1. Yogachudamani Upanishad

:ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च ॥ :सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु॥ :ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ :योगचूडामणिं वक्ष्ये योगिनां हितकाम्यया । :कैवल्यसिद्धिदं गूढं सेवितं योगवित्तमैः ॥ १॥

:ॐ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca // :sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu// :ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // :yogacūḍāmaṇiṃ vakṣye yogināṃ hitakāmyayā / :kaivalyasiddhidaṃ gūḍhaṃ sevitaṃ yogavittamaiḥ // 1//

:आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा । :ध्यानं समाधिरेतानि योगाङ्गानि भवन्ति षट् ॥ २॥

:āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhāraśca dhāraṇā / :dhyānaṃ samādhiretāni yogāṅgāni bhavanti ṣaṭ // 2//

:एकं सिद्धासनं प्रोक्तं द्वितीयं कमलासनम् । :षट्चक्रं षोडशाधारं त्रिलक्ष्यं व्योमपञ्चकम् ॥ ३॥

:ekaṃ siddhāsanaṃ proktaṃ dvitīyaṃ kamalāsanam / :ṣaṭcakraṃ ṣoḍaśādhāraṃ trilakṣyaṃ vyomapañcakam // 3//

:स्वदेहे यो न जानाति तस्य सिद्धिः कथं भवेत् । :चतुर्दलं स्यादाधारं स्वाधिष्ठानं च षड्दलम् ॥ ४॥

:svadehe yo na jānāti tasya siddhiḥ kathaṃ bhavet / :caturdalaṃ syādādhāraṃ svādhiṣṭhānaṃ ca ṣaḍdalam // 4//

:नाभौ दशदलं पद्मं हृदये द्वादशारकम् । :षोडशारं विशुद्धाख्यं भ्रूमध्ये द्विदलं तथा ॥ ५॥

:nābhau daśadalaṃ padmaṃ hṛdaye dvādaśārakam / :ṣoḍaśāraṃ viśuddhākhyaṃ bhrūmadhye dvidalaṃ tathā // 5//

:सहस्रदलसङ्ख्यातं ब्रह्मरन्ध्रे महापथि । :आधारं प्रथमं चक्रं स्वाधिष्ठानं द्वितीयकम् ॥ ६॥

:sahasradalasaṅkhyātaṃ brahmarandhre mahāpathi / :ādhāraṃ prathamaṃ cakraṃ svādhiṣṭhānaṃ dvitīyakam // 6//

:योनिस्थानं द्वयोर्मध्ये कामरूपं निगद्यते । :कामाख्यं तु गुदस्थाने पङ्कजं तु चतुर्दलम् ॥ ७॥

:yonisthānaṃ dvayormadhye kāmarūpaṃ nigadyate / :kāmākhyaṃ tu gudasthāne paṅkajaṃ tu caturdalam // 7//

:तन्मध्ये प्रोच्यते योनिः कामाख्या सिद्धवन्दिता । :तस्य मध्ये महालिङ्गं पश्चिमाभिमुखं स्थितम् ॥ ८॥

:tanmadhye procyate yoniḥ kāmākhyā siddhavanditā / :tasya madhye mahāliṅgaṃ paścimābhimukhaṃ sthitam // 8//

:नाभौ तु मणिवद्बिम्बं यो जानाति स योगवित् । :तप्तचामीकराभासं तडिल्लेखेव विस्फुरत् ॥ ९॥

:nābhau tu maṇivadbimbaṃ yo jānāti sa yogavit / :taptacāmīkarābhāsaṃ taḍillekheva visphurat // 9//

:त्रिकोणं तत्पुरं वह्नेरधोमेढ्रात्प्रतिष्ठितम् । :समाधौ परमं ज्योतिरनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ १०॥

:trikoṇaṃ tatpuraṃ vahneradhomeḍhrātpratiṣṭhitam / :samādhau paramaṃ jyotiranantaṃ viśvatomukham // 10//

:तस्मिन्दृष्टे महायोगे यातायातो न विद्यते । :स्वशब्देन भवेत्प्राणः स्वाधिष्ठानं तदाश्रयः ॥ ११॥

:tasmindṛṣṭe mahāyoge yātāyāto na vidyate / :svaśabdena bhavetprāṇaḥ svādhiṣṭhānaṃ tadāśrayaḥ // 11//

:स्वाधिष्ठाश्रयादस्मान्मेढ्रमेवभिधीयते । :तन्तुना मणिवत्प्रोतो योऽत्र कन्दः सुषुम्नया ॥ १२॥

:svādhiṣṭhāśrayādasmānmeḍhramevabhidhīyate / :tantunā maṇivatproto yo'tra kandaḥ suṣumnayā // 12//

:तन्नाभिमण्डले चक्रं प्रोच्यते मणिपूरकम् । :द्वादशारे महाचक्रे पुण्यपापविवर्जिते ॥ १३॥

:tannābhimaṇḍale cakraṃ procyate maṇipūrakam / :dvādaśāre mahācakre puṇyapāpavivarjite // 13//

:तावज्जीवो भ्रमत्येवं यावत्तत्त्वं न विन्दति । :ऊर्ध्वं मेढ्रादधो नाभेः कन्दे योनिः खगाण्डवत् ॥ १४॥

:tāvajjīvo bhramatyevaṃ yāvattattvaṃ na vindati / :ūrdhvaṃ meḍhrādadho nābheḥ kande yoniḥ khagāṇḍavat // 14//

:तत्र नाड्यः समुत्पन्नाः सहस्राणां द्विसप्ततिः । :तेषु नाडीसहस्रेषु द्विसप्ततिरुदाहृता ॥ १५॥

:tatra nāḍyaḥ samutpannāḥ sahasrāṇāṃ dvisaptatiḥ / :teṣu nāḍīsahasreṣu dvisaptatirudāhṛtā // 15//

:प्रधानाः प्राणवाहिन्यो भूयस्तासु दश स्मृताः । :इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्ना च तृतीयगा ॥ १६॥

:pradhānāḥ prāṇavāhinyo bhūyastāsu daśa smṛtāḥ / :iḍā ca piṅgalā caiva suṣumnā ca tṛtīyagā // 16//

:गान्धारी हस्तिजिह्वा च पूषा चैव यशस्विनी । :अलम्बुसा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता ॥ १७॥

:gāndhārī hastijihvā ca pūṣā caiva yaśasvinī / :alambusā kuhūścaiva śaṅkhinī daśamī smṛtā // 17//

