1. Book 1 — Vinayādhikārika — Concerning Discipline

1.1.1

पृथिव्या लाभे पालने च यावन्त्य् अर्थशास्त्राणि पूर्वाचार्यैः प्रस्थापितानि प्रायशस् तानि संहृत्यैकम् इदम् अर्थशास्त्रं कृतम्

pṛthivyā lābhe pālane ca yāvanty arthaśāstrāṇi pūrvācāryaiḥ prasthāpitāni prāyaśas tāni saṃhṛtyaikam idam arthaśāstraṃ kṛtam

---

1.1.2

तस्यायं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः

tasyāyaṃ prakaraṇādhikaraṇasamuddeśaḥ

---

1.1.3a

विद्यासमुद्देशः, वृद्धसमुद्देशः, इन्द्रियजयः, अमात्योत्पत्तिः, मन्त्रिपुरोहितोत्पत्तिः, उपधाभिः शौचाशौचज्ञानम् अमात्यानाम्, -

vidyāsamuddeśaḥ, vṛddhasamuddeśaḥ, indriyajayaḥ, amātyotpattiḥ, mantripurohitotpattiḥ, upadhābhiḥ śaucāśaucajñānam amātyānām, -

---

1.1.3b

गूढपुरुषप्रणिधिः, स्वविषये कृत्याकृत्यपक्षरक्षणम्, परविषये कृत्याकृत्यपक्षोपग्रहः

gūḍhapuruṣapraṇidhiḥ, svaviṣaye kṛtyākṛtyapakṣarakṣaṇam, paraviṣaye kṛtyākṛtyapakṣopagrahaḥ

---

1.1.3c

मन्त्राधिकारः, दूतप्रणिधिः, राजपुत्ररक्षणम्, अपरुद्धवृत्तम्, अपरुद्धे वृत्तिः, राजप्रणिधिः, निशान्तप्रणिधिः, आत्मरक्षितकम्, , इति विनयाधिकारिकं प्रथमम् अधिकरणम्

mantrādhikāraḥ, dūtapraṇidhiḥ, rājaputrarakṣaṇam, aparuddhavṛttam, aparuddhe vṛttiḥ, rājapraṇidhiḥ, niśāntapraṇidhiḥ, ātmarakṣitakam, , iti vinayādhikārikaṃ prathamam adhikaraṇam

---

1.1.4a

जनपदनिवेशः, भूमिच्छिद्रापिधानम्, दुर्गविधानम्, दुर्गनिवेशः, सम्निधातृनिचयकर्म, समाहर्तृसमुदयप्रस्थापनम्, अक्षपटले गाणनिक्याधिकारः

janapadaniveśaḥ, bhūmicchidrāpidhānam, durgavidhānam, durganiveśaḥ, samnidhātṛnicayakarma, samāhartṛsamudayaprasthāpanam, akṣapaṭale gāṇanikyādhikāraḥ

---

1.1.4b

समुदयस्य युक्तापहृतस्य प्रत्यानयनम्, उपयुक्तपरीक्षा, शासनाधिकारः, कोशप्रवेश्यरत्नपरीक्षा, आकरकर्मान्तप्रवर्तनम्, अक्षशालायां सुवर्णाध्यक्षः

samudayasya yuktāpahṛtasya pratyānayanam, upayuktaparīkṣā, śāsanādhikāraḥ, kośapraveśyaratnaparīkṣā, ākarakarmāntapravartanam, akṣaśālāyāṃ suvarṇādhyakṣaḥ

---

1.1.4c

विशिखायां सौवर्णिकप्रचारः, कोष्ठागाराध्यक्षः, पण्याध्यक्षः, कुप्याध्यक्षः, आयुधाध्यक्षः, तुलामानपौतवम्

viśikhāyāṃ sauvarṇikapracāraḥ, koṣṭhāgārādhyakṣaḥ, paṇyādhyakṣaḥ, kupyādhyakṣaḥ, āyudhādhyakṣaḥ, tulāmānapautavam

---

1.1.4d

देशकालमानम्, शुल्काध्यक्षः, सूत्राध्यक्षः, सीताध्यक्षः, सुराध्यक्षः, सूनाध्यक्षः, गणिकाध्यक्षः

deśakālamānam, śulkādhyakṣaḥ, sūtrādhyakṣaḥ, sītādhyakṣaḥ, surādhyakṣaḥ, sūnādhyakṣaḥ, gaṇikādhyakṣaḥ

---

1.1.4e

नावध्यक्षः, गोअध्यक्षः, अश्वाध्यक्षः, हस्त्यध्यक्षः, रथाध्यक्षः, पत्त्यध्यक्षः, सेनापतिप्रचारः, मुद्राध्यक्षः, विवीताध्यक्षः, समाहर्तृप्रचारः

nāvadhyakṣaḥ, goadhyakṣaḥ, aśvādhyakṣaḥ, hastyadhyakṣaḥ, rathādhyakṣaḥ, pattyadhyakṣaḥ, senāpatipracāraḥ, mudrādhyakṣaḥ, vivītādhyakṣaḥ, samāhartṛpracāraḥ

---

1.1.4f

गृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनाः प्रणिधयः, नागरिकप्रणिधिः इत्य् अध्यक्षप्रचारो द्वितीयम् अधिकरणम्

gṛhapatikavaidehakatāpasavyañjanāḥ praṇidhayaḥ, nāgarikapraṇidhiḥ ity adhyakṣapracāro dvitīyam adhikaraṇam

---

1.1.5a

व्यवहारस्थापना, विवादपदनिबन्धः, विवाहसम्युक्तम्, दायविभागः, वास्तुकम्, समयस्य अनपाकर्म, ऋणादानम्, औपनिधिकम्, दासकर्मकरकल्पः

vyavahārasthāpanā, vivādapadanibandhaḥ, vivāhasamyuktam, dāyavibhāgaḥ, vāstukam, samayasya anapākarma, ṛṇādānam, aupanidhikam, dāsakarmakarakalpaḥ

---

1.1.5b

सम्भूय समुत्थानम्, विक्रीतक्रीतानुशयः, दत्तस्य अनपाकर्म, अस्वामिविक्रयः, स्वस्वामिसम्बन्धः, साहसम्, वाक्पारुष्यम्, दण्डपारुष्यम्, द्यूतसमाह्वयम्, प्रकीर्णकं इति, धर्मस्थीयं तृतीयम् अधिकरणम्

sambhūya samutthānam, vikrītakrītānuśayaḥ, dattasya anapākarma, asvāmivikrayaḥ, svasvāmisambandhaḥ, sāhasam, vākpāruṣyam, daṇḍapāruṣyam, dyūtasamāhvayam, prakīrṇakaṃ iti, dharmasthīyaṃ tṛtīyam adhikaraṇam

---

1.1.6a

कारुकरक्षणम्, वैदेहकरक्षणम्, उपनिपातप्रतीकारः, गूढाजीविनां रक्षा, सिद्धव्यञ्जनैर् माणवप्रकाशनम्, शङ्कारूपकर्माभिग्रहः

kārukarakṣaṇam, vaidehakarakṣaṇam, upanipātapratīkāraḥ, gūḍhājīvināṃ rakṣā, siddhavyañjanair māṇavaprakāśanam, śaṅkārūpakarmābhigrahaḥ

---

1.1.6b

आशुमृतकपरीक्षा, वाक्यकर्मानुयोगः, सर्वाधिकरणरक्षणं

āśumṛtakaparīkṣā, vākyakarmānuyogaḥ, sarvādhikaraṇarakṣaṇaṃ

---

1.1.6c

एकाङ्गवधनिष्क्रयः, शुद्धश् चित्रश् च दण्ड कल्पः, कन्याप्रकर्म, अतिचारदण्डाः इति कण्टकशोधनं चतुर्थम् अधिकरणम्

ekāṅgavadhaniṣkrayaḥ, śuddhaś citraś ca daṇḍa kalpaḥ, kanyāprakarma, aticāradaṇḍāḥ iti kaṇṭakaśodhanaṃ caturtham adhikaraṇam

---

1.1.7

दाण्डकर्मिकम्, कोशाभिसंहरणम्, भृत्यभरणीयम्, अनुजीविवृत्तम्, समयाचारिकम्, राज्यप्रतिसंधानम्, एकैश्वर्यं इति योगवृत्तं पञ्चमम् अधिकरणम्

dāṇḍakarmikam, kośābhisaṃharaṇam, bhṛtyabharaṇīyam, anujīvivṛttam, samayācārikam, rājyapratisaṃdhānam, ekaiśvaryaṃ iti yogavṛttaṃ pañcamam adhikaraṇam

---

1.1.8

प्रकृतिसम्पदः, शमव्यायामिकं इति मण्डलयोनिः षष्ठम् अधिकरणम्

prakṛtisampadaḥ, śamavyāyāmikaṃ iti maṇḍalayoniḥ ṣaṣṭham adhikaraṇam

---

1.1.9a

षाड्गुण्यसमुद्देशः, क्षयस्थानवृद्धिनिश्चयः, संश्रयवृत्तिः, समहीनज्यायसां गुणाभिनिवेशः, हीनसंधयः, विगृह्य आसनम्, संधाय आसनम्, विगृह्य यानम्, संधाय यानम्

ṣāḍguṇyasamuddeśaḥ, kṣayasthānavṛddhiniścayaḥ, saṃśrayavṛttiḥ, samahīnajyāyasāṃ guṇābhiniveśaḥ, hīnasaṃdhayaḥ, vigṛhya āsanam, saṃdhāya āsanam, vigṛhya yānam, saṃdhāya yānam

---

1.1.9b

सम्भूय प्रयाणम्, यातव्यामित्रयोर् अभिग्रहचिन्ता, क्षयलोभविरागहेतवः प्रकृतीनाम्, सामवायिकविपरिमर्शः

sambhūya prayāṇam, yātavyāmitrayor abhigrahacintā, kṣayalobhavirāgahetavaḥ prakṛtīnām, sāmavāyikaviparimarśaḥ

---

1.1.9c

संहित प्रयाणिकम्, परिपणितापरिपणितापसृताः संधयः, द्वैधीभाविकाः संधिविक्रमाः, यातव्यवृत्तिः, अनुग्राह्यमित्रविशेषाः

saṃhita prayāṇikam, paripaṇitāparipaṇitāpasṛtāḥ saṃdhayaḥ, dvaidhībhāvikāḥ saṃdhivikramāḥ, yātavyavṛttiḥ, anugrāhyamitraviśeṣāḥ

---

1.1.9d

मित्रहिरण्यभूमिकर्मसंधयः, पार्ष्णिग्राहचिन्ता, हीनशक्तिपूरणम्, बलवता विगृह्य उपरोधहेतवः, दण्डोपनतवृत्तम्

mitrahiraṇyabhūmikarmasaṃdhayaḥ, pārṣṇigrāhacintā, hīnaśaktipūraṇam, balavatā vigṛhya uparodhahetavaḥ, daṇḍopanatavṛttam

---

1.1.9e

दण्डोपनायिवृत्तम्, संधिकर्म, समाधिमोक्षः, मध्यमचरितम्, उदासीनचरितम्, मण्डलचरितं इति षाड्गुण्यं सप्तमम् अधिकरणम्

daṇḍopanāyivṛttam, saṃdhikarma, samādhimokṣaḥ, madhyamacaritam, udāsīnacaritam, maṇḍalacaritaṃ iti ṣāḍguṇyaṃ saptamam adhikaraṇam

---

1.1.10

प्रकृतिव्यसनवर्गः, राजराज्ययोर् व्यसनचिन्ता, पुरुषव्यसनवर्गः, पीडनवर्गः, स्तम्भवर्गः, कोशसङ्गवर्गः, मित्रव्यसनवर्गः इति व्यसनाधिकारिकम् अष्टमम् अधिकरणम्

prakṛtivyasanavargaḥ, rājarājyayor vyasanacintā, puruṣavyasanavargaḥ, pīḍanavargaḥ, stambhavargaḥ, kośasaṅgavargaḥ, mitravyasanavargaḥ iti vyasanādhikārikam aṣṭamam adhikaraṇam

---

1.1.11a

शक्तिदेशकालबलाबलज्ञानम्, यात्राकालाः, बलोपादानकालाः, सम्नाहगुणाः, प्रतिबलकर्म, पश्चात् कोपचिन्ता, बाह्याभ्यन्तरप्रकृतिकोपप्रतीकाराः

śaktideśakālabalābalajñānam, yātrākālāḥ, balopādānakālāḥ, samnāhaguṇāḥ, pratibalakarma, paścāt kopacintā, bāhyābhyantaraprakṛtikopapratīkārāḥ

---

1.1.11b

क्षयव्ययलाभविपरिमर्शः, बाह्याभ्यन्तराश् चापदः, दुष्यशत्रुसम्युक्ताः, अर्थानर्थसंशययुक्ताः, तासाम् उपायविकल्पजाः सिद्धयः इत्य् अभियास्यत् कर्म नवमम् अधिकरणम्

kṣayavyayalābhaviparimarśaḥ, bāhyābhyantarāś cāpadaḥ, duṣyaśatrusamyuktāḥ, arthānarthasaṃśayayuktāḥ, tāsām upāyavikalpajāḥ siddhayaḥ ity abhiyāsyat karma navamam adhikaraṇam

---

1.1.12

स्कन्धावारनिवेशः, स्कन्धावारप्रयाणम्, बलव्यसनावस्कन्दकालरक्षणम्, कूटयुद्धविकल्पाः, स्वसैन्योत्साहनम्, स्वबलान्यबलव्यायोगः, युद्धभूमयः, पत्त्यश्वरथहस्तिकर्माणि, पक्षकक्षोरस्यानां बलाग्रतो व्यूहविभागः, सारफल्गुबलविभागः, पत्त्यश्वरथहस्तियुद्धानि, दण्डभोगमण्डलासंहतव्यूहव्यूहनम्, तस्य प्रतिव्यूहस्थापनं इति सांग्रामिकं दशमम् अधिकरणम्

skandhāvāraniveśaḥ, skandhāvāraprayāṇam, balavyasanāvaskandakālarakṣaṇam, kūṭayuddhavikalpāḥ, svasainyotsāhanam, svabalānyabalavyāyogaḥ, yuddhabhūmayaḥ, pattyaśvarathahastikarmāṇi, pakṣakakṣorasyānāṃ balāgrato vyūhavibhāgaḥ, sāraphalgubalavibhāgaḥ, pattyaśvarathahastiyuddhāni, daṇḍabhogamaṇḍalāsaṃhatavyūhavyūhanam, tasya prativyūhasthāpanaṃ iti sāṃgrāmikaṃ daśamam adhikaraṇam

---

1.1.13

भेदोपादानानि, उपांशुदण्डाः इति संघवृत्तम् एकादशम् अधिकरणम्

bhedopādānāni, upāṃśudaṇḍāḥ iti saṃghavṛttam ekādaśam adhikaraṇam

---

1.1.14

दूतकर्म, मन्त्रयुद्धम्, सेनामुख्यवधः, मण्डलप्रोत्साहनम्, शस्त्राग्निरसप्रणिधयः, वीवधासारप्रसारवधः, योगातिसंधानम्, दण्डातिसंधानम्, एकविजयः इत्य् आबलीयसं द्वादशम् अधिकरणम्

dūtakarma, mantrayuddham, senāmukhyavadhaḥ, maṇḍalaprotsāhanam, śastrāgnirasapraṇidhayaḥ, vīvadhāsāraprasāravadhaḥ, yogātisaṃdhānam, daṇḍātisaṃdhānam, ekavijayaḥ ity ābalīyasaṃ dvādaśam adhikaraṇam

---

1.1.15

उपजापः, योगवामनम्, अपसर्पप्रणिधिः, पर्युपासनकर्म, अवमर्दः, लब्धप्रशमनं इति दुर्गलम्भोपायस् त्रयोदशम् अधिकरणम्

upajāpaḥ, yogavāmanam, apasarpapraṇidhiḥ, paryupāsanakarma, avamardaḥ, labdhapraśamanaṃ iti durgalambhopāyas trayodaśam adhikaraṇam

---

1.1.16

परबलघातप्रयोगः, प्रलम्भनम्, स्वबलोपघातप्रतीकारः इत्य् औपनिषदिकं चतुर्दशम् अधिकरणम्

parabalaghātaprayogaḥ, pralambhanam, svabalopaghātapratīkāraḥ ity aupaniṣadikaṃ caturdaśam adhikaraṇam

---

1.1.17

तन्त्रयुक्तयः इति तन्त्रयुक्तिः पञ्चदशम् अधिकरणम्

tantrayuktayaḥ iti tantrayuktiḥ pañcadaśam adhikaraṇam

---

1.1.18

शास्त्रसमुद्देशः पञ्चदशाधिकरणानि स-अशीतिप्रकरणशतं स-पञ्चाशदध्यायशतं षट्श्लोकसहस्राणीति // कz01.1.19अब्/ सुखग्रहणविज्ञेयं तत्त्वार्थपदनिश्चितम् / कz01.1.19च्द्/ कौटिल्येन कृतं शास्त्रं विमुक्तग्रन्थविस्तरम् //ए (छप्.2, षेच्तिओन्.1: एनुमेरतिओन् ओf थे स्चिएन्चेस्) ((इ) एस्तब्लिस्हिन्ग् (थे नेचेस्सित्य् ओf) फिलोसोफ्य्)

śāstrasamuddeśaḥ pañcadaśādhikaraṇāni sa-aśītiprakaraṇaśataṃ sa-pañcāśadadhyāyaśataṃ ṣaṭślokasahasrāṇīti // kaz01.1.19ab/ sukhagrahaṇavijñeyaṃ tattvārthapadaniścitam / kaz01.1.19cd/ kauṭilyena kṛtaṃ śāstraṃ vimuktagranthavistaram //e (chap.2, ṣection.1: enumeration of the sciences) ((i) establishing (the necessity of) philosophy)

1.2.1

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिश् चेति विद्याः

ānvīkṣikī trayī vārttā daṇḍanītiś ceti vidyāḥ

---

1.2.2

त्रयी वार्त्ता दण्ड नीतिश् चेति मानवाः

trayī vārttā daṇḍa nītiś ceti mānavāḥ

---

1.2.3

त्रयी विशेषो ह्य् आन्वीक्षिकीति

trayī viśeṣo hy ānvīkṣikīti

---

1.2.4

वार्त्ता दण्डनीतिश् चेति बार्हस्पत्याः

vārttā daṇḍanītiś ceti bārhaspatyāḥ

---

1.2.5

संवरणमात्रं हि त्रयी लोकयात्राविद इति

saṃvaraṇamātraṃ hi trayī lokayātrāvida iti

---

1.2.6

दण्डनीतिर् एका विद्येत्य् औशनसाः

daṇḍanītir ekā vidyety auśanasāḥ

---

1.2.7

तस्यां हि सर्वविद्यारम्भाः प्रतिबद्धा इति

tasyāṃ hi sarvavidyārambhāḥ pratibaddhā iti

---

1.2.8

चतस्र एव विद्या इति कौटिल्यः

catasra eva vidyā iti kauṭilyaḥ

---

1.2.9

ताभिर् धर्मार्थौ यद् विद्यात् तद् विद्यानां विद्यात्वम्

tābhir dharmārthau yad vidyāt tad vidyānāṃ vidyātvam

---

1.2.10

सांख्यं योगो लोकायतं चेत्य् आन्वीक्षिकी

sāṃkhyaṃ yogo lokāyataṃ cety ānvīkṣikī

---

1.2.11

धर्माधर्मौ त्रय्याम् अर्थानर्थौ वार्त्तायां नयानयौ दण्डनीत्यां बलाबले च एतासां हेतुभिर् अन्वीक्षमाणा लोकस्य उपकरोति व्यसनेअभ्युदये च बुद्धिम् अवस्थापयति प्रज्ञावाक्यक्रियावैशारद्यं च करोति // कz01.2.12अब्/ प्रदीपः सर्वविद्यानाम् उपायः सर्वकर्मणाम् / कz01.2.12च्द्/ आश्रयः सर्वधर्माणां शश्वद् आन्वीक्षिकी मता //ए (छप्.3, षेच्तिओन्.1, (ई) एस्तब्लिस्हिन्ग् (थे नेचेस्सित्य् ओf) थे वेदिच् ळोरे)

dharmādharmau trayyām arthānarthau vārttāyāṃ nayānayau daṇḍanītyāṃ balābale ca etāsāṃ hetubhir anvīkṣamāṇā lokasya upakaroti vyasaneabhyudaye ca buddhim avasthāpayati prajñāvākyakriyāvaiśāradyaṃ ca karoti // kaz01.2.12ab/ pradīpaḥ sarvavidyānām upāyaḥ sarvakarmaṇām / kaz01.2.12cd/ āśrayaḥ sarvadharmāṇāṃ śaśvad ānvīkṣikī matā //e (chap.3, ṣection.1, (ī) establishing (the necessity of) the vedic ḷore)

