3. Book 3 — Dharmasthīya — Concerning Law

3.1.1

धर्मस्थास् त्रयस् त्रयोअमात्या जनपदसंधिसंग्रहणद्रोणमुखस्थानीयेषु व्यावहारिकान् अर्थान् कुर्युः

dharmasthās trayas trayoamātyā janapadasaṃdhisaṃgrahaṇadroṇamukhasthānīyeṣu vyāvahārikān arthān kuryuḥ

---

3.1.2

तिरोहितान्तरगारनक्तारण्योपध्युपह्वरकृतांश् च व्यवहारान् प्रतिषेधयेयुः

tirohitāntaragāranaktāraṇyopadhyupahvarakṛtāṃś ca vyavahārān pratiṣedhayeyuḥ

---

3.1.3

कर्तुः कारयितुः पूर्वः साहसदण्डः

kartuḥ kārayituḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

3.1.4

श्रोतृऋणाम् एकैकं प्रत्यर्धदण्डाः

śrotṛṛṇām ekaikaṃ pratyardhadaṇḍāḥ

---

3.1.5

श्रद्धेयानां तु द्रव्यव्यपनयः

śraddheyānāṃ tu dravyavyapanayaḥ

---

3.1.6

परोक्षेणाधिकर्णग्रहणम् अवक्तव्यकरा वा तिरोहिताः सिध्येयुः

parokṣeṇādhikarṇagrahaṇam avaktavyakarā vā tirohitāḥ sidhyeyuḥ

---

3.1.7

दायनिक्षेपोपनिधिविवाहयुक्ताः स्त्रीणाम् अनिष्कासिनीनां व्याधितानां चामूढसंज्ञानाम् अन्तरगारकृताः सिध्येयुः

dāyanikṣepopanidhivivāhayuktāḥ strīṇām aniṣkāsinīnāṃ vyādhitānāṃ cāmūḍhasaṃjñānām antaragārakṛtāḥ sidhyeyuḥ

---

3.1.8

साहसानुप्रवेशकलहविवाहराजनियोगयुक्ताः पूर्वरात्रव्यवहारिणां च रात्रिकृताः सिध्येयुः

sāhasānupraveśakalahavivāharājaniyogayuktāḥ pūrvarātravyavahāriṇāṃ ca rātrikṛtāḥ sidhyeyuḥ

---

3.1.9

सार्थव्रजाश्रमव्याधचारणमध्येष्व् अरण्यचराणाम् अरण्यकृताः सिध्येयुः

sārthavrajāśramavyādhacāraṇamadhyeṣv araṇyacarāṇām araṇyakṛtāḥ sidhyeyuḥ

---

3.1.10

गूढाजीविषु चोपधिकृताः सिध्येयुः

gūḍhājīviṣu copadhikṛtāḥ sidhyeyuḥ

---

3.1.11

मिथःसमवाये चोपह्वरकृताः सिध्येयुः

mithaḥsamavāye copahvarakṛtāḥ sidhyeyuḥ

---

3.1.12

अतोअन्यथा न सिध्येयुः, अपाश्रयवद्भिश् च कृताः, पितृमता पुत्रेण, पित्रा पुत्रवता, निष्कुलेन भ्रात्रा, कनिष्ठेनाविभक्तांशेन, पतिमत्या पुत्रवत्या च स्त्रिया, दासाहितकाभ्याम्, अप्राप्तातीतव्यवहाराभ्याम्, अभिशस्तप्रव्रजितन्यङ्गव्यसनिभिश् च, अन्यत्र निषृष्टव्यवहारेभ्यः

atoanyathā na sidhyeyuḥ, apāśrayavadbhiś ca kṛtāḥ, pitṛmatā putreṇa, pitrā putravatā, niṣkulena bhrātrā, kaniṣṭhenāvibhaktāṃśena, patimatyā putravatyā ca striyā, dāsāhitakābhyām, aprāptātītavyavahārābhyām, abhiśastapravrajitanyaṅgavyasanibhiś ca, anyatra niṣṛṣṭavyavahārebhyaḥ

---

3.1.13

तत्रापि क्रुद्धेनार्तेन मत्तेनोन्मत्तेनावगृहीतेन वा कृता व्यवहारा न सिध्येयुः

tatrāpi kruddhenārtena mattenonmattenāvagṛhītena vā kṛtā vyavahārā na sidhyeyuḥ

---

3.1.14

कर्तृकारयितृश्रोतृऋणां पृथग् यथोक्ता दण्डाः

kartṛkārayitṛśrotṛṛṇāṃ pṛthag yathoktā daṇḍāḥ

---

3.1.15

स्वे स्वे तु वर्गे देशे काले च स्वकरणकृताः सम्पूर्णाचाराः शुद्धदेशा दृष्टरूपलक्षणप्रमाणगुणाः सर्वव्यवहाराः सिध्येयुः

sve sve tu varge deśe kāle ca svakaraṇakṛtāḥ sampūrṇācārāḥ śuddhadeśā dṛṣṭarūpalakṣaṇapramāṇaguṇāḥ sarvavyavahārāḥ sidhyeyuḥ

---

3.1.16

पश्चिमं चैषां करणम् आदेशाधिवर्जं श्रद्धेयम् // इति व्यवहारस्थापना

paścimaṃ caiṣāṃ karaṇam ādeśādhivarjaṃ śraddheyam // iti vyavahārasthāpanā

---

3.1.17

संवत्सरम् ऋतुं मासं पक्षं दिवसं करणम् अधिकरणम् ऋणं वेदकावेदकयोः कृतसमर्थावस्थयोर् देशग्रामजातिगोत्रनामकर्माणि चाभिलिख्य वादिप्रतिवादिप्रश्नान् अर्थानुपूर्व्या निवेशयेत्

saṃvatsaram ṛtuṃ māsaṃ pakṣaṃ divasaṃ karaṇam adhikaraṇam ṛṇaṃ vedakāvedakayoḥ kṛtasamarthāvasthayor deśagrāmajātigotranāmakarmāṇi cābhilikhya vādiprativādipraśnān arthānupūrvyā niveśayet

---

3.1.18

निविष्टांश् चावेक्षेत

niviṣṭāṃś cāvekṣeta

---

3.1.19

निबद्धं वादम् उत्सृज्यान्यं वादं संक्रामति, पूर्वोक्तं पश्चिमेनार्थेन नाभिसंधत्ते, परवाक्यम् अनभिग्राह्यम् अभिग्राह्यावतिष्ठते, प्रतिज्ञाय देशं निर्दिशेत्य् उक्ते न निर्दिशति, हीनदेशम् अदेशं वा निर्दिशति, निर्दिष्टाद् देशाद् अन्यं देशम् उपस्थापयति, उपस्थिते देशेअर्थवचनं नैवम् इत्य् अपव्ययते, साक्षिभिर् अवधृतं नेच्छति, असम्भाष्ये देशे साक्षिभिर् मिथः सम्भाषते, इति परोक्तहेतवः

nibaddhaṃ vādam utsṛjyānyaṃ vādaṃ saṃkrāmati, pūrvoktaṃ paścimenārthena nābhisaṃdhatte, paravākyam anabhigrāhyam abhigrāhyāvatiṣṭhate, pratijñāya deśaṃ nirdiśety ukte na nirdiśati, hīnadeśam adeśaṃ vā nirdiśati, nirdiṣṭād deśād anyaṃ deśam upasthāpayati, upasthite deśearthavacanaṃ naivam ity apavyayate, sākṣibhir avadhṛtaṃ necchati, asambhāṣye deśe sākṣibhir mithaḥ sambhāṣate, iti paroktahetavaḥ

---

3.1.20

परोक्तदण्डः पञ्चबन्धः

paroktadaṇḍaḥ pañcabandhaḥ

---

3.1.21

स्वयंवादिदण्डो दशबन्धः

svayaṃvādidaṇḍo daśabandhaḥ

---

3.1.22

पुरुषभृतिर् अष्टांशः

puruṣabhṛtir aṣṭāṃśaḥ

---

3.1.23

पथिभक्तम् अर्घविशेषतः

pathibhaktam arghaviśeṣataḥ

---

3.1.24

तद् उभयं नियम्यो दद्यात्

tad ubhayaṃ niyamyo dadyāt

---

3.1.25

अभियुक्तो न प्रत्यभियुञ्जीत, अन्यत्र कलहसाहससार्थसमवायेभ्यः

abhiyukto na pratyabhiyuñjīta, anyatra kalahasāhasasārthasamavāyebhyaḥ

---

3.1.26

न चाभियुक्तेअभियोगेअस्ति

na cābhiyukteabhiyogeasti

---

3.1.27

अभियोक्ता चेत् प्रत्युक्तस् तदहर् एव न प्रतिब्रूयात् परोक्तः स्यात्

abhiyoktā cet pratyuktas tadahar eva na pratibrūyāt paroktaḥ syāt

---

3.1.28

कृतकार्यविनिश्चयो ह्य् अभियोक्ता नाभियुक्तः

kṛtakāryaviniścayo hy abhiyoktā nābhiyuktaḥ

---

3.1.29

तस्याप्रतिब्रुवतस् त्रिरात्रं सप्तरात्रम् इति

tasyāpratibruvatas trirātraṃ saptarātram iti

---

3.1.30

अत ऊर्ध्वं त्रिपणावरार्ध्यं द्वादशपणपरं दण्डं कुर्यात्

ata ūrdhvaṃ tripaṇāvarārdhyaṃ dvādaśapaṇaparaṃ daṇḍaṃ kuryāt

---

3.1.31

त्रिपक्षाद् ऊर्ध्वम् अप्रतिब्रुवतः परोक्तदण्डं कृत्वा यान्य् अस्य द्रव्याणि स्युस् ततोअभियोक्तारं प्रतिपादयेद्, अन्यत्र वृत्त्युपकरणेभ्यः

tripakṣād ūrdhvam apratibruvataḥ paroktadaṇḍaṃ kṛtvā yāny asya dravyāṇi syus tatoabhiyoktāraṃ pratipādayed, anyatra vṛttyupakaraṇebhyaḥ

---

3.1.32

तद् एव निष्पततोअभियुक्तस्य कुर्यात्

tad eva niṣpatatoabhiyuktasya kuryāt

---

3.1.33

अभियोक्तुर् निष्पातसमकालः परोक्तभावः

abhiyoktur niṣpātasamakālaḥ paroktabhāvaḥ

---

3.1.34

प्रेतस्य व्यसनिनो वा साक्षिवचनम् असारम्

pretasya vyasanino vā sākṣivacanam asāram

---

3.1.35

अभियोक्ता दण्डं दत्त्वा कर्म कारयेत्

abhiyoktā daṇḍaṃ dattvā karma kārayet

---

3.1.36

आधिं वा स कामं प्रवेशयेत्

ādhiṃ vā sa kāmaṃ praveśayet

---

3.1.37

रक्षोघ्नरक्षितं वा कर्मणा प्रतिपादयेद्, अन्यत्र ब्राह्मणात् // कz03.1.38अब्/ चतुर्वर्णाश्रमस्यायं लोकस्याचाररक्षणात् / कz03.1.38च्द्/ नश्यतां सर्वधर्माणां राजा धर्मप्रवर्तकः // कz03.1.39अब्/ धर्मश् च व्यवहारश् च चरित्रं राजशासनम् / कz03.1.39च्द्/ विवादार्थश् चतुष्पादः पश्चिमः पूर्वबाधकः // कz03.1.40अब्/ तत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस् तु साक्षिषु / कz03.1.40च्द्/ चरित्रं संग्रहे पुंसां राज्ञाम् आज्ञा तु शासनम् // कz03.1.41अब्/ राज्ञः स्वधर्मः स्वर्गाय प्रजा धर्मेण रक्षितुः / कz03.1.41च्द्/ अरक्षितुर् वा क्षेप्तुर् वा मिथ्यादण्डम् अतोअन्यथा // कz03.1.42अब्/ दण्डो हि केवलो लोकं परं चेमं च रक्षति / कz03.1.42च्द्/ राज्ञा पुत्रे च शत्रौ च यथादोषं समं धृतः // कz03.1.43अब्/ अनुशासद्द् हि धर्मेण व्यवहारेण संस्थया / कz03.1.43च्द्/ न्यायेन च चतुर्थेन चतुरन्तां वा महीं जयेत् // कz03.1.44अब्/ संस्था या धर्मशास्त्रेण शास्त्रं वा व्यावहारिकम् / कz03.1.44च्द्/ यस्मिन्न् अर्थे विरुध्येत धर्मेणार्थं विनिर्णयेत् // कz03.1.45अब्/ शास्त्रं विप्रतिपद्येत धर्मे न्यायेन केनचित् / कz03.1.45च्द्/ न्यायस् तत्र प्रमाणं स्यात् तत्र पाठो हि नश्यति // कz03.1.46अब्/ दृष्टदोषः स्वयंवादः स्वपक्षपरपक्षयोः / कz03.1.46च्द्/ अनुयोगार्जवं हेतुः शपथश् चार्थसाधकः // कz03.1.47अब्/ पूर्वोत्तरार्थव्याघाते साक्षिवक्तव्यकारणे / कz03.1.47च्द्/ चारहस्ताच् च निष्पाते प्रदेष्टव्यः पराजयः //ए (चोन्चेर्निन्ग् मर्रिअगे) ((इ) ळw ओf मर्रिअगे^ (ई) ऋउलेस् चोन्चेर्निन्ग् wओमनऽस् प्रोपेर्त्य्^ (ईइ) चोन्चेर्निन्ग् सुपेर्सेस्सिओन् (ओf अ wइfए) ब्य् अ सेचोन्द् मर्रिअगे)

rakṣoghnarakṣitaṃ vā karmaṇā pratipādayed, anyatra brāhmaṇāt // kaz03.1.38ab/ caturvarṇāśramasyāyaṃ lokasyācārarakṣaṇāt / kaz03.1.38cd/ naśyatāṃ sarvadharmāṇāṃ rājā dharmapravartakaḥ // kaz03.1.39ab/ dharmaś ca vyavahāraś ca caritraṃ rājaśāsanam / kaz03.1.39cd/ vivādārthaś catuṣpādaḥ paścimaḥ pūrvabādhakaḥ // kaz03.1.40ab/ tatra satye sthito dharmo vyavahāras tu sākṣiṣu / kaz03.1.40cd/ caritraṃ saṃgrahe puṃsāṃ rājñām ājñā tu śāsanam // kaz03.1.41ab/ rājñaḥ svadharmaḥ svargāya prajā dharmeṇa rakṣituḥ / kaz03.1.41cd/ arakṣitur vā kṣeptur vā mithyādaṇḍam atoanyathā // kaz03.1.42ab/ daṇḍo hi kevalo lokaṃ paraṃ cemaṃ ca rakṣati / kaz03.1.42cd/ rājñā putre ca śatrau ca yathādoṣaṃ samaṃ dhṛtaḥ // kaz03.1.43ab/ anuśāsadd hi dharmeṇa vyavahāreṇa saṃsthayā / kaz03.1.43cd/ nyāyena ca caturthena caturantāṃ vā mahīṃ jayet // kaz03.1.44ab/ saṃsthā yā dharmaśāstreṇa śāstraṃ vā vyāvahārikam / kaz03.1.44cd/ yasminn arthe virudhyeta dharmeṇārthaṃ vinirṇayet // kaz03.1.45ab/ śāstraṃ vipratipadyeta dharme nyāyena kenacit / kaz03.1.45cd/ nyāyas tatra pramāṇaṃ syāt tatra pāṭho hi naśyati // kaz03.1.46ab/ dṛṣṭadoṣaḥ svayaṃvādaḥ svapakṣaparapakṣayoḥ / kaz03.1.46cd/ anuyogārjavaṃ hetuḥ śapathaś cārthasādhakaḥ // kaz03.1.47ab/ pūrvottarārthavyāghāte sākṣivaktavyakāraṇe / kaz03.1.47cd/ cārahastāc ca niṣpāte pradeṣṭavyaḥ parājayaḥ //e (concerning marriage) ((i) ḷaw of marriage^ (ī) ṛules concerning woman's property^ (īi) concerning supersession (of a wife) by a second marriage)

3.2.1

विवाहपूर्वो व्यवहारः

vivāhapūrvo vyavahāraḥ

---

3.2.2

कन्यादानं कन्याम् अलंकृत्य ब्राह्मो विवाहः

kanyādānaṃ kanyām alaṃkṛtya brāhmo vivāhaḥ

---

3.2.3

सहधर्मचर्या प्राजापत्यः

sahadharmacaryā prājāpatyaḥ

---

3.2.4

गोमिथुनादानाद् आर्षः

gomithunādānād ārṣaḥ

---

3.2.5

अन्तर्वेद्याम् ऋत्विजे दानाद् दैवः

antarvedyām ṛtvije dānād daivaḥ

---

3.2.6

मिथःसमवायाद् गान्धर्वः

mithaḥsamavāyād gāndharvaḥ

---

3.2.7

शुल्कादानाद् आसुरः

śulkādānād āsuraḥ

---

3.2.8

प्रसह्यादानाद् राक्षसः

prasahyādānād rākṣasaḥ

---

3.2.9

सुप्तमत्तादानात् पैशाचः

suptamattādānāt paiśācaḥ

---

3.2.10

पितृप्रमाणाश् चत्वारः पूर्वे धर्म्याः, मातापितृप्रमाणाः शेषाः

pitṛpramāṇāś catvāraḥ pūrve dharmyāḥ, mātāpitṛpramāṇāḥ śeṣāḥ

---

3.2.11

तौ हि शुल्कहरौ दुहितुः, अन्यतराभावेअन्यतरो वा

tau hi śulkaharau duhituḥ, anyatarābhāveanyataro vā

---

3.2.12

द्वितीयं शुल्कं स्त्री हरेत

dvitīyaṃ śulkaṃ strī hareta

---

3.2.13

सर्वेषां प्रीत्यारोपणम् अप्रतिषिद्धम् // इति विवाहधर्मः

sarveṣāṃ prītyāropaṇam apratiṣiddham // iti vivāhadharmaḥ

---

3.2.14

वृत्तिर् आबन्ध्यं वा स्त्रीधनम्

vṛttir ābandhyaṃ vā strīdhanam

---

3.2.15

परद्विसाहस्रा स्थाप्या वृत्तिः, आबन्ध्यानियमः

paradvisāhasrā sthāpyā vṛttiḥ, ābandhyāniyamaḥ

---

3.2.16

तद् आत्मपुत्रस्नुषाभर्मणि प्रवासाप्रतिविधाने च भार्याया भोक्तुम् अदोषः, प्रतिरोधकव्याधिदुर्भिक्षभयप्रतीकारे धर्मकार्ये च पत्युः, सम्भूय वा दम्पत्योर् मिथुनं प्रजातयोः

tad ātmaputrasnuṣābharmaṇi pravāsāpratividhāne ca bhāryāyā bhoktum adoṣaḥ, pratirodhakavyādhidurbhikṣabhayapratīkāre dharmakārye ca patyuḥ, sambhūya vā dampatyor mithunaṃ prajātayoḥ

---

3.2.17

त्रिवर्षोपभुक्तं च धर्मिष्ठेषु विवाहेषु नानुयुञ्जीत

trivarṣopabhuktaṃ ca dharmiṣṭheṣu vivāheṣu nānuyuñjīta

---

3.2.18

गान्धर्वासुरोपभुक्तं स-वृद्धिकम् उभयं दाप्येत, राक्षसपैशाचोपभुक्तं स्तेयं दद्यात्

gāndharvāsuropabhuktaṃ sa-vṛddhikam ubhayaṃ dāpyeta, rākṣasapaiśācopabhuktaṃ steyaṃ dadyāt

---

3.2.19

मृते भर्तरि धर्मकामा तदानीम् एव स्थाप्याभरणं शुल्कशेषं च लभेत

mṛte bhartari dharmakāmā tadānīm eva sthāpyābharaṇaṃ śulkaśeṣaṃ ca labheta

---

3.2.20

लब्ध्वा वा विन्दमाना स-वृद्धिकम् उभयं दाप्येत

labdhvā vā vindamānā sa-vṛddhikam ubhayaṃ dāpyeta

---

3.2.21

कुटुम्बकामा तु श्वशुरपतिदत्तं निवेशकाले लभेत

kuṭumbakāmā tu śvaśurapatidattaṃ niveśakāle labheta

---

3.2.22

निवेशकालं हि दीर्घप्रवासे व्याख्यास्यामः

niveśakālaṃ hi dīrghapravāse vyākhyāsyāmaḥ

---

3.2.23

श्वशुरप्रातिलोम्येन वा निविष्टा श्वशुरपतिदत्तं जीयेत

śvaśuraprātilomyena vā niviṣṭā śvaśurapatidattaṃ jīyeta

---

3.2.24

ज्ञातिहस्तादभिमृष्टाया ज्ञातयो यथागृहीतं दद्युः

jñātihastādabhimṛṣṭāyā jñātayo yathāgṛhītaṃ dadyuḥ

---

3.2.25

न्यायोपगतायाः प्रतिपत्ता स्त्रीधनं गोपयेत्

nyāyopagatāyāḥ pratipattā strīdhanaṃ gopayet

---

3.2.26

पतिदायं विन्दमाना जीयेत

patidāyaṃ vindamānā jīyeta

---

3.2.27

धर्मकामा भुञ्जीत

dharmakāmā bhuñjīta

---

3.2.28

पुत्रवती विन्दमाना स्त्रीधनं जीयेत

putravatī vindamānā strīdhanaṃ jīyeta

---

3.2.29

तत् तु स्त्रीधनं पुत्रा हरेयुः

tat tu strīdhanaṃ putrā hareyuḥ

---

3.2.30

पुत्रभरणार्थं वा विन्दमाना पुत्रार्थं स्फातीकुर्यात्

putrabharaṇārthaṃ vā vindamānā putrārthaṃ sphātīkuryāt

---

3.2.31

बहुपुरुषप्रजानां पुत्राणां यथापितृदत्तं स्त्रीधनम् अवस्थापयेत्

bahupuruṣaprajānāṃ putrāṇāṃ yathāpitṛdattaṃ strīdhanam avasthāpayet

---

3.2.32

कामकरणीयम् अपि स्त्रीधनं विन्दमाना पुत्रसंस्थं कुर्यात्

kāmakaraṇīyam api strīdhanaṃ vindamānā putrasaṃsthaṃ kuryāt

---

3.2.33

अपुत्रा पतिशयनं पालयन्ती गुरुसमीपे स्त्रीधनम् आयुःक्षयाद् भुञ्जीत

aputrā patiśayanaṃ pālayantī gurusamīpe strīdhanam āyuḥkṣayād bhuñjīta

---

3.2.34

आपदर्थं हि स्त्रीधनम्

āpadarthaṃ hi strīdhanam

---

3.2.35

ऊर्ध्वं दायादं गच्छेत्

ūrdhvaṃ dāyādaṃ gacchet

---

3.2.36

जीवति भर्तरि मृतायाः पुत्रा दुहितरश् च स्त्रीधनं विभजेरन्, अपुत्राया दुहितरः, तदभावे भर्ता

jīvati bhartari mṛtāyāḥ putrā duhitaraś ca strīdhanaṃ vibhajeran, aputrāyā duhitaraḥ, tadabhāve bhartā

---

3.2.37

शुल्कम् अन्वाधेयम् अन्यद् वा बन्धुभिर् दत्तं बान्धवा हरेयुः // इति स्त्रीधनकल्पः

śulkam anvādheyam anyad vā bandhubhir dattaṃ bāndhavā hareyuḥ // iti strīdhanakalpaḥ

