1. Yogatattva Upanishad
Page 1
१
योगेश्वरं च कैवल्यं जायते यत्प्रसादतः । tैदृशावं योगतत्त्वं रामचन्द्रपदं भजे ॥ ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । teजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ योगतत्त्वं प्रवक्ष्यामि योगिनां हितकाम्यया । यच्छ्रुत्वा च पठित्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
२
विष्णुनाम महायोगी महाभूतो महातपाः । तत्त्वमार्गे यथा दीपो दृश्यते पुरुषोत्तमः ॥
३
तमाराध्य जगत्राथं प्रणिपत्य पितामहः । pप्रच्छू योगतत्त्वं मे बृहद चाष्टाङ्गसंयुतम् ॥
४
तमुवाच हृषीकेशो वक्ष्यामि श्रुणु तत्त्वतः । सर्वे जीवाः सुदैवैःसैर्मांयाजालेन वेष्टिताः ॥
५
तेषां मुक्तिकरं मार्गं मायाजालनिकृन्तनम् । जन्ममृत्युजरारव्याधिनाशनं मृत्युतारकम् ॥
६
नानामार्गैस्तु दुष्ट्रापं कैवल्यं परमं पदम् । पतिता: शास्त्रजालेषु प्रजाया तेन मोहिताः ॥
७
अनिवार्च्यं पदं वक्तुं न शाक्यं तेः सुरैरपि । स्वात्मप्रकाशरूपं तत्त्वं शास्त्रेण प्रकाशते ॥
८
निष्कलं निर्मलं शान्तं सर्वातीतं निरामयम् । tदेव जीव रूपेण पुण्यपापफलैर्वृतम् ॥
९
परमात्मपदं नित्यं तत्कथं जीवतां गतं । सर्वभावपदातीतं ज्ञानरूपं निरञ्जनम् ॥
१०
वारिवत्स्कुरितं तस्मिंस्त्राहंकृतिरुत्थित । pञ्चात्मकमभूल्पिण्डं धातुबद्धं गुणात्मकम् ॥
११
सुखदुःखैः समायुक्तं जीवभावनया कुरु । ten जीवाभिधा प्रोक्ता विशेषः परमात्मनि ॥
१२
कामक्रोधभयं चापि मोहलोभमदो रजः । जन्ममृत्युयुगं कार्पण्यं शोकस्तन्द्रा क्षुधा तृष्णा ॥
१३
तृष्णा लज्जा भयं दुःखं विषादो हर्ष एव च । एभिदोषैर्विनिर्मुक्तः स जीवः केवलो मतः ॥
तस्माद्दोषविनाशार्थमुपायं कथयामि ते ।
Page 2
१४
योगहीनं कर्थं ज्ञानं मोक्षदं भवति ध्रुवम् ।
१५
योगो हि ज्ञानहीनस्तु न क्षमो मोक्षकर्मणि ।
१५
तस्माज्ज्ञानं च योगं च मुमुक्षुब्रह्मणि भ्यसेत् ।
१६
अज्ञानादेव संसारो ज्ञानादेव विमुच्यते ।
१६
ज्ञानस्वरूपमेवादौ ज्ञानं ज्ञेयसाधनम् ।
१७
जातं येन निजं रूपं कैवल्यं परमं पदम् ।
१७
निष्कलं निर्मलं साक्षात्सच्चिदानन्दरूपकम् ।
१८
उत्पत्तिस्थितिसंहारस्फूर्तिज्ञानविवर्जितम् ।
१८
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमथ योगं ब्रवीमि ते ।
१९
योगो हि बहुधा ब्रह्मान्भ्यांते व्यवहारतः ।
१९
मन्त्रयोगो लयश्चैव हठोऽसौ राजयोगतः ।
२०
आरम्भश्च घटश्चैव तथा परिचयः स्मृतः ।
२०
निष्पत्तिश्चैत्यवस्था च स सर्वत्र परिकीर्तिता ।
२०
एतेषां लक्षणं ब्रह्मावक्ष्ये श्रृणु समासतः ।
२१
मात्रुकादियुतं मन्त्रं द्वादशाब्दं तु यो जपेत् ।
२१
क्रमेण लभते ज्ञानमणिमादिगुणान्वितम् ।
