनाय प्रस्थितासु संवासु प्रजासु सहसैव प्रविश्य शोकविक्कवः प्रक्षरितनयनसलिलो राज्यश्रियः परिचारक: संवादको नाम प्रज्ञाततमो विमुक्ताकन्दः सदस्या- स्मानमपातयत्। अथ संभ्रान्तो भरात्रा सह स्वयं देवो राज्यवर्धनस्तं पर्यपृच्छत्-'भद्र! भण भण किमस्मव्यसनव्यवसायवर्धनबद्धधृतिः, अवनिपतिमरणमुदित- अत्रेत्यादौ। संवादको नाम सदस्यात्मानमपातयदिति संबन्धः। कर्मान्तिको- इधिकृतः। करतलताडनेति। करतलताडनं हृदये वा। सत्रैणे स्त्रीसमू हे। 'अब्रह्मण्यम- वध्योक्ती।' फूत्करणमुद्दामरोदध्वनिः। विद्रातिः कुत्सितः । गते प्राप्ते। वर्षीयसि वृद्धतरे। इसी बीच पहले ही सहेजे हुए वस्त्कर्मान्तिक (सरकारी तोशेखाने का अधिकारी) ने रोते हुए वक्कल हाजिर किया। हृदय मानों हाथों के निर्दय ताड़न के डर से कहीं चला गया। महल की स्त्रियाँ चिल्लाने लगी। ब्राह्मण लोग हाथ उठा कर जोर से 'हमारा त्याग न करो' इस प्रकार पुकारने लगे। नागरिक लोग पैर पर बार-बार गिर-गिर कर घिघियाने लगे। पुराने सेवक विचलित मन से दौड़ पड़े। बडे-बूढ़े बाँवव लोगों ने मीतर प्रवेश किया, उन्हें परिजनों ने सम्हाल रखा था, उनके शरीर काप रहे थे, वस्त्र भी श्धर-उधर गिर रहा था, शोक से उनकी वाणी गद्गद थी, नेत्रों से आँसू ढल रहे थे, राज्य- वर्धन को रोकने के लिए उनके मन में व्यग्रता थी। सामन्त लोग निराश होकर मुँद्द नीचा किए नख से मणिकुट्टिम पर कुछ लिख रहे थे और आह भर रहे थे। लडके से बूढ़े तक सारी प्रजा तपोवन में जाने के लिए प्रस्थान करने लगी। उसी समय सइसा शोक से व्याकुल, नेत्र से आँसू ढालता हुआ राज्यश्री का संवादक नाम का अत्यन्त परिचित। परिचारक रोता-पीटता सभा में आकर गिर पड़ा। तब भाई के साथ घबड़ा कर देव राज्यवर्धन ने उससे पूछा-'हमारे दुःख के व्यापार को बढ़ाने में निश्चल धैर्यवाला, राजा की मृत्यु से प्रसन्न विधि अधीर बना देने वाला
Page 395
३१४ हर्षचरितम्
मतिः, अधृतिकरमपरमधिकतरमितो दुःखातिशयं समुपनयति विधिः' इति। स क्थं कथमप्यकथयत्-'देव! पिशाचानामिव नीचात्मनां चरितानि छिद्रप्रहारीणि प्रायशो भवन्ति। यतो यस्मिन्नह्न्यवनिपति- रुपरत इत्यभूद्वार्ता तस्मिन्नेव देवो ग्रहवर्मा दुरात्मना मालवराजेन जीव- लोकमात्मनः सुकृतेन सह त्याजितः । भर्तृदारिकापि राज्यश्रीः कालायस- निगडयुगलचुम्बित चरणा चौराङ्गनेव संयता कान्यकुब्जे कारायां निक्षिप्ा। किंवदन्ती च यथा किलाऽनायकं साधनं मत्वा जिघृक्षुः सुदुर्मतिरेतामपि भुवमाजिगमिषति । इति विज्ञापिते' प्रभुः प्रभवतीति। ततश्च तादशमनुपेक्षणीयमसंभावितमाक्कस्मिकमुपरि व्यतिकरमाकर्ण्या: श्रुततपूर्वत्वात्परिभवस्य, परपरिभवासहिष्णुतया च स्वभावस्य, दर्पबहुलत या च नवयौवनस्य, वीरक्षेत्रसंभवत्वाच्च जन्मनः, कृपाभूमिभूतायाञ्च स्वसु: स्नेहात्स तादशोऽपि बद्धमूलोऽप्यत्यन्तगुरुरेकपद एवास्य ननाश शोकावेगः। विवेश च सहसा केसरीव गिरिगुहागृह गभीरहृदयं भयंकर: कोपावेगः। के शिनिषूदनशङ्काकुल कालियकुलभङ्गुरभ्रूभङ्गतरङ्गिणी श्यामायमाना यम- कारायां बन्धने। किंवदन्ती लोकवार्ता। केशिनिषूदन: कृष्णः। समस्वसा यमुना। सापि कालियाकुला सतरङ्गा,
इससे बढ कर भी क्या दुःखातिशय उपस्थित कर रहा है?' उसने किसी प्रकार कह- 'देव, नीच आत्मा वाले व्यक्ति पिशाचों की तरह छिद्र देख कर प्रहार करते हैं। इसी कारण जिस दिन 'महाराज शान्त हुए' यह समाचार फैला उसी दिन दुरात्मा मालवराज ने देव ग्रहवर्मा को अपने पुण्य के साथ जीवलोक से हटा दिया। भर्तृदारिका राज्यश्री को भी लोहे की बेडियों में जकड कर चोर स्त्री के समान कान्यकुब्ज के कारावास में डाल दिया है। यह खबर उड़ रही है कि सेना को नायकहीन जानकर वह दुर्बुद्धि आक्रमण करने के लिए इस ओर भी आना चाहता है। मेरे इस निवेदन में अब आप ही समर्थ हैं।' तब उस प्रकार के अपने ऊपर उपेक्षा न करने योग्य, जिसकी कोई सम्भावना थी ऐसे आकस्मिक व्यसन को सुन कर अपना परिभव पहले पहल सुनने के कारण, दूसरे द्वारा किया गया अपना परिभव न सहन करने वाले स्वभाव के कारण, कृपा के पात्र वहन के स्नेह से राज्यवर्वन का बद्धमूल भी अत्यन्त गुरुभूत उस प्रकार का शोकावेग एक ही क्षण में नष्ट हो गया। जैसे सिह पर्वत की कन्दरा मे प्रवेश करता है उसी प्रकार उनके हृदय में भयंकर कोप का आवेग प्रविष्ट हुआ। कृष्ण के भय से व्याकुल कालियनाग
Page 396
षष्ठ उच्छ्वास: ३१५
स्व्सेव प्रथीयसी ललाटपट्टे भीषणा भ्रुकुटिरुदभिद्यत। दर्पात्परामृशन्नख- किरणसलिलनिर्भरैः समरभारसंभावनाभिषेकमिव चकार दिङनागकुम्भ- कूळविकटस्य बाहुशिखरकोशस्य वामः पाणिपल्लवः । संगलत्स्वेदसलिल- पूरितोदरो निर्मूलं मालवोन्मूलनाय गृहीतकेश इव दुर्मदश्रीकचग्रहोत्क- पठयेव च कम्पमान: पुनरपि समुत्ससर्प भीषणं कृपाणं पाणिरपरः शस्त्-
लयोरद्दश्यत रोषरागः। समासन्नसकलमहीपालचूडामणिचकाक्रकमणजाता- हंकार इव च समारुरोह वाममूरुदण्डमुत्तानितश्चरणो दक्षिणः। निष्ठुरा- श्ंयामायमाना च। परामृशन्नित्यर्थादाहुशिखरमेव। कोशो दिव्यम्। उक्तं च- 'कोशोऽस्त्री कुडमले खङ्गपिधानेऽर्थोघदिव्ययोः' इति कोशकारः। पाणिः सलिलपू- रितोदरो भवति। कचाः केशाः। यश्च कामी कामिनीकचग्रहणं अ्त्युत्कण्ठते स, के रूप में भङ्गर भ्रभङ्ग रूपी तरड्गों वाली श्यामवर्ण यमुना नदी के समान भीषण भ्रूकुटि उद्धिन्न हो गई। उनका बायो पाणिपल्लव दिग्गज के कुम्भ कूट के समान विकट स्कन्ध- देश के खडग कोश का स्पर्श करता हुआ युद्धभार के ग्रहण से पूर्व नखकिरणों की जल- बार से मानों अभिषेक करने लगा। उसका दाहिना हाथ पसीने से भर गया और मालव के निर्मूल विनाश के लिए मानों दुर्मद श्री के बालों को पकड़ने की उत्कंठा से क्राँपता हुआ भीषण कृपाण की और बार-बार बढने लगा। उनके कपोलों पर कपिल वर्ण का रोषराग इस प्रकार दिखाई पडने लगा मानों उसके शस्त्रग्रहण से प्रसन्न राज्यलक्षमी अपनी भाग्यवृद्धि मान कर सिन्दूर की धूल उड़ाने लगी हो। उसका दाहिना चरण पास में बैठे हुए समस्त राजाओं की चूड़ामणियों पर प्रतिबिम्ब के रूप में आक्रमण करने से
३१. श्री अग्रवाल जो ने इस कूटश्लेष के तीन अर्थ किए है-(१) म्यान के पक्ष में- राज्यवर्धन का बायाँ हाथ दाहिनी ओर कमर में खोंसी हुई भुजाली की मूठ पर गया जो गजमस्तक के अलंकरण से सुशोमित थी। यों उस हाथ की नखकिरणों ने युद्ध का गोझा उठाने में समर्थ उस म्यानबद भुजाली का मानों जलधाराओं से सम्मानपूर्ण भिषेक किया। (२) दिव्यपरीक्षा के पक्ष में-गजमस्तक की तरह विकट मुठ्ठी बँधा कूवा बायाँ हाथ दिव्यपरीक्षा के समय दाहिनी मुठ्ठी को अपनी नखकिरणों से मानों मरणपर्यन्त दड की सम्भावना का अभिषेक करा रहा था। (३) अभिधर्मकोशग्रन्थ के पक्ष में-दिछनाग के मस्तक की कूटकल्पनाओं से विकट वना हुआ जो वसुबन्धु का अभिधर्मकोश ग्रन्थ का भावनामय (विचारों के द्वारा) ऐसा खान कराती थी जिससे शास्त्रार्थरूपी युद्धों के मचने से रसहीनता आ जाती थी। (पृ. १२१-१२३ हर्ष. सां. अ. )
Page 397
३१६ हृपचरितम्
दुःष्कषणनिष्ठत्यूतधूमलेखो निर्वीरोरवीकरणाय विमुक्तशिख इव लिलेख मणिकुट्टिममितरः पादपम्मः । दर्पस्फुटितसरसव्रणोच्छलितरुघिरच्छटाव- सेकः शोकविषप्रसुपं प्रबोधयन्निव पराक्रममनुजमवादीत्-'आयुष्मन्! इदं राजकुलम्, अमी बन्घवा:, परिजनोऽयम्, इयं भूमि:, भूपतिभुज- परिघपालिताश्चैता: प्रजाः, गतोऽहमदैव मालवराजकुलप्रलयाय। इदमेव तावद्वल्कलग्रहणमिदमेव तपः शोकापगमोपायश्चायमेव यद्त्यन्ताविनीता रिनिग्रहः । सोऽयं कुरङ्गकैः कचग्रहः केसरिणः, भेकः करपातः कालस रपस्य, वत्सकैर्बन्दिग्रहो व्याघ्रस्य, अलगर्दैर्गलग्रहो गरुडस्य, दारुभिर्दाहा- देशो दहनस्य, तिमिरैस्तिरस्कारो रवेः, यो मौरवराणां मालवैः परिभवः पुष्यभूतिवंशस्य। अन्तरितस्तापो मे महीयसा मन्युना। तिष्ठन्तु सर्वे एव राजान: करिणश्च त्वयैव सार्धम्। अयमेको भषिडरयुतमात्रेण तुरङ्ग माणामनुयातु माम् ।' इत्यभिधाय चानन्तरमेव प्रयाणपटहमादिदेश।
कम्पते स्वेदवांश्च भवति। दिष्टमानन्दः। विमुक्तेति। धीरा: किल रोषेण केशसंयम नमाऽरातिपरिभवप्रतीकारं न कुवते। भेको मण्डूकः। करपातश्चपेटादानम्। अलगदर्जलसपैंः।
मानों उत्पन्न अहंकार के कारण बायें ऊरुदण्ड पर उतान होकर चढ़ गया। बायें पैर के अंगूठे को कस के दबा कर रगडने से मानों पृथिवी को वीरविद्दीन करने के लिए धूम- शिखा उत्पन्न करता हुआ मणिकुट्टिम को कुरेदने लगा। शोक के कारण विष से मूर्च्छित होकर पड़े हुए अपने पराक्रम को मानों दर्प के स्फोट से उत्पन्न उछाल मारते हुए रुधिर के छींटे डाल कर जगाते हुए छोटे भाई हर्ष से बोल उठे-'आयुष्मन्, यह राजकुल है, ये भाई-बन्धु हैं, ये परिजन है, यह पृथिवी है, महाराज के भुजदण्ड से पालित ये प्रजाएँ हैं, इन्हें सम्हालो, अब मैं मालवराज के वंश का नाश करने के लिए आज ही चला। मेरे लिए यही वल्कल का धारण और यही तप है और यही शोक को दूर करने का उपाथ भी है कि अत्यन्त अविनीन इस शत्रु का दमन करूँ। हिरन शेर की मूंछ मरोड़ना चाहता है, मेढ़क काले सांप को तमाचा लगाना चाहता है, बछड़ा बाघ को बंदी बनाना। चाहता है, डोडबा सांप गरुड़ की गर्दन टीपना चाहता है, ईधन स्वयं अग्नि को जलाना चाहता है, अन्धकार सूर्य का तिरस्कार करना चाहता है-यह जो मालवों ने पुष्यभूति- वंश का अपमान किया है। इस महान् क्रोध के कारण अब मेरा ताप मिट गया है। समस्त राजगण और हाथी तुम्हारे साथ ही रहें। अकेला यह भंडि दश हजार घोड़ों
Page 398
षष्ठ उच्छ्ास: ३१७
तं च तथा समादिशन्तमाकर्ण्य जामिजामातृवृत्तान्तविज्ञान प्रकोपा- धानदूयमाने मनसि निर्वर्तनादेशेन दूरप्ररूढप्रणयपीड इव प्रोवाच देवो हर्ष .- 'कमिव हि दोषं पश्यत्यार्यो ममानुगमनेन? यदि बाल इति 'नितरां तहिं न परित्याज्योऽस्मि। रक्षणीय इति भवद्गजपञ्ञरो रक्षास्था- नम्, अशक्त इति क्व परीक्षितोऽस्मि, संवर्धनीय इति वियोगस्तनूकरोति, अक्लेशसह इति स्त्रीपच्े निक्षिप्ोऽस्मि, सुखमनुभवत्विति त्वयैव सह तत्प्रयाति, महानध्वनः क्लेश इति विरैहामिरविषह्यतरः, कलत्रं रक्षत्विति श्रीस्ते निस्तन्िंशेऽधिवसति, पृष्ठतः शून्यमिति तिष्ठत्येव प्रतापः, राजकमन- विष्ठितमिति तत्सुबद्धमार्यगुणैः, न बाह्य सहायो महत इति व्यतिरिक्त मेव मां गणयति, प्रलघुपरिकरः प्रयामीति पादरजसि कोऽतिभारः, द्वयो- ्गमनमसांप्रतमिति मामनुगृहाण गमनाज्ञया, कातरो भ्रातृस्नेह इति जामिर्भगिनी। न बाह्य इति। किल य एव त्वं स एवाहमिति। कोऽसौ सहायो- डस्य। आत्मंभरिता स्वार्थमात्रपरता।
की सेना लेकर मेरे साथ चलेगा।' यह कह कर उन्होंने तुरत ही कूच का डंका बजाने का हुक्म दिया। इस प्रकार राज्यवर्धन के आदेश को सुन कर बहन और बहनोई के वृत्तान्त से प्रचण्ड प्रकोप द्वारा आविष्ट, अपने रुक जाने के आदेश से बढ़ी हुई प्रणय की पीड़ा से मानो युक्त देव हर्ष ने कहा-'मेरे अनुगमन से आर्य कौन-सा दोष देखते हैं? यदि मैं नाबालिग हॅू तो भी परित्याग के योग्य नहीं। यदि रक्षणीय हू तो आर्य का सुजपंजर ही मेरी रक्षा का स्थान है। यदि मुझे असमर्थ कहें तो आर्य ने मेरी कहाँ परीक्षा ली? संवर्धन के योग्य हू तो आपका वियोग मुझे क्षीण कर डालता है। केश को सह नहीं पाता हूँ तो यह कह कर मुझे स्त्रियों की श्रेणी में रख रहे हैं। 'सुख से रह्दो' यह यदि आपकी आज्ञा है तो मेरा सुख आप ही के साथ नाने के लिए तत्पर है। 'मार्ग का कष्ट महान् है' यह कहें तो आपके विरह की अन्नि ही मेरे लिए असह्य है। 'त्नियों के रक्षा करो' यद कहें तो आपके ही खड्ग में वह श्री निवास करती है जिससे उनकी रक्षा हो। "पीछे कुछ नही' यह कहें तो आप का प्रताप पीछे-पीछे है ही। "राजसमूह् नाय कह्दीन है' यह कहें तो आर्य के गुणों से ही वह अपने अधीन बना रहेगा। 'वीरों का सहायक कोई बाहरी नहीं होता' यदि यह कहें तो आप मुझे अलग समझ रहे हैं। 'कुछ थोड़े से ही लोगों को साथ लेकर जा रहा हूँ' अगर यह बात है तो पैर की धूल का क्या बोझ है? 'दो 'भाध्यों का साथ जाना ठीक नहीं' तो मुझे ही जाने की भाज्ञा देकर अनुगृद्दीत करें। 'भाई
Page 399
३१८ हर्षचरितम्
सदशो दोषः । का चेयमात्मंभरिता भुजस्य ते यदेकाकी क्षीरोदफेनपट- लपाएडुरममृतमिव यशः विपासति। अवश्ितपूर्वोडस्मि प्रसादेषु। तत्प्रसीदत्वार्यो नयतु मामपि' इत्यभिधाय क्षितितलविनिहितमौलिः पादयोरपतत्। तमुत्थाप्य पुनरत्रजो जगाद-'तात! किमेवमतिमहारम्भपरिग्रहऐोन गरिमाणमारोप्यते बलादतिलघीयानप्यहितः । हरिणार्थमतिह्वेपणः सिंह् संभारः। तृणानामुपरि कति कवचयन्याशुशुक्षणयः। अपि च तवाष्टा दशद्वीपाष्टमङ्गलकमालिनी मेदिन्यस्त्येव विक्रमस्य विषयः। नहि कुल- शैलनिवहवाहिनो वायवः संनह्यन्त्यतितरले तूलराशौ। न सुमेरुवप्रप्रणय प्रगल्भा वा दिक्करिणः परिणमन्त्यणीयसि वल्मीके। ग्रहीष्यसि सकल- पृथ्तीपतिप्रलयोत्पातमहाधूमकेतुं मांधातेव चारुचामीकरपङ्कपत्रलतालं. काराङ्गकायं कार्मुकं ककुभां विजये। मम तु दुर्निवारायामस्यां विपक्ष क्षपणक्षुधि क्षुभितायां क्षम्यतामयमेकाकिनः कोपकवल एकः। तिश्तु
अतिहेपणोऽत्यन्तलजाकारी। कवचयन्ति संनह्यन्ति। आशुशुक्षणयोऽ्यः। अष्टमङ्गलकं कङ्कणमित्यन्ये। तूलं कार्पासः। परिणमन्ति तटाघातक्रीडां न कुर्वन्ति।
का स्नेह भय उत्पन्न कर रहा है' यह तो हम दोनों के लिए बराबर है। आपके भुजदण्ड की यह कौन सी स्वार्थपरता है जो अकेले ही क्षीरसमुद्र के फेनपटल के समान उज्जवल अमृत रूप यश को पी जाना चाहता है। पहले कभी भी आपने अपने प्रसाद से मुझे वश्चिचत नहीं किया। अतः आर्य प्रसन्न हों और मुझे भी साथ ले चले।' यह कहकर पृथिवी पर सिर टेकते हुए उनके चरणों पर गिर गए। बड़े भाई ने उनको उठाकर फिर कहा-'तात, इस प्रकार बहुत बड़ी तैयारी करके -बल की दृष्टि से अत्यन्त हीन उस शत्रु को बड़ाई क्यों दे रहे हो? हिरन मारने के लिए शेरों का झुण्ड ले जाना लज्जास्पद है। तिनकों को जलाने के लिए कितनी असियाँ कवच धारण करेंगी। और फिर, तुम्हारे पराक्रम के लिए अठ्ठारह द्विपों की अष्टमङ्गलक माला पहनने वाली पृथिवीं उपयुक्त विषय है। कुलपर्वतों को उड़ा ले जाने वाले मारुत थोडी सी रूई की ढेर में कमर नहीं कसते। सुमेरु से टक्कर लेने वाले दिग्गज कभी बाम्बी से नहीं भिड़ते। मान्धाता के समान दिशाओों की विजय में समस्त राजाओं के विनाश के लिये उत्पात की सम्भावना करने वाला धूमकेतु रूप और सुवर्ण की पत्रलताओं से रचित धनुष अपने हाथ से पकड़ोगे। शत्रु के विनाश को तड़फड़ा देने वाले अकेले मेरी दुनिवार
Page 400
षष्ठ उच्छ्रास: ३१६
भवान्।' इत्यभिधाय च तस्मिन्नेव वासरे निर्जगामाभ्यमित्रम्। अथ तथागते भ्रातरि, उपरते च पितरि, प्रोषितजीविते च जामातरि, मृतायां च मातरि, संयतायां च स्वसरि, स्वयूथभ्रष्ट इत वन्यः करी देवो हर्ष: कथं कथमप्येकाकी कालं तमनैषीत्। अतिकान्तेषु बहुषु वासरेषु कदाचित्तयैव भ्रातृगमनदुःखासिकया दत्तप्रजागरस्त्रिभागशेषायां त्रिया मायां यामिक्रेन गीयमानामिमामार्या शुश्राव- द्वीपोपगोतगुणमपि समुपार्जितरैत्राशिसारमपि। पोतं पवन इव विधि: पुरुषमकाण्डे निपातयति ॥३॥ सां च श्रुत्वा सुतरामनित्यताभावनया दूयमानहृदयः प्रक्षीणभूयिष्ठायां क्षपायां क्षणमिव निद्रामलभत। स्वप्ने चाभ्रंलिहं लोहस्तम्भं भज्यमान- मपश्यत्। उत्कम्पमानहृदयश्च पुनः प्रत्यबुध्यत। अचिन्तयच्च-'किनु खलु मामेवममी सततमनुबन्नन्ति दुःस्वप्राः। स्फुरति च दिवानिश- अ्णीयस्य तिस्वल्पे। वल्मीके पिपीलिकोत्खाते मृत्स्थले। अभ्यमित्र शत्ुसंमुखम्। यामिकेन जागरानियुक्तेन। रत्राशिमणिसमूहः, अब्धिश्च। तस्य साराः श्ेष्ठरतनानि। पोतं यानपात्रम्। निपातयति व्यापाद्यति। अत्युन्नतमभ्रंलिहं इस भूख में क्रोध के केवल एक ग्रास के लिए क्षमा करो, रुक जाओ।' यह कहकर राज्यवर्धन उसी दिन शत्रु की और निकल पड़े। इस प्रकार भाई चले गये, पिताजी की मृत्यु हो गई, बहनोई ग्रहवर्मा भी न बच रहे, माता मृत्यु को प्राप्त हुई, बदन कैद में पड़ गई तो देव हर्ष ने अपने यूथ से भटके हुए चनैळे गज की माँति किसी किसी प्रकार वह समय व्यतीत किया। बहुत दिनों के बाद किसी समय भाई के चले जाने के दुःख की चिन्ता में मग्न होकर जगे-जगे उन्होंने रात के तीसरे पहर में पहरुवे द्वारा गाई हुई इस आर्या को सुना- 'सारे द्वीपों में जिसके गुणों की प्रशंसा होती है, रलसमूह का जो उपार्जन कर लेता है ऐसे पुरुष को विधि असमय में उस प्रकार पटक देता है जैसे वायु जह्दाज को।' यह सुनकर उनका हृदय अनित्यता की भावना से दुखी होने लगा। अभी रात कुछ बच रही थी कि क्षण भर उन्हें नींद आ गई। स्वप्न में वद्दुत लम्बे एक लौइस्तम्म को टूटते हुए देखा। उनका हृदय काँपने लगा और फिर नींद टूट गई-'क्यों ये दुःस्वप्न इमेशा मेरे ही पीछे लगे हैं! अशुभ की सूचना देने वाली मेरी बायीं आँख दिन-रात फरकती रहती है। किसी बड़े राजा के नाश्न को सूचित करने वाले ये दारुण उत्पात
Page 401
३२० हर्षचरितम्
मकल्याणाख्यानविचक्षणमदक्षिणमक्षि! सुदारुणाश्च्ाक्षुद्रक्षितिपक्षयमाच- क्षाणाः क्षणमपि न शाम्यन्ति पुनरुत्पाताः। प्रत्यहं राहुरविकलकायबन्ध इव कबन्धवति ब्रभ्नबिम्बे घटमानो विभाव्यते। तपःकरणकालकवलि- तानिव धूसरितसमग्रमहानुद्विरन्ति धूमोद्वारान्सप्तर्षयः। दिने दिने दारुणा दिशां दाहा दृश्यन्ते। दिग्दाह्भस्मकणनिकर इव निपतति नभस्तलात्तारागण:। तारापातशुचेव निष्प्रभः शशी। निशि निशि इतस्ततः प्रज्वलिताभिरुल्काभिरुय्रं ग्रहयुद्धमिव वियति विलोकयन्ति विलोलतारकाः ककुभः। राज्यसंचारसूचकः संचारयतीव दमां क्वापि वहद्वूहलरजःपटलकलिलशर्कराशकलसूत्कारी मारुतः। न कुशलमिव पश्यामि लग्नस्य। अस्मिन्नस्मद्वंशे करीण इव करीरं कोमलमपि कलयतः कृतान्तस्य क: परिपन्थी? सर्वथा स्वस्ति भवत्वार्याय।' इति चिन्त- यित्वा च अन्तर्भिन्नं भ्रातृस्नेहकातरं द्रवदिव हृदयं कथं कथमपि संस्त- भ्योत्थाय यथाक्रियमाणं क्रियाकलापमकरोत्।
नभ:रपृशम्। अनुद्र: प्रधानभूतः। राहोरविकलकायबन्धनं कबन्धयोगान्। कब- न्घदर्शनं चोत्पातसूचकम्। विलोलतारका इति। स्त्रीणां च, युद्धदर्शनवशादचणोश्च लोलत्वं भवति। कलिलानि व्याप्तानि। वंशो वेणुरपि। करीरो वंशाङ्कुरः। अपिशब्द: कृतान्तस्येत्यतः परं योज्यः । परिपन्थी रोधकः । परिपूर्वपर्यायः परि- पन्थशब्दोऽस्तीति ज्ञातिपम्।
अब मी शान्त नहीं हो रहे हैं। प्रतिदिन सूर्य में कबन्ध दिखाई पड़ता है। सशरीर के समान होकर राडु सूर्य पर झपटता हुआ लगता है। सप्तर्षि तारे तपस्या करने के अवसर7 में किए धूम्रपान को अब मुद से उगलते हैं जिससे आकाश के समस्त तारे घुँधले लग रहे' हैं। प्रतिदिन दारुण दिग्दाह दिखाई पड़ते हैं। दिग्दाहों के मस्मकण के रूप में तारे आकाश से गिरते नजर आते हैं। तारों के गिरने के मानों शोक से चन्द्रमा निष्परम लगता है। प्रत्येक रात में उग्र रूप में इधर-उधर उल्कायें जलती रहती हैं, चञ्जल तारों वाली दिशाएँ आकाश में मानों ग्रहयुद्ध देखा करती हैं। धूल और आँकड़-पाथर से भरा हुआ, सॉय साँय की ध्वनि से युक्त एवं राज्य के विलयन की सूचना देने वाला पवन पृथिवी को मानों कहीं उड़ाकर ले जाने की कोशिश करता है। शुभ लग्न को भी उपस्थित नहीं देखता हूँ। हाथी के लिये जैसे कोमल बाँस का कोंपल होता है उसी प्रकार हमारे इस वंश में यमराज का अब कौन शत्ु है। सब प्रकार से आर्य का कक्याण हो।'यह सोच
Page 402
षष्ठ उच्छ्ास: ३२१
आस्थानगतश्च सहसैव प्रविशन्तम्, अनुप्रविशता विषएणवदनेन लोकेनानुगम्यमानम्, असह्यदुःखोष्णनिःश्चासधूमरक्ततन्तुनेव मलिनेन प्रटेन प्रावृतवपुषम्, जीवितधारणलज्जयेवावनतमुखम्, नासावंशस्याग्रे प्रथितदृष्टिम्, दुःखदूरप्ररूढरोम्णा मूकेनापि मुखेन स्वामिव्यसनमवि- चिछिन्नरश्रुबिन्दुभिर्विज्ञापयन्तं कुन्तलं नाम बृहदश्ववारम्, राज्यवर्धनस्य प्रसादभूमिमभिज्ञाततमं ददर्श । दृष्टा च जाताशङ्कश्चक्षुषि सलिलेन, मुख- शशिनि श्वसितेन, हृदये हुताशनेन, उत्सङ्गे भुवा, दारुणाप्रियश्रवणसमये सममिव सर्वेष्वङ्गेष्वगृह्यत लोकपालैः। तस्माच्च हेलानिर्जितमालवानीक- मपि गौडाधिपेन मिथ्योपचारोपचितविश्वासं मुक्तशस्त्रमेकाकिनं विश्रब्धं स्वभवन एव भ्रातरं व्यापादितमश्रौषोत्। श्रुत्वा च महातेजस्वी प्रचण्डकोपपावकप्रसरपरिचीयमानशोकावेगः सहसव प्रजजवाल। ततश्चामर्षविधुतशिरःशीर्यमाणशिखामणिशकलाङ्गार- अप्रियेति। अप्रियग्रहणकाले च दुःख सर्वाद्गेषु गृह्यते। तत इत्यादौ। पराँ भीषणतामयासीदिति संबन्ध:। कर भाई के स्नेह से कातर हो मानों द्रवीभूत होने हुए अपने हृदय को किसी प्रकार रोककर हर्ष ने अपने नित्य कार्य किए। आस्थानमण्डप मे पहॅुँचते ही उन्होंने राज्यवर्धन का प्रसाद-पात्र और अपने भी अति परिचित कुन्तल नामक प्रधान सवार को प्रवेश करते हुए देखा। उसके पीछे पीछे विषाद से मरे लोग प्रवेश कर रहे थे। उसके शरीर का वस्त्र मलिन हो गया था मानों असह्य दुःख के कारण निकला हुआ उष्ण निःश्वास का धुवा लग गया था। प्राण धारण की लज्जा से मानों वह मुह नीचा किए था। नाक के अग्रभाग में उसकी दृष्टि लगी हुई थी। हुःख के कारण रोमाव्न से भरे हुए उसके मुख से आवाज नहीं निकल रही थी, फिर भी अपने स्व्रामी के आकस्मिक व्यसन को बेरोक-टोक ढलते हुए आँसुओं से सूचित कर रहा था। उसे देखकर वे शंकित हो गये, तभी उनकी आँख में जल (जल देवता वरुण), मुख में श्वास (वायु देवता), हृदय में अग्नि ( अग्नि देवता), उत्सङ्ग में पृथिवी (भूदेवता), आदि शीकपाल देवताओं ने दुसह अप्रिय समाचार के सुनने के अवसर में उन्हें मिलकर सम्हाल लिया। उसने खबर दी कि राज्यवर्धन ने मालव की सेना को खेल ही खेल में जीत लिया था, किन्तु गौडाधिपति की दिखावटी आवभगत का विश्वास करके वह अकेला शस्त्रद्दीन दशा में अपने ही भवन में मारा गया। यह सुनते ही महातेजस्वी हर्ष का शोकावेग प्रचण्ड कोपाग्नि के धधकने से और भी बढ़ गया और वे सहसा प्रज्वलित हो उठे। क्रोध से काँपते हुए उनके मस्तक की २१ ह० च०
Page 403
३२२ हर्षचरितम्
किताङ्गमिव रोषाग्निमुद्वमन्ननवरतस्फुरितेन पिबन्निव सर्वतेजस्विनामा यूंषि, रोषनिर्भुग्नेन दशनच्छदेन लोहितायमानलोचनालोकविच्ेपैदिग्दा- हानिव दर्शयन्, रोषानलेनाप्यसह्यसहजशौर्य्योष्मदहनदह्यमानेनेव वितं: न्यमानस्वेदसलिलशीकरासारदुर्दिन, स्वावयवैरष्यदष्टपूर्व प्रकोपभीतैरिव कम्पमानैरुपेतः, हर इव कृतभैरवाकार, हरिरिव प्रकटितनरसिंहरूप:, सूर्यकान्तशैल इवापरतेज:प्रसरदर्शनप्रज्वलितः, क्षयदिवस इवोदितद्वादश- दिनकरदुर्निरीच्यमूर्तिः, महोत्पार्तमारुत इव सकलभूभृत्प्रकम्पकारी, विन्ध्य इव वर्धमाननिग्रहोत्सेध:, महाशीविष इव दुर्नरेन्द्राभिभवरोषित:,
निर्भुसनेन वक्रीकृतेन। दह्यमानेनेति। दाहभीतेन च सलिलकणा वितन्यन्ते। भैरवो भीषणोपि। प्रशस्तो नरो नरसिहः। इत्थं च-'स्युरुत्तर पदे व्याघ्रपुंगवर्षभ- कुंजरा:। सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचकाः ॥' इति। नृसिंहरूपी च हरिरिति। तेजो समता, आतपश्च, दिनकरवत्तैश्च दुर्निरीक्षणः । भूभृतो राजानोऽ पि, गिरयश्च। वर्धमानेन देहेन उत्सेध औन्नत्यं यस्य। नरेन्द्रो मन्त्रज्ञः, राजापि। परीक्षिति दुग्धे जनमेजयः पितृपरिभवेन सर्पसत्रे भोगिनां चयार्थ ययाजेति वार्ता।
शिखामणियाँ टुकड़े-डुकड़े होकर अद्गार के रूप में छटकने लगीं, मानों वे रोष की अग्नि को उगल रहे हों। उनके ओठ इस तरह लगातार फड़फड़ा रहे थे मानों समस्त तेजस्वियों की आयु पी रहे हो। रोष के कारण ओठ कट जाने से आँखों की किरणें लाल होकर फैल रह्दी थीं मानों दिग्दाह के दृश्य उत्पन्न कर रहे हों। उनके अपने क्रोधानल से भी कहीं अधिक ताप वाला स्वाभाविक शौर्य इस प्रकार उद्दीप्त हो उठा कि उनके शरीर से स्वेद जल की वर्षा होने लगी। मानों उनके अपने ही अङ्गों ने पहले कभी ऐसा कोप नहीं देखा था इसलिए काँपने लगे। उनकी आकृति शिव के समान भैरव (भीषण) हो गई। विष्णु के समान उन्होंने नरसिंह का रूप धारण कर लिया। सूर्यकान्त मणि के पर्वत के समान दूसरे का वेज देखते ही प्रज्वलित हो उठे। महोत्पात के समय पर्वतों को कम्पित करने वाले वायु के समान समस्त राजाओं को उन्होंने कँपा दिया। विन्ध्यपर्वत के समान उनका विग्रहमद बढ़ने लगा (विन्ध्य का विग्रह अर्थात् शरीर बढा था)। दुष्ट सपेरे (नरेन्द्र) द्वारा कोपित महदासर्प के समान दुष्ट राजा के द्वारा किए गए अपने अभिभव से कुपित थे। परीक्षित राजा के पुत्र जनमेजय के समान समस्त मोगियों (धनवानों, सर्पो) को जला डालने के लिये तैयार हो गए। भीम के समान शत्रु के खून के प्यासे हो गये। शत्रुहाथी को देखकर दौड़ पड़ने वाले ऐरावत के समान शत्रु के
Page 404
षष्ठ उच्छ्रास: ३२३
पारीक्षित इव सर्वभोगिदहनोद्यतः, वृकोदर इव रिपुरुधिरतृषितः, सुरगज इव प्रतिपक्षवारणप्रधावितः, पूर्वागम इव पौरुषस्य, उन्माद इव मदस्य, आवेग इवावलेपस्य, तारुए्यावतार इव तेजस, सर्वोद्योग इव दर्पस्य, युगागम इव यौवनोष्मण:, राज्याभिषेक इव रणइसस्य, नीराजनदिवस इवासहिष्णुतायाः परां भीपणतामयासीत्। अवादीच्च गौडाधिपाधममपहाय कस्तादशं महापुरुषं तत्क्षण एव निर्व्या जभु जवीर्यनिर्जितसमस्तराजकं मुक्तशसरं कलशयोनिमिव कृष्णव- हर्मप्रसूतिरीद्दशेन सर्ववीरलोकविगहिं तेन मृत्युना शमयेदेवमार्यम्। अनार्य च तं मुक्त्ा भागीरथीफेनपटलपाण्डुराः केषां मनःसु सरःसु राजहंसा इव परशुरामपराक्र्मस्मृतिकृतो न कुर्युरार्यशौर्यगुणा: पक्षपातम्। कथ- मिवात्यु परस्यास्यार्यजीवितहरणे निदाघरवेरिव कमलाकरसलिलशोषणेS- भोगिनो राजानः। वृकोदरो भीमसेनः। वारणं निषेधः, हस्ती च वारणः। अव- लेपस्य दर्पस्य। नीराजनं शान्तिकर्मविशेष: । कलशयोनिं द्रोणाचार्यम् । कृष्णवर्तर्मप्रसूतिः पापमार्गप्रवर्तकः । छृष्टघ्युम्नश्चा. झिजातः, कृष्णवर्त्मा वह्निः। भागीरथीत्यादि परशुराम इत्यादि चहंसानामपि विशेषणम्। रामेण हि हंसमार्ग: कैलासे कृत इति हंसास्तत्कीरति स्मारयन्ति। पक्षपातं स्रेहम, पत्तैगमनं च। अत्युग्रस्यातिक्ररस्य, अतिचण्डस्य च। अन्नारयंस्य
विनाश के लिये चल पड़े। मानों पराक्रम इस रूप में पहली बार उपस्थित हुआ। मद के उन्माद के समान, अवलेप के आवेग के समान, तेज के चढ़ते हुए यौवन के समान, 1दर्प के समस्त उद्योग के समान, यौवन ताप के युगागम के समान, युद्ध रस के राज्याभिषेक । के समान, असहनशीलता के नीराजन के समान वे अत्यन्त भयङ्कर हो गये। वे बोले-'गौडाधिपति को छोड़कर कौन है जो विना किसी छल-कपट के समस्त राजाओं को पराजित करने वाले वैसे महापुरुष को शस्त्रहीन अवस्था में ऐसी मृत्यु से मारे जिसे वीर लोग निन्दा की दृष्टि से देखते है। जिस प्रकार धृष्टद्युम्न ने द्रोणाचार्य को शख्त्रहीन देखकर मार डाला था। उस अनार्य को छोड़कर गगा के फेनपटल के समान उज्ज्वल और परशुराम के पराक्रम की स्मृति उत्पन्न करने वाले आर्य के शौर्यगुण सरोवर में राज-हंसों के समान किसके मन में पक्षपात नहीं करते? जैसे ग्रीष्मकाल में प्रखर तेज वाले सूर्य की किरणें सरोवर का जल सोख लेती हैं उसी प्रकार अत्यन्त उग्र स्वमाव वाले उस गौड़ाधिप की प्रीति की बिलकुल अपेक्षा न रखने वाले हाथ आर्य के आ्रण इरने के लिये कैसे फैल गए? उसकी क्या गति होगी? किस योनि में प्रवेश
Page 405
३२४ हर्षचरितम्
नपेक्षित प्रीतयः प्रसृता: कराः। कां तुगाति गमिष्यति, कां वा थोनिं प्रवे- दयति, कस्मिन्वा नरके निपतिष्यति। श्वपाकोऽपि क इदमाचरेत्। नामापि च गृहतोऽस्य पापकारिण: पापमलेन लिप्यत इव मे जिह्वा। कि वाङ्गीकृत्य कार्यमार्यस्तेन क्षुद्रेणानुप्रविश्य विगतघृरोन घुणोनेव सक- लभुवनाह्लादनचतुरश्चन्दनस्तम्भ: क्षयमुपनीतः । नूनं नानेन मूढेन मधु- रसास्वादलुव्घेन मध्विवार्यजीवितमाकर्षता भावी टष्टः शिलीमुखसंपातो- पद्रवः । निजगृहदूषणं जालमार्गप्रदीपकेन कज्जलमिवातिमलिनं केवल मयशः संचितं गौडाधमेन। नत्वाश्वेवास्तमुपगतवत्यपि त्रिसुवनचूडामणौ सवितरि वेधसादिष्टः सत्पथशत्रोरन्धकारस्य निग्रहाय ग्रहषएडविहारैक हरिणाधिप: शशी। विनयविधायिनि भग्नेऽपि चाङ्कशे विद्यत एव व्याल- वारणस्य विनयाय सकलमत्तमातङ्गकुम्भस्थलस्थिरशिरोभागभिदुरः खर- कमलाकरेणोपमा। लक्ष्मीयात्रादिगुणयुक्त्तत्वात्। करा हस्ताः, रश्मयक्ष। दुद्रेण क्ररेण, परिचितपरिपणेन च। अनुप्रविश्य विश्वासं नीत्वान्तर्भूय च । ध्रुणेन काष्ट- कृमिणा। शिलीमुखाः शराः, भ्रमराश्च। जालस्य कुसृतेर्मार्ग दोपयति यस्तेन गवाक्षमार्गेण यः प्रदीप: स यथा कजलं संचिनुते नत्वाशु इत्यप्रस्तुतप्शंसा बोद्धन्या। विशेषेण हरणं विहारो, विच्छायीकरणं गमनं च। धण्डे हि सिंहो गमनं करोति। व्यालवारणस्य दुष्टदन्तिनः । स्थिरो दृढः शिरोभागो यस्य। यं प्राप्त्वैव
करेगा? या किस नरक में गिरेगा? चाण्डाल भी कौन है जो ऐसा करे ? उस पापी के नाम लेने से भी मेरी जिह्रा में पाप जैसे लिपट जाता है। क्या सोचकर उसने ऐसा किया? जैसे छोटा सा घुन प्रवेश करके चन्दन के स्तम्भ को समाप्त कर डालता है उसी प्रकार उस घृणाददीन क्षुद्र ने सारे जगत् को आह्लादित करने वाले आर्य को उनके भवन। में प्रवेश करके मार डाला। निश्चय ही मधुरस के चखने के लोलुप उस मूर्ख ने मधु के समान आर्य के प्राणों को चूसते हुए यह नहीं सोचा कि शिलीमुख (बाण या भौरे) मुझ पर टूट पडेंगे। जैसे किसी झरोखे में रखा हुआ दीपक कालिख से घर को दूषित कर देता है उसी प्रकार अपने ही दोष के रूप मे उस गौडाधम ने अत्यन्त मलिन अपने; अयश को केवल सच्चित किया। इस प्रकार शीघ्र त्रिभुवन के चूडामणि सूर्य (राज्यवर्धन) के अस्त हो जाने पर क्या विधाता ने सन्मार्ग के शत्रु अन्धकार (गौडाधिप) के निग्रह के लिये ग्रहों के बनखण्ड में विचरण करने वाले सिह के रूप में चन्द्र (हर्षवर्धन) को आदेश नही दिया है? दुष्ट हाथी को विनय की सीख देने वाले अङ्कुश के टूट जाने पर भी समस्त मतवाले हाथियों के कुम्मस्थल के भेदन में समर्थ और अत्यन्त तीच्ण सिंह
Page 406
षष्ठ उच्छ्रास: ३२५ तरः केसरिनखरः। ताहशा: कुवैकटिका इव तेजस्विरत्नविनाशकाः कस्य न,वध्याः । क्वेदानीं यास्यति दुर्बुद्धिः ?' इत्येवमभिद्धत एवास्य पितुरपि मित्रं सेनापतिः समग्रविग्रहप्राग्रहरो हरितालशलावदातदेहः परिणतप्रगु- णसालप्रकाएडप्रकाश: प्रांशुः, अतिशौर्योष्मरोतर परिपाकमागतो गतभूयिष्ठ चयसि वर्तमान:, बहुशरशयनसुपोत्थितोऽपि हसन्निव शान्तनवमतिदी- र्घेणायुषा, दुरभिभवशरीरतया जरयापि भीतभीतयेव प्रकटितप्रकम्पया परामृष्टः कथमपि सारमयेषु शिरोरुहेषु शशिकरनिकरसितसरलशिरो- रुहसटालां सैंहीमिव निष्कपटपराक्रमरसरचितां संक्रान्तो जीवन्नेव जातिम्, अपरामपरस्वामिमुखदर्शनमहापातकपरिजिहीर्षयेव भ्रयुगलेन वलितशिथिलप्रलम्बचर्मणा स्थगितदृष्टिः, धवलस्थूलगुआ्जापिच्छप्रच्छा- दितकपोलभागभास्वरेण वमन्निव विक्रमकालमकालेऽपि विकाशिकाश- तस्य स्वयं विदारणं भवतीत्यर्थः। वैकटिको रत्नबन्धकः । ह-येवसादौ। सेनापतिः सिंहनादनामा संनिधावेव समुपविष्टो विज्ञापितवानिति संबन्धः। विग्रहाः संभ्रमास्तेषु प्राग्रहरोग्रेसरः। प्रगुणं स्पष्टम्। काण्डं स्कन्धः । शान्तनवं भोष्मम्। वलयोऽस्य सन्ति वलिनम्। गुओ्जोत्तरोष्ठोपरि रोमराजि:। विक्रमकालमिति। शरदारम्भविशेषणम्। तत्र शत्रुषु जययात्रा विधेयेति।
का नख तो विद्यमान ही है। उसी प्रकार से रत् के निकृष्ट पारखां जो तेजस्वी रलों को नष्ट कर डालते हैं किसके वध्य नहीं? वह दुर्बुद्धि गौडाधिप अब बच कर कहाँ जायगा ?' प्रभाकरवर्धन का मित्र सिहनाद नाम का सेनापति पास में बैठा हुआ था। युद्ध के अवसरों में वह् सबसे आगे रहने वाला था। इरिताल के समान उसकी देह उज्ज्वलवर्ण को और बढ़े हुए सालवृक्ष के समान लम्बी थी। शौर्य की अधिक गर्मी से मानों वह पक गया था, जिससे उसकी आयु का अधिक अंश बीत चुका था। मानो वह भी अनेक बाणों के बने हुये शयन पर सोकर उठा था और अपनी आयु से भोष्म को भी हॅस रहा था। उसके कष्ट से अभिभव प्राप्त करने के कारण वृद्धावस्या भी डर कर मानों शरीर में कम्प उत्पन्न करती हुई उसका स्पर्श किए थी। चन्द्र की किरणों के समान सफेद और सीधे सादे एवं दृढ़ उसके बाल ऐसे प्रतीत होते थे कि मानों वह अपने निष्कपट पराक्रम रस के कारण जीते जी ही सिंह की जाति को प्राप्त कर चुका था। उसकी आँख पर चमड़ी शिथिल होकर इस प्रकार नीचे झूल रही थी कि मौहों से उसकी आँखे ढँक गई थीं। उसके भीमाकृति मुख के सफेद गलगुच्छे गालों पर छाये हुए थे, मानों असमय में भी युद्ध के लिये उचित, फूले हुये काश बनों से उज्ज्वल शरत्काल के आरम्भ को उगल रह्दा
Page 407
३२६ हर्षेचरितम्
काननविशदं शरदारम्भं भीमेन मुखेन, मृतमपि हृदयस्थितं स्वामिनमिव सितचामरेण वीजयन्नाभिलम्वेन कूर्चकलापेन, परिणामेऽपि धौतासिधा राजलपानतृषितैरिव विवृतवद नैवृ हद्धिर्व्रण विदारैविषमित विशालवक्षाः, नि.
