1. Vyakti Viveka Rajanaka Mahima Bhatta Ganapati Sastri T. University of Travancore 5

Birla Central Librarp PILANI (Jaipur State)

Class No :- Book No :- ML7SVT Accession No :- 16497

REQUEST IT IS EARNESTLY DESIRED THAT THE BOOK BE HANDLED WITH CARE AND BE" NOT MARKED. UNDERLINED OR DISFIGUR ED IN ANY OTHER WAY, CTHERWISE IT. WILL HAVE TO BE REPLACED OR: PAID FOR BY THE BORROWER IN THE INTEREST OF THE LIBRARY LIBRARIAN

2

3

।। श्री: ।।

अनन्तशयनसंस्कृतमन्थावलिः-

ग्रन्थाङ्क: ५-

व्यक्तिविवेकः।

श्रीराजानक-महिमभट्टप्रणीतः

(श्रीराजानकखुय्यकेन) विरचितया व्याख्यया समेतः

संस्कृतग्रन्थपकाशनकार्याध्यक्षेण त. गणपतिशास्त्रिणा

संशोधितः

लघुटिप्पण्या च संयोजितः ।

सच अनन्तशयने महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन राजकीर्थमुद्रण यन्त्रालये मुद्रयत्वा प्रकाशितः ।

कोळम्बाब्दा: १०८४, क्रैस्ताब्दा: १९०९.

4

5

PREFACE.

Vyaktiviveka (व्यक्तिविवेक) is a treatise on Rhetoric com- posed by the illustrious Rajanaka Mahimabhatta. Though this work has acquired much celebrity and is copiously re- ferred to by rhetoricians of old, yet for want of a complete copy it had not hitherto been incorporated in the 'Kavyamala' and other Sanskrit Series. That this book is now placed before the appreciative public as one of the Trivandrum Sanskrit Series' published under the authority of the Govern- ment of His Gracious Highness the Maharajah of Travancore is a matter of no small satisfaction to me. Two manuscripts of this work were obtained from the Trivandrum Palace Library. One of them was written 2 or 3 centuries before in grantha character on palm leaves which have almost worn out. The other is a copy transcribed from. this 23 years ago and then collated with a copy found in the Koopakkara Matham by the brilliant Sanskritist, M. R. Ry. Kerala Varma Avl. Valiya Koil Tampuran, with the assistance of the late eminent Pandit Elattoor Ramaswami Sastriar and myself. When this manuscript was again scrutinised and the printing had begun, another manuscript was kindly transmit- ted to me by the Raja of Pantalam through the Valiya Koil Tampuran. An elaborate and learned commentary on the text running up to very nearly the end of the second Vimarsa was unexpectedly found appended to this manuscript. The difference in reading according to this manuscript which is denoted by the letter a, is mentioned at the foot of the text. When the printing of the text was almost completed, Mr. M. T. Narasimha Iyengar, B. A., M. R. A. s., Professor of Sanskrit in the BangaloreCollege,and Mr. Anantacharya, Pandit in the Archæological Department, Bangalorc, desirous of assisting me in my endeavours to unearth and publish this raro

6

2

work, were kind enough to send me another manuscript of this work. The variants in this manuscript markod ~ are separately noticed at the end, as an appendix. As it was not found convenient to print the commentary along with the text it is printed separate and appended. For facility of reference, the page of the text is noted at the be- ginning of the commentary on that particular page. The gist of Vyaktiviveka is briefly as follows :- What is known as as# (i. c. the snggestive sense of a word or the word itself) is the same as ध्वनि. If we grant व्यक्ति (suggestion), then व्यअ्जकत्व (suggestiveness) is properly attributable to व्यअ्क. Vyakti- (fr) does not obtain in the case of Vastu, Alankara and Rasadi which are only derivative significances (4). For, Vyakti is the manifestation of that which is desired to be manifested and which becomes manifest along with what manifests it (just as a vessel contained in a dark room be- comes visible along with the light which makes it visible). Of these, Vastu and Alankara are not comprehended along with the ares (literal sense) but only afterwards. And Rasadi strikes us only after the Vibhavadi (the causes giving rise to Rasadi) strikes us but not simultaneously with the latter. This interval between tho understanding of Vibha- vâdi and Rasadi merely on account of its shortness, is not perceptible to our senses. Hence Rasâdidhvani is said to be Asamlakshyakramavyangya (असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गय i. e., that in which the suggested sense follows so close on the suggestive sense that its sequonce is not perceptible). As explained above Vyakti does not obtain in all the various kinds of Vastu etc. These two senses (ary primary and ara suggested), being essentially sequential, bear the relationship of premise and conclusion and the process involved is one of inference (ar3- a). Hence ar is merely a ground of inference and not a Esis. As wea itself enters the mind before even its meaning is grasped it is very improbable that qa should be treated as suggestive of anything (55). Also a word like mrt whose

7

significance is exhausted with its literal sense, flood etc., is utterly unable to reveal even the secondary sense, shore («₴), which has only to be inferred from the literal sense. Such being tho case, there is no use of saying that the word is capable of expressing 'chillness' (fer) and other senses. But such words can well become sources of inferences through their literal senses. Also letters and combinations of words by being connected with words which give their primary senses (r rat:) may be regarded through such cornection as sugges- tive of inference (arq). Thus the object of the author being to demolish the vafa school of argument and to establish the Anumana method, the definition of vafa as given in ton- लोक- "यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थौ। व्यङ्ग: काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभि: कथिेतः" ॥ is assailed word by word. By an elaborate process of des- tructive criticism followed by an ingenious method of con- struction, the definition of afa is made to conform to the defi- nition of an Anumana as follows -- "वाच्यस्तदनुमितो वा यत्रार्थोऽर्थान्तरं प्रकाशयति । सम्बन्धतः कुतश्चित् सा काव्यानुमितिरित्युक्ता" ।। (p.22.) in the first Vimarsa of the work. In the second शब्दानीचित्य (the inappropriateness of words) is noticed in extenso and passages from s are quoted and critically viewed. In the third, the examples given for vafa are convincingly proved to be those appropriate to an Anumana by being shown to contain the ingredients essential to the latter. Thus the work mainly shows that all the varieties of tafa according to Dhvanisastra are included in Anumana. Great indeed is the respect which Mahimabhatta had for the Dhvanikara's erudition and hence also his rivalry towards the latter whose reputation he wished to eclipse. Whereas Dhvanikara has, in his work in three Udyotas, discussed a novel line of argument on ध्वनिप्रस्थान and dwelt upon the inap-

8

4

propriateness of ara, Mahimabhatta has, in his invaluable work consisting of three Vimarsas, invented the Anumana school and given an exhaustive treatment on the inappropriateness of n4. The learned author has said- "इह सम्प्रतिपसितोऽन्यथा वा ध्वनिकारस्य वचोविवेचनं नः । नियतं यशसे प्रपत्स्यते यद् महतां संस्तव एव गौरवाय" ॥ (p.1.) Also "सहसा यशोऽभिसर्त्तु समुद्यतादृष्टदर्पणा मम धीः । स्थालक्कारविकल्पप्रकल्पने वेत्ति कथमिवावद्यम्"। (p.1.) It is evident from the above that the author has, in his desire to acquire fame all at once, written the Vyaktiviveka without looking into the Darpana at all. "दर्पणो हृदयदर्पणाख्यो ध्वनि- aHg-y:" so says the commentator. It would appear therefore that our author desired to attain, unaided by the labours of the author of the Darpana, the full glory of vanquishing the Dhvani school. By "Hau" is meant 'before there was time enough for the reputation of Darpanakara as a vigorous opponent of the Dhvani school to spread.' It follows there- fore that the interval between the composition of these two works is very small. That the author has not resorted to the Darpana while writing this work is also evident from the absence of any reference to any passage of any writer having attacked the Dhvani school. The only reference "एवञ्च भट्टना- यकेन द्विवचनं यद् दूषितं तद् गजनिमीलिकयैव", (p.19) referred to the criticism adopted by Bhattanayaka in regard to the duality of sense in the definition of af is to a passage in the 'Lochana' where the passage occurs. It therefore considerably strengthens the view that the author has not seen the Darpana. The anthor of the Darpana which is referred to as having sounded the death knell of the Dhvani school may be inferred to have been Bhattanayaka who is, in this passage, said to be an opponent of the Dhvani school. The author is entitled to the greatest praise at our hands in expounding new and original ideas and in supporting his theories with cogent reasons suited to the nature of the sub-

9

5

ject. He greatly revels in criticising the merits and demerits in the works of other writers. For he has said :- "मुग्धः किं किमसभ्य एष भज़ते मात्सर्यमौनं नु किं पृष्टो न प्रतिवक्ति यः किल जनस्तत्रेति सम्भाव्यते। छात्राभ्यर्थनया ततोऽद्य सहसैवोत्सृज्य मार्ग सतां । पौरोभाग्यमभाग्यभाजनजनासेव्यं मयाङ्गीकृतम्" ॥ (p)37.) The writings of eminent writers have been critically examined with roference to the free defects of composition विधेयाविमर्श, प्रक्र- मभेद, क्रमभेद, पौनरुक्त्य and वाच्याकयन explained by himself and the utterances of Dhvanikara attacked. ave been likewise vigorously

Like Anandavardhanacharya ('्वनिकार) Knntaka the author of Vakroktijivita has also been very vehemently attacked by the author. Here is a verse of our author where he in triumph holds up Kuntaka to ridicule "काव्यकाञ्चनकषाश्ममानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि। सर्वनिरवद्यतोदिता क्लोक एष स निदशितो मया" । [ 58.) Aga "यत् पुनः शब्दार्थो सहिती तेन ध्वनिवदेषापि वक्रोक्तिरनुमा न किम्" । (p.28.) In the passage cited above, Vakrokti which is so enthu- siastically maintained by the author of Vakroktijivita is shown by our anthor to merge in Anumana. It may be in- ferred that Kuntaka is the author of Vakroktijivita. The learned author Mahimabhatta has noticed in the yaktiviveka that Kuntaka has praised in his Kavyalakshana the sloka :- "संरम्भ: करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल।

योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी"॥ (p. 37.) as faultless and the commentator! of Vyaktiviveka has observ- ed that the sloka under reference has been fully. dweltupon 1. See p. 1G.

10

6

in the Kavyalakshana grantha of Vakroktijivita. It is there- fore evident from this that the Kavyalakshana-grantha of Kuntaka referred to by the author of Vyaktiviveka is identical with the Vakroktijivita-grantha of the commentator of Vya- ktiviveka, and it is but natural that a commentary should run

the text. into particulars upon any passage referred to in general in

Although the Anumana theory has been so successfully established after a severe attack on Dhvanikara by a wealth of argumentative reasoning yet on account of the paucity of writers following his lead and the multitude of writers who have followed the opposite school, it has not received so liberal a treatment at the hands of successive poets and rheto- ricians as the other theory (afa). Thus rhetoricians like the learned ,Mammatabhatta and others not only uphold the Dhvani theory with avidity but at the samc time treat the Anumana theory with unmerited contempt. On the other hand, owing to the wealth of comparisons instieuted with regard to the demerits and merits of other writers, thcy closely follow the path traced out by the great Mahimabhatta. "इत्यादि प्रतिभातत्वमस्माभिरुपपादितम् । शास्त्रे तत्त्वोक्तिकोशाख्य इति नेह प्रपञ्चितम्" । (p. 108.) It is apparent from this verse of the text that a certain work called Tatvoktikosa has also been written by Mahima. bhatta. If the excellence that one would expect from its name and kinship with Vyaktiviveka should be found in this work, it is a matter for the deepest regret to all lovers of Sanskrit that the book should have been lost. Next we have to determine when Mahimabhatta lived. As we have already said above that Vyaktiviveka followed close upon the Darpana in point of composition and as we have already found that Vyaktiviveka was written subsequent to 'Lochana' which contains a reference to the Darpana it is a matter of casy inference that the authors of these three works

11

were more or less contemporaries. The date of Abhinava- guptapada, the author of Lochana', has been fixed at 991 A. D .* Hence that date may apply to the age of Mahimabhatta. Again, if the great poet Syamala described as the teacher of Mahimabhatta in a passage at the end of this book is not different from the Syamala referred to by Kshemendra thus :- भदृश्यामलस्य" in Auchityavicharacharcha'(औचित्यविचारचर्चा) and this- "विपरीता यथा भटश्यामलस्य" in Suvrittatilaka2 (सुवृत्ततिलक) who flourish- ed in the 11th century then it is quite pertinent to draw the inference that the pupil of Syamala should have flourished in the 10th century. The age of Mahimabhatta is also discussed by Mr. M. T. Narasimha Iyengar at pp. 65-69 in the journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain for January 1908 where he kas arrived at a similar conclusion, on other grounds :- "Coming now to the author's age, we find in the Vyakti- viveka abundant quotations from and references to several works and authors. I have been at great pains to trace the several stanzas quoted in tho work to their original sources, and I find that the following are the most often cited :-- Author. Works. (1) Kalidasa Sakuntala, Raghuvamsa, Vikramorvasiya,

(2) Bharavi Kumara-sambhava. Kiratarjuniya. (3) Sri Harsha Nagananda. (4) Bhartrihari Vakyapadiya. (5) Magha Sisupalavadha. (6) Rajasekhara Balaramayana. (7) Bhavabhuti Uttararamacharita, Malatimadhava. (8) Bhattanarayana Venisamhara. (9) Ratnakara (10) Anandavardhana ... Haravijaya. Dhvanyaloka. * See Introduction to ध्वन्यालोक. 1. See p. 125. 2. See p. 44.

12

8

(11) Bhattanayaka .... Hridayadarpana, Com- mentary on the

(12) Abhinavagupta- Natyasastra (?).

padacharya ... Lochana. Of theso we shall consider the last threc, as they are the latest in point of time. We know that Anandavardhana lived in the latter half of the ninth century, at the time of Avantivarman (855-884 A. D.); Bhatta-Nayaka was a con- temporary of Sankara-varman (884-902 A. D.); and Abhinavaguptapadacharya or Lochanakara, fourished about 998-1015 A. D. (See Duff's " Chronology of India " p. 102). Thus we may safely conclude that Mahima-Bhatta cannot be earlier than 1000 A. D. Again, the Vyaktiviveka, in its turn, has been quoted or criticized by later authors, among whom the following are the earliest :-- (1) Mammata (see Kavyaprakasa, Chapter V, pp. 304-7 Bombay). (2) Ruyyaka (sco Alaukarasarvasva, Bombay ed., pp.

(3) Hemachandra (see Kavyanusasana, iii). 12-13).

Of these, Ruyyaka, we know, was the teacher of Mankha (a contemporary of Jayasimha 1129-1150 A. D.); and was the author of Alankarasarvasva, and a commentary on Mammata's Kavyaprakasa called काव्यप्रकाशसक्टेत. (See Subha- shitavali, Peterson's Introduction, p. 106). Whereas Hema- chandra (the author of Kavyanusasana and other well-known works) was a contemporary of Kumarapala, and flourished between 1088 and 1172 A. D. He quotes profusely from Mammata's Kavyaprakasa. Thus we see that both Ruyyaka and Hemachandra are later than Mammata. Mahimabhatta's age, therefore, hinges on that of Mammata, as being the earliest of the authors that quote from or criticize the Vyak- tiviveka. Let us now considor the various theories regarding the date of Mammata :-

13

9

(1) Dr. Peterson, in his introduction to the Subhashi- tavali, maintains (p. 85)that Mammata cannot be placed later than 1294 A. D. (the date of the commentary Jayanti on tho Kavyaprakasa). (2) Miss Duff, in her "Chronology of India " (p. 189), rofers to a commentary on the Kavyaprakasa by Narahari (son of Mallinatha), born 1242 A. D. (3) Professor Macdonell ('History of Sanskrit Literature,' p. 434) holds that Mammata lived about 1100 A. D. (4) Bhimasena-Dikshita in his commentary (Sudhasa- gara) on the Kavyaprakasa, following the tradition, states that, Mammata and his brothors, Kayyata (author of tho Bhashya- pradipa) and Uvvata (the commentator on the Vajasaneyi- Samhita), were contemporaneous with King Bhoja (996- 1051 A. D.). (5) Bhatta-Vamanacharya, in his learned introduction to the Kavyaprakasa, holds (p. 3) that Bhimasena's statement is not reliable, inasmuch as Mammatta refers to Bhoja. in his Kavyaprakasa (Canto X)- "भोजनृपतेस्तत्त्यागलीलायितम्"-and must therfore have been later than Bhoja; and his young brother, Uvvata, could not at all have been a contemporary of Bhoja. He therefore disbelieves Bhimasena's theory,and does not consider Uvvata as the brother of Mammata (the anthor of the Kavyaprakasa). He ascribes Mammata to the end of the eleventh century, placing him between Bhojaraja (996- 1051) and Manikya-chand"a, the commentator on the Kavya- prakasa (1160 A. D.). It will bo seen from the foregoing that the date of Mammata is yet a matter of uncertainty, and the question deserves a detailed discussion here. The arguments of Bhatta-Vamanacharya are too weak and untenable. He presumes that Mammata should be later than Bhoja (because of the reference to him in the Kavyaprakasa), and bases his arguments on that presump- tion. But this reference only goes to prove that Mammata

14

10

cannot be earlier than Bhoja, and I am of opinion that he must have been a contemporary of Bhoja, inasmuch as it would be more natural to interpret the passage "aer- siofray" as referring to the munificence of a ruling king under whose patronage the author and his brothers flourished. On this suppositon there would be nothing inconsistent in the tradition that Kayyata and Uvvata were the younger brothers of Mammata, and that all the three brothers were contemporaries of Bhoja. In fact, Uvvata himself has, in his commentary on the Vajasaneyi-Samhita, clearly stated that he wrote the work while Bhoja was reigning (भोजे राज्यं प्रशा- afa). In the face of such an explicit admission on the part of Uvvata, it is hard to disbelieve the tradition about the brothers and assign them to different periods. Following Bhimasena, therefore, I would place Mammata in the first half of the eleventh century. Coming back to Mahima-Bhatta, we thus see that he must be placed between Abhinavaguptapada and Mammata. No doubt the date I would assign to him makes thim contem- poraneous almost with the former; the passage in the Vyakti- viveka where Abhinavaguptapada is criticized supports me, as the wording there suggests that Mahima-Bhatta is referring to a living rhetorician of a rival school of thought (केचिद्विद्वन्मानिन: ... यदाहु: तद्द्रान्तिमूलम् ). For these reasons I am induced to arrange the periods of the literary activity of these rhetoricians thus :- (1) Abhinavagupta-the last decade of the tenth cen- tury.

tury. (2) Mahima-Bhatta -- early part of the eleventh cen-

(3) Mammata-middle of the eleventh century. Further, if we accept these dates as accurate, we shall be allowing the necessary interval for the several commen- taries on the Kavyaprakasa which sprang up in the twelfth century A. D., such as Ruyyaka's (1129-1150) and Manikya- chandra's (about 1160 A. D.).

15

11

The commentary on account of its terseness of expression, dignity of thought and originality of reason ing is by all means well suited to the text. The commentator being an ardent admirer of the Dhvani theory, he removes, by adopting a method of exquisite reasoning, all the blemishes which are found attributed to it by Mahimabhatta. He closely examines the text and exposes all the defects therein with remarkable ability. Although he generally praises the text :- "कर्तृभेदविषयां विरुद्धतां को निवार्य घटितक्रियाभिधः । औौढवादरचनाविचक्षणो लक्ष्यसिद्धिमुदितान् कवीन् व्यधात्" II (p. 7.) "तदेवं महाविदुषां मार्गमनुसृत्य सहृदयशिक्षादराय विचारयतोऽस्य महा- मतेर्न कश्चित् पर्यनुयोगलेशस्याप्यवसर इत्यलमतिप्रसङ्गेन" (p.16.) yet he expresses a marked disapprobation wherever the author has affected superiority :- "यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते इति न्यायेनातिप्रौढतया अन्थकारो निजायत्तां पदार्थव्यवस्थां कर्तुमारब्धो तदेतस्य विश्वमपगणनीयं मन्यमानस्य स्वात्मनः सर्वेोत्कर्षशालिताख्यापनम्" (p. 41) We shall proceed to determine the probable author of this delightful and dignified commentary which is replete with all the merits of composition and style; for it has to be noted to the regret of all Sanskrit scholars that the author's name does not appear either at the commencement or at the close of the commentary. But it can be found out that tho commentator is the same as the author of नाटकमीमांसा, साहित्यमीमां- सा, हर्षचरितवार्तिक, and बृहती. For it is said "अस्य च विधेयाविमर्शस्यानन्तेतर- प्रसिद्ध लक्ष्यपार्तित्वेनास्माभिर्नाटकमीमांसायां साहित्य मीमांसायां च तेषु तेषु स्थानेषु प्रपश्नःप्रदर्शित इति अ्रन्थविस्तरभयादित एवोपरम्यते" (p. 32) "एतदस्माभिर्हर्षचरितवार्तिके विस्तृत्य प्रति पादित तत एवावधार्य" (p. 44) "अस्माभिश्चैतत्प्रपञ्चो बृहत्यां करिष्यते" (p. 45). Of these four granthas हर्षचरितवार्तिक and साहित्यमीमांसा are referred to in the Alankarasarvasva-"एषा च समस्तोपमाप्रतिपादकविषयेऽपि हर्षचरित- धार्तिके साहित्यमीमांसायां च तेषु तेषु प्रदेशेषूदाहता, इह तु अन्थविस्तरभयान्न प्रपश्चिता" (p. 61). From the above passage it may be safely inferred that tho author of Alankarasarvasva is also the author of gs- धरितवार्तिक and साहित्यमीमांसा. Otherwise the author of Alankara-

16

10

sarvasva would not use language that would make one believe that perhaps he might be the author of another's works. Again there is a close similarity between the passage in ques- tion and the passage quoted from the commentary which will lead one to the surmise that both the passages proceeded from the same source. Further Jayaratha commenting on Alankarasarvasva' which contains passages discarding Vyakti- viveka theory, has observed that a certain treatise called व्यक्तिविवे- maaR has been written by the author of Alankarasarvasva. Putting all these together and taking into consideration the dignity of style and expression found in the commentary which naturally suggests the Alankarasarvasva it is evident that this commentary of Vyaktiviveka is the same as the Vyaktivivekavichara referred to by Jayaratha as having been written by the great Rajanaka Ruyyaka who flourished in the 12th century A. D. If this view is not commendable then it has only to be assumed that this commentary was written by some distinguished writer who must have fourish- ed only prior to the great Rajanaka Ruyyaka. We anxiously look forward to the day when we may be in possession of a complete copy of this rare commentary and earnestly hope that some blessed votary of Sanskrit scholar- ship may come across copies of the other works of this bril- liant author and comentator.

T. Ganapati Sâstri.

1. See pp. 12, 13.

17

३

विषय :. पृष्ठम्. विषय :. एष्ठम्.

२८६ महेन्द्रजालोक्तविस्मयप्रदनर्म- खड्गरावणबालचिकित्सा २८८ प्रकारा: ३७२ बालपीडकग्रहतचेष्टः, तत्मती- पञचपक्षिणः, प्रतिपदादितिथि- कारविधयश्र २९२ क्रमेण नाड, भेरदेन क तेपां ग्रहाणां भेदा:, तदाविष्टस्य बाल्याद्यवस्था:, भुक्त्ादि- लक्षणं, तद्विमोचनोपायाश्र २९८ कर्माणि तत्फलभेदाश्र ३८० भूततन्त्राधिकार: ३०१ युद्धाथं गमने वर्जनाय विष्टि- अपस्मारोन्मादचिकित्साधि- कार: पणम् ३८६ कृत्तिकादिनक्षत्रकमेण रोग- मनुष्यशरीरे नक्षत्राणा म्रहाणं सम्भवे निवस्यवधि: त- चायस्थानं, कृंजास्थित- तहेवताम्मो वलिभ्श्षेपश्र 3१४ नक्षपाङ्स्य विशोपनो रक्ष- णीयत्वं च

३7७ शघवारणानिकार: ३८८ नानारोगचिकित्माधिकार: ३३१ सुशुनसो: प्रस्थानसमये कर्तव्य- ३४४ विधि: ३९१ लवणमन्त्राधिकार: २५६ आयुरियतावेदननिमित्तानि ३९२ सर्वजनसंबननाधिकार: ३६० ३९३ गोरक्षाधिकार: ३६६ मृत्युविजयोपाया: ३९४ नानाहव्यभावनाधिकार: ३६८ कुरस्म त्रपादार्थसंग्रह: >

18

19

निवेदना।

श्रीराजानकमहिमभट्टप्रणीतो योऽसौ व्यक्तिविवेको नामालङ्कारशास्त्र- ग्रन्थः प्राग्भिरलक्कारनिबन्धकारैस्तात्पर्यतोऽनुसंहितः प्रसिद्धोऽपि समग्रादर्शानुपल- म्भात् काव्यमालादिषु ग्रन्थावलिषु न गुम्फितः, सोऽयम् अनन्तशयनसंस्क्रतग्र- न्थावल्या सम्प्रति सहृदयेभ्य आस्वादयितुं दीयत इत्युच्चैः सन्तुष्यामः । अस्य राजकीयग्रन्थशालाया द्वावादर्शावासादितौ। तत्रैको जीर्णपत्रो द्वित्र- शतवर्षदेश्यो द्रमिलग्रन्थलिपिस्तालपत्रात्मकः, अपरस्तु वर्षत्रयोविंशत्याः प्राकू तत एव प्रतिरूपितः, योऽतीतवञ्चिमहाराइयाः प्रियतमेन विद्वद्वतंसेन महामहिमश्री- केरलवर्मदेवेन पण्डितकविमणौ इ. अतीतरामस्वामिशास्त्रिमहाशये मयि च सह- कृत्वनो: कूपतटमठीयादर्शान्तरसंवादेन तदानी शोधितः । मयैतदवलम्बनेन पुनस्संशोधनं कृत्वा अ्न्थस्य मुद्रणकर्मण्युपक्रामिते पन्तळ- राजसकाशादन्य आदर्श आसादितः, यत्र मूलस्यातिप्रौढं व्याख्यानमपि किश्चिदनद्वि- तीयविमर्शान्तमन्ते योजितमप्रतीक्षितमुपलब्धम् । अस्य ख.संज्ञस्य पाठान्तरं तत्तत्पृ-

अथ निष्पन्नकल्पे मूलमुद्रणे बङ्गलूरपुरादू आङ्गलभाषामहापाठालयसंस्कृतप्र. वक्ता बि. ए., एम्. आर् . ए. एस् . इति बिरुदधर: M. T. श्रीनरसिंहय्यद्गार- महाशयः, पुरातनवस्तुविचारकार्यालय (Archaological oftice) पण्डितः श्रीमान् अनन्तार्यमहाशयश्च दुर्लभग्रन्थरत्नप्रकाशनकर्मण्यस्मिन् साह्याधित्सया कमप्यादर्श मह्यं सकृपं प्रैषयतां, यस्य ग.संज्ञस्य पाठभेदा मूलादवूहिरेव योजिताः । व्याख्यानं तु मूलमेलनसौकर्यविरहाद् मूलात् पृथगेव मुद्रयित्वा पुस्तक- स्यान्ते संश्लेषितम् । तत्तन्मूलपृष्ठसम्बन्धिनश्च प्रथमोपात्तस्य व्याख्येयपदस्य पार्श्रवे तत्तन्मूलपृष्ठसङ्ग्या व्याख्यायमानमूलांशसुखबोधाय निवेशिता ।। एष तु व्यक्तिविवेकस्य प्रतिपाद्यपरमार्थः - व्यञ्जकस्तावद ध्वनिरुच्यते। व्यक्ती च सम्भवन्त्यां व्यञ्ञकत्वं युक्तम् । व्यक्तिस्तु न सम्भवति व्यङ्गयाभिमतानां १. राज्ञामानक इवानकः पटहो अ्रन्थनिर्माणद्वारेण यशःप्रख्यापकत्वादित्यनुगतार्थ किमपि मन्ये, बिरुद 'राजानक' इति, येनाङ्गिताः राजानकानन्दवर्धन-राजानकरुय्यक-राजा- नकमन्कप्रभतय :.

20

२

वस्त्वलक्काररसादीनाम् । प्रकाश्याभिमतस्य हि प्रकाशकसहभावेनैव प्रकाशविषयताप- त्तिर्व्यक्तिरुच्यते । तत्र वस्त्वलङ्कारी प्रकाशकेन वाच्यार्थन सहैव न प्रकाशेते किन्तु तत्प्रतीत्यनन्तरमेव; रसादिरपि विभावादिप्रतीत्युत्तरकालमेव प्रतीयते, नतु त- त्सहभावेन । स तु काल: सूक्ष्मत्वान्न लक्ष्यत इत्येतावतैवासंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो रसादि- ध्वनिरिति व्यवहार इति वस्त्वादिषु सर्वेष्वपि व्यक्तिर्नोपपद्यते । क्रमिकनियतप्रतीति- विषयौ चार्थो यतः कुतश्चित् सम्बन्धात् साध्यसाधनभावमनतिवर्त्तमानावनुमानस्यैव विषय इत्यर्थोडनुमापक एव, न व्यञ्ञकः । शब्दस्तु स्वार्थतोऽपि पूर्वकालप्रतीतिक इति सुतरां न व्यञ्षकः । अपि च शब्दो गङ्गादिः सङ्केतितार्थोपक्षाणिसामर्थ्यः स्वा- र्थमात्रव्यवहितेऽप्यर्थे तटादौ व्यापरितुं न क्षमते तटाद्यर्थस्य प्रवाहादित एवानुमानात्। का वार्त्ता स्वार्थतटाद्युभयव्यवहितमर्थ शैत्यादिरूपं प्रति तस्य व्यापारे। किन्त्वसौ पदवाक्यात्मा स्वार्थद्वारेणानुमापकः कामं स्यात् । वर्णसङ्गटनादेरपि वाचकशब्दोपा- धिभूतत्वात् तत्परम्परयानुमापकत्वं युक्तम् इति । ध्वनिमते चैवं निरसनीये, अनुमानपक्षे च स्थापनीये, 'यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थौ। व्यङ्ग: काव्यविशेपः स ध्वनिरिति सृरिभिः कथतः' ॥ इति *ध्वनिलक्षणमादावुपादायावयवशो दूपितं, दुष्टांशव्युदासपूर्वकसंस्कारभङ्गया च तद् 'वाच्यस्तदनुमितो वा यत्रार्थोडर्थान्तरं प्रकाशयति । सम्बन्धतः कुतश्चित् सा काव्यानुमितिरित्युक्ता'।। (पृ.२२) इत्यनुमानलक्षणात्मना पर्यवसायितं प्रथमे बिमर्शे। द्वितीये शब्दानौचित्यं विस्तरेण विचारितं, ध्वन्यालोकगते च ग्रन्थान्तरे तत् सञ्चारितम् । तृतीये ध्वन्युदाहरणानाम- नुमितिसामग्रीप्रदर्शने मानुमानान्तर्गतिर्निरूपिता। तदेवमस्मिन् ग्रन्थे ध्वनिशास्त्रप्रप- ञ्वितस्य सर्वविधस्यापि व्वनेरनुमानेऽन्तर्भावः प्राधान्यात् प्रकाशितः । महिमभट्टस्य ध्वनिकारं प्रति सुमहान् विद्याबहुमानः, तत एव च स्पर्धा तत्साधारणकीर्ततिकामुकस्य। व्वनिकारो हि उद्योतत्रयवता ग्रन्थेन नव्यं ध्वनिप्रस्थान- मुद्भावितवान्, अर्थानौचित्यञ्च व्युत्पादितवानिति महिमभट्टोऽप्यनेन त्रिविमर्शेन ग्र- न्थेन स्वोपज्ञमनुमानप्रस्थानं शब्दानौचित्यं च वितत्य निरूपयाञ्चकार; आह च- इह सम्प्रतिपत्तितोऽन्यथा वा ध्वनिकारस्य वचोविवेचनं नः । नियतं यशसे प्रपत्स्यते यद् महतां संस्तव एव गौरवाय' ॥ (पृ. १) इति, * ध्वन्यालोके ३३.तमे पृष्ठे दृश्यमिदम्.

21

३

'सहसा यशोऽभिसर्त्तु समुद्तादृष्टदर्पणा मम घीः । स्वालक्कारविकल्पप्रकल्पने वेत्ति कथमिवावद्यम् । (पृ. १) इति च। अत्र हि सहसा यशोर्ऽर्जनकामनया दर्पणग्रन्थमदष्टरैव व्यक्तिविवेको मया रचित इत्युच्यते । 'दर्पणो हृदयदर्पणाख्यो ध्वनिध्वंसग्रन्थ' इति व्याख्याकारः । तथा चायमभिप्रायः स्फुरति-व्यक्तिविवेकरचनात् प्राग् दर्पणस्य दर्शने तमुपजीव्य मया कृतो व्यक्तिविवेक इति लोक: शङ्केत। ततश्च व्वनिध्वंसनिर्वाहं प्रति स्वस्यास- हायशूरता न प्रख्याता स्यादिति। 'सहसे'त्यनेन चू यावद् दर्पणकारस्य ध्वनिध्वंस- जन्यं यशो न प्रसरति, तावतः कालात् प्रागिति गम्यते । तेन च दर्पणव्यक्ति- विवेकयोरीषत्सान्तरकालता प्रतीयते। तच्नेदं दर्पणादर्शनं परकीयस्य ध्वनिदूप- णप्रकारस्य कस्यापि क्वाप्यननुवादात् प्रकाशते। यत्तु भट्टनायकीयस्य ध्वनिलक्ष- णगतद्विवचनदूषणस्यानुसन्धानम् 'एवञ्च भट्टनायकेन द्विवचनं यद् दूषितं, तद् ग- जनिमीलिकयैव' इति, तदपि लोचनवाक्यानूदितत्वेनैत्र कृतमिति दर्पणादर्शनं द्रढ- यत्येव, यस्मात् प्रकान्तं दर्पणास्यं ध्वनिध्वंसग्रन्थं प्रति ध्वनिदूषकतयावगतो भट्ट- नायक एव कर्त्ता भाव्यते। नवनवार्थग्रामोल्लेखेषु यथाविपयमुपपत्तिसमर्थनासु च परां ल्लाघामयमर्हति । परग्रन्थगुणामुणविवेचनं पुनर्महोत्सव एव महिमभट्टस्य, यदयमाह- 'मुग्धः किं किमसभ्य एष भजते मात्सर्यमौनं नु किं पृष्टो न प्रतिवक्ति यः किल जनस्तत्रेति सम्भाव्यते । छात्राभ्यर्थनया ततोऽ्यय सहसैवोत्सृज्य मार्ग सतां पौरोभाग्यमभाग्यभाजनजनासेव्यं मयाङ्गीकृतम्' ॥ (पृ.३७) इति। किञ्चानेन विधेयाविमर्शः, प्रकरमभेदः, कमभेदः, पौनरुक्त्यं, वाच्यावचनं चेति दोषपञ्चकमात्मोपक्मं व्यपदिशता महाकविगिरः परीक्षिताः, ध्वनिकारोक्तिषु च बल- वत् पराक्रान्तम् । अस्य आनन्दवर्धनाचार्यवद् वक्रोक्तिजीवितकारे कुन्तकेऽपि बलवान- भिनिवेशः । तथा च कुन्तकल्लोकदूषणकृतार्थमानिनोऽस्य जयाडेण्डिम :- 'काव्यकाञ्चनकषाश्ममानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि। यस्य सर्वनिरवद्यतोदिता श्लोक एप स निदर्शितो मया' ॥ (पृ. ६८) इति, तथा

22

8

'यत् पुनः शब्दार्थौ सहितौ

तेन ध्वनिवदेषापि वक्रोक्तिरनुमा न किम्' (पृ. २८) इति ग्रन्थेन वक्रोक्तिकारसम्मताया वक्रोक्तेरप्यनुमानान्तर्भावोऽनेन साितः । कुन्तक एव च वक्रोफ्तिजीवितकारः, यतः 'संरम्भ: करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल। इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघ टाबन्धेऽप्यसंरब्धवान् योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी'।।(पृ. ३७, ३८.) इति श्लोकं कुन्तकेन स्वीयकाव्यलक्षणग्रन्थे सर्वनिरवद्यतया प्रतिपादितं व्यक्तिवि- वेककारो वक्ति, व्यक्तिविवेकव्याख्याता च वक्रोक्तिजीविताख्ये काव्यलक्षणग्रन्थे विस्तृत्य *व्याख्यातम्। तेन व्यक्तिविवेककारोक्तः कुन्तकीयकाव्यलक्षणग्रन्थो

रहति, मूले सामान्यरूपेणोपादीयमानस्यार्थस्य विशेषरूपेण व्याख्याने विवरणौचित्यात्। सेयमनुमानवाचोयुक्तिर्न्यायशतैर्ध्वनिकारेण सह बलवन्नियुध्य स्थापिताप्यनुया- यिविरहात् प्रतियायिबाहुल्याच्च ध्वनिव्यवहारसाधारणमादरं काव्यालक्कारगोष्ठीषु नावि- दन्त।मम्मटभट्टप्रभृतयो ह्यलङ्कारशास्त्रकारा न केवलं ध्वनिप्रस्थानं तात्पर्यतो जुषन्ते, यावदनुमानपक्षं दूरतः प्रतिक्षिपन्ति। किन्तु ग्रन्थगुणदोषविचारसरणि श्रीमहिमभट्टेन क्षुण्णामेते भृशमाद्रियन्ते। अत्र 'इत्यादिप्रतिभातत्त्वमस्माभिरुपपादितम् । शास्त्रे त्वोक्तिकोशाख्य इति नेह प्रपञ्चितम्' ॥ (पृ. १०८) इति दर्शनात् तत्वोक्तिकोश इत्यपि कश्चिद् ग्रन्थो लोकोत्तरप्रतिभोदयहृद्यविद्यावैभ- वेन श्रीमहिमभट्टेन प्रणीत इति गम्यते। स यदि गुणसम्पदा व्यक्तिविवेकभ्रा- तृभावात् समाख्याप्रत्ययाच्च सम्भाव्यया वस्तुत एव विभूषितः, तं तर्हि दैनानुपल- म्भयता वञ्च्यन्त एव मन्ये, सचेतसः । * व्याख्याने १६ शंपृष्ठं दृश्यम्. + मम्मटभट्टः काव्यप्रकाशकार :. 8 हेमचन्द्रस्तु स्वीयकाव्यानुशासनस्य विवेके व्यक्तिविवेकवाक्यान्येव तभ्नामानिर्देशेन लिखति बहुषु स्थलेषु. (पृ. १७६-१८१)

23

श्रीराजानकमहिमभट्टस्य जीवितसमयः क इति जिज्ञासायां, व्यक्तिविवे- कस्य प्रागुक्तरी्या दर्पणातिप्रत्यासन्नकालत्वसम्भावनाद् दर्पणस्मर्तृलोचनोत्तरका- लप्रभवत्वाच्च दर्पण-लोचन-व्यक्तिविवेकानां कर्त्तारः समानकाला इति सामान्यत ऊहितुं शक्यते। लोचनकर्त्ता च श्रीमदाचार्याभिनवगप्तपाद: ९९१ सैस्ताब्दे* स्थित इति स एव कालो महिमभट्टस्य फलति । यदि व्व ग्रन्थान्ते 'महाकवेः श्यामलस्य शिष्येण' इति निर्दिष्टो महिमभट्टस्य गुरुः श्यामलः क्षेमेन्द्रेण ११- श. शतकस्थितेन 'नतु यथा श्यामलस्य' इति औचित्यविचारचर्चायां 'विपरीता यथा भट्टश्यामलस्य' 'यथा भट्टश्यामलस्य' इति च सुटृत्ततिलके स्मृतात् श्यामलान् भिद्यते, तर्हि श्यामलशिष्यस्य दशमशतकसत्ता निकाममुपपद्यते। अयमेव समयः प्रकारान्तरेण साधितः पण्डितवरेण M.1. नरसिंहय्यङ्गारम- हाशयेन तदीये व्यत्तिविवेकोपन्यासे। यथा- "Coming now to the author's age, we find in the Vyakti- viveka abundant quotations from and references to several works and authors. I have been at great pains to trace the several stanzas quoted in the work t their original sonrces, and I find that the following are the most often cited :-- Author. Works. (1) Kalidasa Sakuntala, Raghuvamsa, Vikramorvasiya, Kumara-sambhava (2) Bharavi Kiratarjuniya. (3) Sriharsha Nagananda. (4) Bhartrihari Vakyapadiya. (5) Magha Sisupalavadha. (6) Rajasekhara Balaramayana. (7) Bhavabhuti Uttararamacharita, Malatimadhava. (8) Bhattanarayana Venisamhara. (9) Ratnakara Haravijava. (10) Anandavardhana Dhvanyaloka. * ध्वन्यालोकस्योपोद्घातो दृश्यताम्. १. १२५ तमं पृष्ठं दृश्यताम्- २. ४४, ५५ तमे पृष्ठे दृश्ये. 3 See the 'Journal of the Royal Asiatic Society' January, 1908.

24

(11) Bhattanayaka Hridayadarpana, Com- mentary on the

(12) Abhinavagupta- Natyasastra (?).

padacharya Lochana. Of these we shall consider the last three, as they are the latest in point of time. We know that Anandavardhana lived in tho latter half of the ninth century, at the time of Avantivarman (855-8S4 A. D.); Bhatta-Nayaka was a con- temporary of Sankara-varman (834-902 A. D.); and Abhinavaguptapadacharya or Lochanakara, flourished about 993-1015 A. D. (See Duff's " Chronology of India " p. 102). Thus we may safely conclude that Mahima-Bhatta cannot be earlier than 1000 A. D. Again, the Vyaktiviveka, in its turn, has been quoted or criticized by later authors, among whom the following are the earliest : (1) Mammata (see Kavyaprakasa, Chapter V, pp. 304-7 Bombay). (2) Ruyyaka (see Alankarasarvasva, Bombay ed., pp. (3) Hemachandra (see Kavyanusasana, iii). 12-13).

Of these, Ruyyaka, we know, was the teacher of Mankha (a contemporary of Jayasimha 1120-1150 A. D.); and was the author of Alankarasarvasva, and a commentary on Mammata's Kavyaprakasa called काव्यप्रकाशसङ्केत. (See Subha- shitavali, Peterson's Introduction, p. 106). Whereas Hema- chandra (the author of Kavyanusasana and other well-known works) was a contemporary of Kumarapala, and flourished between 1088 and 1172 A. D. He quotes profusely from Mammata's Kavyaprakasa. Thus we see that both Ruyyaka and Hemachandra are later than Mammata. Mahimabhatta's age, therefore, hinges on that of Mammata, as being the earliest of the authors that quote from or criticize the Vyak- tiviveka. Let us now consider the various theories regarding the date of Mammata :--

25

9

(1) Dr. Peterson, in his introduction to the Subhashi- tavali, maintains (p. 85)that Mammata cannot be placed later than 1294 A. D. (the date of the commentary Jayanti on the Kavyaprakasa). (2) Miss Duff, in her " Chronology of India " (p. 189), rofers to a commentary on the Kavyaprakasa by Narahari (son of Mallinatha), born 1242 A. D. (3) Professor Macdonell ('History of Sanskrit Literature,' p. 434) holds that Mammata lived about 1100 A. D. (4) Bhimasena-Dikshita in his commentary (Sudhasa- gara) on the Kavyaprakasa, follcwing the tradition, states that Mammata and his brothers, Kayyata (author of the Bhashya- pradipa) and Uvvata (the commentator on the Vajasaneyi- Samhita), were contemporancous with King Bhoja (996- 1051 A. D.). (5) Bhatta-Vamanacharya, in his learned introduction to the Kavyaprakasa, holds (p. 3) that Bhimasena's statement is not reliable, inasmuch as Mammatta refers to Bhoja in his Kavyaprakasa (Canto X)-"भोजनृपतेस्तस्यागलीलायितम्"-and must therfore have been later than Bhoja; and his young brother, Uvvata, could not at all have been a contemporary of Bhoja. He therefore disbelieves Bhimasena's theory,and does not consider Uvvata as the brother of Mammata (the author of the Kavyaprakasa). He ascribes Mammata to the end of the eleventh century, placing him between Bhojaraja (996- 1051) and Manikya-chandra, the commentator on the Kavya- prakasa (1160 A. D.). It will be seen from the foregoing that the date of Mammata is yet a matter of uncertainty, and the question deserves a detailed discussion here. The arguments of Bhatta-Vamanacharya are too weak and untenable. He presumes that Mammata should be later than Bhoja (because of the reference to him in the Kavyaprakasa), and bases his arguments on that presump- tion. But this reference only goes to prove that Mammata

26

V

cannot be earlier than Bhoja, and I am of opinion that he must have been a contemporary of Bhoja, inasmuch as it would be more natural to interpret the passage "भोजनृपतेस्तत्त्याग" sisifan" as referring to the munificence of a ruling king under whose patronage the author and his brothers flourished. On this suppositon there would be nothing inconsistent in the tradition that Kayyata and Uvvata were the younger brothers of Mammata, and that all the three brothers were contemporaries of Bhoja. In fact, Uvvata himself has, in his commentary on the Vajasaneyi-Samhita, clearly stated that he wrote the work while Bhoja was reigning (भोजे राज्यं प्रशा- afa). In the face of such an explicit admission on the part of Uvvata, it is hard to disbelieve the tradition about the brothers and assign them to different periods. Following Bhimasena, therefore, I would place Mammata in the first half of the eleventh century. Coming back to Mahima-Bhatta, we thus see that he must Be placed between Abhinava-guptapada and Mammata. No doubt the date I would assign to him makes him contem- poraneous almost with the former; the passage in the Vyakti- viveka where Abhinavaguptapada is criticized supports me, as the wording there suggests that Mahima-Bhatta is referring to a living rhetorician of a rival school of thought (केचिद्विद्वन्मानिन: . यदाहु: तद्ध्ान्तिमूलम). For these reasons I am induced to arrange the periods of the literary activity of these rhetoricians thus :- (1) Abhinavagupta-the last decade of the tenth cen- tury., (2) Mahima-Bhatta-early part of the eleventh cen- tury. (3) Mammata-middle of the eleventh century. Further, if we accept these dates as accurate, we shall be allowing the necessary interval for the several commen- taries on the Kavyaprakasa which sprang up in the twelfth century A. D., such as Ruyyaka's ( 1129-1150) and Manikya- chandra's (about 1160 A. D.).

27

व्याख्यानं पुनर्गुणगरिम्णा व्यक्तिविचेकं प्रति सर्वथानुरूपम । किन्विदं ध्वनिमतानुयायि यत्र यत्र महिमभट्टेन व्यक्तिवादे दोष: स्थाप्यते, तत्र तत्र हृदयङ्- मैर्न्यायैस्तमुद्धरति; मूलकारोक्तौ च सूक्ष्मेक्षिकया दोषानुपक्षिपति*। यद्यप्येतत् 'कर्तृभेदविषयां विरुद्धतां क्त्वो निवार्य घटितक्रियाभिध्ः । प्रौढवादरचनाविचक्षणो लक्ष्यसिद्धिमुदितान् कबीन् व्यधात्। (प्र. ७) इति, 'तदेवं महाविदुषां मार्गमनुसृत्य सहृदयशिक्षादगय विचारयतोऽम्य महाम- तेर्न कश्चित् पर्यनुयोगलेशस्याप्यवसर इन्यल्मतिप्रमज्ञेन' (पृ. १६) इति च मूलकारं ल्लाघते, तथापि क्वचित् तस्याहोपुरुषिकया प्रस्फुरन्त्या नव तुष्यति, यदाह- 'यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्त्तते इति न्यायेनातिप्रौढतया ग्रन्थकागे निजायत्तां पदार्थव्यवस्थां कर्तुमारब्धः तदेतदस्य विश्वमगणनीय मन्यमानस्य स्वात्मनः सर्वोत्कर्पशालििताख्यापनम' (पृ. ४१) इनि। तदिदं समग्रगुणसम्पन्नं व्याख्यार्त कस्य कतिरिति विचारणायाम् आठी विमर्शान्ते वा कर्तृनाम नैव निर्दिष्टं दृश्यते। किन्त्वस्य कर्त्ता नाटकमीमांसाया: साहित्यमीमांसायाः, हर्षचरितवार्ततिकस्य, वृहत्याश्च प्रणेनेत्यवगम्यते, यदाह. 'अस्य च विधेयाविमर्शस्यानन्तेतरप्रसिद्धलक्ष्य पातित्वेनास्मामिर्नाट- कमीमांसायां साहित्यमीमांसायां च तेष तेष स्थानेष प्रपञ्चः प्रद- र्शित इति ग्रन्थविस्तरभयादित एवोपरम्पते' (पृ. ३२) 'एतदस्माभिर्हर्षचरितवार्ततिके विस्तृत्य प्रतिपादितं नत एवाच सेयम्' (पृ. ४४) 'अस्माभिश्वैतत्प्रपञ्ञचो बृहत्यां करिष्यते' (पृ. ४५) इति। ग्रन्थेष्वेषु हर्षचरितवार्त्तिक साहित्यमीमांसा च अलकारसर्वस्वे म- र्येते- 'एषा च समस्तोपमाप्रतिपादकवित्रयेऽपि हर्षचरितवार्तिके साहित्य- मीमांसायां च तेषु तेषु प्रदेशेपूदाहता। इह तु ग्रन्थविस्तग्भयान्न प्रपश्चिता' (पृ. ६१) अत्र च य एव कर्त्ता प्रपञ्चनक्रियां प्रति स एवोदाहरणकियां प्रत्यि स्वरसतः प्रती + व्याख्यानस्य २, ३, १०. पृष्ठानि दृश्यन्तामू * व्याख्यानस्य १, १६, ३२. पृष्ठानि दृश्यन्ताम् -

28

यते। यदि तथाविधायाः प्रतीतर्वस्तुतो मिध्यात्वं स्यात्, न तर्हि ताम् अलङ्गारस- र्वस्वकार: शब्दत उत्पादयेत् । न ह्यन्यदीयकृतिविपयायाः स्वकर्तृकत्वप्रतीतेः पाक्षि- कमपि शब्दतः स्फुरणं तादृशा लोकोत्तरग्रन्थशतनिर्माणनिपुणाः सहन्ते । तेन तयो- र्रन्थयोः सर्वस्वकारः कर्त्तेति शक्यं प्रत्येतुम् । अस्त्यस्मिन् वाक्ये पूर्वोदाहृतव्याख्या- नवाक्येन समाना कापि च्छाया, या वाक्ययोरेकमुखप्रभवतां गमयेत्। अलङ्गार- सर्वस्वस्थं च व्यक्तिविवेकमतप्रत्यास्यानवाक्यं विवृण्वन् जयरथो व्यक्तिविवेक- विचारं नाम कक्षित ग्रन्थमलङ्गारसर्वस्वकारेण निर्मितं वक्ति (पृ. १३) । तदेत- दखिलं वस्तुजातं ग्रन्थप्रौढ़तां च सर्वस्वसाधारणीं पर्यालोचयतो मे व्यक्तिविवेक- व्याख्यानमेनत् स एव जयरथस्मतो राजानकरुथ्यककरतो व्यक्तिविवेकविचार इनि प्रतिभाति। तथानभ्युपगमे १२शशताब्दीस्थिताद् राजानकरुय्यकादपि प्रा- चीनेन केनापि कोकोत्तरप्रज्ञेनैतद् विरचितमिति कल्पनीयम् । अपि नामेदं व्या- ग्वयानरननं समप्र कदाचिदुपलभेमहि ! अभि च नाम तेपां बृहती-नाटकमीमांसा- साहित्यमीमांसा-हर्पचरितवार्ततिकानामुपलच्धी धन्याः केपि प्रयत्नं विदध्युः!॥

अनन्तशयनम् त. गणपतिशास्त्री.

1. इति मङ्नका वितेने काश्मीरक्षितिपसान्धिविग्रहिकः । सकविमुखालद्गारं तदिदमलङ्गारसर्नस्वम्'।। इति तु अत्रत्यजरत्तमकोशेषु पठ्यते। मङ्गकोऽपि र्थ्यकसमानकाल एव

29

व्यक्तिविवेकव्याख्याने स्मृता :- ग्रन्थकर्तारः ।

भट्टोद्भट: ३. ३ १ धातुकार: ६ ध्वनिकारप्रभृतयः १५. ३७ सूत्रकृत् १५ भाप्यकृत् कात्यायनः पतञ्जलि: २६ धमकीर्तिः ३ ४ वक्रोक्तिकृत् अक्षपादमुनिः वक्रोक्तिजीवितकारः ४ ३ सोगता: वैशेपिकाः वामनप्रभृतय: ५२ परिमलः ५३

ग्रन्थाः ।

चन्द्रिका ? काव्यकौतुकम् हृदयदर्पणः महाभाष्यम १६ ... पातञ्जलसूत्रम् २६ नटाकमीमांसा ३२ साहित्यमीमांसा हर्षचरितवार्ततिकम् चृहती

30

31

व्यक्तिविवेकस्य विषयानुक्रमः ।

पथमे विमर्शे ध्वनिलक्षणाक्षेपः । १. ध्वनिलक्षणखण्डनारम्भ :. २. लक्षणे अर्थस्योपसर्जनीकृतात्मत्वदूषणम्, लक्षणे शब्दस्यानुपादेयत्वम्,

३. शाब्दव्यवहारस्यानुमानरूपत्वम् शब्दद्वविध्यम्. तत्र पदविभागः, पदानां क्रियाशब्दत्वपक्षसमर्थनम्. ४. तेन क्ु: कर्तृभेदविरोधपरिहरेण बहुलक्ष्यसाधनम्. ६. आख्यातादिस्तरूपकथनम्. ७. वाक्यस्वरूपम्, अर्थद्वैविध्यम् , अनुमेयार्थस्य त्रविध्यं वसत्वलङ्काररसात्मना, वाक्यार्थस्य द्वैविध्यं विधेयांशसिद्धत्वासिद्धत्वाभ्याम्, तदुदाहरणानि. ८. साध्यसाधनभावस्य शाब्दत्वार्थत्वभेदप्रभेदास्तदुदाहरणानि च. १०. वाच्यविषयवद्नुमेयविष्रयेऽपि साध्यसाधनयोः क्रमप्रतीतिकथनं, रसादिविपये व्यङ्गयव्यअ्जकभावस्यौपचारिकत्वम्, अर्थस्य काक्भिधेयत्ायामनुमेयतायां च चमत्कारित्वम्, तदुदाहरणं च. ११. रत्यादि प्रतीतेर्विभावादिसम- कालत्वशङ्कातत्परिहारौ. १२. धवने: परार्थानुमानरूपता, वाक्यार्थमात्रस्य साध्यसाधनभावगर्भतायां दृष्टा- न्तोपादाननियमशङ्कातत्परिहारौ, रत्यादीनामनुमेयानां सुखहेसुत्वाक्षेपस्तत्परि- हारश्र. १३. विभावादिहेत्वादीनामभेदशङ्का, तत्स्वरूपाख्यानेन भेदस्थापनम्. १४. कृत्रिमैर्विभावादिभिरसत्यरत्यादिप्रतीतिपरामर्श एव रसास्वादः, तत्र प्रमाणम्,

१५. वाच्यप्रतीयमानयोर्मुख्यवृत्त्या व्यङ्गयव्यञ्जकभावाभावः, व्यक्तिलक्षणं, तत्रै- विध्यं, व्यकक्तिलक्षणस्यासम्भवः, अव्याप्ति :. तादशस्थसत्रयोदाह- रणम्.

32

२

१० .. 'अर्थः सहृदयश्राध्य' इति व्वनिकारल्लोके पाठपरिवर्तन, लक्षणे वाशब्द- स्यानुपादेयत्वम्, दूषणम्. २०. प्रसङ्गात् 'प्रतीयमानं पुनरन्यदेव' इति ध्वनिकारश्लोकपरिवर्तनं, काव्यस्य विशिष्टत्वग्ण्डनं, कर्तृनिर्देशखण्डनम्- २२. शुद्धं लक्षणं, तस्य चानुमानलक्षणतया पर्यवसानम्. २३. शब्दस्य व्यापारान्तरकल्पनखण्डनं, लक्षणास्थलेष्वर्थव्यापारलक्षणादनुमा- नादेवार्थान्तरप्रतीतिः, न तु सा शाब्दीति. २६. भक्तिर्ध्वनिरिति पक्षसमर्थनम्. २७. 'इषुवद् दीर्घदीर्घः शब्दस्य व्यापार' इति मतस्योपक्षेपाक्षेपी. २८. वक्रोक्तिकारकृतकाव्यलक्षणस्य खण्डनं, वक्रोक्तेरप्यनुमाने प्रवेशनम्. २० .. शव्दस्य व्यक्षकत्वानुपपत्तिः, गमकत्वमपि सामग्रया एव, न शब्दस्येति श- व्दपक्षस्यार्थपक्षात् पृथगुपन्यासस्य दूपणं, प्रादीनां द्योतकत्वस्य भाक्ततम्. २०. भक्ती निमित्त, तत्प्रसङगाद्विशेपणविशेष्ययोः स्वरपादिनिरूपणं, चादीनां व्यवधानपयोगेSनाचित्यम्- ३२. काव्यस्य सामान्येन लक्षणमनाख्याय गम्यार्थप्राधान्याप्राधान्यकृतप्रकारद्रय- कथनासाङ्गत्यम्. ३३. तत्प्राधान्याप्राधान्ययोर्विशेषानवगतेरुदाहर णेषु प्रदर्शनम्. ३४. ध्वनिलक्षणदूपणोपसंहारः.

द्वितीये विमर्शे शब्दानाचित्यविचार: । ३७. शव्दानाचित्यविचारोपोद्धातः, तस्य पञ्चिधत्वं, तत्सामान्यलक्षणं, विधेया- विमर्शस्योदाहरणं, 'संरम्भ: करिकीट' इति क्रोके. ३८. तत्र 'असंर्धवान्' इति नञ्समासप्रसङ्गात् प्रसज्यप्रतिषेधादिनिरूपणम्. ४०. 'योऽमौ' इति प्रसक्या यत्तच्छब्दार्थगतविचार: ३३. 'अम्विकाकेमरी' इनि पष्ठीममासप्रसक्या समासस्वरूपविवेचन, समासे

33

३

विशेषणांशस्य विधेयत्वविघक्षायां वृत्त्या न भाव्यमित्यस्यार्थस्योदाहरणप्रत्युदा- हरणानां भूयसां प्रदर्शनेन व्युत्पादनम्. ५३. प्रधानेतरभावाविवक्षायां समासासमासकामचार :. ५४. विधेयत्वस्य प्राधान्योपलक्षणत्वं, तेन प्रधानाविमर्शेऽपि दोपत्वम्· ९. प्रधानेतरभावविवक्षायां वृत्त्यभावस्य समर्थग्रहणात् सिद्धिः. ५६. 'अम्बिकाकेसरी'त्यत्र विधेयाविमर्शदोषस्य सङ्गमनम्. ५७. 'संरम्भ: करिकीटे'ति श्लोके पाठपरिवर्तनम्. ६८. प्रकरमभेदस्य स्वरूपम्, उदाहरणैस्तत्प्रपञ्चनम्. ६६. कमभेदस्योदाहरणैर्व्युत्पादनम्. ६९. पौनरुक्त्यस्य स्वरूपम्, उदाहरणैस्तत्प्रपञ्चनम्. ८४. वाच्यावचनस्योदाहरणैर्व्युत्पादनम्. १००. वान्यावचनेन सामर्थ्यादवाच्यवचनस्यापि सङ्ग्रहः, तस्योदाहरणैर्व्युत्पादनम्. १०८. अर्थस्याव्यभिचरितस्य वाच्यत्वप्रसङ्गात् स्वभावोक्तेरलङ्कारत्वाभावशङ्कातत्परि- हारो, स्वभावोक्त्युदाहरणानि. १ ०९. 'काव्यस्यात्मा' इति ध्वनिकारश्लोके प्रकमभेदपौनरुक्त्यादिदोपनिदर्शनम् ११२. तस्य श्लोकस्य पाठान्तरपरिकल्पनम्. तृतीये विमर्शे धवन्युदाहरणानामनुमानान्तभावोपदर्शनम्। ११४. 'भम धम्मिअ' इत्यत्र किश्चिदनौचित्योद्ावनम्. ११५. 'अत्ता एत्थ' इत्यत्र केपाञ्चिद् दोपाणामुद्भावनम्. १२१. 'दत्तानन्दा' इत्युदाहरणप्रसङ्गात् साध्वसाध्वपशब्दानां निरूपणं, स्वाभिमता-

१२३. 'तां जानीया' इति काळिदासश्षोके कस्यचिदपव्याख्यानस्य खण्डनं, 'ग्रा- मेडस्मिन्' इति ल्लोके कस्यचिदपव्याख्यानस्य खण्डनम्. १२६. 'लावण्यकान्ति' इत्युदाहरणे कश्चिद्विचारः, तत्रोदाहरणे दोषो्ध्ावनेन पाठ- परिवर्तनम् . १३१. वर्णपदवाक्यसङ्गटनादीनां गमकत्वनिरूपणम्. १३२. 'प्रातुं धनैः' इत्यस्य पदप्रकाशतानुदाहरणत्वम्. १३३. 'वाणिअअ' इत्यस्य वक्तृविशेषनिर्धारण, पाठविपरिणामश्र. १३७. ग्रन्थार्थनिगमनम्.

34

35

।। श्रीः ।। श्रीराजानकमहिमभट्टकृतो व्यक्तिविवेकः ।

प्रथमो विमर्शः । अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्थैव ध्वनेः प्रकाशायतुम् । व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमा परां वाचम् ॥ १ ॥ युक्तोऽयमात्मसदृशान् प्रति मे प्रयतो नास्त्येव तज्जगति सर्वमनोहरं यत्। केचिज्ज्वलन्ति विकसन्त्यपरे निमील- न्त्यन्ये यदभ्युदयभाजि जगत्पदीपे ॥ २ ॥ इह सम्प्रतिपत्तितोऽन्यथा वा ध्वनिकारस्य वचोविवेचनं नः । नियतं यशसे प्रपत्स्यते यन्गहतां सं तव एव गौरवाय ॥ ३ ॥ सहसा यशोऽभिसर्तु समुद्यतादृष्टदर्पणा मम धीः । स्वालङ्कारविकल्पप्रकल्पने वेत्ति कथमिवानद्यम् ।।४ ॥ ध्वनिवर्त्मन्यतिगहने स्खलितं वाण्या: पदे पदे सुलभम् । रभसेन यत् प्रवृत्ता प्रकाशकं चन्द्रिकाद्ृदृट्टैव ॥ ५ ॥ किन्तु तदवधीर्यायर्गुणलेशे सततमवह्वितैर्भाव्यम्। परिपवनवदथवा ते जात्यैव न शिक्षिता तुषग्रहणम् ॥ ६ ॥ तत्र ध्वनेरेव तावल्लक्षणं वक्तव्यम्। कोर्डयं ध्वनिनमति। त्व ध्वनिका- रेगैवोक्तं । तद्था- "यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतरदार्थौ। व्यङ्ग: काव्यविशेषः स ध्वनरिति सूशिम: कथितः ।।" इति। एतव विविच्यमानमनुमानस्यैव सङ्च्छते; नान्यरय। तथा हि-अर्थस्य तावदुपसर्जनीकृतात्मत्वमनुपादेयमेव। ता्यार्थान्तरप्रतीत्यर्थमुपात्तस्य तद्यभिचारा- भावात्। न हग्न्यादिसिद्धौ धूमादिरुपादीयमानो गुणतामतिवर्तते। तम्य तन्मात्र-

36

२ व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः।

लक्षणत्वात्। पुनरस्य कचित् समासोक्त्यादौ प्राधान्यमुच्यते तत् प्राकरणिकत्वा- पेक्षयैव। न प्रतीयमानापेक्षया। यथा- "उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्। यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम् ।।" अत्र हि प्रतीयमानेनानुगतं वाच्यमेव प्राधान्येन प्रतयिते समारोपितनायिकानाय- कव्यवहारयोर्निशाशशिनोरेव वाक्यार्थत्वात् । तदपेक्षया च तस्य लिङ्त्वादुपस- र्जनीभावाव्यभिचार एव। व्यभिचारेऽपि वैफल्यादनुपादेयमेवैतद् गुणीभूतव्य- अयेऽपि काव्ये चारुत्वप्रकर्षदर्शनादिति वक्ष्यते। उक्तं गुणीकृतात्मत्वं यदर्थस्य विशेषणम्। गमकत्वान्न तत् तस्य युक्तमव्यभिचारतः ॥ ७॥ इति सङ्ग्रहश्लोकः । शब्द: पुनरनुपादेय एव। तम्य स्वार्थाभिधानमन्तरेण व्या- पारान्तरानुपपत्तेरुपपादयिप्यमाणत्वात्। न च तस्यानुकरणव्यतिरेकेणोपसर्जनीकृ- तार्थत्वं सम्भवति यथा- "तं कर्णमूलमागत्य पलितच्छझमना जरा। कैकेयीशङ्कयेवाह रामे श्रीर्न्यस्यतामिति ।" कुतस्तर्हि तदर्थावगतिः । अनुकार्यादिति ब्रृमः तस्य सार्थकनिरर्थकत्वभेदेन द्वैवि- ध्यतः । न त्वनुकरणात्, तम्येतिना व्यवच्छिन्नस्य स्वरूपमात्रेऽवस्थानात् । अन्यस्य तूपसर्जनीभावाव्यभभिचार एव तत्य तदर्थमुपादानतः । यो हि यदर्थ- मुपादीयते, नासौ तमेवोपसर्जनीकरोतीति युक्तं वक्तुं यथोदकादुपादानार्थमु- पाचो घटादिस्तदेवोदकादि। अन्यथा प्रधानेतरव्यवस्था निर्निबन्धनैव स्यात् । अत एव घटादिरेव प्रतिनिधीयते नोदकादीत्यसम्भवो लक्षणदोषः । व्यभिचार- सम्भवयोरपि वा यत् रवार्थयोरुपसर्जनीकृतत्ववचनं तत् पुनरुक्तं तयोरर्थान्त- राभिव्यक्त्यर्थमुपात्तयोस्सामर्थ्यादेव तदवगतेरित्युक्तम्। न च स्वरूपमात्रानु- वाइफउमेतिति शक्पं वक्तुं तक्य पुनरुक्तिप्रकारत्वोपपादनतः । एवश्च यत् 'सुवर्णपुप्पां पृथिवी'मित्यादुदाहरणमुपदर्शितं, तदसिद्धसाध्यसाधनधर्मानुग- ममित्यवगन्तव्यम् । किञ्च यथाभिधयोऽर्थस्तद्विशेषणं चोपाचं तद्वदभिधाप्युपा- दानमहत्येव। अन्यथा यत्र दीपकादेरेलङ्गारादलङ्कारान्तरस्योपमादे: प्रतीतिस्तत्र

37

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः।

ध्वनित्वमिष्टं न स्यात् तल्लक्षणनाव्याप्तेः। अलङ्काराणां चाभिधात्मेलसपगत तेषा

"अलङ्गारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र भासते । * तत्परत्वं न वाच्यस्य नासी मार्गो ध्वनेर्मतः ।।" इत्यादिना तत प्रतिषिद्धमित्युच्यते। तत्प्रतिषेधहेतोः काव्यातत्परतालक्षणस्यासि- द्धत्वाद् उपमानोपमेयभावाद्यभिधानपरतयैव दीपकाद्यलक्कारभभ्गिमणितिसमाश्रय- णतः प्रतीयमानस्यैव चालङ्कारादेश्वारुत्वातिशययोगात् तावन्मात्रनिबन्धनत्वाच्च तद्ध्वनिव्यवहारस्येति कथं तत्प्रतिषेधसिद्धिः। अथार्थभतीत्यन्यथानुपपत्त्यैव सद्धावावगमः, अर्थशव्दयोरुपसर्जनीकृतस्वार्थत्वाभिधानसामर्थ्याच्च तदुपसर्जनी- भावावगतिः, तस्याः प्राधान्येन तयोरुपसर्जनीभावािति व्यर्थस्तदुपादान- प्रसङ्ग इति। एवं तर्ह्यर्थस्यैवोपसर्जनीभावोऽभिधेयो न शब्दस्य, तस्याभिधाया इव तदुपसर्जनीभावाभिधानसामरथ्यादव तदवगतिसिद्धेरिति लक्षणवाक्ये व्यर्थ शब्दग्रहणम्, अन्यथाभिधाग्रहणमपि कर्तव्यं प्रसज्येत विशेषाभावात्। न चास्य स्वार्थाभिधानमात्रपर्यवसितसामर्थ्यत्य व्यापारान्तरमुपपद्यते, येनायमर्था- न्तरमवगमयेत्, तदपेक्षं चोपसर्जनीकृतार्थत्वमियात्। अर्थरयैव तदुपपत्तिसमर्थ- नात्। सर्व एव हि शाब्दो व्यवहारः साध्यसाधनभावगर्भतया प्रायेणानुमानरू- पोऽभ्युपगन्तव्यः, तस्य परप्रवृत्तिनिवृत्तिनिबन्धनत्वात् तयोश्च सम्प्रत्ययासम्प्रत्य- यात्मनोरन्यथाकर्तुमशक्यत्वतः। न हि युक्तिमनवगच्छन् कश्चिद्विपश्चिद्वचनमात्रात् सम्प्रत्ययभाग भवति। द्विविधो हि शब्दः पदवाक्यभेदात्। तत्र पदमनेकप्र- कारं नामाख्यातपसर्गनिपातकर्मप्रवचनीयभेदात्। तत्र सत्त्वप्रधानानि नामा- नि। तान्यपि बहुप्रकाराणि सम्भवन्ति। जातिगुणक्रियाद्रव्याणां तत्प्रवृत्तिनिमित्तानां बहुत्वात् । तद्यथा घटः पट इति जातिशब्दः । शुको नील इति गुणशब्द: । पाचकः पाठक इति क्रियाशब्दः । दण्डी विषाणीति द्रव्यशब्दः । केचित् पुन- रेषां क्रियैवैका प्रवृत्तिनिमित्तमिति क्रियाशव्दत्वमेव सर्वेषां नामपदानामुपगच्छन्ति। तथा हि-धटादिशब्दाः स्वार्थे प्रवर्तमाना घटनादिक्रियामेवानवयव्यातरकाभ्यां प्रवृ- चिनिमिच्तभावेनावलम्बमाना दृश्यन्ते। न घटत्वादिसामान्यम्। सा चैषा घटनादि- क्रिया घटत्वसामान्ययोगादन्यथा वास्तु। नैतावता तस्याः प्रवृत्िनिमितत्वव्या- घातः। न च सत्यपि घटत्वसामान्ये स्वयमघटन् घटात्गतामनापद्यगान एवासौ १. 'घटादय' इति खपुस्तके पाठ :.

38

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः ।

घटव्यपदेशविषयो भवितुमर्हति । एवं हि पटोऽपि घटव्यपदेशविषयः स्यात् । घटनकियाकर्तृत्वाभावाविशेपात्। न हि शुककत्वमनापद्यमान एवार्थ: शुक इति व्यप- देष्ुं शक्यते, अपचन्नेव वा पाचक इति। तस्माद् घटनक्ियाकर्तृत्वलक्षणमेव घटत्वं घटशब्दस्य प्रवृत्तौ निमित्तमवसेयम्। न घटत्वगात्रम् । तदेव चेह घटनमित्यु- क्तम्। ननु चेष्टादयर्थाड् घटत्य देवतोरजादौ घटत, इत्याधर्थे घटनादिक्रियैव सर्वेषां घटानिशदानां प्रवृतिनिमित्तभावेना माभिरप्यत एवेति व्यर्थः पक्षान्त- रोपन्यासः । सत्यमिष्यत एव भाद्वि । किन्तु सा शब्दस्य व्युत्पत्तिनिमित्तं, न प्रवृत्िनिमित्तम् । अन्याद्धि व्युत्पतिनिमित्तम्, अन्यञ्च प्रवृत्तिनिमित्तम्। यथैकेषां मते गमनादिक्रकिया गवादिशव्दानां व्युत्त्तिनिमित्तम् एकार्थसमवायात् गोत्वादि प्रवृत्तिनिमितीकरोति। अत एव गच्छत्यगच्छति च गवि गोशब्दः सिद्धो भवति। एवमिहापि चेष्टादिक्रिया घटानिशब्दानां व्युत्परिनिमित्तमिति सिद्धं भवति । तदपेक्षमेव च विपच्य घटो भवतीत्यादौ विपाकादिक्रियायाः पौर्वकाल्यं क्ताप्र- त्ययस्य विषयो वेदितव्यो यथाधिश्रित्य पाचको भवतीत्यादौ पाकाद्यपेक्षमधिश्र- यणादेर्न भवनक्रियापेक्षम्। सा हि नावश्यं प्रयुज्यते। प्रतीयते तु पदार्थानां स्त्ताव्यभिचारात्, न तु तावता तदपेक्षं तदिति मन्तव्यं, तस्या बहिरद्गत्वाद् अर्थ- स्यासङ्गतिप्रसङ्गाच्च। प्रयुज्यमानक्रियापेक्षमेव च प्रायेण पौर्वकाल्यं को विषयो न प्रतीयमानापेक्षम्। इतरथा- "श्रुत्वापि नाम बधिरो दृष्ट्ाप्यन्धो जडो विदित्वापि । यो देशकालकार्यव्यपेक्षया पण्डितः स पुमान्॥" इत्यादि प्रयोगजातमनुपपन्नमेव स्यात् श्रवणादीनां तत्पूर्वकालत्वाभावात्। अत्र तु श्रत्यादिशक्तिविरहलक्षणबािर्यादिक्रियापेक्षमेव श्रवणादीनां पौर्वकाल्यमिति न काचिदनुपपत्तिः । बह्ृीपु च तासूत्तरोतरक्रियापेक्षं पूर्वपूर्वत्रियापौर्वकाल्यं यथा सनात्वा भुक्ता पीत्वा व्रजतीत्यादौ। अन्र च विपचनघटनभवनरूपा बहच: क्रिया इत्यत्रापि घटनापेक्षं विपचनस्य तद् भवितुमईत्येव, उभयत्रापि कर्तृप्रत्ययनिर्देशा- विशेषात्। केवलं कृद्वाच्यतया कर्तुरुपाधिभावं गमतेति भिन्नकर्तृकत्वभ्रमः । यथा-

१. 'त्युच्यते' इति खपुस्तके पाठः. २. 'ततश्ष यथैषां' इति खपुस्तकपाठः. ३. 'क्त्वा- प्रत्ययस्य' इति खपुस्तके पाठः.

39

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः ।

"शिशिरकालमपास्य गुणोऽस्य नः क इव शीतहरस्य कुचोष्मणः । इति धियास्तरुष: परिरेभिरे घनमतो नमतोऽनुमतान् प्रियाः ॥" इत्यत्र कुचोष्मण: कर्तुर्हरणक्रिया। अत एव केचिदपास्येत्ययं ल्यबन्तप्रतिरूपको निपात इति व्याख्यातवन्तः । यथा वा- "निरीक्ष्य संरम्भनिरस्तधैर्य राधेयमाराधितजामदग्न्यम्। असंस्कृतेषु प्रसभं भयेषु जायेत मृत्योरपि पक्षपातः ।" इत्यत्र निरीक्षणक्रयाकर्तुर्मत्योर्भयपक्षपतनकरिये विषयविषयिभावभक्गचोपात्ते। यथा वा 'यां हष्ट्रापि समुत्सके मनास मे नान्या करोत्यास्पदम्' इत्यत्र दर्शनक्रियाकर्तु-

कचित् १र्तुः सम्बन्धितामुपगतासौ भ्रमहेतुः । यथा 'स्मर संस्मृत्य न शान्तिररिति मे' इति। केचित् पुनः कर्तृक्रिययोरनुपादानमपि हेतुमिच्छन्ति। तत्र कर्तुर्यथा- "ननु सर्व एव समवेक्ष्य कमपि गुणमेति पूज्यताम् । सर्वगुणविरहितस्य हरे: परिपूजया कुरुनरेन्द्र! को गुणः ।।" अत्र हि समवक्षापूजयोरेको लोकः कर्त्ता । स च सामर्थ्यसिद्ध इति नोपात्तः । पूजा चोपाचापि कृद्वाच्यतया कर्मोपसर्जनीभूतेत्युभयं भ्रमहेतुः । क्रियाया यथा- "अकृत्वा परसन्तापमगत्वा खलनम्रताम् । अनुत्सृज्य सतां मार्ग यत् स्वल्पमपि तद्वहु ।" अत्र हि प्रकरणादिगम्याया लाभक्ियाया अनुपादानं करणादीनां भिन्नकर्तृकत्वभ्रम- हेतुः। तदुक्तम्- "कर्तुरुपाधितयोक्ता कृद्वाच्यतया गतान्यगुणतां वा। क्ो भिन्नकर्तृकत्वभ्रमाय भवति क्रियावचश्र तयोः ।" "पौर्वापर्य क्रियाणां यद् वास्तवं तदपेक्षिणि। कृ: पौर्वकाल्ये किं तासां प्राधान्येतरचिन्तया ।।" इत्यलमनेन । घटतीति घटो ज्ञेयो नाघटन् घटतामियात्। अघटत्वाविशेषेण पटोऽपि स्याद् घटोऽन्यथा ॥८॥ घटनञ्च तदात्मत्वापत्तिरूपा क्रिया मता । मूलञ्च तस्याश्चित्रार्थाभासाविष्कृतिरीशितुः ॥९॥ १. 'व' इति खपुस्तके पाठ :.

40

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः ।

यः कशश्चिदर्थः शब्दानां व्युत्पत्तौ स्यान्निबन्धनम्। प्रवृत्तौ तु क्रियैवैका सत्तासादनलक्षणा ॥ १० ॥ तस्यामेव क्विवाद्याश् विधेयाः कर्तृमात्रतः । न तूपमानादाचारे तयोरर्थात् प्रतीतितः ॥ ११॥ यथा हश्ति वालेय इत्यतोऽर्थः म्रतीयते। अश्वत्वमासादयति खर इंत्यर्थतः पुनः ॥ १२॥ अश्वतुल्यसमाचारः खर इत्यवसीयते । न तत्त्वासादनं युक्तं तदतुल्यक्रियस्य हि ॥ १२॥ सत्तायां व्यापतिश्चैषा चित्रत्वपरिनिष्ठितेः । सञच्छते जडस्यापि घटादेर्घटनादिवत्॥। १४ ॥ नाम्नः सत्त्वप्रधानस्य धातुकारोऽत एव हि। शब्दवक्रैकदेशदेर्धात्वर्थत्वमवोचत ॥ १५॥ एवञ्च विपच्य घटो भवतीति क्त्वोडस्य पूर्वकालत्वम्। घटनापेक्षं ज्ञेयं भवनापेक्षन्तु नासमन्वयतः ॥ १६॥ बहिरद्त्वाच्च यथा भवत्यधिशश्रित्य पाचकोऽयमिति। अत्र हि पाकापेक्षाधिश्रयतेः पूर्वकालतावगतिः ॥१७॥ तस्मान्नामपदेभ्यो यः कश्चिदर्थः प्रतीयते । न स सत्तामनासाद्य शब्दवाच्यत्वमहति ॥ १८॥ इत्थञ्चास्तिभवत्यादि क्रियासामान्यमुच्यते। नान्तरककतयावश्यं वक्तारस्तत् प्रयुञ्जते ॥ १९ ॥ क्रियाविशेषो यस्त्वन्यः पाकादिर्व्यभिचारभाक्। बहिरऊतया तस्य प्रयोगोऽवश्यमिष्यते ॥ २० ॥ इति सङ््ग्रहल्लोकाः ॥ भावप्रधानमाख्यातम् । असत्त्वभूतार्था उपसर्गादयः । तेषामसत्त्वभूतार्थ- त्वाविशेषेऽपि व्यापारनियमात् प्रयोगनियमाच्च त्रैराश्योपगमः । तथा हि क्रिया- रूपातिशय प्रतिपत्तिनिबन्धनमुपसर्गाः प्रादय:। भावसत्त्वयोरात्मभेदप्रत्यायननिमि- चमवधृतरूपार्थविशेषा: स्वरादयो निपाताः । क्रियाविशेषोनजनितसम्बन्धावच्छे- दहेतवः कर्मप्रवचनीयाः । तदुक्तम्- १. 'इत्यमुतोऽर्थतः' इति खप्टस्तके पाठः.

41

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः । 19

"द्विधा कैश्चित् पदं भिन्नं चतुर्धा पश्चधापि वा। अपोद्धृत्यैव वाक्येभ्यः प्रकृतिप्रत्ययादिवत् ॥।" इति। एतच वक्ष्यते। वाक्यमेकप्रकारं, क्रियाप्राधान्यात्, तम्याश्चैकत्वात्। यदाहु :- "साकाङ्गावयवं भेदे परानाकाङ्गशन्दकम् । क्रियाप्रधानं गुणवदेकार्थ वाक्यामप्यते ।" अर्थोऽपि द्विविधो वाच्योऽनुमेयश्र । तत्र शब्दव्यापारविषयो वाच्यः । स एव मुख्य उच्यते। यदाहु :- "श्रुतिमात्रेण यत्रास्य तादर्थ्यमवसीयते। तं मुख्यमर्थ मन्यन्ते गौणं यलोपपादितम् ।।" इति। तत एव तदनुमिताद्वा लिङ्गभृताद्यदर्थान्तरमनुमायते सोऽनुमेयः । स च त्रिविधः । वस्तुमात्रमलङ्कारा रसादयश्चेति। तत्राद्यी वाच्यावपि सम्भवतः । अ- न्यस्त्वनुमेय एवेति वक्ष्यते। तत्र पदम्यार्थो वाच्य एव नानुमेयः, तस्य निरं- शत्वात् साध्यसाधनभावाभावतः । वाक्यार्थस्तु वाच्यस्यार्थस्यांशपरिकल्पनाया- मंशानां विध्यनुवादभावेनावस्थितेर्विधेयांशस्य सिद्धासिद्धतयोपपादनानपेक्षसापे- क्षत्वेन द्विविधो बोद्धव्यः । तत्र सिद्धौ शुद्धो विध्यनुवादभावः स्वरूपमात्रानुवा- दादू, यथा- 'अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः' इत्यत्र । असिद्धौ साध्यसाधनभावरूपोऽनूद्यमानस्यांशस्य साधनघुराधिरोहात्। साध्यसाधनभावश्चानयोरविनाभावावसायकतोऽवगन्तव्यः । स च प्रमाणमूलः तच्च त्रिविधम्। यदाहु :- "लोको वेदस्तथाध्यात्मं प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् ।" इति। तत्र लोकप्रसिद्धार्थविषयो लोकः । यथा- "कयासि कामिन् सरसापराधः पादानतः कोपनयावधूतः । यम्याः करिव्यामि हढानुतापं प्रवालशय्याशरणं शरीरम् ॥" अत्र हि पादानतितदवधूत्योः सरसापराधकोपनत्वयोश्च लोकप्रमाणसिद्धः कार्यका- रणभावस्तन्मूलश्च साध्यसाधनभावः । यथा वा- "चन्द्रं गता पद्मगुणान् न भुङ्के पझमाश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम्। उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां गीतिमवाप लक्ष्मीः ।।" अत्र हि पद्मगुणानां चान्द्रमस्या अभिख्यायाश्च युगपदभोगे लक्ष्म्या यत् कारण-

42

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। V

द्वयं रात्रिसक्कोचदिवानुदयलक्षणं तल्लोकप्रसिद्धमेवेति नोपादेयतामर्हति । शास्त्र- मात्रप्रसिद्धार्थविषयो वेदः । वेद ग्रहणमितिहासपुराणधर्मशास्त्राद्युपलक्षणं तेषां तन्मू- लत्वोपगमात् । यथा - "अयाचितारं नहि देवमद्रिः सुतां प्रतिग्राहयितुं शशाक । अभ्यर्थनाभङ्गभयेन साधुर्माध्यस्थ्यमिष्टेऽप्यवलम्बतेऽर्थे ॥।" अत्र हि कारणभूतस्य भगवद्गतस्य सम्प्रदानत्वनिबन्धनस्य याचनस्याभावे भूध- रेन्द्रगतस्य कार्यस्य कन्याआहणशक्तत्वस्याभावोपनिबन्धः शास्त्रमूलः, तयोः कार्य- "कारणभावस्य तन्मूलत्वेन प्रसिद्धेः । यदाहु :- "अयाचितानि देयानि सर्वद्रव्याणि भारत! । अन्नं विद्या तथा कन्या अनर्थिभ्यो न दीयते ॥।" अर्थी च सम्प्रदानम् । यदुक्तम्- "अनिराकरणात् कर्तुस्त्यागाङ्ग कर्मणेप्सितम् । प्रेरणानुमतिभ्यां वा लभते सम्प्रदानताम् ।।" एवश्च कारणानुपलब्धिप्रयोगोऽयमार्थ इति मन्तव्यं, यथा नात्र धूमोडमेरभावा- दिति। आध्यात्मिकार्थविषयमध्यात्मं। यथा- "पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छ्रादगमयदद्रिसुतासमागमोत्कः । कमपरमवशं न विप्रकुयुर्विभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः ॥" अत्र हि भगवत्पशुपतिगतस्य कृच्छ्राद्दिवसातिवाहनस्याद्रिसुतासमागमोत्कत्वस्य चाध्यात्मसिद्धः कार्यकारणभावः यन्मूलोऽयमनयोम्साध्यसाधनभावः । स हि द्वि- विधः शाब्दश्षार्थश्रेति । सोऽपि च साध्यसाधनयोः प्रत्येकं पदार्थवाक्यार्थरूप- त्वात् पदार्थस्य च जातिगुणक्ियाद्रव्यमेदेन मेदाद्धर्मधर्मितया च धर्मस्यापि सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्यमेदाड् वाक्यार्थस्य च क्रियात्मनः कारकवैचित्रयेण वैचित्र्याद्यथायोगमन्योन्यसाङ्गर्याद्वहुविध इति तस्य द्विङ्मात्रमिदमुपदर्श्यते। तत्र धर्ममात्रस्य साधनभावे शाब्दो यथा- "प्रजानां विनयाधानाद्रणक्षाद् भरणादपि । स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः ॥"

१. 'मानी मा' इति खपुस्तके पाठ :.

43

व्यक्तििविधेके प्रथमो विमर्शः ।

इति। तस्यैव धर्मस्य समानाधिकरणस्योपादाने सत्यार्थो यथा- "द्विषतामुदयः सुमेधसा गुरुरस्वन्ततरस्तु मृष्यते । न महानपि भूतिमिच्छता फलसम्पत्प्रवणः परिक्षयः ।।" इति। अत्र हि द्विषदुदयगतस्यास्वन्ततरत्वस्य सुमर्षणत्वस्य च तत्परिक्षयगतस्य फलसम्पत्प्रवणत्वस्य दुर्मेषणत्वस्य चार्थः साध्यसाधनभावो निबद्धः । धर्मधर्मिभा- वाभावे तु पदार्थमात्रस्य साधनत्वाच्छाब्द एव। यथा- "दुर्मन्त्रान्नृपतिर्विनश्यति यतिः सङ्गात् सुतो लालना- द्विप्रोऽनध्ययनात् कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात्। ह्रीर्मद्यादनवेक्षणादपि कृषिः स्नेहः प्रवासाश्रया- न्मेत्री चाप्रणयात् समृद्धिरनयात् त्यागात् प्रमादाद्गनम् ।।" इति। एवं वाक्यार्थविषयोऽपि साध्यसाधनभावो द्विविधो बोद्धव्यः । तत्र शाब्दो यथा - "सरम्यामेतस्यामुदरवलिवीचीविलुलितं यथा लावण्याम्भो जघनपुलिनोल्लङ्खनपरम् । यथा लक्ष्यश्चायं चलनयनमीनव्यतिकर- स्तथा मन्ये मझः प्रकटकुचकुम्भस्स्मरगजः ।।" इति। आर्थो यथा- "निवार्यतामालि! किमप्यसी वटुः पुनर्विवक्षुः स्फुरितोत्तराधरः । न केवलं यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक्॥" यथा च "दिवं यदि प्रार्थयसे वृथा श्रमः पितुः प्रदेशास्तव देवभूमयः । अथोपयन्तारमलं समाधिना न रत्नमन्विप्यति मृग्यते हि तत् ।।" इति। अनुमेयार्थविषयो यथा - "सुवर्णपुप्पां प्रथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्र कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ।।" अत्र हि सर्वत्र मुलभा विभूतयः शूरादीनामित्ययमर्थोऽनुमीयत इत्येतद्वितनिप्यते। अनुमितानुमेयार्थविषयो यथा- "पत्युः शिरश्रन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम्। सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ।"

44

१० ग्यक्तिविषेके प्रथमो.विगार्षःने

इत्यत्र हि नखरञ्जनानन्तरं परिहासपूर्व सख्या कृताशिषो देव्या यदेतदवचनं माल्येनाहननं ततू तदनुभावभूतं तस्याः कौतुकौत्सुक्यप्रहर्षलज्जादिव्यभिचारिस- म्पदमनुमापयति। सा चानुमीयमाना सती भगवति भवे भर्तरि रतिमनुमापयति । यथा च - "एवं वादिनि देवर्षो पार्श्रे पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ।।" यथा वा "प्रयच्छतोच्चैः कुसुमानि मानिनी विपक्षगोत्रं दयितेन लम्भिता । न किञ्चिदूचे चरणेन केवलं लिलेख बाप्पाकुललोचना भुवंम् ।" यथा च वाक्यार्थविषये साध्यसाधनभावे साध्यसाधनप्रतीत्योः सुलक्षः क्रमभावः, तथा वस्तुमात्रादावनुमेयविषयेऽप्यवगन्तव्यः । केवलं रसादिप्वनुमेयेष्वयमसंल- क्ष्यक्रमो गम्यगमकभाव इति सहभावभ्रान्तिमात्रकृतस्तत्रान्येषां व्यङ्गयव्यञ्जक- भावाभ्युपगमः, तन्निबन्धनश्च ध्वनिव्यपदेशः । स तु तत्रौपचारिक एव प्रयुक्तो न मुख्यः, तस्य वक्ष्यमाणनयेन बाधितत्वात् । उपचारस्य च प्रयोजनं सचेतनच- मत्कारकारित्वं नाम । तद्धि मुख्ये चित्रपुस्तकादो व्यक्तिविषये परिदृष्टमेव । वाच्यो ह्र्थो न तथा चमत्कारमातनोति यथा स एव विधिनिषेधादि: काक्कभि- धेयतामनुमेयतां वावतीर्ण इति स्वभाव एवायमर्थानाम्। तथा हि- "मआमि कौरवशतं समरे न कोपाद् दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः । सतूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू सन्धिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥" इत्यतो, "लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य । *भाकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः।" इत्यतश्च यथा विधिनिषेधयोश्ारुतावगतिर्न तथा शब्दाभिधेययोरिति । यथा च प्रतिषेधद्वयानुमितस्य प्रकृतम्यैवार्थस्य विधेश्वारुतावगतिर्न तथा स्वशब्दवाच्यस्य। १. 'पिबाम्युरस्थम्' इति खपुस्तके पाठ :.

45

व्य्तिविवेकें प्रथमो विमर्शः । ११

द्विविधश्र प्रतिषेध उक्तः सुप्तिङन्तविषयत्वात्। तद्यथा- "अथाङ्गराजादवतार्य चक्षुर्यातेति जन्यामवदत् कुमारी। नासौ न काम्यो न च वेद सम्यक् द्रष्टं न सा भिन्नरुचिर्हि लोकः।" इति। सम्भाव्यनिषेधनिवर्तनं हि प्रतिषेधद्वयस्य विषय इति। तथा चाह ध्वनि- कार :- 'साररूपो ह्यर्थः स्वशब्दानभिधेयत्वेन प्रकाशितः सुतरां शोभामावहति । प्रसिद्धिश्चेयमस्त्येव विदग्धपरिषत्सु यदभिमततरं वस्तु व्यङ्गयत्वेन प्रकाश्यते न वाच्यत्वेन' इति। आद्ययोस्तु क्र्मम्य सुलक्षत्वाद् भ्रान्तिरपि नास्तीति निर्निव- न्धन एव तत्र व्यङ्ग्यव्यपेदशग्रहः । अत एव श्रूयमाणानां शब्दानां ध्वनिव्यपदे- श्यानामन्तः सन्निवेशिनश्च स्फोटाभिमतम्यार्थम्य व्यङ्गयव्यञ्जकभावी न सम्भवतीति व्यञ्जकत्वसाम्याद्यः शब्दार्थात्मनि काव्ये ध्वनिव्यपदेशः सोऽप्यनुपपन्नः, तत्रापि कार्यकारणमूलस्य गम्यगमकभावस्योपगमात्। ननु विभावादिवाक्यार्थसमकालमेव रत्यादीनां भावानां प्रतीतिरुपजायमाना स्वैरेवावधार्यते। न तु तत्रान्तरा सम्ब- न्धम्मरणादिविप्नव्यवधानसंवित्तिः काचित् । रत्यादिप्रतीतिरेव रसादिप्रतीतिरिति मुख्यवृत्त्यैव व्यङ्गयव्यञ्ञजकभावाभ्युपगमः । तत्र प्रदीपघटादिवदुपपन्नो गम्यगमक- भावः । यत् स एवाह- 'व्यञ्जकत्वमार्गे तु यदार्थोऽर्थान्तिरं द्योतयति तदा स्वरूपं प्रकाशयन्नेवासावन्यस्य प्रकाशकः प्रतीयते प्रदीपवद्। यथा -- "लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती।" इत्यादौ' इति। पुनः स एवाह-'नहि व्यङ्गये प्रतीयमाने वाच्यबुद्धिर्दूरीभवति। वाच्याविनाभावेन तस्य प्रकाशनात् । तम्माद् घटप्रदीपन्यायस्तयोः । यथैव हि प्रदीपद्वारेण घटप्रतीतावुत्पन्नायां न प्रदीपप्रकाशो निवर्तते तद्वद्यङ्चप्रतीतौ वाच्यावभास' इति। उच्यते। वाच्यप्रतीयमानयोरर्थयोर्यथा क्रमेणैव प्रतीतिर्न समकालं यथा चानयोर्गम्यगमकभावः तथा तेनैव व्यक्तिवादिना तयोः स्वरूपं निरूपयितुकामेनाप्युक्तं, तदेवाम्माभि: समाधित्सुभिरिह लिख्यते परम्। तद्यथा- 'न हि विभावानुभावव्यभिचारिण एव रसा इति कस्यचिद्वगमः । अत एव विभावादिप्रतीत्यविनाभाविनी रसादीनां प्रतीतिरिति तत्प्रतीत्योः कार्यकारणभावे- नावस्थानात् क्रमोऽवश्यम्भावी। स तु लाघवान्न लक्ष्यत इत्यलक्ष्यक्रमा एव सन्तो व्यङ्नया रसादय इत्युक्तम्' इति। पुमश्च 'तस्मादभिधानाभिधेयप्रतीत्योरिव वाच्य_ व्यञ्चप्रतीत्योर्निमित्तनिमित्तिभावादू नियमभावी क्रमः । स तूक्तयुक्ते: कचिल्लक्ष्यते

46

१२ व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्श:।

कचितु न लक्ष्यत' इति। तदेवं वाच्यप्रतीयमानयोर्वक्ष्यमाणक्रमेण लिङ्गलि्ञिभा- वस्य समर्थनात् सर्वस्यैव ध्वनेरनुमानान्तर्भावः समन्वितो भवति तस्य च तद- पेक्षया महाविषयत्वात्। महाविषयत्वं चास्य ध्वनिव्यतिरिक्तेऽपि विषये पर्यायो- कादौ गुणीभूतव्यङ्गचादौ च सर्वत्र सम्भवात्। तच्च वचनव्यापारपूर्वकत्वात् प- रार्थमित्यवगन्तव्यम्। त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परार्थमनुमानमिति केवलमुक्तनयानभिज्ञ- तया तन्न लक्षयत्यविचक्षणो लोकः । अथ यदि सर्व एव वाक्यार्थः साध्यसाधन- भावगर्भ इत्युच्यते। तद्यथा साध्यसाधनयोस्तत्र नियमेनोपादानं तथा दृष्टान्त- स्यापि स्यात् तस्यापि व्याप्तिसाधनप्रमाणविषयतयावश्यापेक्षणीयत्वात्। न, प्रसि- द्धसामर्थ्यस्य साधनस्योपादानादेव तदपेक्षायाः प्रतिक्षेपात्। तदुक्तम्- "तद्भावहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः । ख्याप्येते विदुषां वाच्यो हेतुरेव च केवलः ।।" इति। ननु कुतोऽयं रत्यादीनां सुखाद्यवस्थाविशेषाणां काव्यादौ सचेतनचमत्कार- कारी सुखास्वादसम्भवः, यो रसादीनामनुमेयानां व्यङ्गयत्वोपचारस्य प्रयोजनांश- तया कल्प्यते। न हि लोके लिङ्गतः शोकादिप्वनुमीयमानेप्वनुमातुः सुखास्वाद- लवोऽपि लक्ष्यते । प्रत्युत साधूनामुदासीनानामपि वा भयशोकदौर्मनम्यादिदुःख- मसममुपजायमानमवधार्यते। न च लोकतः काव्यादौ कश्चिदतिशयः, येनासौ तत्रैवोपगम्येत, न लोके। त एव हि लौकिका विभावादयो हेतुकार्यसहकाररिरूपा गमकाः । त एव च रत्यादयोऽवस्थाविशेषरूपा भावा गम्याः । तत् कोऽतिशयः काव्यादौ यत् तत्रैव रसास्वादो न लोक इति प्रयोजनांशासम्भवाद् रत्यादिषु व्य- ऋचत्वोपचारोऽनुपपन्न एव । उच्यते। यत्र विभावादिमुखेन भावानामवगमस्तत्रैव सहृदयैकसंवेद्यो रसा- स्वादोदय इति वस्तुस्वभाव एवायम्। न पर्यनुयोगपदवीमवतरति प्रामाणिकानाम्। यदाह भरतः-'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिप्पत्तिः' इति। यथोक्तं ;- "भावसंयोजनाव्यङ्गयपरिसंवित्तिगोचरः । आस्वादनात्मानुभवो रसः काव्यार्थ उच्यते ।" न च लोके विभावादयो भावा वा सम्भवन्ति हेत्वादीनामेव तत्र सम्भवात्। न च विभावादयों हेत्वादयश्चेत्येक एवार्थ इति मन्तव्यम् । अन्ये हेत्वादयोऽन्य एव विभावादयः । तेषां भिन्नलक्षणत्वात् । तथा हि। ये लोके रत्यादयो रामादि- १. 'पर' इति खपुस्तके पाठ :.

47

वयात्तिविवेके प्रथमो विमर्श: । १३

गताः स्थेमभाजोऽवस्थाविशेषाः केचित् त एव काव्यादौ कविप्रभृतिभिर्वर्णनाद्यर्थ- मात्मन्यनुसंहिताः सन्तो भावयन्ति तांस्तान् रसानिति भावा इत्युच्यन्ते। यदाह भरत :- "नानाभिनयसम्बन्धाद्भावयन्ति रसानिमान् । यम्मान् तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः।।" ये च तेषां हेतवः सीताद्याः केचित् त एव काव्यादिसमर्पिताः सन्तो विभाव्यन्ते भावा एभिरिति विभावा इत्युच्यन्ते। यदाह भरतः- "बहवोऽर्था विभाव्यन्ते वागङ्गाभिनयाश्रयाः । अनेन यम्मात् तेनायं विभाव इति संज्ञितः ॥" ये च तेषां केचित् कार्यरूपा मुखप्रसादादयोऽर्थाम्त एव काव्याद्युपदर्श्यमानाः सन्तोऽनुभावयन्ति तांस्तान् भावानित्यनुभावा इत्युच्यन्ते। यदाह भरतः-

वागङ्गोपाङ्गसंयुक्त: सोडनुभाव इति म्मृतः ॥।"

कारा: केचिदुत्पद्यन्ते, त एव निजनिजविभावानुभाववर्गमुखेनोपदर्शर्यमानाः सन्तो विशेषेणाभिमुर्येन चरन्ति तेपु तेषु भावेप्विति व्यभिचारिण इत्युच्यन्ते। यदाह भरतः-'विविधमाभिमुख्येन रसेपु चरन्तीति व्यभिचारिणः' इति । ये चैते स्थायिव्यभिचारिसात्त्विकभेदादेकोनपञ्चाशद्धावा उक्तास्ते सर्वे व्यभिचारिण एव। केवलमेषां प्रतिनियतरूपापेक्षो व्यपदेशभेदः । तथा हि स्थायत्वं स्थायिष्वेव प्रतिनियतं, न व्यभिचारिसात्विकेषु । व्यभिचारित्वं व्यभिचारिष्वेव; नेतरयोः । सात्त्विकत्वमपि सात्त्विकेप्वेव, नेतरयोरिति । तत्र स्थायिभावानामुभयी गतिः । न व्यभिचारिसात्त्विकानाम्। ते हि नित्यं व्यभिचारिण एव न जातुचित् स्थायिनः प्रकल्पन्ते। यत्तु भावाध्याये स्थायिनां लक्षणमुक्तं तद्यभचारिदशापन्नानामेव तेषामवगन्तव्यं नान्येषां, लक्षणवचनम्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात्। स्थाय्यनुकरणात्मानो हि रसा इप्यन्ते, ते च प्रधानमिति तल्लक्षणमुखेनैव तेषां स्वरूपावगमसिद्धेः, तेषां बिम्बप्रतिबिम्बन्यायेनावस्थानात्, स्थायभावेषु च निर्वेदादिप्विव व्यभ- चारिणामनुपादानात्। तदुपादाने हि तेषां स्थायित्वमेव स्यान्न व्याभेचारित्वं निर्वेदादिवत्। तम्माद्योग्यतामात्रप्रवर्तितोऽयं वर्गत्रयविभागोपदर्शनाय व्यभिचारि- व्वापे स्थायिन्यपदेशम्तन्मात्रविप्लम्भकृतोऽन्येषां स्थायिभावलक्षणभ्रम इत्यलमप्र- स्तुतवस्तुविस्तरेण ।।

48

१४ व्यक्तिविवेके प्रथमो भिमर्शः।

तदेवं विभावादीनां हेत्वादीनां चे कृत्रिमाकृत्रिमतया काव्यलोकविषयतया च स्वरूपभेदे विषयभेदे चावस्थिते सत्येकत्वाससिद्धेर्यदा विभावादिभिर्भावेषु रत्या- दिष्वसत्येष्वेव प्रतीतिरुपजन्यते तदा तेषां तन्मात्रसारत्वात् प्रतीयमाना इति गम्या इति च व्यपदेशा मुख्यवृत्त्योपपद्यन्त एव। तत्प्रतीतिपसमर्श एव च रसा- स्वाद: स्वाभाविक इत्युक्तम् । आस्तां वा रत्यादिर्नित्यपरोक्षः । प्रत्यक्षोऽपि ह्यर्थः साक्षात् संवेद्यमानः सचेतसां न तथा चमत्कारमातनोति यथा से एव सत्कविना वचनगोचरतां गमेतः । यदुक्तम् "कविशक्त्यर्पिता भावास्तन्मयीभावयुक्तितः । तथा स्फुरन्त्यमी काव्यान्न तथाध्यक्षतः किल ॥" इति। सोऽपि च तेषां न तथा म्वदते, यथा तैरेवानुमेयतां नीत इति स्वभाव एवायं न पर्यनुयोगमर्हति। तहुक्तम् -- "नानुमितो हेत्वादेः म्वदतेऽनुमितो यथा विभावाद्ैः । न च सुखयति वाच्योऽर्थः प्रतीयमानः स एव यथा ॥" इति। ध्वनिकृताप्युक्तम्-'साररूपो हयर्थः स्वशब्दानभिधेयत्वेन प्रकाशितः सुतरां शोभामावहति' इति। प्रतीतिमात्रपरमार्थ च काव्यादि। तावतैव विनेयेषु विधिनिषे- धव्युत्पत्तिसिद्धेः । तदुक्तम् -- 'भ्रान्तिरपि सम्बन्धतः प्रमा'इति।

मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति ।" इति च । तेनात्र गम्यगमकयोः सचेतसां सत्यासत्यत्वविचारो निरुपयोग एव। काव्यविषये च वाच्यव्यङ्गचप्रतीतीनां सत्यासत्यत्वविचारो निरुपयोग एवेति तत्र प्रमाणान्तरपरीक्षोपहासायैव सम्पद्यत इति। तत्र हेत्वादिभिरकृत्रिमैरकृत्रिमा एव अत्याय्यन्ते। तत्रैषामनुमेयत्वमेव न व्यङ्ञ्यत्वगन्धोऽपीति कुतस्तत्र सुखा- स्वादलवोऽपि सम्भवति। एष एव लोकतः काव्यादावतिशय इत्युपपद्यत एव रत्यादौ गम्ये सुखास्वादप्रयोजनो व्यङ््यत्वोपचार इति । मुख्यवृत्त्या द्विविध एवार्थो वाच्यो गम्यश्चेति । उपचारतस्तु वयङ्गयस्तृतीयोऽपि समस्तीति सिद्धम्। वाचो गुणीकृतार्थत्वं न सम्भवति जातुचित्। वदर्थ तदुपादानादुदकार्थ दृतेरिव।। इति सङ्ग्रहश्लोकः । नापि वाच्यप्रतीयमानयोर्मुख्यवृत्त्या व्यङ्रयव्यञ्ञकभावः

49

व्यक्तिविषेके प्रथमो विमर्शः। १५

सम्भवति व्यक्तिलक्षणानुपपत्तेः । तथा हि। सतोऽसत एव वार्थस्य प्रकाशमानस्य सम्बन्धस्मरणानवेक्षिणा प्रकाशकेन सहैव प्रकाशविषयतापत्तिरभिव्यक्तिरिति तल्ल- क्षणमाचक्षते। तत्र सतोऽभिव्यक्तिस्त्रिविधा तस्य त्रैविध्यात्। तत्र कारणात्मनि कार्यस्य शक्त्यात्मनावस्थानात् तिरोभृतस्येन्द्रियगोचरत्वापत्तिलक्षण आविर्भाव एका, यथा क्षीराद्यवस्थायां दध्यादेः । तथावस्थानानुपगमे तु सैवोत्पत्तिरित्यु- च्यते कैश्चित्। तस्यैवाविरभूतम्य कुतश्चित् प्रतिबन्धादप्रकाशमानस्य प्रकाशकेनो- पसर्जनीकृतात्मना सहैव प्रकाशो द्वितीया, यथा प्रदीपादिना घटादेः। तदुक्तम्- "स्वज्ञानेनान्यधीहेतुः सिद्धेडर्थे व्यञ्जको मतः । यथा दीपोऽन्यथाभावे को विशेषोऽस्य कारकात् ॥" इति। ध्वनिकारेणाप्युक्त-स्वरूपं प्रकाशयन्नेव परार्थावभासनो व्यञ्जक इत्यु- च्यते यथा प्रदीपो घटादेः' इति। तस्यैवानुभूतपूर्वस्य संस्कारात्मनान्तर्विपरिवर्तिनः कुतश्चिदव्यभिचारिणोऽर्थान्तरात् तत्प्रतिपादकाद्वा संस्कारप्रबोधमात्रं तृतीया, यथा धूमादमेः, यथा चालेख्यपुस्तकप्रतिबिम्बानुकरणादिभ्यः शब्दाच्च गवादेः । असतस्त्वेकप्रकारैव, तम्य प्रकारान्तरासम्भवाद्, यथार्कालोकादिनेन्द्रचापादेः । इति। न चैतल्लक्षणं वाच्ये सङ्गच्छते। तथा हि -- सतोऽभिव्यक्तिराद्ययोरर्थयो- र्लक्षणं न तत्प्रतीयमानेप्वेकमपि संस्प्रषुं क्षमते तस्य दध्यादेरिवेन्द्रियविषय- भावापत्तिप्रसङ्गाद् घटादेरिव वाच्यार्थसहभावेनेदन्ताप्रतीतेरसम्भवात्। न च स्वरूपासंस्पर्शि लक्षणं भवति। तृतीयस्यास्तु यल्लक्षणं तदनुमानस्यैव सङ्गच्छते, न व्यक्ते: । यदुक्तं-'त्रिरूपालिङ्गाधदनुमेये ज्ञानं तदनुमान'मिति। तच्चानुमानमेव। न हर्थादर्थान्तर प्रतीतिरनुमानमन्तरेणार्थान्तरमुपपद्यते। उपमानादीनां च तत्रैवान्त- र्भावात्। यदाहु :- 'न चान्यदर्शनेऽन्यकल्पना युक्तातिप्रसङ्गात्। [तस्य नान्तरी- यकतायां स्यात्। न हि यथाविधसिद्धः तथाविधसन्निधानं सूचयति?] सामान्ये- न् च सम्बनन्धिनार्थप्रतिपत्तिरनुमानमिति द्वे एव प्रमाणे' इति। न च वाच्यादर्था- दर्थान्तरप्रतीतिरविनाभावसम्बन्धस्मरणमन्तरेणैव सम्भवति, सर्वस्यापि तत्प्रतीति- प्रसङ्गात्। नापि सहभावेन, धूमानिप्रतीत्योरिव तत्प्रतीत्योरपि क्रमभावस्यैव संवेद- नाद् इत्यसम्भवो लक्षणदोषः । अथ रसाद्यपेक्षया तयोः सहभावेन प्रकाशो- डभिमत इत्युच्यते, अव्याप्तिस्तर्हि लक्षणदोषः । वस्तुमात्रालङ्कारप्रकाशस्य, प्रकाशकसहभावनाव्यासेः । न च रसादिष्वपि विभावादिप्रकाशनसहभावेन १. 'मुपगम्यते' इति कपुस्तके पाठः.