:एतन्नाडीमहाचक्रं ज्ञातव्यं योगिभिः सदा । :इडा वामे स्थिता भागे दक्षिणे पिङ्गला स्थिता ॥ १८॥

:etannāḍīmahācakraṃ jñātavyaṃ yogibhiḥ sadā / :iḍā vāme sthitā bhāge dakṣiṇe piṅgalā sthitā // 18//

:सुषुम्ना मध्यदेशे तु गान्धारी वामचक्षुषि । :दक्षिणे हस्तिजिह्वा च पूषा कर्णे च दक्षिणे ॥ १९॥

:suṣumnā madhyadeśe tu gāndhārī vāmacakṣuṣi / :dakṣiṇe hastijihvā ca pūṣā karṇe ca dakṣiṇe // 19//

:यशस्विनी वामकर्णे चानने चाप्यलम्बुसा । :कुहूश्च लिङ्गदेशे तु मूलस्थाने तु शङ्खिनी ॥ २०॥

:yaśasvinī vāmakarṇe cānane cāpyalambusā / :kuhūśca liṅgadeśe tu mūlasthāne tu śaṅkhinī // 20//

:एवं द्वारं समाश्रित्य तिष्ठन्ते नाडयः क्रमात् । :इडापिङ्गलासौषुम्नाः प्राणमार्गे च संस्थिताः ॥ २१॥

:evaṃ dvāraṃ samāśritya tiṣṭhante nāḍayaḥ kramāt / :iḍāpiṅgalāsauṣumnāḥ prāṇamārge ca saṃsthitāḥ // 21//

:सततं प्राणवाहिन्यः सोमसूर्याग्निदेवताः । :प्राणापानसमानाख्या व्यानोदानौ च वायवः ॥ २२॥

:satataṃ prāṇavāhinyaḥ somasūryāgnidevatāḥ / :prāṇāpānasamānākhyā vyānodānau ca vāyavaḥ // 22//

:नागः कूर्मोऽथ कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः । :हृदि प्राणः स्थितो नित्यमपानो गुदमण्डले ॥ २३॥

:nāgaḥ kūrmo'tha kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ / :hṛdi prāṇaḥ sthito nityamapāno gudamaṇḍale // 23//

:समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमध्यगः । :व्यानः सर्वशरीरे तु प्रधानाः पञ्चवायवः ॥ २४॥

:samāno nābhideśe tu udānaḥ kaṇṭhamadhyagaḥ / :vyānaḥ sarvaśarīre tu pradhānāḥ pañcavāyavaḥ // 24//

:उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने तथा । :कृकरः क्षुत्करो ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे ॥ २५॥

:udgāre nāga ākhyātaḥ kūrma unmīlane tathā / :kṛkaraḥ kṣutkaro jñeyo devadatto vijṛmbhaṇe // 25//

:न जहाति मृतं वापि सर्वव्यापी धनञ्जयः । :एते नाडीषु सर्वासु भ्रमन्ते जीवजन्तवः ॥ २६॥

:na jahāti mṛtaṃ vāpi sarvavyāpī dhanañjayaḥ / :ete nāḍīṣu sarvāsu bhramante jīvajantavaḥ // 26//

:आक्षिप्तो भुजदण्डेन यथा चलति कन्दुकः । :प्राणापानसमाक्षिप्तस्तथा जीवो न तिष्ठति ॥ २७॥

:ākṣipto bhujadaṇḍena yathā calati kandukaḥ / :prāṇāpānasamākṣiptastathā jīvo na tiṣṭhati // 27//

:प्राणापानवशो जीवो ह्यधश्चोर्ध्वं च गछति । :वामदक्षिणमार्गाभ्यां चञ्चलत्वान्न दृश्यते ॥ २८॥

:prāṇāpānavaśo jīvo hyadhaścordhvaṃ ca gachati / :vāmadakṣiṇamārgābhyāṃ cañcalatvānna dṛśyate // 28//

:रज्जुबद्धो यथा श्येनो गतोऽप्याकृष्यते पुनः । :गुणबद्धस्तथा जीवः प्राणापानेन कर्षति ॥ २९॥

:rajjubaddho yathā śyeno gato'pyākṛṣyate punaḥ / :guṇabaddhastathā jīvaḥ prāṇāpānena karṣati // 29//

:प्राणापानवशो जीवो ह्यधश्चोर्ध्वं च गच्छति । :अपानः कर्षति प्राणं प्राणोऽपानं च कर्षति। :ऊर्ध्वाधःसंस्थितावेतौ यो जानाति स योगवित् ॥ ३०॥

:prāṇāpānavaśo jīvo hyadhaścordhvaṃ ca gacchati / :apānaḥ karṣati prāṇaṃ prāṇo'pānaṃ ca karṣati/ :ūrdhvādhaḥsaṃsthitāvetau yo jānāti sa yogavit // 30//

:हकारेण बहिर्याति सकारेण विशेत्पुनः। :हंसहंसेत्यमुं मत्रं जीवो जपति सर्वदा ॥ ३१॥

:hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśetpunaḥ/ :haṃsahaṃsetyamuṃ matraṃ jīvo japati sarvadā // 31//

:षट्शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्येकविंशतिः। :एतत्सङ्ख्यान्वितं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा ॥ ३२॥

:ṣaṭśatāni divārātrau sahasrāṇyekaviṃśatiḥ/ :etatsaṅkhyānvitaṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā // 32//

:अजपानाम गायत्री योगिनां मोक्षदा सदा । :अस्याः सङ्कल्पमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३३॥

:ajapānāma gāyatrī yogināṃ mokṣadā sadā / :asyāḥ saṅkalpamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate // 33//

:अनया सदृशी विद्या अनया सदृशो जपः। :अनया सदृशं ज्ञानं न भूतं न भविष्यति ॥ ३४॥

:anayā sadṛśī vidyā anayā sadṛśo japaḥ/ :anayā sadṛśaṃ jñānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati // 34//

:कुण्डलिन्या समुद्भूता गायत्री प्राणधारिणी । :प्राणविद्या महाविद्या यस्तां वेत्ति स वेदवित् ॥३५॥

:kuṇḍalinyā samudbhūtā gāyatrī prāṇadhāriṇī / :prāṇavidyā mahāvidyā yastāṃ vetti sa vedavit //35//

