1. Vyakti VivekaRajanaka Mahima Bhatta TSS 5

TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES.

NO V.

THE

VYAKTIVIVEKA

OF

RÂJÂNAKA MAHIMABHATTA

AND ITS COMMENTARY

OF

RAJANAKA RUYYAKA

Edited with Notes

BY

T GANAPATI SASTRÎ Curator of the Department for the publication of Sanshnt manuscnpts

PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF HIS HIGHNESS THE MAHARAJAH OF TRAVANCORE.

TRIVANDRUM PRINTED AT THE TRAVANCORF GOVERNWENT PPrS<

1909

(All Raghts Reserred.)

॥ श्रीः ।।

अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः-

ग्रन्थाङ्क: ५.

व्यक्तिविवकेः। श्रीराजानक-महिमभट्टप्रणीतः

(श्रीराजानकरुय्यकेन) विरचितया व्याख्यया समेतः

संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण त. गणपतिशास्त्रिणा

संशोधितः

लघुटिप्पण्या च संयोजितः ।

सच अनन्तशयने महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन राजकीयमुद्रणयन्त्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितः ।

कोळम्बाब्दा: १०८४, क्रैस्ताब्दाः १९०९.

PREFACE. Vyaktiviveka (व्यक्तिविवेक) is a tieatise on Rhetoric com- posed by the illustuous Rajanaka Mahimabhatta Though this work has acquired much celebrty and is copiously re- ferred to by rhetoricians of old, yet for want of a complete copy it had not hitheito been incorporated in the 'Kavyamala' and other Sanskrit Series That this book is now placed before the appreciative public as one of the Tuvandrum Sanskrit Series' publshed under the authority of the Govern- ment of His Gracious Highness the Maharajah of Travancore is a matter of no small satisfaction to me. Two manuscripts of this work were obtained from the Trivandrum Palace Library One of them was written 2 or 3 centuries before in grantha character on palm leaves which have almost worn out. The other is a copy transcribed from this 23 years ago and then collated with a copy found in the Koopakkara Matham by the brillant Sanskritist, M. R Ry. Kerala Varma Avl Valiya Koil Tampuran, with the assistance of the late eminent Pandit Elattoor Ramaswami Sastriar and myself. When this manuscript was agam scrutinised and the printing had begun, another manuscript was kindly transmit- ted to me by the Raja of Pantalam through the Vahya Koil Tampuran. An elaborate and learned commentary on the text running up to very nearly the end of the second Vimarsa was unexpectedly found appended to this manuscript. The difference in reading according to this manuscript which is denoted by the letter a, is mentioned at the foot of the text. When the printing of the text was almost completed, Mr. M. T. Narasımha Iyengar, B. A, M. R. A. s, Professor of Sanskrıt ın the BangaloreCollege,and Mr. Anantacharya, Pandit in the Archæological Department, Bangalore, desirous of assisting me in my endeavours to unearth and publish this rare

2

work, were kind enough to send me another manuscript of this work The variants in this manuscript mnarked " are separately noticed at the end, as an appendix.

As it was not found convenient to print the commentary along with the text it is printed separate and appended. For facility of reference, the page of the text is noted at the be- ginning of the commentary on that particular page The gist of Vyaktiviveka is briefly as follows - What 13 known as F (2. e the suggestive sense of a word or the word itself) is the same as tafa. If we grant of (suggestion), then व्यज्कत्व (suggestiveness) is properly attributable to व्यञ्ञक VyaktI- (~fr) does not obtam m the case of Vastu, Alankara and Rasadı which are only derivative significances () For, Vyaktı is the manifestation of that which is desired to be manifested and which becomes manifest along with what manifests it (just as a vessel contained in a dark room be- comes visible along with the light which makes it visıble). Of these, Vastu and Alankara are not comprehended along with the वाच्यार्थ (iteral sense) but only afterwards. Ard Rasâdi strikes us only after the Vibhâvadı (the causes giving rise to Rasadı) strikes us but not simultaneously with the latter. This interval between the understanding of Vibhâ- vadı and Rasadi merely on account of its shortness, is not perceptible to our senses Hence Rasadidhvani is said to be Asamlakshyakramavyangya (असलक्ष्यक्रमव्यङ्गय i. e, that in which the suggested sense follows so close on the suggestive sense that its sequence is not perceptible). As explamned above Vyaktı does not obtain in all the various kinds of Vastu etc. These two senses ( primary and aa suggested), being essentially sequential, bear the relationship of premise and conclusion and the process involved is one of inference (3T- मान). Hence अर्थ 1s merely a ground of inference andnot a . As woa itself enters the mind before even its meaning is grasped it is very improbable that as should be treated as suggestive of anything (5). Also a word like Tat whose

significance is exhausted with its literal sense, flood etc., is utterly unable to reveal even the secondary sense, shore (z), which has only to be inferred from the lteral sense. Such being the case, there is no use of saymng that the word is capable of expressing 'chiliness' (f) and other senses But such words can well become sources of inferences through their literal senses Also letters and combinations of words by being connected with words which give their primary senses (H) may be regarded through such connection as sugges- tive of inference (अनुमापक). Thus the object of the author being to demolish the tafa school of argument and to establish the Anumana method, the definition of ध्वनि as given in ध्वन्या लोक- "यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थौं। व्यङ्क: काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथेतः" ॥ is assailed word by word. By an elaborate process of des- tructive criticism followed by an ingemious method of con- struction, the definition of sfa is made to conform to the defi- nition of an Anumana as follows - "वाच्यस्तदनुमितो वा यत्रार्थोऽर्थान्तर प्रकाशयति। सम्बुन्धतः कुतश्चित् सा काव्यानुमितिरित्युक्ता" ॥ (p22) in the first Vimarsa of the work In the second शब्दानौचित्य (the inappropriateness of words) is noticed in entenso and passages from F are quoted and critically viewed. In the third, the examples given for tafa are convincingly proved to be those appropriate to an Anumana by being shown to contam the ingredients essential to the latter. Thus the work mainly shows that all the varieties of afa according to Dhvanisastra are included mn Anumana Great indeed is the respect which Mahimabhatta had for the Dhvanikara's erudition and hence also his rivalry towards the latter whose reputation he wished to eclipse. Whereas Dhvankara has, mn his work mn three Udyotas, discussed a novel line of argument on ध्वनिप्रस्थान and dwelt upon the inap-

4

propriateness of are, Mahimabhatta has, in his invaluable work consisting of three Vimarsas, invented the Anumana school and given an exhaustive treatment on the inappropriateness of To. The learned author has said- "इह सम्प्रतिपत्तितोऽन्यथा वा ध्वनिकारस्य वचोविवेचन नः । नियतं यशसे प्रपत्स्यते यद् महतां संस्तव एव गौरवाय"॥ (p1) Also "सहसा यशोऽभिसत्तु समुद्यतादृष्टदर्पणा मम धीः । स्वालङ्कारविकल्पप्रकल्पने वेत्ति कथमिवावद्यम्"।। (p1) It is evident from the above that the author has, in his desire to acquire fame all at once, written the Vyaktıviveka without looking into the Darpana at all "दर्पणो हृदयदर्पणाख्यो 'वनि- a." so says the commentator. It would appear therefore that our author desned to attam, unaided by the labours of the author of the Darpana, the full glory of vanquishing the Dhvan school. By "H" is meant 'before there was time enough for the reputation of Darpanakara as a vigorous opponent of the Dhvani school to spread' It follows there- fore that the interval between the composition of these two works is very small. That the author has not resorted to the Darpana while writing this work is also evident from the absence of any reference to any passage of any writer having attacked the Dhvan school. The only reference " ar- यकेन द्विवचन यद् दूषित तद् गजनिमीलिकयव", (p 19) referred to the criticism adopted by Bhattanayaka in regard to the duality of sense in the definition of afa is to a passage m the 'Lochana' where the passage occurs. It therefore considerably strengthens the view that the author has not seen the Darpana. The author of the Darpana which is referred to as havmg sounded the death knell of the Dhvani school may be inferred to have been Bhattanayaka who is, in this passage, said to be an opponent of the Dhvani school. The author is entitled to the greatest praise at our hands in expounding new and origmnal ideas and in supporting hs theories with cogent reasons suited to the nature of the sub-

5

ject He greatly revels m criticising the merts and demerits in the works of other wiiters For he has said - "मुग्धः किं किमसभ्य एष भजते मात्सर्यमौनं नु कि पृष्टो न प्रतिवक्ति यः किल जनस्तत्रेति सम्भाव्यते। छात्राभ्यर्थनया ततोऽद्य सहसैवोत्सृज्य मार्ग सता पौरोभाग्यमभाग्यभाजनजनासेव्यं मयाङ्गीकृतम्"॥ (p37) The writings of eminent writeis have been critically eramined with reference to the five defects of composition विधेयाविमर्श, प्रक्र- मभेद, क्रमभेद, पौनरुक्तय and वाच्यावचन explaied by lmselt and the utterances of Dhvanikara have been likewise vigorously attacked. Like Anandavardhanacharya (ववनिकार) Kuntaka the author of Vakroktyivita has also been very vehemently attacked by the author Here is a verse of our author where he in triumph holds up Kuntaka to ridıcule "काव्यकाञ्चनकषाशममानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि। यस्य सर्वनिरवद्यतोदिता श्रोक एष स निदशितो मया"॥ (p58) Again "यत् पुनः शब्दार्थो सहिता तेन ध्वनिवदेषापि वक्रोक्तिरनुमा न किम्" । (p28) In the passage cited above, Vakiokti which is so enthu siastically maintamed by the author of Vakroktijivita 1s shown by our author to merge in Anumana. It may be m- ferred that Kuntaka is the author of Vakroktijivita. The learned author Mahimabhatta has noticed m the Vyaktıvivekd that Kuntaka has praised m his Kavyalakshana the sloka .- "संरम्भ: करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल।

योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी" ॥ (p 37.) as faultless and the commentatorl of Vyaktivıveka has observ- ed that the sloka under reference has been fully dweltupon 1. Sec p. 16.

6

in the Kavyalakshana grantha of Vakroktijivita. It is there- fore evident from this that the Kavyalakshana-grantha of Kuntaka referred to by the author of Vyaktıviveka is identical with the Vakroktijivita-grantha of the commentator of Vya- ktiviveka, and it is but natural that a commentary should run into particulars upon any passage referred to in general in the text Although the Anumana theory has been so successfully establıshed after a severe attack on Dhvanikara by a wealth of argumentative reasonig yet on account of the paucity of writers following his lead and the multitude of writers who have followed the opposite school, it has not received so liberal a treatment at the hands of successive poets and rheto- ricians as the other theory (rafa) Thus rhetoricians like the learned Mammatabhatta and others not only uphold the Dhvam theory with avidity but at the samc time treat the Anumana theory with unmerited contempt. On the other hand, owing to the wealth of comparisons instituted with regard to the demerits and merits of other writers, they closely follow the path traced out by the gicat Mahnmabhatta. "इत्यादि प्रतिभातत्वमस्माभिरुपपादितम् । शास्त्रे तत्त्वोक्तिकोशाख्य इति नेह प्रपञ्चितम्" ।। (p108.) It is apparent from this verse of the text that a certain work called Tatvoktikosa has also been written by Mahıma. bhatta If the excellence that one would expect from its name and kınshıp with Vyaktiviveka should be found in this work, it is a matter for the deepest regret to all lovers of Sanskrit that the book should have been lost. Next we have to determine when Mahimabhatta lived. As we have already said above that Vyaktıviveka followed close upon the Darpana in point of composition and as we have already found that Vyaktiviveka was written subsequent to 'Lochana' which contains a reference to the Darpana it is a matter of easy inference that the authors of these three works

were more or less contemporaries. The dato of Abhinava- guptapada, the author of 'Lochana', has been fixed at 991 A. D .* Hence that date may apply to the age of Mahimabhatta. Again, if the great poet Syamala described as the teacher of Mahmabhatta in a passage at the end of this book is not different from the Syamala reforred to by Kshemendra thus -" T भदृश्यामलस्य"in Auchityavicharacharcha'(औचित्यविचारचर्चा) and thus- "विपरीता यथा भद्टश्यामलस्य" mn Suvrittatilaka2(सुवृत्ततिलक) who flourish- ed m the 11th century then it is quite pertinent to draw the mnference that the pupil of Syamala should have flourished in the 10th century. The age of Malumabhatta is also discussed by Mr M T. Narasimha Iyengar at pp 65-69 m the journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain for January 1908 where he has arrived at a similar conclusion, on other grounds :- "Coming now to the author's age, we find in the Vyaktı- viveka abundant quctations from and references to several works and authors I have been at great pans to trace the several stanzas quoted in the work to then onginal sources, and I find that the following are the most often cited .-- Author. WVorhs (1) Kalıdasa Sakuntala, Raghuvamsa, Vıkramorvasıya Kumara-sambhava (2) Bharavı Kıratarjunıya (3) Srı Harsha Nagananda (4) Bhartrıharı Vakyapadıyd (5) Magha Sisupalavadha (6) Rajasekhara Balaramayana. (7) Bhavabhutı Uttararamacharıta, Malatimadhava (8) Bhattanarayana Venisamhara (9) Ratnakara Haravijaya. (10) Anandavardhana Dhvanyaloka. * See Introduction to ध्वन्यालोक. 1. See p. 125. 2. See p. 44.

(11) Bhattanayaha Hridayadarpana, Com- mentary on the

(12) Abhinavagupta- Natyasastra (+).

padacharya Lochana Of these we shall consider the last thiee, as they are the latest in point of time. We know that Anandavardhana lived in the latter half of the nnth century, at the time of Avantıvarman (855-884 A D), Bhatta-Nayaka was a con- temporaly of Sankara-varman (884 -- 902 A D), and Abhinavaguptapadacharya or Lochanakara, flourished about 993-1015 A I) (See Duff's "Chionology of India" p 102) Thus we may safely conclude that Mahima-Bhatta cannot be earlier than 1000 A D Agam, the Vyaktiviveka, mn its turn, has been quoted or cnticized by later authors, among whom the following me the carhest -- (1) Mammata (see Kavvaprakasa, Chapter V, pp 304-7 Bombay) (2) Ruyyaka (see Alankarasarvasva, Bombay ed., pp. (3) Hemachandra (see Kavyanusasana, nı) 12-13).

Of these, Ruyyaka, we know, was the feacher of Mankha (a contemporary of Jayasımha 1129-1150 A D); and was the authoi of Alankarasarvasva, and a commentaly on Mammata's Kavyaprakasa called काव्यप्रकाशसङ्केत (See Subha- shitavalı, Peterson's Introduction, p 106) Whereas Hema- chandia (tho author of Kavyanusasana and other well-known works) was a contemporary of Knmarapala, and flourished between 1088 and 1172 A D He quotes profusely from Mammata's Kavyaprakasa Thus we see that both Ruyyaka and Hemachandra are later than Mammata. Mahimabhatta's age, therefore, hinges on that of Mammata, as being the earliest of the authors that quote from or criticize the Vyak- tivıveka Let us now consider the various theories regarding the date of Mammata .-

9

(1) Dr. Peterson, in his mtroduction to the Subhashi- tavalı, maintains (p. 85)that Mammata cannot be placed later than 1294 A. D (the date of the commentary Jayantı on the Kavyaprakasa) (2) Miss Duff, in her "Chronology of India " (p. 189), refers to a commentary on the Kavyaprakasa by Naraharı (son of Mallinatha), born 1242 A. D. (3) Professor Macdonell ('History of Sanskrit Luterature,' p. 434) holds that Mammata lived about 1100 A. D. (4) Bhimasena-Dikshita in his commentary (Sudhasa- gara) on the Kavyaprakasa, following the tradition, states that Mammata and his brothers, Kayyata (author of the Bhashya- pradipa) and Uvvata (the commentator on the Vajasaneyi- Samhita), were contemporaneous with King Bhoja (996- 1051 A. D), (5) Bhatta-Vamanacharya, in his learned mntroduction to tle Kavyaprakasa, holds (p 3) that Bhimasena's statement is not rehable, mnasmuch as Mammatta refers to Bhoja in his Kavyaprakasa (Canto X)-"भोजनृपतेस्तत्त्यागलीलायितम्' -and must therfore have been later than Bhoja, and his young brother, Uyvata, could not at all have been a contemiporaly of Bhoja He therefore disbelieves Bhunasena's theory,and does not consider Uvvata as the brother of. Mammata (the author of the Kavyaprakasa) He ascribes Mammata to the end of the eleventh century, placing him between Bhojaraja (996- 1051) and Mamkya-chandra, the commentator on the Kavya- prakasa (1160 A. D.). It will be seen from the foregoing that the date of Mammata is yet a matter of uncertamty, and the question deserves a detailed discussion here. The arguments of Bhatta-Vamanacharya are too weak and untenable. He presumes that Mammata should be later than Bhoja (because of the reference to him mn the Kavyaprakasa), and bases his arguments on that presump- tion. But this reference only goes to prove that Mammata

10

cannot be earlier than Bhoja, and I am of opinion that he must have been a contemporary of Bhoja, inasmuch as it would be more natural to interpret the passage "भोजनृपतेस्तत्त्याग ay" as referring to the munificence of a ruling king under whose patronage the author and his brothers flourished. On this suppositon there would be nothing inconsistent in the tradition that Kayyata and Uvvata were the younger brothers of Mammata, and that all the three brothers were contemporaries of Bhoja. In fact, Uvvata himself has, mn his commentary on the Vajasaneyi-Samhita, clearly stated that he wrote the work while Bhoja was reigning (भोजे राज्य प्रशा- fa). In the face of such an explicit admission on the part of Uvvata, it is hard to disbelieve the tradition about the brothers and assign them to different periods. Following Bhimasena, therefore, I would place Mammata in the first half of the eleventh century. Coming back to Mahima-Bhatta, we thus see that he must be placed between Abhinavaguptapada and Mammata. No doubt the date I would assign to hım makes ihim contem- poraneous almost with the former, the passage in the Vyakti- viveka where Abhmnavaguptapada is criticized supports me, as the wording there suggests that Mahima-Bhatta Is referring to a living rhetorician of a rival school of thought (केचिद्विद्वन्मानिनः यदाहु तद्रान्तिमूलम्). For these reasons I am induced to arrange the periods of the literary activity of these rhetoricians thus - (1) Abhinavagupta-the last decade of the tenth cen- tury. (2) Mahima-Bhatta -early part of the eleventh cen- tury (3) Mammata-middle of the eleventh century. Further, if we accept these dates as accurate, we shall be allowing the necessary interval for the several commen- taries on the Kavyaprakasa which sprang up in the twelfth century A. D., such as Ruyyaka's (1129-1150) and Manikya- chandra's (about 1160 A D.).

11

The commentary on account of its terseness of expression, dgnity of thought and originality of reason ing is by all means well suited to the text The commentator being an ardent admirer of the Dhvani theory, he removes, by adopting a method of exquisite ieasoning, all the blemishes which are found attubuted to it by Mahimabhatta He closely examines the text and exposes all the defects therein with remarkable ability. Although he generally praises the text - "कर्तृभेदविषया विरुद्धतां क्तो निवार्य घटितक्रियाभिधः । प्रौढवादरचनाविचक्षणा लक्ष्यसिद्धिमुदितान् कवीन् व्यधात्" ॥ (p7 "तदेवं महाविदुषां मार्गमनुसृत्य सहृदयशिक्षादराय विचारयतोऽस्य महा- मतेर्न कश्चित् पर्यनुयोगलेशस्याप्यवसर इत्यलमतिप्रसङ्गेन" (p 16) yet he expresses a marked disapprobation wherever the author has affected superiority - "यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते इति न्यायेनातिप्रौढतया ग्रन्थकारो निजायत्तां पदार्थव्यवस्थां कर्तुमारब्धो तदतस्य विश्वमपगणनीयं मन्यमानस्य स्वात्मनः सर्वोत्कर्षशालिताख्यापनम्" (p 41) We shall proceed to determine the probable author of this delightful and dignified commentary which is replete with all the merits of composition and style, for it has to be noted to the regret of all Sanskrit scholars that the author's name does not appear either at the commencement or at the close of the commentary. But it can be found out that the commentator is the same as the author of नाटकमीमासा, साहित्यमीमा- सा, हर्षचरितवार्तिक, and बृहती. For it is said "अस्य च विधेयाविमर्शस्यानन्तेतर- प्रसिद्धलक्ष्यपातित्वेनास्माभिर्नाटकमी मांसाया साहित्यमा मांसायां च तेषु तेु स्थानेषु प्रपश्चःप्रदर्शित इति अ्रन्थविस्तरभयादित एवोपरम्यते" (p. 32) "एतदस्माभिर्हर्षचरितवार्तिके विस्तृत्य प्रति- पादितं तत एवावधार्य" (p 44) "अस्मााभिश्वैतत्प्रपञ्चो बृहृत्यां करिष्यते" (p. 45). Of these four granthas हर्षचरितवार्तिक and साहित्यमीमांसा are referred to in the Alankarasarvasva-"एषा च समस्तोपभाप्रतिपादकविषयेSपि हर्षचरित धार्तिके साहित्यमीमांसायां च तेषु तेषु प्रदेशेषूदाहता, इह तु अ्न्थविस्तरभयात्न प्रपश्चिता" (p. 61). From the above passage it may be safely inferred that the author of Alankarasarvasva is also the author of su- घरितवार्तिक and साहित्यमौमांसा. Otherwise the author of Alankara.

10

sarvasva would not use language that would make one believe that perhaps he might be the author of another's works. Agamn there is a close similarity between the passage in ques- tion and the passage quoted from the commentary which will lead one to the surmise that both the passages proceeded from the same source. Further Jayaratha commenting on AlankarasarvasvaI which contams passages dıscardıng Vyaktı- viveka theory, has observed that a cer tain treatise called ~mfaa- maar has been written by the author of Alankarasarvasva. Putting a.l these together and taking into consideration the dignity of style and expression found in the commentary which naturally suggests the Alankarasarvasva it is evident that this commentaly of Vyaktiviveka is the same as the Vyaktıvıvekavichara referred to by Jayaratha as having been written by the great Rajanaka Ruyyaka who flourished in the 12th century A. D If this view is not commendable then it has only to be assumed that this commentary was written by some distinguishod writer who must have flourish- ed only prior to the great Rajanaka Ruyyaka. We anxiously look forward to the day when we may be in possession of a complete copy of this rare commentary and earnestly hope that some blessed votary of Sanskut scholar- ship may come across copies of the other works of this bril< liant author and commentator.

T. Ganapati Sastri.

1. See pp. 12, 13.

निवेदना।

श्रीराजानकमहिमभट्टप्रणीतो योडसौ व्यक्तिविवेको नामालङ्कारशास्त्र- ग्रन्थः प्राग्भिरलङ्कारनिबन्धकारैस्तात्पर्यतोऽनुसहितः प्रसिद्धोऽपि समग्रादर्शानुपल- म्भात् काव्यमालादिषु ग्रन्थावलिषु न गुम्फितः, सोडयम् अनन्तशयनसंस्कृतग्र- न्थावल्या सम्प्रति सहृदयेभ्य आस्वादयितु दीयत इत्युच्चैः सन्तुष्यामः । अस्य राजकीयग्रन्थशालाया द्वावादर्शावासादितौ। तत्रैको जीर्णपत्रो द्वित्र- शतवर्षदेश्यो द्रमिलग्रन्थलिपिस्तालपत्रात्मकः, अपरस्तु वर्षत्रयोविशत्याः प्राकू तत एव प्रतिरूपितः, योऽतीतवश्चिमहाराइ्या प्रियतमेन विद्वद्वतसेन महामहिमश्री- केरलवर्मदेवेन पण्डितकविमणौ इ. अतीतरामस्वामिशास्त्रिमहाशये माय च सह- कृत्वनो: कूपतटमठीयादर्शान्तरसवादेन तदानी शोवितः । मयैतदवलम्बनेन पुनस्संशाधन कृत्वा ग्रन्थस्य मुद्रणकर्मण्युपक्रामिते पन्तळ- राजसकाशादन्य आदर्श आसादितः, यत्र मूलस्यातिप्रौढ व्याख्यानमपि किश्चिदूनद्वि- तीयविमर्शान्तमन्ते योजितमप्रतीक्षितमुपलब्धम् । अस्य ख.सज्ञस्य पाठान्तर तत्तत्पृ-

अथ निष्पृन्नकल्पे मूलमुद्रणे बङ्गलूरपुराद् आङ्गलभाषामहापाठालयसस्कृतप्र. वक्ता बि. ए., एम्. आर्. ए. एस्. इति बिरुदधर: M T श्रीनरसिंहय्यङ्गार- महाशयः, पुरातनवस्तुविचारकार्यालय (Archaeological office) पण्डितः श्रीमान् अनन्तार्यमहाशयश्च दुर्लभग्रन्थरत्नप्रकाशनकर्मण्यस्मिन् साह्याित्सया कमप्यादर्श मह्य सक्ृपं प्रैषयतां, यस्य ग.सज्ञस्य पाठभेदा मूलाद्वूहिरेव योजिताः । व्याख्यानं तु मूलमेलनसौकर्यविरहाद् मूलात् पृथगेव मुद्रयित्वा पुस्तक- स्यान्ते सश्लेषितम् । तत्तन्मूलपृष्ठसम्बन्धिनश् प्रथमोपात्तस्य व्याख्येयपदस्य पार्श्रे तत्तन्मूलपृष्ठसङ्गया व्याख्यायमानमूलांशसुखबोधाय निवेशिता ॥ एष तु व्यक्तिविवेकस्य प्रतिपाद्यपरमार्थः - व्यञ्जकस्तावद् ध्वनिरुच्यते। व्यक्तौ च सम्भवन्त्यां व्यञ्जकत्वं युक्तम्। व्यक्तिस्तु न सम्भवति व्यङ्गयाभिमतानां १ राज्ञामानक इवानक पटहो अ्रन्थनिर्माणद्वारेण यश.प्रख्यापकत्वादित्यनुगतार्थ किमपि मन्ये, बिरुद 'राजानक' इति, येनाहविता. राजानकानन्दवर्धन-राजानकरुय्यक-राजा- नकमहकप्रभृतय ..

२

वस्त्वलङ्गाररसादीनाम्। प्रकाश्याभिमतस्य हि प्रकाशकसहभावेनैव प्रकाशविषयताप- त्तिर्व्यक्तिरुच्यते । तत्र वस्त्वलङ्कारौ प्रकाशकेन वान्यार्थन सहैव न प्रकाशेते किन्तु तत्प्रतीत्यनन्तरमेव, रसादिरपि विभावादिप्रतीत्युत्तरकालमेव प्रतीयते, नतु त- तसहभावेन। स तु काल: सूक्ष्मत्वान्न लक्ष्यत इत्येतावतैवासलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो रसादि- ध्वनिरिति व्यवहार इति वस्त्वादिषु सर्वेष्वपि व्यक्तिर्नोपपद्यते। क्रमिकनियतप्रतीति- विषयौ चार्थौ यत. कुतश्चित् सम्बन्धात् साध्यसाधनभावमनतिवर्त्तमानावनुमानस्यैव विषय इत्यर्थोऽनुमापक एव, न व्यञ्ञकः । शब्दस्तु स्वार्थतोऽपि पूर्वकालप्रतीतिक इति सुतरा न व्यञ्जकः । अपि च शब्दो गङ्गादिः सङ्केतितार्थोपक्षाणसामर्थ्यः स्वा- र्थमात्रव्यवहितेऽप्यर्थे तटादौ व्यापरितु न क्षमते तटादयर्थस्य प्रवाहादित एवानुमानात्। का वार्त्ता स्वार्थतटाद्युभयव्यवहितमर्थ शैत्यादिरूप प्रति तस्य व्यापारे। किन्त्वसौ पदवाक्यात्मा स्वार्थद्वारेणानुमापकः काम स्यात्। वर्णसङ्टटनादेरपि वाचकशब्दोपा- धिभूतत्वात् तन्परम्परयानुमापकत्व युक्तम् इति। ध्वनिमते चैव निरसनीये, अनुमानपक्षे च स्थापनीये, 'यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थौ। व्यङ्ग: काव्यविशेपः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथतः' ॥ इति*ध्वनिलक्षणमादावुपादायावयवशो दूषित, दुष्टाशव्युदासपूर्वकसस्कारभङ्गया च तद् 'वाच्यस्तदनुमितो वा यत्रार्थोऽर्थान्तर प्रकाशयति। सम्बन्धतः कुतश्चित् सा काव्यानुमितिरित्युक्ता' ॥। (पृ. २२) इत्यनुमानलक्षणात्मना पर्यवसायित प्रथमे विमर्शे। द्वितीये शब्दानौचित्य विस्तरण विचारित, ध्वन्यालोकगते च ग्रन्थान्तरे तत् सञ्चारितम् । तृतीये ध्वन्युदाहरणानाम- नुमितिसामग्री प्रदर्शने नानुमानान्तर्गतिर्निरूपिता। तदेवमस्मिन् ग्रन्थे ध्वनिशास्त्रप्रप- ञ्चितस्य सर्वविधस्यापि व्वनेरनुमानेऽन्तर्भावः प्राधान्यात् प्रकाशितः । महिमभट्टस्य ध्वनिकार प्रति सुमहान् विद्याबहुमानः, तत एव च स्पर्धा तत्साधारणकीर्तिकामुकस्य। व्वनिकारो हि उद्योतत्रयवता ग्रन्थेन नव्य ध्वनिप्रस्थान- मुद्धावितवान्, अर्थानौचित्यञ्च व्युत्पादितवानिति महिमभट्टोडप्यनेन त्रिविमर्शेन ग्र- न्थेन स्वोपज्ञमनुमानप्रस्थान शब्दानौचित्य च वितत्य निरूपयाञ्चकार, आह च- 'इह सम्प्रतिपत्तितोऽन्यथा वा ध्वनिकारस्य वचोविवेचन नः । नियत यशसे प्रपत्स्यते यद् महता सस्तव एव गौरवाय' ॥ (पृ. १) इति, * ध्वन्यालोके ३३.तमे पृष्ठे दृश्यमिदम्.

'सहसा यशोऽभिसर्त्तु समुद्यतादृष्टदर्पणा मम घाः । स्वालङ्कारविकल्पप्रकल्पने वेत्ति कथमिवावद्यम्1।। (पृ.१) इति च । अत्र हि सहसा यशोर्ऽर्जनकामनया दर्पणग्रन्थमदृष्ट्रैव व्यक्तिविवेको मया रचित इत्युच्यते। 'दर्पणो हृदयदर्पणाख्यो ध्वनिध्वंसग्रन्थ' इति व्याख्याकारः । तथा चायमभिप्रायः स्फुरति-व्यक्तिविवेकरचनात् प्राग् दर्पणस्य दर्शने तमुपजीव्य मया कृतो व्यक्तिविवेक इति लोकः शङ्केत। ततश्च ध्वनिध्वंसनिर्वाहं प्रति स्वस्यास- हायशूरता न प्रख्याता स्यादिति। 'सहसे'त्यनेन च यावद् दर्पणकारस्य व्वनिध्वस- जन्य यशो न प्रसरति, तावतः कालात् प्रागिति गम्यते। तेन च दर्पणव्यक्ति- विवेकयोरीषत्सान्तरकालता प्रतीयते। तच्चद दर्पणादर्शन परकीयस्य ध्वनिदूप- णप्रकारस्य कस्यापि क्वाप्यननुवादात् प्रकाशते। यत्तु भट्टनायकीयस्य व्वनिलक्ष- णगतद्विव चनदूषणस्यानुसन्धानम् 'एवञ्च भट्टनायकेन द्विवचन यद् दूषित, तद् ग- जनिमीलिकयैव' इति, तदपि लोचनवाक्यानूदितत्वेनैव कृतमिति दर्पणादर्शन द्रढ- यत्येव, यस्मात् प्रकान्त दर्पणाख्य व्वनिध्वसग्रन्थ प्रति ध्वनिदूपकतयावगतो भट्ट- नायक एव कर्त्ता भाव्यते। नवनवार्थग्रामोल्ेखेषु यथाविपयमुपपत्तिसमर्थनासु च परा श्लाघामयमर्हति। परग्रन्थगुणागुणविवेचन पुनर्महोत्सव एव महिमभट्टस्य, यदयमाह- 'मुग्धः कि किमसभ्य एष भजते मात्सर्यमौन नु कि पृष्टों न प्रतिवक्ति यः किल जनस्तत्रेति सम्भाव्यते। छात्राभ्यर्थनया ततोऽय्य सहसैवोत्सृज्य मारगे सता पौरोभाग्यमभाग्यभाजनजनासेव्य मयाङ्गीकृतम्' ।। (पृ. ३७) इति। किञ्चानेन विधेयाविमर्शः, प्रकमभेदः, कमभेदः, पौनरुक्त्य, वाच्यावचन चेति दोषपञ्चकमात्मोपक्रम व्यपदिशता महाकविगिरः परीक्षिताः, ध्वनिकारोक्तिषु च बल- वत् पराक्रान्तम्। अस्य आनन्दवर्धनाचार्यवद् वक्रोक्तिजीवितकारे कुन्तकेऽपि बलवान- भिनिवेशः । तथा च कुन्तकल्लोकदूषणकतार्थमानिनोऽस्य जयाडण्डिम - काव्यकाञ्चनकषाश्ममानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि। यस्य सर्वनिरवद्यतोदिता श्लोक एप स निदर्शितो मया' ॥ (पृ. ५८) इति, तथा

'यत् पुनः शब्दार्थौ सहितौ

तेन ध्वनिवदेषापि वक्रोक्तिरनुमा न किम्' (पृ. २८) इति ग्रन्थेन वक्रोक्तिकारसम्मताया वक्रोक्तेरप्यनुमानान्तर्भावोऽनेन साधितः । कुन्तक एव च वक्रोक्तिजीवितकार:, यतः 'सरम्भ: करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिहस्य य. सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल।

योऽसो कुत्र चमत्कृतेरतिशय यात्वम्बिकाकेसरी' ।(पृ. ३७, ३८.) इति श्लोक कुन्तकेन स्वीयकाव्यलक्षणग्रन्थे सर्वनिरवद्यतया प्रतिपादित व्यक्तिवि- वेककारो वक्ति, व्यक्तिविवेकव्याख्याता च वक्रोक्तिजीविताख्ये काव्यलक्षणग्रन्थे विस्तृत्य*व्याख्यातम्। तेन व्यक्तिविवेककारोक्तः कुन्तकीयकाव्यलक्षणग्रन्थो

र्हति, मूले सामान्यरूपेणोपादीयमानस्यार्थस्य विशेषरूपेण व्याख्याने विवरणौचित्यात्। सेयमनुमानवाचोयुक्तिर्न्यायशतैर्ध्वनिकारेण सह बलवन्नियुध्य स्थापिताप्यनुया- यिविरहात् प्रतियायिबाहुल्याच्च ध्वनिव्यवहारसाधारणमादर काव्यालङ्कारगोष्ठीषु नावि- दन्त। मम्मटभट्टप्रभृतयो ह्यलङ्कारशास्त्रकारा न केवल ध्वनिप्रस्थान तात्पर्यतो जुषन्ते, यावदनुमानपक्षं दूरतः प्रतिक्षिपन्ति । किन्तु ग्रन्थगुणदोषविचारसरणि श्रीमहिमभट्टेन क्षुण्णामेते भृशमाद्रियन्तेऽ। अत्र 'इत्यादिप्रतिभातत्त्वमस्माभिरुपपादितम्। शास्त्रे तत्वोक्तिकोशाख्य इति नेह प्रपञ्चितम्' ॥ (पृ. १०८) इति दर्शनात् तत्वोक्तिकोश इत्यपि कश्चिद् ग्रन्थो लोकोत्तरप्रतिभोदयह्ृद्यविद्यावैभ- वेन श्रीमहिमभट्टेन प्रणीत इति गम्यते। स यदि गुणसम्पदा व्यक्तिविवेकभ्रा- तृभावात् समाख्याप्रत्ययाच्च सम्भाव्यया वस्तुत एव विभूषितः, त तर्हि दैनानुपल- म्भयता वञ्च्यन्त एव मन्य, सचेतसः । * व्याख्याने १६ श पृष्ठ दृश्यम् मम्मटभट्टः काव्यप्रकाशकार .. S हेमचन्द्रस्तु स्वीयकाव्यानुशासनस्य विवेके व्यक्तिविवेकवाक्यान्येव तन्नामानिर्देशेन लिखति बहुषु स्थलेषु (पृ १७६-१८१)

श्रीराजानकमहिमभट्टस्य जीवितसमयः क इति जिज्ञासायां, व्यक्तिविवे- कस्य प्रागुक्तरीत्या दर्पणातिप्रत्यासन्नकालत्वसम्भावनाद् दर्पणस्मर्तृलोचनोत्तरका- लप्रभवत्वाच्च दर्पण-लोचन-व्यक्तिविवेकानां कर्त्तारः समानकाला इति सामान्यत ऊहितु शक्यते। लोचनकर्त्ता च श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादः ९९१ सैस्ताब्दे* स्थित इति स एव कालो महिमभट्टस्य फलति । यदि च ग्रन्थान्ते 'महाकवेः शयामलस्य शिष्येण' इति निर्दिष्टो महिमभट्टस्य गुरुः श्यामलः क्षेमेन्द्रेण ११- श. शतकस्थितेन 'नतु यथा श्यामलस्य' इति औचित्यविचारचरचायां 'विपरीता यथा भट्टश्यामलस्य' 'यथा भटटश्यामलस्य' इति च सुटृत्ततिलके स्मृतात् श्यामलान्न भिद्यते, तर्हि श्यामलशिष्यस्य दशमशतकसत्ता निकाममुपपद्यते। अयमेव समयः प्रकारान्तरेण साधितः पण्डितवरेण M T' नरसिहय्यङ्गारम- हाशयेन तदीये व्यक्तिविवेकोपन्यासे। यथा- "Coming now to the author's age, we find in the Vyaktı- viveka abundant quotations from and references to several works and authois I have been at great pains to trace the several stanzas quoted in the work t their onginal sources, and I find that the following are the most often cited -- Author Worhs (1) Kalıdasa Sakuntala, Raghuvamsa, Vıkramoi vasıya Kumara-sambhava (2) Bharavı Kıratarjunıya. (3) Srıharsha Nagananda. (4) Bhartrıharı Vakyapadıya (5) Magha Sısupalavadha (6) Rajasekhara Balaramayana (7) Bhavabhutı Uttararamacharıta, Malatımadhava. (8) Bhattanarayana Venisamhara (9) Ratnakara Haravıjaya. (10) Anandavardhana Dhvanyaloka * ध्वन्यालोकस्योपोद्घातो दृश्यताम् १ १२५ तम पृष्ठ दृश्यताम् २ ४४, ५५ तमे पृष्ठे दृश्ये. 3 See the 'Journal of the Royal Asiatic Society' January, 1908,

(11) Bhattanavaka Hridayadarpana, Com- mentary on the

(12) Abhınavagupta- Natyasastra (?)

padacharya Lochana Of these we shall consider the last three, as they are the latest mn point of time. We know that Anandavardhana lived in the latter half of the ninth century, at the time of Avantıvarman (855-8S4 A D ), Bhatta-Nayaka was a con- temporary of Sankara-varman (834-902 A D), and Abhinavaguptapadacharya or Lochanakara, flourished about 993-1015 A D (See Duff's "Chronology ot India" p 102) Thus we may safely conclude that Mahima-Bhatta cannot be earlier than 1000 A D Again, the Vyaktiviveka, in its turn, has been quoted or criticized by later authors, among whom the following are the earliest - (1) Mammata (see Kavy ıprakasa, Chapter V, pp. 304-7 Bombay) (2) Ruyyaka (see Alankarasarvasva, Bombay ed, pp 12-13) (3) Hemachandra (see Kavyanusasana, nı) Of these, Ruyyaka, we know, was the teacher of Mankha (a contemporary of Jayasımha 11)-1150 A. D), and was the author of Alankarasarvasva, and a commentary on Mammata's Kavyaprakasa called काव्यप्रकाशसङ्केत. (See Subha- shitavalı, Peterson's Introduction, p 106) Whereas Hema- chandra (the author of Kavyanusasana and other well-known works) was a contemporary of Kumarapala, and flourished between 1088 and 1172 A D He quotes profusely from Mammata's Kavyaprakasa Thus we see that both Ruyyaka and Hemachandra are later than Mammata. Mahimabhatta's age, therefore, hinges on that of Mammata, as being the earhest of the authors that quote from or criticize the Vyak- tıvıveka. Let us now consider the various theories regarding the date of Mammata ,-

(1) Dr. Peterson, in his introduction to the Subhashı- tavalı, maintains (p 85)that Mammata cinnot be placed later than 1294 A D (the date of the commentary Jayantı on the Kavvaprakasa) (2) Miss Duff, mn her " Chronology of India " (p. 189), refers to a commentary on the Kavyapıakasa by Naraharı (son of Mallinatha), born 1242 A. D (3) Professor Macdonell ('Historv of Sansknt Literature,' p. 434) holds that Mammata lived about 1100 A D. (4) Bhimasena-Dikshita in his commentary (Sudhasa- gara) on the Kavyaprakasa, following the tradition, states that Mammata and his brothers, Kayyata (author of the Bhashya- pradıpa) and Uvvata (the commentator on the Vajasaneyi- Samhita), were contemporaneous with King Bhoja (996- 1051 A D). (5) Bhatta-Vamanacharya, in hs learned introduction to the Kavyaprakasa, holds (p 3) that Bhimasena's statement is not reliable, inasmuch as Mammatta refers to Bhoja in his Kavyaprakasa (Canto X)-"भोजनृपतेस्तत्त्यागलीलायितम्' -and must therfore have been later than Bhoja, and his young brother, Uvvata, could not at all have been a contemporary of Bhoja. He therefore disbelieves Bhimasena's theory,and does not consider Uvvata as the brother of Mammata (the author of the Kavyaprakasa) He ascribes Mammata to the end of the eleventh century, placing him between Bhojaraja (996- 1051) and Manıkya-chandra, the commentator on the Kavya- prakasa (1160 A. D.). It will be seen from the foregoing that the date of Mammata is yet a matter of uncertainty, and the question deserves a detailed discussion here. The arguments of Bhatta-Vamanacharya are too weak and untenable. He presumes that Mammata should be later than Bhoja (because of the reference to him in the Kavyaprakasa), and bases his arguments on that presump- tion. But this reference only goes to prove that Mammata

V

cannot be earlier than Bhoja, and I am of opinion that he must have been a contemporary of Bhoja, inasmuch as it would be more natural to interpret the passage "भोजनृपतेस्तत्त्याग" लीलायितम्" as referring to the munificence of a ruling king under whose patronage the author and his brothers flourished. On this suppositon there would be nothing inconsstent in the tradition that Kayyata and Uvvata were the younger brothers of Mammata, and that all the thiee brothers were contemporaries of Bhoja In fant, Uvvata hımself has, in hıs commentary on the Vajasaneyi-Samhita, clearly stated that he wrote the work while Bhoja was reigning (भोजे राज्य प्रशा- afa). In the face of such an explicit admission on the part of Uvvata, it is hard to disbelieve the tradition about the brothers and assign them to different periods Following Bhimasena, therefore, I would place Mammata in the first half of the eleventh century Coming back to Mahima-Bhatta, we thus see that he must be placed between Abhinava-guptapada and Mammata No doubt the date I would assign to hım makes him contem- poraneous almost with the former, the passage in the Vyakti- viveka where Abhinavaguptapada is criticized supports me, as the wording there suggests that Mahima-Bhatta is referring to a living rhetorician of a rival school of thought (कोिद्विद्वन्मानिनः यदाहुः तद्भ्रान्तिमूलम्). For these reasons I am induced to arrange the periods of the literary activity of these rhetoricians thus - (1) Abhmnavagupta-the last decade of the tenth cen- tury. (2) Mahima-Bhatta-early part of the eleventh cen- tury. (3) Mammata-middle of the eleventh century. Further, if we accept these dates as accurate, we shall be allowing the necessary interval for the several commen- taries on the Kavyaprakasa which sprang up m the twelfth century A. D, such as Ruyyaka's (1129-1150) and Manıkya- chandra's (about 1160 A D.)

व्याख्यानं पुनर्गुणगरिम्णा व्यक्तिविवेक प्रति सर्वथानुमूपन । किन्विदं ध्वनिमतानुयायि यत्र यत्र महिमभट्टन व्यक्तिवाठे ढोप, स्थायते, तत्र तत्र हृदयङ्ग- मैर्न्यायैस्तमुद्धरति; मूलकारोक्तौ च सूक्ष्मेक्षिकया ढोपानुपक्षिपाति। यदयेनन 'कर्तृभेदविषयां विरुद्धता क्त्वो निवार्य घटितक्रियाभिध.। प्रौढवादरचनाविचक्षणो लक्ष्यसिद्धिमुदितान् कवीन् व्यधात्॥ (पृ. ७ इति, 'तदेव महाविदुषां मार्गमनुसृत्य सहृदयशिक्षादराय विचारयतोडस्य महाम- तेर्न कश्चित् पर्यनुयोगलेशस्याप्यवसर इन्यलमतिप्रसर्ङ्वन' (पृ १६) इति च मूलकार श्लाघते, तथापि क्कचित् तम्याहोपुरुपिकया प्रम्फुरन्त्या नेव तृष्यत. यदाह- 'यथास्मै रोचते विश्व तथेद परिवर्त्तते इति न्यायनानिप्रौढतया ग्रन्थकाग निजायत्ता पदार्थव्यवस्था कर्तुमारब्ध नढेतदम्य विश्वमगणनीय मन्यमानस्य स्वात्मन सर्वोत्कर्पशालितागन्यापनम ।पृ. ४१, ध। तदिद समग्रगुणसम्पन्न व्यास्यारत्न कस्य कृतिरिति विचाग्णायाम आठी मवेमर्शान्ते वा कर्तृनाम नैव निर्दिष्ट दृश्यते। किन्न्वस्य कर्त्ता नाटकमीमांसाया: साहित्यमीमांसाया, हर्षचरितवार्ततिकस्य, बृहत्याश्च प्रणेनेन्यवगम्यते. यदाह-

कमीमांसायां साहित्यमीमांसायां च तेषु तेपु स्थानेषु प्रपञ्च प्रद- र्शित इति ग्रन्थविस्तरभयादित एवोपरम्यते' (पृ. ३२) 'एतदस्मामिर्हर्षचरितवार्त्तिके विस्तृत्य प्रतिपादित तत एवाव- सेयम्1 (पृ. ४४) 'अस्माभिश्वैतत्प्रपञ्चो बृहत्यां करिष्यते' (पृ. ४५) इति। ग्रन्थेष्वेषु हर्षचरितवार्त्तिक साहित्यमीमांसा च अलङ्काररावरये मम र्येते- 'एपा च समस्तोपमाप्रतिपादकविपयेऽपि हषचरितवार्त्तिके साहित्य- मीमांसायां च तेषु तेषु प्रदेशेपृदाहृता। वह तु ग्रन्थविम्तग्भयान्न प्रपञ्चिता' (पृ. ६१) अत्र च य एव कर्त्ता प्रपञ्चनक्रिया प्रति स एवोदाहरणक्रििया प्रत्यभि स्वर्सत प्रता + व्याख्यानस्य २, ३, १०. पृष्ठानि दृश्यन्तामू, व्यास्गानव्य ५, ५६ : पृष्ठानि दृश्यन्ताम् -

यने। यदि तथाविधायाः प्रतीतर्वस्तुता मिश्यात्वं स्यात्, न तहि ताम् अलङ्गारस- र्वम्वकार शब्दत उत्पादयेत्। न ह्वयन्यदीयकृतिविपयायाः स्वकर्तृकत्वप्रतीतेः पाक्षि- कमपि शब्दतः म्फुरण तादृशा लोकोत्तरग्रन्थशतनिर्माणनिपुणाः सहन्ते। तेन तयो- ग्रन्थयो सर्वम्वकारः कर्त्तेति शक्य प्रत्येतुम् । अस्त्यस्मिन् वाक्ये पूर्वोदाहृतव्याख्या- नवाक्येन समाना कापि न्छाया, या वाक्ययोरेकमुखप्रभवतां गमयेत्। अलङ्कार- सर्वस्वस्थ च व्यक्तिविवेकमतप्रत्याख्यानवाक्य विवृण्वन् जयरथो व्यक्तिविवेक- विचारं नाम कञ्चित् ग्रन्थमलङ्कारसर्वस्वकारेण निर्मित वक्ति (पृ. १३) । तदेत- दग्विल वस्तुजात ग्रन्थप्रौढ़ता च सर्वस्वसाधारणी पर्यालोचयतो मे व्यक्तिविवेक- व्याख्यानमेतत् स एव जयरथस्मृतो राजानकरुय्यककवतो व्यक्तिविवेकविचार इति प्रतिभाति। तथानम्युपगमे १२शशताब्दीस्थिताद् राजानकरुय्यकादपि प्रा- चीनेन केनापि लोनोत्तरप्रज्ञेनैतद् विरचितमिनि कल्पनीयम्। अपि नामेद व्या- ख्यानरत्नं समग्र कढाचिदुपल्भेमहि। अपि च नाम तेपा बृहती-नाटकमीमांसा- साहित्यमीमांसा-हर्षचरितवार्त्तिकानामुपलब्धौ धन्या. केऽप प्रयत्नं विदध्युः॥

अनन्तशयनम् त. गणपतिशास्त्री.

१ 'इति मङ्खका वितने काश्मीरक्षितिपसान्धिविग्रहिक । सुकविमुखालद्कार तदिदमलङ्कारसर्चस्वम्'॥ इति तु अत्रत्यजरत्तमकोशेषु पठ्यते। मद्गकोऽपि रुथ्यकसमानकाल एव।

व्यक्तिविवेकव्याख्यान स्मृता: ग्रन्थकर्तारः।

भट्टोद्भटः ३. ३४ धातुकार: ध्वनिकारप्रभृतयः १५ २७

सूत्रकृत् १५

भाप्यकृत्

कात्यायन पतञ्जलि: २६ ध्मकीर्तिः ३४ वक्रोक्तिकृत् २६

अक्षपादमुनि: ४0

वकोक्तिजीवितकार ४३ सौगता वैशेपिका

वामनप्रभृतय.

परिमल: ५३

ग्रन्थाः ।

चन्द्रिका काव्यकौतुकम् १३

हृदयदपेण: महाभाष्यम् १६ .. 8

पातञ्जलसूत्रम् ... २६

नटाकमीमांसा ३२ ... . ..

साहित्यमीमासा हर्पचरितवार्त्तिकम् ४% .... 0 ..

बृहती ४'%

व्यक्तिविवेकस्य विषयानुक्रमः ।

प्रथमे विमर्शे ध्वनिलक्षणाक्षेपः।

१. ध्वनिलक्षणखण्डनारम्भ २. लक्षणे अर्थस्योपसर्जनीकृतात्मत्वदूवणम्, लक्षणे शब्दस्यानुपादेयत्वम्, स्वार्थाभिधानातिरिक्तव्यापाराभावश्र ३. शाव्दव्यवहारस्यानुमानरूपत्वम् अव्दद्वैनिध्यम्. तत्र पदविभाग., पदाना क्रियाशब्दत्वपक्षसमर्थनम्. ४. तेन कू कर्तृभेदविरोधपरिहारेण बहलक्ष्यसाधनम् ६. आख्यातादिस्वरूपकथनम् ७. वाक्यस्वरूपम्, अथद्वैविध्यम्, अनुमेयार्थस्य त्रैविष्य वस्त्वलङ्काररसात्मना, वाक्यार्थस्य द्वैविध्य विधेयाशसिद्धत्वासिद्धत्वाम्याम्, तदुदाहरणानि. ८. साध्यसाधनभावस्य शाव्दत्वार्थत्वभेदप्रभेदास्तदुदाहरणानि च १०. वाच्यविषयवदनुमेयविपयेऽपि साध्यसाधनयो क्रमप्रतीतिकथन, रसादिविपये व्यङ्गयव्यञ्जकभावस्यौपचारिकत्वम्, अर्थस्य काक्कभिधेयसायामनुमेयताया च चमत्कारित्वम्, तदुदाहरण च. ११. वस्त्वलद्कारयोरोपचारिकव्यङ्गयत्वस्याप्यसम्भवः, रत्यादिप्रतीतर्विभावादिसम- कालत्वशङ्कातत्परिहारौ. १२. धवने: परार्थानुमानरूपता, वाक्यार्थमात्रस्य साध्यसाधनभावगर्भताया दृष्ठा- न्तोपादाननियमशङ्कातत्परिहारौ, रत्यादीामनुमेयाना सुखहेतुन्वाक्षेपस्तत्परि- हारश्र. १३. विभावादिहेत्वादीनामभेदशङ्का, तत्स्वरूपाख्यानेन भेदस्थापनम्. १४. कृत्रिमैर्विभावादिभिरसत्यरत्यादिप्रतीतिपरामर्श एव रसास्वादः, तत्र प्रमाणम्, गभ्यगमकयोर्वाच्यव्यङ्गयप्रती्याश्च सत्यासत्यत्वविचारानुपयोगः १५. वाच्यप्रतीयमानयोमुख्यवृत्या व्यङ्गयव्यञ्जकभावाभावः, व्यक्तिलक्षण, तत्रै- विष्य, व्यक्तिलक्षणस्यासम्भवः, अव्याप्ति.

रणम् .

२

१९. 'अर्थ: सहृदयश्लाध्य' इति व्वनिकार लोके पाठपरिवर्तन, लक्षणे वाशब्द- स्यानुपादेयत्वम्, अर्थवैशिष्ठ्यशब्दवैशिष्ठ्यद्विवचनन र्द्ेश तत्प पुस्त्वा ना दूपणम्. २० प्रसङ्गात् 'प्रतीयमान पुनरन्यदेव' इति व्वनिकारश्लोकपरिवर्तन, काव्यस्य विशिष्टत्वग्वण्डन, कर्तृनिर्देशखण्डनम्. २२. शुद्ध लक्षणं, तस्य चानुमानलक्षणतया पर्येवसानम्, २३ अव्दस्य व्यापारान्तरकत्पनखण्डन, लक्षणास्थलेप्वर्थव्यापारलक्षणाठनुमा- नादेवार्थान्तरप्रतीति., न तु सा शाब्दीति. २६. मत्तिर्व्वनिरिति पक्षसमर्थनम्. २७. 'इषुवद् ढीर्वदीर्घः शब्दस्य व्यापार' इति मतस्योपक्षेपाक्षेपौ. २८. वक्रोक्तिकारकृतकाव्यलक्षणस्य खण्डनं, वक्रोक्तेरप्यनुमाने प्रवेशनम्. २०. शव्दस्य व्यञ्जकत्वानुपपत्तिः, गमकत्वमपि सामग्रया एव, न शब्दस्येति श- व्दपक्षस्यार्थपक्षात् पृथगुपन्यासस्य दूपण, प्रादीना द्योतकत्वस्य भाक्तत्वम् ३०. मक्तौ निमित्त, तत्प्रसङ्गाद्विशेपणविशेष्ययोः स्वरूपादिनिरूपण, चाटीना

३२. काव्यम्य सामान्येन लक्षणमनाख्याय गम्यार्यप्राधान्याप्राधान्यकृतप्रकारद्रय- कथनासाङ्गत्यम्, ३३. तत्प्राधान्याप्राधान्ययोर्विशेषानवगतेरुदाहर णेषु प्रदर्शनम् ३४. ध्वनिलक्षणदूपणोपसहारः.

द्वितीये विमर्शे शब्दानौचित्यविचारः । ३७. शब्दानौचित्यविचारोपोद्धातः, तस्य पञ्चविधत्वं, तत्सामान्यलक्षण, विधेया- विमर्शस्योदाहरणं, 'सरम्भ: करिकीट' इति श्लोके. ३८. तत्र 'असरब्धवान्' इति नञ्समासप्रसङ्गात् प्रसज्यप्रतिपेधादिनिरूपणम्. ४०. 'योऽसौ' इति प्रसक्त्या यत्तच्छब्दार्थगतविचारः ३. 'अम्बिकाकमर' इति पष्टीसमामप्रमक्ता समासस्वरूपविर्वचन, सगासे

विशेपणांशस्य विधेयत्वविवक्षायां वृत्या न माव्यमित्यस्यार्थस्योदाहरणप्रत्यदा- हरणाना भूयसां प्रदर्शनेन व्युत्पादनम्. ६३. प्रधानेतरभावाविवक्षाया समासासमासकामचारः ५४. विधेयत्वस्य प्राधान्योपलक्षणत्व, तेन प्रधानाविमर्शेऽपि दोषत्वम्. ६९. प्रधानेतरभावविवक्षाया वृत्त्यभावस्य समर्थग्रहणात् सिद्धि'. ५६. 'अम्बिकाकेसरी'त्यत्र विधेयाविमर्शदोपस्य सङ्गमनम्. ५७. 'सरम्भ' करिकीटे'ति श्लोके पाठपरिवर्तनम्. १८. प्रकमभदस्य स्वरूपम्, उदाहरणैस्तत्प्रपञ्चनम् ६६. कमभेदस्योदाहरणैर्व्युत्पादनम् . ६९. पौनरुक्त्यस्य स्वरूपम्, उदाहरणैस्तत्प्रपञ्चनम् ८४ वाच्यावचनस्योदाहरणैर्व्युत्पादनम् १००. वान्यावचनेन सामर्श्यादवान्यवचनस्यापि सडग्रह., तस्योदाहरणैर्व्यत्पादनम्. १०८ अर्थस्याव्यभिचरितस्य वान्यत्वप्रसङ्गात् स्वमावोक्तेरलड्कारत्वाभावशक्कातप्परि- हाराँ, स्वभावोक्त्युदाहरणानि. १०९. 'काव्यस्यात्मा' इति ध्वनिकारश्लोके प्रकमभेदपौनरुक्त्यादिदोपनिदर्शनम् ११२. तस्य श्लोकस्य पाठान्तरपरिकल्पनम्. तृतीये विमर्शे ध्वन्युदाहरणानामनुमानान्तभावोपदर्शनम्। ११४. 'भम धम्मिअ' इत्यत्र किश्चिदनौचित्योद्भावनम् . ११५. 'अत्ता एत्थ' इत्यत्र केपाश्चिद् दोपाणामुद्भावनम्. १२१. 'दत्तानन्दा' इत्युदाहरणप्रसङ्गात् साध्वसाध्वपशब्दाना निरूपण, स्वाभिमता- पशब्दस्योदाहरणम् १२३. 'ता जानीया' इति काळिदासल्लोके ,कस्यचिद्पव्याख्यानस्य खण्डन, 'ग्रा- मेडस्मिन्' इति श्लोके कस्यचिदपव्याख्यानस्य खण्डनम्. १२६. 'लावण्यकान्ति' इत्युदाहरणे कश्चिद्विचार, तत्रोदाहरणे दोषोद्ावनेन पाठ- परिवर्तनम्. १३१. वर्णपदवाक्यसङ्गटनादीना गमकत्वनिरूपणम्. १३२. 'प्रातु धनै" इत्यस्य पदप्रकाशतानुदाहरणत्वम्. १३३. 'वाणिअअ' इत्यस्य वक्तृविशेपनिर्धारण, पाठविपरिणामश्र. १३७. ग्रन्थार्थनिगमनम् .

। श्रीः।।

श्रीराजानकमहिमभट्टकृतो व्य्तिविवेक:।

प्रथमो विमर्शः। अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्ैव ध्वनेः प्रकाशायतुम्। व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमा परां वाचम् ॥ १॥ युक्तोऽयमात्मसदृशान् प्रति मे प्रयत्नो नास्त्येव तज्जगति सर्वमनोहरं यत्। केचिज्ज्वलन्ति विकसन्त्यपर निमील- न्त्यन्ये यदभ्युदयभाजि जगत्प्दीपे ॥ २ ॥ इह सम्प्रतिपत्तितोऽन्यथा वा ध्वनिकारत्य वचोविवेचनं नः । नियतं यशसे प्रपत्स्यते यन्महतां सस्तव एव गौरवाय ॥ ३ ॥ सहसा यशोऽभिसर्तु समुद्यतादृष्टदर्पणा मम धीः । स्वालङ्कारविकल्पप्रकल्पने वेत्ति कथमिवानद्यम् ॥। ४ । ध्वनिवर्त्मन्यिगहने स्खलितं वाण्याः पदे पदे सुलभम्। रभस्ेन यत् प्रवृत्ता प्रकाशकं चन्द्रिकाददृद्टैव ॥ ५॥ किन्तु तदवधीर्यायर्गुणलेशे सततमवरितैर्भाव्यम्। परिपवनवदथवा ते जात्यैव न शिक्षिता तुषग्रहणम् ॥ ६॥ तत्र ध्वनेरेव तावल्लक्षणं वक्तव्यम्। कोडयं ध्वनिरनमेति। तच्व ध्वनिका- रेगैवोक्तं। तद्था- "यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थौं। व्यङ्क: काव्यविशेषः स ध्वािरिति सूरिभः काथेतः ॥" इति। एतच विविच्यमानमनुमानस्यैव सङ्गच्छते, नान्यस्य। तथा हि-अर्थस्य तावदुपसर्जनीकृतात्मत्वमनुपादेयमेव। तत्यार्थान्तरप्रतीत्यर्थमुपात्तस्य तद्यभिचारा- भावात्। न ह्यग्न्यादिसिद्धौ धूमादिरुपादीयमानो गुणतामतिवर्तते। तस्य तन्मात्र-

२ व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः।

लक्षणत्वात्। पुनरश्य क्वचित् समासोक्त्यादौ प्राधान्यमुच्यते तत् प्राकरणिकत्वा- पेक्षयैव। न प्रतीयमानापक्षया। यथा-

"उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्। यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम् ।।" अत्र हि प्रतीयमानेनानुगतं वाच्यमेव प्राधान्येन प्रतययिते समारोपितनायिकानाय- कव्यवहारयोर्निशाशशिनोरेव वाक्यार्थत्वात्। तदपेक्षया च तस्य लिङ्गत्वादुपस- र्जनीभावाव्यभिचार एव। व्यभिचारेऽपि वैफल्यादनुपादेयमेवैतद् गुणीभूतव्य- ङचेऽपि काव्ये चारुत्वप्रकर्षदर्शनादिति वक्ष्यते। उक्तं गुणीकृतात्मत्वं यदर्थस्य विशेषणम्। गमकत्वान्न तत् तस्य युक्तमव्यभिचारतः ॥७॥ इति सड्ग्रहश्लोकः। शब्द: पुनरनुपादेय एव। तस्य स्वार्थाभिधानमन्तरेण व्या- पारान्तरानुपपत्तेरुपपादयिप्यमाणत्वात्। न च तम्यानुकरणव्यतिरेकेणोपसर्जनीकृ- तार्थत्वं सम्भवति यथा- "तं कर्णमूलमागत्य पलितच्छझ्मना जरा। कैकेयीशङ्कयेवाह रामे श्रीर्न्यस्यतामिति ।" कुतस्तरहि तदर्थावगतिः । अनुकार्यादिति ब्रूमः तस्य सार्थकनिरर्थकत्वभेदेन द्वैवि- ध्यतः । न त्वनुकरणात्, तस्येतिना व्यवच्छिन्नस्य स्वरूपमात्रेऽवस्थानात् । अन्यस्य तूपसर्जनीभावाव्यभिचार एव तस्य तदर्थमुपादानत । यो हि यदर्थ- मुपादीयते, नासौ तमेवोपसर्जनीकरोतीति युक्तं वक्तु यथोदकाद्युपादानार्थमु- पाचो घटादिस्तदेवोदकादि। अन्यथा प्रधानेतरव्यवस्था निर्निबन्धनैव स्यात्। अत एव घटादिरेव प्रतिनिधीयते नोदकादीत्यसम्भवो लक्षणदोषः । व्यभिचार- सम्भवयोरपि वा यत् स्वार्थयोरुपसर्जनीकृतत्ववचनं तत् पुनरुक्त्तं तयोरर्थान्त- राभिव्यक्त्यर्थमुपात्तयोरसामर्थ्यादेव तदवगतेरित्युक्तम्। न च स्वरूपमात्रानु- वाइफउमेतदिति शक्र वक्तुं तत्य पुनरुक्तिपकारत्वोपपादनतः। एवञ्च यत् 'सुवर्-पुष्पां पृथिवी'मित्यादुदाहरणमुपदर्शितं, तदसिद्धसाध्यसाधनधर्मानुग- ममित्यवगन्तव्यम्। किश्च यथाभिधयोऽर्थस्तद्विशेषणं चोपातं तद्वदभिधाप्युपा- दानमहत्येव। अन्यथा यत्र दीपकादेरेलङ्कारादलङ्कारान्तरस्योपमादेः प्रतीतिस्तत्र

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। ३

ध्वनित्वमिष्टं न स्यात् तल्लक्षणेनाव्याप्तेः । अलङ्काराणां चाभिधात्मत्वमुपगतं तेषां

"अलङ्कारान्तरम्यापि प्रतीतौ यत्र भासते। तत्परत्वं न वाच्यस्य नासौ मार्गो ध्वनेर्मतः ॥" इत्यादिना तत् प्रतिषिद्धमित्युच्यते। तत्प्रतिषेधहेतोः काव्यातत्परतालक्षणस्यासि- द्धत्वाद् उपमानोपमेयभावाद्यभिधानपरतयैव दीपकाद्यलङ्कारभङ्गिमणितिसमाश्रय- णतः प्रतीयमानस्यैव चालङ्कारादेश्वारुत्वातिशययोगात् तावन्मात्रनिबन्धनत्वाच्च तद्ध्वनिव्यवहारस्येति कथं तत्प्रतिषेधसिद्धि। अथार्थमतीत्यन्यथानुपपत्त्यैव सद्धावावगमः, अर्थशब्दयोरुपसर्जनीकृतस्वार्थत्वाभिधानसामर्थ्याच्च तदुपसर्जनी- भावावगतिः, तस्याः प्राधान्येन तयोरुपसर्जनीमावादिति व्यर्थस्तदुपादान- प्रसङ्ग इति। एवं तर्द्यर्थस्यैवोपसर्जनीभावोडभिवेयो न शब्दस्य, तस्याभिधाया इव तदुपसर्जनीभावाभिधानसाम्थ्यादेव तदवगतिसिद्धेरिति लक्षणवाक्ये व्यर्थ शब्दग्रहणम्, अन्यथाभिधाग्रहणमपि कर्तव्य प्रसज्येत विशेषाभावात्। न चास्य स्वार्थाभिधानमात्रपर्यवसितसामर्थ्यन्य व्यापारान्तरमुपपद्यते, येनायमर्था- न्तरमवगमयेत्, तदपेक्षं चोपसर्जनीकृतार्थत्वनियात्। अर्थस्यैव तदुपपत्तिसमर्थ- नात्। सर्व एव हि शाब्दो व्यवहारः साध्यमाधनभावगर्भतया प्रायेणानुमानरू- पोऽभ्युपगन्तव्यः, तस्य परप्रवृत्तिनिवृत्तिनिबन्धनत्वात् तयोश्च सम्प्रत्ययासम्प्रत्य- यात्मनोरन्यथाकर्तुमशक्यत्वतः। न हि युक्तिमनवगच्छन् कश्चिद्विपश्चिद्वचनमात्रात् सम्प्रत्ययभाग भवति। द्विविधो हि शब्द: पदवाक्यभेदात्। तत्र पदमनेकप्र- कारं नामाख्यातेपसरगेनिपातकर्म प्रवचनीयभेदात्। तत्र सत्त्वप्रधानानि नामा- नि। तान्यपि बहुप्रकाराणि सम्भवन्ति। जातिगुणक्रियाद्रव्याणां तत्प्रवृत्तिनिमित्तानां बहुत्वात् । तद्यथा घटः पट इति जातिशब्दः । शुक्ो नील इति गुणशब्दः । पाचकः पाठक इति क्रियाशब्दः । दण्डी विषाणीति द्रव्यशब्दः। केचित् पुन- रेषां क्रियैवैका पवृत्तिनिमित्तमिति क्रियाशब्दत्वमेव सर्वेषां नामपदानामुपगच्छान्ति। तथा हि-धटादिशब्दाःस्वार्थे प्रवर्तमाना घटनादिक्रियामेवान्वयव्यातरकाभ्यां प्रवृ- त्तिनिमित्तभावेनावलम्बमाना दृश्यन्ते। न घटत्वादिसामान्यम्। सा चैषा घटनादि- क्रिया घटत्वसामान्ययोगादन्यथा वारतु। नैतावता तायाः प्रवृत्तिनिमित्तत्वव्या- घातः। न च सत्यपि घटत्वसामान्ये स्वयमघटन् घटात्मतामनापद्यमान एवासौ १. 'घटादय' इति खपुस्तके पाठः.

४ व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः।

घटव्यपदेशविषयो भवितुमर्हति । एवं हि पटोऽवि घटव्यपदेशविषयः स्यात् । घटनक्रियाकर्तृत्वाभावाविशेषात्। न हि शुकत्वमनारद्यमान एवार्थः शुक् इति व्यप- दषुं शक्यते, अपचन्नेव वा पाचक इति। तामाद् घटनक्रियाकर्तृत्वलक्षणमेव घटत्वं घटशब्दस्य प्रवृत्तौ निमित्तमवसेयम्। न घटत्वमात्रम्। तदेव चेह घटनमित्यु- क्तम्ं। ननु चेष्टादर्थाड् घटत्य देवारोरजारी घटत इत्यादथे घटनादिकरियैव सवेषां घटाविश दाना प्रवृतिनिभित्तभावेना माभिरप्यित एवेति व्यर्थः पक्षान्त- रोपन्यासः । सत्यमिप्यत एव भवद्भि। फिन्तु सा शब्दस्य व्युत्पत्तिनिमित्तं, न प्रवृत्तिनिमित्तम् । अन्याद्धि व्युत्पिनिमित्तम्,अन्यच्च प्रवृत्तिनिमित्तम्। येथैकेषां मते गमनादिक्रिया गवादिशब्दाना व्युत्तिनिमित्तम् एकार्थसमवायात् गोत्वादि प्रवृत्तिनिमितीकरोति। अत एव गच्छत्यगच्छति च गवि गोशब्दः सिद्धो भवति। एवमिहापि चेष्टादिक्रिया घटादिशब्दानां व्युत्पात्तिननिमित्तमिति सिद्धं भवति । तदपेक्षमेव च विपच्य घटो भवतीत्यादौ विपाकादिक्रियायाः पौर्वकाल्यं क्ताप्र- त्ययस्य विषयो वेदितव्यो यथाविश्रित्य पाचको भवतीत्यादौ पाकाद्यपेक्षमधिश्र- यणादेर्न भवनक्रियापेक्षम्। सा हि नावश्यं प्रयुज्यते। प्रतीयते तु पदार्थानां सत्ताव्यभिचारात्, न तु तावता तदपेक्षं तदिति मन्तव्यं, तस्या बहिरद्गत्वाद् अर्थ- स्यासङ्गतिप्रसङ्गाच्च। प्रयुज्यमानक्रियापेक्षमेव च प्रायेण पौर्वकाल्यं को विषयो न प्रतीयमानापेक्षम्। इतरथा- "श्रुत्वापि नाम बधिरो दृष्टाप्यन्धो जडो विदित्वापि। यो देशकालकार्यव्यपेक्षया पण्डितः स पुमान्॥" इत्यादि प्रयोगजातमनुपपन्नमेव स्यात् श्रवणादीनां तत्पूर्वकालत्वाभावात्। अत्र तु श्रुत्यादिशक्तिविरहलक्षणबाधिर्यादिक्रियापेक्षमेव श्रवणादीनां पौर्वकाल्यमिति न काचिदनुपपात्तिः । बह्वीषु च तासूत्तरोत्तरक्रियापेक्ष पूर्वपूर्वत्रियापौर्वकाल्यं यथा सनात्वा भुक्ता पीत्वा व्रजतीत्यादौ। अन्र च विपचनघटनभवनरूपा बह्च: क्रिया इत्यत्रापि घटनापेक्षं विपचनस्य तद् भवितुमर्हत्येव, उभयत्रापि कर्तृप्रत्ययनिर्देशा- विशेषात् । केवल कृद्वाच्यतया कर्तुरुपाधिभावं गमितेति भिन्नकर्तृकत्वभ्रमः । यथा-

१ 'त्युच्यते' इति खपुस्तके पाठ २. 'ततश्र यथैषा' इति खपुस्तकपाठ :. ३. 'क्त्वा- प्रत्ययस्य' इति खपुस्तके पाठ.,

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः ।

"शिशिरकालमपास्य गुणोऽस्य नः क इव शीतहरस्य कुचोप्मणः । इति धियास्तरुषः परिरेभिरे घनमतो नमतोऽनुमतान् प्रियाः॥" इत्यत्र कुचोष्मण कर्तुर्हरणक्रिया। अत एव केचिदपाम्येत्ययं ल्यबन्तप्रतिरूपको निपात इति व्याख्यातवन्तः । यथा वा- "निरीक्ष्य संरम्भनिरस्तधैर्य राधेयमाराधितजामदग्न्यम्। असंस्कृतेषु प्रसभं भयेषु जायेत मृत्योरपि पक्षपातः ॥" इत्यत्र निरीक्षणक्रियाकर्तुर्मृत्यार्भयपक्षपतनक्रिये विषयविषयिभावभङ्गचोपात्ते। यथा वा 'यां दृष्ट्रापि समुत्सके मनास मे नान्या करोत्यास्पदम्' इत्यत्र दर्शनक्रियाकर्तु- र्मनसोऽन्यकर्तृकास्पदक्रियाधिकरणभावेनोपात्तस्यौत्सुक्यक्रिया विशेषणभावेनोपात्ता। क्चित् ५र्तुः सम्बन्धितामुपगतासौ भ्रमहेतुः। यथा 'स्मर संस्मृत्य न शान्तिररिति मे' इति। केचित् पुनः कर्तृक्रिययोरनुपादानमपि हेतुमिच्छन्ति। तत्र कर्तुर्यथा- "ननु सर्व एव समवेक्ष्य कमपि गुणमेति पूज्यताम् । सर्वगुणविरहितस्य हरेः परिपूजया कुरुनरेन्द्र! को गुणः ।" अत्र हि समवेक्षापूजयोरेको लोकः कर्त्ता । स च सामर्थ्यसिद्ध इति नोपातः । पूजा चोपात्तापि कृद्वाच्यतया कर्मोपसर्जनीभूतेत्युभयं भ्रमहेतुः । क्रियाया यथा- "अकृत्वा परसन्तापमगत्वा खलनम्रताम्। अनुत्सृज्य सतां मार्ग यत् स्वल्पमपि तद्वहु।" अत्र हि प्रकरणादिगम्याया लाभक्रियाया अनुपादान करणादीनां भिन्नकर्तृकत्वभ्रम- हेतुः। तदुक्तम्- *"कर्त्तुरुपाधितयोक्ता कृद्वाच्यतया गतान्यगुणतां वा। को भिन्नकर्तृकत्वभ्रमाय भवति क्रियावचश्च तयोः ॥" "पौर्वापर्य क्रियाणां यद् वास्तवं तदपेक्षिणि। कृ: पौर्वकाल्ये कि तासां प्राधान्येतरचिन्तया ॥" इत्यलमनेन । घटतीति घटो ज्ञेयो नाघटन् घटतामियात्। अघटत्वाविशेषेण पटोऽपि स्याद् घटोऽन्यथा ।। ८ ।। घटनञ्च तदात्मत्वापत्तिरूपा क्रिया मता। मूलञ्च तस्याश्चित्रार्थाभासाविष्कृतिरीशितुः ॥९॥ १. 'तु' इति खपुस्तके पाठ.,

६ व्यकक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः।

यः कश्चिदर्थ: शब्दानां व्युत्पत्तो स्यान्निबन्धनम्। प्रवृत्तौ तु क्रियैवैका सत्तासादनलक्षणा॥ १० ॥ तस्यामेव क्विबाद्याश् विधेया: कर्तृमात्रतः । न तूपमानादाचारे तयोरर्थात् प्रतीतितः ॥ ११ ॥ यथा ह्श्वति बालेय इत्यतोऽर्थः प्रतीयते। अश्वत्वमासादयति खर इत्यर्थतः पुनः ॥ १२ ॥ अश्वतुल्यसमाचारः खर इत्यवसीयते। न तत्त्वासादन युक्तं तदतुल्यक्रियस्य हि ॥ १३ ॥। सत्तायां व्यापृतिश्चैषा चित्रत्वपरिनिष्ठितेः । सञ्भच्छते जडस्यापि घटादेर्घटनादिवत् ॥ १४ ॥ नाम्न: सत्त्वप्रधानस्य धातुकारोडत एव हि।

एवञ्च विपच्य घटो भवतीति क्त्वोडस्य पूर्वकालत्वम्। घटनापेक्षं ज्ञेय भवनापेक्षन्तु नासमन्वयतः ॥१६॥ बहिरद्वत्वाच्च यथा भवत्यधिश्रित्य पाचकोऽयमिति। अत्र हि पाकापेक्षाधिश्रयतः पूर्वकालतावगति ॥१७॥ तस्मान्नामपदेभ्यो यः कश्चिदर्थः प्रतीयते। न स सत्तामनासाद शब्दवाच्यत्वमर्हति ॥। १८॥। इत्थश्चास्तिभवत्यादि क्रियासामान्यमुच्यते। नान्तरक्कतयावश्यं वक्तारस्तत् प्रयुञ्जते ॥ १९॥ क्रियाविशेषो यस्त्वन्यः पाकादिर्व्यभिचारभाक्। बहिरङ्गतया तस्य प्रयोगोऽवश्यमिष्यते ॥ २० ॥ इति सङ्ग्रहश्लोकाः ॥ भावप्रधानमाख्यातम्। असत्त्वभूतार्था उपसर्गादयः । तेषामसत्त्वभूतार्थ- त्वाविशेषेऽपि व्यापारनियमात् प्रयोगनियमाच्च त्रैराश्योपगमः । तथा हि क्रिया- रूपातिशय प्रतिपत्तिनिबन्धनमुपसर्गाः प्रादयः। भावसत्त्वयोरात्मभेदप्रत्यायननिमि- त्तमवधृतरूपार्थविशेषा: स्वरादयो निपाताः। क्रियाविशेषोपजनितसम्बन्धावच्छे- दहेतवः कर्मप्रवचर्नायाः । तदुक्तम्- १ ' 'इत्यमुतोऽर्थतः' इति खपृस्तके पाठ :.

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। 9

"द्विधा कैश्चित् पदं भिन्नं चतुर्धा पश्चधापि वा। अपोद्धृत्यैव वाक्येभ्यः प्रकृतिप्रत्ययादिवत् ।।" इति। एतच्च वक्ष्यते। वाक्यमेकप्रकारं, क्रियाप्राधान्यात्, तग्याश्चैकत्वात्। यदाहु :- "साकाङ्डावयवं भेदे परानाकाङ्कशब्दकम्। क्रियाप्रधानं गुणवदेकार्थ वाक्यामिप्यते॥" अर्थोऽपि द्विविधो वाच्योऽनुमेयश्च । तत्र शब्दव्यापारविषयो वाच्यः । स एव मुख्य उच्यते। यदाहु :- "श्रुतिमात्रेण यत्रास्य तादर्थ्यमवसीयते। तं मुख्यमर्थ मन्यन्ते गौण यत्ोपपादितम् ।।" इति। तत एव तदनुमिताद्वा लिङ्ग भूताद्यदर्थान्तरमनुमीयते सोऽनुमेयः । स च त्रिविधः । वस्तुमात्रमलङ्कारा रसादयश्चेति। तत्राद्यौ वाच्यावपि सम्भवतः । अ- न्यस्त्वनुमेय एवेति वक्ष्यते। तत्र पदम्यार्थो वाच्य एव नानुमेयः, तस्य निरं- शत्वात् साध्यसाधनभावाभावत। वाक्यार्थस्तु वाच्यरयार्थस्यांशपरिकल्पनाया- मंशानां विध्यनुवादभावेनावास्थितेर्विधेयांशस्य सिद्धासिद्धतयोपपादनानपेक्षसापे- क्षत्वेन द्विविधो बोद्धव्यः 1 तत्र सिद्धौ शुद्धो विध्यनुवादभावः स्वरूपमात्रानुवा- दादू, यथा- 'अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाघिराजः' इत्यत्र। असिद्धौ साध्यसाधनभावरूपोऽनूद्यमानस्यांशस्य साधनधुराधिरोहाद्। साध्यसाधनभावश्रानयोरविनाभावावसायकृतोऽवगन्तव्यः । स च प्रमाणमूलः । तच्च त्रिविधम्। यदाहु :- "लोको वेदस्तथाध्यात्मं प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम्।" इति। तत्र लोकप्रसिद्धार्थविषयो लोकः । यथा- "कयासि कामिन् सरसापराधः पादानतः कोपनयावधूतः । यस्या. करिष्यामि दृढानुतापं प्रवालशय्याशरणं शरीरम् ।" अत्र हि पादानतितदवधूत्यो सरसापराधकोपनत्वयोश्र लोकप्रमाणसिद्धः कार्यका- रणभावस्तन्मूलश्च साध्यसाधनभावः । यथा वा- "चन्द्रं गता पद्मगुणान् न भुङ्गे पझ्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम्। उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ।।" अन्र हि पद्मगुणानां चान्द्रमस्या अभिख्यायाश्च युगपदभोगे लक्ष्म्या यत् कारण

व्याक्तििवेके प्रथमो विमर्शः।

द्वयं रात्रिसङ्कोचदिवानुदयलक्षणं तल्लोकप्रसिद्धमेवेति नोपादेयतामर्हति। शास्त्र- मात्रप्रसिद्धार्थविषयो वेदः । वेदग्रहणमितिहासपुराणधर्मशास्त्राद्युपलक्षणं तेषां तन्मू- लत्वोपगमात्। यथा- "अयाचितारं नहि देवमद्रिः सुतां प्रतिग्राहयितुं शशाक। अभ्यर्थनाभङ्गभयेन साधुर्माध्यस्थ्यमिष्टेऽप्यवलम्बतेऽर्थे ॥" अत्र हि कारणभूतस्य भगवद्गतस्य सम्प्रदानत्वनिबन्धनस्य याचनस्याभावे भूध- रेन्द्रगतस्य कार्यस्य कन्याग्राहणशक्तत्वस्याभावोपनिबन्धः शास्त्रमूलः, तयोः कार्य- कारणभावस्य तन्मूलत्वेन प्रसिद्धेः। यदाहु :- "अयाचितानि देयानि सर्वद्रव्याणि भारत!। अन्नं विद्या तथा कन्या अनर्थिभ्यो न दीयते॥" अर्थी च सम्प्रदानम्। यदुक्तम्- "अनिराकरणात् कर्त्तुस्त्यागाङ्गं कर्मणेप्सितम् । प्रेरणानुमतिभ्यां वा लभते सम्प्रदानताम्।।" एवश्च कारणानुपलब्धिप्रयोगोऽयमार्थ इति मन्तव्यं, यथा नात्र धूमोडमेरभावा- दिति। आध्यात्मिकार्थविषयमध्यात्मं। यथा- "पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छादगमयदद्रिसुतासमागमोत्कः । कमपरमवश न विप्रकुयुर्विभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः ॥" अत्र हि भगवत्पशुपतिगतस्य कृच्छ्राद्दिवसातिवाहनस्याद्रिसुतासमागमोत्कत्वस्य चाध्यात्मसिद्धः कार्यकारणभावः यन्मूलोऽयमनयोस्साध्यसाधनभावः । स हि द्वि- विधः शाब्दश्चार्थश्रेति । सोऽपि च साध्यसाधनयोः प्रत्येकं पदार्थवाक्यार्थरूप- त्वात् पदार्थस्य च जातिगुणक्रियाद्रव्यभेदेन भेदाद्धर्मधर्मितया च धर्मस्यापि सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्यभेदाड् वाक्यार्थस्य च क्रिियात्मनः कारकवैचित्रयेण वैचित्र्याद्यथायोगमन्योन्यसाङकर्याद्वहुविध इति तस्य दिड्मात्रमिदमुपदर्श्यते। तत्र धर्ममात्रस्य साधनभावे शाब्दो यथा- "प्रजानां विनयाधानाद्रणक्षाद् भरणादपि। स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः ॥"

१. 'मानी मा' इति खपुस्तके पाठ :.

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः।

इति। तस्यैव धर्मस्य समानाधिकरणस्योपादाने सत्यार्थो यथा- "द्विषतामुदयः सुमेधसा गुरुरस्वन्ततरस्तु मृप्यते। न महानपि भूतिमिच्छता फलसम्पत्प्रवणः परिक्षयः ॥" इति। अत्र हि द्विषदुदयगतस्यास्वन्ततरत्वस्य सुमर्षणत्वस्य च तत्परिक्षयगतस्य फलसम्पत्प्रवणत्वस्य दुर्मषणत्वस्य चार्थः साध्यसाधनभावो निबद्धः । धर्मधर्मिभा- वाभावे तु पदार्थमात्रस्य साधनत्वाच्छाब्द एव। यथा- "दुर्मन्त्रान्नृपतिर्विनश्यति यतिः सङ्गात् सुतो लालना- द्विप्रोऽनध्ययनात् कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात्। ह्रीर्मद्यादनवेक्षणादपि कृषि स्नेह: प्रवासाश्रया- न्मैत्री चाप्रणयात् समृद्धिरनयात् त्यागात् प्रमादाद्नम् ।।" इति। एवं वाक्यार्थविषयोऽपि साध्यसाधनभावो द्विविधो बोद्धव्यः । तत्र शाब्दो यथा- "सरस्यामेतस्यामुदरवलिवीचीविलुलितं यथा लावण्याम्भो जघनपुलिनोल्लद्दनपरम् । यथा लक्ष्यश्चायं चलनयनमीनव्यतिकर- स्तथा मन्ये मग्नः प्रकटकुचकुम्भस्स्मरगजः ।।" इति। आर्थो यथा- "निवार्यतामालि! किमप्यसौ वटु. पुनर्विवक्षुः स्फुरितोत्तराधर. । न केवलं यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक्॥" यथा च - "दिवं यदि प्राथयसे वृथा श्रमः पितुः प्रदेशास्तव देवभूमयः । अथोपयन्तारमलं समाधिना न रत्नमन्विप्यति मृग्यते हि तत् ।।" इति। अनुमेयार्थविषयो यथा - "सुवर्णपुप्पां पृथिवी चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्र कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ।।" अत्र हि सर्वत्र सुलभा विभूतयः शूरादीनामित्ययमर्थोऽनुमीयत इत्येतद्वितनिष्यते। अनुमितानुमेयार्थविषयो यथा- "पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम्। सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ।"

१० व्यक्तिविवेके प्रथमो विगर्शः ।

इत्यत्र हि नखरञ्जनानन्तरं परिहासपूर्व सख्या कृताशिषो देव्या यदेतदवचनं माल्येनाहननं तत् तदनुभावभूत तस्या कौतुकौतसुक्यप्रहर्षलज्जादिव्यभिचारिस- म्पदमनुमापयति। सा चानुमीयमाना सती भगवति भवे भर्तरि रतिमनुमापयति। यथा च- "एवं वादिनि देवर्षौ पार्श्रे पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती।।" यथा वा- "प्रयच्छतोच्चैः कुसुमानि मानिनी विपक्षगोत्र दयितेन लम्भिता । न किञ्चिदूचे चरणेन केवलं लिलेख बाप्पाकुललोचना भुवम् ।" यथा च वाक्यार्थविषये साध्यसाधनभावे साध्यसाधनप्रतीत्योः सुलक्ष क्रमभावः, तथा वस्तुमात्रादावनुमयविषयेऽप्यवगन्तव्य. । केवलं रसादिप्वनुमेयेप्वयमसंल- क्ष्यक्रमो गम्यगमकभाव इति सहभावभ्रान्तिमात्रकृतस्तत्रान्यषां व्यङ्गचव्यञ्जक- भावाभ्युपगम., तन्निबन्धनश्च ध्वनिव्यपदेश। स तु तत्रौपचारिक एव प्रयुक्तो न मुख्य, तस्य वक्ष्यमाणनयेन बाधितत्वात्। उपचारस्य च प्रयोजन सचेतनच- मत्कारकारित्वं नाम। तद्धि मुख्ये चित्रपुस्तकादौ व्यक्तिविषये परिद्टष्टमेव । वाच्यो ह्र्थो न तथा चमत्कारमातनोति यथा स एव विधिनिषेधादि. काकभि- धेयतामनुमेयतां वावतीर्ण इति स्वभाव एवायमर्थानाम्। तथा हि - "मभामि कौरवशतं समरे न कोपाद् दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः । रामूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू सन्धि करोतु भवतां नृपति. पणेन ॥" इत्यतो, "लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहत्य । आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्चराष्ट्राः॥" इत्यतश्च यथा विधिनिषेधयोश्चारुतावगतर्न तथा शब्दाभिधेययोरिति। यथा च प्रतिषेधद्वयानुमितस्य प्रकृतस्यैवार्थस्य विधेश्चारुतावगतिर्न तथा स्वशब्दवाच्यस्य। १. 'पिबाम्युरस्थम्' इति खपुस्तके पाठ ..

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः । ११

द्विविधश्च प्रतिषेध उक्तः सुपिडन्तवविषयत्वात्। तद्यथा- "अथाङ्राजादवतार्य चक्षुर्यातेति जन्यामवदत् कुमारी। नासौ न काम्यो न च वेद सम्यक् द्रष्टुं न सा भिन्नरुचिर्हि लोकः॥" इति। सम्भाव्यनिषेधनिवर्तनं हि प्रतिषेधद्वयस्य विषय इति। तथा चाह ध्वनि- कार :- 'साररूपो हयर्थः स्वशब्दानभिधेयत्वेन प्रकाशितः सुतरां शोभामावहति। प्रसिद्धिश्चेयमस्त्येव विदग्धपरिषत्सु यदभिमततरं वस्तु व्यङ्गचत्वेन प्रकाश्यते न वाच्यत्वेन' इति। आद्ययोस्तु क्रमस्य सुलक्षत्वाद् आ्रन्तिरपि नास्तीति निर्निब- न्धन एव तत्र व्यङ्गचव्यपेदशग्रहः । अत एव श्रूयमाणानां शब्दानां ध्वनिव्यपदे- श्यानामन्तः सन्निवेशिनश्र स्फोटाभिमतम्यार्थम्य व्यङ्गचव्यञ्जकभावो न सम्भवतीति व्यञ्जकत्वसाम्याद्य शब्दार्थात्मनि काव्ये ध्वनिव्यपदेश सोऽप्यनुपपन्नः, तत्रापि कार्यकारणमूलस्य गम्यगमकभावम्योपगमात्। ननु विभावादिवाक्यार्थसमकालमेव रत्यादीनां भावानां प्रतीतिरुपजायमाना सवैरवावधार्यते। न तु तत्रान्तरा सम्ब- न्धम्मरणादिविन्नव्यवधानसवित्ति. काचित् । रत्यादिप्रतीतिरेव रसादिप्रतीतिरिति मुख्यवृत्त्यैव व्यङ्गचव्यञ्जकभावाभ्युपगम. । तत्र प्रदीपघटादिवदुपपन्नो गम्यगमक- भाव: । यत् स एवाह- 'व्यञ्जकत्वमार्गे तु यदार्थोऽर्थान्तरं द्योतयति तदा म्वरूपं प्रकाशयन्नवासावन्यस्य प्रकाशक प्रतीयते प्रदीपवद्। यथा- "लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वेती।" इत्यादौ' इति। पुनः स एवाह-'नहि व्यङ्गचे प्रतीयमाने वाच्यबुद्धिर्दूरीभवति। वाच्याविनाभावेन तस्य प्रकाशनात् । तस्माद् घटप्रदीपन्यायस्तयोः । यथैव हि प्रदीपद्वारेण घटप्रतीतावुत्पन्नाया न प्रदीपप्रकाशो निवर्तते तद्वद्यङ्गचप्रतीतौ वाच्यावभास' इति। उच्यते। वाच्यप्रतीयमानयोरथयोर्यथा क्रमेणैव प्रतीतिर्न समकालं यथा चानयोर्गम्यगमकभावः तथा तेनैव व्यक्तिवादिना तयोः स्वरूपं निरूपयितुकामेनाप्युक्तं, तदेवास्माभि: समाधित्सुभिरिह लिख्यते परम्। तद्यथा- 'न हि विभावानुभावव्यभिचारिण एव रसा इति कस्यचिदवगमः । अत एव विभावादिप्रतीत्यविनाभाविनी रसादीनां प्रतीतिरिति तत्प्रतीत्योः कार्यकारणभावे- नावस्थानात् क्रमोऽवश्यम्भावी। स तु लाघवान्न लक्ष्यत इत्यलक्ष्यक्रमा एव सन्तो व्यक्क्या रसादय इत्युक्तम्' इति। पुनश्च 'तस्मादभिधानाभिधेयप्रतीत्योरिव वाच्य व्यङ्कयप्रतीत्योर्निमित्तनिमित्तिभावाद् नियमभावी क्रमः । स तूक्तयुक्ते: कचिल्लक्ष्यते

१२ व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः ।

कचित्तु न लक्ष्यत' इति। तदेवं वाच्यप्रतीयमानयोर्वक्ष्यमाणकमेण लिङ्गलिङ्गिभा- वस्य समर्थनात् सर्वस्यैव ध्वनेरनुमानान्तर्भावः समन्वितो भवति तस्य च तद- पेक्षया महाविषयत्वात्। महाविषयत्वं चास्य ध्वनिव्यतिरिक्तेऽपि विषये पर्यायो- क्तादौ गुणीभूतव्यङ्गचादौ च सर्वत्र सम्भवात्। तच्च वचनव्यापारपूर्वकत्वात् प- रार्थमित्यवगन्तव्यम्। त्रिरूपलिद्गाख्यानं परार्थमनुमानमिति केवलमुक्तनयानभिज्ञ- तया तन्न लक्षयत्यविचक्षणो लोकः । अथ यदि सर्व एव वाक्यार्थः साध्यसाधन- भावगर्भ इत्युच्यते। तद्था साध्यसाधनयोम्तत्र नियमेनोपादानं तथा दृष्टान्त- स्यापि स्यात् तस्यापि व्याप्तिसाधनप्रमाणविषयतयावश्यापेक्षणीयत्वात्। न, प्रसि- द्धसामर्थ्यस्य साधनस्योपादानादेव तदपेक्षायाः प्रतिक्षेपात्। तदुक्तम- "तद्भावहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः । ख्याप्येते विदुषां वाच्यो हेतुरेव च केवलः ।।" इति। ननु कुतोडयं रत्यादीनां सुखाद्यवस्थाविशेषाणां काव्यादौ सचेतनचमत्कार- कारी सुखास्वादसम्भवः, यो रसादीनामनुमेयानां व्यङ्गयत्वोपचारस्य प्रयोजनाश- तया कल्प्यते। न हि लोके लिङ्गतः शोकादिष्वनुमीयमानेष्वनुमातुः सुखास्वाद- लवोऽपि लक्ष्यते । प्रत्युत साधूनामुदासीनानामपि वा भयशोकदौर्मनस्यादिदुःख- मसममुपजायमानमवधार्यते। न च लोकतः काव्यादौ कश्चिदतिशयः, येनासौ तत्रैवोपगम्येत, न लोके। त एव हि लौकिका विभावादयो हेतुकार्यसहकारिरूपा गमकाः । त एव च रत्यादयोऽवम्थाविशेषरूपा भावा गम्याः । तत् कोऽतिशय. काव्यादौ यत् तत्रैव रसास्वादो न लोक इति प्रयोजनांशासम्भवाद् रत्यादिषु व्य- अचत्वोपचारोऽनुपपन्न एव। उच्यते। यत्र विभावादिमुखेन भावानामवगमस्तत्रैव सहृदयैकसंवेद्यो रसा- स्वादोदय इति वस्तुस्वभाव एवायम्। न पर्यनुयोगपदवीमवतरति प्रामाणिकानाम्। यदाह भरतः-'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिप्पत्ति' इति। यथोक्तं ;- "भावसंयोजनाव्यङ्गचपरिसंवित्तिगोचरः । आस्वादनात्मानुभवो रसः काव्यार्थ उच्यते ॥" न च लोके विभावादयो भाव। वा सम्भवन्ति हेत्वादीनामेव तत्र सम्भवात्। न च विभावादयो हेत्वादयश्चेत्येक एवार्थ इति मन्तव्यम्। अन्ये हेत्वादयोऽन्य एव विभावादयः। तेषां भिन्नलक्षणत्वात् । तथा हि। ये लोके रत्यादयो रामादि- १ 'पर' इति खपुस्तके पाठ,

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। १३

गताः स्थेमभाजोऽवस्थाविशेषा केचित् त एव काव्यादौ कविप्रभृतिभिर्वर्णनाद्यर्थ- मात्मन्यनुसंहिताः सन्तो भावयन्ति तांस्तान् रसानिति भावा इत्युच्यन्ते। यदाह भरत :- "नानाभिनयसम्बन्धाङ्धावयन्ति रसानिमान् । यस्मान् तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृमिः।" ये च तेषां हेतव सीताद्या केचित् त एव काव्यादिसमर्पिता सन्तो विभाव्यन्ते भावा एभिरिति विभावा इत्युच्यन्ते। यदाह भरतः- "बहवोरऽर्था विभाव्यन्ते वागङ्गाभिनयाश्रयाः । अनेन यम्मात् नेनाय विभाव इति संज्ञित. ।" ये च तेषां केचित् कार्यरूपा मुखप्रसादादयोऽर्थाम्त एव काव्याद्युपदर्श्यमानाः सन्तोऽनुभावयन्ति तांम्तान् भावानित्यनुभावा इत्युच्यन्ते। यदाह भरतः-

वागङ्गोपाङ्गसंयुक्त: सोऽनुभाव इति म्मृतः ॥"

कारा केचिदुत्पद्यन्ते, त एव निजनिजविभावानुभाववर्गमुखेनोपदर्श्यमाना. सन्तो विशेषेणाभिमुर्येन चरन्ति तेपु तेपु भावेप्विति व्यभिचारिण इत्युच्यन्ते। यदाह भरत :- 'विविधमाभिमुख्येन रसेषु चरन्तीति व्यभिचारिणः' इति। ये चैते स्थायिव्यभिचारिसात्त्विक भेदादेकोनपञ्चाशद्भावा उक्तास्ते सर्वे व्यभिचारिण एव। केवलमेषां प्रतिनियतरूपापेक्षो व्यपदेशभेद। तथा हि स्थायत्वं स्थायिप्वेव प्रतिनियत, न व्यभिचारिसात्विकेपु। व्यभिचारत्वं व्यभिचारिष्वेव, नेतरयोः। सात्त्विकत्वमपि सात्त्विकेप्वेव, नेतरयोरिति । तत्र म्थायिभावानामुभयी गतिः। न व्यभिचारिसात्त्विकानाम्। ते हि नित्य व्यभिचारिण एव न जातुचित् स्थायिनः प्रकल्पन्ते। यत्तु भावाध्याये स्थायनां लक्षणमुक्तं तद्यभिचारिदशापन्नानामेव तेषामवगन्तव्यं नान्येषां, लक्षणवचनम्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात्। म्थाय्यनुकरणात्मानो हि रसा इष्यन्ते, ते च प्रधानमिति तल्लक्षणमुखेनैव तेषां स्वरूपावगमसिद्धेः, तेषां बिम्बप्रतिबिम्बन्यायेनावस्थानात्, स्थायभावेषु च निर्वेदादिप्विव व्यभि चारिणामनुपादानात्। तदुपादाने हि तेषां स्थायित्वमेव स्यान्न व्याभेचारित्व निर्वेदादिवत्। तस्माद्योग्यतामात्रप्रवर्तितोऽयं वर्गन्रयविभागोपदर्शनाय व्यभिचारि- ष्वपि स्थायिव्यपदेशम्तन्मात्रविप्रलम्भकृतोऽन्येषां स्थाययिभावलक्षणभ्रम इत्यलमप्र- स्तुतवस्तुविस्तरेण।।

१४ व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः ।

तदेवं विभावादीनां हेत्वादीनां च कृत्रिमाकृत्रिमतया काव्यलोकविषयतया च स्वरूपभेदे विषयभेदे चावस्थिते सत्येकत्वासिद्धेर्यदा विभावादिभिर्भावेषु रत्या- दिष्वसत्येप्वेव प्रतीतिरुपजन्यते तदा तेषां तन्मात्रसारत्वात् प्रतीयमाना इति गम्या इति च व्यपदेशा मुख्यवृत्त्योपपद्यन्त एव। तत्प्रतीतिपरामर्श एव च रसा- स्वाद स्वाभाविक इत्युक्तम्। आस्तां वा रत्यादिर्नित्यपरोक्ष । प्रत्यक्षोऽपि ह्यर्थः साक्षात् सवेद्यमानः सचेतसा न तथा चमत्कारमातनोति यथा स एव सत्कविना वचनगोचरता गामेत । यदुक्तम्- "कविशक्त्यर्पिता भावाम्तन्मयीभावयुक्त्ितः । तथा स्फुरन्त्यमी काव्यान्न तथाध्यक्षत किल ॥" इति। सोऽपि च तेषा न तथा स्वदते, यथा तैरेवानुमेयता नीत इति स्वभाव एवाय न पर्यनुयोगमहति। तदुक्तम् -- "नानुमितो हेत्वादै स्वदतेऽनुमितो यथा विभावाद्यैः । न च सुग्वयति वाच्योऽर्थ. प्रतीयमानः स एव यथा ॥" इति। ध्वनिकृताप्युक्तम्-'साररूपो ह्यर्थ स्वशब्दानभिधेयत्वेन प्रकाशित. सुतरां शोभामावहति' इति। प्रतीतिमात्रपरमार्थ च काव्यादि। तावतैव विनेयेषु विधिनिषे- धव्युत्पत्तिसिद्धे। तदुक्तम्-'भ्रान्तिरपि सम्बन्धत प्रमा'इति।

मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति॥" इति च । तेनात्र गम्यगमकयोः सचेतसां सत्यासत्यत्वविचारो निरुपयोग एव। काव्यविषये च वाच्यव्यङ्ग्यप्रतीतीनां सत्यासत्यत्वविचारो निरुपयोग एवेति तत्र प्रमाणान्तरपरीक्षोपहासायैव सम्पद्यत इति। तत्र हेत्वादिभिरकृत्रिमैरकृत्रिमा एव प्रत्याय्यन्ते। तत्रैषामनुमेयत्वमेव न व्यङ्गचत्वगन्धोडपीति कुतस्तत्र सुखा- स्वादलवोऽपि सम्भवति। एष एव लोकतः काव्यादावतिशय इत्युपपद्यत एव रत्यादौ गम्ये सुखास्वादप्रयोजनो व्यङ्गचत्वोपचार इति। मुख्यवृत्त्या द्विविध एवार्थो वाच्यो गम्यश्चेतति। उपचारतस्तु व्यङ्गचस्तृतीयोऽपि समस्तीति सिद्धम्। वाचो गुणीकृतार्थत्वं न सम्भवति जातुचित् । तदर्थ तदुपादानादुदकार्थ दतोरिव।। इति सङग्रहक्लोकः । नापि वाच्यप्रतीयमानयोर्मुख्यवृत्त्या व्यङ्गयव्यञ्जकभावः

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। १५

सम्भवति व्यक्तिलक्षणानुपपत्तेः । तथा हि। सतोऽसत एव वार्थस्य प्रकाशमानस्य सम्बन्धम्मरणानवेक्षिणा प्रकाशकेन सहैव प्रकाशविषयतापत्तिरभिव्यक्तिरिति तल्ल- क्षणमाचक्षते। तत्र सतोऽभिव्यक्तिस्त्रिविधा तस्य त्रैविध्यात्। तत्र कारणात्मनि कार्यस्य शक्त्यात्मनावस्थानात् तिरोभूतम्येन्द्रियगोचरत्वापतत्तिलक्षण आविर्भाव एका, यथा क्षीराद्यवस्थायां दध्यादेः । तथावस्थानानुपगमे तु सैवोत्पत्तिरित्यु- च्यते कैश्चित्। तस्यैवाविर्भूतम्य कुतश्चित् प्रतिबन्धादप्रकाशमानस्य प्रकाशकेनो- पसर्जनीकृतात्मना सहैव प्रकाशो द्वितीया, यथा प्रदीपादिना घटादेः। तदुक्तम्- "स्वज्ञानेनान्यघीेतुः सिद्धेऽर्थे व्यञ्जको मतः । यथा दीपोऽन्यथाभावे को विशेषोस्य कारकात्॥" इति। ध्वनिकारेणाप्युक्त-'स्वरूप प्रकाशयन्नेव परार्थावभासनो व्यञ्जक इत्यु- च्यते यथा प्रदीपो घटादे.' इति। तस्यैवानुभूतपूर्वस्य संस्कारात्मनान्तर्विपरिवर्तिनः कुतश्चिदव्यभिचारिणोऽर्थान्तरात् तत्प्रतिपादकाद्वा संस्कारप्रबोधमात्रं तृतीया, यथा धूमादमेः, यथा चालेख्यपुस्तकप्रतिबिम्बानुकरणादिभ्य शब्दाच्च गवादे। असतस्त्वेकप्रकारैव, तस्य प्रकारान्तरासम्भवाद्, यथाकालोकादिनेन्द्रचापादेः । इति। न चैतल्लक्षणं वाच्ये सङ्गच्छते। तथा हि-सतोऽभिव्यक्तिराद्ययोरर्थयो- र्लक्षणं न तत्प्रतीयमानेप्वेकमपि संस्प्रष्टुं क्षमते तस्य दध्यादेरिवेन्द्रियविषय- भावापत्तिप्रसङ्गाद् घटादेरि वाच्यार्थसहभावेनेदन्ताप्रतीतेरसम्भवात्। न च स्वरूपासंस्पर्शि लक्षणं भवति। तृतीयस्यास्तु यल्लक्षणं तदनुमानस्यैव सङ्गच्छते, न व्यक्तेः। यदुक्तं-'त्रिरूपाल्लिङ्राददनुमेये ज्ञान तदनुमान'मिति। तच्चानुमानमेव। न ह्यर्थादर्थान्तर प्रतीतिरनुमानमन्तरेणार्थान्तरमुपपद्यते। उपमानादीनां च तत्रैवान्त- र्भावात्। यदाहु :- 'न चान्यदर्शनेऽन्यक्पना युक्तातिप्रसद्गात्। [तस्य नान्तरी- यकतायां स्यात्। न हि यथाविधसिद्धः तथाविधसन्निधानं सूचयति?] सामान्ये- न च सम्बन्धिनार्थप्रतिपत्तिरनुमानमिति द्वे एव प्रमाणे' इति। न च वाच्यादर्था- दर्थान्तरप्रतीतिरविनाभावसम्बन्धस्मरणमन्तरेणैव सम्भवति, सर्वस्यापि तत्प्रतीति- प्रसङ्गात्। नापि सहभावेन, धूमाननिप्रतीत्योिव तत्प्रतीत्योरपि क्रमभावस्यैव संवेद- नाद् इत्यसम्भवो लक्षणदोषः । अथ रसाद्यपेक्षया तयोः सहभावेन प्रकाशो- डभिमत इत्युच्यते, अव्यात्तिस्तर्हि लक्षणद्ोषः । वस्तुमात्रालङ्कारप्रकाशस्य प्रकाशकसहभावनाव्याप्तेः। न च रसादिष्वपि विभावादिप्रकाशनसहभावेन १. 'मुपगम्यते' इति कपुस्तके पाठ

