1. Yoga-Sikha Upanishad

[ Sutra 1 ]

vajrasūcīṃ pravakṣyāmi śāstramajñānabhedanam। dūṣaṇaṃ jñānahīnānāṃ bhūṣaṇaṃ jñānacakṣuṣām ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — अज्ञान नाशक,ज्ञानहीनों के दूषण, ज्ञान नेत्र वालों के भूषण रूप वज्रसूची उपनिषद् का वर्णन करता हूँ॥.

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — I Shall set for Vajrasuchi (the diamond needle) which pierces ignorance, rebukes the ignorant and ornaments those who have wisdom as eye.

· · ·

[ Sutra 2 ]

brahmakṣatriyavaiśyaśūdrā iti catvāro varṇāsteṣāṃ varṇānāṃ brāhmaṇa evaṃ pradhāna iti vedavacanānurūpaṃ smṛtibhirapyuktam। tatra codyamasti ko vā brāhmaṇo nāma kiṃ jīvaḥ kiṃ dehaḥ। kiṃ jātiḥ kiṃ jñānaṃ kiṃ karma kiṃ dhārmika iti॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र ये चार वर्ण हैं। इन वर्षों में ब्राह्मण ही प्रधान है, ऐसा वेद वचन है और स्मृति में भी वर्णित है। अब यहाँ प्रश्न यह उठता है कि ब्राह्मण कौन है ? क्या वह जीव है अथवा कोई शरीर है अथवा जाति अथवा कर्म अथवा ज्ञान अथवा धार्मिकता है॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — The Smritis affirm, following the Vedas that the Brahmana is the most important of the four castes. It must be asked, 'Who is a Brahmana' - the self, body, class, knowledge, action or virtue?

· · ·

[ Sutra 3 ]

tatra prathamo jīvo brāhmaṇa iti cettanna । atītānāgatānekadehānāṃ jīvasyaikarūpatvāt ekasyāpi karmavaśādanekadehasaṃbhavāt sarvaśarīrāṇāṃ jīvasyaikarūpatvācca। tasmānna jīvo brāhmaṇa iti ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — इस स्थिति में यदि सर्वप्रथम जीव को ही ब्राह्मण मानें (कि ब्राह्मण जीव है), तो यह सम्भव नहीं है; क्योंकि भूतकाल और भविष्यकाल में अनेक जीव हुए हैं व होंगे। उन सबका स्वरूप भी एक जैसा ही होता है। जीव एक होने पर भी स्व-स्व कर्मों के अनुसार उनका जन्म होता है और समस्त शरीरों में, जीवों में एकत्त्व रहता है, इसलिए जीव को ब्राह्मण नहीं कह सकते ॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — The soul is not a Brahmana because the soul is the same in all bodies past and future. The same person takes many bodies according to karma, nor is the body Brahmana - the body is the same from the Chandala (to the highest caste) being made of the five elements and is seen to have old age, death etc., alike. There is no fixity (of colour) such as Brahmana is white, Kshatriya is red, Vaishya is yellow and Sudra is black; also when the father's body is cremated, the son etc., may be guilty of killing a Brahmana.

· · ·

[ Sutra 4 ]

tarhi deho brāhmaṇa iti cettanna। ācāṇḍālādiparyantānāṃ manuṣyāṇāṃ pāñcabhautikatvena dehasyaikarūpatvājjarāmaraṇadharmādharmādisāmyadarśanād brāhmaṇaḥ śvetavarṇaḥ kṣatriyo raktavarṇo vaiśyaḥ pītavarṇaḥ śūdraḥ kṛṣṇavarṇa iti niyamābhāvāt। pitrādiśarīradahane putrādīnāṃ brahmahatyādidoṣa-saṃbhavācca। tasmānna deho brāhmaṇa iti ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — क्या शरीर ब्राह्मण (हो सकता) है? नहीं, यह भी नहीं हो सकता। चाण्डाल से लेकर सभी मानवों के शरीर एक जैसे ही अर्थात् पाञ्चभौतिक होते हैं, उनमें जरा-मरण, धर्म-अधर्म आदि सभी समान होते हैं। ब्राह्मण-गौर वर्ण, क्षत्रिय-रक्त वर्ण, वैश्य-पीत वर्ण और शूद्र-कृष्ण वर्ण वाला ही हो. ऐसा कोई नियम देखने में नहीं आता तथा (यदि शरीर ब्राह्मण है तो) पिता, भाई के शरीर के दाह संस्कार करने से पुत्र आदि को ब्रह्म हत्या आदि का दोष भी लग सकता है। अस्तु, शरीर को ब्राह्मण होना सम्भव नहीं है ॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — Nor is the class a Brahmana. Then there would be many classes within the classes. Many are the great sages: Rishyasringa born of a deer, Kausika of reed, Jambuka of a jackal, Valmiki of an ant-hill, Vyasa of a fisher-girl, Gautama of a hare's back, Vasistha of Urvasi, Agastya of a pot according to tradition. These are not Brahmanas by birth but by their knowledge.

· · ·

[ Sutra 5 ]

tarhi jātirbrāhmaṇa iti cettatanna । tatra jātyantarajantuṣvanekajātisaṃbhavā maharṣayo bahavaḥ santi । ṛṣyaśṛṅgo mṛgyāḥ kauśikaḥ kuśāt jāmbūko jambūkāt। vālmīko valmīkāt vyāsaḥ kaivartakanyakāyām śaṃśapṛṣṭhāt gautamaḥ vasiṣṭha urvaśyām agastyaḥ kalaśe jāta iti śnutatvāt। eteṣāṃ jātyā vināpyagne jñānapratipāditā ṛṣayo bahavaḥ santi । tasmānna jātirbāhmaṇa iti ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — क्या जाति ब्राह्मण है (अर्थात् ब्राह्मण कोई जाति है)? नहीं, यह भी नहीं हो सकता; क्योंकि विभिन्न जातियों एवं जन्तुओं में भी बहुत से ऋषियों की उत्पत्ति वर्णित है। जैसे-मृगी से शृंगी ऋषि की, कुश से कौशिक को, जम्बूक से जाम्बूक को, वल्मीक (बाँबी) से वाल्मीकि की, मल्लाह (धीवर) कन्या (मत्स्यगन्धा) से वेदव्यास की, शशक पृष्ठ से गौतम की, उर्वशी नामक अप्सरा से वसिष्ठ की, कुम्भ (कलश) से अगस्त्य ऋषि की उत्पत्ति वर्णित है। इस प्रकार पूर्व में ही कई ऋषि बिना (ब्राह्मण) जाति के हो प्रकाण्ड विद्वान् हुए हैं, इसलिए जाति विशेष भी ब्राह्मण नहीं हो सकती ॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — Nor is knowledge Brahmana: Kshatriyas and others also have knowledge. Nor is karma: all creatures are seen to have similar karma of Prarabdha etc., and all creatures act being impelled by karma. Nor is a man of virtue: There are many givers of gold - Kshatriyas etc.

· · ·

[ Sutra 6 ]

arhi jñānaṃ brāhmaṇa iti cettanna। kṣatriyādayo'pi paramārthadarśino'bhijñā bahavaḥ santi। tasmānna jñānaṃ brāhmaṇa iti ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — क्या ज्ञान को ब्राह्मण माना जाए? ऐसा भी नहीं हो सकता; क्योंकि बहुत से क्षत्रिय (राजा जनक) आदि भी परमार्थ दर्शन के ज्ञाता हुए हैं (होते हैं)। अस्तु, ज्ञान भी ब्राह्मण नहीं हो सकता ॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — One who has directly realized, like the berry in the palm, the Atman without a second, devoid of class, quality and action and of defects like the six waves (like hunger), the states (like birth and death), of the nature of truth, knowledge and bliss, free from adjuncts, the basis of all thoughts, immanent in all creatures, present inside and outside like space. Bliss impartite, beyond (ordinary) knowledge, to be realized by experience alone - and having become successful, free from lust etc., rich in mental control, without greed etc., mind untouched by hypocrisy etc.

· · ·

[ Sutra 7 ]

tarhi karma brāhmaṇa iti cettanna। sarveṣāṃ prāṇināṃ prārabdhasaṃcitāgāmikarmasā-dharmyadarśanātkarmābhipreritāḥ santo janāḥ kriyāḥ kurvantīti । tasmānna karma brāhmaṇa iti ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — तो क्या कर्म को ब्राह्मण कहा जाए? नहीं, ऐसा भी सम्भव नहीं है; क्योंकि समस्त प्राणियों के संचित, प्रारब्ध और आगामी कर्मों में साम्य प्रतीत होता है तथा कर्माभिप्रेरित होकर ही व्यक्ति क्रिया करते हैं। अतः कर्म को भी ब्राह्मण नहीं कहा जा सकता ॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — This is the intention of Veda etc. Otherwise the nature of Brahmana cannot be achieved.

· · ·

[ Sutra 8 ]

tarhi dhārmiko brāhmaṇa iti cettanna । kṣatriyādayo hiraṇyadātāro bahavaḥ santi । tasmānna dhārmiko brāhmaṇa iti ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — क्या धार्मिक ब्राह्मण हो सकता है? यह भी सुनिश्चित रूप से नहीं कहा जा सकता, क्योंकि क्षत्रिय आदि बहुत से लोग स्वर्ण आदि का दान करते रहते हैं। अतः धार्मिक भी ब्राह्मण नहीं हो सकता ॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — One should contemplate one's self as the spirit without a second, truth, knowledge and bliss.

· · ·

[ Sutra 9 ]

tarhi ko vā brāhmaṇo nāma। yaḥ kaścidātmānamadvitīyaṃ jātiguṇakriyāhīnaṃ ṣaḍūrmiṣaḍbhāve-tyādisarvadoṣarahitaṃ satyajñānānandānantasvarūpaṃ svayaṃ nirvikalpamaśeṣakalpādhāramaśeṣabhūtāntaryāmitvena vartamānamantarbahiścākāśavadanusyūtamakhaṇḍānanda svabhāvamaprameyamanubhavaikavedyamāparokṣatayā bhāsamānaṃ karatalāmalaka vatsākṣādaparo kṣīkṛ tya kṛ tārthatayā kāmarāgādidoṣarahitaḥ śamadamādisaṃpanno bhāvamātsaryatṛṣṇāśāmohādirahito dambhāhaṃkārādibhirasaṃspṛṣṭacetā vartata evamuktalakṣaṇo yaḥ sa eva brāhmaṇa iti śrutismṛtipurāṇetihāsānāmabhiprāyaḥ। anyathā hi brāhmaṇatvasiddhirnāstyeva । saccidānandamātmāna- madvitīyaṃ brahma bhāvayedātmānaṃ saccidānandaṃ brahma bhāvayedityupaniṣat ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — तब ब्राह्मण किसे माना जाय? (इसका उत्तर देते हुए उपनिषद्कार कहते हैं-) जो आत्मा के द्वैत भाव से युक्त न हो; जाति, गुण और क्रिया से भी युक्त न हो; षड् ऊर्मियों और षड्भावों आदि समस्त दोषों से मुक्त हो; सत्य, ज्ञान, आनन्द स्वरूप, स्वयं निर्विकल्प स्थिति में रहने वाला, अशेष कल्पों का आधार रूप, समस्त प्राणियों के अन्त में निवास करने वाला, अन्दर-बाहर आकाशवत् संव्याप्त; अखण्ड आनन्दवान्, अप्रमेय, अनुभवगम्य, अप्रत्यक्ष भासित होने वाले आत्मा का करतल आमलकवत् परोक्ष का भी साक्षात्कार करने वाला; काम-रागद्वेष आदि दोषों से रहित होकर कृतार्थ हो जाने वाला; शमदम आदि से सम्पन्न; मात्सर्य, तृष्णा, आशा, मोह आदि भावों से रहित; दम्भ, अहङ्कार आदि दोषों से चित्त को सर्वथा अलग रखने वाला हो, वही ब्राह्मण है; ऐसा श्नुति, स्मृति-पुराण और इतिहास का अभिप्राय है। इस (अभिप्राय) के अतिरिक्त अन्य किसी भी प्रकार से ब्राह्मणत्व सिद्ध नहीं हो सकता। आत्मा ही सत्-चित् और आनन्द स्वरूप तथा अद्वितीय है। इस प्रकार के प्रभाव से सम्पन्न मनुष्यों को ही ब्राह्मण माना जा सकता है। यही उपनिषद् का मत है॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — This is the Upanishad. Om! Let my limbs and speech, Prana, eyes, ears, vitality And all the senses grow in strength. All existence is the Brahman of the Upanishads. May I never deny Brahman, nor Brahman deny me. Let there be no denial at all: Let there be no denial at least from me. May the virtues that are proclaimed in the Upanishads be in me, Who am devoted to the Atman; may they reside in me. Om! Let there be Peace in me! Let there be Peace in my environment! Let there be Peace in the forces that act on me!

· · ·

[ Sutra 1.1.1 ]

ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत। ओमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम्‌ ॥1.1.1॥

omityetadakṣaramudgīthamupāsīta | omiti hyudgāyati tasyopavyākhyānam ॥1.1.1॥

· · ·

[ Sutra 1.1.2 ]

एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपो रसोऽपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः साम्न उद्गीथो रसः ॥1.1.2॥

eṣāṁ bhūtānāṁ pṛthivī rasaḥ pṛthivyā āpo raso'apāmoṣadhayo rasa oṣadhīnāṁ puruṣo rasaḥ puruṣasya vāgraso vāca ṛgrasa ṛcaḥ sāma rasaḥ sāmna udgītho rasaḥ ॥1.1.2॥

· · ·

[ Sutra 1.1.3 ]

स एष रसाना रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्गीथः ॥1.1.3॥

sa eṣa rasānā rasatamaḥ paramaḥ parārdhyo'ṣṭamo yadudgīthaḥ ॥1.1.3॥

· · ·

[ Sutra 1.1.4 ]

कतमा कतमर्क्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्गीथ इति विमृष्टं भवति ॥1.1.4॥

katamā katamarkkatamatkatamatsāma katamaḥ katama udgītha iti vimṛṣṭaṁ bhavati ॥1.1.4॥

· · ·

[ Sutra 1.1.5 ]

वागेवर्क् प्राणः सामोमित्येतदक्षरमुद्गीथः । तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक् च प्राणश्चर्क् च साम च ॥1.1.5॥

vāgevark prāṇaḥ sāmomityetadakṣaramudgīthaḥ | tadvā etanmithunaṁ yadvāk ca prāṇaścark ca sāma ca ॥1.1.5॥

· · ·

[ Sutra 1.1.6 ]

तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे ससृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै तावन्योन्यस्य कामम्‌ ॥1.1.6॥

tadetanmithunamomityetasminnakṣare sasṛjyate yadā vai mithunau samāgacchata āpayato vai tāvanyonyasya kāmam ॥1.1.6॥

· · ·

[ Sutra 1.1.7 ]

आपयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥1.1.7॥

āpayitā ha vai kāmānāṁ bhavati ya etadevaṁ vidvānakṣaramudgīthamupāste ॥1.1.7॥

· · ·

[ Sutra 1.1.8 ]

तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किंचानुजानात्योमित्येव तदाहैषो एव समृद्धिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥1.1.8॥

tadvā etadanujñākṣaraṁ yaddhi kiṁcānujānātyomityeva tadāhaiṣo eva samṛddhiryadanujñā samardhayitā ha vai kāmānāṁ bhavati ya etadevaṁ vidvānakṣaramudgīthamupāste ॥1.1.8॥

· · ·

[ Sutra 1.1.9 ]

तेनेयं त्रयीविद्या वर्तत ओमित्याश्रावयत्योमिति शसत्योमित्युद्गायत्येतस्यैवाक्षरस्यापचित्यै महिम्ना रसेन ॥1.1.9॥

teneyaṁ trayīvidyā vartata omityāśrāvayatyomiti śasatyomityudgāyatyetasyaivākṣarasyāpacityai mahimnā rasena ॥1.1.9॥

· · ·

[ Sutra 1.1.10 ]

तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद। नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति ॥1.1.10॥

tenobhau kuruto yaścaitadevaṁ veda yaśca na veda | nānā tu vidyā cāvidyā ca yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṁ bhavatīti khalvetasyaivākṣarasyopavyākhyānaṁ bhavati ॥1.1.10॥

· · ·

[ Sutra 1.2.1 ]

देवासुरा ह वै यत्र संयेतिरे उभये प्राजापत्यास्तद्ध देवा उद्गीथमाजह्रुरनेनैनानभिभविष्याम इति ॥1.2.1॥

devāsurā ha vai yatra saṁyetire ubhaye prājāpatyāstaddha devā udgīthamājahruranenainānabhibhaviṣyāma iti ॥1.2.1॥

· · ·

[ Sutra 1.2.2 ]

ते ह नासिक्यं प्राणमुद्गीथमुपासांचक्रिरे त हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्येष विद्धः ॥1.2.2॥

te ha nāsikyaṁ prāṇamudgīthamupāsāṁcakrire ta hāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhayaṁ jighrati surabhi ca durgandhi ca pāpmanā hyeṣa viddhaḥ ॥1.2.2॥

· · ·

[ Sutra 1.2.3 ]

अथ ह वाचमुद्गीथमुपासांचक्रिरे ताहासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभयं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा विद्धा ॥1.2.3॥

atha ha vācamudgīthamupāsāṁcakrire tāhāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttayobhayaṁ vadati satyaṁ cānṛtaṁ ca pāpmanā hyeṣā viddhā ॥1.2.3॥

· · ·

[ Sutra 1.2.4 ]

अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्‌ ॥1.2.4॥

atha ha cakṣurudgīthamupāsāṁcakrire taddhāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhayaṁ paśyati darśanīyaṁ cādarśanīyaṁ ca pāpmanā hyetadviddham ॥1.2.4॥

· · ·

[ Sutra 1.2.5 ]

अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयशृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्‌ ॥1.2.5॥

atha ha śrotramudgīthamupāsāṁcakrire taddhāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhayaśṛṇoti śravaṇīyaṁ cāśravaṇīyaṁ ca pāpmanā hyetadviddham ॥1.2.5॥

· · ·

[ Sutra 1.2.6 ]

अथ ह मन उद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभय संकल्पयते संकल्पनीयं चासंकल्पनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्‌ ॥1.2.6॥

atha ha mana udgīthamupāsāṁcakrire taddhāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhaya saṁkalpayate saṁkalpanīyaṁ cāsaṁkalpanīyaṁ ca pāpmanā hyetadviddham ॥1.2.6॥

· · ·

[ Sutra 1.2.7 ]

अथ ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तहासुरा ऋत्वा विदध्वसुर्यथाऽश्मानमाखणमृत्वा विध्वसेत ॥1.2.7॥

atha ha ya evāyaṁ mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsāṁcakrire tahāsurā ṛtvā vidadhvasuryathā'śmānamākhaṇamṛtvā vidhvaseta ॥1.2.7॥

· · ·

[ Sutra 1.2.8 ]

एवं यथाऽश्मानमाखणमृत्वा विध्वसत एव हैव स विध्वसते य एवंविदि पापं कामयते यश्चैनमभिदासति स एषोऽश्माखणः ॥1.2.8॥

evaṁ yathā'śmānamākhaṇamṛtvā vidhvasata eva haiva sa vidhvasate ya evaṁvidi pāpaṁ kāmayate yaścainamabhidāsati sa eṣo'śmākhaṇaḥ ॥1.2.8॥

· · ·

[ Sutra 1.2.9 ]

नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्येष तेन यदश्नाति यत्पिबति तेनेतरान् प्राणानवति । एतमु एवान्ततोऽवित्त्वोत्क्रमति व्याददात्येवान्तत इ ॥1.2.9॥

naivaitena surabhi na durgandhi vijānātyapahatapāpmā hyeṣa tena yadaśnāti yatpibati tenetarān prāṇānavati | etamu evāntato'vittvotkramati vyādadātyevāntata iti ॥1.2.9॥

· · ·

[ Sutra 1.2.10 ]

तहाङ्गिरा उद्गीथमुपासांचक्र एतमु एवाङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्रसः ॥1.2.10॥

tahāṅgirā udgīthamupāsāṁcakra etamu evāṅgirasaṁ manyante'ṅgānāṁ yadrasaḥ ॥1.2.10॥

· · ·

[ Sutra 1.2.11 ]

तेन तह बृहस्पतिरुद्गीथमुपासांचक्र एतमु एव बृहस्पतिं मन्यन्ते वाग्घि बृहती तस्या एष पतिः ॥1.2.11॥

tena taha bṛhaspatirudgīthamupāsāṁcakra etamu eva bṛhaspatiṁ manyante vāgghi bṛhatī tasyā eṣa patiḥ ॥1.2.11॥

· · ·

[ Sutra 1.2.12 ]

तेन तहायास्य उद्गीथमुपासांचक्र एतमु एवायास्यं मन्यन्त आस्याद्यदयते ॥1.2.12॥

tena tahāyāsya udgīthamupāsāṁcakra etamu evāyāsyaṁ manyanta āsyādyadayate ॥1.2.12॥

· · ·

[ Sutra 1.2.13 ]

तेन तह बको दाल्भ्यो विदांचकार । स ह नैमिशीयानामुद्गाता बभूव स ह स्मैभ्यः कामानागायति ॥1.2.13॥

tena taha bako dālbhyo vidāṁcakāra | sa ha naimiśīyānāmudgātā babhūva sa ha smaibhyaḥ kāmānāgāyati ॥1.2.13॥

· · ·

[ Sutra 1.2.14 ]

आगाता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त इत्यध्यात्मम्‌ ॥1.2.14॥

āgātā ha vai kāmānāṁ bhavati ya etadevaṁ vidvānakṣaramudgīthamupāsta ityadhyātmam ॥1.2.14॥

· · ·

[ Sutra 1.3.1 ]

अथाधिदैवतं य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीतोद्यन्वा एष प्रजाभ्य उद्गायति उद्यस्तमोभयमपहन्त्यपहन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति य एवं वेद ॥1.3.1॥

athādhidaivataṁ ya evāsau tapati tamudgīthamupāsītodyanvā eṣa prajābhya udgāyati udyastamobhayamapahantyapahantā ha vai bhayasya tamaso bhavati ya evaṁ veda ॥1.3.1॥

· · ·

[ Sutra 1.3.2 ]

समान उ एवायं चासौ चोष्णोऽयमुष्णोऽसौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यमुं तस्माद्वा एतमिमममुं चोद्गीथमुपासीत ॥1.3.2॥

samāna u evāyaṁ cāsau coṣṇo'yamuṣṇo'sau svara itīmamācakṣate svara iti pratyāsvara ityamuṁ tasmādvā etamimamamuṁ codgīthamupāsīta ॥1.3.2॥

· · ·

[ Sutra 1.3.3 ]

अथ खलु व्यानमेवोद्गीथमुपासीत यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानः। अथ यः प्राणापानयोः सन्धिः स व्यानो यो व्यानः सा वाक्‌ तस्मादप्राणन्ननपानन्वाचमभिव्याहरति ॥1.3.3॥

atha khalu vyānamevodgīthamupāsīta yadvai prāṇiti sa prāṇo yadapāniti so'pānaḥ | atha yaḥ prāṇāpānayoḥ sandhiḥ sa vyāno yo vyānaḥ sā vāk tasmādaprāṇannanapānanvācamabhivyāharati ॥1.3.3॥

· · ·

[ Sutra 1.3.4 ]

या वाक्सर्क्तस्मादप्राणन्ननपानन्नृचमभिव्याहरति यर्क्तत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्साम गायति यत्साम स उद्गीथस्तस्मादप्राणन्ननपानन्नुद्गायति ॥1.3.4॥

yā vāksarktasmādaprāṇannanapānannṛcamabhivyāharati yarktatsāma tasmādaprāṇannanapānansāma gāyati yatsāma sa udgīthastasmādaprāṇannanapānannudgāyati ॥1.3.4॥

· · ·

[ Sutra 1.3.5 ]

अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाग्नेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनमप्राणन्ननपानस्तानि करोत्येतस्य हेतोर्व्यानमेवोद्गीथमुपासीत ॥1.3.5॥

ato yānyanyāni vīryavanti karmāṇi yathāgnermanthanamājeḥ saraṇaṁ dṛḍhasya dhanuṣa āyamanamaprāṇannanapānastāni karotyetasya hetorvyānamevodgīthamupāsīta ॥1.3.5॥

· · ·

[ Sutra 1.3.6 ]

अथ खलूद्गीथाक्षराण्युपासीतोद्गीथ इति प्राण एवोत्प्राणेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीर्वाचो ह गिर इत्याचक्षतेऽन्नं थमन्ने हीदसर्वस्थितम्‌ ॥1.3.6॥

atha khalūdgīthākṣarāṇyupāsītodgītha iti prāṇa evotprāṇena hyuttiṣṭhati vāggīrvāco ha gira ityācakṣate'nnaṁ thamanne hīdasarvasthitam ॥1.3.6॥

· · ·

[ Sutra 1.3.7 ]

यौरेवोदन्तरिक्षं गीः पृथिवी थमादित्य एवोद्वायुर्गीरग्निस्थसामवेद एवोद्यजुर्वेदो गीरृग्वेदस्थं दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतान्येवं विद्वानुद्गीथाक्षराण्युपास्त उद्गीथ इति ॥1.3.7॥

dyaurevodantarikṣaṁ gīḥ pṛthivī thamāditya evodvāyurgīragnisthasāmaveda evodyajurvedo gīrṛgvedasthaṁ dugdhe'smai vāgdohaṁ yo vāco doho'nnavānannādo bhavati ya etānyevaṁ vidvānudgīthākṣarāṇyupāsta udgītha iti ॥1.3.7॥

· · ·

[ Sutra 1.3.8 ]

अथ खल्वाशीःसमृद्धिरुपसरणानीत्युपासीत येन साम्ना स्तोष्यन्स्यात्तत्सामोपधावेत्‌ ॥1.3.8॥

atha khalvāśīḥsamṛddhirupasaraṇānītyupāsīta yena sāmnā stoṣyansyāttatsāmopadhāvet ॥1.3.8॥

· · ·

[ Sutra 1.3.9 ]

यस्यामृचि तामृचं यदार्षेयं तमृषिं यां देवतामभिष्टोष्यन्स्यात्तां देवतामुपधावेत्‌ ॥1.3.9॥

yasyāmṛci tāmṛcaṁ yadārṣeyaṁ tamṛṣiṁ yāṁ devatāmabhiṣṭoṣyansyāttāṁ devatāmupadhāvet ॥1.3.9॥

· · ·

[ Sutra 1.3.10 ]

येन च्छन्दसा स्तोष्यन्स्यात्तच्छन्द उपधावेद्येन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात्तस्तोममुपधावेत्‌ ॥1.3.10॥

yena cchandasā stoṣyansyāttacchanda upadhāvedyena stomena stoṣyamāṇaḥ syāttastomamupadhāvet ॥1.3.10॥

· · ·

[ Sutra 1.3.11 ]

यां दिशमभिष्टोष्यन्स्यात्तां दिशमुपधावेत्‌ ॥1.3.11॥

yāṁ diśamabhiṣṭoṣyansyāttāṁ diśamupadhāvet ॥1.3.11॥

· · ·

[ Sutra 1.3.12 ]

आत्मानमन्तत उपसृत्य स्तुवीत कामं ध्यायन्नप्रमत्तोऽभ्याशो ह यदस्मै स कामः समृध्येत यत्कामः स्तुवीतेति यत्कामः स्तुवीतेति ॥1.3.12॥

ātmānamantata upasṛtya stuvīta kāmaṁ dhyāyannapramatto'bhyāśo ha yadasmai sa kāmaḥ samṛdhyeta yatkāmaḥ stuvīteti yatkāmaḥ stuvīteti ॥1.3.12॥

· · ·

[ Sutra 1.4.1 ]

ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम्‌ ॥1.4.1॥

omityetadakṣaramudgīthamupāsītomiti hyudgāyati tasyopavyākhyānam ॥1.4.1॥

· · ·

[ Sutra 1.4.2 ]

देवा वै मृत्योर्बिभ्यतस्त्रयीं विद्यां प्राविशस्ते छन्दोभिरच्छादयन्यदेभिरच्छादयस्तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्‌ ॥1.4.2॥

devā vai mṛtyorbibhyatastrayīṁ vidyāṁ prāviśaste chandobhiracchādayanyadebhiracchādayastacchandasāṁ chandastvam ॥1.4.2॥

· · ·

[ Sutra 1.4.3 ]

तानु तत्र मृत्युर्यथा मत्स्यमुदके परिपश्येदेवं पर्यपश्यदृचि साम्नि यजुषि। ते नु विदित्वोर्ध्वा ऋचः साम्नो यजुषः स्वरमेव प्राविशन्‌ ॥1.4.3॥

tānu tatra mṛtyuryathā matsyamudake paripaśyedevaṁ paryapaśyadṛci sāmni yajuṣi | te nu viditvordhvā ṛcaḥ sāmno yajuṣaḥ svarameva prāviśan ॥1.4.3॥

· · ·

[ Sutra 1.4.4 ]

यदा वा ऋचमाप्नोत्योमित्येवातिस्वरत्येवसामैवं यजुरेष उ स्वरो यदेतदक्षरमेतदमृतमभयं तत्प्रविश्य देवा अमृता अभया अभवन्‌ ॥1.4.4॥

yadā vā ṛcamāpnotyomityevātisvaratyevasāmaivaṁ yajureṣa u svaro yadetadakṣarametadamṛtamabhayaṁ tatpraviśya devā amṛtā abhayā abhavan ॥1.4.4॥

· · ·

[ Sutra 1.4.5 ]

स य एतदेवं विद्वानक्षरं प्रणौत्येतदेवाक्षर स्वरममृतमभयं प्रविशति तत्प्रविश्य यदमृता देवास्तदमृतो भवति ॥1.4.5॥

sa ya etadevaṁ vidvānakṣaraṁ praṇautyetadevākṣara svaramamṛtamabhayaṁ praviśati tatpraviśya yadamṛtā devāstadamṛto bhavati ॥1.4.5॥

· · ·

[ Sutra 1.5.1 ]

अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यसौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणव ओमिति ह्येष स्वरन्नेति ॥1.5.1॥

atha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha ityasau vā āditya udgītha eṣa praṇava omiti hyeṣa svaranneti ॥1.5.1॥

· · ·

[ Sutra 1.5.2 ]

एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच रश्मीस्त्वं पर्यावर्तयाद्बहवो वै ते भविष्यन्तीत्यधिदैवतम्‌ ॥1.5.2॥

etamu evāhamabhyagāsiṣaṁ tasmānmama tvameko'sīti ha kauṣītakiḥ putramuvāca raśmīstvaṁ paryāvartayādbahavo vai te bhaviṣyantītyadhidaivatam ॥1.5.2॥

· · ·

[ Sutra 1.5.3 ]

अथाध्यात्मं य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्येष स्वरन्नेति ॥1.5.3॥

athādhyātmaṁ ya evāyaṁ mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsītomiti hyeṣa svaranneti ॥1.5.3॥

· · ·

[ Sutra 1.5.4 ]

एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच प्राणास्त्वं भूमानमभिगायताद्बहवो वै मे भविष्यन्तीति ॥1.5.4॥

etamu evāhamabhyagāsiṣaṁ tasmānmama tvameko'sīti ha kauṣītakiḥ putramuvāca prāṇāstvaṁ bhūmānamabhigāyatādbahavo vai me bhaviṣyantīti ॥1.5.4॥

· · ·

[ Sutra 1.5.5 ]

अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति होतृषदनाद्धैवापि दुरुद्गीथमनुसमाहरतीत्यनुसमाहरतीति ॥1.5.5॥

atha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha iti hotṛṣadanāddhaivāpi durudgīthamanusamāharatītyanusamāharatīti ॥1.5.5॥

· · ·

[ Sutra 1.6.1 ]

इयमेवर्गग्निः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ़साम तस्मादृच्यध्यूढसाम गीयत इयमेव साग्निरमस्तत्साम ॥1.6.1॥

iyamevargagniḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūṛhasāma tasmādṛcyadhyūḍhasāma gīyata iyameva sāgniramastatsāma ॥1.6.1॥

· · ·

[ Sutra 1.6.2 ]

अन्तरिक्षमेवर्ग्वायुः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ साम तस्मादृच्यध्यूढ साम गीयतेऽन्तरिक्षमेव सा वायुरमस्तत्साम ॥1.6.2॥

antarikṣamevargvāyuḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍha sāma tasmādṛcyadhyūḍha sāma gīyate'ntarikṣameva sā vāyuramastatsāma ॥1.6.2॥

· · ·

[ Sutra 1.6.3 ]

द्यौरेवर्गादित्यः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ साम तस्मादृच्यध्यूढ साम गीयते द्यौरेव सादित्योऽमस्तत्साम ॥1.6.3॥

dyaurevargādityaḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍha sāma tasmādṛcyadhyūḍha sāma gīyate dyaureva sādityo'mastatsāma ॥1.6.3॥

· · ·

[ Sutra 1.6.4 ]

नक्षत्रान्येवर्क्चन्द्रमाः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ साम तस्मादृच्यध्यूढ साम गीयते नक्षत्राण्येव सा चन्द्रमा अमस्तत्साम ॥1.6.4॥

nakṣatrānyevarkcandramāḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍha sāma tasmādṛcyadhyūḍha sāma gīyate nakṣatrāṇyeva sā candramā amastatsāma ॥1.6.4॥

· · ·

[ Sutra 1.6.5 ]

अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ साम तस्मादृच्यध्यूढ साम गीयते ॥1.6.5॥

atha yadetadādityasya śuklaṁ bhāḥ saivargatha yannīlaṁ paraḥ kṛṣṇaṁ tatsāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍha sāma tasmādṛcyadhyūḍha sāma gīyate ॥1.6.5॥

· · ·

[ Sutra 1.6.6 ]

अथ यदेवैतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैव साऽथ यन्नीलं परः कृष्णं तदमस्तत्सामाऽथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणस्वात्सर्व एव सुवर्णः ॥1.6.6॥

atha yadevaitadādityasya śuklaṁ bhāḥ saiva sā'tha yannīlaṁ paraḥ kṛṣṇaṁ tadamastatsāmā'tha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate hiraṇyaśmaśrurhiraṇyakeśa āpraṇasvātsarva eva suvarṇaḥ ॥1.6.6॥

· · ·

[ Sutra 1.6.7 ]

तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नाम स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद ॥1.6.7॥

tasya yathā kapyāsaṁ puṇḍarīkamevamakṣiṇī tasyoditi nāma sa eṣa sarvebhyaḥ pāpmabhya udita udeti ha vai sarvebhyaḥ pāpmabhyo ya evaṁ veda ॥1.6.7॥

· · ·

[ Sutra 1.6.8 ]

तस्यर्क्च साम च गेष्णौ तस्मादुद्गीथस्तस्मात्त्वेवोद्गातैतस्य हि गाता स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां चेत्यधिदैवतम्‌ ॥1.6.8॥

tasyarkca sāma ca geṣṇau tasmādudgīthastasmāttvevodgātaitasya hi gātā sa eṣa ye cāmuṣmātparāñco lokāsteṣāṁ ceṣṭe devakāmānāṁ cetyadhidaivatam ॥1.6.8॥

· · ·

[ Sutra 1.7.1 ]

अथाध्यात्मं वागेवर्क्प्राणः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ साम तस्मादृच्यध्यूढ साम गीयते । वागेव सा प्राणोऽमस्तत्साम ॥1.7.1॥

athādhyātmaṁ vāgevarkprāṇaḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍha sāma tasmādṛcyadhyūḍha sāma gīyate | vāgeva sā prāṇo'mastatsāma ॥1.7.1॥

· · ·

[ Sutra 1.7.2 ]

चक्षुरेवर्गात्मा साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ साम तस्मादृच्यध्यूढ साम गीयते। चक्षुरेव साऽऽत्माऽमस्तत्साम ॥1.7.2॥

cakṣurevargātmā sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍha sāma tasmādṛcyadhyūḍha sāma gīyate | cakṣureva sā''tmā'mastatsāma ॥1.7.2॥

· · ·

[ Sutra 1.7.3 ]

श्रोत्रमेवर्ङ्मनः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ साम तस्मादृच्यध्यूढ साम गीयते। श्रोत्रमेव सा मनोऽमस्तत्साम ॥1.7.3॥

śrotramevarṅmanaḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍha sāma tasmādṛcyadhyūḍha sāma gīyate | śrotrameva sā mano'mastatsāma ॥1.7.3॥

· · ·

[ Sutra 1.7.4 ]

अथ यदेतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ साम तस्मादृच्यध्यूढ साम गीयते । अथ यदेवैतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैव साथ यन्नीलं परः कृष्णं तदमस्तत्साम ॥1.7.4॥

atha yadetadakṣṇaḥ śuklaṁ bhāḥ saivargatha yannīlaṁ paraḥ kṛṣṇaṁ tatsāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍha sāma tasmādṛcyadhyūḍha sāma gīyate | atha yadevaitadakṣṇaḥ śuklaṁ bhāḥ saiva sātha yannīlaṁ paraḥ kṛṣṇaṁ tadamastatsāma ॥1.7.4॥

· · ·

[ Sutra 1.7.5 ]

अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते सैवर्क्तत्साम तदुक्थं तद्यजुस्तद्ब्रह्म तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपं यावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ यन्नाम तन्नाम ॥1.7.5॥

atha ya eṣo'ntarakṣiṇi puruṣo dṛśyate saivarktatsāma tadukthaṁ tadyajustadbrahma tasyaitasya tadeva rūpaṁ yadamuṣya rūpaṁ yāvamuṣya geṣṇau tau geṣṇau yannāma tannāma ॥1.7.5॥

· · ·

[ Sutra 1.7.6 ]

स एष ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां चेति तद्य इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः ॥1.7.6॥

sa eṣa ye caitasmādarvāñco lokāsteṣāṁ ceṣṭe manuṣyakāmānāṁ ceti tadya ime vīṇāyāṁ gāyantyetaṁ te gāyanti tasmātte dhanasanayaḥ ॥1.7.6॥

· · ·

[ Sutra 1.7.7 ]

अथ य एतदेवं विद्वान्साम गायत्युभौ स गायति सोऽमुनैव स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्ताश्चाप्नोति देवकामाश्च ॥1.7.7॥

atha ya etadevaṁ vidvānsāma gāyatyubhau sa gāyati so'munaiva sa eṣa ye cāmuṣmātparāñco lokāstāścāpnoti devakāmāśca ॥1.7.7॥

· · ·

[ Sutra 1.7.8 ]

अथानेनैव ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्ताश्चाप्नोति मनुष्यकामाश्च तस्मादु हैवंविदुद्गाता ब्रूयात्‌ ॥1.7.8॥

athānenaiva ye caitasmādarvāñco lokāstāścāpnoti manuṣyakāmāśca tasmādu haivaṁvidudgātā brūyāt ॥1.7.8॥

· · ·

[ Sutra 1.7.9 ]

कं ते काममागायानीत्येष ह्येव कामागानस्येष्टे य एवं विद्वान्साम गायति साम गायति ॥1.7.9॥

kaṁ te kāmamāgāyānītyeṣa hyeva kāmāgānasyeṣṭe ya evaṁ vidvānsāma gāyati sāma gāyati ॥1.7.9॥

· · ·

[ Sutra 1.8.1 ]

त्रयो होद्गीथे कुशला बभूवुः शिलकः शालावत्यश्चैकितायनो दाल्भ्यः प्रवाहणो जैवलिरिति ते होचुरुद्गीथे वै कुशलाः स्मो हन्तोद्गीथे कथां वदाम इति ॥1.8.1॥

trayo hodgīthe kuśalā babhūvuḥ śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyano dālbhyaḥ pravāhaṇo jaivaliriti te hocurudgīthe vai kuśalāḥ smo hantodgīthe kathāṁ vadāma iti ॥1.8.1॥

· · ·

[ Sutra 1.8.2 ]

तथेति ह समुपविविशुः स ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच भगवन्तावग्रे वदतां ब्राह्मणयोर्वदतोर्वाच श्रोष्यामीति ॥1.8.2॥

tatheti ha samupaviviśuḥ sa ha pravāhaṇo jaivaliruvāca bhagavantāvagre vadatāṁ brāhmaṇayorvadatorvāca śroṣyāmīti ॥1.8.2॥

· · ·

[ Sutra 1.8.3 ]

स ह शिलकः शालावत्यश्चैकितायनं दाल्भ्यमुवाच हन्त त्वा पृच्छानीति। पृच्छेति होवाच ॥1.8.3॥

sa ha śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyanaṁ dālbhyamuvāca hanta tvā pṛcchānīti | pṛccheti hovāca ॥1.8.3॥

· · ·

[ Sutra 1.8.4 ]

का साम्नो गतिरिति स्वर इति होवाच स्वरस्य का गतिरिति प्राण इति होवाच प्राणस्य का गतिरित्यन्नमिति होवाचान्नस्य का गतिरित्याप इति होवाच ॥1.8.4॥

kā sāmno gatiriti svara iti hovāca svarasya kā gatiriti prāṇa iti hovāca prāṇasya kā gatirityannamiti hovācānnasya kā gatirityāpa iti hovāca ॥1.8.4॥

· · ·

[ Sutra 1.8.5 ]

अपां का गतिरित्यसौ लोक इति होवाचामुष्य लोकस्य का गतिरिति न स्वर्गं लोकमतिनयेदिति होवाच स्वर्गं वयं लोक सामाभिसंस्थापयामः स्वर्गसस्तावहि सामेति॥

apāṁ kā gatirityasau loka iti hovācāmuṣya lokasya kā gatiriti na svargaṁ lokamatinayediti hovāca svargaṁ vayaṁ loka sāmābhisaṁsthāpayāmaḥ svargasastāvahi sāmeti ॥1.8.5॥

· · ·

[ Sutra 1.8.6 ]

त ह शिलकः शालावत्यश्चैकितायनं दाल्भ्यमुवाचाप्रतिष्ठितं वै किल ते दाल्भ्य साम यस्त्वेतर्हि ब्रूयान्मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति ॥1.8.6॥

ta ha śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyanaṁ dālbhyamuvācāpratiṣṭhitaṁ vai kila te dālbhya sāma yastvetarhi brūyānmūrdhā te vipatiṣyatīti mūrdhā te vipatediti ॥1.8.6॥

· · ·

[ Sutra 1.8.7 ]

हन्ताहमेतद्भगवतो वेदानीति विद्धीति होवाचामुष्य लोकस्य का गतिरित्ययं लोक इति होवाचास्य लोकस्य का गतिरिति न प्रतिष्ठां लोकमतिनयेदिति होवाच प्रतिष्ठां वयं लोक सामाभिसस्थापयामः प्रतिष्ठासस्ताव हि सामेति ॥1.8.7॥

hantāhametadbhagavato vedānīti viddhīti hovācāmuṣya lokasya kā gatirityayaṁ loka iti hovācāsya lokasya kā gatiriti na pratiṣṭhāṁ lokamatinayediti hovāca pratiṣṭhāṁ vayaṁ loka sāmābhisasthāpayāmaḥ pratiṣṭhāsastāva hi sāmeti ॥1.8.7॥

· · ·

[ Sutra 1.8.8 ]

त ह प्रवाहणो जैवलिरुवाचान्तवद्वै किल ते शालावत्य साम यस्त्वेतर्हि ब्रूयान्मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति हन्ताहमेतद्भगवतो वेदानीति विद्धीति होवाच ॥1.8.8॥

ta ha pravāhaṇo jaivaliruvācāntavadvai kila te śālāvatya sāma yastvetarhi brūyānmūrdhā te vipatiṣyatīti mūrdhā te vipatediti hantāhametadbhagavato vedānīti viddhīti hovāca|| ॥1.8.8॥

· · ·

[ Sutra 1.9.1 ]

अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानकाशः परायणम्‌ ॥1.9.1॥

asya lokasya kā gatirityākāśa iti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyanta ākāśaṁ pratyastaṁ yantyākāśo hyevaibhyo jyāyānakāśaḥ parāyaṇam ॥1.9.1॥

· · ·

[ Sutra 1.9.2 ]

स एष परोवरीयानुद्गीथः स एषोऽनन्तः परोवरीयो हास्य भवति परोवरीयसो ह लोकाञ्जयति य एतदेवं विद्वान्परोवरीयासमुद्गीथमुपास्ते ॥1.9.2॥

sa eṣa parovarīyānudgīthaḥ sa eṣo'nantaḥ parovarīyo hāsya bhavati parovarīyaso ha lokāñjayati ya etadevaṁ vidvānparovarīyāsamudgīthamupāste ॥1.9.2॥

· · ·

[ Sutra 1.9.3 ]

त हैतमतिधन्वा शौनक उदरशाण्डिल्यायोक्त्वोवाच यावत्त एनं प्रजायामुद्गीथं वेदिष्यन्ते परोवरीयो हैभ्यस्तावदस्मिल्लोके जीवनं भविष्यति ॥1.9.3॥

ta haitamatidhanvā śaunaka udaraśāṇḍilyāyoktvovāca yāvatta enaṁ prajāyāmudgīthaṁ vediṣyante parovarīyo haibhyastāvadasmilloke jīvanaṁ bhaviṣyati ॥1.9.3॥

· · ·

[ Sutra 1.9.4 ]

तथामुष्मिल्लोके लोक इति स य एतदेवं विद्वानुपास्ते परोवरीय एव हास्यास्मिल्लोके जीवनं भवति तथामुष्मिल्लोके लोक इति लोके लोक इति ॥1.9.4॥

tathāmuṣmilloke loka iti sa ya etadevaṁ vidvānupāste parovarīya eva hāsyāsmilloke jīvanaṁ bhavati tathāmuṣmilloke loka iti loke loka iti ॥1.9.4॥

· · ·

[ Sutra 1.10.1 ]

मटचीहतेषु कुरुष्वाटिक्या सह जाययोषस्तिर्ह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्रद्राणक उवास ॥1.10.1॥

maṭacīhateṣu kuruṣvāṭikyā saha jāyayoṣastirha cākrāyaṇa ibhyagrāme pradrāṇaka uvāsa ॥1.10.1॥

· · ·

[ Sutra 1.10.2 ]

स हेभ्यं कुल्माषान्खादन्तं बिभिक्षे त होवाच। नेतोऽन्ये विद्यन्ते यच्च ये म इम उपनिहिता इति ॥1.10.2॥

sa hebhyaṁ kulmāṣānkhādantaṁ bibhikṣe ta hovāca | neto'nye vidyante yacca ye ma ima upanihitā iti ॥1.10.2॥

· · ·

[ Sutra 1.10.3 ]

एतेषां मे देहीति होवाच तानस्मै प्रददौ हन्तानुपानमित्युच्छिष्टं वै मे पीत स्यादिति होवाच ॥1.10.3॥

eteṣāṁ me dehīti hovāca tānasmai pradadau hantānupānamityucchiṣṭaṁ vai me pīta syāditi hovāca ॥1.10.3॥

· · ·

[ Sutra 1.10.4 ]

न स्विदेतेऽप्युच्छिष्टा इति न वा अजीविष्यमिमानखादन्निति होवाच कामो म उदपानमिति ॥1.10.4॥

na svidete'pyucchiṣṭā iti na vā ajīviṣyamimānakhādanniti hovāca kāmo ma udapānamiti ॥1.10.4॥

· · ·

[ Sutra 1.10.5 ]

स ह खादित्वातिशेषाञ्जायाया आजहार साग्र एव सुभिक्षा बभूव तान्प्रतिगृह्य निदधौ ॥1.10.5॥

sa ha khāditvātiśeṣāñjāyāyā ājahāra sāgra eva subhikṣā babhūva tānpratigṛhya nidadhau ॥1.10.5॥

· · ·

[ Sutra 1.10.6 ]

स ह प्रातः संजिहान उवाच यद्बतान्नस्य लभेमहि लभेमहि धनमात्रा राजासौ यक्ष्यते स मा सर्वैरार्त्विज्यैर्वृणीतेति ॥1.10.6॥

sa ha prātaḥ saṁjihāna uvāca yadbatānnasya labhemahi labhemahi dhanamātrā rājāsau yakṣyate sa mā sarvairārtvijyairvṛṇīteti ॥1.10.6॥

· · ·

[ Sutra 1.10.7 ]

तं जायोवाच हन्त पत इम एव कुल्माषा इति तान्खादित्वामुं यज्ञं विततमेयाय ॥1.10.7॥

taṁ jāyovāca hanta pata ima eva kulmāṣā iti tānkhāditvāmuṁ yajñaṁ vitatameyāya ॥1.10.7॥

· · ·

[ Sutra 1.10.8 ]

तत्रोद्गातॄनास्तावे स्तोष्यमाणानुपोपविवेश स ह प्रस्तोतारमुवाच ॥1.10.8॥

tatrodgātṝnāstāve stoṣyamāṇānupopaviveśa sa ha prastotāramuvāca ॥1.10.8॥

· · ·

[ Sutra 1.10.9 ]

प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥1.10.9॥

prastotaryā devatā prastāvamanvāyattā tāṁ cedavidvānprastoṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti ॥1.10.9॥

· · ·

[ Sutra 1.10.10 ]

एवमेवोद्गातारमुवाचोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥1.10.10॥

evamevodgātāramuvācodgātaryā devatodgīthamanvāyattā tāṁ cedavidvānudgāsyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti ॥1.10.10॥

· · ·

[ Sutra 1.10.11 ]

एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ते ह समारतास्तूष्णीमासांचक्रिरे ॥1.10.11॥

evameva pratihartāramuvāca pratihartaryā devatā pratihāramanvāyattā tāṁ cedavidvānpratihariṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti te ha samāratāstūṣṇīmāsāṁcakrire ॥1.10.11॥

· · ·

[ Sutra 1.11.1 ]

अथ हैनं यजमान उवाच भगवन्तं वा अहं विविदिषाणीत्युषस्तिरस्मि चाक्रायण इति होवाच ॥1.11.1॥

atha hainaṁ yajamāna uvāca bhagavantaṁ vā ahaṁ vividiṣāṇītyuṣastirasmi cākrāyaṇa iti hovāca ॥1.11.1॥

· · ·

[ Sutra 1.11.2 ]

स होवाच भगवन्तं वा अहमेभिः सर्वैरार्त्विज्यैः पर्यैषिषं भगवतो वा अहमविऽत्त्यान्यानवृषि ॥1.11.2॥

sa hovāca bhagavantaṁ vā ahamebhiḥ sarvairārtvijyaiḥ paryaiṣiṣaṁ bhagavato vā ahamavi'ttyānyānavṛṣi ॥1.11.2॥

· · ·

[ Sutra 1.11.3 ]

भगवास्त्वेव मे सर्वैरार्त्विज्यैरिति तथेत्यथ तर्ह्येत एव समतिसृष्टाः स्तुवतां यावत्त्वेभ्यो धनं दद्यास्तावन्मम दद्या इति तथेति ह यजमान उवाच ॥1.11.3॥

bhagavāstveva me sarvairārtvijyairiti tathetyatha tarhyeta eva samatisṛṣṭāḥ stuvatāṁ yāvattvebhyo dhanaṁ dadyāstāvanmama dadyā iti tatheti ha yajamāna uvāca ॥1.11.3॥

· · ·

[ Sutra 1.11.4 ]

अथ हैनं प्रस्तोतोपससाद प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥1.11.4॥

atha hainaṁ prastotopasasāda prastotaryā devatā prastāvamanvāyattā tāṁ cedavidvānprastoṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti mā bhagavānavocatkatamā sā devateti ॥1.11.4॥

· · ·

[ Sutra 1.11.5 ]

प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रास्तोष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति ॥1.11.5॥

prāṇa iti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇamevābhisaṁviśanti prāṇamabhyujjihate saiṣā devatā prastāvamanvāyattā tāṁ cedavidvānprāstoṣyo mūrdhā te vyapatiṣyattathoktasya mayeti ॥1.11.5॥

· · ·

[ Sutra 1.11.6 ]

अथ हैनमुद्गातोपससादोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥1.11.6॥

atha hainamudgātopasasādodgātaryā devatodgīthamanvāyattā tāṁ cedavidvānudgāsyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti mā bhagavānavocatkatamā sā devateti ॥1.11.6॥

· · ·

[ Sutra 1.11.7 ]

आदित्य इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यादित्यमुच्चैः सन्तं गायन्ति सैषा देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुदगास्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति ॥1.11.7॥

āditya iti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyādityamuccaiḥ santaṁ gāyanti saiṣā devatodgīthamanvāyattā tāṁ cedavidvānudagāsyo mūrdhā te vyapatiṣyattathoktasya mayeti ॥1.11.7॥

· · ·

[ Sutra 1.11.8 ]

अथ हैनं प्रतिहर्तोपससाद प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥1.11.8॥

atha hainaṁ pratihartopasasāda pratihartaryā devatā pratihāramanvāyattā tāṁ cedavidvānpratihariṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti mā bhagavānavocatkatamā sā devateti ॥1.11.8॥

· · ·

[ Sutra 1.11.9 ]

अन्नमिति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतन्यन्नमेव प्रतिहरमाणानि जीवन्ति सैषा देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रत्यहरिष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति तथोक्तस्य मयेति ॥1.11.9॥

annamiti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtanyannameva pratiharamāṇāni jīvanti saiṣā devatā pratihāramanvāyattā tāṁ cedavidvānpratyahariṣyo mūrdhā te vyapatiṣyattathoktasya mayeti tathoktasya mayeti ॥1.11.9॥

· · ·

[ Sutra 1.12.1 ]

अथातः शौव उद्गीथस्तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः स्वाध्यायमुद्वव्राज ॥1.12.1॥

athātaḥ śauva udgīthastaddha bako dālbhyo glāvo vā maitreyaḥ svādhyāyamudvavrāja ॥1.12.1॥

· · ·

[ Sutra 1.12.2 ]

तस्मै श्वा श्वेतः प्रादुर्बभूव तमन्ये श्वान उपसमेत्योचुरन्नं नो भगवानागायत्वशनायाम वा इति ॥1.12.2॥

tasmai śvā śvetaḥ prādurbabhūva tamanye śvāna upasametyocurannaṁ no bhagavānāgāyatvaśanāyāma vā iti ॥1.12.2॥

· · ·

[ Sutra 1.12.3 ]

तान्होवाचेहैव मा प्रातरुपसमीयातेति तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः प्रतिपालयांचकार ॥1.12.3॥

tānhovācehaiva mā prātarupasamīyāteti taddha bako dālbhyo glāvo vā maitreyaḥ pratipālayāṁcakāra ॥1.12.3॥

· · ·

[ Sutra 1.12.4 ]

ते ह यथैवेदं बहिष्पवमानेन स्तोष्यमाणाः स रब्धाः सर्पन्तीत्येवमास सृपुस्ते ह समुपविश्य हिंचक्रुः ॥1.12.4॥

te ha yathaivedaṁ bahiṣpavamānena stoṣyamāṇāḥ sa rabdhāḥ sarpantītyevamāsa sṛpuste ha samupaviśya hiṁcakruḥ ॥1.12.4॥

· · ·

[ Sutra 1.12.5 ]

ओ३मदा३मों३पिबा३मों३देवो वरुणः प्रजापतिः सविता२न्नमिहा२ऽऽहरदन्नपते३ऽन्नमिहा२ऽऽहरा२ऽऽहरो३मिति ॥1.12.5॥

o3madā3moṁ3pibā3moṁ3devo varuṇaḥ prajāpatiḥ savitā2nnamihā2''haradannapate3'nnamihā2''harā2''haro3miti ॥1.12.5॥

· · ·

[ Sutra 1.13.1 ]

अयं वाव लोको हा उकारो वायुर्हाकारश्चन्द्रमा अथकार आत्मेहकारोऽग्निरीकारः ॥1.13.1॥

ayaṁ vāva loko hā ukāro vāyurhāikāraścandramā athakāra ātmehakāro'gnirīkāraḥ ॥1.13.1॥

· · ·

[ Sutra 1.13.2 ]

आदित्य ऊकारो निहव एकारो विश्वेदेवा औहोयिकारः प्रजापतिर्हिंकारः प्राणः स्वरोऽन्नं या वाग्विराट्‌ ॥1.13.2॥

āditya ūkāro nihava ekāro viśvedevā auhoyikāraḥ prajāpatirhiṁkāraḥ prāṇaḥ svaro'nnaṁ yā vāgvirāṭ ॥1.13.2॥

· · ·

[ Sutra 1.13.3 ]

अनिरुक्तस्त्रयोदशः स्तोभः संचरो हुंकारः ॥1.13.3॥

aniruktastrayodaśaḥ stobhaḥ saṁcaro huṁkāraḥ ॥1.13.3॥

· · ·

[ Sutra 1.13.4 ]

दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतामेव साम्नामुपनिषदं वेदोपनिषदं वेद एति ॥1.13.4॥

dugdhe'smai vāgdohaṁ yo vāco doho'nnavānannādo bhavati ya etāmeva sāmnāmupaniṣadaṁ vedopaniṣadaṁ veda eti ॥1.13.4॥

· · ·

[ Sutra 2.1.1 ]

समस्तस्य खलु साम्न उपासन साधु यत्खलु साधु तत्सामेत्याचक्षते यदसाधु तदसामेति ॥2.1.1॥

samastasya khalu sāmna upāsana sādhu yatkhalu sādhu tatsāmetyācakṣate yadasādhu tadasāmeti ॥2.1.1॥

· · ·

[ Sutra 2.1.2 ]

तदुताप्याहुः साम्नैनमुपागादिति साधुनैनमुपागादित्येव तदाहुरसाम्नैनमुपागादित्यसाधुनैनमुपगादित्येव तदाहुः ॥2.1.2॥

tadutāpyāhuḥ sāmnainamupāgāditi sādhunainamupāgādityeva tadāhurasāmnainamupāgādityasādhunainamupagādityeva tadāhuḥ ॥2.1.2॥

· · ·

[ Sutra 2.1.3 ]

अथोताप्याहुः साम नो बतेति यत्साधु भवति साधु बतेत्येव तदाहुरसाम नो बतेति यदसाधु भवत्यसाधु बतेत्येव तदाहुः ॥2.1.3॥

athotāpyāhuḥ sāma no bateti yatsādhu bhavati sādhu batetyeva tadāhurasāma no bateti yadasādhu bhavatyasādhu batetyeva tadāhuḥ ॥2.1.3॥

· · ·

[ Sutra 2.1.4 ]

स य एतदेवं विद्वानसाधु सामेत्युपास्तेऽभ्याशो ह यदेन साधवो धर्मा आ च गच्छेयुरुप च नमेयुः ॥2.1.4॥

sa ya etadevaṁ vidvānasādhu sāmetyupāste'bhyāśo ha yadena sādhavo dharmā ā ca gaccheyurupa ca nameyuḥ ॥2.1.4॥

· · ·

[ Sutra 2.2.1 ]

लोकेषु पञ्चविध सामोपासीत पृथिवी हिंकारः । अग्निः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथ आदित्यः

प्रतिहारो द्यौर्निधनमित्यूर्ध्वेषु ॥2.2.1॥

lokeṣu pañcavidha sāmopāsīta pṛthivī hiṁkāraḥ | agniḥ prastāvo'ntarikṣamudgītha ādityaḥ pratihāro dyaurnidhanamityūrdhveṣu ॥2.2.1॥

· · ·

[ Sutra 2.2.2 ]

अथावृत्तेषु द्यौर्हिंकार आदित्यः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथोऽग्निः प्रतिहारः पृथिवी निधनम्‌ ॥2.2.2॥

athāvṛtteṣu dyaurhiṁkāra ādityaḥ prastāvo'ntarikṣamudgītho'gniḥ pratihāraḥ pṛthivī nidhanam ॥2.2.2॥