50

१६ व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः ।

प्रकाशनमुपपद्यते। यतस्तैरव कारणादिभिः कृत्रिमैर्विभावाद्याभधानैरसन्त एव रत्यादयः प्रतिबिम्बकल्पाः स्थायिभावव्यपदेशभाजः कविभिः प्रतिपत्तृप्रतीतिपथ- मुपनीयमाना हृदयसंवादादास्वाद्यत्वमुपयन्तः सन्तो रसा इत्युच्यन्ते। न च कारणादिभि: कार्यादयः प्रतिबिम्बकल्पाः सहैव प्रकाशितुमुत्सहन्ते कार्यकारण- भावावसायस्यैवावसादप्रसङ्गाद्। यत्र तु तल्लक्षणं मुख्यतया सम्भवति तत् काव्य- मेव न भवतीति कुत एव तद्विशेषध्वनिरूपता स्यात्। द्विविधो हि प्रकाशकोडर्थ उपाधिरूप: स्वतन्त्रश्रेति । तत्र ज्ञानशब्दप्रदीपादिरुपाधिरूपः । तद्ुक्तं-'त्रयः प्रकाशा: स्वपरप्रकाशा' इति। अन्यः स्वतन्त्रो धूमादिः । तत्राद्यस्तावद् भवद्भि- र्नाभ्युपगन्तव्य एव प्रत्यक्षाभिधेययोरेवार्थयोः काव्यतापत्तिप्रसङ्गात् । अन्यस्य तु लिङ्गत्वमवोपपद्यते न व्यञ्ञजकत्वं व्यक्तेरनुपपत्तेः । न च त्रिविधस्यापि व्यङ्गया- भिमतस्यार्थस्य प्रकाशकसहभावेन प्रकाशस्तस्यापि ध्वनिकारस्याभिमतः । यदय- माह-'न हि विभावानुभावव्यभिचारिण एव रसा इति कम्यचिदवगमः । तत एव च तत्प्रतीत्यविनाभाविनी रसादीनां प्रतीतिरिति तत्प्रतीत्योः कार्यकारणभावेनाव- स्थानात् क्रमोऽवश्यम्भावी। स तु लाघवान्न प्रकाशत इत्यलक्ष्यत्रमा एव सन्तो व्यङ्ग्या रसादय' इति। अथैतह्वोपभयात् सहभावानपेक्षमेतल्लक्षणमुच्यते । तथाप्यनुमानेऽतिव्याप्तिः । तत्राप्युपसर्जनीकृतात्मना धूमादिना प्रकाश्यस्य प्रक :- शोऽस्त्येव । अथासङ्गहणेन सा निरम्तेत्युच्यते तहिं घटप्रदीपयोम्तम्याव्यातिः घटस्य सत्त्वात्। अथासङ्गहणं न करिप्यत इति तर्हि अकालोकेन्द्रचापादाव- व्याप्तिः । इन्द्रचापादेरसत्त्वात्। अथोभयोरपि ग्रहणं न करिव्यत इति तर्ह्यनुमा- नस्यैव तल्लक्षणं पर्यवम्यति, न व्यक्तेः । तच्चेष्टमेव नः, वाच्यप्रतीयमानयोः सतो- रेव च क्रमेणैव प्रकाशोपगमात्। तस्मात् तदवस्थ एवासम्भवो लक्षणदोषः । किश्च सदसद्भावेन प्रकाश्यस्य विशेषणमनुपपन्नं व्यावर्त्याभावाद् इति। किश्च यत्र वाच्यस्यार्थम्य व्यञ्जकत्वं स चेद् ध्यनिस्तर्हि तदनुमितस्य व्यञ्जकत्वे ध्वनित्वं भ स्यात् तम्य वाच्यत्वाभावात्। ततश् 'एवं वादिनि देवर्पो' इत्यादौ ध्वनित्वमिष्टं न स्याद् इत्यव्याप्तिर्लक्षणदोषः । अथार्थश्देनोभयमपि सङगृहीतं तस्योभयार्थ- विषयत्वेनेष्टत्वात्। यदाह -- "अर्थः सहृदयश्लाध्यः काव्यात्मा यो व्यवस्थितः । वाच्यप्रतीयमानाख्यौ तम्य भेदावुभौ स्मृतौ।।"

51

व्यक्तिंविविके प्रथमो विमर्शः । १७

इति। सत्यम् । किन्तु तमर्थमिति तच्छब्देनानन्तर्यात् प्रतीयमानस्यार्थस्य परा- मर्शे सति पारिशेष्यादर्थो वाच्यविशेष इति स्वयं विवृतत्वाच्चार्थशब्दो वाच्यविषय एव विज्ञायते नोभयार्थविषय इति तदवस्थो दोषः । अम्तु वोभयार्थविषयः । तथाप्यतिव्याप्तिर्लक्षणदोषः, यत्र वाच्यार्थाद्वस्तुमात्रेणैकेन द्वित्ैर्वान्तरिता वस्तुमात्र- स्थैव साध्यस्य प्रतीतिस्तत्रापि ध्वनित्वापत्तेः, तल्लक्षणानुगमाविशेषात्। न च तत् तत्रेष्यते, चारुतातिवृत्तेः, व्यभिचारिभावालङ्कारान्तरिताया एव तस्या ध्वनिविषयभावाभ्युपगमात्, अन्यत्र तु तद्विपर्ययात्। चारुत्वाचारुत्वनिश्चये च काव्यतत्त्वविदः प्रमाणम् । तत्रैकेन वस्तुमात्रेणान्तरिता सा यथा- "सिहिपिञछकण्णऊरा बहुआ वाहम्सगव्विरी भमइ। मुत्ताहळरइअपसाहणाण मज्झे सवत्तीणम्।।" अत्र हि वक्ष्यमाणप्रकारेण व्याधवध्वाः सपत्नीभ्यः सौभाग्यातिरेकोऽनुमेयः। स चाविरतसम्भोगसुखासङ्गनिस्सहतया पत्युर्मयूरमात्रमारणक्षमतयानुमीयमानया- न्तरितः । द्वाभ्यामन्तरिता यथा- "वोणिअअ हत्थिदन्ता कत्तो अह्माण वग्घकित्ती अ। जाव ळुळिठिआळअमुही घरम्मि परिसक्कए सोहा॥" अत्र हि वक्ष्यमाणप्रकारेण वृद्धव्याधेन वाणिजकं प्रति हस्तिदन्ताद्यभावप्रतिपाद- नाय व्यापकविरुद्धकार्योपलन्धिः प्रयुक्ता । यथा नात्र तुषारस्पर्शो धूमादिति । हस्तिदन्तव्याघ्राजिनादिसद्भावो ह्यम्मद्गहे समर्थस्य सतः सुतस्य तद्यापादनव्या- पारपरतया व्याप्तः । तद्विरुंद्धं च सुषासौभाग्यातिरेक्प्रयुक्तमविरतसम्भोगसुखास- ऋजनितमस्य निस्सहत्वम् । तत्कार्य च सुषाया विलुलितालकमुखीत्वमिति। त्रि- भिरन्तरिता यथा- "विवरीअसुरअसमए बहं दड्ठूण णाहिकमल्मि। हरिणो दाहिणणअणं चुम्बइ हिळिआउळा ळच्छी ॥।" १. शिखिपिञ्छकर्णपूरा वघूर्व्याधस्य गर्विणी भ्रमति। मुक्ताफलरचितप्रसाधनानां मध्ये सपत्नीनाम्।। २. वाणिजक! हस्तिदन्ता कुतोऽस्माकं व्याघ्रकृत्तिश्च। यावुलितालकमुखी गृहे परिष्वकते स्ुषा।। ३. विपरीतसुरतसमये ब्रह्माणं द्ृष्टरवा नाभिकमले। हरेर्दक्षिणनयनं चुम्बनि हियाकुला लक्ष्मीः ।।

52

१८ व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः ।

अत्र हि लक्ष्मीलज्जानिवृत्तिस्साध्या। तत्र च भगवतो हरेर्दक्षिणश्याक्ष्णः सूर्यात्मनो लक्ष्मीपरिचुम्बनं हेतुः । तद्धि तस्य तिरोधानलक्षणमरतमयमनुमापयति । सोऽपि च साहचर्यान्नाभिनलिनस्य सक्कोचम्। सोऽपि ब्रह्मणो दर्शनव्यवधानमिति त्रयाS- न्तरितानुमेयार्थप्रतिपत्तिः । तदियमुपायपरम्परोपरोहनिरसहा न रसास्वादान्तिकमु- पगन्तुमलमिति प्रह्ेलिकाप्रायमेतत् काव्यमित्यतिव्याप्तिः । व्यभिचारिभावव्यव- हिता यथा- "पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन रपृशेति सख्या परिहासपूर्वम्। सा रञ्जययित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ।।"

नाभिलाषिकश्ृङ्गारावगतिः । अलङ्कारव्यवहिता यथा-

स्मेरेडधुना तव मुखे तरलायताक्षि!। क्षोसं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जडराशिरयं पयोधिः ॥" अत्रापि कम्याश्चिदुक्तक्रमेण वदनपूर्णेन्दुबिम्बयो रूप्यरूपकभावोऽनुमितः । तद- न्तरिता चानुकार्यावगतिः । सैव ध्वनेविषयभावेनोपगन्तव्या, नान्या। न च व्यवधानाविशेषाद्यभिचार्यलङ्कारव्यववानपक्षप्येतत् समानमिति मन्तव्यं, वस्तु- मात्रस्य व्यभिचार्यलङ्गारादीनां च भिन्नजातीयत्वात्। वस्तुमात्रं ह्यनुमेयादत्यन्त- विलक्षणस्वभावमग्न्यादेरिव धूमादि । व्यभिचार्यादयस्तु तच्छायानुविधायिन- स्तदुपरक्ता इव तदालिङ्विता इवोत्पद्यन्ते न ततोऽत्यन्तविलक्षणा एवेति तद्वधा- नमन्यदेव वर्तुव्यवधानाित्यसिद्धमतदविशेषः । अलङ्कारोऽप्यलङ्कार्यान्न प्ृथगव- स्थातुमर्हति तयोराश्रयाश्रयिभावेनावस्थानाड् इति तद्यवधानस्याप्यविशेषोऽसिद्ध एवति तदवस्थैवातिव्याप्तिः ॥ यद्यर्थ इति वाच्योऽर्थोऽभिमतो व्याप्तिरेव सा।

अथोभी तर्ह्यतिव्याप्तिर्द्वित्रवस्तुव्यवायिनि ।. प्रहेलिकादिरूपेऽपि काव्ये ध्वन्यात्मता यतः ॥ २२ ॥ इति सङ्ग्रहश्लोकी। केवलमत्रैवार्थस्योभयात्मनः सामान्येन यः काव्यात्मत्वेन

53

व्याक्तविवेके प्रथमो विमर्शः । १९

व्यपदेशः सोऽनुपपन्नः । स हि प्रतीयमानार्थैकविषयो युक्तः, तस्यैव काव्यजीवि- तभूतस्य प्रधानतया ध्वनित्वेनेष्टत्वात् । यत् स एवाह 'काव्यस्यात्मा ध्वनि- रि'ति। 'काव्यस्यात्मा स एवार्थ इति' । 'प्रतीयमाना त्वन्यैव भूषा लज्जेव यो- षित' इति च । तेन 'यः काव्यस्य व्यवस्थित' इति तत्रोचितः पाठः । किञ्चात्र वाशब्दो विकल्पार्थो वा स्यात् समुच्चयार्थो वा। न तावद्विकल्पार्थः पक्षान्तरा- सम्भवस्य व्युत्पादितत्वान् । सम्भवे वास्य द्विवचनानुपपत्तिः, तयोस्समुच्चया- भावाद् यथा 'शिरः श्वा काको वा द्रुपदतनयो वा परिमृशेत्' इत्यत्र बहुवच- नस्य समुच्चयार्थत्वे । यत्र शब्दार्थयोरेकैकस्य व्यञ्जकत्वं तत्र ध्वनित्वमिष्टं न स्यात्। शब्दस्य च विशेषणमनुपादेयमेव स्याद् अर्थम्य विशिष्टत्वेनैव त- दर्थावेगतेः । अत एव च लक्षणवाक्ये दीपकाद्यलङ्कारमुखेनोपमाद्यभव्यक्तौ ध्व- नित्वमिच्छता गुणीकृतात्मनोऽभिधाया उपादानं न कृतम् । अन्यथा तदपि क- र्त्तव्यं स्यात्। तदाश्रितत्वादर्थम्यार्थाश्रितत्वाच्चालङ्गाराणमिति पक्षद्वयमप्यनुपप- ननम्। अत्र केचिद्विद्वन्मानिनो द्विव चनसमर्थनामनोरथाल्षिप्तचित्ततया वाच्यवाच- कयोर्विम्मृतसुप्रसिद्ध प्रतीतिकरमभावा तयोरेककालिकतां शब्दन्योक्तनयनिरन्तामपि व्यञ्जकतां पश्यन्तम्तन्निबन्धनां ध्वनिभेदयोरविवक्षितविवसतान्यपरवाच्ययोर्ध्व- ननव्यापारं प्रति पर्यायेणान्योन्यसहकारितां तदपेक्षां चानयोः प्रधानेतरतामु- पकल्प्य सहकारितया व्यक्तिक्रियां प्रत्युभयोरपि कर्तृत्वात् तदपेक्षो व्यङ्ग इति द्विवच- ननिर्देश: प्राधान्यापेक्षश्च, 'यत्रार्थः शब्दो वेति' विकल्प इति मन्यमानाः 'व्यङ्क इति द्विवचनेनेदमाह-यद्यप्यविवक्षितवाच्ये शब्द एव व्यञ्जकर्तथाप्यर्थम्य सहका- रिता न त्रुट्यति। अन्यथाज्ञातार्थोपि शब्दस्तद्यञ्जकः ग्यात् । विवक्षितान्यपर- वाच्ये च शब्दस्यापि सहकारित्वं भवत्येव। विशिष्टशव्दाभिधेयतया विना तग्या- रभस्याव्यञ्जकत्वादिति सर्वत्र शब्दार्थयो्ध्वननव्यापारः । एवश्च भट्टनायकेन द्वि- वचनं यद् दूषितं तद् गजनिमीलिकयैव। अर्थः शब्दरो वेति तु विकल्पाभिधानं प्राधान्याभिप्रायण' इति यदाहुम्तद् आ्रान्तिमात्रमूलं न तत्त्वमित्यलमवस्तुनिर्बन्धेन। किञ्च तमिति तदः पुंस्त्वेन निर्देशोऽनुपपन्नः । तम्यानन्तरप्रक्रानतार्थपरामर्शिनरत- छिङ्गतापत्तेः । न चात्र तल्िङ्गताविष्टः कश्चिदर्थः प्रक्रानतः वन्तुनो नपुंसकलि- ङ्स्यानन्तरं प्रक्रान्तत्वात् । तेन तत्रैव --

१. 'शब्दस्यार्थस्य' इति कपुस्तके पाटः. २. 'वगतिसिद्वेः' इति खपुस्तके पाठ :.

54

२० व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः।

"प्रतीयमानः पुनरन्य एव सोऽर्थाडस्ति वाणीषु महाकवीनाम्। योऽसौ प्रसिद्धावयवातिरिक्तश्रकास्ति लावण्यमिवाञ्गनासु ।।" इति। 'सरस्वती स्वादुतमं तमर्थमि'ति च पाठविपर्यासः कर्तव्यः । न त्वत्रैव 'वस्तु तदि'ति। तत्रैव हि पाठविपर्यासे पर्यायप्रक्रमभेदः पुंस्त्वनिर्देशदोषश्च परि- ह्ृतौ भवतः । अत्र त्वेक एव तदः पुंस्त्वनिर्देशदोषः । एषैव च अ्रमेयशय्या श्रेयसी। अपि च काव्यस्य विशिष्टत्वमनुपपन्नम्, काव्यमात्रस्य ध्वनिव्यपदेशवि- षयत्वेनेष्टत्वात् तस्य रसात्मकत्वोपगमाद् । यत् स एवाह- "काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा । क्रौश्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोकः क्लोकत्वमागतः ।।" न च तस्य विशेष: सम्भवति निरतिशयमुखास्वादलक्षणत्वात् तस्य। यदाहु :- "पाठ्यादथ घुवागानात् ततः सम्पूरिते रसे। तदास्बादभरैकाओो हृप्यत्यन्तर्मुखः क्षणम् । ततो निर्विषयस्याम्य स्वरूपावस्थितौ निजः । व्यज्यते ह्रादनिप्यन्दो येन तृप्यन्ति योगिनः ॥" इति। तदभावे चास्य काव्यतैव न स्यात् । किमुत विशेष इत्यनारम्भणीयमेवैतत् प्रेक्षावतां स्याद् वैफल्यात्। कविव्यापारो हि विभावादिसंयोजनात्मा रसाभिव्य क्त्यव्यभिचारी काव्यमुच्यते। तच्चाभिनेयानभिनेयार्थत्वेन द्विविधम् । सामान्ये- नोभयमपि च तच्छास्त्रवद्विधिनिषेधविषयव्युत्पत्तिफलम्। केवलं व्युत्पाद्यजनजा ड्याजाड्यतारतम्यापेक्षया काव्यनाट्यशास्त्ररूपोऽयमुपायमात्रभेदो न फलभेदः । तत्रादयं प्रख्यातरामरावणादिनायकप्रतिनायकसमाश्रयेण प्रसिद्धविधिनिषेधास्पदच- रितवर्णनगात्रात्मकम्। अपरं पुनरनुकारक्रमेण साक्षात् तत्प्रदर्शनात्मकम् यदाहु :- "अनुभावविभावानां वर्णना काव्यमुच्यते। तेषामेव प्रयोगम्तु नाट्यं गीतादिरज्जितम् ।।" एवश्च ये सुकुमारमतयः शास्त्रश्रवणादिविमुखाः सुखिनो राजपुत्रप्रभृतयः पूर्वत्रा- धिकृताः ये चात्यन्ततोऽपि जडमतयस्तावता व्युत्पादयितुमशक्याः स्त्रीनत्यातोद्या- दिप्रसक्ता उभयेऽपि तेऽभिमतवस्तुपुरस्कारेण गुडजिह्विकया रसास्वादसुखं मुखे दत्वा तत्र कटुकौषधपानादाविव प्रवर्तयितव्याः । अन्यथा प्रवृत्तिरेवैषां न स्यात्, किमुत व्युत्पत्तिः । काव्यारम्भस्य साफल्यमिच्छता तत्प्रवृत्तिनिबन्धनभावेनास्य रसात्मक- १. 'फलमिच्छता' इति खपुस्तके पाठः.

55

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः । २१

त्वमवश्यमुपगन्तव्यम् । तन्मात्रप्रयुक्तश्र व्वनिव्यपदेशः । न च रसानां वैशिश्ये तदात्मनः काव्यस्य विशिष्टत्वभिति युक्तं वक्तुम् अव्याप्तेः । एवं हि प्रतिनिय- तरसात्मन एव तस्य ध्वनित्वं स्यात्, नान्यस्यान्यरसात्मनः, वेशिष्याभावात्। इष्यते च तत्रापीत्यव्याप्तिर्लक्षणदोषः । अत एव च न गुणालङ्कारसंस्कृतशब्दार्थमा- त्रशरीरं तावत् काव्यं, तस्य यथोक्तव्यङ्गयार्थापनिबन्धे सति विशिष्टत्वमिति शक्यं वक्तुम्। तस्य रसात्मताभावे मुख्यवृत्त्या काव्यव्यपदेश एव न स्यात्, किमुत विशिष्टत्वम् । न च रसात्मनः काव्यस्य वस्तुमात्रादिभिर्विशेषः शक्य आधातुं, तेषां विभावादिरूपतया रसाभिव्यक्तिहेतुत्वोपगमात्। न च व्यञ्जकानां वैचित्र्ये व्यङ्गचस्य विशेषोऽभ्युपगन्तुं युक्तः शाबलेयाद्ीनामिव गोत्वम्य। ततोऽस्य विशिष्टतोपगमे वा यत्र तयोरुभयोरेकैकस्य वा व्यङ्गचता तत्रैव ध्वनिव्यपदेशः स्यान्न केवलरसात्मनि काव्ये वैशिष्ट्याभावात्। इप्यते चासौ तत्रापि। प्रहेलि- कादौ च नीरसे स्यात्। तत्राप्युक्तक्रमेण वस्तुमात्रादेरभिव््यङ्ञयत्वेनेष्टत्वाद् इत्य- न्वयव्यतिरेकाभ्यां काव्यत्वमात्रप्रयुक्तोऽसावित्यनुमीयते। अतश्च समासोक्त्यादाव- प्यसावुपगन्तव्य एव न प्रतिषेध्यः । प्रतीयमानम्य चार्थम्य द्वविध्यमेव। तृतीयम्य रसादेः प्रकारस्योक्तनयेन काव्यत्वादेव सिद्धत्वादिति न च तस्य तदङ्गभावो भणितुं युज्यते अङ्गित्वेनेष्टत्वाद् इति काव्यत्वमेव ध्वनिव्यपदेशविषयोऽभ्युप- गन्तुं युक्तो न तद्विशेषः । किञ्च मुख्ये रसात्मनि काव्ये सम्भवति न तम्य गौणस्याश्रयणं युक्तं गौणमुख्ययोमुर्ख्ये सम्प्रत्यय इति नियमात् । यस्तु मेघ- दृतादौ काव्यविशेषव्यपदेशः सोऽभिधेयार्थविशेषसमारोपकृतो न मुख्यः । इत्थञ्च् काव्यस्य विशिष्टतानुपपत्तावितरतल्लक्षणविधायिमतातिरिक्तं न किश्चिदनेनाभि- हितं स्याद्, अन्यत्र ध्वनिव्यपदेशमात्रात्। न च तेनापि किश्ित् कथाश्चद्वा तदुपपत्तौ तदवाच्यमेव तम्य तत्पर्यवसायिनो लक्षणविशेषसम्बन्धादेव तदवगतेः यथा योऽश्वमारूढ: स पुरुषो राजेत्यत्र। अथ पुरुषस्याश्वविशिष्टम्यैव सतस्तल्लक्षणसम्व- न्धो न तु तत एवास्य वैशिष्ट्यमिति। तथाप्यवाच्यं, काव्यत्वादेव तम्याप्यवगत- त्वात्। तच्चोक्तमित्यवाच्यवचनं दोषः । किश्च 'सूरिभ: कथित' इति कथनकया- कर्तृनिर्देशः पक्षद्वयेऽप्यवाच्य एव। कर्तृमात्रविवक्षायां क्रियायाः कर्त्रव्यभिचारात् कर्तृविशेषविवक्षायामनन्तरोक्तक्रमेण व्यापारविशेषसम्बन्धादेव तद्विशेषावगतिसि- द्वेरित्यवाच्यवचनं दोषः । १. 'युक्तम्' इति खपुस्तके पाठ :.

56

२२ व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः ।

अर्थस्य विशिष्टत्वं शब्द: सविशेषणस्तदः पुंस्त्वम् । द्विवचनवाशब्दौ च व्यत्तिर्ध्वनिनाम काव्यवैशिष्ट्यम्। २३॥। वचनश्च कथनकर्तुः कथिता ध्वनिलक्ष्मणीति दश दोषाः । ये त्वन्ये तद्भेदप्रभेदलक्षणगता न ते गणिताः ॥। २४ ॥। तदेवं लक्षणदोषदुष्टपदव्युदासेन परिशुद्धो ध्वनिलक्षणवोक्यस्यायमर्थोऽवतिष्ठते। वाच्यस्तदनुमितो वा यत्रार्थोडर्थान्तरं प्रकाशयति । सम्बन्धतः कुतश्चित् सा काव्यानुमितिरित्युक्ता ॥। २५।। इति। एतच्चानुमानस्यैव लक्षणं नान्यस्य। यदुक्तं- "त्रिरूपलिझ्वाख्यानं परार्थानुमानाम"ति केवलं संज्ञाभेदः । काव्यस्यात्मनि संज्ञिनि रसादिरूपे न कम्यचिद्विमतिः । संज्ञायां सा केवलमेषापि व्यक्त्ययोगतोऽस्य कुतः । यत :- शब्दस्यैकाभिधा शक्तिरर्थस्यँकैव लिङ्गता। न व्यञ्जकत्वमनयोः समस्तीस्त्युपपादितम् ॥ २६॥ उक्तं वृथैव शब्दस्योपादानं लक्षणे ध्वनेः । न हि तच्छक्तिमूलेष्टा काचिदर्थान्तरे गतिः ॥२७॥ न चोपसर्जनत्वेन तयोर्युक्तं विशेषणम्। यतः काव्ये गुणीभूतव्यञ्चेऽपीष्टैव चारुता ॥। २८।। अत एव विशेषस्योपादानमपि नार्थवत्। संज्ञासम्बन्धमात्रैकफलं तदिति गभ्यते ॥ २९ ॥ तदा चातिप्रसज्ः स्यात्संज्ञानां यस्य कस्यचित्। यद्वाक्यवर्तिनोऽन्यस्य विशेषस्य तदाप्तितः ॥ ३० ॥ तस्मात् स्फुटतया यत्र प्राधान्येनान्यथापि वा। बाच्यशक्त्यानुमेयोऽर्थो भाति तत् काव्यमुच्यते ॥ ३१॥ वाच्यप्रत्येययोर्नास्ति व्यञ्ञचव्यञ्जकतार्थयोः । तयोः प्रदीपघटवत् साहित्येनाप्रकाशनात् ॥ ३२ ।। पक्षधर्मत्वसम्बन्धव्याप्तिसिद्धिव्यपेक्षणात्। वृक्षत्वाम्रत्वयोर्यद्वद् यद्रच्चानलधूमयोः ॥३३॥ १. 'वाक्य' इति खपुस्तके न पट्यत.

57

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। २३

अनुमानत्वमेवात्र युक्तं तल्लक्षणान्वयातू। असतश्रेन्द्रचापांदेः का व्यक्तिः कृतिरेव सा ॥। ३४ ॥। कार्यत्वं ह्यसतोऽपीष्टं हेतुत्वं तु विरुध्यते। सर्वसामर्थ्यविगमाद् गगनेन्दीवरादिवत् ॥ ३६ ॥ शब्दप्रयोग: प्रायेण परार्थमुपयुज्यते। नहि तेन विना शक्यो व्यवहारयितुं परः ॥ ३६ ॥ न च युक्तिनिराशंसात् ततः कश्चित् प्रवर्त्तते। निवर्तते वेत्यस्येष्टा साध्यसाधनगर्भता ॥ ३७॥ ते प्रत्येकं द्विधा ज्ञेये शाब्दत्वार्थत्वभेदतः । पदार्थवाक्यार्थतया ते अपि द्विविधे मते ॥ ३८॥ तत्र साध्यो वस्तुमात्रमलङ्कारा रसादयः । इति त्रिधैव तत्राद्यौ पदं शव्दानुमानयोः ॥ ३९॥ अन्त्योऽनुमेयो भक्त्या तु तस्य व्यङ्गयत्वमुच्यते। भक्ते: प्रयोजनांशो यश्चमत्कारित्वलक्षणः ॥। ४० ॥। स तत्रास्तीति सोऽप्यस्य विभावाद्येकहेतुकः । अत एव न लोकेऽपि चमत्कारः प्रसज्यते ॥ ४१ ॥ तत्र हेत्वादयः सन्ति न विभावादयो यतः । न चैकार्थत्वमाशङ्कयमेषां लक्षणभेदतः ।। ४२ ॥ स्वभावश्चायमर्थानां यन्न साक्षादमी तथा। स्वदन्ते सत्कविगिरां गता गोचरतां यथा ॥ ४३ ॥ इति सङ्ग्रहश्लोकाः। यत् पुनरस्यानेकशक्तिसमाश्रयत्वाद्यापारान्तरपरिकल्पनं तदर्थस्यैवोपपद्यते न शब्दस्य, तस्यानेकशक्तिसमाश्रयत्वासिद्वेः । तथा हि। एकाश्रयाः शक्तयोऽन्योन्यानपेक्षप्रवृत्तयोपाकृतपौर्विर्यनियमा युगपदेव स्वकार्य- कारिण्यो दष्टाः यथा दाहकत्वप्रकाशकत्वादयोऽसेः । न च शव्दाश्रयाः शक्तय- स्तथा दृश्यन्ते, अभ्युपगम्यन्ते वा, नियोगतोऽभिधाशक्तिपूर्वकत्वेनेतरशक्तिप्र- वृत्तिदर्शनात् । तम्माद्विन्नाश्रया एव ता न शब्दैकसमाश्रया इत्यवसेयम् । य- श्रासावाश्रयो भिन्नः सोऽर्थ एवेति तद्यापारस्यानुमानान्तर्भावोऽभ्युपगन्तव्य एव । तथा हि। गौर्बाहीक इत्यादौ तावद्रवादयोर्डर्था बाधितवाहीकाद्यर्थान्तरैकात्म्यास्ता- दूप्यविधानान्यथानुपपत्त्या केनचिदंशेन तत्र तत्त्वमनुमापयन्ति न सर्वात्मना।

58

२४ व्यक्तिविचेके प्रथमो विमर्शः ।

न ह्नुन्मत्ः कश्चित् क्वचित् किश्चित् कथश्चित् साधर्म्यमनुत्पश्यन्नेवाकस्मात् त- त्वमारोपयतीति परिशीलितवक्तृस्वरूप: प्रतिपत्ता तत्त्वारोपनिमित्तं सादृश्यमात्रमेव प्रतिपत्तुमर्हति न तत्त्वम्। तद्ि वाच्यतयोपक्रम एव भासते, न प्रतीतिपर्यव- सानास्पदं भवितुमर्हति, तन्य बाधोपपत्तेः । तस्य चैवंविधस्योपक्रमस्य निमित्तं साधर्म्यमात्रप्रतिपादनम्। प्रयोजनञ्च लाघवेन वाहीकादौ गवादिगतजाड्यादिधर्म- प्रतिपादनं यम्मादतिदेशप्रकारोऽयमर्थान्तरे शब्दविनिवेशो नाम। यदुक्तम्- 'जातिशब्दोऽन्तरेणापि जातिं यत्र प्रयुज्यते। सम्बन्धिसदृशाद्गमीत् तं गौणमपरे विदुः ॥' एवं 'कृशाङ्गचाः सन्तापं वदति बिसिनीपत्रशयनम्' इत्यादाववगन्तव्यम् । अ- विनाभावावसायपूर्विका ह्यन्यतोऽन्यस्य प्रतीतिरनुमानमित्यनुमानलक्षणमुक्तम् । त- च्चात्रोपलभ्यत एव। तथा हि वदती्यादौ वदनादेरर्थान्तरस्य प्रकाशादेः प्रतीतिः । तयोश्चाविनाभावः कार्यकारणभावकृतः प्रकाशनस्य वदनकार्यत्वप्रसिद्धेः । न च वद- तेः प्रकाशो वाच्य इति शक्यं वक्तुं तम्य तन्रासमितत्वात् प्रकाशस्य चातत्त्वात्। न चायं स्वार्थमेव प्रतिपादयति, तग्य बाधोपपत्तः। अथोपचारत उपादानान्यथानुपपत्या वदनकियायाः सदृशे प्रकाशनाख्ये क्रियान्तरे वत्ततेऽयं वदतिरित्युच्यते । तर्ह्य- न्यथानुपपत्त्या वदनादे: प्रकाशादि: प्रतीयमानोऽनुमेय एव भवितुमर्हति, अर्थापत्ते रनुमानान्तर्भावाभ्युपगमादित्युक्तम्। तम्माद्योऽयं वाहीकादौ गवादिसाधर्म्यावगमः स तत्त्वारोपान्यथानुपपत्तिपरिकल्पितोऽनुमानम्यैव विपयः । न शब्दव्यापारस्येति स्थितम्। गोत्वारोपेण वाहीके तत्साम्यमनुमीयते। को ह्यतस्मिन्नतत्तुल्ये तत्त्वं व्यपदिशेद् वुधः ॥ ४२ ॥ इति सङग्रहश्लोकः। गङ्गायां घोष इत्यादावपि गज्ादयोरऽर्थाः स्वात्मन्यनुपपाति- बाधितघोषाद्यधिकरणभावास्तदुपादानसामर्थ्यात् सम्बन्धमात्रपरिकल्पिततत्त्वारोपं तदधिकरणभावोपगमयोग्यमर्थान्तरमेव तटादिरूपमनुमापयन्ति। न हि तत्साद- श्यमेवैकं तत्त्वारोपनिबन्धनमिष्यते किन्तर्हि तत्सम्बन्धादिरपीति तत्सम्बन्धमात्र- समारोपिततद्भावस्तटादिरेव घोषाद्यधिकरणभावोपादानान्यथानुपपत्त्या गङ्गादीना- मर्थानामनुमेय एव भवितुमर्हति। शब्दः पुनः स्वार्थाभिधानमात्रव्यापारपर्यवासि- तसामर्थ्यो नार्थान्तरस्य तटादेर्वार्तामपि वेदितुमुत्सहते, किं पुनः संम्पशमित्युक्त्तम्। प्रयोजनं पुनरस्यैवविधस्योक्तिवैचित्र्यपरिग्रहस्य तटादावारोपविषये वस्तुन्यारो-

59

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। २५

प्यमाणगज्गादिगतपुण्यत्वशतिळत्वादिधर्मप्रतिपत्तिर्न सादृश्यमिति पूर्वस्मादस्य वि शेषः । उभयत्रापि च तत्त्वारोप एव हेतुः । स हि तत्साम्यतत्सम्बन्धादिनिबन्ध- नत्वाद् बहुविध इष्टः । यदाहु :- "अभिधेयेन सम्बन्धात् सादृश्यात्समवायतः । वैपरीत्यात् क्रियायोगालक्षणा पञ्चधा गता।" इति। तस्य च तैरविनाभावनियमो लोकत एवावसित इति न तत्र प्रमाणान्तरा- पेक्षाप्रयासः । लोको हि तत्सदशमर्थ तरसम्बद्धं च तत्त्वेन व्यवहरन् दृश्यते, तद्यथा दीर्घग्रीवं विकटकायं च कश्चित् पश्यन् करभ इति व्यपदिशति, मन्चस- म्बद्धांश्र कांश्रित् क्रोशतो मश्चाः क्रोशन्तीति। किञ्चोपचारवृत्ती शब्दस्य मा भूदतिप्रसङ्ग इत्यवश्यं किमपि निमित्तमनुसर्तव्यम्। अन्यथान्यत्र प्रसिद्धसम्ब- न्धः कथमसमितमेवार्थानतरं प्रत्याययेत् । यच्च तन्निमित्तं तदेवास्माभिरिह लिङ्ग- मित्याख्यातम्। युक्तञ्चैतत्। शव्दस्य तत्र उयापाराभावात्। व्यापाराभावश्च सम्बन्धाभावात्। लिङ्गाच्च लित्विनः पतीतिरनुमानमेवेति न गुणवृत्तावर्थान्तरप तीतिः शाब्दीति। तस्या वाचकाश्यत्वमसिद्धमेव। यः स तत्त्वसमारोपस्तत्सम्बन्धनिबन्धनः । मुख्यार्थबाधे सोडप्यार्थ सम्वन्धमनुमापयेत् ॥ ४३ ॥ तत्साम्यतत्सम्बन्धौ हि तत्त्वारोपैककारणम् ।

किश्च मुख्यवृत्तिपरित्यागों न शव्दस्योपपद्यते। विहितोऽर्थान्तरे ह्यर्थः वमाभ्यमनुभापयेत् ॥ ४९ ॥ तुल्यादिषु हि लोकोड्शैप्वर्थ तद्दर्यनम्मृतम् । आरोपयेन्न शव्दन्तु रवार्थमात्रानुयायिनम् ॥ ४६॥ इत्थमर्थान्तरे शव्दवृत्तेरनुपपत्तितः । फले लिङ्गकगम्ये स्यात् कुतः शब्दः स्खलद्गतिः ॥ ४७ ॥ व्यापारोर्ये घवनेः साक्षान्मुख्या वृत्तिरुदाहता। अर्थारोपानुगस्त्वेष गौणी तद्यवधानतः ।। ४८।। आशुभावादनालक्ष्यं किन्त्वर्थारोपमन्तरा। लोको गौश्चैत्र इत्यादौ शब्दारोपमवस्यति ॥ ४९ ॥ १. 'व्यापारान्तरा' इति खपुस्तके पाठः. २. 'कत्वाश्रय' इति कपुस्तके पाठः ३. 'सोऽप्यर्थ' इति कपुस्तके पाठः.

60

२६ व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः।

प्रधानेतरभावेनावस्थानादेर्थशब्दयोः । समशीर्षिकयारोपो न तयोरुपपद्यते ॥ ५०॥ आरोपविषये यत्र विशेषः सम्प्रतीयत। अर्थादारोपितात् तत्र गुणवृत्तिरुदाहता ॥ ५१॥ गुणवृत्तौ गिरां यावत् सामग्रीष्टा निबन्धनम् । सैव लिक्तयास्माभिरिष्यतेऽर्थान्तरं प्रति ॥ ५२॥ न हि तत् समयाभावाद्वाच्यं शब्दस्य कल्प्यते। प्रतीयमानतायां च व्यक्तमस्यानुमेयता ॥ ५३॥ तस्मात् स्वार्थातिरेकेण गतिर्नार्थान्तरे गिराम्। वाचकत्वाश्रयेणातो गुणवृत्तेरसम्भवः ॥ ५४ ॥। ततश्र- भक्त्या बिभर्ति चैकत्वं रूपाभेदादयं ध्वनिः । न च नाव्याप्त्यतिव्याप्त्योरभावाल्लक्ष्यते तया ॥ ५५॥ सुवर्णपुप्पामित्यादौ न चाव्याप्ति: प्रसज्यते। यतः पदार्थवाक्यार्थभेदात् भक्तिर्द्विधोदिता ॥ ५६॥ अतस्मिस्तत्समारोपो भक्तेर्लक्षणमिष्यते। अर्थान्तरप्रतीत्यर्थः प्रकारः सोऽपि शस्यते ॥ १७॥ ततश्र - रूढा ये विषयेऽन्यत्र शब्दा: स्वविषयादपि। लावण्याद्याः प्रसक्तास्ते न भवन्ति पदं ध्वनेः ॥६८॥ भवन्त्येवेत्यर्थः । यतः- मुख्यां वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्त्यार्थदर्शनम्। यदुद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्गतिः ॥ ५९॥ वाचकत्वाश्रयेणैव गुणवृत्तिरसकता। गमकत्वैकमूलस्य ध्वनेः स्याद्विषयो न किम् ॥ ६० ॥ व्यञ्ञकत्वैकमूलत्वमसिद्धञ्च ध्वनेर्यतः । गमकत्वाश्रयापीष्टा गुणवृत्तिस्तदाश्रयः ॥ ६१॥ समिदिध्मादयः शब्दाः प्रसिद्धा गुणवृत्तयः । ध्वने: पदादिव्यङ्गचस्य येनोदाहरणीकृताः ॥१२॥ १. 'दनयो्द्वयोः' इत्यपि खपुस्तके पाठः.

61

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। २७

तस्माद् व्युत्पत्तिशक्त्तिभ्यां निबन्धो यः स्खलद्गतेः । शब्दस्य सोऽपि विज्ञेयोऽनुमानविषयोऽन्यवत् ॥ ६२॥ इति सङ्ग्रहक्लोकाः । विषं भक्षय मा चास्य गृहे भुक्था' इत्यादावपि यदेत- द्विषभक्षणानुज्ञानं तदर्थप्रकरणादिसहायमेतद्गृहे भोजनस्य ततोऽपि दारुणतरप- रिणामत्वमनुमापयति। न ह्यनुन्मत्तः सुहृदादौ हितकामः सन्नस्य कचिद् भोज- ननिषेधं विदधानः अकस्माद्विषभक्षणमनुजानातीत्यवगतवक्तृप्रकरणादिस्वरूपः प्रतिपत्ता विषभक्षणानुज्ञानादेव तद्गहभोजनस्यात्यन्तमकरणीयत्वमनुमातुमहेति। विषभक्षणानुज्ञानादेर्वाक्यार्थस्याप्रस्तुतस्यैवोपन्यासो हि पूर्वोक्तेन नयेन प्रस्तुता- तिरिक्तार्थान्तरप्रतिपादनपरत्वात् तत्र हेतुतयावगन्तव्य इति न शब्दस्य तत्र व्या- पारः परिकल्पनीयः । विषभक्षणादपि परामेतद्गहभोजनस्य दारुणताम्। वाच्यादतोऽनुमिमते प्रकरणवक्तृस्वरूपज्ञाः ॥ ६४ ॥ विषभक्षणमनुमनुते न हि कश्चिदकाण्ड एव सुहृदि सुधीः । तेनात्रार्थान्तरगतिरार्थी तात्पर्यशक्तिजा न पुनः ॥६५॥ इति सङ्महार्ये। यदप्यन्ये मन्यन्ते-वाच्यावगमोपक्रमः प्रतीयमानार्थान्तरावसायपर्यन्तोS- यमेक एव दीर्घदीर्धश्शब्दस्येषोरिव व्यापारः; न पुनरर्थान्तरस्य काश्चत् संवेद्यते । यथा ह्ेक एवेषुर्बलवता धनुष्मता मुक्तः शत्रोरुरश्छदमुरश्र भित्त्वा जीवितमपह- रति, न च तस्य वृत्तिभेदः, तथा शब्दोऽपि सत्कविना सकृत् प्रयुक्त एव क्रमेण स्वार्थाभिधानमर्थान्तरप्रतीतिं चैकयैव प्रवृत्त्या वितनोति। न च तस्य व्यापारभेदः कश्चित्। किञ्च यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति शब्दस्यैवासौ व्यापारो न्याय्यो नार्थस्येति। तदयुक्तम्। साक्षाच्छव्दस्यार्थप्रतीतिहेतुत्वासिद्धेः। पारम्पर्येण तु तस्य हेतुत्वोपगमे वस्तूनां हेतुफलभावव्यवहारनियमो न व्यवतिष्ठते । ततश्र कुला- लोऽपि सेकसलिलोपकरणभूतकुम्भं कुर्वन् मधुमास इव कुसुमविकासहेतुरिति मु- ख्यतया ख्यायेत। इत्यर्थस्यैव व्यापारोऽभ्युपगन्तुं युक्तो न शब्दस्य। न हि यः पुत्रस्य व्यापारः स पितुरेवेति मुख्यतया शक्यते वक्तुम्, तयोरन्योन्यव्यापारसा- क्र्यदोषप्रसङ्गात् । किञ्चायं विषमः शरदृष्टान्तोपन्यासः । न हि यथा सायकः स्वभावत एव छेद्यभेद्याद्यर्थविषयमेकयैव वृत्त्या तत्तत्कार्य करोति, तथा शब्द: । १. 'स्वयमेव' इति खपुम्तके पाठः.

62

२८ व्यकक्तिविवेके प्रथमो विमर्श।

स हि सङ्केतसामेक्ष: स्वव्यापारमारभते न स्वभावत एवेति यत्रैवास्य सक्केतस्तत्रैव व्याप्रियते। ततश्वाभिधेयार्थविषय एवास्य व्यापारो युक्तो नार्थान्तरविषयः, तत्र सक्केताभावात्। तदभावेऽपि तन्र तत्पस्किल्पने सर्वः कुतश्विदभिधयार्थवदर्भा- न्तरमपि प्रतीयात्। तस्मादयत्र सङ्केतापेक्षा तत्रैवास्य व्यापार इत्यवगन्तुं युक्त, नार्थान्तरे, तन्र वक्ष्यमाणनयेनार्थस्यैव तदुपपत्तिसमर्थनादिति। यत् पुनः- "शब्दार्थौ सहितौ वक्रकविव्यापारशालिनि। बन्धे व्यवस्थितौ काव्यं तद्विदाह्ादकारिण ।।" इत्यादिना शास्त्रादिप्रसिद्धशब्दार्थोपनिबन्धव्यतरोक यद्वैचित्र्यं तन्मात्रलक्षणं व- ऋत्वं नाम काव्यस्य जीवितमिति सहृदयमानिनः केचिदाचक्षते, तदप्यसमीची- नम्। यतः प्रसिद्धोपनिबन्धनव्यतिरेकित्वमिदं शब्दार्थयोरौचित्यमात्रपर्यवसायि स्यात्, प्रसिद्धाभिधेयार्थव्यतिरेकि प्रतीयमानाभिव्यक्तिपरं वा स्यात् । प्रसिद्धप्- स्थानातिरेकिणः शब्दार्थोपनिबन्धनवैचित्र्यस्य प्रकारान्तरासम्भवात्। तत्राद्यस्ता. वत् पक्षो न शङ्कनीय एव, तस्य काव्य वरूपनिरूपणसामर्थ्यसिद्धस्य पृथगुपा- दानवैयर्थ्यात्। विभावान्युपनिब्ध एव हि कविव्यापारो नापरः । ते च यथा- शास्त्रमुपनिबध्यमाना स्साभिव्यक्तेर्निबन्धनभावं भजन्ते, नान्यथा। रसात्मकं च काव्यमिति कुतस्तत्रानौचित्यसंस्पर्शः सम्भाव्यते, यन्निरासार्थमित्थं काव्यलक्षण- माचक्षीरन् विचक्षणम्मन्याः। द्वितीयपक्षपरिग्रहे पुनर्धर्वनेरेवेदं लक्षणमनया भङ्गचा- भिहितं भवति, अभिन्नत्वाद्वस्तुनः । अब एव चास्य त एव प्रभेदास्तान्येवोदा- हरणानि तैरुपदर्शितानि। तच्चायुंक्तमित्युक्तं, वक्ष्यते च। प्रसिद्धं मार्गमुत्सृज्य यत्र वैचित्र्यसिद्धये। अन्यथैवोच्यते सोऽर्थः सा वक्रोक्तिरुदाहता ॥ ६६ ॥ पदवाक्यादिगम्यत्वात् स चार्थो बहुधा मतः । तेन तद्वक्रतापीष्टा बहुधवेति तद्विदः ।। ।।६७।। अत्रोच्यतेऽभिधासंज्ञः शब्दस्यार्थप्काशने। व्यापार एक एवेष्टो यस्त्वन्योऽर्थस्य सोऽखिलः ॥ ६८॥ ततश्ध वाच्यादर्थान्तरं भिन्नं यदि तल्लिङ्गमस्य सः । तन्नान्तरीयकतया निबव्धो ह्वस्य लक्षणम् । ६९ ॥ अभेदे बहुता न स्यादुक्तेमार्गान्तराग्रहात् । तेन ध्वानेवदेषापि वक्रोक्तिरनुमा न किम् ॥। ७० ॥

63

व्याक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः । २९

इत्यन्तर ललोकाः । नापिशब्दस्यामिधाव्यतिरेकेण व्यञ्ञकत्वं व्यापारान्तरसुपपद्यते, येनार्थान्तरं मत्याययेद्, व्यक्तेरनुपपत्तेः सम्बन्धान्तरस्य चासिद्वेः । तदभावेऽपि तदभ्युपगमे तस्यार्थनियमो न स्याद् निबन्धनाभावात्। न स्वस्य गेयस्येव रत्यादिभिर्भावैः स्वाभाषिक एव सम्बन्धः सर्वस्यैव तत्प्रतीतिप्रसङ्गात्। नापि. समयकृत: व्यअ्षकत्वस्यौपाधिकत्वाद् उपाधीनां चार्थप्रकरणादिसामग्रीूपाण- मानन्त्यादनियतत्वाच्च प्रतिपदमिव शब्दानुशासनस्य समयस्य कर्तुमशक्यत्त्वात्। एक एव हि शब्दः सामग्रीवैचित्याद्विमिन्तानर्थानवगमयति, यथा 'रामोऽस्मि सर्वे सहे' इति, 'रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये! नोचितम्' इति, 'सामस्य पाणिरसि निर्भरगर्भखिन्नसीताविवासनपटो: करुणा कुतस्ते' इति, 'रामे तटान्तवसतौ कुशतल्पशायिन्यद्यापि नास्ति भगवन्! भवतो व्यपेक्षा' इत्यादावेक एव रामशब्दः । यथाह ध्वनिकारः-शब्दार्थयोर्हि प्रसिद्धो यः सम्बन्धो वाच्य- वाचकभावाख्यस्तमनुरुन्धान एव गमकत्वलक्षणो व्यापारसामग्रयन्तरसद्भावादौ- पाधिक: प्रवर्तते। अत एव च वाचकत्वात् तम्य विशेपः । वाचकत्वं हि शब्द- िशेषस्य नियत आत्मा, सङ्क्ेतव्युत्पत्तिकालादारभ्य तदविनाभावेन तस्य प्रसिद्ध- त्वात्। स त्वनियत औपाधिकत्वात् प्रकरणाद्यवच्छेदेन तस्य प्रतीतेरिति। न चान- योरन्यः सम्बन्धः सम्भवतीति तत्याः सामग्रया एव सम्बन्धबलात् तद्गमकत्वमुपपन्न न शब्दस्येति नार्थपक्षादस्य कश्चिद्विशेष इति व्यर्थम्तत्पक्षोपन्यासः । ननु यदि शब्दस्यार्थनिरपेक्षस्य व्यञ्जकत्वं नेष्यते, तत् कथं पाप्तमित्यादौ प्रादीनां द्योतक- त्वमुक्तं न वाचकत्वम्। वाचकत्वे हि हलादित्वाद्धातोर्यडादिप्रसङ्गः स्यात्। दोत- कत्वं प्रकाशकत्वं व्यञ्जकत्वं चेत्येक एवार्थ इति। सत्यम्। उक्तमुपचारतो न परमा- र्थत इति तस्य प्रदीपादिनिष्ठस्य वास्तवस्य शञ्द्रार्थविषयत्वस्य प्रतिक्षेपात्। अथो- च्यते-पचत्यादयः क्रियासामान्यवचनाः । सामान्यानि चाशेषविशेषान्तर्भावभाजिजि भवन्तीति तत्प्रतीतिनान्तरीयकतयैव विशेषसद्भावः सिद्ध एव। यदाहुः-'निर्वि- शेषं न सामान्यं भवेच्छशविषाणवद्' इति। केवलमर्थसामर्थ्यसिद्धोऽपि विशेषो धोतनमपेक्षत इति तन्मात्रव्यापारा: प्रादयो द्योतका एव भवितुमर्हन्ति न वाचका इति। सत्यं। किन्तु येदप्रतीतौ सामान्यप्रतीतिरेव न पर्यवम्यति तद्विशेषमात्रं तेभ्यः प्रतीयतां नाम। न तु तावता व्यवहारसिद्धिः काचित् । तस्याः प्रतिनियत- विशेषावसायनिबन्धनत्वात्। स त्वपूर्वतया प्रादिभ्य एवोद्धवन्नवधार्यते । न पच- त्यादिभ्यः। नार्थादपि तत्सद्भाविद्धिः काचित् । अस्याः प्रतिनियतविशेषावसाय-

64

३० व्यक्तिविवेकें प्रथमो विमर्शः ।

निबन्धनत्वात्। तस्माद्यत्प्रयोगान्वयव्यतिरकानुविधायिनी यस्य प्रतीतिस्तयोर्वाच्य- वाचकभावव्यवहारविषयत्वमेवोपगन्तुं युक्तं नाभिव्यक्तिविषयत्वम्। यथा घटशब्द- तदर्थयोः । प्रादिप्रयोगानुविधायिनी तत्र पचतीत्यादौ प्रकर्षादिप्रतीतिरिति तेऽपि तथा भवितुमर्हन्त्येव। अन्यथा नीलोत्पलादौ सर्वस्यैव विशेषणाभिमतस्य नीलादिशब्द- - घ्ेतच्छक्यं वक्तुम् । उत्पलादयः शब्दाः सामान्यवचनाः । सामान्यानि च गर्भी- कृतविशेषाणि भवन्तीति तेषां तत्र सद्भावसिद्धौ सत्यां नीलादिशब्दा अपि तत्तद्- द्योतनमात्रव्यापारा: प्रादिवद् द्योतका भवितुमर्हन्ति नाभिधायका इति। एवश्चा- न्तर्मात्राविपरिवतर्ितया सिद्धसद्भावानां घटादीनां घटादिशब्दा अपि द्योतका एव स्युर्न वाचका इति वाच्यवाचकव्यवहारोऽस्तमियात्। तस्मात् भाक्तमेव द्योतकत्व- मुपगन्तव्यं न मुख्यम् भक्तेश्र प्रयोजनं वाच्यस्यार्थस्य स्फुटत्वप्रतिपत्तिः । नि- मित्तं च विशेषणविशेष्यप्रतीत्योराशुभावितया क्रमानुपलक्षणात् सहभावप्रतीतिः । द्विविधं हि विशेषणमेष्टम् अन्तरकं बहिरङ्गं चेति। तत्राद्यमव्यवहितमेवार्थकारि लाक्षादिवत् स्फटिकादेः । द्वितीयमुभयरूपमयम्कान्तमिव लोहस्य । तद्वि व्यवहि- तमपि लोहे स्वां शक्तिमुपदधात्येव। तदपि ट्विविधम् । समानाधिकरणं भिन्नाधि- करणं चेति। विशेष्योऽपि द्विविधो धात्वर्थो नामार्थश्चेति। तत्रोपसर्गाणां प्रायो- धात्वर्थो विषयो न नामार्थः । चादीनां तु निपातानमुभयमपि। केवलं तेषां विशे- प्यात् पूर्व पश्चाच्च क्रमेण प्रयोगो नियोगतोऽवगन्तव्यः । नान्येषां विशेषणानाम्। तदेवं विशेषणविशेष्यम्वरूपेऽवस्थिते यदेतदन्तरङं विशेषणमुक्तं तद् गवादौ गो- त्वादिवद्विशेष्यस्वरूपान्तर्भूतमिवेति तत्प्रतीत्योराशुभावितया क्रमानुपलक्षणात् सह- भावावगमो द्योत्यद्योतकभावभ्रमहेतुः । अत एव केचिदेषां धात्वन्तर्भाविव मन्य. माना :- "अडादीनां व्यवस्थार्थ पृथत्तेन प्रकल्पनम् । धातूपसर्गयोः शास्त्रे धातुरेव च तादृशः ॥" इत्याद्यवोचन्। चादीनां चोपाधीनां विशेष्येभ्यो निर्मलेभ्यः स्फटिकोपलेभ्य इव लाक्षादीनामव्यवधानमेव। तेन ते यदनन्तरमुपाधीयन्ते तेप्वेव विशेषमाधातुमलं नान्यत्रेति यत्तेषां भिन्नक्रमतया क्वचिदुपादानं तदनुपपन्नमेव । अयथास्थानवि- निवेशिनो हि तेऽर्थान्तरमनभिमतमेव स्वोपरागेणोपरञ्जयेयुः । ततश्च प्रस्तुतार्थ- स्यासामञ्जत्यप्रसङ्गः । कथाशिद्वा भिन्नक्रमतयाप्यभिमतार्थसम्बन्धोपकल्पने प्रस्तु-

65

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः । ३१

तार्थप्रतीतेर्विन्नितत्वात् तन्निबन्धनो रसास्वादोऽपि विभ्नितः स्यात् शब्ददोषाणामनौ- चित्योपगमात् तस्य च रसभङ्गहेतुत्वात्।। यथाहुः -- "अनौचित्यादृते नान्यद् रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत् परा ॥" इति। स्वाभाविकं ध्वनेर्युक्तं व्यञ्ञकत्वं न दीपवत्। धूमवत् किन्तु कृतकं सम्बन्धादेरपेक्षणात् ॥ ७१॥ प्रादीनां द्योतकत्वं यत् कैश्चिदभ्युपगम्यते। तद् भाक्तमेव तत्रेष्ट न मुरये तदसम्भवात् ॥ ७२॥ तथा हि यस्य शब्दस्य भावाभावानुसारिणी। यदर्थबुद्धिस्तस्यासौ वाच्योऽर्थ इति कथ्यते ॥ ७३॥ गोशब्दस्येव गौरर्थः सान्यथा त्वव्यवास्थिता । वाच्यत्वव्यवहारश्च न स्यादर्थस्य कस्यचित् ॥ ७४ ॥ प्रादिप्रयोगानुगमव्यतिरेकानुसारिणी। प्रकर्षादौ मतिस्तेन तस्य तद्वाच्यता न किम् ॥ ७५॥ विशेषावगमस्याशुभावादनुपलक्षणात्। क्रमस्य सहभावित्वं भ्रमो भक्तेर्निबन्धनम् ॥ ७६॥ विशेषणं तु द्विविधमान्तरं बाह्यमेव च तत्राव्यवहितं सददर्थकारी तदान्तरम् ॥ ७७॥ स्फटिकस्येव लाक्षादि द्वितीयमुभयात्मकम् । आयसस्येव तत्कान्तं तदपि द्विविधं मतम् ॥ ७८॥ असमानसमानाधिकरणत्वविभेदतः । विशेष्योऽपि द्विधा ज्ञेयो धातुनामार्थभेदतः ॥ ७९॥ शाब्दत्वार्थत्वभेदेन नामार्थोऽपि द्विधा मतः । तत्रोपसर्गाणां प्रायो धात्वर्थो विषयो मतः ॥ ८०॥ चादीनां तु निपातानामुभयं परिकीर्तत्तितम् । केवलं तु विशेप्यात् स्युः पूर्व पश्चाच् ते क्रमात् ॥ ८१॥ विशेषणानामन्येषां पौर्वापर्यमयन्त्रितम् । इत्थं स्थिते स्वरूपेऽस्मिन् विशेषणविशेष्ययोः ॥८२॥ यदन्तर ङ्मुद्दिष्टमुभयात्मविशेषणम्। विशेष्ये मग्रमिव तत् गवि गोत्वमिव स्थितम् ॥ ८३॥

66

३२ व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः ।

अत एवाशुभावित्वात तत्प्रतीत्योः क्रमाग्रहः ।

प्रादीनां धातुगर्भत्वोपगमाच यदुक्तवान्। अडादीनां व्यवस्थार्थमित्यादि विदुषां वरः ॥ ८५॥ अत एव व्यवहितैर्बुधा नेच्छन्ति चादिभिः । सम्बन्धं ते हि शक्ति स्वामुपदध्युरनन्तरे॥ ८६॥ सान्तरत्वे तु तां शक्तिमन्यत्रैवादधत्यमी। ततश्चार्थासमञ्जस्यादनौचित्यं प्रसज्यते ॥ ७॥ बहिरञ्ान्तरऊगत्वभेदात् तद् द्वििधं मतम्। तत्र शब्दैकविपयं चहिरद्गं प्रचक्षते ॥। ८८॥। द्वितीयमर्थविषयं तत् त्वादैरव दर्शितम्। तत्स्वरूपमतोडस्माभिरिह नातिपतन्यते ॥ ८९।। पारम्पर्येण साक्षाच्च तदेतत् प्रतिपद्यते। कवेरजागरूकस्य रसभङ्गनिमित्तताम् ॥ ९० ।। यत् त्वेतच्छब्दविषयं बहुधा परिदृश्यते। तस्य प्रक्रमभेदाद्या दोपा: पतचैव योनयः ।। ९१।। तेषां संक्षेपतोडत्माभि: स्वरूपममिधाम्यते। यस्तु प्रपञ्चः पञ्चानां स्वयं तमवधारयेत् ।। ॥९२॥ इति सङ्ग्रहलाकाः । किञ् काव्यस्य वरूपं व्युत्पादयतुकामेन मतिमता तल्ल- क्षणमेव सामान्येनाख्यातव्यम्: यत्र वाच्यप्रतीयमानयोर्गम्यगमकभावसंस्पर्शस्तत् काव्यमिति, तावतैव व्युत्पत्तिसिद्धेः । यत्तु तदनाख्यायैव तयोः प्रधानेतरभावकल्प- नेन प्रकारद्वयमुक्तं तदप्रयोजकमेव। यो हि यद्विशेषप्रतीतौ निमित्तभावेन निश्चिचतः स एव तदर्थिनः प्रतिपाद्यो भवति नान्यः, अतिप्रसभ्गात्। यथा दण्डिप्रतीतौ दण्डः । अनुभेयार्थसंस्पर्शमात्र वान्वयव्यतिरेकाभ्यां काव्यस्य चारुत्वहेतुनिशश्चि- तम्। अतस्तदेव वक्तव्यं भवति न त्वाय प्राधान्याप्राधान्यकृतो विशेषः । न हि तयो: सामान्यविशेषयोस्त्रिव्वपि वस्तुमात्रादिष्वनुमेयेषु चेतनचमत्कारफोरी क- श्रिद्विशोषोऽवगम्यते। तत्र वस्तुमात्रस्य प्राधान्ये यथा-

67

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः ।

'वेच मह व्विअ एक्काए होन्तु णीसासरोइअव्वाइम्। मा तुज्झ वि तीए विण दक्खिण्णहअस्स जाअन्दु।।' इत्यत्र। तस्यैवापराधान्ये यथा- "लावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह सम्पवन्ते। उन्मज्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदण्डाः ।।" यथा च "अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरस्सरः । अहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः" ॥ अलक्कारस्य प्राधान्ये यथा - "वीराण रमइ घुसिणारुणम्मि ण तहा पिआथणुच्छड्गे।

यथा दिट्ठी रिउगअकुभ्भत्थलम्मि जह बहलसिन्दूरे ।।"

"ते ताण सिरिसहोअररअणाहरणम्मि हिअअमेक्करसम्। बिम्बाहरे पिआणं णिवेसिअं कुसुमबाणेन ।I." इति। तस्यैवाप्राधान्ये यथा- "चैन्दमऊएहि णिसा लिणी कमलेहि कुसुमगुच्छेहि लआ। हँसेहि सरअसोहा कव्वकहा सज्जणेहि करइ गुरुई।।" रसादीनां प्राधान्ये यथा कुमारसम्भवे मधुप्रसङ्गे वसन्तपुप्पाभरणं वहन्त्या देव्या आगमनादिवर्णने मनोभवशरसन्धानपर्यन्ते, शम्भोश्च विवृत्तधैर्यस्य चेष्टाविशेषव- णजादौ। तेषामप्राधान्यं शुद्धसङ्कीर्णतादिभेदाद् द्विविधम्। तत्र शुद्धं यथा-

१. व्रज ममैवैकस्या भवन्तु निःश्वासरोदितव्यानि। मा तवाँपि तया विनां दाक्षिण्यहतस्य जनिषत।। २. वीराणां रमते घुसृणारुणे न तथा प्रियास्तनोत्सङ्गे ! दृष्टी रिपुगजकुम्भस्थले यथा बहलसिन्दूरे ।। ३. तत् तेषां श्रीसहोदररत्नाहरणे हृदयमेकरसम्। बिस्माधरे प्रियाणां निवेशित कुसुमनाणेन ।। ४. चन्द्रमयूखैर्निशा नलिनी कमलै: कुँसुमगुच्छैर्लता। हंसै: शारदशोभा काव्यकथा सज्जनैः करियने गुगी।

68

३४ व्याक्तविवेके प्रथमो विमर्शः।

"कि हास्येन न मे प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश्चिराद्दर्शनं केयं निष्करुण! प्रवासरुचिता केनासि दूरीकृतः । स्वप्नान्तेष्विति ते वदन् प्रियतमव्यासक्तकण्ठग्रहो बुद्ध्वा रोदिति रिक्तबाहुवलयस्तारं रिपुस्त्रीजनः ।l" इत्यत्र करुणस्य शुद्धस्यैवाङ्रभावः । सङ्कीर्णरसादावङ्ञभूते यथा- "क्षिप्तो हस्तावलमः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृह्न् केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण । आलिङ्गन्योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः कामीबार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शरामिः ॥।" अत्र हि त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वे ईर्ष्याविप्रलम्भस्य ल्लेषसहितस्यैवाङ्ग- भावः । तदेवं प्रकारत्रयेऽप्यनुमेयार्थसंस्पर्श एव काव्यस्य चारुत्वहेतुरित्यवगन्त- व्यम्। यदाह ध्वनिकार :- 'सर्वथा नास्त्येव हृदयहारिणः काव्यस्य स प्रकारः, यत्र प्रतीयमानार्थसंस्पर्शन न सौभाग्यम् । तदिदं काव्यरहस्यं परममिति सूरिभिर्विभाव- नीयम्। "मुख्या महाकविगिरामलङकृतिभृतामपि । प्रतीयमाना च्छायैषा भूषा लज्जेव योषिताम् ।।" इति। पुनः स एव यथा- "प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यञ्रयः काव्यस्य दृश्यते । यत्र व्यङ्गचान्वये वाच्यचारुत्वं स्यात् प्रकर्षवत् ।।" सम्भवापेक्षया चास्य ध्वनेः स्वरूपमात्रप्रतिपादनार्थत्वोपगमेऽन्मेषामपि तद्वाक्य- वर्ततिनां पदवर्णसंख्यादीनां तदुपदर्शनप्रसङ्गो विशेषाभावादिति संज्ञासंज्ञिसम्बन्ध- व्युत्पत्तिमात्रफलमेतत् पर्यवस्यतीति न काव्यविशेषव्युत्पत्तिफलम् । न चायं प्रधानेतरभावेनोपनिबद्धस्तेषामनुमेयतां प्रतिबभ्नाति। तदेवश्च नार्थशब्दयोरुप सर्जनीकृतस्वार्थत्वमव्यभचारासम्भवदोषदुष्टत्वात् । न वाच्यप्रतीयमानयोर्व्यक्य- व्यञ्जकभावस्तल्लक्षणाभावात्। न च काव्यविशेषस्य लक्षणकरणं प्रयोजनाभावात। नापि ध्वनिव्यपदेशः व्यङ्गयव्यञ्ञकभावाभावादुपपद्यत इति सर्वमसमअ्जसमिव तल्लक्षणमुपलक्ष्यते। यदि काव्ये गुणीभूतव्यङ्गचेऽपीष्टैव चारुता। प्रकर्षशालिनी तर्हि व्यर्थ एवादरो ध्वनौ ॥ ९३ ॥

69

व्यक्तिविषेके प्रथमो विमर्शः। ३५

म हि काव्यात्मभूतस्य ध्वनेस्तत्रास्ति सम्भवः । सेन निर्जीवतैवास्य स्यात् प्रकर्षे कथैव का ॥ ९४ ॥ अतोऽतदात्मभूंतस्य येऽभावं जगदुर्ध्वनेः । ते मुधैव प्रतिक्षिप्ताः स्वोक्तिभावमपश्यता ॥९५॥ *अथेष्यतेस तत्रापि रसादिव्यक्त्यपेक्षया। काव्यमेवान्यथा न स्याद्रसात्मकमिदं यतः ॥ ९६॥ इत्थञ्च गम्यमानार्थस्पर्शमात्रमलङ्कृतिः । वाच्यस्येत्येतदुक्तं स्यान्मता सैवानुमा ततः ॥ ९७॥ इति सक्ग्रहश्ोकाः । किश्च यदविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्रेति ध्वनेः प्रकारड्यमुक्तं, तत्र किमिदमविवक्षितत्वं नामेति तात्पर्यतोऽम्यार्थो वक्तव्यः। किमविवक्षितत्वमनुपादेयत्वमुतान्यपरत्वम् । अनुपादेयत्वं च किं सर्वात्मना अं- शेन वा । सर्वात्मनानुपादेयत्वे व्यञ्ञजकत्वमप्यस्यानुपादेयं तस्य तदाश्रित- त्वात्। ततश्च प्रयोग एवास्य दुष्टः स्याद् यथान्यस्य पुनरुक्तादेः। अथांशेने- त्युच्यते। वक्तव्यस्तर्हसावंशः । सच नरूप्यमाणः स्वाप्राधान्य एव पर्यव- स्यति। ततश्चाविवक्षितत्वमन्यपरत्वमुपसर्जनीकृतात्मत्वं चेत्येक एवार्थ इत्यनया भक््या स्वरूपमेव ध्वनेरुक्तं भवति न तु तस्य प्रकारभेदः । यस्य हि यल्लक्षणा- नुगमे सत्यवान्तरविशेषसंस्पर्शः, स तस्य प्रकार इत्युच्यते यथा गोत्वस्य शा- बलैयादि। न तु तस्यैव स एव प्रकारो भवितुमहति तदनवस्थाप्रसङ्गात्। न चात्र विशेषसंस्पर्शः कश्चदिति कथमस्य ध्वनिप्रकारत्वोक्तिर्युक्तिमती। किश्ेदं विवक्षितान्यपरवाच्यत्वन्नाम न बुध्यामहे। यदि हि विवक्षितत्वं नाम प्राधान्यमु- च्यते तत् कथं तस्यान्यपरत्वं घटते । अन्यपरत्वं ह्यन्यस्याङ्गभावो भण्यते। यस्य चाजभावः से कथं तदैव विवक्षितत्वात् प्राधान्यमनुभवेदिति यद्वाच्यस्य विव- क्षितत्वमन्यपरत्वञ्चोपगतं. तद्विप्रतिषिद्धं विवक्षितान्यपरत्वयोर्विरोधात्। एकाश्र- यत्मेन हि प्राधान्येतरयोगित्वं विशेषणाभिमतार्थविषयमेव सङ्गच्छते नान्यवि- पयम्। तदेव हि विशेष्यस्योत्कर्षाधाननिबन्धनभावेन विवक्षितत्वात् प्राधान्यम् उपाधिभावाच्च वास्तवादप्राधान्यमनुभवितुमलं यथा 'रामस्य पाणिरसि निर्भर- गर्भखिन्नसीताविवासनपटो: करुणा कुतस्ते' इत्युक्तम्। किश्चास्य विवक्षितान्यप- रवाच्यस्य ध्वनिप्रभेदत्वेऽभ्युपगम्यमाने वाच्यस्यान्यपरत्वमनुपादेयमेव तस्य तत्प्र- १. 'स एव' इति खपुस्तके पाठः ।

70

व्यकिविवेके प्रथमो विमर्शः।

भेदत्वादेव सिद्धेः । अन्यपरत्वं ह्युपसर्जनीकृतात्मत्वम् । तञ्च ध्वनेः सामान्यं रूप- मुक्तमेव। अथात्र तदुपादयिते पूर्वत्रापि तदुपादीयताम् उभयत्रापि वा मोपादायि उभयोरपि तत्प्रकारत्वाविशेषात्। किञ्चार्थान्तरसङ्कमितवाच्यस्य यदुदाहरणं तदमिमाणवक इतिवद् गुणवृत्तेरेव सञ्च्छते तस्य गुणवृत्तिप्रकारत्वसमर्थनात्। तथा हि प्रसिद्धान्यूनानतिरिक्तभावस्यान्यस्य साधर्म्यप्रतिपत्त्यर्थमन्यन्रारोप उप- बारः। स चायमारोप्यारोपकभावात्मकतयोभयार्थविषयो वेदितव्यः । ततश्र यदक एवार्थ एकशब्दाभिधेयः सामान्यविशेषांशपरिकल्पनेनोभयरूपोऽस्य विषयभावं भजते, तदार्थप्रकरणाद्यध्यवसितोत्कर्षापकर्षो विशेषांश एव समारोपितस्तत्र साधर्म्या- वगतिहेतुर्भवति यथा 'तदमृतममृतं स इन्दुरिन्दुः' इति। न तु सामान्यांशः विशेषस्य सामान्याव्यभिचारात्। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽप्यनुमान एवान्तर्भवति। रामादिश- ब्दा हि प्रकरणाद्यवसितोत्कर्षापकर्षलक्षणधर्मविशिष्टं संज्ञिनं प्रत्याययन्ति, न संज्ञि- मात्रम् अर्थान्तरं यदनुमितं धर्मरूपं तत्र संक्मितमाश्रयभावेन परिणतं वाच्यमस्येति कृत्वा । द्विविधो ह्नुमेयोऽर्थो धर्मरूपो धर्मिरूपश्चेति । तत्राद्योऽस्य विषयः । त- स्यैव वाच्यार्थनिष्ठतया प्रतीतेः । अन्यस्त्वन्यस्य यथा अभिरत्र धूमादिति। ततो धर्मविशेषप्रतिपत्तौ प्रकरणादिरेव हेतुतयावगन्तव्यः, न रामादिशब्दा इति । अ- त्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्तु पदार्थोपचार एव यथा गौर्बाहीक इति। तस्याप्यनुमा- नान्तर्भावः समर्थित एव । शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गयस्तु न सम्भवत्येव । शब्दस्याभिधाशक्तिव्यतिरेकेण शक्त्यन्तरानभ्युपगमादित्येतदुक्तं, वक्ष्यते च। : नाविवक्षितवाच्यस्य ध्वनेर्युक्ता प्रकारता। न हि प्रकारस्तस्यैव स एवेत्युपपद्यते ।। २८।। भक्ति: पदार्थवाक्यार्थरूपत्वाद् द्विविधा मता। तहुद्विश्चानुमानान्तर्भूता यदुपपादिता ॥ ९९॥ तत् तिरस्कृतवाच्यस्य ध्वनेर्मक्तेश्र का भिदा। द्वितीयोऽपि प्रकारो यः सोऽपि सङ्च्छते कथम् ॥ १००॥ परस्परविरुद्धत्वाद् विवक्षातत्परत्वयोः । यः शब्दशक्तिमूलोऽन्यः प्रभेदो वर्णितो ध्वनेः ॥ १०१॥

71

व्यक्तिविवेके द्विनीयो विमर्शः। ३७

सोडयुक्तोऽन्यत एवासौ तत्रेष्टार्थान्तरे मतिः । शब्दे शक्त्यन्तराभावस्यासकृत् प्रतिपादनात् ॥ १०२॥ इति सङ्र्ग्रहश्ोकाः ॥। इति श्रीराजानकमहिमभट्टविरचिते व्यक्तिविबेकाख्ये काव्यालङ्कारे ध्वनिलक्षणाक्षेपो नाम प्रथमो विमर्शः ।

अथ द्वितीयो विमर्शः ।

इह खलु द्विविधमनौचित्यमुक्तम् अर्थविषयं शब्दविषयं चेति। तत्र वि- भावानुभावव्यभिचारिणामयथायथं रसेषु यो विनियोगम्तन्मात्रलक्षणमेकमन्तरऊ्- माधयैरेवोक्तमिति नेह प्रतन्यते। अपरं पुनर्बहिरङ्गं बहुप्रकारं सम्भवति तद्य- था- विधेयाविमर्शः, प्रक्रमभेदः, क्रमभेदः, पौनरुक्त्यं, वाच्यावचनं चेति। दुःश्रवत्वमपि वृत्तम्य शब्दानौचित्यमेव, तम्याप्यनुप्रासादेरिव रसानुगुण्येन प्रवृ- त्तेरिष्टत्वात्। केवलं वाचकत्वाश्रयमेतन्न भवतीति न तत्तुल्यकक्ष्यतयोपात्तम् । एतस्य च विवक्षितरसादिप्रतीतिविन्नविधायित्वं नाम सामान्यलक्षणम् । अन्त- रङ्गबहिरङ्गभावश्चानयोः साक्षात् पारम्पर्येण च रसभङ्गहेतुत्वादिष्टः । त एते वि- घेयाविमर्शादयो दोषा इत्युच्यन्ते। तानिदानीमखिलान् खला इव व्याख्यास्यामः । मुग्धः किं किमसभ्य एष भजते मात्सर्यमौनं नु किं पृष्टो न प्रतिवक्ति यः किल जनस्तत्रेति सम्भावयेत् । छात्राभ्यर्थनया ततोऽद्य सहसैवोत्सज्य मार्ग सतां पौरोभाग्यमभाग्यभाजनजनासेव्यं मयाङ्गीकृतम् ॥ १॥ स्वकृतिष्वयन्त्रितः कथमनुशिप्यादन्यमयमिति न वाच्यम्। वारयति भिषगपथ्यादितरान् स्वयमाचरन्नपि तत् ॥ २ ॥ इति। तत्र विधेयाविमर्शो यथा- 'संरम्भ: करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यवै स जातिमात्रनियतो हेवाकलशेः किल।

72

३८ व्यक्तविवेके द्वितीयो विमर्शः।

योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी।।' अत्र असरब्धवानिति नञ्समासस्तावदनुपपन्नः । तस्य हि पर्युदास एव विषयः, तत्रैव विशेषणत्वान्नञ्ः सुबन्तेनोत्तरपदेन सम्बन्धोपपत्तेः । तदुक्तम्- "प्रधानत्वं विधेर्यत्र प्रतिषेधेऽप्रधानता । पर्युदास: स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नज् ।।" इति। यथा - "जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः । अगृध्नुराददे सोरऽर्थमसक्तः सुखमन्वभूत्।" न प्रसज्यप्रतिषेधः, तस्य तद्विपरीनत्वात् । तदुक्तम्- "अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिषेधे प्रधानता। प्रसज्यप्रतिपेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ् ॥" इति। यथा - "नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषस्त्निग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वेशी"।। इह च पर्युदासाश्रयणमसङ्गतम् अर्थस्यायुक्तत्वप्रसङ्गात्। संरब्धवत्प्रतिषेधो सत्राभिमतः नासंरब्धवाद्विधि: तत्रैव क्रियांशप्रतिषेधावगतौ नञः क्रियाभिस- म्बन्धोपपत्तेः। न चासौ प्रतीयते गुणीभूतसंरम्भनिषेधस्यार्थान्तरस्यैव संरब्धवत्स- दृशस्य विधौ प्रतीतेः । न च तत्प्रतीतौ विवक्षितार्थसिद्धिः काचित् । तत्सिद्धि- पक्षे च समासानुपपत्तिः नञर्थस्य विधीयमानतया प्राधान्यादुत्तरपदार्थस्य चा- नूद्यमानतया तद्विपर्ययात् समासे च सत्यस्य विध्यनुवादभावस्यास्तमयप्रसज्जात्। यत्र तु विपर्ययस्तत्र समासो भवत्येव। यथा- "काव्यार्थतस्वावगमो न वृद्धाराधनं विना। अनिष्टवान् राजसूयं क: स्वर्ग मुख्यमश्नुते॥ इति। क्रियाकत्रेशभागर्थो वाक्येऽपोह्यो नञा यदि। क्रियांश एवापोद्यः स्यान्नेष्टवानितिवत् तदा ॥ ३ ॥

73

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विम्शः। अंकुम्भकार इतिवद् वृत्तौ तु स्याद्विपर्ययः । इत्येष नियमोऽर्थस्य शब्दशक्तिस्वभावतः ॥।४ ॥ इत्यन्तर कोकौ। तत्रापि केचिद्यामोहान समासमाद्रियन्ते। यथा 'मनु साधु कृतं प्रजामृजा शशिकान्तेषु मनो न कुर्वता। न हि चेतनतामवाप्यं ते विरमेयुर्गलितेन केवलम् ।।' यथा वा-'गृहीतं येनासीः परिभवभयान्नोचितमपि' इति। नन्वश्राद्धभोजीत्यत्र प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि यथा समास इप्यते तद्वदिहापि भविष्यति। संरब्धवन्निषेघश्च प्रतिपत्स्यते नासंरब्धवद्विधिरिति प्रसज्यप्रतिषेध एवायमस्तु किं पर्युदासाश्रय- णेन। नैवं शक्यं, यतो न तावदत्र नञ्ः श्राद्वेनोत्तरपदार्थेनाभिसम्बन्धः कश्चित् प्रतीयते, अपि तु विशेष्यतया प्राधान्येन तङ्भोज्यर्थेनैव। तत्रापि क्त्रश एव प्रधार्म न क्रियांशः । श्राद्धभोजनशीलो ह्यतः कर्ता प्रतीयते न तद्भोजन- मात्रं कर्तरि णिनेर्विधानात्। ततस्तदभसम्बन्ध एव शाब्दो न क्रियाभिसम्ब- न्धः । स हि सामर्थ्यादवसीयते, तदुपादानमन्तरेण कर्तृत्वानुपपत्तेः । तच्छूवण- मात्रविप्रलम्भकृतश्चायं प्रसज्यप्रतिषेधभ्रमः, न पुनराअ्जस्येन तत्र तद्रूपता नाम काचित् सम्भवति। सा हि वाक्यादेवावसीयते न वृत्तेः तयोः सिद्धसाध्यार्थ- निष्ठतया भिन्नार्थत्वाद् इति भवितव्यमेव तत्र समासेन । एवमसूर्यपश्यादिष्वपि द्रष्टव्यम् । इह तु प्रतिषेधस्य प्राधान्यविवक्षा, न विधेः । तत् कोऽवकाशः समा सस्य। यथा - 'भुङ्गे सदा श्राद्धमयं परांश्चोपतापयेदित्ययथार्थमेव । सम्यक् स्वभावोऽवगतोऽस्य यावन्न श्राद्धभोजी न परोपतापी'।। इत्यत्र। अत्र हि प्रतीयमानसच्तादिक्रियासमन्वयो नञर्थस्य प्राधान्येन प्रतीयते। न तु तद्विशिष्टस्योत्तरपदार्थस्य विधिरित्येष एव प्रसज्यप्रतिषेधविषयो युक्तो नान्यः । अन्यथात्रापि समासवैशसोपगमप्रसङ्गः पूर्ववद् दुर्निवारः स्याद् विशे- षाभावात्। तस्मादस्य नजो विधेयार्थनिष्ठतया प्रधानस्यानूद्यमानार्थपरतया तद्वि- परीतवृत्तिना संरब्धवत्पदेन सदाचारनिरतस्येव पतितेन वृतिर्विद्वद्धिर्नेष्यत एवेति स्थितम्। नञर्थस्य विधेयत्वे निषेधस्य विपर्यये। समासो नेष्यतेऽर्थस्य विपर्यासप्रसजतः ॥ ५॥ इति सड्ग्रहल्ोकः । किश्व योऽसावित्यत्र यद: केवलस्येय प्रयोगोऽनुपपन्नः । यत्र

74

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। यत्तदोरेकतरनिर्देशनोपक्रमस्तत्र तत्प्रत्यवमर्शिना तदितरेणोपसंहारो न्याय्यः तयो- रप्यनुवाद्यविधेयार्थत्वेनेष्टत्वात् तयोश्र परस्परापक्षया सम्बन्धस्य नित्यत्वात्। अत एवाहु :- 'यत्तदोर्नित्यमभिसम्बन्ध' इति । स चायमनयोरुपक्रमोपसंहारो द्विविधः शाब्दश्चार्थश्रेति। तत्रोभयोरुपादाने सति शाब्द: यथा- 'यदुवाच न तन्मिथ्या यद् ददौ न जहार तत्'। यथा च- 'स दुर्मतिः श्रेयस यस्य नादरः स पूज्यकर्मा सुहृदां शृणोति यः'। इति। एकतरस्योपादाने सत्यार्थः तदितरस्यार्थसामर्थ्येनाक्षेपात् । तत्र तदः केव- लस्योपादाने सत्यार्थस्त्रिविध: प्रसिद्धानुभूतप्रक्रान्तवस्तुविषयतयोपकल्पितसन्निधिना यदा तस्याभिसम्बन्धात्। तत्र प्रसिद्धार्थविषयो यथा - 'द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी । अनुभूतविषयो यथा-'ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती'ति। तथा- 'तद्टक्रं यदि मुद्रिता शशिकथा तच्चेत् स्मितं का सुधा सा दृष्टिर्यदि हारितं कुवलयैस्ताश्रेद्विरो विङ् मधु। सा चेत् कान्तिरतन्त्रमेव कनकं किं वा बहु ब्रुमहे यत्सत्यं पुनरुक्तवस्तुविमुखः सर्गक्रमो वेधसः' ॥ प्रक्रान्तविषयो यथा - 'कातर्य केवला नीतिः शौर्य श्वापदचेष्टितम्। अतः सिद्धिं समेताभ्यामुभाभ्यामन्वियेष सः' ॥ केचित् पुनरुपाच्वस्तुविषयतयोपकल्पितयोर्द्वयोरप्याक्षेपादस्य चतुर्थमपि प्रकारमि- च्छन्ति। यथा- 'ये नाम केचिदिह नः पथयन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान् प्रति नैष यलः । उत्पत्स्यते मम तु कोऽपि समानधर्मा कालो ह्वयं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी'।। अत्र स कोडप्युत्पत्स्यते यं प्रति यलनो मे सफलीभविष्यतीत्युभयोरपि तयोरर्था- दाक्षेपः । १ 'त्यः सम्बन्ध' इति सत्र पुस्तके पाठ: ।

75

व्यक्तिवियेके द्वितीयो विमर्शः। ४१

यश्चैकवाक्ये कर्तृत्वेनोक्तो यश्चेदमादिभिः । तच्छब्देन परामर्शो न तयोरुपपद्यते ॥ ६ ॥ यतोऽध्यक्षायमाणोडर्थः स तेभ्यः प्रतिपद्यते। 6 तचथा- "स वः शशिकलामौललिस्तादात्म्यायोपकल्पताम्। द्वैतबुद्धिमपात्येमां सा हि सर्वापदां पदम् ।।" अत्रैवेमामित्यत्रैतददसोः प्रयोगे तयोरप्येतदेवोदाहरणं द्रष्टव्यम् । अत्र चैका- त्म्यायेति एषा हि विपदां पदमिति च पाठौ पठितव्यौ। यदः पुनरार्थो द्विप्र- कारः सम्भवति प्रक्रान्तवस्तुकल्पिततत्कर्मादिविषयेण तदा तस्याभिसम्बन्धात् यथा 'यं सर्वशैला' इत्यादौ 'स हिमालयोऽस्ती'ति। यथा च 'आत्मा जानाति यत् पापं माता जानाति यत् पिता' इत्यादौ तदात्मा जानातीत्यर्थावगतेः । "यत् तदूर्जितमत्युअं क्षात्रं तेजोऽस्य भूपतेः । दीव्यताक्षैस्तदानेन नूनं तदपि हारितम् ।।" इत्यादी च यद्यपि तदो द्विरुपादानं सकृच्च यदम्तथापि तत्र यथोक्तसम्बन्धद्वै- विध्यानतिवृत्तिः । तथा हि यदः प्रक्रंम्यमानविषयेण तदपीत्यनेन तदाभिसम्बन्धा- च्छाब्दः । यत्तदित्यस्य तु तदः प्रतिद्धतेजोनिष्ठतयोपकल्पितेन यदाभिसम्बन्धादा- र्थः। एवश्च योऽयमिह 'योऽसावि'त्यत्र यदः केवलस्थैव प्रयोगः स केनाभिसम्बध्यतां न ह्रत्र मुक्तके तदभिसम्बन्धसह: प्रक्रान्तः कश्चिदर्थः सम्भवति यदभिसम्बन्धोऽस्य परिकल्प्येत । न च प्रक्रंम्यमानाम्बिकाकेसरिविषयोपकल्पितेन तदास्याभिसम्बन्धः सम्भवी तदुपादान एव तत्सम्बन्धप्रतीतिदर्शनात्। इतरथा 'यत्कोपामौ शल- भतां लेभे कामः शिवोऽवता'दित्यत्रापि शिवविषयतयोपकल्पितेन तदा तत्सम्ब- न्धप्रतीतौ सकतार्थतैव स्याद् इत्ययुक्त एवायं यद: प्रयोगः । "मीलितं यदभिरामताधिके साधु चन्द्रमस पुप्करैः कृतम् । उद्यता जगेन कामिनीमुखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः ।" इत्यत्र वु पादयो: प्रमादजः पौर्वापर्यविपर्यय एवायुक्तो द्रष्टव्यः, न यदो यथोक्त- विषयातिक्रमः । ननु केनेदमुक्तं यदः केवलस्यैवात्र प्रयोगो न तद इति यावता तदभिन्नार्थोSत्रादइशब्दः प्रयुक्त एवासाविति। अतश्च तदपेक्षया वाक्यार्थविश्रा- न्तेर्न कश्िदुक्तदोषावकाशः । साधो! दुराशैषा । तस्य तदभिन्नार्थत्वासिद्धेः । १. 'श इति' इति खपुस्तके पाठ :.

76

४२ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। तत्सिद्धौ हि प्रतीतेर्निराकाङ्गतैव स्यात् न तु विवाद: यथा-'न केवलं यो मह्तोऽपभाषते श्रृणोति तत्मादपि यः स पापभाग्' इत्यत्र। किश्च तदभिन्नार्थ- त्वेस्योपगाम्यमाने "असौ मरुच्चुम्बितचारुकेसरः प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रणीः । वियुक्तरामातुरदृष्टिवीक्षितो वसन्तकालो हनुमानिवागतः ।।" इत्यत्र मुक्तके यच्छब्दपरामर्शापेक्षा प्रसज्येत तस्य यथोक्तवस्तुविषयत्वास- म्भवात्। "यस्य प्रकोपशिखिना परिदीपितोऽभ्- दुत्फुल्लकिंशुकतरुप्रतिमो मनोभूः । योऽसौ जगत्रयलयस्थितिसर्गहेतुः पायात् स वः शशिकलाकलितावतंसः ।।" इत्यत्र च तच्छब्दपरामर्शस्य पौनरुक्त्यं स्यात्। कथं तर्हि यत्तदोविषये कविभि- रिदमेतददःप्रभृतयः शब्दाः प्रयुक्ता: प्रयुज्यन्ते च। न च ह्वसति पर्यायत्वे त- स्मिन्नेवार्थे पदान्तरप्रयोगमाद्रियन्ते स्वस्थचेतस इति प्रयोगप्रवाहप्रामाण्यादेषां त- दभिन्नार्थता परिकल्प्यते। न हि तमन्तरेण शब्दानां तदर्थनिश्चयनिवन्धनमन्यत् किश्चिदुत्पश्यामः । अत्रोच्यते। उक्तनयेन तावत् तेषां तदभिन्नार्थतानुपपत्तिरुप- पादितैव। यदि तु तामपहुत्य गतानुगतिकतया "योऽविकल्पमिदमर्थमण्डलं पश्यतीश! निखिलं भवद्वपुः । स्वात्मपक्षपरिपूरिते जगत्यस्य नित्यसुखिनः कुतो भयम् ॥" इति 'स्मृतिभूस्मृतिभूर्विहितो येनासौ रक्षतात् क्षताद्युष्मान्' इत्यादिप्रयोगदर्शन- मात्रानुरोधेन तेषां सा परिकल्प्यते तर्हि यथादर्शनं व्यवहितानामेव अव्यवहितत्वे वा भिन्नविभक्तिकानामेव सा परिकल्प्यताम्। इतरथा तु तेषां तत्परिकल्पन- मन्याव्यमेव। तत्र हि प्रत्युत सा तयोस्तदितरपरामर्शव्यपेक्षा सुतरामुन्मज्जति यथा 'मदेतचन्द्रान्तर्जलदलवलीलां वितमुते तदाचष्टे लोकः' इति 'सोडयं पटः श्याम इति प्रकाशस्त्वया पुरस्तादुपयाचितो य' इत्यादौ च। न चासाविहावश्यं प्रयो- कव्यः सन् प्रयुक्त इति तदवस्थ एव दोषावकाशः। तस्मदपेतप्रक्रान्तसम्बन्ध- *सहायस्यास्य यदोऽनुपपन्नप्रक्रस्यमानवस्तुसमन्वयस्यकाकिन: सार्थभ्रष्टस्येव तप- स्विन: पथिकस्य सन्मागोपदेशदेशिकं त्छब्दाध्याहारमेवैंक शरणमन्तरेण नाप- .. ...

77

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ४३

रोऽभिमतार्थसङ्गमोपायः सम्भवति। स चैवंविधेषु सूक्तिरलेषु कलङ्कायमानो मनार्गपि न काव्यमाणिक्यवैकटिकानां सचेतसां मनांस्यावरजयितुमलमिति। अनुक्तैव परामृश्यं प्रयोगो यत्र यचदोः । निरन्तरः पुनस्तत्र तयोरुक्तिर्न दुष्यति ॥ ८॥ तयोर्निरन्तरोपात्तेप्विदमेतददस्सु च । तयोस्तेषां च नापेक्षा तेप्वसत्स्विव शाम्यति ॥ ९॥ उदाहरणजातं यत् तत्साङ्कर्यसमुद्भवम् । तस्य दिख्बात्रमस्माभिरुक्तं विस्तरभीरुभिः ॥ १० ॥ इति सड्ग्हल्लोकाः । अपि च अम्बिकाकेसरीत्यत्र षछ्ठीसमासो नोपपद्यते यतः सर्वेषामेव समासानां तावत् प्रायेण विशेषणविशे्याभिधायिपदोपरचितशररित्वं नाम सामान्यं लक्षणमाचचाक्षिरे विचक्षणाः । इतरथा तेषां समर्थतानुपपत्तेः । स च विशेषणविशेष्यभावो द्विधैव सम्भवति। समानाधिकरणो व्यधिकरणश्चेति। तन्राद्यः कर्मधारयस्य विषयः । यत्र तु द्वे बहूनि वा पदान्यन्यस्य पदम्यार्थे विशे- षणभावं भजन्ते सा बहुव्रीहे: सरणिः । तत्रैव यदा सङ्खयायाः प्रतिषेधस्य च विशेषणभावो भवेन् तदा स द्विगोर्नञ्समासस्य च विषयः । द्वितीयः प्रकारः कार- काणां सम्बन्धस्य च विशेषणत्वाद् बहुविधः । स तत्पुरुषस्य पन्थाः । तत्रापि यदाव्ययार्थस्य विशेष्यता स्यात् तदासावव्ययीभावस्य मार्गः । तदेवमेषां समासानां विशेषणविशेप्योभयांशसंस्पर्शित्वेऽपि यदा विशेषणांशः स्वाश्रयोत्कर्षाधानमुखेन वाक्यार्थचमत्कारकारणतया प्राधान्येन विवक्षितो विधेयधुरामधिरोहेद् इतररत्व- नूद्यमानकल्पतया न्यग्भावमेव भजेत् तदासौ न वृत्तेर्विषयो भवितुमर्हति। तस्यां हि स प्रधानेतरभावस्तयारस्तमियादित्युक्तम्। तच्चैतद्विशेषणमेकमनेकं वास्तु न तयोर्विशेषः कश्चित् । ननु च विशेषणत्वमवच्छेदकत्वाद् गुणभावः विधेयत्वं च विवक्षितत्वात् प्राधान्यं तत्कथमनयोर्भावाभावयोरिवान्यान्यं विरोधादेकत्र समावेश उपपद्यते येनैकंत्र नियमेन समासो निषिध्येत अन्यत्र चोपकल्प्येत। नैष दोष: । विरोधस्योभयवस्तुनिष्ठत्वात् शीतोप्णादिवत्। न चेह वस्तुत्वमुभयोः सम्भवति एकस्यैव वास्तवत्वाद् । अन्यस्य च वैबक्षिकत्वेन विपर्ययात्। न च वस्त्ववस्तुनोर्विरोधः । न हि सत्यहस्तिनः कल्पनाकेसरिणश्च कश्चिदतयोन्यं विरो- धमवगच्छति। फलभेदस्त्वनयोर्निर्िवाद एव। एकस्य हि सकलजगद्गम्यः शाब्दि- कैकवषयः पदार्थसम्बन्धमात्रम्। अपरस्य पुनः कतिपयसहृदयसंवेदनीयः सन्

78

४५: व्यक्तिविषेके द्वितीयो विमर्शः ।

कवीमामेव गोचरो वाक्यार्थचमत्कारातिशय इति। अत्र क्रमेणोदाहरणानि। तन् कर्मघारये यथा- "उतिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपतौ पाणिनैकेन कृत्वा धृत्वा चान्येन वासो विगलितकबरीभारमंसे वहन्त्याः । भूयस्तत्कालकान्तिद्विगुणितसुरतप्रीतिना शौरिणा वः शय्यामालिक्रय नीतं वपुरलसलसद्वाहु लक्ष्म्याः पुनातु ।" इत्यत्र विगलितकबरीभारत्वमलसलसद्वाहुत्वं चांसवपुषोर्विशोषणे रतेरुद्दीपनवि- भावतापादनेन वाक्यार्थस्य कामपि कमनीयतामावहत इति प्राधान्येन विवक्षित- त्वादू न ताभ्यां सह समासे कविना न्यग्भावं गमिते। यथा चात्रैव तत्कालका- न्तिद्विगुणितसुरतप्रांतित्वं हेतुभावगर्भ विशेषणं शौरेरुचिताचरणलक्षणमतिशय- मादधद्विधेयनया प्राधान्येन विवस्षितमिति न तेन सह समासे निमीलितम्। पदमेकमनेकं वा यद्विघेयार्थतां गतन्। न तत्समासमन्येन न चाप्यन्योन्यमर्हति ॥ ११॥ तत्रैकमुदाहतमेव। अनेकं यथा-

आरोन्य चक्रभ्रममुप्णतेजास्त्वष्टेव यलोलिखितो विभाति ।।" इति। यथा च- "विद्वान् दारसखः परं परिणतो नीवारमुष्टिपचः सत्यज्ञाननिधिर्दधत् प्रहरणं होमार्जुनीहेतुतः । रे दुःत्रिय! किं त्वया मम पिता शान्तं मया पुत्रवान् नीतः कीर्त््यवशेषतां तदिह ते धिगूधिग् सहसरं भुजान् ।।" इति। यथा वा - "राज्ञो मानधनस्य कार्मुकभृतो दुर्योधनस्याग्रतः प्रत्यक्षं कुरुबान्धवस्य मिषतः कर्णस्य शल्यस्य च। पीतं तस्य मयाद्य पाण्डववधूकेशाम्बराकर्षिणः कोप्णं जीवत एव तीक्ष्णकरजक्षुण्णादसृग् वक्षसः ॥" पथा च- "हे हस्त ! दक्षिण! मृतस्य शिशोर्द्विजस्य जीवातबे विसृज शूद्रमुनौ कृपाणम्।

79

व्यक्तिविवेकें द्वितीयों विमर्शः ।

रामस्य पाणिरसि निर्भरगर्भखिन्न सीताविवासनपटोः करुणा कुतस्ते ।" "एवमफ़राज़! सेनापते! राजवल्लभ! द्रोणापहासिन्! रक्ष भीमाद् दुश्शासनम्" इत्यादौ द्रष्टव्यम् । विध्यनुवादभावोऽपि वक्ष्यमाणनयेन विशेषणविशेष्यभावतुल्य- फल इति तत्रापि तद्वदेव समासाभावोऽवगन्तव्यः । यथा - "चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेयः शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकारः । अस्त्यैवैतत् किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां बद्धस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ।" इति। प्रत्युदाहरणं यथा- "तं कृपामृदुरवेक्ष्य भार्गवं राघवः स्खलितवीर्यमात्मनि। स्वञ्च संहितममोघसायकं व्याजहार हरसूनुसन्निभः ॥" इति। तत्राप्यमोघमाशुगमिति युक्त: पाठः । यथा वा- "स्रस्तान्नितम्बादवलम्बमाना पुनः नुनः केसरपुप्पकाश्चीम्। न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण द्वितीयमौर्वीमिव कार्मुकस्य ।।" इति। अत्र मौवीं द्वितीयामिति युक्तः पाठः। न चैवं वृत्तभङ्गाशङ्का कार्या। तस्य श्रव्यतामात्रलक्षणत्वात् । तदपेक्षयैव वसन्ततिलकादाविव गुर्वन्ततानियमस्य सक- र्णकैरत्राप्यनादृतत्वात् । अत एव यमकानुप्रासयोरिव वृत्तस्यापि शब्दालङ्कारत्व- मुपगतमस्माभिः । यथा च -- "कारणगुणानुवृत्त्या द्वौ ज्ञाने तपसि चातिशयमासौ। व्यासः पाराशर्यः स च रामो जामदग्न्य इह ।।" इति। ननु यदा विशेषणविशेष्ययोर्विध्यनुवादभावो नाभिमतस्तदा स्वरूपमात्रवि- वक्षायां नीलोल्पलादिवदत्रापि समासः प्रसज्येत न चेप्यत इत्यत्र हेतुर्वाच्यः । उ- च्यते। पाराशर्यत्वाद्यसाधारणविशेषणसागर्थ्यावसिता व्यासादय इति तेषां पर्यो- यरूपत्वात् प्रयोग एव तावदनुपपन्नः किं पुनः समास इति पर्यायत्वमात्रं तद- भावे हेतुर्नान्यः । तदथा- "शशाङ्कशेखरः शम्युः पद्मजन्मा पितामहः" इत्यत्र । एवं तक्षकरा इत्यादाववगन्तव्यम्।

80

४६ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः ।

लोहितस्तक्षक इति समासोSन्रापि नेष्यते। लोहित्यस्य विधावुक्तन्यायाचस्याप्वृत्तित: ॥ १२।। स्वरूपमात्रस्योक्तौ तु लौहित्याव्यभिचारतः । उष्णोऽमिरितिवत् पक्षो न चास्त्यन्यस्तदत्यये ॥ १३ ॥। इत्यन्तर लोकौ। बहुव्राहौ यथा- "येन स्थलीकृतो विन्ध्यो येनाचान्तः पयोनिधिः । वातापिस्तापितो येन स मुनिः श्रेयसेऽस्तु वः ॥" इति। अत्र विन्ध्यादिविषयत्वेन स्थलीकरणादि यद्विशेषणतयोपातं तत्तत्कर्मकर्तुर्मु- नेरतिदुष्करकारितिया कमपि प्रभावप्रकर्षमवद्योतयति विन्ध्यस्य प्रतिदिवससमुछ्ा- याच्छादितार्कप्रकाशस्य जगदान्ध्यविधायित्वात् पयोनिघेरगाधत्वादपारत्वाच्च वा- तापे: स्वमायापरिअ्हअस्तसमस्तलोकत्वात्। ततस्तत् प्राधान्येन विवक्षितमिति न तैः सह समासे निर्जीवीकृतं। प्रत्युदाहरणं यथा- "यः स्थलीकृतविन्ध्याद्विराचान्तापारवारिधिः । यश्च तापितवातापिः स मुनिः श्रेयसेऽस्तु वः ।।" इति। केचित् पुनरनयोरुदाहरणप्रत्युदाहरणयोरर्थस्योत्कर्षापकर्षप्रतीतिभेदो न क- खिविदुपलक्ष्यत इति मन्यन्ते। त इदं प्रष्टव्याः । किं सर्वेप्वेव समासेप्वियं तदप्र- तीतिः उत बहुनीहावेवायं शाप इति। तत्र यदि सर्वेप्वेवेत्यभ्युपगमस्तर्हि सह- दयाः साक्षिणः पृच्छ्यनतां वयं तावन्महदन्तरमेतयोः प्रतीत्योः पश्यामः । अथ बहुवीहावेवेत्युच्यते। तदयुक्तम्। न हि प्रतीतिभेदहेतौ प्रतीतिसामर्थ्ये सत्य- कस्मात् तदसम्भवो भणितुं न्याय्यः । एवं हि क्षित्यादिसामप्रयामविकलायामङ्कु- रादिकार्योतपादाभावाभ्युपगमोऽपि प्रसज्येतेति सर्वत्रैवायं प्रतीतिभेदोऽभ्युपगन्तव्यः । नैव वा कुत्रचित्। न पुनरिदमर्धजरतीयं लभ्यते। इह वा प्रतीतिवैचित््यं स्पष्ट- तरमवधारयतु मतिमान्। यत्र निद्दभावाभिधित्सयैव पदार्थानामुपनिबन्ध- स्तत्रापि हि प्रधानेतरभावविवक्षानिबन्धनौ समासम्य भावाभावावुपगतावेव । मंथा "सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ। स्वयं वृतः पतिर्द्वाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥" अत्र हि वैलोक्यैकालक्कारभूतौ चराचरस्य जगतो जीवितायमानौ भग- इति: अपुस्तके पाठ:

81

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः । ४७

वन्तौ सूर्याचन्द्रमसौ प्रसिद्धावनूद्य यन्मातामहपितासहभावो विहितस्ततोऽस्य पु- रूरवसस्तौ लोकोत्तराभिजनजनितं महिमान कामपि काष्ठामधिरोपयतः यतो वि- शेषणविशेष्यभावाभिहितेनैव न्यायेनात्राप्यनूद्यमानगतोऽतिशयो विधीयमाना कारस- ड्क्रमणक्रमेण तत्सम्बन्धिनः पर्यवस्यति। तयोर्हि स्वरूपमात्रं भिन्नं फलं पुनः पारम्पर्येण वाक्यार्थोत्कर्षलक्षणमविलक्षणमिति प्राधान्यन विवक्षितत्वात् न तौ ताभ्यां सह समासे म्लानिमानीतौ। इह च "जनको जनको यस्या या तातायोचिता वधूः । आर्यस्य गृहिणी या च स्तुतिस्तश्यास्त्रपास्पदम् ।।" इति। द्विगोर्यथा- "उपपन्नं ननु शिवं सपम्वद्गेपु यत्य मे। दैवीनां मानुषीणां च प्रतिकर्ता त्वमापदाम् ।।" इति। अत्र हि संख्यायाः संखयेयेप्वक्वेषु निरवशेषताप्तिपतत्तिफलमतिशयमादधा- नायाः प्राधान्येन विगक्षा। तत एव हि तेषु द्विविधापत्प्रतीकारेण राजः शिवोप- परतति परिपुष्यतीति तस्यास्तैः नह समासो न विहितः । यथा च - "निम्रहात् स्वसुराप्तानां वधाच्च धनदानुजः । रामेण निहितं मेने पदं दशसु मूर्धसु ॥" इति। प्रत्युदाहरणमेतदेवोदाहरणं कृतसमासवैशसं द्रष्टव्यम्। नञ्समासोदाहरणं यथा -- "नवजलधरः सन्नद्वोऽयं न दप्तनिशाचर" इत्येवमादि पूर्वमेवोपदर्शित- सुपपादितं च। प्रत्युदाहरणं यथा -- "वाच्यवैचित्र्यरचनाचारु वाचस्पतेरपि। दुर्वचं वचनं तेन बहु तत्राप्यनुक्तवान्।।" इति। तत्पुरुषे कर्त्तुर्यथा- "देश: सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन् हदाः पूरिताः क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशग्रहः । तान्येवाहितशस्त्रघस्मरगुरूण्यस्राणि भारवन्ति मे यद् रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रोणात्मजः क्रोधनः ।" इति। अत्र रामेणेति रामस्य कर्तृभावेन करणं प्रति यद्विशेषणत्वं तत् तस्य दा- रुणतातिरेकात्मकमुत्कर्ष रौद्ररसपरिपोषपर्यवसायनं समर्पयति सस्य निरतिशय- शौर्यशालित्वेन घोरतरनैर्धृण्यनिम्नतया च प्रसिद्धेः। तेन तत्नाधान्यान्न विशेष्येण १. 'प्रतीते:' इति खपुस्तके पाठः.