१६ व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः ।

प्रकाशनमुपपद्यते। यतस्तैरेव कारणादिभिः कृत्रिमैर्विभावाद्याभिधानैरसन्त एव रत्यादय प्रतिबिम्बकल्पाः स्थायिभावव्यपदेशभाज कवभ, प्रतिपत्तृप्रतीतिपथ- भुपनीयमाना हृदयसवादादाम्वाद्यत्वमुपयन्तः सन्तो रसा इत्युच्यन्ते। न च कारणादिभि: कार्यादयः प्रतिबिम्बकल्पा सहैव प्रकाशितुमुत्सहन्ते कार्यकारण- भावावसायस्यैवावसादप्रसङ्गाद्। यत्र तु तल्लक्षण मुख्यतया सम्भवति तत् काव्य- मेव न भवतीति कुत एव तद्विशषध्वनिरूपता म्यात्। द्विविधो हि प्रकाशकोडर्थ उपाधिरूप· म्वतनत्रश्चेति। तत्र ज्ञानशब्दप्रदीपािरुपाधिरूपः । तदुक्तं-'त्रयः प्रकाशा: स्वपरप्रकाशा' इति। अन्य स्वतन्त्रो धूमादि । तत्राद्यस्तावद् भवद्भि- र्नाभ्युपगन्तव्य एव प्रत्यक्षाभिधेययोरेवार्थयो. काव्यतापत्तिप्रसङ्गात्। अन्यम्य तु लिङ्गत्वमवोपपद्यते न व्यञ्जकत्वं व्यक्तेरनुपपत्तेः । न च त्रिविधस्यापि व्यङ्गचा- भिमतस्यार्थस्य प्रकाशकसहभावेन प्रकाशस्तस्यापि ध्वनिकारस्याभिमतः । यदय- माह-'न हि विभावानुभावव्यभिचारिण एव रसा इति कम्याचिद्वगम,। तत एव च तत्प्रतीत्यविनाभाविनी रसार्दाना प्रतीतिरिति तत्प्रतीत्यो कार्यकारणभावेनाव- स्थानात् क्रमोऽवश्यम्भावी। स तु लाघवान्न प्रकाशत इत्यलक्ष्यक्मा एव सन्तो व्यङ्गचा रसादय' इति। अथैतद्दोपभयात् सहभावानपेक्षमेतल्लक्षणमुच्यते। तथाप्यनुमानेऽतिव्याप्तिः । तत्राप्युपसर्जनीकृतात्मना धूमादिना प्रकाश्यस्य प्रक :- शोऽस्त्येव। अथासन्गहणेन सा निरम्तेत्युच्यते तर्हि घटप्रदीपयोस्तस्याव्याप्ति घटस्य सत्त्वात्। अथासङ्गहणं न करिप्यत इति तर्हि अर्कोलोकेन्द्रचापादाव- व्याप्ति: । इन्द्रचापादेरसत्त्वात् । अथोभयोरपि ग्रहणं न करिष्यत इति तर्ह्यनुमा- नस्यैव तल्लक्षणं पर्यवस्यति, न व्यक्ते.। तच्चेष्टमेव नः, वाच्यप्रतीयमानयोः सतो- रेव च क्रमेणैव प्रकाशोपगमात् । तस्मात् तदवस्थ एवासम्भवो लक्षणदोषः । किश्च सदसद्धावेन प्रकाश्यस्य विशेषणमनुपपन्नं व्यावर्त्याभावाद् इति। किश्च यत्र वाच्यस्यार्थस्य व्यञ्जकत्वं स चेद् ध्वनिस्तर्हि तदनुमितस्य व्यञ्जकत्वे ध्वनित्वं न स्यात् तस्य वाच्यत्वाभावात्। ततश्च 'एवं वादिनि देवषौ' इत्यादौ ध्वनित्वमिष्टं न स्याद् इत्यव्याप्तिर्लक्षणदोषः। अथार्थशब्देनोभयमपि सडगृहीतं तस्योभयार्थ- विषयत्वेनेष्टत्वात्। यदाह- "अर्थः सहृदयश्चाध्यः काव्यात्मा यो व्यवस्थितः । वाच्यप्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतौ।।"

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। १७

इति। सत्यम् । किन्तु तमर्थमिति तच्छब्देनानन्तर्यात् प्रतीयमानम्यार्थस्य परा- मर्शे सति पारिशेष्यादर्थो वाच्यविशेष इति स्वय विवृतत्वाच्चार्थशब्दो वाच्यविषय एव विज्ञायते नोभयार्थविषय इति तदवस्थो दोषः । अम्तु वोमयार्थविषयः । तथाप्यतिव्याप्तिर्लक्षणदोषः, यत्र वाच्यार्थाद्वम्तुमात्रेणेकेन द्वित्रैर्वान्नरिता वम्तुमात्र- स्यैव साध्यस्य प्रतीतिस्तत्रापि ध्वनित्वापत्त, तल्लक्षणानुगमाविशेषात्। न च तत् तत्रेष्यते, चारुतातिवृत्तेः, व्यभिचारिभावालङ्कारान्तरिताया एव तस्या ध्वनिविषयभावाभ्युपगमात्, अन्यत्र तु तद्विपर्ययात्। चारुत्वाचारुत्वनिश्चये च काव्यतत्त्वविदः प्रमाणन्। तत्रैकेन वस्तुमात्रेणान्तरिता सा यथा- "सिहिपिञ्छकण्णऊरा बहुआ वाहस्सगव्विरी भमइ। मुत्ताहळरइअपसाहणाण मज्झे सवत्तीणम्।" अत्र हि वक्ष्यमाणप्रकारेण व्याधवध्वाः सपतीभ्यः सौभाग्यातिरेकोऽनुमेय । स चाविरतसम्भोगसुखासङ्गनिस्सहतया पत्युमेयूरमात्रमारणक्षमतयानुमीयमानया- न्तरितः । द्वाभ्यामन्तरिता यथा- "वाणिअअ हत्थिदन्ता कत्तो अह्माण वग्घकित्ती अ। जाव ळुळिआळअमुही घरम्मि परिसक्कए सोह्वा॥" अत्र हि वक्ष्यमाणप्रकारेण वृद्धव्याघेन वाणिजकं प्रति हस्तिदन्ताद्यभावप्रतिपाद- नाय व्यापकविरुद्धकार्योपलब्धिः प्रयुक्ता। यथा नात्र तुषारस्पर्शो धूमादिति। हस्तिदन्तव्याघ्राजिनादिसद्धावो ह्यम्मद्गहे समर्थस्य सतः सुतस्य तद्यापादनव्या- पारपरतया व्याप्तः। तद्विरुद्धं च सुषासौभाग्यातिरेकप्रयुक्तमविरतसम्भोगसुखास- अजनितमस्य निस्सहत्वम् । तत्कार्य च सतुषाया विलुलितालकमुखीत्वमिति। त्रि- भिरन्तरिता यथा- "विवरीअसुरअसमए बहं दड्ठूण णाहिकमलम्मि। हरिणो दाहिणणअणं चुम्बइ हिळिआउळा ळच्छी॥"

१ शिखिपिञ्छकर्णपूरा वघूर्व्याधस्य गर्विणी भ्रमति। मुक्त्तफलरचितप्रसाधनाना मध्ये सपत्नीनाम्।। २ वाणिजक! हस्तिदन्ता कुतोऽस्माक व्याघ्रकृत्तिश्च। याव टुलितालकमुखी गृहे परिष्वक्कते स्ुषा।। ३ विपरीतसुरतसमये ब्रह्माण दृष्ट्वा नाभिकमले। हरेर्दक्षिणनयन चुम्बति हियाकुला लक्ष्मीः ॥

१८ व्यक्तिविवेके प्रथगो विमर्शः ।

अन्र हि लक्ष्मीलज्जानिवृत्तिरसाव्या। तत्र च भगवतो हरेर्दक्षिणस्याक्ष्ण सूर्यात्मनो लक्ष्मीपरिवुम्बन हेतु । तद्धि तस्य तिरोधानलक्षणमरतमयमनुमापयति। सोऽपि च साहचयान्नाभिनलिनस्य सङ्कोचम्। सोऽपि ब्रहाणो दर्शनव्यवधानमिति त्रयाS- नतरितानुमेयार्थप्रतिपत्ति। तदियमुपायपरम्परोपरोहनिरराहा न रसास्वादान्तिकमु- पगन्तुमलमिति प्रहेलिकाप्रायमेतन् काव्यमित्यतिव्याप्ति। व्यभिचारिभावव्यव- हिता यथा- "पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम्। सा रञ्जययित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन ता निर्वचन जघान ॥" अत्र ह्युर्ुप्रकारेणानुमितकौतुकौत्सुक्यप्रहर्षलज्जाढिव्यमि चारिभावान्तरिता गौर्या- माभिलाषिकशृङ्गारावगति। अलङ्कारव्यवहिता यथा-

स्मेरेडधुना तव मुखे तरलायताक्षि'। क्षोस यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जडराशिरय पयोधि ।" अत्रापि कस्याश्चिदुक्तक्रमेण वदनपूर्णेन्दुबिम्बयो रूप्यरूपकभावोडनुमित । तद- न्तरिता चानुकार्यावगति । सेव ध्वनेर्विषयभावेनोपगन्तव्या, नान्या। न च व्यवधानाविशेषाद्यभिचार्यलङ्कारव्यवधानपक्षेप्येतत समानमिति मन्तव्य,वस्तु- मात्रस्य व्यभिचार्यलङ्कारादीनां च भिन्नजातीयत्वात्। वस्तुमात्रं ह्यनुमेयादत्यन्त- विलक्षणस्वभावमग्न्यादेरिव धूमादि । व्यभिचार्यादयस्तु तच्छायानुविधायिन- स्तदुपरक्ता इव तदालि्गिता इवोत्पद्यन्ते न ततोऽत्यन्तविलक्षणा एवेति तद्यवधा- नमन्यदेव वरतुव्यवधानादित्यस्तिद्धम्तदविशेष। अलक्कारोऽप्यलङ्गार्यान्न पृथगव- स्थातुमर्हति तयोराश्रयाश्रथिभावेनावस्थानाद् इति तद्यवधानस्याप्यविशेषोऽसिद्ध एवेति तदवस्थैवातिव्यापि: ॥ यद्यर्थ इति वाच्योऽर्थोडभिमतो व्याप्तिरेव सा। येनैववादिनीत्यादावर्थस्यार्थान्तराद्गतिः ॥२१॥ अथोभौ तर्ह्यतिव्याप्तिर्द्वित्रवस्तुव्यवायनि। प्रहेलिकादिरूपेऽपि काव्ये ध्वन्यात्मता यत. ॥ २२ ॥ इति सड्यहश्लोको। केवलमत्रैवार्थस्योभयात्मनः सामान्येन य. काव्यात्मत्वेन

व्याक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः । १९

व्यपदेशः सोऽनुपपन्नः । स हि प्रतीयमानार्थैकविषयो युक्त., तस्यैव काव्यजीवि- तभूतस्य प्रधानतया ध्वनित्वेनेष्टत्वात् । यत् स एवाह 'काव्यस्यात्मा ध्वनि- रि'ति। 'काव्यस्यात्मा स एवार्थ इति'। 'प्रतीयमाना त्वन्यैव भूषा लज्जेव यो- षित' इति च। तेन 'य' काव्यन्य व्यवस्थित' इति तत्रोचितः पाठः। किश्चात्र वाशब्दो विकल्पार्थो वा स्यात् समुच्चयार्थो वा। न तावद्विकल्पार्थ पक्षान्तरा- सम्भवस्य व्युत्पादितत्वान् । सम्भवे वान्य द्विवचनानुपपत्ति, तयोस्समुच्चया- भावाद् यथा 'शिरः श्वा काको वा द्रुपदतनयो वा परिमृशेत्' इत्यत्र बहुवच- नस्य समुच्चयार्थत्वे। यत्र शब्दार्थयोरेकैकस्य व्यञ्जकत्व तत्र ध्वनित्वमिष्ट न स्यान्। शब्दस्य च विशेषणमनुपादेयमेव स्याद् अर्थम्य विशिष्टत्वेनैव त- दर्थावैगतेः । अत एव च लक्षणवाक्ये दीपकाद्यलङ्कारमुखेनोपमाद्यभिव्यक्तो ध्व- नित्वमिच्छता गुणीकृतात्मनोऽभिधाया उपादान न कृनम् । अन्यथा तदपि क- र्त्व्यं स्यात्। तदाश्रितत्वादर्थस्यार्थाश्रितत्वाच्चालङ्काराणामिति पक्षद्वयमप्यनुपप- न्नम्। अत्र केचिद्वि द्वन्मानिनो द्विवचन समर्थनामनोरथाक्िप्तचित्ततया वाच्यवाच-

व्यञ्जकता पश्यन्तस्तन्निबन्धनां ध्वनिभेदयोरविवक्षितविवस्षितान्यपरवाच्ययोर्ध्व- ननव्यापार प्रति पर्यायेणान्योन्यसहकारितां तदपेक्षा चानयो प्रधानेतरतामु- पकल्प्य सहकारितया व्यक्तिक्रिया प्रत्युभयोरपि कर्तृत्वात् तदपेक्षो व्यड्क इति द्विवच- ननिर्देश: प्राधान्यापेक्षश्र, 'यत्रार्थ. शब्दो वेति' विकल्प इति मन्यमाना 'व्यङ्ग इति द्विवचनेनेदमाह-यद्यप्यविवक्षितवाच्ये शब्द एव व्यञ्जकस्तथाप्यर्थस्य सहका- रिता न त्रुट्यति। अन्यथाज्ञातार्थोऽपि शब्दस्तद्यञ्जकः स्यात् । विवक्षितान्यपर- वाच्ये च शब्दस्यापि सहकारित्व भवत्येव। विशिष्टशव्दाभिधेयतया विना तस्या- अस्याव्यञ्जकत्वादिति सर्वत्र शब्दार्थयोर्ध्वननव्यापार। एवञ्च भट्टनायकेन द्वि- वचन यद् दूषित तद् गजनिमीलिकयैव। अर्थः शब्दो वेति तु विकल्पाभिधानं प्राधान्याभिप्रायण' इति यदाहुस्तद् भ्रान्तिमात्रमूल न तत्त्वमित्यलमवस्तुनिर्बन्धेन। किञ्च तमिति तदः पुंस्त्वेन निर्देशोऽनुपपन्न । तस्यानन्तरप्रक्रानतार्थपरामर्शिनरत- ्लिज्गतापत्तेः । न चात्र तल्लिङ्गताविष्ट कश्चिदर्थ प्रक्रान्त वत्तुनो नपुसकलि- ड्रस्यानन्तर प्रक्रान्तत्वात्। तेन तत्रैव- १. 'शब्दस्यार्थस्य' इति कपुस्तके पाठ. २. 'वगतिसिद्धेः' इति खपुस्तके पाठ

२० ध्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः।

"प्रतीयमानः पुनरन्य एव सोऽर्थोडस्ति वाणीषु महाकवीनाम्। योऽसौ प्रसिद्धावयवातिरिक्तश्रकास्ति लावण्यमिवाङ्गनासु ।" इति। 'सरस्वती स्वादुतमं तमर्थमि'ति च पाठविपर्यासः कर्तव्यः। न त्वत्रैव 'वस्तु तदि'ति। तत्रैव हि पाठविपर्यासे पर्यायप्रक्रमभेदः पुंस्त्वनिर्देशदोषश्च परि- हतौ भवतः । अत्र त्वेक एव तदः पुंस्त्वनिर्देशदोपः । एषैव च नमेयशय्या श्रेयसी। अपि च काव्यस्य विशिष्टत्वमनुपपन्नम्, काव्यमात्रस्य ध्वनिव्यपदेशवि- षयत्वेनेष्टत्वात् तस्य रसात्मकत्वापगमाद्। यत् स एवाह- "काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा। कौश्चद्वन्द्ववियोगोत्थ. शोक. श्लोकत्वमागतः ।" न च तस्य विशेषः सम्भवति निरतिशयसुखास्वादलक्षणत्वात् तस्य। यदाहु :- "पाठ्यादथ ध्रुवागानात् तत' सम्पूरिते रसे। तदास्बादभरैकाओ्रो हृप्यत्यन्तर्मुखः क्षणम् ॥ ततो निर्विषयस्यास्य स्वरूपावस्थितौ निजः । व्यज्यत ह्रादनिप्यन्दो येन तृप्यन्ति योगिनः ॥" इति। तदभावे चास्य काव्यतैव न स्यात्। किमुत विशेष इत्यनारम्भणीयमेवैतत् प्रेक्षावतां त्याद् वैफल्यात्। कविव्यापारो हि विभावादिसंयोजनात्मा रसाभिव्य- क्त्यव्यभिचारी काव्यमुच्यते। तच्चाभिनेयानभिनेयार्थत्वेन द्विविधम्। सामान्ये- नोभयमपि च तच्छास्त्रवद्विधिनिषेधविषयव्युत्पत्तिफलम्। केवलं व्युत्पाद्यजनजा ड्याजाड्यतारतम्यापेक्षया काव्यनाट्यशास्त्ररूपोऽयमुपायमात्रभेदो न फलभेदः । तत्राद्यं प्रख्यातरामरावणादिनायकप्रतिनायकसमाश्रयेण प्रसिद्धविधिनिषेधास्पदच- रितवर्णनगान्नात्मकम्। अपरं पुनरनुकारक्रमेण साक्षात् तत्प्रदर्शनात्मकम् यदाहु :- "अनुभावविभावाना वर्णना काव्यमुच्यते। तेषामेव प्रयोगस्तु नाट्यं गीतादिरञ्जितम् ।।" एवश्च ये सुकुमारमतयः शास्त्रश्रवणादिविमुखा. सुखिनो राजपुत्रप्रभृतयः पूर्वत्रा- धिकृताः ये चात्यन्ततोऽपि जडमतयस्तावता व्युत्पादयितुमशक्याः स्त्रीनृत्यातोद्या- दिप्रसक्ता उभयेऽपि तेडभिमतवस्तुपुरस्कारेण गुडजिह्विकया रसास्वादसुखं मुखे दत्वा तत्र कटुकौषधपानादाविव प्रवर्तयितव्याः । अन्यथा प्रवृत्तिरेवैषां न स्यात्, किमुत व्युत्पत्तिः। काव्यारम्भस्य साफल्यमिच्छता तत्प्रवृत्तिनिबन्धनभावेनास्य रसात्मक- १. 'फलमिच्छता' इति खपुस्तके पाठः,

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः । २१

त्वमवश्यमुपगन्तव्यम्। तन्मात्रप्रयुक्तश्च ध्वनिव्यपदेशः । न च रसानां वैशिष्चे तदात्मनः काव्यस्य विशिष्टत्वभिति युक्त वक्तुम् अव्याप्तेः । एव हि प्रतिनिय- तरसात्मन एव तस्य ध्वनित्व स्यात्, नान्यत्यान्यरसात्मनः, वैशिक्षाभावात्। इष्यते च तत्रापीत्यव्याप्तिर्लक्षणदोप । अत एव च न गुणालङ्कारसस्कृतशब्दार्थमा- त्रशरीरं तावत् काव्यं, तस्य यथोक्तव्यङ्गयार्थापनिबन्धे सति विशिष्टत्वमिति शक्यं वक्तुम्। तम्य रसात्मताभावे मुख्यवृत्त्या काव्यव्यपदेश एव न स्यात्, किमुत विशिष्टत्वम्। न च रसात्मनः काव्यस्य वस्तुमात्रादिभिर्विशेष शक्य आधातुं, तेषां विभावादिरूपतया रसाभिव्यक्तिहेतुत्वोपगमात्। न च व्यञ्जकानां वैचित्र्ये व्यङ्गचस्य विशेषोऽभ्युपगन्तु युक्त: शाबलेयादीनामिव गोत्वम्य। ततोऽस्य विशिष्टतोपगमे वा यत्र तयोरुभयोरेकैकस्य वा व्यङ्गचता तत्रैव ध्वनिव्यपदेशः स्यान्न केवलरसात्मनि काव्ये वैशिष्ट्याभावात्। इप्यते चासौ तत्रापि। प्रहेलि- कादौ च नीरसे स्यात्। तत्राप्युक्तक्रमेण वम्तुमात्रादेरिव्यङ्गचत्वेनेष्टत्वाद् इत्य- न्वयव्यतिरेकाभ्यां काव्यत्वमात्रप्रयुक्तोSसावित्यनुमीयते। अतश्च सगासोक्त्यादाव- प्यसावुपगन्तव्य एव न प्रतिषेध्य। प्रतीयमानाय चार्थम्य द्वैविध्यमेव। तृतीयस्य रसादेः प्रकारस्योक्तनयेन काव्यत्वादेव सिद्धत्वादिति न च तस्य तदङ्गभावो भणितुं युज्यते अङ्ित्वेनेष्टत्वाद् इति काव्यत्वमेव ध्वनिव्यपदेशविषयोडभ्युप- गन्तुं युक्तो न तद्विशेष । किश्व मुग्ये रसात्मनि काव्ये सम्भवति न तस्य गौणस्याश्रयणं युक्त गौणमुख्ययोमुरगव्ये सम्प्रत्यय इति नियमात् । यस्तु मेघ- दूतादौ काव्यविशेषव्यपदेशः सोऽभिधेयार्थविशेषसमारोपकृतो न मुख्यः । इत्थञ्च काव्यस्य विशिष्टतानुपपत्तावितरतल्लक्षणविधायिमतातिरिक्त न किश्चिदनेनाभि हितं स्याद्, अन्यत्र ध्वनिव्यपदेशमात्रात्। न च तेनापि किश्चित् कथाश्चेद्वा तदुपपत्तौ तदवाच्यमेव तस्य तत्पर्यवसायनो लक्षणविशेषसम्बन्धादेव तदवगते यथा योऽश्वमारूढः स पुरुषो राजेत्यत्र। अथ पुरुषस्याश्वविशिष्टस्यैव सतस्तल्लक्षणसम्ब- न्धो न तु तत एवास्य वैशिष्ट्यमिति। तथाप्यवाच्यं, काव्यत्वादेव तस्याप्यवगत- त्वात्। तच्चोक्तमित्यवाच्यवचन दोषः । किञ्च 'सूरिभि कथित' इति कथनक्रया- कर्तृनिर्देशः पक्षद्वयेऽप्यवाच्य एव। कर्तृमात्रविवक्षायां क्रियाया कर्त्रव्याभिचारात् कर्तृविशेषविवक्षायामनन्तरोक्तक्रमेण व्यापारविशेषसम्बन्धादेव तद्विशेषावगतिसि- द्वेरित्यवाच्यवचनं दोषः । १. 'युक्तम्' इति खपुस्तके पाठ ..

२२ व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः।

अर्थस्य विशिष्टत्वं शब्द: सविशेषणस्तदः पुंस्त्वम्। द्विवचनवाशब्दौ च व्य्तिर्ध्वनिनाम काव्यवैशिष्ट्म्।। २३॥ वचनश्च कथनकर्तुः कथिता ध्वनिलक्ष्मणीति दश दोषाः । ये त्वन्ये तद्भेदप्रभेदलक्षणगता न ते गणिताः ॥२४ ॥ तदेवं लक्षणदोषदुष्टपदव्युदासेन परिशुद्धो ध्वनिलक्षणवाक्यस्यायमर्थोSवतिष्ठते। वाच्यस्तदनुमितो वा यत्रार्थोऽर्थान्तरं प्रकाशयति। सम्बन्धतः कुताश्चत् सा काव्यानुमितिरित्युक्ता ॥ २५॥ इति। एतच्चानुमानस्यैव लक्षणं नान्यस्य। यदुक्त- "त्रिरूपलिङ्गाख्यान परार्थानुमानमि"ति केवलं संज्ञाभेद। काव्यस्यात्मनि सज्ञिनि रसादिरूपे न कभ्यचिद्विमति। संज्ञायां सा केवलमेषापि व्यक्त्ययोगतोऽस्य कुतः। यत :- शब्दस्यैकाभिधा शक्तिरर्थरयैकैव लिङ्गता। न व्यञ्जकत्वमनयो. समस्तीस्त्युपपादितम् ॥२६॥ उक्तं वृथैव शब्दस्योपादानं लक्षणे घ्वने । न हि तच्छक्तिमूलेष्टा काचिदर्थान्तरे गतिः ॥२७॥ न चोपसर्जनत्वेन तयोर्युक्तं विशेषणम्। यतः काव्ये गुणीभूतव्यञ्कयेऽपीष्टैव चारुता ॥ २८॥। अत एव विशेषस्योपादानमपि नार्थवत्। संज्ञासम्बन्धमात्रैकफलं तदिति गम्यते ॥ २९॥ तदा चातिप्रसक्गः स्यात्संज्ञानां यस्य कस्यचित् । यद्वाक्यवर्तिनोऽन्यस्य विशेषस्य तदाप्तित ॥ ३० ॥ तस्मात् स्फुटतया यत्र प्राधान्येनान्यथापि वा। बाच्यशक्त्यानुमेयोऽर्थो भाति तत् काव्यमुच्यते ॥ ३१॥ वाच्यप्रत्येययोर्नारित व्यञ्कयव्यञ्जकतार्थयोः । तयोः प्रदीपघटवत् साहित्येनाप्रकाशनात् ॥ ३२ ॥ पक्षधर्मत्वसम्बन्धव्याप्तिसिद्धिव्यपेक्षणात्। वृक्षत्वाम्रत्वयोर्यद्वद् यद्वच्चानलधूमयोः ॥३३ ॥ १. 'वाक्य' इति खपुस्तके न पट्यते

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः । २३

अनुमानत्वमेवात्र युक्त तल्लक्षणान्वयातू। असतश्चेन्द्रचापादेः का व्यक्तिः कृतिरेव सा ।। ३४॥। कार्यत्व ह्यसतोऽपीष्टं हेतुत्वं तु विरुध्यते। सर्वसामर्थ्यविगमाद् गगनेन्दीवरादिवत् ॥ २५ ॥ शब्दप्रयोग: प्रायेण परार्थमुपयुज्यते। नहि तेन विना शक्यो व्यवहारयितुं परः ॥ ३६ ॥ न च युक्तिनिराशंसात् तत. कश्चित् प्रवर्त्तते। निवर्तते वेत्यस्येष्टा साध्यसाधनगर्भता ॥३७॥ ते प्रत्येक द्विधा ज्ञेये शाब्दत्वार्थत्वभेढतः । पदार्थवाक्यार्थतया ते अपि द्विविधे मते ॥ ३८॥ तत्र साध्यो वस्तुमात्रमलङ्कारा रसादय । इति त्रिधैव तत्रादौ पद शब्दानुमानयो ॥ ३९॥ अन्त्योऽनुमेयो भक्त्या तु तम्य व्यङ्गचत्वमुच्यते। भक्ते: प्रयोजनांशो यश्चमत्कारित्वलक्षण. ॥ ४० ॥ स तत्रास्तीति सोऽप्यस्य विभावाद्येकहेतुकः । अत एव न लोकेऽपि चमत्कारः प्रसज्यते ॥ ४१ ॥ तत्र हेत्वादयः सन्ति न विभावादयो यत । न चैकार्थत्वमाशङ्कयमेषां लक्षणभेदतः ॥ ४२॥ स्वभावश्चायमर्थानां यन्न साक्षादमी तथा। स्वदन्ते सत्कविगिरां गता गोचरतां यथा ॥ ४३ ॥ इति सड्ग्रहश्लोकाः । यत् पुनरस्यानेकशक्तिसमाश्रयत्वाद्यापारान्तरपरिकल्पनं तदर्थस्यैवोपपद्यते न शब्दस्य, तस्यानेकशक्तिसमाश्रयत्वासिद्धेः । तथा हि। एकाश्रयाः शक्तयोऽन्योन्यानपेक्षप्रवृत्तयोपाकृतपौर्वापर्यनियमा युगपदेव स्वकार्य- कारिण्यो दष्टाः यथा दाहकत्वप्रकाशकत्वादयोऽमे। न च शब्दाश्रयाः शक्तय- स्तथा दृश्यन्ते, अभ्युपगम्यन्ते वा, नियोगतोऽभिधाशक्तिपूर्वकत्वेनेतरशक्तिप्र- वृत्तिदर्शनात् । तस्माद्िन्नाश्रया एव ता न शब्दैकसमाश्रया इत्यवसेयम् । य- श्रासावाश्रयो भिन्न सोऽर्थ एवेति. तद्यापारस्यानुमानान्तर्भावोऽभ्युपगन्तव्य एव। तथा हि। गौर्बाहीक इत्यादौ तावद्गवादयोऽर्था बाधितवाहीकादयर्थान्तरैकात्म्यास्ता- दरूप्यविधानान्यथानुपपत्त्या केनचिदंशेन तत्र तत्त्वमनुमापयन्ति न सर्वात्मना।

२४ व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः।

न ह्यनुन्मत्त कश्वित् क्वचित् किश्चित् कथश्चित् साधम्यगनुत्पश्यन्नेवकस्मात् त- स्वमारोपयतीति परिशीलितवक्तृग्वरूप प्रतिपत्ता तत्त्वारोपनिमित्त सादृश्यमात्रमेव प्रतिपत्तुमहति न तत्त्वम्। तद्ि वाच्यतयोपक्रम एव भासते, न प्रतीतिपर्यव- सानास्पद भवितुमर्हति, तर्य बाघोपपत्ते। तस्य चैवविधस्योपक्रमस्य निमित्त साधर्म्यमात्रप्रतिपादनम्। प्रयोजन्च लाघवन वाहीकादौ गवादिगतजाड्यादिधर्म- प्रतिषादनं यस्मादतिदेशप्रकारोऽयमर्थान्तरे शब्दविनिवेशो नाम। यदुक्तम्- 'जातिशव्दोऽन्तरेणापि जाति यत्र प्रयुज्यते। सम्बन्धिसदृशाद्धमीत त गौणमपरे विदु. ॥' एव 'कृशाङ्गया सन्ताप वदति बिसिनीपत्रशयनम्' इत्यादाववगन्तव्यम्। अ- विनाभावावसायपूर्विका न्यतोऽन्यस्य प्रतीतिरनुमानमित्यनुमानलक्षणमुक्तम्। त- चात्रोपलभ्यत एव। नथा हि वदतीत्यादौ वदनादेरेर्थान्तरस्य प्रकाशादेः प्रतीतिः । तयोश्चाविनाभाव कार्यकारणभावकृत प्रकाशनस्य वदनकार्यत्वप्रसिद्धेः । न च वद- ते: प्रकाशो वाच्य इति शक्य वक्तु तस्य तन्नासमितत्वात् प्रकाशस्य चातत्त्वात्। न चायं स्वार्थमेव प्रतिपादयति, तक्य बाधोपपत्ते। अथोपचारत उपादानान्यथानुपपत्या वदनक्रियायाः सदृशे प्रकाशनाख्ये क्रियान्तरे वत्ततेऽयं वदतिरित्युच्यते । तर्ह्य- न्यथानुपपत्त्या वदनादे: प्रकाशादि: प्रतीयमानोऽनुमेय एव भवितुमर्हति, अर्थापत्ते रनुमानान्तर्भावाभ्युपगमादित्युक्तम् । तम्माद्योऽय वाहीकादौ गवादिसाधर्म्यावगमः स तत्त्वारोपान्यथानुपपत्तिपरिकल्पितोऽनुमानस्यैव विपय। न शब्दव्यापारस्येति स्थितम्। गोत्वारोपेण बाहीके तत्साम्यमनुमीयते। को ह्यतम्मिन्नतत्तुल्ये तत्त्वं व्यपदिशेद् बुध. ॥ ४२॥ इति सड्ग्रहश्लोकः । गङ्गायां घोष इत्यादावपि गज्गादयोऽर्थाः स्वात्मन्यनुपपत्ति- बाधितघोषाद्यधिकरणभावास्तदुपादानसामर्थ्यात् सम्बन्धमात्रपरिकल्पिततत्त्वारोपं तदधिकरणभावोपगमयोग्यमर्थान्तरमेव तटादिरूपमनुमापयन्ति। न हि तत्साद- श्यमेवैकं तत्त्वारोपनिबन्धनमिप्यते किन्तर्हि तत्सम्बन्धादिरपीति तत्सम्बन्धमात्र- समारोपिततद्भावस्तटादिरेव घोषाद्यधिकरणभावोपादानान्य्थानुपपत्त्या गङ्गादीना- मर्थानामनुमेय एव भवितुमर्हति। शब्दः पुनः स्वार्थाभिधानमात्रव्यापारपर्यवसि- तसामर्थ्यो नार्थान्तरस्य तटादेर्वार्तामपि वेदितुमुत्सहते, किं पुनः संस्पर्शमित्युक्तम्। प्रयोजनं पुनरस्यैवंविधस्योक्तिवैचित्र्यपरिग्रहस्य तटादावारोपविषये वस्तुन्यारो-

व्याक्तिवियेके प्रथमो विगर्शः। २५

प्यमाणगङ्गादिगतपुण्यत्वशतिळववाविधितपत्तिर्न सादृश्यमिति पूर्वस्मादस्य वि- शेष। उभयत्रापि च तत्त्वागेप दव हे-। न हि तत्साम्यतत्सम्बन्धादिनिबन्ध- नत्वाद् बहुविध इष्ट। यदाहु :- "अभिधेयेन सन्बन्धात् सादव्या गवायतः । वैपरीत्यात् क्रियायोगाहक्षमा पचाना गस ।" इति। तस्य च तैरविनानावनियनो लोकत रपावसित इति न तत्र प्रमाणान्तरा- पेक्षाप्रयासः । लोको दि तन्रदृश थे रसम्बद्धं च तत्त्वेन व्यवहरन् दृश्यते, तद्यथा दीर्घग्रीवं विकटकाय व रज्तित पण्गन् वरभ इति व्यपदिशति, मञ्चस- म्बद्धांश्र कांश्चित् कोशतो मश्चा कोधन्दीति। किश्चोपचारवृत्तौ शब्दस्य मा भूदतिप्रसङ्ग इत्यवश्यं किमपि निनिरमनमर्तव्यम्। अन्यथान्यत्र प्रसिद्धसम्ब- न्धः कथमसमितमेवार्थान्तर प्रत्यायथेन्। यच्च तन्निमित्तं तदेवास्माभिरिह लिङ्ग- मित्याख्यातम्। युक्तश्वैतत्। शन्दम्य तत्र व्यापागभावात्। व्यापाराभावश्च सम्बन्धाभावात्। लिङ्गाच्च लिजिन अतीतिरनुमानमेवेति न गुणवृत्तावर्थान्तरप्र तीतिः शाब्दीति। तम्या वाचकाश्रयत्वमसिद्धमेव।

मुख्यार्थबाधे सोडप्यार्थ सम्बन्धमनुमापयेत् ॥ ४३॥ तत्साम्यतत्सम्बन्धौ हि तत्त्वारोपैककारणम्। गुणवृत्तेर्द्विरूपायास्तत्प्रतीतिरतोऽनुमा ॥ ४४ ॥ किश्च- मुख्यवृत्तिपरित्यागो न शब्दरयोपपद्यते। विहितोऽर्थान्तरे ह्यर्थ रवराम्यमनुमापयेत्॥४५ ॥ तुल्यादिषु हि लोकोऽर्थप्वर्थ तद्द्शनस्मृतम्। आरोपयेन्न शब्दन्तु स्वार्थमात्रानुयायिनम् ॥ ४६ ॥ इत्थमर्थान्तरे शब्दवृत्तेरनुपपत्तितः । फले लिङ्गकगम्ये स्यात् कुतः शब्द: सखलद्गतिः ॥४७॥ व्यापारोऽर्थे ध्वने: साक्षानमुख्या वृत्तिरुदाहता। अर्थारोपानुगस्त्वेष गौणी तद्यवधानत· ।। ४८।। आशुभावादनालक्ष्यं किन्त्वर्थारोपमन्तरा। लोको गौश्चैत्र इत्यादौ शब्दारोपमवन्यति ॥ ४९ ॥ १. 'व्यापारान्तरा' इति खपुस्तके पाठ 'कत्वाश्चय' इति कपुस्तके पाठ. ३. 'सोऽप्यर्थ' इति कपुस्तके पाठ ..

२६ व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः।

प्रधानेतरभावेनावस्थानादैर्थशब्दयोः । समशीर्षिकयारोपो न तयोरुपपद्यते ॥ ५० ॥ आरोपविषये यत्र विशेषः सम्प्रतीयत। अर्थादारोपितात् तत्र गुणवृत्तिरुदाहृता ॥ ५१ ॥ गुणवृत्तौ गिरां यावत् सामग्रीष्टा निबन्धनम् । सैव लिङ्गतयास्माभिरिष्यतेऽर्थान्तरं प्रति ॥ १२॥ न हि तत् समयाभावाद्वाच्य शब्दस्य कल्प्यते। प्रतीयमानतायां च व्यक्तमस्यानुमेयता ॥ ५३॥ तस्मात् स्वार्थातिरेकेण गतिर्नार्थान्तरे गिराम्। वाचकत्वाश्रयेणातो गुणवृत्तेरसम्भवः ॥ ५४ ॥ ततश्र- भक्त्या बिभर्ति चैकत्वं रूपाभेदादयं ध्वनिः । न च नाव्याप्त्यतिव्याप्त्योरभावाल्लक्ष्यते तया ॥ ५५॥ सुवर्णपुप्पामित्यादौ न चाव्याप्तिः प्रसज्यते। यतः पदार्थवाक्यार्थभेदात् भक्तिर्द्विधोदिता ॥ १६ ॥ अतस्मिस्तत्समारोपो भक्तेर्लक्षणमिष्यते। अर्थान्तरप्रतीत्यर्थः प्रकार सोऽपि शस्यते ॥ ७॥ ततश्च- रूढा ये विषयेऽन्यत्र शब्दाः स्वविषयादपि। लावण्याद्याः प्रसक्तास्ते न भवन्ति पदं ध्वनेंः ॥६८॥ भवन्त्येवेत्यर्थः । यतः- मुख्या वृत्तिं परित्यज्य गुणवृत्त्यार्थदर्शनम्। यदुद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्गतिः ॥ ५९॥ वाचकत्वाश्रयेणैव गुणवृत्तिरसङ्गता। गमकत्वैकमूलस्य ध्वनेः स्याद्विषयो न किम् ॥ ६० ॥ व्यञ्जकत्वैकमूलत्वमसिद्धञ्च ध्वनेर्यतः । गमकत्व।श्रयापीष्टा गुणवृत्तिस्तदाश्रयः ॥ ६१॥ समिदिध्मादयः शब्दाः प्रसिद्धा गुणवृत्तयः । ध्वने: पदादिव्यङ्गयस्य येनोदाहरणीकृताः ॥६२॥ १. 'दनयोद्यो.' इत्यपि खपुस्तके पाठ :.

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः । २७

तस्माद् व्युत्पत्तिशकक्तिभ्यां निबन्धो यः स्खलद्गतेः । शब्दस्य सोडपि विज्ञेयोऽनुमानविषयोऽन्यवत् ॥६३॥ इति सड्ग्रहक्लोकाः । 'विषं भक्षय मा चास्य गृहे भुक्था' इत्यादावपि यदेत- द्विषभक्षणानुज्ञानं तदर्थप्रकरणादिसहायमेतद्गृहे भोजनस्य ततोऽपि दारुणतरप- रिणामत्वमनुमापयति। न ह्यनुन्मत्तः सुहृदादौ हितकामः सन्नस्य कचिद् भोज- ननिषेधं विदधानः अकस्माद्विषभक्षणमनुजानातीत्यवगतवक्तृप्रकरणादिस्वरूपः प्रतिपत्ता विषभक्षणानुज्ञानादेव तद्गहभोजनस्यात्यन्तमकरणीयत्वमनुमातुमर्हति। विषभक्षणानुज्ञानादेर्वाक्यार्थस्याप्रस्तुतस्यैवोपन्यासो हि पूर्वोक्तेन नयेन प्रस्तुता- तिरिक्तार्थान्तरप्रतिपादनपरत्वात् तत्र हेतुतयावगन्तव्य इति न शब्दस्य तत्र व्या- पारः परिकल्पनीयः । विषभक्षणादपि परमेतद्वहभोजनस्य दारुणताम्। वाच्यादतोऽनुमिमते प्रकरणवक्तृस्वरूपज्ञाः ॥ ६४॥ विषभक्षणमनुमनुते न हि कश्चिदकाण्ड एव सुहृदि सुधी। तेनात्रार्थान्तरगतिरार्थी तात्पर्यशक्तिजा न पुन ॥ ६५॥ इति सड्महार्ये। यद्प्यन्ये मन्यन्ते-वाच्यावगमोपक्रम प्रतीयमानार्थान्तरावसायपर्यन्तोS- यमेक एव दीर्घदीर्घश्शब्दस्येषोरिव व्यापारः, न पुनरर्थान्तरस्य कश्चित् संवेद्यते। यथा ह्येक एवेषुर्बलवता धनुष्मता मुक्तः शत्रोरुरश्छदमुरश्र भित्त्वा जीवितमपह- रति, न च तस्य वृत्तिभेदः, तथा शब्दोऽपि सत्कविना सकृत् प्रयुक्त एव क्रमेण स्वार्थाभिधानमर्थान्तरप्रतीतिं चैकयैव प्रवृत्त्या वितनोति। न च तस्य व्यापारभेदः कश्चित्। किञ्च यत्परः शब्द स शब्दार्थ इति शब्दस्यैवासौ व्यापारो न्याय्यो नार्थस्येति। तदयुक्तम्। साक्षाच्छव्दस्यार्थप्रतीिहेतुत्वासिद्धे। पारम्पयेण तु तस्य हेतुत्वोपगमे वस्तूनां हेतुफलभावव्यवहारनियमो न व्यवतिष्ठते । ततश्च कुला- लोडपि सेकसलिलोपकरणभूतकुम्भं कुर्वेन् मधुमास इव कुसुमविकासहेतुरिति मु- ख्यतया ख्यायेत। इत्यर्थस्यैव व्यापारोऽभ्युपगन्तुं युक्तो न शब्दस्य। न हि यः पुत्रस्य व्यापारः स पितुरेवेति मुख्यतया शक्यते वक्तुम्, तयोरन्योन्यव्यापारसा- कर्यदोषप्रसङ्गात्। किश्नायं विषमः शरदृष्टान्तोपन्यासः । न हि यथा सायकः स्वभावत एव छेद्यभेद्याद्यर्थविषयमेकयैव वृत्त्या तत्तत्कार्य करोति, तथा शब्दः। १. 'स्वयमेव' इति खपुम्तके पाठ.,

२८ व्यक्तिविवेके प्थगो विगर्शः।

स हि सङ्केतसापेक्षः स्वव्यापारमारमते न यवयारत एवेति यत्रैवास्य सङ्केतस्तत्रैव व्याप्रियते। ततश्चाभिधेयार्थविषय एवाया व्यापारो युक्तो नार्थान्तरविषयः, तत्र सङ्केताभावात्। तदभावेपि तत सलरिषशनन सर्व. कुतश्विदभिधेयार्थवदर्था- न्तरमपि प्रतीयात्। तस्माद्यन्र सङ्केतापेक्षा तत्रैवारय व्यापार इत्यवगन्तुं युक्तं, नार्थान्तरे, तत्र वक्ष्यमाणनयेनार्थ ्यैव रदुनपतिरामर्थनादविति। यत् पुनः- "शब्दार्थौ सहितौ वककविव्याहरलालिनि। बन्धे व्यवस्थितौ काव्य नहिअहादफारिण॥" इत्यादिना शास्त्रादिप्रसिद्धशव्दार्थोपनिबन्धध्यतिरोक चद्वैचित्यं तन्मात्रलक्षणं व- ऋत्वं नाम काव्यस्य जीवितमिनि ा्टगनि केनिदाचक्षते, तदप्यसमीची-

स्यात् , प्रसिद्धाभिधेयार्थव्यतिरेकि मतीयगानागिव्यक्तिपरं वा म्यात्। प्रसिद्धप्र- स्थानातिरेकिण शब्दार्थोपनिषनधजवविध्यम मकागनारागम्भवात् । तत्राद्यस्ता- वत् पक्षो न शङ्कनीय एव, तग्प काव्य वरूग्पणसामर्थ्यसिद्धस्य पृथगुपा- दानवैयर्थ्यात्। विभावाहयुपनिबन्ध एव रि कनिध्यापारो नापर । ते च यथा- शास्त्रमुपनिबध्यमाना रसाभिव्यक्तनिबनधनभाव भजते, नान्यथा। रसात्मकं च काव्यमिति कुतस्तत्रानौचित्यसम्पर्ण. गम्भाव्यते, यन्निरासार्थमित्थ काव्यलक्षण- माचक्षीरन् विचक्षणम्मन्याः। द्वितीयपक्षगरिग्रहे पुन पनेरेवेदं लक्षणमनया भङ्गा- भिहितं भवति, अभिन्नत्वाद्वस्तुनः । अत एव चाम्य त एव प्रभेदास्तान्येवोदा- हरणानि तैरुपदर्शितानि। तच्चायुक्तमित्युक्तं, वक्ष्यते च। प्रसिद्धं मार्गमुत्सृज्य यत्र वचित्र्यसिद्धये। अन्यथैवोच्यते सोऽर्थः सा वक्रोक्तिरुदाहता ॥ ६६ ॥ पदवाक्यादिगम्यत्वात् स चार्थो बहुध। मतः। तेन तद्वक्रतापीष्टा बहुधवेति तद्विद ॥ ।।६७ ।। अत्रोच्यतेऽभिधासज्ञः शब्दस्यार्थगकाशने। व्यापार एक एवेष्टो यस्त्वन्योऽर्थस्य सोऽखिलः ॥ ६८ ॥ ततक्ष - वाच्यादर्थान्तर भिन्नं यदि तल्िङ्गमस्य सः । तन्नान्तरीयकतया निब्धो ह्यस्य लक्षणम् ॥ ६९ ॥ अभेदे बहुता न स्यादुक्ेमार्गान्तराग्रहात्। तेन ध्वनिवदेषापि वक्रोक्तिरनुमा न किम् ॥। ७०॥

व्यक्तिविवेहेशय। २९

इत्यन्तरक्रोकाः। नापिशठ्दम्यव-ज के व्यपारान्तरमुपपद्यते, येनार्थान्तरं प्रत्याययेद्, व्यक्तेरनुः - तपिद्ेः।तदभावेऽपि तदभ्युपगमे तस्यार्थनियमो न. रत्यादिमिर्भावैः स्वाभाविक एत र ।' "रर। न इग्य गेयस्येव गनीतिगसङ्गात् । नापि समयकृत: व्यञ्जकत्वस्यौपािकल मानन्त्यादनियतत्वाच्च प्रतिपदत -अ्]ु क. , प र हनुमशक्यत्त्वात्। एक एव हि शब्द: सामग्रीिक्ा. -7.न, यथा 'रामोडम्मि सर्व सहे' इति, 'रामेण तियज न ९ नोचितम्' इति, 'रामस्य पाणिरसि निर्भरगमख्विन्नणीादिन : अ कुतनने' इति, 'रामे तटान्तवसतौ कुशतल्पशायिनयद्यापि ग -' ँ गापे ज्ञा' इत्यादावेक एव रामशब्दः । यथाह ध्वनिका क Tग. सम्बन्धो वाच्य- वाचकभावाख्यस्तमनुरुन्धान ब ध उचन्तरसद्भावादौ पाधिक प्रवर्तते। अत एव च नच । अ। वाचकत्वं हि शब्द- विशेषस्य नियत आत्मा. सङ्केतव्युतानक +विगायवन तम्य प्रसिद्ध- त्वात्। स त्वनियत औपाधिकत्वात् ररर .द् ताव पतीतेरिति। न चान- योरन्यः सम्बन्धः सम्भवतीति त या ग. हर 7ववलात् तद्गमकत्वमुपपन्नं न शब्दस्येति नार्थपक्षादस्य कश्चिद्विमेम उावर्यन्यासः। ननु यदि शब्दस्यार्थनिरपेक्षस्य व्यञ्जकत्वं नेप्यने, रा नर्ष नानापित्याठौ प्रादीनां द्योतक- त्वमुक्तं न वाचकत्वम्। वाचकत्वे हि हलाटिलिाद्धातोगडादिप्रसङ्ग स्यात्। द्योत- कत्वं प्रकाशकत्वं व्यञ्जकत्व चेत्येक एवार्थ इति। तत्यन्। :क्तमुपचारतो न परमा- र्थत इति तस्य प्रदीपादिनिष्ठस्य वाप्तवा्य गव्ड्ार्थवित्रयत्वम्य प्रतिक्षेपात्। अथो- च्यते-पचत्यादयः क्रियासामान्यवचनाः। सामान्यानि चाशेपविशेषान्तर्भावभा्जि भवन्तीति तत्प्रतीतिनान्तरीयकतयैव विशेषसद्धाः सिद्ध एव। यदाहु :- 'निर्वि- शेषं न सामान्य भवेच्छशविषाणवद् इति। केनलमर्थसामर्थ्यसिद्धोऽपि विशेषो द्योतनमपेक्षत इति तन्मात्रव्यापाराः प्रादया द्योलका एव सवितुमर्हन्ति न वाचका इति। सत्य। किन्तु यदप्रतीता सामा यग्रनी।तिरेव न पर्यवम्यनि तद्विशेषमात्रं तेभ्यः प्रतीयतां नाम । न तु तावता व्यवहारमिद्धिः कवाचित्। तम्या प्रतिनियत- विशेषावसायनिबन्धनत्वात्। स त्वपूर्वतया गादिभ्य एवोद्धवन्नवधार्यते। न पच- त्यादिभ्यः। नार्थादपि तत्सद्भावसिद्धिः काचित्। अस्याः प्रतिनियतावशेषावसाय-

३० व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः।

निबन्धनत्वात्। तस्माद्यत्प्रयोगान्वयव्यतिरेकानुविधायिनी यस्य प्रतीतिस्तयोर्वाच्य- वाचकभावव्यवहारविषयत्वमेवोपगन्तुं युक्तं नाभिव्यक्तिविषयत्वम्। यथा घटशब्द तदर्थयोः। प्रादिप्रयोगानुविधायिनी तत्र पचतीत्यादौ प्रकर्षादिप्रतीतिरिति तेऽपि तथा भवितुमर्हन्त्येव। अन्यथा नीलोत्पलादौ सर्वस्यैव विशेषणाभिमतस्य नीलादिशब्द- - द्येतच्छक्यं वक्तुम् । उत्पलादयः शब्दाः सामान्यवचनाः । सामान्यानि च गर्भी- कृतविशेषाणि भवन्तीति तेषां तत्र सद्भावासद्धौ सत्यां नीलादिशब्दा अपि तत्तद्- द्योतनमात्रव्यापाराः प्रादिवद् द्योतका भवितुमर्हन्ति नाभिधायका इति। एवश्चा- न्तर्मात्राविपरिवर्तितया सिद्धसद्भावानां घटादीनां घटादिशब्दा अपि द्योतका एव स्युर्न वाचका इति वाच्यवाचकव्यवहारोऽस्तमियात्। तस्मात् भाक्तमेव द्योतकत्व- मुपगन्तव्यं न मुख्यम् भक्तेश्र प्रयोजनं वाच्यस्यार्थस्य स्फुटत्वप्रतिपत्तिः । नि- मित्तं च विशेषणविशेष्यप्रतीत्योराशुभावितया क्रमानुपलक्षणात् सहभावप्रतीतिः । द्विविधं हि विशेषणामिष्टम् अन्तरङ्गं बहिरङ्गं चेति। तत्राद्यमव्यवहितमेवार्थकारि लाक्षादिवत् स्फटिकादेः। द्वितीयमुभयरूपमयस्कान्तमिव लोहस्य। तद्वि व्यवहि- तमपि लोहे स्वां शक्तिमुपदधात्येव । तदपि द्विविधम् । समानाधिकरणं भिन्नाधि- करणं चेति। विशेष्योऽपि द्विविधो धात्वर्थो नामार्थश्चेति। तत्रोपसर्गाणां प्रायो- धात्वर्थो विषयो न नामार्थः । चादीनां तु निपातानमुभयमपि। केवलं तेषां विशे- ष्यात् पूर्व पश्चाच्च क्रमेण प्रयोगो नियोगतोऽवगन्तव्यः। नान्येषां विशेषणानाम्। तदेवं विशेषणविशेष्यस्वरूपेऽवस्थिते यदेतदन्तरङ्गं विशेषणमुक्तं तद् गवादौ गो- त्वादिवद्विशेष्यस्वरूपान्तर्भूतमिवेति तत्प्रतीत्योराशुभावितया क्रमानुपलक्षणात् सह- भावावगमो द्योत्यद्योतकभावभ्रमहेतुः । अत एव केचिदेषां धात्वन्तर्भावमिव मन्य. माना :- "अडादीनां व्यवस्थार्थ पृथक्तेन प्रकल्पनम् । धातूपसर्गयो. शास्त्रे धातुरेव च तादृश. ॥" इत्याद्यवोचन्। चादीनां चोपाधीनां विशेष्येभ्यो निर्मलेभ्यः स्फटिकोपलेभ्य इव लाक्षादीनामव्यवधानमेव। तेन ते यदनन्तरमुपाधीयन्ते तेष्वेव विशेषमाधातुमलं नान्यत्रेति यत्तेषां भिन्नक्रमतया क्वचिदुपादानं तदनुपपन्नमेव। अयथास्थानवि- निवेशिनो हि तेऽर्थान्तरमनभिमतमेव स्वोपरागेणोपरञ्जयेयुः । ततश्च प्रस्तुतार्थ- स्यासामञ्जत्यप्रसङ्गः । कथाश्चद्वा भिन्नक्रमतयाप्यभिमतार्थसम्बन्धोपकल्पने प्रस्तु-

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः । ३१ तार्थप्रतीतेर्विन्नितत्वात् तन्निबन्धनो रसास्वादोपि विश्नितः स्यात् शब्ददोषाणामनौ- चित्योपगमात् तस्य च रसभङ्गहेतुत्वात्।। यथाहुः --- "अनौचित्यादते नान्यद् रसभङ्गस्य कारणम्। प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्थोपनिषत् परा ॥" इति। स्वाभाविकं ध्वनेर्युक्त व्यञ्जकत्व न दीपवत्। धूमवत् किन्तु कृतकं सम्बन्धादेरपेक्षणात्॥ ७ ॥ प्रादीनां द्योतकत्व यत् कैश्रिदभ्युपगम्यते। तद् भाक्तमेव तत्रेष्टं न सुख्य तदसम्भवात् ॥ ७२॥ तथा हि यस्य शब्दस्य भावाभावानुसारिणी। यदर्थबुद्धिस्तस्यासौ वाच्योऽर्थ इति कथ्यते॥ ७३ ॥ गोशब्दस्येव गौरर्थः सान्यथा त्वव्यवास्थिता। वाच्यत्वव्यवहारश्च न स्यादर्थस्य कस्यचित्॥ ७४॥ प्रादिप्रयोगानुगमव्यतिरेकानुसारिणी। प्रकर्षादौ मतिस्तेन तस्य तद्वाच्यता न किम् ॥ ७५॥ विशेषावगमस्याशुभावादनुपलक्षणात्। क्रमस्य सहभावित्वं भ्रमो भक्तेर्निबन्धनम्॥ ७६॥ विशेषण तु द्विविधमान्तरं बाह्यमेव च तत्राव्यवहितं सददर्थकारी तदान्तरम् ॥ ७७॥ स्फटिकस्येव लाक्षादि द्वितीयमुभयात्मकम् । आयसस्येव तत्कान्तं तदपि द्विविधं मतम् ॥ ७८॥ असमानसमानाधिकरणत्वविभेदतः । विशेष्योऽपि द्विधा ज्ञेयो धातुनामार्थभेदतः । ७९॥ शाब्दत्वार्थत्वभेदेन नामार्थोSपि द्विधा मतः । तत्रोपसर्गाणां प्रायो धात्वर्थो विषयो मतः ॥ ८०॥ चादीनां तु निपातानामुभयं परिकीर्तितम् । केवलं तु विशेष्यात् स्युः पूर्वे पश्चाच्च ते क्रमात् ॥ ८१॥ विशेषणानामन्येषां पौर्वापर्यमयन्त्रितम्। इत्थ स्थिते स्वरूपेऽस्मिन् विशेषणविशेष्ययोः ॥८२॥

विशेष्ये मग्नमिव तत् गवि गोत्वमिव स्थितम् ॥ ८३॥

३२

अत एवाशुभा . . . .. यन्मूलश्चय. . .- 1. ... .. : १४॥ प्रादीनां पापर .. न ग अडादीनां अक्ष. ल. ॥८॥ अत एव व्यवार पुर -र :। सम्बन्धं ते हि ग 7 . -॥६॥ सान्तरत्वे हुसम3 -र .. ग।

तत्र शब्दैकदि र नं। ८८॥।

तत्स्वरूपमतोड गव २। ८ । पारम्पर्येण साक्षाच सजराद वातपचती। कवेरजागरूकल र 1अनिमत्ततास् ॥ ९० ।। यत् त्वेतच्छच्ा- पदुनी परिहिरयते। तस्य प्रक्रममेढाघ, दोपा. पशब चोनिय: ॥ ९१॥ तेषां संक्षेपतोडनम. सवरनिराम्यते। यस्तु प्रपञ्चः पञदी ा तगवधारयेत्।।९२।। इति सड्ग्रहश्लोकाः। नयपकअुलादयतुकामेन मतिमता तल्-

काव्यमिति, तावतैव व्युल,आठिः। बतु तज्नाख्यायैव तयोः प्रधानेतरभावकल्प- नेन प्रकारद्वयमुक्तं तदप्रयोगको। को रि यद्विरोषप्रतीतौ निमित्तभावेन निश्चितः स एव तदर्थिनः प्रतिपाधा मना जान्यः, अतिप्रसज्ञात्। यथा दण्डिप्रतीतौ दण्डः। अनुमेयार्थसंरपर्शमात्र चानवयव्यतिरेकाभ्यां काव्यस्य चारुत्वहेतुर्निश्चि- तम्। अतस्तदेव वक्तव्यं मवाने न त्वत प्राधान्याप्राधान्यकृतो विशेषः । न हि तयो: सामान्यविशेपयोसिप्नि परउमात्रादिष्वनुमेयेपु चेतनचमत्कारकारी क- श्रिद्विशेषोऽवगम्यते। तत्र पःुमात्रय प्राधान्ये यथा-

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः।

'वंच्च मह व्विअ एक्काए होन्तु णीसासरोइअव्वाइम्। मा तुज्झ वि तीए विण दक्खिण्णहअस्स जाअन्दु।।' इत्यत्र। तस्यैवाप्राधान्ये यथा - "लावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह सम्फवन्ते। उन्मज्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदण्डाः ।।" यथा च - "अनुरागवर्ता सन्ध्या दिवसस्तत्पुरस्सरः । अहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः" ॥ अलङ्कारस्य प्राधान्ये यथा- "वीराण रमइ घुसिणारुणम्मि ण तहा पिआथणुच्छड्गे। दिट्ठी रिउगअकुभ्भत्थलम्मि जह बहलसन्दूरे ।।" यथा च- "त ताण सिरिसहोअररअणाहरणम्मि हिअअमेक्करसम्। बिम्बाहरे पिआणं णिवेसिअं कुसुमबाणेन ।।" इति। तस्यैवाप्राधान्ये यथा- "चैन्दमऊएहि णिसा णलिणी कमलेहि कुसुमगुच्छेहि लआ। हंसेहि सरअसोहा कव्वकहा सज्जणेहि करइ गुरुई।।" रसादीना प्राधान्ये यथा कुमारसम्भवे मधुप्रसङ्गे वसन्तपुप्पाभरणं वहन्त्या देव्या आगमनादिवर्णने मनोभवशरसन्धानपर्यन्ते, शम्भोश्च विवृत्तधैर्यस्य चेष्टाविशेषव- र्णनादौ। तेषामप्राधान्यं शुद्धसङ्कीर्णतादिभेदाद् द्विविधम्। तत्र शुद्धं यथा-

व्रज ममैवैकस्या भवन्तु नि.श्वासरोदितव्यानि। मा तवापि तया विना दाक्षिण्यहतस्य जनिषत ॥ वीराणा रमते घुसृणारुणे न तथा प्रियास्तनोत्सङ्वे ! दृष्टी रिपुगजकुम्भस्थले यथा बहलसिन्दूरे।। ३ तत् तेषा श्रीसहोदररत्नाहरणे हृदयमेकरसम्। बिम्बाधरे प्रियाणा निवेशित कुसुमबाणेन।। ४. चन्द्रमयूखैर्निशा नलिनी कमलै: कुसुमगुच्छैर्लता। इसैः शारदशोभा काव्यकथा सज्जनैः क्रियते गुबी।।

३४ व्याक्तविवेके प्रथमो विमर्शः।

"किं हास्यन न मे प्रयाम्यसि पुनः प्राप्तश्चराद्दर्शनं केयं निष्करुण! प्रवासरुचिता केनासि दूरीकृतः । स्वम्नान्तेष्विति ते वदन् प्रियतमव्यासक्तकण्ठग्रहो बुद्ध्वा रोदिति रिक्तबाहुवलयस्तारं रिपुस्त्रीजनः।l" इत्यत्र करुणस्य शुद्धस्यैवाङ्गभावः । सङ्कीर्णरसादावङ्गभूते यथा- "क्षिप्तो हस्तावलसः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृह्न् केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण। आलिङ्गन्योSवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराभिः॥" अत्र हि त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वे ईर्प्याविप्रलम्भस्य श्रेषसहितस्यैवाङ्ग- भावः । तदेवं प्रकारत्रयेऽप्यनुमेयार्थसंस्पर्श एव काव्यम्य चारुत्वहैतुरित्यवगन्त- व्यम्। यदाह ध्वनिकार :- 'सर्वथा नास्त्येव हृदयहारिणः काव्यस्य स प्रकारः, यत्र प्रतीयमानार्थसंस्पर्शेन न सौभाग्यम्। नदिद काव्यरहस्यं परममिति सूरिभिर्विभाव- नीयम्। "मुख्या महाकविगिरामलड्कृतिभृतामपि। प्रतीयमाना च्छायेषा भूषा लज्जेव योषिताम् ।।" इति। पुनः स एव यथा- "प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यङ्गचः काव्यस्य दृश्यते। यत्र व्यङ्गचान्वये वाच्यचारुत्वं स्यात् प्रकर्षवत् ।।" सम्भवापेक्षया चास्य ध्वनेः स्वरूपमात्रप्रतिपादनार्थत्वोपगमेऽन्येषामपि तद्वाक्य- वर्त्तिना पदवर्णसंख्यादीनां तदुपदर्शनप्रसङ्गो विशेषाभावादिति संज्ञासंज्ञिसम्बन्ध- व्युत्पत्तिमात्रफलमेतत् पर्यवस्यतीति न काव्यविशेषव्युत्पततिफलम्। न चायं प्रधानेतरभावेनोपनिबद्धस्तेषामनुमेयतां प्रतिबभ्नाति। तदेवञ्च नार्थशब्दयोरुप- सर्जनीकृतस्वार्थत्वमव्यभिचारासम्भवदोषदुष्टत्वात्। न वाच्यप्रतीयमानयोर्व्यङ्गय- व्यञ्जकभावस्तल्लक्षणाभावात्। न च काव्यविशेषस्य लक्षणकरणं प्रयोजनाभावात्। नापि व्वनिव्यपदेशः व्यङ्गचव्यञ्जकभावाभावादुपपद्यत इति सर्वमसमञ्जसमिव तल्लक्षणमुपलक्ष्यते। यदि काव्ये गुणीभूतव्यङ्गचेऽपीष्टैव चारुता। प्रकर्षशालनी तर्हि व्यर्थ एवादरो ध्वनौ ॥ ९३ ॥

उयक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। ३५

न हि काव्यात्मभूतस्य ध्वनेम्तत्रास्ति सम्भवः । तेन निर्जीवतैवाम्य स्यात् प्रकर्षे कथैव का ॥ ९४ ॥ अतोऽतदात्मभूतम्य येऽभावं जगदुर्ध्वनेः । ते सुघैव प्रतिक्षिप्ताः स्वोक्तिभावमपश्यता ॥ ९६॥ अथेष्यते स तत्रापि रसादिव्यक्त्यपेक्षया। काव्यमेवान्यभा न स्याद्रसात्मकमिद यतः ॥ ९६॥ इत्थञ्च गम्यमानार्थस्पर्शमात्रमलड्कृतिः । वाच्यम्येत्येतदुक्तं स्यान्मता सैवानुमा ततः ॥ ९७॥ इति सङ्ग्रहक्लोकाः। किञ्च यदविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्चेति ध्वनेः प्रकारद्वयमुक्तं, तत्र किमिदमविवक्षितत्व नामेति तात्पर्यतोऽम्यार्थो वक्तव्यः । किमविवाक्षितत्वमनुपादेयत्वमुतान्यपरत्वम् । अनुपादेयत्वं च किं सर्वात्मना अ- शेन वा। सर्वात्मनानुपादेयत्वे व्यञ्जकत्वमप्यम्यानुपादेय तम्य तदाश्रित- त्वात्। ततश्च प्रयोग एवास्य दुष्ट. म्याद् यथान्यम्य पुनरुक्तादेः । अथांशेने- त्युच्यते। वक्तव्यस्तर्हसावंशः । स च निरूप्यमाणः स्वाप्राधान्य एव पर्यव- स्यति। ततश्राविवक्षितत्वमन्यपरत्वमुपसर्जनीकृतात्मत्वं चेत्येक एवार्थ इत्यनया भक्ष्या स्वरूपमेव ध्वनेरुक्तं भवति न तु तस्य प्रकारभेदः । यम्य हि यल्लक्षणा- नुगमे सत्यवान्तरविशेषसंस्पर्शः, स तम्य प्रकार इत्युच्यते यथा गोत्वस्य शा बलेयादि। न तु तस्यैव स एव प्रकारो भवितुमर्हति तदनवस्थाप्रसङ्गात्। न चात्र विशेषसंस्पर्शः क्चिदिति कथमस्य ध्वनिप्रकारत्वोक्तिर्युक्तिमती। किश्चेदं विवक्षितान्यपरवाच्यत्वन्नाम न बुध्यामहे। यदि हि विवक्षितत्वं नाम प्राधान्यमु- च्यते तत् कथं तस्यान्यपरत्वं घटते। अन्यपरत्वं ह्यन्यस्याङ्गभावो भण्यते। यस्य चाञभावः से कथं तदैव विवक्षितत्वात् प्राधान्यमनुभवेदिति यद्वाच्यस्य विव- क्षितत्वमन्यपरत्वञ्चोपगतं तद्विप्रतिषिद्धं विवक्षितान्यपरत्वयोर्विरोधात्। एकाश्र यत्वेन हि प्राधान्येतरयोगित्वं विशेषणाभिमतार्थविषयमेव सङ्गच्छते नान्यवि- षयम्। तदेव हि विशेष्यस्योत्कर्षाधाननिबन्धनभावेन विवक्षितत्वात् प्राधान्यम् उपाधिभावाच्च वास्तवादप्राधान्यमनुभवितुमलं यथा 'रामस्य पाणिरसि निर्भर- गर्भखिन्नसीताविवासनपटो: करुणा कुतस्ते' इत्युक्तम्। किश्चास्य विवक्षितान्यप- रवाच्यस्य ध्वनिप्रभेदत्वेऽभ्युपगम्यमाने वाच्यस्यान्यपरत्वमनुपादेयमेव तस्य तत्प्र- १. 'स एव' इति खपुस्तके पाठ।

व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः।

भेदत्वादेव सिद्धेः । अन्यपरत्वं ह्युपसर्जनीकृतात्मत्वम्। तच्च ध्वनेः सामान्यं रूप- मुक्तमेव। अथात्र तदुपादयिते पूर्वत्रापि तदुपादीयताम् उभयत्रापि वा मोपादाय उभयोरपि तत्प्रकारत्वाविशेषात्। किश्चार्थान्तरसड्क्रमितवाच्यस्य यदुदाहरणं तदभिमाणवक इतिवद् गुणवृत्तेरेव सज्च्छते तस्य गुणवृत्तिप्रकारत्वसमर्थनात्। तथा हि प्रसिद्धान्यूनानतिरिक्तभावस्यान्यस्य साधर्म्यप्रतिपत्त्यर्थमन्यत्रारोप उप- चारः। स चायमारोप्यारोपकभावात्मकतयोभयार्थविषयो वेदितव्यः। ततश्च यदैक एवार्थ एकशब्दाभिधेयः सामान्यविशेषांशपरिकल्पनेनोभयरूपोऽस्य विषयभावं भजते, तदार्थप्रकरणाद्यध्यवसितोत्कर्षापकर्षो विशेषांश एव समारोपितस्तत्र साधर्म्या- वगतिहेतुर्भवति यथा 'तदमृतममृत स इन्दुरिन्दुः' इति। न तु सामान्यांशः विशेषस्य सामान्याव्यभिचारात्। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽप्यनुमान एवान्तर्भवति।रामादिश- ब्दा हि प्रकरणाद्यवसितोत्कर्षापकर्षलक्षणधर्मविशिष्टं संज्ञिनं प्रत्याययन्ति, न संजञि- मात्रम् अर्थान्तरं यदनुमितं धर्मरूपं तत्र संक्रमितमाश्रयभावेन परिणतं वाच्यमस्येति कृत्वा। द्विविधो हयनुमेयोऽर्थो धर्मरूपो धर्मिरूपश्चेति। तत्राद्योऽम्य विषयः । त- स्यैव वाच्यार्थनिष्ठतया प्रतीतेः। अन्यस्त्वन्यस्य यथा अिरत्र धूमादिति। ततो धर्मविशेषप्रतिपत्तौ प्रकरणादिरेव हेतुतयावगन्तव्यः, न रामादिशब्दा इति। अ- त्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्तु पदार्थोपचार एव यथा गौर्बाहीक इति। तस्याप्यनुमा- नान्तर्भावः समर्थित एव। शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्य्गचस्तु न सम्भवत्येव। शब्दस्याभिधाशक्तिव्यतिरेकेण शक्त्यन्तरानभ्युपगमादित्येतदुक्त्तं, वक्ष्यते च। नाविवक्षितवाच्यस्य ध्वनेर्युक्ता प्रकारता। न हि प्रकारस्तस्यैव स एवेत्युपपद्यते ॥ <८॥ भक्तिः पदार्थवाक्यार्थरूपत्वाद् द्विविधा मता। तहुद्धिश्चानुमानान्तर्भूता यदुपपादिता ॥। ९९ ॥ तत् तिरस्कृतवाच्यस्य ध्वनेर्भक्तेश्र का मिदा। द्वितीयोऽपि प्रकारो यः सोऽपि सङ्गच्छते कथम् ॥ १००॥ परस्परविरुद्धत्वाद् विवक्षातत्परत्वयोः । यः शब्दशक्तिमूलोऽन्यः प्रभेदो वर्णितो ध्वनेः ॥१०१॥

व्यक्तिविवेके ्विनीयो विमर्शः। ३७

सोडयुक्तोऽन्यत एवासी तत्रष्टार्थान्तरे मतिः । शब्दे शक्त्यन्तराभावस्यासकृत् प्रतिपादनात् ॥ १०२॥ इति सङ्ग्रहश्लोकाः॥ इति श्रीराजानकमहिमभट्टविरचिते व्यक्तिविबेकाख्ये काव्यालङ्कारे व्वनिलक्षणाक्षेपो नाम प्रथमो विमर्श ।

अथ द्वितीयो विमर्शः।

इह खलु द्विविधमनौचित्यमुक्तम अर्थविषयं शब्दविषय चेति। तत्र वि- भावानुभावव्यभिचारिणामयथायथ रसेषु यो विनियोगस्तन्मात्रलक्षणमेकमन्तरङ्ग- मादयैरेवोक्तमिति नेह प्रतन्यते। अपरं पुनर्बहिरङ्ग बहुप्रकारं सम्भवति तद्य- था- विधेयाविमर्शः, प्रक्रमभेदः, क्रमभेद .. पौनरुक्त्यं, वाच्यावचनं चेति। दुःश्रवत्वमपि वृत्तस्य शब्दानौचित्यमेव, तम्याप्यनुप्रासादेरिव रसानुगुण्येन प्रवृ- त्तेरिष्टत्वात्। केवलं वाचकत्वाश्रयमेतन्न भवतीति न तत्तुल्यकक्ष्यतयोपात्तम् । एतस्य च विवक्षितरसादिप्रतीतिविन्नविधायित्व नाम सामान्यलक्षगम्। अन्त- रङ्गबहिरङ्गभावश्चानयोः साक्षात् पारम्पर्येण च रसभङ्गहेतुत्वादिष्टः । त एते वि- धेयाविमर्शादयो दोषा इत्युच्यन्ते। तानिदानीमखिलान् खला इव व्याख्याम्यामः । सुग्धः किं किमसभ्य एष भजते मात्सर्यमौनं नु कि पृष्टो न प्रतिवक्ति यः किल जनस्तत्रेति सम्भावयेत् । छात्राभ्यर्थनया ततोऽद्य सहसैवोत्सृज्य मार्ग सतां पौरोभाग्यमभाग्यभाजनजनासेव्यं मयाङ्गीकृतम् ॥ १॥ स्वकृतिष्वयन्त्रितः कथमनुशिप्यादन्यमयमिति न वाच्यम्। वारयति भिषगपथ्यादितरान् स्वयमाचरन्नपि तत् ॥ २ ॥ इति। तत्र विधेयाविमर्शो यथा- 'संरम्भ: करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिहस्य यः सर्वस्यवै स जातिमात्रनियतो हेवाकलशेः किल।

३८ उ्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशय यात्वम्बिकाकेसरी ॥' अत्र ह्यसंरब्धवानिति नव्समासस्तावदनुपपन्नः । तस्य हि पर्युदास एव विषयः, तत्रैव विशेषणत्वान्नञः सुबन्तेनोत्तरपदेन सम्बन्धोपपत्ते. । तदुक्तम्- "प्रधानत्व विधेर्यत्र प्रतिपेधेऽप्रधानता । पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नज् ॥" इति। यथा- "जुगोपात्मानमत्रम्तो भेजे धर्ममनातुरः । अगृध्नुराददे सोरऽर्थमसक्तः सुखमन्वभूत्॥" न प्रसज्यप्रतिषेधः, तस्य तद्विपरीनत्वात्। तदुक्तम्- "अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिपेधे प्रधानता। प्रसज्यप्रतिपेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ् ॥" इति। यथा - "नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दप्तनिगाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम्। अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषस्तिग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वशी"॥ इह च पर्युदासाश्रयणमसङ्गतम् अर्थम्यायुक्तत्वप्रसङ्गात्। संरब्धवत्प्रतिषेधो ह्यत्राभिमतः नासंरब्धवाद्विधिः तत्रैव क्रियाशप्रतिषेधावगतौ नञः क्रियाभिस- म्बन्धोपपत्तेः। न चासौ प्रतीयते गुणीभूतसंरम्भनिषेधस्यार्थान्तरस्यैव संरब्धवत्स- दृशस्य विधौ प्रतीतेः । न च तत्प्रतीतौ विवक्षितार्थसिद्धिः काचित् । तत्सिद्धि- पक्षे च समासानुपपत्तिः नञर्थस्य विधीयमानतया प्राधान्यादुत्तरपदार्थस्य चा- नूदमानतया तद्विपर्ययात् समासे च सत्यस्य विध्यनुवादभावस्यास्तमयप्रसङ्गात्। यत्र तु विपर्येयस्तत्र समासो भवत्येव। यथा- "काव्यार्थतत्त्वावगमो न वृद्धाराधनं विना। अनिष्टवान् राजसूयं क: स्वर्ग मुख्यमश्नुते"॥ इति। क्रियाकर्त्रशभागर्थो वाक्येऽपोद्यो नञा यदि। क्रियांश एवापोह्यः स्यान्नेष्टवानितिवत् तदा ॥ ३ ॥

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ३९

अकुम्भकार इतिवद् वृत्तौ तु स्याद्विपर्ययः । इत्येष नियमोऽर्थस्य शब्दशक्तिस्वभावत. ॥ ४ ॥ इत्यन्तरश्लोकौ। तत्रापि केचिद्यामोहान्न समासमाद्रियन्ते। यथा- 'ननु साधु कृत प्रजामृजा शशिकान्तेषु मनो न कुर्वता। न हि चेतनतामवाप्य ते विरमेयुर्गलितेन केवलम् ।।' यथा वा-'गृहीतं येनासीः परिभवभयान्नोचितमपि' इति। नन्वश्राद्धभोजीत्यत्र प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि यथा समास इप्यते तद्वूदिहापि भविष्यति। संरब्धवन्निषेधश्र प्रतिपत्स्यते नासंरब्धवद्विधिरिति प्रसज्यप्रतिषेध एवयमस्तु कि पर्युदामाश्रय- णेन। नैवं शक्यं, यतो न तावदत्र नञ श्राद्वेनोत्तरपदार्थेनाभिसम्बन्धः कश्चित् प्रतीयते, अपि तु विशेष्यतया प्राधान्येन तद्भोज्यर्थेनैव। तत्रापि कत्रैश एव प्रधानं न क्रियाशः । श्राद्धभोजनशीलो ह्यतः कर्ता प्रतीयते न तद्भोजन- मात्रं कर्तरि णिनेर्विधानात्। ततस्तदभसम्बन्ध एव शाब्दो न क्रियाभिसम्ब- न्धः । स हि सामर्थ्यादवसीयते, तदुपादानमन्तरेण कर्तृत्वानुपपत्तेः । तच्छवण- मात्रविप्रलम्भकृतश्चायं प्रसज्यप्रतिषेधभ्रमः, न पुनराञ्जस्येन तत्र तद्रूपता नाम काचित् सम्भवति। सा हि वाक्यादेवावसीयते न वृत्तेः तयोः सिद्धसाध्यार्थ- निष्ठतया भिन्नार्थत्वाद् इति भवितव्यमेव तत्र समासेन। एवमसूर्यपश्यादिप्वपि द्रष्टव्यम्। इह तु प्रतिषेधस्य प्राधान्यविवक्षा, न विधेः । तत् कोऽवकाशः समा सस्य। यथा- 'भुङ्गे सदा श्राद्धमयं परांश्रोपतापयेदित्ययथार्थमेव। सम्यक् स्वभावोऽवगतोऽस्य यावन्न श्राद्धभोजी न परोपतापी'॥ इत्यत्र । अत्र हि प्रतीयमानसच्तादिक्रियासमन्वयो नञ्र्थस्य प्राधान्येन प्रतीयते। न तु तद्विशिष्टस्योत्तरपदार्थस्य विधिरित्येष एव प्रसज्यप्रतिषेधविषयो युक्तो नान्यः । अन्यथात्रापि समासवैशसोपगमप्रसङ्गः पूर्ववद् दुर्निवारः स्याद् विशे- षाभावात्। तस्मादस्य नञो विधेयार्थनिष्ठतया प्रधानस्यानूद्यमानार्थपरतया तद्वि- परीतवृत्तिना संरब्धवत्पदेन सदाचारनिरतस्येव पतितेन वृत्तिर्विद्वद्धिर्नेष्यत एवेति स्थितम्। नञर्थस्य विधेयत्वे निषेधस्य विपर्यये। समासो नेष्यतेऽर्थस्य विपर्यासप्रसङ्गतः ॥ ५॥ इति सङ्ग्रहश्लोकः। किश्व योऽसावित्यत्र यदः केवलस्यैव प्रयोगोऽनुपपन्नः।यत्र

४० व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। यत्तदोरेकतरनिर्देशनोपक्रमस्तत्र तत्प्रत्यवमर्शिना तदितरेणोपसंहारो न्याय्यः तयो- रप्यनुवाद्यविधेयार्थत्वेनेष्टत्वात् तयोश्च परस्परापक्षया सम्बन्धस्य नित्यत्वात्। अत एवाहुः-'यत्तदोनित्यमभिसम्बन्ध' इति । स चायमनयोरुपक्रमोपसंहारो द्विविधः शाब्दश्चार्थश्रेति। तत्रोभयोरुपादाने सति शाब्द: यथा- 'यदुवाच न तन्मिथ्या यद् ददौ न जहार तत्'। यथा च- 'स दुर्मतिः श्रेयास यस्य नादरः स पूज्यकर्मा सुहृदां शृणोति यः'। इति। एकतरस्योपादाने सत्यार्थः तदितरस्यार्थसामर्थ्येनाक्षेपात्। तत्र तदः केव- लस्योपादाने सत्यार्थस्त्रिविधः प्रसिद्धानुभूतप्रक्रान्तवस्तुविषयतयोपकल्पितसन्निधिना यदा तस्याभिसम्बन्धात्। तत्र प्रसिद्धार्थविषयो यथा- 'द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥ अनुभूतविषयो यथा-'ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती'ति। तथा- 'तद्वक्रं यदि मुद्रिता शशिकथा तच्चेत् स्मितं का सुधा सा दृष्टिर्यदि हारितं कुवलयैस्ताश्रेद्विरो धिड् मधु । सा चेत् कान्तिरतन्त्रमेव कनकं कि वा बहु ब्रूमहे यत्सत्यं पुनरक्तवस्तुविमुखः स्गक्रमो वेधसः'॥ प्रक्रान्तविषयो यथा- 'कातर्य केवला नीतिः शौर्य श्वापदचेष्टितम्। अतः सिद्धि समेताभ्यामुभाभ्यामन्वियेष सः' ॥ केचित् पुनरुपात्तवस्तुविषयतयोपकल्पितयोर्द्वयोरप्याक्षेपादस्य चतुर्थमपि प्रकारमि- च्छन्ति। यथा- 'ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान् प्रति नैष यत्ः। उत्पत्स्यते मम तु कोऽपि समानधर्मा कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी'। अत्र स कोऽप्युत्पत्स्यते यं प्रति यत्नो मे सफलीभविष्यतीत्युभयोरपि तयोरर्था- दाक्षेपः । १ 'त्य: सम्बन्ध' इति स्र पुस्तके पाठ :- ।

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ४१

यश्चैकवाक्ये कर्तृत्वेनोक्तो यश्चेदमादिभि । तच्छब्देन परामर्शो न तयोरुपपद्यते ॥ ६ ॥ यतोऽध्यक्षायमाणोडर्यः स तेभ्य प्रतिपद्यते। न चासौ तत्परामर्शलहिप्णुरसमन्वयात्॥ ७॥ तद्यथा - "स वः शशिकलामौलिस्तादात्म्यायोपकल्पताम्। द्वैतबुद्धिमपात्येमां सा हि सर्वापदां पदम् ।।" अत्रैवेमामित्यत्रैतददसोः प्रयोगे तयोरप्येतदेवोदाहरणं द्रष्टव्यम् । अत्र चैका- त्म्यायेति एषा हि विपदां पदमिति च पाठौं पठितव्यौ। यदः पुनरार्थो द्विप्र- कारः सम्भवति प्रक्रान्तवम्तुकल्पिततत्कर्मादिविषयेण तदा तम्याभिसम्बन्धात् यथा 'यं सर्वशैला' इत्यादौ 'स हिमालयाऽस्ती'ति। यथा च "आत्म जानाति यत् पाप माता जानाति यत् पिता' इत्यादौ तदात्मा जानातीत्यर्थावगते। "यत् तदूर्जितमत्युग्र क्षात्र तेजोऽस्य भूपते. । दीव्यताक्षैस्तदानेन नून तदपि हारितम् ।।" इत्यादौ च यद्यपि तदो द्विरुपादानं सकृच्च यदम्तथापि तत्र यथोक्तसम्बन्धद्वै- विध्यानतिवृत्तिः । तथा हि यद प्रक्रंस्थमानविषयेण तदपीत्यनेन तदाभिसम्बन्धा- च्छाब्द । यत्तदित्यस्य तु तदः प्रतिद्धतेजोनिष्ठतयोपकल्पितेन यदाभिसम्बन्धादा- र्थः। एवश्च योऽयमिह 'योऽसावि' त्यत्र यदः केवलस्यैव प्रयोग. स केनाभिसम्बध्यता न ह्यत्र मुक्तके तदभिसम्बन्धसह: प्रक्रान्त कश्चिदर्थ सम्भवति यदभिसम्बन्धोऽस्य परिकल्प्येत। न च प्रक्रंत्यमानाम्बिकाकेसरिविषयोपकल्पितेन तदास्याभिसम्बन्धः सम्भवी तदुपादान एव तत्सम्बन्धप्रतीतिदर्शनात्। इतरथा 'यत्कोपाम शल- भतां लेभे काम: शिवोऽवता'दित्यत्रापि शिवविषयतयोपकल्पितेन तदा तत्सम्ब- न्धप्रतीतौ सकतार्थतैव स्याद् इत्ययुक्त एवायं यद: प्रयोगः । "मीलितं यदभिरामताधिके साधु चन्द्रमास पुप्करैः कृतम्। उदता जन्ेन कामिनीमुखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः ॥" इत्यत्र तु पादयोः प्रमादजः पौर्वापर्यविपर्यय एवायुक्तो द्रष्टव्य., न यदो यथोक्त- विषयातिकरमः । ननु केनेदमुक्त यदः केवलस्यैवात्र प्रयोगो न तद इति यावता तदभिन्नार्थोडत्रादशशब्दः प्रयुक्त एवासाविति। अतश्र तदपेक्षया वाक्यार्थविश्रा- न्तेर्न कश्रिदुक्तदोषावकाशैः । साधो! दुराशैषा । तस्य तदभिन्नार्थत्वासिद्धेः। १. 'श इति' इति खपुस्तके पाठ.

४२ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

तत्सिद्धौ हि प्रतीतेर्निराकाङ्कतैव स्यात् न तु विवादः यथा-'न केवलं यो महतोऽपभाषते शृगोति तत्मादवि यः स पापभाग्' इत्यत्र। किश्च तदभिन्नार्थ- त्वेऽस्योपगम्यमाने "असौ मरुच्चुम्बितचारुकेसर प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रणीः । वियुक्तरामातुरदृष्टिवीक्षितो वसन्तकालो हनुमानिवागत ।I" इत्यत्र मुक्तके यच्छब्दपरामर्शापेक्षा प्रसज्येत तस्य यथोक्तवम्तुविषयत्वास- म्भवात्। "यस्य प्रकोपशिखिना परिदीपितोऽभ्- दुत्फुल्लकिशुकतरुप्रतिमो मनोभू । योऽसौ जगत्रयलयन्थितिसर्गहेतु पायात् स वः शशिकलाकलितावतसः ॥" इत्यत्र च तच्छब्दपरामर्शस्य पौनरुक्त्य स्यात्। कथ तर्हि यत्तदोरविषये कविभि- रिदमेतददःप्रभृतय. शब्दा प्रयुक्ता: प्रयुज्यन्ते च। न च ह्यसति पर्यायत्वे त- स्मिन्नेवार्थे पदान्तरप्रयोगमाद्रियन्ते स्वस्थचेतस इति प्रयोगप्रवाहप्रामाण्यादेषां त- दभिन्नार्थता परिकल्प्यते। न हि तमन्तरेण शब्दानां तदर्थनिश्चयनिबन्धनमन्यत् किश्चिदुत्पश्यामः । अत्रोच्यते। उक्तनयेन तावत् तेषां तदभिन्नार्थतानुपपत्तिरुप- पादितैव। यदि तु तामपहुत्य गतानुगततिकतया "योऽविकल्पमिदमर्थमण्डलं पश्यतीश! निखिलं भवद्वपुः । स्वात्मपक्षपरिपूरिते जगत्यस्य नित्यसुखिन कुतो भयम्॥" इति 'स्मृतिभूस्मृतिमूर्विहितो येनासौ रक्षतात् क्षताद्युष्मान्' इत्यादिप्रयोगदर्शन- मात्रानुरोधेन तेषां सा परिकल्प्यते तर्हि यथादर्शनं व्यवहितानामेव अव्यवहितत्वे वा भिन्नविभक्तिकानामेव सा परिकल्प्यताम्। इतरथा तु तेषां तत्परिकल्पन- मन्याय्यमेव। तत्र हि प्रत्युत सा तयोस्तदितरपरामर्शव्यपेक्षा सुतरामुन्मज्जति यथा 'यदेतच्चन्द्रान्तर्जलदलवलीलां वितनुते तदाचष्टे लोकः' इति 'सोडयं पटः श्याम इति प्रकाशस्त्वया पुरस्तादुपयाचितो य' इत्यादौ च। न चासाविहावश्यं प्रयो- क्तव्यः सन् प्रयुक्त इति तदवस्थ एव दोषावकाशः । तस्मादपेतप्रक्रान्तसम्बन्ध- सहायस्यास्य यदोऽनुपपन्नप्रक्रस्यमानवस्तुसमन्वयस्यकाकिनः सार्थभ्रष्टस्येव तप- स्विन: पथिकस्य सन्मार्गोपदेशदेशिकं तच्छब्दाघ्याहारमेवैकं शरणमन्तरेण नाप-

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ४३

रोऽभिमतार्थसङ्गमोपायः सम्भवति । स चैवंविधेषु सूक्तिरतेषु कलङ्कायमानो मनागपि न काव्यमाणिक्यवैकटिकानां सचेतसां मनांम्यावजयितुमलमिति। अनुक्तैव परामृश्य प्रयोगो यत्र यत्तदोः । निरन्तरः पुनस्तत्र तयोरुक्तिर्न दुप्यति ॥ ८॥

तयोस्तेषां च नापेक्षा तेप्वसन्स्विव शाम्यति ॥ ॥ उदाहरणजात यत् तत्साङ्कयममुद्भवम्। तस्य दिड्बात्रमम्माभिरुक्तं विम्तरभीरुमि ॥ १० ॥ इति सड्ग्रहक्लोकाः । अपि च अम्बिकाकेसरीत्यत्र षष्ठीसमासो नोपपदते यतः सर्वेषामेव समासानां तावत् प्रायेण विशेषणविशेष्याभिधायिपदोपरचचितशररित्वं नाम सामान्यं लक्षणमाचचक्षिरे विचक्षणा। इतग्था तेषां समर्थतानुपपत्तेः । स च विशेषणविशेष्यभावो द्विधैव सम्भवति। समानाधिकरणो व्यधिकरणश्चेति। तत्राद्यः कर्मधारयस्य विषय । यत्र तु द्वे वहूनि वा पदान्यन्यस्य पदम्यार्थे विशे- षणभाव भजन्ते सा बहुव्रीहे. सरणिः। तत्रैव यदा सङ््याया प्रतिषेधस्य च विशेषणभावो भवेन् तदा स द्विगोर्नञ्समासस्य च विषय । द्वितीयः प्रकारः कार- काणां सम्बन्धस्य च विशेषणत्वाद् बहुविधः । स तत्पुरुषस्य पन्थाः । तत्रापि यदाव्ययार्थस्य विशेष्यता स्यात् तदासावव्ययीभावम्य मार्गः । तदेवमेषां समासानां विशेषणविशेप्योभयाशसस्पर्शित्वेऽपि यदा विशेषणांशः स्वाश्रयोत्कर्षाधानमुखेन वाक्यार्थचमत्कारकारणतया प्राधान्येन विवक्षितो विधेयधुरामधिरोहेद् इतररत्व- नूदयमानकल्पतया न्यग्भावमेव भजेत् तदासौ न वृत्तेर्विषयो भवितुमर्हति। तस्यां हि स प्रधानेतरभावस्तयारस्तमियादित्युक्तम्। तच्चैतद्विशेषणमेक्रमनेकं वाग्तु न तयोर्विशेषः कश्चत्। ननु च विशेषणत्वमवच्छेदकत्वाद् गुणभावः विधेयत्वं च विवक्षितत्वात् प्राधान्यं तत्कथमनयोर्भावाभावयोरिवायोन्यं विरोधादेकत्र समावेश उपपद्यते येनैकत्र नियमेन समासो निषिध्येत अन्यत्र चोपकल्प्येत । नैष दोषः । विरोधस्योभयवस्तुनिष्ठत्वात् शीतोप्णादिवत्। न चेह वस्तुत्वमुभयोः सम्भवति एकस्यैव वास्तवत्वाद्। अन्यस्य च वैबक्षिकत्वेन विपर्ययात्। न च वस्त्ववस्तुनोर्विरोधः । न हि सत्यहस्तिनः कल्पनाकेसरिणश्च कश्चिदन्योन्यं विरो- धमवगच्छति। फलभेदस्त्वनयोर्निर्विवाद एव। एकस्य हि सकलजगद्गम्यः शाब्दि- कैकवषयः पदार्थसम्बन्धमात्रम् । अपरस्य पुनः कतिपयसहृदयसंवेदनीयः सन्

४४ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

कवीनामेव गोचरो वाक्यार्थचमत्कारातिशय इति। अत्र क्रमेणोदाहरणानि। तत्र कर्मधारये यथा- "उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपतौ पाणिनैकेन कृत्वा धृत्वा चान्येन वामो विगलितकबरीभारमसे वहन्त्याः । भूयस्तत्कालकान्तिद्विगुणितसुरतप्रीतिना शौरिणा वः शय्यामालिङ्गय नीतं वपुरलसलसद्वाहु लक्ष्म्याः पुनातु ॥" इत्यत्र विगलितकबरीभारत्वमलसलसद्वाहुत्व चांसवपुषोर्विशोषणे रतेरुद्दीपनवि- भावतापादनेन वाक्यार्थर्य कामपि कमनीयतामावहत इति प्राधान्येन विवक्षित- त्वाद् न ताभ्या सह समासे कविना न्यग्भाव गमिते। यथा चात्रैव तत्कालका- न्तिद्विगुणितसुरतप्रातित्व हेतुभावगर्भ विशेषण शौरेरुचिता वरणलक्षणमतिशय- मादधद्विधेयनया प्राधान्येन विवक्षितमिति न तेन सह समासे निमीलितम्। पदमेकमनेक वा यद्विधेयार्थतां गतन्। न तत्समासमन्येन न चाप्यन्योन्यमर्हति ॥ ११॥ तत्रैकमुदाहनमेव। अनेक यथा-

आरोप्य चक्रभ्रममुप्णतेजास्त्वष्टेव यलोलिखितो विभाति ॥।" इति। यथा च- "विद्वान् दारसख परं परिणतो नीवारमुष्टिंपचः रुत्यज्ञाननिधिर्दधत् प्रहरण होमार्जुनीहेतुतः। रे दुःक्षत्रिय! ककि त्वया मम पिता शान्तं मया पुत्रवान् नीतः कीर्त्त्यवशेषतां तदिह ते धिग्धिग् सहस्र भुजान्।।" इति। यथा वा- "राज्ञो मानधनस्य कार्मुकभृतो दुर्योधनस्याग्रतः प्रत्यक्षं कुरुवान्धवस्य मिषतः कर्णस्य शल्यस्य च। पीतं तस्य मयाद्य पाण्डववधूकेशाम्बराकर्षिणः कोष्ण जीवत एव तीक्ष्णकरजक्षुण्णादसृग् वक्षसः ॥।" यथा च- "हे हस्त ! दक्षिण! मृतस्य शिशोर्द्विजस्य जीवातबे विसृज शूद्रमुनौ कृपाणम्।

व्यक्तिविवेके द्ितीयो विमर्शः । ४५

रामस्य पाणिरसि निर्भरगर्भखिन्न सीताविवासनपटो: करुणा कुतस्ते ॥" "एवमङ्गराज! सेनापते! राजवल्लम' द्रोणापहासिन्! रक्ष भीमाद् दुश्शासनम्" इत्यादौ द्रष्टव्यम् । विध्यनुवादभावोऽपि वञ््यमाणनयेन विशेषणविशेष्यभावतुल्य- फल इति तत्रापि तद्वदेव समासाभावोऽवगन्तव्य। यथा- "चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेयः शस्त्रव्यस्त सदनमुदधिर्भृरिय हन्तकार। अस्त्यैवैनत् किमु कृतवता रेणुकाकण्टबाधा बद्धस्पर्धम्तव परशुना लज्जते चन्द्रहास ।।" इति। प्रत्युदाहरण यथा - 'त कृपामृदुरवेक्ष्य भार्गव राघव न्खलिनवीर्यमात्मनि। स्वञ्च सहितममोघसायक व्याजहार हरसूनुमन्निम ।।" इति। तत्राऱ्यमोघमाशुगमिति युक्त: पाठ। यथा वा- "स्रस्तान्नितम्बादवलम्बमाना पुनः नुन केसरपुप्पकाश्चीम्। न्यासीकृता स्थानविदा म्मरेण द्वितीयमौर्वीमिव कार्मुकस्य।।" इति। अत्र मौर्वी द्वितीयामिति युक्त पाठ। न चैवं वृत्तभङ्गाशङ्का कार्या। तस्य श्रव्यतामात्रलक्षणत्वात्। तदपेक्षयैव वसन्ततिलकादाविव गुर्वन्ततानियमस्य सक- णकैरत्राप्यनादृतत्वात्। अत एव यमकानुप्रासयोरिव वृत्तस्यापि शब्दालङ्कारत्व- मुपगतमस्माभः । यथा च- "कारणगुणानुवृत्त्या द्वौ ज्ञाने तपसि चातिशयमासतौ। व्यास: पाराशर्य स च रामो जामदग्न्य इह ।।" इति। ननु यदा विशेषणविशेष्ययोर्विध्यनुवादभावो नाभिमतस्तदा स्वरूपमात्रवि- वक्षाया नीलोल्पलादिवदत्रापि समासः प्रसज्येत न चेप्यत इत्यत्र हेतुर्वाच्यः। उ- च्यते। पाराशर्यत्वाद्यसाधारणविशेषणसामर्थ्यावसिता व्यासादय इति तेषां पया- यरूपत्वात् प्रयोग एव तावदनुपपन्नः किं पुनः समास इति पर्यायत्वमात्र तद- भावे हेतुर्नान्यः । तद्था- "शशाङ्कशेखरः शम्भुः पझ्मजन्मा पितामह." इत्यत्र । एवं तक्षकरार इत्यादाववगन्तव्यम्।

४६ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

लोहितस्तक्षक इति समासोSन्ापि नेप्यते। लौहित्यस्य विधावुक्तन्यायात्तस्याप्रवृत्तितः ॥ १२ ॥ स्वरूपमात्रस्योक्ती तु लौहित्याव्यभिचारतः । उष्णोऽभिरितिवत् पक्षो न चास्त्यन्यम्तदत्यये ।। १३ ।। इत्यन्तर ्रोकौ। बहुब्राौ यथा- "येन स्थलीकृतो विन्ध्यो येनाचान्तः पयोनिधिः । वातापिस्तापितो येन स मुनि श्रेयसेऽस्तु व ।" इति। अत्र विन्ध्यादिविषयत्वेन स्थलीकरणादि यद्विशेषणतयोपात्त तत्तत्कर्मकर्तुर्मु- नेरतिदुष्करकारितया कमपि प्रभावप्रकर्षमवद्योतयति विन्ध्यस्य प्रतिदिवससमुछा- याच्छादितार्कप्रकाशम्य जगदान्ध्यविधायित्वात् पयोनिधेरगाधत्वादपारत्वाच्च वा- तापे. रवमायापरित्रहअ्स्तसमस्तलोकत्वात्। ततस्तत् प्राधान्येन विवक्षितमिति न तैः सह समासे निर्जीवीकृत। प्रत्युदाहरण यथा- "यः स्थलीकृतविन्ध्याद्रिराचान्तापारवारिधिः । यश्च तापितवातापिः स मुनि. श्रेयसेऽम्तु व ।।" इति। केचित् पुनरनयोरुदाहरणप्रत्युदाहरणयोरर्थस्योत्कर्षापकर्षप्रतीतिभेदो न क- श्रिदुपलक्ष्यत इति मन्यन्ते। त इद प्रष्टव्याः । कि सर्वेप्वेव समासेप्वियं तदप्र- तीति. उत बहुब्रीहावेवाय शाप इति। तत्र यदि सर्वेप्वेवेत्यभ्युपगमस्तर्हि सह- दया साक्षिणः पृच्छ्यन्ता वय तावन्महृदन्तरमेतयोः प्रतीत्योः पश्याम । अथं बहुव्रीहावेवेत्युच्यते। तदयुक्तन्। न हि प्रतीतिभेदहेतौ प्रतीतिसामर्थ्ये सत्य- कस्मात् तदसम्भवो भणितु न्याय्य.। एवं हि क्षित्यादिसामग्रयामविकलायामरूकु- रादिकार्योत्पादाभावाभ्युपगमोऽपि प्रसज्येतेति सर्वत्रैवायं प्रतीतिभेदोऽभ्युपगन्तव्यः। नैव वा कुत्रचित्। न पुनरिदमर्धजरतीयं लभ्यते। इह वा प्रतीतिवैचित्यं स्पष्ट- तरमवधारयतु मतिमान्। यत्र नि पदभावाभिधित्सयैव पदार्थानामुपनिबन्ध- स्तत्रापि हि प्रधानेतरभावविवक्षानिबन्धनौ समासस्य भावाभावावुपगतावेव । यथा- "सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ। स्वयं वृत. पतिर्द्वाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥" इति। अत्र हि त्रैलोक्यैकालङ्कारभूतौ चराचरस्य जगतो जीवितायमानौ भग- १ 'तप प्रभाव' इति खपुस्तके पाठ

व्यक्तिविवके द्वितीयो विमर्शः । ४७

वन्तौ सूर्याचन्द्रमसौ प्रसिद्धावनूद्य यन्मातामपितागहभावो विहितम्तताऽस्य पु- रूरवसस्तौ लोकोत्तराभिजनजनित महिमान कामपि वाषामधिरोपयत यतो वि- शेषणविशेष्यभावाभिहितेनैव न्यायनात्राप्यनूद्यमानगनोऽतिशयो विधायमानाकारस- ड्क्रमणक्रमेण तत्सम्बन्धिन पर्यवस्यति। तयोहि वरूगमात्र भिन्न फलं पुनः पारम्पर्येण वाक्यार्थोत्कर्षलक्षणमविलक्षणमिति प्राधानगेन विवक्षितत्वाद् न तौ ताभ्यां सह समासे म्लानिमानीतो। इह न "जनको जनको यन्या ना तात योचिता दधू'। आर्यस्य गृहिणी या च तुतितत वास्नपा पदस्॥ इति। द्विगोरयथा- "उपपन्न ननु शिव सता वक्षेपु रम्य मे। दैवीनां मानुषीणा च प्रतिकर्ता त्वमापदाम् ।। इति। अत्र हि संख्याया सख्ययेप्वज्वेवु निरवश्ेगताः तिपत्तिफलमतिशयमादधा- नाया: प्राधान्येन विगक्षा। तत एव हि नेनु कविनिवापत्प्रतीकारेण राज शिवोप- पत्ति परिपुष्यतीति तस्यास्तै ह सपामो न विहित । यथा च- "निग्रहात् स्वसुराप्ताना वधाच्च धनदानुज। रामेण निहितं मेने पद दशसु मूर्धसु ॥" इति। प्रत्युदाहरणमेतदेवोदाहरण कृतसमामवेशस द्रष्टव्यम। नव्समासोदाहरण यथा-"नवजलधरः सन्नद्धोडयं न दप्तनिशाचर" इत्येवमादि दूर्वमेवोपदर्शित- मुपपादितं च। प्रत्युदाहरणं यथा -- "वाच्यवैचित्यरचनाचारु वाचस्पतेरपि। दुर्वचं वचनं तेन बहु तत्राप्यनुक्तवान्।।" इति। तत्पुरुषे कर्तुर्यथा- "देशः सोऽयमरातिशोणितजलैर्यम्मिन् हदाः पूरिताः क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशग्रहः । तान्येवाहितशस्त्रघरमरगुरूण्यस्त्राणि भारवन्ति मे यद् रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रोणात्मजः क्रांधनः॥" इति। अत्र रामेणेति रामस्य कर्तृभावेन करण प्रति यद्विशेमणत्व तत् तस्य दा- रुणतातिरेकात्मकमुत्कर्षै रौद्ररसपरिपोषपर्यवसायन समर्पयति तस्य निरतिशय- शौर्यशालित्वेन घोरतरनैर्धृण्यनिन्नतया च प्रसिद्धेः। तेन तताधान्यान्न विशेष्येण १. 'प्रतीतेः' इति खपुस्तके पाठ ..