विजयपर्वगणनामिव कुर्वन्पूर्वपर्वत इव पादचारी, विविधवीररसवृत्तान्त- रामणीयकेन महाभारतमपि लघसन्निव, प्रतिपक्षक्षपणातिनिर्बन्घेन पर- शुराममपि शिक्षयत्रिव, अन्भ्रमरोनानादरश्रीसमाकर्षणविभ्रमेण मन्दर मपि मन्दयन्निव, वाहिनीनायकमर्यादानुवर्तनेनाम्भोधिमप्यभिभवन्निव, स्थर्यकार्कश्योन्नतिभिरचलानपि ह्वेपयन्निव, सह्जप्रचण्डतेजःप्रसरपरि स्फुरणोन सवितारमपि तृणीकुर्वन्निव, ईश्वरभारोद्वहनघृष्टपृष्ठतया हरवृष-
कूर्चकलापः शमश्रः। परिणामे वृद्धत्वे। तृषितोऽपि जल पातुं विवृतवदनो भवति। विदारैः स्फोटैः शस्त्राण्येव टङ्का: छेदनभाण्डानि कुट्टितानि छिन्नानि। पूर्ववृत्तान्तः पूर्वप्रशस्तिः । अब्ध्रमणं समुद्रयात्रा, जले परिवर्तनमपि। ताभ्योऽनादरेण यल्लक्षमीसमाकर्षणं तदर्थ यो विविधो भ्रमरतेन। वाहिनी सेना, नदी च। स्थैयं व्यवसायादचलनमपि। कार्कश्यं परविषयं निर्दयत्वमपि। उन्नतिरभिमानोऽवि। तेज उन्नतिः, तमा, धर्मश्र। ईश्वरो देवो हरोऽपि। कार्येषु चुण्णो लोकेषु घृष्टपृष्ठ
हो। सफेद झालदार दाढ़ो नाभि तक इस प्रकार लटक रही थी मानों मरने पर भी हृदय में स्थित अपने स्वामी (प्रभाकर वर्धन) को उज्जवल चॅवर से झल रहा हो। उसकी ऊबड़खाबड चौड़ी छाती पर मुह बाये घावों के बडे बड़े निशान इस प्रकार थे मानों वृद्धावस्था में भी तलवार के धाराजल के लिये तृषित हो रहे थे। उसके शरीर पर शस् की तीचग टाँकियों से त्रण रश्मियाँ टड्वित थी मानों समस्त युद्धों के विजय पर्व की गणना करता हो। उदयाचल के समान पृथिवी को चरणों से आक्रान्त करके बैठा था। वीररस के अनेक वृत्तान्तों के कारण महाभारत से भी बढकर वह रमणीय हो रहा था। शत्रुओं के संहार की प्रवृत्ति से वह परशुराम को भी मानों सीख दे रहा था। समुद्रभ्रमण के द्वारा श्री (लच्मी या वैभव सम्पत्ति) को खीच लाने की अद्भुत सामर्थ्य से अपने सामनै मन्दराचल को भी कम कर रहा था। वाहिनीनायक (सेनापति) की मर्यादा को अनुसरण करने से (वाहिनी नायक अर्थात् सरित्पति) समुद्र को भी अभिभूत कर रहा था। स्थिरता, कर्कशता और ऊँचाई से पर्वतों को भी लज्जित कर रहा था। स्वाभाविक प्रचण्ड तेज के स्फुरित होने से अपने सामने सूर्य को भी तृण के समान मान रह्दा था। पीठ पर स्वामी (ईश्वर) का बोझ ढोने से ईश्वर को भी हँस रहा था। क्रोधरूपी अग्नि की। 1
Page 408
षष्ठ उच्छ्वास: ३२७ हैं भमपि हसन्निव, अरणिरमर्षाग्नेः, ऐश्वर्य शौर्यस्य, मदो मदस्य, विसर्पो दर्पस्य, हृदयं हठस्य, जीवितं जिगीषुतायासमुच्छसिमुत्सा ह्स्य, अङुशो दुमेदानाम्, नागदमनो दुष्टभोगिनाम्, विरामो वरमनुष्यतायाः, कुल- गुरुर्वीरगोष्ठीनाम्, तुला शौर्यशालिनाम्, सीमान्तदृश्ा शस्त्रग्रामस्य, निर्वोढा प्रौढवादानाम्, संस्तम्भयिता भग्नानाम्, पारगः प्रतिज्ञाया, मम्ो महाविग्रहाणाम्, आघोषणापटहः समरार्थिनाम्, संनिधावेव समुपविष्टः सिंहनादनामा स्वरेणैव दुन्दुभिघोषगम्भीरेण सुभटानां सम- ररसमानयन्विज्ञापितवान्- · 'देव ! न क्वचित्कृताश्रयया मलिनया मलिनतराः कोकिलया काका इव कापुरुषा हतलद्म्या विप्रलभ्यमानमात्मानं न चेतयन्ते। श्रियो हि दोषा अन्धतादय: कामलाविकाराः । छत्रच्छ्ायान्तरितरवयो विस्मर-
उच्यते। नागदमनो गजमर्दनः, गरुडश्च। भोगिनो राजानः, सर्पाश्च। यथा आघोषणापटहः समरार्थिनामुत्साह जनयति तथाऽसावपीत्यर्थः। देवेत्यादौ। कापुरुषाः हतलच्म्या विप्कभ्यमानं वञ्चयमानमात्मानं न चेतयन्ते इति योजना। न क्वचित्कृताश्रयया सर्वत्र चाञ्जल्यात्कस्मात्तान्हतलद्त्मीर्विप्रलभत इस्याह-श्रियो हि दोषा अन्धतादयः। कामलाविकारा इति। हि यस्माच्छ्रियो ये
वह अरणि, शौर्य का ऐश्वयं, मद का मद, दर्प का प्रसर, हठ का हृदय, विजय की इच्छा का जीवन, उत्साह का उच्छवसित, दुर्मदों का अंकुश, दुष्ट राजाओं का दमन करने वाला, श्रेष्ठ मनुष्यता का विराम, वीर गोष्ठियों का कुलगुरु, शौर्यशील लोगों की उपमा, शास्त्रों का पारदर्शी, उद्धत विवादों का समुचित उत्तर देने वाला, शत्रु के भय से भागने वालों को रोक रखने वाला, महासमरों का मर्मज्ञ, एवं युद्ध को चाहने वालों के लिए घोषणा पटह था। दुन्दुभि के घोष के समान गम्मीर आवाज में योद्ाओं के मन में युद्ध का कुतूहल उत्पन्न करते हुए उसने निवेदन किया। 'देव, कोयल के समान किसी स्थान पर स्थिर होकर न रहने वाली और मलिन दुष्ट -लक्ष्मी के द्वारा प्रतारित होते हुए अपने आपको कौवे के समान मलिन प्रकृति के कायर पुरुष नहीं समझ पाते। कामला आदि आँखों के विकार के समान मन्धता आदि श्री के दोष हैं। छत्र को छाया में सूर्य को व्यवहित कर देने वाले मूढ़ लोग दूसरे लेजस्वी को बिलकुल भूल जाते हैं। वह वराक गौड़ाधिप क्या करे? अत्यन्त डरपोक स्वमाव के कारण इमेशा मुह फेरे रहने वाले उसने सबको अभिभूत कर देने वाळे शौर्यातिशय के
Page 409
३२८ हर्षचरितम् न्त्यन्यं तेजस्विनं जडधियः । किंवा करोतु वराकः येनातिभीरुतया नित्यपराङ्मुखेन नतु दृष्टान्येव सर्वातिशायिशौर्यातिशयश्चयथुकपिलक- पोलपुलकपल्लवितकोपानलानि कुपितानां तेजस्विनां मुखानि। नासौ तपस्वी जानात्येवं यथाभिचारा इव विप्रकृता: सदः सकलकुलप्रलयमुपा- हरन्ति मनस्त्रिन इति। जलेऽपि ज्वलन्ति ताडितास्तेजस्विनः । सकल- वीरगोष्ठीबाह्यस्य तस्यैवेदमुचितमनुत्तारनिरयनिपातनिपुणं कर्म। मन- स्विनां हि प्रधनप्रधानधने धनुषि ध्रियमाणे सति च कमलाकलहंसी के लिकुवलयकानने कृपाणे कृपणोपाया: पयोधिमथनप्रभृतयोऽपि श्रीसमु त्थानस्य किं पुनरीदशाः । येषां च धात्रा धरित्रीं त्रातुं नियुक्ता: स्वयमस मर्था इव कुलिशकर्कशभुजपरिघप्रहरण हेतोरुद्विरन्ति गिरयोऽपि लोहानि ते कथमिव बाहुशालिनो मनसापि विमलयशोबान्धवा ध्यायेयुरकार्यम्। स- दोषा अन्धताद्यो विकारास्ते हि कामलाः कमलसंबन्धिनः । कमलानां दोषायां रात्रौ अन्धता संकोचः । तन्निवासश्च लच्ष्या अपि। स विकारश्चान्यं विप्रलभते। रागाद्यस्तैर्धतेवान्धता सत्कार्यानालोचनम्। अथ च पाण्टू रोगभेदः। तेन शङ्गादी पीतत्वादिज्ञानं तद्विकाराश्च रात्यन्धतादयो दोषा भवन्ति। सर्चातिशायिना शौर्यातिशयेन श्वयथुर्येषां तानि। ततो विशेषणसमासः । विप्रकृता उपद्गुताः। विप्रैद्िजः कृताः। जले तेऽपि ताडिता आहता वैद्यताश्च तेजस्विनोऽमयोऽपि। गोष्ठी बाह्यश्च न जानाति धर्म वृद्धासेवितत्वात्। प्रधनं रणः । गिरयो लोहान्युद्रि-
संवर्धन से लाल कपोलों पर रोमांच के रूप में उत्पन्न होते हुए कोपालन वाले कुपित तेजस्वी पुरुषों का मुख बिलकुल नहीं देखा है। वह बेचारा जानता हो नहीं कि मारण मन्त्र के समान मनस्वी पुरुष तिरस्कृत होने पर शोघ्र ही सारे वंश का उच्चाटन कर डालते है। तेजस्वी लोग बिजली के समान आघात पाकर जल में मी प्रज्वलित रहते हैं। वीर- गोष्ठियों से बाहर उसके लिए उद्धार न पाने वाले नरक में गिरा देने वाला यह कर्म उचित ही है। मनस्वी पुरुष के द्वारा युद्ध के लिए धनुष धारण किये जाने पर और उनके पास लक्ष्मी रूपी कलहंसी की क्रीडा के लिए कुवलयवनरूपी कृपाण के विद्यमान रहने पर श्री को प्राप्त करने के लिए समुद्र मंथन प्रभृति उपाय भी तुच्छ हो जाते हैं तो ऐसे उपायों की क्या गणना ? वज्र के समान कर्केश जिनकी बाहु द्वारा परिध नामक अस्त्र के प्रहार के लिए विधाता की आज्ञा पाकर स्वयं असमर्थ होकर पर्वत लोहा उत्पन्न करते है ऐसे बाहु-वीर्यशाली और निर्मल यश के प्रेमी मन से भी कैसे किसी अकार्य का ध्यान कर
Page 410
षष्ठ उच्छास: ३२६
र्वग्रहाभिभवभास्वराणां हि सुभटकर्राणामग्रतो दिग्ग्रहणो पङ्गवः पतङ्गकराः। महामहिषशृङ्गसरङ्गभङ्गभङ्गुरभीषणान्तराला लोकप्रवादमात्रेण च दक्षिणाशा परमार्थतो भटभ्रुकुटिरधिवासो यमस्य। चित्रं च यदुन्मुक्तसिंहनादानां सहसा साहसरभसरसरोमाव्जकसटकनिकरेण सह न निर्यान्ति सटाः शूराणां रणेषु। द्वयमेव च चतुःसागरसंभृतस्य भूतिसंभारस्य भाजनं प्रतिपक्षदाहि दारुणं वडवामुखं वा महापुरुषह्ृदयं वा। तेजस्विनः सक० लाननवाप्य पयोराशिसह्जस्य कुतो निवृत्तिरुष्मण: । वृथाविततविपुल- फणाभारो भुजङ्गानां भर्ता बिभर्ति यो भोगेन मृत्पिएडमेव केवलम्। अप्रतिहतशासनाकरान्त्युपभोगसुखरसं तु रसायां दिक्कुअरकरभारभास्वर- प्रकोष्ठा वीरबाहव एव जानन्ति। रविरिवोन्मुखपद्माकरगृहीतपादपल्लवः सुखेनाखण्डिततेजा दिवसान्नयति शूरः। कातरस्य तु शशिन इव हरिण- हृदयस्य पाएडुरपृष्ठस्य कुतो द्विरात्रमपि निश्चला लक्ष्मीः । अपरिमित- रन्ति गिरिभ्य एव लोहोत्पत्तेः। सर्वस्य वस्तुनो ग्रहोपहरणम्। ग्रहाश्चन्द्राद्याः। पतङ्ग: सूर्यः। महामहिपशङ्गयोस्तरङ्गवद्ङ्गुरा ये भङ्गास्तैर्भीषणमन्तरालं यस्याः सा। अन्यत्र,-महामहिषश्ङ्गतुल्या। भूतिर्भस्मापि। तेजस्विनो वडवाझेरपि। मुखेन शोभनाकाशेनापि। शूरो रविरपि। हरिणहृदयस्याल्पसत्वस्यापि पाण्डुर- सकते हैं? सब ग्रहों के अभिभव करने में समर्थ (या सबका अपहरण करने वाले) सुमट लोगों के हाथों के सामने केवल दिशाओं के ग्रदण में सूर्य के कर (किरणें) पगु हो जाते हैं। यह लोक प्रवाद मात्र है कि महामदिष की तरंगों के समान टेढ़ा सींगों से भयानक मीतरी माग वाली दक्षिण दिशा यमराज का निवास स्थान है, परमार्थ रूप में महिष की सींग नही, बल्कि वहाँ योद्वाओं की भौहे व्याप्त है। आश्चर्य है कि सग्रामों में सिंहनाद करने वाले शूग्वीरों के साहस रस के कारण उत्पन्न रोमाच के साथ ही सिहों जैसी सटाए नहीं निकल जाती। चारों समुद्रों से उत्पन्न होने वाले भूतिसम्भार (अर्थात् सम्पत्ति समूद अथवा मस्मसमूह) के योग्य स्थान दो ही हैं एक अपने प्रतिपक्ष (जल) को भक्ष्म कर देने वाला (मस्मसमूद का योग्य स्थान) वडबानल और दूसरा (सम्पत्ति- समूह का योग्य स्थान) महापुरुष का हृदय। समुद्र में सहज उत्पन्न तेजस्वी वड़वानल के तीव्र तेज की निवृत्ति बिना सबको जलाए कैसे सम्भव है? फणों का वृथा भार फैलाकर लादे हुए शेषनाग केवल मिट्टी का बोझ ही धारण कर रहे हैं। दिग्गज की सूँड़ के समान प्रकोष्ठ भागवाले वीरों के बाहु ही किसी प्रकार के विन्न से रहिन शासन द्वारा पृथिवी के उपभोगजनित आनन्द का अनुभव करते हैं। जैसे कमल (पझमाकर) सूर्य के किरणरूपी
Page 411
३३० हर्षचरितम्
यश:प्रकरवर्षी विकासी वीररसः। पुरःप्रवृत्तप्रतापप्रहताः पन्थानः पौरुषस्थ। शब्दविद्रुतविद्विषन्ति भवन्ति द्वाराणि दर्पस्य। शस्त्रालोक- प्रकाशिता: शून्या दिशः शौर्यस्य। रिपुरुधिरशीकरासारेण भूरिव श्रीर- प्यनुरज्यते। बहुनरपतिमुकुटमणिशिलाशाणकोणकषणोन चरणनखरा- जिरिव राजताप्युज्ज्वलीभर्वात। अनवरतशस्त्राभ्यासेन करतलानीव रिपु० मुखान्यपि श्यामीभवन्ति। विविघत्रणबद्धपट्टक्कशतैः शरीरमिव यशोऽपि धवलीभवति। कर्वाचषु रिपूरः कवाटेषु पात्यमाना: पावकशिखामिव श्रियमपि वमन्ति निष्ठुरा निस्तिशप्रहाराः। यश्चाहितहृतस्वजनो मनस्वि- जनो द्विषद्योषिदुरस्ताडनेन कथयति हृदयदुःखम् परुषासिलतानिपात पवनेनोच्छसिति निरुच्छसितशत्रुशरीराश्रुधारापातेन रोदिति विपक्षवनि पृष्ठस्य देशभाषया निर्लज्स्यापि। द्विरात्रमपीति। पौर्णमास्यामेव शशिनः सातिशयं शोभायुक्तत्वात्। लचमी: श्रीः, कान्तिश्च। शून्या अनावृताः । अनुरज्यतेऽनुरक्ता भवति, उपलिप्ता च भवति। उज्ज्वला रग्या, निर्मला च। ्यामानि कृष्णानि,विच्छा
पादपल्लव को उन्मुख होकर पकड़त है उसी प्रकार अखण्डित तेज वाला वीर जिसके पैर पझ्मा (लक्ष्मी) अपने हाथों से दबाती है, सुखपूर्वक दिन व्यतीत करता है। इरिण के समान मीरु हृदय वाला (हरिण से युक्त मण्डल वाला) और ऊपर से देखने में उज्जवल चन्द्रमा की भाँति कायर पुरुष की लक्ष्मी (शोमा या सम्पत्ति) दो रात भी नहीं ठहरती। वीररस अपरिमित यशसमूद बरसाने वाला एवं विकासशील होता है। पौरुष के मार्ग भागे भगे चलने वाले प्रताप के द्वारा अभ्यस्त होते हैं। वीर के आवाज करते ही उसके दर्प के द्वार से शत्रु निकल भागते हैं। शौर्य के शस्त्र के आलोक से प्रकाशित दिशाएँ जन- रहित होती हैं। शत्रुओं की रुधिर की वर्षा से पृथिवी के समान श्री भी अनुरक्त (लालिमा से युक्त या प्रेमपूर्ण) हो जाती है। अनेक राजाओं के मुकुट को शिखामणि के घर्षण से चरणनख के समान साम्राज्य भी उज्जल हो जाता है। शास्त्रों के हमेशा अभ्यास करने से करतल के समान शत्रुओं के मुख भो काले पड जाते हैं। ब्रणों के ऊपर बाँधे गए वस्र के सैकडों डकड़ों से शरीर को मॉति यश भी उज्जल हो जाता है। कवच पहने शत्रु के चौड़े वक्ष पर पड़ते हुए कठोर खडग के प्रदार अभ्नि शिखा के समान श्री (सम्पत्ति) को भी उगलते हैं। जो मनस्वी वीर पुरुष शत्रु के द्वारा आत्मीय- जन के मारे जाने पर अपने हृदय का दुःख उस शत्रु की पतियों के वक्षताडन से व्यक्त करता है, वेग से चलती हुई असिलता की हवा के रूप में उच्छवास लेता है, साँस तोड़ते हुए शत्रु के नेत्र से बहती हुई अश्रुवारा के रूप में रुदन करता है और शत्रु पत्तियों की
Page 412
पष्ठ उच्छास: ३३१
ताचक्षुषा ददाति जलं स श्रेयान्नेवरः। नच स्वप्रदृष्टनष्टेष्विव क्षणिकेषु शरीरेषु निबध्नन्ति बन्धुबुद्धिं प्रबुद्धाः। स्थायिनि यशसीव शरीरधीर्वी- राणाम्। अनवरतप्रज्वलिततेजःप्रसरभास्वरस्व्रभावं च मणिप्रदीपमिव कलुषः कज्जलमलो न स्पृशत्येवातितेजस्विनं शोकः। सत्वं सतत्ववता मग्रणी: प्राग्रहरः प्राज्ञानां प्रथमः समर्थानां प्रष्ठोऽभिजातानामग्रेसरस्ते- जस्विनामादिरसहिप्सूनाम्। एताश्च सततसंनिहितधूमायमानकोपाग्नयः सुंलभासिधारातोयतृप्तयो विकटबाहुवनच्छायोपगूढा धीरताया निवास- शिशिरभूमयः स्वायत्ताः सुभटानामुरकवाटभित्तयः। यतः किं गौडा धिपाधमैकेन। तथा कुरु यथा नान्योऽपि कश्चिदाचरत्येवं भूयः । सर्वो- र्वीश्रद्धाकामुकानामलीकविजिगीपूणां संचारय चामराण्यन्तःपुरपुरंध्रिनि :- श्वसितैः। उच्छिन्धि रुधिरगन्धान्वगृधमएडलच्छादनैश्छत्रच्छायाव्यस नानि। अपाकुरु कदुष्णशोणितोदकस्वेदै: कुलदमीकुलटाकटाक्षचक्षूरा- गरोगान्। उपशमय निशितशरशिरावेधैरकार्यशौर्यश्वयथून्। उन्मूलय यानिच। श्रेयान्प्रशंसनीयः । शिशिरभूमयोऽप्यग्नितोथच्छायायुक्ता भवन्ति। स्वेदैश्व
आँखों से जलदान करता है, वही सबसे श्रेछठ है दूसरा नही। समझदार लोग देखते ही स्वप्न की तरह नष्ट हो जाने वाले क्षणमंगुर शरीर में आत्मीय भावना को स्थापित नहीं करते। वीर लोग स्थायी रहमे वाले यश को ही अपना शरीर मानते हैं। मणि-प्रदीप के समान इमेशा पज्लित रहने वाले अपने तेज से भास्वर स्वभाव के तेजस्वी को कज्जल के समान मलिन शोक नहीं छू पाता। तुम बलवानों में अ्ग्रणी, बुद्धिमानों में प्रधान, सामर्थ्यवानों में प्रथम, कुलीनों में श्रेष्ठ, तेजस्वियों में अग्रसर, (शत्रु के पराक्रम को) न सदने वालों मेंमुख्य हो। योदाओं के वक्षरूपी कपाट की ये दीवारें, जिनमें इमेशा जलती हुडे कोपाि का धुआँ व्याप्त रहता है, जो असिधारा जल के सुलभ होने से तृप्त है, जिन पर उनके विशाल मुजवन की छाया पड़ती रहती है और जो धीरता के रहने से ठढी हैं, अपने अधीन ही समझो। क्योंकि अकेले उस अधम गौड़ाधिप की क्या बात है? तुम ऐसा उपाय करो जिससे फिर कोई दूसरा ऐसा आचरण न करे। समस्त पृथिवी की चाह रखने वाले एव अलीक विजय की इच्छा वाले राजाओं के लिए उनके अन्तःपुर की. नवेलियों के निःश्वास के चँवर सचारित करो। रुविर की दुर्गन्ध के लोलुप गीधों की छाया देकर उनके आतपत्र की छाया मे रहने का शौक तोड़ो। कुत्सित लक्ष्मी रूपी कुलटा के कटाक्ष से उत्पन्न उनके चक्षराग रूप रोगों को कुछ उष्ण रुधिर के बिन्दुओं से दूर करो। अन्याय के कार्यों में बढ़े हुए उनके पराक्रम के शोध को तीक्ष्ण बाणों के शिरावेध
Page 413
३३२ हर्षचरितम्
लोहनिगडापीडमालामलमहौषधैः पादपीठदोहद दुर्ललित पादपटुमान्द्यानि।
मरीचिचन्दनचर्चाल लाट लेपैरनमितस्तिमित मस्तकस्तम्भ विकारान्। उद्धर - मणिपादपीठदीधितिदीप्रप्रदीपिकाभि: शुष्कसुभटाटोपभ्रुकुटिबन्धान्धका-
निपातान्। म्रदय सततसेवाञ्जलिमुकुलित कर संपुटोष्मभिरिष्वसनगुणकि णकार्कश्यानि। येनव च ते गतः पिता पितामहः प्रपितामहो वा तमेव मा हासीस्त्रिभुवनस्पृहणीयं पन्थानम् । अपहाय कुपुरुषोचितां शुचं प्रतिपद्यस्व कुलक्रमागतां के सरीव कुरङ्गीं राजलच््मीम्। देव! देवभूय गते नरेन्द्रे दुष्ट- गौडभुजङ्गजग्धजीविते च राज्यवर्धने वृत्तेऽस्मिन्महाप्रलये धरणी-
नयनव्याध्युपशमो जायते, एवं निशितशरसिरावेघैरित्यादि बोद्धव्यम्। संदेश: शल्याञ्चनम् । सतताञ्जलिबन्धात्करयोरुष्मसंभवः । इष्वसनं धनुः । देवभूयं
(इन्जेक्शन) से शान्त करो। लोहे की बेड़ी रूपी महौषध से पादपोठों पर विराजमान होने में चतुर उनके पैरों की बढ़ी हुई मन्दता को हटाओ। अपनी प्रतिज्ञा के खारे अक्षरों को जयशब्द सुनने वाले उनके कानों में डालकर उनकी खुजान मिटाओ। चन्दन के समान अपने चरण नख की किरणों का लेप लगाकर नहीं झुकने वाले और निश्चल उनके मस्तक के स्तम्भरोग को दूर करो। कर देने के सदेश रूपी संडसी से धनमद की गर्मी को उगलते हुए उनके दुराचरण रूपी शन्यों को निकाल डालो। अपने मणिमय पाठपीठ की किरणों की दीषिकाओं से योद्धाओं के नीरस आरोपजनित भ्रुभङ्ग के अन्धकार को मिटाओ। चरण के द्वारा लवन करने से (अथवा भोजन न करने से) उनके सिर के गौरव (अथवा भारीपन) को मिटाने वाले औषध प्रयोग से उनके मिथ्या अभिमानरूपी महासन्निपान को पराजित करो। तुम ऐसा करो कि तुम्हारी सेवा में वे इस प्रकार हाथ जोड़े इमेशा खडे रहें कि उनके करसम्पुट की गर्मो से धनुष के गुणों की रगड के कारण पडे हुए घट्ठे मुलायर्म हो जायॅ। जिस मार्ग से तुम्हारे पिता, पितामइ, प्रपितामह गए हैं त्रिभुवन में श्राधनीय उस मार्ग की हँसी मत उडाओ। कुपुरुषों के लिए उचित शोक को छोड़कर परम्परागत राजलक्ष्मी को उस प्रकार प्राप्त करो जसे सिह हिरनी को अपने कब्जे में कर लेता है। देव, महाराज के देवत्व प्राप्त करने पर एवं राज्यवर्धन के दुष्ट गौड़ाधिप रूपी सर्प द्वारा डंस लिए जाने से जो महाप्रलय का समय आया है इसमें तुम्हीं शेषनाग
Page 414
षष्ठ उच्छ्ास: ३३३
धारणायाधुना त्वं शेषः। समाश्चासय अशरणा: प्रजाः । दमापतीनां शिरःसु शरत्सवितेव ललाटंतपान्प्रयच्छ पादन्यासान्। अहितानामभिन- वसेवादीक्षादुःखसंतप्तश्वासधूममण्डलनखंपचे: प्रचलितचूडामणिचक्रवा लबालातपैश्चायाहि कल्माषपादताम्। अपि च हते पितरयकाकी तपस्वा मृगैः सह संवर्धितः सहजब्राह्मण्यमार्दवसुकुमारमनाः कृतनिश्चयश्चण्डचा- पवनाटनिटांकारनादनिर्मदीकृतदिग्गजं गुञ्जज्ज्याजालजनितजगन्जवरं स- मग्रमुद्यतमेकविंशतिकृत्वः कृत्तवंशमुत्खातवानराजन्यकं परशुरामः, कि पुमनैसर्गिककायकार्कश्यकुलिशायमानमानसो मानिनां मूर्धन्यो देवः । तददैव कृतप्रतिज्ञो गृहाण गौडाधिपाधमजीवितध्वस्तये जीवितसंकलना- कुलकालाकाएडदएडयात्राचिह्नध्वजं धनुः। न ह्ययमरातिरक्तचन्दनचर्चा- शिशिरोपचारमन्तरेण शाम्यति परिभवानलपच्यमानदेहस्य देवस्य दुःख- दाहज्वरः सुदारुणः। निकारसंतापशान्त्युपायपरिक्षये हि हिडिम्बाचुम्ब- देवत्वम्। शेषोऽवशिष्टः, शेषभट्टारकश्ष। ललाटंतपानिति प्रचण्डतोक्ता। कल्माष- पादतां चित्रचरणत्वम्। राजन्यकं क्षत्रियसमूहः। रामो भार्गवः। नैसर्गिक: स्वाभाविकः । मूर्धन्यो मुख्यः । परिभवो निकारः। हिडिम्बा रानसी। पवनात्मजेन
की माँति पृथिवी को धारण करने में समर्थ हो। आश्रयहीन प्रजा को आश्वासन दो। शरत्कालीन सूर्य के समान राजाओं के सिर पर ललाट को पोडित करने वाले अपने चरण रखो। शत्रुओं को सेवा की नवीन दीक्षा देने वाले दुःख के कारण संतप्त श्वास के धूम मण्डल से, एवं नख को पीड़ित करने वाले चूड़ामणियों के वालातप से अपने चरण को चित्रित करो। पिता के मर जाने से अकेले, मृगों के साथ पले हुए स्वामाविक ब्राह्मणत्व के कारण मृदु और अतिकोमल मन वाले तपस्वी परशुराम ने प्रतिज्ञा करके प्रचंड बाण समूह के टकार करने की ध्वनि से दिग्गजों को मदहोन बना देने वाले, गॅजती हुई धनुष की डोरियों की आवाज से संसार को ज्वरग्रस्त कर देने वाले, सग्राम के लिए उदन समस्त राजाओं के वंशों का इक्कीस बार उन्मूलन किया था। देव भी अपने शरीर की स्वाभाविक कठोरता और वज्रतुल्य मन से मानियों के मूर्धन्य हैं। तो प्रतिज्ञा करके उस अधम गौड़ाधिप के नाश के लिए प्राणों के संग्रह में लगे हुए यमराज के अचानक सैनिक कूच की सूचक झडी के साथ धनुष उठा लीजिए। परिभव की अगनि में पके जाते हुए शरीर वाले देव का दुःखजन्य दारुण ज्वर शत्रु के रक्त की चन्दन चर्चा के सिशिरोपचार के विना शान्त नहीं हो सकता। परिभवजन्य सन्ताप की शान्ति के लिए शत्रु का विनाश एकमात्र उपाय है। मीम ने हिडिम्बाराक्षसी के चुम्बन के साथ,
Page 415
३३४ हर्षचरितम्
नास्वादितमिव रिपुरुधिरामृतममन्दरोपायमपायि पवनात्मजेन। जामद- ्न्येन च शाम्यन्मन्युशिखिशिखासंज्वरसुखायमानस्पर्शशीतलेषु क्षत्रिय क्षतजहदेष्वस्नायि।' इत्युत्त्वा व्यरंसीत्। देवस्तु हर्षस्तं प्रत्यवादीत्-'करणीयमेवेदमभिहितं मान्येन। इत- रथा हि मे गृहीतभुवि भोगिनाथेऽपि दायाददृष्टिरीर्ष्यालोर्भुजस्य। उपरि गच्छतीच्छति निग्रहाय ग्रहगोऽपि भ्रूलता चलितुम्। अनमत्सु शलेष्वपि कचग्रहमभिलषति दातुं करः। तेजोदुर्विदग्धानर्ककरानपि चामराणि ग्राह यितुमीहते हृदयम्। राजशब्दरुषा मृगराजानामपि शिरांसि वाञ्छति पाद: पादपीठीकतुम्। स्वच्छन्दलोकपालस्वेच्छागृहीतानामाच्ेपादेशाय दिशामपि स्फुरत्यधरः। किं पुनरीदृशे दुर्जाते जाते जातामर्षनिर्भरे च मनसि नास्त्येवावकाशः शोकक्रियाकरणस्य ? अपि च हृद्यविषमशल्ये
भीमसेनेन। पतजहदेषु रक्ततडाकेषु। इतरथापीत्यन्यथा यदीदृशं दुर्जातं जातं नाभूत्तदादावेवमद्भुतं भुजस्य भोगि नाथेऽपि दायादर्दष्टः। कि पुनरीदृशे दुर्जाते व्यसने जाते संपन्ने शत्रुवृद्धिर्भवेदिति योजना। एवमुपरि गच्छतीत्यादौ बोद्वव्यम्। आन्तेपोऽपहरणम्।
रुधिर का जो आस्वाद पाया था वही मन्दर के द्वारा मथन के बिना ही प्राप्त शत्रु (दुःशासन) के रुधिर रूपी अमृन का पान करके प्राप्त किया। परशुराम ने शान्त होती हुई क्रोधासि की शिखा के सताप के कारण स्पशं से सुख पहॅुचाने वाला शीतल क्षत्रियों के रुधिर सरोवरों में स्नान किया ।' यह कहकर सेनापति सिंहनाद चुप हो गया। देवहर्ष ने उत्तर दिया-'आर्य, आपने जो कहा है वह अवश्य ही करने योग्य है। अन्यथा पृथिवी का भार धारण करते हुए राजपद पर प्रतिष्ठित होने पर भी मेरे ईर्ष्यालु भुज की विरुद्ध दृष्टि बराबर बनी रहेगी। मेरी भूलता आकाश में ऊपर चलते हुए तारों को पकड़ने के लिए चल पड़ने की इच्छा करती है। हाथ चाहता है कि सामने न झुकने वाले पर्वतों की बबरी पकड़ कर झटक दें। तेज हो जाने से सूर्य के दुर्विनीत करों (हाथों अथवा किरणों) में चवर पकडाने की इच्छा मेरे हृदय में उत्पन्न होती है। मृगराज नाम वाले शेरों के नाम में 'राज' शब्द के प्रति क्रोच के कारण मेरा पैर उनके मस्तक को अपना पाद पीठ बनाना चाहता है। स्वतन्त्र लोकपालों ने जिन दिश्याओं को अपने अधीन कर रखा है उन्हें भी हर लेने की आज्ञा देने के लिए मेरा अधर स्फुरित होता है। जब कि इतना बड़ा व्यसन आ पड़ा है तो फिर क्या कहना! क्रोध से भरे हुए मन में शोक का कोई स्थान ही नहीं। जब तक अधम, चंडाल, दुष्ट, पापी जगत् में निन्दा का
Page 416
षष्ठ उच्छ्वास: ३३५
मुसल्ये जीवति जाल्मे जगद्विगर्हिते गौडाधिपाधमचएडाले जिहेमि शुष्काधरपुटः पोटेव प्रतिकारशून्यं शुचा शूत्कर्तुम्। अकृतरिपुबलाबला- विलोललोचनोदकदुदिनस्य मे कुतः करयुगलस्य जलाञ्जलिदानम्। अदट्टगौडाघमचिताघममए्डलस्य चा चक्षुषः स्वल्पमप्यश्रुसलिलम्। श्रयतां मे प्रतिज्ञा-'शपाम्यार्यस्यैव पादपांसुस्पर्शेन, यदि परिगणितैरेव वासरेःसकलचापचा पल दुलेलितनरपति चरणरणरणायमाननिगडां निगौडां गां न करोमि ततस्तनूनपाति पीतसर्पिषि पतङ्ग इव पातकी पातयाम्या- त्मानम्' इत्युक्त्वा च महासंधिविग्रहाधिकृतमवन्तिकमन्तिकस्थमादि- देश-'लिख्यताम्। आ रविरथचकचीत्कारच कितचारणमिथुनमुक्तसानो- रुदयाचलात्, आ त्रिकूटकटककुट्टाकटङ्गलिखित काकुत्स्थलङ्गालुएठनव्य तिकरात्सुवेलात्, आ वारुणीमद्स्खलितवरुणवरनारीनूपुररवमुखरकुह्यर
मुसलेन वध्यो मुसल्यः। तस्मिन् जालमे पापिष्ठे। पोटा नपुंसकम्। निगडो बन्धन शृङ्गला। तनूनपा दह्निः। चारणा गन्घर्वाः । काकुत्स्थो रामः। वारुणी सुरा। पात्र गौडाधिप जीवित रह कर मेरे हृदय में विषम कॉटे की तरह चुभता रहता है तब तक सूखे हुए अधर पुट वाले मेरे लिए बदला न लेने के कारण नपुसक की मॉति रोना- धोना लज्जास्पद है। जब तक शत्रु की अबलाओं के चचल नेत्रों के जल से दुदिन न कर लू तब तक मेरे हाथों से जलजलि कैसे दी जा सकती है ? जब तक गौडाधम की चिता से उठता हुआ धुवाँ मैं नहीं देखू तब तक मेरे नेत्रों में आँसू कहाँ? तो सुनिए मेरी प्रतिज्ञा-'आर्य के हो परों की धूल लेकर प्रतिज्ञा करता हू कि यदि कुछ हो दिनों में धनुष चलाने की चपलता के घमण्ड में भरे हुए समस्त उद्धत राजाओं के पैरों की बेड़ियों की झनकार से पूर्ण करके पृथिवी को गौड़ों से रहित न बना दूं तो घो से धधकती हुई आग में पतगे की तरइ पातकी अपने आप को जला दूंगा।' यह कह कर उन्होंने अपने पास में बैठे महासन्धि-विग्रहाधिकृत अवन्तिक को आज्ञा दी-'लिखो, पूर्व में सूर्य के रथ के चक्कों की घर्घर आवाज से चकचिहाए गन्धर्व युगलों द्वारा छोड़े गए शिखर वाले उदयाचल तक, दक्षिण में त्रिकूट पर्वत तक जिसके मध्यभाग में कुट्टाक की टाँको से राम के द्वारा लंकापुरी के लूटे जाने की घटना लिखो गई है, पश्चिम में मदिरा पीकर मतवाली वरुण की श्रेष्ठ सुन्दरियों के नूपुर की आवाज से जिसकी कन्दराएं भर रही हैं ऐसे अस्ताचल तक, उत्तर में यक्षिणियों के शरीर की सुगन्धि से सुवासित पाषाणों से युक्त गुह्दाओं वाले गन्धमादन तक सब राजा हाथ से कर दान के लिए तैयार हों या शख्त्रग्रह्दण
Page 417
३३६ हर्षचरितम्
हाथ्च गन्धमादनात्, सर्वेष राजां सज्जीक्रियन्तां करा: करदानाय शखम्र हणाय वा, गृह्यन्तां दिशश्चामराणि वा, नमन्तु शिरांसि धनूंषि वा, कर्णपूरीक्रियन्तामाज्ञा मौर्व्यो वा, शेखरीभवन्तु पादरजांसि शिरस्त्राणि वा, घटन्तामञ्जलयः करिघटाबन्धा वा, सुच्यन्तां भूमय इषवो वा, समा लम्ब्यन्तां वेत्रयष्टय: कुन्तयष्टयो वा, सुदृष्टः क्रियतामात्मा मच्चरणनखेषु कृपाणदर्पशोषु वा। परागतोऽहम्। पङ्गोरिव मे कुतो निवृत्तिस्ताव- द्यावन्न कृतः सर्वद्वीपान्तरसंचारी सकलनरपतिमुकुटमणिशिलालोकमयः पादलेपः ।' इति कृतनिश्चयश्च मुक्तास्थानो विसर्जितराजलोक: स्नाना रम्भाकाड्डी सभामत्याक्षीत । उत्थाय च स्वस्थवत्निःशेषमाहिकमकार्षीत्। अगलच्च दर्पप्रसर इव श्रुतप्रतिज्ञस्य शाम्यदूष्मा दिवसस्त्रिभुवनस्य। ततश्च निजाधिकारापहारभीत इव भगवत्यपि क्वापि गते गत-
कुत्षिर्वेदि:। गुह्यका यक्षाः। पङ्गोगंतिविकलस्य। ऊष्मा औष्ण्यम्। ततश्चेत्यादौ। प्रदोपास्थाने नातिचिरं तस्थाविति संबन्धः। शरा अपि शिली-
करने के लिए, दिशाओं का ग्रहण करें या सेवा चामरों का, अपने मस्तक की नम्र करें या धनुष को, आज्ञा को कानों तक करें या धनुष की मौवों को, अपने सिर पर चरण की धूल धारण कर्रे या शिरस्त्र (युद्ध के लिए टोप), नथ्ाम के लिए अंजलि का संघटन करें या युद्ध के लिए हाथियों को जुटाएं, भूमि का त्याग करें या बाणों का, वेत्र यष्टि धारण करें या युद्ध के लिए बर्छियाँ ले,झुक कर मेरे चरण के नखों में अपना प्रतिबिम्ब देखें (अर्थात् प्रणाम के लिए तैयार हो जॉय) अथवा युद्ध के लिए उठाए गए कृपाण के दर्पणों में अपना रूप देखें। मैं अब आया। पंगु के समान मुझे तब तक कहाँ सुख मिलेगा जब तक उस प्रकार का अपने चरण में लेप नहीं लगाता जिसे लगाते ही सब द्वीपान्तरों में विचरण करने की शक्ति प्राप्त हो जाती है और जो सब राजाओं की मुकुट मणियों में आलोक उत्पन्न करता है।'इस प्रकार निश्चय की घोषणा करके वे बाह्य आस्थान मण्डप से उठे, एवं सब राजाओं को बिदा किया। स्नान करने की इच्छा से सभा छोड़ कर मीतर गए। स्वस्थ के समान उन्होंने वहाँ से उठ कर सारे दैनिक कार्य किए। दिन का, तेज शान्त होने लगा, इस रूप में मानों हर्ष की प्रतिज्ञा सुन कर त्रिसुवन का अहंकार विगलित हो गया। तब अपने अधिकार के छिन जाने के डर से मगवान् सूर्य मो क्षीण तेज होकर कहीं चले गए। मौरों की आवाज से भरे तामरसवन भी मानों त्रास के कारण संकुचित होने
Page 418
षष्ठ उच्छ्ास: ३३७
तेजस्यहिमभासि, तामरसवनेष्पि निगूढशिलीमुखालापेषु त्रासा- दिव संकुचत्सु, विहृगगणोष्तपि समुपसंहृतनिजपक्षविच्षेपनिश्चलेषु भियेवाप्रकटीभवन्सु, भुवनव्यापिनीं संध्यां प्रतिज्ञामिव मानयति नतशिरसि घटिताञ्जलिवने जने सकले, स्त्रपदच्युतिचकितदिक्पा- लदीयमानाभ्रंलिहलोहप्राकारवलयकलितास्वित बहलतिमिरमालातिरो- धीयमानासु दिक्षु प्रदोषास्थाने नातिचिरं तस्थौ। नपन्नृपलो- कलोलांशुकपवनकम्पितशिखैर्दीपिकाचक्रवा लैरपि प्रणम्यमान इव प्राहिणोल्लोकं प्रतिषिद्धपरिजनप्रवेशश्च शयनगृहं प्राविशत। उत्ता- नश्च मुमोचाङ्गानि शयनतले। दीपद्वितीयं च तमभिसर इव लब्धावसरस्तरसा भ्रातृशोको जग्राह । जीवन्तमिव हृदये निमी- लितलोचनो ददर्शाग्रजम्। उपयुपरि भ्रातृजीवितान्वेषिण इव प्रससुः श्वासाः। धवलांशुकपटान्तेनेव चाश्रजलप्लवेन मुखमा चछाद्य निःशब्दमतिचिरं रुरोद। चकार च चेतसि कथ नामाकृते- स्तादृश्या युक्त: परिणामोऽयमीदशः । पृथुशिलासंघातकर्केशकाय-
मुखाः। सहाया अपि पक्षाः। अभिसराश्चौराः ।
लगे। पक्षा भी मानों डर के मारे अपने डैने सिकोड कर निश्चल भाव से छिप गए। सब लोग सुवन में व्याप्त संध्या को हो प्रतिज्ञा के समान मान कर सिर झुकाकर और हाथ जोड़ कर प्रणाम करने लगे। चारों और अधकार से दिशाएँ तिरोहित होने लगीं, मानों दिकपालों ने अपनी पदच्युति होने के डर से लोहे के आकाशचुम्बी प्राकार खड़े कर दिए हो। देव हर्ष प्रदोषास्थान में थोडी देर बैठे। पवन से कम्पित दीपशिखा के समान उनहें प्रणाम करते हुए राजाओं के अशुक चचल हो उठे। सब लोगों को भेज कर स्वयं वे परिजनों का प्रवेश रोक कर शयनगृह में गए। वहाँ शयनतल पर उतान हो अङ्गों को ढीले छोड़ पड़ रहे। वहाँ एक दीप जल रहा था और दूसरे वे थे। उसी समय माहें के शोक ने अवसर पाकर चोर के समान उन्हें वेग से पकड़ लिया। आँखें बन्द करके उन्होंने अपने हृदय में मानों जीते हुए अपने बड़े माई राज्यवर्धन को देखा। मानों भाई के प्राणों को ढँढने के लिए उनके श्वास ऊपर-ऊपर बढ़ने लगे। आँसू से डबडबाए अपने मुँद्द को सफेद अंशुक के अग्रभाग से ढंक कर बहुत देर तक बिना शब्द के सिसक-सिसक कर रोने लगे। मन मे सोचने लगे कि उस तरह की आकृति का भी यह नतोजा ठीक पे है? पिताजी के शरीर की बनावट शिलासंधान जैसी थी और जैसे पर्वत से लोहा
Page 419
३३८ हर्षचरितम्
बन्धात्तातादचलादिव लोहधातु: कठिनतर आसीदार्यः। कथं चास्य मे हतहृदयस्यार्यविरहे सकृदपि युक्त समुच्छ्सितुम्। इयं सा प्रीतिर्भक्तिरनुवृत्तिर्वा। बालिशोऽपि कः संभावयेदार्यमरणे मज्जी- वितम्। तत्तादृशमैक्यमेकपद एव क्कापि गतम्। अयत्नेनैव हस- विधिना पृथक्कृतोऽस्मि। दग्धरोषान्तरितशुचा सुनिरं रुदितमाप न मुक्तकएठं गतघृरोन मया। सर्वथा लूतातन्तुच्छटाच्छिदुरास्तु च्छा: प्रीतयः प्राणिनाम्। लोकयात्रामात्रनिबन्धना बान्यवता यत्रा- हमपि नाम पर इवार्ये स्वर्गस्थे स्वस्थ इवासे। किच दैवहतकेन फल- मासादितमीदशि परस्परप्रीतिबन्धनिर्वृतहृदये सुखभाजि भ्रातृमिथुने विघटिते। तथा च चन्द्रमया इव जगदाह्नादिनो लोकान्तरीभूतस्य लग् चिताग्नय इवार्यस्य त एव दहन्ति गुणाः। इत्येतानि चान्यानि च हृद्षयेन पर्यदेवत। प्रभातायां चे शर्वर्यां प्रातरेव प्रतीहारमादिदेशाशेषगजसाधना- घिकृतं स्कन्दगुमं द्रष्टुमिच्छ्ामीति।
लूता तन्तुच्छुटा जालकारसूत्रजालम्। लोकयात्रा लोकाचारः। किं फलमासा दितम्, न किचिदित्यर्थः। पर्यदेवत शुशोच।
और भी कठोर उत्पन्न होता है उसी प्रकार आर्य थे। कैसे मेरे इस मुए हदय का आर्य के विरह में एक बार भा सांस लेना ठीक है? यह क्या प्रोति है या भक्ति है या अनुवर्तन है ? मूर्ख भी कौन होगा जो आर्य के मरने पर मेरे जीवित रहने की सम्भावनष करे? उस प्रकार का वह अभिन्न साथ तत्काल ही कहीं चला गया। दुष्ट विधाता ने भाई से मुझे अनायास ही अलग कर दिया। रोष के कारण शोक के दब जाने से निदय मैं देर तक मुकतकठ से रो भी न सका। सवथा मकडी के जाले के समान प्राणियों का तुच्छ प्रेम थोड़े ही में टूट जाता है। सचमुच भाई बन्धु का नाता लोकव्यवहार मात्र के लिए है, जहाँ मैं भी आर्य के स्वर्ग चले जाने पर पराये की माँति स्वस्थ होकर पडा हूँ। परत्पर प्रेम मरे सुखपूर्वक रहने वाले दो भाइयों के अलग हो जाने से दुष्ट दैव को क्या लाभ हुआ ? आर्य के ही गुण जो चन्द्र की ज्योत्स्ना के समान संसार को आह्लादित करते थे, अब उनके लोकान्तर में चले जाने से चिता में लगी हुई अगनि के समान दाह उत्पन्न कर रहे हैं।' इम प्रकार हृदय से वे रुदन करते रहे। रात बोतने पर प्रातःकाल ही उन्होंने प्रतीदार को आज्ञा दी-'मैं गजसाधनाधिकृत स्कन्दगुप्त से मिलना चाहता हूँ।'
Page 420
षठ उच्छ्रास: ३३६
अथ युगपत्प्रधावितबहुपुरुषपरम्पराहूयमान:, स्वमन्दिरादप्रतिपालित- करेणुश्चरणाभ्यामेव संभ्रान्तः, ससंभ्रमैदण्डिभिरुत्सार्यमाणजनपदः, पदे पदे प्रणमतः प्रतिदिशमिभभिषग्वरान्वरवारणानां, विभावरीवार्ताः पृच्छन्ु- च्छ्रितशिखिपिच्छ लाञ्छित वंशलतावनगहनगृहीत दिगाया मैर्विन्ध्यवनैरिव वारणबन्धविमर्दोद्योगागतैः, पुरःप्रधावद्गिरनायत्तमण्डलैराधोरणगणैश्च मरकतहरितघासमुप्टीश्च दर्शयद्विर्नवग्रहगजपतींश्च प्रार्थयमानश्च लब्धाभि- सतमत्तमातङ्गमुदितमानसैश्च सुदूरमुपसृत्य नमस्यद्धिरात्मीयमातङ्गमदा- गमांश्च निवेदयद्गिः, डिस्डिमाधिरोहणाय च विज्ञापयद्ि, प्रमादपति- तांपराधापहृतद्विरददुःखधृतदीर्घश्मश्रुभिरत्रतो गच्छद्धिः, अभिनवोप- सृतैश्च कर्पटिभिर्वारणाप्तिसुखप्रत्याशया धातमानैः, गणिकाधिकारिगणै-
चिह्नाभिररएयपालपङ्गिभिश्च, निष्पादितनवग्रहनागनिवहनिवेदनोद्यताभि- रुत्तम्भिततुङ्गतोत्रवनाभिर्महामान्रपेटकैश्च प्रकटितकरिकर्मचर्मपुटै, अभि- अयेत्यादौ। स्कन्दगुप्त एतैरेतैः क्रियमाणकोलाहलो राजकुलं विवेशेति संब- न्घः। भिषग्वरान्वैद्योत्तमान्। बन्धो रोधनमपि। अनायत्ता हस्तिपार्श्वर तिणः। 'आधोरणा गजारोहाः। डिण्डिमः पटहः। गणिका गजानां प्रतिलोभनार्था हस्तिनी। कर्मण्यकरेणुका करिग्रहकुशला करिणी। तुदन्त्यनेनेति तोन्रं प्रेषणकम् । महामात्रा: प्रधानहस्त्यारोहाः । तेषां पेटकः समूहैः । करिणां कर्मार्थ युद्ध आज्ञा पाते ही अनेक युवक स्कन्दगुप्त को ताबड़तोड बुलाने पहुचे। वह अपने भवन ए से निजी हथिनी की प्रतीक्षा किए बिना पैदल ही झटपट राजकुल के लिए चल पड़ा। घबराए हुए दण्डधारी सैनिक उसके सामने से लोगों की भीड़ इटाने लगे। पद-पद पर चारों ओर से प्रणाम करते हुए हाथियों के बारे में चिकित्सकों से पूछता जाता था कि पिछली रात उनका क्या हाल रहा? उसके चारों ओर गजकटक का शोर हो रह्दा था। विन्ध्याचल के वनों के समान ऊॅचे बांस के सिरे पर मोर के पंख बधे दिशाओं में ब्याप्त होने वाले, हाथियों को हाका देकर पकड़ने के लिए दूर-दूर से बुलाए गए, हाथियों के पार्श- रक्षी लोग और महावत, जो मरकत के समान हरी-हरी घास की मूठ देकर नए पकड़ कर लाए गए हाथियों को परचा रहे थे और मतवाले हाथियों के बात मान लेने पर प्रसन्न हो रहे थे, दूर से दौड कर उसे प्रणाम करने लगे, अपने अपने हाथियों के यौवन के कारण मद फूट कर बहने की सूचना देने लगे। बड़ी अवस्था के हाथियों के डिंडिमाधिरोहण के लिए निवेदन करने लगे। कुछ महावत गिर जाने के अपराध के कारण हाथी के छिन जाने के
Page 421
३४० हर्षचरितम्
नवगजसाधनसंचरणवार्तानिवेदनविसजितैश्र नागवनवीथीपालदूतवृन्दैः, प्रतिक्षण प्रत्यवेक्षितकरिकवलकूटैश्च, कटभङ्गसंग्रहं ग्रामनगरनिगमेषु निवे- द्यमानैः, कटककदम्बकैः क्रियमाणकोलाहलः, स्वामिप्रसादसंभृतेन महा- धिकाराविष्कारेण स्वाभाविकेन चावष्टम्भाभोगेनोदासीनोऽप्यादिशन्निव, असंख्यकरिकर्णशङ्गसंपत्संपादनाय समुद्रानाज्ञापयन्निव, शृङ्गारगैरिकप
हरन्ह रेर्हरपदभरनमितकैलासगिरिगुरुभिः पादन्यासर्गुरुभारग्रहणगर्वमु वर्याः संहरन्निव, गतवशविलोलस्य चाजानुलम्बस्य बाहुदण्डद्वयस्य विच्षे
शिक्षायै। चर्मपुटः चर्मकृतो हसत्याकार:। कटभङ्ग: प्रत्यग्रम्। गोधूमादियवसम, घास इत्यर्थः । निगमा वणिक्पथाः। कटका हस्तिपटनियुक्ता अग्रेसरा वेत्रिण इत्यन्ये। गुणा: शौर्याद्याः, मौर्वी च गुणः।
दु.ख से लम्बी दाढ़ो बढ़ाए उसके आगे आगे चल रहे थे। बाहर से नये पहुंचे हुए सिर पर चीरा बाधे हाथियों के परिचारक हाथियों की सेवा के काम मिलने की प्रत्याशा में खुशी से दौड़ रहे थे। हाथियों को फसाने के काम में फुसलावा देने वाली गणिका सज्ञक हथि- नियों के अधिकारी बहुत दिनों से आकर प्रतीक्षा कर रहे थे और अवसर पाकर काम में सिद्ध हथिनियों के करतब हाथ उठा कर सुनाने लगे। पल्लव के चिह्न वाले अरण्यपाल लोग नये पकड़े हुए गजयूथों को लेकर हाथ में ऊॅचे अकुश लिए कटक में उपस्थित थे। मद्दामात्र लोग चमड़े का मरा हुआ हाथी का पुतला तैयार करके उसके द्वारा ाथियों को युद्ध की शिक्षा देते थे। नागवीथीपालों के भेजे हुए दून अभिनव गजयूथ के संचरण की खबर देने के लिए आए हुए थे। कटक में एक एक क्षण हाथियों के लिए चारे की बाट देखने में नियुक्त झुण्ड के झुण्ड प्यादे हर गांव, नगर, मंडी में चारा संग्रह करके सूचना देते थे। स्वामी के प्रसाद से प्राप्त गजसाधनाधिकृत के पद की प्रतिष्ठा से एवं स्वाभाविक गर्वजनित गम्भीरता से वह चुपचाप होने पर आदेश देता हुआ सा लग रहा था। मानों समुद्रों को यह आज्ञा दे रहा था कि संख्यातीत हाथियों के कान में अलंकार के रूप में लटकाने के लिए शंख उत्पन्न करो। हाथियों के शङ्गार के लिए गैरिक पंक्र के अगराग के संग्रह के लिए पर्वतों को मानों लूट रहा था। दिशाओं के दिग्गजों के पद पर प्रतिष्ठित ऐरावत के अधिकार को मानो छोन रहा था। शिव के पदभार से झुके हुए कैलास पर्वत के समान भारी अपने पादन्यासों से वराहरूपधारी विष्णु के पृथिवी को उठाने से उत्पन्न गर्व को मानों कम कर रहा था। जानुभाग तक लम्बे उसके दोनों हाथ चलने से हिल रहे
Page 422
षष्ठ उच्छास: ३४१
नामृतरसस्वादुना नवपल्लवकोमलेन कवलेनेव श्रीकरेणुकां विलोभयन्नि- जनृपवंशदीघ नासावंशं दधान:, अतिस्त्रिग्धमधुरधवलविशालतया पीत- क्षीरोदेनेव पिबन्नीक्षणयुग्मायामेन दिशामायामं मेरुतटादपि विकटवि पुलालिकः, सततमविच्छिन्नच्छत्रच्छायाप्ररूठिवशादिव नितान्तायतनी लकोमलच्छविसुभगेन स्वभावभङ्गरेण कुन्तलबालवल्लरीवेल्लितविलासिना
रमापि सकलदिगन्तश्र्यमाणगुरुगुणध्वनिः, आत्मस्थसमस्तमत्तमातङ्गसा- थे, मानों अपने दोनों ओर हाथियों को मारने के लिए पत्थर के आलानस्तम्म गाड़ रहा था। अमृत के समान स्वादु, नवपल्लवसदृश कोमल, कुछ ऊँचे और लटके हुए अपने अघर से मानों वह श्रीकरेणुका (सिंगार-पटार से सजाई हुई हथिनी) को लुमा रहा था। उसका नासिकावंश अपने राजा के वंश के समान ही लम्बा था। मानों क्षीरसमुद्र को ही पी लेने के कारण उसकी आंखें अत्यन्त खिग्ध, मधुर, धवल एवं विशाल थीं, जिनसे दिशाओं के आयाम को भी मानों पान करता जा रहा था। उसका ललाट मेरु के तट से भी कहीं अधिक विकट और फैला हुआ था। उसकी बबरी हमेश। छत्र की छाया में ही बढ़ने रहने से मानों अत्यन्त नील और कोमल हो गई थी। बालो के गुच्छे मजरी के समान घुमावदार थे, मानों वह उनसे सूर्यकिरणों के आलोक को भी मलिन कर रहा था। वह शश्रुओं के विनाश के लिए धनुष धारण करने का कर्म छोड़ चुका था, फिर भी समस्त दिशाओं में उसके गुणो की गम्मीर ध्वनि सुन पड़ती थी। मतवाले हाथियों की सेना उसके अधीन थी, फिर भी उसे मद छू भी न सका था। वद् ऐश्वर्यसम्पन्न और स्नेह से भरा था। वह पार्यित्र (राजा) और गुणमय था। दान से भरे हाथियों पर जैसे वह
१. विरोध पक्ष यह कि धनुष कर्म छोड देने पर दिशाओं में गुणों अर्थात् धनुष के तन्तुओं की टंकार कैसे सुन पड़ेगी? समाहार पक्ष यह है कि उसके विनय आदि गुणों की सर्वत्र प्रसिद्धि हो गई थी। २. विरोध-मदवाले हाथी को अपने अधीन रखने पर उनके मद का स्पर्श होना स्वाभाविक है। परिहार पक्ष-मद अर्थात् गर्व ने उसका स्पर्शन नहीं किया था। ३. विरोध-जो भूतिमान् अर्थात् मस्मयुक्त है वह स्नेहमय'कैसे हो सकता है? परिदार-भूतिमान् अर्थात वह ऐश्वयसम्पन्न और स्नेह से भरा था। ४. विरोध-पार्यिव अर्थात् घट के समान पृथिवी से जो उत्पन्न हो वह पट के समान गुणमय अर्थात् तन्तु से बना कैसे हो सकता है? परिधार-पार्यिव अर्थाद राजा एव गुणमय अर्थात् गुणवान् था।
Page 423
३४२ हर्षचरितम् धनोऽप्यस्पृष्टो मदेन भूतिमानपि स्नेहसयः पार्थिवोऽपि गुणमयः करिणा मित्र दानवतामुपरि स्थितः, स्वामितामिव स्पृहणीयां भृत्यतामप्यपरिभू- तामुद्वहन्नकभर्तृभक्तिनिश्चलां कुलाङ्गनामिवानन्यगम्यां प्रभुप्रसादभूमिमा- रूढ, निष्कारणबान्धवो, विदग्धानाम्, अभृतभृत्यो भजताम्, अक्रीत- दासो विदुषाम, स्कन्दगुप्तो विवेश राजकुलम्। दूरादेव चोभयकरकम- लावलम्बितं स्पृशन्मौलिना महीतलं नमस्कारमकरोत्। उपविष्टं च नातिनिकटे तं तदा जगाद देवो हर्ष :- 'श्रुतो विस्तर एवास्यार्यव्यतिकरस्यास्मच्चिकीर्षितस्य च। अतः शीघ्रं प्रवेश्यन्तां प्रचा- रनिर्गतानि गजसाधनानि। न क्षाम्यत्यतिस्वल्पमप्यार्यपरिभवपीडापावकः प्रयाणविलम्बम्।' इत्येवमभिहितश्च प्रणम्य व्यज्ञापयत्-'कृतमवधारयतु स्वामी समादिष्टं किंतु स्वल्पं विज्ञष्यमस्ति भर्तृभक्ते: । तदाकर्णयतु देवः। देवेन हि पुष्यभूतिवंशसंभूतस्याभिजनस्याभिजात्यस्य सहजस्य तेजसो
मदो गर्वोडपि। भूतिः संपत्, भस्म च। पार्थिवो राजा, पृथिव्यारब्घश्च। गुणास्तन्त- वोऽपि। नहि घटः पटो भवतीति विरोधः। दानं मद:, वितरणं च। प्रचारो भक्षणम्। गजसाधनानि करिसैन्यानि। अभिषङ्गा अभिभवाः।
श्ासन करता था उसी प्रकार दानियों में भी सबसे ऊपर रहने वाला था। अपनी स्वामिता के समान स्पृहणीय और कमी अभिभून न होने वाली भृत्यता को धारण कर रहा था। कुलांगना के समान एक ही पति में निश्चल भक्ति रखने वाली और किसी दूसरे का गमन न कर नेवाली अपने स्वामी की प्रसन्नता उसे उपलब्ध थो। वह विदग्ध लोगों का अकारण बन्धु था, सेवा करने वालों का अवैतनिक भृत्य था, और विद्वानों का भी बिना वेतन का दास था। उसने दूर ही से अपने दोनों कर-कमलों का अवलम्बन लेकर मस्तक से पृथिवी का स्पर्श करते हुए नमस्कार किया। स्कन्दगुप्त सम्राट के कुछ दूर बैठ गया। तब देव हर्ष ने उससे कहा-'आर्य के इत्याकाण्ड के बारे में तथा इमने जो निश्चय किया है वह आपने विस्तार से सुन लिया होगा। अतः शोध्र हा चरने के लिए बाहर गई हुई गजसेना को स्कन्धावार में लौटने की आज्ञा दी जाय। आर्य की हत्या से उत्पन्न कष्ट के कारण मैं क्षण भर भी शत्रु पर धावा बोलने में विलम्ब सह नहीं सकता।' हर्ष के ऐसा कहने पर स्कन्दगुप्त ने प्रणाम करके निवेदन किया-'देव, आपने जो आज्ञा दी है उसे पूरी ही समझे, किन्तु स्वामी के प्रति भक्ति के कारण थोड़ा-सा मेरा निवेदन है। कृपया देव उसे सुनें। देव ने जो यह
Page 424
षष्ठ उच्छ्ास: ३४३
दिक्करिकरप्रलम्बस्य बाहुयुगलस्याआधारणस्य च सोदरस्नेहस्य सर्व सद- शमुपक्रान्तम्। काकोदराभिधाना: कृपणाः कृमयोऽपि न मृष्यन्ति निकारं किमुत भवादृशास्तेजसां राशयः। केवलं देवराज्यवर्धनोदन्तेन कियदपि दृष्टमेव देवेन दुर्जनदौरात्म्यम्। ईदृशाः खलु लोकस्वभावाः प्रतिग्रामं प्रतिनगरं प्रतिदेशं प्रतिद्वीपं प्रतिदिशं च भिन्ना वेशाश्चाकाराश्चाहाराश्च न्याहाराश्च् व्यवहाराश्च् जनपदानाम्। तदियमात्मदेशाचारोचिता स्वभा वसरलहदयजा त्यज्यतां स्वविश्वासिता। प्रमाददोषाभिषङ्गेषु श्रुतबहुवार्त एंव प्रतिदिनं देवः। यथा नागकुलजन्मनः सारिकाश्रावितमन्त्रस्यासीन्नाशो। नागसेनस्य पद्मावत्याम्। शुकश्रुतरहस्यस्य च श्रीरशीर्यत श्रुतवर्मणः श्रवस्त्याम्। स्त्रप्नायमानस्य च मन्त्रभेदोऽभून्मृत्यवे मृत्तिकावत्यां सुवर्ण- चूडस्य। चूडामणिलगलेख प्रतिबिम्बवाचिताक्षरा च चारुचामीकरचामर- प्रतिग्राममिति। उपक्रान्तं निदर्शयितुमाह-पथेति। अत्र कथा-नागसेननामा पभ्मावत्यां राजा मन्त्रिणमर्धराज्यहरमपाकर्तु शारिकासमक्ष मन्त्रमकरोन्। स चापि मन्त्री शारिकामुखाद्विज्ञाय विस्नम्भपूर्वकं त दण्डेनावधीदिति। श्रावस्त्यां च श्रुतवर्मा पूर्ववच्छुकश्रावितमन्त्रो राज्याच्चुच्याव। अनेन च गूढमन्त्रेण यत्रा- द्वाव्यमित्युक्त्तम्। मृत्तिकावस्यां सुवर्णचूडो नाम राजा कंचिद्विसत्रम्भपूर्वकं जिघृक्षन्मन्त्रितवांस्तदेव तस्मै विललास। ततस्तत्पूर्वं तत्प्रयुक्तेन विश्वासिना शिरो- रघकेण स्वस्व्रामिप्रयुक्केन व्यापादित इति। अनेन च कुलस्वभावाद्यपरीचय न
उपक्रम किया है वह पुष्यभूतति के वंश में उत्पन्न होने वाले आपके और परम्परागत आापके तेज के एव दिग्गज को सूड के समान लम्बी आपकी सुजाओं और सहोदर भाई के प्रति आपके असाधारण स्नेह के सर्वथा अनुकूल है। बेचारे साँप जैसे कीड़े भी जब अपना परिमत्र नहीं सहन कर पाते तो आपके जैसे तेजस्वियों की बात क्या? केवल आपने देव राज्यवर्धन के इस वृत्तान्त से दुर्जनों के अत्यावार को कुछ ही देखा। निश्चय ही अब के लोगों के ऐसे स्वभाव हैं जो कि प्रत्येक ग्राम, प्रत्येक नगर, प्रत्येक द्वीप और प्रत्येक दिश्ा में सारे जनपदों के मिन्न भिन्न आकार, मिन्न-भिन्न आह्ार, भिन्न- मिन्न बातचीत एवं व्यवहार हो गए हैं। अतः स्वभाव से ही सरल हृदय होने के कारण अपने देश के अनुकूल सब पर विश्वास कर लेने की भावना का परित्याग करें। प्रतिदिन देव ने प्रमाद दोष से राजाओं पर आने वाली विपत्तियों के सम्बन्ध में बुत कुछ सुना ही है। जैसा कि पभ्ावती नगरी के नागवशी राजा का नाश सारिका के गुप्त विचार देने पर (उसी का आषा राज्य हड़प कर बैठे हुए मंत्री द्वारा) हो गया। आ्रवस्ती के राजा