82

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः ।

सह समासे गुणतां नीतम्। कर्तादीनां कारकाणामनेकेषां समशीर्षिकया विशेषण- भावेन यदुपादानं स द्वन्द्वस्य विषय इति तत्स्वरूपनिरूपणावसर एव तेषां प्राधा- न्यमप्राधा्यं चाभिधास्यत इति न तदुदाहरणमिह प्रदर्शितम् । नापि विध्यनु- वादभावोदाहरणं तस्य विशेषणविशेष्यभावतुल्यफलतया तत्समानवृत्तान्तत्वोप- पादनात्। प्रत्युदाहरणं यथा -'यस्यावमत्य गुरुदत्तमिदं कुठारं डिम्भोऽपि राम इति नाम पदस्य हर्त्ता' इति। कर्मणो यथा- "कृतककुपितैर्बाप्पाम्भोभिः सदैन्यविलोकितै- र्वनमसि गता यस्य प्रीत्या घृतापि तथाम्बया। नवजलधरश्यामा: पश्यन् दिशो भवती विना कठिनहृदयो जीवत्येव प्रिये! स तव प्रियः ॥" इति। अत्र वनमिति यद् गमनक्रियायाः सीताविशेषणभृतायाः कर्मभावेन विशे- षण तन् तम्या रामप्रीतिप्रकर्षयुक्ताया अन्यकुलमहिलादुर्लभं दुप्करकारित्वं नामो- त्कर्षमर्पयति वनवासदुःखम्यातिकष्टत्वात्। स चोत्कर्षो रामस्य रतेरुद्दीपनतां प्रतति- पद्यत इति प्रधानं न गतेत्यनेन सह समासे तिरस्कृतम्। यथा च- 'गुर्बर्थमर्थी श्रुतपारदृश्ा रघोः सकाशादनवाप्य कामम्' इति। अत्र गुर्वर्थमित्यर्थिनोऽर्थन- क्रियामुखेन यद्विशेषणं तत् तम्य क्लाध्यतातिशयाधानद्वारेण रघोरुत्साहपरिपोषे पर्यवस्यतीति प्राधान्येन विवक्षितत्वान्नार्थिना सह समासे सतामवमततां गामितम्। यथा च 'संवर्धितानां सुतनिर्विशेषम्' इति। प्रत्युदाहरणं यथा-'प्रदक्षिणक्रिया- तीतस्तस्याः कोपमजीजनः' इति 'तमभ्यनन्दत् प्रथमप्रबोधितः प्रजेश्वरः शासन- हारिणा हरेः' इति यथाकामार्चितानामिति यथाकालप्रबोधिनामिति च। कर- णस्य यथा- "आलोकमार्ग सहसा व्रजन्त्या कयाचिदुद्वेष्टनवान्तमाल्यः । बन्धुं न सम्भावित एव तावत करेण रुद्धोपि च केशहस्तः ।।" इति। अत्र करेणेति यत् केशहस्तकर्मकम्य सम्भावितम्य रोधनम्य करणभवेन विशेषणं तत् तस्याः कस्याश्विद्रभसौत्सुक्यप्रहर्पप्रकर्षरूपमतिशय प्रतिपादयद्वघू- वरयो रूपसम्पदमसाधारणीमिव्यनक्ति यदवलोकनव्यवधानापतयिनी तायती मपि कालकलां विन्नायमानां मन्यमानयानया सतत स्वाधीनेनैकेन करकमलेन सेषो- डप्यस्य न कृतः । तेन तत् प्रधानमति न रुद् इत्यनेन सह समासेऽस्तमुपनी -: तम्। यथा च --

83

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः । ४९

"कर्तुमक्षमया मानं प्राणेशः प्रत्यभेदि यत् । सोडयं साख! स्वहस्तेन समाकृष्टत्वयानलः ।।" प्रत्युदाहरणं यथा - "धात्रा स्वहस्तलिखितानि ललाटपट्टे को वाक्षराण परिमार्जयतुं समर्थः ॥" इति। सम्प्रदानस्य यथा- "पौलस्त्यः स्वयमेव याचत इति कुत्या मनो मोदते देयो नैष हरप्रसादपरश तेनाघिक ताग्यति। तद्वाच्यः स दशाननो मम गिरा दत्ता द्विजेभ्यो मही तुभ्यं ब्रूहि रसातलत्रिदिवयोनिर्मित्य कि दीयताम् ।।" इति। अत्र द्विजेभ्य इति निर्जयपूवकित्य भार्गवकर्तृकम्य महीदानम्य सम्प्रदान- त्वेन यद्विशेषणं तन्मह्याः पात्रसात्करणोत्कर्पमादधन भार्गवशीर्यातिरेकस्य व्यञ्जनेन दशाननस्य कोपोद्दीपनपर्यवसायि सवतीति प्राधान्येन विवक्षितत्वान्न दत्तत्यनेन सह समासे कविना विच्छायीकृतम्। प्रलुदाहरणमेतदेव पूर्ववद् द्रष्टव्यम्। अपादानस्य यथा- "ताताज्जन्म वपुर्विलद्वितवियत् कर्य कृतान्ताधिकं शक्ति: कृत्ससुगपुरोप्मशमनी नीता तथोच्चे:पढमू। सर्वे वत्स! तवातिशावि विघनं क्षुद्राधु या तापसात् तेनाहूं तपया शुचा च विवश: कषां दशामागतः ।।" अत्र तातादिति क्षुद्रात्तु यत्तापयादिति च ये अन्ननिधनयोरपदानभावेन विशेषणे ते तातस्य पितामहपितामहतया महामुने: पुलात्य:्यापत्यतया (चः) क्षुद्रतापसस्य च गणनानर्हतया तयोरुत्कर्षापकर्षद्वारेण तद्वतः कुम्भकर्णनय कामपि कुलीनतां शौर्या- पकर्ष चादधाने भ्रातुर्दशाननस्य शोकत्रपापावकेधनभावेन परिणमत इति प्राधान्येन विवक्षिते न ताभ्यां सह समासे गुगता गमिते। प्रत्युदाहरणं यथा-अत्रैव 'कौर्य कृतान्ताधिकम्' इति । यथा च 'आसमुद्क्षितीशानानिति'। अधिकरणय यथा- "तपस्विभिर्या सुचिरेण लग्यते प्रयत्तः सत्रिभिरिष्यते च या। प्रयान्ति तामाशुगति यशत्विनो रणाश्वसेधे पशुतामुपागताः ।।" इति। अत्र रणाश्वमेध इति यत् पशुताया यशस्विकर्तृकोपगमकर्मभूताया अधिकरण- भावेन विशेषणं तत् तस्या इतरपशुवैलक्षण्यलक्षणमतिशयमादधानं शूराणां समर

84

५० व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

मरगोत्साहमुद्दीपयतीति प्राधान्येन विवक्षितत्वान्न तया सह समासे समशीर्षिकतां नातम् । यथा च - "शैशचेऽभ्यत्तविद्यानां यौवने विषयौषिणाम्। वार्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम् ।" इति। प्रत्युदाहरणं यथा - "रेणुरक्तविलिप्ाङ्गो विकृतो मणभूषितः । कदा दुप्प्रत्यभिज्ञानो भवेयं रणभूषितः ।।" इति। सम्बन्धस्य यथा - "दूयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां सनागमप्रार्थनया कपालिनः ।" इति। अत्र कपालिन इति यत् समागमपार्थनायाः शोचनीयतागतौ हेतुत्वेनोपात्तायाः सम्बन्धिद्वारेण विशेषणं ततू तत्यातत्र बत् नामर्थ्य तत् सुतरामुपबृंह्यति तस्य सकलामङ्गलनिलयतना गिन्दिताचारनिरततया व दर्शनतम्भाषणादीनामपि प्रति- षिद्धत्वात् । अतो िवेयार्थलया प्राधान्येन निवक्षितं विशेष्येण सह समासे न प्रत्यवरीकृतम्। यथा च- "जनको जनको यत्या का तातलोचिता वधूः । आर्यस्य गृहिणी या च तुनिस्ता यास्त्रपारपदम्।" इति। 'स्कन्दृत्य नातुः पयसा रगज्ञ' इति। 'कः क्षमेत तवानुज' इति। प्रत्यु- दाहरणं यथा- "पृथ्वि! स्थिरीभव भुजङ्गम! धारयैनां त्वं कुर्भराज! तदिदं द्वितयं दधीथाः । दिक्कुञ्जरा :! कुरुत तत्रितये दिधीरपी देवः करोत हरकार्मुकमाततज्यम् ।।" इति। अत्र हि हरसम्बन्धनिबन्धनः कार्मुकम्य गौरवातिरेको दुरारोपता चेति तस्य विधेयतया म्राधान्यं न कार्मुकमावत्य, तच् तेत्य वृत्तावन्तरितं, तेन 'देवो धनुः पुररिपोर्विद्धात्यविज्य मित्यत्र युक्तः पाठः। गत्मंश्च पाठे कल्पितार्थस्याप्र- युक्तस्य वाततज्यय प्रयोगपरिहाराड् गुणान्तरलाभ इति। यथा- "किं लोभेन विलङ्गितः स भरतो येनेतदेवं कृतं मात्रा स्त्रीलघुतां गता किमथवा मातैव में मध्यमा। १. 'तस्य' इति खपुस्तके नास्ति।

85

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

मिथ्यैतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्यानुजोऽसौ गुरु- र्माता तातकलत्रमित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम् ।।" अत्र धार्यस्यानुज इति तातस्य कलत्रमित्युचितं वक्तुम्। यथा च- "जयाशा यत्र चास्माकं प्रतिघातोत्थितार्चिया। हरिचक्रेण तेनास्य कण्ठे निप्क इवार्पितः ॥।" इति। अत्र हरेः सम्बन्धेन चक्रय जयाशाम्पदत्वमिति हरेरेव प्राधान्यविवक्षा न चक्रमात्रस्य, तच्च तरय समासेतमुपगतम्। विभक्त्यन्वयव्यतिरेकानुविधा- यिनी हि विशेषणानां विधेयतावगतिः। तत एव चैपां विशेष्ये प्रमाणान्तरसिद्ध- स्वोत्कषापकर्षाधायिनां शाब्दे गुणभावेडप्यार्थ प्राधान्यं विश्ञेप्याणां च शाब्दे प्राधान्ये आर्थो गुणभावोऽनूद्यमानत्वादित्युक्तम। वक्ष्यते च । एतदाचार्यश्याप्यनु- मतमेवेति ज्ञायते। यदयं 'वृपल्या कामुको' 'दायाःपुत्र इत्यादौ कामुकाडेराक्र्ो- शादपकर्षप्रतिपत्तये समासेऽपि बिभकेरलुकमाह। कुतःसर्हि दासीपुत्र इत्यतः पुत्रस्याक्रोशावगतिः न ह्यन विभक्तिरतत। को वा नन्यते। वरूपमात्रमेवातः पुत्रस्य प्रतीिते नाक्रोश इति सृतरारम्भपयोजनमेव चितत्यम्। सनासे च विभक्तिलोपा- न्नोत्कर्षापकर्षावगतिरिति न तनिबन्धना रसाहिप्रतीतिरिति तदात्मनः काव्य्यायं वविधेयाविमर्शों दोपतयोक्त इति। अव्ययीभावे यथा -- "सा दयितस्य समीपेऽवन्थातुं नापि चलितुमुत्सहते। हीसाध्वसरसविवशा रपशति दशां कामपि नवोढा ।।" इति। अत्र दयितस्येति सम्बन्धितया यत् समीपन्य विशेषणं तत तस्य सुकृतश- तलभ्यतालक्षणमुत्कर्षमादधद्रतेरुद्दीपने पर्यवस्यतीति प्राधान्येन विवक्षितत्वान्नोपद- यितमितिवत् समीपार्थेनाव्यथेन सह समासेऽवसादं गमितम्। प्रत्युदाहरणं यथा-'मध्येव्योम त्रिशङ्गोः शतमखवविसुखः म्वर्गसर्ग चकार' इति। अत्र हि भगवतो विश्वामित्रस्य तपसः प्रभावमकर्षप्रतिपादनं प्रस्तुतम् । स च तम्य निरुप- करणस्य सतः शून्ये व्योमनि स्वर्गसर्गसामर्थ्र्येनैव प्रतिपादितो भवतीति व्योमैव प्राधान्येन विवक्षितं, न तन्मध्यन्। तेनाविषय एवायं समापः कविना कृत इति। मध्ये व्योम्न इति युक्त: पाठः । अनेनैव न्वायेन कृतद्वितवृत्त्योरपि प्रतिषेधोऽव- गन्तव्यः तत्राप्युक्तक्रमेण प्राधान्येतरभावविवक्षाविशेषात्। तयोरुदाहरणं यथा - १. 'अत्र हि' इति खपुस्तंके पाठः ।

86

५२ उयक्तिधिवेके द्वितीयो विमर्शः। "यः सर्व कषति खलो बिभार्ति यः कुक्षिमेव सत्यतिथौ। यश्च विधुं तुदति सदा शीर्षच्छेदं त्रयोऽपि तेडर्हन्ति ॥" इति। अत्र सर्वादीनां कषणादिषु कर्मभावेन विशेषणतयोपात्तानामुत्कर्षाधायितया प्राधान्येन विवक्षितत्वान्न तैः सह वृतौ न्यन्भावो विहितः । सर्वार्थस्य भुवनाभय दानदीक्षाबद्धकक्ष्याणां बोधिसत्त्वानामपि चरितस्य तदन्तःपातित्वात् । खलाः खलु दम्भादिदोषारोपणेन तदपि तेषां कपन्त्येव कायोपलक्षणत्य कुक्षेः कायस्य सर्वाशुचिनिधानत्वाद्विनश्वरत्वाञ्च विधोश्च सकलजगदानन्दहेतुत्वात् कषणादि- कतृर्ष्वकार्यकारितयापराधातिरेकलक्षणमुत्कर्षमादधतां प्राधान्येन विवक्षा शीर्ष- च्छेदस्य च शारीरेपु निम्हेतु तदतिरिक्त्यान्यक्ष्य निग्रहस्यासम्भवात्। यथा 'रामोऽस्मि सर्व सहे' इत्युचितकारित्वं प्रति 'किमुच्यते रामभद्रस्य दशरथम्य हि प्रसूतिरसावि'ति च। म्रत्ययोत्पती उुनन्दग्भूतसर्वादिकर्मभावः कषणादिषु क- त्रेश एवोन्ससतया प्रकाशते न कर्माशः, तन्रैव पत्ययोत्पत्तः । वाक्ये तु यद्यपि शब्दवृत्तौ क्रियायाः प्रधानभारेन प्रतीतिततथापि तत्रान्यो विवक्षाककृतः साधनाना- मपि स प्रतीयत एव। न चैकन्मिन्नेव वाक्ये द्वयोः साध्यसाधनयोयुरगपत्प्रधान- भावोऽनुपपन्न इति शवयं वक्तुं शाउ्डार्थसामर्थ्यविवक्षाकृतानां त्रयाणामप्येक- स्यैव विवःकृतम्य प्राधान्यन्य वलीपतया तयोः समशीर्पिकाभावात। तदिदमत्र तात्पर्य यत् कथञ्चिदपि प्रबाननया विवस्षितं न तन्नियमेनेतरेग सह समासम- र्तीति। इतरच्व विशेप्यमन्यद्वास्तु न तत्र नियमः। तेन द्वन्द्वपदानां सरूपाणां च पदानामर्थम्यान्योन्यं विशेषणविधेध्यभावाभावेऽनि यदा -येकं क्रियाभिसम्ब- न्धोपगमलक्षणं प्राधान्यं विवश्यने तदा तेपामपि समास एकशेषश्र नेप्यत एव यथा- "किमञ्जनेनायतलोचनाया हारेण किं पीनपयोधरायाः। पर्याप्तमेतन्ननु मण्डनं ते रूप च कान्तिश्र विद्ग्धता च ।।" इत्यत्र रूपादीनां प्रत्येक मण्डनक्वियाभिसम्बन्धकृतं प्राधान्यं रत्युद्दीपनपर्यवसायि विवक्षितमिति न तत् तेषां समासेऽवसादितम्। तथा च- "यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं त- दावृत्तवृन्तशतपत्रनिभं वहतत्या । दिग्धोडमृनेन च विपेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः ।"

87

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ५३

इति। एकशषे यथा- "प्राप्तावेकरथारूढौ पृच्छन्तौ त्वामितरततः । कश्च कश्च। अर्जुनश्च स कर्णारिः स च क्रूरो वृकोदरः ॥।" प्रत्युदाहरणमेतदेव कृतकशेषमवगन्तव्यम् । यत्र पुनरेष प्रधानेतरभावो न विव- क्षितः स्वरूपमात्रप्रतिपत्िफलश्च विशेषणविशेष्यभावस्तत्र समासासमासयोः का- मचारः। यथा- "स्तनयुगमश्रुरूातं समीपतरवर्ति हृदयशोकायेः । चरति विमुक्ताहारं व्रतमिव भवतो रिपुस्त्रीणाम् ।।" इत्यत्र तु भवत इति रिपुस्त्रीणामिति च रिपुस्त्रीणां स्तनयुगर्य च सम्बन्धित्वेन यद्विशेषणं न ततस्तेषामुत्कर्षयोगः कश्िद्विवक्षितः, अपि तु तत्सम्बन्धप्रतीति- मात्रम्। तच्च व्रतमिव भवदरियधूस्तना्रितयमित्यतः समासादपि तुल्यमेव। यथा चात्रैव रिपुस्तरणिामिति रिपुसम्बन्धमात्रप्रतीतिः स्त्रीगामिति । विनोत्कर्षापकर्पाभ्यां रवदन्तेरऽर्था न जातुचित् । तदर्थमेव कवयोऽलङ्कारान् पर्युपासते ॥। १४ ॥

सा समासेऽस्तमायातीत्यसकृत् प्रतिपादितम् ॥। १५ ॥ अत एव च वैदर्भीरतिरेकैव शस्यते। यतः समाससंस्पर्शस्तत्र नैवोपपद्यते ॥ १६ ॥ सम्बन्धमात्रमर्थानां समासो द्यवबोधयेत्। नोत्कर्षमपकर्ष वा- यभा - "ऊर्ध्वाक्षितापग लितेदुसुधालवाक्त- जीवत्कपालचयमुक्तमहाद्टहासम् ।

हृष्टं वतुर्जयति हारि पिनाकपाणेः ॥" इति। वाक्यातभयमप्यदः॥१७॥ यथा -

88

५४ व्यक्तिविधेके द्वितीयो विमर्शः।

"न्याककारो ह्ययमेव मे यदरयरतघाप्यसी तापसः सोडप्यत्रैत निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः । धिक् धिक् शक्रजितं प्रमोधिताता कि कुम्भकर्णेन वा स्वर्गआमटिकाविलुण्टनबथोच्छूनैः किमेनिर्ईुजै: ।।" इवि। किन्तु प्रवृतिरेतस्य रसामिव्यवत्यपेक्षया। शान्तशृङ्गारकरुणानन्तरेण प्रशत्यते ॥ १८ ॥ यतः समासो वृतं च वृत्तयः काकवस्तथा।

स चार्धान्ताविः कार्यो नाधिको गद्यतापतितः । गद्ये हि वृत्तवैकल्ये न्यूना तद्य कंदतुता ॥ २० ॥ इत्यन्तरश्लोकाः । यथानन्तगोक उदाहरणे। तस्याच्छिनः पदार्थनां सम्बन्यश्चेन परा्परम् । न विच्छेदोऽतरा कार्यो रसभशकरो हि सः ॥ २१॥ यथा-'गाद्यह्विग्गजगण्डमितिकपणेर्रगसत्वचन्दनः' इति। अत्र हि क्षुण्णद्रव- चन्दन इति युक्त: पाठः । क्वान्ययमति पाठो दृश्यते। विधेयत्वं चैतत्प्राधान्योप- लक्षणमव्यभचारात्। ततश्च पधनाविगर्शेड दोपतयावगन्तव्यः यथा- "स्नेहं समापिवति कजजलमादमाति सवीन् गुणान् दहति पात्रमधः करोति। योऽयं कृशानुकणसश्चयसम्भृतात्मा दीप: प्रकाशयति तत् तमसो महत्त्वम् ।" अत्र हि प्रकाशनक्रियाया एव प्राधायविवक्षा नान्यासामिति तासां तत्समशीर्षि- कया निर्देशो दोष एव। स नि: शत्रादिभिरेव वकतुं न्याय्यो नाख्यातेन। यथा - "बिभ्राण: शक्तिमाशु प्रशनितबलवत्तारकौर्जित्यगुर्यी कुर्वाणो लीलयाधः शिग्विनमपि रसच्चन्द्रकानतावभासम् । आधेयादन्धकारे रतिमतिशयिनीसावहन् वीक्षणानां बालो लक्ष्मीमपारामपर इव गुहोऽहर्पतेरातपो वः ।।" इत्यादौ। सर्वासां पुनः प्राधान्यविवक्षायां नाख्यातवाच्यत्वं दोषः । यथा-

89

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः । "सौधादुद्विजते त्यजत्युपवनं द्वेष्टि प्रभामैन्दवीं द्वारान्नश्यति चित्रकेळिसदसो वेषं विषं मन्यते। आस्ते केवलमब्जिनीकिसलयप्रस्तारशय्यातले सङ्कल्पोपनतत्वदाकृतिरसायतेन चित्तेन सा ।।" यत्रैककर्तृकानेका प्राधन्येतरभाक् क्रिया। तत्राख्यातेन वाच्याद्या शत्राधैरपरा पुनः ॥ २२॥ इत्यन्तरश्लोकः । ननु चाचार्येणेवानिष्टनिवृत्त्यर्थ समासविधौ बहुलग्रहणं कृतम् । अतस्तेनैव क्वचिदेवंविधे विषये वृत्तिर्न भविप्यत्यन्यत्र भविप्यतीति किमनेन प्रधाने- तरभावपरिकिल्पनप्रयालेन। सत्य्। कितु नवपीवेः प्रधानेतरभावविवक्षानि- बन्धनस्य च तत्प्रतिषेध योत्सगपवादभावेनाव:थानं दरष्टव्यमित्यपवादस्यैवायं वि- षयो भववितुमर्हति न वहुलग्रहणस्य। यत्र तु क्वचिदुत्सर्गापवादयोर्विषयव्यव- स्थानियमः कथञ्चनपि कर्तुमशक्यः स तप्र विषसे वेदितव्यः । अन्यथा गोद: कम्बलद इत्यत्राणभावोऽपि तक्विपयः स्चात्। इह तूक्तकमेण नियमः शक्यक्रिय एवेति नायं बहुलग्रहण य विषयः कल्पनीयः। न चायमर्थः स्वमनीषिकयैवास्माभि- रुपकल्पितः किन्तर्याचार्यया-यभिमत एव यदयं समासविधौ समर्थग्रहणं कृत-

तयैव यड् व्याख्यातं न पुनरेनद्यावृत्तिवातमनीति तदभिनायमेवास्माभि: प्रकटय- द्विस्तस्येहार्थत्वमपि प्रतिपादवितं न त्वपूर्व किश्चित्। विधेयोद्देश्यभावोडयं वक्तुं वृत्या न पार्ते। यत् तेनानभधानं वा समर्थग्रहणं च वा॥ २३ ॥। कारणद्वयमेवेष्टं बहुलगहणं न तु। अशक्यननियमो ह्यर्थो विषयस्तत्य नेतरः ॥ २४ ॥ इति सड्हल्लोकौ। यद्वा कवीनामेवैष विषयो न ख्डिकोपाध्यायानामित्यनवगत- तदभिप्रायत्तैरुपेक्षितमेतन् ते हि स्वनेऽन्यनासदितसाहित्य पुधारसास्वादचमत्काराः

धेयप्रतीतिवैचित्र्यविवेककौशलशालीना लक्षणमस्तीत्येव रसाभिव्यक्तिविन्नभूतमपर- मपि बहुतरमवकरप्रायं प्रयुअ्जत इति रसा वादानुगुणप्रयोगावहितचेतसां कवीना- मेव तच्चिन्तोचिता नान्येषाम्। अस्माभिस्तु विस्तरतस्तत् पुरस्तादभिधास्यते।

90

५३ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। प्रकरणकाक्कादिसखो यस्यार्थोऽर्थान्तरं प्रकाशयति । इष्टार्थभङ्गभीतेः शब्दो न समासमर्हति सः ॥ २५॥ इति सडग्रहार्या। इत्थमवस्थिते समासासमासयोर्विषयविभागप्रतिनियम सति यदेतदिहा- म्विकायाः केसरिणो विशेषणभावेनोपादानं तत् किमितरकेसरिव्यावृत्तिमात्र- फलम् आहोत्विदसमासे वा समासाितभगवतीपादार्पणप्रसादोपनतावश्व्वातिशायि- शौर्यातिरेकप्रतिपादनप्रयोजनम् । तत्र प्रथमपक्षे तस्य केसरिणो विवक्षितजाति- मात्रविहित हेवाकातिरिक्तच मत्कारातिशया विर्भावोऽन्यकेसरिण इव निर्निबन्धन एव स्यात्। न हीतरेभ्योऽन्यसम्बाधिभ्यः श्वतन्त्रेभ्योऽपि वा व्यावृत्तरय तस्याम्बिका- सम्बन्धमात्रात् तस्याः कामप्युपकारकणिकामनासादयत एवाकस्मात् तथाविधचम- त्काराविर्भावः सम्भाव्यत । अथ जात्यन्तरावच्छिन्नो विशिष्ट एव केसरी केसरि- शब्देनात्राभिमतः यत्र स्वजातिनियत एव स तादृशोऽतिशयो येनासावितरके- सरिसाधारणेन हेवाकलवेन लज्जमान: करिकीटजलदशकलावज्ञया दिद्दिरदप्रळय- पयोदघटाबन्धेऽवि न संरभते, यथा 'मोहन्तु हरेविहङ्गमो हन्तु' इत्यत्र विहङ्गम- शब्देन विहक्मविशेषो गरुडजात्यवच्छिन्नः कश्चदेव प्रत्याय्यते। तत्र च यथा भग- वतो हरेरतिशयाधानानपेक्षयेव सम्बन्धमात्राद्विशेवणभाव:तद्वदिहापि भविष्यती यु- च्यते। तदप्ययुक्तत्। भगवत्यतुप्रहसम्पःसम्पर्कशू ग्रत्य क:याचिदेवंविधस्य केसरि- विशेषस्य भगवतीवाहनत्वेनाप्रसिद्धेः । न चायमर्थः कवेरमिप्रेतः । तथा ह्वसमाभि- योगाभिमुखी भूतभगवत्सरस्वती प्रमादासादितासामान्यवैदुष्यातिशयशालिनमात्मानं मन्यमानस्य कस्यचित् १वेरितरमनीषिमात्रसमुचितेनाचरितेन लज्जमानस्य मह- तोऽपि तज्जातीयानगणयतो निजगुणगरि मोद्दामदर्पकण्डविनोद सुखसमाश्रयमैनुरूप- मपरमपश्यतः सहृदयचूडामणिमानिनो विमनसः समानधर्माणमप्रकृतमेवाम्बिका- केसरिणं पुरस्कृत्य स्वाभित्रायाविष्करणनेतत्।न च तत्र स्वाभाविक एव कवेर्विद्याच- मत्कारातिशयलाभोऽभिमतः अपि तु सरस्वतीपादप्रसादजनित एव। तस्याश्चात्मन- श्ोभयोरपि बिम्बप्रतिबिम्बभावेनाम्बिकाकेसरिणोरुपादानात्। द्वितीयपक्षपरित्रहे पुन- र्न भवितत्र्यमेव समासेन अम्बिकाया विशेाणभूनाया उत्साहपरपोषपर्यवसायिकेस- सचमत्कारातिशयाधाननिबन्धनभावेन विधेयतया प्राधान्येन विवक्षितत्वात् समासे १. 'मात्मा' इति खपुस्तके पाठः ।

91

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ५७

चास्य विध्यनुवादभावस्थ निमज्जनादित्युक्तमेव। ननु च यदि विशेषणस्य विवाक्ष- तत्वे सति विशेष्यस्य कोऽपि चमत्कारः समुन्मिषति स च तस्य समासेऽस्तमुप- यातीत्युच्यते तर्हिं समासादसौ न प्राप्नोति इप्यते च कैश्चित् ततोऽपीति वृत्तिवा- क्ययोस्तस्य यदेतदुदयास्तमयपरिकल्पनं तद्युक्तमेव। उच्यते। उदयास्तमययो- र्यत् तावदर्थस्य वैचित्र्यं तदुपदर्शितमेव प्राक्। यत् पुनः समासे चमत्काराभाव- प्राप्तिप्रसञ्जनं न तच्चोदम् । इष्ट हि नामाप्राप्त्या चोदते। न चास्माभिरसौ समा- सादपीष्यते वाक्यादेव तत्सिद्वेरिष्टत्वात् । यैस्तु ततोऽपीप्यते तेषां वृत्तिवाक्ययो- र्नूनमिदमर्थवौचत्र्यं न प्रतिभातमेव। या पुनरेषां वृत्तेरपि चमत्कारातिशयावगतिः यथा- "मिथ्यैतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्यानुजोऽसौ गुरु- र्माता तातकळत्रमित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम्" इत्यार्यानुज इत्यतस्तातकळत्रम् इत्यतश्च सा आ्रन्तिरेवाभिमानिकी शुक्तिरजतप्रती- तिवत्। परमार्थतस्तु सा व्याख्यावाक्यादेव तेषां, न समासात्, केवलं तत्रारोपि- तेत्युदयास्तमयपरिकल्पनमुपपन्नमेवेति सिद्धम् । तम्मादेवमत्र पाठः कर्तव्यः । "उद्योगः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल। इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽपि नोद्युक्तवान् योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं गौर्या हरिर्यातु सः ।।" इति। इत्थश्चोक्तदोषत्रयावकाशः प्रतिविहितो भवति । यद्यपि च योऽसावित्यत्र प्रतिपादिताभिसम्बन्धक्रममेकमेव तदमुपादाय सोऽयमिति पाठे विपर्यासिते सत्येक- वाक्यतायां न यथोक्तयत्तदभिसम्बन्धदोषावकाशः यथा- "तस्य प्रयातस्य वरूथिनीनां पीडामपर्याप्तवतीव सोदुम् । वसुन्धरा विष्णुपदं द्वितीयमध्यारुरोहेव रजश्छलेन ।।" इत्यत्र, तथापि तत्रार्भस्य चमत्कारातिशयो न्यग्भवत्येव। स हि भिन्नवाक्यतायामेव सहृदयैकसंवेद्यः समुन्मिषतीति तदनुगुणार्थोऽयमेव पाठः श्रेयानिति। यत्रोत्कर्षोऽपकर्षो वा विशेप्यस्य विशेषणात्। तदेव वा विधेयं स्यात् समासस्तत्र नेष्यते ॥ २६॥ अन्यत्र त्वर्थसम्बन्धमात्रे वक्तुमभीप्सिते। कामचारस्तदर्थ हि समर्थग्रहणं मतम् ॥ २७॥

92

५८ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः ।

न तु सापेक्षताद्यन्यदोषजातनिवृत्तये। पित्रोः सुतेन वन्धत्वे सा हि न्यायेन सिध्यति ॥ २८ ॥ इति सम्गहोकाः । काव्यकाश्चनकषाश्ममानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि। यस्य सर्वनिरवद्यतोदिता ल्लोक एष स निदर्शितो मया ॥ २९॥ मक्रमभेदोऽपि शब्दानौचित्यमेव। स हि यथाप्रक्रममेकरसप्रवृत्तायाः प्रतिपनप्रती- तेरुत्खात इव परिस्खलनखेददायी रसभङ्गाय पर्यवस्यति। किञ्च सर्वत्रैव शब्दा- र्थव्यवहारे विद्वद्भिरपि लौकिकक्रमोऽनुसर्त्तव्यः । लोकश्च मा भूद्रसास्वादप्रतीतेः परिम्लानतेति यथाप्रक्रममेवैनमाद्रियते नान्यथा। स चायमनन्तप्रकारः सम्भ- वति। प्रकृतिप्रत्ययपर्यायादीनां तद्विषयभावाभिमतानामानन्त्यात् । तत्र प्रकृति- पक्रमभेदो यथा- "सततमनभिभाषणं मया ते परिपणितं भवतीमनानयन्त्या । गतधृतिरवलाम्बितुं वतासूननलमनालपनादहं भवत्याः ।।" अत्र हि भाषतिलपत्योरुभयोरपि वचनार्थत्वाविशेषेऽपि यदा भाषतिप्रयोगप्रक्रमेण वस्तु वक्तुमुपकान्तं तदा तेनैव निर्वाहः कर्तुमुचितो नेतरेण। एवंविधस्य प्रक्रमा- भेदाख्यस्य शब्दौचित्यस्य विध्यनुवादप्रेकारत्वोमगमात् । यथा - "तोळा जाअन्ति गुणा जाळा दे सहिअएहि घेप्पन्ति। रइकिरणाणुग्गाहिआइ होन्ति कमळाइ कमळाइ।।" यथा च- "एमेअ जणो तिस्सा देउ कवोलोपमाइ शशिबिम्बम्। परमत्थविआरे उण चन्दो चन्दो विअ वराओ ।" अत्र झुत्कर्षापकर्षमात्रविवक्षया परिकल्पितभेदेऽप्येकस्मिन्नर्थे विधेयानुवाद्यविषयेणै- केनैवाभिधानेन विध्यनुवादभावो भणित इति प्रकरमाभेदप्रकार एवायमिति मन्त- व्यम्। केवलं पर्यायप्रक्रमभेदनिवृत्तये शशिबिम्बमित्यत्र चन्दमिणमिति पाठ. परि- गमयितरव्यः । यथा च- "एवमुक्तो मन्त्रिमुख्यै रावणः प्रत्यभाषत ।" १. 'दशवप्र' इति खपुस्ते पाठः. २. तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयर्गह्मन्ते। रविकिरणानुगृद्दीतानि भवन्ति कमलानिकमलानि ।। ३. एवमेव जनस्तस्या ददाति कपोलोपमायां शशिबिम्बम्। परमार्थविचारे पुनश्रन्द्रशन्द्र इव वराकः ॥

93

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ५९

इति। तेन प्रत्यवोचत इत्यत्र पाठो युक्तः । यथा च- "नाथे निशाया नियतेर्नियोगादस्तं गते हन्त निशाषि याता। कुलाफ्गनानां हि दशानुरूपं नातः परं भद्रतरं समस्ति ॥ " इति । अत्र हि गता निशापीति युक्तः पाठः । नचैवं शब्दपुनरुक्तिदोषप्रसङ्गः यथान्ये मन्यन्ते 'नैकं पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायण' इति, तयोर्भिन्नविषयत्वात्। यथो- देशं हि प्रतिनिर्देशोऽस्य विषयः । उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यभावाभावविषयस्तु शब्दपुनरु- क्तिदोष इति कुतस्तस्य प्रसङ्गः । "ब्रजतः कव तात! वजसीति परिचयगतार्थमस्फुटम् । धैर्यमभिनदुदितं शिशुना जननीनिभर्त्सनविवृद्धमन्युना ।।" इत्यत्र शिशुना व्रजतिरेव प्रयुक्तो न वजतिः, तत्रैव परिचयगतार्थत्वास्फुटत्वधैर्य- भेदित्वसम्भवात्। केवलं शक्तिवैकल्याद्रेफोडनेन नोच्चारित इति प्रत्युदाहरणमेतत्। सर्वनामप्रक्रमभेदो यथा- "ते हिमालयमामन्तर्य पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम् । सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थ तद्विसृष्टाः खमुद्ययुः ॥" अत्र हि भगवन्तं शूलिनं प्रक्रान्तमिदमा परामृश्य तेनैवोक्तरीत्या तत्परामर्शः कर्तु युक्तो न तदा तयोर्देवदत्तयज्ञदत्तशब्दयोरिव भिन्नार्थत्वात् । न चासौ कृत इति सर्वनामप्रक्रमभेदः । न चैवं यत्तदोरिदमेतददसां चाभिन्नार्थत्वेऽप्येतद्दोषविषयत्व- प्रसङ्गः। तेषामुक्तप्रकारेण स्वभावतोऽन्योन्यापेक्षसम्बन्धोपपादनात्। तेनेदमादि- भिव्विभिस्तस्य परामर्शो, न तदेति स्थितम्। प्रत्ययप्रक्रमभेदो यथा- "रुदता कुत एव सा पुनर्भवता नानुमृतेरवाप्यते। परलोकजुषां स्वकर्मभिर्गतयो भिन्नपथाः शरीरिणाम् ।।" इति। अत्र हि 'कुत एव तु सानुरोदना'दिति युक्त: पाठः । यथा च- "यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसंख्यामतिवर्ततितुं वा। निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्कसुपैति सिद्धि: ।।" इदं चापरभत्र प्रक्रमभेदानुष्जि दोषान्तरमप्याविर्भवति, योऽयं विकल्पार्थवृत्तेर्वा- शब्दस्य समुच्चयार्थस्येव चशब्दस्याविषय एव प्रयोग इति वक्ष्यते। तैन 'यशो- Sधिगन्तुं सुखमीहितुं वे'ति युक्त्त: पाठः । १. 'मृतापि लभ्यते' इति खपुस्तके पाठ :. २. 'हि देहिनाम्' इति खपुस्तके पाठ :.

94

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

"पृथ्वि! स्थिरा भव भुजङ्रम! धारयैनां त्वं कूर्मराज! तदिदं द्वितयं दधीथाः । दिक्कुअराः! कुरुत तत्रितये दिधीर्षी देवः करोति हरकार्मुकमाततज्यम् ।।" इत्यत्र पृथ्व्यादिविषयः प्रेषलक्षणोऽर्थः कविना वक्तुं प्रक्रान्तः । तम्य प्रत्ययमेदेऽपि निर्व्यूढत्वात् प्रैषार्थानां पदानामुद्देश्यप्रतिनिर्देश्यभावेनोपादानं न कृतमिति नैतादशः प्रत्ययप्रक्रमभेददोषस्य विषयोऽवगन्तव्यः । पर्यायप्रक्रमभेदो यथा- "महीभृतः पुत्रवतोऽपि दृष्टिस्तस्मिन्नपत्ये न जगाम तृप्तिम् । अनन्तपुष्पम्य मधोर्हि चूते द्विरेफमाला सविशेषसङ्गा ।" इत्यत्र हि पुत्रापत्यशब्दावेव पर्यायत्वात् प्रक्रमभेदविषयौ। न पुष्पचूतशब्दौ । तयोः सामान्यवविशेषवचनत्वादित्यपत्यवतोऽपीति युक्तः पाठः । यथा च 'उदन्व- च्छिन्ना भूः सच निधिरपां योजनशतम्' इति । अत्र हि 'मिता भूः पत्यापां स च पतिरपां योजनशतम्' इति युक्तः पाठः । एवञ्च छिदिक्रियाकर्त्तुरुदन्वत उक्तन- येन विधेयतया प्राधान्यात् समासानुपपत्तिदोषोपि परिहृतो भवति। यथा वा- "वरं कृतध्वस्तगुणादत्यन्तमगुणः पुमान् । प्रकृत्या ह्यमणिः श्रेयान् नालङ्कारश्च्युतोपलः ।" एवं - "खमिव जलं जलमिव खं हंस इव शशी शशीव कलहंसः । कुमुदाकारास्तारास्ताराकाराणि कुमुदानि ।।" इत्यादावपि द्रष्टव्यम् । विभक्तिप्रक्रमभेदो यथा - "वैर्येण विश्वास्यतया महर्षेस्तीवादरातिप्रभवाच्च मन्योः । वीर्य च विद्वत्सु सुते मघोनस्स तेषु न स्थानमवाप शोकः ।।" न चायं समुच्चयस्य विषयः। स हि तुल्यकक्ष्यत्वादभिन्नविभक्तिकानेकार्थविषयो वेदितव्यः । यदुक्तम्- "तुल्यकक्ष्यतया यत्र पदार्थाः स्युर्विवक्षिताः । समुच्यो विकल्पो वा तत्रेष्टौ दुष्टतान्यथा ।।" इति। न चात्र तथाविधोऽर्थ+समम्तीति समुच्चयार्थयोश्चशब्दयोरपि प्रयोगोऽनुप- पन्नः। तेनात्र 'तीत्रेण विद्वेपिभुवागसा च' 'विद्वत्सु वीर्ये तनये मघोन' इति पाठौ विपरिणमयितजयौ।

95

व्यक्तिधिवके द्वितीयो विमर्शः । ६१

"बभूव भम्मैव सिताजरागः कपालमेवामलशेखरश्रीः। उपान्तभागेषु च रोचनाङ्कः सिंहाजिनस्यैव दुकूलभावः ।।" अत्रापि 'मृगेन्द्रचर्मैव दुकूलमस्ये'ति युक्त: पाठः । अम्मिंश्र पाठे रोचनाङ्कत्वस्य द्रव्यधर्मत्वाद् दुकूलभावविशेषणत्वानुपपत्तिपरिहाराद् गुणान्तरलाभः । उपसर्गप्र- क्ममेदो यथा - "विपदोऽभिभवन्त्यविक्रमं रह्यत्यापदुपेतमायतिः । नियता लघुता निरायतेरगरीयात्न पदं नृपश्रियः ॥" इति। तेन 'तदुपेतं विजहाति चायति'रिति युक्तः पाठः । वचनप्रक्रमभेदो यथा- "काचित् कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधे मन्दवक्रेन्दुलक्ष्मी- रश्रीकाः काश्विदन्तर्दिश इव दधिरे दाहमुन्ान्तसत्त्वाः । भ्रेमुर्वात्या इवान्याः प्रतिपदमपरा भूमिवत् कम्पमानाः प्रम्थाने पार्थिवानामशिवमिति पुरोभावि नार्यः शशंसुः॥" अत्र हि 'काश्चित् कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधुर्मन्दवक्रेन्दुशोभा' इति युक्त: पाठः। यथा च 'अभिवाञ्छितं प्रसिध्यतु भगवति युष्मत्प्रसादेन' इति । अत्र ह्वेकवचनेन भगवतीमेकां सम्बोध्य प्रसादसम्बन्धितया यस्तस्या बहुत्वनिर्देशः स वचनप्रक्रमभेदो दोषः । तेनात्र भवतीप्रसादेनेति युक्तः पाठः। तिङन्तप्रक्रमभेदो यथा अत्रैव 'अपरा भूमिवत् कम्पमाना' इति। अत्र हि कम्पमापुरित्युचितः पाठः । एकस्याः क्रियायाः प्राधान्याभावादित्युक्तम्। कालविशेषप्रक्रमभेदो यथा - "सस्ुः पयः पपुरनेनिजुरम्बराणि जक्षुर्विसान्धृतविकासिबिसप्रसूनाः । सैन्याः श्रियामनुपभोगनिरर्थकत्व- दोषप्रवादममृजन्नगनिन्नगानाम् ।।" अत्र हि सनानादौ यः कालविशेषः प्रक्रान्तः स नेजनादौ भेदं नीत इति प्रक्रममेदो दोषः । तेन 'सस्तुः पयांसि पपुरम्बरमानिनेजुर्जक्षुर्विसान्धृतविकासिबिसप्रसूनाः । सैन्याः श्रियामनुपभोगनिरर्थकत्वदोषं वनेषु सरितां प्रसभं ममार्जुः' इति युक्तः पाठः। यदि वा दोषोऽयमनुद्भावनीय एव। कालविशेषस्य विवक्षामात्रभावित्तयान- वस्थितत्वात्। यदाहु :- 'परोक्षे न लोकविज्ञाते प्रयोक्तुर्दर्शनविषये दर्शन- योग्यत्वात् परोक्षस्याविवक्षायां लड् भवत्येव । अजयज्जयन्तो भूतानि' इति।

96

व्यक्तिविवेके द्वितीयो निमर्शः।

सतोऽपि चासतो वापि चाविवक्षा भवति यथानुदरा कन्मेति। अर्थस्य तदतद्भावो विवक्षामात्रती भवेत्। यत्र प्रक्रमभेदोऽयं न तत्रोद्भाव्यते बुचेः ॥३०॥ यथा विशेषकालस्य शीलादिप्रत्ययेषु च। कर्त्तुश्र फलवत्तायां तेन ते नोपदर्शिताः ॥ ३१॥ इति समगरहल्लोकौ ॥ कारकशक्तिप्क्र्कमभेदो यथा - "गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृमैर्मुहुस्ताडितं छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु । विस्ब्धं क्रियतां वराहततिभिर्मस्ताक्षिति: पल्वले विश्रान्ति लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनुः।" इति। अत्र हि 'कुर्वन्त्वस्तभियो वराहततयो मुस्ताक्षतिम्' इत्युपपन्नः पाठः। यथा च- "कृतवानास विप्रियं न मे प्रतिकूलं च न ते मया कृतम् । किमकारणमेव दर्शनं विलपन्त्यै रतये न दीयते ॥" अन्नापि 'नच तेऽहं कृतवत्यसम्मतम्' इति। यथा च -- "सजलजलधरं नभो विरेजे विहृतिमियाय रुचिस्तटिल्लतानाम्। व्यवहितरतिवित्रहैर्वितेने जलगुरुभिः स्तनितैर्दिगन्तरेषु।।" शाब्द: प्रकमभेदो यथा- "चारुता वपुरभूषयदासां तामनूननवयौवनयोगः । तं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्तां मदो दयितसङ्तिरेनम् ।।" इति। अत्र हि 'तमपि वल्लभसङ्ग' इति युक्तः पाठः। यथा च- "सस्तुः पयः पपुरनेनिजुरम्बराणि जक्षुर्विसान् धृतविकासिबिसप्रमूनाः।" इति। अत्रापि 'जक्षुर्विसं विकचमस्य दधुः प्रसूनम्' इति युक्तः पाठः। अस्मिंश्र पाठे विसशब्दस्य पौनरुक्त्यदोषपरिहाराद् गुणान्तरलाभः । यथा च- "समतया वसुवृष्टिविसर्जनैर्नियमनादसतां च नराघिपः । अनुययौ यमपुण्यजनेश्वरौ सवरुणावरुणाग्रसरं रुचा ।।" अत्र हनुयातिक्रियाकर्मभावो वरुणस्यार्थः प्रकरान्त इति तत्रास्य तादश एव हेतुरुपा- दातुं युक्तः ।यस्त्वसन्नियमनलक्षणः शाब्दो हेतुरस्यान्येषामिवोपात्तः स प्रकममेदो 2. 'मभूषः' इति खपुस्तके पाठः.

97

व्यक्तिषिवेके द्वितीयो विमर्शः। ६३

दोषः तस्याप्युक्तयुक्त्या रसमा्तपर्यवसायित्वात् । तेनायमत्र पाठः पठितव्यः । 'नियमयन्नसतः स नराधिप' इति। एवश्च विभक्तिप्रक्रमभेदश्चशब्दश्रोक्तनयनिर- स्तसमुचयविषयभावः क्रमभेददुष्टश्र परिहृतौ भवतः । एवमन्येऽप्यवगन्तव्याः । एषां चान्योन्यसाक्कर्याल्लोष्टसञ्चारक्रमेण बहवः प्रक्रमभेदप्रकाराः समुद्भवन्ति। ते स्वयमेवाभ्यूद्याः । तथथा- 'नियता लघुता निरायतेरगरीयान्न पदं नृपश्रियः ।' इति। अत्र हि द्वयोः प्रकृतिप्रत्यययोः प्रक्रमभेदः । तेन 'न लघुर्जातु पदं नृपश्रिय' इति युक्त: पाठः । आर्थः प्रक्रमभेदो यथा अनन्तरोदाहरणयोराद्यमाहितविपर्ययम्। तथथा- "मत्तता दयितसङ्गमभूषा भूषयत्यसमसायकलक्ष्मीम्। साप्यनूननवयौवनयोगं तद् वपुस्तदपि चारुतरत्वम् ।" इति। अत्रापि हि 'मत्ततां दयितसङ्गतिरेषा' इत्युचितः पाठः । करमप्रक्रमभेदो यथा- "तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मित्वमिन्दो- रद्यमिदमयथार्थ दृश्यते मद्विधेषु। विसृजति हिमगर्भैरमिमिन्दुर्मयूखै- स्त्वमपि कुसुमबाणान् वज्रसारीकरोषि ।।" इति। ननु च प्रकृतिप्रत्ययपर्यायादीनां प्रक्रान्तानां भेदेऽपि प्रधानभूतस्यार्थस्या- मेदाच्छव्दमात्रस्य भेदे सति न किश्चिदेकरसायाः प्रतीतेः परिस्खलनमुपपद्यत इति कथमयं प्रकृत्यादिप्रक्रमभेदो नाम शब्दानौचित्यमित्युक्तम् । उच्यते। सर्व एवा- यमेवञ्ञातीयः प्रक्रमभेद: प्रायेण विध्यनुवादभावप्रकार इत्यवगन्तव्यम्। न च त- आाप्यसत्यप्यर्थभेदे शब्दभेदमाद्रियन्ते वक्तारः। यथा- "यदधरदलमाश्रितं प्रियाया वदनसरोरुहसाम्यमेति यश्च। तदमृतममृतं स इन्दुरिन्दुर्विषमितरत् तमसा समस्तथान्यः ॥" इति। अस्तेवम्। यस्त्वयमन्यः शाब्द आर्थश्रेति द्विविधः प्रक्रमभेद उक्तः सोऽनु- पपतः । यतः 'चारुता वपुरभूषयदासा'मित्यादौ भूषण भूष्यभावादिरूपं किमपि वस्तु मस्याय्मं वर्तते। तच शब्दादर्थादुभाभ्यामपि वा प्रतीयताम्। कस्तत्र प्रक्रमभेद- नियमं प्रत्यभिनिवेशः यद्रेदाभेदाभ्यामनौचित्यमौचित्यं च स्यात्। नहि

98

६४ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

"शुचि भूषयति श्रतं वपुः प्रशमस्तस्य भवत्यलडक्किया । प्रशमाभरण: पराक्रमः स नयापादितसिद्धिभूषणः ।।" इत्यादौ सत्यपि प्रतीतिपरिस्खलने नानौचित्यसस्पर्शः कश्चिदुपलभ्यत इति तदेतद- विदितशब्दार्थव्यापारविभागस्यैवाभिधानम्। अन्यो हि शब्दव्यापारविषयोऽर्थोऽन्य- शार्थव्यापारविषयः । तत्र यः प्राधान्येन प्रतिपादयतुमिष्यते स शब्दव्यापारवि- षयः, तस्य साक्षात् तदभिसम्बन्धसम्भवात्। अम्यस्त्वर्थव्यापारविषयो विपर्य यात्। एवञ्च सति यदायं भूषणभूष्यभावः प्राधान्येन वक्तुं प्रक्रम्यते तदा शब्द- व्यापारस्थेवासी विषयो भवितुमहति नार्थव्यापारस्येति विषयविभागे व्यवस्थिते सति तयोर्यदन्यथाकरणं तदेकरसायाः प्रतीतेः परिस्खलनहेतुर्भवत्यनौचित्यमि- त्युक्तं यथा पूर्वोक्त उदाहरणद्गये। यत् पुनः "शुचि भूषयती'त्यादौ सत्यपि, अक- मभेददोषे नानौचित्यसंम्पर्शः कश्चित् संवेद्यत इत्युक्त, तत्र 'वपुषः शचि भेषण श्रुत'मिति, 'तां मदस्तमपि वल्लभसङ्ग' इति चोभयत्रापि पाठवपर्यासात् प्रक्रमभेद- दोषद्वये परिहृते सत्यनयोः प्रतीत्योर्यादृशमौचित्यमनौचित्यं वाविर्भवति तत्प्रतीति- परमार्थविदः सहृदया एव विवेक्तुमलमिति त एव प्रष्टव्याः । नान्ये । ते ह्युभय- त्रापि सादृश्यमेवावगच्छन्ति । यदि वा शुचि भूषयतीत्यादौ भूषणभूप्यभावशृङ्ग- लायां यथासम्भवं भक्भणितिविवैचित्र्यमात्रं कवेर्विवक्षितं, तच्च निर्व्यूढमिति तदप- हृतचेतसां प्रतीतिम्खलनखेदानवधारणम्। अथ यदि शब्दव्यापारविषयस्यैवार्थस्य प्राधान्यं नान्यस्येत्युच्यते, तर्हि 'चक्रारि तप्रसभे'त्यादौ 'लावण्यकान्तिपरिपूरित- दिङ्मुखेऽस्मिन्' इत्यादौ 'कृतककुपितर्बाप्पाम्भोभि'रित्यादौ च वस्तुमात्रस्यालङ्का- रस्य रसादेश्च प्रतीयमानस्यार्थस्यावाच्यस्यैव प्राधान्यं न स्यात् । तच्चानिष्टं भवति। तयोरभिधूमयोरिव गम्यगमकभावेनावस्थानात् प्रधानेतरभावस्यावश्याभ्युपगम्य- त्वात्। अत्रोच्यते। प्रतीत्यपेक्षमनयोः प्राधान्यमप्राधान्यं चावस्थाप्यते। वाच्यस्य प्रतीतिः शब्दव्यापारविषय इति तस्य प्राधान्यमवस्थाप्यते। प्रतीयमानस्य पुनर- न्यथेति तस्याप्राधान्यमेवेत्युक्तम् । यत् पुनर्वस्तुमात्रादीनां प्राधान्यमवस्थाप्यते, तद्वाच्यप्रतीयमानयोर्धूमाग्न्योरिव गम्यगमकभावापेक्षयैव न प्रतीत्यपेक्षया। तदपेक्ष. यैव च कचिद्वाच्यस्याप्यप्राधान्यमुच्चत। ननु यदि प्रतीतेरेकरसप्रसतायाः पारस्ख- लनहेतुत्वादयं प्रक्रमभेददोषोऽनौचित्यमित्युच्यते तदिदानीमेकस्मिन्नेव वस्तुनि निर्व्ण्यमाने महाकवीनां या विचित्रार्थभक्गिभणितयोऽलक्कारसंज्ञास्तास्वप्ययं प्रक्रम- भेददोषो दुर्निषेधः स्याद् विशेषाभावात्। मैवं वोचः। तन्नाप्यस्माभिरयमिष्यत एव । कथ तर्हि वैरस्यं न प्रकाशते। तस्याङ्गनावदनेन्दुबिम्बगतस्येव कळङ्कले- शस्य स्वादिष्ठाभिरलक्कारपरम्पराभिरभिभूयमानत्वाद्वाक्यभदा्चेति ब्रूमः। यदुक्त्तम्- 'बर्ण्य' इति खपुस्तक पाक :.

99

व्यक्तिवियके द्वितीयो विमर्शः। ६५

"एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणोव्विवाङ्कः।" इति। न तु तावतासौ नास्त्येवेति शक्यः कल्पयितुं तत्सद्भावस्य न्यायसिद्ध- त्वात्। न हि भक्कभणितिविषमे वर्त्मनि प्रवर्त्तमाना प्रतीतिरपरिस्खलितक्रमेणैव प्रवर्चत इत्युपपद्यते कारणभेदस्यापि कार्यभेदहेतुत्वोपगमात्। तदेतदुक्त भवति सर्व एव भणितिप्रकार: प्रक्रमभेदस्य विषय इति। सच विविच्यमानो वाच्यप्रती- यमानार्थनिष्ठ एव पर्यवस्यतीति शाब्दश्रार्थश्रेति तथैव द्वैविध्येन प्रतिपादितः । वस्तुपक्रमभेदो यथा 'इयं गेहे' इति । अन्र प्रथमे पादे साक्षान्नायिकायाः स्वरूपं वर्णयितुमुपक्रम्योत्तरत्र भेदेन तदीयस्पर्शादिवर्णनं निर्वाहितभिति वस्तुप्रक्रमभेदो दोपः। ननूभयत्राप्यर्थतस्तत्स्वरूपप्रकर्षप्रतीतिः पर्यवस्यतीति कथमयं दोषः । सखय्। स्यादेवं यद्यसावुभयत्राप्यसञ्जातपरिस्खलनखेदवैरस्या सत्येकरसैव पर्य- वस्येत्। न चोक्तनयेनैतत्सम्भवतीति दोषतयैवायमुक्तः । तेन 'मुखं पूर्णश्चन्द्रो बपुरमृतवर्तिर्नयनयोः' इत्येवमयं पाठः परिणमयितव्यः । यथा च- "तरज़्नय दशोऽकने! पततु चित्रभिन्दीवरं स्फुटीकुरु रदच्छदं त्रजतु विद्रुमः श्वेतताम् । क्षणं वपुरपावृणु स्पृशतु काञ्चनं कालिका- मुदञ्चय मनाङ् मुखं भवतु च द्विचन्द्रं नभः ॥" अत्र झुपमानानामिन्दीवरादीनां निन्दाद्वारेण: नयनादीनामुपमेयानां यत् तेभ्योऽति- शयलक्षणं वस्तु वक्तुं प्रक्रान्तं तस्यानिर्वाहाद् भेद: मुखचन्द्रयोः सादृश्यप्रतिपा- दनमात्रपर्यवसानात् । तदेवमत्र पाठः पठितव्यः । 'उदञ्चय मनाङ् मुखं भवतु लक्ष्यलक्ष्मा शशी' । यथा च- "तद्वक्ं यदि मुद्रिता शशिकथा तच्चेत् स्मितं का सुधा सा चेत् कान्तिरतन्त्रमेव कनकं ताश्चेद् गिरो धिङ् मधु। सा दष्टिर्यदि हारितं कुवलयैः किं वा बहु ्रूमहे यत्सत्यं पुनरुक्तवस्तुविरसः सर्गक्रमो वेधसः ॥" इत्यत्राप्युपमानादुपमेयस्यांतिरेकलक्षणं यद्वस्तु वक्तुमिष्टं तस्यार्थान्तरन्यासमुखेन प्रकमभेद: वस्तुसर्गपीनरुक्त्यस्य सादृश्यमात्रपर्यवसानादिति। तेन 'पुनरुक्तव- स्युविमुख' इत्यत्र युक्त: पाठः । दोषोऽयमेवञ्जातीयकानामर्थदोषाणामन्येषामप्युप- लक्षणम्। तेन 'तपेन वर्षा' इत्याद्पाकृतं भवति। नतु कर्तृपक्रमभेदोऽपीह कस्मान्न प्रदर्शितः । असम्भवादिति ब्रूमः । यस्तु कचित् कावीेः प्रयुज्यमानो

100

६६ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः ।

दृश्यते स कर्तृव्यत्यासो नाम गुण एव न दोषः । तत्रैव चायं प्रक्रमभेदभ्रमो भवतां तयोर्भिन्नलक्षणत्वात्। यदाह- "प्रकृतमपि यत्र हित्वा कर्तृत्वं युप्मदस्मदर्थस्य। चारुत्वायान्यत्रारोप्येत गुणः स तु न दोषः ।।" "यश्च यथा प्रक्रान्तोऽभिधातुमर्थस्तथैव तस्य न चेत् । निर्वाह: स प्रक्रमभेदो न गकरणावसितः ।।" इति भिन्नलक्षणत्वान्न प्रक्रमभेददोषाशङ्कावकाशः । तत्र गुप्मदर्थस्य यथा 'यथाह सप्तमो वैकुण्ठावतार' इति। अत्र हि यथात्थ त्वमिति युष्मदर्थस्य कर्तृत्वं प्रकृतमप- हाय चारुत्वाय ततोऽन्यत्रारोप्यैवमुक्तम्। दाशरथिं राभं प्रति हि कस्यचेत् समक्ष- मियमुक्तिः । अस्मदर्थस्य यथा-'नाभिवादनप्रसाद्यो रेणुकापुत्रः। गरीयान् हि गुरु- धनुर्भक्गापराध' इति। अन्नापि हि नामिवादनमसाद्योऽम्मीति वक्तव्ये पूर्ववच्चारु- त्वायैवमुक्तम्। एषा हि भार्गवस्यात्मानमुद्दिश्योक्ति: । यथा च- "अयं जनः मणुगनास्तपोधने न चेद्रहम्यं प्रतिवक्तुमर्हसि" इति । अत्राप्यहं प्रफुबना इति वक्तव्येऽम्मदर्थम्य कर्तृत्वमन्यत्रारोप्यैवमुक्तम्। द्विविधो हन्यशब्दार्थश्चेतनाचेतनमेदातू। तत्र चेतनेऽन्यत्रारोपो हि दर्शित एव। अचेतने तु यथा - "चापाच र्यः पञुपतिरसौ कार्तिकेयो विजेयो वाणव्यस्तः सदनमुद्धिर्भृरियं हन्तकारः । अस्त्येवैतत् किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां वद्धम्पर्धस्तव परशुना लजते चन्द्रहासः ।।" इति। अत्र हि त्वं रेणुकाकण्ठबाधां कृतवानिति त्या बद्धस्पर्धोऽहं लज्ज इति वक्तव्ये चारुत्वाय युप्मदमादर्थयोः कर्तृलमुभयोः परशुवन्द्रहासयोर्जेडयोरारोप्यै- वमुक्तम्। यथा च - "भो लक्षेश्वर! दीयतां जनकजा रामः स्वयं याचते कोडयं ते मतिविभ्रमः स्मर र्यं नादापि किश्चिद्गतम् । नैवं चेत् खर्दूषणत्रिशिरमां कण्डासृजा पक्किलः पत्री नैप सहिप्यते गम धनुज्यवन्धबन्धूकृतः ।।" इति। अत्रापि ह्यहं न सहिप्य इति बक्तये पूर्ववदस्मदर्थस्य कर्तृत्वमचेतने पत्रिणि समारोप्यवमुक्तम्। क्रमभेदो यथा -- "तीर्थे तदीये गजसेतुबन्धात् प्रतीपगामुत्तरतोऽस्य गङ्गाम्।"

101

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ६७

इति। अत्र हि परामर्शनीयमर्थमनुकैव यम्तस्य सर्वनामपरामर्शः स क्रमभेदो दोषः । तस्य हि प्रक्रान्तोर्ऽर्थो विषय इष्टो न प्रक्रत्यमानः तस्य स्मृतिपरामर्श- रूपत्वात्। स्मृतेश्रानुभूत एवार्थो विषयो नानुभविध्यमाणः । अत्र च प्रतीतिमात्र- मनुभवोडभिमतो नेन्द्रियविषयभावः । न च गज्ञार्थः प्रतीतपूर्वो, यः परामृश्येतेति परामर्शप्रक्रमभेदो दोषः । नतु पदार्थवुद्धावुपक्रम एवायमवभासते दोषः यत्र पदार्थपौर्वापर्यप्रकाशः यत्समाश्रयोडयं दोप उद्घुप्यते, न वाक्यार्थविमर्शदशा- याम्। तत्र हि न पौर्वापर्यप्रतिनियमावभासः तस्य निरंशत्याद् । बहिरका च पदा- र्थबुद्धिरन्तरञ्श्च वाक्यार्थविमर्श इति कथमयं दोषः: सत्यमस्त्येतत् । किन्तु स वाक्यार्थविमर्शः प्रवर्त्तमानो वक्रभिप्रायपतिरूप एव प्रवर्त्तते नान्यादृशस्तत्सं- चारमयत्वाच्छब्दव्यवहारम्य। यदाहु :- 'वक्तुरभिपायं सूचयेयुः' इति। तत्र चासौ सूक्ष्मतयानभिव्यक्तवरूपस्थित एव पदार्थवुद्धी र्थूकतया केवलं व्यक्तोऽव- भासत इति पदार्थसमाश्रयोऽयं दोगत्न्रापि दुर्निषेध एव। न चात्र प्रमादज: पादयोः पौर्वापर्यविपर्यय इति शक्यते पक्तुं तन्नापि गङ्गाप्रतीपगमनहेतोः शा- व्दस्य तदीयतीर्थाभिधानव्यवधाने सत्यन्यरय कममेददोपस्याविर्भावापचेः । तेन पादयोर्विपर्ययः शा्दम्य च हेतोर्गद्वापिशेषणमुखेनार्थत्वमित्युभयविपर्ययोऽत्र श्रेया- निति। परामृश्यमनुक्कैच परामर्शोऽस्य यम्तदा। स दोषो वक्ष्यमाणार्थसंवित्तावक्षमो हि सः ॥ ३२ ॥ इति सङ्ग्रहल्लोकः । यथा च -'नवजलघरः सन्नद्वोऽयंन दप्तनिशाचर' इति। अत्र ्यारोपनिवृत्तौ तद्विपयवाचिनोः सुरधनुर्वारासारशञ्दयोरिव नवजलधरपदस्यापि पूर्व पश्चाद्वेदंशब्दः प्रयोक्तव्यः शुक्तिरुय न रजवमितिवद् इत्पेष तावत् क्रमो न्याय्यः । यत्तु दृप्तनिशाचरविशेषगवानिनः सलद्ादादनन्तर तम्य प्रयोगः स क्रमभेदो दोषः । 'कला च सा कान्तिमती कलावतस्त्वमम्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी' इत्यत्र हि द्वितीयश्चशब्दो भिन्नक्रमः । स हि त्वमित्यम्यानन्तरं प्रयाक्तव्यः । यथा च- "मीलितं यदभिरामताधिके साधु चन्द्रमसि पुप्करैः कृतम् । उदता जयनि कामिरनामुखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः ।।" इत्यत्र पुनश्शब्दः । स हि तेनेत्यतोऽनन्तरं वक्तव्यः । १. 'बाद' इति खपुस्तके पाठः ।

102

६८ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः ।

"डकखअदुमं व सेलं हिमहअकमलाअरं व लच्छिविमुक्कम्। पीअमइरंव चसअं बहुलपओसं व मुद्धअंदविरहिअम् ।।" इत्यत्र झुपमानवाचिभ्यां शब्दाभ्यामेवानन्तरमिवशब्दः प्रयोक्तव्यः न साधार- णधर्मवाचिभ्यां यथात्रैव कमलाकरबहुलप्रदोषशब्दाभ्यामिति। स हि यदनन्वरं भूयते तत्रैवोपमानतामाधातुमलमित्यन्यथार्थस्यासङ्गतिप्रसङ्गात्। न हि भवति गौ- रामवेन्दुबिम्बं तव मुखमिति। न चासौ तथा प्रयुक्त इति क्रमभेदो दोषः। तेन 'सेलं व उकखअदुम'मिति 'चसअं व पीअमइर'मिति च पाठः पठितव्यः। यथा वा-'उप्रा- लब्धेवोच्च्ैर्गिरिपतिरिति श्रीपतिमसा'विति । अत्र हि इतीवोपालब्ध क्षितिधरपतिः श्रपितिमसाविति पाठः श्रेयान् यतो नात्रोपालब्धेवोच्चै्गिरिपतिरित्येतत्पर्यन्तोक्तिरव- च्छेत्तुमीभमता। न च पदसम्बन्धस्य पुरुषाधीनत्वात् प्रापिपयषुपदेनैवास्याभिस- म्बन्धो न गिरिपतिपदेनेति शक्यते वक्तुं तस्य तदधीनत्वासिद्धेरुपपादयिष्यमाण- त्वात्। यथा च- "प्रतीक्ष्यं च प्रतीक्ष्यायै पितृप्वस्ने सुतस्य ते । सहष्ये शतमागांसि प्रत्यश्रौषीः किलेति यत् ।।" इति। अत्रापि हि 'सहिष्ये शतमागांसीत्यभ्युपैर्यत् किल स्वय'मिति युक्त: पाठ इत। अनेनैव तज्जातीयार्थानामन्येषामव्ययानां प्रयोगनियमो व्याख्यात इति तेषामपि प्रक्रमभेदो दोष एव। तद्यथा "किं क्रामिप्यति किलैष वामनो यावदित्थमहसन्न दानवाः । तावदस्य न ममौ नभस्तले लङ्गितार्कशशिमण्डलः क्रमः ।" इत्यत्रेत्थंशब्दस्य। स हि वामनशब्दादनन्तरं द्रष्टव्यः । यथा च- "स्तम्बेरमः परिणिनं रसावुपैति षिद्गैरगद्यत ससम्भ्रममेवमेका" इत्यत्रैवंशब्दस्य। स ह्युपैतीत्यतोऽनन्तरं द्रष्टव्यः । तेन 'स्तम्बेरमः परिणिनंसुरसौ समभ्येत्येवं ससम्भ्रममभण्यत कापि षिद्गै'रिति युक्तः पाठः । अत्र च यत् प्रती- तिवैचित्र्यं स मतिमतामेव विषयः । उक्तिस्वरूपावच्छेदफलो यत्रेतिरिष्यते। न तत्र तस्मात् प्राक् किश्चिदुक्तेरन्यत् पदं वदेत् ॥ ३३ ॥। १. उत्खात ममिव शैलं हिमह्तकमलाकरमिव लक्ष्मीविमुक्तम्। पीतमदिरमिव चषकं बहुलप्रदोषमिव मुग्धचन्द्रविरहितम् ।।

103

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ६९

उपाधिभावात् स्वां शक्ति स पूर्वत्रादधाति हि। न च स्वरूपावच्छेद: पदस्यान्यस्य सम्मतः ॥ ३४॥ इतिनैवेतरेषामप्यव्ययानां गतिः समा। ज्ञेयेत्थमेवमादीनां तज्जातीयार्थयोगिनाम् ॥ ३५॥ यतस्ते चादय इव श्रूयन्ते यदनन्तरम्। · तदर्थमेवावच्छिन्द्युरासमञ्जस्यमन्यथा ॥ ३६॥ अथानन्तर्यनियमस्तेषामर्थौचितीवशात्। अन्यतस्तर्हि तत्कार्यसिद्धेस्ते स्युरपार्थकाः ॥ ३७॥ कैश्रिदेव हि केषाश्चिद् दूरस्थैरपि सङ्गतिः । न जातु स्वैः सर्वेषामित्येतदभिघास्यते ॥ ३८॥ इति सड्न्ग्रहश्लोकाः। पौनरुक्त्यमार्थमेकमेवाभ्युपगन्तुं युक्तं न शाब्दं तस्यार्थ- भेदे सत्यदुष्टत्वाद् । यदुक्तं "तच्च न शब्दपुनरुक्तं पृथग्वाच्यम् अर्थपुनक्तेनैव ग- तार्थत्वाद्। न हयर्थभेदे शब्दसाम्येऽपि कश्चिद्दोषः । यथा- हसति हसति स्वामिन्युच्चै रुदत्यपि रोदिति द्रविणकणिकाक्रीतं यन्त्रं प्रनृत्यति नृत्यति।" इति। तदभेदे तु दुष्टतैव । अन्यत्र तात्पर्यभेदात् । तच्च भूषणमेव न दूषणम्। तस्यानुप्रासविशेषविषयत्वेनेष्टत्वाद् । यथा - "वस्नायन्ते नदीनां सितकुसुमधराः शक्रसक्काश! काशाः काशाभा भान्ति तासां नवपुलिनगताः श्रीनदीहंस! हंसाः । हंसामोऽम्भोदमुक्तस्फुरदमलवपुर्मेदिनीचन्द्र! चन्द्र- श्रन्द्राभः शारदस्ते जयकृदुपगतो विद्विषां काल! कालः ॥" इति। उभयाभावे तु पौनरुक्त्यं दूषणमेव यथा 'जकषुर्बिसान्धृतविकासिबिसप्रसूना' इति। सर्वनामपरामर्शस्य ह्ययंविषयो बिसार्थो न स्वशब्दस्य। न च धासक्रियाकर्मभा- वाभिधानपरः प्रथमो बिसशब्दः परश्च प्रसूनसम्बन्धाभिधानपर इत्यत्रापि तात्पर्य- भेद इत्याशक्कनीयम्। स्वार्थमभिदधत एव हि शब्दस्यार्थान्तरप्रतीतिप्रावेण्यं ता- त्पर्यमुच्यते। न चात्रैतत् सम्भवति उक्तयोरर्थयोरभिधेयतयार्थान्तरत्वाभावात्। तदुक्तम्- -१. 'धसि' इति मपुस्तके पाठः । २. 'वीण्य' इति कपुस्तके पाटः ।

104

७० व्यक्तिवियेके द्वितीयो विभर्शः ।

"सर्वनामपरामर्शयोग्यस्यार्थस्य यत्पुनः । स्वशब्देनाभिधानं सा शव्दस्य पुनरुक्तता ।। प्राधान्यमथ सम्बन्धिनिबन्धो योग्यता दयी। नातः समासगस्यापि परामर्शोडस्य दुप्यति ।।" इति। द्विविधा हि योग्यता शाब्दी चार्थी च । तत्र शब्दस्य प्राधान्ये सति.शा- व्दी साक्षात्परामृश्यार्थप्रतीतेः । यथा -- "चारुता वपुरभृषयदासां तामनूननवर्यावनयोगः । तं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्तां मदस्तमपि वल्लभसऊः ।।" इति। विपर्यये त्वार्थी। सम्बन्धिप्तीतिमुखेन तत्प्रतीतेः । यथा- "भाति सितभृतिलिप्तः यशाह्कमीलिस्तदंशुनिचित इच" इति। अत्र हि शशाकसम्बन्धिनामंशूनां िवन्धस्तत्परामर्शयोग्यता। स हि समासे गुणीभूतः । यथा वा- "जयति निशारतिमौलिर्दुधन्महाकालविभ्रममस्म्। तत्तमसामिव लक्ष्म्या कन्टविषच्छायया च्छुरितः ।" इति। अत्र हि निशासम्बन्धिनां तगराा निबन्धो योग्यता। सा हि गुणीभूतस्यापि गुणीभूता। सम्बन्धिनिबन्धाभावे त्वसगासगतम्यैव तस्य योग्यता यथा - "जयति जगन्रयजनको नगेदसुतया निरुद्धदेहार्धः । सा च भुवनैकजननी यया बिना सोऽपि हि विहस्तः ।I" इति। समासगतस्य यथात्रैव नगेन्द्रतनयेति पाठे। अयं च योग्यायोग्यत्ववि- बेकोन सर्वजनसंवेदनीय इति प्राधान्यमेव तावन् प्रथमं योग्यतालक्षणं तदभावे तत्सम्बन्धिनिबन्ध इत्युभयं योग्यतालक्षणमुक्तम् इतरथा तत्प्रतीतेरसम्भवात्। अत्र तु सत्यपि सम्बन्धिनिबधने यत् पुनः स्वशब्देनाभिधानं तच्छब्दपुनरुक्त- मिति। तेन 'जक्षुर्बिसं विकचमस्तर दधुः प्रसून'मित्यत्र युक्तः पाठः । एवश्ार्थ- प्रकरमभेददोषोऽपि परिदवतो भवत। तच्चानेकप्रकारं सम्भवति। प्रकृतिप्रत्ययोभय- पदवाक्यविषयत्वात्। तत्र प्रकृतिविषयं यथा-

इति। अत्र हि समूहार्थायाः प्रकृतेः संहृतेश्र पौनरुक्त्यम् । प्रत्ययविषयं यथा- 'बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्त' इति, 'त्वगुत्तरासञ्जवतीमधीतिनी'मिति च । अत्र

105

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

हि मत्वर्थीयस्य पौनरुक्त्यं बहुत्रीहिसमाश्रयेणैव तदर्थावगतिसिद्धेः। यदाहु :- "कर्मधारयमत्वर्त्थीयाभ्यां बहुव्रीहिर्लघुत्वात् प्रक्रमन्य" इति। "मतोर्भूमादयो येऽर्थास्तेऽप्यस्त्यर्थानुयायिनः । गम्याः प्रकरणादिभ्य इति नोदाहताः पृथग् ॥" इति। यथा वा 'वासो जाम्बवपल्लवानि जपने गुआ्जाज्जो भूषणम्' इति। 'तदी- यमातङ्गघटाविधट्टितै'रिति। 'येनाकुम्भनिमसवन्यकरिणां यूँथेः पयः पीयते' इत्यादो तद्धितप्रत्ययस्य पौनरुक्त्यं पष्ठीसमासाश्रयेणैव तदर्धावगतिसिद्धेः । यत्र त्वर्था- न्तरे तद्धितस्योत्पत्तिर्न तत्र समासात् तत्प्रतीतिरिति न तस्य पौनरुक्त्यम्। यथा- 'अथ भूतानि वार्त्रभशरेभ्यक्तत्र तत्रसुः' इति। अत्र ह्यपत्यार्थे तद्धितोत्पत्तिर्नेदमर्थ इति। उभयविषयं यथा- "छायामपास्य महतीमपि वर्तमानामागामिवी जगृहिरे जनतास्तरूणाम्" अत्र हि समूहार्थायाः प्रकृतेरवहुवचनस्य चोभयोः पौनरुक्त्यम्। पदविषयं यथा- "दलत्कन्दलभाग भुमिम्सलम्याम्वुदमन्चरम्। वाप्यः फुल्लाम्बुजयुजी जाता हंष्टर्वियं मम ॥" इति। अत्र हि भजिस्सहशब्दो युजिश्च पुनरुकार्थ: पूर्वनद् बहुव्रीहिसमासाश्रयणे- नैव तदर्थावगतेः । यत्र च विशेषणाद्विशप्यमात्रपतिािरि्यते तत्र तदुक्तेः पौन- रुक्त्यं यथा-"पायात् स शीताकरणाभरणो भवो वः" इत्यत्र भवशब्दस्य । यथा वा- "चकासतं चारुचमूरुचर्मणा कुथेन नागेन्दमिवेन्द्रवाहनम्।" इत्यत्र नागेन्द्रेन्द्रवाहनशव्दयोरेकतरम्य। यत्र तद्िशेषप्रतिपत्तिर्न तत्र पौनरुक्त्यम्- "तव प्रसादात् कुसुमायुधोऽपि सहायमेंकं मधुमेव लब्घा। कुर्या हरस्यापि पिनाकपाणेर्धैर्यच्युति के मम धन्विनोऽन्ये॥" इति। अत्र हरशब्दस्ेति वक्ष्यते। अथ यथात्रैव तव प्रसादात् कुसुमासुधोऽपी- त्यत्र विशेप्योपादानमन्तरेणाप्युभयार्थप्रतिपततिस्तद्वदत्रापि भविष्यतीति। तदयुक्तम्। त्तमपुरुषेणैवास्मदर्थस्य विशेप्यन्य प्रतिपादितत्वात् तदनुपादानासिद्धेः। यथा च- "निर्याय विद्याथ दिनादिरम्याद् बिम्वादिवार्कस्य मुखान्महर्षेः । पार्थाननं वहिकणावदाता दीप्तिः स्फुरत्मअ्रमिवाभिपेदे।।" १. 'निङुसम' इति खपुस्तके पाठः ।

106

व्यप्तिविचेके द्वितीयो चिम्रः।

भावावगतिरेकस्यैवेवशब्दस्य व्यापारः । तथा हि महर्षिमुखाद् विद्या निर्याय पार्धाननमभिपेदे अर्कबिम्बादिव दीप्तिः पद्ममित्येवं पदार्थसमन्वये सति सर्वेषा- मुपमानोपमेयभावोऽभिमतः सिद्ध्यत्येवेति यत् तत्रान्येषां साम्याभिधायिनामुपादानं तन् पुनरुक्तमेव अन्यथा विद्या दपिरिवेति तृतीयस्यापीवशबदस्य प्रयोग: प्रसज्ये- तेति 'स्फुरत्पन्नमभिप्रपेद' इत्यत्र युक्त: पाठः । यथा वा- "दिने दिने सा परिवर्धमाना लब्धोदया चान्द्रमसीव रेखा। पुपोष लावण्यमयान् विशेषान् ज्योत्सान्तराणीव कलान्तराणि ।" इति। यथा च - "यं समेत्य च ललाटलेखया युञ्जतः सपदि शम्भुविभ्रमम् । चण्डमारुतमिव प्रदीपवच्चेदिपस्य निरवाद्विलोचनम् ।।" मन्नापि 'दैपमर्चिरिव चण्डमारुत'मिति युक्तः पाठः । यथा च- "नवचन्द्रिकाकुसुमकीर्णतमःकबरीभृतो मलयजाद्रमिव। दद्दशे ललाटतलहारि हरेरहेरितो मुखस्य हिमरश्मिदलम् ॥" इत्यत्रापीवशब्दप्रयोग: पुनरुक्तो हारीत्यनेनैव तदभिन्नार्थेन तदर्थस्य प्रतिपादि- तत्वात्। नचोभयोरभिन्नार्थत्वेऽपि हारीत्यस्य पौनरुक्त्यं युक्तं वक्तुं तस्य यभा- स्थानमवस्थानादिवशब्दस्य च विपर्ययेण क्रमभेददुष्टत्वादिति 'ददशे ललाटतटाम- न्द्दिशो वदनस्य हारि हिमरश्मिदल'मिति वरमत्र पाठो युक्तः। यथा च- "वर्णैः कतिपयैरेव अथितस्य स्वररिव। अनन्ता वाड्मयस्याहो गेयस्येव विचित्रता ॥।" इत्यत्र द्वितीय इवशब्द: पुनरुक्तः । एवं क्त्र पाठो युक्तः 'गेयस्य वाङ्मयस्याहो अपर्यन्ता विचित्रता' इति। एवमुपमारूपकेऽपीवशब्दप्रयोगः पुनरुक्तोऽवगन्त- व्यः। यथा-निर्मोकमुक्तिमिव गगनोरगस्य लीलाललाटिकामिव त्रिविष्टपार्वट- स्य इति। यथा च 'शातः श्यामालतायाः परशुरिव तमोऽरण्यवहेरिवार्चि'रिति। अत्र हि रूपकस्योपनिबन्धः श्रेयान् नोपमायाः तस्यास्तन्मुखेनैव प्रतीतिसिद्धेः। न प्सति सादृश्ये कश्चित स्वस्थधीरतस्मिंस्तत्त्वमारोपयति। यथा- "मालानं जयलक्षणस्य करिणः सेतुर्विपद्वारिधेः पूर्वादरि: करवालचण्डमहसो लीलोपधानं श्रियः । १. 'पदयो:' इति कपुस्तके पाठः ।

107

व्यंक्तिवियेके द्वितीयो विसर्श:। ७३

सङ्ग्रामामृतसागरप्रमथनकीडाविधौ मन्दरो राजन् ! राजति वीरवैरिवनितावैधव्यदस्ते भुजः ॥" इति। यथा च- "अङ्गुलीभिरिव केशसञ्चयं सन्निगृह्य तिमिरं मरीचिभिः । कुम्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी॥।" इति। अत्र हि चुम्बतीवेत्यत्रेवशब्दः पुनरुक्तः चुम्बतेर्मुख्यार्थबाधे सति तत्सद- शार्थप्रतीतेस्सामर्थ्यसिद्धत्वोपपादनादिति। एवं "स्मरहुताशनमुर्मुरचूर्णतां दधुरिवाम्रवणस्य रजःकणाः । निपतिताः परितः पथिकव्रजानुपरि ते परितेपुरतो भृशम् ॥" हत्यत्रापि वेदितव्यम् । यथा च- "तृप्तियोगः परेणापि न महिम्ना महीयसाम् । पूर्णश्रन्द्रोदयाकाङ्गी दृष्टान्तोऽत्र महार्णवः ।।"

यद् दष्टन्तशब्देन पुनर्महार्णवस्योपमानत्ववचनं तत् पुनरुक्तम् । वाच्यो ह्यर्थो न तथा स्वदते, यथा स एव प्रतीयमानः । अत एव - "सञ्चारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुम् । प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा प्रभा पतङ्गस्य मुनेश्र धेनुः ।" इत्यत्र प्रभाधेन्वोः 'प्रभेव भानोः सुरभिर्महर्षे'रिति शब्दवाच्यामुपमामनाद्ृत्य क- विना पूर्ववद् दीपकमुखेनोपमेयभावो भणितः । एवमलक्कारान्तरेष्वपि यथायोगम- वगन्तव्यम्। वाच्यात् प्रतीयमानोऽर्थस्तद्विदां स्वदतेऽधिकम् । रूपकादिरतः श्रेयानलङ्गारेषु नोपमा ॥ ३९ ॥ इति सङ्ग्रहश्लोकः । यथा च- "शिशिरकालमपास्य गुणोऽस्य नः क इव शीतहरस्य कुचोष्मणः । इति धियास्तरुष: परिरेभिरे घनमतो नमतोऽनुमतान् प्रिया: ॥" इत्यत्र धीशब्दोत इति च हेत्वर्थः शब्द: पुनरुक्तौ, हेत्वर्थेनेतिनैव तदर्थस्यो- क्तत्वात्। यथा 'अश्वेतिविद्रुतमनुद्रवतान्यमश्च'मिति। तेन वरम् 'इति यतोऽस्स- रुष' इति युक्त: पाठः । यथा वा-

108

७४ व्यक्तिविषेके द्वितीयो विमर्शः।

"आः किमर्थमिदं चेतः-सतामम्भोधिदुर्भरम्। इति मत्वेव दुर्वेधाः परदुःखैरपूरयत् ।।" इति। अत्र हि मननार्थः पुनरुक्तः, इतिनैव क्रोधपरामर्शिना तस्यावगमितत्वात्। तेन 'इति क्रुधेव तद्वेधा' इति युक्तः पाठः । एवश्च वेधसो दुष्टत्वस्यानिबन्धनस्या- वाच्यस्य यद्वचनं तदपि परिहृतं भवति । अव्याभचारिणः कारकस्याविशेषणः प्रयोग: पुनरुक्तः । तत्र कर्तुर्यथा - "पतितोत्पतितैः शत्रुशिरोभिः समराङ्गणे। यः कन्दुकैरिवोच्चण्ड: क्ीडन् लोकैर्व्यलोक्यत ।" इत्यत्र लोकशब्दस्य, विलोकनक्रियायास्तत्कर्तृकत्वाव्यभिचारात्। सविशेषणस्य न तस्य पौनरुक्त्यम्। यथा-

इति। कर्मणो यथा - "जनैरजातस्खलनैर्न जातु द्वयेऽप्यमुच्यन्त विनीतमार्गाः ॥"

"उवाच दूतस्तमचोदितोऽपि गां न हीङ्गितज्ञोऽवसरेऽवैसीदति।" इति। सविशेषणस्य यथा- 'शुचिस्मितां वाचमवोचदच्युत' इति। करणस्य यथा- "यदा दृशा कृशाङ्गयास्मि दृष्टो जातं तदैव मे। प्रजागरगरअ्रस्तसमस्तप्रसरं मनः ॥" इति। अस्यैव सविशेषणस्य यथा- "तं विलोक्य सुरसुन्दरीजनो विस्मयस्तिमिततारया हशा।" इति। एवं कारकान्तरेष्वप्यवगन्तव्यम् । एकैवालङ्कृतिर्यत्र शाब्दत्वार्थत्वभेदतः । द्विरुच्यते तां मन्यन्ते पुनरुक्तिमतिस्फुटाम् ॥ ४०॥ तद्यथा -- "उमावृषाङ्कौ शरजन्मना यथा यथा जयन्तेन शचीपुरन्दरौ। तथा नृपः सा च सुतेन मागधी ननन्दतुस्तत्सदृशेन तत्समौ ।।" इत्यत्र। यस्य यद्रूपताव्यक्ति: सामर्थ्यादेव जायते। तस्योपमा रूपकं वा तदर्थ पौनरुक्त्यकृत् ।।४१।। तत्रोपमा यथा- १. 'धु सीदति' इति खपुस्तके पाठ :.

109

व्यक्तिविषेके द्वितीयो चिमर्शः। ७५

"स्फुरदधीरतटिन्नयना मुहुः प्रियमिवागलितोरुपयोधरा। जलधरावलिरप्रतिपालितस्वसमया समयाज्जगतीधरम् ।" अत्र जगतीधरजलधरावल्योः प्रियप्रणयिनतिुल्यत्वे समासोक्त्यैवावसिते सति यदे- तज्जगतीधरस्य प्रियतुल्यत्ववचनं तत् पुनरुक्तम्। यथात्रैवोत्तरेषु चोदाहरणेषु "निद्रावशेन भवता हनवेक्षमाणा पर्युत्सुकत्वमबला निशि खण्डितेव। लक्ष्मीर्विनोद्यति येन दिगन्तलम्बी सोऽपि त्वदाननरुचिं विजहाति चन्द्रः ।।" इति। अत्र हि लक्ष्म्या अबला खण्डितेवेति यदुपमानमुक्तं तत् पुनरुक्तं तस्या- स्तत्तुल्यवृत्तान्ताभिधानसामर्थ्यादेवानन्तरोक्तनयेन तदर्थावगतेः । यथा च- "सुरभिसङ्गमजं वनमालया नवपलाशमधार्यत भङ्गुरम्। रमणदत्तमिवार्द्रनखक्षतं प्रमदया मदयापितलज्जया।।" इत्यत्रार्द्रनखक्षतविशेषणं, प्रमदार्थः, तद्विशेषणं चेति त्रितयमपि पुनरुक्तं तदर्थ- स्योपमेयादेव प्रतीतर्गतार्थत्वात्। तथा हि। सुरभिशब्दात् पुंस्त्वविशिष्टाद्रमणा- र्थोऽवगम्यते वनमालाशब्दाच्च स्त्रीत्वविशिष्टत्वात् कामिन्यर्थः । तद्विशेषणोपादानं तु व्यर्थमेव व्यावत्याभावात्। तेन यथा कामुकसङ्गमसमुत्थमङ्गनया लोहितं वक च नखक्षतं धार्यते, तद्वद्वनमालया वसन्तसमागमजनितं नवं भङ्गुरं च पलाशम- धार्यतेति समुदायादयमर्थः सचेतसामुन्मिषत्येव, यतोऽलक्कारान्तरोपकृताल्िङ्गवि- शेषनिर्देशादेवार्थानां स्त्रीपुंसत्वानुमितिरनुमतैव महाकरवनिाम् । यथा च- "ऐन्द्रं धनुः पाण्डपयोधरेण शरद्दधानार्द्रनखक्षताभम्। प्रसादयन्ती सकलङ्कमन्दुं तापं रवेरभ्यधिकं चकार ।" इति। अत्र हि शरदो नायिकात्वस्येन्दो रवेश्र नायकप्रतिनायकत्वयोरभिव्यक्ति: । यथा वा-

न काचिदुपमारोदुमूरू शक्कोति सुन्नुचः ।" इत्यत्राशनेव मणिस्तम्भाविति । यथा च-

110

व्याक्तषिषेके द्वितीयो चिमर्श:।

"आभोगिनेत्रपरिवर्त्तनविभ्रमेण मूर्स्या नितम्बवलनाकुलतां वहम्त्या । यस्याशनैरविरलोत्कलिकाकलाप- पर्याकुलं हृदयमम्बुनिधेर्ममन्थे ।। इति। अत्र ह्यारोहार्थों हृदयार्थश्र लक्षणयोपाचौ न मुख्यतया तयोजीवव्यापार- तत्कार्येकदेश विशेषरूपत्वात्। लक्षणायाश्ालङ्कारान्तरत्वमुपपादितमेव । किश्व- येदर्थैकाश्रयो धर्मो यत्र स्यादधिरोपितः । उपमानोपमेयत्वं न तयोः शाब्दमिष्यते ॥ ४२ ॥ यथा- "अपरागसमीरणेरितः क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः । तेरुवत् सुकरः सहिष्णुना रिपुरुन्मूलयितुं महानपि।" इत्यत्र तरुरिप्वोः । तद्धि सामर्थ्यादेव तयोः सिद्ध्ति, उन्मूलनस्य तरुधर्मस्य रिपावारोपितत्वात्। रूपकं यथा - "अनुरागवन्तमपि लोचनयोदधतं वपुः सुखमतापकरम्। निरकासयद् रविमपेतवसुं वियदालयादपरदिग्गणिका ।।" इति। अत्र हि लिङ्गविशेषनिर्देशात स्त्रीत्वस्य कार्यतश्च तद्विशेषस्याभिव्यक्तौ सा- मर्थ्यादेवापरदिशो गणिकारूपत्वे वियतश्चालयत्वेवगते यत् तयोस्तादूप्यवचनं तत् पुनरुक्तम् । पुनस्तद्वचने वा रवेरपि कामुकरूपतावचनप्रसङ्ग: विशेषाभावात्। यदुक्तम्- "उभयार्थपदनिबन्धो लिङ्गविशेषः पदञ्च गुणवृत्ति । उपमानविशेषाश्रयमर्थ गमयति सै न (हि)पुनर्वाच्यः ॥" इति। यथा- "राहुस्त्रीस्तनयोरकारि सहसा येनाश्रथालिङ्गन- व्यापारैकविनोददुर्ललितयोः कार्कश्यलक्ष्मीर्वृथा। तेनाक्रोशत एव तस्य मुरजित् तत्काललोलानल- ज्वालापल्लवितेन मूर्धविकलं चक्रेण चक्रे वपुः ।।" इति। अत्र ह्यनुप्रासकरसिकेन कविना पौनरुक्त्यदोषमपश्यता पर्यायोक्त्यमुमितो- Sपि चक्रशब्दार्थः प्रयुक्तः । तेन 'मूर्धविकलामस्त्रेण तेने तनु'मिति युक्तः पाठः । १. 'यदेकार्था' इति खपुस्तके पाठ :. २. 'सुकरस्तरुवद्' इति सपुस्तके पाठः. ३. 'नस' इति खपुस्तके पाठ :.

111

व्यक्तिवियेके द्वितीयो विमर्शः।

अनेनानुप्रासव्यसनिता काव्यस्य परिपुष्यत्येव। यतः समासे चासमासे चानुप्रासेष्वखिलेष्वपि। पदादिवर्णानुपासः कवीनामधिकं प्रियः ॥ ४३ ॥ इति। तत्र समासे यथा- "त्वत्कीर्ततिकेतकीक्लप्तकान्तंकर्णावतंसकः । दिगज्जनागणो राजन्! राजत्यामोदार्नर्भरः ॥" इति। असमासे यथा- "कुतः कुवलयं कर्णे करोषि कलभाषिणि!। किमपाङ्गमपर्याप्तमास्मिन् कर्मणि मन्यसे ॥" इत्यलमनेन। यथा च - "तं जिगीषुरिव शात्रवं ततो लोकलोचनपथोपरोधकम्। रश्मिभि: कनकसायकोपमैरन्धकारमरुणोऽस्तमानयत्।।" इति। अत्र लोचपथोपरोधापराधिनोऽन्धकारस्य कनकसायकोपमै रश्मिभिर्यदेतद- न्तनयनं तज्जिगीषोरेव व्यापार इत्यरुणस्यान्धकारस्य च यत् कर्तृकर्मभावेनोपा- दानं तत् सामर्थ्याज्जिगीषुशात्रवतुल्यवृत्तान्ततामवगमयतीति यदेतत् तयोर्जिगी- पुरिव शात्रवमित्युपमानोपमेयभावेनाभिधानं तत् पुनरुक्ततां नातिवर्तते। यथा वा- "परिहासरातर्यश्च यश:कर्पूरपांसुभिः । दिक्कामिनीमुखान्यारात् पटवासैरिवाकिरत् ।।" इति। अत्र परिहासरतेः कामुकस्य कर्पूरपांसुभिर्मुखावकिरणव्यापारः प्रायेण का- मिनीविषय एव प्रसिद्ध इति दिशां मुखसम्बन्धालिङ्गविशेषनिर्देशाच्च व्यञ्जकात् कामिनीरूपतावगतावपि यत्तासां कामिनीत्वेन रूपणं तत् पुनरुक्तम्। अत एव कर्पूरपांसूनामपि पटवासरूपत्वेऽवगते तेषां तद्रूपणमेव तावत् पुनरुकं किं पुनरुप- मानोपमेयभावोपनिबन्धः, सामर्थ्यादेव तत्सिद्धेः, न च सामर्थ्यसिद्धेऽर्ये शब्दप्र- योगमाद्रियन्ते सत्कवयः । यथा- "महदपि परदुःखं शीतळं सम्यगाहु: प्रणयमगणयित्वा यन्ममापद्वतस्य । अधरमिव मदान्धा पातुमेषा प्रवृत्ता फलमभिनवपाकं राजजम्बूट्ठुमस्य ।।" १. 'अपाङ्गं कि' इति खपुस्तके पाठ :.