४८ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विरार्शः ।

सह समासे गुणतां नीतम्। कर्तरादीनां कारकाणामनेकेषां समशीर्षिकया विशेषण- भावेन यदुपादान स द्न्द्वून्य विषय इति तत्स्वरूपनिरूपणावसर एव तेषां प्राधा- न्यमप्राधान्यं चाभिधायत इति न तदुदाहरणमिह प्रदर्शितम्। नापि विध्यनु- वादभावोदाहरण तस्य विशेषणविशेष्यभावतुल्यफलतया तत्समानवृत्तान्तत्वोप- पादनात्। प्रत्युदाहरणं यथा-'यस्यावमत्य गुरुदत्तमिदं कुठारं डिम्भोSपि राम इति नाम पदस्य हर्त्ता' इति। कर्मणो यथा- "कृतककुपितैर्बाप्पाम्भोभिः सदैन्यविलोकितै- र्वनमसि गता यस्य प्रीत्या घृतापि तथाम्बया। नवजलधरश्यामाः पश्यन् दिशो भवतीं विना कठिनहृदयो जीवत्येव प्रिये! स तव प्रिय ॥।" इति। अत्र वनमिति यद् गमनक्रियाया सीताविशेषणभृताया. कर्मभावेन विशे- षण तन् तम्या रामप्रीतिप्रकर्षयुक्ताया अन्यकुलमहिलादुर्लभ दुप्करकारित्व नामो- त्कर्षमर्पयति वनवासदु.खम्यातिकष्टत्वात्। स चोत्कषे। रामस्य रतेरुद्दीपनतां प्रति- पद्यत इति प्रधान न गतेत्यनेन सह समासे तिरम्कृतम्। यथा च-'गुर्वर्थमर्थी श्रुतपारदृश्वा रघो सकाशादनवाप्य कामम्' इति। अत्र गुर्वर्थमित्यर्थिनोऽर्थन- क्रियामुखेन यद्विशेषण तत् तम्य श्लाध्यतातिशयाधानद्वारेण रघोरुत्साहपरिपोषे पर्यवस्यतीति प्राधान्येन विवक्षितत्वान्नार्थिना सह समासे सतामवमतता गमितम्। यथा च 'संवर्ितानां सुतनिर्विशेषम्' इति। प्रत्युदाहरणं यथा-'प्रदक्षिणक्रिया- तीतस्तस्या. कोपमजीजन.' इति 'तमभ्यनन्दत् प्रथमप्रबोधितः प्रजेश्वरः शासन- हारिणा हरेः' इति यथाकामार्चितानामिति यथाकालप्रबोधिनामिति च। कर- णस्य यथा- "आलोकमार्ग सहसा व्रजन्त्या कयाचिदुद्वेष्टनवान्तमाल्यः । बन्धुं न सम्भावित एव तावत करेण रुद्धोऽपि च केशहस्तः ।।" इति। अत्र करेणेति यत् केशहस्तकर्मकस्य सम्भावितम्य रोधनस्य करणभावेन विशेषणं तत् तस्या कस्वाश्चिद्रभसौत्सुक्यप्रहर्षप्रकर्षरूपमतिशय प्रतिप्रादयद्वधू- वरयो रूपसम्पदमसाधारणीमभिव्यनक्ति यदवलोकनव्यवधानापाचिनीं तावती- मपि कालकलां विप्नायमानां मन्यमानयानया सतत स्वाधीनेनैकेन करकमलेन गोधो- डप्यस्य न कृतः । तेन तत् प्रधानमिति न रुंद् इत्यनेन सह समासेऽस्तमुपनी- तम्। यथा च -

व्यक्तिविवेके दितीयां विमर्शः । ४९

"कर्तुमक्षमया मानं माणेशः प्रत्यमेदि यन्। सोडय सखि। स्वल्स्तेन लमाकृष्ट लयानलः।।" प्रत्युदाहरणं यथा -- "धात्रा स्वह-तलिचिताने लगटनहे को वाक्षराणि परिमारजमित समर्थ ॥' इति। सम्प्रदानन्य यथा - "पौलस्त्यः स्वयदप याच् ती दुला परे नोढते देयो नैप हरनसादगज तेनाविक तामति। तद्वाच्य स ा रा उ र द्रिये शे मही तुभ्य ब्रूहि रजत्रि सोििल ( दीयताम्।।' इति। अत्र द्विजेभ्य इति गिर्जयपृर न भषिषर्वृतन्य महीदानरय सम्प्रदान- त्वेन यद्विशेषण तःमह्या गत्रमान्त गेव्र्पभउधन गावशीयातिरेकस्य व्यसनेन दशाननन्य लोयोद्दीपनपरयवनानि तिनि मापान्मत विवितलान्न दत्तत्यनेन सह समासे कविना विच्छायीहृस। बछहरजनतदेव पूर्ववद् द्रष्टव्यम्। अपादानस्य यथा- 'ताताज्जन्म वपुर्विलद्वितवियत् कोये छृतान्ताधिकं शक्ति कृत्लमुराररेप्मजी जीगा तथोने पडमू। सर्व वत्स! तवानिगानि सवन बुद्रा, पत तारसात् तेनाह त्रश्या तुचा च निमश, फष्टा वयामागतः।।" अत्र तातादिति क्षुद्रातु यत्तापपादिति च वे जनि नगयोरपादानभावेन विशेषणे ते तातस्य पितामहपितामहतया महामुनेः पुलात्यत्यापत्यनया (च2) सुद्रतापसस्य च गणनानर्हतया तयोरुत्कर्षापकर्षद्वारेण तद्वत कुम्भकर्णन्य कामपि कुलीनतां शौर्या- पकर्ष चादधाने भ्रातुर्दशाननस्य शोकत्रपापावके धनपावेन परिणमत इति प्राधान्येन विवक्षिते न ताभ्या सह समामे गुणनां गिते। प्रतुवाहरण यथा-अत्रैव 'कौर्य कृतान्ताधिकम्' इति। यथा च 'आपमुद्ज्ञितीशानामिति'। अधिकरण य यथा- "तपस्विमिर्या सुचिरेण लभ्पने प्रयत्त गत्रिभिरिप्यते च या। प्रयान्ति तामाशुगति यशतिनो रणाश्वमेधे पशुतामुपागता।।" इति। अत्र रणाश्वमेध इति यत् पशुताया यशिकृकोपगमकर्मभूताया अधिकरण- भविन विशेषणं तत् तम्या इतरपशुवैलक्षण्यलक्षणमतिशयमादधानं शूराणां समर

५० व्यक्तिवियेके द्विर्तीयो विमशः।

मरगोत्साहमुद्दीननतीति मादा मिविव तथा सह समासे समशीर्षिकता नीतम्। यथा च- "शैशवेडभ्य तविद्यारं योवन वितयाषेणाम्। वार्धके मुनिवृ्त्तीना योगेना ते तनुत्यजाम् ॥' इति। प्रत्युदाहरणं यथा - "रेणुरक्तिलितानो विद्टनी का दनित। कढा दुप्परत्यभिज्ञातो वदेय नररित. ।।' इति। सम्बन्धस्य यथा - "द्ूय गत गम्बति कोचयया रापर्नगा कपालिनः।" इति। अन् कालि पति भ् सक जिय को पीवागती हेतुत्वेनोपात्ताया सम्बध्धिद्वारेण विभेगष कृशश करर्ण क् पुतरामुपबृल्यति ताय

विद्धत्वात्। अतो विवना तिया वाश के रनजित विशेप्येण सह समासे न प्रत्यवरीकृतम्। यथा च -- "जनको पथे बया ा सीज दू। आर्यम्य वृहिणी य ठाका आम। पढम् ।।' इति। 'फन्दनय नाट पयमा एव' इ। 'क क्षमेत तवानुज' इति। प्रत्यु- दाहरण यथा- "पृथ्वि' स्थिरीभव बुजजम! धारपैना त्व कूर्मराज' तदिद द्वितय दधीभा। दिकुञ्जरा ! कुरत तत्रितय दिधीर्पा देव करोंत हरकार्सकनानतज्यन् ।।" इति। अत्र हि हरसम्बन्धनिबन्धन कार्युकक्ष गौरवातिरेको दुरारोपता चेति तक्ष्य विवेयतया मानाय न लरमुकरवाय, रव रैनय वृत्तावन्तरित, तेन 'देवो धनुः पुररिपोर्विदघात्यविज्य मित्यत्र युक्क पाठ। अत्मिश्च पाठे कल्पितार्थस्याप्र- युक्तस्य वाततज्याय प्रयोगपरिह्ाराद् गुणान्तरलाभ इति। यथा- "किं लोभेन विलद्वित स भरतो येनेतठेवं कृत मात्रा स्त्रीलघुता गता किमथवा मातैव मे मध्यमा। १. 'तस्य' इति खपुस्तके नास्ति ।

व्यकिविवेके किती पो विगर्शः।

मिथ्येतन्मम चिन्तित टिसयनयार्गानुजोडमौ गुरु- माता नातकलायनुनित म् विधाना कृतम्।।" अत्र ह्यार्ययानुज इति तानन स्र्व उ पकुम। यग च= "जयाशा यत्र चा नह पनवा श िग। हरिचक्रेण मेना - वक्े ने- ३-६-।।" इति। अत्र हरे सन्बन्ध उकप वनाग ऋपिति हगरेव प्राधान्यविवक्षा न चक्रमात्रग्य. तब् नग मरर। विरत्यन्वयव्यतिरेकानुविधा- यिनी हि विशेषणाना विवेयनान।र एव पैस निवेव्ये प्रमाणान्तरसिद्ध- स वोत्कषयिकवाधायिना साजे शुक डनर्व प्रणन्त विगेप्याणा च शाब्दे प्राधान्ये आर्थो गुगमावोडनूनगुलस।यक। रवाचार्य याप्यनु- मतमेवेति जञायने। यदय पल्ण उको या छन इत्वादो कामुकादेरक्ो- शादपकर्षप्रतिपतये मारडपि ह। इपर्रि दागीपुत्र इत्यत पुत्रत्याक्रायावगति नहान निनत।छेल री।नपमात्रनेवात पुत्रग्य प्रतययिते नाक्रोश इति सूतार नवयोजममेय दत्थप। सनागे च विभक्तिलोपा- न्नोत्कषपिकर्पवगतिरिति न तवविभश र सितीविर्शिन नवान्मन काव्य्याय विधेयाविमर्शो दोपनयोक्त ह।। अगवीगन पभा -- "सा दयितन्य नमोडव थानु नय चितपुत्सह्ते। हीसाध्वमरलवियक्ता पृसति ढणा कामुपि नदोढा ।।" इति। अत्र दयितत्येति सग्बन्धिगया य मोष य विभेगण तत तम्य सुकृतश- तलभ्यतालक्षणमुत्रर्षमादधद्रतेरुद्दीनने पर्यदम्योति प्राधा्यन विवक्षितत्वान्नाप यितमितिवत् समीपार्थेनाव्ययन मह सगामेऽवगाद गमितम्। प्रत्युदाहरण यथा-'मध्येव्योम त्रिशङ्को तमग्वरिसुरव स्वर्गसर्ग चकार' इति। अत्र हि भगवतो विश्वामित्रम्य तपस. गभावमकर्षनतिपाठन प्र-तुतम्। स च तम्य निरुप- करणस्य सत. शून्ये व्योञ्नि स्वर्गसर्गमाम्धर्येनैव प्रतिपादितो भवतीति व्योमैव प्राधान्येन विवक्षित, न तन्नध्यय्। तेनाविषय एनाय समाा कविना कृत इति। मध्ये व्योन्न इति युक्त पाउः। अगमन न्यान कृताद्वितवृत्त्योरपि प्रतिपेधोऽव- गन्तव्यः तत्राप्युक्तकमेण प्राधा येतरभाव/वेवक्षाभिनेपात। तयोरुदाहरणं यथा - १ 'अत्र हि' इति खपुस्तके पाठ।

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

"यः सर्व कषति खलो विमर्ति य कुक्षिमेव सत्यतिथौ। यश् विशु दुद़ सता र्की क्छे न्योऽि तेडईन्ति॥" इति। अत्र सर्वादीनां कपणादिषु दणवेव विभगणतयोणत्तानामुत्कर्षाधायितया प्राधान्येन विवक्षितत्वान : वूर्ज ग्यग्नावो रिहितः। सर्वाथस्य भुवनाभय दानदीक्षाबद्धकक्ष्याणा वोषिसत्वानानपि चरितय तदन्तःपातित्वात् । खलाः खलु दम्भाढिदोपारोपणेन तववि लेगा कपतेव कारोपलक्षणन्य कुक्षे कायम्य सर्वाशुचिनिधानत्वाद्विनश्वरत्वाव्य विधाश्च मकलजगदानन्दहेतुत्वात् कषणादि- कतृर्ष्वकार्यकारितयापरा गतिरेकलट णवतवरषठपता प्राधान्येन विवक्षा शीर्ष- च्छेदस्य च ररीरेपु निमहे। तदगरिक रन्मन्य गिग्रहस्यासम्भवात्। यथा 'रामोडस्मि सर्व सहे' इत्टजिनकारित्व प्रति निसुच्यते रामभद्रय दशरथस्य हि प्रसूतिरसानि'ति च। इत्ययोत्य्य नमृमर्याविकर्गभाव कषणादिषु क- त्रेश एवोन्मअतया प्रकाशते न क, त्न्व पत्ययोत्पित्त । वाक्ये तु यद्यपि शजदवृत्तौ क्रियाया प्रधानभावेण हरीति पयापि तभा को विवक्षाकृत साधनाना- मपि स प्रतीयत एव। न चेका मवेय नायये द्वरो साध्यसाधनयोर्युगपत्प्रधान- भावोऽनुपपन्न इति शा्य दक्तु पव धिमामर्कर् विवक्ञाकृताना त्रयाणामप्येक- स्यैव विव कृतम्य प्राधान्यम कलीय तना तथो गमशीर्पिकाभावात। तदिदमत्र तात्पर्य यत् कथच्विदपि मरनाया विवतित न तन्नियनेनेतरेग सह समासम- रहतीति। इतरच्च विशेप्यमन्यद्वास्तु न रत्र नियमः । तेन दन्द्वपदाना सरूपाणा च पदानामर्थम्यान्योन्यं विशेषणविरे-यमावाभाविजि यढा रायेक क्रिियाभिसम्ब- न्धोपगमलक्षण प्राधान्य विपक्यने तदा नेनपि समास एकशेषश्र नेप्यत एव यथा- "किमञ्जनेनायतलोचनाया हारेण कि पीनपयोधरायाः। पर्याप्तमेतन्ननु मण्डन ते रू च कान्तिश्च विदग्धता च ।" इत्यत्र रूपादीनां प्रत्येक मण्डनक्रियाभितम्वन्धकृत प्राधान्य रत्युद्दीपनपर्यवसायि विवक्षितमिति न तत् तेषा समासेऽवसादितम्। तथा च- "यान्त्या मुहुवेलितकन्धरमानन त- दावृ तवृन्तशतपत्रानेम वहन्त्या । दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाक््या गाढ निखात इव मे हृदये कटाक्ष.II"

व्यक्तिविवेक द्वितीयो विमर्शः। ५३

इति। एकशेषे यथा- "प्राप्तावेकरथाल्ठौ पृच्छन्तौ तागितन्तनः । कश्च कश्च। अर्जुनश्च स कर्णारिः स च कूी कोदरः ।" प्रत्युदाहरणमेतदेव कृतकशपमवगन्तऱ्यम्। यत्र पुनरेष प्रधानेतरभावो न विव- क्षित. स्वरूपमात्रप्रतिपत्तिफलश्च विशेषणनिवेष्यभावतत्र समासासमासयोः का- मचार। यथा- "स्तनयुगमश्रुखान समीपतरवर्तति हृदयभोकासेः । चरति विमुत्ताहारं व्रतमिव भवनी रिपुस्त्रीणाम् ।।" इत्यत्र तु भवत इति रिपुस्त्रीगामिति च पुस्त्रीणां स्तनयुगन्य च सम्बन्धित्वेन यद्विशेषण न ततन्तेषामुत्कर्षयोगः कश्िद्विवक्षित., अपि तु तत्सम्बन्धप्रतीति- मात्रम्। तच्च व्रतमिव भवदरियधून्तनारेवर्यात्यत समामादपि तुल्यमेव। यथा चात्रैव रिपुस्त्रणिामिति रिपुमम्बन्धमात्रपताने स्रीगामिति। विनोत्कर्षापकरपाभ्या रवदन्तेडर्था न जानुचित्। तदर्थमेव कवयोऽलङ्कागन् पर्युपासते ॥ १४ ॥

सा समासेऽस्तमाथातीत्यसकृत् प्रतिपादितम् ॥ १५॥ अत एव च वैदर्भीरीतिरेकैव शम्यते। यत. समाससंरपर्शस्तत्र नैवोपपद्यते ॥ १६ ॥ सम्बनधमात्रमर्थानां समासो ह्वववोवयेत्। नोत्कर्षमपकर्ष वा-

यथा - "ऊर्ध्वाक्षितापगलितेन्दुसुधालवाक्त- जीवत्कपालचयमुक्तमहाद्टहासम् ।

हृष्ट वुर्जयति हारि पिनाकपाणेः ॥" इति। वाक्यात्तमयमप्यदः ॥१७।। यथा -

रिप: हजीयो विमर्ः।

"न्याकारो हायमेव मे पहार ताव्णै तापनः

धिक् धिक् शतराजितं मन - र रज पापा वा

इति। किन्तु प्रवृतितय्य समाय लग।

यत समामो वृतं रा बूर :ग् ना ।

स चार्धा तावचि कयी नरित ािा। गद्ये हि वृत्वेकले :. क॥२। इत्यन्तरश्लोकाः । यथाननयेग - तर्याच्छित पवरि सक व पर। न विच्छेदोजतग फ ग का हि ु । २ १ ।। यथा-'गाद्हिमजगण्डविपिकशररव दर' ह। अन्र हि क्षुण्णद्रप- चचन्दन इति युक्त पाठ। द बन 1 पारे दरगने। निधेयत्वं चैतत्प्राधान्योप- लक्षणमव्यभिचारात्। नतश् अना बिः वि दोषतयागन्तव्यः यथा- "सेह समानवति दकमाटनदे सर्वान् गुणान् दहनि पातगध करोति।

दी५. प्रकाशयनि तत् तनसो महत्वम् ।।" अत्र हि प्रकाशनक्रियाया एव प्राधायविवक्षा ना गासामिति तासां तत्समशीर्षि- कया निर्देशो दोष एव। स नि -शत्रादिमिरेव बत्तुं न्याय्यो नाख्यातेन। यथा- "बिभ्राणः शक्तिगाशु प्रशमितवलवत्तार कौर्जित्यगुर्बी कुर्वाणो लीलयाधः शिव्वि रदि लसच्चद्रका नावभासम्। आधेयादन्धकारे रतिगतिशथिचीनावहन् वीकणानां बालो लक्ष्मीमपारामपर इव गुहोऽहर्पतेरातपो वः ॥" इत्यादौ। सर्वासां पुनः प्राधान्यविवक्षायां नाख्यातवाच्यत्वं दोषः। यथा-

व्यातरिक 15 ५५

"सौधादुद्विजते त्यज, -..-** द्वारान्नश्यति चिनक ळर -- र बने। आस्ते केवलमार्टजर्नीकिन बन न गजावे

यत्रैककर्तृकानेका ग्र.६ :--- र। तत्राख्यातेन वाव्दाहा इत्यन्तरश्रोक। ननु चायलर रविगे बहुलग्रहणं कृतम्। अतस्तेनैव क्वचिदेवंविधे दिरसे छ- द :' - रतीति किमनेन प्रधाने- तरभावनरकमननयो7 नक वा भाव विवक्ानि- बन्धनस्य च तत्पतिषेट रे --- -दृट-मिन्यावाद यवाय वि- षयो भवितुमर्हति न बहुद :- नवादयोविषयव्यव- स्थानियम: कथञ्चन नि रसुस ६:7. । अन्यथा गोद: कम्बलद इत्यत्राणभावोडी तह ।२ा ककोण नयिमः शक्यक्रिकय एवेति नाय बहुलग्रहण थ विवय छ पक वारर्थ ज्ननोपिकयैवाम्माि- रुपकल्पितः किन्तर्हाचारनया यमिव नम रागावियो नमर्थग्रहणं कृत-

तयैव यड् व्यार्यातं न पुनरेनयावृवक सीक तमनिनायनेवाम्माभि: प्रकटय- द्वित्तस्येहार्थत्वमपि प्रतिपादित क त्वाू्य किखधित्। विधेयोद्देश्यमावोडगं नकुं वृत्या न यात। यत् तेनानभिधां वा समयदरतण न६॥ २३॥ कारणद्वयमेवेष्टं बहुलगहणं न हु। अशक्यनियमो ह्यर्थो विषयताय सलरः ॥२४ ॥ इति सड्हक्षोकौ। यद्ा कवीनानेवा निय न पण्डिकोपाध्यायानामित्यनवगत- तदभिप्रायैत्तैरुपेक्षितमेनर ते दिन्येऽनन। पदिववाित्य उुधारसास्वादचमत्काराः

धेयप्रतीतिवैचित्र्यविवेककौशलशालीना तक्षगम तीयेव रसाभिव्यक्तिवविन्नभूतमपर- मपि बहुतरमवकरप्रायं प्रयुञ्जत इति गसा वाहानुगुणप्रयोगावहितचेतसां कवीना- मेव तच्चिन्तोचिता नान्येषाम्। अम्माभिस्तु विस्तरतन्तत् पुरस्तादभिधास्यते।

५६ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

प्रकरणकाक्कादिसखो यम्यार्थोडर्थान्तरं प्रकाशयति। इष्टार्थभङ्गभीतेः शब्दा न समारामरहति सः ॥२५॥ इति सड्ग्रहार्या। इत्थमवस्थिते समासासमासयोवितयविभागप्रतिनियमे सति यदेतदिहा- म्विकाया. केसरिणो विशेषणभावेनोपादानं तत किमितरकेसरिव्यावृत्तिमात्र- फलम् आहोत्विदसमासे वा समासादितभगवतीपादार्पणप्रस्दोपनताविश्वातिशायि- शौर्यातिरेकप्रतिपादनप्रयोजनम् । तत्र प्रथमपक्षे तस्य केसरिणो विवक्षितजाति- मात्रविहि तहेवाका तिरिक्तच मत्का रातिगय। विर्भावोडन्यकेमरिण इव निर्निवन्धन एव स्यात्। न हीतरेभ्योऽन्यसम्याधभ्यः दरा त्रे योडपि वा व्यावृत्तत्य ततयाम्बिका- सम्बन्धमात्रात् तत्या. कामप्युनकार णिकाननामादयत एवाकरमात् तथाविधचम- त्काराविर्भावः सम्भाव्यत। अथ जात्य तरावच्छिलो विशिष्ट एव केसरी केसरि- शब्देनात्राभिमतः यत्र रवजातिनियत एव स तादशोडतिशयो येनासावितरके- सरिसाधारणेन हेवाकलवेन लज्जमान. करिकीटजलदशकलापज्ञया दिद्धिरदप्रळय- पयोदघटाबन्वेऽवि न संरभते, यथा 'माइन्तु हरेर्विहङ्गमो हन्तु' इत्यत्र विहङ्गम- शब्देन विहक्मविशेषो गरुडजात्यवच्छिन्न कश्चिदेव प्रत्याय्यते। तत्र च यथा भग- वतो हरेरतिशयाधानानपेक्षयेव सम्वन्धमात्राद्विशेपणभावस्तदूदिहापि भविष्यती यु- चयते। तद्प्ययुक्त:। भगवत्यनुप्रहसम्पस्त पर्कशूयत्य क्याचिदेवविधत्य केसरि- विशेषस्य भगवतीवाहनत्वेनाप्रसिद्धः । न चायमर्थः कवेरमिप्रेतः। तथा ह्यसमाभि-

मन्यमानस्य कस्यचित् ६ वेरितरमनीपिमात्रसमुचितेनाचरितेन लज्जमानस्य मह- तोऽपि तज्जातीयानगणयतो निजगुणगरिमोद्दामदर्पकण्डूविनोद सुखसमाश्रयमेनुरूप- मपरमपश्यतः सहृदयचूडामणिमानिनो विमनसः समानधर्माणमप्रकृतमेवाम्बिका- के सरिणं पुरस्कृत्य स्वाभित्रायाविप्करणनेजन्।नच तत्र स्वाभाविक एव कवेर्विद्याच- मत्कारातिशयलाभोडभिमतः अपि तु सरस्वतीपादप्रसादजनित एव। तस्याश्चात्मन- श्वोभयोरपि बिम्बप्रतिबिम्बभावेनाम्बिकाकेसरिणोरुपादानात्। द्वितीयपक्षपरिग्रहे पुन- र्ने भवितत्यमेव समासेन अम्बिकाया विशेणभूनाया उत्साहगरिपोषपर्यवसायिकेस- रिचमत्कारातिशयाधाननिबन्धनभावेन विवेयतया प्राधान्येन विवक्षितत्वात्ं समासे १. 'मात्मा' इति खपुस्तके पाठ।

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ५७

चास्य विध्यनुवादभावस्य निमज्जनादित्युक्तमेव। ननु च यदि विशेषणस्य विवाक्षे- तत्वे सति विशेष्यस्य कोऽपि चमत्कारः समुन्मिषति स च तम्य समासेऽस्तमुप- यातीत्युच्यते त्हिं समासादसौ न प्राम्नोति इप्यते च कैश्चित् ततोऽपीति वृत्तिवा- क्ययोस्तस्य यदेतदुदयाम्तमयपरिकल्पनं तदयुक्तमेव। उच्यते। उदयास्तमययो- र्यत् तावदर्थस्य वैचित्यं तदुपदर्गितमेव प्राक्। यत पुन समासे चमत्काराभाव- प्राप्तिप्रसञ्जन न तच्चोदम्। इष्ट हि नामाप्राप्त्या चोदते। न चाम्माभिरसौ समा- सादपीष्यते वाक्यादेव तत्सिद्धेरिष्टत्वान। यग्तु ततोऽपीप्यते तेपां वृत्तिवाक्ययो- रनूनमिदमर्थवौचत्र्य न प्रतिभातमेव। या पुनरेपा वृत्तेगपि चमत्कारातिशयावगति यथा- "मिथ्यैतन्मम चिन्तित द्वितयमप्यार्यानुजोऽसौ गुरु- र्माता तातकळत्रमित्यनुचित मन्ये विधात्रा कृतम्" इत्यार्योनुज इत्यतम्तातकळत्रम् इत्यतश्च सा आ्रन्तिरेवाभिमानिकी शुक्तिरजतप्रती- तिवत्। परमार्थतस्तु सा व्याख्यावाक्यादेव तेपा, न समासात्, केवल तत्रारोपि- तेत्युदयाम्तमयपरिकल्पनमुपपन्नमेवेति सिद्धम् । तमादेवमत्र पाठ कर्तव्यः । "उद्योगः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिहम्य य' सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेश. किल। इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽपि नोदुक्तवान् योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशय गौर्या हरिर्यातु स. ।।" इति। इत्थञ्चोक्तदोषत्रयावकाश प्रतिविहितो भवति। यद्यपि च योऽसावित्यत्र प्रतिपादिताभिसम्बन्धक्ममेकमेव तदमुपादाय सोऽयमिति पाठे विपर्यासिते सत्येक- वाक्यतायां न यथोक्तयत्तदभिसम्बन्धदोषावकाश यथा- "तस्य प्रयातस्य वरूथिनीनां पीडामपर्याप्तवतीव सोढुम्। वसुन्धरा विष्णुपदं द्वितीयमध्यारुरोहेव रजश्छलेन ।I' इत्यत्र, तथापि तत्रार्भस्य चमत्कारातिशयो न्यग्भवत्येव। स हि भिन्नवाक्यतायामेव सहृदयैकसंवेद्यः समुन्मिषतीति तदनुगुणार्योडयमेव पाठ. श्रेयानिति। यत्रोत्कर्षोऽपकर्षो वा विशेप्यस्य विशेषणात्। तदेव वा विधेयं स्यात् समासम्तत्र नेप्यते ॥ २६ ॥ अन्यत्र त्वर्थसम्बन्धमात्रे वक्तुमभीप्सिते। कामचारस्तदर्थ हि समर्थग्रहण मतम् ॥ २७॥

५८ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः ।

न तु सापेक्षताद्यन्यदोषजातनिवृत्तये। पित्रोः सुतेन वन्दत्वे सा हि न्यायेन सिध्यति ॥ २८॥ इति सडग्रहश्लोकाः । काव्यकाञ्चनकषारममानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि। यस्य सर्वनिरवद्यतोदिता श्रोक एष स निदर्शितो मया ॥२९॥ प्रक्रमभेदोऽपि शब्दानौचित्यमेव। स हि यथाप्रक्रममेकरसप्रवृत्तायाः प्रतिपत्तप्रती- तेरुत्खात इव परिस्खलनखेददायी रसभङ्गाय पर्यवम्यंति। किञ्च सर्वत्रैव शब्दा- र्थव्यवहारे विद्वद्भिरपि लौकिकक्रमोऽनुसर्त्तव्यः । लोकश्र मा भूद्रसास्वादप्रतीतेः परिम्लानतेति यथाप्रक्रममेवैनमाद्रियते नान्यथा। स चायमनन्तप्रकारः सम्भ- वति। प्रकृतिप्रत्ययपर्यायादीनां तद्विषयभावाभिमतानामानन्त्यात्। तत्र प्रकृति- प्रकरमभेदो यथा- "सततमनभिभाषणं मया ते परिपणितं भवतीमनानयन्त्या। गतधृतिरवलम्बितु वतासूननलमनालपनादह भवत्या ।।" अन्र हि भाषतिलपत्योरुभयोरपि वचनार्थत्वाविशेषेऽपि यदा भाषतिप्रयोगप्रक्रमेण वस्तु वक्तुमुपक्ान्तं तदा तेनैव निर्वाहः कर्तुमुचितो नेतरेण। एवविधस्य प्रक्रमा- भेदाख्यस्य शब्दौचित्यस्य विध्यनुवादप्रकारत्वोमगमात्। यथा- "ताळा जाअन्ति गुणा जाळा दे सहिअएहि घेप्पन्ति। रइकिरणाणुग्गाहआइ होन्ति कमळाइ कमळाइ ॥" यथा च- "एमेअ जणो तिम्सा देउ कवोलोपमाइ शशिबिम्बम्। परमत्थविभारे उण चन्दो चन्दो विअ वराओ॥" अत्र ह्युत्कर्षापकर्षमात्रविवक्षया परिकल्पितभेदेऽप्येकस्मिन्नर्थे विधेयानुयाद्यविषयेणै- केनैवाभिधानेन विध्यनुवादभावो भित इति प्रक्माभेदप्रकार एवायमिति मन्त- व्यम्। केवलं पर्यायप्रक्रमभेदनिवृत्तये शशिबिम्बमित्यत्र चन्दमिणमिति पाठ परि- गमायेनव्यः । यथा च- "एवमुक्तो मन्त्रिमुख्यै रावण. प्रत्यभाषत।" १. 'दभावप्र' इति खपुस्ते पाठ .. २ तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयर्गह्मन्ते। रविकरिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानिकमलानि ॥ ३ एवमेव जनस्तस्या ददाति कपोलोपमायां शशिबिम्बम्। परमार्थविचारे पुनश्चन्द्रश्चन्द्र इव वराक. ॥

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ५९

इति। तेन प्रत्यवोचत इत्यत्र पाठो युक्तः । यथा च- "नाथे निशाया नियतेर्नियोगादस्त गते हन्त निशापि याता। कुलाङ्गनानां हि दशानुरूप नातः पर भद्रतर समस्ति ॥' इति। अत्र हि गता निशापीति युक्त पाठ। नचैव शब्दपुनरुक्तिदोषप्रसङ्ग: यथान्ये मन्यन्ते 'नैकं पदं द्वि' प्रयोज्य प्रायण' इति, तयोर्भिन्नविषयत्वात्। यथो- द्देशं हि प्रतिनिर्देशोऽस्य विषय। उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यभावाभावविषयम्तु शब्दपुनरु- क्तिदोष इति कुतस्तस्य प्रसङ्ग। "व्रजत. क्व तात' वजसीति परिचयगतार्थमस्फुटम् । धैर्यमभिनदुदित शिशुना जननीनिभत्सनविवृद्धमन्युना ।" इत्यत्र शिशुना ्रजतिरेव प्रयुक्तो न वजति., तत्रैव परिचयगतार्थत्वास्फुटत्वधैर्य- भेदित्वसम्भवात। केवलं शक्तिवैकल्याद्रेफोडनेन नोच्चारित इति प्रत्युदाहरणमेतत्। सर्वनामप्रक्रमभेदो यथा- "ते हिमालयमामन्त्र्य पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम्। सिद्ध चास्मै निवेद्यार्थ तद्विसृष्टा खमुद्ययु. ॥" अत्र हि भगवन्त शूलिनं प्रक्रान्तमिदमा परामृश्य तेनैवोक्तरीत्या तत्परामर्श. कर्त्तु युक्तो न तदा तयोर्देवदत्तय ज्ञदत्तशब्दयोरिव भिन्नार्थत्वान्। न चासौ कृत इति सर्वनामप्रक्रमभेदः। न चैव यत्तदोरिदमेतददसा चाभिन्नार्थत्वेऽप्येतद्दोषविषयत्व- प्रसङ्गः। तेषामुक्तप्रकारेण स्वभावतोऽन्योन्यापेक्षसम्बन्धोपपादनात्। तेनेदमादि- भिस्निभिस्तस्य परामर्शो, न तदेति स्थितम्। प्रत्ययप्रक्रमभेदो यथा- "रुदता कुत एव सा पुनर्भवता नानुमृतेरवाप्यते। परलोकजुषां स्वकर्मभिर्गतयो भिन्नपथाः शरीरिणाम् ॥" इति। अत्र हि 'कुत एव तु सानुरोदना'द्विति युक्त. पाठः। यथा च- "यशोऽधिगन्तु सुखलिप्सया वा मनुष्यसंख्यामतिवर्त्तितुं वा। निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्कसुपैति सिद्धिः ।।" इदं चापरभत्र प्रक्रमभेदानुष्ि दोषान्तरमप्याविर्भवि, योऽयं विकल्पार्थवृत्तर्वा- शब्दस्य समुच्चयार्थस्येव चशब्दस्याविषय एव प्रयोग इति वक्ष्यते। तेन 'यशो- डधिगन्तुं सुखमीहितुं वे'ति युक्त: पाठः । १. 'मृतापि लभ्यते' इति खपुस्तके पाठ. २. 'हि देहिनाम्' इति खरपुस्तके पाठ,

६० व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

"पृथ्वि' स्थिरा भव भुजङ्गम! धारयैनां त्व कूर्मराज' तदिदं द्वितयं दधीथा । दिक्कञ्जरा. ' कुरुत तत्रितये दिधीर्षी देव करोति हरकार्मुकमाततज्यम्।।" इत्यत्र पृथ्व्यादिविषयः प्रेषलक्षणोऽर्थः कविना वक्तु प्रकरान्तः। तम्य प्रत्ययभेदेऽपि निर्व्यूढत्वात् प्रैषार्थाना पढानामुद्देश्यप्रतिनिर्देश्यभावेनोपादान न कृतमिति नैतादशः प्रत्ययप्रक्रमभेददोषस्य विषयोऽवगन्तव्य. । पर्यायप्रक्रमभेदो यथा- "महीभृतः पुत्रवतोऽपि दृष्टिस्तम्मिन्नपत्ये न जगाम तृप्तिम् । अनन्तपुप्पस्य मधोर्हि चूते द्विरेफमाला सविशेषसङ्गा ।" इत्यत्र हि पुत्रापत्यशब्दावेव पर्यायत्वात् प्रक्रमभेदविषयौ। न पुष्पचूतशब्दौ । तयोः सामान्यविशेषवचनत्वादित्यपत्यवतोऽपीति युक्तः पाठः । यथा च 'उदन्व- च्छिन्ना भू: सच निधिरपां योजनशतम्' इति। अत्र हि 'मिता भूः पत्यापां स च पतिरपां योजनशतम्' इति युक्त पाठः । एवश्च छिदिक्रियाकर्त्तुरुदन्वत उक्तन- येन विधेयतया प्राधान्यात् समासानुपपत्तिदोषोडपि परिहृतो भवति। यथा वा- "वरं कृतध्वस्तगुणादत्यन्तमगुणः पुमान्। प्रकृत्या ह्यमणः श्रेयान् नालङ्कारश्च्युतोपलः ॥" एवं - "खमिव जलं जलमिव खं हंस इव शशी शशीव कलहंसः । कुमुदाकारास्तारास्ताराकाराणि कुमुदानि ।" इत्यादावपि द्रष्टव्यम्। विभक्तिप्रक्रमभेदो यथा - "घैर्येण विश्वास्यतया महर्षेस्तीवादरातिप्रभवाच्च मन्योः । वीर्य च विद्वत्मु सुते मघोनस्स तेषु न स्थानमवाप शोक: ॥।" न चायं समुच्चयस्य विषयः । स हि तुल्यकक्ष्यत्वादभिन्नविभक्तिकानेकार्थविषयो वेदितव्य. । यदुक्तम् "तुल्यकक्ष्यतया यत्र पदार्थाः स्युर्विवक्षिताः । समुच्चयो विकल्पो वा तत्रेष्टौ दुष्टतान्यथा॥" इति। न चात्र तथाविधोऽर्थम्समस्तीति समुच्चयार्थयोश्चशब्दयोरपि प्रयोगोऽनुप- पन्नः। तेनात्र 'तीत्रेण विद्वेषिभुवागसा च' 'विद्वत्सु वीर्य तनये मघोन' इति पाठौ विपरिणमयितव्यौ।

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः ।

"बभूव भम्मैव सिताङ्गराग. कपालमेवामलशखरश्रीः । उपान्तभागेषु च रोचनाड्क सिहाजिनस्यैव दुकूलभाव ।।" अत्रापि 'मृगेन्द्रचर्मैव दुकूलमम्ये'ति युक्त पाठ । अम्मिश्च पाठे रोचनाङ्कत्वम्य द्रव्यधर्मत्वाद् दुकूलभावविशेषणत्वानुपपत्तिपरिहाराद् गुणान्तरलाभ । उपसर्गप्र- क्रमभेदो यथा- "विपदोऽभिभवन्त्यविक्रम रहयत्यापदुपेतमायतिः । नियता लघुता निरायतेरगरीयात्र पद नृपश्रियः ॥" इति। तेन 'तदुपेतं विजहाति चायति' रिति युक्त पाठ। वचनप्रक्रमभेदो यथा- "काचित् कीर्णा रजाभिर्दिवमनुविदधे मन्दवक्रेन्दुलक्ष्मी- रश्रीका. काश्चिदन्तर्दिश इव दधिरे दाहमुद्भान्तसत्त्वा । भ्रेमुर्वात्या इवान्या. प्रतिपदमपरा भूमिवत् कम्पमानाः प्रम्थाने पार्थिवानामशिवमिति पुरोभावि नार्यः शशसुः॥" अत्र हि 'काश्चित् कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधुर्मन्दवक्रेन्दुशोभा' इति युक्त पाठः। यथा च 'अभिवाञ्छितं प्रसिध्यतु भगवति युप्मत्प्रसादेन' इति। अत्र ह्येकवचनेन भगवतीमेकां सम्बोध्य प्रसादसम्बन्धितया यस्तम्या बहुत्वनिर्देश स वचनप्रक्रमभेदो दोष.। तेनात्र भवतीप्रसादेनेति युक्त. पाठः। तिडन्तप्रक्रमभेदो यथा अत्रैव 'अपरा भूमिवत् कम्पमाना' इति । अत्र हि कम्पमापुरित्युचितः पाठः । एकम्या. क्रियायाः प्राधान्याभावादित्युक्तम्। कालविशेषप्रक्रमभेदो यथा - "सस्तुः पयः पपुरनेनिजुरम्बराणि जक्षुर्विसान्धृतविकासिबिसप्रसूनाः । सैन्या· श्रियामनुपभोगनिरर्थकत्व- दोषप्रवादममृजन्नगनिन्नगानाम्।" अत्र हि स्नानादौ यः कालविशेषः प्रक्रान्तः स नेजनादौ भेदं नीत इति प्रक्रमभेदो दोषः । तेन 'सस्तुः पयांसि पपुरम्बरमानिनेजुर्जक्षुर्विसान्धृतविकासिबिसप्रसूनाः । सैन्याः श्रियामनुपभोगनिरर्थकत्वदोषं वनेषु सरिता प्रसभं ममार्जुः' इति युक्तः पाठः। यदि वा दोषोऽयमनुद्भांवनीय एव। कालविशेषम्य विवक्षामात्रभावितयान- वस्थितत्वात्। यदाहुः-'परोक्षे च लोकविज्ञाते प्रयोक्तुर्दर्शनविषये दर्शन- योग्यत्वात् परोक्षस्याविवक्षायां लङ् भवत्येव । अजयज्जयन्तो भूतानि' इति।

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

सतोऽपि चासतो वापि चाविवक्षा भवति यथानुदरा कन्येति। अर्थस्य तदतद्भावो विवक्षामात्रतो भवेत्। यत्र प्रक्रमभेदोऽय न तत्रोद्भाव्यते बुघैः ॥३०॥ यथा विशेषकालस्य शीलादिप्रत्ययेषु च। कर्त्तुश्च फलवत्तायां तेन ते नोपदर्शिता ॥ ३१ ॥ इति समग्रहक्लोकौ। कारकशक्तिप्रक्रमभेदो यथा- "गाहन्तां महिषा निपानसलिल शृङ्गैर्मुहुस्ताडितं छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु । विस्नब्धं क्रियतां वराहृततिभिर्मुस्ताक्षितिः पल्वले विश्रान्तिं लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनुः॥" इति। अत्र हि 'कुर्वन्त्वस्तभियो वराहततयो मुस्ताक्षतिम्' इत्युपपन्नः पाठः। यथा च - "कृतवानास विप्रिय न मे प्रतिकूलं च न ते मया कृतम्। किमकारणमेव दर्शन विलपन्त्यै रतये न दीयते।।" अन्रापि 'नच तेऽहं कृतवत्यसम्मतम्' इति। यथा च -- "सजलजलधर नभो विरेजे विहृतिमियाय रुचिस्तटिल्लतानाम्। व्यवहितरतिविग्रहैर्वितेने जलगुरुभि: स्तननितैर्दिगन्तरेषु ।।" शाब्द: प्रक्मभेदो यथा- "चारुता वपुरभूषयदासा तामनूननवयौवनयोगः । तं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्तां मदो दयितसङ्गतिरेनम् ।।" इति। अत्र हि 'तमपि वल्लभसङ्ग' इति युक्तः पाठः । यथा च- "सस्तुः पयः पपुरनेनिजुरम्बराणि जक्षुर्विसान् धृतविकामिबिसप्रमूनाः।" इति। अत्रापि 'जक्षुर्विसं विकचमस्य दधुः प्रसूनम्' इति युक्तः पाठः। अस्मिंश्च पाठे विसशब्दस्य पौनरुक्त्यदोषपरिहाराद् गुणान्तरलाभः । यथा च- "समतया वसुवृष्टिविसर्जनैर्नियमनादसतां च नराधिपः । अनुययौ यमपुण्यजनेश्वरौ सवरुणावरुणाग्रसरं रुचा ।।" अत्र ह्यनुयातिक्रियाकर्मभावो वरुणस्यार्थः प्रक्रान्त इति तत्रास्य तादृश एव हेतुरुपा- दातुं युक्तः। यस्त्वसन्नियमनलक्षणः शाब्दो हेतुरस्यान्येषामिवोपात्तः स प्रक्रमभेदो १. 'मभूषः' इति खपुस्तके पाठः,

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः । ६३

दोषः तस्याप्युक्तयुक्त्या रसभङ्गपर्यवसायित्वात् । तेनायमत्र पाठः पठितव्यः । 'नियमयन्नसतः स नराधिप' इति। एवञ्च विभक्तिप्रक्रमभेदध्चशब्दश्रोक्तनयनिर- स्तसमुच्चयविषयभावः क्रमभेददुष्टश्र परिहृतौ भवतः । एवमन्येऽप्यवगन्तव्याः । एषां चान्योन्यसाङ्कर्यालोष्टसञ्चारक्रमेण बहवः प्रक्रमभेदप्रकाराः समुद्धवन्ति। ते स्वयमेवाभ्यूह्याः । तदथा- 'नियता लघुता निरायतेरगरीयान्न पद नृपश्रियः ।' इति। अत्र हि द्वयोः प्रकृतिप्रत्यययो. प्रक्रममेदः । तेन 'न लघुर्जातु पद नृपश्रिय' इति युक्त: पाठः। आर्थः प्रक्रमभेदो यथा अनन्तरोदाहरणयोराद्यमाहितविपर्ययम्। तदथा- "मत्तता दयितसङ्गमभूषा भूषयत्यसमसायकलक्ष्मीम् । साप्यनूननवयौवनयोग तद् वपुस्तदपि चारुतरत्वम्।।" इति। अत्रापि हि 'मत्ततां दयितसङ्गतिरेषा' इत्युचित पाठ. । क्मप्रक्रमभेदो यथा- "तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मित्वमिन्दो- द्वयमिदमयथार्थ दृश्यते मद्विधेषु। विसृजति हिमगर्भैरझिमिन्दुर्मयूखै- स्त्वमपि कुसुमबाणान् वज्रसारीकरोषि ।" इति। नतु च प्रकृतिप्रत्ययपर्यायादीनां प्रक्रान्तानां भेदेडपि प्रधानभूतस्यार्थस्या- भेदाच्छब्दमात्रस्य भेदे सति न किश्चिदेकरसाया प्रतीतेः परिस्लनमुपपद्यत इति कथमयं प्रकृत्यादिप्रक्रमभेदो नाम शब्दानौचित्यमित्युक्तम्। उच्यते। सर्व एवा- यमेवज्ञातीयः प्रक्रमभेदः प्रायेण विध्यनुवादभावप्रकार इत्यवगन्तव्यम्। न च त- आ्रप्यसत्यप्यर्थभेदे शब्दभेदमाद्रियन्ते वक्तार.। यथा- "यद्धरदलमाश्रितं प्रियाया वदनसरोरुहसाम्यमेति यश्च। तदमृतममृतं स इन्दुरिन्दुर्विषमितरत् तमसा समस्तथान्यः ॥" इति। अस्त्वेवम्। यस्त्वयमन्यः शाब्द आर्थश्चेति द्विविधः प्रक्रमभेद उक्तः सोऽनु- पपत्रः। यतः 'चारुता वपुरभूषयदासा'मित्यादौ भूषण भूष्यभावादिरूपं किमपि वस्तु प्रत्याय्यं वर्त्तते। तच्च शब्दादर्थादुभाभ्यामपि वा प्रतीयताम्। कस्तत्र प्रक्रमभेद- नियमं प्रत्यभिनिवेश: यद्भेदाभेदाभ्यामनौचित्यमौचित्यं च स्यात्। नहि

६४ व्यक्तिषिवेके द्वितीयो विमर्शः।

"शुचि भूषयति श्रतं वपुः प्रशमस्तस्य भवत्यलङ्क्रिया। प्रशमाभरण: पराक्रमः स नयापादितासद्धिभूषणः ॥" इत्यादौ सत्यपि प्रतीतिपरिम्खलने नानौचित्यसंम्पर्शः कश्चिदुपलभ्यत इति तदेतद- विदितशब्दार्थव्यापारविभागन्यैवाभिधानम्। अन्यो हि शब्दव्यापारविषयोऽर्थोऽन्य- श्रार्थव्यापारविषयः । तत्र यः प्राधान्येन प्रतिपादयतुमिप्यते स शब्दव्यापारवि- षयः, तम्य साक्षात् तदभिसम्बन्धसम्भवात्। अन्यम्त्वर्थव्यापारविषयो विपर्य- यात्। एवञ्च सति यदाय भूषणभूप्यभाव प्राधान्येन वक्तुं प्रक्रम्यते तदा शब्द- व्यापारस्थपासी विषयो भवितुमहृति नार्थव्यापारस्येति विषयविभागे व्यवस्थिते सति तयोर्यदन्यथाकरणं तदेकरसाया. प्रतीतेः परिस्खलनहेतुर्भवत्यनौचित्यमि- त्युक्तं यथा पूर्वोक्त उदाहरणद्वये। यत् पुनः 'शुचि भूषयती'त्यादौ सत्यपि प्रक्र- मभेददोषे नानौचित्यसंम्पर्श कश्चित् संवेद्यत इत्युक्त, तत्र 'वपुष शुचि भूषणं श्रुत'मिति, 'तां मदस्तमपि वल्लभसङ्ग' इति चोभयत्रापि पाठवपर्यासात् प्रक्रमभेद- दोषद्वये परिहृते सत्यनयो पतीत्योर्यादृशमौचित्यमनौचित्य वाविर्भवति तत्प्रतीति- परमार्थविद सहृदया एव विवेक्तुमलमिति त एव प्रष्टव्या । नान्ये। ते ह्युभय- त्रापि सादृश्यमेवावगच्छन्ति । यदि वा शुचि भूषयतीत्यादौ भूषण भूष्यभावशृङ्ग- लाया यथासम्भवं भङ्भणितिविवैचित्र्यमात्रं कवेविवक्षित, तच्च निर्व्यूढमिति तदप- हृतचेतसा प्रतीतिस्खलनखेदानवधारणम्। जथ यदि शब्दव्यापारविषयस्यैवार्थस्य प्राधान्यं नान्यस्येत्युच्यते, तर्हि 'चक्रारि ।तप्रसभे'त्यादो 'लावण्यकान्तिपारपूरित- दिड्मुखेऽस्मिन्' इत्यादौ 'कृतककुपितर्बाप्पाम्भोभि'रित्यादौ च वस्तुमात्रस्यालङ्का- रस्य रसादेश्च प्रतीयमानस्यार्थस्यावाच्यस्यैव प्राधान्यं न स्यात्। तच्चानिष्टं भवति। तयोरमिधूमयोरिव गम्यगमकभावेनावस्थानात् प्रधानेतरभावस्यावश्याभ्युपगम्य- त्वात्। अत्रोच्यते। प्रतीत्यपेक्षमनयो. प्राधान्यमप्राधान्य चावस्थाप्यते। वाच्यस्य प्रतीतिः शब्दव्यापारविषय इति तस्य प्राधान्यमवस्थाप्यते। प्रतीयमानस्य पुनर- न्यथेति तस्याप्राधान्यमवेत्युक्तम् । यत् पुनर्वस्तुमात्रादीनां प्राधान्यमवस्थाप्यते, तद्वाच्यप्रतीयमानयोर्धूमाग्न्योरिव गम्यगमकभावापेक्षयैव न प्रतीत्यपेक्षया। तदपेक्ष यैव च क्वचिद्वाच्यस्याप्यप्राधान्यमुच्चत। ननु यदि प्रतीतेरेकरसप्रसृतायाः पारस्ख- लनहेतुत्वादयं प्रक्रमभेददोषोऽनौचित्यमित्युच्यते तदिदानीमेकस्मिन्नेव वस्तुनि निर्वर्ण्यमाने महाकवीना या विचित्रार्थभक्गिभणितयोSलक्कारसंज्ञास्तास्वप्ययं प्रक्रम- भेददोषो दुर्निषेध: स्याद् विशेषाभावात्। मैवं वोचः। तत्राप्यस्माभिरयमिष्यत एव। कथ तर्हि वैरस्य न प्रकाशते। तस्याङ्गनावदनेन्दुबिम्बगतस्येव कळङ्कले- शस्य स्वादिष्ठाभिरलङ्कारपरम्पराभिरभिभूयमानत्वाद्वाक्यभदाच्चेति ब्रूमः। यदुक्तम्- १. 'बर्ण्य' इति खपुस्तक पाठ.

व्यक्तिविवेके द्वितायो विमर्श। ६५

"एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणोव्विवाङ्कः।" इति। न तु तावतासौ नास्त्येवेति शक्यः कल्पयितु तत्सद्धावस्य न्यायसिद्ध- त्वात्। न हि भक्गिभणितिविषमे वर्त्मनि प्रवर्त्तमाना प्रतीतिरपरिुखलितक्रमेणैव प्रवर्त्तत इत्युपपद्यते कारणभेदस्यापि कार्यमेदहेतुत्वोपगमात्। तदेतदुक्त भवति सर्व एव भणतिप्रकारः प्रक्रमभेदम्य विषय इति। स च विविच्यमानो वाच्यप्रती- यमानार्थनिष्ठ एव पर्यवस्यतीति शाब्दश्वार्थश्रेति तथैव द्वैविध्येन प्रतिपादितः । वस्तुप्रक्रमभेदो यथा 'इय गेहे' इति। अत्र प्रथम पादे साक्षान्नायिकायाः स्वरूपं वर्णायतुमुपक्रम्योत्तरत्र भेदेन तदीयस्पशादिवर्णन निर्वाहितभिति वस्तुप्रक्रमभेदो दोषः । ननूभयत्राप्यर्थतस्तत्स्वरूपप्रकर्षप्रतीति पर्यवस्यतीति कथमयं दोष। सत्यम्। स्यादेवं यद्यसावुभयत्राप्यसञ्जातपरिस्खलनखेदवैरस्या सत्येकरसैव पर्य- वस्येत्। न चोक्तनयेनैतत्सम्भवतीति दोषतयैवायमुक्त.। तेन 'मुखं पूर्णश्रन्द्रो वपुरमृतवर्तिर्नयनयो.' इत्येवमयं पाठः परिणमयितव्य । यथा च- "तरङ्य दृशोऽङ्गने! पततु चित्रभिन्दीवरं स्फुटीकुरु रदच्छद ब्रजतु विट्ठुम. श्वेतताम्। क्षणं वपुरपावृणु स्पृशतु काञ्चन कालिका- मुदश्चय मनाड् मुखं भवतु च द्विचन्द्रं नभः ।।" अत्र छुपमानानामिन्दीवरादीना निन्दाद्वारेण नयनादीनामुनमेयाना यत् तेभ्योऽति शयलक्षणं वस्तु वक्तु प्रक्रान्त तस्यानिर्वाहाद् भेद. मुखचन्द्रयो. सादृश्यप्रतिपा- दनमात्रपर्यवसानात्। तदेवमत्र पाठः पठितव्यः । 'उदञ्चय मनाड् मुखं भवतु लक्ष्यलक्ष्मा शशी'। यथा च- "तद्वकं यदि मुद्रिता शशिकथा तच्चेत् स्मितं का सुधा सा चेत् कान्तिरतन्त्रमेव कनकं ताश्चेद् गिरो धिड् मधु। सा दृष्टिर्यदि हारितं कुवलयैः कि वा बहु ब्रूमहे यत्सत्यं पुनरुक्तवस्तुविरसः सर्गक्रमो वेधस ॥" इत्यत्राप्युपमानादुपमेयस्यातिरेकलक्षणं यद्वस्तु वक्तुमिष्ट तस्यार्थान्तरन्यासमुखेन प्रक्रमभेदः वस्तुसगपौनरुक्त्यस्य सादृश्यमात्रपर्यवसानादिति। तेन 'पुनरुक्तव- स्तुविमुख' इत्यत्र युक्त: पाठः । दोषोऽयमेवञ्जातीयकानामर्थदोषाणामन्येषामप्युप- लक्षणम्। तेन 'तपेन वर्षा' इत्याद्यपाकृतं भवति। ननु कर्तृपक्रमभेदोऽपीह कस्मान्न प्रदर्शितः । असम्भवादिति ब्रूम.। यस्तु क्वचिन् कावीभ: प्रयुज्यमानो

६६ व्य कविवेके द्वितीयो विमर्शः।

दृश्यते स कर्तृव्यत्यासो नाप गुग एव न ढोप। तत्रैव चाय प्रकमभेदभ्रमो भवतां तयोर्भिन्नलक्षणत्वात्। यढाह- "प्रकृतमपि यत्र टित्वा कटल सुप्मटामदथम्य। चारुत्वायान्यत्रारोप्येत गुण मटुन दोप: ।।" "यश्च यथा अक्रान्तोडमिधासमशस्तंथव तम्य न चेत्। निर्वाह र प्रक्ममेदो न :करणावसित. ॥ ' इति भिन्नलक्षणत्वान्न प्रकमनेदढोपाणक्कावद्ाश । तत्र युप्मदर्थस्य यथा 'यथाह सप्तमो वैकुण्ठावतार' इति। अत्र हि यथात्ध त्वमिति गुप्मदर्थस्य कर्तृत्वं प्रकृतमप- हाय चारुत्वाय ततोऽन्यत्राप्यैवमुक्तम्। दागरथि रामं प्रति हि कस्यचित् समक्ष- मियमुक्ति। अम्मदर्शस्य पथा-'नाभिवादनाराद्यो रणुकापुत्रः। गरीयान् हि गुरु- धनुर्भङ्गापराध' इति। नवादि के नाभिनादामचोडम्माति वक्तव्ये पूर्ववच्चारु- त्वायैवमुक्तम्। पपा ि मागदम्पवायउदिययोक्ति। पथा च- "अय जन ग,नमरधव प चेहला:िददतुमर्हसि" इति। अत्राप्यह पष्टुर ता इदि पक्तेड र्थम्य कर्तृत्वमन्यत्रारोप्यैवमुक्तम्। द्विविधो हन्यशब्दार्वश्रेतवाचेत नयेरास्। तन पेतनेऽन्यत्रारोपो हि दर्शित एव। अचेतने तु यथा- "वागचरय पतुपतिरसौ कार्तिकयो चिजेयो बाणयात' तदनमुदधिरमूरियं हन्तकारः । अस्त्येवैतत् किमु कृतवता रेणुक्ाकण्ठयाधां बद्धन्पधस्तव परछना लजने चन्द्रहासः ।।" इति। अन्र हि त्व रेणुकार्ठवाधा कृतवानिति त्ववा बद्धस्पर्धोडहं लज्ज इति वक्तव्ये चाहत्वाय ुप्मदरढडया क्तलभुभ ो. परछुचन्द्रहासयोर्जडयोरारोप्यै- वमुक्तम्। यथा च- "भो लष्टश्वर। दीयता जनकणा राम: डवयं याचते कोडय ते मतिनिश्रम, स्मर न नाद्ापि किञ्चिद्गतम्। नैवं चेत् खरदूपणत्रिगिरसा कण्ठासृजा पक्किलः पत्री नैष सहिप्यते मग धनुज्यबन्धबन्धूकृतः ॥" इति। अत्रापि ह्यह न सरिन्य इति वक्तये पूर्ववदस्मदर्थस्य कर्तृत्वमचेतने पत्रिणि समारोप्यैवमुक्तम्। कमभेदो यथा - "तीर्थे तदीये गजसेतुबन्धात् प्रतीपगामुत्तरतोस्य गङ्गाम्।"

व्यक्तिविवेके हितीयो विगर्शः। ६७

इति। अत्र हि परामर्नीयनधमनुक्वैप यातय सर्वनामपरमर्गः स क्रमभेदो दोषः । तस्य हि प्रकान्तोडयी मिश्य ्टो न प्रकरयमान तम्य म्मृतिपरामर्श- रूपत्वात्। म्मृतेश्र कुद्न परयी किससरतुरिववाग।अत्र च प्रतीतिमात्र- मनुभवोडभिमतो नेन्वियर-्मर, Tच अर्ग ननीनपूर्वा य. परामृश्येतेति परामर्शप्रकपभेडो दोग: त र तका एवायपवभासते दोष यत्र पदार्थपौर्वापर्यप्रकश: पतमर्म क दोर पवप्वन, न वाक्यार्थविमर्शदशा- याम्। तत्र हि न पौवायववा किरलइ। वहिरका च पढ़ा- र्थवुद्धिरन्तरङ्गश्च वाक्यार्थविम्ध नके सपार छे उत्यमम्त्येतत्। किन्तु स वाक्यार्थविमर्श प्रवर्तगा वक किस वव पवर्तने नान्यादृशस्तत्सं- चारमयत्वाच्छब्दव्यवहार :।र/ 3- वर भिमाय सग्ेयुः इति। तत्र चासौ सूक्ष्मतयाननिव्यर्वम्द न एव नासिटी सूकारा दोषक व्यक्तोऽव- भासत इति पदार्थाणाधरोडन को कवि दृणिप उव। न चात्र प्रमादज पादयो पौर्वापर्यविनव इनि वयो रह् वपि गज्ञाप्रतीपगमनहेतो शा- ब्दस्य तदीयतीर्थाभिधानव्यवना त्यन्नक व्भटवो्याविर्भावापते। तेन पादयोर्विपर्यय: शाब्दम्य च हेलोननितर रणस र्पत्ारीन्यभयविपर्ययोडत्र श्रेया- निति। परामृश्यमनुन्नैद परामर्ोय यम्ता। स दोपो वक्ष्यमाणार्थरावित्तवक्षमो हि म. ॥ ३२ ॥ इति सड्ग्रहश्लोकः। यथा च -'नवजलवर नव्नद्वोऽ न दप्तनिशाचर' इति। अत्र द्यारोपनिवृत्तौ तद्विपयवाचिनो नुरधनुर्धागनारश्डयोरिव नवजलधरपदस्यापि पूर्व पश्चाद्वेदशब्दः प्रयोक्तव्य शुक्तिकेय न ग्जनमितिवत् इत्पेन तावत् क्रमो न्याय्यः । यत्तु दृप्तनिशाचरविशेषणवाचिन' सवद्वादाउनन्नर तन्य प्रयोग स क्रमभेदो दोषः। 'कला च सा कान्तिगती कणनना्वसम्य लोकम्य च नेत्रकौमुदी' इत्यत्र हि द्वितीयश्चशब्दो भिन्नक्रम। न हि तनित्वन्यानन्तर प्रयाक्तव्य. । यथा च - "मीलितं यदभिगमताधिके गाधु नन्द्रनसि पुन्कर: कृतम्। उद्यता जयिनि कामिनीमुख तेन सामनुष्ठित दुनः ॥' इत्यत्र पुनश्शब्द । स हि तनत्यतोऽन तर वक्तव्य. । १. 'वाद' इति खपुस्तके पाठ ।

६८ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

"उकखअदुमं व सेलं हिमहअकमलाअरं व लच्छिविमुक्कम्। पीअमइरव चसअ बहुलपओस व मुद्धअंदविरहिअम्।।" इत्यत्र हयुपमानवाचिभ्यां शब्दाभ्यामेवानन्तरमिवशब्दः प्रयोक्तव्यः न साधार- णधर्मवाचिभ्या यथात्रैव कमलाकरबहुलप्रदोषशब्दाभ्यामिति। स हि यदनन्तरं भ्रूयते तत्रैवोपमानतामाधातुमलमित्यन्यथार्थस्यासङ्गतिप्रसङ्गात्। न हि भवति गैौ- रमवेन्दुबिम्ब तव मुखमिति। न चासौ तथा प्रयुक्त इति क्रमभेदो दोषः। तेन 'सेलं उकखअदुम'मिति 'चसअ व पीअमइर'मिति च पाठः पठितव्य'। यथा वा-'उपा- लब्धेवोच्चैर्गिरिपतिरिति श्रीपतिमसा'विति । अत्र हि इतीवोपालब्ध क्षितिधरपतिः श्रपितिमसाविति पाठ श्रेयान् यतो नात्रोपालब्धेवोच्चैरगिरिपतिरित्येतत्पर्यन्तोक्तिरव- च्छेत्तुमाभमता। न च पदसम्बन्धस्य पुरुषाधीनत्वात् प्रापिपायषुपदेनैवास्याभिस- म्बन्धो न गिरिपतिपदेनेति शक्यते वक्तु तस्य तदधीनत्वासिद्धेरुपपादयिष्यमाण- त्वात्। यथा च- "प्रतीक्ष्य च प्रतीक्ष्यायै पितृप्वस्ने सुतस्य ते। सहिप्ये शतमागांसि प्रत्यश्राषी. किलेति यत् ।।" इति। अत्रापि हि 'सहिप्ये शतमागांसीत्यभ्युपैर्यत् किल स्वय'मिति युक्त: पाठ इति। अनेनैव तज्जातीयार्थानामन्येषामव्ययानां प्रयोगनियमो व्याख्यात इति तेषामपि प्रक्रममेदो दोष एव। तद्यथा- "कि क्रमिष्यति किलैष वामनो यावदित्थमहसन्न दानवाः । तावदम्य न ममौ नभस्तल लद्वितार्कशाशिमण्डल क्रमः ॥" इत्यत्रेत्थंशब्दस्य। स हि वामनशब्दादनन्तर द्रष्टव्य । यथा च- "स्तम्बेरमः पािणेन रसावुपैति षिद्गैरगद्यत ससम्भ्रममेवमेका" इत्यत्रवशब्दस्य। स ह्युपेतीत्यतोऽनन्तर द्रष्टव्यः । तेन 'स्तम्बेरमः परिणिनसुरसौ समभ्येत्येव ससम्भ्रममभण्यत कापे षिद्गै'रिति युक्तः पाठः । अत्र च यत् प्रती- तिवैचित्र्यं स मतिमतामेव विषय. । उक्तिस्वरूपावच्छेदफलो यत्रेतिरिष्यते। न तत्र तस्मात् प्राक् किश्चिदुक्तेरन्यत् पद वदेत् ॥ ३३ ॥ १. उत्खात ममिव शैल हिमहतकमलकरमिव लक्ष्मीविमुक्तम्। पीतमदिरमिव चषक बहुलप्रदोषमिव मुग्धचन्द्रविरहितम् ॥

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ६९

उपाधिभावात् स्वां शक्तिं स पूवत्रादधाति हि। न च स्वरूपावच्छेद: पदम्यान्यस्य सम्मतः ॥३४॥ इतिनैवेतरेषामप्यव्ययानां गतिः समा। ज्ञेयेत्थमेवमाढीना तज्जातीयाथयोगिनाम् ॥ ३५॥ यतस्ते चादय इव श्रूयन्ते यदनन्तरम्। तदर्थमेवावच्छिन्दुरासमञ्जस्यमन्यथा ॥ ३६॥ अथानन्तर्यनियमम्तेषामर्थौचितीवशात्। अन्यतम्तर्हि तत्कार्यसिद्धेस्ते म्युरपार्थका ॥ ३७॥ कैश्िदेव हि केषाञ्चिद् दूरस्थैरपि सङ्गतिः । न जातु सरवै सर्वेषामित्येतदभिधास्यते ॥ ३८॥ इति सड्ग्रहक्लोका. । पौनरुक्त्यमार्थमेकमेवाभ्युपगन्तु युक्तं न शाब्दं तन्यार्थ- भेदे सत्यदुष्टत्वाद् । यदुक्त "तच्च न शब्दपुनरुक्त पृथग्वाच्यम् अर्थपुनक्तेनैव ग- तार्थत्वाद्। न ह्यर्थभेदे शब्दसाम्येऽपि कश्चिद्दाप। यथा- हसति हसति म्वामिन्युच्चै रुदत्यपि रोदिति द्रविणकणिकाक्रीतं यन्त्रं प्रनृत्यति नृत्यति।" इति। तदभेदे तु दुष्टतैव । अन्यत्र तात्पर्यभेदात्। तच्च भूषणमेव न दूषणम्। तस्यानुप्रासविशेषविषयत्वेनेष्टत्वाद्। यथा- "वस्त्नायन्ते नदीनां सितकुसुमधराः शक्रसक्काश! काशा' काशाभा भान्ति तासां नवपुलिनगताः श्रीनदीहस हंसाः। हंसाभोऽम्भोदमुक्तस्फुरदमलवपुर्मेदिनीचन्द्र! चन्द्र- श्रन्द्राभः शारदस्ते जयकृदुपगतो विद्विषां काल! कालः ॥" इति। उभयाभावे तु पौनरुक्त्यं दूषणमेव यथा 'जक्षुर्बिसान्धृतविकासिबिसप्रसूना' इति। सर्वनामपरामर्शस्य ह्ययंविषयो बिसार्थो न स्वशब्दस्य। न च धासक्रियाकर्मभा- वाभिधानपरः प्रथमो बिसशब्द. परश्च प्रसूनसम्बन्धाभिधानपर इत्यत्रापि तात्पर्य- भेद इत्याशङ्कनीयम्। स्वार्थमभिदधत एव हि शब्दस्यार्थान्तरप्रतीतिप्रावण्यं ता- त्पर्यमुच्यते। न चात्रैतत् सम्भवति उक्तयोरर्थयोरभिघेयतयार्थान्तरत्वाभावाद्। तदुक्तम्- १. 'घसि' इति खपुस्तके पाठः । २. 'वीण्य' इति कपुस्तके पाठ. ।

७० उ्यरि वियेये द्विशीयो विमर्शः ।

"सर्वनामपरा हयस = न्द न.। स्वशब्दना-7 प्राधान्यमध सम्य नात सजान्य शा - 10 इति। द्विविधा कि पोधता न पारी क। नत्र शब्दम्य प्राधान्ये सति शा- ब्दी साक्षात्रामृश्य पनसे 1-97 -- "चानतार ाजनथैवनयोग.। त पुनदक का वार्हाहतनषि वलभसङ्ः ॥" इति। विपर्यये त्वाथ: वयतत। यथा- "भाति शोनि .. -तटंशनिचित इव" इति। अत्र हि शभा :6g :ागमर्शयोग्यता। स हि समासे गुणीभूतः । यथा दा - "जयति मया पनाशावविभ्रमम श्रम्। ततनमारद 4 छय्या च्छुरितः।।" इति। अत्र हि निरासबधि : :हले योग्यता। सा हि गुणीभूतस्यापि गुणीभूता। सम्बन्धितित रर रक,स त्योग्यता यथा "जयति जगायतवदी नगे-द्रपतणा निरुद्धदेहार्ध। सा च जुचनकनजना नगा निला सोशी हि विहस्तः ।।" इति। समासगतम्य यथाजेव क सपनाने थाठे। अयं च योग्यायोग्यत्ववि- वेको न सर्वजनसवेदनीय इि ण गप कपन प्रथम योग्यतालक्षण तदभावे तत्सम्बन्धिनिबन्ध उसुय यो।.अ,कछ इतरथा तत्प्रतीतेरसम्भवात्। अत्र तु सत्यपि सम्याधिनिव यण यय न्नाभिधान तच्छ्दपुनरुक्त- मिति। तेन 'जसुर्ित विकत । दपु' व६ मितत्र युक्त: पाठः। एवश्चार्थ- प्रकरमभेददोपोऽपि परिह्वनो भवीि। तव्वानेकनकार राग्भवति। प्रकृतिप्रत्ययोभय- पदवाक्यविषयत्वात्। तत्र प्क्कतिविप। यथा- "अश्वीयसंह तिभिरुद्धनमुद्नुगभिभरणुजालमखिल वियदाततान।" इति। अत्र हि समूहार्थाया. प्रकृतेः रंहतेश्र पौनरवत्यम् । प्रत्ययविषयं यथा- 'बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्त' इति, 'त्वगुत्तरासङ्गवतीमधीतिनी'मिति च। अत्र

व्य केवने ७१

हे मत्वर्थीयस्य पोनरुक्त्य बलुन- "कर्मधारयमत्वत्थीयाभ्या पुमाह 3द/ यदाहु :-

मतो मूमादय, गम्या मटर इति। यथा वा 'वासा नान्व .:. · 1' इति। 'तदी- यमातङ्गघटाविघट्टितै' रिलि प. पीयते' इत्यादौ तद्धितप्रत्ययस्य पौनरुकत्त्य .. 5. दू'। यत्र त्वर्था- न्तरे तद्धितस्योत्पत्तिन नत्र उना-। भ रीनरुक्त्यम्। यथा- •अथ मनानि वा र ग - । इति। अत्र ह्यपत्यार्थे तद्धितासनगय: मस7 यथा- "छायामपास्य महतीमह५ रय' र -नवम्तरूणाम्" अत्र हि समूहार्थायाः प्रकृतेवहुवन : न। पदविषयं यथा- "दलत्कन्दलना' लसु। वाप्य: पुह1 8 5412 इति। अत्र हि भजिस्सहशब्डो गमे डा क रे दूहुर्मीहिसमासाश्रयणे- नैव तदर्थावगतेः। यत्र च विभभण वेन न रपत तत्र तदुक्त: पौन- रुक्त्यं यथा- "पायात् स शीताकेरणामर। सवा थ'" हत्यत्र भवशब्दस्य। यथा वा- "चकासतं चारुचमूरुचर्मणा कुथेन नागे द्रामेप द्रवाहनम्।" इत्यत्र नागेन्द्रेन्द्रवाहनशव्दयरेकतरम्य। यत्र तवयमनिपतिरन तत्र पौनरुक्त्यम्- "तव प्रसादात् कुमुमायुधोडगि सरायमेक मधुमेव लब्धा। कुर्या हरस्यापि पिनाकपाणेभैयच्युति के मम धन्विनोऽन्ये॥" इति। अत्र हरशब्दस्पेति वक्यते। U यबनय ष प्रमादात् कुमुमासुधोऽपी- त्यत्र विशेष्योपादानमन्तरेणाप्युभयार्थमनिमत्ि तह्ववत्ररिभवि-्यनीति। तदयुक्तम्। उत्तमपुरुषणैवाम्मदर्थस्य विशेष्यन्य प्रतिपादिनवार तत्नुपादानासिद्धेः। यथा च- "निर्याय विद्याथ दिनादिर याद् विग्यादेवार्कनय सुखान्महर्ष.। पार्थाननं वहिकणावदाता दीतिः म्पुरत्थझ्मामेयाभिपेदे।" १ 'लिडस्तम' इति खपुस्तके पाठ. ।

७२ व्यक्तिविवेके द्वितायो विमर्शः।

इति। अत्र हि महर्षिमुखार्कविम्वयोविद्यादीप्त्यो पार्थाननपद्मयोश्चोपमानोपमेय- भावावगतिरेकस्यैवेवशब्दस्य व्यापारः । तथा हि महर्षिमुखाद् विद्या निर्याय पार्थाननमभिपेदे अर्कबिम्बादिव दीप्तिः पद्ममित्येवं पैदार्थसमन्वये सति सर्वेषा- मुपमानोपमेयभावोऽभिमत सिद्धत्येवेति यत् तत्रान्येषां साम्याभिधायिनामुपादानं तन् पुनरुक्तमेव अन्यथा विद्या दीप्तिरिवेति तृतीयस्यापीवशब्दस्य प्रयोगः प्रसज्ये- तेति 'स्फुरत्पझ्ममभिप्रपेद' इत्यत्र युक्तः पाठः। यथा वा- "दिने दिने सा परिवर्धमाना लब्धोदया चान्द्रमसीव रेखा। पुपोष लावण्यमयान् विशेषान् ज्योत्स्नान्तराणीव कलान्तराणि॥" इति। यथा च- "यं समेत्य च ललाटलेखया युञ्जत सपदि शम्भुविभ्रमम् । चण्डमारुतमिव प्रदीपवच्चेदिपस्य निरवाद्विलोचनम् ।।" मत्रापि 'दैपमर्चिरिव चण्डमारुत'मिति युक्तः पाठः। यथा च- "नवचन्द्रिकाकुसुमकीर्णतमःकबरीभृतो मलयजाद्रमिव। दद्दशे ललाटतलहारि हरेर्हरितो मुखस्य हिमरश्मिदलम् ॥" इत्यत्रापीवशब्दप्रयोग: पुनरुक्तो हारीत्यनेनैव तदभिन्नार्थेन तदर्थस्य प्रतिपादि- तत्वात्। नचोभयोरभिन्नार्थत्वेपि हारीत्यस्य पौनरुक्त्यं युक्तं वत्तुं तस्य यथा- स्थानमवस्थानादिवशब्दस्य च विपर्ययेण क्रमभेद्दुष्टत्वादिति 'दद्दशे ललाटतटाम- न्द्रदिशो वदनस्य हारि हिमरश्मिदल'मिति वरमत्र पाठो युक्तः। यथा च- "वर्णैः कतिपयैरेव अ्रथितस्य स्वरौरिव। अनन्ता वाङ्मयस्याहो गेयस्येव विचित्रता ॥" इत्यत्र द्वितीय इवशब्दः पुनरुक्तः । एवं द्यत्र पाठो युक्तः 'गेयस्य वाङ्मयस्याहो अपर्यन्ता विचित्रता' इति। एवमुपमारूपकेऽप वशब्दप्रयोगः पुनरुक्तोऽवगन्त- व्यः। यथा-निर्मोक्मुक्तिमिव गगनोरगस्य लीलाललाटिकामिव त्रिविष्टपावट- स्य इति। यथा च 'शात. श्यामालतायाः परशुरिव तमोऽरण्यबह्देरिवार्चि'रिति। अत्र हि रूपकस्योपनिबन्धः श्रेयान् नोपमाया. तस्यास्तन्मुखेनैव प्रतीतिसिद्धेः। न असति सादृश्ये कश्चित स्वस्थधीरतस्मिंस्तत्त्वमारोपयति। यथा- "आलानं जयलक्षणस्य करिणः सेतुर्विपद्वारिधेः पूर्वाद्रिः करवालचण्डमहसो लीलोपधानं श्रियः। १. 'पदयो" इति कपुस्तके पाठ.।

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ७३

सड्ग्रामामृतसागरप्रमथनक्रीडाविधो मन्दरो राजन् ! राजति वीरवैरिवनितावैधव्यदस्ते भुजः ॥" इति। यथा च- "अङ्गुलीभिरिव केशसञ्चयं सन्निगृद्य तिमिरं मरीचिमिः । कुग्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी॥" इति। अत्र हि चुम्बतीवेत्यत्रेवशव्दः पुनरुक्तः चुम्बतेर्मुख्यार्थबाधे सति तत्सद- शार्थप्रतीतेस्सामर्थ्यसिद्धत्वोपपादनादिति। एवं "स्मरहुताशनमुर्मुरचूर्णतां दधुरिवाम्रवणस्य रज कणाः । निपतिताः परितः पथिकत्रजानुपरि ते परितेपुरतो भृशम् ॥" इत्यत्रापि वेदितव्यम्। यथा च- "तृप्तियोगः परेणापि न महिम्ना महीयसाम्। पूर्णश्चन्द्रोदयाकाड्डी दृष्टान्तोऽत्र महार्णव ।I"

यद् दष्टन्तशब्देन पुनर्महार्णवस्योपमानत्ववचनं तत् पुनरुक्तम्। वाच्यो ह्यथों न तथा स्वदते, यथा स एव प्रतीयमानः । अत एव - "सञ्चारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुम् । प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा प्रभा पतङ्गस्य मुनेश्च धेनु ।" इत्यत्र प्रभाधेन्वोः 'प्रभेव भानो सुरभिर्महर्षे'रिति शब्दवाच्यामुपमामनादृत्य क- विना पूर्ववद् दीपकमुखेनोपमेयभावो भणितः । एवमलड्कारान्तरेप्वपि यथायोगम- वगन्तव्यम्। वाच्यात् प्रतीयमानोऽर्थस्तद्विदां स्वदतेऽधिकम्। रूपकादिरतः श्रेयानलङ्कारेषु नोपमा ॥ ३९॥ इति सङग्रहश्लोकः । यथा च- "शिशिरकालमपास्य गुणोऽस्य नः क इव शीतहरस्य कुचोष्मणः । इति धियास्तरुष: परिरेभिरे घनमतो नमतोऽनुमतान् प्रियाः ॥" इत्यत्र धीशब्दोऽत इति च हेत्वर्थः शब्द: पुनरुक्तौ, हेत्वर्थैनेतिनैव तदर्थस्यो- क्तत्वात्। यथा 'अश्वेतिविद्ुतमनुद्रवतान्यमश्व'मिति। तेन वरम् 'इति यतोऽस्त- रुष' इति युक्त: पाठः। यथा वा-

७४ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

"आः किमर्थमिदं चेतः सतामम्भोधिदुर्भरम्। इति मत्वेव दुर्वेधा: परदु.खैरपूरयत्।।" इति। अत्र हि मननार्थः पुनरुक्त, इतिनैव क्रोधपरामर्शिना तस्यावगमितत्वात्। तेन 'इति क्रुधेव तद्वेधा' इति युक्तः पाठः । एवञ्च वेधसो दुष्टत्वस्यानिबन्धनस्या- वाच्यस्य यद्वचनं तदपि परिहृतं भवति । अव्याभिचारिणः कारकस्याविशेषणः प्रयोग: पुनरुक्तः । तत्र कर्त्तुर्यथा - "पतितोत्पतितैः शत्रुशिरोभिः समराङ्गणे। यः कन्दुकैरिवोच्चण्ड: क्रीडन् लोकैर्व्यलोक्यत।।" इत्यत्र लोकशब्दस्य, विलोकनक्रियायास्तत्कर्तृकत्वाव्यभिचारात्। सविशेषणस्य न तस्य पौनरुक्त्यम्। यथा- "जनैरजातम्खलनैर्न जातु द्येऽप्यमुच्यन्त विनांतमार्गाः ॥" इति। कर्मणो यथा- "उवाच दूतस्तमचोदितोऽपि गां न हीङ्गितज्ञोऽवसरेऽवसीदति।" इति। सविशेषणस्य यथा- 'शुचिस्मितां वाचमवोचदच्युत' इति। करणस्य यथा- "यदा दृशा कृशाङ्गचास्मि दृष्टो जातं तदैव मे। प्रजागरगरग्रस्तसमस्तप्रसरं मनः ॥" इति। अस्यैव सविशेषणस्य यथा- "तं विलोक्य सुरसुन्दरीजनो विस्मयस्तिमिततारया दशा।" इति। एवं कारकान्तरेष्वप्यवगन्तव्यम्। एकैवालड्कृतिर्यत्र शाब्दत्वार्थत्वभेदतः । द्विरुच्यते तां मन्यन्ते पुनरुक्तिमतिस्फुटाम् ॥ ४० ॥ तद्यथा -- "उमावृषाङ्कौ शरजन्मना यथा यथा जयन्तेन शचीपुरन्दरौ। तथा नृपः सा च सुतेन मागधी ननन्दतुस्तत्सदृशेन तत्समौ।।" इत्यत्र। यस्य यद्रूपताव्यक्तिः सामर्थ्यादेव जायते। तस्योपमा रूपकं वा तदर्थ पौनरुक्त्यकृत् ।।४१।। तत्रोपमा यथा- १. 'षु सीदति' इति खपुस्तके पाठ.

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्श। ७५

"स्फुरदधीरतटिन्नयना मुहुः प्रियमिवागलितोरुपयोधरा। जलधरावलिरप्रतिपालितस्वसमया समयाज्जगतीधरम् ।" अत्र जगतीधरजलधरावल्योः प्रियप्रणयिनातुल्यत्वे समासोक्त्यैवावासिते सति यदे- तज्जगतीधरस्य प्रियतुल्यत्ववचनं तत् पुनरुक्तम्। यथात्रैवोत्तरेपु चोदाहरणेषु "निद्रावशेन भवता ह्यनवेक्षमाणा पर्युत्सुकत्वमबला निगि खण्डितेव। लक्ष्मीर्विनोदयति येन दिगन्तलम्बी सोडपि त्वदाननरुचिं विजहाति चन्द्रः ।।" इति। अत्र हि लक्ष्म्या अबला खण्डितेवेति यदुपमानमुक्तं तत् पुनरुक्तं तस्या- स्तत्तुल्यवृत्तान्ताभिधानसामर्थ्यादेवानन्तरोक्तनयेन तदर्थावगतेः । यथा च- "सुरभिसङ्गमज वनमालया नवपलाशमधार्यत भड्गुरम्। रमणदत्तमिवार्द्रनखक्षतं प्रमदया मदयापितलज्जया ॥" इत्यत्रार्द्रनखक्षतविशेषणं, प्रमदार्थः, तद्विशेषणं चेति त्रितयमपि पुनरुक्त तदर्थ- स्योपमेयादेव प्रतीतेर्गतार्थत्वात्। तथा हि। सुरभिशब्दात् पुंस्त्वविशिष्टाद्रमणा- र्थोऽवगम्यते वनमालाशब्दाच्च स्त्रीत्वविशिष्टत्वात् कामिन्यर्थः। तद्विशेषणोपादानं तु व्यर्थमेव व्यावर्त्याभावात्। तेन यथा कामुकसङ्गमसमुत्थमङ्गनया लोहितं वकं च नखक्षतं धार्यते, तद्वद्वनमालया वसन्तसमागमजनितं नव भड्गुर च पलाशम- धार्यतेति समुदायादयमर्थः सचेतसामुन्मिषत्येव, यतोऽलक्कारान्तरोपकृतालिङ्गवि- शेषनिर्देशादेवार्थानां स्त्रीपुंसत्वानुमितिरनुमतैव महाकर्वानाम्। यथा च - "ऐन्द्र धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानार्द्रनखक्षताभम्। प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्दुं तापं रवेरभ्यधिकं चकार ।" इति। अत्र हि शरदो नायिकात्वस्येन्दो रवेश्च नायकप्रतिनायकत्वयोरभिव्यक्तिः । यथा वा-

न काचिदुपमारोदुमूरू शक्कोति सुभ्रुवः ॥" इत्यन्राङ्गनेव मणिस्तम्भाविति। यथा च-

७६ व्याक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

"आभोगिनेत्रपरिवर्त्तनविभ्रमेण मूर्त्या नितम्बवलनाकुलतां वहन्त्या। यस्याशनैरविरलोत्कलिकाकलाप- पर्याकुलं हृदयमम्बुनिधेर्ममन्थे।। इति। अत्र ह्यारोहार्थों हृदयार्थश्र लक्षणयोपात्तौ न मुख्यतया तयोजीवव्यापार- तत्कार्यैकदेश विशेषरूपत्वात्। लक्षणायाश्रालङ्कारान्तरत्वमुपपादितमेव। किञ्च- येदर्थैकाश्रयो धर्मो यत्र स्यादधिरोपितः । उपमानोपमेयत्वं न तयोः शाब्दमिष्यते ॥४२ ॥ यथा- "अपरागसमीरणेरितः क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः । तरुवत् सुकरः सहिष्णुना रिपुरुन्मूलयितुं महानपि॥" इत्यत्र तरुरिप्वोः । तद्धि सामर्थ्यादेव तयोः सिद्धति, उन्मूलनस्य तरुधर्मस्य रिपावारोपितत्वात्। रूपक यथा - "अनुरागवन्तमपि लोचनयोदधत वपुः सुखमतापकरम्। निरकासयद् रविमपेतवमुं वियदालयादपरदिग्गणिका ।।" इति। अत्र हि लिङ्गविशेषनिर्देशात् स्त्रीत्वस्य कार्यतश्च तद्विशेषस्याभिव्यक्तौ सा- मर्थ्यादेवापरदिशो गणिकारूपत्वे वियतश्चालयत्वेऽवगते यत् तयोस्तादूप्यवचनं तत् पुनरुक्तम्। पुनस्तद्वचने वा रवरपिे कामुकरूपतावचनप्रसङ्ग: विशेषाभावात्। यदुक्तम्- "उभयार्थपदनिबन्धो लिङ्गविशेषः पदञ्च गुणवृत्ति। उपमानविशेषाश्रयमर्थ गमयति से न (हि)पुनर्वाच्यः ॥" इति। यथा- "राहुस्त्रीस्तनयोरकारि सहसा येनाक्रथालिङ्गन- व्यापारैकविनोददुर्ललितयोः कार्कश्यलक्ष्मीर्वृथा। तेनाक्रोशत एव तस्य मुराजेत् तत्काललोलानल- ज्वालापल्लवितेन मूर्धविकलं चक्र्ेण चक्रे वपुः ॥" इति। अत्र ह्यनुप्रासकरसकेन कविना पौनरुक्त्यदोषमपश्यता पर्यायोक्त्यनुमितो- Sपि चक्रशब्दार्थः प्रयुक्तः । तेन 'मूर्धविकलामस्त्रेण तने तनु'मिति युक्तः पाठः । १ 'यदेकार्था' इति खपुस्तके पाठ. २ 'सुकरस्तरुवद्' इति खपुस्तके पाठ. ३ 'नस' इति खपुस्तके पाठ.

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ७७

अनेनानुप्रासव्यसनिता काव्यम्य परिपुष्यत्येव। यतः समासे चासमासे चानुप्रासेप्वखिलेप्वपि। पदादिवर्णानुप्रासः कवीनामधिकं प्रियः ॥ ४३ ॥ इति। तत्र समासे यथा- "त्वत्कीर्ततिकेतकीक्लप्तकान्तकर्णावतंसकः । दिगङ्गनागणो राजन्' रजत्यामोदानर्भरः ॥" इति। असमासे यथा- "कुतः कुवलय कर्णे करोषि कलभाषिणि!। किमपाङ्गमपर्याप्तमास्मिन् कर्मणि मन्यसे ॥" इत्यलमनेन। यथा च - "तं जिगीषुरिव शात्रव ततो लोकलोचनपथोपरोधकम्। रश्मिमि: कनकसायकोपमैरन्धकारमरुणोऽस्तमानयत्।।" इति। अत्र लोचपथोपरोधापरािनोऽन्धकारस्य कनकसायकोपमै रश्मिभिर्यदेतद- न्तनयनं तज्जिगीषोरेव व्यापार इत्यरुणस्यान्धकारस्य च यत् कर्तृकर्मभावेनोपा- दानं तत् सामथ्याज्जिगीषुशात्रवतुल्यवृत्तान्ततामवगमयतीति यदेतत् तयोर्जिगी- षुरिव शात्रवमित्युपमानोपमेयभावेनाभिधान तत् पुनरुक्ततां नातिवर्तते। यथा वा- "परिहासरातर्यश्च यशःकर्पूरपांसुभिः । दिक्कामिनीमुखान्यारात् पटवासैरिवाकिरत्।।" इति। अत्र परिहासरते कामुकस्य कर्पूरपांसुभिर्मुखावकिरणव्यापारः प्रायेण का- मिनीविषय एव प्रसिद्ध इति दिशां मुखसम्बन्धाल्लिङ्गविशेषनिर्देशाच्च व्यञ्जकात् कामिनीरूपतावगतावपि यत्तासां कामिनीत्वेन रूपणं तत् पुनरुक्तम्। अत एव कर्पूरपांसूनामपि पटवासरूपत्वेऽवगते तेषां तद्रूपणमेव तावत् पुनरुक्तं कि पुनरुप- मानोपमेयभावोपनिबन्धः, सामर्थ्यादेव तत्सिद्धेः, न च सामर्थ्यसिद्धेऽर्थे शब्दप्र- योगमाद्रियन्ते सत्कवयः । यथा- "महदपि परदुःख शीतळं सम्यगाहुः प्रणयमगणयित्वा यन्ममापद्वतस्य। अधरमिव मदान्धा पातुमेषा प्रवृत्ता फलमभिनवपाकं राजजम्बूदुमस्य ।।" १ 'अपाङ्ग कि' इति खपुस्तके पाठ,

७८ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः ।

इत्यत्रतिशब्दस्य। यथा च-

मूच्छयत्येष पथिकान् मधौ मलयमारुतः ॥" इत्यत्रोत्प्रेक्षायामिवशब्दस्य। यथा च- "अयं मन्दद्युतिर्भास्वानस्तं प्रति यियासति। उद्यः पतनायेति श्रीमतो बोधयन् नरान्।" इत्यत्र निदर्शने ममेवेति। "स्वाभाविकं विनीतत्वं तेषां विनयकर्मणाम्। मुमूर्च्छ सहजं तेजो हविषेव हविर्भुजाम् ।।" इत्यत्र विनतित्वस्य यद्विशेषण तद् बाधकसद्भावाभावे सति समानविभक्तिकत्वा- विशेषान् तेजसाप्यनुषज्यत एवेति यत् पुनम्तेजसस्तदवूचन तत्पौनरुक्त्यमावहति।

तानन्वेतीति पर्यायैस्तदुक्तिः पौनरुक्त्यकृत् ॥ ४४ ॥ इति सङ़्ग्रहश्लोक: ।। "कैर वेन्दीवरच्छायौ नौम्युमाधवमाधवौ। ब्रह्मार्चितब्रह्मनुतौ निहतान्धककाळियौ ॥" इति। अत्र प्रथमो धवशब्दो द्वितीयश्च ब्रह्मशब्दः पुनरुक्तौ, तावन्तरेणापि समासान्तराश्रयणेन विवक्षितार्थप्रतीतिसिद्धेः प्रत्युदाहरणयोः प्रथमचतुर्थयोरिव पादयोः । अन्यथा तत्रापि छायानिहतपदयोर्द्विरुपादानप्रसङ्गः स्याद् विशेषाभा- वात्। अस्तु को दोष:2 उभयोरपि लक्षणानुगमसम्भवादिति चेत्। सत्यं, किन्तु प्रतीतिरिह प्रधानमिति सैवानुसर्त्तव्या न लक्षणमात्रं, तस्य तदर्थत्वादित्युक्तम्। सा च यावद्भिरुपजायते तावतामेव प्रयोगो युक्तो नातिरिक्तानाम्। न च प्रतीतिमना- दृत्यैव लक्षणमस्तीत्येवातिरिक्तपदप्रयागो युक्तः, तस्यार्थप्रयुक्तत्वाद्, अर्थस्य चाधिक्याभावात्। तदुक्तं 'तदर्थावगत्यर्थों हि शब्दप्रयोगः । अर्थश्चेदवगतः किं शब्दप्रयोगेणे'ति। तस्मादुमयोरपि लक्षणानुगमसम्भवे येनैव लघुनोपायेन प्रधान- सिद्धिस्तदेव लक्षणमाश्रयणीय भवति नेतरत्, तत्पुरुषलक्षणाश्रयणेन चोपाय- लाघवमिति तदेवाश्रायतुं युक्तं, न द्वन्द्वलक्षणम्। न चैवं तस्य विषयापहारः स्यादित्याशङ्कनीयं 'जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ' इत्यादावतज्जातीये विषये तस्य चरितार्थत्वादित्यलमवान्तरचिन्तया।

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ७९

इत्यत्रेन्दृदयस्य यश्चन्द्रकान्तविपयो निप्यन्दनव्यापार. स प्रसिद्ध इति नोपादेयता- मर्हति यथा 'रजनीपुरन्ध्रीलोध्रतिलकम्तिमिरद्विपयूथकेसरी' त्यत्र प्रसाधननिर्मथनव्या- पार उपादीयमानः पौनरुक्त्यमेव पुप्णाति। यम्त्वप्रसिद्धोऽसावुपादीयत एव यथा 'संसारसम्भवनिराकरणैकरेखे 'त्यत्र निराकरणम्। रेखा हि हेयोपादेययोरुभयोर्वि- भागहेतुः पदार्थः प्रसिद्ध इत्यनभिमतपक्षप्रतिक्षेपाय तदनुगुणस्य व्यापारस्योपादा- नमुपपन्नमेव। अभिमतपक्षपरिग्रहायापि यथा- 'त्वष्टः सदाभ्यासगृहीतशिल्प- विज्ञानसम्पत्प्रसरम्य सीमा।" इत्यत्र प्रसरस्य। किञ्चात्र यदिन्दूदयस्येव सन्निभा यम्येतीन्दूदयतुल्यत्वं राज्ः शा- वदमुक्तं तत् तस्य तत्त्वारोपादार्थमेव युक्तमित्युपात्तपदातिरिक्तस्य सन्निभापदस्य पौनरुक्त्यमावहतीत्युक्तम्। "अयथार्थक्रियारम्भैः पतिभिः कि तवेक्षितैः । अरुध्येतामितीवास्य नयने बाप्पवारिणा ॥ इति। अत्र हि बाप्पस्य वारिरूपत्वाव्याभिचारेऽपि यद्वारित्वमुक्तं तदसति प्रयोजने पौनरुक्त्यं करोति। न चात्र किञ्चित्प्रयोजनमुत्पश्यामः । तस्माद् बाप्पसम्पदेत्य- यमत्रोचितः पाठः। अस्मिन् हि सति पौनरुक्त्यपरिहार सम्पदः स्त्रीत्वात् स- खीत्वव्यक्तौ लेशतोऽर्थान्तरावगतिश्चेत्युभयं सिद्धं भवति। सति तु प्रयोजने न दोषः । यथा- "पृथ्वीपाल! प्रतापस्ते वैद्युतेनामिना समः । यो वैरिवनिताबाप्पवारिणा वर्ेतेऽधिकम्॥ इति, वैद्युतानिवृद्धेराधिक्यस्य वारिकार्यत्वेन प्रसिद्धेः। यथा च- "साहायकार्थमिव फूत्कृतमारुतेन सन्धुक्षितः सपदि यस्य पृषत्कवहनिः ।" इत्यत्रामिसन्धुक्षणस्य मारुतकार्यत्वेन प्रसिद्धेः। 'अवहितचेतसः पाथे जनस्य कुतः स्खलितमि'ति। अवहितत्वं नाम चेतस एव धर्मो नान्यस्येति मुख्यवृत्त्या तत्रैवास्य वृत्तिरुपपन्ना। या त्वन्यत्र पुरुषादावस्य दृश्यते सा तत्सम्बन्धादिति तद्विशिष्टेन चेतसा जनस्य यद्विशेषणं तत्र चेतस उपादानं पुनरुक्तं तदुक्त्यैव तदवगतेः । यथा च- 'अवगच्छति मूढचेतनः प्रियनाशं हृदि शल्यमर्पितम्' इति।

८० व्याक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

"वृजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः ।" इति। केवलादेव तत्सम्बन्धात् तदवगतिर्भवत्येव, यथा- "तं कृपामृदुरवेक्ष्य भार्गवं राघवः स्खलितवीर्यमात्मनि।" इति, यथा च 'शरीरकस्यापि कृते मूढाः पापानि कुर्वते'। इति, 'मूढोऽनात्ममयःकचि'दिति च। यथा च- "उदितवपुषि दिननाथे प्रविकसितात्मसु कुलेषु कमलानाम्। जगति प्रमुदितमनास च कोऽन्यो विमनायते घूकात्॥।" इति। अत्र हि वपुरात्ममनश्शब्दानां त्रयाणामपि पौनरुक्त्यम्। तत्र द्वयोः स्वरूप- मात्रवचनत्वात् तस्य च पदार्थष्वव्यभिचारात्, तृतीयस्यापि प्रमोदस्य मनःकर्तृ- कत्वाव्यभिचाराद् इत्यनन्तरमेवोक्तम्। यथा वा 'किं पुनरीदृशे दुर्जाते जातामर्ष- निर्भरे च मनास नास्त्येवावकाशः शोकक्रियाकरणस्ये'त्यत्र क्रियाकरणशब्दयोः । यथा च- "पातु वस्तारकाकान्तकलाकलितशेखरः । जगत्रयपरित्राणक्रियाविधिविचक्षणः ।।" इति। अत्र क्रियाविधिशब्दयोः पौनरुक्त्यम् । तत्राद्यस्य तावत् परित्राणक्रियावि- शेषप्रतीतेरेव क्रियासामान्यप्रतीतिसिद्धेः विशेषस्य च सामान्याव्यभिचारात्, द्वि- तीयस्यापि क्रियापर्यायत्वेन तत्तुल्यवृत्तान्तत्वात्। यथा च- "सङ्कल्पकल्पितां कान्तां सर्वत्रोत्पश्यतोऽनिशम्। वियोगदुःखानुभवक्लेशो बत तथापि मे ।।" इति। अत्र हि सङ्कल्पानुभवक्केशास्त्रयोऽपि पुनरुक्ताः । तत्राधस्य तावत् यत् पौ- नरुक्त्यं, तदर्थस्य कल्पनायां करणभावाव्यभिचारात्। द्वितीयस्य दुःखस्यानुभववि- शेषात्मत्वोपगभे सति व्यतिरेकाभावात् तन्निबन्धनषष्ठीसमासस्तेन सह न सम्भ- वतीति। न च विशेषस्य सामान्येन सह समास इष्यते न हि भवति शाबले- यस्य गौरिति। नापि विशेषणसमासः । विशेषप्रतीतेरेव सामान्यप्रतीतिसिद्धेस्तयो- र्विशेषणविशेष्यभावाभवाात्, न हि भवति शाबलेयगवीति। तृतीयस्यापि दुःखपर्या- यत्वात् तदुक्त्यैव गतार्थत्वात् पौनरुक्त्यमविवादसिद्धमेव।

व्यक्तिविवेके द्वितायो विमर्शः। ८१

"अगाधापारसंसार सागरोत्तारसेतवे। देहार्धधृतकान्ताय कन्दपद्वेपिणे नमः ॥" इति। अत्र सागरोत्ारशव्दावुभावपि पुनरुक्तो, एकम्यागाधत्वापारत्वलक्षणसाधा- रणसागरधर्माध्यारोपसामर्थ्यात् सेतुसम्बन्धाच्च संसारम्य तद्ूपतावगतेः । आर्थ्येव ह्यत्र रूपणा युक्ता अनुमेयत्वात्, न शाब्दी। यथा- "चुम्बने विपरिवार्तिताघर हस्तरोधि रशनाविधट्टने। विन्नितेच्छमपि तस्य सर्वतो मन्मथेन्धनमभूद् वधूरतम् ॥" इत्यत्र मन्मथस्यानलत्वेनेतरस्य च सेतोनियमेनोत्तरणार्थत्वेन प्रसिद्धेः। अनेन च 'सकलकलाकनकनिकषपाषाण' इत्यादो कनकादिशव्दानामपि पौनरुक्त्यं व्या- ख्यातम्। "कर कलितनिशातोत्खातख ङ्गाग्रधारा-

इत्यत्र नवानां पदानामवकरत्वम्। तत्र यद् खड्गस्य करकलितत्वादिविशेषणच- तुष्टयं तत् पुनरुक्तं तत्र तम्य व्यापार्यमाणस्य तत्त्वाव्यभिचारात्। यच्चाग्रत्व- विशिष्टाया धाराया वचनं तत् पुनरुक्त खङ्गम्यैव करणत्वविवक्षायामौचित्यादेव तत्प्रतीतिसिद्धेः । यच्चात्र दृढतरत्वविशिष्टो विनिपातः करणभावेनोपात्तो, यदपि दुष्टत्वमरीणां विशेषणं तदुभयमपि पुनरुक्तमेवार्थसामर्थ्यसिद्धत्वात्। अतश्र खड़- च्छिन्नारिकण्ठ इति पदचतुष्टयमेवात्र सारम्। अन्यत्त्ववकरप्रायं वृत्तस्य पूरणायैव पर्यवस्यति नार्थविशेषस्य कस्यचिदिति। यथा-

गलदंशुकद्दश्यमुखी सुखायते किमपि कमितुरचिरोढा॥" इत्यत्र रसादीनां सप्तानामवकरत्वम्। यथा वा- "मदिराद्रवपानवशावासोदयमदविघूर्णितात्मेव। तव तरुणि! मदनदीपनमिदमक्षियुग समाभाति।" इति। अत्र द्रवादीनां षोडशानामवकरपदानां पौनरुक्त्यं प्रयुक्तान्तर्गताभ्यां द्वा- भ्यामेव मदिराक्षिपदाभ्यां सम्बोधनीकृताभ्या तदर्थप्रतीतिसिद्धेः। यथाह भरतः- "आघूर्णमानमध्या या क्षामा चाश्चिततारका। दृष्टिर्विकासतापाड्गा मदिरा तरुणे मदे॥" इति। एषां चावकरपदानां पर्यायेण यथायोगमेकादिप्रयोगे सति लोष्टसञ्चारक्रमे-

८२ व्यकक्तिविचेके द्वितीयो विनर्शः। णातिबहवोऽवकरप्रकारा. समद्धदात, येघु म्र केवप्रयुक्तेति तुल्यैवार्थावगति- रिति ते तन्र शल्पायगाना साविर्षे छेदला हियने। कयि तुप्रतुतरसाभि-

यद्वा कि बहुनोक्तन कियालरायोशी। यत्रोचित्यादवगतित नत्रा येपां कर्यैन का॥ ४५। तत्र क्रियाया यथा- "मा भव-तमनलः पवनो का वारणो मदकर परशुर्या। वज्री. द्रकर विप्रसतं वावति तेड तु लतया सह वृक्ष!।।" इति। कारकाय यथा- "मा धाक्षी का भारी मा और जाउचिद् बत भव तम्। सुकृतैरध्वन्यानां मर्गररो। वतति तेडन्तु सह लतया।" इति। वाक्यार्य विषयं पौनरुनत्य यश- "सहसा विद्धीत न क्रियागविवेक: परमापदां पदम्। वृणते हि विशृश्यदारिणं गुणलुच्या र्वयनेव सम्पदः ।।" इति। अत्र ह्य वेकप्रयुक्तविमृश्यकारित्वलक्षणं राहसाकार्यकाररेत्वं नामारढाम- विकलं कारणमिति तेवां कार्यकारगगावन वयाक्ेन प्रतिपाद्य पुनः कारणाभाव- रूपं विमृश्यकारित्वमनूद्य तत्कार्भूतघिनदगावरूपाणां सम्पदां सुद्वावो भणित इति व्यतिरेकवाक्येनापि तेषां कार्यकारणनाव सवामिरित इति त,य पुनरुक्तता, अ- न्वयवाक्यादेव तदवगतेः । यदुक्तर-'सानर्म्यैगापि प्रयोे अथाद्विधर्म्यगतिः, असति तत्मिन् साध्येन हेतोरन्वगाभानान्। तका वैवर्भ्येगान्वयगति, असति तत्मिन् साध्याभावे हेत्नभाव यािद्वरिति नावश्य वाक्यद्वयप्रयोग' इति। किञ्चा- न्वयव्यतिरेकेवावययोरननय,य न हेतुहेतुमज्जव. सम्भवति। नहि यत्मिन् सति यस्यावगतिरतस्य प्रत्गुत स एप हेतुरिति युज्यते वत्तुं हेतुहेतुमद्भादविपर्यास- प्रसज्जाद् इति व्यतिरेकवाक्ये तदभिव्यवत्यर्थो हिशब्दोऽप्यपार्थक एवेति। कुत- स्तर्हि द्वितीयेडर्घेऽर्थक्य चारुतावगतिः। उच्यते। लिकविशेषाद्वर्मविशेषाच्च सम्पदां नायिकात्वेऽवसिते सति समासोक्तरेत्येत्तद् वश्यते। यथा च- "यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत !। अभ्युत्थानमधर्मेस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ।" १ 'केण' इति खपुस्तके पाठः।

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ८३ इति। अत्र हिधर्मारधर्म योइ्डानानायोखवा यो यपान्हिारेणवा, थतयोर्यदैवैकस्य ग्ला- नित्तदेवेत्तर याम्युन्भानतिति तररेपणिन् वा ्ये वदुसयंवियनं तत् पुनरुक्तमिति। सामधानिद्ध दान व यधागै पुतरचा। तालय नेदाव्छव्ड न ्विलक्ति गान्यी यते॥ ४६ ॥ पौनरुकत्यनिति द्वेवा नौगसुव्याना तम्। तत्र दूपणमेवादनपर भूगण कृतसू ॥४७॥