२२
अल्पबुद्धिरिमं योगं सेवते साधकाधमः ।
२२
लययोगश्चित्तलयः कोटिशः परिकीर्तितः ।
२३
गच्छत्यसिष्ठानस्वपनभूजन्त्र्यायेन्त्रिष्कलमीश्वरम् ।
२३
स एवं लययोगः स्याद्वटयोगमतः श्रृणु ।
२४
यमश्च नियमश्चैव आसनं प्राणसंयमः ।
२४
प्रत्याहारो धारणा च ध्यानानि भूमिमध्यमे हरिम् ।
२५
समाधिः समतावस्था सात्त्वाज्जो योग उच्यते ।
२६
महामुद्रा महाबन्धो महावेधश्च शेचरी ।
२६
जालन्धरोड्ढियाणश्च मूलबन्धैस्तथैव च ।
२७
दीर्घप्रणवसंस्थानं सिद्धान्तश्रवणं परम् ।
२७
वज्रोली चामरोली च सहजोली त्रिधा मता ।
२७
एतेषां लक्षणं ब्रह्मप्रत्येकं श्रृणु तत्वतः ।
२८
लघ्वाहारो यमेषेको मुख्यो भवति नेतरः ।
२८
अहिंसा नियमेषेका मुख्यो वै चतुरानन ।
२९
सिद्धं पद्मं तथा सिंहं भद्रं चेति चतुष्टयम् ।
२९
प्रथमाभ्यासकाले तु विधिना स्युष्टुरानन ।
३०
आलस्यं कत्थनं धूर्तगोत्री मन्त्रादिसाधनम् ।
३०
धातुस्त्रीलौत्यकादीनि मृगतृष्णामयानि वै ।
३१
जात्वा सुधीस्त्यजेत्सर्वान्निबन्धान्पुणयप्रभावतः ।
प्राणायामं ततः कुर्यात्प्रासनगतः स्वयम् ।
Page 3
32
सुशोभनं मठं कुऱ्यांत्सूक्ष्मद्वारं तु निर्वृणं । सुष्ठु लिप्तं गोमयेन सुधया वा प्रयत्नतः ।
33
मत्कुणेर्मंशकैलूंतैर्वृजिंतं च प्रयत्नतः । दिने दिने च संमृष्टं संमार्जन्या विशेषतः ।
34
वासितं च सुगंधेन धूपितं गुग्गुलादिभिः । नात्युच्चितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ।
35
तत्रोपविश्य मेधावी पसासनसमन्वितः । ऋजुकायः प्राञ्जलिलिष्ट प्राणमेदीष्टदेवताम् ।
36
ततो दक्ष्णहस्तस्य अङुष्टेनव पिङ्ङलाम् । निरुध्य पूरयेदायुमिडया तु शनेः शनेः ।
37
यथाशक्त्यविरोधेन ततः कुर्याच्च कुम्भकम् । पुनस्त्रिजेत्पिङ्ङलया शनैरिव न वेगतः ।
38
पुनः पिङ्ङलयापूर्य पूरयेदुदरं शनेः । धारयित्वा यथाशक्ति रेचयेदिडया शनेः ।
39
यया त्ज्जेततयापूर्यं धारयेदविरोधतः । जानु प्रदक्षिणीकृत्य न हृतं न विलम्बितम् ।
40
अङुलिस्फोटनं कुऱ्यात्सा मात्रा परिगीयते । इडया वायुमारोप्य शनैः शोशमात्रया ।
41
कुम्भयेत्पूरितं पश्चाच्चतुःषष्ठ्या तु मात्रया । रेचयेत्पिङ्ङलानाड्या द्विगुणशनमात्रया पुनः ।
42
पुनः पिङ्ङलयापूर्य पूरवत्सुसमाहितः । प्रातर्मध्याह्नदिने सायमर्याह्नात्रे च कुम्भकान् ।
43
शनैरशीतिपर्यन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत् । एवं मासत्रयाभ्यासाच्छरीरोषशुद्धिस्ततो भवेत् ।
44
यदा तु नाडीशुद्धिः स्यात्तदा चिह्नानि बाह्यातः । जायतेऽ योगिनो देहे तानि वक्ष्याम्यशेषतः ।
45
शरीरलघुता दीप्तिः जाठराग्निविवर्धनम् । कुषतं च शरीरस्य तदा जायेत निश्चतम् ।
46