112

७८ व्यक्तिवियेके द्वितीयो विर्मर्शः ।

इत्यत्रेतिशब्दस्य। यथा च-

मूर्च्छ्यत्येष पथिकान् मधौ मलयमारुतः ॥।" इत्यत्रोत्प्रेक्षायामिवशब्दस्य। यथा च- "अयं मन्दद्युतिर्भास्वानस्तं प्रति यियासति। उदय: पतनायेति श्रीमतो बोधयन् नरानू।।" इत्यत्र निदर्शने ममेवेति। "स्वाभाविकं विनीतत्वं तेषां विनयकर्मणाम्। मुमूरच्छ सहजं तेजो हविषेव हविर्भुजाम् ।" इत्यत्र विनतित्वस्य यद्विशेषणं तद् बाधकसद्भावाभावे सति समानविभक्तिकत्वा- विशेषात् तेजसाप्यनुषज्यत एवेति यत् पुनस्तेजसस्तद्वचनं तत्पौनरुक्त्यमावहति। धर्मस्तुल्यविभक्तीनामेकस्याप्युदितोऽखिलान्। तानन्वेतीति पर्यायैस्तदुक्तिः पौनरुक्त्यकृत् ।। ४४ ।। इति सड्ग्रहश्लोकः ॥ "कैरवेन्दीवरच्छायौ नौम्युमाधवमाधवौ। ब्रह्मार्चितव्रह्मनुतौ निहतान्धककाळियौ ।।" इति। अत्र प्रथमो धवशब्दो द्वितीयश्च ब्रह्मशब्दः पुनरुक्तौ, तावन्तरेणापि समासान्तराश्रयणेन विवक्षितार्थप्रतीतिसिद्धेः प्रत्युदाहरणयोः प्रथमचतुर्थयोरिव पादयोः । अन्यथा तत्रापि छायानिहृतपदयोर्द्विरुपादानप्रसङ्ग: स्याद् विशेषाभा- वात्। अस्तु को दोष :? उभयोरपि लक्षणानुगमसम्भवादिति चेत्। सत्यं, किन्तु प्रतीतिरिह प्रधानमिति सैवानुसर्त्तव्या न लक्षणमात्रं, तस्य तदर्थत्वादित्युक्तम्। सा च यावद्विरुपजायते तावतामेव प्रयोगो युक्तो नातिरिक्तानाम् । न च प्रतीतिमना- दृत्यैव लक्षणमस्तीत्येवातिरिक्तपदप्रयोगो युक्तः, तस्यार्थप्रयुक्तत्वाद्, अर्थस्य चाधिक्याभावात्। तदुक्तं 'तदर्थावगत्यर्थों हि शब्दप्रयोगः । अर्थश्चेदवगतः कि शब्दप्रयोगेणे'ति। तस्मादुभयोरपि लक्षणानुगमसम्भवे येनैव लघुनोपायेन प्रधान- सिद्धिस्तदेव लक्षणमाश्रयणीयं भवति नेतरत्, तत्पुरुषलक्षणाश्रयणेन चोपाय- लाघवमिति तदेवाश्रयितुं युक्तं, न द्वन्द्वलक्षणम् । न चैवं तस्य विषयापहारः स्यादित्याशङ्कनीयं 'जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ' इत्यादावतज्जातीये विषये तस्य चरितार्थत्वादित्यलमवान्तरचिन्तया।

113

व्यक्तिविषेके द्वितीयो विमर्शः। ७९

इत्यत्रेन्दृदयस्य यश्चन्द्रकान्तविषयो निष्यन्दनव्यापारः स प्रसिद्ध इति नोपादेयता- मर्हति यथा 'रजनीपुरन्ध्रीलोधतिलकस्तिमिरद्विपयूथकेसरी'त्यत्र प्रसाधननिर्मथनव्या- पार उपादीयमानः पौनरुक्त्यमेव पुष्णाति। यस्त्वप्रसिद्धोऽसावुपादीयत एव यथा 'संसारसम्भवनिराकरणैकरेखे'त्यत्र निराकरणम्। रेखा हि हेयोपादेययोरुभयोर्वि- भागहेतुः पदार्थः प्रसिद्ध इत्यनभिमतपक्षप्रतिक्षेपाय तदनुगुणस्य व्यापारस्योपादा- नमुपपन्नमेव । अभिमतपक्षपरित्रहायापि यथा- "त्वष्टुः सदाभ्यासगृहीतशिल्प- · विज्ञानसम्पत्प्रसरस्य सीमा।" इत्यत्र प्रसरस्य। किञ्चात्र यदिन्दूदयस्येव सन्निभा यस्येतीन्दूदयतुल्यत्वं राज्ञः शा- ब्दमुक्तं तत् तस्य तत्त्वारोपादार्थमेव युक्तमित्युपात्तपदातिरिक्तस्य सन्निभापदस्य पौनरुक्त्यमावहतीत्युक्तम् । "अयथार्थक्रियारम्भैः पतिभिः किं तवेक्षितैः । अरुध्येतामितीवास्य नयने बाप्पवारिणा ॥ इति। अत्र हि बाष्पस्य वारिरूपत्वाव्यभिचारेऽपि यद्वारित्वमुक्तं तदसति प्रयोजने पौनरुक्त्यं करोति। न चात्र किश्चित्प्रयोजनमुत्पश्यामः । तस्माद् बाष्पसम्पदेत्य- यमत्रोचितः पाठः । अस्मिन् हि सति पौनरुक्त्यपरिहारः सम्पदः स्त्रीत्वात् स- खीत्वव्यक्तौ लेशतोरऽर्थान्तरावगतिश्चेत्युभयं सिद्धं भवति। सति तु प्रयोजने न दोषः । यथा - "पृथ्वीपाल! प्रतापस्ते वैद्युतेनामिना समः । यो वैरिवनिताबाष्पवारिणा वर्धतेऽधिकम् ॥ इति, वैद्युताभिवृद्धेराधिक्यस्य वारिकार्यत्वेन प्रसिद्धेः । यथा च- "साहायकार्थमिव फूत्कृतमारुतेन सन्धुक्षितः सपदि यस्य पृषत्कवहिः ।" इत्यत्रामिसन्धुक्षणस्य मारुतकार्यत्वेन प्रसिद्धेः। 'अवहितचेतसः पाथे जनस्य कुतः स्खलितमि'ति। अवहतत्वं नाम चेतस एव धर्मो नान्यस्येति मुख्यवृत्त्या तत्रैवास्य वृत्तिरुपपन्ना । या त्वन्यत्र पुरुषादावस्य दश्यते सा तत्सम्बन्धादिति तद्विशिष्टेन चेतसा जनस्य यद्विशेषणं तत्र चेतस उपादानं पुनरुक्तं तदुक्त्यैव तदवगतेः । यथा च- 'अवगच्छति मूढचेतनः प्रियनाशं हृदि शल्यमर्पितम्' इति।

114

2० व्यक्तिविवेके द्वितीयो बिमर्शः।

"वृजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः ।" इति। केवलादेव तत्सम्बन्धात् तदवगतिर्भवत्येव, यथा - "तं कृपामृदुरवेक्ष्य भार्गवं राघवः स्खलितवीर्यमात्मनि।" इति, यथा च 'शरीरकस्यापि कृते मूढाः पापानि कुर्वते'। इति, 'मूढोडनात्ममय:कचि'दिति च । यथा च- "उदितवपुषि दिननाथे प्रविकसितात्मसु कुलेषु कमलानाम् । जगति प्रमुदितमनास च कोडन्यो विमनायते धूकात् ।।" इति। अत्र हि वपुरात्ममनशशब्दानां त्रयाणामपि पौनरुक्त्यम्। तत्र द्वयोः स्वरूप- मात्रवचनत्वात् तस्य च पदार्थष्वव्यभिचारात्, तृतीयस्यापि प्रमोदस्य मनःकर्तृ- कत्वाव्यभिचाराद् इत्यनन्तरमेवोक्तम् । यथा वा 'किं पुनरीदृशे दुर्जाते जातामर्ष- निर्भरे च मनास नास्त्येवावकाशः शोकक्रियाकरणस्ये'त्यत्र क्रियाकरणशब्दयोः । यथा च- "पातु वस्तारकाकान्तकलाकलितशेखरः । जगत्रयपरित्राणक्रियाविधिविचक्षणः ।।" इति। अत्र क्रियाविधिशब्दयोः पौनरुक्त्यम् । तत्राद्स्य तावत् परित्राणक्रियावि- शेषप्रतीतेरेव क्रियासामान्यप्रतीतिसिद्धेः विशेषस्य च सामान्याव्यभिचारात्, द्वि- तीयस्यापि क्रियापर्यायत्वेन तत्तुल्यवृत्तान्तत्वात्। यथा च- "सङ्कल्पकल्पितां कान्तां सर्वत्रोत्पश्यतोऽनिशम् । वियोगदुःखानुभवक्केशो बत तथापि मे ।" इति। अत्र हि सक्कल्पानुभवक्केशास्त्रयोऽपि पुनरुक्ताः । तत्राद्यस्य तावत् यत् पौ- नरुक्त्यं, तदर्थस्य कल्पनायां करणभावाव्यभिचारात्। द्वितीयस्य दुःखस्यानुभववि- शेषात्मत्वोपगमे सति व्यतिरेकाभावात् तन्निबन्धनषष्ठीसमासस्तेन सह न सम्भ- वतीति। न च विशेषस्य सामान्येन सह समास इष्यते न हि भवति शाबले- यस्य गौरिति। नापि विशेषणसमासः । विशेषप्रतीतेरेव सामान्यप्रतातिसिद्धेस्तयों- र्विशेषणविशेष्यभावाभवाात्, न हि भवति शाबलेयगवीति । तृतीयस्यापि दुःखपर्या- यत्वात् तदुक्त्मैव गतार्थत्वात् पौनरुक्त्यमविवादसिद्धमेव।

115

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्श:। ८१

"अगाधापारसंसारसागरोत्तारसेतवे। देहार्धघृतकान्ताय कन्दर्पद्वेषिणे नमः ।।" इति। अत्र सागरोचारशब्दावुभावपि पुनरुक्तौ, एकस्यागाधत्वापारत्वलक्षणसाधा- रणसागरधर्माध्यारोपसामर्थ्यात् सेतुसम्बन्धाच्च संसारस्य तद्ूपतावगतेः । आर्थ्येव ह्यत्र रूपणा युक्ता अनुमेयत्वात्, न शाब्दी। यथा- "चुम्बने विपरिवत्िताघरं हस्तरोधि रशनाविघट्टने। विन्नितेच्छमपि तस्य सर्वतो मन्मथन्धनमभूद् वधूरतम् ।" इत्यत्र मन्मथस्यानलत्वेनेतरस्य च सेतोर्नियमेनोत्तरणार्थत्वेन प्रसिद्धेः । अनेन च 'सकलकलाकनकनिकषपाषाण' इत्यादौ कनकादिशब्दानामपि पौनरुक्त्यं व्या- ख्यातम्। "करकलित निशातोत्खातखङ्गाग्रधारा- दढतरविनिपातच्छिन्नदुष्टारिकण्ठः ।" इत्यत्र नवानां पदानामवकरत्वम् । तत्र यद् खड्गस्य करकलितत्वादिविशेषणच- तुष्टयं तत् पुनरुक्तं तत्र तस्य व्यापार्यमाणस्य तत्त्वाव्यभिचारात्। यच्चाग्त्व- विशिष्टाया धाराया वचनं तत् पुनरुक्तं खद्गस्यैव करणत्वविवक्षायामौचित्यादेव तत्प्रतीतिसिद्धेः । यच्चात्र दढतरत्वविशिष्टो विनिपातः करणभावेनोपात्तो, यदपि दुष्टत्वमरीणां विशेषणं तदुभयमपि पुनरुक्तमेवार्थसामर्थ्यसिद्धत्वात्। अतश्र खड्ग- च्छिन्नारिकण्ठ इति पदचतुष्टयमेवात्र सारम् । अन्यत्त्ववकरप्रायं वृत्तस्य पूरणायैव पर्यवस्यति नार्थविशेषस्य कस्यचिदिति। यथा- "शीथुरसविषयपानक्रियावशावाप्तजन्ममदविवशा। गलदंशुकदृदश्यमुखी सुखायते किमपि कमितुरचिरोढा।।" इत्यत्र रसादीनां सप्तानामवकरत्वम्। यथा वा- "मदिराद्रवपानवशावाप्तोदयमदविघूर्णितात्मैव। तव तरुणि! मदनदीपनमिदमक्षियुगं समाभाति ।।" इति। अत्र द्रवादीनां षोडशानामवकरपदानां पौनरुक्त्यं प्रयुक्तान्तर्गताभ्यां द्वा- भ्यामेव मदिराक्षिपदाभ्यां सम्बोधनीकृताभ्यां तदर्थप्रतीतिसिद्धेः । यथाह भरतः- "आघूर्णमानमध्या या क्षामा चाश्चिततारका। दृष्टिर्विकासतापाङ्गा मदिरा तरुणे मदे ॥" इति। एषां चावकरपदानां पर्यायेण यथायोगमेकादिप्रयोगे सति लोष्टसञ्वारक्र्मे-

116

व्यक्तिवियेके द्वितीयो विमर्श:। णातिबहवोऽवकरप्रकार: समृद्धवाति, येषु प्र केवप्रयुक्तपयपि तुल्यैवार्थावगति- रिति ते तत्र शल्ायमाना: शा्दिष: कवलमादियन्ते। कविभिरतु.प्रतुतरसाभि-

यद्वा कि बहुनोक्त्ेंन क्रियाकारकयोरपि। यत्रोचित्या दवगतिस्तत्रान्येपां कथैब का ॥। ४५ ॥ तत्र क्रियाया यथा- "मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकलः परशुर्वा। वज्रभिन्द्रकरविप्रसृतं वा रवत्ति तेऽतु लतया सह वृक्ष!॥" इति। कारकस्य यथा- "मा घाक्षीमा भाह्गी मा भैत्तीज्जातुचिद् बत भव तम् । सुकृतैरध्वनयानां मार्गतरो! (वस्ति तेऽस्तु सह लतया ।।" इति। वाक्यार्थविषयं पौनरुनत्यं यथा -- "सहसा विद्धीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुव्धाः स्वयमेव सम्पदः ।" इति। अत्र ह्यिवेकप्रयुक्तमविमृश्यकारित्वलक्षणं सहसाकार्यकारित्वं नामारदाम- विकलं कारणमिति तेषां कार्यकारणगावनववयवाक्येन प्रतिपाद्य पुनः कारणाभाव- रूपं विमृश्यकारित्वमनूद्य तत्कार्थभूतविपदभावरूपाणं सम्पदां सद्धावो भणित इति व्यतिरेकवाक्येनापि तेषां कार्यकारणभाव एवामिहित इति तत्य पुनरुक्तता, अ- न्वयवाक्यादेव तदवगतेः । यदुक्त्-'साधर्म्येगापि प्रयोगे अर्थाद्वैवर्म्यगतिः, असति तस्मिन् साध्येन हेतोरन्वयाभानान। तथा वैधर्म्येणान्वयगतिः, असति तस्मिन् साध्याभावे हेत्वभावयासिद्वेरिति नावश्यं वाक्यद्वयप्रयोग' इति । किश्चा- न्वयव्यतिरेकेवाक्ययोरन्पोन्य य न हेतुहेतुमद्भावः सम्भवति। न हि यत्मिन् सति यस्यावगतिस्तस्य प्रत्युत स एव हेतुरिति युज्यते वक्तुं हेतुहेतुमद्भावविपर्यास- प्रसङ्नाद् इति व्यतिरेकवाक्ये तदभिव्यक्त्यर्थो हिशब्दोऽप्यपार्थक एवेति। कुत- स्तर्हि द्वितीयेऽर्घेडर्थक्य चारुतावगतिः। उच्यते। लि्विशेषाद्वर्मविशेषाच् सम्पदां नायिकात्वेऽवसिते सति समासोक्तरत्येतद् वक्ष्यते। यथा च- "यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत!। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ।।" १ 'केण' इति खपुस्तके पाठः ।

117

व्यक्तिषिधेके द्वितीयो विमर्श:। इति। अत्र हि धर्माधर्मयोश्छायातपयोरिया यो यपरिहारेणवा थतयोर्यदैवैकस्य ग्ला- निस्तदैवेतर त्याभ्युत्थानगिति तयोरेकत्मिन् वाच्ये यदुभयोवचनं तत् पुनरुक्तमिति। सामर्थ्यसिद्धत्यार्थरय यधार्थी पुनरुक्तता। तात्पर्यनेदाच्छब्दय द्विरुक्ति: शाब्पोऱ्यते ॥ ४६ ॥ पौनरुक्त्यमिति द्वेधा गौणमुख्यतया तयितम्। तत्र दूषणमेवाद्यमपरं भूषणं स्मृतम् ।। ४७॥। शब्दालङ्कारनिपुणैर्लाटानुपाससंज्ञया। तच्चोदाहृतमेव प्राग् दूपणं तु वितःयते ।। ४८ ॥ प्रकृतिप्रत्ययार्थोऽस्य पदवाक्यार्थ एव च । विषयो बहुधा ज्ञेयः स क्रमेणोनदर्श्यते ॥ ४९ ॥ अभिन्न एव यत्रार्थः प्रकृतेः मरत्ययत्य च। तत् पौनरुक्त्योपहतं पदगादौ विवर्जयेत् । ५० ॥ विहिततय बहुव्नाहे: कधरयशक्कया। शब्दय मत्वर्थरीयांदर्व्यक्ैत पुनरुक्तना ॥ ५१॥ यत्मिन् यतद्वितात्पतिरर्थ तनैव जातुचित्। न तदन्तः समस्येत तद्वितव्यर्थताभयात् ॥ ५२॥ विशेषणवशादिच्छेददिशिष्टं यत्र संज्िनम्। युक्ता तन्न विशेषोक्तिर यथा पानरुवत्यक्वृत् ॥ ५३ ॥ सकृदेव प्रयुक्त्तेन यत्र साम्याभिधायिना । अन्येषामुपमानत्वं सामर्थ्यादवगग्यते ॥ ५४॥ तत्रापकृत् प्रयोगोऽय पौनरुक्त्याय कल्पते। यद्वदव्यभिच्वारा्य कारकस्याविशेषणा ॥ ५५ ॥ अर्थस्य नुमित योक्तिर्नात्येति पुनरुक्तताम् । यद्वशाददभव्यक्ति तदुक्तो नाददीत तत् ॥ ५६ ॥। यो यद्धर्मोपचारेग यत्सम्बन्धावितोऽपि वा। तरय तद्रूपणार्थीष्टा न शाब्दी पौनरुवत्यतः ॥ ५७ ॥। प्रयुक्तातर्गतरेव यत्र सोडर्थः गनीयते। प्रयोग: तत्र शोपाणां पदानां पौनरतत्यक्तु ॥।५८।। कर्तनशिनि रूढायां ताकितायां च नेचते। वाक्साधकतमाज्ञानामौचित्यादेव तद्गते: ॥ ५९॥

118

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

दोषद्वयमिदं प्रायः समासविषयं मतम् । यतोऽवकरभूयिष्ठा लक्षणैकपरायणैः ॥ ६० ॥ कृताः प्रतीतिविमुखैर्द्दश्यन्तेऽनेकधा हि ते। समासमत एवाहु: कवीनां निकषं परम् ॥ ६१ ॥ वृत्तावितरथा चोक्ते नान्यभाजि विशेषणे। विशेषोक्तिरयुक्तैव स्यात् तदव्यभिचारतः ॥ ६२। यो यदात्मा तदुक्त्यैव तस्यार्थस्य गतिर्यतः । तेन प्रयोजनाभावे द्वयोक्तिः पुनरुक्तिकृत ॥६३ ॥ यो यस्य नियतो धर्मस्तस्य तेने न धार्मणा। समासः शस्यतेऽन्यार्थस्तत एव हि तद्गतेः ॥ ६४ ॥ क्रियाप्रतीतिः करणप्रत्ययाव्याभिचारिणी। तदप्रतीतौ तादात्म्यात् सैवानवसिता भवेत् ॥ ६५ ॥ तदेतत् त्योगपाकादी क्रियेत्युक्तेर्निबन्धनम् । तद्यक्तिर्यद्वशाद्स्य तहुक्तो नाददीत तत् ॥ ६६ ।। प्रयुक्ते चाप्रयुक्ते च यस्मिन्नर्थगतिः समा। न तत् पदमुपादेयं कविनावकरो हि सः ॥६७॥ अन्योन्याक्षेपकत्वे सत्यन्वयव्यतिरेकयोः । उभयोरुक्तिरकस्य नात्येति पुनरुक्तताम् ॥ ६८ ॥ पुनरुक्तिप्रकाराणामिति दिङ्मत्रमीरितम्। विवेक्तुं को हि कार्त्स््येन शक्कोत्यवकरोत्करम् ॥ ६९॥ इति सड्गहश्लोकाः। वाच्यस्यावचनं यथा- "कनकनिकषस्त्निग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वशी।" इति। अत्र हि भ्रान्तौ निवृत्तायां तद्विषयभूतयोः सुरधनुर्धारासारयोरिव विद्युतोऽपी- दमा परामर्शे वाच्ये यत् तस्यावचनं स वाच्यावचनं दोषः । यथा च- "कमलमनम्भसि कमले कुवलये तानि कनकलतिकायाम् । सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम् ।" अत्र हि द्वितीय: कमलार्थः सर्वनामवाच्यः । तस्य यत् स्वशब्देन वचनं स वाच्या- वचनं दोषः । तेनात्र 'तस्मिश्र कुवलये' इति युक्तः पाठः । १. 'नेतर' इति खपुस्तके पाठः । २. 'याग' इति खपुस्तके पाठः ।

119

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः । ८५ सर्वनामपरामर्शविषये योऽर्थवस्तुनि। स्वशब्दवाच्यतादोषः स वाच्यावचनाभिधः । ७०॥। इति सङग्रहश्लोकः । 'द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिन' इति। अत्र हि कपालिशब्दो धार्मिधर्मोभयार्थवृत्ति: संज्ञिमात्रं वा प्रत्याययेत्, कपालसम्बन्धकृतं वा गर्हितत्वम्, उभयमपि वेति त्रयः पक्षाः । तत्र प्रथमे पक्षे विशे- षप्रतिपत्तये कपालिग्रहणमपरमपि कर्तव्यं येनास्य गर्हितत्वं प्रतीयेत । द्वितीये पक्षे तस्याश्रयप्रतिपत्तये तेनैव तत्पर्यायेण सर्वनाम्ना वा विशेष्यमवश्यमुपादेयं भवति येन तस्य विवाक्षतार्थसिद्धावार्थो हेतुभावोऽवकल्प्येत । तत्र तेनैवोपा- दाने यथा- "सततमनङ्गोऽनङ्गो न वेत्ति परदेहदाहदुःखमहो। यदयमदयं दहति मामनलशरो घ्रुवमसौ न कुसुमशरः ।" इति। पर्यायेणोपादाने यथा- "कुर्या हरस्यापि पिनाकपाणेरधैर्यच्युतिं के मम धन्विनोऽन्ये।" इति। अत्र हरस्येति पर्यायशब्देनोपात्तस्यार्थस्य पिनाकपाणित्वं धैर्यच्युतेरशक्यक- रणीयतायामार्थो हेतुः अन्यथा हरग्रहणस्य पौनरुक्त्यं स्यादिति । यथा च 'एक: शक्कामहिर्पतिरिपोरत्यजद्वनतेया' दिति। सर्वनाम्ना यथा- "हृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ता स्तुमो वामलोचनाः ।।" इति।अत्रापि सर्वनाम्नोपात्तस्यार्थस्य वामलोचनात्वं मनसिजदाहजीवनयोरन्योन्यवि- भिन्नयोरप्यभिन्नहेतुकत्वोपपत्तावार्थो हेतुः इतरथा वामलोचनात्वस्य पुनरुपादानप्र- सङ्गः । अत एव तृतीयः पक्षो न सम्भवत्येव एकस्यैव शब्दस्यावृत्तिमन्तरेणाने कार्थप्रतिपादनसामर्थ्याभावात् । न चासावनिबन्धना शक्या कल्पयितुमिति वक्ष्यते। न चात्र किश्चिन्निबन्धनमुक्तमिति तस्य वाच्यस्यावचनं दोषः । तेन वरमयमत्र पाठः श्रेयान् अल्पदोषत्वात् 'द्वयं गतं सम्प्रति तस्य शोच्यतां समागमाप्रर्थनया कपालिनः' इति। अर्थभेदाद्विभिन्नेऽपि शब्दे सादृश्यमात्रजः । आवृत्तिव्यवहारोऽयं मूलमस्यैकताभ्रमः ॥ ७१॥ मतश्र- १. 'द्वितीयेऽपि' इति खपुस्तके पाठः। २. 'कुल' इति खपुस्तके पाठः ।

120

व्यक्तिषिवेके द्वितीयो विमर्श:। तत्पर्यायेण तनैव सर्वनाम्ना विनिर्दिशेत्। आर्थहेतुत्वनिप्पत्तौ धर्मिधर्मोमयात्मकम् ॥ ७२॥ इत्यन्तर श्लोकौ। यत्रान्यस्यालक्कारस्य विषयेडल्कारान्तरनिबन्धस्सोऽपि वाच्याव- चनं दोषः। तत्र समासोक्तिविषये श्ेषस्यापनिबन्धो यथा- "अलकालिकुलाकीर्णमारक्तच्छदसुन्दरम्। आमोदिकर्णिकाकान्तं भाति तेडब्जमिवाननम् ।।"

सोक्तेरेव विषयो युक्तो न ल्लेषरय, तत्रैव तस्यानुमीयमानतया सचेतनचमत्कारका- रित्वोपपत्तेः, श्ेषे तु तस्य वाच्यतया तद्विपरीतत्वादित्युक्तम्। यथा च- "बंहीयांसो गरीयांसः स्थवीयांसो गुणासतव । गुणा इव निबन्नन्ति कस्य नाम न मानसम् ।।" इति। अत्र हि मुख्यवृत्त्या निबन्धोऽप्रस्तुतरज्ज्रादिगुणैककार्यः शौर्यादिषु गुणे- ष्वारोपितस्तेषां सामर्थ्यादेव तत्साम्यमवगमयतीत्ययमपि समासोक्तेरेव विषयो युक्तो न क्लेषस्य। न हि विशेषणसाम्यमेवैक्र्मप्रस्तुतार्थावगतिहेतुः, यथाङु :- "प्रकृतार्थेन वाक्येन तत्समानैर्विशेषणैः । अप्रस्तुतार्थकथनं समासोक्तिरुदाहृता ।।" इति, कि तर्हि तत्कार्यसमारोपोडनीति गुणा इवेत्यपात्यमेत्र। केस्य विषये उपमाया यथा- "भैरवाचार्यस्तु दूरादेव दृष्टा राजानं शशिनमिव जलनिविश्रचाल" इति अत्र हि राजशब्द एवोभयार्थत्वाच्छशिनमाहेति क्लेषस्यायं विषयो युक्तः । यदत्र पृथक् तमुपादाय राजशशिनोरुपमानोपमेयभावोपनिबन्धः सोऽपि वाच्यावचनं दाषः । स ह्यार्थ एव तद्विदामधिकं स्वदते न शाब्द इत्युक्तम्। एवं- "तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः । दिलीप इति राजेन्दुररिन्दुः क्षीरनिधाविव।।" इत्यत्रापि द्रष्टव्यम्। अत्र हि क्लेषविषये रूपकमासृत्रितमनादृत्योपमानुरागिणा क- विना सैवोपनिबद्धा। न चासौ ताभ्यां स्पर्धितुमुत्सहते तयोर्षथापूर्व प्रतीयमाना- र्थसंस्पर्शातिरेकात् तदनुविधायिनः सहृदयैकसंवेद्यत्य चमत्कारातिरेकत्य सम्भवा- दिति तस्य वाच्यस्यावचनं दोषः । रूपकस्य विषये उपमाया यथा- १. 'च चम' इति खपुस्तके पाठः, ।

121

व्यक्तिषिवेके द्वितीयो विमर्श:। ८७ "ततो द्ुतं वैरमदाभितप्तः सोडतीव रम्याद् भवनाद्रिकञ्जात्। विनिर्ययौ दानवगन्धहस्ती महाद्विकुञ्जादिव गन्धस्हती ॥" नं चात्राद्याविन्दुगन्धहत्तिशब्दौ प्रशंसावाचिनावपरौ पुनरुपमानवाचिनाविति त- योर्भिन्नार्थत्वान्न यथोक्तदोषावकाश इति युक्तं वक्तुम् आध्याभ्यामेव ताभ्यां तदु- भयार्थावगतिसिद्धेः । नन्वेवम् "अनिराकृततापसम्पदं फलहीनां सुमनोभिरुज्झिताम् । खलतां खलतामिवासतीं प्रतिपद्येत कथं बुधो जनः ।।" इत्यादिकाव्यमुक्तदोषयोगादसदेव स्यात् । मैवं वोचः । यत्र हि यदलङ्कारप्रतिभा- नुगुणशब्दोपरचितः क्लेषस्तत्र तदलक्कारनिबन्धस्तमेव श्लेषमभिव्यनक्ति न तु तस्य विषयमाक्रामतीति निबन्धनान्तराभावे सत्युपात्तस्यापि शब्दस्य यदेतदुपमानाभि- धायितया द्विरुपादानं सा श्लेषस्यैवाभिव्यक्ति: न तु तत्रालङ्कारान्तरसंस्पर्श इति तदतद्विषयताशक्वैवात्र नावतरतीत्युक्तदोषद्वययोगासिद्धेः कथमिवास्य काव्यस्य दुष्टता स्यात् । यदलङ्कारव्यक्त्यै ये शब्दास्तदितरोऽपि तैरेव। व्यज्येताल्पतरैर्यदि तदसौ गृह्येत लाघवान्नान्यः ।। ७२।। न ह्त्ति निजे कर्मण्यलड्कृतीनां स कश्चनातिशयः । येन विंधीयेतैका परा निषिध्येत वा कविभिः ॥७४॥। इति सडम्रहाय। किश्च सौ दर्यातिरेकनिप्पत्तयेऽर्थस्य काव्यक्रियारम्भः कवेर्न त्वलङ्कारनिष्पत्तये, तेषां नान्तरीयकतयैव निप्पत्तिसिद्धेः भक्गभणितिभेदानामेवा- लक्कारत्वोपगमा। तेनात्र समासोक्तिक्ेषभङ्किभ्यामेवार्थस्य यथोक्तचमत्काररित्वसि- द्विरनोपमयेति तयोर्वाच्ययोर्यदवचनं स दोष एव। न चालक्कारनिप्पत्यै रसबन्धोद्यतः कविः । यतते ते हि तत्सिद्विनान्तरीयकसिद्धयः ॥ ७५॥ यत :- रसत्याङ्गं विभावाद्याः साक्षान्निप्पादकत्वतः । तंद्वचित्र्योक्तिवपुषोऽलक्लारास्तु तदाश्रया: ॥७६।। तेनेषामप्रधानत्वादाधानोद्धरणादयः । चारुतापेक्षयार्थस्य कल्प्यन्ते कविना स्वयम् ॥ ७७॥

122

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

यदाहु: "मुख्या महाकवगिरामलङ्कृतिभृतामपि । प्रतीयमानाच्छायैव भूषा लज्जेव योषिताम् ।।" इति। अत एव बहुष्वन्येष्वलङ्कारेषु सत्स्वपि। कांश्विदेव निबभ्नाति शक्तिमानपि सत्कविः॥ ७८॥ यतः सर्वेष्वलक्कारेषूपमा जीवितायते। सा च प्रतीयमानैव तद्विदां स्वदतेतराम्॥ ७९ ॥ रूपकादिरल्कारवर्गो यमक एव हि। तत्प्रपञ्चतया प्रोक्तः कैश्चित्तत्त्वार्थदर्शिभिः ॥८०॥ इति सङ्रहश्लोकाः । स चायं द्विविधः क्ेषः शब्दार्थविषयतयोच्यते। तन्न शब्दविषयो यथा- यत्रान्यूनातिरिक्त्ेन सादृश्यं वस्तुनोद्वयोः । शब्दमात्रेण कथ्येत स शब्दश्लेष इष्यते ॥ ८१॥ स शब्दैः कर्तृकर्मादिप्रधानार्थाविनाकृतैः । निबद्धो धार्मिधर्मार्थेर्द्विविधः परिकीर्र्तितः ॥ ८२ ।। इत्थं समासतो ज्ञेयं शब्दश्लेषस्य लक्षणम्। अपरस्तु प्रसिद्धत्वादिहास्माभिर्न लक्षितः ॥ ८३॥। उभयत्राप्यभिव्यक्त्यै वाच्यं किश्चिन्निबन्धनम् । अन्यथा व्यर्थ एव स्याच्ेषबन्धोद्यमः कवेः ॥ ८४॥ तत्र धम्यर्थस्य श्लेषादभिन्नत्वं यथा- "अत्रान्तरे फुल्लमार्ललकाधवळाट्टहासः कुसुमसमय- युगमुपसंहरन्नजृम्भत ग्रीप्मामिधोनो महाकालः" इति। अत्र हि समासोक्तिनिबन्धना देवताविशेषवाचिनो महाकालशब्दस्यावृत्तिर्न वु तस्यैवोभयार्थत्वानबन्धनेति वक्ष्यते । निबन्धनाभावे तु तस्य दुष्टतैव यथा- "आच्छादितायतादिगम्बरमुच्चकैर्गामाक्रम्य च स्थितमुद्रविशालशृङ्गम्। मूर्धि स्खलतुहिनदीधितिकोटिमेनमुद्वीक्ष्य को भुवि न विस्मयते गिरीशम्" इति। अत्र ह्यावृत्तिनिबन्धनं न किश्चिदुक्तमति तस्य वाच्यस्यावचनं दोषः ।न च' १. 'नगे' इति खपुस्तके पाठः ।

123

व्याक्तविवेके द्वितीयो विमर्शः । ८९

सकृत्पयुक्तोऽयं गिरीशशब्द एवोभयार्थत्वाच्छ्ेतो धावतीतिवद्यथायोगं प्रदीपवत् तन्त्रेण प्रसज्ञेन वार्थान्तरप्रतीतिनिबन्धनमिति शक्यते वक्तुं, तयोः प्रतिपत्तृपरा- मर्शानपेक्षप्रदीपाद्परपदार्थविषयत्वन प्रवृत्तिदर्शनात्, न शब्दविषयत्वेन। शब्दो हि प्रतिपत्तृपरामर्शमन्तरेण नार्थान्तरे प्रतीतिमाधातुमलं, परामर्शश्च निर्निबन्धनो न भवितुमर्हति अतिप्रसङ्गात्, निबन्धनं चात्र न किश्चिदुपक्ल्पत इति व्यर्थः किष्टार्थशब्दान्वेषणप्रयासः कवेः । यथा च- "विदधतः पथिकक्षपणं प्रति स्मृलिभुवो निजशक्त्युपबृंहणम् । दधुरहार्यभटाः सहकारितामनवमा नवमाधवसाङ्गिनः ।" अत्र हि सहकारिशब्देन सहकर्तुशीलत्वं सहकारसम्बन्धश्चेत्युभयोऽर्थः श्लेषेण विवक्षितः । तत्र रम्यतातिरेकलक्षण एक एव ततः प्रतीयते नापरो निबन्धना- भावादिति तस्य वाच्यस्यावचनं दोषः । एकोडनेकार्थकृद्यत्र स्वभावेनैव दीपवत्। समयस्मृत्यनाकाङ्कस्तन्त्रस्य विषयो हि सः ॥ ८९॥ शब्दे त्वसिद्धमेकत्वं प्रत्यर्थ तम्य भेदतः । सादृश्यवप्रलब्धम्तु लोकस्तत्त्वमवस्यति ॥ ८६ ॥ नैतावतावगन्तव्या तम्यानेकार्थवृत्तिता । नात एव प्रसङ्गस्य पदं शब्दोऽवकल्पते ॥८७॥ न चानिबन्धना युक्ता शब्दादर्थान्तरे मतिः । तच्चानेकविधं प्रोक्तमव्ययानव्ययात्मकम् ।। ८८।। तम्मादर्थान्तरव्यक्तिहेतौ कम्मिश्रनासति। यः ललेषबन्धनर्बन्धः क्शायेव कवेरसौ ॥ ८९ ॥ इति सड्ग्रहश्लोकाः । धर्मार्थस्य यथा-

दिशिदिशि दद्दशे निशान्तपङ्गि: समरविमर्दभुवं विडम्बयन्ती ॥' अत्र व्यतिरेकालक्कारनिबन्धना श्लेषाभिव्यक्ति: । यथा च- "उषसि विगलितान्धकारपक्कप्टवशबलं घनवर्त्म दूरमासीत्। मधुरतरणितापयोगतारं कमलवने मधुपायिनां च पङ्कि: ।।" इति । अत्र चशब्दः क्ेषाभिव्यक्तिहेतुः । केचित् पुनः धर्मिधर्मेभयार्थस्यापि १. 'शपारतन्त्र्या' इति खपुस्तके पाठ :.

124

व्यक्तिविषेक द्वितीयो विमर्शः।

शब्दस्य ल्लेषमिच्छन्ति, यथा- "अनवरतनयनसलिलसिच्यमानस्तरुरिव विपल्लवोऽपि सहसधा प्रोहति" इत्यत्र विपल्लवशब्दस्य। तच्चायुक्तं यतो विपल्लवशब्दस्य धर्मिधर्मोभयार्थत्वेऽपि न धर्मार्थत्वमुपमानस्य विशेषणभावमुपगन्तुमुत्सहते, तस्योपमेयाभिधाने चरितार्थ- स्यावृत्तेरनुपपस्तेस्तत्त्वरूपापहारप्रसम्गात्। यः पुनरप्रधानमेवार्थमभिधत्ते न प्रधा- नमसावुपयुक्तार्थोऽपि निबन्धनसद्भावे सत्यावर्त्तत एव। यथा- "सानुस्थितिर्जनकराजसुतेव भास्वदङ्कोल्लपल्लवतया श्रियमेति यस्य ।" इत्यत्र भास्वदक्कोललपल्लवताशब्दः । इह पुनर्द्विरुपादानमेवैकमुपमानसम्बन्धबुद्धिनि- बन्धनमवसेयं न चेदिवाद्यव्ययमनव्ययमलक्कारान्तरं वा किश्चित् । यत्र च प्रधा- नार्थसंस्पर्शमात्रादेवोभयार्थस्य शब्दस्य द्विरुपादानमवश्यं कार्य तत्र तदेकार्थस्य तत् स्थितमेव। यथा- "ब्रभ्नस्येद्धा रुचिर्वो रुचिरिव रुचितस्याप्तये वस्तुनोऽस्तु।" इति। यथा च- "खलतां खलतामिवासतीं प्रतिपद्येत कथं बुधो जनः ।" इति। न चावृत्तिनिबन्धनमिवशब्दोऽत्र प्रयुक्त एवेति कुतः प्रधानार्थसं- स्पर्शवशाद्विपल्लवशब्दस्य द्विरुपादानप्रसङ्ग इति शक्यते वक्तुं तस्य तरु- विपल्लवयोरुपमानोपमेयभावद्योतनमात्रचरितार्थस्य तयोविशेषणविशेष्यभावाभिधा- नसामर्थ्याभावात्। अथ विपल्लवशब्दस्य तरुविशेषणभावोपगमयोग्यार्थान्तरसम्भवे तस्य तरुणा सामानाधिकरण्ये सत्याकाक्कासन्निधियोग्यतावशात् तयोर्विशेषणविशे- व्यभावोऽवगम्यत इति चेत् तन्न वाक्यप्रभेदप्रसङ्गात् 'विपल्लवस्तरुरिव स च तरुर्िपल्लत' इति। अथ समासोक्तिवशादुक्तनयेन तयोः सम्बन्धावगतिरिति। तद- युक्तम्। तस्या उपमानभूतधर्भिमात्रप्रतीतिसामर्थ्योपगमात् । इह तु तरुरिवेति तदुपात्तमेवेति व्यर्थ एवायमनेकार्थपदोपादानप्रयास: कवेः । तस्मात् सलिलसिच्य- मानत्वसहस्रधाप्ररोहादिसमानधर्मापेक्षयैवात्र तरुविपल्लवयोरुपमानोपमेयभावोऽवग- न्तव्यः, न तु क्रेषः । स हि भ्रान्तिमात्रकृतः । यथा च- ""क्वचित् तरुतलविवरवरतिनो बभ्रवः कचित् स्वछच्न्द- चारिणो हरिणा: कचिज्जटावल्कलावलम्बिनः कपिला" इति। एवमर्थ क्लेपेऽप्यवगन्तव्यम् । यथा-

125

व्यक्तिषिवेके द्वितीयो विमर्शः।

"समन्ततः केसरिणं वसन्तं भीमं च कान्तं च वपुर्वहन्तम्। विलोक्य दूरात् तरसाभिमानो दुर्वारणः क्वापि गतः स मत्तः ॥" इति। अत्र हि केसरिदुर्वारणयोर्वसन्ताभिमानयोश्र धर्मिधर्मोभयार्थयारन्योन्यं वि- शेषणविशेष्यभावो रूप्यरूपकभावो वा निबद्धः ।स चायुक्तः। न हि स्वतन्त्रपरत- न्त्रतालक्षणविशेषणविशेष्याद्यात्मकविरुद्धोभयार्थाभिधानं सकृदुपात्तेनैकेनैव शब्देन शक्यते कर्त्तुम् अर्थयोरन्योन्यविरोधात्। द्विरुपादाने तु तयोर्भिन्नार्थत्वान्न कश्चित् दोषः। यथा- "अलिभिरञ्जनबिन्दुमनोहरः कुसुमपेङ्किनिपातिभिरितः । न खलु शोभयति स्म वनस्थलीं न तिलकस्तिलकः प्रमदामिव ॥" इत्युक्तप्रायम् । न च तदुपात्तमिति तस्य वाच्यस्यावचनं दोषः । तदभिव्यक्तिनि- बन्धनसद्भावे तु तयोः प्रधानेतराभिव्यक्ती विशेषणविशेष्यप्रतिनियमो युक्त एव। यथा- "अतिगम्भीरे भूपे कूप इव जनस्य निरवतारस्य । दधति समीहितसिद्धिं गुणवन्तः पार्थिवा घटकाः ॥" इति। अत्र हीवशब्दनिबन्धनो गुणवत्त्व घटकत्वयोर्विशेषणविशेप्यभावो न पार्थिवत्व- स्यापि, तस्योपमेयतया प्राधान्यात् अन्यथा तस्य स्वरूपापहारापत्तेरत्युक्तम्। किञ्च मत्त इत्यस्य द्विरुपादानेऽपि नार्थश्लेषो घटते तयोर्भिन्नविभक्तिकत्वादिति भ्रान्तिमात्रकृतस्तत्रार्थश्लेषािमानः। किञ्च लक्षणवाक्ये शब्दमात्रेणेति यन्मात्रग्रहणं सदुपमानसामानाधिकरण्यतदितरयोग्ययोरुभयोरपि शब्दयोः परिग्रहार्थम्। तेन लिङ्गवचनविभक्तिविशेषणयोगे सति यम्य सद्योगत्वमुपजायते तेनापि सादृश्यं कथनीयमित्यभ्यनुज्ञातं भवति। तत्र लिङ्गव्िशेषयोगे सति यथा- "उषसि विगलितान्धकारपङ्कप्नवशबलं घनवर्त्म दूरमासीत्। मधुरतरणितापयोगतारं कमलवने मधुपायिनां च पङ्कि: ।" इत्यत्र चशब्दनिबन्धना ल्लेषाभिव्यक्तिः । वचनविशेषयोगे यथा-

स्फुट दलनमनाश्र पद्मषण्डास्सपदि हिमेतरदीधितिश्र तेषाम्।।" इत्यत्र चशब्दनिबन्धनावृत्तिः । यथा च - "तनुत्वरमणीयस्य मध्यस्य च भुजस्य च । अभवन्नितरां तस्या वलयः कान्तिवृद्धये॥" १. 'भक्ति' इति खपुस्तके पाठ :.

126

९२ व्यक्तिषिषेके द्वितीयो विमर्शः।

विभाक्तविशेषयोगे यथा "सरसमन्थरतामरसोदरभ्रमरसज्जलया नलिनी मधौ। जलधिदेवतया सदशीं श्रियं स्फुटतरागतरागरुचिं दधौ ।" इत्यत्र सादृश्यमनव्ययमावृत्तिनिबन्धनम् । न्यूनातिरिक्तप्रतिषधश्चास्य प्रधानविशे- षणसाम्यप्रतिपत्त्यर्थः । तेन यत्र तन्न सम्भवति स दुष्ट एव श्लेष इत्यवसेयम्। तत्र न्यूनत्वं यथा- "इह चटुलतया विलोचनौघैः स्फुटशितितारकविभ्रमैस्तरुण्यः । दधति मधुकरैश्र कोरकान्तस्थितिरमणीयतरैः श्रियं नळिन्यः ॥" इति। अत्र मधुकरपक्षे न्यूनत्वम् । अतिरिक्तत्वं यथा- "दिशि दिशि विहगास्तनूस्समन्तादनलसपक्षतयोपचीयमानाः । उषसि जिगमिषाकुलास्तदानीं दयितवियोगदशा वधूश्र देहुः ।" इति। अत्र दयितवियोगदशापक्षेऽतिरिक्तत्वम्। अव्ययमावृत्तिहेतुः । किश्वात्र शब्द- क्ेषे न कर्तृकर्मादिप्रधानार्थपदोपनिबन्धेन शब्दसादृश्यमुपकल्पनीयं प्रधानस्वरू- पापहारप्रसज्गात्। तत्र कर्तुः स्वरूपापहारो यथा - "इह विबुधगजस्य कर्ण गाळस्खलनसमीरावधूतकुम्भधातोः । वहतिमदनदीपरागरक्ता रतिगृहभित्तिररिव श्रियं परार्ध्याम् ।।" इति। यथा च- "सङपरामनाटककुतूहलिनां तदानीमुत्थापनेन दधतो मुदमुत्तमानाम् । विस्पष्टभाण्डरुचयोSतिविचित्ररूपां लक्ष्मी दघुर्जवनिकामेहितास्तुरङ्गाः ॥" इति। एवम् "अवन्ध्यकोपम्य विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः । अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषादरः ॥।" इत्यादावपि द्रष्टव्यम् । अत्र हि 'न विद्विषा भीः सुहृदा च नादरः' इति युक्तः पाठः । कर्मणो यथा- "कुं ताळीभियुधमित गहनामेतामासाद्योच्चैशशितशरशतसङ्गीर्णाः । अस्मिन् नानाफलकबलनसंसक्ता वल्गन्त्येते दिशि दिशि हरिसैन्यौघाः॥" इति। क्रियाया यथा- "कुसुमैः कृतवासनः समन्तादपनिद्रत्वमुपेयिवद्धिरास्मिन्। श्रुतिमन्त्रगणाभिरामरूपैर्न ववौ षद्पदशोभिभि: समीरः ॥" *मदनदीरूपस्य कर्तः स्वरूपमिहापहृतम्. + क्त्ती तुरजपदार्थो रजपदार्थाश्र. १. 'विधुता' इति खपुस्तके पाठ :.

127

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ९३

इति। एष चार्थो न्यायसिद्धोऽपि मृदुमतीन् प्रति सुखप्रतिपत्तये वचनेन प्रतिपा- दित:। सा चेयमखिलस्यैव पदस्यावृत्तिरिष्यते। निबन्धनबलोद्भता न तदंशस्य जातुचित् ॥ ९० ॥ उपयुक्तार्थता ह्वस्य पदस्येव न विद्यते। अधुना तूपयोगेऽस्य पूर्वस्यार्थस्तिरोभवेत् ॥ ९१ ॥ अर्थप्रयोगो युगपल्लाघवेनोभयोरपि। स्यादयं कामचारो यद्येकेनोक्तिई्योर्भवेत् ॥ ९२ ॥ इत्यन्तरश्लोकाः । "यत्र च मातङ्गगामिन्यः शीलवत्यश्च गौर्यो विभवरताश्र श्यामाः पद्मरागिण्यश्र धवळद्विजशुचिवदना मदिरामोदनिश्रसिताश्र प्रमदा" इत्यत्र चशब्दावेदितो विरोधः, तस्याप्यपिशब्दस्येव तदर्थाभिधानसामर्थ्योपग- मात्। यथा - "घृणी कर्णः प्रमादी च तेन मेऽर्धरथो मतः ।" इत्यसिद्धं विरोधस्य साक्षाच्छब्देनाप्रदर्शितत्वम्। "खं येडभ्युज्ज्वलयन्ति छूनतमसो ये वा नखोद्भासिनो ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमधिक्षिप्ताब्जभासश ये। ये मूर्धस्ववभासिनः क्षितिभृतां ये चामराणां शिरां- स्याक्रामन्त्युभयेऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रियै सन्तु वः॥" इत्यत्राभयषां पादानां व्यतिरेकोऽनुमेयस्तत्र चैषां भिन्नविशेषणत्वमेव हेतुः । अभिन्न- विशेषणत्वे हि निबन्धनसद्भावे सति सादृश्यमात्रं प्रतीयेत न व्यतिरेकः, यथा- "भक्तिप्रहविलोकनप्रणयिनी नीलोल्पलस्पार्धनी ध्यानालम्बनतां समाधिनिरतैर्नीते हितप्राप्तये। लावण्यस्य महानिधी रसिकतां लक्ष्मींदृशोस्तन्वती युष्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरे: ॥" इत्यादौ। भिन्नवविशेषणत्वे तु तेषामन्योन्यविशेषप्रतिपत्तिः। विशेषो हि न भेदमन्तरेण भवति। स एव च व्यततिरेको नापर इति भिन्नविशेषणत्वानुमेय एवासौ न शब्द- शक्तिमूलः । तच्चाभिव्यक्तिनिबन्धनम् । क्वचिदन्यदीयं वचनमपि भवति । यथा वेणीसंहार - १. 'हासाश्र' इति खपुस्तके पाठः ।

128

व्यक्तिविषके द्वितीयो बिमर्शः।

"रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्र स्वस्था भवन्तु कृरुराजसुताः सभृत्याः।" इति शैलूषवचनाकर्णनक्रुद्धं भीमसेनं सान्त्वायितुं 'सहदवस्य आर्य! अनुमतमेव नो भरतपुत्रस्य वचनम्' इति वचनम्। क्वचित् पुनः प्रतीयमानार्थस्तदभिव्यक्तिनिब- न्धनं भवति, यथा- "आलिक्नादरचितास्थितिराबभौ या पत्युर्विकासिपरिखाजलनीविबन्धा। विस्तारि सालजघनं परिवर्तमाननक्षत्ररलरशनागुणमुद्धहन्ती।। " इत्यत्र तदुचितविशेषणसामर्थ्योपस्थापितो नायिकार्थः पत्युरालिङ्नादरचितस्थितस्य लेषस्य । यत्र त्वावृत्तिनिबन्धनगन्धोऽपि न सम्भवति न तत्रार्थान्तरावगतिरिति वृथैव तत्र कवीनामुभयार्थपदोपनिबन्धप्रयासः वाच्यावचनदोषदुष्टत्वात्। तत्र शब्द ल्लेषे यथा - "क्ष्माभर्त्तुरस्य विकट: कटकः सपीलु- पालीकुलस्सहरिसैन्यशतावमर्दः। लक्ष्मीं विलासघटनां नयति व्यपास्त- नानाधिकामचरमागधराजितश्रीः ।।" इति। यथा च- "येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोद्रिक्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत्। यस्याहुः शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ।।" इति । एवम् -- *"कह णाम ण होसि तुमं भाअणमसमअ्जसस्स णरणाह!। णिच्चं चेअ कुणन्तो जहिच्छमत्थाण विणिओअम्।" इत्यादावपि द्रष्टव्यः । न ह्यत्र चाटौ निन्दायां वा निश्चयो निबन्धनाभावादिति। अर्थक्लेषे यथा- "दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितसमयाक्किष्टसृष्टैः पयोभिः पूर्वाह्ले विप्रकीर्णा दिशिदिशि विरमत्यहि संहारभाजः । दीप्तांशोदर्घिदुःखप्रभवभवभयोदन्वदुत्तारनावो गाघो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु ।।" *कथ नाम न भवसि त्वं भाजनमसमअसस्य नरनाथ !। नित्यमेव कुर्वत यथेच्छमर्थानां विनियोगम्॥

129

व्यक्तिषिवेके द्वितीयो विमर्शः। ९९

इति। अत्र हि गाव इत्यस्य विशेष्यवाचिन उपमानार्थाभिमतार्थान्तरवृत्तित्वेऽपि

वचनं यत् स दोष इत्येतद्वितनिष्यते। उभयश्षेषे यथा- "सर्वैकशरणमक्षयमधीशमीशं धियां हरें कृष्णम्। चतुरात्मानं निष्क्रियमरिमथनं नमत चक्रधरम् ।" इति । इहापि वाच्यावचनमवगन्तव्यम् । यथा- "पतिते पतङ्गमृगराजि निजप्रतिबिम्बरोषत इवाम्बुनिधौ। अथ नागयूथमलिनानि जगत्परितस्तमांसि परितस्तरिरे ॥" इत्यत्र नागयूथेन धर्मिणा साम्यं तमसां वक्तुमभिमतं कवे: न तद्धर्मेण मलिनस्व- मात्रेण मृगपतौ पतिते निष्प्रतिपक्षतया तस्यैव स्वच्छाविहारित्वोपपत्तेः, नत- द्वन्मलिनानां तमसां पतङ्गस्य मृगरूपणवैयर्थ्यप्रसङ्गात्। न च तन्मलिनादिशब्दाः शवक्नुन्ति वत्तुं हारिसुन्दरसुभगसदृशसन्निभादिशब्दानामेव तदभिधानसाम- थ्यदर्शनात् । अन्यथा - "सरोजकर्णिकागौरी गौरीं प्रति मनो दधौ।" इत्यादौ गौरादिशब्दा अपि धर्मिसाम्यमेवावगमयेयुः न धर्ममात्रसाम्यम् । तचा- निष्टं गौरत्वमात्रसाधर्म्यकृतस्य गौर्याः सरोजकर्णिकासाम्यस्य वैवक्षिकत्वात्। अथोच्यते गौरादिशब्दा अपि सदृशादिशब्दवत् साक्षाद् धर्मिसाम्यमेवाभिदध्युः, सामर्थ्यात् तु धर्ममात्रसाम्यावगतिः कर्रणिकाया गौरत्वाव्यभिचाराद् इति। तद- युक्तम्। तन्निबन्धनभूतायाः श्रुतहानेरश्चतकल्पनायाश्चान्याय्यत्वात्। युज्येत पुन- रेवं, यदि प्रतीतिः क्षमेतेति। यत् पुनर्धर्मयोरेकनिर्देशेऽन्यधर्मप्रतिपत्तिः साहच- र्यादित्यन्ये मन्यन्ते, यथा - "निर्विष्टेऽपि बहिर्घने न विरमन्त्यन्तर्जरद्वेश्मनां लुतातन्तुततिच्छिदो मधुपृषत्पिङ्गाः पयोबिन्दवः ।" इत्यत्र पयोबिन्दूनां मधुपृषत्पित्वात् पिङ्गत्वसहचरितवृत्तत्वस्य प्रतिपत्तिरिति। तदनुपपन्नम् माधुर्यादेरपि प्रतिपत्तिप्रसङ्गात् साहचर्याविशेषात्। या तु रूपादे- स्सतो गतिः सा हेतुधर्मानुमानेनेष्यते। इह तु हेतुहेतुमद्भावस्तयोरसिद्ध इति सा- हपयासिद्वौ कुतोऽन्यधर्मप्रतिपत्तिसिद्धिः । सिद्धेऽपि वा तस्मिस्तस्यकस्य धर्मस्य साधनभावेन निर्देशे कथमन्यधर्मप्रतिपत्तिसिद्धिः । एवं हि- "दुःखाभितप्तस्य जनस्य जाने तुषारशीतः प्रतिभाति वहिः ।"

130

९६ व्यक्तिविवेके द्वितीयों विमर्शः।

इत्यत्र वहावपि शीतत्वसाहचर्यात् पाण्डुत्वप्रतिपत्तिप्रसङ्गः । किश्न सत्यामन्यधर्म- प्रतिपत्तिसिद्धौ तद्धेतुः साहचर्यमन्यद्वा परिकल्प्येत। अत्र तु सैव न सिद्धेति व्यर्थस्तत्परिकल्पनप्रयासः । किं हि तत्पारकल्पनं विनात्र परिहीयेत। पयोबिन्दूनां मधुपृषद्वृत्तत्वमिति चेत् कामं परिहीयताम्। नच प्रयोजनवशात् प्रमाणव्यवस्था भवितुमहति। तस्मादनेकधर्मत्वेऽप्यर्थस्य यस्यैव धंर्मस्य निर्देशस्तस्यैव प्रतिपत्ति- रन्याय्या नान्यस्येत्यत्र तमसां नागयूथसादृश्ये वाच्ये यत् तेषां मलिनत्वमुक्तं स वा- च्यावचनं दोषः । एवं च पृषत्पदप्रयोगोSत्रातिरिच्यमानोऽनुप्रासवृत्तपरिपूरणायैव पर्यवस्यति न बिन्दूनां वृत्तत्वप्रतिपत्तये इति 'नागय्थसदृशानी'त्यत्र पाठो युक्त इति। यजु- "करिकलभ! विमुञ्च लोलतां चर विनयव्रतमानताननः । मृगपतिनखवकोटिभङ्गुरो गुरुरुपरि क्रमते न तेऽङकुशः ।।" इत्यत्राङ्कुशस्य मृगपतिनखवकोटिभङ्गरत्वं दुस्सहत्वं चेति धर्मद्वयं वक्तुमभिमतम् । न तदुक्तनयेन भङ्गुरशब्द एवावगमयितुं क्षमते, तस्य कौटिल्यमात्राभिधायित्वे- नैव प्रसिद्धेः। यत् तु तस्य दुस्सहत्वं तन्मृगपतिपदसम्बन्धसामर्थ्यादेव प्रतीयते न भङ्गुरत्वसाहचर्याद् इति। एवम्- "प्रभवति च समरमूर्धनि नवनीरदनील एष तव खड्गः । विशति च मानसममलं सतां यशो हंसविसरसितम् ।" इत्यत्रापि खड्गस्य यशसश्च पूर्वोक्ेन नयेन नवनीरदहंसविसररूपत्वाप्रतीतौ तन्नि- बन्धनाया अर्थान्तरप्रतीतेरनुपपत्तिरिति भ्रान्तिमात्रकृतोऽसाविति मन्तव्यः । तेन 'नवनीरदसुन्दरः कृपाणः' इति 'हंसविसरसम'मिति चात्रानुगुणौ पाठौ। धर्िसाम्यविवक्षायां धर्ममात्राभिधायिनाम्। नेष्टः प्रयोगः शब्दानां समासोपमितौ बुधैः ॥९३॥ इति सख्गरहश्लोक्कः । यथा च- "तेनावरोधप्रमदासखेन विगाहमानेन सरिद्वरां ताम्। आकाशगङ्गारतिरप्सरोभिर्व्तो मरुत्वाननुयातलील: ।।" इत्यत्रानुयातिक्रियापेक्षो राजमरुत्वतोः कर्तृकर्मभावोऽभिधातुमभिमतः कवेः। न चा- सौ तत्सम्बन्धस्तयोः साक्षादुक्तः जललीलासम्बन्धमुखेन राजसम्बन्धस्योक्तत्वात्। भतोऽत्र साक्षात् तत्सम्बन्धो वा वाच्यः तदर्थमन्यत् क्रियान्तरं वा, येन कर्तृ- कर्मभावस्तयोर्घटनामियात्। न चोभयोरेकमप्युक्तमिति तस्य वाच्यस्यावचनं दोषः।

131

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ९७

तेन वरमयमत्र पाठः श्रेयान् 'आकाशगङ्गारतिरप्सरोभिर्वृतोऽनुयातो मघवा वि लासैः' इति। न चैवं क्रियान्तराकाङ्वाप्रसङ्गः । यथा वा- ""ळच्छी दुहिआ जामादुओ हरी तह घरळळिआ गङ्गा। अमयमिअङ्का अ सुआ अहो कुड्डम्बं महोअहिणो।" इति। अत्र लक्ष्म्या दुहितृत्वममृतमृगाङ्कयोः सुतत्वं (च) विधीयमानम् तेषां त्रैलोक्यैक- स्पृहणयितया तत्कुटुम्वस्य महोदधे: श्ाघाया आस्पदत्वमुपपद्यत इति द्वयमेवोपादेयं द्रष्टव्यं नान्यत् । तत्र हि भगवतो हरर्ग्गायाश्र सकलत्रैलोक्यालङ्कारत्वेऽपि न तयोर्जामातृगृहिणीभावेन विधानमिति न महोदघे: श्ाघातिशययोगः यन्निबन्धनमत्य- द्धतास्पदत्वमस्य स्याद् इति तद्विधानस्य वाच्यस्यावचनं दोषः । अथ हरिर्जामाता गङ्गा गृहिणीत्येवं विपर्ययेणात्र सम्बन्धः करिष्यते तम्य पुरुषाधीनत्वात्। तथा च न यथोक्तदोषावकाशः इति। सत्यम् । किन्तु न सर्वविषयोऽयं सम्बन्धस्य पुरुषा- धीनत्वोपगमः । तस्य हि विशेषणविशेप्यभाव एव विषयोऽवगन्तव्यः । यत्र स्व- सौन्दर्यादेव तयोरन्योन्यापेक्षो (न!) विध्यनुवादभावः तत्र हि यथाश्रुतपदार्थसम्बन्ध- निबन्धनोऽर्थप्रतीतिक्रम इति तंत्रैव पदार्थपार्वापर्यनियमोऽवगन्तव्यः। यथा- "त्वक् तारवी निवसनं मृगचर्म शय्या गेहं गुहा विपुलपत्रपुटा घटाश्च । मूलं दलं च कुमुमं च फलं च भोज्यं पुत्रस्य जातमटवीगृहमेधिनस्ते॥" इति। प्रत्युदाहरणं यथा - "शय्या शाद्लमासनं शुचिशिला सभ दुमाणामधः शीतं निर्झरवारि पानमशनं कन्दाः सहाया मृगाः । इत्यप्रार्थितलभ्यसर्वविभवे दोपोऽयमेको वने दुष्प्रापार्थिनि यत् पराथरघटनावन्ध्यवृथा स्थीयते ।।" इति। अत्रोदाहरणप्रत्युदाहरणप्रतीत्योर्यदन्तरं तन्मतिमतामेवावभासते, अन्येषां तु शपथप्रत्येयमेव । अनुवाद्यमनुक्तुैव न विधेयमुदीरयेत्। न ह्यलब्धास्पदं किश्चित् कुत्रचित् प्रतितिष्ठति ॥ ९४ ॥ विधेयोद्देश्यभावोडयं रूप्यरूपकतात्मकः । न च तत्र विधेयोक्तिरुद्देश्यात् पूर्वमिष्यते ॥ ९५॥ इत्यन्तरश्लोकौ। यथा - * लक्ष्मीर्दुहिता जामाता हरिस्तथा गहिणी गङ्गा। अमृतमृगाङ़ी च सुतावहो कुटम्बं महोदघेः ॥

132

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः ।

इत्यादौ केसरादेः। पदानामभिसम्बन्धस्यान्यथाभावमात्रतः । यत्रानिष्टप्रतीतिः स्याद् रचनां तां परित्यजेत् ॥ ९६ ॥ यथा- "तव कण्ठासृजासिक्ता करवाललता द्विषाम्। प्रसूते समरारण्ये यशःकुसुमसम्पदम् ।" इति। अत्र हि चाटुके युष्मदर्थस्य द्विषदर्थस्य च पौर्वापर्यविपर्यये समासे वा वाच्ये यत् तयोरवचनं तदेवानिष्टार्थप्रतिपत्तिमूलमिति दोषतयावगन्तव्यम् । यथा च -- "मधुश्र त मन्मथ! साहचर्यादसावनुक्तोऽपि सहाय एव। समारणः प्रेरविता भवेति व्यादिश्यते केन हुताशनस्य ।।" इति। अत एव थेन यस्याभिसम्बन्धो दूरम्थेनापि तेन सः ।

इति प्रतीत्योवैचित््यमनालोच्यैव चर्चितम् ।

स्वरूपेऽवस्थितिर्येषां शव्दानामितिनेप्यते। न तानन्यव्यवहितान् प्रयुञ्जीत विचक्षण: ॥ ९९ ।। इति सङ्ग्रहश्लोकाः । तेन "द्विपत्कण्ठासृजासिक्ता त्वत्क्कपाणलतावरा।" इत्येकत्र युक्त: पाठः, अपरत्र व्यादिश्यते केन समीरणो वा हविर्भुजश्चोदयिता भवे'ति। अनन्वयोऽप्यभ्यूह्यार्थत्वाद्रसभञ्हेतुरिति सोऽपि वाच्यावचनं दोषः। यथा- "निर्घातोथैः कुञ्जलीनान् जिघांसुज्यानिर्घोषैः क्षोभयामास सिंहान्। नूनं तेषामभ्यसूयापरोऽसौ वीर्योदगे राजशब्दे मृगाणाम् ।।" इति। अत्र हि सिंहानां तावन्न राजशव्दसम्बन्धः सम्भवति तेषां तद्वाच्यत्वाभा- वात् तत्सम्बन्धाभावाच्च। तत्पार्यायस्य मृगराजशब्दस्य सन्नप्यसावनुपयुक्त एव १. 'मसमस्ता' इति स्रपुस्तके पाठ:

133

व्यक्तिविधेके द्वितीयो विमर्शः। ९९

तस्य प्रक्रान्तत्वाभावाद् मृगाणामित्यत्र मृगराजानामित्येवमनुक्ेश्र। किश्न मृगेषु राजत्वं भवति सिंहानां नतु शब्द इति वीर्योदग्रत्वं तद्विशेषणमनुपपन्नमेव तस्या- र्थनिष्ठत्वेनपपत्तेः । तेन न सिंहानां न सृगाणां न वीर्योदग्रत्वस्य च राजशब्दशव्दे- नान्वयः सङ्गच्छत इत्यवाच्य एवासौ। तेन राजभाव इति मृगेप्विति वा वाच्ये तदवचनं दोष: । यथा --- "तपेन वर्षाः शरदा हिमागमो वसन्तलक्ष्म्या शिशिरः समेत्य च। प्रसूनक्लप्तिं ददतः सदर्त्तवः पुरेडस्य वास्तव्यकुड्डम्बितां दधुः ॥" इति। अत्र हि तपर्त्तोर्लिङ्गविशेषानुमितपुरुषभावम्य कर्तृत्वात्प्राधान्यं वक्तुमुचितम्, वर्षाणां च स्त्रीत्वस्य सहभावेन निर्देशादप्राधान्यम्, यथान्येषां हिमागमादीनाम्, अन्यथा तेषां कुड्डुम्बिरूपतानुपपत्तेः, न च तथोक्तमिति तस्य वाच्यस्यावचनं दोषः । "किमवेक्ष्य फलं पयोधरान् ध्वनतः प्ार्थयते मृगाधिपः । प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसमुन्नतिं यया ।" इत्यत्र महीयसामिति बहुवचनं वा वीप्सासमानफलं प्रयोक्तव्यम्, यथा -- "यावदर्थपदां वाचमेवमादाय माधवः । विरराम महीयांसः प्रकृत्या मितभाषिणः ।।" इत्यत्रार्थान्तिरन्यासे सर्वादिशब्दो वा यथा- "छायामपास्य महतीमपि वर्त्तमाना- मागामिनीं जगृहिरे जनतास्तरूणाम् । सर्वो हि नोपनतमप्यपचीयमानं वर्धिष्णुमाश्रयमनागतमप्युपैति ।।" इत्यत्र अन्यथा समर्थकस्य प्रकृतिमहीयसत्वस्य हेतोरन्यसमुन्नत्यसहिप्णुत्वलक्षणेन साध्येन सर्वोपसंहारव्याप्तिर्न प्रतीयेत । तम्मादेवमत्र पाठः परिणमयितव्यः "प्रकृतिः खल सा महीयसां न सहन्तेऽ्न्यसमुन्नतिं यया।" इति। सर्वनामपरामर्शयोग्यस्यार्थस्य या पुनः । स्वशब्देनाभिधा दोषः स वाच्यावचनाभिधः ॥ १०० ॥ यथा-

134

१०० व्यक्तिविवके द्वितीयो विमर्शः।

"निशि नान्तिकस्थितामपि चक्राह्वः सहचरी विलोकयति। चक्राह्वापि न सहचरमहो सुदुर्लेङ्गता नियते: ॥" इति। अत्र हि चक्राह्वासहचरौ न स्वशब्दपरामर्शविषयौ भवितुमर्हतः, तयोरुक्त- नयेन सर्वनामपरामर्शविषयत्वोपादानात्, अन्यथा तयोः पौनरुक्त्यं सर्वनाम्रां च विषयापहारः स्यात्। न चात्र तथा परामर्शो विहित इति वाच्यावचनं दोषः । तेन 'विरहविधुरा न सापि त'मित्यत्रानुगुणः पाठः । एवम्- "परिपाति स केवलं शिशूनिति तन्नामनि मास्म विश्वसीः ।" इत्यादावप्ययं दोषो द्रष्टव्यः । तस्य हि शिशुपाल इति नाम प्रसिद्धं न तु शि- शुपरिप इति। 'तेन स शिशून् किल पालयत्यभीः' इति युक्तः पाठः इत्यलं बहुभाषितेन। अनेन च वाच्यावचनेन सामर्थ्यादवाच्यवचनमपि सङ्गृहीतं वेदितव्यम्। तस्यापीष्टार्थविपर्ययात्मकत्वात् । तद्यथा- "सरित्समुद्रान् सरसीश्र गत्वा रक्ष:कपीन्द्रैरुपपादितानि । तस्यापतन्मूर्ध्नि जलानि जिप्णोर्विन्ध्यम्य मेघप्रभवा इवापः ॥" इति। अत्र ह्येकस्यैवार्थस्य यः पर्यायमात्रभेदेन भेदमुपकल्प्योपमानोपमेयभावो निबद्धः सोऽवाच्यवचनं दोपः, तस्य भिन्नार्थनिष्ठत्वात् । तदयमत्र पाठो युक्तः 'विन्ध्यस्य मेघप्रभवानि यद्वत्' इति। अम्मिंश्र पाठे भिन्नलिङ्गत्वमुपमादोषोऽपि परिहतो भवति। पर्यायमात्रभिन्नस्य यदेकम्यैव वस्तुनः । उपमानोपमेयत्वमवाच्यवचनं च तत् ॥१०१॥ इति सड्ग्रहश्लोकः । यथा च- "इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्त्तिर्नयनयो- रसावस्याम्म्पर्शो वपुषि बहलश्चन्दनरसः । अयं कण्ठे बाहुः शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः ॥" इत्यत्र यत् साक्षान्नायिकावर्णनं तदवाच्यमेव । तत्सम्बन्धिनामेव स्पर्शादीनामिव रम्याणामर्थानां विरहव्यतिरेकोणाङ्गभावोपगमाद्, न तस्या एव विरहस्य तत्स- म्बन्धित्वेऽप्यसह्यत्वाभिधानादिति तम्या वचनं दोषः । तेन 'मुखं पूर्णश्रन्द्रो वपुर- मृतवर्तिर्नयनयो'रित्यत्र युक्त: पाठः। यथा च-

135

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। १०१

"शोकानलधूमसम्भारसम्भृताम्भोदभरितमिव वर्षति नयनवारिधाराविसरं शरीरिम्।" इति। अत्र हि शोकस्य केनचित् साधर्म्येण यदनलत्वेन रूपणं तत् तावद्रूप्यस्य सद्भावाद्युक्तमेव । धूमस्य पुनर्न किञ्चिद् रूप्यमस्तीत्यवाच्य एवासौ यथा 'शोकानलदाहभीतेव न हृदयमवतरती' त्यत्र। रूप्यान्तरसद्धभावे तु न कश्चिद् दोष:। यथा - "तस्या धौताञ्जनश्यामा हृदयं दहतोऽनिशम्। शोकामेर्धूमलेखेव गलत्यश्रुकणावलिः ।।" इति। अनलकार्यत्वात् तस्य वाच्यत्वमदुष्टमिति चेन्न। अनवस्थापत्तेरतिप्रसङ्गा- च्चेति तस्य वचनं दोष एव। यथा च- "तप्ते महाविरहवह्निशिखावलीभि- रापाण्डुरं स्तनतटे हृदये प्रियायाः । इत्यादि। उपचारसहैकैव रूपकस्येष्यते क्रिया। यथानलम्य दाहादिर्न कार्यादिरसम्भवात् ॥ १०२॥ इति सडूग्रहश्लोकः । "दृढतरनिबद्धमुष्टेः कोशनिषण्णस्य सहजमलिनस्य । कृपणस्य कृपाणस्य च केवलमाकारतो भेदः ॥" इति। अत्र कृपणकृपाणयोराकारमात्रकृतो व्यतिरेक उक्तः । स चायुक्त्तः, द्विविधो वाकारार्थः सन्निवेशलक्षणोSक्षरविशेषलक्षणश्च । तत्राद्यस्तावदिहानुपादेय एव, सहानवस्थानवतोरर्थयोस्तद्यभिचाराभावादिति नासौ सचेतसां चमत्कारमायहति। द्वितीयस्तु न सम्भवत्येव, अक्षरकृतविशेषस्य भेदाभेदव्यवहारस्य शब्दैकविषय- त्वात्। यद्यपि हि स्वरूपमपि शब्दस्यार्थ एव। यदाहु :- "विषयत्वमनापन्नैः शब्दैनार्थः प्रकाश्यते । न सत्तयैव तेऽ्र्थानामगृहीताः प्रकाशकाः ॥" इति, तथापि तस्य तात्पर्येणाविवक्षितत्वात् न तदपेक्षमर्थविषयत्वमस्य शक्यं व क्तुम्। वाच्यदशापत्तावपि तस्य शब्दस्वरूपतानपायात् इति। यथा च --- "येनालड्कृतमुद्यानं विहारेणामुना तव। तेनैव निर्विकारेण करिकुम्भनिभौ कुचौ॥"

136

२०२ व्यक्तिविवेकें द्वितीयों विमर्शः।

इति। इद तु युद एवासौ "अक्षराणामकारोऽहमिति यः स्वयमभ्यधात्। सोऽपि त्वयामुना स्वामिन्नाकारेण लघूकृतः ।।" इति। तेनाक्षरविशेषात्मकाकारभेदलक्षणस्य शब्दधर्मस्यार्थविशेषणभावेनावाच्यस्य यद्वचनं सोऽपि दोष एवेति द्रष्टव्यम् । यद्यप्यर्थावुभौ शब्द: क्रमेणाभिद्धात्ययम् । स्वरूपञ्चार्थरूपं चे तथाप्यस्याभिधाक्रिया॥ १०३॥ तत्परत्वाद्विवक्षाया विश्राम्यत्यर्थ एव हि। भिन्नधर्मतया तेन भिन्नकक्ष्यतयापि च ।। १०४॥ नार्हतो जातुचिदिमौ क्रिष्टमेकं विशेषणम्। मा भूदेकात्मतापत्तिदोषोऽसावेतयोरिति ॥ १०५॥ इति सङ्ग्रहश्लोकाः । "यमिन्द्रशब्दार्थनिषूदनं हरेर्हिरण्यपूर्व कशिपुं प्रचक्षते।" इत्यत्र हिरण्यकशिपुमिति वक्तव्ये हिरण्यपूर्व कशिपुमित्युक्तम्। सोऽवाच्यवचनं दोषः । यतोऽत्र हिरण्यशब्दः कशिपुशब्दश्चाभिधेयप्रधानौ वा स्यातां स्वरूप- मात्रप्रधानौ वा। तत्र न तावदभिधेयप्रधानावनभ्युपगमाद् अर्थम्यासमन्वयात्, कशिपुशब्दस्य नपुसंकलिङ्गतापत्तेश्र। नापि म्वरूपप्रधानौ। न ह्येवमसुरविशेषस्य हिरण्यकशिपोरभिधानानुकार: गख्यानक्रियाकर्मभावेनाभिहितो भवति। द्विविधो हि शब्दानुकार: शाब्दत्वाथत्वभेदात् । तत्रेतिना व्यवच्छेदे शाब्द: प्रसिद्ध एव। अ- थार्वच्छेदेभावादार्थः यथा 'महदपि परदुःखं शीतलं सम्यगाहुः' इति। इह चाय- मार्थोऽनुकार: इतिनावच्छेदात्। केवलं यत् तस्याभिधानमनुकार्य तन्नानुकृतं, यच्चा- नुकृतं तत् तस्याभिधानमेव न भवति। लोके हिरण्यकशिपुरिति तस्याख्यानं न हिरण्यपूर्वः कशिपुरिति । अतस्तस्यावाच्यस्य वचनं दोषः । यथा वा- "क्षुण्णं यदन्तःकरणेन वृक्षाः फलन्ति कल्पोपपदास्तदेव।" इत्यत्र। "क्षुण्णं यदन्तःकरणेन नाम तदेव कल्पद्रुमकाः फलन्ति ।" इति युक्त: पाठः । अस्मिंश्र पाठे क्षुण्णस्यार्थस्य कल्पद्ुमाणां चावज्ञावगतौ गुणा- न्तरलाभः । एवम् १. 'दे आर्थः' इंति खपुस्तके षाठः ।

137

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। १०३ "दशपूर्वरथं यमाख्यया दशकण्ठारिगुरुं प्रचक्षते।" इत्यादौ द्रष्टव्यम्। "या घर्मभासस्तनयापि शीतलैः स्वसा यमस्यापि जनस्य जीवनैः । कृष्णापि शुद्धेरधिकं विधातृभि- र्विहन्तुमंहांसि जलैः पटीयसी ॥" इत्यत्र घर्मभासस्तनयत्वादीनां शीतलत्वादीनां च धर्माणामेकाश्रयत्वेन विरोधो वत्तुं युक्तो न भिन्नाश्रयत्वेन, तस्य तथानुपपत्तेः। नचासौ तथोक्तः, एकेषां यमुनाश्रय- त्वेनान्येषां जलाश्रयत्वेनोपादानात्। यद्यपि यमुनायास्तज्जलानां च तात्त्विकमेवैक्यं, तथापि तेषां शब्देन कर्तृकरणतया निर्देशाच्छाब्दं भिन्नत्वमस्त्येव। शाब्द एव विरोधो वक्तुमिष्टः कवेरिति तस्यावाच्यस्य वचनं दोषः । तेनायमत्र पाठः श्रेयान्। "या घर्मभासस्तनयापि शीतला स्वसा यमस्यापि जनस्य जीवनी। कृष्णापि शुद्धेरधिकं विधायिनी विहन्तुमंहांसि जलैः पटीयसी ॥" यथा च - "रुरुचे हिमाचलगुहामुखोन्मुखः पयसां प्रवाह इव सौरसैन्धवः।" अत्र हि पयसानिति यत्प्रवाहस्य सम्बन्धितया विशेषणं तदवाच्यमेव तस्य हि त- त्सम्बन्धिताव्यभिचारात्। यच्चात्र सौरसैन्धव इति विशेषणं तत्र तद्धितनिर्देशोऽप्य- वाच्य एव षछीनिदेशेनैव तदर्थावगतिसिद्धेः । तेन 'सुमहान् प्रवाह इव जह्रु- जन्मनः' इत्यत्र युक्तः पाठः । यथा च- "लक्षीकृतस्य हरिणस्य हरिप्रभावः प्रेक्ष्य स्थितां सहचरी व्यवधाय देहम्। आकर्णकृष्टमपि कामितया स धन्वी बाणं कृपामृदुमना: प्रतिसञ्जहार ।" "रेहयिष्यति तं लक्ष्मीरनयविमुखो नापदां पदं क इव । स च तव रिपुरेवमतो भावी तस्यापि तद्विरहः॥" इत्यत्र प्रतिज्ञानिगमनयोः पौनरुक्त्यम् । प्रसिद्धव्याप्तिकस्य हेतोर्धर्मिण्युपसंहारव- चनेनैव तदुभयार्थसिद्धेरिति। यदुक्तं 'प्रतिज्ञाया एव तावद्गम्यमानार्थाया वचनं १ 'लङ्कयिष्यति' इति खपुस्तक पाठ :.

138

१०४ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः ।

पुनर्वचनं किं पुनरस्याः पुनर्वचनमित्यपार्थकं निगमनम्' इति । इह तु न दोषः- "यो यत्कथाप्रसङ्गे छिन्नच्छिन्नायतोष्णनिश्वसितः । स भवति तं प्रति रक्तस्त्वं च तथा दृश्यसे सुतनु! ॥" इति । यत्राप्रस्तुतादेव प्रस्तुतस्यार्थस्य प्रतिबिम्बादिव बिम्बस्य साम्यावगतिन तत्रोसौ वक्तव्यतामवतरति तदभिधानसामर्थ्यादेव तदवगमाद् उक्ताववाच्यव- चनदोषानुषङ्गात् । यथा "आहतेषु विहञ्गमेषु मशको नायान् पुरो वार्यते मध्येवारिधि वा वसंस्तृणमणिर्धत्ते मणीनां पैदम् । खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विनां धिक् सामान्यमचेतनं प्रभुमिवानामृष्टतत्त्वान्तरम् ।।" इत्यत्र प्रभुमिवेत्युपमानभावः प्रभोः । यथा च- "द्रविणमापदि भूषणमुत्सवे शरणमात्मभये निशि दीपकः । बहुविधार्थ्युपकारभरक्षमो भवति कोऽपि भवानिव सन्मणिः ।।" इत्यत्र भवदर्थस्योपमानभावः । प्रस्तुतात् तु तदन्यक्ष्य प्रतीतिरनिबन्धना न सम्भ- वत्येवेति तत्र तस्योक्तिरुपपद्यत एव। "निम्नमुन्नतमवस्थितं चलं वक्रमार्जवगुणान्वितं च यत् । सर्वमेव तमसा समीकृतं धिङ् महत्वमसतां हतान्तरम् ॥" इत्यत्र तमसः प्रस्तुतत्वात्तदुक्तेरसत्पुरुषमहत्त्वप्रतीतावसामर्थ्यमिति तद्वक्तव्यमव भवतीति न तत्रावाच्यवचनदोषानुषङ्गः । अप्रस्तुतोक्तिसामर्थ्यात् प्रस्तुतं यत्र गम्यते । प्रतिबिम्बाद्यथा बिम्बं तस्योक्तिस्तत्र नेप्यते ॥ १०६ ॥ प्रस्तुतात् तु तदन्यस्य प्रतीतिरनिबन्धना । न सम्भवत्येव ततस्तदुक्तिस्तत्र शस्यते ॥ १०७॥ इति सड्ग्रहश्लोकौ। किश्च यत्राप्रस्तुतप्रशंसायामप्रस्तुतस्यार्थस्य क्लेषमुखेनासन्ने- वोत्कर्षोऽपकर्षो वा तदितरस्य तथाप्रतिपत्तयेऽभिधीयते नासौ तातत्विक इति न तत्र तामाधातुमुत्सहते तयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावेनावस्थानोपगमाद् इत्यवाच्य ए- वासौ। तस्य वचनं दोषः । तत्रोत्कर्षे यथा- "सद्वृत्ते महति स्वभावसरले ब्धोऽसि यस्मिन् गुणै- र्युक्ते संयमहेतुतामुपगतो यत्रापि विश्राम्यसि । १. 'त्रापि' इति खपुस्तके पाठः. २ 'धुरम्' इति खपुस्तके पाठः ।

139

व्यक्तिविधेके द्वितीयो विमर्शः। १०५

तस्याक्षेपपरम्पराभिरभितो दोलायमानस्थिते- रालानस्य मतङ्जजैष कतमो निर्मूलने दुर्ग्हः ॥" इत्यत्र सद्वृत्तादिभिर्विशेषणैररुन्तुदस्यालानस्याप्रस्तुतस्य श्लेषबलोपकल्पितेन सदा- चारत्वादिधर्मसम्बन्धेनोत्कर्षोऽभिहितः, न चासौ वास्तव इति तदुन्मूलनग्रहो म- जस्योचित एव न दुष्ट इत्युपालम्भयोग्यत्वं तत्रासिद्धमेव । यच्च बिम्बभूते तस्मि- न्नसिद्धं, तत् कथं प्रस्तुतेऽर्थे दर्पणप्रतिमे प्रतिबिम्बीभवेदिति क्लेषोत्कर्षस्यावाच्य- स्य वचनं दोषः। तस्माच्रेषमनाद्त्यैव निराकाङ्मकाकुक्रमेण किंशव्दस्यार्थो व्या- खयेयः । तेन 'कतमो निर्मूलने दुर्ग्ह' इत्यत्र न खलु कश्चिदित्युचित एवायं निर्मू- लनेऽभिनिवेशस्तवेत्ययमर्थोडवतिष्ठत इति। एवमपकर्षेऽपि द्रष्टव्यम्। सर्वनाम्ना परा- मृष्टस्याप्यर्थस्य यत्पुनः स्वशब्देन वचनं सोऽवाच्यवचनं दोषः यथा 'उदन्व- च्छिन्ना भूस्स च निधिरपां योजनशत'मित्यत्र निधिरपामिति। यस्यार्थस्य समासो- क्तित एवोपमानभावोऽवसितो न तस्यासौ पुनर्वाच्यो भवति, अवाच्यव चनदोषानु- षज्ञात्। यथा -

नखलु शोभयति स्म वनस्थर्ली न तिलकस्तिलकः प्रमदामिव ।" इत्यत्र तिलकप्रमदयोरेकतरस्मिन् वाच्ये यदुभयोर्वचनं तदवाच्यवचनं दोषः । ये तु गण्डस्योपरि पिटकोद्भेदमव तत्राप्यार्थमेव तस्योपमानत्वमुपरचयन्ति, नमस्तेभ्यः कविवरेभ्यः । तद्यथा- "जङ्गाकाण्डोरुनाळो नखकिरणलसत्केसराळकिराळः

भर्त्तुर्नृत्तानुकारे जयति निजतनुस्स्वच्छलावण्यवापी- सम्भूताभ्भाजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्याः ।।" इति। अत्र हि समासोक्त्यैव दण्डपादस्याम्भोजतुल्यत्वेऽवगते यत् तस्याम्भोज- शोभां विदधदिति पुनर्वचनं तदवाच्यवचनदोषतां नातिपतति। यत् पुनस्तत्राप्य- म्भोजस्यार्थमुपमानत्वमुपात्तं तदप्ययुक्तमेव, तस्योरुनाळत्वादिधर्मसम्बन्धोपगमयो- ग्यतानुपपत्तेः । केवलमेकेनैव समासान्तर्भावाद् वापीसम्भूतत्वेनास्य विशेषणविशे- व्यभावः सङ्गच्छते। किन्तु समास एवात्रोक्तनयेनानुपपन्न इवावभासते सचेतसां प्रक्रमभेदप्रसक्गादित्युक्तम्। न च दण्डपादस्य तत्सम्बन्धो घटष्यत इति शक्यते

140

१०६ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

वक्तुं, तस्य तद्धर्मसम्बन्धसंभवात्। तेनात्राम्भोजस्य शाब्दमुपमानत्वं वा दण्डपादस्य वाम्भोजत्वेन रूपणं कर्तव्यं, येनास्य प्राधान्ये सति विशेषणसम्ब- न्धोपगमयोग्यता स्यात्। किञ्च भर्तुर्नृत्तस्योद्धतस्य ताण्डवात्मनो योऽनुकारस्तस्य संस्थानविशेषवशाच्च पादस्य दण्डाकारताभिनवत्वं चेत्युभयमप्यवगतमिति न तत्पुनरुपादेयतामर्दति । अतो वरमयमत्र पाठ: श्रेयान् -- "स्वच्छलावण्यवापीसम्भूतो भक्तिभाजां भवदवदहनः पादपद्मो भवान्याः" इति। एवश्च धारणमात्रविवक्षायां विपूर्वस्य दधातेः प्रयोग: परिहृतो भवति, स हि विपूर्वः करोत्यर्थे वर्त्तते न धारण इति। यत्रार्थस्योपमानत्वं समासोक्त्यैव गम्यते । न तत् तत्र पुनर्वाच्यमुक्तौ वा शाब्दमस्तु तत् ॥। १०८ ।। अन्यथा त्वन्यधर्मैः कः सम्बन्धोऽन्यस्य वस्तुनः । तेन वाच्यत्वमार्थत्वं चेत्यस्य द्यमप्यसत् ॥ १०९॥ इति सड्ग्रहश्लोकौ। "पेत्ता णिअंबफंसं ह्वाणुत्तिण्णाए सामलङ्गीए। चिहुरा रुअन्ति जलविन्दुएहि बन्धस्स व भएण ।।" इत्यत्र रोदनं बन्धनभयश्चेति यद् द्वयमुत्प्रक्षतं वर्तते तत्र प्राधान्याद्रोदनाभिधायिन एव पदादनन्तरमुत्प्रेक्षावादिनि पदे वाच्ये यत् तस्यान्यतोवचनं सोऽवाच्यवचनं दोषस्तस्य तादर्थ्येन प्राधान्यात् । प्रधाने चोत्प्रेक्षिते तदितरदर्थादुत्पेक्षितमेव भवति। यथा-

वातायनस्थितवधूवदनेन्दुबिम्बसन्दर्शनादनिशमुल्लसतीव यस्याम्।।" इत्यत्रेन्दुविम्बसन्दर्शनम्। तेन 'जलविन्दुएहि रुअइव चिहुरचयो बन्धणभएण' इत्यत्र युक्त: पाठः । एकत्रोत्प्रेक्षितत्वेन यत्रार्था बहवो मताः। तत्रेवादि: प्रयोक्तव्यः प्रधानादेव नान्यतः ॥ ११० ॥ इति सयहश्लोकः । "तव वदनपदार्थश्चन्द्रशब्दार्थतुल्यो हृदयकुमुदवस्तूज्जृभ्भयत्येष यन्मे" १. प्राप्ता नितम्बस्पर्श स्नानोत्तीर्णायाः श्यामलाङ्गयाः । चिकुरा रुदन्ति जलबिन्दुभिर्बन्धस्येव भयेन।।

141

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। १०७

इत्यत्र समासान्तर्गतेन वदनशब्देनैकेनैव वदने वाच्ये यद् बहुभिः शब्दैस्तस्य वचनं सोऽवाच्यवचनं दोषः । तथा हि वदनं च तत् पदार्थश्चासाविति कर्मधारयो वा कल्प्येत, वदनपदस्यार्थ इति तत्पुरुषो वा। तत्राद्यस्तावदर्थयोरन्योन्यव्यवच्छे- धव्यवच्छेदकभावाभावादनुपपन्नः, द्वितीयोऽपि प्रयोजनाभावात्। न हि समासे सत्यसति वार्थस्य कश्चिद्विशेषोऽवगम्यते अन्यत्र प्रतिपत्तिगौरवादित्यवाच्यवचनप्र- कार एवायमिति। यथा च-"कुशं द्विषामङ्कशवस्तु विद्वान्" इति यत्स्वरूपानुवादैकफलं फल्गु विशेषणम्। अप्रत्यक्षायमाणार्थ स्मृतमप्रतिभोद्भवम् ॥ १११ ॥ तदवाच्यमिति ज्ञेयं वचनं तस्य दूषणम्। तद् वृत्तपूरणायैव न कवित्वाय कल्पते ॥ ११२ ॥। यथा - "ककुभां मुखानि सहसोज्ज्वलयन् दददाकुलत्वमधिकं रतये। अदिदीपदिन्दुरपरो दहनः कुसुमेषुमत्रिनयनप्रमवः ॥" इति। अत्र हि यदत्रिनयनप्रभवत्वमिन्दोर्विशेषणं तत स्वरूपमात्रानुवादफलमित्य- वाच्यमेव तस्य तदव्यभिचारात्। न चाव्यभिचारिणोऽपि ततस्तस्योत्कर्षः कश्चि- द्विवक्षित: कवेः, यथा-

र्गोत्रं हेह्यभूभुजां यदुदगात् तस्मिन्नभूदर्जुनः " इत्यत्र सुधादीधितेरिति तस्यावाच्यस्य वचनं दोषः । यच्चात्र दहनस्यापर इति व्य- तिरेकप्रतीतिफलदं विशेषणं तदवाच्यमेव तस्यात्रिनययप्रभव इति नञूसमासेनैव प्रतिपादितत्वात्। तस्मादुदित इति तत्रानुगुणः पाठः । यथा च- "नाडीजङ्गो निजन्ने कृततदुपकृतिर्यत्कृते गौतमेन" इति। अत्र हि तच्छब्दपरामर्शो गौतमस्यावाच्य एव तमन्तरेणाप्युपकारस्य तद्विषयभावावगतेः । तेन परमुपकृतवानिति वरमत्र युक्तः पाठः । यथा च- 'कटस्थलप्रोषितदानवारिभि'रिति । अत्र हि दानवाररिप्रवासस्य यदेतत् कटस्थल- मवधिभावेन विशेषणमुपात्तं तन्न वाच्यमव्यभिचारात् । एवम्- "उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरय्नुते! मम हि गौरि!। अभिवाञ्छितं प्रसिध्यतु भगवति! युप्मत्प्रसादेन ।" इत्यत्रापि द्रष्टव्यम्। उत्फुल्लकेसरगौरशब्दानां पौनरुक्त्यात्।

142

१०८ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः ।

कर्थ तर्हि स्वभावोक्तेरलङ्कारत्वमिष्यते। न हि स्वभावमात्रोक्तौ विशेषः कश्चनानयोः ॥ ११२ ॥ उच्यते वस्तुनस्तावद्वरूप्यमिह विद्यते। तत्रैकमंत्र सामान्यं यद्विकल्पैकगोचरः ।। ११४।। स एव सर्वशव्दानां विषयः परिकी्तितः । अत एवाभिधेयं ते श्यामलं बोधयन्त्यलम् ॥ ११५॥ विशिष्टमस्य यद्रूपं तत् प्रत्यक्षस्य गोचरः । स एव सत्कविगिरां गोचरः प्रतिभाभुवाम् ॥ ११६ ॥ मत :- रसानुगुणशब्दार्थचिन्तास्तिमितचेतसः । क्षणं स्वरूपस्पेर्शोत्था प्रज्ञैव प्रतिभा कवेः ॥ ११७॥ सा हि चक्षुर्भगवतस्तृतीयमिति गीयते। येन साक्षात्करोत्येष भावांस्त्रैकाल्यवार्तिनः ॥ ११८॥ इत्यादि प्रतिभातत्त्वमस्माभिरुपपादितम् । शास्त्रे तत्त्वोक्तिकोशाख्य इति नेह प्रपश्चितम् ॥ ११९।। अर्थस्वभावम्योक्तिर्या सालक्कारतया मता। यतः साक्षादिवाभान्ति तत्रार्थाः प्रतिभार्पिताः ॥१२० ॥ यथा- "ऋजुतां नयतः स्मरामि ते शरमुत्सङ्गनिषण्णधन्वनः । मधुना सह सस्मिताः कथा नयनोपान्तविलोकितं च तत् ।।" इति। यथा च- "कुर्वन्नाभुम्नपृष्ठो मुखनिकटकटिः कन्थरामातिरश्री लोलेनाहन्यमानस्तुहिनकणमुचा चञ्चता केसरेण। निद्राकण्डकषायं कषति निबिडितश्रोत्रशुक्तिस्तुरङ्त- स्त्वङ्कत्पक्ष्मात्लअ्नप्रतनुबुसकणं कोणमक्ष्णः खुरेण ।।" इति। यथा वा - "ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद् भूयसा पूर्वकायम्। १. 'मस्य' इति, खपुस्तके पाठ :. २. 'चिन्ती' इंति खपुस्तके पाठः,

143

व्यक्तिवियेके द्वितीयो विमर्य:। १०९

देर्मैरर्घावलीढै: श्रमविवृतमुखभ्रांशेभि: कीर्णवर्त्मा पश्योदअछ्लुतत्वाद् वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्या प्रयाति॥" सामान्यस्तु स्वभावो यः सोऽन्यालङ्कारगोचरः । मिष्टमर्थमलङ्कर्तुमन्यथा को हि शक्नुयात् ॥ १२१ ॥ वस्तुमात्रानुवादस्तु पूरणैकफलो मतः । अनन्तरोक्तयोरेव यद्वान्तर्भावमर्हति ॥ १२२ ॥ यथायोगमयं दोषस्तेन पञ्चैव ते मताः । इत्यन्तरश्लोकाः । ता एता दोषजातयो महाकवीनामपि दुर्लक्षा इत्यवसीयन्ते। यथा- "उमावृषाक्कौ शरजन्मना यथा यथा जयन्तेन शचीपुरन्दरौ। तथा नृपः सा च सुतेन मागधी ननन्दतुस्तत्सदृशेन तत्समौ ।।" इत्यत्र यथातथाशब्दाभ्यामेव मागधीनृपयोरुमावृषाङ्कसाम्यं शचीपुरन्दरसाम्यं च, सु- तस्य च शरजन्मजयन्तसादृश्यमवगमितमिति यत् तयोस्तस्य च पुनस्तत्सादृश्यवचनं तत् पुनरुक्तम्। तथोपमानयोर्यो निर्देशक्रमः प्रक्रान्तः स उपमेयक्रमयोर्भेदं नीत इति निर्देशप्रक्रमभेदो दोषः। तत एव च तत्समावित्यत्रावाच्यवचनदोषोऽपि तावत् स्फुट एव उपमानयोग्यत्वोपपत्तेः । किश्न तथाशब्दस्य यद्वचनं सोवाच्यवचनं दोषः, तद्यतिरेकेणाप्यर्धयोर्विपर्यासमात्रेण तदर्थावगतिसिद्धेः । तस्मादेवमत्र पाठः श्रेयान् 'सुजन्मना तेन सुतेन तावुभौ ननन्दतुः सा च विशांपतिश्च सः' इति। यतो वस्तुमात्रोपनिबद्धप्रायेऽपि पदसमुदाये दृश्यन्त एव ते। अन्येषां यथा -- "काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैर्यः समाम्नातपूर्व- स्तस्याभावं जगदुरपरे भाक्तमाहुस्तमन्ये। केचिद् वाचां स्थितमविषये तत्त्वमूचुस्तदीयं तेन ब्रूम: सहृदयमनःप्रीतये तत्स्वरूपम् ।।" इत्यत्र काव्यस्यात्मा ध्वनिरितीतिशब्दस्य तावत् प्रक्रमभेदः । स हि काव्यात्मप दानन्तरं प्रयोक्तव्यः काव्यस्यात्मेतीति । अन्यथा ध्वनिनैवास्य सम्बन्धे विज्ञाय- माने तस्य सर्वनामपरामर्शाभावे अभावो भाक्तत्वं वागविषयत्वं च न प्रतीयेत १. 'शष्पै' इति खपुस्तके पाठ :.

144

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ११०

तस्याभिधानात्मन इतिना व्यवच्छेदाद् अन्यस्य च ध्वनेरनुपादानात् । स द्यभावादि- धर्माधिकरणभावेन सर्वनामपरामर्शयोग्योऽवश्यमुपादेयः, नचोपात्तः। यश्चोपात्तः स तदभिधा नानुकारस्वरूपमात्रप्रधानो नार्थाभिमुख इति काव्यात्मन एवार्थस्य तदघि- करणभावो विज्ञायते न ध्वनेः । स हि तत्र संज्ञामात्रम् । यत् स एवाह 'काव्य- स्वात्मा ध्वनिसंज्ञित' इति। तच्चानिष्टमेव। न हि केचित् काव्यात्मनो रसादेरभावं भाक्तत्वं वाभ्युपगच्छन्ति । मुख्यवृत्त्या च काव्यात्मशब्दवाच्यो रसादिरेव युक्तो नापरः। तदभावे प्रतीयमानार्थान्तरसंस्पर्शेऽप्यर्थापत्त्यादिवाक्यवत् काव्यस्य निर्जी- वतापते: । एतच्च रसस्वरूपमुपक्रम्य स एवाह- "काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा। करौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोकः श्रलोकत्वमागतः ।।" इति। इतिनार्थो व्यवच्छिन्नः शब्दमात्रेऽवतिष्ठते ॥ १२३ ।। सर्वनामपरामर्शयोग्योऽसौ न भवेत् ततः । यथा घटः कुट इति जञियो यस्स पृथूदरः ॥ १२४॥ ततोऽर्थ एव काव्यात्मा तत्परामर्शनोचितः । यथा नृपो नृग इति ख्यातो यः स महामतिः ॥ १२५ ॥ न ध्वनिस्तदभावादिसम्बन्धोऽस्य कथं मतः । इत्यन्तरश्रलोकाः । एवन्तर्हि "अस्त्युन्नते सुरसरिज्जलधाव्यमानभागे नवार्करुचि मन्दरशैलशृङ्गे। ज्योत्स्नावतीति नगरी भुवनत्रयैकभूपा वृषाङ्कशरसीव शशाङ्कलेखा ।।" इत्यत्र शशाङ्कलेखाया ज्योत्सावतीत्वेन यद्विशेषणं तदनुपपन्नमेव स्याद् इतिशब्द- व्यवच्छेदादिति। वाढम्। को वा नानुमन्यते। केवलमितिशब्दार्थानवधारणमूलो मोह एवासौ व्याख्यातृणामिति। अथ काव्यात्मानुवादेन विहितस्य ध्वनेः समा- म्ानक्रियाकर्मभावावच्छेदेन समुदायादयमितिशव्दः प्रयुक्त इत्यर्थप्रधान एवायं ध्वनिशब्दो न स्वरूपप्रधान इति तस्य सर्वनामपरामर्शयोग्यस्याभावादिसम्ब- न्धो घटत एव इत्युच्यते तदयुक्तम्। एवं हि वाक्यार्थावच्छेदः प्रतीयेत, ततश्र तत्परामर्शिनः सर्वनामपदादेर्नपुंसकलिङ्गनिर्देशप्रसङ्ग इति। यथा- 'तदवितथमेव मन्ये विषया आशीविषा इति यदाहुः ।'

145

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। १११

तस्मादात्मशब्दानन्तरमेवायमितिशब्दः प्रयोक्तव्यः । स च हेत्वर्थवृत्तिः, यथा- "रम्या इति प्राप्तवतीः पताका रागं विविक्ता इति वर्धयन्तीः" इत्यत्र। तेनायमर्थः यतः काव्यस्यात्मा जीवितभूतस्ततो बुधैर्यो ध्वनिर्नाम समा- मातपूर्व इत्येष एवार्थोऽभिमतः कवेरिति विज्ञायते, यदयं तत्र तत्र ध्वने: काव्यैक- जीवितत्वमाह। किश्च समाम्नातर्धातोः कर्मणि भूते च क्तप्रत्ययोत्पत्तौ कर्मण एव प्राधान्ये तस्यैव निर्देशो न्याय्यो न कर्तुर्नापि पूर्वशब्दस्य, अव्यभिचारात् प्रयोजनाभावाच्चेति यदेतयोरुपादानं तत् पुनरुक्तमेव । किञ्च 'भाक्तमाहुस्तमन्य' इत्यत्रापि पूर्ववदितिशब्दः प्रयोक्तव्यः उत्तरत्र च । अन्यथा अन्येषां केषाश्चिच्चो- क्तिर्नानुकृता स्यात्। ततश्च भाक्तो यो ध्वनिम्तमाहुरन्य इति वाचामविषये स्थितं यत् तदीयं तत्त्वं तत् केचिदृचुरिति प्रतीतौ ध्वनेर्भाक्तत्वोक्ति: अन्येषां केषाश्चिच्च वाचामविषये स्थितत्वं यत् तदीयस्य तत्त्वस्य तदुक्तिर्नानुकता स्याद् इतिना व्य- वच्छेदाभावाद् इति वाच्यावचनं दोषः । सामर्थ्यादुक्तेरनुकारानुगमे वा पूर्वत्रेतिश- ब्दस्य पौनरुक्त्यप्रसङ्ग: । किञ्चात्र वचनार्थो गदतिः प्रयुक्त एवेति तस्यैवादिदीप- कन्यायेनानुवृत्तिर्युक्ता न तु तदभिन्नार्थम्य ब्रवीतेरुपादानमत्युभयत्राप्युक्तदोषद्वया- नतिवृत्तिः । कालविशेषप्रक्रमभेदश्चात्रावगन्तव्यो जगद्ुरित्यूचुरिति च कालविशे- षस्य प्रकरान्तस्यानिर्वाहात् । किञ्च धवनेस्तत्त्वं ध्वनिरेव वा स्याद् अन्यदेव वा। तत्र ध्वनिरूपत्त्वे तत्त्वमूचुस्तदीयमिति त्रितयमपि पुनरुक्तं स्यात् केचिद् वाचा स्थितमविषये जगदुरित्येतावद्गिः प्रयुक्तान्तर्गतैरेव पदैस्तर्थावगतिसिद्धेः। यथोक्ततं प्राक् - "प्रयुक्तान्तर्गतैरव यत्र सोऽर्थः प्रतीयते। प्रयोगस्तत्र शेषाणां पदानां पौनरुक्त्यकृत् ।।" इति। अन्यरूपत्वे त्वन्यस्य वागविषयत्वाभावे व्वनेस्तदविषयत्वं नोक्तं स्यात् तयो- र्भेदात्। किञ्च भक्तेरेव ध्वनिरूपतामन्ये मन्यन्ते न तत्सम्बन्धिनोऽन्यस्य व्यापा- रादेरिति व्यर्थस्ताद्वितनिर्देशः । यत् स एवाह भक्तिर्ध्वनिरिति- "भक्त्या बिभ्त्ति नैकत्वं रूपभेदादयं ध्वनिः ।" इति। युक्तं चैतत्, तथा हि- "कृशाङ्गयाः सन्तापं वदति बिसिनीपत्रशयनम्" इत्यत्र वदत्यर्थाद्वाच्यादन्यस्य व्यक्तिलक्षणस्यार्थस्य तात्पर्येण प्रकाशनमिति ध्वनि- लक्षणानुगमात् भक्तेरेव तत्त्वमुपपद्यते नान्यस्येति व्यर्थस्तद्वितनिर्देशः । सहृदयम-

146

११२ व्यक्तिधिवेके द्वितीयो घिमर्श:।

नःप्रीतय इत्यत्र च मनश्शब्दः पुनरुक्तः प्रीतेर्मनोधर्मतया तदधिकरणभावाव्य- भिचारादित्येतत् प्रपश्चितमेव प्राक्। तेन वरमयमत्र पाठः श्रेयान् अल्पदोषत्वात्। "काव्यस्यात्मेत्यमलमतिभिर्यो ध्वनिर्नाम गीत- स्तस्याभावं जगदुरपरे भक्तिरित्येवमन्ये। केचिद्वाचामविषय इति प्रस्फुरत्तत्त्वमन्त- स्तेन ब्रूम: सहृदयजनप्रीतये तत्स्वरूपम् ।।" इतति। यद्वा इदमद्यतनानां च भाविनां चानुशासनम् । लेशतः कृतमस्माभि: कविवर्त्मारुरुक्षताम् ॥ १२६३॥। इत्यलमप्रस्तुतवस्तुविस्तरेण। तस्मात् स्थितमेतद् यथा शब्दस्यार्थाभिधानमन्तरेण न व्यापारान्तरं सम्भवतीति। गमयन्त्यर्थमुखेन हि सुप्तिङ़चनादयोऽपरानर्थान्। तेन ध्वनिलक्ष्मविधौ शब्दग्रहणं विफलमेव ॥ १२७३ ॥ इत सडयहार्या। इति श्रीराजानकमहिमभट्टविरचिते व्यक्तिविवेकाख्ये काव्यालङ्कारे शब्दानौचित्यविचारो नाम द्वितीयो विमर्शः ।

अथ तृतीयो विमर्शः ।

तदेवं ध्वनिलक्षणस्य तद्भेदानां चानुमानेन्तर्भावमुपपाद्य सम्प्रति तदुदा- हरणानां यथायोगं क्रमेणासावुपदर्श्यते। तत्र वस्तुमात्रस्य तावत्- "भम धम्मिअ! वीसद्टो सो सुणओ अज्ज मारिओ देण। गोलाणइकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण।। इत्यत्र केनचित् सुकृतिना यूना सह विस्रम्भसम्भोगसुखास्वादलालसया विजने वमे विविधकुसुमामोदमुदितमधुकृति कृतसङ्केतया कयाचित् कुसुमापचिचीषया भ्रमतो १. 'तत्प्रभेदानाम्' इति स्रपुस्तके पाठः, २. भ्रम धार्मिक! विस्नब्धः स शुनकोऽद मारितस्तेन। मोदानदीकच्छफुह रवासिना दप्तसिंहेंन।I

147

व्यक्तिविषेके तृतीयो विमर्शः। ११३ नार्भिकस्य मनोरथपरिपन्थि तद्देशासादनं विभ्नमिव मन्यमानया जानानयापि केस- रिकिशोरकस्य करौर्यातिरेकं कुक्कुरमारणमात्रन्नासोपन्यासेनास्य प्रियमावेदयितुका- मया विदग्धयापि मुग्धयेव विधिमुखेन भ्रमणस्य प्रतिषेधो विहितः । अत्र हि द्वा- व्थौं वाच्यप्रतीयमानौ विधिनिषेधात्मकौ क्रमेण प्रतीतिपथमवतरतः, तयोर्धूमा- ग्न्योरिव साध्यसाधनभावेनावस्थानात् । तत्राद्यस्तावदविवेकसिद्धः स्पष्ट एव भ्र- मणविधिलक्षणस्य साध्यस्य तत्परिपन्थिकरकुक्कुरमारणात्मनः साधनस्य चोभयोर- प्युपादानात्। द्वितीयस्त्वत एव हेतोः पर्यालोचितणिजर्थस्य विवेकिन: प्रतिपत्तुः प्रयोजकस्वरूपनिरूपणेन सामर्थ्यात् प्रतीतिमवतरति । तञ्व सामर्थ्य मृतेऽपि कौलेयके क्रूरतरस्य सत्त्वान्तरस्य तत्र सद्भावावेदनं नाम:नापरम्। तदेव च साधनम्। तयोश्च साध्यसाधनयोरविनाभावनियमो विरोधमूलः । स चानयोर्लोकप्रमाणसिद्ध इत्युक्तम्। ननु यद्यतो वाक्यादर्थद्वयावगमस्तत् कथमुत्तरस्मिन्नेव नियमेन विश्रा- न्तिर्न पूर्वस्मिन् उभयत्रापि वा, तयोः प्राकरणिकत्वेन विशेषाभावात्। उच्यते। न तावदत्र वाच्यानुमेययोरर्थयोः समुच्चयेनावगतिरुपपद्यते भ्रम मा च भ्रमी- रिति विधिनिषेधयोरेकाश्रयत्वविरोधात् । नापि विकल्पेन भ्रम वा मा वा भ्रमी- रिति, वचनोच्चारणानर्थक्यप्रसक्गात्। नाप्यङ्गाद्विभावेन, विधिनिषेधयोस्साक्षात् त- दसम्भवात्। केवलं योऽसौ भ्रमणविधौ हेतुभावेन दृप्तपञ्चाननव्यापारस्तत्रोपाचः स एव विमृश्यमान: परम्परया धार्मिकस्य तन्निषेधे पर्यवस्यति तयोर्बाध्यबाधक- भावेनावस्थानात् । को ह्यनुन्मत्तः कुक्कुरमात्रसद्भावभयात् परिहृतभ्रमणस्तत्रैव - ससिंहसद्भावाशङ्कायामपि सविसम्भं भ्रमेदित्यनुमेयार्थविश्रान्तिनियमहेतुर्बाध्यबाध- कभावोऽस्त्येवात्र विशेषः । अवश्यं चैतदभ्युपगन्तव्यम् अन्यथा शुक्तिकारजत- प्रतीत्योरपि क्रमभाविन्योरेतत्पर्यनुयोगप्रसङ्गः केन वार्यते। तस्माद् बाध्यबाधकभा- वावसायकृत एवात्रोत्तरार्थविश्रान्तिनियम इति स्थितम् । तत्र 'भम धम्मिअ! वी- सद्धो' इति वाक्यार्थरूपो अ्रमणविधिर्वाच्यः तस्य 'सो सुणओ अज्ज मारिओ देण' इत्यादिना क्रूरकुक्कुरमारणं हप्तसिंहविहितं वाक्यार्थरूपमेवार्थो हेतुः । तत्प्रतिषेध- स्तवनुमेय एव न वाच्यः तस्योक्तनयेनाक्षेपात् । तत्र 'गोलाणईकच्छकुडङ्गवासि- णा' इति गोदावरीकच्छकुहरस्य धर्मित्वनिर्देशः । 'दरिअसीहेणे'ति श्वमारणकार- णाभिधानद्वारेणोपात्तस्य दप्तसिंहसद्भावस्य हेतुभावः। कुड्डङ्गवासिणेति तद्विशेषणेन तस्य धर्मिणि सद्भावोपपादनम्। तस्यास्य हेतोः साध्यस्य च निर्भयभ्रमणविधिलक्ष- णस्य सहानवस्थानलक्षणो विरोधः प्रसिद्ध एवेत्येकस्य सद्भावावेदनेनापरस्य स्वे- १. 'न्थिनः कुक्कुर' इति खपुस्तके पाठः. २. 'भूयोऽपि कौलेयक' शति कपुस्तके पाठ :. ३. 'भावरूपो' इति खपुस्तके पाठः ४. 'स्वविरुद्धो' इति सपुस्तके पाठ :.

148

११४ व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः।

भावविरुद्धोपलब्ध्या प्रतिषेधे विज्ञायमाने सति समशीर्षिकयोभयार्थप्रतीतिरेवात्र न समस्तीति तद्विश्रान्तिपर्यनुयोगो निरवकाश एव। *तेनानुमेय एव भ्रमणस्य निषेधो न व्यङ्गय इत्यवसेयं यथा नात्र शीतस्पर्शोऽमेरित्यतः शीतस्पर्शस्य । यदि वा प्रेक्षावतां प्रवृत्तिरनर्थसंशयाभावनिश्रयेन व्याप्ता, तद्विरुद्धश्रात्रानर्थसंश- योऽस्माद्विधिवाक्याण्णिजर्थपर्यालोचनयावसीयत इति व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या यथा नात्र तुषारस्पर्शोऽमेरित्यतस्तुषारस्पर्शस्य। अपि चास्मिन्नुदाहरणे दारुणत- रानितरानृक्षप्रभृतीन् प्रसिद्धतद्यापारानपास्य यदेतत् करिकलभकुम्भनिर्मेदैकहेवा- किनः केसरिणः कौलेयकवधाभिधानमौचित्यैकिकेतनस्य कवेस्तत्र चिरं चिन्त- यन्तोऽप्यभिप्रायं न विद्यः । नहि दप्ततया यत्किश्चनकारिणोऽन्यस्यापि स्वजाति- समुचितं चरितमपहायाप्रसिद्धमेव किमपि रसभङ्गभीरवः कवयो वर्णयितुमाद्रियन्ते किमुत जगद्विदितव्यापारस्य केसरिणः । अनौचित्यनिबन्धो हि परं रसभन्गकारणं कवयो वदन्ति। यत् स एवाह- "अनौचित्यादते नान्यद् रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिद्धौचित्यचन्धस्तु रसस्योपनिषत् परा ॥" इति। तस्माद्दरिअरिकखणेत्यत्र पाठः श्रेयान्। "अत्ता एत्थ णिमज्जइ एत्थ अहं दिअसअं पलोएहि। मा पहिअ! रत्तिअंधअ सेज्जाऐ महँण मज्जहिसि ।" अत्र हि चलितचारित्रमुद्रा प्रोषितपथिकयुवतिः कञ्चिद्युवानं वासरावसाने वसति प्रार्त्थयमानमुद्दिश्योत्पन्नमन्मथव्यथावेशा श्वश्रूसन्निधौ तस्मै शयनस्थानं विविक्त- मुपदिश्य निशान्धताध्यारोपेण स्वशयनसंस्पर्शप्रतिषेधनिभेन श्वश्रूशय्यासन्निवेश- देशं दर्शयन्ती रात्रावत्र मदीय एव शयनीये त्वया निभृतमुपस्थातव्यमिति तैस्तै- राकारै: प्रतिषेधमुखेन स्वाभिप्रेतमर्थमस्मै निवेदयते । तत्र च केचिदविदितस्वरू- पस्यैव पाथकस्याकस्मान्निशान्धतोपक्षेपः स्वशयनीयोद्देशदर्शनं चेत्युभयमव्यभि- चारि साधनमिति मन्यन्ते। तद्वशाद्धि तस्य नायिकाशयनोद्देशोपसर्पणमपि कल्प- नीयं स्यात्। श्वश्वाश्च तस्याविनयदोषाशङ्कानिरास इत्युभयमभिमतं सिध्यति। यत्त्वत्र श्वश्रृशयनदर्शनं तत् तदाशङ्कानिरासार्थमेव न पथिकप्रवर्तनाङ्गतां ग- च्छति। आत्मन एव शयनोद्देशदर्शने हि तस्याः शक्का स्यात । यद्वा शयनयो- *'एतेना' इति खपुस्तके पाठ: १. श्वश्नूरत्र शेते अत्राहं दिवसकं प्रलोकय। मा पथिक! रात्यन्ध शज्यायामावयोर्माङक्षीः ॥ २. 'मुखेन' इति खपुस्तके पाठ :.

149

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। ११५ र्विप्रकर्षप्रकाशनपरं तदिति तत्प्रवृत्त्यङ्मेवास्तु तदिति च। तच्चायुक्तम्। अत्र हि श्वश्रू: प्रत्याय्या वर्त्तते नान्यः न चायं चिरपरिशीलनावसेयो निशान्धताख्यो हे- चुस्तां प्रति सिद्धः । तथाविधश्चोपादीयमानः प्रत्युत तस्याः शङ्कामुपजनयेत्। उ- भयार्थकारी हत्र द्ेतुरुपादेयो भवति यो न श्वश्राः शक्कामाधत्ते पथिकं च प्रव- र्सयति। नचायं निशान्धताख्यो हेतुस्तथेति व्यर्थस्तदुपन्यासः । किश्नायं निशा न्धतोपक्षेपः पक्षद्वयेऽप्यप्रयोजक एव शयनसन्निवेशदर्शनसंस्कारादेव तदुभय- सिद्धेः। ये तु शयनीययोर्वि प्रकर्षदर्शनेनान्योन्यदर्शनस्याम्फुटत्वमनुमीयमानं हेतु- तया मन्यन्ते अतएव च 'अत्ता एत्थ णिमज्जइ' इति पठन्ति तऽप्ययुक्तवादिनः अनैकान्तिकत्वात् । दृश्यन्ते ह्यचलितचारित्राणामपि युवतीनामेवंविधाः सद्भावगर्भाः भणितयः । आकारविशेषाणां हेतुत्वपरिकल्पनमुपहासायैव तेषां वाच्यत्वाभा- बात् वाच्यस्यैव व्यञ्जकत्वेन प्रकृतत्वात्। किञ्चात्र निरूप्यमाणो हेतुरेव न लभ्यते। सहि विधेयानुगुणो वा स्यात् प्रतिषेध्यानुगुण उभयानुगुणो वा। तत्राद्यः श्वश्नाः शक्कामेव जनयेदसिद्धत्वाच्चाक्षुषत्वादिवत् । द्वितीयो न विवाक्षितार्थसिद्धिहेतुर्विरु- द्धत्वात् कृतकत्वमिव नित्यत्वे। तृतीयस्तु सन्देहमेव जनयत्यनैकान्तिकत्वात्। प्रमेयत्वादिवदिति। यदाहु :- "नासिद्धो भावधर्मोऽस्ति व्यभिचार्युभयाश्रयः । धर्मो विरुद्धो भावस्य सा सत्ता साध्यते कथम् ॥" इति। अपि च तत्र यथाद्य उदाहरणे भ्रमणविधिहेतुरेव निरूप्यमाणः प्रतिषेधे पर्यवस्यति न तथेह प्रतिषेधहेतुरेव विधाविति कुतो विधिरूपार्थान्तरप्रतीतििद्धिः। तस्माद्विधेयस्यार्थान्तरस्य निबन्धनाभावात् प्रतीतिरेव नास्तीति कुतस्तस्य व्यङ्गयत्व- मित्ययुक्तमेवेदमुदाहरणम्। "वेच् महव्विअ एक्काए होन्तु णीसासरोइअव्वाइ। मा तुज्झ वि तीए विण दक्खिण्णहअस्स जाअन्तु ।।" इत्यत्र कयाचित् खण्डितयान्तर्जुलितेरप्याप्रकोपया सावहित्थं सोल्लुण्टं सप्रणयौचित्यं च यः प्रियं प्रति भेदो विहितस्तत्र तस्यामेव भवान्निर्व्याजमनुरक्तहृदयो मयि तु कितव! तव कृतकोपचारवचनरचनामात्रमेतदिति नायकस्यान्यत्रानुरागातिशयः

१. व्रज ममैवैकस्या भवन्तु निःश्वासरोदितव्यानि। मा तवापि तया विना दाक्षिण्यहृतस्य जनिषत ॥ २. 'ण्टनम्' इति खपुस्तके पाठ :.