तच्चोदादतनेव मा् दूषण तु विनदोे॥ ४८ ॥ प्रकृति प्रत्यमार्थोS य पदनाक्यार्थ एव च। विपयो बचुवा नेा त क्रेगोादरयने॥ ४९॥ अित्न एव पत्राई. प्रद्वने प्रताय य च। तत् पौनरुक्त्योननं पडरवी बितर्जयेन्॥ ५० ॥ विदिति य बहुनार कनाग्यररता। शब्द य मत्व भौयार येक्तेा पुनरुक ना ॥ ५१ ॥ यमिन् यत्तदितोला गर्थ तमेव जादुचित्। न तदत सम येत तदितव्यर्थताभयान् ॥ ५२॥। विशेषगवशादिच्छेरिनिष्ट यत्र रुक्षिाम्। युक्ता रान विशेषोक्तर पथा पानरवत्कृत् ॥। ५३ ।। सकुदेव प्रयुक्तेन यन साग्याणिाचिना। अ येपामुपनानत मार्वरदलगयो॥५४॥ तनानक्का प्रयोगोऽ य पौतरात्यान करनने। यहूदव्याभेचार य कारक यानिशेषणा ॥ ५५॥ अर्धरय नुमित योक्ति हत्येति पुनरक्ततान्। यद्वशादद्भिन्यक्ति तमुक्तो नाबनीत तन् ॥५६ ॥ यो यद्धर्मोगनारेग यत्नग्नन्धा विनोजी वा। त.य तद्रपगार्थीटा न शाब्दी पौनसवतयत ॥५७ ॥ प्रयुक्तातर्गरिव यत सोडर्य दीगो। प्रयोग तत्र रेगना पदासं पौिन्त्यज्व ।५८ ।। कर्चनशिनि रूढापा ताकितरपां च नेनपते। वाक्साधकतमाजानामौचित्यायेव तद्गते. ॥। ५९॥

व्यक्तितिवके द्वितीयो विमर्शः।

दोषद्वयमिदं प्रायः समासविषयं सतम्। यतोऽवकर मूायेष्ठा लक्षणैकपरायणैः ॥ ६० ॥ कृताः प्रतीतिविमुखैर्द्वश्यन्तेऽनेकधा हि ते। समासमत एवाहुः कवीनां निकप परम् ॥ ६१ ॥ वृत्तावितरथा चोक्ते नान्यभाजि विशेपणे। विशेषोक्तिरयुक्तैव स्यात् तदव्याभिचारतः ॥ ६२। यो यदात्मा तदुक्त्यैव तस्यार्थरय गतिर्यत। तेन प्रयोजनाभावे दयोक्तिः पुनरुक्तिकृत ॥६३॥ यो यस्य नियतो धर्मस्तस्य तेने न धार्मिणा। समासः शस्यतेऽन्यार्थस्तत एव हि तढ्गतेः ॥ ६४ ॥ क्रियाप्रतीतिः करणप्रत्ययाव्यभिचारिणी। तदप्रतीतौ तादात्म्यात् सैवानवसिता भवेत् ॥ ६५ ॥ तदेतत् त्योगपाकादौ क्रियेत्युक्तेनिबन्धनम्। तद्यक्तिर्यद्वशाद्यस्य तहुक्ती नाददीत तत् ॥६६ ॥ प्रयुक्ते चाप्रयुक्ते च यस्मिन्नर्थगतिः समा। न तत् पदमुपादेय कविनावकरा हि सः ॥६७॥ अन्योन्याक्षेपकत्वे सत्यन्वयव्यतिरेक्यो. । उभयोरुक्तिरकस्य नात्येति पुनरुक्तताम् ॥ ६८॥ पुनरुक्तिप्रकाराणामिति दिख्मात्रमीरितम्। विवेक्तुं को हि कार्त्स्न्येन शक्कोत्यवकरोत्करम् ॥ ६९॥ इति सड्ग्रहश्लोकाः। वाच्यस्यावचनं यथा- "कनकनिकषस्त्िग्धा विद्युत प्रिया न ममोर्वशी।" इति। अत्र हि भ्रान्तौ निवृत्तायां तद्विषयभूतयो. सुरधनुर्धारासारयोरिव विद्युतोऽपी- दम परामर्शे वाच्ये यत् तस्यावचनं स वाच्यावचनं दोषः । यथा च- "कमलमनम्भसि कमले कुवलये तानि कनकलातकायाम्। सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम् ।" अत्र हि द्वितीय: कमलार्थः सर्वनामवाच्यः । तम्य यत् स्वशब्देन वचनं स वाच्या- वचनं दोषः । तेनात्र 'तस्मिंश्र कुवलये' इति युक्तः पाठः । १. 'नेतर' इति खपुस्तके पाठः । २ 'याग' इति खपुस्तके पाठ ।

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

सर्वनामपरामर्शविषये योऽर्थवम्तुनि। स्वशब्दवाच्यतादोपः स वाच्यावचनाभिघः ॥ ७०॥ इति सड्ग्रहश्लोकः । 'दयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिन' इति। अत्र हि कपालिशव्दो धार्मधमेभियार्थवृत्तिः संज्ञिमात्रं वा प्रत्याययेत्, कपालसम्बन्धकृतं वा गर्हितत्वम्- उभयमपि वेति त्रयः पक्षाः। तत्र प्रथम पक्षे विशे- षप्रतिपत्तये कपालिग्रहणमपरमपि कर्तव्यं येनाम्य गर्हितत्वं प्रतीयेत। द्वितीये पक्षे तस्याश्रयप्रतिपत्तये तनैव तत्पयायेण सर्वनान्ना वा विशेप्यमवश्यमुपादेयं भवति येन तस्य विवाक्षनार्थसिद्धावारथों हेतुभावोऽवकल्प्येत। तत्र तेनैवोपा- दाने यथा- "सततमनड्ोऽनड्ो न वेत्ति परदेहदाहदुःखमहो। यद्यमदयं दहति मामनलशरो ध्रुवमसौ न कुसुमशरः॥" इति। पर्यायेणोपादाने यथा- "कुर्या हरस्यापि पिनाकपाणेधैर्यच्युति के मम धन्विनोऽन्ये।" इति। अत्र हरस्येति पर्यायशब्देनोपात्तम्यार्थस्य पिनाकपाणित्व धैर्यच्युतेरशक्यक- रणीयतायामार्थो हेतुः अन्यथा हरग्रहणम्य पौनरुक्त्यं स्यादिति। यथा च 'एकः शङ्कामहिपतिरिपोरत्यजद्दनतेया'दिति। सर्वनाम्ना यथा- "हृशा दग्धं मनासजं जीवयन्ति द्ृशैव याः । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ता स्तुमो वामलोचनाः ।।" इति।अत्रापि सर्वनाम्नोपात्तस्यार्थस्य वामलोचनात्वं मनसिजदाहजीवनयोरन्योन्यवि- भिन्नयोरप्यभिन्नहेतुकत्वोपपत्तावार्थो हेतुः इतरथा वामलोचनात्वस्य पुनरुपादानप्र- सङ्गः । अत एव तृतीयः पक्षो न सम्भवत्येव एकस्यैव शब्दस्यावृत्तिमन्तरेणाने कार्थप्रतिपादनसामथ्याभावात्। न चासावनिबन्धना शक्या कल्पयितुमिति वक्ष्यते। न चात्र किश्चिन्निबन्धनमुक्तमिति तस्य वाच्यम्यावचनं दोषः । तेन वरमयमत्र पाठ: श्रेयान् अल्पदोषत्वात् 'दूयं गतं सम्प्रति तस्य शोच्यतां समागमाप्रर्थनया कपालिनः' इति। अर्थभेदाद्विभिन्नेऽपि शव्दे सादृश्यमात्रजः । आवृत्तिव्यवहारोऽय मूलमस्येकताभ्रमः ॥७१॥ अतश्च- १ 'द्वितीयेऽपि' इति खपुस्तके पाठ । २ 'कुल' इति खपुस्तके पाठः ।

८६ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विगर्शः ।

तत्पर्यायेण तनैव सर्वनान्ना विनिर्दिशेत्। आर्थहतुत्वनिप्पत्तौ धार्मधर्मो यात्मकम् ॥ ७२॥ इत्यन्तरश्रोकौ। यत्रान्यत्यालड्वारस्य विपयेडलद्ठारान्तरनिबन्धरसोडपि वाच्याव- चनं दोषः। तत्र समासोक्तिविषये श्रेषस्योपिवन्धो यथा- "अलकालिकुलाकीर्णमारक्तच्छदसुन्दरम्। आमोदिकर्णिकाकानतं भाति तेऽव्जमिवाननम् ॥"

सोक्तेरेव विषयो युक्तो न श्वेषरय, तत्रैव तस्यानुमीयमानतया सचेतनचमत्कारका- रित्वोपपत्तेः, श्लेषे तु तस्य वाच्यतया तद्विपरीतत्वाित्युक्तम्। यथा च- "बंहीयांसो गरीयांसः रथवीयांसो गुणासव। गुणा इव निबन्नन्ति कम्य नाम न मानराम् ।" इति। अत्र हि मुख्यवृत्त्या निबन्धोSप्ररतुतरज्जादिगुणैककार्यः शौर्यादिषु गुणे- ष्वारोपितस्तेषां सामर्थ्यादेव तत्साम्यमवगमयतीययमपि समासोक्तरेव विषयो युक्तो न श्लेषस्य। न हि विशेषणताम्यमेवैकमप्रन्तुतार्थावगतिहेतु, यथाङु :- "प्रकृतार्थेन वाक्येन तत्समानैर्विशेषणैः । अप्ररतुतार्थकथनं समासोक्तिरुदाहृता ।" इति, किं तर्हि तत्कार्यसमारोपोडनीति गुगा इवेत्यनात्यमेत्र। श्लेवत्य विषये उपमाया यथा- "भैरवाचार्यस्तु दूरादेव दृष्ट्रा राजानं शशिनमिव जलनिविश्चचाल" इति अत्र हि राजशब्द एवोभयार्थत्वाच्छशिनमाहेति श्लेषस्यायं विषयो युक्तः । यदत्र पृथक् तमुपादाय राजशशिनोरुपमानोपमेयभावोपनिबन्धः सोनि वाच्यावचनं दोषः। स ह्यार्थ एव तद्विदामधिकं स्वदते न शाब्द इत्युक्तम्। एवं- "तदन्वय शुद्धिमति प्रसूत शुद्धिमत्तरः । दिलीप इति राजेन्दुरिन्दु. क्षीरनिधाविव ।।" इत्यत्रापि द्रष्टव्यम्। अत्र हि श्रेषविषये रूपकमासूत्रितमनादृत्योपमानुरागिणा क- विना सैवोपनिबद्धा। न चासौ ताभ्यां स्पर्धितुमुत्सहते तयोर्षथापूर्व प्रतीयमाना- र्थसंस्पर्शातिरेकात् तदनुविधायिनः सहृदयैकसवेद्याय चनत्कारातिरेकय सम्भवा- दिति तस्य वाच्चस्यावचनं दोषः । रूपकस्य विषये उपमाया यथा- १. 'च चम' इति खपुस्तके पाठ. ।

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ८७ "ततो दुतं वैरमदाभिनप्त. सोऽनीव रम्याद् भवनाद्रिकञ्जात्। निनयौं दालण घर ती रहादिकुआबिवि गन्धनहती।।" न चत्राद्याचिन्दुग घरतिशण्डां घर्गभावाचिनावार पुनरुपमानवाचिनाविति त- यो मिज्ञार्थत्वान्न यथोक्तोपावकाश इति सुक्त वकुत आद्याभ्यामेव ताभ्यां तदु- भयार्थीवगािद्े.। नन्वेवस् "अनिराऊतनापगम्पद फलहीना सुमनोनिरु्झताम्। खलतां खलतनिवानती प्रतिनधेत कथ बुधो जनः ।।" इत्यादिक्ान्यपुक्तदोगनोगादमढेव स्यात। भैवं वोचः । यत्र हि यदलङ्कारप्रतिभा- नुगुणशब्दोपरचित श्रेषतत्र तटलष्टारनियन्धरतमेव श्लेषमभिव्यनक्ति न तु तस्य विषयमाकानतीति निवन्धनान्तराभावे सत्युपात्तत्यापि शब्दस्य यदेतदुपमानाभि- धायितया द्विरुनादानं सा क्रेन यैवाभिव्यक्ति. न तु तत्रालक्कारान्तरसंस्पर्श इति तदतद्विवयताशकैवात्र नावतरतीखक्तदोपठूययोगासिद्धे: कथमिवास्य काव्यस्य दुष्टता स्यात् । यदलङ्कारव्यक्त्ये ये शब्दाम्तदितरोऽपि तैरेव। व्यज्येताल्पतरर्यदि तदसौ गृह्येत लाघवान्नान्यः ।। ७३।। न ह्य त निजे कर्नण्यलड्कृतीनां स कश्चनातिशयः । येन विधीयेतैका परा निपिध्येत वा कविभिः॥७४॥ इति सडग्रहायें। किश्च सौ दर्यातिरेकनिप्पत्तयेऽर्थस्य काव्यक्रियारम्भः कवेर्न त्वलङ्कारनिष्पत्तये, तेषां नान्तरीयकतयैव निप्पत्तिसिद्धेः भङ्गिभणितिभेदानामेवा- लङ्कारत्वोगगमात। तेनात्र समापोक्ति क्लेनभङ्गिभ्यामेवार्थस्य यथोक्तचमत्काररित्वसि- द्विर्नोपमयेति तयोर्वाच्ययोर्यदवचन स दोन एव। न चाउद्कारनिप्पत्त्यै रसवन्धोद्यतः कवि. । यतते ते हि तत्सिद्धिनान्तरीयकसिद्धयः ॥ ७५॥ यत :- रसत्याङ्गं विभावाद्याः साक्षान्निष्पादकत्वतः ।

तेनैषामप्रधानत्वादाघानोद्धरणादयः । चारुतापेक्षयार्थस्य कल्प्यन्ते कविना स्वयम् ॥७७॥

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

यदाहु: "मुख्या महाकविगिरामलड्कृतिभृतामपि। प्रतीयमानाच्छायैव भूषा लज्जेव योषिताम् ।।" इति। अत एव बहुष्वन्येष्वलङ्कारेषु सत्स्वपि। कांश्विदेव निबभ्नाति शक्तिमानपि सत्कविः॥ ७८॥ यतः सर्वेष्वलङ्कारेषूपमा जीवितायते। सा च प्रतीयमानैव तद्विदां स्वदतेतराम्॥ ७९॥ रूपकादिरलङ्कारवर्गो यमक एव हि। तत्प्रपञ्चतया प्रोक्तः कश्चत्तत्त्वार्थदर्शिभिः ॥८०॥ इति सड्ग्रहश्लोकाः । स चायं द्विविधः श्लेषः शब्दार्थविषयतयोच्यते। तत्र शब्दविषयो यथा- यत्रान्यूनातिरिक्तेन सादृश्य वस्तुनोद्वयोः । शब्दमात्रेण कथ्येत स शव्दश्लेष इष्यते॥। ८१॥ स शब्दैः कर्तृकर्मादिप्रधानार्थाविनाकृतैः। निबद्धो धार्मेधर्मार्थैर्द्विविधः परिकीर्त्तितः ॥ ८२ ।। इत्थ समासतो ज्ञेयं शब्दश्लेषस्य लक्षणम्। अपरस्तु प्रसिद्धत्वादिहास्माभिने लक्षितः ॥ ८३ ॥। उभयत्राप्यभिव्यक्त्यै वाच्यं किश्चिन्निबन्धनम्। अन्यथा व्यर्थ एव स्याच्छेषबन्धोद्यमः कवेः ॥ ८४॥ तत्र धम्यर्थस्य श्लेषादभिन्नत्वं यथा- "अत्रान्तरे फुल्लमाललकाधवळाद्टहासः कुसुमसमय- युगमुपसहरन्नजृम्भत ग्रीष्माभिधोनो महाकालः" इति। अत्र हि समासोक्तिनिबन्धना देवताविशेषवाचिनो महाकालशब्दस्यावृत्तिर्न तु तस्यैवोभयार्थत्वानबन्धनेति वक्ष्यते। निबन्धनाभावे तु तस्य दुष्टतैव यथा- "आच्छादितायतादिगम्बरमुच्चकैर्गामाक्रम्य च स्थितमुदग्रविशालशृङ्गम्। मूर्ि स्खलत्तुहिनदीधितिकोटिमेनमुद्वीक्ष्य को भुवि न विस्मयते गिरीशम्" इति। अत्र ह्यावृत्तिनिबन्धनं न किञ्चिदुक्तमति तस्य वाच्यस्यावचनं दोषः। न च १. 'नगे' इति खपुस्तके पाठः।

व्यक्तविवेके द्वितीयो विमर्शः । ८९

सकृत्प्रयुक्तोडयं गिरीशशब्द एवोभयार्थत्वाच्छेतो धावतीतिवद्यथायोगं प्रदीपवत् तन्त्रेण प्रसङ्गेन वार्थान्तरप्रतीतिनिबन्धनमिति शक्यते वक्तुं, तयो प्रतिपत्तृपरा- मर्शानपेक्षप्रदीपाद्यपरपदार्थविषयत्वेन प्रवृत्तिदर्शनात्, न शब्दविषयत्वेन। शब्दो हि प्रतिपत्तपरामर्शमन्तरेण नार्थान्तरे प्रतीतिमाधातुमल, परामर्धश्च निर्निवन्धनो न भवितुमहेति अतिप्रसङ्गात्, निबन्धन चात्र न किञ्चिदुपकल्पत इति व्यर्थः क्रिष्टार्थशब्दान्वेषणप्रयासः कवे. । यथा च- "विदधत. पथकक्षपणं प्रति स्मृतिभुवो निजशक्त्युपबृहणम्। दधुरहार्यभटा सहकारितामनवमा नवमाधवसाङ्गिन. ॥" अत्र हि सहकारिशब्देन सहकर्तुशीलत्व सहकारसम्बन्धश्चेत्युभयोऽर्थ. श्लेषण विवक्षितः । तत्र रम्यतातिरेकलक्षण एक एव ततः प्रतीयते नापरो निवन्धना- भावादिति तस्य वाच्यम्यावचनं दोषः । एकोऽनेकार्थकृद्यत्र स्वभावेनैव दीपवत्। समयस्मृत्यनाकाङ्डस्तन्त्रस्य विषयो हि सः ॥ ८५॥ शब्दे त्वसिद्धमेकत्वं प्रत्यर्थ तम्य भेदतः । सादृश्यविप्रलब्धम्तु लोकस्तत्त्वमवन्यति ॥८६॥ नैतावतावगन्तव्या तम्यानेकार्थवृत्तिता। नात एव प्रसङ्गम्य पद शब्दोऽवकल्पते॥८७॥ न चानिबन्धना युक्ता शब्दादर्थान्तरे मति। तच्चानेकविधं प्रोक्तमव्ययानव्ययात्मकम् ॥। ८८।। तम्मादर्थान्तरव्यक्तिहेतौ कम्मिश्चनासति। यः श्लेषबन्धानर्बन्धः क्वेशायेव कवेरसौ ॥ ८९॥ इति सड्ग्रहश्लोकाः। धर्मार्थस्य यथा-

दिशिदिशि दद्ृशे निशान्तपड़ि: समरविमर्दभुवं विडम्बयन्ती ॥' अत्र व्यतिरेकालङ्कारनिबन्धना श्रेषाभिव्यक्तिः। यथा च- "उषसि विगलितान्धकारपङ्कप्नवशबल घनवत्म दूरमासीत्। मधुरतरणितापयोगतारं कमलवने मधुपायिनां च पङ्डि ।।" इति। अत्र चशब्द: श्रेषाभिव्यक्तिहेतु.। केचित् पुनः धर्मिधर्मोभयार्थस्यापि 'शपारनन्त्र्या' इति खपुस्तके पाठ.

९० व्याक्तिविवेके द्वितीया विमर्शः।

शव्दस्य श्लेषमिच्छन्ति, यथा- ".अनवरतनयनसलिलसिच्यमानस्तरुरिव विपल्लवोऽपि सहस्रधा प्ररोहति" इत्यत्र विपल्लवशब्दस्य। तच्चायुक्तं यतो विपल्लवशब्दस्य धर्मिधर्मोभयार्थत्वेऽपि न धर्मार्थत्वमुपमानस्य विशेषणभावमुपगन्तुमुत्सहते, तस्योपमेयाभिधाने चरितार्थ- स्यावृत्तेरनुपपत्तेस्तत्स्वरूपापहारप्रसङ्गात्। यः पुनरप्रधानमेवार्थमभिधत्ते न प्रधा- नमसावुपयुक्तार्थोऽपि निबन्धनसद्भावे सत्यावर्तत एव। यथा- "सानुस्थितिर्जनकराजसुतेव भास्वदङ्कोल्पल्लवतया श्रियमेति यस्य ।" इत्यत्र भास्वदङ्कोलपल्लवताशब्द। इह पुनर्द्विरुपादानमेवैकमुपमानसम्बन्धबुद्धिनि- बन्धनमवसेय न चेदिवाद्यव्ययमनव्ययमलङ्कारान्तर वा किञ्चित् । यत्र च प्रधा- नार्थसंस्पर्शमात्रादेवोभयार्थम्य शब्दस्य द्विरुपादानमवश्यं कार्य तत्र तदेकार्थस्य तत् स्थितमेव। यथा- "व्रन्नस्येद्धा रुचिर्वो रुचिरिव रुचितस्याप्तये वस्तुनोऽस्तु।" इति। यथा च- "खलतां खलतामिवासती प्रतिपद्येत कथ वुधो जनः ।" इति। न चावृत्तिनिबन्धनमवशव्दोSत्र प्रयुक्त एवेति कुत प्रधानार्थस- स्पर्शवशाद्विपल्लवशब्दस्य द्विरुपादानप्रसङ्ग इति शक्यते वक्तुं तस्य तरु- विपल्लवयोरुपमानोपमेयभावद्योतनमात्रचरितार्थस्य तयोर्विशेषणविशेष्यभावाभिधा- नसामर्थ्याभावात्। अथ विपल्लवशब्दस्य तरुविशेषणभावोपगमयोग्यार्थान्तरसम्भवे तम्य तरुणा सामानाधिकरण्ये सत्याकाल्लासन्निधियोग्यतावशात् तयोर्विशेषणविशे- प्यभावोऽवगम्यत इति चेत् तन्न वाक्यप्रभेदप्रसङ्गात् 'विपल्लवस्तरुरिव स च तरुर्विपल्लव' इति। अथ समासोक्तिवशादुक्तनयेन तयोः सम्बन्धावगतिरिति। तद- युक्तम्। तस्या उपमानभूतधर्भिमात्रप्रतीतिसामर्थ्योपगमात् । इह तु तरुरिवेति तदुपात्तमेवेति व्यर्थ एवायमनेकार्थपदोपादानप्रयासः कवेः । तस्मात् सलिलसिच्य- मानत्वसहस्रधाप्ररोहादिसमानध्मीपेक्षयैवात्र तरुविपल्लवयोरुपमानोपमेयभावोऽवग- न्तव्यः, न तु क्लेषः । स हि भ्रान्तिमात्रकृतः । यथा च- "क्कित् तरुतलविवरवर्त्तिनो बभ्रवः क्वचित् स्वछचन्द- चारिणो हरिणा: क्वचिज्जटावल्कलावलम्बिनः कपिला" इति। एवमर्थ क्लेषेऽप्यवगन्तव्यम्। यथा-

व्यक्तिविचेके द्वितीयो विमर्शः। ९१

"समन्ततः केसरिणं वमन्तं भीमं च कान्तं च वपुर्वहन्तम्। विलोक्य दूरात् तरसाभिमानो दुर्वारणः क्वापि गतः स मत्त ॥" इति। अत्र हि केसरिदुर्वारणयोर्वसन्ताभिमानयोश्च धमिधमभयार्थयोरन्योन्यं वि- शेषणविशेष्यभावो रूप्यरूपकभावो वा निबद्धः ।स चायुक्तः। न हि म्वतन्त्रपरत-

शक्यते कर्त्तुम् अर्थयोरन्योन्यविरोधात्। द्विरुपाढाने तु तयोभिन्नार्थत्वान्न कश्चित् दोषः। यथा-

न खलु शोभयति म्म वनम्थली न तिलकम्तिलकः प्रमदामिव ॥" इत्युक्तप्रायम्। न च तदुपात्तमिति तम्य वाच्यस्यावचन दोप । तदभिव्यक्तिनि- बन्धनसद्भावे तु तयो. प्रधानेतराभिव्यक्तौ विशेषणविदेप्यप्रतिनियमो युक्त एव। यथा- "अतिगम्भीरे भूपे कृप इव जनम्य निग्वतारस्य। दधति समीहितसिद्धि गुणवन्त पार्थिवा घटका ॥" इति। अत्र हीवशव्दनिबन्धनो गुणवत्त्ववटकत्वयोविशेषणविद्येप्यभावो न पाथिवत्व- स्यापि, तस्योपमेयतया प्राधान्यात् अन्यथा तम्य म्वरूपापहारापत्तेग्त्युक्तम्। किञ्च मत्त इत्यस्य द्विरुपादानेऽपि नार्थश्लेपो घटते तयोभिन्नविभक्तिकत्वादिति भ्रान्तिमात्रकृतस्तत्रार्थ श्लेषाभिमानः। किश्च लक्षणवाक्ये शब्दमात्रेणेति यन्मात्रग्रहण तदुपमानसामानाधिकरण्यतदितरयोग्ययोरुभयोरपि शब्दयोः परिग्रहार्थम्। तेन लिङ्गवचनविभक्तिविशेषणयोगे सति यम्य सद्योगत्वमुपजायते तेनापि सादृश्य कथनीयमित्यभ्यनुज्ञातं भवति। तत्र लिङ्गविशेषयोगे सति यथा- "उषसि विगलितान्धकारपङ्कप्नवशबल घनवत्मे दूरमासीत्। मधुरतरणितापयोगतारं कमलवने मधुपायिनां च पङ़्कि: ॥" इत्यत्र चशब्दनिबन्धना श्लेषाभिव्यक्ति। वचनविशेषयोगे यथा-

स्फुटदलनमनाश्च पद्मषण्डास्सपदि हिमेतरदीितिश्च तेषाम्।।" इत्यत्र चशब्दानबन्धनावृत्तिः । यथा च- "तनुत्वरमणीयस्य मध्यस्य च भुजस्य च । अभवन्नितरा तस्या वलयः कान्तिवृद्धये।"

१. 'भक्ति' इति खपुस्तके पाठ.

९२ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

विभाक्तविशेषयोगे यथा- "सरसमन्थरतामरसोदरभ्रमरसज्जलया नलिनी मधौ। जलधिदेवतया सदृशी श्रियं स्फुटतरागतरागरुचि दधौ ।।" इत्यत्र सादृश्यमनव्ययमावृत्तििबन्धनम्। न्यूनातिरिक्तप्रतिषेधश्चास्य प्रधानविशे- षणसाम्यप्रतिपत्त्यर्थः । तेन यत्र तन्न सम्भवति स दुष्ट एव श्लेष इत्यवसेयम्। तत्र न्यूनत्वं यथा- "इह चटुलतया विलोचनौघैः स्फुटशितितारकविभ्रमैस्तरुण्यः । दधति मधुकरैश्र कोरकान्तस्थितिरमणीयतरैः श्रियं नळिन्यः ॥" इति। अत्र मधुकरपक्षे न्यूनत्वम्। अतिरिक्तत्वं यथा- "दिशि दिश विहगास्तनूस्समन्तादनलसपक्षतयोपचीयमानाः । उषसि जिगमिषाकुलास्तदानी दयितवियोगदशा वधूश्च देहुः ॥" इति। अत्र दयितवियोगदशापक्षेSतिरिक्तत्वम्। अव्ययमावृत्तिहेतुः। किञ्चात्र शब्द- श्लेषे न कर्तृकर्मादिप्रधानार्थपदोपनिबन्धेन शब्दसादृश्यमुपकल्पनीयं प्रधानस्वरू- पापहारप्रसङ्गात्। तत्र कर्तु. स्वरूपापहारो यथा- "इह विबुधगजस्य कर्ण नाळस्खलनसमीरविधूतकुम्भधातोः । वहति मदनदीपरागरक्ता रतिगृहभित्तिरिव श्रियं परार्ध्याम् ।।" इति। यथा च- "सड्ग्रामनाटककुतूहलिनां तदानीमुत्थापनेन दधतो मुदमुत्तमानाम्। विस्पष्टभाण्डरुचयोऽतिविचित्ररूपां लक्ष्मी दधुर्जवनिकामहिता स्तुरङ्गाः॥" इति। एवम् "अवन्ध्यकोपम्य विहन्तुरापदां भवा्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः । अमर्षशून्येन जनम्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषादर. ॥" इत्यादावपि द्रष्टव्यम् । अत्र हि 'न विद्विषा भी. सुहृदा च नादरः' इति युक्तः पाठ । कर्मणो यथा- "कुं ताळीभियुधमित्र गहनामेतामासाद्योच्चैश्शितशरशतसङ्कीर्णाः । अस्मिन् नानाफलकबलनससक्ता वल्गन्तयेते दिशि दिशि हरिसैन्यौघाः॥" इति। कियाया यथा- "कुसुमैः कृतवासनः समन्तादपनिद्रत्वमुपेयिवद्गिरास्मिन्। श्रुतिमन्त्रगणाभिरामरूपैर्न ववौ षट्पदशोभिभि: समीरः ॥" मदनदीरूपस्य कर्त स्वरूपमिहापहृतम्. १. 'विधुता' इति खपुस्तके पाठ: + कत्ता तुरङ्गपदार्थों रङ्गपदार्थाश्च,

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्श.। ९३

इति। एष चार्थो न्यायसिद्धोऽपि मृदुमतीन् प्रति सुखप्रतिपत्तये वचनेन प्रतिपा- दितः । सा चेयमखिलस्यैव पदस्यावृत्तिरिप्यते। निबन्धनबलोद्ूता न तदंशस्य जातुचित् ॥ ९० ।। उपयुक्तार्थता ह्यस्य पदस्येव न विद्यते। अधुना तूपयोगेऽस्य पूर्वस्यार्थस्तिरोभवेत् ॥ ९१ ॥ अर्थप्रयोगो युगपल्लाघवेनोभयोरपि। स्यादयं कामचारो यद्येकेनोक्तिईयोर्भवेत् ।। ९२।। इत्यन्तरश्रलोकाः । "यत्र च मातङ्गगामिन्यः शीलवत्यश्च गौर्यो विभवरताश्च श्यामाः पझ्मरागिण्यश्र धवळद्विजशुचिवदना मदिरामोदनिश्वसिताश्च प्रमदा" इत्यत्र चशब्दावेदितो विरोधः तस्याप्यपिशब्दस्येव तदर्थाभिधानसामर्थ्योपग- मात्। यथा- "घृणी कर्ण: प्रमादी च तेन मेऽर्धरथो मतः ।" इत्यसिद्धं विरोधस्य साक्षाच्छब्देनाप्रदर्शितत्वम्। "ख येऽभ्युज्ज्वलयन्ति लूनतमसो ये वा नखोद्धासिनो ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमधिक्षिप्ताब्जभासश्च ये। ये मूर्धस्ववभासिनः क्षितिभृता ये चामराणां शिरां- स्याक्रामन्त्युभयेडपि ते दिनपतेः पादाः श्रियै सन्तु वः॥" इत्यत्रोभयषां पादानां व्यतिरेकोऽनुमेयस्तत्र चैषां भिन्नविशेषणत्वमेव हेतु। अभिन्न- विशेषणत्वे हि निबन्धनसद्भावे सति सादृश्यमात्रं प्रतीयेत न व्यतिरेकः, यथा- "भक्तिप्रह्वविलोकनप्रणयिनी नीलोल्पलस्पार्धनी ध्यानालम्बनतां समाधिनिरतैर्नीते हितप्राप्तये। लावण्यस्य महानिधी रसिकतां लक्ष्मीद्ृशोस्तन्वती युष्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरे: ॥" इत्यादौ। भिन्नविशेषणत्वे तु तेषामन्योन्यविशेषप्रतिपत्तिः। विशेषो हि न भेदमन्तरेण भवति। स एव च व्यतिरेको नापर इति भिन्नविशेषणत्वानुमेय एवासौ न शब्द- शक्तिमूलः । तच्चाभिव्यक्तिनिबन्धनम् । क्वचिदन्यदीयं वचनमपि भवति। यथा बेणीसंहारे - १. 'हासाश्र' इति खपुस्तके पाठ. ।

१४ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

"रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कृरुराजसुताः सभृत्याः।" इति शैलूषवचनाकर्णनक्रुद्धं भीमसेनं सान्त्वायतुं 'सहदेवस्य आर्य! अनुमतमेव नो भरतपुत्रस्य वचनम्' इति वचनम्। क्वचित पुनः प्रतीयमानार्थस्तदभिव्यक्तिनिब- न्धनं भवति, यथा- "आलिङ्गनादरचितास्थितिराबभौ या पत्युर्विकासिपरिखाजलनीविबन्धा। विस्तारि सालजघनं परिवर्त्तमाननक्षत्ररत्रशनागुणमुद्धहन्ती॥" इत्यत्र तदुचितविशेषणसामर्थ्योपस्थापितो नायिकार्थः पत्युरालिङ्गनादरचितस्थितस्य क्लेषस्य । यत्र त्वावृत्तिनिबन्धनगन्धोऽपि न सम्भवति न तत्रार्थान्तरावगतिरिति वृथैव तत्र कवीनामुभयार्थपदोपनिबन्धप्रयासः वाच्यावचनदोषदुष्टत्वात्। तत्र शब्दश्लेषे यथा- "क्ष्माभर्त्तुरम्य विकटः कटकः सपीलु- पालीकुलस्सहरिसैन्यशतावमर्दः । लक्ष्मी विलासघटनां नयति व्यपास्त- नानाधिकामचरमागधराजितश्रीः ।।" इति। यथा च- "येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोद्रिक्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत्। यस्याहुः शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स न्वयमन्धकक्षयकरस्त्वा सर्वेदोमाधवः ।" इति। एवम् -- "कह णाम ण होसि तुमं भाअणमसमञ्जसस्स णरणाह'। णिच्चं चेअ कुणन्तो जहिच्छमत्थाण विणिओअम् ।" इत्यादावपि द्रष्टव्यः । न ह्यत्र चाटौ निन्दायां वा निश्चयो निबन्धनाभावादिति । अर्थश्लेषे यथा- "दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितसमयाक्किष्टसृष्टैः पयोभिः पूर्वाह्ने विप्रकीर्णा दिशिदिशि विरमत्यहि संहारभाजः । दीप्तांशोदीर्घदुःखप्रभवभवभयोदन्वदुत्तारनावो गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु।।" * कथं नाम न भवसि त्व भाजनमससञ्जसस्य नरनाथ!। नित्यमेव कुर्वन् यथेच्छमर्थाना विनियोगम् ॥

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। १५

इति। अत्र हि गाव इत्यस्य विशेप्यवाचिन उपमानार्थाभिमतार्थान्तरवृत्तित्वेऽपि विशेषणानाञ्चोभयार्थानुगुण्येऽप्युपमानम्य तत्सम्बन्धाभिधायिनश्चावश्यवाच्यस्या- वचनं यत् स दोष इत्येतद्वितनिप्यते। उभयश्लेषे यथा- "सर्वैकशरणमक्षयमधीशमीशं घियां हरि कृप्णम्। चतुरात्मानं निष्क्रियमरिमथनं नमत चक्रधरम् ।" इति। इहापि वाच्यावचनमवगन्तव्यम्। यथा- "पतिते पतङ्गमृगराजि निजप्रतिबिम्बरोषत इवाम्बुनिधौ। अथ नागयूथमलिनानि जगत्परितस्तमासि परितस्तरिरे ।" इत्यत्र नागयूथेन धर्मिणा साम्यं तमसा वक्तुमभिमत कवेः न तद्धर्मेण मलिनत्व- मात्रेण मृगपतौ पतिते निप्प्रतिपक्षतया तस्यैव स्वच्छाविहारित्वोपपत्तेः, न त- द्वन्मलिनानां तमसां पतङ्गस्य मृगरूपणवैयर्थ्यप्रसङ्ात्। न च तन्मलिनादिशव्दाः शवक्नुन्ति वत्तुं हारिसुन्दरसुभगसदृशसन्निभादिशव्दानामेव तदभिधानसाम- थर्यदर्शनात्। अन्यथा- "सरोजकर्णिकागौरी गौरी प्रति मनो दधौं।" इत्यादौ गौरादिशब्दा अपि धर्मिसाम्यमेवावगमयेयु, न धर्ममात्रसाम्यम्। तच्चा- निष्टं गौरत्वमात्रसाधर्म्यकृतम्य गौर्या, सरोजकर्णिकासाम्यस्य वैवक्षिकत्वात्। अथोच्यते गौरादिशब्दा अपि सदृशादिशब्दवत् साक्षाड् धर्मिसाम्यमेवाभिदध्युः, सामर्थ्यात् तु धर्ममात्रसाम्यावगतिः कर्णिकाया गौरत्वाव्यभिचाराद् इति। तद- युक्तम्। तन्निबन्धनभूतायाः श्रतहानरश्वुतकल्पनायाश्चान्याय्यत्वात्। युज्येत पुन- रेवं, यदि प्रतीतिः क्षमेतेति । यत् पुनर्धर्मयोरेकनिर्देशेऽन्यधर्मप्रतिपत्तिः साहच- र्यादित्यन्ये मन्यन्ते, यथा- "निर्विष्टेडपि बहिर्धने न विरमन्त्यन्तर्जरद्वेश्मनां लूतातन्तुततिच्छिदो मधुपृषत्पिङ्गाः पयोबिन्दवः ॥" इत्यत्र पयोबिन्दूनां मधुपृषत्पिज्गत्वात् पिङ्गत्वसहचरितवृत्तत्वस्य प्रतिपत्तिरिति । तदनुपपन्नम् माधुर्यादेरपि प्रतिपत्तिप्रसङ्गात् साहचर्याविशेषात्। या तु रूपादे- स्सतो गतिः सा हेतुधर्मानुमानेनेप्यते। इह तु हेतुहेतुमद्भावस्तयोरसिद्ध इति सा- हचर्यासिद्धौ कुतोऽन्यधर्मप्रतिपत्तिसिद्धिः । सिद्धेऽपि वा तम्मिस्तस्यैकस्य धर्मस्य साधनभावेन निर्देशे कथमन्यधर्मप्रतिपत्तिसिद्धिः। एवं हि- "दुःखाभितप्तस्य जनस्य जाने तुषारशीतः प्रतिभाति वहिः।"

१६ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

इत्यत्र वहावपि शीनत्वसाहचर्यात् पाण्डुत्वप्रतिपत्तिप्रसङ्गः । किञ्च सत्यामन्यधर्म- प्रतिपत्तिसिद्धौ तद्धेतुः साहचर्यमन्यद्वा परिकल्प्येत। अत्र तु सैव न सिद्धेति व्यर्थस्तत्परिकल्पनप्रयासः । किं हि तत्पारकल्पनं विनात्र परिहीयेत। पयोबिन्दूनां मधुपृषद्वृत्तत्वमिति चेत् कामं परिहीयताम्। न च प्रयोजनवशात् प्रमाणव्यवस्था भवितुमर्हति। तस्मादनेकधर्मत्वेऽप्यर्थस्य यस्यैव धर्मस्य निर्देशस्तस्यैव प्रतिपत्ति- रन्याय्या नान्यस्यत्यत्र तमसां नागयूथसादृश्ये वाच्ये यत् तेषां मलिनत्वमुक्त स वा- च्यावचनं दोषः। एवं च पृषत्पदप्रयोगोSत्रातिरिच्यमानोऽनुप्रासवृत्तपरिपूरणायैव पर्यवस्यति न बिन्दूनां वृत्तत्वप्रतिपत्तये इति 'नागयूथसदृशानी'त्यत्र पाठो युक्त इति। यजु- "करिकलभ! विमुञ्च लोलतां चर विनयव्रतमानताननः । मृगपतिनखकोटिभङ्गुरो गुरुरुपरि क्रमते न तेऽङकुशः ॥" इत्यत्राड्कुशस्य मृगपतिनखकोटिभङ्गरत्व दुस्सहत्वं चेति धर्मद्ूयं वक्तुमभिमतम्। न तदुक्तनयेन भङ्गुरशब्द एवावगमयितुं क्षमते, तस्य कौटिल्यमात्राभिधायित्वे- नैव प्रसिद्धे। यत् तु तस्य दुस्सहत्वं तन्मृगपतिपदसम्बन्धसामर्थ्यादेव प्रतीयते न भङ्गुरत्वसाहचर्याद् इति। एवम् - "प्रभवति च समरमूर्धनि नवनीरदनाल एष तव खड्गः । विशति च मानसममलं सतां यशो हंसविसरसितम् ।।" इत्यत्रापि खड्गस्य यशसश्च पूर्वोक्तेन नयेन नवनीरदहंसविसररूपत्वाप्रतीतौ तन्नि- बन्धनाया अर्थान्तरप्रतीतेरनुपपत्तिरिति भ्रान्तिमात्रकृतोऽसाविति मन्तव्यः । तेन नवनीरदसुन्दरः कृपाणः' इति 'हंसविसरसम'मिति चात्रानुगुणौ पाठौ। धर्मिसाम्यविवक्षायां धर्ममात्राभिधायिनाम्। नेष्टः प्रयोगः शब्दानां समासोपमितौ बुधैः॥९३॥ इति सड्ग्रहश्लोक्कः । यथा च - "तेनावरोधप्रमदासखेन विगाहमानेन सरिद्वरां ताम्। आकाशगङ्गारतिरप्सरोभिर्वृतो मरुत्वाननुयातलील: ॥।" इत्यत्रानुयातिक्रियापेक्षो राजमरुत्वताः कर्तृकर्मभावोऽभिधातुमभिमतः कवेः। न चा- सौ तत्सम्बन्धस्तयोः साक्षादुक्तः जललीलासम्बन्धमुखेन राजसम्बन्धस्योक्तत्वात्। अतोऽत्र साक्षात् तत्सम्बन्धो वा वाच्यः तदर्थमन्यत् क्रियान्तरं वा, येन कर्तृ- कर्मभावस्तयोर्घटनामियात्। न चोभयोरेकमप्युक्तमिति तस्य वाच्यस्यावचनं दोषः।

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ०७

तेन वरमयमत्र पाठ श्रेयान् •आकशगङ्गारतिरप्रभिव्वतोऽनुयातो मघवा वि- लासै.' इति। न चैव क्रियान्तराकाब्वाघसङ्गः।यथा ा ""ळच्छी दुहिआ जामादुओ हरी तह घगन्ळिआ ग्गा। अमयमिअङ्का अ सुआ अहो कुङ्डुम्ब महोयहिणो॥" इति। अत्र लक्ष्म्या दुहितृत्वममृतमृगाङ्कयो, सुतत्व (च) विधीयमानम् नेषां त्रेलोक्यक- स्पृहणयितया तत्कुटुम्बम्य महोदघे. श्लाघाया आम्पउत्वसुपपद्यत इति दयमेवोपादेय द्रष्टव्य नान्यत् । तत्र हि भगवतो हरेगह्रायाश्च सकलत्रतोक्यालङ्कारत्वेऽपि न तयोर्जामातृगृहिणीभावेन विधानमिति न महोदध, श्राघानिद्यययोग: यन्निनधनमत्य- द्धतास्पदत्वमम्य स्याद् इति तव्विधानग्य वाच्यन्यावचनं ढोपः । अथ हरिर्जामाता गङ्गा गृहिणीत्येवं विपर्ययेणात्र सम्बन्ध, करप्यने तन्य गुरुपार्धीनत्वात्। तथा च न यथोक्तदोषावकाशः इति। सत्यत्न् । किन्तु न सर्विपयोडय सम्बन्धम्य पुरुपा- धीनत्वोपगम । तस्य हि विशेषणविशेप्यभाव एव विपयोऽवगन्तव्यः । यत्र स्व- सौन्दर्यादेव तयोरन्योन्यापेक्षो (न') विध्यनुवादभाय तत्र हि यथाश्रुतपदार्थसम्बन्ध- निबन्धनोऽर्थप्रतीतिक्रम इति तत्रैत पदार्थपार्वापर्यनियमोऽवगन्तव्य। यथा- "त्वक् तारवी निवसनं मृगचर्म शय्या गेहं गुहा विपुलपत्रपुटा घटाश्च। मूलं दलं च कुमुम च फल च भोज्यं पुत्ररय जातमटवीगृहमेधिनस्ते।" इति। प्रत्युदाहरण यथा - "शय्या शादूलमासन शुचिशिला सझ् दुमाणामधः शीतं निर्झरवारि पानमगन कन्दाः सहाया मृगाः। इत्यप्रार्थितलभ्यसर्वविभवे दोपोऽयमेको वने दुष्प्रापार्थिनि यत् परार्थघटनावन्ध्येवृथा स्थीयते।" इति। अत्रोदाहरणप्रत्युदाहरणप्रतीत्योयदन्तरं तन्मतिमतामेवावभासते, अन्येषां तु शपथप्रत्येयमेव । अनुवाद्यमनुक्तैव न विधेयमुदीरयेत्। न ह्यलब्धास्पदं किश्चित् कुत्रचित् प्रनितिष्ठति ॥ ९४ ॥ विधेयोद्देश्यभावोडयं रूप्यरूपकतात्मक. । न च तत्र विधेयोक्तिरुद्देश्यात् पूर्वमिष्यते॥ ९५॥ इत्यन्तर श्रलोकौ। यथा- * लक्ष्मीर्दुहिता जामाता हरिस्तथा ग्हिणी गङ्गा। अमतमृगाङ्कौ च सुतावहो कुटुम्ब महोदधे॥

९८ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

"स्पष्टोच्छुसत्किरणकेसर सूर्यबिम्वाविस्तीर्णकार्णिकमथो दिवसारविन्दम्।

इत्यादौ केसरादे। पदानामभिसम्बन्धस्यान्यथाभावमात्रतः । यत्रानिष्टप्रतीतिः स्याद् रचनां तां परित्यजेत् ॥ ९६ ॥ यथा- 'तव कण्ठासृजासिक्ता करवाललता द्विषाम्। प्रसूते समरारण्ये यश कुलुमसम्पदम् ॥" इति। अत्र हि चाटुके युप्मदर्थस्य द्विषदर्थस्य च पौर्वापर्यविपर्यये समासे वा वाच्ये यत् तयोरवचन तदेवानिष्टार्थप्रतिपत्तिमूलमिति दोषतयावगन्तव्यम्। यथा च- "मधुश्च त मन्मथ! साहचर्यादसावनुक्तोऽपि सहाय एव। समीरण, प्रेरयिता भवेति व्यादिश्यते केन हुताशनस्य ॥।" इति। अत एव येन यस्याभिसम्बन्धो दूरस्थेनापि तेन स. । पदानामसमासानामानन्तर्यमकारणम् ।। ९७।। इति प्रतीत्योवैचित्र्यमनालोच्यैव चर्चितम्।

स्वरूपेऽवस्थितिर्येषां शब्दानामितिनेप्यते। न तानन्यव्यवहितान् प्रयुञ्जीत विचक्षणः ॥ ९९।। इति सड्ग्रहश्लोकाः । तेन "द्विषत्कण्ठासृजासिक्ता त्वत्क्कृपाणलतावरा।" इत्येकत्र युक्त पाठः, अपरत्र व्यादिश्यते केन समीरणो वा ह्विर्भुजश्चोदयिता भवे'ति। अनन्वयोऽप्यभ्यूह्यार्थत्वाद्रसभङ्गहेतुरिति सोऽपि वाच्यावचनं दोषः । यथा- "निर्घातोथैः कुञ्जलीनान् जिघांसुज्यानिर्घोषैः क्षोभयामास सिंहान्। नूनं तेषामभ्यसूयापरोऽसौ वीर्योदग्रे राजशब्दे मृगाणाम् ।" इति। अत्र हि सिंहाना तावन्न राजशब्दसम्बन्धः सम्भवति तेषां तद्वाच्यत्वाभा- वात् तत्सम्बन्धाभावाच्च। तत्पार्योयस्य मृगराजशब्दस्य सन्नप्यसावनुपयुक्त एव १ 'मसमस्ता' इति खपुस्तके पाठ.

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ९९

तस्य प्रक्रान्तत्व भावाद् मृगाणामित्यत्र मृगराजानामित्यवमनुक्तेश्र। किश्च मृगेषु राजत्वं भवति सिहानां नतु शब्द इति वीर्येदग्रत्व तद्विशपणमनुपपन्नमेव तस्या- र्थनिष्ठत्वेनोपपत्ते.। तेन न सिहाना न यृगाणा न वीर्योदग्रत्वम्य च राजशब्दशब्दे- नान्वय. सङ्गच्छत इत्यवाच्य एवासौ। तेन राजभाव इति मृगेप्विति वा वाच्ये तदवचनं दोषः। यथा --- "तपेन वर्षाः शरदा हिमागमो वसन्तलक्ष्म्या शिशिर. समेत्य च। प्रसूनक्लप्ति ददत सदत्तेव. पुरेऽस्य वाम्तव्यकुड्डुम्बिता दधु. ॥" इति। अत्र हि तपर्त्तोर्लिङ्गविशेषानुमितपुरुषभावम्य कर्तृत्वात्प्राधान्य वक्तुमुचितम्, वर्षाणा च स्त्रीत्वस्य सहभावेन निर्देशादप्राधान्यम्, यथान्येषा हिमागमादीनाम्, अन्यथा तेषा कुड्डम्बिरूपतानुपपत्ते, न च तथोक्तमिति तम्य वाच्यस्यावचनं दोषः । "किमवेक्ष्य फलं पयोधरान् ध्वनतः प्रार्थयते मृगाधिपः । प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसमुन्नति यया ॥" इत्यत्र महीयसामिति बहुवचन वा वीप्सासमानफलं प्रयोक्तव्यम्, यथा- "यावदर्थपदा वाचमेवमादाय माधव । विरराम महीयांस. प्रकृत्या मितभाषिण ॥" इत्यत्रार्थान्तरन्यासे सर्वादिशब्दो वा यथा- "छायामपास्य महतीमपि वर्त्तमाना- मागामिनी जगृहिरे जनतास्तरूणाम्। सर्वो हि नोपनतमप्यपचीयमानं वर्धिप्णुमाश्रयमनागतमप्युपैति।।" इत्यत्र अन्यथा समर्थकस्य प्रकृतिमहीयस्त्वस्य हेतोरन्यसमुन्नत्यसहिप्णुत्वलक्षणेन साध्येन सर्वोपसंहारव्याप्तिर्न प्रतीयेत। तस्मादेवमत्र पाठ: परिणमयितव्यः "प्रकृतिः खलु सा महीयसां न सहन्तेऽ्न्यसमुन्नति यया।" इति। सर्वनामपरामर्शयोग्यस्यार्थस्य या पुनः । स्वशब्देनाभिधा दोष स वाच्यावचनाभिधः ॥ १०० ॥ यथा-

१०० व्याक्तेविवेके द्वितीयो विगर्शः।

"निशि नान्तिक्चितामपि चक्राहः सहचरीं विलोकयति। चक्राह्वापि न सहचरमहो सुदुर्लद्वता नियतेः ॥" इति। अत्र हि चक्राह्ानहचरै न स्वदाब्दपरामर्शविषयौ भवितुमर्तः, तयोरुक्त- नयेन सर्वनामपरामर्शविपयत्वोपादानात्, अन्यथा तयो पौनरुक्त्यं सर्वनान्नां च विषयापहार. स्यात्। न चात्र तथा परामर्शो विहित इति वाच्यावचनं दोषः । तेन 'विरहविधुरा न सापि त'मित्यत्रानुगुण: पाठः । एवम्- "परिपाति स केवलं शिशूनिति तन्नामनि मास्म विश्वसीः ।" इत्यादावप्ययं दोषो द्रष्टव्य । तस्य हि शिगुपाल इति नाम प्रसिद्ध न तु शि- शुपरिप इति। 'तेन स गिशून् किल पालयत्यभीः' इति युक्त, पाठ इत्यल बहुभाषितेन। अनेन च वाच्यावचनेन सामर्थ्यादवाच्यवचनमपि सड्गृहीतं वेदितव्यम्। तस्यापीष्टार्थविपर्ययात्मकत्वात्। तद्यथा- "सरित्समुद्रान् सरसीश्च गत्वा रक्ष:कपीन्द्रैरुपपादितानि। तस्यापतन्मृर्ष्नि जलानि जिप्णोर्विन्ध्यस्य मेघप्रभवा इवापः ॥" इति। अत्र ह्येकस्यैवार्थस्य यः पर्यायमात्रभेदेन भदमुपकल्प्योपमानोपमेयभावो निबद्ध: सोऽवाच्यवचन दोषः, तक्ष्य भिन्नार्थनिष्ठत्वात् । तदयमत्र पाठो युक्तः 'विन्ध्यस्य मेघप्रभवानि यद्वत्' इति। अम्मिश्च पाठे मिन्नलिङ्गत्वमुपमादोषोऽपि परिहृतो भवति। पर्यायमात्रभिन्नस्य यदेकस्यैव वस्तुनः । उपमानोपमेयत्वमवाच्यवचनं च तत् ॥। १०१ ॥ इति सड्ग्रहश्लोकः । यथा च- "इय गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्त्तिर्नयनयो- रसावस्यास्स्पर्शो वपुषि बहलश्चन्दनरसः । अय कण्ठे बाहु. शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः ॥" इत्यत्र यत् साक्षान्नायिकावर्णनं तदवाच्यमेव। तत्सम्बन्धिनामेव स्पर्शादीनामिव रम्याणामर्थानां विरहव्यतिरेकोणाङ्गभावोपगमाद्, न तस्या एव विरहस्य तत्स- म्बन्धित्वेडप्यसह्यत्वाभिधानादिति तस्या वचनं दोषः । तेन 'मुखं पूर्णश्चन्द्रो वपुर- मृतवर्तिर्नयनयो'रित्यत्र युक्त: पाठः। यथा च-

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। १०१

"शोकानलधूमसम्भारसम्मृताम्भोदभरितमिव वर्षति नयनवारिधाराविसर गर्गरम्।" इति। अत्र हि शोकस्य केनचित् साधर्म्येण यढनलत्वेन रूपणं तत् तावद्रूप्यस्य सद्भावाद्युक्तमेव । धूमस्य पुनर्न किश्चिद् रूप्यमम्तीत्यवाच्य एवासौ यथा 'शोकानलदाहभीतेव न हृढयमवतरती' त्यत्र। रूप्यान्तरसद्भावे तु न कश्चिद् दोष: । यथा - "तस्या धौताञ्जनश्यामा हृदय दहतोऽनिशम्। शोकामेर्धूमलेखेव गलत्यश्रुकणावलि. ।।" इति। अनलकार्यत्वात् तम्य वाच्यत्वमदुष्टमिति चेन्न। अनवस्थापत्तेरतिप्रसङ्गा- च्चेति तस्य वचन दोप एव। यथा च- "तप्ते महाविरहवह्निशिखावलीभि- रापाण्डुरं स्तनतटे हृदये प्रियाया। इत्यादि। उपचारसहैकैव रूपकम्येप्यते क्रिया। यथानलम्य दाहादिर्न कार्यादिरसम्भवात् ॥ १०२॥ इति सड्ग्रहश्लोक. । "दृढतरनिबद्धमुष्टेः कोशनिषण्णम्य सहजमलिनस्य। कृपणस्य कृपाणस्य च केवलमाकारतो भेद ॥" इति। अत्र कृपणकृपाणयोराकारमात्रकृतो व्यतिरेक उक्तः । स चायुक्तः, द्विविधो धाकारार्थ: सन्निवेशलक्षणोSक्षरविशेषलक्षणश्च। तत्राद्यस्तावदिहानुपादेय एव, सहानवस्थानवतोरर्थयोस्तद्यभिचाराभावादिति नासौ सचेतसा चमत्कारमावहति। द्वितीयस्तु न सम्भवत्येव, अक्षरकृतविशेषस्य भेदाभेदव्यवहारस्य शब्दैकविषय- त्वात्। यद्यपि हि स्वरूपमपि शब्दस्यार्थ एव। यदाहु :- "विषयत्वमनापन्नैः शब्दैनार्थः प्रकाश्यते। न सत्तयैव तेऽर्थानामगृहीता प्रकाशका. ॥" इति, तथापि तस्य तात्पर्येणाविवक्षितत्वात् न तदपेक्षमर्थविषयत्वमस्य शक्यं व- क्तुम्। वाच्यदशापत्तावपि तस्य शब्दस्वरूपतानपायात् इति। यथा च - "येनालड्कृतमुद्यानं विहारेणामुना तव। तेनैव निर्विकारेण करिकुम्भनिभौ कुचौ।।"

१०२ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

इति। इह तु युक्त एवासौ -- "अक्षराणामकारोऽहमिति यः स्वयमभ्यधात्। सोऽपि त्वयामुना स्वामिन्नाकारेण लघूकृतः ॥" इति। तेनाक्षरविशेषात्मकाकारभेदलक्षणस्य शब्दधर्मस्यार्थविशेषणभावेनावाच्यस्य यद्वचनं सोडपि दोष एवेति द्रष्टव्यम्। यद्यप्यर्थावुभौ शब्द: क्रमेणाभिदधात्ययम्। स्वरूपश्चार्थरूपं च तथाप्यस्याभिधाक्रिया॥ १०३॥ तत्परत्वाद्विवक्षाया विश्राम्यत्यर्थ एव हि। भिन्नधर्मतया तेन भिन्नकक्ष्यतयापि च ॥ १०४ ॥ नार्हतो जातुचिदिमौ क्रिष्टमेक विशेषणम्। मा भूदेकात्मतापत्तिदोषोऽसावेतयोरिति॥ १०५॥ इति सड्ग्रहश्लोकाः । "यमिन्द्रशब्दार्थनिषूदन हरेर्हिरण्यपूर्व कशिपुं प्रचक्षते।" इत्यत्र हिरण्यकाशिपुमिति वक्तव्ये हिरण्यपूर्व कशिपुमित्युक्तम्। सोडवाच्यवचनं दोष । यतोऽत्र हिरण्यशब्दः कशिपुशब्दश्चाभिघेयप्रधानौ वा स्यातां स्वरूप- मात्रप्रधानौ वा। तत्र न तावदभिधेयप्रधानावनभ्युपगमाद् अर्थस्यासमन्वयात्, कशिपुशब्दस्य नपुसंकलिङ्गतापत्तेश्र। नापि स्वरूपप्रधानौ। न ह्ेवमसुरविशेषस्य हिरण्यकशिपोरभिधानानुकार: प्रख्यान्रियाकर्मभावेनाभिहितो भवति। द्विविधो हि शब्दानुकार: शाब्दत्वाथत्वभेदात्। तत्रेतिना व्यवच्छेदे शाब्द: प्रसिद्ध एव। अ- थार्वच्छेदभावादार्थः यथा 'महदपि परदुःखं शीतलं सम्यगाहु" इति। इह चाय- मार्थोऽनुकार: इतिनावच्छेदात्। केवलं यत् तस्याभिधानमनुकार्य तन्नानुकृत, यच्चा- नुकृतं तत् तस्याभिधानमेव न भवति। लोके हिरण्यकशिपुरिति तस्याख्यानं न हिरण्यपूर्वः कशिपुरिति । अतस्तस्यावाच्यस्य वचनं दोष । यथा वा- "सुण्णं यदन्तःकरणेन वृक्षाः फलन्ति कल्पोपपदास्तदेव।" इत्यत्र। "क्षुण्णं यदन्तःकरणेन नाम तदेव कल्पद्रुमकाः फलन्ति।" इति युक्त: पाठः। अस्मिंश्च पाठे क्षुण्णस्यार्थस्य कल्पद्ठुमाणां चावज्ञावगतौ गुणा- न्तरलाभ: । एवम् १. 'दे आर्थ.' इति खपुस्तके षाठ ।

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। १०३

"दशपूर्वरथ यमाख्यया दशकण्ठारिगुरु प्रचक्षते।" इत्यादौ द्रष्टन्यम्। "या घमभासस्तनयापि शीतलैः स्वसा यमस्यापि जनम्य जीवनें. । कृप्णापि शुद्धेरधिक विधातृभि- र्विहन्तुमंहांसि जलै· पटीयसा ॥" इत्यत्र घर्मभासस्तनयत्वादीना शीतलत्वादीनां च धर्माणामेकाश्रयत्वेन विरोधो वत्तुं युक्तो न भिन्नाश्रयत्वेन, तम्य तथानुपपत्ते। नचासौ तथोक्तः, एकेषां यमुनाश्रय- त्वेनान्येषां जलाश्रयत्वेनोपादानात्। यद्यपि यमुनायास्तज्जलानां च तात्त्विकमेवैक्यं, तथापि तेषा शब्देन कर्तृकरणतया निर्देशाच्छाब्दं भिन्नत्वमस्त्येव। शाब्द एव विरोधो वक्तुमिष्ट. कवेरिति तस्यावाच्यम्य वचन दोषः। तेनायमत्र पाठः श्रेयान्। "या घर्मभासस्तनयापि शीतला स्वसा यमस्यापि जनन्य जीवनी। कृष्णापि शुद्धेरधिकं विधायिनी विहन्तुमंहांसि जलै. पटीयसी॥" यथा च- "रुरुचे हिमाचलगुहामुखोन्मुखः पयसां प्रवाह इव सौरसैन्धवः ।" अत्र हि पयसामिति यत्प्रवाहस्य सम्बन्धितया विशेषणं तदवाच्यमेव तम्य हि त- तसम्बन्धिताव्यभिचारात्। यच्चात्र सौरसैन्धव इति विशेषणं तत्र तद्धितनिर्देशोऽप्य- वाच्य एव षष्टीनिर्देशनैव तदर्थावगतिसिद्धेः । तेन 'सुमहान् प्रवाह इव जह्ु- जन्मनः' इत्यत्र युक्त पाठः। यथा च- "लक्षीकृतस्य हरिणस्य हरिप्रभावः प्रेक्ष्य स्थितां सहचरी व्यवधाय देहम्। आकर्णकृष्टमपि कामितया स धन्वी बाणं कृपामृदुमनाः प्रतिसञ्जहार ।।" "रेहयिष्यति तं लक्ष्मीनयविमुखो नापदां पद क इव । स च तव रिपुरेवमतो भावी तस्यापि तद्विरहः॥" इत्यत्र प्रतिज्ञानिगमनयोः पौनरुक्त्यम्। प्रसिद्धव्याप्तिकस्य हेतोर्घर्मिण्युपसंहारव- चनेनैव तदुभयार्थसिद्धेरिति। यदुक्तं 'प्रतिज्ञाया एव तावद्गम्यमानार्थाया वचनं १ 'लङ्टयिष्यति' इति खपुस्तके पाठ.

१०४ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः ।

पुनर्वचनं किं पुनरस्या पुनर्वचनमित्यपार्थक निगमनम्' इति। इह तुन दोष :- "यो यत्कथाप्रसङ्गे छिन्नच्छिन्नायतोप्णनिश्वसित । स भवति तं प्रति रक्तस्त्वं च तथा दृश्यसे सुतनु॥" इति। यत्राप्रस्तुतादेव प्रस्तुतस्यार्थस्य प्रतिविम्बादिव बिम्बस्य साम्यावगतिर्न तत्रोसौ वक्तव्यतामवतरति तदभिधानसामर्थ्र्यादेव तदवगमाद् उक्ताववाच्यव- चनदोषानुषङ्गात्। यथा - "आहूतेषु विहङ्गमेषु मशको नायान् पुरो वार्यते मध्येवारिधि वा वसंस्तृणमणिर्धत्ते मणीनां पैदम्। खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितु मध्येऽपि तेजस्विनां धिक् सामान्यमचेतनं प्रभुमिवानामृष्टतत्त्वान्तरम् ॥" इत्यत्र प्रभुमिवेत्युपमानभाव. प्रभोः । यथा च- "द्रविणमापदि भूषणमुत्सवे शरणमात्मभये निशि दीपकः। बहुविधाथ्युपकारभरक्षमो भवति कोऽपि भवानिव सन्मणिः ॥" इत्यत्र भवदर्थस्योपमानभाव. । प्रस्तुतात् तु तदन्यस्य प्रतीतिरनिबन्धना न सम्भ- वत्येवेति तत्र तस्योक्तिरुपपद्यत एव। "निम्नमुन्नतमवस्थितं चलं वक्रमार्जवगुणान्वितं च यत्। सर्वमेव तमसा समीकृतं घिड् महत्वमसतां हतान्तरम् ॥" इत्यत्र तमसः प्रस्तुतत्वात्तदुक्तेरसत्पुरुषमहत्त्वप्रतीतावसाम्थ्येमिति तद्वक्तव्यमेव भवतीति न तत्रावाच्यवचनदोषानुषङ्ग: । अप्रस्तुतोक्तिसामर्थ्यात् प्रस्तुतं यत्र गम्यते। प्रतिबिम्बाद्यथा बिम्बं तस्योक्तिस्तत्र नेष्यते ॥ १०६ ॥ प्रस्तुतात् तु तदन्यस्य प्रतीतिरनिबन्धना । न सम्भवत्येव ततस्तदुक्तिस्तत्र शस्यते ॥ १०७॥ इति सङग्रहश्लोकौ। किञ्च यत्राप्रस्तुतप्रशंसायामप्रस्तुतस्यार्थस्य श्रलेषमुखेनासन्ने वोत्कर्षोडपकर्षो वा तदितरस्य तथाप्रतिपत्तयेऽभिधीयते नासौ तात्त्विक इति न तत्र तामाधातुमुत्सहते तयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावेनावस्थानोपगमाद् इत्यवाच्य ए- वासौ। तस्य वचनं दोषः। तत्रोत्कर्षे यथा- "सद्वृत्ते महति स्वभावसरले बद्धोऽसि यस्मिन् गुणै- रयुक्ते संयमहेतुतामुपगतो यत्रापि विश्राम्यसि। 1. 'त्रापि' इति खपुस्तके पाठ :. 'धुरम्' इति खपुस्तके पाठः।

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। १०५

तस्याक्षेपपरम्पराभिरभितो डोलायमानस्थिते- रालानस्य मतङ्गजैष कतमो निर्मूलने दुर्ग्रहः ॥" इत्यत्र सद्वृत्तादिभिर्विशेषणैररुन्तुदस्यालानस्याप्रस्तुतस्य श्लेपबलोपकल्पितेन सदा- चारत्वादिधर्मसम्बन्धेनोत्कर्षोडमिहितः, न चासौ वाम्तव इति तदुन्मूलनग्रहो ग- जस्योचित एव न दुष्ट इत्युपालम्भयोग्यत्वं तत्रासिद्धमेव। यच्च बिम्बभूते तस्मि- न्नसिद्धं, तत् कथं प्रस्तुतेऽर्थे दर्पणप्रतिमे प्रतिबिम्बीभवेदिति श्लेषोत्कर्षस्यावाच्य- स्य वचनं दोषः। तस्माच्छेषमनादृत्यैव निराकाङ्ककाकुक्रमेण किंशब्दस्यार्थो व्या- ख्येयः । तेन 'कतमो निर्मूलने दुर्ग्ह' इत्यत्र न खलु कश्चिदित्युचित एवायं निर्मू- लनेऽभिनिवेशस्तवेत्ययमर्थोऽवतिष्ठत इति। एवमपकर्षडपि द्रष्टव्यम्। सर्वनाम्ना परा- मृष्टस्याप्यर्थस्य यत्पुनः स्वशब्देन वचनं सोडवाच्यवचन दोषः यथा 'उदन्व- च्छिन्ना भूस्स च निधिरपां योजनशत'मित्यत्र निधिरपामिति। यस्यार्थस्य समासो- क्तित एवोपमानभावोऽवसितो न तस्यासौ पुनर्वाच्यो भवति, अवाच्यवचनदोषानु- षङ्गात्। यथा-

नखलु शोभयति स्म वनस्थर्ली न तिलकस्तिलकः प्रमदामिव ॥" इत्यत्र तिलकप्रमदयोरेकतरास्मिन् वाच्ये यदुभयोर्वचनं तदवाच्यवचनं दोषः । ये तु गण्डस्योपरि पिटकोद्भेदमिव तत्राप्यार्थमेव तस्योपमानत्वमुपरचयन्ति, नमस्तेभ्यः कविवरेभ्यः । तद्यथा- "जङ्गाकाण्डोरुनाळो नखकिरणलसत्केसराळीकिराळः प्रत्यग्रालक्त्तकाभाप्रसरकिसलयो मञ्जुमञ्जीरभृङ्ग:। भर्त्तुर्नृत्तानुकारे जयति निजतनुस्स्वच्छलावण्यवापी- सम्भूताभ्भाजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्याः ।" इति। अत्र हि समासोक्त्यैव दण्डपादस्याम्भोजतुल्यत्वेऽवगते यत् तस्याम्भोज- शोभां विदधदिति पुनर्वचनं तद्रवाच्यवचनदोषतां नातिपतति। यत् पुनस्तत्राप्य- म्भोजस्यार्थमुपमानत्वमुपात्तं तदप्ययुक्तमेव, तम्योरुनाळत्वादिधर्मसम्बन्धोपगमयो- ग्यतानुपपत्तेः। केवलमेकेनैव समासान्तर्भावाद् वापीसम्भूतत्वेनास्य विशेषणविशे- ष्यभावः सङ्गच्छते। किन्तु समास एवात्रोक्तनयेनानुपपन्न इवावभासते सचेतसां प्रकमभेदप्रसङ्गादित्युक्तम्। न च दण्डपादस्य तत्सम्बन्धो घटिष्यत इति शक्यते

१०६ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

बत्तुं, तस्य तद्धर्मेसम्बन्धसंभवात्। तेनात्राम्भोजस्य शाब्दमुपमानत्वं वा दण्डपादस्य वाम्भोजत्वेन रूपण कर्तव्यं, येनात्य प्राधान्ये सति विशेषणसम्ब- न्धोपगमयोग्यता स्यात्। किञ्च भर्तुर्नृत्तरयोद्धतस्य ताण्डवात्मनो योऽनुकारस्तस्य दण्डपादविषयभावेनोपादानाज्जड्काकाण्डनाळत्वविशिष्टतया संस्थानविशेषवशाच्च पादस्य दण्डाकारताभिनवत्वं चेत्युभयमप्यवगतमिति न तत्पुनरुपादेयतामर्हति। भतो वरमयमत्र पाठ: श्रेयान्- "स्वच्छलावण्यवापीसम्भूतो भक्तिभाजा भवदवदहनः पादपझ्मो भवान्याः" इति। एवश्च धारणमात्रविवक्षायां विपूर्वस्य दधातेः प्रयोगः परिहृतो भवति, स हि विपूर्वः करोत्यर्थे वर्त्तते न धारण इति। यत्रार्थस्योपमानत्वं समासोक्त्यैव गम्यते। न तत् तत्र पुनर्वाच्यमुक्तौ वा शाब्दमस्तु तत् । १०८। अन्यथा त्वन्यधर्मैः कः सम्बन्धोऽन्यस्य वस्तुनः । तेन वाच्यत्वमार्थत्वं चेत्यस्य द्वयमप्यसत् ॥ १०९॥ इति सड्ग्रहश्लोकौ। "पेत्ता णिअंबफंस ह्वाणुत्तिण्णाए सामलड्गाए। चिहुरा रुअन्ति जलविन्दुएहि बन्धस्स व भएण ॥" इत्यत्र रोदनं बन्धनभयश्चेति यद् द्वयमुत्प्रोक्षतं वर्तते तत्र प्राधान्याद्रोदनाभिधायिन एव पदादनन्तरमुत्प्रेक्षावाददिनि पदे वाच्ये यत् तस्यान्यतोवचनं सोऽवाच्यवचनं दोषस्तस्य तादर्थ्येन प्राधान्यात्। प्रधाने चोत्प्रेक्षिते तदितरदर्थादुत्प्रेक्षितमेव भवति। यथा-

वातायनस्थितवधूवदनेन्दुबिम्बसन्दर्शनादनिशमुल्लसतीव यस्याम्।।" इत्यत्रेन्दुबिम्बसन्दर्शनम् । तेन 'जलविन्दुएहि रुअइव चिहुरचयो बन्धणभएण' इत्यत्र युक्त: पाठः । एकत्रोत्प्रेक्षितत्वेन यत्रार्था बहवो मताः। तत्रेवादि: प्रयोक्तव्यः प्रधानादेव नान्यतः ॥ ११० ॥ इति सङग्रहश्लोकः । "तव वदनपदार्थश्चन्द्रशब्दार्थतुल्यो हृदयकुमुदवस्तूज्जृभ्भयत्येष यन्मे" १ प्राप्ता नितम्बस्पर्श स्नानोतीर्णायाः श्यामलाङ्गयाः । चिकुरा रुदन्ति जलबिन्दुभिर्बन्धस्येव भयेन ।।

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। १०७

इत्यत्र समासान्तर्गतेन वदनशब्देनैकेनैव वदने वाच्ये यद् बहुभिः शब्दैम्तस्य वचनं सोऽवाच्यवचन दोषः । तथा हि वदन च तत् पदार्थश्रासाविति कर्मधारयो वा कल्प्येत, वदनपदस्यार्थ इति तत्पुरुषो वा। तत्राद्यस्तावदर्थयोरन्योन्यव्यवच्छे- दयव्यवच्छेदकभावाभावादनुपपन्नः, द्वितीयोऽपि प्रयोजनाभावात्। न हि समासे सत्यसति वार्थस्य कश्चिद्विशेषोऽवगम्यते अन्यत्र प्रतिपत्तिगौरवादित्यवाच्यवचनप्र- कार एवायमिति। यथा च-"कुशं द्विषामङ्डशवम्तु विद्वान्" इति यत्स्वरूपानुवादैकफलं फल्गु विशेषणम्। अप्रत्यक्षायमाणार्थ स्मृतमप्रतिभोद्भवम् ॥ १११ ॥ तदवाच्यमिति ज्ञेय वचन तम्य दूषणम्। तद् वृत्तपूरणायैव न कवित्वाय कल्पते ॥ ११२ ॥ यथा - "ककुभां मुखानि सहसोज्ज्वलयन् दददाकुलत्वमधिकं रतये। अदिदीपदिन्दुरपरो दहनः कुसुमेषुमत्रिनयनप्रभवः ॥" इति। अत्र हि यदत्रिनयनप्रभवत्वमिन्दोर्विशेषण तत् स्वरूपमात्रानुवादफलमित्य- वाच्यमेव तस्य तदव्यभिचारात्। न चाव्यभिचारिणोऽपि ततस्तस्योत्कर्षः कश्चि- द्विवक्षित: कवेः, यथा-

र्गोत्रं हेहयभूभुजा यदुदगात् तस्मिन्नभूदर्जुनः" इत्यत्र सुधादीधितेरिति तस्यावाच्यस्य वचनं दोषः। यच्चात्र दहनस्यापर इति व्य- तिरेकप्रतीतिफलदं विशेषणं तदवाच्यमेव तस्यात्रिनययप्रभव इति नञ्समासेनैव प्रतिपादितत्वात् । तस्मादुदित इति तत्रानुगुण: पाठः। यथा च- "नाडीजङ्डो निजन्ने कृततदुपकृतिर्यत्कृते गौतमेन" इति। अत्र हि तच्छब्दपरामर्शो गौतमस्यावाच्य एव तमन्तरेणाप्युपकारस्य तद्विषयभावावगतेः । तेन परमुपकृतवानिति वरमत्र युक्तः पाठः। यथा च- 'कटस्थलप्रोषितदानवारिभि'रिति। अत्र हि दानवारिप्रवासस्य यदेतत् कटस्थल- मवधिभावेन विशेषणमुपात्तं तन्न वाच्यमव्यभेचारात्। एवम्- "उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरद्युते! मम हि गौरि!। अभिवाञ्छितं प्रसिध्यतु भगवति! युप्मत्प्रसादेन ।।" इत्यत्रापि द्रष्टव्यम्। उत्फुल्लकेसरगौरशब्दानां पौनरुक्त्यात्।

१०८ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।

कथ तर्हि स्वभावोक्त्तेरलङ्कारत्वमिष्यते। न हि स्वमावमात्रोक्तौ विशेष: कश्चनानयोः ॥११३ ॥ उच्यते वस्तुनस्तावद्वरूप्यमिह विद्यते। तत्रैकमंत्र सामान्यं यद्विकल्पैकगोचरः ॥ ११४ ॥ स एव सर्वशब्दानां विषयः परिकीर्चतितः । अत एवाभिधेयं ते श्यामलं बोधयन्त्यलम् ॥ ११५ ॥ विशिष्टमस्य यद्रपं तत् प्रत्यक्षस्य गोचरः । स एव सत्कविगिरां गोचरः प्रतिभाभुवाम् ॥ ११६॥ यत :- रसानुगुणशब्दार्थचिन्तास्तिमितचेतसः । क्षणं स्वरूपस्पर्शोत्था प्रज्ञैव प्रतिभा कवेः ॥१७॥ सा हि चक्षुर्भगवतस्तृतीयमिति गीयते। येन साक्षात्करोत्येष भावांस्त्रैकाल्यवर्तिनः ॥ ११८॥ इत्यादि प्रतिभातत्त्वमस्माभिरुपपादितम्। शास्त्रे तत्त्वोक्तिकोशाख्य इति नेह प्रपश्चितम् ॥। ११९॥। अर्थस्वभावम्योक्तिर्या सालक्कारतया मता। यतः साक्षादिवाभान्ति तत्रार्थाः प्रतिभार्पिताः ॥ १२० ॥ यथा- "ऋजुतां नयतः स्मरामि ते शरमुत्सङ्गनिषण्णधन्वनः । मधुना सह सस्मिताः कथा नयनोपान्तविलोकितं च तत् ।।" इति। यथा च- "कुर्वन्नाभु्नपृष्ठो मुखनिकटकटिः कन्थरामातिरश्रीं लोलेनाहन्यमानस्तुहिनकणमुचा चञ्चता केसरेण। निद्राकण्टूकषायं कषति निबिडितश्रोत्रशुक्तिस्तुरङ्ग- स्त्वङ्गत्पक्ष्माग्रलग्नप्रतनुबुसकणं कोणमक्ष्णः खुरेण ।।" इति। यथा वा- "ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद् भूयसा पूर्वकायम्। १, 'मस्य' इति खपुस्तके पाठ :. २. 'चिन्तो' इंति खपुस्तके पाठः,

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। १०९

देभैरर्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रांशिभिः कीर्णवर्त्मा पश्योदग्रप्तुतत्वाद् वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्या प्रयाति॥" सामान्यस्तु स्वभावो यः सोऽन्यालङ्कारगोचरः । मिष्टमर्थमलङ्कर्त्तुमन्यथा को हि शक्नुयात् ॥१२१॥ वस्तुमात्रानुवादस्तु पूरणैकफलो मतः । अनन्तरोक्तयोरेव यद्वान्तर्भावमर्हति ॥ १२२ ॥ यथायोगमयं दोषस्तेन पञ्चैव ते मताः। इत्यन्तरश्लोकाः । ता एता दोषजातयो महाकवीनामपि दुर्लक्षा इत्यवसीयन्ते। यथा- "उमावृषाक्कौ शरजन्मना यथा यथा जयन्तेन शचीपुरन्दरौ। तथा नृपः सा च सुतेन मागधी ननन्दतुस्तत्सदृशेन तत्समौ॥" इत्यत्र यथातथाशब्दाभ्यामेव मागधी नृपयोरुमावृषाङ्कसाम्यं शचीपुरन्दरसाम्य च, सु- तस्य च शरजन्मजयन्तसादृश्यमवगमितमिति यत् तयोस्तस्य च पुनस्तत्सादृश्यवचनं तत् पुनरुक्तम्। तथोपमानयोर्यो निर्देशक्म प्रक्रान्त. स उपमेयक्मयोर्भेद नीत इति निर्देशप्रक्रमभेदो दोषः। तत एव च तत्समावित्यत्रावाच्यवचनदोषोऽपि तावत् स्फुट एव उपमानयोग्यत्वोपपत्तेः। किञ्च तथाशब्दस्य यद्वचनं सोऽवाच्यवचनं दोषः, तद्यतिरेकेणाप्यर्धयोर्विपर्यासमात्रेण तदर्थावगतिसिद्धेः । तस्मादेवमत्र पाठः श्रेयान् 'सुजन्मना तेन सुतेन तावुभौ ननन्दतुः सा च विशांपतिश्व सः' इति। यतो वस्तुमात्रोपनिबद्धप्रायेऽपि पदसमुदाये दृश्यन्त एव ते। अन्येषां यथा- "काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैर्यः समान्नातपूर्व- स्तस्याभावं जगदुरपरे भाक्तमाहुस्तमन्ये। केचिद् वाचां स्थितमविषये तत्त्वमूचुस्तदीयं तेन ब्रूम: सहृदयमनःप्रीतये तत्स्वरूपम्॥" इत्यत्र काव्यस्यात्मा ध्वनिरितीतिशब्दस्य तावत् प्रक्रमभेदः । स हि काव्यात्मप- दानन्तरं प्रयोक्तव्यः काव्यस्यात्मेतीति। अन्यथा ध्वनिनैवास्य सम्बन्धे विज्ञाय- माने तस्य सर्वनामपरामर्शाभावे अभावो भाक्तत्वं वागविषयत्वं च न प्रतीयेत

१ 'शष्पै' इति खपुस्तके पाठ :.

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ११०

तस्याभिधानात्मन इतिना व्यवच्छेदाद् अन्यस्य च ध्वनेरनुपादानात्। स ह्यभावादि- धर्माधिकरणभावेन सर्वनामपरामर्शयोग्योऽवश्यमुपादेयः, नचोपात्तः । यश्चोपात्तः स तदभिधानानुकारस्वरूपमात्रप्रधानो नार्थाभिमुख इति काव्यात्मन एवार्थस्य तदधि- करणभावो विज्ञायते न ध्वनेः । स हि तत्र सज्ञामात्रम् । यत् स एवाह 'काव्य- स्वात्मा ध्वनिसंज्ञित' इति। तच्चानिष्टमेव। न हि केचित् काव्यात्मनो रसादेरभावं भाक्तत्वं वाभ्युपगच्छन्ति। मुख्यवृत्त्या च काव्यात्मशब्दवाच्यो रसादिरेव युक्तो नापरः। तदभावे प्रतीयमानार्थान्तरसस्पर्शेऽप्यर्थापत्त्यादिवाक्यवत् काव्यस्य निर्जी- वतापतेः । एतच्च रसस्वरूपमुपकम्य स एवाह- "काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा। कौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोक: श्रोकत्वमागतः ।।" इति। इतिनार्थो व्यवच्छिन्नः शब्दमात्रेऽवतिष्ठते ॥ १२३ ॥ सर्वनामपरामर्शयोग्योऽसौ न भवेत् ततः। यथा घटः कुट इति ज्ञेयो यस्स पृथूदर ॥ १२४ ॥। ततोऽर्थ एव काव्यात्मा तत्परामर्शनोचित. । यथा नृपो नृग इति ख्यातो य स महामतिः ॥१२५॥ न ध्वनिस्तदभावादिसम्बन्धाडस्य कथं मतः । इत्यन्तरश्रोकाः। एवन्तर्हि "अस्त्युन्नते सुरसरिज्जलधाव्यमानभागे नवार्करुचि मन्दरशैलशृङ्गे। ज्योत्स्रावतीति नगरी भुवनत्रयैकभूषा वृषाङ्कशिरसीव शशाङ्कलेखा।।" इत्यत्र शशाङ्कलेखाया ज्योत्स्ावतीत्वेन यद्विशेषण तदनुपपन्नमेव स्याद् इतिशब्द- व्यवच्छेदादिति। बाढम्। को वा नानुमन्यते। केवलमितिशब्दार्थानवधारणमूलो मोह एवासौ व्याख्यातृणामिति। अथ काव्यात्मानुवादेन विहितस्य ध्वनेः समा- म्नानक्रियाकर्मभावावच्छेदेन समुदायादयमितिशब्द प्रयुक्त इत्यर्थप्रधान एवायं ध्वनिशब्दो न स्वरूपप्रधान इति तस्य सर्वनामपरामर्शयोग्यस्याभावादिसम्ब- न्धो घटत एव इत्युच्यते तदयुक्तम्। एव हि वाक्यार्थावच्छेदः प्रतीयेत, ततश्च तत्परामर्शिनः सर्वनामपदादेर्नपुसकलिङ्गनिर्देशप्रसङ्ग इति। यथा- 'तदवितथमेव मन्ये विषया आशीविषा इति यदाहुः ।'

व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। १११

तस्मादात्मशब्दानन्तरमेवायमितिशब्द प्रयोक्तव्यः । स च हेत्वर्थवृत्तिः, यथा- "रम्या इति प्राप्तवतीः पताका रागं विविक्ता इति वर्धयन्तीः" इत्यत्र। तेनायमर्थः यत काव्यस्यात्मा जीवितभूतम्ततो बुधैर्यो ध्वनिर्नाम समा- म्नातपूर्व इत्येष एवार्थोडभिमत कवेरिति विज्ञायते, यदय तत्र तत्र ध्वने: काव्यैक- जीवितत्वमाह। किञ्च समाम्नातेर्धाताः कर्मणि भृते च क्तप्रत्ययोत्पत्तौ कर्मण एव प्राधान्ये तस्यैव निर्देशो न्याय्यो न कर्तुर्नापि पूर्वशब्दम्य, अव्यभिचारात् प्रयोजनाभावाच्चेति यदेतयोरुपादान तत् पुनरुक्तमव । किश्च 'भाक्तमाहुस्तमन्य' इत्यत्रापि पूर्ववदितिशब्द: प्रयोक्तव्यः उत्तरत्र च। अन्यथा अन्येषां केषाश्चिच्ो- क्िर्नानुकृता स्यात्। ततश्र भाक्तो यो ध्वनिस्तमाहुरन्य इति वाचामविषये स्थित यत् तदीयं तत्त्वं तत् केचिदूचुरिति प्रतीतौ ध्वनेभीक्तत्वोक्तिः अन्येषा केषाश्चिच् वाचामविषये स्थितत्वं यत् तदीयस्य तत्त्वम्य तद्डुक्तिर्नानुकृता म्याद् इतिना व्य- वच्छेदाभावाद् इति वाच्यावचन दोषः । सामर्थ्यादुक्तेरनुकारानुगमे वा पूर्वत्रेतिश- ब्दस्य पौनरुक्त्यप्रसङ्गः । किञ्चात्र वचनार्थो गदतिः प्रयुक्त एवेति तस्यैवादिदीप- कन्यायेनानुवृत्तिर्युक्ता न तु तदभिन्नार्थस्य व्रवीतेरुपादानमित्युभयत्राप्युक्तदोषद्वया- नतिवृत्तिः । कालविशेषप्रक्रमभेद्श्चात्रावगन्तव्यो जगद्ुरित्यूचुरिति च कालविशे- षस्य प्रकान्तस्यानिर्वाहात्। किञ्च ध्वनेस्तत्त्व ध्वनिरेव वा स्याद् अन्यदेव वा। तत्र ध्वनिरूपत्त्वे तत्त्वमूचुस्तदीयमिति त्रितयमपि पुनरुक्त स्यात् केचिद् वाचां स्थितमविषये जगदुरित्येतावाद्धिः प्रयुक्तान्तर्गतैरव पदैस्तर्थावगतिसिद्धेः। यथोक्तं प्राक्- "प्रयुक्तान्तर्गतैरव यत्र सोऽर्थः प्रतीयते। प्रयोगस्तत्र शेषाणा पदानां पौनरुक्त्यकृत् ।।" इति। अन्यरूपत्वे त्वन्यस्य वागविषयत्वाभावे ध्वनेस्तदविषयत्व नोक्तं स्यात् तयो- र्भेदात्। किश्च भक्तेरेव ध्वनिरूपतामन्ये मन्यन्ते न तत्सम्बन्धिनोऽन्यस्य व्यापा- रादेरिति व्यर्थस्ताद्धितनिर्देशः । यत् स एवाह भक्तिर्ध्वनिरिति- "भक्त्या बिभर्ति नैकत्वं रूपभेदादयं ध्वनिः ।" इति। युक्तं चैतत्, तथा हि- "कृशाङ्गयाः सन्तापं वदति बिसिनीपत्रशयनम्" इत्यत्र वदत्यर्थाद्वाच्यादन्यस्य व्यक्तिलक्षणस्यार्थस्य तात्पर्येण प्रकाशनमिति ध्वनि- लक्षणानुगमात् भक्तेरेव तत्त्वमुपपद्यते नान्यस्येति व्यर्थस्तद्वितनिर्देशः। सहृदयम-

११२ व्यक्तिविवेके द्वितायो विमर्श।

नःप्रीतय इत्यत्र च मनश्शब्द: पुनरुक्तः प्रीतेर्मनोधर्मतया तदधिकरणभावाव्य- भिचारादित्येतत् प्रपञ्चितमेव प्राक्। तेन वरमयमत्र पाठः श्रेयान् अल्पदोषत्वात्। "काव्यस्यात्मेत्यमलमतिभिर्यो ध्वनिर्नाम गीत- स्तस्याभावं जगदुरपरे भक्तिररित्येवमन्ये। केचिद्वाचामविषय इति प्रस्फुरत्तत्त्वमन्त- स्तेन ब्रूम: सहृदयजनप्रीतये तत्स्वरूपम् ।।" इति। यद्वा इदमद्यतनानां च भाविनां चानुशासनम्। लेशतः कृतमस्माभिः कविवर्तर्मारुरुक्षताम् ॥ १२६३॥ इत्यलमप्रस्तुतवस्तुविस्तरेण। तस्मात् स्थितमेतद् यथा शब्दस्यार्थाभिधानमन्तरेण न व्यापारान्तरं सम्भवतीति। गमयन्त्यर्थमुखेन हि सुप्तिङ्चनादयोऽपरानर्थान्। तेन ध्वनिलक्ष्मविधौ शब्दग्रहणं विफलमेव ॥ १२७३ ॥ इति सड्ग्रहार्या। इति श्रीराजानकमहिमभट्टविरचिते व्यक्तिविवेकाख्ये काव्यालङ्कारे शब्दानौचित्यविचारो नाम द्वितीयो विमर्श ।

अथ तृतीयो विमर्शः।

तदेवं ध्वनिलक्षणस्य तैद्भेदानां चानुमानेऽन्तर्भावमुपपाद् सम्प्रति तदुदा- हरणानां यथायोगं क्रमेणासावुपदर्श्यते। तत्र वस्तुमात्रस्य तावत्- "भेम धम्मिअ! वीसद्धो सो सुणओ अज्ज मारिओ देण। गोलाणइकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण॥ इत्यत्र केनचित् सुकृतिना यूना सह विस्रम्भसम्भोगसुखास्वादलालसया विजने वने विविधकुसुमामोदमुदितमधुकृति कृतसङ्केतया कयाचित् कुसुमापचिचीषया भ्रमतो १ 'तत्प्रभेदानाम्' इति खपुस्तके पाठः, २ भ्रम धार्मिक! विस्त्रब्धः स शुनकोऽद मास्तिस्तेन। गोदानदीकच्छकुंहरवासिना इस्लसिंहेंन॥

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। ११३ धार्मिकस्य मनोरथपरिपन्थि तद्देशासादनं विन्नमिव मन्यमानया जानानयापि केस- रिकिशोरकस्य करौर्यातिरेकं कुक्कुरमारणमात्रत्रासोपन्यासेनास्य प्रियमावेदयितुका- मया विदग्धयापि मुग्धयेव विधिमुखेन भ्रमणस्य प्रतिषेधो विहितः । अत्र हि द्वा- वथौं वाच्यप्रतीयमानौ विधिनिषेधात्मकौ क्रमेण प्रतीतिपथमवतरतः, तयोर्धूमा- ग्न्योरिव साध्यसाधनभावेनावस्थानात् । तत्राद्यस्तावदविवेकसिद्धः स्पष्ट एव भ्र- मणविधिलक्षणस्य साध्यस्य तत्परिपन्थिकरकुक्कुरमारणात्मनः साधनस्य चोभयोर- प्युपादानात्। द्वितीयस्त्वत एव हेतोः पर्यालोचितणिजर्थस्य विवेकिनः प्रतिपत्तुः प्रयोजकस्वरूपनिरूपणेन सामर्थ्यात् प्रतीतिमवतरति। तञ्व सामर्थ्य मृतेऽपि कौलेयके क्रूरतरस्य सत्त्वान्तरस्य तत्र सद्भावावेदनं नाम नापरम्। तदेव च साधनम्। तयोश्च साध्यसाधनयोरविनाभावनियमो विरोधमूलः । स चानयोर्लोकप्रमाणसिद्ध इत्युक्तम्। ननु यद्यतो वाक्यादर्थद्वयावगमस्तत् कथमुत्तरस्मिन्नेव नियमेन विश्रा- न्तिर्न पूर्वस्मिन् उभयत्रापि वा, तयो: प्राकरणिकत्वेन विशेषाभावात्। उच्यते। न तावदत्र वाच्यानुमेययोरर्थयोः समुच्चयेनावगतिरुपपद्यते भ्रम मा च भ्रमी- रिति विधिनिषेधयोरेकाश्रयत्वविराधात्। नापि विकल्पेन भ्रम वा मा वा भ्रमी- रिति, वचनोच्चारणानर्थक्यप्रसक्गात्। नाप्यङ्गाङ्विभावेन, विधिनिषेधयोस्साक्षात् त- दसम्भवात्। केवलं योऽसौ भ्रमणविधौ हेतुभावेन दप्तपञ्चाननव्यापारस्तत्रापातः स एव विमृश्यमानः परम्परया धार्मिकस्य तन्निषेधे पर्यवस्यति तयोर्बाध्यबाधक- भावेनावस्थानात्। को ह्यनुन्मत्तः कुक्कुरमात्रसद्भावभयात् परिहृतभ्रमणस्तत्रैव ह- पसिंहसद्भावाशङ्कायामपि सविस्म्भं भ्रमेदित्यनुमेयार्थविश्रान्तिनियमहेतुर्बाध्यबाध- कभावोऽस्त्येवात्र विशेषः । अवश्यं चैतदभ्युपगन्तव्यम् अन्गथा शुक्तिकारजत- प्रतीत्योरपि क्रमभाविन्योरेतत्पर्यनुयोगप्रसङ्गः केन वार्यते। तस्माद् बाध्यबाधकभा- बावसायकृत एवात्रोत्तरार्थविश्रान्तिनियम इति स्थितम् । तत्र 'भम धम्मिअ! वी- सद्धो' इति वाक्यार्थरूपो भ्रमणविधिर्वाच्यः तस्य 'सो सुणओ अज्ज मारिओ देण' इत्यादिना क्रूरकुक्कुरमारणं दप्तसिंहविहितं वाक्यार्थरूपमेवार्थो हेतु। तत्प्रतिषेध- स्त्वनुमेय एव न वाच्यः तस्योक्तनयेनाक्षेपात् । तत्र 'गोलाणईकच्छकुडङ्गवासि- णा' इति गोदावरीकच्छकुहरस्य धर्मित्वनिर्देशः । 'दरिअसीहेणे'ति श्वमारणकार- णाभिधानद्वारेणोपात्तस्य इप्तसिंहसद्भावस्य हेतुभावः। कुडुङ्गवासिणेति तद्विशेषणेन तस्य धर्मिणि सद्भावोपपादनम्। तस्यास्य हेतोः साध्यस्य च निर्भयभ्रमणविधिलक्ष- णस्य सहानवस्थानलक्षणो विरोधः प्रसिद्ध एवेत्येकस्य सद्भावावेदनेनापरस्य स्वे- १. 'न्थिनः कुकुर' इति खपुस्तके पाठः. २. 'भूयोऽपि कौलेयक' इति कपुस्तके पाठः, ३. 'भावरूपो' इति खपुस्तके पाठः ४. 'स्वविरुद्धो' इति खपुस्तके पाठ:

११४ व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः।

भावविरुद्धोपलब्ध्या प्रतिषेधे विज्ञायमाने सति समशीर्षिकयोभयार्थप्रतीतिरेवात्र न समस्तीति तद्विश्रान्तिपर्यनुयोगो निरवकाश एव।तेनानुमय एव अ्रमणस्य निषेधो न व्यङ्गच इत्यवसेयं यथा नात्र शीतस्पर्शोडसेरित्यतः शीतस्पर्शस्य। यदि वा प्रेक्षावतां प्रवृत्तिरनर्थेसंशयाभावनिश्चयेन व्याप्ता, तद्विरुद्धश्चात्रानर्थसंश- योऽस्माद्विधिवाक्याण्णिजर्थपर्यालोचनयावसीयत इति व्यापकविरुद्धापलब्ध्या यथा नात्र तुषारस्पर्शोऽमेरित्यतस्तुषारस्पर्शस्य। अपि चास्मिन्नुदाहरणे दारुणत- रानितरानृक्षप्रभृतीन् प्रसिद्धतद्यापारानपास्य यदेतत् करिकलभकुम्भनिर्मेदैकहेवा- किनः केसरिणः कौलेयकवधाभिधानमौचित्यैकनिकेतनस्य कवेस्तत्र चिरं चिन्त- यन्तोऽप्यभिप्रायं न विद्यः। नहि दप्ततया यत्किञ्चनकारिणोऽन्यस्यापि रवजाति- समुचितं चरितमपहायाप्रसिद्धमेव किमपि रसभङ्गभीरवः कवयो वर्णयितुमाद्रियन्ते किमुत जगद्विदितव्यापारस्य केसरिणः । अनौचित्यनिबन्धो हि परं रसभङ्गकारणं कवयो वदन्ति। यत् स एवाह- "अनौचित्यादृते नान्यद् रसभङ्गस्य कारणम्। प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत् परा ॥" इति। तस्माद्दरिअरिकखणेत्यत्र पाठ: श्रेयान्। "अत्ता एत्थ णिमज्जइ एत्थ अहं दिअसअं पलोएहि। मा पहिअ! रत्तिअंधअ सेज्जाऐ महॅण मज्जहिसि ॥" अत्र हि चलितचारित्रमुद्रा प्रोषितपथिकयुवतिः कञ्चिद्युवानं वासरावसाने वसति प्रार्त्थयमानमुद्दिश्योत्पन्नमन्मथव्यथावेशा श्वश्रूसन्निधौ तस्मै शयनस्थानं विविक्त- सुपदिश्य निशान्धताध्यारोपेण स्वशयनसंस्पर्शप्रतिषेधनिमेन श्वश्रूशय्यासन्निवेश- देशं दर्शयन्ती रात्रावत्र मदीय एव शयनीये त्वया निभृतमुपस्थातव्यामिति तैस्तै- राकारैः प्रतिषेधमुखेन स्वाभिप्रेतमर्थमस्मै निवेदयते। तत्र च केचिदविदितस्वरू- पस्यैव पाथेकस्याकस्मान्निशान्धतोपक्षेपः स्वशयनीयोद्देशदर्शनं चेत्युभयमव्यभि- चारि साधनमिति मन्यन्ते। तद्वशाद्धि तस्य नायिकाशयनोद्देशोपसर्पणमपि कल्प- नीयं स्यात्। श्वश्वाश्र तस्याविनयदोषाशङ्कानिरास इत्युभयमभिमतं सिध्यति। यत्त्वत्र श्वश्रूशयनदर्शनं तत् तदाशङ्कानिरासार्थमेव न परेकप्रवर्त्तनाङ्गतां ग- च्छति। आत्मन एव शयनोद्देशदर्शने हि तस्याः शङ्का स्यात्। यद्वा शयनयो- * 'एतेना' इति खपुस्तके पाठ १ श्वश्रूरत्र शेते अत्राह दिवसक प्रलोकय। मा पथिक! रात्र्यन्ध शय्यायामावयोर्माड्क्षीः।। २. 'मुखेन' इति ख्रपुस्तके पाठः,

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। ११५

र्विप्रकर्षप्रकाशनपरं तदिति तत्प्रवृत्त्यङ्गमेवास्तु तदिति च। तच्चायुक्तम्। अत्र हि श्वश्रू: प्रत्याय्या वर्त्तते नान्यः न चायं चिरपरिशीलनावसेयो निशान्धताख्यो हे- तुस्तां प्रति सिद्धः। तथाविधश्चोपादीयमानः प्रत्युत तस्याः शङ्कामुपजनयेत्। उ- भयार्थकारी ह्यत्र हेतुरुपादेयो भवति यो न श्वश्राः शङ्कामाधत्ते पाथकं च प्रव- र्त्तयति। नचाय निशान्धताख्यो हेतुस्तथेति व्यर्थस्तदुपन्यासः। किञ्चायं निशा न्धतोपक्षेपः पक्षद्वयेऽप्यप्रयोजक एव शयनसन्निवेशदर्शनसंस्कारादेव तदुभय- सिद्धेः। ये तु शयनीययोर्विप्रकर्षदर्शनेनान्योन्यदर्शनस्या फुटत्वमनुमीयमानं हेतु- तया मन्यन्ते अतएव च 'अत्ता एत्थ णिमज्जइ' इति पठन्ति तेऽप्ययुक्तवादिनः अनैकान्तिकत्वात्। दृश्यन्ते ह्यचलितचारित्राणामपि युवतीनामेवंविधाः सद्भावगर्भाः भणितयः । आकारविशेषाणां हेतुत्वपरिकल्पनमुपहासायैव तेषां वाच्यत्वाभा- बात् वाच्यस्यैव व्यञ्जकत्वेन प्रकृतत्वात्। किञ्चात्र निरूप्यमाणो हेतुरेव न लभ्यते। सहि विधेयानुगुणो वा स्यात् प्रतिषेध्यानुगुण उभयानुगुणो वा। तत्राद्यः श्वश्नाः शङ्कामेव जनयेदसिद्धत्वाच्चाक्षुषत्वादिवत्। द्वितीयो न विवाक्षितार्थसिद्धिहेतुर्विरु- द्धत्वात् कृतकत्वमिव नित्यत्वे । तृतीयस्तु सन्देहमेव जनयत्यनैकान्तिकत्वात्। प्रमेयत्वादिवदिति। यदाहु :- "नासिद्धो भावधर्मोडस्ति व्यभिचार्युभयाश्रयः । धर्मो विरुद्धो भावस्य सा सत्ता साध्यते कथम् ।।" इति। अपि च तत्र यथाद्य उदाहरणे भ्रमणविधिहेतुरेव निरूप्यमाणः प्रतिषेधे पर्यवस्यति न तथेह प्रतिषेधहेतुरेव विधाविति कुतो विधिरूपार्थान्तरप्रतीतिःिद्धिः। तस्माद्विधेयस्यार्थान्तरस्य निबन्धनाभावात् प्रतीतिरेव नास्तीति कुतस्तस्य व्यङ्गयत्व- मित्ययुक्तमेवेद मुदाहरणम्। "वेच्च महव्विअ एक्काए होन्तु णीसासरोइअव्वाइ। मा तुज्झ वि तीए विण दक्खिण्णहअस्स जाअन्तु ।।" इत्यत्र कयाचित् खण्डितयान्तर्जुलितेरष्याप्रकोपया सावहित्थं सोल्लुण्टं सप्रणयौचित्यं च यः प्रिय प्रति भेदो विहितस्तत्र तस्यामेव भवान्निर्व्याजमनुरक्तहृदयो मयि तु कितव! तव कृतकोपचारवचनरचनामात्रमेतदिति नायकस्यान्यत्रानुरागािशयः

१ व्रज ममैवैकस्या भवन्तु नि श्वासरोदितव्यानि। मा तवापि तया विना दाक्षिण्यहतस्य जनिषत ॥ २. 'ण्टनम्' इति खपुस्तके पाठः,

११६ व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः ।

साध्यः। तत्र च गच्छ त्वद्विरहविहितानि निश्वासरोदितव्यानि ममैवैकस्या भवन्तु मा तवापि दाक्षिण्यमात्रविवशस्य तया विना तानि भूवन्निति तत्र तस्य प्रस्थाना- नुमतिर्हेतुः। प्रस्थाने हि तस्य तद्विरहविरतिः। तद्विरतौ च तद्धेतुकानां निःश्वा- सरोदनादिदुःखानामपि विरतिः। स्नेहोत्कर्षानुविधायिनो हि प्राणिनां विरहव्यथा- वेशा भवन्ति तेषां तत्कार्यत्वात्। कार्यकारणभावश्चैषामध्यात्मप्रमाणासिद्धः । धर्मिणि सद्भावसिद्धिश्रास्य हेतोस्सतोऽसत एव वा प्रतिषेधसामर्थ्यादवसयते, प्राप्तिपूर्वका हि प्रतिषेधा भवन्तीति। तस्य च सत्यासत्यत्वविचारो निरुपयोग एव प्रतीतिमात्रपरमार्थत्वात् काव्यनाट्यादीनामिति विरहव्यथावसितोऽनुरागातिशयः कान्तस्यानुमय एव भवति न व्यङ्गय इत्यवसेयम्। "दे आ पसिअ णिअत्तसु मुहससिजोह्वाविलुत्ततमणिवहे। अहिसारिआणं विग्घं करोसे अण्णाण वि हआसे!।" इति। अत्र काचित् कामपि निशान्धकाराभिसरणसमुद्यतां सहजसौन्दर्यकान्तिकम- नीयमुखीं सखीमालोक्य मुदितान्तःकरणा प्रणयोपालम्भनिभेन तस्यास्तां रूपसम्प- दमित्थमुपवर्णयतीति चाटुकार्थोऽत्र प्रतीयमानोऽनुमेयः। तत्र च वाच्यस्य प्रतिषे- धानुपपत्तिरव हेतुः। तद्नुपपत्तिश्च सम्बोधनद्वारेणोपात्तस्य मुखशशिज्योत्स्ाविलु- पतमोनिवहत्वस्य हेतोरार्थस्यासिद्धेः, परमार्थतो मानुषीमात्रस्य तथाविधाया वद- नेन्दुकान्तेरसम्भवात्। अतस्तस्यास्तदन्यासां चाभिसारिकाणामभिसरणविन्न एव न सम्भवतीति तत्प्रतिषेधप्रणयप्रयासस्सख्यास्तस्यामनर्थक एवेति प्रतिषेधविधेरनुपप- त्तिसिद्धिः। अतो वदनेन्दुकान्तेर्यदेतद्विलप्ततमोनिवहत्वमुपात्तं तदन्यथानुपपद्यमानं बदनस्य कान्त्यतिरेकलक्षणमर्थान्तरमेव चाटुरूपमनया भङ्गयानुमापयति कान्त्य- तिरेकमन्तरेण निर्मूलस्य तदतिशयारोपस्य लोकैरनाद्तत्वादिति तत्प्रमाणसिद्ध ए- वानयोः सम्बन्धो बोद्धव्यः । "कैस्स व ण होइ रोसो दटठूण पिआए सव्वणं अहरम्। सब्भमरपदुमाघाइणि वारिअवामे सहसु एह्िम् ॥"

१ प्रार्थये तावत् प्रसीद निवर्त्तस्व मुखशशिज्योत्स्नाविलुप्ततमोनिवहे। अभिसारिकाणा विन्न करोष्यन्यासामापे हताशे॥ २ 'यकोपो' इति खपुस्तके पाठ ३. कस्य वा न भवति रोषो दृष्टवा प्रियाया. सव्रणमधरम्। सत्रमरपझ्माघ्राणशीले! वारितवामे! सहस्वेदानीम्॥

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। ११७

इत्यत्र काचिद् विदग्धा सती कामपि कामुकान्तिके परपुरुषपरिक्षताधरपल्लवामा- लोक्य तदसहनस्वभावं च त कामुकमाकलय्य तस्य परपरिभोगशक्काकळङ्कमपाकर्त- मधरक्षतस्यान्यथासिद्धत्वमुपालम्भनिभेन तामाह। तत्र सव्रणवल्लभाधरदलदर्शनं सर्वस्यैव कामुकलोकस्येर्ष्याप्रकोपकारणं भवतीति व्याप्तिवचनम्। तव च वारित- वामायाः सभ्रमराम्भोजाघ्राणशीलायाम्तन्निबन्धनमिदमधरस्य सव्रणत्वमिति पक्षध- मोपसंहारः। सद्यतामिदानी तस्य निजस्यािनयस्य विपाकः प्रियतमप्रकोपरूपस्त्व- येति निगमननिर्देशः । इति वाच्यार्थविषयः साध्यसाधनभावस्तावत् स्पष्ट एव। अनुमेयार्थविषये तु तम्मिन् परपुरुषपरिभोगशङ्कानिरास सानगः । तस्य सभ्रमरा- म्भोजाघ्राणशीलत्वेन सम्बोधनसमर्पितेनानुमितमधरपल्वपरिक्षतेरन्यथासिद्धत्वमार्थो हेतुः। तयोश्चाविनाभावनियमोऽनुरागिणामध्यात्मसिद्ध एवेति सिद्धम्। अत्र वा- च्यानुमेययोरुभयोरर्थयोरपि प्रतीतावनुमेय एव विश्रान्तिर्न वाच्ये तस्य तदङ्ग- तया प्राधान्याभावाद् इत्युक्तमेव। "सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्र कृतविद्यश्च यश्च जानाति सोवितुम् ।।" इत्यत्र शूरादीनां त्रयाणां सर्वत्रैव स्वाधीनाः सम्पदो भवन्तीति साध्यम्। तत्र सु- वर्णपुष्पपृथिवीचयने कर्तृत्वाभिधान तेषां हेतुः । तद्धि मुख्यमनुपपद्यमानं वाक्या- र्थोपचारवृत्त्या तत्सदृशमेव सर्वत्र सुलभवविभवत्वमनुमापयति यथा पदार्थोपचारे गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गाशब्दो गङ्गासमीपवार्तिनं तटम् । द्विविधो ह्युपचार इष्टः पदार्थवाक्यार्थविषयत्वाद् उपचारे च वाच्यस्योपायत्वात्। अप्राधान्ये सत्यविव- क्षितत्वमेव भवति, उपचारविषयस्यैवोपेयतया प्राधान्यात्। तयोश्च प्रसिद्धिकृत एवाविनाभावनियमोऽवगन्तव्यः । साध्यश्रानुमेय एव न वचनगोचरता गच्छती- त्युक्तम् । "शिखरिण क्नु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । तरुणि! येन तवाधरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशाबकः ॥" इत्यत्र त्वद्धरपल्लवपरिचुम्बनामृतन्नाल्पपुण्यः पुमानासादयतीति चाटुकरूपोऽर्थः साध्यः । तत्सादृश्यलवावलम्बिनो बिम्बफलस्यापि परिखण्डनविधौ शुकशाबकस्य लोकोच्तरतपःपरिणामशालित्वसमारोपो हेतु. । यत्र खलु यत्सादृश्यसद्भावमात्रभाजो भावस्य पुण्योपचयपरिश्रेमपरिप्रापणीयत्वमाशङ्कयत तत्र तस्य तत्सम्बन्धिनो मुख्य- स्यैव तत् कथं नावगम्येते। तस्मादत्रापि साध्यसाधनभावगर्भतैवोपपन्नेति सिद्धम्। १ 'णाम' इति खपुस्तके पाठ. २. 'म्येत' इति खपुस्तके पाठ.,

११८ व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः।

"स्न्िग्धश्यामळकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः । कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोडस्मि सर्वै सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहाहा देवि! धीरा भव ॥" इत्यत्र मदनदहनोद्दीपन चन्द्रोदयोद्यानादिदारुणपदार्थसार्थदर्शनदुःखसहिष्णुत्वं नाम रामस्य साध्यम्। तत्र च रामत्वमेवार्थो हेतुः। रामशब्दो ह्यय स्वेच्छापारिकल्पित- प्रकरणाद्यव सेयसकलक्केशभाजनत्वलक्षणधर्मविशिष्टं संज्ञिनं प्रत्याययति न संज्ञिमा- त्रम्। तयोश्च व्याप्यव्यापकभावलक्षणः सम्बन्धः प्रसिद्धिकृतोऽध्यात्मप्रसिद्ध एवाव- गन्तव्यः यथा वृक्षाशेंशपयोः । यच्च तदनुमितं धर्मान्तरं तत् सर्वसहत्वस्योपा- चस्य साधनं न रामत्वमेवेत्यनुमितानुमेय तत् । एवमस्मतत्यस्मदर्थे धार्मणि रामत्व- मात्रनिबन्धनायां सकलक्केशभाजनत्वलक्षणसाध्यधमोसिद्धौ स्फुट एवास्यानुमानान्त- र्भावः । ततश्र रामस्य यत् कठोरहृदयत्वाभिधानं तत् पुनरुक्तमेव अनुवादपक्ष- स्यातिकृच्छत्वात्। "तोला जाअन्ति गुणा जाला दे सहिअएहि घेप्पन्ति। रइकिरणाणुग्गहिआइ होन्ति कमलाइ कमलाइ ।।" इत्यत्राद्यस्तावत् कमलशब्दः सामान्यवृत्तिर्द्वितीयो विशेषवृततिः । स चास्य विशेषो निरतिशयशोभासौरभाभिरामतालक्षणोऽर्थः प्रकरणादिगम्यो रविकिरणानुग्रहकृतः प्रमाणान्तरसिद्धस्सामान्यनिष्ठोऽनुमेयः । तत्र च तयोः सामान्यविशेषार्थयोर्विजाती ययोरिव सजातीयार्थयोरप्यारोप्यारोपकभाव एव हेतुः यथा सिहो माणवक इति। न च भिन्नजातीयत्वमेवार्थानामारोपनिबन्धनमिति नियमः सम्भवति येनात्र सजाती- यत्वादसौ न स्यात् तस्य भिन्नार्थमात्रप्रयुक्तत्वात्। तच्चानयोरुक्तनयेनास्त्यवेतिना- सिद्धो हेतुः । सामान्यविशेषवृत्तित्वं चेदं शब्दानां विवक्षामात्रनिर्मितमिति न तस्य पूर्वपश्चाद्भावनियम: कश्चेत्। ततश्च- "ऐमेअ ज़णो तिस्सा देउ कवोलोपमाइ ससिबिम्बम्। परमत्थविआरे उण चन्दो चन्दोविअ वराओ॥" इति विपर्ययेणापि तदुपपद्यत एव। एवञ्चास्याप्यनुमानान्तर्भाव एवावगन्तव्यः। 'नि- श्वासान्ध इवादशश्चन्द्रमा न प्रकाशते' इत्यत्रादर्शस्य विच्छायत्वमर्नुमितमुपमानम्। १. 'तुच्छ' इति खपुस्तके पाउ .. २. अस्यच्छाया ५८ तमपृष्ठे द्रष्टव्या ३ अस्य चछाया ५८ तमपृष्ठे द्रष्टव्या ४. 'नुमित'मित्येव खपुस्तके पाठः,

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः ११९ तदनुमितौ चादर्शस्यान्ध्याभिधानं साधनम् । तद्धि तत्र मुख्यं न सम्भवति प्रा- णिधर्मत्वात्। अतस्तत्सामर्थ्यात् पटलपीहितस्येव नयनस्य निश्वाससमार्पित दर्पणस्य विच्छायत्वमेवानुमापयतीति। अत्यन्तातरस्कृतवाच्योऽपि सिहो माणवक इत्यादि- बत् पदार्थोपचार एव। तस्य चानुमानान्तर्भावस्समर्थत एव प्राक्। एवम्- "गेअणं च मत्तमेहं धारालुलअज्जुणाइ अ वणाइ। णिरहङ्कारमियङ्का हरन्ति णीलाओ वि णिसाओ ॥" इत्यत्र मत्तनिरहङ्कारशब्दयोरपि द्रष्टव्यम्। यापि विभावादिभ्यो रसादीनां जतीति: सानुमान एवान्तर्भवमर्हतीति । विभावानुभावव्यभिचारिप्रतीतिर्हि रसादिप्रतीते- स्साधनमिष्यते। ते हि रत्यादीनां भावानां कारणकार्यसहकारिभूतास्ताननुमापयन्त एव रसादीन् निष्पादयन्ति। त एव हि प्रतीयमाना आस्वादपदवीं गताः सन्तो रसा इत्युच्यन्ते इत्यवश्यम्भावी तत्प्रतीतिक्रम । केवलमाशुभावितयासौ न लक्ष्यते यतोऽयमद्याप्यभिव्यक्तिभ्रम इत्युक्तम् । अत्रोदाहरणानि यथा कुमारसम्भवे मधु- प्रसङ्गे वसन्तपुष्पाभरणं वहन्त्या देव्या आगमनादिवर्णनं मनोभवशरसन्धानपर्यन्तं शम्भोश्च परिवृत्तधैर्यस्य चेष्टाविशेषवर्णनादीनि। "अत्रान्तरे कुसुमसमययुगमुपसंहरन्नुदजम्भत ग्रीष्माभिधानः फुल्लमल्लिकाधवळाद्टहासो महाकालः" इत्यत्राप्राकरणिकमहाकालाख्यदेवताविशेषविषया प्रतीतिस्साध्या। तस्याश्चाट्टहा- ससम्बन्धो युगसंहारव्यापारश्चेत्युभयं साधनं तस्य तत्कार्यत्वात्। कार्यकारणभावा- वसायश्चानयोरागमप्रमाणमूल इति तत एव समासोक्तिक्रमेणाप्राकरणिकार्थान्तर- प्रतीतिसिद्धिः न तूभयार्थवृत्तर्महाकालशब्दस्य सा शक्तिरित्येतदुक्त वक्ष्यते च। "उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरुमलीमसः । पयोधरभरस्तस्याः के न चक्रेऽभिलाषिणम् ॥" हत्यत्र त्वनन्तरोक्तः प्रकारो न सम्भवतीति कुतोऽर्थान्तरप्रतीतिः । "दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितसमयाकृष्टसृष्टैः पयोभिः पूर्वाह्वे विप्रकीर्णा दिशिदिशि विरमत्यहि संहारभाजः । दीप्तांशोर्दीर्घदुःखप्रभवभवभयोदन्वदुत्तारनावो गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु।।" १. गगनं च मत्तमघ धारालुलितार्जुनानि च वनानि। निरहृङ्कारमृगाङ्ड" हरन्ति नीला अपि निशाः ॥

१२० व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः।

इत्यत्र तु गोशव्दस्यानेकार्थत्वेSप्राकरणिकार्थान्तरप्रतिभोत्पत्तौ न किश्चिन्निबन्धन- मवधारयामः । तथा हि। गोशब्द एवानेकार्थत्वात् निबन्धनमुपकल्प्येत, तद्विशे- षणजातमुभयमपि वा अन्यस्यार्थप्रकरणादेरसम्भवात् । तत्र न तावद् गोशब्द एवेति शक्यते वत्तुं सुरभिव्यतिरिक्ते वज्रादावनभमतेऽप्यर्थान्तरे प्रतीत्युप- जननप्रसङ्गात्, तस्यानेकार्थत्वाविशेषे नियमहेतोरभावात्। अथ विशेषणजातमेव नियमहेतुर्नापरः, तद्धि यदर्थानुगुणमुपलभ्यते तत्रैव प्रतीतिमुपजनयतीति। तर्हि ततोऽपि सा तदनुगुणार्थावगतिर्निर्निबन्धना तद्वदेवाकस्मिकी कथमिवोत्पद्येत। विशेष्यवाचिनोऽनेकार्थस्य तु तन्निबन्धनभावोपगमे अन्योन्याश्रयदोषः । न चो-

पजनयति, यतो जडपदार्थविषय एवायमुपपन्नः क्रमः । यत्र स्वाभाविक एवायं जन्यजनकभावः न वाच्यवाचकभावविषयः, तत्र हि प्रतिपत्तपराम- र्शापेक्षापरतन्त्रोऽर्थाध्यवसायोपजनो न स्वाभाविकः । तत्र वाच्यार्थविषयस्यास्य वाचक एव तत्संस्कारप्रबोधनिबन्धन नान्यः । अर्थान्तरविषयस्य तु तस्यावश्य- मन्यदेवापेक्षणीयं युक्तं न पुनरेक एवोभयत्रापि, एकहेतुकत्वेऽर्थयोः क्रमनियमा- नुपपत्तेः प्रत्यर्थ शब्दनिवेशोपगमविरोधाच्चेति तयोर्भिन्नहेतुकत्वमवगन्तव्यम्। तच्च तदावृत्त्या वास्तु अर्थप्रकरणादिना वा, न तत्रास्माक्मभिनिवेशः कश्चित्। केव- लमन्यतस्तत्प्रतिभोद्गेदाभ्युपगमेनानुमानान्तर्भावः स्फुट एव तस्यैव लिद्गतापत्तेरिति शब्दस्यानेकार्थतावगममात्रमूलोऽयमद्यापि कवीनामर्थान्तरप्रतीतिभ्रम इति व्यर्थः शब्दशक्तिपरिकल्पनप्रयासः । एवं चास्य वाच्यातिरेकिणोऽर्थान्तरस्य प्रती- तिरेव न समस्तीति यत्राप्रस्तुताभिधानप्रसङ्गभयात् तयोरुपमानोपमेयभावप्रकल्पनं तदपि निर्मूलमेवेत्यवगन्तव्यम्। किञ्च न स्वभावत एव शब्दानामर्थप्रतीतिकम इति नियमसम्भवः, किन्तर्हि सामग्रविशात्। सा हि यदर्थानुगुणोपलभ्यते तमेव तस्यार्थ कल्पयतीति सर्वः शब्द: सर्वार्थविषयः सर्वश्चार्थः सर्वशब्दविषयो भवि- तुमहति। ततश्रातदर्थोऽप्यन्यः शब्दः सामग्रीवशात् समासोक्तिन्यायेन तमवगम- यितुं क्षमेतैव, न पुनस्तदर्थोऽपि सामग्रीविकलो गवादिशब्दः, आस्तां वान्यः शब्दो, यः साधुत्वेन प्रसिद्धः । असाधुरपि यावत् तद्वशादनुमितवाचकभावोडभि- मतमर्थमभिदधात्येवेति सामग्रीसद्भावान्वयव्यतिरेकानुविधायिनीयमर्थान्तरप्रतीति- रित्यवसीयते। यदाहु :- १. 'प्रतीतिम्' इति खपुस्तके पाठ:, २. 'स्यं भाववद्वा' इति खपुस्तके पाठः. ३ 'मेडनु' इति खपुस्तके पाठ :.

