2. Book 2 — Adhyakṣapracāra — The Duties of Government Superintendents

2.1.1

भूतपूर्वम् अभूतपूर्वं वा जनपदं परदेशापवाहनेन स्वदेशाभिष्यन्दवमनेन वा निवेशयेत्

bhūtapūrvam abhūtapūrvaṃ vā janapadaṃ paradeśāpavāhanena svadeśābhiṣyandavamanena vā niveśayet

---

2.1.2

शूद्रकर्षकप्रायं कुलशतावरं पञ्चकुलशतपरं ग्रामं क्रोशद्विक्रोशसीमानम् अन्योन्यारक्षं निवेशयेत्

śūdrakarṣakaprāyaṃ kulaśatāvaraṃ pañcakulaśataparaṃ grāmaṃ krośadvikrośasīmānam anyonyārakṣaṃ niveśayet

---

2.1.3

नलीशैलवनभृष्टिदरीसेतुबन्धशमीशाल्मलीक्षीरवृक्षान् अन्तेषु सीम्नां स्थापयेत्

nalīśailavanabhṛṣṭidarīsetubandhaśamīśālmalīkṣīravṛkṣān anteṣu sīmnāṃ sthāpayet

---

2.1.4

अष्टशतग्राम्या मध्ये स्थानीयम्, चतुह्शतग्राम्या द्रोणमुखम्, द्विशतग्राम्याः कार्वटिकम्, दशग्रामीसंग्रहेण संग्रहं स्थापयेत्

aṣṭaśatagrāmyā madhye sthānīyam, catuhśatagrāmyā droṇamukham, dviśatagrāmyāḥ kārvaṭikam, daśagrāmīsaṃgraheṇa saṃgrahaṃ sthāpayet

---

2.1.5

अन्तेष्व् अन्तपालदुर्गाणि जनपदद्वाराण्य् अन्तपालाधिष्ठितानि स्थापयेत्

anteṣv antapāladurgāṇi janapadadvārāṇy antapālādhiṣṭhitāni sthāpayet

---

2.1.6

तेषाम् अन्तराणि वागुरिकशबरपुलिन्दचण्डालारण्यचरा रक्षेयुः

teṣām antarāṇi vāgurikaśabarapulindacaṇḍālāraṇyacarā rakṣeyuḥ

---

2.1.7a

ऋत्विगाचार्यपुरोहितश्रोत्रियेभ्यो ब्रह्मदेयान्य् अदण्डकराण्य् अभिरूपदायादकानि प्रयच्छेत्

ṛtvigācāryapurohitaśrotriyebhyo brahmadeyāny adaṇḍakarāṇy abhirūpadāyādakāni prayacchet

---

2.1.7b

अध्यक्षसंख्यायकादिभ्यो गोपस्थानिकानीकस्थचिकित्सकाश्वदमकजङ्घाकारिकेभ्यश् च विक्रयाधानवर्जानि

adhyakṣasaṃkhyāyakādibhyo gopasthānikānīkasthacikitsakāśvadamakajaṅghākārikebhyaś ca vikrayādhānavarjāni

---

2.1.8

करदेभ्यः कृतक्षेत्राण्य् ऐकपुरुषिकाणि प्रयच्छेत्

karadebhyaḥ kṛtakṣetrāṇy aikapuruṣikāṇi prayacchet

---

2.1.9

अकृतानि कर्तृभ्यो नादेयानि

akṛtāni kartṛbhyo nādeyāni

---

2.1.10

अकृषताम् आछिद्यान्येभ्यः प्रयच्छेत्

akṛṣatām āchidyānyebhyaḥ prayacchet

---

2.1.11

ग्रामभृतकवैदेहका वा कृषेयुः

grāmabhṛtakavaidehakā vā kṛṣeyuḥ

---

2.1.12

अकृषन्तो वावहीनं दद्युः

akṛṣanto vāvahīnaṃ dadyuḥ

---

2.1.13

धान्यपशुहिरण्यैश् चैतान् अनुगृह्णीयात्

dhānyapaśuhiraṇyaiś caitān anugṛhṇīyāt

---

2.1.14

तान्य् अनु सुखेन दद्युः

tāny anu sukhena dadyuḥ

---

2.1.15

अनुग्रहपरिहारौ चैतेब्भ्यः कोशवृद्धिकरौ दद्यात्, कोशोपघातकौ वर्जयेत्

anugrahaparihārau caitebbhyaḥ kośavṛddhikarau dadyāt, kośopaghātakau varjayet

---

2.1.16

अल्पकोशो हि राजा पौरजानपदान् एव ग्रसते

alpakośo hi rājā paurajānapadān eva grasate

---

2.1.17

निवेशसमकालं यथागतकं वा परिहारं दद्यात्

niveśasamakālaṃ yathāgatakaṃ vā parihāraṃ dadyāt

---

2.1.18

निवृत्तपरिहारान् पितेवानुगृह्णीयात्

nivṛttaparihārān pitevānugṛhṇīyāt

---

2.1.19

आकरकर्मान्तद्रव्यहस्तिवनव्रजवणिक्पथप्रचारान् वारिस्थलपथपण्यपत्तनानि च निवेशयेत्

ākarakarmāntadravyahastivanavrajavaṇikpathapracārān vāristhalapathapaṇyapattanāni ca niveśayet

---

2.1.20

सहोदकम् आहार्योदकं वा सेतुं बन्धयेत्

sahodakam āhāryodakaṃ vā setuṃ bandhayet

---

2.1.21

अन्येषां वा बध्नतां भूमिमार्गवृक्षोपकरणानुग्रहं कुर्यात्, पुण्यस्थानारामाणां च

anyeṣāṃ vā badhnatāṃ bhūmimārgavṛkṣopakaraṇānugrahaṃ kuryāt, puṇyasthānārāmāṇāṃ ca

---

2.1.22

सम्भूयसेतुबन्धाद् अपक्रामतः कर्मकरबलीवर्दाः कर्म कुर्युः

sambhūyasetubandhād apakrāmataḥ karmakarabalīvardāḥ karma kuryuḥ

---

2.1.23

व्ययकर्मणि च भागी स्यात्, न चांशं लभेत

vyayakarmaṇi ca bhāgī syāt, na cāṃśaṃ labheta

---

2.1.24

मत्स्यप्लवहरितपण्यानां सेतुषु राजा स्वाम्यं गच्छेत्

matsyaplavaharitapaṇyānāṃ setuṣu rājā svāmyaṃ gacchet

---

2.1.25

दासाहितकबन्धून् अशृण्वतो राजा विनयं ग्राहयेत्

dāsāhitakabandhūn aśṛṇvato rājā vinayaṃ grāhayet

---

2.1.26

बालवृद्धव्यसन्यनाथांश् च राजा बिभृयात्, स्त्रियम् अप्रजातां प्रजातायश् च पुत्रान्

bālavṛddhavyasanyanāthāṃś ca rājā bibhṛyāt, striyam aprajātāṃ prajātāyaś ca putrān

---

2.1.27

बालद्रव्यं ग्रामवृद्धा वर्धयेयुर् आ व्यवहारप्रापणात्, देवद्रव्यं च

bāladravyaṃ grāmavṛddhā vardhayeyur ā vyavahāraprāpaṇāt, devadravyaṃ ca

---

2.1.28

अपत्यदारं मातापितरौ भ्रातृऋन् अप्राप्तव्यवहारान् भगिनीः कन्या विधवाश् चाबिभ्रतः शक्तिमतो द्वादशपणो दण्डः, अन्यत्र पतितेभ्यः, अन्यत्र मातुः

apatyadāraṃ mātāpitarau bhrātṛṛn aprāptavyavahārān bhaginīḥ kanyā vidhavāś cābibhrataḥ śaktimato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, anyatra patitebhyaḥ, anyatra mātuḥ

---

2.1.29

पुत्रदारम् अप्रतिविधाय प्रव्रजतः पूर्वः साहसदण्डः, स्त्रियं च प्रव्राजयतः

putradāram apratividhāya pravrajataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, striyaṃ ca pravrājayataḥ

---

2.1.30

लुप्तव्यायामः प्रव्रजेद् आपृच्छ्य धर्मस्थान्

luptavyāyāmaḥ pravrajed āpṛcchya dharmasthān

---

2.1.31

अन्यथा नियम्येत

anyathā niyamyeta

---

2.1.32

वानप्रस्थाद् अन्यः प्रव्रजितभावः, सजाताद् अन्यः संघः, सामुत्थायिकाद् अन्यः समयानुबन्धो वा नास्य जनपदम् उपनिविशेत

vānaprasthād anyaḥ pravrajitabhāvaḥ, sajātād anyaḥ saṃghaḥ, sāmutthāyikād anyaḥ samayānubandho vā nāsya janapadam upaniviśeta

---

2.1.33

न च तत्रारामा विहारार्था वा शालाः स्युः

na ca tatrārāmā vihārārthā vā śālāḥ syuḥ

---

2.1.34

नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवा न कर्मविघ्नं कुर्युः

naṭanartakagāyanavādakavāgjīvanakuśīlavā na karmavighnaṃ kuryuḥ

---

2.1.35

निराश्रयत्वाद् ग्रामाणां क्षेत्राभिरतत्वाच् च पुरुषाणां कोशविष्टिद्रव्यधान्यरसवृद्धिर् भवति // कz02.01.36अब्/ परचक्राटवीग्रस्तं व्याधिदुर्भिक्षपीडितम् /[श्] कz02.01.36च्द्/ देशं परिहरेद् राजा व्ययक्रीडाश् च वारयेत् //[श्] कz02.01.37अब्/ दण्डविष्टिकराबाधै रक्षेद् उपहतां कृषिम् /[श्] कz02.01.37च्द्/ स्तेनव्यालविषग्राहैर् व्याधिभिश् च पशुव्रजान् //[श्] कz02.01.38अब्/ वल्लभैः कार्मिकैः स्तेनैर् अन्तपालैश् च पीडितम् /[श्] कz02.01.38च्द्/ शोधयेत् पशुसंघैश् च क्षीयमाणं वणिक्पथम् //[श्] कz02.01.39अब्/ एवं द्रव्यद्विपवनं सेतुबन्धम् अथाकरान् /[श्] कz02.01.39च्द्/ रक्षेत् पूर्वकृतान् राजा नवांश् चाभिप्रवर्तयेत् //[श्] ए (डिस्पोसल् ओf नोन्-अग्रिचुल्तुरल् लन्द्)

nirāśrayatvād grāmāṇāṃ kṣetrābhiratatvāc ca puruṣāṇāṃ kośaviṣṭidravyadhānyarasavṛddhir bhavati // kaz02.01.36ab/ paracakrāṭavīgrastaṃ vyādhidurbhikṣapīḍitam /[ś] kaz02.01.36cd/ deśaṃ parihared rājā vyayakrīḍāś ca vārayet //[ś] kaz02.01.37ab/ daṇḍaviṣṭikarābādhai rakṣed upahatāṃ kṛṣim /[ś] kaz02.01.37cd/ stenavyālaviṣagrāhair vyādhibhiś ca paśuvrajān //[ś] kaz02.01.38ab/ vallabhaiḥ kārmikaiḥ stenair antapālaiś ca pīḍitam /[ś] kaz02.01.38cd/ śodhayet paśusaṃghaiś ca kṣīyamāṇaṃ vaṇikpatham //[ś] kaz02.01.39ab/ evaṃ dravyadvipavanaṃ setubandham athākarān /[ś] kaz02.01.39cd/ rakṣet pūrvakṛtān rājā navāṃś cābhipravartayet //[ś] e (ḍisposal of non-agricultural land)

2.2.1

अकृष्यायां भूमौ पशुभ्यो विवीतानि प्रयच्छेत्

akṛṣyāyāṃ bhūmau paśubhyo vivītāni prayacchet

---

2.2.2

प्रदिष्टाभयस्थावरजङ्गमानि च ब्रह्मसोमारण्यानि तपस्विभ्यो गोरुतपराणि प्रयच्छेत्

pradiṣṭābhayasthāvarajaṅgamāni ca brahmasomāraṇyāni tapasvibhyo gorutaparāṇi prayacchet

---

2.2.3

तावन्मात्रम् एकद्वारं खातगुप्तं स्वादुफलगुल्मगुच्छम् अकण्टकिद्रुमम् उत्तानतोयाशयं दान्तमृगचतुष्पदं भग्ननखदंष्ट्रव्यालं मार्गयुकहस्तिहस्तिनीकलभं मृगवनं विहारार्थं राज्ञः कारयेत्

tāvanmātram ekadvāraṃ khātaguptaṃ svāduphalagulmaguccham akaṇṭakidrumam uttānatoyāśayaṃ dāntamṛgacatuṣpadaṃ bhagnanakhadaṃṣṭravyālaṃ mārgayukahastihastinīkalabhaṃ mṛgavanaṃ vihārārthaṃ rājñaḥ kārayet

---

2.2.4

सर्वातिथिमृगं प्रत्यन्ते चान्यन्मृगवनं भूमिवशेन वा निवेशयेत्

sarvātithimṛgaṃ pratyante cānyanmṛgavanaṃ bhūmivaśena vā niveśayet

---

2.2.5

कुप्यप्रदिष्टानां च द्रव्याणाम् एकैकशो वनानि निवेशयेत्, द्रव्यवनकर्मान्तान् अटवीश् च द्रव्यवनापाश्रयाः

kupyapradiṣṭānāṃ ca dravyāṇām ekaikaśo vanāni niveśayet, dravyavanakarmāntān aṭavīś ca dravyavanāpāśrayāḥ

---

2.2.6

प्रत्यन्ते हस्तिवनम् अटव्यारक्षं निवेशयेत्

pratyante hastivanam aṭavyārakṣaṃ niveśayet

---

2.2.7

नागवनाध्यक्षः पार्वतं नादेयं सारसमानूपं च नागवनं विदितपर्यन्तप्रवेशनिष्कासं नागवनपालैः पालयेत्

nāgavanādhyakṣaḥ pārvataṃ nādeyaṃ sārasamānūpaṃ ca nāgavanaṃ viditaparyantapraveśaniṣkāsaṃ nāgavanapālaiḥ pālayet

---

2.2.8

हस्तिघातिनं हन्युः

hastighātinaṃ hanyuḥ

---

2.2.9

दन्तयुगं स्वयंमृतस्याहरतः सपादचतुष्पणो लाभः

dantayugaṃ svayaṃmṛtasyāharataḥ sapādacatuṣpaṇo lābhaḥ

---

2.2.10

नागवनपाला हस्तिपकपादपाशिकसैमिकवनचरकपारिकर्मिकसखा हस्तिमूत्रपुरीषच्छन्नगन्धा भल्लातकीशाखाप्रच्छन्नाः पञ्चभिः सप्तभिर् वा हस्तिबन्धकीभिः सह चरन्तः शय्यास्थानपद्यालेण्डकूलघातोद्देशेन हस्तिकुलपर्यग्रं विद्युः

nāgavanapālā hastipakapādapāśikasaimikavanacarakapārikarmikasakhā hastimūtrapurīṣacchannagandhā bhallātakīśākhāpracchannāḥ pañcabhiḥ saptabhir vā hastibandhakībhiḥ saha carantaḥ śayyāsthānapadyāleṇḍakūlaghātoddeśena hastikulaparyagraṃ vidyuḥ

---

2.2.11

यूथचरम् एकचरं निर्यूथं यूथपतिं हस्तिनं व्यालं मत्तं पोतं बन्धमुक्तं च निबन्धेन विद्युः

yūthacaram ekacaraṃ niryūthaṃ yūthapatiṃ hastinaṃ vyālaṃ mattaṃ potaṃ bandhamuktaṃ ca nibandhena vidyuḥ

---

2.2.12

अनीकस्थप्रमाणैः प्रशस्तव्यञ्जनाचारान् हस्तिनो गृह्णीयुः

anīkasthapramāṇaiḥ praśastavyañjanācārān hastino gṛhṇīyuḥ

---

2.2.13

हस्तिप्रधानं विजयो राज्ञः

hastipradhānaṃ vijayo rājñaḥ

---

2.2.14

परानीकव्यूहदुर्गस्कन्धावारप्रमर्दना ह्य् अतिप्रमाणशरीराः प्राणहरकर्माणो हस्तिनः // कz02.2.15अब्/ कालिङ्गाङ्गरजाः श्रेष्ठाः प्राच्याश् चेदिकरूषजाः /[श्] कz02.2.15च्द्/ दाशार्णाश् चापरान्ताश् च द्विपानां मध्यमा मताः //[श्] कz02.2.16अब्/ सौराष्ट्रिकाः पाञ्चनदास् तेषां प्रत्यवराः स्मृताः /[श्] कz02.2.16च्द्/ सर्वेषां कर्मणा वीर्यं जवस् तेजश् च वर्धते //[श्] ए (चोन्स्त्रुच्तिओन् ओf fओर्त्स्)

parānīkavyūhadurgaskandhāvārapramardanā hy atipramāṇaśarīrāḥ prāṇaharakarmāṇo hastinaḥ // kaz02.2.15ab/ kāliṅgāṅgarajāḥ śreṣṭhāḥ prācyāś cedikarūṣajāḥ /[ś] kaz02.2.15cd/ dāśārṇāś cāparāntāś ca dvipānāṃ madhyamā matāḥ //[ś] kaz02.2.16ab/ saurāṣṭrikāḥ pāñcanadās teṣāṃ pratyavarāḥ smṛtāḥ /[ś] kaz02.2.16cd/ sarveṣāṃ karmaṇā vīryaṃ javas tejaś ca vardhate //[ś] e (construction of forts)

2.3.1

चतुर्दिशं जनपदान्ते साम्परायिकं दैवकृतं दुर्गं कारयेत्, अन्तर्द्वीपं स्थलं वा निम्नावरुद्धम् औदकम्, प्रास्तरं गुहां वा पार्वतम्, निरुदकस्तम्बम् इरिणं वा धान्वनम्, खञ्जनोदकं स्तम्बगहनं वा वनदुर्गम्

caturdiśaṃ janapadānte sāmparāyikaṃ daivakṛtaṃ durgaṃ kārayet, antardvīpaṃ sthalaṃ vā nimnāvaruddham audakam, prāstaraṃ guhāṃ vā pārvatam, nirudakastambam iriṇaṃ vā dhānvanam, khañjanodakaṃ stambagahanaṃ vā vanadurgam

---

2.3.2

तेषां नदीपर्वतदुर्गं जनपदारक्षस्थानम्, धान्वनवनदुर्गम् अटवीस्थानम् आपद्य् अपसारो वा

teṣāṃ nadīparvatadurgaṃ janapadārakṣasthānam, dhānvanavanadurgam aṭavīsthānam āpady apasāro vā

---

2.3.3

जनपदमध्ये समुदयस्थानं स्थानीयं निवेशयेत्, वास्तुकप्रशस्ते देशे नदीसङ्गमे ह्रदस्याविशोषस्याङ्के सरसस् तटाकस्य वा, वृत्तं दीर्घं चतुरश्रं वा वास्तुवशेन वा प्रदक्षिणोदकं पण्यपुटभेदनम् अंसपथवारिपथाभ्याम् उपेतम्

janapadamadhye samudayasthānaṃ sthānīyaṃ niveśayet, vāstukapraśaste deśe nadīsaṅgame hradasyāviśoṣasyāṅke sarasas taṭākasya vā, vṛttaṃ dīrghaṃ caturaśraṃ vā vāstuvaśena vā pradakṣiṇodakaṃ paṇyapuṭabhedanam aṃsapathavāripathābhyām upetam

---

2.3.4

तस्य परिखास् तिस्रो दण्डान्तराः कारयेत् चतुर्दश द्वादश दशेति दण्डान् विस्तीर्णाः, विस्ताराद् अवगाढाः पादोनम् अर्धं वा, त्रिभागमूलाः, मूलचतुरश्रा वा, पाषाणोपहिताः पाषाणेष्टकाबद्धपार्श्वा वा, तोयान्तिकीर् आगन्तुतोयपूर्णा वा सपरिवाहाः पद्मग्राहवतीश् च

tasya parikhās tisro daṇḍāntarāḥ kārayet caturdaśa dvādaśa daśeti daṇḍān vistīrṇāḥ, vistārād avagāḍhāḥ pādonam ardhaṃ vā, tribhāgamūlāḥ, mūlacaturaśrā vā, pāṣāṇopahitāḥ pāṣāṇeṣṭakābaddhapārśvā vā, toyāntikīr āgantutoyapūrṇā vā saparivāhāḥ padmagrāhavatīś ca

---

2.3.5

चतुर्दण्डापकृष्टं परिखायाः षड्दण्डोच्छ्रितम् अवरुद्धं तद्द्विगुणविष्कम्भं खाताद् वप्रं कारयेद् ऊर्ध्वचयं मञ्चपृष्ठं कुम्भकुक्षिकं वा हस्तिभिर् गोभिश् च क्षुण्णं कण्टकिगुल्मविषवल्लीप्रतानवन्तम्

caturdaṇḍāpakṛṣṭaṃ parikhāyāḥ ṣaḍdaṇḍocchritam avaruddhaṃ taddviguṇaviṣkambhaṃ khātād vapraṃ kārayed ūrdhvacayaṃ mañcapṛṣṭhaṃ kumbhakukṣikaṃ vā hastibhir gobhiś ca kṣuṇṇaṃ kaṇṭakigulmaviṣavallīpratānavantam

---

2.3.6

पांसुशेषेण वास्तुच्छिद्रं राजभवनं वा पूरयेत्

pāṃsuśeṣeṇa vāstucchidraṃ rājabhavanaṃ vā pūrayet

---

2.3.7a

वप्रस्योपरि प्राकारं विष्कम्भद्विगुणोत्सेधम् ऐष्टकं द्वादशहस्ताद् ऊर्ध्वम् ओजं युग्मं वा आ चतुर्विंशतिहस्ताद् इति कारयेत्

vaprasyopari prākāraṃ viṣkambhadviguṇotsedham aiṣṭakaṃ dvādaśahastād ūrdhvam ojaṃ yugmaṃ vā ā caturviṃśatihastād iti kārayet

---

2.3.7b

रथचर्यासंचारं तालमूलं मुरजकैः कपिशीर्षकैश् चाचिताग्रम्

rathacaryāsaṃcāraṃ tālamūlaṃ murajakaiḥ kapiśīrṣakaiś cācitāgram

---

2.3.8

पृथुशिलासंहतं वा शैलं कारयेत्, न त्व् एव काष्टमयम्

pṛthuśilāsaṃhataṃ vā śailaṃ kārayet, na tv eva kāṣṭamayam

---

2.3.9

अग्निर् अवहितो हि तस्मिन् वसति

agnir avahito hi tasmin vasati

---

2.3.10

विष्कम्भचतुरश्रम् अट्टालकम् उत्सेधसमावक्षेपसोपानं कारयेत् त्रिंशद्दण्डान्तरं च

viṣkambhacaturaśram aṭṭālakam utsedhasamāvakṣepasopānaṃ kārayet triṃśaddaṇḍāntaraṃ ca

---

2.3.11

द्वयोर् अट्टालकयोर् मध्ये सहर्म्यद्वितलाम् अध्यर्धायायामां प्रतोलीं कारयेत्

dvayor aṭṭālakayor madhye saharmyadvitalām adhyardhāyāyāmāṃ pratolīṃ kārayet

---

2.3.12

अट्टालकप्रतोलीमध्ये त्रिधानुष्काधिष्ठानं स-अपिधानच्छिद्रफलकसंहतम् इन्द्रकोशं कारयेत्

aṭṭālakapratolīmadhye tridhānuṣkādhiṣṭhānaṃ sa-apidhānacchidraphalakasaṃhatam indrakośaṃ kārayet

---

2.3.13

अन्तरेषु द्विहस्तविष्कम्भं पार्श्वे चतुर्गुणायामं देवपथं कारयेत्

antareṣu dvihastaviṣkambhaṃ pārśve caturguṇāyāmaṃ devapathaṃ kārayet

---

2.3.14

दण्डान्तरा द्विदण्डान्तरा वा चर्याः कारयेत्, अग्राह्ये देशे प्रधावनिकां निष्किरद्वारं च

daṇḍāntarā dvidaṇḍāntarā vā caryāḥ kārayet, agrāhye deśe pradhāvanikāṃ niṣkiradvāraṃ ca

---

2.3.15

बहिर्जानुभञ्जनीशूलप्रकरकूपकूटावपातकण्टकप्रतिसराहिपृष्ठतालपत्त्रशृङ्गाटकश्वदंष्ट्रार्गलोपस्कन्दनपादुकाम्बरीषोदपानकैः प्रतिच्छन्नं छन्नपथं कारयेत्

bahirjānubhañjanīśūlaprakarakūpakūṭāvapātakaṇṭakapratisarāhipṛṣṭhatālapattraśṛṅgāṭakaśvadaṃṣṭrārgalopaskandanapādukāmbarīṣodapānakaiḥ praticchannaṃ channapathaṃ kārayet

---

2.3.16

प्राकारम् उभयतो मेण्ढकम् अध्यर्धदण्डं कृत्वा प्रतोलीषट्तुलान्तरं द्वारं निवेशयेत् पञ्चदण्डाद् एकोत्तरम् आष्टदण्डाद् इति चतुरश्रं षड्भागम् आयामादधिकम् अष्टभागं वा

prākāram ubhayato meṇḍhakam adhyardhadaṇḍaṃ kṛtvā pratolīṣaṭtulāntaraṃ dvāraṃ niveśayet pañcadaṇḍād ekottaram āṣṭadaṇḍād iti caturaśraṃ ṣaḍbhāgam āyāmādadhikam aṣṭabhāgaṃ vā

---

2.3.17

पञ्चदशहस्ताद् एकोत्तरम् आष्टादशहस्ताद् इति तलोत्सेधः

pañcadaśahastād ekottaram āṣṭādaśahastād iti talotsedhaḥ

---

2.3.18

स्तम्भस्य परिक्षेपः षडायामो, द्विगुणो निखातः, चूलिकायाश् चतुर्भागः

stambhasya parikṣepaḥ ṣaḍāyāmo, dviguṇo nikhātaḥ, cūlikāyāś caturbhāgaḥ

---

2.3.19

आदितलस्य पञ्चभागाः शाला वापी सीमागृहं च

āditalasya pañcabhāgāḥ śālā vāpī sīmāgṛhaṃ ca

---

2.3.20

दशभागिकौ द्वौ प्रतिमञ्चौ, अन्तरम् आणीहर्म्यं च

daśabhāgikau dvau pratimañcau, antaram āṇīharmyaṃ ca

---

2.3.21

समुच्छ्रयाद् अर्धतले स्थूणाबन्धश् च

samucchrayād ardhatale sthūṇābandhaś ca

---

2.3.22

अर्धवास्तुकम् उत्तमागारम्, त्रिभागान्तरं वा, इष्टकावबद्धपार्श्वम्, वामतः प्रदक्षिणसोपानं गूढभित्तिसोपानम् इतरतः

ardhavāstukam uttamāgāram, tribhāgāntaraṃ vā, iṣṭakāvabaddhapārśvam, vāmataḥ pradakṣiṇasopānaṃ gūḍhabhittisopānam itarataḥ

---

2.3.23

द्विहस्तं तोरणशिरः

dvihastaṃ toraṇaśiraḥ

---

2.3.24

त्रिपञ्चभागिकौ द्वौ कपाटयोगौ

tripañcabhāgikau dvau kapāṭayogau

---

2.3.25

द्वौ परिघौ

dvau parighau

---

2.3.26

अरत्निर् इन्द्रकीलः

aratnir indrakīlaḥ

---

2.3.27

पञ्चहस्तम् आणिद्वारम्

pañcahastam āṇidvāram

---

2.3.28

चत्वारो हस्तिपरिघाः

catvāro hastiparighāḥ

---

2.3.29

निवेशार्धं हस्तिनखम्

niveśārdhaṃ hastinakham

---

2.3.30

मुखसमः संक्रमः संहार्यो भूमिमयो वा निरुदके

mukhasamaḥ saṃkramaḥ saṃhāryo bhūmimayo vā nirudake

---

2.3.31

प्राकारसमं मुखम् अवस्थाप्य त्रिभागगोधामुखं गोपुरं कारयेत्

prākārasamaṃ mukham avasthāpya tribhāgagodhāmukhaṃ gopuraṃ kārayet

---

2.3.32

प्राकारमध्ये वापीं कृत्वा पुष्करिणीद्वारम्, चतुःशालम् अध्यर्धान्तरं साणिकं कुमारीपुरम्, मुण्डहर्म्यद्वितलं मुण्डकद्वारम्, भूमिद्रव्यवशेन वा निवेशयेत्

prākāramadhye vāpīṃ kṛtvā puṣkariṇīdvāram, catuḥśālam adhyardhāntaraṃ sāṇikaṃ kumārīpuram, muṇḍaharmyadvitalaṃ muṇḍakadvāram, bhūmidravyavaśena vā niveśayet

---

2.3.33

त्रिभागाधिकायामा भाण्डवाहिनीः कुल्याः कारयेत् // कz02.3.34अब्/ तासु पाषाणकुद्दालाः कुठारीकाण्डकल्पनाः /[श्] कz02.3.34च्द्/ मुषुण्ढीमुद्गरा दण्डाश् चक्रयन्त्रशतघ्नयः //[श्] कz02.3.35अब्/ कार्याः कार्मारिकाः शूला वेधनाग्राश् च वेणवः /[श्] कz02.3.35च्द्/ उष्ट्रग्रीव्योअग्निसम्योगाः कुप्यकल्पे च यो विधिः //[श्] ए (ळय्-ओउत् ओf थे fओर्तिfइएद् चित्य्)

tribhāgādhikāyāmā bhāṇḍavāhinīḥ kulyāḥ kārayet // kaz02.3.34ab/ tāsu pāṣāṇakuddālāḥ kuṭhārīkāṇḍakalpanāḥ /[ś] kaz02.3.34cd/ muṣuṇḍhīmudgarā daṇḍāś cakrayantraśataghnayaḥ //[ś] kaz02.3.35ab/ kāryāḥ kārmārikāḥ śūlā vedhanāgrāś ca veṇavaḥ /[ś] kaz02.3.35cd/ uṣṭragrīvyoagnisamyogāḥ kupyakalpe ca yo vidhiḥ //[ś] e (ḷay-out of the fortified city)

2.4.1

त्रयः प्राचीना राजमार्गास् त्रय उदीचीना इति वास्तुविभागः

trayaḥ prācīnā rājamārgās traya udīcīnā iti vāstuvibhāgaḥ

---

2.4.2

स द्वादशद्वारो युक्तोदकभ्रमच्छन्नपथः

sa dvādaśadvāro yuktodakabhramacchannapathaḥ

---

2.4.3

चतुर्दण्डान्तरा रथ्याः

caturdaṇḍāntarā rathyāḥ

---

2.4.4

राजमार्गद्रोणमुखस्थानीयराष्ट्रविवीतपथाः सम्यानीयव्यूहश्मशानग्रामपथाश् चाष्टदण्डाः

rājamārgadroṇamukhasthānīyarāṣṭravivītapathāḥ samyānīyavyūhaśmaśānagrāmapathāś cāṣṭadaṇḍāḥ

---

2.4.5

चतुर्दण्डः सेतुवनपथः, द्विदण्डो हस्तिक्षेत्रपथः, पञ्चारत्नयो रथपथः, चत्वारः पशुपथः, द्वौ क्षुद्रपशुमनुष्यपथः

caturdaṇḍaḥ setuvanapathaḥ, dvidaṇḍo hastikṣetrapathaḥ, pañcāratnayo rathapathaḥ, catvāraḥ paśupathaḥ, dvau kṣudrapaśumanuṣyapathaḥ

---

2.4.6

प्रवीरे वास्तुनि राजनिवेशश् चातुर्वर्ण्यसमाजीवे

pravīre vāstuni rājaniveśaś cāturvarṇyasamājīve

---

2.4.7

वास्तुहृदयाद् उत्तरे नवभागे यथोक्तविधानम् अन्तःपुरं प्रान्मुखम् उदन्मुखं वा कारयेत्

vāstuhṛdayād uttare navabhāge yathoktavidhānam antaḥpuraṃ prānmukham udanmukhaṃ vā kārayet

---

2.4.8

तस्य पूर्वोत्तरं भागम् आचार्यपुरोहितेज्यातोयस्थानं मन्त्रिणश् चावसेयुः, पूर्वदक्षिणं भाग्म् महानसं हस्तिशाला कोष्ठागारं च

tasya pūrvottaraṃ bhāgam ācāryapurohitejyātoyasthānaṃ mantriṇaś cāvaseyuḥ, pūrvadakṣiṇaṃ bhāgm mahānasaṃ hastiśālā koṣṭhāgāraṃ ca

---

2.4.9

ततः परं गन्धमाल्यरसपण्याः प्रसाधनकारवः क्षत्रियाश् च पूर्वां दिशम् अधिवसेयुः

tataḥ paraṃ gandhamālyarasapaṇyāḥ prasādhanakāravaḥ kṣatriyāś ca pūrvāṃ diśam adhivaseyuḥ

---

2.4.10

दक्षिणपूर्वं भागं भाण्डागारम् अक्षपटलं कर्मनिषद्याश् च, दक्षिणपश्चिमं भागं कुप्यगृहम् आयुधागारं च

dakṣiṇapūrvaṃ bhāgaṃ bhāṇḍāgāram akṣapaṭalaṃ karmaniṣadyāś ca, dakṣiṇapaścimaṃ bhāgaṃ kupyagṛham āyudhāgāraṃ ca

---

2.4.11

ततः परं नगरधान्यव्यावहारिककार्मान्तिकबलाध्यक्षाः पक्वान्नसुरामांसपण्या रूपाजीवास् तालावचरा वैश्याश् च दक्षिणां दिशम् अधिवसेयुः

tataḥ paraṃ nagaradhānyavyāvahārikakārmāntikabalādhyakṣāḥ pakvānnasurāmāṃsapaṇyā rūpājīvās tālāvacarā vaiśyāś ca dakṣiṇāṃ diśam adhivaseyuḥ

---

2.4.12

पश्चिमदक्षिणं भागं खरोष्ट्रगुप्तिस्थानं कर्मगृहं च, पश्चिमोत्तरं भागं यानरथशालाः

paścimadakṣiṇaṃ bhāgaṃ kharoṣṭraguptisthānaṃ karmagṛhaṃ ca, paścimottaraṃ bhāgaṃ yānarathaśālāḥ

---

2.4.13

ततः परम् ऊर्णासूत्रवेणुचर्मवर्मशस्त्रावरणकारवः शूद्राश् च पश्चिमां दिशम् अधिवसेयुः

tataḥ param ūrṇāsūtraveṇucarmavarmaśastrāvaraṇakāravaḥ śūdrāś ca paścimāṃ diśam adhivaseyuḥ

---

2.4.14

उत्तरपश्चिमं भागं पण्यभैषज्यगृहम्, उत्तरपूर्वं भागं कोशो गवाश्वं च

uttarapaścimaṃ bhāgaṃ paṇyabhaiṣajyagṛham, uttarapūrvaṃ bhāgaṃ kośo gavāśvaṃ ca

---

2.4.15

ततः परं नगरराजदेवतालोहमणिकारवो ब्राह्मणाश् चोत्तरां दिशम् अधिवसेयुः

tataḥ paraṃ nagararājadevatālohamaṇikāravo brāhmaṇāś cottarāṃ diśam adhivaseyuḥ

---

2.4.16

वास्तुच्छिद्रानुशालेषु श्रेणीप्रपणिनिकाया आवसेयुः

vāstucchidrānuśāleṣu śreṇīprapaṇinikāyā āvaseyuḥ

---

2.4.17

अपराजिताप्रतिहतजयन्तवैजयन्तकोष्ठान् शिववैश्रवणाश्विश्रीमदिरागृहाणि च पुरमध्ये कारयेत्

aparājitāpratihatajayantavaijayantakoṣṭhān śivavaiśravaṇāśviśrīmadirāgṛhāṇi ca puramadhye kārayet

---

2.4.18

यथोद्देशं वास्तुदेवताः स्थापयेत्

yathoddeśaṃ vāstudevatāḥ sthāpayet

---

2.4.19

ब्राह्मैन्द्रयाम्यसैनापत्यानि द्वाराणि

brāhmaindrayāmyasaināpatyāni dvārāṇi

---

2.4.20

बहिः परिखाया धनुःशतापकृष्टाश् चैत्यपुण्यस्थानवनसेतुबन्धाः कार्याः, यथादिशं च दिग्देवताः

bahiḥ parikhāyā dhanuḥśatāpakṛṣṭāś caityapuṇyasthānavanasetubandhāḥ kāryāḥ, yathādiśaṃ ca digdevatāḥ

---

2.4.21

उत्तरः पूर्वो वा श्मशानभागो वर्णोत्तमानाम्, दक्षिणेन श्मशानं वर्णावराणाम्

uttaraḥ pūrvo vā śmaśānabhāgo varṇottamānām, dakṣiṇena śmaśānaṃ varṇāvarāṇām

---

2.4.22

तस्यातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः

tasyātikrame pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

2.4.23

पाषण्डचण्डालानां श्मशानान्ते वासः

pāṣaṇḍacaṇḍālānāṃ śmaśānānte vāsaḥ

---

2.4.24

कर्मान्तक्षेत्रवशेन कुटुम्बिनां सीमानं स्थापयेत्

karmāntakṣetravaśena kuṭumbināṃ sīmānaṃ sthāpayet

---

2.4.25

तेषु पुष्पफलवाटान् धान्यपण्यनिचयांश् चानुज्ञाताः कुर्युः

teṣu puṣpaphalavāṭān dhānyapaṇyanicayāṃś cānujñātāḥ kuryuḥ

---

2.4.26

दशकुलीवाटं कूपस्थानम्

daśakulīvāṭaṃ kūpasthānam

---

2.4.27

सर्वस्नेहधान्यक्षारलवणगन्धभैषज्यशुष्कशाकयवसवल्लूरतृणकाष्ठलोहचर्माङ्गारस्नायुविषविषाणवेणुवल्कलसारदारुप्रहरणावरणाश्मनिचयान् अनेकवर्षोपभोगसहान् कारयेत्

sarvasnehadhānyakṣāralavaṇagandhabhaiṣajyaśuṣkaśākayavasavallūratṛṇakāṣṭhalohacarmāṅgārasnāyuviṣaviṣāṇaveṇuvalkalasāradārupraharaṇāvaraṇāśmanicayān anekavarṣopabhogasahān kārayet

---

2.4.28

नवेनानवं शोधयेत्

navenānavaṃ śodhayet

---

2.4.29

हस्त्यश्वरथपादातम् अनेकमुख्यम् अवस्थापयेत्

hastyaśvarathapādātam anekamukhyam avasthāpayet

---

2.4.30

अनेकमुख्यं हि परस्परभयात् परोपजापं नोपैति

anekamukhyaṃ hi parasparabhayāt paropajāpaṃ nopaiti

---

2.4.31

एतेनान्तपालदुर्गसंस्कारा व्याख्याताः // कz02.4.32अब्/ न च बाहिरिकान् कुर्यात् पुरे राष्ट्रोपघातकान् /[श्] कz02.4.32च्द्/ क्षिपेज् जनपदे चैतान् सर्वान् वा दापयेत् करान् //[श्] ए (ठे wओर्क् ओf स्तोरे-केएपिन्ग् ब्य् थे दिरेच्तोर् ओf स्तोरिएस्)

etenāntapāladurgasaṃskārā vyākhyātāḥ // kaz02.4.32ab/ na ca bāhirikān kuryāt pure rāṣṭropaghātakān /[ś] kaz02.4.32cd/ kṣipej janapade caitān sarvān vā dāpayet karān //[ś] e (ṭhe work of store-keeping by the director of stories)

2.5.1

सम्निधाता कोशगृहं पण्यगृहं कोष्ठागारं कुप्यगृहम् आयुधागारं बन्धनागारं च कारयेत्

samnidhātā kośagṛhaṃ paṇyagṛhaṃ koṣṭhāgāraṃ kupyagṛham āyudhāgāraṃ bandhanāgāraṃ ca kārayet

---

2.5.2

चतुरश्रां वापीम् अन्-उदकोपस्नेहां खानयित्वा पृथुशिलाभिर् उभयतः पार्श्वं मूलं च प्रचित्य सारदारुपञ्जरं भूमिसमं त्रितलम् अनेकविधानं कुट्टिमदेशस्थानतलम् एकद्वारं यन्त्रयुक्तसोपानं भूमिगृहं कारयेत्

caturaśrāṃ vāpīm an-udakopasnehāṃ khānayitvā pṛthuśilābhir ubhayataḥ pārśvaṃ mūlaṃ ca pracitya sāradārupañjaraṃ bhūmisamaṃ tritalam anekavidhānaṃ kuṭṭimadeśasthānatalam ekadvāraṃ yantrayuktasopānaṃ bhūmigṛhaṃ kārayet

---

2.5.3

तस्योपर्युभयतोनिषेधं स-प्रग्रीवम् ऐष्टकं भाण्डवाहिनीपरिक्षिप्तं कोशगृहं कारयेत्, प्रासादं वा

tasyoparyubhayatoniṣedhaṃ sa-pragrīvam aiṣṭakaṃ bhāṇḍavāhinīparikṣiptaṃ kośagṛhaṃ kārayet, prāsādaṃ vā

---

2.5.4

जनपदान्ते ध्रुवनिधिम् आपदर्थम् अभित्यक्तैः कारयेत्

janapadānte dhruvanidhim āpadartham abhityaktaiḥ kārayet

---

2.5.5a

पक्वेष्टकास्तम्भं चतुःशालम् एकद्वारम् अनेकस्थानतलं विवृतस्तम्भापसारम् उभयतः पण्यगृहं कोष्ठागारं च

pakveṣṭakāstambhaṃ catuḥśālam ekadvāram anekasthānatalaṃ vivṛtastambhāpasāram ubhayataḥ paṇyagṛhaṃ koṣṭhāgāraṃ ca

---

2.5.5b

दीर्घबहुशालं कक्ष्यावृतकुड्यम् अन्तः कुप्यगृहम्, तद् एव भूमिगृहयुक्तम् आयुधागारं

dīrghabahuśālaṃ kakṣyāvṛtakuḍyam antaḥ kupyagṛham, tad eva bhūmigṛhayuktam āyudhāgāraṃ

---

2.5.5c

पृथग्धर्मस्थीयं महामात्रीयं विभक्तस्त्रीपुरुषस्थानम् अपसारतः सुगुप्तकक्ष्यं बन्धनागारं कारयेत्

pṛthagdharmasthīyaṃ mahāmātrīyaṃ vibhaktastrīpuruṣasthānam apasārataḥ suguptakakṣyaṃ bandhanāgāraṃ kārayet

---

2.5.6

सर्वेषां शालाः खातोदपानवर्चस्नानगृहाग्निविषत्राणमार्जारनकुलारक्षास्वदैवतपूजनयुक्ताः कारयेत्

sarveṣāṃ śālāḥ khātodapānavarcasnānagṛhāgniviṣatrāṇamārjāranakulārakṣāsvadaivatapūjanayuktāḥ kārayet

---

2.5.7

कोष्ठागारे वर्षमानम् अरत्निमुखं कुण्डं स्थापयेत्

koṣṭhāgāre varṣamānam aratnimukhaṃ kuṇḍaṃ sthāpayet

---

2.5.8

तत्जातकरणाधिष्ठितः पुराणं नवं च रत्नं सारं फल्गु कुप्यं वा प्रतिगृह्णीयात्

tatjātakaraṇādhiṣṭhitaḥ purāṇaṃ navaṃ ca ratnaṃ sāraṃ phalgu kupyaṃ vā pratigṛhṇīyāt

---

2.5.9

तत्र रत्नोपधाव् उत्तमो दण्डः कर्तुः कारयितुश् च सारोपधौ मध्यमः, फल्गुकुप्योपधौ तत्^ च तावत्^ च दण्डः

tatra ratnopadhāv uttamo daṇḍaḥ kartuḥ kārayituś ca sāropadhau madhyamaḥ, phalgukupyopadhau tat^ ca tāvat^ ca daṇḍaḥ

---

2.5.10

रूपदर्शकविशुद्धं हिरण्यं प्रतिगृह्णीयात्

rūpadarśakaviśuddhaṃ hiraṇyaṃ pratigṛhṇīyāt

---

2.5.11

अशुद्धं छेदयेत्

aśuddhaṃ chedayet

---

2.5.12

आहर्तुः पूर्वः साहसदण्डः

āhartuḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

2.5.13

शुद्धं पूर्णम् अभिनवं च धान्यं प्रतिगृह्णीयात्

śuddhaṃ pūrṇam abhinavaṃ ca dhānyaṃ pratigṛhṇīyāt

---

2.5.14

विपर्यये मूल्यद्विगुणो दण्डः

viparyaye mūlyadviguṇo daṇḍaḥ

---

2.5.15

तेन पण्यं कुप्यम् आयुधं च व्याख्यातम्

tena paṇyaṃ kupyam āyudhaṃ ca vyākhyātam

---

2.5.16

सर्वाधिकरणेषु युक्तोपयुक्ततत्पुरुषाणां पणादिचतुष्पणपरमापहारेषु पूर्वमध्यमोत्तमवधा दण्डाः

sarvādhikaraṇeṣu yuktopayuktatatpuruṣāṇāṃ paṇādicatuṣpaṇaparamāpahāreṣu pūrvamadhyamottamavadhā daṇḍāḥ

---

2.5.17

कोशाधिष्ठितस्य कोशावच्छेदे घातः

kośādhiṣṭhitasya kośāvacchede ghātaḥ

---

2.5.18

तद्वैयावृत्यकराणाम् अर्धदण्डाः

tadvaiyāvṛtyakarāṇām ardhadaṇḍāḥ

---

2.5.19

परिभाषणम् अविज्ञाते

paribhāṣaṇam avijñāte

---

2.5.20

चोराणाम् अभिप्रधर्षणे चित्रो घातः

corāṇām abhipradharṣaṇe citro ghātaḥ

---

2.5.21

तस्माद् आप्तपुरुwआधिष्ठितः सम्निधाता निचयान् अनुतिष्ठेत्

tasmād āptapuruwādhiṣṭhitaḥ samnidhātā nicayān anutiṣṭhet

---

2.5.22a

बाह्यम् अभ्यन्तरं चायं विद्याद् वर्षशताद् अपि / [श्]

bāhyam abhyantaraṃ cāyaṃ vidyād varṣaśatād api / [ś]