:कन्दोर्ध्वे कुण्डलीशक्तिरष्टधा कुण्डलाकृतिः । :ब्रह्मद्वारमुखं नित्यं मुखेनाच्छाद्य तिष्ठति ॥ ३६॥

:kandordhve kuṇḍalīśaktiraṣṭadhā kuṇḍalākṛtiḥ / :brahmadvāramukhaṃ nityaṃ mukhenācchādya tiṣṭhati // 36//

:येन द्वारेण गन्तव्यं ब्रह्मद्वारं मनोमयम् । :मुखेनाच्छाद्य तद्द्वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी ॥ ३७॥

:yena dvāreṇa gantavyaṃ brahmadvāraṃ manomayam / :mukhenācchādya taddvāraṃ prasuptā parameśvarī // 37//

:प्रबुद्धा वह्नियोगेन मनसा मरुता सह । :सूचिवद्गात्रमादाय व्रजत्यूर्ध्वं सुषुम्नया ॥ ३८॥

:prabuddhā vahniyogena manasā marutā saha / :sūcivadgātramādāya vrajatyūrdhvaṃ suṣumnayā // 38//

:उद्घाटयेत्कवाटं तु यथाकुञ्चिकया गृहम् । :कुण्डलिन्यां तथा योगी मोक्षद्वारं प्रभेदयेत् ॥ ३९॥

:udghāṭayetkavāṭaṃ tu yathākuñcikayā gṛham / :kuṇḍalinyāṃ tathā yogī mokṣadvāraṃ prabhedayet // 39//

:कृत्वा संपुटितौ करौ दृढतरं बध्वा तु पद्मासनं गाढं वक्षसि संनिधाय चुबुकं ध्यानं च तच्चेष्टितम् । :वारंवारमपानमूर्ध्वमनिलं प्रोच्च्हारयेत्पूरितं मुञ्चन्प्राणमुपैति बोधमतुलं शक्तिप्रभावान्नरः ॥ ४०॥

:kṛtvā saṃpuṭitau karau dṛḍhataraṃ badhvā tu padmāsanaṃ gāḍhaṃ vakṣasi saṃnidhāya cubukaṃ dhyānaṃ ca tacceṣṭitam / :vāraṃvāramapānamūrdhvamanilaṃ procchārayetpūritaṃ muñcanprāṇamupaiti bodhamatulaṃ śaktiprabhāvānnaraḥ // 40//

:अङ्गानां मर्दनं कृत्वा श्रमसंजातवारिणा । :कट्वम्ललवणत्यागी क्षीरभोजनमाचरेत् ॥४१॥

:aṅgānāṃ mardanaṃ kṛtvā śramasaṃjātavāriṇā / :kaṭvamlalavaṇatyāgī kṣīrabhojanamācaret //41//

:ब्रह्मचारी मिताहारी योगी योगपरायणः । :अब्दादूर्ध्वं भवेत्सिद्धो नात्र कार्या विचारणा ॥ ४२॥

:brahmacārī mitāhārī yogī yogaparāyaṇaḥ / :abdādūrdhvaṃ bhavetsiddho nātra kāryā vicāraṇā // 42//

:सुस्निग्धमधुराहारश्चतुर्थांशविवर्जितः । :भुञ्जते शिवसंप्रीत्या मिताहारी स उच्यते ॥ ४३॥

:susnigdhamadhurāhāraścaturthāṃśavivarjitaḥ / :bhuñjate śivasaṃprītyā mitāhārī sa ucyate // 43//

:कन्दोर्ध्वे कुण्डलीशक्तिरष्टधा कुण्डलीकृतिः । :बन्धनाय च मूढानां योगिनां मोक्षदा सदा ॥ ४४॥

:kandordhve kuṇḍalīśaktiraṣṭadhā kuṇḍalīkṛtiḥ / :bandhanāya ca mūḍhānāṃ yogināṃ mokṣadā sadā // 44//

:महामुद्रा नभोमुद्रा ओड्याणं च जलन्धरम् । :मूलबन्धं च यो वेत्ति स योगी मुक्तिभाजनम् ॥ ४५॥

:mahāmudrā nabhomudrā oḍyāṇaṃ ca jalandharam / :mūlabandhaṃ ca yo vetti sa yogī muktibhājanam // 45//

:पार्ष्णिघातेन संपीड्य योनिमाकुञ्चयेद्दृढम् । :अपानमूर्ध्वमाकृष्य मूलबन्धो विधीयते ॥ ४६॥

:pārṣṇighātena saṃpīḍya yonimākuñcayeddṛḍham / :apānamūrdhvamākṛṣya mūlabandho vidhīyate // 46//

:अपानप्राणयोरैक्यं क्षयान्मूत्रपुरीषयोः । :युवा भवति वृद्धोऽपि सततं मूलबन्धनात् ॥ ४७॥

:apānaprāṇayoraikyaṃ kṣayānmūtrapurīṣayoḥ / :yuvā bhavati vṛddho'pi satataṃ mūlabandhanāt // 47//

:ओड्याणं कुरुते यस्मादविश्रान्तं महाखगः । :ओड्डियाणं तदेव स्यान्मृत्युमातङ्गकेसरी ॥ ४८॥

:oḍyāṇaṃ kurute yasmādaviśrāntaṃ mahākhagaḥ / :oḍḍiyāṇaṃ tadeva syānmṛtyumātaṅgakesarī // 48//

:उदरात्पश्चिमं ताणमधोनाभेर्निगद्यते । :ओड्याणमुदरे बन्धस्तत्र बन्धो विधीयते ॥ ४९॥

:udarātpaścimaṃ tāṇamadhonābhernigadyate / :oḍyāṇamudare bandhastatra bandho vidhīyate // 49//

:बध्नाति हि शिरोजातमधोगामि नभोजलम् । :ततो जालन्धरो बन्धः कष्टदुःखौघनाशनः ॥ ५०॥

:badhnāti hi śirojātamadhogāmi nabhojalam / :tato jālandharo bandhaḥ kaṣṭaduḥkhaughanāśanaḥ // 50//

:जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठसङ्कोचलक्षणे । :न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति ॥ ५१॥

:jālandhare kṛte bandhe kaṇṭhasaṅkocalakṣaṇe / :na pīyūṣaṃ patatyagnau na ca vāyuḥ pradhāvati // 51//

:कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा । :भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ॥ ५२॥

:kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā / :bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī // 52//

:न रोगो मरणं तस्य न निद्रा न क्षुधा तृषा । :न च मूर्च्छा भवेत्तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥ ५३॥

:na rogo maraṇaṃ tasya na nidrā na kṣudhā tṛṣā / :na ca mūrcchā bhavettasya yo mudrāṃ vetti khecarīm // 53//

:पीड्यते न च रोगेण लिख्यते न स कर्मभिः । :बाध्यते न च केनापि यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥ ५४॥

:pīḍyate na ca rogeṇa likhyate na sa karmabhiḥ / :bādhyate na ca kenāpi yo mudrāṃ vetti khecarīm // 54//

:चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा चरति खे यतः । :तेनेयं खेचरी मुद्रा सर्वसिद्धनमस्कृता ॥५५॥

:cittaṃ carati khe yasmājjihvā carati khe yataḥ / :teneyaṃ khecarī mudrā sarvasiddhanamaskṛtā //55//

:बिन्दुमूलशरीरणि शिरास्तत्र प्रतिष्ठिताः । :भावयन्ती शरीराणि आपादतलमस्तकम् ॥ ५६॥

:bindumūlaśarīraṇi śirāstatra pratiṣṭhitāḥ / :bhāvayantī śarīrāṇi āpādatalamastakam // 56//

:खेचर्या मुद्रितं येन विवरं लम्बिकोर्ध्वतः । :न तस्य क्षीयते बिन्दुः कामिन्यालिङ्गितस्य च ॥ ५७॥

:khecaryā mudritaṃ yena vivaraṃ lambikordhvataḥ / :na tasya kṣīyate binduḥ kāminyāliṅgitasya ca // 57//

:यावद्बिन्दुः स्थितो देहे तावन्मृत्युभयं कुतः । :यावद्बद्धा नभोमुद्रा तावद्बिन्दुर्न गच्च्हति ॥ ५८॥

:yāvadbinduḥ sthito dehe tāvanmṛtyubhayaṃ kutaḥ / :yāvadbaddhā nabhomudrā tāvadbindurna gacchati // 58//

:ज्वलितोऽपि यथा बिन्दुः संप्राप्तश्च हुताशनम् । :व्रजत्यूर्ध्वं गतः शक्त्या निरुद्धो योनिमुद्रया ॥ ५९॥

:jvalito'pi yathā binduḥ saṃprāptaśca hutāśanam / :vrajatyūrdhvaṃ gataḥ śaktyā niruddho yonimudrayā // 59//

:स पुनर्द्विविधो बिन्दुः पाण्डरो लोहितस्तथा । :पाण्डरं शुक्लमित्याहुर्लोहिताख्यं महारजः ॥ ६०॥

:sa punardvividho binduḥ pāṇḍaro lohitastathā / :pāṇḍaraṃ śuklamityāhurlohitākhyaṃ mahārajaḥ // 60//

:सिन्दूरव्रातसङ्काशं रविस्थानस्थितं रजः । :शशिस्थानस्थितं शुक्लं तयोरैक्यं सुदुर्लभम् ॥ ६१॥

:sindūravrātasaṅkāśaṃ ravisthānasthitaṃ rajaḥ / :śaśisthānasthitaṃ śuklaṃ tayoraikyaṃ sudurlabham // 61//

:बिन्दुर्ब्रह्मा रजः शक्तिर्बिन्दुरिन्दू रजो रविः । :उभयोः सङ्गमादेव प्राप्यते परमं पदम् ॥ ६२॥

:bindurbrahmā rajaḥ śaktirbindurindū rajo raviḥ / :ubhayoḥ saṅgamādeva prāpyate paramaṃ padam // 62//

:वायुना शक्तिचालेन प्रेरितं च यथा रजः । :याति बिन्दुः सदैकत्वं भवेद्दिव्यवपुस्तदा ॥ ६३॥

:vāyunā śakticālena preritaṃ ca yathā rajaḥ / :yāti binduḥ sadaikatvaṃ bhaveddivyavapustadā // 63//

:शुक्लं चन्द्रेण संयुक्तं रजः सूर्येण सङ्गतम् । :तयोः समरसैकत्वं यो जानाति स योगवित् ॥ ६४॥

:śuklaṃ candreṇa saṃyuktaṃ rajaḥ sūryeṇa saṅgatam / :tayoḥ samarasaikatvaṃ yo jānāti sa yogavit // 64//

:शोधनं नाडिजालस्य चालनं चन्द्रसूर्ययोः । :रसानां शोषणं चैव महामुद्राभिधीयते ॥ ६५॥

:śodhanaṃ nāḍijālasya cālanaṃ candrasūryayoḥ / :rasānāṃ śoṣaṇaṃ caiva mahāmudrābhidhīyate // 65//

:वक्षोन्यस्तहनुः प्रपीड्य सुचिरं योनिं च वामाङ्घनिणा हस्ताभ्यामनुधारयन्प्रसरितं पादं तथा दक्षिणम् । :आपूर्य श्वसनेन कुक्षियुगलं बध्वा शनै रेचयेत्सेयं व्याधिविनाशिनी सुमहती मुद्रा नृणां कथ्यते ॥ ६६॥

:vakṣonyastahanuḥ prapīḍya suciraṃ yoniṃ ca vāmāṅghaniṇā hastābhyāmanudhārayanprasaritaṃ pādaṃ tathā dakṣiṇam / :āpūrya śvasanena kukṣiyugalaṃ badhvā śanai recayetseyaṃ vyādhivināśinī sumahatī mudrā nṛṇāṃ kathyate // 66//

:चन्द्रांशेन समभ्यस्य सूर्यांशेनाभ्यसेत्पुनः । :या तुल्या तु भवेत्सङ्ख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत् ॥ ६७॥

:candrāṃśena samabhyasya sūryāṃśenābhyasetpunaḥ / :yā tulyā tu bhavetsaṅkhyā tato mudrāṃ visarjayet // 67//

:नहि पथ्यमपथ्यं वा रसाः सर्वेऽपि नीरसाः । :अतिभुक्तं विषं घोरं पीयूषमिव जीर्यते ॥ ६८॥

:nahi pathyamapathyaṃ vā rasāḥ sarve'pi nīrasāḥ / :atibhuktaṃ viṣaṃ ghoraṃ pīyūṣamiva jīryate // 68//