योगाविच्नकराहारं वर्षेयोगवित्तमः । लवणं शर्षपं चाम्लमुष्णं च तिक्तणकम् ।
47
शाकजातं रामठादि वहिस्वादिपथसेवनम् । प्रातःस्नानोपवासादिकायिकेशांश वर्जयेत् ।
48
अभ्यासकाले प्रथमं शस्तं क्षीराज्य भोजनम् । गोधूममुद्गशाल्यन्नं योगकृद्धिकरं विदुः ।
49
ततः परं यथेष्टं तु शक्तः स्याद्यायुधरणे । यथेष्टवायुधरणाद्वायोः सिद्धूयेत्केवलकुम्भकः ।
Page 4
50
केवले कुम्भक सिद्धे रेचपूरविवर्जिते ॥ ५०॥
51
न तस्य दुर्लभं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते । प्रस्वेदो जायते पूर्वं मर्दनं तेन कारयेत् ॥ ५१॥
52
ततोऽपि धारणाद्वायो: कमेणेव प्राने: प्राणे: । कम्पो भवति देहस्य आसनस्थस्य देहिन: ॥ ५२॥
ततोऽधिकतराभ्यासाद्दृढी स्वेन जायते ।
53
यथा च दर्दुरो भाव उत्प्लुत्योत्प्लुत्य गच्छति ॥ ५३॥
पदासनस्थतो योगी तथा गच्छति भूतले ।
54
ततोऽधिकतराभ्यासाद्मित्याग्रं जायते ॥ ५४॥
पदासनस्थ एवासौ भूमिमुत्सृज्य वर्तते ।
55
अतिमानुषचेष्टादि तथा सामर्थ्यमुदीक्षते ॥ ५५॥
न दर्शयेच्छ सामर्थ्यं दर्शयन् वीर्यवत्तरम् ।
56
स्वल्पं वा बहुधा दु:खं योगी न व्यथते तदा ॥ ५६॥
अल्पमृत्पुरीषाद्दृष्टि: स्वल्पपानाद्दृश् जायते ।
57
कीलवो दृशिका लाला स्वेददुर्गान्भयतानने ॥ ५७॥
एतानि सर्वथा तस्य न जायन्ते तत: परम् ।
58
ततोऽधिकतराभ्यासाद्दृढमुत्पद्यते बहु ॥ ५८॥
येन भूचर सिद्धि: स्याद्इचारणां जयै क्षम: ।
59
व्याघ्रो वा शरभो व्याघ्रि गजो गवय एव वा ॥ ५९॥
सिंहो वा योगिना तेन भ्रियान्ते हस्तताडित: ।
60
कन्दर्पस्य यथा रूपं तथा स्यादपि योगिन: ॥ ६०॥
तद्रूपप्रागा नार्य: काङ्क्षन्ते तस्य सङ्गमम् ।
61
यदि सङ्गं करोत्येष तस्य विन्दुक्षयो भवेत् ॥ ६१॥
वर्जयित्वा स्त्रिय: सङ्गं कुयाद्भ्यासमसामादरात् ।
62
योगिनोऽनेन सुगन्धेन जायते विन्दुधारणात् ॥ ६२॥
ततो रहस्युपाविष्ट: प्रणवं प्लुतमात्रया ।
63
जपेत्पूर्ववर्जितान्तान् तु पापानां नाशहेतवे ॥ ६३॥
सर्वविघ्नहरो मन्त्र: प्रणव: सर्वदोषहा ।
64
एवम्भ्यासयोगेन सिद्धिराम्भसम्भवा ॥ ६४॥
ततो भवेद्ऋतावस्था पवनाभ्यासतत्परा ।
65
प्राणोऽपानो मनो बुद्धिर्जीवात्मपरमात्मनो: ॥ ६५ ॥
अन्योन्यस्याविरोधेन एकता घटते यदा ।
66
घटावस्थति सा प्रोक्ता तच्चिह्नानि ब्रवीम्यहम् ॥ ६६ ॥
पूर्व य: कथितोऽभ्यासस्तुर्थां परिग्रहेत् ।
67
दिवा वा यदि वा सायं याममात्रं समभ्यसेत् ॥ ६७ ॥
एकवारं प्रतिदिनं कुर्यात्केवलकुम्भकम् ।
Page 5
६८
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो यत्प्रत्याहरणं स्फुटम् । योगी कुम्भकमासाय प्रत्याहारः स उच्यते ॥
६९
यद्यत्स्पर्शयति चक्षुभ्यों तत्तदात्मेति भावयेत् ।
७०