Page 425
३४४ हर्षचरितम्
भ्राहिणी यमतां ययौ यवनेश्वरस्य। लोलबहुलं च बहुलनिशि निधानमु. तखनन्तमुत्खातखङ्गप्रमाथिनी ममन्थ माथुरं बृहद्रथं विदूरथवरूथनी। नागवनविहारशीलं च मायामातङ्गाङ्वान्निगता महासेनसैनिका वत्सपति न्ययंसिषुः। अतिदयितलास्यस्य च शैद्षमध्यमध्यास्य मूर्धानमसिलतया मृणालमिवालुनादन्निमिन्नात्मजस्य सुमित्रस्य मित्रदेवः। प्रियतन्त्रीवाद्य- स्यालाबुवीणाभ्यन्तरशुषिरनिहित निशिततरवारयो गान्धर्वच्छात्रच्छद्मानः
कार्यो भृत्य इत्युक्तम्। यवनेश्वरः केनचिच्छत्रुणासाद्य व्यापादितुमिष्टः। स्वसुहदा 'शत्रुप्रहितलेखेन वोधितः । लेखपृष्ठे च तेन लिखितम् 'स्वयं वाचयितव्यो लेख' इति। ततो यवनेश्वरस्य स्वयं वाचयतश्चडामणिप्रतिबिम्बितान्यक्षराणि वाचयित्वा तत्प्रहिता चामरग्राहिणी प्रभवे निवेध तदाज्ञया तें जघानेति। अनेन सूच्मोऽप रहस्यभेदहेतू रक्षणीय इत्युक्तम्। विदूरथप्रयुक्तेन नरेन्द्रवृन्दप्रतारितों बृहद्रथो नाम राजा लोभवशास्खन्यवादे कृष्णनिशि प्रवृत्तस्त्रत्सेनया प्रहत इति। अतः प्रवर्तितव्यमित्युक्तम्। महासेनो नामोजयिनीपतिः स्वदुहितरं वासवदत्ता- ख्यामुदयनाय दित्सु: कपटजं नागं वीथ्यां प्रसज्य छभ्प्रहितैः शरैर्नामगुणान्प्रख्या-
श्रुतवर्मा का राज्य भी सुग्गे के द्वारा रहस्य की बात जान लेने पर हाथ से चक्ा गया। मृत्तिकावती के राजा सुवर्णचूड का निद्रा की अवस्था में बडबडाने से हुआ मंत्रभेद ही उसकी मृत्यु का कारण बना। शत्ु के द्वारा रहस्य जानने े िए भेजी हुई चामरग्राहिणी बाचते समय चूड़ामणि में प्रतिबिम्बित मित्र का गुप्त लेख पढ़कर यम के रूप में यवनेश्वर की हत्या का कारण बन गई। राजाओं के वहकाने पर अँधेरी रात में जमीन से रत्न का खजाना उखाड़ते हुए अत्यन्त लोभी मथुरा के राजा बृह्द्रथ को विदूरथ की सेना ने तलवार खींच कर मार डाला। उज्जयिनी के राजा महासेन के मायाइस्ती के शरीर में छिपे हुए सैनिकों ने वत्सराज को नागवन में विहार के लिए छूल से ले जाकर मार डाला। मित्रदेव ने नट का भेस बनाकर नृत्य के शौकीन अग्निमित्र के पुत्र सुमित्र का सिर मृणाल के समान कतर दिया। शत्रु के पुरुषों ने संगीत सीखने के बहाने कपट से शिष्य का भेस बनाकर संगीत के प्रेमी अश्मक के राजा शरभ का सिर वीणा के मोतर छिपाकर रखी हुई तलवारों से काट डाला। अनार्य सेनापति पुष्पमित्र ने सेना को देखने के बहाने सारे सैनिकों को मिलाकर प्रज्ञा में दुर्बल अपने स्वामी मौर्य राजा बृहद्रथ को समाप्त कर डाला। नये आविष्कारों में कुतूहल रखने वाला चण्डीपति युद्ध में हारे यवनों के द्वारा निमित आकाश में उड़ने वाले यंत्रयान से जाने कहाँ पहुचा दिया गया। अचरज की बातों में कुतूहल दिखाने वाला शिशु नागपुत्र काकवर्ण युद्ध में जीतकर लाए हुए यवन से निरमित
Page 426
षष्ठ उच्छास: ३४५
चिच्छ्िदुरश्मकेश्वरस्य शरभ्य शिर रिुपुरुषाः। प्रज्ञादुर्बलं च बल- दर्शनव्यपदेशदर्शिताशेषसैन्यः सेनानीरनार्यो मौय बृहद्रथं पिपेष पुष्प- मित्र: स्वामिनम्। आश्चर्यकुतूहली च दएडोपनतयवननिर्मितेन नभस्तलयायिना यन्त्रयानेनानीयत क्वापि काकवर्णः शैशुनागिश्च नगरो- पकण्ठे करठे निचकृते निविंशेन। अतिस्त्रोसङ्गरतमनङ्गपरवशं शुङ्गम- मात्यो वसुदेवो देवभूतिदासीदुहित्रा देवीव्यञ्जनया वीतजीवितमकारयत्। असुरविवरव्यसनिनं चापजहुरपरिमितरमणीमणिनूपुरकणभणाह्रादरम्य- या मागधं गोधनगिरिसुरुङ्गया स्वविषयं मेकलाधिपमन्त्रिणः । महाकाल- मडे च महामांसविकरयवादवातूलं वेतालस्तालजङ्गो जघान जघन्यजं
म्यौदयनं लोभितवान्। सोऽप्यविचार्यैव गजग्रहग्राहिकया कतिपयाप्तपरिवारो घोषवतीं वीणामादाय तत्र गतः कपटकुञ्जरान्तर्गतैमहासेनसैनिकैः संहृत इति। अतो नालपपरिवारैः संवीच्य च विस्रब्धैर्भाव्यमित्युक्तम्। सुमित्रो राजा मित्र- ज्यसनी स्त्रीजनपरिवार इव नटजने विस्रब्धो मित्रदेवेन नटत्वमाश्रित्य हतः। सच योगचूर्गावचूर्णितस्तिरोहितो वभूवेति। अतो व्यसनिभि: प्रकृतलोक- विश्वासिभिश्च न भाव्यमित्युक्तम् । शरभोऽतिवायितान्वाद्यवतः प्रवेशमदादिति गूढांयुधै रिपुपुरुषैहत इति। अतो मनागपि व्यसन वर्जनीयमित्युक्तम्। अका- यंमत्र परदारागमनादि। तरवारिरेकधारः खडगः। प्रज्ञेत्यादि स्पष्टा कथा। अनेन च भृत्यबलदर्शनमसंनद्धैन कार्यमित्युक्तम्। मौर्यमिति गोत्रनाम । काकवर्णो यवनान्विजित्य तैश्च स्वपुरुषानुपायनीकृत्य यन्त्रयानैस्तद्वत्तैः परदारादीन्गच्छुन्य- वनैरात्मदेशं प्रापय्य निहत इति। अतः शत्रुपाभृतेषु भृत्येषु न विश्वसनीयमि- श्युक्म्। देवीव्यञ्ञनया महिषीव्याजया। मेकलाधिपमन्त्रिभिर्वातिकच्छदभिर हि- विवरं साधितम्। तपसास्माभिरित्युक्त्वा मागधो गुहाद्वारप्रतिद्वारेबंद्धोऽभूत्। गोधनगिरि: सूर्याख्यः पर्वतः । सुरुगा विवरम्। मेकलो विन्ध्यादि: । मह
आंकाशगामी यत्रयान में उडाकर कहीं दूर किसा नगर नामक राजवानी के बाहर ले लाया गया और वहाँ तलवार से उसका कठ काट दिया गया। अमात्य वसुदेव ने स्त्ियों के-साथ दिन-रात रहने वाले कामी राजा शुग को देवभूत की दासी की पुत्री को रानी के भेष में भेजकर मरवा डाला। मेकलाधिप के सचिव पातालदशन के प्रेमी मगधराज को अनेक सुन्दरियों के मणिनूपुर की आवाज से गूँजते हुए गोवर्धन पर्वत के सुरंग मार्ग से अपने देश में हरकर ले गए। पुणिक के पुत्र प्रद्योत के छोटे भाई कुमारसेन को जब वह महाकाल के उत्सव में महामास विक्रय के सम्बन्ध में वाद विवाद कर रह्दा था,
Page 427
३४६ हर्षचरितम्
प्रद्योतस्य पौणकिं कुमारं कुमारसेनम् r रसायनर साभिनिवेशिनश्च वैद्य व्यञ्जना: सुबहुपुरुषान्तरप्रकाशितीषधिगुणा गणपतेविदेहराजसुतस्य राजयक््माणमजनयन्। स्त्रीविश्वासिनश्च महादेवीगृहगूढभित्तिभाग्भूला भ्राता भद्रसेनस्याभवन्मृत्यवे कालिङ्गस्य वीरसेनः । मातृशयनीयतूलिका तलनिषएणश्च तनयोऽन्यं तनयमभिषेक्तुकामस्य दधरस्य करूषाधिपतेरभ- वन्मृत्यवे। उत्सारकरुचि च रहसि ससचिवमेव दूरीचकार चकोरनाथं शूद्रकदूतश्चन्द्रकेतुं जीवितात्। मृगयास क्तस्य च मन्नतो गएडकानुद्दएडन- डवलनलवननिलीनाश्च चम्पाधिपचमूचरभटाश्च्ामुए्डीपतेराचेमु: प्राणा न्पुष्करस्य। बन्दिरागपरं च परप्रयुक्ता जयशब्दमुखरमुखा मङ्का मौखरि मूख क्षत्रवर्मोणमुद्खनन्। अरिपुरे च परकलत्रकामुकं कामिनीवेशगुप्तञ् उत्सवः। वातूलं व्यसनोन्मत्तप्रायम्। जघन्यजं कनीयांसम्। पुणको गोत्रविशेषः। तत्र भवः पौणकिः। वैद्यकं व्यज्ञयन्ति प्रकाशयन्तीति वैद्यव्यज्ञनाः। राजय चमाणं तयरोगम् । दश्नाख्यस्य करूषाधिपतेः । पितुस्तनयो मृत्यवेऽभवदिति प्राकनक्रियया सगतिः। गण्डकाः खड्गाद्याः प्राणिनः। चामुण्डीति नगरीनाम। आचेमुरभस्तयन्। शकानामाचार्यः शकाधिपतिः। चन्द्रगुप्तभ्रातृजायां ध्रवदेवीं प्रार्थयमानश्चन्द्रगुप्तेन ध्रुवदेवीवेषधारिणा स्त्रीवेषजनपरिवृतेन रहसि व्यापादित
किसी तालजघवश क पुरुष ने वेताल का रूप रखकर मार डाला। रसायन के रस का प्रयोग करने वाले कपट के बने हुए वैद्यों ने मिले हुए बहुत लोगों द्वारा औषधि के लाम को ख्यापित करके विदेद्राज के पुत्र गणपति को राजयक्ष्मा का रोगी बना दिया। कलिक्ग के राजा मद्रसेन का भाई वोरसेन स्त्री पर विश्वास करने वाले उसी की पटरानी के घर में छिपकर उमकी मृत्यु का कारण बन गया। बड़े पुत्र को राज्य देने की इच्छा रखने वाले करुष के राजा दध्र को माता की शय्या पर पहले से पहॅुचे हुए छोटे पुत्र ने उसे मार डाला। शूदक के दूत ने चकोर नामक देश के राजा चन्द्रकेतु को जो द्वारपाल के द्वारा शुद्रक का अपमान कर चुका था, मचिवों के साथ प्राणों से अलग कर दिया। ऊँचे ऊँचे डंठलों वाले नड के जंगलों में छिपकर बैठे हुए चम्पानगरी के राजा के सैनिकों ने गैढ़ों का शिकार करने में लगे हुए चामुण्डीपति पुष्कर के प्राण ले लिये। मूर्ख मौखरि क्षत्रवर्मा को, जो वैतालिकों से अपनी प्रशसा सुनने का प्रेमी था, शत्रु के भेजे हुए मंख क्षत्रियों ने उसका जयजयकार करते हुए उखाड़ फेंका। शत्रु के नगर में दूसरे की पत्नी (चन्द्रगुप्त के बडे भाई रामगुप्त की पत्नी ध्रुवस्वामिनी) की कामना करने वाले शकपति को चन्द्रगुप्त ने स्त्री के वेष में छिपकर मार डाला। देव ने प्रमादी राजाओं की स्त्रियों द्वारा
Page 428
षष्ठ उच्छास: ३४७
चन्द्रगुप्त: शकपतिमशातयदिति।।प्रमत्तानां च प्रमदाकृता अपि प्रमादा: श्रुतिविषयमागता एव देवस्य। यथा मधुमोचितमधुरकसलिसैलाज: सुप्रभा पुत्रराज्यार्थ महासेनं काशिराजं जघान। व्याजजनितकंदर्पदर्पा च दर्प- रोन क्षुरधारापर्यन्तेनायोध्याधिपति परंतपं रत्नबती जारूध्यम्, विष- चूर्णचुम्बितमकरन्देन च कर्णेन्दीवरेण देवकी देवरानुरुक्ता देवसेनं सौहचम्, योगपरागविरसवर्षिणा च मणिनूपुरेण वल्लभा सपन्नीरुषा वैरन्त्या रन्तिदेवम्, वेणीविनिगूढेन च शस्त्रेण बिन्दुमती वृषिण विदूर- थम्, रसदिग्धमध्येन च मेखलामणिना हंसवती सौवीरं वीरसेनम्, अदृश्यागद्विलिप्रवदना च विषवारुणीगण्डूषपायनेन पौरवी पौरवेश्वरं सोमकम्।' इत्युक्त्वा विरशम स्त्राम्यादेशसंपादनाय च निर्जगाम। देवोऽपि हर्षः सकलराज्यस्थितीश्चकार। ततश्र तथा कृतप्रतिज्ञे प्रयाणं विजयाय दिशां समादिशति देवे हरषे गतायुषां प्रतिसामन्ताना-
इति। मधुरकं विषम्। परंत्पं प्रतापनन्तम्। जारूथ्यमिति जघानेति प्राक्तन्येव क्रियोत्तरन्न च । चूर्णो विषक्षोदः। मकरन्दः पुष्परसः। देवरः कनीयान्भ्राता भर्तुः। योगपरागोऽभिचारचूर्णम्। वैरन्ती नाम नगरी। रसदिग्धं विषोपलिप्तम्। अगदो विषहरद्रव्यसमूहः। वारुणी सुरा। उत्पन्न विपत्तियों के विषय में सुना ही है। जैसा कि सुपभा ने पुत्र को राज्य प्राप्त होने के लिए काशिराज महासेन को मध् के साथ लावा में विष मिलाकर मार डाला। रत्नवती ने छल से कामवेग को उत्पन्न करके अयोध्या के प्रतापी राजा जास्थ्य को छुो की धार के समान चोखे दर्पण से मार डाला। देवर से फॅसी हुई देवकी ने सुह् के राजा देवसेन को कर्णोत्पल में मकरन्द के रूप में विष का चूर्ण मिलाकर मार डाला। वैरन्त के राजा रन्तिदेव को उसकी रानी ने सौत डाह के करण अपने मणिनूपुर में जादू-टोना का चूर्ण मिलाकर प्रयोग करके समाप्त कर दिया। बिन्दुमती ने अपने केशपाश में छिपाए शस्त्र के द्वारा वृष्णि विदूरथ की हत्या की। सौवीर के राजा वीरसेन को रानी हंसवती ने मेखला की मणियों में विष का लेप करके मार डाला। पौरव राजा सोमक को उसकी हनी ने पहले अपने मुँह में विष के प्रमाव को इर लेने वाले औषध को मुँह में लगाकर फेर अपने मदिरा के जहरीले गण्डूब से मार डाला।' यह कहकर स्कन्दगुप्त स्वामो के प्रदेश का विधिवत सम्पादन करने के लिए उठकर बाहर चला गया। इधर देव दर्ष ने भी राज्य की सारी स्थिति ठीक की। जब देव हष ने उस प्रकार कुतप्रतिज्ञ होकर फिर दिग्विजय के लिए सैनिक प्रयाण करने की आज्ञा दी, तभी काल से घेरे शत्रु-सामन्तों के घरों में दुर्निमित होने लगे। यमराज के दूर्तों की दृष्टि की तरह
Page 429
३४८ हर्षचरितम्
मुदवसितेषु बहुरूपाण्युपलिङ्गानि वितेनरे। तथा ह्यविप्रकृष्टाः कालदूतट् ष्टय इवेतस्ततश्चेरु्चटुला: कृष्णशारश्रेणयः । प्रचलितलक्ष्मीनूपुरप्रणाद प्रतिमा मधुसरघासंघातभंकारा जह्नादिरे। चिरं विवृतविकृतवदनविव रविनिःसृतवह्निविसरा वासरेऽपि विरसं विरेसुश्चिरमशिवार्थमशिवाः शिवाः। शवपिशितप्ररूढप्रसरा इव कपिपोतकपोलकपिलपक्षतयः कानन कपोता: पेतुः। श्र्प्रामन्त्रयमाणा इव दधुरकालकुसुमानि सममुपवनतरवः। तरलकरतलप्रहारप्रहतपयोधरा रुरुदुंः प्रसभं सभाशालभक्जिकाः। दद्दशु- रासन्नकचग्रह्भयोद् भ्रान्तोत्तमाङ्गमिवात्मानं कबन्धमादर्शोदरेषु योधाः। चूडामणिषु चक्रशङ्ककमललक्माणः प्रादुरभवन्पादन्यासा राजमहिषी णाम्। चेटीचामराएयकस्मादघावन्त पाणिपल्लवात्। प्रणयकलहेऽपि दत्तपृष्ठाश्चिरमभवन्भटाः पराखुखा मानिनीनाम्, करिकपोलेषु व्यघ- टन्त मधुलिहां मधुमदिरापानगोष्ठचः। समाघ्रातयममहिषगन्धा इव ताम्यन्तः स्तम्बकरिमपि हरयो हरितं नवयवसं न चेरुः । चलवलयावली वाचालबालिकातालिकातोद्यलालिता अपि न ननृतुर्मन्दा मन्दिरमयूराः । निशि निशि रजनिकरहरिणनिहितनयन इवोन्मुखस्तारसुपतोरणमकारण- उदवसितेषु गृहेषु। उपलिङ्गान्यनिमित्तानि। सरघा मधुमत्तिकाः। कानन- कपोता गृधाः। व्यघटन्त आसन्। स्तम्बकरिं बद्धस्तम्बम्, पक्वं वा। हरयो काले-काले चचल हिरन कुछ हा दूर पर इधर उधर मॅडराने लगे। मधु मक्खियाँ चलती हुई लक्ष्मी के नूपुर की आवाज के ममान भनमनाने लगी। देर तक दिन में मी अमगल सियारियाँ जिनके मुँह के फाडने से आग की चिनगारी निकलती रहती है, अशुभ और कटु आवाज में चिक्कारने लगीं। बन्दर के कपोल की तरह लाल पंखों वाले जंगली कबूतर मुद्े के मास की चाह से घरों पर बठने लगे। उपवन के वृक्ष मानों परस्पर विचार करके असमय में पुष्प से मरने लगे। समास्थान के खम्मों पर बनी हुई साल- भंजिकाएँ स्तनों पर हाथ पीट-पीटकर जोर से रोने लगीं। योद्वा लोग हर्ष के सैनिकों द्वारा निकट भविष्य में होने वाले कचग्रह के मय से सिर में उत्पन्न चक्कर के कारण दर्पण में अपना ही सिर घड़ से अलग होते हुए देखने लगे। राजमहिषियों की चूणामणि में हर्ष के शख, चक्र और कमल के चिह्नों वाले पैर के निशन प्रकट होने लगे। चेटियों के हाथ से अकस्मात् चॅवर छूट कर गिरने लगे। मट लोग प्रणय के कलह में भी मानिनियों के सामने पीठ दिखाकर देर तक पराझाख हो गए। हाथियों के गण्डस्थल में भौंरों का मदपान बन्द हो गया। घोड़ों ने मानों यमराज के महिष की गन्ध से हरे धान का खाना छोड़ दिया। झन-झन ककण पहने हुए बालिकाओं के ताल देकर नाचने पर भी
Page 430
षष्ठ उच्छास: ३४६
मकाणीत्कौलेयकगणः । गणयन्तीवे गतायुषस्तर्जनतरलया तर्जन्या दिव- समाटवाटकेषु कोटवी। कुट्टिमेषु कुटिलहरिणखुरवेणीतरङ्गिण्यश्च शष्प- राजयोऽजायन्त। जनितवेणीबन्धानि निरञ्जनरोचनारोचीषि चषकमधुनि मुखकमलप्रतिबिम्बान्यदश्यन्त भटीनाम्। समासन्नात्मापहारचकिता इव चकम्पिरे भूमयः। वध्यालंकाररक्त्तचन्दनरसच्छटा इवालच्यन्त शूराणां पतिताः शरीरेषु विकसितबन्धूककुसुमशोणितशोचिषः शोणितवृष्टयः ।
गणा गणशः पतन्तः प्रज्वलन्तो न व्यरंसिषुरुल्कादण्डाः। प्रथममेव प्रति- हारीवापहरन्ती प्रतिभवनं चामरातपत्रव्यजनानि परुषा बभ्राम वात्येति। इति श्रीबाणभट्टकतौ हर्षचरिते राजप्रतिज्ञ।वर्णनं नाम षष्ठ उच्छासः।
हयाः। अकाणीद्दध्वान । कौलेयकाः श्वानः । आट बआ्राम। कोटवी नम्र: सत्री। शष्पं बालतृणम्। बन्धूकं बन्धुजीवः । अपरिगतागिं परिगताभनिं कुर्वाणाः। अभौ समन्तास्तिपन्तः । व्यरंसिषुर्निववृतिरे। इति श्रीशंकरकविरचिते हर्षचरितसंकेते षष्ठ उच्छासः।
मन्दिरमयूरों ने नाचना छोड दिया। हर रात में मुंह उठाकर मानों चन्द्रमा के हिरन की ओर आँख लगाए कुत्ते तोरण के समीप बिना कारण ही जोर से रोने लगे। मार्गो में नंगी स्त्रो चंचल तर्जनी से मरने वालों की मानो गणना करती हुई चक्कर लगाती दिखाई पड़ी। राज भवन के कुट्टिमों में टेढ़े हरिण के खुर के समान तरङ भरी घास लहराने लगी। योद्धाओं की स्त्रियों के मुख का जो प्रतिबिम्ब मधुपात्र में पड़ता था उसमें विधवाओं जैसी एक वेणी और अञन से रहित गोरोचना के समान पीली आँख दिखाई पड़ने लगीं। निकट में होने वाले अपने हरण से मानों चकित होकर भूमि काँपने लगी। वीरों के शरीर पर पड़े हुए खिले बन्धूकपुष्प के समान लाल खून के छीटे वधदण्ड प्राप्त होने पर लगाए गए चन्दन के समान दिखाई पड़ने लगे। दिशाओं में चारों ओर मानो नाशावस्था को प्राप्त श्री को घेर कर निरन्तर निकलती हुई चिनगारियों से तारों को जलाती हुई उल्काएँ बार-बार गिरने लगीं। अयंकर इवा प्रतीहारी के समान सबके चँवर, छत और व्यजन का अपहरण करती हुई प्रत्येक घर को झकझोरने लगी। हषचरित षष्ठ उच्छत्रास समाप।
Page 431
सप्तम उच्छ्ासः अ्ङ्गनवेदी वसुधा कुल्या जलधि: स्थली च पातालम्। वल्मीकश्च सुमेरुः कृतप्रतिश्ञस्य वीरस्य ॥१॥ धृतधनुषि बाहुशालिनि शेला न नमन्ति यत्तदाश्चर्यम्। रिपुसंज्ञकेषु गणना कैव, चराक्रेषु काकेषु ।।२।। अथ व्यतोतेषु च केषुचिद्िवसेषु मौहूर्तिकमण्डलेन शतशः सुगणिते सुप्रशस्तेऽहनि दत्ते चतसृणामपि दिशां विजययोग्ये दण्डयात्रालग्ने, सलिल मोक्षविशारदैः शारदैरिवाम्भोघरः कालधौतैः शातकौम्भैश्च कुम्भैं: स्नात्वा विरचय्य परमया भक्त्या भगवतो नीललोहितस्यार्चामुदरचिषं हुत्वा प्रदक्षिणावर्तेशिखाकलापमाशुशुक्षणि, दत्त्वा द्विजेभ्यो रत्नवन्ति अङ्गनेत्यादिनोद्योगितां सूचयति। शूरा हि स्वशौर्यमात्रेणावर्जित त्रिभुवनाधि पत्या, नतु तेषां सामग्यन्तरप्रयोजनम्। तथा चाह-'कृतप्रयत्नस्य वीरस्य सर्वा भूरङ्गनवेदी'त्यनायासेनाक्रमणादनेनेदमपि प्रतित्तिप्तम्। कदाचित् कश्िद्ब्रयादभि- मानान्मोहाद्वेत्थ हर्षेण प्रतिज्ञातम्। अन्यथा गिरिगुहादी पलायित हर्ष: कथं परिभवेत्। कथं च बहुपालितामुर्वीमेको जयेदिति। तन्न। यतोऽङ्गनवेदीत्यादि। नन्वेवमपि तत्तुल्यो वीरो न भवेदित्याह-धृतेत्यादि। अथेश्यादौ। भवनान्निर्जगामेति संबन्धः। मौहुर्तिका गणकाः। दण्डश्वतुरङ्ग बलम्। तस्य यात्रा गमनम्। तत्र लग्नो मेपादिस्तस्मिन्। विशारदैः प्रवीणः, शुक्लेश्व। कालघौतैः, कालवशेन धौतैश्च। शातकौम्भैः सौवणेः। नीललोहितोऽसि- जब वीर पुरुष प्रतिज्ञा कर लेता है तब उसके सामने पृथिवी क्या है? आँगन की एक वेदी है, समुद्र क्या है? एक पनाला मात्र है, पाताल क्या है ? एक स्थली है और सुमेरु क्या है? मिट्टी का ( कीटनिरमित) एक टीला मात्र है। बाहुवीर्यशाली वीर के धनुष उठा लेने पर पर्वत जो नईीं झुक जाते यही आश्चर्यं होता है, अन्यथा शत्रु नामधारी वराक कौवों की गणना ही क्या ? कुछ दिन बीत गए। हर्ष के ज्योतिषियों ने बड़ी मेहनत से गणना करके शुभ मुहूत' निकाला और चारों दिशाओं की विजय के लिए दण्डयात्रा के योग्य लगन दे दिया। तब हर्ष ने शरत्कालोन मेघों के समान जल बरसाने वाले चाँदी और सोने के कुम्भों से स्नान किया। भगवान् शंकर की परम भक्ति से पूजा की। दक्षिणावर्त शिखाओं की प्रज्वलित अग्नि में इवन किया। रत से मरे हजारों चाँदी और सोने से मरे हजारों
Page 432
सप्तम उच्छास: ३५१
राजतानि जातरूपमयानि च सहस्त्रशस्तिलपात्राणि कनकपत्रलतालंकृत- शफश्रृद्गशिखरा गाश्चार्बुदशः, समुपविश्य विततव्याघ्रचर्मणि भद्रासने विलिष्य प्रथमविलिप्तायुधो निजयशोधवलेनाचरणनश्चन्दनेन शरीरं, परिधाय राजहसमिथुनलक्मणी सदशे दुकूले, परमेश्वरचिह्नभूतां शशि- कलामित्र कर्ल्पायत्वा सितकुसुममुए्डमालिकां शिरसि नीत्वा, कर्णाभरण- मरकतमयूखमिव कर्णगोचरतां गोरोचनाच्छुरितमभिनवं दूर्वापह्मवं विन्यस्य सह शासनवलयेन गमनमङ्गलप्रतिसर प्रकोष्ठ परिपूजितप्रहृष्ट- पुरोहितकर प्रकीर्यमाणशान्तिसलिलसीकरनिकराभ्युक्षितशिराः सप्रेष्य म. हार्हाणि वाहनानि बहलरत्नालोकलिपककुम्भि च भूषणानि भूभुजां संवि- भज्य क्विष्टकार्पटिककुलपुत्रकलोक्तमोचितैः प्रसाददानेश्च विमुच्य बन्ध- नानि सकलानि नियुज्य तत्कालस्मरणस्फुरऐोन कथितात्मानमव चाष्टा- तरकः। आशुशुक्षणिमाप्नम्। राजतानि रौप्यानि। जातरूपं सुवर्णम्। पत्रलता स्रभङ्ग:। शफा: खुराः। अर्बुदं दशकोटयः। नृपासनं भद्रासनम्। उक्त च- 'तृपासनं भद्वासनं, सिंहासनं तु तद्ैम'मिति। परमेश्वरो राजा, हरश्र। शासन- चलयेन मुद्राकटकेन। प्रतिसरं कङ्गणम्।
तिलपात्र और सोने के पत्तरों में मढ़े खुर और सींगों वाला असख्य गायें ब्रह्मणों को दान में दिया। व्याघ्रचर्म पर भद्रासन बिछा कर विराजमान हुए। पहले अपने आयुध में यश के समान धवल चन्दन लगाया और फिर अपने सिर से पैर तक उसका लेप किया। फिर कोनों पर छपे हंसमिथुन वाले दुकूल वस्त्रों का जोडा धारण किया। शिव के चिह्न के रूप में चन्द्रकला के समान श्वेत फूलों की मुण्डमालिका को सिर पर रखा। कानों में मरकत के कर्णामरण सदृश, गोरोचनों से युक्त सुन्दर दूब का पल्लत्र धारण किया। हाथ के प्रकोष में मगलप्रद कंकण पहना और मुद्राकटक (राजकीय मुद्रा से युक्त कड़ा) मा धारण किया। पूजा पाये पुरोहित ने उनके सिर पर शान्ति का जल छिड़का। तब उन्होंने सहयोगी राजाओं को कीमती सवारियॉ भेजी और दिशाओं में आलोक फैलाने वाले रल्नजटित आभूषण बाँटे। राज्य में कार्पटिक (सिर पर चीरा बाँधने के अधिकारी राजकीय कर्मचारी) राजघरानों के सम्बन्धी कुलपुत्र और साधारण जन जो बन्दी थे वे छोड दिए गए और जो किसी कारणवश दण्डित या कृपा से वचित हो गए थे वे फिर से सम्राट् के प्रसादपात्र बनाए गए। उसी समय अपने दाहिने भुजस्तम्म को जो फरक कर अपने स्वरूप को व्यक्त कर रहा था, अट्ठारह द्वीपों पर विजय पाने के योग्य अधिकार में नियुक्त किया। सेवकों के समान सुनिमित्त एक पर एक सामने
Page 433
३५२ हर्षचरितम्
दशद्वीप जेतव्याधिकारे दक्षिणं भुजस्तम्भमहमहमिकया सेवकैरिव सनि- मित्तैरपि समग्रैरग्रतो भवद्गिः प्रमुदितप्रजाजन्यमानजयशब्दकोलाहलो हिरणयगर्भ इव ब्रह्माएडात्कृतयुगकरणाय भवनान्निजगाम। नातिदूरे च नगराठुपसरस्वति निर्मिते महति तृणमये, समुत्तम्भि ततुङ्गतोरणे, वेदीविनिहितपल्लवललामहेमकलशे, बद्धवनमालादाम्नि, धवलध्वजमालिनि, भ्रमच्छुक्कवाससि, पठद्द्विजन्मनि मन्दिरे प्रस्थानम करोत्। तत्रस्थस्य चास्य ग्रामाक्षपटलिकः सकलकरणिपरिकरः 'करोतु देवो दिवसग्रहणमद्यवावन्ध्यशासनः शासनानाम्' इत्यभिधाय वृषाङ्काम- भिनवघटितां हाटकमयीं मुदां समुपनिन्ये। जग्राह च तां राजा। समु. पस्थापिते च प्रथमत एव मृत्पिएडे परिभ्रश्य करकमलादघोमुखी महीतले पपात मुद्रा। मन्दाश्यानपङ्कपटले मृदुमृदि सरस्वतीतीरे परिस्फुट व्यरा जन्त राजयो वर्णानाम्। अमङ्गलाशङ्किनि च विषीदति परिजने नरपति ललामं चिह्नम्। 'ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु'। वनमाला पुष्प- पत्रप्रतियोजिता सत्नक। अक्षाणां भूतानां। पटले समूहे नियुक्तोऽतपटलिकः। ग्रामा. णामसपटलिक: ग्रामाक्षपटलिक:। करणिलेंख्यम्। कायस्थ इत्यन्ये। मुद्रा वालिका। मन्दाश्यानमीषच्छुष्कम्। आने लगे। प्रजा के लोग प्रसन्न होकर उनका जयजयकार करने लगे। सतयुग की स्थापना के लिए ब्राह्मण से निकले हुए ब्रह्मा के समान हर्ष राजभवन से बाहर आए। नगर से थोड़ी दूर सरस्वती के किनारे घास-फूस छाकर एक बड़ा राजमन्दिर तैयार किया गया था। उसमें ऊॅचा तोरण खडा किया गया था। वेदी पर पल्लवसदित हेमकलश रखा हुआ था, वनमालाएँ लटकाई गईर्थीं, श्रेत ध्वजाएं फहराई गई थीं। श्वेत वस्त्रों से चेलोत्क्षेप हो रहा था और ब्राह्मण लोग मंगलपाठ कर रहे थे। ऐसे मन्दिर में हर्ष ने प्रस्थान किया। वहा उनके ग्रामाक्षपटलिक (गाँव का मुख्य अर्थ-अधिकारी, पटवारी) ने अपने समस्त लेखकों के साथ निवेदन किया-'देव आपका शासन अव्यर्थ है, अत एव आ्ाज ही शासनदान का आरम्म कर।' यह कह कर उसने नई बनी हुई एक सोने की मुद्रा जिस पर बैल का चिह्न बना था, हर्ष के हाथ में दी। राजा ने नैसे मुद्रा हाथ में। ले ली और पहले से सामने रखे हुए मिट्टी के पिण्डे पर उसे लगाना चाहा कि वह हाथ से छूट कर गिर गई और सरस्व्रती के किनारे की गीली मुलायम मिट्टी पर उसके अक्षर स्पष्ट छूप गए। परिजन लोग अमंगल की आशंका से खिन्न होने लगे, तब हर्ष ने मन में यह कहा-'सीधे-सादे लोगों की बुद्धि तत्व को नहीं समझ पाती। 'यह पृथिवी आपके
Page 434
सप्तम उच्छ्वास: ३x३
पकरोन्मनस्येतत-'अतत्वदर्शिन्यो हि भवन्त्यविदग्धानां घियः। तथा हि-एकशासनमुद्राङ्का भूर्भवतो भविष्यतीति निवेदितमपि निमित्तेनान्यथा गृह्न्ति आम्याः ।' इत्याभनन्द मनसा महानिभित्त तत्सीरसहस्त्रसंमित- सीम्नां ग्रामाणां शतमदाद्द्विजेभ्यः। निनाय च तत्र तं दिवसम्। प्रतिप प्रायां शर्वर्यां संमानितसर्वराजलोक: सुष्वाप। अथ गलति तृतीये यामे सुप्समस्तसत्त्वनिःशब्दे दिकुअ्जरजुम्भमाण- गम्भीरध्वनिरताड्यत प्रयाणपटहः। अग्रतः स्थित्वा च मुहूर्तमिव पुनः प्रयाणकोशसंख्यापका: स्पष्टमष्टावदीयन्त प्रहारा: पटहे पटीयांसः । ततो रटत्पटहे, नन्दन्नान्दीके, गुश्जत्गुअे, कूजत्काहले, शब्दायमान- शङ्क, कमोपचोयमानकटककलकले, परिजनोत्थापनव्यापृतव्यबहारिणि, दुतद्रुघणघातघट्य मानकोणिकाकीलकोलाहलकलितककुभि, बलाधिकृत- एकशासनमुदैवाङ्के यस्याः सा। सीरं हलम्। संमितं परिच्छिन्नम्। अष्टकोशा अध्य गन्तव्यमिति प्रायेण क्रोशसंख्यापका: । तन इत्यादौ। एवंविधे प्रयाणसमये राजभिरापुपूरे राजद्वारमिति संबन्ध:। नान्दी मङलपटह:। गुआासंज्ञ' शङ्गभेदो यत्पृष्ठे जतु परिकलितं भवति। 'सन्ना' इति यस्य प्रसिद्धिः। शङ्गश्व मुण्डशङ्ग इति प्रसिद्धः। द्ुघणोडयस्ताडनभाण्डम्। एक छत्र शासन की मुद्रा से अंकित होगो' इस प्रकार का निमित्त सूचित होने पर भी ये नासमझ कुछ और अर्थ लगा रहे हैं।' इस महानिमित्त का हर्ष ने मन में अभिनन्दन किया और सौ गाँव, जिनमें प्रत्येक का क्षेत्रफळ एक सहस्र इल भूमि था, नाह्गों को दान में दिए। वे दिन भर वही रहे। रात होने पर सब राजाओं के सम्मान के बाद शयन किया। जब रात का तीसरा याम समाप्त हो रहा था और सबके सो जाने से चारों ओर निसबद हो रहा था, तभी दिग्गज की जभाई की तरह गम्मीर ध्वनि से कूच का नगाड़ा बजाया गया। कुछ ठहर कर आगे पहुँचे हुए सेना के ठहराव के लिए कोसों की सूचना देने वाले पुरुषों ने जोर-जोर से डके की आठ चोटे मारीं। सैनिक प्रयाण के अवसर में नगाड़े बजने लगे। नान्दीक की आवाज होने लगी। गुंजा गूँजने लगा और काइल भी बजने लगे। शखों के शब्द होने लगे। क्रम से पूरे कटक का शोरशुल बढ़ने लगा। झाडू देने वाले जमादार आकर नौकरों को जगाने लगे। मुंगरी की तड़ातड़ चोटों का (घड़ियाल पर उत्पन्न शब्द से) बृद्धि को प्राप्त होता हुआ नुकीले पतले रंडों से बजाए जाते हुए नकारों का शब्द दिशाओों में भर गया। सैनिक
Page 435
३५४ हर्षचरितम्
बध्यमानपाटीपतिपेटके, जनज्व लितोल्कास हस्रालोकलुप्यमानत्रियामात- मसि, यामचेटीचरणचलनोत्थाप्यमानकामिमिथुने, कटुककटुकनिर्देशन- श्यन्नि द्रोन्मिषन्निषादिनि, प्रबुद्धहास्तिकशून्यीक्रियमाणशय्यागृहे, सुप्तोत्थि- ताश्चीयविधूयमानसटे,• रटत्कटकमुखरखनित्रखन्यमानक्षोणीपाशे, समु.
तरङ्गयमाणखुरपुटे, लेशिकमुच्यमानमदस्यन्दिदन्ति संदानशृङ्गलाखनख- ननिनादनिर्भरभरितदशदिशि, घासपूलकप्रहारप्रमृष्टपांसुलकरिपृष्ठप्रसार्य माणप्रस्फोटित प्रमृष्टचर्मणि, गृहचिन्तक चेटकसंवेष्टयमानपट कुटीकाएडप कोणिका: पटहकुट्यादिकेषु याः कीलिकाः। पाटी बहुपरिवारपुरुषगृहीतो निवास- भूभाग:, कुलपुत्रकसमूह इत्यन्ये। पेटकं तत्समूहः, 'पाठीपति' इति पाठे पाठीपतयः प्रतिनियतस्वस्थानपरिरततिणः । उल्का दीपिका। यामचेटी प्रहरजागरणनियुक्का। तत्कणं चरणचलनं पादेषु स्परशः। कटुकानां हस्तिपकयोक्राणाम्। यः कटुको रूक्ष:। निर्देश आज्ञा। निषादिनां हस्त्यारोहाणाम। हास्तिकं हस्तिसमूहः। अश्वी- यमश्ववृन्दम्। चोणीपाशो भूम्या निबन्धनम्। समुत्कील्यमानान्युत्खन्यमानानि। हिऔीरं लौही शङ्गला। निगडार्थ तालकं तालपत्रं निगडतालकम्। लौह एवाच बन्धनविशेष इत्यन्ये। तरङ्धमाणा: कुटिलीक्रियमाणाः। लेशिकाः वासिका। संदानभङ्गला बन्धनादयाः। प्रस्फोटितं विपूरितम्। प्रमृष्टं शोधितम्। पटकुट्यादयः स्कन्धावारसरणिकाभेदाः । तथा च पटैः कुटी सूच्मगृहम। काण्डपटकं काण्डैः
संगठन करने वाले बलाधिकृनों ने पाटीपतियों (सेना के निरीक्षकों) को इकट्ठा किया। चारों और मशालें जल उठीं और अन्धकार दूर हो गया। चौथे पहर पर आने वाली चेटियाँ पहुँच गई और उनके पैरों की आइट से साथ सोए हुए स्त्री-पुरुष उठ बैठे।' हाथीवान् प्यादों की कड़ी डांट से उठ कर आँखें मलने लगे। जगे हुए हाथी शयनगृद्द के बाहर आ गए। घोड़े भी उठकर अयाल झाड़ने लगे। हॉँफने की आवाज करते हुए प्यादे कुदालों से तम्बुओं के धरती में गड़े फाँसेदार आँकुड़ों को खोदने लगे। कीलों के उखाड़ने से लोहे की सीकड़ें आवाज करने लगीं। घोड़ों के पेरों में पड़े हुए खटकेदार कड़े जब खोले, जाने लगे तो उन्होंने अपने खुर टेढ़े कर दिए। जब मतवाले हाथियों के पैरों में पड़ी बन्शनश्रृङ्बलाओं को लेशिक (चारा देने वाले घसियारे) खोलने लगे तो खनखन का शोर चारों और भर गया। धूल से भरी हाथियों की पीठें घास के लम्बे मुठ्ठों से झाड़कर साफ की गई और उन पर कमाये हुए चमड़े की खालें डाल दो गई। घरों के बनने- उखाड़ने की चिन्ता रखने वाले (गृदचिन्तक) नौकर-चाकर तम्बू, बड़े डेरे, कनात और
Page 436
सप्तरी उच्छास: ३५५
उमण्डपप रिवस्त्रावितानके, कीलकला पापूर्यमाणचिपिट चर्मपुटे, संभाएडाय- मानभाण्डागारिणि, भाण्डागारवह्नसंवाह्यमानबहुनालीवाहि के, निषादिनि- इंचलाने काने कपारोप्य माणकोशकलशपीडापीडसंकटायमानसामन्तौकसि, दूरगतदक्षदासेर कक्षिप्रप्रक्षिप्यमाणोपकरणसंभारम्रियमाणदुष्टदन्तिनि, ति- र्यंगानमज्जाघनिककर कृच्छ्रा कृष्टलम्बमानपर तन्त्र तुन्दिलचुन्दी जनजनितज
रिणि, करिघटाघटमानघण्टाटांकार क्रियमाणकर्णज्वरे, पृष्ठप्रतिष्ठाप्यमानक- एठालककदर्थितकूजत्करभे, अभिजातराजपुत्रप्रेष्यमाणकुप्ययुक्ताकुलकुली- नकुलपुत्रकलत्रवाहने, गमनवेलाविप्रलब्धवारणाधोरणान्विष्यमाणनवसे-
पटेश्र गृहम। परिवस्त्रा तिरस्करिणी। वितानको रक्तकः । चिपिटो हस्वः । चर्म- सुटश्चमप्रसेवकः। संभाण्डायमानो भाण्डानि समाचिन्वन्। 'भाण्डात्समाचयने' इति णिच्। संवाह्यमाना: प्राप्यमाणाः। नालीवाहिकः करिणां घासग्रहण- नियुक्तो हस्तिपको मेण्ठाख्यः । चुन्दी कुट्टनी। शारिर्मज्षरी। हस्तिपर्याणमित्यर्थः। सत्स्थेः पीड्यमानदामभिर्ग्राहितेन गान्नविहारेण देहकम्पेन बृंहन्त: शब्दायमाना:
शामियाने लपेटने में लग गए और खूँटों को चपटे चमड़े के थैलों में भरने लगे। भण्डारी बर्तनों को बटोरने लगे। इाथियों के घसियारे भण्डार ढोने के लिए बुलाए जाने लंगे। इाथीवानों ने सीधे हाथियों को लाकर चुपचाप खड़ा कर दिया और उन पर सामन्तों के डेरों में मरा हुआ सामान, प्याले और कलशों की पेटियों के समूद लादने लगे। जो दुष्ट हाथी थे उन पर सझे हुए ऊँट काठ-कबाड़, खाट-पीढ़े आदि उपकरण-सम्भार दूर से फेंक कर लदवाने लगे। दूसरे लोग मुटल्ी दासियों को, जो चल नहीं पा रही थीं, टेढ़ा झुक कर जोर से घसीटते ले जा रहे थे, यह देख कर कुछ लोग इँसरहे थे। रँग-विरंगी मोटी रस्सियों के कसे जाने के कारण जिनके झूमने में बाधा पड़ रह्दी थी, ऐसे विशालकाय मन-मौजी हाथी चिग्घाड़ रहे थे। दाथियों के घण्टे की टंकार से कान फटने लगे। पीठ पर लादी जाती हुई कंडालों के कष्ट से -ऊँट बलबला रहे थे। अभिजात राजपुत्रों के द्वारा भेजे गए पीतल जड़े वाहनों में कुलीन राजपुत्रों के द्वारा मेजे गए पीतल-जड़े वाहनों में कुलीन कुलपुत्रों की आकुल सितिरियां जा रही थीं। चलते समय इघर उधर मटके हुए नये सेवकों को हाथियों के आधोरण ढूँढ रहे थे। प्रसाद पाये हुए पैदल राजवल्लम घोड़ों को घकड़ कर ले चल रहे थे। सजी-पजी १. इस वाक्य में श्री अग्रवाल जी के अनुसार 'कुप्रयुक्त' के स्थान पर 'कुप्ययुक्त' माठ स्वीकृत है। (इ० सां० १४२-१४३)
Page 437
३५६ हर्ष चरिश्रम्
वके, प्रसाद वित्तपत्तिनी यमा ननरपतिव ललंभवारवाजिनि, चारुचाटभेट सैन्य न्यस्यमाननासीरमण्डलाडम्बरस्थूलस्थासके, स्थानपालपर्याणलम्बमान- लवणकलायीकिङ्किणीनालीसनाथसंकलित तलसार के, कुण्डली कृतावरक्षणी- जालजटिलवल्लभपालाश्वघटानिवेश्यमानशाखामृगे, परिवर्धकाकृष्यमाणा- धजग्ध प्राभातिकयोग्याशनप्रारोहके, व्याक्रोशीविजम्भमाणघासिकघोषे,
करिणो यत्र तस्मिन्। प्रसादेन वित्ता: पत्तयः । वारोऽवसरः। 'निवहावसरौ वारः इत्यमरसिंहः । तन्न वाजिनो ये सेवकानां प्रत्यवसरं विसृज्यन्ते। 'वर' इति पाठः। चारुचारभटसैन्येन त्रस्यमाना आत्मान एव क्रियमाणाः। नासीरेण कूपरेण। मण्डलाडम्बरार्थाः स्थूला: स्थासकाश्नन्द्रका यत्र। अन्ये नासीरमग्रेसरमाहु:। स्थानपालानां पर्याणेषु लम्बमाना लवणकलायी किङ्गिणी। नालीसनाथा संकलिता तलसारिका यत्र। स्थानपाला अश्वपालाः । अश्वभाण्डागारिका इत्यन्ये। लवण कलायी मृगाकृतिरश्वानां दारुमयी क्रियते। किङ्गिण्यः सूद्मघण्टाः । नाली प्रधानार्थं वैणवी नाडिरुच्यते। तलसारकोऽश्रमुखपट्टिकोर्णादिसूत्रमयी। उरः पट्टिकेत्यन्ये। कुण्डलीकृतरवरक्षणीजालैजटिला वल्लभपाला यासु तास्वश्वघटासु निवेश्यमाना: शाखामृगा यासु। अवरत्षण्यश्वबन्धनरज्ः। वल्लभपालोऽश्वपाला। अन्ये तु यो बलवान्। महाकारो हयोपकरणम्। यवसतण्ड्ुलादि वहति स वह्भपालोऽश्वपाल इत्याहुः। शाखामृगो वानरः। रक्षार्थमश्चानां परिवर्धकोऽश्- पाल:। ग्रौढिको योग्याशनार्थ प्रसेवको यो 'बुक्कण' इति प्रसिद्धः। व्याक्रोशी
चाटभट सेना के हरावल दस्ते चौड़े छोपे हुए निशानों वाले वेष से सजे थे। स्थानपालों के घोडों की पलाने लटकती हुई लवणकलायी, किंकिणी और नाली से सुशोमित थीं एवं ज़ेरबंद (तलसारक) से बधी हुई थीं। राजवल्लम घोड़ों के परिचारक घोड़ों के बांधने की अवरक्षणी रस्सी लपेट कर लिए हुए थे और साथ में (घोड़ों को रोग और छूत से बचाने के लिए) बन्दर ले चल रहे थे। सवारों के घोड़े प्रमानकालीन भोजन अभी आषा ही समाप्त कर चुके थे कि परिचारकों ने उनके तोबड़े उतार लिये। घसियारे परस्पर चिल्ला- चिला कर शोर मचा रहे थे। चलने की हड़बडी में छूट कर भागे हुए तरुण घोड़े मुह उठाकर दौड़ मारने लगे जिससे घुड़साल में खलमली मच गई। इथिनियां इधर-उधर सवारी के लिए सजकर तैयार हो गई तो परिचारकों के पुकारने पर जल्दी से सुन्दरियाँ
१. 'चारभट' के स्थान पर चाटमट किया गया है (इर्ष० सां० १४२-१४३)
Page 438
सप्तम उच्छास: ३५७
कृतकरेशुकारोहाह्वानसत्वर सुन्दरीडीयमानमुखालेपने, चलितमातङ्गतुरङ्ग- प्रधावित प्राकृतप्रातिवेशिकलोकलुष्ठ्यमाननिर्घाससस्यसंचये, संचरचेल- चक्राक्ान्तचक्रीवति, चक्रचीत्कारिगन्त्रीगणगृह्यमाणप्रहृतवर्त्मनि, अकाएड- कोड्ीयमानभाण्डभरितानडुहि, निकटघासलाभलुभ्यल्लम्बमानप्रथमप्रसा- र्यमाणसारसौरभेये, प्रमुखप्रवर्त्यमानमहासामन्तमहानसे, पुरःप्रधावद्ध्व- जवाहिनि, प्रियशतोपलभ्यमानसंकटकुटीर कान्तरालनिःसरणे, करिचरण- दलितमठिकोत्थितलोकलोष्टहन्यमानमेएठक्रियमाणासन्न साक्षिणि, संघट्ट- विघट्टमानव्याघ्रपल्लीपलायमानक्षुद्रकुटुम्बके, कलकलोपद्रतद्रवद्द्रविणब- लीवर्दविद्राणवणिजि, पुरःसरदीपिकालोकविरलायमानलोकोत्पोडाप्रस्थि- तान्तःपुरकरिणीकदम्बके, हयारोहाहूयमानलम्बितशुनि, सरभसचरणनि- परस्पराह्वानम्। उत्तुण्डा उत्प्रोथाः। सुखालेपनं सिन्दूरादिना करेणुकार्थमेव। -
पतिवेशिकलोकाः प्रत्यासन्ननिवासा जनाः । निर्घासो भुक्तशेषो घास:। चेलं चस्तम, बालको वा चेलः। चक्रीवागगर्दभः, उष्ट्रो वा। गन्त्री शकटिका। गृह्यमाण- मधिष्टीयमानम्। प्रहतं चुण्णम्। सर्वसेवितमित्यर्थः । लम्बमानो गर्दभदास:, वणिजां कर्मकरो वा। सारसौरभेयो बलवाननड्वान्। प्रमुखेडगे। महानसं सूपकारशाला। कुटीरं मठिका, स्वव्पगहम्। मेण्ठो जागरिकः। व्याघ्रपल्ली तृणकुटीभेदः। दुद्रमल्पम्। कुटुम्बकं परिवारः। विद्राणा: सशोकाः। लम्बितः
सुखालेपन (इथिनियों के मुँह पर माडने-बनाने की सामग्री) लेकर आई। दाथी-घोड़े जब चल पड़े तब उनके पड़े हुए चारों को लूटने के लिए आसपास में छोटे कौम के लोग आ पडॅचे। छोकरे गदहों पर सवार होकर साथ चल पड़े। चलते हुए चक्कों की चरर- रर अवाज करती हुई गाड़ियाँ मार्ग में लीक डालने लगीं। मांगने पर फौरन देने योग्य सामान बैलों पर लादा गया। रसद का सामान देने वाले बनियों के बैल पहले ही रवाना क़र दिए गए थे, किन्तु वे (या उन्हें हाकने वाले नौकर) घास के लोभ में देर लगा रहे थे। महासामन्तों के रसोड़े आगे ही भेज दिए गए थे। पताका लेकर चलने वाले पुरुष आगे-आगे दौड़ रहे थे। भरे कुटीर के मध्य से निकलते हुए मैनिक अपने प्रिय जनों से मिल रहे थें। हाथियों ने रास्ते के छोटे-छोटे घरों को पैर से रौंद डाला। लोग उठ उठ कर हाथीवानों को ढेले से मारने लगे और वे बेचारे पास के लोगों को साक्षो बनाकर सन्तोष कार लेते थे। फूम को झोपड़ियाँ इसी धक्कमधकके में तितर-बितर हो गई और उसमें रहने वाली छोटी गृइस्थियाँ जान लेकर मागी। माल से लदे हुए बैल जब शोरगुल से बिदकने लगे तो बनियें सोच में पड़ गये। अन्तःपुर की स्त्रियाँ दथिनियों पर बैठ कर
Page 439
३५८ हर्षचरितसू
विसंवादिसीदद्दाक्षिणात्यसादिनि, रजोजग्धजगति प्रयाणसमये, प्रतिदि- शमागच्छ द्विर्गज वधूसमा रूढैराधोरणरूर्व्वध्रियमाणहेमपत्रभअगशारशाङे, अन्तरासनासीनान्तरङ्गगृहीतासिभिः, ताम्बूलिकविधूयमानचामरपल्लवैः, पश्चिमासनिकार्पितभस्त्राभरणभिन्दिपालपूलिकैः, पत्रलताकुटिलकलधौत-
रावधानैः, प्रचलपादफलिकास्फालनस्फायमानपद्बन्धमणिशिला शब्दः, उच्चित्रनेत्र सुकुमारस्त्रस्थानस्थगितजङ्गाकाणडैश्र कार्दमिकपट कल्माषित- पिशङ्गपिङ्ग:, अलिनीलमसृणसतुलासमुत्पादितसित समायोगपर भागैश्चा-
पश्चात्खचितः। खक्खटा वृद्धाः । तुङ्गा उच्चा, तङ्गणो देश, तद्देशजोऽप्यश्वस्तङ्गणः। विसंवाद: परिशीलनम्। दक्षिणापथे वेसरा न सन्तीत्यदृष्टदेशाः। सादिनोऽश्वारोहाः। भस्त्राभरणं तूणभेद:। भिन्दिपाल: शरभेदः। तोमर इत्यन्ये। पक्षकः प्रान्त:, पार्श्व वा। परित्षेपो वेष्टनम्। पादफलिका उभयपार्श्वयोः पर्याणे या क्रियते। आगुल्फं पादत्राणमित्यन्ये। आस्फालनं चालनम्। र्फायमानो वर्धमानः। पाद- बन्धः पादकटकः । नेत्रं पटविशेष:। स्वस्थानं स्वस्थानेति यस्या: प्रसिद्धिः। कार्द- मिकं कर्दमेन रक्तम्। कल्माषिता: शबलिताः। पिशङ्गा लोहिताः । पिङ्गा जड्डिका।
निकलीं, उनके सामने मशाल लेकर लोग चलते थे जिसके सकेत से जनता मार्ग छोड़कर अलग हो जाती थी। घुड़सवार पीछे छूटे हुए अपने कुत्तों को पुकारने लगे। तंगण देश के ऊँचे घोड़े इस प्रकार तेज चल रहे थे कि उनकी पीठ बिलकुल नहीं हिल रही थी और उन पर सुख से सवार हुए खक्खट क्षत्रिय उनकी प्रशंसा कर रहे थे। खच्चरों पर तकलीफ से बैठे हुए दक्खिनी सवार फिसले पढ़ते थे। चारों ओर धूल भर जाने से कुछ दिखाई नहीं पड़ता था। इथिनियों पर सवार होकर देश देश के राजा आने लगे। हाथीवानों द्वारा रखे गए छौदों की सोने की पत्ररचनाओं से उनके धनुष रँग-बिरंगे हो रहे थे। उनके पास बीच में तलवार पकड़े स्वजन लोग आसीन थे। ताम्बूलिक चँवर झल रहे थे। हाथियों के पीछे की और बैठे हुए परिचारक चमड़े के बने हुए विशेष प्रकार के तरकशों में भरे हुए छोटे इलके भालों के मुठठे लिए हुए थे। धुड़सवारों के पलानों में आगे- पीछे उठे हुए सोने के नलकों में पत्रलता के कटाव बने थे। पलान के पार्श्व भाग में लम्बी पट्टी से धुमा कर बंधे होने से निश्चल बिछे हुए पट्टोपथन पर उठँग कर वे बैठे थे। पलान के दोनों ओर लटकी हुई रकाबों में उनके पैर जब एक दूसरे से टकराते थे तो रकाबों का खनखन शब्द होने लगता था। नेत्र-सजक रेशमी
Page 440
सप्तम इच्छ्रास: ३५६
मुक्तास्तबकितस्तवरकवारबाणेश्च नानाकषायकर्बुरकूर्पासकेश्च शुकपिच्छ- च्रायाच्छादनकेश्र व्यायामोल्युप्तपार्श्व्वप्रदेशप्रविष्चारुशस्तैञ्च गतिवशवे-
झुमरागकोमलोत्तरीयान्तरितोत्तमाङ्गश्व चूडामणिखए्डखचितक्षौमखोलैश्च् मायूरातपत्रायमाणशेखरषट्पद्पटलैश्र्® मार्गागतशारिकशारिवाह्वेग-
मरचारभटभरितभुवनान्तर, आस्कन्दृत्काम्बोजवा जिशतशिज्जानजतु अन्ये जङ्कालेत्याहुः। सतुला अर्धजङ्गिका इत्यन्ये। अर्धजङ्गालेरयाहुः। समायोगो व्यापृतकेषु प्रसिद्धः। परभागो वर्णस्य वर्णान्तरेण शोभातिशयः। राजावतः कृष्ण- पाषाणः । मेचको बर्हिकण्ठवर्णः। 'कञ्चको वारबाणोडस्त्री'। अपचितं परिहितम्, पूजितं वा। 'चायृ पूजानिशामनयोः' इत्यस्यापचितश्रेति निपातनाद्रुपम्। ताराः शुद्धाः। स्तबकिता: संजातपुष्पनिकुरुम्बाकाराः । स्तवरको वस्त्रभेद्ः। वारबाणः कख्षुकः। कर्बुरः कपोतकण्ठवर्णः । कूर्पास काश्चोलकाः। पिच्छानि पत्ताः। आच्छादन· मुत्तरीयम्। उल्लुप्तस्तनूकृतः। शस्तं पट्टिकाडोरः। कटिसूत्रमित्यर्थः। वेल्लिताश्रा लिताः। कर्णाभरणभेदो वालपाशः । कोमलं संड्ायम्। अन्तरितमाच्छादितम्। खोल: शिरस्त्रम्। मायूरातपन्रायमानम्। वेगदण्डस्तरुणो हस्ती। किर्मीराणि शबलानि। कार्दरङ्गकानि कार्दरङ्गदेशोन्भ्रवानि। बहुसुवर्णसूत्ररचितानि चर्माणि। स्फोटका: स्निग्धवर्णमांसस्फाराणि कार्दरङ्गचर्माणि। डामरा उद्भटाः। चारभटाः वस्त्न के बने हुए फूल-पत्तीदार पजामों से उनकी जाँधें ढँकी थीं। कर्दम के रक से रही हुई कलछौह लिए लाल वर्ण वाली उनकी लम्बी सलवार थी। मौरे के समान गहरे नीले रंग के जांघिये, जिनमें सफेद पट्टियों का जोड़ डाळने के कारण उनकी छोमा और बढ़ गई थी, पहने थे। कुछ राजा लाजवर्दी नीले रंग के कंचुक पहने हुए थे। कुछ ने चीन देश का कंचुक धारण किया था। कुछ ने वारबाण नामक कंचुक-जैसा पहनावा धारण किया था, जो सितारों से टँके मोतियों के झुग्गों से सुर्शोमित हो रहा था। कुछ नाना रंगों से रँगे जाने के कारण चितकबरे कूर्पासक पहने हुए थे। कुछ राजाओं के शरीर पर सुआपंखी रंग की झलक देने वाले आच्छादनक नामक वस्र थे। व्यायाम करने के कारण पतले उनके कटिप्रदेश में पटके बँधे हुए थे। तेज चाल से चलने के कारण डोळ्सी हुई उनकी बारलताओं में चंचल कुंडल को फँसे देखकर छुड़ाने के लिए परिजन
Page 441
३६० हर्षचहितम् पायानरवमुखरित दि ङमुखैश्च निर्दय प्रहसलम्बापटहशतपदुरव बधिरीकृतश्रव- णविवरः, उद्धोष्यमाणनामभिः, उन्मुखपादात्प्रतपाल्यमानाज्ञापातै राज- भिरापुपूरे राजद्वारम्। उदिते च भगवति०दिनकृति राजः समायोगग्रहणसमयशंसी सस्वान संज्ञाशङ्गो मुहुर्मुहुः। अथ न चिरादिव प्रथमप्रयाण एव दिग्विजयाय दिग्जसमागममिव गमनविलोलकर्णतालदोलाविलासैः कुर्वाणया करेणु. कया सिद्धयात्रयोह्यमान:, वैदूर्यदए्डविकटेनोपरि प्रत्युप्नपद्मरागखएडमयू खखचिततया सूर्योदयदर्शनकोपादिव लोहितायतया ध्रियमाऐन मङ्गला
शूरा:। आस्कन्दन्तश्चलन्तः। काम्बोजा बाह्लीकदेशजाः। आयानमश्चभूषणम्। लम्बापटहा: पटहमेदाः। 'तयिला' इति प्रसिद्धाः। संज्ञा संकेतः । अथेत्यादी। दिग्विजयाय निर्जगाम नरपतिरिति संबन्ध:। मङ्गलातपत्रेण कञ्जुकेन। ननूत्प्रेच्यते द्वितीय इव भोगिनामीश इति योजना। यद्ा दौड़ पड़ते थे। सुवण के पत्राङ्कुरों वाले उनके कणपूर से कानों की बालो टकरा कर आवाज करती थी। उन्होंने पगड़ियों में अपने कर्पोत्पल के नाल खोस लिये थे। कुछ के सिर केसरिया रङ्ग के कोमल उत्तरीयों से ढँके थे, जिनमें चूडामणि के खण्ड टँके हुये थे। मोरपङ्च से बने उनके सिर के शेखर पर मौरे मँडरा रहे थे। रङ्ग बिरंगी झूलों से ढैंके हुए जवान हाथी पर सवार होकर राजा पहॅुचे हुए थे। उन्धट शूरवीर हाषों में चमचमाती हुई छोटी-छोटी चौरियों से युक्त कार्दरङ्ग चमड़े से बने हुये ढाल लिये हुये भुवनमाग को मरने लगे। सैकड़ों काम्बोज घोड़ों के दुलकती चाल में चलने के कारण उनके झकारते हुए आयान नामक गहनै दिशाओं को मुखरित कर रहे थे। सैकड़ों तडातड़ बजाये जाने वाले नगाड़ों की तीखी आवाज कानों को फोड़े डालती थी। राजाओं के नाम पुकारे जा रहे थे। पैदल सैनिक (हाथी पर सवार) राजाओं की आज्ञा को उन्मुख होकर सुनते थे और पालन में लग जाते थे। इस प्रकार राजाओं से राजद्वार बरा हुआ था। सूर्योदय हो जाने पर बार-बार शंखध्वनि होने लगी जो इस बात की सूचक थी कि राजा समायोग-ग्रहण (सेना का व्यूइन्द प्रदर्शन) करेंगे। सज्ञाशख की श्वनि के कुछ ही देर बाद दिग्विजय के लिये पहली बार सैनिक प्रयाण के अवसर पर निकली हुई इथिनी पर, जो चलते हुए कर्णंतालों के विलास से मानों दिष्गज के साथ समागम कर रही थी, सवार होकर राजभवन से बाहर आये। उनके सिर पर बिलौर के दण्डवाला, जड़े हुए पभ्नराग की किरणों से खचित मङ्गलातपत्र ऐसा लग रहा था मानों सूर्य का उदय देखकर कोप से तमतसा उठा हो। केले के गाभे से भी अधिक मुलायम रेशम (नेत्र)
Page 442
सप्तम उच्छास: ३६१
सपत्रेण कद लीगर्भाभ्यधिकम्रदिश्न नवनेत्रनिर्मितेन द्वितीय इव भोगिना- मधिपतिरङ्गलग्नेन कञ्केनामृतमथनदिवस इव क्षीरोदफेनपटलधवला- म्बरवाही, बाल एव पारिजातपादप इवाखए्डलभूमिमारूढ:, विधूयमान- चामरमरुद्विधूतकणपूरकुसुममञ्जरीरजसा सकलभुवनवशीकरणचूर्णेनेव दिशश्छुरयन्नभिमुखचू डामणिघटमानपाटलप्रतिबिम्बमुदयमानं सवितार- मपि पिबन्निव तेजसा बहलताम्बूलसिन्दूरच्छुरितया विलभमान इव द्वीपा- न्तराएयोष्ठमुद्रयानुरागस्य स्फुरन्महाहारमरीचिचक्रवालानि चामराणीव दिशोऽपि ग्रह्यन्, राजकेक्षणोतिक्षिप्तत्रिभागया त्रीनपि लोकान्करदाना- याज्ञापयन्निव सविभ्रमं भ्रूलतया द्राघीयसा बाहुप्राकारेण परिक्षिपन्निव रिरक्षया सप्तापि सागरमहाखातानखिलमित्र च क्षीरोदमाधुर्यमादायोद्तया तत््म्या समुपगूढ:, गाढममृतमय इव पीयमान: कुनूहलात्तानकटकलोक- लोचनसहस्त्रः स्नेहार्द्रेषु राज्ञां हृद्येषु गुणगौरवेण मज्जन्निव, लिम्पत्निव मज्जामपि सौभाग्यद्रवेण द्रष्ट गाममरपतिरिवाप्रजवधकलङ्कप्रक्षालनाकुल:, मकलानपन्रेणेति इसथंभूतलष्षणे तृतीया। अम्बरं वखम्, नभक्र। विलभमानोड- रिसारकुर्वन्। मुदया हि ससिन्दूरया विलभ्यते। परिच्िपन्वेष्टयन्। अग्रजो का बना दुआ कचुक पहने हुए सम्राट् दूसरे शेष नाग के समान लग रहे थे। क्षीरोदक नाम का सफेद वस्त्र पहने हुए वे अमृनमथन के दिवस के समान प्रतीत होते थे। पारिजात नामक वृक्ष के समान कम आयु में ही वे इ-द्र पदवी पर आसीन हो गये थे। सारे ससार को वश में करने वाले (वशीकरण) चूर्ण के समान, कर्णपूर के रूप में उनके कान में लगी हुई पुष्पमञ्जरी का पराग झले जाते हुये चॅवर की हवा से दिशाओं में उड़ने लगा। उदय होते हुए सूर्य को जिसका लाल मण्डल सामने उनकी चूड़ामणि में प्रतिबिम्बित हो रहा था, मानों वे अपने तेज से पीते जा रहे थे। ताम्बूक चबाने से टहाका लाल अपनी भोष मुद्रा से मानों वे द्वीपान्तरों को लुमा रहे थे। उनके लम्बे हार की किरणें फैल रहो थीं, मानों अपने झलने के लिये दिशाओं के हाथ में चँवर पकड़ा रहे थे। राजसमूद को दैखने के लिये तिरछी हुई अपनी मौहों से वे मानों तीनों लोकों को करदान का आदेश दैरहे थे। अपने मुनदण्डों से मानों उन्होंने सप्त समुद्रों की रक्षा के लिये ऊँचा परकोटा खींच दिया था। क्षीरसमुद्र की सारी मधुरिमा को लेकर मानो निकली हुई लक्ष्मी उनका। आलिङ्न कर रही थी। कटक के लोगों की कुतूहल से उठो हुई हजारों आँखें अमृनतुश्य उनके रूप का पान कर रह्ी थीं। स्ेह से राजाओं के हृदय में अपने गुणों की गरिमा से मानो मज्जन कर रहे थे। देखने वालों के अक्ों में मानों सौमारय के द्रव का