---

3.2.38

वर्षाण्य् अष्टाव् अप्रजायमानाम् अपुत्रां वन्ध्यां चाकाङ्क्षेत, दश निन्दुम्, द्वादश कन्याप्रसविनीम्

varṣāṇy aṣṭāv aprajāyamānām aputrāṃ vandhyāṃ cākāṅkṣeta, daśa nindum, dvādaśa kanyāprasavinīm

---

3.2.39

ततः पुत्रार्थी द्वितीयां विन्देत

tataḥ putrārthī dvitīyāṃ vindeta

---

3.2.40

तस्यातिक्रमे शुल्कं स्त्रीधनम् अर्धं चाधिवेदनिकं दद्यात्, चतुर्विंशतिपणपरं च दण्डम्

tasyātikrame śulkaṃ strīdhanam ardhaṃ cādhivedanikaṃ dadyāt, caturviṃśatipaṇaparaṃ ca daṇḍam

---

3.2.41

शुल्कं स्त्रीधनम् अशुल्कस्त्रीधनायास् तत्प्रमाणम् आधिवेदनिकम् अनुरूपां च वृत्तिं दत्त्वा बह्वीर् अपि विन्देत

śulkaṃ strīdhanam aśulkastrīdhanāyās tatpramāṇam ādhivedanikam anurūpāṃ ca vṛttiṃ dattvā bahvīr api vindeta

---

3.2.42

पुत्रार्था हि स्त्रियः

putrārthā hi striyaḥ

---

3.2.43

तीर्थसमवाये चासां यथाविवाहं पूर्वोढां जीवत्पुत्रां वा पूर्वं गच्छेत्

tīrthasamavāye cāsāṃ yathāvivāhaṃ pūrvoḍhāṃ jīvatputrāṃ vā pūrvaṃ gacchet

---

3.2.44

तीर्थगूहनागमने षण्णवतिर् दण्डः

tīrthagūhanāgamane ṣaṇṇavatir daṇḍaḥ

---

3.2.45

पुत्रवतीं धर्मकामां वन्ध्यां निन्दुं नीरजस्कां वा नाकामाम् उपेयात्

putravatīṃ dharmakāmāṃ vandhyāṃ ninduṃ nīrajaskāṃ vā nākāmām upeyāt

---

3.2.46

न चाकामः पुरुषः कुष्ठिनीम् उन्मत्तां वा गच्छेत्

na cākāmaḥ puruṣaḥ kuṣṭhinīm unmattāṃ vā gacchet

---

3.2.47

स्त्री तु पुत्रार्थम् एवंभूतं वोपगच्छेत् // कz03.2.48अब्/ नीचत्वं परदेशं वा प्रस्थितो राजकिल्बिषी / कz03.2.48च्द्/ प्राणाभिहन्ता पतितस् त्याज्यः क्लीबोअपि वा पतिः //ए ((इव्) ंअरितल् दुत्य्^ (व्) ंऐन्तेनन्चे^ (वि) च्रुएल्त्य्^ (वी) डिसffएच्तिओन्^ (वीइ) ंइस्चोन्दुच्त्^ (इx) प्रोहिबितिओन् ओf fअवोउर्स् अन्द् देअलिन्ग्स्)

strī tu putrārtham evaṃbhūtaṃ vopagacchet // kaz03.2.48ab/ nīcatvaṃ paradeśaṃ vā prasthito rājakilbiṣī / kaz03.2.48cd/ prāṇābhihantā patitas tyājyaḥ klīboapi vā patiḥ //e ((iv) ṃarital duty^ (v) ṃaintenance^ (vi) cruelty^ (vī) ḍisaffection^ (vīi) ṃisconduct^ (ix) prohibition of favours and dealings)

3.3.1

द्वादशवर्षा स्त्री प्राप्तव्यवहारा भवति, षोडशवर्षः पुमान्

dvādaśavarṣā strī prāptavyavahārā bhavati, ṣoḍaśavarṣaḥ pumān

---

3.3.2

अत ऊर्ध्वम् अशुश्रूषायां द्वादशपणः स्त्रिया दण्डः, पुंसो द्विगुणः // इति शुश्रूषा

ata ūrdhvam aśuśrūṣāyāṃ dvādaśapaṇaḥ striyā daṇḍaḥ, puṃso dviguṇaḥ // iti śuśrūṣā

---

3.3.3

भर्मण्यायाम् अनिर्दिष्टकालायां ग्रासाच्छादनं वाधिकं यथापुरुषपरिवापं सविशेषं दद्यात्

bharmaṇyāyām anirdiṣṭakālāyāṃ grāsācchādanaṃ vādhikaṃ yathāpuruṣaparivāpaṃ saviśeṣaṃ dadyāt

---

3.3.4

निर्दिष्टकालायां तद् एव संख्याय बन्धं च दद्यात्

nirdiṣṭakālāyāṃ tad eva saṃkhyāya bandhaṃ ca dadyāt

---

3.3.5

शुल्कस्त्रीधनाधिवेदनिकानाम् अनादाने च

śulkastrīdhanādhivedanikānām anādāne ca

---

3.3.6

श्वशुरकुलप्रविष्टायां विभक्तायां वा नाभियोज्यः पतिः // इति भर्म

śvaśurakulapraviṣṭāyāṃ vibhaktāyāṃ vā nābhiyojyaḥ patiḥ // iti bharma

---

3.3.7

"नष्टे" "विनष्टे" "न्यङ्गे" "अपितृके" "अमातृके" इत्य् अनिर्देशेन विनयग्राहणम्

"naṣṭe" "vinaṣṭe" "nyaṅge" "apitṛke" "amātṛke" ity anirdeśena vinayagrāhaṇam

---

3.3.8

वेणुदलरज्जुहस्तानाम् अन्यतमेन वा पृष्ठे त्रिर् आघातः

veṇudalarajjuhastānām anyatamena vā pṛṣṭhe trir āghātaḥ

---

3.3.9

तस्यातिक्रमे वाग्दण्डपारुष्यदण्डाभ्याम् अर्धदण्डाः

tasyātikrame vāgdaṇḍapāruṣyadaṇḍābhyām ardhadaṇḍāḥ

---

3.3.10

तद् एव स्त्रिया भर्तरि प्रसिद्धदोषायाः

tad eva striyā bhartari prasiddhadoṣāyāḥ

---

3.3.11

ईर्ष्यया बाह्यविहारेषु द्वारेष्व् अत्ययो यथानिर्दिष्टः // इति पारुष्यम्

īrṣyayā bāhyavihāreṣu dvāreṣv atyayo yathānirdiṣṭaḥ // iti pāruṣyam

---

3.3.12

भर्तारं द्विषती स्त्री सप्तार्तवान्य् अमण्डयमाना तदानीम् एव स्थाप्याभरणं निधाय भर्तारम् अन्यया सह शयानम् अनुशयीत

bhartāraṃ dviṣatī strī saptārtavāny amaṇḍayamānā tadānīm eva sthāpyābharaṇaṃ nidhāya bhartāram anyayā saha śayānam anuśayīta

---

3.3.13

भिक्षुक्यन्वाधिज्ञातिकुलानाम् अन्यतमे वा भर्ता द्विषन् स्त्रियम् एकाम् अनुशयीत

bhikṣukyanvādhijñātikulānām anyatame vā bhartā dviṣan striyam ekām anuśayīta

---

3.3.14

दृष्टलिङ्गे मैथुनापहारे सवर्णापसर्पोपगमे वा मिथ्यावादी द्वादशपणं दद्यात्

dṛṣṭaliṅge maithunāpahāre savarṇāpasarpopagame vā mithyāvādī dvādaśapaṇaṃ dadyāt

---

3.3.15

अमोक्ष्या भर्तुर् अकामस्य द्विषती भार्या, भार्यायाश् च भर्ता

amokṣyā bhartur akāmasya dviṣatī bhāryā, bhāryāyāś ca bhartā

---

3.3.16

परस्परंद्वेषान् मोक्षः

parasparaṃdveṣān mokṣaḥ

---

3.3.17

स्त्रीविप्रकाराद् वा पुरुषश् चेन् मोक्षम् इच्छेद् यथागृहीतम् अस्यै दद्यात्

strīviprakārād vā puruṣaś cen mokṣam icched yathāgṛhītam asyai dadyāt

---

3.3.18

पुरुषविप्रकाराद् वा स्त्री चेन् मोक्षम् इच्छेन् नास्यै यथागृहीतं दद्यात्

puruṣaviprakārād vā strī cen mokṣam icchen nāsyai yathāgṛhītaṃ dadyāt

---

3.3.19

अमोक्षो धर्मविवाहानाम् // इति द्वेषः

amokṣo dharmavivāhānām // iti dveṣaḥ

---

3.3.20

प्रतिषिद्धा स्त्री दर्पमद्यक्रीडायां त्रिपणं दण्डं दद्यात्

pratiṣiddhā strī darpamadyakrīḍāyāṃ tripaṇaṃ daṇḍaṃ dadyāt

---

3.3.21

दिवा स्त्रीप्रेक्षाविहारगमने षट्पणो दण्डः, पुरुषप्रेक्षाविहारगमने द्वादशपणः

divā strīprekṣāvihāragamane ṣaṭpaṇo daṇḍaḥ, puruṣaprekṣāvihāragamane dvādaśapaṇaḥ

---

3.3.22

रात्रौ द्विगुणः

rātrau dviguṇaḥ

---

3.3.23

सुप्तमत्तप्रव्रजने भर्तुर् अदाने च द्वारस्य द्वादशपणः

suptamattapravrajane bhartur adāne ca dvārasya dvādaśapaṇaḥ

---

3.3.24

रात्रौ निष्कसने द्विगुणः

rātrau niṣkasane dviguṇaḥ

---

3.3.25

स्त्रीपुंसयोर् मैथुनार्थेनाङ्गविचेष्टायां रहोअश्लीलसम्भाषायां वा चतुर्विंशतिपणः स्त्रिया दण्डः, पुंसो द्विगुणः

strīpuṃsayor maithunārthenāṅgaviceṣṭāyāṃ rahoaślīlasambhāṣāyāṃ vā caturviṃśatipaṇaḥ striyā daṇḍaḥ, puṃso dviguṇaḥ

---

3.3.26

केशनीविदन्तनखालम्बनेषु पूर्वः साहसदण्डः, पुंसो द्विगुणः

keśanīvidantanakhālambaneṣu pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, puṃso dviguṇaḥ

---

3.3.27

शङ्कितस्थाने सम्भाषायां च पणस्थाने शिफादण्डः

śaṅkitasthāne sambhāṣāyāṃ ca paṇasthāne śiphādaṇḍaḥ

---

3.3.28

स्त्रीणां ग्राममध्ये चण्डालः पक्षान्तरे पञ्चशिफा दद्यात्

strīṇāṃ grāmamadhye caṇḍālaḥ pakṣāntare pañcaśiphā dadyāt

---

3.3.29

पणिकं वा प्रहारं मोक्षयेत् // इत्य् अतीचारः

paṇikaṃ vā prahāraṃ mokṣayet // ity atīcāraḥ

---

3.3.30

प्रतिषिद्धयोः स्त्रीपुंसयोर् अन्योन्योपकारे क्षुद्रकद्रव्याणां द्वादशपणो दण्डः, स्थूलकद्रव्याणां चतुर्विंशतिपणः, हिरण्यसुवर्णयोश् चतुष्पञ्चाशत्पणः स्त्रिया दण्डः, पुंसोर् द्विगुणः

pratiṣiddhayoḥ strīpuṃsayor anyonyopakāre kṣudrakadravyāṇāṃ dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, sthūlakadravyāṇāṃ caturviṃśatipaṇaḥ, hiraṇyasuvarṇayoś catuṣpañcāśatpaṇaḥ striyā daṇḍaḥ, puṃsor dviguṇaḥ

---

3.3.31

त एवागम्ययोर् अर्धदण्डाः, तथा प्रतिषिद्धपुरुषव्यवहारेषु च // इति प्रतिषेधः / कz03.3.32अब्/ राजद्विष्टातिचाराभ्याम् आत्मापक्रमणेन च / कz03.3.32च्द्/ स्त्रीधनानीतशुल्कानाम् अस्वाम्यं जायते स्त्रियाः //ए (ळेअविन्ग् होमे^ ङोइन्ग् अwअय् (wइथ् अ मन्)^ ष्होर्त् अब्सेन्चे fरोम् होमे^ ळोन्ग् अब्सेन्चे fरोम् होमे)

ta evāgamyayor ardhadaṇḍāḥ, tathā pratiṣiddhapuruṣavyavahāreṣu ca // iti pratiṣedhaḥ / kaz03.3.32ab/ rājadviṣṭāticārābhyām ātmāpakramaṇena ca / kaz03.3.32cd/ strīdhanānītaśulkānām asvāmyaṃ jāyate striyāḥ //e (ḷeaving home^ ṅoing away (with a man)^ ṣhort absence from home^ ḷong absence from home)

3.4.1

पतिकुलान् निष्पतितायाः स्त्रियाः षट्पणो दण्डः, अन्यत्र विप्रकारात्

patikulān niṣpatitāyāḥ striyāḥ ṣaṭpaṇo daṇḍaḥ, anyatra viprakārāt

---

3.4.2

प्रतिषिद्धायां द्वादशपणः

pratiṣiddhāyāṃ dvādaśapaṇaḥ

---

3.4.3

प्रतिवेशगृहातिगतायाः षट्पणः

prativeśagṛhātigatāyāḥ ṣaṭpaṇaḥ

---

3.4.4

प्रातिवेशिकभिक्षुकवैदेहकानाम् अवकाशभिक्षापण्यदाने द्वादशपणो दण्डः

prātiveśikabhikṣukavaidehakānām avakāśabhikṣāpaṇyadāne dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

3.4.5

प्रतिषिद्धानां पूर्वः साहसदण्डः

pratiṣiddhānāṃ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

3.4.6

परगृहातिगतायाश् चतुर्विंशतिपणः

paragṛhātigatāyāś caturviṃśatipaṇaḥ

---

3.4.7

परभार्यावकाशदाने शत्यो दण्डः, अन्यत्रापद्भ्यः

parabhāryāvakāśadāne śatyo daṇḍaḥ, anyatrāpadbhyaḥ

---

3.4.8

वारणाज्ञानयोर् निर्दोषः

vāraṇājñānayor nirdoṣaḥ

---

3.4.9

"पतिविप्रकारात् पतिज्ञातिसुखावस्थग्रामिकान्वाधिभिक्षुकीज्ञातिकुलानाम् अन्यतमम् अपुरुषं गन्तुम् अदोषः" इति आचार्याः

"pativiprakārāt patijñātisukhāvasthagrāmikānvādhibhikṣukījñātikulānām anyatamam apuruṣaṃ gantum adoṣaḥ" iti ācāryāḥ

---

3.4.10

स-पुरुषं वा ज्ञातिकुलम्

sa-puruṣaṃ vā jñātikulam

---

3.4.11

कुतो हि साध्वीजनस्यच्छलम्

kuto hi sādhvījanasyacchalam

---

3.4.12

सुखम् एतद् अवबोद्धुम्, इति कौटिल्यः

sukham etad avaboddhum, iti kauṭilyaḥ

---

3.4.13

प्रेतव्याधिव्यसनगर्भनिमित्तम् अप्रतिषिद्धम् एव ज्ञातिकुलगमनम्

pretavyādhivyasanagarbhanimittam apratiṣiddham eva jñātikulagamanam

---

3.4.14

तन्निमित्तं वारयतो द्वादशपणो दण्डः

tannimittaṃ vārayato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

3.4.15

तत्रापि गूहमाना स्त्रीधनं जीयेत, ज्ञातयो वा छादयन्तः शुल्कशेषम् // इति निष्पतनम्

tatrāpi gūhamānā strīdhanaṃ jīyeta, jñātayo vā chādayantaḥ śulkaśeṣam // iti niṣpatanam

---

3.4.16

पतिकुलान् निष्पत्य ग्रामान्तरगमने द्वादशपणो दण्डः स्थाप्याभरणलोपश् च

patikulān niṣpatya grāmāntaragamane dvādaśapaṇo daṇḍaḥ sthāpyābharaṇalopaś ca

---

3.4.17

गम्येन वा पुंसा सह प्रस्थाने चतुर्विंशतिपणः सर्वधर्मलोपश् च, अन्यत्र भर्मदानतीर्थगमनाभ्याम्

gamyena vā puṃsā saha prasthāne caturviṃśatipaṇaḥ sarvadharmalopaś ca, anyatra bharmadānatīrthagamanābhyām

---

3.4.18

पुंसः पूर्वः साहसदण्डः तुल्यश्रेयसोः, पापीयसो मध्यमः

puṃsaḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ tulyaśreyasoḥ, pāpīyaso madhyamaḥ

---

3.4.19

बन्धुरदण्ड्यः

bandhuradaṇḍyaḥ

---

3.4.20

प्रतिषेधेअर्धदण्डाः

pratiṣedheardhadaṇḍāḥ

---

3.4.21

पथि व्यन्तरे गूढदेशाभिगमने मैथुनार्थेन शङ्कितप्रतिषिद्धायां वा पथ्यनुसरणे संग्रहणं विद्यात्

pathi vyantare gūḍhadeśābhigamane maithunārthena śaṅkitapratiṣiddhāyāṃ vā pathyanusaraṇe saṃgrahaṇaṃ vidyāt

---

3.4.22

तालावचरचारणमत्स्यबन्धकलुब्धकगोपालकशौण्डिकानाम् अन्येषां च प्रसृष्टस्त्रीकाणां पथ्यनुसरणम् अदोषः

tālāvacaracāraṇamatsyabandhakalubdhakagopālakaśauṇḍikānām anyeṣāṃ ca prasṛṣṭastrīkāṇāṃ pathyanusaraṇam adoṣaḥ

---

3.4.23

प्रतिषिद्धे वा नयतः पुंसः स्त्रियो वा गच्छन्त्यास् त एवार्धदण्डाः // इति पथ्यनुसरणम्

pratiṣiddhe vā nayataḥ puṃsaḥ striyo vā gacchantyās ta evārdhadaṇḍāḥ // iti pathyanusaraṇam

---

3.4.24

ह्रस्वप्रवासिनां शूद्रवैश्यक्षत्रियब्राह्मणानां भार्याः संवत्सरोत्तरं कालम् आकाङ्क्षेरन् अप्रजाताः, संवत्सराधिकं प्रजाताः

hrasvapravāsināṃ śūdravaiśyakṣatriyabrāhmaṇānāṃ bhāryāḥ saṃvatsarottaraṃ kālam ākāṅkṣeran aprajātāḥ, saṃvatsarādhikaṃ prajātāḥ

---

3.4.25

प्रतिविहिता द्विगुणं कालम्

prativihitā dviguṇaṃ kālam

---

3.4.26

अप्रतिविहिताः सुखावस्था बिभृयुः, परं चत्वारि वर्षाण्य् अष्टौ वा ज्ञातयः

aprativihitāḥ sukhāvasthā bibhṛyuḥ, paraṃ catvāri varṣāṇy aṣṭau vā jñātayaḥ

---

3.4.27

ततो यथादत्तम् आदाय प्रमुञ्चेयुः

tato yathādattam ādāya pramuñceyuḥ

---

3.4.28

ब्राह्मणम् अधीयानं दशवर्षाण्य् अप्रजाता, द्वादश प्रजाता, राजपुरुषम् आयुःक्षयाद् आकाङ्क्षेत

brāhmaṇam adhīyānaṃ daśavarṣāṇy aprajātā, dvādaśa prajātā, rājapuruṣam āyuḥkṣayād ākāṅkṣeta

---

3.4.29

सवर्णतश् च प्रजाता नापवादं लभेत

savarṇataś ca prajātā nāpavādaṃ labheta

---

3.4.30

कुटुम्बर्द्धिलोपे वा सुखावस्थैर् विमुक्ता यथेष्टं विन्देत, जीवितार्थम् आपद्गता वा

kuṭumbarddhilope vā sukhāvasthair vimuktā yatheṣṭaṃ vindeta, jīvitārtham āpadgatā vā

---

3.4.31

धर्मविवाहात् कुमारी परिग्रहीतारम् अनाख्याय प्रोषितम् अश्रूयमाणं सप्त तीर्थान्य् आकाङ्क्षेत, संवत्सरं श्रूयमाणम्

dharmavivāhāt kumārī parigrahītāram anākhyāya proṣitam aśrūyamāṇaṃ sapta tīrthāny ākāṅkṣeta, saṃvatsaraṃ śrūyamāṇam

---

3.4.32

आख्याय प्रोषितम् अश्रूयमाणं पञ्च तीर्थान्य् आकाङ्क्षेत, दश श्रूयमाणम्

ākhyāya proṣitam aśrūyamāṇaṃ pañca tīrthāny ākāṅkṣeta, daśa śrūyamāṇam

---

3.4.33

एकदेशदत्तशुल्कं त्रीणि तीर्थान्य् अश्रूयमाणम्, श्रूयमाणं सप्त तीर्थान्य् आकाङ्क्षेत

ekadeśadattaśulkaṃ trīṇi tīrthāny aśrūyamāṇam, śrūyamāṇaṃ sapta tīrthāny ākāṅkṣeta

---

3.4.34

दत्तशुल्कं पञ्च तीर्थान्य् अश्रूयमाणम्, दश श्रूयमाणम्

dattaśulkaṃ pañca tīrthāny aśrūyamāṇam, daśa śrūyamāṇam

---

3.4.35

ततः परं धर्मस्थैर् विसृष्टा यथेष्टं विन्देत

tataḥ paraṃ dharmasthair visṛṣṭā yatheṣṭaṃ vindeta

---

3.4.36

तीर्थोपरोधो हि धर्मवध इति कौटिल्यः // इति ह्रस्वप्रवासः

tīrthoparodho hi dharmavadha iti kauṭilyaḥ // iti hrasvapravāsaḥ

---

3.4.37

दीर्घप्रवासिनः प्रव्रजितस्य प्रेतस्य वा भार्या सप्त तीर्थान्य् आकाङ्क्षेत, संवत्सरं प्रजाता

dīrghapravāsinaḥ pravrajitasya pretasya vā bhāryā sapta tīrthāny ākāṅkṣeta, saṃvatsaraṃ prajātā

---

3.4.38

ततः पतिसोदर्यं गच्छेत्

tataḥ patisodaryaṃ gacchet

---

3.4.39

बहुषु प्रत्यासन्नं धार्मिकं भर्मसमर्थं कनिष्ठम् अभार्यं वा

bahuṣu pratyāsannaṃ dhārmikaṃ bharmasamarthaṃ kaniṣṭham abhāryaṃ vā

---

3.4.40

तदभावेअप्य् असोदर्यं सपिण्डं कुल्यं वासन्नम्

tadabhāveapy asodaryaṃ sapiṇḍaṃ kulyaṃ vāsannam

---

3.4.41

एतेषाम् एष एव क्रमः // कz03.4.42अब्/ एतान् उत्क्रम्य दायादान् वेदने जारकर्मणि / कz03.4.42च्द्/ जारस्त्रीदातृवेत्तारः सम्प्राप्ताः संग्रहात्ययम् //ए (पर्तितिओन् ओf इन्हेरितन्चे) (ओर्देर् ओf इन्हेरितन्चे)

eteṣām eṣa eva kramaḥ // kaz03.4.42ab/ etān utkramya dāyādān vedane jārakarmaṇi / kaz03.4.42cd/ jārastrīdātṛvettāraḥ samprāptāḥ saṃgrahātyayam //e (partition of inheritance) (order of inheritance)