यद्यच्छृणोति कर्णाभ्यां तत्तदात्मेति भावयेत् । लभते नासया यत्तत्तदात्मेति भावयेत् ॥
७१
जिह्वया यद्रसं हृत्वा तत्तदात्मेति भावयेत् । त्वचा यद्यत्स्पृशेद्योगी तत्तदात्मेति भावयेत् ॥
७२
एवं ज्ञानेन्द्रियाणि तु तत्तत्सौख्यं सुसाधयेत् । याममात्रं प्रतिदिनं योगी यत्नादतन्द्रितः ॥
७३
यथा वा चित्तसामाध्यं जायते योगिनो ध्रुवम् । दूरश्रुतिदूरदृष्टिः क्षणाद्दूरगमस्थिता ॥
७४
वाक्सिद्धिः कामरूपत्वमदृश्यकरणी तथा । मलमूत्रप्रलेपेन लोहादेः स्वर्णता भवेत् ॥
७५
खे गतिस्तस्य जायेत सन्तताभ्यासयोगतः । सदा बुद्धिमता भाव्यं योगिना योगसिद्धये ॥
७६
एते विघ्ना महासिद्धेरन्मेषु बुद्धिमान् । न दर्शयेत्स्वसामर्थ्यं यस्यास्यापि योगिराड् ॥
७७
यथा मूढो यथा मूर्खो यथा बधिर एव वा । तथा वर्त्तेत लोकस्य स्वार्थंस्य गुप्तये ॥
७८
शिष्याश्च स्ववशायेंषु प्रार्ध्यन्ते न संश्रयः । तत्त्वकर्मङ्करचग्रः स्वाभ्यासेऽपि विस्मृतो भवेत् ॥
७९
अविस्मृत्या गुरोरवाक्यमभ्यसेत्तदहर्निशम् । एवं भवेद्धटावस्था सन्तताभ्यासयोगतः ॥
८०
अनभ्यासवशाच्चैव वृथागोष्ठी न सिद्ध्यति । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन योगमेव सदाभ्यसेत् ॥
८१
ततः परिचयावस्था जायतेsभ्यासयोगतः । वायु: परिचितो यत्नाद्गिनना सह कुण्डलीम् ॥
८२
भावयित्वा सुषुम्नायां प्रविशेद्निरोधतः । वायुना सह चित्तं च प्रविशेच्च महापथम् ॥
८३
यस्य चित्तं स्वप्नं सुषुप्तं प्रविशेद्विह । भूमिरापोडनलो वायुराकाशैरिति पञ्चकः ॥
८४
येषु पञ्चसु देवानां धारणा पञ्चबोधकाः । पादादिजानुपर्यन्तं पृथिवीस्थानमुच्यते ॥
८५
पृथिवी चतुरस्रं च पीतवर्णं लवणंकम् । पार्थिवे वायुमारोप्य लकारेण समन्वितम् ॥
ध्यायंस्ततुर्भुजाकारं चतुर्वक्त्रं हिरण्मयम् ।
Page 6
56
धारयेत्पञ्चभूतिका: पृथिवीजयमाप्नुयात्
57
पृथिवीयोगतो मृत्युं न भविदस्य योगिन: | आजानो: पायुर्पन्तमपां स्थानं प्रकोतिंतम्
58
आपोडधचनं शुक्तं च वंवीजं परिकोतिंतम् | वारुणे वायुमारोप्य वकारण समन्वितम्
59
स्मरन्नारायणं देवं चतुबिंहुं कीरीटिनम् | शुद्धस्फटिकसदृशां पीतवाससमच्युतम्
60
धारयेत्पञ्चभूतिका: सर्वपापै: प्रमुच्यते | ततो जलाद्रयं नाम्ति जले मृत्युं न विद्यते
61
आपायोर्हृदयान्तं च वह्निस्थानं प्रकोतिंतम् | वह्निस्थिकोणं रक्तं च रेफाक्षरसमुद्धवम्
62
वह्नौ चानिलमारोप्य रेफाक्षरसमुज्ज्वलम् | त्रियक्षं वरदं रुद्रं तरुणादित्यसन्निभम्
63
भस्मोदूलितसर्वांङ्गं सुप्रसन्नमनुस्मरन् | धारयेत्पञ्चभूतिका वह्निनासो न दाघ्यते
64
न दह्यते शरीरं च प्रविटस्याग्निनमण्डले | आहृदयाद्भुवोर्मध्ये वायुस्थानं प्रकोतिंतम्
65
वायु: शद्रोणकं कृष्णं यकाराक्षरभासुरम् | मारुतं मरुतां स्थाने यकाराक्षरभासुरम्