Page 443
३६२ हर्षचरितम्
सरैरालोककारकैः सहस्रसंख्यैरर्क इव किरणैरधिकारचातुर्य चञ्च्लचरणैर्व्य- वस्थास्थापननिष्ठुरैः भयपलायमानलोकोत्पीडान्तरिता दशापि दिशो प्ह्यद्विरिव, चलितकदलिकासंपातपीतप्रचार पवनमपि विनये स्थाप-
कनकवेत्रलतालोकविक्षिप्यमाणं दिनमपि दूरीकुर्वद्धिरिव,दण्डिभिरितस्ततः समुत्सार्यमाणजनसमूहो निर्जगाम नरपतिः । अवनमति च विनयनमितवपुषि, भयचकितमनसि, चलनशिथिल- मणिकनकमुकुटकिरणनिकरपरिकर रुचिरशिरसि, विलुलितकुसुमशेखरर- जसि राजचक्रे, प्रभामुचां चूडामणीनामवास्स्तिर्यत्र््र उदश्वश्च चञ्न्तो मरीचयश्चापराशय इव सुशकुनसंपादनाय चेलुः। मेघायमानरेखुमेदुरं ज्येष्ठः, राज्यवर्धनः, द्विजश्च। पुरा ब्रह्मण: किल सुतोऽसुरपक्षपाती त्रिशिरास्त- द्आाता च वृत्रस्तौ तपस्यन्ती शक्रेण हताविति प्रथा। महीभृतो राजानः, पर्वताश्च। परथुना ह्यद्रयो भूमिमास्तीर्य स्थिताश्चापकोट्या समुत्सार्यन्त प्रतिप्ताः। लोका इत्येकं ये वदन्ति ते आलोककारकाः, तैः; अन्यत्रालोकः प्रकाशः। पुरःसरैः सहस्त्रसंख्यैरिति च साधारणम्। दिशो ग्राहयद्दि: पर्यन्तेषु च विसर्जयद्धिः। उदञ्ज ऊर्ध्वप्रसारिणः। चापराशय इवेस्याद्यत्प्रेत्षात्रयं समीचीनम्। उड्डीयन्तः लेप कर रहे थे। बड़े भाई के वध के कारण उत्पन्न शोक को मिटाने के लिये इन्द्र के समान व्याकुल थे (अग्रज अर्थात् ब्राह्मण का वध करने से इन्द्र कलकित थे)। पृथु के समान उनके चारों और अवकाशमण्डल बनाने के काम में लगे हुए राजा लोग भोड़ को इटा रहे थे (पृथिवी को छेक कर पढ़े हुये पर्वतों को पृथु ने चापकोटि से उठाकर दूर फेंक दिया)। जैसे हजारों किरणें सूर्य के आगे-आगे आलोक करती हुई चलती हैं उसी प्रकार सम्राट के आगे-आगे आलोक शब्द (जय शब्द) का उच्चारण कर ते हुये दण्डघर पुरुष जनसमूद्द को इटाते हुये चल रहे थे। अधिकार मिलने से उत्पन्न चतुराई के कारण उनमें तेजी आ गई थी। व्यवस्था करने में कड़ाई से काम लेते थे। मय के कारण मागे हुए लोगों से छिपी हुईं दिशाओं को भी मानों पकड़वा लेते थे। फहराती हुई पताकाओं को गिरा देने से अवरुद्ध गति वाले वायु को भी मानों विनय की सीख देते थे। पैरों से धूल उड़ाकर सूर्य की किरणों का भी तिरस्कार के साथ उत्सारण करते थे। सोने की वेत्र- लताओं के आलोक से दिन को भी दूर फेंक दे रहे थे। सम्राट के बाहर आते शी राजा लोग प्रणाम करने लगे। विनय के कारण उनका
Page 444
सप्रम उच्छास: ३६३
मन्दिरशिखणडन इव खमुड्डोयमानाः कोमलकल्पपादपपल्लववन्दनमाला- कलापा इवाबध्यन्त दिग्द्वारेषु दिक्पालैः। प्रणम्यमानश्च नेत्रविभागैश्च कटाक्षेश्र समग्रेक्षित भ्रवश्चितैश्च्वार्धस्मितैश्च् परिहासश्र छेकालापश्र कुशल-
श्णयदानैः प्रवीराणां वीरो यथानुरूपं विबभाज राजकम्। अथ प्रस्थिते राजनि बहलकलकलत्रस्तदिङनागशूत्काररव इवेतस्तत- स्तस्तार तारतरस्तूर्याणां प्रतिध्वनिराशातदेषु। दिग्गजेभ्यः प्रकुपितानां. त्रिप्रस्त्ुतानां करिणां मद्प्रस्वणवीथीभिरलिकुलकालीभिः कालिन्दीवेणि-
प्रसता: कटानैरपाङ्गटष्टैः। भ्रुवञ्चितैभ्रूंचलितैः। 'भ्रुवाञ्चितैः' इति पाठे उन्नतैक- भ्रक्षिप्तैरित्यर्थः। छेकालापै्वक्रोक्तिभि: छेकान्तरान्तरा वा। तस्तारेति । विस्तृतोऽभवत्। त्रिप्रसुतानां त्रिषु गण्डादिषु मदमुचाम्।
शरीर झुक गया। उनके मन में आश्चर्य और भय दोनों व्याप्त हो गये। झुकने से सुवर्ण के सुकुट की खिसकती हुई मणियों की किरणें चारों तरफ उनके सिर पर फैलने लगीं। उनके सिर के कुसुमशेखर से पराग झड़ने लगा। चूड़ामणियों की नीचे, अगल-बगल में और ऊपर की ओर फैलती हुई किरणें बाणों के रूप में पहले-पहल सगुन करने के लिये। चल पड़ीं। मेघ के समान मँडराती हुई धूल से भरे आकाश में गृहमयूरों के समान उड़ी हई चूड़ामणियों की रश्मियाँ मानों दिशाओं के द्वारों पर कल्प वृक्ष के पल्व की बन्दनवार के रूप में बँध गईं। सम्राट ने प्रणाम करते हुये किसी को तिहाई खुले हुए नेत्रों की दृष्टि से, किसी को कटाक्ष या अपांग दृष्टि से, किसी को समग्र दृष्टि या भरपूर आँखों से देखकर, किसी को और मी अधिक ध्यान से देखते हुए जिसमें मौहें खिंच जाती है, किसी को इल्की भुस्कुराइट से किसी को और अधिक मुख की प्रसन्नता से, किसी को चतुराई भरे एक दो शब्दों से, किसी को कुशल प्रश्न पूछकर, किसी को प्रणाम के उत्तर में स्वय प्रणाम करके, किसी को अत्यन्त बढ़े हुए भ्रविलास और वीक्षणरुचि से और किसी को आजर हकर सम्मानित किया। इन-इन रूपों में अपने प्रणय का दान करके उनके मानधनी प्राणों को मानों सम्राट मोल ले रहे थे। इस प्रकार वीरों में वीर सब्राट ने रांजसमूद्द को योग्यता के अपनुसार विभक्त किया। देव हर्ष के प्रस्थान करने पर सेना के शोरगुल से मानों डरे हुए दिग्गजों की चिग्घाड़ हो, ऐसी तूर्य संश्ञक वाधों की ऊँची प्रतिध्वनि इधर-उधर दिशाओं में फैल गई।ै मतवाले हाथियों के कुम्भ, कपोल एवं सूँड़ से लूझते हुए औरों से काली मदधाराएँ बढ़ने
Page 445
३६४ हर्षेचरितम्
कासहस्राणीव सस्यन्दिरे। सिन्दूररेखुराशिभिररुणायमानबिम्बे रवाव- स्तमयसमयं शशङ्किरे शकुनयः । करिणां षट्पदकोलाहलमांसलै: कर्ण- तालनिःस्वनैस्तिरोदघिरे दुन्दुभिध्वनयः । दोधूयमानञ्च सचराचरमाच- चाम चामरसंघातो विश्वम्। अश्वीयश्वासनिक्षिप्ः शिश्चिन्दे सितसिन्धु- चारदामशुचिभिर्निरन्तरमन्तरिक्षं फेनपिएडः। पिण्डीभूततगरस्तबकपा: पडुराणि पपुरिव परस्परसंघट्टनष्टाष्टदिशं दिवसमुच्चचामीकरद एडान्यातप- त्रवनानि । रजोरजनीनिमीलितो 'मुकुटमणिशिलावलीबालातपेन विच- कास वासरः। राजतैर्हिरएमयश्च मण्डनकभाएडमएडलैर्हादमानैहरिती- कृता: परिह्वादा हरितो बधिरतां दधुः। अरिप्रतापानलनिर्मूलनायेव मदो- ष्मशीकरः शिशेकिरे करिणः ककुभां चक्रम्। चक्षुषामुन्मेषं मुमुषुस्तडि चञ्चलानि चूडामणीनामर्चीषि। स्वयमपि विसिष्मिये बलानां भूपाल: सर्वतोविक्षिप्चक्षुश्चाद्राक्षीदावासस्थानसकाशात्प्रतिष्ठमानं स्कन्धावारम्, अधोक्षजकुत्तेरिव युगादौ निष्पतन्तं जीवलोकम्, अ्र््रम्भोनिधिमिव कुम्भ- शकुनयोऽन्र चक्रवाकाः। मण्डनकमायानम्। 'स्यान्नाण्डमश्चाभरणे'। अधोत्षजो हरि
लगीं, मानों यमुना की हजारो सोतें फूट पड़ी हो। हाथियों के मस्तक की सिन्दूर-धूलि सूर्यबिम्ब को लाल बनाने लगी जिसे देखकर पक्षी सायंकाल की शका करने लगे। मद पीने के लिए बैठते हुए मौरों की गुंजार से भरी हाथियों के कर्णतालों की फट-फट आवान ने दुन्दुमिध्वनि को तिरोहित कर दिया। चामर-समूह इस प्रकार झले जाने लगे कि चराचर के साथ सारा विश्व दी ढँक लिया गया। घोड़ों की श्वास से उड़े हुए उजले सिन्धुवार- पुष्प की मालाओं के समान मुख के फेन आकाश को सफेद बनाने लगे। एकत्र किए गम तगर के फूलों की भांति उज्जल, ऊँचे सुवर्णदण्ड से शोमित छत्र एक में एक लय कर दिशाओं को इस प्रकार ढँक रहे थे मानों दिन का ही पान कर लिया हो। धूल की सत्रि के कारण छिपा हुआ दिन राजाओं के मुकुटों की मणियों के बालातप से खिल उठा। धोड़ों के रुपइले और सुनहले साजों की खनखनाहट से दिशाएँ बधिर हो गईं। हाथियों ने शष् के फैले हुए प्रतापानल को मानों बुझाने के लिए अपने मदजल के फुददारों से दिशाओंको सींच दिया। बिजली के समान चंचल चूडामणियों की चकमक किरणें पलक उठाने नईी देती थीं। चारों और दृष्टि फेंक कर सम्राट ने जब अपनी सेना को देखा और युगारम म्े विष्णु की कुक्षि से निकलते हुए जीव्र लोक के समान, अगस्त्य के मुख से ससार को प्लावित करने वाले समुद्र के समान और सदस्रारजुव की सुजाओं से छूटकर हजारों रूपों में बढ़ते हए नमंदा के प्रवाह के समान राजदार के समीप प्रस्थान करते हुए स्कन्पावार को देखकर
Page 446
सप्तम उउच्छास: ३६K
"युवो वदनात्पावितभुवनमुद्गवन्तम् , अर्जुनबाहुदण्डसहस्त्रसंपिण्डितोन्मु- कमिव सहस्रधा प्रवर्तमानं प्रवाहं नर्मदायाः। 'प्रसर तात। भाव, किं विलम्बसे ? लद्वति तुरङ्गमः । भद्र, भग्नचरण इव संचरसि यावदमी पुरः- सरा: सरभसमुपर पतन्नि। वाह्यसि किमु्ट्र? न पश्यसि निर्दय, निःशूकशिशुकं शयानम् ? वत्स रामिल, रजसि यथा न नश्यसि तथा समीपे भव, किं न पश्यसि गलति शक्तप्रसेवकः ? किमेवमित्वर, त्वरसे। सौरभेय सरणिमपहाय हयमध्यं धावसि? धीवरि, विशसि। गन्तुकामा मातङ्गि, मातङ्गमार्गम्। अङ्ग, गलति तिरश्रीना चणकगोणी। गणयसि न मामारटन्तम् ? अवटमवटेनावतरसि। सुखमास्स्व स्वैरिणि। सौवी. रक, कुम्भो भग्नः। मन्थरक, खादिष्यसि गतः सन्निक्षुम्। उक्षाणं प्रसा- दय। कियच्चिरमुश्चिनोषि चेट, बदराणि? दूर गन्तव्यम्। किमदैव विद्रासि द्रोणक द्राघीयसि दएडयात्रा विनेकेन निध्ठुरकेण निष्केयमस्मा- कम्। अप्रतः पन्था: स्थपुटक, स्थावरक, यथा न भनक्षि फाणितस्थाली कुम्भभवोऽगस्त्यश्च। पावितभुवनं स्कन्धावारम्, नर्मदाप्रवाहं च। पूर्व कार्तवीयें- णान्तःपुरैः सह रेवातीरे विहरता तत्सत्रोतो भुजसहस्त्रेणोभयतो वृत्वा त्यक्त्मभूद्। प्रसरतेत्येवमा दिप्रवर्तंमानानेकसंला पनमिति स्कन्धावारविशेषणम्। तातेति। भावे- ति च । मान्यामन्त्रणम्। लसति गलति। प्रसेवको भखतराभरणमित्यन्ये। इत्वरो गमनशीलः। सौरभेयो दान्तः । अङ्गेति इष्टामन्त्रणम्। अवटं श्वभ्रम्। अतटेनामा- रगेंण। स्वैरिणि स्वतन्त्रे। 'स्वादीरेरिणोः' इति वृद्धिः।सौवीरिकं काजिकभ्। विद्रासि लङ्सि। निष्ठा श्लेष:। स्थपुटो निम्नोन्नतः, विषम इत्यन्ये। फाणितमिध्विकार:, स्वयं भी आश्चर्य में डूब गए। चलते हुए कटक में अनेक सलाप सुनाई पड़ रहे थे-'आगे बढ़ो; भाई, देर क्यों लगा रहे हो? अरे, घोड़ा लगड़ाकर चल रहा है; भले मानस, अभी पाँव टूटे की तरह रेग रहे हो, और ये आगे वाले लोग हमारे ऊपर गिरे पड़ते हैं; अरे निर्दय, ऊँट को मत चला, देखता नहीं बच्चा आगे सोया पड़ा है? वत्स रामिल, धूल में कहीं गायब न हो जाओ, मेरे समीप ही रहो; अरे देखते नहीं कि फटे थैले से सत्त कैसे गिर रहे हैं? अरे चालू, ऐसी हड़बड़ी ही क्या है? अबे, बैरु की कीक छोडकर घोड़ों के 'बीच भागा जाता है ? अरी धीवरी, कहाँ घुसी पड़ती है? अरी हथिनी की बच्ची, हाथियों में जाना चाहती है; वाह, चने की बोरी टेढ़ी होकर झर रही है; अरे, मैं कब से चिल्ला रहा हू, फिर भी तू नहीं सुनता; अरे, गड्ढे में गिरेगा क्या ?; अरे मनमौजी, चुपचाप बैठ; अरे सौवीरक, तेरा घड़ा तो फूट गया; अरे मन्थरक, पड़ाव पर ही पहुंचकर गन्ा
Page 447
३६६ हर्षचरितम्
गरीयान्गएडकतण्डुलभारको न निर्वहृति दम्यः । दासक, माषीणादमुतो द्रागदान्रेण मुखघासपूलकं नुनीहि। को जानाति यवसगतं गतानाम्। धर, वारय बलीवर्दान्। वाहीकरक्षितं क्षेत्रमिदम्। लम्बिता शकटी। शाक्करं धुरंधरं धुरि धवलं नियुङ्दव। यक्षपालित, प्रमदा: पिनक्षि। अक्षिणी कि ते स्फुटिते। हत हस्तिपक नेदीयसि करिकरदएडे समदः संमर्दकर्दमे स्खलसि। भ्रतर्भावविधुरबन्धो, उद्धर पङ्कादनड्वाहम्। इत एहि माणवक, घनेभघटासंघट्टसंकटे नास्ति निस्तरणसरणिः।' इत्येवमा दिप्रवर्तमानानेकसंलापं क्वचित्स्वेच्छामृदितोद्दामसस्यघासविघससुखसं
गुड इति प्रसिद्धः । दम्यो दान्तः। माषाणां भवनं क्षेत्रम्। 'धान्यानां भवने क्षेन्रे खज। किञ्ञिन्मात्रं बुभुक्षानिवृत्तये। घासो मुखघासः। यवसं घासः। उक च 'शष्पं बालतृणं घासो यवसम्' इति। धवः पुरुषः। वाहीकः काष्ठक, परिपालक इत्यन्ये, गोरक्षक इति चान्ये। लम्विता मार्गमाक्रान्तुं न शक्कोति। शाक्करं शूरम्। तरुणं वा। धवलं महोक्षम्। नेदीयसि करदण्डेऽन्यहस्तसंबन्धिनि सति। करी समदोरऽर्थात्संपन्नः। स्वेच्छयानायासेन। मृदितानि दुण्णानि। उद्दामानि प्रभू नानि सस्यानि। घासो यवसम्। तथा घासो विघसं, तथा विधसो मृत्याद्युपयुक्कशेष- चूस लेना, बिगड़े बैल को सम्हाल, कबतक बेर बीनता रहेगा? चल, दूर जाना है; द्रोणक, आज ही क्यों ऊब गए, अभी तो सेना की यात्रा लम्भी पड़ी है; स्थपुटक, आगे और भी मार्ग है; स्थावरक, खांड़ की हाड़ी को फोड़ न देना; चावलों का बोरा मारी है बैल के मान का नहीं; अबे टहलुवे, सामने उड़द के खेतों में से बैलों के लिए एक पूली तो दरांत से जन्दी काट ले; कौन जाने, यात्रा में चारे का क्या प्रबन्ध होगा ? यार, बैलों को अलगाए, रहो, इस खेन में रखवाले हैं; सग्गड गाडी में ओलार पड़ता है, तगड़ा धौला बैल उसमें जोतो; ऐ पगले, त्रत्ियों को रौंद डालेगा? तेरी आँखें क्या फूट गई हैं? धत्तेरे इस्तिपक की, मेरे हाथी की सूँड़ पर चढा हुआ खिलवाड़ कर रहा है; ओ, धक्कामुक्की खाकर कीचड़ में गिर रहा है। ऐ भाई, दुखियों के साथी कीचड़ में फँसे बैल को निकाल लो; छोकरे, इधर भाग आ, हाथियों के मीड़-मड़क्के में अगर गया तो फिर जीता बच निकलने का उपाय नहीं।' कहीं पर कटवा कर ढेर की ढेर लाई गई हरी घासों को मीड़ कर मनचाददा आहार प्राप्त कर वे लोग सुख से फूल रहे थे और आपस में हँसी-मजाक करते हुए खिलखिला कर हँस रहे थे। ये लोग नौकर-चाकर थे, जैसे मेठ (हाथियों की झाड़-पोंछ करने वाला), वंठ (कुंवारे जवान पट्ठे जो डंडा लिए हाथी से मिड़ जाते थे), वठर (उजड्ड), लम्बन (गदहे की तरह काम लेने योग्य लद्दू नौकर), लेशिक (घोड़ों
Page 448
सप्तम उच्छ्ास: १६७
पम्मान्नपुष्टैः केकिकलैः किलकिलायमानैर्मेण्ठवएठवठरलम्बन लेशिकलुएठ कचेटशाट चण्डालमए्डलैरएडीरैः स्तूयमानम्, कचिदसहायैः क्केशाजि- तक्कप्रामकुटुम्बिसंपादित सीदत्सौरभेयशम्बलसंवाहनाया सावेगागतसंयोगः स्वयंगृहीतगृहोपस्करणः 'इयमेका कथचिइण्डयात्रा यातु। यातु पाताल- तलं तृष्णाभूतेरभवनिः। भवतु शिवम्i सेवां करोतु। स्वस्ति सवेदुःख- कूटाय कटकाय' इति दुर्विधवृद्धकुलपुत्रकैनिन्द्यमानम्, क्चिदतितीदणस- लिलस्रोत:पातिनौगतैरिव ग्रथितैरिव पङ्गिभूतैर्जनैरतिद्रुतम, द्रवद्गिः कृष्ण- कठिनस्कन्ध गुरुल गुडरगृहीत सौवर्णपादपीठीकरट्टकलशपतद् ग्रहावग्राहैः प्र- त्यासन्नपार्थिवोपकरणग्रहणगर्वदुर्वारः सर्वमेव बहिः कारयद्गिर्भूपतिभृतक- मन्नम्, परस्परलुण्ठनं वा, तैः सुखेन संपन्नं यदन्नं तेन सुपुष्टैः। केलिकला प्रहसना:, बहुभाषिणो वा। मेण्ठा हस्तिजागरिकाः। वण्ठाः अकृतविवाहास्तरुणा, ये दण्ड- मादाय हस्तिनां दर्पमाकर्षयन्ति, पत्तय इत्यन्ये। वठरा मूर्खाः। लम्बना गर्दभ- दासाः। लेशिका जनपरिचारकाः । लुण्ठकाश्चौराः। चेटा दासाः। शाटा धूर्ताः। चण्डाला अश्वपालाः । आण्डीरा: प्गल्भाः । यद्ा राण्डीरा: रण्डापुत्राः। संपादितो दस्ः। सीदनसमर्थो यः सौरभेयस्तैन शम्बलसंवाहनाय य आयासो योगस्तेन। गतसंयोगरुतपन्नचित्ततोभैरिति समासः। अभवनिरिति 'आक्रोशे नव्यनिः'। दुर्विधा दरिव्वाः। वृद्धा: स्थविराः। कुलपुत्राः कुलक्रमागताः सेवकास्तैर्निन्धमानमिति संकन्धावारविशेषणम्। क्वचिच्च भूभृद्धारिकैमहानसोपकरणवाहिभिश्च समुत्सार्य- माणपुरोवर्तिजनमिति स्कन्धावारविशेषणम्। अतितीच्णं वेगवद्। अ्रन्थिर्विद्यते येषां तैः। करकस्ताम्बूलाधारः। पतद्ग्रहो निष्ठीवनपात्रम्। अवग्राहः खानद्रोणी। के घसियारे), 'लुंठक (लूट-पाट करने वाले), चेट (छोटे नौकर-चाकर), शाट (घूर्त या शठ), चडाल (अश्वपाल), आण्डीर (प्रगल्भ)-ये सब यात्रा की प्रशंसा करते थे। कहीं पर बेचारे असहाय वृद्ध कुलपुत्र जो किसी तरह गाँवों से मिले हुए मरियल बैलों पर सामान लादकर और स्वयं अपने ऊपर सामान लादकर घिसट रहे थे बुरी तरह घबड़ा फर कोसने लगे-'बस यह यात्रा किसी तरह पूरी हो जाय, तृष्णा, पाताल चली जाय, धन का सत्यानाश हो, भगवान् बचाय इस नौकरी से। सब दुःखों की जड़ इस कटक को हरथ जोड़ता हू।' कहीं तेजी से बहते हुए जल के प्रवाह में नावों की भांति पक्तिबद्ध होकर 'एक में-एक गुथे हुए जैसे लोग चल रहे थे। राजाओं के अन्न-पान को ढोने वाले कर्मचारी बाइर निकाल रहे थे, वे अपने काले कठोर कंधों पर मारी लट्ट रखे हुए थे, सोने का पाद- पीवर पानदान, पानी का कलसा, पीकदान, नददाने की द्रोणी आदि राजाओं की निजी
Page 449
३६८ हर्षचरिताम् भारिकैमहानसोपकरणवाहिमिश्र बद्धवंराहवर्धवार्धीण सैर्लम्बमानहरिणच- टुकचटकजूट जटिलै: शिशुशशकशाकपत्रवेत्राप्रसंग्रहसंग्राहिभि: शुक्ककर्प- दर प्रावृतमुखैकदेशदत्तार्द्रमुद्रागुप्तगोरस भाण्डस्तल् कतापकतापिकाहस्तकता- म्र च रुककटाह संकटपिट कभारिकैः समुत्सार्यमाणपुरोवर्तिजनम्, कचित् 'क्लेशोऽस्माकम्। फलकालेऽन्य एव विटाः समुपस्थास्यन्ते' इति मुखरः पदे पढ़े पततां दुर्बलबलीवर्दानां नियुक्तः स्खलने खलचेटकैः खेद्यमा- नासंविभक्तकुलपुत्रलोकम्, क्वचिन्नरपतिदर्शनकुतूहलादुभयतः प्रजविप्र- धावितग्रामेयकजनपदम, मार्गभरामनिर्गतराप्रहारिक जाल्मश्च् पुरःसरज. रन्महत्तरोत्तम्भिताम्भ:कुम्भैरुपायनीकृतद्घिगुडखएड कुसु मकरएडकैर्घटि- तपेटकः सरभसं समुत्सर्पद्गिः प्रकुपितप्रचएडदसिडवित्रासनविद्रुतैर्दूरग- बहिःकारयन्विर्निरस्यद्दिः। महानसा सूपकारशाला। वराहवर्धं सूकरचर्म। सूकर पाठेति प्रसिद्धम। वार्धीणसा यज्ञियाश्छागविशेषा:। हरिणानां च चटुका: पूर्व- भागा:। जूटः संघः । वेत्राग्राणि वंशाङुराः। तलकोऽमिशकटिका। तापकोऽपूपादि करणस्थानम्। तापिका काकपालिका । यत्र तैलादिना भच्या: पच्यन्ते। हस्तक: शूलम्। पिटका भाण्डानि। विटा धूर्ताः। समुपस्थास्यन्ति ढौकयिष्यन्ति। पततां स्खलताम्। रखलने प्रेरणे। नियुक्तैः स्थापितैः। असंविभक्ता अकृतविभागाः। ग्रामे भवा ग्रमेयकाः। 'ग्रामाद्यतखजौ'। आग्रहारिकजात्मैमृग्यमाणसस्यसंरक्षण मिति संगतिः। जाल्मा मूर्खाः। उत्तम्भिता ऊर्ध्वीकृता:। अम्भःकुम्भा जलपूर्ण- कलशाः। खण्ड इचविकारः। समुत्सपद्िर्ढोकमानैः। वित्रासनं भयोत्पादनम्। मामग्री को हेंकड़ी में इठलाते हुए ले चल रहे थे। रसोई के सामान ढोने वाले मारिक मी आगे पड़ने वाले लोगों को इटाते हुए चलते थे, वे सूअर के चमड़े की बद्धियों में बकरे लटकाए चल रहे थे, कुछ हिरनों के अग्रभाग और चिड़ियों के ठट्ट के ठट्ट लटकाए चल रहे थे। कुछ लोग खरगोश के छोटे वच्चे, साग-पात, बांस के नरम अंकुर रसोई के लिए लेकर चले जा रहे थे; कुछ दूध-दह्दी के हडे लिए थे; सफेद कपड़े से जिनके मुंह ढक कर और एक तरफ गीली मिट्टी पर मोहर लगा दी गई थी। सामान ढोने वाले अगीठी, तवा, जई, सूल खे, रांधने के लिए ताबे के बने बर्तन, कड़ाही आदि बर्तनों से भर टोकरे लेकर. चल रहे थे। कमजोर बैलों को हाकने के लिए देहाती नौकर कुलपुत्रों पर ताना कसते हुए कह रहे थे-'मेहनत तो हम करेंगे, लेकिन फल लेने के लिए भंडुए टपक पड़ेंगे।' कहीं सम्राट के देखने की उत्कण्ठा से गांव के लोग दोनों ओर वेग से दौड़े आ रहे थे। मार्ग के गांव से निकले हुए अनपढ़ आग्रदारिक लोग (खेती-बारी की देखभाल करने वाले) आगे-आगे मंगल के लिए गांव के तीन बड़े-बड़े बुढ्हों के हाथों में जलकुम्म उठाए
Page 450
सप्तम उच्छास: ३६६ श्रतैरपि स्खलद्धिरपि पतद्भिरपि नरेन्द्रनिहित दृष्टिभिरसतोऽपि पूर्वभोगपति-
माणागाभिगौडविमृग्यमाणसस्यसंरक्षणम्, अपररादिष्टपरिपालकपुरुषप रितुष्टैः 'धर्मः प्रत्यक्षो देवः' इति स्तुतीरातन्वद्गिः, अपरैलयमाननिष्पन्र- सस्यप्रकटितविषादः क्षेत्रशुचा सकुदुम्बकैरेव निर्गतः प्ररूढप्राणच्छेदः परितापत्याजितभयैः 'क राजा, कुतो राजा। कीदशो वा राजा ?' इति प्रारब्धनरनाथनिन्दम्, शशकश्र कैश्चित्पदे पदे प्रजविप्रचण्डदण्डपाणिपे- टकानुबद्धैर्गिरिगुडकैरिव हन्यमानैरितस्ततः संचरद्धिः, अपरैर्युगपत्पराप-
लिभिः कुटिलिकाव्यंसितसादिबहुश्वभिः पतलोष्टलगुडकोणकुठारकीलकु-
आयुक्तका व्यापृतकाः। चाटा धूर्ताः। अपरैराग्रहारिकजाल्मैरुपलत्षित मपरैः। प्रारब्ध- नरनाथनिन्दमिति योजना। निष्पन्नानि पक्कानि। सकुटुम्बैः सदारैः। शशकैः कृत- कलकलमित्यन्वयः। अनुबद्धा अनुसृताः। गिरिगुडकैलोष्टैः। कुटिलिकया वक्र- गमनेन। व्यंसिता वञ्ञचिताः सादिनामश्ववाराणां बहवः श्वानो यैः। कोणो वादन-
आ रहे थे। कुछ लोग दही, गुड़, शकर और पुष्पों की करडियां पेटियों में बन्द करके जन्दी से ला रहे थे। कुछ लोग क्रोधित कठोर दंडघरों के डराने-धमकाने से दूर भागते हुए गिरते-पड़ते भी राजा पर ही दृष्टि गड़ाए थे। वे पहले के भोगपतियों की झूठी निन्दा कर रहे थे और पहले के कर्मचारियों की सराहना कर रहे थे और धूनों के अपराधों को कह-सुन रहे थे। इनकी दौड़-धूप से चारों और धूल भर रह्दी थी। दूसरे कुछ लोग सरकारी कर्मचारियों से सन्तुष्ट होकर 'सम्राट् साक्षात् धर्म के अवतार हैं' इम प्रकार सुति कर रहे थे। दूसरे कुछ लोग जिनकी तैयार फसल सेना के लिए काट ली गई थी, विषाद प्रकट करते हुए उसके शोक में अपने गृहस्थी के साथ बाहर निकल कर प्राणों को इथेली पर रक्खे निडर होकर कह रहे थे-'कहां है राजा! किसका राजा ? कैसा राजा १' इस प्रकार राजा को बाहर निकल कर बोली मार रहे थे। झाड़ियों में छिपे हुए पुण्ड के झुण्ड खरगोश सेना की कल-कल ध्वनि से इधर-उधर उचकने लगे, बस डंडा लिए हुए तेजी से लोग उनपर टूट पड़े और जैसे खेन के ढेले तोड़े जाते हैं ऐसे उन्हें मारने लगे। कुछ खरगोश एकाएक टूट पड़े लोगों के बीच में पड़ जाने से बोटी बोटी नुच गए। कुछ खरहे पशुओं की टांगों के बोच से घुस कर भाग निकले और अपनी टेढ़ी-मेढ़ी २४ ह० च०
Page 451
३७० हषचरितम्
द्दालखनित्रदान्रयष्टिवृष्टिभिरपि निःसरद्विरायुषो बलात्कृतकलकलम्, अन्यत्र संघशो घासिकर्बुसधूलिधूसरितघासजालजालकितजघनैश्च् पुराण- पूर्याणकदेश दोलायमानदाव्ैश्च शीर्णोर्णाशकलशिथिलमलिनमलकुथैश्च प्रभुप्रसादीकृतपाटित पर्टश्चरचलच्चोलकधारिभिश्च धावमानै रुदयमानधूलि पटलम्, कचिदेकान्तप्रवृत्ताश्ववारचक्रचर्च्यमाणागामिगौडविग्रहम्, क- चित्पङ्किल प्रदेशपूरणादेशाकुलसकललोकलूयमानतृणपूलकम्, क्चित्तल- वर्ति वे त्रिवेत्र वित्रास्यमानशाखिशिखरगतविक्रोशद्विवादिब्राह्मणम्, क्चि- त्कुलुष्ठकपाशविवेष्टथमानग्रामीणग्रामाकृष्टकौलेयकम्, क्वचिदन्योन्यविभ- वस्पर्धोद्रराजपुत्रवाह्यमानवाजिसंघट्टमस्डितम्, अनेकवृत्तान्ततया कौतु कजननम्, प्रलयजलधिमिव जगद्ग्रासग्रहणाय प्रवृत्तम्, पातालमिव
भाण्डम्। अन्यत्र घासिकैः उद्धयमानधूलीपटलमिति संबन्धः। संधशो बहुशः। घासे नियुक्ता घासिकाः। घासजालं घाससंघातः। एकदेशः पश्चिमा दिक्। 'मलकुथैः' इति पाठः। मलकुथा मलपट्टी। छविरित्यर्थः। अंसोपरिवास इत्यन्ये। पटचरं जीणवस्त्रम्। कुलुण्ठकाः शुनां बन्धनलगुडाः । उद्धरा उद्दामप्रसराः। जगतो
चाल से दौड कर घुडसवारों के कुत्तों को झांसा देने लगे। यद्यपि उनपर चारों ओर से ढेले, डंडे, टेढ़ी छड़ी, कुठार, कील, कुदाल, फडआ, दराती, लाठी की बरसा होती रहती थी, तथापि आयु के बल से बच निकलते थे। एक ओर घसियारे धूल-धक्कड करते दौड रहे थे, उनकी जांघों पर भूसों की धूल से मिली हुई घास भर आई थी, घोड़े पर कसी हुई पुरानी काठी के पीछे की ओर उनके दरांत लटक रहे थे। रददी ऊन के टुकड़ों से जमाए हुए गुदगुदे और मैले नमदे उनके घोड़ों की पीठ पर पड़े हुए थे, प्रभु के प्रसाद के रूप में फटे हुए कपडे का फीता उनके सिर से बधा हिल रहा था। एक तरफ सवारों की टुकड़ी आने वाले गौडयुद्ध के विषय में चर्चा कर रही थी। कहीं पांक वाली जमीन पर पुमाल की आँटियाँ बिछाने में लोग जुट जाते थे। कहीं नीचे खड़े दण्डर सैनिकों के डंडे के डर से उजड्डु ब्राह्मण झट पेड़ों पर चढकर गाली-गलौज कर रहे थे। कहीं गांव के लोग कुत्तों को घसीट कर ला रहे थे और कुलुण्ठक (कुत्ते पालने वाले) उन्हें अपने, फांसों में बांध रहे थे। कहीं परस्पर ऐश्वर्य की स्पर्षा से राजपुत्र घुड़दौड़ मचा रहे थे। नावा प्रकार के वृत्तान्तों से भरे चलते हुए कटक को देखकर कौतुक उत्पन्न होता था। मानों वह कटक प्रलयकाल में समुद्र के समान संसार को गड़प लेने के लिए चल पड़ा था। मददाभोगी (धनिकों, सर्पो) की रक्षा के लिए पाताल का रूप मानों धारण कर रहा था। परमेश्वर (सम्राट्, शकर) के निवास के लिए कैलास बन गया था। प्रजापतियों के
Page 452
सप्तग उच्छास: ३७१
महाभोगिनां गुप्तये समुत्पादित्म्, कैलासमिव परमेश्वरवसतये सृष्टम्, दृश्यमानसकल प्राणिपर्यायं चतुर्युगसर्गकोशमिव प्रजापतीनां क्लेशबहु- समपि तप:करणमिव क्रमकारिणं कल्याणानाम्, एवं च वीदयमाण: कटकं जगाम। आसन्नवर्तिनां च 'तत्रभवता मांधात्रा प्रवर्तिताः पन्थानो दिग्विज- याथ। अप्रतिहतरथरंहसा रघुणा लघुनैव कालेनाकारि ककुभां प्रसाद- मम्। शरासनद्वितीय: करदीचकार चक्रं क्रमागतभुजबलाभिजनधनमदा- चलिप्तानां भूभुजां पाएडु: । पाण्डवः सव्यसाची चीनविषयमतिक्रम्य राजसूयसंपदे कुध्यद्न्धर्वधनुष्कोटिटांकारकूजितकुञ्ं हेमकूटपर्तेवं परा- जष्ट। संकल्पान्तरितो विजयस्तरस्त्रिनाम्। सहिमहिमवद्व चव हितोऽप्यु- व्राह बाहुबलव्यतिकरकातरः करं कौरवेश्वरस्य किङ्कर इवाकृती द्रुमः। नातिजिगीषवः खलु पूर्वे येनाल्प एव भूभागे भूयांसो भगदत्तदन्तवक्र- ग्रहणं स्वीकरणम्, पावनं च। भोगिनो भोगवन्तः, सर्पाश्र। परमेश्वरो हरोऽपि। परितः समन्तादायः। भागमनं पर्यायः। आसन्नत्यादौ। पार्थिवसुतानामित्येवं प्रायानालापान्शण्वन्नेवाससा दा वा समिति संबन्धः। तत्रभवता पूज्येन। सव्यसाची अजुनः। पराजैष्ट जिगाय। तरस्विनां पराक्रमवताम्। कौरवेश्वरो दुर्योधनः । अकृती अकृतार्थः। दुमाख्यः किन्नरराजः।
चारों युगों की सृष्टि के कोश की भाँति सारा प्राणिवर्ग उसमे दिखाई पड़ रहा था। यद्यपि उसमें क्लेश ही क्लेश था लेकिन तपस्या की भाति अन्त में कल्याण ही करने वाला था। सम्राट ऐसे कटक को देखते हुए चले। समीप में रहने वाले पराक्रमी राजपुत्रों ने बातचीत के द्वारा इस प्रकार का प्रोत्साहन दिया-'मान्धाता ने दिग्विजय का मार्ग दिखाया। उसी मार्ग पर चलकर अप्रतिदृत रथ, चेग से रघु ने थोड़े समय में दिशाओं को शान्त कर दिया। धनुर्धारी पाण्ड ने वंश- परम्परागत भुजबल के मद में चूर अभिमानी राजाओं को अपना करद बना दिया। पाण्डुपुत्र अर्जुन ने राजसूय यशञ के समय चीन देश को पार करकेहेमकूट पर्वत के वनों में क्रोधित होकर धनुष की टक्कार करने वाले गन्धर्वो को जीत लिया। एकमात्र अपने ही सङ्कत्प के अमाव से वीरों की विजय में बाधा होती है। जैसे किन्नरराज द्रुम बरफ से ढँका हिमालय जैसा रक्षक पाकर भी बल के अभाव में कृतार्थ न होकर दुर्योघन का किंकर हो गया। निश्चय ही पहले के राजा विजय के इच्छुक न थे, क्योंकि थोड़ी ही जमीन के
Page 453
३७२ हर्षचरितम्
काथकर्णकौरव शिशुपालसाल्वजरासंघसिन्धुराजप्रभृतयोऽभवन्भूपतयः । संतुष्टो राजा युधिष्ठिरो यो ह्यसहत समीप एव धनंजयजयजनितजग- त्कम्पः किंपुरुषाणां राज्यम्। अलसश्चएडकोशो यो न प्राविक्षत्दमां जित्वा स्त्रीराज्यम् । ह्सीय एवान्तरं तुषारगिरिगन्धमादनयोः उत्साहिनः । किष्कुः तुरुष्कविषयाः। प्रादेश: पारसीकदेशः। शशपदं शकस्थानम्। अह. श्यमानप्रतिप्रहारे परियात्रे यात्रव शिथिला। शौर्यशुल्क: सुलभो दक्षिणा- पथः । दक्षिणार्णवकल्लोलानिलचलित चन्दनलतासौरभसुन्दरीकृतदरीम- न्दिरादर्दुरादद्रेर्नेदीयसि मलयो मलयलग्न एव च महेन्द्रः ।' इत्येवंप्राया- नुद्योग द्योत कानामालापान्पार्थिवकुमाराणां बाहुशालिनां शृएन्नेवाससा दावासम्। मन्दिरद्वारि चोभयतः सबहुमानं भ्रूलताभ्यां त्रिसर्जितराज- लोक: प्रविश्य चावततार बाह्यास्थानमण्डपस्थापितमासनमाचक्राम। अपास्तसमायोगश्च क्षणमासिष्ट।
सिन्धुनाथो जयद्रथः । हसीयो हस्वतरम्। साङ्गुष्ठया प्रदेशिन्या प्रादेशः। 'प्रादेश- तालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते। अङ्गुष्ठे सकनिष्टे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्कुलः॥' इत्यमरसिंहः। शौयकृतः शुल्कः पणो यत्र स शौर्यशुल्कः। अतिशयेनान्तिकं नेदीयः। 'अन्तिकबाढयोनेदसाधौ' इति।
टुकड़े में एक साथ भगदत्त, दन्तवक्र, रुकमि, कर्ण, दुर्योधन, शिशुपाल, साल्व, जरासंघ, जयद्रथ आदि बहुत से राजा राज्य करते थे। राजा युविष्विर कैसे सन्तोषी थे जिन्होंने दिग्विजय द्वारा जगत् को कम्पित कर देने वाले अर्जुन के रहते भी समीप ही किपुरुषों के राज्य को सह लिया। चण्डकोश कितना आलसी था जिसने पृथिवी को जीत लेने पर भो स्त्रोराज्य में प्रवेश नहीं किया। उत्साही के लिए हिमालय और गन्धमादन पर्वंतों में अंतर ही कितना है। तुरुष्कों के देश हाथ भर हैं। पारसिकों का प्रदेश एक बित्ता मर है। शकों का देश खरहे के पर मर है। परियात्र में सेना की यात्रा ही व्यर्थ है, क्योंकि मुकाबले के लिये कोई दीखता नहीं। दक्षिणापथ शौर्य के धनी के लिए सुलभ है। जिस दर्दुर पर्वत के गुफामन्दिर दक्षिणसमुद्र के कलोल की हवा से हिलती हुई चन्दनलताओं की सौरम-सुगन्धि से भर जाते हैं उसी के निकट ही तो मलयाचल है, एवं मलयाचल से मिला हुआ ही महेन्द्र पर्वत है।' राजपुत्रों की इन बातों को सुनते हुए हर्ष अपने निवास- स्थान में पहुँचे। जब मन्दिर के द्वार पर आये तो अगल-बगल में खड़े राजाओं को आदर- पूर्वक भौंद के संकेत से बिदा करके अन्दर प्रवेश किया और महल के बाद्य आस्थानमण्डप
Page 454
सप्तग उच्छास: ३७३
अथ तत्र प्रतीहार: पृथ्वीपृष्ठप्रतिष्ठापितपाणिपल्लवो विज्ञापितवान्- 'देव ! प्राग््योतिषेश्वरेण कुमारेण प्रहितो हंसवेगनामा दूतोऽन्तरङ्गस्तो- रणमध्यास्ते' इति। राजा तु 'तमाशु प्रवेशय' इति सादरमादिदेश। अथ दक्षतया क्षितिपालादराच प्रतीहार: स्वयमेव निरगात्। अनन्तरं च हंसवेग: सविनयमाकृत्यव नयनानन्दसंपादनसुभगाभोगभद्रतया समुल- इथमानगुणगरिमा प्रभूतप्राभृतभृतां पुरुषाणां समूह्देन महतानुगम्यमान: श्रविवेश राजमन्दिरम्। आरादेव पञ्चाङ्गालिङ्गिताङ्गनः प्रणाममकरोत्। 'एहेहि' इति सबहुमानमाहूतञ्च प्रधावितोऽपसृतः पादपीठलुठितललाट लेखो न्यस्तहस्तः पृष्ठे पार्थिवेनोपसृत्य भूयो नमश्चके। स्त्रिग्धनरेन्द्रदष्टथा निर्दिष्टमविप्रकृष्टं स प्रदेशमध्यास्त। ततो राजा तिरश्चीं तनुमीषदिव द्धानश्चामरग्राहिणीमन्तरालवर्तिनीं समुत्सार्य संमुखीनस्तं सप्रश्रयं पप्रच्छ-'हंसवेग ! श्रीमान्कच्चित्कुशली कुमारः ?' इति। स तमन्ववा- दीत्-'अद्य कुशली येनैवं स्नेहस्पितया सौहार्दद्रवार्द्रया सगौरवं गिरा पृच्छति देव:' इति।
भोग: पालनम्। प्राग्ज्योतिषं कामरूपाख्यो देशः। समुल्लङ्मयमानो नीयमान:। संमुखीनोऽभिमुखः
में स्थापित आसन पर विराजमान हुए। वहाँ से समायोग (फौजी परेड) के बर्खास्त होने की सूचना देकर क्षण भर वहीं ठहरे। इसी समय वहाँ आकर प्रतिहार ने जमीन पर हाथ टेक कर सूचना दी-'देव, प्राग्ज्योतिषेश्वर कुमार द्वारा भेजा हुआ हंसवेग नाम का अन्तरंग दूत राजद्वार पर खड़ा है।' राजा ने 'शीघ्र उसे बुलाओ' यह आदरपूर्वक आज्ञा दी। तब बात समझ जाने वाला प्रतीहार राजा के आदर से स्वयं बाहर निकल गया। तत्पश्चात् हंसवेग ने भेंट की। सामग्री लाने वाले अनेक पुरुषों के साथ विनयपूर्वक राजमन्दिर में प्रवेश किया। आँखों को मानन्दित करने वाली वह अपनी सुभग और मद्र आकृति से ही गुणों का गौरव प्राप्त कर रहा था। दूर ही से उसने अपने पाँच अंगों से पृथिवी को छूते हुए राजा को प्रणाम किया। राजा ने आभो आओ' कहकर उसे आदर के साथ बुलाया। वह दौडकर उनके पास आकर पादपीठ पर सिर रगड़ने लगा। तव राजा ने उसकी पीठ पर अपना हाथ रखा। उसने फिर उन्हें प्रणाम किया। राजा ने स्नेइमरी दृष्टि से उसे बैठने के लिए संकेत किया। तब वह थोडी दूर पर बैठ गया। तब राजा ने कुछ तिरछे होकर शरीर को झुकाते हुए चामरग्राहिणी को बीच से हटाकर दूत की ओर मुँद करके प्रेमपूर्वक पूछा-'इंसवेग, श्रीमान् कुमार तो कुशल से हैं ?' उसने उत्तर दिया-'जब इतने स्नेह से सनो और
Page 455
३७४ हर्षचरिलम्
स्थित्वा च मुहूर्तमिव पुनः स चतुरमुवाच-'चतुरम्भोधिभोगभूति भाजनभूतस्य देवस्य सद्भावगरभमपहाय हृदयमेकमन्यद्नुरूपं प्राभृतमेव दुर्लभ लोके तथाप्यस्मत्स्वामिना संदेशमशून्यतां नयता पूर्वजोपार्जित वारुणातपत्रमाभोगाख्यमनुरूपस्थानन्यासेन कृतार्थीकृतमेतत्। अ्रप्रस्य च कुतूहलकृन्ति बहून्याश्च्चर्याणि दृश्यन्ते। तथा हि-प्रतिदिवसं प्रविशति शैत्यहेतोश्छायाया: किरणसहस्रादेकैक: सोमस्य रश्मिरस्मिन्। यस्मिन्प्र- विष्टे प्रध्यानानन्तरं स्वादवो दन्तवीणोपदेशाचार्याश्च्योतन्ति चन्द्रभासा- मम्भसां मणिशलाकाभ्यो यावदिच्छमच्छा धाराः। प्रचेता इव यञ्चतु- र्णामर्णवानामधिपतिर्भूतो भावी वा तमिद्मनुगृह्लाति च्छायया नेतरम्। इदं च न सप्ताचिर्दहति, न पुषद्श्चो हरति, नोदकमाद्रयति, न रजांसि मलिनयन्ति, न जरा जर्जरयतीति। एतत्तावदनुगृह्लातु दशा देव: संदेश- मपि विस्नब्धं श्रष्यति।' इत्येवमभिधाय विवृत्यात्मीयं पुरुषमभ्यधात्- 'उत्तिष्ठ । दर्शय देवस्य' इति। शीतोद्जवो दन्तानामन्योन्याघातो दन्तवीणा। सप्तार्चिरमिः। पृषद्श्वो वायुः। विवृत्य स्थित्वा। सौहार्द से आर्द्र अपनी वाणी से गौरव के साथ देव पूछ रहे हैं तो वे आज सब प्रकार कुशली हुए। कुछ देर बाद उसने फिर निपुणता के साथ कहा-'चारों समुद्र की लक्ष्मी के भाजन देव को देने योग्य सन्भाव से मरे एक हृदय को छोडकर लोक में और दूसरा उपहार क्या है ? फिर भी हमारे स्वामी ने पूर्वजों द्वारा उपार्जित आभोग नामक यह वारुण आतपत्र सन्देश के साथ सेवा में भेजकर योग्य स्थान में रखने से इसे कृतार्थ कर दिया। इसके अनेक कुतूहलजनक आश्चर्य देखे गये हैं। छाया की ठण्डक पाने के लिए प्रतिदिन चन्द्रमा की एक-एक किरण इसमें प्रवेश करती है। उसके प्रवेश करने पर चन्द्र के समान मणिशलाकाओं से मधुर, स्वच्छ और दाँतों को खटखटा देने वाली धारा निकलने लगती है। वरुण के समान जो चारों समुद्रों का अधिपति हुआ है अथवा होगा उसी पर इस छत्र की छाया पड़ेगी दूसरे पर नहीं। इस छत्र को अग्नि नहीं जला सकती, इवा नहीं उड़ा सकती, पानी गीला नहीं कर सकता, धूल मलिन नहीं कर सकती, एव जरा इसे जर्जर नहीं बना सकती। देव इस पर दृष्टिपात करने का अनुमह करें, फिर एकान्त में संदेश मी सुनें।' यह कह कर वह पीछे मुड़ कर अपने नौकर से बोला-'उठो, देव के सामने वद्द छत्र दिखाओ।'
Page 456
सप्तम उच्छ्ास: ३७५
स च वचनानन्तरसुत्थाय पुमानूर्ध्वीचकार तद्धौतदुकूलकल्पिताच्च निचोल कादकोषीत्। आकृष्यमाण एव च यस्मिन्नतिसितमहसि सरभस- अहासीव हरेण रसातलादुदलासीव शेषफणिफणाफलकमए्डलेन, अस्था- यीव चक्रीभूयान्तरित्षे क्षीरोदेन, अघटीव गगनाङ्गने गोष्ठीबन्धः शारदेन बलाहकव्यूहेन, विश्रान्तमिव विततपक्षतिना वियति पितामहविमानहंस- यूथेन, अत्निनेत्रनिर्गतस्य धवलधाममण्डलमनोहरो दृष्ट इव जनेन जन्म- दिवस: कुमुदबन्धोः, प्रत्यक्षीकृत इवोद्रमनक्षणो नारायणनाभिपुण्डरीकस्य, आहितेव कौमुदी प्रदोषदर्शनानन्दतृप्तिरदणाम्, उदमाङ्गीदिव मन्दाकिनी- ुलिनमएडलं महदम्बरोदरे, परिवर्तित इव दिवसः पौर्णमासीनिशया मन्दंमन्दमिन्दूदयसंदेहदूयमानमानसैविघटितं घटमानचञ्रच्युतमृणाल- कोटिभिरासन्नकमलिनीचक्रवाकमिथुनेः शरज्जलघरपटलाशङ्कासंकोचित- केकारवमूकमुखपुटैः पराडुखीभूतं भवनशिखण्डमएडलै:, प्रबुद्धमाबद्ध-
निचोलकादाच्छादनप्रसेवकात। अकोषीन्निष्कासितवान्। उदलास्युल्ल सितम्। 'अस्थायि स्थितम्। अघटि घटितम्। विश्रान्तं व्यश्रमत। उद्गमनक्षण उत्पत्ति- समय:। उदमाङ्कीदुन्मन्नम् । परिवर्तितः स्वरूप: कृतः।
उसके कहने पर उसने उठ कर छत्र को ऊँचा किया और सफेद दुकूल के बने हुए खोल में से उसे निकाला। उस छत्र के बाहर खींचे जाते ही अत्यन्त उज्ज्वल प्रकाश भर गया, मानों शिव ने जोर से अट्टदास किया हो या पाताल से होकर शेषनाग का फणामण्डल निकल आया हो, या चक्राकार क्षीरसमुद्र आकाश में स्थिर हो गया हो, या शरत्कालीन मेघसमूद आकाश के प्राङ्गग में सभा करने बैठा हो, या ब्रह्माजी के विमान का हंसयूथ आकाश में पंख फैला कर विश्राम लेने लगा हो। मानो लोगों ने अत्रि के नेत्र से निकले हुए उज्ज्वल धाममंडल से मनोहर चन्द्रमा का जन्मदिन देख लिया। विष्णु के नामिकमल का उद्धवकाल प्रत्यक्ष देखने में आया। आँखों को कौमुदी- महोत्सव के देखने का आनन्द पूर्ण मिल गया। विशाल आकाश के मध्य में मन्दाकिनी की रेत मानों ऊपर उठ आई हो। दिन ही मानों पूनम की रात के रूप में बदल गया। समीप के कमलिनी-वनों में रहने वाले जोड़े चक्रवाक जो परस्पर सृणाल का आदान प्रदान कर रहे थे, मन्द-मन्द उदित होते हुए चन्द्रमा के संदेह से दुखी होकर विघटित हो गए। उनके चंचु से सृणाल छूट कर गिर गए। भवन के मयूरों ने उसे शरत्क ल
Page 457
३७६ हषेचरिम् चित्रीयमाणचेताश्च सराजको राजा दुएडानुसाराधिरोहिण्या दृष्टया सादरमैक्षिष्ट तत्तिलकमिव त्रिभुवनस्य, शैशवमिव श्वेतद्वीपस्य, अ्रंशा वतारमिव शरदिन्दोः, हृदयमिव धर्मस्य, निवेशमिव शशिलोकस्य, दन्त- मण्डलकद्युतिधवलं मुखमिव चक्रवर्तित्वस्य, मौक्तिकजालपरिकरसितं सीमन्तचक्रमिव दिव:, बहलज्योत्स्नाशुक्लोदरमैन्दवमिव परिवेषवलयं शौक्ल्यापहसितशङ्गश्रीकं श्रवणमएडलमिव निश्चलतां गतमैरावतस्य श्वेतगङ्गावर्तपाण्डुरं पदमिव त्रिभुवनवन्दनीयं त्रिविकरमस्य, प्रचेतसश्चूडा- मणिमरीचिशिखाभिरिव श्िष्टाभिर्मानसबिसतन्तुमयीभिश्च्ामरिकावली भिर्विरचितपरिवेषम्, उपरि चक्रवर्तिलक्ष्मीनूपुरस्वनश्रवणदोहद निश्चलेनेव लक्ष्मणा विततपत्रेण हंसेन सनाथीकृतशिखरम्, स्पर्शवता च प्रभावस्त- म्भितेन मन्दाकिनीमृणालेन मुकुलितफरोन वासुकिनेव नीतेन दण्डतां द्योतमानम्, धवलिन्ना क्षालयदिव नक्षत्रपथम्, प्रभाप्रवाहप्रथिस्ना प्रावृण्व
निवेशं स्थानम्। दन्तमण्डलकं दशनकृतं चक्रवालम्, दशनसमूहश्। मुख- मारम्भ:, वक्त्रं च । परिकर: परिवेष्टनम्। परिवेषवलयं परिधिकटकम्। 'स्यादा वर्तोडम्भसां भ्रमः'। आवर्तनमावतः । प्रावृण्वदाच्छादयत्।
का मेघ समझ कर केका को आवाज बन्द कर दी और परामुख हो गए। कुमुद चन्द्र के प्रति स्नेह के कारण अपने दलों को विकसित करके अट्टहास के साथ जग पड़े। अन्य राजाओं के साथ देव हर्ष ने विस्मय-विमुग्ध होकर दण्ड के अनुसार दृष्टि को ऊपर उठाते हुए उस अन्भुत महत छत्र को ध्यानपूर्वक देखा। वह छत्र मानों त्रिभुवन का तिलक, श्वेतद्वीप का शैशव, शरत्काल के चन्द्रमा का अशावतार, धर्म का हृदय, चन्द्रलोक का आयतन था, और मानो दाँतों की चमक से उज्जल चक्रवतित्व का मुख था। उसके चारों ओर मोतियों के जालक लटक रहे थे, मानों स्वर्गलोक का केश-विन्यास हो। उसके मध्यभाग में चाँदनी छिटक रही थी, मानों चन्द्रमा के मंडल का घेरा हो। अपनी सफेदी से वह शंख की श्री को हँसरहा था, मानो ऐरावत का चचलता से रदित त्रवणमण्डल हो। वह गंगा की भवरियों के समान उज्जवल था, मानों विष्णु का त्रिभुवनवन्दनीय चरण हो। मानसरोवर के बिसतन्तुओं से मानों बनी हुई छोटी-छोटी चौरियाँ उसके चारों और लटक रही थीं, मानों वरुण की चूड़ामणि की किरणें हो। उसके शिखर पर पंख फैलाए हस का चिह्न बना था, जो मानों चक्रवर्ती की लक्ष्मी के नूपुर की आवाज सुनने के आनन्द में निश्चल था। स्पर्श से सुख देने वाला मन्दाकिनी का सृणाल या प्रमाव से स्तम्मित होकर फनों को सिकोड़ते हुए वासुकिनाग ही उसका
Page 458
सप्तय उच्छ्रास: ३७७
दिव दिवसम्, समुच्छायेणाधःकुर्तदिव दिवम्, उपरिस्थितमिव सर्व- मङ्गलानाम्, श्वेतमण्डपमिव श्रियः, स्तबकमिव ब्रह्मस्तम्बस्य, नाभिम- एडलमिव ज्योत्स्ायाः, विशद्हासमिव कीर्तेः, फेनराशिमिव खङ्गधारा जलानाम्, यशःपटलमिव शौर्यशालितायाः, त्रैलेक्याद्भुतं महच्छत्रम्। दृष्टे च तस्मिन्राज्ञा प्रथमे शेषमपि प्राभृतं प्रकाशयांचक्रु: क्रमेण कार्माः। तद्था परार्ध्यरत्नांशुशोणीकृतदिग्भागान, भगदत्तप्रभृतिख्यात- पार्थिवपरागतानाहतलक्षणानलंकारान्, प्रभालेपिनां च चूडामणीनां समुत्कर्षान्, क्षीरोदघेधवलताहेतूनिव हारान्, अनेकरागरुचिरवेत्रकरएड- कुएडलीकतानि शरचन्द्रमरीचिरुव्चि शौचक्षमाणि क्षौमाणि, कुशलशि- ल्पिलोकोल्लिखितानां च शुक्तिशङ्गगल्वर्कप्रमुखानां पानभाजनानां निच- यान्, निचोलकरक्षितरुचां च रुचिरकाञ्नपत्रभङ्गभङ्गराणामतिबन्धुर- परिवेशानां कार्दरङ्गचर्मणां संभारान्, भूर्जत्वकोमला: स्पर्शवतीर्जातिर- कार्मा भृतकाः । आहृतलक्षणान्गुणैः प्रसिद्धान्। उककं च-'गुणैः प्रतीते तु कृतलक्षणाहतलक्षणौ' इति। समुत्कर्षानतिशयान् गल्वर्को मसाराख्यो मणिभेद:, चन्द्रकान्त इत्यन्ये। शौचो घावनम्। कार्दरङ्गचर्मणां कार्दरङ्गदेशभवानां स्फोटका- दण्ड बन गए हो। वह मानी अपनी सफेदी से आकाश को धो रहा था। प्रभा के बढ़े हुए प्रभाव से दिन को ढँक रहा था। अपनी ऊँचाई से आकाश को नीचा कर रहा था। सब मंगलों के वह मानों ऊपर स्थित था। छूत्र क्या था, मानो लक्ष्मी का श्वेतमंडप (चाँदनी में विह्ार करने के लिए ऐसा मडप जिसकी सजावट श्वेन रंग की हो) था; श्वेतद्वीप का बाल रूप था; ज्योत्सा का नाभिमण्डल था; कीर्ति का विशद इस्त था; खडग के धाराजल की फेनराशि था और शूग्ता का यशःपटल था। देव हषं जब छत्र को देख चुके तव भृत्यों ने बचे हुए अन्य उपहारों को भी उघाड़ कर दिखाया। वे इस प्रकार थे-आभूषख जो जड़े हुए बहुमूल्य रत्नों की किरणों से दिग्माग को रंगीन कर रहे थे, जो मगदत्त आदि प्रसिद्ध राजाओं के समय से कुल में चले आ रहे थे, जिन पर माँति-माँति के लक्षण या चिह्न ठप्पे से बनाए गये थे। चूड़ामणि या शिरोभूषण, जिनमें बहुत चमक थो। हार, जो क्षीरसमुद्र को भी धवलता के मानों कारण थे। क्षौम वख, जो शरत्कालीन चन्द्रमा की तरह चिट्टे रङ् के थे और जो धुलाई सह सकने वाले थे और नाना वर्ण की रङ्ग बिरगी बेत की करंडियों (झॉपियों) में कुण्डलित करके रखे गए थे। अनेक प्रकार के पान-भाजन या मधुपान करने के चषक, जो सीप, शंख, गत्वर्क के बने हुए थे और जिनपर चतुर कारीगरों ने माँ ति-माँति की
Page 459
३७८ हर्षचरितम्
पट्टिकाः, चित्रपटानां च म्रदीयसां समूरुकोपधानादीन्विकारान्, प्रियङ्गु- प्रसवपिङ्गलत्वञ्चि चासनानि वेत्रमयान्यगुरुवल्कलकल्पितसंचयानि च सुभाषितभाञ्जि पुस्तकानि, परिणतपाटलपटोलत्विंषि च तरुणहारीतह रिन्ति क्षीरक्षारीणि च पूगानां पल्लवावलम्बीनि सरसानि फलानि, सह- कारलतारसानां च कृष्णागुरुतैलस्य च कुपितकपिकपोलकपिलकापोति- कापलाशकोशी कवचिताङ्गी: स्थवीयसीवैंणवीर्नाडीश्च, पट्टसूत्रप्रसेव कार्पि- तांश्र भिन्नाञ्जनवर्णस्य कृष्णागुरुणो गुरुपरितापमुषश्च गोशीपचन्दनस्य, तुषारशिलाशकलशिशिरस्वच्छसितस्य च कपूरस्य, कस्तूरिकाकोशकानां च पक्कफलजूटजटिलानां च कक्कोलपल्लवानाम्, लवङ्गपुष्पमञ्जरीणां जातीफलस्तबकानां च राशीन्, अतिमधुरमधुरसामोदनिर्हारिणी नाम्। जातिपट्टिकाः श्रेष्ठानि जघनग्रन्थनानि। संचयाः पत्रसमूहाः। पटोलस्तिक्तक ओषधिभेदः। ऊक्क च-'अथ कुलकं पटोलस्तिक्तकः पटुः इति। कापोतिका ओषधिभेद:। गोशीर्षचन्दनस्य चन्दनभेदस्य। कोशका नाभयः। अतिमधुरं मधुरसाया इवामोदानि हरन्ति मुञ्जन्ति यास्ताः। मधुरसा द्राका। उक्त् च- 'मृद्दीका गोस्तनी द्राच्षा माध्वी मधुरसेति च' इति। अन्ये मधुरसं मकरन्दं द्रव-
नक्काशी का काम किया था। कार्दरङ्ग दीप से आई हुई ढालें जिनपर आब की रक्षा के लिए खोल चढ़े थे, इनके काले चमड़े पर सुनहली फूल-पत्तियों के कटाव खचित थे और इनकी गोलाई ऊंची-नीची थी। भोजपत्र की तरह मुलायम स्पर्श से सुख देने वाली जाती-पट्टिकाऍ या कटिप्रदेश में बाँधने के काम में आने वाले एक प्रकार के बढ़ियाँ पटके। नरम चित्रपटों (जामदानी) के बने हुए तकिये जिनके भीतर समूर या पक्षियों के बाल या रोंप मरे थे। वेत के बुने हुए आसन, जिनका रङ्ग प्रियगुमजरी की तरह ललछौंडी पीली झलक का था। सुभाषितों से मरी पुस्तकें जिनके पन्ने (संचय) अगुरु को पीट कर बनाए गए थे। हरी सुपारियों के झुग्गे, जिनमें पल्लवों के साथ सरस फल झूम रहे थे, इनका रङ्ग पके हुए लाल परवल की तरह ललछौंई और इरियल पक्षी की तरह हरि- याली लिए था, इनसे दूध टपक रहा था। सदकार लताओं के रस से भरी हुई मोटी बाँस की नलियाँ, जिनके चारों ओर क्रोधित बन्दर के कपोल की माँति कपोतिका के लाल-पीले पत्ते बंधे हुए थे। काले अगुरु का तेल भी इसी प्रकार की मोटी बाँस की नलियों में मर कर और पत्तों में लपेट कर लाया गया था। पटसन के बने हुए बोरों में मर कर काले अगुरु के ढेर लगाए गए थे, जिनका रक छूटे हुए अंजन की तरह था। गरमी में ठंडक पहुँचाने वाले गोशीर्ष नामक चन्दन की राशियाँ बरफ के शिलाखण्ड की
Page 460
सप्तम उच्छ्ास: ३७६ शोल्वककलशीः सितासितस्य च चामरजातस्य निचयान्, अवलम्बमान- तूलिकालाबुकांश्च लिखितानेकलेख्यफलकसंपुटान्, कुतूहलकृन्ति च कनकश्रङ्गलानियमितग्रीवाणां किनराणां च वनमानुषाणां च जीवञ्जीव- कानां च जलमानुषाणां च मिथुनानि, परिमलाम्ोदितककुभश्च कस्तूरि- काकुरङ्गान्, गेहपरिसरणपरिचिताश्च चमरीः, चामीकररसचित्रवेत्रपञ्जरा न्तर्गतांत्र बहुसुभाषितजल्पाकजिह्वांश्च' शुकशारिकाप्रभृतीन्पक्षिणः, प्रवा- लपश्जरगतांश्र चकोरान्, जलहस्तिनामुदग्रकुम्भमुक्ताफलदामदन्तुराणि च दन्तकाएडकुएडलानि। राजा तु छत्रदर्शनात्प्रहृष्टहृदय: प्रथमप्रयाणे शोभननिमित्तमिति मनसा जग्राह। हंसवेगं च प्रीयमाणो बभाषे-'भद्र! सकलरत्नधान्नः परमेश्वरशिरोधारणाहस्यास्य महातपत्रस्य महार्णवादिव कुमुदबान्धवस्य माहुः। उल्लकः सुगन्धिफलविशेषरसः। आसवभेद इत्यन्ये। तूलिका ऊर्जिका। यया चित्रं करियते। अलाळ््यस्तुम्यः। प्रवालो विद्रुमः। उर्क्त च-'अथ विद्ुम: पुंसि प्रवालं पुंनपुंसकम्' इति। 'नीहारो मिहिका चाध'।