1.3.1

सामर्ग्यजुर्वेदास् त्रयस् त्रयी

sāmargyajurvedās trayas trayī

---

1.3.2

अथर्ववेदेतिहासवेदौ च वेदाः

atharvavedetihāsavedau ca vedāḥ

---

1.3.3

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दोविचितिर् ज्योतिषम् इति चाङ्गानि

śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chandovicitir jyotiṣam iti cāṅgāni

---

1.3.4

एष त्रयीधर्मश् चतुर्णां वर्णानाम् आश्रमाणां च स्वधर्मस्थापनाद् औपकारिकः

eṣa trayīdharmaś caturṇāṃ varṇānām āśramāṇāṃ ca svadharmasthāpanād aupakārikaḥ

---

1.3.5

स्वधर्मो ब्राह्मणस्य अध्ययनम् अध्यापनं यजनं याजनं दानं प्रतिग्रहश् च

svadharmo brāhmaṇasya adhyayanam adhyāpanaṃ yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ pratigrahaś ca

---

1.3.6

क्षत्रियस्याध्ययनं यजनं दानं शस्त्राजीवो भूतरक्षणं च

kṣatriyasyādhyayanaṃ yajanaṃ dānaṃ śastrājīvo bhūtarakṣaṇaṃ ca

---

1.3.7

वैश्यस्याध्ययनं यजनं दानं कृषिपाशुपाल्ये वणिज्या च

vaiśyasyādhyayanaṃ yajanaṃ dānaṃ kṛṣipāśupālye vaṇijyā ca

---

1.3.8

शूद्रस्य द्विजातिशुश्रूषा वार्त्ता कारुकुशीलवकर्म च

śūdrasya dvijātiśuśrūṣā vārttā kārukuśīlavakarma ca

---

1.3.9

गृहस्थस्य स्वधर्माजीवस् तुल्यैर् असमानर्षिभिर् वैवाह्यम् ऋतुगामित्वं देवपित्रतिथिपूजा भृत्येषु त्यागः शेषभोजनं च

gṛhasthasya svadharmājīvas tulyair asamānarṣibhir vaivāhyam ṛtugāmitvaṃ devapitratithipūjā bhṛtyeṣu tyāgaḥ śeṣabhojanaṃ ca

---

1.3.10

ब्रह्मचारिणः स्वाध्यायो अग्निकार्याभिषेकौ भैक्षव्रतित्वम् आचार्ये प्राणान्तिकी वृत्तिस् तदभावे गुरुपुत्रे स-ब्रह्मचारिणि वा

brahmacāriṇaḥ svādhyāyo agnikāryābhiṣekau bhaikṣavratitvam ācārye prāṇāntikī vṛttis tadabhāve guruputre sa-brahmacāriṇi vā

---

1.3.11

वानप्रस्थस्य ब्रह्मचर्यं भूमौ शय्या जटाजिनधारणम् अग्निहोत्राभिषेकौ देवतापित्रतिथिपूजा वन्यश् चाहारः

vānaprasthasya brahmacaryaṃ bhūmau śayyā jaṭājinadhāraṇam agnihotrābhiṣekau devatāpitratithipūjā vanyaś cāhāraḥ

---

1.3.12

परिव्राजकस्य जितेन्द्रियत्वम् अनारम्भो निष्किंचनत्वं सङ्गत्यागो भैक्षव्रतम् अनेकत्रारण्ये च वासो बाह्याभ्यन्तरं च शौचम्

parivrājakasya jitendriyatvam anārambho niṣkiṃcanatvaṃ saṅgatyāgo bhaikṣavratam anekatrāraṇye ca vāso bāhyābhyantaraṃ ca śaucam

---

1.3.13

सर्वेषाम् अहिंसा सत्यं शौचम् अनसूय आनृशंस्यं क्षमा च

sarveṣām ahiṃsā satyaṃ śaucam anasūya ānṛśaṃsyaṃ kṣamā ca

---

1.3.14

स्वधर्मः स्वर्गायानन्त्याय च

svadharmaḥ svargāyānantyāya ca

---

1.3.15

तस्यातिक्रमे लोकः संकराद् उच्छिद्येत // कz01.3.16अब्/ तस्मात् स्वधर्मं भूतानां राजा न व्यभिचारयेत् / कz01.3.16च्द्/ स्वधर्मं संदधानो हि प्रेत्य चेह च नन्दति // कz01.3.17अब्/ व्यवस्थितार्यमर्यादः कृतवर्णाश्रमस्थितिः / कz01.3.17च्द्/ त्रय्याभिरक्षितो लोकः प्रसीदति न सीदति //ए ((ईइ) एस्तब्लिस्हिन्ग् (थे नेचेस्सित्य् ओf) एचोनोमिच्स्, अन्द् (इव्) थे ष्चिएन्चे ओf पोलितिच्स्)

tasyātikrame lokaḥ saṃkarād ucchidyeta // kaz01.3.16ab/ tasmāt svadharmaṃ bhūtānāṃ rājā na vyabhicārayet / kaz01.3.16cd/ svadharmaṃ saṃdadhāno hi pretya ceha ca nandati // kaz01.3.17ab/ vyavasthitāryamaryādaḥ kṛtavarṇāśramasthitiḥ / kaz01.3.17cd/ trayyābhirakṣito lokaḥ prasīdati na sīdati //e ((īi) establishing (the necessity of) economics, and (iv) the ṣcience of politics)

1.4.1

कृषिपाशुपाल्ये वणिज्या च वार्ता, धान्यपशुहिरण्यकुप्यविष्टिप्रदानाद् औपकारिकी

kṛṣipāśupālye vaṇijyā ca vārtā, dhānyapaśuhiraṇyakupyaviṣṭipradānād aupakārikī

---

1.4.2

तया स्वपक्षं परपक्षं च वशीकरोति कोशदण्डाभ्याम्

tayā svapakṣaṃ parapakṣaṃ ca vaśīkaroti kośadaṇḍābhyām

---

1.4.3

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डः, तस्य नीतिर् दण्ड नीतिः, अलब्धलाभार्था लब्धपरिरक्षणी रक्षितविवर्धनी वृद्धस्य तीर्थे प्रतिपादनी च

ānvīkṣikī trayī vārttānāṃ yogakṣemasādhano daṇḍaḥ, tasya nītir daṇḍa nītiḥ, alabdhalābhārthā labdhaparirakṣaṇī rakṣitavivardhanī vṛddhasya tīrthe pratipādanī ca

---

1.4.4

तस्याम् आयत्ता लोकयात्रा

tasyām āyattā lokayātrā

---

1.4.5

"तस्माल् लोकयात्रार्थी नित्यम् उद्यतदण्डः स्यात्

"tasmāl lokayātrārthī nityam udyatadaṇḍaḥ syāt

---

1.4.6

न ह्य् एवंविधं वशोपनयनम् अस्ति भूतानां यथा दण्डः /" इत्य् आचार्याः

na hy evaṃvidhaṃ vaśopanayanam asti bhūtānāṃ yathā daṇḍaḥ /" ity ācāryāḥ

---

1.4.7

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

1.4.8

तीक्ष्णदण्डो हि भूतानाम् उद्वेजनीयो भवति

tīkṣṇadaṇḍo hi bhūtānām udvejanīyo bhavati

---

1.4.9

मृदुदण्डः परिभूयते

mṛdudaṇḍaḥ paribhūyate

---

1.4.10

यथार्हदण्डः पूज्यते

yathārhadaṇḍaḥ pūjyate

---

1.4.11

सुविज्ञातप्रणीतो हि दण्डः प्रजा धर्मार्थकामैर् योजयति

suvijñātapraṇīto hi daṇḍaḥ prajā dharmārthakāmair yojayati

---

1.4.12

दुष्प्रणीतः कामक्रोधाभ्याम् अवज्ञानाद् वा वानप्रस्थपरिव्राजकान् अपि कोपयति, किंअङ्ग पुनर् गृहस्थान्

duṣpraṇītaḥ kāmakrodhābhyām avajñānād vā vānaprasthaparivrājakān api kopayati, kiṃaṅga punar gṛhasthān

---

1.4.13

अप्रणीतस् तु मात्स्यन्यायम् उद्भावयति

apraṇītas tu mātsyanyāyam udbhāvayati

---

1.4.14

बलीयान् अबलं हि ग्रसते दण्डधराभावे

balīyān abalaṃ hi grasate daṇḍadharābhāve

---

1.4.15

स तेन गुप्तः प्रभवति इति // कz01.4.16अब्/ चतुर्वर्णाश्रमो लोको राज्ञा दण्डेन पालितः / कz01.4.16च्द्/ स्वधर्मकर्माभिरतो वर्तते स्वेषु वर्त्मसु //ए (षेच्तिओन्.2: अस्सोचिअतिओन् wइथ् एल्देर्स्)

sa tena guptaḥ prabhavati iti // kaz01.4.16ab/ caturvarṇāśramo loko rājñā daṇḍena pālitaḥ / kaz01.4.16cd/ svadharmakarmābhirato vartate sveṣu vartmasu //e (ṣection.2: association with elders)

1.5.1

तस्माद् दण्डमूलास् तिस्रो विद्याः

tasmād daṇḍamūlās tisro vidyāḥ

---

1.5.2

विनयमूलो दण्डः प्राणभृतां योगक्षेमावहः

vinayamūlo daṇḍaḥ prāṇabhṛtāṃ yogakṣemāvahaḥ

---

1.5.3

कृतकः स्वाभाविकश् च विनयः

kṛtakaḥ svābhāvikaś ca vinayaḥ

---

1.5.4

क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम्

kriyā hi dravyaṃ vinayati nādravyam

---

1.5.5

शुश्रूषा श्रवणग्रहणधारणविज्ञानोहापोहतत्त्वाभिनिविष्टबुद्धिं विद्या विनयति नेतरम्

śuśrūṣā śravaṇagrahaṇadhāraṇavijñānohāpohatattvābhiniviṣṭabuddhiṃ vidyā vinayati netaram

---

1.5.6

विद्यानां तु यथास्वम् आचार्यप्रामाण्याद् विनयो नियमश् च

vidyānāṃ tu yathāsvam ācāryaprāmāṇyād vinayo niyamaś ca

---

1.5.7

वृत्तचौलकर्मा लिपिं संख्यानं चोपयुञ्जीत

vṛttacaulakarmā lipiṃ saṃkhyānaṃ copayuñjīta

---

1.5.8

वृत्तोपनयनस् त्रयीम् आन्वीक्षिकीं च शिष्टेभ्यो वार्त्ताम् अध्यक्षेभ्यो दण्डनीतिं वक्तृप्रयोक्तृभ्यः

vṛttopanayanas trayīm ānvīkṣikīṃ ca śiṣṭebhyo vārttām adhyakṣebhyo daṇḍanītiṃ vaktṛprayoktṛbhyaḥ

---

1.5.9

ब्रह्मचर्यं च षोडशाद् वर्षात्

brahmacaryaṃ ca ṣoḍaśād varṣāt

---

1.5.10

अतो गोदानं दारकर्म चास्य

ato godānaṃ dārakarma cāsya

---

1.5.11

नित्यश् च विद्यावृद्धसम्योगो विनयवृद्ध्यर्थम्, तन्मूलत्वाद् विनयस्य

nityaś ca vidyāvṛddhasamyogo vinayavṛddhyartham, tanmūlatvād vinayasya

---

1.5.12

पूर्वम् अहर्भागं हस्त्यश्वरथप्रहरणविद्यासु विनयं गच्छेत्

pūrvam aharbhāgaṃ hastyaśvarathapraharaṇavidyāsu vinayaṃ gacchet

---

1.5.13

पश्चिमम् इतिहासश्रवणे

paścimam itihāsaśravaṇe

---

1.5.14

पुराणम् इतिवृत्तम् आख्यायिकोदाहरणं धर्मशास्त्रम् अर्थशास्त्रं चेतीतिहासः

purāṇam itivṛttam ākhyāyikodāharaṇaṃ dharmaśāstram arthaśāstraṃ cetītihāsaḥ

---

1.5.15

शेषम् अहोरात्रभागम् अपूर्वग्रहणं गृहीतपरिचयं च कुर्यात्, अगृहीतानाम् आभीक्ष्ण्यश्रवणं च

śeṣam ahorātrabhāgam apūrvagrahaṇaṃ gṛhītaparicayaṃ ca kuryāt, agṛhītānām ābhīkṣṇyaśravaṇaṃ ca

---

1.5.16

श्रुताद्द् हि प्रज्ञोपजायते प्रज्ञाया योगो योगाद् आत्मवत्तेति विद्यानां सामर्थ्यम् // कz01.5.17अब्/ विद्याविनीतो राजा हि प्रजानां विनये रतः / कz01.5.17च्द्/ अनन्यां पृथिवीं भुङ्क्ते सर्वभूतहिते रतः //ए (षेच्तिओन्.3: चोन्त्रोल् ओवेर् थे सेन्सेस्, (इ) चस्तिन्ग् ओउत् थे ग्रोउप् ओf सिx एनेमिएस्)

śrutādd hi prajñopajāyate prajñāyā yogo yogād ātmavatteti vidyānāṃ sāmarthyam // kaz01.5.17ab/ vidyāvinīto rājā hi prajānāṃ vinaye rataḥ / kaz01.5.17cd/ ananyāṃ pṛthivīṃ bhuṅkte sarvabhūtahite rataḥ //e (ṣection.3: control over the senses, (i) casting out the group of six enemies)

1.6.1

विद्या विनयहेतुर् इन्द्रियजयः कामक्रोधलोभमानमदहर्षत्यागात् कार्यः

vidyā vinayahetur indriyajayaḥ kāmakrodhalobhamānamadaharṣatyāgāt kāryaḥ

---

1.6.2

कर्णत्वगक्षिजिह्वाघ्राणेन्द्रियाणां शब्दस्पर्शरूपरसगन्धेष्व् अविप्रतिपत्तिर् इन्द्रियजयः, शास्त्रानुष्ठानं वा

karṇatvagakṣijihvāghrāṇendriyāṇāṃ śabdasparśarūparasagandheṣv avipratipattir indriyajayaḥ, śāstrānuṣṭhānaṃ vā

---

1.6.3

कृत्स्नं हि शास्त्रम् इदम् इन्द्रियजयः

kṛtsnaṃ hi śāstram idam indriyajayaḥ

---

1.6.4

तद् विरुद्धवृत्तिर् अवश्येन्द्रियश् चातुरन्तो अपि राजा सद्यो विनश्यति

tad viruddhavṛttir avaśyendriyaś cāturanto api rājā sadyo vinaśyati

---

1.6.5

यथा दाण्डक्यो नाम भोजः कामाद् ब्राह्मणकन्याम् अभिमन्यमानः स-बन्धुराष्ट्रो विननाश, करालश् च वैदेहः

yathā dāṇḍakyo nāma bhojaḥ kāmād brāhmaṇakanyām abhimanyamānaḥ sa-bandhurāṣṭro vinanāśa, karālaś ca vaidehaḥ

---

1.6.6

कोपाज् जनमेजयो ब्राह्मणेषु विक्रान्तः, तालजङ्घश् च भृगुषु

kopāj janamejayo brāhmaṇeṣu vikrāntaḥ, tālajaṅghaś ca bhṛguṣu

---

1.6.7

लोभाद् ऐलश् चातुर्वर्ण्यम् अत्याहारयमाणः, सौवीरश् चाजबिन्दुः

lobhād ailaś cāturvarṇyam atyāhārayamāṇaḥ, sauvīraś cājabinduḥ

---

1.6.8

मानाद् रावणः परदारान् अप्रयच्छन्, दुर्योधनो राज्याद् अंशं च

mānād rāvaṇaḥ paradārān aprayacchan, duryodhano rājyād aṃśaṃ ca

---

1.6.9

मदाद् दम्भोद्भवो भूतावमानी, हैहयश् चार्जुनः

madād dambhodbhavo bhūtāvamānī, haihayaś cārjunaḥ

---

1.6.10

हर्षाद् वातापिर् अगस्त्यम् अत्यासादयन्, वृष्णिसंघश् च द्वैपायनम् इति // कz01.6.11अब्/ एते चान्ये च बहवः शत्रुषड्वर्गम् आश्रिताः / कz01.6.11च्द्/ स-बन्धुराष्ट्रा राजानो विनेशुर् अजितेन्द्रियाः // कz01.6.12अब्/ शत्रुषड्वर्गम् उत्सृज्य जामदग्न्यो जितेन्द्रियः / कz01.6.12च्द्/ अम्बरीषश् च नाभागो बुभुजाते चिरं महीम् //ए ((ई) ठे लिfए ओf अ सगे-लिके किन्ग्)

harṣād vātāpir agastyam atyāsādayan, vṛṣṇisaṃghaś ca dvaipāyanam iti // kaz01.6.11ab/ ete cānye ca bahavaḥ śatruṣaḍvargam āśritāḥ / kaz01.6.11cd/ sa-bandhurāṣṭrā rājāno vineśur ajitendriyāḥ // kaz01.6.12ab/ śatruṣaḍvargam utsṛjya jāmadagnyo jitendriyaḥ / kaz01.6.12cd/ ambarīṣaś ca nābhāgo bubhujāte ciraṃ mahīm //e ((ī) ṭhe life of a sage-like king)

1.7.1

तस्माद् अरिषड्वर्गत्यागेनेन्द्रियजयं कुर्वीत, वृद्धसम्योगेन प्रज्ञाम्, चारेण चक्षुः, उत्थानेन योगक्षेमसाधनम्, कार्यानुशासनेन स्वधर्मस्थापनम्, विनयं विद्योपदेशेन, लोकप्रियत्वम् अर्थसम्योगेन वृत्तिम्

tasmād ariṣaḍvargatyāgenendriyajayaṃ kurvīta, vṛddhasamyogena prajñām, cāreṇa cakṣuḥ, utthānena yogakṣemasādhanam, kāryānuśāsanena svadharmasthāpanam, vinayaṃ vidyopadeśena, lokapriyatvam arthasamyogena vṛttim

---

1.7.2

एवं वश्येन्द्रियः परस्त्रीद्रव्यहिंसाश् च वर्जयेत्, स्वप्नं लौल्यम् अनृतम् उद्धतवेषत्वम् अनर्थ्यसम्योगम् अधर्मसम्युक्तम् अनर्थसम्युक्तं च व्यवहारम्

evaṃ vaśyendriyaḥ parastrīdravyahiṃsāś ca varjayet, svapnaṃ laulyam anṛtam uddhataveṣatvam anarthyasamyogam adharmasamyuktam anarthasamyuktaṃ ca vyavahāram

---

1.7.3

धर्मार्थाविरोधेन कामं सेवेत, न निह्सुखः स्यात्

dharmārthāvirodhena kāmaṃ seveta, na nihsukhaḥ syāt

---

1.7.4

समं वा त्रिवर्गम् अन्योन्यानुबद्धम्

samaṃ vā trivargam anyonyānubaddham

---

1.7.5

एको ह्य् अत्यासेवितो धर्मार्थकामानाम् आत्मानम् इतरौ च पीडयति

eko hy atyāsevito dharmārthakāmānām ātmānam itarau ca pīḍayati

---

1.7.6

अर्थैव प्रधानेति कौटिल्यः

arthaiva pradhāneti kauṭilyaḥ

---

1.7.7

अर्थमूलौ हि धर्मकामाव् इति

arthamūlau hi dharmakāmāv iti

---

1.7.8

मर्यादां स्थापयेद् आचार्यान् अमात्यान् वा, यैनम् अपाय स्थानेभ्यो वारयेयुः, छायानालिकाप्रतोदेन वा रहसि प्रमाद्यन्तम् अभितुदेयुः // कz01.7.09अब्/ सहायसाध्यं राजत्वं चक्रम् एकं न वर्तते / कz01.7.09च्द्/ कुर्वीत सचिवांस् तस्मात् तेषां च शृणुयान् मतम् //ए (अप्पोइन्त्मेन्त् ओf मिनिस्तेर्स्)

maryādāṃ sthāpayed ācāryān amātyān vā, yainam apāya sthānebhyo vārayeyuḥ, chāyānālikāpratodena vā rahasi pramādyantam abhitudeyuḥ // kaz01.7.09ab/ sahāyasādhyaṃ rājatvaṃ cakram ekaṃ na vartate / kaz01.7.09cd/ kurvīta sacivāṃs tasmāt teṣāṃ ca śṛṇuyān matam //e (appointment of ministers)