66
धारयेतत्र सर्वज्ञमीश्वरं विश्वतोमुखम् | धारयेत्पञ्चभूतिका वायुवद्रोमगो भवेत्
67
मरणं न तु वायोष्ठ भयं भवति योगिन: | आभूभ्याज्जन्मान्तमाकारस्थानमुच्यते
68
व्योम वृत्तं च धूमं च हकाराक्षरभासुरम् | आकाशे वायुमारोप्य हकारोपरि शड्करम्
69
विन्दुरूपं महादेवं व्योमाकारं सदाशिवम् | शुद्धस्फटिकसदृशां धृतवालेनदुमौलिनम्
100
पञ्चवक्त्रयुतं सौम्यं दशबाहुं त्रिलोचनम् | सर्वायुधैर्धृताकारं सर्वभूषणभूषितम्
101
उमाधिदेवं वरदं सर्वकारणकारणम् | आकाशधारणात्तस्य शेचरत्वं भवेद्ध्रुवम्
102
यत्रकुत्र स्थितो वापि सुखमत्यन्तमश्नुते | एवं च धारणा: पञ्च कुयाद्योगी विचक्षण:
103
ततो दृढ़शरीर: स्यान्मृत्युस्न्तस्य न विद्यते | ब्रह्माण: प्रलयेनापि न सीदति महामति:
समभ्यसत्तथा ध्यानं घटिकाष्टिमेव च
Page 7
१०८
वायुं निरुद्ध्य चाकाशे देवतामिष्टदामिति । सगुणं ध्यानमेतत्स्यादर्णिमादिगुणप्रदम् ।
१०९
निर्गुणध्यानयुक्तस्य समाधिषु ततो भवेत् । दिनद्वादशकेनैव समाधिं समवाप्नुयात् ।
११०
वायुं निरुद्ध्य मेधावी जीवन्मुक्तो भवत्ययम् । समाधिः समतावस्था जीवात्मपरमात्मनोः ।
१११
यदि स्वदेहमुत्सृष्टुमिच्छा चेदुत्सृजेत्स्वयम् । परब्रह्मणि लीयेत न तस्योक्तान्तरिष्यते ।
११२
अथ नो चेत्समुत्सृष्टुं स्वशरीरें प्रियं यदि । सर्वलोकेषु विहरत्क्रणिमादिगुणान्वितः ।
११३
कदाचित्स्वेच्छया देवो भुक्त्वा स्वगें महीयते । मनुष्यो वापि यक्षो वा स्वेच्छयापि क्षणद्ववेत् ।
११४
सिंहो व्याघ्रो गजो वाश्रः स्वेच्छया बहुतामियात् । यथेष्टमेव वर्तंत यद्वा योगी महेश्वरः ।
११५
अभ्यासभेदतो भेदः फलं तु सममेव हि । पाशिणां वामस्य पादस्य योनिस्थाने नियोजयेत् ।
११६
प्रसार्य दक्षिणं पादं हस्ताभ्यां धारयेद्दृढम् । चिबुकं हृदि विन्यस्य पूरयेद्वायुनापुनः ।
११७
कुम्भकेन यथाशक्ति धारयित्वा तु रेचयेत् । वामाङ्घ्रेण समभ्यस्य दक्षिणाङ्घ्रेन ततोडभ्यसेत् ।
११८
प्रसारितस्तु यः पादस्तमुरुपरि नामयेत् । अयमेव महाबन्ध उभयाङ्घ्रे चैवमभ्यसेत् ।
११९
महाबन्धस्थितो योगी कृत्वा पूरकमेकधीः । वायुना गतिमावृत्य निभृतं कर्णमुद्रया ।
१२०
पुटद्वयं समाक्रम्य वायु: स्फुरति सत्स्वरम् । अयमेव महाबन्ध: सिद्धैरभ्यस्तएव निभृतम् ।
१२१
अन्तः कपालकुहरेऽजिह्वां व्यादृत्य धारयेत् । भूमध्यदृष्टिरपेषा मुक्त्रा भवति खेचरी ।
१२२
कण्ठमाकुंच्य हृदये स्थापयेद्घृढया धिया । बन्धो जालन्धराख्योडयं मृत्युमातड्केशरी ।
१२३
बन्धो येन सुषुम्नायां प्राणस्तूड्डीयते यतः । उदानाख्यो हि बन्धोऽयं योगिभिः समुदाहृतः ।
१२४