---

2.5.22b

यथा पृष्टो न सज्जेत व्यये शेषे च संचये // [श्] ए छप्तेर् 6 सेच्तिओन्24 ठे सेत्तिङ्ग् उप् ओf रेवेनुए ब्य् थे अद्मिनिस्त्रतिओन्

yathā pṛṣṭo na sajjeta vyaye śeṣe ca saṃcaye // [ś] e chapter 6 section24 ṭhe settiṅg up of revenue by the administration

2.6.1

समाहर्ता दुर्गं राष्ट्रं खनिं सेतुं वनं व्रजं वणिक्पथं चावेक्षेत

samāhartā durgaṃ rāṣṭraṃ khaniṃ setuṃ vanaṃ vrajaṃ vaṇikpathaṃ cāvekṣeta

---

2.6.2

शुल्कं दण्डः पौतवं नागरिको लक्षणाध्यक्षो मुद्राध्यक्षः सुरा सूना सूत्रं तैलं घृतं क्षारः सौवर्णिकः पण्यसंस्था वेश्या द्यूतं वास्तुकं कारुशिल्पिगणो देवताध्यक्षो द्वारबहिरिकादेयं च दुर्गम्

śulkaṃ daṇḍaḥ pautavaṃ nāgariko lakṣaṇādhyakṣo mudrādhyakṣaḥ surā sūnā sūtraṃ tailaṃ ghṛtaṃ kṣāraḥ sauvarṇikaḥ paṇyasaṃsthā veśyā dyūtaṃ vāstukaṃ kāruśilpigaṇo devatādhyakṣo dvārabahirikādeyaṃ ca durgam

---

2.6.3

सीता भागो बलिः करो वणिक् नदीपालस् तरो नावः पत्तनं विविचितं वर्तनी रज्जुश् चोररज्जुश् च राष्ट्रम्

sītā bhāgo baliḥ karo vaṇik nadīpālas taro nāvaḥ pattanaṃ vivicitaṃ vartanī rajjuś corarajjuś ca rāṣṭram

---

2.6.4

सुवर्णरजतवज्रमणिमुक्ताप्रवालशङ्खलोहलवणभूमिप्रस्तररसधातवः खनिः

suvarṇarajatavajramaṇimuktāpravālaśaṅkhalohalavaṇabhūmiprastararasadhātavaḥ khaniḥ

---

2.6.5

पुष्पफलवाटषण्डकेदारमूलवापाः सेतुः

puṣpaphalavāṭaṣaṇḍakedāramūlavāpāḥ setuḥ

---

2.6.6

पशुमृगद्रव्यहस्तिवनपरिग्रहो वनम्

paśumṛgadravyahastivanaparigraho vanam

---

2.6.7

गोमहिषम् अजाविकं खरोष्त्रम् अश्वाश्वतरं च व्रजः

gomahiṣam ajāvikaṃ kharoṣtram aśvāśvataraṃ ca vrajaḥ

---

2.6.8

स्थलपथो वारिपथश् च वणिक्पथः

sthalapatho vāripathaś ca vaṇikpathaḥ

---

2.6.9

इत्य् आयशरीरम्

ity āyaśarīram

---

2.6.10

मूल्यं भागो व्याजी परिघः क्ल्प्तम्(क्लृप्तम्) रूपिकम् अत्ययश् चायमुखम्

mūlyaṃ bhāgo vyājī parighaḥ klptam(klṛptam) rūpikam atyayaś cāyamukham

---

2.6.11

देवपितृपूजादानार्थम्, स्वस्तिवाचनम्, अन्तःपुरम्, महानसम्, दूतप्रावर्तिमम्, कोष्ठागारम्, आयुधागारम्, पण्यगृहम्, कुप्यगृहम्, कर्मान्तो, विष्टिः, पत्त्यश्वरथद्विपपरिग्रहो, गोमण्डलम्, पशुमृगपक्षिव्यालवाटाः, काष्ठतृणवाटाश् चेति व्ययशरीरम्

devapitṛpūjādānārtham, svastivācanam, antaḥpuram, mahānasam, dūtaprāvartimam, koṣṭhāgāram, āyudhāgāram, paṇyagṛham, kupyagṛham, karmānto, viṣṭiḥ, pattyaśvarathadvipaparigraho, gomaṇḍalam, paśumṛgapakṣivyālavāṭāḥ, kāṣṭhatṛṇavāṭāś ceti vyayaśarīram

---

2.6.12

राजवर्षं मासः पक्षो दिवसश् च व्युष्टम्, वर्षाहेमन्तग्रीष्माणां तृतीयसप्तमा दिवसोनाः पक्षाः शेषाः पूर्णाः, पृथगधिमासकः, इति कालः

rājavarṣaṃ māsaḥ pakṣo divasaś ca vyuṣṭam, varṣāhemantagrīṣmāṇāṃ tṛtīyasaptamā divasonāḥ pakṣāḥ śeṣāḥ pūrṇāḥ, pṛthagadhimāsakaḥ, iti kālaḥ

---

2.6.13

करणीयं सिद्धं शेषम् आयव्ययौ नीवी च

karaṇīyaṃ siddhaṃ śeṣam āyavyayau nīvī ca

---

2.6.14

संस्थानं प्रचारः शरीरावस्थापनम् आदानं सर्वसमुदयपिण्डः संजातं एतत् करणीयम्

saṃsthānaṃ pracāraḥ śarīrāvasthāpanam ādānaṃ sarvasamudayapiṇḍaḥ saṃjātaṃ etat karaṇīyam

---

2.6.15

कोशार्पितं राजहारः पुरव्ययश् च प्रविष्टं परमसंवत्सरानुवृत्तं शासनमुक्तं मुखाज्ञप्तं चापातनीयं एतत् सिद्धम्

kośārpitaṃ rājahāraḥ puravyayaś ca praviṣṭaṃ paramasaṃvatsarānuvṛttaṃ śāsanamuktaṃ mukhājñaptaṃ cāpātanīyaṃ etat siddham

---

2.6.16

सिद्धिकर्मयोगः दण्डशेषम् आहरणीयं बलात्कृतप्रतिष्टब्धम् अवमृष्टं च प्रशोध्यं एतत्शेषम्, असारम् अल्पसारं च

siddhikarmayogaḥ daṇḍaśeṣam āharaṇīyaṃ balātkṛtapratiṣṭabdham avamṛṣṭaṃ ca praśodhyaṃ etatśeṣam, asāram alpasāraṃ ca

---

2.6.17

वर्तमानः पर्युषितोअन्यजातश् चायः

vartamānaḥ paryuṣitoanyajātaś cāyaḥ

---

2.6.18

दिवसानुवृत्तो वर्तमानः

divasānuvṛtto vartamānaḥ

---

2.6.19

परमसांवत्सरिकः परप्रचारसंक्रान्तो वा पर्युषितः

paramasāṃvatsarikaḥ parapracārasaṃkrānto vā paryuṣitaḥ

---

2.6.20

नष्टप्रस्मृतम् आयुक्तदण्डः पार्श्वं पारिहीणिकम् औपायनिकं डमरगतकस्वम् अपुत्रकं निधिश् चान्यजातः

naṣṭaprasmṛtam āyuktadaṇḍaḥ pārśvaṃ pārihīṇikam aupāyanikaṃ ḍamaragatakasvam aputrakaṃ nidhiś cānyajātaḥ

---

2.6.21

विक्षेपव्याधितान्तरारम्भशेषं च व्ययप्रत्यायः

vikṣepavyādhitāntarārambhaśeṣaṃ ca vyayapratyāyaḥ

---

2.6.22

विक्रिये पण्यानाम् अर्घवृद्धिर् उपजा, मानोन्मानविशेषो व्याजी, क्रयसंघर्षे वार्धवृद्धिः इत्य् आयः

vikriye paṇyānām arghavṛddhir upajā, mānonmānaviśeṣo vyājī, krayasaṃgharṣe vārdhavṛddhiḥ ity āyaḥ

---

2.6.23

नित्यो नित्योत्पादिको लाभो लाभोत्पादिक इति व्ययः

nityo nityotpādiko lābho lābhotpādika iti vyayaḥ

---

2.6.24

दिवसानुवृत्तो नित्यः

divasānuvṛtto nityaḥ

---

2.6.25

पक्षमाससंवत्सरलाभो लाभः

pakṣamāsasaṃvatsaralābho lābhaḥ

---

2.6.26

तयोर् उत्पन्नो नित्योत्पादिको लाभोत्पादिक इति व्ययः

tayor utpanno nityotpādiko lābhotpādika iti vyayaḥ

---

2.6.27

संजाताद् आयव्ययविशुद्धा नीवी, प्राप्ता चानुवृत्ता च // कz02.6.28अब्/ एवं कुर्यात् समुदयं वृद्धिं चायस्य दर्शयेत् /[श्] कz02.6.28च्द्/ ह्रासं व्ययस्य च प्राज्ञः साधयेच् च विपर्ययम् //[श्] ए (ठे तोपिच् ओf अच्चोउन्त्स् इन् थे रेचोर्द्स् अन्द् औदित् ओffइचे)

saṃjātād āyavyayaviśuddhā nīvī, prāptā cānuvṛttā ca // kaz02.6.28ab/ evaṃ kuryāt samudayaṃ vṛddhiṃ cāyasya darśayet /[ś] kaz02.6.28cd/ hrāsaṃ vyayasya ca prājñaḥ sādhayec ca viparyayam //[ś] e (ṭhe topic of accounts in the records and audit office)

2.7.1

अक्षपटलम् अध्यक्षः प्रान्मुखम् उदन्मुखं वा विभक्तोपस्थानं निबन्धपुस्तकस्थानं कारयेत्

akṣapaṭalam adhyakṣaḥ prānmukham udanmukhaṃ vā vibhaktopasthānaṃ nibandhapustakasthānaṃ kārayet

---

2.7.2

तत्राधिकरणानां संख्याप्रचारसंजाताग्रम्, कर्मान्तानां द्रव्यप्रयोगवृद्धिक्षयव्ययप्रयामव्याजीयोगस्थानवेतनविष्टिप्रमाणम्, रत्नसारफल्गुकुप्यानाम् अर्घप्रतिवर्णकमानप्रतिमानोन्मानावमानभाण्डम्, देशग्रामजातिकुलसंघानां धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानम्, राजोपजीविनां प्रग्रहप्रदेशभोगपरिहारभक्तवेतनलाभम्, राज्ञश् च पत्नीपुत्राणां रत्नभूमिलाभं निर्देशोत्पातिकप्रतीकारलाभम्, मित्रामित्राणां च संधिविग्रहप्रदानादानं निबन्धपुस्तकस्थं कारयेत्

tatrādhikaraṇānāṃ saṃkhyāpracārasaṃjātāgram, karmāntānāṃ dravyaprayogavṛddhikṣayavyayaprayāmavyājīyogasthānavetanaviṣṭipramāṇam, ratnasāraphalgukupyānām arghaprativarṇakamānapratimānonmānāvamānabhāṇḍam, deśagrāmajātikulasaṃghānāṃ dharmavyavahāracaritrasaṃsthānam, rājopajīvināṃ pragrahapradeśabhogaparihārabhaktavetanalābham, rājñaś ca patnīputrāṇāṃ ratnabhūmilābhaṃ nirdeśotpātikapratīkāralābham, mitrāmitrāṇāṃ ca saṃdhivigrahapradānādānaṃ nibandhapustakasthaṃ kārayet

---

2.7.3

ततः सर्वाधिकरणानां करणीयं सिद्धं शेषम् आयव्ययौ नीवीम् उपस्थानं प्रचारं चरित्रं संस्थानं च निबन्धेन प्रयच्छेत्

tataḥ sarvādhikaraṇānāṃ karaṇīyaṃ siddhaṃ śeṣam āyavyayau nīvīm upasthānaṃ pracāraṃ caritraṃ saṃsthānaṃ ca nibandhena prayacchet

---

2.7.4

उत्तममध्यमावरेषु च कर्मसु तज्जातिकम् अध्यक्षं कुर्यात्, सामुदयिकेष्व् अवक्लृप्तिकम्(अवकॢप्तिकम्) यम् उपहत्य राजा नानुतप्येत

uttamamadhyamāvareṣu ca karmasu tajjātikam adhyakṣaṃ kuryāt, sāmudayikeṣv avaklṛptikam(avakḷptikam) yam upahatya rājā nānutapyeta

---

2.7.5

सहग्राहिणः प्रतिभुवः कर्मोपजीविनः पुत्रा भ्रातरो भार्या दुहितरो भृत्याश् चास्य कर्मच्छेदं वहेयुः

sahagrāhiṇaḥ pratibhuvaḥ karmopajīvinaḥ putrā bhrātaro bhāryā duhitaro bhṛtyāś cāsya karmacchedaṃ vaheyuḥ

---

2.7.6

त्रिशतं चतुःपञ्चाशत्^ चाहोरात्राणां कर्मसंवत्सरः

triśataṃ catuḥpañcāśat^ cāhorātrāṇāṃ karmasaṃvatsaraḥ

---

2.7.7

तम् आषाढीपर्यवसानम् ऊनं पूर्णं वा दद्यात्

tam āṣāḍhīparyavasānam ūnaṃ pūrṇaṃ vā dadyāt

---

2.7.8

करणाधिष्ठितम् अधिमासकं कुर्यात्

karaṇādhiṣṭhitam adhimāsakaṃ kuryāt

---

2.7.9

अपसर्पाधिष्ठितंच प्रचारम्

apasarpādhiṣṭhitaṃca pracāram

---

2.7.10

प्रचारचरित्रसंस्थानान्य् अनुपलभमानो हि प्रकृतः समुदयम् अज्ञानेन परिहापयति, उत्थानक्लेशासहत्वाद् आलस्येन, शब्दादिष्व् इन्द्रियार्थेषु प्रसक्तः प्रमादेन, संक्रोशाधर्मानर्थभीरुभायेन, कार्यार्थिष्व् अनुग्रहबुद्धिः कामेन, हिंसाबुद्धिः कोपेन, विद्याद्रव्यवल्लभापाश्रयाद् दर्पेण, तुलामानतर्कगणितान्तरोपधानात्^ लोभेन

pracāracaritrasaṃsthānāny anupalabhamāno hi prakṛtaḥ samudayam ajñānena parihāpayati, utthānakleśāsahatvād ālasyena, śabdādiṣv indriyārtheṣu prasaktaḥ pramādena, saṃkrośādharmānarthabhīrubhāyena, kāryārthiṣv anugrahabuddhiḥ kāmena, hiṃsābuddhiḥ kopena, vidyādravyavallabhāpāśrayād darpeṇa, tulāmānatarkagaṇitāntaropadhānāt^ lobhena

---

2.7.11

"तेषाम् आनुपूर्व्या यावान् अर्थोपघातस् तावान् एकोत्तरो दण्डः" इति मानवाः

"teṣām ānupūrvyā yāvān arthopaghātas tāvān ekottaro daṇḍaḥ" iti mānavāḥ

---

2.7.12

"सर्वत्राष्टगुणः" इति पाराशराः

"sarvatrāṣṭaguṇaḥ" iti pārāśarāḥ

---

2.7.13

"दशगुणः" इति बार्हस्पत्याः

"daśaguṇaḥ" iti bārhaspatyāḥ

---

2.7.14

"विंशतिगुणः" इत्य् औशनसाः

"viṃśatiguṇaḥ" ity auśanasāḥ

---

2.7.15

यथापराधम् इति कौटिल्यः

yathāparādham iti kauṭilyaḥ

---

2.7.16

गाणनिक्यानि आषाढीम् आगच्छेयुः

gāṇanikyāni āṣāḍhīm āgaccheyuḥ

---

2.7.17

आगतानां समुद्रपुस्तकभाण्डनीवीकानाम् एकत्रासम्भाषावरोधं कारयेत्

āgatānāṃ samudrapustakabhāṇḍanīvīkānām ekatrāsambhāṣāvarodhaṃ kārayet

---

2.7.18

आयव्ययनीवीनाम् अग्राणि श्रुत्वा नीवीम् अवहारयेत्

āyavyayanīvīnām agrāṇi śrutvā nīvīm avahārayet

---

2.7.19

यच् चाग्राद् आयस्यान्तरपर्णे नीव्यां वर्धेत व्ययस्य वा यत् परिहापयेत्, तद् अष्टगुणम् अध्यक्षं दापयेत्

yac cāgrād āyasyāntaraparṇe nīvyāṃ vardheta vyayasya vā yat parihāpayet, tad aṣṭaguṇam adhyakṣaṃ dāpayet

---

2.7.20

विपर्यये तम् एव प्रति स्यात्

viparyaye tam eva prati syāt

---

2.7.21

यथाकालम् अनागतानाम् अपुस्तकभाण्डनीवीकानां वा देयदशबन्धो दण्डः

yathākālam anāgatānām apustakabhāṇḍanīvīkānāṃ vā deyadaśabandho daṇḍaḥ

---

2.7.22

कार्मिके चोपस्थिते कारणिकस्याप्रतिबध्नतः पूर्वः साहसदण्डः

kārmike copasthite kāraṇikasyāpratibadhnataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

2.7.23

विपर्यये कार्मिकस्य द्विगुणः

viparyaye kārmikasya dviguṇaḥ

---

2.7.24

प्रचारसमं महामात्राः समग्राः श्रावयेयुर् अविषममन्त्राः

pracārasamaṃ mahāmātrāḥ samagrāḥ śrāvayeyur aviṣamamantrāḥ

---

2.7.25

पृथग्भूतो मिथ्यावादी चैषाम् उत्तमं दण्डं दद्यात्

pṛthagbhūto mithyāvādī caiṣām uttamaṃ daṇḍaṃ dadyāt

---

2.7.26

अकृताहोरूपहरं मासम् आकाङ्क्षेत

akṛtāhorūpaharaṃ māsam ākāṅkṣeta

---

2.7.27

मासाद् ऊर्ध्वं मासद्विशतोत्तरं दण्डं दद्यात्

māsād ūrdhvaṃ māsadviśatottaraṃ daṇḍaṃ dadyāt

---

2.7.28

अल्पशेषलेख्यनीवीकं पञ्चरात्रम् आकाङ्क्षेत

alpaśeṣalekhyanīvīkaṃ pañcarātram ākāṅkṣeta

---

2.7.29

ततः परं कोशपूर्वम् अहोरूपहरं धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानसंकलननिर्वर्तनानुमानचारप्रयोगैर् अवेक्षेत

tataḥ paraṃ kośapūrvam ahorūpaharaṃ dharmavyavahāracaritrasaṃsthānasaṃkalananirvartanānumānacāraprayogair avekṣeta

---

2.7.30

दिवसपञ्चरात्रपक्षमासचातुर्मास्यसंवत्सरैश् च प्रतिसमानयेत्

divasapañcarātrapakṣamāsacāturmāsyasaṃvatsaraiś ca pratisamānayet

---

2.7.31

व्युष्टदेशकालमुखोत्पत्त्यनुवृत्तिप्रमाणदायकदापकनिबन्धकप्रतिग्राहकैश् चायं समानयेत्

vyuṣṭadeśakālamukhotpattyanuvṛttipramāṇadāyakadāpakanibandhakapratigrāhakaiś cāyaṃ samānayet

---

2.7.32

व्युष्टदेशकालमुखलाभकारणदेययोगप्रमाणाज्ञापकोद्धारकविधातृकप्रतिग्राहकैश् च व्ययं समानयेत्

vyuṣṭadeśakālamukhalābhakāraṇadeyayogapramāṇājñāpakoddhārakavidhātṛkapratigrāhakaiś ca vyayaṃ samānayet

---

2.7.33

व्युष्टदेशकालमुखानुवर्तनरूपलक्षणप्रमाणनिक्षेपभाजनगोपायकैश् च नीवीं समानयेत्

vyuṣṭadeśakālamukhānuvartanarūpalakṣaṇapramāṇanikṣepabhājanagopāyakaiś ca nīvīṃ samānayet

---

2.7.34

राजार्थे कारणिकस्याप्रतिबध्नतः प्रतिषेधयतो वाज्ञां निबन्धाद् आयव्ययम् अन्यथा नीवीम् अवलिखतो द्विगुणः

rājārthe kāraṇikasyāpratibadhnataḥ pratiṣedhayato vājñāṃ nibandhād āyavyayam anyathā nīvīm avalikhato dviguṇaḥ

---

2.7.35

क्रमावहीनम् उत्क्रमम् अविज्ञातं पुनरुक्तं वा वस्तुकम् अवलिखतो द्वादशपणो दण्डः

kramāvahīnam utkramam avijñātaṃ punaruktaṃ vā vastukam avalikhato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

2.7.36

नीवीम् अवलिखतो द्विगुणः

nīvīm avalikhato dviguṇaḥ

---

2.7.37

भक्षयतोअष्टगुणः

bhakṣayatoaṣṭaguṇaḥ

---

2.7.38

नाशयतः पञ्चबन्धः प्रतिदानं च

nāśayataḥ pañcabandhaḥ pratidānaṃ ca

---

2.7.39

मिथ्यावादे स्तेयदण्डः

mithyāvāde steyadaṇḍaḥ

---

2.7.40

पश्चात्प्रतिज्ञाते द्विगुणः, प्रस्मृतोत्पन्ने च // कz02.7.41अब्/ अपराधं सहेताल्पं तुष्येद् अल्पेअपि चोदये / [श्] कz02.7.41च्द्/ महोपकारं चाध्यक्षं प्रग्रहेणाभिपूजयेत् //[श्] ए (ऋएचोवेर्य् ओf रेवेनुए मिसप्प्रोप्रिअतेद् ब्य् स्तते एम्प्लोयेएस्)

paścātpratijñāte dviguṇaḥ, prasmṛtotpanne ca // kaz02.7.41ab/ aparādhaṃ sahetālpaṃ tuṣyed alpeapi codaye / [ś] kaz02.7.41cd/ mahopakāraṃ cādhyakṣaṃ pragraheṇābhipūjayet //[ś] e (ṛecovery of revenue misappropriated by state employees)

2.8.1

कोशपूर्वाः सर्वारम्भाः

kośapūrvāḥ sarvārambhāḥ

---

2.8.2

तस्मात् पूर्वं कोशम् अवेक्षेत

tasmāt pūrvaṃ kośam avekṣeta

---

2.8.3

प्रचारसमृद्धिश् चरित्रानुग्रहश् चोरनिग्रहो युक्तप्रतिषेधः सस्यसम्पत् पण्यबाहुल्यम् उपसर्गप्रमोक्षः परिहारक्षयो हिरण्योपायनम् इति कोशवृद्धिः

pracārasamṛddhiś caritrānugrahaś coranigraho yuktapratiṣedhaḥ sasyasampat paṇyabāhulyam upasargapramokṣaḥ parihārakṣayo hiraṇyopāyanam iti kośavṛddhiḥ

---

2.8.4

प्रतिबन्धः प्रयोगो व्यवहारोअवस्तारः परिहापणम् उपभोगः परिवर्तनम् अपहारश् चेति कोशक्षयः

pratibandhaḥ prayogo vyavahāroavastāraḥ parihāpaṇam upabhogaḥ parivartanam apahāraś ceti kośakṣayaḥ

---

2.8.5

सिद्धीनाम् असाधनम् अनवतारणम् अप्रवेशनं वा प्रतिबन्धः

siddhīnām asādhanam anavatāraṇam apraveśanaṃ vā pratibandhaḥ

---

2.8.6

तत्र दशबन्धो दण्डः

tatra daśabandho daṇḍaḥ

---

2.8.7

कोशद्रव्याणां वृद्धिप्रयोगाः प्रयोगः

kośadravyāṇāṃ vṛddhiprayogāḥ prayogaḥ

---

2.8.8

पण्यव्यवहारो व्यवहारः

paṇyavyavahāro vyavahāraḥ

---

2.8.9

तत्र फलद्विगुणो दण्डः

tatra phaladviguṇo daṇḍaḥ

---

2.8.10

सिद्धं कालम् अप्राप्तं करोति^ अप्राप्तं प्राप्तं वेत्य् अवस्तारः

siddhaṃ kālam aprāptaṃ karoti^ aprāptaṃ prāptaṃ vety avastāraḥ

---

2.8.11

तत्र पञ्चबन्धो दण्डः

tatra pañcabandho daṇḍaḥ

---

2.8.12

क्लृप्तम्(कॢप्तम्) आयं परिहापयति व्ययं वा विवर्धयतीति परिहापणम्

klṛptam(kḷptam) āyaṃ parihāpayati vyayaṃ vā vivardhayatīti parihāpaṇam

---

2.8.13

तत्र हीनचतुर्गुणो दण्डः

tatra hīnacaturguṇo daṇḍaḥ

---

2.8.14

स्वयम् अन्यैर् वा राजद्रव्याणाम् उपभोजनम् उपभोगः

svayam anyair vā rājadravyāṇām upabhojanam upabhogaḥ

---

2.8.15

तत्र रत्नोपभोगे घातः, सारोपभोगे मध्यमः साहसदण्डः, फल्गुकुप्योपभोगे तच् च तावत्^ च दण्डः

tatra ratnopabhoge ghātaḥ, sāropabhoge madhyamaḥ sāhasadaṇḍaḥ, phalgukupyopabhoge tac ca tāvat^ ca daṇḍaḥ

---

2.8.16

राजद्रव्याणाम् अन्यद्रव्येनादानं परिवर्तनम्

rājadravyāṇām anyadravyenādānaṃ parivartanam

---

2.8.17

तद् उपभोगेन व्याख्यातम्

tad upabhogena vyākhyātam

---

2.8.18

सिद्धम् आयं न प्रवेशयति, निबद्धं व्ययं न प्रयच्छति, प्राप्तां नीवीं विप्रतिजानीत इत्य् अपहारः

siddham āyaṃ na praveśayati, nibaddhaṃ vyayaṃ na prayacchati, prāptāṃ nīvīṃ vipratijānīta ity apahāraḥ

---

2.8.19

तत्र द्वादशगुणो दण्डः

tatra dvādaśaguṇo daṇḍaḥ

---

2.8.20

तेषां हरणोपायाश् चत्वारिंशत्

teṣāṃ haraṇopāyāś catvāriṃśat

---

2.8.21a

पूर्वं सिद्धं पश्चाद् अवतारितम्, पश्चात् सिद्धं पूर्वम् अवतारितम्, साध्यं न सिद्धम्, असाध्यं सिद्धम्, सिद्धम् असिद्धं कृतम्, असिद्धं सिद्धं कृतम्, अल्पसिद्धं बहु कृतम्, बहुसिद्धम् अल्पं कृतम्, अन्यत् सिद्धम् अन्यत् कृतम्, अन्यतः सिद्धम् अन्यतः कृतम्,-

pūrvaṃ siddhaṃ paścād avatāritam, paścāt siddhaṃ pūrvam avatāritam, sādhyaṃ na siddham, asādhyaṃ siddham, siddham asiddhaṃ kṛtam, asiddhaṃ siddhaṃ kṛtam, alpasiddhaṃ bahu kṛtam, bahusiddham alpaṃ kṛtam, anyat siddham anyat kṛtam, anyataḥ siddham anyataḥ kṛtam,-

---

2.8.21b

देयं न दत्तम्, अदेयं दत्तम्, काले न दत्तम्, अकाले दत्तम्, अल्पं दत्तं बहु कृतम्, बहु दत्तम् अल्पं कृतम्, अन्यद् दत्तम् अन्यत् कृतम्, अन्यतो दत्तम् अन्यतः कृतम्,-

deyaṃ na dattam, adeyaṃ dattam, kāle na dattam, akāle dattam, alpaṃ dattaṃ bahu kṛtam, bahu dattam alpaṃ kṛtam, anyad dattam anyat kṛtam, anyato dattam anyataḥ kṛtam,-

---

2.8.21c

प्रविष्टम् अप्रविष्टं कृतम्, अप्रविष्टं प्रविष्टं कृतम्, कुप्यम् अदत्तमूल्यं प्रविष्टम्, दत्तमूल्यं न प्रविष्टं

praviṣṭam apraviṣṭaṃ kṛtam, apraviṣṭaṃ praviṣṭaṃ kṛtam, kupyam adattamūlyaṃ praviṣṭam, dattamūlyaṃ na praviṣṭaṃ

---

2.8.21d

संक्षेपो विक्षेपः कृतः, विक्षेपः संक्षेपो वा, महार्घम् अल्पार्घेण परिवर्तितम्, अल्पार्घं महार्घेण वा

saṃkṣepo vikṣepaḥ kṛtaḥ, vikṣepaḥ saṃkṣepo vā, mahārgham alpārgheṇa parivartitam, alpārghaṃ mahārgheṇa vā

---

2.8.21e

समारोपितोअर्घः, प्रत्यवरोपितो वा, संवत्सरो मासविषमः कृतः, मासो दिवसविषमो वा, समागमविषमः, मुखविषमः, कार्मिकविषमः

samāropitoarghaḥ, pratyavaropito vā, saṃvatsaro māsaviṣamaḥ kṛtaḥ, māso divasaviṣamo vā, samāgamaviṣamaḥ, mukhaviṣamaḥ, kārmikaviṣamaḥ

---

2.8.21f

निर्वर्तनविषमः, पिण्डविषमः, वर्णविषमः, अर्घविषमः, मानविषमः, मापनविषमः, भाजनविषमः इति हरणोपायाः

nirvartanaviṣamaḥ, piṇḍaviṣamaḥ, varṇaviṣamaḥ, arghaviṣamaḥ, mānaviṣamaḥ, māpanaviṣamaḥ, bhājanaviṣamaḥ iti haraṇopāyāḥ

---

2.8.22

तत्रोपयुक्तनिधायकनिबन्धकप्रतिग्राहकदायकदापकमन्त्रिवैयावृत्यकरान् एकैकशोअनुयुञ्जीत

tatropayuktanidhāyakanibandhakapratigrāhakadāyakadāpakamantrivaiyāvṛtyakarān ekaikaśoanuyuñjīta

---

2.8.23

मिथ्यावादे चैषां युक्तसमो दण्डः

mithyāvāde caiṣāṃ yuktasamo daṇḍaḥ

---

2.8.24

प्रचारे चावघोषयेत् "अमुना प्रकृतेनोपहताः प्रज्ञापयन्तु" इति

pracāre cāvaghoṣayet "amunā prakṛtenopahatāḥ prajñāpayantu" iti

---

2.8.25

प्रज्ञापयतो यथोपघातं दापयेत्

prajñāpayato yathopaghātaṃ dāpayet

---

2.8.26

अनेकेषु चाभियोगेष्व् अपव्ययमानः सकृद् एव परोक्तः सर्वं भजेत

anekeṣu cābhiyogeṣv apavyayamānaḥ sakṛd eva paroktaḥ sarvaṃ bhajeta

---

2.8.27

वैषम्ये सर्वत्रानुयोगं दद्यात्

vaiṣamye sarvatrānuyogaṃ dadyāt

---

2.8.28

महत्य् अर्थापहारे चाल्पेनापि सिद्धः सर्वं भजेत

mahaty arthāpahāre cālpenāpi siddhaḥ sarvaṃ bhajeta

---

2.8.29

कृतप्रतिघातावस्थः सूचको निष्पन्नार्थः षष्ठम् अंशं लभेत, द्वादशम् अंशं भृतकः

kṛtapratighātāvasthaḥ sūcako niṣpannārthaḥ ṣaṣṭham aṃśaṃ labheta, dvādaśam aṃśaṃ bhṛtakaḥ

---

2.8.30

प्रभूताभियोगाद् अल्पनिष्पत्तौ निष्पन्नस्यांशं लभेत

prabhūtābhiyogād alpaniṣpattau niṣpannasyāṃśaṃ labheta

---

2.8.31

अनिष्पन्ने शारीरं हैरण्यं वा दण्डं लभेत, न चानुग्राह्यः // कz02.8.32अब्/ निष्पत्तौ निक्षिपेद् वादम् आत्मानं वापवाहयेत् /[श्] कz02.8.32च्द्/ अभियुक्तोपजापात् तु सूचको वधम् आप्नुयात् //[श्] ए (इन्स्पेच्तिओन् ओf थे ऋओर्क् ओf ओffइचेर्स्)

aniṣpanne śārīraṃ hairaṇyaṃ vā daṇḍaṃ labheta, na cānugrāhyaḥ // kaz02.8.32ab/ niṣpattau nikṣiped vādam ātmānaṃ vāpavāhayet /[ś] kaz02.8.32cd/ abhiyuktopajāpāt tu sūcako vadham āpnuyāt //[ś] e (inspection of the ṛork of officers)

2.9.1

अमात्यसम्पदोपेताः सर्वाध्यक्षाः शक्तितः कर्मसु नियोज्याः

amātyasampadopetāḥ sarvādhyakṣāḥ śaktitaḥ karmasu niyojyāḥ

---

2.9.2

कर्मसु चैषां नित्यं परीक्षां कारयेत्, चित्तानित्यत्वात्^ मनुष्यानाम्

karmasu caiṣāṃ nityaṃ parīkṣāṃ kārayet, cittānityatvāt^ manuṣyānām

---

2.9.3

अश्वसधर्माणो हि मनुष्या नियुक्ताः कर्मसु विकुर्वते

aśvasadharmāṇo hi manuṣyā niyuktāḥ karmasu vikurvate

---

2.9.4

तस्मात् कर्तारं करणं देशं कालं कार्यं प्रक्षेपम् उदयं चैषु विद्यात्

tasmāt kartāraṃ karaṇaṃ deśaṃ kālaṃ kāryaṃ prakṣepam udayaṃ caiṣu vidyāt

---

2.9.5

ते यथासंदेशम् असंहता अविगृहीताः कर्माणि कुर्युः

te yathāsaṃdeśam asaṃhatā avigṛhītāḥ karmāṇi kuryuḥ

---

2.9.6

संहता भक्षयेयुः, विगृहीता विनाशयेयुः

saṃhatā bhakṣayeyuḥ, vigṛhītā vināśayeyuḥ

---

2.9.7

न चानिवेद्य भर्तुः कंचिद् आरम्भं कुर्युः, अन्यत्रापत्प्रतीकारेभ्यः

na cānivedya bhartuḥ kaṃcid ārambhaṃ kuryuḥ, anyatrāpatpratīkārebhyaḥ

---

2.9.8

प्रमादस्थानेषु चैषाम् अत्ययं स्थापयेद् दिवसवेतनव्ययद्विगुणम्

pramādasthāneṣu caiṣām atyayaṃ sthāpayed divasavetanavyayadviguṇam

---

2.9.9

यश् चैषां यथादिष्टम् अर्थं सविशेषं वा करोति स स्थानमानौ लभेत

yaś caiṣāṃ yathādiṣṭam arthaṃ saviśeṣaṃ vā karoti sa sthānamānau labheta

---

2.9.10

"अल्पायतिश् चेत्^ महाव्ययो भक्षयति

"alpāyatiś cet^ mahāvyayo bhakṣayati

---

2.9.11

विपर्यये यथायतिव्ययश् च न भक्षयति" इत्य् आचार्याः

viparyaye yathāyativyayaś ca na bhakṣayati" ity ācāryāḥ

---

2.9.12

अपसर्पेणैवोपलभ्येतेति कौटिल्यः

apasarpeṇaivopalabhyeteti kauṭilyaḥ

---

2.9.13

यः समुदयं परिहापयति स राजार्थं भक्षयति

yaḥ samudayaṃ parihāpayati sa rājārthaṃ bhakṣayati

---

2.9.14

स चेद् अज्ञानादिभिः परिहापयति तद् एनं यथागुणं दापयेत्

sa ced ajñānādibhiḥ parihāpayati tad enaṃ yathāguṇaṃ dāpayet

---

2.9.15

यः समुदयं द्विगुणम् उद्भावयति स जनपदं भक्षयति

yaḥ samudayaṃ dviguṇam udbhāvayati sa janapadaṃ bhakṣayati

---

2.9.16

स चेद् राजार्थम् उपनयत्य् अल्पापराधे वारयितव्यः, महति यथापराधं दण्डयितव्यः

sa ced rājārtham upanayaty alpāparādhe vārayitavyaḥ, mahati yathāparādhaṃ daṇḍayitavyaḥ

---

2.9.17

यः समुदयं व्ययम् उपनयति स पुरुषकर्माणि भक्षयति

yaḥ samudayaṃ vyayam upanayati sa puruṣakarmāṇi bhakṣayati

---

2.9.18

स कर्मदिवसद्रव्यमूल्यपुरुषवेतनापहारेषु यथापराधं दण्डयितव्यः

sa karmadivasadravyamūlyapuruṣavetanāpahāreṣu yathāparādhaṃ daṇḍayitavyaḥ

---

2.9.19

तस्माद् अस्य यो यस्मिन्न् अधिकरणे शासनस्थः स तस्य कर्मणो याथातथ्यम् आयव्ययौ च व्याससमासाभ्याम् आचक्षीत

tasmād asya yo yasminn adhikaraṇe śāsanasthaḥ sa tasya karmaṇo yāthātathyam āyavyayau ca vyāsasamāsābhyām ācakṣīta

---

2.9.20

मूलहरतादात्विककदर्यांश् च प्रतिषेधयेत्

mūlaharatādātvikakadaryāṃś ca pratiṣedhayet

---

2.9.21

यः पितृपैतामहम् अर्थम् अन्यायेन भक्षयति स मूलहरः

yaḥ pitṛpaitāmaham artham anyāyena bhakṣayati sa mūlaharaḥ

---

2.9.22

यो यद् यद् उत्पद्यते तत् तद् भक्षयति स तादात्विकः

yo yad yad utpadyate tat tad bhakṣayati sa tādātvikaḥ

---

2.9.23

यो भृत्यात्मपीडाभ्याम् उपचिनोत्य् अर्थं स कदर्यः

yo bhṛtyātmapīḍābhyām upacinoty arthaṃ sa kadaryaḥ

---

2.9.24

स पक्षवांश् चेद् अनादेयः, विपर्यये पर्यादातव्यः

sa pakṣavāṃś ced anādeyaḥ, viparyaye paryādātavyaḥ

---

2.9.25

यो महत्य् अर्थसमुदये स्थितः कदर्यः सम्निधत्तेअवनिधत्तेअवस्रावयति वा सम्निधत्ते स्ववेश्मनि, अवनिधत्ते पौरजानपदेषु, अवस्रावयति परविषये तस्य सत्त्री मन्त्रिमित्रभृत्यबन्धुपक्षम् आगतिं गतिं च द्रव्याणाम् उपलभेत

yo mahaty arthasamudaye sthitaḥ kadaryaḥ samnidhatteavanidhatteavasrāvayati vā samnidhatte svaveśmani, avanidhatte paurajānapadeṣu, avasrāvayati paraviṣaye tasya sattrī mantrimitrabhṛtyabandhupakṣam āgatiṃ gatiṃ ca dravyāṇām upalabheta

---

2.9.26

यश् चास्य परविषये संचारं कुर्यात् तम् अनुप्रविश्य मन्त्रं विद्यात्

yaś cāsya paraviṣaye saṃcāraṃ kuryāt tam anupraviśya mantraṃ vidyāt

---

2.9.27

सुविदिते शत्रुशासनापदेशेनैनं घातयेत्

suvidite śatruśāsanāpadeśenainaṃ ghātayet

---

2.9.28

तस्माद् अस्याध्यक्षाः संख्यायकलेखकरूपदर्शकनीवीग्राहकोत्तराध्यक्षसखाः कर्मणि कुर्युः

tasmād asyādhyakṣāḥ saṃkhyāyakalekhakarūpadarśakanīvīgrāhakottarādhyakṣasakhāḥ karmaṇi kuryuḥ

---

2.9.29

उत्तराध्यक्षा हस्त्यश्वरथारोहाः

uttarādhyakṣā hastyaśvarathārohāḥ

---

2.9.30

तेषाम् अन्तेवासिनः शिल्पशौचयुक्ताः संख्यायकादीनाम् अपसर्पाः

teṣām antevāsinaḥ śilpaśaucayuktāḥ saṃkhyāyakādīnām apasarpāḥ

---

2.9.31

बहुमुख्यम् अनित्यं चाधिकरणं स्थापयेत् // कz02.9.32अब्/ यथा ह्य् अनास्वादयितुं न शक्यं जिह्वातलस्थं मधु7 वा विषं वा / [श्] कz02.9.32च्द्/ अर्थस् तथा ह्य् अर्थचरेण राज्ञः स्वल्पोअप्य् अनास्वादयितुं न शक्यः //[श्] कz02.9.33अब्/ मत्स्या यथान्तः सलिले चरन्तो ज्ञातुं न शक्याः सलिलं पिबन्तः /[श्] कz02.9.33च्द्/ युक्तास् तथा कार्यविधौ नियुक्ता ज्ञातुं न शक्या धनम् आददानाः //[श्] कz02.9.34अब्/ अपि शक्या गतिर् ज्ञातुं पततां खे पतत्रिणाम् /[श्] कz02.9.34च्द्/ न तु प्रच्छन्नभावानां युक्तानां चरतां गतिः //[श्] कz02.9.35अब्/ आस्रावयेच् चोपचितान् विपर्यस्येच् च कर्मसु /[श्] कz02.9.35च्द्/ यथा न भक्षयन्त्य् अर्थं भक्षितं निर्वमन्ति वा //[श्] कz02.9.36अब्/ न भक्षयन्ति ये त्व् अर्थान् न्यायतो वर्धयन्ति च /[श्] कz02.9.36च्द्/ नित्याधिकाराः कार्यास् ते राज्ञः प्रियहिते रताः //[श्] ए (ओन् एदिच्त्स्) #

bahumukhyam anityaṃ cādhikaraṇaṃ sthāpayet // kaz02.9.32ab/ yathā hy anāsvādayituṃ na śakyaṃ jihvātalasthaṃ madhu7 vā viṣaṃ vā / [ś] kaz02.9.32cd/ arthas tathā hy arthacareṇa rājñaḥ svalpoapy anāsvādayituṃ na śakyaḥ //[ś] kaz02.9.33ab/ matsyā yathāntaḥ salile caranto jñātuṃ na śakyāḥ salilaṃ pibantaḥ /[ś] kaz02.9.33cd/ yuktās tathā kāryavidhau niyuktā jñātuṃ na śakyā dhanam ādadānāḥ //[ś] kaz02.9.34ab/ api śakyā gatir jñātuṃ patatāṃ khe patatriṇām /[ś] kaz02.9.34cd/ na tu pracchannabhāvānāṃ yuktānāṃ caratāṃ gatiḥ //[ś] kaz02.9.35ab/ āsrāvayec copacitān viparyasyec ca karmasu /[ś] kaz02.9.35cd/ yathā na bhakṣayanty arthaṃ bhakṣitaṃ nirvamanti vā //[ś] kaz02.9.36ab/ na bhakṣayanti ye tv arthān nyāyato vardhayanti ca /[ś] kaz02.9.36cd/ nityādhikārāḥ kāryās te rājñaḥ priyahite ratāḥ //[ś] e (on edicts) #

2.10.1

शासने शासनम् इत्य् आचक्षते

śāsane śāsanam ity ācakṣate

---

2.10.2

शासनप्रधाना हि राजानः, तन्मूलत्वात् संधिविग्रहयोः

śāsanapradhānā hi rājānaḥ, tanmūlatvāt saṃdhivigrahayoḥ

---

2.10.3

तस्माद् अमात्यसम्पदोपेतः सर्वसमयविद् आशुग्रन्थश् चार्वक्षरो लेखनवाचनसमर्थो लेखकः स्यात्

tasmād amātyasampadopetaḥ sarvasamayavid āśugranthaś cārvakṣaro lekhanavācanasamartho lekhakaḥ syāt

---

2.10.4

सोअव्यग्रमना राज्ञः संदेशं श्रुत्वा निश्चितार्थं लेखं विदध्यात् देशैश्वर्यवंशनामधेयोपचारम् ईश्वरस्य, देशनामधेयोपचारम् अनीश्वरस्य // कz02.10.05अब्/ जातिं कुलं स्थानवयःश्रुतानि कर्मर्द्धिशीलान्य् अथ देशकालौ /[श्] कz02.10.05च्द्/ यौनानुबन्धं च समीक्ष्य कार्ये लेखं विदध्यात् पुरुषानुरूपम् //[श्]

soavyagramanā rājñaḥ saṃdeśaṃ śrutvā niścitārthaṃ lekhaṃ vidadhyāt deśaiśvaryavaṃśanāmadheyopacāram īśvarasya, deśanāmadheyopacāram anīśvarasya // kaz02.10.05ab/ jātiṃ kulaṃ sthānavayaḥśrutāni karmarddhiśīlāny atha deśakālau /[ś] kaz02.10.05cd/ yaunānubandhaṃ ca samīkṣya kārye lekhaṃ vidadhyāt puruṣānurūpam //[ś]

---

2.10.6

अर्थक्रमः सम्बन्धः परिपूर्णता माधुर्यम् औदार्यं स्पष्टत्वम् इति लेखसम्पत्

arthakramaḥ sambandhaḥ paripūrṇatā mādhuryam audāryaṃ spaṣṭatvam iti lekhasampat

---

2.10.7

तत्र यथावद् अनुपूर्वक्रिया प्रधानस्यार्थस्य पूर्वम् अभिनिवेश इत्य् अर्थक्रमः

tatra yathāvad anupūrvakriyā pradhānasyārthasya pūrvam abhiniveśa ity arthakramaḥ

---

2.10.8

प्रस्तुतस्यार्थस्यानुपरोधाद् उत्तरस्य विधानम् आसमाप्तेर् इति सम्बन्धः

prastutasyārthasyānuparodhād uttarasya vidhānam āsamāpter iti sambandhaḥ

---

2.10.9

अर्थपदाक्षराणाम् अन्यूनातिरिक्तता हेतूदाहरणदृष्टान्तैर् अर्थोपवर्णनाश्रान्तपदतेति परिपूर्णता

arthapadākṣarāṇām anyūnātiriktatā hetūdāharaṇadṛṣṭāntair arthopavarṇanāśrāntapadateti paripūrṇatā