तरह ठडे सफेद और साफ कपूर के डले, कस्तूरी के नाफे (थैली) जो कस्तूरी मृगों की नामि से निकलते हैं। कक्कोल के पक्के फलों से युक्त ककोलपलव। लवंगपुष्पों की मंजरियाँ, जायफल के गुच्छे, जस्ते की कपड़े चढ़ी कलसी या सुराहियाँ, जिनमें अत्यन्त मीठा मधुरस भर कर लाया गया था, जिनकी भीनी सुगन्धि बाहर फैल रह्दी थी। वित्र- फलों के जोड़े, जिनमें मीतर की ओर चित्र लिखे थे और उनके एक ओर तूलिका एवं रज रखने के लिए छोटी अलावू की कुप्पियाँ लटक रही थीं। कुतूहल उत्पन्न करने वाले माँति-माँति के पशु-पक्षी जैसे सोने की शखलाओं से गर्दन में बँधे हुए किन्नर, वन- मानुस, जीवंजीवक, जलमानुषों के जोड़े, दिशाओं में सुगन्धि फैलाते हुए कसतूरीहिरन, घरों में विचरने वाली विश्वासमरी चँवरी गाय, सुनहले रंग से बेंत के पिजड़ों में अनेक प्रकार के सुभाषित पाठ करने वाले शुकसारिका प्रभृति पक्षो-मॅगे के पिंजड़ों में बैठे हुए चकोर, जछहस्तियों के मस्तक से निकलने वाले मुक्ताफल से जड़े हुए हाथीदाँत के कुण्डल। छत्र देखते ही राजा का हृदय प्रसवता से भर गया और उसने पहले प्रस्थान के समय सन.में उसे शुभ निमित्त समझ कर स्वीकार किया। उन्होंने स्नेहपूर्वक हंसवेग से कहा- 'भद्र, सब प्रकार के रत्नों से भरे हुए सम्राट् के सिर पर धारण करने योग्य इस महाछत्र १. जाती: कौशिकशुक।
Page 461
३८० हर्षचसम्
कुमाराल्लाभो न विस्मयाय। बालविद्याः खलु महतामुपकृतयः' इति। अपनीते च तस्मात्प्रदेशात्प्राभृतसंभारे क्षणमिव स्थित्वा 'हंसवेग! विश्रम्यताम्' इति प्रतीहारभवनं विसजयांबभूव। स्वयमप्युत्थाय स्नात्वा मङ्गलाकाङ्की प्राडमुखः प्राविशदाभोगस्य छायाम्। अथ विशत एवास्य छायाजन्मना जडिम्रा चूडामणितामनीयतेव शशिबिम्बमम्बुबिन्दुमुचश्चुचुम्बुरिव चन्द्रकान्तमणयो ललाटतटं कर्पूररे- णूव इव व्यलीयन्त लोचनयुगले गले गलत्तुहिन कणनिकरकृतनीहारा हारा इवावबध्यन्त हरिचन्दनरसासारेणोवपाति संततमुरसि कुमुदमयमिव हृदयमभवदतिशिशिरमन्तर्हितहिमशिलेव विलीयमाना व्यलिम्पदङ्गानि। जातविस्मयश्च्ाकरोन्मनसि एकमजय संगतमपहाय काऽस्त्यन्या प्रतिकौ- शलिकेति। आहारकाले च हंसवेगाय धवलकर्पटप्रावृतधौतनालिकेर- परिगृहीतं विलिप्तशेषं चन्दनमङ्गस्पृष्टे च वाससी शरत्तारकाकारतारमुक्त स्तबकितपदं परिवेशं नाम कटिसूत्रकम् अतिमहार्हपद्मरागालोकलोहि
का कुमार से लाम होना उस प्रकार आश्चर्यजनक नहीं, जिस प्रकार क्षीरसमुद्र से चद्रमा का उद्धव होना। महापुरुष लोग उपकार के लड़कों की खेल की विद्या की तरह पहले से ही जान जाते हैं। प्राभृत की सामग्री के वहाँ से इटा लिए जाने पर क्षणभर के बाद वंसवेग को 'तुम विश्राम करो' यह कह कर प्रतिह्ार-भवन में भेजा। स्वयं उठकर स्नान करके मंगल की आकांक्षा से प्राझ्मुख होकर आभोग नामक उस छत्र के नीचे छाया में बैठ गए। जब हर्ष ने छत्र की छाया में प्रवेश किया तब उसकी ठंडक से मानों चन्द्र की किरणं ही घनीमून होकर उसकी चूड़ामणि बन गई। चन्द्रकान्तमणियाँ पसोजने लगीं और जलकण उनके ललाट पर छा गए। उनकी आँखों में कपूर का आँजन मानों लग गया। गले में बरफ के टुकड़ों के छोटे-छोटे फुहारे दार के समान कतार से बँध गए। उनके चक्षपर मानो इरिचन्दन रस बरसने लगा। हृदष मानो कुमुदों से भर कर अत्यन्त शिशिर हो गया। अदृश्य रूप में मानों बरफ की शिला उनके अङ्गो पर पिघलने लगी। आश्चर्य से मर कर उन्होंने मन में सोचा-'आमरण मैत्री के अतिरिक्त इस प्रकार से सुंदर उपहार का बदला क्या हो सकता है?' भोजन के अवसर पर राजा ने हंसवेग के लिए सफेद वस्त्र लपेट कर नारियल के साथ अपने लगाने से बचा हुआ चन्दन भेजा और उसके साथ ही अपने अद्ग से छुआए हुए परिधानीय वस्त्युगल शरत्कालीन तारों की आकृति वाले मोतियों से बना हुआ परिवेश नामक कटिसूत्र और बदुमूव्य जडे डुए प्चराग
Page 462
सप्रम·उच्छ्रास: ३८१
स्ीकृतदिवसं च तरङ्गकं नाम कर्णाभरणं प्रभूतं च भोज्यजातं प्राहिणोत्। एवंप्रायेण च क्रमेण जगाम दिवसः । ततः कटकस्थबलबहलधूलिधूसरितवपुरंशुमाली मलीमसमङ्गमिव
वितुं वरुणाय वारुणीं दिशमयासीत्। मुकुलायमानसकलकमलवना प्रमुख एव बद्धसेवाञ्जलिपुटेव सद्वीपा भूरभूद्भूपतेः। भूपालानुरागमय इव निखिलजीवलोकलोकाञ्जलिबद्धबन्धुर्जगज्जग्राह संध्यारागः। गौडा- पराधशङ्गिनीव श्यामतां प्रपेदे दिक्प्राची। प्रचिततिमिरनिर्वाहा निर्वाणा- न्यनृपप्रतापानलकलापेव कालिमानमतानीनमेदिनी। मेदिनीशप्रदोषा- स्थ्ानपुष्पनिकरमिव विकचतगररुचिरमवचकरुरुडुनिकरमविरलं ककुभः। स्कन्धावारगन्धगजमदामोद्धावितस्येव मार्गो वियति विरराज रज:पा. रंडुरेरावतस्य ।कुपितनृपव्याघाघातामुपसृष्टामित पौरुध्ुतीं विहाय विहा- यस्तलमारुरोह रोहिणोरमणः । प्रयाणवार्ता इव मानिनीनां हृदयभेदिन्यो कटकं हस्त्यश्वादीनां सर्वेषां संनिवेशदेशः। तत्स्थं बलं सैन्यम्। तगरं पिण्डी- भवनम्। नृपच्याघ्रो राजशार्दूल:, हर्ष। उपछष्टां सोपद्रचाम्। पौरुष्टतीं ऐन्द्रीम। रोहिणीरमणश्रन्द्रः, वृषभश्न। रोहिणी गौः। उक्त च-'माहेयी सौरभेयी गौरुसा की किरणों से दिन में लालो विखेरता हुआ तरगक नाम का कर्णाभरण एवं बहुत-सा भोजन का सामान भेजा। इस प्रकार वह दिन व्यतीत हुआ। तब सूर्य कटक की सेना से उड़ी हुई धूल से मानों धूसरित होने के कारण अपने मलिन अङ्गों को धोकर साफ करने के लिए पश्चिम समुद्र में अवतीर्ण हुआ या हर्ष को भाभोग नामक छत्र के प्राप्त होने का संदेश निवेदन करने के लिए पश्चिम दिशा में वरुण के पास पहॅुँचा। कमलों के वन मुकुलित होने लगे, मानों राजा के सम्मुख दीपों के साथ पृथिवी सेवा करने के लिए मञ्जलिपुट बाँधे खड़ी हो। राजा के अनुराग से भरा हुआ सध्याराग जो सारे जोवलोक के लिए निवासो लोगों के बॅधे अज्जलिपुट का बन्धु है, जगत में भर गया। पूर्व दिशा मानो गौड़ाधिप के अपराध से डर कर मलिन हो गई। पृथिवी पर गाढ़ा अन्धकार छा गया मानों पृथिवी ने अन्य राजाओं के प्रतापानल के बुझ जाने से उसकी कालिमा को फैला दिया हो। दिशाओं ने राजा के सायंकालीन समा- मण्डल पर पुष्पसमूद के समान खिले हुए तगर पुष्पों की माँति तारों को बिखेर दिया। आकाश में मानों स्कन्धावार के गन्धगजों की मदगन्ध सूघ मुठभेड़ के लिये दौड़ने से ऐरावत का मार्ग धूल से भर गया। रोहिणीरमण (रोहिणी का पति) चन्द्रमा रूपी (रोहिणी
Page 463
३८२ हर्षचरितम् 0 ययुरिन्दुदीधितयो दश दिशः । नवनृपद्ण्डयात्रात्रासातुरा इव तरलित. सत्त्ववृत्तयश्चुक्षुभुः पतयो वाहिनीनाम्। चिन्तेव भूभृतां हृदयानि विवेश गुहाविवराणि विमुक्तसर्वाशातिमिरसंततिः । प्रतिसामन्तचक्षुषामिव ननाश निद्रा कुमुदवनाताम्। अस्यां च वेलायां विततवितानतलवर्ती नरेन्द्रो 'यात तावत्' इति विस्ज्यानुजीविनो हंसवेगमादिष्टवान्-'कथय संदेशम्' इति। प्रणम्य स कथयितुं प्रास्तावीत्-'देव! पुररा महावराहसंपर्कसंभूतगर्भया भगवत्या भुवा नरको नाम सूनुरसावि रसातले। वीरस्य यस्याभवन्बाल्य एव पादप्रणामप्रणथिनश्चूडामणयो लोकपालानाम् यस्य च त्रिभुवनभुजो भुजशौएडस्य भवनकमलिनीचक्रवाकीकोपकुटिलकटाक्षेक्षितोऽपि भय माता च शङ्गिणी। अर्जुन्यध्न्या रोहिणी स्यादुत्तमा गोषु नैचिक्री ॥' इति। वृष भश्च कुपितव्याघ्ाघातामत ए सोपद्रवां दिशं विहाय स्थानान्तरमारोहति। मान: प्रियाविषये, अन्यत्र,-धीरविषये। सत्वानि प्राणिनः, धैर्य च सत्वम्। वाहिनीनां सेनानाम्, नदीनां च। आशा दिशः, आस्था च। निद्वा संकोच:, स्वापश्च।
अर्थात् गौ का पति) वृषम क्रोधित राजा रूपी व्याध्र से आक्रान्त पूर्व दिशा रूपो गाय को छोडकर आकाश पर चढ़ आया। मानिनियों के हृदय को विदीर्ण करने वाली चन्द्रमा की किरणें सैनिकप्रयाण की वार्ता के समान आकाश में फैल गई। राजा की नई दण्डयात्रा के तरास से आतुर शत्रु के सेनापतियों का धैर्य नष्ट हो गया (समुद्र और उनके जलजन्तु खलबला उठे)। समस्त दिशाओं को छोड़ कर अन्धकारसन्तति गुहाविवरों में उस प्रकार घुस गई जैसे राजाओं के हृदय में आशा से रहित चिन्ता। शत्रु- सामन्तों की आँखों के समान ही कुमुदवनों की निद्रा न जाने कहाँ चली गई। इस समय हर्ष फैले हुए वितान के नीचे लेटे थे। उन्होंने 'जाओ' कह कर नौकरों को बाहर हटा दिया और हंसवेग को आज्ञा दी-'सदेश कहो।' उसने प्रणाम कर कहना शुरू किया-'देव, प्राचीनकाल में महावराह के सम्पर्क से गर्मिणी होकर पृथिवी ने नरक नाम का पुत्र उत्पन्न किया। वह बाल्यकाल में ही बड़ा हो गया। लोकपाल उसके पैरों पर अपनी चूड़ामणि रगड़ने लगे। भुजशाली वह त्रिसुवन पर शासन करता था और उसकी आशा के बिना भवनकमलिनी के वनों में रहने वाली चक्रवाक पलियों के कुटिल कटाक्षों द्वारा देखे जाने पर भी एवं जिनका सारथी अरुण डर के मारे रथ को चुमा लेता था ऐसे सूर्य भी अस्त नहीं होते थे, उसी नरक ने वरुण का मानों बाहरी हृदय हो ऐसे इस छन्र को हर लिया। उसके वंश में मगदत्त, पुष्पदत्त, वज्रदत्त
Page 464
सप्तम, उच्छ्ासः ३८३
चकितारुणपरिवर्तितरथो नाज्या बिना रविरस्तमत्राजीत्। यश्च वरुणस्य बहिर्वृत्ति हृदयमिदमातपत्रमहार्षीत्। महात्मनस्तस्यान्वये भगदत्तपुष्प- दत्तवज्रदत्तप्रभृतिषु व्यतीतेषु बहुषु मेरूपमेषु महत्सु महीपालेषु प्रपौत्रो महाराजभूतिवर्मणः पौत्र्न्द्रमुखवर्मणः पुत्रो देवस्य कैलासस्थिरस्थितेः स्थितिवर्मण: सुस्थिरवर्मा नाम महाराजाधिराजो जज्ञे तेजसां राशिर्मृगाङ्क इति यं जना जगु:। योऽयमग्रजेनेवाजायत सहैवाहंकारेण । यश्च बाल एव प्रीत्या द्विजातीनप्रीत्या चारातोन्सममरान्प्रतिप्रहानप्राह्यत्। यत्र चातिदुलभं लवणालयसंभूतायाः पर माधुर्यमभूल्लद्म्याः। तथा च यो चाहिनीनाथानां शङ्गाअ्जहार न रत्नानि, प्रृथिव्या: स्थैय जग्राह न करम, अवनिभृतां गौरवमादत्त न नैष्ठुर्यम्। तस्य च सुगृहीतनान्नो देवस्य द्ेव्यां श्यामादेव्यां भास्करद्युतिर्भास्करवर्मापरनामा तनयः शंतनोर्भागी रथ्यां भीष्म इव कुमारः समभवत्। अयमस्य च शैशवादारभ्य संकल्पः स्थयान्स्थारगुपादारविन्दद्वयादृवते नाहमन्यं नमस्कुर्यामिति ईदशञ्चायं मनोरथस्तिसुवनदुर्लभस्त्रयाणामन्यतमेन संपद्यते सकलभुवनविजयेन वा मृत्युना वा यदि वा प्रचए्डप्रतापज्वलनजनितदिग्दाहेन जगत्येक-
प्रतिग्रहो द्विजदीयमानोऽर्थः, सैन्यपश्चाद्धागश्च।
आदि मेरुसदृश बड़े-बड़े राजा हुए। उसी परम्परा में महाराज भूतिवर्मा का प्रपौत्र, चन्द्रमुखवर्मा का पौत्र, कैलासवासी महाराज स्थितिवर्मा का पुत्र सुस्थिरवर्मा नाम का महाराजाधिराज उत्पन्न हुआ। उस तेजस्वी को लोग मृगाङ़क के नाम से गाया करते हैं। वह मानों अपने अग्रज अहंकार के साथ ही उत्पन्न हुआ। वाल्यावस्था में ही उसने प्रीतिपूर्वक दान दिए और अप्रीति से समस्त श्ुओं को पछाड़ डाला। सारे समुद्र से उत्पन्न जिस लक्ष्मी का अत्यन्त दुर्लम माधुर्य बढ़ कर था उसने प्रतिपक्ष सेनापतियों से (अथवा समुद्रों के) शंखों को छीन लिया रलो को नहीं। राजाओं (अथवा पर्वतों) के गौरव को ले लिया, उनकी निष्ठुरता को नहीं। सुगृहीत नाम उस राजा की रानी श्यामादेवी से भास्करद्युति नामक पुत्र जिसका दूसरा नाम भास्करवर्मा है, उत्पन्न हुआ; जैसे गझ्गा से शन्तनु के पुत्र मीष्म हुए। शैशव से ही उसने यह अटल प्रतिज्ञा की थी कि मैं शिव के अतिरिक्त दूसरे किसी के चरणों में प्रणाम न करूँगा। त्रिसुवन में दुर्लभ ऐसा मनोरथ तीन तरह से सिद्ध हो सकता है, त्रिभुवन पर विजय प्राप्त करने से या मृत्यु से अथवा प्रचण्ड प्रताप की अगनि से दिन्दाह उत्पन्न करने वाले आपके समान
Page 465
३८४ हर्षचरतम्
वीरेण देवोपमेन मित्रेण। मैत्री च प्रायः कार्यव्यपेक्षिणी क्षोणीभृताम्। कार्य च कीदशं नाम तद्धवेद्यदुपन्यस्यमानमुपनयैन्मित्रतां देवम्। देवस्य हि यशांसि संचिचीषतो बहिरङ्गभूतानि धनानि। बाहावेव च के वले निषण्णस्य शेषाव्यवानामपि साहायकसंपादनमनोरथो निरवकाशः किमुत बाह्यजनस्य। चतुःसागरग्रामग्रहणघस्मरस्य पृथिव्येकदेशदानो- पन्यासेनापि का तुष्टिः। अभिरूपकन्याविश्राणनविलोभनमपि लक्ष्मी- मुखारविन्ददर्शनदुर्ललित दष्टेरकिंचित्करम्। एवमघटमानसकलोपायसंपा दितपदार्थेऽस्मिन्प्रार्थनामान्रकमेव केवलमनुरुध्यमानः शृणोतु देवः। प्राग्ज्योतिषेश्वरो हि देवेन सहैकपिङ्ग इवानङ्गद्विषा, दशरथ इव गोत्र- भिदा, धनञ्ञय इव पुष्कराच्षेण, वैकर्तन इव दुर्योघनेन, मलयानिल इव माधवेन, अजय संगतमिच्छति। यदि च देवस्यापि मैत्रीयति हृदय- मवगच्छति च पर्यायान्तरित दास्यमनुतिष्टन्ति सुहृद इति ततः किमास्यते समाज्ञाप्यतामनुभवतु विष्णोर्मन्दरगिरिरिव विकटके यूरकोटिमणिविघट्ट- नक्कणितकटकमणिशिलाशकलानि गाढोपगूढानि द्वस्ग कामरूपा-
अद्वितीय वीर की मित्रता से। राजाओं की मित्रता तो परस्पर उपकार के कार्य से होती है। कार्य वह कैसा हो, जिसे करके आपको मित्र बनाया जाय ? केवल यश के संचय की इच्छा रखने वाले आप घन को हेय समझते हैं। एक मात्र अदती जुजवीर्य पर निर्भर होकर रहने वाले आपके अन्य अङ्ग भी आपको सद्दायता देने की इच्छा प्रकट करते हैं तो उनकी इच्छा व्यर्थ है, ऐसी स्थिति में जो बाह्य लोग हैं तो बात ही और है। जो व्यक्ति चारों समुद्रों को एक घूँट बना लेना चाहते हैं उसके सामने धरती एक माग रख देने से क्या सन्तुष्टि होगी? सुन्दरी कन्या को अ्पित करने का लोम भो उत्पन्न किया जाय तो व्यर्थ है, क्योंकि आपकी दृष्टि स्वयं लक्ष्मी के मुखकमल को ही देखने वाली है। इस प्रकार किसी भी उपाय के द्वारा उपस्थित किया गया पदार्थ चाहे वह कैसा भो हो आपके लिए अनुकूल नहीं बैठता, तो केवल हमारी प्रार्थना मात्र के अनुरोष से ही देव सुने-प्राग्ज्योतिषेश्वर देव के साथ कमी न मिटने वाली मैत्री चाहते हैं। जैसे शिव के साथ एकपिङ, इन्द्र के साथ दशरथ, कृष्ण के साथ अर्जुन, दुर्योधन के साथ कर्ण, वसन्त के साथ मलयानिल ने मैत्री की है। यदि देव का हृदय मित्रता का अमिलाषी हो और यह जानता हो कि मैत्री के नाम पर मित्र लोग दासता का भी आचरण करते हैं तो बैठे रहने से क्या ? आश्ञा दीजिए। कामरूप के अधिपति कुमार की केयूर मणि से आलिङ्गन में उस प्रकार रगड़ खाएगी जैसे मन्दराचल के कटक विष्णु के केयूर से टकराए
Page 466
सप्तम इच्छ्वास: ३८५
शशिनि चिराच्चक्षुषी लालयतु प्राग्ज्योतिषेश्वरश्रीः। नाभिनन्दति चेद्देव: प्रणयमाज्ञापयतु किं कथनीयं मया स्वामिन इति। विर्तवचसि तस्मिन्भूपाल: पूर्वोपलब्धरेव गुरुभिर्गुणरारोपितबहुमानः कुमारे सुदूरमाभोगातपत्रव्यतिकरेण तु परां कोटिमारोपिते प्रेम्णि त्ञज्जमान इव सादरं जगाद-'हंसवेग! कथमिव तादशि महात्मनि महाभिजने पुण्यराशौ गुणिनां प्राग्रहरे-परोक्षसुहृदि स्न्निह्यति मद्विघस्या- न्यथा स्वप्नेऽपि प्रवर्तेत मनः । सकलजगदुत्तापनपटवोऽपि शिशिरायन्ते त्रेभुवननयनानन्दकरे कमलाकरे करास्तिग्मतेजसः । सुबहुगुणगण- क्रीताश्च के वयं सख्यस्य। सज्जनमाधुर्याणामभृतदास्यो दश दिशः। एकान्तावदातोत्तानस्वभावसंभृतसादश्यस्य कुसुदस्य कृते केनाभिहितः शिशिररश्मिः। श्रेयांश्र संकल्पः कुमारस्य। स्वयं बाहुशाली मयि च समालम्बितशरासने सुहृदि हरादते कमन्यं नमस्यति। संवधिता मे ओतिरमुना संकल्पेन । अवलेपिनि पशावपि केसरिणि बहुमानो हृदयस्य
मे। प्राग्ज्योतिषेश्वर की लक्ष्मी जब तक तृप्त न हो तब तक निरन्तर लावण्य और सौमाग्य के अमृत को झरने वाले आपके मुखचन्द्र में अपने नेत्रों को लगा दें। अगर देव कुमार के प्रणय का स्वागत नहीं करते तो आज्ञा दें। मैं जाकर स्वामी से क्या कहूँगा? उसके इस प्रकार कदने पर कुमार के सष्ट गुणों के पहले ही मिले परिचय से हर्ष के मन में आदरभाव उत्पन्न हो गया था और आभोग नामक छत्र को भेट में देने के रम्पर्क से वे कुमार के प्रति अत्यन्त प्रेमासक हो चुके थे। उन्होंने लज्जित होते हुए पादरपूर्वक कहा-'इंसवेग, इस प्रकार महान आत्मा, मह्दाकुलीन, पुण्यराशि, गुणियों में रेष्ठ, परोक्ष मित्र कुमार के स्नेह दर्शाने पर मेरे जैसे के मन में स्वप्न में भी अन्यथाभाव केसे आ सकता है? समस्त संसार को संतप्त कर देने में समर्थ सूर्य के तेज त्रिभुवन के न्र को आनन्दित करने वाले पत्मसमूदद में आकर ठण्डे पड़ जाते हैं। कुमार के अनेक णों से जब हम बिक गये तो इमें मित्रता का अधिकार क्या? दिशाएँ सब्जनों के शुर स्वमाव के कारण ही वेतन के बिना ही उनकी दासी बन जाती हैं। अत्यन्त स्वच्छ तभाव कुमुदों को, जो स्वच्छहृदय सज्जनों का सादृश्य प्राप्त करते हैं, विकसित करने े लिए चन्द्रमा से किसने सिफारिश की है। कुमार का संकम्प श्रेष्ठ है। स्वयं वे हुवीर्यशाली हैं। धनुष धारण करके जब मैं मित्र के रूप हूँ तो शिव के अतिरिक्त किसी न्य के सामने क्यों झुकेंगे। मेरे इस संकल्प से प्रीति और भी बढ़ गई। पशुजानि २५ ह० च०
Page 467
३८६ हर्षचरितम्
किं पुनः सुहृदि। तत्तथा यतेथा यथा न चिरमियमस्मान्क्लेशयति कुमारदर्शनोत्कएठा' इति। हंसवेगस्तु विज्ञापयांबभूव-'देव! किमपरमिदानीं क्लेशयत्यभि जातमभिहितं देवेन । सेवाभीरवो हि सन्तः, तत्रापि विशेषेणायमहक्कार धनो वैष्णवो वंशः । आस्तां तावदस्मत्स्वाभिवंशः । पश्यतु देवः पुरुषस्य हि सेवां प्रति दुर्जनन्येवातिवृद्धया दुर्गत्या वाभिमुखीक्रियमाणस्य, कुटुम्बिन्येवासंतुष्टया तृष्णया वा प्रेर्यमाणस्य, दुरपत्यैरिव यौवनजनितैर्ना- नाभिलाषिभिरसत्संकल्पैर्वाकुलीक्रियमाणस्य जरत्कुमारीमिव परमार्गण- योग्यामतिमहतीं वा अवस्थां पश्यतः, स्त्रगृहे दुर्बन्धुभिरिव दुःस्थितैः समप्रैग्रहैर्वा ग्राह्यमाणस्याभियोगं, पुरातनैरतिदुस्त्यजैर्भृत्यैरिव मलिनैः कर्मभिर्वानुवर्त्यमानस्य, सकलशरीरसंतापकरं करीषाग्निमिव दुष्कृतिन; कृतचित्तस्य संप्रवेष्टुं राजकुलमुपहृतसकलेन्द्रियशक्केरिव मिथ्यैव हृदय- गतविषयग्रामप्रहणाभिलाषस्य, प्रथममेव तोरणतले वन्दनमालाकिस
में उत्पन्न अभिमान करने वाले सिह के प्रति भी जब हृदय में आदर है तो मित्र के प्रति क्यों न हो? तो तू जाकर यह प्रयक्ष करना कि कुमार के दर्शन की उत्कण्ठा इमें चिरकाल तक न सताती रहे।' 7 इंसबेग ने निवेदन किया-'देव, दूसरा क्या कष्ट होगा? देव ने बहुत ठोक कहा। सब्जन लोग अपनी सेवा से डरते हैं, अहंकार के धनी विष्णु (वराह) के वंश की तो बात ही और है। इमारे स्वामी के वंश की बात तो जाने दीजिए। देव ही देखें, दुष्ट जर्ननी के समान अत्यन्त बढ़ो हुई (अतिवृद्धा) दुर्गति मनुष्य को नौकरी के लिए ढकेलती है। असन्तुष्ट तृष्णा पत्नी की भाँति उसे प्रेरित करती है। दुष्ट पुत्रों की भाँति यौवनी जनित नाना प्रकार की अभिलाषाओं से मरे हुए असत् संकल्प उसे भकुल कर डालते हैं। उस कन्या के समान, जो उम्र होने पर भी ब्याही नहीं गई ऐसी बुरी अवस्था को जिसमें दूसरों (धनी लोगों या पति) का अन्वेषण होता है, वह देखने लगता है। दुष बान्धओं के समान सारे ग्रह उसके घर में डेरा डाल देते हैं और उसे सताने लगते हैं। पुराने हो जाने के कारण जिनसे पिण्ड छुड़ाना नहीं बनता, ऐसे भृत्यों के समात् मलिन कर्म उसके पीछे पड़ जाते हैं। पाप का मारा वह सारे शरीर को संतप्त करने वाले भूसे की अगनि के समान राजकुल में प्रवेश पाने के लिए निश्चय करता है वह उस व्यक्ति के समान, जिसकी इन्द्रियों की सारी शक्ति ठप हो गई हो, विषये के उपभोग की मन में झूठी साध करता है। पहले ही जब वह तोरणद्वार वे
Page 468
सप्म उच्छ्रास: ३८७
भरायस्येव शुष्यतो द्वारक्षिभि्निरुद्धत्य, पीडितस्य प्रविशतो द्वारे हरिण- स्येवापरैहन्यमानस्य, करिकर्मचर्मपुटस्येव मुहुर्मुहुः प्रतिहारमएडलकर- अहारैनिरस्यमानस्य, निधिपादपप्ररोहस्येव द्रविणाभिलाषाद्धोमुखीभ- बतः, दूरममार्गणस्याप्यतिविप्रकृष्टविव्ृतविसर्जितस्योद्वेगं व्रजतः, अकएद- कस्यापि चरणतललग्नस्याकृष्य क्षेपीयः क्षिप्यमाणस्य, अमकरकेतोर- प्यकालोपसर्पणाप्रकुपितेश्व्रदृष्टिदग्घस्य, प्रलयमुपगच्छतः कपेरिव कोप- निभर्त्सितस्याप्यभिन्नमुखरागस्य, ब्रह्मत्न इव प्रतिदिवसवन्दनोद्वृष्टशिर :- कंपालस्य, स्पर्शरहितिस्याशुभकर्माणि निर्वहृतः, त्रिशक्कोरिवोभयलोकभ्र र-
हस्तिनां युद्धशिक्ार्थं चर्ममयो हस्ती। प्रतिहारमण्डलेन दौवारिकसमूहेन। प्रतिसंहारेण वेष्टनेन मण्डलं यस्य करस्य ततप्रहारैश्र। निधिपादपप्ररोहो निधान- पृछ्जन्मा वृत्ताङ्कुरः। स च सर्वो निधिप्रभावाद्धोमुखीभावः प्रणामः। अमार्ग- णस्यायाचकस्य च अतिविप्रकृष्टैः प्राकृतैः1 पूर्व विवृतः स्वतश्र लब्धदर्शन एव विसर्जितस्यात एवोद्वेगं मन्युं व्रजतः। मार्गण: शरश्वातिविप्रकृष्ट कर्णान्ते विवृतो विसर्जित उद्गतवेगं याति। अमकरकेतोरश्ङ्गारिणोऽपि। अकालेऽप्रस्ताव उपसर्पणं यस्य सः। तथा। अप्रकुपितस्येश्वरस्य हर्षस्य दष्टया दग्धः । ततो विशेषणसमासः। प्रलय: प्रकृष्टो लयो मित्यादिक्िष्टत्वम, नाशश्र। कपिसदशः कपेलोहितमुक्त्त्वाव। प्रतिदिवसेत्यादि। ब्रह्मघ्नो हतब्राह्मणः कपालमहरहवन्दते। त्रिशङ्कर्नाम चण्डाल भावमास्थितोऽपि याजयित्वा विश्वामित्रेण स्वर्गमारोपितः कुपितेनेन्द्रेण हुंकार-
पास पहॅुचता है, द्वारपाल उसे रोक देते हैं और वह बन्दनवार के पत्ते की तरह वहीं झूरेता रहता है। वहाँ के दुःख सहकर किसी तरह राजकुल की ड्योढ़ो के भीतर प्रवेश भी हो गया तो दूसरे लोग उस पर टूट कर हिरन की तरह कुटियाते हैं। चमड़े के बने हुए हाथी की तरह बार-बार प्रतिदारों के घूसे खाकर धकिया दिया जाता है। धन कमाने की इच्छा से राजकुल में गया हुआ वह ऐसे मुँह लटकाए रहता है जैसे जमीन में गड़े खजाने के ऊपर लगाए गए पौधे की डाल नीचे झुकी हो। वह चाहे कुछ भी याचना न करे, फिर भी राजकुल में दूर तक प्रविष्ट हुआ वह जोर के साथ बाहर फेंक दिया जाता है, जैसे धनुष बाण को खीच कर जोर से फेंक देता है। यधपि वह काँटे की तरह गड़ कर किसी को दुःख नहीं देता तथापि पैर में लगा हुआ वह निकाल कर फेंक दिया जाता है। किसी प्रकार असमय में स्वामी के पास पहुँच भी गया तो उसकी कुपित दृष्टि उसे जला कर नष्ट कर देती है, जैसे अनाडी कामदेव देवताओं के फेर में पड़ कर शिव के द्वारा जल गया था। विनास के सुख में पहॅुचे हुए उसे डाँट-फटकार सुनने पर
Page 469
हषेचरितम्
प्स्य नक्तंदिनमवाकिशिरसस्तिष्ठतः, वाजिन इव कवलवशेन सुखवाल मात्मानं विद्धानस्य, अनशनशायिन इव हृदयस्थापितजीवनाशंस्थ शरीरं क्षपयतः शुन इव निजदारपराङ््रखस्य, जघन्यकर्मलग्रमात्मान ताडयतः, प्रेतस्येवानुचितभूमिदीयमानान्नपिए्डस्य, बलिभुज इव जिह्वा लौल्योपयुक्तपुरुषवर्चसो वृथा विहितायुषो जीवतः, श्मशानपादपानिव पिशाचस्य दग्धभूत्या परुषीकृतान्राजवल्लभानुपसर्पेतः, विपरीतजिह्वाज नितमाधुयैरोष्ठमात्रप्रकटितरागै रांजशुकालापैः शिशोरिव मुग्धविलोभ्य तर्जितः। स च निपित्सुरेव विश्वामित्रप्रभावाद्भुवमनवाप्य तन्नैव पूर्व लम्ब. मानोऽद्यापि स्थितः। कवलो ग्रासः। सुखेन वाह्यम्। बवयोरैक्यात्। सुखेभ्यो वहिर्भूंतम्, कृच्छ्रेण व्याप्यं च। हृदये स्थापिता जीवने वृत्युपाय आशा येन, जीवस्य नाशो, जीवनाशश्च। जघन्यं निकृष्टम्, जघने भवं जघन्यं च सुतम्। अनु. चितायामयशस्यायां भूमौ। चिताया: पश्चादनुचितम्। बलिभुजः काकस्य। लौल्यं चापलम, अभिलाषश्च। उपयुक्तं व्ययीकृतम्, भुक्तं च । वर्चस्तेजः, विष्ठा च।। वृथा विहितं कृतमायुर्यस्य, विभ्यः पत्िभ्यो हितमायुर्यस्य, वृथा निष्फलं जीवतः पिशाचस्य मू्खंस्य। भूति: संपत्, भस्म च। राजानः शुका इव, राजशुकाश्र।
भी वानर की तरह मुहपर लाली बनाए रखनी पड़ती है। प्रतिदिन उसे सबके पैरों परक सिर रगड़ना पड़ता है, मानों उसे ब्रह्मदत्या लगी हो। उसे कोई नहीं छूता, मानो अशौच पड़ गया हो। त्रिशंकु के समान दोनों लोकों से भ्रष्ट होकर दिन-रात वद्द नीचे मूड़ी लटकाए रहता है। घोड़े की तरह थोड़े से टुकड़ों के लिए वह अपने सब सुख छोडने के लिए तैयार हो जाता है। अनशन करके सोने वाले की तरह उसके हदय में इमेशा मर जाने की इच्छा रहती है। कुत्ते के समान अपनी पत्नी से पराङ्मुख होकर वह अपने शरीर को कँपाता रहता है और नीच कर्म में प्रवृत्त अपने आपको स्वयं वह पीटता रहता है। प्रेत के समान भोजन करने के लिए जहाँ के तहाँ (अनुचित जगइ में) बैठा दिया जाता है। वह कौवे की तरह जीम के चटोरपन में अंचड़ कर अपने बल को उपयोग में लाता है और व्यर्थ आयु गँवाते हुए जोता है। जैसे इमशान के वृक्षों पर पिशाच मँडराता है उसी प्रकार वह नासपीटी बढ़ोतरी पाना बदमिजाज हुए राजा के मुंहलगे लोगों के पास चक्कर लगाता रहता है। मीठी मक़रने बातें करने वाले और ओठ मात्र में ही राग दिखलाने वाले सुग्गे बच्चों की तरह उहै। ुलावे में डाल देते हैं। मदारी के प्रभाव में पड़ कर बेताल जाते उसी प्रकार वे भी राजा के डर के मारे अपने मन से कुछ भी नहीं कर सकते। जैसे चित्रलिखित धनुष चढ़ी
Page 470
सप्तम उच्छास: ३८६
मानस्य, वेतालस्येव नरेन्द्रप्रभावाविष्ठस्य न किंचिन्नाचरतः, चित्रधनुष इवाली कगुणाध्या रोपणैक क्रिया नित्यनम्रस्य निर्वाणतेजसः, संमाजनीसमुपा- जित रजसोऽवकरकूटस्येव निर्माल्यवाहिनः, कफविकारिण इव दिने दिने कटुकैरुद्वेज्यमानस्य, सौगतस्येवार्थशून्यविज्ञप्तिजनितवैराग्यस्य काषाया- एयभिलषतः, निशास्वरपि मातृबलिपिण्डस्येव दिक्षु विक्षिप्यमाणस्य, अशौचगतस्येव कुशयनजनितसमधिकतरदुःखवृत्तेः, तुलायन्त्रस्येव पञ्चात्कृतगौरवस्य तोयार्थमपि नमतः, अतिकृपणस्य शिरसा केवलेना- संतुष्टस्य वचसापि पादौ स्पृशतः, निर्दयवेत्रिवेत्रताडनत्रस्तयेव त्रपया त्यक्तस्य, दैन्यसंकोचितहृदय हतावकाश येवाहोपुरुषिकया परिवर्जितस्य, कु-
राजशुकभेदाः । नरेन्द्रो राजा, मन्त्रविच्व। गुण उत्कर्ष:, ज्या च गुणः। निर्वाणं प्रशान्तम्, निर्गतबाणतेजश्च। अवकरकूटो मार्जनीचिप्तो रजस्तृणादिसंघातः। उक्त्तंच-'संमाजनी शोधनी स्यात्संकरोऽवकरस्तया। निपे' इति। अमाल्यवाहित्वेन निःश्रीकत्वमुच्यते। कटुकैः प्रतीहारैः, तीचणैश्च। अर्थशून्यया निष्फलया। विज्ञप्त्या प्रार्थनया कृतोद्वेगस्य। बौद्धानामपि बाह्यवस्तुशून्यानि विज्ञानानि। अशौचं मृतकादि। कुशयनं कुत्सितशय्या, भूमिश्च कुः। पश्चात्कृतं वर्जितम, पृष्ठतश् कृतम्। गौरव महत्वम् , गुरुत्वं च। तोयशब्दो जलोपलक्षणार्थः । तोयं जलं च 'पादस्पशनं पथोऽपि। त्रपया लज्जया। 'आहोपुरुषिका दर्पाद्या स्यात्संभाचना- तमनि'। स्वमात्मा, धनं च। उक्तं च-'स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वोऽ- प्रत्यक्वा से झुका हुआ भी बाण चलाने की शक्ति नहीं रखता उसी प्रकार झूठ-मूठ किसी के गुणों की प्रशसा करते हुए अपनी नम्रता दर्शाता है और उसका तेज बुझा रहता है। खपड़ से बटोर कर एकत्र किये गए कूड़े की तरह वह श्रीहीन होता है ( कभी माळा नहीं धारण करता)। कफ के रोगी की तरह उसे दिन पर दिन प्रतिहार और प्यादे घुड़कते रहते हैं। संवा करने से टका पैसा नहीं मिलता तो मन में वैराग्य उत्पन्न छोकर बुद्ध के समान गेरुआ धारण कर लेने की इच्छा करने लगता है। मातृबलि के पिंडे की सरह रात के समय में भी बाहर फेक दिया जाता है। अशौच में पड़े हुए की तरह मोटी-झोटी अपनी रहन-सददन से अनेक प्रकार के दुःख छठाता है। पीछे आर बढ़ने से तराजू जैसे झुक जाती है उसी प्रकार आत्मसम्मान को पीछे डाल कर ैनी के लिए मी झुकता रहता है। अत्यन्त दीन हो जाने के कारण सिर से केवल पैर नहीं छूता, बल्कि असन्तुष्ट होकर बात-बात में पैर छूने के लिये तैयार रहता है। नेण्ठुर प्रतीधारों की मार खाते-खाते वह बेहया हो जाता है। दीनता के कारण ह्ृदय बुझ जाने से उसकी आत्म-गौरव की भावना समाप्त हो जाती है। निन्दित कर्मो के
Page 471
३६० हर्षचरितम्
त्सितकर्माङ्गीकरणकुपित येवोन्नत्या वियुक्तस्य, धनश्रद्धया क्केशानुपार्जयतः स्ववृद्धिबुद्ध यावमानं संवर्धयतो मूढस्य, सत्यपि विविधकुसुमाधिवाससुर भिणि वने तृष्णयाञ्जलिमुपरचयतः, कुलपुत्रस्यापि कृतागस इव भीतभीतस्य समीपमुपसर्पतः, दर्शनीयस्याप्यालेख्यकुसुमस्येव निष्फलजन्मनः, विदुषोऽपि। वैधेयस्येवापशब्दमुखस्य, शक्तिमतोऽपि श्वित्रिण इव संकोचितकरयुग लस्य, समसमुत्कर्षेषु निरगनिपच्यमानस्य, नीचसमीकरणेषु निरुच्छ्वासं म्रियमाणस्य, परिभवैस्तृणीकृतस्य, दुःखानिलेनानिवृतेर्ज्वलतः, भक्तस्या- प्यभक्तस्य, निरूष्मण: संतापयतो बन्धून्, विमानस्याप्यगतिकस्य, च्युत गौरवस्याप्यधस्ताद्रच्छतः, निःसत्त्वस्यापि महामांसविक्रयं कुर्वतः, निर्म दस्याप्यस्वतन्त्रवृत्तेः, अयोगिनोऽपि ध्यानवशीकृतात्मनः, शय्योत्थायं स्त्िरियां धने' इति। अधिवासः सौगन्ध्यम्, भावना च। वनं काननम्, जलंच। तृष्णा धनस्पृहा मृगतृष्णा च। विदुषो जानानस्य, पण्डितस्य च। वैधेयस्य मूर्खस्य। अपगतशब्दं मुखं यस्य, लच््यहीनश्च। शब्दोऽपशब्दः। श्वित्रं कुष्ठव्याधिभेदः। समास्तुल्यशीलाः । अनिवृतेर प्रतीतेः। अनिवृंतेगमनत्यागाभावाच्च। भक्तस्य हितै षिणः । अभक्तस्यालब्घसविभागस्य। विरोधः स्पष्टः सर्वत्र। ऊष्मा गर्वोऽपि। विमानस्य विगतमानस्य, न्योमयानस्य च। गतिरुपायोऽपि। गौरवमादरोऽपि। महामांसं स्वकायोऽपि। मदो गर्वः, सीबता च। अयोगिनो विपरीतदैववतः। दरि ही इमेशा करते रहने से उसका अभ्युदय रुक जाता है। धन के कमाने से केवल क्लेशों का उपार्जन करता है। अपमानों को ही वह मूर्ख अपनी वृद्धि समझ लेता है। अनेक प्रकार के फूलों की गन्ध से भरे वन के होने पर मी जब देखो उसकी तृष्णाज्लि बन रहती है। कुलपुत्रों के पास भी अपराधी की ाँति थर-धर काँपता रहता है। देखने योग्य होने पर मी चित्रलिखित पुष्प के समान उसका जन्म लेना व्यर्थ हो जाता है। ज्ञान से भरा होने पर भी उसके मुँह से अनजान को तरह बात नहीं निकलती। शक्ति होने पर भी उसके हाथ कोढ़ी की तरह नीचे रह जाते हैं। उसके बराबर के लोग जब तरक्को पा लेते हैं तो बिना आग के भीतर ही मीतर पकने जलने लगत है। और जब मातहत के लोग बराबरी में आ जाते हैं तो साँस के निकलने पर में मर जाता है। पद के घटने से तिनके की तरह प्रतिष्ठा खो बैठता है। दुःख की वायु का झोंका उसे रात-दिन ददकाता रहता है। राजमक्त होने पर भी इिस्से में उसे कुछ नहीं मिलता। उसकी गरमी सब कम पड़ जाती है, पर भाई-बन्धुओं को सताता है। उसका मान नही रहता। फिर भी अपने पद से नहीं डिगता। उसका गौरव नहीं रह जाता और वहीं नीचे ही गिरता जाता है। उसका सत्व चला जाता है, फिर भी अपने
Page 472
सप्तम उच्छ्रास: ३६१
प्रणमतो दग्घमुएडस्य, गोत्नविदूषकस्य नक्तंदिनं नृत्यतो मनस्विजनं हासयतः, कुलाङ्गारस्य वंशं दहतः, नृपशोस्तृगोऽपि लब्घे कन्धरामवन- मयतः, जठरपरिपूरणमात्रप्रयोजनजन्मनो मांसपिएडस्य गर्भरोगस्य भातु:, अपुएयानां कर्मणामाचरणाद्भृतकस्य किं प्रायश्चित्तम्, का प्रति- पत्तिक्रिया, क्व गतस्य शान्तिः, कीदृशं जीवितम्, कः पुरुषाभिमान:, किंनामानो विलासा:, कीदशी भोगश्रद्धा, प्रबलपट्क इव सर्वमधस्तान्न- यति दारुणो दासशब्दः। धिक्तदुच्छ्सितमुपयातु निधनं धनम्, अभ- वनिर्भूतेरस्तु तस्या नमो भगवद्भ्यस्तेभ्यः सुखेभ्यस्तस्यायमञ्जलिरैश्व- र्यस्य तिष्ठतु दूर एव सा श्रीः शिवं स परिच्छदः करोतु यदर्थमुत्त-
• दवस्येत्यन्ये, अप्राप्नबलस्येत्यन्ये, चित्तवृत्तिनिरोघाभाववतश्च। दग्धमुण्डस्यातपहत. शिरसः, व्रतिभेदश्र दग्धमुण्डः। विदूषको नायकश्च, नर्मसुहृच्च। वंशो वेणुः। दारुणो दुःसहः, काष्ठस्य च। सर्वमस्त्वति योजना। मुखप्रियेत्यादावेवंविधः सेवकोऽपि यदि मर्त्यमध्ये गण्यते तद्राजिलोऽपि भोगी कथं न भवति। पुलाको ग्युप्तः कलमः कथ न स्यादिति संबन्धः । तपस्वी वराकोऽपि । सुषि विपमानस्य(?)
आपको बेंचा करता है। वह मद से रहित होता है और अपनी वृत्ति का स्वयं मालिक नह्ी होता। योगी नहीं होकर भी उसका अन्तरात्मा सदा सोच-विचार के वशीभूत रद्दता है। दग्धमुण्ड साधुओं की भाँति खाट से उठते ही सबको प्रणाम करने का उसका स्वभाव बन जाता है। घर के विदूषक की तरह रातदिन नाच-नाच कर दूसरों को इँसाता रहता है। कुलाजार की भाँति वंश को जला डालता है। मनुष्य के रूप में पशु वह तिनके के लिए भी कन्धा झुका देता है। उसका जन्म केवल पेट का गड्ढा मरने के लिये होता है। सचमुच वह तो मांसपिण्ड के रूप में निकलता हुआ माता का गर्भ रोग है। अपुण्य कर्मो के इमेशा आचरण करने से वह मृतक कौन-सा प्रायक्चित करे ? कौन-सा उपाय करे? कहाँ पर जाय, जिससे शन्ति मिले? उसका जीवन कैसा? अभिमान कैसा १ विलास कैसे? सुख मोगने की इच्छा कैसी ? उसके नाम के साथ जुडा हुआ यह 'दास' शब्द कीचड की ढाब की भाँति सबको गढ़प जाता है। उसके जीने की धिक्कार है। वह धन मिट जाय, उस वैभव का सत्यानाश हो, उन सुखों को दण्डवत प्रणाम है, उस ऐश्वर्य को इथजोरी है, वह लक्ष्मी दूर रहे, उस टीम-टाम से जान बचे, अपने को पृथिवी पर रगड़ना पड़े। राजसेवक ऐसा तपस्वी है जो क्रोधित होकर शाप नहीं दे सकता और प्रसन्न होकर
Page 473
३६२ हर्षचस्तिम्
माङ्गं गां गमिष्यत्यशापानुग्रहक्षमस्तपस्वी मुखन्रियरतः क्लीबो पूतिमां- समय: कृमिरगएयमानो नरकः, पादरजोधूसरोत्तमाङ्गो जङ्गमः पादपीठः पुंस्कोलिक: काकुक्कणितेषु, शिखी सुखकरकेकासु, स्थूलकूर्म: क्रोडक- षरोषु, श्वा नीचचाटुकरगोषु, कृकलास: शिरोविडम्बनासु, जाहक आत्म- संकोचनेषु, वेशुर्मृच्छनासु, वेश्याकाय: करणबन्धक्केशेषु, पलालं सत्त्व- शालिषु, प्रतिपादकः पादसंवाहनासु, कन्दुकः करतलताडनेषु, वीणा- दएड: कोणाभिघातेषु, वराकः सेधकोऽपि मर्त्यमध्ये राजिलोऽपि वा भोगी, पुलाकोऽपि वा कलमो, वरं क्षणमपि कृता मानवता मानवता न मतो नमतस्त्रैलोक्यािराज्योपभोगोऽपि मनस्विनः । तदेवमभिनन्दि- सुखदायिन: रतः रक। मुख आरम्भे, वदने च। प्रियं रतं मोहनं यस्य । कीबोऽ शक:, शरण्यश्च। पूति दुष्टगन्धम्। अगण्यमानो न गणनाईः। कुव्सितो नरे नरकः, अगण्यश्च मानो यस्य सोऽण्यमानो नरको भौमनामा। अवीच्यादिर्वा। काकुक्कणितम्, मधुरवचनम्। भिन्नध्वनिर्वक्रावकथनं निर्व्यापारताच्छोकाद्वा। कृकलासोऽप्यनवरतं शिर उत्नमयन्नास्ते। जाहकः आखुतुल्यः प्राणिभेद:, कूर्म इत्यन्ये। मूर्च्छना मोहः, स्वराणां विशिष्टा स्थितिश्च। करणं शरीरम, मन्त्रो वा। कामशाखत्रोदितकरणानि। कोणो लगुडश्च। यथा। शालिषु पलालमप्रयोजनं तद्द- दसी। राजिलो डिण्डिभाख्यो निर्विषः सर्पः। पुलाकः फलदरिद्रः। शालि: श्यामाक- प्रायः। मानवताऽहंकारिणा, मानवस्य कर्म मानवता पौरुषम्। न मतः नेष्ट, नमतः प्रणामं कुवतः। अनुग्रह् नहीं कर सकता। केवल मुख से मीठा बात करने वाला नपुंसक है। पीव और मांस से मरा कीड़ा है। जिसकी कोई गणना नहीं ऐसा कुत्सित नर (नरक) है। दूसरों के पेरों की धूल से भरे मस्तक वाला चलता-फिरता पादपीठ है, लप्पो-चप्पो करने वाला नरकोयल है, मीठी बोल उचारने वाला मोर है, धरती पर सीना घिसने वाला कछुआ है, चापलूसी का कुत्ता है, केवल सिर हिलाने वाला गिरगिट है, अपने आपको सिकोड़कर रखने वाला चूदा है, राग अलापने वाला वेणु है, दूसरे के लिए शरीर को तोड़-मरोड़ करने में वेश्या की भाँति है। सत्व वाले व्यक्तियों में धास-फूस की तरद है, दाबने में पैर का बोझ उठाने वाला पंगल का पावा है, हाथ की मार सहने में कन्दुक है और कोणामिघात (दूसरा अर्थ-छड़ी की मार) का अभ्यस्त वीणादण्ड है। बेचारे राजसेवक को अगर मनुष्यों में गिना जाय तो राजिल (पानी वाला ढोड़ साँप) को भी सर्प मानना पड़ेगा, पयाल की भी धान में गिनती होनी चाहिए। मानवनी के लिए क्षण मर भी मानवता के गौरव के साथ जीना अच्छा, किन्तु मनस्वी के लिए त्रैलोक्य के राज्य का उपमोग भी
Page 474
सप्म उच्छास: ३६३
तास्मदीयप्रणयो देवोऽपि दिवसैः कतिपयैरेव परागतः प्राग्ज्योतिषेश्वर इति करोतु चेतसि' इत्युत्त्वा तूष्णीमभूत् । अचिराच्च नमस्कृत्य निर्जगाम। राजापि रजनीं तां कुमारदर्शनौतसुक्यस्वीकृतहृदय: समनषीत्। आत्मा- र्पणं हि महताममूलमन्त्रमयं वशीकरणम्। प्रभाते च प्रभूतं प्रतिप्राभृतं प्रधानप्रतिदूताधिष्ठितं दत्वा हंसवेगं प्राहिणोत्। आत्मनापि ततः प्रभृति प्रयाणकरनवरतैरभ्यमित्रं प्रावर्तत। कदाचित्तु राज्यवर्धनभुजबलोपार्जित- मशेषं मालवराजसाधनमादायागतं समीप एवावासितं लेखहारकाद्धणिड- मशृणोत्त् । श्रुत्वा चाभिनवीभूतभ्रातृशोकहुताशनस्तद्दर्शनकातरहृदयो बभूव मूच्छोन्धकारमिव विवेशातिष्ठच्च समुत्सृष्टसकलव्यापार: प्रतीहार- निवारणनिभृतनिःशब्दपरिजने निजमन्दिरे सराजकपरिवारस्तदागम- नमुदीक्षमाणो मूहूर्तम। अथ भण्डिरेकेनैव वाजिना कतिपयकुलपुत्रपरिवृतो मलिनवासा मालान्योषधयः । साधनं हस्त्यादि। निभृतः सनयः। अथेत्यादि। राजद्वारं भण्डिराजगामेति संबन्धः।
अच्छा नहीं, यदि उसके किये ।सर झुकाना पड़े। तो हमारे प्रणय को स्वाकार करने वाले देव भी यह समझें कि कुछ ही दिनों में प्राग्ज्योतिषेश्वर आ जाते हैं।' इतना कहकर हंसवेग चुप हो गया। थोड़ो देर बाद नमस्कार करके चलता बना। राजा ने भी उस रात को कुमार के दर्शन की उत्सुकता में व्यतीत किया। आत्म- समर्पण कर देना महापुरुषों का मूलमन्त्ररहित वशीकरण है। प्रातःकाल उन्होंने प्रधान दूत के साथ बदले में बहुत सा उपहार देकर हंसवेग को बिदा किया। स्वयं सञ् पर चढ़ई करने के लिए सेना का प्रयाण उस दिन से बराबर जारी रखा। एक दिन लेखहारक ने आकर यह सूचना दी कि राज्यवर्धन की सेना ने मालवराज की जिस सेना को जीत लिया था उस सबको साथ केकर मण्डि आ रहा है और समोप ही पहुँच गया है। सुनते ही उनके हृदय में भ्रातृशोक की अग्नि फिर से उमड़ गई और मण्डी को देखने के लिये व्याकुल हो गये, मानों मूच्छा के अन्धकार में प्रवेश कर गये हों। सब कार्य को छोढ़कर राजसमूह और अन्तःपुर के लोगों के साथ मण्डि के आगमन की प्रतीक्षा करते हुए क्षण भर अपने भवन में ठहरे। प्रतीदारों के रोक लगा देने से भवन के सब परिजन इशारे से काम करते थे। कुछ समय के बाद मण्डि अकेला ही घोड़े पर सवार कुछ कुलपुत्रों को साथ लिए
Page 475
३६४ हर्षचरितभ्
रिपुशरशल्यपूरितेन निखातबहुलोहकीलकपरिकररक्षितस्फुटनेनेव हृद- येन, हृदयलग्नैः स्वामिसत्कृतैरिव श्मश्रुभिः, शुचं समुपदर्शयन्दूरीकृत- व्यायामशिथिलभुजदण्डदोलायमानमङ्गलवलयैकशेषालंकति रनाद रोपयु- कताम्बूलविरलरागेण शोकदहनदह्यमानस्य हृदयस्याङ्गारेशोव, दीर्घनिः- श्वासवेगनिर्गतेनाधरेण शुष्यता स्वामिविरहविधृतजीवितापराधवैलच््या- दिव, बाष्पवारिपटलेन पटेनेव प्रावृतवदन:, विशन्निव दुर्बलीभूतैः स्वाङ्ग मपत्रपयाङ्गवमन्निव च व्यर्थीभूतभुजोष्माणमायतैर्निःश्वसितैः, पातकीव, अपराधीव, द्रोहीव, मुषित इव, छलित इव, यूथर्पातपतनविषएण इव वेगदएडवारण:, सूर्यास्तमयनिःश्रीक इव कमलाकरः, दुर्योधननिधनदु- र्मना इव द्रौणिः, अपहृतरत्न इव सागरो राजद्वारमाजगाम। अवतीर्य च तुरङ्गमादवनतमुखो विवेश राजमन्दिरम्। दूरादेव च विमुक्ताक्रन्दः- पपात पादयोः।
स्मश्ुरिति। शोकवशेन ततो विततिप्तत्वाद्वा।
राजद्वार पर आया। उसके कपड़े मलिन थे, उसकी छाती में शत्रु के बाणों के घाब थे। कोे के कड़े कीलों वाले परिकर के धारण कर लेने से वह बच निकला था। स्वामी के आदर से मानों उसकी दाढ़ी छाती तक बढ़ आई थी, जिससे उसके शोक का पता चल रहा था। बहुत दिनों से व्यायाम के छूट जाने के कारण उसके हाथ पतले पड़ गए थे और उसका मंगळवलय खिसक कर नीचे कलाई में आा गया था। बिना मन के चिषाए हुए पान को लाली शोक की अगनि से जले हुए हृदय के अंगारे की मांति लग रही थी। उसका अघर लम्बी सांस के निकलते रहने से सूख रहा था, मानों स्वामी के विरह के बाद भी जीवित रहने के अपराध से लज्जित था। आँसुओं की झड़ी ऐसे लगी थी मानों उसके मुँद पर शोकपट ढँका हो। लज्जा के मारे उसके अङ्ग अपने आप में सिमटते जा रहे थे। वह लम्बी सांसों से मानों व्यर्थ पड़ी भुज की गरमी को छोड़ रहा था। वह पातकी, अप- राधी, द्रोही, लुटा हुआ, छला हुआ जैसा लग रहा था। उसकी ऐसी दीन दशा थी जैसे यूथपति के मरने पर तरुण हाथी की हो जाती है। वह उस सरोवर के समान था जो सूर्य के अस्त हो जाने से हो जाता है, जैसे दुर्योधन के मर जाने से अश्वत्थामा दुःखी हुआ उसी प्रकार वह भी राज्यवर्धन के निधन से विषादमनन था। वह उस समुद्र की भांति था जिसमें से रत हर लिया गया हो। घोड़े से उतर कर वह मुँह लटकाए ही राजमदिर के भीतर गया। दूर ही से धाड़ मार कर वह पैरों पर गिर पड़ा।
Page 476
सप्तम उच्छास: ३६५
·अवनिपतिरपि दृष्टा तमुत्थाय प्रविरलः पदैः प्रत्युद्रम्योत्थाप्य च गाढमुपगूह्य कएठे करुणमतिचिरं रुरोद। शिथिलीभूतमन्युवेगश्च पुरेक पुनरागत्य निजासने निषसाद। प्रथमप्रक्षालितमुखे च भण्डौ मुखं प्रक्षा- लयत्। समतिकरान्ते च कियत्यपि कालकलाकलापे भ्रातृमरणवृत्तान्त- मप्राक्षीत्। अथाकथयच्च यथावृत्तमखिलं भणड:। अथ नरपतिस्त- मुवाच-'राज्यश्रीव्यतिकरः कः ?' इति। स पुनरवादीत्-'देव! देव- भूयं गते देवे राज्यवधेने गुप्तनाम्ना च गृहीते कुशस्थले देवी राज्यश्री: परिभ्रश्य बन्धनाद्विन्ध्याटवीं सपरिवारा प्रविष्टेति लोकतो वार्तामशृण- वम्। अन्वेष्टारस्तु तां प्रति प्रभूता: प्रहिता जना नाद्यापि निवर्तन्ते' इति । तच्चाकएयं भूपतिरत्रवीत्-'किमन्यैरतुपदिभिः यत्र सा तक्र परित्यक्तान्यकृत्य: स्वयमेवाहं यास्यामि। भवानपि कटकमादाय प्रवर्तता गौडाभिमुखम्।' इत्युक्त्वा चोत्थाय स्नानभुवमगात्। कारितशोकश्म- श्रुवपनकर्मणा च महाप्रतीहारभवनस्रातेन, शारीरिकवसनकुसुमाङ्गरागा- लंकार प्रेषणप्रकटितप्रसादेन भसिडना साधमभुक्त, निनाय च तेनैव सह वासरम्।
हर्ष उसे देखकर उठे और लड़खड़ाते पैरों से आगे बढ उसे गले लगाया और स्वय भी देर तक फूट-फूट कर रोते रहे। जब उनका शोक कुछ कम हुआ तब पहले की तरह आकर आसन पर बैठ गए। जब भण्डि अपना मुँह धो चुका तब उन्होंने भी धोया। कुछ देर के बाद भाई की मृत्यु का वृक्तान्त पूछा। जैसा हो चुका था भण्डि ने सब हाल कह सुनाया। तब राजा ने उससे फिर कहा-'राज्यश्री की क्या गति हुई ?' वह फिर बोला- 'देव, देव राज्य वर्धन के दिवंगत होने पर जब गुप्त नाम के व्यक्ति ने कान्यकुब्जवपर अधिकार कर लिया तो देवी राज्यश्री किसी प्रकार बन्धन से छूट कर अपने परिवार के साथ विन्ध्याचल के जंगल में चली गई। यह मैंने लोगों के मुँह से सुना है। बहुत खोज- पड़ताल करने वाले आदमी वहाँ भेजे गए जो अभी तक नहीं लौटे।' यह सुनकर राजा ने कहा-'औरों के ढंढने से क्या? जहाँ राज्य श्री है मैं वहां दूसरे सब काम छोड कर स्वयं जाऊँगा। तुम मी सेना लेकर गौड़ पर चढ़ाई करो।' यह कहकर वे उठे और खानभूमि में चले गए। भण्डि ने हर्ष के कहने पर शोक से बढ़े हुए केशों का चौर कराया और महाप्रतीहार-भवन में स्नान किया। हर्ष ने उसके लिए वस्त्र, पुष्प, अंगराग और आभूषण भेज कर अपना प्रसाद प्रकट किया और साथ ही भोजन किया। एवं वह दिन उसके साथ ही बिताया।
Page 477
३६६ हर्षचरितम्
अथापरेद्युरुषस्येव भण्डर्भूपालमुपसृत्य व्यज्ञापयत्-'पश्यत्तु देक :.. श्रीराज्यवर्धनभुजबलार्जितं साधनं सपरिबह मालवराजस्य' इति। नर- पतिना स 'एवं क्रियताम्' इत्यभ्यनुज्ञातो दर्शयांबभूव। तदथा-अन- वरतगलित मद् मदिरामोदमखरमघुकरजूटाजटिलकरटपट्टपङ्किलगण्डान्, गए्डशैलानिव जङ्गमान्, गम्भीरगर्जितरवाञ्जलधरानिव महीमवतीर्णा- नुतफुल सप्नच्छदवनामोदमुच:, शरददिवसानिव पुश्जभूतान्, अनेकसहस् संख्यान्करिणः, चारुचामीकरचित्रचामरमण्डलमनोहरांश्र हरिणरंहसो हरीन्, बालातपविसरवर्षिणां च किरणैरने केन्द्रायुधीकृतदशदिशामलं- काराणां विशेषान् , विस्मयककृतः स्मरोन्मादितमालवीकुचपरिमलदुललि- तांश्र निजज्योत्स्नापूरप्लावितदिगन्तानपि तारान्हारान्, उडडुपतिपादसं- चयशुचीनि निजयशांसीव बालव्यजनानि, जातरूपमयनालं च निता- सपुण्डरीकमिव श्रियः श्वेतमातपत्रम्, अप्सरस इव बहुसमररससाहसा- नुरागावतीर्णा वारविलासिनी:, सिंहासनशयनासन्दीप्रभृतीनि राज्योप- करणानि, कालायसनिगडनिश्चलीकृतचरणयुगलं च सकलं मालवराजलो-
उसके बाद दूसरे दिन पौ फटते ही मण्डि ने राजा के पास आकर निवेदन किया- 'श्री राज्यवर्धन के भुजबल से मालवराज की जो सेना साज-सामान के साथ जीन गई है उसे देव देखने की कृपा करें।' राजा ने 'ऐसा ही करो' जब यह आज्ञा दी तो उसने वह सब सामान दिखाया। हजारों की संख्या में अनेक हाथी, जिनके गण्डस्थल को इमेशा बहते दुए मदजल की मादक गंध से आकृष्ट होकर लूझते हुए मौरे पंकिल बना रहे थे, जो चलते-फिरते गण्डशैल की भांति लग रहे थे और इस प्रकार चिग्घाड़ रहे थे मानों पृथिवो पर उतरे हुए मेध हो, और खिले हुए तमाल वन की तरह जिनकी गंध फैल रही थी। इरिण की मांति तेज चाल वाले घोड़े सुन्दर सुनहली चौरियों से सजे थे। बहुत से अलंकार, जिनकी किरणें बालातप के रूप में निकल रही थीं, अपनी रंग-बिरगी प्रभा से दिशाओं में इन्द्रायुधों का निर्माण कर रहे थे। आश्चर्य करने वाले शुद्ध मोतियों से पोहे गए तारहार जिनमें काम से मतवाली मालवी ख्तियों के कुचों के परिमल लगे हुए थे और जो अपनी ज्योत्स्ना के प्रमाव से दिशाओं को प्लावित कर रहे थे। चन्द्रमा के किरणसमूह के समान सफेद चँवर जो हर्ष के अपने यश की भाति प्रतीत हो रहे थे। सुवर्ण दण्ड वाला श्वेत छत्र, जो मानों लक्ष्मी के निवास का कमल हो। वेश्यायॅ, जो मानों अनेक युद्धों के देखने के साइस और अनुराग से पृथिवी पर उतरी हुई अप्सराएँ हो। सिंदासन, शयनासन आदि राज्य का सामान पैरों में