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। १२१

"असाधुरनुमानेन वाचकः कैश्चिदिप्यते। वाचकत्वाविशेषेऽपि नियमः पुण्यपापयोः ॥" इति। नचैतावता तस्यापशब्दत्वं कल्पयितु युक्तं यतः शब्दस्तावच्छब्दते विमृ-

त्रिविधः । साधुरसाधुरपशब्दश्चेति । लक्षणानुगतः साधुः प्रकृतिप्रत्ययादिविभा- गपरिकल्पनया लक्षणेनानुगम्यत इति। ततोऽन्योऽसाधुरव्युत्पन्ना डित्थादिवत्। शब्दादपेतोऽपशब्दः योऽर्थ न प्रतिपादयति विगुणसामग्रीक इत्यर्थ.। एवञ्च साधुशब्दस्यापि सामग्रीवैगुण्येनावाचकत्वादपशब्दत्वम् अपशब्दस्यापि तदानु- गुण्येन वाचकत्वादनपशब्दत्वमुपपन्नं भवति। ततश्च वाचकत्वावाचकत्वमात्रनिब- नधने शब्दापशब्दत्वव्यवहारे व्यवस्थिते सति ये केचिदितिहामपुराणादावागम- शास्त्रादौ च क्चित् केषाश्चिच्छब्दानामसाधुत्वादपशब्दत्वमुद्धावयन्ति ते प्रत्यु- क्ता भवन्ति। अस्मान् प्रति पुनरविषये प्रयुज्यमानः शब्दोऽपशब्द इति। त- द्यथा- "मधुकरैरपवादकरैरिव स्मृतिभुवः पाथका हरिणा इव। कलतया वचसः परिवादिनीस्वरजिता रजिता वशमाययुः ॥" इत्यत्र हरिणानामुपमानत्वादप्राधान्यमविगणययैव यः कविना रञ्जिर्लुप्ानुनासिक: प्रयुक्त: सोऽपशब्द एव तत्प्रयोगस्योपमेयार्थानुगुण्येनापपन्नत्वात्, तस्यैव प्राधा- न्यात्, प्रधाने च कार्यसम्प्रत्ययोपगमात्। केवलमप्रधानापेक्षया शब्दसंस्कारवि- परिणामेन व्याख्यामात्रमत्र श्रेयो न पुनस्तस्य प्रयोगः । युज्येत पुनरेतद् यदि पिकानां हरिणतया रूपणं स्याद् आरोपो वा यथा 'स्मृतिभुवो बत पान्थमृग- ब्रजा' इति, यथा वा 'स्मृतिभुवः पाथेका हरिणत्रजा' इति। अन्यथा त्वपशब्द एवायमविषये प्रयुक्तत्वाद् अस्वगोण्यादिशब्दवत्। यदुक्तम्- "अस्वगोण्यादयः शब्दाः साधवो विषयान्तरे। निमित्तभेदात् सर्वत्र साधुत्वं च व्यवस्थितम्।।" इति। शब्दप्रयोग: कर्त्तव्यः प्रधानार्थव्यपेक्षया। तदन्यापेक्षया त्वर्थादेनं विपरिणामयेत्॥ १॥ विपरीतमतो यत् स्यादपशब्द: स मां प्रति। हेतुर्घ्वनेश्रायमेव प्रयोगपरिणामयोः ॥२॥ १. 'प्रयु' इति खपुस्तके पाठ :.

१२२ व्याक्तविवेके तृतीयो विमर्शः।

परिणामो बहुविधो वाचोलिड्गादिभेदतः । स च प्रसिद्ध एवेति ना माभिरिह दर्शितः ॥ ३ ॥ इति सड्ग्रइश्लोकाः। यदपि च केचिदाचक्षते समानायामर्थगतौ शब्देनापशब्देन च शास्तरेण धर्मनियमः क्रियते सधुभिरेव भावितव्यं नासाधुभिरिति, तत्र कूपखा- नकवद् वृत्तिर्भविप्यतीत्यादिना तैरव प्रतिविहि,म्। सा े तिहासपुराणागमशास्त्रे- ष्वनयस्त्येवेति नागमविरोधः । त्रिविरधं हि शास्त्र शब्दप्रधानमर्थप्रधानमुभयप्रधा- नश्चेति। तत्र शब्दनधानं वेदादि अध्ययनादेवाभ्युदयश्रवणात् मनागपि पा- ठविपर्यासे प्रत्यवायश्रवणाच्च। अर्थम्रधानमितिहासपुराणादि तस्यार्थवादमात्ररू- पत्वात्। उभयप्रधान सर्गबन्धादि काव्यं तस्य रसात्मकत्वाद् रस्स्य चाभरौचि- त्येन परिपोषदर्शनान्। काव्यत्यानि शास्त्रत्वमुपपादितमेन। तदेवं यदर्थप्रध नमि- ष्यते तच्ट्रवगधारणार्थावबोधा ष्ठानोत्थितेन धर्मेणासाधुशब्दोदीरणोदितोऽघर्मः प्रतिहतो भवतीयमसौ वृ खानकवृति। धमस्य तदुत्थितत्वमुपगतमेव - "यस्तु प्रयुङ्गे कुशलो दिशेो शब्दान्यथावद् व्यवहारकाले। सोडनन्तमामोपि जय परत्र धयोगविद् दुप्यति चापशव्दैः ।" इति। असाघुश्चापशब्दश्च द्विधा शब्द: प्रकीर्त्तितः । तत्रासाधुर्न साध्यो यः प्रकृतिप्रत्ययादिभिः ॥४॥ शब्दादपेतोSाशब्दः शब्दनाकरणात्मनः । शब्दना हि परामर्शो वाच्यार्थविषयोऽस्य यः ॥५॥ एवञ्चासवुशब्दोऽपि नापशब्दत्वमर्हति। न सोऽप्यभ्येति साधुत्वं तयोर्विषयभेदतः ॥ ६॥ ततश्र- सामर्थ्यादेव शब्दस्य विषयेऽवगते सति। न प्रयोगोऽस्य न द्येष स्वनिप्पत्त्यै प्रवर्त्तते ॥ ७॥ अत एव प्रकृत्यर्थमात्रं तत्र प्रयुञ्जते।

इयता चापशब्दत्वं न तेषामवकल्पते। अर्थेषु शब्दनकर्मकरणत्वानपायतः ।। ९ ।। १. 'तत्त' इति खपुस्तक पाठ:

व्यक्तिवियेके तृतीयो विमर्शः। १२३

असाधूच्चारणाद्यम्तु तत्राधर्म: प्रवर्त्तते । कूपखानकवद्वृत्तेः सोऽर्थज्ञानान्निवर्त्तते ॥ १० ॥ अथ वार्थपरिज्ञानमास्तां तत्पठनादृपि। धारणादपि वा पुसां श्रूयतेऽम्युदयः पर ॥ ११॥ इति समग्रहक्लोकाः । तस्मादुपपत्तिशून्य एवायं गतानुगतिकतया अनेकार्थशब्द-

न्तरप्रतीतिपक्षः। व्याख्यातारोऽयलीकविदवन्मानितया प्रायणापव्याख्यानैर्न केव- लमात्मानं यावत् तत्रभवतो महाकवीननि ह्ेपयन्तो दृश्य ते। तदथा- "तां जानीयाः परिमितकथां जीवित मे द्वितीयं दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीनिवैकान्। गाढोत्कण्ठागुरुषु निवसेप्वेपु गच्छत्मु बाला जाता मन्ये शिशिरमयिता पद्मिनीवान्यरूपा ।" इत्यत्र पाठमिममवुद्ध्वैव कलितकविहेवाकाः पराकृतप्रतीतिचारुतातिशयास्ते 'अवैमि 'तदवज्ञानाद्यलापेक्षो मनोरथः ।' इत्यादौ दृष्टामपि वाक्यार्थकर्नतां मन्यनेरपश्यन्तो बालैयाः कर्मतामस्य मन्यमानाः स्वरसन्धिवशाद्विकृतमिवशब्दमेव अ्रमाद् वाशब्दं परिकल्प्यापव्याख्यामार- भन्ते। न ह्येवमर्थस्य वैचित्री काचित् समुन्मिषति। नापि महाकवेः कालिदास- स्यान्वयगतिरियं क्वचनापि प्रबन्धेऽवधारितपूर्वा यदय रसनिधाने काव्ये व्याधि- मिव वाशब्दमिवार्थे प्रयुञ्जीतेति। कथं तर्हि 'चन्द्र प्रवृद्धोमिरिवोर्भिमाली'ति त- स्यैव कवेरयं प्रयोगः। उच्यते। क्रिष्टत्वादविभावितार्थेपाउेन केनचित् कल्पि- तोडयं पाठ । स हि जलधिर्निशीवेति द्रष्टव्यः । यथा च- "ग्रामेऽत्मिन् परथिकाय पान्थ! वसतिर्नैवाधुना दीयते रात्रावत्र विहारमण्डपतले पान्थः प्रसुप्तो युवा। तेनोद्गाय खलेन गर्जति घने स्मृत्वा प्रियां तत्कृत येनाद्यापि करक्कदण्डपतनाशङ्की जनस्तिष्ठति।।" इत्यत्र हि काचित् वसति प्रार्थयमानं पथिकयुवानमुद्दिश्योत्पन्नमन्मथव्यथाव्रेशा त- स्यान्यानुरागितामाशक्कमाना दारुणतरपरिणामोड-ासक्तजनानुराग इति न चेदसि १. 'अक्त्म' इति खपुस्तके पाठः. * 'दपध्य।' इति कपुस्तके पाठ

१२४ व्याक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः।

कस्याश्चिदनुरक्त्तस्तदिदमखिलमेव गृहमयं च जनस्तवायत्त एवान्यथा गम्यतामिति स्वाभिप्रेतमर्थमस्मै निवेदयितुकामा पूर्ववृत्तान्तं वसतिविहितोपकारकामिनी मर- णावेदनफलं वक्तुमुपक्मत इति तदभिप्रायमविद्वांसस्ते पुरुषवधावेदनं तदिति म- न्यमानास्तथैवापव्याचक्षते । तच्चायुक्तमेव रसभङ्गप्रसङ्गात्। उभयोरनुरागाति- शययोगेऽपि पुरुषवधवर्णनस्यात्यन्तमनुचितत्वात् खलार्थकरणार्थयोरसङ्गतिप्रस- झ्ाच्च। न हि योऽस्ववशः सन् ग्रियते तस्य तन्मरणं यद्यपि कस्यचदुपकारायाप- काराय वा स्यात तथापि तदपेक्षमस्य सौजन्यं खलत्वं वा न शक्यं व्यपदेष्ठुम्। तयोरभिसन्धायकरणे तस्य तद्यपदेश्यत्वोपपत्तेः अन्यथातिप्रसङ्गादिति तन्मतानुवि धायिनोऽन्धपरम्पराक्रमेण व्याख्यातारोडद्यापि तेनैवोपपत्त्यतिपातिना पथा सश्चरन्त इति स्थितम्। नतु यावद्भिरर्थः सम्बन्ध: प्राक्छब्दस्यावधारितः । तावत्स्वन्यनिराशंसः श्रुतः सन् कुरुते गतिम् ॥ १२ ॥ ततो यदर्थानुगुणा सामग्रयस्योपलभ्यते। स एवार्थो व्यवस्थाप्यः सत्स्वप्यन्येष्वबाघितः ॥ १३॥ तेनोभयार्थानुगुणा व्यनक्त्यर्थोवुभावपि। ययोः सामर्थ्यतः सिध्येदुपमानोपमेयता ॥ १४ ॥ इत्थमर्थान्तरे बुद्धिं ध्वनिरेवादधात्ययम्। तन्निबन्धननिर्बन्धो निर्निबन्धन एव सः ॥ १५॥ एवञ्चात्मन्यधिक्षेप्ये किमर्थ तत्त्वदर्शिनः । व्याख्यातारोऽप्यधिक्षिप्ता मोहात् को वेत्ति वा हितम् ॥ १६ ॥ उच्यते यद्यप्यर्थेषु सर्वेषु प्राक्छब्द: कुरुते मतिम्। तथापि तद्यवस्थार्थ विशेषणमपेक्षते ॥ १७ ॥ तच्चेते तद्वदनेकार्थ मुख्योऽर्यः कोऽवतिष्ठताम्। यस्तत्र प्राकरणिक: पौर्वापर्यगतिः कुतः ॥ १८॥ सा चेत् प्रकरणाद्यो हि प्रकृतस्तस्य सा पुरः। पश्चादन्यस्य सामथ्येगम्या यस्योपमानता ॥। १९।। १. 'मातेम्' खपुस्तके पाठ २ 'चैतद्' इति खपुस्तके पाठ.

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। १२५

यतो न तावतैवाय व्यापारो विरतो ध्वनेः । व्यापारविरतौ हि स्यान्न ततोऽर्थान्तरे मतिः ॥२०॥ ध्वनेरनेकार्थस्यापि यथा प्रकरणादिभिः । अनादृत्यैव तच्छक्तिं प्रस्तुतार्थविनिश्चयः ॥ २१॥ क्रियते तद्वदेवायं नेष्यतेऽर्थान्तरेडपि किम्। को विशेषोडस्य यदयं शब्दशक्तिनिबन्धनः ॥ २२ ॥ विशेषणानुगुण्यं चेदर्थान्तरगतेः पदम्। यतस्तदप्यनेकार्थमिष्टमेव विशेष्यवत्॥२३ ॥ अनेकार्थत्वमप्यस्य कुतस्तदवसीयते। एवमेवावसायश्चेद्विशेष्येऽवगतिर्न किम् ॥ २४ ॥ तत एव विशेष्याच्चेद् भवेदन्योन्यसंश्रयः । अथोभयपरामर्शादिप्यतेऽर्थान्तरे मतिः ॥२५॥ स्यादेवं प्रकृतार्थश्रेत् सिध्येन्नायं तया विना। ततोऽनया विमर्शः स्यादन्यथातिप्रसज्यते ॥ २६॥ तस्मादनेकार्थत्वेऽपि विशेषणविशेष्ययोः। अर्थान्तरप्रतीत्यर्थ वाच्यमेव निबन्धनम् ॥२७॥ इति सङ्ग्रहश्लोकाः । अर्थशक्तिमूलः पुनरुपपद्यत एव धूमादिवाग्नेः सम्बन्धाव- धारणपुरस्सरीकारेण ततोऽर्थान्तरप्रततिरुपपादितत्वाद्, यथा 'एवंवादिनि देवर्षा'- वित्यादौ लीलापत्रगणनं गौर्याः शब्दव्यापारं विनैवार्थान्तरं रतिभावव्यभिचारि- लक्षणं लज्जादिकमनुमापयतीत्युक्तम्। सर्वोऽर्थः कवेः कविनिबद्धस्य वा वक्तुः प्रौढो- क्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः स्वतस्सम्भवी वास्तु। नैतावता तस्य गमकतायां फलभेदः कश्चित्। गम्यस्य पुनरर्थस्य प्राधान्यनिबन्धनो व्यपदेश इति तस्य प्रधानेतरभावेन द्वैविध्योपगमः सफल एव। तथा हि- "प्राप्तश्रीरेष कस्मात् पुनरपि मथि तन्मन्थखेदं विदध्या- न्निद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव सम्भावयामि। सेतुं बन्नाति भूय: किमिति च सकलद्वीपनाथानुयात- स्त्वय्यायाते वितर्कानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधेः ॥" इत्यत्र लक्ष्मीलाभलम्पटतया पयोनिधौ मन्थनव्यथावितरणं विलासालसतया योग- निद्रासुखास्वादो द्वीपान्तराधीशदशकन्धरनिधनधिया सेतुबन्धश्रेति भगवतो वा १. 'कल्पा' इति खपुस्तके पाठ.

१२६ व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः।

सुदेवस्यामी व्यापारा: प्रसिद्धास्सन्तो यदन्यत्र राजादावारोप्य तत्य समीहितप्राप्त्या निषिध्यन्ते तदा तत्कार्यत्वात् कारणभूतभगवद्रूपतारोपमेव तत्रानुनापयन्तीति रूप- कानुमितिरिति व्यपदेशः प्रवर्त्तते। "ज्योत्स्नापूर प्रसरधवळे सैकतेऽन्मिन् सरय्वा वाददयूतं सुचिरमभवत् सिद्धयूनो: कयोश्चित्। एक: प्राह प्रथमनिहत केिन कंसमन्यः स त्वं तत्त्वं कथय भवता को हतत्तत्र पूर्वम् ।।" इत्यत्र केशिकंसापुरयोः कतरो भवता पूर्व हृत इति योऽयं वधनौर्वानर्यविर्ययानु- योगस्तस्य साक्षाद् भगवानेव विषयभावेन वक्तुमुचितो नापरो राजादिस्तयोरेव धूमाग्न्योरिव कार्यकारणभावप्रसिद्धेः । सोऽयमन्यविषयतयोच्यमानस्तत्र भगव- द्रूपतारोपमन्तरेणानुपाद्यमानत्तद्रूवतामुपकल्पयंत्तयो रूप्यरूपकभावमनुमापयतीति रूपकानुमितिर्व्यपदिश्यते।

स्मेरेधुना तव मुखे तरळायताक्षि!। क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तनेव जडराशिरय पयोधि. ॥" इत्यत्रानि यदेतत् क ्यांश्चि यथोदितगुणगणोदितसौन्सर्थसम्पदि वदने सति समुद्र- संक्षोभाविर्भावस्योचितत्यापि कुतश्रिन् कारणादभावाभिवानं तत्तय पूर्णेदुरूपता- रोपमन्तरेणानुपपद्यमानं मुखत्य ताद्रून्यमुवकल्पयत् पूर्ववत् तयो रूप्यरूपकभावमनु मापयतीति रूपका नुनितिव्यनदेशो भवति। केवलमिदमत्र विचार्यते। यदेतद्वदने. न्दुबिम्बसद्भावे सत्यपि पयोधेत्सलिलोल्लासलक्षणक्षोभाविर्भावाभावनिबन्धनधिया स- लिलसमूहमात्रपरमार्थो यन्नात्य काचन चेतनचमत्कारकणिका समरतीत्येवमर्थतात्प र्येण जलराशित्वमुपात्तं तत् तस्य सदैव सन्निहितमित्य नारोपितरूपयामिनीरमणोदय- समयेऽपि नास्य संक्षोभाविर्भावो भवेत् तदापि जकराशित्वाविशेषात्। अय मदनो- न्मादलक्षणक्षोभाभावनिबन्धनबुध्या सदसद्विवेककवकलोडयं जड इति जाड्यप्रतिपा- दनपरतया तदुपादानमिति। एवमपि वदनस्य सौन्दर्यातिशयशालिनः सौभाग्या- तिरेक एवानुमितो भवति, यथात्रैव पाठविपर्यासे सति "यत् प्रह्ृभावमुपयाति न तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोविः" १. 'यदन्य इति खपुस्तके पाठ:

व्याक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। १२७

इति, न पुनः पूर्णेदुरूपत्दम्। तद्धि तत्कार्यय समुद्रसंक्षोभरयाविकलकारणतया सम्भाव्यमानोपादरय सतः प्रतिबन्धकप्रत्वयवलादनुत्पादे सत्यनुमयते नान्यथा। यथा- "होई ण गुणाणुराओ जडाण णवरं पसिद्धिसरणाण। किरंपह्ववइ ससिमणी चन्दे ण पियामुहे दिठ्ठे।।" इत्यत्र प्रियामुखस्य पूर्णेन्दुरूपत्व तत्कार्यस्य चन्द्रकान्तमणिप्रसुतिलक्षणस्य स- ग्भाव्यमानोत्पादस्य सतो जाड्यजनितप्रसिद्धिशरणत्वरूपप्रतिबन्धकप्रत्ययबलादनु. त्पादे सत्यनुमीयते। न चेह चन्द्रबिम्बकार्यस्य किमपि प्रतिबन्धकारणमुपात्तमिति कथ तस्य पूर्णेन्द रूपतानुमितिसिद्धि। यत्र हि यत्कार्यस्य यत्प्रतिबन्धनिबन्धनभावे- नोपकल्पते तत्र तस्तैव तदुपादाने सत्यवसायो नान्यरय अतिप्रर ड्ात्। मुखे च सौभा- ग्यातिरककार्यस्य मदनोमादलक्षणस्य क्षोभस्याचेतनत्व परमार्थजलराशित्वं प्रति- बन्धनिबन्धनभावनोपात्तम् । अतस्तस्यैव तत्र प्रतीतिरुपपन्ना न चन्द्रत्वादेः । अन्यथा कमलत्वादेरपि सा स्याद् विशेषाभावात्। तस्मादुभयार्थसाधारणक्षोभपद- प्रयोगमात्रविप्रलम्भकृतोऽय मुखेन्दुबिम्बयो रूप्यरूपकभावभ्रम इति स्थितम्। त- स्मादेवमत्र पाठ: कर्त्तव्य :- "क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये रूपान्तर पतिरपां किमपि प्रपन्नः ।" इति। अत्र हि न केवलं वदनत्येन्दुत्वं प्रतीयते, यावदपां पत्युः शरृङ्गारित्वमपि। तेन तव वदनेन्दूदये सत्यनेकसुन्दरीरूपलावण्यसम्पदामन्तरज्ञोऽप्यपांपतिर्यन्न मना- गपि क्षोभमुप्याति तन्मन्ये रूपान्तरं किमपि प्रपन्न इत्ययमर्थोऽवतिष्ठते। एष चा- नन्तरोक्तपाठार्थाद्विशिप्यते न वेति सहृदया एव प्रमाणम् इति। यथास्थितपाठपक्षे तु नेदं रूपकानुमितेरुदाहरणमुपपदते। "वीराण रमइ घुसिणारुणाम्म ण तहा पिआथणुच्छङ्गे। दिट्ठी रिउगअकुम्भत्थलम्मि जह बहुलसिन्दूरे ॥।" इत्यत्र कान्ताकुचतटकारकुम्भस्थलयोः प्राकरणिकेतरयोः प्रमाणान्तरप्रतिपन्नसं-

मानोपमेयभावावगम इति तस्यैव तत्र हेतुत्वम् अप्रतिपन्नसंस्थानस्यानिरूपितसा- १. भनति न गुणानुरागो जडाना नवर प्रसिद्धिशरणानाम्। ६रं प्रस्नौति शशिमाणेश्चन्द्रे न प्रियासुखे दृष्टे।। १. 'द्वशरणरूप' इति खपुस्तके पाठा. ३. अस्य छाया ३ ३ तमपृष्ठे दषव्या.

१२८ व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः।

धारणधमस्वरूपस्य च सादृश्यावगमासम्भवाद् इत्युपमानानुमितिरितीयमुच्यते। एवम्- "तं ताण सिरिसहोअररअणाहरणम्मि हिअअमेक्करसम्। बिम्बाहरे पिआणं निवेसिभं कुसुमबाणेन ।।" इत्यत्रापि वेदितव्यम्। केवलमत्र साधारणो धर्मो लौहित्यलक्षणो रत्न उपमानेऽनु- मेयो, न शब्दोपारूढो, बिम्बरूपतयाधरस्य विवक्षितत्वात्। "स वक्तुमखिलाञ्छक्तो हयग्रीवाश्रितान् गुणान्। योऽम्बुकुम्मैः परिच्छेदं शक्तो ज्ञातुं महोदघे: ॥" इत्यत्र हयग्रीवगुणान् साकल्येनाभिधातुं न कश्चित् समर्थ इति साध्यम्। तत्र त- दभिधानशक्तत्वस्य कुम्भकरणकाम्भोधिपरिच्छेदज्ञानशक्तत्वस्य चोभयोः प्राकर-

पमेयभावयोः परिकल्पितेन व्याप्यव्यापकभावेनोपनिबन्धो हेतुः। तयोर्हि व्याप- कस्य धर्मस्य वृक्षत्वादेरिवाम्बुधेरम्भसः कुम्भैः परिच्छेदज्ञानशक्तत्वस्य प्रमाणान्त- रावसितायामभावप्रतातौ व्याप्यस्यापि शिंशपात्वादेरिव हयग्रीवगुणग्रामाभिधानसा- मर्थ्यस्याभावावगतिरिति तस्यामनुमेयत्वमिति। अतिशयोक्तिगर्भश्चायमुपमानोपमे- यभावावसायो हयग्रीवगुणानां साकल्येनावर्णनीयतात्मकासाधारणविशेषप्रतिपादनप- रमाक्षेपमाक्षिपतीत्याक्षेपानुमितिरित्युच्यते। "देव्वाअत्तम्मि फले किं कीरइ एत्तिअं उण भणामि। कङ्केळळिपल्लवा पल्लवाण अण्णाण ण सरिच्छा॥" इत्यत्रार्थान्तरोपन्याससामर्थ्यादेव वस्तुनोः समर्थ्यसमर्थकभावावसायो न शब्दशक्ति मूल इति। तदर्थस्य हि शब्दादेरेप्रयोगो गतार्थत्वात्। "हिअअठ्ठाविअमण्णुं अवरुण्णमुहं पि मं पसाअन्त!। अवरड्स्स वि ण हु दे बहुजाणअ! रोसिउं सक्कम् ।" इत्यत्रानाविष्कृतकोपचिह्ायाः कस्याश्चिदन्तर्गतमन्योर्मानिन्याः केनचित् कृतागसा १. अस्य छाया ३३तमप्ृष्ठे द्रष्टव्या. २. 'करणस्याम्भोधिपयःप' इति खपुस्तके पाठ: ३. दैवायत्ते फले कि क्रियतामेतावत् पुनर्भणामि। रक्ताशोकपल्लवा पल्लवानामन्येषां न सदृशा.।। ४. हृदयस्थापितमन्युमपरोषमुखामपि मां प्रसादयन्। अपराद्स्यापि न खल् ते बेंहुज्ञ रोषितुं शक्यम् ।।

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। १२९

प्रसाद्यमानाया यत् तत्र रोषविषयेऽपि न तव रोषितु शक्यमित्युक्त तदनुपपद्यमा- नतया समर्थनीयमेवेति यत्तत्र वल्लभसम्बोधनद्वारेण बहुज्ञत्वमर्थान्तरभूतमुपात्त त- देव तत्समर्थकहेतुतामुपयाति, तत एव हि परहृदयवेदिनि जने कः खलु कापं कर्तुमर्हतीत्यस्यार्थस्य प्रतीतिसिद्धेः । द्विविधो हि हेतुरुक्तः शाब्दश्चार्थश्रेति। तेनेयमार्थस्य हेतोरुपादानादर्थान्तरन्यासानुमितिरित्युच्यते। "जाएज्ज वणुद्देसे खुज्जोच्चिअ पाअवो घडिअवत्तो। मा माणुसम्मि लोए ताएकरसो दलिद्दो अ।" इत्यत्र यथोक्तस्वरूपस्या प्रस्तुतस्यैव वनपादपम्य पुंसश्र कस्यचिद् दरिद्रस्य प्रस्तुत- स्यानुपयोगितया निप्फलयोरुभयोरप्यनभिनन्द्यजन्मताप्रतीतो तुल्यायां यदेतदेक- स्यैव जन्मानभिनन्दनं नेतरस्य तत् तस्य शोच्यतातिरेकलक्षणं व्यतिरेकमनुमाप- यतीत्यस्य व्यतिरेकानुमितिव्यपदेशसद्धिः। "चन्दनासक्तभुजगनिश्वासानिलमूर्च्छितः । मूर्च्छयत्येष पाथेकान् मधौ मलयमारुतः ।।" इत्यत्र चन्दनासक्तभुजगनिश्वासानिलसम्पर्कमात्रेण मूच्छाहेतुत्व मलयमारुतस्थ मुख्यमनुपपद्यमान मूच्छाकारित्वलक्षणात् साधर्म्यात् सिहो माणवक इत्यत्र सिहत्व- मिवोपचरितमाश्रीयत इतीवार्थमनुमापयति। मुख्यतानुपपत्तौ च निमित्त भुजग- निश्वाससमीरसम्पर्कमात्रेण मलयमारुतस्य न्यम्मावभाजो बहलीभावासम्भव.। यद्वा मुख्यमर्थमनादृटत्यार्थान्तरे प्रयुज्यमानः शब्दो यथाकथञ्चित् सादृश्यमेवावगमयति। न चैवं विधे विषये इवादिप्रयोगमन्तरेणासम्बद्धार्थतैवेत्याशङ्कनीयं प्रकरणादितोऽप्य- र्थस्य स्वसौन्दर्यादेव वार्थान्तरावगतेः, यथा- "ईसाकलुसस्स वि तुह मुहस्स णं एस पुण्णिमाचन्दो। अज्ज सरिसत्तणं पाविऊण अङ्गेच्चिअ ण माइ ॥" इत्यत्रेवशब्दस्य। यथा च- "त्रासाकुलः परिपतन् परितो निकेतान् पुंभिन कैश्चिदपि धन्विभिरन्वबन्धि। तस्थौ तथापि न मृगः क्वचिदङ्गनाभिराकर्णपूर्णनयनेषुहृतेक्षणश्रीः।।" इत्यत्र। शब्दार्थव्यवहारे च प्रतीतिरेव प्रमाणम्। प्रतीतार्थश्र शब्द: प्रयुज्यमानः पौ- नरुक्त्यमेवावहतीति अत्रेवार्थस्यावगमादुत्प्रेक्षानुमितिरित्येषा व्यपदिश्यते। एवम्- १. जायय वनोद्देशे कुब्ज इव पादपो घटितपत्र। मा मानुषे लोके त्यागैकरसो दरिद्रश्व ॥ २. ईर्ष्याकलुपस्यापि तव मुखस्य नन्वेष पूर्णिमाचन्द्र. । अद्य सदृशत्व प्राग्याङ्ग इव न माति ॥

१३० व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः

"अत्युच्चपदाध्यासः पतनायेत्यर्थशालिनां शंसत्। आपाण्डु पतति पत्रं तरोरिद बन्धनग्रन्थेः ॥" इति निदर्शनानुमितावप्यवसेयम्। "रम्या इति प्राप्तवतीः पताका रागं विविक्ता इति वर्धयन्तीः । यस्यामसेवन्त नमद्वलकिा समं वधूभिर्वलभीर्युवानः ॥" इत्रत्र वाक्यार्थप्रतीतेरनन्तरमुपमाप्रतिभोद्गेदनिबन्धनभूत न किञ्चिदवधारयामः, यत्सामर्थ्याद् वध्व इव वलभ्य इत्यमुमर्थमवगच्छेम। न चोभयार्थसाधारणस्य वलभीविशेषणकलापस्यैव तत्र निवन्धनभावोऽवगन्तुं युक्त: तस्य भिन्नविभक्ति- कस्य वधूभिरभिसम्बन्धानुपपत्तेरित्युक्तमव। अथ सममित्यस्य तुल्यार्थस्य वधूवल- भासम्बन्धबलात् विभक्तिविपरिणामेन कल्पिततदुचितविभवत्यन्ताना वधूनां विशे- षणकलापाभिसम्बन्धसहत्वाद् वधूभिरुपमानोपमेयभावावगतिर्भवति, यथा सम- मिन्दुना सकलकलोडब्धिरुत्थित इति। एव तर्हि तुल्यतासम्बन्धावधारणनिबन्ध- नेयं वधूवलभीनामुपमानोपमेयभावावगतिरिति नासावनुमेयतामभिपततीति श्लेपा- नुमितिरित्युच्यते। "अड्करितः कोरकित' पल्लवितः कुसुमितश्च सहकारः । अड्करितः कोरकितः पल्लवितः कुसुमितश्च हृदि मदन ॥" इत्यत्र मुख्यामुख्याङ्कररितत्वादिधर्मवििष्टयोः सहकारमदनयोः प्रमाणान्तराव- गतकार्यकारणभावयोरप्यतिशयोक्तिच्छायया यस्तुत्यकालतयोपनिबन्धस्तत्र कार्य- कारणधर्माणां यथाश्रुतक्रमं सङ्गयासाम्यमेव यथासङ्गयमनुमापयति, यथाश्रुतक- मातिकरमे प्रयोजनाभावात् निबन्धनाभावाच्च। को ह्यविष्ठुतमतिरसति बाधके श्रुत- मर्थमनादृत्याश्रुतं परिकल्पयेदिति यथासङ्कयानुमितिरितीयमुच्यते। यत्र प्रकरण- दिप्रतिपत्त्यानुमितविशेषो वाच्योऽर्थः प्रतीयमानस्यार्थस्य लिङ्गभावमुपयाति सो- डप्यनुमानस्यैव मार्गः। यथा- "उच्चिणुसु पडिअकुसुमं मा ध्ुण सेहालिअं हलिअसोहे। अह दे विसमविराओ ससुरेण सुओ वलयसद्दो।।" इति। अत्र ह्यविनयपतिना सह रममाणा काचित् बहिश्श्रुतबलयकलकलया सख्या प्रतिबोध्यत इत्येतदपेक्षणीयं वाच्यस्य प्रतिपत्तये। प्रतिपन्ने च वाच्येऽर्थे तस्या- विनयप्रच्छादनतात्पर्येणाभिधीयमानत्वादनुमेयाङ्गत्वमेवेत्यस्यानुमान एवान्तर्भावः । १. उच्चिनु पार्ततकुसुम मा धुनु शेफालिका हालिकस्तुषे। एष ते विषमविराव श्रुरेण श्रुतो वलयशब्द.।।

व्यक्तिविवेके तृनीयो विमर्शः। १३१

एवमन्यासामपि वाच्यव्यतिरेकिणीनामलड्कृतानां यथायोगमनुमानान्तर्भावम्म्व- यमेवानुसर्त्तव्यः । एवं वस्तुमात्रादीनां गम्यत्वं प्रतिपादेदानी वर्णपदवाक्यस- ड्वटनादीनां गमकत्वं प्रतिपाद्ते। तत्र वर्णसङ्घटनानां तावद् गमकत्वमर्थद्वा- रकमेव। तथा हि विशिष्टवर्णसङ्घटनोपकृतशब्दप्रतिपादितेनार्थेन रत्यादयः स्था- यिनोऽनुमीयमानाः स्पष्टतरमवभासन्त इति शब्दोपाधिभूतयोम्तयोर्वर्णसङ्गटनयो- रपि गमकत्वमुपपन्नमेव पारम्पर्येण, न साक्षात्। तथाविघशब्दसन्दर्भाभिहितस्या- र्थस्य रत्यादेश्र भावम्य तार्णपार्णयोरिव धूमाग्न्योः कार्यकारणभावेनावस्थानात्। तथा हि ये रतिशोकाक्रान्तान्तःकरणाः ये च क्रोधोत्साहादिविवशाम्ते मधुरतरव- र्णविरचितामसमासप्रायां रेफशकारटकारकर्कशां ठीर्घसमामभूयिष्ठां च सङ्घटना- माश्रित्य भृम्ना भाषमाणा दृश्यन्त इति स्वभाव एवायम्।

क्ोधादिविशेषगतिर्धूमविशेषादिव कृशानोः ॥२८॥ इति सड्ग्रहार्या। पदवाक्ययोः पुनः साक्षादर्थद्वारक गमकत्वं न वर्णसङ्वटनयो- रिव वाचकोपाधिभावनिबन्धनमिति न तुल्यकक्ष्यतया निर्देशस्तयोरुपपन्नः । पद- वाक्ययोर्हि द्वयमर्थान्तरप्रतीतौ निबन्धनमिष्यते, उपचारः प्रकरणादिसामग्री चेति। यत्र हि तत् समारोपित तत्र यथाकथञ्चित् तत्सादृश्य तत्सम्वन्धादवग- म्यते, न तत्त्वम् तदभावे सादृश्यानुपपत्तेरिति तदेतदत्रानुमेयमित्युक्तम् । एकोडपि हि शब्द: सामग्रीवैचित्र्यात् तद्धर्मविशिष्ट स्वार्थमेवावगमयतीति तदेव तत्र लिङ्गमवगन्तव्य न शब्दमात्रम्। तद्धि संज्ञिनमेव प्रत्याययितुमलं न सं- जिविशेषमित्येतदप्युक्तमेव । तत्र पदस्योपचारतो यथा महर्षेर्व्यासम्य 'सतैताः समिधश्श्रिय' इति, यथा च वाल्मीकेः 'निश्चासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रका- शते' इति, यथा च कालिदासम्य 'कः सन्नद्धे विरहविधुरां त्वय्युपेक्षेत जायाम्' इति, यथा च- "सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति। इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ।।" इत्यत्र समिदन्धसन्नद्धमधुरपदानि गमकत्वाभिप्रायेणैव प्रयुक्तानीति उक्तमेव । तस्यैव सामग्रीवैचित्र्ये यथा 'रामेणप्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रियेणोचितम्'

१३२ व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः।

इत्यत्र रामेणेत्येतत् पद प्रकरणादिसामग्रविशात् साहसैकरसिकत्वादिधर्मविशि- ष्टस्य रामार्थस्य गमकम् अन्यथा हि मयेत्येव वक्तव्यं स्यात् । यत्रापि चैकस्यैवा- र्थस्यैकाभिधा नमुखेनोत्कर्षापकर्षतत्त्वाभिधित्सयोपकल्पितभेदस्य विध्यनुवादभावेनो- पनिबन्धः तत्र प्रकरणादिभ्य एवास्योत्कर्षोऽपकर्षो वानुमेय, न तु तत एव। न हि विधेयाभिधायिनः शब्दम्यैव सा शक्तिस्तयोविरोधात्। तत्रोत्कर्षो यथा- "रइकिरणाणुग्गहिआइ होन्ति कमलाइ कमलाइ।" इत्यत्र द्वितीय: कमलशब्दः। अपकर्षो यथा- "ऐमेअ जणो त्तिस्सा देउ कवोलोपमाइ ससिबिम्बम्। परमत्थविआरे उण चन्दो चन्दोच्चिअ वराओ॥" इति। अत्र द्वितीयश्चन्द्रशब्दः । अत्र हि विधेयाभिधायिनो द्वितीयाचन्द्रशब्दा- दथापकर्षोडवगम्यते न तथा पूर्वत्र कमलशब्दादित्यर्थप्रकरणादिरेव तत्र हेतुभावे- नोपगन्तुं युक्तो न शब्दशक्ति.। तस्या ह्युत्कर्षापकर्षावगमः पूर्वापरपदार्थतयत एव स्यात्, नानियतः । तत्त्वे यथा- "काचो मणिर्मगिः काचो येषां तेऽन्ये हि देहिनः। सन्ति ते सुधियो येषां काचः काचो मणिर्मणिः ॥" इत्यत्र द्वितीयौ काचमणिशब्दौ। शब्दशक्तिमूलाया अर्थान्तरप्रतीतेरनिबन्धनायाः पराकृतत्वान्न तन्मूला पदवाक्यप्रकाशता सम्भवति। यथा- "प्रातुं धनैरर्थिजनम्य वाञ्छां देवेन सृष्टो यदि नाम नास्मि। पाथे प्रसन्नाम्बुधरस्तटाक कूपोऽथवा किन्न कृता जडोऽहम् ॥" इति। अत्र हि जड इत्येतत् पदं निर्विण्णेन केनचिद्वक्रा कूपसमानाधिकरणतयैव प्रयुक्त, नात्मसमानाधिकरणतया 'कूपोऽथवा कि न कृतो जडोऽह'मित्यात्मनो जडत्वाशंसास्पदतवनेष्टत्वाद्, इत्थमेव वाच्यस्य चारुत्वोपपत्तेः, यतोऽयमत्रा- र्थो विवक्षितः किं ममानेन परदु.खभाजा हतचैतन्येन कृत्य, जडस्तटाक एवा- स्मि कस्मान्न कृत इति। नचोक्तनयेन निबन्धनान्तरमन्तरेण स्वशक्त्यैवानुरणन- रूपतयार्थान्तरसमानाधिकरणतां प्रतिपत्तुमलमित्यनुदाहरणमेतत्। "असमप्पिअं वि गहिअ कुसुमसरेण महुमासलच्छिमुहम्।" इत्यत्र ह्यसमर्पितमपि कुसुमशरेण मधुमासलक्ष्म्या मुखं गृहीतमित्यसमर्पितमपीत्ये- तदर्थाभिधायि पदमर्थशक्त्या कुसुमशरबलात्कारमनुमापयति। १. अस्य च्छाया ५८ पृष्ठे. २. असमर्पितमपि गृहीत कुसुमशरेण मधुमासलक्ष्मीमुखम्।

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः १३३

"वाणिअअ! हत्थिदन्ता कत्तो अह्माण वध्वाकित्ती अ। जाव लुलिआलअमुही घरम्मि परिसक्कए सोण्णा।।" इत्यत्र द्विरदरदनव्याघ्राजिनानां प्रतिषेधावगतिरुक्तक्रमेण व्यापकविरुद्धकार्योपल. ब्धिनिबन्धनेत्यनुमान एवान्तर्भावमर्हति। केवलमिदमत्र निरूप्यते यदुत कस्येय- मुक्तिः, किं श्वशुरयोरुत तटस्थस्यैव कस्यचिदिति। तत्र श्वशुरस्य तावद् दुहितु- रिव सुषायाः सौभाग्यातिशयवर्णनमिदमनुचितमेव । श्वश्वा अपि पुत्रस्नेहविक्क- बायाः स्वसझ्मसमृद्धि समीहमानाया वा तत्सौमाग्यातिरेकमसूयमानाया वाणिजकं प्रति नास्ति हस्तिदन्तादि विक्रेयमिहेत्येतावति वक्तव्ये तद्वर्णन निप्फलमनुचितं चेति तटस्थस्यैवेयमुक्तिरुचिता तत्रैव लेशतो रसाम्वादसम्भवात्। अन्यथा- "विवेरीअसुरअसमए बह्मं दठ्ठूण णाहिकमलम्मि। हरिणो दाहिणणअण चुम्बइ हिलिआउला लच्छी॥" इति प्रहेलिकादावपि मुख्यवृत्त्या काव्यव्यपदेश म्यात्। केवलं तत्पक्षे अह्माण इत्यत्र एआण इति पाठ: परिणमयितव्यः । "उत्कम्पिनी भयपरिस्खलिताशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती। क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्वितेन दहनेन न वीक्षितासि ॥" इत्यत्र ते इति योयमसमसौन्दर्यनिधानभूतजोरनुभूतयो पुर.परिस्फुरतोरिव लोच- नयोः परामर्शः, स हि सामग्रीयोगान्नायक्य शोकदहनोद्दीपनविभावतामेतयोरनु- मापयतीति मुख्यवृत्त्या तद्वाच्यस्यार्थस्यैव लिङ्गता, न पदस्य। यथा च- "झटिति कनकचित्रे तत्र दृष्टे कुरङ्गे रभसविकसितास्ते दृष्टिपाताः प्रियायाः । पवनविलुलितानामुत्पलानां पलाशै: प्रकरमिव किरन्त स्मर्यमाणा दहन्ति ॥" इते। पदावयवोषि विशिष्ट पदार्थ एव न शब्दमात्रं तस्य व्यापारान्तर- १ वाणिजक! हाम्तिदन्ता कुतोऽस्माक व्याघ्रकृततिश् यावल्लुळिताळकमुखी गृहे परिष्वक्कते स्नुषा।। २. विपरीतरते लक्ष्मीर्ब्रह्माणं दृष्ट्वा नाभिकमलस्थम् । हरर्दक्षिणनयन चुम्बति हियाकुला लक्ष्मी ।। ३ 'एतेषाम्' इति च्छाया,

१३४ व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः।

प्रतिषेधात्। विशिष्टत्वं च 'मय्यासक्तश्रकितहरिणीहारिनेत्रत्रिभाग' इत्यत्र चाकि- तहरिणीहारिणा नेत्रेण सम्बन्धितया त्रिभागस्य विशेषितत्वात् तथाविधस्य चास्य गमकत्वात्। वाक्यस्य चोपचारतोऽर्थान्तरप्रकाशनं यथा - "या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्तति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा रात्रिः पश्यतो मुनेः ॥" इति। अनेन हि वाक्येन न निशार्थो नापि जागरणार्थः कश्चिदविवक्षितः । किं तर्हि तत्त्वज्ञानावहितत्वमतत्वपराड्मुखत्वं च मुनेः प्रतिपाद्यत इति तिरस्कृतवा- च्यस्यास्य गमकत्वम् । यथा च- "सुवर्णपुप्पां पृथिवी चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्र कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ।।" इत्युक्तम्। तस्यैव प्रकरणादितो यथा- "विसमइओ च्िअ काण वि काण वि वोलेइ अमअणिम्माओ। काण वि विसामअमओ काण वि अविसामओ कालो ।।" इत्यत्र वाक्ये प्रकरणादिवशाद्विषामृतशब्दाभ्या सुखदुखस्वरूपसडकरमितवाच्या- म्यां व्यवहार इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्यास्य गमकत्वं। शब्दस्याभिधातिरेकेण शक्त्यन्तरानुपपत्तेस्तन्मूलं पदस्येव वाक्यम्याप्यर्थान्तरप्रकाशनं नसम्भवत्येव यथा हर्षचरिते सिहनादवाक्ये "प्रवृत्तेऽस्मिन् महाप्रलये धरणीधारणायाधुना त्वं शेषः" इति। नह्येतद्वाक्यमनुरणनरूपमर्थान्तरं शब्दशक्त्यैवानिबन्धन प्रकाशयितुं क्षम- मित्युक्तमेव। "सेज्जेइ सुरहिमासो ण आ पणावेइ जुवइजणलरूखसहे। अहिणवसहआरमुहे णवपल्लवपत्तले अणङ्गस्स सरे ॥" इत्यत्र कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरे सुरभिमाससम्भवानामाविर्भूताभिनवपल्लवानां तरूणामचिरभावियुवतिजनमदनोन्माददायित्वमनुमेयम्। तत्र च सहकारसुरभिमा- समदनानां रूपकोपनिबन्धने शरशरकारधानुष्कतुल्यवृत्तान्तत्वे सति यदसम्पन्नस- म्पूरणरूपतया सम्प्रति सहकाराणां शराणामिवानङ्गायाससमर्पण स हेतुः । तदसम- र्पणमात्रान्तरायो हि तस्य तद्यापारः । कन्दर्पेद्दीपनसमर्थस्वभावसम्पादनमेव च तेषां सुरभिमासेन कन्दर्पायार्पणं नान्यदिति। १ विषमय इव केषामपि केषामपि प्रयात्यमृतनिर्माण । केषामपि विषामृतमय केषामप्यविषामृतः काल ॥ २ सज्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयति युवतिजनलक्ष्यसहान्। अभिनवसहकारमुखान् नवपल्लवपत्रलाननङ्गस्य शरान्।।

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। १३५

"सिहिपिञ्छकण्णऊरा जाआ वाहम्स गव्विरी भमइ। मोत्ताफलरइअपसाहणाण मज्झे सवत्तीण।।" इत्यत्र नवोढाया व्याधवध्वाः सपलीभ्य. सौभाग्यातिरेकोऽनुमेय । तत्र चाम्याः शिखिपिञ्छकर्णपूराया अपि सगर्व भ्रमणं हेतु, यतोऽयमभिप्रायस्तस्या -मयि सत्यामयं सम्भोगैकरसिको व्याधो वारितान्यकर्त्तव्यो दिवानित मत्परायण एव केवलं मद्विनोदार्थ यदच्छयान्तिकापतितमयूरमात्रमारणव्यापारो वर्त्तत इति शिखि- पिञ्छमात्रकर्णपूराहं जाता, भवतीपु सतीपु दूरदेश कालव्यवधानसाध्यमहारम्भमा- तङ्गमारणादिव्यापारनिरतोऽयमासीदिति मुक्ताफलरचितप्रसाधना भवत्य इति। तेन यदेतत् सगर्व भ्रमण तदेव तम्याः सपत्ीभ्यः सौभाग्यातिरेकमनुमापयतीत्य- वसेयम्। वाक्यार्थस्य विभावादिरूपस्य रसादीनां चालक्ष्यक्रमो गम्यगमकभाव इति प्रतिपादितमेव। स च वाक्यार्थः शुद्धोऽलङ्कारान्तरसद्कर्णिश्रेति द्विधासम्भ- वति। तत्र शुद्धो यथा रामाभ्युदये कृतककुपितैरित्यादिश्लोक। एतद्धि वाक्यं परस्परानुरागं परिपोषप्राप्त प्रकाशयत् सर्वत एव परं रसतत्वं प्रकाशयति। अल- क्वारान्तरसङ्कीणो यथा- "स्मररसनदीपूरेणोढा. पुनर्गुरुसेतुभि- र्यदपि विधृता दु.खं तिष्ठन्त्यपूर्णमनोरथाः । तदपि लिखितप्रख्येरङ्गैः परस्परमुन्मुखा नयननलिनीनालानीतं पिबन्ति रसं प्रिया ॥" इति। अत्र हि रूपकेण यथोक्तलक्षणगमकानुगतेनावगमितोडयं रसः सुतरां प्रका- शत इति मुख्यवृत्त्यार्थस्यैव गमकत्वं न शब्दस्येति स्थितम्। वाक्यार्थस्येव प्रब- न्धस्यापि रसादीनां च योऽयमलक्ष्यक्रमो गम्यगमकभावो महाभारतरामायणादौ प्रसिद्धः, तस्य विभानुभावव्यभिचार्यौचित्यचारुणो वृत्तस्योत्प्रेक्षितस्य वा कथाश- रीरस्य रसाभिव्यक्त्यानुगुण्येनोपनिबन्ध एव निबन्धनं तस्य रसादीनां च कार्य- कारणभावस्य प्रतिपादितत्वात्। यदाह ध्वनिकार :- "विभावभावानुभावसञ्चार्यौचित्यचारुणः । विधि: कथाशरीरस्य वृत्त्यस्योत्प्रेक्षितस्य वा । इतिवृत्तवशायातां त्यक्ताननुगुणां स्थितिम्। उत्प्रेक्ष्याप्यन्तराभीष्टरसोचितकथोन्नयः ॥ १ शिखिपिञ्छकर्णपूरा जाया व्याधस्य गर्विणी त्रमति। मुक्ताफलरचितप्रसाधनानां मध्ये सपर्तानाम्।

१३६ व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः।

सन्धिसन्ध्यङ्गघटनं रसादिव्यक्त्यपेक्षया। न तु केवलया शास्त्र्थितिसम्पादनेच्छया ॥ उद्दीपनप्रशमने यथावसरमन्तरा।

अलड्कृतीना शक्तावप्यानुरूप्येण योजनम्। प्रबन्धस्य रसादीनां व्यञ्जकत्वे निबन्धनम् ।" इति। सुबादीनामपोद्धारपक्षे अन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थवत्तावसाये सति अर्थस्य च विभावादिरूपत्वाद् विभावादीनां रसादीनां च कार्यकारणभावस्योपपादितत्वात् त- न्मूले। लक्ष्यक्रमो गम्यगमकभावोऽभ्युपगन्तव्य एव। तेषामुदाहरणानि यथा- "न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः । धिक्धिकच्छकरजितं प्रबोधितवता कि कुम्भकर्णेन मे स्वर्गग्रामटिकाविलुण्टनवृथोच्छूनैः किमोभेर्भुजैः ॥" इति। अत्र भूम्ना सर्वेषां स्फुटमेव गमकत्वं दृश्यते। तत्र मे यदरय इति सुप्स- म्बन्धवचनानामुक्तनयेन गमकत्वम् यथायोगमुत्तरत्र च। तत्राप्यसौ तापस इति तद्वितनिपातयोः । सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावण इति तिड्- कारकशक्तीनाम्। धिक्धिक्च्छकजितमित्यादौ श्रोकार्धे कृत्तद्वितसमासोपसर्गाणा- मिति। सुप्तिड्सम्बन्धाद्याः क्रोधोत्साहादिकान्यथा भावान्। गमयन्ति तद्विधेयाविमर्श एवोक्तमस्माभिः ॥२९॥ इत्यन्तरार्या। निपातोपसर्गादीनामसत्त्वभूतार्थानामुपाधिरूपत्वादुपाधिमत्समाश्रयेणै- वार्थावगतिरिति पदवाक्ययोरर्थावगमकत्वोक्त्यैव तेषामपि गमकता प्रतिपादितैव। केचित् पुनर्निपाताः क्रोधाद्कतशोकादीन् भावान् प्रदीपवद् वक्तृगतानेवावद्योतयन्ति न वाच्यगतान्। यथा- "आस्तिष्ठ रक्षः! क् मे प्रियतमामादाय गच्छसी" ति क्रोधः । "अहो बतासि स्पृहणीयवीर्य" इति विस्मयः । "हा धिक् कष्टमहो क्व यामि शरणम्" इति शोकः। अत एव तेषां द्वित्राणां त्रिचतुराणां वा प्रयोगे पुनरुक्तता नाशक्कनीया समुदि- तानां तेषां प्रदीपादीनामिव स्वकार्ये प्रकर्षदर्शनात्। तदुक्तम्- १. 'प्यानुकूल्येन' इति खपुस्तके पाठ: २. 'वा' इति स्पुस्तके पाठ.

व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। १३७

"नामवदुपसर्गास्ते किन्त्वन्योपहितमाहुरथ स्वम्। दीपकवत्तु निपाताः शोकादीन् द्योतयन्ति वक्तृगतान्॥ गमयन्ति कार्यभूतान् गद्गदिकादिवदवाचका एव। सङ्खटनावर्णाद्याः क्रोधोत्साहादिकान् भावान्।।" इति। तदेवं सर्वस्यैव ध्वनेरनुमानान्तर्भावाभ्युपगमः श्रेयानिति। तदिदं विस्तरस्यास्य तात्पर्यमवधार्यताम्। यार्थान्तराभिव्यक्तौ वस्सामग्रीष्टा निबन्धनम् ॥ ३० ॥ सैवानुमितिपक्षे नो गमकत्वेन सम्मता। अन्यतोऽन्यस्य हि ज्ञानमनुमैकसमाश्रयम्॥ ३१॥ वाच्यवाचकयोः स्वार्थप्राधान्यप्रतिषेधतः । ध्वने: शक्त्यन्तराभावाद् व्यक्तेश्रानुपपत्तितः ॥ ३१ ॥। प्राणभूता ध्वनेर्व्यक्तिरिति सैव विवेचिता। यत्त्वन्यत् तत्र विमतिः प्रायो नास्तीत्युपेक्षितम् । ३२ ।। प्रायः प्रतीतिवैचित्र्यरसास्वादविदः प्रति। सूपकारक्रियेयं मे साफल्यमुपयास्यति ॥ ३४॥ इति सङग्रहक्लोकाः ॥ आधातुं व्युत्पर्तति नप्तणां क्षेमयोगभाजानाम्। सत्सु प्रथितनयानां भीमस्यामितगुणस्य तनयानाम् ॥ ३५॥ श्रीधैर्य स्याङ्गभुवा महाकवेः शयामलस्य शिष्येण। व्यक्तिविवेको विदधे राजानकमहिमकेनायम्॥ ३६॥ प्रतिपाद्यबुद्यपेक्षौ प्रायः संक्षेपविस्तरौ कर्तुः।

१. 'सूपकारक्रियैवेयम्' इति कपुस्तके पाठः.

१३८ व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः।

तेन न बहुभाषित्वं विद्वद्भिरसूयितव्यं नः ॥ ३७॥ अन्यैरनुल्लिखितपूर्वमिदं ब्रुवाणो नूनं स्मृतेर्विषयतां विदुषामुपेयाम् । हासैककारणगवेषणया नवार्थ- तत्त्वावमर्शेपरितोषसमीहया वा ॥ ३८॥

इति श्रीराजानकमहिमभट्टविरचिते

व्यक्तिविवेकाख्ये काव्यालक्कारे

अन्तर्भावोपदर्शनो नाम

तृतीचो विमर्ग ।

समाप्तश्चायं अन्थः

शुभं भूयात्,

व्यक्तिविवेकव्याख्यानम्।

॥ श्रीः ।।

व्यक्तिविवेकव्याख्यानम्।

प्रथमो विमर्शः ।

अन्थारम्भे ग्रन्थकार शिष्टाचारमनुस्मरन्नुचितदेवताप्रणामपुरस्सर स्वप्रवृत्तिप्रयोजन- माचष्टे [१]अनुमानेऽन्तर्भावमित्यादिना। तत्र वाचो विचार्यत्वेन प्रस्तुतत्वात् प्रणामसमुचि- तत्वम्। व्यक्तिर्व्य्जन तद्विवेकस्य करण स्वप्रवृत्ति। तस्या प्रयोजन ध्वनेरनुमानान्तर्भावप्र- काशनम् । सर्वग्रहणेन निरवशेषतामाह अन्यथा काव्यानुमानस्याव्याप्ति स्यात्। महिमेति नामपद कीर्त्यर्थम् । युक्तोऽयमित्यादिनाधिकारिनिरूपणम्। केचिदिति श्लेषहेतूपन्यास । ज्वलनं क्रोध: सूर्यकान्तसम्बन्ध्यग्न्युत्थान च। विकास: प्रमोदानुभन पद्मगत प्रफुलत्व च। निमीलनमसूया- कृतोऽनुत्साह कुमुदगत सङ्कोचश्र। अभ्युद्यो महोत्सव अभिमुखमुद्रमश्च। जगत्प्रदीपो विद्यादिना विश्वप्रकाशक रविश्र। एतच्च गुणगर्वाध्मातमात्मानमुद्दिश्य भङ्गथा कथितम् ॥ अनुमानान्तर्भावनरूपस्य स्वप्रवृत्तिप्रयोजनस्य ध्वनिकृदूचनविवेचनाख्यस्य यश प्रवृत्तिल- क्षण प्रयोजनमाह इहेत्यादिना। अन्यथा वेति। यदि सम्प्रतिपत्या सौजन्यमूलया परी- क्षया न बुध्यते तद्विप्रतिपत्तिमाश्रयाम इत्यर्थ । (विप्रतिपत्ति) विप्रतिपत्त्या कथनम्। निश्चितय- श.प्रपत्तिसमर्थन यन्महतामिति। संस्तवः परिचय । अत्र च 'ध्वनिकृद्वाक्यविवेचन तदे- तद्' इति पठनीयम्। यथास्थितपाठे तु ध्वनिकारस्येति वचरशव्दान्वितमिष्यमाण प्राधान्याद्वि- वेचनशब्दान्वित प्रतीयते। एतच्चास्य साहित्यविचारदुर्निरूपकस्य प्रमुख एव स्खलितमिति म- हानू प्रमाद: ।। यदि परमत्र विवेचने स्खलित सम्भाव्यते। तच्च यशोर्जनसम्भ्रमप्रवृत्तत्वादनुरूपप्रन्था- न्तरापरिशीलनाच् बुद्धिर्न चेतयत इत्युक्त सहसेति। अभिसर्तुम् आभिमुख्येन गन्तुम् अभिसारिकालेन च प्राप्तुम्। दर्पणो हृदयदर्पणाख्यो ध्वनिध्वसप्रन्थोऽपि। स्वालङ्कारो व्य- किविवेचनाख्यस्तत्र। यद्वा ध्वनिकार प्रति विकल्पप्रकल्पनं तत्र च, स्वस्य च यदलङ्करण हारकटकादीना प्रकल्पनं यथास्थान विरचन तत्र। अवद्यं दोषम्। विशेषणसाम्याद्वियोऽभि- सारिकाव्यवहारप्रतीति: ॥। नन्वसम्भवत एव स्खलितस्य कथ सम्भावन क्रियत इति ध्वनिवर्त्मनीत्यादिना स्ख- लितस्य सम्भवमाह। अतिगह्दनं प्रमेयाकुल सन्तमसावृत्त च। स्खलितं पदभङ्गोऽपि। र- भसमावेगो वेगश्च। चन्द्रिका ज्योत्स्ना ध्वनिविचारणग्रन्थोऽपि॥ स्खलितमत्र सुलभम् । कथं तर्ह्यारभ्यत इत्याह किन्त्विति। तत् स्खलितम्। परि- पवनमिति तितउः तुषं दोषोऽपि। वैधर्म्यदृष्टान्तमूलो व्यतिरेकः ॥ तत्रेति व्यक्तिविवेके प्रस्तुते सति तावब्रहण विवेकक्रमद्योतनार्थम्। लक्षण वक्व्य कुत

२ व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः ।

इत्याह कोऽयं ध्वनिर्नामेति। यत इत्थविधस्य प्रश्नस्यावतार इत्यर्थः । तथा हीति लक्षण- पददूषणक्रमेण ध्वन्यन्तर्भाव सपीठिकाबन्ध दर्शयति। तद्यभिचारस्योपसर्जनीकृतात्मत्वव्यभिचा- रस्याभावात्। तथा हि। सम्भवव्यभिचाराभ्या विशेषणविशेष्यभावो भवति, न केवलेन सम्भ- बेन उष्णोऽनिरितिवत्, न केवलेन व्यभिचारेण शीतोSगनिरितिवत्। नीलोत्पलादौ तु स्वरूपे सम्भवाद्रक्तोत्पलादिभावाच्च सम्भवव्यभिचारौ विद्येते इति भवत्येव विशेषणविशेष्यभाव.। अ- र्थस्य पुनरर्थान्तरप्रकाशन प्रत्युपसर्जनीकृतात्मत्वव्यभिचारो नास्ति ततो न तस्य विशेषणत्व बटते। नहीत्यादिनार्थान्तरप्रतीत्यर्थोपात्तस्यार्थस्य उपसर्जनीकृतात्मत्वव्यभिचाराभाव.निदर्श- यति। गुणताम् उपसर्जनत्वम्। तस्येति गुणस्य। तन्मात्रलक्षणत्वादिति। अन्यसिद्भ्य- र्थमुपादीयमानत्व गुणस्य लक्षणमित्यर्थः।[२]तत् प्राकरणिकत्वति। इह द्विविध प्राधान्य प्राकरणिकत्वस्वरूप प्रतीयमानत्वस्वरूप चेति। तत्र प्राकरणिकत्वस्वरूप प्राधान्य प्रतीयमानार्थप्र- तीत्यर्थमुपात्तस्यार्थस्य समासोक्त्यादौ काम विद्यते। नतु तदिह लक्षण उपयुज्यते। प्रत्याय्य- प्रत्यायकभावजीवितत्व हि ध्वनिलक्षणम्। तत्र प्रत्याय्यस्योपेयत्वात् प्राधान्य, प्रत्यायकस्य पुनरुपायत्वादप्राधान्यम् । एवश्च प्राकरणिकत्वसमुत्थापित भवदपि तस्य प्राधान्य ध्वनिलक्षणे नो- पयुज्यत इति नोपसर्जनीकृतात्मत्वस्य तद्यावर्त्य भवतीति न तद् विशेषणमुपादेयम्। अत्र च वाच्यस्यैव प्राकरणिकत्वादन्यस्य च प्राकरणिकत्वाभावात् त वाच्यमेव प्राकरणिकमपेक्ष्येत्यर्थों व्याश्येय। एव प्रतीयमानापेक्षयेति न प्रतियोग्यन्तरमपेक्षणीयम्, अपि तु पूर्ववत् स्वापे- क्षया व्याख्येयम्। भावप्रत्ययपाठ पुनरत्रानार्ष। अत्र हीत्यादिना वाक्यार्थत्वादित्यन्तेन प्राकरणिकत्वनिमित्त प्राधान्य समर्थयते। तदपेक्षयेत्यादिना तु प्रतीयमाननिमित्तम् । स- मारोपितनायिकानायकव्यवहारयोरिति ध्वनिकार प्रति सोतप्रास कथितम्। नायिका- नायकव्यवहारयोरिति ध्वनिकारपाठ एकशेषाभावसमर्थनाकल्पना स्यात्। व्यभिचारेऽपीति। वाच्यस्य प्रतीयमानापेक्षया चारुत्वनिमित्त प्राधान्य व्यभिचार.। तत्र सत्यपि तस्य व्यावृत्त्यर्थे विशेषणमयुक्त निष्फललाद्, यतो यत्र गुणीभूतव्यङ्गथे व्यङ्गथापेक्षया वाच्यस्य चारुत्व तदिह व्यावर्त्तनीयम्। नच तत्र वाच्यस्यैव चारुत्वमिति नियम व्यङ्गयस्यापि प्रकृष्टचारुत्वदर्शनात्। एतदिति। उपसर्जनीकृतात्मत्वम् । वक्ष्यत इति। काव्यवैशिष्टयनिराकरणप्रस्तावे। गमक- त्वेनोपायत्वादुपसर्जनीकृतात्मत्वव्यभिचाराभाव। तदेवमव्यभिचारादर्थस्य विशेषणमनुपपन्नम्।। +अत्र व्यक्तिवादिनोSयमभिप्राय -यदेतदर्थस्य गुणीकृतात्मत्व तदर्थान्तरप्रत्यायकत्वेनो- पायत्वादप्राधान्य, प्रतीयमानापेक्षया अचारुत्व, विश्रान्तत्वेनार्थान्तरानुपकार्यत्व चेति त्रय पक्षाः सम्भवन्ति। तत्राद पक्षद्वयमनूद्य काम दूषितम्। तथा हि। वाच्यस्यार्थस्य प्रतीयमानापेक्षया अप्राधान्यमुपायत्वादव्यभिचारि 'यो हि यदर्थमुपादीयत' इत्यादुक्त्े। अचारुत्वेऽस्य पुनर्व्यवच्छेध नास्ति, गुणीभूतव्यङ्गथेऽपि वाच्यस्याचारुत्वदर्शनात् । तृतीयस्तु पक्षो गुणीभूतव्यङ्गयनिरासाय सिद्धान्तितः । तथा हि। समासोक्त्यादौ प्रतीयमानोऽर्थो वाच्यार्थौपयिकोऽपि न स्वात्मनि विश्रा- न्ति भजते, प्रत्यावृत्त्य वाच्यार्थोंपस्काराय प्रवृत्तत्वात्। एतच्चोक्तं 'समारोपितनाायेकानायकव्यव- हारयोर्निशाशशिनोरेव वाक्यार्थत्वादि'ति। ततश्र गुणीभूतव्यज्नये वाच्यस्य स्वविश्रान्तत्वेनार्था- न्तरोपकार्यत्वं व्यावर्त्त्यमिति विशेषणमुपपुत्रम्। +उकतमर्थविशेषणस्यानुपपत्नत्व ध्वनिकासभिप्रायाविष्कारेण खण्डयति-अत्र व्यक्तीत्यादि।

व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः । ३

गुणीकृतात्मतार्थस्य न प्रर्ताताबुपायता। नाचारुत्वमपि त्वर्थैरबौद्धैरनुपकार्यता॥१॥ इति सइ्ग्रहश्लोक। शब्दस्वरूपस्यानुपादेयत्वमुक्तम्। तद्विशेषणस्यापि तदाह-न चेति। अनुकरणे शब्दप्राधा- न्याद्विद्यमानोSप्यर्थ उपसर्जनीभूत एव। तदर्थावगतिरिति रामे श्रीन्यसनळक्षणव्यवहायार्थीवग- तिरित्यर्थ। अनुकार्यादिति जरामम्बद्धाद्वचनादित्यर्थ। द्विविधो ह्ार्थोऽनुकार्यशब्दरूप तत्प्र- तिपादितव्यवहार्यार्थरूपश्च। तत्राद्योऽनुकरणशब्दस्यार्थ.। तत्रानुकरणशब्दाद्यदपि न व्यवहार्या- थप्रतीतिस्तथाप्यनुकार्यशब्दस्तदर्थ प्रत्याययेदित्यर्थ । सार्थकत्व चानुकार्यस्य यथा- 'हा शैत्य तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान् स्मित'मित्यादौ, निरर्थकत्व यथा-'दात्यूहव्यूहकेळीकलितकुह- कुहारादकान्ता वनान्ता' इत्यादौ। अन्यस्यत्विति। अनुकरणशब्दव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रतया वाचकस्य अनुकार्यशब्दस्य च। उपसर्जनीभावाव्यभिचार एवेति। वाच्य प्रतीनि शेष । ननु शब्दाभिप्रायेणोपसर्जनीकृतार्थत्व प्रकृतम् । शब्दस्य स्वरूपेणोपसर्जनीभाव किननिरूपित । सत्यम्। अर्थस्य तावच्छब्द प्रत्युपसर्जनीभावसम्भवः प्रकृत.।स एव शव्दस्यार्थ प्रत्युपसर्जनीभा- वाव्यभिचारेण प्रकाश्यते। य एब ह्यर्थस्य शब्द प्रत्युपसर्जनीभावाभाव स एव शब्दस्योपसर्ज- नीभावाव्यभिचारस्तयो परस्परापेक्षया गुणप्रधानभावस्य व्यवस्थितत्वात। ततश्र शब्दापेक्षया- र्भस्य प्राधान्याच्छन्दस्य गुणीभूतार्थत्वमसम्भवि। अयमत्र पिण्डार्थ -शब्दस्य गुणीभूतार्थत्व स्वार्थापक्षया प्रतीयमानापेक्षया चेति द्वैतम्। तत्र स्वार्थापेक्षयासम्भव उक्त.। प्रतीयमानापक्षया पुनरर्थन्यायेनाव्यभिचारो योजनीय, यथानन्तरमेव वक्ष्यते 'नोदकादिति'। यथाहुः-'गुणाः प्रतिनिर्धायन्ते घटादीना न जातय' इति। ननु मुख्यसदृश. प्रतिनिधिरित्युच्यते। मुख्य च प्र- धानम्। एवञ्च कथमुच्यते प्रधानस्य न प्रनिनिधिरिति। सत्यम्। प्रतिनिधीयमानोऽमुख्य एव भ- ति। केवल मुख्यामुख्याना प्रतिनिध्यर्हाणाममुख्य एव प्रतिनिधीयते, न मुख्य. प्रधानत्वादि- त्युक्त्त नोदकादीति। व्यभिचारसम्भवयोरपीति। प्रौढत्वादयमभ्युपगमवादः। अर्थाभि- प्रायेण व्यभिचार, गुणीभूतव्यङ्गथे प्रतीयमानापेक्षया वाच्यस्य चारुत्वाभ्युपगमात्। शब्दाभि- प्रायेण सम्भव अर्थान्तरापेक्षया शब्दस्य गुणीकृतार्थत्वात्। स्वार्थयारिति स्वस्यार्थस्य च। तद्वगतेरिति। उपसर्जनीकृतत्वावगते.। तस्येति स्वरूपमात्रानुवादस्य। एवञ्चेति व्यङ्ञथ- व्यज्जकभावो हि परमार्थतो गम्यगमकभाव । एवश्च शब्दस्य व्यञ्जने 'सुवर्णपुष्पामि' त्यादौ शब्द- स्य व्यापारान्तराभावात् साध्यसाधनाख्ययोर्धर्मयोरनुगमस्य सम्बन्धस्यासिद्धत्वाद्यङ्गयव्यज्ञकभा- वो न सिद्ध इत्यर्थः । व्यक्तिवादिन पुनर्मते शब्दस्य शक्तन्तरसमर्थनात् स्वरूपेणोपादाबस्य सार्थकत्वं विवक्ष्यते। तस्य चोपसर्जनीकृतार्थत्व विशेषण सप्रयोजनमेव। तथा हि 'दष्टया केशव! गोपरागहृतया' इत्यादौ प्रतीयमानस्यार्थस्य शब्दस्पृष्टत्वाद् वाच्य प्रत्युपस्कारकत्वाद् वाच्यार्थापे- क्षया शब्दस्य गुणीकृतार्थत्वं नास्ति। तद्यवच्छेदार्थ विशेषणमुपादेयमेव। तदेतत् कटाक्षित +'यस्मिन्ननुक्त्त. शब्देन शब्दशक्त्युद्धवो हि स' इत्यत्र। तद्वदभिधाप्युपादानमर्हत्यवति। * अत्र व्यक्तिवादिनाऽयमाशय -इह चिरन्तनैरलङ्कारतन्त्रप्रजापतिभिर्भद्येद्भटप्रभृतिभिः शब्दा- र्थधर्मा एवालङ्काराः प्रतिपादिता. नाभिधाधर्मा, यतोऽर्थप्रतिपत्त्युनेयः शब्दव्यापार शब्दोचार-

+ध्वन्यालोके २उद्योते कारिकेयम्. * अभिधोपादानपर्यनुयोग मूलकृतः खण्डयति-अत्रेत्यादि

व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः । eC

गव्यापारो वाभिधा। न च तत्प्रकारत्वमलभ्वाराणां युक्तिमत्। चारुत्व हि वैचित्र्यापरपर्याय प्रका- शमानमलङ्कार। न च शब्दोच्चारणस्यार्थप्रकाशनस्य वा चारुत्व प्रकाशते, उच्चार्यमाणस्य च प्रति- पाद्यमानस्य च चारुत्वप्रतीते। तेन चारुत्वमलङ्कार इत्युच्यमाने शब्दार्थगतत्वेनैव चारुत्वस्य स- द्रावाच्छन्दार्थधर्मा एवाल्कारा न्याय्या, नाभिवाधर्मा.। शास्त्रेतिहासवैलक्षण्य तु काव्यस्य शब्दा- र्थवैशिष्टयादेव नाभिधावैशिष्यादिति भटोद्टादीना सिद्धान्त। ततश्च तन्मताश्रयणेन शब्दार्थयो- रव्यअ्रकत्वमुच्यमान तद्धर्माणामलद्वाराणामपि पर्यवसितमिति तत्स्वीकारार्थ पृथगभिधानग्रहणे न किश्वित्। यदपि दीपकादावुपमार्दि प्रत्यतत्परत्व दूषित, तदस्मदभिप्रायापर्यालोचनादेव, यत आ्रागु- कन्यायात्र प्रतीत्युपायत्वमचारुत्व वा तत्परत्व, यत्प्रतिपक्षभूतमतत्परत्वमस्माभिरत्रोक्तम्। अपितु प्रत्याय्येनानुपकार्यत्वम्। न चैतद् दीपकादावस्ति, तत्रोपमादिना दीपकादेरुपकार्यत्वाद्। अत एव प्रा- धान्यादुनमादिव्यपदेश मुक्तवा तत्र दीप कादिव्यनदेश एव कृत। ततश्रात्रातत्परत्वमेव साधीय इति। [३]सर्व पवेति। इहय कश्चिच्छव्दो व्यवहार स सर्व परप्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थ., स्वप्रवृत्तिनिवृत्योः शाब्दव्यवहारमन्तरेण वचनमात्रदेव सिद्धत्वात्। प्रवृत्तिनिवृत्ती च सम्प्रत्ययासम्प्रत्ययौ युक्तिरूपा- नुमाननिमितौ तेन विना निर्निबन्धने, अन्यथा सशङत्वे प्रृत्तिनित्ृत्योरप्रवृत्तिनिवृत्तिकल्पत्वात्। सम्प्रत्ययासम्प्रत्ययौ च युक्तिरूनानुमाननिमितौ, तेन विना निर्निबन्वनत्वाच्छाब्दव्यवहारे वचनमा- त्रात् तयोरनुपपते। अनुमान च साव्यसाधनभावगर्भीकारेण व्यवस्थितम्। तब परप्रतततिनिवृत्ति- फलम्। शा्दव्यत्रहारमाश्रयता तत्र साध्यसाधनभावोSवश्यमह्ीकार्य।स चाखण्डत्वात् पदमात्रे न सम्भवतीति पदसमूहात्मक वाक्यमवलम्बते। सम्प्रत्ययासम्प्रत्ययात्मानी निमित्तखवेन व्यापकत्वात्। सत्वप्रधानानाति सत्व सिद्ध वस्तु। यदच्छाशब्दा जाति शब्दाश्च। एव द्विविधा आतिरर्थजातिरर्थस्वरूपजातिश्व। तदुक्तम्- "स्वा जाति प्रथम शब्दै. सर्वैरेव प्रकाश्यते। ततोऽर्थजातिरूपेण तदध्यारोपकल्पना ।।" इति। तत्र यच्छाशब्दाना जातिशब्दत्वम्। यदि वा डित्थादिषु बाल्याद्यवस्थाभेदाद् भिन्नेष्वभिन्ना- भिधानप्रत्ययनिबन्धन जातिः। तद्वशादहच्छा(शब्दाना जाति)शब्दत्वम्। ये तु द्रव्यसम्बन्धादर्था- न्तरे वर्तन्ते ते द्रव्यशब्दा दण्ड्यादय। वैयाकरणानां तु गुणशब्दा एवमादय दण्डादेर्बहिरद्त्वा- दिति। अस्य ग्रन्थस्य सड्ग्रहकारिकयान्यग्रन्थेन सह विरोधो दृश्यते। तथा हि। अत्र सामान्यभूता- या भवनक्रियाया बहिरङ्गत्व विशेषक्रियाणामन्तरङ्गत्वमुक्तम्। तत्र विशेषक्रियाणां बहिरङ्गत्व सामा- न्यक्रियायास्त्वन्तरङ्गत्व प्रतिपादयिष्यते। स एष एको विरोध। किश्चेह गम्यमानकिया मुक्त्वा प्रयु- ज्यमानक्रियापेक्षमेव पौर्वकाल्यमित्युच्यते। 'यन्मेऽल्पमपि तद्वहु' इत्यत्र प्रतीयमानक्रियापेक्ष पौर्व- काल्यं वक्ष्यत इति द्वितीयो ग्रन्थविरोध। नैष विरोध। इह तावत् सामान्यक्रियाया बहिरङ्गत्वम- प्रयुज्यमानत्वापेक्षयोच्यते, विशेषक्रियाणान्त्वन्तरङ्त्व प्रयुज्यमानत्वापेक्षया, तत्र पुनर्विशेषक्रियाणां बहिरज्त्वं व्यभिचारित्वात्, सामान्यकयायास्त्वन्तरङ्वत्वमव्यभिचारत्वादित्य पेक्षातो भेदादाद्यस्ता- वन्न विरोध। सामान्यक्रिया ह्यव्यभिचारिणां प्रतीयमानामपेक्ष्य पौर्वकाल्य समर्थित विशेषस्यापेक्ष्य- त्वेन प्रतीते. समन्वयाविरोधाच्च। तेन द्रितीयोऽप्यत्र न विरोध इति। अत एव 'प्रायेगे'त्युक्तम्। [४]घटत्यादेरिति। 'इक्शतिपौ धातुनिर्देशे' इति रूपम्। पक्षान्तर प्रकारान्तरेण क्रियाशब्दत्वात्। एकेषाम् उपाधिवादिनाम्। एकार्थसमवायादिति एकत्र द्रव्ये गमनक्ियागोजात्यो समवा- यात्। तद्पेक्षमेव चेति घटनादिकियापेक्षम्। तावतेति प्रतीतिमात्रेण। तदपेक्ष सत्तापेक्षम्।

व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः ।

तत् पौर्वकाल्यम्। तत्पूर्वकालत्वाभावादिति। अव्यभिचरितप्रतीयमानभवनक्रियापूर्वकाल- त्वाभावादित्यर्थ। अत्र त्विति प्रयुज्यमानक्रियापेक्षे पौर्वकाल्ये। उभयन्रापीति। घट इति भवतीति च द्रयोरपि यथाक्रम गुणप्रधानक्रियावाचिनो., कर्तरि अचस्तिपश्चोत्पत्ते । कर्तुरुपा- धिभावमिति अप्राधान्यात् कर्तार प्रति विशेषणभाव प्रापिता तेन तस्या निमग्नत्वात् तदपेक्ष- पौर्वकाल्याभावभ्रम ! कर्त्ता च द्विविघ -शुद्ध क्रियान्तरापेक्षयानुभूतकारकान्तरसम्बन्वश्च। आद्यो यथा विपच्येत्यादौ। द्रितीयो यथा 'या दृष्ट्वे' त्यादौ। [4]विषयविषायभावेति। भयपक्ष- पतन्रियाद्वयापेक्ष निरीक्षणस्य पौर्वकाल्यम्। मृत्युरेव हि निरीक्षते बिभेति पक्षे च पतति। केवल पक्षपतनापेक्षया भयक्रियाया एव विषयत्वम्। स्मरेति अह सस्मृत्य न शाम्यामीत्यर्थ। ननु सर्व एवेति। सर्व गुणसमवेक्षितुर्लोकस्य कर्तु स एव कर्मभूतः पूज्यतामेतीत्यर्थ.। सर्वो गुण- समवेक्षिता लोक पूज्यो भवतीत्यर्थ। +विशेषणसम्बन्धञ्चेति यत् स्वल्प लाभक्रियाविष- यस्तद्वहुत्वेन विशेष्यते। कर्तुरुपाधितयेति अत्र शान्त्यादिक्रियाया कर्तृसम्बन्धित्वेनोपादान- मपि सड्ग्रहीतव्यम्। पौर्वापर्य क्रियाणामिति। इह द्रिविध क्रियाणा पौर्वापर्य शाब्द वास्तव च। तत्र शाब्दं प्रायेणाख्यातशब्दवाच्यया प्रवानक्रियया सह गुणक्रियाणा, तासा तया सह गुण- प्रधानभावेन सम्बन्धस्योचितत्वात्, 'गुणाना च परार्थत्वादसम्बन्ध. समत्वात् स्यादि'ति न्यायेन गुणक्रियाणा परस्पर सम्बन्धाभावाच। वास्तव तु यद्रस्तुबलप्रवृत्त, तद् गुणक्रियाणामपि सम्भ- वत्येव। आपेक्षिकस्य गुणप्राधान्यस्य तास्वपि भावात् सम्बन्धोपपत्ति, यथा पश्य मृगो धाव- तीति प्रधानक्रिययो.। एवञ्च गुणक्रियागतवास्तवपौर्वापर्याश्रयेण त्वाप्रत्ययस्य प्रयुज्यमानत्वात् शाब्दप्राधान्येतरभावो न प्रयोजक । अस्य न्यायस्यात्रापीत्थमेव स्थितिरिति बहुतरलक्ष्यसिद्धि । घटतीत्यादि घटत्वमापद्यते। घटतीति प्रातिपदिकाद्वक्ष्यमाणक्रमेण क्विपि परस्मैपदम्। एव नाघटन्निति शतृप्रत्ययः । इह हि घटादय शब्दा स्वविषये प्रवर्त्तमाना प्रवृत्तिनिमित्त किश्चिद- वलम्ब्य प्रवर्त्तन्ते। तच्च तेषा प्रवृत्तिनिमित्तमाश्रयणीय यत् पदार्थस्य स्वरूपीभूतम्। न हि पर- भूतेन घटत्वसामान्यादिना परत्र व्यपदेशो न्याय्य, परत्वाविशेषे सर्वत्र सर्वे व्यपदेशा स्यु ।न हे स्वयमप्रकाशमानस्वभावो घटः प्रकाशत इति व्यपदिश्यते। स्वयमश्ववेतस्वभावो वा प्रासादः श्वेत इति। एवञ्च स्वरूपेण घटत्वेन घटो घट इति व्यपदिश्यते। स्वरूपभूत च घटत्व साध्य- त्वेन प्रतीतेर्घटत्वापत्तिलक्षणा क्रियोच्यते। सैव च घटना घटात्मतारूपा। तस्यां च स(न्तु? तो) नाममात्रात् क्विबादय: कार्याः । आदिग्रहणेन क्यच्क्यडौ गृहेते। क्विपि कृते कर्तर्युत्पन्नस्याच्प्र- त्ययादेरार्धधातुकस्य लोप- कर्त्तव्य। सर्वत्रोपमानप्रतीतिरन्यस्यान्यरूपापत्तेरापम्यप्राणत्वात्। पुत्री- यति च्छात्र हंसायते काक इत्यादौ हि च्छात्रकाकयोः क्रमेण पुत्रत्वहसत्वापत्तिः सादृश्यपर्यव- सायिन्येव प्रतीयते। ततश्र प्रतीत्यनुगुणत्वेन लक्ष्यसिद्ध्यर्थमन्यथा लक्षण प्रणेतव्यम्। प्रसिद्धलक्ष्यसिद्भ्यर्थ लक्षण तच्च भिद्यते। अभियोगस्य वैशिष्टयात् तत्कृत तच् गृह्यते ॥ २ ॥ इत्यन्तरश्लोकः । यभा हि भवत्यादिशब्द लीट तिपि शपि च कोदाचक्षते। अन्ये तु (रिति2)ति

• इद प्रतीक मूल(व्याक्त्तिविवेक)कोशयोर्नोपलभ्यते। किन्तु इद 'अकृत्वा परसन्तापमि'ति श्रो- कोपपादकवाक्ये "अत्र हि प्रकरणादिगम्याया लाभक्रियाया अनुपादान करणादीनां भिन्नकर्तृक- त्वम्रमहेतुः" इत्यत्र 'अनुपादानम्' इति पदानन्तर निवेश्य स्यात्।

व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः ।

शव्दमविकरण च ब्रुवते। अपरे तु भवत्यादेरतिप्रत्यय कुर्वन्ति। सर्वेषु पक्षेषु भवत्यादिरेव शब्द साध्य। एव घटादय शब्दा व्युत्पाद्या. 1 ते च लक्ष्याविरोधेन यथाप्रतीति व्युत्पाद्यन्ते। अतश्च बटादिशब्दात् क्विप्यजादौ प्रत्यये तल्नोपे च कृते प्रायोगिका घटादय शब्दा व्युत्पाद्या। तत्मिद्धये चैवम्भूतलक्षणमुक्तन्यायेन प्रणेतव्यमेव। ननु घटत्वमापद्यत इत्यत्र प्रवृत्तिनिमित्ते कथ घटशब्दस्तत्राप्येवमिति चेदनवस्था। घटेर्धातोरच्प्रत्ययेन कृतेन किमपराद्ध, येनैषा कुकत्प्णाश्री- यते। नैतत्। प्रायोगिकघटशब्दसिद्ध्यर्थ घटिरच्प्रत्ययान्त प्रवृत्तिनिमित्तैकदशाभिधायी उपाय- मात्रत्वेन गृह्यते। न तु तस्य स्वन्त्रत्वेन प्रयोग । स्वरूपीभूतघटत्वापत्तिलक्षण हि घटशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम्। तदेकदेशश्र घटत्वमुपायभूतस्य घटशब्दस्यार्थ। स च घटशब्दोऽत्र प्रकृति- त्वेनैव प्रयुज्यते, यथा 'मृगाङ्कनिभमानन'मित्यत्र समासविषयत्वेन निभशब्द। शक्तिस्वाभाव्या- द्वि निभशब्दो वाक्ये न प्रयुज्यते। एवमत्र घटशब्द प्रायोगिकघटशब्दप्रकृतित्वमपहाय न क्वचित् प्रयुज्यते। घटत्वमापद्यत इत्यत्र विवक्षाया घटो भवतीति तु प्रक्रियावाक्यमेतत्। अतश्रानकारा- न्तेभ्य इकारान्तादिभ्यो व्यअ्जनान्तेभ्यश्च क्विप्यजादौ तल्ोपे च दधि भिषगित्यादय शब्दा सिद्धा भवन्ति। मूलं च तस्या इति। नन्वचेतनाना घटादीना सत्ताप्रतिलम्भलक्षणाया क्रियाया पराम- शलक्षणस्वातन्त्र्यलक्षणस्वभाव कर्तृत्व नोपपद्यते तस्य चेतयदर्थेष्वेवोपपत्तेरित्याशङ्कयोक्त मूलञ्चे- ति। इह खलु घटादीना पदार्थाना बहि सिद्धावपि प्रतिपत्तर्यसिद्धावसिद्धिरेव बहि सत्तामात्रणा- सत्कल्पेन व्यवहर्तृणा व्यवहारासिद्धे । प्रतिपत्तीर च सिद्धि प्रकाश एव। स चाप्रकाशमानाना प्रकाश प्रति ताटस्थ्येनावस्थिताना न भवति सम्बन्धानुपपत्ते । प्रकाशमानत्व च प्रकाशाविशिष्ट- त्वेन प्रकाशरूपतयैव। प्रकाशश्च निष्परामर्शत्वेन स्फुरत्त्वारहितत्वाज्डकल्प एव। परामर्श स्वात- न्त्याख्य कर्तृत्वम्। तदिहैकैकोऽपि पदार्थ प्रकाशात्मतया लब्धस्वातन्त्र्यस्वभाव परमेश्वर कर्तृ- त्वमनुभवत्येव। यदुक्त्त तत्रभवता-"प्रदशोऽपि ब्रह्मण सारूप्यमनतिकान्तश्राविकल्प्यश्चे"ति। ततश्च विश्वस्याविष्करणक्रियास्वतन्त्रस्वभावपरमेश्वरसम्बन्धिनी चित्राभासाविष्कृति मूलत्वेनावष्टभ्य घटादयोऽपि प्रकाशैकात्मान सत्ताव्यापृतौ स्वतन्त्रतामनुभवन्त्येव। अनेनैवाशयेनोक्त 'मूल च तस्या' इति। एतदेव प्रकटीकरिष्यति 'सत्ताया व्यापृतिश्चेयमि'ते। [६]यः कश्चिदिति। करिया वान्यो वेति व्युत्पत्तिनिमित्तत्वेनाव्याप्तिं दर्शयति। प्रवृत्तौ त्विते। प्रवृत्तिनिमित्तस्य नियमेन क्रियारूपतां दर्शयतु त्विति। तयोरित्युपमानाचारयो। अश्वत्वमासादयतीति। आत्मद- शनाभिप्रायेण। दर्शनान्तरे त्वश्च इवाचरतीत्यर्थ स्यात्। न तत्त्वासादनमिति। अश्वत्वासाद- नमनश्वसद्दशक्रियस्य न युक्क्मिति सादृश्य सामर्थ्यात् प्रतीयते, यथाब्रह्मदत्त ब्रह्मदत्त इत्याहेत्यत्र ब्रह्मदत्तसादृश्यं गम्यते तद्वदेवात्र द्रष्टव्यम्। नास्न इति। सत्त्वप्रधानस्य शब्द(स्य2) वक्रैकदेशादि- स्वरूपस्य नाम्रो यः शब्दवकैकदेशादिरर्थस्तस्य। अत एव सत्तासादनरूपक्रियास्वभावतयैव धात्वर्थत्वमुक्तम्। तथा हि। अणादय शब्दार्थाः गडिवदनैकदेश इति धातुकार पपाठ। धातुंश- वदेन धातुपारायणं शास्त्रं लक्ष्यते। बहिरङ्गत्वाञ्चेति। चशब्देन पूर्वकारिकागतोSसमन्वय समुचीयते। यथा भवत्यधिश्रित्य पाचकोऽयमिति उभयवादिसिद्धो दृषान्त। इत्थं चास्तिभवत्यादीति। कारिकादयं पूर्वमेव निर्णीतार्थम्। इत्थं चायं प्रन्थकार :-