3.5.1

अनीश्वराः पितृमन्तः स्थितपितृमातृकाः पुत्राः

anīśvarāḥ pitṛmantaḥ sthitapitṛmātṛkāḥ putrāḥ

---

3.5.2

तेषाम् ऊर्ध्वं पितृतो दायविभागः पितृद्रव्याणाम्

teṣām ūrdhvaṃ pitṛto dāyavibhāgaḥ pitṛdravyāṇām

---

3.5.3

स्वयंआर्जितम् अविभाज्यम्, अन्यत्र पितृद्रव्याद् उत्थितेभ्यः

svayaṃārjitam avibhājyam, anyatra pitṛdravyād utthitebhyaḥ

---

3.5.4

पितृद्रव्याद् अविभक्तोपगतानां पुत्राः पौत्रा वा आचतुर्थाद् इत्य् अंशभाजः

pitṛdravyād avibhaktopagatānāṃ putrāḥ pautrā vā ācaturthād ity aṃśabhājaḥ

---

3.5.5

तावद् अविच्छिन्नः पिण्डो भवति

tāvad avicchinnaḥ piṇḍo bhavati

---

3.5.6

विच्छिन्नपिण्डाः सर्वे समं विभजेरन्

vicchinnapiṇḍāḥ sarve samaṃ vibhajeran

---

3.5.7

अपितृद्रव्या विभक्तपितृद्रव्या वा सह जीवन्तः पुनर् विभजेरन्

apitṛdravyā vibhaktapitṛdravyā vā saha jīvantaḥ punar vibhajeran

---

3.5.8

यतश् चोत्तिष्ठेत स द्व्यंशं लभेत

yataś cottiṣṭheta sa dvyaṃśaṃ labheta

---

3.5.9

द्रव्यम् अपुत्रस्य सोदर्या भ्रातरः सहजीविनो वा हरेयुः कन्याश् च

dravyam aputrasya sodaryā bhrātaraḥ sahajīvino vā hareyuḥ kanyāś ca

---

3.5.10

रिक्थं पुत्रवतः पुत्रा दुहितरो वा धर्मिष्ठेषु विवाहेषु जाताः

rikthaṃ putravataḥ putrā duhitaro vā dharmiṣṭheṣu vivāheṣu jātāḥ

---

3.5.11

तदभावे पिता धरमाणः

tadabhāve pitā dharamāṇaḥ

---

3.5.12

पित्रभावे भ्रातरो भ्रातृपुत्राश् च

pitrabhāve bhrātaro bhrātṛputrāś ca

---

3.5.13

अपितृका बहवोअपि च भ्रातरो भ्रातृपुत्राश् च पितुर् एकम् अंशं हरेयुः

apitṛkā bahavoapi ca bhrātaro bhrātṛputrāś ca pitur ekam aṃśaṃ hareyuḥ

---

3.5.14

सोदर्याणाम् अनेकपितृकाणां पितृतो दायविभागः //03.5.15/ पितृभ्रातृपुत्राणां पूर्वे विद्यमाने नापरम् अवलम्बन्ते, ज्येष्ठे च कनिष्ठम् अर्थग्राहिणम्

sodaryāṇām anekapitṛkāṇāṃ pitṛto dāyavibhāgaḥ //03.5.15/ pitṛbhrātṛputrāṇāṃ pūrve vidyamāne nāparam avalambante, jyeṣṭhe ca kaniṣṭham arthagrāhiṇam

---

3.5.16

जीवद्विभागे पिता नैकं विशेषयेत्

jīvadvibhāge pitā naikaṃ viśeṣayet

---

3.5.17

न चैकम् अकारणान् निर्विभजेत

na caikam akāraṇān nirvibhajeta

---

3.5.18

पितुर् असत्य् अर्थे ज्येष्ठाः कनिष्ठान् अनुगृह्णीयुः, अन्यत्र मिथ्यावृत्तेभ्यः

pitur asaty arthe jyeṣṭhāḥ kaniṣṭhān anugṛhṇīyuḥ, anyatra mithyāvṛttebhyaḥ

---

3.5.19

प्राप्तव्यवहाराणां विभागः

prāptavyavahārāṇāṃ vibhāgaḥ

---

3.5.20

अप्राप्तव्यवहाराणां देयविशुद्धं मातृबन्धुषु ग्रामवृद्धेषु वा स्थापयेयुः आव्यवहारप्रापणात्, प्रोषितस्य वा

aprāptavyavahārāṇāṃ deyaviśuddhaṃ mātṛbandhuṣu grāmavṛddheṣu vā sthāpayeyuḥ āvyavahāraprāpaṇāt, proṣitasya vā

---

3.5.21

सम्निविष्टसमम् असम्निविष्टेभ्यो नैवेशनिकं दद्युः, कन्याभ्यश् च प्रादानिकम्

samniviṣṭasamam asamniviṣṭebhyo naiveśanikaṃ dadyuḥ, kanyābhyaś ca prādānikam

---

3.5.22

ऋणरिक्थयोः समो विभागः

ṛṇarikthayoḥ samo vibhāgaḥ

---

3.5.23

"उदपात्राण्य् अपि निष्किंचना विभजेरन्" इत्य् आचार्याः

"udapātrāṇy api niṣkiṃcanā vibhajeran" ity ācāryāḥ

---

3.5.24

छलम् एतद् इति कौटिल्यः

chalam etad iti kauṭilyaḥ

---

3.5.25

सतोअर्थस्य विभागो नासतः

satoarthasya vibhāgo nāsataḥ

---

3.5.26

एतावान् अर्थः सामान्यस् तस्यैतावान् प्रत्यंश इत्य् अनुभाष्य ब्रुवन् साक्षिषु विभागं कारयेत्

etāvān arthaḥ sāmānyas tasyaitāvān pratyaṃśa ity anubhāṣya bruvan sākṣiṣu vibhāgaṃ kārayet

---

3.5.27

दुर्विभक्तम् अन्योन्यापहृतम् अन्तर्हितम् अविज्ञातोत्पन्नं वा पुनर् विभजेरन्

durvibhaktam anyonyāpahṛtam antarhitam avijñātotpannaṃ vā punar vibhajeran

---

3.5.28

अदायादकं राजा हरेत् स्त्रीवृत्तिप्रेतकार्यवर्जम्, अन्यत्र श्रोत्रियद्रव्यात्

adāyādakaṃ rājā haret strīvṛttipretakāryavarjam, anyatra śrotriyadravyāt

---

3.5.29

तत् त्रैवेद्येभ्यः प्रयच्छेत्

tat traivedyebhyaḥ prayacchet

---

3.5.30

पतितः पतिताज् जातः क्लीबश् चानंशाः, जडोन्मत्तान्धकुष्ठिनश् च

patitaḥ patitāj jātaḥ klībaś cānaṃśāḥ, jaḍonmattāndhakuṣṭhinaś ca

---

3.5.31

सति भार्यार्थे तेषाम् अपत्यम् अतद्विधं भागं हरेत्

sati bhāryārthe teṣām apatyam atadvidhaṃ bhāgaṃ haret

---

3.5.32

ग्रासाच्छादनम् इतरे पतितवर्जाः // कz03.5.33अब्/ तेषां च कृतदाराणां लुप्ते प्रजनने सति / कz03.5.33च्द्/ सृजेयुर् बान्धवाः पुत्रांस् तेषाम् अंशान् प्रकल्पयेत् //ए (डिविसिओन् इन्तो स्हरेस्)

grāsācchādanam itare patitavarjāḥ // kaz03.5.33ab/ teṣāṃ ca kṛtadārāṇāṃ lupte prajanane sati / kaz03.5.33cd/ sṛjeyur bāndhavāḥ putrāṃs teṣām aṃśān prakalpayet //e (ḍivision into shares)

3.6.1

एकस्त्रीपुत्राणां ज्येष्ठांशः ब्राह्मणानाम् अजाः, क्षत्रियाणाम् अश्वाः, वैश्यानां गावः, शूद्राणाम् अवयः

ekastrīputrāṇāṃ jyeṣṭhāṃśaḥ brāhmaṇānām ajāḥ, kṣatriyāṇām aśvāḥ, vaiśyānāṃ gāvaḥ, śūdrāṇām avayaḥ

---

3.6.2

काणलङ्गास् तेषां मध्यमांशः, भिन्नवर्णाः कनिष्ठांशः

kāṇalaṅgās teṣāṃ madhyamāṃśaḥ, bhinnavarṇāḥ kaniṣṭhāṃśaḥ

---

3.6.3

चतुष्पदाभावे रत्नवर्जानां दशानां भागं द्रव्याणाम् एकं ज्येष्ठो हरेत्

catuṣpadābhāve ratnavarjānāṃ daśānāṃ bhāgaṃ dravyāṇām ekaṃ jyeṣṭho haret

---

3.6.4

प्रतिमुक्तस्वधापाशो हि भवति

pratimuktasvadhāpāśo hi bhavati

---

3.6.5

इत्य् औशनसो विभागः

ity auśanaso vibhāgaḥ

---

3.6.6

पितुः परिवापाद् यानम् आभरणं च ज्येष्ठांशः, शयनासनं भुक्तकांस्यं च मध्यमांशः, कृष्णं धान्यायसं गृहपरिवापो गोशकटं च कनिष्ठांशः

pituḥ parivāpād yānam ābharaṇaṃ ca jyeṣṭhāṃśaḥ, śayanāsanaṃ bhuktakāṃsyaṃ ca madhyamāṃśaḥ, kṛṣṇaṃ dhānyāyasaṃ gṛhaparivāpo gośakaṭaṃ ca kaniṣṭhāṃśaḥ

---

3.6.7

शेषद्रव्याणाम् एकद्रव्यस्य वा समो विभागः

śeṣadravyāṇām ekadravyasya vā samo vibhāgaḥ

---

3.6.8

अदायादा भगिन्यः, मातुः परिवापाद् भुक्तकांस्याभरणभागिन्यः

adāyādā bhaginyaḥ, mātuḥ parivāpād bhuktakāṃsyābharaṇabhāginyaḥ

---

3.6.9

मानुषहीनो ज्येष्ठस् तृतीयम् अंशं ज्येष्ठांशाल् लभेत, चतुर्थम् अन्यायवृत्तिः, निवृत्तधर्मकार्यो वा

mānuṣahīno jyeṣṭhas tṛtīyam aṃśaṃ jyeṣṭhāṃśāl labheta, caturtham anyāyavṛttiḥ, nivṛttadharmakāryo vā

---

3.6.10

कामाचारः सर्वं जीयेत

kāmācāraḥ sarvaṃ jīyeta

---

3.6.11

तेन मध्यमकनिष्ठौ व्याख्यातौ

tena madhyamakaniṣṭhau vyākhyātau

---

3.6.12

तयोर् मानुषोपेतो ज्येष्ठांशाद् अर्धं लभेत

tayor mānuṣopeto jyeṣṭhāṃśād ardhaṃ labheta

---

3.6.13

नानास्त्रीपुत्राणां तु संस्कृतासंस्कृतयोः कन्याकृतक्षतयोर् अभावे च एकस्याः पुत्रयोर् यमयोर् वा पूर्वजन्मना ज्येष्ठभावः

nānāstrīputrāṇāṃ tu saṃskṛtāsaṃskṛtayoḥ kanyākṛtakṣatayor abhāve ca ekasyāḥ putrayor yamayor vā pūrvajanmanā jyeṣṭhabhāvaḥ

---

3.6.14

सूतमागधव्रात्यरथकाराणाम् ऐश्वर्यतो विभागः

sūtamāgadhavrātyarathakārāṇām aiśvaryato vibhāgaḥ

---

3.6.15

शेषास् तम् उपजीवेयुः

śeṣās tam upajīveyuḥ

---

3.6.16

अनीश्वराः समविभागाः

anīśvarāḥ samavibhāgāḥ

---

3.6.17

चातुर्वर्ण्यपुत्राणां ब्राह्मणीपुत्रश् चतुरोअंशान् हरेत्, क्षत्रियापुत्रस्त्रीन् अंशान्, वैश्यापुत्रो द्वाव् अंशौ, एकं शूद्रापुत्रः

cāturvarṇyaputrāṇāṃ brāhmaṇīputraś caturoaṃśān haret, kṣatriyāputrastrīn aṃśān, vaiśyāputro dvāv aṃśau, ekaṃ śūdrāputraḥ

---

3.6.18

तेन त्रिवर्णद्विवर्णपुत्रविभागः क्षत्रियवैश्ययोर् व्याख्यातः

tena trivarṇadvivarṇaputravibhāgaḥ kṣatriyavaiśyayor vyākhyātaḥ

---

3.6.19

ब्राह्मणस्यानन्तरापुत्रस् तुल्यांशः

brāhmaṇasyānantarāputras tulyāṃśaḥ

---

3.6.20

क्षत्रियवैश्ययोर् अर्धांशः तुल्यांशो वा मानुषोपेतः

kṣatriyavaiśyayor ardhāṃśaḥ tulyāṃśo vā mānuṣopetaḥ

---

3.6.21

तुल्यातुल्ययोर् एकपुत्रः सर्वं हरेत्, बन्धूंश् च बिभृयात्

tulyātulyayor ekaputraḥ sarvaṃ haret, bandhūṃś ca bibhṛyāt

---

3.6.22

ब्राह्मणानां तु पारशवस् तृतीयम् अंशं लभेत, द्वाव् अंशौ सपिण्डः कुल्यो वासन्नः, स्वधादानहेतोः

brāhmaṇānāṃ tu pāraśavas tṛtīyam aṃśaṃ labheta, dvāv aṃśau sapiṇḍaḥ kulyo vāsannaḥ, svadhādānahetoḥ

---

3.6.23

तदभावे पितुर् आचार्योअन्तेवासी वा // कz03.6.24अब्/ क्षेत्रे वा जनयेद् अस्य नियुक्तः क्षेत्रजं सुतम् / कz03.6.24च्द्/ मातृबन्धुः सगोत्रो वा तस्मै तत् प्रदिशेद् धनम् //ए (च्लस्सिfइचतिओन् ओf सोन्स्)

tadabhāve pitur ācāryoantevāsī vā // kaz03.6.24ab/ kṣetre vā janayed asya niyuktaḥ kṣetrajaṃ sutam / kaz03.6.24cd/ mātṛbandhuḥ sagotro vā tasmai tat pradiśed dhanam //e (classification of sons)

3.7.1

"परपरिग्रहे बीजम् उत्सृष्टं क्षेत्रिणः" इत्य् आचार्याः

"paraparigrahe bījam utsṛṣṭaṃ kṣetriṇaḥ" ity ācāryāḥ

---

3.7.2

"माता भस्त्रा, यस्य रेतस् तस्यापत्यम्" इत्य् अपरे

"mātā bhastrā, yasya retas tasyāpatyam" ity apare

---

3.7.3

विद्यमानम् उभयम् इति कौटिल्यः

vidyamānam ubhayam iti kauṭilyaḥ

---

3.7.4

स्वयंजातः कृतक्रियायाम् औरसः

svayaṃjātaḥ kṛtakriyāyām aurasaḥ

---

3.7.5

तेन तुल्यः पुत्रिकापुत्रः

tena tulyaḥ putrikāputraḥ

---

3.7.6

सगोत्रेणान्यगोत्रेण वा नियुक्तेन क्षेत्रजातः क्षेत्रजः पुत्रः

sagotreṇānyagotreṇa vā niyuktena kṣetrajātaḥ kṣetrajaḥ putraḥ

---

3.7.7

जनयितुर् असत्य् अन्यस्मिन् पुत्रे स एव द्विपितृको द्विगोत्रो वा द्वयोर् अपि स्वधारिक्थभाग् भवति

janayitur asaty anyasmin putre sa eva dvipitṛko dvigotro vā dvayor api svadhārikthabhāg bhavati

---

3.7.8

तत्सधर्मा बन्धूनां गृहे गूढजातस् तु गूढजः

tatsadharmā bandhūnāṃ gṛhe gūḍhajātas tu gūḍhajaḥ

---

3.7.9

बन्धुनोत्सृष्टोअपविद्धः संस्कर्तुः पुत्रः

bandhunotsṛṣṭoapaviddhaḥ saṃskartuḥ putraḥ

---

3.7.10

कन्यागर्भः कानीनः

kanyāgarbhaḥ kānīnaḥ

---

3.7.11

सगर्भोढायाः सहोढः

sagarbhoḍhāyāḥ sahoḍhaḥ

---

3.7.12

पुनर्भूतायाः पौनर्भवः

punarbhūtāyāḥ paunarbhavaḥ

---

3.7.13

स्वयंजातः पितुर् बन्धूनां च दायादः

svayaṃjātaḥ pitur bandhūnāṃ ca dāyādaḥ

---

3.7.14

परजातः संस्कर्तुर् एव न बन्धूनाम्

parajātaḥ saṃskartur eva na bandhūnām

---

3.7.15

तत्सधर्मा मातापितृभ्याम् अद्भिर् मुक्तो दत्तः

tatsadharmā mātāpitṛbhyām adbhir mukto dattaḥ

---

3.7.16

स्वयं बन्धुभिर् वा पुत्रभावोपगत उपगतः

svayaṃ bandhubhir vā putrabhāvopagata upagataḥ

---

3.7.17

पुत्रत्वेअधिकृतः कृतकः

putratveadhikṛtaḥ kṛtakaḥ

---

3.7.18

परिक्रीतः क्रीतः // इति

parikrītaḥ krītaḥ // iti

---

3.7.19

औरसे तूत्पन्ने सवर्णास् तृतीयांशहराः, असवर्णा ग्रासाच्छादनभागिनः

aurase tūtpanne savarṇās tṛtīyāṃśaharāḥ, asavarṇā grāsācchādanabhāginaḥ

---

3.7.20

ब्राह्मणक्षत्रिययोर् अनन्तरापुत्राः सवर्णाः, एकान्तरा असवर्णाः

brāhmaṇakṣatriyayor anantarāputrāḥ savarṇāḥ, ekāntarā asavarṇāḥ

---

3.7.21

ब्राह्मणस्य वैश्यायाम् अम्बष्ठः, शूद्रायां निषादः पारशवो वा

brāhmaṇasya vaiśyāyām ambaṣṭhaḥ, śūdrāyāṃ niṣādaḥ pāraśavo vā

---

3.7.22

क्षत्रियस्य शूद्रायाम् उग्रः

kṣatriyasya śūdrāyām ugraḥ

---

3.7.23

शूद्र एव वैश्यस्य

śūdra eva vaiśyasya

---

3.7.24

सवर्णासु चैषाम् अचरितव्रतेभ्यो जाता व्रात्याः

savarṇāsu caiṣām acaritavratebhyo jātā vrātyāḥ

---

3.7.25

इत्य् अनुलोमाः

ity anulomāḥ

---

3.7.26

शूद्राद् आयोगवक्षत्तचण्डालाः

śūdrād āyogavakṣattacaṇḍālāḥ

---

3.7.27

वैश्यान् मागधवैदेहकौ

vaiśyān māgadhavaidehakau

---

3.7.28

क्षत्रियात् सूतः

kṣatriyāt sūtaḥ

---

3.7.29

पौराणिकस् त्व् अन्यः सूतो मागधश् च, ब्रह्मक्षत्राद् विशेषः

paurāṇikas tv anyaḥ sūto māgadhaś ca, brahmakṣatrād viśeṣaḥ

---

3.7.30

त एते प्रतिलोमाः स्वधर्मातिक्रमाद् राज्ञः सम्भवन्ति

ta ete pratilomāḥ svadharmātikramād rājñaḥ sambhavanti

---

3.7.31

उग्रान् नैषाद्यां कुक्कुटः, विपर्यये पुल्कसः

ugrān naiṣādyāṃ kukkuṭaḥ, viparyaye pulkasaḥ

---

3.7.32

वैदेहिकायाम् अम्बष्ठाद् वैणः, विपर्यये कुशीलवः

vaidehikāyām ambaṣṭhād vaiṇaḥ, viparyaye kuśīlavaḥ

---

3.7.33

क्षत्तायाम् उग्रात्श्वपाकः

kṣattāyām ugrātśvapākaḥ

---

3.7.34

इत्य् एतेअन्ये चान्तरालाः

ity eteanye cāntarālāḥ

---

3.7.35

कर्मणा वैश्यो रथकारः

karmaṇā vaiśyo rathakāraḥ

---

3.7.36

तेषां स्वयोनौ विवाहः, पूर्वापरगामित्वं वृत्तानुवृत्तं च

teṣāṃ svayonau vivāhaḥ, pūrvāparagāmitvaṃ vṛttānuvṛttaṃ ca

---

3.7.37

शूद्रसधर्माणो वा, अन्यत्र चण्डालेभ्यः

śūdrasadharmāṇo vā, anyatra caṇḍālebhyaḥ

---

3.7.38

केवलम् एवं वर्तमानः स्वर्गम् आप्नोति राजा, नरकम् अन्यथा

kevalam evaṃ vartamānaḥ svargam āpnoti rājā, narakam anyathā

---

3.7.39

सर्वेषाम् अन्तरालानां समो विभागः // कz03.7.40अब्/ देशस्य जात्याः संघस्य धर्मो ग्रामस्य वापि यः / कz03.7.40च्द्/ उचितस् तस्य तेनैव दायधर्मं प्रकल्पयेत् //ए (इम्मोवब्ले प्रोपेर्त्य्) (ड्wएल्लिन्ग्-प्लचेस्)

sarveṣām antarālānāṃ samo vibhāgaḥ // kaz03.7.40ab/ deśasya jātyāḥ saṃghasya dharmo grāmasya vāpi yaḥ / kaz03.7.40cd/ ucitas tasya tenaiva dāyadharmaṃ prakalpayet //e (immovable property) (ḍwelling-places)

3.8.1

सामन्तप्रत्यया वास्तुविवादाः

sāmantapratyayā vāstuvivādāḥ

---

3.8.2

गृहं क्षेत्रम् आरामः सेतुबन्धस् तटाकम् आधारो वा वास्तुः

gṛhaṃ kṣetram ārāmaḥ setubandhas taṭākam ādhāro vā vāstuḥ

---

3.8.3

कर्णकीलायससम्बन्धोअनुगृहं सेतुः

karṇakīlāyasasambandhoanugṛhaṃ setuḥ

---

3.8.4

यथासेतुभोगं वेश्म कारयेत्

yathāsetubhogaṃ veśma kārayet

---

3.8.5

अभूतं वा परकुड्याद् अपक्रम्य द्वाव् अरत्नी त्रिपदीं वा देशबन्धं कारयेत्

abhūtaṃ vā parakuḍyād apakramya dvāv aratnī tripadīṃ vā deśabandhaṃ kārayet

---

3.8.6

अवस्करं भ्रमम् उदपानं वा न गृहोचिताद् अन्यत्र, अन्यत्र सूतिकाकूपाद् आनिर्दशाहाद् इति

avaskaraṃ bhramam udapānaṃ vā na gṛhocitād anyatra, anyatra sūtikākūpād ānirdaśāhād iti

---

3.8.7

तस्यातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः

tasyātikrame pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

3.8.8

तेनेन्धनावघातनकृतं कल्याणकृत्येष्व् आचामोदकमार्गाश् च व्याख्याताः

tenendhanāvaghātanakṛtaṃ kalyāṇakṛtyeṣv ācāmodakamārgāś ca vyākhyātāḥ

---

3.8.9

त्रिपदीप्रतिक्रान्तम् अध्यर्धम् अरत्निं वा गाढप्रसृतम् उदकमार्गं प्रस्रवणप्रपातं वा कारयेत्

tripadīpratikrāntam adhyardham aratniṃ vā gāḍhaprasṛtam udakamārgaṃ prasravaṇaprapātaṃ vā kārayet

---

3.8.10

तस्यातिक्रमे चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः

tasyātikrame catuṣpañcāśatpaṇo daṇḍaḥ

---

3.8.11

एकपदीप्रतिक्रान्तम् अरत्निं वा चक्रिचतुष्पदस्थानम् अग्निष्ठम् उदन्जरस्थानं रोचनीं कुट्टनीं वा कारयेत्

ekapadīpratikrāntam aratniṃ vā cakricatuṣpadasthānam agniṣṭham udanjarasthānaṃ rocanīṃ kuṭṭanīṃ vā kārayet