· · ·

[ Sutra 2.2.3 ]

कल्पन्ते हास्मै लोका ऊर्ध्वाश्चावृत्ताश्च य एतदेवं विद्वाँल्लोकेषु पञ्चविध सामोपास्ते ॥2.2.3॥

kalpante hāsmai lokā ūrdhvāścāvṛttāśca ya etadevaṁ vidvāllokeṣu pañcavidha sāmopāste ॥2.2.3॥

· · ·

[ Sutra 2.3.1 ]

वृष्टौ पञ्चविध सामोपासीत पुरोवातो हिंकारो मेघो जायते स प्रस्तावो वर्षति स उद्गीथो विद्योतते स्तनयति स प्रतिहारः ॥2.3.1॥

vṛṣṭau pañcavidha sāmopāsīta purovāto hiṁkāro megho jāyate sa prastāvo varṣati sa udgītho vidyotate stanayati sa pratihāraḥ ॥2.3.1॥

· · ·

[ Sutra 2.3.2 ]

उद्गृह्णाति तन्निधनम्‌ वर्षति हास्म वर्षयति ह य एतदेवं विद्वान्वृष्टौ पञ्चविध सामोपास्ते ॥2.3.2॥

udgṛhṇāti tannidhanam varṣati hāsma varṣayati ha ya etadevaṁ vidvānvṛṣṭau pañcavidha sāmopāste ॥2.3.2॥

· · ·

[ Sutra 2.4.1 ]

सर्वास्वप्सु पञ्चविध सामोपासीत मेघो यत्संप्लवते स हिंकारो यद्वर्षति स प्रस्तावो याः प्राच्यः स्यन्दन्ते स उद्गीथो याः प्रतीच्यः स प्रतिहारः समुद्रो निधनम्‌ ॥2.4.1॥

sarvāsvapsu pañcavidha sāmopāsīta megho yatsaṁplavate sa hiṁkāro yadvarṣati sa prastāvo yāḥ prācyaḥ syandante sa udgītho yāḥ pratīcyaḥ sa pratihāraḥ samudro nidhanam ॥2.4.1॥

· · ·

[ Sutra 2.4.2 ]

न हाप्सु प्रैत्यप्सुमान्भवति य एतदेवं विद्वान्सर्वास्वप्सु पञ्चविध सामोपास्ते॥2.4.2॥

na hāpsu praityapsumānbhavati ya etadevaṁ vidvānsarvāsvapsu pañcavidha sāmopāste ॥2.4.2॥

· · ·

[ Sutra 2.5.1 ]

ऋतुषु पञ्चविध सामोपासीत वसन्तो हिंकारः ग्रीष्मः प्रस्तावो वर्षा उद्गीथः शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निधनम्‌ ॥2.5.1॥

ṛtuṣu pañcavidha sāmopāsīta vasanto hiṁkāraḥ grīṣmaḥ prastāvo varṣā udgīthaḥ śaratpratihāro hemanto nidhanam ॥2.5.1॥

· · ·

[ Sutra 2.5.2 ]

कल्पन्ते हास्मा ऋतव ऋतुमान्भवति य एतदेवं विद्वानृतुषु पञ्चविध सामोपास्ते ॥2.5.2॥

kalpante hāsmā ṛtava ṛtumānbhavati ya etadevaṁ vidvānṛtuṣu pañcavidha sāmopāste ॥2.5.2॥

· · ·

[ Sutra 2.6.1 ]

पशुषु पञ्चविध सामोपासीताजा हिंकारोऽवयः प्रस्तावो गाव उद्गीथोऽश्वाः प्रतिहारः पुरुषो निधनम्‌ ॥2.6.1॥

paśuṣu pañcavidha sāmopāsītājā hiṁkāro'vayaḥ prastāvo gāva udgītho'śvāḥ pratihāraḥ puruṣo nidhanam ॥2.6.1॥

· · ·

[ Sutra 2.6.2 ]

भवन्ति हास्य पशवः पशुमान्भवति य एतदेवं विद्वान्पशुषु पञ्चविध सामोपास्ते ॥2.6.2॥

bhavanti hāsya paśavaḥ paśumānbhavati ya etadevaṁ vidvānpaśuṣu pañcavidha sāmopāste ॥2.6.2॥

· · ·

[ Sutra 2.7.1 ]

प्राणेषु पञ्चविधं परोवरीयः सामोपासीत प्राणो हिंकारो वाक्प्रस्तावश्चक्षुरुद्गीथः श्रोत्रं प्रतिहारो मनो निधनं परोवरीयासि वैतानि ॥2.7.1॥

prāṇeṣu pañcavidhaṁ parovarīyaḥ sāmopāsīta prāṇo hiṁkāro vākprastāvaścakṣurudgīthaḥ śrotraṁ pratihāro mano nidhanaṁ parovarīyāsi vaitāni ॥2.7.1॥

· · ·

[ Sutra 2.7.2 ]

परोवरीयो हास्य भवति परोवरीयसो ह लोकाञ्जयति य एतदेवं विद्वान्प्राणेषु पञ्चविधं परोवरीयः सामोपास्त इति तु पञ्चविधस्य ॥2.7.2॥

parovarīyo hāsya bhavati parovarīyaso ha lokāñjayati ya etadevaṁ vidvānprāṇeṣu pañcavidhaṁ parovarīyaḥ sāmopāsta iti tu pañcavidhasya ॥2.7.2॥

· · ·

[ Sutra 2.8.1 ]

अथ सप्तविधस्य वाचि सप्तविध् सामोपासीत यत्किंच वाचो हुमिति स हिंकारो यत्प्रेति स प्रस्तावो यदेति स आदिः ॥2.8.1॥

atha saptavidhasya vāci saptavidh sāmopāsīta yatkiṁca vāco humiti sa hiṁkāro yatpreti sa prastāvo yadeti sa ādiḥ ॥2.8.1॥

· · ·

[ Sutra 2.8.2 ]

यदुदिति स उद्गीथो यत्प्रतीति स प्रतिहारो यदुपेति स उपद्रवो यन्नीति तन्निधनम्‌ ॥2.8.2॥

yaduditi sa udgītho yatpratīti sa pratihāro yadupeti sa upadravo yannīti tannidhanam ॥2.8.2॥

· · ·

[ Sutra 2.8.3 ]

दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतदेवं विद्वान्वाचि सप्तविध सामोपास्ते ॥2.8.3॥

dugdhe'smai vāgdohaṁ yo vāco doho'nnavānannādo bhavati ya etadevaṁ vidvānvāci saptavidha sāmopāste ॥2.8.3॥

· · ·

[ Sutra 2.9.1 ]

अथ खल्वमुमादित्य सप्तविध सामोपासीत सर्वदा समस्तेन साम मां प्रति मां प्रतीति सर्वेण समस्तेन साम ॥2.9.1॥

atha khalvamumāditya saptavidha sāmopāsīta sarvadā samastena sāma māṁ prati māṁ pratīti sarveṇa samastena sāma ॥2.9.1॥

· · ·

[ Sutra 2.9.1 ]

तस्मिन्निमानि सर्वाणि भूतान्यन्वायत्तानीति विद्यात्तस्य यत्पुरोदयात्स हिंकारस्तदस्य पशवोऽन्वायत्तास्तस्मात्ते हिं कुर्वन्ति हिंकारभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ॥2.9.2॥

tasminnimāni sarvāṇi bhūtānyanvāyattānīti vidyāttasya yatpurodayātsa hiṁkārastadasya paśavo'nvāyattāstasmātte hiṁ kurvanti hiṁkārabhājino hyetasya sāmnaḥ ॥2.9.2॥

· · ·

[ Sutra 2.9.3 ]

अथ यत्प्रथमोदिते स प्रस्तावस्तदस्य मनुष्या अन्वायत्तास्तस्मात्ते प्रस्तुतिकामाः प्रशसाकामाः प्रस्तावभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ॥2.9.3॥

atha yatprathamodite sa prastāvastadasya manuṣyā anvāyattāstasmātte prastutikāmāḥ praśasākāmāḥ prastāvabhājino hyetasya sāmnaḥ ॥2.9.3॥

· · ·

[ Sutra 2.9.4 ]

अथ यत्संगववेलाया स आदिस्तदस्य वयास्यन्वायत्तानि तस्मात्तान्यन्तरिक्षेऽनारम्बणान्यादायात्मानं परिपतन्त्यादिभाजीनि ह्येतस्य साम्नः ॥2.9.4॥

atha yatsaṁgavavelāyā sa ādistadasya vayāsyanvāyattāni tasmāttānyantarikṣe'nārambaṇānyādāyātmānaṁ paripatantyādibhājīni hyetasya sāmnaḥ ॥2.9.4॥

· · ·

[ Sutra 2.9.5 ]

अथ यत्संप्रतिमध्यंदिने स उद्गीथस्तदस्य देवा अन्वायत्तास्तस्मात्ते सत्तमाः प्राजापत्यानामुद्गीथभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ॥2.9.5॥

atha yatsaṁpratimadhyaṁdine sa udgīthastadasya devā anvāyattāstasmātte sattamāḥ prājāpatyānāmudgīthabhājino hyetasya sāmnaḥ ॥2.9.5॥

· · ·

[ Sutra 2.9.6 ]

अथ यदूर्ध्वं मध्यंदिनात्प्रागपराह्णात्स प्रतिहारस्तदस्य गर्भा अन्वायत्तास्तस्मात्ते प्रतिहृतानावपद्यन्ते प्रतिहारभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ॥2.9.6॥

atha yadūrdhvaṁ madhyaṁdinātprāgaparāhṇātsa pratihārastadasya garbhā anvāyattāstasmātte pratihṛtānāvapadyante pratihārabhājino hyetasya sāmnaḥ ॥2.9.6॥

· · ·

[ Sutra 2.9.7 ]

अथ यदूर्ध्वमपराह्णात्प्रागस्तमयात्स उपद्रवस्तदस्यारण्या अन्वायत्तास्तस्मात्ते पुरुषं दृष्ट्वा कक्ष श्वभ्रमित्युपद्रवन्त्युपद्रवभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ॥2.9.7॥

atha yadūrdhvamaparāhṇātprāgastamayātsa upadravastadasyāraṇyā anvāyattāstasmātte puruṣaṁ dṛṣṭvā kakṣa śvabhramityupadravantyupadravabhājino hyetasya sāmnaḥ ॥2.9.7॥

· · ·

[ Sutra 2.9.8 ]

अथ यत्प्रथमास्तमिते तन्निधनं तदस्य पितरोऽन्वायत्तास्तस्मात्तान्निदधति निधनभाजिनो ह्येतस्य साम्न एवं खल्वमुमादित्य सप्तविध सामोपास्ते ॥2.9.8॥

atha yatprathamāstamite tannidhanaṁ tadasya pitaro'nvāyattāstasmāttānnidadhati nidhanabhājino hyetasya sāmna evaṁ khalvamumāditya saptavidha sāmopāste ॥2.9.8॥

· · ·

[ Sutra 2.10.1 ]

अथ खल्वात्मसंमितमतिमृत्यु सप्तविध सामोपासीत हिंकार इति त्र्यक्षरं प्रस्ताव इति त्र्यक्षरं तत्समम्‌ ॥2.10.1॥

atha khalvātmasaṁmitamatimṛtyu saptavidha sāmopāsīta hiṁkāra iti tryakṣaraṁ prastāva iti tryakṣaraṁ tatsamam ॥2.10.1॥

· · ·

[ Sutra 2.10.2 ]

आदिरिति द्व्यक्षरं प्रतिहार इति चतुरक्षरं तत इहैकं तत्समम्‌ ॥2.10.2॥

ādiriti dvyakṣaraṁ pratihāra iti caturakṣaraṁ tata ihaikaṁ tatsamam ॥2.10.2॥

· · ·

[ Sutra 2.10.3 ]

उद्गीथ इति त्र्यक्षरमुपद्रव इति चतुरक्षरं त्रिभिस्त्रिभिः समं भवत्यक्षरमतिशिष्यते त्र्यक्षरं तत्समम्‌ ॥2.10.3॥

udgītha iti tryakṣaramupadrava iti caturakṣaraṁ tribhistribhiḥ samaṁ bhavatyakṣaramatiśiṣyate tryakṣaraṁ tatsamam ॥2.10.3॥

· · ·

[ Sutra 2.10.4 ]

निधनमिति त्र्यक्षरं तत्सममेव भवति तानि ह वा एतानि द्वाविशतिरक्षराणि ॥2.10.4॥

nidhanamiti tryakṣaraṁ tatsamameva bhavati tāni ha vā etāni dvāviśatirakṣarāṇi ॥2.10.4॥

· · ·

[ Sutra 2.10.5 ]

एकविशत्यादित्यमाप्नोत्येकविशो वा इतोऽसावादित्यो द्वाविशेन परमादित्याज्जयति तन्नाकं तद्विशोकम्‌ ॥2.10.5॥

ekaviśatyādityamāpnotyekaviśo vā ito'sāvādityo dvāviśena paramādityājjayati tannākaṁ tadviśokam ॥2.10.5॥

· · ·

[ Sutra 2.10.6 ]

आप्नोती हादित्यस्य जयं परो हास्यादित्यजयाज्जयो भवति य एतदेवं विद्वानात्मसंमितमतिमृत्यु सप्तविध सामोपास्ते सामोपास्ते ॥2.10.6॥

āpnotī hādityasya jayaṁ paro hāsyādityajayājjayo bhavati ya etadevaṁ vidvānātmasaṁmitamatimṛtyu saptavidha sāmopāste sāmopāste ॥2.10.6॥

· · ·

[ Sutra 2.11.1 ]

मनो हिंकारो वाक्प्रस्तावश्चक्षुरुद्गीथः श्रोत्रं प्रतिहारः प्राणो निधनमेतद्गायत्रं प्राणेषु प्रोतम्‌ ॥2.11.1॥

mano hiṁkāro vākprastāvaścakṣurudgīthaḥ śrotraṁ pratihāraḥ prāṇo nidhanametadgāyatraṁ prāṇeṣu protam ॥2.11.1॥

· · ·

[ Sutra 2.11.2 ]

स य एवमेतद्गायत्रं प्राणेषु प्रोतं वेद प्राणीभवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या महामनाः स्यात्तद्व्रतम्‌ ॥2.11.2॥

sa ya evametadgāyatraṁ prāṇeṣu protaṁ veda prāṇībhavati sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā mahāmanāḥ syāttadvratam ॥2.11.2॥

· · ·

[ Sutra 2.12.1 ]

अभिमन्थति स हिंकारो धूमो जायते स प्रस्तावो ज्वलति स उद्गीथोऽङ्गारा भवन्ति स प्रतिहार उपशाम्यति तन्निधन सशाम्यति तन्निधनमेतद्रथंतरमग्नौ प्रोतम् ॥2.12.1॥

abhimanthati sa hiṁkāro dhūmo jāyate sa prastāvo jvalati sa udgītho'ṅgārā bhavanti sa pratihāra upaśāmyati tannidhana saśāmyati tannidhanametadrathaṁtaramagnau protam ॥2.12.1॥

· · ·

[ Sutra 2.12.2 ]

स य एवमेतद्रथंतरमग्नौ प्रोतं वेद ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या न प्रत्यङ्ङग्निमाचामेन्न निष्ठीवेत्तद्व्रतम्‌ ॥2.12.2॥

sa ya evametadrathaṁtaramagnau protaṁ veda brahmavarcasyannādo bhavati sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā na pratyaṅṅagnimācāmenna niṣṭhīvettadvratam ॥2.12.2॥

· · ·

[ Sutra 2.13.1 ]

उपमन्त्रयते स हिंकारो ज्ञपयते स प्रस्तावः स्त्रिया सह शेते स उद्गीथः प्रति स्त्रीं सह शेते स प्रतिहारः कालं गच्छति तन्निधनं पारं गच्छति तन्निधनमेतद्वामदेव्यं मिथुने प्रोतम्‌ ॥2.13.1॥

upamantrayate sa hiṁkāro jñapayate sa prastāvaḥ striyā saha śete sa udgīthaḥ prati strīṁ saha śete sa pratihāraḥ kālaṁ gacchati tannidhanaṁ pāraṁ gacchati tannidhanametadvāmadevyaṁ mithune protam ॥2.13.1॥

· · ·

[ Sutra 2.13.2 ]

स य एवमेतद्वामदेव्यं मिथुने प्रोतं वेद मिथुनी भवति मिथुनान्मिथुनात्प्रजायते सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या न कांचन परिहरेत्तद्व्रतम्‌ ॥2.13.2॥

sa ya evametadvāmadevyaṁ mithune protaṁ veda mithunī bhavati mithunānmithunātprajāyate sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā na kāṁcana pariharettadvratam ॥2.13.2॥

· · ·

[ Sutra 2.14.1 ]

उद्यन्हिंकार उदितः प्रस्तावो मध्यंदिन उद्गीथोऽपराह्णः प्रतिहारोऽस्तं यन्निधनमेतद्बृहदादित्ये प्रोतम्‌ ॥2.14.1॥

udyanhiṁkāra uditaḥ prastāvo madhyaṁdina udgītho'parāhṇaḥ pratihāro'staṁ yannidhanametadbṛhadāditye protam ॥2.14.1॥

· · ·

[ Sutra 2.14.2 ]

स य एवमेतद्बृहदादित्ये प्रोतं वेद तेजस्व्यन्नादो भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या तपन्तं न निन्देत्तद्व्रतम्‌ ॥2.14.2॥

sa ya evametadbṛhadāditye protaṁ veda tejasvyannādo bhavati sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā tapantaṁ na nindettadvratam ॥2.14.2॥

· · ·

[ Sutra 2.15.1 ]

अभ्राणि संप्लवन्ते स हिंकारो मेघो जायते स प्रस्तावो वर्षति स उद्गीथो विद्योतते स्तनयति स प्रतिहार उद्गृह्णाति तन्निधनमेतद्वैरूपं पर्जन्ये प्रोतम्‌ ॥2.15.1॥

abhrāṇi saṁplavante sa hiṁkāro megho jāyate sa prastāvo varṣati sa udgītho vidyotate stanayati sa pratihāra udgṛhṇāti tannidhanametadvairūpaṁ parjanye protam ॥2.15.1॥

· · ·

[ Sutra 2.15.2 ]

स य एवमेतद्वैरूपं पर्जन्ये प्रोतं वेद विरूपाश्च सुरूपाश्च पशूनवरुन्धेसर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या वर्षन्तं नो निन्देत्तद्व्रतम्‌ ॥2.15.2॥

sa ya evametadvairūpaṁ parjanye protaṁ veda virūpāśca surūpāśca paśūnavarundhe sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā varṣantaṁ no nindettadvratam ॥2.15.2॥

· · ·

[ Sutra 2.16.1 ]

वसन्तो हिंकारो ग्रीष्मः प्रस्तावो वर्षा उद्गीथः शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निधनमेतद्वैराजमृतुषु प्रोतम्‌ ॥2.16.1॥

vasanto hiṁkāro grīṣmaḥ prastāvo varṣā udgīthaḥ śaratpratihāro hemanto nidhanametadvairājamṛtuṣu protam ॥2.16.1॥

· · ·

[ Sutra 2.16.2 ]

स य एवमेतद्वैराजमृतुषु प्रोतं वेद विराजति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्यर्तून्न निन्देत्तद्व्रतम्‌ ॥2.16.2॥

sa ya evametadvairājamṛtuṣu protaṁ veda virājati prajayā paśubhirbrahmavarcasena sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyartūnna nindettadvratam ॥2.16.2॥

· · ·

[ Sutra 2.17.1 ]

पृथिवी हिंकारोऽन्तरिक्षं प्रस्तावो द्यौरुद्गीथो दिशः प्रतिहारः समुद्रो निधनमेताः शक्वर्यो लोकेषु प्रोताः ॥2.17.1॥

pṛthivī hiṁkāro'ntarikṣaṁ prastāvo dyaurudgītho diśaḥ pratihāraḥ samudro nidhanametāḥ śakvaryo lokeṣu protāḥ ॥2.17.1॥

· · ·

[ Sutra 2.17.2 ]

स य एवमेताः शक्वर्यो लोकेषु प्रोता वेद लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या लोकान्न निन्देत्तद्व्रतम्‌ ॥2.17.2॥

sa ya evametāḥ śakvaryo lokeṣu protā veda lokī bhavati sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā lokānna nindettadvratam ॥2.17.2॥

· · ·

[ Sutra 2.18.1 ]

अजा हिंकारोऽवयः प्रस्तावो गाव उद्गीथोऽश्वाः प्रतिहारः पुरुषो निधनमेता रेवत्यः पशुषु प्रोताः ॥2.18.1॥

ajā hiṁkāro'vayaḥ prastāvo gāva udgītho'śvāḥ pratihāraḥ puruṣo nidhanametā revatyaḥ paśuṣu protāḥ ॥2.18.1॥

· · ·

[ Sutra 2.18.2 ]

स य एवमेता रेवत्यः पशुषु प्रोता वेद पशुमान्भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या पशून्न निन्देत्तद्व्रतम्‌ ॥2.18.2॥

sa ya evametā revatyaḥ paśuṣu protā veda paśumānbhavati sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā paśūnna nindettadvratam ॥2.18.2॥

· · ·

[ Sutra 2.19.1 ]

लोम हिंकारस्त्वक्प्रस्तावो मासमुद्गीथोऽस्थि प्रतिहारो मज्जा निधनमेतद्यज्ञायज्ञीयमङ्गेषु प्रोतम्‌ ॥2.19.1॥

loma hiṁkārastvakprastāvo māsamudgītho'sthi pratihāro majjā nidhanametadyajñāyajñīyamaṅgeṣu protam ॥2.19.1॥

· · ·

[ Sutra 2.19.2 ]

स य एवमेतद्यज्ञायज्ञीयमङ्गेषु प्रोतं वेदाऽङ्गी भवति नाङ्गेन विहूर्छति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या संवत्सरं मज्ज्ञो नाश्नीयात्तद्व्रतं मज्ज्ञो नाश्नीयादिति वा ॥2.19.2॥

sa ya evametadyajñāyajñīyamaṅgeṣu protaṁ vedā'ṅgī bhavati nāṅgena vihūrchati sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā saṁvatsaraṁ majjño nāśnīyāttadvrataṁ majjño nāśnīyāditi vā ॥2.19.2॥

· · ·

[ Sutra 2.20.1 ]

अग्निर्हिंकारो वायुः प्रस्ताव आदित्य उद्गीथो नक्षत्राणि प्रतिहारश्चन्द्रमा निधनमेतद्राजनं देवतासु प्रोतम्‌ ॥2.20.1॥

agnirhiṁkāro vāyuḥ prastāva āditya udgītho nakṣatrāṇi pratihāraścandramā nidhanametadrājanaṁ devatāsu protam ॥2.20.1॥

· · ·

[ Sutra 2.20.2 ]

स य एवमेतद्राजनं देवतासु प्रोतं वेदैतासामेव देवताना सलोकता सर्ष्टिता सायुज्यं गच्छति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या ब्राह्मणान्न निन्देत्तद्व्रतम्‌ ॥2.20.2॥

sa ya evametadrājanaṁ devatāsu protaṁ vedaitāsāmeva devatānā salokatā sarṣṭitā sāyujyaṁ gacchati sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā brāhmaṇānna nindettadvratam ॥2.20.2॥

· · ·

[ Sutra 2.21.1 ]

त्रयी विद्या हिंकारस्त्रय इमे लोकाः स प्रस्तावोऽग्निर्वायुरादित्यः स उद्गीथो नक्षत्राणि वयासि मरीचयः स प्रतिहारः सर्पा गन्धर्वाः पितरस्तन्निधनमेतत्साम सर्वस्मिन्प्रोतम्‌ ॥2.21.1॥

trayī vidyā hiṁkārastraya ime lokāḥ sa prastāvo'gnirvāyurādityaḥ sa udgītho nakṣatrāṇi vayāsi marīcayaḥ sa pratihāraḥ sarpā gandharvāḥ pitarastannidhanametatsāma sarvasminprotam ॥2.21.1॥

· · ·

[ Sutra 2.21.2 ]

स य एवमेतत्साम सर्वस्मिन्प्रोतं वेद सर्व ह भवति ॥2.21.2॥

sa ya evametatsāma sarvasminprotaṁ veda sarva ha bhavati ॥2.21.2॥

· · ·

[ Sutra 2.21.3 ]

तदेष श्लोकः॥ यानि पञ्चधा त्रीणी त्रीणि तेभ्यो न ज्यायः परमन्यदस्ति ॥2.21.3॥

tadeṣa ślokaḥ || yāni pañcadhā trīṇī trīṇi tebhyo na jyāyaḥ paramanyadasti ॥2.21.3॥

· · ·

[ Sutra 2.21.4 ]

यस्तद्वेद स वेद सर्व सर्वा दिशो बलिमस्मै हरन्ति सर्वमस्मीत्युपासित तद्व्रतं तद्व्रतम्‌ ॥2.21.4॥

yastadveda sa veda sarva sarvā diśo balimasmai haranti sarvamasmītyupāsita tadvrataṁ tadvratam ॥2.21.4॥

· · ·

[ Sutra 2.22.1 ]

विनर्दि साम्नो वृणे पशव्यमित्यग्नेरुद्गीथोऽनिरुक्तः प्रजापतेर्निरुक्तः सोमस्य मृदु श्लक्ष्णं वायोः श्लक्ष्णं बलवदिन्द्रस्य क्रौञ्चं बृहस्पतेरपध्वान्तं वरुणस्य तान्सर्वानेवोपसेवेत वारुणं त्वेव वर्जयेत्‌ ॥2.22.1॥

vinardi sāmno vṛṇe paśavyamityagnerudgītho'niruktaḥ prajāpaterniruktaḥ somasya mṛdu ślakṣṇaṁ vāyoḥ ślakṣṇaṁ balavadindrasya krauñcaṁ bṛhaspaterapadhvāntaṁ varuṇasya tānsarvānevopaseveta vāruṇaṁ tveva varjayet ॥2.22.1॥

· · ·

[ Sutra 2.22.2 ]

अमृतत्वं देवेभ्य आगायानीत्यागायेत्स्वधां पितृभ्य आशां मनुष्येभ्यस्तृणोदकं पशुभ्यः स्वर्गं लोकं यजमानायान्नमात्मन आगायानीत्येतानि मनसा ध्यायन्नप्रमत्तः स्तुवीत ॥2.22.2॥

amṛtatvaṁ devebhya āgāyānītyāgāyetsvadhāṁ pitṛbhya āśāṁ manuṣyebhyastṛṇodakaṁ paśubhyaḥ svargaṁ lokaṁ yajamānāyānnamātmana āgāyānītyetāni manasā dhyāyannapramattaḥ stuvīta ॥2.22.2॥

· · ·

[ Sutra 2.22.3 ]

सर्वे स्वरा इन्द्रस्यात्मानः सर्व ऊष्माणः प्रजापतेरात्मानः सर्वे स्पर्शा मृत्योरात्मानस्तं यदि स्वरेषूपालभेतेन्द्र शरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति वक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात्‌ ॥2.22.3॥

sarve svarā indrasyātmānaḥ sarva ūṣmāṇaḥ prajāpaterātmānaḥ sarve sparśā mṛtyorātmānastaṁ yadi svareṣūpālabhetendra śaraṇaṁ prapanno'bhūvaṁ sa tvā prati vakṣyatītyenaṁ brūyāt ॥2.22.3॥

· · ·

[ Sutra 2.22.4 ]

अथ यद्येनमूष्मसूपालभेत प्रजापति शरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति पेक्ष्यतीत्येनंब्रूयादथ यद्येन स्पर्शेषूपालभेत मृत्यु शरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति धक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात्‌ ॥2.22.4॥

atha yadyenamūṣmasūpālabheta prajāpati śaraṇaṁ prapanno'bhūvaṁ sa tvā prati pekṣyatītyenaṁ brūyādatha yadyena sparśeṣūpālabheta mṛtyu śaraṇaṁ prapanno'bhūvaṁ sa tvā prati dhakṣyatītyenaṁ brūyāt ॥2.22.4॥

· · ·

[ Sutra 2.22.5 ]

सर्वे स्वरा घोषवन्तो बलवन्तो वक्तव्या इन्द्रे बलं ददानीति सर्व ऊष्माणोऽग्रस्ता अनिरस्ता विवृता वक्तव्याः प्रजापतेरात्मानं परिददानीति सर्वे स्पर्शा लेशेनानभिनिहिता वक्तव्या मृत्योरात्मानं परिहराणीति ॥2.22.5॥

sarve svarā ghoṣavanto balavanto vaktavyā indre balaṁ dadānīti sarva ūṣmāṇo'grastā anirastā vivṛtā vaktavyāḥ prajāpaterātmānaṁ paridadānīti sarve sparśā leśenānabhinihitā vaktavyā mṛtyorātmānaṁ pariharāṇīti ॥2.22.5॥

· · ·

[ Sutra 2.23.1 ]

त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन्सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसस्थोऽमृतत्वमेति ॥2.23.1॥

trayo dharmaskandhā yajño'dhyayanaṁ dānamiti prathamastapa eva dvitīyo brahmacāryācāryakulavāsī tṛtīyo'tyantamātmānamācāryakule'vasādayansarva ete puṇyalokā bhavanti brahmasastho'mṛtatvameti ॥2.23.1॥

· · ·

[ Sutra 2.23.2 ]

प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रयी विद्या संप्रास्रवत्तामभ्यतपत्तस्या अभितप्ताया एतान्यक्षराणि संप्रास्र्वन्त भूर्भुवः स्वरिति ॥2.23.2॥

prajāpatirlokānabhyatapattebhyo'bhitaptebhyastrayī vidyā saṁprāsravattāmabhyatapattasyā abhitaptāyā etānyakṣarāṇi saṁprāsrvanta bhūrbhuvaḥ svariti ॥2.23.2॥

· · ·

[ Sutra 2.23.3 ]

तान्यभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्य ॐकारः संप्रास्रवत्तद्यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि संतृण्णान्येवमोंकारेण सर्वा वाक्संतृण्णोंकार एवेद सर्वमोंकार एवेद सर्वम् ॥2.23.3॥

tānyabhyatapattebhyo'bhitaptebhya omkāraḥ saṁprāsravattadyathā śaṅkunā sarvāṇi parṇāni saṁtṛṇṇānyevamoṁkāreṇa sarvā vāksaṁtṛṇṇoṁkāra eveda sarvamoṁkāra eveda sarvam ॥2.23.3॥

· · ·

[ Sutra 2.24.1 ]

ब्रह्मवादिनो वदन्ति यद्वसूनां प्रातः सवन रुद्राणां माध्यंदिन सवनमादित्यानां च विश्वेषां च देवानां तृतीयसवनम्‌ ॥2.24.1॥

brahmavādino vadanti yadvasūnāṁ prātaḥ savana rudrāṇāṁ mādhyaṁdina savanamādityānāṁ ca viśveṣāṁ ca devānāṁ tṛtīyasavanam ॥2.24.1॥

· · ·

[ Sutra 2.24.2 ]

क्व तर्हि यजमानस्य लोक इति स यस्तं न विद्यात्कथं कुर्यादथ विद्वान्कुर्यात्‌ ॥2.24.2॥

kva tarhi yajamānasya loka iti sa yastaṁ na vidyātkathaṁ kuryādatha vidvānkuryāt ॥2.24.2॥

· · ·

[ Sutra 2.24.3 ]

पुरा प्रातरनुवाकस्योपाकरणाज्जघनेन गार्हपत्यस्योदाङ्मुख उपविश्य स वासव सामाभिगायति ॥2.24.3॥

purā prātaranuvākasyopākaraṇājjaghanena gārhapatyasyodāṅmukha upaviśya sa vāsava sāmābhigāyati ॥2.24.3॥

· · ·

[ Sutra 2.24.4 ]

लो३कद्वारमपावा ३ र्णू ३३ पश्येम त्वा वयरा ३ ३ ३ ३ ३ हुं ३ आ ३३ ज्या ३ यो ३ आ ३२१११ इति ॥2.24.4॥

lo3kadvāramapāvā 3 rṇū 33 paśyema tvā vayarā 3 3 3 3 3 huṁ 3 ā 33 jyā 3 yo 3 ā 32111 iti ॥2.24.4॥

· · ·

[ Sutra 2.24.5 ]

अथ जुहोति नमोऽग्नये पृथिवीक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्दैष वै यजमानस्य लोक एतास्मि ॥2.24.5॥

atha juhoti namo'gnaye pṛthivīkṣite lokakṣite lokaṁ me yajamānāya vindaiṣa vai yajamānasya loka etāsmi ॥2.24.5॥

· · ·

[ Sutra 2.24.6 ]

अत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहाऽपजहि परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति तस्मै वसवः प्रातःसवन संप्रयच्छन्ति ॥2.24.6॥

atra yajamānaḥ parastādāyuṣaḥ svāhā'pajahi parighamityuktvottiṣṭhati tasmai vasavaḥ prātaḥsavana saṁprayacchanti ॥2.24.6॥

· · ·

[ Sutra 2.24.7 ]

पुरा माध्यन्दिनस्य सवनस्योपाकरणाज्जघनेनाग्नीध्रीयस्योदङ्मुख उपविश्य स रौद्र सामाभिगायति ॥2.24.7॥

purā mādhyandinasya savanasyopākaraṇājjaghanenāgnīdhrīyasyodaṅmukha upaviśya sa raudra sāmābhigāyati ॥2.24.7॥

· · ·

[ Sutra 2.24.8 ]

लो३कद्वारमपावा३ र्णू ३३ पश्येम त्वा वयं वैरा ३३३३३ हुं आ ३३ ज्या ३ यो ३ आ ३२१११ इति ॥2.24.8॥

lo3kadvāramapāvā3 rṇū 33 paśyema tvā vayaṁ vairā 33333 huṁ ā 33 jyā 3 yo 3 ā 32111 iti ॥2.24.8॥

· · ·

[ Sutra 2.24.9 ]

अथ जुहोति नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्दैष वै यजमानस्य लोक एतास्मि ॥2.24.9॥

atha juhoti namo vāyave'ntarikṣakṣite lokakṣite lokaṁ me yajamānāya vindaiṣa vai yajamānasya loka etāsmi ॥2.24.9॥

· · ·

[ Sutra 2.24.10 ]

अत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहाऽपजहि परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति तस्मै रुद्रा माध्यन्दिन सवन संप्रयच्छन्ति ॥2.24.10॥

atra yajamānaḥ parastādāyuṣaḥ svāhā'pajahi parighamityuktvottiṣṭhati tasmai rudrā mādhyandina savana saṁprayacchanti ॥2.24.10॥

· · ·

[ Sutra 2.24.11 ]

पुरा तृतीयसवनस्योपाकरणाज्जघनेनाहवनीयस्योदङ्मुख उपविश्य स आदित्य स वैश्वदेव सामाभिगायति ॥2.24.11॥

purā tṛtīyasavanasyopākaraṇājjaghanenāhavanīyasyodaṅmukha upaviśya sa āditya sa vaiśvadeva sāmābhigāyati ॥2.24.11॥

· · ·

[ Sutra 2.24.12 ]

लो३कद्वारमपा वा ३ र्णू ३३ पश्येम त्वा वय स्वारा ३३३३३ हुं ३ आ ३३ ज्या ३ यो ३ आ ३२१११ इति ॥2.24.12॥

lo3kadvāramapā vā 3 rṇū 33 paśyema tvā vaya svārā 33333 huṁ 3 ā 33 jyā 3 yo 3 ā 32111 iti ॥2.24.12॥

· · ·

[ Sutra 2.24.13 ]

आदित्यमथ वैश्वदेवं लो३कद्वारमपावा ३ र्णू ३३ पश्येम त्वा वय साम्ना ३३३३३ हुं ३ आ ३३ ज्या ३ यो ३ आ ३२१११ इति ॥2.24.13॥

ādityamatha vaiśvadevaṁ lo3kadvāramapāvā 3 rṇū 33 paśyema tvā vaya sāmnā 33333 huṁ 3 ā 33 jyā 3 yo 3 ā 32111 iti ॥2.24.13॥

· · ·

[ Sutra 2.24.14 ]

अथ जुहोति नम आदित्येभ्यश्च विश्वेभ्यश्च देवेभ्यो दिविक्षिद्भ्यो लोकक्षिद्भ्यो लोकं मे यजमानाय विन्दत ॥2.24.14॥

atha juhoti nama ādityebhyaśca viśvebhyaśca devebhyo divikṣidbhyo lokakṣidbhyo lokaṁ me yajamānāya vindata ॥2.24.14॥

· · ·

[ Sutra 2.24.15 ]

एष वै यजमानस्य लोक एताऽस्म्यत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहाऽपहत परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति ॥2.24.15॥

eṣa vai yajamānasya loka etā'smyatra yajamānaḥ parastādāyuṣaḥ svāhā'pahata parighamityuktvottiṣṭhati ॥2.24.15॥

· · ·

[ Sutra 2.24.16 ]

तस्मा आदित्याश्च विश्वे च देवास्तृतीय सवन संप्रयच्छन्त्येष ह वै यज्ञस्य मात्रां वेद य एवं वेद य एवं वेद ॥2.24.16॥

tasmā ādityāśca viśve ca devāstṛtīya savana saṁprayacchantyeṣa ha vai yajñasya mātrāṁ veda ya evaṁ veda ya evaṁ veda ॥2.24.16॥

· · ·

[ Sutra 3.1.1 ]

ॐ असौ वा आदित्यो देवमधु तस्य द्यौरेव तिरश्चीनवशोऽन्तरिक्षमपूपो मरीचयः पुत्राः ॥3.1.1॥

om asau vā ādityo devamadhu tasya dyaureva tiraścīnavaśo'ntarikṣamapūpo marīcayaḥ putrāḥ ॥3.1.1॥

· · ·

[ Sutra 3.1.2 ]

तस्य ये प्राञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्राच्यो मधुनाड्यः। ऋच एव मधुकृत ऋग्वेद एव पुष्पं ता अमृता आपस्ता वा एता ऋचः ॥3.1.2॥

tasya ye prāñco raśmayastā evāsya prācyo madhunāḍyaḥ | ṛca eva madhukṛta ṛgveda eva puṣpaṁ tā amṛtā āpastā vā etā ṛcaḥ ॥3.1.2॥

· · ·

[ Sutra 3.1.3 ]

एतमृग्वेदमभ्यतपस्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्य रसोऽजायत ॥3.1.3॥

etamṛgvedamabhyatapastasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṁ vīryamannādya raso'jāyata ॥3.1.3॥

· · ·

[ Sutra 3.1.4 ]

तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य रोहित रूपम्‌ ॥3.1.4॥

tadvyakṣarattadādityamabhito'śrayattadvā etadyadetadādityasya rohita rūpam ॥3.1.4॥

· · ·

[ Sutra 3.2.1 ]

अथ येऽस्य दक्षिणा रश्मयस्ता एवास्य दक्षिणा मधुनाड्यो यजूष्येव मधुकृतो यजुर्वेद एव पुष्पं ता अमृता आपः ॥3.2.1॥

atha ye'sya dakṣiṇā raśmayastā evāsya dakṣiṇā madhunāḍyo yajūṣyeva madhukṛto yajurveda eva puṣpaṁ tā amṛtā āpaḥ |॥3.2.1॥

· · ·

[ Sutra 3.2.2 ]

तानि वा एतानि यजूष्येतं यजुर्वेदमभ्यतपस्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यरसोजायत ॥3.2.2॥

tāni vā etāni yajūṣyetaṁ yajurvedamabhyatapastasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṁ vīryamannādyarasojāyata ॥3.2.2॥

· · ·

[ Sutra 3.2.3 ]

तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य शुक्ल रूपम्‌ ॥3.2.3॥

tadvyakṣarattadādityamabhito'śrayattadvā etadyadetadādityasya śukla rūpam ॥3.2.3॥

· · ·

[ Sutra 3.3.1 ]

अथ येऽस्य प्रत्यञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्रतीच्यो मधुनाड्यः सामान्येव मधुकृतः सामवेद एव पुष्पं ता अमृता आपः ॥3.3.1॥

atha ye'sya pratyañco raśmayastā evāsya pratīcyo madhunāḍyaḥ sāmānyeva madhukṛtaḥ sāmaveda eva puṣpaṁ tā amṛtā āpaḥ ॥3.3.1॥

· · ·

[ Sutra 3.3.2 ]

तानि वा एतानि सामान्येत सामवेदमभ्यतपस्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यरसोऽजायत ॥3.3.2॥

tāni vā etāni sāmānyeta sāmavedamabhyatapastasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṁ vīryamannādyaraso'jāyata ॥3.3.2॥

· · ·

[ Sutra 3.3.3 ]

तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य परं कृष्ण रूपम्‌ ॥3.3.3॥

tadvyakṣarattadādityamabhito'śrayattadvā etadyadetadādityasya paraṁ kṛṣṇa rūpam ॥3.3.3॥

· · ·

[ Sutra 3.4.1 ]

अथ येऽस्योदञ्चो रश्मयस्ता एवास्योदीच्यो मधुनाड्योऽथर्वाङ्गिरस एव मधुकृत इतिहासपुराणं पुष्पं ता अमृता आपः ॥3.4.1॥

atha ye'syodañco raśmayastā evāsyodīcyo madhunāḍyo'tharvāṅgirasa eva madhukṛta itihāsapurāṇaṁ puṣpaṁ tā amṛtā āpaḥ ॥3.4.1॥

· · ·

[ Sutra 3.4.2 ]

ते वा एतेऽथर्वाङ्गिरस एतदितिहासपूराणमभ्यतप स्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्य रसोऽजायत ॥3.4.2॥

te vā ete'tharvāṅgirasa etaditihāsapūrāṇamabhyatapa stasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṁ vīryamannādya raso'jāyata ॥3.4.2॥

· · ·

[ Sutra 3.4.3 ]

तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य परं कृष्ण रूपम्‌ ॥3.4.3॥

tadvyakṣarattadādityamabhito'śrayattadvā etadyadetadādityasya paraṁ kṛṣṇa rūpam ॥3.4.3॥

· · ·

[ Sutra 3.5.1 ]

अथ येऽस्योर्ध्वा रश्मयस्ता एवास्योर्ध्वा मधुनाड्यो गुह्या एवादेशा मधुकृतो ब्रह्मैव पुष्पं ता अमृता आपः ॥3.5.1॥

atha ye'syordhvā raśmayastā evāsyordhvā madhunāḍyo guhyā evādeśā madhukṛto brahmaiva puṣpaṁ tā amṛtā āpaḥ ॥3.5.1॥

· · ·

[ Sutra 3.5.2 ]

ते वा एते गुह्या आदेशा एतद्ब्रह्माभ्यतपस्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्य रसोऽजायत ॥3.5.2॥

te vā ete guhyā ādeśā etadbrahmābhyatapastasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṁ vīryamannādya raso'jāyata ॥3.5.2॥

· · ·

[ Sutra 3.5.3 ]

तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य मध्ये क्षोभत इव ॥3.5.3॥

tadvyakṣarattadādityamabhito'śrayattadvā etadyadetadādityasya madhye kṣobhata iva ॥3.5.3॥

· · ·

[ Sutra 3.5.4 ]

ते वा एते रसाना रसा वेदा हि रसास्तेषामेते रसास्तानि वा एतान्यमृतानाममृतानि वेदा ह्यमृतास्तेषामेतान्यमृतानि ॥3.5.4॥

te vā ete rasānā rasā vedā hi rasāsteṣāmete rasāstāni vā etānyamṛtānāmamṛtāni vedā hyamṛtāsteṣāmetānyamṛtāni ॥3.5.4॥

· · ·

[ Sutra 3.6.1 ]

तद्यत्प्रथमममृतं तद्वसव उपजीवन्त्यग्निना मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥3.6.1॥

tadyatprathamamamṛtaṁ tadvasava upajīvantyagninā mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṁ dṛṣṭvā tṛpyanti ॥3.6.1॥

· · ·

[ Sutra 3.6.2 ]

त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुद्यन्ति ॥3.6.2॥

ta etadeva rūpamabhisaṁviśantyetasmādrūpādudyanti ॥3.6.2॥

· · ·

[ Sutra 3.6.3 ]

स य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाऽग्निनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स य एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रूपादुदेति ॥3.6.3॥

sa ya etadevamamṛtaṁ veda vasūnāmevaiko bhūtvā'gninaiva mukhenaitadevāmṛtaṁ dṛṣṭvā tṛpyati sa ya etadeva rūpamabhisaṁviśatyetasmādrūpādudeti ॥3.6.3॥

· · ·

[ Sutra 3.6.4 ]

स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता वसूनामेव तावदाधिपत्य स्वाराज्यं पर्येता ॥3.6.4॥

sa yāvadādityaḥ purastādudetā paścādastametā vasūnāmeva tāvadādhipatya svārājyaṁ paryetā ॥3.6.4॥

· · ·

[ Sutra 3.7.1 ]

अथ यद्वितीयममृतं तद्रुद्रा उपजीवन्तीन्द्रेण मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥3.7.1॥

atha yadvitīyamamṛtaṁ tadrudrā upajīvantīndreṇa mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṁ dṛṣṭvā tṛpyanti ॥3.7.1॥

· · ·

[ Sutra 3.7.2 ]

त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुद्यन्ति ॥3.7.2॥

ta etadeva rūpamabhisaṁviśantyetasmādrūpādudyanti ॥3.7.2॥

· · ·

[ Sutra 3.7.3 ]

स य एतदेवममृतं वेद रुद्राणामेवैको भूत्वेन्द्रेणैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रूपादुदेति ॥3.7.3॥

sa ya etadevamamṛtaṁ veda rudrāṇāmevaiko bhūtvendreṇaiva mukhenaitadevāmṛtaṁ dṛṣṭvā tṛpyati sa etadeva rūpamabhisaṁviśatyetasmādrūpādudeti ॥3.7.3॥

· · ·

[ Sutra 3.7.4 ]

स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता द्विस्तावद्दक्षिणत उदेतोत्तरतोऽस्तमेता रुद्राणामेव तावदाधिपत्य स्वाराज्यं पर्येता ॥3.7.4॥

sa yāvadādityaḥ purastādudetā paścādastametā dvistāvaddakṣiṇata udetottarato'stametā rudrāṇāmeva tāvadādhipatya svārājyaṁ paryetā ॥3.7.4॥

· · ·

[ Sutra 3.8.1 ]

अथ यत्तृतीयममृतं तदादित्या उपजीवन्ति वरुणेन मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्य ॥3.8.1॥

atha yattṛtīyamamṛtaṁ tadādityā upajīvanti varuṇena mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṁ dṛṣṭvā tṛpyanti ॥3.8.1॥

· · ·

[ Sutra 3.8.2 ]

त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुद्यन्ति ॥3.8.2॥

ta etadeva rūpamabhisaṁviśantyetasmādrūpādudyanti ॥3.8.2॥

· · ·

[ Sutra 3.8.3 ]

स य एतदेवममृतं वेदादित्यानामेवैको भूत्वा वरुणेनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रूपादुदेति ॥3.8.3॥

sa ya etadevamamṛtaṁ vedādityānāmevaiko bhūtvā varuṇenaiva mukhenaitadevāmṛtaṁ dṛṣṭvā tṛpyati sa etadeva rūpamabhisaṁviśatyetasmādrūpādudeti ॥3.8.3॥|

· · ·

[ Sutra 3.8.4 ]

स यावदादित्यो दक्षिणत उदेतोत्तरतोऽस्तमेता द्विस्तावत्पश्चादुदेता पुरस्तादस्तमेताऽऽदित्यानामेव तावदाधिपत्य स्वाराज्यं पर्येता ॥3.8.4॥

sa yāvadādityo dakṣiṇata udetottarato'stametā dvistāvatpaścādudetā purastādastametā''dityānāmeva tāvadādhipatya svārājyaṁ paryetā ॥3.8.4॥

· · ·

[ Sutra 3.9.1 ]

अथ यच्चतुर्थममृतं तन्मरुत उपजीवन्ति सोमेन मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥3.9.1॥

atha yaccaturthamamṛtaṁ tanmaruta upajīvanti somena mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṁ dṛṣṭvā tṛpyanti ॥3.9.1॥

· · ·

[ Sutra 3.9.2 ]

त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुद्यन्ति ॥3.9.2॥

ta etadeva rūpamabhisaṁviśantyetasmādrūpādudyanti ॥3.9.2॥

· · ·

[ Sutra 3.9.3 ]

स य एतदेवममृतं वेद मरुतामेवैको भूत्वा सोमेनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रूपादुदेति ॥3.9.3॥

sa ya etadevamamṛtaṁ veda marutāmevaiko bhūtvā somenaiva mukhenaitadevāmṛtaṁ dṛṣṭvā tṛpyati sa etadeva rūpamabhisaṁviśatyetasmādrūpādudeti ॥3.9.3॥

· · ·

[ Sutra 3.9.4 ]

स यावदादित्यः पश्चादुदेता पुरस्तादस्तमेता द्विस्तावदुत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता मरुतामेव तावदाधिपत्य स्वाराज्यं पर्येता ॥3.9.4॥

sa yāvadādityaḥ paścādudetā purastādastametā dvistāvaduttarata udetā dakṣiṇato'stametā marutāmeva tāvadādhipatya svārājyaṁ paryetā ॥3.9.4॥

· · ·

[ Sutra 3.10.1 ]

अथ यत्पञ्चमममृतं तत्साध्या उपजीवन्ति ब्रह्मणा मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥3.10.1॥

atha yatpañcamamamṛtaṁ tatsādhyā upajīvanti brahmaṇā mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṁ dṛṣṭvā tṛpyanti ॥3.10.1॥

· · ·

[ Sutra 3.10.2 ]

त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुद्यन्ति ॥3.10.2॥

ta etadeva rūpamabhisaṁviśantyetasmādrūpādudyanti ॥3.10.2॥

· · ·

[ Sutra 3.10.3 ]

स य एतदेवममृतं वेद साध्यानामेवैको भूत्वा ब्रह्मणैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रूपादुदेति ॥3.10.3॥

sa ya etadevamamṛtaṁ veda sādhyānāmevaiko bhūtvā brahmaṇaiva mukhenaitadevāmṛtaṁ dṛṣṭvā tṛpyati sa etadeva rūpamabhisaṁviśatyetasmādrūpādudeti ॥3.10.3॥

· · ·

[ Sutra 3.10.4 ]

स यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता द्विस्तावदूर्ध्वं उदेताऽर्वागस्तमेता साध्यानामेव तावदाधिपत्य स्वाराज्यं पर्येता ॥3.10.4॥

sa yāvadāditya uttarata udetā dakṣiṇato'stametā dvistāvadūrdhvaṁ udetā'rvāgastametā sādhyānāmeva tāvadādhipatya svārājyaṁ paryetā ॥3.10.4॥

· · ·

[ Sutra 3.11.1 ]

अथ तत ऊर्ध्व उदेत्य नैवोदेता नास्तमेतैकल एव मध्ये स्थाता तदेष श्लोकः ॥3.11.1॥

atha tata ūrdhva udetya naivodetā nāstametaikala eva madhye sthātā tadeṣa ślokaḥ ॥3.11.1॥

· · ·

[ Sutra 3.11.2 ]

न वै तत्र न निम्लोच नोदियाय कदाचन। देवास्तेनाह सत्येन मा विराधिषि ब्रह्मणेति ॥3.11.2॥

na vai tatra na nimloca nodiyāya kadācana | devāstenāha satyena mā virādhiṣi brahmaṇeti ॥3.11.2॥

· · ·

[ Sutra 3.11.3 ]

न ह वा अस्मा उदेति न निम्लोचति सकृद्दिवा हैवास्मै भवति य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद ॥3.11.3॥

na ha vā asmā udeti na nimlocati sakṛddivā haivāsmai bhavati ya etāmevaṁ brahmopaniṣadaṁ veda ॥3.11.3॥

· · ·

[ Sutra 3.11.4 ]

तद्धैतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्यस्तद्धैतदुद्दालकायारुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोवाच॥ ॥3.11.4॥

taddhaitadbrahmā prajāpataya uvāca prajāpatirmanave manuḥ prajābhyastaddhaitaduddālakāyāruṇaye jyeṣṭhāya putrāya pitā brahma provāca ॥3.11.4॥

· · ·

[ Sutra 3.11.5 ]

इदं वाव तज्ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रब्रूयात्प्रणाय्याय वाऽन्तेवासिने ॥3.11.5॥

idaṁ vāva tajjyeṣṭhāya putrāya pitā brahma prabrūyātpraṇāyyāya vā'ntevāsine ॥3.11.5॥

· · ·

[ Sutra 3.11.6 ]

नान्यस्मै कस्मैचन यद्यप्यस्मा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णां दद्यादेतदेव ततो भूय इत्येतदेव ततो भूय इति ॥3.11.6॥

nānyasmai kasmaicana yadyapyasmā imāmadbhiḥ parigṛhītāṁ dhanasya pūrṇāṁ dadyādetadeva tato bhūya ityetadeva tato bhūya iti ॥3.11.6॥

· · ·

[ Sutra 3.12.1 ]

गायत्री वा ईद सर्वं भूतं यदिदं किंच वाग्वै गायत्री वाग्वा इद सर्वं भूतं गायति च त्रायते च॥ ॥3.12.1॥

gāyatrī vā īda sarvaṁ bhūtaṁ yadidaṁ kiṁca vāgvai gāyatrī vāgvā ida sarvaṁ bhūtaṁ gāyati ca trāyate ca|| ॥3.12.1॥

· · ·

[ Sutra 3.12.2 ]

या वै सा गायत्रीयं वाव सा येयं पृथिव्यस्या हीद सर्वं भूतं प्रतिष्ठितमेतामेव नातिशीयते॥ ॥3.12.2॥

yā vai sā gāyatrīyaṁ vāva sā yeyaṁ pṛthivyasyā hīda sarvaṁ bhūtaṁ pratiṣṭhitametāmeva nātiśīyate ॥3.12.2॥

· · ·

[ Sutra 3.12.3 ]

या वै सा पृथिवीयं वाव सा यदिदमस्मिन्पुरुषे शरीरमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते ॥3.12.3॥

yā vai sā pṛthivīyaṁ vāva sā yadidamasminpuruṣe śarīramasminhīme prāṇāḥ pratiṣṭhitā etadeva nātiśīyante ॥3.12.3॥

· · ·

[ Sutra 3.12.4 ]

यद्वै तत्पुरुषे शरीरमिदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे हृदयमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते ॥3.12.4॥

yadvai tatpuruṣe śarīramidaṁ vāva tadyadidamasminnantaḥ puruṣe hṛdayamasminhīme prāṇāḥ pratiṣṭhitā etadeva nātiśīyante ॥3.12.4॥

· · ·

[ Sutra 3.12.5 ]

सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री तदेतदृचाभ्यनूक्तम्‌ ॥3.12.5॥

saiṣā catuṣpadā ṣaḍvidhā gāyatrī tadetadṛcābhyanūktam ॥3.12.5॥

· · ·

[ Sutra 3.12.6 ]

तावानस्य महिमा ततो ज्यायाश्च पूरुषः। पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीति ॥3.12.6॥

tāvānasya mahimā tato jyāyāśca pūruṣaḥ | pādo'sya sarvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṁ divīti ॥3.12.6॥

· · ·

[ Sutra 3.12.7 ]

यद्वै तद्ब्रह्मेतीदं वाव तद्योऽयं बहिर्धा पुरुषादाकाशो यो वै स बहिर्धा पुरुषादाकाशः ॥3.12.7॥

yadvai tadbrahmetīdaṁ vāva tadyo'yaṁ bahirdhā puruṣādākāśo yo vai sa bahirdhā puruṣādākāśaḥ ॥3.12.7॥

· · ·

[ Sutra 3.12.8 ]

अयं वाव स योऽयमन्तः पुरुष अकाशो यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशः ॥3.12.8॥

ayaṁ vāva sa yo'yamantaḥ puruṣa akāśo yo vai so'ntaḥ puruṣa ākāśaḥ ॥3.12.8॥

· · ·

[ Sutra 3.12.9 ]

अयं वाव स योऽयमन्तर्हृदय आकाशस्तदेतत्पूर्णमप्रवर्ति पूर्णमप्रवर्तिनी श्रियं लभते य एवं वेद ॥3.12.9॥

ayaṁ vāva sa yo'yamantarhṛdaya ākāśastadetatpūrṇamapravarti pūrṇamapravartinī śriyaṁ labhate ya evaṁ veda ॥3.12.9॥

· · ·

[ Sutra 3.13.1 ]

तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषयः स योऽस्य प्राङ्सुषिः स प्राणस्तच्चक्षुः स आदित्यस्तदेतत्तेजोऽन्नाद्यमित्युपासीत तेजस्व्यन्नादो भवति य एवं वेद ॥3.13.1॥

tasya ha vā etasya hṛdayasya pañca devasuṣayaḥ sa yo'sya prāṅsuṣiḥ sa prāṇastaccakṣuḥ sa ādityastadetattejo'nnādyamityupāsīta tejasvyannādo bhavati ya evaṁ veda ॥3.13.1॥

· · ·

[ Sutra 3.13.2 ]

अथ योऽस्य दक्षिणः सुषिः स व्यानस्तच्छ्रोत्र स चन्द्रमास्तदेतच्छ्रीश्च यशश्चेत्युपासीत श्रीमान्यशस्वी भवति य एवं वेद ॥3.13.2॥

atha yo'sya dakṣiṇaḥ suṣiḥ sa vyānastacchrotra sa candramāstadetacchrīśca yaśaścetyupāsīta śrīmānyaśasvī bhavati ya evaṁ veda ॥3.13.2॥

· · ·

[ Sutra 3.13.3 ]

अथ योऽस्य प्रत्यङ्सुषिः सोऽपानः सा वाक्सोऽग्निस्तदेतद्ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यमित्युपासीत ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भवति य एवं वेद ॥3.13.3॥

atha yo'sya pratyaṅsuṣiḥ so'pānaḥ sā vākso'gnistadetadbrahmavarcasamannādyamityupāsīta brahmavarcasyannādo bhavati ya evaṁ veda ॥3.13.3॥

· · ·

[ Sutra 3.13.4 ]

अथ योऽस्योदङ्सुषिः स समानस्तन्मनः स पर्जन्यस्तदेतत्कीर्तिश्च व्युष्टिश्चेत्युपासीत कीर्तिमान्व्युष्टिमान्भवति य एवं वेद ॥3.13.4॥

atha yo'syodaṅsuṣiḥ sa samānastanmanaḥ sa parjanyastadetatkīrtiśca vyuṣṭiścetyupāsīta kīrtimānvyuṣṭimānbhavati ya evaṁ veda ॥3.13.4॥

· · ·

[ Sutra 3.13.5 ]

अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः स उदानः स वायुः स आकाशस्तदेतदोजश्च महश्चेत्युपासीतौजस्वी महस्वान्भवति य एवं वेद ॥3.13.5॥

atha yo'syordhvaḥ suṣiḥ sa udānaḥ sa vāyuḥ sa ākāśastadetadojaśca mahaścetyupāsītaujasvī mahasvānbhavati ya evaṁ veda ॥3.13.5॥

· · ·

[ Sutra 3.13.6 ]

ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपाः स य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेदास्य कुले वीरो जायते प्रतिपद्यते स्वर्गं लोकं य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेद ॥3.13.6॥

te vā ete pañca brahmapuruṣāḥ svargasya lokasya dvārapāḥ sa ya etānevaṁ pañca brahmapuruṣānsvargasya lokasya dvārapānvedāsya kule vīro jāyate pratipadyate svargaṁ lokaṁ ya etānevaṁ pañca brahmapuruṣānsvargasya lokasya dvārapānveda ॥3.13.6॥