व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः । ७

कर्तृभेदविषया विरुद्धता त्तवो निवार्य घटितक्रियाभिध। प्रौढवादरचनाविचक्षणो लक्ष्यसिद्धिमुदितान् कवीन् व्यधात्।। ३।। भावप्रधानमिति। नामपदाना पूर्वोक्तया युक्त्या सत्यपि क्रियाशब्दत्वे क्रियाया अप्रा- धान्यम् । आख्यातपदाना पुन शब्दशाक्तिस्वाभाव्यात क्रियाप्राधान्यम्। असत्त्वभूतार्था इति। असत्त्वभूतत्वमसिद्धस्वभावत्वम् । त्रयाणामवान्तरविशेषसङ्भावेSपि मामान्यलक्षणम्। नानवान्त- रविशेषानाह-तेषामिति। +व्यापारभेद क्रियाविशेषकत्वमुपमर्गाणाम्। प्रयोगनियमश्च तषा वातो पूर्व प्रयोग। निपातैस्तु चादिभिर्भावसत्त्वयोरात्मभेद प्रत्याय्यत इति स तेषा व्यापारनि- यम। तत्र भावगतमात्मभेदप्रत्यायन यथा पचति पठति च, सत्त्वगतन्तु देवदत्तो यज्ञदत्तश्चेति। रूप च शब्दस्वरूण्दि। अर्थ. समुच्चयादि । प्रयोगनियमश्चादीना सयुच्चेतव्यादिवाचिन्य पर- प्रयोगादि। क्रियाविशेषेति। तथा हि शाकल्यसहितामनु प्रावर्षदित्यादौ निशमनादिक्रिया- विशेषोपजनितो य सहितावर्षयो कार्यकारणसम्बन्धस्तस्यानच्छेद सहता कारण बर्ष कार्यमि- त्यवरूप, तत्प्रत्यायन कर्मप्रवचनीयाना व्यापार । प्रयोगनियमोऽन्र निपातवत्। [७]द्विधेति। सुबन्ततिडन्ततया। चतुर्धेति। नामाख्यातोपसर्गनिपातत्वेन। पञ्चधेति। कर्मप्रवचनीय पश्चमो भेद। अपोद्धृत्येति वैयाकरणदर्शने वाक्यस्यैव वाचकत्वम्। तत पदानामपोद्धृत्यान्वाख्यान यथा पदेभ्य प्रकृतिप्रत्ययादीनाम् । वाक्यमिति। 'भूतभव्यसमुच्चारणे भूत भव्यायोपदिश्यते' इति न्यायेन क्रियैदम्पर्याद्वा- क्यस्य क्रियाप्राधान्यम्। साकाङ्क्षावयवमिति। देवदत्त काष्ठै स्थाल्यामोदन पचतात्यादौ वाक्य एकेकस्य पदस्य खण्डनाया साकाडक्षत्वम्। अखण्डितैस्तु पदै पर पदान्तरं नाकाडक्ष्यते। गुणवत् क्रियाकारकविशेषणयुक्तम्। केचितु क्रियाया प्राधान्यस्योक्कतौ कारकाणां परार्थत्वाद् गुणत्वमिति तद्युक्कमित्याहु। एकार्थमिति। प्रधानभूतक्रियारूपैकार्थमित्यर्थ। अर्थोऽपीति। शब्दस्य व्यापारान्तरनिराकरणार्थमर्थद्वविभ्यघटनम। तथा हि। वृद्धव्य- वहारात् सङ्केताद्वा शब्देष्वर्थनिर्णय। तेषा च यत्रार्थे विद्यमानत्व तस्य वाच्यत्वमेव। अन्यर न तु तेषामभावादर्थसामथ्यांदवगति। न चासम्बद्धोऽर्थस्तमर्थ प्रत्याययति। सम्बद्धाच्चार्थादर्थान्तरप्र- तिपत्तावनुमानमेव। तेन लक्षणाया अनुमानान्तर्भाव प्रातेपादितो भवति। तस्य च व्यापक- त्वात्। यद्यपि च सौगतैर्लक्षणार्थव्यापार इष्यते न शब्दव्यापारः "(पक्षो ?) धर्मी अवयवे समुदायोपचारादि"ति शब्दोपचार परिहृत्य समुदायस्वभावार्थोपचारवचनात्, तथापि वक्ष्यमाण- नयेनानुमानलक्षणयोगादनुमानमेवैषाभ्युपगन्तव्या। न च लक्षणायामनुमानस्यान्तर्भाव इति वाच्य, तस्य तत्परिहारेण वृत्तेर्व्यापकत्वात्। व्यञ्जकत्वमनुमानमेवेति वक्ष्यते वितत्य। तदेव वाच्यानु- मेयत्वभेदेनार्थस्य द्वैविष्यम्। श्रुतिमात्रेणेति। यत्रास्य शब्दस्य श्रुतिमात्रेणोच्चारणमात्रेण तादर्थ्यम् अर्थविषयत्वं प्रतीयते स मुख्योऽर्थ। गौणम्। उक्तयुक्त्या परमार्थत आनुमा- निकम्। यत्नोपपादितं प्रतिबद्धार्थसामर्थ्योपनीतम् । तत एव वाच्यात् तदनुमिताद वा- च्यानुमितात् लिङ्गभूतात्। स च त्रिविध इति। तदेतत् प्रथममुपक्षिप्तम् 'अनुमानेऽन्तर्भाव सर्वस्यैव ध्वने प्रकाशयितुम्' इति। तदुपपादयितुमासूत्रयति। (*योग्यो वा स्वशब्देन प्रतिपा- + मूले तु व्यापारनियमपद दृश्यते। * 'आद्यौ वाच्यौ स्वशब्देन प्रतिपादयितु योग्यौ वाच्यतासहिष्णू' इति पठनीयं स्यात्। कचिच्छन्दवाच्याविति तु पाठान्तरप्रदशनम्।

व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः । Y

दयितु योग्यो वाच्यतासहिष्णु 2) कचिच्छन्दवाच्याविति । 'द्विविधो हि शब्द पदवाक्यभेदा- दि'ति पूर्वोपक्रान्तयोः पदवाक्ययोरेवार्थ निरूपयति -निरंशत्वात् भागरहितत्वात्। वाक्या- र्थस्त्विति। तथा हि। वाक्यार्थों द्विविध. वाच्योऽनुमेयश्च। तत्र वाच्यस्यैकवाक्यार्थत्वान्नि- रशस्यापि विधेयानुवाद्याशरूपत्वेनाशकल्पनं क्रियते। विध्यनुवादभावमन्तरेण तयोरशयो सम- न्वयायोगाद्। विधेयश्च कश्चिल्लोकप्रसिद्धतयोपपादनानपक्षः, कश्चित् पुनरप्रसिद्धत्वादुपपादना- पेक्षः । उपपादन चात्र नानुमानम् । अप्रतीतप्रतीत्युत्पादनाभावाद्, अपि तु शब्दप्रतात- स्यैवार्थान्तरन्यासन्यायेन समर्थनम् । ततश्रोद्भटकाव्यहेतुन्यायेनानुमान व्यवास्थितम्, अर्था- न्तरन्यासन्यायेन तूपपादनम् । साम्यसाधनभाव पुनरुभयानुयायी। अत एव वाच्यार्थविष- यादनुमेयार्थविषय साध्यसाधनभाव पृथग +वक्ष्यति, 'अनुमेयार्थविषयो यथे'ति। तत्रेति तयोः सिद्धासिद्धयोर्विधेयाशयोर्म ये। सिद्धौ उपपादनानपेक्षत्वे। शुद्ध उपपादनानपेक्षो विध्यनुवादभावः । हिमालयो नाम नगाधिराज इति । अत्रास्तीति हि विधि. सुप्र- सिद्धत्वादुपपादनानपेक्ष । द्वितीयस्तु साध्यसाधनभावरूपो द्विविध अतिप्रसिद्धत्वादुपपादकोपा- दानानपेक्ष उपपादकोपादानापेक्षश्रेति। उपपादकोपादानापेक्षश्र द्विविधः । शाब्दश्वार्थश्र। तत्र शाब्दो यत्र हेतुत्वेनोपादानम्। आर्थो यत्रोपात्तस्य हेतुत्वम्। सोऽपि च शाब्दार्थत्वभेदेन द्विविव उपपादकोपादानापेक्ष साध्यसाधनभाव प्रत्येक पदवाक्यार्थरूपतया द्विधा भवश्चतुर्धा भवति। पदार्थो हि पदार्थान्तर प्रति हेतुत्व भजते वाक्यार्थो वा वाक्यार्थान्तर प्रतीति पूर्व विधेयस्या- सिद्धावुपपादनापेक्षत्वम्। *सोऽपि च सान्यसाधनभावरूपोऽपि च । एकपदार्थगतत्वेन साध्य- साधनभावनिराकर(णा)न्र विरोध. कश्चित्। पदार्थस्य तु जातिगुण्रियाद्रव्यरूपेण चातूरूय त- थाभूतस्य च यथासम्भवमनुभयरूपत्वेन धर्मधर्मित्वेन च भेद । धर्मस्यापि सामानाधिकरण्य- वैयधिकरण्याभ्या द्वैरूप्यम्। सामानाधिकरण्ये विशेषणद्वारेण हेतुत्वादार्थः साध्यसाधनभाव। वैयधिकरण्ये तु शाब्द. पञ्चम्यादिना हेतुत्वेनोपादानात्। वाक्यार्थस्य कारकवैचित्र्याद् वैचि- त्र्येऽपि क्रियैक्यादेकरूपत्वम् । (+आगमस्य निबन्धाप्रसिद्धिरूपत्वेन द्वैरूप्यम्। अनुमानमात्र न गणितम्2) तत्र यथादिशब्दानां हेतुत्वप्रकाशकाना प्रयोगे वाक्यार्थगत शाब्दः साध्यसाधनभा- व । तत्र च क्वचिदनुमानानुमेयभावोऽप्यस्ति अप्रतीतस्य प्रतीत्यापादनाद् यथा 'सरस्यामि'ति वक्ष्यमाणोदाहरणे। यत्र तु हेतुत्वप्रकाशकस्य कस्यचित्र प्रयोगस्तत्रार्थः यथोदाहरिष्यते। एव- मुपपादकोपादानापेक्ष. साध्यसाधनभाव. पदार्थवाक्यार्थयो प्रत्येकं शाब्दत्वार्थत्वभेंदन चतुर्विध सन् बहुविध. प्रपश्चित। सर्वस्य चास्य साध्यसाधनभावस्य प्रमाणसिद्धाविनाभावमूलत्वम्। प्रमाणं च त्रिधा लोकवेदाध्यात्मरूपत्वेन। तत्रा्यात्मं प्रत्यक्षम्। निबन्धप्रसिद्धरूप वेद.। अनि- बन्धप्रसिद्धस्वभाव लोक । भङ्गया प्रत्यक्षागमरूप प्रमाणद्वय स्वीकृतम्। आगमस्य निबन्धानि- बन्धप्रसिद्धरूपत्वेन द्वैविध्यम्। अनुमानमत्र न गणितं तस्योपकार्यत्वेन प्रस्तुतत्वात्। तत्र च- न्द्रं गतेत्यत्र कारणभूत साधनमनुपात्तमतिप्रसिद्धत्वात्। कयासि कामिन्नित्यत्र सापराधत्व पादानतत्वे कारणभूतं साधनमार्थ पदार्थरूपम्। कोपनात्वं चावधूतत्वे तथाभूतमेव। लोकप्रमा- + मूले ९ पृष्ठे। *'स च' इति तु मूले पाठो दृश्यते। + कुण्डलनान्तर्गतं वाक्यमिदं लेखकेन भ्रमादिह लिखितमिति भाति। 1 मूले ९ पृष्ठे।

व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः।

णसिद्धश्वात्र 'कार्यकारणभाव अतिप्रसिद्धन्वाभावान् साधनमुपात्तमेव।[]अयाचितारमिति। अयाचन' कारणानुपलध्धिरूपमार्थ पदार्थरूपम्। वेदप्रमाणसिद्ध कार्यकारणभावसम्बन्ध याचनं हि कन्याग्राहणशक्तत्वस्य कारणम्। कारणौभावाच्च कार्याभाव साय। कार्याभावप्रतीत्युतपादना- नुमानमेतत्। अनिराकरणादिति। कर्तुर्नृपादे । कर्मणा हिरण्यादिना । ईप्सितम् आ- मुमिष्टम। ब्राह्मणादि सम्प्रदानम्। नच्च त्यागाज्वं त्यजनम्योपकरणभृत तेन विना त्यागासम्भ- वात। तच्च त्रिधा प्रेरक याचकब्राह्मणादि। अनुमन्तृ सद्राह्णादि। अनिराकर्तृ देवतादि। 'पशु- पतिरि त्यादावार्य पदार्थम्पम्यान्मप्रमाणभिद्धसम्बन्ध साधनम। [९]द्विषतामिति। तथाहि। शत्रृणा गुरुरयुदय मुखेन सृयते पर अम्वन्ततरत्वाद अनिशयेनारमणीयपरिणामत्वात्। तथा महानपि परिक्षय सुखेन न नृष्यते फलसम्पठौन्मुम्यात। दुर्मन्त्रात्कुतनयान्मद्यादित्यत्र धर्म- धर्मिभावो नास्ति। शाव्ढ तु पदार्थरूप सावनम। लोकप्रसिद्धश्र सम्बन्ध । निवार्यतामिति। अत्र वाक्यार्थस्य साधनत्व यत्र सम्बन्धो वेदसिद्ध। दिवं यदि प्रार्थयस इति। अत्र प्रार्थ- नीयनिष्ठस्य प्रार्थयितृत्वात्मकम्य प्रार्थनस्य प्रार्थनीयगत दूरत्वपरायत्तत्वाभ्यामसुलभत्व कारण, तद्विरुद्ध निकटत्वम्वायत्तत्वामया मुलभत्वमिति तदुपलभ्यमान स्वविरुद्धकार्यस्य प्रार्थनस्य श्रम- लक्षणप्रवृत्तिपर्यन्तस्याभाव गमयनीति प्रथमेऽर्घे कारणविरुद्धोपलब्धि। द्वितीयेऽर्वे तस्यैव प्रार्थयितृत्वस्याप्रार्थनायत्व व्यापक, तद्विरुद्ध च प्रार्थनीयत्व तदुपलभ्यमान स्वविरुद्धव्याप्यस्य प्रार्थयितृत्वस्याभाव गमयतीति व्यापकविरुद्धोपलब्धि । (प्रार्थनीयत्वादेरपि सिद्धं?) तदेव वा- क्यार्थगतत्वेन वाच्यनिष्ठ शुद्ध विभ्यनुवादभावमसत्युत्तरस्यामित्यादौ प्रतिपाद्य तत्सलग्नत्वेन सा. व्यसाधनभाव प्रतिपादित । वाच्यानुमेयार्थविषयत्वेन द्विविध साध्यसाधनभाव उददिष्ट। तत्र वाच्यार्थविषये तस्मि- ननिर्णाते अनुमेयार्थविषय निर्णेतुमाह- अनुमेयार्थेति। अत्र व्यक्तिवादिना व्यड्ग्यत्वेन योऽर्थ उक्त स इहानुमेयत्वेनोच्यते, व्यक्तेरनुपपन्तेरुपपादयिष्यमाणत्वात् शब्दस्य व्यापारान्त- राभावाच्च। पत्युरिति। अत्र विशिष्टाशीर्वचनमौत्सुक्यादेर्व्यभिचारिणो विभाव, सख्या मा- त्येन ताडन च अनुभाव। तौ व्यभिचारिभाव कारणत्वात् कार्यत्वाच्च गमयत। स च सहका- रित्वाद्र रूपमिव रसो रतिस्थायिभाव गमयति। [१०]एवंवादिनीति। अत्र लज्जाख्यस्य व्यभि- चारिणो देवर्षेरेवंवादित्व पितुश्च पार्श्ववर्त्तित्व कारणत्वेन द्वौ विभावौ, तथाघोमुखत्व लील कमल- पत्रगणन च कार्यत्वेन द्वावनुभावौ गमकत्वेन स्थितौ। सा च गम्यभूता लज्जा सहचारित्वाद्रति गमयति। ततश्चात्रानुमितानुमेयार्थनिष्ठत्वम्। एव प्रयच्छतेत्यत्रावसेयम्। अत्र हि मानिनी प्रकृत्यवाभिमानवती न तु सर्वेसहा। दयितेन आत्मरागविषयेण न तु पतिमात्रेण । पुष्पाणि प्रदातुम्। विपक्षस्य विद्वेषिण्या सपत्या न तु तटस्थायाः गोत्रं गां वाचं त्रायतेऽन्यस्मा- द् व्यवच्छिनत्ति नियतविषयत्वेन स्थापयति यत्तन्नाम लम्भिता गोत्रस्खलनविषयभावं प्रापिता विशिष्टमनुभावमकरोदिति तावदर्थ। अत्र लज्जादेर्व्यभिचारिणो विपक्षगोत्रग्रहणं विभावो 'न किश्चिदूचे' इत्यनुभावश्च गमकत्वेन स्थितौ। स च लज्जादि: सहचारित्वादीर्ष्याविप्रलम्भं गमय- तीति। चित्रपुस्तकादाविति। आलेख्यलेख्यादौ सन्तमसावस्थिते प्रदीपादिना प्रकाशिते झटित्यद्भतार्थप्रकाशनाच्चमत्कारो जायते। तद्वद्वसादावित्युपचारप्रयोजनम्। स एव विधीति। इहाभिधेयानभिधेयत्वेन द्विविधोऽर्थ। अभिधेयो विधिनिषेधादिः प्रसिद्ध एव। अनभिधेयः पुनः

१० व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः ।

काक्काभिधेयोऽनुमेयश्चेति द्विविध। प्रत्येक च विविनिषधादिरूपत्वंन भद। तत्र काक्रमिधेयो विवि- निषेधरूप इहोदाहृत । अनुमेय पुन 'अत्ता एत्थे'त्यादा 'भम धम्मिअ' इत्यादौ चं।दाहररेष्यते। यो ह्यनभिवेयो विवि सकावि निषेधद्रयानुमितो भवति। नदपि निषेवद्य नाार्यनिउमाख्याता- र्थनिष्ठ च द्रिविधमुदाहृतम्। [११]श्रयमाणानामिति। वर्णाना ध्वनिध्यपदश्यानां व्यजकाना तथा स्फुटत्यस्मादर्य इत्यन्वर्यनान्न ्कोउत्यान्त्यवुद्धिनिर्ग्राध्यस्याखण्डवाचकस्य जन्यजनरुभावेन गम्यगमकत्वाद् व्य:्ग्यव्यञ्जकत्वमिति त्राम्येन व्यड्ग्यव्यञ्जकत्ववटन पयु कमेन। ननु विभावादीत्यादिना निभावािभित्सह रसादीना निमितनिमितमनेन क्रभिकप्रती तिसिद्धर्वनिकारेणामयुनगतत्वान्मुख्य व्यङ्गयत्व दूषयित्वा गम्यत्व समर्थितम्। 3 शेक त्रमत्का- रसिद्धिप्रयोजनश्च व्यह्यत्वोपचारः सश्रित ।*तत्र व्यक्तिवादिनो व्यञ्ञयत्याायुपग- मेऽयमभिप्रायः-इह विभावादेस्वभावनिमित्तप्रतिपततिकाले निमितिनो रसाद गापतिर्नास्ति निमित्तिनो निमि तमुखप्रेक्षित्वेन निमित्तप्रतीत्युत्तरकालभाविप्रतीतिकत्वात। ततो व्यजयत्व नोप- पद्यते। गम्यत्व पुनर्निर्वाधमेवेति तावद् भवतोऽनुमानवादिन परमार्य। न चैतइम्माभिरपह्न- यते घटप्रदीपादौ व्यक्तिविषये तथा दर्शनात्। किन्तु व्यङ्गयाभिमते रसादौ यदा प्रनिपतिजायते, तदा व्यञ्जकरय विभावादे प्रतिपत्तिरन निवर्त्तते तत्सहभावेन रसादे प्रतीते। अलक्ष्यक्मव्यङ्गय- त्वेन तु वास्तवक्रमा+युपगमो व्यञ्जकाभिमतविभावादिप्रतीत्युपक्रमाभिप्रायेण। व्यभकप्रतीति- काले हि नियमेन व्यप्रथाा/तिरिति नास्माकमाशय। व्यङ्गयप्रतीतिकाले तु नियमन व्यअ्जकप्र- तीतिर्भवत्येवेत्याशयनाक्रमत्व व्यक्तिश्र (tसमर्थता2) तथा चोक्तम्-'नाह व्यक्ञय प्रतीयमाने वाच्यबुद्धिर्दूरीभवति वाच्याविनाभावेन तस्य प्रकाशादि' त्यादि,न तु विपर्ययेणोक्त-'न हि वाच्ये प्रती- यमाने व्यङ्गथबुद्विर्दूरीभवती'ति। निमित्तनिमित्तिभावस्तु नाङ्गीकृतांऽस्माभि। केय 5 साऽन्यादृशो गम्यगमकभावप्रयोजको, यत्र गम्यस्य गमकोपरागो न प्रतीयते। अन्यादृशक्च व्यजय-यथकभाव- प्रयोजको, यत्र प्रत्याय्यस्य प्रत्यायकोपरागप्रतिपत्ति । तेन ना्ति रसादीना व्यञ्यन्य विप्रति- पत्ति। यदपि विभावादानां रत्यादीना च कृत्रिमत्वमाश्रित्यानुमानमेव समार्थतम्।आ्ररमानिक च व्यङ्गथत्वं स्थापित तदप्यसमीचीनम्, यतः सहृदयानामेव चर्वयितृत्वाच्चर्वानुप्राण ॥व् रसस्य तद्रतमेव रसस्वरूप निरूपणीयम्। न रसादिरनुकार्यस्थ, नामुकर्तृस्थ केवल देशका उप्रकृत्यव- स्थाप्रतिनियमावत्रोटनेन साधारण्येन प्रतीते। रामानुक्त्रोरपि तत्रानुप्रवेशात् तद्रतत्वेनापि व्य- पदेशो नातीवासम्बद्ध। न तु तद्रतत्वेनैव तस्य व्यवस्थान युक्त यत. 'स्थाय्येव रर्सीभवेदि'ति मुनिवचनप्रामाण्यात् स्थायिनो रसत्वे नरिसाना च रसचर्वणाभावे स(म्भा?) द्धाविवागनात्मकरत्या- दिस्थायिभावानां चर्वणैकगोचराणा रसत्वमित्यास्माकीनो राद्वान्त। न च तत्र रत्याइनिां रसा- ना कृत्रिमत्वम्। नापि कारणादीना साधारण्येन प्रतीतेर्विभावादिव्यपदशयानां वस्तुमद्गानित्वात् कृत्रिमत्वम्। तथाभूतसहृदयप्रतीतिगोचराणामेव तेषा मुख्यतया विभावादित्वम्, अन्येषां तु का- रणादित्वम् । "विभावानुभावव्यभिचारिसयोगाद्रसनिष्पत्ति" इति मुर्निनैतदाशयेनैत्र लोकोत्तर- विभावादिशब्दव्यपदिष्टं च । तस्माद्विद्यमान एव वासनात्मा रत्यादि स्थायिभावा विभावाडिि: सम्बन्धस्मरणादिव्यवधानमन्तरेण व्यक्त इति स्थिता मुख्यमेव व्यक्षयत्वं रसस्य नौपचारिकं ना- प्यनुमेयत्वमिति तावत् सुव्यवस्थितम्। एवं भावादीनामपि ज्ञेयम्। यतु सदमदविषयत्वन चत्रु- * रसस्य मुख्यं व्यङ््यत्वं स्थापायतुमाह तत्रेत्यादि। 'समार्थते' इनि युक्तम्। औपमानिकम् औपचारिकम्।

व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः । ११

रविधा व्यक्तिरत्रान्मीलिता तदपि न सङ्गत घटप्रदीपन्यायस्यात्रेष्टत्वात्। योऽपान्द्रियगोचरतापत्ति- प्रसङ्ग उद्भावित सोऽयसमजस। न ह्यात्मीयेन लक्षणेन परमत दूष्यते। न हीन्द्रियगोचरनापनि: केनचिद्यक्तिलक्षण वृत 'स्वज्ञानेनान्यवीहेतु सिद्धेऽर्थे व्यञ्जको मत । यथा दीपो घटस्येनि सामान्यन धीगोचरतापतिलक्षणत्वाद्यक्ते। ततश्र रसादौ व्यङ्गयत्वमनवद्यमेव। यत् पुनर्वस्त्व- लड्ढारयोनियमेन वाच्यानन्तरकालभावित्वेन प्रतीतेर्व्यक्कयत्वमसमञ्जस भवनीत्युक्त, तत्र प्रान- विधीयते। इह शब्दस्याभिधालक्षणाभेदेन द्विविधो व्यापारश्चिरन्तनैरम्युपगत। न स तृतीयक- क्ष्यानिक्षिप्तेऽरय प्रगन्भत इति तत्र व्यापारान्तरमभ्युपेयम्। रसादौ च तत्तुत्यवक्ष्ये व्यज्जनमुफ् पादितमितीहापि नदेव सश्रयितु युक्तम्। यत् तत्र वाच्यव्यङ्गययो सहप्रततिर्नास्तीत्युक्त तदपि न युक्त रसादिन्यायेन व्यङ्गयप्रतीतिकाले वाच्यस्यापि प्रकाशकस्य प्रतीते। वाच्यकाले तु यद्य- ङस्य न प्रतीतिस्तन्र दूपणमित्युक्तमेव। नन्वविरोविव्यडग्यप्रतीतिकाले वाच्यस्य कथञ्चित् प्रना- तिरस्तु। 'भम धम्मिअ' इत्यादौ तु विरोधिव्य ड्ग्यप्रतीतिकाले वाच्यस्य कथ प्रतीति। नैष दोष । (तत्रापि प्रकाशतया। यत्र तु यत्ततो सत्येनापि प्रतीतिसद्भावाद्यड्यग्यत्व नाममञ्जस किश्चित् यच्च?) काव्यार्थी गोग्यमानत्वेन प्रतिपत्तृमात्रस्याप्रतिभात सहृदयस्यैव भामते जातीपलण्डुन्या- येन नि(गाम्भिटे,कुम्बितस्य प्रकटनात् व्यक्तिवाचो युक्तिरव लौकिकी समीचीनेति तत्र व्यजकत्वमेव साधीय इति। अधुना अक्षरार्थ प्रकाश्यते। रत्यादिप्रतीतिरेव रसादिप्रतीतिरिति 'स्थाय्येव रसीभवेदि'ति वचनात्। वाच्याविनाभावेनेति। अत्र व्वनिकृतो नानुमानाइगमावनाभावोऽमि- प्रेत। किन्तु निमित्तत्वमात्र यदनुमानेऽपि सम्भवति यथा 'अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणो- च्यते' इ यत्र। अनुमानवादिनस्तु अनेनैव शब्दच्छलेनोत्थानम्। अक्रमप्रतीतित्व समाधित्सु- भिः परिहरद्ि लिख्यते परमित्यन्वय । तत्प्रतीत्योः कार्यकारणभावेनेति। विभा- वादीनां रसाना च व्याख्या त?)तो यो व्यड्ग्यव्यजकभावोपयोगी निमित्तनिमित्तिभावस्तदभिप्रा- येणैतद् न्वानकृतोक्तम्। [१२]पर्यायोक्तादौ अलङ्कारविशेषे। आदिशब्दात् समासोक्त्यादिग्रह। गुणाभूतव्यङ्गय अलङ्कारव्यतिरिक्त्ते 'ग्रामतरुण तरुण्या' इत्यादौ यदनलङ्कारत्वेनोक्तम्। अत्रा- दिग्रहणादन्यगतोऽनुमानानुमेयभाव स्वीकृत । तन्भ्ावहेतुभावौ तादात्म्यतदुतूपत्ती। तद- वेदिन इति। अत्र तच्छब्देन तौ परामृष्टौ। नन्वत्र विद्वदविद्वन्ेदेन व्याप्तिसाधनप्रमाणविषयस्य दृष्टान्तस्याप्रयोग. प्रयोगश्ोक्तः। न च काव्ये कदाचिद् दृष्टान्तस्य प्रयोगो दृश्यते। तत् कथम- त्रानुमानसगर्यनम् उच्यते। काव्यानुमान तर्कानुमानविलक्षण काव्यस्य चमत्कारसारत्वाद्। यायमुखेनापि चमत्कार एव विश्रान्ते। तर्कानुमान तु कर्कशन्यायरूपतया प्रवृत्तं तर्कस्य कर्क- शतामुद्वहृति। काव्ये त्वेतद्वपरीत्यात् सहृदयानामधिकाराद् न व्याप्यादिमुखेनानुमानप्रदर्शनसमर्थ- नमिति। भावसंयोजनेति। भावाना विभावानुभावव्यभिचारिणां सयोजनया व्यड्ग्यो व्यक्ति- वादिना तथात्वेनाभिप्रेत इह दर्शने तूपचरितव्यड्ग्यभाव. तथाभूत सन् परिसवित्तिगोचर लोको- त्तराया: प्रतीतेरभिन्नाऽपि साकारतया विषयत्वेन स्फुरत्नास्वादस्वभाव। अनुभवो यद्यपि तस्य ग्राहकस्तथा ्यभेदोपचारादियमुक्ति.। तस्य प्रयोजन नित्य प्रतीत्यविनाभावित्व रसानाम्। का. व्यार्थ इति व्यड्ग्यतया वाक्यार्थीभावनतोऽस्य काव्येऽवस्थानात्। काव्यग्रहणेन नाट्यमप्युपल- क्षितम्। स्थेयमभाक्लेन स्थायित्वमुचितम् । [१३[यत्तु भावाध्याथ इति। स्थायिनामपि व्यभि- चारित्व भव(ती?)ति। यथा रतेर्देवादिवविषयायाः, हास्यस्य शङ्गारादौ, शोकस्य विप्रलम्भशङ्गा- दौ, करोधस्य प्रणयकोपादौ, विस्मयस्य वारादौ, उत्साहस्य शङ्गारादौ, भयस्याभिसारिकादौ,

१२ व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः ।

जुगुप्साया. ससारनिन्दादौ, शमस्य कोपा(दि2)भिदृतस्य प्रसादोद्रमादौ। अनुकार्यस्य।वेम्बत्वमनु- करणस्य प्रतिबिम्बत्वम्। [१४]नानुमित इति। अत्र वाच्यापेक्षया गम्यतालक्षणस्य प्रतीयमा- नस्य चारुत्वम्। तस्यापि हेत्वाद्यैलोकानुमितस्य न तथास्वाद यथा काव्ये विभावादैरनुमीयमानस्ये- त्यर्थ. । मणप्रदीपप्रभयोरविषये अभिधावतोः प्रतिपत्रोः । अत्र प्रतीतिसारत्वात् काव्य- स्यानुमेयगत वास्तवावास्तवत्वमप्रयोजकम्। उभयथा चमत्कारप्रतीतिलक्षणार्थक्रियासिद्धे। प्र- त्युतावास्तवले यथा सिध्यति न तथा वास्तवत्व इाते काव्यानुमितेरेषानुमानान्तरविलक्षणतेत्यनु- मानवादिनोSयमभिप्राय। व्यक्तिवादिनः पुनरवस्तुमुखेन प्रतिबद्धाद्वस्तुन प्रतीतावर्थक्रियाविस- वादादस्तनुमानत्वम्। अवस्तुन एव तु प्रतीतौ कथमनुमानत्व स्यात्। अर्थकया तु व्यक्तिपक्ष उपपद्यते। व्यज्यमानस्य वासनात्मन स्थायिनो वस्तुत्वादित्याशय। शब्दस्योपसर्जनाकृतार्थत्वेन विशेषण व्यक्तिवादिनो यथा सम्भवति त्था प्राक् प्रतिपादितम्। + वाचो गुणीकृता(त्म2)२, त्र व्यड्ग्यमर्थ प्रति स्थितम्। तदर्थ तदुपादानादुदका दतेरिव ॥ ४ ॥ इति सड्ग्रहश्लोक। तत्राविवक्षितवाच्येनौ व्यञ्जकवाच्यस्यानपेक्षणयत्वमेव गुणीकृतत्वमिति शब्दो गुणीकृतार्थ। शब्दे गुणीकृतार्थत्व वाच्यत्य *क्काप्यसम्भव बाधितत्वाद्थाSन्यत्र व्यड्ग्य प्रत्यनपेक्ष्यता ॥ ५ ॥ इति सड्ग्रहश्लोक। शब्दस्य तु व्यापारान्तर स्वविषय एव समर्थयिष्यते । इह च सदसद्विष- यत्वेनाभिव्यक्तिर्द्विधा प्रतिपादिता। तत्रापि सद्विषया त्रिप्रकारा। शक्त्यवस्थस्य व्यक्तीभाव यथा दध्यादे। आविर्भूतस्य च घटादे सन्तमसादिप्रतिबन्धकप्रत्ययनिरासादप्रकाशमानस्य प्रदी- पादिप्रकाशकेन सहप्रकाशनम् । अनुभूतस्य च सस्कारात्मना स्थितस्य कुतश्चित् प्रबोधकप्रत्ययात् प्रबोधमात्रम्। तदपि प्रबोधकत्रैविध्यात् त्रिविधम्। प्रबोधक च नान्तरीयक धूमादि, सदृशव- स्त्न्तर, वाचक शब्द इति त्रिविधम्। तदेव पश्चधा सद्विषया व्यक्तिः । असद्विषया त्वैकैवेति षोढा व्यक्तिराशङ्डय प्रकृते दूषिता। तत्र व्यक्किवादिना घटप्रदीपन्यायेन सद्रिषया व्यक्तिरङ्गी- कृता। यथा च न दोषस्तथोपपादितम्। शिष्ट तु पक्षपश्चकमनभ्युपगमपराहतमेव । [१६] यत्र तु तल्लक्षणमिति व्यक्तिलक्षण प्रदीपघटादौ। उपाधिरूप इति उपाधिस्वरूपोपरञ्जनेनान्यप्रती- तिहेतुः। तथा हि ज्ञान ज्ञेय गर्भीकृत्य ज्ञातोऽयमर्थ इति ज्ञेय प्रकाशयति शब्दोऽप्यव्यवसायाश्रयेण स्वरूप प्रकाशयन्नर्थेप्रकाशक। "विषयत्वमनापन्नैशशन्दैनार्थ प्रकाश्यते। न सत्तयैव तेरऽर्थानामगृहीता प्रकाशका.।।" इति। प्रदीपस्योपाधित्वं 'स्वज्ञानेनान्यर्धाहेतुरि'त्यादिना प्रतिपादितम्। तत्र व्यक्तिवादिना यथा प्रदीपवृत्तान्त इहाङ्गीकृतो नेन्द्रियगोचरतापत्तिस्तथा प्रतिपादितं प्राक्। अतश्च अथै- तद्दोषभयादित्यादिना यो धूलिप्रक्षेप कृतः, स स्वमनीषिकयाशङ्कितपक्षदूषणप्रपश्चो निरु- त्थान एव। + 'वाचो गुणीकृतार्थतव न सम्भवति जातुचिद्' इति मूलकारिकायाः प्रतिकारिकेयम्। * क्वापीति अत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये निश्वासान्ध इत्यादौ। S अन्यत्रेति अर्थान्तरसंक्रमितवांच्ये 'रामोऽस्मि सर्वे सहे' इत्यादौ।

व्यक्तिविवकेव्यार्याने प्रथमो विमर्शः । १३

[2०]काव्यवशेष इत्यत्रेति।अत्र विशेषशब्द प्रभेदपर्यायोSतिशयपर्यायो वा स्यात्। प्रभेदपक्षे 'काव्यमात्रस्ये'त्यादिनाव्याप्तिलक्षण दूषणमुक्तम्। अतिशयपक्षे ' न्े'्यि नासम्भवाख्यदोषोपन्यास । काव्यमात्रस्य सामान्येन गुणीकृतव्यड्ग्यादेरपि निरतिशयो निर्विशेष :- सुखास्वाद । 'पाठ्यादि'त्यादिना ध्रुवाख्यगीतिसामर्थ्यानुगुण्येन नाटयविषयरसस्वरूपवर्णनम् । काव्यवषये तु गानवर्जमिति नदेव रसस्वरूपम् । काव्यस्य वैशिष्टयं स्वरूपकृत रसकृत वेति पक्षद्वयम्। रसस्यापि वैशिष्टय चमत्कारातिशयकृत वा भेदान्तरकृत वा रसरहितसुन्दरशब्दा- र्थापेक्षाकृत वा वस्तुमात्रादिव्यड्ग्यरूपकृत वा अड्गीभावकृत वेति पक्षपश्चकम्। तत्र सर्वस्य र- सवत्त्वेनैकरूपतयेष्टत्वान्न स्वरूपकृतः कश्चिद्विशेष । कुत पुनस्तत्कृत. काव्यविशेषस्स्यात्। ए- तेन रसस्य चमत्कारातिशयविशेषपक्षो निराकृतः । भेदान्तरकृतविशेपपक्षे तु न तत्कृत काव्य- विशेष। भेदान्तरवत. काव्यस्य न्वनित्वाभावप्रसड्गेनाव्याप्ति स्यात्। रसरहितसुन्दरशब्दार्था- पेक्षाकृतविशेषपक्षे तु रसरहितस्य शब्दार्थयुगलस्य काव्यत्वमेव न युक्तमिति कुतो विशेषग्रहणेन तद्यावृत्ति। वस्तुमात्रादिव्यङ्गयकृतविशेषोऽपि नास्ति वस्तुमात्रादीना व्यजकत्वाव्यज्जकत्ववैशिष्टये व्यङ्गयवैचित्र्याभावात्। वैशिष्टये वा वस्तुमात्रादिव्यङ्गयाभावे केवलरससद्भावे च व्वनित्व न स्याद् इत्यव्याप्ति। प्रहेळिकादौ वस्तुमात्रादिव्यङ्गयसद्भावे रसाभावे ध्वनित्व स्याद् वस्तुसा- त्रादीनामेव व्यङ्गयाना प्रयोजकत्वादित्यतिव्याप्ति। अज्गीभावपक्षे तु रसस्य स्वात्मविश्रान्तलेन कदाचिदप्यङ्गत्वाभाव. । इत्थ च न स्वरूपकृत नापि रसकृत काव्यस्य वैशिष्ठयम् वेशिष्टये वा लक्ष- णमाहात्म्यात् तस्य प्रतीतेर्विशेषग्रहणमनर्थकमिति पिण्डितार्थ । अक्षरार्थस्तु तस्येनि काव्यस्य। स्वरूपकृत वैशिष्टय निराकृत्य न च तस्येत्यादिना रसगतचमत्कारातिशयपक्ष निराकरोति। तस्य रसस्य। ध्रुवागानादिति ध्रुवाख्यगीत्युपादानेन नाव्यविषयरसस्वरूपप्रदर्शनमित्युक्तम्। एतद्वूर्जितत्वे तत् काव्यगत रसस्वरूपम्। निर्विषयस्येति। अन्रान्तर्मुखत्व हतु। अस्य चर्व- यितु स्वरूपमन्तर्मुखानन्दरूपसविदात्मकम्। तदभावे रसाभावे। एतत् काव्यम्। प्रेक्षावतां विचारयितृणाम्। वैफल्यादिति फलमत्र चतुर्वर्गसावनव्युत्पत्ति। रसाभावे काव्यतैव न घटत इति। कविव्यापारः अनेन कवे. कर्म काव्यमिति काव्यकौतुकविहिता काव्यस्य शब्दव्यु. त्पत्तिं कविमूलकाव्यत्वप्रतिपादि(ता2)का दर्शयति। तत्र ह्युक्त 'तस्य कर्म स्मृत काव्यम्।' इति। हृदयदर्पणे च 'तत्कर्त्ता च कवि प्रोक्तो भेदेऽपि हि तदास्ति यद्' इति काव्यमूल कवित्व प्रतिपादितम्। तत् पुनरस्य ग्रन्थकृतो नावर्जकम् अप्रातीतिकत्वात्। कविव्यापारश्च न सामान्येन किन्तु विभवादिघटनास्वभावः । अत एव नियमेन रसापेक्षी। सामान्येनेति। विशेषा पुनरस्य सर्गबन्धनाटकादय। जाड्य काव्यनाट्यविषय सुकुमारमतित्वम् । जाज्य चात्र शास्त्रविषय शास्त्रं चात्र दृष्टान्तत्वेनोपात्तमिति न प्रपञ्चयष्यते। न फलभेदः न व्युत्पत्तिभेद। आद्यं काव्यम्। *भवति तथापि३) प्रसिद्ध च विधिनिषेधात्मक च यच्चरितमिति व्याख्या। यद्यपि चोत्पाय- $ इद प्रतीकवाक्य व्यक्तिविवेकमूलकोशयोर्न दृष्टम् । किन्तु व्याख्यानप्रामाण्याट् व्यक्तिविवे कस्य विशे पृष्ठे षष्ठपड्क्तौ 'अपि च' इत्येतदव्यवहितोत्तर पठनीयमिति भाति। तस्य च ध्वनिलक्षणघटके काव्यविशेषपदे इत्यर्थ। * इद कुण्डलनान्तर्गत लेखकप्रमादागतम् + निषेधास्पदेत्यस्य स्थाने निषेधात्मकेति व्याख्यातु पाठ स्यात्.

१४ व्यक्तिविवेकव्यास्याने प्रथमो विमर्शः ।

वस्तु काव्य भवति, तथापि तत्र तथा हृदयसवाद इति प्रसिद्धप्रहणम्। तावता काव्यमात्रेण। तत्र काव्ये नाट्ये च। प्रभेदपक्ष दूषयितु ग्रन्थ। [२१] अत एवेत्यादिना रसरहितसुन्दरशब्दा- र्थोपेक्षापक्षोऽनि निराक्ियते। न च रसात्मन इत्यादौ वस्तुमात्रादव्यङ्गयपक्ष: परिहृत.। शक्यमिति। सामान्योपकमान्नपुसकलिङ्गता। वस्तुमात्रादीना रस प्रति व्यञ्चकत्वाद् व्यञ्क- वौचत्ये च व्यङ्गयवैचित्र्याभावान्न तैरसौ विशेषणीय। गोत्वस्य विशेष इति सम्बन्ध । ततो व्यञ्जकाड् (विवादे?) अस्य रसस्य। तयोरिति शब्दोपात्तवस्तुमात्रमादिग्रहणगृहीतश्चाल- द्वारो गृह्यते तत्र वस्त्वलक्गारौ समस्तौ व्यरतौ वा यत्र व्यङ्गयौ व्यञके सक्रान्तौ तत्रैव ध्वनित्व स्यात्। न केवलरमयोगिनि काव्य इत्यव्याप्ति। प्रहेळिकादाविति अतिव्याप्ति। ननूभय- सद्भावे वैशिष्टथ प्रस्तुतम्। तत्र का कथा रसाभावे वस्त्ादिमात्रभावे वैशिष्टयस्य। नैतत्। वस्ला- दीनामेव प्रयोजकत्वात् तन्मात्रकृत वैशिष्टथमुच्यते। तथा हि वस्त्वाद्यभावे रससद्भावेऽपि न न्वनित्वमिष्ट भवता, वस्त्वादिसद्भावे त्विष्यत एव। अतोऽन्वयव्यतिरेकाभ्या वस्त्वादीनामेव प्रयो- जकत्वमिति प्रहेळिकादावतिव्यातिः । समासोक्त्यादाविति तत्रापि रसमयत्वेन काव्यत्वाद् रससद्भावे च ध्वनित्वात्। द्वैविध्यमेवेति रसस्य काव्यमात्रलक्षणत्वाद्वस्त्वलङ्गारव्यापित्वेन तत्प्र- तियोगित्वाभावान्र प्रकारत्व प्रकारित्वेन प्रकाशमानत्वात्। न च तस्येत्यादिना अङ्गत्वकृत विशष दूषयति। अङ्गित्वेनेष्टत्वादिति चमत्कारविश्रान्तिसारत्वाद्रसस्याङ्वित्वमेव नाङत्वम्। किश्चे- त्यादिना अभ्युपगमवादेन रसप्रतियोगिना गौणस्य काव्यत्वेऽपि गौणत्वादेव तदाश्रयत्व न भवि- ष्यतीत्याह। अभिधेयार्थविशेषेति। अभिधेयस्यार्थस्य यो विशेषो मेघादेवैचित्र्येण वणन तस्य काव्ये समारोपात् काव्यविशेष इत्युक्ति। तदुपपत्तौ तस्य काव्यस्य। तत्पर्यवसायिनो विशे- षपर्यवसितस्य। तद्वगतेः विशेषावगते । योऽश्वमारूढ इति लक्षणविशेषादेव पुरुषविशेष- प्रतीति । अथेति । इह विशिष्टस्य वा लक्षण लक्षणाद्वा विशेषप्रतीति.। तत्रोत्तरस्मिन् पक्षे विशे- षग्रहण न वक्तव्यमित्युक्तमित्याद्य पक्ष आश्रयिष्यते। तत्रापि काव्यमात्रलक्षणादेव विवक्षितविशे- षप्रतीति काव्यमात्रस्य रसमयत्वेनेष्टत्वात्। अन्यस्याकाव्यत्वम्। रसयोगिनि च ध्वनिव्यवहार इति च। सर्वथा विशेषग्रहण न कर्त्तव्यम्। अत्र व्यक्तिवादिनस्त्वयमभिप्राय-इह प्रसिद्ध लक्ष्य- माश्रित्य लक्षण प्रवर्त्तते। लक्ष्ये च् द्विविव काव्य दृश्यते मुख्य गौण च। तत्र मुख्य यत्र व्यङ्गयस्य आधान्य शिष्ट गुणीभूतव्यङ्गयादि गौणम्। उभय च ग्राह्यमनादिकालिकव्यवहारसिद्धत्वात्। तेन गौणमुख्यन्याय इह नाश्रीयते। तत्र च गुणाभूतव्यङ्गयनिरासाय विशेषग्रहण कर्त्तव्यम्। सर्वस्यैव काव्यस्य रसमयत्व न गुणीभूतव्यङ्गयादिसद्भाव इति चेत्र। अस्फुटरसस्याड्गभूतरसस्य वा काव्यस्य विद्यमानत्वात् । यत्र हि प्राधान्येन स्फुटोऽङ्गी रस प्रतीयते तत्र ध्वनित्वमन्यत्र तु काव्यान्तरत्वमिति । रसस्य च विश्रान्तिसारत्वादङ्गभावो नोपपत्न इति चेत्र। स्वापेक्षयैत द्रूपत्वात्। व्यापकरसान्तरापेक्षया तु न्यग्भावेनाङ्गत्वाद् विचोरभाण्डागारिकवत्। तथाह्यज्गीभावमेव मनसि- कृत्य मुनिना रसेष्वपि स्थायिसश्चारिव्यपदेशः कृत - "सर्वेषामेव सद्भावे रूप यस्य भवेद् बहु। स मन्तव्यो रस स्थायी शेषाः सश्चारिणो मता.॥" * शक्य इति तु मूलकोशयो. + व्यक्तिवादिपक्षे पतन् विशेषग्रहण समर्थयते-अत्रेत्यादि.

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । १५

इाते। कचित्तु स्थाय्यपेक्षाडगाडगिभावो रसेषूपचर्यत इत्याहु । ततश्वाङगभूतरसकाव्य व्यावर्त्त्य- मस्ति विशेषग्रद्दणस्य। यतथ्रास्फुटरसस्यापि काव्यस्य सम्भवस्ततो वनेर्भेदत्रयमभ्युपपद्यते। अस्फुटरसे हि काव्ये वस्त्वलक्कार ववनी। स्फुटाडगीभूतरसे तु रस्वनि। तत्रैव वस्त्वलङ्कारन्वनि- सम्बन्धे सङ्करससृष्टी। तस्माद् ध्वनिमते सर्वमेतत् समञ्जसमेव। पक्षद्वयेSपीति कर्तृमात्रपक्षे कर्तृविशेष च। अनन्तरोक्तक्रमेणेति । योऽसौ लक्षणाद्विशेषावगम सोऽनन्तरोक्त क्रम। व्यापारविशेषा लक्षणवशायातविचारमरणिमाश्रित्य विशेषविशिष्ट कधनम्॥ इति व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमश।

अथ द्वितीयो विमर्शः ।

एन तावत् प्रथमे विमर्शे ध्वनिलक्षण दूषयित्वा न्वनिशास्त्रगत ग्रन्थान्तर दूषयितु सामा- न्येन तावत् काव्यगतमनौचित्योल्लासरूप दूषणप्रपञ्चमुपपादयितुमाह-[३७] इह खल्वित्या- दिना। उक्तमिति सहृदयै । अन्तरङ्गमिति साक्षाद् रसविषयत्वात्। आद्यरिति व्वनिकार- प्रभृतिभि । तदुक्तम्- "अनौचित्यादते नान्यद् रसभङ्गस्य कारणम्। प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत् परा ॥" इत्यादिना। बहिरङ्गमिति वाच्यमुखेन रसे पर्यवसानाद् विधेयः प्राधान्येन प्रतिपिपादयिषितो योरऽर्थस्तस्य अविमर्शोऽननुसन्धानम् उपसर्जनीकरणात्। प्रकमः कस्यचिद्वस्तुनो निर्वाहाया- रम्भस्तस्य भेदो मध्येऽन्यथीकरणम् अन्यथानिर्वाहश्र। क्रमस्य परिपाट्या भेद उल्लद्दन व्यु- त्कम इति यावत्। पौनरुक्त्यं पुन प्रतिपादनम्। वाच्यस्य वक्तव्यस्य अवचनमनुक्ति। एता अवान्तरभेदभिन्ना. पञ्च दूषणजातय। यदेतदिह अ्रन्थकृता विचारसरणिमाश्रित्य विधेयाविमर्शादिदोषपञ्चकमुद्भावित, न तत्राद्य- तनपुरुषमात्रबुद्धिप्रणयनासूययानादर करणीयः । पूर्वैरेवविधदोषोद्भावनरुपस्य विचारस्य प्रणी तत्वात्। तथा हि। 'दास्या: पुत्र' इत्यादावाकोशे षष्ठया अलुक प्रतिपादयता *सूत्रकृता विधेया- विमर्श: सूचित एव। तथा 'स्वामीश्वराधिपतिदायादे' (२-३-३९) त्यत्र सूत्रे नहि भवति 'गवा स्वामी अश्वेषु चे'ति वदता भाष्यकृता स्पष्टमेव प्रक्रमभेद प्रतिपादित। तथा 'कृश्चानुप्रयुज्यते लिटि' (३-१-४०) इत्यत्रानुप्रयोगस्यानुशब्दपर्यालोचनया व्यवहितपूर्वप्रयोग 'त पातया प्रथम- मास' इत्यादौ निषेधता, चादीनां च नहि भवति 'च वृक्ष' इत्यादिना प्रयोगनियमख्यापनेन द्योत- कत्वं कथयता अस्थानप्रयोगलक्षण क्रमभेद: कटाक्षित एव । तथा 'कर्मधारयमत्वर्थीयाभ्यां बहुव्रीहिलघुत्वात् स्यादि'ति वृत्तिलाघव चिन्तयता कात्यायनेन पौनरुक्त्यमपि प्रकाशितमेव। तथा 'ईषदसमाप्तौ (५-३-६७) इत्यत्र प्रतिज्ञानसमधिगम्य सूत्रकारोक् रूपकलक्षणमर्थ दूष्यता 'प्रकृत्यर्थसदृशे कल्पबादिविधानमि'ति प्रतिज्ञानसमविगम्यार्थभूतामुपमा व्यवस्थापयतोपमाश्रयेण

सूत्र च 'षष्ट्या आकोशे' (६-३-२१) इति,

१६ व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

वाच्यावचनमपि द्योतितमेव। एतेन रूपकाश्रयेणावाच्यवचनमपि द्योतितमेव। तदेवं महाविदुषां मार्गमनुसृत्य सहृदयगिक्षादराय विचारय(न्दर2) तोऽस्य महामतेर्न कश्चित् पर्यनुयोगलेशस्या- प्यवसर इत्यलमतिप्रसङ्गेन। एतस्य चेति सामान्येनानौचित्यस्य। दोषा इति काव्यस्य विकृतत्वापादनाद दूषणाद् दोषा इति। सुग्ध इति पृष्टस्याप्रतिवक्तृत्वे त्रीणि कारणानि। प्रतिवचनाप्रतिभानलक्षण मौग्ध्य प्रतिभानेSयप्रौढरूपत्वमसह्यत्वम्। प्रौडत्वेऽपि गुणासहिष्णुत्वलक्षण मात्सर्यम्। तान्यत्र सन्दि- ह्यमानतया क्रमेणोक्तानि। य किलेत्यत्रैव च्छेद। छात्राभ्यर्थनयेति प्रषटृत्वस्य अङ्गीकृत. मिति प्रतिवक्तृत्वस्य च निर्देश.। पौरोभाग्यं दोषैकग्राहित्वम्। ननु यदि परकीये काव्ये परिहाराय दोषाणा विचार क्रियते, तत् कि निजकाव्ये न तेषा परिहार । तथा च 'भजते मा- तूसर्यमौन नु किम्' इत्यतोऽनन्तरम् 'इति पृष्ट' इत्येव क्र्मेणेतिशब्दो निर्देश्य. क्रमान्तरेण निर्दे- शात् क्रमभेदो न युज्यते। एवमन्यत् (शोकापदानादौ2) जेयम्। तदर्थमाह -स्वकृतिष्विति कृति. काव्यम्। संरम्भ इति कुत्सिता करिण करिकीटा 'कुत्सितानि कुत्सनै.' (२-१-५३) इति समा- स। करिकीटानामाशाद्विरदै प्रतिनिर्देश । मेघशकलाना तु कल्पान्ततोयदै य इत्यत्रैव च्छेदः । अय श्रलोको वक्रोक्तिजीविते वितत्य व्याख्यात इति तत एवावधार्य. ।[३८] तावच्छब्दो विवे- याविमर्शत्रयस्यैतच्छ्लोकगतस्योपक्रमद्योतक । सम्बन्धोपपत्तेरिति। अय भाव-'समर्थ: पदविधि' (२-१-१) इति वचनात् समास सामथ्यनिमित्तक। सामर्थ्य च सङ्गतार्थत्व, सङ्गतत्व च सम्बन्ध । स चात्र विशेषणविशेष्यभाव। पर्सुदासस्यैव विशेषण नजा अब्राह्मण इति यथा। न चात्र वक्ष्यमाणन्यायेन पर्युदासो घटत इति। नन्वब्राह्मण इत्यादौ नज् कथ विशेषणम्। वि- शेषण हि विशेष्यस्योपरञ्जक भवति। न च नव्शब्दो विरुद्धत्वाद्विधिमुपरञ्जयति। तत् कथ- मस्य विशेषणत्वम्। नैतत्। अब्राह्मण इत्यादौ ब्राह्मणशब्दो ब्राह्मणसदृशे क्षत्रियादौ वर्त्तते। सा चाक्षत्रियादौ ब्राह्मणशब्दस्य वृत्तिर्नजा द्योत्यते। तदुक्तम्- 'नजिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्यर्थ' इति। तत्र च शब्दशक्तिस्वाभाव्य कारणम्। यथा चैतत् तथा नजसूत्रभाष्यादवसेयम्। प्रधानत्वमिति। यत्र विवे प्राधान्य प्रतिषेधस्याप्राधान्य नज उत्तरपदेन सम्बन्धः समर्थसमास एकवाक्यत्व च तन्र पर्युदास 'किश्चिदूर्जयित्वा कस्यचिदुपदेशो निरास' इति निग- मनात्। तत्र कारिकायां त्रय निर्दिष्ट दूय चाक्षियते। जुगोपेति। अत्र नवर्थविशिष्टस्योत्तर- पदार्थस्य विधिर्न त्रस्तत्वादिनिषेव । तत्राप्यत्रस्तत्वादे. सिद्धत्वात् तदनुवादेन गोपनादि विधी- यते इति पर्युदासत्वम्। अप्राधान्यमिति। यत्र प्रतिषेधस्य प्राधान्य विधेरप्राधान्यं नज क्रि- यापदेन सम्बन्धोSसमर्थसमास: वाक्यभेदश्, तत्र प्रसज्य प्रापय्य प्रतिषेध इति प्रसज्यप्रति- षेधः। अत्र कारिकायां त्रये निर्दिष्टेऽन्यद् दयमाक्षिप्तम्। नवेति। अत्र इप्तनिशाचर प्रति निषेधः प्रतीयते न त्वदप्तनिशाचरविधिरिति प्रसज्यप्रतिषेधता। संर्धवत्प्रतिषेधो हात्रे- ति। संरब्धवान् यः पुरुषस्तद्रता येयं संरब्धता संरम्भणक्रिया तस्या वक्ष्यमाणन्यायेन प्रतिषेध इत्यर्थ:। असंरब्धवद्विधिरिति सरब्धवत्सदशस्य संरम्भसददशक्रियाकर्तुरुदासीनप्रायस्य वविधिरित्यर्थः । यदुक्त 'नजिव युक्क्मि' त्यादि। तन्रेति संर्धवत्प्रतिषेधे। न चासाविति प्रति-

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । १७

षेधति। तत्सिद्विपक्ष इति विवकक्षितो य प्रधानभूतनिषेवलक्षणोरऽर्थस्तस्य सिद्धिपक्ष इत्यर्थ। अस्य विध्यनुवादभावस्येति। नजर्थस्य विधिरुत्तरपदार्थस्यानुवाद इत्यस्य। समासे हि नञर्थोपसर्जन उत्तरपदार्थ प्रावान्येन प्रतीयते। काव्यार्थेति। अत्र व्यवच्छेद्य प्रसज्यप्रतिषेध प्रदर्श्य परिच्छेद्य पर्युदासमुदाहरति। ननु प्रसज्यप्रतिषेधे नज क्रियान्वयेSसरब्धवानित्यत्र सरम्भक्रियानिषेवो भविष्यति। तत् कोऽत्र दोष इत्याह-क्रियाकत्रशभागिति। अय भाव -असरब्धवानित्यत्र द्वावशौ क्रियाश कारकाशश्र। तत्रोभयाशभागर्थनिषेधे शब्दशक्तिस्वाभाव्याद्वाक्ये क्रियाशनिषेधस्तस्य प्राधान्येन विवक्षितस्यापरामर्शों (मनुक्ताठ्?) विधेयाविमर्श। यथा च प्रसज्यप्रतिषेवे समासो नेष्टस्त- थोक्तनयेन पर्युदासेऽप्यममासो नेष्यत इत्याह-[३९]ननु साध्विति अन्र 'न कुर्वते'ति करणक्रि- याकर्तृसदृशेन क्रिया प्रत्युदासीनप्रायेणेत्यर्थ । अकुर्वतेति वाच्ये न कुर्वतेति क्रियाशनिषेध प्रतीतेर्वैप- रीत्यकारी। एव नोचितमपीत्युचितत्वमात्रनिपेध प्रतीतेवैपरीत्यकृदेव। तच्छवणं कियाश्रव- णम्। तयोरिति सिद्धार्था वृत्ति। सान्यार्थ वाक्यम्। असूर्यपश्यादिष्विति।अत्रापि नज सूर्ये- णोत्तरपदाथन नाभिसम्बन्ध, अपितु तद्रष्ट्रथनैव। तत्रापि कत्रश प्रधान न क्रियाश कर्त्ति खशो विवानादिति पूर्ववदवसेयम्। भुङक्त इति अत्र हि पाक्यस्य क्रियाप्राधान्य प्रतीयमानभवत्यादि- क्रियापेक्षे नञ समन्वये श्रद्धभोजी न भवतीति वाक्यार्थ। अश्राद्धभोजी्यत्र तुनजा भोक्तुस्सम- न्वये श्राद्धभोक्तृव्यतिरिक्तोऽपि विघसाश्या प्रतयिते। यतश्वात्राश्राद्धभोजीत्यादौ समासे प्रति- षेधो नेष्ट, तत एव समर्थसमासस्तद्विपर्ययेणासमर्थसमासश्च कारिकाद्येनोक्त। वाक्यभेदाभेद- योस्तु सामर्थ्यात् प्रतीतिरित्यवचनम्। एवकेम विधेयाविमर्श विचार्य द्वितीयमुदाहरति-याSसावित्यत्रेति तच्छब्द प्रत्याका- डक्षाया केनाप्यनिवर्त्तनात्। [४०] एकतरेति क्वचिदच्छन्देनोपक्रमे तच्छन्देनोपसहार । क्वचि- त्तच्छब्देनोपक्रमे यच्छब्देनोपसहार प्रसज्येत। एतच्च दूय शाब्दोपक्रमोपसहारक्रमेणोदाहरिष्यति। तयोरपीति। अपिशब्दो नजर्थ समुच्चिनोते। प्रसज्यप्रतिषेधे हि नवर्थो विधेयो निषे ्योऽर्थोऽनु- वाद्य। पर्युदास तु विपर्यय इत्युक्त प्राग्। अनुवाद्यविधेयेति। यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धेऽपि शब्दशक्तिस्वाभाव्याद्यदोऽनुवाद्यविषयत्व तदो विधेयविषयत्वम् । नित्यत्वादिति । अपेक्षा- प्राणतयावस्थानात्। शाब्द इति शब्देनोभयो सस्पर्शाद्। उभयो. सस्पर्शाभाव आर्थत्वम्। तत्र दूयी गति अन्यतरानुपादान द्वयोरनुपादान वा। अन्यतरानुपादानमपि यत्तदाश्रयभावेन द्विधा। क्रमेण चैतदुदाहरिष्यति। उपकल्पितो नित्यसापेक्षत्वादुपस्थापित। अत्र च प्रसिद्धादि- विषयत्व यदा निर्दिष्टम्। सा कला या प्रसिद्धेति स्फुटत्वेन प्रतीते. । क्वचित् तदोऽपि व्यपदिश्यते तस्य यच्छब्देनैकविषयत्वात्। ते इति ये मयैवानुभूते इत्यर्थ । अन्वियेष सइति। अत्र स इति य. प्रक्रान्त इत्यर्थ.। उपात्तवस्त्विति वक्ष्यमाणश्लोके कोऽपीति यदुपात्त वस्तु तद्विषयत्वेनेत्यर्थ। अस्य उपक्रमोपसहारस्य प्रकरान्तवस्तुविषयस्य। तच्छब्दात् प्रयोगातिप्रसङ्गनियमं प्रकाशयन् परिहार्य विषय प्रदर्शयति।-[४१]यस्त्वे- कवाक्य इति। एकवाक्यग्रहणेन परामृश्यस्य प्रत्यक्षायमाणतोक्ता। ततश्र वाक्यभेदे न दोष । कर्तृत्वनेति प्राधान्य सूचयति अप्राधान्यस्य परामर्शो न दुष्यतीति ख्यापनार्थम्। स इत्यर्थ: + 'यश्चैकवाक्य इति मूलकोशयो. पाठ.

१८ व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

परामृष्ट। तेभ्य इति कर्तृत्ववाचकादिदमादिभ्यक्ष। असौ तच्छब्द। असमन्वयादिति तच्छब्दस्य परोक्षार्थप्रतिपादकत्वे सन्बन्धविरोवादित्यर्थ। तादात्म्यायेति। शशिकलामौलि स्वरूपत्वायेत्यर्थ। आर्थ इति उपक्रमोपसहारकमा निर्दिष्ट। कल्पिततत्कर्मादीति। कल्पित तद् यच्छब्दनिर्दिष्ट कर्मादि विषयोऽस्येति यच्छन्दार्थ कर्मकरणादितया विषयत्वेनास्य कल्पित इत्यर्थ। सम्बन्धद्वैविध्येति शाब्दार्थभेदेन द्वैविभ्यम्। यत्तदिति। यच्छब्दसमीपे समाना- धिकरणस्तच्छब्द उपादीयमान श्ञब्दशक्तिस्वाभाव्यात् प्रसिद्धवस्तुविषय यच्छ्दमाकाड्क्षति। वैयविकरण्येन व्यवधानेन च निर्देश तु निर्दिष्टेनैव यदा समन्वय भजते। 'न केवल यो महतोऽप- भाषते श्ृणोति तस्मादपि य स पापभागि'त्यत्र यद्यपि य स इति यत्तदोनेरन्तर्येण सामानाधि- करण्येन च निर्देश, तथापि न 'यत्तदूर्जितमि'ति न्यायेन (+यदि तच्छब्दानन्तर प्रत्यपेक्षायाम्१) इह यदि तच्छ्दो निरन्तरोपात्तयच्छव्दापेक्षयैव प्रयुज्यने तदा स्यादेष दोष, यावता 'न केवल य' इत्यत्र यच्छब्दापेक्षया व्यवधानन प्रावान्यात् प्रयुक्तस्तच्छ्दान्तरानाकाडक्ष प्रसङ्वेन निर- न्तरनिर्दिष्टयच्छब्दान्वय भजमान पूर्वसस्कारेण न तच्छब्दान्तरमाकाड्क्षतीत्यनवद्यमेतत्। तदित्थ यत्तदोरुपक्रमापसहारक्रमो द्विविध परिघटित । स चात्र शलोके न युज्यत इत्याह-एवञ्चेति। तहुपादान इति। (यच्छन्दो नात्र तदेति प्रकान्तस्तच्छव्द परामृश्यते तत्सम्बन्धप्रतीतावि- त्यर्थ ?) ननु प्रयोगदर्शनमेवात्र समर्थक भविष्यतीत्याशङ्कय प्रयोगस्य प्रामादिकपाठविपर्यासहेतुक- त्वमाह-मीलितमिति। तदभिन्नार्थः तच्छ्दाभिनार्थ । तस्य अदशशव्दस्य। तच्छब्दा- भिन्नार्थत्वेSदश्शब्दस्य दूषणद्वयमुक्तम्। केवलादशशव्दप्रयोगे 'असौ मरुदि'त्यादौ यच्छव्दाकाइक्षा स्यादित्येक यच्छब्दसहायस्यादश्शब्दस्य प्रयोगे 'योऽसौ जगत्रये'त्यादौ प्रयुक्ततच्छव्दाकाड्क्षा न स्यादिति द्वितीयम्। अत्र यस्य प्रकोपेत्यदश्शब्दरहितयच्छब्दप्रयोगो दृष्टान्तत्वेनोक्तो यथास्य केवलस्य तच्छन्दाकाडक्षा तथादशशब्दयुक्तस्या(पी)त्यर्थ । (परिकल्प्यत इति ?) [४२] तस्य यथोक्तवस्त्विति यथा अविगानेन शिष्टप्रसिद्धिपारम्पर्येणोक्त वस्तु तच्छब्दार्थविविक्तो विषयस्त- स्य तन्मते असम्भव । त्वया ह्यदशशब्दस्य तच्छव्दार्थत्वमुच्यते तत्र यच्छब्दपरामर्शापेक्षाप्रसङ्ग: इत्यर्थ। परिकल्व्यत इति प्रयोगप्रवाहप्रामाण्यान्यथानुपपत्त्या(वा2)यातयार्थापत्त्येत्यर्थ। तमन्तरेणेति। तच्छ्देन प्रयोगप्रवाह परामृष्ट। तदतदर्थत्वनिश्चयो विवक्षिताविवा्षि- तार्थत्वनिश्चय। य.द् तु तामिति तदभिन्नार्थतानुपपत्ति. परामृष्ा। गतेऽनुगत यस्य स गता- नुगतिक। मत्वर्थीयोऽन्र ठन्प्रत्यय। येनैव पथा एको गच्छति तेनैवाविचारितनैव यो गच्छति स इत्यर्थ। ततो भावप्रत्यय। अविकल्पमित्यकारप्रश्लेष। निश्शङ्कमित्यर्थ। यद्वान विक- ल्पमात्रेण, अपि तु साक्षादित्यर्य। स्मृतिभू: काम. । द्विर्ताय स्मृतिभूशब्द स्मरणविषये प्र- युक्त । दग्धत्वात् स्मृतिमात्रशेष इत्यर्थ। क्षतात् ववात्। व्यवहितानामेवेति यथा 'योऽवि- कल्प'मित्यादौ। अव्यवहितत्वे वेति। यथा 'स्मृतिभूरि'त्यादौ। एतदर्थमेवोदाहरणद्वय- मुक्तम्।

• 'तच्छब्दो यच्छब्दान्तर प्रत्यपेक्षायाम् 'इति पठितु युक्तम् * इद लेखकप्रमादादाया- तमिति भाति. थ एतत्प्रतीकप्रामाण्याद् मूले 'तदतदर्थत्वनिश्वयानबन्धनम्' इत्येव पाठोऽवसेयः । न तु 'तदर्थनिश्चयनिबन्धनम्' इति.

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । १९

तत्र हीति इदमादिसहितप्रयोगे। तयारिति यत्तदो। तदितरेति यदच्छयैकतरप्र- योगे अन्यतरापेक्षेत्यर्थ। सुतरामिति इदमादिसाहिल्येन प्रयुक्तो यच्छब्द स्वभावतो विका- सितास्य एव तच्छ्द प्रतीक्षते, एव तच्छब्दोऽपे यच्छव्दमिति ज्ञेयम्। एतच् क्र्मेणोदाहृत यदे- तदिति, सोऽयमिति च । (तदन्येन ग्रन्थेन प्रदर्शक उपयुज्यने?) तद्वदस्य यच्छव्दस्य न प्रका- न्तपरामर्शे सम्बन्धो, नापि प्रकस्यमानवस्तुसमन्वयमार्गोपदेशे तच्छव्दाघ्याहार शरणम्। सच सत्काव्यकलङ्कायमानो हेय एव' [४३]अवुक्त्वैवेति यत्तदोर्म ये परामृश्यमनुत्तवा यत्र निरन्तरः प्रयोग यथा 'यत्तदूर्जितमि' त्यादौ तत्र तयोर्यत्तदोर्यथायोग पुन प्रयोगो न दुष्यति यथा 'नून तदपि हारितमि'त्यादौ। तथा तयार्यत्तदो। निरन्तरनिर्दिष्टेष्विदमादिषु सत्सु तयोर्यत्तदो ते- षामिदमादीना च सङ्कटितत्वेन स्थिताना यथायोग यत्तदो. प्रत्यवेक्षा न निवर्तते यथा अप्रयु- क्तेष्विदमादिषु केवलयो पृथगवस्थितयोरपेक्षा न निवर्त्तते तद्वत् प्रयुक्ेष्वपीत्यर्थ यथा 'यदेत- चन्द्रान्तरि'ति, 'सोऽय पट' इति च । एव प्रकृतेऽ 'योऽसावि'नि। तत्साङ्गयेति। यच्छ व्दस्य पृथगिदमादिसाहित्ये तच्छ्दस्य च पृथगिदमादिसाहित्ये यत्तदो परस्परसाहित्ये च बहवो भेदा, तेषामुदाहरणेषु दिड्मात्र दर्शितम्। सम्प्रति प्रायेण वाक्यार्थसमन्वयव्यापिनोर्यत्तदोर्योSय नित्याभिसम्बन्धत्वेनोपक्रमोपसहार- क्रम, स प्रसङ्गाद् विचार्यते। स च पुष्टापुष्टदुष्टभेदेन त्रिविध। पुष्टोऽपि प्रथम शब्दत्वार्थत्व मेदेन द्विविध.। शाब्दोऽपि यच्छब्दोपकमम्तच्छ्दोपकसश्चेति द्विविव। आर्थोS पे यच्छब्दमात्रानुपादाने तच्छन्दस्योपात्तस्य प्रसिद्धानुभूतप्रकरान्तविषयेण यदाभिसम्वन्वान् त्रिविव । यच्छब्दस्य च तच्छ- ब्दानुपादाने केवलमुपात्तस्य प्रकान्तविषयेण कत्पिततत्कर्मादिविषयेण च तदाभिसम्बन्धाद् द्वि- विध। उभयानुपादाने तु द्वयोरुपात्तवस्तुविपयताकत्पन एक एव भेद। एव शा्दो द्विविव आ- र्थ. षड्भेद इत्यष्टविधो यत्तदोरुपक्रमोपसहारक्रम पुष्ट। तच्चैतच्ेह ग्रन्थकृतोदाहृतम्। यत्तदूर्जि- तमित्यादौ तु शाब्दस्यार्थस्य चोपसहारक्रमस्य सङ्गीर्णत्वमिति नास्य पृथग्भाव। अपुष्टस्य दुष्ट- मन्ये प्रसङ्वेन वर्णयिष्यमाणत्वादिदानी दुष्टो व्याक्ियते। तत्र यत्तदो स्थाने तच्छब्दयच्छब्दनै- रन्तर्येण सामानाधिकरण्येन चेदमादीना दुष्टतैव तेषामतदर्थत्वात् तननिकटे च प्रयुज्यमानाना प्र- सिद्धिमात्रपरामर्शकत्वाद्, यथा 'योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरि'ति। एव तच्छब्दसाचिव्येनेदमादीना- मुदाहरणमूह्यम्। विप्रकृष्टत्वेन सन्निकृष्टत्वेऽपि वैर्यावकरण्येन वा तेषा प्रयोगे न दुष्ट नादुष्टमित्य- पुष्ट्त्वमेव यथा 'योऽविकल्पमि'ति 'स्मृतिभू स्मृतिभूरि'ति च। एव तच्छब्दोपक्रम उदाहर्त्तव्यम्।

दुष्टत्व 'यथा स व शशिकलामौलिरि'्यादौ। प्रधानग्रहणेन न कर्तृमात्र निदिष्टम् अपि तु कारकान्तरमीप प्राधान्येन विवक्षितत्वात् प्रत्यक्षायमाणम्। तेन "स मेदिनी विनिर्जित्य चतुर्जलघिमेखलाम्। सचिवार्पिततद्भारस्तस्यामास्त यथासुखम्" ॥ इति मेदिन्यास्तच्छब्दपरामर्शो न सुन्दर इत्याहु। यथा यत्तदोः पदार्थवाक्यार्थगतत्वेन द्विविवा- वस्थाने यदेकस्य पदार्थनिष्ठत्वादन्यस्य वाक्यार्थविषयत्व तद् भिन्नविषयत्वेन नित्याभिसम्बन्ध- परिपन्थि दुष्टमेव। यथा- :'यश्चैकवाक्ये कर्तृत्वेन' (मू पृ ४१) इत्यत्र कर्तृपदस्य प्रधानोपलक्षणतया प्रधानग्रहण ++ बोध्यम्.

२० व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

"हेस्ना भारशतानि वा मदमुचा बृन्दानि वा दन्तिना श्रीहर्षेण यदर्पितानि गुणिने बाणाय कुत्राद्य तत्। या बाणेन तु तस्य सूक्तिविसरैरुट्वड्विता कीर्तय- स्तत् कत्पप्रलयेSपि यान्ति न मनाड् मन्ये परिम्लानताम्॥" इति। या इति पदार्थविषयत्वमनिपातस्य तच्छ्दस्य। तदिति तु वाक्यार्थविषयस्तच्छब्द।प- दार्थविषये ता इति स्यात्। अत्रैव यद्वाणेन तु तस्ये'ति 'ता. कल्पप्रलयेऽय' इति च पाठे यदो वाक्यार्थविषयत्वे तद पदार्थनिष्ठत्व उदाहरण देयम्। तस्माद्या बाणेन त्विति ता. कत्पप्रलयेS पीति च पठनीयम्। इह तु "इन्दीवर यदतसीकुमुमस्य वृत्त्या यत् केतक जरढभूर्जदलानुवृत्त्या। यन्मन्यसे च वकुल करवीरवृत्त्या सा साम्प्रत मधुप। हन्त तवेव हानिः ॥" इति न केवल यच्छब्दो वाक्यार्थविषये, यावत्तच्छब्दोऽपि। यदि पर स वाक्यार्थो हानिपदेन पिण्डीकृत्य प्रकाशितस्तच्छब्देन परामृष्ट । अत एवात्र तच्छव्दस्य विवेयपदार्थाभिप्रायेण स्त्री- लिङ्गत्वम् । अनुवाद्याभिप्रायेण तु तत् साम्प्रतमिति। उभयथापि लिङ्गपरिग्रह शिष्टप्रवाहे स्थित । किश्च यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धाद् गुणप्रवानयोश्च सम्बन्वार्हत्वात् परामृश्य एकत्र यच्छब्दवा- क्ये तच्छब्दवाक्ये वा निर्दिष्ट इतरवाक्ये तदा यदा वा प्रत्यवमृश्यते। यच्छब्दवाक्ये तु निर्दिष्टेन य- च्छन्दान्तरेण गुणाना प्रधानाना च परस्परमभिसम्बन्धात्। एवञ्च तथा परामर्शे द्वौ दुष्टताभेदौ। यथा- "येषा तास्त्रिदशेभदानसरितः पीता प्रतापोष्मभि- रलीलापानभुवश्च नन्दनतरुच्छायासु येः कल्पिता। येषा हुडकृतयः कृतामरोपुरक्षोभा क्षपाचारिणा कि तैस्त्वत्परितोषकारि विहित किञ्चित् प्रवादोचितम् ॥" इति। क्षपाचारिणामिति षष्ठयन्त यच्छब्देन सम्बद्ध यच्छब्दान्तरेण प्रत्यवमृष्टम्। क्षपाचारिभि- रिति पाठो न्याय्य। एव तच्छन्दवाक्ये निर्दिष्ट यच्छब्दै परामृश्यमान न दुष्यति यथा च- "पुण्डेक्षो परिपाकपाण्डुनिबिडे यो मध्यमे पर्वणि ख्यात किश्च रस कषायमधुरो यो राजजम्बूफले। तस्यास्वाददशाविलुण्टनपटुर्येषा वचोविभ्रम सर्वत्रैव जयन्ति चित्रमतयस्ते भर्त्तृमेण्डादय ।।" इति। अत्र द्वितीये यच्छब्दवाक्ये रस परामृश्यो निर्दिष्टस्तच्छ्देन परामृश्यते। प्रथमे यच्छ व्दवाक्ये तु यच्छब्दपरामर्शों न युज्यते द्वयोरसम्बन्धाद् यथां- "नमोSस्तु ताभ्यो भुवने जयन्ति ता' सुधामुचस्ताश्च कवीन्द्रसूक्तयः । भवैकविच्छेदि कथाशरीरतामुपैति यासां चरित पिनाकिन ।I" इति कवीन्द्रसूक्तीना तच्छ्दवति वाक्ये(न2) निर्दिष्टाना तच्छब्दान्तरेण परामर्शो न युक्तः । किश्च यत्तच्छब्दयोः स्वभावेन वाक्यभेदोत्थापकत्वे यदेकतरवाक्येऽन्यतरत् पदं (प्रयुज्यान्यत- रत् 2) प्रयुज्यते तदपि दुष्टमेव। यथा- "अप्राकृतस्य चरितातिशयैश्च दष्टैरत्यद्भुतरपहृतस्य तथापि नास्था। कोऽप्येष वीरशिशुकाकृतिरप्रमेयमाहात्म्यसारसमुदायमय पदार्थः ॥" + पुरेति स्थाने पतीति पाठान्तरम्.

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । २१

इत्यत्र यद्यपीत्यपेक्षितम्। न च तदेकवाक्यताया सम्बन्धु योग्यम्। एकत्रापि वाक्ये गुणक्रियादिगत कत्पित भेदमाश्रित्य प्रक्रान्तवस्तुविषयतच्छन्दप्रयोगे प्रधानक्रियाया परामृश्यस्य प्रधानत्वादेव स्वरूपेण निर्देशे गुणकरियादिविषये, तु तच्छन्देन परामर्शे न्याय्ये यद्विपर्ययकरण तद् दुष्टमेव। यथा- "प्रजानामेव भूत्यर्थ स ताभ्यो वलिमग्रहीत्। सहस्रगुणमुत्सष्टुमादत्ते हि रस रवि-॥" इति। 'बलिं प्रजाभ्यो जग्राह स तासामेव भूतये' इति युक्तः पाठ.। तथैकविषयत्वे यत्तदोरकस्य द्रव्यादिविषयत्वेऽन्यस्य कालादिगोचरत्वे दुष्टमेव। यथा- "त्वमेवसौन्दर्या स च रचिरताया परिचितः कलाना सीमानं परमिह युवामेव भजथः । अयि! द्वन्द्व दिष्टया तदिति सुभगे! सवदति वा- मत शेष यत् स्याज्जितमिह तदानी गुणितया॥" अत्र 'अत. शेष चेत् स्यादि'ति पठनीय चेच्छव्दस्य यदिशब्दार्थत्वात्। तथा प्रकरान्तविषयत्वे तच्छन्दस्य व्यवस्थिते तद्विषये प्रक्रम्यमाणवस्तुगोचरत्व दोष एव। यथा- "ये सन्तोषसुखप्रबुद्धमनसस्तेषां न भिन्नो मदो येऽप्येते धनलोभसङ्कुलवियस्तेषा तु दूरे नृणाम्। इत्थ कस्य कृते कृत. स विधिना ताद्क् पद सम्पदां स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुर्न मे रोचते ॥" अत्र मेरुः प्रकरम्यमाण स इत्यनेन परामृष्ट। एतद् वाक्यभेद उदाहरणम्। एकवाक्ये तु "तीर्थे तदीये गजसेतुबन्धात् प्रतीपगामुत्तरतोऽस्य गङ्गाम्।" इति देयम्। तथा निर्वीप्सेनैकेनोपक्रमे सवीप्सेनान्येन परामर्शो दुष्ट एव। यथा- "य. कल्याणबाहेभूंत स स दुर्गतिमश्नुते।" सवीप्सेन त्वेकेन प्रक्रमे निर्वाप्सेनान्येनोपसंहार सवीप्सस्य प्रत्यवमष्टत्वाद्(*दुष्टोऽन्वय) किन्त्व- पुष्ट एव। यथा- "कल्याणाना त्वमसि महसामीशिषे त्व विधत्से पुण्यां लक्ष्मीमिह मयि चिरं घेहि देव ! प्रसीद। यद्यत् पाप प्रतिजहि जगन्नाथ ! नम्रस्य तन्मे भद्र भद्रं वितर भगवन्1 भूयसे मङ्गलाय।।" इति। अत्र यद्यदिति निर्दिष्ट केवलेन तच्छब्देन परामृष्टम्। एतद् यच्छन्दस्य सवीप्सस्योदाइ्- रणम्। तच्छ्दस्य तु सवीप्सस्य निर्वीप्सेन परामर्श उदाहरणं यथा- "क्षान्त न क्षमया गृहोचितसुख त्यक्कं न सन्तोषतः सोढो दुस्सहशीतवाततपनक्लेशो न तप्त तपः। ध्यातं नित्यमहर्निश नियमितप्राणैर्न + शम्भो: पद तत्तत् कर्म कृत यदेव मुनिभिस्तैस्तै. फलैर्वश्चिताः ॥"

• 'न दुष्टान्वय' इति पाठः स्यात् + 'शौरेः' इति पाठान्तरम्

२२ व्यक्तिविवेकव्यार्याने द्वितीयो विमर्शः ।

इति। यत्न तु सवीप्सस्य प्रक्रमे सवीप्सेन प्रत्यवमर्शस्तत्र पुष्टत्वमेव यथा- "यो य शस्त्र बिभर्त्ति स्वभुजगुरुमद पाण्डवीना चमूरना यो य पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्या गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रदीप्तः क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ॥" इति। यत्र चानेकस्य सवीप्सस्य चानेकेन प्रत्यवमर्शस्तन्नापि पुष्टत्वमेव। यथा- "यो यो य यमवानुयादवयवोद्देश स्पृशन् पाणिना तत्तन्मात्रकमेव यत्र सस ते रूप पर मन्यते। तज्जात्यन्धपुर हहा करिपते! नीतोऽसि दुर्वेधसा को नामात्र भवेद् बताखिलभवन्माहात्म्यवेदी जन.॥" इति। यदि परं य यम् इति प्रक्रमे तत्तन्मात्रकमेवेति प्रत्यवमर्शे विधेयाविमर्श सर्वाप्सस्य तदर्थ- स्य समासे गुणीभावात्। नैतत्। मात्रग्रहणेनावधारणमुच्यते यथा-'प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमा- णवचनमात्रे' इति। तच्चावधार्यमाणपरतन्त्रमित्यवधार्यमाणस्यैव सवीप्सस्य तदर्थस्योद्रेकातू प्राधान्यमखण्डितमेव। पूर्वपदार्थप्राधान्येन क्वचित् सुप्सुपेति समासो दृश्यते यथा- "निर्वाणभूयिष्ठमथास्य वीर्य सन्धुक्षयन्तीव वपुर्गुणेन। अनुप्रयाता वनदेवताभ्यामदृश्यत स्थावरराजकन्या।" इति। अत्र हि भूयिष्ठ निर्वाण निर्वाणभूयिष्ठमिति समासे निर्वाणार्थस्यैव प्राधान्य तस्य वीर्यविशे- षणत्वनावास्थेतत्वाद्। न तद्वदिद्द तत्तन्मात्रकमिति तदर्थस्य प्राधान्य भविष्यति। केवल कृतेऽव- धारणार्थे मात्रशब्दे किमर्थः कप्रत्यय । तस्मिन्नपि वा कृते एवशब्द किमर्थः । एवशब्द एव वा कि न क्रियते। नैतत्। कप्रत्ययस्य तावदत्र कुत्साप्रतिपादकत्वात्। न पौनरुक्त्ं तन्तमेवेति केवलैवशब्दप्रयोगे विक्षिप्त इव तदर्थः प्रतीयते। मात्रग्रहणे तु पिण्डितस्यैव तदर्थस्य प्रतीतिरित्य- स्ति विशेषः । यदि पर दयोरुपादानं लोकप्रतत्यिनुसरणेन दृढीकृतावधारणप्रतीत्यर्थम्। दृश्यते हीट- शेषु द्वयोरवधारणप्रतिपादकयो प्रयोग. । यथा-'बाला केवलमेव रोदिति गलल्लोलोदकैरश्रुभि.'। अत्रैव तदिते निर्वाप्सेन तदा निर्दिष्ट जात्यन्धपुरं निर्वाप्सेनैव यदा प्रत्यवमृश्यते। ततश्रात्रानुगु- णपरामर्शान्न दोष कश्चित्। तथा (यत्र) पूर्ववाक्ये यच्छन्दो निर्दिष्ट उत्तरवाक्ये तु (न) तच्छन्दो निर्दिष्ट., तत्र साका- शक्षत्वाद् दुष्टतैव यथा- "मीलित यदभिरामताधिके साधु चन्द्रमसि पुष्करैः कृतम्।" इति। उत्तरवाक्यगतत्वेन तु यच्छब्दप्रयोगे पूर्ववाक्ये तच्छ्दाप्रयोगे न दुष्टत्वम्, अपि तु प्राकत्र- तिपादित पुष्टत्वमेव सामान्येनोपक्रमात् पश्चाद्विशषस्योत्थापनात् । एतदभिप्रायेण कल्पिततत्क- मांदिविषयत्वमुक्त्म् । उदाहरण तु 'साधु चन्द्रमसि पुष्करै कृत मीलितं यदभिरामताधिके' इति पूर्वश्लोकार्धपाठविपर्यये यथा। यत्तच्छब्दयोरविशिष्टेSपि परामर्शकत्वे उत्तरवाक्ये निर्दिष्टो यच्छन्द: स्वभावत आविदूर्येण पूर्ववाक्यार्थश्लिष्टतया वस्तु परामृशति, तच्छन्दस्तु परोक्षायमाणार्थनिष्ठ- त्वात् वैदूर्येण। आविदूर्य च प्रकृतार्थ प्रकृष्टता नयद्वाक्यार्थ श्लेषयति। ततश्च तथाभूते विषये यच्छन्दस्य प्रयोगाईत्वे तच्छन्दस्य प्रयोगोऽपुष्ट एव। ३ मूले ४१ पृष्ठे.

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । २३

"तस्या. शलाकाज्जननिर्मितेव कान्तिरभ्रुवोरानतरेखयोरया। ता वीक्ष्य लीलाचतुरामनङ्ग: स्वचापसौन्दर्यमद मुमोच ॥।" अन्र 'सा या वीक्ष्ये'ति यत्तदौ विपर्ययेण पठनीयौ। यथा च- "दृष्टिर्नामृतवर्षिणी स्मितमधुप्रस्यन्दि वक्र न कि नार्द्रार्द्र हृदय न चन्दनरसस्पर्शानि वाङ्गानि च। कस्मिन् लब्धपदेन ते कृतमिद क्रूरेण दग्धामिना नून वज्रमयोऽन्य एव दहनस्तस्येदमाचेष्टितम् ॥।" अत्र यस्येति पठनीयम्। यथा च- "आचार्यो मे स खलु भगवानस्मदग्राह्यनामा तस्मादेषा धनुरुपनिषत् तत्प्रसादात् क्षमोऽपि। अध्यासीन कथमहमहो वर्त्म वैखानसाना सीतापाणिग्रहणपणित चापमारोपयामि॥" अन्र च 'यस्मादेषा धनुरुपनिषदि'ति पठनीयम्। एवञ्च प्रागुक्ते 'हेस्नो भारशतानी' त्यादौ 'ता बाणेन तु तस्य सूक्तिविसरैरुद्टड़्िता कीर्तयो या कत्पप्रलयेऽपि यान्ति न मनाड् मन्ये परिम्ला- नतामि'ति पठनीयम्। अपि च परामृश्यमनुत्तवा यच्छन्देन च वाक्यार्थोपक्रमे तच्छन्दवति परामृ- श्यनिर्देशे पूर्ववाक्यार्थे परामृश्यमस्पृशन्ती उपप्नवमाना प्रतीतिरिति वाक्यार्थप्रतिपत्तिविप्रकर्षाद- पुष्टत्वम्। यथा- "पादाहत यदुत्थाय मूर्धानमधिरोहति। स्वस्थादेवावमानेन देहिनस्तद्वर रज. ॥।" अत एवात्र श्लोकार्धयोर्विपर्ययपाठे पुष्टत्वमेव। तथा पूर्ववाक्यार्थे निर्दिष्टस्यार्थस्योत्तरवाक्यार्थे सर्वनाममात्रेण परामर्शे न्याय्ये यः स्वशब्दसहितस्य सर्वनान्नो निर्देशः स दुष्ट एव। यथा- "उदन्वच्छिन्ना भू स च निधिरपा योजनशत सदा पान्थ: पूषा गगनपरिमाण कलयति। इति प्रायो भाव: र्फुरदवधिमुद्रामुकुलितः सतां प्रज्ञोन्मेष. पुनरयमसीमा विजयते ॥" इति। अन्र स च निधिरपामि'ति सम्वशब्द: सर्वनाम्रो निर्देशः। एव 'रामगिर्याश्रमेष्वि'ति प्र- कृते 'तस्मिन्नद्रौ कतिचिदि' त्यत्र ज्ञेयम्। अत्र तु केचित् समर्थयन्ते-'रामगिर्याश्रमेष्वि'ति रा- मगिरिः समास उपसर्जनीभूतो बुद्धावुद्रेकेणानवभासात् कथ सर्वनाम्रा परामृश्यते "सर्वनाम्नानुस- न्धिर्वृत्तिच्छन्नस्ये"ति प्रधानभूतपरामृश्याभिप्रायेण स्थित यथा "सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषा- र्थसिद्धिरिति तद्व्युत्पाद्यते" इति। अत्राद्राविति निर्दिश्यमानमद्रिमात्रप्रतीतेर्न प्रकृतमद्रि गमयेत्। तस्मादुभयमत्रोपादेय यथा 'अथ शब्दानुशासनम्। केषा शब्दानाम्' इति। गिरिशब्देन गिरौ प्रक्रान्त अद्विशब्देन पर्यायान्तरेण त्वागतमासमजस्य दुष्परिहरमेवेति। उदन्वच्छिन्ना भूरित्यत्र तु उदन्वत परामृश्यस्य नैक्याद्योग्यत्वाच्च भुवः स्त्रीत्वेन स इति परामर्शानर्ईत्वाच्च सर्वनामपरा- मर्श एव युक्त्ो न पुन स्वशब्दगोचरत्वमित्यत्र दुष्टतैव। किश्च समुदायस्य कस्यचित् केनचिद्वा- क्येन निर्देशे वाक्यान्तरे तदवयवस्य निर्धारणे कर्त्तव्ये तस्य समुदायस्य निर्धारणविषयप्रतीतये

२४ व्यक्तिविवकव्यास्याने द्वितीयो विमर्शः ।

यच्छन्देन निर्देशे कर्त्तव्ये निर्धार्यमाणस्यावयवस्य निर्देशो दुष्ट एव। यथा- "तस्मादजायत मनुर्नवराजबीज यस्यान्वये स सगर स भगीरथश्च। एकेन येन जलधि. परिखानितोऽयमन्येन सिद्धसरिता परिपूरितश्॥" अन्र स सगर: स भगीरथश्चेति यन्निर्दिष्ट तस्येकेत्यादिना निर्धारण विहितम्। निर्धारण च जा- तिगुणक्रियाभिः समुदायादेकदेशस्य पृथक्वरणम्। नचात्र समुदाय केनचित्पदेन निर्दिष्टः। यच्चै- केनेति निर्दिष्ट तन्न समुदाय, अपि त्वेकदशः। ततश्च निर्देश्यानिर्देशादनिर्देश्यनिर्देशाच्चात्र दुष्ट- त्वम्। एवञ्च समुदायस्यैव निर्धारणविषयस्य यच्छव्देन निर्देशे कर्त्तव्ये 'एको ययोर्जलनिधीन् निचखान सप्त गाङ्गै· पयोभिरभिवर्षितवान् द्वितीय.' इति पाठः श्रेयान्। क्वचिद्यत्तच्छन्दावग्रहणेन विध्यनुवादभावेन वाक्यार्थप्रस्तावे यदन्तरान्यथाकरण तत्र दु- त्व यथा- 'यत् त्वन्नेत्रसमानकान्ति सलिले मग्नं तदिन्दीवरम्' इति। अत्र प्रथमतृतीययो पादयोर्यत्तच्छब्दपरिग्रहेण विध्यनुवादभावेनोपनिबन्ध.। द्वितीयपाद- गतत्वेन तदुलद्दन दोषः । इन्दीवराणा राजहसानां च बहुत्वात् सीतासम्बन्धिवस्तूपमितयोरिन्दी- वरराजहसयोर्व्यावृत्त्यर्थ विध्यनुवादभावपरिग्रह। चन्द्रस्य त्वेकत्वात् तदकरणमिति केचित। तदसत्। चन्द्रस्यापि द्वितीयाचन्द्रादिभेदेन बहुत्वसम्भवात् तत्रापि विध्यनुवादभावो युक्तः। इ- न्दीवराणां व्यक्तिभेदेन मुख्यो भेद। चन्द्रस्य पुनरेकव्यक्तिरूपस्य कालभेदादवस्थाभेदाच्च भि- न्नत्वममुख्यमिति चेन्न। भिन्ना एव चन्द्रव्यक्तयः । अन्यो हि द्वितीयाचन्द्रोऽन्यश्च पूर्णचन्द्र । अतश्चैव द्वितीयाचन्द्रादिव्यावृत्त्या पूर्णचन्द्रप्रतीत्यर्थ मुखच्छायानुकारीति विशेषण दत्तम्। नहि शशिशब्द पूर्णचन्द्राभिधायी तस्य चन्द्रमात्रवाचकत्वात्। सङ्गयाव्यवहारेषु चन्द्रस्यैकत्वप्रती- तिरिति चेत्। क्वचिज्जातिव्यवहारेष्वपीन्दीवरादीनामेकत्व सिद्धम्। तस्मात् कविव्यवहारे चन्द्र गतत्वेनानेकत्वस्य व्यवहारात् तदाश्रयेणेह विध्यनुबादभावः श्रेयान्। किश्चास्थानविनिवेशनं तच्छ्दस्य प्रतीतिविप्रकर्षायैब। यथा- "मसृणचरणपातं गम्यता भूः सदर्भा विरचय सिचयान्तं मूर्मि धर्म कठोर." इंति। अत्र 'विरचय सिचयान्तमि'त्यत्र तच्छन्दो हेत्वर्थों विनिवेशयितव्यस्तृतीयपादादौ निवे- शितः । नच तत्र तस्योपयोग। कृतस्तत्र प्रतीतिकुण्ठत्वमुत्पाद्यतीति। क्वचित् प्रधानक्रियाया- स्तदादिसर्वनाम्ना परामृष्टस्य गुणक्रियाया स्वशब्देनोपादानं दुष्टमेव। यथा 'प्रत्यासन्ने नभसी'ति। अत्र तस्मै इति सर्वनाम्रा पूर्वप्रकान्तो मेघः परामृश्यत उतैतच्छ्लोकगतो जीमूतः। तत्राये पक्षे जीमूतभ्रहणमनर्थक प्रधानक्रियाया तदा परामृष्टस्य पूर्वप्रक्रान्तस्यैत मेघस्यार्थतः सम्बन्धयोग्य- त्वात्। न हि यावतां येन सम्बन्धस्तावतां प्रत्येक निर्देश: क्रियते। एकत्र कृतोऽन्यत्राकाड्क्षा- दिनोपजीव्यते। तस्माज्ीमूतग्रहणं न कर्त्तव्य, कृतं प्रत्युत वस्त्वन्तरप्रतीति जनयद्वैरस्यमावहति। अथ तच्छब्देनैतच्छ्लोकगतो जीमूतः प्रत्यवमृश्यते। तदसत्। सर्वत्रात्र प्रकरणे पूर्व्रक्रान्तस्यैव मेघस्य परामर्शः स्थित इतीहापि तथैव परामर्शो न्याय्य इति पुनरपि जीमूतअ्रयणमनर्थकमेव। इत्थ द्वितीयं विधेयाविमर्श विविच्य तृतीयमप्यत्रैव शलोके प्रपश्चयितुमुपक्रमते-[४३]अपि चेत्यादिना। प्रायेणेति द्वन्द्वं वर्जायेत्वा तत्र युगपदधिकरणवचनतया सामर्थ्य प्रकारान्तरेण स- मर्थितम् । तत्राद्य इति 'ततपुरुषः समानाधिकरण: कर्मधारय' इति (१-२-४२) वचनात्। 'बहु-

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । २५

व्रीहि समानाधिकरणानाम्' इति वचनात् प्रायेण बहुव्रीहि समानाधिकरणविषय एव। सुसूक्ष्म जटकेशादौ तु व्यधिकरणानामपीष्यते। तत्रैव समानाधिकरणे पदार्ये। यदा सङ्ग्याया इति (व्यधिकरण2) 'सङ्गयापूर्वो द्विगु' (२-१-५२) इति वचनात्। प्रतिषेधस्येति 'नञ्' (२ २-६) इति नञ्सूत्रारम्भात्। द्वितीय इति व्यविकरण । कारकाणामिति 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' (२-१-३२) इत्यादिना। सम्बन्धस्येति 'षष्ठी' (२-३-५०) इत्यादिना। तत्रापीति कारकस- म्बन्धयोगे अधिस्त्र उपकुम्भमित्यादौ। स्वाश्रयो विशेष्यम्। विधेयधुरामिति शब्दवृत्ते यो विधेय तस्य कक्ष्या वास्तवी विधेयतामित्यर्थ। अनूद्यमानकल्पतयेति। शाब्द प्राधान्यम- नपेक्ष्य वास्तवेन प्राधान्येनेत्यर्थ। अस्तमियादिति एकार्थांभावाद् विभक्कतत्वेनाप्रतीतेरित्यर्थ.। एकत्रेति विधेयानुवाद्यगर्भत्वे। अन्यत्रेति सम्बन्धमात्रप्रतिपादने।*विकल्येतेति महाविभाषया व्यवस्थितविभाषात्वादिति भाव । एकस्यैवेति। विशेषणगतस्य प्राधान्यस्य' अन्यस्य तद्ग- तस्यैवाप्राधान्यस्य। एकस्य हीति, अपरस्य पुनरिति च। अत्र फलभेद इत्यत्र प्रकान्तं फल सम्बन्धनीयम्। अत्र चोद्यति विरोधस्योभयवस्तुनिष्ठत्वासिद्वेरत्राभाव उक्त। तदसद्। (तहि?) न हि सहानवस्थानलक्षणो वस्तुगत एक एव ।वेरोध(.2) भेदो, य शीतोष्णादौ लब्ध- वृत्ति। किन्तर्हि परस्परपरिहारस्थिततालक्षणो वस्त्ववस्तुत्वाश्रयो द्रितीयोऽप्यस्ति विरोधप्रकार। तदा हि यदि वस्त्वाश्रयो न सम्भवति विरोधो वस्त्ववस्तुत्वाश्रयस्तु कथ न स्याद्। अतश्च स्यात् पूर्वपक्षवेलाचा 'भावाभावयोरिवे'त्युक्तम्। नैष दोषः। वस्त्ववस्त्वाश्रयस्य विरोधस्य तादात्म्यनिषेधे व्यापारात्। यदि नाम प्राधान्य, तस्यामेव कक्ष्याया स्वयमप्राधान्यं न स्याद् अप्राधान्ये वा प्राधान्यम्। प्राधान्यविधेये पुनरपेक्षान्तरेणाप्राधान्य कथं न स्यात्। न स्याद्, यदि शीतोष्णवद् द्वयोर्वस्तुत्व स्यात्। न चात्रैतदस्ति वैवक्षिकस्यावस्तुत्वात्। यथा राज- पुरुष इत्यत्र राजो वैवक्षिकमेव प्राधान्य वास्तव पुनरप्राधान्यमेव तद्वदत्रापि द्रष्टव्यम्। तदयमत्र पिण्डार्थ ससर्गनिषेधोऽत्र कर्तव्य. । स च वस्तुद्वयनिष्ठ इति द्वयोरत्राभावान्नैकेनापरत्र प्रति- षेध इति। [४४]अन्येनेति विशेष्याभिधायिनेत्यर्थ.। अन्योन्यमिति। परस्परविशेषणाना यद्यपि 'विशे- षण विशेष्येण' (२-१-५७) इति विशेषणस्य विशेष्येणैव समास उक्त्त, तथापि 'काणखआ्जादिषु सिद्ध विशेषणंविशेष्ययोर्यथष्टत्वाद्' इति वचनेनैकस्य विशेष्यत्वविवक्षामाश्रित्य परस्पर विशे- षणानां समास समर्थितः । तदभिप्रायेणान्योन्यमिति सम्भावना। दारसख इति दाराणा सखेति तत्पुरुष कर्तव्यः। बहुव्रीह्दौ 'राजाहस्सखिभ्य'(५-४-९१)इति टच् न स्यात्। हे हस्तेति। 'मृतस्य शिशोर्द्विजस्ये'त्यत्र समास शङ्कित । 'रामस्य पाणिरसी'ति तु षष्ठीसमास उदाहरणम्। अत्र कचित् कर्तृणा कर्मणाञ्च प्रथमान्ताना क्वापि सम्बन्धिना कर्मणाञ्च षष्ट्यन्तानां कुत्राप्याम- न्त्रणानां समास शड्ित । [४५] वक्ष्यमाणनयेनेति। 'व्यास पाराशर्य' इत्यादिविचारेषु। चापाचार्य इति। अत्र हि त्रिपुरिजयित्वाद्यनुवादेन चापाचार्यत्वादिविवि। अनूदमानश्चार्थो वेधेयस्योत्कर्षमावहन् प्रतीयते। न चैवमिति उपेन्द्रवज्रस्थाने इन्द्रवज्रप्रयोगात्। उपगतम- स्माभिरिति। 'दु श्रवत्वमपि वृत्तस्य शब्दानौचित्यमेव । तस्याप्यनुप्रासादेरिवे'त्यादि वदद्भिः । अत्र 'यथा च कारणगुणे'त्यादिग्रन्थ अन्तरश्लोकपर्यन्त 'प्रत्युदाहरण यथा त कृपामृदुरि'त्यतः * उपकल्प्येतोते मूलकोशयोः पाठ. ३७. पृष्ठे मूले.

२६ व्यक्तिविवेकव्याश्याने द्वितीयो विमर्शः ।

पूर्व पठित सामअ्स्य भजते, प्रत्युदाहरण चेति उदाहरणग्रन्थ समज्स एव स्यात्। दृश्यते च्व पुस्तकेष्वेव पाठ। तस्मादत्र जागरणीयम्। कारणमत्र पराशरो जमदशनिश्। तद्भावे हेतु- रिति तच्छव्देन समास परामृष्ट। ततश्रात्र पाराशर्यादिपद व्यासादावुत्कर्षमर्पयत् पुनरुक्त्तम्। तक्षकसर्प इति तक्षकशव्देनैवात्र सर्पविशेषत्वात् सर्पत्वे प्रतीते सर्पपदमुत्कर्षसमर्पणप्रवणमेवेति तदर्थस्य विधेयत्वम्। [४६] लोहितस्तक्षक इति यथा तक्षकशब्दादेव सर्पत्वजाति प्रतीता तद्वल्लोहित लक्ष(णो गु)णोऽपि तत एवाव्यभिवारात् प्रतीत । ततस्तौ जातिगुणौ विवेयताभिप्राये- णोक्तौ न समासे न्यग्भावनीयो। उक्तन्यायाद्विति विधेयत्वात्र समास. प्रवर्तत इत्यर्थ। पक्षो न चास्त्यन्यस्तदत्यये इति। इह द्रौ पक्षावुलिखितौ तक्षकस्य स्वरूपमात्रप्रतिपादन वा लोहि- ताख्यगुणविधिर्वा। उभयत्रापे कृता चर्चा। तदत्यये च कथितपक्षद्वयातिकमे चान्यस्तृतीय- पक्षो नास्तीत्यर्थ। एवमियता कर्मधारय विचार्य बहुव्रीहिनिरूपणायाह बहुव्रीहौ यथेति। तत- स्तदिति स्थलीकरणादि यड विशेषणतयोपात्त तत् परामृश्यते। तैर्वि्यादिभि। तदप्रतीतिः उत्कर्षापकर्षाप्रतीति । प्रतीतिभेदहेतौ समासासमासयोगे। प्रतीतिसामर्थ्ये कर्मधारयादिवि- षये। तद्सम्भवः प्रतीतिभेदासम्भव । अन्त्यावस्था प्राप्तकारणेषु युक्त्तैव कार्योत्पत्तिरित्यर्थ । एतदभ्युपगमे दृष्टविरोधमाह। एवं हीति। नैव वेति न्यायाविशेषात्। अर्धजरतीयमिति अर्ध जरत्या इति 'समासाच तदविषया'' (५-३-१०६) इति च्छप्रत्यय। यथा जरत्या वराङ्ग कामयते मुख न कामयते तद्वदेवेत्यर्थ । [४७] तत्तस्यः इति तदिति तस्मात्। तौ सूर्याच- न्द्रमसौ। तयोरिति अनुवाद्ययोस्सूर्याचन्द्रमसोः । पारम्पर्येणति विधेयतामाह पितामहत्वद्वा- रेण। अत एव सूर्याचन्द्रमसाविति द्वन्दवनिर्देशो दवयोः स्पर्धिता प्रकाशयति। उर्वश्या च भुवा चेति समासाभावो वरणस्य मुरूयामुख्यत्वप्रदर्शनार्थम् एकस्य वास्तवत्वादपरस्य कविप्रौढोक्तिनि- ष्पादितत्वात्। इह चेति प्रतीतिवाचत्र्य स्पष्टतरमेव वारयतु मतिमानिति पाश्चात्य सन्बन्धनाय जनक इति। अत्र जनकाख्यराजर्षिप्रभृतय, पितृत्वादेरुत्कर्षमर्पयन्ति। एव बहुव्रीहिं विचार्य द्विगु व्याचष्टे द्विगा यथेति। निरवशेष इति सप्तत्वसड्ख्यायां विवेयत्वेन सरम्भास्पदत्व समासे तु न्यग्भावात्। दशस्विति दशत्वसड्रूयाया विधेयत्व रावणस्य परिभवातिशय प्रकाशयति एकस्मिन्नपि मूर्धनि पदन्यास. परिभवास्पद किं पुनर्दशस्विति। प्रत्युदाहरण सप्ताङ्गयामिह यस्य स इतीत्यादिपाठे। वैशस बाधः । एव द्विगु व्याख्याय नञ्समासं व्याचष्टे नञ्समासेति। उपदर्शितमिति असरब्धवानित्यत्र विधेयाविमर्शविचारे अनुक्त- वानिति नोक्त्वा वाच्यम्। तत्पुरुषे क्त्रादीनां षण्णा कारकाणा सम्बन्वस्य च क्रमेणो- दाहरणान्याह देशेत्यादिना। सोऽयमिति। अत्र स एवायमिति व्याख्या। अहितसम्बन्धिनां शस्त्राणा घस्मराणि ग्रसनशीलानि अत एव गुरूणि। करणं प्रतीति क्रिया प्रतीत्यर्थ। तत्त- स्येति प्रक्रान्तत्य विशेष्यस्य करणस्य। तस्येति रामस्य। शौर्य बलम्। निघ्नः परवश । तेन तदिति रामेणेति विशेषणम्। [४८]अनेकेषामिति। अनेकशब्दस्य नञ्समासे उत्तरपदार्थप्राधान्यादेकवचनप्रसङ्ग। सत्यम् किन्तु नञ्प्रयोगविषये एकशब्दस्यैकव्यतिरिकवस्तुविषयत्व यथा अब्राह्मण इत्यत्र ब्राह्मणशब्दस्य क्षत्रियादिगोचरत्वम्। एकव्यतिरिक्त च वस्तु कदाचिदेकत्वोपरक्त प्रतीयते, कदाचिन्निजेनैव स्व- रूपण। आद्ये पक्षे अनेकमिति भवति द्वितीये त्वनेकानीति। यथा च (पदमज्जिः ?) पतञ्जलि :- * 'ततास्य' इति मूलकोशयो पाठ. 'पदमज्जरिः' इत्येतत् पातज्ले इति स्यात्.