---

2.10.10

सुखोपनीतचार्वर्थशब्दाभिधानं माधुर्यम्

sukhopanītacārvarthaśabdābhidhānaṃ mādhuryam

---

2.10.11

अग्राम्यशब्दाभिधानम् औदार्यम्

agrāmyaśabdābhidhānam audāryam

---

2.10.12

प्रतीतशब्दप्रयोगः स्पष्टत्वम् इति

pratītaśabdaprayogaḥ spaṣṭatvam iti

---

2.10.13

अकारादयो वर्णास् त्रिषष्टिः

akārādayo varṇās triṣaṣṭiḥ

---

2.10.14

वर्णसंघातः पदम्

varṇasaṃghātaḥ padam

---

2.10.15

तच् चतुर्विधं नामाख्यातोपसर्गनिपाताश् चेति

tac caturvidhaṃ nāmākhyātopasarganipātāś ceti

---

2.10.16

तत्र नाम सत्त्वाभिधायि

tatra nāma sattvābhidhāyi

---

2.10.17

अविशिष्टलिङ्गम् आख्यातं क्रियावाचि

aviśiṣṭaliṅgam ākhyātaṃ kriyāvāci

---

2.10.18

क्रियाविशेषकाः प्रादय उपसर्गाः

kriyāviśeṣakāḥ prādaya upasargāḥ

---

2.10.19

अव्ययाश् चादयो निपाताः

avyayāś cādayo nipātāḥ

---

2.10.20

पदसमूहो वाक्यम् अर्थपरिसमाप्तौ

padasamūho vākyam arthaparisamāptau

---

2.10.21

एकपदावरस् त्रिपदपरः परपदार्थानुपरोधेन वर्गः कार्यः

ekapadāvaras tripadaparaḥ parapadārthānuparodhena vargaḥ kāryaḥ

---

2.10.22

लेखपरिसंहरणार्थ इतिशब्दो वाचिकम् अस्येति च // कz02.10.23अब्/ निन्दा प्रशंसा पृच्छा च तथाख्यानम् अथार्थना /[श्] कz02.10.23च्द्/ प्रत्याख्यानम् उपालम्भः प्रतिषेधोअथ चोदना //[श्] कz02.10.24अब्/ सान्त्वम् अभ्युपपत्तिश् च भर्त्सनानुनयौ तथा /[श्] कz02.10.24च्द्/ एतेष्व् अर्थाः प्रवर्तन्ते त्रयोदशसु लेखजाः //[श्]

lekhaparisaṃharaṇārtha itiśabdo vācikam asyeti ca // kaz02.10.23ab/ nindā praśaṃsā pṛcchā ca tathākhyānam athārthanā /[ś] kaz02.10.23cd/ pratyākhyānam upālambhaḥ pratiṣedhoatha codanā //[ś] kaz02.10.24ab/ sāntvam abhyupapattiś ca bhartsanānunayau tathā /[ś] kaz02.10.24cd/ eteṣv arthāḥ pravartante trayodaśasu lekhajāḥ //[ś]

---

2.10.25

तत्राभिजनशरीरकर्मणां दोषवचनं निन्दा

tatrābhijanaśarīrakarmaṇāṃ doṣavacanaṃ nindā

---

2.10.26

गुणवचनम् एतेषाम् एव प्रशंसा

guṇavacanam eteṣām eva praśaṃsā

---

2.10.27

"कथम् एतद्" इति पृच्छा

"katham etad" iti pṛcchā

---

2.10.28

"एवम्" इत्य् आख्यानम्

"evam" ity ākhyānam

---

2.10.29

"देहि" इत्य् अर्थना

"dehi" ity arthanā

---

2.10.30

"न प्रयच्छामि" इति प्रत्याख्यानम्

"na prayacchāmi" iti pratyākhyānam

---

2.10.31

"अननुरूपं भवतः" इत्य् उपालम्भः

"ananurūpaṃ bhavataḥ" ity upālambhaḥ

---

2.10.32

"मा कार्षीः" इति प्रतिषेधः

"mā kārṣīḥ" iti pratiṣedhaḥ

---

2.10.33

"इदं क्रियताम्" इति चोदना

"idaṃ kriyatām" iti codanā

---

2.10.34

"योअहं स भवान्, यन् मम द्रव्यं तद् भवतः" इत्य् उपग्रहः सान्त्वम्

"yoahaṃ sa bhavān, yan mama dravyaṃ tad bhavataḥ" ity upagrahaḥ sāntvam

---

2.10.35

व्यसनसाहाय्यम् अभ्युपपत्तिः

vyasanasāhāyyam abhyupapattiḥ

---

2.10.36

सदोषम् आयतिप्रदर्शनम् अभिभर्त्सनम्

sadoṣam āyatipradarśanam abhibhartsanam

---

2.10.37

अनुनयस् त्रिविधोअर्थकृताव् अतिक्रमे पुरुषादिव्यसने चेति // कz02.10.38अब्/ प्रज्ञापनाज्ञापरिदानलेखास् तथा परीहारनिसृष्टिलेखौ /[श्] कz02.10.38च्द्/ प्रावृत्तिकश् च प्रतिलेख एव सर्वत्रगश् चेति हि शासनानि //[श्] कz02.10.39अब्/ अनेन विज्ञापितम् एवम् आह तद् दीयतां चेद् यदि तत्त्वम् अस्ति /[श्] कz02.10.39च्द्/ राज्ञः समीपे वरकारम् आह प्रज्ञापनैषा विविधोपदिष्टा //[श्] कz02.10.40अब्/ भर्तुर् आज्ञा भवेद् यत्र निग्रहानुग्रहौ प्रति /[श्] कz02.10.40च्द्/ विशेषेण तु भृत्येषु तदाज्ञालेखलक्षणम् //[श्] कz02.10.41अब्/ यथार्हगुणसम्युक्ता पूजा यत्रोपलक्ष्यते /[श्] कz02.10.41च्द्/ अप्य् आधौ परिदाने वा भवतस् ताव् उपग्रहौ //[श्] कz02.10.42अब्/ जातेर् विशेषेषु परेषु चैव ग्रामेषु देशेषु च तेषु तेषु /[श्] कz02/10.42च्द्/ अनुग्रहो यो नृप्तेर् निदेशात् तज्ज्ञः परीहार इति व्यवस्येत् //[श्] कz02.10.43अब्/ निसृष्टिस्थापना कार्यकरणे वचने तथा /[श्] कz02.10.43च्द्/ एष वाचिकलेखः स्याद् भवेन् नैसृष्टिकोअपि वा //[श्] कz02.10.44अब्/ विविधां दैवसम्युक्तां तत्त्वजां चैव मानुषीम् /[श्] कz02.10.44च्द्/ द्विविधां तां व्यवस्यन्ति प्रवृत्तिं शासनं प्रति //[श्] कz02.10.45अब्/ दृष्ट्वा लेखं यथातत्त्वं ततः प्रत्यनुभाष्य च /[श्] कz02.10.45च्द्/ प्रतिलेखो भवेत् कार्यो यथा राजवचस् तथा //[श्] कz02.10.46अब्/ यत्रेश्वरांश् चाधिकृतांश् च राजा रक्षोपकारौ पथिकार्थम् आह /[श्] कz02.10.46च्द्/ सर्वत्रगो नाम भवेत् स मार्गे देशे च सर्वत्र च वेदितव्यः

anunayas trividhoarthakṛtāv atikrame puruṣādivyasane ceti // kaz02.10.38ab/ prajñāpanājñāparidānalekhās tathā parīhāranisṛṣṭilekhau /[ś] kaz02.10.38cd/ prāvṛttikaś ca pratilekha eva sarvatragaś ceti hi śāsanāni //[ś] kaz02.10.39ab/ anena vijñāpitam evam āha tad dīyatāṃ ced yadi tattvam asti /[ś] kaz02.10.39cd/ rājñaḥ samīpe varakāram āha prajñāpanaiṣā vividhopadiṣṭā //[ś] kaz02.10.40ab/ bhartur ājñā bhaved yatra nigrahānugrahau prati /[ś] kaz02.10.40cd/ viśeṣeṇa tu bhṛtyeṣu tadājñālekhalakṣaṇam //[ś] kaz02.10.41ab/ yathārhaguṇasamyuktā pūjā yatropalakṣyate /[ś] kaz02.10.41cd/ apy ādhau paridāne vā bhavatas tāv upagrahau //[ś] kaz02.10.42ab/ jāter viśeṣeṣu pareṣu caiva grāmeṣu deśeṣu ca teṣu teṣu /[ś] kaz02/10.42cd/ anugraho yo nṛpter nideśāt tajjñaḥ parīhāra iti vyavasyet //[ś] kaz02.10.43ab/ nisṛṣṭisthāpanā kāryakaraṇe vacane tathā /[ś] kaz02.10.43cd/ eṣa vācikalekhaḥ syād bhaven naisṛṣṭikoapi vā //[ś] kaz02.10.44ab/ vividhāṃ daivasamyuktāṃ tattvajāṃ caiva mānuṣīm /[ś] kaz02.10.44cd/ dvividhāṃ tāṃ vyavasyanti pravṛttiṃ śāsanaṃ prati //[ś] kaz02.10.45ab/ dṛṣṭvā lekhaṃ yathātattvaṃ tataḥ pratyanubhāṣya ca /[ś] kaz02.10.45cd/ pratilekho bhavet kāryo yathā rājavacas tathā //[ś] kaz02.10.46ab/ yatreśvarāṃś cādhikṛtāṃś ca rājā rakṣopakārau pathikārtham āha /[ś] kaz02.10.46cd/ sarvatrago nāma bhavet sa mārge deśe ca sarvatra ca veditavyaḥ

---

2.10.47

उपायाः सामोपप्रदानभेददण्डाः

upāyāḥ sāmopapradānabhedadaṇḍāḥ

---

2.10.48

तत्र साम पञ्चविधं गुणसंकीर्तनम्, सम्बन्धोपाख्यानम्, परस्परोपकारसंदर्शनम्, आयतिप्रदर्शनम्, आत्मोपनिधानम् इति

tatra sāma pañcavidhaṃ guṇasaṃkīrtanam, sambandhopākhyānam, parasparopakārasaṃdarśanam, āyatipradarśanam, ātmopanidhānam iti

---

2.10.49

तत्राभिजनशरीरकर्मप्रकृतिश्रुतद्रव्यादीनां गुणग्रहणं प्रशंसा स्तुतिर् गुणसंकीर्तनम्

tatrābhijanaśarīrakarmaprakṛtiśrutadravyādīnāṃ guṇagrahaṇaṃ praśaṃsā stutir guṇasaṃkīrtanam

---

2.10.50

ज्ञातियौनमौखस्रौवकुलहृदयमित्रसंकीर्तनं सम्बन्धोपाख्यानम्

jñātiyaunamaukhasrauvakulahṛdayamitrasaṃkīrtanaṃ sambandhopākhyānam

---

2.10.51

स्वपक्षपरपक्षयोर् अन्योन्योपकारसंकीर्तनं परस्परोपकारसंदर्शनम्

svapakṣaparapakṣayor anyonyopakārasaṃkīrtanaṃ parasparopakārasaṃdarśanam

---

2.10.52

"अस्मिन्न् एवं कृत इदम् आवयोर् भवति" इत्य् आशाजननम् आयतिप्रदर्शनम्

"asminn evaṃ kṛta idam āvayor bhavati" ity āśājananam āyatipradarśanam

---

2.10.53

"योअहं स भवान्, यन् मम द्रव्यं तद् भवता स्वकृत्येषु प्रयोज्यताम्" इत्य् आत्मोपनिधानम् / इति

"yoahaṃ sa bhavān, yan mama dravyaṃ tad bhavatā svakṛtyeṣu prayojyatām" ity ātmopanidhānam / iti

---

2.10.54

उपप्रदानम् अर्थोपकारः

upapradānam arthopakāraḥ

---

2.10.55

शङ्काजननं निर्भर्त्सनं च भेदः

śaṅkājananaṃ nirbhartsanaṃ ca bhedaḥ

---

2.10.56

वधः परिक्लेशोअर्थहरणं दण्डः / इति

vadhaḥ parikleśoarthaharaṇaṃ daṇḍaḥ / iti

---

2.10.57

अकान्तिर् व्याघातः पुनरुक्तम् अपशब्दः सम्प्लव इति लेखदोषः

akāntir vyāghātaḥ punaruktam apaśabdaḥ samplava iti lekhadoṣaḥ

---

2.10.58

तत्र कालपत्त्रकम् अचारुविषम् अविरागाक्षरत्वम् अकान्तिः

tatra kālapattrakam acāruviṣam avirāgākṣaratvam akāntiḥ

---

2.10.59

पूर्वेण पश्चिमस्यानुपपत्तिर् व्याघातः

pūrveṇa paścimasyānupapattir vyāghātaḥ

---

2.10.60

उक्तस्याविशेषेण द्वितीयम् उच्चारणं पुनरुक्तम्

uktasyāviśeṣeṇa dvitīyam uccāraṇaṃ punaruktam

---

2.10.61

लिङ्गवचनकालकारकाणाम् अन्यथाप्रयोगोअपशब्दः

liṅgavacanakālakārakāṇām anyathāprayogoapaśabdaḥ

---

2.10.62

अवर्गे वर्गकरणं चावर्गक्रिया गुणविपर्यासः सम्प्लवः / इति // कz02.10.63अब्/ सर्वशास्त्राण्य् अनुक्रम्य प्रयोगम् उपलभ्य च /[श्] कz02.10.63च्द्/ कौटिल्येन नरेन्द्रार्थे शासनस्य विधिः कृतः //[श्] ए (एxअमिनतिओन् ओf थे प्रेचिओउस् अर्तिच्लेस् तो बे रेचेइवेद् इन्तो थे त्रेअसुर्य्)

avarge vargakaraṇaṃ cāvargakriyā guṇaviparyāsaḥ samplavaḥ / iti // kaz02.10.63ab/ sarvaśāstrāṇy anukramya prayogam upalabhya ca /[ś] kaz02.10.63cd/ kauṭilyena narendrārthe śāsanasya vidhiḥ kṛtaḥ //[ś] e (examination of the precious articles to be received into the treasury)

2.11.1

कोशाध्यक्षः कोशप्रवेश्यं रत्नं सारं फल्गुं कुप्यं वा तज्जातकरणाधिष्ठितः प्रतिगृह्णीयात्

kośādhyakṣaḥ kośapraveśyaṃ ratnaṃ sāraṃ phalguṃ kupyaṃ vā tajjātakaraṇādhiṣṭhitaḥ pratigṛhṇīyāt

---

2.11.2

ताम्रपर्णिकं पाण्ड्यकवाटकं पाशिक्यं कौलेयं चौर्णेयं माहेन्द्रं कार्दमिकं स्रौतसीयं ह्रादीयं हैमवतं च मौक्तिकम्

tāmraparṇikaṃ pāṇḍyakavāṭakaṃ pāśikyaṃ kauleyaṃ caurṇeyaṃ māhendraṃ kārdamikaṃ srautasīyaṃ hrādīyaṃ haimavataṃ ca mauktikam

---

2.11.3

शुक्तिः शङ्खः प्रकीर्णकं च योनयः

śuktiḥ śaṅkhaḥ prakīrṇakaṃ ca yonayaḥ

---

2.11.4

मसूरकं त्रिपुटकं कूर्मकम् अर्धचन्द्रकं कञ्चुकितं यमकं कर्तकं खरकं सिक्तकं कामण्डलुकं श्यावं नीलं दुर्विद्धं चाप्रशस्तम्

masūrakaṃ tripuṭakaṃ kūrmakam ardhacandrakaṃ kañcukitaṃ yamakaṃ kartakaṃ kharakaṃ siktakaṃ kāmaṇḍalukaṃ śyāvaṃ nīlaṃ durviddhaṃ cāpraśastam

---

2.11.5

स्थूलं वृत्तं निस्तलं भ्राजिष्णु श्वेतं गुरु स्निग्धं देशविद्धं च प्रशस्तम्

sthūlaṃ vṛttaṃ nistalaṃ bhrājiṣṇu śvetaṃ guru snigdhaṃ deśaviddhaṃ ca praśastam

---

2.11.6

शीर्षकम् उपशीर्षकं प्रकाण्डकम् अवघाटकं तरलप्रतिबद्धं चेति यष्टिप्रभेदाः

śīrṣakam upaśīrṣakaṃ prakāṇḍakam avaghāṭakaṃ taralapratibaddhaṃ ceti yaṣṭiprabhedāḥ

---

2.11.7

यष्टीनाम् अष्टसहस्रम् इन्द्रच्छन्दः

yaṣṭīnām aṣṭasahasram indracchandaḥ

---

2.11.8

ततोअर्धं विजयच्छन्दः

tatoardhaṃ vijayacchandaḥ

---

2.11.9

चतुष्षष्टिर् अर्धहारः

catuṣṣaṣṭir ardhahāraḥ

---

2.11.10

चतुष्पञ्चाशद् रश्मिकलापः

catuṣpañcāśad raśmikalāpaḥ

---

2.11.11

द्वात्रिंशद् गुच्छः

dvātriṃśad gucchaḥ

---

2.11.12

सप्तविंशतिर् नक्षत्रमाला

saptaviṃśatir nakṣatramālā

---

2.11.13

चतुर्विंशतिर् अर्धगुच्छः

caturviṃśatir ardhagucchaḥ

---

2.11.14

विंशतिर् माणवकः

viṃśatir māṇavakaḥ

---

2.11.15

ततोअर्धम् अर्धमाणवकः

tatoardham ardhamāṇavakaḥ

---

2.11.16

एत एव मणिमध्यास् तन्माणवका भवन्ति

eta eva maṇimadhyās tanmāṇavakā bhavanti

---

2.11.17

एकशीर्षकः शुद्धो हारः

ekaśīrṣakaḥ śuddho hāraḥ

---

2.11.18

तद्वत्शेषाः

tadvatśeṣāḥ

---

2.11.19

मणिमध्योअर्धमाणवकः

maṇimadhyoardhamāṇavakaḥ

---

2.11.20

त्रिफलकः फलकहारः, पञ्चफलको वा

triphalakaḥ phalakahāraḥ, pañcaphalako vā

---

2.11.21

सूत्रम् एकावली शुद्धा

sūtram ekāvalī śuddhā

---

2.11.22

सैव मणिमध्या यष्टिः

saiva maṇimadhyā yaṣṭiḥ

---

2.11.23

हेममणिचित्रा रत्नावली

hemamaṇicitrā ratnāvalī

---

2.11.24

हेममणिमुक्तान्तरोअपवर्तकः

hemamaṇimuktāntaroapavartakaḥ

---

2.11.25

सुवर्णसूत्रान्तरं सोपानकम्

suvarṇasūtrāntaraṃ sopānakam

---

2.11.26

मणिमध्यं वा मणिसोपानकम्

maṇimadhyaṃ vā maṇisopānakam

---

2.11.27

तेन शिरोहस्तपादकटीकलापजालकविकल्पा व्याख्याताः

tena śirohastapādakaṭīkalāpajālakavikalpā vyākhyātāḥ

---

2.11.28

मणिः कौटोमालेयकः पारसमुद्रकश् च

maṇiḥ kauṭomāleyakaḥ pārasamudrakaś ca

---

2.11.29

सौगन्धिकः पद्मरागोअनवद्यरागः पारिजातपुष्पको बालसूर्यकः

saugandhikaḥ padmarāgoanavadyarāgaḥ pārijātapuṣpako bālasūryakaḥ

---

2.11.30

वैडूर्यम् उत्पलवर्णः शिरीषपुष्पक उदकवर्णो वंशरागः शुकपत्त्रवर्णः पुष्यरागो गोमूत्रको गोमेदकः

vaiḍūryam utpalavarṇaḥ śirīṣapuṣpaka udakavarṇo vaṃśarāgaḥ śukapattravarṇaḥ puṣyarāgo gomūtrako gomedakaḥ

---

2.11.31

इन्द्रनीलो नीलावलीयः कलायपुष्पको महानीलो जम्ब्वाभो जीमूतप्रभो नन्दकः स्रवन्मध्यः

indranīlo nīlāvalīyaḥ kalāyapuṣpako mahānīlo jambvābho jīmūtaprabho nandakaḥ sravanmadhyaḥ

---

2.11.32

शुद्धस्फटिको मूलाटवर्णः शीतवृष्टिः सूर्यकान्तश् च / इति मणयः

śuddhasphaṭiko mūlāṭavarṇaḥ śītavṛṣṭiḥ sūryakāntaś ca / iti maṇayaḥ

---

2.11.33

षडश्रश् चतुरश्रो वृत्तो वा तीव्ररागः संस्थानवान् अछः स्निग्धो गुरुर् अर्चिष्मान् अन्तर्गतप्रभः प्रभानुलेपी चेति मणिगुणाः

ṣaḍaśraś caturaśro vṛtto vā tīvrarāgaḥ saṃsthānavān achaḥ snigdho gurur arciṣmān antargataprabhaḥ prabhānulepī ceti maṇiguṇāḥ

---

2.11.34

मन्दरागप्रभः स-शर्करः पुष्पच्छिद्रः खण्डो दुर्विद्धो लेखाकीर्ण इति दोषाः

mandarāgaprabhaḥ sa-śarkaraḥ puṣpacchidraḥ khaṇḍo durviddho lekhākīrṇa iti doṣāḥ

---

2.11.35

विमलकः सस्यकोअञ्जनमूलकः पित्तकः सुलभको लोहिताक्षो मृगाश्मको ज्योतीरसको मालेयकोअहिच्छत्रकः कूर्पः प्रतिकूर्पः सुगन्धिकूर्पः क्षीरवकः श्शुक्तिचूर्णकः शिलाप्रवालकः पुलकः शुक्लपुलक इत्य् अन्तरजातयः

vimalakaḥ sasyakoañjanamūlakaḥ pittakaḥ sulabhako lohitākṣo mṛgāśmako jyotīrasako māleyakoahicchatrakaḥ kūrpaḥ pratikūrpaḥ sugandhikūrpaḥ kṣīravakaḥ śśukticūrṇakaḥ śilāpravālakaḥ pulakaḥ śuklapulaka ity antarajātayaḥ

---

2.11.36

शेषाः काचमणयः

śeṣāḥ kācamaṇayaḥ

---

2.11.37

सभाराष्ट्रकं तज्जमाराष्ट्रकं कास्तीरराष्ट्रकं श्रीकटनकं मणिमन्तकम् इन्द्रवानकं च वज्रम्

sabhārāṣṭrakaṃ tajjamārāṣṭrakaṃ kāstīrarāṣṭrakaṃ śrīkaṭanakaṃ maṇimantakam indravānakaṃ ca vajram

---

2.11.38

खनिः स्रोतः प्रकीर्णकं च योनयः

khaniḥ srotaḥ prakīrṇakaṃ ca yonayaḥ

---

2.11.39

मार्जाराक्षकं शिरीषपुष्पकं गोमूत्रकं गोमेदकं शुद्धस्फटिकं मूलाटीवर्णं मणिवर्णानाम् अन्यतमवर्णम् इति वज्रवर्णाः

mārjārākṣakaṃ śirīṣapuṣpakaṃ gomūtrakaṃ gomedakaṃ śuddhasphaṭikaṃ mūlāṭīvarṇaṃ maṇivarṇānām anyatamavarṇam iti vajravarṇāḥ

---

2.11.40

स्थूलं गुरु प्रहारसहं समकोटिकं भाजनलेखि तर्कुभ्रामि भ्राजिष्णु च प्रशस्तम्

sthūlaṃ guru prahārasahaṃ samakoṭikaṃ bhājanalekhi tarkubhrāmi bhrājiṣṇu ca praśastam

---

2.11.41

नष्टकोणं निराश्रि पार्श्वापवृत्तं चाप्रशस्तम्

naṣṭakoṇaṃ nirāśri pārśvāpavṛttaṃ cāpraśastam

---

2.11.42

प्रवालकम् आलकन्दकं वैवर्णिकं च, रक्तं पद्मरागं च करटगर्भिणिकावर्जम् इति

pravālakam ālakandakaṃ vaivarṇikaṃ ca, raktaṃ padmarāgaṃ ca karaṭagarbhiṇikāvarjam iti

---

2.11.43

चन्दनं सातनं रक्तं भूमिगन्धि

candanaṃ sātanaṃ raktaṃ bhūmigandhi

---

2.11.44

गोशीर्षकं कालताम्रं मत्स्यगन्धि

gośīrṣakaṃ kālatāmraṃ matsyagandhi

---

2.11.45

हरिचन्दनं शुकपत्त्रवर्णम् आम्रगन्धि, तार्णसं च

haricandanaṃ śukapattravarṇam āmragandhi, tārṇasaṃ ca

---

2.11.46

ग्रामेरुकं रक्तं रक्तकालं वा बस्तमूत्रगन्धि

grāmerukaṃ raktaṃ raktakālaṃ vā bastamūtragandhi

---

2.11.47

दैवसभेयं रक्तं पद्मगन्धि, जापकं च

daivasabheyaṃ raktaṃ padmagandhi, jāpakaṃ ca

---

2.11.48

जोङ्गकं रक्तं रक्तकालं वा स्निग्धम्, तौरूपं च

joṅgakaṃ raktaṃ raktakālaṃ vā snigdham, taurūpaṃ ca

---

2.11.49

मालेयकं पाण्डुरक्तम्

māleyakaṃ pāṇḍuraktam

---

2.11.50

कुचन्दनं रूक्षम् अगुरुकालं रक्तं रक्तकालं वा

kucandanaṃ rūkṣam agurukālaṃ raktaṃ raktakālaṃ vā

---

2.11.51

कालपर्वतकं रक्तकालम् अनवद्यवर्णं वा

kālaparvatakaṃ raktakālam anavadyavarṇaṃ vā

---

2.11.52

कोशागारपर्वतकं कालं कालचित्रं वा

kośāgāraparvatakaṃ kālaṃ kālacitraṃ vā

---

2.11.53

शीतोदकीयं पद्माभं कालस्निग्धं वा

śītodakīyaṃ padmābhaṃ kālasnigdhaṃ vā

---

2.11.54

नागपर्वतकं रूक्षं शैवलवर्णं वा

nāgaparvatakaṃ rūkṣaṃ śaivalavarṇaṃ vā

---

2.11.55

शाकलं कपिलम् / इति

śākalaṃ kapilam / iti

---

2.11.56

लघु स्निग्धम् अश्यानं सर्पिःस्नेहलेपि गन्धसुखं त्वगनुसार्य् अनुल्बणम् अविराग्य् उष्णसहं दाहग्राहि सुखस्पर्शनम् इति चन्दनगुणाः

laghu snigdham aśyānaṃ sarpiḥsnehalepi gandhasukhaṃ tvaganusāry anulbaṇam avirāgy uṣṇasahaṃ dāhagrāhi sukhasparśanam iti candanaguṇāḥ

---

2.11.57

अगुरु जोङ्गकं कालं कालचित्रं मण्डलचित्रं वा

aguru joṅgakaṃ kālaṃ kālacitraṃ maṇḍalacitraṃ vā

---

2.11.58

श्यामं दोङ्गकम्

śyāmaṃ doṅgakam

---

2.11.59

पारसमुद्रकं चित्ररूपम् उशीरगन्धि नवमालिकागन्धि वा / इति

pārasamudrakaṃ citrarūpam uśīragandhi navamālikāgandhi vā / iti

---

2.11.60

गुरु स्निग्धं पेशलगन्धि निर्हार्य् अग्निसहम् असम्प्लुतधूमं विमर्दसहम् इत्य् अगुरुगुणाः

guru snigdhaṃ peśalagandhi nirhāry agnisaham asamplutadhūmaṃ vimardasaham ity aguruguṇāḥ

---

2.11.61

तैलपर्णिकम् अशोकग्रामिकं मांसवर्णं पद्मगन्धि

tailaparṇikam aśokagrāmikaṃ māṃsavarṇaṃ padmagandhi

---

2.11.62

जोङ्गकं रक्तपीतकम् उत्पलगन्धि गोमूत्रगन्धि वा

joṅgakaṃ raktapītakam utpalagandhi gomūtragandhi vā

---

2.11.63

ग्रामेरुकं स्निग्धं गोमूत्रगन्धि

grāmerukaṃ snigdhaṃ gomūtragandhi

---

2.11.64

सौवर्णकुड्यकं रक्तपीतं मातुलुङ्गगन्धि

sauvarṇakuḍyakaṃ raktapītaṃ mātuluṅgagandhi

---

2.11.65

पूर्णकद्वीपकं पद्मगन्धि नवनीतगन्धि वा

pūrṇakadvīpakaṃ padmagandhi navanītagandhi vā

---

2.11.66

भद्रश्रियं पारलौहित्यकं जातीवर्णम्

bhadraśriyaṃ pāralauhityakaṃ jātīvarṇam

---

2.11.67

आन्तरवत्यम् उशीरवर्णम्

āntaravatyam uśīravarṇam

---

2.11.68

उभयं कुष्ठगन्धि च / इति

ubhayaṃ kuṣṭhagandhi ca / iti

---

2.11.69

कालेयकः स्वर्णभूमिजः स्निग्धपीतकः

kāleyakaḥ svarṇabhūmijaḥ snigdhapītakaḥ

---

2.11.70

औत्तरपर्वतको रक्तपीतकः // इति साराः

auttaraparvatako raktapītakaḥ // iti sārāḥ

---

2.11.71

पिण्डक्वाथधूमसहम् अविरागि योगानुविधायि च

piṇḍakvāthadhūmasaham avirāgi yogānuvidhāyi ca

---

2.11.72

चन्दनागुरुवच् च तेषां गुणाः

candanāguruvac ca teṣāṃ guṇāḥ

---

2.11.73

कान्तनावकं प्रैयकं चोत्तरपर्वतकं चर्म

kāntanāvakaṃ praiyakaṃ cottaraparvatakaṃ carma

---

2.11.74

कान्तनावकं मयूरग्रीवाभम्

kāntanāvakaṃ mayūragrīvābham

---

2.11.75

प्रैयकं नीलपीतश्वेतलेखाबिन्दुचित्रम्

praiyakaṃ nīlapītaśvetalekhābinducitram

---

2.11.76

तदुभयम् अष्टाङ्गुलायामम्

tadubhayam aṣṭāṅgulāyāmam

---

2.11.77

बिसी महाबिसी च द्वादशग्रामीये

bisī mahābisī ca dvādaśagrāmīye

---

2.11.78

अव्यक्तरूपा दुहिलितिका चित्रा वा बिसी

avyaktarūpā duhilitikā citrā vā bisī

---

2.11.79

परुषा श्वेतप्राया महाबिसी

paruṣā śvetaprāyā mahābisī

---

2.11.80

द्वादशाङ्गुलायामम् उभयम्

dvādaśāṅgulāyāmam ubhayam

---

2.11.81

श्यामिका कालिका कदली चन्द्रोत्तरा शाकुला चारोहजाः

śyāmikā kālikā kadalī candrottarā śākulā cārohajāḥ

---

2.11.82

कपिला बिन्दुचित्रा वा श्यामिका

kapilā binducitrā vā śyāmikā

---

2.11.83

कालिका कपिला कपोतवर्णा वा

kālikā kapilā kapotavarṇā vā

---

2.11.84

तद् उभयम् अष्टाङ्गुलायामम्

tad ubhayam aṣṭāṅgulāyāmam

---

2.11.85

परुषा कदली हस्तायता

paruṣā kadalī hastāyatā

---

2.11.86

सैव चन्द्रचित्रा चन्द्रोत्तरा

saiva candracitrā candrottarā

---

2.11.87

कदलीत्रिभागा शाकुला कोठमण्डलचित्रा कृतकर्णिकाजिनचित्रा वा / इति

kadalītribhāgā śākulā koṭhamaṇḍalacitrā kṛtakarṇikājinacitrā vā / iti

---

2.11.88

सामूरं चीनसी सामूली च बाह्लवेयाः

sāmūraṃ cīnasī sāmūlī ca bāhlaveyāḥ

---

2.11.89

षट्त्रिंशदङ्गुलम् अञ्जनवर्णं सामूरम्

ṣaṭtriṃśadaṅgulam añjanavarṇaṃ sāmūram

---

2.11.90

चीनसी रक्तकाली पाण्डुकाली वा

cīnasī raktakālī pāṇḍukālī vā

---

2.11.91

सामूली गोधूमवर्णा / इति

sāmūlī godhūmavarṇā / iti

---

2.11.92

सांतिना नलतूला वृत्तपृच्छा चौद्राः

sāṃtinā nalatūlā vṛttapṛcchā caudrāḥ

---

2.11.93

सातिना कृष्णा

sātinā kṛṣṇā

---

2.11.94

नलतूला नलतूलवर्णा

nalatūlā nalatūlavarṇā

---

2.11.95

कपिला वृत्तपुच्छा च // इति चर्मजातयः

kapilā vṛttapucchā ca // iti carmajātayaḥ

---

2.11.96

चर्मणां मृदु स्निग्धं बहुलरोम च श्रेष्ठम्

carmaṇāṃ mṛdu snigdhaṃ bahularoma ca śreṣṭham

---

2.11.97

शुद्धं शुद्धरक्तं पक्षरक्तं चाविकम्, खचितं वानचित्रं खण्डसंघात्यं तन्तुविच्छिन्नं च

śuddhaṃ śuddharaktaṃ pakṣaraktaṃ cāvikam, khacitaṃ vānacitraṃ khaṇḍasaṃghātyaṃ tantuvicchinnaṃ ca

---

2.11.98

कम्बलः कौचपकः कुलमितिका सौमितिका तुरगास्तरणं वर्णकं तलिच्छकं वारवाणः परिस्तोमः समन्तभद्रकं चाविकम्

kambalaḥ kaucapakaḥ kulamitikā saumitikā turagāstaraṇaṃ varṇakaṃ talicchakaṃ vāravāṇaḥ paristomaḥ samantabhadrakaṃ cāvikam

---

2.11.99

पिच्छिलम् आर्द्रम् इव च सूक्ष्मं मृदु च श्रेष्ठम्

picchilam ārdram iva ca sūkṣmaṃ mṛdu ca śreṣṭham

---

2.11.100

अष्टप्रोतिसंघात्या कृष्णा भिङ्गिसी वर्षवारणम् अपसारक इति नैपालकम्

aṣṭaprotisaṃghātyā kṛṣṇā bhiṅgisī varṣavāraṇam apasāraka iti naipālakam

---

2.11.101

सम्पुटिका चतुरश्रिका लम्बरा कटवानकं प्रावरकः सत्तलिकेति मृगरोम

sampuṭikā caturaśrikā lambarā kaṭavānakaṃ prāvarakaḥ sattaliketi mṛgaroma

---

2.11.102

वाङ्गकं श्वेतं स्निग्धं दुकूलम्

vāṅgakaṃ śvetaṃ snigdhaṃ dukūlam

---

2.11.103

पौण्ड्रकं श्यामं मणिस्निग्धम्

pauṇḍrakaṃ śyāmaṃ maṇisnigdham

---

2.11.104

सौवर्णकुड्यकं सूर्यवर्णं मणिस्निग्धोदकवानं चतुरश्रवानं व्यामिश्रवानं च

sauvarṇakuḍyakaṃ sūryavarṇaṃ maṇisnigdhodakavānaṃ caturaśravānaṃ vyāmiśravānaṃ ca

---

2.11.105

एतेषाम् एकांशुकम् अध्यर्धद्वित्रिचतुरंशुकम् इति

eteṣām ekāṃśukam adhyardhadvitricaturaṃśukam iti

---

2.11.106

तेन काशिकं पौण्ड्रकं च क्षौमं व्याख्यातम्

tena kāśikaṃ pauṇḍrakaṃ ca kṣaumaṃ vyākhyātam

---

2.11.107

मागधिका पौण्ड्रिका सौवर्णकुड्यका च पत्त्रोर्णा

māgadhikā pauṇḍrikā sauvarṇakuḍyakā ca pattrorṇā

---

2.11.108

नागवृक्षो लिकुचो बकुलो वटश् च योनयः

nāgavṛkṣo likuco bakulo vaṭaś ca yonayaḥ

---

2.11.109

पीतिका नागवृक्षिका

pītikā nāgavṛkṣikā

---

2.11.110

गोधूमवर्णा लैकुची

godhūmavarṇā laikucī

---

2.11.111

श्वेता बाकुली

śvetā bākulī

---

2.11.112

शेषा नवनीतवर्णा

śeṣā navanītavarṇā

---

2.11.113

तासां सौवर्णकुड्यका श्रेष्ठा

tāsāṃ sauvarṇakuḍyakā śreṣṭhā

---

2.11.114

तया कौशेयं चीनपट्टाश् च चीनभूमिजा व्याख्याताः

tayā kauśeyaṃ cīnapaṭṭāś ca cīnabhūmijā vyākhyātāḥ

---

2.11.115

माधुरम् आपरान्तकं कालिङ्गं काशिकं वाङ्गकं वात्सकं माहिषकं च कार्पासिकं श्रेष्ठम् / इति

mādhuram āparāntakaṃ kāliṅgaṃ kāśikaṃ vāṅgakaṃ vātsakaṃ māhiṣakaṃ ca kārpāsikaṃ śreṣṭham / iti

---

2.11.116

अतः परेषां रत्नानां प्रमाणं मूल्यलक्षणम्

ataḥ pareṣāṃ ratnānāṃ pramāṇaṃ mūlyalakṣaṇam

---

2.11.117

जातिं रूपं च जानीयान् निधानं नवकर्म च

jātiṃ rūpaṃ ca jānīyān nidhānaṃ navakarma ca

---

2.11.118

पुराणप्रतिसंस्कारं कर्म गुह्यम् उपस्करान्

purāṇapratisaṃskāraṃ karma guhyam upaskarān

---

2.11.119

देशकालपरीभोगं हिंस्राणां च प्रतिक्रियाम् //ए (ष्तर्तिन्ग् ओर् मिनेस् अन्द् fअच्तोरिएस्)

deśakālaparībhogaṃ hiṃsrāṇāṃ ca pratikriyām //e (ṣtarting or mines and factories)

2.12.1

आकराध्यक्षः शुल्बधातुशास्त्ररसपाकमणिरागज्ञस् तज्ज्ञसखो वा तज्जातकर्मकरोपकरणसम्पन्नः किट्टमूषाङ्गारभस्मलिङ्गं वाकरं भूतपूर्वम् अभुतपूर्वं वा भूमिप्रस्तररसधातुम् अत्यर्थवर्णगौरवम् उग्रगन्धरसं परीक्षेत

ākarādhyakṣaḥ śulbadhātuśāstrarasapākamaṇirāgajñas tajjñasakho vā tajjātakarmakaropakaraṇasampannaḥ kiṭṭamūṣāṅgārabhasmaliṅgaṃ vākaraṃ bhūtapūrvam abhutapūrvaṃ vā bhūmiprastararasadhātum atyarthavarṇagauravam ugragandharasaṃ parīkṣeta

---

2.12.2

पर्वतानाम् अभिज्ञातोद्देशानां बिलगुहोपत्यकालयनगूढखातेष्व् अन्तः प्रस्यन्दिनो जम्बूचूततालफलपक्वहरिद्राभेदगुड(गूड?).हरितालमनःशिलाक्षौद्रहिङ्गुलुकपुण्डरीकशुकमयूरपत्त्रवर्णाः सवर्णोदकौषधिपर्यन्ताश् चिक्कणा विशदा भारिकाश् च रसाः काञ्चनिकाः

parvatānām abhijñātoddeśānāṃ bilaguhopatyakālayanagūḍhakhāteṣv antaḥ prasyandino jambūcūtatālaphalapakvaharidrābhedaguḍa(gūḍa?).haritālamanaḥśilākṣaudrahiṅgulukapuṇḍarīkaśukamayūrapattravarṇāḥ savarṇodakauṣadhiparyantāś cikkaṇā viśadā bhārikāś ca rasāḥ kāñcanikāḥ

---

2.12.3

अप्सु निष्ठ्यूतास् तैलवद्विसर्पिणः षङ्कमलग्राहिणश् च ताम्ररूप्ययोः शताद् उपरि वेद्धारः

apsu niṣṭhyūtās tailavadvisarpiṇaḥ ṣaṅkamalagrāhiṇaś ca tāmrarūpyayoḥ śatād upari veddhāraḥ

---

2.12.4

तत्प्रतिरूपकम् उग्रगन्धरसं शिलाजतु विद्यात्

tatpratirūpakam ugragandharasaṃ śilājatu vidyāt

---

2.12.5

पीतकास्ताम्रकास् ताम्रपीतका वा भूमिप्रस्तरधातवो भिन्ना नीलराजीवन्तो मुद्गमाषकृसरवर्णा वा दधिबिन्दुपिण्डचित्रा हरिद्राहरीतकीपद्मपत्त्रशैवलयकृत्प्लीहानवद्यवर्णा भिन्नाश् चुञ्चुवालुकालेखाबिन्दुस्वस्तिकवन्तः सुगुलिका अर्चिष्मन्तस् ताप्यमाना न भिद्यन्ते बहुफेनधूमाश् च सुवर्णधातवः प्रतीवापार्थास् ताम्ररूप्यवेधनाः

pītakāstāmrakās tāmrapītakā vā bhūmiprastaradhātavo bhinnā nīlarājīvanto mudgamāṣakṛsaravarṇā vā dadhibindupiṇḍacitrā haridrāharītakīpadmapattraśaivalayakṛtplīhānavadyavarṇā bhinnāś cuñcuvālukālekhābindusvastikavantaḥ sugulikā arciṣmantas tāpyamānā na bhidyante bahuphenadhūmāś ca suvarṇadhātavaḥ pratīvāpārthās tāmrarūpyavedhanāḥ

---

2.12.6

शङ्खकर्पूरस्फटिकनवनीतकपोतपारावतविमलकमयूरग्रीवावर्णाः सस्यकगोमेदकगुडमत्स्यण्डिकावर्णाः कोविदारपद्मपाटलीकलायक्षौमातसीपुष्पवर्णाः स-सीसाः साञ्जना विस्रा भिन्नाः श्वेताभाः कृष्णाः कृष्णाभाः श्वेताः सर्वे वा लेखाबिन्दुचित्रा मृदवो ध्मायमाना न स्फुटन्ति बहुफेनधूमाश् च रूप्यधातवः

śaṅkhakarpūrasphaṭikanavanītakapotapārāvatavimalakamayūragrīvāvarṇāḥ sasyakagomedakaguḍamatsyaṇḍikāvarṇāḥ kovidārapadmapāṭalīkalāyakṣaumātasīpuṣpavarṇāḥ sa-sīsāḥ sāñjanā visrā bhinnāḥ śvetābhāḥ kṛṣṇāḥ kṛṣṇābhāḥ śvetāḥ sarve vā lekhābinducitrā mṛdavo dhmāyamānā na sphuṭanti bahuphenadhūmāś ca rūpyadhātavaḥ

---

2.12.7

सर्वधातूनां गौरववृद्धौ सत्त्ववृद्धिः

sarvadhātūnāṃ gauravavṛddhau sattvavṛddhiḥ

---

2.12.8

तेषाम् अशुद्धा मूढगर्भा वा तीक्ष्णमूत्रक्षरभाविता राजवृक्षवटपीलुगोपित्तरोचनामहिषखरकरभमूत्रलेण्डपिण्डबद्धास् तत्प्रतीवापास् तदवलेपा वा विशुद्धाः स्रवन्ति

teṣām aśuddhā mūḍhagarbhā vā tīkṣṇamūtrakṣarabhāvitā rājavṛkṣavaṭapīlugopittarocanāmahiṣakharakarabhamūtraleṇḍapiṇḍabaddhās tatpratīvāpās tadavalepā vā viśuddhāḥ sravanti

---

2.12.9

यवमाषतिलपलाशपीलुक्षारैर्गोक्षीराजक्षीरैर् वा कदलीवज्रकन्दप्रतीवपो मार्दवकरः // कz02.12.10अब्/ मधुमधुकम् अजापयः स-तैलं घृतगुडकिण्वयुतं स-कन्दलीकम् / कz02.12.10च्द्/ यद् अपि शतसहस्रधा विभिन्नं भवति मृदु त्रिभिर् एव तन्निषेकैः

yavamāṣatilapalāśapīlukṣārairgokṣīrājakṣīrair vā kadalīvajrakandapratīvapo mārdavakaraḥ // kaz02.12.10ab/ madhumadhukam ajāpayaḥ sa-tailaṃ ghṛtaguḍakiṇvayutaṃ sa-kandalīkam / kaz02.12.10cd/ yad api śatasahasradhā vibhinnaṃ bhavati mṛdu tribhir eva tanniṣekaiḥ

---

2.12.11

गोदन्तशृङ्गप्रतीवापो मृदुस्तम्भनः

godantaśṛṅgapratīvāpo mṛdustambhanaḥ

---

2.12.12

भारिकः स्निग्धो मृदुश् च प्रस्तरधातुर् भूमिभागो वा पिङ्गलो हरितः पाटलो लोहितो वा ताम्रधातुः

bhārikaḥ snigdho mṛduś ca prastaradhātur bhūmibhāgo vā piṅgalo haritaḥ pāṭalo lohito vā tāmradhātuḥ