---

3.8.12

तस्यातिक्रमे चतुर्विंशतिपणो दण्डः

tasyātikrame caturviṃśatipaṇo daṇḍaḥ

---

3.8.13

सर्ववास्तुकयोः प्राक्षिप्तकयोर् वा शालयोः किष्कुर् अन्तरिका त्रिपदी वा

sarvavāstukayoḥ prākṣiptakayor vā śālayoḥ kiṣkur antarikā tripadī vā

---

3.8.14

तयोश् चतुरङ्गुलं नीप्रान्तरम्<नीव्रान्तरम्?> समारूढकं वा

tayoś caturaṅgulaṃ nīprāntaram<nīvrāntaram?> samārūḍhakaṃ vā

---

3.8.15

किष्कुमात्रम् आणिद्वारम् अन्तरिकायां खण्डफुल्लार्थम् असम्पातं कारयेत्

kiṣkumātram āṇidvāram antarikāyāṃ khaṇḍaphullārtham asampātaṃ kārayet

---

3.8.16

प्रकाशार्थम् अल्पम् ऊर्ध्वं वातायनं कारयेत्

prakāśārtham alpam ūrdhvaṃ vātāyanaṃ kārayet

---

3.8.17

तदवसिते वेश्मनिच्छादयेत्

tadavasite veśmanicchādayet

---

3.8.18

सम्भूय वा गृहस्वामिनो यथेष्टं कारयेयुः, अनिष्टं वारयेयुः

sambhūya vā gṛhasvāmino yatheṣṭaṃ kārayeyuḥ, aniṣṭaṃ vārayeyuḥ

---

3.8.19

वानलट्याश् चोर्ध्वम् आवार्यभागं कटप्रच्छन्नम् अवमर्शभित्तिं वा कारयेद् वर्षाबाधभयात्

vānalaṭyāś cordhvam āvāryabhāgaṃ kaṭapracchannam avamarśabhittiṃ vā kārayed varṣābādhabhayāt

---

3.8.20

तस्यातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः, प्रतिलोमद्वारवातायनबाधायां च, अन्यत्र राजमार्गरथ्याभ्यः

tasyātikrame pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, pratilomadvāravātāyanabādhāyāṃ ca, anyatra rājamārgarathyābhyaḥ

---

3.8.21

खातसोपानप्रणालीनिश्रेण्यवस्करभागैर् बहिर्बाधायां भोगनिग्रहे च

khātasopānapraṇālīniśreṇyavaskarabhāgair bahirbādhāyāṃ bhoganigrahe ca

---

3.8.22

परकुड्यम् उदकेनोपघ्नतो द्वादशपणो दण्डः, मूत्रपुरीषोपघाते द्विगुणः

parakuḍyam udakenopaghnato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, mūtrapurīṣopaghāte dviguṇaḥ

---

3.8.23

प्रणालीमोक्षो वर्षति, अन्यथा द्वादशपणो दण्डः

praṇālīmokṣo varṣati, anyathā dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

3.8.24

प्रतिषिद्धस्य च वसतः, निरस्यतश् चावक्रयिणम् अन्यत्र पारुष्यस्तेयसाहससंग्रहणमिथ्याभोगेभ्यः

pratiṣiddhasya ca vasataḥ, nirasyataś cāvakrayiṇam anyatra pāruṣyasteyasāhasasaṃgrahaṇamithyābhogebhyaḥ

---

3.8.25

स्वयंअभिप्रस्थितो वर्षावक्रयशेषं दद्यात्

svayaṃabhiprasthito varṣāvakrayaśeṣaṃ dadyāt

---

3.8.26

सामान्ये वेश्मनि साहाय्यम् अप्रयच्छतः, सामान्यम् उपरुन्धतो भोगं च गृहे द्वादशपणो दण्डः

sāmānye veśmani sāhāyyam aprayacchataḥ, sāmānyam uparundhato bhogaṃ ca gṛhe dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

3.8.27

विनाशयतस् तद्द्विगुणः // कz03.8.28अब्/ कोष्ठकाङ्गणवर्चानाम् अग्निकुट्टनशालयोः / कz03.8.28च्द्/ विवृतानां च सर्वेषां सामान्यो भोग इष्यते //ए (षले ओf इम्मोवब्ले प्रोपेर्त्य्^ fइxइन्ग् ओf बोउन्दरिएस्^ एन्च्रोअछ्मेन्त् अन्द् डमगे)

vināśayatas taddviguṇaḥ // kaz03.8.28ab/ koṣṭhakāṅgaṇavarcānām agnikuṭṭanaśālayoḥ / kaz03.8.28cd/ vivṛtānāṃ ca sarveṣāṃ sāmānyo bhoga iṣyate //e (ṣale of immovable property^ fixing of boundaries^ encroachment and ḍamage)

3.9.1

ज्ञातिसामन्तधनिकाः क्रमेण भूमिपरिग्रहान् क्रेतुम् अभ्याभवेयुः

jñātisāmantadhanikāḥ krameṇa bhūmiparigrahān kretum abhyābhaveyuḥ

---

3.9.2

ततोअन्ये बाह्याः

tatoanye bāhyāḥ

---

3.9.3

सामन्तचत्वारिंशत्कुल्येषु गृहप्रतिमुखे वेश्म श्रावयेयुः, सामन्तग्रामवृद्धेषु क्षेत्रम् आरामं सेतुबन्धं तटाकम् आधारं वा मर्यादासु यथासेतुभोगं "अनेनार्घेण कः क्रेता" इति

sāmantacatvāriṃśatkulyeṣu gṛhapratimukhe veśma śrāvayeyuḥ, sāmantagrāmavṛddheṣu kṣetram ārāmaṃ setubandhaṃ taṭākam ādhāraṃ vā maryādāsu yathāsetubhogaṃ "anenārgheṇa kaḥ kretā" iti

---

3.9.4

त्रिर् आघुषितम् अव्याहतं क्रेता क्रेतुं लभेत

trir āghuṣitam avyāhataṃ kretā kretuṃ labheta

---

3.9.5

स्पर्धया वा मूल्यवर्धने मूल्यवृद्धिः स-शुल्का कोशं गच्छेत्

spardhayā vā mūlyavardhane mūlyavṛddhiḥ sa-śulkā kośaṃ gacchet

---

3.9.6

विक्रयप्रतिक्रोष्टा शुल्कं दद्यात्

vikrayapratikroṣṭā śulkaṃ dadyāt

---

3.9.7

अस्वामिप्रतिक्रोशे चतुर्विंशतिपणो दण्डः

asvāmipratikrośe caturviṃśatipaṇo daṇḍaḥ

---

3.9.8

सप्तरात्राद् ऊर्ध्वम् अनभिसरतः प्रतिक्रुष्टो विक्रीणीत

saptarātrād ūrdhvam anabhisarataḥ pratikruṣṭo vikrīṇīta

---

3.9.9

प्रतिक्रुष्टातिक्रमे वास्तुनि द्विशतो दण्डः, अन्यत्र चतुर्विंशतिपणो दण्डः // इति वास्तुविक्रयः

pratikruṣṭātikrame vāstuni dviśato daṇḍaḥ, anyatra caturviṃśatipaṇo daṇḍaḥ // iti vāstuvikrayaḥ

---

3.9.10

सीमविवादं ग्रामयोर् उभयोः सामन्ता पञ्चग्रामी दशग्रामी वा सेतुभिः स्थावरैः कृत्रिमैर् वा कुर्यात्

sīmavivādaṃ grāmayor ubhayoḥ sāmantā pañcagrāmī daśagrāmī vā setubhiḥ sthāvaraiḥ kṛtrimair vā kuryāt

---

3.9.11

कर्षकगोपालकवृद्धाः पूर्वभुक्तिका वा बाह्याः सेतूनाम् अभिज्ञा बहव एको वा निर्दिश्य सीमसेतून् विपरीतवेषाः सीमानं नयेयुः

karṣakagopālakavṛddhāḥ pūrvabhuktikā vā bāhyāḥ setūnām abhijñā bahava eko vā nirdiśya sīmasetūn viparītaveṣāḥ sīmānaṃ nayeyuḥ

---

3.9.12

उद्दिष्टानां सेतूनाम् अदर्शने सहस्रं दण्डः

uddiṣṭānāṃ setūnām adarśane sahasraṃ daṇḍaḥ

---

3.9.13

तद् एव नीते सीमापहारिणां सेतुच्छिदां च कुर्यात्

tad eva nīte sīmāpahāriṇāṃ setucchidāṃ ca kuryāt

---

3.9.14

प्रनष्टसेतुभोगं वा सीमानं राजा यथोपकारं विभजेत् // इति सीमविवादः

pranaṣṭasetubhogaṃ vā sīmānaṃ rājā yathopakāraṃ vibhajet // iti sīmavivādaḥ

---

3.9.15

क्षेत्रविवादं सामन्तग्रामवृद्धाः कुर्युः

kṣetravivādaṃ sāmantagrāmavṛddhāḥ kuryuḥ

---

3.9.16

तेषां द्वैधीभावे यतो बहवः शुचयोअनुमता वा ततो नियच्छेयुः मध्यं वा गृह्णीयुः

teṣāṃ dvaidhībhāve yato bahavaḥ śucayoanumatā vā tato niyaccheyuḥ madhyaṃ vā gṛhṇīyuḥ

---

3.9.17

तदुभयपरोक्तं वास्तु राजा हरेत्, प्रनष्टस्वामिकं च

tadubhayaparoktaṃ vāstu rājā haret, pranaṣṭasvāmikaṃ ca

---

3.9.18

यथोपकारं वा विभजेत्

yathopakāraṃ vā vibhajet

---

3.9.19

प्रसह्यादाने वास्तुनि स्तेयदण्डः

prasahyādāne vāstuni steyadaṇḍaḥ

---

3.9.20

कारणादाने प्रयासम् आजीवं च परिसंख्याय बन्धं दद्यात् // इति क्षेत्रविवादः

kāraṇādāne prayāsam ājīvaṃ ca parisaṃkhyāya bandhaṃ dadyāt // iti kṣetravivādaḥ

---

3.9.21

मर्यादापहरणे पूर्वः साहसदण्डः

maryādāpaharaṇe pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

3.9.22

मर्यादाभेदे चतुर्विंशतिपणः

maryādābhede caturviṃśatipaṇaḥ

---

3.9.23

तेन तपोवनविवीतमहापथश्मशानदेवकुलयजनपुण्यस्थानविवादा व्याख्याताः // इति मर्यादास्थापनम्

tena tapovanavivītamahāpathaśmaśānadevakulayajanapuṇyasthānavivādā vyākhyātāḥ // iti maryādāsthāpanam

---

3.9.24

सर्व एव विवादाः सामन्तप्रत्ययाः

sarva eva vivādāḥ sāmantapratyayāḥ

---

3.9.25

विवीतस्थलकेदारषण्डखलवेश्मवाहनकोष्ठानां पूर्वंपूर्वम् आबाधं सहेत

vivītasthalakedāraṣaṇḍakhalaveśmavāhanakoṣṭhānāṃ pūrvaṃpūrvam ābādhaṃ saheta

---

3.9.26

ब्रह्मसोमारण्यदेवयजनपुण्यस्थानवर्जाः स्थलप्रदेशाः

brahmasomāraṇyadevayajanapuṇyasthānavarjāḥ sthalapradeśāḥ

---

3.9.27

आधारपरिवाहकेदारोपभोगैः परक्षेत्रकृष्टबीजहिंसायां यथोपघातं मूल्यं दद्युः

ādhāraparivāhakedāropabhogaiḥ parakṣetrakṛṣṭabījahiṃsāyāṃ yathopaghātaṃ mūlyaṃ dadyuḥ

---

3.9.28

केदारारामसेतुबन्धानां परस्परहिंसायां हिंसाद्विगुणो दण्डः

kedārārāmasetubandhānāṃ parasparahiṃsāyāṃ hiṃsādviguṇo daṇḍaḥ

---

3.9.29

पश्चान्निविष्टम् अधरतटाकं नोपरितटाकस्य केदारम् उदकेनाप्लावयेत्

paścānniviṣṭam adharataṭākaṃ noparitaṭākasya kedāram udakenāplāvayet

---

3.9.30

उपरिनिविष्टं नाधरतटाकस्य पूरास्रावं वारयेद्, अन्यत्र त्रिवर्षोपरतकर्मणः

upariniviṣṭaṃ nādharataṭākasya pūrāsrāvaṃ vārayed, anyatra trivarṣoparatakarmaṇaḥ

---

3.9.31

तस्यातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः, तटाकवामनं च

tasyātikrame pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, taṭākavāmanaṃ ca

---

3.9.32

पञ्चवर्षोपरतकर्मणः सेतुबन्धस्य स्वाम्यं लुप्येत, अन्यत्रापद्भ्यः

pañcavarṣoparatakarmaṇaḥ setubandhasya svāmyaṃ lupyeta, anyatrāpadbhyaḥ

---

3.9.33

तटाकसेतुबन्धानां नवप्रवर्तने पाञ्चवर्षिकः परिहारः, भग्नोत्सृष्टानां चातुर्वर्षिकः, समुपारूढानां त्रैवर्षिकः, स्थलस्य द्वैवर्षिकः

taṭākasetubandhānāṃ navapravartane pāñcavarṣikaḥ parihāraḥ, bhagnotsṛṣṭānāṃ cāturvarṣikaḥ, samupārūḍhānāṃ traivarṣikaḥ, sthalasya dvaivarṣikaḥ

---

3.9.34

स्वात्माधाने विक्रये च

svātmādhāne vikraye ca

---

3.9.35

खातप्रावृत्तिम् अनदीनिबन्धायतनतटाककेदारारामषण्डवापानां सस्यवर्णभागोत्तरिकम् अन्येभ्यो वा यथोपकारं दद्युः

khātaprāvṛttim anadīnibandhāyatanataṭākakedārārāmaṣaṇḍavāpānāṃ sasyavarṇabhāgottarikam anyebhyo vā yathopakāraṃ dadyuḥ

---

3.9.36

प्रक्रयावक्रयाधिभागभोगनिषृष्टोपभोक्तारश् चैषां प्रतिकुर्युः

prakrayāvakrayādhibhāgabhoganiṣṛṣṭopabhoktāraś caiṣāṃ pratikuryuḥ

---

3.9.37

अर्पतीकारे हीनद्विगुणो दण्डः // कz03.9.38अब्/ सेतुभ्यो मुञ्चतस् तोयम् अवारे षट्पणो दमः / कz03.9.38च्द्/ वारे वा तोयम् अन्येषां प्रमादेनोपरुन्धतः //ए (डमगे तो पस्तुरेस्, fइएल्द्स् अन्द् रोअद्स्)

arpatīkāre hīnadviguṇo daṇḍaḥ // kaz03.9.38ab/ setubhyo muñcatas toyam avāre ṣaṭpaṇo damaḥ / kaz03.9.38cd/ vāre vā toyam anyeṣāṃ pramādenoparundhataḥ //e (ḍamage to pastures, fields and roads)

3.10.1

कर्मोदकमार्गम् उचितं रुन्धतः कुर्वतोअनुचितं वा पूर्वः साहसदण्डः, सेतुकूपपुण्यस्थानचैत्यदेवायतनानि च परभूमौ निवेशयतः

karmodakamārgam ucitaṃ rundhataḥ kurvatoanucitaṃ vā pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, setukūpapuṇyasthānacaityadevāyatanāni ca parabhūmau niveśayataḥ

---

3.10.2

पूर्वानुवृत्तं धर्मसेतुम् आधानं विक्रयं वा नयतो नाययतो वा मध्यमः साहसदण्डः, श्रोतृऋणाम् उत्तमः, अन्यत्र भग्नोत्सृष्टात्

pūrvānuvṛttaṃ dharmasetum ādhānaṃ vikrayaṃ vā nayato nāyayato vā madhyamaḥ sāhasadaṇḍaḥ, śrotṛṛṇām uttamaḥ, anyatra bhagnotsṛṣṭāt

---

3.10.3

स्वाम्य् अभावे ग्रामाः पुण्यशीला वा प्रतिकुर्युः

svāmy abhāve grāmāḥ puṇyaśīlā vā pratikuryuḥ

---

3.10.4

पथिप्रमाणं दुर्गनिवेशे व्याख्यातम्

pathipramāṇaṃ durganiveśe vyākhyātam

---

3.10.5

क्षुद्रपशुमनुष्यपथं रुन्धतो द्वादशपणो दण्डः, महापशुपथं चतुर्विंशतिपणः, हस्तिक्षेत्रपथं चतुष्पञ्चाशत्पणः, सेतुवनपथं षट्शतः, श्मशानग्रामपथं द्विशतः, द्रोणमुखपथं पञ्चशतः, स्थानीयराष्ट्रविवीतपथं साहस्रः

kṣudrapaśumanuṣyapathaṃ rundhato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, mahāpaśupathaṃ caturviṃśatipaṇaḥ, hastikṣetrapathaṃ catuṣpañcāśatpaṇaḥ, setuvanapathaṃ ṣaṭśataḥ, śmaśānagrāmapathaṃ dviśataḥ, droṇamukhapathaṃ pañcaśataḥ, sthānīyarāṣṭravivītapathaṃ sāhasraḥ

---

3.10.6

अतिकर्षणे चैषां दण्डचतुर्था दण्डाः

atikarṣaṇe caiṣāṃ daṇḍacaturthā daṇḍāḥ

---

3.10.7

कर्षणे पूर्वोक्ताः

karṣaṇe pūrvoktāḥ

---

3.10.8

क्षेत्रिकस्याक्षिपतः क्षेत्रम् उपवासस्य वा त्यजतो बीजकाले द्वादशपणो दण्डः, अन्यत्र दोषोपनिपाताविषह्येभ्यः

kṣetrikasyākṣipataḥ kṣetram upavāsasya vā tyajato bījakāle dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, anyatra doṣopanipātāviṣahyebhyaḥ

---

3.10.9

करदाः करदेष्व् आधानं विक्रयं वा कुर्युः, ब्रह्मदेयिका ब्रह्मदेयिकेषु

karadāḥ karadeṣv ādhānaṃ vikrayaṃ vā kuryuḥ, brahmadeyikā brahmadeyikeṣu

---

3.10.10

अन्यथा पूर्वः साहसदण्डः

anyathā pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

3.10.11

करदस्य वाकरदग्रामं प्रविशतः

karadasya vākaradagrāmaṃ praviśataḥ

---

3.10.12

करदं तु प्रविशतः सर्वद्रव्येषु प्राकाम्यं स्यात्, अन्यत्रागारात्

karadaṃ tu praviśataḥ sarvadravyeṣu prākāmyaṃ syāt, anyatrāgārāt

---

3.10.13

तद् अप्य् अस्मै दद्यात्

tad apy asmai dadyāt

---

3.10.14

अनादेयम् अकृषतोअन्यः पञ्चवर्षाण्य् उपभुज्य प्रयासनिष्क्रयेण दद्यात्

anādeyam akṛṣatoanyaḥ pañcavarṣāṇy upabhujya prayāsaniṣkrayeṇa dadyāt

---

3.10.15

अकरदाः परत्र वसन्तो भोगम् उपजीवेयुः

akaradāḥ paratra vasanto bhogam upajīveyuḥ

---

3.10.16

ग्रामार्थेन ग्रामिकं व्रजन्तम् उपवासाः पर्यायेणानुगच्छेयुः

grāmārthena grāmikaṃ vrajantam upavāsāḥ paryāyeṇānugaccheyuḥ

---

3.10.17

अननुगच्छन्तः पणार्धपणिकं योजनं दद्युः

ananugacchantaḥ paṇārdhapaṇikaṃ yojanaṃ dadyuḥ

---

3.10.18

ग्रामिकस्य ग्रामाद् अस्तेनपारदारिकं निरस्यतश् चतुर्विंशतिपणो दण्डः, ग्रामस्योत्तमः

grāmikasya grāmād astenapāradārikaṃ nirasyataś caturviṃśatipaṇo daṇḍaḥ, grāmasyottamaḥ

---

3.10.19

निरस्तस्य प्रवेशो ह्य् अभिगमेन व्याख्यातः

nirastasya praveśo hy abhigamena vyākhyātaḥ

---

3.10.20

स्तम्भैः समन्ततो ग्रामाद् धनुःशतापकृष्टम् उपसालं कारयेत्

stambhaiḥ samantato grāmād dhanuḥśatāpakṛṣṭam upasālaṃ kārayet

---

3.10.21

पशुप्रचारार्थं विवीतम् आलवनेनोपजीवेयुः

paśupracārārthaṃ vivītam ālavanenopajīveyuḥ

---

3.10.22

विवीतं भक्षयित्वापसृतानाम् उष्ट्रमहिषाणां पादिकं रूपं गृह्णीयुः, गवाश्वखराणां चार्धपादिकम्, क्षुद्रपशूनां षोडशभागिकम्

vivītaṃ bhakṣayitvāpasṛtānām uṣṭramahiṣāṇāṃ pādikaṃ rūpaṃ gṛhṇīyuḥ, gavāśvakharāṇāṃ cārdhapādikam, kṣudrapaśūnāṃ ṣoḍaśabhāgikam

---

3.10.23

भक्षयित्वा निषण्णानाम् एत एव द्विगुणा दण्डाः, परिवसतां चतुर्गुणाः

bhakṣayitvā niṣaṇṇānām eta eva dviguṇā daṇḍāḥ, parivasatāṃ caturguṇāḥ

---

3.10.24

ग्रामदेववृषा वानिर्दशाहा वा धेनुर् उक्षाणो गोवृषाश् चादण्ड्याः

grāmadevavṛṣā vānirdaśāhā vā dhenur ukṣāṇo govṛṣāś cādaṇḍyāḥ

---

3.10.25

सस्यभक्षणे सस्योपघातं निष्पत्तितः परिसंख्याय द्विगुणं दापयेत्

sasyabhakṣaṇe sasyopaghātaṃ niṣpattitaḥ parisaṃkhyāya dviguṇaṃ dāpayet

---

3.10.26

स्वामिनश् चानिवेद्य चारयतो द्वादशपणो दण्दः, प्रमुञ्चतश् चतुर्विंशतिपणः

svāminaś cānivedya cārayato dvādaśapaṇo daṇdaḥ, pramuñcataś caturviṃśatipaṇaḥ

---

3.10.27

पालिनाम् अर्धदण्डाः

pālinām ardhadaṇḍāḥ

---

3.10.28

तद् एव षण्डभक्षणे कुर्यात्

tad eva ṣaṇḍabhakṣaṇe kuryāt

---

3.10.29

वाटभेदे द्विगुणः वेश्मखलवलयगतानां च धान्यानां भक्षणे

vāṭabhede dviguṇaḥ veśmakhalavalayagatānāṃ ca dhānyānāṃ bhakṣaṇe

---

3.10.30

हिंसाप्रतीकारं कुर्यात्

hiṃsāpratīkāraṃ kuryāt

---

3.10.31

अभयवनमृगाः परिगृहीता वा भक्षयन्तः स्वामिनो निवेद्य यथावध्यास् तथा प्रतिषेद्धव्याः

abhayavanamṛgāḥ parigṛhītā vā bhakṣayantaḥ svāmino nivedya yathāvadhyās tathā pratiṣeddhavyāḥ