1.8.1

"सहाध्यायिनो अमात्यान् कुर्वीत, दृष्टशौचसामर्थ्यत्वात्" इति भारद्वाजः

"sahādhyāyino amātyān kurvīta, dṛṣṭaśaucasāmarthyatvāt" iti bhāradvājaḥ

---

1.8.2

"ते ह्य् अस्य विश्वास्या भवन्ति" इति

"te hy asya viśvāsyā bhavanti" iti

---

1.8.3

नेति विशालाक्षः

neti viśālākṣaḥ

---

1.8.4

"सहक्रीडितत्वात् परिभवन्त्य् एनम्

"sahakrīḍitatvāt paribhavanty enam

---

1.8.5

ये ह्य् अस्य गुह्यसधर्माणस् तान् अमात्यान् कुर्वीत, समानशीलव्यसनत्वात्

ye hy asya guhyasadharmāṇas tān amātyān kurvīta, samānaśīlavyasanatvāt

---

1.8.6

ते ह्य् अस्य मर्मज्ञभयान् नापराध्यन्ति" इति

te hy asya marmajñabhayān nāparādhyanti" iti

---

1.8.7

"साधारणैष दोषः" इति पाराशराः

"sādhāraṇaiṣa doṣaḥ" iti pārāśarāḥ

---

1.8.8

"तेषाम् अपि मर्मज्ञभयात् कृताकृतान्य् अनुवर्तेत // कz01.8.09अब्/ यावद्भ्यो गुह्यम् आचष्टे जनेभ्यः पुरुषाधिपः / कz01.8.09च्द्/ अवशः कर्मणा तेन वश्यो भवति तावताम्

"teṣām api marmajñabhayāt kṛtākṛtāny anuvarteta // kaz01.8.09ab/ yāvadbhyo guhyam ācaṣṭe janebhyaḥ puruṣādhipaḥ / kaz01.8.09cd/ avaśaḥ karmaṇā tena vaśyo bhavati tāvatām

---

1.8.10

यैनम् आपत्सु प्राणाबाधयुक्तास्व् अनुगृह्णीयुस् तान् अमात्यान् कुर्वीत, दृष्टानुरागत्वात्" इति

yainam āpatsu prāṇābādhayuktāsv anugṛhṇīyus tān amātyān kurvīta, dṛṣṭānurāgatvāt" iti

---

1.8.11

नेति पिशुनः

neti piśunaḥ

---

1.8.12

"भक्तिर् एषा न बुद्धिगुणः

"bhaktir eṣā na buddhiguṇaḥ

---

1.8.13

संख्यातार्थेषु कर्मसु नियुक्ता ये यथादिष्टम् अर्थं सविशेषं वा कुर्युस् तान् अमात्यान् कुर्वीत, दृष्टगुणत्वात्" इति

saṃkhyātārtheṣu karmasu niyuktā ye yathādiṣṭam arthaṃ saviśeṣaṃ vā kuryus tān amātyān kurvīta, dṛṣṭaguṇatvāt" iti

---

1.8.14

नेति कौणपदन्तः

neti kauṇapadantaḥ

---

1.8.15

"अन्यैर् अमात्यगुणैर् अयुक्ता ह्य् एते

"anyair amātyaguṇair ayuktā hy ete

---

1.8.16

पितृपैतामहान् अमात्यान् कुर्वीत, दृष्टावदानत्वात्

pitṛpaitāmahān amātyān kurvīta, dṛṣṭāvadānatvāt

---

1.8.17

ते ह्य् एनम् अपचरन्तम् अपि न त्यजन्ति, सगन्धत्वात्

te hy enam apacarantam api na tyajanti, sagandhatvāt

---

1.8.18

अमानुषेष्व् अपि चैतद् दृश्यते

amānuṣeṣv api caitad dṛśyate

---

1.8.19

गावो ह्य् असगन्धं गोगणम् अतिक्रम्य सगन्धेष्व् एवावतिष्ठन्ते" इति

gāvo hy asagandhaṃ gogaṇam atikramya sagandheṣv evāvatiṣṭhante" iti

---

1.8.20

नेति वातव्याधिः

neti vātavyādhiḥ

---

1.8.21

"ते ह्य् अस्य सर्वम् अवगृह्य स्वामिवत् प्रचरन्ति

"te hy asya sarvam avagṛhya svāmivat pracaranti

---

1.8.22

तस्मान् नीतिविदो नवान् अमात्यान् कुर्वीत

tasmān nītivido navān amātyān kurvīta

---

1.8.23

नवास् तु यमस्थाने दण्डधरं मन्यमाना नापराध्यन्ति" इति

navās tu yamasthāne daṇḍadharaṃ manyamānā nāparādhyanti" iti

---

1.8.24

नेति बाहुदन्ती पुत्रः

neti bāhudantī putraḥ

---

1.8.25

"शास्त्रविद् अदृष्टकर्मा कर्मसु विषादं गच्छेत्

"śāstravid adṛṣṭakarmā karmasu viṣādaṃ gacchet

---

1.8.26

तस्माद् अभिजनप्रज्ञाशौचशौर्यानुरागयुक्तान् अमात्यान् कुर्वीत, गुणप्राधान्यात्" इति

tasmād abhijanaprajñāśaucaśauryānurāgayuktān amātyān kurvīta, guṇaprādhānyāt" iti

---

1.8.27

सर्वम् उपपन्नम् इति कौटिल्यः

sarvam upapannam iti kauṭilyaḥ

---

1.8.28

कार्यसामर्थ्याद्द् हि पुरुषसामर्थ्यं कल्प्यते // कz01.8.29अब्/ सामर्थ्यश् च विभज्यामात्यविभवं देशकालौ च कर्म च / कz01.8.29च्द्/ अमात्याः सर्व एवैते कार्याः स्युर् न तु मन्त्रिणः //ए (अप्पोइन्त्मेन्त् ओf चोउन्सेल्लोर्स् अन्द् छप्लैन्)

kāryasāmarthyādd hi puruṣasāmarthyaṃ kalpyate // kaz01.8.29ab/ sāmarthyaś ca vibhajyāmātyavibhavaṃ deśakālau ca karma ca / kaz01.8.29cd/ amātyāḥ sarva evaite kāryāḥ syur na tu mantriṇaḥ //e (appointment of counsellors and chaplain)

1.9.1

जानपदो अभिजातः स्ववग्रहः कृतशिल्पश् चक्षुष्मान् प्राज्ञो धारयिष्णुर् दक्षो वाग्मी प्रगल्भः प्रतिपत्तिमान् उत्साहप्रभावयुक्तः क्लेशसहः शुचिर् मैत्रो दृढभक्तिः शीलबलारोग्यसत्त्वयुक्तः स्तम्भचापलहीनः सम्प्रियो वैराणाम् अकर्तेत्य् अमात्यसम्पत्

jānapado abhijātaḥ svavagrahaḥ kṛtaśilpaś cakṣuṣmān prājño dhārayiṣṇur dakṣo vāgmī pragalbhaḥ pratipattimān utsāhaprabhāvayuktaḥ kleśasahaḥ śucir maitro dṛḍhabhaktiḥ śīlabalārogyasattvayuktaḥ stambhacāpalahīnaḥ sampriyo vairāṇām akartety amātyasampat

---

1.9.2

अतः पादार्घगुणहीनौ मध्यमावरौ

ataḥ pādārghaguṇahīnau madhyamāvarau

---

1.9.3

तेषां जनपदभिजनम् अवग्रहं चाप्ततः परीक्षेत, समानविद्येभ्यः शिल्पं शास्त्रचक्षुष्मत्तां च, कर्मारम्भेषु प्रज्ञां धारयिष्णुतां दाक्ष्यं च, कथायोगेषु वाग्मित्वं प्रागल्भ्यं प्रतिभानवत्त्वं च, संवासिभ्यः शीलबलारोग्यसत्त्वयोगम् अस्तम्भम् अचापलं च, प्रत्यक्षतः सम्प्रियत्वम् अवैरत्वं च

teṣāṃ janapadabhijanam avagrahaṃ cāptataḥ parīkṣeta, samānavidyebhyaḥ śilpaṃ śāstracakṣuṣmattāṃ ca, karmārambheṣu prajñāṃ dhārayiṣṇutāṃ dākṣyaṃ ca, kathāyogeṣu vāgmitvaṃ prāgalbhyaṃ pratibhānavattvaṃ ca, saṃvāsibhyaḥ śīlabalārogyasattvayogam astambham acāpalaṃ ca, pratyakṣataḥ sampriyatvam avairatvaṃ ca

---

1.9.4

प्रत्यक्षपरोक्षानुमेया हि राजवृत्तिः

pratyakṣaparokṣānumeyā hi rājavṛttiḥ

---

1.9.5

स्वयं द्र्ष्टं प्रत्यक्षम्

svayaṃ drṣṭaṃ pratyakṣam

---

1.9.6

परोपदिष्टं परोक्षम्

paropadiṣṭaṃ parokṣam

---

1.9.7

कर्मसु कृतेनाकृतावेक्षणम् अनुमेयम्

karmasu kṛtenākṛtāvekṣaṇam anumeyam

---

1.9.8

यौगपद्यात् तु कर्मणाम् अनेकत्वाद् अनेकस्थत्वाच् च देशकालात्ययो मा भूद् इति परोक्षम् अमात्यैः कारयेत् // इत्य् अमात्यकर्म

yaugapadyāt tu karmaṇām anekatvād anekasthatvāc ca deśakālātyayo mā bhūd iti parokṣam amātyaiḥ kārayet // ity amātyakarma

---

1.9.9

पुरोहितम् उदितोदितकुलशीलं स-अङ्गे वेदे दैवे निमित्ते दण्डनीत्यां चाभिविनीतम् आपदां दैवमानुषीणाम् अथर्वभिर् उपायैश् च प्रतिकर्तारं कुर्वीत

purohitam uditoditakulaśīlaṃ sa-aṅge vede daive nimitte daṇḍanītyāṃ cābhivinītam āpadāṃ daivamānuṣīṇām atharvabhir upāyaiś ca pratikartāraṃ kurvīta

---

1.9.10

तम् आचार्यं शिष्यः पितरं पुत्रो भृत्यः स्वामिनम् इव चानुवर्तेत // कz01.9.11अब्/ ब्राह्मणेनैधितं क्षत्रं मन्त्रिमन्त्राभिमन्त्रितम् / कz01.9.11च्द्/ जयत्य् अजितम् अत्यन्तं शास्त्रानुगमशस्त्रितम् //ए (अस्चेर्तैन्मेन्त् ओf थे इन्तेग्रित्य् ओर् थे अब्सेन्चे ओf इन्तेग्रित्य् ओf मिनिस्तेर् ब्य् मेअन्स् ओf सेच्रेत् तेस्त्स्)

tam ācāryaṃ śiṣyaḥ pitaraṃ putro bhṛtyaḥ svāminam iva cānuvarteta // kaz01.9.11ab/ brāhmaṇenaidhitaṃ kṣatraṃ mantrimantrābhimantritam / kaz01.9.11cd/ jayaty ajitam atyantaṃ śāstrānugamaśastritam //e (ascertainment of the integrity or the absence of integrity of minister by means of secret tests)

1.10.1

मन्त्रिपुरोहितसखः सामान्येष्व् अधिकरणेषु स्थापयित्वामात्यान् उपधाभिः शोधयेत्

mantripurohitasakhaḥ sāmānyeṣv adhikaraṇeṣu sthāpayitvāmātyān upadhābhiḥ śodhayet

---

1.10.2

पुरोहितम् अयाज्ययाजनाध्यापने नियुक्तम् अमृष्यमाणं राजावक्षिपेत्

purohitam ayājyayājanādhyāpane niyuktam amṛṣyamāṇaṃ rājāvakṣipet

---

1.10.3

स सत्त्रिभिः शपथपूर्वम् एकैकम् अमात्यम् उपजापयेत् "अधार्मिको अयं राजा, साधु धार्मिकम् अन्यम् अस्य तत्कुलीनम् अपरुद्धं कुल्यम् एकप्रग्रहं सामन्तम् आटविकम् औपपादिकं वा प्रतिपादयामः, सर्वेषाम् एतद् रोचते, कथं वा तव" इति

sa sattribhiḥ śapathapūrvam ekaikam amātyam upajāpayet "adhārmiko ayaṃ rājā, sādhu dhārmikam anyam asya tatkulīnam aparuddhaṃ kulyam ekapragrahaṃ sāmantam āṭavikam aupapādikaṃ vā pratipādayāmaḥ, sarveṣām etad rocate, kathaṃ vā tava" iti

---

1.10.4

प्रत्याख्याने शुचिः / इति धर्मोपधा

pratyākhyāne śuciḥ / iti dharmopadhā

---

1.10.5

सेनापतिर् असत्प्रग्रहेणावक्षिप्तः सत्त्रिभिर् एकैकम् अमात्यम् उपजापयेत् लोभनीयेनार्थेन राजविनाशाय, "सर्वेषाम् एतद् रोचते, कथं वा तव" इति

senāpatir asatpragraheṇāvakṣiptaḥ sattribhir ekaikam amātyam upajāpayet lobhanīyenārthena rājavināśāya, "sarveṣām etad rocate, kathaṃ vā tava" iti

---

1.10.6

प्रत्याख्याने शुचिः / इत्य् अर्थोपधा

pratyākhyāne śuciḥ / ity arthopadhā

---

1.10.7

परिव्राजिका लब्धविश्वासान्तःपुरे कृतसत्कारा महामात्रम् एकैकम् उपजपेत् "राजमहिषी त्वां कामयते कृतसमागमोपाया, महान् अर्थश् च ते भविष्यति" इति

parivrājikā labdhaviśvāsāntaḥpure kṛtasatkārā mahāmātram ekaikam upajapet "rājamahiṣī tvāṃ kāmayate kṛtasamāgamopāyā, mahān arthaś ca te bhaviṣyati" iti

---

1.10.8

प्रत्याख्याने शुचिः / इति कामोपधा

pratyākhyāne śuciḥ / iti kāmopadhā

---

1.10.9

प्रहवणनिमित्तम् एको अमात्यः सर्वान् अमात्यान् आवाहयेत्

prahavaṇanimittam eko amātyaḥ sarvān amātyān āvāhayet

---

1.10.10

तेनोद्वेगेन राजा तान् अवरुन्ध्यात्

tenodvegena rājā tān avarundhyāt

---

1.10.11

कापटिकश् चात्र पूर्वावरुद्धस् तेषाम् अर्थमानावक्षिप्तम् एकैकम् अमात्यम् उपजपेत् "असत् प्रवृत्तो अयं राजा, साध्व् एनं हत्वान्यं प्रतिपादयामः, सर्वेषाम् एतद् रोचते, कथं वा तव" इति

kāpaṭikaś cātra pūrvāvaruddhas teṣām arthamānāvakṣiptam ekaikam amātyam upajapet "asat pravṛtto ayaṃ rājā, sādhv enaṃ hatvānyaṃ pratipādayāmaḥ, sarveṣām etad rocate, kathaṃ vā tava" iti

---

1.10.12

प्रत्याख्याने शुचिः / इति भयोपधा

pratyākhyāne śuciḥ / iti bhayopadhā

---

1.10.13

तत्र धर्मोपधाशुद्धान् धर्मस्थीयकण्टकशोधनेषु कर्मसु स्थापयेत्, अर्थोपधाशुद्धान् समाहर्तृसम्निधातृनिचयकर्मसु, कामोपधा शुद्धान् बाह्याभ्यन्तरविहाररक्षासु, भयोपधाशुद्धान् आसन्नकार्येषु राज्ञः

tatra dharmopadhāśuddhān dharmasthīyakaṇṭakaśodhaneṣu karmasu sthāpayet, arthopadhāśuddhān samāhartṛsamnidhātṛnicayakarmasu, kāmopadhā śuddhān bāhyābhyantaravihārarakṣāsu, bhayopadhāśuddhān āsannakāryeṣu rājñaḥ

---

1.10.14

सर्वोपधाशुद्धान् मन्त्रिणः कुर्यात्

sarvopadhāśuddhān mantriṇaḥ kuryāt

---

1.10.15

सर्वत्राशुचीन् खनिद्रव्यहस्तिवनकर्मान्तेषु उपयोजयेत् // कz01.10.16अब्/ त्रिवर्गभयसंशुद्धान् अमात्यान् स्वेषु कर्मसु / कz01.10.16च्द्/ अधिकुर्याद् यथा शौचम् इत्य् आचार्या व्यवस्थिताः // कz01.10.17अब्/ न त्व् एव कुर्याद् आत्मानं देवीं वा लक्ष्यम् ईश्वरः / कz01.10.17च्द्/ शौचहेतोर् अमात्यानाम् एतत् कौटिल्यदर्शनम् // कz01.10.18अब्/ न दूषणम् अदुष्टस्य विषेणेवाम्भसश् चरेत् / कz01.10.18च्द्/ कदाचिद्द् हि प्रदुष्टस्य नाधिगम्येत भेषजम् // कz01.10.19अब्/ कृता च कलुषाबुद्धिर् उपधाभिश् चतुर्विधा / कz01.10.19च्द्/ नागत्वान्तं निवर्तेत स्थिता सत्त्ववतां धृतौ // कz01.10.20अब्/ तस्माद् बाह्यम् अधिष्ठानं कृत्वा कार्ये चतुर्विधे / कz01.10.20च्द्/ शौचाशौचम् अमात्यानां राजा मार्गेत सत्त्रिभिः //ए (अप्पोइन्त्मेन्त् ओf पेर्सोन्स् इन् सेच्रेत् सेर्विचे)

sarvatrāśucīn khanidravyahastivanakarmānteṣu upayojayet // kaz01.10.16ab/ trivargabhayasaṃśuddhān amātyān sveṣu karmasu / kaz01.10.16cd/ adhikuryād yathā śaucam ity ācāryā vyavasthitāḥ // kaz01.10.17ab/ na tv eva kuryād ātmānaṃ devīṃ vā lakṣyam īśvaraḥ / kaz01.10.17cd/ śaucahetor amātyānām etat kauṭilyadarśanam // kaz01.10.18ab/ na dūṣaṇam aduṣṭasya viṣeṇevāmbhasaś caret / kaz01.10.18cd/ kadācidd hi praduṣṭasya nādhigamyeta bheṣajam // kaz01.10.19ab/ kṛtā ca kaluṣābuddhir upadhābhiś caturvidhā / kaz01.10.19cd/ nāgatvāntaṃ nivarteta sthitā sattvavatāṃ dhṛtau // kaz01.10.20ab/ tasmād bāhyam adhiṣṭhānaṃ kṛtvā kārye caturvidhe / kaz01.10.20cd/ śaucāśaucam amātyānāṃ rājā mārgeta sattribhiḥ //e (appointment of persons in secret service)

1.11.1

उपधाभिः शुद्धामात्यवर्गो गूढपुरुषान् उत्पादयेत् कापटिकोदास्थितगृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनान् सत्त्रितीष्क्णरसदभिक्षुकीश् च

upadhābhiḥ śuddhāmātyavargo gūḍhapuruṣān utpādayet kāpaṭikodāsthitagṛhapatikavaidehakatāpasavyañjanān sattritīṣkṇarasadabhikṣukīś ca

---

1.11.2

परमर्मज्ञः प्रगल्भश् छात्रः कापटिकः

paramarmajñaḥ pragalbhaś chātraḥ kāpaṭikaḥ

---

1.11.3

तम् अर्थमानाभ्यां प्रोत्साह्य मन्त्री ब्रूयात् "राजानं मां च प्रमाणं कृत्वा यस्य यद् अकुशलं पश्यसि तत् तदानीम् एव प्रत्यादिश" इति

tam arthamānābhyāṃ protsāhya mantrī brūyāt "rājānaṃ māṃ ca pramāṇaṃ kṛtvā yasya yad akuśalaṃ paśyasi tat tadānīm eva pratyādiśa" iti