Page 478
सप्रम उच्छास: ३६७
कंम्, अशेषंश्च ससंख्यालेख्यपत्रान्, सालंकारापीडपीडान् कोशकल- शान्। अथालोच्य तत्सर्वमवनिपाल: स्वीकतुं यथाधिकारमादिशदध्य- क्षान्। अन्यस्मिंश्चाहनि हुयेरेव स्वसारमन्वेष्टुमुच्चचाल विन्ध्याटवीमवाप च परिमितैरेव प्रयाणकैस्ताम्। अथ प्रविशन्दूरादेव दह्यमानषष्टिकबुसविसरविसारिविभावसूनां वन्यधान्यबीजघानीनां धूमेन धूसरिमाणमादधानैः, शुष्कशाखासंचयर- चितगोवाटवेष्टितविकटवटैः, व्यापादितवत्सरूपकरोषाविष्टगोपालकल्पित- व्याघ्रयन्त्रः, अयन्त्रितवनपालह्ठह्ियमाणपरत्रामीणकाष्ठिककुठारः, गहन- तरुखएडनिर्मितचामुए्डामएडपैर्वन प्रदेश प्रकाश्यमानमटवीप्रायप्रान्त- तया कुटुम्बभरणाकुलैः कुद्दालप्रायकृषिभि: कृषीवलैरबलवद्धिरुच्चभागभा- षितेन भज्यमानभूरिशालिखलक्षेत्र खण्डलकमल्पावकाशैश् कापिलै., का- लायसैरिव कृष्णमृत्तिकाकठिनैः स्थानस्थानस्थापितस्थाशात्थितस्थूलप-
लोहे की बेड़ी पहने हुए मालव के राजा लोग। कोष से मरे हुए कलसे, जिनपर ब्यौरे की पट्टियां लगी थीं और जिनके गले में आभूषणों की बनी मालाएँ पड़ी थीं। सब सामान को देखकर हर्ष ने अपने विभिन्न अधिकारी अध्यक्षों को उसे विधिपूर्वक स्वीकार करने की आज्ञा दी। दूसरे दिन घोड़ों से वहन राज्यश्री को ढूँढने के लिए प्रस्थान किया और कुछ ही पड़ावों के बाद विन्ध्याटवी में पहॅुच नए। उसमें प्रवेश करते ही उन्होंने वनबस्ती के चारों ओोर के वन प्रदेश पर दृष्टिपात किया जो उसका दूर ही से परिचय दे रहे थे। वहों के लोग साठी चावल का भूसा जला लेते थे और उसकी फैलती हुई आग बनैले धान तक पहॅुच कर वनप्रदेश को धुमैला बना रहो थी। कहीं पुराने खंखाड बरगद के चारों ओर सूखी लकड़ियों के अम्बार लगाकर गायों का बाड़ा बनाया गया था। कहीं बाघों ने बछड़ों पर वार किया था तो उससे खीझकर ग्वालों ने बाघ को फसाने का जाल लगा रखा था। स्वतन्त्र विचरण करने वाले वनपालों ने गाँवों से आकर लकडी काट ले जाने वाले लकडहारों के कुठार जबर्दस्ती छीन लिये थे। पेड़ों के घने झुरमुट में चामुण्डा देवी का मण्डप बना हुआ था। वनग्राम के चारों और जङ्गल के सिवा और कुछ न था। इसलिए किसान कुटम्ब का पेट पालने के लिये व्याकुल रहते थे और उसी चिन्ता में दुर्बल होकर जोर-जोर से आवाज करते हुए केवल कुदारी से कोडकर परती जमीन तोडते और खेत के टुकड़े निकाल लेते। खेत छोटे-छोटे और कहीं कहीं पर थे। भूमि काश से भरी हुई थी। काली मिट्टी लोहे के तवे की तरह कड़ी थी। कुदारी ही उनका एक सहारा था। जगह-जगह पर काटने से पेड़ों के ठूँठ पडे
Page 479
३६८ हर्षचरितय् न्नवैः दुरुपगमश्यामाकप्ररूढिभिरलम्बुसबहुलैः, अविरहितकोकिलाक्षक्षुपै- र्विरलविरलैः केदारैः, कृच्छ्ात्कृष्यमाणैनाति प्रभूतप्रवृत्तगतागताप्रहतभुव- सुपन्षेत्र मुपर चितरुच्चैमव्वैश्ध सूच्यमानश्वापदोपद्रवं, दिशि दिशि च प्रति- मागद्रुमकृतानां पथिकपादप्रस्फोटनधूलिधूसरैर्नेवपल्लवैर्लान्छितच्छाया नाम्, अटवीसुलभ सालकुसुमस्तबकाव््ित नव खात कृपिकोपक षठ प्रतिष्ठित- नागस्फुटानामच्छिद्रकटकल्पित कुटीर काणाम्, कुटिलकीटवेणीवेष्टयमान-
भुवाम, उद्धूलितधूली कदम्बस्तबकप्रकरपुलकिनीनाम्, कएटकितककेरी- चक्राक्रान्तकाष्ठमश्विकामुषिततृषाम्, तिम्यत्तलशीतलसिकतिलकलशीश मितश्रमाणाम्, आश्यानशैवलश्यामलितालिञ्जरजायमानजलजडिम्राम्, उदकुम्भाकृष्टपाटलशर्कराशकलशिशिरीकृतदिशाम्, घटमुखघटितकटहार- पाटलपुष्पपुटानाम्, शीकरपुलकितपल्लवपूलीपाल्यमानशोष्यसरसशिशु-
थे। उनमें फिर से पत्ते निकल रहे थे। खेतों में साँवा का जङ्गल लहरा रहा था। छुर्ईमुई भी खूब बढ़ आई थी। तालमखाने के छोटे-छोटे पौधों से भी चलने में कठिनाई होती थी। खेत बड़ी कठिनाई से जोते जाते थे। आने जाने वाले कम थे, इसलिए पगडण्डियाँ साफ दिखायी न पड़ती थीं। खेतों के पास ऊँचे बँधे हुए मचानों से यह सूचित हो रहा था कि यहाँ जङ्गली जानवर उपद्रव करते हैं। जगल के प्रवेशमार्गो पर प्याउओं का विशेष प्रबन्ध था। पेड़ों के झुरमुट में प्याऊ के स्थान बना लिए गये थे। पथिक वहाँ आते और पल्चवों की टहनी तोड़कर पैरों की धूल झाड़कर छाया में बैठते थे। नई खोदी हुई छोटी कुश्याँ पर जङ्गली साल के फूलों के गुच्छे टांग दिए गए थे और समीप में नागफनी से घेर दिया गया था। वहीं पर प्याऊ की मड़ैया घने घास-फूस से छा ली गई थी। सत्तू खाकर पथिकों ने जो सिकोरे फेंक दिए थे उन पर जंगली मक्खियाँ मिनमिना रही थीं। प्याऊ के समीप की भूमि पथिकों को खाये जामुन को गुठलियों से रङ्गबिरंग की हो रही थी। कदम्बों के फूलों से लदी हुई टहनियाँ तोड़कर धूल में फेंक दी गई थीं। काठ की घड़ौचियों पर प्यास बुझाने के लिए मिट्टो की गगरियाँ, जिन पर काँटे जैसे चुन्दकियों की सजावट बनी थी, रखी हुई थीं। बालू की ठण्डी कलसियों में पानी पढ़ जाने से जब वे रिसती थीं तो उन्हें ही देखकर पषषिकों की थकान दूर हो जाती थी। कुछ सिम-सिम सिरवालों के लपेट देमे से नीले रङ्ग के नादों का जल खूब ठण्डा हो गया था। जल निकाल करके जलकुंभों में लाल शर्करा रखी गयी थी, जो चारों ओर ठंडक फ़ैला रही थी। घड़े के मुँह गेहूँ की नालियों या तिनके के ढकन से ढँके थे, और उनके
Page 480
सप्तम उच्छास: ३६६
सहकारफलजूटीजटिलस्थाशूनाम्, विश्राम्यत्कार्पटिकपेटकपरिपाटीपीय- मानपयसामटवीप्रवेशप्रपाणां शैत्येन त्याजयन्तमिव श्रैष्ममूष्माणं क्वचि- दुन्यत्र ग्राह्यन्त मिवाङ्गारीयदारुसंग्रहदाहिभि: व्योकारः, सर्वतश्च प्रातिवे- श्यविषयवासिना समासन्नग्रामगृहस्थगृहस्थापित्स्थविरपरिपाल्यमानपाथे- यस्थगितेन कृतदारुणदारुव्यायामयोग्याङ्गाभ्यङ्गन स्कन्धाध्यासित कठोर· कुठारकएठलम्बमानप्रातराशपुटेन पाटचर प्रत्यवायप्रतिपन्न पटचचरेण काल- वेत्रकत्रिगुणत्रततिवलयपाशग्रथितशीवाप्रथितैः पत्रवीटावृतमुखैः, बोटकूट- रूढवारिणा पुरःसरबलदूलीवद्युगसरेण नैकटिककुटुम्बिकलोकेन काष्ठ- संग्रहार्थमटवीं प्रविशता श्वापदव्यधनव्यवधानबहलीसमारोपितकुटीकृत- कूट पाशेश्च गृहीतमृगतन्तुतन्त्रीजालवलयवागुरैः, बहिर्व्याधैर्विचरद्विरंसा- ऊपर जल सुवासित करने के लिए पाटल के फूल रखे गये थे। भीतर थूनियों के सिरों पर बाल सहकार के फलों की डालें झूल रह्दी थीं और हरे पत्तों पर पानी का छोंटा देकर उनके झुराते हुए फलों को ताजा रखा जा रहा था। झुड के झुड यात्री प्याऊ में आकर पानी पी रहे थे। प्रपाओं की ठण्ढक से ग्रीष्म की गरमी कम पड़ रही थी। दूसरी ओर लकड़ी के ढेरों में आग लगाकर अव्गार बनाने वाले लुहार फिर उतनी ही तपन पैदा कर रहे थे। पडोसी प्रदेश में रहने वाले निकटवासी कुणबी (कुट्म्बिक) जाति के लोग काष्ठ- संग्रह के लिए जगल में आ रहे थे। निकट के गावों में रहने वाले गृहस्थों के घर पर अपने भोजन के सामान रख आये थे और बूढ़ों को रखवाली के लिए बैठा आये थे। लकड़ियों के साथ कुल्हाड़ा माँजने की कसरत के बर्दाश्त के लिए शरीर में तेल की मालिश कर रखी थी। उनके कन्धों पर भारी कुठार रखे थे और गले में कलेवे में पोटली लटक- रही थी। चोरों के डर से फटे-पुराने कपड़े पहन रखे थे। उनके गले में काले बेत की तिलड़ी माला लपेटी हुई थी और उसी से पानी की लम्बोतरी घड़ियाँ जिनके मुँह में डाट लगी थी, लटकी हुई थीं। उनके आगे लकड़ी लादने के लिए बैलों की जोड़ी चल रही थी। आधे ग्राम के बाहर वाले जंगल में विचर रहे थे। जंगल के खूंखार जानवरों के शिकार में घुसने के लिए टट्टियाँ लगाई थीं और शिकारी कुटपाशी की गेडुरी बनाकर साथ में लिये थे। उनके हाथ में पशुओं के नसों की डोरियाँ, जाल और फन्दे थे। कुछ दूसरी तरह के बहेलिये चिड़ियॉ फसाने वाले शाकुनिक विचन रहे थे, जो कन्धेपर वीतंसक जाल या डला लटकाये थे, जो उनके बालपाशिक आभूषण से उलझ-उलझ जाते थे। उनके हाथो में बाज, तीतर और भुजंगा आदि के पिंजड़े थे। चिड़ीमारों के लड़के बेलों पर लासा लगाकर गौरैया पकडने के इरादे में इधर से उधर फुदक रहे थे। चिड़ियों
१. 'पीत' इति।
Page 481
800 हर्षचरितम्
वसक्तवीतंसव्यालम्बमानबालपाशिकेश्र संगृहीतग्राहकक्रकरकपिअ्जलादि-
चपेटक:, पाशकशिशूनामटद्भि: तृणस्तम्बान्तरिततित्तिरितरलायमानकौले यककुलचाटुका रैश्चलद्विहगमृगयां मृगयुयुवभि: क्रीडद्धि:, परिणतचकरवाक- कएठकषायरुचां शीधव्यानां वल्कलानां कलापान, नातिचिरोद्घृतानां च धातुत्विषां घातकीकुसुमानां गोणीरगणिता: पिचव्यानां चातसीगण- पट्टमूलकानां पुष्कलान्संभारान्, भारांत्र मधुनो माश्षिकस्य मयूराङ्गज- स्याक्किष्टमधूच्छिष्टचक्रमालानां लम्बमानलामज्जकमुजूटजटानामपत्वचां खदिरकाष्ठानां कुष्ठस्य कठोरकेसरिसटाभारबभ्रुणश्च रोध्रस्य भूयसो भारकान, लोकेनादाय व्रजता प्रविचितविविधवनफलपूरितपिटकमस्त-
व्याप्तदिगन्तरमितस्ततश्च युक्तशूरशकुरशाक्कराणां पुराणपांसूत्किरकरीष- कूटवाहिनीनां धूर्गतधूलिधूसरसैरिभसरोषस्वरसार्यमाणानां संक्रीडच्बटुल- मधुनः तौद्रस्य। मथूराङजस्य बर्हिपिच्छस्य। मधूच्छिष्ट सिक्थकमू। लामज्ज केति। 'लामजकं लघुलयम्' इत्यमरः। उशीरभेद इत्यन्ये। बभ्रणः कपिलस्य। रोधस्येति। रोध्रो लोधः। शाबरकः 'शिल्लकः शिव्कृकस्तरः। तिरीटः कानहीरश्र शिल्लो शाबरपादपः' । शकुरास्तरुणाः। शाक्करा बलीवर्दाः। करीषं शुष्कगोमयम्। उकं च-'गोविङ्गोमयमख्तिरियाम्। तत्तु शुष्कं करीघोडस्त्री' इति। सैरिको हालिकः। के शिकार के शौकीन नवयुवक लोग शिकारी कुत्तों को जो बीच बीच में झाडी में उड़ते हुए तीतरों की फड़फड़ाइट से बेचैन हो उठते थे, पुचकार रहे थे। गाँव के लोग वन की उपज के बोझ सिर पर उठाये जा रहे थे। कोई पुराने चक्रवाक के गली की तरह लाल पीली सेंहुड़ की छाल का गट्ठा लिए था। किसी के पास तुरत तोड़े हुए गेरू की तरह लाल वर्ण वाले धाय के फूलों की बोरियाँ थीं। कई लोग रुई, अलसी, सन के मुट्ठों का बोझा लिए थे। मधुमक्खी की शहदद, मोर के पिच्छ, छाल उधेड़ी हुई कत्थे की लकड़ी, जिसपर सस की जटायें लटक रही थीं, कूठ (एक पौधा) पुराने सिंह के केसर के समान पीले- पीले लोध के मार सिरों पर उठाये बोझिये जा रहे थे। गँवई स्त्रियाँ ने अनेक प्रकार के जंगली फूलों को बीन-बीन कर टोकरे मर लिए थीं और उ.हें बेचने की चिन्ता में व्यग्र होकर जन्दी-जब्दी डेग रखती हुई पास के गाँवों में चली जा रही थीं। एक ओर छोटी-छोटी गाड़ियाँ इधर-उधर चली जा रही थीं। उनमें पुष्ट और तरुण बैल जुटे थे। वे पुराने खाद कूड़े के ढेर दो रही थीं। उनमें जुते हुए बैल धूल से
Page 482
सप्तम उच्छास: ४०१
वंक्रचीत्कारिणीनां शकटश्रेणीनां संपातैः, संपाद्यमानदुर्बलोर्वीविरूक्षक्षेत्र- संस्कारमारक्षक्षिप्तदान्तवाह कदएडोड्डीयमानहरिण हेलालद्वित वुङ्गवैणववृति- मिश्च निखातगौरकरङ्कशङ्गुशङ्गितशशकशकलिततुङ्गशुङ्ग', प्रयन्नप्रभृतवि-
कत स्त्निग्ध स्तहावाटवेष्टितैः, कामुक्कर्मएयवंशविटपसंकटैः, कए्टकितकर-
संक्रीडत्कूजत्। वृतिर्वाटोपान्ते लताकृतः प्राकारमयः। करङ्ग: कङ्कालः। तदुप- -
लच्षिता: शङ्कवः। शुङ्गोऽग्रभागः। वृतिरित्यन्ये। प्रभृता: पोषिताः। विशङ्कटा विस्तीर्णाः । विटपा: शाखाः। अतिविप्रकृष्टत्यादि। अटवीकुटुम्बिनां गृहैरुपेतमिति वनग्रामविशेषणम्। सुहा सुधावृत्षः । उकं च-'स्ुक्सुहा च सुधावृत्षः शुंभो निख्िंशपत्रकः । समन्तदुग्धी गण्डोरी सेहुण्डो वञ्रकन्दकः' ॥ इति। कर्मणि साधुः कर्मण्यः। करओ्जो नक्तमालः । उक्त च-'करजो नक्तमालः स्यात्प्रतीतश्चिरबिल्वकः' हृति। उरुबूक एरण्डः। उक्तं च- 'उरुबूकस्तथैरण्डो रुचको वातनाशनः । पज्चाङुलो वर्धमानश्चित्रो गन्धर्वपात्तथा ॥' वचा उग्रगन्धा। उक्त च-'वचोग्रगन्धा गोलोमी जाटिलोगा सलोमशा' इति। वङ्गको हरीतकविशेषः। सुरसो भूतन्नी। उक्त च-'सुरसा तुलसीद्रु: स्यादलसो बहुमसरी। अपेतो राचसो गौरी भूतल्री देवदुन्दुभिः ।'इति। सूरणः कन्दविशेषः। शिग्रु: सौभाअनः। उक्त च-'साभा- अनः कृष्णगन्धा मुखभजञोऽथ शिग्रुकः इति। ग्रन्थिपर्णः सुस्ताकारः सुगन्धिकन्द- विशेष: । उक्त च- 'ग्रन्थिपर्णोऽशुकं बहिपुष्पं स्थौणेयकुन्दुरे' इति। गवेधुका लथपथ थे और चलने के लिए ललकारे जा रहे थे। डगमग पिये घिसटते हुये मुं-चू कर रहे थे। जिन खेतों की उपजाऊ शक्ति कम हो गई थी, उनमें लाद कर कूंड़ा-कर्कट डाले जा रहे थे। गन्नों के खूब लहलहाते हुए बहुत से खेनों के बाड़े गाँव की हरियाली बढ़ा रहे थे। खेतों के रखवाले जब गन्नों में छिपे हुये हिरनों को ताककर बैलों को हँकने का डण्डा उनकी ओर चलाते तो हिरन छलाँग मार कर ऊंची बाँसों की बाड़ से उस पार निकल जाते थे। जगली भसों के कंकाल खेन में काँ टे की तरह गाड़े गये थे, उनसे डरे हुए खर हे गन्ने के ऊॅचे अंकुरों को ही कुतर डालते थे। गन्नों के पौधे बड़े यत्न से बढ़ाये गये थे। बनग्राम के घर एक-दूसरे से काफी दूरी पर थे। उनके चारों ओर मरकत के जैसे चिकने हरे रब्रवाली सेंडुड़ की बाड़ लगी थी। धनुष बनाने के काम में लाने योग्य बाँसों की बँसवारी पास में उग रहदी थी। करजुए के काटेदार वृक्षों की पंक्ति में रास्ता बना कर घुसना मुश्किल था। एरंड, बचा, बंगक (बैगन), तुलसी, सूरनकन्द, र्मोहिजन, गंठिनवन, गरलेरुआ और मरुआ धान के गुल्म घरों
Page 483
४०२ हर्षचरितम्
द्गुल्मगह्नगृहवाटिकैः, निखातोच्चकाष्ठारोपित काष्ठालुकलताप्रतानविहित च्छायैः, परिमण्डलबदरीमएडपकतलनिखातखादिरकीलबद्धवत्सरूपैः,
क्षिपूपिकावापिकैविकीर्णबदरपाटलपटलै:, वेगुपोटद लनलकलितशरमयवृः तिविहितभित्तिभिः, किशुकगोरोचनारचितमण्डलमण्डपबल्व जबद्धाङ्गाररा शिभि:, शाल्मलीफलतूलसंचयबहुलैः, संनिहितनलशालिशालूकखण्ड- कुमुदबीजवेुतएडुलै:, संगृहीततमालबीजैः, भस्ममलिनम्लानकाश्मर्य कूटव्याधृत कटै राश्यानराजादनमदनफलस्फीतर्मधूका सवमद्यप्रायैः,कुसुम्भ- तृणधान्यभेद: । गर्मुल्लतागुल्मः। 'अप्रकाण्डे स्तम्बगुल्मौ' इति काष्ठालुकलता अलावुवल्ली। स्वल्पा वत्सा वत्सरूपा। संनिवेशो रचना। अगस्तिर्मुनितरु। पत्तिपूपिका पक्षाणां वेत्रवलानि भाण्डभेद:। पोटः शकलः। किंशुकानि पलाश वृत्तपुष्पाणि। बल्वजस्तृणभेदः । बन्धकाष्ठ इति प्रसिद्धः। शाल्मली रक् पुप्पा। उक्त च- 'शाल्मली रक्तपुष्पा च कुर्ुटी स्थिरजीविता। पिच्छिला तूलिनी मोचा कण्टकाढ्या सुपूरिणी ।I' इति । तूलं कर्पासः। नलशालि: शालिभेद:। शालूकं पद्ममूलम्। उक्तं च-'पद्ममूलं तु शालूकं सकिलं तत्किरात कम्। शालीनं पद्मकन्दं च जालालूकं निगद्यते ॥' इति। काश्मर्यः कश्मीरीहीरः। 'काश्मीरी मधुमत्यपि। श्रीपर्णी सर्वतोभद्रा गम्भीरी कृष्णमृत्तिका ।I' इति। कूटा कुनालानि। राजादन: कपीष्टः। उक्क च- 'त्षीरोदकस्तु राजन्यः नीरमृतस्नः कपी नृपः । राजादनो दृढश्कन्धः कपीष्टः प्रियदर्शनः ॥' इति। मदनो रोधः। उकतं च- 'मदनः शल्यको रोधो गालः पिण्डीतकः फलम्। भसरः करहादश्च सुमनोऽति के साथ लगी हुई बगीचियों में भरे हुए थे। गाडी गई ऊॅची बल्ियों पर चढ़ाई हुईी लौकी की बेलें फैल कर छाया दे रही थीं। बेरी की गेल में मडपों के नीचे खैर के खूँटे गाड़कर बछड़े बांध दिए गए थे। मुर्गों की कुकडॅकू से पहचान मिलती थी कि घर कहाँ कहाँ वसे हैं। आंगन में लगे अगस्त्य वृक्ष के नीचे चिड़ियों का चुग्गा खिलाने और पानी पिलाने की हौदियाँ बनी हुई थीं और लाल बेरों की चादरसी बिदी थी। घरों की दीवारें बांस के फट्ठे, नरकुल और सरकंडों को जोड़ कर बना ली गई थीं। कोयले के ढेरों पर बबइ घास के मड़वे छाए थे, जिनपर पलास के फूल और गोरोचना की सजावट थी। घरों में सेमल की रूई ढेर के ढेर पड़ी थी। नलशालिकमल की जड़, खंड धर्करा, कमलबीज, बॉस, तंडुल और तमाल के बीज आदि बटोर कर रखा लिए गए थे। चटाइयों पर गंभीरी के ढेर के ढेर सूख रहे थे और धूल पड़ने से कुछ मटमैले लग रहे थे। खिरनी और मैनफल सुखा कर रखे गए थे। महुए का आसव और चुवाया हुआ मद प्रायः हर
Page 484
सप्तम उच्छास: ४०३
माणवनबिडालमालुधाननकुलशालिजातजातका दिभिरटवीकुटुम्बिनां गृहै- रुपेतं वनग्रामकं ददर्श। तत्रैव च तं दिवसमत्यवाहयदिति। इति श्रीमहाकविबाणभट्टकृतौ हर्षचरिते छत्रलव्धिर्नाम सप्तम उच्छासः ।
सुपुष्पकः ॥' इति। मधूको गुडपुप्पः। उक्तं च-'गुडपुष्पो रोध्रपुष्पो मालप्रस्थोऽय माधवः इति। राजमाषो निष्पावः। न्रपुसं लाडुकः। कर्कटिकादयः प्रसिद्दाः। मालुधाना मालुकावधाख्या: प्राणिभेदा: नकुलाद्यश्च। इति श्रीशंकर कविरचिते हर्षचरितसंकेते सप्तम उच्छासः।
घर में था। प्रत्येक घर में कुसुम्भ, कुम और गडकुसूल भी थे। रवांस, खोरा, ककड़ी, कोइड़ा और लौकियों के बोजों से उनके घर भरे हुए थे। घरों में बनबिलाव, नेवले, मालुधान और शालिजात नाम के पशुओं के बच्चे पले हुए थे। इस प्रकार के वनग्राम हमें ही हर्ष ने उस दिन को व्यतीत किया। हर्षचरित सप्तम उच्छवास समाप्त
Page 485
अष्टम उच्छ्ास: सहसा संपादयता मनोरथ प्रार्थितानि वस्तूनि। दैवेनापि क्रियते भव्यानां पूर्वसेवेव।।१॥ विद्वजनसंपर्को नष्टेष्टज्ञातिदर्शनाभ्युदयः । कस्य न सुखाय भवने भवति महारतलाभश्च॥२॥ अथापरेद्युरुत्थाय पाथिवस्तस्माद्ग्रामकान्निर्गत्य विवेश विन्ध्याट- वीम्। आट च तस्यामितश्चेतश्र सुबहून्दिवसान्। एकदा तु भूपतेभ्रमत एवाटविकसामन्तस्य शरभकेतोः सूनुर्व्याघ्रकेतुर्नाम कुतोऽपि कज्जलश्या मलश्यामलतावलयेनाधिललाटमुच्चैः कृतमौलिबन्धम्, अन्धकारिणीम- कारणभुवा भ्रुकुटिभङ्गेन त्रिशाखैन त्रियामामिव साहससहचारिणी लला- टस्थलीं सदा समुद्वहन्तम्, अवतंसितैकशुकपक्षकप्रभाहरितायमानेन पिनद्धकाचरकाचमणिकर्णिकेन श्रवोन शोभमानम, किचिच्चुल्लस्य महसेत्यादियुगलकेन श्रीहर्षाभ्युदयशिवाकारमित्रराज्यश्रीप्राप्त्येकावलीलाभा- न्सूचयति। भव्यानां पूर्वसेवा दैवेन शुभसंपादनेन। शुभाभ्यासभावितचन्ता भूयोऽपि क्रियत इति प्रतिपाद्यते। एकदा त्वित्यादौ। व्याघ्रकेतुर्नाम कुतोऽपि शबरयुवानमादाय भूपतेरर्थात्समी- पमाजगामेति संबन्धः। अटव्यां भव आटविकः । श्यामा गन्धप्रियङः। मौलय: केशाः। अन्धकारिणीं कृष्णाम्। त्रिशाखेन त्रिलेखेन। पिनद्धो बद्धः। काचरस्य कपिलस्य काचमणे: करणिका यन्र तत्तेन। चुन्लश्चिन्नः। उत्त च-'स्युः क्रिन्नाक्े बड़े लोगो के मन में जिन वस्तुओं की अिलाषा उत्पन्न होती है, दैव उन्हे उपस्थित करने में देर नहीं लगाता, मानों वह भी पहले से उनकी सेवा करता रहता है। विद्वानों का संपर्क, भूले हुए अपने प्रिय बन्धु का दर्शन और अपने ही भवन में बदु- मूल्य रत्नों का लाभ-ये तीनों किसे सुख नहीं देते ? दूसरे दिन हर्ष सठे और उन्होंने उस वनग्राम से निकल कर विन्ध्याटवी में प्रवेश किया। बहुत दिनों तक उसी में इधर-उधर घूमते रहे। एक दिन जब राजा भटक ही रहे थे कि जंगली प्रदेशों के राजा शरमकेतु का लड़का व्याघ्रकेतु कहीं से एक शबर युवक को साथ लेकर मिलने आया। उस शबर युवक ने ललाट के ऊपर सावकी प्रियगुलता से अपने बालों का जूड़ा बाध लिया था। बिना कारण के ही उसकी मौहें तिरछी हो गई थीं, मानों वह साइस करके पास आई अंधेरी रात की मांति अपनी ललाटस्थली को हमेशार
Page 486
अष्टम उच्छास: ४०५
'श्रविरलंपद््मणश्चक्षुषः सहजेन रागरोचिषा रसायनरसोपयुक्कं तारक्षवं क्षतजभिव क्षरन्तम्, अवनाटनासिकम्, चिपिटाधरम्, चिकिनचिुक्म्, अहीनहनूत्कटकपोल कूटास्थिपर्यन्तमीषद्वाग्रगीवाबन्धम्, स्कन्नस्कन्धा- धभागम्, अनवरतकठिनकोदएडकुण्डलीकरणकक्रेशव्यायामविस्तारिते- नांसलेनोरसा हसन्तमिव तटशिलाप्रथिमानं विन्ध्यगिरे:, अजगरगरीयसा च भुजयुगलेन लघयन्तं तुहिनशैलशालद्रुमाणां द्राघिमाणम्, वराह- बालवलितबन्धनाभिर्नागद्मनजूटिका वाटिका भिर्जटिलीकृतपृष्ठे प्रकोष्ठे प्र- तिष्ठां गतं गोदन्तमणिपिचित्रं त्रापुर्ष वलयं बिभ्राणम्, अतुन्दिलमपि तुण्डि- भम्, अहीरमणीचर्मनिर्मितपट्टिकयोश्चित्रचित्रकत्वक्ार कित परिवारया सं-
'चुल्लचिल्लपिल्लाः क्रिन्नेऽचिण चाप्यमी' इति। 'तरक्षुस्तु मृगादनः ।' आरण्यश्चेत्यर्थः। तस्येदं तारक्षवम्। तच्व क्वचिद्रसायनेनोपयुज्यते। अवनाटो निम्नः । चिपिटः स्थूल: ईषल्लघुश्च। चिकिनं स्थूलेषद्धस्वम्। चिबुकमधराधः। उक्तं च-'अध- स्ताञ्चिबुक गण्डौ कपोलौ तत्परा हनुः' इति। अवाग्रावनता ग्रीवा कंधरा। स्कन्नः शुष्कः, लम्बमानो वा, उन्नतो वा। 'स्कन्धो भुजशिरोंऽसोऽस्त्री'। असंलेन बलवता। उरसा वक्षसा। अजगर: सर्पभेदः। द्वाघिमाणं दीर्घत्वम्। वराहः सूकरः। नाग- दमनो विषहर ओषधिभेद: । जूटिका लघुमूलम्। वाटिकाः पूल्यः । गोदन्तः सर्प- भेद:। त्पुणो विकारस्रापुषम्। 'त्रपुजतुनो: षुक'। अतुन्दिलं कृशोदरम्। तुण्डिभं सृहन्नाभिकम्। 'तुन्दिवल्निवटेर्भः'। स हि व्यायामवशात्ताममध्य उन्जतनाभिः तुण्डिभः । अहीरमणीनामा द्विवक्त्रः । चित्रकश्छायया गन्धतोऽप्यपरसर्पत्रासकः ।
धारण कर रहा था। उसके कान में सुग्गे के पख का अवतंस लगा हुआ था, जो अपनी प्रभासे नीचे पाली में कच्चे शीशे के बाले को हरा बना रहा था। उसकी आँखें चिपचिपी और बरौनियाँ कम थीं और उनमें से स्वाभाविक लाली रसायन बनाने के उपयोग में आने वाले बाघ के रुधिर के समान मानों ढरक रही थी। नाक कुछ झुकी हुई और निचलो ओठ चिपकी हुई थी। एव ठुड्ढी कुछ छोटी थी। गालों के ऊपर की हड्डे बढ़ी हुई और गाल चौड़े थे। गर्दन एक और कुछ झुकी हुई थी। कन्धे का आधा भाग लटका हुआ था। वह अपनी चौड़ी छाती से जो हमेशा धनुष के खींचने के कठिन व्यायाम से मजबूत हो गई थी, विन्ध्याचल की शिलाओं की चौड़ाई को और अजगर सर्पके समान अपनी लम्बी भुजाओं से हिमालय के शालवृक्षों की लम्बाई को हॅस रद्दा था। कलाई में सूअर के बालों में लपेटी रे नागदमत नामक विषहर ओषधि की गुच्छियाँ बँधी थीं और गोदन्ती मणि से जड़ा हुआ
Page 487
४०६ हर्षचर्रितम्
कुब्जाजिन जालकितया शृङ्गमयमसृणमुष्टिभागभास्वरया पारदरसलैशलि- प्रसमस्तमस्तिकया कृपाएया करालितविशंकटकटिप्रदेशम्, प्रथमयौव- नोल्ि ख्यमानमध्यभागभ्रष्टमांसभरिताविव स्थवीयसावूरुदएडौ दधतम्, अच्छभल्लचर्ममयेन मल्नीप्रायप्रभूतशरभृता शबलशादूलचर्संपटपीडिते नालिकुलकाल कम्बललोललोम्ना पृष्ठभागभाजा भव्न्ाभरगेन पल्लवितमिव कार्श्यमुपदर्शयन्तम्, उत्तरत्रिभागोत्तंसित चाषपिच्छचारुशिखरे खदिर जटानिर्माणे खरप्राणे प्रचुरमयूरपित्तपत्रलताचित्रितत्वचि त्वचिसारगुऐं गुरुणि वामस्कन्धाध्यासितधनुषि दोषि लम्बमानेनावाक्शिरसा शितश रकृत्तैकनलकविवरप्रवेशितेतर जङ्गजनितस्वस्तिकबन्धेन बन्धूकलोहितरु
रांगे का कडा पड़ा था। उसका उदर छोटा किन्तु नामी उमरी हुई थी। उसकी चौड़ी कमर में कटारो बँधी हुई थी। वह दुमुदी साँप की खाल की दो पट्टियों से बनी म्यान में, जिम पर चिने के चमड़े के चकते काटकर शोमा के लिए लगाए गए थे, रखी हुई थी। म्यान पर उसने औंध कर सृगचर्म लटका दिया था। कटारी की मूठ चमकदार सींग की बनाई गई थी और उसके मुहवाल पर पारा चढ़ा हुआ था। उसकी जाँवें पहली जवानी के कारण कटिप्रदेश से खिसके हुए माँस से मानों भरकर अधिक मोटी हो गई थी। पीठ पर लटकते हुए तरकस के बोझ से वह जैसे दबता जा रहा था। उसका तरकस मालू के चमडे का बना हुआ था। उसमें विशेष रूप से मल्ियाँ और बाण भरे हुए थे। चितकबरे वाघ के चमड़े से वह कसकर बँधा हुआ था और उसके रोयें मौंराले कम्बल को तरह लग रहे थे। वाँह के ऊपरी तिहारी माग में चहे पक्षी के पंख सुशोभित थे। वाँह के नस इस प्रकार लग रहे थे मानों खैर की जटाए एक साथ बटी गई हों और उसकी भुजा में बल अधिक था। बाँस की तरह ठोस और तगड़ी उसकी बाँद पर मयूरपिच्छ से फूल पत्तियों का गुदना गुदा था। उसके बायें कन्धे पर धनुष रखा हुआ था। खरहे की एक टॉग की लम्बी हड्डी तेज बाण की धारा से घुटने के पास काटकर दूसरे टाँग की पिंडली पहले की नलकी में पिरो देने से जो कमक्वा बन गया था उसमें अपनी बांह का अग्रभाग डालकर उसने खरह़ा को भुजा पर टाँग लिया था। नाक से बहते हुए लाल रक्त से सना' हुआ खरहे का सिर नीचे की ओर लटक रहा था और झूलते हुए शरीर के खिच जाने के कारण सामने की ओर पेट पर के सुलायम सफेद रोओं की धारी साफ दिखाई देती थी। धनुष के निचले कोर के निकले भाग द्वारा कण्ठ छेद कर उसमें एक तीतर लटकाया हुआ था, जिसकी चोच के भीतर का ऊपरी तालु दिखाई पड़ रहा था। खरहे और तीतर उसके शिकार की बानगी की मूँठ जान पड़ते थे। उनके दाहिने हाथ में विष से
Page 488
अष्टम उच्छ्रास: ४०७
लुना तित्तिरिणा वर्णकमुष्टिमिव मृगयाया दर्शयन्तम्, विषमविषदूषितव- दनेन च विकर्णेन कृष्णाहिनेव मूलगृहीतेन व्यग्रदक्षिणकराग्रम्, जङ्गम• मिव गिरितटतमालपादपम्, यन्त्रोल्लिखितमश्मसास्तम्भमिव भ्रमन्तम्, अञ्जनशिलाच्छेदमिव चलन्तम्, अयःसारमिव गिरेविन्ध्यस्य गलन्तम्, पाकलं करिकुलानाम्, कालपाशं कुरङ्गयूथानाम्, धूमकेतुं मृगराजचक्र्ा- णाम्, महानवमीमहं महिषमण्डलानाम्, हृद्यमिव हिंसाया, फलमिव पापस्य, कारणमिव कलिकालस्य, कामुकमिव कालरात्रे, शबरयुवानमा- दायाजगाम। दूरे च स्थापयित्वा विज्ञापयांबभूव-'देव! स्वस्यास्य विन्ध्यस्य स्वामी सर्वपल्लीपतीनां प्राग्रहरः शबरसेनापतिर्भूकम्पो नाम। तस्यायं निर्घातनामा स्वस्रीयः सकलस्यास्य विन्ध्यकान्तारारण्यस्य पर्णा- नामप्यभिज्ञ: किमुत प्रदेशानाम्। एनं पृच्छतु देवो योग्योऽयमाज्ञां कर्तुम्।' इति कथिते च निर्घातस्तु क्षितितलनिहितमौलि: प्रणाममकरोत्। उप- निन्ये च तित्तिरिणा सह शशोपायनम्। अवनिपतिस्तु संमानयन्स्वयमेव तमप्राक्षीत्-'अङ्ग ! अभिज्ञा यूयमस्य सर्वस्योद्देशस्य ? विहारशीलाश्च दिवसष्वेतेषु भवन्तः ? सेनापतेर्वान्यस्य वा तदनुजीविनः कस्यचिदुदा- ररूपा नारी न गता भवेद्दर्शनगोचरम् ?' इति।
बुझी हुई नोंक वाला बाण था, मानो पूछ से पकड़ा हुआ काला नाग हो। पर्वतीय प्रदेश :का वह चलता-फिरता तमालवृक्ष था। वह खराद पर चढ़ाकर बना घुमता हुआ लौह- स्तम्भ था। चलता हुआ अज्जनशिला का टुकड़ा था। खान से ढलता हुआ विन्ध्याचल का लोहा था। वह हाथियों के लिये ज्वर, हिरनों के लिए कालपाश, सिंहों के लिए धूमकेतु, मैसों के लिए दुर्गानवमी का उत्सव (जिसमें भैसे बलि चढ़ार जाते हैं) था। वह साक्षात हिंसा का हृदय, पाप का फल, कलियुग का कारण, कालरात्रि का पति जैसा लग रहा था। व्याघ्रकेतु ने उस शबर युवक को दूर ही ठहरा कर राजा से निवेदन किया-'देव, समस्त विन्ध्यक्षेत्र का स्वामी और पल्लीपतियों में श्रेष्ठ भूकम्प नाम का शञबर सेनापति है। निर्धात नाम का यह उसी का भांजा है जो समस्त विन्ध्याचल के बङ्गल के पत्ते-पत्ते की खबर रखता, प्रदेशों की तो बात ही क्या? देव इससे जो पूछे यह आज्ञापालन के योग्य है। उसके यह कहने पर निर्धात ने धरती पर सिर टेक कर प्रणाम किया और तीतर के साथ खरहे को भेट के रूप में समीप में रख दिया। राजा ने उस भेंट
Page 489
४०८ हर्षचरितम्
निर्धातस्तु भूपालाला पनप्रसा देनात्मानं बहुमन्यमान:प्रणनाम, दर्शिः तादरं च व्यज्ञापयत्-'देत! प्रायेणात्र हरिण्योऽपि ना्परिगताः संचरन्ति सेनापतेः, कुत एव नार्यः ? नाप्येवंरूपा काचिदबला। तथापि देवादेशा दिदानीमन्वेषणं प्रति प्रतिदिनमनन्यकृत्यैः क्रियते यत्रः । इतश्व्वार्धगव्यू तिमात्र एव मुनिमहिते महति महीधरमालामूलरुहि महीरुहां षएडेऽपि पिण्डपाती प्रभूतान्तेवासिपरिवृतः पाराशरी दिवाकरमित्रनामा गिरिनदी माश्रित्य प्रतिवसति, स यदि विन्देद्वार्ताम' इति। तच्छृत्वा नरपतिर चिन्तयत्-'श्रूयते हि तत्रभत्रतः सुगृहीतनाम्रः स्वर्गतस्य ग्रहवर्मणो बालमित्रं मैत्रायणीयस्त्रयीं विहाय ब्राह्मणायनो विद्वानुत्पन्नसमाधि: सौगते मते युवैव काषायाणि गृहीतवान्' इति। प्रायशश्च जनस्य जनयति सुहृदपि दृष्टो भृशमाश्वासम्। अभिगमनीयाश्च गुणाः सर्वस्य। कस्य न प्रतीदयो मुनिभावः। भगवती च वैधेयेऽषि धर्मगृहिणी गरिमाणमापाद्- पाराशरी भिनुः। विन्देल्लभेत। मैत्रायणीयः शाखाया अध्येता। 'ऋग्यजुः सामनामाथ त्रयी वेदास्रय: स्मृताः'। ब्राह्मणायनो द्विजवरिष्ठः। समाधिरेका गरता। अभिगमनार्हा अभिगमनीयाः । प्रतीच्य: पूज्यः । वैधेये मूर्खे। उक्तच- 'भज्ञे मूढयथा जा त मूर्ख वैधेय बालिशाः' इति। का सम्मान करते हुए स्वयं पूछा-'भाई, तुम इस समस्त प्रदेश की जानकारी रखते हो? और इन दिनों यहीं घूमते रहे हो। क्या तुम्हारे सेनापति या उसके किसी दूसरे अनुचर के देखने में एक सुन्दर स्त्री इधर आई है?' निर्धात राजा के साथ बातचीत करने की प्रसन्नता से अपने आपको धन्य मानता दुआ प्रणाम करके आदरपूर्वक बोला-'देव, सेनापति के अनजाने में हरिणी मी जब नही घूमतीं तो नारियों की बात ही क्या! इस तरह की कोई अबला इस जङगळ में नहीं, फिर मी आपके आदेश से अब सब काम छोड़कर उसे ढूढ़ने का प्रयत् होगा। यहाँ से एक कोस की दूरो पर पहाड़ की जड़ में वृक्षों के घने झुरमुट में भिक्षावृत्ति से निर्वाह करने वाला, अपने अनेक शिष्यों के साथ दिवाकरमित्र नाम का पाराशरी भिक्षु गिरि नदी के किनारे रहता है। शायद उसे खबर लगी हो।' यह सुनकर राजा ने सोचा-'मैंने भी सुना है कि आदरणीय सुगृदीतनाम स्वर्गीय गृह्वर्मा के बालसखा मैत्रायणी शाखा के अध्येता ब्राह्मणश्रेष्ठ और विद्वान् जिन्होंने चित्तवृत्ति की एकाग्रता प्राप्त कर लेने से प्रन्रज्या ग्रहण कर बौद्ध मिक्षुओं के गेरुवे वस्र धारण कर लिये थे। ऐसा प्रायः देखा जाता है कि मित्र भी मिलकर हृदय में आश्वासन उत्पन्न कर देता है। सबके गुण अनुसरण के योग्य
Page 490
अष्टम उच्छ्ास: ४०६
यति प्रव्रज्या, किं पुनः सकलजनमनोमुषि विदुषि जने। यतो नः कुतू- हलि हृदयमभूत्सततमस्य दर्शनं प्रति प्रासङ्गिकमे वेदमापतितमतिकल्याणं पश्यामः प्रयत्नप्रार्थितदर्शनं जनमिति। प्रकाशं चाववीन्-'अङ्ग! समुप- दिश तमुद्देशं यत्रास्ते स पिण्डपाती' इति। एवमुक्त्वा च तेनैवोपदिश्य मानवर्त्मा प्रावर्तत गन्तुम्। अथ क्रमेण गच्छत एव तस्य अनवकेशिन: कुड्मलितकर्णिकारा, प्रचुरचम्पकाः स्फीतफलेग्रहयः, फलभरभरितनमेरवः नीलदलनलदनारि- केलनिकरा, हरिकेसरसरलपरिकरः कोरकनिकुरम्बरोमाशरि्तकुरबकरा- जय:, रक्ताशोकपल्लवलावसयलिप्यमानदशदिशः, प्रविकसितके सररजो- विसरबध्यमानचारुधूसरिमाण: स्वरजः सिकतिलातलकतालाः, प्रविचलि
अथ क्रमेण गच्छत एवास्यैवविधास्तरवो दर्शनमवतेरुरिति सवन्धः। अवकेशी निष्फलतरुः। उक्त च-'वन्ध्योऽफलोऽवकेशी च कर्णिकारो द्रुमोत्पलः। परिव्याधः' इति पर्यायः। 'स्यादवन्ध्यः फलेग्रहिः'। नमेरुस्तरुभेदः। 'नलदः सल्लकी मांसी नारिकेलस्तु लाङ्गली' इत्यमरः (?)। हरिकेसरः। उक्त च-'चाम्पेयः केसरो नागकेसर: काञ्जनाह्वयः'। सरला देवदारवः। कोरकः कलिका। कुरबका ये योषि- तामालिङ्गनेः पुष्प्यन्ति। रक्ताशोका ये सालक्तककामिनीचरणहताः फुल्लन्ति। केसरा बकुलाः। ये कान्तागण्डूषशीघुसेकेन विकसन्ति। तिलका: तुरकाः। ये
है और भिक्षु का वेष किसका पूज्य नहीं ! धर्म की घरनी भगवती प्रन्नज्या जब मूर्ख व्यक्ति में भी गौरव उत्पन्न कर देती है तो समस्त जन के चित्त को हर लेने वाले विद्वान् की क्या बात है जो हमारा हृदय उनके दर्शनों के लिए कुतूहल से भर गया है। हम प्रयत्न से दर्शन देने वाले उनको (दिवाकरमित्र को) प्रसङ्गतः प्राप्त अपने कल्याण के रूप में देखते हैं। उन्होंने कहा-'भाई, वे भिक्षु जहाँ हों, उस स्थान को बताओ।' यह कहकर निर्धात के द्वारा बताए गये मार्ग पर चलने लगे। उसके साथ मार्ग में चलते हुए ही हर्ष ने फले-फूले अनेक वृक्षों पर दृष्टिपात किया। कणिकार कोढ़ी ले रहे थे। चम्पक फलों से लद गए थे। नमेरु फलों के भार से झुक गये थे। साँवले पत्तों वाले सल्लकी और नारियल के पेड़ झुण्ड के झुण्ड थे। नागकेसर और सरल चारों ओर दाए हुए थे, कुरबक वृक्षों की कोंढ़ियाँ उनके रोमाक्ष की भाँति निकल रही थीं। रक्ताशोक के पल्लवों की लाली दिशाओं में जैसे लिप रही थी। खिले हुए केसरवृक्षों के पराग उडकर वन को घूसर कर रहे थे। तिलकवृक्षों के पराग बालू के
Page 491
४१० हर्षचरिसम
तहिङ्गव:, प्रचुरपूगफलाः, प्रसवपूगपिङ्गलप्रियङ्गवः, परार्गापञ्जरितमञ्जरी- पुञ्जायमानमधुपमज्जुशिञ्जाजनितजनमुद:, मद्मलमेचकितमुचुकुन्दस्क-
षणशारशावसकलशाद्वलसुभगभूमयः, तमःकालतमतमालमालामीलिता तपा:, स्तबकदन्तुरितदेवदारवः, तरलताम्वूलीस्तम्बजालकितजम्बूजम्भी- रवीथयः, कुसुमरजोधवलधूलीकद्म्बचऋ्रचुम्बितव्योमानः, बहलमधुमो- क्षोक्षितक्षितयः परिमलघटितघनघ्राणतृप्रय कतिपयदव ससूतकुकुटी कुटीकृतकुटजकोटरा: चटकासंचार्यमाणवा चाटचाटकर क्रियमाणचाटव:, सहचरीचारणचञ्चर चकोरचञ्वः, निर्भयभूरिभुरुण्डभुज्यमानपाककपिल प्रसादितकामिनीदर्शनमान्रेण कुसुमिता: संपध्यन्ते। हिङ्गु रामठम्। उक्त च- 'सहस्रवे धि जतुकं वाह्लीकं हिङ्गु रामटम्' इति। पूगः क्रमुकवृक्षः। प्रसवपूगाः पूग- फलसमूहा:। प्रियङ्गु श्यामलता। 'श्यामा तु वनिताह्या। लता गोबन्धनी गुन्द्रा प्रियङ्गु: फलिनी फली। विष्वक्सेना गन्धफली कारम्भ: प्रियकश्च सः ॥' पुन्जसानः संहियमाणः । मुचुकुन्दा: पुष्पतरुभेदा: करटौ गण्डौ। तमालस्तापिच्छः। उकतं च-'शक्रपादपः पारिभद्रकः। भद्रदारु दुकिलिमं पीतदारु च दारु च। पूतिकाषठं च सप्त स्युर्देवदारुणि' इति। ताम्बूली नागवल्ली। जम्बू वृक्षभेदः। जम्भीरा दन्त- शठाख्याः। उकत्ं च-'स्युजम्बीरे दन्दशठजम्भजम्भीरजम्भलाः' इति। 'समीरणो मरुबकः प्रस्थपुष्पः फणिजकः । जम्भीरे' इति। धूलीकदम्बाख्या ग्रैष्मिका वृक्ष- भेदाः। कुटजो गिरिमल्लिका। उक्त च-'कुटजो गिरिमल्निका' इति। चटकाया अपत्यानि चाटकेराः। चारणं भोजनम्। चज्जुरा निपुणाः। भुरुण्डा: पत्तिभेदा:। समान भर गये थे। हींग वा से हिल रहे थे। सुपारा के फल खूब लगे थ। प्रियङ्गुलतायें सुपारी के फूलों से पीली लग रही थीं। पराग से भरी पीली मश्जरियों पर लदे हुए मौरे की सुन्दर गुआर सुनकर लोग प्रसन्न हो रहे थे। मुचुकुन्द के वृक्षों में लगे हुए मद के मलिन चित्ते स्पष्ट बता रहे थे कि हाथियों ने निःशङ्क होकर अपने कुम्भस्थल की खुजान मिटाई है। घास की इरियाली से भरी जमीन पर चब्जल हिरन के बच्चे कुलाचे मार रहे थे। अन्धकार के समान कृष्ण वर्ण वाले तमालवृक्षों से आतप नष्ट हो गया था। देवदारु वृक्षों में गुच्छे निकल आए थे। जामुन और जम्भीरी नींबू के वृक्षों पर नागवली लतायें कहरा रहदी थीं। धूलीकदम्बों के फूलों का पराग उड़कर आकाश में व्याप्त हो रह्दा था। धरती फूलों के मकरन्द से सिंच गई थी। फूलों की गन्ध नाक में भर जाती थी। कुछ ही दिनों की ब्याई हुई कुक्कुटी कुटज के कोटर में बैठी थी। गौरैया चूँ-चूँ करते हुए अपने चुड़कलों को उड़ाना सिखा रह्दी थी। चकोर अपनी सहचरी को चोंच से चुग्मा
Page 492
अष्टम उच्छ्ास: ४११
शैलेयसुकुमारशिलातलसुखशयितशशशिशवः, शेफालिकाशिफाविवरवि स्नब्घविवर्तमानगौघेरराशयः, निरातङ्करङ्कवः, निराकुलनकुलकुलकेलयः, कलकोकिलकुलकवलितकलिकोद्रमाः, सहकारारामरोमन्थायमानचमर- यूथा:, यथासुखनिषएणनीलाएडजमण्डलाः, निर्विकारवृकविलोक्यमानपो- तपीतगवयधेनवः, श्रवणहारिसनीडगिरिनितम्बनिर्भरनिनादनिद्रानन्दम- न्दायमानकरिकुलकर्णतालदुन्दुभयः, समासन्नकिन्नरीगीतरवरसमानरुरवः, प्रमुदिततरतरक्षवः, क्षतहरितहरिद्राद्रवरज्यमाननववराहपोतपोत्रवलयः, गुआ्जाकुअगुअ्जाहकाः, जातीफलकसुप्तशालिजातकवलयः, दशनकुपित- पीलुफलं संसीकम्। कट्फल: श्रीपर्णाख्यो वृक्षः। उक्त च- 'श्रीपर्णिका कुमुदिका कुम्भी कैडर्यकट्फलौ' इति। विशसनं भेदनम्। निःशूको निर्दयः। शलाटून्यप- क्वानि फलानि। उक्तं च-'आमे फले शलाटुः स्यात्' हति। शिलासु भवं शैलेयम्। शेफालिका लताभेदः। 'स्ति्रियां गौधेरगोधारगौधेया गोधिकात्मजाः' इति। रङ्कवो मृगभेदाः। सहकार आम्रः। उक्तं च-'आम्रश्चतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः' इति। रोमन्थायमाना उद्गीर्य चर्वन्तः । चमरा मृगविशेषाः । नीलाण्डजा मृगभेदाः। वृका आरण्यश्वानः । पोतः शिशुः। 'पोतः पाकोडर्भको डिम्भः पृथुक: शावक: शिशुः' इत्यमरः। गवया गोसदशाः प्राणिभेदाः। 'तरसुस्तु सृगादनः'। हरिद्रा पीतद्रुः। उक्तं च-'अथ पीतद्रुः कालेयकहरिद्वाः। दार्वी पचंपचा दारु हरिद्रा पर्जनीत्यपि ॥' वराहः सूकरः। पोत्रं सूकरमुखम्। गुज्जा रक्तिका। जाहकाः
दे रहा था। भुरुण्ड पक्षी पके हुए लाल पीलुओं को निःशङ्क होकर खा रहे थे। तोतों के बच्चे शरीफे और कटहल के कच्चे फलों को निठुरता से कुतर कर गिरा रहे थे। पर्वंत की चिकनी शिलाओं पर खरहों के बच्चे सुख से सो रहे थे। छिपकली के छोटे बच्चे शेफालिका की जड़ों की सुराखों में घुस रहे थे। रड्डु नामक मृग निडर घूम रहे थे। नेवले आपस में निराकुल छोकर कूद-फॉद कर रहे थे। कूकभरे कोकिल उत्पन्न होती हुई कोंड़ी को निगल जाते थे। चमरु हिरनों के झुण्ड आम के बगीचों में जुगाली कर रहे थे। नीलांडज मृग सुखपूर्वक बैठे हुए थे। दूध पीते हुए नीलगाय के बच्चों को पास में बैठे भेड़िये कुछ कहे बिना देख रहे थे। कानों को सुख पहॅुॅचाने वाली निकट के पर्वत के झरते हुए झरने की आवाज सुनते हुए नींद से माँते ऊँघते हुए हाथियों के कानों के फटफटाने की दुन्दुभि जैसी आवाज धीरे धीरे कम पड़ती जा रही थी। कहीं रुरु हिरन पास ही में किन्नरियों के संगीत का आनन्द ले रहा था और तेन्दुए उन्हें देखकर प्रसन्न हो रहे थे। बनैले सूभरों के बच्चों की थूथनियाँ खोदकर हल्दी के कुटकुटाने से रँग गई थी। झाऊ चूहे गुआ वृक्षों
Page 493
४१२ हर्षचरितम्
कपिपोतपेटकपाटितपाटलमुख कीटपुटकाः, लकुचलम्पटगोलाङगूललङ्घय मानलवलयः, बद्धवालुकालवालवलयाः, कुटिलकुटावलिवलितवेगगिरिन- दिकास्रोतसः, निबिडशाखाकाए्डलम्बमानकमण्डलव:, सूत्रशिक्यासक रिक्तभिक्षाकपालपल्लवितलतामए्डपा:, निकटकुटीकृतपाटलमुद्राचैत्यक मूर्तयः, चीवराम्बररागकषायोद कदूषितो ददशा, मेघमया इव कृतशिखसिड- कुलकोलाहला, वेदमया इवापरिमितशाखाभेदगहना, माणिक्यमया इव महानीलतनवः, तिमिरमया इव सकलजननयनमुषः, यामुना इवो- थर्वीकृतमहाहदाः, मरकतमणिश्यामलाः क्रीडापर्वेतका इव बसन्तस्य, अञ्जनाचला इव पल्लविताः, तनया इवाटवीजाता विन्ध्यस्याद्रे, पालाला
शालिज्ञातकाश्च प्राणिभेदा:। पाटला: कीटाः। पुटका आलयाः। 'लकुचो लिकुचो डहुः' इत्यमरः। गोलाङ्गला: कृष्णमुखबानराः। लवलयो लताभेद:। कमण्डलु र्मुनिजलभाण्डम् । शिक्यं भित्ताभाजनम्। जालिका निकटकुटीषु कृताः। मुद्रया कृतानामल्पचैत्यानां मूतयो येषु। शाखा लताः, कठाद्याश्च। महानीला अयन्त- कृष्णाः, महानीलाश्च प्राणिभेदाः। नयनमुपो रग्यत्वात्, प्रकाशनाच्च। प्रतिप्रसवकाः प्रतिच्छन्दकाः ।
के कुंजों में गूँज रहे थे। जायफल के नीचे शालिजातक नामक पशु सोए थे। लाल ततैयों के डक्क मारने से कुपित हुए बन्दरों ने उनके छत्तों को नोंच डाला था। लगूर डहुआ के फल खाने के लिए लबली लताओं के इस पार से उस पार कूद रहे थे। पेड़ों के चारों और पाजी डालने के लिए बालू के थल्ले बनाए गए थे। टेढ़े-मेढ़े वृक्षों के चारों भर पहाड़ी नदियों के सोते तेजी से बह रहे थे। मुनियों ने वृक्षों की मोटी शाखाओं में कमण्डल लटका दिए थे। लतामण्डपों में सून की बनी हुई सिकहरों पर खाली मिक्षाकपाल रख दिए गए थे। कुटियों के समीप स्तूप या चैत्य की बनी हुई आकृतियों वाली पक्की मिट्टी की लाल मुहरे थी। चीवर वस्त्रों के धोने से दूर तक वहाँ के जल उनके रस से दूषित हो गए थे। मेघ के सदृश उन वृक्षों पर मोर शोर मचा रहे थे। वेदों जैसी उन वृक्षों की शाखाएँ अपरिमित और गहन थीं। माणिक्य की मॉति वे वृक्ष अत्यन्त नीले (महानील, मणिविशेष) वर्ण के थे। सारे लोगों की दृष्टि को अन्धकार के समान विफल कर देने वाले थे। महावृक्षों के रूप में मानों यमुना के बड़े-बड़े सरोवर ऊपर उठा दिए गए हों, या मानों जड़ी हुई मरकत मणियों से श्यामवर्ण के वसन्त के क्रोड़ापर्वतक हों, या काले- काळे अञ्जन के पर्वत निकल आए हो, जंगलों में उत्पन्न हुए मानों विन्ध्याचल के पुत्र हों,
Page 494
अष्टम उच्छ्ास: ४१३
न्धकारराशय इव भित्तवा भुवसुत्थिताः, प्रतिप्रवेशिका इव वर्षावासरा णाम्, अंशावतारा इव कृष्णार्धरात्रीणाम्, इन्द्रनीलमयाः प्रासादा इव वनदेवतानाम्, पुरस्ताद्दर्शनपथमवतेरुस्तरवः । ततो नरपतेरभवन्मनस्यदूरवर्तिना खलु भकतिव्यं भदन्तेनेति। अवतीर्य च गिरिसरिति समुपस्पृश्य युगपद्विश्रामंसमयसमुन्मुक्तहेषाघो- षबधिरीकृताटवीगहनामस्मिन्नेव प्रदेशे स्थापयित्वा वाजिसेनामवलम्ब्य च तपस्विजनदर्शनोचितं विनयं हृदयेम दक्षिणोन च हस्तेन माधवगुप्त- मंसे विरलैरेव राजभिरनुगम्यमानश्चरणाभ्यामेव प्रावर्तत गन्तुम्। अथ तेषां तरूणां मध्ये नानादेशीयैः स्थानस्थानेषु स्थाशूनाश्रितैः
च्छायासु निषण्णैस्तरुमूलानि निषेवमाणैर्वीतरागैराहतैर्मस्करिभिः श्ववेत- भदन्त इति सौगतप्रतिमानां पूजावचनम्। उद्यानमित्यन्ये। अथेत्यादौ। तरूणां मध्ये दिवाकरमद्राक्षीदिति संबन्धः। नानादेशीयैर्वीतरागै- रिति चाहतैरित्यादीनां सर्वेषां विशेषणम्। स्थाणूनाश्रितैरित्यादि तु केषाज्चित्। 'स्थाणुरस्त्री ध्रुवः शङ्कु:' हत्यमरः । 'महारण्यमरण्यानी विस्तारो विटपोऽस्त्रियाम्" हत्यमरः। 'मूलं बुन्नोऽङ्गिनामकः'। अर्हन्देवता येषां ते आर्हतास्तैर्नअत्तपणकैः।
या मानों पाताल के अन्धकार पृथिवी को फोडकर बाहर निकल गए हों, अथवा वे मानो वर्षा के दिनों के पड़ोसी हो, या कृष्णपक्ष की अर्धरात्रियों के अंशावतार हों, या इन्द्रनील मणियों के बने वनदेवताओं के प्रासाद हों। तब राजा के मन में हुआ कि अब निश्चय ही मदन्त का आश्रम यहां से दूर नहीं. होना चाहिए। यह सोचकर उन्होंने गिरिनदी में उतरकर आचमन किया। उसी प्रदेश में विश्राम के लिए वाजिसेना को, जो अपनी हिनहिनाहट से जंगल को भर रही थी, ठहरा दिया। स्वयं तपस्वियों के दर्शन के उचित विनय को हृदय से धारण किया। माधवशुप्त के कन्धे पर दाहिना हाथ रख और साथ में कुछ राजाओं को ले पैदल ही चल पड़े। उन वृक्षों के बीच में शिष्यभाव से नाना देशों से आए हुए अनेक वीतराग लोगों को देखा। जगह-जगह पर उनमें कुछ लोग लकड़ी के खू्थों पर बैठे थे। कुछ चट्टानों पर विराजमान थे। कुछ लताभवनों में बैठे हुए थे। कुछ जंगल के झुरमुटों में छिपकर बैठे थे। कुछ वृक्षों की छाया में जम गए थे। कुछ वृक्षों की जड़ों पर आसन जमा चुके थे। वे बीतराग आईत (जैन साधु), मस्करी (पाशुपतमतानुयायी), श्वेतपट (सेवड़ा,
Page 495
४१४ हर्षचरितम्
यटैः पाण्डुरभिक्षुभिर्भागवतैर्वणिभि: केशलुञ्कैः कापिलैजैनैरलोकात्रतिकैः काणादेरौपनिषद्रश्वरकारणिकैः कारन्धमिभिर्धर्मशास्त्रिभिः पौराणिकैः सापतन्तवैः शाब्दिकः पाञ्चरात्रिकरन्येश्र स्वान्स्वान्सिद्धान्तानशृण्व-
व्याचक्षाणैश्र शिष्यतां प्रतिपन्नैदूरादेवावेद्यमानम्, अतिविनीतैः कपिभिरपि चैत्यकर्म कुर्ता- णैस्त्रसरणपरः परमोपासकैः धुकैरपि शाक्यशासनकुशलः कोशं समुपदिशद्धिः शिक्षापदोपदेशदोषोपशमशालिनीभिः शारिकाभिरपि धमदेशानां दर्शयन्तीभिरनवरतश्रवणगृहीतालोकैः कौशिकैरपि
मस्करिभिः परिव्राजकैः । श्वेतपटैः श्वेतोर्णाकम्बलिवासोभिः, नम्क्षपणकमेदैः। पाण्डुरभिन्नुभिस्त्यक्तकाषायैः। भागवतैर्विष्णुभक्तैः। वर्णिभिर्ब्रह्वचारिभिः। केश- लुञ्जनैर्यथार्थनामभिः। लोकायतिकैश्चार्वाकैः। जैनैवदै। कापिलैः सांख्येः। काणा- दैवैशेषिकतार्किकैः। औपनिषद्ैवेदान्तवादिभिः। ऐश्वरकारणिकैनैयायिकैः। कार- न्धमिभिर्धातुवादिभिः। पाषण्डभेदैरित्यन्ये। धर्मशास्त्रिभि: स्मृतिज्ञैः। शब्दिकै वैयाकरणैः। पाञ्चरात्रिकर्वैष्णवभेदैः। सिद्धान्तानागमान्। त्रिसरणेति। त्रयो बुद्ध- धर्मसंघाः। शाक्यो बुद्धः। कोशो बौद्धसिद्धान्तो वसुबन्धकृतः। देशना कथनम्।
श्वेताम्बर जैन सम्प्रदाय के साधु), पाण्डुर भिक्षु (आजीवक), भागवत, वर्णी (नैषठिक ब्रह्मचारी साधु), केशलुञ्चक (केशों का लोच करने वाले जन साधु), कापिल (करिल- मतानुयायी सांख्य), जैन, लोकायतिक (चार्वाक), काणाद (वैशेषिक), औपनिषद (उपनिषद् या वेदान्तदर्शन के ब्रह्मवादी दार्शनिक), ऐघवरकारणिक (नैयायिक), कार-। न्धमी (धातुवादी या रसायन बनाने वाले), धर्मशास्त्री (मन्वादि स्मृतियों के अनुयायी), पौराणिक, साव्वतन्तव (यशवादी मोर्मासक), शाब्दििक (शब्द्ब्रह्म के अनुयायी वैयाकरण दार्शनिक), पाञ्चरात्रिक (पञ्चरात्र सज्ञक प्राचीन वैष्णवमत के अनुयायो) और इनके अतिरिक्त और भी लोग अपने-अपने आगमों का पूरी लगन के साथ श्रवण, मनन, आवृत्ति, संशय, निश्चय, व्युत्पत्ति, विवाद और अभ्यास के द्वारा व्याख्यान कर रहे थे। दूर ही से देखकर प्रतीत हो जाता था कि यह मदन्त का निवास है। वहां अत्यन्त विनीत शिष्य की माँति वानर भी चैत्यवन्दनकर्म में तत्पर रहते थे, शुक पक्षी भो बुद्ध, धर्म, संघ इन तीन रलों की शरण में जाते थे और परम उपासक एवं शाक्यशासन में कुशल विद्वान् होकर वसुबन्धुकृत अभिधर्मकोश का उपदेश देते थे। सारिकाए भी भगवान् बुद्ध के बताए हुए दस शोलों के शिक्षापदों के उरदेश द्वारा दोष का मार्जन करके धर्म देशना
Page 496
अष्टमउच्छ्वास: ४१५
बोधिसत्वजातकानि जपद्विर्जातसौगतशीलशीतलस्वभावैः शार्दूलैर- प्यमांसाशिभिरुपास्यमानम्, आसनोपान्तोपविष्टविस्त्रब्धानेकके सरिशाव कतया मुनिपरमेश्वरम्, अकृत्निम इव सिंहासने निषएणम्, उपशममिव पिबद्धिर्वनहरिणैर्जिह्वालता भिरुपलिह्यमानपादपल्लवम्, वामकरतलनिविष्टेन नीवारमश्नता पारावतपोतकेन कर्णोत्पलेनेव प्रियां मैत्रीं प्रसाद्यन्तम्, इतरकरकिसलयनखमयूखलेखाभिजनितजनव्यामोहम्, उद्भीवं मयूरं मरकतमणिकरकमिव वारिधाराभि: पूरयन्तम्, इतस्ततः पिपीलकश्रे णीनां श्यामाकतण्डुलकणान्स्वयमेव किरन्तम्, अरुणोन चीवरपटलेन म्रदीयसा संवीतम् , बहलबालातपानुलिप्तमिव पौरंदरं दिग्भागम्, उल्लि- खितपद्मरागप्रभाप्रतिमया रकावदातया देहप्रभया पाटलीकृतानां काषा- यग्रहणमिव दिशामप्युपदिशन्तम्, अनौद्धत्याद्धोमुखेन मन्दमुकुलित- बोधि: समाधिः। तत्प्रधानसत्वं बुद्धभट्टारकः। तदीयानि जातकानि जीमूतवाह- नादिजन्मकथाः। मुनिपरमेश्वरम् मुनीश्वर बुद्धम्। अपकारिण्यभिप्रीतिर्मैत्री। पिपीलक: कीटभेदः। चीवरं मुनिवासः। संवीतमाच्छादितम्। उल्लिखितश्वरणो-