---

3.10.32

पशवो रश्मिप्रतोदाभ्यां वारयितव्याः

paśavo raśmipratodābhyāṃ vārayitavyāḥ

---

3.10.33

तेषाम् अन्यथा हिंसायां दण्डपारुष्यदण्डाः

teṣām anyathā hiṃsāyāṃ daṇḍapāruṣyadaṇḍāḥ

---

3.10.34

प्रार्थयमाना दृष्टापराधा वा सर्वोपायैर् नियन्तव्याः // इति क्षेत्रपथहिंसा

prārthayamānā dṛṣṭāparādhā vā sarvopāyair niyantavyāḥ // iti kṣetrapathahiṃsā

---

3.10.35

कर्षकस्य ग्रामम् अभ्युपेत्याकुर्वतो ग्राम एवात्ययं हरेत्

karṣakasya grāmam abhyupetyākurvato grāma evātyayaṃ haret

---

3.10.36

कर्माकरणे कर्मवेतनद्विगुणम्, हिरण्यादाने प्रत्यंशद्विगुणम्, भक्ष्यपेयादाने च प्रहवणेषु द्विगुणम् अंशं दद्यात्

karmākaraṇe karmavetanadviguṇam, hiraṇyādāne pratyaṃśadviguṇam, bhakṣyapeyādāne ca prahavaṇeṣu dviguṇam aṃśaṃ dadyāt

---

3.10.37

प्रेक्षायाम् अनंशदः, स-स्वजनो न प्रेक्षेत

prekṣāyām anaṃśadaḥ, sa-svajano na prekṣeta

---

3.10.38

प्रच्छन्नश्रवणेक्षणे च सर्वहिते च कर्मणि निग्रहेण द्विगुणम् अंशं दद्यात्

pracchannaśravaṇekṣaṇe ca sarvahite ca karmaṇi nigraheṇa dviguṇam aṃśaṃ dadyāt

---

3.10.39

सर्वहितम् एकस्य ब्रुवतः कुर्युर् आज्ञाम्

sarvahitam ekasya bruvataḥ kuryur ājñām

---

3.10.40

अकरणे द्वादशपणो दण्डः

akaraṇe dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

3.10.41

तं चेत् सम्भूय वा हन्युः पृथग् एषाम् अपराधद्विगुणो दण्डः

taṃ cet sambhūya vā hanyuḥ pṛthag eṣām aparādhadviguṇo daṇḍaḥ

---

3.10.42

उपहन्तृषु विशिष्टः

upahantṛṣu viśiṣṭaḥ

---

3.10.43

ब्राह्मणश् चैषां ज्यैष्ठ्यं नियम्येत

brāhmaṇaś caiṣāṃ jyaiṣṭhyaṃ niyamyeta

---

3.10.44

प्रहवणेषु चैषां ब्राह्मणा नाकामाः कुर्युः, अंशं च लभेरन्

prahavaṇeṣu caiṣāṃ brāhmaṇā nākāmāḥ kuryuḥ, aṃśaṃ ca labheran

---

3.10.45

तेन देशजातिकुलसंघानां समयस्यानपाकर्म व्याख्यातम् // कz03.10.46अब्/ राजा देशहितान् सेतून् कुर्वतां पथि संक्रमान् / कz03.10.46च्द्/ ग्रामशोभाश् च रक्षाश् च तेषां प्रियहितं चरेत् //ए (णोन्-पय्मेन्त् ओf देब्त्स्)

tena deśajātikulasaṃghānāṃ samayasyānapākarma vyākhyātam // kaz03.10.46ab/ rājā deśahitān setūn kurvatāṃ pathi saṃkramān / kaz03.10.46cd/ grāmaśobhāś ca rakṣāś ca teṣāṃ priyahitaṃ caret //e (ṇon-payment of debts)

3.11.1

सपादपणा धर्म्या मासवृद्धिः पणशतस्य, पञ्चपणा व्यावहारिकी, दशपणा कान्तारगाणाम्, विंशतिपणा सामुद्राणाम्

sapādapaṇā dharmyā māsavṛddhiḥ paṇaśatasya, pañcapaṇā vyāvahārikī, daśapaṇā kāntāragāṇām, viṃśatipaṇā sāmudrāṇām

---

3.11.2

ततः परं कर्तुः कारयितुश् च पूर्वः साहसदण्डः, श्रोतृऋणाम् एकैकं प्रत्यर्धदण्डः

tataḥ paraṃ kartuḥ kārayituś ca pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, śrotṛṛṇām ekaikaṃ pratyardhadaṇḍaḥ

---

3.11.3

राजन्य् अयोगक्षेमावहे तु धनिकधारणिकयोश् चरित्रम् अवेक्षेत

rājany ayogakṣemāvahe tu dhanikadhāraṇikayoś caritram avekṣeta

---

3.11.4

धान्यवृद्धिः सस्यनिष्पत्ताव् उपार्धा, परं मूल्यकृता वर्धेत

dhānyavṛddhiḥ sasyaniṣpattāv upārdhā, paraṃ mūlyakṛtā vardheta

---

3.11.5

प्रक्षेपवृद्धिर् उदयाद् अर्धं सम्निधानसन्ना वार्षिकी देया

prakṣepavṛddhir udayād ardhaṃ samnidhānasannā vārṣikī deyā

---

3.11.6

चिरप्रवासः स्तम्भप्रविष्टो वा मूल्यद्विगुणं दद्यात्

cirapravāsaḥ stambhapraviṣṭo vā mūlyadviguṇaṃ dadyāt

---

3.11.7

अकृत्वा वृद्धिं साधयतो वर्धयतो वा, मूल्यं वा वृद्धिम् आरोप्य श्रावयतो बन्धचतुर्गुणो दण्डः

akṛtvā vṛddhiṃ sādhayato vardhayato vā, mūlyaṃ vā vṛddhim āropya śrāvayato bandhacaturguṇo daṇḍaḥ

---

3.11.8

तुच्छश्रावणायाम् अभूतचतुर्गुणः

tucchaśrāvaṇāyām abhūtacaturguṇaḥ

---

3.11.9

तस्य त्रिभागम् आदाता दद्यात्, शेषं प्रदाता

tasya tribhāgam ādātā dadyāt, śeṣaṃ pradātā

---

3.11.10

दीर्घसत्त्रव्याधिगुरुकुलोपरुद्धं बालम् असारं वा नर्णम् अनुवर्धेत

dīrghasattravyādhigurukuloparuddhaṃ bālam asāraṃ vā narṇam anuvardheta

---

3.11.11

मुच्यमानम् ऋणम् अप्रतिगृह्णतो द्वादशपणो दण्डः

mucyamānam ṛṇam apratigṛhṇato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

3.11.12

कारणापदेशेन निवृत्तवृद्धिकम् अन्यत्र तिष्ठेत्

kāraṇāpadeśena nivṛttavṛddhikam anyatra tiṣṭhet

---

3.11.13

दशवर्षोपेक्षितम् ऋणम् अप्रतिग्राह्यम्, अन्यत्र बालवृद्धव्याधितव्यसनिप्रोषितदेशत्यागराज्यविभ्रमेभ्यः

daśavarṣopekṣitam ṛṇam apratigrāhyam, anyatra bālavṛddhavyādhitavyasaniproṣitadeśatyāgarājyavibhramebhyaḥ

---

3.11.14

प्रेतस्य पुत्राः कुसीदं दद्युः, दायादा वा रिक्थहराः, सहग्राहिणः, प्रतिभुवो वा

pretasya putrāḥ kusīdaṃ dadyuḥ, dāyādā vā rikthaharāḥ, sahagrāhiṇaḥ, pratibhuvo vā

---

3.11.15

न प्रातिभाव्यम् अन्यत्

na prātibhāvyam anyat

---

3.11.16

असारं बालप्रातिभाव्यम्

asāraṃ bālaprātibhāvyam

---

3.11.17

असंख्यातदेशकालं तु पुत्राः पौत्रा दायादा वा रिक्थं हरमाणा दद्युः

asaṃkhyātadeśakālaṃ tu putrāḥ pautrā dāyādā vā rikthaṃ haramāṇā dadyuḥ

---

3.11.18

जीवितविवाहभूमिप्रातिभाव्यम् असंख्यातदेशकालं तु पुत्राः पौत्रा वा वहेयुः

jīvitavivāhabhūmiprātibhāvyam asaṃkhyātadeśakālaṃ tu putrāḥ pautrā vā vaheyuḥ

---

3.11.19

नानर्णसमवाये तु नैकं द्वौ युगपद् अभिवदेयाताम्, अन्यत्र प्रतिष्ठमानात्

nānarṇasamavāye tu naikaṃ dvau yugapad abhivadeyātām, anyatra pratiṣṭhamānāt

---

3.11.20

तत्रापि गृहीतानुपूर्व्या राजश्रोत्रियद्रव्यं वा पूर्वं प्रतिपादयेत्

tatrāpi gṛhītānupūrvyā rājaśrotriyadravyaṃ vā pūrvaṃ pratipādayet

---

3.11.21

दम्पत्योः पितापुत्रयोः भ्रातृऋणां चाविभक्तानां परस्पर..कृतम् ऋणम् असाध्यम्

dampatyoḥ pitāputrayoḥ bhrātṛṛṇāṃ cāvibhaktānāṃ paraspara..kṛtam ṛṇam asādhyam

---

3.11.22

अग्राह्याः कर्मकालेषु कर्षका राजपुरुषाश् च

agrāhyāḥ karmakāleṣu karṣakā rājapuruṣāś ca

---

3.11.23

स्त्री चाप्रतिश्राविणी पतिकृतम् ऋणम्, अन्यत्र गोपालकार्धसीतिकेभ्यः

strī cāpratiśrāviṇī patikṛtam ṛṇam, anyatra gopālakārdhasītikebhyaḥ

---

3.11.24

पतिस् तु ग्राह्यः स्त्रीकृतम् ऋणम्, अप्रतिविधाय प्रोषित इति

patis tu grāhyaḥ strīkṛtam ṛṇam, apratividhāya proṣita iti

---

3.11.25

सम्प्रतिपत्ताव् उत्तमः

sampratipattāv uttamaḥ

---

3.11.26

अस्मप्रतिपत्तौ तु साक्षिणः प्रमाणं प्रात्ययिकाः शुचयोअनुमता वा त्रयोअवरार्ध्याः

asmapratipattau tu sākṣiṇaḥ pramāṇaṃ prātyayikāḥ śucayoanumatā vā trayoavarārdhyāḥ

---

3.11.27

पक्षानुमतौ वा द्वौ, ऋणं प्रति न त्व् एवैकः

pakṣānumatau vā dvau, ṛṇaṃ prati na tv evaikaḥ

---

3.11.28

प्रतिषिद्धाः स्यालसहायान्वर्थिधनिकधारणिकवैरिन्यङ्गधृतदण्डाः, पूर्वे चाव्यवहार्याः

pratiṣiddhāḥ syālasahāyānvarthidhanikadhāraṇikavairinyaṅgadhṛtadaṇḍāḥ, pūrve cāvyavahāryāḥ

---

3.11.29

राजश्रोत्रियग्रामभृतककुष्ठिव्रणिनः पतितचण्डालकुत्सितकर्माणोअन्धबधिरमूकाहंवादिनः स्त्रीराजपुरुषाश् च, अन्यत्र स्ववर्गेभ्यः

rājaśrotriyagrāmabhṛtakakuṣṭhivraṇinaḥ patitacaṇḍālakutsitakarmāṇoandhabadhiramūkāhaṃvādinaḥ strīrājapuruṣāś ca, anyatra svavargebhyaḥ

---

3.11.30

पारुष्यस्तेयसंग्रहणेषु तु वैरिस्यालसहायवर्जाः

pāruṣyasteyasaṃgrahaṇeṣu tu vairisyālasahāyavarjāḥ

---

3.11.31

रहस्यव्यवहारेष्व् एका स्त्री पुरुष उपश्रोता उपद्रष्टा वा साक्षी स्याद् राजतापसवर्जम्

rahasyavyavahāreṣv ekā strī puruṣa upaśrotā upadraṣṭā vā sākṣī syād rājatāpasavarjam

---

3.11.32

स्वामिनो भृत्यानाम् ऋत्विगाचार्याः शिष्याणां मातापितरौ पुत्राणां चानिग्रहेण साक्ष्यं कुर्युः, तेसाम् इतरे वा

svāmino bhṛtyānām ṛtvigācāryāḥ śiṣyāṇāṃ mātāpitarau putrāṇāṃ cānigraheṇa sākṣyaṃ kuryuḥ, tesām itare vā

---

3.11.33

परस्पराभियोगे चैषाम् उत्तमाः परोक्ता दशबन्धं दद्युः, अवराः पञ्चबन्धम् // इति साक्ष्यधिकारः

parasparābhiyoge caiṣām uttamāḥ paroktā daśabandhaṃ dadyuḥ, avarāḥ pañcabandham // iti sākṣyadhikāraḥ

---

3.11.34

ब्राह्मणोदकुम्भाग्निसकाशे साक्षिणः परिगृह्णीयात्

brāhmaṇodakumbhāgnisakāśe sākṣiṇaḥ parigṛhṇīyāt

---

3.11.35

तत्र ब्राह्मणं ब्रूयात् "सत्यं ब्रूहि" इति

tatra brāhmaṇaṃ brūyāt "satyaṃ brūhi" iti

---

3.11.36

राजन्यं वैश्यं वा "मा तवेष्टापूर्तफलम्, कपालहस्तः शत्रुकुलं भिक्षार्थी गच्छेः" इति

rājanyaṃ vaiśyaṃ vā "mā taveṣṭāpūrtaphalam, kapālahastaḥ śatrukulaṃ bhikṣārthī gaccheḥ" iti

---

3.11.37

शूद्रं "जन्ममरणान्तरे यद् वः पुण्यफलं तद् राजानं गच्छेद्, राज्ञश् च किल्बिषं युष्मान् अन्यथावादे, दण्डश् चानुबद्धः, पश्चाद् अपि ज्ञायेत यथादृष्टश्रुतम्, एकमन्त्राः सत्यम् उपहरत" इति

śūdraṃ "janmamaraṇāntare yad vaḥ puṇyaphalaṃ tad rājānaṃ gacched, rājñaś ca kilbiṣaṃ yuṣmān anyathāvāde, daṇḍaś cānubaddhaḥ, paścād api jñāyeta yathādṛṣṭaśrutam, ekamantrāḥ satyam upaharata" iti

---

3.11.38

अनुपहरतां सप्तरात्राद् ऊर्ध्वं द्वादशपणो दण्डः, त्रिपक्षाद् ऊर्ध्वम् अभियोगं दद्युः

anupaharatāṃ saptarātrād ūrdhvaṃ dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, tripakṣād ūrdhvam abhiyogaṃ dadyuḥ

---

3.11.39

साक्षिभेदे यतो बहवः शुचयोअनुमता वा ततो नियच्छेयुः, मध्यं वा गृह्णीयुः

sākṣibhede yato bahavaḥ śucayoanumatā vā tato niyaccheyuḥ, madhyaṃ vā gṛhṇīyuḥ

---

3.11.40

तद् वा द्रव्यं राजा हरेत्

tad vā dravyaṃ rājā haret

---

3.11.41

साक्षिणश् चेद् अभियोगाद् ऊनं ब्रूयुर् अतिरिक्तस्याभियोक्ता बन्धं दद्यात्

sākṣiṇaś ced abhiyogād ūnaṃ brūyur atiriktasyābhiyoktā bandhaṃ dadyāt

---

3.11.42

अतिरिक्तं वा ब्रूयुस् तदतिरिक्तं राजा हरेत्

atiriktaṃ vā brūyus tadatiriktaṃ rājā haret

---

3.11.43

बालिश्याद् अभियोक्तुर् वा दुह्श्रुतं दुर्लिखितं प्रेताभिनिवेशं वा समीक्ष्य साक्षिप्रत्ययम् एव स्यात्

bāliśyād abhiyoktur vā duhśrutaṃ durlikhitaṃ pretābhiniveśaṃ vā samīkṣya sākṣipratyayam eva syāt

---

3.11.44

"साक्षिबालिष्येष्व् एव पृथगनुयोगे देशकालकार्याणां पूर्वमध्यमोत्तमा दण्डाः" इत्य् औशनसाः

"sākṣibāliṣyeṣv eva pṛthaganuyoge deśakālakāryāṇāṃ pūrvamadhyamottamā daṇḍāḥ" ity auśanasāḥ

---

3.11.45

"कूटसाक्षिणो यम् अर्थम् अभूतं कुर्युर् भूतं वा नाशयेयुस् तद् दशगुणं दण्डं दद्युः" इति मानवाः

"kūṭasākṣiṇo yam artham abhūtaṃ kuryur bhūtaṃ vā nāśayeyus tad daśaguṇaṃ daṇḍaṃ dadyuḥ" iti mānavāḥ

---

3.11.46

"बालिश्याद् वा विसंवादयतां चित्रो घातः" इति बार्हस्पत्याः

"bāliśyād vā visaṃvādayatāṃ citro ghātaḥ" iti bārhaspatyāḥ

---

3.11.47

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

3.11.48

ध्रुवं हि साक्षिभिः श्रोतव्यम्

dhruvaṃ hi sākṣibhiḥ śrotavyam

---

3.11.49

अशृण्वतां चतुर्विंशतिपणो दण्डः, ततोअर्धम् अब्रुवाणानाम् // कz03.11.50अब्/ देशकालाविदूरस्थान् साक्षिणः प्रतिपादयेत् / कz03.11.50च्द्/ दूरस्थान् अप्रसारान् वा स्वामिवाक्येन साधयेत् //ए (डेपोसित्स्)

aśṛṇvatāṃ caturviṃśatipaṇo daṇḍaḥ, tatoardham abruvāṇānām // kaz03.11.50ab/ deśakālāvidūrasthān sākṣiṇaḥ pratipādayet / kaz03.11.50cd/ dūrasthān aprasārān vā svāmivākyena sādhayet //e (ḍeposits)

3.12.1

उपनिधिर् ऋणेन व्याख्यातः

upanidhir ṛṇena vyākhyātaḥ

---

3.12.2

परचक्राटविकाभ्यां दुर्गराष्ट्रविलोपे वा, प्रतिरोधकैर् वा ग्रामसार्थव्रजविलोपे, चक्रयुक्तनाशे वा, ग्राममध्याग्न्युदकाबाधे ज्वालावेगोपरुद्धे वा, नावि निमग्नायां मुषितायां वा स्वयम् उपरूढो नोपनिधिम् अभ्यावहेत्

paracakrāṭavikābhyāṃ durgarāṣṭravilope vā, pratirodhakair vā grāmasārthavrajavilope, cakrayuktanāśe vā, grāmamadhyāgnyudakābādhe jvālāvegoparuddhe vā, nāvi nimagnāyāṃ muṣitāyāṃ vā svayam uparūḍho nopanidhim abhyāvahet

---

3.12.3

उपनिधिभोक्ता देशकालानुरूपं भोगवेतनं दद्यात्, द्वादशपणं च दण्डम्

upanidhibhoktā deśakālānurūpaṃ bhogavetanaṃ dadyāt, dvādaśapaṇaṃ ca daṇḍam

---

3.12.4

उपभोगनिमित्तं नष्टं विनष्टं वाभ्यावहेत्, चतुर्विंशतिपणश् च दण्डः, अन्यथा वा निष्पतने

upabhoganimittaṃ naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ vābhyāvahet, caturviṃśatipaṇaś ca daṇḍaḥ, anyathā vā niṣpatane

---

3.12.5

प्रेतं व्यसनगतं वा नोपनिधिम् अभ्यावहेत्

pretaṃ vyasanagataṃ vā nopanidhim abhyāvahet

---

3.12.6

आधानविक्रयापव्ययनेषु चास्य चतुर्गुणपञ्चबन्धो दण्डः

ādhānavikrayāpavyayaneṣu cāsya caturguṇapañcabandho daṇḍaḥ

---

3.12.7

परिवर्तने निष्पातने वा मूल्यसमः

parivartane niṣpātane vā mūlyasamaḥ

---

3.12.8

तेनाधिप्रणाशोपभोगविक्रयाधानापहारा व्याख्याताः

tenādhipraṇāśopabhogavikrayādhānāpahārā vyākhyātāḥ

---

3.12.9

नाधिः स-उपकारः सीदेत्, न चास्य मूल्यं वर्धेत, अन्यत्र निसर्गात्

nādhiḥ sa-upakāraḥ sīdet, na cāsya mūlyaṃ vardheta, anyatra nisargāt

---

3.12.10

निरुपकारः सीदेत्, मूल्यं चास्य वर्धेत

nirupakāraḥ sīdet, mūlyaṃ cāsya vardheta

---

3.12.11

उपस्थितस्याधिम् अप्रयच्छतो द्वादशण्पणो दण्डः

upasthitasyādhim aprayacchato dvādaśaṇpaṇo daṇḍaḥ

---

3.12.12

प्रयोजकासम्निधाने वा ग्रामवृद्धेषु स्थापयित्वा निष्क्रयम् आधिं प्रतिपद्येत

prayojakāsamnidhāne vā grāmavṛddheṣu sthāpayitvā niṣkrayam ādhiṃ pratipadyeta

---

3.12.13

निवृत्तवृद्धिको वाधिस् तत्कालकृतमूल्यस् तत्रैवावतिष्ठेत, अनाशविनाशकरणाधिष्ठितो वा

nivṛttavṛddhiko vādhis tatkālakṛtamūlyas tatraivāvatiṣṭheta, anāśavināśakaraṇādhiṣṭhito vā

---

3.12.14

धारणिकासम्निधाने वा विनाशभयाद् उद्गतार्घं धर्मस्थानुज्ञातो विक्रीणीत, आधिपालप्रत्ययो वा

dhāraṇikāsamnidhāne vā vināśabhayād udgatārghaṃ dharmasthānujñāto vikrīṇīta, ādhipālapratyayo vā

---

3.12.15

स्थावरस् तु प्रयासभोग्यः फलभोग्यो वा प्रक्षेपवृद्धिमूल्यशुद्धम् आजीवम् अमूल्यक्षयेणोपनयेत्

sthāvaras tu prayāsabhogyaḥ phalabhogyo vā prakṣepavṛddhimūlyaśuddham ājīvam amūlyakṣayeṇopanayet

---

3.12.16

अनिसृष्टोपभोक्ता मूल्यशुद्धम् आजीवं बन्धं च दद्यात्

anisṛṣṭopabhoktā mūlyaśuddham ājīvaṃ bandhaṃ ca dadyāt

---

3.12.17

शेषम् उपनिधिना व्याख्यातम्

śeṣam upanidhinā vyākhyātam

---

3.12.18

एतेनादेशोअन्वाधिश् च व्याख्यातौ

etenādeśoanvādhiś ca vyākhyātau

---

3.12.19

सार्थेनान्वाधिहस्तो वा प्रदिष्टां भूमिम् अप्राप्तश् चोरैर् भग्नोत्सृष्टो वा नान्वाधिम् अभ्यावहेत्

sārthenānvādhihasto vā pradiṣṭāṃ bhūmim aprāptaś corair bhagnotsṛṣṭo vā nānvādhim abhyāvahet

---

3.12.20

अन्तरे वा मृतस्य दायादोअपि नाभ्यावहेत्

antare vā mṛtasya dāyādoapi nābhyāvahet

---

3.12.21

शेषम् उपनिधिना व्यकह्यातम्

śeṣam upanidhinā vyakahyātam

---

3.12.22

याचितकम् अवक्रीतकं वा यथाविधं गृह्णीयुस् तथाविधम् एवार्पयेयुः

yācitakam avakrītakaṃ vā yathāvidhaṃ gṛhṇīyus tathāvidham evārpayeyuḥ

---

3.12.23

भ्रेषोपनिपाताभ्यां देशकालोपरोधि दत्तं नष्टं विनष्टं वा नाभ्यावहेयुः

bhreṣopanipātābhyāṃ deśakāloparodhi dattaṃ naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ vā nābhyāvaheyuḥ