· · ·

[ Sutra 3.13.7 ]

अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिः तस्यैषा दृष्टिर्यत्रितदस्मिञ्छरीरे सस्पर्शेनोष्णिमानं विजानाति तस्यैषा श्रुतिर्यत्रैतत्कर्णावपिगृह्य निनदमिव नदथुरिवाग्नेरिव ज्वलत उपशृणोति तदेतद्दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥3.13.7॥

atha yadataḥ paro divo jyotirdīpyate viśvataḥ pṛṣṭheṣu sarvataḥ pṛṣṭheṣvanuttameṣūttameṣu lokeṣvidaṁ vāva tadyadidamasminnantaḥ puruṣe jyotiḥ tasyaiṣā dṛṣṭiryatritadasmiñcharīre sasparśenoṣṇimānaṁ vijānāti tasyaiṣā śrutiryatraitatkarṇāvapigṛhya ninadamiva nadathurivāgneriva jvalata upaśṛṇoti tadetaddṛṣṭaṁ ca śrutaṁ cetyupāsīta cakṣuṣyaḥ śruto bhavati ya evaṁ veda ya evaṁ veda| ॥3.13.7॥

· · ·

[ Sutra 3.14.1 ]

सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत। अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्वीत ॥3.14.1॥

सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत। अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्वीत ॥3.14.1॥

· · ·

[ Sutra 3.14.2 ]

मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसंकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यत्तोऽवाक्यनादरः ॥3.14.2॥

manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ satyasaṁkalpa ākāśātmā sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvamidamabhyatto'vākyanādaraḥ ॥3.14.2॥

· · ·

[ Sutra 3.14.3 ]

एष म आत्माऽन्तर्हृदयेऽणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वा सर्षपाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामाकतण्डुलाद्वा एष म आत्माऽन्तर्हृदये ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः ॥3.14.3॥

eṣa ma ātmā'ntarhṛdaye'ṇīyānvrīhervā yavādvā sarṣapādvā śyāmākādvā śyāmākataṇḍulādvā eṣa ma ātmā'ntarhṛdaye jyāyānpṛthivyā jyāyānantarikṣājjyāyāndivo jyāyānebhyo lokebhyaḥ ॥3.14.3॥

· · ·

[ Sutra 3.14.4 ]

सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादर एष म आत्माऽन्तर्हृदय एतद्ब्रह्मैतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मीति यस्य स्यादद्धा न विचिकित्साऽस्तीति ह स्माह शाण्डिल्यः शाण्डिल्यः ॥ ॥3.14.4॥

sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvamidamabhyātto'vākyanādara eṣa ma ātmā'ntarhṛdaya etadbrahmaitamitaḥ pretyābhisaṁbhavitāsmīti yasya syādaddhā na vicikitsā'stīti ha smāha śāṇḍilyaḥ śāṇḍilyaḥ |॥3.14.4॥

· · ·

[ Sutra 3.15.1 ]

अन्तरिक्षोदरः कोशो भूमिबुध्नो न जीर्यति दिशो ह्यस्य स्रक्तयो द्यौरस्योत्तरं बिल स एष कोशो वसुधानस्तस्मिन्विश्वमिद

श्रितम्‌ ॥3.15.1॥

antarikṣodaraḥ kośo bhūmibudhno na jīryati diśo hyasya sraktayo dyaurasyottaraṁ bila sa eṣa kośo vasudhānastasminviśvamida śritam ॥3.15.1॥

· · ·

[ Sutra 3.15.2 ]

तस्य प्राची दिग्जुहूर्नाम सहमाना नाम दक्षिणा राज्ञी नाम प्रतीची सुभूता नामोदीची तासां वायुर्वत्सः स य एतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद न पुत्ररोद रोदिति सोऽहमेतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद मा पुत्ररोद रुदम्‌ ॥3.15.2॥

tasya prācī digjuhūrnāma sahamānā nāma dakṣiṇā rājñī nāma pratīcī subhūtā nāmodīcī tāsāṁ vāyurvatsaḥ sa ya etamevaṁ vāyuṁ diśāṁ vatsaṁ veda na putraroda roditi so'hametamevaṁ vāyuṁ diśāṁ vatsaṁ veda mā putraroda rudam ॥3.15.2॥

· · ·

[ Sutra 3.15.3 ]

अरिष्टं कोशं प्रपद्येऽमुनाऽमुनाऽमुना प्राणं प्रपद्येऽमुनाऽमुनाऽमुना भूः प्रपद्येऽमुनाऽमुनाऽमुना भुवः प्रपद्येऽमुनाऽमुनाऽमुना स्वः प्रपद्येऽमुनाऽमुनाऽमुना ॥3.15.3॥

ariṣṭaṁ kośaṁ prapadye'munā'munā'munā prāṇaṁ prapadye'munā'munā'munā bhūḥ prapadye'munā'munā'munā bhuvaḥ prapadye'munā'munā'munā svaḥ prapadye'munā'munā'munā ॥3.15.3॥

· · ·

[ Sutra 3.15.4 ]

स यदवोचं प्राणं प्रपद्य इति प्राणो वा इद सर्वं भूतं यदिदं किंच तमेव तत्प्रापत्सि ॥3.15.4॥

sa yadavocaṁ prāṇaṁ prapadya iti prāṇo vā ida sarvaṁ bhūtaṁ yadidaṁ kiṁca tameva tatprāpatsi ॥3.15.4॥

· · ·

[ Sutra 3.15.5 ]

अथ यदवोचं भूः प्रपद्य इति पृथिवीं प्रपद्येऽन्तरिक्षं प्रपद्ये दिवं प्रपद्य इत्येव तदवोचम्‌ ॥3.15.5॥

atha yadavocaṁ bhūḥ prapadya iti pṛthivīṁ prapadye'ntarikṣaṁ prapadye divaṁ prapadya ityeva tadavocam ॥3.15.5॥

· · ·

[ Sutra 3.15.6 ]

अथ यदवोचं भुवः प्रपद्य इत्यग्निं प्रपद्ये वायुं प्रपद्य आदित्यं प्रपद्य इत्येव तदवोचम्‌ ॥3.15.6॥

atha yadavocaṁ bhuvaḥ prapadya ityagniṁ prapadye vāyuṁ prapadya ādityaṁ prapadya ityeva tadavocam ॥3.15.6॥

· · ·

[ Sutra 3.15.7 ]

अथ यदवोच स्वः प्रपद्य इत्यृग्वेदं प्रपद्ये यजुर्वेदं प्रपद्ये सामवेदं प्रपद्य इत्येव तदवोचं तदवोचम्‌ ॥3.15.7॥

atha yadavoca svaḥ prapadya ityṛgvedaṁ prapadye yajurvedaṁ prapadye sāmavedaṁ prapadya ityeva tadavocaṁ tadavocam ॥3.15.7॥

· · ·

[ Sutra 3.16.1 ]

पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विशति वर्षाणि तत्प्रातःसवनं चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं तदस्य वसवोऽन्वायत्ताः प्राणा वाव वसव एते हीद सर्वं वासयन्ति॥3.16.1॥

puruṣo vāva yajñastasya yāni caturviśati varṣāṇi tatprātaḥsavanaṁ caturviśatyakṣarā gāyatrī gāyatraṁ prātaḥsavanaṁ tadasya vasavo'nvāyattāḥ prāṇā vāva vasava ete hīda sarvaṁ vāsayanti ॥3.16.1॥

· · ·

[ Sutra 3.16.2 ]

तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यन्दिन सवनमनुसंतनुतेति माऽहं प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥3.16.2॥

taṁ cedetasminvayasi kiṁcidupatapetsa brūyātprāṇā vasava idaṁ me prātaḥsavanaṁ mādhyandina savanamanusaṁtanuteti mā'haṁ prāṇānāṁ vasūnāṁ madhye yajño vilopsīyetyuddhaiva tata etyagado ha bhavati ॥3.16.2॥

· · ·

[ Sutra 3.16.3 ]

अथ यानि चतुश्चत्वारिशद्वर्षाणि तन्माध्यन्दिन सवनं चतुश्चत्वारिशदक्षरा त्रिष्टुप् त्रैष्टुभं माध्यन्दिन सवनं तदस्य रुद्रा अन्वायत्ताः प्राणा वाव रुद्रा एते हीद सर्व रोदयन्ति ॥3.16.3॥

atha yāni catuścatvāriśadvarṣāṇi tanmādhyandina savanaṁ catuścatvāriśadakṣarā triṣṭup traiṣṭubhaṁ mādhyandina savanaṁ tadasya rudrā anvāyattāḥ prāṇā vāva rudrā ete hīda sarva rodayanti ॥3.16.3॥

· · ·

[ Sutra 3.16.4 ]

तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा रुद्रा इदं मे माध्यन्दिन सवनं तृतीयसवनमनुसंतनुतेति माऽहं प्राणाना रुद्राणां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥3.16.4॥

taṁ cedetasminvayasi kiṁcidupatapetsa brūyātprāṇā rudrā idaṁ me mādhyandina savanaṁ tṛtīyasavanamanusaṁtanuteti mā'haṁ prāṇānā rudrāṇāṁ madhye yajño vilopsīyetyuddhaiva tata etyagado ha bhavati ॥3.16.4॥

· · ·

[ Sutra 3.16.5 ]

अथ यान्यष्टाचत्वारिशद्वर्षाणि तत्तृतीयसवनमष्टाचत्वारिशदक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तदस्यादित्या अन्वायत्ताः प्राणा वावाऽऽदित्या एते हीद सर्वमाददते ॥3.16.5॥

atha yānyaṣṭācatvāriśadvarṣāṇi tattṛtīyasavanamaṣṭācatvāriśadakṣarā jagatī jāgataṁ tṛtīyasavanaṁ tadasyādityā anvāyattāḥ prāṇā vāvā''dityā ete hīda sarvamādadate ॥3.16.5॥

· · ·

[ Sutra 3.16.6 ]

तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा आदित्या इदं मे तृतीयसवनमायुरनुसंतनुतेति माऽहं प्राणानामादित्यानां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो हैव भवति ॥3.16.6॥

taṁ cedetasminvayasi kiṁcidupatapetsa brūyātprāṇā ādityā idaṁ me tṛtīyasavanamāyuranusaṁtanuteti mā'haṁ prāṇānāmādityānāṁ madhye yajño vilopsīyetyuddhaiva tata etyagado haiva bhavati ॥3.16.6॥

· · ·

[ Sutra 3.16.7 ]

एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेयः स किं म एतदुपतपसि योऽहमनेन न प्रेष्यामीति स ह षोडशं वर्षशतमजीवत्प्र ह षोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद ॥3.16.7॥

etaddha sma vai tadvidvānāha mahidāsa aitareyaḥ sa kiṁ ma etadupatapasi yo'hamanena na preṣyāmīti sa ha ṣoḍaśaṁ varṣaśatamajīvatpra ha ṣoḍaśaṁ varṣaśataṁ jīvati ya evaṁ veda ॥3.16.7॥

· · ·

[ Sutra 3.17.1 ]

स यदशिशिषति यत्पिपासति यन्न रमते ता अस्य दीक्षाः ॥3.17.1॥

sa yadaśiśiṣati yatpipāsati yanna ramate tā asya dīkṣāḥ ॥3.17.1॥

· · ·

[ Sutra 3.17.2 ]

अथ यदश्नाति यत्पिबति यद्रमते तदुपसदैरेति ॥3.17.2॥

atha yadaśnāti yatpibati yadramate tadupasadaireti ॥3.17.2॥

· · ·

[ Sutra 3.17.3 ]

अथ यद्धसति यज्जक्षति यन्मैथुनं चरति स्तुतशस्त्रैरेव तदेति ॥3.17.3॥

atha yaddhasati yajjakṣati yanmaithunaṁ carati stutaśastraireva tadeti ॥3.17.3॥

· · ·

[ Sutra 3.17.4 ]

अथ यत्तपो दानमार्जवमहि सा सत्यवचनमिति ता अस्य दक्षिणाः ॥3.17.4॥

atha yattapo dānamārjavamahi sā satyavacanamiti tā asya dakṣiṇāḥ ॥3.17.4॥

· · ·

[ Sutra 3.17.5 ]

तस्मादाहुः सोष्यत्यसोष्टेति पुनरुत्पादनमेवास्य तन्मरणमेवावभृथः ॥3.17.5॥

tasmādāhuḥ soṣyatyasoṣṭeti punarutpādanamevāsya tanmaraṇamevāvabhṛthaḥ ॥3.17.5॥

· · ·

[ Sutra 3.17.6 ]

तद्धैतद्घोर् आङ्गिरसः कृष्णाय देवकीपुत्रायोक्त्वोवाचापिपास एव स बभूव सोऽन्तवेलायामेतत्त्रयं प्रतिपद्येताक्षितमस्यच्युतमसि प्राणसशितमसीति तत्रैते द्वे ऋचौ भवतः ॥3.17.6॥

taddhaitadghor āṅgirasaḥ kṛṣṇāya devakīputrāyoktvovācāpipāsa eva sa babhūva so'ntavelāyāmetattrayaṁ pratipadyetākṣitamasyacyutamasi prāṇasaśitamasīti tatraite dve ṛcau bhavataḥ ॥3.17.6॥

· · ·

[ Sutra 3.17.7 ]

आदित्प्रत्नस्य रेतस उद्वयं तमसस्परि ज्योतिः पश्यन्त उत्तर स्वः पश्यन्त उत्तरं देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तममिति ज्योतिरुत्तममिति ॥3.17.7॥

āditpratnasya retasa udvayaṁ tamasaspari jyotiḥ paśyanta uttara svaḥ paśyanta uttaraṁ devaṁ devatrā sūryamaganma jyotiruttamamiti jyotiruttamamiti ॥3.17.7॥

· · ·

[ Sutra 3.18.1 ]

मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यध्यात्ममथाधिदैवतमाकाशो ब्रह्मेत्युभयमादिष्टं भवत्यध्यात्मं चाधिदैवतं च ॥3.18.1॥

mano brahmetyupāsītetyadhyātmamathādhidaivatamākāśo brahmetyubhayamādiṣṭaṁ bhavatyadhyātmaṁ cādhidaivataṁ ca ॥3.18.1॥

· · ·

[ Sutra 3.18.2 ]

तदेतच्चतुष्पाद्ब्रह्म वाक्पादः प्राणः पादश्चक्षुः पादः श्रोत्रं पाद इत्यध्यात्ममथाधिदैवतमग्निः पादो वायुः पाद अदित्यः पादो दिशः पाद इत्युभयमेवादिष्टं भवत्यध्यात्मं चैवाधिदैवतं च ॥3.18.2॥

tadetaccatuṣpādbrahma vākpādaḥ prāṇaḥ pādaścakṣuḥ pādaḥ śrotraṁ pāda ityadhyātmamathādhidaivatamagniḥ pādo vāyuḥ pāda adityaḥ pādo diśaḥ pāda ityubhayamevādiṣṭaṁ bhavatyadhyātmaṁ caivādhidaivataṁ ca ॥3.18.2॥

· · ·

[ Sutra 3.18.3 ]

वागेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः सोऽग्निना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥3.18.3॥

vāgeva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ so'gninā jyotiṣā bhāti ca tapati ca bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṁ veda ॥3.18.3॥

· · ·

[ Sutra 3.18.4 ]

प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥3.18.4॥

prāṇa eva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ sa vāyunā jyotiṣā bhāti ca tapati ca bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṁ veda ॥3.18.4॥

· · ·

[ Sutra 3.18.5 ]

चक्षुरेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स आदित्येन ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥3.18.5॥

cakṣureva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ sa ādityena jyotiṣā bhāti ca tapati ca bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṁ veda ॥3.18.5॥

· · ·

[ Sutra 3.18.6 ]

रोत्रमेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स दिग्भिर्ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद य एवं वेद ॥3.18.6॥

śrotrameva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ sa digbhirjyotiṣā bhāti ca tapati ca bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṁ veda ya evaṁ veda ॥3.18.6॥

· · ·

[ Sutra 3.19.1 ]

आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशस्तस्योपव्याख्यानमसदेवेदमग्र आसीत्। तत्सदासीत्तत्समभवत्तदाण्डं निरवर्तत तत्संवत्सरस्य मात्रामशयत तन्निरभिद्यत ते आण्डकपाले रजतं च सुवर्णं चाभवताम्‌ ॥3.19.1॥

ādityo brahmetyādeśastasyopavyākhyānamasadevedamagra āsīt | tatsadāsīttatsamabhavattadāṇḍaṁ niravartata tatsaṁvatsarasya mātrāmaśayata tannirabhidyata te āṇḍakapāle rajataṁ ca suvarṇaṁ cābhavatām ॥3.19.1॥

· · ·

[ Sutra 3.19.2 ]

तद्यद्रजत सेयं पृथिवी यत्सुवर्ण सा द्यौर्यज्जरायु ते पर्वता यदुल्ब समेघो नीहारो या धमनयस्ता नद्यो यद्वास्तेयमुदक स समुद्रः ॥3.19.2॥

tadyadrajata seyaṁ pṛthivī yatsuvarṇa sā dyauryajjarāyu te parvatā yadulba samegho nīhāro yā dhamanayastā nadyo yadvāsteyamudaka sa samudraḥ ॥3.19.2॥

· · ·

[ Sutra 3.19.3 ]

अथ यत्तदजायत सोऽसावादित्यस्तं जायमानं घोषा उलूलवोऽनूदतिष्ठन्त्सर्वाणि च भूतानि च सर्वे च कामास्तस्मात्तस्योदयं प्रति प्रत्यायनं प्रति घोषा उलूलवोऽनूत्तिष्ठन्ति सर्वाणि च भूतानि सर्वे चैव कामाः ॥3.19.3॥

atha yattadajāyata so'sāvādityastaṁ jāyamānaṁ ghoṣā ulūlavo'nūdatiṣṭhantsarvāṇi ca bhūtāni ca sarve ca kāmāstasmāttasyodayaṁ prati pratyāyanaṁ prati ghoṣā ulūlavo'nūttiṣṭhanti sarvāṇi ca bhūtāni sarve caiva kāmāḥ ॥3.19.3॥

· · ·

[ Sutra 3.19.4 ]

स य एतमेवं विद्वानादित्यं ब्रह्मेत्युपास्तेऽभ्याशो ह यदेन साधवो घोषा आ च गच्छेयुरुप च निम्रेडेरन्निम्रेडेरन्‌ ॥3.19.4॥

sa ya etamevaṁ vidvānādityaṁ brahmetyupāste'bhyāśo ha yadena sādhavo ghoṣā ā ca gaccheyurupa ca nimreḍerannimreḍeran ॥3.19.4॥

· · ·

[ Sutra 4.1.1 ]

ॐ जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी बहुपाक्य आस स ह सर्वत आवसथान्मापयांचक्रे सर्वत एव मेऽत्स्यन्तीति ॥4.1.1॥

om jānaśrutirha pautrāyaṇaḥ śraddhādeyo bahudāyī bahupākya āsa sa ha sarvata āvasathānmāpayāṁcakre sarvata eva me'tsyantīti ॥4.1.1॥

· · ·

[ Sutra 4.1.2 ]

अथ ह हसा निशायामतिपेतुस्तद्धैव ह सो ह समभ्युवाद हो होऽयि भल्लाक्ष भल्लाक्ष जानश्रुतेः पौत्रायणस्य समं दिवा ज्योतिराततं तन्मा प्रसाङ्क्षी स्तत्त्वा मा प्रधाक्षीरिति ॥4.1.2॥

atha ha hasā niśāyāmatipetustaddhaiva ha so ha samabhyuvāda ho ho'yi bhallākṣa bhallākṣa jānaśruteḥ pautrāyaṇasya samaṁ divā jyotirātataṁ tanmā prasāṅkṣī stattvā mā pradhākṣīriti ॥4.1.2॥

· · ·

[ Sutra 4.1.3 ]

तमु ह परः प्रत्युवाच कम्वर एनमेतत्सन्त सयुग्वानमिव रैक्वमात्थेति यो नु कथ सयुग्वा रैक्व इति ॥4.1.3॥

tamu ha paraḥ pratyuvāca kamvara enametatsanta sayugvānamiva raikvamāttheti yo nu katha sayugvā raikva iti ॥4.1.3॥

· · ·

[ Sutra 4.1.4 ]

यथा कृतायविजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेन सर्वं तदभिसमैति यत्किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्त इति ॥4.1.4॥

yathā kṛtāyavijitāyādhareyāḥ saṁyantyevamena sarvaṁ tadabhisamaiti yatkiṁca prajāḥ sādhu kurvanti yastadveda yatsa veda sa mayaitadukta iti ॥4.1.4॥

· · ·

[ Sutra 4.1.5 ]

तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायण उपशुश्राव स ह संजिहान एव क्षत्तारमुवाचाङ्गारे ह सयुग्वानमिव रैक्वमात्थेति यो नु कथ सयुग्वा रैक्व इति ॥4.1.5॥

tadu ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇa upaśuśrāva sa ha saṁjihāna eva kṣattāramuvācāṅgāre ha sayugvānamiva raikvamāttheti yo nu katha sayugvā raikva iti ॥4.1.5॥

· · ·

[ Sutra 4.1.6 ]

यथा कृतायविजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेन सर्वं तदभिसमैति यत्किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्त इति ॥4.1.6॥

yathā kṛtāyavijitāyādhareyāḥ saṁyantyevamena sarvaṁ tadabhisamaiti yatkiṁca prajāḥ sādhu kurvanti yastadveda yatsa veda sa mayaitadukta iti ॥4.1.6॥

· · ·

[ Sutra 4.1.7 ]

स ह क्षत्ताऽन्विष्य नाविदमिति प्रत्येयाय त होवाच यत्रारे ब्राह्मणस्यान्वेषणा तदेनमर्च्छेति ॥4.1.7॥

sa ha kṣattā'nviṣya nāvidamiti pratyeyāya ta hovāca yatrāre brāhmaṇasyānveṣaṇā tadenamarccheti ॥4.1.7॥

· · ·

[ Sutra 4.1.8 ]

सोऽधस्ताच्छकटस्य पामानं कषमाणमुपोपविवेश त हाभ्युवाद त्वं नु भगवः सयुग्वा रैक्व इत्यह ह्यरा३ इति ह प्रतिजज्ञे स ह क्षत्ताऽ विदमिति प्रत्येयाय ॥4.1.8॥

so'dhastācchakaṭasya pāmānaṁ kaṣamāṇamupopaviveśa ta hābhyuvāda tvaṁ nu bhagavaḥ sayugvā raikva ityaha hyarā3 iti ha pratijajñe sa ha kṣattā' vidamiti pratyeyāya ॥4.1.8॥

· · ·

[ Sutra 4.2.1 ]

तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायणः षट्शतानि गवां निष्कमश्वतरीरथं तदादाय प्रतिचक्रमे त हाभ्युवाद॥ ॥4.2.1॥

tadu ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ ṣaṭśatāni gavāṁ niṣkamaśvatarīrathaṁ tadādāya praticakrame ta hābhyuvāda ॥4.2.1॥

· · ·

[ Sutra 4.2.2 ]

रैक्वेमानि षट्शतानि गवामयं निष्कोऽयमश्वतरीरथो नु म एतां भगवो देवता शाधि यां देवतामुपास्स इति॥ ॥4.2.2॥

raikvemāni ṣaṭśatāni gavāmayaṁ niṣko'yamaśvatarīratho nu ma etāṁ bhagavo devatā śādhi yāṁ devatāmupāssa iti ॥4.2.2॥

· · ·

[ Sutra 4.2.3 ]

तमु ह परः प्रत्युवाचाह हारेत्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्त्विति तदु ह पुनरेव जानश्रुतिः पौत्रायणः सहस्रं गवां निष्कमश्वतरीरथं दुहितरं तदादाय प्रतिचक्रमे ॥4.2.3॥

tamu ha paraḥ pratyuvācāha hāretvā śūdra tavaiva saha gobhirastviti tadu ha punareva jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ sahasraṁ gavāṁ niṣkamaśvatarīrathaṁ duhitaraṁ tadādāya praticakrame ॥4.2.3॥

· · ·

[ Sutra 4.2.4 ]

त हाभ्युवाद रैक्वेद सहस्रं गवामयं निष्कोऽयमश्वतरीरथ इयं जायाऽयं ग्रामो यस्मिन्नास्सेऽन्वेव मा भगवः शाधीति ॥4.2.4॥

ta hābhyuvāda raikveda sahasraṁ gavāmayaṁ niṣko'yamaśvatarīratha iyaṁ jāyā'yaṁ grāmo yasminnāsse'nveva mā bhagavaḥ śādhīti ॥4.2.4॥

· · ·

[ Sutra 4.2.5 ]

तस्या ह मुखमुपोद्गृह्णन्नुवाचाजहारेमाः शूद्रानेनैव मुखेनालापयिष्यथा इति ते हैते रैक्वपर्णा नाम महावृषेषु यत्रास्मा उवास तस्मै होवाच॥ ॥4.2.5॥

tasyā ha mukhamupodgṛhṇannuvācājahāremāḥ śūdrānenaiva mukhenālāpayiṣyathā iti te haite raikvaparṇā nāma mahāvṛṣeṣu yatrāsmā uvāsa tasmai hovāca ॥4.2.5॥

· · ·

[ Sutra 4.3.1 ]

वायुर्वाव संवर्गो यदा वा अग्निरुद्वायति वायुमेवाप्येति यदा सूर्योऽस्तमेति वायुमेवाप्येति यदा चन्द्रोऽस्तमेति वायुमेवाप्येति ॥4.3.1॥

vāyurvāva saṁvargo yadā vā agnirudvāyati vāyumevāpyeti yadā sūryo'stameti vāyumevāpyeti yadā candro'stameti vāyumevāpyeti ॥4.3.1॥

· · ·

[ Sutra 4.3.2 ]

यदाप उच्छुष्यन्ति वायुमेवापियन्ति वायुर्ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इत्यधिदैवतम्‌ ॥4.3.2॥

yadāpa ucchuṣyanti vāyumevāpiyanti vāyurhyevaitānsarvānsaṁvṛṅkta ityadhidaivatam ॥4.3.2॥

· · ·

[ Sutra 4.3.3 ]

अथाध्यात्मं प्राणो वाव संवर्गः स यदा स्वपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राण श्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इति ॥4.3.3॥

athādhyātmaṁ prāṇo vāva saṁvargaḥ sa yadā svapiti prāṇameva vāgapyeti prāṇaṁ cakṣuḥ prāṇa śrotraṁ prāṇaṁ manaḥ prāṇo hyevaitānsarvānsaṁvṛṅkta iti ॥4.3.3॥

· · ·

[ Sutra 4.3.4 ]

तौ वा एतौ द्वौ सम्वर्गौ वायुरेव देवेषु प्राणः प्राणेषु ॥4.3.4॥

tau vā etau dvau samvargau vāyureva deveṣu prāṇaḥ prāṇeṣu ॥4.3.4॥

· · ·

[ Sutra 4.3.5 ]

अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्षे तस्मा उ ह न ददतुः ॥4.3.5॥

atha ha śaunakaṁ ca kāpeyamabhipratāriṇaṁ ca kākṣaseniṁ pariviṣyamāṇau brahmacārī bibhikṣe tasmā u ha na dadatuḥ ॥4.3.5॥

· · ·

[ Sutra 4.3.6 ]

स होवाच महात्मनश्चतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपास्तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन्बहुधा वसन्तं यस्मै वा एतदन्नं तस्मा एतन्न दत्तमिति ॥4.3.6॥

sa hovāca mahātmanaścaturo deva ekaḥ kaḥ sa jagāra bhuvanasya gopāstaṁ kāpeya nābhipaśyanti martyā abhipratārinbahudhā vasantaṁ yasmai vā etadannaṁ tasmā etanna dattamiti ॥4.3.6॥

· · ·

[ Sutra 4.3.7 ]

तदु ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येयायाऽत्मा देवानां जनिता प्रजाना हिरण्यदष्ट्रो बभसोऽनसूरिर्महान्तमस्य महिमानमाहुरनद्यमानो यदनन्नमत्तीति वै वयं ब्रह्मचारिन्नेदमुपास्महे दत्तास्मै भिक्षामिति ॥4.3.7॥

tadu ha śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvānaḥ pratyeyāyā'tmā devānāṁ janitā prajānā hiraṇyadaṣṭro babhaso'nasūrirmahāntamasya mahimānamāhuranadyamāno yadanannamattīti vai vayaṁ brahmacārinnedamupāsmahe dattāsmai bhikṣāmiti ॥4.3.7॥

· · ·

[ Sutra 4.3.8 ]

तस्मा उ ह ददुस्ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतं तस्मात्सर्वासु दिक्ष्वन्नमेव दश कृत सैषा विराडन्नादी तयेद सर्वं दृष्ट सर्वमस्येदं दृष्टं भवत्यन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद॥ ॥4.3.8॥

tasmā u ha daduste vā ete pañcānye pañcānye daśa santastatkṛtaṁ tasmātsarvāsu dikṣvannameva daśa kṛta saiṣā virāḍannādī tayeda sarva ṁ dṛṣṭa sarvamasyedaṁ dṛṣṭaṁ bhavatyannādo bhavati ya evaṁ veda ya evaṁ veda ॥4.3.8॥

· · ·

[ Sutra 4.4.1 ]

सत्यकामो ह जाबालो जबालां मातरमामन्त्रयांचक्रे ब्रह्मचर्यं भवति विवत्स्यामि किंगोत्रो न्वहमस्मीति ॥4.4.1॥

satyakāmo ha jābālo jabālāṁ mātaramāmantrayāṁcakre brahmacaryaṁ bhavati vivatsyāmi kiṁgotro nvahamasmīti ॥4.4.1॥

· · ·

[ Sutra 4.4.2 ]

सा हैनमुवाच नाहमेतद्वेद तात यद्गोत्रस्त्वमसि बह्वहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसि स सत्यकाम एव जाबालो ब्रुवीथा इति॥ ॥4.4.2॥

sā hainamuvāca nāhametadveda tāta yadgotrastvamasi bahvahaṁ carantī paricāriṇī yauvane tvāmalabhe sāhametanna veda yadgotrastvamasi jabālā tu nāmāhamasmi satyakāmo nāma tvamasi sa satyakāma eva jābālo bruvīthā iti ॥4.4.2॥

· · ·

[ Sutra 4.4.3 ]

स ह हारिद्रुमतं गौतममेत्योवाच ब्रह्मचर्यं भगवति वत्स्याम्युपेयां भगवन्तमिति ॥4.4.3॥

sa ha hāridrumataṁ gautamametyovāca brahmacaryaṁ bhagavati vatsyāmyupeyāṁ bhagavantamiti ॥4.4.3॥

· · ·

[ Sutra 4.4.4 ]

त होवाच किंगोत्रो नु सोम्यासीति स होवाच नाहमेतद्वेद भो यद्गोत्रोऽहमस्म्यपृच्छं मातर सा मा प्रत्यब्रवीद्बह्वहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे साऽहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसीति सोऽह सत्यकामो जाबालोऽस्मि भो इति ॥4.4.4॥

ta hovāca kiṁgotro nu somyāsīti sa hovāca nāhametadveda bho yadgotro'hamasmyapṛcchaṁ mātara sā mā pratyabravīdbahvahaṁ carantī paricāriṇī yauvane tvāmalabhe sā'hametanna veda yadgotrastvamasi jabālā tu nāmāhamasmi satyakāmo nāma tvamasīti so'ha satyakāmo jābālo'smi bho iti ॥4.4.4॥

· · ·

[ Sutra 4.4.5 ]

त होवाच नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति समिध सोम्याऽऽहरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगा इति तमुपनीय कृशानामबलानां चतुःशता गा निराकृत्योवाचेमाः सोम्यानुसंव्रजेति ता अभिप्रस्थापयन्नुवाच नासहस्रेणावर्तेयेति स ह वर्षगणं प्रोवास ता यदा सहस्र संपेदुः ॥4.4.5॥

ta hovāca naitadabrāhmaṇo vivaktumarhati samidha somyā''haropa tvā neṣye na satyādagā iti tamupanīya kṛśānāmabalānāṁ catuḥśatā gā nirākṛtyovācemāḥ somyānusaṁvrajeti tā abhiprasthāpayannuvāca nāsahasreṇāvarteyeti sa ha varṣagaṇaṁ provāsa tā yadā sahasra saṁpeduḥ ॥4.4.5॥

· · ·

[ Sutra 4.5.1 ]

अथ हैनमृषभोऽभ्युवाद सत्यकाम३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव प्राप्ताः सोम्य सहस्र स्मः प्रापय न आचार्यकुलम्‌ ॥4.5.1॥

atha hainamṛṣabho'bhyuvāda satyakāma3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva prāptāḥ somya sahasra smaḥ prāpaya na ācāryakulam ॥4.5.1॥

· · ·

[ Sutra 4.5.2 ]

ब्रह्मणश्च ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राची दिक्कला प्रतीची दिक्कला दक्षिणा दिक्कलोदीची दिक्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः प्रकाशवान्नाम ॥4.5.2॥

brahmaṇaśca te pādaṁ bravāṇīti bravītu me bhagavāniti tasmai hovāca prācī dikkalā pratīcī dikkalā dakṣiṇā dikkalodīcī dikkalaiṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇaḥ prakāśavānnāma ॥4.5.2॥

· · ·

[ Sutra 4.5.3 ]

स य एतमेवं विद्वाश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते प्रकाशवानस्मिल्लोके भवति प्रकाशवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते ॥4.5.3॥

sa ya etamevaṁ vidvāścatuṣkalaṁ pādaṁ brahmaṇaḥ prakāśavānityupāste prakāśavānasmilloke bhavati prakāśavato ha lokāñjayati ya etamevaṁ vidvāścatuṣkalaṁ pādaṁ brahmaṇaḥ ॥4.5.3॥prakāśavānityupāste ॥4.5.3॥

· · ·

[ Sutra 4.6.1 ]

अग्निष्टे पादं वक्तेति स ह श्वोभूते ग आभिप्रस्थापयांचकार ता यत्राभि सायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश ॥4.6.1॥

agniṣṭe pādaṁ vakteti sa ha śvobhūte ga ābhiprasthāpayāṁcakāra tā yatrābhi sāyaṁ babhūvustatrāgnimupasamādhāya gā uparudhya samidhamādhāya paścādagneḥ prāṅupopaviveśa ॥4.6.1॥

· · ·

[ Sutra 4.6.2 ]

तमग्निरभ्युवाद सत्यकाम३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥4.6.2॥

tamagnirabhyuvāda satyakāma3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva ॥4.6.2॥

· · ·

[ Sutra 4.6.3 ]

ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच पृथिवी कलाऽन्तरिक्षं कला द्यौः कला समुद्रः कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणोऽनन्तवान्नाम ॥4.6.3॥

brahmaṇaḥ somya te pādaṁ bravāṇīti bravītu me bhagavāniti tasmai hovāca pṛthivī kalā'ntarikṣaṁ kalā dyauḥ kalā samudraḥ kalaiṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇo'nantavānnāma ॥4.6.3॥

· · ·

[ Sutra 4.6.4 ]

स य एतमेवं विद्वाश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्तेऽनन्तवानस्मिल्लोके भवत्यनन्तवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्ते ॥4.6.4॥

sa ya etamevaṁ vidvāścatuṣkalaṁ pādaṁ brahmaṇo'nantavānityupāste'nantavānasmilloke bhavatyanantavato ha lokāñjayati ya etamevaṁ vidvāścatuṣkalaṁ pādaṁ brahmaṇo'nantavānityupāste| ॥4.6.4॥

· · ·

[ Sutra 4.7.1 ]

हसस्ते पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयांचकार ता यत्राभि सायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश ॥4.7.1॥

hasaste pādaṁ vakteti sa ha śvobhūte gā abhiprasthāpayāṁcakāra tā yatrābhi sāyaṁ babhūvustatrāgnimupasamādhāya gā uparudhya samidhamādhāya paścādagneḥ prāṅupopaviveśa ॥4.7.1॥

· · ·

[ Sutra 4.7.2 ]

त हस उपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥4.7.2॥

ta hasa upanipatyābhyuvāda satyakāma3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva ॥4.7.2॥

· · ·

[ Sutra 4.7.3 ]

ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाचाग्निः कला सूर्यः कला चन्द्रः कला विद्युत्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्मान्नाम ॥4.7.3॥

brahmaṇaḥ somya te pādaṁ bravāṇīti bravītu me bhagavāniti tasmai hovācāgniḥ kalā sūryaḥ kalā candraḥ kalā vidyutkalaiṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇo jyotiṣmānnāma ॥4.7.3॥

· · ·

[ Sutra 4.7.4 ]

स य एतमेवं विद्वाश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते ज्योतिष्मानस्मिल्लोके भवति ज्योतिष्मतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते ॥4.7.4॥'

sa ya etamevaṁ vidvāścatuṣkalaṁ pādaṁ brahmaṇo jyotiṣmānityupāste jyotiṣmānasmilloke bhavati jyotiṣmato ha lokāñjayati ya etamevaṁ vidvāścatuṣkalaṁ pādaṁ brahmaṇo jyotiṣmānityupāste ॥4.7.4॥'

· · ·

[ Sutra 4.8.1 ]

मद्गुष्टे पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयांचकार ता यत्राभि सायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश ॥4.8.1॥'

madguṣṭe pādaṁ vakteti sa ha śvobhūte gā abhiprasthāpayāṁcakāra tā yatrābhi sāyaṁ babhūvustatrāgnimupasamādhāya gā uparudhya samidhamādhāya paścādagneḥ prāṅupopaviveśa ॥4.8.1॥'

· · ·

[ Sutra 4.8.2 ]

तं मद्गुरुपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥4.8.2॥

taṁ madgurupanipatyābhyuvāda satyakāma3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva ॥4.8.2॥

· · ·

[ Sutra 4.8.3 ]

ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राणः कला चक्षुः कला श्रोत्रं कला मनः कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मण आयतनवान्नाम ॥4.8.3॥

brahmaṇaḥ somya te pādaṁ bravāṇīti bravītu me bhagavāniti tasmai hovāca prāṇaḥ kalā cakṣuḥ kalā śrotraṁ kalā manaḥ kalaiṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇa āyatanavānnāma ॥4.8.3॥

· · ·

[ Sutra 4.8.4 ]

स य एतमेवं विद्वाश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्त आयतनवानस्मिल्लोके भवत्यायतनवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्ते ॥4.8.4॥

sa ya etamevaṁ vidvāścatuṣkalaṁ pādaṁ brahmaṇa āyatanavānityupāsta āyatanavānasmilloke bhavatyāyatanavato ha lokāñjayati ya etamevaṁ vidvāścatuṣkalaṁ pādaṁ brahmaṇa āyatanavānityupāste ॥4.8.4॥

· · ·

[ Sutra 4.9.1 ]

राप हाऽऽचर्यकुलं तमाचर्योऽभ्युवाद सत्यकाम३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव .॥4.9.1॥

prāpa hā''caryakulaṁ tamācaryo'bhyuvāda satyakāma3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva .॥4.9.1॥

· · ·

[ Sutra 4.9.2 ]

ब्रह्मविदिव वै सोम्य भासि को नु त्वाऽनुशशासेत्यन्ये मनुष्येभ्य इति ह प्रतिजज्ञे भगवास्त्वेव मे कामे ब्रूयात्‌ .॥4.9.2॥

brahmavidiva vai somya bhāsi ko nu tvā'nuśaśāsetyanye manuṣyebhya iti ha pratijajñe bhagavāstveva me kāme brūyāt .॥4.9.2॥

· · ·

[ Sutra 4.9.3 ]

रुत ह्येव मे भगवद्दृशेभ्य आचार्याद्धैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापतीति तस्मै हैतदेवोवाचात्र ह न किंचन वीयायेति वीयायेति .॥4.9.3॥

śruta hyeva me bhagavaddṛśebhya ācāryāddhaiva vidyā viditā sādhiṣṭhaṁ prāpatīti tasmai haitadevovācātra ha na kiṁcana vīyāyeti vīyāyeti .॥4.9.3॥

· · ·

[ Sutra 4.10.1 ]

उपकोसलो ह वै कामलायनः सत्यकामे जाबाले ब्रह्मचार्यमुवास तस्य ह द्वादश वार्षाण्यग्नीन्परिचचार स ह स्माऽन्यानन्तेवासिनः समावर्तय स्तं ह स्मैव न समावर्तयति .॥4.10.1॥

upakosalo ha vai kāmalāyanaḥ satyakāme jābāle brahmacāryamuvāsa tasya ha dvādaśa vārṣāṇyagnīnparicacāra sa ha smā'nyānantevāsinaḥ samāvartaya staṁ ha smaiva na samāvartayati .॥4.10.1॥

· · ·

[ Sutra 4.10.2 ]

तं जायोवाच तप्तो ब्रह्मचारी कुशलमग्नीन्परिचचारीन्मा त्वाऽग्नयः परिप्रवोचन्प्रब्रूह्यस्मा इति तस्मै हाप्रोच्यैव प्रवासांचक्रे॥ .॥4.10.2॥

taṁ jāyovāca tapto brahmacārī kuśalamagnīnparicacārīnmā tvā'gnayaḥ paripravocanprabrūhyasmā iti tasmai hāprocyaiva pravāsāṁcakre .॥4.10.2॥

· · ·

[ Sutra 4.10.3 ]

स ह व्याधिनानशितुं दध्रे तमाचार्यजायोवाच ब्रह्मचारिन्नशान किं नु नाश्नासीति स होवाच बहव इमेऽस्मिन्पुरुषे कामा नानात्यया व्याधीभिः प्रतिपूर्णोऽस्मि नाशिष्यामीति .॥4.10.3॥

sa ha vyādhinānaśituṁ dadhre tamācāryajāyovāca brahmacārinnaśāna kiṁ nu nāśnāsīti sa hovāca bahava ime'sminpuruṣe kāmā nānātyayā vyādhībhiḥ pratipūrṇo'smi nāśiṣyāmīti .॥4.10.3॥

· · ·

[ Sutra 4.10.4 ]

अथ हाग्नयः समूदिरे तप्तो ब्रह्मचारी कुशलं नः पर्यचारीद्धन्तास्मै प्रब्रवामेति तस्मै होचुः प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति .॥4.10.4॥

atha hāgnayaḥ samūdire tapto brahmacārī kuśalaṁ naḥ paryacārīddhantāsmai prabravāmeti tasmai hocuḥ prāṇo brahma kaṁ brahma khaṁ brahmeti .॥4.10.4॥

· · ·

[ Sutra 4.10.5 ]

स होवाच विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कं च तु खं च न विजानामीति ते होचुर्यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमिति प्राणं च हास्मै तदाकाशं चोचुः .॥4.10.5॥

sa hovāca vijānāmyahaṁ yatprāṇo brahma kaṁ ca tu khaṁ ca na vijānāmīti te hocuryadvāva kaṁ tadeva khaṁ yadeva khaṁ tadeva kamiti prāṇaṁ ca hāsmai tadākāśaṁ cocuḥ .॥4.10.5॥

· · ·

[ Sutra 4.11.1 ]

अथ हैनं गार्हपत्योऽनुशशास पृथिव्यग्निरन्नमादित्य इति य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति .॥4.11.1॥

atha hainaṁ gārhapatyo'nuśaśāsa pṛthivyagnirannamāditya iti ya eṣa āditye puruṣo dṛśyate so'hamasmi sa evāhamasmīti .॥4.11.1॥

· · ·

[ Sutra 4.11.2 ]

स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिश्च लोकेऽमुष्मिश्च य एतमेवं विद्वानुपास्ते .॥4.11.2॥

sa ya etamevaṁ vidvānupāste'pahate pāpakṛtyāṁ lokī bhavati sarvamāyureti jyogjīvati nāsyāvarapuruṣāḥ kṣīyanta upa vayaṁ taṁ bhuñjāmo'smiśca loke'muṣmiśca ya etamevaṁ vidvānupāste .॥4.11.2॥

· · ·

[ Sutra 4.12.1 ]

अथ हैनमन्वाहार्यपचनोऽनुशशासापो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इति य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति .॥4.12.1॥

atha hainamanvāhāryapacano'nuśaśāsāpo diśo nakṣatrāṇi candramā iti ya eṣa candramasi puruṣo dṛśyate so'hamasmi sa evāhamasmīti .॥4.12.1॥

· · ·

[ Sutra 4.12.2 ]

स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिश्च लोकेऽमुष्मिश्च य एतमेवं विद्वानुपास्ते .॥4.12.2॥

sa ya etamevaṁ vidvānupāste'pahate pāpakṛtyāṁ lokī bhavati sarvamāyureti jyogjīvati nāsyāvarapuruṣāḥ kṣīyanta upa vayaṁ taṁ bhuñjāmo'smiśca loke'muṣmiśca ya etamevaṁ vidvānupāste .॥4.12.2॥

· · ·

[ Sutra 4.13.1 ]

अथ हैनमाहवनीयोऽनुशशास प्राण आकाशो द्यौर्विद्युदिति य एष विद्युति पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति .॥4.13.1॥

atha hainamāhavanīyo'nuśaśāsa prāṇa ākāśo dyaurvidyuditi ya eṣa vidyuti puruṣo dṛśyate so'hamasmi sa evāhamasmīti .॥4.13.1॥

· · ·

[ Sutra 4.13.2 ]

स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकी भवति सर्वमयुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिश्च लोकेऽमुष्मिश्च य एतमेवं विद्वानुपास्ते .॥4.13.2॥

sa ya etamevaṁ vidvānupāste'pahate pāpakṛtyāṁ lokī bhavati sarvamayureti jyogjīvati nāsyāvarapuruṣāḥ kṣīyanta upa vayaṁ taṁ bhuñjāmo'smiśca loke'muṣmiśca ya etamevaṁ vidvānupāste .॥4.13.2॥

· · ·

[ Sutra 4.14.1 ]

ते होचुरुपकोसलैषा सोम्य तेऽस्मद्विद्यात्मविद्या चाचार्यस्तु ते गतिं वक्तेत्याजगाम हास्याचार्यस्तमाचार्योऽभ्युवादोपकोसल३ इति .॥4.14.1॥

te hocurupakosalaiṣā somya te'smadvidyātmavidyā cācāryastu te gatiṁ vaktetyājagāma hāsyācāryastamācāryo'bhyuvādopakosala3 iti .॥4.14.1॥

· · ·

[ Sutra 4.14.2 ]

भगव इति ह प्रतिशुश्राव ब्रह्मविद इव सोम्य ते मुखं भाति को नु त्वानुशशासेति को नु मानुशिष्याद्भो इतीहापेव निह्नुत इमे नूनमीदृशा अन्यादृशा इतीहाग्नीनभ्यूदे किं नु सोम्य किल तेऽवोचन्निति .॥4.14.2॥

bhagava iti ha pratiśuśrāva brahmavida iva somya te mukhaṁ bhāti ko nu tvānuśaśāseti ko nu mānuśiṣyādbho itīhāpeva nihnuta ime nūnamīdṛśā anyādṛśā itīhāgnīnabhyūde kiṁ nu somya kila te'vocanniti .॥4.14.2॥

· · ·

[ Sutra 4.14.3 ]

इदमिति ह प्रतिजज्ञे लोकान्वाव किल सोम्य तेऽवोचन्नहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यत इति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच .॥4.14.3॥

idamiti ha pratijajñe lokānvāva kila somya te'vocannahaṁ tu te tadvakṣyāmi yathā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyanta evamevaṁvidi pāpaṁ karma na śliṣyata iti bravītu me bhagavāniti tasmai hovāca .॥4.14.3॥

· · ·

[ Sutra 4.15.1 ]

य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तद्यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति .॥4.15.1॥

ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti tadyadyapyasminsarpirvodakaṁ vā siñcati vartmanī eva gacchati .॥4.15.1॥

· · ·

[ Sutra 4.15.2 ]

एत संयद्वाम इत्याचक्षत एत हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति सर्वाण्येनं वामान्यभिसंयन्ति य एवं वेद .॥4.15.2॥

eta saṁyadvāma ityācakṣata eta hi sarvāṇi vāmānyabhisaṁyanti sarvāṇyenaṁ vāmānyabhisaṁyanti ya evaṁ veda .॥4.15.2॥

· · ·

[ Sutra 4.15.3 ]

एष उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयति सर्वाणि वामानि नयति य एवं वेद .॥4.15.3॥

eṣa u eva vāmanīreṣa hi sarvāṇi vāmāni nayati sarvāṇi vāmāni nayati ya evaṁ veda .॥4.15.3॥

· · ·

[ Sutra 4.15.4 ]

एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद .॥4.15.4॥

eṣa u eva bhāmanīreṣa hi sarveṣu lokeṣu bhāti sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṁ veda .॥4.15.4॥

· · ·

[ Sutra 4.15.5 ]

अथ यदु चैवास्मिञ्छव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषमेवाभिसंभवन्त्यर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुदङ्ङेति मासास्तान्मासेभ्यः संवत्सर संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत् पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्तं नावर्तन्ते नावर्तन्ते .॥4.15.5॥

atha yadu caivāsmiñchavyaṁ kurvanti yadi ca nārciṣamevābhisaṁbhavantyarciṣo'harahna āpūryamāṇapakṣamāpūryamāṇapakṣādyānṣaḍudaṅṅeti māsāstānmāsebhyaḥ saṁvatsara saṁvatsarādādityamādityāccandramasaṁ candramaso vidyutaṁ tat puruṣo'mānavaḥ sa enānbrahma gamayatyeṣa devapatho brahmapatha etena pratipadyamānā imaṁ mānavamāvartaṁ nāvartante nāvartante .॥4.15.5॥

· · ·

[ Sutra 4.16.1 ]

एष ह वै यज्ञो योऽयं पवते एष ह यन्निद सर्वं पुनाति यदेष यन्निद सर्वं पुनाति तस्मादेष एव यज्ञस्तस्य मनश्च वाक्च वर्तनी .॥4.16.1॥

eṣa ha vai yajño yo'yaṁ pavate eṣa ha yannida sarvaṁ punāti yadeṣa yannida sarvaṁ punāti tasmādeṣa eva yajñastasya manaśca vākca vartanī| .॥4.16.1॥

· · ·

[ Sutra 4.16.2 ]

तयोरन्यतरां मनसा सस्करोति ब्रह्मा वाचा होताध्वर्युरुद्गातान्यतरायत्रौपाकृते प्रातरनुवाके पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यवदति .॥4.16.2॥

tayoranyatarāṁ manasā saskaroti brahmā vācā hotādhvaryurudgātānyatarāyatraupākṛte prātaranuvāke purā paridhānīyāyā brahmā vyavadati .॥4.16.2॥

· · ·

[ Sutra 4.16.3 ]

अन्यतरामेव वर्तनी सस्करोति हीयतेऽन्यतरा स यथैकपाद्व्रजन्रथो वैकेन चक्रेण वर्तमानो रिष्यत्येवमस्य यज्ञोरिष्यति यज्ञ रिष्यन्तं यजमानोऽनुरिष्यति स इष्ट्वा पापीयान्भवति.॥4.16.3॥

anyatarāmeva vartanī saskaroti hīyate'nyatarā sa yathaikapādvrajanratho vaikena cakreṇa vartamāno riṣyatyevamasya yajñoriṣyati yajña riṣyantaṁ yajamāno'nuriṣyati sa iṣṭvā pāpīyānbhavati .॥4.16.3॥

· · ·

[ Sutra 4.16.4 ]

अथ यत्रोपाकृते प्रातरनुवाके न पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यवदत्युभे एव वर्तनी सस्कुर्वन्ति न हीयतेऽन्यतरा .॥4.16.4॥

atha yatropākṛte prātaranuvāke na purā paridhānīyāyā brahmā vyavadatyubhe eva vartanī saskurvanti na hīyate'nyatarā |.॥4.16.4॥

· · ·

[ Sutra 4.16.5 ]

स यथोभयपाद्व्रजन्रथो वोभाभ्यां चक्राभ्यां वर्तमानः प्रतितिष्ठत्येवमस्य यज्ञः प्रतितिष्ठति यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽनुप्रतितिष्ठति स इष्ट्वा श्रेयान्भवति .॥4.16.5॥

sa yathobhayapādvrajanratho vobhābhyāṁ cakrābhyāṁ vartamānaḥ pratitiṣṭhatyevamasya yajñaḥ pratitiṣṭhati yajñaṁ pratitiṣṭhantaṁ yajamāno'nupratitiṣṭhati sa iṣṭvā śreyānbhavati .॥4.16.5॥

· · ·

[ Sutra 4.17.1 ]

प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेषां तप्यमानाना रसान्प्रावृहदग्निं पृथिव्या वायुमन्तरिक्षातादित्यं दिवः .॥4.17.1॥

prajāpatirlokānabhyatapatteṣāṁ tapyamānānā rasānprāvṛhadagniṁ pṛthivyā vāyumantarikṣātādityaṁ divaḥ .॥4.17.1॥

· · ·

[ Sutra 4.17.2 ]

स एतास्तिस्रो देवता अभ्यतपत्तासां तप्यमानाना रसान्प्रावृहदग्नेरृचो वायोर्यजूषि सामान्यादित्यात्‌ .॥4.17.2॥

sa etāstisro devatā abhyatapattāsāṁ tapyamānānā rasānprāvṛhadagnerṛco vāyoryajūṣi sāmānyādityāt .॥4.17.2॥

· · ·

[ Sutra 4.17.3 ]

स एतां त्रयीं विद्यामभ्यतपत्तस्यास्तप्यमानाया रसान्प्रावृहद्भूरित्यृग्भ्यो भुवरिति यजुर्भ्यः स्वरिति सामभ्यः .॥4.17.3॥

sa etāṁ trayīṁ vidyāmabhyatapattasyāstapyamānāyā rasānprāvṛhadbhūrityṛgbhyo bhuvariti yajurbhyaḥ svariti sāmabhyaḥ .॥4.17.3॥

· · ·

[ Sutra 4.17.4 ]

तद्यदृक्तो रिष्येद्भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयादृचामेव तद्रसेनर्चां वीर्येणर्चां यज्ञस्य विरिष्ट संदधाति.॥4.17.4॥

tadyadṛkto riṣyedbhūḥ svāheti gārhapatye juhuyādṛcāmeva tadrasenarcāṁ vīryeṇarcāṁ yajñasya viriṣṭa saṁdadhāti.॥4.17.4॥

· · ·

[ Sutra 4.17.5 ]

स यदि यजुष्टो रिष्येद्भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ जुहुयाद्यजुषामेव तद्रसेन यजुषां वीर्येण यजुषां यज्ञस्य विरिष्ट संदधाति .॥4.17.5॥

sa yadi yajuṣṭo riṣyedbhuvaḥ svāheti dakṣiṇāgnau juhuyādyajuṣāmeva tadrasena yajuṣāṁ vīryeṇa yajuṣāṁ yajñasya viriṣṭa saṁdadhāti .॥4.17.5॥

· · ·

[ Sutra 4.17.6 ]

अथ यदि सामतो रिष्येत्स्वः स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात्साम्नामेव तद्रसेन साम्नां वीर्येण साम्नां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति .॥4.17.6॥

atha yadi sāmato riṣyetsvaḥ svāhetyāhavanīye juhuyātsāmnāmeva tadrasena sāmnāṁ vīryeṇa sāmnāṁ yajñasya viriṣṭaṁ saṁdadhāti .॥4.17.6॥

· · ·

[ Sutra 4.17.7 ]

तद्यथा लवणेन सुवर्ण संदध्यात्सुवर्णेन रजत रजतेन त्रपु त्रपुणा सीस सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा .॥4.17.7॥

tadyathā lavaṇena suvarṇa saṁdadhyātsuvarṇena rajata rajatena trapu trapuṇā sīsa sīsena lohaṁ lohena dāru dāru carmaṇā .॥4.17.7॥

· · ·

[ Sutra 4.17.8 ]

एवमेषां लोकानामासां देवतानामस्यास्त्रय्या विद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरिष्ट संदधाति भेषजकृतो ह वा एष यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवति .॥4.17.8॥

evameṣāṁ lokānāmāsāṁ devatānāmasyāstrayyā vidyāyā vīryeṇa yajñasya viriṣṭa saṁdadhāti bheṣajakṛto ha vā eṣa yajño yatraivaṁvidbrahmā bhavati .॥4.17.8॥

· · ·

[ Sutra 4.17.9 ]

एष ह वा उदक्प्रवणो यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवत्येवंविद ह वा एषा ब्रह्माणमनुगाथा यतो यत आवर्तते तत्तद्गच्छति .॥4.17.9॥

eṣa ha vā udakpravaṇo yajño yatraivaṁvidbrahmā bhavatyevaṁvida ha vā eṣā brahmāṇamanugāthā yato yata āvartate tattadgacchati .॥4.17.9॥

· · ·

[ Sutra 4.17.10 ]

मानवो ब्रह्मैवैक ऋत्विक्कुरूनश्वाभिरक्षत्येवंविद्ध वै ब्रह्मा यज्ञं यजमान सर्वाश्चर्त्विजोऽभिरक्षति तस्मादेवंविदमेव ब्रह्माणं कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंविदम्‌ .॥4.17.10॥

mānavo brahmaivaika ṛtvikkurūnaśvābhirakṣatyevaṁviddha vai brahmā yajñaṁ yajamāna sarvāścartvijo'bhirakṣati tasmādevaṁvidameva brahmāṇaṁ kurvīta nānevaṁvidaṁ nānevaṁvidam .॥4.17.10॥

· · ·

[ Sutra 5.1.1 ]

ॐ यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च .॥5.1.1॥

om yo ha vai jyeṣṭhaṁ ca śreṣṭhaṁ ca veda jyeṣṭhaśca ha vai śreṣṭhaśca bhavati prāṇo vāva jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca .॥5.1.1॥

· · ·

[ Sutra 5.1.2 ]

यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति वाग्वाव वसिष्ठः .॥5.1.2॥

yo ha vai vasiṣṭhaṁ veda vasiṣṭho ha svānāṁ bhavati vāgvāva vasiṣṭhaḥ .॥5.1.2॥

· · ·

[ Sutra 5.1.3 ]

यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठत्यस्मिश्च श्लोकेऽमुष्मिश्च चक्षुर्वाव प्रतिष्ठा .॥5.1.3॥

yo ha vai pratiṣṭhāṁ veda prati ha tiṣṭhatyasmiśca śloke'muṣmiśca cakṣurvāva pratiṣṭhā .॥5.1.3॥

· · ·

[ Sutra 5.1.4 ]

यो ह वै संपदं वेद सहास्मै कामाः पद्यन्ते दैवाश्च मानुषाश्च श्रोत्रं वाव संपत्‌ .॥5.1.4॥

yo ha vai saṁpadaṁ veda sahāsmai kāmāḥ padyante daivāśca mānuṣāśca śrotraṁ vāva saṁpat .॥5.1.4॥

· · ·

[ Sutra 5.1.5 ]

यो ह वा आयतनं वेदायतन ह स्वानां भवति मनो ह वा आयतनम्‌ .॥5.1.5॥

yo ha vā āyatanaṁ vedāyatana ha svānāṁ bhavati mano ha vā āyatanam .॥5.1.5॥

· · ·

[ Sutra 5.1.6 ]

अथ ह प्राणा अह श्रेयसि व्यूदिरेऽह श्रेयानस्म्यह श्रेयानस्मीति ॥5.1.6॥

atha ha prāṇā aha śreyasi vyūdire'ha śreyānasmyaha śreyānasmīti ॥5.1.6॥

· · ·

[ Sutra 5.1.7 ]

ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरमेत्योचुर्भगवन्को नः श्रेष्ठ इति तान्होवाच यस्मिन्व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्येत स वः श्रेष्ठ इति ॥5.1.7॥

te ha prāṇāḥ prajāpatiṁ pitarametyocurbhagavanko naḥ śreṣṭha iti tānhovāca yasminva utkrānte śarīraṁ pāpiṣṭhataramiva dṛśyeta sa vaḥ śreṣṭha iti ॥5.1.7॥

· · ·

[ Sutra 5.1.8 ]

सा ह वागुच्चक्राम सा संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा कला अवदन्तः प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह वाक्‌ ॥5.1.8॥

sā ha vāguccakrāma sā saṁvatsaraṁ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathā kalā avadantaḥ prāṇantaḥ prāṇena paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivamiti praviveśa ha vāk ॥5.1.8॥

· · ·

[ Sutra 5.1.9 ]

चक्षुर्होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथाऽन्धा अपश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह चक्षुः ॥5.1.9॥

cakṣurhoccakrāma tatsaṁvatsaraṁ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathā'ndhā apaśyantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivamiti praviveśa ha cakṣuḥ ॥5.1.9॥

· · ·

[ Sutra 5.1.10 ]

रोत्र होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बधिरा अशृण्वन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह श्रोत्रम्‌ ॥5.1.10॥

śrotra hoccakrāma tatsaṁvatsaraṁ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathā badhirā aśṛṇvantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā dhyāyanto manasaivamiti praviveśa ha śrotram ॥5.1.10॥

· · ·

[ Sutra 5.1.11 ]

मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेणैवमिति प्रविवेश ह मनः ॥5.1.11॥

mano hoccakrāma tatsaṁvatsaraṁ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathā bālā amanasaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇaivamiti praviveśa ha manaḥ ॥5.1.11॥

· · ·

[ Sutra 5.1.12 ]

अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन्स यथा सुहयः पड्वीशशङ्कून्संखिदेदेवमितरान्प्राणान्समखिदत्त हाभिसमेत्योचुर्भगवन्नेधि त्वं नः श्रेष्ठोऽसि मोत्क्रमीरिति ॥5.1.12॥

atha ha prāṇa uccikramiṣansa yathā suhayaḥ paḍvīśaśaṅkūnsaṁkhidedevamitarānprāṇānsamakhidatta hābhisametyocurbhagavannedhi tvaṁ naḥ śreṣṭho'si motkramīriti ॥5.1.12॥

· · ·

[ Sutra 5.1.13 ]

अथ हैनं वागुवाच यदहं वसिष्ठोऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीत्यथ हैनं चक्षुरुवाच यदहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठाऽसीति ॥5.1.13॥

atha hainaṁ vāguvāca yadahaṁ vasiṣṭho'smi tvaṁ tadvasiṣṭho'sītyatha hainaṁ cakṣuruvāca yadahaṁ pratiṣṭhāsmi tvaṁ tatpratiṣṭhā'sīti ॥5.1.13॥

· · ·

[ Sutra 5.1.14 ]

अथ हैन श्रोत्रमुवाच यदहं संपदस्मि त्वं तत्संपदसीत्यथ हैनं मन उवाच यदहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति ॥5.1.14॥

atha haina śrotramuvāca yadahaṁ saṁpadasmi tvaṁ tatsaṁpadasītyatha hainaṁ mana uvāca yadahamāyatanamasmi tvaṁ tadāyatanamasīti ॥5.1.14॥

· · ·

[ Sutra 5.1.15 ]

न वै वाचो न चक्षूषि न श्रोत्राणि न मनासीत्याचक्षते प्राणा इत्येवाचक्षते प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति ॥5.1.15॥

na vai vāco na cakṣūṣi na śrotrāṇi na manāsītyācakṣate prāṇā ityevācakṣate prāṇo hyevaitāni sarvāṇi bhavati ॥5.1.15॥

· · ·

[ Sutra 5.2.1 ]

स होवाच किं मेऽन्नं भविष्यतीति यत्किंचिदिदमाश्वभ्य आशकुनिभ्य इति होचुस्तद्वा एतदनस्यान्नमनो ह वै नाम प्रत्यक्षं न ह वा

एवंविदि किंचनानन्नं भवतीति ॥5.2.1॥

sa hovāca kiṁ me'nnaṁ bhaviṣyatīti yatkiṁcididamāśvabhya āśakunibhya iti hocustadvā etadanasyānnamano ha vai nāma pratyakṣaṁ na ha vā evaṁvidi kiṁcanānannaṁ bhavatīti ॥5.2.1॥

· · ·

[ Sutra 5.2.2 ]

स होवाच किं मे वासो भविष्यतीत्याप इति होचुस्तस्माद्वा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्चाद्भिः परिदधति लम्भुको ह वासो भवत्यनग्नो ह भवति ॥5.2.2॥

sa hovāca kiṁ me vāso bhaviṣyatītyāpa iti hocustasmādvā etadaśiṣyantaḥ purastāccopariṣṭāccādbhiḥ paridadhati lambhuko ha vāso bhavatyanagno ha bhavati ॥5.2.2॥

· · ·

[ Sutra 5.2.3 ]

तद्धैतत्सत्यकामो जाबालो गोश्रुतये वैयाघ्रपद्यायोक्त्वोवाच यद्यप्येनच्छुष्काय स्थाणवे ब्रूयाज्जायेरन्नेवास्मिञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥5.2.3॥

taddhaitatsatyakāmo jābālo gośrutaye vaiyāghrapadyāyoktvovāca yadyapyenacchuṣkāya sthāṇave brūyājjāyerannevāsmiñchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti ॥5.2.3॥

· · ·

[ Sutra 5.2.4 ]

अथ यदि महज्जिगमिषेदमावास्यायां दीक्षित्वा पौर्णमास्या रात्रौ सर्वौषधस्य मन्थं दधिमधुनोरुपमथ्य ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातमवनयेत्‌ ॥5.2.4॥

atha yadi mahajjigamiṣedamāvāsyāyāṁ dīkṣitvā paurṇamāsyā rātrau sarvauṣadhasya manthaṁ dadhimadhunorupamathya jyeṣṭhāya śreṣṭhāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe saṁpātamavanayet ॥5.2.4॥

· · ·

[ Sutra 5.2.5 ]

वसिष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातमवनयेत्प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातमवनयेत्संपदे स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातमवनयेदायतनाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातमवनयेत्‌ ॥5.2.5॥

vasiṣṭhāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe saṁpātamavanayetpratiṣṭhāyai svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe saṁpātamavanayetsaṁpade svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe saṁpātamavanayedāyatanāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe saṁpātamavanayet ॥5.2.5॥

· · ·

[ Sutra 5.2.6 ]

अथ प्रतिसृप्याञ्जलौ मन्थमाधाय जपत्यमो नामास्यमा हि ते सर्वमिद स हि ज्येष्ठः श्रेष्ठो राजाऽधिपतिः स मा ज्यैष्ठ्य श्रैष्ठ्य राज्यमाधिपत्यं गमयत्वहमेवेद सर्वमसानीति ॥5.2.6॥

atha pratisṛpyāñjalau manthamādhāya japatyamo nāmāsyamā hi te sarvamida sa hi jyeṣṭhaḥ śreṣṭho rājā'dhipatiḥ sa mā jyaiṣṭhya śraiṣṭhya rājyamādhipatyaṁ gamayatvahameveda sarvamasānīti ॥5.2.6॥

· · ·

[ Sutra 5.2.7 ]

अथ खल्वेतयर्चा पच्छ आचामति तत्सवितुर्वृणीमह इत्याचामति वयं देवस्य भोजनमित्याचामति श्रेष्ठ सर्वधातममित्याचामति तुरं भगस्य धीमहीति सर्वं पिबति निर्णिज्य कसं चमसं वा पश्चादग्नेः संविशति चर्मणि वा स्थण्डिले वा वाचंयमोऽप्रसाहः स यदि स्त्रियं पश्येत्समृद्धं कर्मेति विद्यात्‌ ॥5.2.7॥

atha khalvetayarcā paccha ācāmati tatsaviturvṛṇīmaha ityācāmati vayaṁ devasya bhojanamityācāmati śreṣṭha sarvadhātamamityācāmati turaṁ bhagasya dhīmahīti sarvaṁ pibati nirṇijya kasaṁ camasaṁ vā paścādagneḥ saṁviśati carmaṇi vā sthaṇḍile vā vācaṁyamo'prasāhaḥ sa yadi striyaṁ paśyetsamṛddhaṁ karmeti vidyāt ॥5.2.7॥

· · ·

[ Sutra 5.2.8 ]

तदेष श्लोकः॥ यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रिय स्वप्नेषु पश्यति॥ समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने तस्मिन्स्वप्ननिदर्शन इति ॥5.2.8॥

tadeṣa ślokaḥ|| yadā karmasu kāmyeṣu striya svapneṣu paśyati|| samṛddhiṁ tatra jānīyāttasminsvapnanidarśane tasminsvapnanidarśana iti ॥5.2.8॥

· · ·

[ Sutra 5.3.1 ]

श्वेतकेतुर्हारुणेयः पञ्चालाना समितिमेयाय त ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच कुमारानु त्वाऽशिषत्पितेत्यनु हि भगव इति ॥5.3.1॥

śvetaketurhāruṇeyaḥ pañcālānā samitimeyāya ta ha pravāhaṇo jaivaliruvāca kumārānu tvā'śiṣatpitetyanu hi bhagava iti ॥5.3.1॥

· · ·

[ Sutra 5.3.2 ]

वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनरावर्तन्त ३ इति न भगव इति वेत्थ पथोर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना ३ इति न भगव इति ॥5.3.2॥

vettha yadito'dhi prajāḥ prayantīti na bhagava iti vettha yathā punarāvartanta 3 iti na bhagava iti vettha pathordevayānasya pitṛyāṇasya ca vyāvartanā 3 iti na bhagava iti ॥5.3.2॥

· · ·

[ Sutra 5.3.3 ]

वेत्थ यथासौ लोको न संपूर्यत ३ इति न भगव इति वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति नैव भगव इति ॥5.3.3॥

vettha yathāsau loko na saṁpūryata 3 iti na bhagava iti vettha yathā pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantīti naiva bhagava iti ॥5.3.3॥

· · ·

[ Sutra 5.3.4 ]

अथानु किमनुशिष्ठोऽवोचथा यो हीमानि न विद्यात्कथ सोऽनुशिष्टो ब्रुवीतेति स हाऽऽ। यस्तः पितुरर्धमेयाय त होवाचाऽननुशिष्य वाव किल मा भगवानब्रवीदनु त्वाऽशिषमिति ॥5.3.4॥

athānu kimanuśiṣṭho'vocathā yo hīmāni na vidyātkatha so'nuśiṣṭo bruvīteti sa hā''|yastaḥ piturardhameyāya ta hovācā'nanuśiṣya vāva kila mā bhagavānabravīdanu tvā'śiṣamiti ॥5.3.4॥

· · ·

[ Sutra 5.3.5 ]

पञ्च मा राजन्यबन्धुः प्रश्नानप्राक्षीत्तेषां नैकंचनाशकं विवक्तुमिति स होवाच यथा मा त्वं तदैतानवदो यथाहमेषां नैकंचन वेद यद्यहमिमानवेदिष्यं कथं ते नावक्ष्यमिति ॥5.3.5॥

pañca mā rājanyabandhuḥ praśnānaprākṣītteṣāṁ naikaṁcanāśakaṁ vivaktumiti sa hovāca yathā mā tvaṁ tadaitānavado yathāhameṣāṁ naikaṁcana veda yadyahamimānavediṣyaṁ kathaṁ te nāvakṣyamiti ॥5.3.5॥

· · ·

[ Sutra 5.3.6 ]

स ह गौतमो राज्ञोऽर्धमेयाय तस्मै ह प्राप्तायार्हांचकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय त होवाच मानुषस्य भगवन्गौतम वित्तस्य वरं वृणीथा इति स होवाच तवैव राजन्मानुषं वित्तं यामेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तामेव मे ब्रूहीति स ह कृच्छ्री बभूव ॥5.3.6॥

sa ha gautamo rājño'rdhameyāya tasmai ha prāptāyārhāṁcakāra sa ha prātaḥ sabhāga udeyāya ta hovāca mānuṣasya bhagavangautama vittasya varaṁ vṛṇīthā iti sa hovāca tavaiva rājanmānuṣaṁ vittaṁ yāmeva kumārasyānte vācamabhāṣathāstāmeva me brūhīti sa ha kṛcchrī babhūva ॥5.3.6॥

· · ·

[ Sutra 5.3.7 ]

त ह चिरं वसेत्याज्ञापयांचकार त होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक्त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान्गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूदिति तस्मै होवाच ॥5.3.7॥

ta ha ciraṁ vasetyājñāpayāṁcakāra ta hovāca yathā mā tvaṁ gautamāvado yatheyaṁ na prāktvattaḥ purā vidyā brāhmaṇāngacchati tasmādu sarveṣu lokeṣu kṣatrasyaiva praśāsanamabhūditi tasmai hovāca ॥5.3.7॥

· · ·

[ Sutra 5.4.1 ]

असौ वाव लोको गौतमाग्निस्तस्यादित्य एव समिद्रश्मयो धूमोऽहरर्चिश्चन्द्रमा अङ्गारा नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः ॥5.4.1॥

asau vāva loko gautamāgnistasyāditya eva samidraśmayo dhūmo'hararciścandramā aṅgārā nakṣatrāṇi visphuliṅgāḥ ॥5.4.1॥

· · ·

[ Sutra 5.4.2 ]

तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या आहुतेः सोमो राजा संभवति ॥5.4.2॥

tasminnetasminnagnau devāḥ śraddhāṁ juhvati tasyā āhuteḥ somo rājā saṁbhavati ॥5.4.2॥

· · ·

[ Sutra 5.5.1 ]

पर्जन्यो वाव गौतमाग्निस्तस्य वायुरेव समिदभ्रं धूमो विद्युदर्चिरशनिरङ्गारा ह्रादनयो विस्फुलिङ्गाः ॥5.5.1॥

parjanyo vāva gautamāgnistasya vāyureva samidabhraṁ dhūmo vidyudarciraśaniraṅgārā hrādanayo visphuliṅgāḥ ॥5.5.1॥

· · ·

[ Sutra 5.5.2 ]

तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोम राजानं जुह्वति तस्या आहुतेर्वर्ष संभवति ॥5.5.2॥

tasminnetasminnagnau devāḥ soma rājānaṁ juhvati tasyā āhutervarṣa saṁbhavati ॥5.5.2॥

· · ·

[ Sutra 5.6.1 ]

पृथिवी वाव गौतमाग्निस्तस्याः संवत्सर एव समिदाकाशो धूमो रात्रिरर्चिर्दिशोऽङ्गारा अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः ॥5.6.1॥

pṛthivī vāva gautamāgnistasyāḥ saṁvatsara eva samidākāśo dhūmo rātrirarcirdiśo'ṅgārā avāntaradiśo visphuliṅgāḥ ॥5.6.1॥

· · ·

[ Sutra 5.6.2 ]

तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वर्षं जुह्वति तस्या आहुतेरन्न संभवति ॥5.6.2॥

tasminnetasminnagnau devā varṣaṁ juhvati tasyā āhuteranna saṁbhavati ॥5.6.2॥

· · ·

[ Sutra 5.7.1 ]

पुरुषो वाव गौतमाग्निस्तस्य वागेव समित्प्राणो धूमो जिह्वाऽर्चिश्चक्षुरङ्गाराः श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः ॥5.7.1॥

puruṣo vāva gautamāgnistasya vāgeva samitprāṇo dhūmo jihvā'rciścakṣuraṅgārāḥ śrotraṁ visphuliṅgāḥ ॥5.7.1॥

· · ·

[ Sutra 5.7.2 ]

तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुते रेतः सम्भवति ॥5.7.2॥

tasminnetasminnagnau devā annaṁ juhvati tasyā āhute retaḥ sambhavati ॥5.7.2॥

· · ·

[ Sutra 5.8.1 ]

योषा वाव गौतमाग्निस्तस्या उपस्थ एव समिद्यदुपमन्त्रयते स धूमो योनिरर्चिर्यदन्तः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाः ॥5.8.1॥

yoṣā vāva gautamāgnistasyā upastha eva samidyadupamantrayate sa dhūmo yonirarciryadantaḥ karoti te'ṅgārā abhinandā visphuliṅgāḥ ॥5.8.1॥

· · ·

[ Sutra 5.8.2 ]

तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहुतेर्गर्भः संभवति ॥5.8.2॥

tasminnetasminnagnau devā reto juhvati tasyā āhutergarbhaḥ saṁbhavati ॥5.8.2॥

· · ·

[ Sutra 5.9.1 ]

इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति स उल्बावृतो गर्भो दश वा नव वा मासानन्तः शयित्वा यावद्वाथ जायते ॥5.9.1॥

iti tu pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantīti sa ulbāvṛto garbho daśa vā nava vā māsānantaḥ śayitvā yāvadvātha jāyate ॥5.9.1॥

· · ·

[ Sutra 5.9.2 ]

स जातो यावदायुषं जीवति तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्नय एव हरन्ति यत एवेतो यतः संभूतो भवति ॥5.9.2॥

sa jāto yāvadāyuṣaṁ jīvati taṁ pretaṁ diṣṭamito'gnaya eva haranti yata eveto yataḥ saṁbhūto bhavati ॥5.9.2॥

· · ·

[ Sutra 5.10.1 ]

तद्य इत्थं विदुः । ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चिषमभिसंभवन्त्यर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुदङ्ङेति मासास्तान्‌ मासेभ्यः संवत्सर ॥5.10.1॥

tadya itthaṁ viduḥ | ye ceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate te'rciṣamabhisaṁbhavantyarciṣo'harahna āpūryamāṇapakṣamāpūryamāṇapakṣādyānṣaḍudaṅṅeti māsāstān māsebhyaḥ saṁvatsara ॥5.10.1॥

· · ·

[ Sutra 5.10.2 ]

संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवयानः पन्था इति ॥5.10.2॥

saṁvatsarādādityamādityāccandramasaṁ candramaso vidyutaṁ tatpuruṣo'mānavaḥ sa enānbrahma gamayatyeṣa devayānaḥ panthā iti ॥5.10.2॥

· · ·

[ Sutra 5.10.3 ]

अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसंभवन्ति धूमाद्रात्रि रात्रेरपरपक्षमपरपक्षाद्यान्षड्दक्षिणैति मासास्तान्नैते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्ति ॥5.10.3॥

atha ya ime grāma iṣṭāpūrte dattamityupāsate te dhūmamabhisaṁbhavanti dhūmādrātri rātreraparapakṣamaparapakṣādyānṣaḍdakṣiṇaiti māsāstānnaite saṁvatsaramabhiprāpnuvanti ॥5.10.3॥

· · ·

[ Sutra 5.10.4 ]

मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति ॥5.10.4॥

māsebhyaḥ pitṛlokaṁ pitṛlokādākāśamākāśāccandramasameṣa somo rājā taddevānāmannaṁ taṁ devā bhakṣayanti ॥5.10.4॥

· · ·

[ Sutra 5.10.5 ]

तस्मिन्यवात्संपातमुषित्वाथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाऽभ्रं भवति ॥5.10.5॥

tasminyavātsaṁpātamuṣitvāthaitamevādhvānaṁ punarnivartante yathetamākāśamākāśādvāyuṁ vāyurbhūtvā dhūmo bhavati dhūmo bhūtvā'bhraṁ bhavati ॥5.10.5॥

· · ·

[ Sutra 5.10.6 ]

अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलमाषा इति जायन्तेऽतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरं यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भूय एव भवति ॥5.10.6॥

abhraṁ bhūtvā megho bhavati megho bhūtvā pravarṣati ta iha vrīhiyavā oṣadhivanaspatayastilamāṣā iti jāyante'to vai khalu durniṣprapataraṁ yo yo hyannamatti yo retaḥ siñcati tadbhūya eva bhavati ॥5.10.6॥

· · ·

[ Sutra 5.10.7 ]

तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन् श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा ॥5.10.7॥

tadya iha ramaṇīyacaraṇā abhyāśo ha yatte ramaṇīyāṁ yonimāpadyeranbrāhmaṇayoniṁ vā kṣatriyayoniṁ vā vaiśyayoniṁ vātha ya iha kapūyacaraṇā abhyāśo ha yatte kapūyāṁ yonimāpadyeran śvayoniṁ vā sūkarayoniṁ vā caṇḍālayoniṁ vā ॥5.10.7॥

· · ·

[ Sutra 5.10.8 ]

अथैतयोः पथोर्न कतरेणचन तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयस्थानं तेनासौ लोको न संपूर्यते तस्माज्ज्गुप्सेत तदेष श्लोकः ॥5.10.8॥

athaitayoḥ pathorna katareṇacana tānīmāni kṣudrāṇyasakṛdāvartīni bhūtāni bhavanti jāyasva mriyasvetyetattṛtīyasthānaṁ tenāsau loko na saṁpūryate tasmājjgupseta tadeṣa ślokaḥ ॥5.10.8॥

· · ·

[ Sutra 5.10.9 ]

स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिबश्च गुरोस्तल्पमावसन्ब्रह्महा च । ये ते पतन्ति चत्वारः पञ्चमश्चाचर स्तैरिति ॥5.10.9॥

steno hiraṇyasya surāṁ pibaśca gurostalpamāvasanbrahmahā ca | ye te patanti catvāraḥ pañcamaścācara stairiti ॥5.10.9॥

· · ·

[ Sutra 5.10.10 ]

अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्नीन्वेद न सह तैरप्याचरन्पाप्मना लिप्यते शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥5.10.10॥

atha ha ya etānevaṁ pañcāgnīnveda na saha tairapyācaranpāpmanā lipyate śuddhaḥ pūtaḥ puṇyaloko bhavati ya evaṁ veda ya evaṁ veda ॥5.10.10॥

· · ·

[ Sutra 5.11.1 ]

राचीनशाल औपमन्यवः सत्ययज्ञः पौलुषिरिन्द्रद्युम्नो भाल्लवेयो जनः शार्कराक्ष्यो बुडिल आश्वतराश्विस्ते हैते महाशाला महाश्रोत्रियाः समेत्य मीमासां चक्रुः को नु आत्मा किं ब्रह्मेति ॥5.11.1॥

prācīnaśāla aupamanyavaḥ satyayajñaḥ pauluṣirindradyumno bhāllaveyo janaḥ śārkarākṣyo buḍila āśvatarāśviste haite mahāśālā mahāśrotriyāḥ sametya mīmāsāṁ cakruḥ ko nu ātmā kiṁ brahmeti ॥5.11.1॥

· · ·

[ Sutra 5.11.2 ]

ते ह संपादयांचक्रुरुद्दालको वै भगवन्तोऽयमारुणिः संप्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति त हन्ताभ्यागच्छामेति त हाभ्याजग्मुः ॥5.11.2॥

te ha saṁpādayāṁcakruruddālako vai bhagavanto'yamāruṇiḥ saṁpratīmamātmānaṁ vaiśvānaramadhyeti ta hantābhyāgacchāmeti ta hābhyājagmuḥ ॥5.11.2॥

· · ·

[ Sutra 5.11.3 ]

स ह संपादयांचकार प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला महाश्रोत्रियास्तेभ्यो न सर्वमिव प्रतिपत्स्ये हन्ताहमन्यमभ्यनुशासानीति ॥5.11.3॥

sa ha saṁpādayāṁcakāra prakṣyanti māmime mahāśālā mahāśrotriyāstebhyo na sarvamiva pratipatsye hantāhamanyamabhyanuśāsānīti ॥5.11.3॥

· · ·

[ Sutra 5.11.4 ]

तान्होवाचाश्वपतिर्वै भगवन्तोऽयं कैकेयः संप्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तहन्ताभ्यागच्छामेति तहाभ्याजग्मुः ॥5.11.4॥

tānhovācāśvapatirvai bhagavanto'yaṁ kaikeyaḥ saṁpratīmamātmānaṁ vaiśvānaramadhyeti tahantābhyāgacchāmeti tahābhyājagmuḥ ॥5.11.4॥

· · ·

[ Sutra 5.11.5 ]

तेभ्यो ह प्राप्तेभ्यः पृथगर्हाणि कारयांचकार स ह प्रातः संजिहान उवाच न मे स्तेनो जनपदे न कर्दर्यो न मद्यपो नानाहिताग्निर्नाविद्वान्न स्वैरी स्वैरिणी कुतो यक्ष्यमाणो वै भगवन्तोऽहमस्मि यावदेकैकस्मा ऋत्विजे धनं दास्यामि तावद्भगवद्भ्यो दास्यामि वसन्तु भगवन्त इति ॥5.11.5॥

tebhyo ha prāptebhyaḥ pṛthagarhāṇi kārayāṁcakāra sa ha prātaḥ saṁjihāna uvāca na me steno janapade nakardaryo na madyapo nānāhitāgnirnāvidvānna svairī svairiṇī kuto yakṣyamāṇo vai bhagavanto'hamasmi yāvadekaikasmā ṛtvije dhanaṁ dāsyāmi tāvadbhagavadbhyo dāsyāmi vasantu bhagavanta iti ॥5.11.5॥

· · ·

[ Sutra 5.11.6 ]

ते होचुर्येन हैवार्थेन पुरुषश्चरेत्तहैव वदेदात्मानमेवेमं वैश्वानर संप्रत्यध्येषि तमेव नो ब्रूहीति ॥5.11.6॥

te hocuryena haivārthena puruṣaścarettahaiva vadedātmānamevemaṁ vaiśvānara saṁpratyadhyeṣi tameva no brūhīti ॥5.11.6॥

· · ·

[ Sutra 5.11.7 ]

तान्होवाच प्रातर्वः प्रतिवक्तास्मीति ते ह समित्पाणयः पूर्वाह्णे प्रतिचक्रमिरे तान्हानुपनीयैवैतदुवाच ॥5.11.7॥

tānhovāca prātarvaḥ prativaktāsmīti te ha samitpāṇayaḥ pūrvāhṇe praticakramire tānhānupanīyaivaitaduvāca ॥5.11.7॥

· · ·

[ Sutra 5.12.1 ]

औपमन्यव कं त्वमात्मानमुपास्स इति दिवमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै सुतेजा आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्तव सुतं प्रसुतमासुतं कुले दृश्यते ॥5.12.1॥

aupamanyava kaṁ tvamātmānamupāssa iti divameva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai sutejā ātmā vaiśvānaro yaṁ tvamātmānamupāsse tasmāttava sutaṁ prasutamāsutaṁ kule dṛśyate ॥5.12.1॥

· · ·

[ Sutra 5.12.2 ]

अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते मूधा त्वेष आत्मन इति होवाच मूर्धा ते व्यपतिष्यद्यन्मां नागमिष्य इति ॥5.12.2॥

atsyannaṁ paśyasi priyamattyannaṁ paśyati priyaṁ bhavatyasya brahmavarcasaṁ kule ya etamevamātmānaṁ vaiśvānaramupāste mūdhā tveṣa ātmana iti hovāca mūrdhā te vyapatiṣyadyanmāṁ nāgamiṣya iti ॥5.12.2॥

· · ·

[ Sutra 5.13.1 ]

अथ होवाच सत्ययज्ञं पौलुषिं प्राचीनयोग्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यादित्यमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै विश्वरूप आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्तव बहु विश्वरूपं कुले दृश्यते ॥5.13.1॥

atha hovāca satyayajñaṁ pauluṣiṁ prācīnayogya kaṁ tvamātmānamupāssa ityādityameva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai viśvarūpa ātmā vaiśvānaro yaṁ tvamātmānamupāsse tasmāttava bahu viśvarūpaṁ kule dṛśyate ॥5.13.1॥

· · ·

[ Sutra 5.13.2 ]

प्रवृत्तोऽश्वतरीरथो दासीनिष्कोऽत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते चक्षुष्ट्वेदात्मन इति होवाचान्धोऽभविष्यो यन्मां नागमिष्य इति ॥5.13.2॥

pravṛtto'śvatarīratho dāsīniṣko'tsyannaṁ paśyasi priyamattyannaṁ paśyati priyaṁ bhavatyasya brahmavarcasaṁ kule ya etamevamātmānaṁ vaiśvānaramupāste cakṣuṣṭveadātmana iti hovācāndho'bhaviṣyo yanmāṁ nāgamiṣya iti ॥5.13.2॥

· · ·

[ Sutra 5.14.1 ]

अथ होवाचेन्द्रद्युम्नं भाल्लवेयं वैयाघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इति वायुमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै पृथग्वर्त्माऽत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वां पृथग्बलय आयन्ति पृथग्रथश्रेणयोऽनुयन्ति ॥5.14.1॥

atha hovācendradyumnaṁ bhāllaveyaṁ vaiyāghrapadya kaṁ tvamātmānamupāssa iti vāyumeva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai pṛthagvartmā'tmā vaiśvānaro yaṁ tvamātmānamupāsse tasmāttvāṁ pṛthagbalaya āyanti pṛthagrathaśreṇayo'nuyanti ॥5.14.1॥

· · ·

[ Sutra 5.14.2 ]

अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते प्राणस्त्वेष आत्मन इति होवाच प्राणस्त उदक्रमिष्यद्यन्मां नागमिष्य इति ॥5.14.2॥

atsyannaṁ paśyasi priyamattyannaṁ paśyati priyaṁ bhavatyasya brahmavarcasaṁ kule ya etamevamātmānaṁ vaiśvānaramupāste prāṇastveṣa ātmana iti hovāca prāṇasta udakramiṣyadyanmāṁ nāgamiṣya iti ॥5.14.2॥

· · ·

[ Sutra 5.15.1 ]

अथ होवाच जनशार्कराक्ष्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्याकाशमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै बहुल आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वं बहुलोऽसि प्रजया च धनेन च ॥5.15.1॥

atha hovāca janaśārkarākṣya kaṁ tvamātmānamupāssa ityākāśameva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai bahula ātmā vaiśvānaro yaṁ tvamātmānamupāsse tasmāttvaṁ bahulo'si prajayā ca dhanena ca ॥5.15.1॥

· · ·

[ Sutra 5.15.2 ]

अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते संदेहस्त्वेष आत्मन इति होवाच संदेहस्ते व्यशीर्यद्यन्मां नागमिष्य इति ॥5.15.2॥

atsyannaṁ paśyasi priyamattyannaṁ paśyati priyaṁ bhavatyasya brahmavarcasaṁ kule ya etamevamātmānaṁ vaiśvānaramupāste saṁdehastveṣa ātmana iti hovāca saṁdehaste vyaśīryadyanmāṁ nāgamiṣya iti ॥5.15.2॥

· · ·

[ Sutra 5.16.1 ]

अथ होवाच बुडिलमाश्वतराश्विं वैयाघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यप एव भगवो राजन्निति होवाचैष वै रयिरात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्व रयिमान्पुष्टिमानसि ॥5.16.1॥

atha hovāca buḍilamāśvatarāśviṁ vaiyāghrapadya kaṁ tvamātmānamupāssa ityapa eva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai rayirātmā vaiśvānaro yaṁ tvamātmānamupāsse tasmāttva rayimānpuṣṭimānasi ॥5.16.1॥

· · ·

[ Sutra 5.16.2 ]

अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते बस्तिस्त्वेष आत्मन इति होवाच बस्तिस्ते व्यभेत्स्यद्यन्मां नागमिष्य इति ॥5.16.2॥

atsyannaṁ paśyasi priyamattyannaṁ paśyati priyaṁ bhavatyasya brahmavarcasaṁ kule ya etamevamātmānaṁ vaiśvānaramupāste bastistveṣa ātmana iti hovāca bastiste vyabhetsyadyanmāṁ nāgamiṣya iti ॥5.16.2॥

· · ·

[ Sutra 5.17.1 ]

अथ होवाचोद्दालकमारुणिं गौतम कं त्वमात्मानमुपास्स इति पृथिवीमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै प्रतिष्ठात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वं प्रतिष्ठितोऽसि प्रजया च पशुभिश्च ॥5.17.1॥

atha hovācoddālakamāruṇiṁ gautama kaṁ tvamātmānamupāssa iti pṛthivīmeva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai pratiṣṭhātmā vaiśvānaro yaṁ tvamātmānamupāsse tasmāttvaṁ pratiṣṭhito'si prajayā ca paśubhiśca ॥5.17.1॥

· · ·

[ Sutra 5.17.2 ]

अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यनं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते पादौ त्वेतावात्मन इति होवाच पादौ ते व्यम्लास्येतां यन्मां नागमिष्य इति ॥5.17.2॥

atsyannaṁ paśyasi priyamattyanaṁ paśyati priyaṁ bhavatyasya brahmavarcasaṁ kule ya etamevamātmānaṁ vaiśvānaramupāste pādau tvetāvātmana iti hovāca pādau te vyamlāsyetāṁ yanmāṁ nāgamiṣya iti ॥5.17.2॥

· · ·

[ Sutra 5.18.1 ]

तान्होवाचैते वै खलु यूयं पृथगिवेममात्मानं वैश्वानरं विद्वासोऽन्नमत्थ यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति ॥5.18.1॥

tānhovācaite vai khalu yūyaṁ pṛthagivemamātmānaṁ vaiśvānaraṁ vidvāso'nnamattha yastvetamevaṁ prādeśamātramabhivimānamātmānaṁ vaiśvānaramupāste sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti ॥5.18.1॥

· · ·

[ Sutra 5.18.2 ]

तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा संदेहो बहुलो बस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिर्हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः ॥5.18.2॥

tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāścakṣurviśvarūpaḥ prāṇaḥ pṛthagvartmātmā saṁdeho bahulo bastireva rayiḥ pṛthivyeva pādāvura eva vedirlomāni barhirhṛdayaṁ gārhapatyo mano'nvāhāryapacana āsyamāhavanīyaḥ ॥5.18.2॥

· · ·

[ Sutra 5.19.1 ]

तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीय स यां प्रथमामाहुतिं जुहुयात्तां जुहुयात्प्राणाय स्वाहेति प्राणस्तृप्यति ॥5.19.1॥

tadyadbhaktaṁ prathamamāgacchettaddhomīya sa yāṁ prathamāmāhutiṁ juhuyāttāṁ juhuyātprāṇāya svāheti prāṇastṛpyati ॥5.19.1॥

· · ·

[ Sutra 5.19.2 ]

प्राणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यति चक्षुषि तृप्यत्यादित्यस्तृप्यत्यादित्ये तृप्यति द्यौस्तृप्यति दिवि तृप्यन्त्यां यत्किंच द्यौश्चादित्यश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानुतृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥5.19.2॥

prāṇe tṛpyati cakṣustṛpyati cakṣuṣi tṛpyatyādityastṛpyatyāditye tṛpyati dyaustṛpyati divi tṛpyantyāṁ yatkiṁca dyauścādityaścādhitiṣṭhatastattṛpyati tasyānutṛptiṁ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti ॥5.19.2॥

· · ·

[ Sutra 5.20.1 ]

अथ यां द्वितीयां जुहुयात्तां जुहुयाद्व्यानाय स्वाहेति व्यानस्तृप्यति ॥5.20.1॥

atha yāṁ dvitīyāṁ juhuyāttāṁ juhuyādvyānāya svāheti vyānastṛpyati ॥5.20.1॥

· · ·

[ Sutra 5.20.2 ]

व्याने तृप्यति श्रोत्रं तृप्यति श्रोत्रे तृप्यति चन्द्रमास्तृप्यति चन्द्रमसि तृप्यति दिशस्तृप्यन्ति दिक्षु तृप्यन्तीषु यत्किंच दिशश्च चन्द्रमाश्चाधितिष्ठन्ति तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥5.20.2॥

vyāne tṛpyati śrotraṁ tṛpyati śrotre tṛpyati candramāstṛpyati candramasi tṛpyati diśastṛpyanti dikṣu tṛpyantīṣu yatkiṁca diśaśca candramāścādhitiṣṭhanti tattṛpyati tasyānu tṛptiṁ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti ॥5.20.2॥

· · ·

[ Sutra 5.21.1 ]

अथ यां तृतीयां जुहुयात्तां जुहुयादपानाय स्वाहेत्यपानस्तृप्यति ॥5.21.1॥

atha yāṁ tṛtīyāṁ juhuyāttāṁ juhuyādapānāya svāhetyapānastṛpyati ॥5.21.1॥

· · ·

[ Sutra 5.21.2 ]

अपाने तृप्यति वाक्तृप्यति वाचि तृप्यन्त्यामग्निस्तृप्यत्यग्नौ तृप्यति पृथिवी तृप्यति पृथिव्यां तृप्यन्त्यां यत्किंच पृथिवी चाग्निश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥5.21.2॥

apāne tṛpyati vāktṛpyati vāci tṛpyantyāmagnistṛpyatyagnau tṛpyati pṛthivī tṛpyati pṛthivyāṁ tṛpyantyāṁ yatkiṁca pṛthivī cāgniścādhitiṣṭhatastattṛpyati tasyānu tṛptiṁ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti ॥5.21.2॥

· · ·

[ Sutra 5.22.1 ]

अथ यां चतुर्थीं जुहुयात्तां जुहुयात्समानाय स्वाहेति समानस्तृप्यति ॥5.22.1॥

atha yāṁ caturthīṁ juhuyāttāṁ juhuyātsamānāya svāheti samānastṛpyati ॥5.22.1॥

· · ·

[ Sutra 5.22.2 ]

समाने तृप्यति मनस्तृप्यति मनसि तृप्यति पर्जन्यस्तृप्यति पर्जन्ये तृप्यति विद्युत्तृप्यति विद्युति तृप्यन्त्यां यत्किंच विद्युच्च पर्जन्यश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥5.22.2॥

samāne tṛpyati manastṛpyati manasi tṛpyati parjanyastṛpyati parjanye tṛpyati vidyuttṛpyati vidyuti tṛpyantyāṁ yatkiṁca vidyucca parjanyaścādhitiṣṭhatastattṛpyati tasyānu tṛptiṁ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti ॥5.22.2॥

· · ·

[ Sutra 5.23.1 ]

अथ यां पञ्चमीं जुहुयात्तां जुहुयादुदानाय स्वाहेत्युदानस्तृप्यति ॥5.23.1॥

atha yāṁ pañcamīṁ juhuyāttāṁ juhuyādudānāya svāhetyudānastṛpyati ॥5.23.1॥

· · ·

[ Sutra 5.23.2 ]

उदाने तृप्यति त्वक्तृप्यति त्वचि तृप्यन्त्यां वायुस्तृप्यति वायौ तृप्यत्याकाशस्तृप्यत्याकाशे तृप्यति यत्किंच वायुश्चाकाशश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥5.23.2॥

udāne tṛpyati tvaktṛpyati tvaci tṛpyantyāṁ vāyustṛpyati vāyau tṛpyatyākāśastṛpyatyākāśe tṛpyati yatkiṁca vāyuścākāśaścādhitiṣṭhatastattṛpyati tasyānu tṛptiṁ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti ॥5.23.2॥

· · ·

[ Sutra 5.24.1 ]

स य इदमविद्वानग्निहोत्रं जुहोति यथाङ्गारानपोह्य भस्मनि जुहुयात्तादृक्तत्स्यात्‌ ॥5.24.1॥

sa ya idamavidvānagnihotraṁ juhoti yathāṅgārānapohya bhasmani juhuyāttādṛktatsyāt ॥5.24.1॥

· · ·

[ Sutra 5.24.2 ]

अथ य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मसु हुतं भवति ॥5.24.2॥

atha ya etadevaṁ vidvānagnihotraṁ juhoti tasya sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasu hutaṁ bhavati ॥5.24.2॥

· · ·

[ Sutra 5.24.3 ]

तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवहास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ॥5.24.3॥

tadyatheṣīkātūlamagnau protaṁ pradūyetaivahāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante ya etadevaṁ vidvānagnihotraṁ juhoti ॥5.24.3॥

· · ·

[ Sutra 5.24.4 ]

तस्मादु हैवंविद्यद्यपि चण्डालायोच्छिष्टं प्रयच्छेदात्मनि हैवास्य तद्वैश्वानरे हुत स्यादिति तदेष श्लोकः ॥5.24.4॥

tasmādu haivaṁvidyadyapi caṇḍālāyocchiṣṭaṁ prayacchedātmani haivāsya tadvaiśvānare huta syāditi tadeṣa ślokaḥ ॥5.24.4॥

· · ·

[ Sutra 5.24.5 ]

यथेह क्षुधिता बाला मातरं पर्युपासते। एव सर्वाणि भूतान्यग्निहोत्रमुपासत इत्यग्निहोत्रमुपासत इति ॥5.24.5॥

yatheha kṣudhitā bālā mātaraṁ paryupāsate| eva sarvāṇi bhūtānyagnihotramupāsata ityagnihotramupāsata iti ॥5.24.5॥

· · ·

[ Sutra 6.1.1 ]

ॐ श्वेतकेतुर्हारुणेय आस तह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्यं न वै सोम्यास्मत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति ॥6.1.1॥

om śvetaketurhāruṇeya āsa taha pitovāca śvetaketo vasa brahmacaryaṁ na vai somyāsmatkulīno'nanūcya brahmabandhuriva bhavatīti ॥6.1.1॥

· · ·

[ Sutra 6.1.2 ]

स ह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विशतिवर्षः सर्वान्वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्धएयाय त ह पितोवाच श्वेतकेतो यन्नु सोम्येदं महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यः ॥6.1.2॥

sa ha dvādaśavarṣa upetya caturviśativarṣaḥ sarvānvedānadhītya mahāmanā anūcānamānī stabdha eyāya ta ha pitovāca śvetaketo yannu somyedaṁ mahāmanā anūcānamānī stabdho'syuta tamādeśamaprākṣyaḥ ॥6.1.2॥

· · ·

[ Sutra 6.1.3 ]

येनाश्रुत श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति ॥6.1.3॥

yenāśruta śrutaṁ bhavatyamataṁ matamavijñātaṁ vijñātamiti kathaṁ nu bhagavaḥ sa ādeśo bhavatīti ॥6.1.3॥

· · ·

[ Sutra 6.1.4 ]

यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञात स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्‌ ॥6.1.4॥

yathā somyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṁ mṛnmayaṁ vijñāta syādvācārambhaṇaṁ vikāro nāmadheyaṁ mṛttiketyeva satyam ॥6.1.4॥

· · ·

[ Sutra 6.1.5 ]

यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञात स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यम्‌ ॥6.1.5॥

yathā somyaikena lohamaṇinā sarvaṁ lohamayaṁ vijñāta syādvācārambhaṇaṁ vikāro nāmadheyaṁ lohamityeva satyam ॥6.1.5॥

· · ·

[ Sutra 6.1.6 ]

यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञात स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं कृष्णायसमित्येव सत्यमेव सोम्य स आदेशो भवतीति ॥6.1.6॥

yathā somyaikena nakhanikṛntanena sarvaṁ kārṣṇāyasaṁ vijñāta syādvācārambhaṇaṁ vikāro nāmadheyaṁ kṛṣṇāyasamityeva satyameva somya sa ādeśo bhavatīti ॥6.1.6॥

· · ·

[ Sutra 6.1.7 ]

न वै नूनं भगवन्तस्त एतदवेदिषुर्यद्ध्येतदवेदिष्यन्कथं मे नावक्ष्यन्निति भगवास्त्वेव मे तद्ब्रवीत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥6.1.7॥

na vai nūnaṁ bhagavantasta etadavediṣuryaddhyetadavediṣyankathaṁ me nāvakṣyanniti bhagavāstveva me tadbravītviti tathā somyeti hovāca ॥6.1.7॥

· · ·

[ Sutra 6.2.1 ]

सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्‌॥ तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तस्मादसतः सज्जायत ॥6.2.1॥

sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam|| taddhaika āhurasadevedamagra āsīdekamevādvitīyaṁ tasmādasataḥ sajjāyata ॥6.2.1॥

· · ·

[ Sutra 6.2.2 ]

कुतस्तु खलु सोम्यैव स्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायेतेति॥ सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्‌ ॥6.2.2॥

kutastu khalu somyaiva syāditi hovāca kathamasataḥ sajjāyeteti || sattveva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam ॥6.2.2॥

· · ·

[ Sutra 6.2.3 ]

तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत तत्तेज ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तदपोऽसृजत॥ तस्माद्यत्र क्व च शोचति स्वेदते वा पुरुषस्तेजस एव तदध्यापो जायन्ते ॥6.2.3॥

tadaikṣata bahu syāṁ prajāyeyeti tattejo'sṛjata tatteja aikṣata bahu syāṁ prajāyeyeti tadapo'sṛjata|| tasmādyatra kva ca śocati svedate vā puruṣastejasa eva tadadhyāpo jāyante ॥6.2.3॥

· · ·

[ Sutra 6.2.4 ]

ता आप ऐक्षन्त बह्व्यः स्याम प्रजायेमहीति ता अन्नमसृजन्त तस्माद्यत्र क्व च वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं भवत्यद्भ्य एव तदध्यन्नाद्यं जायते ॥6.2.4॥

tā āpa aikṣanta bahvyaḥ syāma prajāyemahīti tā annamasṛjanta tasmādyatra kva ca varṣati tadeva bhūyiṣṭhamannaṁ bhavatyadbhya eva tadadhyannādyaṁ jāyate ॥6.2.4॥

· · ·

[ Sutra 6.3.1 ]

तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्त्याण्डजं जीवजमुद्भिज्जमिति ॥6.3.1॥

teṣāṁ khalveṣāṁ bhūtānāṁ trīṇyeva bījāni bhavantyāṇḍajaṁ jīvajamudbhijjamiti ॥6.3.1॥

· · ·

[ Sutra 6.3.2 ]

सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति ॥6.3.2॥

seyaṁ devataikṣata hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti ॥6.3.2॥

· · ·

[ Sutra 6.3.3 ]

तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणीति सेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अनेनैव जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत्‌ ॥6.3.3॥

tāsāṁ trivṛtaṁ trivṛtamekaikāṁ karavāṇīti seyaṁ devatemāstisro devatā anenaiva jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākarot ॥6.3.3॥

· · ·

[ Sutra 6.3.4 ]

तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोद्यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवतास्त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति ॥6.3.4॥

tāsāṁ trivṛtaṁ trivṛtamekaikāmakarodyathā nu khalu somyemāstisro devatāstrivṛttrivṛdekaikā bhavati tanme vijānīhīti ॥6.3.4॥

· · ·

[ Sutra 6.4.1 ]

यदग्ने रोहित रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादग्नेरग्नित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्‌ ॥6.4.1॥

yadagne rohita rūpaṁ tejasastadrūpaṁ yacchuklaṁ tadapāṁ yatkṛṣṇaṁ tadannasyāpāgādagneragnitvaṁ vācārambhaṇaṁ vikāro nāmadheyaṁ trīṇi rūpāṇītyeva satyam ॥6.4.1॥

· · ·

[ Sutra 6.4.2 ]

यदादित्यस्य रोहित रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादादित्यादादित्यत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्‌ ॥6.4.2॥

yadādityasya rohita rūpaṁ tejasastadrūpaṁ yacchuklaṁ tadapāṁ yatkṛṣṇaṁ tadannasyāpāgādādityādādityatvaṁ vācārambhaṇaṁ vikāro nāmadheyaṁ trīṇi rūpāṇītyeva satyam ॥6.4.2॥

· · ·

[ Sutra 6.4.3 ]

यच्छन्द्रमसो रोहित रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाच्चन्द्राच्चन्द्रत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्‌ ॥6.4.3॥

yacchandramaso rohita rūpaṁ tejasastadrūpaṁ yacchuklaṁ tadapāṁ yatkṛṣṇaṁ tadannasyāpāgāccandrāccandratvaṁ vācārambhaṇaṁ vikāro nāmadheyaṁ trīṇi rūpāṇītyeva satyam ॥6.4.3॥

· · ·

[ Sutra 6.4.4 ]

यद्विद्युतो रोहित रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाद्विद्युतो विद्युत्त्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्‌ ॥6.4.4॥

yadvidyuto rohita rūpaṁ tejasastadrūpaṁ yacchuklaṁ tadapāṁ yatkṛṣṇaṁ tadannasyāpāgādvidyuto vidyuttvaṁ vācārambhaṇaṁ vikāro nāmadheyaṁ trīṇi rūpāṇītyeva satyam ॥6.4.4॥

· · ·

[ Sutra 6.4.5 ]

एतद्ध स्म वै तद्विद्वा स आहुः पूर्वे महाशाला महाश्रोत्रिया न नोऽद्य कश्चनाश्रुतममतमविज्ञातमुदाहरिष्यतीति ह्येभ्यो विदाञ्चक्रुः॥6.4.5॥

etaddha sma vai tadvidvā sa āhuḥ pūrve mahāśālā mahāśrotriyā na no'dya kaścanāśrutamamatamavijñātamudāhariṣyatīti hyebhyo vidāñcakruḥ ॥6.4.5॥

· · ·

[ Sutra 6.4.6 ]

यदु रोहितमिवाभूदिति तेजसस्तद्रूपमिति तद्विदांचक्रुर्यदु शुक्लमिवाभूदित्यपा रूपमिति तद्विदांचक्रुर्यदु कृष्णमिवाभूदित्यन्नस्य रूपमिति तद्विदांचक्रुः ॥6.4.6॥

yadu rohitamivābhūditi tejasastadrūpamiti tadvidāṁcakruryadu śuklamivābhūdityapā rūpamiti tadvidāṁcakruryadu kṛṣṇamivābhūdityannasya rūpamiti tadvidāṁcakruḥ ॥6.4.6॥

· · ·

[ Sutra 6.4.7 ]

यद्वविज्ञातमिवाभूदित्येतासामेव देवतानासमास इति तद्विदांचक्रुर्यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति ॥6.4.7॥

yadvavijñātamivābhūdityetāsāmeva devatānāsamāsa iti tadvidāṁcakruryathā nu khalu somyemāstisro devatāḥ puruṣaṁ prāpya trivṛttrivṛdekaikā bhavati tanme vijānīhīti ॥6.4.7॥

· · ·

[ Sutra 6.5.1 ]

अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्मा सं योऽणिष्ठस्तन्मनः ॥6.5.1॥

annamaśitaṁ tredhā vidhīyate tasya yaḥ sthaviṣṭho dhātustatpurīṣaṁ bhavati yo madhyamastanmā saṁ yo'ṇiṣṭhastanmanaḥ ॥6.5.1॥

· · ·

[ Sutra 6.5.2 ]

आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुस्तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लोहितं योऽणिष्ठः स प्राणः ॥6.5.2॥

āpaḥ pītāstredhā vidhīyante tāsāṁ yaḥ sthaviṣṭho dhātustanmūtraṁ bhavati yo madhyamastallohitaṁ yo'ṇiṣṭhaḥ sa prāṇaḥ ॥6.5.2॥

· · ·

[ Sutra 6.5.3 ]

तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तदस्थि भवति यो मध्यमः स मज्जा योऽणिष्ठः सा वाक्‌ ॥6.5.3॥

tejo'śitaṁ tredhā vidhīyate tasya yaḥ sthaviṣṭho dhātustadasthi bhavati yo madhyamaḥ sa majjā yo'ṇiṣṭhaḥ sā vāk ॥6.5.3॥

· · ·

[ Sutra 6.5.4 ]

अन्नमय हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥6.5.4॥

annamaya hi somya mana āpomayaḥ prāṇastejomayī vāgiti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca ॥6.5.4॥

· · ·

[ Sutra 6.6.1 ]

दध्नः सोम्य मथ्यमानस्य योऽणिमा स उर्ध्वः समुदीषति तत्सर्पिर्भवति ॥6.6.1॥

dadhnaḥ somya mathyamānasya yo'ṇimā sa urdhvaḥ samudīṣati tatsarpirbhavati ॥6.6.1॥

· · ·

[ Sutra 6.6.2 ]

एवमेव खलु सोम्यान्नस्याश्यमानस्य योऽणिमा स उर्ध्वः समुदीषति तन्मनो भवति ॥6.6.2॥

evameva khalu somyānnasyāśyamānasya yo'ṇimā sa urdhvaḥ samudīṣati tanmano bhavati ॥6.6.2॥

· · ·

[ Sutra 6.6.3 ]

अपा सोम्य पीयमानानां योऽणिमा स उर्ध्वः समुदीषति सा प्राणो भवति ॥6.6.3॥

apā somya pīyamānānāṁ yo'ṇimā sa urdhvaḥ samudīṣati sā prāṇo bhavati ॥6.6.3॥

· · ·

[ Sutra 6.6.4 ]

तेजसः सोम्याश्यमानस्य योऽणिमा स उर्ध्वः समुदीषति सा वाग्भवति ॥6.6.4॥

tejasaḥ somyāśyamānasya yo'ṇimā sa urdhvaḥ samudīṣati sā vāgbhavati ॥6.6.4॥

· · ·

[ Sutra 6.6.5 ]

अन्नमय हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥6.6.5॥

annamaya hi somya mana āpomayaḥ prāṇastejomayī vāgiti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca ॥6.6.5॥

· · ·

[ Sutra 6.7.1 ]

षोडशकलः सोम्य पुरुषः पञ्चदशाहानि माऽशीः काममपः पिबापोमयः प्राणो नपिबतो विच्छेत्स्यत इति ॥6.7.1॥

ṣoḍaśakalaḥ somya puruṣaḥ pañcadaśāhāni mā'śīḥ kāmamapaḥ pibāpomayaḥ prāṇo napibato vicchetsyata iti ॥6.7.1॥

· · ·

[ Sutra 6.7.2 ]

स ह पञ्चदशाहानि नाऽशाथ हैनमुपससाद किं ब्रवीमि भो इत्यृचः सोम्य यजूषि सामानीति स होवाच न वै मा प्रतिभान्ति भो इति ॥6.7.2॥

sa ha pañcadaśāhāni nā'śātha hainamupasasāda kiṁ bravīmi bho ityṛcaḥ somya yajūṣi sāmānīti sa hovāca na vai mā pratibhānti bho iti ॥6.7.2॥

· · ·

[ Sutra 6.7.3 ]

त होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्याहितस्यैकोऽङ्गारः खद्योतमात्रः परिशिष्टः स्यात्तेन ततोऽपि न बहु दहेदेव सोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलाऽतिशिष्टा स्यात्तयैतर्हि वेदान्नानुभवस्यशानाथ मे विज्ञास्यसीति ॥6.7.3॥

ta hovāca yathā somya mahato'bhyāhitasyaiko'ṅgāraḥ khadyotamātraḥ pariśiṣṭaḥ syāttena tato'pi na bahu dahedeva somya te ṣoḍaśānāṁ kalānāmekā kalā'tiśiṣṭā syāttayaitarhi vedānnānubhavasyaśānātha me vijñāsyasīti ॥6.7.3॥

· · ·

[ Sutra 6.7.4 ]

स हाशाथ हैनमुपससाद त ह यत्किंच पप्रच्छ सर्व ह प्रतिपेदे ॥6.7.4॥

sa hāśātha hainamupasasāda ta ha yatkiṁca papraccha sarva ha pratipede ॥6.7.4॥

· · ·

[ Sutra 6.7.5 ]

त होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्याहितस्यैकमङ्गारं खद्योतमात्रं परिशिष्टं तं तृणैरुपसमाधाय प्राज्वलयेत्तेन ततोऽपि बहु दहेत्‌ ॥6.7.5॥

ta hovāca yathā somya mahato'bhyāhitasyaikamaṅgāraṁ khadyotamātraṁ pariśiṣṭaṁ taṁ tṛṇairupasamādhāya prājvalayettena tato'pi bahu dahet ॥6.7.5॥

· · ·

[ Sutra 6.7.6 ]

एव सोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलाऽतिशिष्टाभूत्साऽन्नेनोपसमाहिता प्राज्वाली तयैतर्हि वेदाननुभवस्यन्नमय हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥6.7.6॥

eva somya te ṣoḍaśānāṁ kalānāmekā kalā'tiśiṣṭābhūtsā'nnenopasamāhitā prājvālī tayaitarhi vedānanubhavasyannamaya hi somya mana āpomayaḥ prāṇastejomayī vāgiti taddhāsya vijajñāviti vijajñāviti ॥6.7.6॥

· · ·

[ Sutra 6.8.1 ]

उद्दालको हाऽरुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच स्वप्नान्तं मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा संपन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेन स्वपितीत्याचक्षते स्वह्यपीतो भवति ॥6.8.1॥

uddālako hā'ruṇiḥ śvetaketuṁ putramuvāca svapnāntaṁ me somya vijānīhīti yatraitatpuruṣaḥ svapiti nāma satā somya tadā saṁpanno bhavati svamapīto bhavati tasmādena svapitītyācakṣate svahyapīto bhavati ॥6.8.1॥

· · ·

[ Sutra 6.8.2 ]

स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्रयते प्राणबन्धन हि सोम्य मन इति ॥6.8.2॥

sa yathā śakuniḥ sūtreṇa prabaddho diśaṁ diśaṁ patitvānyatrāyatanamalabdhvā bandhanamevopaśrayata evameva khalu somya tanmano diśaṁ diśaṁ patitvānyatrāyatanamalabdhvā prāṇamevopaśrayate prāṇabandhana hi somya mana iti ॥6.8.2॥

· · ·

[ Sutra 6.8.3 ]

अशनापिपासे मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषोऽशिशिषति नामाप एव तदशितं नयन्ते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तदप आचक्षतेऽशनायेति तत्रितच्छुङ्गमुत्पतित सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥6.8.3॥

aśanāpipāse me somya vijānīhīti yatraitatpuruṣo'śiśiṣati nāmāpa eva tadaśitaṁ nayante tadyathā gonāyo'śvanāyaḥ puruṣanāya ityevaṁ tadapa ācakṣate'śanāyeti tatritacchuṅgamutpatita somya vijānīhi nedamamūlaṁ bhaviṣyatīti ॥6.8.3॥

· · ·

[ Sutra 6.8.4 ]

तस्य क्व मूल स्यादन्यत्रान्नादेवमेव खलु सोम्यान्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः ॥6.8.4॥

tasya kva mūla syādanyatrānnādevameva khalu somyānnena śuṅgenāpo mūlamanvicchādbhiḥ somya śuṅgena tejo mūlamanviccha tejasā somya śuṅgena sanmūlamanviccha sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ ॥6.8.4॥

· · ·

[ Sutra 6.8.5 ]

अथ यत्र तत्पुरुषः पिपासति नाम तेज एव तत्पीतं नयते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तत्तेज आचष्ट उदन्येति तत्रैतदेव शुङ्गमुत्पतित सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥6.8.5॥

atha yatra tatpuruṣaḥ pipāsati nāma teja eva tatpītaṁ nayate tadyathā gonāyo'śvanāyaḥ puruṣanāya ityevaṁ tatteja ācaṣṭa udanyeti tatraitadeva śuṅgamutpatita somya vijānīhi nedamamūlaṁ bhaviṣyatīti ॥6.8.5॥

· · ·

[ Sutra 6.8.6 ]

तस्य क्व मूल स्यादन्यत्राद्भ्य्ऽद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तदुक्तं पुरस्तादेव भवत्यस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम्‌ ॥6.8.6॥

tasya kva mūla syādanyatrādbhy'dbhiḥ somya śuṅgena tejo mūlamanviccha tejasā somya śuṅgena sanmūlamanviccha sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhā yathā nu khalu somyemāstisro devatāḥ puruṣaṁ prāpya trivṛttrivṛdekaikā bhavati taduktaṁ purastādeva bhavatyasya somya puruṣasya prayato vāṅmanasi saṁpadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṁ devatāyām ॥6.8.6॥

· · ·

[ Sutra 6.8.7 ]

स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्वं तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥6.8.7॥

sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamida sarvaṁ tatsatya sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca ॥6.8.7॥