(धर्मोपदेश) करती थीं। उलूक पक्षी भी बोधिसत्त्व की जातक कहानियों को हमेशा सुन रहे थे और उनसे आलोक ग्रहण कर रहे थे। व्याघ्र मी भगवान् बुद्ध का शील पालन करते थे और उनका स्वभाव शान्त बन गया था, और कभी भी मांस का आहार नहीं करते थे। इस प्रकार वहां भदन्त की सेवा हो रही थी। उनके आसन के दोनों ओर कई सिंदशावक विस्रब्धभाव से बैठे हुए थे। ऐसा लग रहा था मानों साक्षात् मुनि परमेश्वर भगवान् बुद्ध ही सिंहासन पर विराजमान हों। वनहरिन उनके पैर चाट रहे थे, मानों उनके शममाव का पान कर रहे हों। उनके बायें हाथ पर बैठा हुआ कबूनर का बच्चा धान कुटरा रहा था, मानों अपने-अपने कर्णोत्पल के द्वारा प्रियामैत्री-मावना का प्रसादन कर रहे थे। उनके दाहिने हाथ के नखों की किरणें लोगों को चकाचौंध में डाल देती थीं। मरकत के कमण्डलु की भाँति ग्दन ऊपर उठाए मयूर को जलधारा से नहला रहे थे। इधर उधर स्वयं जाकर चीटियों के लिए सांवा की खुद्दी छींट रहे थे। लाल और मुलायम संघाटी भोढ़े हुए थे, मानों प्रातःकाल अरुणाई से भरा पूर्व का दिषभाग हो। खराद पर चढ़े हुए पझमराग के समान लाल और उज्जवल अपनी देह की प्रभा से दिशाओं को पाटल बना रहे थे, मानों उन्हें भी काषाय वस्त्र धारण करने के लिए उपदेश कर रहे हों। थोड़े मुकुलित कुमुद की भाँति उनकी स्निग्ध, धवल और प्रसन्न आँखें अनौद्धत्य के कारण झुकी हुई थीं मानों संसारी क्षुद्र जन्तुओं के जीवन के लिए अमृत की वर्षा कर रहे थे। उनका
Page 497
४१६ हर्षचरितम्
कुमुदाकरेण स्त्निग्धधवलप्रसन्नेन चक्षुषा जनक्षुण्णक्षुद्रजन्तुजीवनार्थभमृत- मिव वर्षन्तम्, सर्वशास्त्राक्षरपरमारुभिरिव निर्मितम्, परमसौगतमप्य- वलोकितेश्वरम्, अस्खलितमपि तपसि लग्नम्, आलोकमिव यथावस्थि- तसकलपदार्थप्रकाशकं दर्शनार्थिनाम्, सुगतस्याप्यभिगमनीयम्, अवध- मंस्याप्याराधनीयमिव, प्रसादस्यापि प्रसादनीयमित, मानस्यापि मान- नीयमिव, वन्दत्वस्यापि वन्दनीयमिव, आत्मनोऽपि स्पृहणीयमिव, ध्यानस्यापि ध्येयमिव, ज्ञानस्यापि जैयमिव, जन्म जपस्य, नेमिं निय- मस्य, तत्त्वं तपसः, शरीरं शौचस्य, कोशं कुशलस्य, वेश्म विश्वासस्य, सद्वृत्तं सद्वृत्तताया:, सर्वस्वं सर्वज्ञताया, दाक््यं दाक्षि्यस्य, पारं परामुकम्पायाः, निवृतिं सुखस्य, मध्यमे वयसि वर्तमानं दिवाकरमित्रम- द्राक्षीत। अतिप्रशान्तगम्भीराकारारोपितबहुमानश्र सादरं दूरादेव शिरसा वचसा मनसा च ववन्दे। दिवाकरमित्रस्तु मैत्रीमयः प्रकृत्या विशेपतस्तेनापरेणादृष्टपूर्वेणामानु- घलोकोचितेन सर्वाभिभाविना महानुभावाभोगभाजा भ्राजिष्णुना भूपतेर- ल्वीढः। सुद्रा: स्वल्पाः। अवलोकितेश्वरनामा बुद्धविशेषोऽपि। अरखलितमपीति। स्खलितो ह्यन्यत्र लम्नो भवति, सत्वभ्रष्टशीलस्तपःस्थश्च। दिवाकरमित्रस्तु तेन भूपतावाकारविशेषेण प्रश्रयेण च युगपच्चदुषि चेतसि विधाशरीर मानों समस्त शास्त्रों के अक्षररूपी परमाणुओं से बना हुआ जान पडता था। परमसौगत होते हुए भी वे अवलोकितेश्वर (एक बोधिसच्व) थे। (विरोध पक्ष में वह- बौद्ध होते हुए भी ईश्वर का दर्शन करने वाला था।) रखलित न होते हुए भी वे तपस्या में लझ थे। वे आलोक के समान दर्शनार्थियों के लिये ठीक-ठीक रूप में समस्त पदार्थों को प्रकाशित कर देते थे। स्वयं बुद्ध से भी वे आदर पाने योग्य थे और स्वयं धर्म से भी पूजा के योग्य थे। वे आत्मा के मी स्पृहा करने योग्य, ध्यान के भी ध्येय, ज्ञान के भी ज्ञेय, जप के जन्म, नियम के नेमि, तपस्या के तत्त्र, पवित्रता के साक्षात् शरीर, कुशल के कोश, विश्वास के गृह, सदाचार के निवास, सर्वज्ञता के सर्वंस्व, दाक्षिण्य के दाक्ष्य, दूसरों पर अनुकम्प से भरे और सुख के प्राप्तिसाधन थे, उनकी अवस्था अधेड़ थी। दिवाकर- मित्र के अति प्रशान्त और गम्भीर आकार को देखकर राजा के मन में सम्मान का माव उत्पन्न हुआ और राजा ने दूर ही से अपने सिर से, वचन से और मन से उनकी वन्दना की। दिवाकरमित्र स्वमाव से ही मैत्रीभावना से परिपूर्ण थे, फिर भी विशेषरूप से जिसे
Page 498
अष्टम उच्छ्ास: ४१७
प्राकृतेनकारविशेषेण तेन चाभिजात्यप्रकाशकेन गरीयसा प्रश्रयेण चाह्नादितश्चक्षुषि च चेतसि च युगपद्ग्रहीत्। धीरस्वभावोऽपि च संपा- दितससंभ्रमाभ्युत्थानः संकलय्य किंचिदुद्गमनकेन विलोलं विलम्बमानं वामांसाचचीवरपटान्तमुत्क्षिप्य चानेकाभयदानदीक्षादक्षिणो दक्षिणं महा- पुरुषलक्षणलेखाप्रशस्तं स्त्निग्धमधुरया वाचा सगौरवमारोग्यदानेन राजा- नमन्वग्रहीत्। अभ्यनन्दच्च स्वागतगिरा गुरुमिवाभ्यागतं बहु मन्यमान: स्वेनासनेनादूध्वमत्रेति निमन्त्रयांचकारै। पार्श्व्वस्थितं च शिष्यमत्रवीत्- 'आयुष्मन् ! उपानय कमण्डलुना पादोदकम्' इति। राजा त्वचिन्तयत्- 'अलोहः खलु संयमनपाशः सौजन्यमभिजातानाम्। स्थाने खलु तत्र- भवान्गुणानुरागी ग्रहवर्मा बहुशो वर्णितवानस्य गुणान्' इति। प्रकाशं चाबभाषे-'भगवन्! भवद्दर्शनपुण्यानुगृहीतस्य मम पुनरुक्त इवायमार्य- प्रयुक्तः प्रतिभात्यनुग्रहः। चक्षुःप्रमाणप्रसादस्वीकृतस्य च परकरणमिवा-
च आह्लादित आनन्दितः सन्नन्वग्रहीदिति संबन्धः। महानुभावानामुत्तमानाम्। आभोगं टङ्क भजत इत्याकारविशेषणम्। संकलय्य संयम्य। उद्गमनमुत्थापनम्। आगमनमागतम्, सुखेनागतं स्वागतम्। स्वागतप्रश्नार्थ गीस्तया अत्रोपविशेति। पहले नही देखा था, जो मनुष्य के लिए सम्मव नहीं, सबको अभिभूत कर देने वाला, महानुभावता से ओत-प्रोत, चमकीला औौर अग्राम्य राजा के उस आकार से और उनकी कुलीनता को व्यक्त करने वाले श्रेष्ठ विनय को देख कर उनकी आंखों में और चित्त में प्रसन्नता भर आई। गम्भीर प्रकृति के होने पर भी व्यग्रता के साथ अपने आसन से उठ कर अनेक जीवों को अभय दान की दीक्षा देने वाले उन्होंने शीघ्रता से उठने के कारण खिसक कर बायें कन्धे से लटकते हुए अपने चीवर समेट लिया और महापुरुष के लक्षणों से युक्त राजा को अपनी स्निग्ध और मधुर वाणी के गौरव के साथ आशीर्वांद देकर अनुगृद्दीत किया और उचित आवभगत से उनका स्वागत किया एवं गुरु के समान पधारे हुए अभ्यागत को 'यहां विराजिए' यह कह कर बड़े आदर के साथ निमंत्रित किया। बगल में बैठे हुए अपने एक शिष्य से बोले-'आयुष्मन्, चरण पखारने के लिए कमण्डल का जल लाओ।' राजा सोचने लगे-'सचमुच कुलीन पुरुषों का सौजन्य बिना लोहा के बना हुआ बांधने वाला पाश है। गुण के अनुरागी आदरणीय गृहवर्मा ने ठोक ही बदुत से इनके गुणों का वर्णन किया था।' तब उन्होंने कहा-'भगवन्, आपने दर्शन देकर ही मुझ पर बड़ा अनुग्रह किया। फिर जो आर्य के द्वारा मेरा यह सम्मान है, इससे वह अनुग्रह पुनरुक्तसा लगता है। जब आपने मुझे नयन-प्रसाद से स्वीकृत किया तो ये
२७ ह० च०
Page 499
४१८ हर्षचरिंतम्
सनादिदा नोपचार चेष्टितम्। अ्रतिभू मिर्भूमिरेवासनं भवादशां पुरःसंभा- षणामृताभिषेकप्रक्षालितसकलवपुषश्च मे प्रदेशवृत्तिः । पाद्यमप्यपार्थकम्। आसतां भवन्तो यथासुखम्। आसीनोऽहम्' इत्यभिधाय क्षितावेवोपाविशत्। 'अलंकारो हि परमार्थतः प्रभवतां प्रश्रयातिशयः, रत्नादिकस्तु शिला भार:' इत्याकलय्य पुनः पुनरभ्यर्थ्यमानोऽपि यदा न प्रत्यपद्यत पार्थिवो वचनं तदा स्वमेवासनं पुनरपि भेजे भदन्तः । भूपतिमुखनलिननिहित निभृतनयनयुगलनिगडनिश्चलीकृतहदयश्च स्थित्वा कांचित्कालकलां कलि- कालकल्मषकालुष्यमिव क्षालयन्नमलाभिर्दन्तमयूखमालाभिर्मूलफलाभ्यव हारसंभवमुद्वमन्निव च परिमलसुभगं विकचकुसुमपटलपाएडुरं लतावन- मवादीत्-'अद्यप्रभृति न केवलमयमनिन्द्यो वन्दोऽपि प्रकाशितसत्सारः संसारः। किं नाम नालोक्यते जीवद्विरद्वुतं येन रूगमचिन्तितोपनतमिदं दक्पथमुपगतम्। एवविधैरनुमीयन्ते जन्मान्तरावस्थितसुक्कृतानि हृदयो- भूमिमतिक्रान्तातिभूमिः। स्वर्गादिस्थानरूप: प्रदेशवृत्ति: एकदेशो वा। नयनयुगलमेव निगडो बन्धनशृङ्गला। निवृत्ति: चित्तविभ्रम:। आसनादि देने के उपचार मुझे पृथक करने के समान प्रतीत होते हैं। आप जैसे लोगों के सामने भूमि पर बैठना हो परह्पर बातचीत के अमृताभिषेक् से प्रक्षालित शरीर वाले मेरे लिए मर्यादा से बाहर है। चरणोदक भी व्यर्थ है। आप सुख-पूर्वक बिराजें, मैं तो बैठता ही हूँ।' यह कह कर जमीन पर ही बैठ गए। 'परमार्थतः बड़े लोगों का अलकार विनयातिशय है, रक्षादिक तो शिलाभार है।' यह सोचकर बार-बार आग्रह करने पर भी जब राजा ने आसन पर बैठना स्वीकार नहीं किया तब फिर भदन्त अपने ही आसन पर विराजमान हुए। कुछ समय तक राजा के मुख की ओर अविचल दृष्टि से देखते रहे, मानों उनका हृदय जंजोर में बँध कर निश्चल हो गया था। तब वे अपने निर्मल दातों की किरणों से कलिकाल के पापजन्य कालुष्य को मानों प्रक्षालित करते हुए और फल एवं मूल के आहार करने से मुँह से परि- मल भरा, खिले हुए पुष्पों से उज्ज्वल लतावन का दृश्य उत्पन्न करते हुए वे बोले-'भाज तक सज्जनों के उत्कर्ष को प्रकाश में लाने वाला यह संसार केवल अनिन्ध ही नहीं, बल्कि वन्दनीय मी है। जीवित रदने वाले लोग कौन-सा आश्चर्य नहीं देख लेते ! उदा- हरण के रूप में बिना सोचे ही यह रूप हमारी आँखों का गोचर हो गया। हृदय के इन्हीं आनन्दों से लोग जन्मान्तर के पुण्यों का अनुमान करते हैं। इमारे इस तपस्या के क्लेश ने इस जन्म में भी असुलमदर्शन देवानांप्रिय आपके दर्शन के रूप में फल दे दिया।
Page 500
अष्टम उच्छास: ४१६
रसवैः। इहापि जन्मनि दत्तमेवास्माकममुना तपःक्ेशेन फलमसुलभद- र्शनं दर्शयता देवानांप्रियम्। आ तृप्नेरापीतममृतमीक्षणाभ्याम्। जातं निरुत्कष्ठं मानसं निवृत्तिसुखस्य । महद्भि: पुएयेरविना न विश्राम्यन्ति सज्जने त्वादशि दशः। सुदिवसः स त्वं यस्मिआ्तोऽसि। सा सुजाता जननी या सकलजीवलोकजीवितजनकमजनयदायुष्मन्तम्। पुएयवन्ति पुण्यान्यपि तानि येषामसि परिणामः। सुकृततपसस्ते परमाणवो ये तव परिगृहीतसर्वात्रयवाः। तत्सुभगं सौभाग्यमाश्रितोऽसि येन। भव्यः स पुरुषभावो भवत्यवस्थितो यः। यत्सत्यं मुमुक्षोरपि मे पुण्यभाजमालोक्य पुनः श्रद्धा जाता मनुजजन्मनि। नेच्छद्विरप्यस्माभिर्द्ृष्टः कुसुमायुधः। कृतार्थमद्य चक्षुर्वनदेवतानाम्। अद्य सफलं जन्म पादपानां येषामसि गतो गोचरम्। अमृतमयस्य भवतो वचसां माधुये कार्यमेव। अस्य त्वीदशे शैशवे विनयस्योपाध्यायं ध्यायन्नपि न संभावयामि भुवि। सर्वथा शून्य आसीदजाते दीर्घायुषि गुणग्रामः । धन्यः स भूभद्यस्य वंशे मणिरिव मुक्तामयः संभूतोऽसि। एवंविधस्य च पुण्यवतः कथंचित्प्राप्तस्य केन अमृतमयस्येति। यतोऽमृतमयस्त्वमतो भवद्वचसां माघुर्यं कार्य प्रयोज्यं कारणसदशेन कार्येण भवितव्यमित्युकेः । शून्यः निराश्रयः। वंशो वेणुरपि। मुक्तामयस्त्यकदोषः तृष्टि पर्यन्त मेरी आँखों ने आज अमृत का पान किया। अब चित्त में निर्वाण के सुख की उत्कण्ठा नहीं रही। अगर बहुन अधिक पुण्य न हो तो आप जैसे सत्पुरुषों पर दृष्टिपात करने का अवसर नहीं मिलता। वह दिन बड़ा ही अच्छा होगा जिस दिन आपका जन्म हुआ होगा। वह जननी सच्चे अर्थ में जननी है, जिसने समस्त जीवलोक के प्राण आयु- ष्मान को जन्म दिया। वे पुण्य भी सचमुच पुण्यवान् हैं, जिनके फलस्वरूप तुम हो। जो परमाणु तुम्हारे अङ्ग-अङ्ग के बनने में लगाए गए हैं, निश्चय ही उन्होंने खूब तपस्या को होगो। वह सौभाग्य बड़ा ही शोमन होगा, जिसके आश्रय में सुम हो। वह पौरुष बड़ा हो भव्य है जो तुममें रहता है। सचमुच मुझ मुमुक्षु की भी पुण्यवान् आपको देख- कर मनुष्य के जन्म में श्रद्धा होती है। इच्छा न रखते हुए भी हमने आज कामदेव को साक्षात देख लिया। आज देवताओं की आँखें कृार्थ हो गई। आज वृक्षों का भी जन्म सफल हुआ, जिनके सामने तुम गए। अमृतमय आपको बातों में माधुर्य का होना स्वाभा- विक है। इस प्रकार के शैशबकाल में भी इस विनय की शिक्षा देने वाले आचार्य को पृथिवी भर में ढूँढ़ कर प्राप्त करना मुश्किक है। दोर्घायु आपकी उत्पत्ति के पूर्व सर्वथा गुणों का समूदद किसी काम का न था। वह राजा धन्य है जिसके वंस में मणि की भाँति आप
Page 501
४२० हषचरितम्
प्रियं समाचराम इति पारिप्लवं चेतो नः । सकलवनचरसार्थसाधारणस्य कन्दमूलफलस्य गिरिसरिदम्भसो वा के वयम्। अपरोपकरणीकृतस्तु कायकलिरयमस्माकम्। सर्वेस्वमवशिष्टमिष्टातिथ्याय। स्वायत्ताश्च विद्यन्ते विद्याबिन्दवः कतिचित्। उपयोगं तुन प्रीतिविचारयति। यदि च नोप- रुणद्धि कंचित्कार्यलवमरक्षणीयाक्षरं वा कथनीयं तत्कथयतु भवान् स श्रोतुमभिलषति हृदयं सर्वमिदं नः। केन कृत्यातिभारेण भव्यो भूषित- वान्भूमिमेतामभ्रमणयोग्याम्? कियद्वधिर्वाडयं शून्याटवीपर्यटनक्ेशः कल्याणराशेः? कस्माच्च संतप्तरूपेव ते तनुरियमसंतापार्हा विभाव्यते ?' इति। राजा तु सादरतरमन्रवीत्-'आर्य! दशितसंभ्रमेणानेन मधुरसवि- सरममृर्तामव हृदयधृतिकरमनवरतं वर्षता वचसैव ते सर्वमनुष्ठितम्। धन्योऽस्मि यदेवमभ्यर्हितमनुपचरणीयमपि मान्यो मन्यते माम्। अस्य
मौक्तिकरूपश्च। पारिपवं दोलाधिरूढमित्यर्थः । अनेकदुःखहेतुत्वात्। काय एव कलिः। आरक्षणीयाक्षरमिति। यद्यस्माकमुपरि विश्वासोऽसतीत्यर्थः।
उत्पन्न हुए हैं। हमारे मन में यह विकलता है कि इस प्रकार के पुण्यवान् आप किसी तरह पघारे हों तो इम आपके योग्य कौन सा प्रिय करें ? जो कन्द, मूल, फल और झरने के जल समस्त वनचरों के लिए सुलम हैं, उनके देने के अधिकारी ही नहीं। केवल हमारा यह शरीर दूसरे के अधीन नहीं है। प्रिय अतिथि-सत्कार के लिए यह सर्वस्व हमारे पास बचा है। विद्या के कुछ कण ही अपने अधीन रह गए हैं। हमारी प्रीति उनका कोई उपयोग नहीं समझती। यदि कोहे कार्य की बाधा न हो और बात कहने योग्य हो तो आप उसे कहें, हमारा हृदय वह सब कुछ सुनना चाइता है। भ्रमण के अयोग्य इस भूमि को मव्य आपने किस आवश्यक कार्य से आकर अलंकृत किया है? कल्याणराशि आप इस निर्जन अटवी में कब से पर्यटन का क्लेश उठा रहे हैं? सन्ताप के सहन न करने के योग्य यह आपकी देह किस कारण इस प्रकार कष्ट उठा रही है?' राजा ने आदर के साथ कहा-'आर्य, अमृत के समान निरन्तर मधुरस बरसाने वाले, मेरे प्रति आदर से मरे और हृदय को धैर्य देने वाले आपके इस वचन ने सब कुछ कर दिया। मैं धन्य हू कि मान्य आप उपचार के अयोग्य मी मुझे आदर के योग्य समझते हैं। इस महावन में घूमने का कारण मतिमान् भप सुनें। परिवार के सब इष्ट व्यक्तियों के नष्ट हो जाने के बाद मेरे जीवन का एकमात्र सहारा मेरी छोटी बदन बची थी, वद भी पति के वियोग से और शत्रु के द्वारा पकड़े जाने के मय से मारी मारी किसी
Page 502
अष्टम उच्छ्वास: ४२१
च महावनभ्रमणपरिक्केशस्थ कारणमवधारयतु मतिमान्। मम हि विनष्ट- निखिलेष्टबन्धोर्जीवितानुबन्धस्य निबन्धनमेकैव यवीयसी स्वसावशेषा। सापि भर्तुवियोगाद्वरिपरिभवभयाद्भ्रमन्ती कथमपि विन्ध्यवनमिदम्, अशुभशबरबलबहुलम्, अगणितगजकुलकलिलम्, अपरिमितमृगपति- शरभभयम्, उरुमहिषमुषितपथिकगमनम्, अतिनिशितशरकुशपरुषम्, अवटशतविषममविशत्। अतस्तामन्वेष्टुं वयमनिशं निशि निशि च सततमिमामटवीमटामः। न चैनामासादयामः। कथयतु च गुरुरपि यदि कदाचित्कुतश्चिद्वने चरतः श्रुतिपथमुपगता तद्वार्ता' इति। अथ तच्छत्वा जातोद्वेग इव भदन्त: पुनरभ्यधात्-'धीमन् ! न खलु कश्चिदेवंरूपो वृत्तान्तोऽस्मानुपागतवान्। अभाजनं हि वयमीद्दशानां प्रियाख्यानोपायनानां भवताम्।' इत्येवं भाषमाण एव तस्मिन्नकस्मादा- गत्यापर: शमिनि वयसि वर्तमान: संभ्रान्तरूप इव पुरस्तादुपरचिताञ्ञ- लिर्जातकरुणः प्रक्षरितचक्षुर्भिक्षुरभाषत-'भगवन्भदन्त! महत्करुणं वर्तते। बालैव च बलवद्यसनाभिभूता भूतपूर्वापि कल्याणरूपा स्री
अतिशयेनाल्पा यवीयसी कनिष्ठा। अयोगाद्विरूद्धविधिवैधुर्यादिदं विन्ध्यवनम- निशं प्रविष्टेति पदयोजना। अनिशं सदा। अटवीमटामो गच्छामः।
प्रकार इस विन्ध्यवन में आ गई, जहाँ दुराचारी शबर निवास करते हैं, असंख्य हाथियों से जो मरा है, जहाँ अनेक सिंहों और शरभों का डर बना रहता है, विकराल मैसे राहियों को चलने नहीं देते, तीखे बाणों की तरह कुश कॉटे जहाँ बिछे हैं और सैकड़ों खाइयाँ हैं, इसलिए मैं उसे ढँढ़ने के लिए रात-दिन इस जंगल का चप्पा-चप्पा छान रहा हूँ, पर अभी तक कोई पता नहीं मिला। यदि किसी वनचर से आपको कभी कोई समाचार मिला हो तो कृपया बनावें।' यह सुनते ही भदन्त ने उद्विय्न मन से फिर कहा-'धीमन्, अभी तक ऐसा कोई चृत्तान्त मुझे नहीं मिला है। मैं इस प्रकार के प्रिय वृत्तान्त के उपहार आपको अर्पित करने के योग्य नही।' जब वे यह कह ही रहे थे कि अकस्मात एक अन्य मिक्षु जो शमभाव का उपासक था, सम्भ्रान्त जैसा दौड़ा-दौड़ा आया और हाथ जोड़कर करुणा से रोते डुए बोला-'भगवन्, भदन्त, अत्यन्त दुःख का विषय है। कोई एक अत्यन्त सुन्दरी बाल अवस्था की स्त्रो विपत्ति में पढ़ी हुई शोक के आवेश से अग्नि में जलने के लिए तैयार है। जब तक वह अपने प्राणों का परित्याग नहीं करती, कृपया चलकर उसे
Page 503
४२२ हर्षचरिद्वम्
शोकावेशविवशा वैश्वानरं विशति। संभावयतु तामप्रोषितप्राणां भगवान्। अभ्युपपद्यता समुचितः समाश्वासनैः । अनुपरतपूर्व कृमिकीटप्रायमपि दुःखितं दयाराशेरार्यस्य गोचरगतम्' इति। राजा तु जातानुजाशङ्क: सोदर्यस्रेहाच्चान्तर्द्रुंत इव दुःखेन दोदूयमान- हृदय: कथमपि गद्गदिकागृहीत कण्ठो विकलवाग्बाष्पायमाणदृष्टि: पप्रच्छ- 'पाराशरिन् ! कियद्दूरे सा योषिदेवंजातीया जीवेद्वा कालमेतावन्तमिति। पृष् वा त्वया भद्रे! कासि, कस्यासि, कुतोऽसि, किमथ वनमिदमभ्युप- गतासि, विशसि च किनिमित्तमनलम् ? इत्यादितश्च प्रभृति कार्त्स्न्येन कथ्यमानमिच्छ्रामि श्रोतुं कथमार्यस्य गता दर्शनगोचरमाकारतो वा कीदशी' इति। तथाभिहितस्तु भूभुजा भिक्षुराचचचे-'महाभाग! श्रयताम्-अहं हि प्रत्यूषस्येवाद्य र्वन्दित्वा भगवन्तमनेनैव नदीरोघसा सैकतसुकुमारेण यदच्छया विहृतवार्नातदूरम्। एकस्मिंश्च वनलतागहने गिरिनदीसमीप- भाजि भ्रमरीणामिव हिमहतकमलाकरकातराणां रसितं सार्यमाणानाम-
यदच्छया स्वेच्छया सार्यमाणानां श्रुतिरीत्यास्थाप्यमानानां स्वराणां विशिष्टम-
समझायें। उचित आश्वासनों द्वारा अनुग्रह करें। मरने से पूर्व दुःख में पड़े हुए कीड़े-पतंगे ी दयाराशि आर्च की करुणा के पात्र हैं।' राजा के मन में बहिन की शंका उत्पन्न हुई। स्नेह के कारण वे जैसे पिघल गए। दुःख से उनका हृदय भर गया और कण्ठ में घिग्धी आने लगी। वाणी में विकलता हो उठी और आँखें आँसू से भर आई। तब उन्होंने पूछा-'हे पाराशरिन्, कितनी दूर पर वह स्त्री है और इतनी देर तक वह जीवित रह सकेगी? तुमने क्या उससे पूछा है कि मद्रे, तुम कौन हो? किसकी हो? कहाँ की हो? इस जंगल में किसलिए आ निकली हो? और किस निमित्त से अग्नि में प्रवेश कर रही हो? इस प्रकार आदि से लेकर पूरा वृत्तान्त आपके द्वारा सुनना चाहता हूँ। वह कैसे आपको दिखाई पही? और आकार से कैसी है?' राजा के ऐसा पूछने पर भिक्षु ने उत्तर दिया-'महाभाग, सुनिए-मै आज प्रातः भगवान् की वन्दना करके इस नदी के सैकत-सुकुमार तीर पर स्वेच्छा से घूमता हुआ बद्ुत दूर निकल गया। गिरि नदी के निकट एक लताओं के घने झुरसुट में मैंने बहुत-सी
Page 504
अष्टम उच्छ्वास: ४२३
तितारतानवर्तिनीनां वीणातन्त्रीणामिव भांकारमेकतानं नारीणां रुदितम- धृतिकरमतिकरुणमाकणितवानस्मि । समुपजातकृपञ्च गतोऽस्मि तं प्रदेशम्। दृष्टवानस्मि च दषत्खएडखिडताङ्गुलिगलल्लोहितेन च पार्षिण- प्रविष्टशरशलाकाशल्यशूलसंकोचितचक्षुषा चाध्वनीनश्रमश्चयथुनिश्च्ल- चरगोन च स्थाणवत्रणव्यथितगुल्फबद्धभूर्जत्वचा. च वातखुडखेदखञ्ज- जङ्गाजातज्वरेण च पांसुपाण्डुरपिच्छकेन च खर्जूरजूटजटाजर्जरितजानुना च शतावरीविदारितोरुण च विदारीदारिततनुदुकूलपल्लवेन चोत्कटवंश- विटपकण्ट ककोटिपाटित कख्रुककर्पटेन® च फललोभावलम्बितानम्रबदरी- लताजालके रुत्कण्टकैरुल्लिखित सुकुमारकरोदरेण च कुरङ्रशृङ्गोत्खातैः कन्द- वस्थानमेकलोपे द्विलोपे वा। ताना मूर्च्छना वा। वर्णाः स्थायिमञ्चादारोह्यवरोहि- णश्चत्वारस्तदुपलच्तिताः । तन्त्र्यो वर्णतन्त्र्यः । एकतानमेकरूपम्, अनवरत वा। दृष्टवानित्यादौ। अस्मि चैवंविधानामबलानां चक्रवालेन परिवृतां योषितं दष्टवानिति संबन्ध: । लोहितं रक्तम्। पा्ष्ण: पादाधोदेशः। 'स्थाणुरस्त्री ध्रुवः शङ्कुः ।' स्था- णोरिमे स्थाणवः। वातखुडो गतिप्रतिघातलक्षणो वातव्याधिः। पिच्छकं केश- कलापः। शतावरी शतमूली। विदारी सीरशुककी। सरला देवदारवः। शोकेन स्त्रियों के रोने का शब्द सुना। जेस कमलवन के तुषारपात के कारण नष्ट हो जाने से भ्रमरियाँ चीख पड़ी हो, अथवा जैसे अनेक वीणाओं को कोई जोर से झनझना रहा हो, रोने की वह आवाज अत्यन्न उद्विय्न करने वाली और अति करुण थी। मेरे हृदय में करुणा उत्पन्न हुई और मैं उस स्थान पर पहॅचा। उस प्रदेश में जाकर क्या देखता हू कि अनेक स्त्रियों से घिरी हुई एक स्त्री दुःख में पड़ी हुई अत्यन्त करुणा से विलाप कर रही है। रोती हुई उन स्ति्रियों के पैर की उँगलियाँ पत्थर से ठेस लग जाने के कारण फूट गई थीं और उनसे रुधिर बह रहा था। पड़ी में जंगली काँटों के गड़ जाने की अपार वेदना से उनकी आँखें सिकुड़ गई थीं। मार्ग में चलते-चलते उनके पैर सूज गये थे और उनमें चलने की शक्ति न थी। लकडी की खू्थों से टकरा जाने के कारण उनकी ठेदुनी में चोट आ गई थी और उन्होंने उसे मोजपत्र से बाँध रखा था। उनकी जाँघें मर आई थीं जिससे वे लॅगड़ा रही थीं। इस कारण से उन्हें ज्वर मी हो आया था। उनके बाल धूल मर जाने से उजले हो गये थे। खजूर के नोकदार काँटों से कही-कहीं उनके पैर छिल गये थे। कॉ टेदार शतावरी के लग जाने से उनकी जाँघें फट गई थी। बिद्दारी नामक लताओं में उलझ कर उनके वस्त्रों की धज्जियाँ उड़ गई थीं। उनके कश्चुक भी बाँस की छरहरी शाखाओं में लगकर फट गए थे। जंगल में भूख लग जाने से फल खाने के लिये झुकाई हुई बैर की काँटेदार डालों से उनके हाथ में छिछोहे पड़ गए थे। हिरन की सींगों
Page 505
४२४ हर्पचरितम् मूलफलैः कदर्थित बाहुना ताम्बूलविरहविरसमुखखण्डित कोमला मलक़ी फलेन कुशकुसुमाहतिलोहितानां श्वयथुमतामद्तणां लेपीकृतमनःशिलेन च कएट- कीलतालूना लकलेशेन केनचित्किसलयोपपादितातपत्रकृत्येन केनचित्कद- लीदलव्यजनवाहिना केनचित्कमलिनीपलाशपुटगृहीताम्भसा केनचि- त्पाथेयीकृतमृणालपूलिकेन केनचिच्चोनांशुकदशाशिक्यनिहितनालिकेर- कोश कलशीकलित सरलतैलेन, कतिपयावशेषशोकविकल कलमूककुब्जवाम· नबधिरबर्बराविरलेनाबलानां चक्रवालेन परिवृताम्, आपत्कालेपि कुलोद्र- तेनेवामुच्यमानां प्रभालेपिना लावण्येन, प्रतिबिम्बितैरासन्नवनलताकि- सलयैः सरसैर्दुःखक्षतैरिवान्तःपटलीक्रियमाणकायाम्, कठोरदभाङ्कुरक्षत- क्षारिणा क्षतजेनानुसरणालक्तकेनेव रक्त्चरणाम्, उन्नालेनान्यतरनारी धृतेनारविन्दिनीदलेन कृतच्छायमपि विच्छायं मुखमुद्रहन्तीम्, आका-
विकला वितिप्ताः। कलमूका: पण्डकाः । एवमादयोऽनतःपुररक्तिण: । बर्बरा एत- देशजाः । सरसैः प्रत्यमैः सान्द्रैश्व। पतानि व्रणाः। अरविन्दिनी पग्मिनी। छाया आतपप्रतिपत्जातिः, छाया च कान्तिः। उक्तं च-'छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रति-
से जंगली कन्दों को खोदते-खोदते उनके हाथों में छाले पड़ गए थे। पान के न मिलने के कारण उनके मुँह फीके पड गए थे और वे आँवले के कोमल फलों को चिंचोर कर काम चलाती थीं। कुशों के लग जाने से उनकी आँखें लाल हो गई थीं और सूजकर उबल आई थी। उन पर उन्होंने मैनसिल का लेप चढ़ाया था। कण्टकी नामक लताओं में उलझकर उनके बाल उखड़ गए थे। कुछ ने घाम से बचने के लिए पत्रों को चुनकर छाता बना लिया था। कुछ पंखों के स्थान पर केले के पत्तों से झल रही थीं। कुछ पानी पीने के लिए कमलिनी के पत्तों को उपयोग में लाती थीं। कुछ ने खाने के लिए मृणाल की रोटियाँ बना ली थीं। अपने चीनांशुक को फाड़कर उन्होंने छींका बना लिये थे और उन पर नारियल के कुप्पों में बड़े यत से देवदार का तेल रख दिया था। राजमहल के कुछ बच्चे हुए शोकात गूँगे, कुबड़े, बौने, बहरे और भोंदे वहाँ उनके साथ रह गए थे। विपत्ति का पहाड़ उस पर टूट पड़ा था, फिर मी उसके मुँह में झलने वाला लावण्य छोड़कर इटा नहीं, जैसे अपना ही वंशज हो। दर्पण के समान झलकते हुए अङ्गों में पडती हुई पास के लता-किसलयों की परछाई ऐसी लग रही थी, मानों उसके शरीर के भीतर के उत्पन्न घाव हो। कुशों के तीखे अग्रभाग के गड़ जाने से उसके पैर आलते के समान बहते हुए रुधिर से लाल हो गए थे। नाल पकड़े कमलिनी के दल उठाये कोई अन्य स्त्री
Page 506
अष्टमा उच्छ्वास: ४२५
शमषि शून्यतयातिशयानाम्, मृएमयीमिव निश्चेतनतया मरुन्मयोमिव निःश्वाससंपदा पावकमयीमिव संतापसंतानेन सलिलमयीमिवाश्रुप्रस्त्न- चणेन वियन्मयीमिव निरवलम्बनतया तडिन्मयीमिव पारिप्वतया शब्द- मयीमिव परिदेवितवाणीबाहुल्येन मुक्तमुक्तांशुकरनकुसुमकनकपत्राभरणां कल्पलतामिव महावने पतिताम्, परमेश्वरोत्तमाङ्गपातदुलेलिताङ्गं गङ्गा- मिव गां गताम्, वनकुसुमधूलिधूसरितपादपल्लवाम, प्रभातचन्द्रमूर्तिमिव लोकान्तरमभिलषन्तीम्, निजजलमोक्षकदर्थितदर्शितधवलायतनेत्रशोभां मन्दाकिनीमृणालिनीमिव परिम्लायमानाम्, दुःसहरविकिरणसंस्पर्शखेद- निमीलितां कुमुदिनीमिव दुःखेन दिवसं नयन्तीम्, दग्धदशाविसंवादितां
बिम्बमनातपः' इति। शून्यतेन्द्रियरहितत्वमपि। संतापसंतानो दुःखपरम्परा, औष्ण्यप्रबन्धश्च। मुक्ताख्यमंशुकं मालवदेशजमुत्तरीयम्। मुक्ता मौक्तिकं च, अल्पा अंशवोंऽशुकाश्च। महावनं विस्तीर्णारण्यम्, विपुलजल च। परमेश्वरोत्तमाङगपातो राजशिरश्छेदो हरमूर्ति पातश्च। इष्टानि ललितानीप्सितानि येषु तान्यङ्गानि यस्या:। दुर्ललित च हेवाकः। गा गनामिति। वाहनाभावान्भूमिमवती्णां च वन- कुसुमानि जलजातत्वात्कुमुदानि च, पादा रश्मयोऽपि। लोकान्तरं परलोकम्, मेरुद्वितीयपाश्वं च। जलमश्रु च, नेत्रम् अत्िमूलं च। दग्घदशा दुरवस्था:, प्लुष्ट
उसके ससिर पर छाया कर रही थो। तब मी उसका मुँह छायारहित (कान्तिहीन) लग रहा था। वह अपनी शून्यता में आकाश से भी बढ़ रही थी। वह निश्चेतनता से मानों मृण्मयी, साँस पर साँस लेने से वायुमयी, लगातार सन्ताप से पावकमयी, आँसू के प्रवाह से जलमयी, निराधार हो जाने से आकाशमयी, चक्चलता से विदुन्मयी और करुण स्वर से रोते रहने के कारण शब्दमयी हो रही थी। मोतियों को पोहकर बना डुआ उत्तरीय रत्न, पुष्प और कनकपत्र के गहनों को छोड़ कर वह कल्पलता की भाँति उस महावन में गिर कर पड़ी हुई थी। वह शिव के मस्तक से गिरकर अस्तव्यस्त हुई गङ्गा के समान पृथिवी पर आ गई थी। उसके पैर जगली फूलों के पराग से धूसरित हो गये थे। वह प्रमातकालीन चन्द्रमूर्ति की भॉति इस लोक से दूर हो जाना चाइती थी। आँसू पोंछते-पोंछते उसकी दीर्घ आँखों की शोभा मन्द पड़ गई को और वह मन्दाकिनो की मृणालिनी की भाँति मुरझाती जा रही थी। वह सूर्य की दुसह किरणों के स्पर्शजन्य खेद से मुकुलित होती हुई कुमुदिनी बड़े कष्ट से दिन बिता रही थी। जिसकी बत्तो जल चुकी, ऐसी प्रभातकालीन दीपशिखा के समान वह आश्रयद्दीन अन्यन्त क्षीग और फीकी पड़ी जा रही थी। वह उस हथिनी के समान थी जो अपने पाशवव्ती
Page 507
४२६ हषेच्चरितम् प्रत्यूषप्रदीपशिखामिव क्षामक्षामां पाण्डुवपुषम्, पार्श्वववर्तिवारणाभियोगर- दयमाणां वनकरिणीमिव महाह्वदे निमग्राम्, प्रविष्टां वनगहनं ध्यानं च,- स्थितां तरुतले मरणे च पतितां धात्र्युत्सङ्गे महानर्थे च, दूरीकृतां भर्त्रा सुखेन च, विरेचितां भ्रमरोनायुष च, आकुलां केशकलापेन मरणोपा- थेन च, विवर्णितामध्वधूंलिभिरङ्गवेदनाभिश्च, दग्धां चए्डातपेन वैधव्येन च, धृतमुखीं पाणिना मौनेन च, गृहीतां प्रियसखीजनेन मन्युना च, तथा च भ्रष्टर्बन्धुभिर्विलासश्च, मुक्तन श्रवणयुगलेनात्मना च, परित्यक् र्भूषणै: सर्वारम्भेश्च्, भग्नैर्वलयैर्मनोरथैञ्च, चरणलग्नाभिः परिचारिकाभि- दर्भाङ्गुरसूचीभिश्न, हृदयविनिहितेन चक्षुषा प्रियेण च, दीघैंः शोकश्वसितैः केशैश्च, क्षीरोन वपुषा पुण्येन च, पादयो: पतन्तीभिर्वृद्धाभिरश्रुधाराभिश्च, स्वल्पावशेषेण परिजनेन जीवितेन च, अलसामुन्मेषे, दक्षामश्रुमोच्ते, दीपधामानश्च। प्रत्यूष: कल्यम्। वारणा निषेधः, हस्ती च वारणः। महाह्वदे निमग्नामनुसरणार्थ पुण्यजलाशयस्नाताम्, विस्तीर्णसरस्यवसन्नां च । स्थिर्ता कृतनिश्चयां च। विगतो धवो यस्यास्तन्वावो वैधव्यम्। धवो भर्ता। बन्धुभिरि- न्यादावित्थंभूतलक्षणे तृतीया। मुक्केन निरलंकारेण। अलसां दकां चेत्यादौ हारथा के बलात्कार से त्राण पाने के लिए ककिसा महासरोवर में कूद पड़ी हो। व घने बंगल और ध्यान दोनों में प्रवेश कर चुकी थी। तरुतल औौर मरण दोनों की ओर पडॅच चुकी थी। धाय की गोद और महान् अनर्थ दोनों में गिर पड़ी थी। पति और सुख दोनों ने उसे छोड़ दिया था। भ्रमण और आयु दोनों ने उसका परित्याग कर दिया था। केशकलाप जौर मरण के उपाय दोनों से वह आकुल थी। मार्ग की घूल और अङ्गों की वेदना दोनों से उसका चेहरा फीका पड़ गया था। कड़ी धूप और वैधव्य दोनों ने उसे बला डाला था। हाथ और मौन दोनों ने उसके मुँह को थाम लिया या। उसकी प्रिय सखियाँ और शोक दोनों ने उसे पकड़ रखा था। उसके परिवार के बन्धु नहीं रहे और विलास भी समाप्त हो गया। उसके कान अलद्वार से सूने हो गए थे और वह स्वयं अपने आपमें खोई-खोई थी। उसने गहने उतार दिये थे और सारे काम छोड़ बैठी थी। उसके हाथ का कलय और मनोरथ दोनों टूट गये थे। उसके चरणों में परिचारिकायें' और कुशों की नुकीली सूइयाँ लिपटी हुई थीं। उसकी आँख हृदय और प्रिय दोनों में लगी हुई थीं। उसकी साँस और अलके दोनों लम्बी थीं। शरीर और पुण्य दोनों क्षीण हो गए थे। बूढी स्त्रियाँ और आँसू की धारायें दोनों उसके पैरों पर पड़ रही थीं। उसके. परिजन और प्राण दोनों ही अब बहुत कम बच रहे थे। आँख खोलकर ताकने में
Page 508
अष्टम उच्छ्रास: ४२७
संततां चिन्तासु, विच्छिन्नामाशासु, कृशां काये, स्थूलां श्वसिते, पूरितां दुःखेन, रिक्तां सत्त्वेन, अध्यासितामायासेन, शून्यां हृदयेन, निश्चलां निश्चयेन, चलितां धर्यात्, अपि च वसति व्यसनानाम्, आधानमाघी- नाम्, अवस्थानमनवस्थानाम्, आधारमधृतीनाम्, आवासमवसादानाम्, आस्पदमापदाम्, अभियोगमभाग्यानाम्, उद्वेगसुद्वेगानाम्, कारणं करु णायाः, पारं परायत्तताया योषितम्। चिन्तितवानस्मि च चित्रमीद्शीम- प्याकृतिमुपतापा: स्पृशन्तीति। सा तु, समीपगते मयि तद्वस्थापि सब- हुमानमानतमौलि: प्रणतवती। अहं तु प्रबलकरुणाप्रेर्यमाणस्तामालपितु: काम: पुनः कृतवान्मनसि-कथमिव महानुभावामेनामामन्त्रये। 'वत्से' इत्यतिप्रणयः, 'मातः' इति चाटु, 'भगिनि' इत्यात्मसंभावना, 'देवि' इति परिजनालाप:, 'राजपुत्रि' इत्यस्फुटम्, 'उपासिके' इति मनोरथः, 'स्वामिनि' इति भृत्यभावाभ्युपगमः, 'भद्रे' इतीत्षरस्त्रोसमुचितम्, 'आयु० ष्मति' इत्यवस्थायामप्रियम्, 'कल्याणिनि' इति दशायां विरुद्धम्, 'चन्द्र- विरोधो बोद्धव्य: । अनवस्थानां दुःखरूपक्रियाणाम्। अभियोगमुद्योगम्। कथ- मिवेत्यादि समान: प्रश्न इत्यर्थः। महानुभावां मनस्विनीम। अतिप्रणयो महती
अलसाती थी। आँसू ढलते जा रहे थे; चिन्ता उसे खाये जा रही थी। उसकी आशाये टूट गई थीं। बहुत दुबली थी, भारी सांस ले रहदी थी, दुःख से भरी थी, सत्त्व से छीन थी, थोड़े में वह थक जाती थी, हृदय से शून्य थी। उसका निश्चय अचल था, उसे धैर्य नहीं रह गया था। वह दुःखों की वसति, मानसिक व्यथाओं का आश्रय, दुर्दशा का स्थान, अधीरता का आधार, अवसादों का निवासस्थान, आपदाओं का आस्पद, दुर्भाग्य को आक्रमणस्थान, उद्वेगों की जन्मभूमि, करुणा का कारण, एवं पराधीनता की सीमा थी। देखकर मैं सोचने लगा-'आश्चर्य की बात है कि सन्ताप ऐसी आकृति को भी नह्दीं छोड़ते। मै जब उसके समीप गया तो उस अवस्था में भी उसने आदर के साथ झुककर प्रणाम किय।। मैं प्रबल करुणा से प्रेरित होता हुआ उससे बातचीत करने की इच्छा से फिर मन में सोचने लगा-मैं किस शब्द से इस महानुभावा को सबोधित करूँ! अगर 'वत्से' कहता हूँ तो अतिशय प्रणय हो जाता है। 'मातः' कहता हू तो चाटुकारिता व्यक्त होती है। 'बदन' कहता हूं तो आत्मगौरव जग पड़ता है। 'देवि' कहता हूं तो परिजनों जैसी बात होती है। 'राजपुत्रि' कहता हू तो क्या यह स्पष्ट है कि यह राजपुत्री है? 'उपासिके' कहता हूँ तो अपने मन के अननुकूल बात होती है। 'स्वामिनि' कहता हू तो दास की माँति अपने में बघुता आती है। 'भद्रे' कहता हू
Page 509
हर्षचहितिम्
मुखि' इत्यमुनिमतम्, 'बाले' इत्यगौरवोपेतम्, 'आर्ये' इति जरायेपणम्, 'पुण्यवति' इति फलविपरीतम्, 'भवति' इति सर्वसाधारणम्। अपि च 'कासि' इत्यनभिजातम्, 'किमर्थ रोदिषि' इति दुःखकारणस्मरणकारि, 'मा रोदीः' इति शोकहेतुमनपनीय न शोभते, 'समाश्वसिहि' इति किमा श्रित्य, 'स्त्रागतम्' इति यातयामम्, 'सुखमास्यते' इति मिथ्या। इत्येवं चिन्तयत्येव मयि तस्मात्स्रैणादुत्थायान्यतरा योषिदार्यरूपेव शोकविक्कवा समुपसृत्य कतिपयपलितशारं शिदो नीत्वा महीतलमतुलहृदयसंतापसूच- कैरश्रुबिन्दुभिश्चरणयुगलं दहन्ती ममाति कृपणैरक्षरैश्च हृदयमभिहितवती- 'भगवन् ! सर्वसतत्वानुकम्पिनी प्रायः प्रव्रज्या। प्रतिपन्नदुःखक्षपणदीक्षाद. क्षाश्च भवन्ति सौगताः। करुणाकुलगृहं च भगवतः शाक्यमुनेः शासनम्। सकलजनोपकारसज्जा सज्जनता जैनी। परलोकसाधनं च धर्मो मुनीनाम्। आीतिः। अनभिजातमनुचितम्। यातयामं जीर्णप्रायम्। शासनं शास्त्रम्। सज्जनता
तो साधारण स्रा के लिए उचित सबोधन हो जाता है। 'आयुष्मति' कहता हूं तो जिस अवस्था में यह पड़ी है उसके अनुसार प्रिय बात नही होती। 'कव्याणिनि' कहता हू तो यह सवोधन इसकी दशा के विरुद्ध हो जाता है। 'चन्द्रमुखी' कहता हूं तो मुझ भिक्षु के लिए सम्मत नहीं। 'वाले' कहता हूँ तो इसके प्रति गौरवहीनता की बात होती है। 'आये' कहता हॅूँ तो इसको वृद्धावस्था में आरोपित करना हो जाता है। 'पुण्यवति' कहता हूँ तो क्या पुण्य का यही फल होता है? 'भवति' कहता हू तो सबके लिए यह साधारण संबोधन है। और भो, 'तू कौन है' पूछना उचित नहीं लगता। "क्यों रोती है' यह तो दुःख के कारणों की याद दिलाने वाला प्रश्न है। 'रो मत' यह प्रश्न तो शोक के कारण को बिना हटाए नहीं शोमा देता। 'धीरज धरो' यह किस बात। पर कहा जाय ? 'स्वागतम्' का तो जमाना लद गया। 'क्या मुखी हो ?' यह तो सरासर झूठ हुआ। मै ऐसा सोच ही रहा था कि उन स्ति्रियों के बीच से शोक से व्याकुल एक कुलीन स्त्री मेरे निकट आ गई और अपना सिर जिसके कई बाल सफेद हो गये थे, पृथिवी पर रखकर हृदय के अतुल सताप को व्यक्त करने वाले आँसुओं से भरे चरणों को और अत्यन्त करुण अक्षरों से मेरा हृदय जलाती हुई बोली-'भगवन्, प्रब्रज्या सब जीवों पर दया करने वाली है। सौगत लोग आपत्ति में पड़े हुओं का दुख दूर करने की दीक्षा लिये रहते हैं। भगवान् शाक्यमुनि का शासन करुणा का स्थान है। बौद्ध साधु सब लोगों के उपकार के लिए तत्पर रहते हैं। मुनियों द्वारा अमिहित धर्म उत्कृष्ट लोक में पहॅ चने का साधन है। लोगों का कहना है कि दूमरों की प्राणरक्षा से बढ़कर संसार में कोई पुण्य
Page 510
अष्टम एच्छ्वास: ४रह
प्राणरक्षणाच्च न परं पुएयजातं जगति गीयते जनेन । अनुकम्पाभूमयः प्रकृत्यैव युवतयः किं पुनर्िपदभिभूताः। साधुजनश्च सिद्धक्षेत्रमार्तवच- साम्। यत इयं नः स्वामिनी मरणेन पितुरभावेन भर्तु: प्रवासेन च भ्रातुः भ्रंशेन च शेषस्य बान्धववर्गस्यातिमृदुहृदयतयानपत्यतया च निर- बलम्बना, परिभवेन च नीचारातिकृतेन, प्रकृतिमनस्विनी अमुना च महाटवीपर्यटनक्लेशेन कदर्थितसौकुमार्या, दग्धदैवदत्तैरेवंविधर्बहुभिरुप- र्युपरि व्यसनर्विक्चवीकृतहृदया, दारुणं दुःखमपारयन्ती सोढुं निवारयन्त- मनाक्रान्तपू्व स्वप्नेऽप्यवगणय्य गुरुजनमनुनयन्तीरखण्डितप्रणया नर्म- स्वपि समववीर्य प्रियसखीविज्ञापयन्तमशरणमनाथमश्रुव्याकुलनयनमप- रिभूतपूर्व मनसापि परिभूय भृत्यवर्गमग्निं प्रविशति । परित्रायताम्। आर्योऽपि तावदसह्यशोकापनयनोपायोपदेशनिपुणां व्यापारयतु वाणी- मस्याम्' इति चातिकृपणं व्याहरन्तीमहमुत्थाप्योद्विम्तरः शनैरभिहित- वान्-'आर्ये ! यथा कथयसि तथा। अस्मद्विरामगोचरोऽयमस्याः पुण्या-
साधुजनसमूहः। सिद्धक्षेत्रं सिद्धायतनम्। यत इत्यादौ। यत इयं नः स्वामिन्यम्निं
नहीं है। स्वमाव ही से युवतियाँ अनुकम्पा के पात्र है। और अगर विपत्तियों से वे अभिभूत हो गई तो कहना हो क्या? साधु लोग तो दुखियों की वाणी के सिद्धायतन हैं। यह स्वभाव से ही मनस्विनी इमारी स्वामिनी पिता के मरण, स्वामी के विनाश, भाई के प्रवास और अन्य सब बन्धुओं के बिछुड जाने से और हृदय के अत्यन्त मृदु एवं पुत्र के न होने से अनाथ हुई नीच शत्रु द्वारा किए गए परामव के कारण अश्नि में प्रवेश कर रह्दी है। इस घोर जंगल में भटकने के क्लेश ने इसके सौकुमार्य को दूषित कर डाला है। जले दैव ने इस प्रकार बदुत से दुःख जो इस पर उड़ेल दिए हैं, उनसे यह व्याकुल हो उठी है। यह अब अपने दारुण दुख को सहने में असमर्थ हो रही है। जिन गुरुजनों की बात का स्वप्न में भी उल्लड्गन इसने नही किया था, अगनिप्रवेश से निवारण करते हुए उन्हीं की बात नहीं सुन रही है। इँसी-मजाक के खेलों में भी जिनसे अपना प्रेमभाव बनाए 'रही, अनुनय करती हुई उन प्रिय सखियों की बात भी नहीं मान रही है। जिन परिचारकों को उसने कभी मी डांट नही सुनाई, अशरण और अनाथ होकर आँसू से मरे प्रार्थना करते हुए उनहें भी फटकार देती है। इसे बचाइए। आर्य भी इसके असह्य शोक को दूर करने के उपायों का उपदेश करते हुए इसे समझाइए।' इस प्रकार अत्यन्त दीन भाव से कहती हुई उस स्त्री से दुखी मै उठकर धीरे से बोला-'आ्ये, जो तुम कती होर
Page 511
४३० हर्षचरिंतम्
शयायाः शोकः । शक्यते चेन्मुहूर्तमात्रमपि त्रातुमुपरिष्टान्न व्यर्थेयमभ्य- र्थना भविष्यति। मम हि गुरुरपर इव भगवान्सुगतः समोपगत एव। कथिते मयास्मिन्रुदन्ते नियतमागमिष्यति परमद्यालुः। दुःखान्धकार- पटलभिदुरश्च सौगतैः सुभाषितः स्वकीयैश्च दर्शितनिदर्शनैर्नानागमगुरु- भिर्गिरां कौशलैः कुशलशीलामेनां प्रबोधपद्वीमारोपयिष्यति' इति। तब अ्रुत्वा 'त्वरतामार्यः' इत्यभिद्धाना सा पुनरप पादयोः पतितवती। सोऽहमुपगत्य त्वरमाणो व्यतिकैरमिममधृतिकरमशरणकृपणबहुयुवति- मरणमतिकरुणमत्रभवते गुरवे निवेदितवान्' इति। अथ भूमृद्भेक्षवं समवधार्य तद्भाषितमश्रुमिश्नितमश्रुतेऽपि स्वसुर्नान्नि निम्नीकृतमना मन्युना सर्वाकारसंवादिन्या दशयव दूरीकृतसंदेहो दग्घ इव सोदर्यावस्थाश्रवरोन श्रवणयोः श्रमणाचार्यमुवाच-'आर्य! नियतं सैवेयमनार्यस्यास्य जनस्यातिकठिनहृद्यस्यातिनृशंसस्य मन्दभाग्यस्य भगिनी भागधेयैरेतामव्रस्थां नीता निष्कारणवैरिभिर्वराकी विदीर्यमाणं मे प्रविशति तदार्योऽपि तावदस्यां वाणीं व्यापारयत्विति सबन्धः। निदर्शनं दष्टान्तः। निम्नं संकुचच्छक्ति। सो ठीक है; किन्तु मेरे समझाने से इस पुण्य-आशय वाली का शोक कमन होगा। मुहूत भर भी तुम इसे रोक सको तो यह प्रार्थना व्यर्थ न होगी, क्योंकि दूसरे भगवान् बुद्ध के समान मेरे गुरु यहाँ से समीप ही रहते हैं। मैं इस वृतान्त को कहूंगा तो निश्चय ही परम दयालु वे आकर दुःखान्धकार के निवारण में समर्थ भगवान बुद्ध के अनेक सुमाषितों से और दृष्टान्तों से भरी अनेक आगमों से गौरवशालिनी अपनी वाणी से कुशलशोलवालो इसे प्रबोधित करेंगे।' यह सुनकर 'आर्य शोघ्रता करें' यह कहती दुई वह मेरे चरणों में गिर गई। सो मैंने शोघ्रता से आकर धोरज को तोड़ने वाले अनाथ, दीन, दुखिया अनेक युवतियों के मरने के इस अत्यन्त करुण समाचार को श्रोचरणों में सुना दिया।' राजा मिक्षु की आँसू से मिलो हुई बात सुनते हो राज्यश्रो का नाम न कहे जाने पर भी शोक से आक्रान्त होकर सब प्रकार की बातों से मेल खाने वालो उस दशा से ही तुरन्त समझ गये और अपनो बदन की इस दशा के सुनने से जैसे जल गए। तब उन्होंने श्रमणाचार्य दिवाकरमित्र से कान में कहा-'आर्य! फटा जाता हुआ मेरा हदय यह निवेदन कर रहा है कि अनार्य अति कठिन हृदय वाले अतिकूट मन्दभाग्य इस जन को (मेरी) वही यद बेचारी अकारण शत्रु भाग्य को मारी बहिन राज्यश्री है जो इस अवस्था
Page 512
अष्टम।उच्छ्वास: ४३१
हृदयमेवं निवेदयति' इत्युक्त्वा तमपि श्रमणमभ्यधात्-'आर्य! उत्तिष्ठ। दर्शय कासौ। यतस्व प्रभूतप्राणपरित्राणपुएयोपार्जनाय याम:, यदि कथं- चिज्जीवन्तीं संभावयाम:' इति भाषमाण एवोत्तस्थौ। अथ समग्रशिष्यवर्गानुगतेनाचार्येण तुरगेभ्यश्चावतीर्य समस्तेन साम- न्तलोकेन पश्चादाकृष्यमाणश्वीयेनानुगम्यमान: पुरस्ताच तेन शाक्यपु- त्रीयेण प्रदिश्यमानवर्त्मा पद्धयामेव तं प्रदेशमविरलैः पदैः पिबन्निव प्रावर्तत। क्मेण च समीपमुपगतः शुशराव लतावनान्तरितस्य मुमूर्षोर्म- हतः स्त्रैणस्य तत्कालोचिताननेकप्रकारानालापान्-'भगवन्धर्म ! धाव शीघ्रम्। कासि कुलदेवते। देवि धरणि, धीरयसि न दुःखितां दुहितरम्। क नु खलु प्रोषिता पुष्पभूतिकुटुम्बिनी लक्ष्मीः। अनाथां नाथ सुखरवंश्य, वरिविधाधिविधुरां वधूं विधवां विबोधयसि किमिति नेमाम्। भगवन्, भक्तजने संज्वरिणि सुगत सुप्ोऽसि। राजधर्म पुष्पभूतिभवनपक्तपातिन्, उदासीनीभूतोऽसि कथम्। त्वय्यपि विषद्वान्धव विन्ध्य, वन्ध्योऽय- यतस्व यत्नं कुरु। अश्वीयमश्वसमूहः। शाक्यपुत्रीयेण दिवाकरमित्रशिष्येण। अविरलैर्दीघः। पदै- श्रणक्रमैः। मुमूर्पोमरणोन्मुखस्य। स्त्रैणस्य स्त्रीसमूहस्यालापाष्शुश्रावेत्यन्वयः। संज्वरिणि संतापवति। राजधर्मा बुद्धः ।
तक पहॅुच गई है।' और उस दूसरे भिक्षु से भा कहा-'आर्य, उठो और बताओ वह कहाँ है? प्रयल करो, बहुत से प्राणों की रक्षा के पुण्योपार्जन के लिए चले, जिससे किसो प्रकार नीवित अवस्था में ही उसे प्राप्त कर सकें।' यह कहते ही उठ खड़े हुए। समस्त शिष्य वर्ग के साथ आचार्य दिवाकरमित्र हर्ष के आगे चले, और उनके पीछे समस्त सामन्त लोग घोडों से उतर कर पैदल उन्हें खोंचते हुए चलने लगे। राजा के आगे-आगे मार्ग दिखलाता हुआ दिवाकरमित्र का शिष्य चल रहा था। इस प्रकार वे पैदल ही उस प्रदेश को अपनी आँखों से जैसे पीते हुए कदम बढ़ाते चल पड़े। कुछ देर में नब समीप पहॅुॅच गये तो लतावन की ओट में मरने के लिए तैयार बहुत-सी स्त्रियों के उस ,अवसर के लिए उचित विलाप सुने-'हे भगवन् धर्म, शीघ्र दौड़ो। हे कुलदेवते, कहा हो? हे देवी पृथिवी, अपनो दुखिया पुत्री को क्यों नहीं धीरज देती हो! पुष्पभूति की गृहिणी लक्ष्मी कहां चली गई? हे मुखरवंश में उत्पन्न होने वाले राजन् (गृहवर्मा), नाना प्रकार की मानसिक व्यथाओं से पीड़ित अनाथ विधवा अपनी वधू को क्यों नहीं समझाते? हे मगवन् सुगत, क्या तुम भी इस दुःखिनी के लिए सो गए ? हे पुष्पभूति के भवन में
Page 513
४३२ हर्षचरितम्
मञ्जलिबन्धः। मातर्महाटवि, रटन्तीं न शृणोषीमामापत्पतिताम्6पतङ्ग, प्रसीद पाहि पतिव्रतामशरणाम्। प्रयत्नरक्षित कृतन्न चारित्रचएडाल, न रक्षसि राजपुत्रीम्। किमवधृतं लक्षणः । हा देवि दुहितृस्नेहमयि यशोमति, मुषितासि दग्धदैवदस्युना। देव, दुहितरि दह्यमानायां नापतसि। प्रतापशील, शिथिलीभूंतमपत्यप्रेम। महाराज राज्यवर्धन, न धावसि मन्दीभूता भगिनीप्रीतिः। अहो निष्ठुरः प्रेतभावः । व्यपेहि पाप पावक स्त्रीघातनिर्घृण, ज्वलन्न लज्जसे। आतर्वात, दासी तवास्मि। संवादय द्रुत देवीदाहं देवाय दुःखितजनार्तिहराय हर्षाय। नितान्तनिःशूक शोकश्चपाक, सकामोऽसि। दुःखदायिन्वियोगराक्षस, संतुष्टोऽसि। विजने वने कमा- ऋन्दामि, कस्मै कथयामि, कमुपयामि शरणम्, कां दिशं प्रतिपद्ये, करोमि किमभागघेया। गान्धारिके, गृहीतोऽयं लतापाशः। पिशाचि मोचनिके, मुख् शाखाग्रहणकलहम। कलहंसि हंसि, किमतःपरमुत्तमाङ्गम्। मङ्ग लिके, मुक्तगलं किमद्यापि रुद्ते। सुन्दरि, दूरीभवति सखीसार्थः। गान्धारिके मोचनिके कलहसि इत्यादीनि सहगतसखीनां संबोधनानि। रहने वाले राजधर्म, तुम क्यों उदासान हो गए? इ विपत्ति के बान्धव विन्ध्य, क्या तुम्हारे प्रति यह अञ्जलि व्यर्थ जायगी? हे माता महाटवी, विपत्ति में पड़ी रट लगाती हुई इसका विलाप क्यों नहीं सुनती हो? हे सूर्यदेव, प्रसन्न होकर इस अशरण पतिव्रता की रक्षा करो। अरे प्रयतरक्षित, कृतन्न, चारित्रचण्डाल, राजपुत्रो की क्यों नहीं रक्षा करता ? शुम लक्षणों ने रहकर क्या किया? हा पुत्री के प्रति स्नेहमयी देवी यशोमती, आज लुटेरे देव ने तुम्हें लूट लिया। देव प्रतापशील, पुत्रो आग में जल रही है और तुम नहीं आते ? महाराज राज्यवर्धन, आते नहीं, क्या बहिन के प्रति तुम्हारा प्रेम कम हो गया है? आश्चर्यं है! मर जाने वाला निष्ठुर हो जाता है। अरे पापी, स्त्री को मार डालने में निर्धृण अग्नि, क्या जलते हुए तुझे लज्जा नहीं आती? हे माई वायु, मैं तेरी दासी हू, जब्दी जाकर देवी के जलने का यह संवाद दुखी जन के दुःख दूर करने वाले देव हर्ष को कह दे। अत्यन्त निर्दय चण्डाल शोक, तेरी मनोकामना पूरी हुई। दुःख देने वाले राक्षस वियोग, अब तू सन्तुष्ट है। इस निर्जन वन में किसे पुकारूँ? किस भोर जाऊँ और अभागिन मैं क्या करूँ? हे सखी गान्धारिका, फँसरी के लिए मैंने लता की यह डोर उठा ली। अरी पिन्जाचिन मोचनिका, झूल जाने के लिए डाल पकड़ लेने दे, झगड़ मत। अरी कलहंसी, क्यों सिर फोड़ रही है? मरना तो है ही। भरी मझलिका, आज मी क्यों गला फाड़ कर रोती है? अरी सुन्दरी अब सखियाँ अलग
Page 514
अष्टम उच्छ्रास: ४३३.