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः। २७

प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम्' (४पा ५सू ) इति। गुरुदत्तमिति गुरुणा दत्तमिति, वाच्यम्। तत् तस्या इति सीताया विशेषणभूताया सीताकर्तृकाया गमनक्ियाया इत्यर्थ । गुर्व- र्थमिति गुरवे इद गुर्वर्थमिति क्रियाविशेषणमेतत्। क्रियाविशेषणानां कमत्व नपुसकलि्गत्व च। ईप्सिततमत्वे तु षष्ठी स्यात्। अर्थनक्रियामुखेनेति अर्थयत इति निगमनात्। तत् तस्येति तद् गुर्वर्थमिति विशेषणम्। तस्यार्थिन । अवमतताम् अनाभप्रेतताम् । अवमतत्व गर्हितत्वम्। सुतनिर्विशेषमिति। क्रियाविशेषणमेव। प्रदक्षिणक्रियेति अत्र प्रदक्षिणक्रियाया अत्य- यक्रियाकर्मभूताया अन्तरायहेतुकोपनिमित्तत्वात् प्राधान्यम् । एव प्रथमप्रबोधित इति प्राथ- म्यस्य। तथा यथाकामत्वयथाकालत्वयोर्जेयम्। यदवलोकनेति रूपसम्पत् परामृष्टा। [४९] स्वहस्तेनेति करणपदम्। स्वहस्तलिखितानीति स्वहस्तशब्दोSत्रादरप्रतीतिहे- तुकरेन लेखन प्रत्युत्कर्षनिसित्तमापे समासे गुणीकृत । पूर्ववदिति कृतसमासवैशसम्। तच्च विप्रदत्तमिति पाठे। पितामहपितामहतयेति पितामहो ब्रह्मा पितामहः पूर्वपुरुषो यस्य। त- योर्जन्मनिधनयो.। तद्वतो जन्मनिधनवत. । ताभ्यां जन्मनिधनाभ्याम्। कृतान्ताधिकमि- ति आसमुद्रात् क्षितीशानामिति च वाच्यम्। अपादानसमानन्यायत्वादवधिरपि पञ्चम्यन्तोS गृह्यत इति प्रत्युदाहरणोपपत्ति. । उपाग (ते?) मेति उपागता इति निर्दिष्टा उपागमक्रिया। [५०]रणभूषित इति। अत्र रणभुवीति वाच्यम्। शोचनीयतागति क्रिया। तत्र समागम- प्रार्थना हेतुत्वेनोपात्ता। तस्या सम्बन्धिद्वारेण सम्बन्धित्वमुखेन कपालिन इति विशेषणम्। अत्र सम्बन्धिशब्दो भाववृत्ति सम्बन्धित्वे वर्सते, यथा 'घेकयोद्विवचनैकवचने' (१-४ २२) इति, सधीरमुवाचति। तत्तस्या इति। तद्विशेषणम् । तम्यास्समागमप्रार्थनायाः। तत्र शोचनी- यतागतौ। सामर्थ्यमव्यभिचारेण सम्पादकत्वम्। तस्य सकलेति तच्छब्द कपालिन इत्यस्य परामर्शक। विशेष्येण समागमप्रार्थनयेत्यनेन। प्रत्यवर गुणभूतम् । एव तातस्येति, आर्य- स्येति, स्कन्दस्येति, तवेति चेत्येषा विशेषणानामुत्कर्पसमर्पकत्व ज्ञेयम्।*तस्यैवेति गौरवदुरारो- पत्वनिबन्धनस्य हरस्य। तञ्चति प्रावान्यम्। तस्येति हरस्य। कल्पितार्थस्येति विस्तारि- तकृत्रिमत्वमात्रवाचिनोSधिज्यत्वमात्रलक्षणार्थारोपात्। अप्रयुक्तस्येति उक्तनयेनास्मिन्नर्थे कवि- भिरप्रयुज्यमानस्य । गुणान्तरलाभ इति वक्ष्यमाणलक्षणस्य वाच्यावचनस्य परिहारात्। +(अत्रेति?) 'एव कृतम्' इत्यत्र करणम्। [५१] निष्क आभरणविशेष। विभक्त्यन्वयेति श्रूयमाणाया विभक्केरित्यर्थ। तथा च 'षष्ठया आकोशे' (६-३-२१) इति ज्ञापकम् (रूपकमुपदेश इष्यत इति?) प्रमाणान्तरेण 'लोको वेदस्तथाध्यात्म प्रमाण त्रिविधमि'त्युक्तरूपेण सिद्धौ यौ स्वस्य विशेषणस्योत्कर्षापकर्षौ तदाधायिनाम् अर्थाद्विशेष्य प्रतीत्यर्थ। आर्थ वास्तवम्। अलुकमाह 'षष्ठया आक्रोश' (६-३-२१)इत्यनेन। चिन्त्यमिति। एतदवगमाय विचार्यमित्यर्थ.। समासे च विभक्तिलोपादिति। इह हि विभक्तिश्रवणाश्रवणे(वा2) अन्वयव्यतिरेकाभ्या विशेषणगतयो- र्वास्तवयो. Sप्रयोजकता भजेते। ते तु प्रायेण वाक्यसमासगतत्वेनोपलभ्यमाने समासस्य विभ- क्तश्रवणाद्विधेयाविमर्शतामुत्पादयत.। अत एव समासेSपि यदि विभक्ति. श्रृयते तदा न विधे-

आसमुद्रादित्यत. प्राक् 'कृतान्तादधिकमिति' इत्यपेक्षितमिति भाति * मूलकोशयोस्तु एवकारो न दृश्यते, + 'मात्रेति' इति स्यात्. S प्रशब्दात् प्राक् 'प्राधान्यगुणभा- वयो.' इति पूरणमपेक्षित भाति.

१८ व्यक्तिविवेकव्यारूयाने द्वितीयो विमर्शः ।

याविमर्शो यथा दास्या कामुक इत्यादौ। समासस्तु तत्रैकपद्यादिप्रयोजनत्वेन कृत. । तन्निब- न्धनेति उत्कर्षापकर्षानिबन्धना। एवञ्च विभक्त्यश्रवणान्वयव्यतिरेकानुविधायित्व विधेयाविम- ्शस्य व्याप्त्या प्रदर्शित भवति। एवञ्च सप्तप्रकार तत्पुरुष निरूप्याव्ययीभाव निरूपयति अव्ययाभाव इति। समापं विशेष्य प्रति दयतस्येति यद्विशंषण तत् तस्य समीपस्येति योजना। मध्येव्योमेति 'पारे मध्ये षष्ठया वा (२-१-१८)इत्यव्ययीभाव । सचेति प्रकर्ष। एवमियता द्वन्द्ववर्ज समासवृत्तिर्विचारिता। इदानमितिदेशमुखेन कृत्तद्वितवृत्तिर्निरूयते अनेनैवेत्यादिना। विवक्षाविशेषादित्यकारप्रश्ले- षः।[५२]सर्व कषतीति 'सर्वकूलाभ्रकरीरेषु कष' (३-२-४२) इति खचोऽय विषय। बिभा्ति यः इति 'कुक्षिभरिश्रे'ति निपातितस्य कुक्षिम्भरिशब्दस्यायं गोचर । विधुन्तुद इति 'विध्व- रुषोस्तुद' (३-२-३५) इति खशप्रत्ययस्थानम्। शीर्षच्छेदमिति 'शीर्षच्छेदादयच्च' (५-१-६५) इति तद्वितस्य यत्प्रत्ययस्येद पदम्। तैरिति कषणादिभि। सर्वार्थस्येति, कायोपलक्षणस्य कुक्षेरिति, विघोश्चेति (व्यक्त स्थित 2) उत्कर्षमाद्घतां प्राधान्येन विवक्षेत्यत्र साम- स्त्येन योजनीयम्। शीर्षच्छेदस्य चेति उत्कर्षमादधत. प्राधान्येन विवक्षेति सम्बन्धनीयम्। पूर्वेभ्योऽस्य पृथड्निर्देशस्तद्वितवृत्तिविषयत्वेन भिन्नजातीयत्वात्। अत्र च सर्वार्थादीना चतुर्णा- मुत्कर्षाधाने समनन्तरनिर्दिष्ट भुवनाभयेत्यादिचतुष्टय क्र्मेण हेतुत्वेन द्रष्टव्यम्। तद्पीति चरि- तम्। कषणादिकर्तृष्विति खलौदरिकराहुव्वित्यर्थ । रामोSस्मि सर्वेसह इति। 'पूस्स- र्वयोर्दारिसह्दो (३-२-४१)इाते खचोऽय वेषय। दशरथस्य हि प्रसूतिरसाविति('तस्या- पत्यमि'ति स्नच्पत्यये?) तद्विते कृते दाशरथिशब्दस्याय गोचर। वाक्ये तु यद्यपीति तदुक्तम्- 'क्रियाप्रधानं गुणवदेकार्थ वाक्यमिष्यते' इति । अन्य इति वक्ष्यमाणन्यायेन शब्दकृतसामर्थ्यो- क्ति। स इति प्रधानभावेनेत्यत्र निर्दिष्ट प्रधानभाव शब्दार्थसामर्थ्यविवक्षाकृतानां त्रयाणामपीति शब्दकृतं शब्दसंस्कारमहित्रा निष्पन्नं यथा कर्मधारयादुत्तरपदस्य। अर्थसाम- थ्यकृत वस्तुवृत्तनिष्पादित यथा 'ग्रह सम्मार्टी'त्यादौ प्रहादेः । तस्य सस्कार्यत्वेन वस्तुत. प्रा- धान्यम्। विवक्षाकृत प्रयोक्तृयदच्छाप्रतिपादितं यदन्यस्योत्कर्षापकर्षाधानतया विवक्षित यथा रामस्य पाणिरसी'त्यादौ रामादे.। तत्र त्रिषु प्राधान्येषु विवक्षाकृतमेव आ्धान्यं प्राधानम्। तत्कृतत्वात् काव्यार्थचमत्कारस्य। अत एवोक्तं तयोः समशीर्षिकाभावादिति। तयो- रिति शब्दार्थसामर्थ्यकृतयो विवक्षाकृतेन सहेत्यर्थात्। ननु पूर्व शान्दस्यैव प्राधान्यस्य वैवक्षिकत्वमुक्तमन्यस्य तु वास्तवत्वम् । तत् कथमिह शाब्दवैवक्षिकयोरन्यत्वमुच्यते। अन्यत्वे वा प्राधान्यत्रयप्रतिपादनेऽर्थसामर्थ्यकृतविवक्षाकृतयोः को विशेष । शब्दकृताद्धि प्राधान्यादन्यदर्थसामर्थ्यकृतमुच्यते। तेन विवक्षाकृतस्य उक्तत्वात्। तत् किमर्थसामर्थ्यकृ- तमवाशेष्यत इति। नैष दोष: । पूर्व हि शाब्दिकैकगोचरस्य शाब्दिकविवक्षाकृतत्वाद् वैवक्षिक- त्वम्। अन्यस्य तु कविगोचरस्य वास्तवत्व तदेवार्थत्वम्। इह पुन सहृदयैकगोचरस्य कविविव- क्षावशाद्वैवक्षिकत्वमुच्यते । शाब्दिकैकविषयस्य शाब्दत्वमित्यपेक्षाभेदात् पूर्वस्तावन्न विरोधः । यदपि प्राधान्यत्रयप्रतिपादनेऽर्थसामर्थ्यविवक्षाकृतयोर्भेद उक्तस्तत्रायं भाव .- इह शाब्द वास्तवं चेति द्विविधमेव प्राधान्यम्। वास्तवत्व्रस्य च विवक्षानपेक्षत्वेन वस्तुसामर्थ्यप्रयोजक+++दर्थसा- "'तस्यापत्यम्' 'अत इञ्' (४-१-९५) इतीप्रत्यय" इति पठनीय स्यात्.

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । २९

मर्थ्यकृतत्वमुक्तम्। सत्यपि शब्दकृतादन्यत्व उत्कर्षांपकर्षप्रतिपादनप्रयुक्तकविविवक्षाकृतत्वे वास्त- वमेव विवक्षाकृत प्रतिपादितम्। तथा च 'ग्हं सम्मार्ष्टी'ति वैदिक विवक्षानपेक्षमर्थसामर्थ्यकृतस्यो- दाहरण दत्तमिति विषयविभागव्यवस्थितेर्न द्वितीयोSपि विरोध इति समञ्जसं सर्वम्। एव कृत्त- द्वितवृत्तिविषये आतिदेशिक गुणप्रधानभाव विचार्य समा(स)गतत्वेनौपदेशिक प्रकृतमनुसन्धत्ते तदिद्मत्रेति। सरूपाणामिति द्वन्दवसमाससमानन्यायत्वादेकशेषवृत्तिरपि स्वीकृता। विशे- षणविशेष्यभावाभावेऽपीति समासोद्टड्कनिकाया *प्रायग्रहणप्रयोजन प्रकाशयति। रूपंच कान्तिश्च विदग्धता चेति, अमृतेन विषेणेति चाभिहितानभिहितकर्तृविभागेनोदाहरण- द्वयम्। रूपमित्यादौ हि गम्यमानभवनक्रियापेक्ष रूपादीना कर्तृत्वम्। एतेन तत्पुरुषस्य कत्रुदाह- रणप्रस्तावे कत्र दीना (कारकाणाम्) अनेके (षामि)ति यदुक्त, तत् समाहितम् । [५३] कश्च कञ्चेति। अत्रैकशेषो न कृत. । कृतैकशेषमिति काविति प्रयोगे। अधुना प्रधानेतरभावापत्ति दर्शयति यत्र पुनरिति । भवत इति रिपुस्त्रीणा सम्बन्धित्वेन, रिपुस्त्रीणामिति स्तनयुगस्य सन्बन्धित्वेनेति योजना। रिपुस्त्रीणामिति समासस्योदाहरणम्। न चात्र सम्बन्धमात्रादतिरिक्त प्रतीयते। तदर्थमेवेति उपमोत्प्रेक्षादयोSप्यलद्ढारा उपमोत्प्रेक्षादीनामुत्कर्षमपकर्ष वा प्रतिपा दयेतु विवीयन्ते। अन्यथा तद्विरचन निष्प्रयोजन स्यात् । तौ विधेयेति। उत्कर्षापकर्षौ। (समास इति?) सा समास इति विवक्षा परामृश्यते। वैदर्भीति' यद्यपि वामनमते असमासा पाश्चाली, मध्यमसमासा तु वैदर्भी, तथापि मतान्तरे विपर्यय स्थित इति तदभिप्रायेणेहास- मासा वैदर्भी कथिता। कारिकामध्य एव सन्बन्धमात्रप्रतीतौ समासस्योदाहरणम्। 'ऊध्वाक्षि- तापे'ति। अत्र चतुर्थपादैकशेष (देश) युक्तस्य पादत्रयस्य समासे सम्बन्धमात्र प्रतीयते, नो- त्कर्षापकर्षो। वाक्यात्तूभयमिति उभय सम्बन्धरूपमुत्कर्षापकर्षरूप च वस्त्वित्यर्थ। अत्रोदा- हरण [५४] मे यद्रय इति समासे हि मदरय इति स्यात्। न चास्मादतिशय प्रतीत. । ननु पदादुत्तरपदयोर्यष्मदस्मदो 'तेमयावेकवचनस्य' (८-९-२२) इति तेमयावादेशाबुक्त्ौ। न चात्र पदात् परोऽस्मच्छब्द। एवशब्द पदमिति चेन्न। तत्प्रयोगे 'नचवाहाहैवयुक्ते' (८-१-२४) इति निषेधाद् भिन्नवाक्यगतत्वाच्च। समानवाक्ये हि निघातयुष्मदस्मदादेशाः। (एतेनैव व्यतिरिक्त पदान्तर प्रत्यक्तम् । उत्कर्षमात्रमेव शब्दादेश 2) अत्र केचिदाङ्कु: वाक्ये तावद्रसप्रतीतिर्निर्व्यूढा। तामनुपमर्दयन् काव्ये यद्यसाधुशब्दोऽपि स्यात्र तदा स्थूल: कश्चिद् दोष। काव्ये हि रसप्रतीति प्रधानम्। तदनिर्वाहे काव्यमेव न स्यात्। अपशब्दप्रयोगे तु लक्षणास्मरणमात्रम्। तदुक्त "नीरसस्तु प्रबन्धो य. सोऽपशब्दो महान् कवे। स तेनाकविरेव स्यादन्येनास्मृतलक्षण. ।।" इते। अन्ये त्वाहुः। भवतु रसापेक्षयापशब्दस्य स्वल्पदोषत्व तथापि महाकवीनामपशब्द- प्रयागो महान् दोष. । तेनात्र 'तेमेशब्दौ निपातेष्वि'ति तादृशो विभक्तिप्रतिरूपको मेशब्दो निपातो, यथा अहन्ता अहंयुरित्यादावहशब्दः । ततश्च नात्र कश्चिद्विशेष इति । किं सर्वात्मना करणस्य दुष्टत्वमेव। नेत्याह किन्त्विति। एतस्य समासस्य । अन्तरेणेति वीररौद्रादेः समासेन प्रकाश्यत्वात्। वृत्तं वसन्ततिलकादि। वृत्तयः कैशिक्याद्या. उपनागरिकाद्याक्ष। * प्रायम्रहण च 'सर्वेषामेव समासाना तावत् प्रायेण' इत्यादिसमासलक्षणवाक्यस्थ (४३. पु मूले) बोष्यम्.

३० व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

काकु: काकध्यायलक्षितो ध्वनिविकाररूपो वा। वाचिकाभिनयो वाग्विकाररूपोऽनुभावः ॥ अर्धान्तावधिरिति श्रोकापेक्षया अर्धमन्ताविः । न्यूनेति पद्यापेक्षया न्यून रसाभिव्यकि हेतुत्वमित्यर्थ। *यथा पूर्वोक्त इति 'ऊर्ध्वाक्षितापे' त्यादौ। समासोऽर्धान्तावधि कार्यो नाधिक इत्यनेन व्यावर्त्यस्याधिकस्य तदुदाहरणम्। तस्येति पदार्थाना परस्परसम्बन्धश्चेन्नच्छिद्यते तदा तस्य समासस्य मध्ये विच्छेदो न कार्य इत्यर्थः । अव्यभिचारादिति विधेयत्व हि प्रा. धान्याविनाभावः । स्नेहमिति। अत्र पानादीनां प्रकाशनस्य च (विध्यनुवादलोपित्वैककर्तृकाणां प्राधान्यभावो नापस्मृनम्?) अत्र च योयमिति यच्छ्देन दीपस्य पदार्थस्य परामर्शोपक्रमे त- समस इति तच्छव्देन वाक्यार्थस्य परामर्शो दुष्ट इत्युपपादित प्राक्। शक्ति. सामर्थ्यम् आयु- घमेदश्च। तारकाः ज्योतीषि दैव्यविशेषश्च नारक । अधो निस्तेजस्त्वेन वाहनत्वेन च। शिखी- बह्विर्मयूरश्च। चन्द्रस्य सुवर्णस्य सम्बन्धी कान्तावभासो लसन् देदीप्यमानो यस्मिन्। चन्द्रकार्णा मेचकानामवभासो लसन स्फुरद्यस्य। अन्धकारे तमसि अन्धकारर्हरस्य। गुहः कुमारः। अपर इवेति अत्रापरशब्दसामर्थ्याद् भूपे द्वितीयगुहत्वप्रतीतौ वस्तुतस्तदसम्भवे तत्सम्भावना- यामुत्प्रेक्षा। अपरशब्दाभावे तु स्वस्वरूपस्थितस्यैव वास्तवस्य गुहस्य प्रतीतावियमुपमा स्यात्। एव 'मपर इव पाकशासनो' 'मौर्ी द्वितीयामि'त्यादौ च मन्तव्यम्। अहपतेरिति। 'अहरादीनां पत्यादिषु' इति वचनाद्रेफः । अत्र धारणादीनां गुणभाव। आधारस्य तु प्राधान्यम्। कर्त्ता हि गुणक्रिया निष्पादयन् प्रधानक्रियामैदम्पर्येण निष्पादयति नतु तास्वैदम्पर्यम्। यत्र सर्वास्वैदम्पर्ये सत्र भवत्येव सर्वासामाख्यातवाच्यत्वम् । यथा [५५] सौधादित्यादि। इतरद्प्राधान्यम्। आद्या प्रधानभूता। अपरा अप्राधान्यवती। बहुलग्रहणमिति 'विशेषण विशेष्येण बहुलम्' (२-१-५७) इत्यत्र। क्वचिदित्यादि। 'क्वचित् प्रवृत्ति. क्वचिदप्रवृत्तिरि'ति बहुलग्रहणप्रयोजनस्य व्यवस्थितत्वात्। उत्सर्गेति समासविधिः सामान्यरूपत्वादुत्सर्गः प्राधान्यादिविवक्षानिमित्तश्च तत्प्रतिषेधो विशेषरूपत्वादपवादः । अपवादस्यैवेति। 'अपवादविषयपरिहारेणोत्सर्गस्य प्रवृ- त्तिरि'ति न्यायात्। कर्तुमशक्य इति। अव्यवस्थितविषयत्वात्। यथा 'उपसर्गस्य घञ्यम- जुष्ये बहुलम्' (६.३-१२२) इत्यत्र। परिशब्दे त्वय भवति। परिवाद: परीवाद इति। वि- वाद इत्यत्र नैव भवति। तद्विषयः स्यादिति 'कृत्यल्युटो बहुलम्' (३-३-११३) इत्यादिगतस्य बहुलग्रहणस्य विध्यनुवादभावविषये सामर्थ्याभावात् समासाभाव इति भावः । तद्भिप्रायमिति आचार्याभिप्रायम्। सापेक्षता (मि?) दीति। ऋद्धस्य राज्ञ पुरुष इत्यादौ। तत् समर्थग्रहणम्। पतद्यावृत्तीति एतच्छब्देन प्रधानेतरभावः परामृष्ट। तस्येहार्थत्वमपीति समर्थग्रहण प्र० धानेतरभावविषयनिवृत्त्यर्थमपीत्यर्थ। विधेयोद्देश्येति उद्देश्योऽत्रोर्ध्वनिर्देशाहत्वादनुवादयः । यत् तेनेति। यच्छब्द. पूर्वार्थसम्बद्ध। तेनापारणेन। अनभिधानं वेति अभिधानलक्षणा हि कृत्तद्वितसमासा इति। समर्थग्रहणं च वेति। चशन्दोSत्रातिरिक्त्त, समुच्चयविकल्पयोविरो- धात्। एवश्च- 'दृष्टिर्नामृतवर्षिणी स्मितमधुप्रस्यन्दि वक्र न त- न्नार्द्रार्द्र हृदय न चन्दनरसस्पर्शानि चाङ्ानि वा'

• भारतीयनाय्यशास्त्रे सप्तदश. काकुस्वरविधानाव्यायः काक्कव्यायः * 'यथानन्तरोक्ते' इति मुलकोशेषु पाठ'.

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । ३१

इत्यत्र चवाशब्दद्वयं प्रत्युक्त, चवाशब्दार्थयोरेकत्र विरोधात्। खण्डिकेति खण्डो ग्रन्थसम्बन्धी न तु समस्तो अ्रन्थः। स विद्यते येषाम्। अनवगततद्भिप्रायैरिति समर्थग्रहणं प्रत्याचार्यस्य हि तैरभिप्रायो नावगत.। अभिधानाधानोद्धेरति। अभिधानाना शब्दानामाधानमभिनवानां न्यसनम्। उद्धार पूर्वकाणामुद्धरणम्। शालीना अवृष्टा अविचारका इत्यर्थ। अपरमपीति पु- नरुक्तादिकम्। तञ्चिन्तेति। प्राधान्येतरभावेन समासासमासचिन्ता। [५६]प्रकरणेति। यत्रार्थ- प्रकरणादिना शब्दम्य वाच्योरऽर्थ प्रकर्षाप्रकर्षादिकमर्थान्तर प्रकाशयति, तत्राभिप्रेतार्थविनाशभ- यात् समासो न कर्त्तव्य.। यथा 'रामस्य पाणिरसी'ति। प्रकरणशब्दादिसख इति पाठे 'शब्दस्यान्यस्य सन्निधिरि'ति स्वीकृतम्। यदा प्रकरणकाक्कादिसख इति पाठ, तदा काकुग्रहणेन स्वरविशेष उच्यते य 'कालो व्यक्तिस्त्ररादय' इति काव्यगतत्वेन स्वीकृत। एव प्रसक्तानुप्रसक्तिकया समासगतत्वेन तदतिदेशेन समग्र(प्र2)वृत्तिगतत्वेनापि गुणप्रधानभावविवक्षा महता प्रपञ्चेन परिघटय्य प्रकृतोदारणे षष्ठीतत्पुरुषगतत्वेन योजयितुमाह इत्थमवस्थित इति। अम्बिकाय उपादानमिति सम्बन्ध । तत् किमिति। विशेषणस्यान्यकेसरिव्यावृत्तिर्वा, केसरिगत प्रकर्ष- प्रतिपादन वा फलम्। आद्ये पक्षे निर्दिष्टचमत्कारसम्भावना । द्वितीये तु समासानुपपत्तिरिति तात्पर्यम्। विवक्षितपद चमत्कारातिशयपदेन योजनीयम्। तस्या इत्यम्बिकायास्सकाशात्। जात्यन्तरं विशिष्टावान्तरकेसरिजाति । तयावच्छिन्नो विशिष्ट। विशिष्ट एवेति लोकोत्तर। मोहन्त्विति हरे्विहङ्गमो गरुड । मोहमज्ञान हन्त्वित्यर्थ । गरुडजात्यवच्छन्न इति। सौगतदृशा गरुडाना बहुत्वादिति भाव। विहङ्गमविशेषत्व तु जात्यादिवैलक्षण्यात्। स्वाभिप्रा- याविष्करणमिति। सादृश्यमूलयाप्रस्तुतप्रशसयेति भाव । तस्याश्च्ेति तच्छन्देन सरस्वती परामृष्टा। सरस्वत्या अम्बिका प्रतिबिम्बम् आत्मनश्च केसरीलर्थ । द्वितीयपक्ष इति। केसरिगत प्रकर्षप्रतिपादनपक्षे। [५७] समासादसाविति अम्बिकाकेसरिशब्दाद् उन्मिषत्येव स चमत्कार इत्यर्थः । उद्यास्तमयेति। वृत्तौ चमत्कारस्या तिशयो, वाक्ये उदय इति *ै चूलिकाक्रमेण योग.। उपदर्शितमेव प्रागिति उदाहरणप्रत्युदाहरणप्रदर्शनद्वारेण। इष्ट हीति अभिप्रेतस्याप्रा्प्तिर्या, सा चोदनार्हा इष्टमेतन्न सिध्यतीति। यत्तु नाभिप्रेत तस्याप्राप्तिर्भूषण न तु दूषणमित्यर्थ। अस्माभिरसाविति असौ चमत्कार। सा भ्रान्तिरेवेति निर्विकल्पविकल्पभेदेन द्विविधा भ्रान्ति । तत्राद्या तिमिरा्युपप्लुतेन्द्रियस्य द्विचन्द्रादिप्रतीतिरूपा। द्वितीया त्वभिमानरूपा शुक्तिर- जतादिप्रतीतिस्वरूपा। सेति चमत्कारावगतिः । व्याख्यावाक्यादेवेति अम्बिकायाः केस- रीति समासविवरणवाक्यात्। तेषामिति प्रतीतिवैचित्र्यानभ्युपगमवादिनाम्। तत्रारोपिते- ति तत्र समासे शुक्तिस्थानीये रजतमिवारोपितावास्तवीत्यर्थ । उदयास्तमयपक्षौ क्रमाद् वाक्य- समासगतौ। उद्योग इति। सरम्भपद निरस्योद्योगपदकरण प्रक्रम्यमाणोद्युक्तवत्पदकमाभेदाय। योऽसावित्यदःशब्दः प्रसिद्धिपरामर्शकः यच्छ्दप्रतिनिर्देशस्य तच्छब्देन करिष्यमाणत्वात्। प्रतिपादितेति। आर्थो हि केवलतच्छ्दस्य प्रयोगनिबन्धन उपक्रमोपसहारक्रम. प्रतिपादित

'अतिशय' इत्यस्य स्थाने 'अस्तमय' इति पाठ्य स्यात्. चूलिकाक्रमेण पूर्वसूचनक्रमेण योगः, न तु निर्देशक्रमेणेत्यर्थः.

३२ व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितायो विमर्शः।

एव। रजश्छलेनेति। छलेवशब्दप्रयोगे सापह्ववेयमुत्प्रेक्षा। केवलच्छलशब्दप्रयोगेऽप्यपहनुतिः। केवलेवशब्दप्रयोगे च सम्भावनप्रतीतावुत्प्रेक्षा। द्वयप्रयोगे तु शबला प्रतीति.। न चात्रापह्नुत्यु- त्प्रेक्षयो: स्कर । उत्प्रेक्षा ह्यपह् नुत्यविनाभाविनी। सोऽपह्रवः क्वचिद् गर्भीकृतो यथा 'नखक्षतानीव वनस्थलीनामि' त्यत्र, न पलाशानि किन्तु सम्भावयामि नखक्षतानीति प्रतीतेः । क्रचित्तु शब्देन प्रतिपाद्यते यथा 'अभ्यारुरोहेवे'ति। एवश्चास्या अपह्तुत्यविनाभाविन्या अपह्नुतिबाघकत्व, न तया सह सङ्कर। भिन्नवाक्यतायामेवेति। तत्र हि विभ्यनुवादभाव आज्जस्येन क्रमेण प्रतीयते। तदेव वेति विशेषणम्। तच्च विध्यनुवादभावविवक्षायां विधेयम्। अन्यत्राते। उत्कर्षाषकर्षयो- र्विधेयत्वस्य चाभावे। कामचार इति समासासमासयो.। तदर्थमिति उत्कर्षादिविषये समासनि षेधार्थम्।[५८]सापेक्षेति सापेक्षमसमर्थ भवतीत्येतावन्मान्रप्रतीतये। पित्रोः स्वतेचेति यथा पितरौ वन्दनीयाविति नित्यस(ब)न्धन्यायाद् निजावेव पितरौ प्रतीयेते, तद्वत् सापेक्षाणामनभि- धानाख्येन न्यायेन समासाभाव प्रत्येष्यते। स्वता आत्मीयत्वमिव । (सा) दोषप्रकारनिवृत्ति.। अधुना सर्वोत्कर्षशालिताप्रकटनार्थ स्वपरिश्रम पिण्डीकृत्य श्रोकेन दर्शयितुमाह काव्य- काञ्चनेति। काव्यमेव परीक्षणीयत्वात् सुवर्ण तत्र परीक्षास्थान निकषोपलमात्मान मन्यते, न पुनरुक्तक्रमेण परमार्थतस्सन् निकषोपल। अत एव कुन्तकेनेति ख्यातस्याप्युल्ुण्ठनवचनम्। श्रोक एष इति। य सर्वसारतया प्रदर्शितस्तत्रेयती दूषणवृष्टिर्मुक्ता। तत्रान्यस्य ग्रन्थस्य का गणेनेति सूचितम्। निदर्शितः स्थालीपुलाकन्यायेनोदाहृत। अत्र श्लोके वक्ष्यमाणैतदीयन्या- यानुसारेण कषेण नियमेन काश्चनाक्षेपात् काञ्चनपद पौनरुत्त्यदोषदुष्टम्। निजकाव्यलक्ष्मणी- त्यत्र निजार्थस्य सरम्भास्पदत्वेन विवेयत्वात् समासकरण विवेयाविमर्शदूषित केचिदाचक्षते विचक्ष- णाः । तत्त्वनेनैव अ्रन्थकृता 'स्वकृतिष्वयन्त्रित' इत्यादिना *दत्तोत्तरमेव। अस्य च विधेयाविम- शस्यानन्तंतरप्रसिद्धलक्ष्यपातित्वेनास्माभिर्नाटकमीमासाया साहित्यमीमासाया च, तेषु तेषु स्थानेषु प्रपश्च. प्रदर्शित इति ग्रन्थविस्तरभयादित एवोपरम्यते। एव विधेयाविमर्श प्रकारवैचित्र्येण लक्षयित्वा प्रक्रमभेद लक्षयितुमाह प्रक्रमभेदोऽपी- ति। प्रतिपत्तृप्रतीतेरिति रथस्थानीया प्रतिपत्तृप्रतीति । उत्खातो विषमोन्नत प्रदेश। पनमिति शब्दार्थव्यवहारम्। तद्विषयभावः प्रक्रमभेदविषयत्वम्। अनभिभाषणं तत्कर्तृ- कभाषणाभाव. । एवमनालपन ज्ञेयम्। अनलमसमर्था। विध्यनुवादभावप्रकारतापग- मादिति प्रकार. सादृश्यम्। उपकान्त ह्यनुवादस्थानीयम्। निर्वाहकं च विधेयप्रख्यम्। तत्र स्पष्टं विधेयानुवाद्यप्रकारमुदाहरति यथेति। "तदा जायन्ते गुणा यदा तैस्सहृदयैर्गह्यन्ते। रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ॥" "एवमेव जनस्तस्या ददाति कपोलोपमाया शशिबिम्बम्। परमार्थविचारे पुनश्रन्द्रश्चन्द्र इव वराक ।" उत्कर्षापकर्षमात्रेति कमलानामुत्कर्षविवक्षा। चन्द्रस्य पुनरपकर्षविवक्षा। अत एवोदाहरणद्ूयं दत्तम्। प्रक्रमाभेदप्रकार इति प्रकारोऽत्र विशेष. । पर्यायप्रक्रमेति। चन्द्रशब्दार्थस्य शशिशब्देन पर्यायान्तरनिर्देशो न युक्तो वक्ष्यमाणप्रक्रमभेदप्रसज्गात्।[५९]नचै-

• द्वितीयविमर्शारम्भे इति शेष :-

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । ३३

वमिति तेनैव शब्देनोपसहार इत्यर्थ। तयोरिति प्रकमाभेदपुनरुक्योः । अस्येति प्रक्र- माभेदस्य परामर्श। तत्र हि यथोद्देश प्रतिनिर्देशे न पौनरुत्त्यम्, ऐकरस्येन प्रतीतिप्रसरणात्। उद्दश्यप्रतिनिर्देश्यभावो न पौनरुत्तयस्य विषय। यथा- 'क्षामाङ्गय क्षतकोमलाड्गुलिगलद्रक्तते सदर्भा स्थली पादै पातितयावकैरिव गलद्वाष्पाम्बुधौतानना'। इति। अन्र गलच्छव्दद्रय निर्दिष्ट यथोद्देश प्रतिनिर्देशोऽस्य विषय इति समन्जसम्। '[तयोरिति प्रक्रमाभेदपौनरुत्तययो । अस्येति प्रकरमाभेदस्य परामर्श ।] ननु व्रजत क्व तात! वजसी'त्यत्र व्रजिना प्रक्रमे वजिना च निर्वाहे कथ न प्रक्रमभेद । वजतिरपि धातुरस्ति। 'वज ब्रज गता'विति पाठाद् इत्याशड्क्योक्त व्रजत इति । उदितं शिशुनेति उदितमित्यस्य वि- शेषणम् परिचयगतार्थमिति। अस्फुटमिति च । भावे चात्र प्रत्यय । कार्यार्थ पथि गच्छत' पश्चान्नामोदीरण विरुद्धमिति शिशुना ललितवचसा नामन्युदीरिते जनन्यास्य भर्त्सन कृतमिति ततोऽस्य मन्युर्विवृद्ध इत्यत्र तात्पर्यार्थ । एव धातुरूपाया प्रकृते प्रक्रमभेद प्रदर्श्य सम्प्रति प्रातिपदिकरूपायास्तस्या मन्ये च सर्वनामादीना प्रकारवैचित्र्येण त दर्शयति सर्वनामेति। कचित् पुन पुस्तकेषु प्रकृतिप्रक्रमभेदादनन्तर प्रत्ययप्रक्रमभेदोदाहरण तत्पश्चात् सर्वनामप्रक्रम- भेदनिर्देशो दृश्यते। तत्र च प्रकृतेरनन्तर प्रत्ययस्यैव निर्देश उचित इति स एव कथित इति सङ्गति। तत पर प्रकृतिविशेषाणा प्रत्ययविशेषाणा तत्समुदायाना च तत्प्रक्रमभेदो निरूपयि- रयते। उक्तरीत्येति । 'यस्त्वेकवाक्ये कर्तृत्वेनोक्तो यश्चेदमादिभिरि' त्यत्रोक्तेन क्रमेणेत्यर्थ। ननु यच्छ्देन प्रक्रमे तच्छब्देनेदमादिभिर्वा (प्रक्रमे यच्छब्देन वा 2) कथमुपसद्दार इत्याह न चैवमिति। अन्योन्यापेक्षे इति। यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्ध इत्युक्तम्। एव तच्छब्दादूरविप्रक्ृ- षार्थेष्विदमादिषु प्रागुक्ते 'योऽविकल्पम्' इत्यादौ ज्ञेयम्। तेनेति प्रकृतोपसहार। इदमादीनां परस्परावान्तरवैचित्र्येSपि स्थूलदृष्ट्या एकार्यत्वम्। अत्र हीति अत्र हि कर्तृविशेषणद्वारेणैकस्य हेतुत्वमपरस्य साक्षादिति प्रक्रमभेद । यशोधिगन्तुमिति अत्र हि तृतीयातुमुनो प्रतीतिवैष- म्यजनकत्वम्। वाशब्दस्येति। वक्ष्यति हि 'तुल्यकक्ष्यतया यत्र पदार्था' इति। [६०] अप- त्यवतोऽ़पीति युक्तः पाठ इति। अत्र केचित् समर्थयन्ते-(विशेषत. स्निह्यन्तो दृश्यन्ते?) तत् पुत्रशब्दस्यापत्यविशेषवाचितवे अपत्यशब्दस्य च सामान्यवाचित्वेऽपि सर्वनामवशाद् विशे- षपर्यवसाने भवत्येव प्रकृतार्थपरिपोष इति। तदेतदस्य ग्रन्थकारस्य हृदयमनालोक्यैव, यस्माद् दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावेनात्र वाक्यार्थद्वयमुपनिबद्धम् । तत्र च दूयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावेन निर्देशो युज्यते। दृष्टान्ते चात्र सामान्योपक्रम, विशेषोपसहार, पुष्पशब्दस्य सामान्यवाचित्वाच्चूतश- ब्दस्य विशेषाभिधायकत्वाद्। विशेषस्य चोत्कृष्टतयैवातृप्तिविषयत्वम्। दार्ष्टान्तिके तु (अकष्ट१) विशेषोपक्रम। सामान्योपसहार। सर्वनामवशाद्वा विशेषान्तरनिर्देशो न्याय्य। स्थितपाठे पुत्रश- व्दस्य विशेषवाचित्वम् अपत्यशब्दस्य सामान्यवाचिनो विशेषपर्यवसानम्। यदा त्वपत्यवतोऽपी- ति पाठस्तदास्य सामान्योपकमो विशेषोपसहार । द्वितीयस्यापत्यशब्दस्य सर्वनामसम्बन्धेन वि- शेषपर्यवसानाद् यथैकीयमते 'तस्मिन्नद्रौ कतिचिदबले'त्यत्र। (+आदि)शब्दस्यार्थसङ्गतिश्वेद्दश्येव भ्राजते। यस्य नैवापत्यसम्बन्धस्तस्य मा भूत् कन्यायामेकस्यामतृप्ति यस्य त्वनेकापत्ययोगस्त-

• कुण्डलनान्तर्गतमधिक भाति + 'अनिष्टम्' इति स्यात् 'अपि'इति स्यात्

३४ जयकिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

स्य कथमेकास्मिन्रपत्ये स्त्िग्धत्वमिति विस्मय। एतदर्य एवापिशब्दो जवति। अतृप्तिकारणत्व ध कन्याया परसमर्पेणयत्वन: गुणगोरवण च स्रेहपात्रता। एवदर्थमरयाव्वृतन प्रतिबिम्बनम्। तर पस रेडिलेप एव पाठ श्रयान्। समासानुपपत्तीति(अधिकरणसिद्धान्तन्यायेन2) गुणान्तरलाम इत्यर्थ। वर कृतति। कृता शिक्षिता सन्तो 'वस्ता नष्टा गुणा यस्य। अमणि- रविद्यमानमणिरलङ्कार । उपलशव्देनात्र मणिरेव विवक्षित । तनात्र मणिशब्द प्रयुक्त इति पर्यायप्रकमभेदावम्। खमिवेति। 'हसश्न्द्र इव चन्द्र इव हस इति युक्त पाठ। मधान इन्द्रन्य सुतेऽजुने । वीरयश्च विद्वतस्विति। वीर्यवेदनव्वेत्येव हेतुतवेन विवक्षितम्। समुञ्च- थो विकल्पो वेति। विकल्पो यशोऽविगन्तुमित्यत्रोदाहृत.। समुचयस्य त्विद वीर्यच्चेत्युदाह- रणम्। 'विद्वत्मु वार्य तनये' इति पाठे न वेदन हेतुत्वेन विवक्षितम् अपि तु वम्तुस्वरूपप्रतिपाद- नपरत्वेनेत्यय मन्यते। एवञ्च विद्वत्स्विति विशेषणस्य नैरर्यक्यमापद्यत इति नानेन विचारितम। [६१] दुकूलभाव इति। सामानाविकरण्यनोपक्रमे वैयविकरण्येन प्रतिनिर्देश प्रक्रमभदावह. अत्र चतुर्थे पादे। 'कपालमवामलशेखरश्रीरि'त्यन्न कपालाना बहुत्वे वाच्ये यदेकत्ववचनम अ- मलशेखरश्रीरित्यत्र च शखरमात्रे धर्मिणि वक्तव्ये यच्छेखरश्रीरिति धर्मवचन तदनुपपन्नमेव गन्तव्यम। एवच्च पूर्वोक्तेषु वक्ष्यमाणेपु चोदाहरणेषु सम्भवन्नपि विचारो ग्रन्थविस्तरभयान नि- रवशेषतय। कृत इति तत्रवाभियोग कर्त्तव्य। तदुपेतमिति। स्वशब्देन सर्वनाम्रा वा निर्देश- स्तुल्यफल इति प्रतिपादयिष्यमाणत्वात्। भगवति युष्मत्प्रसादेनेति। (अनेन) न्यायेन 'प- शयत मात' इति वार्त्तिके धर्मकीर्ते प्रयोग प्रत्युक्त। प्राधान्याभावादित्युक्तमिति। 'य त्रैककर्तृकानेका प्राधान्येतरभाक क्रिया' इत्यत्र। अनेनिजुरक्षालयन्। जक्षुरखादन्। वि- सप्रसूनं पद्मम्। नेजनादाविति लिटा भूतानद्यतनपरोक्षप्रक्रमे अनेनिजुरिति तु भूतानद्यतनेन निर्वाह । तथा 'धृतविकासी' त्यत्र भूतमात्रे क्तप्रत्यय इत्यत्रापि कालप्रक्रमभेद । तत्रोपरि तिडन्त प्रक्रमभदा द्वितीयोSत्र न स्थित । एवश्चहादिग्रहणेन वृतविकासीति गृह्यते। [विकचमस्य दधु प्रसूनमिति। अनेनिजुरित्यत्र2] समाधान न कृतम् प्रकारान्तरेण समर्थयिष्यमाणत्वात्। यदि वेत्यादिनामु प्रक्रमभेद निराकरोति। अजयदिति अत्र परोक्षोऽपि जयो दर्शनार्हत्वात् परोक्षत्वेन न विवाक्षित इति लिट्प्रयोगो न कृत । विद्यमानस्यास्याविवक्षाया दृष्टान्तमाह [६२] अनुदरा कन्येति। नहि कस्याश्चित् कन्याया उदराभाव. कृशत्वात् पुनस्तदपि विवक्ष्यते। एवञ्च - "अभूदभूमि प्रतिपक्षजन्मना भिया तनूजस्तपनद्युतिर्दिते। यमिन्द्रशब्दार्थनिषृदन हरेर्हिरण्यपूर्व कशिपु प्रचक्षते ॥।" इत्यादे, "तात! त्व निजतेजसैव गामेत स्वर्ग यदि स्वस्ति ते किन्त्वन्येन हृता वधूरिति कथा मा सख्युरग्रे कृथा। रामोऽह यदि राघवस्तदखिल त्रीळानमत्कन्धर सार्ध बन्धुजनेन सेन्द्रविजयी वक्ता स्वय रावण ।।" इत्यादेश्च महत काव्यप्रवाहस्य न किश्चिद् दुष्टत्वम्। अर्थस्येति तद्भावोरऽर्थत्व सत्ता अतद्भाव असत्त्वम्। यत्रेति पूर्वार्धशेष। यथेति। न प्रक्रमभेद इत्यन्वय.। तत्र कालविशेषो दार्शत।

*'अधिक न तु तद्धानिरिति न्यायेन' इति स्यात् 'अनेनिजुरिति अत्र विकचमस्य दधु प्रसूनमिति' इति पठितु युक्तम्

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । ३५

थथा भूतस्य भाविनश्च कालस्याद्यतनानद्यतन वे परोक्षापरोक्षत्व च वैवक्षिके एवेति। (ते) शाला- दनोरया, आघेरतच्छोत्ूर्मतत्साजुकारिछु' (२-२-१३४) इसन्र निर्दिटा। तेपा व वैविके सत्वासत्वे। एवं् कचिताच्छीलिकादिप्रत्ययनयोगेSयन्यत्न तदकरगमदुष्टम्। यथा- "जुगोपात्मानमत्रत्तो मेजे धर्ममनातुर । अगृध्तुराददे सोर्डर्यमसक्त सुसमन्वभूत् ।" इत्यत्रागृध्नुरिति ताच्छील्याद्यर्थप्रत्ययप्रयागेऽय्यत्रस्त इन्यत्रान्रस्तुरित्यकरणेडापे न दुष्टन्वम् अन्नस्नुरिति वा निर्देशे अगृध्नरिति निर्दोपमेव। कर्तुः फलवत्ता कत्रभिप्रायत्वम्। तदपि वैवक्षिकमेव। एवच्च 'दष्टा दृष्टिमवो ददाति कुरुते नालापमाभापिता' इत्यत्र यदि क्त्रभिप्रायत्व क्रियाफलस्य, तदा ददातीति परस्मैपदानुपपत्ति। न चेतू तदा कुरुत इत्यत्र परम्मैपदप्रसङ्ग इति अक्रमभेदपर्यनुयोगो निरवकाश एव। एवमन्यत्र बोद्व्यम। तेन ते इति। ते कालविशषादय तेन विवक्षाप्रयुक्तत्वेन कारणेन न दशिता इत्यर्थ। गाहन्तामितते। अत्र वर्तुराख्यातेनाभिधान कर्मणश्चानभधान प्रकरान्त विस्रव्वैरित्यन्यथाकृतमिति कारकप्रक्रमभेद। विहृत विहरण भङ्गिभाजनत्वमित्यर्थ । विवृतिमिति पाठे विस्तरशालित्वमित्यर्य। रतो विभ्रहो विरोध. स्तनितै- र्व्यवहितस्तत्प्रसादाद्विरोवस्य कर्तुमशक्यत्त्वात्। वितेने इति भावे प्रत्यय । स्तनितानि वितती भूतानीत्यर्थ.। शाब्द: प्रक्रमभेद इति शब्दविषयत्वाच्छाब्द । शाब्दप्रक्रमभेद इति तु प्रकृ- तिप्रक्रमभेदस्यानुक्रमेण ये पठन्ति तै शाब्दश्वार्थश्रोत्तरो ग्रन्थो नालोचित इत्युपेक्ष्यमेतत्। 'सङ्गमभूषेति। अत्र बहुव्रीहावन्यपदार्थोपसर्जनेनार्थेन क्रमेणोपसहृतमिति । भिद्यमानशब्दवि- षयत्वाच्छाब्द. प्रकरमभेद। एवमार्थ प्रक्रमभेद इत्यन्न प्रथमप्रक्रान्ताभद्यमानार्थविषयत्वादार्थ इति व्याख्येयम्। धृतविकासीति पूर्व कालप्रकरणेनोदाहृतम्, सम्प्रति शाब्दविषयत्वेनोदाहि- यते, तिडन्तगतत्वेनाप्यूह्यते। (नहीयम्2) आर्थः प्रक्रमभेद इति अत्रोदाहरणद्वितय दत्त मन्तनेति समतयेति। तत्र मत्ततेत्यत्र सङ्गमभूषेत्यार्थन क्रमेण प्रकम, भूषयतीत्यत्र तु शाब्दरू पतया प्रतिनिर्देश इत्यार्थ प्रक्रमभेद। किन्तु तद्वपुस्तदपि चारुतरत्वमिति पाठ स्थितपरिपाठ्या- नुगुण्याभावान्न न्याय्य । 'चारुता स खल सापि शरीरमि'ति तु पाठ श्रेयान्। एवञ्च दयित- सङ्गतिरेषेत्येतच्छब्द पठनीय, न पुनरासामिति पाठ। तत्र हि मत्तता केन शब्देन परामृश्येत। 'समतये' त्येतत् प्रायेणादर्शेषु शाब्दप्रक्रमभेदे उदाहरणतया दृश्यते। आर्थप्रक्रमभेदप्रस्तावे (वा १ च) 'अनन्तरोदाहरणयोराद्यमाहितविपर्ययम्' इति पाठ । एतच्चायुक्त योजनग्रन्थे वरुण- स्यार्थप्रक्रम इति ग्रन्थविरोधात्। किन्तु नियमयन्निति विदग्धम्मन्यतया दत्तोऽपि नो हृदयङ्गम. पाठ, वरुणेनैव तत्सम्बद्धमित्यत्र प्रमाणाभावात्। न हि वरुणस्यान्योपसर्जनत्वेन स्थितस्य स्वातन्त्र्यमस्ति। तस्य नैवविधसम्बन्व पुष्टत्व धत्ते। आर्थप्रकरमभेदप्रस्तावे इदमेवोदाहरणमा- हितविपर्ययमिति पाठ श्रेयान्। [६३] परिहतौ भवत इति। विभक्तिप्रक्रमभेदचशब्दयो- र्द्वित्वाद् द्विवचनम्। चशब्दस्योभयथा दुष्टता च। चशब्दस्य च समुच्चयो विषयः । तद्भावः (tउक्त. । येन तुल्यकक्ष्यत्वाभावाक्यत्वेन2) निवारित । प्रकरमभेदस्त्वसताभित्यसमुच्चेतव्यनि- * इद प्रतौक ६३ पृष्ठस्थदशमपडाक्तिगतवाक्यसम्बन्धिपाठान्तराभिप्रायेण 'वृतविकासी'- त्यत प्रतीकात् पूर्व धृतम्. + तद्भाव समुच्चयविपयकत्वम् 'उक्तनयेन तुल्यकक्षत्वाभावाख्येन' इति कुण्डलरेखान्तर्गत पठितु युक्कम्.

३६ व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

कटप्रयोगात्। स हि 'नियमनादि'त्यस्यानन्तर पठनीय। लोष्टसश्चार एकैकस्य भेदस्य भेदा- न्तरै. सह सयोजनप्रकाराख्यो गणनाविशेष । प्रकृतिप्रत्यययोरिति लघुशब्द प्रकृति। तस्या गुरुशब्देन भेद। गुरुशब्दे चेयसुन्नधिक प्रयुक्तो, यो लघुशब्दे न प्रयुक्त। तत्प्रत्ययस्य च प्रतिनिर्देशो न कृत इति प्रत्ययप्रक्रमभेदोऽपि। अभिनवपाठे तु तत्प्रत्ययरहितस्यैव लघु- शब्दस्य प्रतिनिर्देश कृत। क्रमेति य उद्देशकम प्रकरान्त सोऽनुदेशे वैपरीत्याद न कृत इति प्रतीतेरैक्यस्य विगमाद् दुष्टत्वम्। तव कुसुमशरत्वमिति। इद क्रमप्रक्रमभेदोदाहरण न युक्त चूलिकाक्रमस्यैवात्रोचितत्वम्। तथा ह्युद्देश । स्मर ग्रति साम्मुख्येनाभिधान विहाय नेन्दु प्रासङ्गिक प्रत्ययथार्थज्ञानमुचितमिति स्मरस्य तावत् प्रथमनिर्देशो न्याय्य। (*अनिर्देशे) त्विद- विषय त्यक्त्वा न ग्रासङ्गिकेन वाक्यार्थपरिसमाप्ति शोभते इति पार्यवसानिकेन स्मरेणैव सम्मु- खीक्रियमाणेन वाक्यार्थ परिसमापनीय इति पाठक्रमापेक्षया चूलिकाक्रम एव सहृदयहृदयरञ्जक इति कुशाग्रीयधिषणैर्निपुण निरूपणीयमेतत्। तथा च 'युष्मदस्मदो Sपदस्य पदात् षष्ठीचतुर्थी- द्वितीयास्थयोर्वान्नावौ' (८-१-२०) इति चूलिकाक्रमेण व्यवहारो दृश्यते। क्रमप्रक्रमभेदस्य पुनरुदाहरण वस्तुप्रकरमभेदविचारप्रस्तावे निरूपयिष्यते। प्रधानभूतस्येति अर्थप्रतिपादनाय शब्दप्रयोगाच्छब्दस्योपायमात्रत्वाद् उपायाना च नियमाभावात्। तदुक्तम्- "उपादायापि ये हेयास्तानुपायान् प्रचक्षते। उपायाना च नियमो नावश्यमवकल्पते॥" इति। प्रकरमभेद इति। प्रकरमभेदविषयस्य विध्यनुवाद भावप्रकारत्वात् प्रक्रमभेदोऽयुपचाराद्वि- भ्यनुवादप्रकार इत्यर्थ। अनेनैव न्यायेन शाब्दश्वार्थश्रेति प्रक्रमभेदस्य भेददय शाब्दार्थविषय- त्वाद् बोद्धव्यम्। शब्दभेदमिति। एकशब्दा(भेदत्वा 2) भिधेयत्वेनार्थस्य प्रत्यभिज्ञायमानत्वोप- पत्तये। शब्दभेदे तस्यैवार्थस्यान्यस्येव प्रतीते नाजसेन प्रकारेण विध्यनुवादभावविषयत्वम्। काव्यगतत्वेन हि चिन्ता प्रस्तुता। न च काव्ये शास्त्रादिवदर्थप्रतीत्यर्थ शब्दमात्र प्रयुज्यते, स- हितयो शब्दार्थयोस्तत्र प्रयोगात्। साहित्य तुल्यकक्ष्यत्वेनान्यूनानतिरिक्तत्वम्। अस्त्वेवमिति सामान्येन प्रकरमभेदाभ्युपगमो विशेषे तु पर्यनुयोग इति भावः । प्रक्रम(भेद?) नियमं प्रती- ति हृदयङ्गम पाठ। यन्द्ेदाभेदाभ्यामिति हि यच्छव्देन प्रक्रम परामृश्यते। प्रक्रमभेदनि- यम प्रतीति तु पाठे यद्भेदाभेदाभ्यामिति प्रक्रमस्यैवोद्धृतस्य यथाकथन्चित् परामर्शो व्याख्येय। [६४] शुचि भूषयतीति। अत्र भूषयतीति शाब्द भूषण प्रक्रान्तम् अलड्क्रियेत्सादावार्थेन रू- पेण प्रतिनिर्दिष्टम्। अत्र च पर्यायप्रक्रमभेद स्थितोऽपि साम्प्रत न चिन्तित शब्दार्थप्रक्रमभेद- चिन्तनप्रस्तावात्। अत्र विभागस्यैवेति। (अन्न वेत्यर्थादुपमेयम्?) तदभिसम्बन्ध श- व्दाभिसम्बन्ध । विपर्ययादिति साक्षाच्छ्दसम्बन्धाभावात्। उदाहरणद्वये 'शुचि भूषय- ती'ति 'चारुता वपुरि'ति च। यादृशमिति स्थितपाठाभिप्रायेणानौचित्यं दत्तपाठाशयेन त्वौ- चित्यमित्यर्थ। तच्छब्देनान्ये परामृश्यन्ते। सादृश्यमेवेति। (1तदा यच्छव्दस्य नपुसकता स्यात्। तस्मात् सुरारिवेत्यत्र परामृश्यत इत्य2) विवेकाक्षमप्रज्ञत्वात्। तदपहृतेति भङ्गिभणिति वैचित्र्य परामृष्टम्। उत्कटेन भणितिवैचित्र्येण वर्णनीयमाच्छादितमित्यर्थ। तदुक्त वक्रोक्तिकृता लौकिकालङ्कारानुपमानीकृत्य- * 'अनुदेशे' इति पठितु युक्तम् S पदस्य पदादिति चानुवृत्तं पदद्रय प्रासाङ्गकम्. + कुण्डलनान्तर्गतं लेखकप्रमादायातं भाति.

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमशः । ३७

"यद्वूत् तद्वदलङ्कारैर्भासमानैर्निजात्मना। स्वशोभातिशयान्तस्थमलङ्कार्य प्रकाश्यते ॥" इति। Sअप्राधान्यं स्यादित। अय भाव -यदि शब्दव्यापारविषयस्य प्राधान्यमर्थव्यापारवि- षयस्य चाप्रावान्यमिति व्यवस्था, तदा त्रिविवस्य प्रतीयमानस्य परैध्वन्यत्वेन व्यप(निर्दि?) दि- ष्टस्यास्माभिरनुमेयत्वेनोपपादितस्याप्रावान्य प्रसज्येत तत्त्यार्थव्यापारविषयत्वात्, शब्दव्यापार- विषयत्वस्य दूषितत्वात् । इष्यते च प्राधान्यम्। तत् कथमिय प्राधान्याप्राधान्यप्रतातिर्घटत इति। 'चक्रा भवाते' त्यादौ च पर्यायोक्ते समासोक्तिवद् गम्यमानस्यैव प्राधान्य न वाच्यस्येत्यु- पपादित प्राक्। 'एकाभिघात' इति ह्यग्रीववधे पाठः स्थितः, सुदर्शनस्य पुल्लिङ्गस्य प्रकान्तत्वाद् य इत्यनेन परामर्शात्। तत्त्वनवबु ध्य चक्र यदि परामृश्यते, तदा यच्छब्दस्य नपुसकता स्यात्। तन्मुरारिरेवात्र परामृश्यत इत्याशयेन 'चकाभिघात'ति पठन्ति। न त्वय तत्र प्रस्ताव । (तदपेक्ष- यैव 2) प्राधान्यमप्राधान्यं चेति इह गमकमप्रधानमुपायत्वात्। गम्य प्रधानमुपेयत्वात्। तेन प्रतीयमानस्य गम्यत्वात् प्राधान्यव्यवहार।न प्रतीत्यपक्षयेति। शब्दनार्थेन च या प्रतीतिस्तद- पेक्षया न प्राधान्याप्राधान्यव्यवहार इत्यर्थः । तय. म्लिह गम्यगमकभावविविक्तविषयत्वेन चिन्ता कृता। तद्पेक्षयैव चेति। वाच्यस्यापि य शाब्दत्वेन प्राधान्यव्यवहारयोगस्तस्यापि। तद- पेक्षया गम्यगमकत्वापेक्षया। क्वचिद् यत्र प्रतीयमानसद्भावस्तत्राप्राधान्यमित्यर्थ। वाच्य हि प्रतीयमान प्रति गमकत्वेन व्यवस्थित तेन तदपेक्षत्वेनाप्राधान्यमिति तात्पर्यम्। विचित्रा भङ्गिभणितय इति यथा भट्टबाणस्य तेषु तेषु स्थानेषु। अभिभूयमानत्वादिति। यदुक्त स्वनकृता- 'अव्यत्पत्तिकृतो दोष: शक्त्या स्रियते कबे:9 इति। वाक्यभेदाच्चेति वाक्यान्तरापेक्षया वाक्यान्नरस्य भङ्गिभणितिवैचित्र्यमित्यशेन प्रती- तिवैदूर्यान्न प्रक्रमभेददोष प्रकाशयति। [६५] न्यायसिद्धब्वादिति। न्यायोSत्र भणितिवैष- म्यम्। कारणभेदस्यापीति न केवल प्रतीतिभेदो भेदहेतु, यावत्कारणभेदोऽपि। प्रतीतिभेदो विज्ञप्त्यपेक्षया मेदहेतु., कारणभेद पुनरुत्पत्त्यपेक्षयेति विशेष । तदुक्तम्- "अयमेव भेदो भेदहेतुर्वा भावाना योऽय विरुद्धधर्मान्यास: कारणभेदश्व" इति। इह भज्गिभणितिवैचित्र्यावैचित्र्ये प्रतीतिपरिस्खलनास्खलनयो कारणे। सचेति प्रक्रम- भेद। शाब्दश्चार्थश्चेति पूर्व प्रकृत्यादिप्रकमभेदविलक्षणौ शाब्दार्थप्रक्रमभेदौ लळितावुदाहतौ च। अधुना वाच्यप्रतीयमानार्थापक्षया पर्यवसानाभिप्रायेण सर्वप्रक्रमभेदव्यापकौ सामान्येन शाब्दा- र्यप्रक्रमभेदावुक्ताविति विशेषो बोद्धव्य। वस्तुप्रक्रमभेद इति। वस्तु वर्णनीय यथा वर्णयितु प्रक्रान्त तस्य तथा निर्वाहाभावाद् वस्तप्रक्रमभेदः । भेदेनेति अवयवसम्बन्धित्वनेत्यर्थ.।प्र- थमे हि पादे अवयविन एव स्वरूपेण वर्णन प्रक्रान्तभित्यवयविसम्बान्वित्वेन निर्वाहण दोषः। उभयत्रापीति अवयविवर्णने अवयववर्णने च। तत् स्वरूपं नायिकास्वरूपम्। अङ्गने इत्या- मन्त्रणम्। पततु अधस्ता : गच्छ्त। सादृश्यप्रतिपादनेति द्विचन्द्रमिति ह पाठे वदनेन सह चन्द्रो नभसो द्विचन्द्रतामापादयति। तच्च वदनचन्द्रयोः सादृश्यमूलमिति व्यतिरेकप्रक्रमे सादृश्यनिर्वाहात् प्रक्रमभेदः । वस्तुसर्गपानरुक्त्यस्योते पुनरुक्तवस्तावेरस इत्यत्र हि पुनरु- क्तवस्तुभिर्विरस इति व्याख्याने सादृश्येन निर्वाह कृतः । व्यतिरेकेण च प्रक्रम इति दोष एवायम्। + 'विचित्रार्थ' इति कसज्ञमूलकोशे पाठ :. S 'प्राधान्य न स्याद्' इत्यव तु मूलकोशेषु पाठो दृश्यते।

३८ व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

विमुख दति। वेचित पुनरुक्तवस्तुषु विरस पुनरुक्तानि वस्तूनि (न) करोतीति व्याख्यानेन व्य-

नपेन वर्षा इति- तिरेकनिर्वाहाद्यथा स्थितपाठ समर्थयाश्चकरिरे। अर्थदोषाणामिति प्रकरमातिकमरूपाणामित्यर्थः ।

"तपेन वर्षा शरदा हिमागमो वसन्तलक्ष्म्या शिशिर. समेत्य च। प्रसूनकृत्य ददतः सदर्तव. पुऽस्य वास्तव्यकुड्डम्बिता दधु ॥" अत्र हि स्त्रीपुरुषयुगलत्रयरूपतया ऋतूना वर्णने प्रस्तुते स्त्रीरूपाणामृतूना तृतीयासम्बन्धादप्रा वा- न्ये विवक्षिते यत् तपेन वर्षा इत्यत्र विपर्यय कतः, कृते वा तथा निर्देशे शरदा हिमागम इ- त्यादौ यदन्यथाकरण स प्रक्रमभेद एव। यदि पर स्त्रीपुसयोरत्र येन क्रमेण प्रक्रम. तस्यान्यथा निर्वाहात् क्रमप्रकमभेदमिम विद्म। तेन पूर्व क्रमप्रक्रमभेदस्येदमेवोदाहरण देयम्। तेन वर 'घ- नश्रियोष्ण शरदा हिमागम' इति पाठ कर्त्तव्य. । कर्तृप्रक्रमभेदोऽपीति। यत्र युष्मदस्मद- र्थगत कर्तृत्व शेषेऽत्र चेतनेऽचेतने वा वर बुद्धिपूर्वकमेवारोप्यते, तत्र कर्त्तुरन्यस्यारोपश्चारु- लाय व्यत्यासो गुण एवेत्यर्थ । [६६] तयारिति । (यत्र?) कर्तृव्यत्यासप्रक्रमभेदयो। न प्र- करणावसित इति। युष्मदस्मदर्थस्य हि क्वचित् कर्तृत्व प्रकरणाद्यवसित न शब्देनाभिधातु प्रकरान्तमिति नाय प्रक्रमभेददोषस्य विषय। अन्यत्रारोप्यैवमुक्तमिति शेषत्वेन विवाक्षिते रामभद्रे। एवमुत्तरत्र भार्गवे वटौ चान्यत्व योजनीयम्। ननु युष्मदस्मदर्थस्य चेतनत्वात् तद- पेक्षयाचेतनस्यैवान्यत्वमुचितमिति कथ चेतनस्यैवान्यत्वमित्याह द्विविधो हीति। अय भाव। न युष्मदस्मदर्थगतचेतनत्वापेक्षया वस्त्वन्तरस्यान्यत्वम्, अपि तु युष्मदस्मदर्थत्वापेक्षयैव। यु- ष्मदस्मदर्यौ च क्रमात् सम्बोध्यमानवस्तुनिष्ठः परभावोऽस्मिताख्या प्रत्यक्ता च। ततश्र तदपे- क्षया शषस्यान्यत्वम्। तस्य च चेतनत्वाचेतनत्वाद् द्वैवि्यमिति न विरोध कश्चित्। परशुना चन्द्रहास इति क्रमेण द्वयोरपि युष्मदस्मदर्थयोरचेतनावपयकर्तृताव्यत्यास उदाहरणम्। भो ल- ङ्वेश्वर इति। अत्र राम स्वय याचत इति अस्मदर्थकर्तृत्वस्य चेतनविषयव्यत्यासस्यान्यत् स्थितमायुदाहरणीय न चिन्तित, पूर्वमुदाहरणान्तरे चिन्तितत्वात्, चिन्तान्तरप्रस्तावाच्च। तदेवमियता प्रबन्धेन प्रक्रमभेद विचार्य क्रमप्राप्त क्रमभेद विचारयितुमाह क्रमभेदो यथेति। ननु यदि स्मृतिपरामर्शकस्य तच्छ्दस्यानुभूत एवार्थो विषय इत्युच्यते, यऽत्यन्तप- रोक्षा रामादयस्तेषा कविना काव्ये तच्छव्देन कथ परामर्श क्रियते तेषामतीन्द्रियत्वादित्याह [६७]अत्र च प्रतीतिमात्रमिति। अयमत्राभिप्राय। येन विना यन्नोपपद्यते तस्य तदपेक्षा न्याय्या। स्मृतिश्र प्रतीतिमात्रमन्तरेणानुपपद्यमाना तदपेक्षिणी स्यात्, नैन्द्रियिकप्रतीत्यपेक्षिणी ऐन्द्रियिकप्रतीति विनापि शब्दादिभ्यः प्रतीतौ तस्याः सम्भवदर्शनात्। रामादीना च यदि नैन्द्रि- यिकी प्रतीतिस्तदा शब्दात् प्रसिद्धर्वा प्रतीतिरस्तु। तन्निबन्धनश्च स्मृतिपरामर्शकेन तच्छ्देन परामर्श इति न कश्चिद्विरोध. । नन्विति। अयमन्रार्थः । पदार्थविमर्शपुरस्सरो वाक्यार्थविमर्श इति न पदार्थविमर्शनेलाया भवत्वियमाशङ्का। वाक्यार्थविमर्शसमये त्वखण्डप्रतीतौ पूर्वापरभाव- नियमावभासनाभावान्नास्य दोषस्यावकाशः। उद्देश्यत्वाच्च वाक्यार्थप्रतीतेरन्तरङ्गत्वमिति तदाश्र- येणैव व्यवस्थोपपत्तौ न क्रमदोषचिन्ता काचिदिति। प्रतिरूपः प्रतिबिम्बरूपः तत्सञ्चारो वकभिप्रायसड्क्रमणम्। शब्दव्यवहारस्येति। शब्दव्यवहारमुखेन श्रोतृगृहीतो वाक्यार्थवि- मर्शः स्वीकृतः । वक्तुरिति यदि श्रोतृविमर्शपर्यवसायी शब्दव्यवहारो वक्तृविमर्शप्रतिच्छन्द- करूपो न स्यात्, तदा शब्दैर्वक्तृविमर्शस्यासम्बन्धित्वादनुमान न स्यादित्यर्थः । तत्र चासा-

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयां विमर्शः । ३९

विति वक्तृश्रोतृगते वाक्यार्थविमर्श सूक्ष्मत्वेनास्फुटरूपोSस्त्येव पौर्वापररप्रनमाप इति यावत्। पदार्थबुद्धाविति वाक्यार्थपूर्वभासिन्याम्। तन्रापीति। वक्तृश्रोनृगतवाक्यार्यविम- र्ेऽपि सूक्ष्म पदार्थाश्रयो दोषो दुर्निवार पदार्थानतिक्रमेणैव वाक्यार्थविमर्शस्य व्यवस्थितत्वा- दित्यर्थ। प्रमादज इति। एव सति प्र(* क्रम्यमान++2) परामर्शदोषस्तावत् परिहृता भवति। प्रतीपगमनहेतोरिति गजसेतुबन्धादित्य य। शाब्दस्येति पञ्चम्यन्तत्वात्। तदीयतीर्था- भिधानेति हेतुहेतुमतोस्तदीयतीर्थशब्देन व्यवधाने सतीत्यर्य। गङ्गाविशेषणमु रेनोत गज- सेतुबन्धामिति पाठे। अयमत्राशयः-शाब्दो यत्र हेतुहेतुमङ्गावस्तत्र हेदुत्वेनापन्यासान तयोव्य- वधान किश्चित् कार्य, प्रतीतिविप्रकर्षप्रसङ्गात्। आर्ये हेतुहेतुमद्भावे उपन्यस्तस्य हेतुत्वाड् विशेष- णभूतस्य हेतोर्विशेष्यस्वरूपवर्णनेन चरितार्थत्वात् सत्यपि व्यववाने न प्रतीतिविप्रकर्ष कश्चित्, पर्यालोचनसामर्थ्याद्धेतुत्वप्रतीते। अत्र च श्लोके तीर्थे तदीये इति पदद्वयाकरणेऽपि वाक्यार्थस्य निराकाडक्षत्वात् तत्करणमपुष्टाथमेव। तदेति तच्छव्देन । (इति तच्छब्द 2) आरोपनिवृत्ता- विति आरोपो भ्रमोऽन्यस्यान्यत्वेन प्रताति, यथा नवजलधरस्य सन्नद्वदृप्तनिशाचरत्वन । तान्नवत्तावत्र वक्ष्यमाणायामारोपविषयस्य जलवरादेर्वस्तुसत प्रकाशमानस्येदमादिना न्याय्ये निर्देशे तस्य परामृश्यसमीप एव प्रयोगेण भाव्यम् । यस्त्ववस्तुसदारोप्यमाणनिकटे प्रयोग स कमभेदमावहति। यस्त्वत्रैवारोपविषयस्वरूपतया विद्युतो निकट इदमाद्यप्रयोग, तत्र दूषणान्त- रावकाश। [६८] उत्खात ममिव शैल हिमहृतकमलाकरमिव लक्ष्मीविमुक्त्तम्। पीतमदिरमिव चषक बहुलप्रदोषमिव मुग्धचन्द्रविरहितम् ॥ इतीवेति। अत्रोपालम्भरूप. पूर्ववाक्यार्य इतिशब्दावच्छिन्न उत्प्रेक्ष्यत इत्युपालब्धेत्यत पूर्व मितीवशब्दौ प्रयोज्यौ। विषयान्तरे तु प्रयोगात् क्रममद। प्रापिपायषुपदेनेति पूर्ववाक्या- र्थस्थितेन। तदधीनत्व पुरुषायत्तत्वम्। र्नस्वरम इति पीनोन्नतस्तनद्वयदर्शनाादय प्रशसोक्ति। षिद्गा विटा। प्रतीतिवैचित्रयमिति वाक्यार्थस्य तिलतण्डलीकृतस्यागमानवगमो। उक्ति- स्वरूपेति। उक्ति 'स्तम्बेरम परिणिनसुरसावुपैती' तयपा। तस्या विटसम्बन्धिन्या स्वरूपम् इतिशब्देनोपलक्षणत्वा : एवशब्दादिना व्यवच्छेतुमिष्टम् । अतश्च तत्र तस्माद् इतिशब्दादिति- शब्दोपलक्षितादेवमादश्च प्राक् पूर्वम् उत्ते पूर्वप्रदर्शिताया। अन्यत् किश्चित् पदं षिद्र इत्यादि न कथनीयमित्यर्थ। एवमुदाहरणान्तरेSपि योजनीयम् । [६९] उपाधिभावादिति इतिशब्दस्य स्वा शक्ति पूर्ववाक्यावच्छेदरूपा। तां पूर्वत्र वाक्ये समर्पयस्तस्योपाविरितिशब्द सम्पद्यते। अतश्च न तस्यान्यत्र प्रयोग कर्त्तव्य इत्यर्थः । 'पदस्यान्यस्येति षिद्वैरित्यादे। अन्यथेति (विपर्ययान्तरप्रयोगे?) आसमज्ञरय विशरारुप्रतीतित्वम्। आनन्तर्यनियम इति "यस्य येनाभिसम्बन्धा दूरस्थस्यापि तेन स। अर्थतो ह्यसमानानामानन्तर्यमकारणम् ॥" इति न्यायेनार्थौचित्यवशाद्यवहितानामप्यानन्तर्यनियमो भविष्यतीत्यर्थ। अन्यतस्तर्हीति। अन्यतोरऽर्थौंचित्यवशात्। तत्कार्यसिद्धेः इत्यादिकर्त्तव्यसिद्धे। इति तेषा प्रयोगो नियत स्याद् इत्युक्तम्। ननु 'यस्य येनाभसम्ब(न्धो'न्याय्य ?) कुत्रावतिष्ठतामित्याह कैश्चिदेवेति। * 'ऋस्यमानवस्तु' इति पठनीय स्यात्. 'विषयान्तरप्रयोग' इति स्यात्. + 'नव इति न्यायः' इति पठितु युक्तम्.

४० व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

अय भाव .- इत्यादिशब्दवर्जनेनोक्तक्रमेण शब्दहेत्वादिवर्जनेन चान्येषां शब्दानामय न्याय। इत्यादीनामय पुनर्नियतप्रयोगविषय इति। नान्यथा तेषा प्रयोग: कर्त्तव्य इति। एवमुद्देशकरमेण क्रमभेद विमृश्य पौनरुत्तय विचारयितुमाह पौनरुक्त्यमिति। इह खलु द्विविव पौनरुत्तय शब्दपौनरुत्त्यमर्थपौनरुत्त्य चेति। तदुक्तमक्षपादमुनिना- "शब्दार्थयो पुन- वचन पुनरुक्तमन्यत्रानुवादाद्" इति। तत्र शब्दपौनरुत्त्यमर्थापौनरुत्तये न दोष, अर्थपौनरु- तयन दुष्ठत्वे अर्थस्यैव प्रयोजकत्वात्। अर्थपौनरुत्त्यमेवैक पौनरुत्य न शब्दपौनरुत्तयमिति स- मुदायार्थ। आर्थमिति अर्थाश्रितम् । एव शाब्दमित्यत्रापि वाच्यम्। यदुक्तमिति वाद- न्याये। हसतीति एको हसतिशब्दः शत्रन्तः स्वामिविशषणम्, अपर क्रियापदम्। एवमुत्त- रत्र वाच्यम्। यन्त्रमिति। अभेदोपचारेण भृत्यस्य निर्देश: कृतानुकारित्वात्। अन्यत्र ता- त्पर्यभेदादिति तात्पर्यभेदे हि स्वरूपार्थीवविशये लाटानुप्रास इषट । तदुक्त- "स्वरूपार्थाविशेषे हि पुनरुक्ति· फलान्तरात्। शब्दाना वा पदाना वा लाटानुप्रास इष्यते॥" इति। शक्रसङ्गाशेति श्रीनदीहंसेति मेदिनीचन्द्रेति विद्विषां कालेति च चत्वार्याम न्त्रणाणि। अत्र तात्पर्यभेद स्फुट एव। तथा चक काशशब्दो वस्त्राणामुपमेयत्वेन स्थित., अ न्यस्तु हसानामुपमानत्वेनेति भिन्न तात्पर्यम् । एवमन्यदपि योजनीयम्। उभयाभावे इति अर्थभेदस्य तात्पर्यभेदस्य चाभाव इत्यर्थः । न च घासेति कर्मत्वेन सम्बन्धित्वेन चास्तु ता त्पर्यभेद इत्यर्थ.। एतन्र चेति निषिध्यते। स्वार्थमेति। एतदुक्त भवति-न स्वार्थाभिधा- नमेव तात्पर्यम् अपि तु सत्येव स्वार्थाभिवानेऽिकमर्थान्तरोन्नुखत्व तात्पर्य, यथा काशश- कदयोः । तत्र काशजात्यवच्छिन्नद्रव्यप्रतिपादनादतिरिक्त उपमानोपमेयभावः प्रतिपाद्यते। न चैव- बिसशब्दयोः । नह्यत्र बिसजात्यवच्छिन्नद्रव्यातिरिक्त किञ्चिद्वस्तु प्रतीयते। यत्तु कर्मत्व सम्ब- न्धित्व च तदभिवेयस्यैव तथावस्थानं नोद्रेकेणान्यतामावहतीति स्वशब्दपरिहारेण सर्वनामपराम- र्शस्यैव विषयो न्याय्य इति। ननु पुनरुक्त किमुच्यते यत्र तत्प्रयोग विनार्थप्रतीति यत्र च तत्समानपदान्तरप्रयोगोऽवश्यमुपयुज्यते, तत्र कथ पुनरुक्तत्वम्। यत्रैकार्थेन प्रतीतिर्न तात्पय- भेद, तत्र पुनरुक्तत्व प्रतीतिवैरस्यापादानात्। (+यत्र तु तत्स्थानेन2) पदान्तरमुपसुज्यता मा वा। सर्वथा तत्प्रयोगकृत वैरस्य पौनरुत्त्यप्रयोजकमिति तदाश्रयेणाय दोष उक्त । [७०] सर्वनामेति 'जक्षुर्विसमि'त्यन्न निर्दिष्ट बिसमुत्तरत्र प्रसूनसम्बन्धित्वेन सर्वनाम- परामर्शार्ह सद्यत् स्वशब्देनोक्त, तत् शब्दपुनरुक्तम्। यद्यप्यर्थपुनरुक्तमेवैक पुनरुक्तं (*प्रयुक्त, तत् 2) तथापि शब्दस्य पुनरुक्ततेत्युक्तम् अर्थमुखेनैव शब्दस्यापि पृनरुक्तँतेत्यभिप्रायेण। 'सर्व- नामपरामर्शयोग्यस्ये'ति निर्दिष्टा योग्यता विभक्तुमाह प्राधान्यमिति। द्विविध परामर्शयोग्य- त्व शाब्दमार्थ चेति। तत्र यस्मिन् परामृश्यस्य स्वातन्त्र्येण कर्तृत्वादिना निर्देशेन प्राधान्य तन्न शाब्दम्। यत्र पुन. परामृश्यस्यान्यः कश्चित् सम्बन्धित्वेन निर्दिश्यते तत्रार्थम्। तत्र हि सम्ब- न्धिन प्रति अस्योपयोग एव योग्यत्वम्। तथा चैकमुदाहृतम्। सम्बन्धिप्रतीतिमुखनेति। अत्र सम्बन्धी हरः तस्य मौलिद्वारेण शशाङ्कसम्बन्धित्वात् । तत्प्रतीतिमुखेन चात्र शशाङ्क: प्र- तीयते न तु 'चरुना वपुरि' त्यादौ चारुतादेरिव साक्षादेव शशाङ्कस्य प्रतीति.। शशाङ्कसम्ब- + 'तत्र तु तत्समन' इति पठितव्य स्यात्. * 'प्रागुक' इति स्थात् .

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । ४१

न्धिनामिति। अन्र 'सम्बन्धिनिबन्ध' इति कारिकाया य सम्बन्धी युक्त,स निर्दिष्ट। तथा चात्राशव सम्बन्धित्वेन निर्दिष्टा। तत्परामर्शयोग्यतेति तच्छव्देन परामृश्य शशाङ्को नि- र्दिष्ट। सा हि गुणीभूतस्येति । हरमन्यपदार्थ प्रति निशापतिर्गुणीभूत.। तस्यापि निशा गुणीभूता। सा च भुवनेति। अन्र न नगेन्द्रतनयाया सम्बन्धी निर्दिष्ट । अपि तु सा चत्य- नेन *स्वरूपेण निर्दिष्टम्। विहस्तो न क्वचिच्छक्त। समासगतस्येति परामृश्यम्येति स- म्बन्धः । तत्र हि परामृश्यस्य समासे गुणीभावात् सम्बन्धिनश्रानिर्देशात् परामर्शो न न्याय्य। न सर्वजनसंवेदनीय इति। अस्यार्थ - "यथास्मै रोचते विश्व तथद परिवर्तत" इति न्यायनात्रातिप्रौढतया अ्रन्थकारो निजायत्ता पदार्थव्यवस्था कर्त्तुमारव्व., येन 'तदशुनिचि- त' इति 8'तत्तमसाम्' इति च शशाद्स्य निशायाश्च तच्छब्देन पगमर्शमघटमानमपि समर्थ- यते, 'जक्षुर्बिस धृतविकाससिबिसप्रसूना' इत्यत्र च बिसप्रसूनशब्दस्य सज्ञापटस्यापि बिसशब्दा- श्रयेण सूक्ष्मेक्षिकया पौनरुत््य दोषमुद्भावयति। न चैतत् समर्थन हृदयहारि, यस्माच्छशाङ्कमौ- लिरिति च निशापतिमौलिरिति च सज्ञाशब्दावेतौ। सज्ञाशब्दाना च विद्यमानस्थायर्थीनुगमस्य न प्रयोजकत्व रूढे प्राधान्यात्। तत्ात्र न शशाङ्कार्थो न निशार्थ कश्चित्। किन्तूपायमात्रे- णैतावर्थावाश्रित्य सत्ञिविशेष एवात्र विवक्षित । एवश्च सत्यन्तर्गतयो शगाइ्कनिशयोस्तच्छब्द- परामर्शेन सहृदयहृदयान्यावर्जयतीति हठसर्मथनमेनत्। किं च शशाइ्कमौलिरित्यत्र वर शशाङ्- स्य भवतु सर्वनाम्रा परामर्श तस्य वक्राकृतेस्तत्र सन्निहितत्वात्, निशापतिमौलिरित्यत्र तु नि- शाया परामर्श पापात् पापीयान् निशापतेरेवोक्तकमेण तत्र सन्निहितत्वात्। निशाया उपलक्ष- णमात्रत्वेनोपयोगिन्यास्तत्र सम्भवाभावात्। यत्र च तस्या एव न सम्भवस्तत्र का वार्ता तम- साम्। तदयम् 'अन्धो मणिमविन्दत् । तमनङ्गुलिरावयद्' इति न्याय । (न्याय्ये आयत?) आयात। अपि च यत्र प्रसारितानुगमेन शव्देन सज्ञिनः प्रत्यायन क्रियते, पर तत्रानुगमोत्क- र्षांद् भवति सर्वनामपरामर्शः। यथा- "उत्सवाय जगत स जायता रोहिणीरमणखण्डमण्डन। तत्प्रभाभिरिव पूरित वपुर्भाति यस्य सितभस्मगुण्ठितम्।।" इति। अत्र हि पदव्यापिनी संज्ञान्वर्थ(त्व)मेवोत्कर्षयति। तेनात्र परामर्शो नाप्रतीतिकरः । प्र- कृते तु तादृश्यपि गतिर्नास्ति। आस्ता वा प्रकृतम्। अन्रापि हि रोहिणारमणेत्यादौ यदि सूक्ष्मे- क्षिका क्रियते तदा सज्ञाप्राधान्यात् तदशस्य सर्वनामपरामर्शो।न दुष्टता भजते। प्रकृते तु पा पातू पापीयान् परामर्श.। कृत चात्र समर्थन ग्रन्थकृता। तदेतदस्य विश्वमगणनीय मन्यमानस्य स्वात्मनः सर्वोत्कर्षशालिताख्यापनमिति। अ्रन्थकर्तुः पुनरयमाशय :- इह तु द्विविधा सज्ञाशब्दा: रूढा योगरूढयश्च। तत्र रूढा- नामर्थानुगमाभावात तदनुसरण न कर्त्तव्यम्। ये तु योगरूढयस्तेषां यदि योग उत्कटतां भजते तदाश्रयो व्यवहारो न दुष्यति। अत एव निमित्तबलेन प्रवृत्तस्य शब्दस्य निमित्तान्तर्भीवे प्रयो- गः सौगतैर्निषिद्ध एव। यदाहु .- *'स्वरूपम्' इति वर पाठः. ९ 'तत्तमसाम्' इत्यस्य स्थाने 'तत्तु समासमेति च समिति' इति लिखितमादर्शे दृश्यते. +'न्याय आपतित' इति वा 'न्याय आयात इति वा पाठ्यम्. 'पादव्यापिनी' इति स्यात्. I|नादुष्टताम्' इति पाठो युक्त :.

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

"नैमित्तिका: श्रुतेरर्थमर्थ वापरमार्थिकम्। शब्दानामनुरुन्धानो न बाधस्तेन वर्णितः ।।" (?) इति। एव स्थिते योगाश्रिते व्यवहारे यदि सज्ञावयवभूतार्थस्याव्यभिचारी कश्चित् प्रतिपिपादयि- षित स्यात् तदा तदभिसम्बन्धाय तस्यावयवस्य सर्वनामपरामर्शों न दुष्ट.। यदुक्तम्-'सर्व- नाम्रानुसन्धिवृत्तिच्छन्नस्य' (का सू. ५-१-११)इति। मौलिरित्यत्र शशाङ्काव्यभिचारिणो रश्मयः सम्बन्धित्वेन प्रतिपादिता.। निशापतिमौलिरित्यत्र निशाव्यभिचारीणि तमासि। तेषा चावास्त- वत्वमपि न तथा दुष्टम् उत्प्रेक्षागोचरत्वेन प्रतिपादितत्वात्। केवल पूर्वत्र सत्ञिसम्बन्धी' परत्र तु सम्बन्धिसम्बन्धी परामृष्ट इति विशेषः । तदेव यौगिकानां सज्ञाशब्दानी योगनिमित्तो व्यव- हार क्वचित् क्वचित् सुव्यवस्थित एव। यत्तु 'कुर्या हरस्यापि पिनाकपाणे'रित्यत्र पिनाकपाणि- पदस्य सज्ञाशब्दस्य सतोऽर्थानुगमो निवारयिष्यते येन सज्ञावगमार्थ हरशब्द प्रयुक्त, तन्नार्थानुगमाभावप्रतिपादनपरेण, किन्त्वनुगम्यमानस्यार्थस्य सरम्भास्पदत्वेन विवक्षितत्व पृथक सज्ञापदप्रयोगमन्तरेण (न) निर्वहृति सज्ञार्थस्यार्थानुगमस्य च युगपत् प्राधान्याभावादिति द्वयप्र- योग एवैवविधेषु स्थानेषु शस्यत इत्यभिप्रायेण। प्रकृते वस्तुस्वरूपमात्रप्रतिपादने सज्ञाशब्दत्वेऽ- प्यर्थानुगमानुसरणमव्याहतमिति। इतरथेति उभयविधयोग्यताभावे परामृश्यप्रतीतेरभावादि- त्यर्थ। अत्र त्विति। 'जक्षुर्बिसमि'त्यत्र। सम्बन्धिनः प्रसूनस्य निबन्धने उपादाने। आर्थ इति। क्रियाकारकभावस्याख्यातपद्वाच्यत्वेन शाब्देन क्रमेण प्रस्तावेSत्र विशेषणद्वारेण समासेन (प्र तोरऽर्थ.१) प्रतीतेरार्थत्वम्। तञ्चानेकप्रकारमिति तच्छ्देन पौनरुत्तय परामृ- षटम । सक्षेपेण पञ्चप्रकार पौनरुत्तय निर्दिश्यते। अश्वीयेति। अत्र 'केशाश्वाभ्या यञ्छौ' (४. २. ४८) इति समूहेऽर्थे छप्रत्यय । एव छप्त्यय सहतिशब्दश्च भिसः प्रकृतित्वेन निर्दिष्टौ पुन- रुक्तौ । अश्वैरित्येव हि वाच्यम् । बिसेि 'बिसकिसलयच्छेदपाथेया' इति 'त्वगुत्तरासज्ञाम्' इति च वाच्यम्। [७१] बहुवीहीति मत्वर्थे बहुव्राहिविधानम्। कर्मधारयमत्वर्थीया- भ्याम् इति। कर्मधारयमत्वर्थीयौ समुच्चयेनावस्थितौ वृत्तिलाघवाद् बहुव्रीहिणा बाध्येते इत्यर्थ। ननु - "भूमनिन्दाप्रशसासु नित्ययोगेSतिशायने। ससर्गेऽस्तिविवक्षाया भवन्ति मतुबादयः ॥" इति बहवो भूमादयोऽर्था अस्त्यर्थमनुगच्छन्तो मत्त्वर्थीय(ता 2) विषयत्वेनोक्ताः । ते किमिति न बहुव्रीहिवाच्यत्वेनोक्ता इत्याह मतोरिति। मतु्ग्रहण मत्वर्थीयानामुपलक्षणम्। भूमादयो हार्था न केवलेभ्यो मतुबादिभ्य प्रतीयन्ते, किन्तु प्रकरणादिसहायेभ्यस्तेभ्य इति (न) मतुबादिविचा- रेणोदाहियन्ते, नान्तरीयकतया तेषा गतत्वात्। जाम्बवेति तदीयेति वन्येति च तद्वित- प्रत्ययस्य पौनरुक्त्यम्। जम्बूपल्लवानीति, तन्मातङ्गेति, वनकरिणामिति च षष्ठीसमासेनैव तद्वित- कर्मधारयलक्षणवृत्तिद्वयार्थप्रतीते। वात्रघ्नेति वृत्र्न इन्द्रस्यापत्यमत्र विवक्षित, नेदमर्थ इति नात्र तद्वितस्य पौनरुक्त्यम्। समूहार्थाया इति । 'आ्रामजनबन्धुसहायेमय' इति (४-३-७.) समूहे तल्प्रत्ययः । अत्र जनशब्देनैव समूहार्थप्रतीतेस्तत्प्रत्यय (रूपाया 2) प्रकृतेर्बहुवचनस्य प्र- व्ययस्य च पौनरुक्त्यम्। पूर्ववदिति दलत्कन्दलेति लम्बाम्बुदमिति फुल्लाम्बुजा इति च बहुमी विणैव भजत्यर्थादीनो प्रतितेः पुनरुक्त्तत्वम्। विशेष्यमात्रेति विशेष्यस्याविशिष्टविशेष्यरूपतया

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । ४३

विशिष्टविशेष्यरूपतया वा प्रतीति। तत्र विशिष्टविशेष्यरूतया प्रतीतौ यत्र विशेषणमात्रादेव विशेष्यस्यैव प्रतीति, तत्र विशेष्यप्रयोगो न दुध्यति यथा 'तत्र प्रसादादि'त्यत्र वक्ष्यते। (कि- न्तूपायमंत्रणैताव2) भवशब्दस्येति शीतकिरणाभरण इत्यनेनैव प्रततत्वाद् भवार्थस्य, यथा 'निधानगर्भािव सागराम्बराम्' इत्यत्र मागराम्बराशब्देन मेदिन्या। चमूरुर्मृगविशेष । कुथः वर्णकम्बल। एकतरस्येति इन्द्रवाहनशब्दप्रयोगे कुथसामथ्यान्नागेन्द्रप्रतीनिनीगेन्द्रशब्द- प्रयोगे च शुक्कवर्णस्य वर्णतत्वाद् इन्द्रवाहनप्रतीतिित्यकतग्स्यैव प्रयोगो न्याय्य। यत्र तदि- त्यादिना विशिष्टावशेष्यरूपतया विशेष्यप्रतिपत्तिमुदाहरति । तद्विशेषः विशेष्यगतो विशेष । हरशव्दस्येति पिनाकपाणिशब्देन हरगतो विशेष प्रतिपाद्यते य सर्वोत्कर्पहेतुत्वेन विवक्षितो न सज्ञिमात्रमिलर्थं। विशेष्योपादानमन्तरेणापीति। कुसुमायुधशब्दोऽपि हि विशेषणमपि विशेष्यमवगमयत्यव्यभिचारात्। न तु तस्य पृथक्प्रयोग। अन्नापीति पिनाकपाणरत्यत्र लिङ्- त्तमपुरुषेणैवेति 'अस्मद्युत्तम .' ( १-४-१०७) इत्यत्र हि स्थानिन्यपीत्यनुवर्तनादप्रयुक्तेऽायस्म चछब्दे तदर्थसम्भवे उत्तमपुरुपो भवलयेव। तदनुपादानं विशेष्यानुपादानम्। [७२] अन्येषा- मिति। बहुवचनादीदृक्षु स्थानेम्वेकेनैवेवशव्देन गतार्थत्वाद् अन्येषा प्रयोगो विफल इत्यभिग्राय.। तृतीयस्यापीति वाक्यार्थौपम्यविवक्षायामेक एवेवशब्द प्रयोक्तव्य। पदार्थौपम्यविवक्षणे तु यावन्तो विशेष्यभूता पदार्थास्तावन्त इवशब्दा प्रयोक्तव्या। न त्वर्वजरतीय कार्यमित्यर्थ । एतच्चा+युपगमवादेनोक्तम्। न तु सम्भवन्त्या वाक्यार्थोपमाया पदार्थोपमा कार्या इत्यस्य पक्ष । तथा च दिनेदिने इत्यादिना दूषयिष्यति । दिने दिने इति । अत्र चान्द्रमस्या लेखाया पार्वत्युपमान, विशेषाणा तु कलान्तराणि। विशेषाणा च लावण्यमयानिति विशेषणम्। तत्स्थानीय कलान्तराणा ज्योत्स्नान्तराणीति। ज्योत्स्नान्तरे येषामिति हि व्याख्या। 'दिनेदिन" इत्यादि पार्वतीन्दुलेखयो साधारणो धर्म। न तु कलान्तराणि कर्तृणि ज्योत्स्नान्तराणि पुष्णा- तीति साभ्वी व्याख्या वचनभेदादिदोषप्रसङ्गात्। अत्र चान्द्रमसीव लेखा कलान्तराणि पुष्णाती- त्येकेनैवेवशब्देन गतार्थत्वे द्वितीयस्येवशब्दस्य पौनरुक्त्यम्। यं समेत्येति। अत्र यमित्यस्य चण्डमारुत उपमान, चेदिपस्य च प्रदीप । तुल्यार्थे वतिः । विलोचनप्रशमनादेव शम्भुवि- भ्रमत्याग। अत्र च दत्तेऽपि पाठे कर्मभूतयोरुपमेयोपमानयोर्ललाटलेखयेत्यादिविजातीयपदगार्भि- तत्व विकृतपदप्रयोगो वैरस्य च दुष्परिहरमेव। तेन 'चण्डमारुतनवप्रदीपवद्' इति पाठ. श्रेयान्। एव हि मिशब्दस्थाने नशब्दमात्रकरणेन स्तोकमात्रव्यत्यासेन सौकर्येण दोषपरिहारप्रतीति सौन्द-

तटस्य विशेषणं पर्यवस्यतीति कवेरभिप्राय । वस्तुतस्त्विवशब्दप्रयोगमन्तरेणापीष्टसिद्धेरिवशब्दः पुनरुक्त। न चन्द्रखण्डस्य मलयजार्द्रत्वोत्प्रेक्षणे प्रयोजन किश्चित्। यत्र चैतद्धि विशेषणमुपयुज्यते, तत्रेवशब्दप्रयोगो व्यर्थ। तद्भिन्नार्थेनेति समासे इवार्थगर्भीकारात्। विपर्ययेणेति ललाटतट- निकटे प्रयोगार्हत्वात् । वरमिति इवशब्दस्य भिन्नक्रमत्वापरिद्दारादनवतृप्तिः। केवल हारीत्यस्य समासाकरणादिवार्थाप्रतीतेरिवशब्दो न पुनरुक इति पौनरुक्त्यपरिहारः कृत। अहो अपर्यन्तेति 'भो ट्' (१-१-१५) इति प्रगृह्यसज्ञा। उपमारूपकेत्यादि(ना2) "अलङ्कारस्य कवयो यत्रालङ्करणान्तरम् । असन्तुष्टा निबध्रन्ति ह्ारादेर्मणिबन्धवद्"

8४ व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

इति। वक्रोफ्तिजीवितकृतस्तु तमलड्कारपृष्ठपातिनमलङ्कारं दूषयति। निर्मोकमुक्तिमिवेति अत्रो- पमारूपकत्व परप्रसिद्ध्योक्तम। न त्विदमुपमारूपकम् । उत्प्रेक्षारूपक तु स्यात्, निर्मोकमुक्तेस्स- म्भाव्यमानत्वेन प्रतीते। तथा हि निर्मोकानुगुण्यात् तावद् गगनस्योरगेण रूपणम्। निर्व्यूढे च रूपके निर्मोकमुक्तिरन ताटस्थ्येन प्रतीयने किन्तु गगनोरगसम्बन्धित्वेन। (गगनोरगसम्बन्धित्वेन) च प्रतीतौ न सादृश्यम् अपि त्वध्यवसाय। तस्य च प्रवर्त्तमानत्वमित्युत्प्रेक्षैव ज्यायसी प्रतीतौ! अतश्चैवे(य)(द) मुक्तिपद कृतम्। अन्यथा शुद्धसादृश्यप्रतिपादने धर्म्येव विशिष्टो निर्मोक उपमा- नत्वेन निर्देश्य स्यात्। भिन्नललङ्गयारुपमाया दुष्टत्वान्न निर्दिष्ट इति चेत्न। साधारणवर्मस्या- निर्देशे निर्दिष्टस्यापि वा द्वैरूयाभावे भिन्नलिङ्गसङ्ख्ययोरपि 'त्रीव गच्छति षण्डोऽय' मित्यादौ 'हन्तावहन्ति दोषा इव नृपतीना गुण इह(सहैव 2)दुर्विनयम्' इत्यादौ चोपमानोपमेयभावस्येष्ट- त्वात्। तस्मादुपमाया निर्मोक इवेति स्यात्। उत्प्रेक्षाया क्रियानात्रोत्प्रेक्षणमुपपद्यत इत्युत्प्रेक्षा- रूपकमेतत्परमार्थत । एतदस्माभिर्हर्षचरितवार्ततिके विस्तृत्य प्रतिपादित तत एवावसेयम् । एव परशुरिवत्यादौ वाच्यम्। 'तमोरण्यवह्वेरिवार्चि'रिति। अत्र तमसोSरण्येन रूपणे वह्निरर्चि- स्सम्वन्धितया विवक्षित S(समासे न निवेशनीय काश्वदत्र निर्दिष्टो?) यो वह्निना रूयेत। तस्मात् तमोरण्यस्य वह्नयर्चिरिति वक्तव्यम् इत्यत्र वाच्यावचन दोष। आलानममिति सत्येव सादृश्ये आरोप्यारोपकभावस्य निदर्शनम्। [७३] चुम्बतीवेति। अत्रोत्प्रेक्षार्थे प्रयुक्तस्येवशब्दस्य लक्ष- णासमर्थितेनार्थेन कृतार्थत्वात् पुनरुक्तत्वम्। अ(त्र)चोपमारूपकाभिमते एवविधे च प्रदेशे ग्रन्थकारो हेवाकितयैव दूषणमदात्। तथा च शब्दार्थयोर्विच्छित्तिरलङ्कारः। विच्छित्तिश्र कविप्रतिभोल्लासरूपत्वात् कविप्रतिभोल्लासस्य चान- न्त्यादनन्तत्व भजमाना नं परिच्छेतु शक्यते। अत एवोक्तं ध्वनिकृता- "वाचस्पतिसहस्राणा सहस्रैरपि यत्नतः । निबद्धा सा क्षय नैति प्रकृतिर्जगतामिव" । इति। अन्यत्राप्युक्तम्- 'अज्जवि अभिण्णमुद्दो पजअइ वाआपरिप्फन्दो' इति। एवश्च यदि विच्छित्यन्तरापेक्षया तस्य विच्छित्त्यन्तरस्य पौनरुत्तय तदोपमाया रूपकाद्य- पेक्षया पौनरुत्तय स्यात्। उपमापेक्षया हि रूपकमतिशयोक्तिर्वा बलीयसी। न चैव प्रयुज्यते, विवक्षाया नानात्वात्। तथा हि क्वचित् सादृश्यमात्र विवक्षितम्। तत्रापि क्वचिदभद । तस्मि- न्नपि क्चिदारोप. । क्वचिदध्यवसाय । (अभ्यवसायेऽपि) क्वचित् साध्यत्व क्वचित सिद्धत्वमि- त्यादिक्रमेणानन्तप्रकार विच्छित्तिवैचित्र्यम्। तत्रापि सयोजनक्रमेण नव विच्छित्तिवैचित्र्यमनुभू- यमानमाश्रित च महाकविभि कथ सक्षेपरुचित्वेनापह्नयते। न हीद वाक्य लक्षणशास्त्र, येन मा- त्रालाघवं चिन्त्यते। तत्रापि वा न नियमेन लाघवमाश्रित महद्भि । तथा हि वा्रहणस्य स्था- नेऽन्यतरस्या ग्रहणमपि कृतम्। विच्छित्तिवैचित्र्य तैरप्याश्रितमेव। तदुक्त 'विचित्रा हि सूत्रस्य कृति. पाणिने:' इति। एवश्चात्र कृतेऽपि रूपके उत्प्रेक्षादिनिबन्धः कमपि गुणमुत्कर्षयति न दो- षमिति सहृदयैनिपुणं निरूपणीयम्। नतु हेवाकस्य पश्चाल्लगनीयमित्यास्ता तावत्। प्रकृतमनु सराम:॥। मुर्मुरः अङ्गारः । आम्रवणस्येति 'प्रनिरन्त' (८. ४ ५) रिति णत्वम्। पथिक-

S 'समासे निवेशनीय, यतो न कश्विदत्र निर्दिष्टः इति पाठः संगतः स्यात्.