· · ·

[ Sutra 6.9.1 ]

यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणा रसान्समवहारमेकता रसं गमयन्ति ॥6.9.1॥

yathā somya madhu madhukṛto nistiṣṭhanti nānātyayānāṁ vṛkṣāṇā rasānsamavahāramekatā rasaṁ gamayanti ॥6.9.1॥

· · ·

[ Sutra 6.9.2 ]

ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति संपद्य न विदुः सति संपद्यामह इति ॥6.9.2॥

te yathā tatra na vivekaṁ labhante'muṣyāhaṁ vṛkṣasya raso'smyamuṣyāhaṁ vṛkṣasya raso'smītyevameva khalu somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sati saṁpadya na viduḥ sati saṁpadyāmaha iti ॥6.9.2॥

· · ·

[ Sutra 6.9.3 ]

त इह व्याघ्रो वा सिहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा

पतङ्गो वा दशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति ॥6.9.3॥

ta iha vyāghro vā siho vā vṛko vā varāho vā kīṭo vā pataṅgo vā daśo vā maśako vā yadyadbhavanti tadābhavanti ॥6.9.3॥

· · ·

[ Sutra 6.9.4 ]

स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्वं तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥6.9.4॥

sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamida sarvaṁ tatsatya sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca ॥6.9.4॥

· · ·

[ Sutra 6.10.1 ]

इमाः सोम्य नद्यः पुरस्तात्प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात्प्रतीच्यस्ताः समुद्रात्समुद्रमेवापियन्ति समुद्र एव भवति ता यथा तत्र न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति ॥6.10.1॥

imāḥ somya nadyaḥ purastātprācyaḥ syandante paścātpratīcyastāḥ samudrātsamudramevāpiyanti samudra eva bhavati tā yathā tatra na viduriyamahamasmīyamahamasmīti ॥6.10.1॥

· · ·

[ Sutra 6.10.2 ]

एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामह इति त इह व्याघ्रो वा सिहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति ॥6.10.2॥

evameva khalu somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sata āgamya na viduḥ sata āgacchāmaha iti ta iha vyāghro vā siho vā vṛko vā varāho vā kīṭo vā pataṅgo vā daśo vā maśako vā yadyadbhavanti tadābhavanti ॥6.10.2॥

· · ·

[ Sutra 6.10.3 ]

स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्वं तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥6.10.3॥

sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamida sarvaṁ tatsatya sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca ॥6.10.3॥

· · ·

[ Sutra 6.11.1 ]

अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेद्यो मध्येऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेद्योऽग्रेऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेत्स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति ॥6.11.1॥

asya somya mahato vṛkṣasya yo mūle'bhyāhanyājjīvansravedyo madhye'bhyāhanyājjīvansravedyo'gre'bhyāhanyājjīvansravetsa eṣa jīvenātmanānuprabhūtaḥ pepīyamāno modamānastiṣṭhati ॥6.11.1॥

· · ·

[ Sutra 6.11.2 ]

अस्य यदेकाशाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति द्वितीयां जहात्यथ सा शुष्यति तृतीयां जहात्यथ सा शुष्यति सर्वं जहाति सर्वः शुष्यति एवमेव खलु सोम्य विद्धीति होवाच ॥6.11.2॥

asya yadekāśākhāṁ jīvo jahātyatha sā śuṣyati dvitīyāṁ jahātyatha sā śuṣyati tṛtīyāṁ jahātyatha sā śuṣyati sarvaṁ jahāti sarvaḥ śuṣyati evameva khalu somya viddhīti hovāca ॥6.11.2॥

· · ·

[ Sutra 6.11.3 ]

जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते इति स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्वं तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥6.11.3॥

jīvāpetaṁ vāva kiledaṁ mriyate na jīvo mriyate iti sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamida sarvaṁ tatsatya sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca ॥6.11.3॥

· · ·

[ Sutra 6.12.1 ]

न्यग्रोधफलमत आहरेतीदं भगव इति भिन्द्धीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीत्यण्व्य इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गैकां भिन्द्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किंचन भगव इति ॥6.12.1॥

nyagrodhaphalamata āharetīdaṁ bhagava iti bhinddhīti bhinnaṁ bhagava iti kimatra paśyasītyaṇvya ivemā dhānā bhagava ityāsāmaṅgaikāṁ bhinddhīti bhinnā bhagava iti kimatra paśyasīti na kiṁcana bhagava iti ॥6.12.1॥

· · ·

[ Sutra 6.12.2 ]

त होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान्यग्रोधस्तिष्ठति श्रद्धत्स्व सोम्येति ॥6.12.2॥

ta hovāca yaṁ vai somyaitamaṇimānaṁ na nibhālayasa etasya vai somyaiṣo'ṇimna evaṁ mahānyagrodhastiṣṭhati śraddhatsva somyeti ॥6.12.2॥

· · ·

[ Sutra 6.12.3 ]

स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्वं तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥6.12.3॥

sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamida sarvaṁ tatsatya sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca ॥6.12.3॥

· · ·

[ Sutra 6.13.1 ]

लवणमेतदुदकेऽवधायाथ मा प्रातरुपसीदथा इति स ह तथा चकार त होवाच यद्दोषा लवणमुदकेऽवाधा अङ्ग तदाहरेति तद्धावमृश्य न विवेद ॥6.13.1॥

lavaṇametadudake'vadhāyātha mā prātarupasīdathā iti sa ha tathā cakāra ta hovāca yaddoṣā lavaṇamudake'vādhā aṅga tadāhareti taddhāvamṛśya na viveda ॥6.13.1॥

· · ·

[ Sutra 6.13.2 ]

यथा विलीनमेवाङ्गास्यान्तादाचामेति कथमिति लवणमिति मध्यादाचामेति कथमिति लवणमित्यन्तादाचामेति कथमिति लवणमित्यभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति तद्ध तथा चकार तच्छश्वत्संवर्तते त होवाचात्र वाव किल तत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति ॥6.13.2॥

yathā vilīnamevāṅgāsyāntādācāmeti kathamiti lavaṇamiti madhyādācāmeti kathamiti lavaṇamityantādācāmeti kathamiti lavaṇamityabhiprāsyaitadatha mopasīdathā iti taddha tathā cakāra tacchaśvatsaṁvartate ta hovācātra vāva kila tatsomya na nibhālayase'traiva kileti ॥6.13.2॥

· · ·

[ Sutra 6.13.3 ]

स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्वं तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥6.13.3॥

sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamida sarvaṁ tatsatya sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca ॥6.13.3॥

· · ·

[ Sutra 6.14.1 ]

यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योऽभिनद्धाक्षमानीय तं ततोऽतिजने विसृजेत्स यथा तत्र प्राङ्वोदङ्वाधराङ्वा प्रत्यङ्वा प्रध्मायीताभिनद्धाक्ष आनीतोऽभिनद्धाक्षो विसृष्टः ॥6.14.1॥

yathā somya puruṣaṁ gandhārebhyo'bhinaddhākṣamānīya taṁ tato'tijane visṛjetsa yathā tatra prāṅvodaṅvādharāṅvā pratyaṅvā pradhmāyītābhinaddhākṣa ānīto'bhinaddhākṣo visṛṣṭaḥ ॥6.14.1॥

· · ·

[ Sutra 6.14.2 ]

तस्य यथाभिनहनं प्रमुच्य प्रब्रूयादेतां दिशं गन्धारा एतां दिशं व्रजेति स ग्रामाद्ग्रामं पृच्छन्पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसंद्येतैवमेवेहाचार्यवान्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्य इति ॥6.14.2॥

tasya yathābhinahanaṁ pramucya prabrūyādetāṁ diśaṁ gandhārā etāṁ diśaṁ vrajeti sa grāmādgrāmaṁ pṛcchanpaṇḍito medhāvī gandhārānevopasaṁdyetaivamevehācāryavānpuruṣo veda tasya tāvadeva ciraṁ yāvanna vimokṣye'tha saṁpatsya iti ॥6.14.2॥

· · ·

[ Sutra 6.14.3 ]

स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्वं तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥6.14.3॥

sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamida sarvaṁ tatsatya sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca ॥6.14.3॥

· · ·

[ Sutra 6.15.1 ]

पुरुष सोम्योतोपतापिनं ज्ञातयः पर्युपासते जानासि मां जानासि मामिति तस्य यावन्न वाङ्मनसि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावज्जानाति ॥6.15.1॥

puruṣa somyotopatāpinaṁ jñātayaḥ paryupāsate jānāsi māṁ jānāsi māmiti tasya yāvanna vāṅmanasi saṁpadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṁ devatāyāṁ tāvajjānāti ॥6.15.1॥

· · ·

[ Sutra 6.15.2 ]

अथ यदास्य वाङ्मनसि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामथ न जानाति ॥6.15.2॥

atha yadāsya vāṅmanasi saṁpadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṁ devatāyāmatha na jānāti ॥6.15.2॥

· · ·

[ Sutra 6.15.3 ]

स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्वं तत् सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥6.15.3॥

sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamida sarvaṁ tat satya sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca ॥6.15.3॥

· · ·

[ Sutra 6.16.1 ]

पुरुष सोम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्यपहार्षीत्स्तेयमकार्षीत्परशुमस्मै तपतेति स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोऽनृताभिसंधोऽनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्यतेऽथ हन्यते ॥6.16.1॥

puruṣa somyota hastagṛhītamānayantyapahārṣītsteyamakārṣītparaśumasmai tapateti sa yadi tasya kartā bhavati tata evānṛtamātmānaṁ kurute so'nṛtābhisaṁdho'nṛtenātmānamantardhāya paraśuṁ taptaṁ pratigṛhṇāti sa dahyate'tha hanyate ॥6.16.1॥

· · ·

[ Sutra 6.16.2 ]

अथ यदि तस्याकर्ता भवति ततेव सत्यमात्मानं कुरुते स सत्याभिसन्धः सत्येनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति सन दह्यतेऽथ मुच्यते ॥6.16.2॥

atha yadi tasyākartā bhavati tateva satyamātmānaṁ kurute sa satyābhisandhaḥ satyenātmānamantardhāya paraśuṁ taptaṁ pratigṛhṇāti sana dahyate'tha mucyate ॥6.16.2॥

· · ·

[ Sutra 6.16.3 ]

स यथा तत्र नादाह्येतैतदात्म्यमिद सर्वं तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥6.16.3॥

sa yathā tatra nādāhyetaitadātmyamida sarvaṁ tatsatya sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti taddhāsya vijajñāviti vijajñāviti ॥6.16.3॥

· · ·

[ Sutra 7.1.1 ]

ॐ॥ अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदस्त होवाच यद्वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊर्ध्वं वक्ष्यामीति स होवाच ॥7.1.1॥

om || adhīhi bhagava iti hopasasāda sanatkumāraṁ nāradasta hovāca yadvettha tena mopasīda tatasta ūrdhvaṁ vakṣyāmīti sa hovāca ॥7.1.1॥

· · ·

[ Sutra 7.1.2 ]

ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेद सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्य राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्यामेतद्भगवोऽध्येमि ॥7.1.2॥

ṛgvedaṁ bhagavo'dhyemi yajurveda sāmavedamātharvaṇaṁ caturthamitihāsapurāṇaṁ pañcamaṁ vedānāṁ vedaṁ pitrya rāśiṁ daivaṁ nidhiṁ vākovākyamekāyanaṁ devavidyāṁ brahmavidyāṁ bhūtavidyāṁ kṣatravidyāṁ nakṣatravidyā sarpadevajanavidyāmetadbhagavo'dhyemi ॥7.1.2॥

· · ·

[ Sutra 7.1.3 ]

सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नात्मविच्छ्रुत ह्येव मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्छोकस्य पारं तारयत्विति त होवाच यद्वै किंचैतदध्यगीष्ठा नामैवैतत्‌ ॥7.1.3॥

so'haṁ bhagavo mantravidevāsmi nātmavicchruta hyeva me bhagavaddṛśebhyastarati śokamātmaviditi so'haṁ bhagavaḥ śocāmi taṁ mā bhagavāñchokasya pāraṁ tārayatviti ta hovāca yadvai kiṁcaitadadhyagīṣṭhā nāmaivaitat ॥7.1.3॥

· · ·

[ Sutra 7.1.4 ]

नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद आथर्वणश्चतुर्थ इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः पित्र्यो राशिर्दैवो निधिर्वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्या नामैवैतन्नामोपास्स्वेति ॥7.1.4॥

nāma vā ṛgvedo yajurvedaḥ sāmaveda ātharvaṇaścaturtha itihāsapurāṇaḥ pañcamo vedānāṁ vedaḥ pitryo rāśirdaivo nidhirvākovākyamekāyanaṁ devavidyā brahmavidyā bhūtavidyā kṣatravidyā nakṣatravidyā sarpadevajanavidyā nāmaivaitannāmopāssveti ॥7.1.4॥

· · ·

[ Sutra 7.1.5 ]

स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो नाम ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो नाम्नो भूय इति नाम्नो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥7.1.5॥

sa yo nāma brahmetyupāste yāvannāmno gataṁ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo nāma brahmetyupāste'sti bhagavo nāmno bhūya iti nāmno vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti ॥7.1.5॥

· · ·

[ Sutra 7.2.1 ]

वाग्वाव नाम्नो भूयसी वाग्वा ऋग्वेदं विज्ञापयति यजुर्वेद सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्य राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवाश्च मनुष्याश्च पशूश्च वयासि च तृणवनस्पतीञ्श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलक धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं च यद्वै वाङ्नाभविष्यन्न धर्मो नाधर्मो व्यज्ञापयिष्यन्न सत्यं नानृतं न साधु नासाधु न हृदयज्ञो नाहृदयज्ञो वागेवैतत्सर्वं विज्ञापयति वाचमुपास्स्वेति ॥7.2.1॥

vāgvāva nāmno bhūyasī vāgvā ṛgvedaṁ vijñāpayati yajurveda sāmavedamātharvaṇaṁ caturthamitihāsapurāṇaṁ pañcamaṁ vedānāṁ vedaṁ pitrya rāśiṁ daivaṁ nidhiṁ vākovākyamekāyanaṁ devavidyāṁ brahmavidyāṁ bhūtavidyāṁ kṣatravidyā nakṣatravidyā sarpadevajanavidyāṁ divaṁ ca pṛthivīṁ ca vāyuṁ cākāśaṁ cāpaśca tejaśca devāśca manuṣyāśca paśūśca vayāsi ca tṛṇavanaspatīñśvāpadānyākīṭapataṅgapipīlaka dharmaṁ cādharmaṁ ca satyaṁ cānṛtaṁ ca sādhu cāsādhu ca hṛdayajñaṁ cāhṛdayajñaṁ ca yadvai vāṅnābhaviṣyanna dharmo nādharmo vyajñāpayiṣyanna satyaṁ nānṛtaṁ na sādhu nāsādhu na hṛdayajño nāhṛdayajño vāgevaitatsarvaṁ vijñāpayati vācamupāssveti ॥7.2.1॥

· · ·

[ Sutra 7.2.2 ]

स यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्वाचो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो वाचो भूय इति वाचो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥7.2.2॥

sa yo vācaṁ brahmetyupāste yāvadvāco gataṁ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo vācaṁ brahmetyupāste'sti bhagavo vāco bhūya iti vāco vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti ॥7.2.2॥

· · ·

[ Sutra 7.3.1 ]

मनो वाव वाचो भूयो यथा वै द्वे वामलके द्वे वा कोले द्वौ वाक्षौ मुष्टिरनुभवत्येवं वाचं च नाम च मनोऽनुभवति स यदा मनसा मनस्यति मन्त्रानधीयीयेत्यथाधीते कर्माणि कुर्वीयेत्यथ कुरुते पुत्राश्च पशूश्चेच्छेयेत्यथेच्छत इमं च लोकममुं चेच्छेयेत्यथेच्छते मनो ह्यात्मा मनो हि लोको मनो हि ब्रह्म मन उपास्स्वेति ॥7.3.1॥

mano vāva vāco bhūyo yathā vai dve vāmalake dve vā kole dvau vākṣau muṣṭiranubhavatyevaṁ vācaṁ ca nāma ca mano'nubhavati sa yadā manasā manasyati mantrānadhīyīyetyathādhīte karmāṇi kurvīyetyatha kurute putrāśca paśūśceccheyetyathecchata imaṁ ca lokamamuṁ ceccheyetyathecchate mano hyātmā mano hi loko mano hi brahma mana upāssveti ॥7.3.1॥

· · ·

[ Sutra 7.3.2 ]

स यो मनो ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्मनसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो मनो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो मनसो भूय इति मनसो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥7.3.2॥

sa yo mano brahmetyupāste yāvanmanaso gataṁ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo mano brahmetyupāste'sti bhagavo manaso bhūya iti manaso vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti ॥7.3.2॥

· · ·

[ Sutra 7.4.1 ]

संकल्पो वाव मनसो भूतान्यदा वै संकल्पयतेऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नाम्नीरयति नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि ॥7.4.1॥

saṁkalpo vāva manaso bhūtānyadā vai saṁkalpayate'tha manasyatyatha vācamīrayati tāmu nāmnīrayati nāmni mantrā ekaṁ bhavanti mantreṣu karmāṇi ॥7.4.1॥

· · ·

[ Sutra 7.4.2 ]

तानि ह वा एतानि संकल्पैकायनानि संकल्पात्मकानि संकल्पे प्रतिष्ठितानि समकॢपतां द्यावापृथिवी समकल्पेतां वायुश्चाकाशं च समकल्पन्तापश्च तेजश्च तेषा सं कॢप्त्यै वर्ष संकल्पते वर्षस्य संकॢप्त्या अन्न संकल्पतेऽन्नस्य संकॢप्त्यै प्राणाः संकल्पन्ते प्राणाना संकॢप्त्यै मन्त्राः संकल्पन्ते मन्त्राणा संकॢप्त्यै कर्माणि संकल्पन्ते कर्मणां संकॢप्त्यै लोकः संकल्पते लोकस्य संकॢप्त्यै सर्व संकल्पते स एष संकल्पः संकल्पमुपास्स्वेति ॥7.4.2॥

tāni ha vā etāni saṁkalpaikāyanāni saṁkalpātmakāni saṁkalpe pratiṣṭhitāni samakḷpatāṁ dyāvāpṛthivī samakalpetāṁ vāyuścākāśaṁ ca samakalpantāpaśca tejaśca teṣā saṁ kḷptyai varṣa saṁkalpate varṣasya saṁkḷptyā anna saṁkalpate'nnasya saṁkḷptyai prāṇāḥ saṁkalpante prāṇānā saṁkḷptyai mantrāḥ saṁkalpante mantrāṇā saṁkḷptyai karmāṇi saṁkalpante karmaṇāṁ saṁkḷptyai lokaḥ saṁkalpate lokasya saṁkḷptyai sarva saṁkalpate sa eṣa saṁkalpaḥ saṁkalpamupāssveti ॥7.4.2॥

· · ·

[ Sutra 7.4.3 ]

स यः संकल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते कॢप्तान्वै स लोकान्ध्रुवान्ध्रुवः प्रतिष्ठितान्‌ प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथमानोऽभिसिध्यति यावत्संकल्पस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यः संकल्पं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवः संकल्पाद्भूय इति संकल्पाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥7.4.3॥

sa yaḥ saṁkalpaṁ brahmetyupāste kḷptānvai sa lokāndhruvāndhruvaḥ pratiṣṭhitān pratiṣṭhito'vyathamānānavyathamāno'bhisidhyati yāvatsaṁkalpasya gataṁ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaḥ saṁkalpaṁ brahmetyupāste'sti bhagavaḥ saṁkalpādbhūya iti saṁkalpādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti ॥7.4.3॥

· · ·

[ Sutra 7.5.1 ]

चित्तं वाव संकल्पाद्भूयो यदा वै चेतयतेऽथ संकल्पयतेऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नाम्नीरयति नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि ॥7.5.1॥

cittaṁ vāva saṁkalpādbhūyo yadā vai cetayate'tha saṁkalpayate'tha manasyatyatha vācamīrayati tāmu nāmnīrayati nāmni mantrā ekaṁ bhavanti mantreṣu karmāṇi ॥7.5.1॥

· · ·

[ Sutra 7.5.2 ]

तानि ह वा एतानि चित्तैकायनानि चित्तात्मानि चित्ते प्रतिष्ठितानि तस्माद्यद्यपि बहुविदचित्तो भवति नायमस्तीत्येवैनमाहुर्यदयं वेद यद्वा अयं विद्वान्नेत्थमचित्तः स्यादित्यथ यद्यल्पविच्चित्तवान्भवति तस्मा एवोत शुश्रूषन्ते चित्त ह्येवैषामेकायनं चित्तमात्मा चित्तं प्रतिष्ठा चित्तमुपास्स्वेति ॥7.5.2॥

tāni ha vā etāni cittaikāyanāni cittātmāni citte pratiṣṭhitāni tasmādyadyapi bahuvidacitto bhavati nāyamastītyevainamāhuryadayaṁ veda yadvā ayaṁ vidvānnetthamacittaḥ syādityatha yadyalpaviccittavānbhavati tasmā evota śuśrūṣante citta hyevaiṣāmekāyanaṁ cittamātmā cittaṁ pratiṣṭhā cittamupāssveti ॥7.5.2॥

· · ·

[ Sutra 7.5.3 ]

स यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्ते चित्तान्वै स लोकान्ध्रुवान्ध्रुवः प्रतिष्ठितान्प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथमानोऽभिसिध्यति यावच्चित्तस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवश्चित्ताद्भूय इति चित्ताद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥7.5.3॥

sa yaścittaṁ brahmetyupāste cittānvai sa lokāndhruvāndhruvaḥ pratiṣṭhitānpratiṣṭhito'vyathamānānavyathamāno'bhisidhyati yāvaccittasya gataṁ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaścittaṁ brahmetyupāste'sti bhagavaścittādbhūya iti cittādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti ॥7.5.3॥

· · ·

[ Sutra 7.6.1 ]

यानं वाव चित्ताद्भूयो ध्यायतीव पृथिवी ध्यायतीवान्तरिक्षं ध्यायतीव द्यौर्ध्यायन्तीवापो ध्यायन्तीव पर्वता ध्यायन्तीव देवमनुष्यास्तस्माद्य इह मनुष्याणां महत्तां प्राप्नुवन्ति ध्यानापादाशा इवैव ते भवन्त्यथ येऽल्पाः कलहिनः पिशुना उपवादिनस्तेऽथ ये प्रभवो ध्यानापादाशा इवैव ते भवन्ति ध्यानमुपास्स्वेति ॥7.6.1॥

dhyānaṁ vāva cittādbhūyo dhyāyatīva pṛthivī dhyāyatīvāntarikṣaṁ dhyāyatīva dyaurdhyāyantīvāpo dhyāyantīva parvatā dhyāyantīva devamanuṣyāstasmādya iha manuṣyāṇāṁ mahattāṁ prāpnuvanti dhyānāpādāśā ivaiva te bhavantyatha ye'lpāḥ kalahinaḥ piśunā upavādinaste'tha ye prabhavo dhyānāpādāśā ivaiva te bhavanti dhyānamupāssveti ॥7.6.1॥

· · ·

[ Sutra 7.6.2 ]

स यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्ध्यानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो ध्यानाद्भूय इति ध्यानाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥7.6.2॥

sa yo dhyānaṁ brahmetyupāste yāvaddhyānasya gataṁ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo dhyānaṁ brahmetyupāste'sti bhagavo dhyānādbhūya iti dhyānādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti ॥7.6.2॥

· · ·

[ Sutra 7.7.1 ]

विज्ञानं वाव ध्यानाद्भूयो विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजानाति यजुर्वेद सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्य राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवाश्च मनुष्याश्च पशूश्च वयासि च तृणवनस्पतीञ्छ्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं चान्नं च रसं चेमं च लोकममुं च विज्ञानेनैव विजानाति विज्ञानमुपास्स्वेति ॥7.7.1॥

vijñānaṁ vāva dhyānādbhūyo vijñānena vā ṛgvedaṁ vijānāti yajurveda sāmavedamātharvaṇaṁ caturthamitihāsapurāṇaṁ pañcamaṁ vedānāṁ vedaṁ pitrya rāśiṁ daivaṁ nidhiṁ vākovākyamekāyanaṁ devavidyāṁ brahmavidyāṁ bhūtavidyāṁ kṣatravidyāṁ nakṣatravidyā sarpadevajanavidyāṁ divaṁ ca pṛthivīṁ ca vāyuṁ cākāśaṁ cāpaśca tejaśca devāśca manuṣyāśca paśūśca vayāsi ca tṛṇavanaspatīñchvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakaṁ dharmaṁ cādharmaṁ ca satyaṁ cānṛtaṁ ca sādhu cāsādhu ca hṛdayajñaṁ cāhṛdayajñaṁ cānnaṁ ca rasaṁ cemaṁ ca lokamamuṁ ca vijñānenaiva vijānāti vijñānamupāssveti ॥7.7.1॥

· · ·

[ Sutra 7.7.2 ]

स यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते विज्ञानवतो वै स लोकाञ्ज्ञानवतोऽभिसिध्यति यावद्विज्ञानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो विज्ञानाद्भूय इति विज्ञानाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥7.7.2॥

sa yo vijñānaṁ brahmetyupāste vijñānavato vai sa lokāñjñānavato'bhisidhyati yāvadvijñānasya gataṁ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo vijñānaṁ brahmetyupāste'sti bhagavo vijñānādbhūya iti vijñānādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti ॥7.7.2॥

· · ·

[ Sutra 7.8.1 ]

बलं वाव विज्ञानाद्भूयोऽपि ह शतं विज्ञानवतामेको बलवानाकम्पयते स यदा बली भवत्यथोत्थाता भवत्युत्तिष्ठन्परिचरिता भवति परिचरन्नुपसत्ता भवत्युपसीदन्द्रष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्ता भवति विज्ञाता भवति बलेन वै पृथिवी तिष्ठति बलेनान्तरिक्षं बलेन द्यौर्बलेन पर्वता बलेन देवमनुष्या बलेन पशवश्च वयासि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं बलेन लोकस्तिष्ठति बलमुपास्स्वेति ॥7.8.1॥

balaṁ vāva vijñānādbhūyo'pi ha śataṁ vijñānavatāmeko balavānākampayate sa yadā balī bhavatyathotthātā bhavatyuttiṣṭhanparicaritā bhavati paricarannupasattā bhavatyupasīdandraṣṭā bhavati śrotā bhavati mantā bhavati boddhā bhavati kartā bhavati vijñātā bhavati balena vai pṛthivī tiṣṭhati balenāntarikṣaṁ balena dyaurbalena parvatā balena devamanuṣyā balena paśavaśca vayāsi ca tṛṇavanaspatayaḥ śvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakaṁ balena lokastiṣṭhati balamupāssveti ॥7.8.1॥

· · ·

[ Sutra 7.8.2 ]

स यो बलं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्बलस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो बलं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो बलाद्भूय इति बलाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥7.8.2॥

sa yo balaṁ brahmetyupāste yāvadbalasya gataṁ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo balaṁ brahmetyupāste'sti bhagavo balādbhūya iti balādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti ॥7.8.2॥

· · ·

[ Sutra 7.9.1 ]

अन्नं वाव बलाद्भूयस्तस्माद्यद्यपि दश रात्रीर्नाश्नीयाद्यद्यु ह जीवेदथवाऽद्रष्टाऽश्रोताऽमन्ताऽबोद्धाऽकर्ताऽविज्ञाता भवत्यथान्नस्याऽऽयै द्रष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्ता भवति विज्ञाता भवत्यन्नमुपास्स्वेति ॥7.9.1॥

annaṁ vāva balādbhūyastasmādyadyapi daśa rātrīrnāśnīyādyadyu ha jīvedathavā'draṣṭā'śrotā'mantā'boddhā'kartā'vijñātā bhavatyathānnasyā''yai draṣṭā bhavati śrotā bhavati mantā bhavati boddhā bhavati kartā bhavati vijñātā bhavatyannamupāssveti ॥7.9.1॥

· · ·

[ Sutra 7.9.2 ]

स योऽन्नं ब्रह्मेत्युपास्तेऽन्नवतो वै स लोकान्पानवतोऽभिसिध्यति यावदन्नस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति योऽन्नं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवोऽन्नाद्भूय इत्यन्नाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥7.9.2॥

sa yo'nnaṁ brahmetyupāste'nnavato vai sa lokānpānavato'bhisidhyati yāvadannasya gataṁ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo'nnaṁ brahmetyupāste'sti bhagavo'nnādbhūya ityannādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti ॥7.9.2॥

· · ·

[ Sutra 7.10.1 ]

आपो वावान्नाद्भूयस्तस्माद्यदा सुवृष्टिर्न भवति व्याधीयन्ते प्राणा अन्नं कनीयो भविष्यतीत्यथ यदा सुवृष्टिर्भवत्यानन्दिनः प्राणा भवन्त्यन्नं बहु भविष्यतीत्याप एवेमा मूर्ता येयं पृथिवी यदन्तरिक्षं यद्द्यौर्यत्पर्वता यद्देवमनुष्यायत्पशवश्च वयासि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकमाप एवेमा मूर्ता अप उपास्स्वेति ॥7.10.1॥

āpo vāvānnādbhūyastasmādyadā suvṛṣṭirna bhavati vyādhīyante prāṇā annaṁ kanīyo bhaviṣyatītyatha yadā suvṛṣṭirbhavatyānandinaḥ prāṇā bhavantyannaṁ bahu bhaviṣyatītyāpa evemā mūrtā yeyaṁ pṛthivī yadantarikṣaṁ yaddyauryatparvatā yaddevamanuṣyāyatpaśavaśca vayāsi ca tṛṇavanaspatayaḥ śvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakamāpa evemā mūrtā apa upāssveti ॥7.10.1॥

· · ·

[ Sutra 7.10.2 ]

स योऽपो ब्रह्मेत्युपास्त आप्नोति सर्वान्कामास्तृप्तिमान्भवति यावदपां गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति योऽपो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवोऽद्भ्यो भूय इत्यद्भ्यो वा भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥7.10.2॥

sa yo'po brahmetyupāsta āpnoti sarvānkāmāstṛptimānbhavati yāvadapāṁ gataṁ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo'po brahmetyupāste'sti bhagavo'dbhyo bhūya ityadbhyo vā bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti ॥7.10.2॥

· · ·

[ Sutra 7.11.1 ]

तेजो वावाद्भ्यो भूयस्तद्वा एतद्वायुमागृह्याकाशमभितपति तदाहुर्निशोचति नितपति वर्षिष्यति वा इति तेज एव तत्पूर्वं दर्शयित्वाऽथापः सृजते तदेतदूर्ध्वाभिश्च तिरश्चीभिश्च विद्युद्भिराह्रादाश्चरन्ति तस्मादाहुर्विद्योतते स्तनयति वर्षिष्यति वा इति तेज एव तत्पूर्वं दर्शयित्वाऽथापः सृजते तेज उपास्स्वेति ॥7.11.1॥

tejo vāvādbhyo bhūyastadvā etadvāyumāgṛhyākāśamabhitapati tadāhurniśocati nitapati varṣiṣyati vā iti teja eva tatpūrvaṁ darśayitvā'thāpaḥ sṛjate tadetadūrdhvābhiśca tiraścībhiśca vidyudbhirāhrādāścaranti tasmādāhurvidyotate stanayati varṣiṣyati vā iti teja eva tatpūrvaṁ darśayitvā'thāpaḥ sṛjate teja upāssveti ॥7.11.1॥

· · ·

[ Sutra 7.11.2 ]

स यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते तेजस्वी वै स तेजस्वतो लोकान्भास्वतोऽपहततमस्कानभिसिध्यति यावत्तेजसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवस्तेजसो भूय इति तेजसो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥7.11.2॥

sa yastejo brahmetyupāste tejasvī vai sa tejasvato lokānbhāsvato'pahatatamaskānabhisidhyati yāvattejaso gataṁ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yastejo brahmetyupāste'sti bhagavastejaso bhūya iti tejaso vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti ॥7.11.2॥

· · ·

[ Sutra 7.12.1 ]

आकाशो वाव तेजसो भूयानाकाशे वै सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राण्यग्निराकाशेनाह्वयत्याकाशेन शृणोत्याकाशेन प्रतिशृणोत्याकाशे रमत आकाशे न रमत आकाशे जायत आकाशमभिजायत आकाशमुपास्स्वेति ॥7.12.1॥

ākāśo vāva tejaso bhūyānākāśe vai sūryācandramasāvubhau vidyunnakṣatrāṇyagnirākāśenāhvayatyākāśena śṛṇotyākāśena pratiśṛṇotyākāśe ramata ākāśe na ramata ākāśe jāyata ākāśamabhijāyata ākāśamupāssveti ॥7.12.1॥

· · ·

[ Sutra 7.12.2 ]

स य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्त आकाशवतो वै स लोकान्प्रकाशवतोऽसंबाधानुरुगायवतोऽभिसिध्यति यावदाकाशस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगव आकाशाद्भूय इत्याकाशाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥7.12.2॥

sa ya ākāśaṁ brahmetyupāsta ākāśavato vai sa lokānprakāśavato'saṁbādhānurugāyavato'bhisidhyatiyāvadākāśasya gataṁ tatrāsya yathākāmacāro bhavati ya ākāśaṁ brahmetyupāste'sti bhagava ākāśādbhūya ityākāśādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti ॥7.12.2॥

· · ·

[ Sutra 7.13.1 ]

स्मरो वावाकाशाद्भूयस्तस्माद्यद्यपि बहव आसीरन्न स्मरन्तो नैव ते कंचन शृणुयुर्न मन्वीरन्न विजानीरन्यदा वाव ते स्मरेयुरथ शृणुयुरथ मन्वीरन्नथ विजानीरन्स्मरेण वै पुत्रान्विजानाति स्मरेण पशून् स्मरमुपास्स्वेति ॥7.13.1॥

smaro vāvākāśādbhūyastasmādyadyapi bahava āsīranna smaranto naiva te kaṁcana śṛṇuyurna manvīranna vijānīranyadā vāva te smareyuratha śṛṇuyuratha manvīrannatha vijānīransmareṇa vai putrānvijānāti smareṇa paśūn smaramupāssveti ॥7.13.1॥

· · ·

[ Sutra 7.13.2 ]

स यः स्मरं ब्रह्मेत्युपास्ते यावत्स्मरस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यः स्मरं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवः स्मराद्भूय इति स्मराद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥7.13.2॥

sa yaḥ smaraṁ brahmetyupāste yāvatsmarasya gataṁ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaḥ smaraṁ brahmetyupāste'sti bhagavaḥ smarādbhūya iti smarādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti ॥7.13.2॥

· · ·

[ Sutra 7.14.1 ]

आशा वाव स्मराद्भूयस्याशेद्धो वै स्मरो मन्त्रानधीते कर्माणि कुरुते पुत्राश्च पशूश्चेच्छत इमं च लोकममुं चेच्छत आशामुपास्स्वेति ॥7.14.1॥

āśā vāva smarādbhūyasyāśeddho vai smaro mantrānadhīte karmāṇi kurute putrāśca paśūścecchata imaṁ ca lokamamuṁ cecchata āśāmupāssveti ॥7.14.1॥

· · ·

[ Sutra 7.14.2 ]

स य आशां ब्रह्मेत्युपास्त आशयाऽस्य सर्वे कामाः समृध्यन्त्यमोघा हास्याशिषो भवन्ति यावदाशाया गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आशां ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगव आशाया भूय इत्याशाया वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥7.14.2॥

sa ya āśāṁ brahmetyupāsta āśayā'sya sarve kāmāḥ samṛdhyantyamoghā hāsyāśiṣo bhavanti yāvadāśāyā gataṁ tatrāsya yathākāmacāro bhavati ya āśāṁ brahmetyupāste'sti bhagava āśāyā bhūya ityāśāyā vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti ॥7.14.2॥

· · ·

[ Sutra 7.15.1 ]

प्राणो वा आशाया भूयान्यथा वा अरा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन्प्राणे सर्वसमर्पितं प्राणः प्राणेन याति प्राणः प्राणं ददाति प्राणाय ददाति प्राणो ह पिता प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो ब्राह्मणः ॥7.15.1॥

prāṇo vā āśāyā bhūyānyathā vā arā nābhau samarpitā evamasminprāṇe sarvasamarpitaṁ prāṇaḥ prāṇena yāti prāṇaḥ prāṇaṁ dadāti prāṇāya dadāti prāṇo ha pitā prāṇo mātā prāṇo bhrātā prāṇaḥ svasā prāṇa ācāryaḥ prāṇo brāhmaṇaḥ ॥7.15.1॥

· · ·

[ Sutra 7.15.2 ]

स यदि पितरं वा मातरं वा भ्रातरं वा स्वसारं वाचार्यं वा ब्राह्मणं वा किंचिद्भृशमिव प्रत्याह धिक्त्वाऽस्त्वित्येवैनमाहुः पितृहा वै त्वमसि मातृहा वै त्वमसि भ्रातृहा वै त्वमसि स्वसृहा वै त्वमस्याचार्यहा वै त्वमसि ब्राह्मणहा वै त्वमसीति ॥7.15.2॥

sa yadi pitaraṁ vā mātaraṁ vā bhrātaraṁ vā svasāraṁ vācāryaṁ vā brāhmaṇaṁ vā kiṁcidbhṛśamiva pratyāha dhiktvā'stvityevainamāhuḥ pitṛhā vai tvamasi mātṛhā vai tvamasi bhrātṛhā vai tvamasi svasṛhā vai tvamasyācāryahā vai tvamasi brāhmaṇahā vai tvamasīti ॥7.15.2॥

· · ·

[ Sutra 7.15.3 ]

अथ यद्यप्येनानुत्क्रान्तप्राणाञ्छूलेन समासं व्यतिषंदहेन्नैवैनं ब्रूयुः पितृहाऽसीति न मातृहाऽसीति न भ्रातृहाऽसीति न स्वसृहाऽसीति नाचार्यहाऽसीति न ब्राह्मणहाऽसीति ॥7.15.3॥

atha yadyapyenānutkrāntaprāṇāñchūlena samāsaṁ vyatiṣaṁdahennaivainaṁ brūyuḥ pitṛhā'sīti na mātṛhā'sīti na bhrātṛhā'sīti na svasṛhā'sīti nācāryahā'sīti na brāhmaṇahā'sīti ॥7.15.3॥

· · ·

[ Sutra 7.15.4 ]

राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नतिवादी भवति तं चेद्ब्रूयुरतिवाद्यसीत्यतिवाद्यस्मीति ब्रूयान्नापह्नुवीत ॥7.15.4॥

prāṇo hyevaitāni sarvāṇi bhavati sa vā eṣa evaṁ paśyannevaṁ manvāna evaṁ vijānannativādī bhavati taṁ cedbrūyurativādyasītyativādyasmīti brūyānnāpahnuvīta ॥7.15.4॥

· · ·

[ Sutra 7.16.1 ]

एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानीति सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति सत्यं भगवो विजिज्ञास इति ॥7.16.1॥

eṣa tu vā ativadati yaḥ satyenātivadati so'haṁ bhagavaḥ satyenātivadānīti satyaṁ tveva vijijñāsitavyamiti satyaṁ bhagavo vijijñāsa iti ॥7.16.1॥

· · ·

[ Sutra 7.17.1 ]

यदा वै विजानात्यथ सत्यं वदति नाविजानन्सत्यं वदति विजानन्नेव सत्यं वदति विज्ञानं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति विज्ञानं भगवो विजिज्ञास इति ॥7.17.1॥

yadā vai vijānātyatha satyaṁ vadati nāvijānansatyaṁ vadati vijānanneva satyaṁ vadati vijñānaṁ tveva vijijñāsitavyamiti vijñānaṁ bhagavo vijijñāsa iti ॥7.17.1॥

· · ·

[ Sutra 7.18.1 ]

यदा वै मनुतेऽथ विजानाति नामत्वा विजानाति मत्वैव विजानाति मतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्येति मतिं भगवो विजिज्ञास इति ॥7.18.1॥

yadā vai manute'tha vijānāti nāmatvā vijānāti matvaiva vijānāti matistveva vijijñāsitavyeti matiṁ bhagavo vijijñāsa iti ॥7.18.1॥

· · ·

[ Sutra 7.19.1 ]

यदा वै श्रद्दधात्यथ मनुते नाश्रद्दधन्मनुते श्रद्दधदेव मनुते श्रद्धा त्वेव विजिज्ञासितव्येति श्रद्धां भगवो विजिज्ञास इति ॥7.19.1॥

yadā vai śraddadhātyatha manute nāśraddadhanmanute śraddadhadeva manute śraddhā tveva vijijñāsitavyeti śraddhāṁ bhagavo vijijñāsa iti ॥7.19.1॥

· · ·

[ Sutra 7.20.1 ]

यदा वै निस्तिष्ठत्यथ श्रद्दधाति नानिस्तिष्ठञ्छ्रद्दधाति निस्तिष्ठन्नेव श्रद्दधाति निष्ठा त्वेव विजिज्ञासितव्येति निष्ठां भगवो विजिज्ञास इति ॥7.20.1॥

yadā vai nistiṣṭhatyatha śraddadhāti nānistiṣṭhañchraddadhāti nistiṣṭhanneva śraddadhāti niṣṭhā tveva vijijñāsitavyeti niṣṭhāṁ bhagavo vijijñāsa iti ॥7.20.1॥

· · ·

[ Sutra 7.21.1 ]

यदा वै करोत्यथ निस्तिष्ठति नाकृत्वा निस्तिष्ठति कृत्वैव निस्तिष्ठति कृतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्येति कृतिं भगवो विजिज्ञास इति ॥7.21.1॥

yadā vai karotyatha nistiṣṭhati nākṛtvā nistiṣṭhati kṛtvaiva nistiṣṭhati kṛtistveva vijijñāsitavyeti kṛtiṁ bhagavo vijijñāsa iti ॥7.21.1॥

· · ·

[ Sutra 7.22.1 ]

यदा वै सुखं लभतेऽथ करोति नासुखं लब्ध्वा करोति सुखमेव लब्ध्वा करोति सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति सुखं भगवो विजिज्ञास इति ॥7.22.1॥

yadā vai sukhaṁ labhate'tha karoti nāsukhaṁ labdhvā karoti sukhameva labdhvā karoti sukhaṁ tveva vijijñāsitavyamiti sukhaṁ bhagavo vijijñāsa iti ॥7.22.1॥

· · ·

[ Sutra 7.23.1 ]

यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखं भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति ॥7.23.1॥

yo vai bhūmā tatsukhaṁ nālpe sukhamasti bhūmaiva sukhaṁ bhūmā tveva vijijñāsitavya iti bhūmānaṁ bhagavo vijijñāsa iti ॥7.23.1॥

· · ·

[ Sutra 7.24.1 ]

यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमाथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं यो वै भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मर्त्य स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि यदि वा न महिम्नीति ॥7.24.1॥

yatra nānyatpaśyati nānyacchṛṇoti nānyadvijānāti sa bhūmātha yatrānyatpaśyatyanyacchṛṇotyanyadvijānāti tadalpaṁ yo vai bhūmā tadamṛtamatha yadalpaṁ tanmartya sa bhagavaḥ kasminpratiṣṭhita iti sve mahimni yadi vā na mahimnīti ॥7.24.1॥

· · ·

[ Sutra 7.24.2 ]

गो अश्वमिह महिमेत्याचक्षते हस्तिहिरण्यं दासभार्यं क्षेत्राण्यायतनानीति नाहमेवं ब्रवीमि ब्रवीमीति होवाचान्योह्यन्यस्मिन्प्रतिष्ठित इति ॥7.24.2॥

go aśvamiha mahimetyācakṣate hastihiraṇyaṁ dāsabhāryaṁ kṣetrāṇyāyatanānīti nāhamevaṁ bravīmi bravīmīti hovācānyohyanyasminpratiṣṭhita iti ॥7.24.2॥

· · ·

[ Sutra 7.25.1 ]

स एवाधस्तात्स उपरिष्टात्स पश्चात्स पुरस्तात्स दक्षिणतः स उत्तरतः स एवेद सर्वमित्यथातोऽहंकारादेश एवाहमेवाधस्तादहमुपरिष्टादहं पश्चादहं पुरस्तादहं दक्षिणतोऽहमुत्तरतोऽहमेवेद सर्वमिति ॥7.25.1॥

sa evādhastātsa upariṣṭātsa paścātsa purastātsa dakṣiṇataḥ sa uttarataḥ sa eveda sarvamityathāto'haṁkārādeśa evāhamevādhastādahamupariṣṭādahaṁ paścādahaṁ purastādahaṁ dakṣiṇato'hamuttarato'hameveda sarvamiti ॥7.25.1॥

· · ·

[ Sutra 7.25.2 ]

अथात आत्मादेश एवात्मैवाधस्तादात्मोपरिष्टादात्मा पश्चादात्मा पुरस्तादात्मा दक्षिणत आत्मोत्तरत आत्मैवेद सर्वमिति स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नात्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराड्भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति अथ येऽन्यथाऽतो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति तेषा सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवति ॥7.25.2॥

athāta ātmādeśa evātmaivādhastādātmopariṣṭādātmā paścādātmā purastādātmā dakṣiṇata ātmottarata ātmaiveda sarvamiti sa vā eṣa evaṁ paśyannevaṁ manvāna evaṁ vijānannātmaratirātmakrīḍa ātmamithuna ātmānandaḥ sa svarāḍbhavati tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati atha ye'nyathā'to viduranyarājānaste kṣayyalokā bhavanti teṣā sarveṣu lokeṣvakāmacāro bhavati ॥7.25.2॥

· · ·

[ Sutra 7.26.1 ]

तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्वानस्यैवं विजानत आत्मतः प्राण आत्मत आशात्मतः स्मर आत्मत आकाश आत्मतस्तेज आत्मत आप आत्मत आविर्भावतिरोभावावात्मतोऽन्नमात्मतो बलमात्मतो विज्ञानमात्मतो ध्यानमात्मतश्चित्तमात्मतः संकल्प आत्मतो मन आत्मतो वागात्मतो नामात्मतो मन्त्रा आत्मतः कर्माण्यात्मत एवेद सर्वमिति ॥7.26.1॥

tasya ha vā etasyaivaṁ paśyata evaṁ manvānasyaivaṁ vijānata ātmataḥ prāṇa ātmata āśātmataḥ smara ātmata ākāśa ātmatasteja ātmata āpa ātmata āvirbhāvatirobhāvāvātmato'nnamātmato balamātmato vijñānamātmato dhyānamātmataścittamātmataḥ saṁkalpa ātmato mana ātmato vāgātmato nāmātmato mantrā ātmataḥ karmāṇyātmata eveda sarvamiti ॥7.26.1॥

· · ·

[ Sutra 7.26.2 ]

तदेष श्लोको न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोत दुःखता सर्व ह पश्यः पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वश इति स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा नवधा चैव पुनश्चैकादशः स्मृतः शतं च दश चैकश्च सहस्राणि च विशतिराहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षस्तस्मै मृदितकषायाय तमसस्पारं दर्शयति भगवान्सनत्कुमारस्त स्कन्द इत्याचक्षते त स्कन्द इत्याचक्षते ॥7.26.2॥

tadeṣa śloko na paśyo mṛtyuṁ paśyati na rogaṁ nota duḥkhatā sarva ha paśyaḥ paśyati sarvamāpnoti sarvaśa iti sa ekadhā bhavati tridhā bhavati pañcadhā saptadhā navadhā caiva punaścaikādaśaḥ smṛtaḥ śataṁ ca daśa caikaśca sahasrāṇi ca viśatirāhāraśuddhau sattvaśuddhiḥ sattvaśuddhau dhruvā smṛtiḥ smṛtilambhe sarvagranthīnāṁ vipramokṣastasmai mṛditakaṣāyāya tamasaspāraṁ darśayati bhagavānsanatkumārasta skanda ityācakṣate ta skanda ityācakṣate ॥7.26.2॥

· · ·

[ Sutra 8.1.1 ]

ॐ अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यंतद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति ॥8.1.1॥

om atha yadidamasminbrahmapure daharaṁ puṇḍarīkaṁ veśma daharo'sminnantarākāśastasminyadantastadanveṣṭavyaṁ tadvāva vijijñāsitavyamiti ॥8.1.1॥

· · ·

[ Sutra 8.1.2 ]

तं चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति स ब्रूयात्‌ ॥8.1.2॥

taṁ cedbrūyuryadidamasminbrahmapure daharaṁ puṇḍarīkaṁ veśma daharo'sminnantarākāśaḥ kiṁ tadatra vidyate yadanveṣṭavyaṁ yadvāva vijijñāsitavyamiti sa brūyāt | ॥8.1.2॥

· · ·

[ Sutra 8.1.3 ]

यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राणि यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वं तदस्मिन्समाहितमिति ॥8.1.3॥

yāvānvā ayamākāśastāvāneṣo'ntarhṛdaya ākāśa ubhe asmindyāvāpṛthivī antareva samāhite ubhāvagniśca vāyuśca sūryācandramasāvubhau vidyunnakṣatrāṇi yaccāsyehāsti yacca nāsti sarvaṁ tadasminsamāhitamiti ॥8.1.3॥

· · ·

[ Sutra 8.1.4 ]

तं चेद्ब्रूयुरस्मिश्चेदिदं ब्रह्मपुरे सर्व समाहित सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यदैतज्जरा वाप्नोति प्रध्वसते वा किं ततोऽतिशिष्यत इति ॥8.1.4॥

taṁ cedbrūyurasmiścedidaṁ brahmapure sarva samāhita sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmā yadaitajjarā vāpnoti pradhvasate vā kiṁ tato'tiśiṣyata iti ॥8.1.4॥

· · ·

[ Sutra 8.1.5 ]

स ब्रूयान्नास्य जरयैतज्जीर्यति न वधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिकामाः समाहिता एषआत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पो यथा ह्येवेह प्रजा अन्वाविशन्ति यथानुशासनं यं यमन्तमभिकामा भवन्ति यं जनपदं यं क्षेत्रभागं तं तमेवोपजीवन्ति ॥8.1.5॥

sa brūyānnāsya jarayaitajjīryati na vadhenāsya hanyata etatsatyaṁ brahmapuramasmikāmāḥ samāhitā eṣaātmā'pahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṁkalpo yathā hyeveha prajā anvāviśanti yathānuśāsanaṁ yaṁ yamantamabhikāmā bhavanti yaṁ janapadaṁ yaṁ kṣetrabhāgaṁ taṁ tamevopajīvanti ॥8.1.5॥

· · ·

[ Sutra 8.1.6 ]

तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते तद्य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येताश्च सत्यान्कामास्तेषा सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवत्यथ य इहात्मानमनिवुद्य व्रजन्त्येताश्च सत्यान् कामास्तेषा सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥8.1.6॥

tadyatheha karmajito lokaḥ kṣīyata evamevāmutra puṇyajito lokaḥ kṣīyate tadya ihātmānamanuvidya vrajantyetāśca satyānkāmāsteṣā sarveṣu lokeṣvakāmacāro bhavatyatha ya ihātmānamanivudya vrajantyetāśca satyān kāmāsteṣā sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati ॥8.1.6॥

· · ·

[ Sutra 8.2.1 ]

स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते ॥8.2.1॥

sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṁkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti tena pitṛlokena saṁpanno mahīyate ॥8.2.1॥

· · ·

[ Sutra 8.2.2 ]

अथ यदि मातृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य मातरः समुत्तिष्ठन्ति तेन मातृलोकेन संपन्नो महीयते ॥8.2.2॥

atha yadi mātṛlokakāmo bhavati saṁkalpādevāsya mātaraḥ samuttiṣṭhanti tena mātṛlokena saṁpanno mahīyate ॥8.2.2॥

· · ·

[ Sutra 8.2.3 ]

अथ यदि भ्रातृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य भ्रातरः समुत्तिष्ठन्ति तेन भ्रातृलोकेन संपन्नो महीयते ॥8.2.3॥

atha yadi bhrātṛlokakāmo bhavati saṁkalpādevāsya bhrātaraḥ samuttiṣṭhanti tena bhrātṛlokena saṁpanno mahīyate ॥8.2.3॥

· · ·

[ Sutra 8.2.4 ]

अथ यदि स्वसृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य स्वसारः समुत्तिष्ठन्ति तेन स्वसृलोकेन संपन्नो महीयते ॥8.2.4॥

atha yadi svasṛlokakāmo bhavati saṁkalpādevāsya svasāraḥ samuttiṣṭhanti tena svasṛlokena saṁpanno mahīyate ॥8.2.4॥

· · ·

[ Sutra 8.2.5 ]

अथ यदि सखिलोककामो भवति संकल्पादेवास्य सखायः समुत्तिष्ठन्ति तेन सखिलोकेन संपन्नो महीयते ॥8.2.5॥

atha yadi sakhilokakāmo bhavati saṁkalpādevāsya sakhāyaḥ samuttiṣṭhanti tena sakhilokena saṁpanno mahīyate ॥8.2.5॥

· · ·

[ Sutra 8.2.6 ]

अथ यदि गन्धमाल्यलोककामो भवति संकल्पादेवास्य गन्धमाल्ये समुत्तिष्ठतस्तेन गन्धमाल्यलोकेन संपन्नो महीयते ॥8.2.6॥

atha yadi gandhamālyalokakāmo bhavati saṁkalpādevāsya gandhamālye samuttiṣṭhatastena gandhamālyalokena saṁpanno mahīyate ॥8.2.6॥

· · ·

[ Sutra 8.2.7 ]

अथ यद्यन्नपानलोककामो भवति संकल्पादेवास्यान्नपाने समुत्तिष्ठतस्तेनान्नपानलोकेन संपन्नो महीयते ॥8.2.7॥

atha yadyannapānalokakāmo bhavati saṁkalpādevāsyānnapāne samuttiṣṭhatastenānnapānalokena saṁpanno mahīyate ॥8.2.7॥

· · ·

[ Sutra 8.2.8 ]

अथ यदि गीतवादित्रलोककामो भवति संकल्पादेवास्य गीतवादित्रे समुत्तिष्ठतस्तेन गीतवादित्रलोकेन संपन्नो महीयते ॥8.2.8॥

atha yadi gītavāditralokakāmo bhavati saṁkalpādevāsya gītavāditre samuttiṣṭhatastena gītavāditralokena saṁpanno mahīyate ॥8.2.8॥

· · ·

[ Sutra 8.2.9 ]

अथ यदि स्त्रीलोककामो भवति संकल्पादेवास्य स्त्रियः समुत्तिष्ठन्ति तेन स्त्रीलोकेन संपन्नो महीयते ॥8.2.9॥

atha yadi strīlokakāmo bhavati saṁkalpādevāsya striyaḥ samuttiṣṭhanti tena strīlokena saṁpanno mahīyate ॥8.2.9॥

· · ·

[ Sutra 8.2.10 ]

यं यमन्तमभिकामो भवति यं कामं कामयते सोऽस्य संकल्पादेव समुत्तिष्ठति तेन संपन्नो महीयते ॥8.2.10॥

yaṁ yamantamabhikāmo bhavati yaṁ kāmaṁ kāmayate so'sya saṁkalpādeva samuttiṣṭhati tena saṁpanno mahīyate ॥8.2.10॥

· · ·

[ Sutra 8.3.1 ]

त इमे सत्याः कामा अनृतापिधानास्तेषा सत्याना सतामनृतमपिधानं यो यो ह्यस्येतः प्रैति न तमिह दर्शनाय लभते ॥8.3.1॥

ta ime satyāḥ kāmā anṛtāpidhānāsteṣā satyānā satāmanṛtamapidhānaṁ yo yo hyasyetaḥ praiti na tamiha darśanāya labhate ॥8.3.1॥

· · ·

[ Sutra 8.3.2 ]

अथ ये चास्येह जीवा ये च प्रेता यच्चान्यदिच्छन्न लभते सर्वं तदत्र गत्वा विन्दतेऽत्र ह्यस्यैते सत्याः कामा अनृतापिधानास्तद्यथापि हिरण्यनिधिं निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सञ्चरन्तो न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः ॥8.3.2॥

atha ye cāsyeha jīvā ye ca pretā

yaccānyadicchanna labhate sarvaṁ tadatra gatvā vindate'tra hyasyaite satyāḥ kāmā anṛtāpidhānāstadyathāpi hiraṇyanidhiṁ nihitamakṣetrajñā uparyupari sañcaranto na vindeyurevamevemāḥ sarvāḥ prajā aharahargacchantya etaṁ brahmalokaṁ na vindantyanṛtena hi pratyūḍhāḥ ॥8.3.2॥

· · ·

[ Sutra 8.3.3 ]

स वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्त हृद्ययमिति तस्माद्धृदयमहरहर्वा एवंवित्स्वर्गं लोकमेति ॥8.3.3॥

sa vā eṣa ātmā hṛdi tasyaitadeva nirukta hṛdyayamiti tasmāddhṛdayamaharaharvā evaṁvitsvargaṁ lokameti ॥8.3.3॥

· · ·

[ Sutra 8.3.4 ]

अथ य एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति ॥8.3.4॥

atha ya eṣa saṁprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṁ jyotirupasaṁpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata eṣa ātmeti hovācatadamṛtamabhayametadbrahmeti tasya ha vā etasya brahmaṇo nāma satyamiti ॥8.3.4॥

· · ·

[ Sutra 8.3.5 ]

तानि ह वा एतानि त्रीण्यक्षराणि सतीयमिति तद्यत्सत्तदमृतमथ यत्ति तन्मर्त्यमथ यद्यं तेनोभे यच्छति यदनेनोभे यच्छति तस्माद्यमहरहर्वा एवंवित्स्वर्गं लोकमेति ॥8.3.5॥

tāni ha vā etāni trīṇyakṣarāṇi satīyamiti tadyatsattadamṛtamatha yatti tanmartyamatha yadyaṁ tenobhe yacchati yadanenobhe yacchati tasmādyamaharaharvā evaṁvitsvargaṁ lokameti ॥8.3.5॥

· · ·

[ Sutra 8.4.1 ]

अथ य आत्मा स सेतुर्धृतिरेषां लोकानामसंभेदाय नैत सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युर्न शोको न सुकृतं न दुष्कृत सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्तेऽपहतपाप्मा ह्येष ब्रह्मलोकः ॥8.4.1॥

atha ya ātmā sa seturdhṛtireṣāṁ lokānāmasaṁbhedāya naita setumahorātre tarato na jarā na mṛtyurna śoko na sukṛtaṁ na duṣkṛta sarve pāpmāno'to nivartante'pahatapāpmā hyeṣa brahmalokaḥ ॥8.4.1॥

· · ·

[ Sutra 8.4.2 ]

तस्माद्वा एत सेतुं तीर्त्वाऽन्धः सन्ननन्धो भवति विद्धः सन्नविद्धो भवत्युपतापी सन्ननुपतापी भवति तस्माद्वा एत सेतुं तीर्त्वापि नक्तमहरेवाभिनिष्पद्यते सकृद्विभातो ह्येवैष ब्रह्मलोकः ॥8.4.2॥

tasmādvā eta setuṁ tīrtvā'ndhaḥ sannanandho bhavati viddhaḥ sannaviddho bhavatyupatāpī sannanupatāpī bhavati tasmādvā eta setuṁ tīrtvāpi naktamaharevābhiniṣpadyate sakṛdvibhāto hyevaiṣa brahmalokaḥ ॥8.4.2॥

· · ·

[ Sutra 8.4.3 ]

तद्य एवैतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषा सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥8.4.3॥

tadya evaitaṁ brahmalokaṁ brahmacaryeṇānuvindanti teṣāmevaiṣa brahmalokasteṣā sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati ॥8.4.3॥