---

2.12.13

काकमोचकः कपोतरोचनावर्णः श्वेतराजिनद्धो वा विस्रः सीसधातुः

kākamocakaḥ kapotarocanāvarṇaḥ śvetarājinaddho vā visraḥ sīsadhātuḥ

---

2.12.14

ऊषरकर्बुरः पक्वलोष्ठवर्णो वा त्रपुधातुः

ūṣarakarburaḥ pakvaloṣṭhavarṇo vā trapudhātuḥ

---

2.12.15

खरुम्बः पाण्डुरोहितः सिन्दुवारपुष्पवर्णो वा तीक्ष्णधातुः

kharumbaḥ pāṇḍurohitaḥ sinduvārapuṣpavarṇo vā tīkṣṇadhātuḥ

---

2.12.16

काकाण्डभुजपत्त्रवर्णो वा वैकृन्तकधातुः

kākāṇḍabhujapattravarṇo vā vaikṛntakadhātuḥ

---

2.12.17

अच्छः स्निग्धः स-प्रभो घोषवान् शीतस् तीव्रस् तनुरागश् च मणिधातुः

acchaḥ snigdhaḥ sa-prabho ghoṣavān śītas tīvras tanurāgaś ca maṇidhātuḥ

---

2.12.18

धातुसमुत्थं तज्जातकर्मान्तेषु प्रयोजयेत्

dhātusamutthaṃ tajjātakarmānteṣu prayojayet

---

2.12.19

कृतभाण्डव्यवहारम् एकमुखम्, अत्ययं चान्यत्र कर्तृक्रेतृविक्रेतृऋणां स्थापयेत्

kṛtabhāṇḍavyavahāram ekamukham, atyayaṃ cānyatra kartṛkretṛvikretṛṛṇāṃ sthāpayet

---

2.12.20

आकरिकम् अपहरन्तम् अष्टगुणं दापयेद् अन्यत्र रत्नेभ्यः

ākarikam apaharantam aṣṭaguṇaṃ dāpayed anyatra ratnebhyaḥ

---

2.12.21

स्तेनम् अनिसृष्टोपजीविनं च बद्धं कर्म कारयेत्, दण्डोपकारिणं च

stenam anisṛṣṭopajīvinaṃ ca baddhaṃ karma kārayet, daṇḍopakāriṇaṃ ca

---

2.12.22

व्ययक्रियाभारिकम् आअकरं भागेन प्रक्रयेण वा दद्यात्, लाघविकम् आत्मना कारयेत्

vyayakriyābhārikam āakaraṃ bhāgena prakrayeṇa vā dadyāt, lāghavikam ātmanā kārayet

---

2.12.23

लोहाध्यक्षस् ताम्रसीसत्रपुवैकृन्तकारकूटवृत्तकंसताललोहकर्मान्तान् कारयेत्, लोहभाण्डव्यवहारं च

lohādhyakṣas tāmrasīsatrapuvaikṛntakārakūṭavṛttakaṃsatālalohakarmāntān kārayet, lohabhāṇḍavyavahāraṃ ca

---

2.12.24

लक्षणाध्यक्षश् चतुर्भागताम्रं रूप्यरूपं तीक्ष्णत्रपुसीसाञ्जनानाम् अन्यतममाषबीजयुक्तं कारयेत् पणम् अर्धपणं पादम्, अष्टभागम् इति, पादाजीवं ताम्ररूपं माषकम् अर्धमाषकं काकणीम् अर्धकाकणीम् इति

lakṣaṇādhyakṣaś caturbhāgatāmraṃ rūpyarūpaṃ tīkṣṇatrapusīsāñjanānām anyatamamāṣabījayuktaṃ kārayet paṇam ardhapaṇaṃ pādam, aṣṭabhāgam iti, pādājīvaṃ tāmrarūpaṃ māṣakam ardhamāṣakaṃ kākaṇīm ardhakākaṇīm iti

---

2.12.25

रूपदर्शकः पणयात्रां व्यावहारिकीं कोशप्रवेश्यां च स्थापयेत्

rūpadarśakaḥ paṇayātrāṃ vyāvahārikīṃ kośapraveśyāṃ ca sthāpayet

---

2.12.26

रूपिकम् अष्टकं शतम्, पञ्चकं शतं व्याजीम्, पारीक्षिकम् अष्टभागिकम्, शतम्, पञ्चविंशतिपणम् अत्ययं च अन्यत्रकर्तृक्रेतृविक्रेतृपरीक्षितृभ्यः

rūpikam aṣṭakaṃ śatam, pañcakaṃ śataṃ vyājīm, pārīkṣikam aṣṭabhāgikam, śatam, pañcaviṃśatipaṇam atyayaṃ ca anyatrakartṛkretṛvikretṛparīkṣitṛbhyaḥ

---

2.12.27

खन्यध्यक्षः शङ्खवज्रमणिमुक्ताप्रवालक्षारकर्मान्तान् कारयेत्, पणनव्यवहारं च

khanyadhyakṣaḥ śaṅkhavajramaṇimuktāpravālakṣārakarmāntān kārayet, paṇanavyavahāraṃ ca

---

2.12.28

लवणाध्यक्षः पाकमुक्तं लवणभागं प्रक्रयं च यथाकालं संगृह्णीयाद्, विक्रयाच् च मूल्यं रूपं व्याजीं च

lavaṇādhyakṣaḥ pākamuktaṃ lavaṇabhāgaṃ prakrayaṃ ca yathākālaṃ saṃgṛhṇīyād, vikrayāc ca mūlyaṃ rūpaṃ vyājīṃ ca

---

2.12.29

आगन्तुलवणं षड्भागं दद्यात्

āgantulavaṇaṃ ṣaḍbhāgaṃ dadyāt

---

2.12.30

दत्तभागविभागस्य विक्रयः, पञ्चकं शतं व्याजीं रूपं रूपिकं च

dattabhāgavibhāgasya vikrayaḥ, pañcakaṃ śataṃ vyājīṃ rūpaṃ rūpikaṃ ca

---

2.12.31

क्रेता शुल्कं राजपण्यच्छेदानुरूपं च वैधरणं दद्यात्, अन्यत्र क्रेता षट्छतम् अत्ययं च

kretā śulkaṃ rājapaṇyacchedānurūpaṃ ca vaidharaṇaṃ dadyāt, anyatra kretā ṣaṭchatam atyayaṃ ca

---

2.12.32

विलवणम् उत्तमं दण्डं दद्याद्, अनिषृष्टोपजीवी चान्यत्र वानप्रस्थेभ्यः

vilavaṇam uttamaṃ daṇḍaṃ dadyād, aniṣṛṣṭopajīvī cānyatra vānaprasthebhyaḥ

---

2.12.33

श्रोत्रियास् तपस्विनो विष्टयश् च भक्तलवणं हरेयुः

śrotriyās tapasvino viṣṭayaś ca bhaktalavaṇaṃ hareyuḥ

---

2.12.34

अतोअन्यो लवणक्षारवर्गः शुल्कं दद्यात् // कz02.12.35अब्/ एवं मूल्यं च भागं च व्याजीं परिघम् अत्ययम् / कz02.12.35च्द्/ शुल्कं वैधरणं दण्डं रूपं रूपिकम् एव च // कz02.12.36अब्/ खनिभ्यो द्वादशविधं धातुं पण्यं च संहरेत् / कz02.12.36च्द्/ एवं सर्वेषु पण्येषु स्थापयेन् मुखसंग्रहम् // कz02.12.37अब्/ आकरप्रभः कोशः कोशाद् दण्डः प्रजायते / कz02.12.37च्द्/ पृथिवी कोशदण्डाभ्यां प्राप्यते कोशभूषणा //ए (षुपेरिन्तेन्देन्त् ओf गोल्द् इन् थे ऋओर्क्स्होप्)

atoanyo lavaṇakṣāravargaḥ śulkaṃ dadyāt // kaz02.12.35ab/ evaṃ mūlyaṃ ca bhāgaṃ ca vyājīṃ parigham atyayam / kaz02.12.35cd/ śulkaṃ vaidharaṇaṃ daṇḍaṃ rūpaṃ rūpikam eva ca // kaz02.12.36ab/ khanibhyo dvādaśavidhaṃ dhātuṃ paṇyaṃ ca saṃharet / kaz02.12.36cd/ evaṃ sarveṣu paṇyeṣu sthāpayen mukhasaṃgraham // kaz02.12.37ab/ ākaraprabhaḥ kośaḥ kośād daṇḍaḥ prajāyate / kaz02.12.37cd/ pṛthivī kośadaṇḍābhyāṃ prāpyate kośabhūṣaṇā //e (ṣuperintendent of gold in the ṛorkshop)

2.13.1

सुवर्णाध्यक्षः सुवर्णरजतकर्मान्तानाम् असम्बन्धावेशनचतुःशालाम् एकद्वाराम् अक्षशालां कारयेत्

suvarṇādhyakṣaḥ suvarṇarajatakarmāntānām asambandhāveśanacatuḥśālām ekadvārām akṣaśālāṃ kārayet

---

2.13.2

विशिखामध्ये सौवर्णिकं शिल्पवन्तम् अभिजातं प्रात्ययिकं च स्थापयेत्

viśikhāmadhye sauvarṇikaṃ śilpavantam abhijātaṃ prātyayikaṃ ca sthāpayet

---

2.13.3

जाम्बूनदं शातकुम्भं हाटकं वैणवं शृङ्गशुक्तिजं जातरूपं रसविद्धम् आकरोद्गतं च सुवर्णम्

jāmbūnadaṃ śātakumbhaṃ hāṭakaṃ vaiṇavaṃ śṛṅgaśuktijaṃ jātarūpaṃ rasaviddham ākarodgataṃ ca suvarṇam

---

2.13.4

किञ्जल्कवर्णं मृदु स्निग्धम् अनादि भ्राजिष्णु च श्रेष्ठम्, रक्तपीतकं मध्यमम्, रक्तम् अवरम्

kiñjalkavarṇaṃ mṛdu snigdham anādi bhrājiṣṇu ca śreṣṭham, raktapītakaṃ madhyamam, raktam avaram

---

2.13.5

श्रेष्ठानां पाण्डु श्वेतं चाप्राप्तकम्

śreṣṭhānāṃ pāṇḍu śvetaṃ cāprāptakam

---

2.13.6

तद् येनाप्राप्तकं तच् चतुर्गुणेन सीसेन शोधयेत्

tad yenāprāptakaṃ tac caturguṇena sīsena śodhayet

---

2.13.7

सीसान्वयेन भिद्यमानं शुष्कपटलैर् ध्मापयेत्

sīsānvayena bhidyamānaṃ śuṣkapaṭalair dhmāpayet

---

2.13.8

रूक्षत्वाद् भिद्यमानं तैलगोमये निषेचयेत्

rūkṣatvād bhidyamānaṃ tailagomaye niṣecayet

---

2.13.9

आकरोद्गतं सीसान्वयेन भिद्यमानं पाकपत्त्राणि कृत्वा गण्डिकासु कुट्टयेत्, कदलीवज्रकन्दकल्के वा निषेचयेत्

ākarodgataṃ sīsānvayena bhidyamānaṃ pākapattrāṇi kṛtvā gaṇḍikāsu kuṭṭayet, kadalīvajrakandakalke vā niṣecayet

---

2.13.10

तुत्थोद्गतं गौडिकं काम्बुकं चाक्रवालिकं च रूप्यम्

tutthodgataṃ gauḍikaṃ kāmbukaṃ cākravālikaṃ ca rūpyam

---

2.13.11

श्वेतं स्निग्धं मृदु च श्रेष्ठम्

śvetaṃ snigdhaṃ mṛdu ca śreṣṭham

---

2.13.12

विपर्यये स्फोटनं च दुष्टम्

viparyaye sphoṭanaṃ ca duṣṭam

---

2.13.13

तत्सीसचतुर्भागेन शोधयेत्

tatsīsacaturbhāgena śodhayet

---

2.13.14

उद्गतचूलिकम् अच्छं भ्राजिष्णु दधिवर्णं च शुद्धम्

udgatacūlikam acchaṃ bhrājiṣṇu dadhivarṇaṃ ca śuddham

---

2.13.15

शुद्धस्यैको हारिद्रस्य सुवर्णो वर्णकः

śuddhasyaiko hāridrasya suvarṇo varṇakaḥ

---

2.13.16

ततः शुल्बकाकण्युत्तरापसारिता आचतुःसीमान्ताद् इति षोडश वर्णकाः

tataḥ śulbakākaṇyuttarāpasāritā ācatuḥsīmāntād iti ṣoḍaśa varṇakāḥ

---

2.13.17

सुवर्णं पूर्वं निकष्य पश्चाद् वर्णिकां निकषयेत्

suvarṇaṃ pūrvaṃ nikaṣya paścād varṇikāṃ nikaṣayet

---

2.13.18

समरागलेखम् अनिम्नोन्नते देशे निकषितम्, परिमृदितं परिलीढं नखान्तराद् वा गैरिकेणावचूर्णितम् उपधिं विद्यात्

samarāgalekham animnonnate deśe nikaṣitam, parimṛditaṃ parilīḍhaṃ nakhāntarād vā gairikeṇāvacūrṇitam upadhiṃ vidyāt

---

2.13.19

जातिहिङ्गुलुकेन पुष्पकासीसेन वा गोमूत्रभावितेन दिग्धेनाग्रहस्तेन संस्पृष्टं सुवर्णं श्वेतीभवति

jātihiṅgulukena puṣpakāsīsena vā gomūtrabhāvitena digdhenāgrahastena saṃspṛṣṭaṃ suvarṇaṃ śvetībhavati

---

2.13.20

स-केसरः स्निग्धो मृदुर् भाजिष्णुश् च निकषरागः श्रेष्ठः

sa-kesaraḥ snigdho mṛdur bhājiṣṇuś ca nikaṣarāgaḥ śreṣṭhaḥ

---

2.13.21

कालिङ्गकस् तापीपाषाणो वा मुद्गवर्णो निकषः श्रेष्ठः

kāliṅgakas tāpīpāṣāṇo vā mudgavarṇo nikaṣaḥ śreṣṭhaḥ

---

2.13.22

समरागी विक्रयक्रयहितः

samarāgī vikrayakrayahitaḥ

---

2.13.23

हस्तिच्छविकः सहरितः प्रतिरागी विक्रयहितः

hasticchavikaḥ saharitaḥ pratirāgī vikrayahitaḥ

---

2.13.24

स्थिरः परुषो विषमवर्णश् चाप्रतिरागी क्रयहितः

sthiraḥ paruṣo viṣamavarṇaś cāpratirāgī krayahitaḥ

---

2.13.25

छेदश् चिक्कणः समवर्णः श्लक्ष्णो मृदुर् भाजिष्णुश् च श्रेष्ठः

chedaś cikkaṇaḥ samavarṇaḥ ślakṣṇo mṛdur bhājiṣṇuś ca śreṣṭhaḥ

---

2.13.26

तापो बहिरन्तश् च समः किञ्जल्कवर्णः कुरण्डकपुष्पवर्णो वा श्रेष्ठः

tāpo bahirantaś ca samaḥ kiñjalkavarṇaḥ kuraṇḍakapuṣpavarṇo vā śreṣṭhaḥ

---

2.13.27

श्यावो नीलश् चाप्राप्तकः

śyāvo nīlaś cāprāptakaḥ

---

2.13.28

तुलाप्रतिमानं पौतवाध्यक्षे वक्ष्यामः

tulāpratimānaṃ pautavādhyakṣe vakṣyāmaḥ

---

2.13.29

तेनोपदेशेन रूप्यसुवर्णं दद्याद् आददीत च

tenopadeśena rūpyasuvarṇaṃ dadyād ādadīta ca

---

2.13.30

अक्षशालाम् अनायुक्तो नोपगच्छेत्

akṣaśālām anāyukto nopagacchet

---

2.13.31

अभिगच्छन्न् उच्छेद्यः

abhigacchann ucchedyaḥ

---

2.13.32

आयुक्तो वा सरूप्यसुवर्णस् तेनैव जीयेत

āyukto vā sarūpyasuvarṇas tenaiva jīyeta

---

2.13.33

विचितवस्त्रहस्तगुह्याः काञ्चनपृषतत्वष्टृतपनीयकारवो ध्मायकचरकपांसुधावकाः प्रविशेयुर् निष्कसेयुश् च

vicitavastrahastaguhyāḥ kāñcanapṛṣatatvaṣṭṛtapanīyakāravo dhmāyakacarakapāṃsudhāvakāḥ praviśeyur niṣkaseyuś ca

---

2.13.34

सर्वं चैषाम् उपकरणम् अनिष्ठिताश् च प्रयोगास् तत्रैवावतिष्ठेरन्

sarvaṃ caiṣām upakaraṇam aniṣṭhitāś ca prayogās tatraivāvatiṣṭheran

---

2.13.35

गृहीतं सुवर्णं धृतं च प्रयोगं करणमध्ये दद्यात्

gṛhītaṃ suvarṇaṃ dhṛtaṃ ca prayogaṃ karaṇamadhye dadyāt

---

2.13.36

सायं प्रातश् च लक्षितं कर्तृकारयितृमुद्राभ्यां निदध्यात्

sāyaṃ prātaś ca lakṣitaṃ kartṛkārayitṛmudrābhyāṃ nidadhyāt

---

2.13.37

क्षेपणो गुणः क्षुद्रकम् इति कर्माणि

kṣepaṇo guṇaḥ kṣudrakam iti karmāṇi

---

2.13.38

क्षेपणः काचार्पणादीनि

kṣepaṇaḥ kācārpaṇādīni

---

2.13.39

गुणः सूत्रवानादीनि

guṇaḥ sūtravānādīni

---

2.13.40

घनं सुषिरं पृषतादियुक्तं क्षुद्रकम् इति

ghanaṃ suṣiraṃ pṛṣatādiyuktaṃ kṣudrakam iti

---

2.13.41

अर्पयेत् काचकर्मणः पञ्चभागं काञ्चनं दशभागं कटुमानम्

arpayet kācakarmaṇaḥ pañcabhāgaṃ kāñcanaṃ daśabhāgaṃ kaṭumānam

---

2.13.42

ताम्रपादयुक्तं रूप्यं रूप्यपादयुक्तं वा सुवर्णं संस्कृतकम्, तस्माद् रक्षेत्

tāmrapādayuktaṃ rūpyaṃ rūpyapādayuktaṃ vā suvarṇaṃ saṃskṛtakam, tasmād rakṣet

---

2.13.43

पृषतकाचकर्मणः त्रयो हि भागाः परिभाण्डं द्वौ वास्तुकम्, चत्वारो वा वास्तुकं त्रयः परिभाण्डम्

pṛṣatakācakarmaṇaḥ trayo hi bhāgāḥ paribhāṇḍaṃ dvau vāstukam, catvāro vā vāstukaṃ trayaḥ paribhāṇḍam

---

2.13.44

त्वष्टृकर्मणः शुल्बभाण्डं समसुवर्णेन सम्यूहयेत्

tvaṣṭṛkarmaṇaḥ śulbabhāṇḍaṃ samasuvarṇena samyūhayet

---

2.13.45

रूप्यभाण्डं घनं सुषिरं वा सुवर्णार्धेनावलेपयेत्

rūpyabhāṇḍaṃ ghanaṃ suṣiraṃ vā suvarṇārdhenāvalepayet

---

2.13.46

चतुर्भागसुवर्णं वा वालुकाहिङ्गुलुकस्य रसेन चूर्णेन वा वासयेत्

caturbhāgasuvarṇaṃ vā vālukāhiṅgulukasya rasena cūrṇena vā vāsayet

---

2.13.47

तपनीयं ज्येष्ठं सुवर्णं सुरागं समसीसातिक्रान्तं पाकपत्त्रपक्वं सैन्धविकयोज्ज्वालितं नीलपीतश्वेतहरितशुकपत्त्रवर्णानां प्रकृतिर् भवति

tapanīyaṃ jyeṣṭhaṃ suvarṇaṃ surāgaṃ samasīsātikrāntaṃ pākapattrapakvaṃ saindhavikayojjvālitaṃ nīlapītaśvetaharitaśukapattravarṇānāṃ prakṛtir bhavati

---

2.13.48

तीक्ष्णं चास्य मयूरग्रीवाभं श्वेतभङ्गं चिमिचिमायितं पीतचूर्णितं काकणिकः सुवर्णरागः

tīkṣṇaṃ cāsya mayūragrīvābhaṃ śvetabhaṅgaṃ cimicimāyitaṃ pītacūrṇitaṃ kākaṇikaḥ suvarṇarāgaḥ

---

2.13.49

तारम् उपशुद्धं वा अस्थितुत्थे चतुः समसीसे चतुः शुष्कतुत्थे चतुः कपाले त्रिर् गोमये द्विर् एवं सप्तदशतुत्थातिक्रान्तं सैन्धविकयोज्ज्वालितम्

tāram upaśuddhaṃ vā asthitutthe catuḥ samasīse catuḥ śuṣkatutthe catuḥ kapāle trir gomaye dvir evaṃ saptadaśatutthātikrāntaṃ saindhavikayojjvālitam

---

2.13.50

एतस्मात् काकण्युत्तरमाद् विमाषाद् इति सुवर्णे देयम्, पश्चाद् रागयोगः, श्वेततारं भवति

etasmāt kākaṇyuttaramād vimāṣād iti suvarṇe deyam, paścād rāgayogaḥ, śvetatāraṃ bhavati

---

2.13.51

त्रयोअंशास् तपनीयस्य द्वात्रिंशद्भागश्वेततारम् ऊर्च्छिताः तत् श्वेतलोहितकं भवति

trayoaṃśās tapanīyasya dvātriṃśadbhāgaśvetatāram ūrcchitāḥ tat śvetalohitakaṃ bhavati

---

2.13.52

ताम्रं पीतकं करोति

tāmraṃ pītakaṃ karoti

---

2.13.53

तपनीयम् उज्ज्वाल्य रागत्रिभागं दद्यात्, पीतरागं भवति

tapanīyam ujjvālya rāgatribhāgaṃ dadyāt, pītarāgaṃ bhavati

---

2.13.54

श्वेततारभागौ द्वाव् एकस् तपनीयस्य मुद्गवर्णं करोति

śvetatārabhāgau dvāv ekas tapanīyasya mudgavarṇaṃ karoti

---

2.13.55

कालायसस्यार्धभागाभ्यक्तं कृष्णं भवति

kālāyasasyārdhabhāgābhyaktaṃ kṛṣṇaṃ bhavati

---

2.13.56

प्रतिलेपिना रसेन द्विगुणाभ्यक्तं तपनीयं शुकपत्त्रवर्णं भवति

pratilepinā rasena dviguṇābhyaktaṃ tapanīyaṃ śukapattravarṇaṃ bhavati

---

2.13.57

तस्यारम्भे रागविशेषेषु प्रतिवर्णिकां गृह्णीयात्

tasyārambhe rāgaviśeṣeṣu prativarṇikāṃ gṛhṇīyāt

---

2.13.58

तीक्ष्णताम्रसंस्कारं च बुध्येत

tīkṣṇatāmrasaṃskāraṃ ca budhyeta

---

2.13.59

तस्माद् वज्रमणिमुक्ताप्रवालरूपाणाम् अपनेयिमानं च रूप्यसुवर्णभाण्डबन्धप्रमाणानि च // कz02.13.60अब्/ समरागं समद्वन्द्वम् असक्तपृषतं स्थिरम् / कz02.13.60च्द्/ सुप्रमृष्टम् असम्पीतं विभक्तं धारणे सुखम् // कz02.13.61अब्/ अभिनीतं प्रभायुक्तं संस्थानम् अधुरं समम् / कz02.13.61च्द्/ मनोनेत्राभिरामं च तपनीयगुणाः स्मृताः //ए (अच्तिवित्य् ओf थे गोल्द्स्मिथ् इन् थे मर्केत्-हिघृअय्)

tasmād vajramaṇimuktāpravālarūpāṇām apaneyimānaṃ ca rūpyasuvarṇabhāṇḍabandhapramāṇāni ca // kaz02.13.60ab/ samarāgaṃ samadvandvam asaktapṛṣataṃ sthiram / kaz02.13.60cd/ supramṛṣṭam asampītaṃ vibhaktaṃ dhāraṇe sukham // kaz02.13.61ab/ abhinītaṃ prabhāyuktaṃ saṃsthānam adhuraṃ samam / kaz02.13.61cd/ manonetrābhirāmaṃ ca tapanīyaguṇāḥ smṛtāḥ //e (activity of the goldsmith in the market-highṛay)

2.14.1

सौवर्णिकः पौरजानपदानां रूप्यसुवर्णम् आवेशनिभिः कारयेत्

sauvarṇikaḥ paurajānapadānāṃ rūpyasuvarṇam āveśanibhiḥ kārayet

---

2.14.2

निर्दिष्टकालकार्यं च कर्म कुर्युः, अनिर्दिष्टकालं कार्यापदेशम्

nirdiṣṭakālakāryaṃ ca karma kuryuḥ, anirdiṣṭakālaṃ kāryāpadeśam

---

2.14.3

कार्यस्यान्यथाकरणे वेतननाशः, तद्द्विगुणश् च दण्डः

kāryasyānyathākaraṇe vetananāśaḥ, taddviguṇaś ca daṇḍaḥ

---

2.14.4

कालातिपातने पादहीनं वेतनं तद्द्विगुणश् च दण्डः

kālātipātane pādahīnaṃ vetanaṃ taddviguṇaś ca daṇḍaḥ

---

2.14.5

यथावर्णप्रमाणं निक्षेपं गृह्णीयुस् तथाविधम् एवार्पयेयुः

yathāvarṇapramāṇaṃ nikṣepaṃ gṛhṇīyus tathāvidham evārpayeyuḥ

---

2.14.6

कालान्तराद् अपि च तथाविधम् एव प्रतिगृह्णीयुः, अन्यत्र क्षीणपरिशीर्णाभ्याम्

kālāntarād api ca tathāvidham eva pratigṛhṇīyuḥ, anyatra kṣīṇapariśīrṇābhyām

---

2.14.7

आवेशनिभिः सुवर्णपुद्गललक्षणप्रयोगेषु तत्तज् जानीयात्

āveśanibhiḥ suvarṇapudgalalakṣaṇaprayogeṣu tattaj jānīyāt

---

2.14.8

तप्तकलधौतकयोः काकणिकः सुवर्णे क्षयो देयः

taptakaladhautakayoḥ kākaṇikaḥ suvarṇe kṣayo deyaḥ

---

2.14.9

तीक्ष्णकाकणी रूप्यद्विगुणः रागप्रक्षेपः, तस्य षड्भागः क्षयः

tīkṣṇakākaṇī rūpyadviguṇaḥ rāgaprakṣepaḥ, tasya ṣaḍbhāgaḥ kṣayaḥ

---

2.14.10

वर्णहीने माषावरे पूर्वः साहसदण्डः, प्रमाणहीने मध्यमः, तुलाप्रतिमानोपधाव् उत्तमः, कृतभाण्डोपधौ च

varṇahīne māṣāvare pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, pramāṇahīne madhyamaḥ, tulāpratimānopadhāv uttamaḥ, kṛtabhāṇḍopadhau ca

---

2.14.11

सौवर्णिकेनादृष्टम् अन्यत्र वा प्रयोगं कारयतो द्वादशपणो दण्डः

sauvarṇikenādṛṣṭam anyatra vā prayogaṃ kārayato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

2.14.12

कर्तुर् द्विगुणः स-अपसारश् चेत्

kartur dviguṇaḥ sa-apasāraś cet

---

2.14.13

अनपसारः कण्टकशोधनाय नीयेत

anapasāraḥ kaṇṭakaśodhanāya nīyeta

---

2.14.14

कर्तुश् च द्विशतो दण्डः पणच्छेदनं वा

kartuś ca dviśato daṇḍaḥ paṇacchedanaṃ vā

---

2.14.15

तुलाप्रतिमानभाण्डं पौतवहस्तात् क्रीणीयुः

tulāpratimānabhāṇḍaṃ pautavahastāt krīṇīyuḥ

---

2.14.16

अन्यथा द्वादशपणो दण्डः

anyathā dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

2.14.17

घनं सुषिरं सम्यूह्यम् अवलेप्यं संघात्यं वासितकं च कारुकर्म

ghanaṃ suṣiraṃ samyūhyam avalepyaṃ saṃghātyaṃ vāsitakaṃ ca kārukarma

---

2.14.18

तुलाविषमम् अपसारणं विस्रावणं पेटकः पिङ्कश् चेति हरणोपायाः

tulāviṣamam apasāraṇaṃ visrāvaṇaṃ peṭakaḥ piṅkaś ceti haraṇopāyāḥ

---

2.14.19

सम्नामिन्य् उत्कीर्णिका भिन्नमस्तकोपकण्ठी कुशिक्या सकटुकक्ष्या परिवेल्यायस्कान्ता च दुष्टतुलाः

samnāminy utkīrṇikā bhinnamastakopakaṇṭhī kuśikyā sakaṭukakṣyā parivelyāyaskāntā ca duṣṭatulāḥ

---

2.14.20

रूप्यस्य द्वौ भागाव् एकः शुल्बस्य त्रिपुटकम्

rūpyasya dvau bhāgāv ekaḥ śulbasya tripuṭakam

---

2.14.21

तेनाकरोद् गतम् अपसार्यते तत्त्रिपुटकापसारितम्

tenākarod gatam apasāryate tattripuṭakāpasāritam

---

2.14.22

शुल्बेन शुल्बापसारितम्, वेल्लकेन वेल्लकापसारितम्, शुल्बार्धसारेण हेम्ना हेमापसारितम्

śulbena śulbāpasāritam, vellakena vellakāpasāritam, śulbārdhasāreṇa hemnā hemāpasāritam

---

2.14.23

मूकमूषा पूतिकिट्टः करटुकमुखं नाली संदंशो जोङ्गनी सुवर्चिकालवणं तद् एव सुवर्णम् इत्य् अपसारणमार्गाः

mūkamūṣā pūtikiṭṭaḥ karaṭukamukhaṃ nālī saṃdaṃśo joṅganī suvarcikālavaṇaṃ tad eva suvarṇam ity apasāraṇamārgāḥ

---

2.14.24

पूर्वप्रणिहिता वा पिण्डवालुका मूषाभेदाद् अग्निष्ठाद् उद्ध्रियन्ते

pūrvapraṇihitā vā piṇḍavālukā mūṣābhedād agniṣṭhād uddhriyante

---

2.14.25

पश्चाद् बन्धने आचितकपत्त्रपरीक्षायां वा रूप्यरूपेण परिवर्तनं विस्रावणम्, पिण्डवालुकानां लोहपिण्डवालुकाभिर् वा

paścād bandhane ācitakapattraparīkṣāyāṃ vā rūpyarūpeṇa parivartanaṃ visrāvaṇam, piṇḍavālukānāṃ lohapiṇḍavālukābhir vā

---

2.14.26

गाढश् चाभ्युद्धार्यश् च पेटकः सम्यूह्यावलेप्यसंघात्येषु क्रियते

gāḍhaś cābhyuddhāryaś ca peṭakaḥ samyūhyāvalepyasaṃghātyeṣu kriyate

---

2.14.27

सीसरूपं सुवर्णपत्त्रेणावलिप्तम् अभ्यन्तरम् अष्टकेन बद्धं गाढपेटकः

sīsarūpaṃ suvarṇapattreṇāvaliptam abhyantaram aṣṭakena baddhaṃ gāḍhapeṭakaḥ

---

2.14.28

स एव पटलसम्पुटेष्व् अभ्युद्धार्यः

sa eva paṭalasampuṭeṣv abhyuddhāryaḥ

---

2.14.29

पत्त्रम् आश्लिष्टं यमकपत्त्रं वावलेप्येषु क्रियते

pattram āśliṣṭaṃ yamakapattraṃ vāvalepyeṣu kriyate

---

2.14.30

शुल्बं तारं वा गर्भः पत्त्राणां संघात्येषु क्रियते

śulbaṃ tāraṃ vā garbhaḥ pattrāṇāṃ saṃghātyeṣu kriyate

---

2.14.31

शुल्बरूपं सुवर्णपत्त्रसंहतं प्रमृष्टं सुपार्श्वम्, तद् एव यमकपत्त्रसंहतं प्रमृष्टं ताम्रताररुपं चोत्तरवर्णकः

śulbarūpaṃ suvarṇapattrasaṃhataṃ pramṛṣṭaṃ supārśvam, tad eva yamakapattrasaṃhataṃ pramṛṣṭaṃ tāmratārarupaṃ cottaravarṇakaḥ

---

2.14.32

तद् उभयं तापनिकषाभ्यां निह्शब्दोल्लेखनाभ्यां वा विद्यात्

tad ubhayaṃ tāpanikaṣābhyāṃ nihśabdollekhanābhyāṃ vā vidyāt

---

2.14.33

अभ्युद्धार्यं बदराम्ले लवणोदके वा सादयन्ति // इति पेटकः

abhyuddhāryaṃ badarāmle lavaṇodake vā sādayanti // iti peṭakaḥ

---

2.14.34

घने सुषिरे वा रूपे सुवर्णमृन्मालुकाहिङ्गुलुककल्पो वा तप्तोअवतिष्ठते

ghane suṣire vā rūpe suvarṇamṛnmālukāhiṅgulukakalpo vā taptoavatiṣṭhate

---

2.14.35

दृढवास्तुके वा रूपे वालुकामिश्रं जतु गान्धारपङ्को वा तप्तोअवतिष्ठते

dṛḍhavāstuke vā rūpe vālukāmiśraṃ jatu gāndhārapaṅko vā taptoavatiṣṭhate

---

2.14.36

तयोस् तापनम् अवध्वंसनं वा शुद्धिः

tayos tāpanam avadhvaṃsanaṃ vā śuddhiḥ

---

2.14.37

स-परिभाण्डे वा रूपे लवणम् उल्कया कटुशर्करया तप्तम् अवतिष्ठते

sa-paribhāṇḍe vā rūpe lavaṇam ulkayā kaṭuśarkarayā taptam avatiṣṭhate

---

2.14.38

तस्य क्वाथनं शुद्धिः

tasya kvāthanaṃ śuddhiḥ

---

2.14.39

अभ्रपटलम् अष्टकेन द्विगुणवास्तुके वा रूपे बध्यते

abhrapaṭalam aṣṭakena dviguṇavāstuke vā rūpe badhyate

---

2.14.40

तस्यापिहितकाचकस्योदके निमज्जत एकदेशः सीदति, पटलान्तरेषु वा सूच्या भिद्यते

tasyāpihitakācakasyodake nimajjata ekadeśaḥ sīdati, paṭalāntareṣu vā sūcyā bhidyate

---

2.14.41

मणयो रूप्यं सुवर्णं वा घनसुषिराणां पिङ्कः

maṇayo rūpyaṃ suvarṇaṃ vā ghanasuṣirāṇāṃ piṅkaḥ

---

2.14.42

तस्य तापनम् अवध्वंसनं वा शुद्धिः / इति पिङ्कः

tasya tāpanam avadhvaṃsanaṃ vā śuddhiḥ / iti piṅkaḥ

---

2.14.43

तस्माद् वज्रमणिमुक्ताप्रवालरूपाणां जातिरूपवर्णप्रमाणपुद्गललक्षणान्य् उपलभेत

tasmād vajramaṇimuktāpravālarūpāṇāṃ jātirūpavarṇapramāṇapudgalalakṣaṇāny upalabheta

---

2.14.44

कृतभाण्डपरीक्षायां पुराणभाण्डप्रतिसंस्कारे वा चत्वारो हरणोपायाः परिकुट्टनम् अवच्छेदनम् उल्लेखनं परिमर्दनं वा

kṛtabhāṇḍaparīkṣāyāṃ purāṇabhāṇḍapratisaṃskāre vā catvāro haraṇopāyāḥ parikuṭṭanam avacchedanam ullekhanaṃ parimardanaṃ vā

---

2.14.45

पेटकापदेशेन पृषतं गुणं पिटकां वा यत् परिशातयन्ति तत्परिकुट्टनम्

peṭakāpadeśena pṛṣataṃ guṇaṃ piṭakāṃ vā yat pariśātayanti tatparikuṭṭanam

---

2.14.46

यद्द्विगुणवास्तुकानां वा रूपे सीसरूपं प्रक्षिप्याभ्यन्तरम् अवच्छिन्दन्ति तद् अवच्छेदनम्

yaddviguṇavāstukānāṃ vā rūpe sīsarūpaṃ prakṣipyābhyantaram avacchindanti tad avacchedanam

---

2.14.47

यद् घनानां तीक्ष्णेनोल्लिखन्ति तद् उल्लेखनम्

yad ghanānāṃ tīkṣṇenollikhanti tad ullekhanam

---

2.14.48

हरितालमनःशिलाहिङ्गुलुकचूर्णानाम् अन्यतमेन कुरुविन्दचूर्णेन वा वस्त्रं सम्यूह्य यत् परिमृद्नन्ति तत् परिमर्दनम्

haritālamanaḥśilāhiṅgulukacūrṇānām anyatamena kuruvindacūrṇena vā vastraṃ samyūhya yat parimṛdnanti tat parimardanam

---

2.14.49

तेन सौवर्णराजतानि भाण्डानि क्षीयन्ते, न चैषां किंचिद् अवरुग्णं भवति

tena sauvarṇarājatāni bhāṇḍāni kṣīyante, na caiṣāṃ kiṃcid avarugṇaṃ bhavati

---

2.14.50

भग्नखण्डघृष्टानां सम्यूह्यानां सदृशेनानुमानं कुर्यात् //02.14.51/ अवलेप्यानां यावद् उत्पाटितं तावद् उत्पाट्यानुमानं कुर्यात्

bhagnakhaṇḍaghṛṣṭānāṃ samyūhyānāṃ sadṛśenānumānaṃ kuryāt //02.14.51/ avalepyānāṃ yāvad utpāṭitaṃ tāvad utpāṭyānumānaṃ kuryāt

---

2.14.52

विरूपाणां वा तापनम् उदकपेषणं च बहुशः कुर्यात्

virūpāṇāṃ vā tāpanam udakapeṣaṇaṃ ca bahuśaḥ kuryāt

---

2.14.53

अवक्षेपः प्रतिमानम् अग्निर् गण्डिका भण्डिकाधिकरणी पिञ्छः सूत्रं चेल्लं बोल्लनं शिर उत्सङ्गो मक्षिका स्वकायेक्षा दृतिर् उदकशरावम् अग्निष्ठम् इति काचं विद्यात्

avakṣepaḥ pratimānam agnir gaṇḍikā bhaṇḍikādhikaraṇī piñchaḥ sūtraṃ cellaṃ bollanaṃ śira utsaṅgo makṣikā svakāyekṣā dṛtir udakaśarāvam agniṣṭham iti kācaṃ vidyāt

---

2.14.54

राजतानां विस्रं मलग्राहि परुषं प्रस्तीनं विवर्णं वा दुष्टम् इति विद्यात् // कz02.14.55अब्/ एवं नवं च जीर्णं च विरूपं चापि भाण्डकम् / कz02.14.55च्द्/ परीक्षेतात्ययं चैषां यथोद्दिष्टं प्रकल्पयेत् //ए (षुपेरिन्तेन्देन्त् ओf थे मगशिन्)

rājatānāṃ visraṃ malagrāhi paruṣaṃ prastīnaṃ vivarṇaṃ vā duṣṭam iti vidyāt // kaz02.14.55ab/ evaṃ navaṃ ca jīrṇaṃ ca virūpaṃ cāpi bhāṇḍakam / kaz02.14.55cd/ parīkṣetātyayaṃ caiṣāṃ yathoddiṣṭaṃ prakalpayet //e (ṣuperintendent of the magaśin)

2.15.1

कोष्ठागाराध्यक्षः सीताराष्ट्रक्रयिमपरिवर्तकप्रामित्यकापमित्यकसंहनिकान्यजातव्ययप्रत्यायोपस्थानान्य् उपलभेत्

koṣṭhāgārādhyakṣaḥ sītārāṣṭrakrayimaparivartakaprāmityakāpamityakasaṃhanikānyajātavyayapratyāyopasthānāny upalabhet

---

2.15.2

सीताध्यक्षोपनीतः सस्यवर्णकः सीता

sītādhyakṣopanītaḥ sasyavarṇakaḥ sītā

---

2.15.3

पिण्डकरः षड्भागः सेनाभक्तं बलिः कर उत्सङ्गः पार्श्वं पारिहीणिकम् औपायनिकं कौष्ठेयकं च राष्ट्रम्

piṇḍakaraḥ ṣaḍbhāgaḥ senābhaktaṃ baliḥ kara utsaṅgaḥ pārśvaṃ pārihīṇikam aupāyanikaṃ kauṣṭheyakaṃ ca rāṣṭram

---

2.15.4

धान्यमूल्यं कोशनिर्हारः प्रयोगप्रत्यादानं च क्रयिमम्

dhānyamūlyaṃ kośanirhāraḥ prayogapratyādānaṃ ca krayimam

---

2.15.5

सस्यवर्णानाम् अर्घान्तरेण विनिमयः परिवर्तकः

sasyavarṇānām arghāntareṇa vinimayaḥ parivartakaḥ

---

2.15.6

सस्ययाचनम् अन्यतः प्रामित्यकम्

sasyayācanam anyataḥ prāmityakam

---

2.15.7

तद् एव प्रतिदानार्थम् आपमित्यकम्

tad eva pratidānārtham āpamityakam

---

2.15.8

कुट्टकरोचकसक्तुशुक्तपिष्टकर्म तज्जीवनेषु तैलपीडनमौद्रचाक्रिकेष्व् इक्षूणां च क्षारकर्म संहनिका

kuṭṭakarocakasaktuśuktapiṣṭakarma tajjīvaneṣu tailapīḍanamaudracākrikeṣv ikṣūṇāṃ ca kṣārakarma saṃhanikā

---

2.15.9

नष्टप्रस्मृतादिर् अन्यजातः

naṣṭaprasmṛtādir anyajātaḥ

---

2.15.10

विक्षेपव्याधितान्तरारम्भशेषं च व्ययप्रत्यायः

vikṣepavyādhitāntarārambhaśeṣaṃ ca vyayapratyāyaḥ

---

2.15.11

तुलामानान्तरं हस्तपूरणम् उत्करो व्याजी पर्युषितं प्रार्जितं चोपस्थानम् / इति

tulāmānāntaraṃ hastapūraṇam utkaro vyājī paryuṣitaṃ prārjitaṃ copasthānam / iti

---

2.15.12

धान्यस्नेहक्षारलवणानां धान्यकल्पं सीताध्यक्षे वक्ष्यामः

dhānyasnehakṣāralavaṇānāṃ dhānyakalpaṃ sītādhyakṣe vakṣyāmaḥ

---

2.15.13

सर्पिस्तैलवसामज्जानः स्नेहाः

sarpistailavasāmajjānaḥ snehāḥ

---

2.15.14

फाणितगुडमत्स्यण्डिकाखण्डशर्कराः क्षारवर्गः

phāṇitaguḍamatsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarāḥ kṣāravargaḥ

---

2.15.15

सैन्धवसामुद्रबिडयवक्षारसौवर्चलोद्भेदजा लवणवर्गः

saindhavasāmudrabiḍayavakṣārasauvarcalodbhedajā lavaṇavargaḥ

---

2.15.16

क्षौद्रं मार्द्वीकं च मधु

kṣaudraṃ mārdvīkaṃ ca madhu

---

2.15.17

इक्षुरसगुडमधुफाणितजाम्बवपनसानाम् अन्यतमो मेषशृङ्गीपिप्पलीक्वाथाभिषुतो मासिकः षाण्मासिकः सांवत्सरिको वा चिद्भिटोर् वारुकेक्षुकाण्डाम्रफलामलकावसुतः शुद्धो वा शुक्तवर्गः

ikṣurasaguḍamadhuphāṇitajāmbavapanasānām anyatamo meṣaśṛṅgīpippalīkvāthābhiṣuto māsikaḥ ṣāṇmāsikaḥ sāṃvatsariko vā cidbhiṭor vārukekṣukāṇḍāmraphalāmalakāvasutaḥ śuddho vā śuktavargaḥ

---

2.15.18

वृक्षाम्लकरमर्दाम्रविदलामलकमातुलुङ्गकोलबदरसौवीरकपरूषकादिः फलाम्लवर्गः

vṛkṣāmlakaramardāmravidalāmalakamātuluṅgakolabadarasauvīrakaparūṣakādiḥ phalāmlavargaḥ

---

2.15.19

दधिधान्याम्लादिर् द्रवाम्लवर्गः

dadhidhānyāmlādir dravāmlavargaḥ

---

2.15.20

पिप्पलीमरिचशृङ्गिबेराजाजीकिराततिक्तगौरसर्षपकुस्तुम्बुरुचोरकदमनकमरुवकशिग्रुकाण्डादिः कटुकवर्गः

pippalīmaricaśṛṅgiberājājīkirātatiktagaurasarṣapakustumburucorakadamanakamaruvakaśigrukāṇḍādiḥ kaṭukavargaḥ

---

2.15.21

शुष्कमत्स्यमांसकन्दमूलफलशाकादि च शाकवर्गः

śuṣkamatsyamāṃsakandamūlaphalaśākādi ca śākavargaḥ

---

2.15.22

ततोअर्धम् आपदर्थं जानपदानां स्थापयेद्, अर्धम् उपयुञ्जीत

tatoardham āpadarthaṃ jānapadānāṃ sthāpayed, ardham upayuñjīta

---

2.15.23

नवेन चानवं शोधयेत्

navena cānavaṃ śodhayet

---

2.15.24

क्षुण्णघृष्टपिष्टभृष्टानाम् आर्द्रशुष्कसिद्धानां च धान्यानां वृद्धिक्षयप्रमाणानि प्रत्यक्षीकुर्वीत

kṣuṇṇaghṛṣṭapiṣṭabhṛṣṭānām ārdraśuṣkasiddhānāṃ ca dhānyānāṃ vṛddhikṣayapramāṇāni pratyakṣīkurvīta

---

2.15.25

कोद्रवव्रीहीणाम् अर्धं सारः, शालीनाम् अर्धभागोनः, त्रिभागोनो वरकाणाम्

kodravavrīhīṇām ardhaṃ sāraḥ, śālīnām ardhabhāgonaḥ, tribhāgono varakāṇām

---

2.15.26

प्रियङ्गूणाम् अर्धं सारो नवभागवृद्धिश् च

priyaṅgūṇām ardhaṃ sāro navabhāgavṛddhiś ca

---

2.15.27

उदारकस् तुल्यः, यवा गोधूमाश् च क्षुण्णाः, तिला यवा मुद्गमाषाश् च घृष्टाः

udārakas tulyaḥ, yavā godhūmāś ca kṣuṇṇāḥ, tilā yavā mudgamāṣāś ca ghṛṣṭāḥ

---

2.15.28

पञ्चभागवृद्धिर्गोधूमः, सक्तवश् च

pañcabhāgavṛddhirgodhūmaḥ, saktavaś ca

---

2.15.29

पादोना कलायचमसी

pādonā kalāyacamasī

---

2.15.30

मुद्गमाषाणाम् अर्धपादोना

mudgamāṣāṇām ardhapādonā

---

2.15.31

शौम्ब्यानाम् अर्धं सारः, त्रिभागोनो मसूराणाम्

śaumbyānām ardhaṃ sāraḥ, tribhāgono masūrāṇām

---

2.15.32

पिष्टम् आमं कुल्माषाश् चाध्यर्धगुणाः

piṣṭam āmaṃ kulmāṣāś cādhyardhaguṇāḥ

---

2.15.33

द्विगुणो यावकः, पुलाकः, पिष्टं च सिद्धम्

dviguṇo yāvakaḥ, pulākaḥ, piṣṭaṃ ca siddham

---

2.15.34

कोद्रववरकोदारकप्रियङ्गूणां त्रिगुणम् अन्नम्, चतुर्गुणं व्रीहीणाम्, पञ्चगुणं शालीनाम्

kodravavarakodārakapriyaṅgūṇāṃ triguṇam annam, caturguṇaṃ vrīhīṇām, pañcaguṇaṃ śālīnām