---

1.11.4

प्रव्रज्या प्रत्यवसितः प्रज्ञाशौचयुक्त उदास्थितः

pravrajyā pratyavasitaḥ prajñāśaucayukta udāsthitaḥ

---

1.11.5

स वार्त्ताकर्मप्रदिष्टायां भूमौ प्रभूतहिरण्यान्तेवासी कर्म कारयेत्

sa vārttākarmapradiṣṭāyāṃ bhūmau prabhūtahiraṇyāntevāsī karma kārayet

---

1.11.6

कर्मफलाच् च सर्वप्रव्रजितानां ग्रासाच्छादनावसथान् प्रतिविदध्यात्

karmaphalāc ca sarvapravrajitānāṃ grāsācchādanāvasathān pratividadhyāt

---

1.11.7

वृत्तिकामांश् चोपजपेत् "एतेनैव वेषेण राजार्थश् चरितव्यो भक्तवेतनकाले चोपस्थातव्यम्" इति

vṛttikāmāṃś copajapet "etenaiva veṣeṇa rājārthaś caritavyo bhaktavetanakāle copasthātavyam" iti

---

1.11.8

सर्वप्रव्रजिताश् च स्वं स्वं वर्गम् एवम् उपजपेयुः

sarvapravrajitāś ca svaṃ svaṃ vargam evam upajapeyuḥ

---

1.11.9

कर्षको वृत्तिक्षीणः प्रज्ञाशौचयुक्तो गृहपतिकव्यञ्जनः

karṣako vṛttikṣīṇaḥ prajñāśaucayukto gṛhapatikavyañjanaḥ

---

1.11.10

स कृषिकर्मप्रदिष्टायां भूमौ इति समानं पूर्वेण

sa kṛṣikarmapradiṣṭāyāṃ bhūmau iti samānaṃ pūrveṇa

---

1.11.11

वाणिजको वृत्तिक्षीणः प्रज्ञाशौचयुक्तो वैदेहकव्यञ्जनः

vāṇijako vṛttikṣīṇaḥ prajñāśaucayukto vaidehakavyañjanaḥ

---

1.11.12

स वणिक्कर्मप्रदिष्टायां भूमौ इति समानं पूर्वेण

sa vaṇikkarmapradiṣṭāyāṃ bhūmau iti samānaṃ pūrveṇa

---

1.11.13

मुण्डो जटिलो वा वृत्तिकामस् तापसव्यञ्जनः

muṇḍo jaṭilo vā vṛttikāmas tāpasavyañjanaḥ

---

1.11.14

स नगराभ्याशे प्रभूतमुण्डजटिलान्तेवासी शाकं यवमुष्टिं वा मासद्विमासान्तरं प्रकाशम् अश्नीयात्, गूढम् इष्टम् आहारम्

sa nagarābhyāśe prabhūtamuṇḍajaṭilāntevāsī śākaṃ yavamuṣṭiṃ vā māsadvimāsāntaraṃ prakāśam aśnīyāt, gūḍham iṣṭam āhāram

---

1.11.15

वैदेहकान्तेवासिनश् चैनं समिद्धयोगैर् अर्चयेयुः

vaidehakāntevāsinaś cainaṃ samiddhayogair arcayeyuḥ

---

1.11.16

शिष्याश् चास्यावेदयेयुः "असौ सिद्धः सामेधिकः" इति

śiṣyāś cāsyāvedayeyuḥ "asau siddhaḥ sāmedhikaḥ" iti

---

1.11.17

समेधाशास्तिभिश् चाभिगतानाम् अङ्गविद्यया शिष्यसंज्ञाभिश् च कर्माण्य् अभिजने अवसितान्य् आदिशेत् अल्पलाभम् अग्निदाहं चोरभयं दूष्यवधं तुष्टिदानं विदेशप्रवृत्तिज्ञानम्, "इदम् अद्य श्वो वा भविष्यति, इदं वा राजा करिष्यति" इति

samedhāśāstibhiś cābhigatānām aṅgavidyayā śiṣyasaṃjñābhiś ca karmāṇy abhijane avasitāny ādiśet alpalābham agnidāhaṃ corabhayaṃ dūṣyavadhaṃ tuṣṭidānaṃ videśapravṛttijñānam, "idam adya śvo vā bhaviṣyati, idaṃ vā rājā kariṣyati" iti

---

1.11.18

तद् अस्य गूढाः सत्त्रिणश् च सम्पादयेयुः

tad asya gūḍhāḥ sattriṇaś ca sampādayeyuḥ

---

1.11.19

सत्त्वप्रज्ञावाक्यशक्तिसम्पन्नानां राजभाग्यम् अनुव्याहरेत्, मन्त्रिसम्योगं च ब्रूयात्

sattvaprajñāvākyaśaktisampannānāṃ rājabhāgyam anuvyāharet, mantrisamyogaṃ ca brūyāt

---

1.11.20

मन्त्री चैषां वृत्तिकर्मभ्यां वियतेत

mantrī caiṣāṃ vṛttikarmabhyāṃ viyateta

---

1.11.21

ये च कारणाद् अभिक्रुद्धास् तान् अर्थमानाभ्यां शमयेत्, अकारणक्रुद्धांस् तूष्णीं दण्डेन, राजद्विष्टकारिणश् च // कz01.11.22अब्/ पूजिताश् चार्थमानाभ्यां राज्ञा राजोपजीविनाम् / कz01.11.22च्द्/ जानीयुः शौचम् इत्य् एताः पञ्चसंस्थाः प्रकीर्तिताः //ए (अप्पोइन्त्मेन्त् ओf रोविन्ग् स्पिएस्^ ऋउलेस् fओर् सेच्रेत् सेर्वन्त्स्)

ye ca kāraṇād abhikruddhās tān arthamānābhyāṃ śamayet, akāraṇakruddhāṃs tūṣṇīṃ daṇḍena, rājadviṣṭakāriṇaś ca // kaz01.11.22ab/ pūjitāś cārthamānābhyāṃ rājñā rājopajīvinām / kaz01.11.22cd/ jānīyuḥ śaucam ity etāḥ pañcasaṃsthāḥ prakīrtitāḥ //e (appointment of roving spies^ ṛules for secret servants)

1.12.1

ये चाप्य् अस्मबन्धिनो अवश्यभर्तव्यास् ते लक्षणम् अङ्गविद्यां जम्भकविद्यां मायागतम् आश्रमधर्मं निमित्तम् अन्तरचक्रम् इत्य् अधीयानाः सत्त्रिणः, संसर्गविद्यां च

ye cāpy asmabandhino avaśyabhartavyās te lakṣaṇam aṅgavidyāṃ jambhakavidyāṃ māyāgatam āśramadharmaṃ nimittam antaracakram ity adhīyānāḥ sattriṇaḥ, saṃsargavidyāṃ ca

---

1.12.2

ये जनपदे शूरास् त्यक्तात्मानो हस्तिनं व्यालं वा द्रव्यहेतोः प्रतियोधयेयुस् ते तीक्ष्णाः

ye janapade śūrās tyaktātmāno hastinaṃ vyālaṃ vā dravyahetoḥ pratiyodhayeyus te tīkṣṇāḥ

---

1.12.3

ये बन्धुषु निह्स्नेहाः क्रूरा अलसाश् च ते रसदाः

ye bandhuṣu nihsnehāḥ krūrā alasāś ca te rasadāḥ

---

1.12.4

परिव्राजिका वृत्तिकामा दरिद्रा विधवा प्रगल्भा ब्राह्मण्य् अन्तःपुरे कृतसत्कारा महामात्रकुलान्य् अभिगच्छेत्

parivrājikā vṛttikāmā daridrā vidhavā pragalbhā brāhmaṇy antaḥpure kṛtasatkārā mahāmātrakulāny abhigacchet

---

1.12.5

एतया मुण्डा वृषल्यो व्याख्याताः // इति संचाराः

etayā muṇḍā vṛṣalyo vyākhyātāḥ // iti saṃcārāḥ

---

1.12.6

तान् राजा स्वविषये मन्त्रिपुरोहितसेनापतियुवराजदौवारिकान्तर्वंशिकप्रशास्तृसमाहर्तृसम्निधातृप्रदेष्टृनायकपौरव्यावहारिककार्मान्तिकमन्त्रिपरिषदध्यक्षदण्डदुर्गान्तपालाटविकेषु श्रद्धेयदेशवेषशिल्पभाषाभिजनापदेशान् भक्तितः सामर्थ्ययोगाच् चापसर्पयेत्

tān rājā svaviṣaye mantripurohitasenāpatiyuvarājadauvārikāntarvaṃśikapraśāstṛsamāhartṛsamnidhātṛpradeṣṭṛnāyakapauravyāvahārikakārmāntikamantripariṣadadhyakṣadaṇḍadurgāntapālāṭavikeṣu śraddheyadeśaveṣaśilpabhāṣābhijanāpadeśān bhaktitaḥ sāmarthyayogāc cāpasarpayet

---

1.12.7

तेषां बाह्यं चारं छत्रभृङ्गारव्यजनपादुकासनयानवाहनोपग्राहिणस् तीक्ष्णा विद्युः

teṣāṃ bāhyaṃ cāraṃ chatrabhṛṅgāravyajanapādukāsanayānavāhanopagrāhiṇas tīkṣṇā vidyuḥ

---

1.12.8

तं सत्त्रिणः संस्थास्व् अर्पयेयुः

taṃ sattriṇaḥ saṃsthāsv arpayeyuḥ

---

1.12.9

सूदारालिकस्नापकसंवाहकास्तरककल्पकप्रसाधकोदकपरिचारका रसदाः कुब्जवामनकिरातमूकबधिरजडान्धच्छद्मानो नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवाः स्त्रियश् चाभ्यन्तरं चारं विद्युः

sūdārālikasnāpakasaṃvāhakāstarakakalpakaprasādhakodakaparicārakā rasadāḥ kubjavāmanakirātamūkabadhirajaḍāndhacchadmāno naṭanartakagāyanavādakavāgjīvanakuśīlavāḥ striyaś cābhyantaraṃ cāraṃ vidyuḥ

---

1.12.10

तं भिक्ष्क्यः संस्थास्व् अप्रयेयुः

taṃ bhikṣkyaḥ saṃsthāsv aprayeyuḥ

---

1.12.11

संस्थानाम् अन्तेवासिनः संज्ञालिपिभिश् चारसंचारं कुर्युः

saṃsthānām antevāsinaḥ saṃjñālipibhiś cārasaṃcāraṃ kuryuḥ

---

1.12.12

न चान्योन्यं संस्थास् ते वा विद्युः

na cānyonyaṃ saṃsthās te vā vidyuḥ

---

1.12.13

भिक्षुकीप्रतिषेधे द्वाह्स्थपरम्परा मातापितृव्यञ्जनाः शिल्पकारिकाः कुशीलवा दास्यो वा गीतपाठ्यवाद्यभाण्डगूढलेख्यसंज्ञाभिर् वा चारं निर्हरेयुः

bhikṣukīpratiṣedhe dvāhsthaparamparā mātāpitṛvyañjanāḥ śilpakārikāḥ kuśīlavā dāsyo vā gītapāṭhyavādyabhāṇḍagūḍhalekhyasaṃjñābhir vā cāraṃ nirhareyuḥ

---

1.12.14

दीर्घरोगोन्मादाग्निरसविसर्गेण वा गूढनिर्गमनम्

dīrgharogonmādāgnirasavisargeṇa vā gūḍhanirgamanam

---

1.12.15

त्रयाणाम् एकवाक्ये सम्प्रत्ययः

trayāṇām ekavākye sampratyayaḥ

---

1.12.16

तेषाम् अभीक्ष्णविनिपाते तूष्णींदण्डः प्रतिषेधः

teṣām abhīkṣṇavinipāte tūṣṇīṃdaṇḍaḥ pratiṣedhaḥ

---

1.12.17

कण्टकशोधनोक्ताश् चापसर्पाः परेषु कृतवेतना वसेयुर् असम्पातिनश् चारार्थम्

kaṇṭakaśodhanoktāś cāpasarpāḥ pareṣu kṛtavetanā vaseyur asampātinaś cārārtham

---

1.12.18

त उभयवेतनाः // कz01.12.19अब्/ गृहीतपुत्रदारांश् च कुर्याद् उभयवेतनान् / कz01.12.19च्द्/ तांश् चारिप्रहितान् विद्यात् तेषां शौचं च तद्विधैः // कz01.12.20अब्/ एवं शत्रौ च मित्रे च मध्यमे चावपेच् चरान् / कz01.12.20च्द्/ उदासीने च तेषां च तीर्थेष्व् अष्टादशस्व् अपि // कz01.12.21अब्/ अन्तर्गृहचरास् तेषां कुब्जवामनपण्डकाः / कz01.12.21च्द्/ शिल्पवत्यः स्त्रियो मूकाश् चित्राश् च म्लेच्छजातयः // कz01.12.22अब्/ दुर्गेषु वणिजः संस्था दुर्गान्ते सिद्धतापसाः / कz01.12.22च्द्/ कर्षकोदास्थिता राष्ट्रे राष्ट्रान्ते व्रजवासिनः // कz01.12.23अब्/ वने वनचराः कार्याः श्रमणाटविकादयः / कz01.12.23च्द्/ परप्रवृत्तिज्ञानार्थाः शीघ्राश्चारपरम्पराः // कz01.12.24अब्/ परस्य चैते बोद्धव्यास् तादृशैर् एव तादृशाः / कz01.12.24च्द्/ चारसंचारिणः संस्था गूढाश् चागूढसंज्ञिताः // कz01.12.25अब्/ अकृत्यान् कृत्यपक्षीयैर् दर्शितान् कार्यहेतुभिः / कz01.12.25च्द्/ परापसर्पज्ञानार्थं मुख्यान् अन्तेषु वासयेत् //ए (केएपिन्ग् अ wअत्छ् ओवेर् थे सेदुचिब्ले अन्द् नोन्-सेदुचिब्ले पर्तिएस् इन् ओनेऽस् ओwन् तेर्रितोर्य्)

ta ubhayavetanāḥ // kaz01.12.19ab/ gṛhītaputradārāṃś ca kuryād ubhayavetanān / kaz01.12.19cd/ tāṃś cāriprahitān vidyāt teṣāṃ śaucaṃ ca tadvidhaiḥ // kaz01.12.20ab/ evaṃ śatrau ca mitre ca madhyame cāvapec carān / kaz01.12.20cd/ udāsīne ca teṣāṃ ca tīrtheṣv aṣṭādaśasv api // kaz01.12.21ab/ antargṛhacarās teṣāṃ kubjavāmanapaṇḍakāḥ / kaz01.12.21cd/ śilpavatyaḥ striyo mūkāś citrāś ca mlecchajātayaḥ // kaz01.12.22ab/ durgeṣu vaṇijaḥ saṃsthā durgānte siddhatāpasāḥ / kaz01.12.22cd/ karṣakodāsthitā rāṣṭre rāṣṭrānte vrajavāsinaḥ // kaz01.12.23ab/ vane vanacarāḥ kāryāḥ śramaṇāṭavikādayaḥ / kaz01.12.23cd/ parapravṛttijñānārthāḥ śīghrāścāraparamparāḥ // kaz01.12.24ab/ parasya caite boddhavyās tādṛśair eva tādṛśāḥ / kaz01.12.24cd/ cārasaṃcāriṇaḥ saṃsthā gūḍhāś cāgūḍhasaṃjñitāḥ // kaz01.12.25ab/ akṛtyān kṛtyapakṣīyair darśitān kāryahetubhiḥ / kaz01.12.25cd/ parāpasarpajñānārthaṃ mukhyān anteṣu vāsayet //e (keeping a watch over the seducible and non-seducible parties in one's own territory)

1.13.1

कृतमहामात्रापसर्पः पौरजानपदान् अपसर्पयेत्

kṛtamahāmātrāpasarpaḥ paurajānapadān apasarpayet

---

1.13.2

सत्त्रिणो द्वन्द्विनस् तीर्थसभापूगजनसमवायेषु विवादं कुर्युः

sattriṇo dvandvinas tīrthasabhāpūgajanasamavāyeṣu vivādaṃ kuryuḥ

---

1.13.3

"सर्वगुणसम्पन्नश् चायं राजा श्रूयते, न चास्य कश्चिद् गुणो दृश्यते यः पौरजानपदान् दण्डकराभ्यां पीडयति" इति

"sarvaguṇasampannaś cāyaṃ rājā śrūyate, na cāsya kaścid guṇo dṛśyate yaḥ paurajānapadān daṇḍakarābhyāṃ pīḍayati" iti

---

1.13.4

तत्र येअनुप्रशंसेयुस् तान् इतरस् तं च प्रतिषेधयेत्

tatra yeanupraśaṃseyus tān itaras taṃ ca pratiṣedhayet

---

1.13.5

"मात्स्यन्यायाभिभूताः प्रजा मनुं वैवस्वतं राजानं चक्रिरे

"mātsyanyāyābhibhūtāḥ prajā manuṃ vaivasvataṃ rājānaṃ cakrire

---

1.13.6

धान्यषड्भागं पण्यदशभागं हिरण्यं चास्य भागधेयं प्रकल्पयाम्-आसुः

dhānyaṣaḍbhāgaṃ paṇyadaśabhāgaṃ hiraṇyaṃ cāsya bhāgadheyaṃ prakalpayām-āsuḥ

---

1.13.7

तेन भृता राजानः प्रजानां योगक्षेमावहाः

tena bhṛtā rājānaḥ prajānāṃ yogakṣemāvahāḥ

---

1.13.8

तेषां किल्बिषम् अदण्डकरा हरन्त्य् अयोगक्षेमावहाश् च प्रजानाम्

teṣāṃ kilbiṣam adaṇḍakarā haranty ayogakṣemāvahāś ca prajānām

---

1.13.9

तस्माद् उञ्छषड्भागम् आरण्यकापि निर्वपन्ति "तस्यैतद् भागधेयं योअस्मान् गोपायति" इति

tasmād uñchaṣaḍbhāgam āraṇyakāpi nirvapanti "tasyaitad bhāgadheyaṃ yoasmān gopāyati" iti

---

1.13.10

इन्द्रयमस्थानम् एतद् राजानः प्रत्यक्षहेडप्रसादाः

indrayamasthānam etad rājānaḥ pratyakṣaheḍaprasādāḥ

---

1.13.11

तान् अवमन्यमानान् दैवोअपि दण्डः स्पृशति

tān avamanyamānān daivoapi daṇḍaḥ spṛśati

---

1.13.12

तस्माद् राजानो नावमन्तव्याः

tasmād rājāno nāvamantavyāḥ

---

1.13.13

इत्य् एवं क्षुद्रकान् प्रतिषेधयेत्

ity evaṃ kṣudrakān pratiṣedhayet

---

1.13.14

किंवदन्तीं च विद्युः

kiṃvadantīṃ ca vidyuḥ

---

1.13.15

ये चास्य धान्यपशुहिरण्यान्य् आजीवन्ति, तैर् उपकुर्वन्ति व्यसनेअभ्युदये वा, कुपितं बन्धुं राष्ट्रं वा व्यावर्तयन्ति, अमित्रम् आटविकं वा प्रतिषेधयन्ति, तेषां मुण्डजटिलव्यञ्जनास् तुष्टातुष्टत्वं विद्युः

ye cāsya dhānyapaśuhiraṇyāny ājīvanti, tair upakurvanti vyasaneabhyudaye vā, kupitaṃ bandhuṃ rāṣṭraṃ vā vyāvartayanti, amitram āṭavikaṃ vā pratiṣedhayanti, teṣāṃ muṇḍajaṭilavyañjanās tuṣṭātuṣṭatvaṃ vidyuḥ

