1. Pātañjala Yoga Sūtra

योगसूत्रम्

{| width=100% |पादः

{| width=100% |pādaḥ

पादः

pādaḥ

पादः

pādaḥ

पादः

pādaḥ

पादः १

1.1

प्रथमः समाधिपादः । अथ योगानुशासनम्

prathamaḥ samādhipādaḥ | atha yogānuśāsanam

1.2

योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः

yogaścittavṛttinirodhaḥ

1.3

तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्

tadā draṣṭuḥ svarūpe'vasthānam

1.4

वृत्तिसारूप्यं इतरत्र

vṛttisārūpyaṃ itaratra

1.5

वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टा अक्लिष्टाः

vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭā akliṣṭāḥ

1.6

प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः

pramāṇaviparyayavikalpanidrāsmṛtayaḥ

1.7

प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि

pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇāni

1.8

विपर्ययो मिथ्याज्ञानम् अतद्रूपप्रतिष्ठं

viparyayo mithyājñānam atadrūpapratiṣṭhaṃ

1.9

शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पाः

śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpāḥ

1.10

अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा

abhāvapratyayālambanā vṛttirnidrā

1.11

अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः

anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣaḥ smṛtiḥ

1.12

अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः

abhyāsavairāgyābhyāṃ tannirodhaḥ

1.13

तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः

tatra sthitau yatno'bhyāsaḥ

1.14

स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः

sa tu dīrghakālanairantaryasatkārāsevito dṛḍhabhūmiḥ

दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्

dṛṣṭānuśravikaviṣayavitṛṣṇasya vaśīkārasaṃjñā vairāgyam

1.16

तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यं

tatparaṃ puruṣakhyāterguṇavaitṛṣṇyaṃ

1.17

वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात्संप्रज्ञातः

vitarkavicārānandāsmitārūpānugamātsaṃprajñātaḥ

1.18

विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः

virāmapratyayābhyāsapūrvaḥ saṃskāraśeṣo'nyaḥ

1.19

भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानां

bhavapratyayo videhaprakṛtilayānāṃ

1.20

श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषां

śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñāpūrvaka itareṣāṃ

1.21

तीव्रसंवेगानां आसन्नः

tīvrasaṃvegānāṃ āsannaḥ

1.22

मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः

mṛdumadhyādhimātratvāttato'pi viśeṣaḥ

1.23

ईश्वरप्रणिधानाद्वा

īśvarapraṇidhānādvā

1.24

क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः

kleśakarmavipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ

1.25

तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजं

tatra niratiśayaṃ sarvajñabījaṃ

1.26

पूर्वेषां अपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्

pūrveṣāṃ api guruḥ kālenānavacchedāt

1.27

तस्य वाचकः प्रणवः

tasya vācakaḥ praṇavaḥ

1.28

तज्जपस्तदर्थभावनम्

tajjapastadarthabhāvanam

1.29

ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च

tataḥ pratyakcetanādhigamo'pyantarāyābhāvaśca

1.30

व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभुउमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्. तेऽन्तरायाः

vyādhistyānasaṃśayapramādālasyāviratibhrāntidarśanālabdhabhuumikatvānavasthitatvāni cittavikṣepās. te'ntarāyāḥ

1.31

दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः

duḥkhadaurmanasyāṅgamejayatvaśvāsapraśvāsā vikṣepasahabhuvaḥ

1.32

तत्प्रतिषेधार्थं एकतत्त्वाभ्यासः

tatpratiṣedhārthaṃ ekatattvābhyāsaḥ

1.33

मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षणांसुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम्

maitrīkaruṇāmuditopekṣaṇāṃsukhaduḥkhapuṇyāpuṇyaviṣayāṇāṃ bhāvanātaścittaprasādanam