:क्षयकुष्ठगुदावर्तगुल्माजीर्णपुरोगमाः । :तस्य रोगाः क्षयं यान्ति महामुद्रां तु योऽभ्यसेत् ॥ ६९॥

:kṣayakuṣṭhagudāvartagulmājīrṇapurogamāḥ / :tasya rogāḥ kṣayaṃ yānti mahāmudrāṃ tu yo'bhyaset // 69//

:कथितेयं महामुद्रा महासिद्धिकरी नृणाम् । :गोपनीया प्रयत्नेन न देया यस्य कस्यचित् ॥ ७०॥

:kathiteyaṃ mahāmudrā mahāsiddhikarī nṛṇām / :gopanīyā prayatnena na deyā yasya kasyacit // 70//

:पद्मासनं समारुह्य समकायशिरोधरः । :नासाग्रदृष्टिरेकान्ते जपेदोङ्कारमव्ययम् ॥ ७१॥

:padmāsanaṃ samāruhya samakāyaśirodharaḥ / :nāsāgradṛṣṭirekānte japedoṅkāramavyayam // 71//

:ॐ नित्यं शुद्धं बुद्धं निर्विकल्पं निरञ्जनं निराख्यातमनादिनिधनमेकं तुरीयं यद्भूतं भवद्भविष्यत्परिवर्तमानं सर्वदाऽनवच्छिन्नं परं ब्रह्म तस्माज्जाता परा शक्तिः स्वयंज्योतिरा-त्मिका । आत्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । एतेषां पञ्चभूतानां पतयः पञ्च सदाशिवेश्वररुद्रविष्णुब्रह्माणश्चेति । तेषां ब्रह्मविष्णुरुद्राश्चोत्पत्ति-स्थितिलयकर्तारः । राजसो ब्रह्मा सात्विको विष्णुस्तामसो रुद्र इति एते त्रयो गुणयुक्ताः । ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव । धाता च सृष्टौ विष्णुश्च स्थितौ रुद्रश्च नाशे भोगाय चन्द्र इति प्रथमजा बभूवुः । एतेषां ब्रह्मणो लोका देवतिर्यङ्ग रस्थावराश्च जायन्ते । तेषां मनुष्यादीनां पञ्चभूतसम-वायः शरीरम् । ज्ञानकर्मेन्द्रियैर्ज्ञानविषयैः प्राणादिपञ्चवायुमनोबुद्धिचित्ताहङ्कारैः स्थूलकल्पितैः सोऽपि स्थूलप्रकृतिरित्युच्यते । ज्ञानकर्मेन्द्रियैर्ज्ञानविषयैः प्राणादिपञ्चवायुमनोबुद्धिभिश्च सूक्ष्मस्थोऽपि लिङ्गमेवेत्युच्यते । गुणत्रययुक्तं कारणम् । सर्वेषामेवं त्रीणि शरीराणि वर्तन्ते । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयाश्चेत्यवस्थाश्चतस्रः तासामवस्थानामधिपतयश्चत्वारः पुरुषा विश्वतैजस-प्राज्ञात्मानश्चेति । विश्वो हि स्थूलभुङ्नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् । आनन्दभुक्तया प्राज्ञः सर्वसा-क्षीत्यतः परः ॥ ७२॥

:ॐ nityaṃ śuddhaṃ buddhaṃ nirvikalpaṃ nirañjanaṃ nirākhyātamanādinidhanamekaṃ turīyaṃ yadbhūtaṃ bhavadbhaviṣyatparivartamānaṃ sarvadā'navacchinnaṃ paraṃ brahma tasmājjātā parā śaktiḥ svayaṃjyotirā-tmikā / ātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ / ākāśādvāyuḥ / vāyoragniḥ / agnerāpaḥ / adbhyaḥ pṛthivī / eteṣāṃ pañcabhūtānāṃ patayaḥ pañca sadāśiveśvararudraviṣṇubrahmāṇaśceti / teṣāṃ brahmaviṣṇurudrāścotpatti-sthitilayakartāraḥ / rājaso brahmā sātviko viṣṇustāmaso rudra iti ete trayo guṇayuktāḥ / brahmā devānāṃ prathamaḥ saṃbabhūva / dhātā ca sṛṣṭau viṣṇuśca sthitau rudraśca nāśe bhogāya candra iti prathamajā babhūvuḥ / eteṣāṃ brahmaṇo lokā devatiryaṅga rasthāvarāśca jāyante / teṣāṃ manuṣyādīnāṃ pañcabhūtasama-vāyaḥ śarīram / jñānakarmendriyairjñānaviṣayaiḥ prāṇādipañcavāyumanobuddhicittāhaṅkāraiḥ sthūlakalpitaiḥ so'pi sthūlaprakṛtirityucyate / jñānakarmendriyairjñānaviṣayaiḥ prāṇādipañcavāyumanobuddhibhiśca sūkṣmastho'pi liṅgamevetyucyate / guṇatrayayuktaṃ kāraṇam / sarveṣāmevaṃ trīṇi śarīrāṇi vartante / jāgratsvapnasuṣuptiturīyāścetyavasthāścatasraḥ tāsāmavasthānāmadhipatayaścatvāraḥ puruṣā viśvataijasa-prājñātmānaśceti / viśvo hi sthūlabhuṅnityaṃ taijasaḥ praviviktabhuk / ānandabhuktayā prājñaḥ sarvasā-kṣītyataḥ paraḥ // 72//

:प्रणतः सर्वदा तिष्ठेत्सर्वजीवेषु भोगतः । :अभिरामस्तु सर्वासु ह्यवस्थासु ह्यधोमुखः ॥ ७३॥

:praṇataḥ sarvadā tiṣṭhetsarvajīveṣu bhogataḥ / :abhirāmastu sarvāsu hyavasthāsu hyadhomukhaḥ // 73//

:अकार उकारो मकारश्चेति त्रयो वर्णास्त्रयो वेदास्त्रयो लोकास्त्रयो गुणास्त्रीण्यक्षराणि त्रयः स्वरा एवं प्रणवः प्रकाशते । :अकारो जाग्रति नेत्रे वर्तते सर्वजन्तुषु । :उकारः कण्ठतः स्वप्ने मकारो हृदि सुप्तितः ॥ ७४॥

:akāra ukāro makāraśceti trayo varṇāstrayo vedāstrayo lokāstrayo guṇāstrīṇyakṣarāṇi trayaḥ svarā evaṃ praṇavaḥ prakāśate / :akāro jāgrati netre vartate sarvajantuṣu / :ukāraḥ kaṇṭhataḥ svapne makāro hṛdi suptitaḥ // 74//