---

2.15.35

तिमितम् अपरान्नं द्विगुणम्, अर्धाधिकं विरूढानाम्

timitam aparānnaṃ dviguṇam, ardhādhikaṃ virūḍhānām

---

2.15.36

पञ्चभागवृद्धिर् भृष्टानाम्

pañcabhāgavṛddhir bhṛṣṭānām

---

2.15.37

कलायो द्विगुणः, लाजा भरुजाश् च

kalāyo dviguṇaḥ, lājā bharujāś ca

---

2.15.38

षट्कं तैलम् अतसीनाम्

ṣaṭkaṃ tailam atasīnām

---

2.15.39

निम्बकुशाम्रकपित्थादीनां पञ्चभागः

nimbakuśāmrakapitthādīnāṃ pañcabhāgaḥ

---

2.15.40

चतुर्भागिकास् तिलकुसुम्भमधूकेङ्गुदीस्नेहाः

caturbhāgikās tilakusumbhamadhūkeṅgudīsnehāḥ

---

2.15.41

कार्पासक्षौमाणां पञ्चपले पलं सूत्रम्

kārpāsakṣaumāṇāṃ pañcapale palaṃ sūtram

---

2.15.42

पञ्चद्रोणे शालीनां द्वादशाढकं तण्डुलानां कलभभोजनम्, एकादशकं व्यालानाम्, दशकम् औपवाह्यानां नवकं साम्नाह्यानाम्, अष्टकं पत्तीनाम्, सप्तकं मुख्यानाम्, षट्कं देवीकुमाराणाम्, पञ्चकं राज्ञाम्, अखण्डपरिशुद्धानां वा तुअण्डुलानां प्रस्थः

pañcadroṇe śālīnāṃ dvādaśāḍhakaṃ taṇḍulānāṃ kalabhabhojanam, ekādaśakaṃ vyālānām, daśakam aupavāhyānāṃ navakaṃ sāmnāhyānām, aṣṭakaṃ pattīnām, saptakaṃ mukhyānām, ṣaṭkaṃ devīkumārāṇām, pañcakaṃ rājñām, akhaṇḍapariśuddhānāṃ vā tuaṇḍulānāṃ prasthaḥ

---

2.15.43

तण्डुलानां प्रस्थः चतुर्भागः सूपः सूपषोडशो लवणस्यांशः चतुर्भागः सर्पिषस् तैलस्य वैकम् आर्यभक्तं पुंसः

taṇḍulānāṃ prasthaḥ caturbhāgaḥ sūpaḥ sūpaṣoḍaśo lavaṇasyāṃśaḥ caturbhāgaḥ sarpiṣas tailasya vaikam āryabhaktaṃ puṃsaḥ

---

2.15.44

षड्भागः सूपः अर्धस्नेहम् अवराणाम्

ṣaḍbhāgaḥ sūpaḥ ardhasneham avarāṇām

---

2.15.45

पादोनं स्त्रीणाम्

pādonaṃ strīṇām

---

2.15.46

अर्धं बालानाम्

ardhaṃ bālānām

---

2.15.47

मांसपलविंशत्या स्नेहार्धकुडुबः पलिको लवणस्यांशः क्षारपलयोगो द्विधरणिकः कटुकयोगो दध्नुश् चार्धप्रस्थः

māṃsapalaviṃśatyā snehārdhakuḍubaḥ paliko lavaṇasyāṃśaḥ kṣārapalayogo dvidharaṇikaḥ kaṭukayogo dadhnuś cārdhaprasthaḥ

---

2.15.48

तेनोत्तरं व्याख्यातम्

tenottaraṃ vyākhyātam

---

2.15.49

शाकानाम् अध्यर्धगुणः, शुष्काणां द्विगुणः, स चैव योगः

śākānām adhyardhaguṇaḥ, śuṣkāṇāṃ dviguṇaḥ, sa caiva yogaḥ

---

2.15.50

हस्त्यश्वयोस् तदध्यक्षे विधाप्रमाणं वक्ष्यामः

hastyaśvayos tadadhyakṣe vidhāpramāṇaṃ vakṣyāmaḥ

---

2.15.51

बलीवर्दानां माषद्रोणं यवानां वा पुलाकः, शेषम् अश्वविधानम्

balīvardānāṃ māṣadroṇaṃ yavānāṃ vā pulākaḥ, śeṣam aśvavidhānam

---

2.15.52

विशेषो घाणपिण्याकतुला, कणकुण्डकं दशाढकं वा

viśeṣo ghāṇapiṇyākatulā, kaṇakuṇḍakaṃ daśāḍhakaṃ vā

---

2.15.53

द्विगुणं महिषोष्ट्राणाम्

dviguṇaṃ mahiṣoṣṭrāṇām

---

2.15.54

अर्धद्रोणं खरपृषतरोहितानाम्

ardhadroṇaṃ kharapṛṣatarohitānām

---

2.15.55

आढकम् एणकुरङ्गाणाम्

āḍhakam eṇakuraṅgāṇām

---

2.15.56

अर्धाढकम् अजैडकवराहाणाम्, द्विगुणं वा कणकुण्डकम्

ardhāḍhakam ajaiḍakavarāhāṇām, dviguṇaṃ vā kaṇakuṇḍakam

---

2.15.57

प्रस्थौदनः शुनाम्

prasthaudanaḥ śunām

---

2.15.58

हंसक्रौञ्चमयूराणाम् अर्धप्रस्थः

haṃsakrauñcamayūrāṇām ardhaprasthaḥ

---

2.15.59

शेषाणाम् अतो मृगपशुपक्षिव्यालानाम् एकभक्ताद् अनुमानं ग्राहयेत्

śeṣāṇām ato mṛgapaśupakṣivyālānām ekabhaktād anumānaṃ grāhayet

---

2.15.60

अङ्गारांस् तुषान् लोहकर्मान्तभित्तिलेप्यानां हारयेत्

aṅgārāṃs tuṣān lohakarmāntabhittilepyānāṃ hārayet

---

2.15.61

कणिका दासकर्मकरसूपकाराणाम्, अतोअन्यद् औदनिकापूपिकेभ्यः प्रयच्छेत्

kaṇikā dāsakarmakarasūpakārāṇām, atoanyad audanikāpūpikebhyaḥ prayacchet

---

2.15.62

तुलामानभाण्डं रोचनीदृषन्मुसलोलूखलकुट्टकरोचकयन्त्रपत्त्रकशूर्पचालनिकाकण्डोलीपिटकसम्मार्जन्यश् चोपकरणानि

tulāmānabhāṇḍaṃ rocanīdṛṣanmusalolūkhalakuṭṭakarocakayantrapattrakaśūrpacālanikākaṇḍolīpiṭakasammārjanyaś copakaraṇāni

---

2.15.63

मार्जकरक्षकधरकमायकमापकदायकदापकशलाकाप्रतिग्राहकदासकर्मकरवर्गश् च विष्टिः // कz02.15.64अब्/ उच्चैर् धान्यस्य निक्षेपो मूताः क्षारस्य संहताः / कz02.15.64च्द्/ मृत्काष्ठकोष्ठाः स्नेहस्य पृथिवी लवणस्य च //ए (डिरेच्तोर् ओf त्रदे)

mārjakarakṣakadharakamāyakamāpakadāyakadāpakaśalākāpratigrāhakadāsakarmakaravargaś ca viṣṭiḥ // kaz02.15.64ab/ uccair dhānyasya nikṣepo mūtāḥ kṣārasya saṃhatāḥ / kaz02.15.64cd/ mṛtkāṣṭhakoṣṭhāḥ snehasya pṛthivī lavaṇasya ca //e (ḍirector of trade)

2.16.1

पण्याध्यक्षः स्थलजलजानां नानाविधानां पण्यानां स्थलपथवारिपथोपयातानां सारफल्ग्वर्घान्तरं प्रियाप्रियतां च विद्यात्, तथा विक्षेपसंक्षेपक्रयविक्रयप्रयोगकालान्

paṇyādhyakṣaḥ sthalajalajānāṃ nānāvidhānāṃ paṇyānāṃ sthalapathavāripathopayātānāṃ sāraphalgvarghāntaraṃ priyāpriyatāṃ ca vidyāt, tathā vikṣepasaṃkṣepakrayavikrayaprayogakālān

---

2.16.2

यच् च पण्यं प्रचुरं स्यात् तद् एकीकृत्यार्घम् आरोपयेत्

yac ca paṇyaṃ pracuraṃ syāt tad ekīkṛtyārgham āropayet

---

2.16.3

प्राप्तेअर्घे वार्घान्तरं कारयेत्

prāptearghe vārghāntaraṃ kārayet

---

2.16.4

स्वभूमिजानां राजपण्यानाम् एकमुखं व्यवहारं स्थापयेत्, परभूमिजानाम् अनेकमुखम्

svabhūmijānāṃ rājapaṇyānām ekamukhaṃ vyavahāraṃ sthāpayet, parabhūmijānām anekamukham

---

2.16.5

उभयं च प्रजानाम् अनुग्रहेण विक्रापयेत्

ubhayaṃ ca prajānām anugraheṇa vikrāpayet

---

2.16.6

स्थूलम् अपि च लाभं प्रजानाम् औपघातिकं वारयेत्

sthūlam api ca lābhaṃ prajānām aupaghātikaṃ vārayet

---

2.16.7

अजस्रपण्यानां कालोपरोधं संकुलदोषं वा नोत्पादयेत्

ajasrapaṇyānāṃ kāloparodhaṃ saṃkuladoṣaṃ vā notpādayet

---

2.16.8

बहुमुखं वा राजपण्यं वैदेहकाः कृतार्घं विक्रीणीरन्

bahumukhaṃ vā rājapaṇyaṃ vaidehakāḥ kṛtārghaṃ vikrīṇīran

---

2.16.9

छेदानुरूपं च वैधरणं दद्युः

chedānurūpaṃ ca vaidharaṇaṃ dadyuḥ

---

2.16.10

षोडशभागो मानव्याजी, विंशतिभागस् तुलामानम्, गण्यपण्यानाम् एकादशभागः

ṣoḍaśabhāgo mānavyājī, viṃśatibhāgas tulāmānam, gaṇyapaṇyānām ekādaśabhāgaḥ

---

2.16.11

परभूमिजं पण्यम् अनुग्रहेणावाहयेत्

parabhūmijaṃ paṇyam anugraheṇāvāhayet

---

2.16.12

नाविकसार्थवाहेभ्यश् च परिहारम् आयतिक्षमं दद्यात्

nāvikasārthavāhebhyaś ca parihāram āyatikṣamaṃ dadyāt

---

2.16.13

अनभियोगश् चार्थेष्व् आगन्तूनाम्, अन्यत्र सभ्योपकारिभ्यः

anabhiyogaś cārtheṣv āgantūnām, anyatra sabhyopakāribhyaḥ

---

2.16.14

पण्याधिष्ठातारः पण्यमूल्यम् एकमुखं काष्ठद्रोण्याम् एकच्छिद्रापिधानायां निदध्युः

paṇyādhiṣṭhātāraḥ paṇyamūlyam ekamukhaṃ kāṣṭhadroṇyām ekacchidrāpidhānāyāṃ nidadhyuḥ

---

2.16.15

अह्नश् चाष्टमे भागे पण्याध्यक्षस्यार्पयेयुः "इदं विक्रीतम्, इदं शेषम्" इति

ahnaś cāṣṭame bhāge paṇyādhyakṣasyārpayeyuḥ "idaṃ vikrītam, idaṃ śeṣam" iti

---

2.16.16

तुलामानभाण्डं चार्पयेयुः

tulāmānabhāṇḍaṃ cārpayeyuḥ

---

2.16.17

इति स्वविषये व्याख्यातम्

iti svaviṣaye vyākhyātam

---

2.16.18

परविषये तु पण्यप्रतिपण्ययोर् अर्घं मूल्यं चागमय्य शुल्कवर्तन्यातिवाहिकगुल्मतरदेयभक्तभागव्ययशुद्धम् उदयं पश्येत्

paraviṣaye tu paṇyapratipaṇyayor arghaṃ mūlyaṃ cāgamayya śulkavartanyātivāhikagulmataradeyabhaktabhāgavyayaśuddham udayaṃ paśyet

---

2.16.19

असत्य् उदये भाण्डनिर्वहणेन पण्यप्रतिपण्यानयनेन वा लाभं पश्येत्

asaty udaye bhāṇḍanirvahaṇena paṇyapratipaṇyānayanena vā lābhaṃ paśyet

---

2.16.20

ततः सारपादेन स्थलव्यवहारम् अध्वना क्षेमेण प्रयोजयेत्

tataḥ sārapādena sthalavyavahāram adhvanā kṣemeṇa prayojayet

---

2.16.21

अटव्यन्तपालपुरराष्ट्रमुख्यैश् च प्रतिसंसर्गं गच्छेद् अनुग्रहार्थम्

aṭavyantapālapurarāṣṭramukhyaiś ca pratisaṃsargaṃ gacched anugrahārtham

---

2.16.22

आपदि सारम् आत्मानं वा मोक्षयेत्

āpadi sāram ātmānaṃ vā mokṣayet

---

2.16.23

आत्मनो वा भूमिं प्राप्तः सर्वदेयविशुद्धं व्यवहरेत

ātmano vā bhūmiṃ prāptaḥ sarvadeyaviśuddhaṃ vyavahareta

---

2.16.24

वारिपथे वा यानभागकपथ्यदनपण्यप्रतिपण्यार्घप्रमाणयात्राकालभयप्रतीकारपण्यपत्तनचारित्राण्य् उपलभेत // कz02.16.25अब्/ नदीपथे च विज्ञाय व्यवहारं चरित्रतः / कz02.16.25च्द्/ यतो लाभस् ततो गच्छेद् अलाभं परिवर्जयेत् //ए (डिरेच्तोर् ओf fओरेस्त् प्रोदुचे)

vāripathe vā yānabhāgakapathyadanapaṇyapratipaṇyārghapramāṇayātrākālabhayapratīkārapaṇyapattanacāritrāṇy upalabheta // kaz02.16.25ab/ nadīpathe ca vijñāya vyavahāraṃ caritrataḥ / kaz02.16.25cd/ yato lābhas tato gacched alābhaṃ parivarjayet //e (ḍirector of forest produce)

2.17.1

कुप्याध्यक्षो द्रव्यवनपालैः कुप्यम् आनाययेत्

kupyādhyakṣo dravyavanapālaiḥ kupyam ānāyayet

---

2.17.2

द्रव्यवनकर्मान्तांश् च प्रयोजयेत्

dravyavanakarmāntāṃś ca prayojayet

---

2.17.3

द्रव्यवनच्छिद्रां च देयम् अत्ययं च स्थापयेद् अन्यत्रापद्भ्यः

dravyavanacchidrāṃ ca deyam atyayaṃ ca sthāpayed anyatrāpadbhyaḥ

---

2.17.4

कुप्यवर्गः शाकतिनिशधन्वनार्जुनमधूकतिलकसालशिंशपारिमेदराजादनशिरीषखदिरसरलतालसर्जाश्वकर्णसोमवल्ककुशाम्रप्रियकधवादिः सारदारुवर्गः

kupyavargaḥ śākatiniśadhanvanārjunamadhūkatilakasālaśiṃśapārimedarājādanaśirīṣakhadirasaralatālasarjāśvakarṇasomavalkakuśāmrapriyakadhavādiḥ sāradāruvargaḥ

---

2.17.5

उटजचिमियचापवेणुवंशसातिनकण्टकभाल्लूकादिर् वेणुवर्गः

uṭajacimiyacāpaveṇuvaṃśasātinakaṇṭakabhāllūkādir veṇuvargaḥ

---

2.17.6

वेत्रशीकवल्लीवाशीश्यामलतानागलतादिर् वल्लीवर्गः

vetraśīkavallīvāśīśyāmalatānāgalatādir vallīvargaḥ

---

2.17.7

मालतीमूर्वार्कशणगवेधुकातस्यादिर् वल्कवर्गः

mālatīmūrvārkaśaṇagavedhukātasyādir valkavargaḥ

---

2.17.8

मुञ्जबल्बजादि रज्जुभाण्डम्

muñjabalbajādi rajjubhāṇḍam

---

2.17.9

तालीतालभूर्जानां पत्त्रम्

tālītālabhūrjānāṃ pattram

---

2.17.10

किंशुककुसुम्भकुङ्कुमानां पुष्पम्

kiṃśukakusumbhakuṅkumānāṃ puṣpam

---

2.17.11

कन्दमूलफलादिर् औषधवर्गः

kandamūlaphalādir auṣadhavargaḥ

---

2.17.12

कालकूटवत्सनाभहालाहलमेषशृङ्गमुस्ताकुष्ठमहाविषवेल्लितकगौरार्द्रबालकमार्कटहैमवतकालिङ्गकदारदकाङ्कोलसारकोष्ट्रकादीनि विषाणि, सर्पाः कीटाश् च त एव कुम्भगताः विषवर्गः

kālakūṭavatsanābhahālāhalameṣaśṛṅgamustākuṣṭhamahāviṣavellitakagaurārdrabālakamārkaṭahaimavatakāliṅgakadāradakāṅkolasārakoṣṭrakādīni viṣāṇi, sarpāḥ kīṭāś ca ta eva kumbhagatāḥ viṣavargaḥ

---

2.17.13

गोधासेरकद्वीप्यृक्षशिंशुमारसिंहव्याघ्रहस्तिमहिषचमरसृमरखड्गगोमृगगवयानां चर्मास्थिपित्तस्नाय्वक्षिदन्तशृङ्गखुरपुच्छानि, अन्येषां वापि मृगपशुपक्षिव्यालानाम्

godhāserakadvīpyṛkṣaśiṃśumārasiṃhavyāghrahastimahiṣacamarasṛmarakhaḍgagomṛgagavayānāṃ carmāsthipittasnāyvakṣidantaśṛṅgakhurapucchāni, anyeṣāṃ vāpi mṛgapaśupakṣivyālānām

---

2.17.14

कालायसताम्रवृत्तकंससीसत्रपुवैकृन्तकारकूटानि लोहानि

kālāyasatāmravṛttakaṃsasīsatrapuvaikṛntakārakūṭāni lohāni

---

2.17.15

विदलमृत्तिकामयं भाण्डम्

vidalamṛttikāmayaṃ bhāṇḍam

---

2.17.16

अङ्गारतुषभस्मानि, मृगपशुपक्षिव्यालवाटाः काष्ठतृणवाटाश् च / इति // कz02.17.17अब्/ बहिर् अन्तश् च कर्मान्ता विभक्ताः सार्वभाण्डिकाः / कz02.17.17च्द्/ आजीवपुररक्षार्थाः कार्याः कुप्योपजीविना //ए (षुपेरिन्तेन्देन्त् ओf थे अर्मोउर्य्)

aṅgāratuṣabhasmāni, mṛgapaśupakṣivyālavāṭāḥ kāṣṭhatṛṇavāṭāś ca / iti // kaz02.17.17ab/ bahir antaś ca karmāntā vibhaktāḥ sārvabhāṇḍikāḥ / kaz02.17.17cd/ ājīvapurarakṣārthāḥ kāryāḥ kupyopajīvinā //e (ṣuperintendent of the armoury)

2.18.1

आयुधागाराध्यक्षः सांग्रामिकं दौर्गकर्मिकं परपुराभिघातिकं च यन्त्रम् आयुधम् आवरणम् उपकरणं च तज्जातकारुशिल्पिभिः कृतकर्मप्रमाणकालवेतनफलनिष्पत्तिभिः कारयेत्, स्वभूमिषु च स्थापयेत्

āyudhāgārādhyakṣaḥ sāṃgrāmikaṃ daurgakarmikaṃ parapurābhighātikaṃ ca yantram āyudham āvaraṇam upakaraṇaṃ ca tajjātakāruśilpibhiḥ kṛtakarmapramāṇakālavetanaphalaniṣpattibhiḥ kārayet, svabhūmiṣu ca sthāpayet

---

2.18.2

स्थानपरिवर्तनम् आतपप्रवातप्रदानं च बहुशः कुर्यात्

sthānaparivartanam ātapapravātapradānaṃ ca bahuśaḥ kuryāt

---

2.18.3

ऊष्मोपस्नेहक्रिमिभिर् उपहन्यमानम् अन्यथा स्थापयेत्

ūṣmopasnehakrimibhir upahanyamānam anyathā sthāpayet

---

2.18.4

जातिरूपलक्षणप्रमाणागममूल्यनिक्षेपैश् चोपलभेत

jātirūpalakṣaṇapramāṇāgamamūlyanikṣepaiś copalabheta

---

2.18.5

सर्वतोभद्रजामदग्न्यबहुमुखविश्वासघातिसंघाटीयानकपर्जन्यकबाहूर्ध्वबाह्वर्धबाहूनि स्थितयन्त्राणि

sarvatobhadrajāmadagnyabahumukhaviśvāsaghātisaṃghāṭīyānakaparjanyakabāhūrdhvabāhvardhabāhūni sthitayantrāṇi

---

2.18.6

पाञ्चालिकदेवदण्डसूकरिकामुसलयष्टिहस्तिवारकतालवृन्तमुद्गरगदास्पृक्तलाकुद्दालास्फाटिमोत्पाटिमोद्घाटिमशतघ्नित्रिशूलचक्राणि चलयन्त्राणि

pāñcālikadevadaṇḍasūkarikāmusalayaṣṭihastivārakatālavṛntamudgaragadāspṛktalākuddālāsphāṭimotpāṭimodghāṭimaśataghnitriśūlacakrāṇi calayantrāṇi

---

2.18.7

शक्तिप्रासकुन्तहाटकभिण्डिपालशूलतोमरवराहकर्णकणयकर्पणत्रासिकादीनि च हुलमुखानि

śaktiprāsakuntahāṭakabhiṇḍipālaśūlatomaravarāhakarṇakaṇayakarpaṇatrāsikādīni ca hulamukhāni

---

2.18.8

तालचापदारवशार्ङ्गाणि कार्मुककोदण्डद्रूणा धनूंषि

tālacāpadāravaśārṅgāṇi kārmukakodaṇḍadrūṇā dhanūṃṣi

---

2.18.9

मूर्वार्कशनगवेधुवेणुस्नायूनि ज्याः

mūrvārkaśanagavedhuveṇusnāyūni jyāḥ

---

2.18.10

वेणुशरशलाकादण्डासननाराचाश् चेषवः

veṇuśaraśalākādaṇḍāsananārācāś ceṣavaḥ

---

2.18.11

तेषां मुखानि छेदनभेदनताडनान्य् आयसास्थिदारवाणि

teṣāṃ mukhāni chedanabhedanatāḍanāny āyasāsthidāravāṇi

---

2.18.12

निस्त्रिंशमण्डलाग्रासियष्टयः खड्गाः

nistriṃśamaṇḍalāgrāsiyaṣṭayaḥ khaḍgāḥ

---

2.18.13

खड्गमहिषवारणविषाणदारुवेणुमूलानि त्सरवः

khaḍgamahiṣavāraṇaviṣāṇadāruveṇumūlāni tsaravaḥ

---

2.18.14

परशुकुठारपट्टसखनित्रकुद्दालक्रकचकाण्डच्छेदनाः क्षुरकल्पाः

paraśukuṭhārapaṭṭasakhanitrakuddālakrakacakāṇḍacchedanāḥ kṣurakalpāḥ

---

2.18.15

यन्त्रगोष्पणमुष्टिपाषाणरोचनीदृषदश् चाश्मायुधानि

yantragoṣpaṇamuṣṭipāṣāṇarocanīdṛṣadaś cāśmāyudhāni

---

2.18.16

लोहजालिकापट्टकवचसूत्रकङ्कटशिंशुमारकखड्गिधेनुकहस्तिगोचर्मखुरशृङ्गसंघातं वर्माणि

lohajālikāpaṭṭakavacasūtrakaṅkaṭaśiṃśumārakakhaḍgidhenukahastigocarmakhuraśṛṅgasaṃghātaṃ varmāṇi

---

2.18.17

शिरस्त्राणकण्ठत्राणकूर्पासकञ्चुकवारवाणपट्टनागोदरिकाः पेटीचर्महस्तिकर्णतालमूलधमनिकाकपाटकिटिकाप्रतिहतबलाहकान्ताश् चावरणाणि

śirastrāṇakaṇṭhatrāṇakūrpāsakañcukavāravāṇapaṭṭanāgodarikāḥ peṭīcarmahastikarṇatālamūladhamanikākapāṭakiṭikāpratihatabalāhakāntāś cāvaraṇāṇi

---

2.18.18

हस्तिरथवाजिनां योग्याभाण्डम् आलंकारिकं सम्नाहकल्पनाश् चोपकरणानि

hastirathavājināṃ yogyābhāṇḍam ālaṃkārikaṃ samnāhakalpanāś copakaraṇāni

---

2.18.19

ऐन्द्रजालिकम् औपनिषदिकं च कर्म // कz02.18.20अब्/ कर्मान्तानां च इच्छाम् आरम्भनिष्पत्तिं प्रयोगं व्याजम् उद्दयम् / कz02.18.20च्द्/ क्षयव्ययौ च जानीयात् कुप्यानाम् आयुधेश्वरः //ए (ष्तन्दर्दिसतिओन् ओf ऋएइघ्त्स् अन्द् मेअसुरेस्)

aindrajālikam aupaniṣadikaṃ ca karma // kaz02.18.20ab/ karmāntānāṃ ca icchām ārambhaniṣpattiṃ prayogaṃ vyājam uddayam / kaz02.18.20cd/ kṣayavyayau ca jānīyāt kupyānām āyudheśvaraḥ //e (ṣtandardisation of ṛeights and measures)

2.19.1

पौतवाध्यक्षः पौतवकर्मान्तान् कारयेत्

pautavādhyakṣaḥ pautavakarmāntān kārayet

---

2.19.2

धान्यमाषा दश सुवर्णमाषकः, पञ्च वा गुञ्जाः

dhānyamāṣā daśa suvarṇamāṣakaḥ, pañca vā guñjāḥ

---

2.19.3

ते षोडश सुवर्णः कर्षो वा

te ṣoḍaśa suvarṇaḥ karṣo vā

---

2.19.4

चतुष्कर्षं पलम्

catuṣkarṣaṃ palam

---

2.19.5

अष्टाशीतिर् गौरसर्षपा रूप्यमाषकः

aṣṭāśītir gaurasarṣapā rūpyamāṣakaḥ

---

2.19.6

ते षोडश धरणम्, शौम्ब्यानि वा विंशतिः

te ṣoḍaśa dharaṇam, śaumbyāni vā viṃśatiḥ

---

2.19.7

विंशतितण्डुलं वज्रधरणम्

viṃśatitaṇḍulaṃ vajradharaṇam

---

2.19.8

अर्धमाषकः माषकः द्वौ चत्वारः अष्टौ माषकाः सुवर्णो द्वौ चत्वारः, अष्टौ सुवर्णाः दश विंशतिः त्रिंशत् चत्वारिंशत् शतम् इति

ardhamāṣakaḥ māṣakaḥ dvau catvāraḥ aṣṭau māṣakāḥ suvarṇo dvau catvāraḥ, aṣṭau suvarṇāḥ daśa viṃśatiḥ triṃśat catvāriṃśat śatam iti

---

2.19.9

तेन धरणानि व्याख्यातानि

tena dharaṇāni vyākhyātāni

---

2.19.10

प्रतिमानान्य् अयोमयानि मागधमेकलशैलमयानि यानि वा नोदकप्रदेहाभ्यां वृद्धिं गच्छेयुर् उष्णेन वा ह्रासम्

pratimānāny ayomayāni māgadhamekalaśailamayāni yāni vā nodakapradehābhyāṃ vṛddhiṃ gaccheyur uṣṇena vā hrāsam

---

2.19.11

षडङ्गुलाद् ऊर्ध्वम् अष्टाङ्गुलोत्तरा दश तुलाः कारयेत् लोहपलाद् ऊर्ध्वम् एकपलोत्तराः, यन्त्रम् उभयतःशिक्यं वा

ṣaḍaṅgulād ūrdhvam aṣṭāṅgulottarā daśa tulāḥ kārayet lohapalād ūrdhvam ekapalottarāḥ, yantram ubhayataḥśikyaṃ vā

---

2.19.12

पञ्चत्रिंशत्पललोहां द्विसप्तत्यङ्गुलायामां समवृत्तां कारयेत्

pañcatriṃśatpalalohāṃ dvisaptatyaṅgulāyāmāṃ samavṛttāṃ kārayet

---

2.19.13

तस्याः पञ्चपलिकं मण्डलं बद्ध्वा समकरणं कारयेत्

tasyāḥ pañcapalikaṃ maṇḍalaṃ baddhvā samakaraṇaṃ kārayet

---

2.19.14

ततः कर्षोत्तरं पलं पलोत्तरं दशपलं द्वादश पञ्चदश विंशतिर् इति पदानि कारयेत्

tataḥ karṣottaraṃ palaṃ palottaraṃ daśapalaṃ dvādaśa pañcadaśa viṃśatir iti padāni kārayet

---

2.19.15

तत आशताद् दशोत्तरं कारयेत्

tata āśatād daśottaraṃ kārayet

---

2.19.16

अक्षेषु नान्दीपिनद्धं कारयेत्

akṣeṣu nāndīpinaddhaṃ kārayet

---

2.19.17

द्विगुणलोहां तुलाम् अतः षण्णवत्यङ्गुलायामां परिमाणीं कारयेत्

dviguṇalohāṃ tulām ataḥ ṣaṇṇavatyaṅgulāyāmāṃ parimāṇīṃ kārayet

---

2.19.18

तस्याः शतपदाद् ऊर्ध्वं विंशतिः पञ्चाशत् शतम् इति पदानि कारयेत्

tasyāḥ śatapadād ūrdhvaṃ viṃśatiḥ pañcāśat śatam iti padāni kārayet

---

2.19.19

विंशतितौलिको भारः

viṃśatitauliko bhāraḥ

---

2.19.20

दशधारणिकं पलम्

daśadhāraṇikaṃ palam

---

2.19.21

तत्पलशतम् आयमानी

tatpalaśatam āyamānī

---

2.19.22

पञ्चपलावरा व्यावहारिकी भाजन्य् अन्तःपुरभाजनी च

pañcapalāvarā vyāvahārikī bhājany antaḥpurabhājanī ca

---

2.19.23

तासाम् अर्धधरणावरं पलम्, द्विपलावरम् उत्तरलोहम्, षडङ्गुलावराश् चायामाः

tāsām ardhadharaṇāvaraṃ palam, dvipalāvaram uttaraloham, ṣaḍaṅgulāvarāś cāyāmāḥ

---

2.19.24

पूर्वयोः पञ्चपलिकः प्रयामो मांसलोहलवणमणिवर्जम्

pūrvayoḥ pañcapalikaḥ prayāmo māṃsalohalavaṇamaṇivarjam

---

2.19.25

काष्ठतुला अष्टहस्ता पदवती प्रतिमानवती मयूरपदाधिष्ठिता

kāṣṭhatulā aṣṭahastā padavatī pratimānavatī mayūrapadādhiṣṭhitā

---

2.19.26

काष्ठपञ्चविंशतिपलं तण्डुलप्रस्थसाधनम्

kāṣṭhapañcaviṃśatipalaṃ taṇḍulaprasthasādhanam

---

2.19.27

एष प्रदेशो बह्वल्पयोः

eṣa pradeśo bahvalpayoḥ

---

2.19.28

इति तुलाप्रतिमानं व्याख्यातम्

iti tulāpratimānaṃ vyākhyātam

---

2.19.29

अथ धान्यमाषद्विपलशतं द्रोणम् आयमानम्, सप्ताशीतिपलशतम् अर्धपलं च व्यावहारिकम्, पञ्चसप्ततिपलशतं भाजनीयम्, द्विषष्टिपलशतम् अर्धपलं चान्तःपुरभाजनीयम्

atha dhānyamāṣadvipalaśataṃ droṇam āyamānam, saptāśītipalaśatam ardhapalaṃ ca vyāvahārikam, pañcasaptatipalaśataṃ bhājanīyam, dviṣaṣṭipalaśatam ardhapalaṃ cāntaḥpurabhājanīyam

---

2.19.30

तेषाम् आढकप्रस्थकुडुबाश् चतुर्भागावराः

teṣām āḍhakaprasthakuḍubāś caturbhāgāvarāḥ

---

2.19.31

षोडशद्रोणा खारी

ṣoḍaśadroṇā khārī

---

2.19.32

विंशतिद्रोणिकः कुम्भः

viṃśatidroṇikaḥ kumbhaḥ

---

2.19.33

कुम्भैर् दशभिर् वहः

kumbhair daśabhir vahaḥ

---

2.19.34

शुष्कसारदारुमयं समं चतुर्भागशिखं मानं कारयेत्, अन्तःशिखं वा

śuṣkasāradārumayaṃ samaṃ caturbhāgaśikhaṃ mānaṃ kārayet, antaḥśikhaṃ vā

---

2.19.35

रसस्य तु सुरायाः पुष्पफलयोस् तुषाङ्गाराणां सुधायाश् च शिखामानं द्विगुणोत्तरा वृद्धिः

rasasya tu surāyāḥ puṣpaphalayos tuṣāṅgārāṇāṃ sudhāyāś ca śikhāmānaṃ dviguṇottarā vṛddhiḥ

---

2.19.36

स-पादपणो द्रोणमूल्यम् आढकस्य पादोनः, षण्माषकाः प्रस्थस्य, माषकः कुडुबस्य

sa-pādapaṇo droṇamūlyam āḍhakasya pādonaḥ, ṣaṇmāṣakāḥ prasthasya, māṣakaḥ kuḍubasya

---

2.19.37

द्विगुणं रसादीनां मानमूल्यम्

dviguṇaṃ rasādīnāṃ mānamūlyam

---

2.19.38

विंशतिपणाः प्रतिमानस्य

viṃśatipaṇāḥ pratimānasya

---

2.19.39

तुलामूल्यं त्रिभागः

tulāmūlyaṃ tribhāgaḥ

---

2.19.40

चतुर्मासिकं प्रातिवेधनिकं कारयेत्

caturmāsikaṃ prātivedhanikaṃ kārayet

---

2.19.41

अप्रतिविद्धस्यात्ययः स-पादः सप्तविंशतिपणः

apratividdhasyātyayaḥ sa-pādaḥ saptaviṃśatipaṇaḥ

---

2.19.42

प्रातिवेधनिकं काकणीकम् अहर् अहः पौतवाध्यक्षाय दद्युः

prātivedhanikaṃ kākaṇīkam ahar ahaḥ pautavādhyakṣāya dadyuḥ

---

2.19.43

द्वात्रिंशद्भागस् तप्तव्याजी सर्पिषः, चतुःषष्टिभागस् तैलस्य

dvātriṃśadbhāgas taptavyājī sarpiṣaḥ, catuḥṣaṣṭibhāgas tailasya

---

2.19.44

पञ्चाशद् भागो मानस्रावो द्रवाणाम्

pañcāśad bhāgo mānasrāvo dravāṇām

---

2.19.45

कुडुबार्धचतुरष्टभागानि मानानि कारयेत्

kuḍubārdhacaturaṣṭabhāgāni mānāni kārayet

---

2.19.46

कुडुबाश् चतुरशीतिर् वारकः सर्पिषो मतः

kuḍubāś caturaśītir vārakaḥ sarpiṣo mataḥ

---

2.19.47

चतुःषष्टिस् तु तैलस्य पादश् च घटिकानयोः // (ंएअसुरेस् ओf स्पचे अन्द् तिमे)

catuḥṣaṣṭis tu tailasya pādaś ca ghaṭikānayoḥ // (ṃeasures of space and time)

2.20.1

मानाध्यक्ष्यो देशकालमानं विद्यात्

mānādhyakṣyo deśakālamānaṃ vidyāt

---

2.20.2

अष्टौ परमाणवो रथचक्रविप्रुट्

aṣṭau paramāṇavo rathacakravipruṭ

---

2.20.3

ता अष्टौ लिक्षा

tā aṣṭau likṣā

---

2.20.4

ता अष्तौ यूका

tā aṣtau yūkā

---

2.20.5

ता अष्टौ यवमध्यः

tā aṣṭau yavamadhyaḥ

---

2.20.6

अष्टौ यवमध्या अङ्गुलम्

aṣṭau yavamadhyā aṅgulam

---

2.20.7

मध्यमस्य पुरुषस्य मध्यमाया अनुगुल्या मध्यप्रकर्षो वाङ्गुलम्

madhyamasya puruṣasya madhyamāyā anugulyā madhyaprakarṣo vāṅgulam

---

2.20.8

चतुरङ्गुलो धनुर्ग्रहः

caturaṅgulo dhanurgrahaḥ

---

2.20.9

अष्टाङ्गुला धनुर्मुष्टिः

aṣṭāṅgulā dhanurmuṣṭiḥ

---

2.20.10

द्वादशाङ्गुला वितस्तिः, छायापौरुषं च

dvādaśāṅgulā vitastiḥ, chāyāpauruṣaṃ ca

---

2.20.11

चतुर्दशाङ्गुलं शमः शलः परीरयः पदं च

caturdaśāṅgulaṃ śamaḥ śalaḥ parīrayaḥ padaṃ ca

---

2.20.12

द्विवितस्तिर् अरत्निः प्राजापत्यो हस्तः

dvivitastir aratniḥ prājāpatyo hastaḥ

---

2.20.13

स-धनुर्ग्रहः पौतवविवीतमानम्

sa-dhanurgrahaḥ pautavavivītamānam

---

2.20.14

स-धनुर्मुष्टिः कुष्कुः कंसो वा

sa-dhanurmuṣṭiḥ kuṣkuḥ kaṃso vā

---

2.20.15

द्विचत्वारिंशदङ्गुलस् तक्ष्णः क्राकचनिककिष्कुः स्कन्धावारदुर्गराजपरिग्रहमानम्

dvicatvāriṃśadaṅgulas takṣṇaḥ krākacanikakiṣkuḥ skandhāvāradurgarājaparigrahamānam

---

2.20.16

चतुष्पञ्चाशदङ्गुलः कूप्यवनहस्तः

catuṣpañcāśadaṅgulaḥ kūpyavanahastaḥ

---

2.20.17

चतुरशीत्यङ्गुलो व्यामो रज्जुमानं खातपौरुषं च

caturaśītyaṅgulo vyāmo rajjumānaṃ khātapauruṣaṃ ca

---

2.20.18

चतुररत्निर् दण्डो धनुर्नालिका पौरुषं च गार्हपत्यम्

caturaratnir daṇḍo dhanurnālikā pauruṣaṃ ca gārhapatyam

---

2.20.19

अष्टशताङ्गुलं धनुः पथिप्राकारमानं पौरुषं चाग्निचित्यानाम्

aṣṭaśatāṅgulaṃ dhanuḥ pathiprākāramānaṃ pauruṣaṃ cāgnicityānām

---

2.20.20

षट्कंसो दण्डो ब्रह्मदेयातिथ्यमानम्

ṣaṭkaṃso daṇḍo brahmadeyātithyamānam

---

2.20.21

दशदण्डो रज्जुः

daśadaṇḍo rajjuḥ

---

2.20.22

द्विरज्जुकः परिदेशः

dvirajjukaḥ parideśaḥ

---

2.20.23

त्रिरज्जुकं निवर्तनम् एकतः

trirajjukaṃ nivartanam ekataḥ

---

2.20.24

द्विदण्डाधिको बाहुः

dvidaṇḍādhiko bāhuḥ

---

2.20.25

द्विधनुःसहस्रं गोरुतम्

dvidhanuḥsahasraṃ gorutam

---

2.20.26

चतुर्गोरुतं योजनम्

caturgorutaṃ yojanam

---

2.20.27

इति देशमानम्

iti deśamānam

---

2.20.28

कालमानम् अत ऊर्ध्वम्

kālamānam ata ūrdhvam

---

2.20.29

तुटो लवो निमेषः काष्ठा कल्ला नालिका मुहूर्तः पूर्वापरभागौ दिवसो रात्रिः पक्षो मास ऋतुर् अयनं संवत्सरो युगम् इति कालाः

tuṭo lavo nimeṣaḥ kāṣṭhā kallā nālikā muhūrtaḥ pūrvāparabhāgau divaso rātriḥ pakṣo māsa ṛtur ayanaṃ saṃvatsaro yugam iti kālāḥ

---

2.20.30

द्वौ तुटौ लवः

dvau tuṭau lavaḥ

---

2.20.31

द्वौ लवौ निमेषः

dvau lavau nimeṣaḥ

---

2.20.32

पञ्चनिमेषाः काष्ठाः

pañcanimeṣāḥ kāṣṭhāḥ

---

2.20.33

त्रिंशत्काष्ठाः कलाः

triṃśatkāṣṭhāḥ kalāḥ

---

2.20.34

चत्वारिंशत्कलाः नालिका

catvāriṃśatkalāḥ nālikā

---

2.20.35

सुवर्णमाषकाश् चत्वारश् चतुरङ्गुलायामाः कुम्भच्छिद्रम् आढकम् अम्भसो वा नालिका

suvarṇamāṣakāś catvāraś caturaṅgulāyāmāḥ kumbhacchidram āḍhakam ambhaso vā nālikā

---

2.20.36

द्विनालिको मुहूर्तः

dvināliko muhūrtaḥ

---

2.20.37

पञ्चदशमुहूर्तो दिवसो रात्रिश् च चैत्रे चाश्वयुजे च मासि भवतः

pañcadaśamuhūrto divaso rātriś ca caitre cāśvayuje ca māsi bhavataḥ

---

2.20.38

ततः परं त्रिभिर् मुहूर्तैर् अन्यतरः षण्मासं वर्धते ह्रसते चेति

tataḥ paraṃ tribhir muhūrtair anyataraḥ ṣaṇmāsaṃ vardhate hrasate ceti

---

2.20.39

छायायाम् अष्टपौरुष्याम् अष्टादशभागश् छेदः, षट्पौरुष्यां चतुर्दशभागः, त्रिपौरुष्याम् अष्टभागः, द्विपौरुष्यां षड्भागः, पौरुष्यां चतुर्भागः, अष्टाङ्गुलायां त्रयो दशभागाः, चतुरङ्गुलायां त्रयोअष्टभागाः, अच्छायो मध्याह्न इति

chāyāyām aṣṭapauruṣyām aṣṭādaśabhāgaś chedaḥ, ṣaṭpauruṣyāṃ caturdaśabhāgaḥ, tripauruṣyām aṣṭabhāgaḥ, dvipauruṣyāṃ ṣaḍbhāgaḥ, pauruṣyāṃ caturbhāgaḥ, aṣṭāṅgulāyāṃ trayo daśabhāgāḥ, caturaṅgulāyāṃ trayoaṣṭabhāgāḥ, acchāyo madhyāhna iti

---

2.20.40

परावृत्ते दिवसे शेषम् एवं विद्यात्

parāvṛtte divase śeṣam evaṃ vidyāt

---

2.20.41

आषाढे मासि नष्टच्छायो मध्याह्नो भवति

āṣāḍhe māsi naṣṭacchāyo madhyāhno bhavati

---

2.20.42

अतः परं श्रावणादीनां षण्मासानां द्व्यङ्गुलोत्तरा माघादीनां द्व्यङ्गुलावरा छाया इति

ataḥ paraṃ śrāvaṇādīnāṃ ṣaṇmāsānāṃ dvyaṅgulottarā māghādīnāṃ dvyaṅgulāvarā chāyā iti

---

2.20.43

पञ्चदशाहोरात्राः पक्षः

pañcadaśāhorātrāḥ pakṣaḥ

---

2.20.44

सोमाप्यायनः शुक्लः

somāpyāyanaḥ śuklaḥ

---

2.20.45

सोमावच्छेदनो बहुलः

somāvacchedano bahulaḥ

---

2.20.46

द्विपक्षो मासः

dvipakṣo māsaḥ

---

2.20.47

त्रिंशदहोरात्रः कर्ममासः

triṃśadahorātraḥ karmamāsaḥ

---

2.20.48

स-अर्धः सौरः

sa-ardhaḥ sauraḥ

---

2.20.49

अर्धन्यूनश् चान्द्रमासः

ardhanyūnaś cāndramāsaḥ

---

2.20.50

सप्तविंशतिर् नाक्षत्रमासः

saptaviṃśatir nākṣatramāsaḥ

---

2.20.51

द्वात्रिंशद् बलमासः

dvātriṃśad balamāsaḥ

---

2.20.52

पञ्चत्रिंशद् अश्ववाहायाः

pañcatriṃśad aśvavāhāyāḥ

---

2.20.53

चत्वारिंशद्धस्तिवाहायाः

catvāriṃśaddhastivāhāyāḥ

---

2.20.54

द्वौ मासाव् ऋतुः

dvau māsāv ṛtuḥ

---

2.20.55

श्रावणः प्रौष्ठपदश् च वर्षाः

śrāvaṇaḥ prauṣṭhapadaś ca varṣāḥ

---

2.20.56

आश्वयुजः कार्त्तिकश् च शरत्

āśvayujaḥ kārttikaś ca śarat

---

2.20.57

मार्गशीर्षः पौषश् च हेमन्तः

mārgaśīrṣaḥ pauṣaś ca hemantaḥ

---

2.20.58

माघः फाल्गुनश् च शिशिरः

māghaḥ phālgunaś ca śiśiraḥ

---

2.20.59

चैत्रो वैशाखश् च वसन्तः

caitro vaiśākhaś ca vasantaḥ

---

2.20.60

ज्येष्ठामूलीय आषाढश् च ग्रीष्मः

jyeṣṭhāmūlīya āṣāḍhaś ca grīṣmaḥ

---

2.20.61

शिशिराद्य् उत्तरायणम्

śiśirādy uttarāyaṇam

---

2.20.62

वर्षादि दक्षिणायनम्

varṣādi dakṣiṇāyanam

---

2.20.63

द्व्ययनः संवत्सरः

dvyayanaḥ saṃvatsaraḥ

---

2.20.64

पञ्चसंवत्सरो युगम् / इति // कz02.20.65अब्/ दिवसस्य हरत्य् अर्कः षष्टिभागम् ऋतौ ततः / कz02.20.65च्द्/ करोत्य् एकम् अहश्छेदं तथैवैकं च चन्द्रमाः // कz02.20.66अब्/ एवम् अर्धतृतीयानाम् अब्दानाम् अधिमासकम् / कz02.20.66च्द्/ ग्रीष्मे जनयतः पूर्वं पञ्चाब्दान्ते च पश्चिमम् //ए (चोल्लेच्तोर् ओf चोस्तुम्स् अन्द् तोल्ल्स्)

pañcasaṃvatsaro yugam / iti // kaz02.20.65ab/ divasasya haraty arkaḥ ṣaṣṭibhāgam ṛtau tataḥ / kaz02.20.65cd/ karoty ekam ahaśchedaṃ tathaivaikaṃ ca candramāḥ // kaz02.20.66ab/ evam ardhatṛtīyānām abdānām adhimāsakam / kaz02.20.66cd/ grīṣme janayataḥ pūrvaṃ pañcābdānte ca paścimam //e (collector of costums and tolls)