---

3.12.24

शेषम् उपनिधिना व्याख्यातम्

śeṣam upanidhinā vyākhyātam

---

3.12.25

वैयावृत्यविक्रयस् तु वैयावृत्यकरा यथादेशकालं विक्रीणानाः पण्यं यथाजातं मूल्यम् उदयं च दद्युः

vaiyāvṛtyavikrayas tu vaiyāvṛtyakarā yathādeśakālaṃ vikrīṇānāḥ paṇyaṃ yathājātaṃ mūlyam udayaṃ ca dadyuḥ

---

3.12.26

देशकालातिपातने वा परिहीणं सम्प्रदानकालिकेनार्घेण मूल्यम् उदयं च दद्युः

deśakālātipātane vā parihīṇaṃ sampradānakālikenārgheṇa mūlyam udayaṃ ca dadyuḥ

---

3.12.27

यथासम्भाषितं वा विक्रीणाना नोदयम् अधिगच्छेयुः, मूल्यम् एव दद्युः

yathāsambhāṣitaṃ vā vikrīṇānā nodayam adhigaccheyuḥ, mūlyam eva dadyuḥ

---

3.12.28

अर्घपतने वा परिहीणं यथापरिहीणं मूल्यम् ऊनं दद्युः

arghapatane vā parihīṇaṃ yathāparihīṇaṃ mūlyam ūnaṃ dadyuḥ

---

3.12.29

सांव्यवहारिकेषु वा प्रात्ययिकेष्व् अराजवाच्येषु भ्रेषोपनिपाताभ्यां नष्टं विनष्टं वा मूल्यम् अपि न दद्युः

sāṃvyavahārikeṣu vā prātyayikeṣv arājavācyeṣu bhreṣopanipātābhyāṃ naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ vā mūlyam api na dadyuḥ

---

3.12.30

देशकालान्तरितानां तु पण्यानां क्षयव्ययविशुद्धं मूल्यम् उदयं च दद्युः, पण्यसमवायानां च प्रत्यंशम्

deśakālāntaritānāṃ tu paṇyānāṃ kṣayavyayaviśuddhaṃ mūlyam udayaṃ ca dadyuḥ, paṇyasamavāyānāṃ ca pratyaṃśam

---

3.12.31

शेषम् उपनिधिना व्याख्यातम्

śeṣam upanidhinā vyākhyātam

---

3.12.32

एतेन वैयावृत्यविक्रयो व्याख्यातः

etena vaiyāvṛtyavikrayo vyākhyātaḥ

---

3.12.33

निक्षेपश् चोपनिधिना

nikṣepaś copanidhinā

---

3.12.34

तम् अन्येन निक्ष्पितम् अन्यस्यार्पयतो हीयेत

tam anyena nikṣpitam anyasyārpayato hīyeta

---

3.12.35

निक्षेपापहारे पूर्वापदानं निक्षेप्तारश् च प्रमाणम्

nikṣepāpahāre pūrvāpadānaṃ nikṣeptāraś ca pramāṇam

---

3.12.36

अशुचयो हि कारवः

aśucayo hi kāravaḥ

---

3.12.37

नैषां करणपूर्वो निक्षेपधर्मः

naiṣāṃ karaṇapūrvo nikṣepadharmaḥ

---

3.12.38

करणहीनं निक्षेपम् अपव्ययमानं गूढभित्तिन्यस्तान् साक्षिणो निक्षेप्ता रहसि प्रणिपातेन प्रज्ञापयेत्, वनान्ते वा मद्यप्रहवणविश्वासेन

karaṇahīnaṃ nikṣepam apavyayamānaṃ gūḍhabhittinyastān sākṣiṇo nikṣeptā rahasi praṇipātena prajñāpayet, vanānte vā madyaprahavaṇaviśvāsena

---

3.12.39

रहसि वृद्धो व्याधितो वा वैदेहकः कश्चित् कृतलक्षणं द्रव्यम् अस्य हस्ते निक्षिप्यापगच्छेत्

rahasi vṛddho vyādhito vā vaidehakaḥ kaścit kṛtalakṣaṇaṃ dravyam asya haste nikṣipyāpagacchet

---

3.12.40

तस्य प्रतिदेशेन पुत्रो भ्राता वाभिगम्य निक्षेपं याचेत

tasya pratideśena putro bhrātā vābhigamya nikṣepaṃ yāceta

---

3.12.41

दाने शुचिः, अन्यथा निक्षेपं स्तेयदण्डं च दद्यात्

dāne śuciḥ, anyathā nikṣepaṃ steyadaṇḍaṃ ca dadyāt

---

3.12.42

प्रव्रज्याभिमुखो वा श्रद्धेयः कश्चित् कृतलक्षणं द्रव्यम् अस्य हस्ते निक्षिप्य प्रतिष्ठेत

pravrajyābhimukho vā śraddheyaḥ kaścit kṛtalakṣaṇaṃ dravyam asya haste nikṣipya pratiṣṭheta

---

3.12.43

ततः कालान्तरागतो याचेत

tataḥ kālāntarāgato yāceta

---

3.12.44

दाने शुचिः, अन्यथा निक्षेपं स्तेयदण्डं च दद्यात्

dāne śuciḥ, anyathā nikṣepaṃ steyadaṇḍaṃ ca dadyāt

---

3.12.45

कृतलक्षणेन वा द्रव्येण प्रत्यानयेद् एनम्

kṛtalakṣaṇena vā dravyeṇa pratyānayed enam

---

3.12.46

बालिशजातीयो वा रात्रौ राजदायिकाक्षणभीतः सारम् अस्य हस्ते निक्षिप्यापगच्छेत्

bāliśajātīyo vā rātrau rājadāyikākṣaṇabhītaḥ sāram asya haste nikṣipyāpagacchet

---

3.12.47

स एनं बन्धनागारगतो याचेत

sa enaṃ bandhanāgāragato yāceta

---

3.12.48

दाने शुचिः, अन्यथा निक्षेपं स्तेयदण्डं च दद्यात्

dāne śuciḥ, anyathā nikṣepaṃ steyadaṇḍaṃ ca dadyāt

---

3.12.49

अभिज्ञानेन चास्य गृहे जनम् उभयं याचेत

abhijñānena cāsya gṛhe janam ubhayaṃ yāceta

---

3.12.50

अन्यतर्तादाने यथोक्तं पुरस्तात्

anyatartādāne yathoktaṃ purastāt

---

3.12.51

द्रव्यभोगानाम् आगमं चास्यानुयुञ्जीत, तस्य चार्थस्य व्यवहारोपलिङ्गनम्, अभियोक्तुश् चार्थसामर्थ्यम्

dravyabhogānām āgamaṃ cāsyānuyuñjīta, tasya cārthasya vyavahāropaliṅganam, abhiyoktuś cārthasāmarthyam

---

3.12.52

एतेन मिथःसमवायो व्याख्यातः // कz03.12.53अब्/ तस्मात् साक्षिमद् अच्छन्नं कुर्यात् सम्यग्विभाषितम् / कz03.12.53च्द्/ स्वे परे वा जने कार्यं देशकालाग्रवर्णतः //ए (ळw चोन्चेर्निन्ग् स्लवेस् अन्द् लबोउरेर्स्)

etena mithaḥsamavāyo vyākhyātaḥ // kaz03.12.53ab/ tasmāt sākṣimad acchannaṃ kuryāt samyagvibhāṣitam / kaz03.12.53cd/ sve pare vā jane kāryaṃ deśakālāgravarṇataḥ //e (ḷaw concerning slaves and labourers)

3.13.1

उदरदासवर्जम् आर्यप्राणम् अप्राप्तव्यवहारं शूद्रं विक्रयाधानं नयतः स्वजनस्य द्वादशपणो दण्डः, वैश्यं द्विगुणः, क्षत्रियं त्रिगुणः, ब्राह्मणं चतुर्गुणः

udaradāsavarjam āryaprāṇam aprāptavyavahāraṃ śūdraṃ vikrayādhānaṃ nayataḥ svajanasya dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, vaiśyaṃ dviguṇaḥ, kṣatriyaṃ triguṇaḥ, brāhmaṇaṃ caturguṇaḥ

---

3.13.2

परजनस्य पूर्वमध्यमोत्तमवधा दण्डाः, क्रेतृश्रोतृऋणां च

parajanasya pūrvamadhyamottamavadhā daṇḍāḥ, kretṛśrotṛṛṇāṃ ca

---

3.13.3

म्लेच्छानाम् अदोषः प्रजां विक्रेतुम् आधातुं वा

mlecchānām adoṣaḥ prajāṃ vikretum ādhātuṃ vā

---

3.13.4

न त्व् एवार्यस्य दासभावः

na tv evāryasya dāsabhāvaḥ

---

3.13.5

अथवार्यम् आधाय कुलबन्धन आर्याणाम् आपदि, निष्क्रयं चाधिगम्य बालं साहाय्यदातारं वा पूर्वं निष्क्रीणीरन्

athavāryam ādhāya kulabandhana āryāṇām āpadi, niṣkrayaṃ cādhigamya bālaṃ sāhāyyadātāraṃ vā pūrvaṃ niṣkrīṇīran

---

3.13.6

सकृदात्माधाता निष्पतितः सीदेत्, द्विर् अन्येनाहितकः, सकृद् उभौ परविषयाभिमुखौ

sakṛdātmādhātā niṣpatitaḥ sīdet, dvir anyenāhitakaḥ, sakṛd ubhau paraviṣayābhimukhau

---

3.13.7

वित्तापहारिणो वा दासस्यार्यभावम् अपहरतोअर्धदण्डः

vittāpahāriṇo vā dāsasyāryabhāvam apaharatoardhadaṇḍaḥ

---

3.13.8

निष्पतितप्रेतव्यसनिनाम् आधाता मूल्यं भजेत

niṣpatitapretavyasaninām ādhātā mūlyaṃ bhajeta

---

3.13.9

प्रेतविण्मूत्रोच्छिष्टग्राहणम् आहितस्य नग्नस्नापनं दण्डप्रेषणम् अतिक्रमणं च स्त्रीणां मूल्यनाशकरं, धात्रीपरिचारिकार्धसीतिकोपचारिकाणां च मोक्षकरम्

pretaviṇmūtrocchiṣṭagrāhaṇam āhitasya nagnasnāpanaṃ daṇḍapreṣaṇam atikramaṇaṃ ca strīṇāṃ mūlyanāśakaraṃ, dhātrīparicārikārdhasītikopacārikāṇāṃ ca mokṣakaram

---

3.13.10

सिद्धम् उपचारकस्याभिप्रजातस्यापक्रमणम्

siddham upacārakasyābhiprajātasyāpakramaṇam

---

3.13.11

धात्रीम् आहितिकां वाकामां स्ववशां गच्छतः पूर्वः साहसदण्डः, परवशां मध्यमः

dhātrīm āhitikāṃ vākāmāṃ svavaśāṃ gacchataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, paravaśāṃ madhyamaḥ

---

3.13.12

कन्याम् आहितिकां वा स्वयम् अन्येन वा दुषयतो मूल्यनाशः शुल्कं तद्द्वुगुणश् च दण्डः

kanyām āhitikāṃ vā svayam anyena vā duṣayato mūlyanāśaḥ śulkaṃ taddvuguṇaś ca daṇḍaḥ

---

3.13.13

आत्मविक्रयिणः प्रजाम् आर्यां विद्यात्

ātmavikrayiṇaḥ prajām āryāṃ vidyāt

---

3.13.14

आत्माधिगतं स्वामिकर्माविरुद्धं लभेत, पित्र्यं च दायम्

ātmādhigataṃ svāmikarmāviruddhaṃ labheta, pitryaṃ ca dāyam

---

3.13.15

मूल्येन चार्यत्वं गच्छेत्

mūlyena cāryatvaṃ gacchet

---

3.13.16

तेनोदरदासाहितकौ व्याख्यातौ

tenodaradāsāhitakau vyākhyātau

---

3.13.17

प्रक्षेपानुरूपश् चास्य निष्क्रयः

prakṣepānurūpaś cāsya niṣkrayaḥ

---

3.13.18

दण्डप्रणीतः कर्मणा दण्डम् उपनयेत्

daṇḍapraṇītaḥ karmaṇā daṇḍam upanayet

---

3.13.19

आर्यप्राणो ध्वजाहृतः कर्मकालानुरूपेण मूल्यार्धेन वा विमुच्येत

āryaprāṇo dhvajāhṛtaḥ karmakālānurūpeṇa mūlyārdhena vā vimucyeta

---

3.13.20

गृहेजातदायागतलब्धक्रीतानाम् अन्यतमं दासम् ऊनाष्टवर्षं विबन्धुम् अकामं नीचे कर्मणि विदेशे दासीं वा सगर्भाम् अप्रतिविहितगर्भभर्मण्यां विक्रयाधानं नयतः पूर्वः साहसदण्डः, क्रेतृश्रोतृऋणां च

gṛhejātadāyāgatalabdhakrītānām anyatamaṃ dāsam ūnāṣṭavarṣaṃ vibandhum akāmaṃ nīce karmaṇi videśe dāsīṃ vā sagarbhām aprativihitagarbhabharmaṇyāṃ vikrayādhānaṃ nayataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, kretṛśrotṛṛṇāṃ ca

---

3.13.21

दासम् अनुरूपेण निष्क्रयेणार्यम् अकुर्वतो द्वादशपणो दण्डः, संरोधश् चाकरणात्

dāsam anurūpeṇa niṣkrayeṇāryam akurvato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, saṃrodhaś cākaraṇāt

---

3.13.22

दासद्रव्यस्य ज्ञातयो दायादाः, तेषाम् अभावे स्वामी

dāsadravyasya jñātayo dāyādāḥ, teṣām abhāve svāmī

---

3.13.23

स्वामिनः स्वस्यां दास्यां जातं समातृकम् अदासं विद्यात्

svāminaḥ svasyāṃ dāsyāṃ jātaṃ samātṛkam adāsaṃ vidyāt

---

3.13.24

गृह्या चेत् कुटुम्बार्थचिन्तनी माता भ्राता भगिनी चास्या अदासाः स्युः

gṛhyā cet kuṭumbārthacintanī mātā bhrātā bhaginī cāsyā adāsāḥ syuḥ

---

3.13.25

दासं दासीं वा निष्क्रीय पुनर् विक्रयाधानं नयतो द्वादशपणो दण्डः, अन्यत्र स्वयंवादिभ्यः // इति दासकल्पः

dāsaṃ dāsīṃ vā niṣkrīya punar vikrayādhānaṃ nayato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, anyatra svayaṃvādibhyaḥ // iti dāsakalpaḥ

---

3.13.26

कर्मकरस्य कर्मसम्बन्धम् आसन्ना विद्युः

karmakarasya karmasambandham āsannā vidyuḥ

---

3.13.27

यथासम्भाषितं वेतनं लभेत, कर्मकालानुरूपम् असम्भाषितवेतनः

yathāsambhāṣitaṃ vetanaṃ labheta, karmakālānurūpam asambhāṣitavetanaḥ

---

3.13.28

कर्षकः सस्यानां गोपालकः सर्पिषां वैदेहकः पण्यानाम् आत्मना व्यवहृतानां दशभागम् असम्भाषितवेतनो लभेत

karṣakaḥ sasyānāṃ gopālakaḥ sarpiṣāṃ vaidehakaḥ paṇyānām ātmanā vyavahṛtānāṃ daśabhāgam asambhāṣitavetano labheta

---

3.13.29

सम्भाषितवेतनस् तु यथासम्भाषितम्

sambhāṣitavetanas tu yathāsambhāṣitam

---

3.13.30

कारुशिल्पिकुशीलवचिकित्सकवाग्जीवनपरिचारकादिर् आशाकारिकवर्गस् तु यथान्यस् तद्विधः कुर्याद् यथा वा कुशलाः कल्पयेयुस् तथा वेतनं लभेत

kāruśilpikuśīlavacikitsakavāgjīvanaparicārakādir āśākārikavargas tu yathānyas tadvidhaḥ kuryād yathā vā kuśalāḥ kalpayeyus tathā vetanaṃ labheta

---

3.13.31

साक्षिप्रत्ययम् एव स्यात्

sākṣipratyayam eva syāt

---

3.13.32

साक्षिणाम् अभावे यतः कर्म ततोअनुयुञ्जीत

sākṣiṇām abhāve yataḥ karma tatoanuyuñjīta

---

3.13.33

वेतनादाने दशबन्धो दण्डः, षट्पणो वा

vetanādāne daśabandho daṇḍaḥ, ṣaṭpaṇo vā

---

3.13.34

अपव्ययमाने द्वादशपणो दण्डः, पञ्चबन्धो वा

apavyayamāne dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, pañcabandho vā

---

3.13.35

नदीवेगज्वालास्तेनव्यालोपरुद्धः सर्वस्वपुत्रदारात्मदानेनार्तस् त्रातारम् आहूय निष्तीर्णः कुशलप्रदिष्टं वेतनं दद्यात्

nadīvegajvālāstenavyāloparuddhaḥ sarvasvaputradārātmadānenārtas trātāram āhūya niṣtīrṇaḥ kuśalapradiṣṭaṃ vetanaṃ dadyāt

---

3.13.36

तेन सर्वत्रार्तदानानुशया व्याख्याताः // कz03.13.37अब्/ लभेत पुंश्चली भोगं संगमस्योपलिङ्गनात् / कz03.13.37च्द्/ अतियाच्ना तु जीयेत दौर्मत्याविनयेन वा //ए (डुतिएस् ओf सेर्वन्त्स्) (उन्देर्तकिन्ग् इन् पर्त्नेर्स्हिप्)

tena sarvatrārtadānānuśayā vyākhyātāḥ // kaz03.13.37ab/ labheta puṃścalī bhogaṃ saṃgamasyopaliṅganāt / kaz03.13.37cd/ atiyācnā tu jīyeta daurmatyāvinayena vā //e (ḍuties of servants) (undertaking in partnership)

3.14.1

गृहीत्वा वेतनं कर्माकुर्वतो भृतकस्य द्वादशपणो दण्डः, संरोधश् चाकरणात्

gṛhītvā vetanaṃ karmākurvato bhṛtakasya dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, saṃrodhaś cākaraṇāt

---

3.14.2

अशक्तः कुत्सिते कर्मणि व्याधौ व्यसने वानुशयं लभेत, परेण वा कारयितुम्

aśaktaḥ kutsite karmaṇi vyādhau vyasane vānuśayaṃ labheta, pareṇa vā kārayitum

---

3.14.3

तस्यव्ययकर्मणा लभेत भर्ता वा कारयितुम्

tasyavyayakarmaṇā labheta bhartā vā kārayitum

---

3.14.4

"नान्यस् त्वया कारयितव्यो, मया वा नान्यस्य कर्तव्यम्" इत्य् अवरोधे भर्तुर् अकारयतो भृतकस्याकुर्वतो वा द्वादशपणो दण्डः

"nānyas tvayā kārayitavyo, mayā vā nānyasya kartavyam" ity avarodhe bhartur akārayato bhṛtakasyākurvato vā dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

3.14.5

कर्मनिष्ठापने भर्तुर् अन्यत्र गृहीतवेतनो नासकामः कुर्यात्

karmaniṣṭhāpane bhartur anyatra gṛhītavetano nāsakāmaḥ kuryāt

---

3.14.6

"उपस्थितम् अकारयतः कृतम् एव विद्याद्" इत्य् आचार्याः

"upasthitam akārayataḥ kṛtam eva vidyād" ity ācāryāḥ

---

3.14.7

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

3.14.8

कृतस्य वेतनं नाकृतस्यास्ति

kṛtasya vetanaṃ nākṛtasyāsti

---

3.14.9

स चेद् अल्पम् अपि कारयित्वा न कारयेत् कृतम् एवास्य विद्यात्

sa ced alpam api kārayitvā na kārayet kṛtam evāsya vidyāt

---

3.14.10

देशकालातिपातनेन कर्मणाम् अन्यथाकरणे वा नासकामः कृतम् अनुमन्येत

deśakālātipātanena karmaṇām anyathākaraṇe vā nāsakāmaḥ kṛtam anumanyeta

---

3.14.11

सम्भाषिताद् अधिकक्रियायां प्रयासं न मोघं कुर्यात्

sambhāṣitād adhikakriyāyāṃ prayāsaṃ na moghaṃ kuryāt

---

3.14.12

तेन संघभृता व्याख्याताः

tena saṃghabhṛtā vyākhyātāḥ

---

3.14.13

तेषाम् आधिः सप्तरात्रम् आसीत

teṣām ādhiḥ saptarātram āsīta

---

3.14.14

ततोअन्यम् उपस्थापयेत्, कर्मनिष्पाकं च

tatoanyam upasthāpayet, karmaniṣpākaṃ ca

---

3.14.15

न चानिवेद्य भर्तुः संघः कंचित् परिहरेद् उपनयेद् वा

na cānivedya bhartuḥ saṃghaḥ kaṃcit parihared upanayed vā

---

3.14.16

तस्यातिक्रमे चतुर्विंशतिपणो दण्डः

tasyātikrame caturviṃśatipaṇo daṇḍaḥ

---

3.14.17

संघेन परिहृतस्यार्धदण्डः // इति भृतकाधिकारः

saṃghena parihṛtasyārdhadaṇḍaḥ // iti bhṛtakādhikāraḥ

---

3.14.18

संघभृताः सम्भूयसमुत्थातारो वा यथासम्भाषितं वेतनं समं वा विभजेरन्

saṃghabhṛtāḥ sambhūyasamutthātāro vā yathāsambhāṣitaṃ vetanaṃ samaṃ vā vibhajeran

---

3.14.19

कर्षणवैदेहका वा सस्यपण्यारम्भपर्यवसानान्तरे सन्नस्य यथाकृतस्य कर्मणः प्रत्यंशं दद्युः

karṣaṇavaidehakā vā sasyapaṇyārambhaparyavasānāntare sannasya yathākṛtasya karmaṇaḥ pratyaṃśaṃ dadyuḥ

---

3.14.20

पुरुषोपस्थाने समग्रम् अंशं दद्युः

puruṣopasthāne samagram aṃśaṃ dadyuḥ

---

3.14.21

संसिद्धे तूद्धृतपण्ये सन्नस्य तदानीम् एव प्रत्यंशं दद्युः

saṃsiddhe tūddhṛtapaṇye sannasya tadānīm eva pratyaṃśaṃ dadyuḥ

---

3.14.22

सामान्या हि पथिसिद्धिश् चासिद्धिश् च

sāmānyā hi pathisiddhiś cāsiddhiś ca

---

3.14.23

प्रक्रान्ते तु कर्मणि स्वस्थस्यापक्रामतो द्वादशपणो दण्डः

prakrānte tu karmaṇi svasthasyāpakrāmato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

3.14.24

न च प्राकाम्यम् अपक्रमणे

na ca prākāmyam apakramaṇe

---

3.14.25

चोरं त्व् अभयपूर्वं कर्मणः प्रत्यंशेन ग्राहयेद्, दद्यात् प्रत्यंशम् अभयं च

coraṃ tv abhayapūrvaṃ karmaṇaḥ pratyaṃśena grāhayed, dadyāt pratyaṃśam abhayaṃ ca

---

3.14.26

पुनःस्तेये प्रवासनम्, अन्यत्रगमने च

punaḥsteye pravāsanam, anyatragamane ca

---

3.14.27

महापराधे तु दूष्यवद् आचरेत्

mahāparādhe tu dūṣyavad ācaret

---

3.14.28

याजकाः स्वाप्रचारद्रव्यवर्जं यथासम्भाषितं वेतनं समं वा विभजेरन्

yājakāḥ svāpracāradravyavarjaṃ yathāsambhāṣitaṃ vetanaṃ samaṃ vā vibhajeran

---

3.14.29

अग्निष्टोमादिषु च क्रतुषु दीक्षणाद् ऊर्ध्वं तृतीयम् अंशं, मध्यमोपसद ऊर्ध्वम् अर्धम् अंशं, सुत्ये प्रातःसवनाद् ऊर्ध्वं पादोनम् अंशम्

agniṣṭomādiṣu ca kratuṣu dīkṣaṇād ūrdhvaṃ tṛtīyam aṃśaṃ, madhyamopasada ūrdhvam ardham aṃśaṃ, sutye prātaḥsavanād ūrdhvaṃ pādonam aṃśam