· · ·

[ Sutra 8.5.1 ]

अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येव यो ज्ञाता तं विन्दतेऽथ यदिष्टमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येवेष्ट्वात्मानमनुविन्दते ॥8.5.1॥

atha yadyajña ityācakṣate brahmacaryameva tadbrahmacaryeṇa hyeva yo jñātā taṁ vindate'tha yadiṣṭamityācakṣate brahmacaryameva tadbrahmacaryeṇa hyeveṣṭvātmānamanuvindate ॥8.5.1॥

· · ·

[ Sutra 8.5.2 ]

अथ यत्सत्त्रायणमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येव सत आत्मनस्त्राणं विन्दतेऽथ यन्मौनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तब्ब्रह्मचर्येण ह्येवात्मानमनुविद्य मनुते ॥8.5.2॥

atha yatsattrāyaṇamityācakṣate brahmacaryameva tadbrahmacaryeṇa hyeva sata ātmanastrāṇaṁ vindate'tha yanmaunamityācakṣate brahmacaryameva tabbrahmacaryeṇa hyevātmānamanuvidya manute ॥8.5.2॥

· · ·

[ Sutra 8.5.3 ]

अथ यदनाशकायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तदेष ह्यात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्येणानुविन्दतेऽथ यदरण्यायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत्तदरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो दिवि तदैरं मदीय सरस्तदश्वत्थः सोमसवनस्तदपराजिता पूर्ब्रह्मणः प्रभुविमित हिरण्मयम्‌ ॥8.5.3॥

atha yadanāśakāyanamityācakṣate brahmacaryameva tadeṣa hyātmā na naśyati yaṁ brahmacaryeṇānuvindate'tha yadaraṇyāyanamityācakṣate brahmacaryameva tattadaraśca ha vai ṇyaścārṇavau brahmaloke tṛtīyasyāmito divi tadairaṁ madīya sarastadaśvatthaḥ somasavanastadaparājitā pūrbrahmaṇaḥ prabhuvimita hiraṇmayam ॥8.5.3॥

· · ·

[ Sutra 8.5.4 ]

तद्य एवैतावरं च ण्यं चार्णवौ ब्रह्मलोके ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषा सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥8.5.4॥

tadya evaitāvaraṁ ca ṇyaṁ cārṇavau brahmaloke brahmacaryeṇānuvindanti teṣāmevaiṣa brahmalokasteṣā sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati ॥8.5.4॥

· · ·

[ Sutra 8.6.1 ]

अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पिङ्गलस्याणिम्नस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येत्यसौ वा आदित्यः पिङ्गल एष शुक्ल एष नील एष पीत एष लोहितः ॥8.6.1॥

atha yā etā hṛdayasya nāḍyastāḥ piṅgalasyāṇimnastiṣṭhanti śuklasya nīlasya pītasya lohitasyetyasau vā ādityaḥ piṅgala eṣa śukla eṣa nīla eṣa pīta eṣa lohitaḥ ॥8.6.1॥

· · ·

[ Sutra 8.6.2 ]

तद्यथा महापथ आतत उभौ ग्रामौ गच्छतीमं चामुं चैवमेवैता आदित्यस्य रश्मय उभौ लोकौ गच्छन्तीमं चामुं चामुष्मादादित्यात्प्रतायन्ते ता आसु नाडीषु सृप्ता आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽमुष्मिन्नादित्ये सृप्ताः ॥8.6.2॥

tadyathā mahāpatha ātata ubhau grāmau gacchatīmaṁ cāmuṁ caivamevaitā ādityasya raśmaya ubhau lokau gacchantīmaṁ cāmuṁ cāmuṣmādādityātpratāyante tā āsu nāḍīṣu sṛptā ābhyo nāḍībhyaḥ pratāyante te'muṣminnāditye sṛptāḥ ॥8.6.2॥

· · ·

[ Sutra 8.6.3 ]

तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्यासु तदा नाडीषु सृप्तो भवति तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति तेजसा हि तदा संपन्नो भवति ॥8.6.3॥

tadyatraitatsuptaḥ samastaḥ saṁprasannaḥ svapnaṁ na vijānātyāsu tadā nāḍīṣu sṛpto bhavati taṁ na kaścana pāpmā spṛśati tejasā hi tadā saṁpanno bhavati ॥8.6.3॥

· · ·

[ Sutra 8.6.4 ]

अथ यत्रैतदबलिमानं नीतो भवति तमभित आसीना आहुर्जानासि मां जानासि मामिति स यावदस्माच्छरीरादनुत्क्रान्तो भवति तावज्जानाति ॥8.6.4॥

atha yatraitadabalimānaṁ nīto bhavati tamabhita āsīnā āhurjānāsi māṁ jānāsi māmiti sa yāvadasmāccharīrādanutkrānto bhavati tāvajjānāti ॥8.6.4॥

· · ·

[ Sutra 8.6.5 ]

अथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते स ओमिति वा होद्वा मीयते स यावत्क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छत्येतद्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोधोऽविदुषाम्‌ ॥8.6.5॥

atha yatraitadasmāccharīrādutkrāmatyathaitaireva raśmibhirūrdhvamākramate sa omiti vā hodvā mīyate sa yāvatkṣipyenmanastāvadādityaṁ gacchatyetadvai khalu lokadvāraṁ viduṣāṁ prapadanaṁ nirodho'viduṣām ॥8.6.5॥

· · ·

[ Sutra 8.6.6 ]

तदेष श्लोकः। शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका। तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्त्युत्क्रमणे भवन्ति ॥8.6.6॥

tadeṣa ślokaḥ | śataṁ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṁ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā | tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavantyutkramaṇe bhavanti ॥8.6.6॥

· · ·

[ Sutra 8.7.1 ]

य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वाश्च लोकानाप्नोति सर्वाश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिरुवा ॥8.7.1॥

ya ātmā'pahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṁkalpaḥ so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ sa sarvāśca lokānāpnoti sarvāśca kāmānyastamātmānamanuvidya vijānātīti ha prajāpatiruvāca ॥8.7.1॥

· · ·

[ Sutra 8.7.2 ]

तद्धोभये देवासुरा अनुबुबुधिरे ते होचुर्हन्त तमात्मानमन्वेच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वाश्च लोकानाप्नोति सर्वाश्च कामानितीन्द्रो हैव देवानामभिप्रवव्राज विरोचनोऽसुराणां तौ हासंविदानावेव समित्पाणी प्रजापतिसकाशमाजग्मतुः ॥8.7.2॥

taddhobhaye devāsurā anububudhire te hocurhanta tamātmānamanvecchāmo yamātmānamanviṣya sarvāśca lokānāpnoti sarvāśca kāmānitīndro haiva devānāmabhipravavrāja virocano'surāṇāṁ tau hāsaṁvidānāveva samitpāṇī prajāpatisakāśamājagmatuḥ ॥8.7.2॥

· · ·

[ Sutra 8.7.3 ]

तौ ह द्वात्रिशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमूषतुस्तौ ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्तावास्तमिति तौ होचतुर्यआत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वाश्च लोकानाप्नोति सर्वाश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति भगवतो वचो वेदयन्ते तमिच्छन्ताववास्तमिति ॥8.7.3॥

tau ha dvātriśataṁ varṣāṇi brahmacaryamūṣatustau ha prajāpatiruvāca kimicchantāvāstamiti tau hocaturya ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṁkalpaḥ so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ sa sarvāśca lokānāpnoti sarvāśca kāmānyastamātmānamanuvidya vijānātīti bhagavato vaco vedayante tamicchantāvavāstamiti ॥8.7.3॥

· · ·

[ Sutra 8.7.4 ]

तौ ह प्रजापतिरुवाच य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेत्यथ योऽयं भगवोऽप्सु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतम एष इत्येष उ एवैषु सर्वेष्वन्तेषु परिख्यायत इति होवाच ॥8.7.4॥

tau ha prajāpatiruvāca ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmetyatha yo'yaṁ bhagavo'psu parikhyāyate yaścāyamādarśe katama eṣa ityeṣa u evaiṣu sarveṣvanteṣu parikhyāyata iti hovāca ॥8.7.4॥

· · ·

[ Sutra 8.8.1 ]

उदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो न विजानीथस्तन्मे प्रब्रूतमिति तौ होदशरावेऽवेक्षांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति तौ होचतुः सर्वमेवेदमावां भगव आत्मानं पश्याव आ लोमभ्यः आ नखेभ्यः प्रतिरूपमिति ॥8.8.1॥

udaśarāva ātmānamavekṣya yadātmano na vijānīthastanme prabrūtamiti tau hodaśarāve'vekṣāṁcakrāte tau ha prajāpatiruvāca kiṁ paśyatha iti tau hocatuḥ sarvamevedamāvāṁ bhagava ātmānaṁ paśyāva ā lomabhyaḥ ā nakhebhyaḥ pratirūpamiti ॥8.8.1॥

· · ·

[ Sutra 8.8.2 ]

तौ ह प्रजापतिरुवाच साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षेथामिति तौ ह साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति ॥8.8.2॥

tau ha prajāpatiruvāca sādhvalaṁkṛtau suvasanau pariṣkṛtau bhūtvodaśarāve'vekṣethāmiti tau ha sādhvalaṁkṛtau suvasanau pariṣkṛtau bhūtvodaśarāve'vekṣāṁcakrāte tau ha prajāpatiruvāca kiṁ paśyatha iti ॥8.8.2॥

· · ·

[ Sutra 8.8.3 ]

तौ होचतुर्यथैवेदमावां भगवः साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ स्व एवमेवेमौ भगवः साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतावित्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तौ ह शान्तहृदयौ प्रवव्रजतुः ॥8.8.3॥

tau hocaturyathaivedamāvāṁ bhagavaḥ sādhvalaṁkṛtau suvasanau pariṣkṛtau sva evamevemau bhagavaḥ sādhvalaṁkṛtau suvasanau pariṣkṛtāvityeṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti tau ha śāntahṛdayau pravavrajatuḥ ॥8.8.3॥

· · ·

[ Sutra 8.8.4 ]

तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाचानुपलभ्यात्मानमननुविद्य व्रजतो यतर एतदुपनिषदो भविष्यन्ति देवा वाऽसुरा वा ते पराभविष्यन्तीति स ह शान्तहृदय एव विरोचनोऽसुराञ्जगाम तेभ्यो हैतामुपनिषदं प्रोवाचात्मैवेह महय्य आत्मा परिचर्य आत्मानमेवेह महयन्नात्मानं परिचरन्नुभौ लोकाववाप्नोतीमं चामुं चेति ॥8.8.4॥

tau hānvīkṣya prajāpatiruvācānupalabhyātmānamananuvidya vrajato yatara etadupaniṣado bhaviṣyanti devā vā'surā vā te parābhaviṣyantīti sa ha śāntahṛdaya eva virocano'surāñjagāma tebhyo haitāmupaniṣadaṁ provācātmaiveha mahayya ātmā paricarya ātmānameveha mahayannātmānaṁ paricarannubhau lokāvavāpnotīmaṁ cāmuṁ ceti ॥8.8.4॥

· · ·

[ Sutra 8.8.5 ]

तस्मादप्यद्येहाददानमश्रद्दधानमयजमानमाहुरासुरो बतेत्यसुराणा ह्येषोपनिषत्प्रेतस्य शरीरं भिक्षया वसनेनालंकारेणेति सस्कुर्वन्त्येतेन ह्यमुं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते ॥8.8.5॥

tasmādapyadyehādadānamaśraddadhānamayajamānamāhurāsuro batetyasurāṇā hyeṣopaniṣatpretasya śarīraṁ bhikṣayā vasanenālaṁkāreṇeti saskurvantyetena hyamuṁ lokaṁ jeṣyanto manyante ॥8.8.5॥

· · ·

[ Sutra 8.9.1 ]

अथ हेन्द्रोऽप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श यथैव खल्वयमस्मिञ्छरीरे साध्वलंकृते साध्वलंकृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिन्नन्धेऽन्धो भवति स्रामे स्रामः परिवृक्णे परिवृक्णोऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥8.9.1॥

atha hendro'prāpyaiva devānetadbhayaṁ dadarśa yathaiva khalvayamasmiñcharīre sādhvalaṁkṛte sādhvalaṁkṛto bhavati suvasane suvasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛta evamevāyamasminnandhe'ndho bhavati srāme srāmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇo'syaiva śarīrasya nāśamanveṣa naśyati nāhamatra bhogyaṁ paśyāmīti ॥8.9.1॥

· · ·

[ Sutra 8.9.2 ]

स समित्पाणिः पुनरेयाय त ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः सार्धं विरोचनेन किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच यथैव खल्वयं भगवोऽस्मिञ्छरीरे साध्वलंकृते साध्वलंकृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिन्नन्धेऽन्धो भवति स्रामे स्रामः परिवृक्णे परिवृक्णोऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥8.9.2॥

sa samitpāṇiḥ punareyāya ta ha prajāpatiruvāca maghavanyacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ sārdhaṁ virocanena kimicchanpunarāgama iti sa hovāca yathaiva khalvayaṁ bhagavo'smiñcharīre sādhvalaṁkṛte sādhvalaṁkṛto bhavati suvasane suvasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛta evamevāyamasminnandhe'ndho bhavati srāme srāmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇo'syaiva śarīrasya nāśamanveṣa naśyati nāhamatra bhogyaṁ paśyāmīti ॥8.9.2॥

· · ·

[ Sutra 8.9.3 ]

एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिशतं वर्षाणीति स हापराणि द्वात्रिशतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच ॥8.9.3॥

evamevaiṣa maghavanniti hovācaitaṁ tveva te bhūyo'nuvyākhyāsyāmi vasāparāṇi dvātriśataṁ varṣāṇīti sa hāparāṇi dvātriśataṁ varṣāṇyuvāsa tasmai hovāca ॥8.9.3॥

· · ·

[ Sutra 8.10.1 ]

य एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श तद्यद्यपीद शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥8.10.1॥

ya eṣa svapne mahīyamānaścaratyeṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti sa ha śāntahṛdayaḥ pravavrāja sa hāprāpyaiva devānetadbhayaṁ dadarśa tadyadyapīda śarīramandhaṁ bhavatyanandhaḥ sa bhavati yadi srāmamasrāmo naivaiṣo'sya doṣeṇa duṣyati ॥8.10.1॥

· · ·

[ Sutra 8.10.2 ]

न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥8.10.2॥

na vadhenāsya hanyate nāsya srāmyeṇa srāmo ghnanti tvevainaṁ vicchādayantīvāpriyavetteva bhavatyapi roditīva nāhamatra bhogyaṁ paśyāmīti ॥8.10.2॥

· · ·

[ Sutra 8.10.3 ]

स समित्पाणिः पुनरेयाय त ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच तद्यद्यपीदं भगवः शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥8.10.3॥

sa samitpāṇiḥ punareyāya ta ha prajāpatiruvāca maghavanyacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ kimicchanpunarāgama iti sa hovāca tadyadyapīdaṁ bhagavaḥ śarīramandhaṁ bhavatyanandhaḥ sa bhavati yadi srāmamasrāmo naivaiṣo'sya doṣeṇa duṣyati ॥8.10.3॥

· · ·

[ Sutra 8.10.4 ]

न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्येवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिशतं वर्षाणीति स हाऽपराणि द्वात्रिशतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच ॥8.10.4॥

na vadhenāsya hanyate nāsya srāmyeṇa srāmo ghnanti tvevainaṁ vicchādayantīvāpriyavetteva bhavatyapi roditīva nāhamatra bhogyaṁ paśyāmītyevamevaiṣa maghavanniti hovācaitaṁ tveva te bhūyo'nuvyākhyāsyāmi vasāparāṇi dvātriśataṁ varṣāṇīti sa hā'parāṇi dvātriśataṁ varṣāṇyuvāsa tasmai hovāca ॥8.10.4॥

· · ·

[ Sutra 8.11.1 ]

तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श नाह खल्वयमेव संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥8.11.1॥

tadyatraitatsuptaḥ samastaḥ saṁprasannaḥ svapnaṁ na vijānātyeṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti sa ha śāntahṛdayaḥ pravavrāja sa hāprāpyaiva devānetadbhayaṁ dadarśa nāha khalvayameva saṁpratyātmānaṁ jānātyayamahamasmīti no evemāni bhūtāni vināśamevāpīto bhavati nāhamatra bhogyaṁ paśyāmīti ॥8.11.1॥

· · ·

[ Sutra 8.11.2 ]

स समित्पाणिः पुनरेयाय त ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच नाह खल्वयं भगव एव संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥8.11.2॥

sa samitpāṇiḥ punareyāya ta ha prajāpatiruvāca maghavanyacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ kimicchanpunarāgama iti sa hovāca nāha khalvayaṁ bhagava eva saṁpratyātmānaṁ jānātyayamahamasmīti no evemāni bhūtāni vināśamevāpīto bhavati nāhamatra bhogyaṁ paśyāmīti ॥8.11.2॥

· · ·

[ Sutra 8.11.3 ]

एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्माद्वसापराणि पञ्च वर्षाणीति स हापराणि पञ्च वर्षाण्युवास तान्येकशत संपेदुरेतत्तद्यदाहुरेकशत ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास तस्मै होवाच ॥8.11.3॥

evamevaiṣa maghavanniti hovācaitaṁ tveva te bhūyo'nuvyākhyāsyāmi no evānyatraitasmādvasāparāṇi pañca varṣāṇīti sa hāparāṇi pañca varṣāṇyuvāsa tānyekaśata saṁpeduretattadyadāhurekaśata ha vai varṣāṇi maghavānprajāpatau brahmacaryamuvāsa tasmai hovāca ॥8.11.3॥

· · ·

[ Sutra 8.12.1 ]

मघवन्मर्त्यं वा इद शरीरमात्तं मृत्युना तदस्यामृतस्याशरीरस्यात्मनोऽधिष्ठानमात्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाभ्यां न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्त्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः ॥8.12.1॥

maghavanmartyaṁ vā ida śarīramāttaṁ mṛtyunā tadasyāmṛtasyāśarīrasyātmano'dhiṣṭhānamātto vai saśarīraḥ priyāpriyābhyāṁ na vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayorapahatirastyaśarīraṁ vāva santaṁ na priyāpriye spṛśataḥ ॥8.12.1॥

· · ·

[ Sutra 8.12.2 ]

अशरीरो वायुरभ्रं विद्युत्स्तनयित्नुरशरीराण्येतानि तद्यथैतान्यमुष्मादाकाशात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्ते ॥8.12.2॥

aśarīro vāyurabhraṁ vidyutstanayitnuraśarīrāṇyetāni tadyathaitānyamuṣmādākāśātsamutthāya paraṁ jyotirupasaṁpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyante ॥8.12.2॥

· · ·

[ Sutra 8.12.3 ]

एवमेवैष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमपुरुषः स तत्र पर्येति जक्षत्क्रीडन्रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा नोपजन स्मरन्निद शरीर स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवमेवायमस्मिञ्छरीरे प्राणो युक्तः ॥8.12.3॥

evamevaiṣa saṁprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṁ jyotirupasaṁpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate sa uttamapuruṣaḥ sa tatra paryeti jakṣatkrīḍanramamāṇaḥ strībhirvā yānairvā jñātibhirvā nopajana smarannida śarīra sa yathā prayogya ācaraṇe yukta evamevāyamasmiñcharīre prāṇo yuktaḥ ॥8.12.3॥

· · ·

[ Sutra 8.12.4 ]

अथ यत्रैतदाकाशमनुविषण्णं चक्षुः स चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुरथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा गन्धाय घ्राणमथ यो वेदेदमभिव्याहराणीति स आत्माऽभिव्याहाराय वागथ यो वेदेद शृणवानीति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्रम्‌ ॥8.12.4॥

atha yatraitadākāśamanuviṣaṇṇaṁ cakṣuḥ sa cākṣuṣaḥ puruṣo darśanāya cakṣuratha yo vededaṁ jighrāṇīti sa ātmā gandhāya ghrāṇamatha yo vededamabhivyāharāṇīti sa ātmā'bhivyāhārāya vāgatha yo vededa śṛṇavānīti sa ātmā śravaṇāya śrotram ॥8.12.4॥

· · ·

[ Sutra 8.12.5 ]

अथ यो वेदेदं मन्वानीति स अत्मा मनोऽस्य दैवं चक्षुः स वा एष एतेन दैवेन चक्षुषा मनसैतान्कामान् पश्यन् रमते ॥8.12.5॥

atha yo vededaṁ manvānīti sa atmā mano'sya daivaṁ cakṣuḥ sa vā eṣa etena daivena cakṣuṣā manasaitānkāmān paśyan ramate ॥8.12.5॥

· · ·

[ Sutra 8.12.6 ]

य एते ब्रह्मलोके तं वा एतं देवा आत्मानमुपासते तस्मात्तेषा सर्वे च लोका आत्ताः सर्वे च कामाः स सर्वाश्च लोकानाप्नोति सर्वाश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिरुवाच प्रजापतिरुवाच ॥8.12.6॥

ya ete brahmaloke taṁ vā etaṁ devā ātmānamupāsate tasmātteṣā sarve ca lokā āttāḥ sarve ca kāmāḥ sa sarvāśca lokānāpnoti sarvāśca kāmānyastamātmānamanuvidya vijānātīti ha prajāpatiruvāca prajāpatiruvāca ॥8.12.6॥

· · ·

[ Sutra 8.13.1 ]

श्यामाच्छबलं प्रपद्ये शबलाच्छ्यामं प्रपद्येऽश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखात्प्रमुच्य धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवामीत्यभिसंभवामीति ॥8.13.1॥

śyāmācchabalaṁ prapadye śabalācchyāmaṁ prapadye'śva iva romāṇi vidhūya pāpaṁ candra iva rāhormukhātpramucya dhūtvā śarīramakṛtaṁ kṛtātmā brahmalokamabhisaṁbhavāmītyabhisaṁbhavāmīti ॥8.13.1॥

· · ·

[ Sutra 8.14.1 ]

आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृत स आत्मा प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानां यशो राज्ञां यशोविशां यशोऽहमनुप्रापत्सि स हाहं यशसां यशः श्येतमदत्कमदत्क श्येतं लिन्दु माऽभिगां लिन्दु माऽभिगाम्‌ ॥8.14.1॥

ākāśo vai nāma nāmarūpayornirvahitā te yadantarā tadbrahma tadamṛta sa ātmā prajāpateḥ sabhāṁ veśma prapadye yaśo'haṁ bhavāmi brāhmaṇānāṁ yaśo rājñāṁ yaśoviśāṁ yaśo'hamanuprāpatsi sa hāhaṁ yaśasāṁ yaśaḥ śyetamadatkamadatka śyetaṁ lindu mā'bhigāṁ lindu mā'bhigām ॥8.14.1॥

· · ·

[ Sutra 8.15.1 ]

तद्धैतद्ब्रह्मा प्रजापतयै उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्य आचार्यकुलाद्वेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेषेणाभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानो धर्मिकान्विदधदात्मनि सर्वैन्द्रियाणि संप्रतिष्ठाप्याहिसन्सर्व भूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः स खल्वेवं वर्तयन्यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते ॥8.15.1॥

taddhaitadbrahmā prajāpatayai uvāca prajāpatirmanave manuḥ prajābhya ācāryakulādvedamadhītya yathāvidhānaṁ guroḥ karmātiśeṣeṇābhisamāvṛtya kuṭumbe śucau deśe svādhyāyamadhīyāno dharmikānvidadhadātmani sarvaindriyāṇi saṁpratiṣṭhāpyāhisansarva bhūtānyanyatra tīrthebhyaḥ sa khalvevaṁ vartayanyāvadāyuṣaṁ brahmalokamabhisaṁpadyate na ca punarāvartate na ca punarāvartate ॥8.15.1॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

vajrasūcīṃ pravakṣyāmi śāstramajñānabhedanam। dūṣaṇaṃ jñānahīnānāṃ bhūṣaṇaṃ jñānacakṣuṣām ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — अज्ञान नाशक,ज्ञानहीनों के दूषण, ज्ञान नेत्र वालों के भूषण रूप वज्रसूची उपनिषद् का वर्णन करता हूँ॥.

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — I Shall set for Vajrasuchi (the diamond needle) which pierces ignorance, rebukes the ignorant and ornaments those who have wisdom as eye.

· · ·

[ Sutra 2 ]

brahmakṣatriyavaiśyaśūdrā iti catvāro varṇāsteṣāṃ varṇānāṃ brāhmaṇa evaṃ pradhāna iti vedavacanānurūpaṃ smṛtibhirapyuktam। tatra codyamasti ko vā brāhmaṇo nāma kiṃ jīvaḥ kiṃ dehaḥ। kiṃ jātiḥ kiṃ jñānaṃ kiṃ karma kiṃ dhārmika iti॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र ये चार वर्ण हैं। इन वर्षों में ब्राह्मण ही प्रधान है, ऐसा वेद वचन है और स्मृति में भी वर्णित है। अब यहाँ प्रश्न यह उठता है कि ब्राह्मण कौन है ? क्या वह जीव है अथवा कोई शरीर है अथवा जाति अथवा कर्म अथवा ज्ञान अथवा धार्मिकता है॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — The Smritis affirm, following the Vedas that the Brahmana is the most important of the four castes. It must be asked, 'Who is a Brahmana' - the self, body, class, knowledge, action or virtue?

· · ·

[ Sutra 3 ]

tatra prathamo jīvo brāhmaṇa iti cettanna । atītānāgatānekadehānāṃ jīvasyaikarūpatvāt ekasyāpi karmavaśādanekadehasaṃbhavāt sarvaśarīrāṇāṃ jīvasyaikarūpatvācca। tasmānna jīvo brāhmaṇa iti ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — इस स्थिति में यदि सर्वप्रथम जीव को ही ब्राह्मण मानें (कि ब्राह्मण जीव है), तो यह सम्भव नहीं है; क्योंकि भूतकाल और भविष्यकाल में अनेक जीव हुए हैं व होंगे। उन सबका स्वरूप भी एक जैसा ही होता है। जीव एक होने पर भी स्व-स्व कर्मों के अनुसार उनका जन्म होता है और समस्त शरीरों में, जीवों में एकत्त्व रहता है, इसलिए जीव को ब्राह्मण नहीं कह सकते ॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — The soul is not a Brahmana because the soul is the same in all bodies past and future. The same person takes many bodies according to karma, nor is the body Brahmana - the body is the same from the Chandala (to the highest caste) being made of the five elements and is seen to have old age, death etc., alike. There is no fixity (of colour) such as Brahmana is white, Kshatriya is red, Vaishya is yellow and Sudra is black; also when the father's body is cremated, the son etc., may be guilty of killing a Brahmana.

· · ·

[ Sutra 4 ]

tarhi deho brāhmaṇa iti cettanna। ācāṇḍālādiparyantānāṃ manuṣyāṇāṃ pāñcabhautikatvena dehasyaikarūpatvājjarāmaraṇadharmādharmādisāmyadarśanād brāhmaṇaḥ śvetavarṇaḥ kṣatriyo raktavarṇo vaiśyaḥ pītavarṇaḥ śūdraḥ kṛṣṇavarṇa iti niyamābhāvāt। pitrādiśarīradahane putrādīnāṃ brahmahatyādidoṣa-saṃbhavācca। tasmānna deho brāhmaṇa iti ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — क्या शरीर ब्राह्मण (हो सकता) है? नहीं, यह भी नहीं हो सकता। चाण्डाल से लेकर सभी मानवों के शरीर एक जैसे ही अर्थात् पाञ्चभौतिक होते हैं, उनमें जरा-मरण, धर्म-अधर्म आदि सभी समान होते हैं। ब्राह्मण-गौर वर्ण, क्षत्रिय-रक्त वर्ण, वैश्य-पीत वर्ण और शूद्र-कृष्ण वर्ण वाला ही हो. ऐसा कोई नियम देखने में नहीं आता तथा (यदि शरीर ब्राह्मण है तो) पिता, भाई के शरीर के दाह संस्कार करने से पुत्र आदि को ब्रह्म हत्या आदि का दोष भी लग सकता है। अस्तु, शरीर को ब्राह्मण होना सम्भव नहीं है ॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — Nor is the class a Brahmana. Then there would be many classes within the classes. Many are the great sages: Rishyasringa born of a deer, Kausika of reed, Jambuka of a jackal, Valmiki of an ant-hill, Vyasa of a fisher-girl, Gautama of a hare's back, Vasistha of Urvasi, Agastya of a pot according to tradition. These are not Brahmanas by birth but by their knowledge.

· · ·

[ Sutra 5 ]

tarhi jātirbrāhmaṇa iti cettatanna । tatra jātyantarajantuṣvanekajātisaṃbhavā maharṣayo bahavaḥ santi । ṛṣyaśṛṅgo mṛgyāḥ kauśikaḥ kuśāt jāmbūko jambūkāt। vālmīko valmīkāt vyāsaḥ kaivartakanyakāyām śaṃśapṛṣṭhāt gautamaḥ vasiṣṭha urvaśyām agastyaḥ kalaśe jāta iti śnutatvāt। eteṣāṃ jātyā vināpyagne jñānapratipāditā ṛṣayo bahavaḥ santi । tasmānna jātirbāhmaṇa iti ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — क्या जाति ब्राह्मण है (अर्थात् ब्राह्मण कोई जाति है)? नहीं, यह भी नहीं हो सकता; क्योंकि विभिन्न जातियों एवं जन्तुओं में भी बहुत से ऋषियों की उत्पत्ति वर्णित है। जैसे-मृगी से शृंगी ऋषि की, कुश से कौशिक को, जम्बूक से जाम्बूक को, वल्मीक (बाँबी) से वाल्मीकि की, मल्लाह (धीवर) कन्या (मत्स्यगन्धा) से वेदव्यास की, शशक पृष्ठ से गौतम की, उर्वशी नामक अप्सरा से वसिष्ठ की, कुम्भ (कलश) से अगस्त्य ऋषि की उत्पत्ति वर्णित है। इस प्रकार पूर्व में ही कई ऋषि बिना (ब्राह्मण) जाति के हो प्रकाण्ड विद्वान् हुए हैं, इसलिए जाति विशेष भी ब्राह्मण नहीं हो सकती ॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — Nor is knowledge Brahmana: Kshatriyas and others also have knowledge. Nor is karma: all creatures are seen to have similar karma of Prarabdha etc., and all creatures act being impelled by karma. Nor is a man of virtue: There are many givers of gold - Kshatriyas etc.

· · ·

[ Sutra 6 ]

arhi jñānaṃ brāhmaṇa iti cettanna। kṣatriyādayo'pi paramārthadarśino'bhijñā bahavaḥ santi। tasmānna jñānaṃ brāhmaṇa iti ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — क्या ज्ञान को ब्राह्मण माना जाए? ऐसा भी नहीं हो सकता; क्योंकि बहुत से क्षत्रिय (राजा जनक) आदि भी परमार्थ दर्शन के ज्ञाता हुए हैं (होते हैं)। अस्तु, ज्ञान भी ब्राह्मण नहीं हो सकता ॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — One who has directly realized, like the berry in the palm, the Atman without a second, devoid of class, quality and action and of defects like the six waves (like hunger), the states (like birth and death), of the nature of truth, knowledge and bliss, free from adjuncts, the basis of all thoughts, immanent in all creatures, present inside and outside like space. Bliss impartite, beyond (ordinary) knowledge, to be realized by experience alone - and having become successful, free from lust etc., rich in mental control, without greed etc., mind untouched by hypocrisy etc.

· · ·

[ Sutra 7 ]

tarhi karma brāhmaṇa iti cettanna। sarveṣāṃ prāṇināṃ prārabdhasaṃcitāgāmikarmasā-dharmyadarśanātkarmābhipreritāḥ santo janāḥ kriyāḥ kurvantīti । tasmānna karma brāhmaṇa iti ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — तो क्या कर्म को ब्राह्मण कहा जाए? नहीं, ऐसा भी सम्भव नहीं है; क्योंकि समस्त प्राणियों के संचित, प्रारब्ध और आगामी कर्मों में साम्य प्रतीत होता है तथा कर्माभिप्रेरित होकर ही व्यक्ति क्रिया करते हैं। अतः कर्म को भी ब्राह्मण नहीं कहा जा सकता ॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — This is the intention of Veda etc. Otherwise the nature of Brahmana cannot be achieved.

· · ·

[ Sutra 8 ]

tarhi dhārmiko brāhmaṇa iti cettanna । kṣatriyādayo hiraṇyadātāro bahavaḥ santi । tasmānna dhārmiko brāhmaṇa iti ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — क्या धार्मिक ब्राह्मण हो सकता है? यह भी सुनिश्चित रूप से नहीं कहा जा सकता, क्योंकि क्षत्रिय आदि बहुत से लोग स्वर्ण आदि का दान करते रहते हैं। अतः धार्मिक भी ब्राह्मण नहीं हो सकता ॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — One should contemplate one's self as the spirit without a second, truth, knowledge and bliss.

· · ·

[ Sutra 9 ]

tarhi ko vā brāhmaṇo nāma। yaḥ kaścidātmānamadvitīyaṃ jātiguṇakriyāhīnaṃ ṣaḍūrmiṣaḍbhāve-tyādisarvadoṣarahitaṃ satyajñānānandānantasvarūpaṃ svayaṃ nirvikalpamaśeṣakalpādhāramaśeṣabhūtāntaryāmitvena vartamānamantarbahiścākāśavadanusyūtamakhaṇḍānanda svabhāvamaprameyamanubhavaikavedyamāparokṣatayā bhāsamānaṃ karatalāmalaka vatsākṣādaparo kṣīkṛ tya kṛ tārthatayā kāmarāgādidoṣarahitaḥ śamadamādisaṃpanno bhāvamātsaryatṛṣṇāśāmohādirahito dambhāhaṃkārādibhirasaṃspṛṣṭacetā vartata evamuktalakṣaṇo yaḥ sa eva brāhmaṇa iti śrutismṛtipurāṇetihāsānāmabhiprāyaḥ। anyathā hi brāhmaṇatvasiddhirnāstyeva । saccidānandamātmāna- madvitīyaṃ brahma bhāvayedātmānaṃ saccidānandaṃ brahma bhāvayedityupaniṣat ॥

— Translation from Aurovindo (Hindi) — तब ब्राह्मण किसे माना जाय? (इसका उत्तर देते हुए उपनिषद्कार कहते हैं-) जो आत्मा के द्वैत भाव से युक्त न हो; जाति, गुण और क्रिया से भी युक्त न हो; षड् ऊर्मियों और षड्भावों आदि समस्त दोषों से मुक्त हो; सत्य, ज्ञान, आनन्द स्वरूप, स्वयं निर्विकल्प स्थिति में रहने वाला, अशेष कल्पों का आधार रूप, समस्त प्राणियों के अन्त में निवास करने वाला, अन्दर-बाहर आकाशवत् संव्याप्त; अखण्ड आनन्दवान्, अप्रमेय, अनुभवगम्य, अप्रत्यक्ष भासित होने वाले आत्मा का करतल आमलकवत् परोक्ष का भी साक्षात्कार करने वाला; काम-रागद्वेष आदि दोषों से रहित होकर कृतार्थ हो जाने वाला; शमदम आदि से सम्पन्न; मात्सर्य, तृष्णा, आशा, मोह आदि भावों से रहित; दम्भ, अहङ्कार आदि दोषों से चित्त को सर्वथा अलग रखने वाला हो, वही ब्राह्मण है; ऐसा श्नुति, स्मृति-पुराण और इतिहास का अभिप्राय है। इस (अभिप्राय) के अतिरिक्त अन्य किसी भी प्रकार से ब्राह्मणत्व सिद्ध नहीं हो सकता। आत्मा ही सत्-चित् और आनन्द स्वरूप तथा अद्वितीय है। इस प्रकार के प्रभाव से सम्पन्न मनुष्यों को ही ब्राह्मण माना जा सकता है। यही उपनिषद् का मत है॥

— Translation from Dr. A. G. Krishna Warrier — This is the Upanishad. Om! Let my limbs and speech, Prana, eyes, ears, vitality And all the senses grow in strength. All existence is the Brahman of the Upanishads. May I never deny Brahman, nor Brahman deny me. Let there be no denial at all: Let there be no denial at least from me. May the virtues that are proclaimed in the Upanishads be in me, Who am devoted to the Atman; may they reside in me. Om! Let there be Peace in me! Let there be Peace in my environment! Let there be Peace in the forces that act on me!

· · ·

[ Sutra 1 ]

हेतुद्वयं हि चित्तस्य वासना च समीरणः । तयोर्विनष्ट एकस्मिस्तद्वावपि विनश्यतः ॥

hetudvayaṃ hi cittasya vāsanā ca samīraṇaḥ । tayorvinaṣṭa ekasmistadvāvapi vinaśyataḥ ॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

तयोरादौ समीरस्य जयं कुर्यान्नरः सदा। मिताहारश्चासनं च शक्तिचालस्तृतीयकः ॥

tayorādau samīrasya jayaṃ kuryānnaraḥ sadā। mitāhāraścāsanaṃ ca śakticālastṛtīyakaḥ ॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

एतेषां लक्षणं वक्ष्ये शृणु गौतम सादरम् । सुस्निग्धमधुराहारश्चतुर्थांशविवर्जितः ॥

eteṣāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye śṛṇu gautama sādaram । susnigdhamadhurāhāraścaturthāṃśavivarjitaḥ ॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

भुज्यते शिवसंप्रीत्यै मिताहारः स उच्यते। आसनं द्विविधं प्रोक्तं पद्म वज्रासनं तथा॥

bhujyate śivasaṃprītyai mitāhāraḥ sa ucyate। āsanaṃ dvividhaṃ proktaṃ padma vajrāsanaṃ tathā॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

ऊर्वोपरि चेद्धत्ते उभे पादतले यथा । पद्मासनं भवेदेतत्सर्वपापप्रणाशनम्॥

ūrvopari ceddhatte ubhe pādatale yathā । padmāsanaṃ bhavedetatsarvapāpapraṇāśanam॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

वामाङिघ्रमूलकन्दाधो ह्यन्यं तदुपरि क्षिपेत् । समग्रीवशिर:कायो वज्रासनमितीरितम्॥

vāmāṅighramūlakandādho hyanyaṃ tadupari kṣipet । samagrīvaśira:kāyo vajrāsanamitīritam॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

कुण्डल्येव भवेच्छक्तिस्तां तु संचालयेद्बुधः । स्वस्थानादाभ्रुवोर्मध्यं शक्तिचालनमुच्यते ॥

kuṇḍalyeva bhavecchaktistāṃ tu saṃcālayedbudhaḥ । svasthānādābhruvormadhyaṃ śakticālanamucyate ॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

तत्साधने द्वयं मुख्यं सरस्वत्यास्तु चालनम्। प्राणरोधमथाभ्यासादृज्वी कुण्डलिनी भवेत्॥

tatsādhane dvayaṃ mukhyaṃ sarasvatyāstu cālanam। prāṇarodhamathābhyāsādṛjvī kuṇḍalinī bhavet॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

तयोरादौ सरस्वत्याश्चालनं कथयामि ते। अरुन्धत्येव कथिता पुराविद्भिः सरस्वती ॥

tayorādau sarasvatyāścālanaṃ kathayāmi te। arundhatyeva kathitā purāvidbhiḥ sarasvatī ॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

यस्याः संचालनेनैव स्वयं चलति कुण्डली। इडायां वहति प्राणे बद्ध्वा पद्मासनं दृढम्॥

yasyāḥ saṃcālanenaiva svayaṃ calati kuṇḍalī। iḍāyāṃ vahati prāṇe baddhvā padmāsanaṃ dṛḍham॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

द्वादशाङ्गुलदैयं च अम्बरं चतुरङ्गुलम्। विस्तीर्य तेन तन्नाडी वेष्टयित्वा ततः सुधीः ॥

dvādaśāṅguladaiyaṃ ca ambaraṃ caturaṅgulam। vistīrya tena tannāḍī veṣṭayitvā tataḥ sudhīḥ ॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां तु हस्ताभ्यां धारयेद्दढम्। स्वशक्त्या चालयेद्वामे दक्षिणेन पुनःपुनः ॥

aṅguṣṭhatarjanībhyāṃ tu hastābhyāṃ dhārayeddaḍham। svaśaktyā cālayedvāme dakṣiṇena punaḥpunaḥ ॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

मुहूर्तद्वयपर्यन्तं निर्भयाच्यालयेत्सुधीः । ऊर्ध्वमाकर्षयेत्किंचित्सुषुम्नां कुण्डलीगताम्॥

muhūrtadvayaparyantaṃ nirbhayācyālayetsudhīḥ । ūrdhvamākarṣayetkiṃcitsuṣumnāṃ kuṇḍalīgatām॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

तेन कुण्डलिनी तस्याः सुषुम्नाया मुखं व्रजेत्। जहाति तस्मात्प्राणोऽयं सुषुम्नां व्रजति स्वतः ॥

tena kuṇḍalinī tasyāḥ suṣumnāyā mukhaṃ vrajet। jahāti tasmātprāṇo'yaṃ suṣumnāṃ vrajati svataḥ ॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

तुन्दे तु ताणं कुर्याच्च कण्ठसंकोचने कृते । सरस्वत्याश्चालनेन वक्षससचोर्ध्वगो मरुत् ॥

tunde tu tāṇaṃ kuryācca kaṇṭhasaṃkocane kṛte । sarasvatyāścālanena vakṣasasacordhvago marut ॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

सूर्येण रेचयेद्वायु सरस्वत्यास्तु चालने। कण्ठसंकोचनं कृत्वा वक्षसश्चोर्ध्वगो मरुत्॥

sūryeṇa recayedvāyu sarasvatyāstu cālane। kaṇṭhasaṃkocanaṃ kṛtvā vakṣasaścordhvago marut॥

· · ·

[ Sutra शान्ति मन्त्र ]

ॐ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै । तेजस्विनावधी तमस्तु मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

shanthi mantra

· · ·

[ Sutra 1 ]

हरिः ॐ ॥ अथ ऋभुर्वै महामुनिर्देवमानेन द्वादशवत्सरं तपश्चचार । तदवसाने वराहरूपी भगवान्प्रादुरभूत् । स होवाचोत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं वृणीश्वेति । सोदतिष्ठत् । तस्मै नमस्कृत्योवाच भगवन्कामिभिर्यद्यत्कामितं तत्तत्त्वत्सकाशात्स्वप्नेऽपि न याचे । समस्तवेदशास्त्रेतिहासपुराणानि समस्तविद्याजालानि ब्रह्मादयः सुराः सर्वे त्वद्रूपज्ञानान्मुक्तिमाहुः । अतस्त्वद्रूपप्रतिपादिकां ब्रह्मविद्यां ब्रूहीति होवाच । तथेति स होवाच वराहरूपी भगवान् । चतुर्विंशतितत्त्वानि केचिदिच्छन्ति वादिनः । केचित्षट्त्रिंशत्तत्त्वानि केचित्षण्णवतीनि च ॥ १॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

तेषां क्रमं प्रवक्ष्यामि सावधानमनाः शृणु । ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव श्रोत्रत्वग्लोचनादयः ॥ २॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव वाक्पाण्यङ्घ्र्यादयः क्रमात् । प्राणादतस्तु पञ्चैव पञ्च शब्दादयस्तथा ॥ ३॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेति चतुष्टयम् । चतुर्विंशतितत्त्वानि तानि ब्रह्मविदो विदुः ॥ ४॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

एतैस्तत्त्वैः समं पञ्चीकृतभूतानि पञ्च च । पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च ॥ ५॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

देहत्रयं स्थूलसूक्ष्मकारणानि विदुर्बुधाः । अवस्थात्रितयं चैव जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः ॥ ६॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

आहत्य तत्त्वजातानां षट्त्रिंशन्मुनयो विदुः । पूर्वोक्तैस्तत्त्वजातैस्तु समं तत्त्वानि योजयेत् ॥ ७॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

षड्भावविकृतिश्चास्ति जायते वर्धतेऽपि च । परिणामं क्षयं नाशं षड्भावविकृतिं विदुः ॥ ८॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

अशना च पिपासा च शोकमोहौ जरा मृतिः । एते षडूर्मयः प्रोक्ताः षट्कोशानथ वच्मि ते ॥ ९॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

त्वक्च रक्तं मांसमेदोमज्जास्थीनि निबोधत । कामक्रोधौ लोभमोहौ मदो मात्सर्यमेव च ॥ १०॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

एतेऽरिषड्वा विश्वश्च तैजसः प्राज्ञ एव च । जीवत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि च गुणत्रयम् ॥ ११॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

प्रारब्धागाम्यर्जितानि कर्मत्रयमितीरितम् । वचनादानगमनविसर्गानन्दपञ्चकम् ॥ १२॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च अभिमानोऽवधारणा । मुदिता करुणा मैत्री उपेक्षा च चतुष्टयम् ॥ १३॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमृत्युकाः । तथा चन्द्रश्चतुर्वक्त्रो रुद्रः क्षेत्रज्ञ ईश्वरः ॥ १४॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

आहत्य तत्त्वजातानां षण्णवत्यस्तु कीर्तिताः । पूर्वोक्ततत्त्वजातानां वैलक्षण्यमनामयम् ॥ १५॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

वराहरूपिणं मां ये भजन्ति मयि भक्तितः । विमुक्ताज्ञानतत्कार्या जीवन्मुक्ता भवन्ति ते ॥ १६॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

ये षण्णवतितत्त्वज्ञा यत्र कुत्राश्रमे रताः । जटी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः ॥ १७॥ इति॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

ऋभुर्नाम महायोगी क्रोडरूपं रमापतिम् । वरिष्ठां ब्रह्मविद्यां त्वमधीहि भगवन्मम । एवं स स्पृष्टो भगवान्प्राह भक्तार्तिभञ्जनः ॥ १॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

स्ववर्णाश्रमधर्मेण तपसा गुरुतोषणात् । साधनं प्रभवेत्पुंसां वैराग्यादिचतुष्टयम् ॥ २॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

नित्यानित्यविवेकश्च इहामुत्र विरागता । शमादिषट्कसम्पत्तिर्मुमुक्षा तां समभ्यसेत् ॥ ३॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

एवं जितेन्द्रियो भूत्वा सर्वत्र ममतामतिम् । विहाय साक्षिचैतन्ये मयि कुर्यादहंमतिम् ॥ ४॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं तत्रापि नरविग्रहम् । ब्राह्मण्यं च महाविष्णोर्वेदान्तश्रवणादिना ॥ ५॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

अतिवर्णाश्रमं रूपं सच्चिदानन्दलक्षणम् । यो न जानाति सोऽविद्वान्कदा मुक्तो भविष्यति ॥ ६॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

अहमेव सुखं नान्यदन्यच्चेन्नैव तत्सुखम् । अमदर्थं न हि प्रेयो मदर्थं न स्वतःप्रियम् ॥ ७॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

परप्रेमास्पदतया मा न भूवमहं सदा । भूयासमिति यो द्रष्टा सोऽहं विष्णुर्मुनीश्वर ॥ ८॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

न प्रकाशोऽहमित्युक्तिर्यत्प्रकाशैकबन्धना । स्वप्रकाशं तमात्मानमप्रकाशः कथं स्पृशेत् ॥ ९॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

स्वयं भातं निराधारं ये जानन्ति सुनिश्चितम् । ते हि विज्ञानसम्पन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥ १०॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

स्वपूर्णात्मातिरेकेण जगज्जीवेश्वरादयः । न सन्ति नास्ति माया च तेभ्यश्चाहं विलक्षणः ॥ ११॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

अज्ञानान्धतमोरूपं कर्मधर्मादिलक्षणम् । स्वयंप्रकाशमात्मानं नैव मां स्प्रष्टुमार्हति ॥ १२॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

सर्वसाक्षिणमात्मानं वर्णाश्रमविवर्जितम् । ब्रह्मरूपतया पश्यन्ब्रह्मैव भवति स्वयम् ॥ १३॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

भासमानमिदं सर्वं मानरूपं परं पदम् । पश्यन्वेदान्तमानेन सद्य एव विमुच्यते ॥ १४॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

देहात्मज्ञानवज्ज्ञानं देहात्मज्ञानबाधकम् । आत्मन्येव भवेद्यस्य स नेच्छन्नपि मुच्यते ॥ १५॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

सत्यज्ञानानन्दपूर्णलक्षणं तमसः परम् । ब्रह्मानन्दं सदा पश्यन्कथं बध्येत कर्मणा ॥ १६॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

त्रिधामसाक्षिणं सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणम् । त्वमहंशब्दलक्ष्यार्थमसक्तं सर्वदोषतः ॥ १७॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

सर्वगं सच्चिदात्मानं ज्ञानचक्षुर्निरीक्षते । अज्ञानचक्षुर्नेक्षेत भास्वन्तं भानुमन्धवत् ॥ १८॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

प्रज्ञानमेव तद्ब्रह्म सत्यप्रज्ञालक्षणम् । एवं ब्रह्मपरिज्ञानादेव मर्त्योऽमृतो भवेत् ॥ १९॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

तद्ब्रह्मानन्दमद्वन्द्वं निर्गुणं सत्यचिद्घनम् । विदित्वा स्वात्मनो रूपं न बिभेति कुतश्चन ॥ २०॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

चिन्मात्रं सर्वगं नित्यं सम्पूर्णं सुखमद्वयम् । साक्षाद्ब्रह्मैव नान्योऽस्तीत्येवं ब्रह्मविदां स्थितिः ॥ २१॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

अज्ञस्य दुःखौघमयं ज्ञस्यानन्दमयं जगत् । अन्धं भुवनमन्धस्य प्रकाशं तु सुचक्षुषाम् ॥ २२॥

· · ·

[ Sutra 23 ]

अनन्ते सच्चिदानन्दे मयि वाराहरूपिणी । स्थितेऽद्वितीयभावः स्यात्को बन्धः कश्च मुच्यते ॥ २३॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

स्वस्वरूपं तु चिन्मात्रं सर्वदा सर्वदेहिनाम् । नैव देहादिसङ्घातो घटवद्दृशिगोचरः ॥ २४॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

स्वात्मनोऽन्यदिवाभातं चराचरमिदं जगत् । स्वात्ममात्रतया बुद्ध्वा तदस्मीति विभावय ॥ २५॥

· · ·

[ Sutra 26 ]

स्वस्वरूपं स्वयं भुङ्क्ते नास्ति भोज्यं पृथक् स्वतः । अस्ति चेदस्तितारूपं ब्रह्मैवास्तित्वलक्षणम् ॥ २६॥

· · ·

[ Sutra 27 ]

ब्रह्मविज्ञानसम्पन्नः प्रतीतमखिलं जगत् । पश्यन्नपि सदा नैव पश्यति स्वात्मनः पृथक् ॥ २७॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

मत्स्वरूपपरिज्ञानात्कर्मभिर्न स बध्यते ॥ २८॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

यः शरीरेन्द्रियादिभ्यो विहीनं सर्वसाक्षिणम् । परमार्थैकविज्ञानं सुखात्मानं स्वयंप्रभम् ॥ २९॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

स्वस्वरूपतया सर्वं वेद स्वानुभवेन यः । स धीरः स तु विज्ञेयः सोऽहं तत्त्वं ऋभो भव ॥ ३०॥

· · ·

[ Sutra 31 ]

अतः प्रपञ्चानुभवः सदा न हि स्वरूपबोधानुभवः सदा खलु । इति प्रपश्यन्परिपूर्णवेदनो न बन्धमुक्तो न च बद्ध एव तु ॥ ३१॥

· · ·

[ Sutra 32 ]

स्वस्वरूपानुसन्धानान्नृत्यन्तं सर्वसाक्षिणम् । मुहूर्तं चिन्तयेन्मां यः सर्वबन्धैः प्रमुच्यते ॥ ३२॥

· · ·

[ Sutra 33 ]

सर्वभूतान्तरस्थाय नित्यमुक्तचिदात्मने । प्रत्यक्चैतन्यरूपाय मह्यमेव नमोनमः ॥ ३३॥

· · ·

[ Sutra 34 ]

त्वं वहमस्मि भगवो देवतेऽहं वै त्वमसि । तुभ्यं मह्यमनन्ताय मह्यं तुभ्यं चिदात्मने ॥ ३४॥

· · ·

[ Sutra 35 ]

नमो मह्यं परेशाय नमस्तुभ्यं शिवाय च । किं करोमि क्व गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् ॥ ३५॥

· · ·

[ Sutra 36 ]

यन्मया पूरितं विश्वं महाकल्पांबुना यथा । अन्तःसङ्गं बहिःसङ्गमात्मसङ्गं च यस्त्यजेत् । सर्वसङ्गनिवृत्तात्मा स मामेति न संशयः ॥

३६॥

· · ·

[ Sutra 37 ]

अहिरिव जनयोगं सर्वदा वर्जयेद्यः कुणपमिव सुनारीं त्यक्तुकामो विरागी । विषमिव विषयादीन्मन्यमानो दुरन्ता- ञ्जगति परमहंसो वासुदेवोऽहमेव ॥ ३७॥

· · ·

[ Sutra 38 ]

इदं सत्यमिदं सत्यं सत्यमेतदिहोच्यते । अहं सत्यं परं ब्रह्म मत्तः किञ्चिन्न विद्यते ॥ ३८॥

· · ·

[ Sutra 39 ]

उप समीपे यो वासो जीवात्मपरमात्मनोः । उपवासः स विज्ञेयो न तु कायस्य शोषणम् ॥ ३९॥

· · ·

[ Sutra 40 ]

कायशोषणमात्रेण का तत्र ह्यविवेकिनाम् । वल्मीकताडनादेव मृतः किं नु महोरगः ॥ ४०॥

· · ·

[ Sutra 41 ]

अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद परोक्षज्ञानमेव तत् । अहं ब्रह्मेति चेद्वेद साक्षात्कारः स उच्यते ॥ ४१॥

· · ·

[ Sutra 42 ]

यस्मिन्काले स्वमात्मानं योगी जानाति केवलम् । तस्मात्कालात्समारभ्य जीवन्मुक्तो भयेदसौ ॥ ४२॥

· · ·

[ Sutra 43 ]

अहं ब्रह्मेति नियतं मोक्षहेतुर्महात्मनाम् । द्वे पदे बन्धमोक्षाय निर्ममेति ममेति च ॥ ४३॥

· · ·

[ Sutra 44 ]

ममेति बध्यते जन्तुर्निर्ममेति विमुच्यते । बाह्यचिन्ता न कर्तव्या तथैवान्तरचिन्तिका । सर्वचिन्तां समुत्सृज्य स्वस्थो भव सदा ऋभो ॥ ४४॥

· · ·

[ Sutra 45 ]

सङ्कल्पमात्रकलनेन जगत्समग्रं सङ्कल्पमात्रकलने हि जगद्विलासः । सङ्कल्पमात्रमिदमुत्सृज निर्विकल्प- माश्रित्य मामकपदं हृदि भावयस्व ॥ ४५॥

· · ·

[ Sutra 46 ]

मच्चिन्तनं मत्कथनमन्योन्यं मत्प्रभाषणम् । मदेकपरमो भूत्वा कालं नय महामते ॥ ४६॥

· · ·

[ Sutra 47 ]

चिदिहास्तीति चिन्मात्रमिदं चिन्मयमेव च । चित्त्वं चिदहमेते च लोकाश्चिदिति भावय ॥ ४७॥

· · ·

[ Sutra 48 ]

रागं नीरागतां नीत्वा निर्लेपो भव सर्वदा । अज्ञानजन्यकर्त्रादिकारकोत्पन्नकर्मणा ॥ ४८॥

· · ·

[ Sutra 49 ]

श्रुत्युत्पन्नात्मविज्ञानप्रदीपो बाध्यते कथम् । अनात्मनां परित्यज्य निर्विकारो जगत्स्थितौ ॥ ४९॥

· · ·

[ Sutra 50 ]

एकनिष्ठतयान्तस्थसंविन्मात्रपरो भव । घटाकाशमठाकाशौ महाकाशे प्रतिष्ठितौ ॥ ५०॥

· · ·

[ Sutra 51 ]

एवं मयि चिदाकाशे जीवेशौ परिकल्पितौ । या च प्रागात्मनो माया तथान्ते च तिरस्कृता ॥ ५१॥

· · ·

[ Sutra 52 ]

ब्रह्मवादिभिरुद्गीता सा मायेति विवेकतः । मायातत्कार्यविलये नेश्वरत्वं न जीवता ॥ ५२॥

· · ·

[ Sutra 53 ]

ततः शुद्धश्चिदेवाहं व्योमवन्निरुपाधिकः । जीवेश्वरादिरूपेण चेतनाचेतनात्मकम् ॥ ५३॥

· · ·

[ Sutra 54 ]

ईक्षणादिप्रवेशान्ता सृष्टिरीशेन कल्पिता । जाग्रदादिविमोक्षान्तः संसारो जीवकल्पितः ॥ ५४॥

· · ·

[ Sutra 55 ]

त्रिणाचिकादियोगान्ता ईश्वरभ्रान्तिमाश्रिताः । लोकायतादिसाङ्ख्यान्ता जीवविश्रान्तिमाश्रिताः ॥ ५५॥

· · ·

[ Sutra 56 ]

तस्मान्मुमुक्षिभिर्नैव मतिर्जीवेशवादयोः । कार्या किन्तु ब्रह्मतत्त्वं निश्चलेन विचार्यताम् ॥ ५६।

· · ·

[ Sutra 57 ]

अद्वितीयब्रह्मतत्त्वं न जानन्ति यथा तथा । भ्रान्ता एवाखिलास्तेषां क्व मुक्तिः क्वेह वा सुखम् ॥ ५७॥

· · ·

[ Sutra 58 ]

उत्तमाधमभावश्चेत्तेषां स्यादस्ति तेन किम् । स्वप्नस्थराज्यभिक्षाभ्यां प्रबुद्धः स्पृशते खलु ॥ ५८॥

· · ·

[ Sutra 59 ]

अज्ञाने बुद्धिविलये निद्रा सा भण्यते बुधैः । विलीनाज्ञानतत्कार्ये मयि निद्रा कथं भवेत् ॥ ५९॥

· · ·

[ Sutra 60 ]

बुद्धेः पूर्णविकासोऽयं जागरः परिकीर्त्यते । विकारादिविहीनत्वाज्जागरो मे न विद्यते ॥ ६०॥

· · ·

[ Sutra 61 ]

सूक्ष्मनाडिषु सञ्चारो बुद्धेः स्वप्नः प्रजायते । सञ्चारधर्मरहिते मयि स्वप्नो न विद्यते ॥ ६१॥

· · ·

[ Sutra 62 ]

सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमसावृते । स्वरूपं महदानन्दं भुङ्क्ते विश्वविवर्जितः ॥ ६२॥

· · ·

[ Sutra 63 ]

अविशेषेण सर्वं तु यः पश्यति चिदन्वयात् । स एव साक्षाद्विज्ञानी स शिवः स हरिर्विधिः ॥ ६३॥

· · ·

[ Sutra 64 ]

दीर्घस्वप्नमिदं यत्तद्दीर्घं वा चित्तविभ्रमम् । दीर्घं वापि मनोराज्यं संसारं दुःखसागरम् । सुप्तेरुत्थाय सुप्त्यन्तं ब्रह्मैकं प्रविचिन्त्यताम् ॥ ६४॥

· · ·

[ Sutra 65 ]

आरोपितस्य जगतः प्रविलापनेन चित्तं मदात्मकतया परिकल्पितं नः । शत्रून्निहत्य गुरुषट्कगणान्निपाता- द्गन्धद्विपो भवति केवलमद्वितीयः ॥ ६५॥

· · ·

[ Sutra 66 ]