1.34

प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य

pracchardanavidhāraṇābhyāṃ vā prāṇasya

1.35

विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धनी

viṣayavatī vā pravṛttirutpannā manasaḥ sthitinibandhanī

1.36

विशोका वा ज्योतिष्मती

viśokā vā jyotiṣmatī

1.37

वीतरागविषयं वा चित्तं

vītarāgaviṣayaṃ vā cittaṃ

1.38

स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनम् वा

svapnanidrājñānālambanam vā

1.39

यथाभिमतध्यानाद्वा

yathābhimatadhyānādvā

1.40

परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः

paramāṇuparamamahattvānto'sya vaśīkāraḥ

1.41

क्षीणवृत्तेर्, अभिजातस्येव मणेर्, ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषुतत्स्थतदञ्जनतासमापत्तिः

kṣīṇavṛtter, abhijātasyeva maṇer, grahītṛgrahaṇagrāhyeṣutatsthatadañjanatāsamāpattiḥ

1.42

तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः

tatra śabdārthajñānavikalpaiḥ saṃkīrṇā savitarkā samāpattiḥ

1.43

स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का

smṛtipariśuddhau svarūpaśūnyevārthamātranirbhāsā nirvitarkā

1.44

एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता

etayaiva savicārā nirvicārā ca sūkṣmaviṣayā vyākhyātā

1.45

सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम्

sūkṣmaviṣayatvaṃ cāliṅgaparyavasānam

1.46

ता एव सबीजः समाधिः

tā eva sabījaḥ samādhiḥ

1.47

निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसादः

nirvicāravaiśāradye'dhyātmaprasādaḥ

1.48

र्तंभरा तत्र प्रज्ञा

rtaṃbharā tatra prajñā

1.49

श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यां अन्यविषया विशेषार्थत्वात्