---

3.14.30

माध्यन्दिनात् सवनाद् ऊर्ध्वं समग्रम् अंशं लभेत

mādhyandināt savanād ūrdhvaṃ samagram aṃśaṃ labheta

---

3.14.31

नीता हि दक्षिणा भवन्ति

nītā hi dakṣiṇā bhavanti

---

3.14.32

बृहस्पतिसववर्जं प्रतिसवनं हि दक्षिणा दीयन्ते

bṛhaspatisavavarjaṃ pratisavanaṃ hi dakṣiṇā dīyante

---

3.14.33

तेनाहर्गणदक्षिणा व्याख्याताः

tenāhargaṇadakṣiṇā vyākhyātāḥ

---

3.14.34

सनानाम् आदशाहोरात्रात्शेषभृताः कर्म कुर्युः, अन्ये वा स्वप्रत्ययाः

sanānām ādaśāhorātrātśeṣabhṛtāḥ karma kuryuḥ, anye vā svapratyayāḥ

---

3.14.35

कर्मण्य् असमाप्ते तु यजमानः सीदेद्, ऋत्विजः कर्म समापय्य दक्षिणां हरेयुः

karmaṇy asamāpte tu yajamānaḥ sīded, ṛtvijaḥ karma samāpayya dakṣiṇāṃ hareyuḥ

---

3.14.36

असमाप्ते तु कर्मणि याज्यं याजकं वा त्यजतः पूर्वः साहसदण्डः // कz03.14.37अब्/ अनाहिताग्निः शतगुरुयज्वा च सहस्रगुः / कz03.14.37च्द्/ सुरापो वृषलीभर्ता ब्रह्महा गुरुतल्पगः // कz03.14.38अब्/ असत्प्रतिग्रहे युक्तः स्तेनः कुत्सितयाजकः / कz03.14.38च्द्/ अदोषस् त्यक्तुम् अन्योन्यं कर्मसंकरनिश्चयात् //ए (ऋएस्चिस्सिओन् ओf सले अन्द् पुर्छसे)

asamāpte tu karmaṇi yājyaṃ yājakaṃ vā tyajataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ // kaz03.14.37ab/ anāhitāgniḥ śataguruyajvā ca sahasraguḥ / kaz03.14.37cd/ surāpo vṛṣalībhartā brahmahā gurutalpagaḥ // kaz03.14.38ab/ asatpratigrahe yuktaḥ stenaḥ kutsitayājakaḥ / kaz03.14.38cd/ adoṣas tyaktum anyonyaṃ karmasaṃkaraniścayāt //e (ṛescission of sale and purchase)

3.15.1

विक्रीय पण्यम् अप्रयच्छतो द्वादशपणो दण्डः, अन्यत्र दोषोपनिपाताविषह्येभ्यः

vikrīya paṇyam aprayacchato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, anyatra doṣopanipātāviṣahyebhyaḥ

---

3.15.2

पण्यदोषो दोषः

paṇyadoṣo doṣaḥ

---

3.15.3

राजचोराग्न्युदकबाध उपनिपातः

rājacorāgnyudakabādha upanipātaḥ

---

3.15.4

बहुगुणहीनम् आर्तकृतं वाविषह्यम्

bahuguṇahīnam ārtakṛtaṃ vāviṣahyam

---

3.15.5

वैदेहकानाम् एकरात्रम् अनुशयः, कर्षकाणां त्रिरात्रं, गोरक्षकाणां पञ्चरात्रम्

vaidehakānām ekarātram anuśayaḥ, karṣakāṇāṃ trirātraṃ, gorakṣakāṇāṃ pañcarātram

---

3.15.6

व्यामिश्राणाम् उत्तमानां च वर्णानां वृत्तिविक्रये सप्तरात्रम्

vyāmiśrāṇām uttamānāṃ ca varṇānāṃ vṛttivikraye saptarātram

---

3.15.7

आतिपातिकानां पण्यानां "अन्यत्राविक्रेयम्" इत्य् अवरोधेनानुशयो देयः

ātipātikānāṃ paṇyānāṃ "anyatrāvikreyam" ity avarodhenānuśayo deyaḥ

---

3.15.8

तस्यातिक्रमे चतुर्विंशतिपणो दण्डः, पण्यदशभागो वा //03.15.09/ क्रीत्वा पण्यम् अप्रतिगृह्णतो द्वादशपणो दण्डः, अन्यत्र दोषोपनिपाताविषह्येभ्यः

tasyātikrame caturviṃśatipaṇo daṇḍaḥ, paṇyadaśabhāgo vā //03.15.09/ krītvā paṇyam apratigṛhṇato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, anyatra doṣopanipātāviṣahyebhyaḥ

---

3.15.10

समानश् चानुशयो विक्रेतुर् अनुशयेन

samānaś cānuśayo vikretur anuśayena

---

3.15.11

विवाहानां तु त्रयाणां पूर्वेषां वर्णानां पाणिग्रहणात् सिद्धम् उपावर्तनं, शूद्राणां च प्रकर्मणः

vivāhānāṃ tu trayāṇāṃ pūrveṣāṃ varṇānāṃ pāṇigrahaṇāt siddham upāvartanaṃ, śūdrāṇāṃ ca prakarmaṇaḥ

---

3.15.12

वृत्तपाणिग्रहणयोर् अपि दोषम् औपशायिकं दृष्ट्वा सिद्धम् उपावर्तनम्

vṛttapāṇigrahaṇayor api doṣam aupaśāyikaṃ dṛṣṭvā siddham upāvartanam

---

3.15.13

न त्व् एवाभिप्रजातयोः

na tv evābhiprajātayoḥ

---

3.15.14

कन्यादोषम् औपशायिकम् अनाख्याय प्रयच्छतः कन्यां षण्णवतिर् दण्डः, शुल्कस्त्रीधनप्रतिदानं च

kanyādoṣam aupaśāyikam anākhyāya prayacchataḥ kanyāṃ ṣaṇṇavatir daṇḍaḥ, śulkastrīdhanapratidānaṃ ca

---

3.15.15

वरयितुर् वा वरदोषम् अनाख्याय विन्दतो द्विगुणः, शुल्कस्त्रीधननाशश् च

varayitur vā varadoṣam anākhyāya vindato dviguṇaḥ, śulkastrīdhananāśaś ca

---

3.15.16

द्विपदचतुष्पदानां तु कुण्ठव्याधिताशुचीनाम् उत्साहस्वास्थ्यशुचीनाम् आख्याने द्वादशपणो दण्डः

dvipadacatuṣpadānāṃ tu kuṇṭhavyādhitāśucīnām utsāhasvāsthyaśucīnām ākhyāne dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

3.15.17

आत्रिपक्षाद् इति चतुष्पदानाम् उपावर्तनम्, आसंवत्सराद् इति मनुष्याणाम्

ātripakṣād iti catuṣpadānām upāvartanam, āsaṃvatsarād iti manuṣyāṇām

---

3.15.18

तावता हि कालेन शक्यं शौचाशौचे ज्ञातुम् // कz03.15.19अब्/ दाता प्रतिग्रहीता च स्यातां नोपहतौ यथा / कz03.15.19च्द्/ दाने क्रये वानुशयं तथा कुर्युः सभासदः //ए (णोन्-चोन्वेयन्चे ओf गिfत्स्) (षले wइथोउत् ओwनेर्स्हिप्) (ऋएलतिओन् ओf ओwनेर्स्हिप्)

tāvatā hi kālena śakyaṃ śaucāśauce jñātum // kaz03.15.19ab/ dātā pratigrahītā ca syātāṃ nopahatau yathā / kaz03.15.19cd/ dāne kraye vānuśayaṃ tathā kuryuḥ sabhāsadaḥ //e (ṇon-conveyance of gifts) (ṣale without ownership) (ṛelation of ownership)

3.16.1

दत्तस्याप्रदानम् ऋणादानेन व्याख्यातम्

dattasyāpradānam ṛṇādānena vyākhyātam

---

3.16.2

दत्तम् अव्यवहार्यम् एकत्रानुशये वर्तेत

dattam avyavahāryam ekatrānuśaye varteta

---

3.16.3

सर्वस्वं पुत्रदारम् आत्मानं वा प्रदायानुशयिनः प्रयच्छेत्

sarvasvaṃ putradāram ātmānaṃ vā pradāyānuśayinaḥ prayacchet

---

3.16.4

धर्मदानम् असाधुषु कर्मसु चौपघातिकेषु वा, अर्थदानम् अनुपकारिष्व् अपकारिषु वा, कामदानम् अनर्हेषु च

dharmadānam asādhuṣu karmasu caupaghātikeṣu vā, arthadānam anupakāriṣv apakāriṣu vā, kāmadānam anarheṣu ca

---

3.16.5

यथा च दाता प्रतिग्रहीता च नोपहतौ स्यातां तथानुशयं कुशलाः कल्पयेयुः

yathā ca dātā pratigrahītā ca nopahatau syātāṃ tathānuśayaṃ kuśalāḥ kalpayeyuḥ

---

3.16.6

दण्डभयाद् आक्रोशभयाद् अनर्थभयाद् वा भयदानं प्रतिगृह्णतः स्तेयदण्डः, प्रयच्छतश् च

daṇḍabhayād ākrośabhayād anarthabhayād vā bhayadānaṃ pratigṛhṇataḥ steyadaṇḍaḥ, prayacchataś ca

---

3.16.7

रोषदानं परहिंसायां, राज्ञाम् उपरि दर्पदानं च

roṣadānaṃ parahiṃsāyāṃ, rājñām upari darpadānaṃ ca

---

3.16.8

तत्रोत्तमो दण्डः

tatrottamo daṇḍaḥ

---

3.16.9

प्रातिभाव्यं दण्डशुल्कशेषम् आक्षिकं सौरिकं च नाकामः पुत्रो दायादो वा रिक्थहरो दद्यात् // इति दत्तस्यानपाकर्म

prātibhāvyaṃ daṇḍaśulkaśeṣam ākṣikaṃ saurikaṃ ca nākāmaḥ putro dāyādo vā rikthaharo dadyāt // iti dattasyānapākarma

---

3.16.10

अस्वामिविक्रयस् तु नष्टापहृतम् आसाद्य स्वामी धर्मस्थेन ग्राहयेत्

asvāmivikrayas tu naṣṭāpahṛtam āsādya svāmī dharmasthena grāhayet

---

3.16.11

देशकालातिपत्तौ वा स्वयं गृहीत्वोपहरेत्

deśakālātipattau vā svayaṃ gṛhītvopaharet

---

3.16.12

धर्मस्थश् च स्वामिनम् अनुयुञ्जीत "कुतस् ते लब्धम्" इति

dharmasthaś ca svāminam anuyuñjīta "kutas te labdham" iti

---

3.16.13

स चेद् आचारक्रमं दर्शयेत, न विक्रेतारं, तस्य द्रव्यस्यातिसर्गेण मुच्येत

sa ced ācārakramaṃ darśayeta, na vikretāraṃ, tasya dravyasyātisargeṇa mucyeta

---

3.16.14

विक्रेता चेद् दृश्येत, मूल्यं स्तेयदण्डं च दद्यात्

vikretā ced dṛśyeta, mūlyaṃ steyadaṇḍaṃ ca dadyāt

---

3.16.15

स चेद् अपसारम् अधिगच्छेद् अपसरेद् आपसारक्षयात्

sa ced apasāram adhigacched apasared āpasārakṣayāt

---

3.16.16

क्षये मूल्यं स्तेयदण्डं च दद्यात्

kṣaye mūlyaṃ steyadaṇḍaṃ ca dadyāt

---

3.16.17

नाष्टिकश् च स्वकरणं कृत्वा नष्टप्रत्याहृतं लभेत

nāṣṭikaś ca svakaraṇaṃ kṛtvā naṣṭapratyāhṛtaṃ labheta

---

3.16.18

स्वकरणाभावे पञ्चबन्धो दण्डः

svakaraṇābhāve pañcabandho daṇḍaḥ

---

3.16.19

तच् च द्रव्यं राजधर्म्यं स्यात्

tac ca dravyaṃ rājadharmyaṃ syāt

---

3.16.20

नष्टापहृतम् अनिवेद्योत्कर्षतः स्वामिनः पूर्वः साहसदण्डः

naṣṭāpahṛtam anivedyotkarṣataḥ svāminaḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

3.16.21

शुल्कस्थाने नष्टापहृतोत्पन्नं तिष्ठेत्

śulkasthāne naṣṭāpahṛtotpannaṃ tiṣṭhet

---

3.16.22

त्रिपक्षाद् ऊर्ध्वम् अनभिसारं राजा हरेत्, स्वामी वा स्वकरणेन

tripakṣād ūrdhvam anabhisāraṃ rājā haret, svāmī vā svakaraṇena

---

3.16.23

पञ्चपणिकं द्विपदरूपस्य निष्क्रयं दद्यात्, चतुष्पणिकम् एकखुरस्य, द्विपणिकं गोमहिषस्य, पादिकं क्षुद्रपशूनाम्

pañcapaṇikaṃ dvipadarūpasya niṣkrayaṃ dadyāt, catuṣpaṇikam ekakhurasya, dvipaṇikaṃ gomahiṣasya, pādikaṃ kṣudrapaśūnām

---

3.16.24

रत्नसारफल्गुकुप्यानां पञ्चकं शतं दद्यात्

ratnasāraphalgukupyānāṃ pañcakaṃ śataṃ dadyāt

---

3.16.25

परचक्राटवीहृतं तु प्रत्यानीय राजा यथास्वं प्रयच्छेत्

paracakrāṭavīhṛtaṃ tu pratyānīya rājā yathāsvaṃ prayacchet

---

3.16.26

चोरहृतम् अविद्यमानं स्वद्रव्येभ्यः प्रयच्छेत्, प्रत्यानेतुम् अशक्तो वा

corahṛtam avidyamānaṃ svadravyebhyaḥ prayacchet, pratyānetum aśakto vā

---

3.16.27

स्वयंग्राहेणाहृतं प्रत्यानीय तन्निष्क्रयं वा प्रयच्छेत्

svayaṃgrāheṇāhṛtaṃ pratyānīya tanniṣkrayaṃ vā prayacchet

---

3.16.28

परविषयाद् वा विक्रमेणानीतं यथाप्रदिष्टं राज्ञा भुञ्जीत, अन्यत्रार्यप्राणेभ्यो देवब्राह्मणतपस्विद्रव्येभ्यश् च // इत्य् अस्वामिविक्रयः

paraviṣayād vā vikrameṇānītaṃ yathāpradiṣṭaṃ rājñā bhuñjīta, anyatrāryaprāṇebhyo devabrāhmaṇatapasvidravyebhyaś ca // ity asvāmivikrayaḥ

---

3.16.29

स्वस्वामिसम्बन्धस् तु भोगानुवृत्तिर् उच्छिन्नदेशानां यथास्वं द्रव्याणाम्

svasvāmisambandhas tu bhogānuvṛttir ucchinnadeśānāṃ yathāsvaṃ dravyāṇām

---

3.16.30

यत् स्वं द्रव्यम् अन्यैर् भुज्यमानं दश वर्षाण्य् उपेक्षेत, हीयेतास्य, अन्यत्र बालवृद्धव्याधितव्यसनिप्रोषितदेशत्यागराज्यविभ्रमेभ्यः

yat svaṃ dravyam anyair bhujyamānaṃ daśa varṣāṇy upekṣeta, hīyetāsya, anyatra bālavṛddhavyādhitavyasaniproṣitadeśatyāgarājyavibhramebhyaḥ

---

3.16.31

विंशतिवर्षोपेक्षितम् अनवसितं वास्तु नानुयुञ्जीत

viṃśativarṣopekṣitam anavasitaṃ vāstu nānuyuñjīta

---

3.16.32

ज्ञातयः श्रोत्रियाः पाषण्डा वा राज्ञाम् असंनिधौ परवास्तुषु विवसन्तो न भोगेन हरेयुः, उपनिधिम् आधिं निधिं निक्षेपं स्त्रियं सीमानं राजश्रोत्रियद्रव्याणि च

jñātayaḥ śrotriyāḥ pāṣaṇḍā vā rājñām asaṃnidhau paravāstuṣu vivasanto na bhogena hareyuḥ, upanidhim ādhiṃ nidhiṃ nikṣepaṃ striyaṃ sīmānaṃ rājaśrotriyadravyāṇi ca

---

3.16.33

आश्रमिणः पाषण्डा वा महत्य् अवकाशे परस्परम् अबाधमाना वसेयुः

āśramiṇaḥ pāṣaṇḍā vā mahaty avakāśe parasparam abādhamānā vaseyuḥ

---

3.16.34

अल्पां बाधां सहेरन्

alpāṃ bādhāṃ saheran

---

3.16.35

पूर्वागतो वा वासपर्यायं दद्यात्

pūrvāgato vā vāsaparyāyaṃ dadyāt

---

3.16.36

अप्रदाता निरस्येत

apradātā nirasyeta

---

3.16.37

वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणाम् आचार्यशिष्यधर्मभ्रातृसमानतीर्थ्या रिक्थभाजः क्रमेण

vānaprasthayatibrahmacāriṇām ācāryaśiṣyadharmabhrātṛsamānatīrthyā rikthabhājaḥ krameṇa

---

3.16.38

विवादपदेषु चैषां यावन्तः पणा दण्डास् तावती रात्रीः क्षपणाभिषेकाग्निकार्यमहाकच्छवर्धनानि राज्ञश् चरेयुः

vivādapadeṣu caiṣāṃ yāvantaḥ paṇā daṇḍās tāvatī rātrīḥ kṣapaṇābhiṣekāgnikāryamahākacchavardhanāni rājñaś careyuḥ

---

3.16.39

अहिरण्यसुवर्णाः पाषढाः साधवः

ahiraṇyasuvarṇāḥ pāṣaḍhāḥ sādhavaḥ

---

3.16.40

ते यथास्वम् उपवासव्रतैर् आराधयेयुः, अन्यत्र पारुष्यस्तेयसाहससंग्रहणेभ्यः

te yathāsvam upavāsavratair ārādhayeyuḥ, anyatra pāruṣyasteyasāhasasaṃgrahaṇebhyaḥ

---

3.16.41

तेषु यथोक्ता दण्डाः कार्याः // कz03.16.42अब्/ प्रव्रज्यासु वृथाचारान् राजा दण्डेन वारयेत् / कz03.16.42च्द्/ धर्मो ह्य् अधर्मोपहतः शास्तारं हन्त्य् उपेक्षितः //ए (fओर्चिब्ले सेइशुरे)

teṣu yathoktā daṇḍāḥ kāryāḥ // kaz03.16.42ab/ pravrajyāsu vṛthācārān rājā daṇḍena vārayet / kaz03.16.42cd/ dharmo hy adharmopahataḥ śāstāraṃ hanty upekṣitaḥ //e (forcible seiśure)

3.17.1

साहसम् अन्वयवत् प्रसभकर्म

sāhasam anvayavat prasabhakarma

---

3.17.2

निरन्वये स्तेयम्, अपव्ययने च

niranvaye steyam, apavyayane ca

---

3.17.3

"रत्नसारफल्गुकुप्यानां साहसे मूल्यसमो दण्डः" इति मानवाः

"ratnasāraphalgukupyānāṃ sāhase mūlyasamo daṇḍaḥ" iti mānavāḥ

---

3.17.4

"मूल्यद्विगुणः" इत्य् औशनसाः

"mūlyadviguṇaḥ" ity auśanasāḥ

---

3.17.5

यथापराध इति कौटिल्यः

yathāparādha iti kauṭilyaḥ

---

3.17.6

"पुष्पफलशाकमूलकन्दपक्वान्नचर्मवेणुमृद्भाण्डादीनां क्षुद्रकद्रव्याणां द्वाद्शपणावरश् चतुर्विंशतिपणपरो दण्डः

"puṣpaphalaśākamūlakandapakvānnacarmaveṇumṛdbhāṇḍādīnāṃ kṣudrakadravyāṇāṃ dvādśapaṇāvaraś caturviṃśatipaṇaparo daṇḍaḥ

---

3.17.7

कालायसकाष्ठरज्जुद्रव्यक्षुद्रपशुपटादीनां स्थूलकद्रव्याणां चतुर्विंशतिपणावरोअष्टचत्वारिंशत्पणपरो दण्डः

kālāyasakāṣṭharajjudravyakṣudrapaśupaṭādīnāṃ sthūlakadravyāṇāṃ caturviṃśatipaṇāvaroaṣṭacatvāriṃśatpaṇaparo daṇḍaḥ

---

3.17.8

ताम्रवृत्तकंसकाचदन्तभाण्डादीनां स्थूलकद्रव्याणाम् अष्टचत्वारिंशत्पणावरः षण्णवतिपरः पूर्वः साहसदण्डः

tāmravṛttakaṃsakācadantabhāṇḍādīnāṃ sthūlakadravyāṇām aṣṭacatvāriṃśatpaṇāvaraḥ ṣaṇṇavatiparaḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

3.17.9

महापशुमनुष्यक्षेत्रगृहहिरण्यसुवर्णसूक्ष्मवस्त्रादीनां स्थूलकद्रव्याणां द्विशतावरः पञ्चशतपरो मध्यमः साहसदण्डः

mahāpaśumanuṣyakṣetragṛhahiraṇyasuvarṇasūkṣmavastrādīnāṃ sthūlakadravyāṇāṃ dviśatāvaraḥ pañcaśataparo madhyamaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

3.17.10

स्त्रियं पुरुषं वाभिषह्य बध्नतो बन्धयतो बन्धं वा मोक्षयतः पञ्चशतावरः सहस्रपर उत्तमः साहसदण्डः // इत्य् आचार्याः

striyaṃ puruṣaṃ vābhiṣahya badhnato bandhayato bandhaṃ vā mokṣayataḥ pañcaśatāvaraḥ sahasrapara uttamaḥ sāhasadaṇḍaḥ // ity ācāryāḥ

---

3.17.11

"यः साहसं "प्रतिपत्ता" इति कारयति स द्विगुणं दद्यात्

"yaḥ sāhasaṃ "pratipattā" iti kārayati sa dviguṇaṃ dadyāt

---

3.17.12

"यावद्द् हिरण्यम् उपयोक्ष्यते तावद् दास्यामि" इति स चतुर्गुणं दण्डं दद्यात्

"yāvadd hiraṇyam upayokṣyate tāvad dāsyāmi" iti sa caturguṇaṃ daṇḍaṃ dadyāt

---

3.17.13

यः "एतावद्द् हिरण्यं दास्यामि" इति प्रमाणम् उद्दिश्य कारयति स यथोक्तं हिरण्यं दण्डं च दद्यात्" इति बार्हस्पत्याः

yaḥ "etāvadd hiraṇyaṃ dāsyāmi" iti pramāṇam uddiśya kārayati sa yathoktaṃ hiraṇyaṃ daṇḍaṃ ca dadyāt" iti bārhaspatyāḥ