:विराड्विश्वः स्थूलश्चाकारः । हिरण्यगर्भस्तैजसः सूक्ष्मश्च उकारः । कारणाव्याकृतप्राज्ञश्च मकारः । अकारो राजसो रक्तो ब्रह्म चेतन उच्यते । उकारः सात्त्विकः शुक्लो विष्णुरित्यभिधीयते ॥ ७५॥

:virāḍviśvaḥ sthūlaścākāraḥ / hiraṇyagarbhastaijasaḥ sūkṣmaśca ukāraḥ / kāraṇāvyākṛtaprājñaśca makāraḥ / akāro rājaso rakto brahma cetana ucyate / ukāraḥ sāttvikaḥ śuklo viṣṇurityabhidhīyate // 75//

:मकारस्तामसः कृष्णो रुद्रश्चेति तथोच्यते । :प्रणवात्प्रभवो ब्रह्मा प्रणवात्प्रभवो हरिः ॥ ७६॥

:makārastāmasaḥ kṛṣṇo rudraśceti tathocyate / :praṇavātprabhavo brahmā praṇavātprabhavo hariḥ // 76//

:प्रणवात्प्रभवो रुद्रः प्रणवो हि परो भवेत् । :अकारे लीयते ब्रह्मा ह्युकारे लीयते हरिः ॥ ७७॥

:praṇavātprabhavo rudraḥ praṇavo hi paro bhavet / :akāre līyate brahmā hyukāre līyate hariḥ // 77//

:मकारे लीयते रुद्रः प्रणवो हि प्रकाशते । :ज्ञानिनामूर्ध्वगो भूयादज्ञाने स्यादधोमुखः ॥ ७८॥

:makāre līyate rudraḥ praṇavo hi prakāśate / :jñānināmūrdhvago bhūyādajñāne syādadhomukhaḥ // 78//

:एवं वै प्रणवस्तिष्ठेद्यस्तं वेद स वेदवित् । :अनाहतस्वरूपेण ज्ञानिनामूर्ध्वगो भवेत् ॥ ७९॥

:evaṃ vai praṇavastiṣṭhedyastaṃ veda sa vedavit / :anāhatasvarūpeṇa jñānināmūrdhvago bhavet // 79//

:तैलधारामिवाच्छिन्नं दीर्घघण्टानिनादवत् । :प्रणवस्य ध्वनिस्तद्वत्तदग्रं ब्रह्म चोच्यते ॥ ८०॥

:tailadhārāmivācchinnaṃ dīrghaghaṇṭāninādavat / :praṇavasya dhvanistadvattadagraṃ brahma cocyate // 80//

:ज्योतिर्मयं तदग्रं स्यादवाच्यं बुद्धिसूक्ष्मतः । :ददृशुर्ये महात्मानो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ८१॥

:jyotirmayaṃ tadagraṃ syādavācyaṃ buddhisūkṣmataḥ / :dadṛśurye mahātmāno yastaṃ veda sa vedavit // 81//

:जाग्रन्नेत्रद्वयोर्मध्ये हंस एव प्रकाशते । :सकारः खेचरी प्रोक्तस्त्वंपदं चेति निश्चितम् ॥ ८२॥

:jāgrannetradvayormadhye haṃsa eva prakāśate / :sakāraḥ khecarī proktastvaṃpadaṃ ceti niścitam // 82//

:हकारः परमेशः स्यात्तत्पदं चेति निश्चितम् । :सकारो ध्यायते जन्तुर्हकारो हि भवेद्धृवम् ॥ ८३॥

:hakāraḥ parameśaḥ syāttatpadaṃ ceti niścitam / :sakāro dhyāyate janturhakāro hi bhaveddhṛvam // 83//

:इन्द्रियैर्बध्यते जीव आत्मा चैव न बध्यते । :ममत्वेन भवेज्जीवो निर्ममत्वेन केवलः ॥ ८४॥

:indriyairbadhyate jīva ātmā caiva na badhyate / :mamatvena bhavejjīvo nirmamatvena kevalaḥ // 84//

:भूर्भुवः स्वरिमे लोकाः सोमसूर्याग्निदेवताः । :यस्य मात्रासु तिष्ठन्ति तत्परं ज्योतिरोमिति ॥ ८५॥

:bhūrbhuvaḥ svarime lokāḥ somasūryāgnidevatāḥ / :yasya mātrāsu tiṣṭhanti tatparaṃ jyotiromiti // 85//

:क्रिया इच्च्हा तथा ज्ञानं ब्राह्मी रौद्री च वैष्णवी । :त्रिधा मात्रास्थितिर्यत्र तत्परं ज्योतिरोमिति ॥ ८६॥

:kriyā icchā tathā jñānaṃ brāhmī raudrī ca vaiṣṇavī / :tridhā mātrāsthitiryatra tatparaṃ jyotiromiti // 86//

:वचसा तज्जपेन्नित्यं वपुषा तत्समभ्यसेत् । :मनसा तज्जपेन्नित्यं तत्परं ज्योतिरोमिति ॥ ८७॥

:vacasā tajjapennityaṃ vapuṣā tatsamabhyaset / :manasā tajjapennityaṃ tatparaṃ jyotiromiti // 87//

:शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि यो जपेत्प्रणवं सदा । :न स लिप्यति पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ८८॥

:śucirvāpyaśucirvāpi yo japetpraṇavaṃ sadā / :na sa lipyati pāpena padmapatramivāmbhasā // 88//

:चले वाते चलो बिन्दुर्निश्चले निश्चलो भवेत् । :योगी स्थाणुत्वमाप्नोति ततो वायुं निरुन्धयेत् ॥ ८९॥

:cale vāte calo bindurniścale niścalo bhavet / :yogī sthāṇutvamāpnoti tato vāyuṃ nirundhayet // 89//

:यावद्वायुः स्थितो देहे तावज्जीवो न मुञ्चति । :मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरुन्धयेत् ॥ ९०॥

:yāvadvāyuḥ sthito dehe tāvajjīvo na muñcati / :maraṇaṃ tasya niṣkrāntistato vāyuṃ nirundhayet // 90//

:यावद्वायुः मरुत् देहे तावज्जीवो न मुञ्चति । :यावद्दृष्टिर्भ्रुवोर्मध्ये तावत्कालं भयं कुतः ॥ ९१॥