śrutānumānaprajñābhyāṃ anyaviṣayā viśeṣārthatvāt

1.50

तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी

tajjaḥ saṃskāro'nyasaṃskārapratibandhī

1.51

तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजः समाधिः

tasyāpi nirodhe sarvanirodhānnirbījaḥ samādhiḥ

पादः २

2.1

द्वितीयः साधनपादः । तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः

dvitīyaḥ sādhanapādaḥ | tapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ

2.2

समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च

samādhibhāvanārthaḥ kleśatanūkaraṇārthaśca

2.3

अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः

avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ

2.4

अविद्या क्षेत्रं उत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणां

avidyā kṣetraṃ uttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇāṃ

2.5

अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या

anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmakhyātiravidyā

2.6

दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता

dṛgdarśanaśaktyorekātmatevāsmitā

2.7

सुखानुशयी रागः

sukhānuśayī rāgaḥ

2.8

दुःखानुशयी द्वेषः

duḥkhānuśayī dveṣaḥ

2.9

स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः

svarasavāhī viduṣo'pi tathārūḍho'bhiniveśaḥ

2.10

ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः

te pratiprasavaheyāḥ sūkṣmāḥ

2.11

ध्यानहेयास्तद्वृत्तयः

dhyānaheyāstadvṛttayaḥ

2.12

क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः

kleśamūlaḥ karmāśayo dṛṣṭādṛṣṭajanmavedanīyaḥ

2.13

सति मूले तद्विपाको जात्यायुर्भोगाः

sati mūle tadvipāko jātyāyurbhogāḥ

2.14

ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात्

te hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt

2.15

परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः

pariṇāmatāpasaṃskāraduḥkhairguṇavṛttivirodhācca duḥkhameva sarvaṃ vivekinaḥ

2.16

हेयं दुःखं अनागतं

heyaṃ duḥkhaṃ anāgataṃ

2.17

द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः

draṣṭṛdṛśyayoḥ saṃyogo heyahetuḥ

2.18

प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थंदृश्यं

prakāśakriyāsthitiśīlaṃ bhūtendriyātmakaṃ bhogāpavargārthaṃdṛśyaṃ

2.19

विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि

viśeṣāviśeṣaliṅgamātrāliṅgāni guṇaparvāṇi

2.20

द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः

draṣṭā dṛśimātraḥ śuddho'pi pratyayānupaśyaḥ

2.21

तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा

tadartha eva dṛśyasyātmā

2.22

कृतार्थं प्रति नष्टं अप्यनष्टं तद्, अन्यसाधारणत्वात्

kṛtārthaṃ prati naṣṭaṃ apyanaṣṭaṃ tad, anyasādhāraṇatvāt

2.23

स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः

svasvāmiśaktyoḥ svarūpopalabdhihetuḥ saṃyogaḥ

2.24

तस्य हेतुरविद्या

tasya heturavidyā

2.25

तदभावात्संयोगाभावो हानं. तद्दृशेः कैवल्यं

tadabhāvātsaṃyogābhāvo hānaṃ. taddṛśeḥ kaivalyaṃ

2.26

विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः

vivekakhyātiraviplavā hānopāyaḥ

2.27

तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा

tasya saptadhā prāntabhūmiḥ prajñā

2.28

योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिर्, आविवेकख्यातेः

yogāṅgānuṣṭhānādaśuddhikṣaye jñānadīptir, āvivekakhyāteḥ

2.29

यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टावङ्गानि

yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayo'ṣṭāvaṅgāni

2.30

अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः

ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ

2.31

जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतं

jātideśakālasamayānavacchinnāḥ sārvabhaumā mahāvrataṃ

2.32

शौचसंतोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः

śaucasaṃtoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ

2.33

वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनं

vitarkabādhane pratipakṣabhāvanaṃ

2.34

वितर्का हिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वकामृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इतिप्रतिपक्षभावनं

vitarkā hiṃsādayaḥ kṛtakāritānumoditā lobhakrodhamohapūrvakāmṛdumadhyādhimātrā duḥkhājñānānantaphalā itipratipakṣabhāvanaṃ

2.35

अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्संनिधौ वैरत्यागः

ahiṃsāpratiṣṭhāyāṃ tatsaṃnidhau vairatyāgaḥ

2.36

सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वं

satyapratiṣṭhāyāṃ kriyāphalāśrayatvaṃ

2.37

अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानं

asteyapratiṣṭhāyāṃ sarvaratnopasthānaṃ

2.38

ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः

brahmacaryapratiṣṭhāyāṃ vīryalābhaḥ

2.39

अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथंतासंबोधः

aparigrahasthairye janmakathaṃtāsaṃbodhaḥ

2.40

शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः

śaucātsvāṅgajugupsā parairasaṃsargaḥ

2.41

सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्र्येन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च

sattvaśuddhisaumanasyaikāgryendriyajayātmadarśanayogyatvāni ca

2.42

संतोषादनुत्तमः सुखलाभः

saṃtoṣādanuttamaḥ sukhalābhaḥ

2.43

कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः

kāyendriyasiddhiraśuddhikṣayāttapasaḥ

2.44

स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः

svādhyāyādiṣṭadevatāsaṃprayogaḥ

2.45

समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात्

samādhisiddhirīśvarapraṇidhānāt

2.46

स्थिरसुखं आसनं

sthirasukhaṃ āsanaṃ

2.47

प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्यां

prayatnaśaithilyānantasamāpattibhyāṃ

2.48

ततो द्वन्द्वानभिघातः

tato dvandvānabhighātaḥ

2.49

तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः

tasminsati śvāsapraśvāsayorgativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ

2.50

बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर् देशकालसंख्याभिःपरिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः

bāhyābhyantarastambhavṛttir deśakālasaṃkhyābhiḥparidṛṣṭo dīrghasūkṣmaḥ

2.51

बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः

bāhyābhyantaraviṣayākṣepī caturthaḥ

2.52

ततः क्षीयते प्रकाशावरणं

tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇaṃ

2.53

धारणासु च योग्यता मनसः

dhāraṇāsu ca yogyatā manasaḥ

2.54

स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणांप्रत्याहारः

svaviṣayāsaṃprayoge cittasya svarūpānukāra ivendriyāṇāṃpratyāhāraḥ

2.55

ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणां

tataḥ paramā vaśyatendriyāṇāṃ

पादः ३

3.1

तृतीयः विभूतिपादः । देशबन्धश्चित्तस्य धारणा

tṛtīyaḥ vibhūtipādaḥ | deśabandhaścittasya dhāraṇā

3.2

तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानं

tatra pratyayaikatānatā dhyānaṃ

3.3

तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यं इव समाधिः

tadevārthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyaṃ iva samādhiḥ

3.4

त्रयं एकत्र संयमः

trayaṃ ekatra saṃyamaḥ

3.5

तज्जयात्प्रज्ञालोकः

tajjayātprajñālokaḥ

3.6

तस्य भूमिषु विनियोगः

tasya bhūmiṣu viniyogaḥ

3.7

त्रयं अन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः

trayaṃ antaraṅgaṃ pūrvebhyaḥ

3.8

तदपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य

tadapi bahiraṅgaṃ nirbījasya

3.9

व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौनिरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः

vyutthānanirodhasaṃskārayorabhibhavaprādurbhāvaunirodhakṣaṇacittānvayo nirodhapariṇāmaḥ

3.10

तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात्

tasya praśāntavāhitā saṃskārāt

3.11

सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः

sarvārthataikāgratayoḥ kṣayodayau cittasya samādhipariṇāmaḥ

3.12

ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौचित्तस्यैकाग्रतापरिणामः

tataḥ punaḥ śāntoditau tulyapratyayaucittasyaikāgratāpariṇāmaḥ

3.13

एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः

etena bhūtendriyeṣu dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmā vyākhyātāḥ

3.14

शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी

śāntoditāvyapadeśyadharmānupātī dharmī

3.15

क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः

kramānyatvaṃ pariṇāmānyatve hetuḥ

3.16

परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानं

pariṇāmatrayasaṃyamādatītānāgatajñānaṃ

3.17

शब्दार्थप्रत्ययानां इतरेतराध्यासात्संकरः.तत्प्रविभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानं

śabdārthapratyayānāṃ itaretarādhyāsātsaṃkaraḥ.tatpravibhāgasaṃyamātsarvabhūtarutajñānaṃ

3.18

संस्कारसाक्षत्करणात्पूर्वजातिज्ञानं

saṃskārasākṣatkaraṇātpūrvajātijñānaṃ

3.19

प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानं

pratyayasya paracittajñānaṃ

3.20

न च तत्सालम्बनं, तस्याविषयीभूतत्वात्

na ca tatsālambanaṃ, tasyāviṣayībhūtatvāt

3.21

कायरूपसंयमात्तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भेचक्षुःप्रकाशासंप्रयोगेऽन्तर्धानं

kāyarūpasaṃyamāttadgrāhyaśaktistambhecakṣuḥprakāśāsaṃprayoge'ntardhānaṃ

3.22

सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म. तत्संयमादपरान्तज्ञानम्,अरिष्टेभ्यो वा

sopakramaṃ nirupakramaṃ ca karma. tatsaṃyamādaparāntajñānam,ariṣṭebhyo vā

3.23

मैत्र्यादिषु बलानि

maitryādiṣu balāni

3.24

बलेषु हस्तिबलादीनि

baleṣu hastibalādīni

3.25

प्रवृत्त्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानं

pravṛttyālokanyāsātsūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭajñānaṃ

3.26

भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात्

bhuvanajñānaṃ sūrye saṃyamāt

3.27

चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानं

candre tārāvyūhajñānaṃ

3.28

ध्रुवे तद्गतिज्ञानं

dhruve tadgatijñānaṃ

3.29

नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानं

nābhicakre kāyavyūhajñānaṃ

3.30

कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः

kaṇṭhakūpe kṣutpipāsānivṛttiḥ

3.31

कूर्मनाड्यां स्थैर्यं

kūrmanāḍyāṃ sthairyaṃ

3.32

मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनं

mūrdhajyotiṣi siddhadarśanaṃ

3.33

प्रातिभाद्वा सर्वं

prātibhādvā sarvaṃ

3.34

हृदये चित्तसंवित्

hṛdaye cittasaṃvit

3.35

सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगःपरार्थत्वात्स्वार्थसंयमात् पुरुषज्ञानं

sattvapuruṣayoratyantāsaṃkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥparārthatvātsvārthasaṃyamāt puruṣajñānaṃ