150

११६ व्यक्तिषिवेके तृतीयो विमर्शः । साध्यः। तत्र च गच्छ त्वद्विरहविहितानि निश्चासरोदितव्यानि ममैवैकस्या भवन्तु मा तवापि दाक्षिण्यमात्रविवशस्य तया विना तानि भूवन्निति तत्र तस्य प्रस्थाना- नुमत्तर्हेतुः । प्रस्थाने हि तस्य तद्विरहविरतिः । तद्विरतौ च तद्धेतुकानां निःश्ा- सरोदनादिदुःखाानामपि विरतिः । स्नेहोत्कर्षानुविधायिनो हि प्राणिनां विरहव्यथा- वेशा भवन्ति तेषां तत्कार्यत्वात्। कार्यकारणभावश्रैषामध्यात्मप्रमाणसद्धः । धर्मिणि सद्भावसिद्धिश्रास्य हेतोस्सतोऽसत एव वा प्रतिषेधसामर्थ्यादवसययिते, प्राप्तिपूर्वका हि प्रतिषेधा भवन्तीति। तस्य च सत्यासत्यत्वविचारो निरुपयोग एव प्रतीतिमात्रपर मार्थत्वात् काव्यनाट्यादीनामिति विरहव्यथावसितोऽनुरागासिशयः कान्तस्यानुमय एव भवति न व्यङ्गय इत्यवसेयम् । "दे आ पसिअ णिभत्तसु मुहससिजोह्वाविलुत्ततमणिवहे। अहिसारिआणं विग्घं करोसे अण्णाण वि हआसे! ॥" इति। अत्र काचित् कामपि निशान्धकाराभिसरणसमुद्यतां सहजसौन्दर्यकान्तिकम- नीयमुखीं सखीमालोक्य मुदितान्तःकरणा प्रणयोपालम्भनिभेन तस्यास्तां रूपसम्प- दमित्थमुपवर्णयतीति चाटुकार्थोऽत्र प्रतीयमानोऽनुमेयः । तत्र च वाच्यस्य प्रतिषे- धानुपपत्तिरव हेतुः। तदनुपपत्तिश्च सम्बोधनद्वारेणोपात्तस्य मुखशशशिज्योत्साविल- सतमोनिवहत्वस्य हेतोरार्थस्यासिद्धेः, परमार्थतो मानुषीमात्रस्य तथाविधाया वद- नेन्दुकान्तेरसम्भवात्। अतस्तस्यास्तदन्यासां चाभिसारिकाणामभिसरणविभ्न एव न सम्भवतीति तत्प्रतिषेधप्रणयप्रयासस्सख्यास्तस्यामनर्थक एवेति प्रतिषेधविधेरनुपप- त्तिसिद्धिः। अतो वदनेन्दुकान्तेर्यदेतद्विलुप्ततमोनिवहत्वमुपात्तं तदन्यथानुपपद्यमानं वदनस्य कान्त्यतिरेकलक्षणमर्थान्तरमेव चाटुरूपमनया भङ्गानुमापयति कान्त्य- तिरेकमन्तरेण निर्मूलस्य तदतिशयारोपस्य लोकैरनाद्दतत्वादिति तत्प्रमाणसिद्ध ए- वानयोः सम्बन्धो वोद्धव्यः । "कैस्स व ण होइ रोसो दटठूण पिआए सव्वणं अहरम् । सब्भमरपदुमाघाइणि वारिअवामे सहसु एह्िम् ।"

१. प्रार्थये तावत् प्रसीद निवर्त्तस्व मुखशशिज्योत्स्नाविलुप्ततमोनिवहे। अभिसारिकाणां विघ्नं करोष्यन्यासामापे हताशे॥ 5. 'यकोपो' इति खपुस्तके पाठ :. ३. कस्य वा न भवति रोषो दृष््वा प्रियायाः सव्रणमधरम्। सभ्रमरपझ्माघ्राणशीले! वारितवामे! सहस्वेदानीम् ॥

151

व्यक्तिविषेके तृतीयो विमर्शः। ११७

इत्यत्र काचिद् विदग्धा सती कामपि कामुकान्तिके परपुरुषपरिक्षताधरपल्लवामा- लोक्य तदसहनस्वभावं च सं कामुकमाकलय्य तस्य परपरिभोगशङ्काकळक्कमपाकर्तु- मधरक्षतस्यान्यथासिद्धत्वमुपालम्भनिभेन तामाह। तत्र सन्रणवल्लभाधरदलदर्शनं सर्वस्यैव कामुकलोकस्येर्ष्याप्रकोपकारणं भवतीति व्याप्तिवचनम् । तव च वारित- वामायाः सभ्रमराम्भोजाघ्राणशीलायास्तन्निबन्धनमिदमधरस्य सत्रणत्वमिति पक्षध- मोपसंहारः। सह्यतामिदानीं तस्य निजस्याविनयस्य विपाकः प्रियतमप्रकोपरूपस्त्व- येति निगमननिर्देशः । इति वाच्यार्थविषयः साध्यसाधनभावस्तावत् स्पष्ट एव । अनुमेयार्थविषये तु तस्मिन् परपुरुषपरिभोगशङ्कानिरासः साध्यः । तस्य सम्रमरा- म्भोजाघ्राणशीलत्वेन सम्बोधनसमर्पितेनानुमितमधरपल्लवपरिक्षतेरन्यथासिद्धत्वमार्थो हेतुः। तयोश्चाविनाभावनियमोऽनुरागिणामध्यात्मसिद्ध एवेति सिद्धम् । अत्र वा- च्यानुमेययोरुभयोरर्थयोरपि प्रतीतावनुमेय एव विश्रान्तिर्न वाच्ये तस्य तदङ्ग- तया प्राधान्याभावाद् इत्युक्तमेव। "सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सोवेतुम् ।।" इत्यत्र शूरादीनां त्रयाणां सर्वत्रैव स्वाधीनाः सम्पदो भवन्तीति साध्यम्। तत्र सु- वर्णपुष्पपटथिवीचयने कर्तृत्वाभिधानं तेषां हेतुः । तद्धि मुख्यमनुपपद्यमानं वाक्या- र्थोपचारवृत्त्या तत्सदृशमेव सर्वत्र सुलभवविभवत्वमनुमापयति यथा पदार्थोपचारे गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गाशब्दो गङ्गासमीपवर्तिन तटम् । द्विविधो ह्युपचार इष्टः पदार्थवाक्यार्थविषयत्वाद् उपचारे च वाच्यस्योपायत्वात् । अप्राधान्ये सत्यविव- क्षितत्वमेव भवति, उपचारविषयस्यैवोपेयतया प्राधान्यात्। तयोश्र प्रसिद्धिकृत एवाविनाभावनियमोऽवगन्तव्यः । साध्यश्चानुमेय एव न वचनगोचरतां गच्छती- त्युक्तम्। "शिखारण क्वनु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । तरुणि! येन तवाधरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशाबकः ।" इत्यत्र त्वदधरपल्लवपरिचुम्बनामृतन्नाल्पपुण्यः पुमानासादयतीति चाटुकरूपोऽर्थ: साध्यः। तत्सादृश्यलवावलम्बिनो बिम्बफलस्यापि परिखण्डनविधौ शुकशाबकस्य लोकोचरतप:परिणामशालित्वसमारोपो हेतुः । यत्र खल यत्सादृश्यसद्भावमात्रभाजो भावस्य पुण्योपचयपरिश्रमपरिप्रापणीयत्वमाशङ्कयत तत्र तस्य तत्सम्बन्धिनो मुख्य- स्यैव तत् कथं नावगम्येते। तस्मादत्रापि साध्यसाधनभावगर्भतैवोपपन्नेति सिद्धम्। १ 'णांम' इति खपुस्तके पाठ :. २. 'म्येत' इति खपुस्तके पाठ :.

152

११८ व्यक्तिविधेके तृतीयो विमर्शः।

"स्तिग्घश्यामळकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना वाताः शीकररिणः पयोदसुहृदामानन्दकेका: कलाः । कामं सन्तु हढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहाहा देवि! धीरा भव ।।" इत्यत्र मदनदहनोद्दीपन चन्द्रोदयोद्यानादिदारुणपदार्थसार्थदर्शनदुःखसहिष्णुत्वं नाम रामस्य साध्यम् । तत्र च रामत्वमेवार्थो हेतुः । रामशब्दो ह्ययं स्वेच्छापरिकल्पित- प्रकरणाद्यव सेयसकलक्केशभाजनत्वलक्षणधर्मविशिष्टं संज्ञिनं प्रत्याययति न संज्ञिमा- त्रम्। तयोश्र व्याप्यव्यापकभावलक्षणः सम्बन्धः प्रसिद्धिकृतोऽध्यात्मप्रसिद्ध एवाव- गन्तव्यः यथा वृक्षशिशपयोः । यच्च तदनुमितं धर्मान्तरं तत् सर्वसहत्वस्योपा- सस्य साधनं न रामत्वमेवेत्यनुमितानुमेयं तत् । एवमस्मत्यस्मदर्थे धार्मणि रामत्व- मात्रनिबन्धनायां सकलक्केशभाजनत्वलक्षणसाध्यधर्मसिद्धौ स्फुट एवास्यानुमानान्त- र्भावः। ततश् रामस्य यत् कठोरहृदयत्वाभिधानं तत् पुनरुक्तमेव अनुवादपक्ष- स्यातिकृच्छत्वात्। "तोला जाअन्ति गुणा जाला दे सहिअएहि घेप्पन्ति । रहाकरणाणुग्गहिआइ होन्ति कमलाइ कमलाइ ।।" इत्यत्राद्यस्तावत् कमलशब्दः सामान्यवृत्तिर्द्वितीयो विशेषवृत्तिः । स चास्य विशेषो निरतिशयशोभासौरभामिरामतालक्षणोऽर्थः प्रकरणादिगम्यो रविकिरणनुग्रहकृतः प्रमाणान्तरसिद्धस्सामान्यनिष्ठोऽनुमेयः । तत्र च तयोः सामान्यविशेषार्थयोर्विजाती ययोरिव सजातीयार्थयोरप्यारोप्यारोपकभाव एव हेतुः यथा सिंहो माणवक इति। न च भिन्नजातीयत्वमेवार्थानामारोपनिबन्धनमिति नियमः सम्भवति येनात्र सजाती- यत्वादसौ न स्यात् तस्य भिन्नार्थमात्रप्रयुक्तत्वात्। तच्चानयोरुक्तनयेनास्त्यवेतिना- सिद्धो हेतुः । सामान्यविशेषवृत्तित्वं चेदं शब्दानां विवक्षामात्रनिर्मितमिति न तस्य पूर्वपश्चाद्भावनियम: कश्चत्। ततश्र- "ऐमेअ जणो तिस्सा देउ कवोलोपमाइ ससिबिम्बम्। परमत्थविआरे उण चन्दो चन्दोविअ वराओ ।" इति विपर्ययेणापि तदुपपद्यत एव। एवश्चास्याप्यनुमानान्तर्भाव एवावगन्तव्यः। 'नि- श्वासान्ध इवादशश्चन्द्रमा न प्रकाशते' इत्यत्रादर्शस्य विच्छायत्वमर्नुमितमुपमानम्। १. 'तुच्छ' इति खपुस्तके पाउ :. २. अस्यच्छाया ५८ तमपृष्ठे द्रष्टव्या. ३. अस्य चछाया ५८ तमपृष्ठे द्रष्टव्या. ४. 'नुमित'मित्येव खपुस्तके पाठः.

153

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः ११९

तदनुमितौ चादर्शस्यान्ध्याभिधानं साधनम् । तद्धि तत्र मुख्यं न सम्भवति प्रा- णिधर्मत्वात्। अतस्तत्सामर्थ्यात् पटलपहितस्येव नयनस्य निश्चाससमर्पत दर्पणस्य विच्छायत्वमेवानुमापयतीति। अत्यन्तातिरस्कृतवाच्योऽपि सिंहो माणवक इत्यादि- वत् पदार्थोपचार एव। तस्य चानुमानान्तर्भावस्समर्थत एव प्राक्। एवम्- "मेअणं च मत्तमेहं धारालालेअज्जुणाइ अ वणाइ। णिरहक्कारमियक्का हरन्ति णीलाओ वि णिसाओ ।।" इत्यत्र मत्तनिरहङ्कारशब्दयोरपि द्रष्टव्यम्। यापि विभावादिभ्यो रसादीनां नतीतिः सानुमान एवान्तर्भावमर्हतीति। विभावानुभावव्यभिचारिप्रतीतिर्हि रसाददिप्रतीते- स्साधनमिष्यते। ते हि रत्यादीनां भावानां कारणकार्यसहकारिभूतास्ताननुमापयन्त एव रसादीन् निष्पादयन्ति। त एव हि प्रतीयमाना आस्वादपदवीं गताः सन्तो रसा इत्युच्यन्ते इत्यवश्यम्भावी तत्प्रतीतिक्रमः । केवलमाशुभावितयासौ न लक्ष्यते यतोऽयमद्याप्यभिव्यक्तिभ्रम इत्युक्तम् । अत्रोदाहरणानि यथा कुमारसम्भवे मधु- प्रसक्के वसन्तपुष्पाभरणं वहन्त्या देव्या आगमनादिवर्णनं मनोभवशरसन्धानपर्यन्तं शम्भोश्र परिवृत्तधैर्यस्य चेष्टाविशेषवर्णनादीनि। "अत्रान्तरे कुसुमसमययुगमुपसंहरन्नुदजम्भत ग्रीष्माभिधानः फुल्लमल्लिकाधवळाट्ृहासो महाकालः" इत्यत्रापाकरणिकमहाकालाख्यदेवताविशेषविषया प्रतीतिस्साध्या। तस्याश्राट्टहा- ससम्बन्धो युगसंहारव्यापारश्वेत्युभयं साधनं तस्य तत्कार्यत्वात्। कार्यकारणभावा- वसायश्रानयोरागमप्रमाणमूल इति तत एव समासोक्तिक्रमेणाप्राकरणिकार्थान्तर- प्रतीतिसिद्धि: न तूभयार्थवृत्तेर्महाकालशब्दस्य सा शक्तिरित्येतदुक्त वक्ष्यते च। "उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरुमलीमसः । पयोधरभरस्तस्याः के न चक्रेऽभिलाषिणम् ।।" हत्यत्र त्वनन्तरोक्तः प्रकारो न सम्भवतीति कुतोऽर्थान्तरप्रतीतिः । "दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितसमयाकृष्टसृष्टैः पयोभिः पूर्वाह्ने विप्रकीर्णा दिशिदिशि विरमत्यहि संहारभाजः । दीप्तांशोर्दीर्धदुःखप्रभवभवभयोदन्वदुत्तारनावो गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु ।।" १. गगनं च मत्तमघं धारालुलितार्जुनानि च वनानि। निरहृश्कारमृगाढ़्ट हरन्ति मीला अपि निशाः ॥

154

१२० व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। इत्यत्र तु गोशव्दस्यानेकार्थत्वेSप्राकरणिकार्थान्तरप्रतिभात्पत्तौ न किश्चिन्निबन्धन- मवधारयामः । तथा हि। गोशब्द एवानेकार्थत्वात् निबन्धनमुपकल्प्येत, तद्विशे- षणजातमुभयमपि वा अन्यस्यार्थप्रकरणादेरसम्भवात् । तत्र न तावद् गोशब्द एवेति शक्यते वक्तुं सुरभिव्यतिरिक्ते वज्रादावनभिमतेऽप्यर्थान्तरे प्रतीत्युप- जननप्रसङ्गात्, तस्यानेकार्थत्वाविशेषे नियमहेतोरभावात् । अथ विशेषणजातमेव नियमहेतुर्नापरः, तद्धि यदर्थानुगुणमुपलभ्यते तत्रैव प्रतीतिमुपजनयतीति । तर्हि ततोऽपि सा तदनुगुणार्थावगतिर्निर्निबन्धना तद्वदेवाकस्मिकी कथमिवोत्पद्येत। विशेष्यवाचिनोऽनेकार्थस्य तु तन्निदन्धनभावोपगमे अन्योन्याश्रयदोषः । न चो- भयमप्यन्योन्यानुग्राहितदुपजननसामर्थ्यमव निपवनादिकमिवाङ्कुर मर्थान्तरप्रतिभामु- पजनयति, यतो जडपदार्थविषय एवायमुपपन्नः क्रमः । यत्र स्वाभाविक एवायं जन्यजनकभावः न वाच्यवाचकभावविषयः, तत्र हि प्रतिपत्तपराम- र्शापेक्षापरतन्त्रोऽर्थाध्यवसायोपजनो न म्वाभाविकः । तत्र वाच्यार्थविषयस्यास्ये वाचक एव तत्संस्कारप्रबोधनिबन्धनं नान्यः । अर्थान्तरविषयस्य तु तस्यावश्य- मन्यदेवापेक्षणीयं युक्तं न पुनरेक एवोभयत्रापि, एकहेतुकत्वेऽर्थयोः क्रमनियमा- नुपपत्ते: प्रत्यर्थ शब्दनिवेशोपगमविरोधाच्चेति तयोर्भिन्नहेतुकत्वमवगन्तव्यम्। तच्च तदावृत्त्या वास्तु अर्थप्रकरणादिना वा, न तत्रास्माकमभिनिवेशः कश्चित् । केव- लमन्यतस्तत्प्रतिभोद्गेदाभ्युपगमेनानुमानान्तर्भावः स्फुट एव तस्यैव लिङ्गतापत्तेरिति शब्दस्यानेकार्थतावगममात्रमूलोऽयमद्यापि कवीनामर्थान्तरप्रतीतिभ्रम इति व्यर्थः शब्दशक्तिपरिकल्पनप्रयासः । एवं चास्य वाच्यातिरेकिणोऽर्थान्तरस्य प्रती- तिरेव न समस्तीति यत्राप्रस्तुताभिधानप्रसङ्गभयात् तयोरुपमानोपमेयभावप्रकल्पनं तदपि निर्मूलमेवेत्यवगन्तव्यम्। किञ्च न स्वभावत एव शब्दानामर्थप्रतीतिक्रम इति नियमसम्भवः, किन्तर्हि सामग्रीवशात्। सा हि यदर्थानुगुणोपलभ्यते तमेव तस्यार्थ कल्पयतीति सर्वः शब्दः सर्वार्थविषयः सर्वश्रार्थः सर्वशब्दविषयो भवि- सुमहति। ततश्चातदर्थोऽप्यन्यः शब्दः सामग्रीवशात् समासोक्तिन्यायेन तमवगम- यितुं क्षमेतैव, न पुनस्तदर्थोऽपि सामग्रीविकलो गवादिशब्दः, आस्तां वान्यः शब्दो, यः साधुत्वेन प्रसिद्धः । असाधुरपि यावत् तद्वशादनुमितवाचकभावोऽभि- मतमर्थमभिदधात्येवेति सामग्रीसद्भावान्वयव्यतिरेकानुविधायिनीयमर्थान्तरप्रतीति- रित्यवसीयते। यदाहु :- १. 'प्रतीतिम्' इति खपुस्तके पाठ :. 'मेडनु' इति खपुस्तके पाठ: २. 'स्य भाववद्वा' इति खपुस्तके पाठ :. ३.

155

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। १२१ "असाधुरनुमानेन वाचकः कैश्रिदिप्यते। वाचकत्वाविशेषेऽपि नियमः पुण्यपापयोः ॥" इति। नचैतावता तस्यापशब्दत्वं कल्पयितुं युक्तं यतः शब्दस्तावच्छब्घते विमृ -. श्यतेऽभिधीयतेऽनेनार्थ इति शब्दनक्रियाकरणभावोपपन्नोऽर्थः कथ्यते । स च त्रिविधः । साधुरसाधुरपशब्दश्रेति। लक्षणानुगतः साधुः प्रकृतिप्रत्ययादिविभा- गपरिकल्पनया लक्षणेनानुगम्यत इति। ततोऽन्योऽसाघुरव्युत्पन्नो डित्थादिवत्। शब्दादपेतोऽपशब्दः योरऽर्थ न प्रतिपादयति विगुणसामग्रीक इत्यर्थः । एवश्च साधुशब्दस्यापि सामग्रीवैगुण्येनावाचकत्वादपशब्दत्वम् अपशब्दस्यापि तदानु- गुण्येन वाचकत्वादनपशब्दत्वमुपपन्नं भवति। ततश्र वाचकत्वावाचकत्वमात्रनिब- न्धने शब्दापशब्दत्वव्यवहारे व्यवस्थिते सति ये केचिदितिहासपुराणादावागम- शास्त्रादी च क्चित् केषाश्चिच्छब्दानामसाधुत्वादपशब्दत्वमुद्भावयन्ति ते प्रत्यु- क्ता भवन्ति। अस्मान् प्रति पुनरविषये प्रयुज्यमानः शब्दोऽपशब्द इति। त- घथा- "मधुकरैरपवादकरैरिव स्मृतिभुवः पथिका हरिणा इव । कलतया वचसः परिवादिनीस्वरजिता रजिता वशमाययुः ।" इत्यत्र हरिणानामुपमानत्वादप्राधान्यमविगणययैव यः कविना रञ्जिर्लुप्तानुनासिक: प्रयुक्त: सोऽपशब्द एव तत्प्रयोगस्योपमेयार्थानुगुण्येनोपपन्नत्वात्, तस्यैव प्राधा- न्यात्, प्रधाने च कार्यसम्प्रत्ययोपगमात् । केवलमप्रधानापेक्षया शब्दसंस्कारवि- परिणामेन व्याख्यामात्रमत्र श्रेयो न पुनस्तस्य प्रयोगः । युज्येत पुनरेतद् यदि पथिकानां हरिणतया रूपणं स्याद् आरोपो वा यथा 'स्मृतिभुवो बत पान्थमृग- ब्जा' इति, यथा वा 'स्मृतिभुवः पाथका हरिणव्रजा' इति। अन्यथा त्वपशब्द एवायमविषये प्रयुक्तत्वाद् अस्वगोण्यादिशब्दवत्। यदुक्तम्- "अस्वगोण्यादयः शब्दाः साधवो विषयान्तरे। निमित्तभेदात् सर्वत्र साधुत्वं च व्यवस्थितम् ।।" इति। शब्दप्रयोग: कर्त्तव्यः प्रधानार्थव्यपेक्षया। तदन्यापेक्षया त्वर्थादेनं विपरिणामयेत् ॥१॥ विपरीतमतो यत् स्यादपशब्द: स मां प्रति । हेतुर्ध्वनेश्वायमेव प्रयोगपरिणामयोः ॥२॥ १. 'प्रयु' इति खपुस्तके पाठ :.

156

१२२ व्याक्तविवेके तृतीयो विमर्शः।

परिणामो बहुविधो वाचोलिङ्गादिभेदतः । स च प्रसिद्ध एवेति नामाभिरिह दर्शितः ॥ ३॥। इति सड्प्रइल्लोकाः । यदपि च केचिदाचक्षते समानायामर्थगती शब्देनापशब्देन च शास्त्रेण धर्मनियम: क्रियते राधुभिरेव भावितव्यं नासाधुभिरिति, तत्र कूपसा- नकवद् वृत्तिर्भविष्यतीत्यादिना तैरेव प्रतिविहि, म्। सा ेतिहासपुराणागमशास्त्रे- ष्वव्यस्त्येवेति नागमविरोधः । त्रिविधं हि शास्त्रं शब्दप्रधानमर्थप्रधानमुभयप्रधा- नश्चेति। तत्र शब्दनधानं वेदादि अध्ययनादेवाग्युदयश्रवणात् मनागपि पा- ठविपर्यासे प्रत्यवायश्रवणाच्च। अर्भ्प्रधानमितिहासपुराणादि तरयार्थवादमात्ररू- पत्वात्। उभयप्रधान सर्गबःधादि काव्यं तम्य रसात्मकत्वाद् ररुस्य चोभरौचि- त्येन परिपोषदर्शनान्। काव्यायानि शास्त्रत्वमुपपादितमेतर। तदेवं यदर्थप्रध नमि- व्यते तच्ट्रवगधारणार्थावबोधा प्रानोस्थितेन धर्मणासाधुशब्दोदीरणोदितोऽधर्मः प्रतिहतो भवतीयमसौ कृ खानववृत्तिः । धमरय तदुत्थितत्वमुपगतमेव - "यस्तु प्रयुङ्गे कुशलो दिशेो शव्दान्यथादद् व्यवहारकाले। सोऽनन्तमाप्नोति जयं परत्र कधोगविद् दुप्यति चापशव्दैः ।" इति। असाधुश्चापशउदश्र द्विधा शउदः प्रकीर्तितः । तत्रासाधुन साध्यो यः प्रकृतिप्रत्ययादिभिः ॥४॥ शब्दादपेतोडाशब्दः शब्दनाकरणात्मनः । शब्दना हि परामर्शा वाच्यार्थविषयोऽस्य यः ॥५॥ एवञ्चारबुशव्दोऽपि नापशब्दत्वमहति। न सोऽप्यभ्येति साधुत्वं तयोर्विषयभदतः ॥ ६ ॥ ततश्र - सामर्थ्यादेव शब्दस्थ विषयेवगने सति। न प्रयोगोऽस्य न ्येष स्वनिप्पत्त्ये प्रवर्त्तते ॥७॥। अत एव प्रकृत्यर्थमात्रं तत्र प्रयुञ्जते ।

इयता चापशब्दत्वं न तेषामवकल्पते । अर्थेषु शब्दनकर्मकरणत्वानपायतः ।। ९ ।। १. 'तर' इति खपुस्तक पाठ:

157

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। १२३

असाघूच्ारणाद्यस्तु तत्राधर्मः प्रवर्तते। कूपखानकवद्वृत्तेः सोऽर्थज्ञानान्निवर्तते ॥ १० ॥ अथ वार्थपरिज्ञानमास्तां तत्पठनादृपि। धारणादपि वा पुंसां श्रूयतेऽभ्युदयः परः ॥ ११ ॥ इति सब्ग्रहश्लोकाः। तस्मादुपपत्तिशून्य एवायं गतानुगतिकतया अनेकार्थशब्द- प्रयोग विप्रलब्धव्याख्यातृपरम्परासमयमात्रप्रवर्तितः शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपार्था- न्तरप्रतीतिपक्षः। व्याख्यातारोऽप्यलीकविद्वन्मानितया प्रायेणापव्याख्यानैर्न केव- लमात्मानं यावत् तत्रभवतो महाकवीनपि हेपयन्तो दृश्यते। तद्यथा- "तां जानीयाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीयं दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीभिवैकाम्। गाढोत्कण्ठागुरुषु निवसेप्वेपु गच्छत्सु बाला जाता मन्ये शिशिरमथिता पमिनीवान्यरूपा ।।" इत्यत्र पाठमिममवुद्ध्वैव कलितकविहेवाकाः पराकृतप्रतीति चारुताततिशयास्ते 'अवैमि *तदवज्ञानाद्यलापेक्षो मनोरथः ।' इत्यादौ दृष्टामपि वाक्यार्थकर्मतां मन्यतेरपश्यनतो बालायाः कर्मतामस्य मन्यमानाः स्वरसन्धिवशाद्विकृतमिवशब्दमेव भ्रमाद् वाशब्दं परिकल्प्यापव्याख्यामार- भन्ते। न ह्येवमर्थस्य वैचित्री काचित् समुन्निषति। नापि महाकवेः कालिदास- स्यान्वयगतिरियं क्वचनापि प्रबन्धेऽवधारितपूर्वा यदयं रसनिधाने काव्ये व्याधि- मिव वाशब्दमिवार्थे प्रयुञ्जीतेति। कथं तर्हि 'चन्द्रं प्रवृद्धोमिरिवोर्भिमाली'ति त- स्यैव कवेरयं प्रयोगः । उच्यते। क्रिट्टत्वादविभावितार्थपाठेन केनचित् कल्पि- तोडयं पाठः । स हि जलधिर्निशीवेति द्रष्टव्यः । यथा च- "आमेडत्मिन् पथिकाय पान्थ! वसतिर्नैवाधुना दीयते रात्रावत्र विहारमण्डपतले पान्थः प्रसुप्तो युवा । तेनोद्गाय खलेन गर्जति घने स्मृत्वा प्रियां तत्कृत येनाद्यापि करक्कदण्डपतनाशङ्की जनस्तिष्ठति ॥" इत्यत्र हि काचित् वसतिं प्रार्थयमानं पथिकयुवानमुद्दिश्योत्पन्नमन्मथव्द थावेशा त- स्यान्यानुरागितामाशक्कमाना दारुणतरपरिणामोडन्पासक्तजनानुराग इति न चेदसि १. 'शाकर्म' इति खपुस्तके पाठ :. * 'दपध्य।' इति कपुस्तके पाठ:

158

१२४ व्यक्तििवेके तृतीयो विमर्शः।

कस्याश्चिदनुरक्तस्तदिदमखिलमेव गृहमयं च जनस्तवायत्त एवान्यथा गम्यतामिति स्वाभिप्रेतमर्थमस्मै निवेदयितुकामा पूर्ववृत्तान्तं वसतिविहितोपकारकामिनी मर- णावेदनफलं वक्तुमुपक्रमत इति तदभिप्रायमविद्वांसस्ते पुरुषवधावेदनं तदिति म- न्यमानास्तथैवापव्याचक्षते । तच्चायुक्तमेव रसभङ्गप्रसङ्गात्। उभयोरनुरागाति- शययोगेऽपि पुरुषवधवर्णनस्यात्यन्तमनुचितत्वात् खलार्थकरणार्थयोरसञ्जतिप्रस- आच्च। न हि योऽस्ववशः सन् म्रियते तस्य तन्मरणं यद्यपि कस्यचिदुपकारायाप- काराय वा स्यात तथापि तदपेक्षमस्य सौजन्यं खलत्वं वा न शक्यं व्यपदेष्टुम् । तयोरभिसन्धायकरणे तस्य तद्यपदेश्यत्वोपपत्तेः अन्यथातिप्रसङ्गादिति तन्मतानुवि- धायिनोऽन्धपरम्पराक्रमेण व्याख्यातारोऽद्यापि तेनैवोपपत्त्यतिपातिना पथा सञ्चरन्त इति स्थितम्। ननु यावद्धिरर्थेः सम्बन्धः प्राक्छब्दस्यावधारितः । तावत्स्वन्यनिराशंसः श्रुतः सन् कुरुते गतिम् ॥१२ ॥ ततो यदर्थानुगुणा सामग्रचस्योपलभ्यते। स एवार्थो व्यवस्थाप्यः सत्स्वप्यन्येष्वबाधितः ॥ १३॥ तेनाभयार्थानुगुणा व्यनक्त्यर्थावुभावपि। ययोः सामर्थ्यतः सिध्येदुपमानोपमेयता ॥ १४॥ इत्थमर्थान्तरे बुद्धिं ध्वनिरेवादधात्ययम् । तन्निबन्धननिर्बन्धो निर्निबन्धन एव सः ॥१५॥ एवञ्चात्मन्यधिक्षेप्ये किमर्थ तत्त्वदर्शिनः । व्याख्यातारोऽप्यधिक्षिप्ता मोहात् को वेत्ति वा हितम् ॥ १६ ॥ उच्यते- यद्यप्यर्थेषु सर्वेषु प्राक्छब्दः कुरुते मतिम्। तथापि तद्यवस्थार्थ विशेषणमपेक्षते ॥ १७॥ तच्चेत् तद्वदनेकार्थ मुख्योऽर्थः कोऽवतिष्ठताम्। यस्तत्र प्राकरणिक: पौर्वापर्यगतिः कुतः ॥ १८॥ सा चेत् प्रकरणादो हि प्रकृतस्तस्य सा पुरः । पश्चादन्यस्थ सामर्थ्यगम्या यस्योपमानता ॥ १९।। १. 'मातेम्' खपुस्तके पाठः. २. 'चैतद' इति खपुस्तके पाठ :.

159

व्यक्तिीववेके तृतीयो विमर्शः। १२५

यतो न तावतैवायं व्यापारो विरतो ध्वनेः । व्यापारविरतौ हि स्यान्न ततोऽर्थान्तरे मतिः ॥२० ॥ ध्वनेरनेकार्थस्यापि यथा प्रकरणादिभिः । अनादृत्यैव तच्छक्ति प्रस्तुतार्थविनिश्चयः ॥२१॥ क्रियते तद्वदेवायं नेष्यतेऽर्थान्तरेऽपि किम्। को विशेषोऽस्य यदयं शब्दशक्तिनिबन्धनः ॥२२॥ विशेषणानुगुण्यं चेदर्थान्तरगतेः पदम् । यतस्तदप्यनकार्थमिष्टमेव विशेष्यवत् ॥ २३॥ अनेकार्थत्वमप्यस्य कुतस्तदवसयिते। एवमेवावसायश्रेद्विशेष्येऽवगतिर्न किम् ॥ २४ ॥ तत एव विशेष्याच्चेद् भवेदन्योन्यसंश्रयः । अथोभयपरामर्शादिष्यतेऽर्थान्तरे मतिः ॥२५॥ स्यादेवं प्रकृतार्थश्रेत् सिध्येन्नायं तया विना। ततोऽनया विमर्शः स्यादन्यथातिप्रसज्यते ॥ २६ ॥ तस्मादनेकार्थत्वेऽपि विशेषणविशेष्ययोः । अर्थान्तरप्रतीत्यर्थ वाच्यमेव निबन्धनम् ॥२७॥ इति सडग्रहश्लोकाः । अर्थशक्तिमूलः पुनरुपपद्यत एव धूमादिवामेः सम्बन्धाव- धारणपुरस्सरीकारेण ततोऽर्थान्तरप्रततिरुपपादितत्वाद्, यथा 'एवंवादिनि देवर्षा'- वित्यादौ लीलापत्रगणनं गौर्याः शब्दव्यापारं विनैवार्थान्तरं रतिभावव्यभचारि- लक्षणं लज्जादिकमनुमापयतीत्युक्तम्। सर्वोऽर्थः कवेः कविनिबद्धस्य वा वक्तुः प्रौढो- क्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः स्वतस्सम्भवी वास्तु । नैतावता तस्य गमकतायां फलभेदः काश्चेत्। गम्यस्य पुनरर्थस्य प्राधान्यनिबन्धनो व्यपदेश इति तस्य प्रधानेतरभावेन द्वैविध्योपगमः सफल एव। तथा हि- "प्राप्तश्रीरेष कस्मात् पुनरपि मथि तन्मन्थखेदं विदध्या- न्निद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव सम्भावयामि। सेतुं बभ्नाति भूयः किमिति च सकलद्वीपनाथानुयात- स्त्त्वय्यायाते वितर्कानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधेः ॥" इत्यत्र लक्ष्मीलाभलम्पटतया पयोनिधौ मन्थनव्यथावितरणं विलासालसतया योग- निद्रासुखास्वादो द्वीपान्तराधीशदशकन्धरनिधनधिया सेतुबन्धश्रेति भगवतो वा १. 'कल्पा' इति खपुस्तके पाठ :.

160

व्यक्तिषिवेके तृतीयो विमर्शः।

सुदेवस्यामी व्यापारा: प्रसिद्धास्सन्तो यदन्यत्र राजादावारोप्य तस्य समीहितप्राप्त्या निषिध्यन्ते तदा तत्कार्यत्वात् कारणभूतभगवद्रपतारोपमेव तत्रानुमापयन्तीति रूप- कानुमितिरिति व्यपदेशः प्रवर्त्तते । "ज्योत्सापूर प्रसरधवळे सैकतेऽत्मिन् सरय्वा वादद्यूतं सुचिरमभवत् सिद्धयूनो: कयोश्चित् । एक: प्राह प्रथमनिहतं केशिनं कंसमन्यः स त्वं तत्वं कथय भवता को हततत्र पूर्वम् ।।" इत्वत्र केशिकंसापुरयो: कतरो भततां पूर्व हृत इति योऽयं वधगैर्धापर्यविर्ययानु- योगस्तस्य साक्षाद् भगवानेव विषयभावेन वक्तुमुचितो नापरो राजादिस्तयोरेव धूमाग्न्योरिव कार्यकारणभावप्रसिद्धेः । सोऽयमन्यवषयतयोच्यमानस्तत्र भगव- द्रूपतारोपमन्तरेणानुपपद्यमानत्तदरूवतामुपकल्पयततयो रूप्यरूपकभावमनुमापयतीति रूपकानुमितिर्व्यपादिश्यते।

स्मेरेडधुना तव मुखे तरळायताक्षि!। क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तनेव जडराशिरयं पयोधि: ।" इत्यत्रापि यदेतत् क ्याश्चि प्थोदितगुणगगोदितसौनदर्सम्पदि वदने सति समुद्र- संक्षोभाविर्भावस्योचितत्यापि कुतश्चिन् कारणादभावाभिवानं तत्त य पूर्णे दुरूपता- रोपमन्तरेणानुापद्यमानं मुखत्य तादू-यमुपकल्पयत् पूर्ववत् तयो रूप्यरूपकभावमनु- मानयतीति रूपका नुनितिव्यदेशो भवति। के व लमिदमत्र विचारयते। यदेतदवदने- न्दुबिम्बसद्भावे सत्यपि पयोधेससलिलोल्लासलक्षणक्षोभाविर्भावाभावनिबन्धनधिया स- किलसमूहमात्रपरमार्थो यन्नात्य काचन चेतनचमत्कारकणिका समातीत्येवमर्थतात्प- र्येग जलराशित्वमुपातं तत् तस्य सदैव सन्निहितमित्य नारोपितरूपयामिनीरमणोदय- समयेऽपि नास्य संक्षोभाविर्भावो भवेत् तदापि जलराशित्वाविशेषात्। अथ मदनो- न्मादलक्षणक्षोभाभावनिबन्धनवुध्या सदसद्विवेक्विकलोडयं जड इति जाड्यप्रतिपा- दनपरतया तदुपादानामेति। एवमनि वदनस्य सौन्दर्यातिशयशालिनः सौभाग्या- तिरेक एवानुमितो भवति, यथात्रैव पाठविपर्यासे सति "यत् प्रद्ृभावमुपयाति न तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोविः" १. 'यदन्य' इति खपुस्तके पाठ :.

161

व्याक्तिविवेके तृतीयो धिमर्शः। १२७

इति, न पुनः पूर्णदुरूपत्दम्। तद्धि तत्कार्यरय समुद्रसंक्षोभरयाविकलकारणतया सम्भाव्यमानो पादरय सतः प्रतिबन्धकत्ययबलदनुत्पादे रत्नुमयते ना्यथा । यथा- "होई ण गुणाणुराओ जडाण णवरं पसिद्विसरणाण। किरंपह्ववइ ससिमणी चन्दे ण पियामुहे दिठ्ठे॥" इत्यत्र प्रियामुखस्य पूर्णेन्दुरूपत्वं तत्कार्यस्य चन्द्रकान्तमणिप्रसुतिलक्षणस्य स- ग्भाव्यमानत्पादस्य सतो जाड्यजनितप्रसिद्धिशरणत्वरूपप्रतिबन्धकप्रत्ययबलादनु. त्पादे सत्यनुमीयते। न चेह चन्द्रबिम्बकार्यस्य किमपि प्रतिबन्धकारणमुपात्तमिति कथं तस्य पूर्णेन्द रूपतानुमितिसिद्धिः । यत्र हि यत्कार्यस्य यत्प्रतिबन्धनिबन्धनभावे- नोपकल्पते तत्र रस्प्रैव तदुपादाने सत्यवसायो नान्यतय अतिप्र डातु। मुखे च सौभा- ग्यातिरककार्यस्य मदनो मादलक्षणस्य क्षोभस्याचेतनत्व परमार्थजलराशित्वं प्रति- बन्धनिबन्धनभवनोपात्तम् । अतस्तर्यैव तत्र प्रतीतिरुपपन्ना न चन्द्रत्वादेः । अन्यथा कमलत्वादेरवि सा स्याद् विशेषाभावात्। तस्मादुभयार्थसाधारणक्षोभपद- प्रयोगमात्रविप्रलम्भकृतोऽयं मुखेन्दुबिम्बयो रूप्यरूपकभावभ्रम इति स्थितम् । त- स्मादेवमत्र पाठ: कर्त्तव्य :-- "क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये रूपान्तरं पतिरपां किमपि प्रपन्नः ।" इति। अत्र हिन केवलं वदनत्येन्दुत्वं प्रतीयते, यावदपां पत्युः शृङ्गारित्वमपि। तेन तव वदनेदृदये सत्यनेकसुन्दरीरूपलावण्य सम्पदामन्तरज्ञोऽप्यपांपतिर्यन्न मना- गपि क्षोभमुपयाति तन्मन्ये रूपान्तरं किमपि प्रपन्न इत्ययमर्थाऽवांतष्ठत। एष चा- नन्तरोक्तपाठार्थाद्विशिप्यते न वेति सहृदया एव प्रमाणम् इति। यथास्थितपाठपक्षे तु नेदं रूपकानुमितेरुदाहरणमुपपद्यते। "वीराण रमइ घुसिणारुणम्मि ण तहा पिआथणुच्छङगे। दिट्ठी रिउगअकुम्भत्थलम्मि जह बहुलसिन्दूरे ।।" इत्यत्र कान्ताकुचतटकारकुम्भस्थलयोः प्राकरणिकेतरयोः प्रमाणान्तरप्रतिपन्नसं-

मानोपमेयभावावगम इति तस्यैव तत्र हेतुत्वम् अप्रतिपन्नसंस्थानस्यानिरूपितसा- १. भनतिन गुणानुरागो जडानो नवरं प्रसिद्विशरणानाम्। ६' रं प्रस्न्ौति शशिमणिश्चन्द्रे न प्रियासुखे दष्टे॥ २. 'द्शरणरूप' इति खपुस्तके पाठ :. १. अस्य छाया ३३ तमपृष्ठे प्रष्व्या.

162

१२८ व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः।

धारणधर्मस्वरूपस्य च सादृश्यावगमासम्भवाद् इत्युपमानानुमितिरितीयमुच्यते । एवम् - "तं ताण सिरिसहोअररअणाहरणम्मि हिअअमेक्करसम्। बिम्बाहरे पिआणं निवेसिअं कुसुमबाणेन ।।" इत्यत्रापि वेदितव्यम्। केवलमत्र साधारणो धर्मो लौहित्यलक्षणो रल्न उपमानेऽनु- मेयो, न शब्दोपारूढो, बिम्बरूपतयाधरस्य विवक्षितत्वात्। "स वक्तुमखिलाञ्छक्तो हयग्रीवाश्रितान् गुणान्। योऽम्बुकुम्भैः परिच्छेदं शक्तो ज्ञातुं महोदघेः ॥" इत्यत्र ह्यग्रीवगुणान् साकल्येनाभिधातुं न कश्च्ित् समर्थ इति साध्यम्। तत्र त- दभिधानशक्तत्वस्य कुम्भकरणकाम्भोधिपरिच्छेदज्ञानशक्तत्वस्य चोभयोः प्राकर-

पमेयभावयोः परिकल्पितेन व्याप्यव्यापकभावेनोपनिबन्धो हेतुः । तयोर्हि व्याप- कस्य धर्मस्य वृक्षत्वादेरिवाम्बुधेरम्भसः कुम्भैः परिच्छेदज्ञानशक्तत्वस्य प्रमाणान्त- रावसितायामभावप्रतातिौ व्याप्यस्यापि शिशपात्वादेरिव हयग्रीवगुणग्रामाभिधानसा- मर्थ्यस्याभावावगतिरिति तस्यामनुमेयत्वमिति। अतिशयोक्तिगर्भश्चायमुपमानोपमे- यभावावसायो हयश्रीवगुणानां साकल्येनावर्णनीयतात्मकासाधारणविशेषप्रतिपादनप रमाक्षेपमाक्षिपतीत्याक्षेपानुमितिरित्युच्यते। "देव्वाअत्तम्मि फले किं कीरइ एत्तिअं उण भणामि । कङ्केळ्ळिपल्लवा पल्लवाण अण्णाण ण सरच्छा।" इत्यत्रार्थान्तरोपन्याससामर्थ्यादेव वस्तुनोः समर्थ्यसमर्थकभावावसायो न शब्दशक्ति- मूल इति। तदर्थस्य हि शब्दादेरप्रयोगो गतार्थत्वात्। "हिअअठ्ठाविअमण्णुं अवरुण्णमुहं पि मं पसाअन्त!। अवरद्धस्स वि ण हुदे बहुजाणअ! रोसिउं सक्म् ॥" इत्यत्रानाविष्कृतकोपचिह्ायाः कस्याश्चिदन्तर्गतमन्योर्मानिन्याः केनचित् कृतागसा

१. अस्य छाया ३३तमपृष्ठे द्रष्टव्या. २. 'करणस्याम्भोधिपयःप' इति खपुस्तके पाठः. दैवायत्ते फले कि क्रियतामेतावत् पुनर्भणामि। रकाशोकपल्लवाः पल्लवानामन्येषां न सदशाः ॥ ४. हृदयस्थापितमन्युमपरोषमुखामपि मां प्रसादयन्। अपराद्धस्यापि न खल ते बहुज् रोषितं शक्यम्।

163

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। १२९

प्रसादमानाया यत् तत्र रोषविषयेऽपि न तव रोषितुं शक्यमित्युक्तं तदनुपपद्यमा- नतया समर्थनीयमेवेति यत्तत्र वल्लभसम्बोधनद्वारेण बहुज्ञत्वमर्थान्तरभूतमुपात्तं त- देव तत्समर्थकहेतुतामुपयातति, तत एव हि परहृदयवेदिनि जने क: खलु कोपं कर्त्ुमर्हतीत्यस्यार्थस्य प्रतीतिसिद्धेः । द्विविधो हि हेतुरुक्त्तः शाब्दश्चार्थश्रेति। तेनेयमार्थस्य हेतोरुपादानादर्थान्तरन्यासानुमितिरित्युच्यते। "जाएज्ज वणुद्देसे खुज्जोच्चिअ पाअवो घडिअवत्तो। मा माणुसम्मि लोए ताएक्वरसो दलिद्दो अ।।" इत्यत्र यथोक्तम्वरूपस्याप्रस्तुतस्यैव वनपादपस्य पुंसश्च कस्यचिद् दरिद्रस्य प्रस्तुत- स्यानुपयोगितया निष्फलयोरुभयोरप्यनभिनन्द्यजन्मताप्रतीतो तुल्यायां बदेतदेक- स्यैव जन्मानभिनन्दनं नेतरस्य तत् तस्य शोच्यतातिरेकलक्षणं व्यतिरेकमनुमाप- यतीत्यस्य व्यतिरेकानुमििव्यपदेशसिद्धिः ।

मूर्च्छयत्येष पथिकान् मधौ मलयमारुतः ।।" इत्यत्र चन्दनासक्तभुजगनिश्चासानिलसम्पर्कमात्रेण मूच्छहतुत्वं मलयमारुतम्य मुख्यमनुपपद्यमानं मूर्च्छाकारित्वलक्षणात् साधर्म्यात् सिंहो माणवक इत्यत्र सिंहत्व- मिवोपचरितमाश्रीयत इतीवार्थमनुमापयति। मुख्यतानुपपत्तौ च निमित्त भुजग- निश्वाससमीरसम्पर्कमात्रेण मलयमारुतस्य न्यग्भावभाजो बहलीभावासम्भवः । यद्वा मुख्यमर्थमनाद्ृत्यार्थान्तरे प्रयुज्यमानः शब्दो यथाकथश्चित् सादृश्यमेवावगमयाि। न चैवं विधे विषये इवादिप्रयोगमन्तरेणासम्बद्धार्थतैवेत्याशङ्कनीयं प्रकरणादितोऽप्य- र्थस्य स्वसौन्दर्यादेव वार्थान्तरावगतेः, यथा- "ईसाकलुसस्स वि तुह मुहस्स णं एस पुण्णिमाचन्दो। अज्ज सरिसत्तणं पाविऊण अङ्रेच्चिअ ण माइ ॥" इत्यत्रेवशब्दस्य। यथा च "त्रासाकुलः परिपतन् परितो निकेतान् पुंभिन कैश्विदपि धन्विभिरन्वबन्धि । तस्थौ तथापि न मृगः कचिदङ्गनाभिराकर्णपूर्णनयनेषुहतेक्षणश्रीः ।।" इत्यत्र। शब्दार्थव्यवहारे च प्रतीतिरेव प्रमाणम्। प्रतीतार्थश्र शब्दः प्रयुज्यमानः पौ- नरुक्त्यमेवावहतीति अत्रेवार्थस्यावगमादुत्प्रेक्षानुमितिरित्येषा व्यपदिश्यते। एवम्- १. जांयेय वनोद्देशे कुब्ज इव पादपो घटितपत्रः । मा मानुषे लोके ल्यागकरसो दरिद्रश्च ॥ २. ईर्ष्याकलुषस्यापि तव मुखस्य नन्व्रेष पूर्णिमाचन्द्रः । अद्य सदृशत्वं प्राप्याह्ग इव न माति ।।

164

१३० व्यक्तिविधेके तृतीयो विमर्शः

"अत्युच्चपदाध्यासः पतनायेत्यर्थशालिनां शंसत्। आपाण्ड पतति पत्रं तरोरिदं बन्धनग्रन्थेः ।" इति निदर्शनानुमितावप्यवसेयम्। "रम्या इति प्राप्तवतीः पताका रागं विविक्ता इति वर्धयन्तीः । यस्यामसेवन्त नमद्लकिा समं वधूभिर्वलभीर्युवानः ।"

यत्सामर्थ्याद् वध्व इव वलभ्य इत्यमुमर्थमवगच्छेम। न चोभयार्थसाधारणस्य वलभीविशेषणकलापस्यैव तत्र निबन्धनभावोऽवगन्तुं युक्तः तस्य भिन्नविभक्ति- कस्य वधूभिरभिसम्बन्धानुपपत्तरित्युक्तमेव । अथ सममित्यस्य तुल्यार्थम्य वघूवल- भासम्बन्धबलात् विभक्तिविपरिणामेन कल्पिततदुचितविभक्त्यन्तानां वधूनां विशे- षणकलापाभिसम्बन्धसहत्वाद् वधूभिरुपमानोपमेयभावावंगतिर्भवति, यथा सम- मिन्दुना सकलकलोऽन्धिरुत्थित इति। एवं तर्हि तुल्यतासम्बन्धावधारणनिबन्ध- नेयं वधूवलभीनामुपमानोपमेयभावावगतिरिति नासावनुनेयतामभिपततीति क्ेपा- नुमितिरित्युच्यते। "अङ्करितः कोरकितः पल्लवितः कुसुमितश्च सहकारः । अङ्करितः कोरकितः पल्लवितः कुसुमितश्च हृदि मदनः ॥" इत्यत्र मुख्यामुख्याङ्करितत्वानिधर्मविशिष्टयोः सहकारमदनयोः प्रमाणान्तराव- गतकार्यकारणभावयोरप्यतिशयोक्तिच्छायया यम्तुल्यकालतयोपनिबन्धम्तत्र कार्य- कारणधर्माणां यथाश्रुतक्रमं सङ्गयासाम्यमेव यथासङ्गचमनुमापयति, यथाश्रुतक- मातिक्रमे प्रयोजनाभावात् निबन्धनाभावाच्च। को ह्यविष्ठुतमतिरसति बाधके श्रुत- मर्थमनादृत्याश्रुतं परिकल्पयेदिति यथासङ्गयानुमितिरितीयमुच्यते। यत्र प्रकरण- दिप्रतिपत्त्यानुमितविशेषो वाच्योऽर्थः मतीयमानम्यार्थस्य लिङ्गभावमुपयाति सो- डप्यनुमानम्यैव मार्गः । यथा- "उच्चिणुसु पडिअकुसुमं मा धुण सेहालिअं हलिअसोहे। अह दे विसमविराओ ससुरेण सुओ वलयसद्दो ।" इति। अत्र ह्यविनयपतिना सह रममाणा काचित् वहिश्श्रुतबलयकलकलया सख्या प्रतिबोध्यत इत्येतदपेक्षणीयं वाच्यस्य प्रतिपत्तये। प्रतिपन्ने च वाच्येऽर्थे तस्या-

१. उचिनु प्नतकुसुमं मा धुनु शेफालिकां हालिकस्तुषे। एष ते विषमविरावः शञुरेण शृतो वलयशव्दः ।

165

व्यकक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। १३१

एवमन्यासामपि वाच्यव्यतिरेकिणीनामलडकृतानां यथायोगमनुमानान्तर्भावस्स्व- यमेवानुसर्त्तव्यः । एवं वस्तुमात्रादीनां गम्यत्वं प्रतिपाद्येदानी वर्णपदवाक्यस- ङटनादीनां गमकत्वं प्रतिपादते। तत्र वर्णसङ्गटनानां तावद् गमकत्वमर्थद्वा- रकमेव। तथा हि विशिष्टवर्णसङ्खटनोपकृतशब्दप्रतिपादितेनार्थेन रत्यादयः स्था- यिनोऽनुमीयमाना: स्पष्टतरमवभासन्त इति शब्दोपाधिभृतयोस्तयोर्वर्णसङ्गटनयो- रपि गमकत्वमुपपन्नमेव पारम्पर्येण, न साक्षात्। तथाविघशब्दसन्दर्भाभिहितस्या- र्थस्य रत्यादेश्र भावस्य तार्णपार्णयोरिव धूमाग्न्योः कार्यकारणभावेनावस्थानात् । तथा हि ये रतिशोकाक्रान्तान्तःकरणाः ये च क्रोधोत्साहादिविवशास्ते मधुरतरव- र्णविरचितामसमासप्रायां रेफशकारटकारकर्कशां दीर्घसमासभूयिष्ठां च सङ्गटना- माश्रित्य भृन्ना भापमाणा दश्यन्त इति स्वभाव एवायम्।

क्रोधादिविशेषगतिर्धूमविशेषादिव कृशानोः ॥२८॥ इति सङ्ग्रहार्या। पदवाक्ययोः पुनः साक्षादर्थद्वारकं गमकत्वं न वर्णसङ्गटनयो- रिव वाचकोपाधिभावनिबन्धनमिति न तुल्यकक्ष्यतया निर्दशस्तयोरुपपन्नः । पद- वाक्ययोर्हि द्वयमर्थान्तरप्रतीतौ निबन्धनमिप्यते, उपचारः प्रकरणादिसामग्री चेति। यत्र हि तत समारोपितं तत्र यथाकथञ्चित् तत्साहश्यं तत्सम्बन्धादवग- म्यते, न तत्त्वम् तदभावे सादृश्यानुपपत्तेरिति तदेतदत्रानुमेयमित्युक्तम् । एकोऽपि हि शब्द: सामग्रीवैचित्रयात् तद्वमविशिष्टं स्वार्थमेवावगमयतीति तदेव तत्र लिङ्गमवगन्तव्यं न शव्दमात्रम् । तद्धि संज्ञिनमेव प्रत्याययितुमलं न सं- ज्ञिविशेषमित्येतदप्युक्तमेव । तत्र पदस्योपचारतो यथा महर्षेव्यसिम्य 'ससैताः समिधश्श्रिय' इति, यथा च वाल्मीकेः 'निश्चासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रका- शते' इति, यथा च कालिदासम्य 'कः सन्नद्वे विरह्विधुरां त्वय्युपेक्षेत जायाम्' इति, यथा च -- "सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति। इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ।।" इत्यत्र समिदन्धसन्नद्धमधुरपदानि गमकत्वाभिप्रायेणैव प्रयुक्तानीति उक्तमेव । तस्यैव सामग्रीवैचित्र्ये यथा 'रामेणप्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रियेणोचितम्'

166

१३२ व्यक्तिविषेके तृतीयो चिमशा।

इत्यत्र रामेणेत्येतत् पदं प्रकरणादिसामत्रविशात् साहसैकरसिकत्वादिधर्मविशि- ष्टस्य रामार्थस्य गमकम् अन्यथा हि मयेत्येव वक्तव्यं स्यात्। यत्रापि चैकस्यैवा- र्थस्यैकाभिधानमुखेनोत्कर्षापकर्षतत्त्वाभिधित्सयोपकल्पितमेदस्य विध्यनुवादभावेनो- पनिबन्धः तत्र प्रकरणादिभ्य एवास्योत्कर्षोपकर्षों वानुमेयः, न तु तत एव। न हि विधेयाभिधायिनः शब्दम्यैव सा शक्तिस्तयोर्विरोधात्। तत्रोत्कर्षो यथा- "रइकिरणाणुग्गहिआइ होन्ति कमलाइ कमलाइ।" इत्यत्र द्वितीय: कमलशब्दः । अपकर्षो यथा- "एमेअ जणो त्तिस्सा देउ कवोलोपमाइ ससिबिम्बम्। परमत्थविआरे उण चन्दो चन्दोच्चिअ बराओ।।" इति। अत्र द्वितीयश्चन्द्रशब्दः । अत्र हि विधेयाभिधायिनो द्वितीयाचन्द्रशब्दा- द्यथापकर्षोडवगम्यते न तथा पूर्वत्र कमलशब्दादित्यर्थप्रकरणादिरेव तत्र हेतुभावे- नोपगन्तुं युक्तो न शब्दशक्तिः । तस्या ह्युत्कर्षापकर्षावगमः पूर्वापरपदार्थियत एव स्यात्, नानियतः । तत्त्वे यथा - "काचो मणिर्मगिः काचो येषां तेऽन्ये हि देहिनः । सन्ति ते सुधियो येषां काचः काचो मणिर्मणिः ॥" इत्यत्र द्वितीयौ काचमणिशब्दौ। शब्दशक्तिमूलाया अर्थान्तरप्रतीतेरनिबन्धनायाः पराकृतत्वान्न तन्मूला पदवाक्यप्रकाशता सम्भवति। यथा "प्रातुं धनैरर्थिजनम्य वाञ्छां देवेन सृष्टो यदि नाम नाम्मि । पाथे प्रसन्नाम्बुधरस्तटाक: कूपोऽथवा किन्न कृती जडोऽहम् ॥" इति। अत्र हि जड इत्येतत् पदं निर्विण्णेन केनचिद्वक्रा कूपसमानाधिकरणतयैव प्रयुक्तं, नात्मसमानाधिकरणतया 'कूपोऽथवा किं न कृतो जडोऽह'मित्यात्मनो जडत्वाशंसास्पदत्वेनेष्टत्वाद्, इत्थमेव वाच्यस्य चारुत्वोपपत्तेः, यतोऽयमत्रा- र्था विवक्षितः किं ममानेन परदुःखभाजा हतचैतन्येन कृत्यं, जडस्तटाक एवा- स्मि कस्मान्न कृत इति। नचोक्तनयेन निबन्धनान्तरमन्तरेण स्वशक्त्यैवानुरणन- रूपतयार्थान्तरसमानाधिकरणतां प्रतिपत्तुमलमित्यनुदाहरणमेतत्। "असमप्पिअं वि गहिअं कुसुमसरेण महुमासलच्छिमुह्म्।" इत्यत्र ह्यसमर्पितमपि कुसुमशरेण मधुमासलक्ष्म्या मुखं गृहीतमित्यसमर्पितमपीत्ये- तदर्थाभिधायि पदमर्थशक्त्या कुसुमशरबलात्कारमनुमापयति। १. अस्य च्छाया ५८ पृष्टे. २. असमर्पितमपि गृहीतं कुसुमशरेण मधुमासलक्ष्मीमुखम्।

167

व्यक्तिवियेके तृतीयो विमर्शः १३३

"वाणिअअ! हत्थिदन्ता कत्तो अह्माण वध्घात्ती अ। जाव लुलिआलअमुही घरम्मि परिसक्कए सोण्णा।।" इत्यत्र द्विरदरदनव्याघ्ाजिनानां प्रतिषेधावगतिरुक्तक्रमेण व्यापकविरुद्धकार्योपल. बिधिनिबन्धनेत्यनुमान एवान्तर्भावमर्हति। केवलमिदमत्र निरूप्यते यदुत कस्येय- मुक्तिः, किं श्वशुरयोरुत तटस्थस्यैव कस्यचिदिति। तत्र श्वशुरस्य तावद् दुहितु- रिव सुषायाः सौभाग्यातिशयवर्णनमिदमनुचितमेव । श्वश््वा अपि पुत्रस्नेहविक्क- बायाः स्वसद्मसमृद्धिं समीहमानाया वा तत्सौभाग्यातिरेकमसूयमानाया वाणिजकं प्रति नास्ति हस्तिदन्तादि विक्रेयमिहेत्येतावति वक्तव्ये तद्वर्णनं निप्फलमनुचितं चेति तटस्थस्यैवेयमुक्तिरुचिता तत्रैव लेशतो रसास्वादसम्भवात्। अन्यथा- "विवेरीअसुरअसमए बह्मं दठ्ठूण णाहिकमलम्मि । हरिणो दाहिणणअणं चुम्बइ हिलिआउला लच्छी ॥" इति प्रहेलिकादावपि मुख्यवृत्त्या काव्यव्यपदेशः स्यात्। केवलं तत्पक्षे अह्माण इत्यत्र ऐआण इति पाठ: परिणमयितव्यः । "उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती। क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्वितेन दहनेन न वीक्षितासि ।।" इत्यत्र ते इति योयमसमसैन्दर्यनिधानभूतचोरनुभूतयोः पुरःपरिस्फुरतोरिव लोच- नयोः परामर्शः, स हि सामग्रीयोगान्नायकत्य शोकदहनोद्दीपनविभावतामेतयोरनु- मापयतीति मुख्यवृत्त्या तद्वाच्यस्यार्थस्यैव लिङ्गता, न पदस्य । यथा च- "झटिति कनकचित्रे तत्र दष्टे कुरडे रभसविकसितास्ते दृष्टिपाताः प्रियायाः । पवनविलुलितानामुत्पलानां पलाशै: प्रकरमिव किरन्तः स्मर्यमाणा दहन्ति ।" इत। पदावयवोषि विशिष्टः पदार्थ एव न शब्दमात्रं तस्य व्यापारान्तर १. वाणिजक! हम्तिदन्ताः कुतोऽस्माकं व्याघ्रकृतिश्र। यावल्लुळिताळकमुस्त्री गृहे परिष्वक्कने स्नुषा। २. विपरीतरते लक्ष्मीर्ब्रह्माणं दृष्ड़वा नाभिकमलस्थम् । हंरेरदक्षिणनयनं चुम्बति हियाकुला लक्ष्मीः ।। ३. 'एतेषाम्' इति च्छाया.

168

१३४ व्यक्तिषिवेके तृतायो विमर्शः।

प्रतिषेधात्। विशिष्टत्वं च 'मय्यासक्तश्रकितहरिणीहारिनेत्रत्रिभाग' इत्यत्र चाक- तहरिणीहारिणा नेत्रेण सम्बन्धितया त्रिभागस्य विशेषितत्वात् तथाविधस्य चास्य गमकत्वात्। वाक्यस्य चोपचारतोऽर्थान्तरप्रकाशनं यथा - "या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्तति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा रात्रिः पश्यतो मुनेः ॥" इति। अनेन हि वाक्येन न निशार्थो नापि जागरणार्थः कश्चिदविवक्षितः । कि तर्हि तत्त्वज्ञानावहितत्वमतत्वपराङ्मुखत्वं च मुनेः प्रतिपाद्यत इति तिरस्कृतवा- च्यस्यास्य गमकत्वम् । यथा च - "सुवर्णपुप्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ।।" इत्युक्तम्। तम्यैव प्रकरणादितो यथा -- "विसमइओ च्चिअ काण वि काण वि वोलेइ अमअणिम्माओ। काण वि विसामअमओ काण वि अविसामओ कालो ।।" इत्यत्र वाक्ये प्रकरणादिवशाद्विषामृतशब्दाभ्यां सुखदुःखम्वरूपसङकमितवाच्या- म्यां व्यवहार इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्यास्य गमकत्वं। शब्दम्याभिधातिरेकेण शक्त्यन्तरानुपपत्तेस्तन्मूलं पदस्येव वाक्यस्याप्यर्थान्तरप्रकाशनं न सम्भवत्येव यथा हर्षचरिते सिंहनादवाक्ये "प्रवृत्तेडम्मिन् महाप्रलये धरणीधारणायाधुना त्वं शेषः" इति। नह्यतद्वाक्यमनुरणनरूपमर्थान्तरं शब्दशक्त्यैवानिबन्धनं प्रकाशयितुं क्षम- मित्युक्तमेव। "सेज्जेइ सुरहिमासो ण आ पणावेइ जुवइजणलरुखसहे। अहिणवसहआरमुहे णवपल्लवपत्तले अणङ्गस्स सरे ॥" इत्यत्र कविप्रौढोक्तिमात्रनिप्पन्नशरीरे सुरभिमाससम्भवानामाविर्भूताभिनवपल्लवानां तरूणामचिरभावियुवतिजनमदनोन्माददायित्वमनुमेयम्। तत्र च सहकारसुरभिमा- समदनानां रूपकोपनिबन्धने शरशरकारधानुष्कतुल्यवृत्तान्तत्वे सति यदसम्पन्नस- म्पूर्णरूपतया सम्प्रति सहकाराणां शराणामिवानङ्गायाससमर्पणं स हेतुः । तदसम- र्पणमात्रान्तरायो हि तस्य तद्यापारः । कन्दर्पेोद्दीपनसमर्थस्वभावसम्पादनमेव च तेषां सुरभिमासेन कन्दर्पायार्पणं नान्यदिति। १. विषमय इव केषामपि केषामपि प्रयात्यमृतनिर्माणः । केषामपि विषामृतमयः केषामप्यविषामृतः कालः ॥ २. सन्नयति सुरभिमासो न तावदर्पयति युवतिजनलक्ष्यसहान। अभिनवसहकारमुखान नवपल्लवपत्रलाननज्नस्य शरानू ।

169

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। १३५

"'सिहिपिञ्छकण्णऊरा जाआ वाहस्स गन्विरी भमइ। मोत्ताफलरइअपसाहणाण मज्झे सवत्तीण।।" इत्यत्र नवोढाया व्याधवध्वाः सपलीभ्यः सौभाग्यातिरेकोऽनुमेयः । तत्र चाम्याः शिखिपिञ्छकर्णपूराया अपि सगर्व भ्रमणं हेतुः, यतोऽयमभिप्रायस्तस्याः -मयि सत्यामयं सम्भोगैकरसिको व्याधो वारितान्यकर्त्तव्यो दिवानिशं मत्परायण एव केवलं मद्विनोदार्थ यदच्छयान्तिकापततमयूरमात्रमारणव्यापारो वर्त्तत इति शिखि- पिञ्छमात्रकर्णपूराहं जाता, भवतीषु सतीपु दूरदेशकालव्यवधानसाध्यमहारम्भमा- तङ्कमारणादिव्यापारनिरतोऽयमासीदिति मुक्ताफलरचितप्रसाधना भवत्य इति। तेन यदेतत् सगर्व भ्रमणं तदेव तस्याः सपत्नीभ्यः सौभाग्यातिरेकमनुमापयतीत्य- वसेयम्। वाक्यार्थस्य विभावादिरूपस्य रसादीनां चालक्ष्यक्रमो गम्यगमकभाव इति प्रतिपादितमेव। स च वाक्यार्थः शुद्धोऽलङ्कारान्तरसङ्कर्णिश्चेति द्विधासम्भ- वति। तत्र शुद्धो यथा रामाभ्युदये कृतककुपितैरित्यादिश्लोकः । एतद्धि वाक्यं परस्परानुरागं परिपोषप्राप्तं प्रकाशयत् सर्वत एव परं रसतत्वं प्रकाशयति। अल- क्वारान्तरसङ्कीर्णो यथा- "स्मररसनदीपूरेणोढाः पुनर्गुरुसेतुभि- र्यदपि विधृता दुःखं तिष्ठन्त्यपूर्णमनोरथाः । तदपि लिखितप्रख्यैरङ्गैः परम्परमुन्मुखा नयननलिनीनालानीतं पिबन्ति रसं प्रियाः ॥" इति। अत्र हि रूपकेण यथोक्तलक्षणगमकानुगतेनावगमितोडयं रसः सुतरां प्रका- शत इति मुख्यवृत्त्यार्थस्यैव गमकत्वं न शब्दस्येति स्थितम् । वाक्यार्थस्येव प्रब- न्धम्यापि रसादीनां च योऽयमलक्ष्यक्रमो गम्यगमकभावो महाभारतरामायणादौ प्रसिद्धः, तस्य विभानुभावव्यभिचार्योचित्यचारुणो वृत्तस्योत्पेक्षितस्य वा कथाश- रीरस्य रसाभिव्यक्त्यानुगुण्येनोपनिबन्ध एव निबन्धनं तस्य रसादीनां च कार्य- कारणभावस्य प्रतिपादितत्वात्। यदाह ध्वनिकार :-

विधि: कथाशरीरस्य वृत्त्यस्योत्प्रेक्षितस्य वा ॥ इतिवृत्तवशायातां त्यक्ताननुगुणां स्थितिम् । उत्प्रेक्ष्याप्यन्तराभीष्टरसोचितकथोन्नयः । १. शिखिपिञ्छकर्णपूरा जाया व्याधस्य गर्विणी भ्रमति। मुक्ताफलरचितप्रसाधनानां मध्ये सपत्रीनाम्।I

170

१३६ व्यक्तिविषेके तृतीयो विमर्शः।

सन्धिसन्ध्यङ्गघटनं रसादिव्यक्त्यपेक्षया। न तु केवलया शास्त्रसस्थितिसम्पादनेच्छया ।। उद्दीपनप्रशमने यथावसरमन्तरा।

अलङ्कृतीनां शक्तावप्यानुरूप्येण योजनम्। प्रबन्धस्य रसादीनां व्यञ्जकत्वे निबन्धनम् ।" इति। सुबादीनामपोद्धारपक्षे अन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थवत्तावसाये सति अर्थस्य च विभावादिरूपत्वाद् विभावादीनां रसादीनां च कार्यकारणभावस्योपपादितत्वात् त- न्मूलें लक्ष्यक्रमो गम्यगमकभावोऽभ्युपगन्तव्य एव। तेषामुदाहरणानि यथा- "न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसी तापसः सोडप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः । धिकधिकच्छक्रजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन मे स्वर्गग्रामटिकाविलुण्टनवृथोच्छूनैः किमोभैर्भुजैः ।" इति। अत्र भूम्ना सर्वेषां स्फुटमेव गमकत्वं दश्यते। तत्र मे यदरय इति सुप्सं- म्बन्धवचनानामुक्तनयेन गमकत्वम् यथायोगमुत्तरत्र च । तत्राप्यसौ तापस इति तद्वितनिपातयोः । सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावण इति तिङ- कारकशक्तीनाम्। धिक्धिक्च्छक्र्कजितमित्यादौ लोकार्धे कृत्तद्वितसमासोपसर्गाणा- मिति। सुप्तिङ्सम्बन्धाद्याः क्रोधोत्साहादिकान्यथा भावान्। गमयन्ति तद्विधेयाविमर्श एवोक्तमस्माभि: ॥ २९॥ इत्यन्तरार्या। निपातोपसर्गादीनामसत्त्वभूतार्थानामुपाधिरूपत्वादुपाधिमत्समाश्रयेणै- वार्थावगतिरिति पदवाक्ययोरर्थावगमकत्वोक्त्यैव तेषामपि गमकता प्रतिपादितैव। केचित् पुनर्निपाताः क्रोधाद्भुतंशोकादीन् भावान् प्रदीपवद् वक्तृगतानेवावद्योतयन्ति न वाच्यगतान्। यथा- "आस्तिष्ठ रक्षः! क् मे प्रियतमामादाय गच्छसी" ति क्रोधः । "अहो बतासि स्पृहणीयवीर्य" इति विस्मयः । "हा धिक् कष्टमहो क्व यामि शरणम्" इति शोकः । अत एव तेषां द्वित्राणां त्रिचतुराणां वा प्रयोगे पुनरुक्तता नाशक्कनीया समुदि- तानां तेषां प्रदीपादीनामिव स्वकार्ये प्रकर्षदर्शनात्। तदुक्तम्- १. 'प्यानुकूल्येन' इति खपुस्तके पाठ :. २. 'वा' इति खपुस्तके पाठः.

171

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। १३७

"नामवदुपसर्गास्ते किन्त्वन्योपहितमाहुरर्थ स्वम्। दीपकवत्तु निपाताः शोकादीन् द्योतयन्ति वक्तृगतान्।। गमयन्ति कार्यभूतान् गद्गदिकादिवदवाचका एव। सङ्गटनावर्णाद्याः क्रोधोत्साहादिकान् भावान्।।" इति। तदेवं सर्वस्यैव ध्वनेरनुमानान्तर्भावाभ्युपगमः श्रेयानिति। तदिदं विस्तरस्यास्य तात्पर्यमवधार्यताम्। यार्थान्तराभिव्यक्तौ वस्सामग्रीष्टा निबन्धनम् ॥ १०॥ सैवानुमितिपक्षे नो गमकत्वेन सम्मता। अन्यतोऽन्यस्य हि ज्ञानमनुमैकसमाश्रयम् । ३१ ॥ वाच्यवाचकयोः स्वार्थप्राधान्यप्रतिषेधतः । ध्वनेः शक्त्यन्तराभावाद् व्यक्तेश्रानुपपत्तितः ॥ २१ ॥ प्राणभूता ध्वनेर्व्यक्तिरिति सैव विवेचिता। यत्त्वन्यत् तत्र विमतिः प्रायो नास्तीत्युपेक्षितम् ॥ ३३॥। प्रायः प्रतीतिवैचित्र्यरसास्वादविदः प्रति । सूपकारक्रियेयं मे साफल्यमुपयास्यति ॥ ३४॥

आधातुं व्युत्पर्तति नप्तणां क्षेमयोगभाजानाम्। सत्सु प्रथितनयानां भीमस्यामितगुणस्य तनयानाम् ॥ ३५॥ श्रीधैर्यस्याङ्रभुवा महाकवेः श्यामलस्य शिष्येण। व्यक्तिविवेको विदधे राजानकमहिमकेनायम् ॥ ३६॥ प्रतिपाद्यबुद्पेक्षौ प्रायः संक्षेपविस्तरौ कर्तुः।

१. 'सूपकारक्रियैवेयम्' इति कपुस्तके पाठः.

172

१३८ व्यक्तिविबेके तृतीयो विमर्शः।

तेन न बहुभाषित्वं विद्वद्िरसूयितव्यं नः ॥३७॥ अन्यैरनुलिखितपूर्वमिदं त्रुवाणो नूनं स्मृतेर्विषयतां विदुषामुपेयाम् । हासिककारणगवेषणया नवार्थ- तत्त्वावमर्शपरितोषसमीहया वा ॥ ३८॥

इति श्रीराजानकमहिमभट्टविरचिते

व्यक्तिविवेकाख््ये काव्यालक्कारे

अन्तर्भावोपदर्शनो नाम

तृतीयो दिमर्रो: ।

समाप्तश्चायं अन्थः.

शुभं भूयात् :

173

व्यक्तिविवेकव्याख्यानम्।

174

175

॥ श्रीः ॥।

व्यक्तिविवेकव्याख्यानम् ।

प्रथमो विमर्शः ।

प्रन्थारम्भे ग्रन्थकार: शिष्टाचारमनुस्मरन्नुचितदेवताप्रणामपुरस्सरं स्वप्रंत्तप्रयोजन- माचष्टे [१]अनुमानेSन्तर्भावमित्यादिना। तत्र वाचो विचार्यत्वेन प्रस्तुतत्वात् प्रणामसमुचि- तत्वम्। व्यक्तिर्व्यजजनं तद्विवेकस्य करणं स्वप्रवृत्तिः । तस्याः प्रयोजनं ध्वनेरनुमानान्तर्भावप्र- काशनम्। सर्वप्रहणेन निरवशेषतामाह अन्यथा काव्यानुमानस्याव्याप्ति: स्यात्। महिमेति नामपदं कीर्त्त्यर्थम् ।। युक्तोऽयमित्यादिनाधिकारिनिरूपणम्। केचिदिति श्लेषहेतूपन्यासः। ज्वलनं क्रोध: सूर्यकान्तसम्बन्ध्यग्न्युत्थानं च। विकास: प्रमोदानुभनः पद्मगतं प्रफुल्लत्वं च। निमीलनमसूया- कृतोऽनुत्साह: कुमुदगतः सङ्कोचश्र। अभ्युद्यो महोत्सवः अभिमुखमुद्रमश्। जगत्प्रदीपो विद्यादिना विश्वप्रकाशकः रविश्र। एतच्च गुणगर्वाध्मातमान्मानमुद्दिश्य भङ्गया कथितम् ॥ अनुमानान्तर्भावनरूपस्य स्वप्रवृत्तिप्रयोजनस्य ध्वनिकृद्वचनविवेचनाख्यस्य यशःप्रपृत्तिल- क्षणं प्रयोजनमाह इहेत्यादिना। अन्यथा वेति। यदि सम्प्रतिपत्या सौजन्यमूलया परी- क्षया न बुध्यते तद्विप्रतिपत्तिमाश्रयाम इत्यर्थः । (विप्रतिपतत्तिः) विप्रतिपत्त्या कथनम्। निश्चितय- शःप्रपत्तिसमर्थनं यन्महतामिति। संस्तवः परिचयः । अत्र च 'ध्वनिकृद्वाक्यविवेचनं तदे- तद्' इति पठनीयम्। यथास्थितपाठे तु ध्वनिकारस्येति वचरशब्दान्वितमिष्यमाणं प्राधान्याद्वि- वेचनशब्दान्वितं प्रतीयते। एतच्चास्य साहित्यविचारदुर्निरूपकस्य प्रमुख एव स्खलितमिति म- हानू प्रमाद:।। यदि परमत्र विवेचने स्खलितं सम्भाव्यते। तच् यशोर्जनसम्भ्रमप्रवृत्तत्वादनुरूपप्रन्था- न्तरापरिशीलनाच बुद्धिर्न चेतयत इत्युक्तं सहसेति। अभिसर्तुम् आभिमुख्येन गन्तुम् अभिसारिकालेन च प्राप्तुम्। दर्पणो हृदयदर्पणाख्यो ध्वनिध्वंसप्रन्थोऽपि। स्वालङ्कारो व्य- किविवेचनाख्यस्तत्र। यद्वा ध्वनिकारं प्रति विकल्पप्रकल्पनं तत्र च, स्वस्य च यदलक्करणं हारकटकादीनां प्रकल्पनं यथास्थानं विरचनं तत्र। अवद्यं दोषम्। विशेषणसाम्याद्वियोऽभि- सारिकाव्यवहारप्रतीति: ।। नन्वसम्भवत एव स्खलितस्य कथं सम्भावनं क्रियत इति ध्वनिवर्त्मनीत्यादिना स्ख- लितस्य सम्भवमाह। अतिगह्नं प्रमेयाकुलं सन्तमसावृत्त च। र्खलितं पदभग्गोपि। र- भसमावेगो वेगश्र। चन्द्रिका ज्योत्सा ध्वनिविचारणग्रन्थोऽपि॥। स्खलितमत्र सुलभम् । कथं तर्ह्ारभ्यत इत्याह किन्त्विति। तत् स्खलितम्। परि- पवनमिति तितउः तुषं दोषोऽपि। वैधर्म्यदष्टान्तमूलो व्यतिरेकः ॥ तत्रेति व्यककिविवेके प्रस्तुते सति तावब्रहणं विवेकक्रमद्योतनार्थम्। लक्षणं वकव्यं कुत

176

२ व्यक्तिविवेकव्यार्याने प्रथमो विमर्शः । इत्याह कोऽयं ध्वनिर्नामेति। यत इत्थंविधस्य प्रश्नस्यावतार इत्यर्थः । तथा हीति लक्षण- पद्दूषणक्रमेण ध्वन्यन्तर्भावं सपीठिकाबन्धं दर्शयति। तव्यभिचारस्योपसर्जनीकृतात्मत्वव्यभिचा- रस्याभावात्। तथा हि। सम्भवव्यभिचाराभ्यां विशेषणविशेष्यभावो भवति, न केवलेन सम्भ- मेन उष्णोऽभिरितिवत्, न केवलेन व्यभिचारेण शीतोऽभिरितिवत्। नीलोत्पलादौ तु स्वरूपे सम्भवाद्र कोत्पलादिभावाच्च सम्भवव्यभिचारौ विद्येते इति भवत्येव विशेषणविशेष्यभाषः । अ- र्धस्य पुनरर्थान्तरप्रकाशनं प्रत्युपसर्जनीकृतात्मत्वव्यभिचारो नास्ति ततो न तस्य विशेषणत्वं बटते। नहीत्यादिनार्थान्तरप्रतीत्यर्थोपात्तस्यार्थस्य उपसर्जनीकृतात्मत्वव्यभिचाराभावं निदर्श- यति। गुणताम् उपसर्जनत्वम्। तस्येति गुणस्य। तन्मात्रलक्षणत्वादिति। अन्यसिद्ध्य- र्थमुपादीयमानत्वं गुणस्य लक्षणमित्यर्थः।[२]तत् प्राकरणिकत्वेति। इह द्विविधं प्राधान्यं प्राकरणिकत्वस्वरूपं प्रतीयमानत्वस्वरूपं चेति। तत्र प्राकरणिकत्वस्वरूपं प्राधान्यं प्रतीयमानार्थप्र- तीत्यर्थमुपात्तस्यार्थस्य समासोक्त्यादौ काम विद्यते। नतु तदिह लक्षण उपयुज्यते। प्रत्याय्य- प्रत्यायकभावजीवितत्वं हि ध्वनिलक्षणम्। तत्र प्रत्याय्यस्योपेयत्वात् प्राधान्यं, प्रत्यायकस्य पुनरुपायत्वादप्राधान्यम् । एवश्च प्राकरणिकत्वसमुत्थापितं भवदपि तस्य प्राधान्यं ध्वनिलक्षणे नो- पयुज्यत इति नोपसर्जनीकृतात्मत्वस्य तव्यावर्त्य भवतीति न तद् विशेषणमुपादेयम्। अत्र च वाच्यस्यैव प्राकरणिकत्वादन्यस्य च प्राकरणिकत्वाभावात् तं वाच्यमेव प्राकरणिकमपेक्ष्येत्यर्थो व्याख्येयः । एवं प्रतीयमानापेक्षयेति न प्रतियोग्यन्तरमपेक्षणीयम्, अपि तु पूर्ववत् स्वापे- क्षया व्याख्येयम् । भावप्रत्ययपाठः पुनरत्रानार्षः । अत्र हीत्यादिना वाक्यार्थत्वादित्यन्तेन प्राकरणिकत्वनिमित्तं प्राधान्यं समर्थयते। तदपेक्षयेत्यादिना तु प्रतीयमाननिमित्तम्। स- मारोपितनायिकानायकव्यवहारयोरिति ध्वनिकार प्रति सोत्प्रासं कथितम्। नायिका- नायकव्यवहारयोरिति ध्वनिकारपाठ एकशेषाभावसमर्थनाकल्पना स्यात्। व्यभिचारेऽपीति। वाच्यस्य प्रतीयमानापेक्षया चारुत्वनिमित्तं प्राधान्यं व्यभिचारः । तत्र सत्यपि तस्य व्यावृत्त्यर्थे विशेषणमयुक्तं निष्फललाद्, यतो यत्र गुणीभूतव्यङ्गये व्यङ्गयापेक्षया वाच्यस्य चारुत्वं तदिह व्यावर्त्तनीयम्। नच तत्र वाच्यस्यैव चारुत्वमिति नियमः व्यङ्रयस्यापि प्रकृष्टचारुत्वदर्शनात्। पतदिति। उपसर्जनीकृतात्मत्वम्। वक्ष्यत इति। काव्यवैशिष्टयनिराकरणप्रस्तावे । गमक- त्वेनोपायत्वादुपसर्जनीकृतात्मत्वव्यभिचाराभावः। तदेवमव्यभिचारादर्थस्य विशेषणमनुपपन्नम् । +अत्र व्यक्तिवादिनोSयमभिप्रायः-यदेतदर्थस्य गुणीकृतात्मत्वं तदर्थान्तरप्रत्यायकत्वेनो- पायत्वादप्राधान्यं, प्रतीयमानापेक्षया अचारुत्वं, विश्रान्तत्वेनार्थान्तरानुपकार्यत्वं चेति त्रयः पक्षाः सम्भवन्ति। तत्रादं पक्षद्वयमनूद्य कामं दूषितम्। तथा हि। वाच्यस्यार्थस्य प्रतीयमानापेक्षया अप्राधान्यमुपायत्वादव्यभिचारि 'यो हि यदर्थमुपादीयत' इत्यादुक्तेः। अचारुत्वेऽस्य पुनर्व्यवच्छेदं नास्ति, गुणीभूतव्यङ्गयेऽपि वाच्यस्याचारुत्वदर्शनात्। तृतीयस्त पक्षो गुणीभूतव्य्गयनिरासाय सिद्धान्तितः । तथा हि। समासोक्त्यादौ प्रतीयमानोऽर्थो वाच्यार्थपयिकोऽपि न स्वात्मनि विश्रा- न्ति भजते, प्रत्यावृत्त्य वाच्यार्थोपस्काराय प्रवृत्तत्वात्। एतच्चोफतं 'समारोपितनायिकानायकव्यव- हारयोर्निशाशशिनोरेव वाक्यार्थत्वादि'ति। ततश्व गुणीभूतव्यन्ये वाच्यस्य स्वविश्रान्तत्वेनार्था- न्तरोपकार्यत्वं व्यावरत्त्यमिति विशेषणमुपपत्रम्। + उक्कमर्थविशेषणस्यानुपपन्नत्वं ध्वनिकाराभिप्रायाविष्कारेण खण्डयति-अत्र व्यक्कीत्यादि।

177

व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः । ३

गुणीकृतात्मतार्थस्य न प्रतीतावुपायता। नाचारुत्वमपि त्वर्थैबौद्दैरनुपकार्यता॥। १॥ उति सडग्रहश्लोक: । शब्दस्वरूपस्यानुपादेयत्वमुक्तम्। तद्विशेषणस्यापि तदाह-न चेति। अनुकरणे शब्दप्राधा- न्याद्विधमानोऽप्यर्थ उपसर्जनीभूत एव। तदर्थावगतिरिति रामे श्रीन्यसनळक्षणव्यवहार्यार्थावग- तिरित्यर्थः । अनुकार्यादिति जरासम्बद्धाद्वचनादित्यर्थः । द्विविधो हार्थोऽनुकार्यशब्दरूपः तत्प्र- तिपादितव्यवहार्यार्थरूपश्। तत्राद्योऽनुकरणशब्दस्यार्थः । तत्रानुकरणशब्दाद्यद्यपि न व्यवहार्या- र्थप्रतीतिस्तभाप्यनुकार्यशब्दस्तदर्थ प्रत्याययेदित्यर्थः । सार्थकत्वं चानुकार्यस्य यथा- 'हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान् सस्मित'मित्यादौ, निरर्थकत्वं यथा- 'दात्यूदव्यूहकेळीकलितकुह- कुहारावकान्ता वनान्ता:' इत्यादौ। अन्यस्यत्विति। अनुकरणशब्दव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रतया वाचकस्य अनुकार्यशब्दस्य च। उपसर्जनीभावाव्यभिचार एवति। वाच्यं प्रतीति शेषः। ननु शब्दाभिप्रायेणोपसर्जनीकृतार्थत्वं प्रकृतम् । शब्दस्य स्वरूपेणोपसर्जनीभावः किन्निरूपितः । सत्यम्। अर्थस्य तावच्छब्दं प्रत्युपसर्जनीभावसम्भवः प्रकृतः ।स एव शब्दस्यार्थ प्रत्युपसर्जनीभा- वाव्यभिचारेण प्रकाश्यते। य एव ह्यर्थस्य शब्दं प्रत्युपसर्जनीभावाभावः स एव शब्दस्योपसर्ज- नीभावाव्यभिचारस्तयो: परस्परापेक्षया गुणप्रधानभावस्य व्यवस्थितत्वात्। ततश्र शब्दापेक्षया- र्थस्य प्राधान्याच्छब्दस्य गुणीभूतार्थत्वमसम्भवि। अयमत्र पिण्डार्थः- शब्दस्य गुणीभूतार्थत्वं स्वार्थापक्षया प्रतीयमानापेक्षया चेति द्वैतम्। तत्र स्वार्थापेक्षयासम्भव उक्तः। प्रतीयमानापेक्षया पुनरर्थन्यायेनाव्यभिचारो योजनीयः, यथानन्तरमेव वक्ष्यते 'नोदकादिति'। यथाहुः -'गुणाः प्रतिनिर्धायन्ते घटादीनां न जातयः' इति। ननु मुख्यसदृशः प्रतिनिधिरित्युच्यते। मुख्यं च प्र- धानम्। एव्र कथमुच्यते प्रधानस्य न प्रनिनिधिरिति। सत्यम्। प्रतिनिधीयमानोऽमुख्य एव भ- वति। केवलं मुख्यामुख्यानां प्रतिनिध्यर्दाणाममुख्य एव प्रतिनिधीयते, न मुख्यः प्रधानत्वादि- त्युकं नोदकादीति। व्यभिचारसम्भवयोरपीति। प्रौढत्वादयमभ्युपगमवादः । अर्थाभि- प्रायेण व्यभिचारः, गुणीभूतव्यङ्गये प्रतीयमानापेक्षया वाच्यस्य चारुत्वाभ्युपगमात्। शब्दाभि- प्रायेण सम्भवः अर्थान्तरापेक्षया शब्दस्य गुणीकृतार्थत्वात्। स्वार्थयोरिति स्वर्यार्थस्य च। तद्वगतेरिति। उपसर्जनीकृतत्वावगतेः । तस्येति स्वरूपमात्रानुवादस्य। एवञ्चेति व्यक्षप- व्यअ्जकभावो हि परमार्थतो गम्यगमकभावः । एवश शब्दस्य व्यञ्जने 'सुवर्णपुष्पामि' त्यादौ शब्द- स्य व्यापारान्तराभावात् साध्यसाधनास्ययोर्धर्मयोरनुगमस्य सम्बन्धस्यासिद्धत्वाद्यव्वथव्यजकभा- वो न सिद्ध इत्यर्थः । व्यक्तिवादिन: पुनर्मते शब्दस्य शक्त्यन्तरसमर्थनात् स्वरूपेणोपादावस्य सार्थकत्वं विवक्ष्यते। तस्य चोपसर्जनीकृतार्थत्वं विशेषणं सप्रयोजनमेव। तथा हि 'दष्टथा केशव! गोपरागहृतया' इत्यादौ प्रतीयमानस्यार्थस्य शब्दस्पृष्टत्वाद् वाच्यं प्रत्युपस्कारकत्वाद् वाच्यार्थापे- क्षया शब्दस्य गुणीकृतार्थत्वं नास्ति। तथवच्छेदार्थ विशेषणमुपादेयमेव। तदेतत् कटाक्षितं +'यस्मिन्ननुक्त: शब्देन शब्दशक्त्युद्धवो हि सः' इत्यत्र। तद्वदभिधाप्युपादानमर्हत्येवति। * अत्र व्यक्तिवादिनाSयमाशयः -इह चिरन्तनैरलङ्गारतन्त्रप्रजापतिभिर्भहा्भटप्रभृतिभि: शब्दा- र्थधर्मा एवालङ्कारा: प्रतिपादिता: नाभिधाधर्माः, यतोऽर्थप्रतिपत्त्युन्नेयः शब्दव्यापारः शब्दोचचार-

+ध्वन्यालोके २उद्योते कारिकेयम्. * अभिधोपादानपर्यनुयोगं मूलकृतः खण्डयति-अन्रेत्यादि.

178

व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः ।

गव्यापारो वाभिधा। न च तत्प्रकारत्वमलश्ाराणां युक्तिमत्। चारुत्वं हि वैचित्र्यापरपर्यायं प्रका- शमानमलश्गारः। न च शब्दोचचारणस्यार्थप्रकाशनस्य वा चारुत्वं प्रकाशते, उच्चार्यमाणस्य च प्रति- पाद्यमानस्य च चारुत्वप्रतीतेः । तेन चारुत्वमलक्कार इत्युच्यमाने शब्दार्थगतत्वेनैव चारुत्वस्य स- दावाच्छब्दार्थधर्मा एवालक्गारा न्याय्याः, नाभिधाधर्माः । शास्त्रेतिहासवैलक्षण्यं तु काव्यस्य शब्दा- र्थवेशिष्टयादेव नाभिधावैशिष्टयादिति भटोद्भटादीनां सिद्धान्तः । ततश्च तन्मताश्रयणेन शब्दार्थयो- व्यञकत्वमुच्यमानं तद्धर्माणामलक्काराणामपि पर्यवसितमिति तत्स्वीकारार्थे पृथगभिधानभ्रहणे न किशित्। यदपि दीपकादावुपमादि प्रत्यतत्परत्वं दूषितं, तदस्मदभिप्रायापर्यालोचनादेव, यतः प्रागु- कन्यायात्र प्रतीत्युपायत्वमचारुत्वं वा तत्परत्वं, यत्प्रतिपक्षभूतमतत्परत्वमस्माभिरत्रोक्तम्।अपितु प्रत्याग्येनानुपकार्यत्वम्। न चैतद् दीपकादावस्ति, तत्रोपमािना दीपका देरुप कार्यत्वाद्। अत एव प्रा- धान्यादुपमादिव्यपदेशं मुक्त्वा तत्र दीपकादिव्यपदेश एव कृतः। ततक्षात्रातत्परत्वमेव साधीय इति। [३]सर्व पवेति। इह यः कश्षिच्छान्दो व्यवहारः स सर्वः परप्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थः, स्वप्रवृत्तिनिवृत्योः शाब्दव्यवहारमन्तरण वचनमात्रादेव सिद्धत्वात्। प्रवृत्तिनिवृत्ती च सम्प्रत्ययासम्प्रत्ययौ युक्तिरूपा- नुमाननिमित्तौ तेन विना निर्निबन्धने, अन्यथा सशक्त्वे प्रतृत्तिनित्टत्योरप्रवृत्तिनिवृत्तिकल्पत्वात्। सम्प्रत्ययासम्प्रत्ययौ च युक्तिरूपानुमाननिमिती, तेन विना निर्निबन्धनत्वाच्छाब्दव्यवहारे वचनमा- त्रात् तयोरनुपपतेः। अनुमानं च साध्यसाधनभावगर्भीकारेण व्यवस्थितम्। तथ परप्रतृततिनिवृत्ति- फलम्। शब्दव्यवहारमाश्रयता तत्र साध्यसाधनभावोऽवश्यमीकार्यः।स चाखण्डत्वात् पदमान्रे न सम्भवतीति पदसमूहात्मकं वाक्यमवलम्बते। सम्प्रत्ययासम्परत्ययात्मानी निमित्तखेन व्यापकत्वात्। सत्वप्रधानानीति सतत्वं सिद्धं वस्तु। यहच्छाशब्दा जातिशब्दाक्च। एवं द्विविधा जातिरर्थजातिरर्थस्वरूपजातिश्व। तदुक्तम् "स्वा जातिः प्रथमं शब्दैः सर्वैरेव प्रकाश्यते। ततोऽर्थजातिरूपेण तदध्यारोपकल्पना ।।" इति। तत्र यदच्छाशब्दानां जातिशब्दत्वम्। यदि वा डित्थादिषु बाल्याद्यवस्थाभेदाद् भिन्नेष्वभित्ना- भिधानप्रत्ययनिबन्धनं जातिः। तद्वशादइच्छा(शब्दानां जाति)शब्दत्वम्। ये तु द्रव्यसम्बन्धादर्था- न्तरे वर्तन्ते ते द्रव्यशब्दा दण्ड्यादयः। वैयाकरणानां तु गुणशब्दा एवमादय: दण्डादेर्बहिरऋत्वा- दिति। अस्य प्रन्थस्य सङ्ग्रहकारिकयान्यग्रन्थेन सह विरोधो दृश्यते। तथा हि। अत्र सामान्यभूता- या भवनक्ियाया बहिरतत्वं विशेषक्रियाणामन्तरङत्वमुक्तम्। तत्र विशेषक्रियाणां बहिरङ्गत्वं सामा- न्यक्रियायास्त्वन्तरऋत्वं प्रतिपादयिष्यते। स एष एको विरोधः । किव्ेह गम्यमानकियां मुक्त्वां प्रयु- ज्यमानक्रियापेक्षमेव पौर्वकाल्यमित्युच्यते। 'यन्मेऽल्पमपि तद्वहु' इत्यत्र प्रतीयमानक्र्ियापेक्षं पौर्व- काल्यं वक्ष्यत इति द्वितीयो प्रन्थविरोधः । नैष विरोधः। इह तावत् सामान्यक्रियाया बहिरदत्वम- प्रयुज्यमानत्वापेक्षयोच्यते, विशेषक्रियाणान्त्वन्तरङ्गत्वं प्रयुज्यमानत्वापेक्षया, तत्र पुनर्विशेषक्रियाण।ं बहिरज्ञत्वं व्यभिचारित्वात्, सामान्यकयायास्त्वन्तर ङवत्वमव्यभिचरत्वादित्यपेक्षातो भेदादाद्यस्ता- वत्र विरोधः। सामान्यक्रियां ह्ाव्यभिचारिणां प्रतीयमानामपेक्ष्य पौर्वकाल्यं समर्थितं विशेषस्यापेक्ष्य- त्वेन प्रतीते: समन्वयाविरोधाख। तेन द्रितीयोऽप्यत्र न विरोध इति। अत एव 'प्रायेगे'त्युक्कम् । [४]घटत्यादेरिति। 'इक्शृतिपौ धातुनिर्देशे' इति रूपम्। पक्षान्तरं प्रकारान्तरेण क्रियाशब्दत्वात्। एकेषाम् उपाधिवादिनाम् । एकार्थसमवायादिति एकत्र द्रव्ये गमनक्रियागोजात्यो: समवा- यात्। तदपेक्षमेव चेति घटनादिक्रियापेक्षम्। तावतेति प्रतीतिमात्रेण। तदपेक्षं सतापेक्षम्।

179

व्यंक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः ।

तत् पौर्वकाल्यम्। तत्पूर्वकालत्वाभावादिति। अव्यभिचरितप्रतीयमानभवनक्रियापूर्वकाल- त्वाभावादित्यर्थः । अत्र त्विति प्रयुज्यमानक्रियापेक्षे पौर्वकाल्ये। उभयत्रापीति। घट इति भवतीति च द्रयोरपि यथाक्रमं गुणप्रधानक्रियावाचिनोः, कर्तरि अचस्तिपश्रोत्पत्तेः । कर्तुरुपा- धिभावमिति अप्राधान्यात् कर्तारं प्रति विशेषणभावं प्रापिता तेन तस्या निमन्नत्वात् तदपेक्ष- पौर्वकाल्याभावभ्रमः ! कर्त्ता च द्विविघः-शुद्धः क्रियान्तरापेक्षयानुभूतकारकान्तरसम्बन्धश्व। आद्यो यथा विपच्येत्यादौ। द्वितीयो यथा 'यां दृष्ट्वे' त्यादौ।[५]विषयविषायभावेति। भयपक्ष- पतनक्रियाद्वयापेक्षं निरीक्षणस्य पौर्वकाल्यम्। मृत्युरेव हि निरीक्षते बिभेति पक्षे च पतति। केवलं पक्षपतनापेक्षया भयक्रियाया एव विषयत्वम्। स्मरेति अहं संस्मृत्य न शाम्यामीत्यर्थः। ननु सर्व एवेति। सर्वः गुणसमवेक्षितुलोकस्य कर्तुः स एव कर्मभूतः पूज्यतामेतीत्यर्थः । सर्वो गुण- समवेक्षिता लोक: पूज्यो भवतीत्यर्थः । +विशेषणसम्बन्धश्चेति यत् स्वल्पं लाभक्रियाविष- यस्तद्वहुत्वेन विशेष्यते। कर्तुरुपाधितयेति अत्र शान्त्यादिक्रियायाः कर्तृसम्बन्धित्वेनोपादान- मपि सङ्ग्रहीतव्यम्। पौर्वापर्य क्रियाणामिति। इह प्रिविधं क्रियाणां पौर्वापयं शाब्दं वास्तवं च। तत्र शाब्दं प्रायेणाख्यातशब्दवाच्यया प्रधानक्रियया सह गुणक्ियाणां, तासां तया सह गुण प्रधानभावेन सम्बन्धस्योचितत्वात्, 'गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात् स्यादि'ति न्यायेन गुणक्रियाणां परस्परं सम्बन्धाभावाच्च। वाम्तवं तु यद्रस्तुबलप्रवृत्तं, तद गुणक्रियाणामपि सम्भ- वत्येव। आपेक्षिकस्य गुणप्राधान्यस्य तास्वपि भावात् सम्बन्धोपपत्तिः, यथा पश्य मृगो धाव- तीति प्रधानक्िययोः । एवश्र गुणक्रियागतवास्तवपौवापर्याश्रयेण तवाप्रत्ययस्य प्रयुज्यमानत्वान शाब्दप्राधान्येतरभावो न प्रयोजकः । अस्य न्यायस्यात्रापीत्थमेव स्थितिरिति बहुतरलक्ष्यसिद्धिः । घटतीत्यादि घटत्वमापद्यते। घटतीति प्रातिपदिकाद्वक्ष्यमाणक्रमेण क्विपि परस्मैपदम्। एवं नाघटन्निति शतृप्रत्ययः । इह हि घटादयः शब्दाः स्वविषये प्रवर्त्तमानाः प्रवृत्तिनिमित्तं किश्चिद- वलम्ब्य प्रवर्त्तन्ते। तच्च तेषां प्रघृत्तिनिमित्तमाश्रयणीयं यत् पदार्थस्य स्वरूपीभृतम्। न हि पर- भूतेन घटत्वसामान्यादिना परत्र व्यपदेशो न्याय्यः, परत्वाविशेषे सर्वत्र सर्वे व्यपदेशाः स्युः ।न हे स्वयमप्रकाशमानस्वभावो घटः प्रकाशत इति व्यपदिश्यते। स्वयमश्रेतस्वभावो वा प्रासादः श्वेत इति। एवश्च स्वरूपेण घटत्वेन घटो घट इति व्यपदिश्यते। स्वरूपभूतं च घटत्वं साध्य- त्वेन प्रतीतेर्घटत्वापत्तिलक्षणा कियोच्यते। सैव च घटना घटात्मतारूपा। तस्यां च स(न्तु? तो) नाममात्रात् क्विबादयः कार्याः । आदिग्रहणेन क्यच्क्यडौ गृहयेते। क्विपि कृते कर्तर्युत्पन्नस्याच्प्र- त्ययादेरार्धधातुकस्य लोपः कर्त्तव्यः। सर्वत्रोपमानप्रतीतिरन्यस्यान्यरूपापत्तेरपिम्यप्राणत्वात्। पुत्री- यति च्छात्र: हंसायते काक: इत्यादौ हि च्छात्रकाकयोः क्रमेण पुत्रत्वहंसत्वापत्तिः सादृश्यपर्यव- सायिन्येव प्रतीयते। ततश्च प्रतीत्यनुगुणत्वेन लक्ष्यसिदध्यर्थमन्यथा लक्षणं प्रणेतव्यम्। प्रसिद्धलक्ष्यसिदध्यर्थ लक्षणं तञ्च भिद्यते। अभियोगस्य वैशिष्टयात् तत्कृतं तब् गृह्यते ॥ २ ॥ इत्यन्तरश्रलोकः । यथा हि भवत्यादिशब्दं लीट तिपि शपि च. केचिदाचक्षने। अन्ये तु (श्तिः)ति + इदं प्रतीकं मूल(व्याक्तिविवेक)कोशयोर्नोपलभ्यते। किन्तु इदं 'अकृत्वा परसन्तापमि'ति श्ो- कोपपादकवाक्ये "अत्र हि प्रकरणादिगम्याया लाभक्रियाया अनुपादानं करणादीनां भिन्नकर्तृक- त्वम्रमहेतुः" इत्यत्र 'अनुपादानम्' इति पदानन्तरं निवेश्यं स्यात्।

180

व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः ।

शब्दमविकरणं च स्ुवते। अपरे तु भवत्यादेरतिप्रत्ययं कर्वन्ति। सर्वेषु पक्षेषु भवत्यादिरेव शब्द: साध्यः । एवं घटादय: शब्दा व्युत्पाद्याः ! ते च लक्ष्याविरोधेन यथाप्रतीति व्युत्पाद्यन्ते। अतश्च बटादिशब्दात् क्विप्यजादौ प्रत्यये तल्लोपे च कृते प्रायोगिका घटादय: शब्दा व्युत्पाद्याः । तत्सिद्धये चैवम्भूतलक्षणमुक्तन्यायेन प्रणेतव्यमेव। ननु घटत्वमापद्त इत्यत्र प्रवृत्तिनिमित्ते कथं घटशन्दस्तत्राप्येबमिति चेदनवस्था। घटेर्धातोरच्प्रत्ययेन कृतेन किमपराद्ं, येनैषा कुकल्पनाश्री- यते। नैतत्। प्रायोगिकघटशब्दसिद्ध्यर्थ घटिरच्प्रत्ययान्तः प्रवृतिनिमित्तैकदशामिधायी उपाय- मात्रत्वेन गृह्यते। नतु तस्य स्वन्त्रत्वेन प्रयोगः । स्वरूपीभूतघटत्वापत्तिलक्षणं हि घटशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । तदेकदेशश्र घटत्वमुपायभूतस्य घटशब्दस्यार्थः । स च घटशब्दोऽन्र प्रकृति- त्वेनैव प्रयुज्यते, यथा 'मृगाक्कनिभमानन'मित्यत्र समासविषयत्वेन निभशब्दः । शक्तिस्वाभाव्या- द्वि निभशब्दो वाक्ये न प्रयुज्यते। एवमत्र घटशब्दः प्रायोगिकघटशब्दप्रकृतित्वमपहाय न कचित् प्रयुज्यते। घटत्वमापद्यत इत्यत्र विवक्षायां घटो भवतीति तु प्रक्रियावाक्यमेतत्। अतश्चानकारा- न्तेभ्य इकारान्तादिभ्यो व्यअ्रनान्तेभ्यश्च क्विप्यजादौ तल्लोपे च दधि भिषगिलादयः शब्दाः सिद्धा भवन्ति। मूलं च तस्या इति। नन्वचेतनानां घटादीनां सत्ताप्रतिलम्भलक्षणायां क्रियायां पराम- शलक्षणस्वातन्त्र्यलक्षणस्वभावं कर्तृत्वं नोपपद्यते तस्य चेतयदर्थेष्वेवोपपत्तेरित्याशङ्कयोक्तं मूलञ्चे- ति। इह खलु घटादीनां पदार्थानां बहिः सिद्धावपि प्रतिपत्तर्यसिद्धावसिद्धिरेव बहिः सत्तामात्रणा- सत्कल्पेन व्यवहर्तृणां व्यवहारासिद्धेः । प्रतिपत्तीर च सिद्धिः प्रकाश एव। स चाप्रकाशमानानां प्रकाशं प्रति ताटस्थ्येनावस्थितानां न भवति सम्बन्धानुपपत्तेः । प्रकाशमानत्वं च प्रकाशाविशिष्ट- न्वेन प्रकाशरूपतयैव। प्रकाशश्र निष्परामर्शत्वेन स्फुरत्त्वारहितत्वाज्जडकल्प एव। परामर्शः स्वात- न्त्र्याख्यं कर्तृत्वम् । तदिहैकैकोऽपि पदार्थः प्रकाशात्मतया लब्धस्वातन्त्र्यस्वभावः परमेश्वरः कर्तृ- त्वमनुभवत्येव। यदुक्तं तत्रभवता-"प्रदशोऽपि ब्रह्मणः सारूप्यमनतिकान्तश्राविकल्प्यश्चे"ति। ततश्र विश्रवस्याविष्करणक्रियास्वतन्त्रस्वभावपरमेश्ररसम्बन्धिनीं चित्राभासाविष्कृतिं मूलत्वेनावष्टभ्य घटादयोऽपि प्रकाशैकात्मानः सत्ताव्यापृतौ स्वतन्त्रतामनुभवन्त्येव । अनेनैवाशयेनोक्तं 'मूलंच तस्या' इति। एतदेव प्रकटीकरिष्यति 'सत्तायां व्यापृतिश्चेयमिते।[६]यः कश्चिदिति। क्रिया वान्यो वेति व्युत्पत्तिनिमित्तत्वेनाव्याप्तिं दर्शयति। प्रवृत्ती त्विते। प्रवृत्तिनिमित्तस्य नियमेन क्रियारूपतां दर्शयितुं त्विति। तयोरित्युपमानाचारयोः । अश्वत्वमासाद्यतीति। आत्मद- र्शनाभिप्रायेण। दर्शनान्तरे त्वश्र इवाचरतीत्यर्थः स्यात्। न तत्त्वासादनमिति। अश्रत्वासाद- नमनश्वसदृशक्रियस्य न युक्कमिति सादृश्यं सामर्थ्यात् प्रतीयते, यथाब्रह्मदत्तं ब्रह्मदत्त इत्याद्देत्यत्र ब्रह्मदत्तसादृश्यं गम्यते तद्वदेवात्र व्रष्टव्यम्। नास्न इति। सत्त्वप्रधानस्य शब्द(स्य?) वकैकदेशादि- स्वरूपस्य नाम्रो यः शब्दवकैकदेशादिरर्थस्तस्य। अत एव सत्तासादनरूपक्कियास्वभावतयैव धात्वर्थत्वमुक्तम्। तथा हि। अणादयः शब्दार्थाः गठिवदनैकदेश इति धातुकारः पपाठ। धातुश- व्देन धातुपारायणं शास्त्रं लक्ष्यते। बहिरङ्गत्वाच्चेति। चशब्देन पूर्वकारिकागतोऽसमन्वयः समुचीयते। यथा भवत्यधिश्रित्य पाचकोऽयमिति उभयवादिसिद्धो दृष्टान्तः । इत्थं चास्तिभवत्यादीति। कारिकाद्वयं पूर्वमेव निर्णातार्थम्। इत्थं चायं प्रन्थकार :-