स्थास्यसि कथमिवाशिवे शवशिबिरे शबरिके। सुतनु, तनूनपाति पति- व्यसि त्वमपि। मृणालकोमले मालावति, म्लानासि। मातर्मातङ्गिके, अङ्गीकृतस्त्वयापि मृत्युः। वत्से वत्सिके, वत्स्यसि कथमनभिप्रेते प्रेतनगरे। नागरिके, गरिमाणमागतास्यनया स्वामिभत्तया । विराजिके, विराजि- तासि राजपुत्रीविपदि जीवितव्ययव्यवसायेन। भृगुपतनाभ्युद्यमभागा- मिज्ञे भृङ्गारधारिणि, धन्यासि। केतकि, कुतः पुनरीदृशी स्वप्रेऽपि सुस्वा- मिनी। मेनके, जन्मनि जन्मनि देवीदास्यमेव ददातु देवो देहं दहन्दहन:। विजये, वीजय कृशानुम्। सानुमति, नमतीन्दीवरिका दिवं गन्तुकामा । कामदासि, देहि दहनप्रदक्षिणावकाशम्। विचारिके, विरचय वह्निम्। विकिर किरातिके, कुसुमप्रकरम्। कुररिके, कुरु कुरुबककोरकाचितां चिताम्। चामरं चामरग्राहिणि, गृहाण। पुनरपि कएठे मर्षयितव्यानि नर्मदे, नर्मनिर्मितानि निर्मरयादहसितानि। भद्रे सुभद्रे, भद्रमस्तु ते परलोकगमनम् । अग्रामीणगुणानुरागिणि ग्रामेयिके, गच्छ सुगतिम्। तनूनपाति वहौ। वत्स्यस्यासिष्यसि। भृगु: प्रपातः। उक्क च-'प्रपातस्त्वतटो मृगुः' इत्यमरः। निर्माण विधानम्। अर्थात्संसारस्य। ही रही हैं। अरी शबरिका, मु्दो की इस अमङल छावनी में केसे तू ठहरेगी? भरी सुन्दर अङ्गों वाली तू मी आग में गिरेगी। अरी मृणाल की माँति कोमल मालावती, तू मुरझा गई है। हे माता माङलिका, तूने भी मृत्यु को स्वीकार कर लिया? भरी वत्से, वत्सिका, अनमिप्रेत प्रेतनगर में तू कैसे रहेगी? अरी नागरिके, स्वामी के प्रति इस मक्ति से तुझमें गौरव आ गया है। अरी विराजिका, राजपुत्री की विपत्ति में अपने प्राण स्यागने के इस प्रयत्न से तू सुशोमित है। अरी भृद्गार (विशेष प्रकार का जलपात्र) धारण करने वाली, पहाड़ की चोटी से गिरने के इस उद्योग से तू धन्य है। भरी केतकी, स्वप्न में मी ऐसी कामिनी कहाँ मिलेगी? अरी मेनका, अगिदेव शरीर को जलाकर जन्म-जन्म में देवो की ही दासी बनने का सौभाग्य दे। अरी विजया, आग लगा दे। अरी सानुमती, स्वर्ग जाने के लिए तैयार इन्दीवरिका तुझे प्रणाम कर रही है। अरी कामदासी, अग्नि की परिक्रमा करने दे। अरी विचारिका, आग लगाने की तैयारी कर। अरी किरातिका, फूल बिखेर। अरी कुररिका, कुरुबक को कोढ़ियों से चिता को सजा। अरी चामरग्राहिणी, चॅवर उठा। अरी नर्मदा, परिहास की हँसियों को भूल जाना। मद्रे सुमद्रा, तेरा परलोकगमन मंगलमय हो। अरी ग्रामीण गुणों में अनुराग करने बाळी आमेयिका, तेरी सदगति हो। अरी वसन्तिका, फुर्सत दे। हे देवी, छत्रधारी २८ ह० च०
Page 515
४३४ हर्षचरिंतम्
वसन्तिके, अन्तरं प्रयच्छ। आपृच्छते छत्रधारी देवि, देहि दष्टिम्। इष्टा तव जहाति जीवितं विजयसेना। सेयं मुक्तिका मुक्तकएठमारटति निकटे नाटकसूत्रधारी। पादयोः पतति ते ताम्बूलवाहिनी बहुमता राजपुत्रि, पत्रलता, कलिङ्गसेने, अयं पश्चिमः परिष्वङ्ग:। पीडय निर्भरमुरसा माम्। असवः प्रवर्सान्त वसन्तसेने। मञ्जुलिके, माजयसि कतिकृत्वः सुटुःसह दुःखसहस्त्रास्त्रदिग्धं चक्षुरिदं रोदिषि कियदाश्लिष्य च माम्। निर्माणमी- दशं प्रायशो यशोधने। धीरयस्यद्यापि कि मां माधविके। क्केयमवस्था संस्थापनानाम्। गतः काल: कालिन्दि, सखीजनानुनयाञ्जलीनाम्। उन्म+ त्तिके मत्तपालिके, कृता: पृष्ठतः प्रणयिनीप्रणिपातानुरोधाः। शिथिलय चकोरवति, चरणग्रहणं ग्रहिणि। कमलिनि, किमनेन पुनःपुनर्देवोपालम्भेन। न प्राप्तं चिरं सखीजनसंगमसुखम्। आर्ये महत्तरिके तरङ्गसेने, नमः स्कारः। सखि सौदामिनि, दष्टासि। समुपनय हव्यवाहनाचनकुसुमानि कुमुदिके। देहि चितारोहणाय रोहिणि, हस्तावलम्बतम्। अम्ब, घात्रि, धीरा भव। भवन्त्येवंविधा एव कर्मणां विपाका: पापकारिणीनाम्। आर्य-
संस्थापनानां सांत्वनानाम् । ग्रहोऽभिनिवेशः ।
बिदा ले रही है, दृष्टि डालिए। आपकी प्रिय सखी विजयसेना प्राण त्याग कर रही है। नाटक की सूत्रवारी यह मुक्तिका आपके निकट गला फाड़कर चिल्ला रही है। हे राजपुत्री, आपकी अच्छी ताम्बूलवाहिनी पत्रलता चरणों पर गिर रही है। अरी कलिङ्सेना, यह अन्तिम आलिङ्गन है। कसकर मुझे छाती से दबा। अरी वसन्तसेने, अब प्राण जा रहे हैं। अरी मंजुलिका, दुःसह दुःखों के उत्पन्न आँसू से नेत्र को कितनी बार साफ करेगी और कितनी बार मुझे अँकवार कर रोयेगी ? अरी यशोधना, विधि का यही विधान है। अरी माधविका, आज भी क्यों मुझे धीरज बँधाती है? सान्त्वना देने की अवस्था अब कहाँ ? अरी कालिन्दी, सखियों के अनुनय की अञ्जलि का अवसर चला गया। अरी पागल मत्तपालिका, प्रिय सखियों के प्रणिपात के अनुरोध पीछे कर दिए गए। अरी ढोठ चकोरवती, मेरे पैर छोड। अरो कमलिनी, बार-बार दैव को कोसने से क्या लाभ? सखियों का संगमसुख देर तक प्राप्त नहीं हो सका। आर्या, महत्तरिका, तरंगसेना, यह मेरा नमस्कार है। सखी सौदामिनी, तुझे देख लिया। अरी कुमुदिका, अग्निदेव की पूजा के फूल ला। अरी रोहिणी, चिता पर चढ़ने के लिए हाथ का सदारा दे। अम्ब घात्री, धीरज धरो। पापिनियों के कर्मो के विपाक ऐसे ही होते हैं। आर्यचरणों के लिए
Page 516
अष्टम उच्छास: ४३५
· चरणानामयमञ्जलिः। परः परलोकप्रयाणप्रणामोऽयं मातः । मरणसमये कस्माल्लवलिके, हलहलको बलीयानानन्दमयो हृदयस्य मे। हृष्यन्त्युच्च- रोमाञ्चमुध्चि किमङ्गीकृत्याङ्गानि। वामनिके, वामेन मे स्फुरितमद्दणा। वृथा विरससि वयस्य वायस, वृत्षे क्षीरिणि क्षणो क्षणे क्षीणपुएयाया: पुरः। हरिणि, हेषितमिव हयानामुत्तरतः । कस्येद्मातपत्रमुच्चमत्र पादपान्तरेण प्रभावति, विभाव्यते। कुरङ्गिके, केन सुगृहीतनान्नो नाम गृहीतममृत- मयमार्यस्य । देवि, दिष्टया वर्धसे देवस्य हर्षस्यागमनमहोत्सवेन।' इत्येतच्च श्रुत्वा सत्वरमुपससर्प। ददर्श च मुह्यन्तीमग्निप्रवेशायोद्यतां राजा राज्यश्रियम्। आललम्बे च मूर्च्छामीलितलोचनाया ललाटं हस्तेन तस्या: ससंभ्रमम्। अथ तेन भ्रातुः प्रेयसः प्रकोष्ठबद्धानामोषधीनां रसविरसमिव प्रत्यु- ज्जीवनक्षमं क्षरता वमतेव पारिहार्यमणीनामचिन्त्यं प्रभावममृतमिव नख- चन्द्ररश्मिभिरुद्विरता बध्नतेव चन्द्रोदयच्युतशिशिरशीकरं चन्द्रकान्तचूडा- मणि मूधनि मृणालमयाङ्गुलिनेवातिशीतलेन निर्वापयता दह्यमानं हृदयं हलहलक उस्कण्ठा। एवमादिना निमित्तेन हर्षागमनं सूच्यते। अथेत्यादौ-भ्रातुहस्तसंस्पर्शेन राज्यश्रीः सहसैव समुन्मिमीलेति संबन्धः। यह अञ्जलि है। हे माता, परलोक जाने का यह अन्तिम प्रणाम है। अरी लवलिका, मरने के समय मेरे हृदय में यह आनन्द से भरी उत्कण्ठा क्यों उत्पन्न हो रद्दी है? क्या सोचकर मेरे रोमांचित अंग प्रसन्न हो रहे हैं ? अरी वामनिका, मेरी बाई आँख फरक रहो है। मित्र वायस, क्षीणपुण्य मेरे सामने दुधारे वृक्ष पर बैठ कर व्यर्थ काँव-काँव मचा रहे हो। अरी हरिणी, उत्तर को ओर घोडों की हिनहिनाइट सी सुन पड़ रही है। अरी प्रभावती, किसका यह ऊँचा छत्र वृक्षों की ओट में झलक रहा है? अरी कुरङ्गिका, सुगृहोतनाम आर्य का किसने अमृतमय नाम लिया ? हे देवी, देव हर्ष के इस आगमन- महोत्सव से तुम्हारी भाग्यवृद्धि हो।' यह सुनकर दर्ष पास पहॅुच गए और मूच्छित-सी अग्निप्रवेश के लिए तैयार राज्यश्री को देखा। झट दौड़कर मूर्च्छा से बन्द आँखों वाली उस राज्यश्री के ललाट को हाथ से ओढ लिया। इस अवस्था में बड़े माई के आह्रादित करने वाले हाथ के स्पर्श से राज्यश्री की आँखें सहसा खुल गयीं। हर्ष के हाथ का वह स्पर्श ऐसा लगा मानों पुनः जीवित कर देने में समर्थ प्रकोष्ठ में बँधी हुई औषधियों का रस उड़ेक रहा हो। या मानों नख की ज्योतस्नाओं के रूप में वल्य की मणियों का अमृत के समान अचिन्त्य प्रभाव उगल रद्दा हो।
Page 517
४३६ हर्षचरितम् प्रत्यानयतेव कुतोऽपि जीवितमाह्नादकेन हस्तसंस्पर्शेन सहसैव समुन्मि- मील राज्यश्रीः । तथा चासंभावितागमनस्याचिन्तितदर्शनस्य सहसा प्राप्तस्य भ्रातु: स्वप्रटष्टदर्शनस्येव कएठे समाश्लिष्य तत्कालाविर्भावनि- भरेणाभिभूतसर्वात्मना दुःखसंभारेण निर्दयं नदीमुखप्रणालाभ्यामिव मुक्ताभ्यां स्थूलप्रवाहमुत्सजन्ती बाष्पवारि विलोचनाभ्याम् 'हा तात, हा अम्ब, हा सख्यः' इति व्याहरन्ती, मुद्दुर्मुहुरुच्चस्तरां च समुद्तभगिनीसे हसद्भावभारभावितमन्युना मुक्तककएठमतिचिरं विक्रुश्य 'वत्से, स्थिरा भव त्वम्' इति भ्रात्रा करस्थगितमुखी समाश्वास्यमानापि, 'कल्याणिनि, कुरु वचनमग्रजस्य गुरोः' इत्याचार्येण याच्यमानापि, 'देवि, न पश्यसि देव- स्यावस्थाम् । अलमतिरुदितेन' इति राजलोकेनाभ्यर्थमानापि, 'स्वामिनि, भ्रातरमवेक्षस्व' इति परिजनेन विज्ञाप्यमानापि, 'दुहितर, विश्रम्य पुनरा .- रटितव्यम्' इति निवार्यमाणापि बान्धववृद्धाभिः, 'प्रियसखि, कियद्रोदिषि, तूष्णीमास्स्व । दढ दूयते देव' इति सखीभिरनुनीयमानापि, चिरं संभा- वितानेकदुःसहदुःखनिव हनिवहणबाष्पोत्पीडपीड्य मानकएठभागा, प्रभूत- पारिहा्य कटकम्। तथा चेत्यादौ साकरोदिति संबन्धः। दुःखनिवहस्य निर्वहणं
या मानों उदित होते हुए चन्द्र की ठंडी किरणें जिसमें पड़ गई हों ऐसी चन्द्रकान्त की चूड़ामणि को मस्तक में बाँध रहा हो। या प्राणों को कहीं से लौटा रहा हो। माई ददर्ष के आगमन की पहले से कोई सम्भावना न थी और उनके दर्शन की बात सोची भी न थी कि वे आ गए, मानों स्वप्न में दिखाई पड़ रहे हों। राज्यश्री उनके कण्ठ में जोर से लिपटकर तत्काल प्रकट हुए सबको अभिभूत कर देनेवाले अपने दुःखभार से नदी की जल निकलने वाली नाली की तरह आँसू के स्थूल प्रवाह को अपने नेत्रों से बद्दाती हुई विलाप करने लगी-'हा पिता, हा माता, हा सखियाँ !' बार-बार बहिन के स्नेह से शोक उत्पन्न हो जाने के कारण हर्ष भी देर तक मुक्तकंठ से रोते रहे और कहा-'अब धीरज धरो, अपने को सम्हालो।' इस प्रकार भाई ने हाथ से मुँह ढॅकी हुई उसे सान्त्वना दी। आचार्य ने याचना की-'कल्याणिनी, बड़े भाई की बात मानो।' राजाओं ने अभ्यर्थना की-'देवी, देव की अवस्था को नहीं देख रही हो? अत्यन्त रोना व्यर्थ है।' परिजनों ने। निवेदन किया-'स्वामिनी, भाई को देखो।' सगी वृद्धाओं ने मना करते हुए कहा- 'पुत्री, विश्राम करके फिर रो लेना।' सखियों ने अनुनय किया-'कितना रोभोगी, चुप हो जाओ, देव को कष्ट हो रहा है।' फिर भी बहुत दिनों के अनुभूत दुःसह दुःख के कारण
Page 518
अष्टम उच्छास: ४३७
मन्युभारभरितान्त:करणा करुणं काहलेन स्वरेण कतिचित्कालमतिदीघं ररोद। विगते च मन्युवेगे वहेः समीपादाक्षिप्य भ्रात्रा नीता निकटवर्तिनि तरुतले निषसाद। शनैराचार्यस्तु तथा हर्ष इति विज्ञाय विवर्धितादरः सुतरां मुहूर्तमि- चातिवाह्य निभृतसंज्ञाज्ञापितेन शिष्येणोपनीतं नलिनीदलैः स्वयमेवादाय नम्रो मुखप्रक्षालनायोद कमुपनिन्ये। नरेन्द्रोऽपि सादरं गृहीत्वा प्रथममन- वरतरोदनाताम्रं चिरप्रवृत्ताश्रुजलजालं 'रक्त्तपङ्कजमिव स्वसुश्चक्षुरक्षालयत्प- श्रादात्मनः । प्रक्षालितमुखशशिनि च महीपाले सर्वतो निःशब्द: संब- भूव सकलो लिखित इव लोकः। ततो नरेन्द्रो मन्दमन्दमन्नवीत्स्वसारम्- 'वत्से! वन्दस्वात्रभवन्तं भदन्तम्। एष ते भ्तुहृदयं द्वितीयमस्माकं च गुरुः' इति। राजवचनात्तु राजदुहितरि पतिरपररचयश्रवणोद्धातेन पुन- रानीतनेत्राम्भसि नमन्त्यामाचार्य: प्रयत्नरक्षितागमागतबाष्पाम्भ:संभार- भज्यमानधैरयार्द्रलोचनः किचित्परावृत्तनयनो दीर्घ निःशश्वास। स्थित्वा च क्षणमेकं प्रदर्शितप्रश्रयो मृदुवादी मधुरया वाचा व्याजहार-'कल्या प्रकटनं यस्माद्वाष्पोत्पीडादिति समासः। काहलेन महता। उद्धातः प्रस्तावः। यतोऽयं राजलोकश्चिरं रुदित्वा नाद्यापि रोदनान्निवतते तत्स्नानविधि: क्रिय तामिति। बाष्प से रुधे हुए गले वालो और अत्यन्त शोकभार से भरे अन्तःकरण वालो राज्यश्री कुछ देर तक जोर-जोर से रोती रही। शोक का वेग जब कम हुआ तो हर्ष उसे अग्नि के पास से दूर हटा कर निकटवर्ती वृक्ष के नीचे ले गए। आचार्य दिवाकरमित्र ने हर्ष को उस प्रकार जान, क्षण भर ठहर, धीरे से अपने शिष्य को इशारा से आज्ञा दी, और उसके द्वारा लाए गए जल को कमलिनोपत्र के खदोने में लेकर स्वयं आदर और नम्रता के साथ राजा को अर्पित किया। राजा ने मी आदर के साथ उसे लेकर पहले निरन्तर रोने से लाल, देर तक आँसू बहने से रक्तकमल के समान राज्यश्री के नेत्र धोए और फिर अपने। राजा के मुँह धो लेने पर सब लोग चित्रलिखित की माँति निःब्द हो गए। तब राजा ने धीरे धीरे राज्यश्री से कहा- 'वत्से, भदन्त को प्रणाम करो। ये तुम्हारे पति के दूसरे हृदय और इमारे गुरु है।' हर्ष के वचन से राजपुत्री के नेत्र पति का परिचय सुनने के प्रस्ताव से फिर छलछूला उठे और उसने प्रणाम किया। तब आचार्य ने भी निकलते हुए आँसुओं को प्रयत्न से रोक कर धैर्थ टूटने से फिर भी आद्र होते हुए नेत्र को कुछ मोड़ कर जोर से सांस लिया। मृदुवादी वे
Page 519
४३८ हर्षचरितम्
णराशे! अलं रुदित्वा न चिरमास्ते। राजलोको नाद्यापि रोदनान्निव-, तते। क्रियतामवश्यकरणीयः स्नानविधिः। स्ात्वा च गम्यतां तामेव भूयो भुवम्' इति। अथ भूपतिरनुवतमानो लौकिकमाचारमाचार्यवचनं चोत्थाय स्नात्वा गिरिसरिति सह स्वस्रा तामेव भूमिमयासीत्। तस्यां च सपरिजनां प्रथममाहितावधान: पार्श्चवर्ती परवतीं शुचा पतिपिण्डप्रदर्शितप्रयत्नप्ति- पन्नाभ्यवहारकारणां भगिनीमभोजयत्। अनन्तरं च स्वयमाहारस्थिति- मकरोत्। भुक्तवां् बन्धनात्प्रभृति विस्तरतः स्वसुः कान्यकुब्जाद्गौड संभ्रमं गुप्तितो गुप्तनाम्ना कुलपुत्रेण निष्कासनं निर्गतायाश्र राज्यवर्धन मरणश्रवणं श्रुत्वा चाहारनिराकरणमनाहारपराहतायाश्र विन्ध्याटवीपर्यट- नखेदं जातनिर्वेदायाः पावकप्रवेशोपकमणं यावत्सर्वमशृणोद्वचतिकरं परिजनतः । ततः सुखासीनमेकत्र तरुतले विविक्तभुवि भगिनीद्वितीयं दूरस्थितानुजीविजनं राजानमाचार्यः समुपसृत्य शनैरासांचक्रे। स्थित्वा च कंचित्कालांशं लेशतो वक्तुमुपचक्रमे-'श्रीमन् ! आकर्षर्यताम्। आख्ये- यमस्ति नः किंचित्-
परवर्ती परायत्ताम्। गुप्षितो बन्धनात्।
एक क्षण ठहर कर विनय के साथ मधुर आवाज से बोले-'कल्याणनिधे, अब अधिक रोने से क्या! राजा लोग भी अमी तक नहीं चुप हो रहे हैं। अब रबको आवश्यक ख्ान कर लेना चाहिए और पुनः आश्रम को चलना चाहिए।' तब हर्ष लौकिक आचार और आचार्य की बात मान कर उठे और राज्यश्री के साथ पहाड़ी नदी में ख्ान करके उसी आश्रम में लौट आए। वहाँ बगल में बैठ कर देखमाल करते हुए शोक के परवश हुई और मृत पति ग्रहवर्मा को पिण्ड देने के लिए जीवित रहने का साधन भोजन करना स्वीकार करने वाली राज्यश्री को पहले भोजन कराया और पीछे स्वयं भी कुछ खाया। मोजन करके उन्होंने सब हाल परिजन के द्वारा विस्तार से सुना-किस प्रकार राज्यश्री बन्धन में डाली गई, किस प्रकार गुप्त नाम के एक कुलपुत्र ने गौड़ से डरते-डर ते कारागार से उसे निकला, किस प्रकार बाहर आने पर उसने राज्य- वर्धन का मरणवृत्तां्त सुना, किस प्रकार भोजन का परित्याग कर देने से दुर्बल होकर वड़ विन्ध्याटवी में घूमती रह्दी और किस प्रकार अभि में जलने की तैयारी की। तब एक दृक्ष के नीचे एकान्त स्थान में परिजनों को दूर इटाकर राज्यश्री के साथ बैठे हुए
Page 520
अष्टमा उच्छास: ४३६
अबं हि यौवनोन्मादात्परिभूय भूयसीर्भार्या यौवनावतारतरलतरास्ता- राराजो रजनीकर्णपूरः पुरा पुरुहूतपुरोधसो धिषणस्य पुरंध्रीं धर्मपत्नीं पत्नीयन्नतितरलस्तारां नामापजहार। नाकतश्च पलायांचक्रे। चकितच- कोरलोचनया च तया सहातिकामया सर्वाकाराभिरामया रममाणो रम- णीयेषु देशेषु चचार। चिराच् कथंचित्सर्वरगीर्वाणवाणीगौरवाद्रिरां पत्यु: पुनरपि प्रत्यर्पयामास ताम्। हृदये त्वनिन्धनमदह्यत विरहाद्वरारोहाया- स्तस्याः सततम्। एकदा तु शैलादुदयादुदयमानो विमले वारिणि वरुणालयस्य संक्रा- न्तमात्मनः प्रतिबिम्ब विलोकितवान्। द्ृष्टा च तत्तदा सस्मरः सस्मार स्मेरगण्डस्थलस्य ताराया मुखस्य। मुमोच च मन्मथोन्मादमध्यमान- मानस: स्वःस्थोऽ्यस्वस्थः स्थवीयसः पीतसकलकुमुदवनप्रभाप्रवाह्ध- वलताराभ्यामिव लोचनाभ्यां बाष्पवारिबिन्दून्। अथ पततस्तानुदन्वति समस्तानेवाचेमुमुक्ताशुक्तयः। तासां च कुक्षिकोषेषु मुक्ताफलीभूतानवाप
धिषणस्य बृहस्पतेः। पत्नीयन्नात्मनः पत्रीमिच्छन्। आरोहो नितम्बः। उन्माद: खेद:। स्व:स्थः स्वर्गस्थः । अस्वस्थः पीडितः । अपिर्विरोघस्य सूचकः।
राजा के पास दिवाकरमित्र पहॅुॅचे और धीरे से बैठ गए। क्षण मर ठदर कर कहने लगे- 'श्रीमन् सुनिए, मुझे कुछ कहना है। यह जो रात्रि का कर्णपूर तारापति चन्द्रमा है, उसने यौवन के उन्माद में यौवनावतार से मतवाली अपनी बहुत-सी पत्तियों को ठुकरा कर इन्द्र के पुरोहित बृद्दस्पति की धर्मपली तारा को पत्नी बनाने की इच्छा से अपररण किया था और स्वर्ग से मागकर चकित चकोर के समान नेत्रों वाली अत्यन्त कामुकी और सब प्रकार से सुन्दरी उस स्त्री के साथ रमणीय प्रदेशों में विहार करता हुआ घूमता रहा। बहुत समय के बाद सब देवताओं के समझाने- बुझाने से किसी प्रकार उसे फिर बृहस्पति को वापिस कर दिया, किन्तु उस सुन्दर जाँघों वाली के विरह की ज्वाला उसके हृदय में सुलगती रही। एक समय उदयाचल से उदित होते हुए उसने समुद्र के निर्मल जल में संक्रान्त अपने प्रतिबिम्बों को देखा और कामभाव से उसे तारा का इँसता हुआ मुँह स्मृत हो उठा। तब कामदेव उसका मन मथने लगा। स्वःस्थ (स्वर्गस्थ) होकर भी अस्वस्थ वद्द समस्त कुमुदवनों के प्रभापरवाह के पी जाने से मानो उज्ज्वल हुए अपने नेत्रों से आँसू गिराने लगा। समुद्र में जो उसके आँसू गिरे उन्हें सीपियाँ पी गयीं। उनके पेट में बने हुए वे मोती रसातल में
Page 521
४80 हर्षचरितम्
तान्कथमपि रसातलनिवासी वासुकिर्नाम विषमुचामीशः। सच तैर्मु- काफलैः पातालतलेऽपि तारागणमिव दर्शयद्धिरेकावलीमकल्पयत्। चकार च मन्दाकिनीति नाम तस्याः। सा च भगवतः सोमस्य सर्वासामोष धीनामधिपतेः प्रभावादृत्यन्तविषन्नी हिमामृतसंभवत्वाञ्च स्पर्शेन सर्वस- स्वसंतापहारिणी बभूव। यतः स तां सर्वदा विषोष्मशान्तये वासुकि: पर्यंधत्त। समतिकामति च कियत्यपि काले कदाचिन्नामकावलीं तस्मान्नाग- राजान्नागार्जुनो नाम नागैरेवानीतः पातालतलं भिक्षुरभिक्षत लेभे च। निर्गत्य च रसातलाञ्जिसमुद्राधिपतये सातवाहननाम्ने नरेन्द्राय सुहदे स ददौ ताम। सा चास्माकं कालेन शिष्यपरम्परया कथमपि हस्तमुप- गता। यद्यपि च परिभव इव भवति भवादशां दन्निम उपचारस्तथाप्यो- षधिबुद्धया बुद्धिमता सर्वसत्वराशिरक्षाप्रवृत्तेन रक्षणीयशरीरेणायुष्मता विषरक्षापेक्षया ग्रृह्यताम' इत्यभिधाय भिक्षोरभयाशवर्तिनश्चीवरपटान्तसं- यतां मुमोच तामेकावलीं मन्दाकिनीम्। उन्मुच्यमानाया एव यस्या: प्रभालेपिनि लब्धावकाशे विशदमहसि
दानेन निर्वृत्तो दश्िमः। अभ्याशो निकह:।
रहने वाले नागराज वासुकि के हाथ लगे। उसने उन मुक्तफलों को गूँथ कर एकलढ़ी माला बनाई, जिसका नाम मन्दाकिनी रखा। वह एकलड़ी माला समस्त औषधियों के अधिपति भगवान् चन्द्रमा के प्रभाव से अत्यन्त विषन्नी है और हिमरूपी अमृत से उत्पन्न होने के कारण समस्त प्राणियों की सन्तापहारिणी है। इसलिये विषज्वालाओं को शान्त रखने के लिए वासुकि सदा उसे पहने रहता है। कुछ समय के बाद कभी नागों से ही पाताल में लाये गये नागार्जुन नाम के किसी मिक्षु ने वासुकि से उस माला को माँगकर प्राप्त कर लिया। पाताल से निकल कर नागार्जुन ने तीन समुद्रों के अधिपति अपने मित्र सातवाहन नाम के राजा को वह एकावली माला प्रदान की और वही माला किसी प्रकार शिष्यपरम्परा द्वारा हमारे हाथ आई। यद्यपि आपको किसी वस्तु का देना अपमान है तथापि औषधि समझकर विष से अपनी रक्षा के लिए आप कृपया इसे स्वीकार करें।' यह कहकर उन्होंने शिष्य के चीवर वस्त्ों में लेकर .वह मन्दाकिनी राजा को दी। निकलते ही उस माला की उज्जवल किरणें अवकाश पाकर फैल गयीं। उसके प्रकाश
Page 522
अष्टम उच्छास: ४४१ महीयससि विसर्पति रश्मिमएडले युगपद्धवलायमानेषु दिख्ुखेषु मुकुलि- तलतावधूत्कण्ठितैरामूलाद्विकसितमिव तरुभिः, अभिनवमृणाललुब्धैर्धा- वितमिव धुतपक्षपुटपटलधवलितगगनं वनसरसीहंसयूथै:, स्फुटितमिव भरवशविशीर्यमाणधूलिधवलगर्भभेदसूचितसृचीसंचयशुचिभिः केतकी- वाटैः, उद्दलितदलदन्तुराभि: प्रबुद्धमिव कुमुदिनीभिः, विधुतसितस- टाभारभरितदिक्चक्रैश्चलितमिव केसरिकुलैः, प्रहसितमिव सितद्शनां- शुमालालोकलिप्यमानवनं वनदेवताभिः, विकसितमिव शिथिलितकुसु- मकोशकेसरादृहासनिरङ्कशं काशकाननैः, भ्रान्तमिव संभ्रमभ्रमितबाल- पह्लवपरिवेषश्वेतायमानश्चमरीकदम्बकः, प्रसृतमिव स्फायमानफेनिलतर- लतरतरङ्गोद्गारिणा गिरिनदीपूरेण, अपरतारागणलोभमुदितेनोदितमिव विकचमरीचिचक्राक्रान्तककुभा पूर्णचन्द्रेण, प्रक्षालित इव दावानलघूलि- धूसरित दिगन्तो दिवसः, पुनरिव धौतान्यश्रुजलक्विष्टानि नारीणां मुखानि। राजा तु मांसलैस्तस्याः संमुखमयूखैराकुलीक्रियमाणं मुहुमहुरु- महत्सरः सरसी। केतक्यो वृक्तभेदाः। काशास्तृणभेदाः। परिवेषः परिवलनस स्फायमाना वर्धमाना:।
से दिशायें धवलित हो गई। खिलती हुई लतावधुओों के लिए उत्कण्ठित होकर वृक्ष मा नीचे तक विकसित हो गए। नये मृणालों के लोभी वनसरसियों के हस झुण्ड के झु अपने पंखों से आकाश को सफेद करते हुए मानों दौड़ पड़े। केतकी के समूह, माख कारण जिनके पराग झड रहे थे और जिनके गर्भ से सफेद सूचियाँ निकल रह्ी थीं, माना फूट पड़े। खिले हुए दलों वाली कुमुदिनियाँ मानों जग पड़ी। अनेक सिंह अपनी गदन के उज्ज्वल सटामार को दिशाओं में झलते हुए मानों चल पड़े। वनदेवतायें अपने उज्जवल दाँतों की किरणों से वन को उद्धासित करती हुई मानों हँस पड़ीं। काश के बन फूल-गुच्छों से अट्टद्दास के रूप में निकलते हुए परागों द्वारा मानो खिल उठे। चमरी गायें अपने हिलते हुए बालव्यजनों से वन को श्वत करती हुई मानों घूम पड़ीं। बढ़ती हुई फेनिल और चंचल तरंगों के रूप में पहाड़ी नदी का प्रवाह मानों फैल गया। दूसरे तारों के लोम से प्रसन्न पूर्णचन्द्र मानों किरणों से दिशाओं को आक्रान्त करता हुआ उदित हो गया। दावानल की धूल से मटमैला बना दिन मानो धुल गया। आँसू के जल से कलुषित स्त्रियों के मुख मानों फिर से धुल गए। राजा की आँखें उसकी सामने पड़ती हुई किरणों से चौंधिया गयीं और चन्द होने
Page 523
४४२ हर्षचरितम्
न्मीलर्यान्नमीलयंश्र चक्षुः कथमपि प्रयत्नेन ददर्श सर्वाशापूरणीं, पङ्की- कृतामिव दिङनागकरशीकरसंहतिम्, घनमुक्कां शारदीमिव लेखीकृतां ज्योत्स्नाम्, प्रकटपदकचिह्वां संचारवीथीमिव बालेन्दोर्निश्चलीभूतां सप्त- र्षिमालामिव हस्तमुक्ताम्, अभिभूतसकलभुवनभूषणभूतिप्रभावामिवै- शानीं शशिकलाम् , धर्वंलतागुणपरिगृहीतां कान्तिमिव निर्गतां क्षीरराशे:, अनेकमहामहीभृत्परम्परागतां गङ्गामिव दुर्गतिहराम्, अनवरतस्फुरित- तरलांशुकां पुरःसरपताकामिव महेश्वरभावागमस्य, घनसारशुक्कां दन्तप- ङ्गिमिवाभिमुखस्येश्ववरस्य, वरमनोरथपूरणसमर्था स्वयवरस्त्रजमिव भुवन श्रियः, निजकरपल्लवावरणदुर्लद्यां चक्षरागविहसतिकामिव वसुधाया:,
आशा आस्था, दिशश्च। घनमुक्तां निरन्तरमौक्तिकाम, मेघत्यक्तां च। पदकं मध्यमणिः। पदमेव च पदकम्। हस्तमुक्ताम्। परिवर्तुलत्वाद्धस्ते यः स्थितिं न बक्नाति। हस्तो हस्तसंज्ञा वा, नक्षत्रं च हस्तः। सकलभुवनभूषणं कौस्तुभादि:, हरश्र। भूति: समृद्दधिः, भस्म च। गुणो धर्म, तन्तुश्च। महीभृतो राजानः, पर्वताश्च। दुर्गतिर्दारिद्रथम्, नरकादिगतिश्च। तरलो हारमध्यगतो मणिः, चञ्र- लश्च। अंशुका रश्मयः, उत्तरीयं चांशुकम्। घनसारवच्छुकां कर्पूरवच्छुम्राम्, -निरन्तरदृढधवलां च। अभिमुखस्य प्रतिमुखमागच्छतः, दन्तपङ्किश्च मुखस्याभितो भवति। वरः श्रेष्ठः, जामाता च। निजा: करा: सहजा रश्मयः, स्वकश्च हस्तो
और खुलने लगीं। किसी प्रकार बड़े प्रयल से उसे देखा। सब दिशाओं को भर देने वालो पंक्ति के रूप में पकत्रित की हुई वह मानों दिग्गजों की सूँड़ से निकली हुई शीकर संदृति हो, घने मोतियों को गूँथकर बनाई हुई वह मानों शरत्कालोन ज्योत्स्ना की मेधमुक्त लेखा 1
हो। वह मानों वालचन्द्रमा के सचरण करने की विधि हो, या हाथ से गिरकर (या इस्त नक्षत्र से मुक्त होकर) स्थिर हुई सप्तर्षिमाला हो, या समस्त भुवन के भूषणों के ऐश्वर्य को अपने प्रभाव से अभिभूत कर देने वाली वह मानों शिव के ललाट की चन्द्रकला हो, या धवलता गुण को लेकर हुई क्षीरसमुद्र की वह मानो कान्ति हो। दुर्गति (दुदशा या दरिद्वता) को दूर करने वाली गङ्गा के समान वह अनेक महीभृतों (राजाओों या पर्वतों) की कुलपरम्परा से आयी हुयो थी। साम्राज्यलाम के आगे-आगे चलने वाली निरन्तर फहराती हुई मानों पताका थी। सामने आते हुए शिव की कपूर की भाँति श्वेत मानों दन्तपंक्ति हो, भुवनलक्ष्मी की वर (श्रेष्ठ पुरुष या विवाह करने वाले) के मनोरथ को पूर्ण करने में समर्थ मानों स्वयंवर की माला हो। अपनी हो किरणों के आवरण से वह
Page 524
अष्टम उच्छास: ४४३
मन्त्र कोशसाधन प्रवृत्तस्याक्षमालामिव राजधर्मस्य, समुद्रालंकारभूतां संख्यालेख्यपट्टिकामिव कुबेरकोशस्य। पश्यंश्च्ैतां विस्मयमाजगाम मन- सा सुचिरम्। आचार्यस्तु तामुद्धृत्य बबन्ध बन्धुरे स्कन्धभागे भूपतेः। अथ नरपतिरपि प्रतिप्रीतिमुपदर्शयन्प्रत्यवादीत्-'आर्य! रत्नानामीद- शानामनर्हाः प्रायेण पुरुषाः। तपःसिद्धिरियमार्यस्य देवताप्रसादो वा। के च वयमिदानीमात्मनोऽपि किमुत ग्रहणस्य प्रत्याख्यानस्य वा। दर्शनात्प्रभृति प्रभूतगुरुगुणगणहृतेन हृदयेन परवन्तो वयम्। संक- ल्पितमिदमामरणादार्योपयोगाय शरीरम्। अत्र कामचारो वः कर्तव्या- नाम्' इति। समतिक्रान्ते च कियत्यपि काले गते चैकावलीवर्णनालापे लोकस्या- .नन्तरं लब्धविश्रम्भा राज्यश्रीस्ताम्बूलवाहिनीं पत्रलतामाहूयोपांशु किमपि कर्णमूले शनरादिदेश। दशितविनया च पत्रलता पार्थिवं व्यज्ञापयत्- 'देव! देवी विज्ञापयति न स्मराम्यार्यस्य पुरः कदाचिदुच्चैर्वचनमपि। निजकरः। चचरागः प्रीतिस्तया विहसतिका नर्महासः। मन्त्रः कर्तव्यावधारणम्। कोशो गञ्जः। साधनं हस्त्यश्वादि। तेन प्रकृष्टाचरितस्य मन्त्रसमूहाराधन प्रस्तु- तस्य। समुद्रः सागरः, सह मुद्रया च यो वतते। बन्धुरे हृद्ये। प्रत्याख्यानस्य प्रतिषेधस्य। परवन्तोऽन्यायत्ताः । उपांधु गुप्तम्। दुलक्ष्य हो रही थी, मानों वह पृथिवी का प्रातिजन्य नमदास हो। मन्त्र, कोश और साधन में प्रवृत्त राजधर्म की अक्षमाला थी। वह कुबेर के कोष की सख्या बताने वाली मानों लेख्यपट्टिका थी, जो मुद्रा और अलद्वारों से सुशोमित थी। राजा उसे देखते हुए देर तक आश्चर्य में पड़े रहे। आचार्य ने उसे उठाकर राजा के निम्नोन्नत स्कन्ध भाग में बाँध दिया। तब राजा ने भी प्रेम प्रदर्शित करते हुए कहा-'आर्य, ऐसे रल प्रायः मनुष्यों को नहीं मिलते, यह तो आर्य की तपःसिद्धि है, या देवता का प्रसाद हो। जब से हमने आपको देखा हे तभी से आपके महान् गुणों से हमारा हृदय आपके वशीभूत है। जीवनपर्यन्त आर्य के उपयोग के लिए इस शरीर का संकल्प करता हू। यथेष्ट कार्य के लिए आच्ञा करें।" कुछ समय बीतने पर जब एकावली के सम्बन्ध की चर्चा समाप्त हुई और राज्यश्री कुछ आश्वस्त हुई तब उसने अपनी ताम्बूलवाहिनी पत्रलता को पास बुलाकर कान में धीरे से कुछ कहा। विनय को प्रदर्शित करती हुई पत्रलेखा ने हर्ष से विनती की-'देव, देवी निवेदन करती हैं कि आर्य के सामने कभी भी सिर उठा कर बात नहीं की, विज्ञापन
Page 525
४४४ हर्षचरिंतम्
कुतो विज्ञापनम्। इयं हि शुचामसह्यतां व्यापारयन्ती हतदैवदत्ता य दशा शिथिलयति विनयम। अबलानां हि प्रायशः पतिरपत्यं वावलम्बनम्। उभयविकलानां तु दुःखानलेन्घनायमानं प्राणितमशालीनत्वमेव केवलम्। आर्यागमनेन च कृतोपि प्रतिहतो मरणप्रयत्नः । यतः काषायग्रहणाभ्य- नुज्ञयानुगृह्यतामयमपुएयभाजनं जनः' इति। जनाधिपस्तु तदाकएय तूष्णीमेवावतिष्ठत्। अथाचार्य: सुधीरमभ्यधात्-आयुष्मति! शोको हि नाम पर्यायः पिशाचस्य, रूपान्तरमान्ेपस्य, तारुएयं तमसः-विशेषण विषस्य, अनन्तकः प्रेतनगरनायक:, अयमनिरवृतिधर्मा दहनः, अयमक्षयो राज- यदमा, अयमलक्ष्मीनिवासो जनार्दनः, अयमपुष्यप्रवृत्तः क्षपणकः, अयमप्रतिबोधो निद्राप्रकारः, अयमनलसधर्मा संनिपातः, अयमशिव- प्राणितं जीवितम्। अशालीनत्वं धाष्ट्यम्। आक्षेपस्यापस्मारस्य। अनन्तान्कायति रावयतीत्यनन्तकः। अनिर्वृतिरस्वा स्थ्यम्, निर्वाणाभावश्च। अत्तयश्चिरस्थायी, सयरहितश्च। जनानर्दयति पीडयतीति जनादन:, कृष्णश्च। अपुण्यप्रवृत्तः पापप्रवृत्तः। त्षपणको यः कपयति, नमाटकक्ष। प्रतिबोधो विवेक:, स्वापादुत्थानं च। निद्रां प्रकिरति हिनसति निद्धाप्रकारः। कर्म- यणू। निद्राविशेषश्च मोहरूपः। अनलेनामिना सधर्मा सदशः। अलसलक्षणो धर्म आलस्यं यस्य सोडलसधर्मा, नालसधर्माऽनलसधर्मा। सम्यङू निपातयति घातयति यः। त्रिदोषजो व्याधिश्व स संनिपातः। शिवः श्रेयः, हरश्र शिवः। विशेषेण नयति की बात दूर है। शोक को दुःसह् बना देने वाली दैव के द्वारा की गई यह मेरी दशा नम्रता को शिथिल कर रही है। प्रायः अबलाओं के जीवित रहने का अवलम्बन पति होता है या सन्तान। जो इन दोनों से होन हैं उनके लिए दुःखाभि के इन्धन के रूप में जीवित रहना केवल निलंब्जता ही है। आयं के आने से मरण का प्रयत् निष्फल चला गया, इसलिए इस पुण्यहीन जन को काषाय वस्त्र धारण करने की अनुज्ञा मिले।' तब दिवाकरमित्र ने धीरे स्वर में कहा-'आायुष्मति, शोक पिशाच का ही दूसरा नाम है, वातव्याधि (अपस्मार) का ही दूसरा रूप है, अंधकार का यौवन है और विष का ही विशेष प्रकार है। यह प्राणों का वियोग न करने वाला यमराज है। कभी न बुझने वाली अगि है। कमी न समाप्त होने वाला राजयक्ष्मा है। यह जन को पीड़ित करने वाला (जनार्दन, श्लेष से कृष्ण) है जो लक्ष्मी का नहीं। यह वह क्षपणक (सबका नाश करने वाला या क्षपणक साधुविशेष) है, जो अपुण्य कार्यों में लगा हुआ है या किसी अपुण्य से पहॅुॅच पड़ता है। यह ऐसी नींद है जिससे कोई जागता नहीं। यह ऐसा सन्निपात
Page 526
अष्टम उच्छ्वास: ४४५
सहचसी विनायक:, अयमबुधसेवितो ग्रहवर्गः, अयमयोगसमुत्थो ज्योतिःप्रकारः, अयं स्नेहाद्वायुप्रकोप:, मानसादग्निसंभवः, आर्द्रभावा- द्रज:क्रोभ:, रसादभिशोषः, रागात्कालपरिणामः। तदस्याजस्रास्त्र स्नाविणो हृदयमहाव्रणस्य बहलदोषान्धकारल्धप्रवेशप्रसरस्य प्राण-
मारयतीति विनायकः, विनायको विज्ञो वर गणपतिश्व विनायकः। बुधः पण्डितः, ग्रहभेदश् बुधः। ग्रहो व्यसनम्, सूर्यादिश्व। अयोगोऽननुकूलं दैवम्, चित्तवृत्ति- निरोधाभावश्च। ज्योतिःप्रकारोड्निभेद:, परं ज्ञानं च। स्नेह: प्रीतिः, पुष्टिहेतुश्च घृतादि:। वायुप्रकोप उन्मादोऽत्र। मानसं चेतः, देवसरश्व। आर्द्रभावो वत्सल- त्वम्, सरसत्वं च। रजो गुणविशेषो धूलिश्र। रसः प्रीतिः, रसायनं च । रागोऽभि- ष्वङ्ग:, लौहित्यं च। कालोऽन्तकः, कृष्णश्र। तदस्येत्यादौ। तत्तस्मादस्य शोकस्य पारं विदुषामपि हृदयानि सोढुं नालम्, किं पुनरबलानां हृदयमिति संबन्ध:। अजसं सदा। असं बाष्प:, रकं च। व्रणं च रकतं स्रवति। एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम्। बहलदोषा बहचोऽपगुणा, कृष्णपक्षरात्रयश्च। अन्धकारो मोह, तमश्र। शून्यता किंकर्तव्यतामूढता। महाभूतग्रामो जन्तुसमूहः तद्वातकश्चायं, महान्तो भूताः प्राणिनो यम्मिन्। ग्रामे जनपद्समूहे तस्य यो धातक: स शून्यताया जनरहि .. तस्य हेतुर्भवति। विग्रहः शरीरम, विरोधश्च। दोषचक्रे सुख्यतया वर्तते यः स
(त्रिदोषजन्य व्याधि या सबका नाश करने वाला) है, जो अनल के सदृश है। यद वह विनायक (गणेश या मार डालने वाला) है जो शिव (शंकर या श्रेय) के साथ नहीं रहता। यह वह ग्रहों का समूह है जिसमें बुध (ग्रदविशेष या पण्डित) नहीं रहता। यह दुर्भाग्य से उत्पन्न हुआ एक प्रकार का अभ्नि है। यह स्नेह से उत्पन्न होने वाला वायुप्रकोप या उन्माद है। मानस से उत्पन्न अभनि है। वात्सल्य से उत्पन्न होने वाला रजोगुण का क्षोम है (अथवा आर्द्रता के कारण धूल का भर जाना है)। यह अनुराग से होने वाला शोषण है (जो शरीर को क्षीण कर देता है)। राग से उत्पन्न होने वाली परिणामस्वरूप मृत्यु है (अथवा लाली से होने वाला कृष्ण वर्ण का परिणाम है)। यह हृदय का महाव्रण (नासूर) है, जो सदा भाँसू का रक्त बहाता रहता है। यह प्राणों का वह तस्कर है जो दोषों के घने अन्धकार में प्रवेश करता है। यह महाभूतों (क्षिति आदि पांच) के ग्राम का घातक है, जो शून्यता (निजनता या निश्चेतनता) की अवस्था का कारण है। यह दोषों का सम्राट् है जो समस्त विग्रहों (शरोर या कलहों) को नष्ट करने में चतुर है। यह एक बड़ा रोग है जो दुबलापन,
Page 527
४४६ हर्षचंरितम्
दोषचक्रवर्तिनः कारश्यश्वासप्रलापोपद्रवबहलस्य दीर्घरोगस्यासद्ग्रहस्य सकललो कक्षयधूम के तोर्जीविता पहारदक्षस्याक्षणरुचेरनभ्रत्मपातस्य स्फुर- दनवद्यविद्याविद्युद्विद्योतमानानि गहनग्रन्थगूढगर्भग्रहणगम्भीराणि भूरि- काव्यकथाकठोराणि बहुशास्त्रोद्वहनबृहन्ति विदुषामपि हृदयानि नालं सोदुमापातं किमुत नवमालिकाकुसुमकोमलानां सरसबिसतन्तुदुर्बेल- कमबलानां हृदयम्। 0 एवं सति सत्यव्रते! वद किमत्र क्रियते, कतम उपालभ्यते, कस्य पुर उच्चैराक्रन्धते, हृदयदाहि दुःखं वा ख्याप्यते ? सर्वमक्षिणी निमील्य सोढव्यममूढेन मर्त्यधर्मणा। पुएयवति! पुरातन्यः स्थितय एताः केन शक्यन्तेऽन्यथाकर्तुम्। संसरन्त्यो नक्कंदिवं द्राघीयस्यो जन्मजरामरण-
दोषचक्रवर्ती, चक्रवर्ती च सार्वभौमः, उपद्ववो बाघा, व्याधेरुपर्यन्यो व्याविक्व। उक्तं च-'ग्याधेरुपरि यो व्याधिर्भवत्युत्तरकालजः। उपक्रमविरोधित्वात्स ह्युपद्रव उच्यते ॥' इति। दीर्घरोगः कयादिः। असद्ग्रहोऽनर्थासक्तिः, धूमकेतुश्च। अशोभनो मूढः। न विद्यमाना क्षणमपि रुचिर्भोजनाभिलाषः, घणरुचिस्तडिच्च। स्फुरन्त्याः उप्रकाशमानाया अनवद्याया विद्याया विद्युता किंचिन्मात्ज्ञानेन विद्युदपि सकृदेव स्फुरति। तथा गहनानां दुरवग्रहाणां ग्रन्थानां ये विषमतमाः प्रदेशास्तेषां गुप्तो यो वार्भ: तद्ग्रहणेन गम्भीराणि। पुण्यवति, पुरातन्य इत्यादौ। ध्वनिच्छ्ायाजन्मजरामरणघटनान्येव घटीयन्त्र- राज्या रजवः । पञ्चजना मानुषाः । 'मनुष्या मानुषा मर्त्या मनुजा मानवा नराः।
सांस और बड़बड़ाइट उत्पन्न करता है। यह समस्त लोकों का क्षय करने वाला दुष्ट ग्रह धूमकेतु है। प्राणों का अपहरण करने वाला बिजली एवं मेध से रहित यह वज्रपात है। अनिन्ध विद्याओं के प्रकाश से चमकने वाले, शास्त्रों के गहन तत्व को समझने से गम्मीर, अनेक काव्यकथाओं को जानने से कठोर, बहुत से शास्त्र का अभ्यास करने वाले विद्वानों के हृदय भी शोक को नहीं सह सकते, तो नवमालिका के फूलों के सदृश कोमल मृणाल- तन्तु की भाँति दुर्बल अबलाओं के हृदय की तो बात ही क्या ! अतरव हे सत्यव्रते, तुम्हीं कहो अब क्या किया जाय? किसे उलाहना दें ? किसके आगे जोर-जोर से रोवें? किसे हृदय का जलाने वाला दुःख कहें? मनुष्य को सब कृछ आाँखें मूँद कर सहना चाहिए। हे पुण्यवती, इन पुरानी स्थितियों को कौन मेंट सकता है? सभी मनुष्यों के लिए रात-दिन, जन्म, जरा, मृत्यु रूपी रहट की घड़ियों की लम्बी माल
Page 528
अष्टम उच्छ्ास: ४४७
पैटनघटीयत्त्र राजिरज्जव: सर्वपञ्जनानाम्। पञ्चमहाभूतपञ् ुलाघिष्ठि जन्तःकरणञ्यत्रहारदर्शननिपुणाः सर्वकषा विषमा धर्मराजस्थितयः । क्षणमपि क्षममाणा गलन्त्यायुष्कलाकलनकुशला निलये निलये काल- ालिकाः। जगति सर्वजन्तुजीवितोपहारपातिनी, संचरति झटिति चषडका यमाज्ञा। रटन्त्यनवरतमखिलप्राणिप्रयाणप्रकटनपटवः प्रेतपति- पटहाः। प्रतिदिशं पर्यटन्ति पेटकैः प्रतप्तलोहलोहिताक्षाः कालकूट- कान्तिकालकायाः कालपाशपाणयः कालपुरुषाः । प्रतिभवनं भ्रमन्ति भीषण किंकरकरघट्टितयमघएटापुटपटुटांकारभयंकराः सर्वसत्त्वसंघसंहर- णाय घोराघातघोषणा:। दिशि दिशि वहन्ति बहुचिताधूमधूसरितप्रेत- पतिपताकापटुपतितगृधदृष्टयः शोककृतकोलाहलाकुलकुदुम्बिनीविकोर्ण- हेशकलापशबलशवशिबिकासहस्त्रसंकुला: किलकिलायमानश्मशानशशि- विरशिवाशावकाः परलोकावसथपथिकसार्थप्रस्थानविशिखा वीथयः ।
युः पुमांस: पञ्चजना: पुरुषाः पूरुषा नरः ॥' इति। पञ्ञकुलोऽध्यक्षः। अन्तःकरणं मनः। कला भागा, कलन सख्यानम्। नालिका होरा:। चण्डिका भीषणा, द्रदेवताभेदश्। पेटकैः समूहैः। घोषणा राजाज्ञया पश्चादिसंबद्धः पटहादिशब्दो दिशि दिश्येवंविधा रीतिर्विधेयेति। विशिखा वीथयः रथ्या मार्गा वहन्तीति संगतिः। कुटुम्बिन्योऽपहेला:। शिबिका चाहनम्। श्मशानमेव शिबिरं येषां ते।
म रही है। पचमहाभूतों के द्वारा जितने मानस व्यवहार हो रहे हैं वे सब यमराज के षम अनुशासन से नियत्रित होकर विलय को प्राप्त हो जाते हैं। घर-घर में आयु को पने की घड़िया लगी हुई हैं जो एक-एक क्षण का हिमाब रखती हैं। सब प्राणड के गो के उपहार लेने के लिए यमराज की भीषण आज्ञा चारों और घूम रही है। समस्त णियों के प्रस्थान की सूचना देने वाले यमराज के नगाड़े निरन्तर बज रहे हैं। तपे हुए िहे के समान लाल आँखों वाले विष की भाँति काले शरीर वाले कालपुरुष हाथों में काल- श लिये झुण्ड के झुण्ड चारों ओर प्रत्येक नगर में घूम रहे हैं। हर घर में यमराज के भयकर एूत यमघण्टा बजा कर सब जीवों के संहरण के लिए घोर घोषणा कर रहे हैं। इर दिशा में रलोक के यात्रियों की पगडंडियां बनी हुई है, जहाँ चिता के निकलते हुए धूम से मलिन मराज की पताकाओं पर गीध अपनी दृष्टि डाले हुए है, जिन पर शोक से रुदन करती ई व्याकुल विधवाओं के टूट कर बिखरे केशों से शबलित अथियाँ जा रह्दी हैं, जहाँ घट की झाड़ियों में सियारियों के बच्चे चिछा रहे हैं। कालरात्रि की चिता के कोयलों
Page 529
४४८ ईरितम् -
सकललोककवलावलेहलम्प मला वहलिहा ले मेहिताचित चिताङ्गारकाली कालरात्रिियन जीविनाम ांसमशिक्षि भगवतः सर्वभूतभुजो बुभुक्षा मृत्योः। अतिद्रुतवाहिनी चानित्यतानदी क्षणिकाश्च महाभूतग्रामगोष्ठथः । रात्रिषु भङ्गुराणि पात्रयन्त्रक्जरदारूणि देहिनाम्। अशुभशुभावेशविवशा विशराखः शरीरनिर्माणपरमाणवः। छिदुरा जीवबन्धनपाशतन्त्रीतन्तवः । सर्वमात्मनोऽनीश्वरं विश्वं नश्वरम्॥ एवमवधृत्य नात्यर्थमेवार्हसि मेधाविनि मृदुनि मनसि तमसः प्रसर दातुम्। एकोऽपि प्रतिसंख्यानक्षण आधारीभवति धृतेः अपि च दूरमते- डपि हि शोके नन्विदानीमपेक्षणीय एवायं ज्येष्ठः पितृकल्पो भ्राता भवत्या गुरुः। इतरथा को न बहु मन्येत कल्याणरूपमीदृशं संकल्पमूत्रभवत्या: काषाय ग्रहणकृतम्। अखिलमनोज्वरप्रशमनकारणं हि भगवती प्रवज्या। ज्याय: खल्विदं पदमात्मवताम्। महाभागस्तु भिर्नात्त मनोरमप्गा। बहला दीर्घा गौश्च। उक्त च-'बहलाः कृत्तिका गाव.' इति च। वहलिह छितान्चे षिणी, वहलिहा च गौर्वत्सस्य भवति। देहिनां शरीरवतां जीवा: प्राणिंतं पु बन्धनपाशतन्त्रीतन्तवः। आत्मनोऽनीश्वरं न स्वायत्तम्। परतन्त्रमित्यर्थ:।क्रिति संख्यानं त्रिवेककुशला मतिः। दूरगते परधरारूढे। ज्येष्ठो आ्रातेत्याद्यचर साभिप्रायं व्याख्येयम।
के समान कालजिहा प्राणियों के जीवन चाट रही है जैसे गाय बछड़े की। प्राणियों को चट कर जाने वाले मगवान् मृत्युदेव की भूख कमी नहीं बुझती। अरविका रूपी नदी तेजी से बह रही है। पचमहाभूतों की पचायतें क्षण भर ही रहती हैं जैसे दिन में कमण्डलु रखने के लिए लकड़ियों को जोड़ कर पिंजड़ा बनाते है और को उसे खोल डालते है वैसा ही यह शरीर का यत्र है। शरीर के परमाणु पुण्ख पाप के अनुसार विवश होकर एक दूसरे का घात करते है। जीव को वधन में वाले पाश की डोरी के तन्तु एक दिन अवश्य टूटते हैं। सारा नश्वर ससार परतं हे मेधाविनि, ऐसा जान कर अपने सुकुमार मन में अन्धकार को न फैलने दो।"खिवे का एक क्षण भी धृति के लिए बड़ा सदारा होना है। शोक के कम होमपर मी अतर पितृतुल्य तुम्हारा ज्येष्ठ भ्राता ही तुम्हारा गुरु है, अन्यथा कौन ऐसा ह जो काषायप्र के लिए आपके ऐसे कल्याणरूप सकव्प की सराइना न करे। प्रनज्या ही सब प्रकाह मानसिक ज्वरों को शान्त करने का उपाय है। मनस्वी के लिए यह उत्तम काय है।पी समय महाभाग (हर्ष) तुम्हारे मनोरथ विफल करते हैं।जो ये आवेश दें हो त