अद्यास्तमेतु वपुराशशितारमास्तां कस्तावतापि मम चिद्वपुषो विशेषः । कुम्भे विनश्यति चिरं समवस्थिते वा कुम्भाम्बरस्य नहि कोऽपि विशेषलेशः ॥ ६६॥

· · ·

[ Sutra 67 ]

अहिनिर्ल्वयनी सर्पनिर्मोको जीववर्जितः । वल्मीके पतितस्तिष्ठेत्तं सर्पो नाभिमन्यते ॥ ६७॥

· · ·

[ Sutra 68 ]

एवं स्थूलं च सूक्ष्मं च शरीरं नाभिमन्यते । प्रत्यग्ज्ञानशिखिध्वस्ते मिथ्याज्ञाने सहेतुके । नेति नेतीति रूपत्वादशरीरो भवत्ययम् ॥ ६८॥

· · ·

[ Sutra 69 ]

शास्त्रेण न स्यात्परमार्थदृष्टिः कार्यक्षमं पश्यति चापरोक्षम् । प्रारब्धनाशात्प्रतिभाननाश एवं त्रिधा नश्यति चात्ममाया ॥ ६९॥

· · ·

[ Sutra 70 ]

ब्रह्मत्वे योजिते स्वामिञ्जीवभावो न गच्छति । अद्वैते बोधिते तत्त्वे वासना विनिवर्तते ॥ ७०॥

· · ·

[ Sutra 71 ]

प्रारब्धान्ते देहहानिर्मायेति क्षीयतेऽखिला । अस्तीत्युक्ते जगत्सर्वं सद्रसं ब्रह्म तद्भवेत् ॥ ७१॥

· · ·

[ Sutra 72 ]

भातीत्युक्ते जगत्सर्वं भानं ब्रह्मैव केवलम् । मरुभूमौ जलं सर्वं मरुभूमात्रमेव तत् । जगत्त्रयमिदं सर्वं चिन्मात्रं स्वविचारतः ॥ ७२॥

· · ·

[ Sutra 73 ]

अज्ञानमेव न कुतो जगतः प्रसङ्गो जीवेशदेशिकविकल्पकथातिदूरे । एकान्तकेवलचिदेकरसस्वभावे ब्रह्मैव केवलमहं परिपूर्णमस्मि ॥ ७३॥

· · ·

[ Sutra 74 ]

बोधचन्द्रमसि पूर्णविग्रहे मोहराहुमुषितात्मतेजसि । स्नानदानयजनादिकाः क्रिया मोचनावधि वृथैव तिष्ठते ॥ ७४॥

· · ·

[ Sutra 75 ]

सलिले सैन्धवं यद्वत्साम्यं भवति योगतः । तथात्ममनसोरैक्यं समाधिरिति कथ्यते ॥ ७५॥

· · ·

[ Sutra 76 ]

दुर्लभो विषयत्यागो दुर्लभं तत्त्वदर्शनम् । दुर्लभा सहजावस्था सद्गुरोः करुणां विना ॥ ७६॥

· · ·

[ Sutra 77 ]

उत्पन्नशक्तिबोधस्य त्यक्तनिःशेषकर्मणः । योगिनः सहजावस्था स्वयमेव प्रकाशते ॥ ७७॥

· · ·

[ Sutra 78 ]

रसस्य मनसश्चैव चञ्चलत्वं स्वभावतः । रसो बद्धो मनो बद्धं किं न सिद्ध्यति भूतले ॥ ७८॥

· · ·

[ Sutra 79 ]

मूर्च्छितो हरति व्याधिं मृतो जीवयति स्वयम् । बद्धः खेचरतां धत्ते ब्रह्मत्वं रसचेतसि ॥ ७९॥

· · ·

[ Sutra 80 ]

इन्द्रियाणां मनो नाथो मनोनाथस्तु मारुतः । मारुतस्य लयो नाथस्तन्नाथं लयमाश्रय ॥ ८०॥

· · ·

[ Sutra 81 ]

निश्चेष्टो निर्विकारश्च लयो जीवति योगिनाम् । उच्छिन्नसर्वसङ्कल्पो निःशेषाशेषचेष्टितः । स्वावगम्यो लयः कोऽपि मनसां वागगोचरः ॥ ८१॥

· · ·

[ Sutra 82 ]

पुङ्खानुपुङ्खविषयेक्षणतत्परोऽपि ब्रह्मावलोकनधियं न जहाति योगी । सङ्गीतताललयवाद्यवशं गतापि मौलिस्थकुम्भपरिरक्षणधीर्नटीव ॥ ८२॥

· · ·

[ Sutra 83 ]

सर्वचिन्तां परित्यज्य सावधानेन चेतसा । नाद एवानुसन्धेयो योगसाम्राज्यमिच्छता ॥ ८३॥

· · ·

[ Sutra 83 ]

इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

नहि नानास्वरूपं स्यादेकं वस्तु कदाचन । तस्मादखण्ड एवास्मि यन्मदन्यन्न किञ्चन ॥ १॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

दृश्यते श्रूयते यद्यद्ब्रह्मणोऽन्यन्न तद्भवेत् । नित्यशुद्ध विमुक्तैकमखण्डानन्दमद्वयम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं यत्परं ब्रह्माहमेव तत् ॥ २॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

आनन्दरूपोऽहमखण्डबोधः परात्परोऽहं घनचित्प्रकाशः । मेघा यथा व्योम न च स्पृशन्ति संसारदुःखानि न मां स्पृशन्ति ॥ ३॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

सर्वं सुखं विद्धि सुदुःखनाशा- त्सर्वं च सद्रूपमसत्यनाशात् । चिद्रूपमेव प्रतिभानयुक्तं तस्मादखण्डं मम रूपमेतत् ॥ ४॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

न हि जनिर्मरणं गमनागमौ न च मलं विमलं न च वेदनम् । चिन्मयं हि सकलं विराजते स्फुटतरं परमस्य तु योगिनः ॥ ५॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

सत्यचिद्घनमखण्डमद्वयं सर्वदृश्यरहितं निरामयम् । यत्पदं विमलमद्वयं शिवं तत्सदाहमिति मौनमाश्रय ॥ ६॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

जन्ममृत्युसुखदुःखवर्जितं जातिनीतिकुलगोत्रदूरगम् । चिद्विवर्तजगतोऽस्य कारणं तत्सदाहमिति मौनमाश्रय ॥ ७॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

पूर्णमद्वयमखण्डचेतनं विश्वभेदकलनादिवर्जितम् । अद्वितीयपरसंविदंशकं तत्सदाहमिति मौनमाश्रय ॥ ८॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

केनाप्यबाधितत्वेन त्रिकालेऽप्येकरूपतः । विद्यमानत्वमस्त्येतत्सद्रूपत्वं सदा मम ॥ ९॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

निरुपाधिकनित्यं यत्सुप्तौ सर्वसुखात्परम् । सुखरूपत्वमस्त्येतदानन्दत्वं सदा मम ॥ १०॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

दिनकरकिरणैर्हि शार्वरं तमोनिबिडतरं झटिति प्रणाशमेति । घनतरभवकारणं तमो यद्द्- हरिदिनकृत्प्रभया न चान्तरेण ॥ ११॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

मम चरणस्मरणेन पूजया च स्वकतमसः परिमुच्यते हि जन्तुः । न हि मरणप्रभवप्रणाशहेतु- र्मम चरणस्मरणादृतेऽस्ति किञ्चित् ॥ १२॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

आदरेण यथा स्तौति धनवन्तं धनेच्छया । तथा चेद्विश्वकर्तारं को न मुच्येत बन्धनात् ॥ १३॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

आदित्यसन्निधौ लोकश्चेष्टते स्वयमेव तु । तथा मत्सन्निधावेव समस्तं चेष्टते जगत् ॥ १४॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

शुक्तिकाया यथा तारं कल्पितं मायया तथा । महदादि जगन्मायामयं मय्येव केवलम् ॥ १५॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

चण्डालदेहे पश्वादिस्थावरे ब्रह्मविग्रहे । अन्येषु तारतम्येन स्थितेषु न तथा ह्यहम् ॥ १६॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

विनष्टदिग्भ्रमस्यापि यथापूर्वं विभाति दिक् । तथा विज्ञानविध्वस्तं जगन्मे भाति तन्न हि ॥ १७॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

न देहो नेन्द्रियप्राणो न मनोबुद्ध्यहंकृति । न चित्तं नैव माया च न च व्योमादिकं जगत् ॥ १८॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

न कर्ता नैव भोक्ता च न च भोजयिता तथा । केवलं चित्सदानन्दब्रह्मैवाहं जनार्दनः ॥ १९॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

जलस्य चलनादेव चञ्चलत्वं यथा रवेः । तथाहङ्कारसम्बधादेव संसार आत्मनः ॥ २०॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

चित्तमूलं हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । हन्त चित्तमहत्तायां कैषा विश्वासता तव ॥ २१॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

क्व धनानि महीपानां ब्रह्मणः क्व जगन्ति वा । प्राक्तनानि प्रयातानि गताः सर्गपरम्परः । कोटयो ब्रह्मणां याता भूपा नष्टाः परागवत् ॥ २२॥

· · ·

[ Sutra 23 ]

स चाध्यात्माभिमानोऽपि विदुषोऽयासुरत्वतः । विदुषोऽप्यासुरश्चेत्स्यान्निष्फलं तत्त्वदर्शनम् ॥ २३॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

उत्पाद्यमाना रागाद्या विवेकज्ञानवह्निना । यदा तदैव दह्यन्ते कुतस्तेषां प्ररोहणम् ॥ २४॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

यथा सुनिपुणः सम्यक् परदोषेक्षणे रतः । तथा चेन्निपुणः स्वेषु को न मुच्येत बन्धनात् ॥ २५॥

· · ·

[ Sutra 26 ]

अनात्मविदमुक्तोऽपि सिद्धिजालानि वाञ्छति । द्रव्यमन्त्रक्रियाकालयुक्त्याप्नोति मुनीश्वर ॥ २६॥

· · ·

[ Sutra 27 ]

नात्मज्ञस्यैष विषय आत्मज्ञो ह्यात्ममात्रदृक् । आत्मनात्मनि सन्तृप्तो नाविद्यामनुधावति ॥ २७॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

ये केचन जगद्भावास्तानविद्यामयान्विदुः । कथं तेषु किलात्मज्ञस्त्यक्ताविद्यो निमज्जति ॥ २८॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

द्रव्यमन्त्रक्रियाकालयुक्तयः साधुसिद्धिदाः । परमात्मपदप्राप्तौ नोपकुर्वन्ति काश्चन ॥ २९॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

सर्वेच्छाकलनाशान्तावात्मलाभोदयाभिधः । स पुनः सिद्धिवाञ्छायां कथमर्हत्यचित्ततः ॥ ३०॥ इति॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

इति तृतीयोध्यायः ॥ ३॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

अथ ह ऋभुं भगवन्तं निदाघः पप्रच्छ जीवन्मुक्तिलक्षणमनुब्रूहीति । तथेति स होवाच । सप्तभूमिषु जीवन्मुक्ताश्चत्वारः । शुभेच्छा प्रथमा भूमिका भवति । विचारणा द्वितीया । तनुमानसी तृतीया । सत्त्वापत्तिस्तुरीया । असंसक्तिः पञ्चमी । पदार्थभावना षष्ठी । तुरीयगा सप्तमी । प्रणवात्मिका भूमिका अकारोकारमकारार्धमात्रात्मिका । स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभेदेनाकारादयश्चतुर्विधाः । तदवस्था जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयाः । अकारस्थूलांशे जाग्रद्विश्वः । सूक्ष्मांशे तत्तैजसः । बीजांशे तत्प्राज्ञः । साक्ष्यंशे तत्तुरीयः । उकारस्थूलांशे स्वप्नविश्वः । सूक्ष्मांशे तत्तैजसः । बीजांशे तत्प्राज्ञः । साक्ष्यंशे तत्तुरीयः । मकारस्थूलांशे सुषुप्तविश्वः । सूक्ष्मांशे तत्तैजसः । बीजांशे तत्प्राज्ञः । साक्ष्यंशे तत्तुरीयः । अर्धमात्रास्थूलांशे तुरीयविश्वः । सूक्ष्मांशे तत्तैजसः । बीजांशे तत्प्राज्ञः । साक्ष्यंशे तुरीयतुरीयः । अकारतुरीयांशाः प्रथमद्वितीयतृतीयभूमिकाः । उकारतुरीयांशा चतुर्थी भूमिका । मकारतुरीयांशा पञ्चमी । अर्धमात्रातुरीयांशा षष्ठी । तदतीता सप्तमी । भूमित्रयेषु विहरन्मुमुक्षुर्भवति । तुरीयभूम्यां विहरन्ब्रह्मविद्भवति । पञ्चमभूम्यां विहरन्ब्रह्मविद्वरो भवति । षष्ठभूम्यां विहरन्ब्रह्मविद्वरीयान्भवति । सप्तमभूम्यां विहरन्ब्रह्मविद्वरिष्ठो भवति । तत्रैते श्लोका भवन्ति । ज्ञानभूमिः शुभेच्छा स्यात्प्रथमा समुदीरिता । विचारणा द्वितीया तु तृतीया तनुमानसा ॥ १॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

सत्त्वापत्तिश्चतुर्थी स्यात्ततोऽसंसक्तिनामिका । पदार्थभावना षष्ठी सप्तमी तुर्यगा स्मृता ॥ २॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

स्थितः किं मूढ एवास्मि प्रेक्ष्योऽहं शास्त्रसज्जनैः । वैराग्यपूर्णमिच्छेति शुभेच्छेत्युच्यते बुधैः ॥ ३॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

शास्त्रसज्जनसम्पर्कवैराग्याभ्यासपूर्वकम् । सदाचारप्रवृत्तिर्या प्रोच्यते सा विचारणा ॥ ४॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

विचारणाशुभेच्छाभ्यामिन्द्रियार्थेषु रक्तता । यत्र सा तनुतामेति प्रोच्यते तनुमानसी ॥ ५॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

भूमिकात्रितयाभ्यासाचित्तेऽर्थविरतेर्वशात् । सत्वात्मनि स्थिते शुद्धे सत्त्वापत्तिरुदाहृता ॥ ६॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

दशाचतुष्टयाभ्यासादसंसर्गफला तु या । रूढसत्त्वचमत्कारा प्रोक्ता संसक्तिनामिका ॥ ७॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

भूमिकापञ्चकाभ्यासात्स्वात्मारामतया भृशम् । आभ्यन्तराणां बाह्यानां पदार्थानामभावनात् ॥ ८॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

परप्रयुक्तेन चिरं प्रत्ययेनावबोधनम् । पदार्थभावनानाम षष्ठी भवति भूमिका ॥ ९॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

षड्भूमिकाचिराभ्यासद्भेदस्यानुपलम्भनात् । यत्स्वभावैकनिष्ठत्वं सा ज्ञेया तुर्यगा गतिः ॥ १०॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

शुभेच्छादित्रयं भूमिभेदाभेदयुतं स्मृतम् । यथावद्वेद बुद्ध्येदं जगज्जाग्रति दृश्यते ॥ ११॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

अद्वैते स्थैर्यमायाते द्वैते च प्रशमं गते । पश्यन्ति स्वप्नवल्लोकं तुर्यभूमि सुयोगतः ॥ १२॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

विच्छिन्नशरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्वावशेष एवास्ते हि निदाघ दृढीकुरु ॥ १३॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

पञ्चभूमिं समारुह्य सुषुप्तिपदनामिकाम् । शान्ताशेषविशेषांशस्तिष्ठत्यद्वैतमात्रके ॥ १४॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

अन्तर्मुखतया नित्यं बहिर्वृत्तिपरोऽपि सन् । परिश्रान्ततया नित्यं निद्रालुरिव लक्ष्यते ॥ १५॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

कुर्वन्नभ्यासमेतस्यां भूम्यां सम्यग्विवासनः । सप्तमी गाढसुप्ताख्या क्रमप्राप्ता पुरातनी ॥ १६॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

यत्र नासन्न सद्रूपो नाहं नाप्यनहंकृतिः । केवलं क्षीणमनन आस्तेऽद्वैतेऽतिनिर्भयः ॥ १७॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

अन्तःशून्यो बहिःशून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बरे । अन्तःपूर्णो बहिःपूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे ॥ १८॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव । भावनामखिलां त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥ १९॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

द्र्ष्टृदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह । दर्शनप्रथमाभासमात्मानं केवलं भज ॥ २०॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

यथास्थितमिदं यस्य व्यवहारयतोऽपि च । अस्तङ्गतं स्थितं व्योम स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २१॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

नोदेति नास्तमायाति सुखे दुःखे मनःप्रभा । यथाप्राप्तस्थितिर्यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २२॥

· · ·

[ Sutra 23 ]

यो जागर्ति सुषुप्तिस्थो यस्य जाग्रन्न विद्यते । यस्य निर्वासनो बोधः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २३॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

रागद्वेषभयादीनामनुरूपं चरन्नपि । योऽन्तर्व्योमवदच्छन्नः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २४॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । कुर्वतोऽकुर्वतो वापि स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २५॥

· · ·

[ Sutra 26 ]

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोन्मुक्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २६॥

· · ·

[ Sutra 27 ]

यः समस्तार्थजालेषु व्यवहार्यपि शीतलः । परार्थेष्विव पूर्णात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २७॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

प्रजहाति यदा कामान्सर्वांश्चित्तगतान्मुने । मयि सर्वात्मके तुष्टः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २८॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

चैत्यवर्जितचिन्मात्रे पदे परमपावने । अक्षुब्धचित्तो विश्रान्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २९॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

इदं जगदहं सोऽयं दृश्यजातमवास्तवम् । यस्य चित्ते न स्फुरति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ३०॥

· · ·

[ Sutra 31 ]

सद्ब्रह्मणि स्थिरे स्फारे पूर्णे विषयवर्जिते । आचार्यशास्त्रमार्गेण प्रविश्याशु स्थिरो भव ॥ ३१॥

· · ·

[ Sutra 32 ]

शिवो गुरुः शिवो वेदः शिव देवः शिवः प्रभुः । शिवोऽस्म्यहं शिवः सर्वं शिवदन्यन्न किञ्चन ॥ ३२॥

· · ·

[ Sutra 33 ]

तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायाद्बहूञ्छब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत् ॥ ३३॥

· · ·

[ Sutra 34 ]

शुको मुक्तो वामदेवोऽपि मुक्त- स्ताभ्यां विना मुक्तिभाजो न सन्ति । शुकमार्गं येऽनुसरन्ति धीराः सद्यो मुक्तास्ते भवन्तीह लोके ॥ ३४॥

· · ·

[ Sutra 35 ]

वामदेवं येऽनुसरन्ति नित्यं मृत्वा जनित्वा च पुनःपुनस्तत् । ते वै लोके क्रममुक्ता भवन्ति योगैः साङ्ख्यैः कर्मभिः सत्त्वयुक्तैः ॥ ३५॥

· · ·

[ Sutra 36 ]

शुकश्च वामदेवश्च द्वे सृती देवनिर्मिते । शुकः विहङ्गमः प्रोक्तो वामदेवः पिपीलिका ॥ ३६॥

· · ·

[ Sutra 37 ]

अतद्व्यावृत्तिरूपेण साक्षाद्विधिमुखेन वा । महावाक्यविचारेण साङ्ख्ययोगसमाधिना ॥ ३७॥

· · ·

[ Sutra 38 ]

विदित्वा स्वात्मनो रूपं सम्प्रज्ञातसमाधितः । शुकमार्गेण विरजाः प्रयान्ति परमं पदम् ॥ ३८॥

· · ·

[ Sutra 39 ]

यमाद्यासनजायासहठाभ्यासात्पुनःपुनः । विघ्नबाहुल्यसञ्जात अणिमादिवशादिह ॥ ३९॥

· · ·

[ Sutra 40 ]

अलब्ध्वापि फलं सम्यक्पुनर्भूत्वा महाकुले । पुनर्वासनयैवायं योगाभ्यासं पुनश्चरन् ॥ ४०॥

· · ·

[ Sutra 41 ]

अनेकजन्माभ्यासेन वामदेवेन वै पथा । सोऽपि मुक्तिं समाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ४१॥

· · ·

[ Sutra 42 ]

द्वाविमावपि पन्थानौ ब्रह्मप्राप्तिकरौ शिवौ । सद्योमुक्तिप्रदश्चैकः क्रममुक्तिप्रदः परः । अत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ४२॥

· · ·

[ Sutra 43 ]

यस्यानुभवपर्यन्ता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते । तद्दृष्टिगोचराः सर्वे मुच्यन्ते सर्वपातकैः ॥ ४३॥

· · ·

[ Sutra 44 ]

खेचरा भूचराः सर्वे ब्रह्मविद्दृष्टिगोचराः । सद्य एव विमुच्यन्ते कोटिजन्मार्जितैरघैः ॥ ४४॥ इति॥

· · ·

[ Sutra 44 ]

इति चतुर्थोऽद्यायः ॥ ४॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

अथ हैनं ऋभुं भगवन्तं निदाघः पप्रच्छ योगाभ्यासविधिमनुब्रूहीति । तथेति स होवाच । पञ्चभूतात्मको देहः पञ्चमण्डलपूरितः । काठिन्यं पृथिवीमेका पानीयं तद्द्रवाकृति ॥ १॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

दीपनं च भवेत्तेजः प्रचारो वायुलक्षणम् । आकाशः सत्त्वतः सर्वं ज्ञातव्यं योगमिच्छता ॥ २॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

षट्शतान्यधिकान्यत्र सहस्राण्येकविंशतिः । अहोरात्रवहिः श्वासैर्वायुमण्डलघाततः ॥ ३॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

तत्पृथ्वीमण्डले क्षीणे वलिरायाति देहिनाम् । तद्वदापो गणापाये केशाः स्युः पाण्डुराः क्रमात् ॥ ४॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

तेजःक्षये क्षुधा कान्तिर्नश्यते मारुतक्षये । वेपथुः संभवेन्नित्यं नाम्भसेनैव जीवति ॥ ५॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

इत्थंभूतं क्षयान्नित्यं जीवितं भूतधारणम् । उड्ड्याणं कुरुते यस्मादविश्रान्तं महाखगः ॥ ६॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

उड्डियाणं तदेव स्यात्तत्र बन्धोऽभिधीयते । उड्डियाणो ह्यसौ बन्धो मृत्युमातङ्गकेशरी ॥ ७॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

तस्य मुक्तिस्तनोः कायात्तस्य बन्धो हि दुष्करः । अग्नौ तु चालिते कुक्षौ वेदना जायते भृशम् ॥ ८॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

न कार्या क्षुधि तेनापि नापि विण्मूत्रवेगिना । हितं मितं च भोक्तव्यं स्तोकं स्तोकमनेकधा ॥ ९॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

मृदुमध्यममन्त्रेषु क्रमान्मन्त्रं लयं हठम् । लयमन्त्रहठा योगा योगो ह्यष्टाङ्गसंयुतः ॥ १०॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

यमश्च नियमश्चैव तथा चासनमेव च । प्राणायमस्तथा पश्चात्प्रत्याहारस्तथा परम् ॥ ११॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

धारणा च तथा ध्यानं समधिश्चाष्टमो भवेत् । अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयार्जवम् ॥ १२॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

क्षमा धृतिर्मिताहारः शौचं चेति यमा दश । तपः सन्तोषमास्तिक्यं दानमीश्वरपूजनम् ॥ १३॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

सिद्धान्तश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्च जपो व्रतम् । एते हि नियमाः प्रोक्ता दशधैव महामते ॥ १४॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

एकादशासनानि स्युश्चक्रादि मुनिसत्तम । चक्रं पद्मासनं कूर्मं मयूरं कुक्कुटं तथा ॥ १५॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

वीरासनं स्वस्तिकं च भद्रं सिंहासनं तथा । मुक्तासनं गोमुखं च कीर्तितं योगवित्तमैः ॥ १६॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

सव्योरु दक्षिणे गुल्फे दक्षिणं दक्षिणेतरे । निदध्यादृजुकायस्तु चक्रासनमिदं मतम् ॥ १७॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

पूरकः कुम्भकस्तद्वद्रेचकः पूरकः पुनः । प्राणायामः स्वनाडीभिस्तस्मान्नाडीः प्रचक्षते ॥ १८॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

शरीरं सर्वजन्तूनां षण्णवत्यङ्गुलात्मकम् । तन्मध्ये पायुदेशात्तु द्व्यङ्गुलात्परतः परम् ॥ १९॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

मेढ्रदेशादधस्तात्तु द्व्यङ्गुलान्मध्यमुच्यते । मेढ्रान्नवाङ्गुलादूर्ध्वं नाडीनां कन्दमुच्यते ॥ २०॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

चतुरङ्गुलमुत्सेधं चतुरङ्गुलमायतम् । अण्डाकारं परिवृतं मेदोमज्जास्थिशोणितैः ॥ २१॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

तत्रैव नाडीचक्रं तु द्वादशारं प्रतिष्ठितम् । शरीरं ध्रियते येन वर्तते तत्र कुण्डली ॥ २२॥

· · ·

[ Sutra 23 ]

ब्रह्मरन्ध्रं सुषुम्णा या वदनेन पिधाय सा । अलम्बुसा सुषुम्णायाः कुहूर्नाडी वसत्यसौ ॥ २३॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

अनन्तरारयुग्मे तु वारुणा च यशस्विनी । दक्षिणारे सुषुम्णायाः पिङ्गला वर्तते क्रमात् ॥ २४॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

तदन्तरारयोः पूषा वर्तते च पयस्विनी । सुषुम्ना पश्चिमे चारे स्थिता नाडी सरस्वती ॥ २५॥

· · ·

[ Sutra 26 ]

शङ्खिनी चैव गान्धारी तदनन्तरयोः स्थिते । उत्तरे तु सुषुम्नाया इडाख्या निवसत्यसौ ॥ २६॥

· · ·

[ Sutra 27 ]

अनन्तरं हस्तिजिह्वा ततो विश्वोदरी स्थिता । प्रदक्षिणक्रमेणैव चक्रस्यारेषु नाडयः ॥ २७॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

वर्तन्ते द्वादश ह्येता द्वादशानिलवाहकाः । पटवत्संस्थिता नाड्यो नानावर्णाः समीरिताः ॥ २८॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

पटमध्यं तु यत्स्थानं नाभिचक्रं तदुच्यते । नादाधारा समाख्याता ज्वलन्ती नादरूपिणी ॥ २९॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

पररन्ध्रा सुषुम्ना च चत्वारो रत्नपूरिताः । कुण्डल्या पिहितं शश्वद्ब्रह्मरन्ध्रस्य मध्यमम् ॥ ३०॥

· · ·

[ Sutra 31 ]

एवमेतासु नाडीषु धरन्ति दशवायवः । एवं नाडीगतिं वायुगतिं ज्ञात्वा विचक्षणः ॥ ३१॥

· · ·

[ Sutra 32 ]

समग्रीवशिरः कायः संवृतास्यः सुनिश्चलः । नासाग्रे चैव हृन्मध्ये बिन्दुमध्ये तुरीयकम् ॥ ३२॥

· · ·

[ Sutra 33 ]

स्रवन्तममृतं पश्येन्नेत्राभ्यां सुसमाहितः । अपानं मुकुलीकृत्य पायुमाकृष्य चोन्मुखम् ॥ ३३॥

· · ·

[ Sutra 34 ]

प्रणवेन समुत्थाप्य श्रीबीजेन निवर्तयेत् । स्वात्मानं च श्रियं ध्यायेदमृतप्लावनं तथा ॥ ३४॥

· · ·

[ Sutra 35 ]

कालवञ्चनमेतद्धि सर्वमुख्यं प्रचक्षते । मनसा चिन्तिता कार्यं मनसा येन सिध्यति ॥ ३५॥

· · ·

[ Sutra 36 ]

जलेऽग्निज्वलनाच्छाखापल्लवानि भवन्ति हि । नाधन्यं जागतं वाक्यं विपरीता भवेत्क्रिया ॥ ३६॥

· · ·

[ Sutra 37 ]

मार्गे बिन्दुं समाबध्य वह्निं प्रज्वाल्य जीवने । शोषयित्वा तु सलिलं तेन कायं दृढं भवेत् ॥ ३७॥

· · ·

[ Sutra 38 ]

गुदयोनिसमायुक्त आकुञ्चत्येककालतः । अपानमूर्ध्वगं कृत्वा समानोन्ने नियोजयेत् ॥ ३८॥

· · ·

[ Sutra 39 ]

स्वात्मानं च श्रियं ध्यायेदमृतप्लावनं ततः । बलं समारभेद्योगं मध्यमद्वारभागतः ॥ ३९॥

· · ·

[ Sutra 40 ]

भावयेदूर्ध्वगत्यर्थं प्राणापानसुयोगतः । एष योगो वरो देहे सिद्धिमार्गप्रकाशकः ॥ ४०॥

· · ·

[ Sutra 41 ]

यथैवापाङ्गतः सेतुः प्रवाहस्य निरोधकः । तथा शरीरगा च्छाया ज्ञातव्या योगिभिः सदा ॥ ४१॥

· · ·

[ Sutra 42 ]

सर्वासामेव नाडीनामेष बन्धः प्रकीर्तितः । बन्धस्यास्य प्रसादेन स्फुटीभवति देवता ॥ ४२॥

· · ·

[ Sutra 43 ]

एवं चतुष्पथो बन्धो मार्गत्रयनिरोधकः । एकं विकासयन्मार्गं येन सिद्धाः सुसङ्गताः ॥ ४३॥

· · ·

[ Sutra 44 ]

उदानमूर्ध्वगं कृत्वा प्राणेन सह वेगतः । बन्धोऽयं सर्वनाडीनामूर्ध्वं याति निरोधकः ॥ ४४॥

· · ·

[ Sutra 45 ]

अयं च सम्पुटो योगो मूलबन्धोऽप्ययं मतः । बन्धत्रयमनेनैव सिद्ध्यत्यभ्यासयोगतः ॥ ४५॥

· · ·

[ Sutra 46 ]

दिवारात्रमविच्छिन्नं यामेयामे यदा यदा । अनेनाभ्यासयोगेन वायुरभ्यसितो भवेत् ॥ ४६॥

· · ·

[ Sutra 47 ]

वायावभ्यसिते वह्निः प्रत्यहं वर्धते तनौ । वह्नौ विवर्धमाने तु सुखमन्नादि जीर्यते ॥ ४७॥

· · ·

[ Sutra 48 ]

अन्नस्य परिपाकेन रसवृद्धिः प्रजायते । रसे वृद्धिं गते नित्यं वर्धन्ते धातवस्तथा ॥ ४८॥

· · ·

[ Sutra 49 ]

धातूनां वर्धनेनैव प्रबोधो वर्तते तनौ । दह्यन्ते सर्वपापानि जन्मकोट्यर्जितानि च ॥ ४९॥

· · ·

[ Sutra 50 ]

गुदमेढ्रान्तरालस्थं मूलाधारं त्रिकोणकम् । शिवस्य बिन्दुरूपस्य स्थानं तद्धि प्रकाशकम् ॥ ५०॥

· · ·

[ Sutra 51 ]

यत्र कुण्डलिनी नाम परा शक्तिः प्रतिष्ठिता । यस्मादुत्पद्यते वायुर्यस्माद्वह्निः प्रवर्धते ॥ ५१॥

· · ·

[ Sutra 52 ]

यस्मादुत्पद्यते बिन्दुर्यस्मान्नादः प्रवर्धते । यस्मादुत्पद्यते हंसो यस्मादुत्पद्यते मनः ॥ ५२॥

· · ·

[ Sutra 53 ]

मूलाधारादिषट्चक्रं शक्तिस्थानमुदीरितम् । कण्ठादुपरि मूर्धान्तं शांभवं स्थानमुच्यते ॥ ५३॥

· · ·

[ Sutra 54 ]

नाडीनामाश्रयः पिण्डो नाड्यः प्राणस्य चाश्रयः । जीवस्य निलयः प्राणो जीवो हंसस्य चाश्रयः ॥ ५४॥

· · ·

[ Sutra 55 ]

हंसः शक्तेरधिष्ठानं चराचरमिदं जगत् । निर्विकल्पः प्रसन्नात्मा प्राणायां समभ्यसेत् ॥ ५५॥

· · ·

[ Sutra 56 ]

सम्यग्बन्धत्रयस्थोऽपि लक्ष्यलक्षणकारणम् । वेद्यं समुद्धरेन्नित्यं सत्यसन्धानमानसः ॥ ५६॥

· · ·

[ Sutra 57 ]

रेचकं पूरकं चैव कुम्भमध्ये निरोधयेत् । दृश्यमाने परे लक्ष्ये ब्रह्मणि स्वयमाश्रितः ॥ ५७॥

· · ·

[ Sutra 58 ]

बाह्यस्थविषयं सर्वं रेचकः समुदाहृतः । पूरकं शास्त्रविज्ञानं कुम्भकं स्वगतं स्मृतम् ॥ ५८॥

· · ·

[ Sutra 59 ]

एवमभ्यासचित्तश्चेत्समुक्तो नात्र संशयः । कुम्भकेन समारोप्य कुम्भकेन पूरयेत् ॥ ५९॥

· · ·

[ Sutra 60 ]

कुम्भेन कुम्भयेत्कुम्भं तदन्तस्थः परं शिवम् । पुनरास्फालयेदद्य सुस्थिरं कण्ठमुद्रया ॥ ६०॥

· · ·

[ Sutra 61 ]

वायूनां गतिमावृत्य धृत्वा पूरककुम्भकौ । समहस्तयुगं भूमौ समं पादयुगं तथा ॥ ६१॥

· · ·

[ Sutra 62 ]

वेधकक्रमयोगेन चतुष्पीठं तु वायुना । आस्फालयेन्महामेरुं वायुवक्त्रे प्रकोटिभिः ॥ ६२॥

· · ·

[ Sutra 63 ]

पुटद्वयं समाकृष्य वायुः स्फुरति सत्वरम् । सोमसूर्याग्निसंबधाज्जानीयादमृताय वै ॥ ६३॥

· · ·

[ Sutra 64 ]

मेरुमध्यगता देवाश्चलन्ते मेरुचालनात् । आदौ सञ्जायते क्षिप्रं वेधोऽस्य ब्रह्मग्रन्थितः ॥ ६४॥

· · ·

[ Sutra 65 ]

ब्रह्मग्रन्थिं ततो भित्त्वा विष्णुग्रन्थिं भिनत्त्यसौ । विष्णुग्रन्थिं ततो भित्त्वा रुद्रग्रन्थिं भिनत्त्यसौ ॥ ६५॥

· · ·

[ Sutra 66 ]

रुद्रग्रन्थिं ततो भित्त्वा छित्वा मोहमलं तथा । अनेकजन्मसंस्कारगुरुदेवप्रसादतः ॥ ६६॥

· · ·

[ Sutra 67 ]

योगाभ्यासात्ततो वेधो जायते तस्य योगिनः । इडापिङ्गलयोर्मध्ये सुषुम्नानाडिमण्डले ॥ ६७॥

· · ·

[ Sutra 68 ]

मुद्राबन्धविशेषेण वायुमूर्ध्वं च कारयेत् । ऱ्हस्वो दहति पापानि दीर्घो मोक्षप्रदायकः ॥ ६८॥

· · ·

[ Sutra 69 ]

आप्यायनः प्लुतो वापि त्रिविधोच्चारणेन तु । तैलधारामिवच्छिन्नं दीर्घघण्टानिनादवत् ॥ ६९॥

· · ·

[ Sutra 70 ]

अवाच्यं प्रणवस्याग्रं यस्तं वेद स वेदवित् । ऱ्हस्वं बिन्दुगतं दैर्घ्यं ब्रह्मरन्ध्रगतं प्लुतम् । द्वादशान्तगतं मन्त्रं प्रसादं मन्त्रसिद्धये ॥ ७०

· · ·

[ Sutra 71 ]

सर्वविघ्नहरश्चायं प्रणवः सर्वदोषहा । आरंभश्च घटश्चैव पुनः परिचयस्तथा ॥ ७१॥

· · ·

[ Sutra 72 ]

निष्पत्तिश्चेति कथिताश्चतस्रस्तस्य भूमिकाः । कारणत्रयसंभूतं बाह्यं कर्म परित्यजन् ॥ ७२॥

· · ·

[ Sutra 73 ]

आन्तरं कर्म कुरुते यत्रारंभः स उच्यते । वायुः पश्चिमतो वेधं कुर्वन्नापूर्य सुस्थिरम् ॥ ७३॥

· · ·

[ Sutra 74 ]

यत्र तिष्ठति सा प्रोक्ता घटाख्या भूमिका बुधैः । न सजीवो न निर्जीवः काये तिष्ठति निश्चलम् । यत्र वायुः स्थिरः खे स्यात्सेयं प्रथमभूमिका ॥ ७४॥

· · ·

[ Sutra 75 ]

यत्रात्मना सृष्टिलयौ जीवन्मुक्तिदशागतः । सहजः कुरुते योगं सेयं निष्पत्तिभूमिका ॥ ७५॥

· · ·

[ Sutra 76 ]

एतदुपनिषदं योऽधीते सोऽग्निपूतो भवति । स वायुपूतो भवति । सुरापानात्पूतो भवति । स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति । स जीवन्मुक्तो भवति । तदेतदृचाभ्युक्तम् । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् । तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदमित्युपनिषत् ॥

· · ·

[ Sutra 76 ]

इति पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥

· · ·

[ Sutra शान्ति मन्त्र ]

ॐ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै । तेजस्विनावधी तमस्तु मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥

· · ·

[ Sutra शान्ति मन्त्र ]

ॐ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

सर्वे जीवाः सुखैर्दुःखैर्मायाजालेन वेष्टिताः । तेषां मुक्तिः कथं देव कृपया वद शङ्कर ॥ १॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

सर्वसिद्धिकरं मार्गं मायाजालनिकृन्तनम् । जन्ममृत्युजराव्याधिनाशनं सुखदं वद ॥ २॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

इति हिरण्यगर्भः पप्रच्छ स होवाच महेश्वरः । नानामार्गैस्तु दुष्प्रापं कैवल्यं परमं पदम् ॥ ३॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

सिद्धिमार्गेण लभते नान्यथा पद्मसंभव । पतिताः शास्त्रजालेषु प्रज्ञया तेन मोहिताः ॥ ४॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

स्वात्मप्रकाशरूपं तत्किं शास्त्रेण प्रकाश्यते । निष्कलं निर्मलं शान्तं सर्वातीतं निरामयम् ॥ ५॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

तदेव जीवरूपेण पुण्यपापफलैर्वृतम् । परमात्मपदं नित्यं तत्कथं जीवतां गतम् ॥ ६॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

तत्त्वातीतं महादेव प्रसादात्कथयेश्वर । सर्वभावपदातीतं ज्ञानरूपं निरञ्जनम् ॥ ७॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

वायुवत्स्फुरितं स्वस्मिंस्तत्राहंकृतिरुत्थिता । पञ्चात्मकमभूत्पिण्डं धातुबद्धं गुणात्मकम् ॥ ८॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

सुखदुःखैः समायुक्तं जीवभावनया कुरु । तेन जीवामिधा प्रोक्ता विशुद्धे परमात्मनि ॥ ९॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

कामक्रोधभयं चापि मोहलोभमथो रजः । जन्म मृत्युश्च कार्पण्यं शोकस्तन्द्रा क्षुधा तृषा ॥ १०॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

तृष्णा लज्जा भयं दुःखं विषादो हर्ष एव च । एभिर्दोषैर्विनिर्मुक्तः स जीवः शिव उच्यते ॥ ११॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

तस्माद्दोषविनाशार्थमुपायं कथयामि ते । ज्ञानं केचिद्वदन्त्यत्र केवलं तन्न सिद्धये ॥ १२॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

योगहीनं कथं ज्ञानं मोक्षदं भवतीह भोः । योगोऽपि ज्ञानहीनस्तु न क्षमो मोक्षकर्मणि ॥ १३॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

तस्माज्ज्ञानं च योगं च मुमुक्षुर्दृढमभ्यसेत् । ज्ञानस्वरूपमेवादौ ज्ञेयं ज्ञानैकसाधनम् ॥ १४॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

अज्ञानं कीदृशं चेति प्रविचार्यं मुमुक्षुणा । ज्ञातं येन निजं रूपं कैवल्यं परमं पदम् ॥ १५॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

असौ दोषैर्विनिर्मुक्तः कामक्रोधभयादिभिः । सर्वदोषैर्वृतो जीवः कथं ज्ञानेन मुच्यते ॥ १६॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

स्वात्मरूपं यथा ज्ञानं पूर्णं तद्व्यापकं तथा । कामक्रोधादिदोषाणां स्वरूपान्नास्ति भिन्नता ॥ १७॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

पश्चात्तस्य विधिः किंनु निषेधोऽपि कथं भवेत् । विवेकी सर्वदा मुक्तः संसारभ्रमवर्जितः ॥ १८॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

परिपूर्णं स्वरूपं तत्सत्यं कमलसंभव । सकलं निष्कलं चैव पूर्णत्वाच्च तदेव हि ॥ १९॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

कलिना स्फूर्तिरूपेण संसारभ्रमतां गतम् । निष्कलं निर्मलं साक्षात्सकलं गगनोपमम् ॥ २०॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

उत्पत्तिस्थितिसंहारस्फूर्तिज्ञानविवर्जितम् । एतद्रूपं समायातः स कथं मोहसागरे ॥ २१॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

निमज्जति महाबाहो त्यक्त्वा विद्यां पुनः पुनः । सुखदुःखादिमोहेषु यथा संसारिणां स्थितिः ॥ २२॥

· · ·

[ Sutra 23 ]

तथा ज्ञानी यदा तिष्ठेद्वासनावासितस्तदा । तयोर्नास्ति विशेषोऽत्र समा संसारभावना ॥ २३॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

ज्ञानं चेदीदृशं ज्ञातमज्ञानं कीदृशं पुनः । ज्ञाननिष्ठो विरक्तोऽपि धर्मज्ञो विजितेन्द्रियः ॥ २४॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

विना देहेन योगेन न मोक्षं लभते विधे । अपक्वाः परिपक्वाश्च देहिनो द्विविधाः स्मृताः ॥ २५॥

· · ·

[ Sutra 26 ]

अपक्वा योगहीनास्तु पक्वा योगेन देहिनः । सर्वो योगाग्निना देहो ह्यजडः शोकवर्जितः ॥ २६॥

· · ·

[ Sutra 27 ]

जडस्तु पार्थिवो ज्ञेयो ह्यपक्वो दुःखदो भवेत् । ध्यानस्थोऽसौ तथाप्येवमिन्द्रियैर्विवशो भवेत् ॥ २७॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

तानि गाढं नियम्यापि तथाप्यन्यैः प्रबाध्यते । शीतोष्णसुखदुःखाद्यैर्व्याधिभिर्मानसैस्तथा ॥ २८॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

अन्यैर्नानाविधैर्जीवैः शस्त्राग्निजलमारुतैः । शरीरं पीड्यते तैस्तैश्चित्तं संक्षुभ्यते ततः ॥ २९॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

तथा प्राणविपत्तौ तु क्षोभमायाति मारुतः । ततो दुःखशतैर्व्यापत्ं चित्तं क्षुब्धं भवेन्नृणाम् ॥ ३०॥

· · ·

[ Sutra 31 ]

देहावसानसमये चित्ते यद्यद्विभावयेत् । तत्तदेव भवेज्जीव इत्येवं जन्मकारणम् ॥ ३१॥

· · ·

[ Sutra 32 ]

देहान्ते किं भवेज्जन्म तन्न जानन्ति मानवाः । तस्माज्ज्ञानं च वैराग्यं जीवस्य केवलं श्रमः ॥ ३२॥

· · ·

[ Sutra 33 ]

पिपीलिका यथा लग्ना देहे ध्यानाद्विमुच्यते । असौ किं वृश्चिकैर्द्रष्टो देहान्ते वा कथं सुखी ॥ ३३॥

· · ·

[ Sutra 34 ]

तस्मान्मूढा न जानन्ति मिथ्यातर्केण वेष्टिताः । अहंकृतिर्यदा यस्य नष्टा भवति तस्य वै ॥ ३४॥

· · ·

[ Sutra 35 ]

देहस्त्वपि भवेन्नष्टो व्याधयश्चास्य किं पुनः । जलाग्निशस्त्रखातादिबाधा कस्य भविष्यति ॥ ३५॥

· · ·

[ Sutra 36 ]

यदा यदा परिक्षीणा पुष्टा चाहंकृतिर्भवेत् । तमनेनास्य नश्यन्ति प्रवर्तन्ते रुगादयः ॥ ३६॥

· · ·

[ Sutra 37 ]

कारणेन विना कार्यं न कदाचन विद्यते । अहंकारं विना तद्वद्देहे दुःखं कथं भवेत् ॥ ३७॥

· · ·

[ Sutra 38 ]

शरीरेण जिताः सर्वे शरीरं योगिभिर्जितम् । तत्कथं कुरुते तेषां सुखदुःखादिकं फलम् ॥ ३८॥

· · ·

[ Sutra 39 ]

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः कामक्रोधादिकं जितम् । तेनैव विजितं सर्वं नासौ केनापि बाध्यते ॥ ३९॥

· · ·

[ Sutra 40 ]

महाभूतानि तत्त्वानि संहृतानि क्रमेण च । सप्तधातुमयो देहो दग्धा योगाग्निना शनैः ॥ ४०॥

· · ·

[ Sutra 41 ]

देवैरपि न लक्ष्येत योगिदेहो महाबलः । भेदबन्धविनिर्मुक्तो नानाशक्तिधरः परः ॥ ४१॥

· · ·

[ Sutra 42 ]

यथाकाशस्तथा देह आकाशादपि निर्मलः । सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो दृश्यः स्थूलात्स्थूलो जडाज्जडः ॥ ४२॥

· · ·

[ Sutra 43 ]

इच्छारूपो हि योगीन्द्रः स्वतन्त्रस्त्वजरामरः । क्रीडते त्रिषु लोकेषु लीलया यत्रकुत्रचित् ॥ ४३॥

· · ·

[ Sutra 44 ]

अचिन्त्यशक्तिमान्योगी नानारूपाणि धारयेत् । संहरेच्च पुनस्तानि स्वेच्छया विजितेन्द्रियः ॥ ४४॥

· · ·

[ Sutra 45 ]

नासौ मरणमाप्नोति पुनर्योगबलेन तु । हठेन मृत एवासौ मृतस्य मरणं कुतः ॥ ४५॥

· · ·

[ Sutra 46 ]

मरणं यत्र सर्वेषां तत्रासौ परिजीवति । यत्र जीवन्ति मूढास्तु तत्रासौ मृत एव वै ॥ ४६॥

· · ·

[ Sutra 47 ]

कर्तव्यं नैव तस्यास्ति कृतेनासौ न लिप्यते । जीवन्मुक्तः सदा स्वच्छः सर्वदोषविवर्जितः ॥ ४७॥

· · ·

[ Sutra 48 ]

विरक्ता ज्ञानिनश्चान्ये देहेन विजिताः सदा । ते कथं योगिभिस्तुल्या मांसपिण्डाः कुदेहिनः ॥ ४८॥

· · ·

[ Sutra 49 ]

देहान्ते ज्ञानिभिः पुण्यात्पापाच्च फलमाप्यते । ईदृशं तु भवेत्तत्तद्भुक्त्वा ज्ञानी पुनर्भवेत् ॥ ४९॥

· · ·

[ Sutra 50 ]

पश्चात्पुण्येन लभते सिद्धेन सह सङ्गतिम् । ततः सिद्धस्य कृपया योगी भवति नान्यथा ॥ ५०॥

· · ·

[ Sutra 51 ]

ततो नश्यति संसारो नान्यथा शिवभाषितम् । योगेन रहितं ज्ञानं न मोक्षाय भवेद्विधे ॥ ५१॥

· · ·

[ Sutra 52 ]

ज्ञानेनैव विना योगो न सिद्ध्यति कदाचन । जन्मान्तरैश्च बहुभिर्योगो ज्ञानेन लभ्यते ॥ ५२॥

· · ·

[ Sutra 53 ]

ज्ञानं तु जन्मनैकेन योगादेव प्रजायते । तस्मायोगात्परतरो नास्ति मार्गस्तु मोक्षदः ॥ ५३॥

· · ·

[ Sutra 54 ]

प्रविचार्य चिरं ज्ञानं मुक्तोऽहमिति मन्यते । किमसौ मननादेव मुक्तो भवति तत्क्षणात् ॥ ५४॥

· · ·

[ Sutra 55 ]

पश्चाज्जन्मशन्तान्तरैर्योगादेव विमुच्यते । न तथा भवतो योगाज्जन्ममृत्यू पुनः पुनः ॥ ५५॥

· · ·

[ Sutra 56 ]

प्राणापानसमायोगाच्चन्द्रसूर्यैकता भवेत् । सप्तधातुमयं देहमग्निना रञ्जयेद्ध्रुवम् ॥ ५६॥

· · ·

[ Sutra 57 ]

व्याधयस्तस्य नश्यन्ति च्छेदखातादिकास्तथा । तदासौ परमाकाशरूपो देह्यवतिष्ठति ॥ ५७॥

· · ·

[ Sutra 58 ]

किं पुनर्बहुनोक्तेन मरणं नास्ति तस्य वै । देहीव दृश्यते लोके दग्धकर्पूरवत्स्वयम् ॥ ५८॥

· · ·

[ Sutra 59 ]

चित्तं प्राणेन संबद्धं सर्वजीवेषु संस्थितम् । रज्ज्वा यद्वत्सुसंबद्धः पक्षी तद्वदिदं मनः ॥ ५९॥

· · ·

[ Sutra 60 ]

नानाविधैर्विचारैस्तु न बाध्यं जायते मनः । तस्मात्तस्य जयोपायः प्राण एव हि नान्यथा ॥ ६०॥

· · ·

[ Sutra 61 ]

तर्कैर्जल्पैः शास्त्रजालैर्युक्तिभिर्मन्त्रभेषजैः । न वशो जायते प्राणः सिद्धोपायं विना विधे ॥ ६१॥

· · ·

[ Sutra 62 ]

उपायं तमविज्ञाय योगमार्गे प्रवर्तते । खण्डज्ञानेन सहसा जायते क्लेशवत्तरः ॥ ६२॥

· · ·

[ Sutra 63 ]

यो जित्वा पवनं मोहाद्योगमिच्छति योगिनाम् । सोऽपक्वं कुम्भमारुह्य सागरं तर्तुमिच्छति ॥ ६३॥

· · ·

[ Sutra 64 ]

यस्य प्राणो विलीनोऽन्तः साधके जीविते सति । पिण्डो न पतितस्तस्य चित्तं दोषैः प्रबाधते ॥ ६४॥

· · ·

[ Sutra 65 ]

शुद्धे चेतसि तस्यैव स्वात्मज्ञानं प्रकाशते । तस्माज्ज्ञानं भवेद्योगाज्जन्मनैकेन पद्मज ॥ ६५॥

· · ·

[ Sutra 66 ]

तस्माद्योगं तमेवादौ साधको नित्यमभ्यसेत् । मुमुक्षुभिः प्राणजयः कर्तव्यो मोक्षहेतवे ॥ ६६॥

· · ·

[ Sutra 67 ]

योगात्परतरं पुण्यं योगात्परतरं शिवम् । योगात्परतरं सूक्ष्मं योगात्परतरं नहि ॥ ६७॥

· · ·

[ Sutra 68 ]

योऽपानप्राणयोरैक्यं स्वरजोरेतसोस्तथा । सूर्याचन्द्रमसोर्योगो जीवात्मपरमात्मनोः ॥ ६८॥

· · ·

[ Sutra 69 ]

एवं तु द्वन्द्वजालस्य संयोगो योग उच्यते । अथ योगशिखां वक्ष्ये सर्वज्ञानेषु चोत्तमाम् ॥ ६९॥

· · ·

[ Sutra 70 ]

यदानुध्यायते मन्त्रं गात्रकम्पोऽथ जायते । आसनं पद्मकं बद्ध्वा यच्चान्यदपि रोचते ॥ ७०॥

· · ·

[ Sutra 71 ]

नासाग्रे दृष्टिमारोप्य हस्तपादौ च संयतौ । मनः सर्वत्र संगृह्य ॐकारं तत्र चिन्तयेत् ॥ ७१॥

· · ·

[ Sutra 72 ]

ध्यायते सततं प्राज्ञो हृत्कृत्वा परमेश्वरम् । एकस्तम्भे नवद्वारे त्रिस्थूणे पञ्चदैवते ॥ ७२॥

· · ·

[ Sutra 73 ]

ईदृशे तु शरीरे वा मतिमान्नोपलक्षयेत् । आदित्यमण्डलाकारं रश्मिज्वालासमाकुलम् ॥ ७३॥

· · ·

[ Sutra 74 ]

तस्य मध्यगतं वह्निं प्रज्वलेद्दीपवर्तिवत् । दीपशिखा तु या मात्रा सा मात्रा परमेश्वरे ॥ ७४॥

· · ·

[ Sutra 75 ]

भिन्दन्ति योगिनः सूर्यं योगाभ्यासेन वै पुनः । द्वितीयं सुषुम्नाद्वारं परिशुभ्रं समर्पितम् ॥ ७५॥

· · ·

[ Sutra 76 ]

कपालसम्पुटं पीत्वा ततः पश्यति तत्पदम् । अथ न ध्यायते जन्तुरालस्याच्च प्रमादतः ॥ ७६॥

· · ·

[ Sutra 77 ]

यदि त्रिकालमागच्छेत्स गच्छेत्पुण्यसम्पदम् । पुण्यमेतत्समासाद्य संक्षिप्य कथितं मया ॥ ७७॥

· · ·

[ Sutra 78 ]

लब्धयोगोऽथ बुद्ध्येत प्रसन्नं परमेश्वरम् । जन्मान्तरसहस्रेषु यदा क्षीणं तु किल्बिषम् ॥ ७८॥

· · ·

[ Sutra 79 ]

तदा पश्यति योगेन संसारोच्छेदनं महत् । अधुना सम्प्रवक्ष्यामि योगाभ्यासस्य लक्षणम् ॥ ७९॥

· · ·

[ Sutra 80 ]

मरुज्जयो यस्य सिद्धः सेवयेत्तं गुरुं सदा । गुरुवस्त्रप्रसादेन कुर्यात्प्राणजयं बुधः ॥ ८०॥

· · ·

[ Sutra 81 ]

वितस्तिप्रमितं दैर्घ्यं चतुरङ्गुलविस्तृतम् । मृदुलं धवलं प्रोक्तं वेष्टनाम्बरलक्षणम् ॥ ८१॥

· · ·

[ Sutra 82 ]

निरुध्य मारुतं गाढं शक्तिचालनयुक्तितः । अष्टधा कुण्डलीभूतामृज्वीं कुर्यात्तु कुण्डलीम् ॥ ८२॥

· · ·

[ Sutra 83 ]

पायोराकुञ्चनं कुर्यात्कुण्डलीं चालयेत्तदा । मृत्युचक्रगतस्यापि तस्य मृत्युभयं कुतः ॥ ८३॥

· · ·

[ Sutra 84 ]

एतदेव परं गुह्यं कथितं तु मया तव । वज्रासनगतो नित्यमूर्ध्वाकुञ्चनमभ्यसेत् ॥ ८४॥

· · ·

[ Sutra 85 ]

वायुना ज्वलितो वह्निः कुण्डलीमनिशं दहेत् । सन्तप्ता साग्निना जीवशक्तिस्त्रैलोक्यमोहिनी ॥ ८५॥

· · ·

[ Sutra 86 ]

प्रविशेच्चन्द्रतुण्डे तु सुषुम्नावदनान्तरे । वायुना वह्निना सार्धं ब्रह्मग्रन्थिं भिनत्ति सा ॥ ८६॥

· · ·

[ Sutra 87 ]

विष्णुग्रन्थिं ततो भित्त्वा रुद्रग्रन्थौ च तिष्ठति । ततस्तु कुम्भकैर्गाढं पूरयित्वा पुनःपुनः ॥ ८७॥

· · ·

[ Sutra 88 ]

अथाभ्यसेत्सूर्यभेदमुज्जायीं चापि शीतलीम् । भस्त्रां च सहितो नाम स्याच्चतुष्टयकुम्भकः ॥ ८८॥

· · ·

[ Sutra 89 ]

बन्धत्रयेण संयुक्तः केवलप्राप्तिकारकः । अथास्य लक्षणं सम्यक्कथयामि समासतः ॥ ८९॥

· · ·

[ Sutra 90 ]

एकाकिना समुपगम्य विविक्तदेशं प्राणादिरूपममृतं परमार्थतत्त्वम् । लघ्वाशिना धृतिमता परिभावितव्यं संसाररोगहरमौषधमद्वितीयम् ॥ ९०॥

· · ·

[ Sutra 91 ]

सूर्यनाड्या समाकृष्य वायुमभ्यासयोगिना । विधिवत्कुम्भकं कृत्वा रेचयेच्छ्रीतरश्मिना ॥ ९१॥

· · ·

[ Sutra 92 ]

उदरे बहुरोगघ्नं क्रिमिदोषं निहन्ति च । मुहुर्मुहुरिदं कार्यं सूर्यभेदमुदाहृतम् ॥ ९२॥

· · ·

[ Sutra 93 ]

नाडीभ्यां वायुमाकृष्य कुण्डल्याः पार्श्वयोः क्षिपेत् । धारयेदुदरे पश्चाद्रेचयेदिडया सुधीः ॥ ९३॥

· · ·

[ Sutra 94 ]

कण्ठे कफादि दोषघ्नं शरीराग्निविवर्धनम् । नाडीजलापहं धातुगतदोषविनाशनम् ॥ ९४॥

· · ·

[ Sutra 95 ]

गच्छतस्तिष्ठतः कार्यमुज्जायाख्यं तु कुम्भकम् । मुखेन वायुं संगृह्य घ्राणरन्ध्रेण रेचयेत् ॥ ९५॥

· · ·

[ Sutra 96 ]

शीतलीकरणं चेदं हन्ति पित्तं क्षुधां तृषम् । स्तनयोरथ भस्त्रेव लोहकारस्य वेगतः ॥ ९६॥

· · ·

[ Sutra 97 ]

रेच्येत्पूरयेद्वायुमाश्रमं देहगं धिया । यथा श्रमो भवेद्देहे तथा सूर्येण पूरयेत् ॥ ९७॥

· · ·

[ Sutra 98 ]

कण्ठसंकोचनं कृत्वा पुनश्चन्द्रेण रेचयेत् । वातपित्तश्लेष्महरं शरीराग्निविवर्धनम् ॥ ९८॥

· · ·

[ Sutra 99 ]

कुण्डलीबोधकं वक्त्रदोषघ्नं शुभदं सुखम् । ब्रह्मनाडीमुखान्तस्थकफाद्यर्गलनाशनम् ॥ ९९॥

· · ·

[ Sutra 100 ]

सम्यग्बन्धुसमुद्भूतं ग्रन्थित्रयविभेदकम् । विशेषेणैव कर्तव्यं भस्त्राख्यं कुम्भकं त्विदम् ॥ १००॥

· · ·

[ Sutra 101 ]

बन्धत्रयमथेदानीं प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् । नित्यं कृतेन तेनासौ वायोर्जयमवाप्नुयात् ॥ १०१॥

· · ·

[ Sutra 102 ]

चतुर्णामपि भेदानां कुम्भके समुपस्थिते । बन्धत्रयमिदं कार्यं वक्ष्यमाणं मयहि तत् ॥ १०२॥

· · ·

[ Sutra 103 ]

प्रथमो मूलबन्धस्तु द्वितीयोड्डीयनाभिधः । जालन्धारस्तृतीयस्तु लक्षणं कथयाम्यहम् ॥ १०३॥