व्यक्तिविवेकव्यांर्याने द्वितीयो विमर्शः । ४५

बजान् परित इति। परितश्शब्दयोगे 'अभित. परित समयानिकषा' इति द्वितीया। अत्र दधुरिवेतीवशब्द पुनरुक्त एव, वस्तन्तरभूताना रज.कणाना वस्त्वन्तरभूतमुर्मुरचूर्णत्वधारणेन सुष्टुसादृश्यप्रतीतेः । एवं- "तत् पातु व श्रीपतिनाभिपद्म स्वाध्यायशाला कमलासनस्य । दीर्घैर्निनादैर्दधतेऽनुकार सामध्वनीनामिव यत्र भृङ्गा"।। इत्यादावनुकारशब्दप्रयोगे इवादिशब्दप्रयोगस्य पौनरुत्त्यमवसेयम्। प्रतिवस्त्वलङ्कारादिति "पूर्ण: शशाष्भ्युदयमाकाड्क्षति महार्णव' इति प्रतिवस्तूपमया सादृश्यप्रतीतौ दृष्टान्तशब्दो्ति- र्दुषा। नच दृष्टान्तालङ्कारत्व प्रतिपादयितु दृष्टान्तशब्द, दृष्टान्तशब्दाद् दृष्टान्तालङ्कारत्वाप्रतीते। न हि षष्ठयादिपरिहारेण सम्बन्धिशब्दात् सम्बन्धप्रतीति रसशब्दाद्वा रसप्रतीति । अदूरविप्रक- र्षेण त्वभिधान वस्तुसस्पर्शि भवतीति। ननु स्वकण्ठेनाभिधानमपहाय किमिति सादृश्यप्रतीतिरा- श्रीयत इत्याह वाच्यो ह्यर्थ इति। पूर्ववदिति। पूर्व यथा 'आलान'मित्यादौ रूपकमुखेनोपमा- नोपमेयभाव कयितस्तद्वदिह दीपकमुखेनेत्यर्थः । अत्र च द्योः प्रभाधेन्वो प्राकरणिकत्वात् तु- ल्ययोगितामद्यतना मन्यन्ते। दयोरपि प्राकरणिकत्वे महाप्रकरणापेक्षया धेनो प्रकृष्ट प्राकरणि- कत्व प्रभायास्त्वप्रकृष्टमित्येतदपेक्षया चिरन्तनैदीपकमेतत् स्थापितम्। तदपेक्षयात्रानेन तद्वाचो- युक्ति कृता। एवमलङ्गारान्तरेष्वपि समासोत्त्यप्रस्तुतप्रशसादिषु। तत्राप्युपमानोपमेयभा- व स्वकण्ठेन नोपनिबन्धनीय । तथा- "द्रविणमापदि भूषणमुत्सवे शरणमात्मभये निशि दीपिका। बहुविधार्थ्युपकारभरक्षमो भर्वात कोऽपि भवानिव सन्मणि"।। इत्यन्राप्रस्तुतप्रशसया भवदर्थस्य सदृशत्वेन प्रतीते पुनर्वचन न कर्त्तव्यमिति वक्ष्यत। अस्मा- भिश्चैतत्प्रपञ्चो बृहृत्या करिष्यते। इतिनैवेति इतिशब्दो हेतर्थ. प्रयुज्यमान स्वभावत. पूर्व- वाक्यार्थस्योच्यमानत्व बोध्यमानत्व वा गर्भीकृत्य प्रवर्तते। वरमिति उक्तदोषद्वयनिवारणमा- त्रमेतत् । न तु सर्वथा निरवद्यमिद, यतश्शब्दातश्शब्दयोवैयथ्यात्। [७४] अनिबन्धन- स्येति नहि पूरणीयपूरकत्वेन दुष्टत्वम्। अविशेषण इति विशेषणदानार्थमव्यभिचारिणोऽषि प्रयोग शस्यत इत्यर्थ. तथा चाह वामन - 'विशेषणस्य च' (२ अधि १८ सू.) इति । व्य- लोक्यतेति विलोकनक्रियैव लोकितार लोकमाक्षिपतीति लोकशब्दस्य पौनरुत्त्यम्। द्वय5्षा- ति प्रस्थानवशान्नीतिवशाच्चा Sश्रीयन्ते। गामिति गोशब्दस्य वाक्पर्यायस्य वचनक्रियायामव्य- भिचारात् प्रयोगो न कार्यः । दष्ट इति दर्शनक्रियाया दृगेव करणत्वेनाक्षिप्तेति दक्शब्द पुनरु- क। कारकान्तरेष्वपीति यथा 'स्थाने तिष्ठती' त्यन्राधिकरणस्य पौनरुत्तयम्। विविक्ते स्था- ने तिष्ठतीति तु विशेषणार्थ प्रयोगोन दुष्ट। एकैवेति एकैवोपमादि। शाब्दत्वं श्रौतत्वं यथेवादिश्दप्रयोगात्। आर्थत्वं सददशादिशब्दप्रयोगात्। अतिस्फुटामिति स्थूलदृष्टथैव दृश्यामित्यर्थ। उमावृषाङ्काविति । अत्र शरजन्मना यथेत्यादिना प्रतीतोऽप्युपमानोपमेय- भावस्तत्सदृशेनेत्यादिना पुनरुक्त। कवेस्तु नन्दननिमित्त पूर्व उपमानोपमेयभाव.। प्रतीयमा- नप्रभावादिनिमित्तस्त्वपरः । तथा चाय 'दिलीप इति राजेन्दुरिन्दु. क्षीरनिधाविव' इत्येवविधमु- पमानोपमेयभावमातनोति । ग्रन्थकारस्तु विशिष्टोपमाननिर्देशान्नान्तरीयकतया प्रभावादिप्रती-

S'श्रयन्ते' इति च पाठान्तरम्।

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

तिर्भवतीति न द्विरुपादानं कार्यमिति मन्यते। यस्येति यस्य पर्वतादेर्यद्रूपतायाः प्रियतमादि- रूपत्वस्याभिव्यक्तिः सामर्थ्याल्लिङ्गविशेषश्लिष्टपदोपनिबन्धनरूपाद् भवति, तस्य पर्वतादेः तदर्थ प्रियतमादिरूपत्वप्रतीत्यर्थमुपमा रूपक वा यन्निबध्यते तत् पुनरुक्तमित्यर्थः ।[७५] उरवो महान्तः पयोधरा मेघा. उरू च पयोधरौ स्तनौ च। समयात् सङ्गतेत्यर्थः । आर्द्रनखक्ष- तमिवेति भिन्नकरम इवशब्दः । यापितो गमितः निर्वाहित इत्यर्थ । *उपमानादेवेति आकारसादृश्येन पलाश प्राते दीयमानाद् आर्द्रनखक्षतमित्यस्मात्। तद्विशेषणोपादानमिति रँमणदत्तमित्यार्द्रनखक्षतविशेषणोपादान मदयापितलजयेति प्रमदाविशेषणोपादानं चेत्यर्थः । यत इति नखक्षतमिवेत्युपमोपकृतात् सुरभिवनमालादीना पुंस्त्स्त्रीत्वानेर्देशादित्यर्थः । स्त्रीपुंस- त्वानुमितिरिति प्रथमविमर्शोक्तप्रकारेण व्यक्तेरनुमितिरूपत्वेनोपपाादेतत्वात्'ऐन्द्रं धनु- रिति अत्यन्तेति आभोगीति चोदाहरणत्रय वैधर्म्यक्रमेणोक्तम् ।उपपन्नकमस्या(स्य?)स- द्ावात्। नायकत्वप्रतिनायकत्वे इते। अनुमीयेते इति शेषः । एवम् अङ्गनेव मणि- स्तम्भाविति अनुमीयत इति शेष । [७६] भोगी वासुाके: स एव नेत्रमाकर्षणरज्जुस्तस्य आ समन्ताद् यत्परिवर्तनरूपो विशेषेण भ्रमो भ्रमणं, तेन मन्दरस्य मूर्तिः नितम्बे मध्यभागे वलन परिवर्त्तन तेनाकुला जाता। तथा आभोगि विस्तारवत् यन्नेत्रं नयन तस्य परिवर्तन कटाक्षीकर- ण स एव विभ्रमो विलासः । मूर्त्त्या समारोपितनायिकाव्यवहारया। उत्कलिकास्तरङ्गा रुहिरुहि- काश्च हृदय मध्यदेश्ित्तञ्च। आरोहार्थ इति आरोदुमिति पूर्वश्लोकभागगत। हृदयार्थ- क्रेति। हृदयमम्बुनिधेरित्यत्र स्थितः । तयोरिति आरोहो जीवव्यापारविशेषः । हृदय जविका- यैकदेशविशेष। अलङ्गारान्तरत्वमिति सा दश्याल्लक्षणा वकोकिरित्यादिप्रकारेण। लाक्षणिकढ़- दयादिशब्दप्रयोगे स्वशब्दं विनाप्यर्थान्तर प्रतीयत इत्याह यदर्थति। यत्रोपमेयेऽम्बुनिधिप्र भृतौ। यदर्थैकाश्रयो नायकादिरूपोपमानविषयो धर्मो हृदयादिरारोपतो लक्षणया भवेतू, तयोनायकादेरुपमानस्यान्बुनिध्यादेश्वोपमेयस्योपमानोपमेयभाव शाब्दो नेष्यते। गम्यमानस्त्विष्ट एवेत्यर्थः । अत्रैव अपरागेत्यादिना शाब्दत्वे दोषोदाहरणमाह । मूलान्यमात्यादिप्रकृतिवर्गः वृक्षावबन्धनानि च उन्भूलयितुं सुकर इति योजना। तद्धीति उपमानोपमेयत्वम्। रूपक यथेति। 'तस्योपमा रूपक वे'त्यनुसन्धत्ते। अनुरागो लौहित्यमपि। अपिशब्दः सुखादिपद- निकटे योजनीय। वसुश्दस्तेजोधनयो। अत्र निष्कासनमुत्कटत्वन गणिकाधर्मो रूपकस्य साधकः प्रमाणम्। कार्यतश्चेति कार्यमत्र निष्कासनम्। तद्विशेषस्य स्त्रीत्वविशेषस्य गणिका- रूपस्येति। उभयार्थेति द्यर्थपदप्रयोग 'पाण्डपयोधरेणे'त्यादौ। लिङ्गविशेषः 'शरद्' 'रवे.' इत्यादौ। गुणवृत्ति पदम् 'आरोढ' 'हृदयमि' त्यादौ। उपमानविशेषो यथा 'आर्द्रनखक्ष- ताभमि'त्यादौ। आक्रोशो गालिदानम्। पर्यायोक्त्ीति येन राहुस्रीस्तनयोः कार्कश्यलक्ष्मीर्वृ- * क. सज्ञमूलप्रन्थानुरोधी 'उपमेयादेव' इति पाठस्त्वर्थासगतेरशुद्धः। ख. ग. संज्ञयोक्च मूल- कोशयोर्व्याख्यानवदेव पाठो दृश्यते. + अस्मात् प्रतीकधरणाच्छेषपूरणाच्च 'शरदो नायिकात्वमिन्दो रवेश्व नायकत्वप्रतिनायकत्वे' इंत्येव मूलपाठो व्यांख्यातृदृष्ट इति गम्यते। न तु 'शरदो नायिकात्वस्येन्दो रवेश्च नायकप्रतिना-

गालिर्निन्दा.

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । ४७

था कृतेत्यनेन भङ्गन्तरेण राहो: शिरश्छेद प्रकाशित इति तत्साधनमसाधारणं चक्र प्रतीयत एवेत्यर्थ।[७७] पदादीति पदादिगतानामक्षराणामनुप्रासो गुम्फभङ्गीं दर्शयन् कवीनामत्यन्त- वल्लभ इत्यर्थ.। कलभाषिणीति। अत्र कमलेक्षणे इत्यर्थानुगुण पाठ । अन्यथानुप्रासहेवा- कितैव स्यात्। शत्रुरेव शात्रव इति प्रज्ञादित्वात् स्वार्थेऽण्। तद्रपणमेवेति उपमापेक्षया रूप- कस्य गम्यमानौपम्यत्वाद् प्रयोगाईत्वेऽपि सामर्थ्यावगतरूपत्वाद् यत्राभिधान पुनरुक्त तत्रोपमायां (*दैवरक्ता किंशुका.2) इति। [७८] इवशब्दस्येति मूर्च्छित इव मूर्च्छयतीत्यर्थप्रतीते: सिद्ध- खवात्। विषादिसम्पर्काद्धि मोहं प्राप्तः परानपि मोहयतीति प्रसिद्धम्। अयं मन्दद्यतिरिति निदर्शनाया ममेवेत्यर्थात् प्रतीत न पुनरुपात्तम्। मुमूच्छेति प्रससारेत्यर्थ। बाधकसन्भा वाभाव इति। अनेन यत्रैकस्यैव विशेषणस्योपमानोपमेयसम्बन्वबाधकमस्ति तत्र पृथकप्रयो- गेऽपि न दोष यथा- "चकोर्य एव चतुराश्चन्द्रिकाचामकर्मणि। आवन्त्य एव निपुणाः सुदृदशो रतनर्मणि॥" इत्यादौ प्रतिवस्तूपमायामित्याह । अत्र हीवादिशब्दाभावे सति वाक्यभेद । प्राकरणित्वा- प्राकरणिकत्वाभ्यामुपमानोपमेयभावप्रतीतौ साधारणधर्मस्य पृथक्प्रयोगमन्तरेण वाक्यार्थसङ्गतिर्न भवतीति पृथक्प्रयोगो न दुष्ट। तद्चनमिति सहजपदेन स्वाभाविकत्ववचनम् । तुल्यवि- भक्तीनामर्थात् उपमानोपमेयानाम्। एषा निर्धारणे षष्ठी। एतन्मध्ये एकस्येत्यर्थः । पर्यायै- रिति । स्वाभाविकपदादिषु कृतेषु सहजपदादिभि.। समासान्तर(पद)।श्रयणेनेति उमा च मा च (उमामे। तयोः) धवावित्यादि द्वन्द्वपूर्वकतत्पुरुषाश्रयेणेत्यर्थः । छायानिहतपद्- योरिति प्रथम छायाशब्दः द्वितीयश्च निहतशब्द: कर्तव्यः स्यादिति दार्ष्टान्तिकक्रमेणैन दृष्ान्ता बुक्तौ। अस्त्विति छायानिहतशब्दयोः प्रयोगः । उभयोरपीति। द्वन्द्रपूर्वकस्य बहुव्रीहेर्बहुव्री- हिपूर्वकस्य वा द्वन्द्वस्येत्यर्थः । एतच्च दृष्टान्तगतत्वेनोक्तमपि दार्ष्टान्तिकगतत्वेनापि पर्यवसान न- यम्। दार्ष्टान्तिके हीत्थ योजना। तत्पुरुषपूर्वस्य द्वन्द्वस्य द्वन्द्वपूर्वस्य वा तत्पुरुषस्य लक्षणानुगमः सम्भवतीति। तदर्थत्वादित्युक्त विधेयाविमर्शविचारे। यावद्भिरिति पदैरित्यर्थात्। तत् पुरुषलक्षणाश्रयेणेति प्रकृते द्रन्द्रलक्षणपूर्वकत्व ज्ञेयम्। एव न द्वन्द्वलक्षणमित्यत्र तसु- रुषलक्षणपूर्वकत्व बोद्धव्यम्। तस्येति द्वन्द्रस्य। अतज्जातीय इति यत्र ततपुरुषशङ्का नास्तीति पार्वतीपरमेश्वरावित्यत्रापि परमेश्वरपदे कर्मधारयाश्रयणदर्शनन तत्पुरुषपूर्वकत्व योजनीयम्। अवा- न्तरचिन्तयेति पौनरुत्त्यप्रस्तावे समासचिन्तयेत्यर्थः। अत्र माधवशब्दस्य यौगिकत्वेऽपि स० ज्ञात्वेन निरूढेरुमामाघवाविति प्रयोगे उमाया माघवस्य च स्पष्टत्वेन प्रतीतिर्न तु द्वन्द्वपूर्तकतत्पु- रुषार्थस्येति द्वन्द्लक्षण नातीव हृदयङ्गममित्याहुः। [७९] रेखाहीति रेखा मर्यादा अवधिः समति पर्यायाः। तत्र हेयपक्षप्रतिक्षेपण प्रयोगो यथा ससारेति। अत्र ससारसम्भवस्य नि- राकरणमिति हेयस्य प्रतिक्षेपः । उपादेयपरिग्रहो यथा त्वष्टुरिति। अत्र सम्पद प्रसरो वि- स्तार इत्युपादेयस्य परिग्रह। इन्दूदयस्येव सन्निभा यस्येति अत्र सन्निभाशब्दः प्रभापर्यायो, व्याख्यातः। यथा तु दाण्डो ग्रन्थस्तथा सन्निभशब्दः सदृशपर्यायोऽस्ति तदुक्म्- "इववद्रायथाशब्दाः समाननिभसन्निभाः"। * 'पौनरुत्तये का शङ्का' इति युक्तं पठितुम्। 'दाण्डिन' इति स्यात्। दण्डिनोऽयमिति दण्डिशब्दाच्कैषिको ह्यण्.

४८ व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

इति। तदनुसारेणेन्दूदयेन सदृश इन्दूदयसन्निभ इति व्याख्येयम्। तदुक्त्यैवेति अवहितत्वो- क्येत्यर्थ। मूढचेतन इति [८०] मूढधिय इति च मोहनात्रो मूढत्वस्य बुद्धिधर्मत्वात् चेतनधीशब्दयोः पौनरुत्तयम्। तत्सम्बन्धात् तद्वगतिरिति चेतनसम्बन्धाच्चैतन्यावग- गतिरित्यर्थ । कृपामृदुरिति । कृपा चेतनधर्म इति चैतन्यवाचिपद न कृतम्। एव 'मूढा.' 'मूढः' इत्यत्रापि वाच्यम्। उदितवपुषीति पौनरुत्तयमेवानुसन्धत्ते । (मन कर्तृकत्व प्रमो- द2) क्रियाकरणशब्द्योरिति अत्र गौ शाबलेय इतिवच्छोकक्रियाशन्दयोस्सामान्यविशेष- भावेन प्रयोग: । करणशब्देन च स्वीकाररूपमनुष्ठानमभधीयत इत्यभिप्रायेण कविना क्रियाकर- णशब्दौ प्रयुक्तौ । ग्रन्थकृतस्तु विशेषस्यैवोपयोगात् सामान्याव्यभिचाराच्च क्रियाशब्दस्य वैय- ञर्यम् करणशब्दस्य क्रियावाचित्वान्निष्फलत्वमिति शोकशब्द एव कर्त्तव्य इत्यभिप्रायः । अनु- भवविशेषात्मत्वोपगम इति सौगतप्रक्रिययैतदुक्कम् । वैशेषिकास्तु जडमेवात्मगुणम् एका- र्थसमवायिना ज्ञानेन ग्राह् सुखमाहु । तत्प्रक्रियाया कर्तव्यमेवानुभवग्रहणम्।[८१] एकस्येति सागरस्य। इतरस्य चेति उत्तारार्थस्य। तद्रपतावगतोरत्युभयत्र योजनीयम् । तद्रूपता सागररूपता उत्ताररूपता च । सप्तानामिति शौथुमदविवशेत्येव वाच्यम्। मदिराद्रवेति। अत्र समाभातीत्येक पद गणितम् उपसर्गाणां दोत्यपारतन्त्र्येण पृथक्पदाईत्वाभावात्। एकादि- प्रयोगे सतीति एकस्य प्रयोगाभ्युपगमेऽन्येषामेव तत्त्वम्। तत्राप्येकत्वमनियतम्। एव दवयो- स्त्रयाणामित्यादियोजना कार्या, तत्राप्यनियतत्वेन प्रकारबहुत्वात्। [८२] अविेकप्रयु- कमिति। यद्यप्यविमृश्यकारित्वस्यैवापत्करणत्व, तथाप्यविवेकस्याविमृश्यकारित्वप्रयोजकत्वात् तस्य कारणत्वेऽप्यविमृश्यकारित्वमेव कारणमुक्त भवति। न हीति यस्मिन् सति 'वहौ धूम' इत्यादिके प्रतिबन्धका(ल2) भाविन्यन्वये सति विशेषणस्य यस्य 'असति वह्ौ न धूम' इत्यादिव्यति- रेकस्य गति प्रतीति, तस्यान्वयस्य स एव व्यतिरेको हेतुर्युक्त व्यवस्थितस्य हेतुहेतुमद्भावस्य वैपरीत्यप्रसज्ञात्। अन्वयप्रतीतिहेतुको हि व्यतिरेकप्रतात्युपक्रमो न तु विपर्यय। विशेषणाञ्चेति गुणलुब्धा इति साधारणत्वादित्यर्थ। [८३] सामर्थ्येति। द्विविध पौनरुक्त्यमर्थगत शब्दगत चेति। तत्रार्थस्य सामर्थ्यसिद्धत्वेऽर्थगतं गौणम् आमुखे पौनरुक्त्यानवभासात्। शब्दगतमासुखा- वभासमानत्वाद् मुख्यम्। प्रकृतिप्रत्ययार्थस्येति प्रकृत्यर्थः प्रत्ययार्थ प्रकृतिप्रत्ययसमुदायार्थ इति व्यस्तसमस्तत्वेन योज्यम्। एव प्रकृतेः प्रत्ययस्य चेत्यत्रापि वाच्यम्। अन्यथा प्राङ्- निर्दिष्टस्य पञ्चविधस्य पौनरुक्तस्यासडग्रहः स्यात्। विहितस्येति। वस्तुवृत्त्या स्थितस्य बहुव्री- हेया कर्मधारयशङ्का तया मत्वर्थीयादि. शब्द: कृतो बिसकिसलयच्छेदपाथयवन्त इत्यादौ। तस्य स्फुटं पौनरुक्त्य वृत्तिद्वयस्य गौरवात्। यस्मिन्निति 'जाम्बवपल्लवा(दौ 2) नी'त्यादौ यस्मिन् पल्लव- शब्द इत्यर्थ । (अर्थ) (यत्र+ त्यलक्षणो?) यत्तद्वितोत्पत्ति यस्मादण्प्रत्ययाख्यात् तद्धितादु- त्पत्ति प्रतीतिविषयत्वापत्तिर्यस्यार्थंस्य। तद्न्तस्तद्वितप्रत्ययान्तो जाम्बवशब्दादि। तेनैव पल्लवशब्देन न समसनीय, जम्बूपल्लवानीति समासेन गतत्वात् तद्धितवैयर्थ्यप्रसङ्गात्। विशे- षणवशादिति। पिनाकपाण्यादिविशेषणमाहात्म्यात्। विशिष्टमुत्कर्षापकर्षवन्त संज्ञिनं हरा- दिकं यत्रेच्छेत् न तत्र पौनरुक्त्यम्। अन्यथा तु पौनरुक्त्म्। यथा 'पायात् स शीतकिरणा- + 'धर्मविशेषाच्' इत्येव मूलकोशेषु पाठ उपलभ्यते, न तु 'विशेषणाच्च' इति। तदनुसरणे नु 'विशेषाच्च' इति प्रतीकं धर्तुमुचितम्.

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । ४९

भरणो भवो व' इत्यादौ। सकृदेवेति साम्य भिधायी इवशब्दादि। 'निर्याय विद्ये'ल्यादौ। यद दिति दृष्टान्तमुखेन 'जनैरजातरखलनैर'य्यादि मड्हीतम्। अर्थरयेति 'शहुस्त्रीर तनयो- ('तयादौ। यद्शादिति 'तजिगीपुरिद'त्यादौ। अथवा यत्र वात् विशेपवशात् नियाया पती- ति क्रियाविशेपवशाद्वा कारकरय, तत्र कियाकारकयो प्रयोगो न कार्य इत्ययमर्थ। यथा 'मा भवन्तमि त्यादौ। यो यद्धभैति 'अपरदिग गिके'त्यादौ यो दिग्लकणोऽथों यद्धर्मस्य गगिवावर्सरय निष्कासनादेरुपचारेणोपलक्षित। तथा'3म्वुनिधर्मम' इत्यादौ यस्य कामुर्य सम्बन्ध यद् हृदयादि ते (ल2), नान्वितोऽम्वु िलक्षणो यथ्चार्थ, तरय तद्र- पणा (द्2)गणिकाका मुकरूपणा (त् न2) शाब्द्ी। नेष्यत। आर्थी पुनरिष्यत एव। प्रयु- कान्तगतैरेवेति 'मदिराद्रवे'ल्यादौ। कर्तरि इति प्रवानभृते राजादौ क्तरि। तन्क्रियायां च खड्गन च्छदकियाया रढाया साधकतमस्य सव्गतय यानि बहूनि तदपेक्षयाज्वान धारा.वे- निपातादीनि तेषा वाग वचन नेष्यते यथा 'करकलिते ल्यादौ। एतदुक्त्त मवति' राजादौ क- त्तरि नछेदादिकियाया यत् साधक्तम खडगादङ्ग तस्यायज्ञाना धाराविनिपातादीना वचन नेष्य- ते तनैवाह्वेन प्रधानभूतनावान्तराङ्गानामयाक्षेपाद।[८४] दोषद्वयं 'प्रयुक्ते'ति 'कर्रुरा'ति च प्रतिपादितम्। ते इति समासा। वृ्ताविति। समासे वाक्ये वा असाधारण यन विशेषण तन्र विशष्य न वाच्य यथा दु खानुभव'लादौ। यो यदात्मेति बाष्पादेर्जलादिरूपत्वाव्यभि- चारात् प्रयोजनाभावे जलादिपदप्रयोगा न कार्य इत्यर्य। यथा 'नयने वाष्पवारिणे'त्यादौ। यो यस्येति यो भिष्यन्दनादि यस्य चन्द्रकान्तादेर्वर्मिणोऽव्यमिचारी धर्म तयो समासो न प्रश- रयते, यया 'द्विषद्वधूलोचने'ल्यादौ। अन्याथ त। साधम्यार्य इत्यर्य। त्रिये त कियायाः शोकादिलक्षण या प्रतीति. करणप्रतीति न व्यकिचरति करणमेव यत किया। तदप्रतीतो करणाप्ररतीतौ सैव शोकादिलक्षणा क्रिया न निश्चिता स्याद एक धन्। त्यागकियेत्यन्नैतदेव कि- याशव्दप्रवृतिनिनित्तम्। तत् तस्मात्। (त?)(य)द्श त् शोकादिशब्दप्रयागवशाद् रस्य करणत्य व्याक्त प्रकाशस्तदुक्तौ शाकादिशब्दप्रयागे तत् करणादि(वत् 2; पद न द्रयुओीतेत्यर्थः, यथाशोकक्रियान रणस्य' आादौ। प्रयुक्ते चेति प्रकृत्यादिपानरुतयाना चतुर्णामुपराहार.। अन्योन्योत वाक्यपौनरुत्यसडग्रह। उभयोरु्तिरेकस्थ उयम यात् का्यचित्। पैन- रुत्त्य नातिकामत। यथा 'सहसा विदधीत' लाशे॥ एव पौनरत्य सप्रपव्वं विचार्य वाच्यावचन प्रपश्चयितुमाह वाच्यरय वचनं यधेते। असमासन निर्देशो वक्ष्यमा गमेतत्समानन्यायमवानयरय वचनमनि कटाक्षायतम्। इदसा परा- मर्श इति अवावितप्रत्यक्षनिमित्तत्वाद् त्रान्तिनिवृत्ते प्रत्यक्षस्य च विषयमुखन परामशी त्दात्। तस्य यत् स्वशब्देन वचनमिति पूर्व सत्येव सर्वनात्रि पुन स्वशब्देन प्रतिप,दन 'सर्वनामपरामर्शयोग्यस्यार्थस्य यत् पुनः । स्वशब्देनाभिधान सा शब्दरय पुनरुक्तता॥ इति पुनरुक्तमुक्तम्। इदानी तु सर्वनामस्थानीयत्वेन स्वशब्देन वचन वाच्यावचनमुच्यत। [८५] धर्मिधर्मेति धर्मी हरलक्षणोऽर्थः । धर्मः कपालसम्बन्धन गहितत्वम्। उभयं धर्मिधर्मात्म-

• मूले ७६ पृष्ठे. * मूले ८० पृष्ठे. $ मूल ७९ पृष्ठे.

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

कम् । विशेषप्रतिपत्तय इति गर्हितत्वमत्र विशेष । तस्येति गर्हितत्वस्य । एवं तस्य विवक्षितेत्यत्र ेयम्। विवाक्षितोऽर्थः शोच्यतालक्षण.। आर्थ इति विशेषणद्वारेण भावात्। वामलोचनात्वमिति। न चात्र वामलोचनेति विशेष्यपदम्। यतो(पि2,यत्तच्छब्दद्वयोत्थापित- वाक्यार्द्वयसामर्थ्यान्ायिकालक्षणस्य दिशेष्यरय प्रतीति । विशेषणमेवात्र वामलेचनापदम्। तृतीय इति उभयवृारत्वाख्य। न चासावि ते आवृत्ति। न चैषामिति तनैव त- रपर्यायण सर्वनात्रा चेत्येषा प्रवारणाम्। अल्पदोषत्वादिति। तस्येति व्यवहितसम्बन्धात् किश्विदुत्कृष्टत्वम्। तस्य समागमप्रार्थनयेति वाच्यम्। अर्थभेदादिति। अयमर्थः एकस्यासकृद्- वृत्ता सर्वा2 वावृत्ति, यथा दरिद्वाणा भोजने वांस्यपात्रनाः । तदुक्तम्-'आवृत्िरसकृद् वृत्तिः' इति। न चार्थभदे शब्दस्यैकत्व न्याय्यम् अर्थभेदरय प्रधानभूतस्य गुणभूत शब्द प्रांते भेदक- (त्वम्?)(त्वात्) । तस्मादत्र द्वयो शब्दयोर्वरतुव्ृत्तेन यत् सादृश्य यश्च सादृश्यहेतुक प्रतिप- तृणामेकताश्रम, तनिबन्धनोऽय मुख्य एवावृत्तिव्यवहार इति । अतश्चेति।यत आवृतिर्न यु- ज्यते, तत इत्यर्थ। [८६]धर्मिधगोभयात्कमिति। उभयमये वस्तुनि *प्रति(पद्म2,त इत्यर्थ। यत्रान्यस्येत्यादिना। वाच्यावचनोदाहरणप्रसम्नेन श्ेष गुणदोषवत्तया वितत विचा- रयति। अलकालीति।अलवान्येवाळिकुलम् अलकसदृश चालिकुलम्। छदोऽधर पत्राणि च। आमोद प्रह्ः. सौरभ च। वर्णिका वर्ण,भरणं बीजकोशश्। न श्रेषस्येतति। ननु श्लेष- प्रस्तावे ग्रसद्गोष्वजस्योपमानचर्चीयाम्। नैतत्। अलद्कारान्तरविविक्तविषयाभावेन रार्वाल द्ारापवादत्वान्त् श्लेषस्योपमाप्रतिभोत्पात्तिहेतु श्लेष एवात्र न्याय्यो नोपमेत्याप्रायः । अत एव श्षेषे तु तरय वाच्यतयेत्युक्तम् । (निवन्ध इति) निबध्रन्तीति निर्दिष्ट । तत्साम्यं रज्ज्वादिसाम्यम्। न श्रषरयेति उपमाश्लंषरयेतयर्थः । तेन रज्जादिप्रतिपादक गुणा इवेति (न. वाच्यम्। ननु विशेषणसाम्यनिवन्धना समासोक्तिर्न च निवध्नन्तीति विशेषणमिलाह न हि विशेषणसाम्यमेवेति। एतच्वारमाभिर्हर्षचरितवार्तिके निर्णीतमिति तत एवावगन्तव्यम्। पृथक्तमुपादायेति तच्छब्देन शशी परातृषः। स ह्यार्थ एवेति उपमानोपमेयभाव.। श्ेषविषये इति। अत्र तिस् कक्ष्या.। राजशब्दस्योभयार्थत्वाच् श्लेषः। तदनाश्रयणेनेन्दुना रूपण तत्पृष्ठे चेन्दुरिवेत्युपमा। ननु राजेन्दुरित्यत्र तूपमारूपकयोरेकपरिग्रहे साधकबाधकाभावात् सङ्करो न्याय्यः, न नियमेन रूपव मू। तत् कथमुक्त 'रूपकमासूत्रिनमि'ति। उच्यते। प्रक्रम्यमागो- पमाभिप्रायात् पौनस्वत्यभयेन र्पयमश्रम्। उपमाया अभावे तु सइर एवात्र युक्त। यद्वो- पमापेक्षया रूपकरयात्र समासे रफुत्वेन प्रतीते रूपक साश्रितम् । अनेनैव ह्यभिप्रायेण वक्ष्यति 'रूपकस्य विषये अमाया यथात। ताभ्पां स्पर्वितुमिति । (रुपक?) शलेषरूपकाभ्याम्। तयोर्यथापूर्वमिति। उपमापेक्ष्या रूपकरय रूपकापेक्षया श्रलेषस्येत्यर्थः ॥

• मूल्कोशेषु 'न चात्र' इत्येव पाठो दृश्यते, 'न तु न चैषाम्' इति व्याख्यानवृतः पाठः। तत्राप पाउे न व्याख्यानविसवार, अत्रेत्यस्य तेनैव तत्पर्यायेण सर्वनाम्रा चेत्यषु प्रतारेष्वित्यर्थात्. * 'तिपित्सित' इति पाठ स्यात, $ 'अलका कुबेरदुर्यामस्त्रियां चूर्णकुन्तले' इति मेदिनी. + 'षकृतरय' इति मूलपाठो गपुस्तके परं दृश्यते। अन्यत्र तु 'श्लेषे तु तस्य' इत्येव पाठ :.

व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विभर्शः । ५१

[c७] न न्वेवं +सतीति। अस्य दोषस्यातिप्रसङ्ग ब्ूते। ताप आतपोपि। फलं शाल्या- दिक्मपि। सुमनस. पुष्पाण्यपि। खलता दुर्जनत्व, धान्यादिक्षोदनस्थान च। 5असती दूषणीया अशोभना च। यद्लङ्कारेति। खल्तामित्यादावुपमोत्थापिते श्लेषे नोपमा श्लेष बाधते। तर्य विविक्तविष््यत्वाभावात्। श्लेषरतु ता बाधते इति गुक्तम्। अरय न्यायरयाल्ड्डारान्तरेsपि भावाद्ाप्तिगर्भमुक्त यदलङ्गारेति। निबन्धनान्तराभावे इति। सति समासोत्तयादिनिबन्धने पूर्ववच् श्रलेपोत्थापितोपमा न वर्तव्या स्यात्। न चात्रानिरावृतेत्यादिदिशषणसाम्यात समासोक्ति रिति वान्यम्। दिशेषणाना नियतोपमानगामित्वाप्रतीते । (अत्र2) विषयताशङ्कैवेति उपमा- विषयत्वसम्भादनेत्यर्थ । क्वचित्तु तदरषयतेति पाठ। तत्र श्लेषविषयत्वमुपमाविषयत्व च युग- पत्न शङ्डनीय तयोरुत्सर्गापवा(दे?)दभावेन व्यवस्थितेरित्यर्थ।उक्तदोषद्येति। उक्त यच् श्ले षविषये दोषद्वयं-यत्र समासोक्तिविषये श्लेष कृत श्लेषविषये चोपमेति, तरयात्र सम्बन्धाभावादि- त्यर्थ। यद्लङ्कारेति। शेषोपमादीनामल्द्वाराणामभिव्यत्तयर्थ ये शब्दा अव्जमिवेत्यादय तेभ्यो- उलद्धारभ्य इतर समासो्तिश्लेषादि तैरेव शब्दैः अत्पतरैरव्जमिवेत्यादिरहितैर्यदि व्यज्येत तदासरी समासोक्तिशलेषादित घु वाद ग्राह्यो, नापर शलेषोपमाढिरित्यर्थ । ननु शोभातिशयहेतुत्वम- लड्डारान्तराणा लक्षणम्। तद्विशेष्यते। तत् कथमिदमुक्तमित्याह न ह्यस्तीति। शोभातिशयज- नने निजे व्यापारे नारत्यल द्वाराण विशेष. । ततश्रैवो र्ृह्यतेऽपररल्ज्यत इति न युत्तम्। गुरुल्घु- त्वमात्रित्य पुनर्युज्यत एतत्रान्यथेति तात्पर्यम्। वाच्य तिशयापेक्षरा चैतदुक्तम् प्रतीयमानत्वा- पेक्ष या तु समनन्तर विशेषो वक्ष्यते। किश्चत्यादिना काव्यवरियाया सौन्दर्यनिम्पत्ते प्रयोजवत्व- मलद्वारनिष्पतेश्र (13 दुनिष्पाित यथा वक्ता वेदनाचाम यो 2) इल्याह। सगासोक्तिश्ेषभङ्गि भ्याग.वेति। रामासात्तया तु '(अल)वाली लादौ। श्लेदेण 'भैरवाचार्य' इलादौ। नोपगयेति। अलवाली त्यादावुपमा श्लेषोनमा। भैरवाचार्य इत्यादौ उपमेत्रोपमा। 'अत्र समासोक्ति श्लेषभत्वि भ्यामेव' इत्येतद्अन्थानसारण 'रपवर्य विषये उपमया यथे त्यादिग्रन्थ प्रक्षिप्त इव लक्ष्यते। रुपवरयेहानुपसहाराद्, 'उक्तदाषद्वय योगानुपपत्ते' इत्यरय च पूर्वोत्तग्रन्थस्यात्र पक्षे ($आन- त्वात्?) अतर्श्रैवाय क्वचिदादर्शे न पठ्यते । अप्रक्षेपे तु (*त्रिरूपक ?)ग्रहणमिह कर्तव्य स्यात्। तरमात् स वा अ्रन्थो निवार्य इह वा रूपवग्रहण प्रक्षे्यम् । 'उक्तदोषद्वूये'ति च प्रकृतौचित्येन व्याख्यातम् 1- ते हि तत्सिद्धीति। रसबन्धसिद्धावल्द्वारा अवश्यं सि्यन्तीलर्थ.। निष्पादकत्व- मिहानुर नवत्वम। अत एव भरते 'रसनिष्पत्तिरि'त्यत्र रसानुममितिरिति व्यास्येयम्। तद्रैचित्र्य (विभावादिवैचित्यम्।) तदाश्रयाः परम्परया रसाश्रया रसज्ञप्तिहेत्तव इत्यथः । तेनैषागिति। धवेरर्थगत चारतवं तात्र्येण रम्पाद, नाउङ्गारोपनिबन्ध अलद्वाराणा तन्नान्तरीयकत्वेनाप्राधा

• 'सति' इत्यय शब्दो मूलकोशेषु न दृश्यते. S असतीशब्दरय गगनवलीपक्षे शशशृङ्गवत् तुच्छेतयर्थ .. + 'अनुनिष्पादित्व यथा पक्तावोदनाचामयो' इति पठितु युक्तम्. 'योगासिद्ध.' इत्येव तु मूलकोशेषु पाठो दृश्यते. $ 'न्यूनत्वात्' इति पठितु युक्त्तम्. * 'त्रयरूपक' इति पाठन भाव्यम्.

व्यक्तिविवेक्व्याख्याने द्वितीयो विमर्श.।

न्यातू। अतन्यारुत्व यथा निम्नयते तथा तेयातुनिवन्वः कार्य। तत्प्रयोजनाबाव नोद्वूरगादय इत्य्थ। नान्वरवानोद्धरणादय इत्युक्या अलङ्कारागा परम्पर चाह्तादने विशन प्रनिपा- दित । पूर्व च 'न ह्वरित निजे' इ.दिना विशेषाभाव उक्त । तत् क्रथ न विरोव। नैतन्। पूर्वसव्यववानेन चारुत्निष्पादन मर्नासकृत्य विशेषाभाव. प्रतिपादित। इद् तु निभावाद्युनकर- णत्वेन गुरुलवुत्वादिना विशेष उक्त इयपेक्षामेदान विरोध: कश्चित्। [c] कैशिदिति वामनप्रमृतिभि । अधुना यत् प्रतिज्ञामात्रेण प्रतिनादित यथा 'श- ब्दस्य श स्यन्तराभानाव्य जकत्न न सम्नवतीते तङ्राच्यावच नोदाहरगत्वानयगि श्लेनप्रस रेनान- पादयितु मासू््यति स चायमिनि। यस्सनासोक्तिविषये कृतो यस्य चवनये उपमा कृता स इत्यर्थ। द्विविध इति वक्ष्यमाणत्यो *भय लेषस्यवात्रान्तर्भाव । आभ्यागेव समुविताभ्या त- स्योत्थापनात्। यत्रान्यूनेति यत्र विशेष्यरय वशेषण न न्यूनीभवाने ना यातरेच्यते, तत्र शलेष. । मात्रग्रहण लिज्वचनाना भेदादुभयसम्बन्धसहिष्णुशब्दतापरित्रहार्थम्। कर्तृकर्पेति। कर्तृव सरूद: 3दिग्रहणान् क्रियारूपो यत्र प्रधानभूतोऽर्थ शलेषेण स्वरूपहानि नोयते, न तत्र श्रेषा निरवद्य इत्यर्थ। तस्य च धर्मप्रतिपा इकशब्दवविषयत्वेन धर्मिप्रानपादकशब्दविवयत्वेन च द्वैविभ्यम्। उभयग्रतिपादकशब्दवविषयत्व तु दूपयिष्यत। अपरस्तिइति। अर्थ/लेगः। उभय- रापि शब्दशलपेऽर्थश्रलेषेच। यावदिवादि निवन्वन नाश्रित तावइर्यान्तरमप्रमागक नेवेति श्लेषाभिव्यकयर्थ निबन्धनमाश्रयणायम्। अत्रान्तरे इति फुत्रमल्लिकाभिधत्रया येऽट्यास्त्रपुर- चतुम्पुर न टात्राकार आपगा वा तैव्रिकासो हासो यस्य तद्ूब धाठ्राद्हासो यस्य। कुसुमसमययुग मासदरूय रम्यत्वेन तत्मदृश च युग कृतादिमुनसहरन् अज्ञम्भत विकसितवान् व्यक्ताननश्चाभूद् महाकालो दीर्वसमय सहतृ देव्ताविशेय्।सगसाकीत। मशका इयन महासमय इत्यश्लिष्टे विरष्यनदे प्रयुक्ते विशेषणसाम्यारेव देवनाविशेत्पतीतेः समामाक्तिर्भवन्ती महाका उशव्दस्यावृत्तौ प्रमाणम्। नचात्र महाकालशब्दे प्रयुक्े प्रया स कक्चित्। येना'लकालिकुर'तवत् समासोत्त्या श्लेषम्य वैयर्थ्य शङ्कयेत। अ च्छ दितोत। पर्वतपसे आच्छादित वैपुत्याद् दिश रामपरमाकाश च येन, उच्कैरपता गा भूनें चारम्प वर्त- मान, महारोहपरि गाहानि शृद्धाणि शिख ि यम्य, तदौ नत्याच्च शिरसि रफुरच्चन्द्रलेखन्, एवनिध नगेश पर्वतगज ह वा को न वित्मितो भवतीत्यर्थ। हरपक्षे तुआन्छादित परिधानीवृत दिश एव (अरप नन'। वस्त्र येव तथा ड त म्थू्नवषाण च वृषभमविरुत्य स्थित, मस्तके चन्द्रकनान्वित च नगेश कैन्गसााधपनि साक्ष तृत्य अनुपृहीतम्मन्यत्वेन कोनावस्मयन इत्यर्थ।[८९]श्वसे धावनीतिवदिि शव्दतन्त्रम। प्रहीपवदिति पुनरर्थतन्त्रम्। यथायोगसि दुत्यप्रधा- नत्वेन साधारण्य तन्त्रम्। अतुल्यप्रवा नत्वेन तु प्रसा। तयोः प्रतिपत्तिरिति। किञ्चित् खलु वस्तुशत्तयव कार्यकारि यथा दीपादि। किश्चितु परामशापेक्ष यथा धूमाि लिङ्गम्। यत्र यस्मिन् विषये परामशनैरपेक्ष्येण वस्तुशत्तयैवोभयकारित्व तत्र तन्त्रादि नान्यत्र। शब्द. परामर्शापेक्षोऽर्थ- प्रतातकारी। परामर्शो न निर्निबन्धन इति नात्र तन्त्रादिप्रवत्तिः । अहार्य: पर्वतः। सहकारिता सह करणशीलत्व सहकारसम्बन्धश्च। अनवमा उत्कृष्टा. ।नवः प्रत्यग्र. । माधवो वसन्तः ।रस्यता- तिरकेति सहकारसम्बन्धरूप इत्यर्थः । तस्य वाच्यस्थेति। तच्छ्देन निबन्धन परामृष्ठम्। * 'उभयश्लेषस्यात्रैवान्तर्भावः' इति पाठः श्रेयानू

व्यक्तिविवेकव्यार्याने द्वितीयो विमर्शः । ५३

समयस्मृति सङ्केतस्मरणम्। असिद्धमेकत्वमिति। ततश्व नायं तन्त्रादेरविषयः। तत्वम् एकत्वम्। अव्ययानव्ययात्मकमिति। अव्ययमिवादि। अनव्यय सदशादि। ध- र्मार्थस्येति। श्लेषादभिन्नत्वमिति योज्यम् । प्रकटेति। कुलयश्चटका• तदुक्तम्-'कुलिः कुालेङ्गश्चटक इति। ते च ते शकुन्ता. शकुनय. तेषा चक्रेण समूहेन भास्वतीना वलभीनां हिता. अनुरूपा मत्तवारणा अड्क चिह्न यस्या । निशान्तोऽन्त.पुरम्। विडम्बयन्ती उपहसन्ती। समरभूपक्षे कुलिश वज्र। कुन्ता प्रासा। चक्राणि अरीणि। तैर्भास्वद्भि । व्यतिरेको विडम्बय- न्तीति प्रकाशितः । प्रकटेत्यादौ च विशेषणभागेSत्र ेष। उषसीति। अन्धकार एव मलिन- त्वात् पङ्क: । तस्य विगलितस्य ( प्रवमवस्थान?) तेन शबल विचित्रम्। घनवर्त्म वियत्। दूरमत्यथेम्। मधुर सुकुमारो यस्तरणितापो रविप्रभा तद्योगेन तार हृदम्। मधुपायिनो भ्रम- रास्तेषा पड्क्तिः । अन्धकारपङ्कप्नव एव विगलनेन निस्सारत्वाच्कव तस्य लङ्गनेन वर्त्मसु (S पक्षेषु?) दूरमा अरमणीयश्री. । मधुरता मकरन्दासक्ता तथा रणिता सशब्दा, यद्वा मधुर- तेन मकरन्दासङ्गेन रणितं गुजितं यस्या। पयोगता जलगता। अरमत्यर्थम्। अत्र घनवर्त्मश व्दस्योपमेयवाचिन श्लेषेऽन्तर्भावात् धर्मिधर्मोभयार्थस्योदाहरणत्वे न्याय्ये धर्मार्भस्योदाहरणत्व चिन्त्यम्। [९०] अनवरतेति। अनवरत नयनसलिलेन सिच्यमानो वृद्धि नीयमानः । तथा अनवरतं नयन प्रापण यस्य तेन सलिलेन सिच्यमान आर्द्रत्व प्राप्यमाण। विपदो लव सूक्ष्म- भागो विपल्लवो विगतकिसलयश्च। प्ररोहति विस्तीर्णीभवति अड्कुराश्च मुश्चति (धर्माश्च मुञ्चति?) धर्मार्थत्वमिति। (किल2) अत्र स्थितमपि धर्मार्थत्व नोपमानविशेषणत्वायाल विशेषणत्वस्य कक्ष्यान्तरभावित्वात। न चावृत्तिमन्तरेण कक्ष्यान्तरपरिग्रहो न्याय्य। न चात्रावृत्ति कार्या। प्रमा- णाभावात्। अनावृत्तौ तु तस्यामेव कक्ष्याया विशेषणत्वे उपमेयस्वरूपापहारप्रसङ्ग इति पदार्थः । तस्योपमेयेति तच्छब्देन विपल्लवशब्द परामृष्ट । यः पुनरिति श्रलेषप्रयोजक शब्दः। अप्रधानं विशेषणभूतम् । प्रधानस्य हि पूर्वोक्तन्यायेनावृत्तिर्न्याय्या। निबन्धनमिवादि। सानु पर्वतस्य मा(ल)भूभागः । अङ्कोल्लाख्यास्तरव. तेषां पल्लवा भास्वन्तो यत्र । अड्कोल्लशब्दः प्राकृतभाषापदमपि कविभिरतिप्रसिद्ध्या श्लेषादिषु प्रयुज्यते । तथा च 'सकुशाड्कोल्लपल्लवा। मैथिलीव श्रिय धत्ते' इति परिमलेन प्रयुक्तम्। सस्कृते पुनरक्कोठशब्दः स्थित । तथा भास्वा- नड्डे उल्लपन् मुखर. लवाख्यः पुत्रो यत्रेति सामान्येनान्यपदार्थो गृह्यते। इहेति विपल्लवशब्दे। इवाद्यव्ययमिति। तरुरिवेति प्रयुक्तस्येवशब्दस्यान्यथा व्यनस्थापयिष्यमाणत्वात्। अलङ्का- रान्तरं समासोत्त्यादि। प्रधानार्थसंस्पर्शमात्रादिति। यतः तेन पदेन सम्भवदप्रधानार्थे- नापि प्रधानभूतोऽर्थ सस्पृष्टः, ततोऽन्तरसम्बन्धासहिष्णुत्वात् द्विरुपादानाईत्वम्। यत्र च प्रधा- नाप्रधानोभयार्थस्य द्विरुपादानमवश्यं कार्य, तत्र दण्डापूपिकया तदेकार्थस्य प्रधानमात्रार्थस्य शब्दस्य द्विरुपादानं न्यायसिद्धमेव । रुचिर्दीप्ति अभिलाषश्च रुचिः । अत्र द्वौ रुचिशब्दौ विशे- व्यवाचित्वात् प्रधानार्थौ। ननूपमानस्य यदि विशेष्यत्व नोपमेयविशेषणत्व तत् कथमुपमेयसम्ब- न्धिन्युपमानस्य विभक्ति: यथा 'वागर्थाविव सम्पृक्तौ' इति। नैष दोष । विशेषणत्वमवच्छेदक- त्वं तच्चोपमानस्योपमेयं प्रत्युपमितिक्रियाया विद्यत एव। अन्यथा तयो सम्बन्धाभावादनन्वयप्र + 'प्रवोऽनवस्थानम्' इति स्यात् S 'पक्ष्मसु' इति स्यात्। 'दक्छब्दो वर्त्मवर्त्मनी' इति यादव :.

५४ व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः ।

सङ्गः । स्थिते विशेषणत्वे तस्य न विशेष्यविभक्तेर्हानि काचित्। यत् पुनरिहोपमानशब्दस्य विशेष्यवाचित्वमुक्तं तद् धर्मिताभिप्रायेण। धर्मी ह्युपमानम्। न च स्वतन्त्रत्वात् विशेष्यार्थः । अतश्रैवायं 'स्ररीव गच्छति षण्डोऽयम्' इत्युपमेयलिङ्ग न भजते। धर्मवाचि तु विशेषण विशे- ष्यलिंद्गमेव । तदुक्तम् - 'गुणवचनानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति' इति। तदेवमुपमान- मुपमेयविभक्ति न (न) भजते धर्मित्वं च न जहातीति। खलता दुर्जनत्वम्। खलता आकाश- वही। अंत्र प्रयुक्त इति। तरुरिवेत्यत्र। वाक्यभेदप्रसङ्गादिति 'सम्भवत्येकवाक्यत्वे वा- क्यभेदश्र नेष्यत' इति वाक्यभेदस्य प्रतिपत्तिगौरववत्त्वाद्वेयत्वम्। अथ समासोक्तीति। अनवरतजलेत्यादेर्विशेषणस्य द्यर्थत्वात्। उपमानभूतेति। यत्रोपमानभूतस्य धर्मिणोऽन्यस्या- र्थस्य गम्यमानत्व तत्र समासोक्ति, न साक्षादुपादान इत्यर्थः । क्वचिदिति । बभ्रव कपिलाः । एतद् दावामिं *(विशेषा: ++++2) लक्षणमर्थ प्रतिपादयतीाते धर्मिधर्मोभयात्मत्वम्। एवं हरिणा हरिता मृगाश्च। जटा मूलानि केशसन्निवेशाश्च। वल्कल वृक्षत्वक् तत्कृत च वासः। कपिला: पिड्गला मुनिविशेषा(श्र)। आरोपविषयबहुत्वादारोप्यमाणानामपि बहुत्वम्। [९१] केसरिण बकुलपुष्पवन्त सिह च। वसन्त माधव निवसन्त च। अभिमानो धारा- धिरूढो मानो महाप्रमाणश्च। दुर्वारणोऽशक्यवारणो दुष्टश्व करी। मत्तो मत्सकाशात् समदश्च। अभिमान इति न तथा हृदयङ्गम. पाठ.। अन्योन्यमिति वसन्तमित्यस्य केसारणिति विशे- षणं, सिहपक्षे च केसरिणमित्यस्य वसन्तमिति। रूप्येति यः केसरी प्रतीत स वसन्तस्य रूपकत्वेन न ताटस्थ्येन। एव वसन्तमित्यस्य निवसनार्थयोगेऽपि वसन्तार्थ केसरिणो रूपकत्वेन योजनीय। इत्थमेव दुर्वारणाभिमानयोर्वाच्यम्। विशेष्यत्वेन रूप्यत्वेन च स्वतन्त्रत्व, तद्विपं- र्यंयेण परतन्त्रत्वम्। विशेष्याद्यात्मकेति। आदिग्रहणेन रूप्यरूपकभावो गृह्यते। तिलक- स्तरुविशेषस्तिलकश्च विशेषकः । तदभिव्यक्तिरुभयार्थाभिव्यक्तिः । तयोरुभयोरर्थयोः। गुणवन्तो रज्जुयुक्ता अपि घटका: सङ्गटयितारो हस्वाश्च घटा। पार्थिवा राजान, नतु वक्ष्यमाणयुत्तया पृथिवीविकारा व्याख्येया•गुणवत्त्वघटकत्वयोरिति। यद्यप्यत्र समीहितसिद्धौ हेतुत्वेन व्यवस्थितस्य घट(का) इत्यस्य पार्थिवा इति प्रति विशेषणत्व, तथापि कूप इवेत्युपमासामर्थ्याद् विशेष्यत्वमपि घटते।।

*'विशेषणं सन्नकुल' इति पाठ्यस्याद्धनुरेखान्तर्गतम्

पाठभेदः।

पृष्ठम्. पङ्डि :. मुद्रितपुस्तकपाठ :. गपुस्तकपाठः.

१ ११ प्रपत्स्यते प्रकल्प्यते २२ च्यमा 59 च्यभाव्यमा २ २ पुनरस्य यत् पुनरस्य १२ स्वार्थाभिधानम् अभिधानम् १४ तार्थेत्व तात्मत्वं १७ सार्थेक सार्थकत्व १८ करणात् तस्येतिना व्यव करणस्येतिना पर्यव २१ तरव्यवस्था निर्निबन्धनैव तरभावव्यवस्था नैव २२ घटादिरेव घटादिरपे १, व्यभिचारसं व्यभिचारासं २४ तदवगतेरित्युक्तम् तद्वगतिसिद्धः मात्रानुवादफलम् मात्रफल २६ नुगममित्यवग नुगमित्यनुग २८ क्कारान्तरस्यो क्कारस्यो ३ २ धात्मत्वमुपगतम् धात्मकत्वमुपगतमेव ३ भणितिभेद भेद्भणिति ६ षिद्धमित्युच्यते तत् प्रति षिद्धत्वमुच्यते तदयुक्त तत्प्रति ९ तद्ध्वनि तत्र ध्वनि " १० सद्भावा तस्या: सद्भावा ११ तयोरुपसर्जनीभावादिति तदुपसर्जनीभाव इति १३ लक्षणवाक्ये व्य लक्षणे व्य १६ चोपसर्ज वोपसर्ज त्वामयात् त्वमिति यावत् "' १९ त्वतः त्वात्

२० पदमनेकप्रकारं नामा पदं नामा

" २६ प्रवर्तमाना: वर्तमाना:

" २७ चैषा चैका २९ सत्यपि घटत्व सत्यप्यघटनत्व

१ मघटन् मघटयन् २ घटव्यप घट इति व्यप 50

१ घटव्यप पटव्यप ३ घटनक्रियाकर्तृत्वाभावावि पटनक्रियाकर्तृत्वावि ५ चेह चेदम् ९ यथैकेषाम् तथैव यथैकेषाम्

" १० एकार्थ तदेकार्थ गोत्वादि गोत्वादिम् १२ निमित्तमिति सिद्धम् निमित्तम् एकार्थसमवायाद् घ- टत्वादि प्रवृत्तिनिमित्तीकरोतीति घटात्मतापत्तिलक्षणा क्रियैवेति सर्वेषां नामपदानां क्रियैवैका प्र- वृत्तिनिमित्तमिति सिद्धम् १४ पाचको पाको १६ सत्ताव्यभिचारात् सत्तावत्यव्यभिचारात् , न तु तावता तद न तु तद 39 २४ व्रजती प्रव्रजती 99

५ ४ अपास्येत्ययम् अपास्येत्यव्ययम् ७ असंस्कृतेषु असंस्तुतेषु " १० अन्यकर्तृक अन्यकमेक ६ ५ अर्थात् प्रतीतितः अर्थाप्रतीतितः ७ २४ सरसापराधः सुरतापराधात् , दश्यते दिश्यते V ९ ३ स्तु मृष्यते सुमर्षण: १० १६ प्रयुक्तो युक्तो

१८ तद्धि तच्च तत्र २९ विधे: विधेयविषये ११ ५ व्यनिषेध व्यप्रतिषेध ७ ग्धपरिषत्सु ग्धविद्वत्परिषत्टु १० अभिमतस्य अभिधानस्य १४ संवित्ति: सम्पत्तिः १९ प्रतीयमाने प्रकाशमाने " २१ न प्रदीपप्रकाशो न च प्रकाशो २७ एव सन्तो व्यङ्गया एव व्यङ्गया "9 १२ ३ समन्वितो समर्थितो १ क्तादौ क्त्यादौ "9 ९ स्यापि स्यात् तस्यापि व्या स्यापि व्या " नांश नाङ्ग

२४ यथोक्तम् यच्चाक्तम् २८ अन्ये अन्य एव १३ २४ प्रकल्पन्ते प्रकल्प्यन्ते ३० व्वपि स्थाय ष्वपि यत्स्थायि

१ लक्षणभ्रम: भ्रम: "9

१४ ७ सत्कवि तत्कवि

१० तथा र्फु यथा स्फु

काव्यात् काव्ये ११ स्वदते स्वादपर: " १७ सम्बन्धतः अर्थसम्बन्धतः २२ तत्र हेत्वा यत्र तु हेत्वा २६ समस्तीति अस्तीति २७ कृतार्थ कृतात्म २८ दतेरिव स्मृतेरिव

१५ ५ शक्त्यात्मना सूक्ष्मात्मना <सहैव सदैव

१, घटादे: घटपटाद: ११ भासनो भासको १२ प्रदीपो दीपो नान्तर्विपरि ना परि प्रतिपादकाद्वा प्रतिपादनाद्वारा 59 १४ धूमादसेः धूमाग्न्योः १६ तथा हि-सतोडभिव्यक्तिरा -? द्ययोरर्थयोः सतोडभिव्यक्ते. आद्ययोस्त्वेतयो:

१७ न तत् प्रतीय प्रतीय दध्यादे दीपादे १९ तृतीयस्यास्तु तृतीयायास्तु २२ तस्य नान्त तस्यानन्त २३ विधिद्धः विधेयसिद्धः विधसन्नि विधः सन्नि २४ नार्थप्रति नार्थद्वयेन प्रति २६ सहभावेन सहभावो धूमाग्निप्रतीत्यो घूमाग्न्यो. १६ ३ पथम् पर्यन्तम् ४ हृदय सहृदय मुपयन्तः सन्तो मुपपादयन्तो ५ सहैव प्रकाशितुम् सदैव प्रकाशयितुम् 66 ७ कुत एव कुतस्तत एव १२ सहभावेन सद्भावेन 66 २३ यत्र यत्तु १७ ३ विशेष शेष ७ तातिवृत्ते तानिवृत्तेः " चारिभावाल चाराभावादल १८ ५ यार्थप्रति यार्थान्तरप्रति १८ १० तकौतुकौत्सुक्य तौत्सुक्य

५

११ रावगतिः रप्रतीति: १६ अत्रापि तत्रापि १७ कार्यावग कार्यादवग

" नोपगन्तव्या नावगन्तव्या १८ व्यवधानाविशेषात् व्यवधानात् २१ उपरक्ता " उपात्ता १९ २ र्थैकवि र्थवि ९ या्थेत्वे यत्वे रेकैकस्य रेकतरस्य १३ स्यार्थाश्रितत्वा स्याश्रितत्वा २२ सहकारित्वम् व्यञ्जकत्वम् २५ न्तिमात्रमूलं न्तिमूलं " २७ विष्टः विशिष्टः कश्चिदर्थ: काश्चेदपि तादृशार्थः

२० ११ न च तम्य तस्य १३ भरैकाग्रो रसैकाओ्रो , क्षणम् क्षणात् १६ चास्य च तस्य १९ निषेधविषयव्यु निषेधव्यु २१ रामरावणादि रामायणादि कसमाश्रयेण प्रतिषिद्धविधि- निषेधास्पदचरित कचरित

२२ अनुकार अनुमान २४ प्रयोगस्तु प्रयोगादि , राज्जतम् रञ्जकम् २९ निबन्धनभावनास्य रसा निबन्धनं रसा

२१ ३ विशिष्टत्वम् वैशिष्टम् ५ सिलेक्षणदोष: प्तिलक्षणो दोष: २१ ६ शरीरम् स्वरूपम्

युक्तम् 39 ७ शक्यम्

ताभावे मुख्यवृत्त्या काव्यव्यप-। नाभावे काव्यतैव [देश एव १० वैचित्र्ये वैशिष्चे १२ केवलरसा केवलं रसा

" १४ अतश्च ततश्च

", दावप्यसावुप दावभ्युप २२ च तेनापि चैतेनापि २३ सम्बन्धादेव सम्भवादेव २४ पुरुषस्याश्वविशिष्टस्यैव सतः विशिष्टम्यैव तस्य सतः २७ कर्तृनिर्देशः कर्त्तुर्निर्देशः क्रियाया: क्रियायाम् २२ वचनं च कथन च ५ प्रभेद उपभेद " गणिता: गदिताः २२ संज्ञानाम् संज्ञायाम् २३ यद्वाक्य तद्वाक्य " २३ ७ परः परम्

" ८ न च युक्तिनिरा न चायुक्तनिरा

" १० शाब्दत्व शब्दत्व

" २४ क्षप्रवृत्त क्षवृत्त २९ रैकात्म्याः रैकार्थाः "१ २४ ९ शाद्धर्मात् शाचैव ११ न्यस्य प्रतीति: न्यसम्प्रतिपत्तिः १२ प्रकाशादे: प्रकाशनादेः

" १४ तत्रासमित तत्र सम्मित चातत्त्वात् चास्तत्वात् १६ तर्द्यन्यथा तस्यान्यथा

७

२४ २१ साम्यमनु साम्याद्यनु २९ ४ बहुविधः बहुविषयः

" ७ भावनियमो भावः सम्बन्धाभावात् सम्बन्धाभा- " वश्च समयाभावाल्लिङ्गाच्च

" १९ द्विरूपा त्रिरूपा २९ किन्त्वर्था किञ्चार्था २६ < कल्प्यते कल्पते १४ तया तथा १८ न्तरप्रती न्तरे प्रती २१ प्रसक्ताः प्रयुक्ता:

" २८ तदाश्रयः तदाश्रया २७ ४ भक्षय भुडक्ष्व १० तातिरिक्त तार्थोतिरिक्त २० वृत्तिभेद: प्रवृत्तिभेद: , सकृत्प्रयुक्त सत्प्रयुक्त २२ वासौ " वायम्

" २३ शब्दस्यार्थ शब्दार्थ हारो " २४ हारनियमो

" २७ न्यव्यापारसाङ्क न्यसाङ्क

२९ वृत्त्या प्रवृत्या

२८ २ सापेक्ष: स्व सापेक्ष एव स्व

७ वक्र वक्त १३ तत्राद्यः अन्राद्यः १७ मित्थं मिदम् १८ न्तरं भिन्नम् न्तराभिन्नम् मस्ति सः " ", मस्य सः २९ ४ तदभ्युप तदर्थाभ्युप पाणिरसि निर्भरगर्भ गात्रमसि दुर्भरगर्भ

२९ ११ नास्ति भगवन् भवतो व्यपेक्षा नाम भवतो भगवन्ननास्था १३ गमकत्व गम्यगमकत्व ननु यदि ननु २४ तत्प्रतीतिनान्तरीयक नान्तरीयक २५ सिद्धोऽपि सिद्धो

" २७ इति इति वक्तुम् १ विशेषमात्रम् विशेष: " ३० ३ वाचकभाव वाचकत्व ५ सर्वस्यैव सर्वत्र " < कृतविशेषाणि कृताशेषविशेषभाजीनि १४ वार्थकारि व कार्येकारि १६ मुपद्धात्येव सन्दधात्यव १, भिन्नाधिकरणं चे असमानाधिकरणं चे १७ पश्चाच्च पश्चाद्वा २० यदेतत् यत्तद २१ सहभावा सद्भावा २७ तेन ते यद तेन यद १ धीयन्ते दीयन्ते ३० स्िद्वा भिन्न ञ्विद्विभिन्न ३१ २ तन्निबन्धनो रसास्वादोऽपि निर्बन्धेनापि रसास्वाद: ९ तत्रेष्टम् तच्चेष्टम् १२ व्यवस्थिता व्यवस्थितिः १४ रेकानु रेक्यनु १७ वित्वं भ्रमो वित्वभ्रमो १९ सद्यत् यद्यत् २७ पश्चाच्च पश्चात्तु ३१ विशेष्य मझम् विशेष्यमग्रम् ३२ < तु ताम् कृताम् " १२ त्वादै चादै

३२ २३ अप्रयोजकमेव अप्रयोजकम् २७ तयोः सामान्यविशेषयोः स्त्रि तयोः स्त्रि चेतन सचतन ८ कदलिकाण्ड कनककाण्ड ३४ ७ हतोऽप्याद हतश्चाद २१ गमेऽन्ये गमे चान्ये

" २५ स्वार्थेत्वम् स्वार्थ कत्वम् २६ लक्षणाभावात् लक्षणायोगात् ३५ ५ मुघैव मा नैव ९ वाच्यस्ये काव्यस्ये १५ निरूप्यमाण विविच्यमान १७ स्वरूपमेव ध्वनेरुक्तम् ध्वनेरेव स्वरूपं विहितम् २० चात्र चास्य कश्चिदिति कशश्चिदस्ति त्वोक्तिर्युक्तिमती तोक्तिर्युक्ेति " २१ परवाच्यत्वम् परत्वम्

" न बुच्ा बुच्य्ा २४ विवक्षितान्य विवक्षितत्वान्य २५ यत्वेन हि यत्वे हि २६ तदेव हि तदैव हि ३६ ३ मोपादायि नोपादायि तस्य गुणवृत्तिप्रकारत्व गुणवृत्तिप्रधानत्व

९ उत्कर्षापकर्षो उत्कर्षो

१० न्याश: न्यांशविशेषः

" १२ प्रत्याययन्ति प्रमापयन्ति १४ विषयस्तस्यैव विषयस्यैव २७ वर्णितो वण्येते

३७ ११ अयथायथम् यथायथम्

" १२ माधैरेवो तयाद्यैरेवो

३७ १२ प्रतन्यते विप्रतन्यते पुनबहिरङ्गं बहु पुनर्बहु

", १३ प्रक्रमभेदः, क्रमभेदः, पौ-2 प्रक्मभेदः, पौनरुक्त्यम्, नरुक्त्यं, वाच्यावचनम् अवाच्यवचनम्

" १५ पात्तम् पात्तव्यम् १८ निदानीमखि निमानखि १९ किमसभ्य किमसह्य ३८ १९ इह च इह तु असङ्गतम् अयुक्तम् २० याभिसम्ब यासम्ब २४ च सत्यस्य चास्य २९ नञा नञो ३९ ५ तत्रापि अन्रापि

" भविष्यति भवितुमहति १० तावदत्र तावदेव ११ प्राधान्येन प्रधानेन १२ क्रियांश. क्रियाङ्गांशः १३ क्रियाभिसम्बन्धः क्रियांशः १५ प्रसज्यप्रतिषेधभ्रमः प्रतिषेधक्रमः १७ मेव तत्र समा मेव समा २० अयथार्थत्वमेव अयथार्थमेतत् २५ प्रधानस्यानूद्यमानार्थ प्राधान्ये साक्षादन्यूनार्थ २६ पतितेन पतितो 80 ३ क्षया क्षया च 8 नित्यमभिसम्बन्धः नित्यः सम्बन्ध: १ जहार तत् जहार तदिति ८ शृणोति य इति शृणोति यः "१ २८ सफलीभवि सफलो भवि " ४ प्रतिपद्यते प्रतिपतस्यते

११

४१ ९ तदेवोदा तदुदा ११ र्मादिवि र्मादिवस्तुवि

"१ १३ इत्यादौ तदात्मा जानातीत्य Sतदात्मा जानाति तन्माता जा- नातत्य १५ दानेन दा तेन १६ यद्यपि तदो तदो तथापि यत्र तत्रापि १७ तदाभिसं तदभिसं

" २३ कल्पितेन तदा तत्स कल्पिततत्स २४ इत्ययुक्त इत्यत्रायुक्त ४२ ७ क्तवस्तुविषय क्तविषय १३ तच्छब्दपरामर्शस्य " तच्छब्दस्य १४ न च ह्यसति न ह्यसति १६ न हि तमन्तरेण तमन्तरेण " ५, तदर्थनिश्चय तदर्थत्वनिश्चय "१ १७ तावत् तेषाम् तेषाम् २३ इतरथा तु इतरथा

"१ २१ लोक इति लोक: शश इति नचास्मान् प्र० ति तथा। अहं चैवं मन्ये त्वदरि- विरहोत्कान्ततरुणीकटाक्षाल्का-

इत्यादौ २७ प्रकान्तसम्बन्धसहायस्यास्य प्रकाशसम्बन्धस्य

" २८ प्रकस्यमान प्रकाश्यमान २९ नापरो नान्यो

४३ २ रत्नेषु शतेषु ३ आवर्जयितुम् अनुरञ्जयितुम् ११ तावत् प्रायेण प्रायेण

शरीरत्वम् सरणित्वम्

४३ २३ काश्चिेत् कश्चिदस्ति ननु च नापि च

"१ २६ ष्णादिवत् ष्णवत्

"१ ३० सन् सत् ४ % १० से कविना सेन कविना

११ ताचरणल ताचारल

४५ १४ इति तत्राप्य इत्यत्राप्य १७ गाशङ्का गशङ्का १८ स्य सकर्णकरत्राप्यन स्यात्राना २४ प्रसज्येत प्रसज्यते २५ षणसामथ्यावसित षसामर्थ्यात् २७ तुर्नान्यस्तद्यथा तुस्तदथा ४६ ९ तत्तत्कर्म तत्कर्म

"9 १० मवद्यो मेव द्यो १६ र्षप्रतीतिभेदो र्षभेदो २२ ज्येतेति ज्यत इति 19 ४७ ३० निघ्नतया निन्नत्वेन २ समासे गुण समासेन गुण २० तस्या: तस्याम् २४ केशहस्तः केशपाशः ३९ १७ तवियत् तनभ: २१ च ये जन्म च जन्म ५ तनुत्यजामिति प्रत्युदा तनुत्यजाम् । अत्र शैशव इत्या- दीनि यान्यभ्यस्तविद्यत्वादीना- मधिकरणभावेन विशेषणानि तानि तेषामितरान्वयवैलक्षण्य- लक्षणमतिशयमादधानानि रघू- णां यथौचित्यं नयविनयादिस- म्पदमुन्मीलयन्ति अप्राधान्येन विवक्षितत्वान्न तैः सह समासे समशीर्षिकतां नीतानि। प्रत्युदा

५० १३ दर्शनसं दर्शनस्पर्शनसं २६ स्याप्र स्य वा प्र २७ ज्यस्य ज्यशब्दस्य ६ निष्क इवार्पित: निष्कमित्रार्पिंतम्

" ७ सम्बन्धेन सम्बन्धित्वेन १० गुणभावे विशेषणभावे १२ दास्याः पुत्र: दास्या: कामुकः १३ शादपकर्ष "१ शादाक्षेप सेऽपि विभक्तेरलुक से विभक्तेलुक " इत्यतः इत्यादौ ततः १४ रूपमात्रमेव रूपमेव . " १७ भावे यथा भावे च यथा २४ प्रभावप्रकर्षप्रति प्रभावप्रति २५ सतः ततः

१२ ६ कक्ष्याणाम् कक्षाणाम् ७ रोपणेन रोपेण " ८ निधानत्वात् निधानतया ९ तिरेक तिशय १८ कथञ्निदपि किश्चिदपि २० क्रियाभिस क्रियासं ", २५ रत्युद्दीप रतेरुद्दीप २६ वसादितम् वसाद गमितम् ६३ ६ न विवक्षितः अविवक्षितः ५४ ३ कुलम् भटान् " रावणः रावणः" । इति २४ न्याय्यो युक्तो २८ आवहन्वी मुद्धहन्वी ५५ १५ कयैवास्मा कयास्मा

" १६ मत एवं मत एवेति

५६ १८ यद्याख्यातम् तद्याख्यातम्

"१ २० वक्तुं वृत्त्या वृत्तावुक्तम्

२४ अनवग अनधिग

" अभिन्नार्थ भिन्नार्थ "१ न्यानपेक्षसम्बन्धो न्यापेक्ष सम्बन्धत्वो २९ मेव तच्चि मेवैतच्चि "

५६ू २ यस्यार्थो यत्रार्थो ५ तदिहाम्बि तदम्बि " दानं तत्कि दानात् कि ७ पनत पव्यञ्ञक १३ शब्देनाभि शब्दोडमि १७ भगवतो हरे: हरे: " १८ सम्पत्सम्प्कशून्य सम्पच्छून्य १ विधस्य केसरि विधकेसरि " २३ मप्रकृतमेव मप्रस्तुतमेव २७ व्यमेव समा " व्यं समा ५७ २ ननु च यदि विशेष ननु विशेष ९ रातिशयाव राव २५ पि तत्रार्थेस्य चम " थापि चम २६ हृदयैकसं हृदयसं

" ३० मतम् कृतम् ३ स्वतेव सुतेव ९ लौकिकक्र्म लोकतः क्रम लोकश्च लोकस्य " १० वैनमा वैतदा " १५ अत्र हि भाषति भाषति १७ वादप्र वादभावप्र २३ अत्र हुत्क अत्राभ्युत्क

१५

५८ २४ प्रक्रमाभेदप्रकार एवायमिति म -? न्तव्यम्। केवल पर्यायप्रक्रमभेद प्रक्रमभेद

५९ १८ चाभिन्नार्थ च भिन्नार्थ १९ रेण स्वभावतोऽन्यो रेणान्यो न्धोपपा न्धत्वोपपा २२ धा: शरीरिणाम् था हि जीविनाम् २७ स्येव चशब्दस्याविषय स्य चशब्दस्य विषय ६० ११ शब्दावेव पर्या शब्दावेव हि पर्या १, प्रकमभेदवि प्रक्रमभेददोषवि १८ पलः एवम् पल इति अन्रोपल इति एवश्च 35 २४ वीये च धैर्य च ६१ ५ विशेषणत्वा विशेषत्वा

१६ अभिवाञ्छितम् उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरद्युते " मम हि गौरि!। अभिवाञ्छितम् १७ वचनप्रक्रम प्रकरम १९ त्युचितः पाठः ए युक्त: पाठः । नचात्राभिधेया- विमशप्रसङ्ग: ए

२६ जक्षुर्बिसं धृतविकासिबिसप्रसूना :- Sजक्षुर्बिसं विकचमस्य दधु: प्रसूनम्

" २७ श्रियामनु चिरादनु ६२ २ सतोऽपि चासतो वापि चाविव सतोऽपि विव १२ इत्युपपन्नः इति युक्त: " १४ च न ते न च ते २१ सङ्गतिरेनम् सङ्गमभूष:

" २६ लाभः । यथा च समतया लाभः । आर्थप्रक्रमभेदो यथा- अनन्तरोक्तोदाहरणयोराद्यमा- हितविपर्ययम्। मत्तता दयितस- ङ्रमभूषा भूषयत्यसमसायकल- क्ष्मीम्। साप्यनूननवयौवनयोगं तद्वपुस्तदपि चारुतरत्वम्। इ- ति। अत्र हि मत्तता दयितस- अतिरेषत्युचितः पाठः। यथा च समतया।

१६

६२ २९ क्र्क्कियाकर्मभावो क्रियाभावो

" र्थः प्रक्रान्त इति र्थ इति ३० नियमन नियम " ६३ २ पाठ: पठितव्यः निय पाठ: निय ३ दूश्च शब्दश्चो दशव्दश्चो

भ्यूह्याः ग्राह्याः ९ युक्त: पाठ. । आर्थः प्रक्रमभेदो यथा अनन्तरोदाहरणयोराद्यमा- हितविपर्ययम्। तद्यथा-मत्तता द- यितसङ्गमभूषा भूषयत्यसमसाय-युक्त: पाठः । एवमन्येऽप्यव- कलक्ष्मीम्। साप्यनूननवयौवन- गन्तव्याः । क्रमप्रक्रमभेदो योगं तद्वपुस्तदपि चारुतरत्वम् । यथा इति। अत्रापि हि मत्ततां दयित- सङ्गतिरेषा इत्युचितः पाठ। क्र- मप्रक्रमभेदो यथा।

" २० नां प्रक्रान्तानां भेदेऽपि नामभेदेऽपि ६४ १२ संवेद्यत सम्भवेद्यत १८ शब्दव्यापार शब्दस्य व्यवहार २७ स्याप्यप्राधा स्य प्राधा " प्रसृताया. प्रवृत्ताया: २९ विचित्रार्थभङ्गभणितयो विचित्रा भङ्गिभणितयो ३० प्यस्माभिरयमि प्ययमस्माभिरि

६५ ३. शक्य: कल्प शक्यं कल्प ४ भङ्गिभणिति भणिति ६ विविच्यमानः विवेच्यमानः १० प्रकषेप्रतीतिः प्रतीतिप्रकर्ष: "१ १२ नैतत् न तत् १२ रित्येवमयं पाठ: परिणमयितव्यः। रितियुक्तः पाठः पठितव्यः । तव्य: यथा च तरङ्गय .... व्यः। उदञ्चय तव्यः । उदश्चय

१७

६१ २७ प्रक्रमभेद. भेद:

६६ ८ षाशङ्का षशङ्का ११ यथा नाभिवादन यथा यथा च मीलितमित्यादि। अत्र च पुनश्शब्द, सहि तेने- त्यताऽनन्तर प्रयोक्तव्यः।नाभि- वादन १२ अत्रापि हि अत्र हि २३ दम्मदर्थयोः क दस्मदो. क " परशुचन्द्रहासयो. चन्द्रहासपरश्वथया. २६ स्मर नयं ना स्मरसि यन्ना २९ त्वमचेतने पत्रिणि त्व पत्रिणि

६७ ३ न्तोडर्थो विषय इष्टो न न्तो विषयः न तस्य स्मृति तत्स्मृति ४ त एवार्थो तार्थो ८ तत्र हि न पौ तत्र भिन्नपो "१ २३ चरविशेषणवाचि चरवाि पदादन पदस्यान ५ वकमलाकरबहुल वबहुल ७ बिम्बं तव मुखमिति बिम्बमिति ११ स्याभिसं स्य स १६ त्यभ्युपैर्यत् किल स्युपचर्य किल २१ त्रेत्थंशब्दस्य त्रत्थंशब्द: २३ वशबदस्य। स ह्युपेतीत्य वंशब्दः अभ्युपैतीत्य २४ मभण्यत ममन्यत

२७ पदम् परम्

६९ २ उपाधि उपाय १३ यदुक्त तच्च तच्च १४ साम्येऽपि साम्यम् १८ विषयत्वेन नियतत्वन १९ सितकुसुम स्मित्कुसुम

१८

२० पुलिनगता पुलिनचरा: २३ बिसान् बिसम् २५ पर्यभेद इ पर्यम् इ २८ तदुक्तम् यदुक्तम् 90 ५ र्शोडाय दु शः स दु १९ सा च भुवनैकज सापि जगत्रयज २३ अत्र त अन्न हि " सम्बन्धिनिबन्धन यत्पुनः रव तत्सम्बन्धे यत्म्व २४ मिति तेन जक्षुः मिति जक्षु २७ ततान तनोति ७१ ४ तेऽप्यस्त्यर्था तेऽप्यस्यार्था ८ तद्वितप्रत्ययस्य तद्धितार्थस्य ९. तद्धितस्योत्पत्ति तद्धितोत्पत्ति

" सात् तत्प्रतीति सात् प्रतीति १२ मपि वर्त मतिवर्त 11 १३ स्य चोभयो. स्योभयोरपि १६ श्रयणनै श्रयेणै २१ रेकतरस्य रन्यतरस्य २५ विशेष्यो विशेषो २६ तदनुपा तदुपा २८ मिवाभिपे मिव प्रपे ७२ ४ र्वेषामुप र्वेषामप्युप ११ युञ्जतः बिश्रतः १५ हरिता हरिताम् १९ यथा च तथा च ७३ १४ मवगमपमान मुपगम्यमान वधीर्ये वधार्य ११ मानत्ववच मनवच २० नोपमेयभा नोप मानोपमेयभा २९ तिनैव तिशब्देनैव

१९

७५ १९ ग्रस्त ध्वस्त २४ मतिस्फु मिति म्फु ५ त्रैवोत्तरेषु त्रैव चोक्त्तेषु ७६ ८ यदर्थैका यदेकार्था

७७ लोकलोचनकथोपरोधकम्य कारस्य १७ नाभिधानम् नावस्थानम् १८ रतिः रुचिः

७८ ३ मूर्छित: द्ुषितः १९ सान्तराश्र साश्र

२८ तस्य तस्थापि

२९ दावतज्जा दौ तज्जा

७९ ११ भा यस्येति भस्येति

२6 मुख्यवृत्त्या मुख्यया वृत्त्या ८० ६ मूढाः पापा: १९ क्रियापर्यायत्वे क्रियात्वे

८१ ४ पुनरुक्तौ पुनरुक्तार्थौ सर्वतोमुखम् "' ८ तस्य सर्वतो ९ तरणार्थ त्तरकारणार्थ १३ दुष्टा धृष्टा

१९ तस्य पूरणा त्तपूरणा २१ विवशा विवशाङ्गी

८२ ६ कथैव कथापि ९. वज्रमिन्द्रकरविप्रसृतं वाहिनी जलघरः कुलिशं " २२ द्वयप्रयो द्वययो " त्वे सति " २७ त्वेऽवसिते सति

८३ ३ वाच्ये वाक्ये ११ दर्श्यते दिश्यते " २७ र्थीष्टा पीष्टा

८४ कृता; कृता दृश्यन्तेडनेकधा हि ते। दृश्यतेऽनेकधा हि तत् ९ तेन तस्य १३ तादात्म्यात् सै तादर्थ्यात् सै १४ तदेतत् तदेव १६ नर्थगतिः न्नर्थे गतिः २३ न ममोर्ब मम नोर्व २८ वचनम् आदानम् ८५ २ विषय विषयो १८ जीवयन्ति दृशैव दशे बोज्जीवयन्ति १९ स्तुमा स्तुवे २१ भिन्न रुद्द २४ निबन्धनमुक्तम् निबन्धनं २९ अतश्च ततश्च ८६ ३ उभयात्मकम् उभयात्मके १० श्लेषे तु तस्य श्लेषकृतस्य १३ मुख्यवृत्त्या गुणवृत्त्या कार्य: कार्यम् १४ आरोपितः आरोपितेषु १५ वैकमप्र वैकं प्र १६ समानर्वि सामान्यवि ८७ ४ विन्दुगन्धहस्ति कुञ्जगन्धहस्ति १३ तदतद्विषय "' अतद्विषय ८८ १५ इष्यते उच्यते १६ र्थाविना र्थविना १७ निबद्धो निबन्धो धर्मार्थै धर्माद्यैः १८ इत्य समा आर्थे समा ८९ २ गिरीशशब्द नगशब्द

२१

१९ ४ शनपक्षम्दााद्य र्शनापेक्षप्रतिपाद्य त्तिदर्शना त्तिनिमित्तदशना ६ न भवितु भवितु १५ प्रत्यर्थ प्रत्यक्षम् १७ नैतावता न तावता १९ मतिः गतिः २६ श्रेषाभिव्य *शेषव्य ९० ६ स्यावृत्ते स्य वृत्ते यः पुनः यत् पुनः न चेहेवा 99 १० न चेदिवा ११ ३ दूरात कालात् ७ कश्चित् कश्चन १४ निरवतारस्य दुरधगाहस्य १६ निबन्धनो निबन्धंनयो: २१ विशेषणयो विशेषयो सद्योगत्व तद्योग्यत्व २५ इत्यत्र चशब्दनिबन्धना अत्र वचनविशेषनिबन्धना

" व्यक्तिरिति व्यक्तिः योगे यथा योगे सति यथा १२ २ विशेषयोगे श्लेषयोगे ६ अवसेयम् अवगन्तव्यम् ९३ 3 पदस्या पादस्या २२ येत यते २६ कुरुताम् तनुताम् २४ ९ त्वावृत्तिनि सद्वृत्तिनि १ ति न तत्रा ति तत्रा १५ राजितश्रीः राजलक्ष्मीः "१

" १८ द्विक्त द्वृत्त १५ २ नार्थाभि नाभि ४ द्वितनि द्वितयं नि

२२

१० मलिनत्व घर्णन

१२ मृगरूप मृगपतिरूप १३ वक्तुम् निर्वक्तुम् १७ निष्टं गौरत्वमात्रसाधर्म्य निष्टं यतो गौरत्वमात्रसाम्य वैवक्षिक विवक्षित २० भूताया गताया २१ रेकनि रेकतरनि २९ निर्देशे निर्देशाभावे 35 प्रतिपत्तिसिद्धिः प्रतिपत्तिः

९६ २ प्रतिपत्ति प्रतीति ४ येत यते

39 ५ वृत्तत्व पिङगत्व

न च नहि < गोऽन्रा गोऽप्यत्रा १५ पतिपदसम्बन्ध पतिसम्बन्ध १९ त्वाप्रती त्वप्रती " २७ यातिक्रि यानक्रि

२७ ६ मृगाङ्क शशाङ्क त्रैलोक्य तत्रैलाक्य

९ नमत्यद्ध नमद्भु १० स्पदत्वमस्य स्पद्मस्य १७ पुत्रस्य हा पुत्र २१ विभवे विषये ९८ १४ प्रेरयिता चोदयिता १ पदानामसमासा अर्थतो ह्यसमाना २० मिति नेष्य मिव नेष्य २६ रोऽसौ रोडभूत् ९९ ४ न सिंहानां न मृगाणां न वी सिंहानां सृगाणां वी

२३

१९ ५ त इत्यवाच्य एवासौ। तेन त इति। तेन १२ स्त्रीत्वस्य स स्त्रीस १६ वीप्सा वीप्सा वा १८ मितभा मृदुभा २३ अध्युपै अभ्युपै १०० ४ सहचरौ सहचरशब्दौ २७ नामिव नामतीव १०१ ६ शोकानलदाहभीतेव मदनानलदाहपीतेव १०२ २ तु युक्त तु न युक्त " १९ ख्यानत्रियाकर्म ख्यापनाकर्म

." २३ लोके लोके हि १०३ २६ प्रतिसञ्जहार। रहयिप्यति प्रतिसञ्जहार। अत्र नृपतेराकृ- ष्टस्यापि बाणस्य य प्रतिसहा- रहेतुरेक एव समर्थो नानेकः । तस्य ैफल्यत। इह तु द्वावु. क्तौ शाब्दश्चार्थश्चेति। अनयोरे- कस्मिन् वाच्ये यद् द्वयोर्वचनं सोऽवाच्यवचन दोष: यथाहुः- (पर्यायशब्दो कल्प्यो ह्यपरो हे- तुरेकहेतुप्रतिपादिते विषये वर्त- मान: प्रतिपाद्यविशेषाभावाद्?) इति। अर्थतः पुनः प्रतिपाद- नान्न भिद्यत इति। अथ शा- व्दस्य हेतोरार्थो विषयः तस्य च शरप्रतिसंहार इति भिन्नवि- षयावेताविति। तदयुक्तम्। तयोः सम्बन्धासिद्धौ विषयविषथिभा- वसिद्धेः। प्रतिज्ञानिगमनयोश्च बद्वचनं सोऽवाच्यवचनं दोषः । यथा रहयिष्यति

२४

१०३ २९ व्याप्तिकस्य व्याप्तम्य १०४ २ पुनर्वचनम् तत्पुनवेचनम्

", अपार्थक निगमनम् निगमनमित्यपार्थकम् निगमनम् ५ तस्यार्थस्य तार्थस्य ९ पदम् धुरम्

35 १० पिन न च १३ दीपकः दीपिका १८ हतान्तरम् महान्तरम् १९ स. प्रम्तु सोडप्र्तु क्तेरसत्पु क्ते सत्पु २२ तत्र तस्य २५ यामप्रम्तु यां प्रस्तु २८ र्ष यथा र्षो यथा १०१ २७ त्वेनाम्य विशेषणविशेप्यभाव त्वे नार्थस्य विशेष. १०६ २ न्धसम्भवा न्धाभावा ", म्भाजस्य म्भोजशब्दम्य ८ दवदहनः भयद्लनः १८ तत्र प्राधान्या तत्राप्राधान्या १०७ ४ स्तावदर्थयोरन्योन्य स्तावदन्योन्य भावाभावात् भावात् ७ वस्तु विद्वान् मस्त्रविद्वान् १९ अजुनः अर्जुनः । दोस्सीमन्तितनर्मदेन वपुषा पौलस्त्यदर्पद्रुहः सूनुर्वा- ञ्छितमेघनादविजयस्तस्यैष श- त्रुन्तप. । १०८ ४ वस्तुनस्ता वस्तुतस्ता ५ मत्र मस्य ८ गाचरः गोचरम् १५ भिरुपपा भिः प्रतिपा

२६

१०९. ५ म्लिष्टमर्थ क्िट्टमर्थम् १५ मेयक्रमयो मेययो ११० ४ नो नार्था नोडर्था १६ ततोऽर्थ तथार्थ र्शनाचितः र्शगोचर. २३ नवधारण नवधान १११ ७ म्राधन्ध प्रधान्येन २३ वागविषय वाग्विपय

११२ ३ प्राक् प्राकू त प्रयुक्तान्तर्गतरेव पदै ? स्तद्शवगतिसिद्धे ६ रत्तत्व रदूर २१ तद्ध नत्पभे e ११३ ९ प्रतीतिमब प्रतातिपथमव थ्य मृतेऽपि ११४ ३ तनानु तेन नानु ७ शौडमे र्शो धूमा र्भेदैक र्भेदनैक १० नहि दप्त नहि तत्र दप्

२६ श्रवश्वाश्च शश्वा च

तस्याविनयदाषाशङ्क तत्यामविनियदोपशङ्का अभिमतम् अभिहितम् ११५ ३ प्रत्याय्या प्रत्येया

७ तोपक्षेपः तोपन्यासः ८ दर्शनेनान्यो दर्शनेऽन्यो ११ विशेषाणां हे विशेषाद्वे १४ सिद्धिहे सिद्धो हे

२० प्रतीति प्रतिपत्ति

११७ २ सती सखा ४ भेन ता भेनेत्थ

?? एवाते निद्धस् रनमान वेव्य ववेति सिद्धम् २० विषयत्वात् विषय मेवात

२८ भाजी भा भाजोरभा २९ श्रमपरिप्रा श्रमश्रा

११८ ०. प्ररिद्वि प्रमिद्ध १४ कृद्धयात् तुच्छत्वात् ९ ययारि यार्थयेरि २२ ताय मि तदभि २८ मितमुन मित तदुप ११९ ४ वाच्योऽपि वाच्येऽपि १० भताः रूपा: १२० २२ थप्रतीति र्थान्तरप्रतीति १२२ १३ ग्रतिहतो प्रतिविहितो १ खानकवृत्तिः खानकवद्वृत्ति: २७ रानुगुण्या रानुकूल्या १२३ ७ स्वान रणन १० जानाया जानीथाः १२'१ १३ गति. गतिः २९ गनि तन्मन्थ मथित मन्ध १२६ ६ सुचिरमभवत् चिरतरमभूत् १३ नुमितिव्यप नुमितिरिति व्यप " १८ णोहित णासादित २६ भाभाव भाविर्भाव १२९ २० वेत्या वस्यादित्या १३० ९ अवगन्तुम् अभ्युपगन्तुम् १० तुल्यार्थर्य भिन्नार्थस्य

२७

१३० २८ प्रतिबोव्यत पविविद्य निबोध्यत 2३१ ४ सङ्कटनानां प6 सदगाने माहश्या रइननादीनाण

१३२ १३ षावगगः र्नियम:

क्य प्रकाशता। शता। २३ वाच्यस्य व चास्य १३४ २५ नुरणन नुकरण दविवक्षि द्विव्षि २९ कन्दपोयार्पेणम् कन्दर्पोयास म्पणम् वारितान्य अवधारितान्य १३६ २ रसादि रसाभि सम्पादने सम्भावन

व्यक्तिविवेकस्य श्रलोकानुक्रमणी।

अकृत्वा पर ५ आ' किमर्य ७४

अक्षराणामका १०२ आच्छाविता

अगाधापार आत्मा जानाति ४१

अङ्कुरित: कोर १३० आभोगिनेत्र ७६ अड्गुलीभिरिव ७३ आलान जय ७२ अतिगम्भीरे ९१ आलिङ्गनाद ९४

अत्ता एत्थ णि ११४ आलोकमार्ग ४८

अत्यन्तपरिणाहि ७५ आहूतेषु विह १०४

अत्युच्चपदा १३० इय गेहे लक्ष्मी १००

अत्रेलोंचन १०७ इह चटुलतया ९२

अथ भूतानि इद्द विबुधगज

अथाङ्गराजा ११ इसाकलुसस्स १२९

अनिराकृत ८७ उक्खअदुम व ६८

अनुरागवती ३३ उच्चिणुसु पडिअ १३०

अनुरागवन्त ७६ उत्कम्पिनी भय १३३

अपरागसमी उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते ४४ "> अभिवाञ्छित ६१ उत्फुल्लकमल १०७

अय जन प्रटु ६६ उदन्वच्छिना ६०

अय मन्ददुति ७८ उदितवपुषि ८०

अयथार्थक्रिया ७९ उद्योग करि ५७

अयाचितार ८ उन्नत प्रोल्लसद्वार ११९

अलकालिकुला ८६ उपपन्न ननु ४७

अलिभिरञ्जन ९१ उपोढरागेण २

अवगच्छति मूढ ७९ उमावृषाङ्गौ ७४

अवन्तिनाथो ४४ उवाच दूत

अवन्ध्यकोप ९२ उषसि विगलिता अवैमि तदव १२३ ऊभवीकिताप ५३

अश्वीयसहति ७० ऋजुता नयत १०८

असमप्पिअ वि १३२ एमेअ जणो ५८

अमौ मरुच्ुम्बि ४२ एव वादिनि १०

अस्त्युतरस्या एवमुक्तो मन्त्रिमुख्यै ५८

अस्त्युन्नते सुर ११० ऐन्द्र धनु ७५

ककुर्भा मुसानि १०७ गुवर्थमथा क्रमलमनम्भसि ८४ ग्रामेऽ्म्मिन् १२३ कयामि कामिन् ७ ग्रीवाभङ्गाभि

करकलित ८१ घणी कर्ण: ९३

करिकलभ ९६ चकासित चारु ७१ कर्तुमक्षमया ४९ चन्दनासक्त ७6 कला च सा कान्ति ६७ चन्दमऊएहि ३३ कस्स व ण होइ ११६ चन्द्र गता पद्म ७

कह णाम ण ९४ चापाचार्य ४५ काचो मणि: १३२ चारुता वपु ६२ काचित् कीणा ६१ चुम्बने विपरि ८१

कातय केवला ४० छायामपास्य ९१

काव्यकाञ्चन जगत पितरौ ७८

कारणगुणानु ४५ जड्डाकाण्डारु १०५ काव्यस्यात्मा १०९ जनको जनको काव्यार्त्थतत्वा ३८ जनैरजात ७४

कि क्रमिष्यति ६८ जयति जगत्रय ७० कि लोभेन ५० जयति निशापति कि हास्येन ३४ जयाशा यत्र ५१ किमञ्जनेनायत ५२ जा एज्ज वणु १२९ किमवेक्ष्य ९९ जुगोपात्मान ३८ कु तालीभि: ९२ ज्योतीरसाश्म १०६

कुत कुवल्य ७७ ज्योत्स्नापूर १२६ कुर्वन्नाभुग्न १0८ झटिति कनक १३३ कुसुम' कृत ९२ त कर्णमूल २ कृतककुपितै ४८ त कृपामृदु ४५ कृतवानास ६२ त जिगीषु ७७ केरवेन्दीवर ७८ त ताण सिरि ३३ क्षिप्तो हस्ता ३४ त विलोक्य ७४ क्षण्ण यदन्त- १०२ ततो द्रत ८७ क्ष्माभर्नुररय ९४ तदन्वये ८६ ख येऽ+युज्ज्वल ९३ तदमृत ३६ खमिव जल ६० तदवितथ ११० खलता खल्ता ९० तद्वक यदि ४०

गअण च मत्त ११९ तनुत्वरम ९१ गाहन्ता महिषा ६२ तपस्विभि ४९

३

तपेन वर्षा ९९ द्विषतामु तप्ते महा १०१ द्विपद्वधू ७९ तमभ्यनन्दत् ४८ धात्रा स्वहस्त ४९ तरङ्गय दृशो ६५ धैर्येण विश्वास्य ६० तव कण्ठासजा ९८ न केवल यो ४२ तव कुसुम ६३ ननु सर्व एव ५ तव प्रसादा ७१ ननु साधु कृत ३९ तव वदन १०६ नवचन्द्रिका ७२ तस्य प्रयातस्य ५७ नवजलधर ३८ तस्या धौता १०१ नाथे निशाया ५९ ता जानीया १२३ नि श्वासान्ध ३१ ताताज्जन्म ४९ निग्रहान् स्वसु ४७ ताला जाअन्ति ५८ निद्रावशेन ७५ तार्ये तदीये ६६ निम्नमुन्नतमव १०४ तृप्तियोग ७३ नियता लघुता ६३ तेनावरोव ९६ निरीक्ष्य सरम्भ ५ ते हिमालय ५९ निर्घातोग्रे ९८ त्रासाकुल १२९ निर्याय विचा ७१ त्वक् तारवी ९७ निर्वृष्टडपि वहि ९५ त्वत्कीर्ति ७.5 निवार्यताम्

त्वष्ट सदा ७९ निशि नान्तिक १०० दत्तानन्दा ९४ न्यकारो ह्यय ५४

दलत्कन्दल ७१ पतिते पतङ्ग ९५ दशपूर्वरथम् १०३ पतितोत्पतितै ७४ दिने दिने सा ७२ पत्ता णिअम्ब १०६ दिव यदि पत्युः शिरश्चन्द्र दिशि दिशि ९१ परिपाति १००

दु खाभित ९५ परिहासरतिः ७७

दुर्मन्त्रान्नु ९ पशुपतिरपि

दृढतरनिबद्ध १०१ पातु वस्तारका ८०

दृशा दग्ध ८५ पृथ्वि स्थिरीभव ५०

देआ पसिअ ११६ पृथ्वीपाल ७९

देव्वायत्तम्मि १२८ पालस्त्य स्वयमव ४९

देश सोऽय ४७ प्रकटकुलिश

द्रविणमापदि १०४ प्रजाना विनया

दूय गत ४० प्रतीक्ष्य च प्रर्ता ६८

प्रतीयमान पुन २० यदुवाच न तन्मिथ्या ४० प्रदक्षिणक्रिया ४८ यमिन्द्रशब्दारथे १०२

प्रभवति च ९६ यशोSविगन्तु ५९ प्रयच्छताच्चै ९० यस्य प्रकोप ४२ प्रातु वनरर्थि १३२ यस्यावमत्य ४८ प्राप्तश्रीरेष १२५ या घर्ममास १०३ प्राप्तावेकरथा ५३ या निशा सर्व १३४ बहीयासो ८६ यान्त्या मुहुर्वलित ५२ बभूव भस्मैव यावदर्थपदा ९९ विभ्राण शक्तिम् ५४ येन न्वस्त ९४ भक्तिप्रह्न ९३ येन स्थलीकृतो ४६ भम धम्मिअ ११२ ये नाम केचिदिह ४० भाति सितभूति ७० यनालड्कृत १० भुड्क्ते सदा श्राद्व ३९ यो यत्कथा १०४ भो लङ्केश्वर! योऽविकल्प ४२ मत्तता दयित ६३ रक्तप्रसाधित ९४ मग्नामि कौरव १० रम्या इति प्राप्त १३० मदिराद्रवपान ८१ रहयिष्यति त १०३ मधुकरैरप राज्ञा मानवनस्य ४४ मधुश्च ते मन्मथ ९८ रामस्य पाणि २९ महदप पर ७७ रामेण प्रिय महीभृत· पुत्रवतोऽपि ६० रामे तटान्त मा वाक्षीन्मा ८२ राहुस्त्रीस्तनयो ७६़ मा भवन्तम् रुदता कुत एव ५९ मिय्येतन्मम ५७ रुरुचे हिमाचल १०३० मीलित यदभि ४१ रेणुरक्तविलिप्ता ५० मुग्व कि कि ३७ लक्षीकृतस्य १०३ य समत्य ७२ लच्छी दुहिआ ९७ य स्थलाकृत ४६ लाक्षागहानल १० य सर्व कपत ५२ लावण्यकान्ति १८ यत्कोपामौ ४१ लावण्यसिन्धु ३३ यत्तदूर्जित वच्च मह व्विअ " यत्प्रह्वभाव १२६ वर कृतःवस्त ६० यदधरदल ६३ वण कतिपयै ७२ यदा दशा ७४ वस्त्ायन्ते ६९ यदा यदा हि ८२ चाच्यवैचित्र्य ४७

५

वाणिअअ १७ सरमिजसरविद्व १३१ विघटिततिमिरो ९ १ सरस्यागेतस्या विदवत पयिक ८९ सरस्वती रवादु २० विद्वान् दारसख ४० रुरित्रामुद्ञान् विपदोऽभिभव मरोजकाणका विवरीअसु संवेकशरण "> विसमइओ १३४ स व राशिकल ४१ वीराण रमर स वक्तुमरिलान् १२८ व्रजत क्व तात! ५९ सर्जु पय पपु व्रजन्ति ते मूढ ८० सहमा विद वीत ८२ शय्या शाद्रलम् ९७ सा दयितन्य ५१ शरीरकस्यापि ८० सानुस्थिति ९० गशाइ्कशेखर ४७ साहायकार्य ७९ शिखरिणि क नु ११७ सिहिपिञ्छकण्ण १७ शिर श्वा काको १९ सुरभिसङ्गमज ७५ शिशिरकाल ५ सुवर्णपुष्पा ९ शीथुरस ८१ सूर्याचन्द्रमसो ४६ शुचि भूयति ६४ सोडय पट ४२ शैशवेऽम्यस्त ५० सोधादुद्विजते श्रुत्वापि नाम ४ स्तनयुगमश्रु ५३ सरम्भ करिकीट ३७ स्तम्बेरम परि

७९ ख्वििग्धश्यामल ११८ > 3 ससारसम्भव सङ्कल्पकाल्पता ८० स्नेह समापिबति ५४ सड्ग्रामनाटक ९२ स्पष्टोच्छ्वसत् ९८ सजलजलधर ६२ स्फुरदधीर ७५ मुज्जेइ सुरहि १३४ स्मररसनदी १३५ सश्चारपूनानि ७३ स्मरहुताशन ७३ सततमनङ्गोऽनङ्गो ८५ स्मृतिभू स्मृतिभू ४२ सततमनाभ ५८ स्रस्तान्नितम्ब ४५ स दुर्मति श्रेयसि ४० स्वाभाविक ७८ सद् वृत्ते महति १०४ हसति हसति ६९ समतया वसु ६२ हिअअट्ठाविअ १२८ समन्तत केसरिण ९१ हे हस्त दक्षिण ४४ सममिन्दुना १२९ हो इ ण गुणाणु १२७ सरसमन्थर ९२

व्यक्तिविवेकव्याख्यानस्य श्रलोकानुक्रमणी

अप्राकृतस्य २० दिलीप इति ४५ अभूदभूमि: ३४ दृष्टिर्नामृत २३ आचार्यो मे २४ द्रविणमापदि ४५ इन्दीवरं यद् २० न केवलं यो १८

उत्खातद्रुम ३९ नमोडस्तु ताभ्यो २०

उत्सवाय ४ १ निर्वाणभूयिष्ठम् २२

उदन्वच्छिन्ना २३ पादाहत यदु २३

कल्याणानाम् २१ पुण्ड्रेक्षो: परि २०

क्षान्त न क्षमया पूर्ण: शशाङ्का ४५ क्षामाङ्गयाः क्षत ३३ प्रजानामेव २१ चकोर्य एव ४७ मसृणचरण २४ जुगोपात्मानम् ३४ मीलित यदभि २२

तत् पातु वः ४५ यः कल्याण २१ तपेन वर्षा ३८ येषा तास्त्रिदशे .. २०

तस्मादजायत २४ ये सन्तोष २१ तस्याः शलाका २३ यो यो यं यम् २२ .... ... तात ! त्वं निज ३४ यो यः शस्त्रम् तीर्थे तदीये २१ स मेदिनी १९ त्वमेव्रंसौन्दर्या हेन्नां भारशतानि २०

शुद्धिपत्रम् ।

पृष्ठम् पङ्कि: अशुद्दम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ्गि: अशुद्धम् शुद्धम्

५ स्कृ स्तु १३ नक्ते नरु्के 6

२६ णक्षा क्षणा २३ सा स

१५ १६ क्ति के ७५ १५ मेया माना १९ ९ स्य स स्य। स ७६ र्थै यै 6 त्वे। य त्वे य ७७ १४ चप चनप र्मर्शः २० मर्श. ४ ति। 'स ति, 'स ७८ १

२५ १५ ति। त ति त ८० २ व द्र २८ २९ व्धो न्धो ८४ षो ष्यो 6

२९ २ पिश पि श २६ ले कु ले च कु

१३ रसा रः सा ८५ २५ माप्र मप्रा

३० २७ धी दी ८७ 3 स्हती हस्ती

३७ स्यवै स्यैव ८८ २४ धो घा " लशे लेश ९० २७ छच्न्द च्छन्द ">

४४ ८ शो शे ९४ २ कृ कु

४७ १० गोर्य गौ य १३ वक्तु क्नुव ४८ २१ ताना तार्थिना २३ र्वि

५१ २३ सु मु ९६ २४ क्क क

५२ ९ तृर्ष्व रतृष्व १०० २८ को के

५५ १८ यद् तद् १०७ २१ यय यन

५८ ३ सुतन स्वतेव १११ १९ स्तर्था स्तदर्था १७ म प ११३ २६ इ इ

५९ २५ सु मु २८ डु ६१ २२ सा स १२३ ३० द तद

२६ १२५ २० ला लाकमल

६२ १० क्षि क्ष १३० ७ इत्र इत्य

२४ सान् स १३१ २० णो नो

६४ ३ रण रण १३५ २३ भानु भावानु

१७ तिवि ति २७ न्य त्त