---

1.13.16

तुष्टान् भूयोअर्थमानाभ्यां पूजयेत्

tuṣṭān bhūyoarthamānābhyāṃ pūjayet

---

1.13.17

अतुष्टांस् तुष्टिहेतोस् त्यागेन साम्ना च प्रसादयेत्

atuṣṭāṃs tuṣṭihetos tyāgena sāmnā ca prasādayet

---

1.13.18

परस्पराद् वा भेदयेद् एनान्, सामन्ताटविकतत्कुलीनापरुद्धेभ्यश् च

parasparād vā bhedayed enān, sāmantāṭavikatatkulīnāparuddhebhyaś ca

---

1.13.19

तथाप्य् अतुष्यतो दण्डकरसाधनाधिकारेण जनपदविद्वेषं ग्राहयेत्

tathāpy atuṣyato daṇḍakarasādhanādhikāreṇa janapadavidveṣaṃ grāhayet

---

1.13.20

विविष्टान् उपांशुदण्डेन जनपदकोपेन वा साधयेत्

viviṣṭān upāṃśudaṇḍena janapadakopena vā sādhayet

---

1.13.21

गुप्तपुत्रदारान् आकरकर्मान्तेषु वा वासयेत् परेषाम् आस्पदभयात्

guptaputradārān ākarakarmānteṣu vā vāsayet pareṣām āspadabhayāt

---

1.13.22

क्रुद्धलुब्धभीतमानिनस् तु परेषां कृत्याः

kruddhalubdhabhītamāninas tu pareṣāṃ kṛtyāḥ

---

1.13.23

तेषां कार्तान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकव्यञ्जनाः परस्पराभिसम्बन्धम् अमित्राटविकसम्बन्धं वा विद्युः

teṣāṃ kārtāntikanaimittikamauhūrtikavyañjanāḥ parasparābhisambandham amitrāṭavikasambandhaṃ vā vidyuḥ

---

1.13.24

तुष्टान् अर्थमानाभ्यां पूजयेत्

tuṣṭān arthamānābhyāṃ pūjayet

---

1.13.25

अतुष्टान् सामदानभेददण्डैः साधयेत् // कz01.13.26अब्/ एवं स्वविषये कृत्यान् अकृत्यांश् च विचक्षणः / कz01.13.26च्द्/ परोपजापात् सम्रक्षेत् प्रधानान् क्षुद्रकान् अपि //ए (wइन्निन्ग् ओवेर् थे सेदुचिब्ले अन्द् नोन्-सेदुचिब्ले पर्तिएस् इन् थे एनेम्य्"स् तेर्रितोर्य्)

atuṣṭān sāmadānabhedadaṇḍaiḥ sādhayet // kaz01.13.26ab/ evaṃ svaviṣaye kṛtyān akṛtyāṃś ca vicakṣaṇaḥ / kaz01.13.26cd/ paropajāpāt samrakṣet pradhānān kṣudrakān api //e (winning over the seducible and non-seducible parties in the enemy"s territory)

1.14.1

कृत्याकृत्यपक्षोपग्रहः स्वविषये व्याख्यातः, परविषये वाच्यः

kṛtyākṛtyapakṣopagrahaḥ svaviṣaye vyākhyātaḥ, paraviṣaye vācyaḥ

---

1.14.2

संश्रुत्यार्थान् विप्रलब्धः, तुल्यकारिणोः शिल्पे वोपकारे वा विमानितः, वल्लभावरुद्धः, समाहूय पराजितः, प्रवासोपतप्तः, कृत्वा व्ययम् अलब्धकार्यः, स्वधर्माद् दायाद्याद् वोपरुद्धः, मानाधिकाराभ्यां भ्रष्टः, कुल्यैर् अन्तर्हितः, प्रसभाभिमृष्टस्त्रीकः, काराभिन्यस्तः, परोक्तदण्डितः, मिथ्याचारवारितः, सर्वस्वम् आहारितः, बन्धनपरिक्लिष्टः, प्रवासितबन्धुः इति क्रुद्धवर्गः

saṃśrutyārthān vipralabdhaḥ, tulyakāriṇoḥ śilpe vopakāre vā vimānitaḥ, vallabhāvaruddhaḥ, samāhūya parājitaḥ, pravāsopataptaḥ, kṛtvā vyayam alabdhakāryaḥ, svadharmād dāyādyād voparuddhaḥ, mānādhikārābhyāṃ bhraṣṭaḥ, kulyair antarhitaḥ, prasabhābhimṛṣṭastrīkaḥ, kārābhinyastaḥ, paroktadaṇḍitaḥ, mithyācāravāritaḥ, sarvasvam āhāritaḥ, bandhanaparikliṣṭaḥ, pravāsitabandhuḥ iti kruddhavargaḥ

---

1.14.3

स्वयम् उपहतः, विप्रकृतः, पापकर्माभिख्यातः, तुल्यदोषदण्डेनोद्विग्नः, पर्यात्तभूमिः, दण्डेनोपनतः, सर्वाधिकरणस्थः, सहसोपचितार्थः, तत्कुलीनोपाशंसुः, प्रद्विष्टो राज्ञा, राजद्वेषी च इति भीतवर्गः

svayam upahataḥ, viprakṛtaḥ, pāpakarmābhikhyātaḥ, tulyadoṣadaṇḍenodvignaḥ, paryāttabhūmiḥ, daṇḍenopanataḥ, sarvādhikaraṇasthaḥ, sahasopacitārthaḥ, tatkulīnopāśaṃsuḥ, pradviṣṭo rājñā, rājadveṣī ca iti bhītavargaḥ

---

1.14.4

परिक्षीणः, अन्यात्तस्वः, कदर्यः, व्यसनी, अत्याहितव्यवहारश् च इति लुब्धवर्गः

parikṣīṇaḥ, anyāttasvaḥ, kadaryaḥ, vyasanī, atyāhitavyavahāraś ca iti lubdhavargaḥ

---

1.14.5

आत्मसम्भावितः, मानकामः, शत्रुपूजामर्षितः, नीचैर् उपहितः, तीक्ष्णः, साहसिकः, भोगेनासंतुष्टः इति मानिवर्गः

ātmasambhāvitaḥ, mānakāmaḥ, śatrupūjāmarṣitaḥ, nīcair upahitaḥ, tīkṣṇaḥ, sāhasikaḥ, bhogenāsaṃtuṣṭaḥ iti mānivargaḥ

---

1.14.6

तेषां मुण्डजटिलव्यञ्जनैर् यो यद्भक्तिः कृत्यपक्षीयस् तं तेनोपजापयेत्

teṣāṃ muṇḍajaṭilavyañjanair yo yadbhaktiḥ kṛtyapakṣīyas taṃ tenopajāpayet

---

1.14.7

"यथा मदान्धो हस्ती मत्तेनाधिष्ठितो यद् यद् आसादयति तत् सर्वं प्रमृद्नाति, एवम् अयम् अशास्त्रचक्षुर् अन्धो राजा पौरजानपदवधायाभ्युत्थितः, शक्यम् अस्य प्रतिहस्तिप्रोत्साहनेनापकर्तुम्, अमर्षः क्रियताम्" इति क्रुद्धवर्गम् उपजापयेत्

"yathā madāndho hastī mattenādhiṣṭhito yad yad āsādayati tat sarvaṃ pramṛdnāti, evam ayam aśāstracakṣur andho rājā paurajānapadavadhāyābhyutthitaḥ, śakyam asya pratihastiprotsāhanenāpakartum, amarṣaḥ kriyatām" iti kruddhavargam upajāpayet

---

1.14.8

"यथा लीनः सर्पो यस्माद् भयं पश्यति तत्र विषम् उत्सृजति, एवम् अयं राजा जातदोषाशङ्कस् त्वयि पुरा क्रोधविषम् उत्सृजति, अन्यत्र गम्यताम्" इति भीतवर्गंउपजापयेत्

"yathā līnaḥ sarpo yasmād bhayaṃ paśyati tatra viṣam utsṛjati, evam ayaṃ rājā jātadoṣāśaṅkas tvayi purā krodhaviṣam utsṛjati, anyatra gamyatām" iti bhītavargaṃupajāpayet

---

1.14.9

"यथा श्वगणिनां धेनुः श्वभ्यो दुह्यते न ब्राह्मणेभ्यः, एवम् अयं राजा सत्त्वप्रज्ञावाक्यशक्तिहीनेभ्यो दुह्यते नात्मगुणसम्पन्नेभ्यः, असौ राजा पुरुषविशेषज्ञः, तत्र गम्यताम्" इति लुब्धवर्गंउपजापयेत्

"yathā śvagaṇināṃ dhenuḥ śvabhyo duhyate na brāhmaṇebhyaḥ, evam ayaṃ rājā sattvaprajñāvākyaśaktihīnebhyo duhyate nātmaguṇasampannebhyaḥ, asau rājā puruṣaviśeṣajñaḥ, tatra gamyatām" iti lubdhavargaṃupajāpayet

---

1.14.10

"यथा चण्डालोदपानश् चण्डालानाम् एवोपभोग्यो नान्येषाम्, एवम् अयं राजा नीचो नीचानाम् एवोपभोग्यो न त्वद्विधानाम् आर्याणाम्, असौ राजा पुरुषविशेषज्ञः, तत्र गम्यताम्" इति मानिवर्गम् उपजापयेत् // कz01.14.11अब्/ तथेति प्रतिपन्नांस् तान् संहितान् पणकर्मणा / कz01.14.11च्द्/ योजयेत यथाशक्ति स-अपसर्पान् स्वकर्मसु // कz01.14.12अब्/ लभेत सामदानाभ्यां कृत्यांश् च परभूमिषु / कz01.14.12च्द्/ अकृत्यान् भेददण्डाभ्यां परदोषांश् च दर्शयन् //ए (ठे तोपिच् ओf चोउन्सेल्)

"yathā caṇḍālodapānaś caṇḍālānām evopabhogyo nānyeṣām, evam ayaṃ rājā nīco nīcānām evopabhogyo na tvadvidhānām āryāṇām, asau rājā puruṣaviśeṣajñaḥ, tatra gamyatām" iti mānivargam upajāpayet // kaz01.14.11ab/ tatheti pratipannāṃs tān saṃhitān paṇakarmaṇā / kaz01.14.11cd/ yojayeta yathāśakti sa-apasarpān svakarmasu // kaz01.14.12ab/ labheta sāmadānābhyāṃ kṛtyāṃś ca parabhūmiṣu / kaz01.14.12cd/ akṛtyān bhedadaṇḍābhyāṃ paradoṣāṃś ca darśayan //e (ṭhe topic of counsel)

1.15.1

कृतस्वपक्षपरपक्षोपग्रहः कार्यारम्भांश् चिन्तयेत्

kṛtasvapakṣaparapakṣopagrahaḥ kāryārambhāṃś cintayet

---

1.15.2

मन्त्रपूर्वाः सर्वारम्भाः

mantrapūrvāḥ sarvārambhāḥ

---

1.15.3

तदुद्देशः संवृतः कथानाम् अनिह्श्रावी पक्षिभिर् अप्य् अनालोक्यः स्यात्

taduddeśaḥ saṃvṛtaḥ kathānām anihśrāvī pakṣibhir apy anālokyaḥ syāt

---

1.15.4

श्रूयते हि शुकसारिकाभिर् मन्त्रो भिन्नः, श्वभिर् अप्य् अन्यैश् च तिर्यग्योनिभिर् इति

śrūyate hi śukasārikābhir mantro bhinnaḥ, śvabhir apy anyaiś ca tiryagyonibhir iti

---

1.15.5

तस्मान् मन्त्रोद्देशम् अनायुक्तो नोपगच्छेत्

tasmān mantroddeśam anāyukto nopagacchet

---

1.15.6

उच्छिद्येत मन्त्रभेदी

ucchidyeta mantrabhedī

---

1.15.7

मन्त्रभेदो हि दूतामात्यस्वामिनाम् इङ्गिताकाराभ्याम्

mantrabhedo hi dūtāmātyasvāminām iṅgitākārābhyām

---

1.15.8

इङ्गितम् अन्यथावृत्तिः

iṅgitam anyathāvṛttiḥ

---

1.15.9

आकृतिग्रहणम् आकारः

ākṛtigrahaṇam ākāraḥ

---

1.15.10

तस्य संवरणम् आयुक्तपुरुषरक्षणम् आकार्यकालाद् इति

tasya saṃvaraṇam āyuktapuruṣarakṣaṇam ākāryakālād iti

---

1.15.11

तेषां हि प्रमादमदसुप्तप्रलापाः, कामादिर् उत्सेकः, प्रच्छन्नोअवमतो वा मन्त्रं भिनत्ति

teṣāṃ hi pramādamadasuptapralāpāḥ, kāmādir utsekaḥ, pracchannoavamato vā mantraṃ bhinatti

---

1.15.12

तस्माद् आद्रक्षेन् मन्त्रम्

tasmād ādrakṣen mantram

---

1.15.13

"मन्त्रभेदो ह्य् अयोगक्षेमकरो राज्ञस् तदायुक्तपुरुषाणां च

"mantrabhedo hy ayogakṣemakaro rājñas tadāyuktapuruṣāṇāṃ ca

---

1.15.14

तस्माद् गुह्यम् एको मन्त्रयेत" इति भारद्वाजः

tasmād guhyam eko mantrayeta" iti bhāradvājaḥ

---

1.15.15

"मन्त्रिणाम् अपि हि मन्त्रिणो भवन्ति, तेषाम् अप्य् अन्ये

"mantriṇām api hi mantriṇo bhavanti, teṣām apy anye

---

1.15.16

सैषा मन्त्रिपरम्परा मन्त्रं भिनत्ति // कz01.15.17अब्/ "तस्मान् नास्य परे विद्युः कर्म किंचिच् चिकीर्षितम् / कz01.15.17च्द्/ आरब्धारस् तु जानीयुर् आरब्धं कृतम् एव वा

saiṣā mantriparamparā mantraṃ bhinatti // kaz01.15.17ab/ "tasmān nāsya pare vidyuḥ karma kiṃcic cikīrṣitam / kaz01.15.17cd/ ārabdhāras tu jānīyur ārabdhaṃ kṛtam eva vā

---

1.15.18

"नैकस्य मन्त्रसिद्धिर् अस्ति" इति विशालाक्षः

"naikasya mantrasiddhir asti" iti viśālākṣaḥ

---

1.15.19

"प्रत्यक्षपरोक्षानुमेया हि राजवृत्तिः

"pratyakṣaparokṣānumeyā hi rājavṛttiḥ

---

1.15.20

अनुपलब्धस्य ज्ञानम् उपलब्धस्य निश्चितबलाधानम् अर्थद्वैधस्य संशयच्छेदनम् एकदेशदृष्टस्य शेषोपलब्धिर् इति मन्त्रिसाध्यम् एतत्

anupalabdhasya jñānam upalabdhasya niścitabalādhānam arthadvaidhasya saṃśayacchedanam ekadeśadṛṣṭasya śeṣopalabdhir iti mantrisādhyam etat

---

1.15.21

तस्माद् बुद्धिवृद्धैः सार्धम् अध्यासीत मन्त्रम् // कz01.15.22अब्/ "न कंचिद् अवमन्येत सर्वस्य शृणुयान् मतम् / कz01.15.22च्द्/ बालस्याप्य् अर्थवद्वाक्यम् उपयुञ्जीत पण्डितः //"

tasmād buddhivṛddhaiḥ sārdham adhyāsīta mantram // kaz01.15.22ab/ "na kaṃcid avamanyeta sarvasya śṛṇuyān matam / kaz01.15.22cd/ bālasyāpy arthavadvākyam upayuñjīta paṇḍitaḥ //"

---

1.15.23

"एतन् मन्त्रज्ञानम्, नैतन् मन्त्ररक्षणम्" इति पाराशराः

"etan mantrajñānam, naitan mantrarakṣaṇam" iti pārāśarāḥ

---

1.15.24

"यद् अस्य कार्यम् अभिप्रेतं तत्प्रतिरूपकं मन्त्रिणः पृच्छेत् "कार्यम् इदम् एवम् आसीत्, एवं वा यदि भवेत्, तत् कथं कर्तव्यम्" इति

"yad asya kāryam abhipretaṃ tatpratirūpakaṃ mantriṇaḥ pṛcchet "kāryam idam evam āsīt, evaṃ vā yadi bhavet, tat kathaṃ kartavyam" iti

---

1.15.25

ते यथा ब्रूयुस् तत् कुर्यात्

te yathā brūyus tat kuryāt

---

1.15.26

एवं मन्त्रोपलब्धिः संवृतिश् च भवति" इति

evaṃ mantropalabdhiḥ saṃvṛtiś ca bhavati" iti

---

1.15.27

नेति पिशुनः

neti piśunaḥ

---

1.15.28

"मन्त्रिणो हि व्यवहितम् अर्थं वृत्तम् अवृत्तं वा पृष्टा अनादरेण ब्रुवन्ति प्रकाशयन्ति वा

"mantriṇo hi vyavahitam arthaṃ vṛttam avṛttaṃ vā pṛṣṭā anādareṇa bruvanti prakāśayanti vā

---

1.15.29

स दोषः

sa doṣaḥ

---

1.15.30

तस्मात् कर्मसु ये येष्व् अभिप्रेतास् तैः सह मन्त्रयेत

tasmāt karmasu ye yeṣv abhipretās taiḥ saha mantrayeta

---

1.15.31

तैर् मन्त्रयमाणो हि मन्त्रसिद्धिं गुप्तिं च लभते" इति

tair mantrayamāṇo hi mantrasiddhiṃ guptiṃ ca labhate" iti

---

1.15.32

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

1.15.33

अनवस्था ह्य् एषा

anavasthā hy eṣā

---

1.15.34

मन्त्रिभिस् त्रिभिश् चतुर्भिर् वा सह मन्त्रयेत

mantribhis tribhiś caturbhir vā saha mantrayeta

---

1.15.35

मन्त्रयमाणो ह्य् एकेनार्थकृच्छ्रेषु निश्चयं नाधिगच्छेत्

mantrayamāṇo hy ekenārthakṛcchreṣu niścayaṃ nādhigacchet

---

1.15.36

एकश् च मन्त्री यथेष्टम् अनवग्रहश् चरति

ekaś ca mantrī yatheṣṭam anavagrahaś carati

---

1.15.37

द्वाभ्यां मन्त्रयमाणो द्वाभ्यां संहताभ्याम् अवगृह्यते, विगृहीताभ्यां विनाश्यते

dvābhyāṃ mantrayamāṇo dvābhyāṃ saṃhatābhyām avagṛhyate, vigṛhītābhyāṃ vināśyate

---

1.15.38

तत् त्रिषु चतुषु वा कृच्छ्रेणोपपद्यते

tat triṣu catuṣu vā kṛcchreṇopapadyate

---

1.15.39

महादोषम् उपपन्नं तु भवति

mahādoṣam upapannaṃ tu bhavati

---

1.15.40

ततः परेषु कृच्छ्रेणार्थनिश्चयो गम्यते, मन्त्रो वा रक्ष्यते

tataḥ pareṣu kṛcchreṇārthaniścayo gamyate, mantro vā rakṣyate

---

1.15.41

देशकालकार्यवशेन त्व् एकेन सह द्वाभ्याम् एको वा यथासामर्थ्यं मन्त्रयेत //(अल्तेर्णतिवे विएwस् अप्प्रोवेद्)

deśakālakāryavaśena tv ekena saha dvābhyām eko vā yathāsāmarthyaṃ mantrayeta //(alterṇative views approved)

---

1.15.42

कर्मणाम् आरम्भोपायः पुरुषद्रव्यसम्पद् देशकालविभागो विनिपातप्रतीकारः कार्यसिद्धिर् इति पञ्चाङ्गो मन्त्रः

karmaṇām ārambhopāyaḥ puruṣadravyasampad deśakālavibhāgo vinipātapratīkāraḥ kāryasiddhir iti pañcāṅgo mantraḥ