· · ·

[ Sutra 104 ]

गुदं पार्ष्ण्या तु सम्पीड्य पायुमाकुञ्चलेद्बलात् । वारंवारं यथा चोर्ध्वं समायाति समीरणः ॥ १०४॥

· · ·

[ Sutra 105 ]

प्राणापानौ नादबिन्दू मूलबन्धेन चैकताम् । गत्वा योगस्य संसिद्धिं यच्छतो नात्र संशयः ॥ १०५॥

· · ·

[ Sutra 106 ]

कुम्भकान्ते रेचकादौ कर्तव्यस्तूड्डियानकः । बन्धो येन सुषुम्नायां प्राणस्तूड्डीयते यतः ॥ १०६

· · ·

[ Sutra 107 ]

तस्मादुड्डीयनाख्योऽयं योगिभिः समुदाहृतः । उड्डियानं तु सहजं गुरुणा कथितं सदा ॥ १०७॥

· · ·

[ Sutra 108 ]

अभ्यसेत्तदतन्द्रस्तु वृद्धोऽपि तरुणो भवेत् । नाभेरूर्ध्वमधश्चापि त्राणं कुर्यात्प्रयत्नतः ॥ १०८॥

· · ·

[ Sutra 109 ]

षाण्मासमभ्यसेन्मृत्युं जयत्येव न संशयः । पूरकान्ते तु कर्तव्यो बन्धो जालन्धराभिधः ॥ १०९॥

· · ·

[ Sutra 110 ]

कण्ठसंकोचरूपोऽसौ वायुर्मार्गनिरोधकः । कण्ठमाकुञ्च्य हृदये स्थापयेद्दृढमिच्छया ॥ ११०॥

· · ·

[ Sutra 111 ]

बन्धो जालन्धराख्योऽयममृताप्यायकारकः । अधस्तात्कुञ्चनेनाशु कण्ठसंकोचने कृते ॥ १११॥

· · ·

[ Sutra 112 ]

मध्ये पश्चिमतानेन स्यात्प्राणो ब्रह्मनाडिगः । वज्रासनस्थितो योगी चालयित्वा तु कुण्डलीम् ॥ ११२॥

· · ·

[ Sutra 113 ]

कुर्यादनन्तरं भस्त्रीं कुण्डलीमाशु बोधयेत् । भिद्यन्ते ग्रन्थयो वंशे तप्तलोहशलाकया ॥ ११३॥

· · ·

[ Sutra 114 ]

तथैव पृष्ठवंशः स्याद्ग्रन्थिभेदस्तु वायुना । पिपीलिकायां लग्नायां कण्डूस्तत्र प्रवर्तते ॥ ११४॥

· · ·

[ Sutra 115 ]

सुषुम्नायां तथाभ्यासात्सततं वायुना भवेत् । रुद्रग्रन्थिं ततो भित्त्वा ततो याति शिवात्मकम् ॥ ११५॥

· · ·

[ Sutra 116 ]

चन्द्रसूर्यौ समौ कृत्वा तयोर्योगः प्रवर्तते । गुणत्रयमतीतं स्याद्ग्रन्थित्रयविभेदनात् ॥ ११६॥

· · ·

[ Sutra 117 ]

शिवशक्तिसमायोगे जायते परमा स्थितिः । यथा करी करेणैव पानीयं प्रपिबेत्सदा ॥ ११७॥

· · ·

[ Sutra 118 ]

सुषुम्नावज्रनालेन पवमानं ग्रसेत्तथा । वज्रदण्डसमुद्भूता मणयश्चैकविंशतिः ॥ ११८॥

· · ·

[ Sutra 119 ]

सुषुम्नायां स्थितः सर्वे सूत्रे मणिगणा इव । मोक्षमार्गे प्रतिष्ठानात्सुषुम्ना विश्वरूपिणी ॥ ११९॥

· · ·

[ Sutra 120 ]

यथैव निश्चितः कालश्चन्द्रसूर्यनिबन्धनात् । आपूर्य कुम्भितो वायुर्बहिर्नो याति साधके ॥ १२०॥

· · ·

[ Sutra 121 ]

पुनःपुनस्तद्वदेव पश्चिमद्वारलक्षणम् । पूरितस्तु स तद्द्वारैरीषत्कुम्भकतां गतः ॥ १२१॥

· · ·

[ Sutra 122 ]

प्रविशेत्सर्वगात्रेषु वायुः पश्चिममार्गतः । रेचितः क्षीणतां याति पूरितः पोषयेत्ततः ॥ १२२॥

· · ·

[ Sutra 123 ]

यत्रैव जातं सकलेवरं मन- स्तत्रैव लीनं कुरुते स योगात् । स एव मुक्तो निरहंकृतिः सुखी मूढा न जानन्ति हि पिण्डपातिनः ॥ १२३॥

· · ·

[ Sutra 124 ]

चित्तं विनिष्टं यदि भासितं स्या- त्तत्र प्रतीतो मरुतोऽपि नाशः । न चेद्यदि स्यान्न तु तस्य शास्त्रं नात्मप्रतीतिर्न गुरुर्न मोक्षः ॥ १२४॥

· · ·

[ Sutra 125 ]

जलूका रुधिरं यद्वद्बलादाकर्षति स्वयम् । ब्रह्मनाडी तथा धातून्सन्तताभ्यासयोगतः ॥ १२५॥

· · ·

[ Sutra 126 ]

अनेनाभ्यासयोगेन नित्यमासनबन्धतः । चित्तं विलीनतामेति बिन्दुर्नो यात्यधस्तथा ॥ १२६॥

· · ·

[ Sutra 127 ]

रेचकं पूरकं मुक्त्वा वायुना स्थीयते स्थिरम् । नाना नादाः प्रवर्तन्ते संस्रवेच्चन्द्रमण्डलम् ॥ १२७॥

· ·

·

[ Sutra 128 ]

नश्यन्ति क्षुत्पिपासाद्याः सर्वदोषास्ततस्तदा । स्वरूपे सच्चिदानन्दे स्थितिमाप्नोति केवलम् ॥ १२८॥

· · ·

[ Sutra 129 ]

कथितं तु तव प्रीत्या ह्येतदभ्यासलक्षणम् । मन्त्रो लयो हठो राजयोगोऽन्तर्भूमिकाः क्रमात् ॥ १२९॥

· · ·

[ Sutra 130 ]

एक एव चतुर्धाऽयं महायोगोऽभिधीयते । हकारेण बहिर्याति सकारेण विशेत्पुनः ॥ १३०॥

· · ·

[ Sutra 131 ]

हंसहंसेति मन्त्रोऽयं सर्वैर्जीवश्च जप्यते । गुरुवाक्यात्सुषुम्नायां विपरीतो भवेज्जपः ॥ १३१॥

· · ·

[ Sutra 132 ]

सोऽहंसोऽहमिति प्रोक्तो मन्त्रयोगः स उच्यते । प्रतीतिर्मन्त्रयोगाच्च जायते पश्चिमे पथि ॥ १३२॥

· · ·

[ Sutra 133 ]

हकारेण तु सूर्यः स्यात्सकारेणेन्दुरुच्यते । सूर्याचन्द्रमसोरैक्यं हठ इत्यभिधीयते ॥ १३३॥

· · ·

[ Sutra 134 ]

हठेन ग्रस्यते जाड्यं सर्वदोषसमुद्भवम् । क्षेत्रज्ञः परमात्मा च तयोरैक्यं यदा भवेत् ॥ १३४॥

· · ·

[ Sutra 135 ]

तदैक्ये साधिते ब्रह्मंश्चित्तं याति विलीनताम् । पवनः स्थैर्यमायाति लययोगोदये सति ॥ १३५॥

· · ·

[ Sutra 136 ]

लयात्सम्प्राप्यते सौख्यं स्वात्मानदं परं पदम् । योनिमध्ये महाक्षेत्रे जपाबन्धूकसंनिभम् ॥ १३६॥

· · ·

[ Sutra 137 ]

रजो वसति जन्तूनां देवीतत्त्वं समावृतम् । रजसो रेतसो योगाद्राजयोग इति स्मृतः ॥ १३७॥

· · ·

[ Sutra 138 ]

अणिमादिपदं प्राप्य राजते राजयोगतः । प्राणापानसमायोगो ज्ञेयं योगचतुष्टयम् ॥ १३८॥

· · ·

[ Sutra 139 ]

संक्षेपात्कथितं ब्रह्मन्नान्यथा शिवभाषितम् । क्रमेण प्राप्यते प्राप्यमभ्यासादेव नान्यथा ॥ १३९॥

· · ·

[ Sutra 140 ]

एकेनैव शरीरेण योगाभ्यासाच्छनैःशनैः । चिरात्सम्प्राप्यते मुक्तिर्मर्कटक्रम एव सः ॥ १४०॥

· · ·

[ Sutra 141 ]

योगसिद्धिं विना देहः प्रमादाद्यदि नश्यति । पूर्ववासनया युक्तः शरीरं चान्यदाप्नुयात् ॥ १४१॥

· · ·

[ Sutra 142 ]

ततः पुण्यवशात्सिद्धो गुरुणा सह संगतः । पश्चिमद्वारमार्गेण जायते त्वरितं फलम् ॥ १४२॥

· · ·

[ Sutra 143 ]

पूर्वजन्मकृताभ्यासात्सत्त्वरं फलमश्नुते । एतदेव हि विज्ञेयं तत्काकमतमुच्यते ॥ १४३॥

· · ·

[ Sutra 144 ]

नास्ति काकमतादन्यदभ्यासाख्यमतः परम् । तेनैव प्राप्यते मुक्तिर्नान्यथा शिवभाषितम् ॥ १४४॥

· · ·

[ Sutra 145 ]

हठयोगक्रमात्काष्ठासहजीवलयादिकम् । नाकृतं मोक्षमार्गं स्यात्प्रसिद्धां पश्चिमं विना ॥ १४५॥

· · ·

[ Sutra 146 ]

आदौ रोगाः प्रणश्यन्ति पश्चाज्जाड्यं शरीरजम् । ततः समरसो भूत्वा चन्द्रो वर्षत्यनारतम् ॥ १४६॥

· · ·

[ Sutra 147 ]

धातूंश्च संग्रहेद्वह्निः पवनेन समन्ततः । नाना नादाः प्रवर्तन्ते मार्दवं स्यात्कलेवरे ॥ १४७॥

· · ·

[ Sutra 148 ]

जित्वा वृष्ट्यादिकं जाड्यं खेचरः स भवेन्नरः । सर्वज्ञोसौ भवेत्कामरूपः पवनवेगवान् ॥ १४८॥

· · ·

[ Sutra 149 ]

क्रीडते त्रिषु लिकेषु जायन्ते सिद्धयोऽखिलाः । कर्पूरे लीयमाने किं काठिन्यं तत्र विद्यते ॥ १४९॥

· · ·

[ Sutra 150 ]

अहंकारक्षये तद्वद्देहे कठिना कुतः । सर्वकर्ता च योगीन्द्रः स्वतन्त्रोऽनन्तरूपवान् ॥ १५०॥

· · ·

[ Sutra 151 ]

जीवन्मुक्तो महायोगी जायते नात्र संशयः । द्विविधाः सिद्धयो लोके कल्पिताऽकल्पितास्तथा ॥ १५१॥

· · ·

[ Sutra 152 ]

रसौषधिक्रियाजालमन्त्राभ्यासाधिसाधनात् । सिद्ध्यन्ति सिद्धयो यास्तु कल्पितास्ताः प्रकीर्तिताः ॥ १५२॥

· · ·

[ Sutra 153 ]

अनित्या अल्पवीर्यास्ताः सिद्धयः साधनोद्भवाः । साधनेन विनाप्येवं जायन्ते स्वत एव हि ॥ १५३॥

· · ·

[ Sutra 154 ]

स्वात्मयोगैकनिष्ठेषु स्वातन्त्र्याद्दीश्वरप्रियाः । प्रभूताः सिद्धयो यास्ताः कल्पनारहिताः स्मृताः ॥ १५४।

· · ·

[ Sutra 155 ]

सिद्धानित्या महावीर्या इच्छारूपाः स्वयोगजाः । चिरकालात्प्रजायन्ते वासनारहितेषु च ॥ १५५॥

· · ·

[ Sutra 156 ]

तास्तु गोप्या महायोगात्परमात्मपदेऽव्यये । विना कार्यं सदा गुप्तं योगसिद्धस्य लक्षणम् ॥ १५६॥

· · ·

[ Sutra 157 ]

यथाकाशं समुद्दिश्य गच्छद्भिः पथिकैः पथि । नाना तीर्थानि दृश्यन्ते नानामार्गास्तु सिद्धयः ॥ १५७॥

· · ·

[ Sutra 158 ]

स्वयमेव प्रजायन्ते लाभालाभविवर्जिते । योगमार्गे तथैवेदं सिद्धिजालं प्रवर्तते ॥ १५८॥

· · ·

[ Sutra 159 ]

परीक्षकैः स्वर्णकारैर्हेम सम्प्रोच्यते यथा । सिधिभिर्लक्षयेत्सिद्धं जीवन्मुक्तं तथैव च ॥ १५९॥

· · ·

[ Sutra 160 ]

अलौकिकगुणस्तस्य कदाचिद्दृश्यते ध्रुवम् । सिद्धिभिः परिहीनं तु नरं बद्धं तु लक्षयेत् ॥ १६०॥

· · ·

[ Sutra 161 ]

अजरामरपिण्डो यो जीवन्मुक्तः स एव हि । पशुकुक्कुटकीटाद्या मृतिं सम्प्राप्नुवन्ति वै ॥ १६१॥

· · ·

[ Sutra 162 ]

तेषां किं पिण्डपातेन मुक्तिर्भवति पद्मज । न बहिः प्राण आयाति पिण्डस्य पतनं कुतः ॥ १६२॥

· · ·

[ Sutra 163 ]

पिण्डपातेन या मुक्तिः सा मुक्तिर्न तु हन्यते । देहे ब्रह्मत्वमायाते जलानां सैन्धवं यथा ॥ १६३॥

· · ·

[ Sutra 164 ]

अनन्यतां यदा याति तदा मुक्तः स उच्यते । विमतानि शरीराणि इन्द्रियाणि तथैव च ॥ १६४॥

· · ·

[ Sutra 165 ]

ब्रह्म देहत्वमापन्नं वारि बुद्बुदतामिव । दशद्वार पुरं देहं दशनाडीमहापथम् ॥ १६५॥

· · ·

[ Sutra 166 ]

दशभिर्वायुभिर्व्याप्तं दशेन्द्रियपरिच्छदम् । षडाधारापवरकं षडन्वयमहावनम् ॥ १६६॥

· · ·

[ Sutra 167 ]

चतुःपीठसमाकीर्णं चतुराम्नायदीपकम् । बिन्दुनादमहालिङ्गं शिवशक्तिनिकेतनम् ॥ १६७॥

· · ·

[ Sutra 168 ]

देहं शिवालयं प्रोक्तं सिद्धिदं सर्वदेहिनाम् । गुदमेढ्रान्तरालस्थं मूलाधारं त्रिकोणकम् ॥ १६८॥

· · ·

[ Sutra 169 ]

शिवस्य जीवरूपस्य स्थानं तद्धि प्रचक्षते । यत्र कुण्डलिनीनाम परा शक्तिः प्रतिष्ठिता ॥ १६९॥

· · ·

[ Sutra 170 ]

यस्मादुत्पद्यते वायुर्यस्माद्वह्निः प्रवर्तते । यस्मादुत्पद्यते बिन्दुर्यस्मान्नादः प्रवर्तते ॥ १७०॥

· · ·

[ Sutra 171 ]

यस्मादुत्पद्यते हंसो यस्मादुत्पद्यते मनः । तदेतत्कामरूपाख्यं पीठं कामफलप्रदम् ॥ १७१॥

· · ·

[ Sutra 172 ]

स्वाधिष्ठानाह्वयं चक्रं लिङ्गमूले षडस्रके । नाभिदेशे स्थितं चक्रं दशारं मणिपूरकम् ॥ १७२॥

· · ·

[ Sutra 173 ]

द्वादशारं महाचक्रं हृदये चाप्यनाहतम् । तदेतत्पूर्णगिर्याख्यं पीठं कमलसंभव ॥ १७३॥

· · ·

[ Sutra 174 ]

कण्ठकूपे विशुद्ध्याख्यं यच्चक्रं षोडशास्रकम् । पीठं जालन्धर नाम तिष्ठत्यत्र सुरेश्वर ॥ १७४॥

· · ·

[ Sutra 175 ]

आज्ञा नाम भ्रुवोर्मध्ये द्विदलं चक्रमुत्तमम् । उड्यानाख्यं महापीठमुपरिष्टात्प्रतिष्ठितम् ॥ १७५॥

· · ·

[ Sutra 176 ]

चतुरस्रं धरण्यादौ ब्रह्मा तत्राधिदेवता । अर्धचन्द्राकृति चलं विष्णुस्तस्याधिदेवता ॥ १७६॥

· · ·

[ Sutra 177 ]

त्रिकोणमण्डलं वह्नी रुद्रस्तस्याधिदेवता । वायोर्बिम्बं तु षट्कोणमीश्वरोऽस्याधिदेवता ॥ १७७॥

· · ·

[ Sutra 178 ]

आकाशमण्डलं वृत्तं देवतास्य सदाशिवः । नादरूपं भ्रुवोर्मध्ये मनसो मण्डलं विदुः ॥ १७८॥

· · ·

[ Sutra 178 ]

इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

पुनर्योगस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि शङ्कर । यस्य विज्ञानमात्रेण खेचरीसमतां व्रजेत् ॥ १॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

शृणु ब्रह्मन्प्रवक्ष्यामि गोपनीयं प्रयत्नतः । द्वादशाब्दं तु शुश्रूषां यः कुर्यादप्रमादतः ॥ २॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

तस्मै वाच्यं यथातथ्यं दान्ताय ब्रह्मचारिणे । पाण्डित्यादर्थलोभाद्वा प्रमादाद्वा प्रयच्छति ॥ ३॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् । मूलमन्त्रं विजानाति यो विद्वान्गुरुदर्शितम् ॥ ४॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

शिवशक्तिमयं मन्त्रं मूलाधारात्समुत्थितम् । तस्य मन्त्रस्य वै ब्रह्मञ्छ्रोता वक्ता च दुर्लभः ॥ ५॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

एतत्पीठमिति प्रोक्तं नादलिङ्गं चिदात्मकम् । तस्य विज्ञानमात्रेण जीवन्मुक्तो भवेज्जनः ॥ ६॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

अणिमादिकमैश्वर्यमचिरादेव जायते । मननात्प्राणनाच्चैव मद्रूपस्यावबोधनात् ॥ ७॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

मन्त्रमित्युच्यते ब्रह्मन्मदधिष्ठानतोऽपि वा । मूलत्वात्सर्वमन्त्राणां मूलाधारात्समुद्भवात् ॥ ८॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

मूलस्वरूपलिङ्गत्वान्मूलमन्त्र इति स्मृतः । सूक्ष्मत्वात्कारणात्वाच्च लयनाद्गमनादपि ॥ ९॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

लक्षणात्परमेशस्य लिङ्गमित्यभिधीयते । संनिधानात्समस्तेषु जन्तुष्वपि च सन्ततम् ॥ १०॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

सूचकत्वाच्च रूपस्य सूत्रमित्यभिधीयते । महामाया महालक्ष्मीर्महादेवी सरस्वती ॥ ११॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

आधारशक्तिरव्यक्ता यया विश्वं प्रवर्तते । सूक्ष्माभा बिन्दुरूपेण पीठरूपेण वर्तते ॥ १२॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

बिन्दुपीठं विनिर्भिद्य नादलिङ्गमुपस्थितम् । प्राणेनोच्चार्यते ब्रह्मन्षण्मुखीकरणेन च ॥ १३॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

गुरूपदेशमार्गेण सहसैव प्रकाशते । स्थूलं सूक्ष्मं परं चेति त्रिविधं ब्रह्मणो वपुः ॥ १४॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

पञ्चब्रह्ममयं रूपं स्थूलं वैराजमुच्यते । हिरण्यगर्भं सूक्ष्मं तु नादं बीजत्रयात्मकम् ॥ १५॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

परं ब्रह्म परं सत्यं सच्चिदानन्दलक्षणम् । अप्रमेयमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोचरम् ॥ १६॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

शुद्धं सूक्ष्मं निराकारं निर्विकारं निरञ्जनम् । अनन्तमपरिच्छेद्यमनूपममनामयम् ॥ १७॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

आत्ममन्त्रसदाभ्यासात्परतत्त्वं प्रकाशते । तदभिव्यक्तचिह्नानि सिद्धिद्वाराणि मे शृणु ॥ १८॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

दीपज्वालेन्दुखद्योतविद्युन्नक्षत्रभास्वराः । दृश्यन्ते सूक्ष्मरूपेण सदा युक्तस्य योगिनः ॥ १९॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

अणिमादिकमैश्वर्यमचिरात्तस्य जायते । नास्ति नादात्परो मन्त्रो न देवः स्वात्मनः परः ॥ २०॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

नानुसन्धेः परा पूजा न हि तृप्तेः परं मुखम् । गोपनीयं प्रयत्नेन सर्वदा सिद्धिमिच्छता । मद्भक्त एतद्विज्ञाय कृत कृत्यः सुखी भवेत् ॥ २१॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ २२॥ इति ॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

यन्नमस्यं चिदाख्यातं यत्सिद्धीनां च कारणम् । येन विज्ञातमात्रेण जन्मबन्धात्प्रमुच्यते ॥ १॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

अक्षरं परमो नादः शब्दब्रह्मेति कथ्यते । मूलाधारगता शक्तिः स्वाधारा बिन्दुरूपिणी ॥ २॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

तस्यामुत्पद्यते नादः सूक्ष्मबीजादिवाङ्कुरः । तां पश्यन्तीं विदुर्विश्वं यया पश्यन्ति योगिनः ॥ ३॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

हृदये व्यज्यते घोषो गर्जत्पर्जन्यसंनिभः । तत्र स्थिता सुरेशान मध्यमेत्यभिधीयते ॥ ४॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

प्राणेन च स्वराख्येन प्रथिता वैखरी पुनः । शाखापल्लवरूपेण ताल्वादिस्थानघट्टनात् ॥ ५॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

अकारादिक्षकारान्तान्यक्षराणि समीरयेत् । अक्षरेभ्यः पदानि स्युः पदेभ्यो वाक्यसंभवः ॥ ६॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

सर्वे वाक्यात्मका मन्त्रा वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः । पुराणानि च काव्यानि भाषाश्च विविधा अपि ॥ ७॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

सप्तस्वराश्च गाथाश्च सर्वे नादसमुद्भवाः । एषा सरस्वती देवी सर्वभूतगुहाश्रया ॥ ८॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

वायुना वह्नियुक्तेन प्रेर्यमाणा शनैः शनैः । तद्विवर्तपदैर्वाक्यैरित्येवं वर्तते सदा ॥ ९॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

य इमां वैखरी शक्तिं योगी स्वात्मनि पश्यति । स वाक्सिद्धिमवाप्नोति सरस्वत्याः प्रसादतः ॥ १०॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

वेदशास्त्रपुराणानां स्वयं कर्ता भविष्यति । यत्र बिन्दुश्च नादश्च सोमसूर्याग्निवायवः ॥ ११॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

इन्द्रियाणि च सर्वाणि लयं गच्छन्ति सुव्रत । वायवो यत्र लीयन्ते मनो यत्र विलीयते ॥ १२॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिंस्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ १३॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ १४॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । एतत्क्षराक्षरातीतमनक्षरमितीर्यते ॥ १५॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

क्षरः सर्वाणि भूतानि सूत्रात्माऽक्षर उच्यते । अक्षरं परमं ब्रह्म निर्विशेषं निरञ्जनम् ॥ १६॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

अलक्षणमलक्षं तदप्रतर्क्यमनूपमम् । अपारपारमच्छेद्यमचिन्त्यमतिनिर्मलम् ॥ १७॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

आधारं सर्वभूतानामनाधारमनामयम् । अप्रमाणमनिर्देश्यमप्रमेयमतीन्द्रियम् ॥ १८॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

अस्थूलमनणुह्रस्वमदीर्घमजमव्ययम् । अशब्दमस्पर्शरूपमचक्षुःश्रोत्रनामकम् ॥ १९॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

सर्वज्ञं सर्वगं शान्तं सर्वेषां हृदये स्थितम् । सुसंवेद्यं गुरुमतात्सुदुर्बोधमचेतसाम् ॥ २०॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

निष्कलं निर्गुणं शान्तं निर्विकारं निराश्रयम् । निर्लेपकं निरापायं कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ २१॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमःपारे प्रतिष्ठितम् । भावाभावविनिर्मुक्तं भावनामात्रगोचरम् ॥ २२॥

· · ·

[ Sutra 23 ]

भक्तिगम्यं परं तत्त्वमन्तर्लीनेन चेतसा । भावनामात्रमेवात्र कारणं पद्मसंभव ॥ २३॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

यथा देहान्तरप्राप्तेः कारणं भावना नृणाम् । विषयं ध्यायतः पुंसो विषये रमते मनः ॥ २४॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येवात्र विलीयते । सर्वज्ञत्वं परेशत्वं सर्वसम्पूर्णशक्तिता । अनन्तशक्तिमत्त्वं च मदनुस्मरणाद्भवेत् ॥ २५॥ इति॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

इति तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

चैतनस्यैकरूपत्वद्भेदो युक्तो न कर्हिचित् । जीवत्वं च तथा ज्ञेयं रज्ज्वां सर्पग्रहो यथा ॥ १॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

रज्ज्वज्ञानात्क्षणेनैव यद्वद्रज्जुर्हि सर्पिणी । भाति तद्वच्चितिः साक्षाद्विश्वाकारेण केवला ॥ २॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

उपादानं प्रपञ्चस्य ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते । तस्मात्सर्वप्रपञ्चोऽयं ब्रह्मैवास्ति न चेतरत् ॥ ३॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

व्याप्यव्याप्यकता मिथ्या सर्वमात्मेति शासनात् । इति ज्ञाते परे तत्त्वे भेदस्यावसरः कुतः ॥ ४॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

ब्रह्मणः सर्वभूतानि जायन्ते परमात्मनः । तस्मादेतानि ब्रह्मैव भवन्तीति विचिन्तय ॥ ५॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

ब्रह्मैव सर्वनामानि रूपाणि विविधानि च । कर्माण्यपि समग्राणि बिभर्तीति विभावय ॥ ६॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

सुवर्णाज्जायमानस्य सुवर्णत्वं च शाश्वतम् । ब्रह्मणो जायमानस्य ब्रह्मत्वं च तथा भवेत् ॥ ७॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

स्वल्पमप्यन्तरं कृत्वा जीवात्मपरमात्मनोः । यस्तिष्ठति विमूढात्मा भयं तस्यापि भाषितम् ॥ ८॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

यदज्ञानद्भवेद्द्वैतमितरत्तत्प्रपश्यति । आत्मत्वेन तदा सर्वं नेतरत्तत्र चाण्वपि ॥ ९॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

अनुभूतोऽप्ययं लोको व्यवहारक्षमोऽपि सन् । असद्रूपो यथा स्वप्न उत्तरक्षणबाधितः ॥ १०॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

स्वप्ने जागरितं नास्ति जागरे स्वप्नता नहि । द्वयमेव लये नास्ति लयोऽपि ह्यनयोर्न च ॥ ११॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

त्रयमेव भवेन्मिथ्या गुणत्रयविनिर्मितम् । अस्य द्रष्टा गुणातीतो नित्यो ह्येष चिदात्मकः ॥ १२॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

यद्वन्मृदि घटभ्रान्तिः शुक्तौ हि रजतस्थितिः । तद्वद्ब्रह्मणि जीवत्वं वीक्षमाणे विनश्यति ॥ १३॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

यथा मृदि घटो नाम कनके कुण्डलाभिधा । शुक्तौ हि रजतख्यातिर्जीवशब्दस्तथा परे ॥ १४॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

यथैव व्योम्नि नीलत्वं यथा नीरं मरुस्थले । पुरुषत्वं यथा स्थाणौ तद्वद्विश्वं चिदात्मनि ॥ १५॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

यथैव शून्यो वेतालो गन्धर्वाणं पुरं यथा । यथाकाशे द्विचन्द्रत्वं तद्वत्सत्ये जगत्स्थितिः ॥ १६॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

यथा तरङ्गकल्लोलैर्जलमेव स्फुरत्यलम् । घटनाम्ना यथा पृथ्वी पटनाम्ना हि तन्तवः ॥ १७॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

जगन्नाम्ना चिदाभाति सर्वं ब्रह्मैव केवलम् । यथा वन्ध्यासुतो नास्ति यथा नस्ति मरौ जलम् ॥ १८॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

यथा नास्ति नभोवृक्षस्तथा नास्ति जगत्स्थितिः । गृह्यमाने घटे यद्वन्मृत्तिका भाति वै बलात् ॥ १९॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

वीक्ष्यमाणे प्रपञ्चे तु ब्रह्मैवाभाति भासुरम् । सदैवात्मा विशुद्धोऽस्मि ह्यशुद्धो भाति वै सदा ॥ २०॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

यथैव द्विविधा रज्जुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनोऽनिशम् । यथैव मृन्मयः कुंभस्तद्वद्देहोऽपि चिन्मयः ॥ २१॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

सर्पत्वेन यथा रज्जू रजतत्वेन शुक्तिका ॥ २२॥

· · ·

[ Sutra 23 ]

विनिर्णीता विमूढेन देहत्वेन तथात्मता । घटत्वेन यथा पृथ्वी जलत्वेन मरीचिका ॥ २३॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

गृहत्वेन हि काष्ठानि खड्गत्वेन हि लोहता । तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ २४॥ इति॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

इति चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥

· · ·

[ Sutra 26 ]

पुनर्योगं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्मस्वरूपकम् । समाहितमना भूत्वा शृणु ब्रह्मन्यथाक्रमम् ॥ १॥

· · ·

[ Sutra 27 ]

दशद्वारपुरं देहं दशनाडीमहापथम् । दशभिर्वायुभिर्व्याप्तं दशेन्द्रियपरिच्छदम् ॥ २॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

षडाधारापवरकं षडन्वयमहावनम् । चतुःपीठसमाकीर्णं चतुराम्नायदीपकम् ॥ ३॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

बिन्दुनादमहालिङ्गविष्णुलक्ष्मीनिकेतनम् । देहं विष्ण्वालयं प्रोक्तं सिद्धिदं सर्वदेहिनाम् ॥ ४॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

गुदमेढ्रान्तरालस्थं मूलाधारं त्रिकोणकम् । शिवस्य जीवरूपस्य स्थानं तद्धि प्रचक्षते ॥ ५॥

· · ·

[ Sutra 31 ]

यत्र कुण्डलिनी नाम परा शक्तिः प्रतिष्ठिता । यस्मादुत्पद्यते वायुर्यस्माद्वह्निः प्रवर्तते ॥ ६॥

· · ·

[ Sutra 32 ]

यस्मादुत्पद्यते बिन्दुर्यस्मान्नादः प्रवर्तते । यस्मादुत्पद्यते हंसो यस्मादुत्पद्यते मनः ॥ ७॥

· · ·

[ Sutra 33 ]

तदेतत्कामरूपाख्यं पीठं कामफलप्रदम् । स्वाधिष्ठानह्वयं चक्रं लिङ्गमूले षडस्रकम् ॥ ८॥

· · ·

[ Sutra 34 ]

नाभिदेशे स्थितं चक्रं दशास्रं मणिपूरकम् । द्वादशारं महाचक्रं हृदये चाप्यनाहतम् ॥ ९॥

· · ·

[ Sutra 35 ]

तदेतत्पूर्णगिर्याख्यं पीठं कमलसंभव । कण्ठकूपे विशुद्धाख्यं यच्चक्रं षोडशास्रकम् ॥ १०॥

· · ·

[ Sutra 36 ]

पीठं जालन्धरं नाम तिष्ठत्यत्र चतुर्मुख । आज्ञा नाम भ्रुवोर्मध्ये द्विदलं चक्रमुत्तमम् ॥ ११॥

· · ·

[ Sutra 37 ]

उड्यानाख्यं महापीठमुपरिष्टात्प्रतिष्ठितम् । स्थानान्येतानि देहेऽस्मिञ्छक्तिरूपं प्रकाशते ॥ १२॥

· · ·

[ Sutra 38 ]

चतुरस्रधरण्यादौ ब्रह्मा तत्राधिदेवता । अर्धचन्द्राकृति जलं विष्णुस्तस्याधिदेवता ॥ १३॥

· · ·

[ Sutra 39 ]

त्रिकोणमण्डलं वह्नी रुद्रस्तस्याधिदेवता । वायोर्बिंबं तु षट्कोणं संकर्षोऽत्राधिदेवता ॥ १४॥

· · ·

[ Sutra 40 ]

आकाशमण्डलं वृत्तं श्रीमन्नारायणोऽत्राधिदेवता । नादरूपं भ्रुवोर्मध्ये मनसो मण्डलं विदुः ॥ १५॥

· · ·

[ Sutra 41 ]

शांभवस्थानमेतत्ते वर्णितं पद्मसंभव । अतः परं प्रवक्ष्यामि नाडीचक्रस्य निर्णयम् ॥ १६॥

· · ·

[ Sutra 42 ]

मूलाधारत्रिकोणस्था सुषुम्ना द्वादशाङ्गुला । मूलार्धच्छिन्नवंशाभा ब्रह्मनाडीति सा स्मृता ॥ १७॥

· · ·

[ Sutra 43 ]

इडा च पिङ्गला चैव तस्याः पार्श्वद्वये गते । विलंबिन्यामनुस्यूते नासिकान्तमुपागते ॥ १८॥

· · ·

[ Sutra 44 ]

इडायां हेमरूपेण वायुर्वामेन गच्छति । पिङ्गलायां तु सूर्यात्मा याति दक्षिणपार्श्वतः ॥ १९॥

· · ·

[ Sutra 45 ]

विलंबिनीति या नाडी व्यक्ता नाभौ प्रतिष्ठिता । तत्र नाड्यः समुत्पन्नस्तिर्यगूर्ध्वमधोमुखाः ॥ २०॥

· · ·

[ Sutra 46 ]

तन्नाभिचक्रमित्युक्तं कुक्कुटाण्डमिव स्थितम् । गान्धारी हस्तिजिह्वा च तस्मान्नेत्रद्वयं गते ॥ २१॥

· · ·

[ Sutra 47 ]

पूषा चालम्बुसा चैव श्रोत्रद्वयमुपागते । शूरा नाम महानाडी तस्माद्भ्रूमध्यमाश्रिता ॥ २२॥

· · ·

[ Sutra 48 ]

विश्वोदरी तु या नाडी सा भुङ्क्तेऽन्नं चतुर्विधम् । सरस्वती तु या नाडी सा जिह्वान्तं प्रसर्पति ॥ २३॥

· · ·

[ Sutra 49 ]

राकाह्वया तु या नाडी पीत्वा च सलिलं क्षणात् । क्षुतमुत्पादयेद् घ्राणे श्लेष्माणं संचिनोति च ॥ २४॥

· · ·

[ Sutra 50 ]

कण्ठकूपोद्भवा नाडी शङ्खिनाख्या त्वधोमुखी । अन्नसारं समादाय मूर्ध्नि संचिनुते सदा ॥ २५॥

· · ·

[ Sutra 51 ]

नाभेरधोगतास्तिस्रो जाडयः स्युरधोमुखः । मलं त्यजेत्कुहूर्नाडी मूत्रं मुञ्चति वारुणी ॥ २६॥

· · ·

[ Sutra 52 ]

चित्राख्या सीविनि नाडी शुक्लमोचनकारणी । नाडीचक्रमिति प्रोक्तं बिन्दुरूपमतः शृणु ॥ २७॥

· · ·

[ Sutra 53 ]

स्थूलं सूक्ष्मं परं चेति त्रिविधं ब्रह्मणो वपुः । स्थूलं शुक्लात्मकं बिन्दुः सूक्ष्मं पञ्चाग्निरूपकम् ॥ २८॥

· · ·

[ Sutra 54 ]

सोमात्मकः परः प्रोक्तः सदा साक्षी सदाच्युतः । पातालानामधोभागे कालाग्निर्यः प्रतिष्ठितः ॥ २९॥

· · ·

[ Sutra 55 ]

समूलाग्निः शरीरेऽग्निर्यस्मान्नादः प्रजायते । वडवाग्निः शरीरस्थो ह्यस्थिमध्ये प्रवर्तते ॥ ३०॥

· · ·

[ Sutra 56 ]

काष्ठपाषाणयोर्वह्निर्ह्यस्थिमध्ये प्रवर्तते । काष्ठपाषणजो वह्निः पार्थिवो ग्रहणीगतः॥ ३१॥

· · ·

[ Sutra 57 ]

अन्तरिक्षगतो वह्निर्वैद्युतः स्वान्तरात्मकः । नभस्थः सूर्यरूपोऽग्निर्नाभिमण्डलमाश्रितः ॥ ३२॥

· · ·

[ Sutra 58 ]

विषं वर्षति सूर्योऽसौ स्रवत्यमृतमुन्मुखः । तालुमूले स्थितश्चन्द्रः सुधां वर्षत्यधोमुखः ॥ ३३॥

· · ·

[ Sutra 59 ]

भ्रूमध्यनिलयो बिन्दुः शुद्धस्फटिकसंनिभः । महाविष्णोश्च देवस्य तत्सूक्ष्मं रूपमुच्यते ॥ ३४॥

· · ·

[ Sutra 60 ]

एतत्पञ्चाग्निरूपं यो भावयेद्बुद्धिमान्धिया । तेन भुक्तं च पीतं च हुतमेव न संशयः ॥ ३५॥

· · ·

[ Sutra 61 ]

सुखसंसेवितं स्वप्नं सुजीर्णमितभोजनम्। ज् । शरीरशुद्धिं कृत्वादौ सुखमासनमास्थितः ॥ ३६॥

· · ·

[ Sutra 62 ]

प्राणस्य शोधयेन्मार्गं रेचपूरककुम्भकैः । गुदमाकुञ्च्य यत्नेन मूलशक्तिं प्रपूजयेत् ॥ ३७॥

· · ·

[ Sutra 63 ]

नाभौ लिङ्गस्य मध्ये तु उड्यानाख्यं च बन्धयेत् । उड्डीय याति तेनैव शक्तितोड्यानपीठकम् ॥ ३८॥

· · ·

[ Sutra 64 ]

कण्ठं सङ्कोचयेत्किंचिद्बन्धो जालन्धरि ह्ययम् । बन्धयेत्खेचरि मुद्रां दृढचित्तः समाहितः ॥ ३९॥

· · ·

[ Sutra 65 ]

कपालविवरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा । भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ॥ ४०॥

· · ·

[ Sutra 66 ]

खेचर्या मुद्रितं येन विवरं लम्बिकोर्ध्वतः । न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति ॥ ४१॥

· · ·

[ Sutra 67 ]

न क्षुधा न तृषा निद्रा नैवालस्यं प्रजायते । न च मृत्युर्भवेत्तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥ ४२॥

· · ·

[ Sutra 68 ]

ततः पूर्वापरे व्योम्नि द्वादशान्तेऽच्युतात्मके । उड्ड्यानपीठे निर्द्वन्द्वे निरालम्बे निरञ्जने ॥ ४३॥

· · ·

[ Sutra 69 ]

ततः पङ्कजमध्यस्थं चन्द्रमण्डलमध्यगम् । नारायणमनुध्यायेत्स्रवतममृतं सदा ॥ ४४॥

· · ·

[ Sutra 70 ]

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिद्नृष्टे परावरे ॥ ४५॥

· · ·

[ Sutra 71 ]

अथ सिद्धिं प्रवक्ष्यामि सुखोपायं सुरेश्वर । जितेन्द्रियाणां शान्तानां जितश्वासविचेतसाम् ॥ ४६॥

· · ·

[ Sutra 72 ]

नादे मनोलयं ब्रह्मन्दूरश्रवणकारणम् । बिन्दौ मनोलयं कृत्वा दूरदर्शनमाप्नुयात् ॥ ४७॥

· · ·

[ Sutra 73 ]

कालात्मनि मनो लीनं त्रिकालज्ञानकारणम् । परकायमनोयोगः परकायप्रवेशकृत् ॥ ४८॥

· · ·

[ Sutra 74 ]

अमृतं चिन्तयेन्मूर्ध्नि क्षुत्तृषाविषशान्तये । पृथिव्यां धारयेच्चित्तं पातालगमनं भवेत् ॥ ४९॥

· · ·

[ Sutra 75 ]

सलिले धारयेच्चित्तं नाम्भसा परिभूयते । अग्नौ सन्धारयेच्चित्तमग्निना दह्यते न सः ॥ ५०॥

· · ·

[ Sutra 76 ]

वायौ मनोलयं कुर्यादाकाशगमनं भवेत् । आकाशे धारयेच्चित्तमणिमादिकमाप्नुयात् ॥ ५१॥

· · ·

[ Sutra 77 ]

विराड्रूपे मनो युञ्जन्महिमानमवाप्नुयात् । चतुर्मुखे मनो युञ्जञ्जगत्सृष्टिकरो भवेत् ॥ ५२॥

· · ·

[ Sutra 78 ]

इन्द्ररूपिणमात्मानं भावयन्मर्त्यभोगवान् । विष्णुरूपे महायोगी पालयेदखिलं जगत् ॥ ५३॥

· · ·

[ Sutra 79 ]

रुद्ररूपे महायोगी संहरत्येव तेजसा । नारायणे मनो युञ्जन्सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ५४॥

· · ·

[ Sutra 80 ]

यथा संकल्पयेद्योगी योगयुक्तो जितेन्द्रियः । तथा तत्तदवाप्नोति भाव एवात्र कारणम् ॥ ५५॥

· · ·

[ Sutra 81 ]

गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवः सदाच्युतः । न गुरोरधिकः कश्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ ५६॥

· · ·

[ Sutra 82 ]

दिव्यज्ञानोपदेष्टारं देशिकं परमेश्वरम् । पूजयेत्परया भक्त्या तस्य ज्ञानफलं भवेत् ॥ ५७॥

· · ·

[ Sutra 83 ]

यथा गुरुस्तथैवेशो यथैवेशोस्तथा गुरुः । पूजनीयो महाभक्त्या न भेदो विद्यतेऽनयोः ॥ ५८॥

· · ·

[ Sutra 84 ]

नाद्वैतवादं कुर्वीत गुरुणा सह कुत्रचित् । अद्वैतं भावयेद्भक्त्या गुरोर्देवस्य चात्मनः ॥ ५९॥

· · ·

[ Sutra 85 ]

योगशिखां महागुह्यं यो जानाति महामतिः । न तस्य किंचिदज्ञातं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ ६०॥

· · ·

[ Sutra 86 ]

न पुण्यपापे नास्वस्थो न दुःखं न पराजयः । न चास्ति पुनरावृत्तिरस्मिन्संसारमण्डले ॥ ६१॥

· · ·

[ Sutra 87 ]

सिद्धौ चित्तं न कुर्वीत चञ्चलत्वेन चेतसः । तथा विज्ञाततत्त्वोऽसौ मुक्त एव न संशयः ॥ ६२॥

· · ·

[ Sutra 87 ]

इत्युपनिषत् ॥ इति पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

उपासनाप्रकारं मे ब्रूहि त्वं परमेश्वर । येन विज्ञातमात्रेण मुक्तो भवति संसृतेः ॥ १॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

उपासनाप्रकारं ते रहस्यं श्रुतिसारकम् । हिरण्यगर्भ वक्ष्यामि श्रुत्वा सम्यगुपासय ॥ २॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

सुषुम्नायै कुण्डलीन्यै सुधायै चन्द्रमण्डलात् । मनोन्मन्यै नमस्तुभ्यं महाशक्त्यै चिदात्मने ॥ ३॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

शतं चैका च हृदयस्य नाड्य- स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विश्वङ्ङ्न्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ ४॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

एकोत्तरं नाडिशतं तासां मध्ये परा स्मृता । सुषुम्ना तु परे लीना विरजा ब्रह्मरूपिणी ॥ ५॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

इडा तिष्ठति वामेन पिङ्गला दक्षिणेन तु । तयोर्मध्ये परं स्थानं यस्तद्वेद स वेदवित् ॥ ६॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

प्राणान्सन्धारयेत्तस्मिन्नासाभ्यान्तरचारिणः । भूत्वा तत्रायतप्राणः शनैरेव समभ्यसेत् ॥ ७॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

गुदस्य पृष्ठभागेऽस्मिन्वीणादण्डः स देहभृत् । दीर्घास्तिदेहपर्यन्तं ब्रह्मनाडीति कथ्यते ॥ ८॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं ब्रह्मनाडीति सूरभिः । इडापिङ्गलयोर्मध्ये सुषुम्ना सूर्यरूपिणी ॥ ९॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

सर्वं प्रतिष्ठितं तस्मिन्सर्वगं विश्वतोमुखम् । तस्य मध्यगताः सूर्यसोमाग्निपरमेश्वराः ॥ १०॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

भूतलोका दिशः क्षेत्राः समुद्राः पर्वताः शिलाः । द्वीपाश्च निम्नगा वेदाः शास्त्रविद्याकलाक्षराः ॥ ११॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

स्वरमन्त्रपुराणानि गुणाश्चैते च सर्वशः । बीजं बीजात्मकस्तेषां क्षेत्रज्ञः प्राणवायवः ॥ १२॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

सुषुम्नान्तर्गतं विश्वं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् । नानानाडीप्रसवगं सर्वभूतान्तरात्मनि ॥ १३॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

ऊर्ध्वमूलमधःशाखं वायुमार्गेण सर्वगम् । द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः स्युर्वायुगोचराः ॥ १४॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

सर्वमार्गेण सुषिरास्तिर्यञ्चः सुषिरात्मताः । अधश्चोर्ध्वं च कुण्डल्याः सर्वद्वारनिरोधनात् ॥ १५॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

वायुना सह जीवोर्ध्वज्ञानान्मोक्षमवाप्नुयात् । ज्ञात्वा सुषुम्नां तद्भेदं कृत्वा पायुं च मध्यगम् ॥ १६॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

कृत्वा तु चैन्दवस्थाने घ्राणरन्ध्रे निरोधयेत् । द्विसप्ततिसहस्राणि नाडीद्वाराणि पञ्जरे ॥ १७॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

सुषुम्ना शाम्भवी शक्तिः शेषास्त्वन्ये निरर्थकाः । हृल्लेखे परमानन्दे तालुमूले व्यवस्थिते ॥ १८॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

अत ऊर्ध्वं निरोधे तु मध्यमं मध्यमध्यमम् । उच्चारयेत्परां शक्तिं ब्रह्मरन्ध्रनिवासिनीम् । यदि भ्रमरसृष्टिः स्यात्संसारभ्रमणं त्यजेत् ॥ १९॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

गमागमस्थं गमनादिशून्यं चिद्रूपदीपं तिमिरान्धनाशम् । पश्यामि तं सर्वजनान्तरस्थं नमामि हंसं परमात्मरूपम् ॥ २०॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

अनाहतस्य शब्दस्य तस्य शब्दस्य यो ध्वनिः । ध्वनेरन्तर्गतं ज्योतिर्ज्योतिषोऽन्तर्गतं मनः । तन्मनो विलयं याति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २१॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

केचिद्वदन्ति चाधारं सुषुम्ना च सरस्वती । आधाराज्जायते विश्वं विश्वं तत्रैव लीयते ॥ २२॥

· · ·

[ Sutra 23 ]

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरुपादं समाश्रयेत् । आधारशक्तिनिद्रायां विश्वं भवति निद्रया ॥ २३॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

तस्यां शक्तिप्रबोधेन त्रैलोक्यं प्रतिबुध्यते । आधारं यो विजानाति तमसः परमश्नुते ॥ २४॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

तस्य विज्ञानमात्रेण नरः पापैः प्रमुच्यते ॥ २५॥

· · ·

[ Sutra 26 ]

आधारचक्रमहसा विद्युत्पुञ्जसमप्रभा । तदा मुक्तिर्न सन्देहो यदि तुष्टः स्वयं गुरुः ॥ २६॥

· · ·

[ Sutra 27 ]

आधारचक्रमहसा पुण्यपापे निकृन्तयेत् । आधारवातरोधेन लीयते गगनान्तरे ॥ २७॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

आधारवातरोधेन शरीरं कंपते यदा । आधारवातरोधेन योगी नृत्यति सर्वदा ॥ २८॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

आधारवातरोधेन विश्वं तत्रैव दृश्यते । सृष्टिमाधारमाधारमाधारे सर्वदेवताः । आधारे सर्ववेदाश्च तस्मादाधारमाश्रयेत् ॥ २९॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

आधारे पश्चिमे भागे त्रिवेणीसङ्गमो भवेत् । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च नरः पापात्प्रमुच्यते ॥ ३०॥

· · ·

[ Sutra 31 ]

आहारे पश्चिमं लिङ्गं कवाटं तत्र विद्यते । तस्योद्घाटनमात्रेण मुच्यते भवबन्धनात् ॥ ३१॥

· · ·

[ Sutra 32 ]

आधारपश्चिमे भागे चन्द्रसूर्यौ स्थिरौ यदि । तत्र तिष्ठति विश्वेशो ध्यात्वा ब्रह्ममयो भवेत् ॥ ३२॥

· · ·

[ Sutra 33 ]

आधारपश्चिमे भागे मूर्तिस्तिष्ठति संज्ञया । षट् चक्राणि च निर्भिद्य ब्रह्मरन्ध्राद्बहिर्गतम् ॥ ३३॥

· · ·

[ Sutra 34 ]

वामदक्षे निरुन्धन्ति प्रविशन्ति सुषुम्नया । ब्रह्मरन्ध्रं प्रविश्यान्तस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ ३४॥

· · ·

[ Sutra 35 ]

सुषुम्नायां यदा हंसस्त्वध ऊर्ध्वं प्रधावति । सुषुम्नायां यदा प्राणं भ्रामयेद्यो निरन्तरम् ॥ ३५॥

· · ·

[ Sutra 36 ]

सुषुम्नायां यदा प्राणः स्थिरो भवति धीमताम् । सुषुम्नायां प्रवेशेन चन्द्रसूर्यौ लयं गतौ ॥ ३६॥

· · ·

[ Sutra 37 ]

तदा समरसं भावं यो जानाति स योगवित् । सुषुम्नायां यदा यस्य म्रियते मनसो रयः ॥ ३७॥

· · ·

[ Sutra 38 ]

सुषुम्नायां यदा योगी क्षणैकमपि तिष्टति । सुषुम्नायां यदा योगी क्षणार्धमपि तिष्ठति ॥ ३८॥

· · ·

[ Sutra 39 ]

सुषुम्नायां यदा योगी सुलग्नो लवणाम्बुवत् । सुषुम्नायां यदा योगी लीयते क्षीरनीरवत् ॥ ३९॥

· · ·

[ Sutra 40 ]

भिद्यते च तदा ग्रन्थिश्चिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते परमाकाशे ते यान्ति परमां गतिम् ॥ ४०॥

· · ·

[ Sutra 41 ]

गङ्गायां सागरे स्नात्वा नत्वा च मणिकर्णिकाम् । मध्यनाडीविचारस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ४१॥

· · ·

[ Sutra 42 ]

श्रीशैलदर्शनान्मुक्तिर्वाराणस्यां मृतस्य च । केदारोदकपानेन मध्यनाडीप्रदर्शनात् ॥ ४२॥

· · ·

[ Sutra 43 ]

अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च । सुषुम्नाध्यानयोगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ४३॥

· · ·

[ Sutra 44 ]

सुषुम्नायां सदा गोष्ठीं यः कश्चित्कुरुते नरः । स मुक्तः सर्वपापेभ्यो निश्रेयसमवाप्नुयात् ॥ ४४॥

· · ·

[ Sutra 45 ]

सुषुम्नैव परं तीर्थं सुषुम्नैव परं जपः । सुषुम्नैव परं ध्यानं सुषुम्नैव परा गतिः ॥ ४५॥

· · ·

[ Sutra 46 ]

अनेकयज्ञदानानि व्रतानि नियमास्तथा । सुषुम्नाध्यानलेशस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ४६॥

· · ·

[ Sutra 47 ]

ब्रह्मरन्ध्रे महास्थाने वर्तते सततं शिवा । चिच्छक्तिः परमादेवी मध्यमे सुप्रतिष्ठिता ॥ ४७॥

· · ·

[ Sutra 48 ]

मायाशक्तिर्ललाटाग्रभागे व्योमाम्बुजे तथा । नादरूपा पराशक्तिर्ललाटस्य तु मध्यमे ॥ ४८॥

· · ·

[ Sutra 49 ]

भागे बिन्दुमयी शक्तिर्ललाटस्यापरांशके । बिन्दुमध्ये च जीवात्मा सूक्ष्मरूपेण वर्तते ॥ ४९॥

· · ·

[ Sutra 50 ]

हृदये स्थूलरूपेण मध्यमेन तु मध्यगे ॥ ५०॥

· · ·

[ Sutra 51 ]

प्राणापानवशो जीवो ह्यधश्चोर्ध्वं च धावति ।

· · ·

[ Sutra 52 ]

वामदक्षिणमार्गेण चञ्चलत्वान्न दृश्यते ॥ ५१॥

· · ·

[ Sutra 53 ]

आक्षिप्तो भुजदण्डेन यथोच्चलति कन्दुकः ।

· · ·

[ Sutra 54 ]

प्राणापानसमाक्षिप्तस्तथा जीवो न विश्रमेत् ॥ ५२॥

· · ·

[ Sutra 55 ]

अपानः कर्षति प्राणं प्राणोऽपानं च कर्षति । हकारेण बहिर्याति सकारेण विशेत्पुनः ॥ ५३॥

· · ·

[ Sutra 56 ]

हंसहंसेत्यमुं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा । तद्विद्वानक्षरं नित्यं यो जानाति स योगवित् ॥ ५४॥

· · ·

[ Sutra 57 ]

कन्दोर्ध्वे कुण्डलीशक्तिर्मुक्तिरूपा हि योगिनाम् । बन्धनाय च मूढानां यस्तां वेत्ति स योगवित् ॥ ५५॥

· · ·

[ Sutra 58 ]

भूर्भुवःस्वरिमे लोकाश्चन्द्रसूर्याऽग्निदेवताः । यासु मात्रासु तिष्ठन्ति तत्परं ज्योतिरोमिति ॥ ५६॥

· · ·

[ Sutra 59 ]

त्रयः कालास्त्रयो देवास्त्रयो लोकास्त्रयः स्वराः । त्रयो वेदाः स्थिता यत्र तत्परं ज्योतिरोमिति ॥ ५७॥

· · ·

[ Sutra 60 ]

चित्ते चलति संसारो निश्चलं मोक्ष उच्यते । तस्माच्चित्तं स्थिरीकुर्यात्प्रज्ञया परया विधे ॥ ५८॥

· · ·

[ Sutra 61 ]

चित्तं कारणमर्थानां तस्मिन्सति जगत्त्रयम् । तस्मिन्क्षीणे जगत्क्षीणं तच्चिकित्स्यं प्रयत्नतः ॥ ५९॥

· · ·

[ Sutra 62 ]

मनोहं गगनाकारं मनोहं सर्वतोमुखम् । मनोहं सर्वमात्मा च न मनः केवलः परः ॥ ६०॥

· · ·

[ Sutra 63 ]

मनः कर्माणि जायन्ते मनो लिप्यति पातकैः । मनश्चेदुन्मनीभूयान्न पुण्यं न च पातकम् ॥ ६१॥

· · ·

[ Sutra 64 ]

मनसा मन आलोक्य वृत्तिशून्यं यदा भवेत् । ततः परं परब्रह्म दृश्यते च सुदुर्लभम् ॥ ६२॥

· · ·

[ Sutra 65 ]

मनसा मन आलोक्य मुक्तो भवति योगवित् । मनसा मन आलोक्य उन्मन्यन्तं सदा स्मरेत् ॥ ६३॥

· · ·

[ Sutra 66 ]

मनसा मन आलोक्य योगनिष्ठः सदा भवेत् । मनसा मन आलोक्य दृश्यन्ते प्रत्यया दश ॥ ६४॥

· · ·

[ Sutra 67 ]

यदा प्रत्यया दृश्यन्ते तदा योगीश्वरो भवेत् ॥ ६५॥

· · ·

[ Sutra 68 ]

बिन्दुनादकलाज्योतीरवीन्दुध्रुवतारकम् । शान्तं च तदतीतं च परंब्रह्म तदुच्यते ॥ ६६॥

· · ·

[ Sutra 69 ]

हसत्युल्लसति प्रीत्या क्रीडते मोदते तदा । तनोति जीवनं बुद्ध्या बिभेति सर्वतोभयात् ॥ ६७॥

· · ·

[ Sutra 70 ]

रोध्यते बुध्यते शोके मुह्यते न च सम्पदा । कंपते शत्रुकार्येषु कामेन रमते हसन् ॥ ६८॥

· · ·

[ Sutra 71 ]

स्मृत्वा कामरतं चित्तं विजानीयात्कलेवरे । यत्र देशे वसेद्वायुश्चित्तं तद्वसति ध्रुवम् ॥ ६९॥

· · ·

[ Sutra 72 ]

मनश्चन्द्रो रविर्वायुर्दृष्टिरग्निरुदाहृतः । बिन्दुनादकला ब्रह्मन् विष्णुब्रह्मेशदेवताः ॥ ७०॥

· · ·

[ Sutra 73 ]

सदा नादानुसन्धानात्संक्षीणा वासना भवेत् । निरञ्जने विलीयेत मरुन्मनसि पद्मज ॥ ७१॥

· · ·

[ Sutra 74 ]

यो वै नादः स वै बिन्दुस्तद्वै चित्तं प्रकीर्तितम् । नादो बिन्दुश्च चित्तं च त्रिभिरैक्यं प्रसादयेत् ॥ ७२॥

· · ·

[ Sutra 75 ]

मन एव हि बिन्दुश्च उत्पत्तिस्थितिकारणम् । मनसोत्पद्यते बिन्दुर्यथा क्षीरं घृतात्मकम् ॥ ७३॥

· · ·

[ Sutra 76 ]

षट् चक्राणि परिज्ञात्वा प्रविशेत्सुखमण्डलम् । प्रविशेद्वायुमाकृष्य तथैवोर्ध्वं नियोजयेत् ॥ ७४॥

· · ·

[ Sutra 77 ]

वायुं बिन्दुं तथा चक्रं चित्तं चैव समभ्यसेत् । समाधिमेकेन समममृतं यान्ति योगिनः ॥ ७५॥

· · ·

[ Sutra 78 ]

यथाग्निर्दारुमध्यस्थो नोत्तिष्ठेन्मथनं विना । विना चाभ्यासयोगेन ज्ञानदीपस्तथा नहि ॥ ७६॥

· · ·

[ Sutra 79 ]

घटमध्ये यथा दीपो बाह्ये नैव प्रकाशते । भिन्ने तस्मिन् घटे चैव दीपज्वाला च भासते ॥ ७७॥

· · ·

[ Sutra 80 ]

स्वकायं घटमित्युक्तं यथा जीवो हि तत्पदम् । गुरुवाक्यसमाभिन्ने ब्रह्मज्ञानं प्रकाशते ॥ ७८॥

· · ·

[ Sutra 81 ]

कर्णधारं गुरुं प्राप्य तद्वाक्यं प्लववदृढम् । अभ्यासवासनाशक्त्या तरन्ति भवसागरम् ॥ ७९॥

· · ·

[ Sutra शान्ति मन्त्र ]

ॐ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै । तेजस्विनवधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॐ तत्सत् ॥