181

व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः । ७

कर्तृभेदविषयां विरुद्धतां तवो निवार्य घटितक्रियाभिध: । प्रौढवादरचनाविचक्षणो लक्ष्यसिद्धिमुदितान् कवीन् व्यधात् । ३॥। भावप्रधानमिति। नामपदानां पूर्वोक्तया युक्त्या सत्यपि क्रियाशब्दत्वे क्रियाया अप्रा- धान्यम्। आख्यातपदानां पुनः शब्दशकस्वाभाव्यात् क्रियाप्राधान्यम्। असत्त्वभूतार्था इति। असत्वभूतत्वमसिद्धस्वभावत्वम् । त्रयाणामवान्तरविशेषसद्भावेऽपि सामान्यलक्षणम्। तानवान्त- रविशषानाह-तेषामिति। +व्यापारभेदः क्रियाविशेषकत्वमुपसर्गाणाम्। प्रयोगनियमश्च तेषां धातो: पूर्व प्रयोगः । निपातैस्तु चादिभिर्भावसत्त्वयोरात्मभेद: प्रत्याय्यत इति स तेषां व्यापारनि- यमः । तत्र भावगतमात्मभेदप्रत्यायनं यथा पचति पठति च, सत्त्वगतन्तु देवदत्तो यज्ञदत्तश्रेति। रूपं च शब्दस्वरूपादिः । अर्थः समुच्चयादिः । प्रयोगनियमश्चादीनां सयुच्चेतव्यादिवाचिभ्यः पर- प्रयोगादिः । क्रियाविशेषेति। तथा हि शाकल्यसंहितामनु प्रावर्षदित्यादौ निशमनादिक्रिया- विशेषोपजनितो यः संहितावर्षयोः कार्यकारणसम्बन्धस्तस्यानच्छेदः सहिता कारणं वर्ष कार्यमि- त्यवरूपः, तत्प्रत्यायनं कर्मप्रवचनीयानां व्यापारः । प्रयोगनियमोऽत्र निपातवत्। [७]द्धिधेति। सुबन्ततिडन्ततया। चतुर्धेति। नामाख्यातोपसर्गनिपातत्वेन। पञ्चधेति। कर्मप्रवचनीयः पञ्चमो भेद: । अपोद्धृत्येति वैयाकरणदर्शने वाक्यस्यैव वाचकत्वम्। ततः पदानामपोद्धृत्यान्वाख्यानं यथा पदेभ्यः प्रकृतिप्रत्ययादीनाम् । वाक्यमिति । 'भूतभव्यसमुच्चारणे भूतं भव्यायोपदिश्यते' इति न्यायेन कियैदम्पर्याद्वा- क्यस्य क्रियाप्राधान्यम्। साकाङक्षावयवमिति। देवदत्तः काएैः स्थाल्यामोदनं पचतीत्यादौ वाक्य एकैकस्य पदस्य खण्डनायां साकाडक्षत्वम्। अखण्टितैस्तु पदैः परं पदान्तरं नाकाडक्ष्यते । गुणवत् क्रियाकारकविशेषणयुक्तम्। कचत्तु क्रियायाः प्राधान्यस्योक्तौ कारकाणां परार्थत्वाद् गुणत्वमिति तद्युक्क्ममित्याहुः । एकार्थमिति। प्रधानभूतक्रियारूपैकार्थमित्यर्थः । अर्थोऽपीति। शब्दस्य व्यापारान्तरनिराकरणार्थमर्थद्वैविध्यघटनम् । तथा हि। वृद्धव्य- वहारात् स्टेताद्वा शब्देष्वर्थनिर्णयः । तेषां च यत्रार्थे विद्यमानत्वं तस्य वाच्यत्वमेव। अन्यस्य तु तेषामभावादर्थसामर्थ्यादवगतिः। न चासम्बद्धोऽर्थस्तमर्थ प्रत्याययति । सम्बद्धाच्चार्भादर्थान्तरप्र- तिपत्तावनुमानमेव। तेन लक्षणाया अनुमानान्तर्भावः प्रातेपादितो भवति। तस्य च व्यापक- त्वात्। यद्यपि च सौगतैर्लक्षणार्थव्यापार दृष्यते न शब्दव्यापारः "(पक्षो ?)धर्मी अवयवे समुदायोपचारादि"ति शब्दीपचारं परिहृत्य समुदायस्वभावार्थोपचारवचनात्, तथापि वक्ष्यमाण- नयेनानुमानलक्षणयोगादनुमानमेवैषाभ्युपगन्तव्या। न च लक्षणायामनुमानस्यान्तर्भाव इति वाच्यं, तस्य तत्परिद्वारेण वृत्तेर्व्यापकत्वात्। व्यअ्रकत्वमनुमानमेवेति वक्ष्यते वितत्य। तदेवं वाच्यानु- मेयत्वभेदेनार्थस्य द्वैविष्यम्। श्रुतिमात्रेणेति। यत्रास्य शब्दस्य श्रुतिमात्रेणोच्ारणमात्रेण तादर्थ्यम् अर्थविषयत्वं प्रतीयते. स मुख्योऽर्थः । गौणम्। उक्तयुक्त्या परमार्थत आनुमा- निकम्। यतोपपादितं प्रतिबद्धार्थसामर्थ्योपनीतम्। तत एव वाच्यात् तदनुमिताद् वा- च्यानुमितात् लिङ्गभूतात्। स च त्रिविध इति। तदेतत् प्रथममुपक्षिप्तम् 'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्यैव ध्वने: प्रकाशयितुम्' इति। तदुपपादयितुमासूत्रयति। (*योग्यो वा स्वशब्देन प्रतिपा- + मूले तु व्यापारनियमपदं दृश्यते। * 'आद्यो वाच्यौ स्वशब्देन प्रतिपादयितुं योग्यौ वाच्यतासहिष्णू' इति पठनीयं स्यात्। 'क्वचिच्छन्दवाच्याविति तु पाठान्तरप्रदर्शनम्।

182

८ व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो बिमर्शः । दयितुं योग्यो वाच्यतासहिष्णुः?) क्चिच्छब्दवाच्याविति । 'द्विविधो हि शब्दः पदवाक्यभेदा- दि'ति पूर्वोपकान्तयो: पदवाक्ययोरेवार्थ निरूपयति - निरंशत्वात् भागरहितत्वात्। वाक्या- र्थस्त्विति। तथा हि। वाक्यार्थो द्विविधः वाच्योऽनुमेयश्च। तत्र वाच्यस्यैकवाक्यार्थत्वान्नि- रंशस्यापि विधेयानुवाद्यांशरूपत्वेनांशकल्पनं क्रियते । विध्यनुवादभावमन्तरेण तयोरंशयोः सम- न्वयायोगाद्। विधेयश्च कश्रिलोकप्रसिद्धतयोपपादनानपक्षः, कश्चित् पुनरप्रसिद्धत्वादुपपादना- पेक्षः । उपपादनं चात्र नानुमानम् । अप्रतीतप्रतीत्युत्पादनाभावाद, अपि तु शब्दप्रतति- स्यैवार्थान्तरन्यासन्यायेन समर्थनम्। ततश्रोद्भटकाव्यहेतुन्यायेनानुमानं व्यवास्थितम्, अर्था- न्तरन्यासन्यायेन तूपपादनम्। साध्यसाधनभावः पुनरुभयानुयायी। अत एव वाच्यार्थविष- यादनुमेयार्थविषयं साध्यसाधनभावं पृथग +वक्ष्यति, 'अनुमेयार्थविषयो यथे'ते। तत्रेति तयो: सिद्धासिद्धयोविधेयांशयोर्मध्ये। सिद्धौ उपपादनानपेक्षत्वे। शुद्ध उपपादनानपेक्षो विध्यनुवादभावः । हिमालयो नाम नगाधिराज इति । अत्रास्तीति हि विधि: सुप्र- सिद्धत्वादुपपादनानपेक्षः । द्वितीयस्तु साध्यसाधनभावरूपो द्विविधः अतिप्रसिद्धत्वादुपपादकोपा- दानानपेक्ष उपपादकोपादानापेक्षश्रेति। उपपादकोपादानापेक्षश्र द्विविधः । शाब्दश्वार्थश्ष। तत्र शाब्दो यत्र हेतुत्वेनोपादानम्। आर्थो यत्रोपात्तस्य हेतुत्वम्। सोऽपि च शाब्दार्थत्वभेदेन द्विविध उपपादकोपादानापेक्षः साध्यसाधनभावः प्रत्येकं पदवाक्यार्थरूपतया द्विधा भर्वश्रतुर्धा भवति। पदार्थो हि पदार्थान्तरं प्रति हेतुत्वं भजते वाक्यार्थो वा वाक्यार्थान्तरं प्रतीति पूर्व विधेयस्चा- सिद्धावुपपादनापेक्षत्वम्। *सोऽपि च सा्यसाधनभावरूपोऽपि च । एकपदार्थगतत्वेन साध्य- साधनभावनिराकर(णा)त्र विरोधः कश्चित। पदार्थस्य तु जातिगुणक्रियाद्रव्यरूपेण चातूरूप्यं त- थाभूतस्य च यथासम्भवमनुभयरूपत्वेन धमधर्मित्वेन च भेदः । धर्मस्यापि सामानाधिकरण्य- वैयधिकरण्याभ्यां द्वैरूप्यम्। सामानाधिकरण्ये विशेषणद्वारेण हेतुत्वादार्थः साध्यसाधनभावः । वैयधिकरण्ये तु शाब्द: पञ्चम्यादिना हेतुत्वेनोपादानात्। वाक्यार्थस्य कारकवैचित्र्याद् वैचि- त्र्येऽपि क्रियैक्यादेकरूपत्वम् । (tआगमस्य निबन्धाप्रसिद्धिरूपत्वेन द्वैरुप्यम्। अनुमानमात्रं न गणितम्?) तत्र यथादिशव्दानां हेतुत्वप्रकाशकानां प्रयोगे वाक्यार्थगतः शाब्दः साध्यसाधनभा- वः । तत्र च क्वचिदनुमानानुमेयभावोऽप्यस्ति अप्रतीतस्य प्रतीत्यापादनाद् यथा 'सरस्यामि'ति वक्ष्यमाणोदाहरणे । यत्र तु हेतुत्वप्रकाशकस्य कस्यचित्र प्रयोगस्तत्रार्थः यथोदाहरिष्यते। एव- मुपपादकोपादानापेक्षः साध्यसाधनभावः पदार्थवाक्यार्थयोः प्रत्येकं शाब्दत्वार्थत्वभेदंन चतुर्विधः सन् बहुविधः प्रपश्चितः । सर्वस्य चास्य साध्यसाधनभावस्य प्रमाणसिद्धाविनाभावमूलत्वम्। प्रमाणं च त्रिधा लोकवेदाध्यात्मरूपत्वेन । तत्राध्यात्मं प्रश्यक्षम्। निबन्धप्रसिद्धरूपं वेदः । अनि- बन्धप्रसिद्धस्वभावं लोकः । भङ्गया प्रत्यक्षागमरूपं प्रमाणद्वयं स्वीकृतम् । आगमस्य निबन्धानि- बन्धप्रसिद्धरूपत्वेन द्वैविध्यम्। अनुमानमत्र न गणितं तस्योपकार्यतेन प्रस्तुतत्वात्। तत्र च- न्द्रं गतेत्यत्र कारणभूतं साधनमनुपात्तमतिप्रसिद्धत्वात्। कयासि कामिन्नित्यत्र सापराधत्वं पादानतत्वे कारणभूतं साधनमार्थ पदार्थरूपम् । कोपनात्वं चावधूतत्वे तथाभूतमेव। लोकप्रमा- + मूले ९ पृष्ठे। *'स च' इति तु मूले पाठो दृश्यते। कुण्डलनान्तर्गतं वाक्यमिदं लेखकेन भ्रमादिह लिखितमिति भाति। मूले ९ पृष्ठे ।

183

व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः ।

णसिद्धधात्र 'कार्यकारणभावः अतिप्रसिद्धत्वाभावात् साधनमुपात्तमेव।[८]अयाचितारमिति। अयाचनं' कारणानुपलब्धिरूपमार्थ पदार्थरूपम्। वेदप्रमाणसिद्धकार्यकारणभावसम्बन्धं याचनं हि कन्याभ्राहणश्तत्वस्य कारणम्। कारणाभावाच्च कार्याभावः साध्यः । कार्याभावप्रतीत्युत्पादना- नुमानमेतत्! अनिराकरणादिति। कर्तुर्नृपादेः । कर्मणा हिरण्यादिना। ईप्सितम् आ- सुमिष्टम्। ब्राह्मणादि सम्प्रदानम् । तञ्च त्यागाञ्गं त्यजनस्योपकरणभूतं तेन विना त्यागासम्भ- वात्। तञ् त्रिघा प्रेरकं याचकब्राह्मणादि। अनुमन्तृ सद्राह्मणादि। अनिराकर्तृ देवतादि। 'पश्ु- पतिरि'त्यादावार्थ पदार्थर्पमध्यात्मप्रमाणसिद्धसम्बन्धं साधनम्। [९]द्विषतामिति। तथाहि। शत्रूणां गुरुरप्युदयः सुखेन मृष्यते परैः, अस्वन्ततरत्वाद अतिशयेनारमणीयपरिणामत्वात्। तथा महानपि परिक्षयः सुखेन न मृध्यते फलसम्पदौन्मुख्यात्। दुर्मन्त्रात्कृतनयान्मद्यादित्यत्र धर्म- धर्मिभावो नास्ति। शाब्दं तु पदार्थरूपं साधनम्। लोकप्रसिद्धश्च सम्बन्धः । निवार्यतामिति। अत्र ाक्यार्थस्य साधनत्वं यत्र सम्बन्धो वेदसिद्धः। दिवं यदि प्रार्थयस इति। अत्र प्रार्थ- नीयनिष्ठस्य प्रार्थयितृत्वात्मकस्यें प्रार्थनस्य प्रार्थनीयगतं दूरत्वपरायत्तत्वाभ्यामसुलभत्वं कारणं, तद्विरुद्धं निकटत्वस्वायत्तत्वाभ्यां सुलभत्वमिति तदुपलभ्यमानं स्वविरुद्धकार्यस्य प्रार्थनस्य श्रम- लक्षणप्रवृत्तिपर्यन्तस्याभावं गमयतीति प्रथमेऽर्धे कारणविरुद्धोपलब्धिः । द्वितीयेऽर्वे तस्यैव प्रार्थयितृत्वस्याप्रार्थनीयत्वं व्यापकं, तद्विरुद्धं च प्रार्थनीयत्वं तदुपलभ्यमानं स्वविरुद्धव्याप्यस्य प्रांर्थयितृत्वस्याभावं गमयतीति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः'। (प्रार्थनीयत्वादेरपि सिद्धं?) तदेवं घा- क्यार्थगतत्वेन वाच्यनिष्टं शुद्धं विध्यनुवादभावमस्त्युत्तरस्यामित्यादौ प्रतिपाद्य तत्संलमत्वेन सा. व्यसाधनभावः प्रतिपादितः । वाच्यानुमेयार्थविषयत्वेन द्विविध: साध्यसाधनभाव उदिष्टः। तत्र वाच्यार्थविषये तस्मि- ननिर्णीते अनुमेयार्थविषयं निर्णेतुमाह- अनुमेयार्थेति। अत्र व्यक्तिवादिना व्यड्ग्यत्वेन योऽर्थ उक्क: स इहानुमेयत्वेनोच्यते, व्यक्तेरनुपपत्तेरुपपादयिष्यमाणत्वात् शब्दस्य व्यापारान्त- राभावाच। पत्युरिति। अत्र विशिष्टाशीर्वचनमौत्सुक्यादेर्व्यभिचारिणो विभावः, सख्या मा- ल्येन ताडनं च अनुभावः । तौ व्यभिच्वारिभावं कारणत्वात् कार्यत्वाच्च गमयतः । स च सहका- रित्वाद रूपमिव रसो रतिस्थायिभावं गमयति। [१०]एवंवादिनीति। अत्र लज्जाख्यस्य व्यभि- चारिणो देवर्षेरेवंवादित्वं पितुश् पार्श्रवर्तित्वं कारणत्वेन द्वौ विभावौ, तथाधोमुखत्वं लीलाकमल- पत्रगणनं च कार्यत्वेन द्वावनुभावौ गमकत्वेन स्थिती। सा च गम्यभूता लज्जा सहचारित्वाद्रति गमयति। ततश्चात्रानुमितानुमेयार्थनिष्ठत्वम्। एवं प्रयचुछतेत्यत्रावसेयम्। अत्र हि मामिनी प्रकृत्यैवाभिमानवती न तु सर्वसहा। दयितेन आत्मरागविषयेण न तु पतिमात्रेण । पुष्पाणि प्रदातुम् । विपक्षस्य विद्वेषिण्या: सपतन्याः न तु तटस्थाया: गोत्र गां वाचं त्रायतेऽन्यस्मा- द् व्यवच्छिनत्ति नियतविषयत्वेन स्थापयति यत्तन्नाम लम्भिता गोत्रस्खलनविषयभाव प्रापिता विशिष्टमनुभावमकरोदिति तावदर्थः । अत्र लज्जादेर्व्यभिच्ारिणो विपक्षगोत्रभ्हणं विभावो 'न किश्विद्चे इत्यनुभावश्च गमकत्वेन स्थिती। स च लज्मादि: सहचारित्वादीर्ष्याविप्रलम्भं गमय- तीति। चित्रपुस्तकादाषिति। आलेख्यलेख्यादी सन्तमसावस्थिते प्रदीपादिना प्रकाशिते

इहाभिधेयानभिघेयतवेन द्विविधोऽर्थः । अभिधेयो विधिनिषेधादि: प्रसिद्ध एव। अनभिधेयः पुनः

184

१० व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः ।

काक्काभिधेयोऽनुमेयश्वेति द्विविधः। प्रत्येकं च विधिनिषेधादिरूनत्वेन भेदः। तत्र काक्रभिधेयो विधि- निषेधरूप इहोदाहृतः । अनुमेयः पुनः 'अता एत्ये'त्यादौ 'भम धम्मिअ' इत्यादौ चोदाहरिष्यते। यो ह्यनभिधेयो विधि: सक्वापि निषेधद्वयानुमितो भव्रति। तदपि निषेधद्रयं नामार्थनिष्ठमाख्याता- र्थनिष्ठं च द्रिविधमुदाहृतम्। [११]श्रूयमाणानामिति। वर्णानां ध्वनिध्यपदेश्यानां व्यजकानां तथा स्फुउत्यस्मादर्थ इत्यन्वर्थनाम्रः स्कोटत्यान्त्यबुद्धिनिर्य्रत्यस्याखण्डवाचकस्य जन्यजनकभावेन गम्यगमकत्वाद् व्य डग्यव्यञ्जकत्वमिति तत्साम्येन व्यदग्यव्यञ्जकत्वघटनमयुक्तमेव। ननु विभावादीत्यादिना विभावादिभिस्सह रसादीनां निमिसनिमितिभावेन क्रमिकप्रती तिसिद्धर्ध्वनिकारेणाभ्युपगतत्वान्मुख्यं व्यञ्ञयत्वं दूतयित्वा गम्यत्वं समर्थितम्। अलौकिकचमत्का- रसिद्धिप्रयोजनश्च व्यक्रयत्वोपचारः संश्रितः । * तत्र व्यक्तिवादिनो व्यङ््यत्वाभ्युपग- मेऽयमभिप्रायः-इह विभावदेस्त्रभावनिमितप्रतिपतिकाले निमितिनो रसादेः प्रतिपतिर्नास्ति निमित्िनो निमि तमुखप्रक्षत्वेन निमि तप्रतीत्यु तरकालभाविप्रतीतिकत्वात्। ततो व्यङ्गयत्वं नोप- पद्यते। गम्यत्वं पुनर्निर्ाधमेवेति तावद् भवतोऽनुमानवादिनः परमार्थः। न चैतदस्माभिरपह्न- यते घटप्रदीपादौ व्य्तिविषये तथा दर्शनात्। किन्तु व्यक्रयाभिमते रसादौ यदा प्रतिपतिजायते, तदा व्यअ्जकस्य विभावादेः प्रतिपत्तिर्न निवर्तते तत्सहभावेन रसादेः प्रतीतेः । अलक्ष्यक्रमव्यङ्गय- त्वेन तु वास्तवक्रमाभ्युपगमो व्यज्काभिमतविभावादिप्रतीत्युपक्रमाभिप्रायेण। व्यक्षकप्रतीति- काले हि नियमेन व्यज्यप्रपतिरिति नास्माकमाशयः । व्यक्कयप्रतीतिकाले तु नियमेन व्यअकप्र- तीतिर्भतरत्यवेत्याशयनाक्मत्वं व्यक्तिश्र (+समर्थता?) तथा चोक्तम्-न हि व्यजये प्रतीयमाने वाच्यवुद्विर्दूरीभवति वाच्याविनाभावेन तस्य प्रकाशादि' त्यादि,न तु विपर्ययेणोक्तं-'न हि वाच्ये प्रती- यमाने व्यक्ञ यबुद्धिर्दूरीभवती'ति। निमि तनिमितिभावस्तु नानीकृतोऽस्माभिः। केवउं सोऽन्यादृशो गम्यगमकभावप्रयोजको, यत्र गम्यस्य गमकोपरागो न प्रतीयते। अन्यादृशश्र व्या्ञयव्यञ्रकभाव प्रयोजको, यत्र प्रत्याध्यस्य प्रत्यायकोपरागप्रतिपत्तिः । तेन नासस्ति रसादीनां व्यञ्ञयत्व विप्रति- पत्तिः। यदपि विभावादीनां रत्यादीनां च कृत्रिमत्वमाश्रित्यानुमानमेव समार्थतम्। औपमानिकं चव्यङ्गयत्वं स्थापितं तदप्यसमीचीनम्, यतः सहृदयानामेव चर्वयितृत्वाचचर्वणानुप्राणत्वाच रसस्य तद्गतमेव रसस्वरूपं निरूपणीयम्। न रसादिरनुकार्यस्थः, नानुकर्तृस्थः केवलं देशकालप्रकृत्यव- स्थाप्रतिनियमावत्रोटनेन साधारण्येन प्रतीतेः । रामानुकत्रोरपि तत्रानुप्रवेशात् तद्गतत्वेनापि व्य- पदेशो नातीवासम्बद्वः । न तु तद्रतत्वेनैव तस्य व्यवस्थानं युक्कं यतः 'स्थाय्येव रसीभवेदि'ति मुनिवचनप्रामाण्यात् स्थायिनो रसत्वे नीरसानां च रसचर्वणाभावे स(म्भा?) द्राविवासनात्मकरत्या- दिस्थायिभावानां चर्वणैकगोचराणां रसत्वमित्यास्माकीनो राद्वान्तः । न च तत्र रत्यादनिां रसा- नां कृत्रिमत्वम्। नापि कारणादीनां साधारण्येन प्रतीतेर्विभावादिव्यपदश्यानां वस्तुसभ्गानित्वात् कृत्रिमत्वम्। तथाभूतसहृदयप्रतीतिगोचराणामेव तेषां मुख्यतया विभावादित्वम्, अन्येषां तु का- रणादित्वम् । "विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः" इति मुनिनैतदाशयेनैव लोकोत्तर- विभावादिशब्दव्यपदिष्टं च । तस्माद्विदमान एव वासनात्मा रत्यादि: स्थायिभावो विभावादिभिः सम्बन्धस्मरणादिव्यवधानमन्तरेण व्यक्त इति स्थितौ मुख्यमेव व्यङ्गयत्वं रसस्य नौपचारिकं ना- य्यनुमेयत्वमिति तावत् सुव्यवस्थितम् । एवं भावादीनामपि ज्ञेयम्। यत्तु सदसद्विषयत्वेन चतु- * रसस्य मुख्यं व्यड्ग्यत्वं स्थापायेतुमाह तत्रेत्यादि। 'सम्र्थते' इति युक्क्म्। + औपमानिकम् औपचारिकम्।

185

व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः । ११

र्विंधा व्यक्तिरत्रोन्मीलिता तदपि न सङ्गतं घटप्रदीपन्यायस्यात्रेष्टत्वात्। योऽपीन्द्रियगोचरतापत्ति- प्रसङ्क उद्भावितः सोऽप्यसमञ्सः । न त्यात्मीयेन लक्षणेन परमतं दूष्यते। न हीन्द्रियगोचरनापतति: केनचिद्यक्तिलक्षणं वृतं 'स्वज्ञानेनान्यधीहेतुः सिद्धेऽर्य व्यञ्जको मतः । यथा दीपो घटस्ये'ति सामान्येन धीगोचरतापत्तिलक्षणत्वाद्यक्तेः । ततश्च रसादौ व्यङ्गयत्वमनवद्यमेव । यत् पुनर्वस्त्व- उङ्डारयोर्नियमेन वाच्यानन्तरकालभावित्वेन प्रतीतेर्व्यज्ञयत्वमसमञ्जसं भवतीत्युक्तं, तत्र प्रति- विधीयते.। इह शब्दस्याभिधालक्षणाभेदेन द्विविधो व्यापारश्चिरन्तनैरभ्युपगतः । न स तृतीयक- कष्यानिक्षिप्तेऽर्थे प्रगल्भत इंति तत्र व्यापारान्तरमभ्युपेयम्। रसादौ च तत्तुल्यकक्ष्ये व्यजजनमुप पादितमितीहापि तदेव संश्रयितुं युक्तम् । यत् तत्र वाच्यव्यङ्गययोः सहपरतीतिर्नास्तीत्युक्तं तदपि न युक्तं रसादिन्यायेन व्यक्ञयप्रतीतिकाले वाच्यस्यापि प्रकाशकस्य प्रतीतेः । वाच्यकाले तु यद्य- अयस्य न प्रतीतिस्तत्र दूषणमित्युक्तमेव। नन्वविरोधिव्यड्ग्यप्रतीतिकाले वाच्यस्य कथश्चित् प्रती- तिरस्तु। 'भम धम्मिअ' इत्यादौ तु विरोधिव्य ड्ग्यप्रतीतिकाले वाच्यस्य कथं प्रतातिः । नैष दोषः । (तत्रापि प्रकाशतया । यत्र तु यत्ततो सत्येनाप प्रतीतिसद्भ्ावाध्यड्यग्यत्व नासमञ्जस किञ्ञित् यच्?) काव्यार्थो गोप्यमानत्वेन प्रतिपत्तृमात्रस्याप्रतिभातः सहृदयस्यैव भासत जातीपलण्डन्या- येन नि(गुम्भि?)कुम्बितस्य प्रकटनान् व्यक्तिवाचो युक्तिरव लौकिकी समीचीनेति तत्र व्यञ्ञकत्वमेव साधीय इति। अधुना अक्षरार्थः प्रकाश्यते। रत्यादिप्रतीतिरेव रसादिप्रतीतिरिति 'स्थाय्येव रसाभवेदि'ति वचनात्। वाच्याविनाभावेनेति। अत्र व्वनिकृतो नानुमानाइगमार्वनाभावोऽभि- प्रेतः । किन्तु निमित्तत्वमात्रं यदनुमानेऽपि सम्भवति यथा 'अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणो- च्यते' इत्यत्र। अनुमानवादिनस्तु अनेनैव शब्दच्छलेनोत्थानम्। अक्रमप्रतीतित्वं समाधित्सु- भिः परिहराद्विः लिख्यते परमिलन्वयः । तत्प्रतीत्योः कार्यकारणभावेनेति। विभा- वादीनां रसानां च व्याख्या तं?)तो यो व्यड्ग्यव्य अकभावोपयोगी निमित्तनमितिभावस्तदाभप्रा- येणैतद् ध्वानकृतोक्तम्। [१२]पर्यायोक्तादौ अलङ्गारविशेषे। आदिशव्दात् समासोक्त्यादिग्रहः । गुणीभूतव्यङ्गये अलङ्गारव्यतिरिक्ते 'ग्रामतरुणं तरुण्या' इत्यादो यदनलङ्गारत्वेनोक्तम्। अन्ना- दिग्रहणादन्यगतोऽनुमानानुमेयभावः स्वीकृतः। तन्द्रावहेतुभावी तादात्म्यतदुतूपत्ती। तद- वेदिन इति। अत्र तच्छब्देन तो परामृष्टी। नन्वत्र विद्वदविद्व्गेदेन व्याप्तिसाधनप्रमाणविषयस्य दृष्टान्तस्याप्रयोगः प्रयोगश्चोक्तः। न च काव्ये कदाचिद् दृष्टान्तस्य प्रयोगो दृश्यते। तत् कथम- त्रानुमानसमर्थनम् उच्यते। काव्यानुमानं तर्कानुमानविलक्षणं काव्यस्य चमत्कारसारत्वात्। यायमुखेनापि चमत्कार एव विश्रान्ते:। तर्कानुमानं तु कर्कशन्यायरूपतया प्रृतं तर्कस्य कर्क- शतामुद्वहृति। काव्ये त्वेतद्वैपरीत्यात् सहृदयानामधिकाराद् न व्याप्यादिमुखेनानुमानप्रदर्शनसमर्थ- नमिति। भावसंयोजनेति। भावानां विभावानुभावव्यभिचारिणां संयोजनया व्यड्ग्यो व्यक्ति- वादिना तथात्वेनाभिप्रेत इह दर्शने तूपचरितव्यड्ग्यभावः तथाभूतः सन् परिसंवित्तिगोचरः लोको- तराया: प्रतीतेरभिन्नोऽपि साकारतया विषयत्वेन स्फुरन्नास्वादस्वभावः । अनुभवो यद्यपि तस्य आाहकस्तथाप्यभेदोपचारादियमुक्तिः। तस्य प्रयोजनं नित्यं प्रतीत्यविनाभावित्व रसानाम्। का- व्यार्थ इति व्यड्ग्यतया वाक्यार्थीभावनतोऽस्य काव्येऽवस्थानात्। काव्यग्रहणेन नाट्यमप्युपल- क्षितम् । स्थेयमभाक्लेन स्थायित्वमुचितम् ।[१३[यत्तु भावाध्याय इति। स्थायिनामपि व्यभि- चारित्वं भव(ती?)ति। यथा रतेर्देवादिविषयायाः, हास्यस्य टाङ्गारादौ, शोकस्य विप्रलम्भश्ाङ्गा- दौ, क्रोधस्य प्रणयकोपादौ, विस्मयस्य वाादौ, उत्साहस्य श्ाङ्गारादौ, भयस्याभिसारिकादौ,

186

१२ व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः ।

जुगुप्सायाः संसारनिन्दादी, शमस्य कोपा(दिः)भिहृतस्य प्रसादोद्रमादौ। अनुकार्यस्य बबिम्बत्वमनु- करणस्य प्रतिबिम्बत्वम्।[१४] नानुमित इति। अत्र वाच्यापेक्षया गम्यतालक्षणस्य प्रतीयमा- नस्य चारुत्वम्। तस्यापि हेत्वादैर्लोकानुमितस्य न तथास्वाद: यथा काव्ये विभावादैरनुमीयमानस्ये- त्यर्थः । मणिप्रदीपप्रभयोर्विषये अभिधावतोः प्रतिपत्रोः । अत्र प्रतीतिसारत्वात् काव्य- स्थानुमेयगतं वास्तवावास्तवत्वमप्रयोजकम् । उभयथा चमत्कारप्रतीतिलक्षणार्थक्रियासिद्धेः । प्र- त्युतावास्तवत्वे यथा सिध्यति न तथा वास्तवत्व इते काव्यानुमितेरेषानुमानान्तरविलक्षणतेत्थनु- मानवादिनोऽयमभिप्रायः । व्यक्तिवादिनः पुनरवस्तुमुखेन प्रतिबद्धाद्वस्तुनः प्रतातावर्थक्रियाविसं- वादादस्तनुमानत्वम्। अवस्तुन एव तु प्रतीती कथमनुमानत्वं स्य त्। अर्थक्िया तु व्यक्तिपक्ष उपपद्यते। व्यज्यमानस्य वासनात्मनः स्थायिनो वस्तुत्वादित्याशयः। शब्दस्योपसर्जनाकृतार्थत्वेन विशेषणं व्यक्तिवादिनो यथा सम्भवति तथा प्राक् प्रतिपादितम्। + वाचो गुणीकृता(त्म?)६वं व्यड्ग्यमर्थ प्रति स्थितम्। तदर्थ तदुपादानादुदक। दतेरिव ॥ ४ ॥ इति सङ्ग्रहश्लोकः । तत्राविवक्षितवाच्ये ब्नौ व्यञ्जकवाच्यस्यानपेक्षणयत्वमेव गुणीकृतत्वमिति शब्दो गुणीकृतार्थः । शब्दे गुणीकृतार्थत्वं वाच्यस्य *क्वाप्यसम्भवः बाधितत्वादथा Sन्यत्र व्यड्ग्यं प्रत्यनपेक्ष्यता ॥ ५ ॥ इति सङ्ग्रहश्कोकः । शब्दस्य तु व्यापारान्तरं स्वविषय एव समर्थयिष्यते । इह च सदसद्विष- यत्वेनाभिव्यस्तिर्द्विधा प्रतिपादिता। तत्रापि सद्विषया त्रिप्रकारा। शक्त्यवस्थस्य व्यक्कतीभावः यथा दध्यादेः। आविर्भूतस्य च घटादेः सन्तमसादिप्रतिबन्धकप्रत्ययनिरासादप्रकाशमानस्य प्रदी- पादिप्रकाशकेन सहप्रकाशनम् । अनुभूतस्य च संस्कारात्मना स्थितस्य कुतश्चित् प्रबोधकप्रत्ययात् प्रबोधमात्रम्। तदपि प्रबोधकत्नैविध्यात् त्रिविधम। प्रबोधकं च नान्तरीयकं धूमादि, सदृशव- स्त्न्तरं, वाचकः शब्द इति त्रिविधम्। तदेवं पञ्नधा सद्विषया व्यक्तिः । असद्विषया त्वैकैवेति षोढा व्यक्तिराशक्कय प्रकृते दूषिता। तत्र व्यक्तिवादिना घटप्रदीपन्यायेन सद्रिषया व्यक्तिरड्गी- कृता। यथा च न दोषस्तथोपपादितम्। शिष्टं तु पक्षपश्चकमनभ्युपगमपराहतमेव । [१६] यत्र सु तलक्षणमिति व्यक्तिलक्षणं प्रदीपघटादौ। उपाधिरूप इति उपाधिस्वरूपोपरञ्जनेनान्वप्रती तिहेतुः। तथा हि ज्ञानं ज्ञेयं गर्भीकृत्य ज्ञातोऽयमर्थ इति ज्ञेय प्रकाशयति शब्दोऽप्यध्यवसायाश्रयेण स्वरूपं प्रकाशयभर्थप्रकाशकः । "विषयत्वमनापन्रैशन्दैनार्थः प्रकाश्यते। न सत्तयैव तेरऽर्थानामगृहीताः प्रकाशकाः ।।" इति। प्रदीपस्योपाधित्वं 'स्वज्ञानेनान्यधाहेतुरि' त्यादिना प्रतिपादितम्। तत्र व्यकतकिवादिनां यथा प्रदीपवृत्तान्त इहाड़गीकृतो नेन्द्रियगोचरतापत्तिस्तथा प्रतिपादितं प्राक्। अतश्च अथै- तहोषभयादित्यादिना यो धूलिप्रक्षेप: कृतः, स स्वमनीषिकयाशक्कितपक्षदूषणप्रपो निरु- त्थान एव। + 'बाचो गुणीकृतार्थवं न सम्भवति जातुचिद्' इति मूलकारिकाया: प्रतिकारिकेयम्। * कापीति अत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये निश्वासान्ध इत्यादौ। 5 अन्यचेति अर्थान्तरसंकमितवाच्ये 'रामोऽस्मि सर्वे सहे' इत्यादी।

187

व्यक्तिविवकेव्याख्याने प्रथमो विमर्शः । १३

[२०]काव्यवशेष इत्यत्रेति। अत्र विशेषशब्दः प्रभेदपर्यायोऽतिशयपर्यायो वा स्यात्। प्रभेदपक्षे 'काव्यमात्रस्ये'त्यादिनाव्याप्तिलक्षणं दूषणमुक्तम् । अतिशयपक्षे 'न च तस्ये'त्यादि- नासम्भवाख्यदोषोपन्यासः। काव्यमात्रस्य सामान्येन गुणीकृतव्यड्ग्यादेरपि निरतिशयो निर्विशेष: सुखास्वादः । 'पाठ्यादि' त्यादिना धृवाख्यगीतिसामर्थ्यानुगुण्येन नाटयविषयरसस्वरूपवर्णनम् । काव्यविषये तु गानवर्जमिति तदेव रसस्वरूपम् । काव्यस्य वैशिष्टयं स्वरूपकृतं रसकृतं वेति पक्षद्वयम् । रसस्यापि वैशिष्टयं चमत्कारातिशयकृतं वा भेदान्तरकृतं वा रसरहितसुन्दरशब्दा- र्थापेक्षाकृतं वा वस्तुमात्रादिव्यड्ग्यरूपकृतं वा अङ्गीभावकृतं वेति पक्षपश्चकम्। तत्र सर्वस्य र- सवत्त्वेनैकरूपतयेष्टत्वान्न स्वरूपकृतः कश्चिद्विशेषः । कुतः पुनस्तत्कृतः काव्यविशेपस्स्यात्। ए- तेन रसस्य चमत्कारातिशयविशेषपक्षो निराकृतः। भेदान्तरकृतविशेषपक्षे तु न तत्कृतः काव्य- विशेषः । भेदान्तरवतः काव्यस्य ध्वनित्वाभावप्रसड्गेनाव्याप्ति: स्यात्। रसरहितसुन्दरशब्दार्था- पेक्षाकृतविशेषपक्षे तु रसरहितस्य शब्दार्थयुगलस्य काव्यत्वमेव न युक्तमिति कुतो विशेषग्रहणेन तव्यावृत्तिः । वस्तुमात्रादिव्यङ्गयकृतविशेषोऽपि नास्ति वस्तुमात्रादीनां व्यञ्ञकत्वाव्यञ्जकत्ववैशिष्टये व्यङ्गथवैचित्र्याभावात्। वैशिष्टये वा वस्तुमात्रादिव्यङ्गयाभावे केवलरससद्भावे च ध्वनित्वं न स्याद् इत्यव्याप्तिः । प्रहेळिकादी वस्तुमात्रादिव्यङ्गयसद्भावे रसाभावे ध्वनित्वं स्याद् वस्तुमा- त्रादीनामेव व्यङ्गयानां प्रयोजकत्वादित्यतिव्याप्तिः। अज्गीभावपक्षे तु रसस्य स्वात्मविश्रान्तलेन कदाचिदप्यङ्गत्वाभावः । इत्थं चन स्वरूपकृतं नापि रसकृतं काव्यस्य वैशिष्ठयम् वेशिष्टये वा लक्ष- णमाहात्म्यात् तस्य प्रतीतेविशेषग्रहणमनर्थकमिति पिण्डितार्थः । अक्षरार्थस्तु तस्येति काव्यस्य। स्वरूपकृतं वैशिष्टयं निराकृत्य न च तस्येत्यादिना रसगतचमत्कारातिशयपक्षं निराकरोति। तस्य रसस्य। घुवागानादिति घृवाख्यगीत्युपादानेन नाट्यविषयरसस्वरूपप्रदर्शनमित्युक्तम् । एतद्वर्जितत्वे तत् काव्यगतं रसस्वरूपम्। निर्विषयस्येति। अत्रान्तर्मुखत्वं हतुः । अस्य चर्व- यितु: स्वरूपमन्तर्मुखानन्दरूपसंविदात्मकम्। तद्भावे रसाभावे। एतत् काव्यम्। प्रेक्षावतां विचारयितृणाम्। वैफल्यादिति फलमत्र चतुर्वर्गसाधनव्युत्पत्तिः । रसाभावे काव्यतैव न घटत इति। कविव्यापारः अनेन कवेः कर्म काव्यमिति काव्यकौतुकाविहितां काव्यस्य शब्दव्यु- त्पत्ति कविमूलकाव्यत्वप्रतिपादि(तां?)कां दर्शयति। तत्र त्युक्तं 'तस्य कर्म स्मृतं काव्यम्।' इति। हृदयदर्पणे च 'तत्कर्ता च कविः प्रोक्तो भेदेऽपि हि तदास्ति यद्' इति काव्यमूलं कवित्व प्रतिपादितम्। तत् पुनरस्य ग्रन्थकृतो नावर्जकम् अप्रातीतिकत्वात्। कविव्यापारश्च न सामान्येन किन्तु विभवादिघटनास्वभावः । अत एव नियमेन रसापेक्षी। सामान्येनेति। विशेषा: पुनरस्य सर्गबन्धनाटकादयः। जाड्यं काव्यनाव्यविषयं सुकुमारमतित्वम्। जाड्यं चात्र शास्त्रविषयं शास्त्रं चात्र दृष्टान्तत्वेनोपात्तमिति न प्रपश्चयष्यते। न फलभेद: न व्युत्पत्तिभेदः । आद्यं काव्यम्। (*भवति तथापि?) प्रसिद्धं च विधिनिषेधात्मकं च यच्चरितमिति व्याख्या। यद्यपि चोत्पाद- $ इदं प्रतीकवाक्यं व्यक्तिविवेकमूलकोशयोन दृष्टम् । किन्तु व्याख्यानप्रामाण्याद् व्यक्तिविवे कस्य विंशे पृष्ठे षष्ठपङकौ 'अपि च' इत्येतदव्यवहितोत्तरं पठनीयमिति भाति। तस्य च ध्वनिलक्षणघटके काव्यविशेषपदे इत्यर्थः । * इदं कुण्डलनान्तर्गतं लेखकप्रमादागतम्. + निषेधास्पदेत्यस्य स्थाने निषेधात्मकेति व्याख्यातु: पाठः स्यात्.

188

१४ व्यक्तिंविवेकव्यारयाने प्रथमो विमर्शः ।

वस्तु काव्यं भवति, तथापि तत्र तथा हृदयसंवाद इति प्रसिद्धप्रहणम्। तावता काव्यमात्रेण। तत्र काव्ये नाट्थे च। प्रभेदपक्षं दूषयितुं अ्रन्थः।[२१] अत एवेत्यादिना रसरहितसुन्दरशब्दा- र्थापेक्षापक्षोऽपि निराक्रियते। न च रसात्मन इत्यादौ वस्तुमात्रादिव्यक्रयपक्षः परिहृतः। *शक्यमिति। सामान्योपकमान्नपुंसकलिङ्गता। वस्तुमात्रादीनां रसं प्रति व्यश्चकत्वाद् व्यज्जक- वौचेत्ये च व्यङ्ग्यवैचित्र्याभावान्न तैरसौ विशेषणीयः । गोत्वस्य विशेष इति सम्बन्धः । ततो व्यअ्का:् (विवादे?) अस्य रसस्य। तयोरिति शब्दोपात्तवस्तुमात्रमादिग्रहणगृह्दीतश्चाल- द्वारो गृह्यते तत्र वस्त्वलक्गारौ समस्तौ व्यस्तौ वा यत्र व्यन्नयौ व्यअके संक्रान्तौ तत्रैव ध्वनित्वं स्यात्। न केवलरसयोगिनि काव्य इत्यव्याप्तिः । प्रहेळिकादाविति अतिव्याप्िः । ननूभय- सद्भावे वैशिष्टयं प्रस्तुतम्। तत्र का कथा रसाभावे वस्त्वादिमात्रभावे वैशिष्टयस्य। नैतत्। वस्ला- दीनामेव प्रयोजकतवात् तन्मात्रकृतं वैशिष्टयमुच्यते। तथा हि वस्त्वाद्यभावे रससद्भावेऽपि न ध्वनित्वमिष्टं भवता, वस्त्वादिसद्भावे त्विष्यत एव। अतोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां वस्त्वादीनामेव प्रयो- जकत्वमिति प्रहेळिकादावतिव्यातिः। समासोक्त्यादाविति तत्रापि रसमयत्वेन काव्यत्वाद रससद्भावे च ध्वनित्वात्। द्वैविध्यमेवेति रसस्य काव्यमात्रलक्षणत्वाद्वस्त्वलङ्गारव्यापित्वेन तत्प्र- तियोगित्वाभावात्र प्रकारत्वं कारित्वेन प्रकाशमानत्वात्। न च तस्येत्यादिना अङ्गत्वकृतं विशषं दूषयति। अङ्गित्वेनेष्टत्वादिति चमत्कारविश्रान्तिसारत्वाद्रसस्याङ्वित्वमेव नाउत्वम्। किश्रे- ल्यादिना अभ्युपगमवादेन रसप्रतियोगिना गौणस्य काव्यत्वेऽपि गौणत्वादेव तदाश्रयत्वं न भवि- ष्यतीत्याह। अभिधेयार्थविशेषेति। अभिधेयस्यार्थस्य यो विशेषो मेघादेवैचित्र्येण वणनं तस्य काव्य समारोपात् काव्यविशेष इत्युक्तिः । तदुपपत्तौ तस्य काव्यस्य। तत्पर्यवसायिनो विशे- षपर्यवसिनस्य। तद्वगतेः विशेषावगतेः। योऽश्वमारूढ इति लक्षणविशेषादेव पुरुषषिशेष- प्रतीतिः । अथेति । इह विशिष्टस्य वा लक्षणं लक्षणाद्ा विशेषप्रतीतिः । तत्रोत्तरस्मिन् पक्षे विशे- षग्रहणं न वक्तव्यमत्युक्तमित्याद्यः पक्ष आश्रयिष्यते। तत्रापि काव्यमात्रलक्षणादेव विवक्षितविशे- षप्रतीति: काव्यमात्रस्य रसमयत्वेनेष्टत्वात्। अन्यस्याकाव्यत्वम्। रसयोगिनि च ध्वनिव्यवहार इति च। सर्वथा विशेषग्रहणं न कर्त्तव्यम्। अत्र व्यक्तिवादिनस्त्वयमभिप्रायः-इह प्रसिद्धं लक्ष्य- माश्रित्य लक्षणं प्रवर्त्तते। लक्ष्ये च द्विविधं काव्यं दृश्यते मुख्यं गौणं च। तत्र मुख्यं यत्र व्यङ्गयस्य प्राधान्य शिष्टं गुणीभूतव्यङ्गयादि गौणम्। उभयं च ग्राह्यमनादिकालिकव्यवहारसिद्धत्वात्। तेन गोणमुख्यन्याय इह नाश्रीयते। तत्र च गुणाभूतव्यङ्गयनिरासाय विशेषग्रहणं कर्त्तव्यम्। सर्वस्यैव काव्यस्य रसमयत्वं न गुणीभूतव्यङ्गयादिसद्भाव इति चेत्र। अस्फुटरसस्याङ्गभूतरसस्य वा काव्यस्य विद्यमानत्वात् । यत्र हि प्राधान्येन स्फुटोऽजी रसः प्रतीयते तत्र ध्वनित्वमन्यत्र तु काव्यान्तरत्वमिति । रसस्य च विश्रान्तिसारत्वादङ्गभावो नोपपत्न इति चेत्र। स्वापेक्षयैत द्रूपत्वात्। व्यापकरसान्तरापेक्षया तु न्यग्भावेनाङ्गत्वाद् विचोरभाण्डागारिकवत्। तथाह्यजीभावमेव मनसि- कृत्य मुनिना रसेष्वपि स्थायिसश्वारिव्यपदेशः कृत :- "सर्वेषामेव सद्भावे रूप यस्य भवेद् बहु। स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सञ्वारिणा मताः ॥" * शक्य इति तु मूलकोशयोः. + व्यक्तिवादिपक्षे पतन् विशेषभ्रहणं समर्थयते-अत्रेत्यादि.

189

व्यक्तिविवेकव्यार्याने द्वितीयो विमर्शः । १५

इाते। कचित्तु स्थाथ्यपेक्षाङ्गाङगिभावो रसेषूपचर्यत इत्याहुः। ततश्वाङगभूतरसकाव्यं व्यावर्त्त्य- मस्ति विशेषग्रह्णस्य। यतश्रास्फुटरसस्यापि काव्यस्य सम्भवस्ततो ध्वनेर्भेदत्रयमभ्युपपद्यते। अस्फुटरसे हि काव्ये वस्त्वलङ्गारध्वनी। स्फुटाडगीभूतरसे तु रसध्वनिः। तत्रैव नरत्वलङ्गारध्वनि- सम्बन्धे सङ्करसंसृष्टी। तस्माद् ध्वनिमते सर्वमेतत् समञ्जसमेव। पक्षद्वयेS्रपीति कर्तृमान्रपक्षे कर्तृविशेषे च। अनन्तरोक्तक्रमेणेति । योऽसौ लक्षणाद्विशेषावगमः सोऽनन्तरोक्तः क्रमः । व्यापारविशेषा लक्षणवशायातविचारसरणिमाध्ित्य विशेषविशिष्टं कथनम्।। इति व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः ।

अथ द्वितीयो विमर्शः ।

एनं तावत् प्रथमे विमर्श ध्वनिलक्षणं दूषयित्वा ध्वनिशास्त्रगतं अ्न्थान्तरं दूषयितुं सामा- न्येन तावत् काव्यगतमनौचित्योल्लासरूपं दृषणप्रपश्चमुपपादयितुमाह-[३७] इह खल्वित्या- दिना। उक्तमिति सहृदयैः । अन्तरङ्गमिति साक्षाद रसविषयत्वात्। आद्यैरिति ध्वनिकार- प्रभृतिभिः । तदुक्त्तम्- "अनौचित्याहृते नान्यद रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत् परा ॥" इत्यादिना। बहिरङ्गमिति वाच्यमुखेन रसे पर्यवसानाद् विधेयः प्राधान्येन प्रतिपिपादयिषितो योऽर्थस्तस्य अविमर्शोऽननुसन्धानम् उपसर्जनीकरणात्। प्रकरमः कस्यचिद्वस्तुनो निर्वाह्ाया- रम्भस्तस्य भेदो मध्येऽन्यथीकरणम् अन्यथानिर्वाहश्च । क्रमस्य परिपाट्या भेद उल्लङ्गनं व्यु- त्क्रम इति यावत्। पौनरुक्त्यं पुनःप्रतिपादनम्। वाच्यस्य वक्तव्यस्य अवचनमनुक्ति: । एता अवान्तरभेदभिन्नाः पश्च दूषणजातयः । यदेतदिह प्रन्थकृता विचारसरणिमाधित्य विधेयाविमर्शादिदोषपश्वकमुद्भावितं, न तत्राघ- तनपुरुषमात्रबुद्धिप्रणयनासूययानादर: करणीयः। पूर्वैरेवंविधदोषोद्भ्ावनरुपस्य विचारस्य प्रणी तत्वात्। तथा हि। 'दास्याः पुत्र' इत्यादावाकोशे षष्ठया अलुकं प्रतिपादयता *सूत्रकृता विधेया- विमर्श: सूचित एव। तथा 'स्वामीश्रराधिपतिदायादे' (२-३-३९) त्यत्र सूत्रे नहि भवति 'गवां स्वामी अश्वेषु चे'ति वदता भाष्यकृता स्पष्टमेव प्रक्रमभेदः प्रतिपादितः। तथा 'कृश्चानुप्रयुज्यते लिटि' (३-१-४०) इत्यत्रानुप्रयोगस्यानुशब्दपर्यालोचनया व्यवहितपूर्वप्रयोगं 'तं पातयां प्रथम- मास' इत्यादौ निषेधता चादीनां च नहि भवति 'च वृक्षः' इत्यादिना प्रयोगनियमख्यापनेन द्योत- कत्वं कथयता अस्थानप्रयोगलक्षणः क्रमभेदः कटाक्षित एव । तथा 'कर्मधारयमत्वर्थीयाभ्यां बहुव्रीहिर्लंघुत्वात् स्यादि'ति वृत्तिलाघवं चिन्तयता कात्यायनेन पौनरुक्त्यमपि प्रकाशितमेव। तथा 'ईषदसमाप्तौ (५-३-६७) इत्यत्र प्रतिज्ञानसमधिगम्यं सूत्रकारोक रूपकलक्षणमर्थ दूषयता 'प्रकृत्यर्थसदृशे कल्पबादिविधानमि'ति प्रतिज्ञानसमधिगम्यार्थभूतामुपमां व्यवस्थापयतोपमाश्रयेण

• सूत्रं च 'षष्ठ्या आकोशे' (६-३-२१) इतिः

190

२६ व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

वाच्यावचनमपि द्योतितमेव। एतेन रूपकाश्रयेणावाच्यवचनमपि द्योतितमेव। तदेवं महाविदुषां मार्गमनुसृत्य सहृदयशिक्षादराय विचारय(न्दरं?) तोऽस्य महामतेर्न कश्चित् पर्यनुयोगलेशस्या- प्यवसर इत्यलमतिप्रसङ्गेन। एतस्य चेति सामान्येनानौचित्यस्य। दोषा इति काव्यस्य विकृतत्वापादनाद दूषणाद् दोषा इति। मुग्ध इति पृष्टस्याप्रतिवक्तृत्वे त्रीणि कारणानि। प्रतिवचनाप्रतिभानलक्षणं मौग्यं प्रतिभानेSप्यप्रौढरूपत्वमसह्यत्वम्। प्रौढत्वेऽपि गुणासहिष्णुत्वलक्षणं मात्सर्यम् । तान्यत्र सन्दि- त्यमानतया क्रमेणोकानि। यः किलेत्यत्रैव च्छेदः। छात्राभ्यर्थनयेति प्रषृत्वस्य अङ्गीकृत- मिति प्रतिवक्तृत्वस्य च निर्देशः । पौरोभाग्यं दोषैकप्राहित्वम् । ननु यदि परकीये काव्ये परिहाराय दोषाणां विचार: क्रियते, तत् कि निजकाव्ये न तेषां परिहारः । तथा च 'भजते मा- त्सर्यमौनं नु किम्' इत्यतोऽनन्तरम् 'इति पृष्ट' इत्येवं क्रमेणेतिशब्दो निर्देश्यः क्रमान्तरेण निर्दे- शात् क्रमभेदो न युज्यते। एवमन्यत् (शोकापदानादौ?) ज्ञेयम्। तदर्थमाह -स्वकृतिष्विति कृतिः काव्यम् । संरम्भ इति कुत्सिता: करिण: करिकीटाः 'कुत्सितानि कुत्सनैः' (२-१-५३) इति समा- सः । करिकीटानामाशाद्विरदैः प्रतिनिर्देशः । मेघशकलानां तु कल्पान्ततोयदैः य इत्यत्रैव च्छेद: । अयं श्रलोको वक्रोक्तिजीविते वितत्य व्याख्यात इति तत एवावधार्यः ॥[३८] तावच्छब्दो विधे- याविमर्शत्रयस्यैतच्छूलोकगतस्योपक्रमद्योतकः । सम्बन्धोपपत्तेरिति। अयं भाव :- 'समर्थ: पदविधि:' (२-१-१) इति वचनात् समासः सामथ्यनिमित्तकः । सामर्थ्य च सङ्गतार्थत्वं, सङ्गतत्वं च सम्बन्धः । स चात्र विशेषणविशेष्यभावः । पर्युदासस्यैव विशेषणं नजा अब्राह्मण इति यथा। न चात्र वक्ष्यमाणन्यायेन पर्युदासो घटत इति। नन्वब्राह्मण इत्यादौ नञ् कथं विशेषणम्। वि- शेषणं हि विशेष्यस्योपरञ्जकं भवति। न च नञ्शब्दो विरुद्धत्वाद्विधिमुपरञ्जयति। तत् कथ- मस्य विशेषणत्वम्। नैतत्। अब्राह्मण इत्यादौ ब्राह्मणशब्दो ब्राह्मणसदृशे क्षत्रियादौ वर्त्तते। सा चाक्षत्रियादौ ब्राह्मणशब्दस्य वृत्तिनया द्योत्यते। तदुक्तम् - 'नजिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्यर्थ' इति। तत्र च शब्दशक्तिस्वाभाव्यं कारणम्। यथा चैतत् तथा नञ्सूत्रभाष्यादवसेयम्। प्रधानत्वमिति। यत्र विधे: प्राधान्यं प्रतिषेधस्याप्राधान्यं नञ उत्तरपदेन सम्बन्ध: समर्थसमास एकवाक्यत्वं च तत्र पर्युदास: 'किश्वचिद्वर्जयित्वा कस्यचिदुपदेशो निरास' इति निग- मनात्। तत्र कारिकायां त्रयं निर्दिष्टं द्यं चाक्षिप्यते। जुगोपेति। अत्र नअर्थविशिष्टस्योत्तर- पदार्थस्य विधिन त्रस्तत्वादिनिषेधः । तत्राप्यत्रस्तत्वादेः सिद्धत्वात् तदनुवादेन गोपनादि विधी- यते इति पर्युदासत्वम्। अप्राधान्यमिति। यत्र प्रतिषेधस्य प्राधान्यं विधेरप्राधान्यं नयः क्रि- यापदेन सम्बन्धोSसमर्थसमासः वाक्यभेदश्, तत्र प्रसज्य प्रापय्य प्रतिषेध इति प्रसज्यप्रति- पेघ:। अत्र कारिकायां त्रये निर्दिष्टेऽन्यद् द्वयमाक्षिप्तम्। नवेति । अत्र दप्निशाचरं प्रति निषेध: प्रतीयते न त्वहप्तनिशाचरविधिरिति प्रसज्यप्रतिषेधता। संर्धवत्प्रतिषेधो हात्रे- ति। संर्धवान् यः पुरुषस्तद्रता येयं संरब्धता संरम्भणक्रिया तस्या वक्ष्यमाणन्यायेन प्रतिषेध इत्यर्थ: । असंर्घवद्विधिरिति संरब्धवत्सदशस्य संरम्भसदशक्रियाकर्तुरुदासीनप्रायस्य विधिरित्यर्थः । यदुकं 'नगिव युकमि' त्यादि। तत्रेति संर्धवत्प्रतिषेधे। न चासाविति प्रति-

191

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । १७

षेधति। तत्सिद्धिपक्ष इति विवाक्षितो यः प्रधानभूतनिषेधलक्षणोऽर्थस्तस्य सिद्धिपक्ष इत्यर्थः। अस्य विध्यनुवादभावस्येति। नजर्थस्य विधिरुत्तरपदार्थस्यानुवाद इत्यस्य। समासे हि नवर्थोपसर्जन उत्तरपदार्थः प्राधान्येन प्रतीयते। काव्यार्थेति। अत्र व्यवच्छेदं प्रसज्यप्रतिषेधं प्रदर्श्य परिच्छेदं पर्युदासमुदाहरति। ननु प्रसज्यप्रतिषेधे नयः क्रियान्वयेSसंरब्धवानित्यत्र संरम्भक्रियानिषेधो भविष्यति। तत् कोऽत्र दोष इत्याह-क्रियाक्त्रशभागिति। अयं भाव :- असरब्वानित्यत्र द्वावंशौ क्रियांशः कारकांशक्च। तत्रोभयांशभागर्थनिषेधे शब्दशक्तिस्वाभाव्याद्वाक्ये क्रियांशनिषेधस्तस्य प्राधान्येन विवक्षितस्यापरामर्शो ( ... मनुक्ताद्?) विधेयाविमर्शः । यथा च प्रसज्यप्रतिषेधे समासो नेष्टस्त- थोक्तनयेन पर्युदासेऽप्यसमासो नेष्यत इत्याह-[३९]ननु साध्विति अत्र 'न कुर्वते'ति करणक्रि- याकर्तृंसदृशेन क्रियां प्रत्युदासीनप्रायेणेत्यर्थः। अकुर्वतेति वाच्ये न कुर्वतेति क्रियांशनिषेधः प्रतीतेर्वैप- रीत्यकारी। एवं नोचितमपीत्युचितत्वमात्रनषेधः प्रतातेवैपरीत्यकृदेव। तच्छवण कियाश्रव- णम्। तयोरिति सिद्धार्था वृतिः। साध्यार्थ वाक्यम्। असूर्यपश्यादिष्विति। अन्रापि नजः सूर्ये- णोत्तरपदाथन नाभिसम्बन्धः, अपितु तद्ष्ट्ररथनैव। तत्रापि कत्रेशः प्रधानं न क्रियांशः कर्त्तरि खशो विधानादिति पूर्ववदवसेयम्। भुङक्त इति अत्रहि वाक्यस्य क्रियाप्राधान्यं प्रतीयमानभवत्यादि -. क्रियापेक्षे नयः समन्वये श्रद्धभोजी न भवतीति वाक्यार्थः। अश्राद्गभोजीत्यत्र तुनजा भोक्तुस्सम- न्वये श्राद्वभोक्तृव्यतिरिक्तोऽपि विघसाश्य प्रतययिते। यतश्वात्राश्राद्धभोजीत्यादौ समासे प्रति- षेधो नेष्टः, तत एव समर्थसमासस्ताद्विपर्ययेणासमर्थसमासश्च कारिकादयेनोक्तः। वाक्यभेदाभेद- योस्तु सामर्थ्यात् प्रतीतिरित्यवचनम् । एवकेमं विधेयाविमर्श विचार्य द्वितीयमुदाहरति-योऽसावित्यत्रेति तच्छब्दं प्रत्याका- इक्षायाः केनाप्यनिवर्त्तनात् । [४०] एकतरेति क्वचिद्च्छन्देनोपक्रमे तच्छब्देनोपसंहारः । क्वि- तच्छब्देनोपक्रमे यच्छब्देनोपसंहार: प्रसज्येत। एतच्च दयं शाब्दोपक्रमोपसंहारक्रमेणोदाहरिष्यति। तयोरपीति। अपिशब्दो नवर्थ समुच्चिनोति। प्रसज्यप्रतिषेधे हि नअर्थो विधेयो निषेध्योऽर्थोऽनु- वाद्यः। पर्युदास तु विपर्यय इत्युक्त प्राग्। अनुवाद्यविधेयेति। यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धेऽपि शब्दशक्तिस्वाभाव्याद्यदोऽनुवाद्यविषयत्वं तदो विधेयविषयत्वम्। नित्यत्वादिति। अपेक्षा- प्राणतयावस्थानात्। शाब्द इति शब्देनोभयोः संस्पर्शाद् । उभयोः संस्पर्शाभाव आर्थत्वम्। तत्र द्वयी गतिः अन्यतरानुपादानं दूवयोरनुपादानं वा। अन्यतरानुपादानमपि यत्तदाश्रयभावेन द्विधा। क्मेण चैतदुदाहरिष्यति। उपकल्पितो नित्यसापेक्षत्वादुपस्थापितः । अत्र च प्रसिद्धादि- विषयत्वं यदा निर्दिष्टम्। सा कला या प्रसिद्धेति स्फुटत्वेन प्रतीतेः । क्वचित् तदोऽपि व्यपदिश्यते तस्य यच्छब्देनैकविषयत्वात्। ते इति ये मयैवानुभूते इत्यर्थः । अन्वियेष स इति। अत्र स इति यः प्रक्रान्त इत्यर्थः। उपात्तवस्त्विति वक्ष्यमाणश्लोके कोऽपीति यदुपात्तं वस्तु तद्विषयत्वेनेत्यर्थः। अस्य उपकमोपसंहारस्य प्रकान्तवस्तुविषयस्य । तच्छब्दात् प्रयोगातिप्रसङ्गनियमं प्रकाशयन् परिहार्य विषयं प्रदर्शयति।-[४१]यस्त्वे- कवाक्य इति। एकवाक्यग्रहणेन परामृश्यस्य प्रत्यक्षायमाणतोक्ता। ततश्च वाक्यभेदे न दोषः । कर्तृत्वेनेति प्राधान्यं सूचयति अप्राधान्यस्य परामर्शो न दुष्यतीति ख्यापनार्थम्। स इत्यर्थ: + 'यश्चैकवाक्य' इति मूलकोशयो: पाठः.

192

१८ व्यक्तिविवेकव्यारूयाने द्वितीयो विमर्शः ।

परामृष्टः । तेभ्य इंति कर्तृत्ववाचकादिदमादिभ्यश्च। असौ तच्छब्दः । असमन्वयादिति तच्छब्दस्य परोक्षार्थप्रतिपादकत्वे सन्बन्धविरोधादित्यर्थः। तादात्म्यायेति। शशिकलामौलि स्वरूपत्वायेत्यर्थः । आर्थ इति उपक्रमोपसंहारक्रमा निर्दिष्टः। कल्पिततत्कर्मादीति। कल्पितं तद् यच्छब्दनिर्दिष्टं कर्मादि विषयोऽस्येति यच्छब्दार्थः कर्मकरणादितया विषयत्वेनास्य कल्पित इत्यर्थः । सम्बन्धद्वैविध्येति शाब्दार्थभेदेन द्वैविध्यम्। यत्तदिति। यच्छब्दसमीपे समाना- धिकरणस्तच्छब्द उपादीयमान: ज्ब्दशक्तिस्वाभाव्यात् प्रसिद्धवस्तुविषयं यच्छब्दमाकाङक्षति। वैयधिकरण्येन व्यवधानेन च निर्देशे तु निर्दिष्टेनैव यदा समन्वयं भजते। 'न केवल यो महतोऽप- भाषते शणोति तस्मादपि यः स पापभागि'त्यत्र यद्यपि यः स इति यत्तदोनैरन्तर्येण सामानाधि- करण्येन च निर्देशः, तथापि न 'यत्तदूर्जितमि'ति न्यायेन (+यदि तच्छब्दानन्तरं प्रत्यपेक्षायाम्?) इह यदि तच्छब्दो निरन्तरोपात्तयच्छव्दापेक्षयैव प्रयुज्यने तदा स्यादेष दोषः, यावता 'न केवल य' इत्यत्र यच्छव्दापेक्षया व्यवधानेन प्राधान्यात् प्रयुक्तस्तच्छव्दान्तरानाकाइक्षः प्रसङ्वेन निर- न्तरनिर्दिष्टयच्छब्दान्वयं भजमान: पूर्वसंस्कारेण न तच्छव्दान्तरमाकाडक्षतीत्यनवद्यमेतत्। तदित्थं यत्तदोरुपक्रमापसंहारक्रमो दविविधः परिघटितः । स चात्र श्लोके न युज्यत इत्याह-एवञ्चेति। तहुपादान इति। (यच्छब्दो नात्र तदेति प्रक्रान्तस्तच्छब्दः परामृश्यते तत्सम्बन्धप्रतीतावि- त्यर्थः ?) ननु प्रयोगदर्शनमेवात्र समर्थकं भविष्यतीत्याशङ्कय प्रयोगस्य प्रामादिकपाठविपर्यासहेतुक- त्वमाह-मीलितमिति। तदभिन्नार्थः तच्छ्दाभिन्नार्थः । तस्य अददशब्दस्य। तच्छब्दा- भिन्नार्थत्वेSदरशव्दस्य दूषणद्यमुक्तम्। केवलादइशव्दप्रयोंगे 'असौ मरुदि'त्यादौ यच्छव्दाकाडक्षा स्यादित्येकं यच्छव्दसहायस्यादशशव्दस्य प्रयोगे 'योऽसौ जगत्रये'त्यादौ प्रयुक्ततच्छव्दाकाइक्षा न स्यादिति द्वितीयम्। अत्र यस्य प्रकोपेत्यदशशब्दरहितयच्छन्दप्रयोगो दृष्टान्तत्वेनोक्तो यथास्य केवलस्य तच्छव्दाकाइक्षा तथादशशव्दयुक्तस्या(पी)त्यर्थः । (*परिकल्यत इति?) [४२] तस्य यथोक्तवस्त्विति यथा अविगानेन शिष्टप्रसिद्धिपारम्पर्येणोक्त वस्तु तच्छव्दार्थविविक्तो विषयस्त- स्य तन्मते असम्भवः । त्वया व्यदरशद्दस्य तच्छद्दार्थत्वमुच्यते तत्र यच्छव्दपरामर्शापेक्षाप्रसङ्गः इत्यर्थः । परिकल्प्यत इति प्रयोगप्रवाहप्रामाण्यान्यथानुपपत्या(वा?)यातयार्थापत्त्येत्यर्थः । तमन्तरेणेति। तच्छव्देन प्रयोगप्रवाहः परामृष्ः। तदनदर्थत्वनिश्चयो विवक्षिताविवक्षि- तार्थत्वनिश्चयः। यकतु तामिति तदभिनार्थतानुपपत्ति: परामृष्ा। गतेऽनुगतं यस्य स गता- नुगतिकः । मत्वर्थींयाऽत्र ठन्प्रत्ययः । यनैव पथा एको गच्छति तेनवाविचारितनैव यो गच्छति स इत्यर्थः । ततो भावप्रत्ययः। अविकल्पमित्यकारप्रश्लेषः । निश्शङ्गमित्यर्थः । यद्वान विक- ल्पमात्रेण, अपि तु साक्षादित्यर्थः । स्मृतिभू: कामः । द्विर्तायः स्मृतिभूशब्दः स्मरणविषये प्र- युक्तः। दग्धत्वात् स्मृतिमात्रशेष इत्यर्थः । क्षतात् वधात्। व्यवहितानामेवेति यथा 'योऽवि- कल्प मित्यादौ। अव्यवहितत्वे वेति। यथा 'स्मृतिभूरि'त्यादौ। एतदर्थमेवोदाहरणद्वय- मुक्तम्। + 'तच्छब्दो यच्छब्दान्तर प्रत्यपेक्षायाम्'इति पठितुं युक्तम्. * इदं लेखकप्रमादादाया- तमिति भाति. ॥ एतत्प्रतीकप्रामाण्याद् मूले 'तदतदर्थत्वनिश्चयनबन्धनम्' इत्येव पाठोऽवसेयः । न तु 'तदर्थनिश्चयनिबन्धनम्' इति.

193

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । १९

तत्र हीति इदमादिसहितप्रयोगे। तयारिति यत्तदोः । तदितरेति यदच्छयैकतरप्र- योगे अन्यतरापेक्षेत्यर्थः । सुतरामिति इदमादिसाहित्येन प्रयुक्त्तो यच्छब्दः स्वभावतो विका- सितास्य एव तच्छन्दं प्रतीक्षते, एवं तच्छव्दोऽपे यच्छन्दमिति ज्ञेयम्। एतच्च क्रमेणोदाहतं यदे तदिति, सोऽयमिति च । (तदन्येन ग्रन्थेन प्रदर्शक उपयुज्यने?) तद्वदस्य यच्छव्दस्य न प्रक्रा- न्तपरामर्शे सम्बन्धो, नापि प्रकरंस्यमानवस्तुसमन्वयमार्गोपदेशे तच्छब्दाध्याहारः शरणम्। स च सत्काव्यकलङ्कायमानो हेय एव'[४३]अनुक्त्वैवेति यत्तदोर्मध्ये परामृश्यमनुत्तवा यत्र निरन्तरः प्रयोग: यथा 'यत्तदूर्जितमि' त्यादी तत्र तयारयत्तदोर्यथायोगं पुनः प्रयोगो न दुष्यति यथा 'नूनं तदपि हारितमि'त्यादौ। तथा तयोर्यत्तदोः । निरन्तरनिर्दिष्टेध्विदमादिषु सत्सु तयार्यत्तदोः ते- शामिदमादीनां च सङ्गटितत्वेन स्थितानां यथायोगं यत्तदोः प्रत्यवेक्षा न निवर्त्तत यथा अप्रयु- क्तेष्विदमादिषु केवलयोः पथगवस्थितयोरपेक्षा न निवर्त्तने तद्वत् प्रयुक्तेष्वपीतर्थः यथा 'यदेत- चन्द्रान्तरि'ति, 'सोऽयं पट' इति च । एवं प्रकृतेऽ 'योऽसावि'ति। तत्साङ्कयेति। यच्छ व्दस्य पृथगिदमादिसाहित्ये तच्छव्दस्य च पृथगिदमादिसाहित्ये यत्तदोः परस्परसाहित्ये च बहवो भेदा:, तेषामुदाहरणेषु दिडमात्रं दर्शितम्। सम्प्रति प्रायेण वाक्यार्थसमन्वयव्यापिनोयत्तदोरयोऽयं नित्याभिसम्बन्धत्वेनोपक्रमोपमंहार- क्रमः, स प्रसङ्गाद् विचार्यते। स च पुषापुष्टदुट्भेदेन त्रिविधः। पुष्टोऽपि प्रथमं शाब्दत्वार्थत्वभेदेन द्विविधः। शाब्दोऽपि यच्छव्दोपकमस्तच्छव्दोपकमश्रेति द्विविधः। आर्थोऽ पे यच्छव्दमात्रानुपादाने तच्छव्दस्योपात्तस्य प्रसिद्धानुभूतप्रकान्तविषयेण यदाभिसम्बन्वात् त्रिविधः । यच्छव्दस्य च तच्छ- ब्दानुपादाने केवलमुपात्तस्य प्रकान्तविपयेण कन्पिततत्कर्मादिविषयेण च तदाभिसम्बन्धाद् द्वि- विधः । उभयानुपादाने तु द्वयोरुपात्तवस्तुविषयताकत्पन एक एव भेदः । एवं शाब्दो द्विविध आ- र्थः षड्भेद इत्यष्टविधो यत्तदोरुपक्रमोपसंहारक्रमः पुष्टः। तच्चैतच्चेह ग्रन्थकृतोदाहृतम्। यत्तदूर्जि- तमित्यादौ तु शाब्दस्यार्थस्य चोपसंहारकमस्य सक्वीरणत्वमिति नास्य प्रथग्भावः । अपुषस्य दुष्ट- मध्ये प्रसङ्वेन वर्णायष्यमाणत्वादिदानी दुषो व्याकियते। तत्र यत्तदोः स्थाने तत्छब्दयच्छव्दनै- रन्तर्येण सामानाधिकरण्येन चेदमादीनां दुष्टतव तेपामतदर्थत्वान नननिकटे च प्रयुज्यमानानां प्र- सिद्धिमात्रपरामर्शकत्वाद्, यथा 'योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरि'नि। एवं तच्छन्दसाचिव्येनेदमादीना- मुदाहरणमूद्यम्। विप्रकृष्टत्वेन सन्निकष्टत्वेऽपि वैयधिकरण्वेन वा तेषां प्रयोगे न दुट नादुतमित्य- पुष्टत्वमेव यथा 'योऽविकल्पमि'ति 'स्मृतिभृ: स्मृतिभूरि'ति च। एवं तच्छव्दोपक्रम उदाहर्नव्यम्।

दुष्टत्वं 'यथा स वः शशिकलामौलिरि'त्यादी। :प्रधानग्रहणेन न कर्तृमात्र निदिष्म् अपि तु कारकान्तरमीपि प्राधान्येन विवक्षितत्वात् प्रत्यक्षायमाणम् । तेन "स मेदिनी विनिर्जित्य चतुर्जलधिमेखलाम्। सचिवार्पिततद्भारस्तस्यामास्त यथासुखम्" ॥ इति मेदिन्यास्तच्छब्दपरामर्शो न सुन्दर इंत्याहुः। यथा यत्तदोः पदार्थवाक्यार्थगतत्वेन द्विविधा- वस्थाने यदेकस्य पदार्थनिष्ठत्वादन्यस्य वाक्यार्थविषयत्वं तद् भिन्नविषयत्वेन नित्याभिसम्बन्ध- परिपन्थि दुष्टमेव। यथा- + 'यश्चैकवाक्ये कर्तृत्वेन' (मू. प.४१.) इत्यत्र कर्तृपदस्य प्रधानोपलक्षणतया प्रधानग्रहणं बोध्यम्.

194

२० व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

"हेम्रां भारशतानि वा मदमुचां वृन्दानि वा दन्तिनां श्रीहर्षेण यदर्पितानि गुणिने बाणाय कुत्राद्य तत्। या बाणेन व तस्य सूक्तिविसरैरुटृक्किता: कीर्तय- स्तत् कल्पप्रलयेSपि यान्ति न मनाङ् मन्ये परिम्लानताम् ॥" इति। या इति पदार्थविषयत्वमनिपातस्य तच्छब्दस्य। तदिति तु वाक्यार्थविषयस्तच्छब्दः। प- दार्थविषये ता इति स्यात्। अत्रैव 'यद्वाणेन तु तस्ये'ति 'ताः कल्पप्रलयेऽ प' इति च पाठे यदो वाक्यार्थविषयत्वे तदः पदार्थनिष्ठत्व उदाहरणं देयम्। तस्माद्या बाणेन त्विति ताः कल्पप्रलयेऽ पीति च पठनीयम्। इह तु "इन्दीवरं यदतसीकुसुमस्य वृत्त्या यत् केतकं जरढभूर्जदलानुवृत्त्या। यन्मन्यसे च वकुलं करवीरवृत्त्या सा साम्प्रतं मधुप ! हन्त तवैव हानिः ।।" इति न केवलं यच्छब्दो वाक्यार्थविषये, यावत्तच्छव्दोऽपि। यदि परं स वाक्यार्थो हानिपदेन पिण्डीकृत्य प्रकाशितस्तच्छब्देन परामृष्टः। अत एवात्र तच्छब्दस्य विधेयपदार्थाभिप्रायेणं स्त्री- लिङत्वम् । अनुवाद्याभिप्रायेण तु तत् साम्प्रतमिति। उभयथापि लिन्गपरिभ्रहः शिष्टप्रवाहे स्थितः । किश्च यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धाद् गुणप्रधानयोश्ष सम्बन्धार्हत्वात् परामृश्य एकत्र यच्छब्दवा- क्ये तच्छब्दवाक्ये वा निर्दिष्ट इतरवाक्ये तदा यदा वा प्रत्यवमृश्यते। यच्छब्दवाक्ये तु निर्दिष्टेन य- च्छब्दान्तरेण गुणानां प्रधानानां च परस्परमभिसम्बन्धात्। एवञ् तथा परामर्शे द्वौ दुष्टताभेदौ। यथा- "येषां तास्त्रिदशेभदानसरितः पीताः प्रतापोष्मभि- र्लीलापानभुवश्च नन्दनतरुच्छायासु यैः कल्पिताः । येषां हुडकृतयः कृतामरपुरक्षोभाः क्षपाचारिणां किं तैस्त्वत्परितोषकारि विहितं किश्चित् प्रवादोचितम् ।।" इति। क्षपाचारिणामिति षष्ठयन्तं यच्छव्देन सम्बद्धं यच्छव्दान्तरेण प्रत्यवमृष्टम्। क्षपाचारिभि- रिति पाठो न्याय्यः । एवं तच्छब्दवाक्ये निर्दिष्टं यच्छब्दैः परामृश्यमानं न दुष्यति यथा च- "पुण्डेक्षो: परिपाकपाण्डुनिबिडे यो मध्यमे पर्वणि ख्यातः किश्च रसः कषायमधुरो यो राजजम्बूफले। तस्यास्वाददशाविलुण्टनपटर्येषां वचोविभ्रमः सर्वत्रैव जयन्ति चित्रमतयस्ते भर्तृमेण्डादयः ।" इति। अत्र द्वितीये यच्छब्दवाक्ये रसः परामृश्यो निर्दिष्टस्तच्छ्देन परामृश्यते। प्रथमे यच्छ ब्दवाक्ये तु यच्छन्दपरामर्शो न युज्यते द्वयोरसम्बन्धाद् यथा- "नमोऽस्तु ताभ्यो भुवने जयन्ति ताः सुधामुचस्ताश्र कवीन्द्रसूक्तयः । भवैकविच्छेदि कथाशरीरतामुपैति यासां चरितं पिनाकिन: ।।" इति कवीन्द्रसूकीनां तच्छब्दवति वाक्ये(न?) निर्दिष्टानां तच्छब्दान्तरेण परामर्शो न युकः । किश्च यत्तच्छब्दयोः स्वभावेन वाक्यभेदोत्थापकत्वे यदेकतरवाक्येऽन्यतरत् पदं (प्रयुज्यान्यत- रत् ?) प्रयुज्यते तदपि दुष्टमेव । यथा - "अप्राकृतस्य चरितातिशयैश्च दृष्टैरत्यद्ुतरपहृतस्य तथापि नास्था। कोऽप्येष वीरशिशुकाकृतिरप्रमेयमाहात्म्यसारसमुदायमयः पदार्थः ॥" + पुरेति स्थाने पतीति पाठान्तरम्.

195

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो. विमर्शः । २१

इत्यत्र यद्यपीत्यपेक्षितम्। न च तदेकवाक्यतायां सम्बन्धुं योग्यम् । एकत्रापि वाक्ये गुणकरियादिगतं कल्पितं भेदमाश्रित्य प्रक्रान्तवस्तुविषयंतच्छदंप्रयोगे प्रधानकयायां परामृश्यस्य प्रधानत्वादेव स्वरूपेण निर्देशे गुणक्रियादिविषये, तु तच्छव्देन परामर्शे न्याय्ये यद्विपर्ययकरणं तद् दुष्टमेव। यथा- "प्रजानामेव भूत्यर्थ स ताभ्यो बलिमग्रहीत्। सहस्रगुणमुत्स्ष्टुमादत्ते हि रसं रविः ॥" इति। 'बलिं प्रजाभ्यो जग्राह स तासामेव भूतये' इति युक्तः पाठः। तथैकविषयत्वे यत्तदोरकस्य द्रव्यादिविषयत्वेSन्यस्य कालादिगोचरत्वे दुष्टमेव। यथा- "त्वमेवंसौन्दया सच रुचिरतायाः परिचितः कलानां सीमानं परमिह युवामेव भजथः । अयि! द्वन्दवं दिष्टया तदिति सुभगे! संवदति वा- मतः शेषं यत् स्याज्जितमिह तदानी गुणितया।" अत्र 'अतः शेषं चेत् स्यादि'ति पठनीयं चेच्छब्दस्य यदिशब्दार्थत्वात्। तथा प्रकान्तविषयत्वे तच्छन्दस्य व्यवस्थिते तद्विषये प्रक्रम्यमाणवस्तुगोचरत्वं दोष एव। यथा- "ये सन्तोषसुखप्रबुद्धमनसस्तेषां न भिन्नो मदो येऽप्येते धनलोभसडकुलधियस्तेषां तु दूरे नृणाम्। इत्थं कस्य कृते कृतः स विधिना तादृटक् पदं सम्पर्दां स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुर्न मे रोचते।।" अत्र मेरु: प्रकरम्यमाणः स इत्यनेन परामृष्टः। एतद् वाक्यभेद उदाहरणम्। एकवाक्ये तु "तीर्थे तदीये गजसेतुबन्धात् प्रतीपगामुत्तरतोऽस्य गग्गाम्।" इति देयम्। तथा निर्वीप्सेनैकेनीपक्रमे सवीप्सेनान्येन परामर्शो दुष्ट एव। यथा- "यः कल्याणबहिर्भूतः स स दुर्गतिमश्नुते।" सवीप्सेन त्वेकेन प्रक्रमे निर्वा सेनान्येनोपसंहारः सवीप्सस्य प्रत्यवमृष्टत्वाद्(*दुष्टोऽन्वयः) किन्त्व- पुष्ट एव। यथा- "कल्याणानां त्वमसि महसामीशिषे त्वं विधत्से पुण्यां लक्ष्मीमिह मयि चिरं धेहि देव ! प्रसीद। यद्यत् पापं प्रतिजहि जगन्नाथ ! नम्रस्य तन्मे भद्रं भद्रं वितर भगवन्! भूयसे मङ्लाय।।" इति। अत्र यद्यदिति निर्दिष्टं केवलेन तच्छब्देन परामृष्टम्। एतद् यच्छव्दस्य सवीप्सस्योदाह- रणम्। तच्छन्दस्य तु सवीप्सस्य निर्वीप्सेन परामर्श उदाहरणं यथा- "क्षान्तं न क्षमया गृहोचितसुखं त्यक्ं न सन्तोषतः सोढो दुस्सहशीतवाततपनकेशो न तप्तं तपः। ध्यातं नित्यमहर्निशं नियमितप्राणैर्न +सम्भो: पदं तत्तत् कर्म कृतं यदेव मुनिभिस्तैस्तैः फलैर्वश्चिताः ॥" * 'न दुषटान्वय' इति पाठ: स्यात्. + 'शौरेः' इति पाठान्तरम्.

196

२२ व्यक्तिविवेकव्यार्याने द्वितीयो विमर्शः ।

इति। यत्र तु सवीप्सस्य प्रक्रमे सवीप्सेन प्रत्यवमर्शस्तत्र पुष्टत्वमेव यथा- "यो यः शत्तं विभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूना यो यः पाश्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रदीप्तः क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ।।" इति। यत्र चानेकस्य सवीप्सस्य चानेकेन प्रत्यवमर्शस्तत्रापि पुष्टत्वमेव। यथा- "यो यो यं यमवाप्नुयादवयवोद्देशं स्पृशन् पाणिना तत्तन्मात्रकमेव यत्र सस ते रूपं परं मन्यते। तज्जात्यन्धपुरं हहा करिपते! नीतोऽसि दुर्वेधसा को नामात्र भवेद् बताखिलभवन्माह्ात्म्यवेदी जनः ।।" इति। यदि परं यं यमू इति प्रक्रमे तत्तन्मात्रकमेवेति प्रत्यवमर्शे विधेयाविमर्शः सवीप्सस्य तदर्थ- स्य समासे गुणीभावात्। नैतत्। मात्रत्रहणेनावधारणमुच्यते यथा-'प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमा- णवचनमात्रे' इति। तच्चावधार्यमाणपरतन्त्रमित्यवधार्यमाणस्यैव सवीप्सस्य तदर्थस्योद्रेकात् प्राधान्यमखण्डितमेव। पूर्वपदार्थप्राधान्येन क्वचित् सुप्सुपेति समासो दृश्यते यथा- "निर्वाणभूयिष्ठमथास्य वीर्य सन्धुक्षयन्तीव वपुर्गुणेन। अनुप्रयाता वनदेवताभ्यामदृश्यत स्थावरराजकन्या ।।" इति। अत्र द्ि भूयिष्ठं निर्वाणं निर्वाणभूयिष्ठमिति समासे निर्वाणार्थस्यैव प्राधान्यं तस्य वीर्यविशे- षणत्वनावास्थतत्वाद्। न तद्वदिह तत्तन्मात्रकमिति तदर्थस्य प्राधान्यं भविष्यति। केवलं कृतेऽव- धारणार्थे मात्रशब्दे किमर्थः कप्रत्ययः । तस्मिन्नपि वा कृते एवशब्दः किमर्थः । एवशब्द एव वा कि न क्रियते। नैतत्। कप्रत्ययस्य तावदत्र कुत्साप्रतिपादकत्वात्। न पौनरुक्त्यं तन्तमेवेति केवलैवशब्दप्रयोगे विक्षिप्त इव तदर्थः प्रतीयते। मात्रग्रहणे तु पिण्डितस्यैव तदर्थस्य प्रतीतिरित्य- स्ति विशेषः । यदि परं दयोरुपादानं लोकप्रतत्यिनुसरणेन दृढीकृतावधारणप्रतीत्यर्थम्। दश्यते हीह- शेषु द्योरवधारणप्रतिपादकयोः प्रयोगः । यथा-'बाला केवलमेव रोदिति गलल्लोलोदकैरश्रुभिः'। अत्रैव तदिते निर्वाप्सेन तदा निर्दिष्टं जात्यन्धपुरं निर्वाप्सेनैव यदा प्रत्यवमृश्यते। ततश्वात्रानुग- णपरामर्शान्न दोष: कश्चित्। तथा (यत्र) पूर्ववाक्ये यच्छ्दो निर्दिष्ट उत्तरवाक्ये तु (न) तच्छन्दो निर्दिष्टः, तत्र साका- शक्षत्वाद् दुष्टतैव यथा- "मीलितं यदभिरामताधिके साधु चन्द्रमसि पुष्करैः कृतम्।" इति। उत्तरवाक्यगतत्वेन तु यच्छब्दप्रयोगे पूर्ववाक्ये तच्छब्दाप्रयोगे न दुष्टत्वम्, अपि तु प्राकप्र- तिपादितं पुष्टत्वमेव सामान्येनोपक्रमात् पश्राद्विशेषस्योत्थापनात्। एतदभिप्रायेण कल्पिततत्क- र्मादिविषयत्वमुक्तम् । उदाहरणं तु 'साधु चन्द्रमसि पुष्करैः कृतं नीलितं यदभरामताधिके' इति पूर्वश्रलोकार्धपाठविपर्यये यथा। यत्तच्छब्दयोरविशिष्टेऽपि परामर्शकत्वे उत्तरवाक्ये निर्दिष्टो यच्छब्द: स्वभावत आविदूर्येण पूर्ववाक्यार्थश्लिष्टतया वस्तु परामृशति, तच्छब्दस्तु परोक्षायमाणार्थनिष्ठ- त्वात् वैद्र्येण। आविदूर्य च प्रकृतार्थ प्रकृष्टतां नयद्वाक्यार्थ श्लेषयति। ततश्व तथाभूते विषये यच्छन्दस्य प्रयोगाहत्वे तच्छब्दस्य प्रयोगोऽपुष्ट एव। : मूले ४१ पृष्ठे.

197

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । २३

"तस्याः शलाकाअननिर्मितेव कान्तिर्ध्रुवोरानतरेखयोर्या। तां वीक्ष्य लीलाचतुरामनङ्ग: स्वचापसौन्दर्यमदं मुमोच ।" अत्र 'सा यां वीक्ष्ये'ति यत्तदौ विपर्ययेण पठनीयौ। यथा च- "दृष्टिर्नामृतवर्षिणी स्मितमधुप्रस्यन्दि वकं न कि नार्द्राद्रे हृदयं न चन्दनरसस्पर्शानि वाज्गानि च। कस्मिन् लब्धपदेन ते कृतमिदं क्रूरेण दग्धामिना नूनं वज्रमयोऽन्य एव दहनस्तस्येदमाचेष्टितम् ।।" अत्र यस्येति पठनीयम्। यथा च- "आचार्यो मे स खल भगवानस्मदग्राह्यनामा तस्मादेषा धनुरुपनिषत् तत्प्रसादात् क्षमोऽपि। अध्यासीन: कथमहमहो वर्त्म वैखानसानां सीतापाणिग्रहणपणितं चापमारोपयामि ।।" अन्न च 'यस्मादेषा धनुरुपनिषदि'ति पठनीयम्। एवश्च प्रागुक्ते 'हेत्रो भारशतानी' त्यादौ 'ता बाणेन तु तस्य सूक्तिविसरैरुदृङ्टिताः कीर्तयो याः कल्पप्रलयेऽपि यान्ति न मनाङ् मन्ये परिम्ला- नतामि'ति पठनीयम्। अपि च परामृश्यमनुत्तवा यच्छ्देन च वाक्यार्थोपक्रमे तच्छब्दवति परामृ- श्यनिर्देशे पूर्ववाक्यार्थे परामृश्यमस्पृशन्ती उपलनवमाना प्रतीतिरिति वाक्यार्थप्रतिपत्तिविप्रकर्षाद- पुष्टत्वम्। यथा- "पादाहतं यदुत्थाय मूर्धानमधिरोहति। स्वस्थादेवावमानेन देहिनस्तद्वरं रजः ।।" अत एवात्र शलोकार्धयोर्विपर्ययपाठे पुष्टत्वमेव। तथा पूर्ववाक्यार्थे निर्दिष्टस्यार्थस्योत्तरवाक्यार्थे सर्वनाममात्रेण परामर्शे न्याय्ये यः स्वशब्दसहितस्य सर्वनाम्रो निर्देशः स दुष्ट एव। यथा- "उदन्वच्छिन्ना भूः स च निधिरपां योजनशतं सदा पान्थ: पूषा गगनपरिमाणं कलयति। इति प्रायो भाव: र्फुरदवधिमुद्रामुकुलितः सतां प्रज्ञोन्मेष: पुनरयमसीमा विजयते ॥" इति। अत्र स च निधिरपामि'ति सस्वशब्दः सर्वनाम्रो निर्देशः । एवं 'रामगिर्याश्रमेष्वि'ति प्र- कृते 'तस्मिन्नद्रौ कतिचिदि' त्यत्र ज्ञेयम्। अन्र तु केचित् समर्थयन्ते-'रामगिर्याश्रमेष्वि'ति रा- मगिरि: समास उपसर्जनीभूतो बुद्धावुद्रेक्ेणानवभासात् कथ सर्वनाम्रा परामृश्यते "सर्वनाम्रानुस- न्धिर्वृत्तिच्छन्नस्ये"ति प्रधानभूतपरामृश्याभिप्रायेण स्थितं यथा "सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषा- र्थसिद्धिरिति तद्व्युत्पाद्यते" इति। अत्राद्राविति निर्दिश्यमानमद्रिमात्रप्रतीतेर्न प्रकृतमद्रिं गमयेत्। तस्मादुभयमत्रोपादेयं यथा 'अथ शब्दानुशासनम् । केषां शब्दानाम्' इति। गिरिशव्देन गिरौ प्रकरान्त अद्रिशब्देन पर्यायान्तरेण त्वागतमासमअ्जस्यं दुष्परिहरमेवेति। उदन्वच्छित्ना भूरित्यत्र तु उदन्वतः परामृश्यस्य नैकव्याद्योग्यत्वाच्च भुवः स्त्रीत्वेन स इति परामर्शानर्हत्वाच्च सर्वनामपरा- मर्श एव युकको न पुनः स्वशब्दगोचरत्वमित्यत्र दुष्टतैव । किश्च समुदायस्य कस्यचित् केनचिद्वा- . क्येन निर्देशे वाक्यान्तरे तदवयवस्य निर्धारणे कर्त्तव्ये तस्य समुदायस्य निर्धारणविषयप्रतीतये

198

२४ व्यक्तिववकव्यास्याने द्वितीयो विमर्थः ।

यच्छन्देन निर्देशे कर्सव्ये निर्धार्यमाणस्यावयवस्य निर्देशो दुष्ट एव। यथा- "तस्मादजायत मनुर्नवराजबीजं यस्यान्वये स सगरः स भगीरथक्ष। एकेन येन जलधि: परिखानिनोऽयमन्येन सिद्धसरिता परिपूरितश्व ॥" अत्र स सगरः स भगीरथश्चेति यन्निर्दिष्टं तस्यकेत्यादिना निर्धारणं विहितम्। निर्धारणं च जा- तिगुणक्रियाभि: समुदायादेकदेशस्य पृथक्करणम्। नचात्र समुदायः केनचित्पदेन निर्दिष्टः। यच्चै- केनेति निर्दिष्टं तन्न समुदायः, अपि त्वेकदेशः। ततश् निर्देश्यानिर्देशादनिर्देश्यनिर्देशाच्चात्र दुष्ट- त्वम्। एवञ्च समुदायस्यैव निर्धारणविषयस्य यच्छव्देन निर्देशे कर्त्तव्ये 'एको ययोर्जलनिधीन् निचखान सप्त गाड्नै: पयोभिरभिवर्षितवान् द्वितीयः' इति पाठः श्रेयान्। क्वचिद्यत्तच्छन्दावभ्रहणन विध्यनुवादभावेन वाक्यार्थप्रस्तावे यदन्तरान्यथाकरणं तत्र दु- एत्वं यथा - 'यत् त्वन्नेत्रसमानकान्ति सलिले मभं तदिन्दीवरम्' इति। अत्र प्रथमतृतीययोः पादयोर्यत्तच्छब्दपरित्रहेण विध्यनुवादभावेनोपनिबन्धः । द्वितीयपाद- गतत्वेन तदुल्ङ्गनं दोषः । इन्दीवराणां राजहंसानां च बहुत्वात् सीतासम्बन्धिवस्तूपमितयोरिन्दी- वरराजहंसयोर्व्यावृत्त्यर्थ विध्यनुवादभावपरिग्रहः। चन्द्रस्य त्वेकत्वात् तदकरणमिति केचित। तदसत्। चन्द्रस्यापि द्वितायाचन्द्रादिभेदेन बहुत्वसम्भवात् तत्रापि विध्यनुवादभावो युकः । ३- न्दीवरारणां व्यक्तिभेदेन मुख्यो भेदः । चन्द्रस्य पुनरेकव्यक्तिरूपस्य कालभेदादवस्थाभेदाच्च भि- ऋ्रत्वममुख्यमिति चेन्न। भिन्ना एव चन्द्रव्यक्तयः । अन्यो हि द्वितीयाचन्द्रोऽन्यश्च पूर्णचन्द्रः । अतश्चैवं द्वितीयाचन्द्रादिव्यांवृत्त्या पूर्णचन्द्रप्रतीत्यर्थ मुखच्छायानुकारीति विशेषणं दत्तम्। नहि शशिशब्द: पूर्णचन्द्राभिधायी तस्य चन्द्रमात्रवाचकत्वात्। सह्वयाव्यवहारेषु चन्द्रस्यैकत्वप्रती- तिरिति मेतू । कचिज्तिव्यवहारेष्वपीन्दीवरादीनामेकत्वं सिद्धम्। तस्मात् कविव्यवहारे चन्द्र- गतत्वेनानेकत्वस्य व्यवहारात् तदा्येणेह विध्यनुवादभावः श्रेयान्। किश्चास्थानविनिवेशनं तच्छदस्य प्रतीतिविप्रकर्षायैव। यथा- "मसृणचरणपातं गम्यतां भू: सदर्भा विरचय सिचयान्तं मूर्ति धर्मः कठोरः" इंति। अत्र 'विरचय सिचयान्तमि'त्यत्र तच्छब्दो हेत्वर्थो विनिवेशयितव्यस्तृतीयपादादौ निवे- शितः । नच तत्र तस्योपयोगः । कृतस्तत्र प्रतीतिकुण्ठत्वमुत्पाद्यतीति। क्वचित् प्रधानक्रियाया- स्तदादिसर्वनाम्रा परामृष्टस्य गुणक्रियायां स्वशब्देनोपादानं दुष्टमेव । यथा 'प्रत्यासन्ने नभसी'ति। अत्र तस्मै इति सर्वनाम्रा पूर्वप्रकरान्तो मेघ: परामृश्यत उत्तैतच्छ्लोकगतो जीमूतः। तत्राधे पक्षे जीमूतभ्रहणमनर्थकं प्रधानक्कियायां तदा परामृष्टस्य पूर्वप्रकान्तस्यैन मेघस्यार्थतः सम्बन्धयोग्य- त्वात्। न हि यावतां येन सम्बन्धस्तावतां प्रत्येकं निर्देशः क्रियते । एकत्र कृतोऽन्यत्राकाड्क्षा- दिनोपजीव्यते । तस्माज्ीमूतप्रहणं न कर्त्तव्यं, कृतं प्रत्युत वस्त्वन्तरप्रतीर्ति जनयद्वैरस्यमावहति। अथ तच्छब्देनैतच्छ्लोकगतो जीमूतः प्रत्यवमृश्यते। तदसत्। सर्वत्रात्र प्रकरणे पूर्वप्रक्रान्तस्यैव मेधस्य परामर्श: स्थित इतीहापि तथैव परामर्शो न्याय्य इति पुनरपि जीमूतप्रयणमनर्थकमेव। इत्थं द्वितीयं विधेयाविमर्श विविच्य तृतीयमप्यत्रैव श्रोके प्रपश्चयितुमुपक्रमते-[४३]अपि चेत्यादिना। प्रायेणेति द्वन्द्वं वर्जयेत्वा तत्र युगपदधिकरणवचनतया सामर्थ्य प्रकारान्तरेण स- मर्थितम् । तत्राद्य इति 'तपुरुषः समानाधिकरण: कर्मधारय' इति(१-२-४२) वचनात्। 'बहु"

199

व्यक्किविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । २९.

मीहि: समानाधिकरणानाम्' इति वचनात् प्रायेण बहुव्रीहिः समानाधिकरणविषय एव। सुसूक्ष्म- जटकेशादौ तु व्यधिकरणानामपीष्यते। तत्रैव समानाधिकरणे पदार्थे। यदा सङ्गयाया इति (व्यधिकरणं?) 'सङ्यापूर्वो द्विगु:' (२-१-५२) इति वचनात्। प्रतिषेधस्येति 'नञ्' (२२-६) इति नञ्सूत्रारम्भात्। द्वितीय इति व्यधिकरणः । कारकाणामिति 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' (२-१-३२) इत्यादिना। सम्बन्धस्येति 'षष्ठी' (२-३-५०) इत्यादिना। तत्रापीति कारकस- म्बन्धयोगे अधिस्त्र उपकुम्भमित्यादौ। स्वाश्रयो विशेष्यम्। विधेयघुरामिति शब्दवृत्ते यो विधेयः तस्य कक्ष्यां वास्तवीं विधेयतामित्यर्थः । अनूद्यमानकल्पतयेति। शाब्दं प्राधान्यम- नपेक्ष्य वास्तवेन प्राधान्येनेत्यर्थः । अस्तमियादिति एकार्थींभावाद् विभकत्वेनाप्रतीतेरित्यर्थः । एकत्रेति विधेयानुवाद्यगर्भत्वे। अन्यत्रेति सम्बन्धमात्रप्रतिपादने।*विकल्येतेति महाविभाषया ज्यवस्थितविभाषात्वादिति भावः । एकस्यैवेति। विशेषणगतस्य प्राधान्यस्य। अन्यस्य तद्र- तस्यैवाप्राधान्यस्य। एकस्य हीति, अपरस्य पुनरिति च। अत्र फलभेद इत्यत्र प्रक्रान्तं फलं सम्बन्धनीयम् । अत्र चोद्यति विरोधस्योभयवस्तुनिष्ठत्वासिद्धेरत्राभाव उक्तः। तदसत्। (तहि?) न हि सहानवस्थानलक्षणो वस्तुगत एक एव विरोध( :? ) भेदो, यः शीतोष्णादौ लब्ध- वृत्तिः । किन्तर्हि परस्परपरिहारस्थिततालक्षणो वस्त्ववस्तुत्वाश्रयो द्वितीयोऽप्यस्ति विरोधप्रकारः। तदा हि यदि वस्त्वाश्रयो न सम्भवति विरोधो वस्त्ववस्तुत्वाश्रयस्तु कथं न स्याद्। अतथ् स्यात् पूर्वपक्षवेलायां 'भावाभावयोरिवे'त्युक्तम्। नैष दोषः। वस्त्ववस्त्वाश्रयस्य विरोधस्य तादात्म्यनिषेधे व्यापारात्। यदि नाम प्राधान्यं, तस्यामेव कक्ष्यायां स्वयमप्राधान्यं न स्याद् अप्राधान्ये वा प्राधान्यम्। प्राधान्यविधेये पुनरपेक्षान्तरेणाप्राधान्यं कथ न स्यात्। न स्याद्, यदि शीतोष्णवद् द्वयोर्वस्तत्वं स्यात्। न चात्रैतदस्ति वैवक्षिकस्यावस्तुतवात्। यथा राज- पुरुष इत्यत्र राज्ो वैवक्षिकमेव प्राधान्यं वास्तवं पुनरप्राधान्यमेव तद्वदत्रापि द्रष्टव्यम्। तदयमत्र पिण्डार्थः संसर्गनिषेधोऽत्र कर्तव्यः । स च वस्तुद्वयनिष्ठ इति द्वयोर त्राभावान्नैकेनापरत्र प्रति- षेध इति। [४४]अन्येनेति विशेष्याभिधायिनेत्यर्थः । अन्योन्यमिति। परस्परविशेषणानां यद्यपि 'विशे- षणं विशेष्येण' (२-१-५७) इति विशेषणस्य विशेष्येणैव समास उक्कः, तथापि 'काणखज्जादिषु सिद्धं विशेषणविशेष्ययोर्यथष्टत्वाद्' इति वचनेनैकस्य विशेष्यत्वविवक्षामाश्रित्य परस्परं विशे- षणानां समास: समर्थितः । तदभिप्रायेणान्योन्यमिति सम्भावना। दारसख इति दाराणां सखेति तत्पुरुष: कर्तव्यः । बहुव्रीही 'राजाहस्सखिभ्य' (५-४-९१)इति टच् न स्यात्। हे हस्तेति। 'मृतस्य शिशोर्द्विजस्ये'त्यत्र समासः शङ्कितः । 'रामस्य पाणिरसी'ति तु षष्ठीसमास उदाहरणम्। अत्र क्रचित् कर्तृणां कर्मणाञ्च प्रथमान्तानां क्वापि सम्बन्धिनां कर्मणाश्च षष्ठ्यन्तानां कुत्राप्याम- न्त्रणानां समासः शङ्कितः ।[४५] वक्ष्यमाणनयेनेति। 'व्यासः पाराशर्यः' इत्यादिविचारेषु। चापाचार्य इति। अत्र हि त्रिपुरविजयित्वाद्यनुवादेन चापाचार्यत्वादिविधिः । अनूदयमानश्वाथों वधेयस्योत्कर्षमावहन् प्रतीयते। न चैवमिति उपेन्द्रवज्रस्थाने इन्द्रवज्रप्रयोगात् । उपगतम- स्माभिरिति। 'दुःश्रवत्वमपि वृत्तस्य शब्दानौचित्यमेव । तस्याप्यनुप्रासादेरिवे'त्यादि+वदद्भिः । अत्र 'यथा च कारणगुणे'त्यादिप्रन्थः अन्तरश्रलोकपर्यन्तः 'प्रत्युदाहरणं यथा तं कृपामृदुरि'त्यतः * उपकल्प्येतोते मूलकोशयोः पाठ :. 1३७. पृष्ठे मूले.