2.21.1

शुल्काध्यक्षः शुल्कशालां ध्वजं च प्रान्मुखम् उदन्मुखं वा महाद्वाराभ्याशे निवेशयेत्

śulkādhyakṣaḥ śulkaśālāṃ dhvajaṃ ca prānmukham udanmukhaṃ vā mahādvārābhyāśe niveśayet

---

2.21.2

शुल्कादायिनश् चत्वारः पञ्च वा सार्थोपयातान् वणिजो लिखेयुः के कुतस्त्याः कियत्पण्याः क्व चाभिज्ञानं मुद्रा वा कृता इति

śulkādāyinaś catvāraḥ pañca vā sārthopayātān vaṇijo likheyuḥ ke kutastyāḥ kiyatpaṇyāḥ kva cābhijñānaṃ mudrā vā kṛtā iti

---

2.21.3

अमुद्राणाम् अत्ययो देयद्विगुणः

amudrāṇām atyayo deyadviguṇaḥ

---

2.21.4

कूटमुद्राणां शुल्काष्टगुणो दण्डः

kūṭamudrāṇāṃ śulkāṣṭaguṇo daṇḍaḥ

---

2.21.5

भिन्नमुद्राणाम् अत्ययो घटिकास्थाने स्थानम्

bhinnamudrāṇām atyayo ghaṭikāsthāne sthānam

---

2.21.6

राजमुद्रापरिवर्तने नामकृते वा स-पादपणिकं वहनं दापयेत्

rājamudrāparivartane nāmakṛte vā sa-pādapaṇikaṃ vahanaṃ dāpayet

---

2.21.7

ध्वजमूलोपस्थितस्य प्रमाणम् अर्घं च वैदेहिकाः पण्यस्य ब्रूयुः "एतत्प्रमाणेनार्घेण पण्यम् इदं कः क्रेता" इति

dhvajamūlopasthitasya pramāṇam arghaṃ ca vaidehikāḥ paṇyasya brūyuḥ "etatpramāṇenārgheṇa paṇyam idaṃ kaḥ kretā" iti

---

2.21.8

त्रिरुद्धोषितम् अर्थिभ्यो दद्यात्

triruddhoṣitam arthibhyo dadyāt

---

2.21.9

क्रेतृसंघर्षे मूल्यवृद्धिः स-शुल्का कोशं गच्छेत्

kretṛsaṃgharṣe mūlyavṛddhiḥ sa-śulkā kośaṃ gacchet

---

2.21.10

शुल्कभयात् पण्यप्रमाण मूल्यं वा हीनं ब्रुवतस् तद् अतिरिक्तं राजा हरेत्

śulkabhayāt paṇyapramāṇa mūlyaṃ vā hīnaṃ bruvatas tad atiriktaṃ rājā haret

---

2.21.11

शुल्कम् अष्टगुणं वा दद्यात्

śulkam aṣṭaguṇaṃ vā dadyāt

---

2.21.12

तद् एव निविष्टपण्यस्य भाण्डस्य हीनप्रतिवर्णकेनार्घापकर्षणे सारभाण्डस्य फल्गुभाण्डेन प्रतिच्छादने च कुर्यात्

tad eva niviṣṭapaṇyasya bhāṇḍasya hīnaprativarṇakenārghāpakarṣaṇe sārabhāṇḍasya phalgubhāṇḍena praticchādane ca kuryāt

---

2.21.13

प्रतिक्रेतृभयाद् वा पण्यमूल्याद् उपरि मूल्यं वर्धयतो मूल्यवृद्धिं राजा हरेत्, द्विगुणं वा शुल्कं कुर्यात्

pratikretṛbhayād vā paṇyamūlyād upari mūlyaṃ vardhayato mūlyavṛddhiṃ rājā haret, dviguṇaṃ vā śulkaṃ kuryāt

---

2.21.14

तद् एवाष्टगुणम् अध्यक्षस्यच्. छादयतः

tad evāṣṭaguṇam adhyakṣasyac. chādayataḥ

---

2.21.15

तस्माद् विक्रयः पण्यानां धृतो मितो गणितो वा कार्यः, तर्कः फल्गुभाण्डानाम् आनुग्राहिकाणां च

tasmād vikrayaḥ paṇyānāṃ dhṛto mito gaṇito vā kāryaḥ, tarkaḥ phalgubhāṇḍānām ānugrāhikāṇāṃ ca

---

2.21.16

ध्वजमूलम् अतिक्रान्तानां चाकृतशुल्कानां शुल्काद् अष्टगुणो दण्डः

dhvajamūlam atikrāntānāṃ cākṛtaśulkānāṃ śulkād aṣṭaguṇo daṇḍaḥ

---

2.21.17

पथिकोत्पथिकास् तद् विद्युः

pathikotpathikās tad vidyuḥ

---

2.21.18

वैवाहिकम् अन्वायनम् औपायिकं यज्ञकृत्यप्रसवनैमित्तिकं देवेज्याचौलोपनयनगोदानव्रतदीक्षादिषु क्रियाविशेषेषु भाण्डम् उच्छुल्कं गच्छेत्

vaivāhikam anvāyanam aupāyikaṃ yajñakṛtyaprasavanaimittikaṃ devejyācaulopanayanagodānavratadīkṣādiṣu kriyāviśeṣeṣu bhāṇḍam ucchulkaṃ gacchet

---

2.21.19

अन्यथावादिनः स्तेयदण्डः

anyathāvādinaḥ steyadaṇḍaḥ

---

2.21.20

कृतशुल्केनाकृतशुल्कं निर्वाहयतो द्वितीयम् एकमुद्रया भित्त्वा पण्यपुटम् अपहरतो वैदेहकस्य तच्च तावच् च दण्डः

kṛtaśulkenākṛtaśulkaṃ nirvāhayato dvitīyam ekamudrayā bhittvā paṇyapuṭam apaharato vaidehakasya tacca tāvac ca daṇḍaḥ

---

2.21.21

शुल्कस्थानाद् गोमयपलालं प्रमाणं कृत्वापहरत उत्तमः साहसदण्डः

śulkasthānād gomayapalālaṃ pramāṇaṃ kṛtvāpaharata uttamaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

2.21.22

शस्त्रवर्मकवचलोहरथरत्नधान्यपशूनाम् अन्यतमम् अनिर्वाह्यं निर्वाहयतो यथावघुषितो दण्डः पण्यनाशश्च

śastravarmakavacaloharatharatnadhānyapaśūnām anyatamam anirvāhyaṃ nirvāhayato yathāvaghuṣito daṇḍaḥ paṇyanāśaśca

---

2.21.23

तेषाम् अन्यतमस्यानयने बहिर् एवोच्छुल्को विक्रयः

teṣām anyatamasyānayane bahir evocchulko vikrayaḥ

---

2.21.24

अन्तपालः स-पादपणिकां वर्तनीं गृह्णीयात् पण्यवहनस्य, पणिकाम् एकखुरस्य, पशूनाम् अर्धपणिकां क्षुद्रपशूनां पादिकाम्, अंसभारस्य माषिकाम्

antapālaḥ sa-pādapaṇikāṃ vartanīṃ gṛhṇīyāt paṇyavahanasya, paṇikām ekakhurasya, paśūnām ardhapaṇikāṃ kṣudrapaśūnāṃ pādikām, aṃsabhārasya māṣikām

---

2.21.25

नष्टापहृतं च प्रतिविदध्यात्

naṣṭāpahṛtaṃ ca pratividadhyāt

---

2.21.26

वैदेश्यं सार्थं कृतसारफल्गुभाण्डविचयनम् अभिज्ञानं मुद्रां च दत्त्वा प्रेषयेद् अध्यक्षस्य

vaideśyaṃ sārthaṃ kṛtasāraphalgubhāṇḍavicayanam abhijñānaṃ mudrāṃ ca dattvā preṣayed adhyakṣasya

---

2.21.27

वैदेहकव्यञ्जनो वा सार्थप्रमाणं राज्ञः प्रेषयेत्

vaidehakavyañjano vā sārthapramāṇaṃ rājñaḥ preṣayet

---

2.21.28

तेन प्रदेशेन राजा शुल्काध्यक्षस्य सार्थप्रमाणम् उपदिशेत् सर्वज्ञख्यापनार्थम्

tena pradeśena rājā śulkādhyakṣasya sārthapramāṇam upadiśet sarvajñakhyāpanārtham

---

2.21.29

ततः सार्थम् अध्यक्षोअभिगम्य ब्रूयात् "इदम् अमुष्याम् उष्य च सारभाण्डं फल्गुभाण्डं च, न निहूहितव्यम्, एष राज्ञः प्रभावः" इति

tataḥ sārtham adhyakṣoabhigamya brūyāt "idam amuṣyām uṣya ca sārabhāṇḍaṃ phalgubhāṇḍaṃ ca, na nihūhitavyam, eṣa rājñaḥ prabhāvaḥ" iti

---

2.21.30

निहूहतः फल्गुभाण्डं शुल्काष्टगुणो दण्डः, सारभाण्डं सर्वापहारः // कz02.21.31अब्/ राष्ट्रपीडाकरं भाण्डम् उच्छिन्द्याद् अफलं च यत् / कz02.21.31च्द्/ महोपकारम् उच्छुल्कं कुर्याद् बीजं च दुर्लभम् //ए (टरिff ओf दुतिएस् अन्द् तोल्ल्स्)

nihūhataḥ phalgubhāṇḍaṃ śulkāṣṭaguṇo daṇḍaḥ, sārabhāṇḍaṃ sarvāpahāraḥ // kaz02.21.31ab/ rāṣṭrapīḍākaraṃ bhāṇḍam ucchindyād aphalaṃ ca yat / kaz02.21.31cd/ mahopakāram ucchulkaṃ kuryād bījaṃ ca durlabham //e (ṭariff of duties and tolls)

2.22.1

बाह्यम् आभ्यन्तरं चातिथ्यम्

bāhyam ābhyantaraṃ cātithyam

---

2.22.2

निष्क्राम्यं प्रवेश्यं च शुल्कम्

niṣkrāmyaṃ praveśyaṃ ca śulkam

---

2.22.3

प्रवेश्यानां मूल्यपञ्चभागः

praveśyānāṃ mūlyapañcabhāgaḥ

---

2.22.4

पुष्पफलशाकमूलकन्दवाल्लिक्यबीजशुष्कमत्स्यमांसानां षड्भागं गृह्णीयात्

puṣpaphalaśākamūlakandavāllikyabījaśuṣkamatsyamāṃsānāṃ ṣaḍbhāgaṃ gṛhṇīyāt

---

2.22.5

शङ्खवज्रमणिमुक्ताप्रवालहाराणां तज्जातपुरुषैः कारयेत् कृतकर्मप्रमाणकालवेतनफलनिष्पत्तिभिः

śaṅkhavajramaṇimuktāpravālahārāṇāṃ tajjātapuruṣaiḥ kārayet kṛtakarmapramāṇakālavetanaphalaniṣpattibhiḥ

---

2.22.6

क्षौमदुकूलक्रिमितानकङ्कटहरितालमनःशिलाञ्जनहिङ्गुलुकलोहवर्णधातूनां चन्दनागुरुकटुककिण्वावराणां चर्मदन्तास्तरणप्रावरणक्रिमिजातानाम् आजैडकस्य च दशभागः पञ्चदशभागो वा

kṣaumadukūlakrimitānakaṅkaṭaharitālamanaḥśilāñjanahiṅgulukalohavarṇadhātūnāṃ candanāgurukaṭukakiṇvāvarāṇāṃ carmadantāstaraṇaprāvaraṇakrimijātānām ājaiḍakasya ca daśabhāgaḥ pañcadaśabhāgo vā

---

2.22.7

वस्त्रचतुष्पदद्विपदसूत्रकार्पासगन्धभैषज्यकाष्ठवेणुवल्कलचर्ममृद्भाण्डानां धान्यस्नेहक्षारलवणमद्यपक्वान् नादीनां च विंशतिभागः पञ्चविंशतिभागो वा// कzओ2.22.08/ द्वारादेयं शुल्कं पञ्चभागः आनुग्राहिकं वा यथादेशोपकारं स्थापय्तेत्// कzओ2.22.09/ जातिभूमिषु च पण्यानां विक्रयः// कzओ2.22.10/ खनिभ्यो धातुपण्यादाने षट्छतम् अत्ययः// कzओ2.22.11/ पुष्पफलवाटेभ्यः पुष्पफलादाने चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः // कzओ2.22.12 षण्डेभ्यः शाकमूलकन्दादाने पादोनं द्विपञ्चाशत्पणो दण्डः

vastracatuṣpadadvipadasūtrakārpāsagandhabhaiṣajyakāṣṭhaveṇuvalkalacarmamṛdbhāṇḍānāṃ dhānyasnehakṣāralavaṇamadyapakvān nādīnāṃ ca viṃśatibhāgaḥ pañcaviṃśatibhāgo vā// kazo2.22.08/ dvārādeyaṃ śulkaṃ pañcabhāgaḥ ānugrāhikaṃ vā yathādeśopakāraṃ sthāpaytet// kazo2.22.09/ jātibhūmiṣu ca paṇyānāṃ vikrayaḥ// kazo2.22.10/ khanibhyo dhātupaṇyādāne ṣaṭchatam atyayaḥ// kazo2.22.11/ puṣpaphalavāṭebhyaḥ puṣpaphalādāne catuṣpañcāśatpaṇo daṇḍaḥ // kazo2.22.12 ṣaṇḍebhyaḥ śākamūlakandādāne pādonaṃ dvipañcāśatpaṇo daṇḍaḥ

---

2.22.13

क्षेत्रेभ्यः सर्वसस्यादाने त्रिपञ्चाशत्पणः

kṣetrebhyaḥ sarvasasyādāne tripañcāśatpaṇaḥ

---

2.22.14

पणोअध्यर्धपणश् च सीतात्ययः // कz02.22.15अब्/ अतो नवपुराणां देशजातिचरित्रतः / कz02.22.15च्द्/ पण्यानां स्थापयेच्शुक्लम् अत्ययं चापकारतः //ए (षुपेरिन्तेन्देन्त् ओf यर्न्स् (अन्द् तेष्तिलेस्))

paṇoadhyardhapaṇaś ca sītātyayaḥ // kaz02.22.15ab/ ato navapurāṇāṃ deśajāticaritrataḥ / kaz02.22.15cd/ paṇyānāṃ sthāpayecśuklam atyayaṃ cāpakārataḥ //e (ṣuperintendent of yarns (and teṣtiles))

2.23.1

सूत्राध्यक्षः सूत्रवर्मवस्त्ररज्जुव्यवहारं तज्जातपुरुषैः कारयेत्

sūtrādhyakṣaḥ sūtravarmavastrarajjuvyavahāraṃ tajjātapuruṣaiḥ kārayet

---

2.23.2

ऊर्णावल्ककार्पासतूलशणक्षौमाणि च विधवान्यङ्गाकन्याप्रव्रजितादण्डप्रतिकारिणीभी रूपाजीवामातृकाभिर् वृद्धराजदासीभिर् व्युपरतोपस्थानदेवदासीभिश् च कर्तयेत्

ūrṇāvalkakārpāsatūlaśaṇakṣaumāṇi ca vidhavānyaṅgākanyāpravrajitādaṇḍapratikāriṇībhī rūpājīvāmātṛkābhir vṛddharājadāsībhir vyuparatopasthānadevadāsībhiś ca kartayet

---

2.23.3

श्लक्ष्णस्थूलमध्यतां च सूत्रस्य विदित्वा वेतनं कल्पयेत्, बह्वल्पतां च

ślakṣṇasthūlamadhyatāṃ ca sūtrasya viditvā vetanaṃ kalpayet, bahvalpatāṃ ca

---

2.23.4

सूत्रप्रमाण ज्ञात्वा तैलामलकोद्वर्तनैर् एता अनुगृह्णीयात्

sūtrapramāṇa jñātvā tailāmalakodvartanair etā anugṛhṇīyāt

---

2.23.5

तिथिषु प्रतिमानदानैश् च कर्म कारयितव्याः

tithiṣu pratimānadānaiś ca karma kārayitavyāḥ

---

2.23.6

सूत्रह्रासे वेतनह्रासो द्रव्यसारात्

sūtrahrāse vetanahrāso dravyasārāt

---

2.23.7

कृतकर्मप्रमाणकालवेतनफलनिष्पत्तिभिः कारुभिश् च कर्म कारयेत्, प्रतिसंसर्गं च गच्छेत्

kṛtakarmapramāṇakālavetanaphalaniṣpattibhiḥ kārubhiś ca karma kārayet, pratisaṃsargaṃ ca gacchet

---

2.23.8

क्षौमदुकूलक्रिमितानराङ्कवकार्पाससूत्रवानकर्मान्तांश् च प्रयुञ्जानो गन्धमाल्यदानैर् अन्यैश् चौपग्राहिकैर् आराधयेत्

kṣaumadukūlakrimitānarāṅkavakārpāsasūtravānakarmāntāṃś ca prayuñjāno gandhamālyadānair anyaiś caupagrāhikair ārādhayet

---

2.23.9

वस्त्रास्तरणप्रावरणविकल्पान् उत्थापयेत्

vastrāstaraṇaprāvaraṇavikalpān utthāpayet

---

2.23.10

कङ्कटकर्मान्तांश् च तज्जातकारुशिल्पिभिः कारयेत्

kaṅkaṭakarmāntāṃś ca tajjātakāruśilpibhiḥ kārayet

---

2.23.11

याश् चानिष्कासिन्यः प्रोषिता विधवा न्यङ्गाः कन्यका वात्मानं बिभृयुः ताः स्वदासीभिर् अनुसार्य स-उपग्रहं कर्म कारयितव्याः

yāś cāniṣkāsinyaḥ proṣitā vidhavā nyaṅgāḥ kanyakā vātmānaṃ bibhṛyuḥ tāḥ svadāsībhir anusārya sa-upagrahaṃ karma kārayitavyāḥ

---

2.23.12

स्वयम् आगच्छन्तीनां वा सूत्रशालां प्रत्युषसि भाण्डवेतनविनिमयं कारयेत्

svayam āgacchantīnāṃ vā sūtraśālāṃ pratyuṣasi bhāṇḍavetanavinimayaṃ kārayet

---

2.23.13

सूत्रपरीक्षार्थमात्रः प्रदीपः

sūtraparīkṣārthamātraḥ pradīpaḥ

---

2.23.14

स्त्रिया मुखसंदर्शनेअन्यकार्यसम्भाषायां वा पूर्वः साहसदण्डः, वेतनकालातिपातने मध्यमः, अकृतकर्मवेतनप्रदाने च

striyā mukhasaṃdarśaneanyakāryasambhāṣāyāṃ vā pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, vetanakālātipātane madhyamaḥ, akṛtakarmavetanapradāne ca

---

2.23.15

गृहीत्वा वेतनं कर्माकुर्वत्या अङ्गुष्ठसंदंशं दापयेत्, भक्षितापहृतावस्कन्दितानां च

gṛhītvā vetanaṃ karmākurvatyā aṅguṣṭhasaṃdaṃśaṃ dāpayet, bhakṣitāpahṛtāvaskanditānāṃ ca

---

2.23.16

वेतनेषु च कर्मकराणाम् अपराधतो दण्डः

vetaneṣu ca karmakarāṇām aparādhato daṇḍaḥ

---

2.23.17

रज्जुवर्तकैर् वर्मकारैश् च स्वयं संसृज्येत

rajjuvartakair varmakāraiś ca svayaṃ saṃsṛjyeta

---

2.23.18

भाण्डानि च वरत्रादीनि वर्तयेत् // कz02.23.19अब्/ सूत्रवल्कमयी रज्जुर् वरत्रा वैत्रवैणवीः / कz02.23.19च्द्/ साम्नाह्या बन्धनीयाश् च यानयुग्यस्य करयेत् //ए (डिरेच्तोर् ओf अग्रिचुल्तुरे)

bhāṇḍāni ca varatrādīni vartayet // kaz02.23.19ab/ sūtravalkamayī rajjur varatrā vaitravaiṇavīḥ / kaz02.23.19cd/ sāmnāhyā bandhanīyāś ca yānayugyasya karayet //e (ḍirector of agriculture)

2.24.1

सीताध्यक्षः कृषितन्त्रशुल्बवृक्षायुर्वेदज्ञस् तज्ज्ञसखो वा सर्वधान्यपुष्पफलशाककन्दमूलवाल्लिक्यक्षौमकार्पासबीजानि यथाकालं गृह्णीयात्

sītādhyakṣaḥ kṛṣitantraśulbavṛkṣāyurvedajñas tajjñasakho vā sarvadhānyapuṣpaphalaśākakandamūlavāllikyakṣaumakārpāsabījāni yathākālaṃ gṛhṇīyāt

---

2.24.2

बहुहलपरिकृष्टायां स्वभूमौ दासकर्मकरदण्डप्रतिकर्तृभिर् वापयेत्

bahuhalaparikṛṣṭāyāṃ svabhūmau dāsakarmakaradaṇḍapratikartṛbhir vāpayet

---

2.24.3

कर्षणयन्त्रोपकरणबलीवर्दैश् चैषाम् असङ्गं कारयेत्, कारुभिश् च कर्मारकुट्टाकमेदकरज्जुवर्तकसर्पग्राहादिभिश् च

karṣaṇayantropakaraṇabalīvardaiś caiṣām asaṅgaṃ kārayet, kārubhiś ca karmārakuṭṭākamedakarajjuvartakasarpagrāhādibhiś ca

---

2.24.4

तेषां कर्मफलविनिपाते तत्फलहानं दण्डः

teṣāṃ karmaphalavinipāte tatphalahānaṃ daṇḍaḥ

---

2.24.5

षोडशद्रोणं जाङ्गलानां वर्षप्रमाणम्, अध्यर्धम् आनूपानां देशवापानाम्, अर्धत्रयोदशाश्मकानाम्, त्रयोविंशतिर् अवन्तीनाम्, अमितम् अपरान्तानां हैमन्यानां च, कुल्यावापानां च कालतः

ṣoḍaśadroṇaṃ jāṅgalānāṃ varṣapramāṇam, adhyardham ānūpānāṃ deśavāpānām, ardhatrayodaśāśmakānām, trayoviṃśatir avantīnām, amitam aparāntānāṃ haimanyānāṃ ca, kulyāvāpānāṃ ca kālataḥ

---

2.24.6

वर्षत्रिभागः पूर्वपश्चिममासयोः, द्वौ त्रिभागौ मध्यमयोः सुषमारूपम्

varṣatribhāgaḥ pūrvapaścimamāsayoḥ, dvau tribhāgau madhyamayoḥ suṣamārūpam

---

2.24.7

तस्योपलधिर् बृहस्पतेः स्थानगमनगर्भाधानेभ्यः शुक्रोदयास्तमयचारेभ्यः सूर्यस्य प्रकृतिवैकृताच् च

tasyopaladhir bṛhaspateḥ sthānagamanagarbhādhānebhyaḥ śukrodayāstamayacārebhyaḥ sūryasya prakṛtivaikṛtāc ca

---

2.24.8

सूर्याद् बीजसिद्धिः, बृहस्पतेः सस्यानां स्तम्बकारिता, शुक्राद् वृष्टिः / इति // कz02.24.09अब्/ त्रयः सप्ताहिका मेघा अशीतिः कणशीकराः / कz02.24.09च्द्/ षष्टिर् आतपमेघानाम् एषा वृष्टिः समा हिता // कz02.24.10अब्/ वातम् आतपयोगं च विभजन् यत्र वर्षति / कz02.24.10च्द्/ त्रीन् करीषांश् च जनयंस् तत्र सस्यागमो ध्रुवः

sūryād bījasiddhiḥ, bṛhaspateḥ sasyānāṃ stambakāritā, śukrād vṛṣṭiḥ / iti // kaz02.24.09ab/ trayaḥ saptāhikā meghā aśītiḥ kaṇaśīkarāḥ / kaz02.24.09cd/ ṣaṣṭir ātapameghānām eṣā vṛṣṭiḥ samā hitā // kaz02.24.10ab/ vātam ātapayogaṃ ca vibhajan yatra varṣati / kaz02.24.10cd/ trīn karīṣāṃś ca janayaṃs tatra sasyāgamo dhruvaḥ

---

2.24.11

ततः प्रभूतोदकम् अल्पोदकं वा सस्यं वापयेत्

tataḥ prabhūtodakam alpodakaṃ vā sasyaṃ vāpayet

---

2.24.12

शालिव्रीहिकोद्रवतिलप्रियङ्गूदारकवरकाः पूर्ववापाः

śālivrīhikodravatilapriyaṅgūdārakavarakāḥ pūrvavāpāḥ

---

2.24.13

मुद्गमाषशैम्ब्या मध्यवापाः

mudgamāṣaśaimbyā madhyavāpāḥ

---

2.24.14

कुसुम्भमसूरकुलत्थयवगोधूमकलायातसीसर्षपाः पश्चाद्वापाः

kusumbhamasūrakulatthayavagodhūmakalāyātasīsarṣapāḥ paścādvāpāḥ

---

2.24.15

यथर्तुवशेन वा बीजवापाः // कzओ2.24.16/ वापातिरिक्तम् अर्धसीतिकाः कुर्युः, स्ववीर्योपजीविनो वा चतुर्थपञ्चभागिकाः // कzउ2.24.17/ यथेष्टम् अनवसितभागं दद्युः, अन्यत्र कृच्छ्रेभ्यः // कzउ2.24.18/ स्वसेतुभ्यो हस्तप्रावर्तिमम् उदकभागं पञ्चमं दद्युः, स्कन्धप्रावर्तिमं चतुर्थम्, स्रोतोयन्त्रप्रावर्तिमं च तृतीयम्, चतुर्थं नदीसरस्तटाककूपोद्धाटम् // कzउ2.24.19/ कर्मोदकप्रमाणेन कैदारं हैमनं ग्रैष्मिकं वा सस्यं स्थापयेत् // कzउ2.24.20/ शाल्यादि ज्येष्ठम्, षण्डो मध्यमः, इक्षुः प्रत्यवरः

yathartuvaśena vā bījavāpāḥ // kazo2.24.16/ vāpātiriktam ardhasītikāḥ kuryuḥ, svavīryopajīvino vā caturthapañcabhāgikāḥ // kazu2.24.17/ yatheṣṭam anavasitabhāgaṃ dadyuḥ, anyatra kṛcchrebhyaḥ // kazu2.24.18/ svasetubhyo hastaprāvartimam udakabhāgaṃ pañcamaṃ dadyuḥ, skandhaprāvartimaṃ caturtham, srotoyantraprāvartimaṃ ca tṛtīyam, caturthaṃ nadīsarastaṭākakūpoddhāṭam // kazu2.24.19/ karmodakapramāṇena kaidāraṃ haimanaṃ graiṣmikaṃ vā sasyaṃ sthāpayet // kazu2.24.20/ śālyādi jyeṣṭham, ṣaṇḍo madhyamaḥ, ikṣuḥ pratyavaraḥ

---

2.24.21

इक्षवो हि बह्वाबाधा व्ययग्राहिणश् च

ikṣavo hi bahvābādhā vyayagrāhiṇaś ca

---

2.24.22

फेनाघातो वल्लीफलानाम्, परीवाहान्ताः पिप्पलीमृद्वीकेक्षूणाम्, कूपपर्यन्ताः शाकमूलानाम्, हरणीपर्यन्ता हरितकानाम्, पाल्यो लवानां गन्धभैषज्योशीरह्रीबेरपिण्डालुकादीनाम्

phenāghāto vallīphalānām, parīvāhāntāḥ pippalīmṛdvīkekṣūṇām, kūpaparyantāḥ śākamūlānām, haraṇīparyantā haritakānām, pālyo lavānāṃ gandhabhaiṣajyośīrahrīberapiṇḍālukādīnām

---

2.24.23

यथास्वं भूमिषु च स्थाल्याश् चानूप्याश् चौषधीः स्थापयेत्

yathāsvaṃ bhūmiṣu ca sthālyāś cānūpyāś cauṣadhīḥ sthāpayet

---

2.24.24

तुषारपायनमुष्णशोषणं चासप्तरात्राद् इति धान्यबीजानाम्, त्रिरात्रं वा पञ्चरात्रं वा कोशीधान्यानाम्, मधुघृतसूकरवसाभिः शकृद्युक्ताभिः काण्डबीजानां छेदलेपो, मधुघृतेन कन्दानाम्, अस्थिबीजानां शकृदालेपः, शाखिनां गर्तदाहो गोअस्थिशकृद्भिः काले दौह्र्दं च

tuṣārapāyanamuṣṇaśoṣaṇaṃ cāsaptarātrād iti dhānyabījānām, trirātraṃ vā pañcarātraṃ vā kośīdhānyānām, madhughṛtasūkaravasābhiḥ śakṛdyuktābhiḥ kāṇḍabījānāṃ chedalepo, madhughṛtena kandānām, asthibījānāṃ śakṛdālepaḥ, śākhināṃ gartadāho goasthiśakṛdbhiḥ kāle dauhrdaṃ ca

---

2.24.25

प्ररूढांश् चाशुष्ककटुमत्स्यांश् च स्नुहिक्षीरेण पाययेत् // कz02.24.26अब्/ कार्पाससारं निर्मोकं सर्पस्य च समाहरेत् / कz02.24.26च्द्/ न सर्पास् तत्र तिष्ठन्ति धूमो यत्रैष तिष्ठति

prarūḍhāṃś cāśuṣkakaṭumatsyāṃś ca snuhikṣīreṇa pāyayet // kaz02.24.26ab/ kārpāsasāraṃ nirmokaṃ sarpasya ca samāharet / kaz02.24.26cd/ na sarpās tatra tiṣṭhanti dhūmo yatraiṣa tiṣṭhati

---

2.24.27

सर्वजीजानां तु प्रथमवापे सुवर्णोदकसम्प्लुतां पूर्वमुष्टिं वापयेद्, अमुं च मन्त्रं ब्रूयात् "प्रजापतये काश्यपाय देवाय च नमः सदा / सीता मे ऋध्यतां देवी बीजेषु च धनेषु च

sarvajījānāṃ tu prathamavāpe suvarṇodakasamplutāṃ pūrvamuṣṭiṃ vāpayed, amuṃ ca mantraṃ brūyāt "prajāpataye kāśyapāya devāya ca namaḥ sadā / sītā me ṛdhyatāṃ devī bījeṣu ca dhaneṣu ca

---

2.24.28

षण्डवाटगोपालकदासकर्मकरेभ्यो यथापुरुषपरिवापं भक्तं कुर्यात्, स-पादपणिकं च मासं दद्यात्

ṣaṇḍavāṭagopālakadāsakarmakarebhyo yathāpuruṣaparivāpaṃ bhaktaṃ kuryāt, sa-pādapaṇikaṃ ca māsaṃ dadyāt

---

2.24.29

कर्मानुरूपं कारुभ्यो भक्तवेतनम्

karmānurūpaṃ kārubhyo bhaktavetanam

---

2.24.30

प्रशीर्णं च पुष्पफलं देवकार्यार्थं व्रीहियवम् आग्रयणार्थं श्रोत्रियास् तपस्विनश् चाहरेयुः, राशिमूलम् उञ्छवृत्तयः // कz02.24.31अब्/ यथाकालं च सस्यादि जातं जातं प्रवेशयेत् / कz02.24.31च्द्/ न क्षेत्रे स्थापयेत् किंचित् पलालम् अपि पण्डितः // कz02.24.32अब्/ प्राकाराणां समुच्छ्रयान् वलभीर् वा तथाविधाः / कz02.24.32च्द्/ न संहतानि कुर्वीत न तुच्छानि शिरांसि च // कz02.24.33अब्/ खलस्य प्रकरान् कुर्यान् मण्डलान्ते समाश्रितान् / कz02.24.33च्द्/ अनग्निकाः स-उदकाश् च खले स्युः परिकर्मिणः //ए (चोन्त्रोल्लेर् ओf स्पिरितुअल् लिqउओर्स्)

praśīrṇaṃ ca puṣpaphalaṃ devakāryārthaṃ vrīhiyavam āgrayaṇārthaṃ śrotriyās tapasvinaś cāhareyuḥ, rāśimūlam uñchavṛttayaḥ // kaz02.24.31ab/ yathākālaṃ ca sasyādi jātaṃ jātaṃ praveśayet / kaz02.24.31cd/ na kṣetre sthāpayet kiṃcit palālam api paṇḍitaḥ // kaz02.24.32ab/ prākārāṇāṃ samucchrayān valabhīr vā tathāvidhāḥ / kaz02.24.32cd/ na saṃhatāni kurvīta na tucchāni śirāṃsi ca // kaz02.24.33ab/ khalasya prakarān kuryān maṇḍalānte samāśritān / kaz02.24.33cd/ anagnikāḥ sa-udakāś ca khale syuḥ parikarmiṇaḥ //e (controller of spiritual liquors)

2.25.1

सुराध्यक्षः सुराकिण्वव्यवहारान् दुर्गे जनपदे स्कन्धावारे वा तज्जातसुराकिण्वव्यवहारिभिः कारयेद्, एकमुखम् अनेकमुखं वा विक्रयक्रयवशेन वा

surādhyakṣaḥ surākiṇvavyavahārān durge janapade skandhāvāre vā tajjātasurākiṇvavyavahāribhiḥ kārayed, ekamukham anekamukhaṃ vā vikrayakrayavaśena vā

---

2.25.2

षट्शतम् अत्ययम् अन्यत्र कर्तृक्रेतृविक्रेतृऋणां स्थापयेत्

ṣaṭśatam atyayam anyatra kartṛkretṛvikretṛṛṇāṃ sthāpayet

---

2.25.3

ग्रामाद् अनिर्णयणम् असम्पातं च सुरायाः, प्रमादभयात् कर्मसु ञ्जिर्दिष्टानाम्, मर्यादातिक्रमभयाद् आर्याणाम्, उत्साहभयाच् च तीष्क्णानाम्

grāmād anirṇayaṇam asampātaṃ ca surāyāḥ, pramādabhayāt karmasu ñjirdiṣṭānām, maryādātikramabhayād āryāṇām, utsāhabhayāc ca tīṣkṇānām

---

2.25.4

लक्षितम् अल्पं वा चतुर्भागम् अर्धकुडुबं कुडुबम् अर्धप्रस्थं प्रस्थं वेति ज्ञातशौचा निर्हरेयुः

lakṣitam alpaṃ vā caturbhāgam ardhakuḍubaṃ kuḍubam ardhaprasthaṃ prasthaṃ veti jñātaśaucā nirhareyuḥ

---

2.25.5

पानागारेषु वा पिबेयुर् असंचारिणः

pānāgāreṣu vā pibeyur asaṃcāriṇaḥ

---

2.25.6

निक्षेपोपनिधिप्रयोगापहृतानाम् अनिष्टोपगतानां च द्रव्याणां ज्ञानार्थम् अस्वामिकं कुप्यं हिरण्यं चोपलभ्य निष्केप्तारम् अन्यत्र व्यपदेशेन ग्राहयेद्, अतिव्ययकर्तारम् अनायतिव्ययं च

nikṣepopanidhiprayogāpahṛtānām aniṣṭopagatānāṃ ca dravyāṇāṃ jñānārtham asvāmikaṃ kupyaṃ hiraṇyaṃ copalabhya niṣkeptāram anyatra vyapadeśena grāhayed, ativyayakartāram anāyativyayaṃ ca

---

2.25.7

न चानर्घेण कालिकां वा सुरां दद्याद्, अन्यत्र दुष्टसुरायाः

na cānargheṇa kālikāṃ vā surāṃ dadyād, anyatra duṣṭasurāyāḥ

---

2.25.8

ताम् अन्यत्र विक्रापयेत्

tām anyatra vikrāpayet

---

2.25.9

दासकर्मकरेभ्यो वा वेतनं दद्यात्

dāsakarmakarebhyo vā vetanaṃ dadyāt

---

2.25.10

वाहनप्रतिपानं सूकरपोषणं वा दद्यात्

vāhanapratipānaṃ sūkarapoṣaṇaṃ vā dadyāt

---

2.25.11

पानागाराण्यनेककक्ष्याणि विभक्तशयनासनवन्ति पानोद्देशानि गन्धमाल्योदकवन्ति ऋतुसुखानि कारयेत्

pānāgārāṇyanekakakṣyāṇi vibhaktaśayanāsanavanti pānoddeśāni gandhamālyodakavanti ṛtusukhāni kārayet

---

2.25.12

तत्रस्थाः प्रकृत्यौत्पत्तिकौ व्ययौ गूढा विद्युः, आगन्तूंश् च

tatrasthāḥ prakṛtyautpattikau vyayau gūḍhā vidyuḥ, āgantūṃś ca

---

2.25.13

क्रेतृऋणां मत्तसुप्तानाम् अलङ्कारात्छादनहिरण्यानि च विद्युः

kretṛṛṇāṃ mattasuptānām alaṅkārātchādanahiraṇyāni ca vidyuḥ

---

2.25.14

तन्नाशे वणिजस् तच् च तावच् च दण्डं दद्युः

tannāśe vaṇijas tac ca tāvac ca daṇḍaṃ dadyuḥ

---

2.25.15

वणिजश्स् तु संवृतेषु कक्ष्याविभागेषु स्वदासीभिः पेशलरूपाभिर् आगन्तूनां वास्तव्यानां चार्यरूपाणां मत्तसुप्तानां भावं विद्युः

vaṇijaśs tu saṃvṛteṣu kakṣyāvibhāgeṣu svadāsībhiḥ peśalarūpābhir āgantūnāṃ vāstavyānāṃ cāryarūpāṇāṃ mattasuptānāṃ bhāvaṃ vidyuḥ

---

2.25.16

मेदकप्रसन्नासवारिष्टमैरेयमधूनाम्

medakaprasannāsavāriṣṭamaireyamadhūnām

---

2.25.17

उदकद्रोणं तण्डुलानाम् अर्धाढकं त्रयः प्रस्थाः किण्वस्येति मेदकयोगः

udakadroṇaṃ taṇḍulānām ardhāḍhakaṃ trayaḥ prasthāḥ kiṇvasyeti medakayogaḥ

---

2.25.18

द्वादशाढकं पिष्टस्य पञ्च प्रस्थाः किण्वस्य क्रमुकत्वक्फलयुक्तो वा जातिसम्भारः प्रसन्नायोगः

dvādaśāḍhakaṃ piṣṭasya pañca prasthāḥ kiṇvasya kramukatvakphalayukto vā jātisambhāraḥ prasannāyogaḥ

---

2.25.19

कपित्थतुला फाणितं पञ्चतौलिकं प्रस्थो मधुन इत्य् आसवयोगः // कzउ2.25.20/ पादधिको ज्येष्ठः पादहीनः कनिष्ठः // कzउ2.25.21/ चिकित्सकप्रमाणाः प्रत्येकशो विकाराणाम् अरिष्टाः // कzउ2.25.22/ मेषशृङ्गीत्वक्क्वाथाभिषुतो गुडप्रतीवापः पिप्पलीमरिचसम्भारस् त्रिफलायुक्तो वा मैरेयः // कzय्2.25.23/ गुडयुक्तानां वा सर्वेषां त्रिफलासम्भारः // कzउ2.25.24/ मृद्वीकारसो मधु // कzउ2.25.25/ तस्य स्वदेशो व्याख्यानं कापिशायनं हारहूरकम् इति // कzउ2.25.26/ माषकलनीद्रोणमामं सिद्धं वा त्रिभागाधिकतण्डुलं मोरटादीनां कार्षिकभागयुक्तं किण्वबन्धः

kapitthatulā phāṇitaṃ pañcataulikaṃ prastho madhuna ity āsavayogaḥ // kazu2.25.20/ pādadhiko jyeṣṭhaḥ pādahīnaḥ kaniṣṭhaḥ // kazu2.25.21/ cikitsakapramāṇāḥ pratyekaśo vikārāṇām ariṣṭāḥ // kazu2.25.22/ meṣaśṛṅgītvakkvāthābhiṣuto guḍapratīvāpaḥ pippalīmaricasambhāras triphalāyukto vā maireyaḥ // kazy2.25.23/ guḍayuktānāṃ vā sarveṣāṃ triphalāsambhāraḥ // kazu2.25.24/ mṛdvīkāraso madhu // kazu2.25.25/ tasya svadeśo vyākhyānaṃ kāpiśāyanaṃ hārahūrakam iti // kazu2.25.26/ māṣakalanīdroṇamāmaṃ siddhaṃ vā tribhāgādhikataṇḍulaṃ moraṭādīnāṃ kārṣikabhāgayuktaṃ kiṇvabandhaḥ

---

2.25.27

पाठालोघ्रतेजोवत्येलावालुकमधुकमधुरसाप्रियङ्गुदारुहरिद्रामरिचपिप्पलीनां च पञ्चकार्षिकः सम्भारयोगो मेदकस्य प्रसन्नायाश् च

pāṭhāloghratejovatyelāvālukamadhukamadhurasāpriyaṅgudāruharidrāmaricapippalīnāṃ ca pañcakārṣikaḥ sambhārayogo medakasya prasannāyāś ca

---

2.25.28

मधुकनिर्यूहयुक्ता कटशर्करा वर्णप्रसादनी च

madhukaniryūhayuktā kaṭaśarkarā varṇaprasādanī ca

---

2.25.29

चोचचित्रकविलङ्गगजपिप्पलीनां च कार्षिकः क्रमुकमधुकमुस्तालोध्राणां द्विकार्षिकश् चासवसम्भारः

cocacitrakavilaṅgagajapippalīnāṃ ca kārṣikaḥ kramukamadhukamustālodhrāṇāṃ dvikārṣikaś cāsavasambhāraḥ

---

2.25.30

दशभागश् चैषां बीजबन्धः

daśabhāgaś caiṣāṃ bījabandhaḥ

---

2.25.31

प्रसन्नायोगः श्वेतसुरायाः

prasannāyogaḥ śvetasurāyāḥ

---

2.25.32

सहकारसुरा रसोत्तरा बीजोत्तरा वा महासुरा सम्भारिकी वा

sahakārasurā rasottarā bījottarā vā mahāsurā sambhārikī vā

---

2.25.33

तासां मोरटापलाशपत्तूरमेषशृङ्गीकरञ्जक्षीरवृक्षकषायभावितं दग्धकटशर्कराचूर्णं लोघ्रचित्रकविलङ्गपाठामुस्ताकलिङ्गयवदारुहरिद्रेन्दीवरशतपुष्पापामार्गसप्तपर्णनिम्बास्फोतकल्कार्धयुक्तम् अन्तर्नखो मुष्टिः कुम्भीं राजपेयां प्रसादयति

tāsāṃ moraṭāpalāśapattūrameṣaśṛṅgīkarañjakṣīravṛkṣakaṣāyabhāvitaṃ dagdhakaṭaśarkarācūrṇaṃ loghracitrakavilaṅgapāṭhāmustākaliṅgayavadāruharidrendīvaraśatapuṣpāpāmārgasaptaparṇanimbāsphotakalkārdhayuktam antarnakho muṣṭiḥ kumbhīṃ rājapeyāṃ prasādayati

---

2.25.34

फाणितः पञ्चपलिकश् चात्र रसवृद्धिर् देयः

phāṇitaḥ pañcapalikaś cātra rasavṛddhir deyaḥ

---

2.25.35

कुटुम्बिनः कृत्येषु श्वेतसुराम्, औषधार्थं वारिष्टम्, अन्यद् वा कर्तुं लभेरन्

kuṭumbinaḥ kṛtyeṣu śvetasurām, auṣadhārthaṃ vāriṣṭam, anyad vā kartuṃ labheran

---

2.25.36

उत्सवसमाजयात्रासु चतुरहः सौरिको देयः

utsavasamājayātrāsu caturahaḥ sauriko deyaḥ

---

2.25.37

तेष्व् अननुज्ञातानां प्रहवनान्तं दैवसिकम् अत्ययं गृह्णीयात्

teṣv ananujñātānāṃ prahavanāntaṃ daivasikam atyayaṃ gṛhṇīyāt

---

2.25.38

सुराकिण्वविचयं स्त्रियो बालाश् च कुर्युः

surākiṇvavicayaṃ striyo bālāś ca kuryuḥ

---

2.25.39

अराजपण्याः पञ्चकं शतं शुल्कं दद्युः, सुरकामेदकारिष्टमधुफलाम्लाम्लशीधूनां च // कz02.25.40अब्/ अह्नश् च विक्रयं ज्ञात्वा व्याजीं मानहिरण्ययोः / कz02.25.40च्द्/ तथा वैधरणं कुर्याद् उचितं चानुवर्तयेत् //ए (षुपेर्विसोर् ओf (अनिमल्-)स्लौघ्तेर्)

arājapaṇyāḥ pañcakaṃ śataṃ śulkaṃ dadyuḥ, surakāmedakāriṣṭamadhuphalāmlāmlaśīdhūnāṃ ca // kaz02.25.40ab/ ahnaś ca vikrayaṃ jñātvā vyājīṃ mānahiraṇyayoḥ / kaz02.25.40cd/ tathā vaidharaṇaṃ kuryād ucitaṃ cānuvartayet //e (ṣupervisor of (animal-)slaughter)