:yāvadvāyuḥ marut dehe tāvajjīvo na muñcati / :yāvaddṛṣṭirbhruvormadhye tāvatkālaṃ bhayaṃ kutaḥ // 91//

:अल्पकालभयाद्ब्रह्मन्प्राणायमपरो भवेत् । :योगिनो मुनश्चैव ततः प्राणान्निरोधयेत् ॥ ९२॥

:alpakālabhayādbrahmanprāṇāyamaparo bhavet / :yogino munaścaiva tataḥ prāṇānnirodhayet // 92//

:षड्विंशदङ्गुलिर्हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः । :वामदक्षिणमार्गेण प्राणायामो विधीयते ॥ ९३॥

:ṣaḍviṃśadaṅgulirhaṃsaḥ prayāṇaṃ kurute bahiḥ / :vāmadakṣiṇamārgeṇa prāṇāyāmo vidhīyate // 93//

:शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्रं मलाकुलम् । :तदैव जायते योगी प्राणसंग्रहणक्षमः ॥ ९४॥

:śuddhimeti yadā sarvaṃ nāḍīcakraṃ malākulam / :tadaiva jāyate yogī prāṇasaṃgrahaṇakṣamaḥ // 94//

:बद्धपद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत् । :धारयेद्वा यथाशक्त्या भूयः सूर्येण रेचयेत् ॥ ९५॥

:baddhapadmāsano yogī prāṇaṃ candreṇa pūrayet / :dhārayedvā yathāśaktyā bhūyaḥ sūryeṇa recayet // 95//

:अमृतोदधिसंकाशं गोक्षीरधवलोपमम् । :ध्यात्वा चन्द्रमसं बिम्बं प्राणायामे सुखी भवेत् ॥ ९६॥

:amṛtodadhisaṃkāśaṃ gokṣīradhavalopamam / :dhyātvā candramasaṃ bimbaṃ prāṇāyāme sukhī bhavet // 96//

:स्फुरत्प्रज्वलसंज्वालापूज्यमादित्यमण्डलम् । :ध्यात्वा हृदि स्थितं योगी प्राणायामे सुखी भवेत् ॥ ९७॥

:sphuratprajvalasaṃjvālāpūjyamādityamaṇḍalam / :dhyātvā hṛdi sthitaṃ yogī prāṇāyāme sukhī bhavet // 97//

:प्राणं चेदिडया पिबेन्नियमितं भूयोऽन्यथा रेचयेत्पीत्वा पिङ्गलया समीरणमथो बद्ध्वा त्यजेद्वामया । :सूर्याचन्द्रमसोरनेन विधिना बिन्दुद्वयं ध्यायतः शुद्धा नाडिगणा भवन्ति यमिनो मासद्वयादूर्ध्वतः ॥ ९८॥

:prāṇaṃ cediḍayā pibenniyamitaṃ bhūyo'nyathā recayetpītvā piṅgalayā samīraṇamatho baddhvā tyajedvāmayā / :sūryācandramasoranena vidhinā bindudvayaṃ dhyāyataḥ śuddhā nāḍigaṇā bhavanti yamino māsadvayādūrdhvataḥ // 98//

:यथेष्टधारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् । :नादाभिव्यक्तिरारोग्यं जायते नाडिशोधनात् ॥ ९९॥

:yatheṣṭadhāraṇaṃ vāyoranalasya pradīpanam / :nādābhivyaktirārogyaṃ jāyate nāḍiśodhanāt // 99//

:प्राणो देहस्थितो यावदपानं तु निरुन्धयेत् । :एकश्वासमयी मात्रा ऊर्ध्वाधो गगने गतिः ॥ १००॥

:prāṇo dehasthito yāvadapānaṃ tu nirundhayet / :ekaśvāsamayī mātrā ūrdhvādho gagane gatiḥ // 100//

:रेचकः पूरकश्चैव कुम्भकः प्रणवात्मकः । :प्राणायामो भवेदेवं मात्राद्वादशसंयुतः ॥ १०१॥

:recakaḥ pūrakaścaiva kumbhakaḥ praṇavātmakaḥ / :prāṇāyāmo bhavedevaṃ mātrādvādaśasaṃyutaḥ // 101//

:मात्राद्वादशसंयुक्तौ दिवाकरनिशाकरौ । :दोषजालमबध्नन्तौ ज्ञातव्यौ योगिभिः सदा ॥ १०२॥

:mātrādvādaśasaṃyuktau divākaraniśākarau / :doṣajālamabadhnantau jñātavyau yogibhiḥ sadā // 102//

:पूरकं द्वादशं कुर्यात्कुम्भकं षोडशं भवेत् । :रेचकं दश चोङ्कारः प्राणायामः स उच्यते ॥ १०३॥

:pūrakaṃ dvādaśaṃ kuryātkumbhakaṃ ṣoḍaśaṃ bhavet / :recakaṃ daśa coṅkāraḥ prāṇāyāmaḥ sa ucyate // 103//

:अधमे द्वादश मात्रा मध्यमे द्विगुणा मता । :उत्तमे त्रिगुणा प्रोक्ता प्राणायामस्य निर्णयः ॥ १०४॥

:adhame dvādaśa mātrā madhyame dviguṇā matā / :uttame triguṇā proktā prāṇāyāmasya nirṇayaḥ // 104//

:अधमे स्वेदजननं कम्पो भवति मध्यमे । :उत्तमे स्थानमाप्नोति ततो वायुं निरुन्धयेत् ॥ १०५॥

:adhame svedajananaṃ kampo bhavati madhyame / :uttame sthānamāpnoti tato vāyuṃ nirundhayet // 105//

:बद्धपद्मासनो योगी नमस्कृत्य गुरुं शिवम् । :नासाग्रदृष्टिरेकाकी प्राणायामं समभ्यसेत् ॥ १०६॥

:baddhapadmāsano yogī namaskṛtya guruṃ śivam / :nāsāgradṛṣṭirekākī prāṇāyāmaṃ samabhyaset // 106//

:द्वाराणां नव संनिरुध्य मरुतं बध्वा दृढां धारणांनीत्वा कालमपानवह्निसहितं शक्त्या समं चालितम् । :आत्मध्यानयुतस्त्वनेन विधिना विन्यस्य मूर्ध्नि स्थिरं यावत्तिष्ठति तावदेव महतां सङ्गो न संस्तूयते ॥ १०७॥