पाशिणाङ्घ्रेण संपीड्य योनिमाकुंच्येह दृढम् । अपानमूर्ध्वंमुत्थाप्य योनिबन्धोऽयमुच्यते ।
१२५
प्राणापानौ नादबिन्दू मूलबन्धेन चैकताम् । गत्वा योगस्य संसिद्धिं यच्छतो नात्र संशयः ।
Page 8
१२२
करणी विपरीतास्या सर्वव्याधिविनाशिनी । नित्यमभ्यासयुक्तस्य जाठराग्निर्विवर्धनी ॥
१२३
आहारो बहुलस्तस्य सम्पाद्यः साधकस्य च । अल्पाहारो यदि भवेद्गिन्द्रदेहं हरेत्क्षणात् ॥
१२४
अधःशिरसोध्वंवादः क्षणं स्यात्प्रथमे दिने । क्षणाच्च द्विगुणाधिकं वसेतु दिनेदिने ॥
१२५
वल्गी च पलितं चैव षण्मासार्धान्त्र दृश्यते । याममात्रं तु यो नित्यमभ्यसेत्स तु कालजित् ॥
१२६
वज्रोलोमभ्यसेदस्तु स योगी सिद्धिभाजनम् । लभ्यते यदि तस्यैव योगसिद्धिः करे स्थिता ॥
१२७
अतीतानागतं वेत्ति क्षेती च भवेद्भुवम् । अमरं यः पिबेत्रित्यं नस्यं कुर्वन्दिने दिने ॥
१२८
वज्रोलोमभ्यसेक्रित्यममरोलीति कथ्यते । तत्को भवेद्राजयोगो नान्तरा भवति ध्रुवम् ॥
१२९
यदा तु राजयोगेन निष्पन्ना योगिभिः क्रिया । तदा विवेकवैराग्यं जायते योगिनो ध्रुवम् ॥
१३०
विष्णुर्नाम महायोगी महाभूतो महातपा: । तत्त्वमार्गे यथा दीपो दृश्यते पुरुषोत्तमः ॥
१३१
यः स्तानं पूर्वपीतस्तं निष्पीड्य मृदुमश्नुते । यस्माज्जातो भगात्पूर्वं तस्मिन्नेव भगे रमन् ॥
१३२
या माता सा पुनर्भाग्यं या भार्या मातरेव हि । यः पिता स पुनः पुत्रो यः पुत्रः स पुनः पिता ॥
१३३
एवं संसारचक्रं कृपणक्रेणा घटा इव । भ्रमन्तो योनिजन्मानि शृण्वा लोकान्समश्नुते ॥
१३४
त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रः सन्ध्यास्रयः स्वराः । त्रयोद्गुणयुताः स्थिताः सर्वे त्रयाक्षरे ॥
१३५
त्रयाणामक्षराणां च योऽधीतेsप्यर्धमक्षरम् । तेन सर्वमिदं प्रोक्तं तत्सत्यं तत्परं पदम् ॥
१३६
पुष्पमध्ये यथा गन्धः पयोमध्ये यथा घृतम् । तिलमध्ये यथा तैलं पाषाणेषु च काञ्चनम् ॥
१३७
हृदि स्थाने स्थितं पद्मं तस्य वक्त्रमधोमुखम् । ऊर्ध्वानालमधोविन्दुस्तस्य मध्ये स्थितं मनः ॥
१३८
अकारे रेचितं पद्ममकारे नैव भिद्यते । मकारे लभते नादंर्धमात्रातु निश्श्वला �
१३९
शुद्धस्फटिकसङ्घाशं निष्कलं पापनाशनम् । लभते योगयुक्तात्मा पुरुषस्तत्परं पदम् ॥
Page 9
140
कूर्मः स्वापणिपादादिशिरःखात्मनि धारयेत् ॥
एवं द्वारेषु सर्वेषु वायुप्रितिरोचितः ।
141
निषिद्धं तु नवद्वारे ऊर्ध्वं प्राणिसंसस्थथा ॥
घटमध्ये यथा दीपो निवातं कुम्भकं विदुः ।
142
निषिद्धैनंविधैर्द्वारैर्निर्जने निरुपद्रवे ॥
निष्चितं त्वात्ममात्रेणाविष्टं योगसेवयेत्युपनिषत् ॥
ॐ सह नाववतु ।
सह नौ भुनक्तु ।
सह वीर्यं करवावहै ।
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
इति योगतत्त्वोपनिषत् समाप्ता ॥