2.26.1

सूनाध्यक्षः प्रदिष्टाभयानाम् अभयवनवासिनां च मृगपशुपक्षिमत्स्यानां बन्धवधहिंसायाम् उत्तमं दण्डं कारयेत्, कुटुम्बिनाम् अभयवनपरिग्रहेषु मध्यमम्

sūnādhyakṣaḥ pradiṣṭābhayānām abhayavanavāsināṃ ca mṛgapaśupakṣimatsyānāṃ bandhavadhahiṃsāyām uttamaṃ daṇḍaṃ kārayet, kuṭumbinām abhayavanaparigraheṣu madhyamam

---

2.26.2

अप्रवृत्तवधानां मत्स्यपक्षिणां बन्धवधहिंसायां पादोनसप्तविंशतिपणम् अत्ययं कुर्यात्, मृगपशूनां द्विगुणम्

apravṛttavadhānāṃ matsyapakṣiṇāṃ bandhavadhahiṃsāyāṃ pādonasaptaviṃśatipaṇam atyayaṃ kuryāt, mṛgapaśūnāṃ dviguṇam

---

2.26.3

प्रवृत्तहिंसानाम् अपरिगृहीतानां षड्भागं गृह्णीयात्, मत्स्यपक्षिणां दशभागं वाधिकम्, मृगपशूनां शुल्कं वाधिकम्

pravṛttahiṃsānām aparigṛhītānāṃ ṣaḍbhāgaṃ gṛhṇīyāt, matsyapakṣiṇāṃ daśabhāgaṃ vādhikam, mṛgapaśūnāṃ śulkaṃ vādhikam

---

2.26.4

पक्षिमृगाणां जीवत् षड्भागम् अभयवनेषु प्रमुञ्चेत्

pakṣimṛgāṇāṃ jīvat ṣaḍbhāgam abhayavaneṣu pramuñcet

---

2.26.5

सामुद्रहस्त्यश्वपुरुषवृषगर्दभाकृतयो मत्स्याः सारसा नादेयास् तटाककुल्योद्भवा वा क्रौञ्चोत्क्रोशकदात्यूहहंसचक्रवाकजीवन्जीवकभृङ्गराजचकोरमत्तकोकिलमयूरशुकमदनशारिका विहारपक्षिणो मङ्गल्याश् चान्येअपि प्राणिनः पक्षिमृगा हिंसाबाधेभ्यो रक्ष्याः

sāmudrahastyaśvapuruṣavṛṣagardabhākṛtayo matsyāḥ sārasā nādeyās taṭākakulyodbhavā vā krauñcotkrośakadātyūhahaṃsacakravākajīvanjīvakabhṛṅgarājacakoramattakokilamayūraśukamadanaśārikā vihārapakṣiṇo maṅgalyāś cānyeapi prāṇinaḥ pakṣimṛgā hiṃsābādhebhyo rakṣyāḥ

---

2.26.6

रक्षातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः

rakṣātikrame pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

2.26.7

मृगपशूनाम् अनस्थिमांसं सद्योहतं विक्रीणीरन्

mṛgapaśūnām anasthimāṃsaṃ sadyohataṃ vikrīṇīran

---

2.26.8

अस्थिमतः प्रतिपातं दद्युः

asthimataḥ pratipātaṃ dadyuḥ

---

2.26.9

तुलाहीने हीनाष्टगुणम्

tulāhīne hīnāṣṭaguṇam

---

2.26.10

वत्सो वृषो धेनुश् चैषाम् अवध्याः

vatso vṛṣo dhenuś caiṣām avadhyāḥ

---

2.26.11

घ्नतः पञ्चाशत्को दण्डः, क्लिष्टघातं घातयतश् च

ghnataḥ pañcāśatko daṇḍaḥ, kliṣṭaghātaṃ ghātayataś ca

---

2.26.12

परिशूनम् अशिरःपादास्थि विगन्धं स्वयंमृतं च न विक्रीणीरन्

pariśūnam aśiraḥpādāsthi vigandhaṃ svayaṃmṛtaṃ ca na vikrīṇīran

---

2.26.13

अन्यथा द्वादशपणो दण्डः // कz02.26.14अब्/ दुष्टाः पशुमृगव्याला मत्स्यश् चाभयचारिणः / कz02.26.14च्द्/ अन्यत्र गुप्तिस्थानेभ्यो वधबन्धम् अवाप्नुयुः //ए (षुपेरिन्तेन्देन्त् ओf चोउर्तेसन्स्)

anyathā dvādaśapaṇo daṇḍaḥ // kaz02.26.14ab/ duṣṭāḥ paśumṛgavyālā matsyaś cābhayacāriṇaḥ / kaz02.26.14cd/ anyatra guptisthānebhyo vadhabandham avāpnuyuḥ //e (ṣuperintendent of courtesans)

2.27.1

गणिकाध्यक्षो गणिकान्वयाम् अगणिकान्वयां वा रूपयौवनशिल्पसम्पन्नां सहस्रेण गणिकां कारयेत्, कुटुम्बार्धेन प्रतिगणिकाम्

gaṇikādhyakṣo gaṇikānvayām agaṇikānvayāṃ vā rūpayauvanaśilpasampannāṃ sahasreṇa gaṇikāṃ kārayet, kuṭumbārdhena pratigaṇikām

---

2.27.2

निष्पतिताप्रेतयोर् दुहिता भगिनी वा कुटुम्बं भरेत, माता वा प्रतिगणिकां स्थापयेत्

niṣpatitāpretayor duhitā bhaginī vā kuṭumbaṃ bhareta, mātā vā pratigaṇikāṃ sthāpayet

---

2.27.3

तासाम् अभावे राजा हरेत्

tāsām abhāve rājā haret

---

2.27.4

सौभाग्यालंकारवृद्ध्या सहस्रेण वारं कनिष्ठं मध्यमम् उत्तमं वारोपयेत् छत्रभृङ्गारव्यजनशिबिकापीठिकारथेषु च विशेषार्थम्

saubhāgyālaṃkāravṛddhyā sahasreṇa vāraṃ kaniṣṭhaṃ madhyamam uttamaṃ vāropayet chatrabhṛṅgāravyajanaśibikāpīṭhikāratheṣu ca viśeṣārtham

---

2.27.5

सौभाग्यभङ्गे मातृकां कुर्यात्

saubhāgyabhaṅge mātṛkāṃ kuryāt

---

2.27.6

निष्क्रयश् चतुर्विंशतिसाहस्रो गणिकायाः, द्वादशसाहस्रो गणिकापुत्रस्य

niṣkrayaś caturviṃśatisāhasro gaṇikāyāḥ, dvādaśasāhasro gaṇikāputrasya

---

2.27.7

अष्टवर्षात् प्रभृति राज्ञः कुशीलवकर्म कुर्यात्

aṣṭavarṣāt prabhṛti rājñaḥ kuśīlavakarma kuryāt

---

2.27.8

गणिकादासी भग्नभोगा कोष्ठागारे महानसे वा कर्म कुर्यात्

gaṇikādāsī bhagnabhogā koṣṭhāgāre mahānase vā karma kuryāt

---

2.27.9

अविशन्ती सपादपणम् अवरुद्धा मासवेतनं दद्यात्

aviśantī sapādapaṇam avaruddhā māsavetanaṃ dadyāt

---

2.27.10

भोगं दायमायं व्ययम् आयतिं च गणिकाया निबन्धयेत्, अतिव्ययकर्म च वारयेत्

bhogaṃ dāyamāyaṃ vyayam āyatiṃ ca gaṇikāyā nibandhayet, ativyayakarma ca vārayet

---

2.27.11

मातृहस्ताद् अन्यत्र अभरणन्यासे सपादचतुष्पणो दण्डः

mātṛhastād anyatra abharaṇanyāse sapādacatuṣpaṇo daṇḍaḥ

---

2.27.12

स्वापतेयं विक्रयम् आधानं वा नयन्त्याः सपादपञ्चाशत्पणः पणोअर्धपणच्छेदने

svāpateyaṃ vikrayam ādhānaṃ vā nayantyāḥ sapādapañcāśatpaṇaḥ paṇoardhapaṇacchedane

---

2.27.13

अकामायाः कुमार्या वा साहसे उत्तमो दण्डः, सकामायाः पूर्वः साहसदण्डः

akāmāyāḥ kumāryā vā sāhase uttamo daṇḍaḥ, sakāmāyāḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

2.27.14

गणिकाम् अकामां रुन्धतो निष्पातयतो वा व्रणविदारणेन वा रूपंउपघ्नतः सहस्रं दण्डः

gaṇikām akāmāṃ rundhato niṣpātayato vā vraṇavidāraṇena vā rūpaṃupaghnataḥ sahasraṃ daṇḍaḥ

---

2.27.15

स्थान्विशेषेण वा दण्डवृद्धिः आनिष्क्रयद्विगुणात्

sthānviśeṣeṇa vā daṇḍavṛddhiḥ āniṣkrayadviguṇāt

---

2.27.16

प्राप्ताधिकारं गणिकां घतयतो निष्क्रयत्रिगुणो दण्डः

prāptādhikāraṃ gaṇikāṃ ghatayato niṣkrayatriguṇo daṇḍaḥ

---

2.27.17

मातृकादुहितृकारूपदासीनां घाते उत्तमः साहसदण्डः

mātṛkāduhitṛkārūpadāsīnāṃ ghāte uttamaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

2.27.18

सर्वत्र प्रथमेअपराधे प्रथमः, द्वितीये द्विगुणः, तृतीये त्रिगुणः, चतुर्थे यथाकामी स्यात्

sarvatra prathameaparādhe prathamaḥ, dvitīye dviguṇaḥ, tṛtīye triguṇaḥ, caturthe yathākāmī syāt

---

2.27.19

राजाज्ञया पुरुषम् अनभिगच्छन्ती गणिका शिफासहस्रं लभेएत, पञ्चसहस्रं वा दण्डः

rājājñayā puruṣam anabhigacchantī gaṇikā śiphāsahasraṃ labheeta, pañcasahasraṃ vā daṇḍaḥ

---

2.27.20

भोगं गृहीत्वा द्विषत्या भोगद्विगुणो दण्डः

bhogaṃ gṛhītvā dviṣatyā bhogadviguṇo daṇḍaḥ

---

2.27.21

वसतिभोगापहारे भोगम् अष्टगुणं दद्याद् अन्यत्र व्याधिपुरुषदोषेभ्यः

vasatibhogāpahāre bhogam aṣṭaguṇaṃ dadyād anyatra vyādhipuruṣadoṣebhyaḥ

---

2.27.22

पुरुषं घ्नत्याश् चिताप्रतापेअप्सु प्रवेशनं वा

puruṣaṃ ghnatyāś citāpratāpeapsu praveśanaṃ vā

---

2.27.23

गणिकाभरणम् अर्थं भोगं वापहरतोअष्टगुणो दण्डः

gaṇikābharaṇam arthaṃ bhogaṃ vāpaharatoaṣṭaguṇo daṇḍaḥ

---

2.27.24

गणिका भोगम् आयतिं पुरुषं च निवेदयेत्

gaṇikā bhogam āyatiṃ puruṣaṃ ca nivedayet

---

2.27.25

एतेन नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवप्लवकसौभिकचारणानां स्त्रीव्यवहारिणां स्त्रियो गूढाजीवाश् च व्याख्याताः

etena naṭanartakagāyanavādakavāgjīvanakuśīlavaplavakasaubhikacāraṇānāṃ strīvyavahāriṇāṃ striyo gūḍhājīvāś ca vyākhyātāḥ

---

2.27.26

तेषां तूर्यम् आगन्तुकं पञ्चपणं प्रेक्षावेतनं दद्यात्

teṣāṃ tūryam āgantukaṃ pañcapaṇaṃ prekṣāvetanaṃ dadyāt

---

2.27.27

रूपाजीवा भोगद्वयगुणं मासं दद्युः

rūpājīvā bhogadvayaguṇaṃ māsaṃ dadyuḥ

---

2.27.28

गीतवाद्यपाठ्यनृत्यनाट्याक्षरचित्रवीणावेणुमृदङ्गपरचित्तज्ञानगन्धमाल्यसम्यूहनसंवादनसंवाहनवैशिककलाज्ञानानि गणिका दासी रङ्गोपजीविनीश् च ग्राहयतो राजमण्डलाद् आजीवं कुर्यात्

gītavādyapāṭhyanṛtyanāṭyākṣaracitravīṇāveṇumṛdaṅgaparacittajñānagandhamālyasamyūhanasaṃvādanasaṃvāhanavaiśikakalājñānāni gaṇikā dāsī raṅgopajīvinīś ca grāhayato rājamaṇḍalād ājīvaṃ kuryāt

---

2.27.29

गणिकापुत्रान् रङ्गोपजीविनां च मुख्यान् निष्पादयेयुः, सर्वतालावचराणां च // कz02.27.30अब्/ संज्ञाभाषान्तरज्ञाश् च स्त्रियस् तेषाम् अनात्मसु / कz02.27.30च्द्/ चारघातप्रमादार्थं प्रयोज्या बन्धुवाहनाः //ए (चोन्त्रोल्लेर् ओf स्हिप्पिन्ग्)

gaṇikāputrān raṅgopajīvināṃ ca mukhyān niṣpādayeyuḥ, sarvatālāvacarāṇāṃ ca // kaz02.27.30ab/ saṃjñābhāṣāntarajñāś ca striyas teṣām anātmasu / kaz02.27.30cd/ cāraghātapramādārthaṃ prayojyā bandhuvāhanāḥ //e (controller of shipping)

2.28.1

नावध्यक्षः समुद्रसम्याननदीमुखतरप्रचारान् देवसरोविसरोनदीतरांश् च स्थानीयादिष्व् अवेक्षेत

nāvadhyakṣaḥ samudrasamyānanadīmukhatarapracārān devasarovisaronadītarāṃś ca sthānīyādiṣv avekṣeta

---

2.28.2

तद्वेलाकूलग्रामाः क्लृप्तं दद्युः

tadvelākūlagrāmāḥ klṛptaṃ dadyuḥ

---

2.28.3

मत्स्यबन्धका नौकाभाटकं षड्भागं दद्युः

matsyabandhakā naukābhāṭakaṃ ṣaḍbhāgaṃ dadyuḥ

---

2.28.4

पत्तनानुवृत्तं शुल्कभागं वणिजो दद्युः, यात्रावेतनं राजनौभिः सम्पतन्तः

pattanānuvṛttaṃ śulkabhāgaṃ vaṇijo dadyuḥ, yātrāvetanaṃ rājanaubhiḥ sampatantaḥ

---

2.28.5

शङ्खमुक्ताग्राहिणो नौभाटकं दद्युः, स्वनौभिर् वा तरेयुः

śaṅkhamuktāgrāhiṇo naubhāṭakaṃ dadyuḥ, svanaubhir vā tareyuḥ

---

2.28.6

अध्यक्षश् चैषां खन्यध्यक्षेण व्याख्यातः

adhyakṣaś caiṣāṃ khanyadhyakṣeṇa vyākhyātaḥ

---

2.28.7

पत्तनाध्यक्षनिबद्धं पण्यपत्तनचारित्रं नावध्यक्षः पालयेत्

pattanādhyakṣanibaddhaṃ paṇyapattanacāritraṃ nāvadhyakṣaḥ pālayet

---

2.28.8

मूढवाताहता नावः पितेवानुगृह्णीयात्

mūḍhavātāhatā nāvaḥ pitevānugṛhṇīyāt

---

2.28.9

उदकप्राप्तं पण्यम् अशुल्कम् अर्धशुल्कं वा कुर्यात्

udakaprāptaṃ paṇyam aśulkam ardhaśulkaṃ vā kuryāt

---

2.28.10

यथानिर्दिष्टाश् चैताः पण्यपत्तनयात्राकालेषु प्रेषयेत्

yathānirdiṣṭāś caitāḥ paṇyapattanayātrākāleṣu preṣayet

---

2.28.11

सम्यातीर् नावः क्षेत्रानुगताः शुल्कं याचेत्

samyātīr nāvaḥ kṣetrānugatāḥ śulkaṃ yācet

---

2.28.12

हिंस्रिका निर्घातयेत्, अमित्रविषयातिगाः पण्यपत्तनचारित्रोपघातिकाश् च

hiṃsrikā nirghātayet, amitraviṣayātigāḥ paṇyapattanacāritropaghātikāś ca

---

2.28.13

शासकनिर्यामकदात्र..रश्मिग्राहकोत्सेचकाधिष्ठिताश् च महानावो हेमन्तग्रीष्मतार्यासु महानदीषु प्रयोजयेत्, क्षुद्रिकाः क्षुद्रिकासु वर्षास्राविणीषु

śāsakaniryāmakadātra..raśmigrāhakotsecakādhiṣṭhitāś ca mahānāvo hemantagrīṣmatāryāsu mahānadīṣu prayojayet, kṣudrikāḥ kṣudrikāsu varṣāsrāviṇīṣu

---

2.28.14

बाधतीर्थाश् चैताः कार्या राजद्विष्टकारिणां तरणभयात्

bādhatīrthāś caitāḥ kāryā rājadviṣṭakāriṇāṃ taraṇabhayāt

---

2.28.15

अकालेअतीर्थे च तरतः पूर्वः साहसदण्डः

akāleatīrthe ca tarataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

2.28.16

काले तीर्थे चानिषृष्टतारिणः पादोनसप्तविंशतिपणस् तरात्ययः

kāle tīrthe cāniṣṛṣṭatāriṇaḥ pādonasaptaviṃśatipaṇas tarātyayaḥ

---

2.28.17

कैवर्तकाष्टतृणभारपुष्पफलवाटषण्डगोपालकानाम् अनत्ययः, सम्भाव्यदूतानुपातिनां च सेनाभाण्डप्रयोगाणां च स्वतरणैस् तरताम्, बीजभक्तद्रव्योपस्करांश् चानूपग्रामाणां तारयताम्

kaivartakāṣṭatṛṇabhārapuṣpaphalavāṭaṣaṇḍagopālakānām anatyayaḥ, sambhāvyadūtānupātināṃ ca senābhāṇḍaprayogāṇāṃ ca svataraṇais taratām, bījabhaktadravyopaskarāṃś cānūpagrāmāṇāṃ tārayatām

---

2.28.18

ब्राह्मणप्रव्रजितबालवृद्धव्याधितशासनहरगर्भिण्यो नावध्यक्षमुद्राभिस् तरेयुः

brāhmaṇapravrajitabālavṛddhavyādhitaśāsanaharagarbhiṇyo nāvadhyakṣamudrābhis tareyuḥ

---

2.28.19

कृतप्रवेशाः पारविषयिकाः सार्थप्रमाणा वा प्रविशेयुः

kṛtapraveśāḥ pāraviṣayikāḥ sārthapramāṇā vā praviśeyuḥ

---

2.28.20

परस्य भार्यां कन्यां वित्तं वापहरन्तं शवित्तं वापहरन्तं शङ्कितम् आविग्नम् उद्भाण्डीकृतं महाभाण्डेन मूर्ध्नि भारेणावच्छादयन्तं सद्योगृहीतलिङ्गिनम् अलिङ्गिनं वा प्रव्रजितम् अलक्ष्यव्याधितं भयविकारिणं गूढसारभाण्डशासनशस्त्राग्नियोगं विषहस्तं दीर्घपथिकम् अमुद्रं चोपग्राहयेत्

parasya bhāryāṃ kanyāṃ vittaṃ vāpaharantaṃ śavittaṃ vāpaharantaṃ śaṅkitam āvignam udbhāṇḍīkṛtaṃ mahābhāṇḍena mūrdhni bhāreṇāvacchādayantaṃ sadyogṛhītaliṅginam aliṅginaṃ vā pravrajitam alakṣyavyādhitaṃ bhayavikāriṇaṃ gūḍhasārabhāṇḍaśāsanaśastrāgniyogaṃ viṣahastaṃ dīrghapathikam amudraṃ copagrāhayet

---

2.28.21

क्षुद्रपशुर् मनुष्यश् च सभारो माषकं दद्यात्, शिरोभारः कायभारो गवाश्वं च द्वौ, उष्ट्रमहिषं चतुरः, पञ्च लभुयानम्, षड् गोलिङ्गम्, सप्त शकटम्, पन्यभारः पादम्

kṣudrapaśur manuṣyaś ca sabhāro māṣakaṃ dadyāt, śirobhāraḥ kāyabhāro gavāśvaṃ ca dvau, uṣṭramahiṣaṃ caturaḥ, pañca labhuyānam, ṣaḍ goliṅgam, sapta śakaṭam, panyabhāraḥ pādam

---

2.28.22

तेन भाण्डभारो व्याख्यातः

tena bhāṇḍabhāro vyākhyātaḥ

---

2.28.23

द्विगुणो महानदीषु तरः

dviguṇo mahānadīṣu taraḥ

---

2.28.24

क्लृप्तम् आनूपग्रामा भक्तवेतनं दद्युः

klṛptam ānūpagrāmā bhaktavetanaṃ dadyuḥ

---

2.28.25

प्रत्यन्तेषु तराः शुल्कम् आतिवाहिकं वर्तनीं च गृह्णीयुः, निर्गच्छतश् चामुद्रद्रव्यस्य भाण्डं हरेयुः, अतिभारेणावेलायाम् अतिर्थे तरतश् च

pratyanteṣu tarāḥ śulkam ātivāhikaṃ vartanīṃ ca gṛhṇīyuḥ, nirgacchataś cāmudradravyasya bhāṇḍaṃ hareyuḥ, atibhāreṇāvelāyām atirthe tarataś ca

---

2.28.26

पुरुषोपकरणहीनायाम् असंस्कृतायां वा नावि विपन्नायां नावध्ह्यक्षो नष्टं विनष्टं वाभ्यावहेत् // कz02.28.27अब्/ सप्ताहवृत्ताम् आषाढीं कार्त्तिकीं चान्तरा तरः / कz02.28.27च्द्/ कार्मिकः प्रत्ययं दद्यान् नित्यं चाह्निकम् आवहेत् //ए (षुपेरिन्तेन्देन्त् ओf चत्त्ले)

puruṣopakaraṇahīnāyām asaṃskṛtāyāṃ vā nāvi vipannāyāṃ nāvadhhyakṣo naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ vābhyāvahet // kaz02.28.27ab/ saptāhavṛttām āṣāḍhīṃ kārttikīṃ cāntarā taraḥ / kaz02.28.27cd/ kārmikaḥ pratyayaṃ dadyān nityaṃ cāhnikam āvahet //e (ṣuperintendent of cattle)

2.29.1

गोअध्यक्षो वेतनोपग्राहिकं करप्रतिकरं भग्नोत्सृष्टकं भागानुप्रविष्टकं व्रजपर्यग्रं नष्टं विनष्टं क्षीरघृतसंजातं चोपलभेत

goadhyakṣo vetanopagrāhikaṃ karapratikaraṃ bhagnotsṛṣṭakaṃ bhāgānupraviṣṭakaṃ vrajaparyagraṃ naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ kṣīraghṛtasaṃjātaṃ copalabheta

---

2.29.2

गोपालकपिण्डारकदोहकमन्थकलुब्धकाः शतं शतं धेनूनां हिरण्यभृताः पालयेयुः

gopālakapiṇḍārakadohakamanthakalubdhakāḥ śataṃ śataṃ dhenūnāṃ hiraṇyabhṛtāḥ pālayeyuḥ

---

2.29.3

क्षीरघृतभृता हि वत्सान् उपहन्युः / इति वेतनोपग्राहिकम्

kṣīraghṛtabhṛtā hi vatsān upahanyuḥ / iti vetanopagrāhikam

---

2.29.4

जरद्गुधेनुगर्भिणीपष्ठौहीवत्सतरीणां समविभागं रूपशतम् एकः पालयेत्

jaradgudhenugarbhiṇīpaṣṭhauhīvatsatarīṇāṃ samavibhāgaṃ rūpaśatam ekaḥ pālayet

---

2.29.5

घृतस्याष्टौ वारकान् पणिकं पुच्छम् अङ्कचर्म च वार्षिकं दद्यात् / इति करप्रतिकरः

ghṛtasyāṣṭau vārakān paṇikaṃ puccham aṅkacarma ca vārṣikaṃ dadyāt / iti karapratikaraḥ

---

2.29.6

व्याधितान्यङ्गानन्यदोहीदुर्दोहापुत्रघ्नीनां च समविभागं रूपशतं पालयन्तस् तज्जातिकं भागं दद्युः / इति भग्नोत्षृष्टकम्

vyādhitānyaṅgānanyadohīdurdohāputraghnīnāṃ ca samavibhāgaṃ rūpaśataṃ pālayantas tajjātikaṃ bhāgaṃ dadyuḥ / iti bhagnotṣṛṣṭakam

---

2.29.7

परचक्राटवीभयाद् अनुप्रविष्टानां पशूनां पालनधर्मेण दशभगं दद्युः / इति भागानुप्रविष्टकम्

paracakrāṭavībhayād anupraviṣṭānāṃ paśūnāṃ pālanadharmeṇa daśabhagaṃ dadyuḥ / iti bhāgānupraviṣṭakam

---

2.29.8

वत्सा वत्सतरा दम्या वहिनो वृषा उक्षाणश् च पुंगवाः, युगवाहनशकटवहा वृषभाः सूनामहिषाः पृष्टस्कन्धवाहिनश् च महिषाः, वत्सिका वत्सतरी पष्टहुही गर्भिणी धेनुश् चाप्रजाता वन्ध्याश् च गावो महिष्यश् च, मासद्विमासजातास् तासाम् उपजा वत्सा वत्सिकाश् च

vatsā vatsatarā damyā vahino vṛṣā ukṣāṇaś ca puṃgavāḥ, yugavāhanaśakaṭavahā vṛṣabhāḥ sūnāmahiṣāḥ pṛṣṭaskandhavāhinaś ca mahiṣāḥ, vatsikā vatsatarī paṣṭahuhī garbhiṇī dhenuś cāprajātā vandhyāś ca gāvo mahiṣyaś ca, māsadvimāsajātās tāsām upajā vatsā vatsikāś ca

---

2.29.9

मासद्विमासजातान् अङ्कयेत्

māsadvimāsajātān aṅkayet

---

2.29.10

मासद्विमासपर्युषितम् अङ्कयेत्

māsadvimāsaparyuṣitam aṅkayet

---

2.29.11

अङ्कं चिह्नं वर्णं शृङ्गान्तरं च लक्षणम् एवम् उपजा निबन्धयेत् / इति व्रजपर्यग्रम्

aṅkaṃ cihnaṃ varṇaṃ śṛṅgāntaraṃ ca lakṣaṇam evam upajā nibandhayet / iti vrajaparyagram

---

2.29.12

चोरहृतम् अन्ययूथप्रविष्टम् अवलीनं वा नष्टम्

corahṛtam anyayūthapraviṣṭam avalīnaṃ vā naṣṭam

---

2.29.13

पङ्कविषमव्याधिजरातोयाहारावसन्नं वृक्षतटकाष्ठशिलाभिहतम् ईशानव्यालसर्पग्राहदावाग्निविपन्नं विनष्टम्

paṅkaviṣamavyādhijarātoyāhārāvasannaṃ vṛkṣataṭakāṣṭhaśilābhihatam īśānavyālasarpagrāhadāvāgnivipannaṃ vinaṣṭam

---

2.29.14

प्रमादाद् अभ्यावहेयुः

pramādād abhyāvaheyuḥ

---

2.29.15

एवं रूपाग्रं विद्यात्

evaṃ rūpāgraṃ vidyāt

---

2.29.16

स्वयं हन्ता घातयिता हर्ता हारयिता च वध्यः

svayaṃ hantā ghātayitā hartā hārayitā ca vadhyaḥ

---

2.29.17

परपशूनां राजाङ्केन परिवर्तयिता रूपस्य पूर्वं साहसदण्डं दद्यात्

parapaśūnāṃ rājāṅkena parivartayitā rūpasya pūrvaṃ sāhasadaṇḍaṃ dadyāt

---

2.29.18

स्वदेशीयानां चोरहृतं प्रत्यानीय पणितं रूपं हरेत्

svadeśīyānāṃ corahṛtaṃ pratyānīya paṇitaṃ rūpaṃ haret

---

2.29.19

परदेशीयानां मोक्षयितार्धं हरेत्

paradeśīyānāṃ mokṣayitārdhaṃ haret

---

2.29.20

बालवृद्धव्याधितानां गोपालकाः प्रतिकुर्युः

bālavṛddhavyādhitānāṃ gopālakāḥ pratikuryuḥ

---

2.29.21

लुब्धकश्वगणिभिर् अपास्तस् तेनाव्यालपराबाधभयम् ऋतुविभक्तम् अरण्यं चारयेयुः

lubdhakaśvagaṇibhir apāstas tenāvyālaparābādhabhayam ṛtuvibhaktam araṇyaṃ cārayeyuḥ

---

2.29.22

सर्पव्यालत्रासनार्थं गोचरानुपातज्ञानार्थं च त्रस्नूनां घण्टातूर्यं च बध्नीयुः

sarpavyālatrāsanārthaṃ gocarānupātajñānārthaṃ ca trasnūnāṃ ghaṇṭātūryaṃ ca badhnīyuḥ

---

2.29.23

समव्यूढतीर्थम् अकर्दमग्राहम् उदकम् अवतारयेयुः पालयेयुश् च

samavyūḍhatīrtham akardamagrāham udakam avatārayeyuḥ pālayeyuś ca

---

2.29.24

स्तेनव्यालसर्पग्राहगृहीतं व्याधिजरावसन्नं चावेदयेयुः, अन्यथा रूपमूल्यं भजेरन्

stenavyālasarpagrāhagṛhītaṃ vyādhijarāvasannaṃ cāvedayeyuḥ, anyathā rūpamūlyaṃ bhajeran

---

2.29.25

कारणमृतस्याङ्कचर्म गोमहिषस्य, कर्णलक्षणम् अजाविकानाम्, पुच्छम् अङ्कचर्म चाश्वखरोष्ट्राणाम्, बालचर्मबस्तिपित्तस्नायुदन्तखुरशृङ्गास्थीनि चाहरेयुः

kāraṇamṛtasyāṅkacarma gomahiṣasya, karṇalakṣaṇam ajāvikānām, puccham aṅkacarma cāśvakharoṣṭrāṇām, bālacarmabastipittasnāyudantakhuraśṛṅgāsthīni cāhareyuḥ

---

2.29.26

मांसम् आर्द्रं शुष्कं वा विक्रीणीयुः

māṃsam ārdraṃ śuṣkaṃ vā vikrīṇīyuḥ

---

2.29.27

उदश्वित्श्ववराहेभ्यो दद्युः

udaśvitśvavarāhebhyo dadyuḥ

---

2.29.28

कूर्चिकां सेनाभक्तार्थम् आहरेयुः

kūrcikāṃ senābhaktārtham āhareyuḥ

---

2.29.29

किलाटो घाणपिण्याकक्लेदार्थः

kilāṭo ghāṇapiṇyākakledārthaḥ

---

2.29.30

पशुविक्रेता पादिकं रूपं दद्यात्

paśuvikretā pādikaṃ rūpaṃ dadyāt

---

2.29.31

वर्षाशरद्धेमन्तान् उभयतःकालं दुह्युः, शिशिरवसन्तग्रीष्मान् एककालम्

varṣāśaraddhemantān ubhayataḥkālaṃ duhyuḥ, śiśiravasantagrīṣmān ekakālam

---

2.29.32

द्वितीयकालदोग्धुर् अङ्गुष्ठच्छेदो दण्डः

dvitīyakāladogdhur aṅguṣṭhacchedo daṇḍaḥ

---

2.29.33

दोहनकालम् अतिक्रामतस् तत्फलहानं दण्डः

dohanakālam atikrāmatas tatphalahānaṃ daṇḍaḥ

---

2.29.34

एतेन नस्यदम्ययुगपिङ्गनवर्तनकाला व्याख्याताः

etena nasyadamyayugapiṅganavartanakālā vyākhyātāḥ

---

2.29.35

क्षीरद्रोणे गवां घृतप्रस्थः, पञ्चभागाधिको महिषीणाम्, द्विभागाधिकोअजावीनाम्

kṣīradroṇe gavāṃ ghṛtaprasthaḥ, pañcabhāgādhiko mahiṣīṇām, dvibhāgādhikoajāvīnām

---

2.29.36

मन्थो वा सर्वेषां प्रमाणम्

mantho vā sarveṣāṃ pramāṇam

---

2.29.37

भूमितृणोदकविशेषाद्द् हि क्षीरघृतवृद्धिर् भवति

bhūmitṛṇodakaviśeṣādd hi kṣīraghṛtavṛddhir bhavati

---

2.29.38

यूथवृषं वृषेणावपातयतः पूर्वः साहसदण्डः, घातयत उत्तमः

yūthavṛṣaṃ vṛṣeṇāvapātayataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, ghātayata uttamaḥ

---

2.29.39

वर्णावरोधेन दशती रक्षा

varṇāvarodhena daśatī rakṣā

---

2.29.40

उपनिवेशदिग्विभागो गोप्रचाराद् बलान्वयतो वा गवां रक्षासामर्थ्याच् च

upaniveśadigvibhāgo gopracārād balānvayato vā gavāṃ rakṣāsāmarthyāc ca

---

2.29.41

अजावीनां षण्मासिकीमूर्णां ग्राहयेत्

ajāvīnāṃ ṣaṇmāsikīmūrṇāṃ grāhayet

---

2.29.42

तेनाश्वखरोष्ट्रवराहव्रजा व्याख्याताः

tenāśvakharoṣṭravarāhavrajā vyākhyātāḥ

---

2.29.43

बलीवर्दानां नस्याश्वभद्रगतिवाहिनां यवसस्यार्धभारस् तृणस्य द्विगुणम्, तुला घाणपिण्याकस्य, दशाढकं कणकुण्डकस्य, पञ्चपलिकं मुखलवनम्, तैलकुडुबो नस्यं प्रस्थः पानं, मांसतुला, दध्नश् चाढकम्, यवद्रोणं माषाणां वा पुलाकः, क्षीरद्रोणम् अर्धाढकं वा सुरायाः स्नेहप्रस्थः क्षारदशपलं शृङ्गिबेरपलं च प्रतिपानम्

balīvardānāṃ nasyāśvabhadragativāhināṃ yavasasyārdhabhāras tṛṇasya dviguṇam, tulā ghāṇapiṇyākasya, daśāḍhakaṃ kaṇakuṇḍakasya, pañcapalikaṃ mukhalavanam, tailakuḍubo nasyaṃ prasthaḥ pānaṃ, māṃsatulā, dadhnaś cāḍhakam, yavadroṇaṃ māṣāṇāṃ vā pulākaḥ, kṣīradroṇam ardhāḍhakaṃ vā surāyāḥ snehaprasthaḥ kṣāradaśapalaṃ śṛṅgiberapalaṃ ca pratipānam

---

2.29.44

पादोनम् अश्वतरगोखराणाम्, द्विगुणं महिषोष्ट्राणाम्

pādonam aśvataragokharāṇām, dviguṇaṃ mahiṣoṣṭrāṇām

---

2.29.45

कर्मकरबलीवर्दानां पायनार्थानां च धेनूनां कर्मकालतः फलतश् च विधादानम्

karmakarabalīvardānāṃ pāyanārthānāṃ ca dhenūnāṃ karmakālataḥ phalataś ca vidhādānam

---

2.29.46

सर्वेषां तृणोदकप्राकाम्यम्

sarveṣāṃ tṛṇodakaprākāmyam

---

2.29.47

इति गोमण्डलं व्याख्यातम् // कz02.29.48अब्/ पञ्चर्षभं खराश्वानाम् अजावीनां दशर्षभम् / कz02.29.48च्द्/ शत्यं गोमहिषोष्ट्राणां यूथं कुर्याच् चतुर्वृषम् //ए (षुपेरिन्तेन्देन्त् ओf होर्सेस्)

iti gomaṇḍalaṃ vyākhyātam // kaz02.29.48ab/ pañcarṣabhaṃ kharāśvānām ajāvīnāṃ daśarṣabham / kaz02.29.48cd/ śatyaṃ gomahiṣoṣṭrāṇāṃ yūthaṃ kuryāc caturvṛṣam //e (ṣuperintendent of horses)

2.30.1

अश्वाध्यक्षः पण्यागारिकं क्रयोपागतम् आहवलब्धम् आजातं साहाय्यागतकं पणस्थितं यावत्कालिकं वाश्वपर्यग्रं कुलवयोवर्णचिह्नवर्गागमैर् लेखयेत्

aśvādhyakṣaḥ paṇyāgārikaṃ krayopāgatam āhavalabdham ājātaṃ sāhāyyāgatakaṃ paṇasthitaṃ yāvatkālikaṃ vāśvaparyagraṃ kulavayovarṇacihnavargāgamair lekhayet

---

2.30.2

अप्रशस्तन्यङ्गव्याधितांश् चावेदयेत्

apraśastanyaṅgavyādhitāṃś cāvedayet

---

2.30.3

कोशकोष्ठागाराभ्यां च गृहीत्वा मासलाभम् अश्ववाहश् चिन्तयेत्

kośakoṣṭhāgārābhyāṃ ca gṛhītvā māsalābham aśvavāhaś cintayet

---

2.30.4

अश्वविभवेनायताम् अश्वायाम् अद्विगुणविस्तारां चतुर्द्वारोपावर्तनमध्यां स-प्रग्रीवां प्रद्वारासनफलकयुक्तानां वानरमयूरपृषतनकुलचकोरशुकसारिकाकीर्णां शालां निवेशयेत्

aśvavibhavenāyatām aśvāyām adviguṇavistārāṃ caturdvāropāvartanamadhyāṃ sa-pragrīvāṃ pradvārāsanaphalakayuktānāṃ vānaramayūrapṛṣatanakulacakoraśukasārikākīrṇāṃ śālāṃ niveśayet

---

2.30.5

अश्वायाम् अचतुरश्रश्लक्ष्णफलकास्तारं स-खादनकोष्ठकं स-मूत्रपुरीषोत्सर्गम् एकैकशः प्रान्मुखम् उदन्मुखं वा स्थानं निवेशयेत्

aśvāyām acaturaśraślakṣṇaphalakāstāraṃ sa-khādanakoṣṭhakaṃ sa-mūtrapurīṣotsargam ekaikaśaḥ prānmukham udanmukhaṃ vā sthānaṃ niveśayet

---

2.30.6

शालावशेन वा दिग्विभागं कल्पयेत्

śālāvaśena vā digvibhāgaṃ kalpayet

---

2.30.7

वडवावृषकिशोराणाम् एकान्तेषु

vaḍavāvṛṣakiśorāṇām ekānteṣu

---

2.30.8

वडवायाः प्रजतायास् त्रिरात्रं घृतप्रस्थः पानम्

vaḍavāyāḥ prajatāyās trirātraṃ ghṛtaprasthaḥ pānam

---

2.30.9

अत ऊर्ध्वं सक्तुप्रस्थः स्नेहभैषज्यप्रतिपानं दशरात्रम्

ata ūrdhvaṃ saktuprasthaḥ snehabhaiṣajyapratipānaṃ daśarātram

---

2.30.10

ततः पुलाको यवसम् आर्तवश् चाहारः

tataḥ pulāko yavasam ārtavaś cāhāraḥ

---

2.30.11

दशरात्राद् ऊर्ध्वं किशोरस्य घृतचतुर्भागः सक्तुकुडुबः क्षीरप्रस्थश् चाहार आषण्मासात्

daśarātrād ūrdhvaṃ kiśorasya ghṛtacaturbhāgaḥ saktukuḍubaḥ kṣīraprasthaś cāhāra āṣaṇmāsāt

---

2.30.12

ततः परं मासोत्तरम् अर्धवृद्धिर् यवप्रस्थ आत्रिवर्षात्, द्रोण आचतुर्वर्षात्

tataḥ paraṃ māsottaram ardhavṛddhir yavaprastha ātrivarṣāt, droṇa ācaturvarṣāt

---

2.30.13

अत ऊर्ध्वं चतुर्वर्षः पञ्चवर्षो वा कर्मण्यः पूर्णप्रमाणः

ata ūrdhvaṃ caturvarṣaḥ pañcavarṣo vā karmaṇyaḥ pūrṇapramāṇaḥ

---

2.30.14

द्वात्रिंशदङ्गुलं मुखम् उत्तमाश्वस्य, पञ्चमुखान्य् आयामो, विंशत्यङ्गुला जङ्घा, चतुर्जङ्घ उत्सेधः

dvātriṃśadaṅgulaṃ mukham uttamāśvasya, pañcamukhāny āyāmo, viṃśatyaṅgulā jaṅghā, caturjaṅgha utsedhaḥ

---

2.30.15

त्र्यङ्गुलावरं मध्यमावरयोः

tryaṅgulāvaraṃ madhyamāvarayoḥ

---

2.30.16

शताङ्गुलः परिणाहः

śatāṅgulaḥ pariṇāhaḥ

---

2.30.17

पञ्चभागावरो मध्यमावरयोः

pañcabhāgāvaro madhyamāvarayoḥ

---

2.30.18

उत्तमाश्वस्य द्विद्रोणं शालिव्रीहियवप्रियङ्गूणाम् अर्धशुष्कम् अर्धसिद्धं वा मुद्गमाषाणां वा पुलाकः स्नेहप्रस्थश् च, पञ्चपलं लवणस्य, मांसं पञ्चाशत्पलिकं रसस्याढकं द्विगुणं वा दध्नः पिण्डक्लेदनार्थम्, क्षारपञ्चपलिकः सुरायाः प्रस्थः पयसो वा द्विगुणः प्रतिपानम्

uttamāśvasya dvidroṇaṃ śālivrīhiyavapriyaṅgūṇām ardhaśuṣkam ardhasiddhaṃ vā mudgamāṣāṇāṃ vā pulākaḥ snehaprasthaś ca, pañcapalaṃ lavaṇasya, māṃsaṃ pañcāśatpalikaṃ rasasyāḍhakaṃ dviguṇaṃ vā dadhnaḥ piṇḍakledanārtham, kṣārapañcapalikaḥ surāyāḥ prasthaḥ payaso vā dviguṇaḥ pratipānam

---

2.30.19

दीर्घपथभारक्लान्तानां च खादनार्थं स्नेहप्रस्थोअनुवासनं कुडुबो नस्यकर्मणः, यवसस्यार्धभारस् तृणस्य द्विगुणः षडरत्निपरिक्षेपः पुञ्जीलग्रहो वा

dīrghapathabhāraklāntānāṃ ca khādanārthaṃ snehaprasthoanuvāsanaṃ kuḍubo nasyakarmaṇaḥ, yavasasyārdhabhāras tṛṇasya dviguṇaḥ ṣaḍaratniparikṣepaḥ puñjīlagraho vā

---

2.30.20

पादावरम् एतन् मध्यमावरयोः

pādāvaram etan madhyamāvarayoḥ

---

2.30.21

उत्तमसमो रथ्यो वृषश् च मध्यमः

uttamasamo rathyo vṛṣaś ca madhyamaḥ

---

2.30.22

मध्यमसमश् चावरः

madhyamasamaś cāvaraḥ

---

2.30.23

पादहीनं वडवानां पारशमानां च

pādahīnaṃ vaḍavānāṃ pāraśamānāṃ ca

---

2.30.24

अतोअर्धं किशोराणां च

atoardhaṃ kiśorāṇāṃ ca

---

2.30.25

इति विधायोगः

iti vidhāyogaḥ

---

2.30.26

विधापाचकसूत्रग्राहकचिकित्सकाः प्रतिस्वादभाजः

vidhāpācakasūtragrāhakacikitsakāḥ pratisvādabhājaḥ

---

2.30.27

युद्धव्याधिजराकर्मक्षीणाः पिण्डगोचरिकाः स्युः //02.30.28/ असमरप्रयोग्याः पौरजानपदानाम् अर्थेन वृषा वडवास्व् आयोज्याः

yuddhavyādhijarākarmakṣīṇāḥ piṇḍagocarikāḥ syuḥ //02.30.28/ asamaraprayogyāḥ paurajānapadānām arthena vṛṣā vaḍavāsv āyojyāḥ

---

2.30.29

प्रयोग्यानाम् उत्तमाः काम्बोजसैन्धवारट्टवनायुजाः, मध्यमा बाह्लीकपापेयकसौवीरकतैतलाः, शेषाः प्रत्यवराः

prayogyānām uttamāḥ kāmbojasaindhavāraṭṭavanāyujāḥ, madhyamā bāhlīkapāpeyakasauvīrakataitalāḥ, śeṣāḥ pratyavarāḥ