---

1.15.43

तान् एकैकशः पृच्छेत् समस्तांश् च

tān ekaikaśaḥ pṛcchet samastāṃś ca

---

1.15.44

हेतुभिश् चैषां मतिप्रविवेकान् विद्यात्

hetubhiś caiṣāṃ matipravivekān vidyāt

---

1.15.45

अवाप्तार्थः कालं नातिक्रामयेत्

avāptārthaḥ kālaṃ nātikrāmayet

---

1.15.46

न दीर्घकालं मन्त्रयेत, न तेषां पक्षीयैर् येषाम् अपकुर्यात्

na dīrghakālaṃ mantrayeta, na teṣāṃ pakṣīyair yeṣām apakuryāt

---

1.15.47

"मन्त्रिपरिषदं द्वादशामात्यान् कुर्वीत" इति मानवाः

"mantripariṣadaṃ dvādaśāmātyān kurvīta" iti mānavāḥ

---

1.15.48

"षोडश" इति बार्हस्पत्याः

"ṣoḍaśa" iti bārhaspatyāḥ

---

1.15.49

"विंशतिम्" इत्य् औशनसाः

"viṃśatim" ity auśanasāḥ

---

1.15.50

यथासामर्थ्यम् इति कौटिल्यः

yathāsāmarthyam iti kauṭilyaḥ

---

1.15.51

ते ह्य् अस्य स्वपक्षं परपक्षं च चिन्तयेयुः

te hy asya svapakṣaṃ parapakṣaṃ ca cintayeyuḥ

---

1.15.52

अकृतारम्भम् आरब्धानुष्ठानम् अनुष्ठितविशेषं नियोगसम्पदं च कर्मणां कुर्युः

akṛtārambham ārabdhānuṣṭhānam anuṣṭhitaviśeṣaṃ niyogasampadaṃ ca karmaṇāṃ kuryuḥ

---

1.15.53

आसन्नैः सह कर्माणि पश्येत्

āsannaiḥ saha karmāṇi paśyet

---

1.15.54

अनासन्नैः सह पत्त्रसम्प्रेषणेन मन्त्रयेत

anāsannaiḥ saha pattrasampreṣaṇena mantrayeta

---

1.15.55

इन्द्रस्य हि मन्त्रिपरिषदृषीणां सहस्रम्

indrasya hi mantripariṣadṛṣīṇāṃ sahasram

---

1.15.56

स तच् चक्षुः

sa tac cakṣuḥ

---

1.15.57

तस्माद् इमं द्व्यक्षं सहस्राक्षम् आहुः

tasmād imaṃ dvyakṣaṃ sahasrākṣam āhuḥ

---

1.15.58

आत्ययिके कार्ये मन्त्रिणो मन्त्रिपरिषदं चाहूय ब्रूयात्

ātyayike kārye mantriṇo mantripariṣadaṃ cāhūya brūyāt

---

1.15.59

तत्र यद्भूयिष्ठा ब्रूयुः कार्यसिद्धिकरं वा तत् कुर्यात्

tatra yadbhūyiṣṭhā brūyuḥ kāryasiddhikaraṃ vā tat kuryāt

---

1.15.60

कुर्वतश् च कz01.15.60अब्/ नास्य गुह्यं परे विद्युश् छिद्रं विद्यात् परस्य च / कz01.15.60च्द्/ गूहेत् कूर्मेवाङ्गानि यत् स्याद् विवृतम् आत्मनः // कz01.15.61अब्/ यथा ह्य् अश्रोत्रियः श्राद्धं न सतां भोक्तुम् अर्हति / कz01.15.61च्द्/ एवम् अश्रुतशास्त्रार्थो न मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति //ए (ऋउलेस् fओर् थे एन्वोय्)

kurvataś ca kaz01.15.60ab/ nāsya guhyaṃ pare vidyuś chidraṃ vidyāt parasya ca / kaz01.15.60cd/ gūhet kūrmevāṅgāni yat syād vivṛtam ātmanaḥ // kaz01.15.61ab/ yathā hy aśrotriyaḥ śrāddhaṃ na satāṃ bhoktum arhati / kaz01.15.61cd/ evam aśrutaśāstrārtho na mantraṃ śrotum arhati //e (ṛules for the envoy)

1.16.1

उद्वृत्तमन्त्रो दूतप्रणिधिः

udvṛttamantro dūtapraṇidhiḥ

---

1.16.2

अमात्यसम्पदोपेतो निसृष्टार्थः

amātyasampadopeto nisṛṣṭārthaḥ

---

1.16.3

पादगुणहीनः परिमितार्थः

pādaguṇahīnaḥ parimitārthaḥ

---

1.16.4

अर्धगुणहीनः शासनहरः

ardhaguṇahīnaḥ śāsanaharaḥ

---

1.16.5

सुप्रतिविहितयानवाहनपुरुषपरिवापः प्रतिष्ठेत

suprativihitayānavāhanapuruṣaparivāpaḥ pratiṣṭheta

---

1.16.6

शासनम् एवं वाच्यः परः, स वक्ष्यत्य् एवम्, तस्येदं प्रतिवाक्यम्, एवम् अतिसंधातव्यम्, इत्य् अधीयानो गच्छेत्

śāsanam evaṃ vācyaḥ paraḥ, sa vakṣyaty evam, tasyedaṃ prativākyam, evam atisaṃdhātavyam, ity adhīyāno gacchet

---

1.16.7

अटव्यन्तपालपुरराष्ट्रमुख्यैश् च प्रतिसंसर्गं गच्छेत्

aṭavyantapālapurarāṣṭramukhyaiś ca pratisaṃsargaṃ gacchet

---

1.16.8

अनीकस्थानयुद्धप्रतिग्रहापसारभूमीर् आत्मनः परस्य चावेक्षेत

anīkasthānayuddhapratigrahāpasārabhūmīr ātmanaḥ parasya cāvekṣeta

---

1.16.9

दुर्गराष्ट्रप्रमाणं सारवृत्तिगुप्तिच्छिद्राणि चोपलभेत

durgarāṣṭrapramāṇaṃ sāravṛttigupticchidrāṇi copalabheta

---

1.16.10

पराधिष्ठानम् अनुज्ञातः प्रविशेत्

parādhiṣṭhānam anujñātaḥ praviśet

---

1.16.11

शासनं च यथोक्तं ब्रूयात्, प्राणाबाधेअपि दृष्टे

śāsanaṃ ca yathoktaṃ brūyāt, prāṇābādheapi dṛṣṭe

---

1.16.12

परस्य वाचि वक्त्रे दृष्ट्यां च प्रसादं वाक्यपूजनम् इष्टपरिप्रश्नं गुणकथासङ्गम् आसन्नम् आसनं सत्कारम् इष्टेषु स्मरणं विश्वासगमनं च लक्षयेत् तुष्टस्य, विपरीतम् अतुष्टस्य

parasya vāci vaktre dṛṣṭyāṃ ca prasādaṃ vākyapūjanam iṣṭaparipraśnaṃ guṇakathāsaṅgam āsannam āsanaṃ satkāram iṣṭeṣu smaraṇaṃ viśvāsagamanaṃ ca lakṣayet tuṣṭasya, viparītam atuṣṭasya

---

1.16.13

तं ब्रूयात् "दूतमुखा हि राजानः, त्वं चान्ये च

taṃ brūyāt "dūtamukhā hi rājānaḥ, tvaṃ cānye ca

---

1.16.14

तस्माद् उद्यतेष्व् अपि शस्त्रेषु यथोक्तं वक्तारो दूताः

tasmād udyateṣv api śastreṣu yathoktaṃ vaktāro dūtāḥ

---

1.16.15

तेषाम् अन्तावसायिनोअप्य् अवध्याः, किम् अङ्ग पुनर् ब्राह्मणाः

teṣām antāvasāyinoapy avadhyāḥ, kim aṅga punar brāhmaṇāḥ

---

1.16.16

परस्यैतद् वाक्यम्

parasyaitad vākyam

---

1.16.17

एष दूतधर्मः" इति

eṣa dūtadharmaḥ" iti

---

1.16.18

वसेद् अविसृष्टः पूजया नोत्सिक्तः

vased avisṛṣṭaḥ pūjayā notsiktaḥ

---

1.16.19

परेषु बलित्वं न मन्येत

pareṣu balitvaṃ na manyeta

---

1.16.20

वाक्यम् अनिष्टं सहेत

vākyam aniṣṭaṃ saheta

---

1.16.21

स्त्रियः पानं च वर्जयेत्

striyaḥ pānaṃ ca varjayet

---

1.16.22

एकः शयीत

ekaḥ śayīta

---

1.16.23

सुप्तमत्तयोर् हि भावज्ञानं दृष्टम्

suptamattayor hi bhāvajñānaṃ dṛṣṭam

---

1.16.24

कृत्यपक्षोपजापम् अकृत्यपक्षे गूढप्रणिधानं रागापरागौ भर्तरि रन्ध्रं च प्रकृतीनां तापसवैदेहकव्यञ्जनाभ्याम् उपलभेत, तयोर् अन्तेवासिभिश् चिकित्सकपाषण्डव्यञ्जनोभयवेतनैर् वा

kṛtyapakṣopajāpam akṛtyapakṣe gūḍhapraṇidhānaṃ rāgāparāgau bhartari randhraṃ ca prakṛtīnāṃ tāpasavaidehakavyañjanābhyām upalabheta, tayor antevāsibhiś cikitsakapāṣaṇḍavyañjanobhayavetanair vā

---

1.16.25

तेषाम् असम्भाषायां याचकमत्तोन्मत्तसुप्तप्रलापैः पुण्यस्थानदेवगृहचित्रलेख्यसंज्ञाभिर् वा चारम् उपलभेत

teṣām asambhāṣāyāṃ yācakamattonmattasuptapralāpaiḥ puṇyasthānadevagṛhacitralekhyasaṃjñābhir vā cāram upalabheta

---

1.16.26

उपलब्धस्योपजापम् उपेयात्

upalabdhasyopajāpam upeyāt

---

1.16.27

परेण चोक्तः स्वासां प्रकृतीनां प्रमाणं नाचक्षीत

pareṇa coktaḥ svāsāṃ prakṛtīnāṃ pramāṇaṃ nācakṣīta

---

1.16.28

"सर्वं वेद भवान्" इति ब्रूयात्, कार्यसिद्धिकरं वा

"sarvaṃ veda bhavān" iti brūyāt, kāryasiddhikaraṃ vā

---

1.16.29

कार्यस्यासिद्धाव् उपरुध्यमानस् तर्कयेत् "किं भर्तुर् मे व्यसनम् आसन्नं पश्यन्, स्वं वा व्यसनं प्रतिकर्तुकामः, पार्ष्णिग्राहम् आसारम् अन्तःकोपम् आटविकं वा समुत्थापयितुकामः, मित्रम् आक्रन्दं वा व्याघातयितुकामः, स्वं वा परतो विग्रहम् अन्तःकोपम् आटविकं वा प्रतिकर्तुकामः, संसिद्धं वा मे भर्तुर् यात्राकालम् अभिहन्तुकामः, सस्यपण्यकुप्यसंग्रहं दुर्गकर्म बलसमुद्दानं वा कर्तुकामः, स्वसैन्यानां वा व्यायामस्य देशकालाव् आकाङ्क्षमाणः, परिभवप्रमादाभ्यां वा, संसर्गानुबन्धार्थी वा, माम् उपरुणद्धि" इति

kāryasyāsiddhāv uparudhyamānas tarkayet "kiṃ bhartur me vyasanam āsannaṃ paśyan, svaṃ vā vyasanaṃ pratikartukāmaḥ, pārṣṇigrāham āsāram antaḥkopam āṭavikaṃ vā samutthāpayitukāmaḥ, mitram ākrandaṃ vā vyāghātayitukāmaḥ, svaṃ vā parato vigraham antaḥkopam āṭavikaṃ vā pratikartukāmaḥ, saṃsiddhaṃ vā me bhartur yātrākālam abhihantukāmaḥ, sasyapaṇyakupyasaṃgrahaṃ durgakarma balasamuddānaṃ vā kartukāmaḥ, svasainyānāṃ vā vyāyāmasya deśakālāv ākāṅkṣamāṇaḥ, paribhavapramādābhyāṃ vā, saṃsargānubandhārthī vā, mām uparuṇaddhi" iti

---

1.16.30

ज्ञात्वा वसेद् अपसरेद् वा

jñātvā vased apasared vā

---

1.16.31

प्रयोजनम् इष्टम् अवेक्षेत वा

prayojanam iṣṭam avekṣeta vā

---

1.16.32

शासनम् अनिष्टम् उक्त्वा बन्धवधभयाद् अविसृष्टोअप्य् अपगच्छेत्, अन्यथा नियम्येत // कz01.16.33अब्/ प्रेषणं संधिपालत्वं प्रतापो मित्रसंग्रहः / कz01.16.33च्द्/ उपजापः सुहृद्भेदो गूढदण्डातिसारणम् // कz01.16.34अब्/ बन्धुरत्नापहरणं चारज्ञानं पराक्रमः / कz01.16.34च्द्/ समाधिमोक्षो दूतस्य कर्म योगस्य चाश्रयः // कz01.16.35अब्/ स्वदूतैः कारयेद् एतत् परदूतांश् च रक्षयेत् / कz01.16.35च्द्/ प्रतिदूतापसर्पाभ्यां दृश्यादृश्यैश् च रक्षिभिः //ए (ङुअर्दिन्ग् अगैन्स्त् प्रिन्चेस्)

śāsanam aniṣṭam uktvā bandhavadhabhayād avisṛṣṭoapy apagacchet, anyathā niyamyeta // kaz01.16.33ab/ preṣaṇaṃ saṃdhipālatvaṃ pratāpo mitrasaṃgrahaḥ / kaz01.16.33cd/ upajāpaḥ suhṛdbhedo gūḍhadaṇḍātisāraṇam // kaz01.16.34ab/ bandhuratnāpaharaṇaṃ cārajñānaṃ parākramaḥ / kaz01.16.34cd/ samādhimokṣo dūtasya karma yogasya cāśrayaḥ // kaz01.16.35ab/ svadūtaiḥ kārayed etat paradūtāṃś ca rakṣayet / kaz01.16.35cd/ pratidūtāpasarpābhyāṃ dṛśyādṛśyaiś ca rakṣibhiḥ //e (ṅuarding against princes)

1.17.1

रक्षितो राजा राज्यं रक्षत्य् आसन्नेभ्यः परेभ्यश् च, पूर्वं दारेभ्यः पुत्रेभ्यश् च

rakṣito rājā rājyaṃ rakṣaty āsannebhyaḥ parebhyaś ca, pūrvaṃ dārebhyaḥ putrebhyaś ca

---

1.17.2

दाररक्षणं निशान्तप्रणिधौ वक्ष्यामः

dārarakṣaṇaṃ niśāntapraṇidhau vakṣyāmaḥ

---

1.17.3

"पुत्ररक्षणं तु

"putrarakṣaṇaṃ tu

---

1.17.4

"जन्मप्रभृति राजपुत्रान् रक्षेत्

"janmaprabhṛti rājaputrān rakṣet

---

1.17.5

कर्कटकसधर्माणो हि जनकभक्षा राजपुत्राः

karkaṭakasadharmāṇo hi janakabhakṣā rājaputrāḥ

---

1.17.6

तेषाम् अजातस्नेहे पितर्य् उपांशुदण्डः श्रेयान्" इति भारद्वाजः

teṣām ajātasnehe pitary upāṃśudaṇḍaḥ śreyān" iti bhāradvājaḥ

---

1.17.7

"नृशंसम् अदुष्टवधः क्षत्रबीजविनाशश् च" इति विशालाक्षः

"nṛśaṃsam aduṣṭavadhaḥ kṣatrabījavināśaś ca" iti viśālākṣaḥ

---

1.17.8

"तस्माद् एकस्थानावरोधः श्रेयान्" इति

"tasmād ekasthānāvarodhaḥ śreyān" iti

---

1.17.9

अहिभयम् एतद्" इति पाराशराः

ahibhayam etad" iti pārāśarāḥ

---

1.17.10

"कुमारो हि "विक्रमभयान् मां पितावरुणद्धि" इति ज्ञात्वा तम् एवाङ्के कुर्यात्

"kumāro hi "vikramabhayān māṃ pitāvaruṇaddhi" iti jñātvā tam evāṅke kuryāt

---

1.17.11

तस्माद् अन्तपालदुर्गे वासः श्रेयान्" इति

tasmād antapāladurge vāsaḥ śreyān" iti

---

1.17.12

"औरभ्रं भयम् एतद्" इति पिशुनः

"aurabhraṃ bhayam etad" iti piśunaḥ

---

1.17.13

"प्रत्यापत्तेर् हि तद् एव कारणं ज्ञात्वान्तपालसखः स्यात्

"pratyāpatter hi tad eva kāraṇaṃ jñātvāntapālasakhaḥ syāt

---

1.17.14

तस्मात् स्वविषयाद् अपकृष्टे सामन्तदुर्गे वासः श्रेयान्" इति

tasmāt svaviṣayād apakṛṣṭe sāmantadurge vāsaḥ śreyān" iti

---

1.17.15

"वत्सस्थानम् एतद्" इति कौणपदन्तः

"vatsasthānam etad" iti kauṇapadantaḥ

---

1.17.16

"वत्सेनेव हि धेनुं पितरम् अस्य सामन्तो दुह्यात्

"vatseneva hi dhenuṃ pitaram asya sāmanto duhyāt

---

1.17.17

तस्मान् मातृबन्धुषु वासः श्रेयान्" इति

tasmān mātṛbandhuṣu vāsaḥ śreyān" iti

---

1.17.18

"ध्वजस्थानम् एतद्" इति वातव्याधिः

"dhvajasthānam etad" iti vātavyādhiḥ

---

1.17.19

"तेन हि ध्वजेनादितिकौशिकवद् अस्य मातृबान्धवा भिक्षेरन्

"tena hi dhvajenāditikauśikavad asya mātṛbāndhavā bhikṣeran

---

1.17.20

तस्माद् ग्राम्य सुखेष्व् एनम् अवसृजेत्

tasmād grāmya sukheṣv enam avasṛjet

---

1.17.21

सुखोपरुद्धा हि पुत्राः पितरं नाभिद्रुह्यन्ति" इति

sukhoparuddhā hi putrāḥ pitaraṃ nābhidruhyanti" iti

---

1.17.22

जीवन्मरणम् एतद् इति कौटिल्यः

jīvanmaraṇam etad iti kauṭilyaḥ

---

1.17.23

काष्ठम् इव घुणजग्धं राजकुलम् अविनीतपुत्रम् अभियुक्तमात्रं भज्येत

kāṣṭham iva ghuṇajagdhaṃ rājakulam avinītaputram abhiyuktamātraṃ bhajyeta

---

1.17.24

तस्माद् ऋतुमत्यां महिष्याम् ऋत्विजश् चरुम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं निर्वपेयुः

tasmād ṛtumatyāṃ mahiṣyām ṛtvijaś carum aindrābārhaspatyaṃ nirvapeyuḥ

---

1.17.25

आपन्नसत्त्वायाः कौमारभृत्यो गर्भभर्मणि प्रसवे च वियतेत

āpannasattvāyāḥ kaumārabhṛtyo garbhabharmaṇi prasave ca viyateta

---

1.17.26

प्रजातायाः पुत्रसंस्कारं पुरोहितः कुर्यात्

prajātāyāḥ putrasaṃskāraṃ purohitaḥ kuryāt

---

1.17.27

समर्थं तद्विदो विनयेयुः

samarthaṃ tadvido vinayeyuḥ

---

1.17.28

"सत्त्रिणाम् एकश् चैनं मृगयाद्यूतमद्यस्त्रीभिः प्रलोभयेत् "पितरि विक्रम्य राज्यं गृहाण" इति

"sattriṇām ekaś cainaṃ mṛgayādyūtamadyastrībhiḥ pralobhayet "pitari vikramya rājyaṃ gṛhāṇa" iti

---

1.17.29

तम् अन्यः सत्त्री प्रतिषेधयेत्" इत्य् आम्भीयाः

tam anyaḥ sattrī pratiṣedhayet" ity āmbhīyāḥ

---

1.17.30

महादोषम् अबुद्धबोधनम् इत् कौटिल्यः

mahādoṣam abuddhabodhanam it kauṭilyaḥ

---

1.17.31

नवं हि द्रव्यं येन येनार्थजातेनोपदिह्यते तत् तद् आचूषति

navaṃ hi dravyaṃ yena yenārthajātenopadihyate tat tad ācūṣati

---

1.17.32

एवम् अयं नवबुद्धिर् यद् यद् उच्यते तत् तत्शास्त्रोपदेशम् इवाभिजानाति

evam ayaṃ navabuddhir yad yad ucyate tat tatśāstropadeśam ivābhijānāti

---

1.17.33

तस्माद् धर्म्यम् अर्थ्यं चास्योपदिशेन् नाधर्म्यम् अनर्थ्यं च

tasmād dharmyam arthyaṃ cāsyopadiśen nādharmyam anarthyaṃ ca

---

1.17.34

सत्त्रिणस् त्व् एनं "तव स्मः" इति वदन्तः पालयेयुः

sattriṇas tv enaṃ "tava smaḥ" iti vadantaḥ pālayeyuḥ

---

1.17.35

यौवनोत्सेकात् परस्त्रीषु मनः कुर्वाणम् आर्याव्यञ्जनाभिः स्त्रीभिर् अमेध्याभिः शून्यागारेषु रात्राव् उद्वेजयेयुः

yauvanotsekāt parastrīṣu manaḥ kurvāṇam āryāvyañjanābhiḥ strībhir amedhyābhiḥ śūnyāgāreṣu rātrāv udvejayeyuḥ