:dvārāṇāṃ nava saṃnirudhya marutaṃ badhvā dṛḍhāṃ dhāraṇāṃnītvā kālamapānavahnisahitaṃ śaktyā samaṃ cālitam / :ātmadhyānayutastvanena vidhinā vinyasya mūrdhni sthiraṃ yāvattiṣṭhati tāvadeva mahatāṃ saṅgo na saṃstūyate // 107//

:प्राणायामो भवेदेवं पातकेन्धनपावकः । :भवोदधिमहासेतुः प्रोच्यते योगिभिः सदा ॥ १०८॥

:prāṇāyāmo bhavedevaṃ pātakendhanapāvakaḥ / :bhavodadhimahāsetuḥ procyate yogibhiḥ sadā // 108//

:आसनेन रुजं हन्ति प्राणायामेन पातकम् । :विकारं मानसं योगी प्रत्याहारेण मुञ्चति ॥ १०९॥

:āsanena rujaṃ hanti prāṇāyāmena pātakam / :vikāraṃ mānasaṃ yogī pratyāhāreṇa muñcati // 109//

:धारणाभिर्मनोधैर्यं याति चैतन्यमद्भुतम् । :समाधौ मोक्षमाप्नोति त्यक्त्वा कर्म शुभाशुभम् ॥ ११०॥

:dhāraṇābhirmanodhairyaṃ yāti caitanyamadbhutam / :samādhau mokṣamāpnoti tyaktvā karma śubhāśubham // 110//

:प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः । :प्रत्याहारद्विषट्केन जायते धारणा शुभा ॥ १११॥

:prāṇāyāmadviṣaṭkena pratyāhāraḥ prakīrtitaḥ / :pratyāhāradviṣaṭkena jāyate dhāraṇā śubhā // 111//

:धारणाद्वादश प्रोक्तं ध्यानं योगविशारदैः । :ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते ॥ ११२॥

:dhāraṇādvādaśa proktaṃ dhyānaṃ yogaviśāradaiḥ / :dhyānadvādaśakenaiva samādhirabhidhīyate // 112//

:यत्समाधौ परंज्योतिरनन्तं विश्वतोमुखम् । :तस्मिन्दृष्टे क्रियाकर्म यातायातो न विद्यते ॥ ११३॥

:yatsamādhau paraṃjyotiranantaṃ viśvatomukham / :tasmindṛṣṭe kriyākarma yātāyāto na vidyate // 113//

:संबद्धासनमेढ्रमङ्घ्रियुगलं कर्णाक्षिनासापुट द्वाराद्यङ्गुलिभिर्नियम्य पवनं वक्त्रेण वा पूरितम् । :बध्वा वक्षसि बह्वयानसहितं मूर्ध्नि स्थिरं धारयेदेवं याति विशेषतत्त्वसमतां योगीश्वरास्तन्मना: ॥ ११४॥

:saṃbaddhāsanameḍhramaṅghriyugalaṃ karṇākṣināsāpuṭa dvārādyaṅgulibhirniyamya pavanaṃ vaktreṇa vā pūritam / :badhvā vakṣasi bahvayānasahitaṃ mūrdhni sthiraṃ dhārayedevaṃ yāti viśeṣatattvasamatāṃ yogīśvarāstanmanā: // 114//

:गगनं पवने प्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान् । :घण्टादीनां प्रवाद्यानां नादसिद्धिरुदीरिता ॥ ११५॥

:gaganaṃ pavane prāpte dhvanirutpadyate mahān / :ghaṇṭādīnāṃ pravādyānāṃ nādasiddhirudīritā // 115//

:प्राणायामेन युक्तेन सर्वरोगक्षयो भवेत् । :प्राणायामवियुक्तेभ्यः सर्वरोगसमुद्भवः ॥ ११६॥

:prāṇāyāmena yuktena sarvarogakṣayo bhavet / :prāṇāyāmaviyuktebhyaḥ sarvarogasamudbhavaḥ // 116//

:हिक्का कासस्तथा श्वासः शिरःकर्णाक्षिवेदनाः । :भवन्ति विविधा रोगाः पवनव्यत्ययक्रमात् ॥ ११७॥

:hikkā kāsastathā śvāsaḥ śiraḥkarṇākṣivedanāḥ / :bhavanti vividhā rogāḥ pavanavyatyayakramāt // 117//

:यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद्वश्यः शनैः शनैः । :तथैव सेवितो वायुरन्यथा हन्ति साधकम् ॥ ११८॥

:yathā siṃho gajo vyāghro bhavedvaśyaḥ śanaiḥ śanaiḥ / :tathaiva sevito vāyuranyathā hanti sādhakam // 118//

:युक्तंयुक्तं त्यजेद्वायुं युक्तंयुक्तं प्रपूरयेत् । :युक्तंयुक्तं प्रबध्नीयादेवं सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ११९॥

:yuktaṃyuktaṃ tyajedvāyuṃ yuktaṃyuktaṃ prapūrayet / :yuktaṃyuktaṃ prabadhnīyādevaṃ siddhimavāpnuyāt // 119//

:चरतां चक्षुरादीनां विषयेषु यथाक्रमम् । :यत्प्रत्याहरणं तेषां प्रत्याहरः स उच्यते ॥ १२०॥

:caratāṃ cakṣurādīnāṃ viṣayeṣu yathākramam / :yatpratyāharaṇaṃ teṣāṃ pratyāharaḥ sa ucyate // 120//

:यथा तृतीयकाले तु रविः प्रत्याहरेत्प्रभाम् । :तृतीयङ्गस्थितो योगी विकारं मनसं हरेत् । इत्युपनिषत् ॥ १२१॥

:yathā tṛtīyakāle tu raviḥ pratyāharetprabhām / :tṛtīyaṅgasthito yogī vikāraṃ manasaṃ haret / ityupaniṣat // 121//

:ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरण मस्त्वनिराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि ते मयि सन्तु ॥ :ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति योगचूडामण्युपनिषत्समाप्ता == अधिकाध्ययनाय == वर्गः:उपनिषदः वर्गः:योगोपनिषदः

:ॐ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇa mastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi te mayi santu // :ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // iti yogacūḍāmaṇyupaniṣatsamāptā == adhikādhyayanāya == vargaḥ:upaniṣadaḥ vargaḥ:yogopaniṣadaḥ