---

2.30.30

तेषां तीष्क्णभद्रमन्दवशेन साम्नाह्यम् औपवाह्यकं वा कर्म प्रयोजयेत्

teṣāṃ tīṣkṇabhadramandavaśena sāmnāhyam aupavāhyakaṃ vā karma prayojayet

---

2.30.31

चतुरश्रं कर्माश्वस्य साम्नाह्यम्

caturaśraṃ karmāśvasya sāmnāhyam

---

2.30.32

वल्गनो नीचैर् गतो लङ्घनो घोरणो नारोष्ट्रश् चौपवाह्याः

valgano nīcair gato laṅghano ghoraṇo nāroṣṭraś caupavāhyāḥ

---

2.30.33

तत्रौपवेणुको वर्धमानको यमक आलीढप्लुतः पृथुगस्त्रिकचाली च वल्गनः

tatraupaveṇuko vardhamānako yamaka ālīḍhaplutaḥ pṛthugastrikacālī ca valganaḥ

---

2.30.34

स एव शिरःकर्णविशुद्धो नीचैर् गतः, षोडशमार्गो वा

sa eva śiraḥkarṇaviśuddho nīcair gataḥ, ṣoḍaśamārgo vā

---

2.30.35

प्रकीर्णकः प्रकीर्णोत्तरो निषण्णः पार्श्वानुवृत्त ऊर्मिमार्गः शरभक्रीडितः शरभप्लुतस् त्रितालो बाह्यानुवृत्तः पञ्चपाणिः सिंहायतः स्वाधूतः क्लिष्टः श्लिङ्गितो बृंहितः पुष्पाभिकीर्णश् चेति नीचैर् गतमार्गः

prakīrṇakaḥ prakīrṇottaro niṣaṇṇaḥ pārśvānuvṛtta ūrmimārgaḥ śarabhakrīḍitaḥ śarabhaplutas tritālo bāhyānuvṛttaḥ pañcapāṇiḥ siṃhāyataḥ svādhūtaḥ kliṣṭaḥ śliṅgito bṛṃhitaḥ puṣpābhikīrṇaś ceti nīcair gatamārgaḥ

---

2.30.36

कपिप्लुतो भेकप्लुतेणप्लुतैकपादप्लुतः कोकिलसंचार्युरस्यो बकचारी च लङ्घनः

kapipluto bhekapluteṇaplutaikapādaplutaḥ kokilasaṃcāryurasyo bakacārī ca laṅghanaḥ

---

2.30.37

काङ्को वारिकाङ्को मायूरोअर्धमायूरो नाकुलोर्धनाकुलो वाराहोअर्धवाराहश् चेति धोरणः

kāṅko vārikāṅko māyūroardhamāyūro nākulordhanākulo vārāhoardhavārāhaś ceti dhoraṇaḥ

---

2.30.38

संज्ञाप्रतिकारो नारोष्ट्रेति

saṃjñāpratikāro nāroṣṭreti

---

2.30.39

षण्णव द्वादशेति योजनान्य् ध्वा रथ्यानाम्, पञ्च योजनान्य् अर्धाष्टमानि दशेति पृष्ठवाहिनाम् अश्वानाम् अध्वा

ṣaṇṇava dvādaśeti yojanāny dhvā rathyānām, pañca yojanāny ardhāṣṭamāni daśeti pṛṣṭhavāhinām aśvānām adhvā

---

2.30.40

विक्रमो भद्राश्वासो भारवाह्य इति मार्गाः

vikramo bhadrāśvāso bhāravāhya iti mārgāḥ

---

2.30.41

विक्रमो वल्गितम् उपकण्ठम् उपजवो जवश् च धाराः

vikramo valgitam upakaṇṭham upajavo javaś ca dhārāḥ

---

2.30.42

तेषां बन्धनोपकरणं योग्याचार्याः प्रतिदिशेयुः, सांग्रामिकं रथाश्वालंकारं च सूताः

teṣāṃ bandhanopakaraṇaṃ yogyācāryāḥ pratidiśeyuḥ, sāṃgrāmikaṃ rathāśvālaṃkāraṃ ca sūtāḥ

---

2.30.43

अश्वानां चिकित्सकाः शरीरह्रासवृद्धिप्रतीकारम् ऋतुविभक्तं चाहारम्

aśvānāṃ cikitsakāḥ śarīrahrāsavṛddhipratīkāram ṛtuvibhaktaṃ cāhāram

---

2.30.44

सूत्रग्राहकाश्वबन्धकयावसिकविधापाचकस्थानपालकेशकारजाङ्गुलीविदश् च स्वकर्मभिर् अश्वान् आराधयेयुः

sūtragrāhakāśvabandhakayāvasikavidhāpācakasthānapālakeśakārajāṅgulīvidaś ca svakarmabhir aśvān ārādhayeyuḥ

---

2.30.45

कर्मातिक्रमे चैषां दिवसवेतनच्छेदनं कुर्यात्

karmātikrame caiṣāṃ divasavetanacchedanaṃ kuryāt

---

2.30.46

नीराजनोपरुद्धं वाहयतश् चिकित्सकोपरुद्धं वा द्वादशपणो दण्डः

nīrājanoparuddhaṃ vāhayataś cikitsakoparuddhaṃ vā dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

2.30.47

क्रियाभैषज्यसङ्गेन व्याधिवृद्धौ प्रतीकारद्विगुणो दण्डः

kriyābhaiṣajyasaṅgena vyādhivṛddhau pratīkāradviguṇo daṇḍaḥ

---

2.30.48

तदपराधेन वैलोम्ये पत्त्रमूल्यं दण्डः

tadaparādhena vailomye pattramūlyaṃ daṇḍaḥ

---

2.30.49

तेन गोमण्डलं खरोष्ट्रमहिषम् अजाविकं च व्याख्यातम् // कz02.30.50अब्/ द्विर् अह्नः स्नानम् अश्वानां गन्धमाल्यं च दापयेत् / कz02.30.50च्द्/ कृष्णसंधिषु भूतेज्याः शुक्लेषु स्वस्तिवाचनम् // कz02.30.51अब्/ नीराजनाम् आश्वयुजे कारयेन् नवमेअहनि / कz02.30.51च्द्/ यात्रादाव् अवसाने वा व्याधौ वा शान्तिके रतः //ए (षुपेरिन्तेन्देन्त् ओf एलेफन्त्स्)

tena gomaṇḍalaṃ kharoṣṭramahiṣam ajāvikaṃ ca vyākhyātam // kaz02.30.50ab/ dvir ahnaḥ snānam aśvānāṃ gandhamālyaṃ ca dāpayet / kaz02.30.50cd/ kṛṣṇasaṃdhiṣu bhūtejyāḥ śukleṣu svastivācanam // kaz02.30.51ab/ nīrājanām āśvayuje kārayen navameahani / kaz02.30.51cd/ yātrādāv avasāne vā vyādhau vā śāntike rataḥ //e (ṣuperintendent of elephants)

2.31.1

हस्त्यध्यक्षो हस्तिवनरक्षां दम्यकर्मक्षान्तानां हस्तिहस्तिनीकलभानां शालास्थानशय्याकर्मविधायवसप्रमाणं कर्मस्व् आयोगं बन्धनोपकरणं सांग्रामिकम् अलंकारं चिकित्सकानीकस्थौपस्थायिकवर्गं चानुतिष्ठेत्

hastyadhyakṣo hastivanarakṣāṃ damyakarmakṣāntānāṃ hastihastinīkalabhānāṃ śālāsthānaśayyākarmavidhāyavasapramāṇaṃ karmasv āyogaṃ bandhanopakaraṇaṃ sāṃgrāmikam alaṃkāraṃ cikitsakānīkasthaupasthāyikavargaṃ cānutiṣṭhet

---

2.31.2

हस्त्यायामद्विगुणोत्सेधविष्कम्भायामां हस्तिनीस्थानाधिकां सप्रग्रीवां कुमारीसंग्रहां प्रान्मुखीम् उदन्मुखीं वा शालां निवेशयेत्

hastyāyāmadviguṇotsedhaviṣkambhāyāmāṃ hastinīsthānādhikāṃ sapragrīvāṃ kumārīsaṃgrahāṃ prānmukhīm udanmukhīṃ vā śālāṃ niveśayet

---

2.31.3

हस्त्यायामचतुरश्रश्लक्ष्णालानस्तम्भफलकास्तरकं स-मूत्रपुरीषोत्सर्गं स्थानं निवेशयेत्

hastyāyāmacaturaśraślakṣṇālānastambhaphalakāstarakaṃ sa-mūtrapurīṣotsargaṃ sthānaṃ niveśayet

---

2.31.4

स्थानसमां शय्याम् अर्धापाश्रयां दुर्गे साम्नाह्यौपवाह्यानां बहिर् दम्यव्यालानाम्

sthānasamāṃ śayyām ardhāpāśrayāṃ durge sāmnāhyaupavāhyānāṃ bahir damyavyālānām

---

2.31.5

प्रथमसप्तम अष्टमभागाव् अह्नः स्नानकालौ, तदनन्तरं विधायाः

prathamasaptama aṣṭamabhāgāv ahnaḥ snānakālau, tadanantaraṃ vidhāyāḥ

---

2.31.6

पूर्वाह्ने व्यायामकालः, पश्चाह्नः प्रतिपानकालः

pūrvāhne vyāyāmakālaḥ, paścāhnaḥ pratipānakālaḥ

---

2.31.7

रात्रिभागौ द्वौ स्वप्नकाला, त्रिभागः संवेशनोत्थानिकः

rātribhāgau dvau svapnakālā, tribhāgaḥ saṃveśanotthānikaḥ

---

2.31.8

ग्रीष्मे ग्रहणकालः

grīṣme grahaṇakālaḥ

---

2.31.9

विंशतिवर्षो ग्राह्यः

viṃśativarṣo grāhyaḥ

---

2.31.10

विक्को मोढो मक्कणो व्याथितो गर्भिणी धेनुका हस्तिनी चाग्राह्याः

vikko moḍho makkaṇo vyāthito garbhiṇī dhenukā hastinī cāgrāhyāḥ

---

2.31.11

सप्तारत्नि उत्सेधो नवायामो दश परिणाहः प्रमाणतश् चत्वारिंशद्वर्षो भवत्य् उत्तमः, त्रिंशद्वर्षो मध्यमः, पञ्चविंशतिवर्षोअवरः

saptāratni utsedho navāyāmo daśa pariṇāhaḥ pramāṇataś catvāriṃśadvarṣo bhavaty uttamaḥ, triṃśadvarṣo madhyamaḥ, pañcaviṃśativarṣoavaraḥ

---

2.31.12

तयोः पादावरो विधाविधिः

tayoḥ pādāvaro vidhāvidhiḥ

---

2.31.13

अरत्नौ तणुलद्रोणः, अर्धाढकं तैलस्य, सर्पिषस् त्रयः प्रस्थाः, दशपलं लवणस्य, मांसं पञ्चाशत्पलिकम्, रसस्याढकं द्विगुणं वा दध्नः पिण्डक्लेदनार्थम्, क्षारदशपलिकं मद्यस्याढकं द्विगुणं वा पयसः प्रतिपानम्, गात्रावसेकस् तैलप्रस्थः, शिरसोअष्टभागः प्रादीपिकश् च, यवसस्य द्वौ भारौ स-पादौ, शष्पस्य शुष्कस्यार्धतृतीयो भारः, कडङ्करस्यानियमः

aratnau taṇuladroṇaḥ, ardhāḍhakaṃ tailasya, sarpiṣas trayaḥ prasthāḥ, daśapalaṃ lavaṇasya, māṃsaṃ pañcāśatpalikam, rasasyāḍhakaṃ dviguṇaṃ vā dadhnaḥ piṇḍakledanārtham, kṣāradaśapalikaṃ madyasyāḍhakaṃ dviguṇaṃ vā payasaḥ pratipānam, gātrāvasekas tailaprasthaḥ, śirasoaṣṭabhāgaḥ prādīpikaś ca, yavasasya dvau bhārau sa-pādau, śaṣpasya śuṣkasyārdhatṛtīyo bhāraḥ, kaḍaṅkarasyāniyamaḥ

---

2.31.14

सप्तारत्निना तुल्यभोजनोअष्टारत्निर् अत्यरालः

saptāratninā tulyabhojanoaṣṭāratnir atyarālaḥ

---

2.31.15

यथाहस्तम् अवशेषः षडरत्निः पञ्चारत्निश् च

yathāhastam avaśeṣaḥ ṣaḍaratniḥ pañcāratniś ca

---

2.31.16

क्षीरयावसिको विक्कः क्रीडार्थं ग्राह्यः

kṣīrayāvasiko vikkaḥ krīḍārthaṃ grāhyaḥ

---

2.31.17

संजातलोहिता प्रतिच्छन्ना सम्लिप्तपक्षा समकक्ष्या व्यतिकीर्णमांसा समतल्पतला जातद्रोणिकेति शोभाः // कz02.31.18अब्/ शोभावशेन व्यायामं भद्र्म मन्दं च कारयेत् / कz02.31.18च्द्/ मृगं संकीर्णलिङ्गं च कर्मस्व् ऋतुवशेन वा // (अच्तिवित्य् ओf एलेफन्त्स्)

saṃjātalohitā praticchannā samliptapakṣā samakakṣyā vyatikīrṇamāṃsā samatalpatalā jātadroṇiketi śobhāḥ // kaz02.31.18ab/ śobhāvaśena vyāyāmaṃ bhadrma mandaṃ ca kārayet / kaz02.31.18cd/ mṛgaṃ saṃkīrṇaliṅgaṃ ca karmasv ṛtuvaśena vā // (activity of elephants)

2.32.1

कर्मस्कन्धाश् चत्वारो दम्यः साम्नाह्य औपवाह्यो व्यालश् च

karmaskandhāś catvāro damyaḥ sāmnāhya aupavāhyo vyālaś ca

---

2.32.2

तत्र दम्यः पञ्चविधः स्कन्धगतः स्तम्भगतो वारिगतोअवपातगतो यूथगतश् चेति

tatra damyaḥ pañcavidhaḥ skandhagataḥ stambhagato vārigatoavapātagato yūthagataś ceti

---

2.32.3

तस्योपविचारो विक्ककर्म

tasyopavicāro vikkakarma

---

2.32.4

साम्नाह्यः सप्तक्रियापथ उपस्थानं संवर्तनं सम्यानं वधावधो हस्तियुद्धं नागरायणं सांग्रामिकं च

sāmnāhyaḥ saptakriyāpatha upasthānaṃ saṃvartanaṃ samyānaṃ vadhāvadho hastiyuddhaṃ nāgarāyaṇaṃ sāṃgrāmikaṃ ca

---

2.32.5

तस्योपविचारः कक्ष्याकर्म ग्रैवेयकर्म यूथकर्म च

tasyopavicāraḥ kakṣyākarma graiveyakarma yūthakarma ca

---

2.32.6

औपवाह्योअष्टविध आचरणः कुञ्जरौपवाह्यो धोरण आधानगतिको यष्ट्युपवाह्यस् तोत्रोपवाह्यः शुद्धोपवाह्यो मार्गयुकश् चेति

aupavāhyoaṣṭavidha ācaraṇaḥ kuñjaraupavāhyo dhoraṇa ādhānagatiko yaṣṭyupavāhyas totropavāhyaḥ śuddhopavāhyo mārgayukaś ceti

---

2.32.7

तस्योपविचारः शारदकर्म हीनकर्म नारोष्ट्रकर्म च

tasyopavicāraḥ śāradakarma hīnakarma nāroṣṭrakarma ca

---

2.32.8

व्यालैकक्रियापथः शङ्कितोअवरुद्धो विषमः प्रभिन्नः प्रभिन्नविनिश्चयो मदहेतुविनिश्चयश् च

vyālaikakriyāpathaḥ śaṅkitoavaruddho viṣamaḥ prabhinnaḥ prabhinnaviniścayo madahetuviniścayaś ca

---

2.32.9

तस्य-उपविचार आयम्यैकरक्षाकर्म

tasya-upavicāra āyamyaikarakṣākarma

---

2.32.10

क्रियाविपन्नो व्यालः शुद्धः सुव्रतो विषमः सर्वदोषप्रदुष्टश् च

kriyāvipanno vyālaḥ śuddhaḥ suvrato viṣamaḥ sarvadoṣapraduṣṭaś ca

---

2.32.11

तेषां बन्धनोपकरणम् अनीकस्थप्रमाणम्

teṣāṃ bandhanopakaraṇam anīkasthapramāṇam

---

2.32.12

आलानग्रैवेयकक्ष्यापारायणपरिक्षेपोत्तरादिकं बन्धनम्

ālānagraiveyakakṣyāpārāyaṇaparikṣepottarādikaṃ bandhanam

---

2.32.13

अङ्कुशवेणुयन्त्रादिकम् उपकरणम्

aṅkuśaveṇuyantrādikam upakaraṇam

---

2.32.14

वैजयन्तीक्षुरप्रमालास्तरणकुथादिकं भूषणम्

vaijayantīkṣurapramālāstaraṇakuthādikaṃ bhūṣaṇam

---

2.32.15

वर्मतोमरशरावापयन्त्रादिकः सांग्रामिकालंकारः

varmatomaraśarāvāpayantrādikaḥ sāṃgrāmikālaṃkāraḥ

---

2.32.16

चिकित्सकानीकस्थारोहकाधोरणहस्तिपकौपचारिकविधापाचकयावसिकपादपाशिककुटीर्रक्षकौपशयैकादिर् औपस्थायिकवर्गः

cikitsakānīkasthārohakādhoraṇahastipakaupacārikavidhāpācakayāvasikapādapāśikakuṭīrrakṣakaupaśayaikādir aupasthāyikavargaḥ

---

2.32.17

चिकित्सककुटीरक्षविधापाचकाः प्रस्थौदनं स्नेहप्रसृतिं क्षारलवणयोश् च द्विपलिकं हरेयुः, दशपलं मांसस्य, अन्यत्र चिकित्सकेभ्यः

cikitsakakuṭīrakṣavidhāpācakāḥ prasthaudanaṃ snehaprasṛtiṃ kṣāralavaṇayoś ca dvipalikaṃ hareyuḥ, daśapalaṃ māṃsasya, anyatra cikitsakebhyaḥ

---

2.32.18

पथिव्याधिकर्ममदजराभितप्तानां चिकित्सकाः प्रतिकुर्युः

pathivyādhikarmamadajarābhitaptānāṃ cikitsakāḥ pratikuryuḥ

---

2.32.19

स्थानस्याशुद्धिर् यवसस्याग्रहणं स्थले शायनम् अभागे घातः परारोहणम् अकाले यानम् अभूमाव् अतीर्थेअवतारणं तरुषण्ड इत्य् अत्ययस्थानानि

sthānasyāśuddhir yavasasyāgrahaṇaṃ sthale śāyanam abhāge ghātaḥ parārohaṇam akāle yānam abhūmāv atīrtheavatāraṇaṃ taruṣaṇḍa ity atyayasthānāni

---

2.32.20

तम् एषां भक्तवेतनाद् आददीत // कz02.32.21अब्/ तिस्रो नीराजनाः कार्याश् चातुर्मास्यर्तुसंधिषु / कz02.32.21च्द्/ भूतानां कृष्णसंधीज्याः सेनान्यः शुक्लसंधुषु // कz02.32.22अब्/ दन्तमूलपरीणाहद्विगुणं प्रोज्झ्य कल्पयेत् / कz02.32.22च्द्/ अब्दे द्व्यर्धे नदीजानां पञ्चाब्दे पर्वतौकसाम् //ए (षुपेरिन्तेन्देन्त् ओf छरिओत्स्) (षुपेरिन्तेन्देन्त् ओf fओओत्-सोल्दिएर्स्) (अच्तिवित्य् ओf थे चोम्मन्दन्त् ओf थे अर्म्य्)

tam eṣāṃ bhaktavetanād ādadīta // kaz02.32.21ab/ tisro nīrājanāḥ kāryāś cāturmāsyartusaṃdhiṣu / kaz02.32.21cd/ bhūtānāṃ kṛṣṇasaṃdhījyāḥ senānyaḥ śuklasaṃdhuṣu // kaz02.32.22ab/ dantamūlaparīṇāhadviguṇaṃ projjhya kalpayet / kaz02.32.22cd/ abde dvyardhe nadījānāṃ pañcābde parvataukasām //e (ṣuperintendent of chariots) (ṣuperintendent of foot-soldiers) (activity of the commandant of the army)

2.33.1

अश्वाध्यक्षेण रथाध्यक्षो व्याख्यातः

aśvādhyakṣeṇa rathādhyakṣo vyākhyātaḥ

---

2.33.2

स रथकर्मान्तान् कारयेत्

sa rathakarmāntān kārayet

---

2.33.3

दशपुरुषो द्वादशान्तरो रथः

daśapuruṣo dvādaśāntaro rathaḥ

---

2.33.4

तस्माद् एकान्तरावरा आषडन्तराद् इति सप्त रथाः

tasmād ekāntarāvarā āṣaḍantarād iti sapta rathāḥ

---

2.33.5

देवरथपुष्यरथसांग्रामिकपारियाणिकपरपुराभियानिकवैनयिकांश् च रथान् कारयेत्

devarathapuṣyarathasāṃgrāmikapāriyāṇikaparapurābhiyānikavainayikāṃś ca rathān kārayet

---

2.33.6

इष्वस्त्रप्रहरणावरणोपकरणकल्पनाः सारथिरथिकरथ्यानां च कर्मस्व् आयोगं विद्यात्, आकर्मभ्यश् च भक्तवेतनं भृतानाम् अभृतानां च योग्यारक्षानुष्ठानम् अर्थमानकर्म च

iṣvastrapraharaṇāvaraṇopakaraṇakalpanāḥ sārathirathikarathyānāṃ ca karmasv āyogaṃ vidyāt, ākarmabhyaś ca bhaktavetanaṃ bhṛtānām abhṛtānāṃ ca yogyārakṣānuṣṭhānam arthamānakarma ca

---

2.33.7

एतेन पत्त्यध्यक्षो व्याख्यातः

etena pattyadhyakṣo vyākhyātaḥ

---

2.33.8

स मौलभृतश्रेणिमित्रामित्राटवीबलानां सारफल्गुतां विद्यात्, निम्नस्थलप्रकाशकूटखनकाकाशदिवारात्रियुद्धव्यायामं च, आयोगम् अयोगं च कर्मसु

sa maulabhṛtaśreṇimitrāmitrāṭavībalānāṃ sāraphalgutāṃ vidyāt, nimnasthalaprakāśakūṭakhanakākāśadivārātriyuddhavyāyāmaṃ ca, āyogam ayogaṃ ca karmasu

---

2.33.9

तेद् एव सेनापतिः सर्वयुद्धप्रहरणविद्याविनीतो हस्त्यश्वरथचर्यासंघुष्टश् चतुरङ्गस्य बलस्यानुष्ठानाधिष्ठानं विद्यात्

ted eva senāpatiḥ sarvayuddhapraharaṇavidyāvinīto hastyaśvarathacaryāsaṃghuṣṭaś caturaṅgasya balasyānuṣṭhānādhiṣṭhānaṃ vidyāt

---

2.33.10

स्वभूमिं युद्धकालं प्रत्यनीकम् अभिन्नभेदनं भिन्नसंधानं संहतभेदनं भिन्नवधं दुर्गवधं यात्राकालं च पश्येत् // कz02.33.11अब्/ तूर्यध्वजपताकाभिर् व्यूहसंज्ञाः प्रकल्पयेत् / कz02.33.11च्द्/ स्थाने याने प्रहरणे सैन्यानां विनये रतः //ए (षुपेरिन्तेन्देन्त् ओf पस्स्पोर्त्स्) (षुपेरिन्तेन्देन्त् ओf पस्तुरे लन्द्स्)

svabhūmiṃ yuddhakālaṃ pratyanīkam abhinnabhedanaṃ bhinnasaṃdhānaṃ saṃhatabhedanaṃ bhinnavadhaṃ durgavadhaṃ yātrākālaṃ ca paśyet // kaz02.33.11ab/ tūryadhvajapatākābhir vyūhasaṃjñāḥ prakalpayet / kaz02.33.11cd/ sthāne yāne praharaṇe sainyānāṃ vinaye rataḥ //e (ṣuperintendent of passports) (ṣuperintendent of pasture lands)

2.34.1

मुद्राध्यक्षो मुद्रां माषकेण दद्यात्

mudrādhyakṣo mudrāṃ māṣakeṇa dadyāt

---

2.34.2

स-मुद्रो जनपदं प्रवेष्टुं निष्क्रमितुं वा लभेत

sa-mudro janapadaṃ praveṣṭuṃ niṣkramituṃ vā labheta

---

2.34.3

द्वादशपणम् अमुद्रो जानपदो दद्यात्

dvādaśapaṇam amudro jānapado dadyāt

---

2.34.4

कूटमुद्रायां पूर्वः साहसदण्डः तिरोजनपदस्योत्तमः

kūṭamudrāyāṃ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ tirojanapadasyottamaḥ

---

2.34.5

विवीताध्यक्षो मुद्रां पश्येत्

vivītādhyakṣo mudrāṃ paśyet

---

2.34.6

ग्रामान्तरेषु च विवीतं स्थापयेत्

grāmāntareṣu ca vivītaṃ sthāpayet

---

2.34.7

चोरव्यालभयान्निम्नारण्यानि शोधयेत्

coravyālabhayānnimnāraṇyāni śodhayet

---

2.34.8

अनुदके कूपसेतुबन्धोत्सान् स्थापयेत्, पुष्पफलवाटांश् च

anudake kūpasetubandhotsān sthāpayet, puṣpaphalavāṭāṃś ca

---

2.34.9

लुब्धकश्वगणिनः परिव्रजेयुर् अरण्यानि

lubdhakaśvagaṇinaḥ parivrajeyur araṇyāni

---

2.34.10

तस्करामित्राभ्यागमे शङ्खदुन्दुभिशब्दम् अग्राह्याः कुर्युः शैलवृक्षाधिरूढा वा शीघ्रवाहना वा

taskarāmitrābhyāgame śaṅkhadundubhiśabdam agrāhyāḥ kuryuḥ śailavṛkṣādhirūḍhā vā śīghravāhanā vā

---

2.34.11

अमित्राटवीसंचारं च राज्ञो गृहकपोतैर् मुद्रायुक्तैर् हारयेत्, धूमाग्निपरम्परया वा // कz02.34.12अब्/ द्रव्यहस्तिवनाजीवं वर्तनीं चोररक्षणम् / कz02.34.12च्द्/ सार्थातिवाह्यं गोरक्ष्यं व्यवहारं च कारयेत् //ए (अच्तिवित्य् ओf थे अदिमिनिस्त्रतोर्) (षेच्रेत् अगेन्त्स् इन् थे दिस्गुइसे ओf होउसेहोल्देर्स्, त्रदेर्स्, अन्द् अस्चेतिच्स्)

amitrāṭavīsaṃcāraṃ ca rājño gṛhakapotair mudrāyuktair hārayet, dhūmāgniparamparayā vā // kaz02.34.12ab/ dravyahastivanājīvaṃ vartanīṃ corarakṣaṇam / kaz02.34.12cd/ sārthātivāhyaṃ gorakṣyaṃ vyavahāraṃ ca kārayet //e (activity of the adiministrator) (ṣecret agents in the disguise of householders, traders, and ascetics)

2.35.1

समाहर्ता चतुर्धा जनाप्दं विभज्य ज्येष्ठमध्यमकनिष्ठविभागेन ग्रामाग्रं परिहारकम् आयुधीयं धान्यपशुहिरण्यकुप्यविष्टिप्रतिकरम् इदम् एतावद् इति निबन्धयेत्

samāhartā caturdhā janāpdaṃ vibhajya jyeṣṭhamadhyamakaniṣṭhavibhāgena grāmāgraṃ parihārakam āyudhīyaṃ dhānyapaśuhiraṇyakupyaviṣṭipratikaram idam etāvad iti nibandhayet

---

2.35.2

तत्प्रदिष्टः पञ्चग्रामीं दशग्रामीं वा गोपश् चिन्तयेत्

tatpradiṣṭaḥ pañcagrāmīṃ daśagrāmīṃ vā gopaś cintayet

---

2.35.3

सीमावरोधेन ग्रामाग्रम्, कृष्टाकृष्टस्थलकेदारारामषण्डवाटवनवास्तुचैत्यदेवगृहसेतुबन्धश्मशानसत्त्रप्रपापुण्यस्थानविवीतपथिसङ्ख्यानेन क्षेत्राग्रम्, तेन सीम्नां क्षेत्राणां च करदाकरदसङ्ख्यानेन

sīmāvarodhena grāmāgram, kṛṣṭākṛṣṭasthalakedārārāmaṣaṇḍavāṭavanavāstucaityadevagṛhasetubandhaśmaśānasattraprapāpuṇyasthānavivītapathisaṅkhyānena kṣetrāgram, tena sīmnāṃ kṣetrāṇāṃ ca karadākaradasaṅkhyānena

---

2.35.4

तेषु चैतावच्चातुर्वार्ण्यम्, एतावन्तः कर्षकगोरक्षकवैदेहककारुकर्मकरदासाश् च, एतावच् च द्विपदचतुष्पदम्, इदं चैषु हिरण्यल्विष्टिशुल्कदण्डं समुत्तिष्ठतीति

teṣu caitāvaccāturvārṇyam, etāvantaḥ karṣakagorakṣakavaidehakakārukarmakaradāsāś ca, etāvac ca dvipadacatuṣpadam, idaṃ caiṣu hiraṇyalviṣṭiśulkadaṇḍaṃ samuttiṣṭhatīti

---

2.35.5

कुलानां च स्त्रीपुरुषाणां बालवृद्धकर्मचरित्राजीवव्ययपरिमाणं विद्यात्

kulānāṃ ca strīpuruṣāṇāṃ bālavṛddhakarmacaritrājīvavyayaparimāṇaṃ vidyāt

---

2.35.6

एवं च जनपदचतुर्भागं स्थानिकश् चिन्तयेत्

evaṃ ca janapadacaturbhāgaṃ sthānikaś cintayet

---

2.35.7

गोपस्थानिकस्थानेषु प्रदेष्टारः कार्यकरणं बलिप्रग्रहं च कुर्युः

gopasthānikasthāneṣu pradeṣṭāraḥ kāryakaraṇaṃ balipragrahaṃ ca kuryuḥ

---

2.35.8

समाहर्तृप्रदिष्टाश् च गृहपतिकव्यञ्जना येषु ग्रामेषु प्रणिहितास् तेषां ग्रामाणां क्षेत्रगृहकुलाग्रं विद्युः, मानसंजाताभ्यां क्षेत्राणि भोगपरिहाराभ्यां गृहाणि वर्णकर्मभ्यां कुलानि च

samāhartṛpradiṣṭāś ca gṛhapatikavyañjanā yeṣu grāmeṣu praṇihitās teṣāṃ grāmāṇāṃ kṣetragṛhakulāgraṃ vidyuḥ, mānasaṃjātābhyāṃ kṣetrāṇi bhogaparihārābhyāṃ gṛhāṇi varṇakarmabhyāṃ kulāni ca

---

2.35.9

तेषां जङ्घाग्रम् आयव्ययौ च विद्युः

teṣāṃ jaṅghāgram āyavyayau ca vidyuḥ

---

2.35.10

प्रस्थितागतानां च प्रवासावासकारणम्, अनर्थ्यानां च स्त्रीपुरुषाणां चारप्रचारं च विद्युः

prasthitāgatānāṃ ca pravāsāvāsakāraṇam, anarthyānāṃ ca strīpuruṣāṇāṃ cārapracāraṃ ca vidyuḥ

---

2.35.11

एवं वैदेहकव्यञ्जनाः स्वभूमिजानां राजपण्यानां खनिसेतुवनकर्मान्तक्षेत्रजानां प्रमाणम् अर्घं च विद्युः

evaṃ vaidehakavyañjanāḥ svabhūmijānāṃ rājapaṇyānāṃ khanisetuvanakarmāntakṣetrajānāṃ pramāṇam arghaṃ ca vidyuḥ

---

2.35.12

परभूमिजातानां वारिस्थलपथोपयातानां सारफल्गुपुण्यानां कर्मसु च शुल्कवर्तन्यातिवाहिकगुल्मतरदेयभागभक्तपण्यागारप्रमाणं विद्युः

parabhūmijātānāṃ vāristhalapathopayātānāṃ sāraphalgupuṇyānāṃ karmasu ca śulkavartanyātivāhikagulmataradeyabhāgabhaktapaṇyāgārapramāṇaṃ vidyuḥ

---

2.35.13

एवं समाहर्तृप्रदिष्टास् तापसव्यञ्जनाः कर्षकगोरक्षकवैदेहकानाम् अध्यक्षाणां च शौचाशौचं विद्युः

evaṃ samāhartṛpradiṣṭās tāpasavyañjanāḥ karṣakagorakṣakavaidehakānām adhyakṣāṇāṃ ca śaucāśaucaṃ vidyuḥ

---

2.35.14

पुराण चोरव्यञ्जनाश् चान्तेवासिनश् चैत्यचतुष्पथशून्यपदोदपाननदीनिपानतीर्थायतनाश्रमारण्यशैलवनगहनेषु स्तेनामित्रप्रवीरपुरुषाणां च प्रवेशनस्थानगमनप्रयोजनान्य् उपलभेरन् // कz02.35.15अब्/ समाहर्ता जनपदं चिन्तयेद् एवम् उत्थितः / कz02.35.15च्द्/ चिन्तयेयुश् च संस्थास् ताः संस्थाश् चान्याः स्वयोनयः //ए (ऋउलेस् fओर् थे चित्य्-सुपेरिन्तेन्देन्त्)

purāṇa coravyañjanāś cāntevāsinaś caityacatuṣpathaśūnyapadodapānanadīnipānatīrthāyatanāśramāraṇyaśailavanagahaneṣu stenāmitrapravīrapuruṣāṇāṃ ca praveśanasthānagamanaprayojanāny upalabheran // kaz02.35.15ab/ samāhartā janapadaṃ cintayed evam utthitaḥ / kaz02.35.15cd/ cintayeyuś ca saṃsthās tāḥ saṃsthāś cānyāḥ svayonayaḥ //e (ṛules for the city-superintendent)

2.36.1

समाहर्तृवन् नागरिको नगरं चिन्तयेत्

samāhartṛvan nāgariko nagaraṃ cintayet

---

2.36.2

दशकुलीं गोपो विंशतिकुलीं चत्वारिंशत्कुलीं वा

daśakulīṃ gopo viṃśatikulīṃ catvāriṃśatkulīṃ vā

---

2.36.3

स तस्यां स्त्रीपुरुषाणां जातिगोत्रनामकर्मभिः जङ्घाग्रम् आयव्ययौ च विद्यात्

sa tasyāṃ strīpuruṣāṇāṃ jātigotranāmakarmabhiḥ jaṅghāgram āyavyayau ca vidyāt

---

2.36.4

एवं दुर्गचतुर्भागं स्थानिकश् चिन्तयेत्

evaṃ durgacaturbhāgaṃ sthānikaś cintayet

---

2.36.5

धर्मावसथिनः पाषण्डिपथिकान् आवेद्य वासयेयुः, स्वप्रत्ययाश् च तपस्विनः श्रोत्रियांश् च

dharmāvasathinaḥ pāṣaṇḍipathikān āvedya vāsayeyuḥ, svapratyayāś ca tapasvinaḥ śrotriyāṃś ca

---

2.36.6

कारुशिल्पिनः स्वकर्मस्थानेषु स्वजनं वासयेयुः, वैदेहकाश् चान्योन्यं स्वकर्मस्थानेषु

kāruśilpinaḥ svakarmasthāneṣu svajanaṃ vāsayeyuḥ, vaidehakāś cānyonyaṃ svakarmasthāneṣu

---

2.36.7

पण्यानाम् अदेशकालविक्रेतारम् अस्वकरणं च निवेदयेयुः

paṇyānām adeśakālavikretāram asvakaraṇaṃ ca nivedayeyuḥ

---

2.36.8

शौण्डिकपाक्वमांसिकौदनिकरूपाजीवाः परिज्ञातम् आवासयेयुः

śauṇḍikapākvamāṃsikaudanikarūpājīvāḥ parijñātam āvāsayeyuḥ

---

2.36.9

अतिव्ययकर्तारम् अत्याहितकर्माणं च निवेदयेयुः

ativyayakartāram atyāhitakarmāṇaṃ ca nivedayeyuḥ

---

2.36.10

चिकित्सकः प्रच्छन्नव्रणप्रतीकारकारयितारम् अपथ्यकारिणं च गृहस्वामी च निवेद्य गोपस्थानिकयोर् मुच्येत, अन्यथा तुल्यदोषः स्यात्

cikitsakaḥ pracchannavraṇapratīkārakārayitāram apathyakāriṇaṃ ca gṛhasvāmī ca nivedya gopasthānikayor mucyeta, anyathā tulyadoṣaḥ syāt

---

2.36.11

प्रस्थितागतौ च निवेदयेत्, अन्यथा रात्रिदोषं भजेत

prasthitāgatau ca nivedayet, anyathā rātridoṣaṃ bhajeta

---

2.36.12

क्षेमरात्रिषु त्रिपणं दद्यात्

kṣemarātriṣu tripaṇaṃ dadyāt

---

2.36.13

पथिकोत्पथिकाश् च बहिरन्तश् च नगरस्य देवगृहपुण्यस्थानवनश्मशानेषु स-व्रणम् अनिष्टोपकरणम् उद्भाण्डीकृतम् आविग्नम् अतिस्वप्नम् अध्वक्लान्तम् अपूर्वं वा गृह्णीयुः

pathikotpathikāś ca bahirantaś ca nagarasya devagṛhapuṇyasthānavanaśmaśāneṣu sa-vraṇam aniṣṭopakaraṇam udbhāṇḍīkṛtam āvignam atisvapnam adhvaklāntam apūrvaṃ vā gṛhṇīyuḥ

---

2.36.14

एवम् अभ्यन्तरे शून्यनिवेशावेशनशौण्डिकौदनिकपाक्वमांसिकद्यूतपाषण्डावासेषु विचयं कुर्युः

evam abhyantare śūnyaniveśāveśanaśauṇḍikaudanikapākvamāṃsikadyūtapāṣaṇḍāvāseṣu vicayaṃ kuryuḥ

---

2.36.15

अग्निप्रतीकारं च ग्रीष्मे

agnipratīkāraṃ ca grīṣme

---

2.36.16

मध्यमयोर् अह्नश् चतुर्भागयोर् अष्टभागोअग्निदण्डः

madhyamayor ahnaś caturbhāgayor aṣṭabhāgoagnidaṇḍaḥ

---

2.36.17

बहिरधिश्रयणं वा कुर्युः

bahiradhiśrayaṇaṃ vā kuryuḥ

---

2.36.18

पादः पञ्चघटीनां कुम्भद्रोणिनिह्श्रेणीपरशुशूर्पाङ्कुशकचग्रहणीदृतीनां चाकरणे

pādaḥ pañcaghaṭīnāṃ kumbhadroṇinihśreṇīparaśuśūrpāṅkuśakacagrahaṇīdṛtīnāṃ cākaraṇe

---

2.36.19

तृणकटच्छन्नान्य् अपनयेत्

tṛṇakaṭacchannāny apanayet

---

2.36.20

अग्निजीविन एकस्थान् वासयेत्

agnijīvina ekasthān vāsayet

---

2.36.21

स्वगृहप्रद्वारेषु गृहस्वामिनो वसेयुः असम्पातिनो रात्रौ

svagṛhapradvāreṣu gṛhasvāmino vaseyuḥ asampātino rātrau

---

2.36.22

रथ्यासु कुटव्रजाः सहस्रं तिष्ठेयुः, चतुष्पथद्वारराजपरिग्रहेषु च

rathyāsu kuṭavrajāḥ sahasraṃ tiṣṭheyuḥ, catuṣpathadvārarājaparigraheṣu ca

---

2.36.23

प्रदीप्तम् अनभिधावतो गृहस्वामिनो द्वादशपणो दण्डः, षट्पणोअवक्रयिणः

pradīptam anabhidhāvato gṛhasvāmino dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, ṣaṭpaṇoavakrayiṇaḥ

---

2.36.24

प्रमादाद् दीप्तेषु चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः

pramādād dīpteṣu catuṣpañcāśatpaṇo daṇḍaḥ

---

2.36.25

प्रदीपिकोअग्निना वध्यः

pradīpikoagninā vadhyaḥ

---

2.36.26

पांसुन्यासे रथ्यायाम् अष्टभागो दण्डः, पङ्कोदकसम्निरोधे पादः

pāṃsunyāse rathyāyām aṣṭabhāgo daṇḍaḥ, paṅkodakasamnirodhe pādaḥ

---

2.36.27

राजमार्गे द्विगुणः

rājamārge dviguṇaḥ

---

2.36.28

पण्यस्थानोदकस्थानदेवगृहराजपरिग्रहेषु पणोत्तरा विष्टादण्डाः, मूत्रेष्व् अर्धदण्डाः

paṇyasthānodakasthānadevagṛharājaparigraheṣu paṇottarā viṣṭādaṇḍāḥ, mūtreṣv ardhadaṇḍāḥ

---

2.36.29

भैषज्यव्याधिभयनिमित्तम् अदण्ड्याः

bhaiṣajyavyādhibhayanimittam adaṇḍyāḥ

---

2.36.30

मार्जारश्वनकुलसर्पप्रेतानां नगरस्यान्तरुत्सर्गे त्रिपणो दण्डः, खरोष्ट्राश्वतराश्वप्रेतानां षट्पणः, मनुष्यप्रेतानां पञ्चाशत्पणः

mārjāraśvanakulasarpapretānāṃ nagarasyāntarutsarge tripaṇo daṇḍaḥ, kharoṣṭrāśvatarāśvapretānāṃ ṣaṭpaṇaḥ, manuṣyapretānāṃ pañcāśatpaṇaḥ

---

2.36.31

मार्गविपर्यासे शवद्वाराद् अन्यतश् च शवनिर्णयने पूर्वः साहसदण्डः

mārgaviparyāse śavadvārād anyataś ca śavanirṇayane pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

2.36.32

द्वाःस्थानां द्विशतम्

dvāḥsthānāṃ dviśatam

---

2.36.33

श्मशानाद् अन्यत्र न्यासे दहने च द्वादशपणो दण्डः

śmaśānād anyatra nyāse dahane ca dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

2.36.34

विषण्णालिकम् उभयतोर् आत्रं यामतूर्यम्

viṣaṇṇālikam ubhayator ātraṃ yāmatūryam

---

2.36.35

तूर्यशब्दे राज्ञो गृहाभ्याशे सपादपणंअक्षणताडनं प्रथमपश्चिमयामिकम्, मध्यमयामिकं द्विगुणम्, अन्तश्चतुर्गुणम्

tūryaśabde rājño gṛhābhyāśe sapādapaṇaṃakṣaṇatāḍanaṃ prathamapaścimayāmikam, madhyamayāmikaṃ dviguṇam, antaścaturguṇam

---

2.36.36

शङ्कनीये देशे लिङ्गे पूर्वापदाने च गृहीतम् अनुयुञ्जीत

śaṅkanīye deśe liṅge pūrvāpadāne ca gṛhītam anuyuñjīta

---

2.36.37

राजपरिग्रहोपगमने नगररक्षारोहणे च मध्यमः साहसदण्डः

rājaparigrahopagamane nagararakṣārohaṇe ca madhyamaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

2.36.38

सूतिकाचिकित्सकप्रेतप्रदीपयाननागरिकतूर्यप्रेक्षाग्निनिमित्तं मुद्राभिश् चाग्राह्याः

sūtikācikitsakapretapradīpayānanāgarikatūryaprekṣāgninimittaṃ mudrābhiś cāgrāhyāḥ

---

2.36.39

चाररात्रिषु प्रच्छन्नविपरीतवेषाः प्रव्रजिता दण्डशस्त्रहस्ताश् च मनुष्या दोषतो दण्ड्याः

cārarātriṣu pracchannaviparītaveṣāḥ pravrajitā daṇḍaśastrahastāś ca manuṣyā doṣato daṇḍyāḥ

---

2.36.40

रक्षिणाम् अवार्यं वारयतां वार्यं चावारयतां क्षणद्विगुणो दण्डः

rakṣiṇām avāryaṃ vārayatāṃ vāryaṃ cāvārayatāṃ kṣaṇadviguṇo daṇḍaḥ

---

2.36.41

स्त्रियं दासीम् अधिमेहयतां पूर्वः साहसदण्डः, अदासीं मध्यमः, कृतावरोधाम् उत्तमः, कुलस्त्रियं वधः

striyaṃ dāsīm adhimehayatāṃ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, adāsīṃ madhyamaḥ, kṛtāvarodhām uttamaḥ, kulastriyaṃ vadhaḥ

---

2.36.42

चेतनाचेतनिकं रात्रिदोषम् अशंसतो नागरिकस्य दोषानुरूपो दण्डः, प्रमादस्थाने च

cetanācetanikaṃ rātridoṣam aśaṃsato nāgarikasya doṣānurūpo daṇḍaḥ, pramādasthāne ca

---

2.36.43

नित्यम् उदकस्थानमार्गभ्रमच्छन्नपथवप्रप्राकाररक्षावेक्षणं नष्टप्रस्मृतापसृतानां च रक्षणम्

nityam udakasthānamārgabhramacchannapathavapraprākārarakṣāvekṣaṇaṃ naṣṭaprasmṛtāpasṛtānāṃ ca rakṣaṇam

---

2.36.44

बन्धनागारे च बालवृद्धव्याधितानाथानां जातनक्षत्रपौर्णमासीषु विसर्गः

bandhanāgāre ca bālavṛddhavyādhitānāthānāṃ jātanakṣatrapaurṇamāsīṣu visargaḥ

---

2.36.45

पण्यशीलाः समयानुबद्धा वा दोषनिष्क्रयं दद्युः // कz02.36.46अब्/ दिवसे पञ्चरात्रे वा बन्धनस्थान् विशोधयेत् / कz02.36.46च्द्/ कर्मणा कायदण्डेन हिरण्यानुग्रहेण वा // कz02.36.47अब्/ अपूर्वदेशाधिगमे युवराजाभिषेचने / कz02.36.47च्द्/ पुत्रजन्मनि वा मोक्षो बन्धनस्य विधीयते //ए (डेतेर्मिनतिओन् ओf (वलिद् अन्द् इन्वलिद्) त्रन्सच्तिओन्स्) (fइलिन्ग् ओf लw-सुइत्स्)

paṇyaśīlāḥ samayānubaddhā vā doṣaniṣkrayaṃ dadyuḥ // kaz02.36.46ab/ divase pañcarātre vā bandhanasthān viśodhayet / kaz02.36.46cd/ karmaṇā kāyadaṇḍena hiraṇyānugraheṇa vā // kaz02.36.47ab/ apūrvadeśādhigame yuvarājābhiṣecane / kaz02.36.47cd/ putrajanmani vā mokṣo bandhanasya vidhīyate //e (ḍetermination of (valid and invalid) transactions) (filing of law-suits)