---

1.17.36

मद्यकामं योगपानेनोद्वेजयेयुः

madyakāmaṃ yogapānenodvejayeyuḥ

---

1.17.37

द्यूतकामं कापटिकैर् उद्वेजयेयुः

dyūtakāmaṃ kāpaṭikair udvejayeyuḥ

---

1.17.38

मृगयाकामं प्रतिरोधकव्यञ्जनैस् त्रासयेयुः

mṛgayākāmaṃ pratirodhakavyañjanais trāsayeyuḥ

---

1.17.39

पितरि विक्रमबुद्धिं "तथा" इत्य् अनुप्रविश्य भेदयेयुः "अप्रार्थनीयो राजा, विपन्ने घातः, सम्पन्ने नरकपातः, संक्रोशः, प्रजाभिर् एकलोष्टवधश् च" इति

pitari vikramabuddhiṃ "tathā" ity anupraviśya bhedayeyuḥ "aprārthanīyo rājā, vipanne ghātaḥ, sampanne narakapātaḥ, saṃkrośaḥ, prajābhir ekaloṣṭavadhaś ca" iti

---

1.17.40

विरागं वेदयेयुः

virāgaṃ vedayeyuḥ

---

1.17.41

प्रियम् एकपुत्रं बध्नीयात्

priyam ekaputraṃ badhnīyāt

---

1.17.42

बहुपुत्रः प्रत्यन्तम् अन्यविषयं वा प्रेषयेद् यत्र गर्भः पण्यं डिम्बो वा न भवेत्

bahuputraḥ pratyantam anyaviṣayaṃ vā preṣayed yatra garbhaḥ paṇyaṃ ḍimbo vā na bhavet

---

1.17.43

आत्मसम्पन्नं सैनापत्ये यौवराज्ये वा स्थापयेत्

ātmasampannaṃ saināpatye yauvarājye vā sthāpayet

---

1.17.44

बुद्धिमानाहार्यबुद्धिर् दुर्बुद्धिर् इति पुत्रविशेषाः

buddhimānāhāryabuddhir durbuddhir iti putraviśeṣāḥ

---

1.17.45

शिष्यमाणो धर्मार्थाव् उपलभते चानुतिष्ठति च बुद्धिमान्

śiṣyamāṇo dharmārthāv upalabhate cānutiṣṭhati ca buddhimān

---

1.17.46

उपलभमानो नानुतिष्ठत्य् आहार्यबुद्धिः

upalabhamāno nānutiṣṭhaty āhāryabuddhiḥ

---

1.17.47

अपायनित्यो धर्मार्थद्वेषी चेति दुर्बुद्धिः

apāyanityo dharmārthadveṣī ceti durbuddhiḥ

---

1.17.48

स यद्य् एकपुत्रः पुत्रोत्पत्ताव् अस्य प्रयतेत

sa yady ekaputraḥ putrotpattāv asya prayateta

---

1.17.49

पुत्रिकापुत्रान् उत्पादयेद् वा

putrikāputrān utpādayed vā

---

1.17.50

वृद्धस् तु व्याधितो वा राजा मातृबन्धुकुल्यगुणवत्सामन्तानाम् अन्यतमेन क्षेत्रे बीजम् उत्पादयेत्

vṛddhas tu vyādhito vā rājā mātṛbandhukulyaguṇavatsāmantānām anyatamena kṣetre bījam utpādayet

---

1.17.51

न चैकपुत्रम् अविनीतं राज्ये स्थापयेत् // कz01.17.52अब्/ बहूनाम् एकसम्रोधः पिता पुत्रहितो भवेत् / कz01.17.52च्द्/ अन्यत्रापद ऐश्वर्यं ज्येष्ठभागि तु पूज्यते // कz01.17.53अब्/ कुलस्य वा भवेद् राज्यं कुलसंघो हि दुर्जयः / कz01.17.53च्द्/ अराजव्यसनाबाधः शश्वद् आवसति क्षितिम् //ए (ठे चोन्दुच्त् ओf अ प्रिन्चे इन् दिस्fअवोउर्) (बेहविओउर् तोwअर्द्स् अ प्रिन्चे इन् दिस्fअवोउर्)

na caikaputram avinītaṃ rājye sthāpayet // kaz01.17.52ab/ bahūnām ekasamrodhaḥ pitā putrahito bhavet / kaz01.17.52cd/ anyatrāpada aiśvaryaṃ jyeṣṭhabhāgi tu pūjyate // kaz01.17.53ab/ kulasya vā bhaved rājyaṃ kulasaṃgho hi durjayaḥ / kaz01.17.53cd/ arājavyasanābādhaḥ śaśvad āvasati kṣitim //e (ṭhe conduct of a prince in disfavour) (behaviour towards a prince in disfavour)

1.18.1

विनीतो राजपुत्रः कृच्छ्रवृत्तिर् असदृशे कर्मणि नियुक्तः पितरम् अनुवर्तेत, अन्यत्र प्राणाबाधकप्रकृतिकोपकपातकेभ्यः

vinīto rājaputraḥ kṛcchravṛttir asadṛśe karmaṇi niyuktaḥ pitaram anuvarteta, anyatra prāṇābādhakaprakṛtikopakapātakebhyaḥ

---

1.18.2

पुण्ये कर्मणि नियुक्तः पुरुषम् अधिष्ठातारं याचेत्

puṇye karmaṇi niyuktaḥ puruṣam adhiṣṭhātāraṃ yācet

---

1.18.3

पुरुषाधिष्ठितश् च सविशेषम् आदेशम् अनुतिष्ठेत्

puruṣādhiṣṭhitaś ca saviśeṣam ādeśam anutiṣṭhet

---

1.18.4

अभिरूपं च कर्मफलम् औपायनिकं च लाभं पितुर् उपनाययेत्

abhirūpaṃ ca karmaphalam aupāyanikaṃ ca lābhaṃ pitur upanāyayet

---

1.18.5

तथाप्य् अतुष्यन्तम् अन्यस्मिन् पुत्रे दारेषु वा स्निह्यन्तम् अरण्यायापृच्छेत

tathāpy atuṣyantam anyasmin putre dāreṣu vā snihyantam araṇyāyāpṛccheta

---

1.18.6

बन्धवधभयाद् वा यः सामन्तो न्यायवृत्तिर् धार्मिकः सत्यवागविसंवादकः प्रतिग्रहीता मानयिता चाभिपन्नानां तम् आश्रयेत

bandhavadhabhayād vā yaḥ sāmanto nyāyavṛttir dhārmikaḥ satyavāgavisaṃvādakaḥ pratigrahītā mānayitā cābhipannānāṃ tam āśrayeta

---

1.18.7

तत्रस्थः कोशदण्डसम्पन्नः प्रवीरपुरुषकन्यासम्बन्धम् अटवीसम्बन्धं कृत्यपक्षोपग्रहं च कुर्यात्

tatrasthaḥ kośadaṇḍasampannaḥ pravīrapuruṣakanyāsambandham aṭavīsambandhaṃ kṛtyapakṣopagrahaṃ ca kuryāt

---

1.18.8

एकचरः सुवर्णपाकमणिरागहेमरूप्यपण्याकरकर्मान्तान् आजीवेत्

ekacaraḥ suvarṇapākamaṇirāgahemarūpyapaṇyākarakarmāntān ājīvet

---

1.18.9

पाषण्डसंघद्रव्यम् अश्रोत्रियोपभोग्यं वा देवद्रव्यम् आढ्यविधवाद्रव्यं वा गूढम् अनुप्रविश्य सार्थयानपात्राणि च मदनरसयोगेनातिसंधायापहरेत्

pāṣaṇḍasaṃghadravyam aśrotriyopabhogyaṃ vā devadravyam āḍhyavidhavādravyaṃ vā gūḍham anupraviśya sārthayānapātrāṇi ca madanarasayogenātisaṃdhāyāpaharet

---

1.18.10

पारग्रामिकं वा योगम् आतिष्ठेत्

pāragrāmikaṃ vā yogam ātiṣṭhet

---

1.18.11

मातुः परिजनोपग्रहेण वा चेष्टेत

mātuḥ parijanopagraheṇa vā ceṣṭeta

---

1.18.12

कारुशिल्पिकुशीलवचिकित्सकवाग्जीवनपाषण्डच्छद्मभिर् वा नष्टरूपस् तद्व्यञ्जनसखश्छिद्रेषु प्रविश्य राज्ञः शस्त्ररसाभ्यां प्रहृत्य ब्रूयात् "अहम् असौ कुमारः, सहभोग्यम् इदं राज्यम्, एको नार्हति भोक्तुम्, ये कामयन्ते मां भर्तुं तान् अहं द्विगुणेन भक्तवेतनेनोपस्थास्यामि" इति // इत्य् अपरुद्धवृत्तम्

kāruśilpikuśīlavacikitsakavāgjīvanapāṣaṇḍacchadmabhir vā naṣṭarūpas tadvyañjanasakhaśchidreṣu praviśya rājñaḥ śastrarasābhyāṃ prahṛtya brūyāt "aham asau kumāraḥ, sahabhogyam idaṃ rājyam, eko nārhati bhoktum, ye kāmayante māṃ bhartuṃ tān ahaṃ dviguṇena bhaktavetanenopasthāsyāmi" iti // ity aparuddhavṛttam

---

1.18.13

अपरुद्धं तु मुख्यपुत्रापसर्पाः प्रतिपाद्यानयेयुः, माता वा प्रतिगृहीता

aparuddhaṃ tu mukhyaputrāpasarpāḥ pratipādyānayeyuḥ, mātā vā pratigṛhītā

---

1.18.14

त्यक्तं गूढपुरुषाः शस्त्ररसाभ्यां हन्युः

tyaktaṃ gūḍhapuruṣāḥ śastrarasābhyāṃ hanyuḥ

---

1.18.15

अत्यक्तं तुल्यशीलाभिः स्त्रीभिः पानेन मृगयया वा प्रसञ्जयित्वा रात्राव् उपगृह्यानयेयुः // कz01.18.16अब्/ उपस्थितं च राज्येन मदूर्ध्वम् इति सान्त्वयेत् / कz01.18.16च्द्/ एकस्थम् अथ सम्रुन्ध्यात् पुत्रवांस् तु प्रवासयेत् //ए (ऋउलेस् fओर् थे किन्ग्)

atyaktaṃ tulyaśīlābhiḥ strībhiḥ pānena mṛgayayā vā prasañjayitvā rātrāv upagṛhyānayeyuḥ // kaz01.18.16ab/ upasthitaṃ ca rājyena madūrdhvam iti sāntvayet / kaz01.18.16cd/ ekastham atha samrundhyāt putravāṃs tu pravāsayet //e (ṛules for the king)

1.19.1

राजानम् उत्थितम् अनूत्तिष्ठन्ते भृत्याः

rājānam utthitam anūttiṣṭhante bhṛtyāḥ

---

1.19.2

प्रमाद्यन्तम् अनुप्रमाद्यन्ति

pramādyantam anupramādyanti

---

1.19.3

कर्माणि चास्य भक्षयन्ति

karmāṇi cāsya bhakṣayanti

---

1.19.4

द्विषद्भिश् चातिसंधीयते

dviṣadbhiś cātisaṃdhīyate

---

1.19.5

तस्माद् उत्थानम् आत्मनः कुर्वीत

tasmād utthānam ātmanaḥ kurvīta

---

1.19.6

नालिकाभिर् अहर् अष्टधा रात्रिं च विभजेत्, छायाप्रमाणेन वा

nālikābhir ahar aṣṭadhā rātriṃ ca vibhajet, chāyāpramāṇena vā

---

1.19.7

त्रिपौरुषी पौरुषी चतुरङ्गुला नष्टच्छायो मध्याह्नेति चत्वारः पूर्वे दिवसस्याष्टभागाः

tripauruṣī pauruṣī caturaṅgulā naṣṭacchāyo madhyāhneti catvāraḥ pūrve divasasyāṣṭabhāgāḥ

---

1.19.8

तैः पश्चिमा व्याख्याताः

taiḥ paścimā vyākhyātāḥ

---

1.19.9

तत्र पूर्वे दिवसस्याष्टभागे रक्षाविधानम् आयव्ययौ च शृणुयात्

tatra pūrve divasasyāṣṭabhāge rakṣāvidhānam āyavyayau ca śṛṇuyāt

---

1.19.10

द्वितीये पौरजानपदानां कार्याणि पश्येत्

dvitīye paurajānapadānāṃ kāryāṇi paśyet

---

1.19.11

तृतीये स्नानभोजनं सेवेत, स्वाध्यायं च कुर्वीत

tṛtīye snānabhojanaṃ seveta, svādhyāyaṃ ca kurvīta

---

1.19.12

चतुर्थे हिरण्यप्रतिग्रहम् अध्यक्षांश् च कुर्वीत

caturthe hiraṇyapratigraham adhyakṣāṃś ca kurvīta

---

1.19.13

पञ्चमे मन्त्रिपरिषदा पत्त्रसम्प्रेषणेन मन्त्रयेत, चारगुह्यबोधनीयानि च बुध्येत

pañcame mantripariṣadā pattrasampreṣaṇena mantrayeta, cāraguhyabodhanīyāni ca budhyeta

---

1.19.14

षष्ठे स्वैरविहारं मन्त्रं वा सेवेत

ṣaṣṭhe svairavihāraṃ mantraṃ vā seveta

---

1.19.15

सप्तमे हस्त्यश्वरथायुधीयान् पश्येत्

saptame hastyaśvarathāyudhīyān paśyet

---

1.19.16

अष्टमे सेनापतिसखो विक्रमं चिन्तयेत्

aṣṭame senāpatisakho vikramaṃ cintayet

---

1.19.17

प्रतिष्ठितेअहनि संध्याम् उपासीत

pratiṣṭhiteahani saṃdhyām upāsīta

---

1.19.18

प्रथमे रात्रिभागे गूढपुरुषान् पश्येत्

prathame rātribhāge gūḍhapuruṣān paśyet

---

1.19.19

द्वितीये स्नानभोजनं कुर्वीत, स्वाध्यायं च

dvitīye snānabhojanaṃ kurvīta, svādhyāyaṃ ca

---

1.19.20

तृतीये तूर्यघोषेण संविष्टश् चतुर्थपञ्चमौ शयीत

tṛtīye tūryaghoṣeṇa saṃviṣṭaś caturthapañcamau śayīta

---

1.19.21

षष्ठे तूर्यघोषेण प्रतिबुद्धः शास्त्रम् इतिकर्तव्यतां च चिन्तयेत्

ṣaṣṭhe tūryaghoṣeṇa pratibuddhaḥ śāstram itikartavyatāṃ ca cintayet

---

1.19.22

सप्तमे मन्त्रम् अध्यासीत, गूढपुरुषांश् च प्रेषयेत्

saptame mantram adhyāsīta, gūḍhapuruṣāṃś ca preṣayet

---

1.19.23

अष्टमे ऋत्विगाचार्यपुरोहितस्वस्त्ययनानि प्रतिगृह्णीयात्, चिकित्सकमाहानसिकमौहूर्तिकांश् च पश्येत्

aṣṭame ṛtvigācāryapurohitasvastyayanāni pratigṛhṇīyāt, cikitsakamāhānasikamauhūrtikāṃś ca paśyet

---

1.19.24

सवस्तां धेनुं वृषभं च प्रदक्षिणीकृत्योपस्थानं गच्छेत्

savastāṃ dhenuṃ vṛṣabhaṃ ca pradakṣiṇīkṛtyopasthānaṃ gacchet

---

1.19.25

आत्मबलानुकूल्येन वा निशाहर्भागान् प्रविभज्य कार्याणि सेवेत

ātmabalānukūlyena vā niśāharbhāgān pravibhajya kāryāṇi seveta

---

1.19.26

उपस्थानगतः कार्यार्थिनाम् अद्वारासङ्गं कारयेत्

upasthānagataḥ kāryārthinām advārāsaṅgaṃ kārayet

---

1.19.27

दुर्दर्शो हि राजा कार्याकार्यविपर्यासम् आसन्नैः कार्यते

durdarśo hi rājā kāryākāryaviparyāsam āsannaiḥ kāryate

---

1.19.28

तेन प्रकृतिकोपम् अरिवशं वा गच्छेत्

tena prakṛtikopam arivaśaṃ vā gacchet

---

1.19.29

तस्माद् देवताश्रमपाषण्डश्रोत्रियपशुपुण्यस्थानानां बालवृद्धव्याधितव्यसन्यनाथानां स्त्रीणां च क्रमेण कार्याणि पश्येत्, कार्यगौरवाद् आत्ययिकवशेन वा // कz01.19.30अब्/ सर्वम् आत्ययिकं कार्यं शृणुयान् नातिपातयेत् /[श्] कz01.19.30च्द्/ कृच्छ्रसाध्यम् अतिक्रान्तम् असाध्यं वापि जायते //[श्] कz01.19.31अब्/ अग्न्यगारगतः कार्यं पश्येद् वैद्यतपस्विनाम् /[श्] कz01.19.31च्द्/ पुरोहिताचार्यसखः प्रत्युत्थायाभिवाद्य च //[श्] कz01.19.32अब्/ तपस्विनां तु कार्याणि त्रैविद्यैः सह कारयेत् /[श्] कz01.19.32च्द्/ मायायोगविदां चैव न स्वयं कोपकारणात् //[श्] कz01.19.33अब्/ राज्ञो हि व्रतम् उत्थानं यज्ञः कार्यानुशासनम् /[श्] कz01.19.33च्द्/ दक्षिणा वृत्तिसाम्यं तु दीक्षा तस्याभिषेचनम् //[श्] कz01.19.34अब्/ प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम् /[श्] कz01.19.34च्द्/ नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम् //[श्] कz01.19.35अब्/ तस्मान् नित्योत्थितो राजा कुर्याद् अर्थानुशासनम् / कz01.19.35च्द्/ अर्थस्य मूलम् उत्थानम् अनर्थस्य विपर्ययः //[श्] कz01.19.36अब्/ अनुत्थाने ध्रुवो नाशः प्राप्तस्यानागतस्य च /[श्] कz01.19.36च्द्/ प्राप्यते फलम् उत्थानाल् लभते चार्थसम्पदम् //[श्] ऋएगुलतिओन्स् fओर् थे रोयल् रेसिदेञ्चे

tasmād devatāśramapāṣaṇḍaśrotriyapaśupuṇyasthānānāṃ bālavṛddhavyādhitavyasanyanāthānāṃ strīṇāṃ ca krameṇa kāryāṇi paśyet, kāryagauravād ātyayikavaśena vā // kaz01.19.30ab/ sarvam ātyayikaṃ kāryaṃ śṛṇuyān nātipātayet /[ś] kaz01.19.30cd/ kṛcchrasādhyam atikrāntam asādhyaṃ vāpi jāyate //[ś] kaz01.19.31ab/ agnyagāragataḥ kāryaṃ paśyed vaidyatapasvinām /[ś] kaz01.19.31cd/ purohitācāryasakhaḥ pratyutthāyābhivādya ca //[ś] kaz01.19.32ab/ tapasvināṃ tu kāryāṇi traividyaiḥ saha kārayet /[ś] kaz01.19.32cd/ māyāyogavidāṃ caiva na svayaṃ kopakāraṇāt //[ś] kaz01.19.33ab/ rājño hi vratam utthānaṃ yajñaḥ kāryānuśāsanam /[ś] kaz01.19.33cd/ dakṣiṇā vṛttisāmyaṃ tu dīkṣā tasyābhiṣecanam //[ś] kaz01.19.34ab/ prajāsukhe sukhaṃ rājñaḥ prajānāṃ ca hite hitam /[ś] kaz01.19.34cd/ nātmapriyaṃ hitaṃ rājñaḥ prajānāṃ tu priyaṃ hitam //[ś] kaz01.19.35ab/ tasmān nityotthito rājā kuryād arthānuśāsanam / kaz01.19.35cd/ arthasya mūlam utthānam anarthasya viparyayaḥ //[ś] kaz01.19.36ab/ anutthāne dhruvo nāśaḥ prāptasyānāgatasya ca /[ś] kaz01.19.36cd/ prāpyate phalam utthānāl labhate cārthasampadam //[ś] ṛegulations for the royal resideñce