3.36

ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते

tataḥ prātibhaśrāvaṇavedanādarśāsvādavārtā jāyante

3.37

ते समाधावुपसर्गा. व्युत्थाने सिद्धयः

te samādhāvupasargā. vyutthāne siddhayaḥ

3.38

बन्धकारणशैथिल्यात्प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्यपरशरीरावेशः

bandhakāraṇaśaithilyātpracārasaṃvedanācca cittasyaparaśarīrāveśaḥ

3.39

उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उत्क्रान्तिश्च

udānajayājjalapaṅkakaṇṭakādiṣvasaṅga utkrāntiśca

3.40

समानजयाज्ज्वलनं

samānajayājjvalanaṃ

3.41

श्रोत्राकाशयोः संबन्धसंयमाद्दिव्यं श्रोत्रं

śrotrākāśayoḥ saṃbandhasaṃyamāddivyaṃ śrotraṃ

3.42

कायाकाशयोः संबन्धसंयमाल्लघुतूलसमापत्तेश्चाकाशगमनं

kāyākāśayoḥ saṃbandhasaṃyamāllaghutūlasamāpatteścākāśagamanaṃ

3.43

बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा. ततः प्रकाशावरणक्षयः

bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā. tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ

3.44

स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाद्भूतजयः

sthūlasvarūpasūkṣmānvayārthavattvasaṃyamādbhūtajayaḥ

3.45

ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसंपत्तद्धर्मानभिघातश्च

tato'ṇimādiprādurbhāvaḥ kāyasaṃpattaddharmānabhighātaśca

3.46

रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसंपत्

rūpalāvaṇyabalavajrasaṃhananatvāni kāyasaṃpat

3.47

ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः

grahaṇasvarūpāsmitānvayārthavattvasaṃyamādindriyajayaḥ

3.48

ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च

tato manojavitvaṃ vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaśca

3.49

सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वंसर्वज्ञातृत्वं च

sattvapuruṣānyatākhyātimātrasya sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvaṃsarvajñātṛtvaṃ ca

3.50

तद्वैराग्यादपि दोषबीजक्षये कैवल्यं

tadvairāgyādapi doṣabījakṣaye kaivalyaṃ

3.51

स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात्

sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punaraniṣṭaprasaṅgāt

3.52

क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानं

kṣaṇatatkramayoḥ saṃyamādvivekajaṃ jñānaṃ

3.53

जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात्तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः

jātilakṣaṇadeśairanyatānavacchedāttulyayostataḥ pratipattiḥ

3.54

तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयं अक्रमं चेति विवेकजंज्ञानं

tārakaṃ sarvaviṣayaṃ sarvathāviṣayaṃ akramaṃ ceti vivekajaṃjñānaṃ

3.55

सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यं इति

sattvapuruṣayoḥ śuddhisāmye kaivalyaṃ iti

पादः ४

4.1

चतुर्थः कैवल्यपादः । जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः

caturthaḥ kaivalyapādaḥ | janmauṣadhimantratapaḥsamādhijāḥ siddhayaḥ

4.2

जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात्

jātyantarapariṇāmaḥ prakṛtyāpūrāt

4.3

निमित्तं अप्रयोजकं प्रकृतीनां. वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत्

nimittaṃ aprayojakaṃ prakṛtīnāṃ. varaṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat

4.4

निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात्

nirmāṇacittānyasmitāmātrāt

4.5

प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तं एकं अनेकेषां

pravṛttibhede prayojakaṃ cittaṃ ekaṃ anekeṣāṃ

4.6

तत्र ध्यानजं अनाशयं

tatra dhyānajaṃ anāśayaṃ

4.7

कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनस्. त्रिविधं इतरेषां

karmāśuklākṛṣṇaṃ yoginas. trividhaṃ itareṣāṃ

4.8

ततस्तद्विपाकानुगुणानां एवाभिव्यक्तिर्वासनानां

tatastadvipākānuguṇānāṃ evābhivyaktirvāsanānāṃ

4.9

जातिदेशकालव्यवहितानां अप्यानन्तर्यं, स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात्

jātideśakālavyavahitānāṃ apyānantaryaṃ, smṛtisaṃskārayorekarūpatvāt

4.10

तासां अनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात्

tāsāṃ anāditvaṃ cāśiṣo nityatvāt

4.11

हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वादेषां अभावे तदभावः

hetuphalāśrayālambanaiḥ saṃgṛhītatvādeṣāṃ abhāve tadabhāvaḥ

4.12

अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणां

atītānāgataṃ svarūpato'styadhvabhedāddharmāṇāṃ

4.13

ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः

te vyaktasūkṣmā guṇātmānaḥ

4.14

परिणामैकत्वाद्वस्तुतत्त्वं

pariṇāmaikatvādvastutattvaṃ

4.15

वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विभक्तः पन्थाः

vastusāmye cittabhedāttayorvibhaktaḥ panthāḥ

4.16

न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात्

na caikacittatantraṃ vastu tadapramāṇakaṃ tadā kiṃ syāt

4.17

तदुपरागापेक्षत्वात् चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातं

taduparāgāpekṣatvāt cittasya vastu jñātājñātaṃ

4.18

सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्, तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात्

sadā jñātāścittavṛttayas, tatprabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvāt

4.19

न तत्स्वाभासं, दृश्यत्वात्

na tatsvābhāsaṃ, dṛśyatvāt

4.20

एकसमये चोभयानवधारणं

ekasamaye cobhayānavadhāraṇaṃ

4.21

चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धेरतिप्रसङ्गः स्मृतिसंकरश्च

cittāntaradṛśye buddhibuddheratiprasaṅgaḥ smṛtisaṃkaraśca

4.22

चितेरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनं

citerapratisaṃkramāyāstadākārāpattau svabuddhisaṃvedanaṃ

4.23

द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थं

draṣṭṛdṛśyoparaktaṃ cittaṃ sarvārthaṃ

4.24

तदसंख्येयवासनाचित्रं अपि परार्थं, संहत्यकारित्वात्

tadasaṃkhyeyavāsanācitraṃ api parārthaṃ, saṃhatyakāritvāt

4.25

विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः

viśeṣadarśina ātmabhāvabhāvanāvinivṛttiḥ

4.26

तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तं

tadā vivekanimnaṃ kaivalyaprāgbhāraṃ cittaṃ

4.27

तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः

tacchidreṣu pratyayāntarāṇi saṃskārebhyaḥ

4.28

हानं एषां क्लेशवदुक्तं

hānaṃ eṣāṃ kleśavaduktaṃ

4.29

प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथाविवेकख्यातेर्धर्ममेघःसमाधिः

prasaṃkhyāne'pyakusīdasya sarvathāvivekakhyāterdharmameghaḥsamādhiḥ

4.30

ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः

tataḥ kleśakarmanivṛttiḥ

4.31

तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्याज्ज्ञेयं अल्पं

tadā sarvāvaraṇamalāpetasya jñānasyānantyājjñeyaṃ alpaṃ

4.32

ततः कृतार्थानां परिणामक्रमपरिसमाप्तिर् गुणानां

tataḥ kṛtārthānāṃ pariṇāmakramaparisamāptir guṇānāṃ

4.33

क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमः

kṣaṇapratiyogī pariṇāmāparāntanirgrāhyaḥ kramaḥ

4.34

पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं,स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिर् इति

puruṣārthaśūnyānāṃ guṇānāṃ pratiprasavaḥ kaivalyaṃ,svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktir iti