200

२६ व्यक्किविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

पूर्व पठितः सामज्जस्यं भजते, प्रत्युदाहरणं चेति उदाहरणप्रन्थः समजस एव स्यात्। दृश्यते च पुस्तकेष्वेवं पाठः। तस्मादत्र जागरणीयम् । कारणमत्र पराशरो जमदमनिश्र। तदभावे हेतु- रिति तच्छब्देन समासः परामृष्टः। ततक्वात्र पाराशर्यादिपदं व्यासादावुत्कर्षमर्पयत् पुनरुक्तम्। तक्षकसर्प इति तक्षकशब्देनैवात्र सर्पविशेषत्वात् सर्पत्वे प्रतीते सर्पपदमुत्कर्षसमर्पणप्रवणमेवेति तदर्थस्य विधयत्वम्।[४६]लोहितस्तक्षक इति यथा तक्षकशब्दादेव सर्पत्वजाति: प्रतीता तद्वल्ोहित लक्ष(णो गु,णाऽवि तत एवाव्यभिचारात् प्रतीतः । ततस्तौ जातिगुणौ विधेयताभिप्राये- णोक्ती न समास न्यग्भावनीयौ। उक्तन्याया द्वितति विधेयत्वात्र समासः प्रवर्तत इत्यर्थः। पक्षो न चास्त्यन्यस्तदत्यये इति। इह द्वौ पक्षातुलिखितौ तक्षकस्य स्वरूपमात्रप्रतिपादनं वा लोहि- ताख्य गुणविधिवा। उभयत्राप कृता चर्चा। तदत्यये च कथितपक्षद्वयातिकरमे चान्यस्तृतीय- पक्षो नास्तीत्यर्थः । एवमियता कर्मधारयं विचार्य बहुव्रीहिनिरूपणायाह बहुव्रीही यथेति। तत- स्तद्विति स्थलीकरणादि यः विशेषणतयोपात्तं तत् परामृश्यते। तैर्विध्यादिभिः । तदप्रतीतिः उत्कर्षापकपीप्रतातिः। प्रतीतिभेदहेतौ समासासमासयोगे। प्रतीतिसामर्थ्ये कर्मधारयादिवि- षये। तदसम्भवः प्रतीतिभेदासम्भवः । अन्त्यावस्था प्राप्तकारणेषु युक्त्तैव कार्योत्पत्तिरित्यर्थः । एतदभ्युपगमे दृष्टविरोधमाह। एवं हीति। नैव वेनि न्यायाविशेषात्। अर्धजरतीयमिति अर्ध जरत्या इति 'समासाच तद्विपयाद्' (५-३-१०६) इति च्छप्रत्ययः । यथा जरत्या वराङ्गं कामयते मुखं न कामयते तद्वदेवेत्यर्थः । [४७] तत्तस्य इति तदिति तस्मात् । तौ सूर्याच- न्द्रमसौ। तयोरिति अनुवाद्ययोस्सूर्याचन्द्रमगोः। पारम्पर्येणति विधेयतामाह पितामहत्वद्वा- रेण। अत एव सूर्याचन्द्रमसाविति द्वन्दूनिर्देशो दयोः स्पर्धितां प्रकाशयति। उर्वश्या च भुवा चेति समासाभावो वरणस्य मुखयामुख्यत्वप्रदर्शनार्थम एकस्य वास्तवत्वादपरस्य कविप्राढोक्तिनि- पादितत्वात्। इह चेति प्रतीतिवैचत्र्यं स्पष्टतरमेव धारयतु मतिमानिति पाश्चात्य सन्वन्धनायं जनक इति। अत्र जनकाख्यराजार्षप्रभृतयः पितृत्वादेरुत्कर्षमर्पयन्ति। एवं बहुव्ीहिं विचार्य द्विगुं व्याचषे द्विंगा यथेति। निरवशेष इति सप्तत्वसड्ख्यायां विधेयत्वन संरम्भास्पदत्वं समास तु न्यग्भावात्। दशस्विति दशत्वसङ्रूयाया विधेयत्वं रावणस्य परिभवातिशयं प्रकाशयति एकस्मिंत्रपि मूर्धनि पदन्यासः परिभवास्पदं कि पुनर्दशसस्विति। प्रत्युदाहरणं सप्तान््यामिह यस्य स इतीत्यादिपाठे। वैशसं वाधः । एवं द्विगुं व्याख्याय नञ्समासं व्याचष्ट नञ्समासेति। उपद्शितमिति असंरब्धवानित्यत्र विधेयाविमर्शविचारे अनुक्त- वानिति नोक्तवा वाच्यम्। तत्पुरुषे कत्रादीनां षण्णां कारकाणां सम्बन्धस्य च क्रमेणो- दाहरणान्याह देशेत्यादिना। सोऽयमिति। अत्र स एवायमिति व्याख्या। अहितसम्बन्धिनां शस्त्राणां धस्मराणि ग्रसनशीलानि अत एव गुरण। करणं प्रतीति क्रियां प्रतीत्यर्थः। तत्त- स्येति प्रकान्तत्य विशेष्यस्य करणस्य। तस्येति रामस्य। शौर्य वलम्। निघ्नः परवशः । तेन तदिति रामेणेति विशेषणम् । [४८]अनेकेषामिति। अनेकशब्दस्य नञ्समासे उत्तरपदार्थप्राधान्यादेकवचनप्रसङ्गः। सत्यम् किन्तु नञप्रयोगविषये एकशव्दस्यैकव्यतिरिक्वस्तुविषयत्वं यथा अव्राह्मण इत्यत्र ब्राह्मणशब्दस्य क्षत्रियादिगोचरत्वम्। एकव्यतिरिक्तं च वस्तु कदाचिदेकत्वोपरक्त प्रतीयते, कदाचिननिजेनैव स्व- रूपण। आद्े पक्षे अनेकमिति भवंति द्वितीये त्वनेकानीति। यथा च (+पदमअजरिः?) पतञ्जलि :- * 'तताऽस्य' इति मूलकोशयो: पाठः 'पदमजरिः' इत्येतत् पातजले इति स्यात्.

20

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । २७

प्रवृतिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम्' (४पा. ५ सू. ) इति। गुरुदत्तमिति गुरुणा दत्तमिति, वाच्यम्। तल् तस्या इति सीताया विशेषणभूतायाः सीताकर्तृकाया गमनकियाया इत्यर्थः । गुर्व- र्थमिति गुरवे इदं गुर्वर्थमिति क्रियाविशेषणमेतत्। क्रियाविशेषणानां कमत्वं नपुंसकलिङ्गत्वं च। ईप्सिततमत्वे तु षष्ठी स्यात्। अर्थनक्रियामुखेनेति अर्थयत इति निगमनात्। तत् तस्येति तद् गुर्वर्थमिति विशेषणम्। तस्यार्थिनः । अवमतताम् अनभिप्रेतताम्। अवमतत्वं गर्हितत्वम्। सुतनिर्विशेषमिति। क्रियाविशेषणमेव। प्रदक्षिणक्रियेति अत्र प्रदक्षिणक्रियाया अत्य- यक्रियाकर्मभूताया अन्तरायहेतुकोपनिमित्तत्वात् प्राधान्यम् । एवं प्रथमप्रबोधित इति प्राथ- म्यस्य। तथा यथाकामत्वयथाकालत्वयोर्ज्ञेयम् । यदवलोकनेति रूपसम्पत् परमृष्टा। [४९] स्वहस्तेनेति करणपदम्। स्वहस्तलिसितानीति स्वहस्तशब्दोऽत्रादरप्रतीतिहे- तुकतेन लेखनं प्रत्युत्कर्षनिमित्तमापे समासे गुणीकृतः । पूर्ववदिति कृतसमासवैशसम्। तच्व विप्रदत्तमिति पाठे। पितामहपितामहतयेति पितामहो ब्रह्मा पितामददः पूर्वपुरुषो यस्य। त- योर्जन्मनिधनयोः । तद्वतो जन्मनिधनवतः । ताभ्यां जन्मनिधनाभ्याम्। कृतान्ताधिकमि- तति आसमुद्रात् क्षितीशानामिति च वाच्यम्। अपादानसमानन्यायत्वादवधिरपि पञ्चम्यन्ताSत्र गृह्यत इति प्रत्युदाहरणोपपत्तिः। उपाग(त?) मेति उपागता इति निर्दिष्टा उपागमक्रिया। [4०] रणभूषित इति। अत्र रणभुवीति वाच्यम्। शोचनीयतागतिः किया। तत्र समागम- प्रार्थना हेतुत्वेनोपात्ता। तस्याः सम्बन्धिद्वारेण सम्बन्धित्वमुखेन कपालिन इति विशेषणम्। अत्र सम्बन्धिशब्दो भाववृत्तिः सम्बन्धित्वे वर्त्तते, यथा 'घेकयोद्विंवचनैकवचने' (१-४२२) इति, सधीरमुवाचति। तत्तस्या इति। तद्विशेषणम्। तम्यास्समागमप्रार्थनायाः। तत्र शोचनी- यतागतौ। सामर्थ्यमव्यभिचारेण सम्पादकत्वम् । तस्य सकलेति तच्छब्दः कपालिन इत्यस्य पराम्शकः। विशेष्येण समागमप्रार्थनयेत्यनेन। प्रत्यवरं गुणभूतम् । एवं तातस्येति, आर्य- स्येति, स्कन्दस्येति, तवेति चेत्येषां विशेषणानामुत्कर्षसमर्पकत्वं ज्ञेयम्।*तस्यैवेति गौरवदुरारो- पत्वनिबन्धनस्य हरस्य। तच्चेति प्राधान्यम्। तस्येति हरस्य। कल्पितार्थस्येति विस्तारि- तकृत्रिमत्वमात्रवाचिनोऽधिज्यत्वमात्रलक्षणार्थारोपात्। अप्रयुक्तस्येति उक्तनयेनास्मिन्नर्थे कवि- भिरप्रयुज्यमानस्य । गुणान्तरलाभ इति वक्ष्यमाणलक्षणस्य वाच्यावचनस्य परिहारात् । ।(अत्रेति?) 'एवं कृतम्' इत्यत्र करणम्। [५१] निष्क आभरणविशेषः। विभक्त्यन्वयेति श्रूयमाणाया विभक्केरित्यर्थः । तथा च 'षष्टया आकोशे' (६-३-२१) इति ज्ञापकम् /रूपकमुपदेश इष्यत इते?) प्रमाणान्तरेण 'लोको वेदस्तथाध्यात्मं प्रमाणं त्रिविधमि'त्युक्तरूपेण सिद्धौ यौ स्वस्य विशेषणस्योत्कर्षापकर्षौ तदाधायिनाम् अर्थाद्विशेष्यं प्रतीलर्थः। आर्थ वास्तवम्। अलुकमाह 'षष्टया आक्रोश' (६-३-२१)इत्यनेन। चिन्त्यमिति। एतदवगमाय विचार्यमित्यर्थः। समासे च विभक्तिलोपादिति। इह हि विभक्तिश्रवणाश्रवणे(वा?) अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विशेषणगतयो- र्वास्तवयोः Sप्रयोजकतां भजेते। ते तु प्रायेण वाक्यसमासगतत्वेनोपलभ्यमाने समासस्य विभ- क्त्यश्रवणाद्विधेयाविमर्शतामुत्पादयतः । अत एव समासेऽपि यदि विभक्ति: श्ृयते तदा न विधे- आसमुद्रादित्यतः प्राक् 'कृतान्तादधिकमिति' इत्यपेक्षितमिति भाति. मूलकोशयोस्तु एवकारो न दृश्यते, + 'मात्रेति' इति स्यात्. S प्रशब्दात् प्राक् 'प्राधान्यगुणभा- वयोः' इति पूरणमपेक्षितं भाति.

202

१८. व्यक्किविवेकव्यार्याने द्वितीयो विमर्शः ।

याविमर्शो यथा दास्या: कामुक इत्यादौ। समासस्तु तत्रैकपद्यादिप्रयोजनत्वेन कृतः । तन्निब- न्यमेति उत्कर्षापकर्षनिबन्धना। एवश्र विभक्त्यश्रवणान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं विधेयाविम- र्शस्य व्याप्त्या प्रदर्शितं भवति। एवञ्च सप्प्रकारं तत्पुरुषं निरूप्याव्ययीभावं निरूपयति अव्ययीभाव इति। समापं विशेष्यं प्रति दयतस्येति यद्विशेषणं तत् तस्य समीपस्येति योजना। मध्येव्योमेति 'पारे मध्ये षछठया वा(२-१-१८)इत्यव्ययीभावः । सच्ेति प्रकर्षः । एवमियता द्वन्द्ववर्जे समासवृत्तिर्विचारिता। इदानमिति देशमुखेन कृत्तद्वितवृत्तिर्निरूप्यते अनेनैवेत्यादिना। विवक्षाविशेषादित्यकारप्रश्ले- षः॥[५२]सर्वे कषतीति 'सर्वकूलाभ्रकरीरेषु कषः' (३-२-४२) इति खचोऽयं विषयः । बिभार्ति य: इति 'कुक्षिंभरिश्वे'ति निपातितस्य, कुक्षिम्भरिशब्दस्यायं गोचरः । विधुन्तुद इति 'विध्व- रुषोस्तुद' (३-२-३५) इति खशप्रत्ययस्थानम्। शीर्षच्छेद्मिति 'शीर्षच्छेदादच' (५-१-६५) इति तद्धितस्य यत्प्रत्ययस्येदं पदम् । तैरिति कषणादिभिः । सर्वार्थस्येति, कायोपलक्षणस्य कुक्षेरिति, विघोश्चेति (व्यक्त स्थितः?) उत्कर्षमादधतां प्राधान्येन विवक्षेत्यत्र साम- स्त्येन योजनीयम्। शीर्षच्छेदस्य चेति उत्कर्षमादधतः प्राधान्येन विवक्षेति सम्बन्धनीयम्। पूर्वेभ्योऽस्य पृथङ्निदेशस्तद्धितवृत्तिविषयत्वेन भिन्नजातीयत्वात्। अत्र च सर्वार्थादीनां चतुर्णा- मुत्कर्षाधाने समनन्तरनिर्दिष्ट भुवनाभयेत्यादिचतुष्टयं क्रमेण हेतुत्वेन द्रष्टव्यम्। तदपीति चरि- तम्। कषणादिकर्तृप्विति खलौदरिकराहुप्वित्यर्थः । रामोऽस्मि सर्व सह इति.। 'पूस्स- र्वयोर्दारिसह्ो: (३-२-४१)इते खचोऽयं।वेषयः । दशरथस्य हि प्रसूतिरसाविति ('तस्या- पत्यमि'ति स्च्प्रत्यये?) तद्विते कृते दाशरथिशब्दस्यायं गोचरः। वाक्ये तु यद्यपीति तदुक्त्तम्- क्रियाप्रधानं गुणवदेकार्थ वाक्यमिष्यते' इति। अन्य इति वक्ष्यमाणन्यायेन शब्दकृतसामर्थ्यो- कतिः। स इति प्रधानभावेनेत्यत्र निर्दिष्टः प्रधानभावः शब्दार्थसामर्थ्यविवक्षाकतानां प्रयाणामपीति शब्दकृतं शब्दसंस्कारमहित्रा निष्पन्रं यथा कर्मधारयादुत्तरपदस्य। अर्थसाम- थ्यकृतं वस्तवृत्तनिष्पाितं यथा 'प्रहं सम्मार्ष्टी'त्यादौ भहादेः। तस्य संस्कार्यत्वेन वस्तुतः प्रा- धान्यम्। विवक्षाकृतं प्रयोक्तृयदच्छाप्रतिपादितं यदन्यस्योत्कर्षापकर्षाधानतया विवक्षितं यथा रामस्य पाणिरसी'त्यादौ रामादेः। तत्र त्रिषु प्राधान्येषु विवक्षाकृतमेव आ्रधान्यं प्राधानम्। तत्कृतत्वात् काव्यार्थचमत्कारस्य। अत एवोकं तयोः समशीर्षिकाभावादिति। तयो- रिति शब्दार्थसामर्थ्यकृतयोः विवक्षाकृतेन सहेत्यर्थात्। ननु पूर्वे शाब्दस्यैव प्राधान्यस्य वैवक्षिकत्वमुक्तमन्यस्य तु वास्तवत्वम् । तत् कथमिह शाब्दवैवक्षिकयोरन्यत्वमुच्यते । अन्यत्वे वा प्राधान्यत्रयप्रतिपादनेऽर्थसामर्थ्यकृतविवक्षाकृपयोः को विशेषः । शब्दकृताद्धि प्राधान्यादन्यदर्थसामर्थ्यकृतमुच्यते। तेन विवक्षाकृतस्य उक्तत्वात्। तत् किमर्थसामर्थ्यकृ- तमवाशष्यत इति। नैष दोष:। पूर्व हि शाब्दिककगोचरस्य शाब्दिकविवक्षाकृतत्वाद् वैवक्षिक- त्वम्। अन्यस्य तु कविगोचरस्य वास्तवत्वं तदेवार्थत्वम्। इह पुनः सहृदयैकगोचरस्य कविविव- क्षावशाद्वैवक्षिकत्वमुच्यते । शाव्दिकैकविषयस्य शाब्दत्वमित्यपेक्षाभेदात् पूर्वस्तावन्न विरोधः । यदपि प्राधान्यत्रयप्रतिपादनेऽर्थसामर्थ्यविवक्षाकृतयोर्भेद उक्तस्तत्रायं भाव :- इह शाब्दं वास्तवं चेति द्विविधमेव प्राधान्यम् । वास्तवत्त्रस्य च विवक्षानपेक्षत्वेन वस्तुसामर्थ्यप्रयोजक+++दर्थसा- +"'तस्यापत्यम्' 'अत इ्' (४-१-९५) इतीञ्प्रत्यय" इति पठनीयं स्यात्.

203

व्यक्तकिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । २९

मर्थ्यकृतत्वमुकतम्। सत्यपि शब्दकृतादन्यत्व उत्कर्षापकर्षप्रतिपादनप्रयुक्तकविविवक्षाकृतत्वे वास्त- बमेव विवक्षाकृत प्रतिपादितम्। तथा च 'ग्रहं सम्मार्ष्टी'ति वैदिक विवक्षानपेक्षमर्थसामर्थ्यकृतस्यो- दाहरणं दत्तमिति विषयविभागव्यवस्थितेर्न द्वितीयोऽपि विरोध इति समअसं सर्वम्। एवं कृत- द्वितवृत्तिषिषये आतिदेशिकं गुणप्रधानभावं विचार्य समा(स)गतत्वेनौपदेशिक प्रकृतमनुसन्धते तदिदमत्रेति। सरूपाणामिति द्वन्द्समाससमानन्यायत्वादेकशेषवृत्तिरपि स्वीकृता । विशे- षणविशेष्यभावाभावेSपीति समासोदृक्कनिकायां *प्रायग्रहणप्रयोजनं प्रकाशयति। रूपं च कान्तिश्च विदग्धता चेति, अमृतेन विषेणेति चाभिहितानभिहितकर्तृविभागेनोदाहरण- दयम्। रूपमित्यादौ हि गम्यमानभवनक्रियापेक्षं रूपादीनां कर्तृत्वम्। एतेन तत्पुरुषस्य कत्रुदाह- रणप्रस्तावे कत्र दीनां (कारकाणाम्) अनेके (षामि)ति यदुक्कं, तत् समाहितम् । [५३] कञ्च कञ्चेति। अत्रैकशेषो न कृतः । कृतैकशेषमिति काविति प्रयोगे। अधुना प्रधानेतरभावापत्ति दर्शयति यत्र पुनरिति । भवत इति रिपुस्त्रीणां सम्बन्धित्वेन, रिपुस्त्रीणामिति स्तनयुगस्य सन्बन्धित्वेनेति योजना । रिपुस्त्रीणामिति समासस्योदाहरणम्। न चात्र सम्बन्धमात्रादतिरिक्तं प्रर्तायते। तदर्थमेवेति उपमोत्प्रेक्षादयोऽप्यलङ्गाराः उपमोत्प्रेक्षादीनामुत्कर्षमपकर्षे वा प्रतिपा- दायतुं विधीयन्ते। अन्यथा तद्विरचनं निष्प्रयोजनं स्यात् । तौ विधेयेति। उत्कर्षापकर्षौ। (समास इति?) सा समास इति विवक्षा परामृश्यते। वैदर्भीति' यद्यपि वामनमते असमासा पाच्चाली, मध्यमसमासा तु वैदर्भी, तथापि मतान्तरे विपर्ययः स्थित इति तदभिप्रायेणेहास- मासा वैदर्भी कथिता। कारिकामध्य एव सन्बन्धमात्रप्रतीतौ समासस्योदाहरणम्। 'ऊर्ध्वाक्षि- तापे'ति। अत्र चतुर्थपादैकशेष? (देश) युक्तस्य पादत्रयस्य समासे सम्बन्धमात्रं प्रतीयते, नो- तूकर्षापकर्षो। वाक्यात्तूभयमिति उभयं सम्वन्धरूपमुत्कर्षापकर्षरूपं च वस्त्वित्यर्थः। अत्रोदा- हरणं [५४] मे यदरय इति समासे हि मदरय इति स्यात्। न चास्मादतिशयः प्रतीतः । ननु पदादुत्तरपदयोर्युष्मदस्मदोः 'तेमयावेकवचनस्य' (८-९-२२) इति तेमयावादेशावुक्त्तौ । न चात्र पदात् परोऽस्मच्छब्दः । एवशब्दः पदमिति चेन्न। तत्प्रयोगे 'नचवाहाहैवयुक्ते' (८-१-२४) इति निषेधाद् भिन्नवाक्यगतत्वाच्च। समानवाक्ये हि निघातयुष्मदस्मदादेशाः। (एतेनैव व्यतिरिक्तं पदान्तरं प्रत्युक्तम् । उत्कर्षमात्रमेव शब्दादेशः?) अत्र केचिदाङ्कः वाक्ये तावद्रसप्रतीतिर्निर्व्युढा। तामनुपमर्दयन् काव्ये यद्यसाधुशब्दोऽपि स्यान्न तदा स्थूल: कश्चिद् दोषः । काव्ये हि रसप्रतीतिः प्रधानम्। तदनिर्वाहे काव्यमेव न स्यात्। अपशब्दप्रयोगे पु लक्षणास्मरणमात्रम्। तदुक्त्तं "नीरसस्तु प्रबन्धो यः सोऽपशब्दो महान् कवेः । स तेनाकविरेव स्यादन्येनास्मृतलक्षणः ।।" इते। अन्ये त्वाहु:। भवतु रसापेक्षयापशब्दस्य स्वल्पदोषत्वं तथापि महाकवीनामपशब्द- प्रयागो महान् दोषः । तेनात्र 'तेमेशब्दौ निपातेष्वि'ति तादृशो विभक्तिप्रतिरूपको मेशब्दो निपातो, यथा अहन्ता अहंयुरित्यादावहंशब्दः । ततश्च नात्र कश्चिद्विशेष इति। कि सर्वात्मना करणस्य दुष्टत्वमेव। नेत्याह किन्त्विति। एतस्य समासस्य। अन्तरेणेति वीररौद्रादेः समासेन प्रकाश्यत्वात्। वृत्तं वसन्ततिलकादि। वृत्तयः कैशिक्याद्याः उपनागरिकाद्याक्ष। प्रायम्रहणं च 'सर्वेषामेव समासानां तावत् प्रायेण' इत्यादिसमासलक्षणवाक्यस्थं (४३- प्रमूले) बोष्यम्.

204

३० व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्थः ।

काकु: +काक्कव्यायलक्षितो ध्वनिविकाररूपो वा। वाचिकाभिनयो वाग्विकाररूपोऽनुभावः। अर्धान्तावधिरिति श्रोकापेक्षया अर्धमन्तावधिः । न्यूनेति पद्यापेक्षया न्यूनं रसाभिव्यक्ति- हेतत्वमित्यर्थः ।यथा पूर्वोक्त इति 'ऊर्ध्वाक्षितापे' त्यादौ। समासोऽर्धान्तावधिः कार्यो नाधिक इत्यनेन व्यावर्त्यस्याधिकस्य तदुदाहरणम्। तस्येति पदार्थानां परस्परसम्बन्धक्षेन्नच्छिद्यते तदा तस्य समासस्य मध्ये विच्छेदो न कार्य इत्यर्थः । अव्यभिचारादिति विधेयत्वं हि प्रा- धान्याविनाभावः । स्त्नेहमिति । अत्र पानादीनां प्रकाशनस्य च (विध्यनुवादलोपित्वैककर्तृका्णा प्राधान्यभावो नापस्मृनम्?) अत्र च योयमिति यच्छ्देन दीपस्य पदार्थस्य परामर्शोपकमे त- समस इति तच्छव्देन वाक्यार्थस्य परामर्शो दुष्ट इत्युपपादितं प्राक्। शक्तिः सामर्थ्यम् आयु- धमेदश्च। तारकाः ज्योतीषि दैत्यविशेषश्च नारकः । अधो निस्तेजस्त्वेन वाहनत्वेन च। शिखी- महिर्मयूरश्च। चन्द्रस्य सुवर्णस्य सम्बन्धी कान्तावभासो लसन् देदीप्यमानो यस्मिन्। चन्द्रकाणों मेचकानामवभासो लसनं स्फुरद्यस्य। अन्धकारे तमसि अन्धकारेर्हरस्य। गुहः कुमारः। अपर इवेति अत्रापरशब्दसामर्थ्याद् भूपे द्वितीयगुहृत्वप्रतीतौ वस्तुतस्तदसम्भवे तत्सम्भावना- यामुत्प्रेक्षा। अपरशब्दाभावे तु स्वस्वरूपस्थिनस्यैव वास्तवस्य गुदृस्य प्रतीतावियमुपमा स्यात्। एवं मपर इव पाकशासनो' 'मौर्वी द्वितीयामि'त्यादौ च मन्तव्यम्। अहर्पतेरिति। 'अहरादीनां पत्यादिषु' इति वचनाद्रेफः। अत्र धारणादीनां गुणभावः। आधारस्य तु प्राधान्यम्। कर्त्ता हि गुणक्रिया निष्पादयन् प्रधानक्रियामैदम्पर्येण निष्पादयति नतु तास्वैदम्पर्यम्। यत्र सर्वास्वैदम्पर्य तत्र भवत्येव सर्वासामाख्यातवाच्यत्वम् । यथा [५५] सौधादित्यादि। इतरदप्राधान्यम् । आद्या प्रधानभूता। अपरा अप्राधान्यवती। बहुलग्रहणमिति 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' (२-१-५७) इत्यत्र। क्चिदित्यादि । 'कवचित् प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिरि'ति बहुलग्रहणप्रयोजनस्य व्यवस्थितत्वात्। उत्सर्गेति समासविधि: सामान्यरूपत्वादुत्सर्गः प्राधान्यादिविवक्षानिमित्तश्च सत्प्रतिषेधो विशेषरूपत्वादपवादः। अपवादस्यैवेति। 'अपवादविषयपरिहारेणोत्सर्गस्य प्रव- सिरि'ति न्यायात्। कर्तुमशक्य इति। अव्यवस्थितविषयत्वात्। यथा 'उपसर्गस्य घञ्यम- नुष्यं बहुलम्' (६-३-१२२) इत्यत्र । परिशब्दे त्वयं भवति। परिवादः परीवाद इति। वि- बाद इत्यत्र नैव भवति। तद्विषयः स्यादिति 'कृत्यल्युटो बहुलम्' (३-३-११३) इत्यादिगतस्य बहुलग्रहणस्य विध्यनुवादभावविषये सामर्थ्याभावात् समासाभाव इति भावः । तदभिप्रायमिति आचार्याभिप्रायम्। सापेक्षता (मि?) दीति। ऋद्धस्य राज्ञः पुरुष इत्यादौ। तत् समर्थग्रहणम्। एतह्ाघृत्तीति एतच्छब्देन प्रधानेतरभावः परामृष्टः। तस्येहार्थत्वमपीति समर्थग्रहणं प्र- धानेतरभावविषयनिवृत्त्यर्थमपीत्यर्थः । विधेयोद्देश्येति उद्देश्योऽत्रोर्धरवनिर्देशाईत्वादनुवाद्यः। यत् तेनेति। यच्छब्दः पूर्वार्थसम्बद्धः। तेनापारणेन। अनभिधानं वेति अभिधानलक्षणा हि कृत्तद्धितसमासा इति। समर्थग्रहणं च वेति। चशब्दोऽत्रातिरिकः, समुच्चयविकल्पयोविरो- धात्। एवश्र - 'दृष्टिर्नामृतवर्षिणी स्मितमधुप्रस्यन्दि वक न त- न्नार्द्रार्द्र हृदर्य न चन्दनरसस्पर्शानि चाह्गानि वा' + भारतीयनाव्यशास्त्रे सप्तदशः काकुस्वरविधानाध्यायः काक्कध्यायः. * 'यथानन्तरोक्ते' इति मुलकोशेषु पाठ :.

205

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

इत्यत्र चवाशब्दद्यं प्रत्युक्कत, चवाशब्दार्थयोरकत्र विरोधात्। खण्डिकेति खण्डो अ्रन्थसम्बन्धी न तु समस्तो अ्रन्थः। स विद्यते येषाम्। अनवगततद्भिप्रायैरिति समर्थग्रहणं प्रत्याचार्यस्य हि तैरभिप्रायो नावगतः। अभिधानाधानोद्वारति। अभिधानानां शब्दानामाधानमभिनवानां न्यसनम्। उद्धार: पूर्वकाणामुद्धरणम्। शालीना अधृष्टा अविचारका इत्यर्थः । अपरमपीति पु- नरुक्तादिकम्। तश्चिन्तेति। प्राधान्येतरभावेन समासासमासचिन्ता। [५६]प्रकरणेति। यत्रार्थ- प्रकरणादिना शब्दस्य वाच्योऽर्थः प्रकर्षाप्रकर्षादिकमर्थान्तरं प्रकाशयति, तत्राभिप्रेतार्थविनाशभ- यात् समासो न कर्त्तव्यः। यथा 'रामस्य पाणिरसी'ति। प्रकरणशब्दादिसख इति पाठे 'शब्दस्यान्यस्य सन्निधिरि'ति स्वीकृतम्। यदा प्रकरणकाक्कादिसख इति पाठः, तदा काकुग्रहणेन स्वरविशेष उच्यते यः 'कालो व्यक्तिस्त्ररादयः' इति काव्यगतत्वेन स्वीकृतः । एवं प्रसक्तानुप्रसक्तिकया समासगतत्वेन तदतिदेशेन समग्र(प्र?)वृत्तिगतत्वेनापि गुणप्रधानभावविवक्षां महता प्रपश्चेन परिघट्य्य प्रकृतोदारणे षष्टीतत्पुरुषगतत्वेन योजयितुमाह इत्थमवस्थित इति। अम्बिकाया उपादानमिति सम्बन्धः । तत् किमिति। विशेषणस्यान्यकेसरिव्यावृत्तिर्वा, केसरिगतप्रकर्ष- प्रतिपादनं वा फलम्। आद्ये पक्षे निर्दिष्टचमत्कारसम्भावना। द्वितीये तु समासानुपपत्तिरिति तात्पर्यम्। विवक्षितपदं चमत्कारातिशयपदेन योजनयम् । तस्या इत्यम्बिकायास्सकाशात्। जात्यन्तरं विशिष्टावान्तरकेसरिजातिः। तयावच्छिन्नो विशिष्टः । विशिष्ट एवेति लोकोत्तरः। मोहन्त्विति हरेर्विहङ्गमो गरुडः । मोहमज्ञानं हन्त्वित्यर्थः। गरुडजात्यवच्छन्न इति। सौगतदशा गरुडानां बहुत्वादिति भावः। विहङ्गमविशेषत्वं तु जात्यादिवैलक्षण्यात्। स्वाभिप्रा- याविष्करणमिति। सादृश्यमूलयाप्रस्तुतप्रशंसयेति भावः । तस्याश्ेति तच्छब्देन सरस्वती परामृष्टा। सरस्वत्या अम्बिका प्रतिबिम्बम् आत्मनश्च केसरीत्र्थः । द्वितीयपक्ष इति। केसरिगत प्रकर्षप्रतिपादनपक्षे। [५७] समासादसाविति अम्बिकाकेसरिशब्दाद् उन्मिषत्येव स चमत्कार इत्यर्थः। उद्यास्तमयेति। वृत्तौ चमत्कारस्यातिशयो, वाक्ये उदय इति * चूलिकाक्रमेण योगः । उपदर्शितमेव प्रागिति उदाहरणप्रत्युदाहरणप्रदर्शनद्वारेण। इष्टं हीति अभिप्रेतस्याप्राप्तिर्या, सा चोदनार्हा इष्टमेतन्न सिध्यतीति। यत्तु नाभिप्रेतं तस्याप्राप्तिर्भूषणं न तु दूषणमित्यर्थः । अस्माभिरसाविति असौ चमत्कारः। सा भ्रान्तिरवेति निर्विकल्पविकल्पभेदेन द्विविधा भ्रान्तिः । तत्राद्या तिमिरायुपठ्ठतेन्द्रियस्य द्विचन्द्रादिप्रतीतिरूपा। द्वितीया त्वभिमानरूपा शुक्तिर- जतादिप्रतीतिस्वरूपा। सेति चमत्कारावगतिः। व्याख्यावाक्यादेवेति अम्बिकायाः केस- रीति समासविवरणवाक्यात्। तेषामिति प्रतीतिवैचित्र्यानभ्युपगमवादिनाम्। तत्रारोपिते- ति तत्र समासे शुक्तिस्थानीये रजतमिवारोपितावास्तवीत्यर्थः। उदयास्तमयपक्षी करमाद् वाक्य- समासगतौ। उद्योग इति। संरम्भपदं निरस्योद्योगपदकरणं प्रक्रम्यमाणोद्युक्तवत्पदक्रमाभेदाय। योSसावित्यदःशब्द: प्रसिद्धिपरामर्शकः यच्छ्दप्रतिनिर्देशस्य तच्छब्देन करिष्यमाणत्वात्। प्रतिपादितेति। आर्थो हि केवलतच्छदस्य प्रयोगनिबन्धन उपक्रमोपसंहारक्रमः प्रतिपादित

• 'अतिशय' इत्यस्य स्थाने 'अस्तमय' इति पाठयं स्यात्. चूलिकाक्रमेण पूर्वसूचनक्रमेण योगः, न तु निर्देशक्रमेणेत्यर्थः.

206

व्यक्तिविवेकव्यारूयाने द्वितयिो विमर्शः ।

एव। रजश्छलेनेति। छलेवशब्दप्रयोगे सापहवेयमुत्प्रेक्षा। केवलच्छलशब्दप्रयोगेऽप्यपहनुतिः। केवलेवशन्दप्रयोगे च सम्भावनप्रतीतावत्प्रेक्षा। द्वयप्रयोगे तु शबला प्रतीतिः। न चात्रापह् तुत्यु- त्प्रेक्षयो: सङ्करः। उत्प्रेक्षा त्यप ह् नुत्यविनाभाविनी। सोऽपहवः कचिद् गर्भीकृतो यथा 'नखक्षतानीव वनस्थलीनामि' त्यत्र, न पलाशानि किन्तु सम्भावयामि नखक्षतानीति प्रतीते: । कचितु शब्देन प्रतिपाद्यते यथा 'अध्यारुरोहेवे'ति। एवश्चास्या अपह्नुत्यविनाभाविन्या अपह्नुतिबाघकत्वं, न तया सह सड़रः। भिन्नवाक्यतायामेवेति। तत्र हि विध्यनुवादभाव आजस्येन क्रमेण प्रतीयते। तदेव वेति विशेषणम्। तच्च विध्यनुवादभावविवक्षायां विधेयम् । अन्यत्रोते। उत्कर्षाषकर्षयो- रविधेयत्वस्य चाभावे। कामचार इति समासासमासयोः। तदर्थमिति उत्कर्षादिविषये समासनि- षेधार्थम्।[५८] सापेक्षेति सापेक्षमसमर्थ भवतीत्येतावन्मात्रप्रतीतये। पित्रोः स्वतेवेति यथा पितरौ वन्दनीयाविति नित्यसं(ब)न्धन्यायाद् निजावेव पितरौ प्रतीयेते, तद्वत् सापेक्षाणामनभि- धानाख्येन न्यायेन समासाभावः प्रत्येष्यते । स्वता आत्मीयत्वमिव । (सा) दोषप्रकारनिवृत्तिः। अधुना सर्वोोत्कर्षशालिताप्रकटनार्थ स्वपरिश्रमं पिण्डीकृत्य श्ोकेन दर्शयितुमाह काव्य- काश्चनेति। काव्यमेव परीक्षणीयत्वात् सुवर्णे तत्र परीक्षास्थानं निकषोपलमात्मानं मन्यते, न पुनरुक्तक्र्मेण परमार्थतस्सन् निकषोपलः । अत एव कुन्तकेनेति ख्यातस्याप्युल्ुण्ठनवचनम्। शोक एष इति। यः सर्वसारतया प्रदर्शितस्तत्रेयती दूषणवृष्टि्मुक्ता। तत्रान्यस्य ग्रन्थस्य का गणेनेति सूचितम्। निदर्शितः स्थालीपुलाकन्यायेनोदाहृतः । अत्र श्ोके वक्ष्यमाणैतदीयन्या- यानुसारेण कषेण नियमेन का्चनाक्षेपात् काश्चनपदं पौनरुत्त्यदोषदुष्टम्। निजकाव्यलक्ष्मणी- त्यत्र निजार्थस्य संरम्भास्पदत्वेन विधेयत्वात् समासकरणं विधेयाविमर्शदूषितं केचिदाचक्षते विचक्ष- णाः । तत्त्वनेनैव अ्रन्थकृता 'स्वकृतिष्वयन्त्रित' इत्यादिना *दत्तोत्तरमेव। अस्य च विधेयाविम- र्शस्यानन्तेतरप्रसिद्धलक्ष्यपातित्वेनास्माभिनटकमीमांसायां साहित्यमीमासायां च तेषु तेषु स्थानेष प्रपश्चः प्रदर्शित इति अ्रन्थविस्तरभयादित एवोपरम्यते। एवं विधेयाविमर्श प्रकारवैचित्र्येण लक्षायत्वा प्रक्रमभेदं लक्षयितुमाह प्रकमभेदोऽपी- ति। प्रतिपत्तृप्रतीतेरिति रथस्थानीया प्रतिपतृप्रतीतिः । उत्खातो विषमोन्नतः प्रदेशः । पनमिति शब्दार्थव्यवहारम्। तद्विषयभावः प्रक्रमभेदविषयत्वम् । अनभिभाषणं तत्कर्तृ- कभाषणाभावः । एवमनालपनं ज्ञेयम्। अनलमसमर्था। विध्यनुवादभावप्रकारतोपग- मादिति प्रकार: सादृश्यम्। उपकरान्तं ह्यनुवादस्थानीयम् । निर्वाहकं च विधेयप्रख्यम्। तत्र स्पष्टं विधेयानुवाद्यप्रकारमुदाहरति यथेति। "तदा जायन्ते गुणा यदा तैस्सहृदयैर्गृह्यन्ते। रंविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ॥" "एवमेव जनस्तस्या ददाति कपोलोपमायां शशिबिम्बम्। परमार्थविचारे पुनश्रन्द्रश्चन्द्र इव वराकः ॥" उत्कर्षापकर्षमात्रेति कमलानामुत्कर्षविवक्षा। चन्द्रस्य पुनरपकर्षविवक्षा। अत एवोदाहरणद्वयं दत्तम्। प्रक्रमाभेदप्रकार इति प्रकारोऽन्र विशेषः । पर्यायप्रक्रमेति। चन्द्रशब्दार्थस्य शशिशब्देन पर्यायान्तरनिर्देशो न युक्को वक्ष्यमाणप्रकमभेदप्रसज्ञात्।[५९]न चै-

*द्वितीयविमर्शारम्भे इति शेषः.

207

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । ३३

वमिति तेनैव शब्देनोपसंहार इत्यर्थः । तयोरिति प्रकरमाभेदपुनरुक्तयोः । अस्येति प्रक्र- माभेदस्य परामर्शः । तत्र हि यथोद्देशं प्रतिनिर्देशे न पौनरुत्तयम्, ऐकरस्येन प्रतीतिप्रसरणात्। उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यभावो न पौनरुत्त्यस्य विषयः । यथा- 'क्षामान्ञयः क्षतकोमलाङ्गुलिगलद्रक्तैः सदर्भाः स्थली: पादैः पातितयावकैरिव गलद्वाष्पाम्बुधौताननाः'। इति। अत्र गलच्छब्दद्रयं निर्दिष्टं यथाद्देशं प्रतिनिर्देशोऽस्य विषय इति समजसम्। *[तयोरिति प्रक्रमाभेदपौनरुत्त्ययोः । अस्येति प्रकमाभेदस्य परामर्शः ।] ननु व्रजतः क्व तात! वजसी'त्यत्र व्रजिना प्रक्रमे वजिना च निर्वाहे कथं न प्रक्रमभेदः । वजतिरपि धातुरस्ति। 'वज ब्रज गता'विति पाठाद् इत्याशडक्योक्तं व्रजत इति। उदितं शिशुनेति उदितमित्यस्य वि- शेषणम् परिचयगतार्थमिति। अस्फुटमिति च । भावे चात्र प्रत्ययः । कार्यार्थ पथि गच्छतः पश्चान्नामोदीरणं विरुद्धमिति शिशुना ललितवचसा नामन्युदीरिते जनन्यास्य भर्त्सनं कृतमिति ततोऽस्य मन्युर्विवृद्ध इत्यत्र तात्पर्यार्थः । एवं धातुरूपायाः प्रकृतेः प्रक्रमभेदं प्रदर्श्य सम्प्रति प्रातिपदिकरूपायास्तस्या मध्ये च सर्वनामादीनां प्रकारवैचित्र्येण तं दर्शयति सर्वनामेति। क्कचित् पुनः पुस्तकेषु प्रकृतिप्रक्रमभेदादनन्तरं प्रत्ययप्रक्रमभेदोदाहरणं तत्पश्चात् सर्वनामप्रक्रम- भेदनिर्देशो दृश्यते। तत्र च प्रकृतेरनन्तरं प्रत्ययस्यैव निर्देश उचित इति स एव कथित इति सङ्गतिः । ततः परं प्रकृतिविशेषाणां प्रत्ययविशेषाणां तत्समुदायानां च तत्प्रक्रमभेदो निरूपयि- ्यते। उक्तरीत्येति । 'यस्त्वेकवाक्ये कर्तृत्वेनोक्तो यश्चेदमादिभिरि'त्यत्नोक्तेन क्रमेणेत्यर्थः । ननु यच्छ्देन प्रक्रमे तच्छव्देनेदमादिभिर्वा (प्रक्रमे यच्छब्देन वा?) कथमुपसंहार इत्याह न चैवमिति। अन्योन्यापेक्षे इति। यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्ध इत्युक्तम् । एवं तच्छन्दादूरविप्रकृ- पार्थेष्विदमादिषु प्रागुक्ते 'योऽविकल्पम्' इत्यादौ ज्ञेयम। तेनेति प्रकृतोपसंहारः। इदमादीनां परस्परावान्तरवैचित्र्येऽपि स्थूलदृष्ट्या एकार्थत्वम्। अत्र हीति अत्र हि कर्तृविशेषणद्वारेणैकस्य हेतुत्वमपरस्य साक्षादिति प्रक्रमभेदः । यशोधिगन्तुमिति अत्र हि तृतीयातुमुनो: प्रतीतिवैष- म्यजनकत्वम्। वाशब्दस्येति। वक्ष्यति हि 'तुल्यकक्ष्यतया यत्र पदार्थाः' इति। [६०] अप- त्यवतोऽपीति युक्त: पाठ इति। अत्र केचित् समर्थयन्ते- (विशेषतः स्त्नित्न्तो दृश्यन्ते?) तत् पुत्रशब्दस्यापत्यविशेषवाचितवे अपत्यशब्दस्य च सामान्यवाचित्वेऽपि सर्वनामवशाद् विशे- षपर्यवसाने भवत्येव प्रकृतार्थपरिपोष इंति। तदेतदस्य ग्रन्थकारस्य हृदयमनालोक्यैव, यस्माद् दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावेनात्र वाक्यार्थद्रयमुपनिवद्धम् । तत्र च दूयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावेन निर्देशो युज्यते। दृष्टान्ते चात्र सामान्योपक्रमः, विशेषोपसंहारः, पुष्पशब्दस्य सामान्यवाचित्वाच्चूतश- ब्दस्य विशेषाभिधायकत्वाद्। विशेषस्य चोत्कृष्टतयैवातृप्तिविषयत्वम्। दार्ष्टान्तिके तु (अकष्टंः) विशेषोपक्रमः । सामान्योपसंहारः । सर्वनामवशाद्वा विशेषान्तरनिर्देशो न्याय्यः। स्थितपाठे पुत्रश- व्दस्य विशेषवाचित्वम् अपत्यशब्दस्य सामान्यवाचिनो विशेषपर्यवसानम्। यदा त्वपत्यवतोऽपी- ति पाठस्तदास्य सामान्योपक्रमो विशेषोपसंहारः । द्वितीयस्यापत्यशब्दस्य सर्वनामसम्बन्धेन वि- शेषपर्यवसानाद् यथैकीयमते 'तस्मिन्नद्रौ कतिचिदबले'त्यत्र। (+आदि)शब्दस्यार्थसन्गतिश्वेद्दश्येव भ्राजते। यस्य नैवापत्यसम्बन्धस्तस्य मा भूत् कन्यायामेकस्यामतृप्तिः यस्य त्वनेकापत्ययोगस्त-

कुण्डलनान्तर्गतमधिकं भाति. + 'अनिष्टम्' इति स्यात्. 'अपि'इति स्यात्

208

१४ व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

स्य कथमेकस्मिन्रपत्ये स्न्नग्धत्वमिति विस्मयः। एतदर्थ एवािशब्दो जीवति। अतृप्तिकारणत्वं वव कन्यायाः परसमर्पणीयत्वेन। गुणगौरवेण च स्नेहपात्रता। एतदर्थमस्याश्रृतेन प्रतिबिम्बनम्। तदि पगालपंतोऽपीत्येप एव पाठः श्रेयान्। समासानुपपत्तीति(*अधिकरणसिद्धान्तन्यायेन?) गुणान्तरलाभ इत्यर्थः । वरं कृतेति । कृताः शिक्षिताः सन्तो व्वस्ता नष्टा गुणा यस्य । अमणि- रविद्यमानमणिरलङ्गारः । उपलशब्देनात्र मणिरेव विवक्षितः । तन्नात्र मणिशब्दः प्रयुक्त इति पर्यायप्रक्रमभेदत्वम् । खमिवेति । 'हसश्रन्द्र इव चन्द्र इव हंस' इति युक्तः पाठः । मघोन इन्द्रस्य सुतेऽजुने। वीर्यञ्च विद्वत्स्विति। वीर्यवेदनव्वेत्येव हेतुत्वेन विवक्षितम्। समुञ्- थो विकल्पो वेति। विकल्पो यशोऽधिगन्तुमित्यत्रोदाहृतः । समुच्चयस्य त्विदं वीर्यश्चत्युदाह- रणम्। 'विद्ूत्सु वीर्य तनये' इति पाठेन वेदनं हेतुत्वेन विवक्षितम् अपि तु वस्तुस्वरू्पप्रतिपाद- नपरत्वनेत्ययं मन्यते। एवञ्च विद्ृत्स्विति विशेषणस्य नैरर्थैक्यमापद्यत इति नानेन विचारितम। [६१] दुकूलभाव इति। सामानाधिकरण्येनांपक्रमे वैयधिकरण्येन प्रततिनिर्देशः प्रक्रमभेदावद्दः अत्र चतुर्थे पाद। 'कपालमेवामलशेखरश्रीरि'त्यत्र कपालानां बहुत्वे वाच्ये यदेकत्ववचनम् अ- मलशेखरश्रीरित्यत्र च शखरमात्रे धर्मिणि वक्तव्ये यच्छेखरश्रीरिति धर्मवचनं तदनुपपन्नमेव गन्तव्यम्। एवश्च पूर्वोक्तेषु वक्ष्यमाणेषु चोदाहरणेषु सम्भवन्नपि विचारो ग्रन्थविस्तरभयान्न नि- वशेषतया कृत इति तत्रवाभियोग: कर्त्तव्यः। तदुपेतमिति। स्वशब्देन सर्वनाम्रा वा निर्देश- स्तुल्यफल इति प्रतिपादयिष्यमाणत्वात्। भगवति युष्मत्प्रसादेनेति। (अनेन) न्यायेन 'प- श्यत मातः' इति वार्तिके धर्मकीर्तेः प्रयोगः प्रत्युक्तः। प्राधान्याभावादित्युक्तमिति। 'य श्रैककर्तृकानेका प्राधान्येतरभाक क्रिया' इत्यत्र। अनेनिजुरक्षालयन्। जक्षुरखादन। वि- सप्रसूनं पद्मम्। नेजनादाविति लिटा भृतानद्यतनपरोक्षप्रकमे अनेनिजुिति तु भूतानद्यतनेन निर्वाहः। तथा 'धृतविकासी त्यत्र भूतमात्रे क्प्रत्यय इन्यत्रापि कालप्रक्रमभेदः। तत्रोपरि तिडन्तप्रक्रमभेदो द्वितीयोऽत्र न स्थितः। एवंश्हादिग्रहणेन धृतविकासीति ग्ृह्यते।[विकचमस्य दधुः प्रसूनमिति। अनेनिजुरित्यत्र?] समाधानं न कृतम प्रकारान्तरेण समर्थयष्यमाणत्वात्। यदि वेत्यादिनामुं प्रक्रमभेदं निराकरोति। अजयद्िति अत्र परोक्षोऽपि जयो दर्शनारहत्वात् परोक्षत्वेन न विवक्षित इति लिट्प्रयोगो न कृतः। विद्यमानस्यास्याविवक्षायां दष्टान्तमाह [६२] अनुदरा कन्येति। नहि कस्याश्चित् कन्याया उदराभावः कृशत्वात् पुनस्तदपि विवक्ष्यते। एवस् - "अभूदभूमिः प्रतिपक्षजन्मनां भियां तनूजस्तपनद्युतिर्दितेः । यमिन्द्रशब्दार्थनिषूदनं हरेर्हिरण्यपूर्व कशिपुं प्रचक्षते ।।" इत्यादेः, "तात ! त्वं निजतजसैव गमितः स्वर्ग यदि स्वस्ति ते किन्त्वन्येन हता वधूरिति कथां मा सख्युरप्र कृथाः । रामोऽहं यदि राघवस्तदखिलं त्रीळानमत्कन्धरं सार्ध बन्धुजनेन सेन्द्रविजयी वक्ता स्वयं रावणः ।। " इत्यादेश्ष महतः काव्यप्रवाहस्य न किञ्निद् दुष्टत्वम्। अर्थस्येति त्भावोऽर्थत्वं सत्ता अतद्भाव असत्त्वम् । यत्रेति पूर्वार्धशेषः । यथेति। न प्रक्रमभेद इत्यन्वयः । तत्र कालविशेषो दर्शतः । * 'अधिकं न तु तद्धानिरिति न्यायन' इति स्यात्. 'अनेनिजुरिति अत्र विकचमस्य दधुः प्रसूनमिति' इति पठितुं युक्तम्.

209

व्यक्तिविवेकव्यार्याने द्वितीयो विमर्शः । ३५

यथा भूतस्य भाविनश्च कालस्याद्यतनानद्यतनत्वे परोक्षापरोक्षत्वे च वैवक्षिके एवेति। (ते) शीला- दयोर्थाः 'आ क्वेस्तच्छीलत्ूर्मतत्साधुकारिपु' (३-२-१३४) इत्यत्र निर्दिष्टाः। तेषां च वैवक्षिके सत्त्वासत्त्वे। एवश् क्वचित्ताच्छीलिकादिप्रत्ययप्रयोगेऽप्यन्यत्र तदकरणमदुष्टम्। यथा -- "जुगोपात्मानमत्रस्ती भेजे धर्ममनातुरः । अगृध्नुरादंद नोऽर्थमसक्तः सुखमन्वभूत ।।" इत्यत्रागृध्नुररिति अत्रस्नुरिति वा निर्देशे अगभ्नुरिति निर्दोपमेव। कर्तुः फलवत्ता कर्नरभिप्रायत्वम् । नदपि वैवक्षिकमेव। एवच 'दष्टा दृष्टिमधो ददाति कुरुते नालापमाभाषिता' इत्यत्र यदि कत्रभिप्रायत्वं क्रियाफलस्य, तदा ददातीति परस्मैपदानुपपत्तिः । न चेतू तदा कुरुत इत्यत्र परस्मेपदप्रसन इति प्रक्रमभेदपर्यनुयोगो निरवकाश एव। एवमन्यत्र बोदव्यम। तेन ते इति। ते कालविशेषादयः तेन विवक्षाप्रयुक्तत्वेन कारणेन न दर्शिता इत्यर्थः। गाहन्तामिति। अत्र कर्तुराख्यातेनाभिधानं कर्मणश्चानभिधानं प्रकान्तं विस्व्धैरित्यन्यथाकृतमिति कारकप्रक्रमभेदः। विहृति विहरणं भज्िभाजनत्वमित्यर्थः । विव्ृतिमिति पाठ विस्तरशालित्वमित्यर्यः । रतौ विभ्रही विरोधः स्तनितै- र्व्यवहितस्तत्प्रसादाद्विरोधस्य कर्तुमशक्यत्वात्। वितेने इति भावे प्रत्ययः । स्तनितानि वितती भूतानीत्यर्थः। शाब्द: प्रक्रमभेद इति शब्दविषयत्व्राच्छाब्दः । शाब्दप्रक्रमभेद इति तु प्रकृ- तिप्रक्रमभेदस्यानुक्रमेण ये पठन्ति तेः शाव्दश्रार्थश्रोत्तरो अ्रन्थो नालीचित इत्युपेक्ष्यमेतत्। *सङ्गमभूषेति। अत्र बहुव्राहावन्यपदार्थोपसजनेनार्थन कमेणोपसंहृतमिति । भिद्यमानशब्दवि- षयत्वाच्छान्दः प्रक्रमभेदः । एवमार्थः प्रकमभद इत्यत्र प्रथमप्रकान्तामद्यमानार्थविषयत्वादार्थ इति व्याख्येयम्। धृतविकासीति पूर्व कालप्रकरणेनोदाहृतम, सम्प्रति शाब्दविषयत्वेनोदाहि- यते, तिडन्तगतत्वेनाप्यूह्यते। (नहीयम?) आर्थः प्रक्रमभेद इति अत्रादाहरणद्रितयं द्त्त मन्ततेनि समतयेति। तन्न मत्ततेत्यत्र सज्गमभूषेत्यार्थन क्रमेण प्रकमः, भूषयतीत्यत्र तु शाब्दरू- पतया प्रतिनिर्देश इत्यार्थः प्रक्रमभेदः । किन्तु तद्वपुस्तदभि चारुतरत्वमति पाठः स्थितपरिपाट्या- नुगुण्याभावान्न न्याय्यः । 'चारुता स खल सापि शरीरमि'ति तु पाठः श्रेयान्। एवच्च दयित- सन्जतिरेषेत्येतच्छब्दः पठनीयः, न पुनरानामिति पाठः। तत्र हि मत्तता केन शब्देन परामश्येत । 'समतये' त्येतत् प्रायेणादर्शेषु शाब्दप्रक्रमभेदे उदाहरणतया दृश्यते। आर्थप्रक्रमभेदप्रस्तावे (वा? च) 'अनन्तरोदाहरणयोराद्यमाहितविपर्ययम्' इति पाठः । एतच्चायुक्तं योजनग्रन्थे वरुण- स्यार्थप्रकरम इति ग्रन्थविरोधात्। किन्तु नियमयन्निति विदग्धम्मन्यतया दत्तोऽपि नो हृदयङ्गमः पाठः, वरुणेनव तत्सम्बद्धमत्यत्र प्रमाणाभावात्। न हि वरुणस्यान्योपसर्जनत्वेन स्थितस्य स्वातन्त्र्यमस्ति। तस्य नैवंविधसम्बन्धः पुष्टत्वं धत्ते। आर्थप्रक्रमभदप्रस्तावे इदमेवोदाहरणमा- हितविपर्ययमिति पाठः श्रेयान्। [६३] परिहृतौ भवत इति। विभक्तिप्रकमभेदचशब्दयो- र्द्वित्वाद् द्विवचनम्। चशब्दस्योभयथा दुष्टता च । चशब्दस्य च समुचयो विषयः। +तद्भावः (उक्तः। येन तुल्यकक्ष्यत्वाभावाक्यत्वेन?) निवारितः। प्रकमभेदस्त्वसताभित्यसमुचेतव्यनि- * 'धृतविकासी'- त्यतः प्रतीकात् पूर्व धृतम्. तद्भावः समुच्चयविपयकत्वम्. t 'उक्तनयेन तुल्यकक्षत्वाभावाख्येन' इति कुण्डलरेखान्तर्गतं पठितुं युक्तम्.

210

२६ व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

कटप्रयोगात् । स हि 'नियमनादि'त्यस्यानन्तरं पठनीयः । लोष्टसञ्चार एकैकस्य भेदस्य भेदा- न्तरैः सह संयोजनप्रकाराख्यो गणनाविशेषः । प्रकृतिप्रत्यययोरिति लघुशब्दः प्रकृतिः। तस्यां गुरुशब्देन भेदः । गुरुशब्दे चेयसुन्नधिकः प्रयुक्तो, यो लघुशब्दे न प्रयुक्तः। तत्प्रत्ययस्य च प्रतिनिर्देशो न कृत इति प्रत्ययप्रक्रमभेदोऽपि। अभिनवपाठे तु तत्प्रत्ययरहितस्यैव लघु- शब्दस्य प्रतिनिर्देश: कृतः । क्रमेति य उद्देशकमः प्रकरान्तः सोऽनुदेशे वैपरीत्याद् न कृत इति प्रतीतेरैक्यस्य विगमाद् दुष्टत्वम्। तव कुसुमशरत्वमिति। इदं क्रमप्रक्रमभेदोदाहरणं न युकतं चूलिकाक्रमस्यैवात्रोचितत्वम् । तथा ह्युद्देशः। स्मर प्रति साम्मुख्येनाभिधानं विहाय नेन्दुं प्रासक्विकं प्रत्ययथार्थज्ञानमुचितमिति स्मरस्य तावत् प्रथमनिर्देशो न्याय्यः । (*अनिर्देशे) त्विदं- विषयं त्यक्त्वा न प्रासङ्गिकेन वाक्यार्थपरिसमाप्तिः शोभते इति पार्यवसानिकेन स्मरेणैव सम्मु- खीक्रियमाणेन वाक्यार्थः परिसमापनीय इति पाठक्रमापेक्षया चूलिकाकम एव सहृदयहृदयरक इति कुशाग्रीयधिषणैर्निपुणं निरूपणीयमेतत् । तथा च 'युष्मदस्मदोः Sपदस्य पदात् षष्टीचतुर्थी- द्वितीयास्थयोर्वान्नावौ' (८-१-२०) इति चूलिकाक्रमेण व्यवहारो दृश्यते। क्रमप्रक्रमभेदस्य पुनरुदाहरणं वस्तुप्रकमभेदविचारप्रस्तावे निरूपयिष्यते। प्रधानभूतस्येति अर्थप्रतिपादनाय शन्दप्रयोगाच्छब्दस्योपायमात्रत्वाद् उपायानां च नियमाभावात्। तदुक्तम्- "उपादायापि ये हेयास्तानुपायान् प्रचक्षते। उपायानां च नियमो नावश्यमवकल्पते ।" इति। प्रकमभेद इति। प्रकरमभेदविषयस्य विध्यनुवादभावप्रकारत्वात् प्रक्रमभेदोऽप्युपचाराद्वि- ध्यनुवादप्रकार इत्यर्थः । अनेनैव न्यायेन शाब्दश्चार्थश्रेति प्रक्रमभेदस्य भेदद्वयं शाब्दार्थविषय- त्वाद् बोद्धव्यम्। शब्दभेदमिति। एकशब्दा(भेदत्वा?) भिधेयत्वेनार्थस्य प्रत्यभिज्ञायमानत्वोप- पत्तये। शब्दभेदे तस्यैवार्थस्यान्यस्येव प्रतीतेः नान्नसेन प्रकारेण विध्यनुवादभावविषयत्वम्। काव्यगतत्वेन हि चिन्ता प्रस्तुता। न च काव्ये शास्त्रादिवदर्थप्रतीत्यर्थ शब्दमात्रं प्रयुज्यते, स- हितयो: शब्दार्थयोस्तत्र प्रयोगात् । साहित्यं तुल्यकक्ष्यत्वेनान्यूनानतिरिक्तत्वम् । अस्त्वेवमिति सामान्येन प्रक्रमभेदाभ्युपगमो विशेषे तु पर्यनुयोग इति भावः । प्रक्रम(भेद ?)नियमं प्रती- ति हृदयङ्ञमः पाठः। यन्ेदाभेदाभ्यामिति हि यच्छब्देन प्रक्रमः परामृश्यते। प्रक्रमभेदनि- यमं प्रतीति तु पाठे य्द्देदाभेदाभ्यानिति प्रक्रमस्यैवोदभृतस्य यथाकथश्चित् परामर्शो व्याख्येयः। [६४] शुचि भूषयतीति । अत्र भूषयतीति शाब्दं भूषणं प्रक्रान्तम् अलड्क्रियेत्यादावार्थेन रु- पेण प्रतिनिर्दिष्टम् । अत्र च पर्यायप्रक्रमभेदः स्थितोऽपि साम्प्रतं न चिन्तितः शब्दार्थप्रक्रमभेद- चिन्तनप्रस्तावात्। अत्र विभागस्यैवेति। (अत्र वेत्यर्थादुपमेयम्?) तदभिसम्बन्धः श- व्दाभिसम्बन्धः । विपर्ययादिति साक्षाच्छब्दसम्बन्धाभावात्। उदाहरणद्वये 'शुचि भूषय- ती'ति 'चारुता वपुरि'ति च। याहशमिति स्थितपाठाभिप्रायेणानौचित्यं दत्तपाठाशयेन त्वौ- चित्यमित्यर्थः । तच्छब्देनान्ये परामृश्यन्ते। सादृश्यमेवेति। (+तदा यच्छब्दस्य नपुंसकता स्यात्। तस्मात् सुरारिवेत्यत्र परामृश्यत इत्य?) विवेकाक्षमप्रज्ञत्वात्। तदपहृतेति भङ्गिभणिति- वैचित्यं परामृष्टम्। उत्कटेन भणितिवैचित्र्येण वर्णनीयमाच्छादितमित्यर्थः। तदुक्तं वक्रोक्तिकृता लौकिकालक्कारानुपमानीकृत्य- * 'अनुदेशे' इति पठितुं युक्त्तम्. S पदस्य पदादिति चानुवृत्तं पदद्वयं प्रासन्िकम्. + कुण्डलनान्तर्गतं लेखकप्रमादायातं भाति.

21

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । ३७

"यद्वत् तद्वदलङ्कारैभीसमानैर्निजात्मना। स्वशोभातिशयान्तस्थमलङ्कार्य प्रकाश्यते ॥" इति। ईअंप्राधान्यं स्यादात। ऊयं भाव :- यदि शब्दव्यापारविषयस्य प्राधान्यमर्थव्यापारवि- षयस्य चाप्नावान्यमिति व्यवस्था, तदा त्रिविधस्य प्रतीयमानस्य परैर्ध्धन्यत्वेन व्यप(निर्दि?)दि- ष्टस्यास्माभिरनुमेयत्वेनोपपादितस्याप्राधान्यं प्रसज्येत तत्यार्थव्यापारविषयत्वात्, शब्दव्यापार- विषयत्वस्य दूषितत्वात् । इष्यते च प्राधान्यम्। तत् कथमियं प्राधान्याप्राधान्यप्रतीतिर्घटत इति। 'चकर भत्राते' त्यादीच पर्यायोक्ते समासोक्तिव: गम्यमानस्यैव प्राधान्यं न वाच्यस्येत्यु- पपादितं प्राक्। 'एकािघात' इति हृयग्रीववधे पाठः स्थितः, सुदर्शनस्य पुल्लिङ्स्य प्रकान्तत्वाद् य इत्यनेन परामर्शात्। तत्त्वनवबु ध्य चक्रं यदि परामृश्यते, तदा यच्छ्दस्य नपुंसकता स्यात्। तन्मुरारिरेवात्र परामृश्यत इत्याशयेन 'चक्राभिधा'ति पठान्त। न त्वयं तत्र प्रस्तावः । (तदपेक्ष- यैव ?) प्राधन्यमप्ाधान्यं चेति इह गमकमप्रधानमुपायत्वात्। गम्यं प्रधानमुेयत्वात्। तेन प्रतीय मानस्य गम्यत्वात् प्राधान्यव्यवहारः।न प्रतीत्यपेक्षयेति। शव्देनार्थेन च या प्रतीतिस्तद- पेक्षया न प्राधान्याप्राधान्यव्यवद्दार इत्यर्थः। तय म्लिह गम्यगमकभावविविक्तविषयत्वेन चिन्ता कृता। तद्पेक्षयैव चेति। वाच्यस्यापि यः शाब्दत्वेन प्राधान्यव्यवहारयोगस्तस्यापि। तद- पेक्षया गम्यगमकत्वापेक्षया। क्कचिद् यत्र प्रतीयमानसदभ्ावस्तन्नाप्राधान्यमित्यर्थः । वाच्यं हि प्रतीयमानं प्रति गमकत्वेन व्यवस्थितं तेन तदपक्षत्वेनाप्राधान्यमिति तात्पर्यम्।+विचित्रा भक्गिभणितय इति यथा भट्टवाणस्य तेषु तषु स्थानेषु। अभिभूयमानत्वादिति। यदुक ध्वनिकृता- 'अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्त्या संत्रियते कबेः' इति। वाक्यभेदाञ्चेति वाक्यान्तरापेक्षया वाक्यान्नरस्य भजिभणितिवैचित्र्यमित्यंशेन प्रनी- तिवैदू्यान्न प्रकमभेददोषं प्रकाशयति। [६५] न्यायससद्धत्वादिति। न्यायोऽन्र भणितिवैष- म्यम्। कारणभेदस्यापीति न केवलं प्रतीतिभेदो भेदहतुः, यावत्कारणभेदोऽा। प्रतीतिभेदो विज्ञप्त्यपेक्षया मेदहेतुः, कारणभेदः पुनरुत्पत्यपेक्षयेति विशषः। तदुक्तम्- "अयमेव भेदो भेदहेतुर्वा भावानां योऽयं विरुद्धधर्माध्यासः कारणभेदश्व" इति। इह भतिभणितिवैचित्र्यावैचित्र्ये प्रतीतिपरिस्खलनास्खलनयोः कारणे। सचेति प्रक्रम- मदः। शाब्दश्चार्थश्रेति पूर्व प्रकृत्यादिप्रकमभेदविलक्षणौ शाब्दार्थप्रक्रमभेदी लळितावुदाहतौ च। अधुना वाच्यप्रतीयमानार्थपिक्षया पर्यवसानाभिप्रायेण सर्वप्रक्रमभेदव्यापकौ सामान्येन शाब्दा- ्थेप्रक्रमभेदावुक्ताविति विशेषो बोद्धव्यः । वस्तुप्रक्रमभेद इति। वस्तु वर्णनायं यथा वर्णयितं प्रक्रान्तं तस्य तथा निर्वाहाभावाद् वस्तुप्रक्रमभेदः । भेदेनेति अवयवसम्बन्धित्वनेत्यर्थः । प्र- थमे हि पादे अवयविन एव स्वरूपेण वर्णनं प्रकरान्तनित्यवयविसम्बन्धित्वेन निर्वाहणं दोषः। उभयत्रापीति अवयविवर्णन अवयववर्णने च। तत् स्वरूपं नायिकास्वरूपम्। अङ्गने इत्या- मन्त्रणम्। पततु अधस्ता गच्छत। सादृश्यप्रतिपादनेति द्विचन्द्रमिति ह पाठे वदनेन सद्द चन्द्रो नभसो द्विचन्द्रतामापादयति। तच वदनचन्द्रय: सादृश्यमूलमिति व्यतिरेकप्रक्रमे सादृश्यनिर्वाहात् प्रकरमभेदः। वस्तुसर्गपनरुकत्यस्योते पुनरुक्तवस्तुविरस इत्यत्र पुनरु- कवस्तुभिर्विरस इति व्याख्याने सादश्येन निर्वाह: कृतः । व्यतिरेकेण च प्रक्म इति दोष एवायम्। + 'विचित्रार्थ' इति क संज्ञमूलकोशे पाठः. S 'प्राधान्यं न स्याद्' इत्येव तु मूलकोशेषु पाठो दृश्यते।

212

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

विमुख इति। केचित पुनरुरवस्तुधु विरसः पुनरुक्तानि वस्तूनि (न) करोतीति व्याख्यानेन व्य- तिरेकनिर्वाहाद्यथास्थितपाठं समर्थयाघ्किरे। अर्थदोषाणामिति प्रकरमातिक्रमरूपाणामित्यर्थः । रपेन वर्षा इति- "तपेन वर्षाः शरदा हिमागमो वसन्तलक्ष्म्या शिशिरः समेल्य च। प्रसूनकृत्यं ददतः सदर्तवः पुरऽस्य वास्तव्यकुड्डम्बितां दधुः ॥" अत्र हि स्त्रीपुरुषयुगलत्रयरूपतया ऋतूनां वर्णने प्रस्तुते स्त्रीरूपाणामृतूनां तृतीयासम्बन्धादप्राधा- न्ये विवक्षिते यत् तपेन वर्षा इत्यत्र विपर्ययः कृतः, कृते वा तथा निर्देशे शरदा हिमागम इ- त्यादौ यदन्यथाकरणं स प्रक्रमभेद एव। यदि परं स्रीपुंसयोरत्र येन क्रमेण प्रक्रमः तस्यान्यथा निर्वाहात् क्रमप्रक्रमभेदमिमं विद्यः । तेन पूर्व क्रमप्रक्रमभेदस्येदमेवोदाहरणं देयम्। तेन वरं 'घ- नश्रियोष्ण: शरदा हिमागम' इति पाठ: कर्त्तव्यः। कर्तृप्रक्रमभेदोऽपीति। यत्र युष्मदस्मद- र्थगतं कर्तृत्वं शेषेऽत्र चेतनेऽचेतने वा वक्रा बुद्धिपूर्वकमेवारोप्यते, तत्र कर्तुरन्यस्यारोपश्चारु- लाय व्यत्यासो गुण एवेत्यर्थः ।[६६] तयोरिति । (यत्र?) कर्तृव्यत्यासप्रक्रमभेदयोः । न प्र- करणावसित इति। युष्मदस्मदर्थस्य हि क्वचित् कर्तृत्वं प्रकरणाद्यवसितं न शब्देनाभिधातुं प्रकान्तमिति नायं प्रक्रमभेददोषस्य विषयः । अन्यत्रारोप्यैवमुक्तमिति शेषत्वेन विवाक्षते रामभद्रे। एवमुत्तरत्र भार्गवे वटौ चान्यत्वं योजनीयम् । ननु युष्मदस्मदर्थस्य चेतनत्वात् तद- पेक्षयाचेतनस्यैवान्यत्वमुचितमिति कथं चेतनस्यैवान्यत्वमित्याह द्विविधो हीति। अयं भावः। न युष्मदस्मदर्थगतचेतनत्वापेक्षया वस्त्वन्तरस्यान्यत्वम्, अपि तु युष्मदस्मदर्थत्वापेक्षयेव। यु- ष्मदस्मदर्थौ च कमात् सम्बोध्यमानवस्तुनिष्ठः परभावोऽस्मिताख्या प्रत्यक्त्ता च। ततश्र तदपे- क्षया शेषस्यान्यत्वम्। तस्य च चेतनत्वाचेतनत्वाद् द्वैविध्यमिति न विरोधः कश्चित्। परशुना चन्द्रहास इति क्रमेण द्वयोरपि युष्मदस्मदर्थयोरचेतनविषयकर्तृताव्यत्यास उदाहरणम्। भो ल- ङ्ेश्वर इति। अत्र रामः स्वयं याचत इति अस्मदर्थकर्तृत्वस्य चेतनविषयव्यत्यासस्यान्यत् स्थितमप्युदाहरणीयं न चिन्तितं, पूर्वमुदाहरणान्तरे चिन्तितत्वात्, चिन्तान्तरप्रस्तावाच। तदेवमियता प्रबन्धेन प्रक्रमभेदं विचार्य क्मप्राप्तं क्रमभेदं विचारयितुमाह क्रमभेदो यथेति। ननु यदि स्मृतिपरामर्शकस्य तच्छ्दस्यानुभूत एवार्थो विषय इत्युच्यते, येऽत्यन्तप- रोक्षा रामादयस्तेषां कविना काव्ये तच्छब्देन कथं परामर्शः कियते तेषामतीन्द्रियत्वादित्याह [६७] अत्र च प्रतीतिमात्रमिति। अयमत्राभिप्रायः । येन विना यन्नोपपद्यते तस्य तदपेक्षा न्याय्या। स्मृतिश्च प्रतीतिमात्रमन्तरेणानुपपद्यमाना तदपेक्षिणी स्यात्, नैन्द्रियिकप्रतीत्यपेक्षिणी ऐन्द्रिथिकप्रतीति विनापि शब्दादिभ्यः प्रतीतौ तस्याः सम्भवदर्शनात् । रामादीनां च यदि नैन्द्रि- यिकी प्रतीतिस्तदा शव्दात् प्रसिद्धेर्वा प्रतीतिरस्तु। तन्निबन्धनश्च स्मृतिपरामर्शकेन तच्छब्देन परामर्श इति न कश्विद्विरोधः । नन्विति। अयमत्रार्थः । पदार्थविमर्शपुरस्सरो वाक्यार्थविमर्श इति न पदार्थविमर्शनेलायां भवत्वियमाशक्का। वाक्यार्थविमर्शसमये त्वखण्डप्रतीतौ पूर्वापरभाव- नियमावभासनाभावाश्नास्य दोषस्यावकाशः। उद्देश्यत्वाच्च वाक्यार्थप्रतीतेरन्तरत्जत्वमिति तदाश्र- येणैव व्यवस्थोपपत्तौ न क्रमदोषचिन्ता काचिदिति। प्रतिरूप: प्रतिबिम्बरूपः तत्सञ्चारो वकभिप्रायसड्क्रमणम्। शब्दव्यवहारस्येति। शब्दव्यवहारमुखेन श्रोतृगृहीतो वाक्यार्थवि- मर्शः स्वीकृतः । वक्तुरिति यदि श्रोतृविमर्शपर्यवसायी शब्दव्यवहारो वक्तृविमर्शप्रतिच्छन्द- करूपो न स्यात्, तदा शब्दैर्वक्तृविमर्शस्यासम्बन्धित्वादनुनानं न स्यादित्यर्थः । तत्र चासा-

213

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । ३९

विति वाक्यार्थविमर्शे सूक्ष्मत्वेनास्फुटरूपोSस्त्येव पौर्वापर्यप्रतिभास इति यावत्। पदार्थबुद्धाविति वाक्यार्थपूर्वभासिन्याम्। तत्रापीति। वक्तृश्रोतृगतवाक्यार्थविम- वक्तृश्रोतृगते

रशेऽपि सूक्ष्म: पदार्थाश्रयो दोषो दुर्निवारः पदार्थानतिक्रमेणैव वाक्यार्थविमर्शस्य व्यवस्थितत्वा- दित्यर्थः । प्रमादज इति । एवं सति प्र(*क्रम्यमान++?)परामर्शदोषस्तावत् परिहृतो भवति। प्रतीपगमनहेतोरिति गजसेतुबन्धादित्यस्य। शब्दस्येति पश्चम्यन्तत्वात्। तदीयतीर्था- भिधरानेति हेतुहेतुमतोस्तदीयतीर्थशब्देन व्यवधाने सतीत्यर्थः । गङ्गाविशेषणमुसनेनेति गज- सेतुबन्धामिति पाठे । अयमत्राशयः-शाब्दो यत्र हेतुहेतुमद्भावस्तत्र हेतुत्वेनापन्यासान्न तयोर्व्य- वधानं किश्वित् कार्य, प्रतीतिविप्रकर्षप्रसङ्गात्। आर्थे हेतुहेतुमद्भावे उपन्यस्तस्य हेतुत्वाद् विशेष- णभूतस्य हेतोर्विशेष्यस्वरूपवर्णनेन चरितार्थत्वात् सत्यपि व्यवधाने न प्रतीतिविप्रकर्षः कश्चित्, पर्यालोचनसामर्थ्याद्धेतुत्वप्रतीतेः । अत्र च श्लोके तीर्थे तदीये इति पदद्वयाकरणेपि वाक्यार्थस्य निराकाङक्षत्वात् तत्करणमपुष्टार्थमेव। तदेति तच्छ्देन । (इति तच्छब्दः?) आरोपनिवृत्ता- विति आरोपो भ्रमोऽन्यस्यान्यत्वेन प्रतीतिः, यथा नवजलधरस्य सन्नद्वदृदप्तनिशाचरत्वन । तान्निवृत्तावत्र वक्ष्यमाणायामारोपविषयस्य जलवरादेर्वस्तुसतः प्रकाशमानस्येदमादिना न्याय्ये निर्देशे तस्य परामृश्यसमीप एव प्रयोगेण भाव्यम् । यस्त्ववस्तुसदारोप्यमाणनिकटे प्रयोगः स कमभेदमावहति। यस्त्वत्रैवारोपविषयस्वरूपतया विद्युतो निकट इदमाद्यप्रयोगः, तत्र दूषणान्त- रावकाशः । [६८] उत्खातद्ुममिव शैलं हिमहृतकमलाकरमिव लक्ष्मीविमुक्त्तम्। पीतमदिरमिव चषकं बहुलप्रदोषमिव मुग्धचन्द्रविरहितम् । इतीवेति। अत्रोपालम्भरूप: पूर्ववाक्यार्थ इतिशब्दावच्छिन्न उत्प्रेक्ष्यत इत्युपालब्धेत्यतः पूर्व- मितीवशब्दौ प्रयोज्यौ। विषयान्तरे तु प्रयोगात् क्रमभेदः। प्रापिपयषुपदेनेति पूर्ववाक्या- र्थस्थितेन। तदधीनत्वं पुरुषायत्तत्वम्। स्तम्बरम इति पीनोन्नतस्तनद्वयदर्शना।दंयं प्रशंसोक्तिः । षिद्गा: विटाः। प्रतीतिवैचित्रपमिति वाक्यार्थस्य तिलतण्डलीकृतस्यावगमानवगमौ। उाक्त- स्वरूपेति। उक्तिः 'स्तम्बेरमः परिणिनंसुरसावुपैती' त्येषा। तस्या विटसम्बन्धिन्याः स्वरूपम् इतिशब्देनोपलक्षणत्वाद् एवंशब्दादिना व्यवच्छेतुमिष्टम् । अतश्च तत्र तस्माद् इतिशब्दादिति- शब्दोपलक्षितादेवमादश्च प्राक् पूर्वम् उत्ते: पूर्वप्रदर्शितायाः। अन्यत् किश्चित् पदं षिद्र इत्यादि न कथनीयमित्यर्थः । एवमुदाहरणान्तरेऽपि योजनीयम् ।[६९] उपाधिभावादिति इतिशब्दस्य स्वा शक्तिः पूर्ववाक्यावच्छेदरूपा। तां पूर्वत्र वाक्ये समः यंस्तस्योपाधिरितिशब्दः सम्पद्यते। अतश्च न तस्यान्यत्र प्रयोगः कर्त्तव्य इत्यर्थः । पदस्यान्यस्येति षिद्रैरित्यादेः । अन्यथेति (:विपर्ययान्तरप्रयोगे?) आसमअ्जरयं विशरारुप्रतीतित्वम्। आनन्तर्यनियम इति "यस्य येनाभिसम्बन्धा दूरस्थस्यापि तेन सः । अर्थतो ह्यसमानानामानन्तर्यमकारणम् ॥" इति न्यायेनार्थौचित्यवशाव्यवहितानामप्यानन्तर्यनियमो भविष्यतीत्यर्थः । अन्यतस्तर्हीति। अन्यतोऽर्थाचित्यवशात् । तत्कार्यसिद्धेः इत्यादिकर्त्तव्यसिद्धेः । इति तेषां प्रयोगो नियतः स्याद् इत्युक्तम्। ननु 'यस्य येनाभसम्ब(न्धो+न्याय्यः?) कुत्रावतिष्ठतामित्याह कैश्चिदेवेति। * 'कंस्यमानवस्तु' इति पठनीयं स्यात्. + 'विषयान्तरप्रयोग' इति स्यात्. + 'न्ध इंति न्यायः' इति पठितुं युक्तम्.

214

४० व्यक्तिचिवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

अयं भाव :-- इत्यादिशब्दवर्जनेनोक्तक्रमेण शब्दहेत्वादिवर्जनेन चान्येषां शब्दानामयं न्यायः । इत्यादीनामयं पुनर्नियतप्रयोगविषय इति। नान्यथा तेषां प्रयोग: कर्त्तव्य इति। एरमुदेशकमेण क्रमभेदं विमृश्य पौनरुत्तयं विचारयितुमाह पौनरुक्त्यमिति। इद खल द्विविवं पनरज्यं शब्दपौनरुत्त्यमर्थपानरुत्तयं चति । तदुक्तमक्षपादमुनिना- "शब्दार्थयोः पुन- र्वचनं पुनरुत्तमन्यत्रानुवादाद्" इति। तत्र शब्दपौनरुत्त्यमर्थापौनरुत्तये न दोषः, अर्थपौनरु- संयन दुष्ठव अर्धस्यैव प्रयोजकत्वात्। अर्थपौनरुत्त्यमवैकं पौनरुत्तयं न शब्दपौनरुत्त्यमिति स- मुदायार्थ। आथ.म.ते अर्थाशरितम् । एवं शाब्दमित्यत्रापे वाच्यम्। यहुक्तमिति वाद- न्याये। हसतत एको हसतिशब्दः शत्रन्तः स्वामिविशषणम्, अपरः क्रियापदम्। एवमुत्त- रत्र वाच्यम्। यन्त्रमिति। अभेदोपचारेण भृत्यस्य निर्देशः कृतानुकारित्वात्। अन्यत्र ता- त्पर्यभेदाद्ितत तात्पर्यभेदे हि स्वरूपार्थाविशेषे लाटानुप्रास इष्टः । तदुकं- "स्वरूपार्थविशोषे हि पुनरुक्ति: फलान्तरात। शब्दानां वा पदानां वा लाटानुप्रास इष्यते॥" इति। शकसक्काशेति श्रीनदीहंसेति मेदिनी च द्रेति विद्विषां कालेति च चत्वार्याम न्त्रणाणि। अत्र तात्पर्यभेद: स्फुट एव। तथा चकः काशशब्दों वस्त्राणामुपमेयत्वेन स्थितः, अ न्यस्तु दसानामुपमानत्व्रनेति भिन्नं तात्पर्येम् । एवमन्यदपि योजनीयम्। उभयाभावे इति अर्थभदस्य तात्पर्यमदस्य चाभाव इत्यर्थः । न च घासेति कर्मत्वेन सम्बन्धित्वेन चास्तु ता त्पर्यभद इत्यर्थः । एतन्र चेति निषिध्यते। स्वार्थ मेति। एतदुक्त भवति -- न स्वार्थाभिधा- नमेव तात्पर्यम् अपि तु सत्येव स्वार्थाभिधानेऽधिकमर्थान्तरोन्मुखवत्वं तात्पर्य, यथा वाशश- ब्दयोः । तत्र काशजात्यवच्छिन्नद्व्यप्रतिपादनादतिरिक्त उपमानोपमेयभावः प्रतिपाद्यते। न चैवं- बिसशब्दथोः । नह्यत्र बिसजात्यवच्छिन्द्रव्यातिरिक्तं किश्चिद्वस्तु प्रतीयते । यत्तु कर्मत्वं सम्ब- न्धित्वं च तदभिधयस्पेव तथावस्थानं नोद्रेकेणान्यतामावहतीति रवशब्दपरिहारेण सर्वनामपराम- र्शस्यैव विषयो न्याय्य इति। ननु पुनरुत्तं किमुच्यते यत्र तत्प्रयोगं विनार्थप्रतीतिः यत्र च तत्समानपदान्तरप्रयोगोSवश्यमुपयुज्यते, तत्र कथ पुनरुक्तत्वम् । यत्रैकार्थेन प्रतीतिर्न तात्पय- भेदः, तत्र पुनरुक्तत्वं प्रतीतिवैरस्यापादानात्। (यत्र तु तत्स्थानेन?) पदान्तरमुपगुज्यतां मा वा। सवथा तत्प्रयोगकृत वैरस्यं पौनरुत्त्यप्रयाजकमिति तदाश्रयेणायं दोष उक्तः। [७०] सर्वनमेति 'जक्षुर्विसमि'त्यत् निर्दिष्टं विसमुत्तरत्र प्रसूनसम्बन्धित्वेन सर्वनाम- परामर्शार्हे सद्यत् स्वशब्देनोक्तं, तत् शब्दपुनरुक्तम्। यद्यप्यर्थपुनरुत्तमेवैकं पुनरुक्त (*प्रयुक्त, तत्?) तथापि शब्दस्य पुनरुक्ततेत्युक्तम् अर्थमुखेनैव शब्दस्यापि पृनरुकंतेत्यभिप्रायेण। 'सर्व- ना पपरामर्शयोग्यस्ये'ति निर्दिष्टां योग्यतां विभक्तुमाह प्राधान्यमिति। द्विविधं परामर्शयोग्य- त्वं शाब्दमार्व चेति। तत्र यस्मिन् परामृश्यस्य स्वातन्त्र्येण कर्तृत्वादिना निर्देशेन प्राधान्यं तत्र शाब्दर। यत्र पुनः परातृश्यस्यान्यः कश्चित् सम्बन्धित्वेन निर्दिश्यते तत्रार्थम्। तत्र हि सम्ब- न्धिनं प्रति अस्पापयाग एव योग्यत्वम्। तथा चैकमुशहृतम्। सम्बन्धिप्रतीतिमुरेनेति। अत्र सम्त्न्धी हरः तस्य मौलिद्वारेण शशाङ्कसम्बन्धित्वात्। तत्प्रतीतिमुखेन चान्न शशाङ्क: प्र- तीयता न तु 'च रु वपुरि' ादौ चारुतादेरिव साक्षादेव शशाङ्कस्य प्रतीतिः । शशाङ्कसम्ब- + 'तत्न तु तत्सरू नं इतति पाठतव्यं स्यात्. * 'प्राउुकं' इति स्यात्.

215

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

न्घिनामिति। अत्र 'सम्बन्धिनिबन्ध' इति कारिकायां यः सम्बन्धी युक्तः, स निर्दिष्टः। तथा चात्रांशवः सम्बन्धित्वेन निर्दिथ्ः ।तत्परामर्शयोग्यतेति तच्छब्देन परामृश्यः शशाष्टो नि- र्दिष्ः । सा हि गुणीभूतस्येति । हरमन्यपदार्थ प्रति निशापतिर्गुणीभूतः । तस्यापि निशा गुंणीभूता। सा च भुवनेति। अत्र न नगेन्द्रतनयाया: सम्बन्धी निर्दिष्टः । अपि तु सा चत्य- नेन *स्वरूपेण निर्दिष्टम्। विहस्तो न क्वचिच्छक्तः। समासगतस्येति परामृश्यस्येति स- म्बन्धः । तत्र हि परामृश्यस्य समासे गुणीभावात् सम्बन्धिनश्ानिर्देशात् परामर्शो न न्याय्यः । न सर्वजनसंवेदनीय इति। अस्यार्थ :- "यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तत" इति न्यायनात्रातिप्रौढतया अ्रन्थकारो निजायत्तां पदार्थव्यवस्थां कर्तुमारब्धः, येन 'तदंशुनिचि- त' इति g'तत्तमसाम्' इति च शशाइस्य निशायाक्च तच्छब्देन परामर्शमघटमानमपि समर्थ- यते, 'जश्षुर्बिसं धृतविकाससिबिसप्रसूना' इत्यत्र च बिसप्रसूनशब्दस्य संज्ञापदस्यापि विसशब्दा- श्रयेण सूक्ष्मेक्षिकया पौनरुतत्यं दोषमुद्भावयति। न चैतत् समर्थनं हृदयह्दारि, यस्माच्छशाङ्कमी- लिरिति च निशापतिमौलिरिति च संज्ञाशब्दावेतौ। संज्ञाशब्दानां च विद्यमानस्याप्यर्थीनुगमस्य न प्रयोजकत्वं रूढे: प्राधान्यात्। ततशात्र न शशाङ्कार्थो न निशार्थः कश्चित् । किन्तूपायमात्रे- गैतावर्थावाश्रित्य संज्ञिविशेष एवात्र विवक्षितः । एवञ् संज्यन्तर्गतयोः शशाङ्कनिशयोस्तच्छन्द- परामर्शेन सहृदयहृदयान्यावर्जयतीति हठसमथनमेतत्। कि च शशाङ्कमौलिरित्यत्र वरं शशाङ्क- स्य भवतु सर्वनाम्रा परामर्शः तस्य वक्राकृतेस्तत्र सन्निहितत्वात्, निशापतिमौलिरित्यत्र तु नि- शायाः परामर्शः पापात् पापीयान निशापतेरेवोत्तकमेण तत्र सन्निहितत्वात्। निशाया उपलक्ष- णमात्रत्वेनोपयोगिन्यास्तन्र सम्भवाभावात् । यत्र च तस्या एव न सम्भवस्तत्र का वार्ता तम- साम्। तदयम् 'अन्धो मणिमविन्दत् । तमनङ्गुलिरावयद्' इति न्याय ।(न्याय्ये आयत?) आयातः । अपि च यत्र प्रसारितानुगमेन शब्देन संज्ञिनः प्रत्यायनं क्रियते, परं तत्रानुगमोत्क- षांद् भवति सर्वनामपरामर्शः। यथा- "उत्सवाय जगतः स जायतां रोहिणीरमणखण्डमण्डनः । तत्प्रभाभिरिव पूरितं वपुर्भाति यस्य सितभस्मगुण्ठितम् ।।" इति। अन्न हि पदव्यापिनी संज्ञान्वर्थ(त्व)मेवोत्कर्षयति। तेनात्र परामर्शो नाप्रतीतिकरः । प्र- कृते तु तादृश्यपि गतिर्नास्ति। आस्तां वा प्रकृतम्। अत्रापि हि रोहिरणारमणेत्यादौ यदि सूक्ष्मे- क्षिका कियते तदा संज्ञाप्राधान्यात् तदंशस्य सर्वनामपरामर्शो।न दुष्टतां भजते। प्रकृते तु पा पात् पापीयान् परामर्शः । कृतं चात्र समर्थनं ग्रन्थकृता। तदतदस्य विश्वमगणनीयं मन्यमानस्य स्वात्मनः सर्वोत्कर्षशालिताख्यापनमिति। प्रन्थकर्तुः पुनरयमाशय :- इद तु द्विविधा: संज्ञाशब्दा: रूढा योगरूढयक्ष। तत्र रूढा- नामर्थानुगमाभावात् तदनुसरणं न कर्त्तव्यम्। ये तु योगरूढयस्तेषां यदि योग उत्कटतां भजते तदाश्रयो व्यवहारो न दुष्यति । अत एव निमित्तबलेन प्रवृत्तस्य शब्दस्य निमित्तान्तर्भीवे प्रयो- ग सौमतैर्निषिद्ध एव। यदाहु :- * 'स्वरूपम्' इति वरं पाठः. S 'तत्तमसाम्' इत्यस्य स्थाने 'तत्तु समासमेति च समिति' इति लिखितमादर्शे दश्यते. +'न्याय आपतित' इति वा 'न्याय आयात इति वा पाठ्यम्. 'पादव्यापिनी' इति स्यात्. ॥| नादुष्टताम्' इति पाठो युर :.

216

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

"नैमित्तिका: श्रुतेरर्थमर्थ वापरमार्थिकम्। शब्दानामनुरुन्धानो न बाधस्तेन वर्णितः ।।" (?) इति। एवं स्थिते योगाश्रिते व्यवहारे यदि संज्ञावयवभूतार्थस्याव्यभिचारी कश्वित् प्रतिपिपादयि- षितः स्यात् तदा तदभिसम्बन्धाय तस्यावयवस्य सर्वनामपरामर्शो न दुष्टः ।यदुक्कतम्- 'सर्व- नाम्रानुसन्धिर्वृत्तिच्छन्रस्य' (का. सू. ५-१-११)इति। मौलिरित्यत्र शशाङ्काव्यभिचारिणो रश्मयः सम्बन्धित्वेन प्रतिपादिताः । निशापतिमौलिरित्यत्र निशाव्यभिचारीणि तमांसि। तेषां चावास्त- वत्वमपि न तथा दुष्टम् उत्प्रेक्षागोचरत्वेन प्रतिपादितत्वात् । केवलं पूर्वत्र संज्ञिसम्बन्धी परत्र तु सम्बन्धिसम्बन्धी परामृष्ट इंति विशेषः । तदेवं यौगिकानां संज्ञाशब्दानां योगनिमित्तो व्यव- हार: क्वचित् कचित् सुव्यवस्थित एव। यत्तु 'कुर्या हरस्यापि पिनाकपाणे'रित्यत्र पिनाकपाणि- पदस्य संज्ञाशब्दस्य सतोऽर्थानुगमो निवारयिष्यते येन संज्ञावगमार्थ हरशब्दः प्रयुक्ततः, तन्नार्थानुगमाभावप्रतिपादनपरेण, किन्त्वनुगम्यमानस्यार्थस्य संरम्भास्पदत्वेन विवक्षितत्वं पृथक संज्ञापदप्रयोगमन्तरेण (न) निर्वहृति संज्ञार्थस्यार्थानुगमस्य च युगपत् प्राधान्याभावादिति द्वयप्र- योग एवैवविधेषु स्थानेषु शस्यत इत्यभिप्रायेण। प्रकृते वस्तुस्वरूपमात्रप्रतिपादने संज्ञाशब्दत्वेऽ- ्यर्थानुगमानुसरणमव्याहतमिति। इतरथेति उभयविधयोग्यताभावे परामृश्यप्रतीतेरभावादि- त्यर्थः । अत्र त्विति। 'जक्षुर्विसमि'त्यत्र। सम्बन्धिनः प्रसूनस्य निबन्धने उपादाने। आर्थ इति। क्रियाकारकभावस्याख्यातपद्वाच्यत्वेन शाब्देन क्रमेण प्रस्तावेऽन्र विशेषणद्वारेण समासेन (प्र तोऽर्थः?) प्रतीतेरार्थत्वम्। तञ्चानेकप्रकारमिति तच्छ्देन पौनरुत्तयं परामृ- ष्टम्। संक्षेपेण पञ्चप्रकारं पौनरुत्य निर्दिश्यते। अश्वीयेति । अत्र 'केशाश्राभ्यां यञ्छौ' (४. २. ४८) इति समूहेऽर्थ छप्रत्ययः । एवं छपत्ययः संहतिशब्दश्च भिसः प्रकृतित्वेन निर्दिष्टौ पुन- रुकौ। अश्वैरित्येव हि वाच्यम् । बिर्से। 'बिसकिसलयच्छेदपाथेया' इति 'त्वगुत्तरासज्गाम्' इति च वाच्यम् । [७१] बहुवरीहीति मत्वर्थे बहुव्रीहिविधानम्। कर्मधारयमत्वर्थीया- भ्याम् इति। कर्मधारयमत्वर्थीयौ समुच्चयेनावस्थितौ वृत्तिलाघवाद् बहुव्रीहिणा बाध्येते इत्यर्थः। ननु - "भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेSतिशायने। संसर्गेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुवादयः ।।" इति बहवो भूमादयोऽर्था अस्त्यर्थमनुगच्छन्तो मत्त्वर्थीय(ता?)विषयत्वेनोक्ताः । ते किमिति न बहुव्रीहिवाच्यत्वेनोक्ता इत्याह मतोरिति। मतुब्प्रहणं मत्वर्थीयानामुपलक्षणम्। भूमादयो ह्र्था न केवलेभ्यो मतुवादिभ्यः प्रतीयन्ते, किन्तु प्रकरणादिसहायेभ्यस्तेभ्य इति (न) मतुबादिविचा- रणोदाहियन्ते, नान्तरीयकतया तेषां गतत्वात्। जाम्बवेति तदीयेति वन्येति च तद्वित- प्रत्ययस्य पौनरुक्त्यम्। जम्बूपल्लवानीति, तन्मातङ्गेति, वनकरिणामिति च षष्ठीसमासेनैव ताद्वित- कर्मधारयलक्षणवृत्तिद्वयार्थप्रतीतेः । वात्रभ्ेति वृत्रम्न इन्द्रस्यापत्यमत्र विवक्षितं, नेदमर्थ इति. नात्र तद्वितस्य पानरुक्त्यम्। समूहाथाया इति। 'प्रामजनबन्धुसहायेभ्य' इति (४-३-७.) समूहे तल्प्रत्ययः । अत्र जनशब्देनैव समूहार्थप्रतीतेस्तल्प्रत्यय (रूपायाः?) प्रकृतेर्बहुवचनस्य प्र- व्ययस्य च पौनरुक्त्यम् । पूर्ववदिति दलत्कन्दलेति लम्बाम्बुदमिति फुल्लाम्बुजा इति च बहुमी- वहिणैव भजत्यर्थादीनां प्रतीते: पुनरुक्तत्वम्। विशेष्यमात्रेति विशेष्यस्याविशिष्टविशेष्यरूपतया

217

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । ४ १

विशिष्टविशेष्यरूपतया वा प्रतीतिः। तत्र विशिष्टविशेष्यरूतया प्रतीतौ यत्र विशेषणमात्रादेव विशेष्यस्यैव प्रतीतिः, तत्र विशेष्यप्रयोगो न दुष्यति यथा 'तत्र प्रसादादि'त्यत्र वक्ष्यते। (कि न्तूपायमत्रणैताव?) भवशब्दस्येति शीताकिरणाभरण इत्यननैव प्रतातत्वाद् भवार्थस्य, यथा 'निधानगर्भामिव सागराम्बराम्' इत्यत्र मागराम्बराशब्देन मेदिन्याः । चमूरुर्मृगविशेषः। कुथः वर्णकम्बलः । एकतरस्येति इन्द्रवाहनशब्दप्रयोगे कुथसामर्थ्यान्नागेन्द्रप्रतीतिनीगेन्द्रशब्द- प्रयोगे च शुक्कवर्णस्य वर््णितत्वाद् इन्द्रवाहनप्रतातिरित्येकतरस्यैव प्रयोगो न्याय्यः । यत्र तदि- त्यादिना विशिष्टविशेष्यरूपतया विशेष्यप्रतिपत्तिमुदाहरति। तद्विशेषः विशेष्यगतो विशेषः । हरशब्दस्येति पिनाकपाणिशब्देन हरगतो विशेषः प्रतिपाद्यते यः सर्वोत्कर्षहेतुत्वेन विवक्षितो न संज्षिमात्रमितर्थः । विशेष्योपादानमन्तरेणापीति। कुसुमायुधशब्दोऽपि हिविशेषणमपि विशेष्यमवगमयत्यव्यभचारात्। न तु तस्य पृथक्प्रयोगः। अनापीति पिनाकपाणोरत्यत्र लिङ- त्तमपुरुषेणवेति 'अस्मदुत्तम:' (१-४-१०७.) इत्यत्र हि स्थानिन्यपीत्यनुवर्तनादप्रयुक्त्ेऽप्यस्म- चछदे तदर्थसम्भवे उत्तमपुरुषो भवलयेव। तदनुपादानं विशेध्यानुपादानम्।[७२] अन्येषा- मिति। बहुवचनादीदृक्षु स्थानेष्वेकेनैवेवशव्देन गतार्थत्वाद् अन्येषां प्रयोगो विफल इत्यभिप्रायः । तृतीयस्यापीति वाक्यार्थोपम्यविवक्षायामेक एवेवशब्दः प्रयोक्तव्यः । पदार्थोपम्यविवक्षणेतु यावन्तो विशेष्यभूता: पदार्थास्तावन्त इवशब्दाः प्रयोक्तव्याः । न त्वर्धजरतीयं कार्यमित्यर्थः । एतव्ाभ्युपगमवादेनोक्तम्। न तु सम्भवन्त्यां वाक्यार्थोपमायां पदार्थोपमाः कार्या इत्यस्य पक्षः । तथा च दिनेदिने इत्यादिना दूषयष्यति । दिने दिने इति । अत्र चान्द्रमस्या लेखाया पार्वत्युपमानं, विशेषाणां तु कलान्तराणि। विशेषाणां च लावण्यमयानिति विशेषणम्। तत्स्थानीयं कलान्तराणां ज्योत्स्नान्तराणीति। ज्योत्स्नान्तरे येषामिति हि व्याख्या। 'दिनेदिन' इत्यादि पार्वतीन्दुलेखयो: साधारणो धर्मः । न तु कलान्तराणि कर्तृणि ज्योत्स्नान्तराणि पुष्णा- तीति साध्वी व्याख्या वचनभेदादिदोषप्रसङ्गात्। अत्र चान्द्रमसीव लेखा कलान्तराणि पुष्णाती- त्येकेनैवेवशब्देन गतार्थत्वे द्वितीयस्येवशब्दस्य पौनरुक्त्म्। यं समेत्येतति। अत्र यमित्यस्य चण्डमारुत उपमानं, चेदिपस्य च प्रदीपः । तुल्यार्थे वतिः । विलोचनप्रशमनादेव शम्भुवि- भ्रमत्यागः । अत्र च दत्तेऽपि पाठे कर्मभूतयोरुपमेयोपमानयोर्ललाटलेखयेत्यादिविजातीयपदगार्भि- तत्वं विकृतपदप्रयोगो वैरस्यं च दुष्परिहरमेव। तेन 'चण्डमारुतनवप्रदीपवद्' इति पाठः श्रेयान्। एवं हि मिशब्दस्थाने नशब्दमात्रकरणेन स्तोकमात्रव्यत्यासेन सौकर्येण दोषपरिहारप्रतीतिः सौन्द- र्य च। मलयजार्द्वमिवेति हिमांशुखण्डस्योत्प्रेक्ष्यत्वेनोपनिबद्ध माकाड्क्षासन्निधिसामर्थ्याल्ललाट- तठस्य विशषणं पर्यवस्यतीति कवेरभिप्रायः । वस्तुतस्त्विवशब्दप्रयोगमन्तरेणापीष्टसिद्धेरिवशब्दः पुनरुक्तः। न चन्द्रखण्डस्य मलयजार्द्रत्वोत्प्रेक्षणे प्रयोजनं किश्चित्। यत्र चैतद्धि विशेषणमुपयुज्यते, तत्रेवशब्दप्रयोगो व्यर्थः। तदभिन्नार्थनेतिःसमासे इवार्थगर्भीकारात्। विपर्ययेणेति ललाटतट- निकटे प्रयोगार्हत्वात्। वरमिति इवशब्दस्य भिन्नक्कमत्वापरिद्वारादनवतृप्तिः । केवलं हारीत्यस्य समासाकरणादिवार्थाप्रतीतेरिवशब्दो न पुनरुक इति पौनरुक्त्यपरिहारः कृतः । अहो अपर्यन्तेति 'ओोद्' (१-१-१५) इति प्रगृत्यसंज्ञा। उपमारूपकेत्यादि(ना?) "अलङ्कारस्य कवयो यत्रालक्करणान्तरम् । भसन्तुष्टा निबभ्न्ति हारादेर्मणिबन्धवद्"

218

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

इति। वक्रोक्तिजीवितकृतस्तु तमलङ्कारपटृष्ठपातिनमलङ्गारं दूषयति। निर्मोकमुक्तिमिवेति अत्रो- पमारूपकत्वं परप्रसिद्ध्योक्क्तम्। न त्विदमुपमारूपकम् । उत्प्रेक्षारूपकं तु स्यात्, निर्मोकमुक्तेस्स- म्भाव्यमानत्वेन प्रतीतेः । तथा हि निर्मोकानुगुण्यात् तावद् गगनस्योरगेण रूपणम्। निर्व्यूढे च रूपके निर्मोकमुक्तिर्न ताटस्थ्येन प्रतीयते किन्तु गगनोरगसम्बन्धित्वेन। (गगनोरगसम्बन्धित्वेन) व प्रतीत न सादृश्यम् अपि त्वध्यवसायः । तस्य च प्रवर्त्तमानत्वमित्युत्प्रेक्षैव ज्यायसी प्रतीतौ। अतख्ैवे(यं?)(दं) मुक्तिपदं कृतम् । अन्यथा शुद्धसादृश्यप्रतिपादने धर्म्येव विशिष्टो निर्मोक उपमा- नत्वेन निर्देश्य: स्यात्। भिन्नलिङ्गयोरुपमाया दुष्टत्वात्र निर्दिष्ट इति चेत्र। साधारणधर्मस्या- नि्देशे निर्दिष्टस्यापि वा द्वैरूप्याभावे भिन्नलिज्नसक्कययोरपि 'त्त्रीव गच्छति षण्डोऽय'मित्यादौ इन्तावहन्ति दोषा इव नृपतीनां गुण इह(सहैव ?)दुर्विनयम्' इत्यादौ चोपमानोपमेयभावस्येष्ट- त्वात्। तस्मादुपमायां निर्मोक इवेति स्यात्। उत्प्रक्षायां क्रियानात्रोत्प्रेक्षणमुपपद्यत इत्युत्प्रेक्षा- रूपकमेतत्परमार्थतः । एतदस्माभिर्हर्षचरितवार्त्तिंके विस्तृत्य प्रतिपादित तत एवावसेयम् । एवं परशुरिवत्यादौ वाच्यम् । 'तमोरण्यवह्नेरिवार्चि'रिति। अत्र तमसोऽरण्येन रूपणे वहिरचि- स्सम्बन्धितया विवक्षित: S(समासे न निवेशनीयः कश्रिदत्र निर्दिष्टो?) यो वहिना रूप्येत। तस्मात् तमोरण्यस्य वह्नयर्चिरिति वक्तव्यम् इत्यत्र वाच्यावचनं दोषः। आलानमिति सत्येव सादश्ये आरोप्यारोपकभावस्य निदर्शनम ।[७३] चुम्बतीवेति। अत्रोत्प्रेक्षार्थे प्रयुक्त्तस्येवशब्दस्य लक्ष- णासमर्थितेनार्थेन कृतार्थत्वात् पुनरुक्तत्वम् । अ(त्र)चोपमारूपकाभिमते एवंविधे च प्रदेशे ग्रन्थकारो हेवाकितयैव दूषणमदात्। तथा च शब्दार्थयोरविच्छित्तिरलङ्कारः । विच्छिततिश्र कविप्रतिभोल्लासरूपत्वात् कविप्रतिभोल्लासस्य चान- न्तादनन्तत्वं भजमाना न परिच्छेतुं शक्यते। अत एवोक्तं ध्वनिकृता- "वाचस्पतिसहस्राणां सहस्रैरपि यत्नतः। निबद्धा सा क्षयं नैति प्रकृतिर्जगतामिव" । इति। अन्यत्राप्युक्त्तम्- 'अज्जवि अभिण्णमुद्दो पजअइ वाआपरिप्फन्दो' इति। एवश्च यदि विच्छित्यन्तरापेक्षया तस्य विच्छित्त्यन्तरस्य पौनरुत्त्यं तदोपमाया रूपकाद्य- पेक्षया पौनरुत्तयं स्यात्। उपमापेक्षया हि रूपकमतिशयोक्तिर्वा बलीयसी। न चैवं प्रयुज्यते, विवक्षाया नानात्वात्। तथा हि क्वचित् सादृश्यमात्रं विवक्षितम्। तत्रापि क्वचिदभदः । तस्मि- स्रपि क्वचिदारोपः । क्वचिदध्यवसायः । (अध्यवसायेऽपि) क्वचित् साध्यत्वं क्वचित सिद्धत्वमि- त्यादिकमेणानन्तप्रकारं विच्छित्तिवैचित्र्यम्। तत्रापि संयोजनक्रमेण नवं विच्छित्तिवैचित्र्यमनुभू- यमानमाश्रितं च महाकविभिः कथं संक्षेपरुचित्वेनापह्नयते। न हीदं वाक्यं लक्षणशास्त्रं, येन मा- त्रालाघवं चिन्त्यते। तत्रापि वा न नियमेन लाघवमाश्रितं महद्भिः । तथा हि वाभ्रहणस्य स्था- नेऽन्यतरस्यां ग्रहणमपि कृतम्। विच्छित्तिवैचित्रयं तैरप्याश्रितमेव। तदुक्तं 'विचित्रा दि सूत्रस्य कृतिः पाणिने:' इति। एवञ्ात्र कृतेऽपि रूपके उत्प्रेक्षादिनिबन्धः कमपि गुणमुत्कर्षयति न दो- षमिति सहृदयैनिपुणं निरूपणीयम्। नतु हेवाकस्य पश्चाल्लगनीयमित्यास्तां तावत्। प्रकृतमनु- सराम: ।। मुर्मुरः अङ्गारः । आम्रवणस्येति 'प्रनिरन्त' (८. ४. ५) रिति णत्वम्। पथिक- 8 'समासे निवेशनीयः, यतो न कश्विदत्र निर्दिष्टः' इति पाठः संगत: स्यात्.