1.20.1

वास्तुकप्रशस्ते देशे सप्राकारपरिखाद्वारम् अनेककक्ष्यापरिगतम् अन्तःपुरं कारयेत् // क01.20.02/ कोशगृहविधानेन मध्ये वासगृहम्, गूढभित्तिसंचारं मोहनगृहं तन्मध्ये वा वासगृहम्, भूमिगृहं वासन्नचैत्यकाष्ठदेवतापिधानद्वारम् अनेकसुरुङ्गासंचारं तस्योपरि प्रासादं गूढभित्तिसोपानं सुषिरस्तम्भप्रवेशापसारं वा वासगृहं यन्त्रबद्धतलावपातं कारयेत्, आपत्प्रतीकारार्थम् आपदि वा

vāstukapraśaste deśe saprākāraparikhādvāram anekakakṣyāparigatam antaḥpuraṃ kārayet // ka01.20.02/ kośagṛhavidhānena madhye vāsagṛham, gūḍhabhittisaṃcāraṃ mohanagṛhaṃ tanmadhye vā vāsagṛham, bhūmigṛhaṃ vāsannacaityakāṣṭhadevatāpidhānadvāram anekasuruṅgāsaṃcāraṃ tasyopari prāsādaṃ gūḍhabhittisopānaṃ suṣirastambhapraveśāpasāraṃ vā vāsagṛhaṃ yantrabaddhatalāvapātaṃ kārayet, āpatpratīkārārtham āpadi vā

---

1.20.3

अतोअन्यथा वा विकल्पयेत्, सहाध्यायिभयात्

atoanyathā vā vikalpayet, sahādhyāyibhayāt

---

1.20.4

मानुषेणाग्निना त्रिर् अपसव्यं परिगतम् अन्तःपुरम् अग्निर् अन्यो न दहति, न चात्रान्योअग्निर् ज्वलति, वैद्युतेन भस्मना मृत्सम्युक्तेन करकवारिणावलिप्तं च

mānuṣeṇāgninā trir apasavyaṃ parigatam antaḥpuram agnir anyo na dahati, na cātrānyoagnir jvalati, vaidyutena bhasmanā mṛtsamyuktena karakavāriṇāvaliptaṃ ca

---

1.20.5

जीवन्तीश्वेतामुष्ककपुष्पवन्दाकाभिर् अक्षीवे जातस्याश्वत्थस्य प्रतानेन गुप्तं सर्पा विषाणि वा न प्रभवन्ति

jīvantīśvetāmuṣkakapuṣpavandākābhir akṣīve jātasyāśvatthasya pratānena guptaṃ sarpā viṣāṇi vā na prabhavanti

---

1.20.6

मयूरनकुलपृषतोत्सर्गः सर्पान् भक्षयति

mayūranakulapṛṣatotsargaḥ sarpān bhakṣayati

---

1.20.7

शुकः सारिका भृङ्गराजो वा सर्पविषशङ्कायां क्रोशति

śukaḥ sārikā bhṛṅgarājo vā sarpaviṣaśaṅkāyāṃ krośati

---

1.20.8

क्रौञ्चो विषाभ्याशे माद्यति, ग्लायति जीवंजीवकः, म्रियते मत्तकोकिलः, चकोरस्याक्षिणी विरज्येते

krauñco viṣābhyāśe mādyati, glāyati jīvaṃjīvakaḥ, mriyate mattakokilaḥ, cakorasyākṣiṇī virajyete

---

1.20.9

इत्य् एवम् अग्निविषसर्पेभ्यः प्रतिकुर्वीत

ity evam agniviṣasarpebhyaḥ pratikurvīta

---

1.20.10

पृष्ठतः कक्ष्याविभागे स्त्रीनिवेशो गर्भव्याधिसंस्था वृक्षोदकस्थानं च

pṛṣṭhataḥ kakṣyāvibhāge strīniveśo garbhavyādhisaṃsthā vṛkṣodakasthānaṃ ca

---

1.20.11

बहिः कन्याकुमारपुरम्

bahiḥ kanyākumārapuram

---

1.20.12

पुरस्ताद् अलङ्कारभूमिर् मन्त्रभूमिर् उपस्थानं कुमाराध्यक्षस्थानं च

purastād alaṅkārabhūmir mantrabhūmir upasthānaṃ kumārādhyakṣasthānaṃ ca

---

1.20.13

कक्ष्यान्तरेष्व् अन्तर्वंशिकसैन्यं तिष्ठेत्

kakṣyāntareṣv antarvaṃśikasainyaṃ tiṣṭhet

---

1.20.14

अन्तर्गृहगतः स्थविरस्त्रीपरिशुद्धां देवीं पश्येत्

antargṛhagataḥ sthavirastrīpariśuddhāṃ devīṃ paśyet

---

1.20.15

देवीगृहे लीनो हि भ्राता भद्रसेनं जघान, मातुः शय्यान्तर्गतश् च पुत्रः कारूषम्

devīgṛhe līno hi bhrātā bhadrasenaṃ jaghāna, mātuḥ śayyāntargataś ca putraḥ kārūṣam

---

1.20.16

लाजान् मधुनेति विषेण पर्यस्य देवी काशिराजम्, विषदिग्धेन नूप्रेण वैरन्त्यम्, मेखलामणिना सौवीरम्, जालूथम् आदर्शेन, वेण्यां गूढं शस्त्रं कृत्वा देवी विदूरथं जघान

lājān madhuneti viṣeṇa paryasya devī kāśirājam, viṣadigdhena nūpreṇa vairantyam, mekhalāmaṇinā sauvīram, jālūtham ādarśena, veṇyāṃ gūḍhaṃ śastraṃ kṛtvā devī vidūrathaṃ jaghāna

---

1.20.17

तस्माद् एतान्य् आस्पदानि परिहरेत्

tasmād etāny āspadāni pariharet

---

1.20.18

मुण्डजटिलकुहकप्रतिसंसर्गं बाह्याभिश् च दासीभिः प्रतिषेधयेत्

muṇḍajaṭilakuhakapratisaṃsargaṃ bāhyābhiś ca dāsībhiḥ pratiṣedhayet

---

1.20.19

न चैनाः कुल्याः पश्येयुः, अन्यत्र गर्भव्याधिसंस्थाभ्यः

na caināḥ kulyāḥ paśyeyuḥ, anyatra garbhavyādhisaṃsthābhyaḥ

---

1.20.20

रूपाजीवाः स्नानप्रघर्षशुद्धशरीराः परिवर्तितवस्त्रालंकाराः पश्येयुः

rūpājīvāḥ snānapragharṣaśuddhaśarīrāḥ parivartitavastrālaṃkārāḥ paśyeyuḥ

---

1.20.21

अशीतिकाः पुरुषाः पञ्चाशत्काः स्त्रियो वा मातापितृव्यञ्जनाः स्थविरवर्षधराभ्यागारिकाश् चावरोधानां शौचाशौचं विद्युः, स्थापयेयुश् च स्वामिहिते, // कz01.20.22अब्/ स्वभूमौ च वसेत् सर्वः परभूमौ न संचरेत् /[श्] कz01.20.22च्द्/ न च बाह्येन संसर्गं कश्चिद् आभ्यन्तरो व्रजेत् //[श्] कz01.20.23अब्/ सर्वं चावेक्षितं द्रव्यं निबद्धागमनिर्गमम् /[श्] कz01.20.23च्द्/ निर्गच्छेद् अभिगच्छेद् वा मुद्रासंक्रान्तभूमिकम् //[श्] ए (चोन्चेर्निन्ग् थे प्रोतेच्तिओन् ओf (थे किन्ग्"स्) ओwन् पेर्सोन्)

aśītikāḥ puruṣāḥ pañcāśatkāḥ striyo vā mātāpitṛvyañjanāḥ sthaviravarṣadharābhyāgārikāś cāvarodhānāṃ śaucāśaucaṃ vidyuḥ, sthāpayeyuś ca svāmihite, // kaz01.20.22ab/ svabhūmau ca vaset sarvaḥ parabhūmau na saṃcaret /[ś] kaz01.20.22cd/ na ca bāhyena saṃsargaṃ kaścid ābhyantaro vrajet //[ś] kaz01.20.23ab/ sarvaṃ cāvekṣitaṃ dravyaṃ nibaddhāgamanirgamam /[ś] kaz01.20.23cd/ nirgacched abhigacched vā mudrāsaṃkrāntabhūmikam //[ś] e (concerning the protection of (the king"s) own person)

1.21.1

शयनाद् उत्थितः स्त्रीगणैर् धन्विभिः परिगृह्यते, द्वितीयस्यां कक्ष्यायां कञ्चुकोष्णीषिभिर् वर्षधराभ्यागारिकैः, तृतीयस्यां कुब्जवामनकिरातैः, चतुर्थ्यां मन्त्रिभिः सम्बन्धिभिर् दौवारिकैश् च प्रासपाणिभिः

śayanād utthitaḥ strīgaṇair dhanvibhiḥ parigṛhyate, dvitīyasyāṃ kakṣyāyāṃ kañcukoṣṇīṣibhir varṣadharābhyāgārikaiḥ, tṛtīyasyāṃ kubjavāmanakirātaiḥ, caturthyāṃ mantribhiḥ sambandhibhir dauvārikaiś ca prāsapāṇibhiḥ

---

1.21.2

पितृपैतामहं सम्बन्धानुबद्धं शिक्षितम् अनुरक्तं कृतकर्माणं च जनम् आसन्नं कुर्वीत, नान्यतोदेशीयम् अकृतार्थमानं स्वदेशीयं वाप्य् अपकृत्योपगृहीतम्

pitṛpaitāmahaṃ sambandhānubaddhaṃ śikṣitam anuraktaṃ kṛtakarmāṇaṃ ca janam āsannaṃ kurvīta, nānyatodeśīyam akṛtārthamānaṃ svadeśīyaṃ vāpy apakṛtyopagṛhītam

---

1.21.3

अन्तर्वंशिकसैन्यं राजानम् अन्तःपुरं च रक्षेत्

antarvaṃśikasainyaṃ rājānam antaḥpuraṃ ca rakṣet

---

1.21.4

गुप्ते देशे माहानसिकः सर्वम् आस्वादबाहुल्येन कर्म कारयेत्

gupte deśe māhānasikaḥ sarvam āsvādabāhulyena karma kārayet

---

1.21.5

तद् रजा तथैव प्रतिभुञ्जीत पूर्वम् अग्नये वयोभ्यश् च बलिं कृत्वा

tad rajā tathaiva pratibhuñjīta pūrvam agnaye vayobhyaś ca baliṃ kṛtvā

---

1.21.6

अग्नेर् ज्वालाधूमनीलता शब्दस्फोटनं च विषयुक्तस्य, वयसां विपत्तिश् च

agner jvālādhūmanīlatā śabdasphoṭanaṃ ca viṣayuktasya, vayasāṃ vipattiś ca

---

1.21.7a

अन्नस्य ऊष्मा मयूरग्रीवाभः शैत्यम् आशु क्लिष्टस्येव वैवर्ण्यं स-उदकत्वम् अक्लिन्नत्वं च

annasya ūṣmā mayūragrīvābhaḥ śaityam āśu kliṣṭasyeva vaivarṇyaṃ sa-udakatvam aklinnatvaṃ ca

---

1.21.7b

व्यञ्जनानाम् आशु शुष्कत्वं च क्वाथध्यामफेनपटलविच्छिन्नभावो गन्धस्पर्शरसवधश् च

vyañjanānām āśu śuṣkatvaṃ ca kvāthadhyāmaphenapaṭalavicchinnabhāvo gandhasparśarasavadhaś ca

---

1.21.7c

द्रवेषु हीनातिरिक्तच्छायादर्शनं फेनपटलसीमन्तोर्ध्वराजीदर्शनं च

draveṣu hīnātiriktacchāyādarśanaṃ phenapaṭalasīmantordhvarājīdarśanaṃ ca

---

1.21.7d

रसस्य मध्ये नीला राजी, पयसस् ताम्रा, मद्यतोययोः काली, दध्नः श्यामा, मधुनः श्वेता, द्रव्याणाम् आर्द्राणाम् आशु प्रम्लानत्वम् उत्पक्वभावः क्वाथनीलश्यावता च

rasasya madhye nīlā rājī, payasas tāmrā, madyatoyayoḥ kālī, dadhnaḥ śyāmā, madhunaḥ śvetā, dravyāṇām ārdrāṇām āśu pramlānatvam utpakvabhāvaḥ kvāthanīlaśyāvatā ca

---

1.21.7e

शुष्काणाम् आशु शातनं वैवर्ण्यं च

śuṣkāṇām āśu śātanaṃ vaivarṇyaṃ ca

---

1.21.7f

कठिनानां मृदुत्वं मृदूनां च कठिनत्वम्, तदभ्याशे क्षुद्रसत्त्ववधश् च

kaṭhinānāṃ mṛdutvaṃ mṛdūnāṃ ca kaṭhinatvam, tadabhyāśe kṣudrasattvavadhaś ca

---

1.21.7g

आस्तरणप्रवरणानां ध्याममण्डलता तन्तुरोमपक्ष्मशातनं च

āstaraṇapravaraṇānāṃ dhyāmamaṇḍalatā tanturomapakṣmaśātanaṃ ca

---

1.21.7h

लोहमणिमयानां पङ्कमलोपदेहता स्नेहरागगौरवप्रभाववर्णस्पर्शवधश् च इति विषयुक्तस्य लिङ्गानि

lohamaṇimayānāṃ paṅkamalopadehatā sneharāgagauravaprabhāvavarṇasparśavadhaś ca iti viṣayuktasya liṅgāni

---

1.21.8

विषप्रदस्य तु शुष्कश्याववक्त्रता वाक्सङ्गः स्वेदो विजृम्भणं चातिमात्रं वेपथुः प्रस्खलनं वाक्यविप्रेक्षणम् आवेगः कर्मणि स्वभूमौ चानवस्थानम् इति

viṣapradasya tu śuṣkaśyāvavaktratā vāksaṅgaḥ svedo vijṛmbhaṇaṃ cātimātraṃ vepathuḥ praskhalanaṃ vākyaviprekṣaṇam āvegaḥ karmaṇi svabhūmau cānavasthānam iti

---

1.21.9

तस्माद् अस्य जाङ्गुलीविदो भिषजश् चासन्नाः स्युः

tasmād asya jāṅgulīvido bhiṣajaś cāsannāḥ syuḥ

---

1.21.10

भिषग्भैषज्यागाराद् आस्वादविशुद्धम् औषधं गृहीत्वा पाचकपेषकाभ्याम् आत्मना च प्रतिस्वाद्य राज्ञे प्रयच्छेत्

bhiṣagbhaiṣajyāgārād āsvādaviśuddham auṣadhaṃ gṛhītvā pācakapeṣakābhyām ātmanā ca pratisvādya rājñe prayacchet

---

1.21.11

पानं पानीयं चौषधेन व्याख्यातम्

pānaṃ pānīyaṃ cauṣadhena vyākhyātam

---

1.21.12

कल्पकप्रसाधकाः स्नानशुद्धवस्त्रहस्ताः समुद्रम् उपकरणम् अन्तर्वंशिकहस्ताद् आदाय परिचरेयुः

kalpakaprasādhakāḥ snānaśuddhavastrahastāḥ samudram upakaraṇam antarvaṃśikahastād ādāya paricareyuḥ

---

1.21.13

स्नापकसंवाहकास्तरकरजकमालाकारकर्म दास्यः प्रसिद्धशौचाः कुर्युः, ताभिर् अधिष्ठिता वा शिल्पिनः

snāpakasaṃvāhakāstarakarajakamālākārakarma dāsyaḥ prasiddhaśaucāḥ kuryuḥ, tābhir adhiṣṭhitā vā śilpinaḥ

---

1.21.14

आत्मचक्षुषि निवेश्य वस्त्रमाल्यं दद्युः, स्नानानुलेपनप्रघर्षचूर्णवासस्नानीयानि च स्ववक्षोबाहुषु च

ātmacakṣuṣi niveśya vastramālyaṃ dadyuḥ, snānānulepanapragharṣacūrṇavāsasnānīyāni ca svavakṣobāhuṣu ca

---

1.21.15

एतेन परस्माद् आगतकं व्याख्यातम्

etena parasmād āgatakaṃ vyākhyātam

---

1.21.16

कुशीलवाः शस्त्राग्निरसक्रीडावर्जं नर्मयेयुः

kuśīlavāḥ śastrāgnirasakrīḍāvarjaṃ narmayeyuḥ

---

1.21.17

आतोद्यानि चैषाम् अन्तस् तिष्ठेयुः, अश्वरथद्विपालंकाराश् च

ātodyāni caiṣām antas tiṣṭheyuḥ, aśvarathadvipālaṃkārāś ca

---

1.21.18

आप्तपुरुषाधिष्ठितं यानवाहनम् आरोहेत्, नावं चाप्तनाविकाधिष्ठितम्

āptapuruṣādhiṣṭhitaṃ yānavāhanam ārohet, nāvaṃ cāptanāvikādhiṣṭhitam

---

1.21.19

अन्यनौप्रतिबद्धां वातवेगवशां च नोपेयात्

anyanaupratibaddhāṃ vātavegavaśāṃ ca nopeyāt

---

1.21.20

उदकान्ते सैन्यम् आसीत

udakānte sainyam āsīta

---

1.21.21

मत्स्यग्राहविशुद्धम् उदकम् अवगाहेत

matsyagrāhaviśuddham udakam avagāheta

---

1.21.22

व्यालग्राहविशुद्धम् उद्यानं गच्छेत्

vyālagrāhaviśuddham udyānaṃ gacchet

---

1.21.23

लुब्धकश्वगणिभिर् अपास्तस्तेनव्यालपराबाधभयं चललक्ष्यपरिचयार्थं मृगारण्यं गच्छेत्

lubdhakaśvagaṇibhir apāstastenavyālaparābādhabhayaṃ calalakṣyaparicayārthaṃ mṛgāraṇyaṃ gacchet

---

1.21.24

आप्तशस्त्रग्राहाधिष्ठितः सिद्धतापसं पश्येत्, मन्त्रिपरिषदा सह सामन्तदूतम्

āptaśastragrāhādhiṣṭhitaḥ siddhatāpasaṃ paśyet, mantripariṣadā saha sāmantadūtam

---

1.21.25

सम्नद्धोअश्वं हस्तिनं वारूढः सम्नद्धम् अनीकं पश्येत्

samnaddhoaśvaṃ hastinaṃ vārūḍhaḥ samnaddham anīkaṃ paśyet

---

1.21.26

निर्याणेअभियाने च राजमार्गम् उभयतः कृतारक्षं शस्त्रिभिर् दण्डिभिश् चापास्तशस्त्रहस्तप्रव्रजितव्यङ्गं गच्छेत्

niryāṇeabhiyāne ca rājamārgam ubhayataḥ kṛtārakṣaṃ śastribhir daṇḍibhiś cāpāstaśastrahastapravrajitavyaṅgaṃ gacchet

---

1.21.27

न पुरुषसम्बाधम् अवगाहेत

na puruṣasambādham avagāheta

---

1.21.28

यात्रासमाजोत्सवप्रहवणानि च दशवर्गिकाधिष्ठितानि गच्छेत् // कz01.21.29अब्/ यथा च योगपुरुषैर् अन्यान् राजाधितिष्ठति /[श्] कz01.21.30च्द्/ तथायम् अन्याबाधेभ्यो रक्षेद् आत्मानम् आत्मवान् //[श्] ए (बोओक् ट्wओ: ठे अच्तिवित्य् ओf थे हेअद्स् ओf देपर्त्मेन्त्स्) (छप्, 1, षेच्, 19: षेत्त्लेमेन्त् ओf थे चोउन्त्र्य्सिदे)

yātrāsamājotsavaprahavaṇāni ca daśavargikādhiṣṭhitāni gacchet // kaz01.21.29ab/ yathā ca yogapuruṣair anyān rājādhitiṣṭhati /[ś] kaz01.21.30cd/ tathāyam anyābādhebhyo rakṣed ātmānam ātmavān //[ś] e (book ṭwo: ṭhe activity of the heads of departments) (chap, 1, ṣec, 19: ṣettlement of the countryside)