219

व्यक्तिविवेकव्यार्याने द्वितीयो विमर्शः । ४५

वजान् परित इति। परितशशब्दयोगे 'अभितः परितः समयानिकषा' इति द्वितीया। अत्र दघुरिवेतीवशब्दः पुनरुक एव, वस्तन्तरभूतानां रजःकणानां वस्त्वन्तरभूतमुर्मुरचूर्णत्वधारणेन सुष्टुसादृश्यप्रतीतेः । एवं- "तत् पातु वः श्रीपतिनाभिपद्मं स्वाध्यायशाला कमलासनस्य। दीर्घैर्निनादैर्दधतेSनुकारं सामध्वनीनामिव यत्र भृङ्गाः" ।॥। इत्यादावनुकारशब्दप्रयोणे इवादिशब्दप्रयोगस्य पौनरुत्त्यमवसेयम्। प्रतिवस्त्वलङ्कारादिति पूर्णः शशाह्ाभ्युदयमाकाङ्क्षति महार्णवः' इति प्रतिवस्तूपमया सादृश्यप्रतीतौ दृष्टान्तशब्दोक्ति- र्दुषा। नच दष्ान्तालङ्कारत्वं प्रतिपादयितुं दृष्टान्तशब्दः, दृष्टान्तशब्दाद् दृष्टान्तालङ्कारत्वाप्रतीतेः । न हि षष्ठयादिपरिहारेण सम्बन्धिशब्दात् सम्बन्धप्रतीति: रसशब्दाद्वा रसप्रतीतिः। अदूरविप्रक- र्षेण त्वभिधानं वस्तुसंस्पर्शि भवतीति। ननु स्वकण्ठेनाभिधानमपहाय किमिति सादृश्यप्रतीतिरा- श्रीयत इत्याह वाच्यो हर्थ इति। पूर्ववदिति। पूर्व यथा 'आलान'मित्यादौ रूपकमुखेनोपमा- नोपमेयभाव: कथितस्तद्वदिह दीपकमुखेनेत्यर्थः । अत्र च दयोः प्रभाधेन्वोः प्राकरणिकत्वात् तु- ल्ययोगितामद्यतना मन्यन्ते । द्वयोरपि प्राकरणिकत्वे महाप्रकरणापेक्षया धेनोः प्रकृष्ट प्राकरणि- कत्वं प्रभायास्त्वप्रकृष्टमित्येतदपेक्षया चिरन्तनै्दीपकमेतत् स्थापितम्। तदपेक्षयात्रानेन तद्वाचो- युक्ति: कृता। एवमलङ्गारान्तरेष्वपि समासोत्त्यप्रस्तुतप्रशंसादिषु। तत्राप्युपमानोपमेयभा- वः स्वकण्ठेन नोपनिबन्धनीयः । तथा- "द्रविणमापदि भूषणमुत्सवे शरणमात्मभये निशि दीपिकाः । बहुविधार्थ्युपकारभरक्षमो भवति कोऽपि भवानिव सन्मणिः" ।। इत्यत्राप्रस्तुतप्रशंसया भवदर्थस्य सदृशत्वेन प्रतीतेः पुनर्वचनं न कर्त्तव्यमिति वक्ष्यते। अस्मा- भिश्चैतत्प्रपश्चो वृहत्यां करिष्यते। इतिनैवेति इतिशब्दो हेतर्थः प्रयुज्यमान: स्वभावतः पूर्व- वाक्यार्थस्योच्यमानत्वं बोध्यमानत्वं वा गर्भीकृत्य प्रवर्तते। वरमिति उक्तदोषद्वयनिवारणमा- त्रमेतत् । न तु सर्वथा निरवद्यमिदं., यतश्शब्दातरशब्दयोर्वैयथ्यांत्।[७४] अनिबन्धन- स्येति नहि पूरणीयपूरकत्वेन दुष्टत्वम्। अविशेषण इति विशेषणदानार्थमव्यभिचारिणोऽषि प्रयोग: शस्यत इत्यर्थः तथा चाह वामन :- 'विशेषणस्य च' (२ अधि. १८सू.) इति । व्य- लोक्यतेति विलोकनकियैव लोकितारं लोकमाक्षिपतीति लोकशब्दस्य पौनरुत्तयम्। द्यऽर्पा ति प्रस्थानवशान्नीतिवशाच्चाSश्रीयन्ते। गामिति गोशब्दस्य वाक्पर्यायस्य वचनक्रियायामव्य- भिचारात् प्रयोगो न कार्यः । दृष्ट इति दर्शनक्रियाया दृगेव करणत्वेनाक्षिप्तेति दृक्शब्दः पुनरु- कः। कारकान्तरेष्वपीति यथा 'स्थाने तिष्ठती' त्यत्राधिकरणस्य पौनरुत्त्यम्। विविक्ते स्था- ने तिष्ठतीति तु विशेषणार्थ प्रयोगोन दुष्टः । पकैवेति एकैवोपमादिः। शाब्दत्वं श्रौतत्वं यथेवादिशब्दप्रयोगात्। आर्थत्वं सदृशादिशब्दप्रयोगात्। अतिर्फुटामिति स्थूलदष्टथैव दृश्यामित्यर्थः । उमावृषाङ्गाविति। अत्र शरजन्मना यथेत्यादिना प्रतीतोऽप्युपमानोपमेय- भावस्तत्सदृशेनेत्यादिना पुनरुकः । कवेस्तु नन्दननिमित्तः पूर्व उपमानोपमेयभावः । प्रतीयमा- नप्रभावादिनिमित्तस्त्वपरः । तथा चायं 'दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव' इत्येवंविधमु- पमानोपमेयभावमातनोति । प्रन्थकारस्तु विशिष्टोपमाननिर्देशान्नान्तरीयकतया प्रभावादिप्रती- S'श्रयन्ते' इति च पाठान्तरम्।

220

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

तिर्भवतीति न द्विरुपादानं कार्यमिति मन्यते। यस्येति यस्य पर्वतादेर्यदूपताया: प्रियतमादि- रुपत्वस्याभिव्यक्ति: सामर्थ्याल्वितविशेषश्िष्टपदोपनिबन्धनरूपाद् भवति, तस्य पर्वतादेः तदर्थ प्रियतमादिरूपत्वप्रतीत्यर्थमुपमा रूपकं वा यन्निबध्यते तत् पुनरुक्तमित्यंर्थः ।[७५] उरवो महान्तः पयोधरा मेघा: उरू च पयोधरौ स्तनौ च। समयात् सङ्तेत्यर्थः। आर्द्रनखक्ष- तमिवेति भिन्नक्म इवशब्दः । यापितो गमितः निर्वाहित इत्यर्थः । *उपमानादेवेति भकारसादश्येन पलाशं प्राते दीयमानाद् आर्द्रनखक्षतमित्यस्मात्। तद्धिशेषणोपादानमिति रमणद त्तमित्यार्द्रनखक्षतविशेषणोपादानं मदयापितलजयेति प्रमदाविशेषणोपादानं चेत्यर्थः । यत इति नखक्षतमिवेत्युपमोपकृतात् सुरभिवनमालादीनां पुंस्तस्त्रीत्वानेर्देशादित्यर्थः । स्त्रीपुंस- स्वानुमितिरिति प्रथमविमर्शीक्कप्रकारेण व्यक्त्तेरनुमितिरूपत्वेनोपपाादितत्वात्'पेन्द्र धनु- रिति अत्यन्तेति आभोगीति चोदाहरणत्रयं वैधर्म्यक्रमेणोक्म्। उपपत्नकमस्या(स्य?)स- दावात्। नायकत्वप्रतिनायकत्वे इते। अनुमीयेते इति शेषः । एवम् अङ्गनेव मणि- स्तम्भाविति अनुमीयत इति शेष: । [७६] भोगी वासुाक: स एव नेत्रमाकर्षणरज्जुस्तस्य आ समन्ताद् यत्परिवर्तनरूपो विशेषेण भ्रमो भ्रमणं, तेन मन्दरस्य मूर्तिः नितम्बे मध्यभागे वलनं परिवर्तनं तेनाकुला जाता। तथा आभोगि विस्तारवत् यन्नेत्रं नयनं तस्य परिवर्तनं कटाक्षीकर- णं स एव विभ्रमो विलासः । मू्त्त्या समारोपितनायिकाव्यवहारया। उत्कलिकास्तरज्ञा रुहिरुहि- काश हृदयं मध्यदेश्वितश्। आरोहार्थ इति आरोदुमिति पूर्वश्लोकभागगतः । हृदयार्थ- श्ेति। हृदयमम्बुनिधेरित्यत्र स्थितः । तयोरिति आरोहो जीवव्यापारविशेषः । हृदयं जविका- यैकदेशविशेषः । अलङ्कारान्तरत्वमिति साटश्याल्लक्षणा वकोकिरित्यादिप्रकारेण। लाक्षणिकह- दयादिशब्दप्रयोगे स्वशब्द विनाप्यर्थान्तरं प्रतीयत इत्याह यदर्थेति। यत्रोपमेयेऽम्युनिधिप्र- भृतौ। यदर्थैकाशयो नायकादिरूपोपमानविषयो धर्मो हृदयादिरारोपितो लक्षणया भवेत, तयोनोयकादेरुपमानस्यान्युनिध्यादेशोपमेयस्योपमानोपमेयभावः शाब्दो नेष्यते। गम्यमानस्त्वष्ट एवेत्यर्थः । अन्रैव अपरागेत्यादिना शाब्दत्वे दोषोदाहरणमाह । मूलान्यमात्यादिप्रकृतिवर्गः वृक्षावबन्धनानि च उन्भूलयितुं सुकर इति योजना। तद्धीति उपमानोपमेयत्वम्। रूपक यथ्येति । 'तस्योपमा रूपक वे'त्यनुसन्धत्ते। अनुरागो लौहित्यमपि। अपिशब्दः सुखादिपद- निकटे योजनायः । वसुशब्दस्तेजोधनयोः । अत्र निष्कासनमुत्कटतेन गणिकाधर्मो रूपकस्य साधकः प्रमाणम् । कार्यतश्ेति कार्यमत्र निष्कासनम्। तद्विशेषस्य स्त्रीत्वविशेषस्य गणिका- रुपस्येति। उभयार्थेति द्यर्थपदप्रयोगः 'पाण्डपयोधरेणे'त्यादौ। लिङ्गषिशेषः 'शरद्' 'रवेः' इत्यादौ। गुणवृत्ति पदम् 'आरोढं' 'हृदयमि' त्यादौ। उपमानविशेषो यथा 'आर्द्रनखक्ष- ताभमि'त्यादी। आक्रोशो : गालिदानम् । पर्यायोक्तीति येन राहुस्तीस्तनयोः कार्कश्यलक्ष्मीर्वृ- * क. संज्ञमूलप्रन्थानुरोधी 'उपमेयादेव' इति पाठस्त्वर्थासंगतेरशुद्धः । ख. ग. संज्ञयोक्च मूल- कोशयोर्व्याख्यानवदेव पाठो दृश्यते. + अस्मात् प्रतीकधरणाच्छेषपूरणाच्च 'शरदो नायिकात्वमिन्दो रवेश्च नायकत्वप्रतिनायकत्वे' इत्येव मूलपाठो व्याख्यातृदृष्ट इति गम्यते। न तु 'शरदो नायिकात्वस्येन्दो रवेश्ष नायकप्रतिना- यकत्वयोरभिव्यक्ति:' इति। गालिर्निन्दा.

221

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । ४७

था कृतेत्यनेन भक्यन्तरेण राहो: शिरश्छेद: प्रकाशित इति तत्साधनमसाधारणं चक्रं प्रतीयत एवेत्यर्थः ।[७७] पदादीति पदादिगतानामक्षराणामनुप्रासो गुम्फमञ्ी दर्शथन् कवीनामत्यन्त- वल्लभ इत्यर्थः । कलभाषिणीति। अत्र कमलेक्षणे इत्यर्थानुगुणः पाठः । अन्यथानुप्रासहेवा- कितैव स्यात्। शत्रुरेव शात्रव इति प्रज्ञादित्वात् स्वार्थेऽण्। तद्रपणमवेति उपमापेक्षया रूप- कस्य गम्यमानोपम्यत्वाद् प्रयोगार्दत्वेऽपि सामर्थ्याबगतरूपत्वाद् यत्राभिधानं पुनरुक्तं तत्रोपमार्या (*देवर काः किंशुका: ?) इति। [७८] इवशब्दस्येति मूर्च्छित इव मूर्च्छयतीत्यर्थप्रतीते: सिद्ध- स्वात्। विषादिसम्पर्काद्धि मोहं प्राप्तः परानपि मोहयतीति प्रसिद्धम्। अयं मन्दद्यतिरिति निदर्शनायां ममेवेत्यर्थात् प्रतीतं न पुनरुपात्तम्। मुमूच्छेति प्रससारेत्यर्थः । बाधकसन्न्रा- काभाव इति। अनेन यत्रैकस्यैव विशेषणस्योपमानोपमेयसम्बन्धबाधकमस्ति तत्र पृथक्प्रयो- गेऽपि न दोष: यथा - "चकोर्य एव चतुराक्न्द्रिकाचामकर्मणि। आवन्त्य एव निपुणा: सुदृशो रतनर्मणि ॥" इत्यादी प्रतिवस्तूपमायामित्याह। अत्र हीवादिशब्दाभावे सति वाक्यभेदः । प्राकरणित्वा- प्राकरणिकत्वाभ्यामुपमानोपमेयभावप्रतीतौ साधारणधर्मस्य पृथक्प्रयोगमन्तरेण वाक्यार्थसङ्गतिर्न भवतीति पृथक्प्रयोगो न दुष्टः । तद्वचनमिति सहजपदेन स्वाभाविकत्ववचनम् । तुल्यवि- भकीनामर्थात् उपमानोपमेयानाम् । एषा निर्धारणे षष्ठी। एतन्मध्ये एकस्येत्यर्थः । पर्यायै- रिति। स्वाभाविकपदादिषु कृतेषु सहजपदादिभिः। समासान्तर (पद)।श्रियणेनेति उमा च मा च (उमामे । तयोः) धवावित्यादि द्वन्द्वपूर्वकतत्पुरुषाश्रयेणेत्यर्थः। छायानिहतपद- योरिति प्रथमं छायाशब्द: द्वितीयश्च निहतशब्द: कर्तव्य: स्यादिति दार्श्ठान्तिकक्रमेणैन दष्ान्ता- बुक्ती। आंस्त्विति छायानिहृतशब्दयो: प्रयोगः । उभयोरपीति। द्वन्द्रपूर्वकस्य बहुव्रीहेर्बहुव्री- हिपूर्वकस्य वा द्वन्द्वस्येत्यर्थः । एतञ् दृष्टान्तगतत्वेनोक्तमपि दार्थन्तिकगतत्वेनापि पर्यवसानं ने- यम्। दार्ष्टान्तिके हीत्थं योजना। तत्पुरुषपूर्वस्य द्वन्द्रस्य द्वन्द्वपूर्वस्य वा तत्पुरुषस्य लक्षणानुगमः सम्भवतीति। तदर्थत्वादित्युक्तं विधेयाविमर्शविचारे। यावन्भिरिति पदैरित्यर्थात्। तत्- पुरुषलक्षणाश्रयेणेति प्रकृते द्रन्द्रलक्षणपूर्वकत्वं शेयम्। एवं न द्वन्द्लक्षणमित्यत्र ततु- रुषलक्षणपूर्वकत्वं बोद्धव्यम्। तस्येति द्वन्द्रस्य। अतज्जातीय इति यत्र तत्पुरुषशक्का नास्तीति पार्वतीपरमेश्वरावित्यत्रापि परमेश्वरपदे कर्मधारयाश्रयणदर्शनेन तत्पुरुषपूर्वकत्वं योजनीयम्। अवा- न्तरचिन्तयेति पौनरुत्त्यप्रस्तावे समासचिन्तयेत्यर्थः । अत्र माधवशब्दस्य यौगिकत्वेऽपि सं. सात्वेन निरूढेरुमामाधवाविति प्रयोगे उमाया माधवस्य च स्पष्टत्वेन प्रतीतिर्न तु द्न्द्वपूर्तकतत्पु- रुवार्थस्येति द्न्द्लक्षणं नातीव हृदयम्रममित्याहुः। [७९] रेखाहीति रेखा मर्यादा अवधि: समिति पर्यायाः। तत्र हेयपक्षप्रतिक्षेपण प्रयोगो यथा संसारेति। अत्र संसारसम्भवस्य ि- राकरणमिति हेयस्य प्रतिक्षेपः । उपादेयपरिभ्रहो यथा त्वष्टुरिति। अत्र सम्पदः प्रसरो वि- स्तार इत्युपादेयस्य परित्रहः । इन्दृदयस्येव सन्निभा यस्येति अत्र सन्निभाशब्दः प्रभापर्यायो, ग्याख्यातः । यथा तु दाण्डो प्रन्थस्तथा सन्निभशब्दः सदृशपर्यायोऽस्ति तदुकम्- "इववदायथाशब्दाः समाननिभसन्निभाः"। * 'पौनरुत्तये का शङ्का' इंति युक्तं पठितुम् । 'दाण्डिन' इति स्यात्। दण्डिनोऽयमिति दण्डिशन्दाच्कैषिको त्यण्.

222

्यक्तिविषेकव्याखयाने द्वितीयो विमर्शः।

इंति। तदनुसारेणेन्यदयेन सदश इन्दृदयसनरिभ इति व्याख्येयम्। तहुकत्येवेति अवंहितत्वो क्येत्यर्थ: । मूहचेतन दति [4०] मूढधिय इति च मोहनाम्रो मूढत्वस्य बुद्धिधर्मत्वाव चेतनभीशव्दमो: पौनररयम्। तत्सम्बन्धात् तद्वगतिरिति चेतनसम्बन्धाचेतन्याकग गतिरिल्र्थः कृपामृहरिति। कृपा चेतनधर्म इति चैतन्यवाचिपद न कुतम्। एवं 'मूढाः' 'मूढः' इत्यत्रापि वाच्यम्। उदितवपुषीति पौनरुतयमेवानुसन्वते । (मनःकर्तृकत्वं प्रमो- क!) क्रियाकरणरव्दयोरिति अत्र गौः शाबलेय इतिवच्छोकक्रियाशब्दयोस्सामान्यविशेष- भावेन प्रयोगः। करणशब्देन य स्वीकाररूपमतुष्ठानमभिधीयत इत्यभिप्रायेण कविना क्रियाकर- पशब्दी प्रयुक्तौ। प्रन्थकृतस्तु विशेषस्यैवोपयोगात सामान्याव्यभिचाराच क्रियाशब्दस्य वैव- उर्मम् करणशव्दस्य करियावाचित्वात्रिष्फलत्वमिति शोकशब्द एव कर्त्तव्य इत्यभिप्रायः । अनु- भवविशेषात्मत्वोपगम इति सौगतप्रकिययैतदुक्कम्। वैशेषिकास्त जडमेवात्मगुणम् एका- र्भसमवायिना ज्ञानेन आ्हां सुखमाहुः। तत्प्रक्रियायां कर्तव्यमेवानुभवग्रहणम्।[८१] एकस्येति सागरस्य। इतरस्य चेति उत्तारार्थस्य। तद्रपतावगतरत्युभयत्र योजनीयम्। तद्रूपता सांगररूपता उत्ताररूपता च । सप्तानामिति शीथुमदविवशेत्येव वाच्यम्। मदिराद्रवेति। अत्र समाभातीत्येकं पदं गणितम् उपसर्गाणां दोत्यपारतन्त्र्येण पृथक्पदाईत्वाभावात्। पकादि- प्रयोगे सतीति एकस्य प्रयोगाभ्युपगमेऽन्येषामेव तत्त्वम्। तत्राप्येकत्वमनियतम् । एवं द्यो- खयाणामित्यादियोजना कार्या, तत्राप्यनियतत्वेन प्रकारबहुत्वात्। [८२] अविवेकप्रयु- कमिति। यद्यप्यविमृश्यकारित्वस्थैवापत्करणत्वं, तथाप्यविवेकस्याविमृश्यकारित्वप्रयोजकत्वात् तस्य कारणत्वेSप्यविमृश्यकारित्वमेव कारणमुक्कं भवति। न हीति यस्मिन् सति 'वहौ धूम' इत्यादिके प्रतिबन्धका(ल?) भाविन्यन्वये सति विशेषणस्य यस्य 'असति वहौ न धूम' इत्यादिव्यति- रेकस्य गति: प्रतीतिः, तस्यान्वयस्य स एव व्यतिरेको हेतुर्युक्त: व्यवस्थितस्य हेतुहेतुमद्भावस्य वैपरीत्यप्रसआात्। बन्वयप्रतीतिहेतुको हि व्यतिरेकप्रतात्युपक्रमो न तु विपर्ययः। विशेषणाञ्ेति गुणलुब्धा इति साधारणत्वादित्यर्थः। [८३] साम्थ्येति। द्विविधं पौनरुक्त्यमर्थगतं शब्दगतं नेति। तत्रार्थस्य सामर्थ्यसिद्धत्वेऽर्थगतं गौणम् आमुखे पौनरुक्त्यानवभासात्। शब्दगतमासुखा- वभासमानत्वाद मुख्यम् । प्रकृतिप्रत्ययार्थस्येति प्रकृत्यर्थः प्रत्ययार्थः प्रकृतिप्रत्ययसमुदायार्थ इति: व्यस्तसमस्तत्वेन योज्यम्। एवं प्रकृते: प्रत्ययस्य चेत्यत्रापि वाच्यम् । अन्यथा प्राङ्- निर्दिष्टस्य पञ्चविधस्य पौनरुक्त्यस्यासङ्ग्रहः स्यात्। विद्वितस्येति। वस्तवृत्त्या स्थितस्य बहुव्री- हेर्या कर्मधारयशक्का तया मत्वर्थीयादि: शब्द: कृतो बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्त इतादौ। तस्य स्फुटं पौनरुक्तं वृत्तिद्वयस्य गौरवात्। यस्मित्निति 'जाम्बवपल्रवा(दौ?) नी'त्यादी यस्मिन् पल्लव- शब्द इत्यर्थ: । (अर्थः) (यत्र+त्यलक्षणो?) यत्तद्धितोत्पत्ति: यस्मादण्प्रत्ययाल्यात् तद्धितादु- त्पत्ि: प्रतीतिविषयत्वापत्तिर्यस्यार्थस्य। तद्न्तस्तद्वितप्रत्ययान्तो जाम्बवशब्दादिः । तैनैव पश्चपशव्देन न समसनीयः, जम्बूपलवानीति समासेन गतत्वात् तद्धितवैयर्थ्यप्रसज्ञात्। विशे- षणवशाद्िति। पिनाकपाण्यादिविशेषणमाहात्म्यात् । विशिष्टमुत्कर्षापकर्षवन्तं संशिनं हरा- दिकं यत्रेच्छेत् न तन्र पौनरुकतम् । अन्यथा तु पौनरुक्सम्। यथा 'पायात् स शीतकिरणा- + 'धर्मविशेषाच' इत्येव मूलकोशेषु पाठ उपलभ्यते, न तु 'विशेषणान' इति। तदनुसरणे नु 'विशेषाच' इति प्रतीक धर्तसुचितम्.

223

व्यक्तिवियेषव्यारयाने द्वितीयो विमर्शः । भरणो अयों द इस्वादो। सक्ृदेयेति साम्यभिधायी इवशब्दादिः। 'निर्याय विद्य'त्यादी। यष्क्षिति दष्ान्तमुखेन 'जनैरजतरखलमैरि' आादि सङयृहीतम्। अर्थस्येति 'सहुस्तरीरतनथ्री f दादी। यद्वशािति 'तडिगीमुरलादी। अथया यत्र वा बिहपदशात् जियाया इसी- तिः फियाविशेषवशाद्मा वारकसय, तत्र क्रियाकारकयो प्रयोगो न कार्य इत्ययमर्थः। यथा 'मा अदन्तमि लादी। यो यद् स्ेति 'अपरदिभ्यागिव ल्यादी यो दिग्लक्षणोषयों यद्धर मस्य गणिवाधर्मस्य निध्दारुनादेर,चारेणोपलतः। तथा'अ्युनिधेर्मन्थ इत्यादी यस्य बामुवस् सम्बन्धं यद् हृद्यादि तेल नन्वितो म्वुधिलक्षणो यक्षार्थः, तरय तम्- पणा(द्?) गणिकाकानुकरूपणा (त्. न?) शाब्ड्री। नेष्यत। आर्थी पुनरिष्यत एव। प्रधु- कान्तर्गतरेवेति 'मदिराद्रव'त्यायी। कर्तरि इति प्रधानभुत राजादी कतैरि। तपुक्रियायां व सड्गन च्छदकियायां रूढायां साधकतमरय सडगा्य यानि बहूनि तदपेक्षयाज्वान धाराषि- निपातादीनि तेषां वाग वचनं नेष्यते यथा 'करवलिते ल्यादी। एतटुक्क भवति! राजादौ क- सरि =छेद्रादिक्रियायां यत साधकतमं खहगाद्यक्र तरयायद्ानां धाराविनिपातादीनां वचनं नेष्य- ते तनवालेन प्रधानभूतेनावान्तराज्ानामयाक्षेपाद।[४]दोपद्वयं 'प्रयुत्तति 'वर्तश'तिच प्रतिपादितम्। ते इति समासाः ।वृकािति। समास वाक्य दा असाधारण यत विशेषणं तत्न विशष्यं न वाच्यं यथा'दुःखानुभष'सदी। यो यदात्मेति वाष्पादेर्जलादिरुत्वाव्यभि- चारत् प्रयोजनाभवे जलादिपदप्रयोगा न कार्य इत्यर्थः। यथा 'नयने वाष्पवारिणे लादी। यो यस्येति या पष्यन्दनादि: यस्य चन्द्रकान्तावेर्षर्मिणोऽव्यनिचारी धर्मः तयोः समासो न. प्रश- रयते, यथा द्रिषद्वधूलोचने लादौ। अन्याथ शत। साधम्यथ इत्र्थः। त्रि.ये.त कियाया: :शांकादलक्षणया: प्रतीति: करणप्रीति न व्यकिचरति करणमेंव यतः बरिया। तदप्रतीता करणाप्तातौ सैव शोकादिलक्षण किया न निक्षिता स्याह एक हार्। त्ावियंत प्रैतदध कि- याशब्दप्रततिनिनित्तम्। तत् तस्नत्। (त2, (गर)दशत् शोकादिशब्दप्रयागवशाद् रश्य करणस्थ व्याक्: प्रकाशस्तदुका शाकादिहव्वप्रयागे ततू वरणादि वत?, पदं न :युध्धीनेसर्थः, अन्यास्योत वाक्यपौनरुक्यसडग्रहः। उभयोरुत्तिरेकस्य उयमधयातू कार्यचत्। पन- हकयं नातिक्रामति। यथा 'सहसा विद्धीत'ए॥ एवं पीनरुतय सम्रपश्वं विचार्य कध्यावचन प्ररव्नतुमाह वाच्य य बबन यधे ते। असमासन निर्देशी वक्ष्यणागमेततूसमानन्यायमवायत्य वचमम करासायम्। इसा पर मर्श इत अवाधितप्रत्यक्षनिमित्तत्वाद प्रान्तिनिवृत्तेः प्रत्यक्षस्य च विषयतुखन परामर्शलातू। रस्य यत् स्वशव्देन वचनकिति पूर्व सलेव सर्वनाम्रि पु .: स्वंशब्देन प्रतिप,दन 'सर्वनामपरामर्शयांग्यस्यार्थस्य यत् पुनः। स्वशब्देनाभिधान सा शब्दरय पुनरुक्त्ता ।। इति पुनरुक्तमुक्तम्। इदानी तु सर्वनामस्थानीयत्वेन स्वशब्देन वचनं वाच्यावचनमुच्यत।[८५] धर्मिधर्मेति धर्मी हरलक्षणांऽर्थः । धर्मः कपालसम्बन्धन गदितत्वम्। उभयं घर्रिधर्मात्म- ३ मूले- ७६ पृष्ठ. * मूल ८० पृष्ठे. मूल ७९ पुष्ठे.

224

९० व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

कम्। विशेषप्रतिपत्तय इति गर्हितत्वमत्र विशेषः । तस्येति ग्हितत्वस्य। एवं तस्य विवक्षितेत्यत्र हेयम् । विवक्षितोऽर्थः शोच्यतालक्षणः । आर्थ इति विशेषणद्वारेण भावात्। घामलोचनात्वमिति। न चात्र वामलोचनेति विशेष्यपदम्। यतो(पिः, यत्तच्छब्दद्वयोत्थापित- वाक्यार्थद्यसामर्थ्यानायिकालक्षणस्य दिशेष्यरय प्रतीतिः । विशेषणमेवात्र वामलोचनापदम्। वृतीय इति उभयशरत्वास्यः । न चासािते आवृत्तिः । ;न चैषामिति तनैव त- रपर्यार्यण सर्वनात्रा चेत्येपां प्रकाराणाम्। अल्पदोषत्वाद्विति। तस्येति व्यवदितसम्बन्धात् किध्िदुत्कृष्टत्वम्। तस्य समागमप्रार्थनयेति वाच्यम्। अर्थभेदाद्विति। अयमर्थः एकस्यासकृद्- वृत्ता, सर्वा? वावृत्तिः, यथा दरिद्वाणं भोजने वांर्यपातयाः । तदुक्तम्-'आवृत्िरसकृद् वृत्तिः' इति। न चार्थभदे शब्दस्यैवत्वं न्याय्यम् अर्थभेदरय प्रधानभूतस्य गुणभूतं शब्दं प्रत भेदक- (त्वम्?)(त्वात्)। तस्मादत्र द्वयोः शब्दयोर्वरतुव्ृत्तेन यत् सादृश्यं यश्च सादृश्यहेतुकः प्रतप- तृणामेकतात्रमः, तनिबन्धनो:यं कुख्य एवावृतिव्यवद्दार इति। अतश्चेति।यत आवृतिर्न यु- ज्यते, तत इत्यर्थः । [८६]धर्मिधमींभयात्मकमिति । उभयमये वरतुनि *प्रति(पद्य?,त इत्यर्थः। यत्रान्यस्येत्यादिना। वाच्यावचनोदाद्दरणप्रसनेन श्लेषं गुणदोषवत्तया विततं विचा- रयति। अलकालीति।अलकान्येवाळिकुलम् अलकसदृशं चालिकुलम्। छदोऽधरः पत्राणि च। आमोदः प्रहु: सौरभं च । वर्णिका वर्ण, भरणं बीजवोशश्च। न श्रेषस्येति। ननु श्रेष- प्रस्तावे क: प्रसक्गोष्व्जस्योपमानचर्चीयाम्। नैतत्। अल्कारान्तरविवित्तविषयाभावेन सर्वाल- द्वारापवादत्वान्त श्रलेषस्योपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतु: श्ेष एवात्र न्याय्यो नोपकेत्यारप्रायः । अत एव न्लेषे तु तर्य वाच्यतयेयुक्तम् । (निवन्ध इति) निबध्रन्तीति निर्दिष्टः। तत्साम्यं रज्ज्वादिसाम्यम्। न ऋेषस्येति उपमाशषत्येयर्थः । तेन रज्जािप्रतिपादकं गुणा इवेति (न, वाच्यम्। ननु विशेषणसाम्यनिबन्धना समासोक्तिर्न च निवध्रन्तीति विशेषणमिलाह न हि विशेषणसाम्यमेवेति। एतच्चास्माभिर्हर्षचरितवार्तिके निर्णातमिति तत एवावगन्तव्यम् । पृथक्तमुपादायेति तच्छव्दन शशी पराृषः। स हयार्थ एवेति उपमानोपमेयभावः । ऋेषविषये इति। अत्र तिस्रः कक्ष्याः। राजशब्दरयोभयार्थत्वाच् श्ेपः। तदनाश्रयणेनेन्दुना र्पणं तत्पृष्ठे चेन्दुरिवेत्युपमा। ननु राजेन्दुरित्यत्र तूपमारूपवयोरेकपरत्रहे साधवबाधकाभावात् सङ्करो न्याय्यः, न नियमेन रूपवम्। तत् कथमुक्त 'रूपकमासूत्रितमि'ि। उच्यते। प्रक्रम्यमा गो- पमाभिप्रायात् पौनसुवत्यभयेन रुपयराश्रेतम्। उपमाया अभावे तु सङर एवात्र युक्तः। यद्रो- पमापेक्षदा रूपकरयात्र समासे रफुत्वेन प्रतीते रुपक संश्रितम्। अनेनैव रभिप्रायेण वक्ष्यति रूपकस्य विषय उमाया ग्रथतत। ताभ्यां स्वर्वितुमिने। (रूपक?) शलेपरूपकाभ्याम्। सयोर्यथापूर्वकिति। उपमापेक्षया रूपकत्य रूपकापेक्षया श््ेषस्येत्यर्थः ।।

मूलकोशेषु 'न चात्र' इत्येव पाठो दृश्यते, 'न तुन चैषाम्' इति व्याख्यानवृतः पाठः । तन्नापि पाउ न व्याख्यानविसंवादः, अत्रेत्यस्य तेनैव तत्पर्यायेण सर्वनाम्रा चेत्यषु प्रवारेष्वित्र्थात्. * 'तिपित्सित' इति पाठ: स्यात. $ 'अलका कुबेरपुर्यामस्त्रियां चूर्णकुन्तले' इति मेदिनी. + 'षकृतर्य' इति मूलपाठो गपुस्तके परं दृश्यते। अन्यत्र तु 'श्लेषे तु तरय' इत्येव पाठ :.

225

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विभर्शः । ५१

[<७]न न्वेवं +सतीति। अस्य दोषस्यातिप्रसन्ञं ब्रूते। ताप आतपोऽपि। फलं शाल्या- दिकमपि। सुमनसः पुष्पाण्यपि। खलता दुर्जनत्वं, धान्यादिक्षादनस्थानं च। असती दूषणीया अशोभना च। यद्लङ्गारेति। खलतामित्यादावुपमोत्थापिते श्रेषे नोपमा श्ेषं वाधते । तरय विविक्तविष्यत्वाभावात्। श्ेषरतु तां बाधते इति गुक्तम्। अरय न्यायरयालङ्गारान्तरेऽपि भावाकाहिगर्भमुक्त यदलङ्गारेति। निबन्धनान्तराभावे इति। सति समासोत्त यादिनिबन्धने पूर्ववच् श्रषोथापितोपमा न वर्तव्या रयात्। न चात्रानिरावृतेलादिदिशषणसाम्यात समासोक्ति- रिति वाच्यम्। विशेषणानां नियतोपमानगामित्वाप्रतीतेः । (अत्र?) विषयताशङ्गवेति उपमा- विषयत्वसम्भावनेत्यर्थः । क्चितु तदत,षयतेति पाठः। तत्र श्रलेषविषयत्वमुपमाविषयत्वं च युग- पत्र शङ्कनीयं तयोरुत्सर्गापवा दे?) दभावे,न व्यवस्थितेरित्यर्थः। उक्तदाषद्येति। उक्तं यच् श्े- षविषये दोषद्वयं-यत्र समासोक्तिविषये श्लंषः कृतः श्रलेषविषये चोपमेति, तरयात्र सम्बन्धाभावादि- त्यर्थः। यद्लङ्गारेति। श्रेषांपमादीनामलद्काराणामभिव्यत्तयर्थ ये शब्दा अब्जमिवेत्यादयः तेभ्यो- लङ्गारेभ्य इतरः समासोक्तिश्लेषादि: तैरेव शब्दैः अल्पतरैरव्जमिवेत्यादिरहितैर्यदि व्यज्येत तदासी समासोक्तिश्ोषादिर्तघुवाद ग्रात्यो, नापर: श्लेषोपमादिरित्यर्थः । ननु शोभातिशग्रहेतुत्वम- लड्टारान्तराणं लक्षणम्। तदविशेष्यते। तत् कथमिदमुक्तमित्याह न ह्यस्तीति। शोभातिशयज- नने निज व्यापारे नातत्यलद्राणं विशेषः। ततश्रैको र्हयतेऽपररलज्यत इति न युक्तम्। गुरुलघु- त्वमाश्रित्य पुनर्युज्यत एतमान्यर्थेति तात्पर्यम्। वाच्यतिशयापेक्षटा चैनदुक्त्तम् प्रतीयमानत्वा- पेक्ष्या तु समनन्तरं विशेषो वक्ष्यते। किश्चत्यादिना काव्यवियायां सौन्दर्यनिष्पत्तेः प्रयोजकत्व- मलद्वारनिष्पतेश्र (अ.दुनिष्पादितं यथा दक्ता वेदनाचाम यो :? ) इलाह। समासोक्तिश्ेपभङ्ि भ्यागवेति। रुमासोत्तया तु '(अल,बाली'लादी। श्ेदेण 'भैरवाचार्य' इलादौ। नोपमयेति। अलकाली त्यादावुपमा श्रलेषोनगा। भैरवाचार्य इत्यादी उपमेवांपमा। 'अत्र समासोक्तिश्लेषभति- भ्यामेव' दलेतद्ऊन्थाय सारण 'रपवय विपये उपमाया यथे'त्यादिग्रन्थः प्रक्षिप्त इव लक्ष्यते। रप्करयेहानुपसहाराद्, 'उच्तदाषद्वय, योगानुपपत्तेः' इत्रय च पूर्वोक्तग्रन्थस्यात्र पक्षे ($आन- स्वात्?) अतश्ैवायं क्वचिदादर्शेन पठते । अप्रक्षेपे तु ("त्रिरूपक ?,ग्रहणमिह वर्तव्यं स्यात्। तरमात् स वा अन्थो निवार्य इह वा रूपव्रहणं प्रक्षेग्यम । 'उक्तदोषद्ये'ति च प्रकृतौचिलेन व्याख्यातम् । ते हि तात्सिद्धीति । रसबन्धसिद्धावलद्वारा अवशयं सिध्यन्तीत्यर्थः । निष्पादकत्व- मिहानुर7वत्वम। अत एव भरते 'रसनिष्पत्तिरि'त्यत्र रसानुमितिरिति व्यास्येयम्। तद्रैचित्र्यं (विभावादिवैचित्र्यम्।) तदाश्रयाः परम्परया रसाश्रया रसर्ज्ञाप्तहेतव इतथः । तेनैषामिति। व.वेरर्ईगतं चारुवं तालर्येण रुम्पादं, नाउड्ारोपनिबन्धः अलद्टाराणां तन्नान्तरीयकत्वेनाप्राधा-

• 'सति' इत्ययं शब्दो मूलकोशेषु न दृश्यते. S असतीशब्दरय गगनवलीपक्षे शशशृङ्गवत् तुच्छेत्यर्थः. + 'अनुनिष्पादित्व यथा पक्ायोदनाचामयो:' इति पठितुं युक्तम्. 'योगासिद्धः' इत्येव तु मूलकोशेषु पाठो दृश्यते. $ 'न्यूनत्वात्' इति पठितु युक्तम् . 'त्रयरूपक' इति पाठन भाव्यम्.

226

:व्यक्तिविवेकव्यारूयाने द्वितायो विनर्सः।

न्यात्। अतभाहतत्रं यया निषवयते तथा तेवातुनववन्धः कार्यः। तत्त्रयोजयाबाधभोद्गर पादय धत्यरय:। नन्परगरोदरणादय इत्युकया अलक्कारागां परस्पर चाहुणादी विरानः प्राप- दितः॥। पूर्व घ 'न हारित निजे' इ.ादेना विशेषाभाव उक्तः'। सन् कथ न चिरोच: । नैतन्। पूकमच्यवधानन चारत्निष्वादनं मनसिकृत्य विशेषाभादः प्रतिपाहितः । इए तु विभावायुनकर- णखेन गुरुलतुत्वाकषना विशेष उक्त इस्यपेक्मेदा + विरोध: कश्ित्। [cc] कश्िदिति वामनप्रमृतिभिः । अधुना यत् प्रतिज्ञामात्रेण प्रतिराह्दितं यथा 'क्ष- अ्द्ह्य स क्यन्तराभानाब्य अकत्पं न सन्भवर्ती'ते तद्ाच्यावचनोदाहरणतापने केसेनन- पादभितुनासूयमति सवत्यलति। यससनासोक्तिविषये कृतो यस्य चावनयं उपमा कुला स हत्र्थः । र्विविध इति वक्ष्यमाणत्यो *भयश्लेषस्यवात्रान्तर्भावः । आभ्यानेव समुविताम्यं त- स्योस्थापनात्। यञ्रान्यूनेति यत्र विशेष्यत्य विशेषणं न न्यूनीभवने ना यातारेख्यत, तव्न श्ेष: । मात्रमहगं िनवचनानां भेदादुभयसम्बन्ध्सहिष्णुशव्दतापरिग्रहार्थम्। कर्नकर्हेति। कर्तृव र मेरूग: अशवि्ग्रिहणात् क्रियारूो यत्र प्रधानभूनोऽर्थः श्लेपेण स्वरूहानि नीयते, नं तत्र शरेषा निरवद्य हत्यर्थः। तस्य च धर्मप्रतिपा कशब्दविषयत्वेन धर्मिप्रानपादकशव्वयत्वेन च द्वैविभ्यम्। उमयमतपादकशव्द विषयत्वं तु दूयष्यत। अपरस्तिउति। अर्थपलेपः : उभय. आरधि शव्द्श्लपेऽर्थश्रलेंगेच। यावदिवादि निवन्धनं नाग्रितं तावदर्यान्तरमप्रभागक रवेति श्रेषाभिव्य तयर्थ निवन्धनमाश्रयणायम्। अत्ान्तरे इति फुडमलिकामिधपय येझाल्पुर चनुनपुश् तदन ह्ार आगा वा ततव्रिकामो हासो यस््प कुमुमरम मुग मासद्रयं रम्यत्वेन तत्सदृश च युगं कृतारिमुसंहरन् अज्ञमभT विकमितवान् व्यक्ाननश्ापूड् महाकाल दीर्घसमयः संहतृहेवतानिशषम्र। सगासाकमे। मह काउ उया महासमय दत्य्िष विरम्यवदे प्रयुके त्रिशेगणसाम्यावेत देवसात्ररेयपीतेः सनामा कनेत्रती महाकायशवस्यावृत्तौ प्रमाणम्। नचात्र महाकोउशव् प्रयुके प्रया राः कशित्। येन लकारिकुत' तवत् रामासोक्तया श्ेस्य वैयधर्ये शक्क्येत। अ चुछदिनेत। पर्वतरस्रे आगानं पैसुन्या: रिश परमा काशं च पेा, उध्यकैदता गां नूने चाकम वर् मानं जहा हपार मा रति शृगागि जिव णि गस्य, तहीनत्याव शिरसि फ-बन्द्रडेसव, एवधं नवेश पर्दनभेज हवा को न वि्मते भदतीत्यर्थः। हरपकषे तु आरछादिन परियानाकृत दिश एव (अाका? सं गेा ेथा: ते शृ सिंषाण च वषभनावसय थिन, भरते चन्दररान्वितं च नगेश ेव ाधसीं गाकष लत्य अनु।हीतम्तन्यत्वेन कोनवलवा इत्प ।[]वे धाव मव। रु्दनन्त्रम। प्रहीपवदिति पुनरतन्त्रम। यथायोगसित तुत्यप्रधा- नत्व्ंन गाभाण तन्नम्। अमुन्यप्रधा त्विन तुप्रपाः। नयो प्रतियाताती : किशित सल वस्तुशतवष कार्यकारि यथा दीपादि। विश्विनु परामशीपेक्षं यथा धूमा सिसम्। यत्र यस्मिन् विषय परामशनैरपेक्ष्येण वस्तुशक्यैवाभयकारित्वं तत्र तन्य्रादि नान्यत्र। शब्ः परामशीपेक्षारर्य- प्रतानकारी। परामर्शो न निर्निवन्धन इति नात्र तन्त्रादिप्रवतिः । अहार्य: पर्वतः। सहकारिता सह करण शीलत्व सहकारसम्बन्वश्च । अनवमा उत्कृष्ठाः । नवः प्रत्यग्रः । माधवा वसन्तः । रस्यना- तिरकेति सहकार सम्बन्धरूप इत्यर्थः । तस्य वाच्यस्येत । तच्छव्देन निबन्धनं परामृषमू। * 'उभयश्षंपस्यात्रवान्तर्भावः' इति पाठः श्रेयानू.

227

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । ५३

समयस्मृति: सक्ेतस्मरणम् । असिद्धमेकत्वमिति। ततक्ष नायं तन्त्रादेर्विषयः । तडवम् एकत्वम् । अव्ययानव्ययात्मकमिति । अव्ययमिवादि। अनव्ययं सदशादि ।ध- र्मार्थस्येति। श्लेषांदभिन्नत्वमिति योज्यम् । प्रकटेति। कुलयक्रटकाः तदुकम्-'कुलिः कुलेजशटक' इति । ते च ते शकुन्ताः शकुनयः तेषां चक्रेण समूहेन भास्वतीनां वलभीनां हिता: अनुरूपा मतवारणा: अङ्कः चिह्नं यस्याः । निशान्तोऽन्तःपुरम्। विडम्बयन्ती उपह्सन्ती। समरभूपक्षे कुलिशं वज्रं। कुन्ताः प्रासाः । चक्राणि अरीणि। तैर्भास्वद्भिः। व्यतिरेको विडम्बय- न्तीति प्रकाशितः। प्रकटेत्यादी च विशेषणभागेSत्र श्रेषः । उपसीति। अन्धकार एव मलिन- त्वात् पडः । तस्य विगलितस्य (: उवमवस्थानं?) तेन शबलं विचित्रम्। घनवर्त्म वियत्। दूरमत्यर्थम्। मधुरः सुकुमारो यस्तरणितापो रविप्रभा तद्योगेन तारं हृदम्। मधुपायिनो भ्रम- रस्तेषां पङ्कि:। अन्धकारपङ्कपनव एव विगलनेन निस्सारत्वाच्छवः तस्य लङ्गनेन वर्त्मसु (S प्रक्षेषु?) दूरमा अरमणीयश्रीः । मधुरता मकरन्दासक्ता तथा रणिता सशब्दा, यद्वा मधुर- तेन मकरन्दासग्गेन रणितं गुजितं यस्याः । पयोगता जलगता। अरमत्यर्थम्। अत्र घनवर्त्मश व्दस्योपमेंयवाचिन: श्रेषेऽन्तर्भावात् धर्मिधर्मोभयार्थस्योदाहरणत्वे न्याय्ये धर्मार्थस्योदाहरणत्वं चिन्तयम्। [९०] अनवरतेति। अनवरतं नयनसंलिलेन सिच्यमानो वृद्धिं नीयमानः । तथा अनवरतं नयनं प्रापणं यस्य तेन सलिलेन सिच्यमान आर्द्रत्वं प्राप्यमाणः । विपदो लवः सूक्ष्म- भागो विपल्लवो विगतकिसलयश्च। प्ररोहति विस्तीर्णीभवति अड्कुरांश्र मुश्चति (धर्मोक्ष मुञ्चति?) धर्मार्थत्वमिति। (किल?) अत्र स्थितमपि धर्मार्थत्वं नोपमानविशेषणत्वायालं विशेषणत्वस्य कक्ष्यान्तरभावित्वात्। न चावृत्तिमन्तरेण कक्ष्यान्तरपरित्रहो न्याय्यः । न चात्रावृत्ति: कार्या। प्रमा- णाभावात् । अनावृत्तौ तु तस्यामेव कक्ष्यायां विशेषणत्वे उपमेयस्वरूपापहारप्रसज्ञ इति पदार्थः । सस्योपमेयेति तच्छन्देन विपल्लवशब्दः परामृष्टः । यः पुनरिति श्लेषप्रयोजकः शब्दः । अप्रधानं विशेषणभूतम् । प्रधानस्य हि पूर्वो कन्यायेनावृत्तिर्न्याय्या। निबन्धनमिवादि। सानु पर्वतस्य मा(ल)भूभागः । अड्भोल्लाख्यास्तरवः तेषां पल्लवा भास्वन्तो यत्र। अश्ोल्लशब्दः प्राकृतभाषापदमपि कविभिरतिप्रसिद्ध्या श्लेषादिषु प्रयुज्यते। तथा च 'सकुशाक्कोल्लपल्लवा। मैथिलीव श्रियं धत्ते' इंति परिमलेन प्रयुक्त्तम्। संस्कृते पुनरशेठशब्दः स्थितः । तथा भास्वा- नडे उल्लपन् मुखरः लवाख्यः पुत्रो यत्रेति सामान्येनान्यपदार्थो गृह्ते। इहेति विपल्लवशब्दे। इवाद्यव्ययमिति। तरुरिवेति प्रयुक्तस्येवशब्दस्यान्यथा व्यनस्थापयिष्यमाणत्वात्। अलक्का- रान्तरं समासोत्त्यादि। प्रधानार्थसंस्पर्शमात्रादिति। यतः तेन पदेन सम्भवद प्रधानार्थे- नापि प्रधानभूतोऽर्थ: संस्पृष्टः, ततोऽन्तरसम्बन्धासहिष्णुत्वात् द्विरुपादानाईत्वम्। यत्र च प्रधा- नाप्रधानोभयार्थस्य द्विरुपादानमवश्यं कार्ये, तत्र दण्डापूपिकया तदेकार्थस्य प्रधानमात्रार्थस्य शब्दस्य द्विरुपादानं न्यायसिद्धमेव । रुचिर्दाप्ति: अभिलाषश्च रुचिः । अत्र द्वौ रुचिशब्दी विशे- व्यवाचित्वाद प्रधाना्थी। ननूपमानस्य यदि विशेष्यत्वं नोपमेयविशेषणत्वं तत् कथमुपमेयसम्ब- न्धिन्युपमानस्य विभक्ति: यथा 'वागर्थाविव सम्पृक्तौ' इति। नैष दोषः । विशेषणत्वमवच्छेदक- स्पं तथचोपमानस्योपमेयं प्रत्युपमितिक्रियायां विद्यत एव। अन्यथा तयो: सम्बन्धाभावादनन्वयप्र- # '8वोऽनवस्थानम्' इति स्यात्. S 'पक्ष्मसु' इति स्यात्। 'दक्छब्दो वर्त्मवर्त्मनी' इति यादय :-

228

१४ व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

सङ्ग: । स्थिते विशेषणत्वे तस्य न विशेष्यविभक्कतेर्हानिः काचित्। यत् पुनरिह्ेपमानशब्दस्य विशेष्यवाचित्वमुफत तद् धर्मिताभिप्रायेण। धर्मी छुपमानम्। न च स्वतन्त्रत्वात् विशेष्मार्थः। अतवैवार्य 'त्तनीव गच्छति षण्डोऽयम्' इत्युपमेयलिङ्गं न भजते। धर्मवाचि तु विशेषण बिशे- व्यलिन्मेव। तदुक्कम् - 'गुणवचनानामाश्रयती लिङ्गवचनानि भवन्ति' इति। तदेवमुपमान- मुपमेयविभकि न (न) भजते धर्मित्वं च न जहातीति। खलता दुर्जनत्वम्। खलता आकाश- वही। अत्र प्रयुक्त इति। तरुरिवेत्यत्र। वाक्यमेदप्रसङ्गाद्विति 'सम्भवत्येकवाक्यत्वे वा- क्यभेदश्र नेष्यत' इति वाक्यभेदस्य प्रतिपत्तिगौरववत्त्वाद्वेयत्वम् । अथ समासोक्तीति। अनवरतजलेत्यादेर्विशेषणस्य द्यर्थत्वात्। उपमानभूतेति। यत्रोपमानभूतस्य धर्मिणोऽन्यस्या- र्थस्य गम्यमानत्वं तत्र समासोक्िः, न साक्षादुपादान इत्यर्थः । क्वचिदिति। बभ्रवः कपिलाः । एतद् दावाि *(विशेषाः +++ +?) लक्षणमर्थ प्रतिपादयतीते धर्मिधर्मीभयात्मत्वम्। एवं हरिणा हरिता मृगाश्च। जटा मूलानि केशसन्निवेशाश्च। वल्कलं शृक्षत्वक् तत्कृतं च वासः । कपिला: पिड्गला मुनिविशेषा(श्र)। आरोपविषयबहुत्वादारोप्यमाणानामपि बहुत्वम्। [९१] केसरिणं बकुलपुष्पवन्तं सिंहं च। वसन्तं माधवं निवसन्तं च । अभिमानो धारा- घिरूढो मानो महाप्रमाणश्च। दुर्वारणोऽशक्यवारणो दुष्टश्च करी। मत्तो मत्सकाशात् समदश्च। अभिमान इति न तथा हृदयङ्मः पाठः । अन्योन्यमिति वसन्तमित्यस्य केसररणमिति विशे- षणं, सिंहपक्षे च केसरिणमित्यस्य वसन्तमिति। रूप्येति यः केसरी प्रतीतः स वसन्तस्य रूपकत्वेन न ताटस्थ्येन । एवं वसन्तमित्यस्य निवसनार्थयोगेऽपि वसन्तार्थः केसरिणो रूपकत्वेन योजनीयः । इत्थमेव दुर्वारणाभिमानयोर्वाच्यम् । विशेष्यत्वेन रूप्यत्वेन च स्वतन्त्रत्वं, तद्विप- र्ययेण परतन्त्रत्वम्। विशेष्याद्यात्मकेति। आदिग्रहणेन रूप्यरूपकभावो गृह्यते। तिलक- स्तरुविशेषस्तिलकश्च विशेषकः । तदभिव्यक्तिरुभयार्थाभिव्यक्तिः । तयोरुभयोरर्थयोः । गुणवन्तो रज्जयुक्ता अपि घटका: सङ्कटयितारो हस्वाश्च घटाः । पार्थिवा राजानः, नतु वक्ष्यमाणयुत्त्या पृथिवीविकारा व्याख्येयाः 'गुणवत्त्वघटकत्वयोरिति । यद्यप्यत्र समीहितसिद्धौ हेतुत्वेन व्यवस्थितस्य घट(का) इत्यस्य पार्थिवा इति प्रति विशेषणत्वं, तथापि कूप इवेत्युपमासामर्थ्याद विशेष्यत्वमपि घटते।

• 'विशेषणं सम्रकुल' इति पाठ्यंस्याद्धनुरेखान्तर्गतम्.

229

पाठभेदः।

पृष्ठम् . पङ्गि :. मुद्रितपुस्तकपाठ :. गपुस्तकपाठः

१ ११ प्रपत्स्यते प्रकल्प्यते २२ च्यमा च्यभाव्यमा २ २ पुनरस्य यत् पुनरस्य १२ स्वार्थाभिधानम् अभिधानम् १४ तार्थत्वं " तात्मत्वं १७ सार्थक साथेकत्व १८ करणात् तस्येतिना व्यव करणस्येतिना पर्यव २१ तरव्यवस्था निर्निबन्धनैव तरभावव्यवस्था नैव २२ घटादिरेव घटादिरप , व्यभिचारसं व्यभिचारासं २४ तदवगतेरित्युक्त्तम् तदवगतिसिद्धेः " मात्रानुवादफलम् मात्रफलं २६ नुगममित्यवग " नुगमित्यनुग २८ क्ारान्तरस्यो क्वारस्यो ३ २ धात्मत्वमुपगतम् धात्मकत्वमुपगतमेव ३ भणितिभेद भेद्भणिति ६ षिद्धमित्युच्यते तत् प्रति षिद्धत्वमुच्यते तदयुक्तं तत्प्रति ९. तद्ध्वनि तत्र ध्वनि १० सद्भावा तस्या: सद्भावा ११ तयोरुपसर्जनीभावादिति तदुपसर्जेनीभाव इति " १३ लक्षणवाक्ये व्य लक्षणे व्य १६ चोपसर्ज वोपसर्ज

" त्वमियात् त्वमिति यावत् १९ त्वत: त्वात्

230

२० पदमनेकप्रकारं नामा पदं नामा

" २६ प्रवर्तमाना: वर्तमाना: २७ चैषा चैका "

" २९ सत्यपि घटत्व सत्यप्यघटनत्व

" मघटन् मघटयन् २ घटव्यप घट इति व्यप

" घटव्यप पटव्यप ३ घटनक्रियाकर्तृत्वाभावावि पटनक्रियाकर्तृत्वावि ५ चेह चेदम् ९ यथैकेषाम् तथैव यथैकेषाम् " १० एकार्थ तदेकार्थ गोत्वादि गोत्वादिम्

" १२ निमित्तमिति सिद्धम् निमित्तम् एकार्थसमवायाद् घ- टत्वादि प्रवृत्तिनिमित्तीकरोतीति घटात्मतापत्तिलक्षणा क्रियैवेति सर्वेषां नामपदानां क्रियैवैका प्र- वृत्तिनिमित्तमिति सिद्धम् १४ पाचको पाको १६ सत्ताव्यभिचारात् सत्तावत्यव्यभिचारात् " न तु तावता तद न तु तद २४ व्रजती प्रत्रजती

५ ४ अपास्येत्ययम् अपास्येत्यव्ययम्

" ७ असंस्कृतेषु असंस्तुतेषु १० अन्यकर्तृक अन्यकर्मेक " ६ ५ अर्थात् प्रतीतित: अर्थाप्रतीतितः ७ २४ सरसापराध: सुरतापराधात् < दर्श्यते दिश्यत ३ स्तु मृष्यते सुमर्षण: १० १६ प्रयुक्तो युक्तो

23

" १८ तद्धि तच्च तत्र २९ विधे: विधेयविषये ११ ५ व्यनिषेध व्यप्रतिषेध ७ ग्धपरिषत्सु ग्धविद्वत्परिषत्दु १० अभिमतस्य अभिधानस्य १४ संवित्ति: सम्पत्तिः १९ प्रतीयमाने प्रकाशमाने " २१ न प्रदीपप्रकाशो न च प्रकाशो

"9 २७ एव सन्तो व्यज्जया एव व्यङ्गया १२ ३ समन्वितो समर्थथितो ५ क्तादौ क्त्यादौ " ९ स्यापि स्यात् तस्यापि व्या स्यापि व्या " १ नांश नाङ् "9 २४ यथोक्तम् यच्चोक्तम् २८ अन्ये अन्य एव १३ २४ प्रकल्पन्ते प्रकल्प्यन्ते ३० प्वपि स्थायि ष्वपि यत्स्थायि

" लक्षणभ्रम: भ्रम:

१४ ७ सत्कवि तत्कवि १० तथा स्फु यथा स्फु

" काव्यात् काव्ये ११ स्वदते स्वादपर: " १७ सम्बन्धतः अर्थसम्बन्धतः २२ तत्र हेत्वा यत्र तु हेत्वा "' २६ समस्तीति अस्तीति

" २७ कृतार्थ कृतात्म २८ दतेरिव स्मृतेरिव १५ ५ शक्त्यात्मना सूक्ष्मात्मना १५ <.- सहैव सदैव

232

" घटादे: घटपटाद:

" ११ भासनो भासको १२ प्रदीपो दीपो "' नान्तर्विपरि ना पर प्रतिपादकाद्वा प्रतिपादनाद्वारा १४ धूमादमेः धूमाग्न्योः १६ तथा हि-सतोऽभिव्यक्तिरा -? ।दयोरर्थयोः सतोऽभिव्यक्ते: आद्ययोस्त्वेतयोः

१७ न तत् प्रतीय प्रतीय दध्यादे दीपादे १९ तृतीयस्यास्तु तृतीयायास्तु २२ तस्य नान्त तस्यानन्त २३ विधसिद्धः विधेयसिद्धः विधसन्नि विधः सम्नि २४ नार्थप्रति नार्थद्वयेन प्रति २६ सहभावेन सहभावी धूमाग्निप्रतीत्योः धूमाग्न्योः " ६ ३ पथम् पर्यन्तम् ४ हृदय सहृदय मुपयन्तः सन्तो मुपपादयन्तो ५ सहैव प्रकाशितुम् सदैव प्रकाशयितुम् 66 ७ कुत एव कुतस्तत एव 66 १२ सहभावेन सद्भावेन 66 २३ यत्र यत्तु १७ ३ विशेष शेष ७ तातिवृत्त तानिवृत्तेः चारिभावाल चाराभावादल १८ ५ यार्थप्रति यार्थान्तरप्रति १८ १० तकौतुकौर्सुक्य तौत्सुक्य

233

", ११ रावगति रप्रतीतिः

" १६ अत्रापि तत्रापि १७ कार्यावग कार्यादवग नोपगन्तव्या नावगन्तव्या १८ व्यवधानाविशेषात् व्यवधानात् २१ उपरक्ता उपात्ता २ र्थेकवि र्थवि ९ यार्थत्वे यत्व रेकैकस्य रकतरस्य १३ स्यार्थाश्रितत्वा स्याशश्रितत्वा २२ सहकारित्वम् व्यञ्ञकत्वम् २५ न्तिमान्मूलं न्तिमूलं २७ विष्टः विशिष्टः कश्चिदर्थः कश्चदपि तादशार्थः " २० ११ न च तस्य तस्य १३ भरैकाओ रसैकाओ

"' क्षणम् क्षणात् १६ चास्य च तस्य १९ निषेधविषयव्यु निषेधव्यु २१ रामरावणादि रामायणादि कसमाश्रयेण प्रतिषिद्धविधि- " निषेधास्पदचरित कचरित

२२ अनुकार अनुमान " २४ प्रयोगस्तु प्रयोगादि रज्जितम् रञ्जकम् २९ निबन्धनभविनास्य रसा निबन्धनं रसा २१. ३ विशिष्त्वम् वैशिष्टम् ५ सतिर्लक्षणदोप: प्िलक्षणो दोष: २१ ·६ शरीरम् स्वरूपम्

234

७ शक्यम् युक्तम्

ताभावे मुख्यवृत्त्या काव्यव्यप- [देश एव नाभावे काव्यतैव

१० वैचित्र्ये १२ केवलरसा केवलं रसा " १४ अतश्र ततश्र "

"' दावप्यसावुप दावभ्युप २२ च तेनापि चैतेनापि २३ सम्बन्धादेव सम्भवादेव " २४ पुरुषस्याश्वविशिष्टस्यैव सतः विशिष्टम्यैव तस्य सतः २७ कर्तृनिर्देशः कर्त्तुर्निर्देशः

" " क्रियायाः क्रियायाम् २२ वचनं च कथनं च ५ प्रभेद उपभेद गणिताः गदिताः "' २२ संज्ञानाम् संज्ञायाम् २३ यद्वांक्य तद्वाक्य " २३ ७ परः परम् ८ न च युक्तिनिरा न चायुक्तनिरा १० शाब्दत्व शब्दत्व २४ क्षप्रवृत क्षवृत्त २९ रैकात्म्याः रैकार्था: " २४ ९ शाद्धर्मात् शाच्चैव ११ न्यस्य प्रतीति: न्यसम्प्रतिपत्तिः १२ प्रकाशादे: प्रकाशनादे: १४ तत्रासमित तत्र सम्मित चास्तत्वात् " चातत्त्वांत्ं

" १६ तर्न्यथा तस्यान्यथा

235

9

२.४ २१ साम्यमनु साम्याधयनु २९ ४ बहुविधः बहुविषयः

'"' ७ भावनियमो भाव:

१४ सम्बन्धाभावालिसाच सम्बन्धाभावात् सम्बन्घाभा - वश् समयाभाघालि्ान्च १९ द्विरूपा त्रिरूपा २९ किन्त्वर्था किञ्चार्था २१ < कल्प्यते कल्पते १४ तया तथा

" १८ न्तरपती न्तरे प्रती २१ प्रसक्ताः प्रयुक्ता: "

" २८ तदाश्रयः तदाश्रया २७ ४ भक्षय भुङ्क्ष्व १० तातिरिक्त तार्थातिरिक्त २० वृत्तिभेद: प्रवृत्तिभेद:

" सकृत्प्रयुक्त सत्प्रयुक्त

" २२ वासी वायम् २३ शब्दस्यार्थ शब्दार्थ हारो " २४ हारनियमो

" २७ न्यव्यापारसाङ़क न्यसाङ २९ वृत्त्या प्रवृत्त्या २८ २ सापेक्ष: स्व सापेक्ष एव स्व ७ वक्र वक्तृ

" १३ तत्राधः अत्राद्यः १७ मित्थं मिदम् १८ न्तरं भिन्तम् न्तराभिन्नम्

" . मस्य स: मस्ति सः २९ ४ तद्भ्युप तदर्थाभ्युप " १० पाणिरास निर्भरगर्भ गात्रमसि दुर्भरगर्भ

236

V

२९ ११ नास्ति भगवन् भवतो व्यपेक्षा नाम भवतो भगबन्नास्था " १३ गमकत्व गम्यगमकत्व

" ननु यदि ननु नान्तरीयक " २४ तत्प्रतीतिनान्तरीयक २५ सिद्धोऽपि सिद्धो २७ इति इति वक्तुम् विशेषमात्रम् विशष: " " ३ ० ३ वाचकभाव वाचकत्व ५ सर्वस्यैव सर्वत्र " < कृतविशेषाणि कृताशेषविशेषभाजानि १४ वार्थकारि व कार्यकारि १६ मुपदधात्येव सन्दधात्येव भिन्नाधिकरणं चे असमानाधिकरणं चे १७ पश्चाच पश्राद्वा

" २० यदेतत् यत्तद २१ सहभावा सद्भावा २७ तेन ते यद तेन यद " १ धीयन्ते दीयन्ते ३० ख्विद्वा भिन्न च्चिद्विभिन्न ३१ २ तन्निबन्धनो रसास्वादोऽपि निर्बन्धेनापि रसास्वाद: ९ तत्रेष्टम् तच्चेष्टम् १२ व्यवस्थिता व्यवस्थितिः १४ रेकानु रेक्यनु १७ वित्वं भ्रमो वित्वभ्रमो " १९ सद्यत् यद्यत् २७ पश्चाच् पश्चात्तु ३१ विशेष्ये मग्मम् विशेष्यमअ्म् " ३२ <तु ताम् कृताम्

"' १२ त्वाधै चाघै

237

२२ २३ अप्रयोजकमेव अप्रयोजकम् २७ तयोः सामान्यविशेषयोः स्त्रि तयोः स्त्रि

"' चेतन सचेतन

३३ ८ कदलिकाण्ड कनककाण्ड ३४ ७ हतोऽप्याद हतश्राद

", · २१ गमेऽन्ये गमे चान्ये २५ स्वार्थत्वम् स्वार्थकत्वम् " २६ लक्षणाभावात् लक्षणायोगात् " ३५ ५ मुघेव मा नैव ९ वाच्यस्ये काव्यस्ये १५ निरूप्यमाण विविच्यमान १७ स्वरूपमेव ध्वनेरुक्तम् ध्वनेरेव स्वरूपं विहितम् २० चात्र चास्य कश्चिदिति कश्चिदस्ति त्वोक्तियुक्तिमती तोक्तिर्युक्तेति " २१ परवाच्यत्वम् परत्वम्

" न बुच््ा बुच्या " २४ विवक्षितान्य विवक्षितत्वान्य २५ यत्वेन हि यत्वे हि २६ तदेव हि तदैव हि " २६ ३ मोपादायि नोपादायि सस्य गुणवृत्तिप्रकारत्व गुणवृत्तिप्रधानत्व ९ उत्कर्षापकर्षो उत्कर्षो १० न्यांश: न्यांशविशेष: " १२ प्रत्याययन्ति प्रमापयन्ति १४ विषयस्तस्यैव विषयस्यैव

" २७ वर्णितो वर्ण्यते

३७ ११ अयथायथम् यथायथम् तयाद्यैरेवो " १२ माधैरेवो

238

३७ १२ प्रतन्यते विपतन्यते

" पुनर्बहिरन्ं बहु पुनर्बहु

" १३ प्रक्रमभेदः, क्रमभेदः, पौ -? प्क्मभेदः, पौनरुक्त्यम्, नरुक्त्यं, वाच्यावचनम् अवाष्यवचनम्

" १५ पासम् पातव्यम् १८ निदानीमखि निमानखि १९ किमसभ्य किमसह्य ३८ १९ इह च इह तु

"' अस्रतम् अयुक्तम् २० याभिसम्ब यासम्ब

" २४ च सत्यस्य चास्य २९ नञञा नञ्ो ३९ तत्रापि अत्रापि भविष्यति भवितुमहति १० तावदत्र तावदेव " ११ प्राधान्येन प्रधानेन क्रियाज्नांश: " १२ क्रियांशः १३ क्रियाभिसम्बन्धः क्रियांशः १५ प्रसज्यप्रतिषेधभ्रमः प्रतिषेधक्रमः १७ मेव तत्र समा मेव समा " २० अयथार्थत्वमेव अयथार्थमेतत् २५ प्रधानस्यानूद्यमानार्थ प्राधान्ये साक्षादन्यूनार्थ २६ पतितेन पतितो " क्षया क्षया च नित्यमभिसम्बन्धः नित्यः सम्बन्ध: जहार तदिति " जहार तत् ८ शृणोति य इति शृणोति यः २८ सफलीभवि सफलो भवि " ४ प्रतिपधत प्रतिपत्स्यसे

239

११

४१ ९ तदेवोदा तदुदा ११ र्मादिवि र्मादिवस्तुवि "

१३ इत्यादी तदात्मा जानातीत्य S तदात्मा जानावि तन्मावा जा- "१ नातीत्य १५ दानेन दा तेन ११ यद्यपि तदो तदो

" तथापि यत्र तत्रापि १७ तदाभिसं तदभिसं २३ कल्पितेन तदा तत्स कल्पिततत्स " २४ इत्ययुक्त इत्यत्रायुक्त ४२ ७ क्तवस्तुविषय क्तविषय १३ तच्छब्दपरामर्शस्य " तच्छब्दस्य १४ न च ह्वसति न घसति ११ न हि तमन्तरेण तमन्तरेण तदर्थनिश्चय तदर्थत्वनिश्च्चय " "'

" १७ तावत् तेषाम् तेषाम् २३ इतरथा तु इतरथा " २१ लोक इति लाक: शश इति नचास्मान् प्र- ति तथा। अहं चैवं मन्ये त्वदरि- विरहोत्कान्ततरुणीकटाक्षोल्का-

इत्यादौ

" २७ प्रकान्तसम्बन्धसहायस्यास्य प्रकाशसम्बन्धस्य

" २८ प्रकरंस्यमान प्रकाश्यमान २९ नापरो नान्यो ४२ २ रत्ेषु शतेषु ३ आवर्जयितुम् अनुरस्जयितुम् ११ तावत् प्रायेण प्रायेण

?' शरीरत्वम् सरणित्वम्

240

४३ २३ कश्रत् : कश्िदस्ति " ननु च नापि च २६ ष्णादिवत् ष्णवत्

" ३० सन् सत् १० से कवना सेन कविना

" ११ ताचरणल ताचारल ४५ १४ इति तत्राप्य इत्यत्राप्य १७ गाशङ्का गशक्का १८ स्य सकर्णकैरत्राप्यन स्यात्राना २४ प्रसज्येत प्रसज्यते २५ षणसामर्थ्यावासत षसामर्थ्योत् २७ तुर्नान्यस्तदथा तुस्तदथा ४६ ९ तत्तत्कर्म तत्कर्म १० मवद्यो मेव द्यो १६ र्षप्रतीतिभेदो रषभेदो २२ ज्येतेति ज्यत इति ४७ ३० निम्नतया निम्नत्वेन २ समासे गुण समासेन गुण २० तस्या: तस्याम् २४ केशहस्तः केशपाश: ४९ १७ तवियत् तनभ:

" २१ च ये जन्म च जन्म ५ तनुत्यजामिति प्रत्युदा तनुत्यजाम् । अत्र शैशव इत्या- दीनि यान्यभ्यस्तविद्यत्वादीना- मधिकरणभावेन विशेषणानि तानि तेषामितरान्वयवैलक्षण्य- लक्षणमतिशयमादधानानि रघू- णां यथौचित्यं नयविनयादिस- म्पदमुन्मीलयन्ति अप्राधान्येन विवक्षितत्वान्न तैः सह समासे समशीर्षिकतां नीतानि। प्रत्युदा

241

५० १३ दर्शनसं दर्शनस्पर्शनसं

" २६ स्याप स्य वा प्र

" २७ ज्यस्य ज्यशब्दस्य १ निष्क इवार्पित: निष्कमिवार्पितम् ७. सम्बन्धेन सम्बन्धित्वेन "9 १० गुणभावे विशेषणभावे १२ दास्या: पुत्रः दास्या: कामुक: १३ शादपकर्ष शाद्ाक्षेप सेऽपि विभक्तेरलक से विभक्तेर्ल्डक " इत्यतः इत्यादौ ततः " १४ रूपमात्रमेव रूपमेव १७ भावे यथा भावे च यथा " २४ प्रभावप्रकर्षप्रति प्रभावप्रति २५ सतः ततः 99 १२ ६ कक्ष्याणाम् कक्षाणाम् ७ रोपणेन रोपेण ८ निधानत्वात् निधानतया ९ तिरेक तिशय १८ कथश्चिदपि किश्चिदपि " २० क्रियाभिसं क्रियासं , २५ रत्युद्दीप रतेरुद्दीप

"' २६ वसादितम् वसादं गमितम् ९३ ६ न विवक्षित: अविवक्षितः ९४ ३ कुलम् भटान् रावण: रावणः" । इति " २४ न्याय्यो युक्तो "

" २८ आवहन्वी मुद्धहन्वी ५५ १५ कयैवास्मा कयास्मा

" १६ मत एव मत एेसि

242

१८ यंव्याख्यातम् त्याख्यातम् २० वंक्तुं वृत्त्या वृचावुक्तम् २४ अनवग अनधिग

" अभिन्नार्थ भिन्नार्थ न्यानपेक्षसम्बन्धो न्यापेक्षसम्बन्घत्वो २९ मेव तच्चि मेवैतचिि ५६ २ यस्यार्थो यत्रार्थो तदिहाम्बि तदम्बि

" दानं तत्कि दानात् कि ७ पव्यल्रक "१ पनत १३ शब्देनाभि शब्दोड १७ भगवतो हरे: हरे: १८ सम्पत्सम्पकशून्य सम्पच्छून्य

", विघस्य केसरि विधकेसरि " २३ मप्रकृतमेव मप्रस्तुतमेव २७ व्यमेव समा व्यं समा "9 ५७ २ ननु च यदि विशेष ननु विशेष ९ रातिशयाव राव २१ पि तत्रार्थस्य चम थापि चम २६ हृदयैकसं हृद्यसं ३० मतम् कृतम् १८ ३ स्वतेव सुतेव ९ लौकिकक्रम लोकतः क्रम लोकश्र लोकस्य " " १० वैनमा वैतदा १५ अत्र हि भाषति भाषति " १७ वादम वादभावम्र २३ अत्र शुत्क अत्राभ्युत्क

243

१८ २४ प्रक्रमाभेदप्रकार एवायमिति म- 2प्रक्रमभेद न्तव्यम्। केवलं पर्यायप्रक्मभेद 5 ५९ १८ चाभिन्नार्थ च भिन्नार्थ १९ रेण स्वभावतोऽन्यो रेणान्यो न्धोपपा न्धत्वोपपा २२ धा: शरीरिणाम् " था हि जीविनाम् २७ स्येव चशब्दस्याविषय स्य चशब्दस्य विषय " ६० ११ शब्दावेव पर्या शब्दावेव हि पर्या " प्रकरमभेदवि प्रक्रमभेददोषवि १८ पलः एवम् पल इति अत्रोपल इति एवश्र २४ वीये च धैर्य च ६१ ५ विशेषणत्वा विशेषत्वा

१६ अभिवाञ्छितम् Sउत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरद्युते मम हि गौरि!। अभिवाञ्छितम् १७ वचनप्रक्रम प्रकम

" १९ त्युचितः पाठ: ए युक्तः पाठः। नचात्राभिघेया- विमर्शप्रसङ्गः ए

२१ जक्षुर्विसं धृतविकासिबिसप्रसूना:२ S जक्षुर्बिसं विकचमस्य दधुः " १ प्रसूनम् " २७ श्रियामनु चिरादनु १२ २ सतोऽपि चासतो वापि चाविव सतोऽपि विव " १२ इत्युपपन्नः इति युक्त: १४ च न ते न च ते २१ सन्गतिरेनम् सङ्गमभूष: लाभः । आर्थप्रक्रमभेदो यथा- " २६ लाभः । यथा च समतया अनन्तरोक्तोदाहरणयोराद्यमा - हितविपर्ययम्। मत्तता दयितस- क्रमभूषा भूषयत्यसमसायकल- क्ष्मीम्। साप्यनूननवयौवनयोगं तद्दपुस्तदपि चारुतरत्वम् । इ- ति। अत्र हि मत्तता दयितस- ऋतिरेषत्युचितः पाठः । यथा च समतया।

244

६२ २९ क्रियाकर्मभावो क्रियाभावो र्थ इति " र्थः प्रक्रान्त इति

" ३० नियमन नियम ६३ २ पाठ: पठितव्यः निय पाठ: निय ३ दश्च शब्दश्रो दशव्दश्रो ६ भ्यूह्या: ग्राह्याः युक्तः पाठः । आर्थः प्रक्रमभेदो यथा अनन्तरोदाहरणयोराद्यमा- हितविपर्ययम्। तद्यथा-मत्तता द- यितसङ्गमभूषा भूषयत्यसमसाय- (युक्तः पाठः । एवमन्येऽप्यव- कलक्ष्मीम्। साप्यनूननवयौवन- गन्तव्याः । क्रमपकममेदो योगं तद्वपुस्तदपि चारुतरत्वम् । यथा इति। अत्रापि हि मत्ततां दयित- सङ्गतिरेषा इत्युचित: पाठः । क्र- मप्रक्रमभेदो यथा।

" २० नां प्रकरान्तानां भेदेऽपि, नामभेदेऽपि ६४ १२ संवेद्यत सम्भवेद्यत

" १< शब्दव्यापार शब्दस्य व्यवहार २७ स्याप्यपाधा स्य प्राधा प्रसृतायाः प्रवृत्ताया: विचित्रा भक्ञिभणितयो M

३० प्यस्माभिरयम प्ययमस्माभिरि ६५ ३ शक्य: कल्प शक्यं कल्प

४ भक्गिभणिति भणिति ६ विविच्यमानः विवेच्यमानः १० प्रकर्षप्रतीतिः प्रतीतिप्रकर्षः

" १२ नैतत् न तत् १३ रित्येवमयं पाठः परिणमयितव्यः । रितियुक्तः पाठः पठितव्यः ।

"' तव्य: यथा च तरज्य व्यः । उदश्चय तव्यः । उदश्चय

245

६५ २७ प्रक्रमभेद: भेद:

६६ षाशक्का षशङ्का V ११ यथा नाभिवादन यथा यथा च मीलिलमित्यादि। " अन्र च पुनश्शब्द:, स हि तेने- त्यताडनन्तरं प्रयोक्तत्यः । नाभि- वादन १२ अत्रापि हि अत्र हि २३ दस्मदर्थयोः क दम्मदोः क

" परशुचन्द्रहासयोः चन्द्रहासपरश्थयोः २६ स्मर नयं ना म्मरसि यन्ना २९. त्वमचेतने पत्रिणि त्वं पत्रिणि

६७ ३ न्तोडर्थो विषय इष्टो न न्तो विषयः न

तस्य स्मृति तत्समृति त एवार्था तार्थो oc तत्र हि न पा तत्र भिन्नपो २३ चरविशेषणवाचि चरवाचि पदादन पदस्यान ६८ ५ वकमलाकरबहुल वबहुल बिम्बं तव मुखमिति बिम्बमिति ११ स्याभिसं स्य सं १६ त्यभ्युपैर्यत् किल स्युपचर्य किल २१ त्रेत्थंशब्दस्य त्रेत्थंशब्द: २३ वंशब्दस्य। स हुपेतीत्य वंशब्दः अभ्युपैतीत्य "१ २४ मभण्यत ममन्यत

२७ पदम् परम्

६९ २ उपाधि उपाय

" १३ यदुक्तं तच्व तच्च

29 : १४ साम्येऽपि साम्यम्

13 १८ विषयत्वेन नियतत्वेन

12 १९ सितकुसुम स्मितकुमुम

246

१.८

२० पुलिनगता: पुलिनचरा: २३ बिसान् बिसम् २५ पर्यभेद इ पर्यम् इ २८ तदुक्तम् यदुक्तम् ७० ५ शोडाय दु र्शः स दु १९. सा च भुवनेकज सापि जगत्रयज २३ अत्र तु अत्र हिं सम्बन्धिनिबन्धने यत्पुनः र्व तत्सम्बन्धे यत्स्व २४ मिति तेन जक्ष: मिति जक्षु: २७ ततान तनोति ७१ ४ तेऽप्यस्त्यर्था तेऽप्यस्यार्था V तद्वितप्रत्ययस्य तद्धितार्थस्य e, तद्धितस्योत्पति तद्धितोत्पत्ति सात् तत्प्रतीति सात् प्रतीति १२ मपि वर्त मतिवर्त 19 १३ स्य चोभयोः स्योभयोरपि १६ श्रयणेनै श्रयेणे २१ रेकतरस्य रन्यसतरस्य २५ विशेष्यो विशेषो २६ तदनुपा तदुपा २८ मिवाभिप मिव प्रपे ७२ वेषामुप र्वेपामप्युप ११ युञ्जतः बिभ्रतः १५ हरिता हरिताम् १९ यथा च तथा च ७३ १४ मवगमपमान मुपगम्यमान "१ " वधीर्य वधार्य १५ मानत्ववच मानवच २० नोपमेयभा नोदमानोपमेयभा २९ तिनैव तिशब्देनैव

247

७४ १९ गस्त ध्वस्त २४ मतिस्फु मिति स्फु

७९ ५ त्रैवोसरेषु त्रैव चोक्तेषु ७६ ८ यदर्थैका यदेकार्था

७७ १४ लोचनपथोपरोधापराधिनोडन्ध-2 लोकलोचनकथोपरोधकस्य कारस्य १७ नाभिधानम् नावस्थानम् १८ रतिः रुचि:

७८ ३ मूर्छितः दूषितः १९ सान्तराश्र साश्र २८ तस्य तस्यापि २९ दावतज्जा दो तज्जा

७९ ११ भा यस्येति भस्येति २ मुख्यवृत्त्या मुख्यया वृत्त्या ८० ६ मूढा: पापा: १९ क्रियापर्यायत्वे क्रियात्वे " ८१ ४ पुनरुक्तौ पुनरुक्तार्थौ ८ तस्य सर्वतो सर्वतोमुखम् ९ तरणार्थ त्तरकारणार्थ

" १३ दुष्टा घृष्टा १९ त्स्य पूरणा ततपूरणा २१ विवशा विवशाङ्ी " ६ कथैव कथापि वाहिनी जलधरः कुलिशं " २२ द्वयप्रयो द्वययो २७ त्वेऽवसिते सति त्वे सति " ८२ ३ वाच्ये वाक्ये ११ दश्यते दिश्यते २७ र्थीष्टा पीष्टा

248

८४ कृताः कृता oC दृश्यन्तेऽनेकधा हि ते। दृश्यतेऽनेकधा हि तत् ९ तेन तस्य १३ तादात्म्यात् सै तादर्थ्यात् सै १४ तदेतत् तदेव १६ सर्थगतिः सनर्थे गतिः २३ न ममोर्ब मम नोर्व २< वचनम् आदानम् २ विषये विषयो १८ जीवयन्ति दृशैव दशैबोज्जीव यन्ति १९ स्तुमो स्तुवे २१ भिन्न रुद्द २४ निबन्धनमुक्तम् निबन्धनं २९ अतश्र ततश्र ८६ ३ उभयात्मकम् उभयात्मके १० श्लेषे तु तम्य लेषकृतस्य १३ मुख्यवृत्त्या गुणवृत्त्या

" कार्य: कार्यम् १४ आरोपितः आरोपितेषु " १५ वैकमप्र वैकं प्र

" १६ समानर्वि सामान्यवि ८७ ४ विन्दुगन्धहस्ति कुञ्जगन्धहस्ति १३ तदतद्विषय अतद्विषय ८८ १५ इप्यते उच्यते १६ र्थाविना र्थविना ", १७ निबद्धो निबन्धो धर्मार्थे धर्माद्यैः १८ इत्यं समा आर्थे समा e. २ गिरीशशब्द नगशब्द

249

२ १

८९ शर्नपक्षप्रदाादय र्शनापेक्षप्रतिपादय

" च्तिदर्शना त्तिनिमिसदर्शना ६ न भवितु भवितु १५ प्रत्यर्थ प्रत्यक्षम्

" १७ नैतावता न तावता १९ मतिः गति: कलेषव्य " २६ क्षाभिव्य २० ६ स्यावृत्ते स्य वृत्त १ यः पुनः यत् पुनः १० न चेदिवा न चेहेवा ९१ ३ दूरात् कालात् ७ कश्चित् कश्रन १४ निरवतारस्य दुरधगाहस्य १६ निबन्धनो निबन्धंनयो: २१ विशेषणयो विशेषयो "

" सद्योगत्व तद्योग्यत्व " २५ इत्यत्र चशब्दनिबन्धना अत्र वचनविशेषनिबन्धना

"' व्यक्तिरिति व्यक्ति: योगे यथा योगे सति यथा " " ९२ २ विशेषयोगे लेषयोगे ६ अवसेयम् अवगन्तव्यम् " ९३ ४ पदस्या पादस्या २२ येत यते " २६ कुरुताम् तनुताम् २४ ९. त्वावृत्तिनि सद्वृत्तिनि , ति न तत्रा ति तत्रा १५ राजितश्रीः राजलक्ष्मीः १9

" १८ द्रिक्त द्वृत्त ९५ २ नार्थाभि नाभि ४ द्वितनि द्वितयं नि

250

२२

१० मलिनत्व वर्णन १२ मृगरूप मृगपतिरूप १३ वक्तुम् निर्वक्तुम् १७ निष्टं गौरत्वमात्रसाधर्म्य निष्टं यतो गौरत्वमात्रसाभ्य

" वैवक्षिक विवक्षित २० भूताया गताया २१ रेकनि रेकतरनि २९ निर्देशे निर्देशाभावे

"' प्रतिपतत्तिसिद्धिः प्रतिपत्ति: ९६ २ प्रतिपत्ति प्रतीति येत यते

वृत्तत्व पिज़त्व न च नहि < गोडन्रा गोऽप्यत्रा १५ पतिपदसम्बन्ध पतिसम्बन्ध १९ त्वापती त्वपती २७ यातिक्रि यानक्रि ९७ ६ मृगाक्क शशाङ् त्रैलोक्य तत्रैलोक्य नमत्यद्ड नमद्भु १० स्पदत्वमस्य स्पदमस्य

" १७ पुत्रस्य हा पुत्र २१ विभवे विषये ९८ १४ प्रेरयिता चोदयिता १७ पदानामसमासा अर्थतो ससमाना २० मिति नेष्य मिव नेष्य २६ रोऽसौ रोडभूत् ", . ९९ ४ न सिंहानां न मृगाणां न वी सिंहानां मृमाणां वी

25

२३

९९ ५ त इत्यवाच्य एवासौ। तेन त इति। तेन

", १२ स्त्रीत्वस्य स स्त्रीस

" १६ वीप्सा वीप्सा वा १८ मितभा मृदुभा २३ अप्युपै अभ्युपै १०० ४ सहचरौ सहचरशब्दौ २७ नामिब नामतीव ६ शोकानलदाहभीतेव मदनानलदाहपीतेव १०२ २ तु युक्त तु न युक्त १९. खयानक्रियाकर्म ख्यापनाकर्म २३ लोके लोके हि १०३ २६ प्रतिसञ्जहार। रहयिप्यति प्रतिसञ्जहार । अत्र नृपतेराक्र- ष्रस्यापि बाणस्य यः प्रतिसंहा- रहेतुरेक एव समर्थो नानेकः । तस्य दैफल्यतः । इह तु द्वावु क्ती शाब्दश्चार्थश्चेति। अनयोरे- कस्मिन् वाच्ये यद् द्वयोवेचनं सोडवाच्यवचनं दोष: यथाहु :- (पर्यायशब्दो कल्प्यो ह्वपरो हे- तुरेकहेतुप्रतिपादिते विषये वर्त- मान: प्रतिपाद्विशेषाभावाद्?) इति। अर्थतः पुनः प्रतिपाद- नान्न भिद्यत इति। अथ शा- व्दस्य हेतोरार्थो विषयः तस्य च शरप्रतिसंहार इति भिन्नवि- षयावेताविति। तदयुक्तम्। तयो: सम्बन्धासिद्धौ विषयविषयिभा- वसिद्धेः । प्रतिज्ञानिगमनयोश्च यद्चनं सोऽवाच्यवचनं दोषः । यथा रहयिष्यति

252

१०३ २९ व्याप्तिकस्य व्याप्तस्य १०४ २ पुनर्वेचनम् तत्पुनर्वचनम् " अपार्थकं निगमनम् निगमनमित्यपार्थकम् निगमनम् ५ तस्यार्थस्य तार्थस्य ९. पदम् धुरम् १० पिन न च १३ दीपक: दीपिका १८ हतान्तरम् महान्तरम् १९ सः प्रस्तु सोऽप्रस्तु क्तेरसत्पु क्ते सत्पु २२ तत्र तस्य २९ यामप्रस्तु यां प्रस्तु २८ र्ष यथा र्षो यथा १०९ २७ त्वेनास्य विशेषणविशेष्यभावः त्वे नार्थस्य विशेषः १०६ २ न्धसम्भवा न्धाभावा म्भोजस्य म्भोजशब्दम्य ८ दवदहन: भयदलनः १८ तत्र प्राधान्या तत्राप्राधान्या १०७ ४ स्तावदर्थयोरन्योन्य स्तावदन्योन्यं भावाभावात् भावात् ७ वस्तु विद्वान् मस्त्रविद्वान्

"' १९, अजुनः अर्जुनः । दोस्सीमन्तितनर्मदेन वपुषा पौलस्त्यदर्पद्रुहः सूनुर्वा- ञ्छितमेघनादविजयस्तस्यैष श- त्रुन्तपः । १०८ ४ वस्तुनस्ता वस्तुतस्ता ५ मत्र मस्य ८ गाचरः गोचरम् १५ भिरुपपा भिः प्रतिपा

253

१०९ ५ म्लिष्टमर्थ १५ क्विष्टमर्थम " १५ मेयक्रमयो मेययो ११० ४ नो नार्था नोडर्था

" १६ ततोऽर्थ तथार्थ र्शनोचितः र्शगोचरः २३ नवधारण नवधान १११ 9 प्राधन्ध प्रधान्येन २३ वागविषय वाग्विपथ

११२ ३ प्राक् Sप्राक् ते प्रयुक्तान्तर्गतरेव पदै- स्तदथावगतिसिद्धेः रत्तत्व रदूप

" २१ तद्द्े तत्पभे ११३ ९, प्रतीतिमब प्रतीतिपथमव धर्ये मृतेऽपि ध्र्याटतेऽपि ११४ ३ तेनानु तेन नानु र्शोडमे र्शो घूमा < भेदैक र्भेदनैक १० नहि दप्त नहि तत्र दप्त २६ श्वश्वाश्र श्श््वा च तस्याविनयदोषाशङ्का तत्यामविनयदोपशक्वा अभिमतम् अभिहितन् ११५ ३ प्रत्याय्या प्रत्येया

७ तोपक्षेप: तोपन्यास: < दर्शनेनान्यो दर्शनेडन्यो ११ विशेपाणां हे विशेषाद्धे १४ सिद्धिहे सिद्धो हे २० प्रतीति प्रतिपत्ति ११७ २ सती सखां ४ भेन ता मेनेत्थ

254

२६

११७ ७ विपाक: परिपाक:

११ एवेति सिद्धम् S एवेति वाच्यव्यतिरिक्तोऽयमर्थोड नुमानविषय एवेति सिद्धम् २० विषयत्वात् विषयभदात २७ परखण्डन परिचुम्पन भाजोरभा " २८ भाजा भा २३ श्रमपरिप्रा श्रमप्रा ११८ ९, प्रसिद्धि प्रसिद्ध १४ कृद्द्रत्वात् तुच्छत्वात् १९ ययारि यार्थयोरि २२ तस्य भि तर्ह्यभि २८ मितमुप मितं तदुप ११९ ४ वाच्योऽपि वाच्येऽपि १० भताः रूपा: १२० २२ थप्रतीति र्थान्तरप्रतीति १२२ १३ प्रतिहतो प्रतिविहितो

" खानकतृत्ति: खानकव्वृत्ति:

" २७ रानुगुण्या रानुकूल्या १२३ ७ स्वान रणन १० जानीया: जानीथाः १२५ १३ मतिः गतिः २१ मयि तन्मन्थ मथितं मन्थ " १२६ ६ सुचिरमभवत् चिरतरमभूत् १३ नुमितिव्यप नुमितिरिति व्यप १८ णोदित णासादित

"' २६ भाभाव भाविर्भाव १२९ २० वेत्या वस्यादित्या १३० ९ अवगन्तुम् अभ्युपगन्तुम् १० तुल्यार्थस्य भिन्नार्थस्य

255

२४

१२० २८ प्रतिबोध्यत प्रतिपद्य निबाध्यत १३१ ४ सङ्गटनानां

"' १८ तदभावे सादश्या सङ्गटनादीनाम् तद्भ्ावे सम्बन्धाद्य १३२ १३ र्षावगम: र्षनियम: १८ पराकृतत्वान्न तन्मूला पदवा- प्राकृतत्वान्न तन्मूलादेपार्थनकाे क्यप्रकाशता। शता। २३ वाच्यस्य व चास्य २५ नुरणन नुकरण १३४ ७ दविवक्षि द्विवक्षि २९ कन्दर्पायार्पणम् कन्दर्पोयासमर्पणम् १३१ वारितान्य अवधीरितान्य १३६ २ रसादि रसाभि ३ सम्पादने सम्भावने

256

257

व्यक्तिविवेकस्य श्रलोकानुकमणी।

अकृत्वा पर ५ आ: किमर्थ ७४ अक्षराणामका १०२ आच्छादिसा अगाधापार आत्मा जानाति ४१ अड्कुरित: कोर १३० आभोगिनेत्र ७६ अङ्गुलीभिरिव ७३ आलानं जय ७३ अतिगम्भीरे ९१ आलिङ्गनाद ९४

अत्ता एत्थ णि ११४ आलोकमार्गे ४८

अत्यन्तपरिणाहि ७५ आहूतेषु बिह १०४

अत्युच्चपदा १३० इयं गेहे लक्ष्मी: १०० अन्रेलोंचन १०७ इह चटुलतया ९२

अथ भूतानि ७१ इद विबुधगज अथाङ्गराजा ११ इंसाकलुसस्स १२९

अनिराकृत ८७ उक्खअदुमं व ६८

अनुरागवती ३३ उच्चिणुसु पडिअ १३०

अनुरागवन्त ७६ उत्कम्पिनी भय १३३ अपरागसमी उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते ४४

अभिवाञ्छितं ६१ उत्फुल्लकमल १०७

अयं जन: प्रटु ६६ उदन्वच्छिन्ना ६०

अय मन्ददुति: ७८ उदितवपुषि ८०

अयथार्थक्रिया ७९ उद्योगः करि ५७ अयाचितारं ८ उन्नतः प्रोह्सद्धारः ११९

अलकालिकुला ८६ उपपन्नं ननु ४७

अलिभिरअन उपोढरागण २

अवगच्छांत मूढ ७९ उमावृषाङ्टौ ७४

अवन्तिनाथो ४४ उवाच दृत: अवन्ध्यकोप ९२ उषसि विगलिता अवैमि तदव १२३ ऊध्वाक्षिताप ५३

अश्वीयसंहति ७० ऋजुतां नयतः १०८

असमप्पिअं वि १३२ एमेअ जणो ५८ असौ मरुच्ुम्बि ४२ एवं वादिनि १०

अस्त्युत्तरस्यां एवमुक्तो मन्त्रिमुख्यैः ५८ अस्त्युन्नते सुर ११० ऐन्द्रं धनुः

258

ककुभो मुसानि १०७ गुर्वर्थमर्भी कमलमनस्भसि प्रामेडस्मिन् १२३ कयासि कामिन् श्रीषाभग्ञाभि १८ करकलित ८१ घृणी कर्ण: ९३ फ्ररिकलभ ९६ चकासितं चाद ७१ फर्सुमक्षमया ४९ चन्दनासक कला थ सा कान्ति ६७ चन्दमऊएहि ३३ कस्स व ण होड ११६ चन्द्रं गता पभ्म कह णाम ण ९४ चापाचार्य ४५ काचो मणि: १३२ चारुता वपु ६२ काचित् कीर्णा चुम्बने विपरि ८१ कातर्य केवला ४० छायामपास्य ९९ काव्यकान जगतः पितरौ ७6 कारणगुणानु ४५ जङ्गाकाण्डोरु १०५ काव्यस्यात्मा १०९ जनको जनको ४७ काव्यार्त्थतत्त्वा ३८ जनैरजात ७४ किं कमिष्यतति ६८ जयति जगन्नय ७० किं लोभेन ५० जयति निशापति "> किं हास्येन ३४ जयाशा यत्रं ५१ किमअनेनायत ५२ जा एज्ज वणु .१२९ किमवेक्ष्य ९९ जुगोपात्मान ३८ कुं तालीभि: ९२ जयोतीरसाश्म १०६ कुतः कुवतयं ७७ जयोत्स्नापूर १२६ कुर्वन्नाभुम १०८ झटिति कनक १३३ कुसुमै: कृत ९२ तं कर्णमूल २ कृतककुपितैः ४८ तं कृपामृदु ४५ कृतवानास ६२ तं जिगीषु ७७ कैरवेन्दीवर ७८ तं ताण सिरि ३३ क्षिप्तो हस्ता ३४ तं विलोक्य ७४ क्षृण्गं यदन्तः १०२ ततो द्रुतं क्ष्माभ र वुररय ९४ तदन्वये ८६ खं येऽभ्युज्ज्वल ९३ तदमृत ३६ खमिव जलं ६० तदवितथ ११० खलतां खलता ९० तद्वकं यदि ४० गअणं च मत्त ११९ तनुत्वरम ९१ गाहन्तां महिषाः ६२ तपस्विभि ४९

259

तपेन वर्षा: ९९ द्विषतामु तप्ते महा १०१ द्विषद्वधू ७९ तमभ्यनन्दत् ४८ धात्रा स्वहस्त ४९ तरङ्य दशो ६५ धर्येण विश्वास्य ६० तव कण्ठासृजा ९८ न केवलं यो तव कुसुम ६३ ननु सर्व एव ५ तव प्रसादा ७१ ननु साधु कृतं ३९ तव वदन १०६ नवचन्द्रिका ७२ तस्य प्रयातस्य ५७ नवजलधरः ३८ तस्या धौता १०१ नाथे निशाया ५९ तां जानीया: १२३ निःश्वासान्ध निग्रहात् स्वसु १३१ ताताज्जन्म ४९ ४७ ताला जाअन्ति ५८ निद्रावशेन तीर्थे तदीये ६६ निम्नमुन्नतमव ७५ १०४ तृप्तियोगः ७३ नियता लघुता ६३ तेनावरोध निरीक्ष्य संरम्भ ५ ते हिमालय ५९ निर्घातोग्रै: ९८ घ्रासाकुल: १२९ निर्याय विद्या ७१ त्वक तारवी निर्वृष्टेऽपि वहिः ९५ त्वत्कीति ७७ निवार्यताम् त्वष्टः सदा ७९ निशि नान्तिक १०० दत्तानन्दा: ९४ न्यक्कारो ह्यय ५४ दलत्कन्दल ७१ पतिते पतञ्ञ दशपूर्वरथम् १०३ पतितोत्पतितः ९५ ७४ दिने दिने सा ७२ पत्ता णिअम्ब १०६ दिवं यदि पत्युः शिरश्चन्द्र दिशि दिशि ९२ परिपाति १०० दुःखाभित ९५ परिहासरतिः ७७ दुर्मन्त्रान्नृ ९ पशुपतिरपि 6 दढतरनिबद्ध १०१ पातु वस्तारका ८० दशा दग्घं ८५ पृथ्वि स्थिरीभव ५० देआ पसिअ ११६ पृथ्वीपाल ७९ देव्वायत्तम्मि १२८ पोलस्त्य: स्वयमेव ४९ वेश: सोऽय ४७ प्रकटकुलिश द्रविणमापंदि १०४ प्रजानां विनया हूयं गतं ४० प्रतीक्ष्यं च प्रती $6

260

प्रतीयमानः पुनः २० यदुवाच न तन्मिथ्या ४० प्रदक्षिणकरिया ४८ यमिन्द्रशब्दार्थ १०२

प्रभवति च ९६ यशोऽधिगन्तुं ५९ प्रयच्छतोचचै: १० यस्य प्रकोप ४२ प्रातुं धनरर्थि १३२ यस्यावमत्य ४८ प्राप्तश्रीरेष १२५ या घर्मभास १०३ प्राप्तावेकरथा ५३ या निशा सर्व १३४ बंहीयांसो ८६ यान्त्या मुहुर्वलित ५२ बभूव भस्मेव ६१ यावदर्थपदां ९९ बिभ्राण: शक्तिम् ५४ येन ध्वस्त ९४

भक्ति प्रह्न ९३ येन स्थलीकृतो ४६

भम धम्मिअ ११२ ये नाम केचिदिह ४०

भाति सितभूति ७० यनालड्कृत १०१ भुङ्क्त सदा श्राद्व ३९ यो यत्कथा १०४ भो लक्केश्वर! ६ योऽविकल्प मत्तता दयित ६३ रक्तप्रसाधित ९४४ मभ्नामि कौरव 9 0 रम्या इति प्राप्त १३० मदिराद्रवपान ८१ रहयिष्यति तं ५०३ मधुकरैरप १२१ राज्ञा मानधनस्य ४४ मधुश्च ते मन्मथ ९८ रामस्य पाणि २९ महदाप पर ७७ रामेण प्रिय महीभृतः पुत्रवतोऽपि ६० रामे तटान्त मा धाक्षीन्मा ८२ राहुस्त्रीस्तनयो ७६़ मा भवन्तम् " रुदता कुत एव ५९ मिय्येतन्मम ५७ रुरुचे हिमाचल १०३ मीलितं यदभि रेणुरक्तविलिप्ता ५० मुग्ध: किं कि ३७ लक्षीकृतस्य १०३ यं सभेत्य ७३ लच्छी दुहिआ ९७ यः स्थलीकृत ४६ लाक्षागहानल १० यः सर्वे कषति ५२ लावण्यकान्ति १८ यत्कोपामौ ४९ लावण्यसिन्धु ३३ यत्तदूर्जितं वच्च मह व्विअ "> यत्प्रह्वभाव १२६ वरं कृतध्वस्त ६० यद्धरदल ६३ वणेः कतिपयैः यदा शा ७४ वस्नायन्ते ६९ यदा यदा हि ८२ वाच्यवैचित्र्य ४७

26

वाणिअअ १७ सरसिजमनुविद्वं १३१ विघटिततिमिरी ९१ सरस्यामेतस्यां ९ विदधतः पथिक ८९ सरस्वती स्वादु २० विद्वान् दारसख: सरित्समुद्रान १०० विपदोऽभिभव ६१ सरोजकारणका ९५ विवरीअसु सर्वेकशरण विसमइओ १३४ स वः शशिकंला ४१ वीराण रमह ३३ स वक्तुमखिलान् १२८ ब्रजतः क्व तात ! ५९ सस्तु: पयः पपुः ६१ व्रजन्ति ते मूढ सहसा विदधीत ८२

शम्या शाद्रलम् ९७ सा दयितस्य ५१ शरीरकस्यापि ८० सानुस्थिति: ९० शशाङ्गशेसर: साहायकार्थ ७९ शिखरिणि क्व नु ११७ सिहिपिञ्छकण्ण १७ शिरः श्वा काको १९ सुरभिसङ्वमजं शिशिरकाल ५ सुवर्णपुष्पां शीथुरस ८१ सूर्याचन्द्रमसौ ४६ शुचि भूष्रयति सोडयं पटः ४२ रैशवेडभ्यस्त ५० साधादुद्विजते ५५ श्रुत्वापि नाम स्तनयुगमश्रु ५३ संरम्भ: करिकीट ? ७ स्तम्बेरम: परि ६८ संसारसम्भव ७९ स्न्ग्धश्यामल ११८ सङ्कल्पकल्पितां ८० स्नेहं समापिबति ५४ सड्ग्रामनाटक ९२ स्पष्टोच्छवसत् ९८ सजलजलधरं ६२ स्फुरदधीर ७५ सज्जेइ सुरहि १३४ स्मररसनदी १३५ सच्चारपूतानि ७३ स्मरहुताशन ७३ सततमनङ्गोऽनङ्गो ८५ स्मृतिभू: स्मृतिभू ४२ सततमनाभ ५८ स्रस्तानितम्बः ४५ स दुर्मतिः श्रेयास ४० स्वाभाविक ७८ सद् वृत्ते महति १०४ हसति हसति ६९ समतया वसु ६२ हिअअट्राविअ १२८ समन्ततः केसरिणं ९१ हे हस्त दक्षिण ४४ सममिन्दुना १२९ हो इ ण गुणाणु १२७ • सरसमन्थर

262

व्यक्तिविवेकव्याख्यानस्य श्रलोकानुक्मणी।

अप्राकृतस्य २० दिलीप इति ४5 अभूदभूमि: ३४ दृष्टिर्नामृत २३ आचार्यो मे २४ द्रविणमापदि ४५ इन्दीवरं यद् २० न केवलं यो १८ उत्खातद्ठुम ३९ नमोऽस्तु ताभ्यो २० उत्सवाय ४१ निर्वाणभूयिष्ठम् २२ उदन्वच्छिन्ना २३ पादाहतं यदु २३ कल्याणानाम् २१ पु्ड्रेक्षो: परि २० क्षान्तं न क्षमया पूर्ण: शशाङ्का ४५ क्षामाङ्गयाः क्षत ३३ प्रजानामेव २१ चकोर्य एव ४७ मसृणचरण २४ जुगोपात्मानम् ३४ मीलितं यदभि २२ तत् पातु वः ४५ यः कल्याण २१ तपेन वर्षाः ३८ येषां तास्त्रिदशे २० तस्मादजायत २४ ये सन्तोष २१ तस्या: शलाका २३ यो यो यं यम् २२ तात! त्वं निज ३४ यो यः शस्त्रम् " तीर्थे तदीये २१ स मेदिनीं १९ त्वमेव्रेसौन्दर्या हेम्नां भारशतानि २०

263

शुद्धिपत्रम् ।

पृष्ठम् पक्ञि: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पक्कि: अशुद्धम् शुद्धम्

५ स्कू १३ मफे नरुक्के 9 २६ णक्षा क्षणा २३ सा स १५ १६ कि के ७५ १५ मेया माना १९ ९ स्य स स्य। स ७६ र्थै ये त्वे। य स्वे य ७७ १४ चप चनप "> २० ति। 'स ति, 'स ७८ १ र्मर्श: मर्श: ४

२५ १५ ति। त ति त ८० २

२८ २९ ब्धो न्धो ८४ ७ षो ष्यो २९ २ पिश पि श २६ ले कु ले च कु १३ रसा रः सा ८५ २५ माप्र मप्ना ३० २७ धी दी ८७ ३ स्हती हस्ती ३७ स्यैव धो " स्यवै २४ धा लशे: लेश: ९० २७ छचन्द चछन्द ४४ शो शे ९४ २ कृ कु ४७ १० गोर्य गौ य ९५ १३ वक्नु क्नुव ४८ २१ ताना तार्थिना २३ र्वि ५१ २३ सु मु ९६ २४ क्क क ५२ ९ तृष्व र्तृष्व १०० २८ को के ५५ १८ यद् तद् १०७ २१ यय यन ५८ ३ सुतेन स्वतेव १११ १९ स्तर्था स्तदर्था १७ म प ११३ २६ इ ५९ २५ सु मु २८ डु ड ६१ २२ सा स १२३ ३० द तद २६ " १२५ २० ला लाकमल " ६२ १० क्षि क्ष १३० इत्र इत्य २४ सान् सं १३१ ३० णो नो "' ६४ ३ रण: रणं १३५ २३ भानु भावानु तिवि ति "

264

DATE OF ISSUE This book must be returned within 3, 7, 14 duys of its issue. A fine of ONE ANNA per day will be charged if the book is overdue.

265

Class No.S&L9 Book No. M27SVT Vol.

Autno :. MAHIM.BH.A.TT .... Titie ... V.YA.K .. T.J .... V.I.V.E.K.A.

Acc. No. 16497

266

267