---

3.17.14

स चेत् कोपं मदं मोहं वापदिशेद् यथोक्तवद् दण्डम् एनं कुर्याद् इति कौटिल्यः // कz03.17.15अब्/ दण्डकर्मसु सर्वेषु रूपम् अष्टपणं शतम् / कz03.17.15च्द्/ शतात् परेषु व्याजीं च विद्यात् पञ्चपणं शतम् // कz03.17.16अब्/ प्रजानां दोषबाहुल्याद् राज्ञां वा भावदोषतः / कz03.17.16च्द्/ रूपव्याज्याव् अधर्मिष्ठे धर्म्या तु प्रकृतिः स्मृता //ए (वेर्बल् इन्जुर्य्)

sa cet kopaṃ madaṃ mohaṃ vāpadiśed yathoktavad daṇḍam enaṃ kuryād iti kauṭilyaḥ // kaz03.17.15ab/ daṇḍakarmasu sarveṣu rūpam aṣṭapaṇaṃ śatam / kaz03.17.15cd/ śatāt pareṣu vyājīṃ ca vidyāt pañcapaṇaṃ śatam // kaz03.17.16ab/ prajānāṃ doṣabāhulyād rājñāṃ vā bhāvadoṣataḥ / kaz03.17.16cd/ rūpavyājyāv adharmiṣṭhe dharmyā tu prakṛtiḥ smṛtā //e (verbal injury)

3.18.1

वाक्पारुष्यम् उपवादः कुत्सनम् अभिभर्त्सनम् इति

vākpāruṣyam upavādaḥ kutsanam abhibhartsanam iti

---

3.18.2

शरीरप्रकृतिश्रुतवृत्तिजनपदानां शरीरोपवादे काणखञ्जादिभिः सत्ये त्रिपणो दण्डः, मिथ्योपवादे षट्पणो दण्डः

śarīraprakṛtiśrutavṛttijanapadānāṃ śarīropavāde kāṇakhañjādibhiḥ satye tripaṇo daṇḍaḥ, mithyopavāde ṣaṭpaṇo daṇḍaḥ

---

3.18.3

"शोभनाक्षिमन्तः" इति काणखञ्जादीनां स्तुतिनिन्दायां द्वादशपणो दण्डः

"śobhanākṣimantaḥ" iti kāṇakhañjādīnāṃ stutinindāyāṃ dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

3.18.4

कुष्ठोन्मादक्लैब्यादिभिः कुत्सायां च सत्यमिथ्यास्तुतिनिन्दासु द्वादशपणोत्तरा दण्डास् तुल्येषु

kuṣṭhonmādaklaibyādibhiḥ kutsāyāṃ ca satyamithyāstutinindāsu dvādaśapaṇottarā daṇḍās tulyeṣu

---

3.18.5

विशिष्टेषु द्विगुणाः, हीनेष्व् अर्धदण्डाः, परस्त्रीषु द्विगुणाः, प्रमादमदमोहादिभिर् अर्धदण्डाः

viśiṣṭeṣu dviguṇāḥ, hīneṣv ardhadaṇḍāḥ, parastrīṣu dviguṇāḥ, pramādamadamohādibhir ardhadaṇḍāḥ

---

3.18.6

कुष्ठोन्मादयोश् चिकित्सकाः संनिकृष्टा पुमांसश् च प्रमाणं, क्लीबभावे स्त्रियो मूत्रफेनोअप्सु विष्ठानिमज्जनं च

kuṣṭhonmādayoś cikitsakāḥ saṃnikṛṣṭā pumāṃsaś ca pramāṇaṃ, klībabhāve striyo mūtraphenoapsu viṣṭhānimajjanaṃ ca

---

3.18.7

प्रकृत्युपवादे ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रान्तावसायिनाम् अपरेण पूर्वस्य त्रिपणोत्तरा दण्डाः, पूर्वेणापरस्य द्विपणाधराः, कुब्राह्मणादिभिश् च कुत्सायाम्

prakṛtyupavāde brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāntāvasāyinām apareṇa pūrvasya tripaṇottarā daṇḍāḥ, pūrveṇāparasya dvipaṇādharāḥ, kubrāhmaṇādibhiś ca kutsāyām

---

3.18.8

तेन श्रुतोपवादो वाग्जीवनानां, कारुकुशीलवानां वृत्त्युपवादः, प्राज्जूणकगान्धारादीनां च जनपदोपवादा व्याख्याताः

tena śrutopavādo vāgjīvanānāṃ, kārukuśīlavānāṃ vṛttyupavādaḥ, prājjūṇakagāndhārādīnāṃ ca janapadopavādā vyākhyātāḥ

---

3.18.9

यः परं "एवं त्वां करिष्यामि" इति करणेनाभिभर्त्सयेद्, अकरणे यस् तस्य करणे दण्डस् ततोअर्धदण्डं दद्यात्

yaḥ paraṃ "evaṃ tvāṃ kariṣyāmi" iti karaṇenābhibhartsayed, akaraṇe yas tasya karaṇe daṇḍas tatoardhadaṇḍaṃ dadyāt

---

3.18.10

अशक्तः कोपं मदं मोहं वापदिशेद् द्वादशपणं दण्डं दद्यात्

aśaktaḥ kopaṃ madaṃ mohaṃ vāpadiśed dvādaśapaṇaṃ daṇḍaṃ dadyāt

---

3.18.11

जातवैराशयः शक्तश् चापकर्तुं यावज्जीविकावस्थं दद्यात् // कz03.18.12अब्/ स्वदेशग्रामयोः पूर्वं मध्यमं जातिसंघयोः / कz03.18.12च्द्/ आक्रोशाद् देवचैत्यानाम् उत्तमं दण्डम् अर्हति //ए (फ्य्सिचल् इन्जुर्य्)

jātavairāśayaḥ śaktaś cāpakartuṃ yāvajjīvikāvasthaṃ dadyāt // kaz03.18.12ab/ svadeśagrāmayoḥ pūrvaṃ madhyamaṃ jātisaṃghayoḥ / kaz03.18.12cd/ ākrośād devacaityānām uttamaṃ daṇḍam arhati //e (physical injury)

3.19.1

दण्डपारुष्यं स्पर्शनम् अवगूर्णं प्रहतम् इति

daṇḍapāruṣyaṃ sparśanam avagūrṇaṃ prahatam iti

---

3.19.2

नाभेर् अधःकायं हस्तपङ्कभस्मपांसुभिर् इति स्पृशतस् त्रिपणो दण्डः, तैर् एवामेध्यैः पादष्ठीविकाभ्यां च षट्पणः, छर्दिमूत्रपुरीषादिभिर् द्वादशपणः

nābher adhaḥkāyaṃ hastapaṅkabhasmapāṃsubhir iti spṛśatas tripaṇo daṇḍaḥ, tair evāmedhyaiḥ pādaṣṭhīvikābhyāṃ ca ṣaṭpaṇaḥ, chardimūtrapurīṣādibhir dvādaśapaṇaḥ

---

3.19.3

नाभेर् उपरि द्विगुणाः, शिरसि चतुर्गुणाः समेषु

nābher upari dviguṇāḥ, śirasi caturguṇāḥ sameṣu

---

3.19.4

विशिष्टेषु द्विगुणाः, हीनेष्व् अर्धदण्डाः, परस्त्रीषु द्विगुणाः, प्रमादमदमोहादिभिर् अर्धदण्डाः

viśiṣṭeṣu dviguṇāḥ, hīneṣv ardhadaṇḍāḥ, parastrīṣu dviguṇāḥ, pramādamadamohādibhir ardhadaṇḍāḥ

---

3.19.5

पादवस्त्रहस्तकेशावलम्बनेषु षट्पणोत्तरा दण्डाः

pādavastrahastakeśāvalambaneṣu ṣaṭpaṇottarā daṇḍāḥ

---

3.19.6

पीडनावेष्टनाञ्चनप्रकर्षणाध्यासनेषु पूर्वः साहसदण्डः

pīḍanāveṣṭanāñcanaprakarṣaṇādhyāsaneṣu pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

3.19.7

पातयित्वापक्रामतोअर्धदण्डः

pātayitvāpakrāmatoardhadaṇḍaḥ

---

3.19.8

शूद्रो येनाङ्गेन ब्राह्मणम् अभिहन्यात् तद् अस्यच्छेदयेत्

śūdro yenāṅgena brāhmaṇam abhihanyāt tad asyacchedayet

---

3.19.9

अवगूर्णे निष्क्रयः, स्पर्शेअर्धदण्डः

avagūrṇe niṣkrayaḥ, sparśeardhadaṇḍaḥ

---

3.19.10

तेन चण्डालाशुचयो व्याख्यातः

tena caṇḍālāśucayo vyākhyātaḥ

---

3.19.11

हस्तेनावगूर्णे त्रिपणावरो द्वादशपणपरो दण्डः, पादेन द्विगुणः, दुःखोत्पादनेन द्रव्येण पूर्वः साहसदण्डः, प्राणाबाधिकेन मध्यमः

hastenāvagūrṇe tripaṇāvaro dvādaśapaṇaparo daṇḍaḥ, pādena dviguṇaḥ, duḥkhotpādanena dravyeṇa pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, prāṇābādhikena madhyamaḥ

---

3.19.12

काष्ठलोष्टपाषाणलोहदण्डरज्जुद्रव्याणाम् अन्यतमेन दुःखम् अशोणितम् उत्पादयतश् चतुर्विंशतिपणो दण्डः, शोणितोत्पादने द्विगुणः, अन्यत्र दुष्टशोणितात्

kāṣṭhaloṣṭapāṣāṇalohadaṇḍarajjudravyāṇām anyatamena duḥkham aśoṇitam utpādayataś caturviṃśatipaṇo daṇḍaḥ, śoṇitotpādane dviguṇaḥ, anyatra duṣṭaśoṇitāt

---

3.19.13

मृतकल्पम् अशोणितं घ्नतो हस्तपादपारञ्चिकं वा कुर्वतः पूर्वः साहसदण्डः, पाणिपाददन्तभङ्गे कर्णनासाच्छेदने व्रणविदारणे च्च, अन्यत्र दुष्टव्रणेभ्यः

mṛtakalpam aśoṇitaṃ ghnato hastapādapārañcikaṃ vā kurvataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, pāṇipādadantabhaṅge karṇanāsācchedane vraṇavidāraṇe cca, anyatra duṣṭavraṇebhyaḥ

---

3.19.14

सक्थिग्रीवाभञ्जने नेत्रभेदने वा वाक्यचेष्टाभोजनोपरोधेषु च मध्यमः साहसदण्डः समुत्थानव्ययश् च

sakthigrīvābhañjane netrabhedane vā vākyaceṣṭābhojanoparodheṣu ca madhyamaḥ sāhasadaṇḍaḥ samutthānavyayaś ca

---

3.19.15

विपत्तौ कण्टकशोधनाय नीयेत

vipattau kaṇṭakaśodhanāya nīyeta

---

3.19.16

महाजनस्यैकं घ्नतः प्रत्येकं द्विगुणो दण्डः

mahājanasyaikaṃ ghnataḥ pratyekaṃ dviguṇo daṇḍaḥ

---

3.19.17

"पर्युषितः कलहोअनुप्रवेशो वा नाभियोज्यः" इत्य् आचार्याः

"paryuṣitaḥ kalahoanupraveśo vā nābhiyojyaḥ" ity ācāryāḥ

---

3.19.18

नास्त्य् अपकारिणो मोक्ष इति कौटिल्यः

nāsty apakāriṇo mokṣa iti kauṭilyaḥ

---

3.19.19

"कलहे पूर्वागतो जयति, अक्षममाणो हि प्रधावति" इत्य् आचार्याः

"kalahe pūrvāgato jayati, akṣamamāṇo hi pradhāvati" ity ācāryāḥ

---

3.19.20

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

3.19.21

पूर्वं पश्चाद् वाभिगतस्य साक्षिणः प्रमाणम्, असाक्षिके घातः कलहोपलिङ्गनं वा

pūrvaṃ paścād vābhigatasya sākṣiṇaḥ pramāṇam, asākṣike ghātaḥ kalahopaliṅganaṃ vā

---

3.19.22

घाताभियोगम् अप्रतिब्रुवतस् तद् अहर् एव पश्चात्कारः

ghātābhiyogam apratibruvatas tad ahar eva paścātkāraḥ

---

3.19.23

कलहे द्रव्यम् अपहरतो दशपणो दण्डः, क्षुद्रकद्रव्यहिंसायां तच् च तावच् च दण्डः, स्थूलकद्रव्यहिंसायां तच् च द्विगुणश् च दण्डः, वस्त्राभरणहिरण्यसुवर्णभाण्डहिंसायां तच् च पूर्वश् च साहसदण्डः

kalahe dravyam apaharato daśapaṇo daṇḍaḥ, kṣudrakadravyahiṃsāyāṃ tac ca tāvac ca daṇḍaḥ, sthūlakadravyahiṃsāyāṃ tac ca dviguṇaś ca daṇḍaḥ, vastrābharaṇahiraṇyasuvarṇabhāṇḍahiṃsāyāṃ tac ca pūrvaś ca sāhasadaṇḍaḥ

---

3.19.24

परकुड्यम् अभिघातेन क्षोभयतस् त्रिपणो दण्डः, छेदनभेदने षट्पणः, प्रतीकारश् च

parakuḍyam abhighātena kṣobhayatas tripaṇo daṇḍaḥ, chedanabhedane ṣaṭpaṇaḥ, pratīkāraś ca

---

3.19.25

दुःखोत्पादनं द्रव्यम् अन्यवेश्मनि प्रक्षिपतो द्वादशपणो दण्डः, प्राणाबाधिकं पूर्वः साहसदण्डः

duḥkhotpādanaṃ dravyam anyaveśmani prakṣipato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, prāṇābādhikaṃ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

3.19.26

क्षुद्रपशूनां काष्ठादिभिर् दुःखोत्पादने पणो द्विगुणो वा दण्डः, शोणितोत्पादने द्विगुणः

kṣudrapaśūnāṃ kāṣṭhādibhir duḥkhotpādane paṇo dviguṇo vā daṇḍaḥ, śoṇitotpādane dviguṇaḥ

---

3.19.27

महापशूनाम् एतेष्व् एव स्थानेष्व् द्विगुणो दण्डः समुत्थानव्ययश् च

mahāpaśūnām eteṣv eva sthāneṣv dviguṇo daṇḍaḥ samutthānavyayaś ca

---

3.19.28

पुरोपवनवनस्पतीनां पुष्पफलच्छायावतां प्ररोहच्छेदने षट्पणः, क्षुद्रशाखाच्छेदने द्वादशपणः, पीनशाखाच्च्छेदने चतुर्विंशतिपणः, स्कन्धवधे पूर्वः साहसदण्डः, समुच्छित्तौ मध्यमः

puropavanavanaspatīnāṃ puṣpaphalacchāyāvatāṃ prarohacchedane ṣaṭpaṇaḥ, kṣudraśākhācchedane dvādaśapaṇaḥ, pīnaśākhāccchedane caturviṃśatipaṇaḥ, skandhavadhe pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, samucchittau madhyamaḥ

---

3.19.29

पुष्पफलच्छायावद्गुल्मलतास्व् अर्धदण्डाः, पुण्यस्थानतपोवनश्मशानद्रुमेषु च // कz03.19.30अब्/ सीमवृक्षेषु चैत्येषु द्रुमेष्व् आलक्षितेषु च / कz03.19.30च्द्/ त एव द्विगुणा दण्डाः कार्या राजवनेषु च //ए (ङम्ब्लिन्ग् अन्द् बेत्तिन्ग्) (ंइस्चेल्लनेओउस्)

puṣpaphalacchāyāvadgulmalatāsv ardhadaṇḍāḥ, puṇyasthānatapovanaśmaśānadrumeṣu ca // kaz03.19.30ab/ sīmavṛkṣeṣu caityeṣu drumeṣv ālakṣiteṣu ca / kaz03.19.30cd/ ta eva dviguṇā daṇḍāḥ kāryā rājavaneṣu ca //e (ṅambling and betting) (ṃiscellaneous)

3.20.1

द्यूताध्यक्षो द्यूतम् एकमुखं कारयेत्

dyūtādhyakṣo dyūtam ekamukhaṃ kārayet

---

3.20.2

अन्यत्र दीव्यतो द्वादशपणो दण्डो गूढाजीविज्ञापनार्थम्

anyatra dīvyato dvādaśapaṇo daṇḍo gūḍhājīvijñāpanārtham

---

3.20.3

"द्यूताभियोगे जेतुः पूर्वः साहसदण्डः, पराजितस्य मध्यमः

"dyūtābhiyoge jetuḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, parājitasya madhyamaḥ

---

3.20.4

बालिशजातीयो ह्य् एष जेतुकामः पराजयं न क्षमते" इत्य् आचार्याः

bāliśajātīyo hy eṣa jetukāmaḥ parājayaṃ na kṣamate" ity ācāryāḥ

---

3.20.5

नेत्य् कौटिल्यः

nety kauṭilyaḥ

---

3.20.6

पराजितश् चेद् द्विगुणदण्डः क्रियेत न कश्चन राजानम् अभिसरिष्यति

parājitaś ced dviguṇadaṇḍaḥ kriyeta na kaścana rājānam abhisariṣyati

---

3.20.7

प्रायशो हि कितवाः कूटदेविनः

prāyaśo hi kitavāḥ kūṭadevinaḥ

---

3.20.8

तेषाम् अध्यक्षाः शुद्धाः काकणीर् अक्षांश् च स्थापयेयुः

teṣām adhyakṣāḥ śuddhāḥ kākaṇīr akṣāṃś ca sthāpayeyuḥ

---

3.20.9

काकण्यक्षाणाम् अन्योपधाने द्वादशपणो दण्डः, कूटकर्मणि पूर्वः साहसदण्डो जितप्रत्यादानम्, उपधौ स्तेयदण्डश् च

kākaṇyakṣāṇām anyopadhāne dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, kūṭakarmaṇi pūrvaḥ sāhasadaṇḍo jitapratyādānam, upadhau steyadaṇḍaś ca

---

3.20.10

जितद्रव्याद् अध्यक्षः पञ्चकं शतम् आददीत, काकण्यक्षारालाशलाकावक्रयम् उदकभूमिकर्मक्रयं च

jitadravyād adhyakṣaḥ pañcakaṃ śatam ādadīta, kākaṇyakṣārālāśalākāvakrayam udakabhūmikarmakrayaṃ ca

---

3.20.11

द्रव्याणाम् आधानं विक्रयं च कुर्यात्

dravyāṇām ādhānaṃ vikrayaṃ ca kuryāt

---

3.20.12

अक्षभूमिहस्तदोषाणां चाप्रतिषेधने द्विगुणो दण्डः

akṣabhūmihastadoṣāṇāṃ cāpratiṣedhane dviguṇo daṇḍaḥ

---

3.20.13

तेन समाह्वयो व्याख्यातः, अन्यत्र विद्याशिल्पसमाह्वयात् / इति

tena samāhvayo vyākhyātaḥ, anyatra vidyāśilpasamāhvayāt / iti

---

3.20.14

प्रकीर्णकं तु याचितकावक्रीतकाहितकनिक्षेपकाणां यथादेशकालम् अदाने, यामच्छायासमुपवेशसंस्थितीनां वा देशकालातिपातने, गुल्मतरदेयं ब्राह्मणं साधयतः, प्रतिवेशानुवेशयोर् उपरि निमन्त्रणे च द्वादशपणो दण्डः

prakīrṇakaṃ tu yācitakāvakrītakāhitakanikṣepakāṇāṃ yathādeśakālam adāne, yāmacchāyāsamupaveśasaṃsthitīnāṃ vā deśakālātipātane, gulmataradeyaṃ brāhmaṇaṃ sādhayataḥ, prativeśānuveśayor upari nimantraṇe ca dvādaśapaṇo daṇḍaḥ

---

3.20.15

संदिष्टम् अर्थम् अप्रयच्छतो, भ्रातृभार्यां हस्तेन लङ्घयतो, रूपाजीवाम् अन्योपरुद्धां गच्छतः, परवक्तव्यं पण्यं क्रीणानस्य, समुद्रं गृहम् उद्भिन्दतः, सामन्तचत्वारिंशत्कुल्याबाधाम् आचरतश् चाष्टचत्वारिंशत्पणो दण्डः

saṃdiṣṭam artham aprayacchato, bhrātṛbhāryāṃ hastena laṅghayato, rūpājīvām anyoparuddhāṃ gacchataḥ, paravaktavyaṃ paṇyaṃ krīṇānasya, samudraṃ gṛham udbhindataḥ, sāmantacatvāriṃśatkulyābādhām ācarataś cāṣṭacatvāriṃśatpaṇo daṇḍaḥ

---

3.20.16

कुलनीवीग्राहकस्यापव्ययने, विधवां छन्दवासिनीं प्रसह्याधिचरतः, चण्डालस्यार्यां स्पृशतः, प्रत्यासन्नम् आपद्य् अनभिधावतो, निष्कारणम् अभिधावनं कुर्वतः, शाक्याजीवकादीन् वृषलप्रव्रजितान् देवपितृकार्येषु भोजयतः शत्यो दण्डः

kulanīvīgrāhakasyāpavyayane, vidhavāṃ chandavāsinīṃ prasahyādhicarataḥ, caṇḍālasyāryāṃ spṛśataḥ, pratyāsannam āpady anabhidhāvato, niṣkāraṇam abhidhāvanaṃ kurvataḥ, śākyājīvakādīn vṛṣalapravrajitān devapitṛkāryeṣu bhojayataḥ śatyo daṇḍaḥ

---

3.20.17

शपथवाक्यानुयोगम् अनिषृष्टं कुर्वतः, युक्तकर्म चायुक्तस्य, क्षुद्रपशुवृषाणां पुंस्त्वोपघातिनः, दास्या गर्भम् औषधेन पातयतश् च पूर्वः साहसदण्डः

śapathavākyānuyogam aniṣṛṣṭaṃ kurvataḥ, yuktakarma cāyuktasya, kṣudrapaśuvṛṣāṇāṃ puṃstvopaghātinaḥ, dāsyā garbham auṣadhena pātayataś ca pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

3.20.18

पितापुत्रयोर् दम्पत्योर् भ्रातृभगिन्योर् मातुलभगिनेययोः शिष्याचार्ययोर् वा परस्परम् अपतितं त्यजतः, सार्थाभिप्रयातं ग्राममध्ये वा त्यजतः पूर्वः साहसदण्डः, कान्तारे मध्यमः, तन्निमित्तं भ्रेषयत उत्तमः, सहप्रस्थायिष्व् अन्येष्व् अर्धदण्डाः

pitāputrayor dampatyor bhrātṛbhaginyor mātulabhagineyayoḥ śiṣyācāryayor vā parasparam apatitaṃ tyajataḥ, sārthābhiprayātaṃ grāmamadhye vā tyajataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ, kāntāre madhyamaḥ, tannimittaṃ bhreṣayata uttamaḥ, sahaprasthāyiṣv anyeṣv ardhadaṇḍāḥ

---

3.20.19

पुरुषम् अबन्धनीयं बध्नतो बन्धयतो बन्धं वा मोक्षयतो, बालम् अप्राप्तव्यवहारं बध्नतो बन्धयतो वा सहस्रं दण्डः

puruṣam abandhanīyaṃ badhnato bandhayato bandhaṃ vā mokṣayato, bālam aprāptavyavahāraṃ badhnato bandhayato vā sahasraṃ daṇḍaḥ

---

3.20.20

पुरुषापराधविशेषेण दण्डविशेषः कार्यः

puruṣāparādhaviśeṣeṇa daṇḍaviśeṣaḥ kāryaḥ

---

3.20.21

तीर्थकरस् तपस्वी व्याधितः क्षुत्पिपासाध्वक्लान्तस् तिरोजनपदो दण्डखेदी निष्किंचनश् चानुग्राह्याः

tīrthakaras tapasvī vyādhitaḥ kṣutpipāsādhvaklāntas tirojanapado daṇḍakhedī niṣkiṃcanaś cānugrāhyāḥ

---

3.20.22

देवब्राह्मणतपस्विस्त्रीबालवृद्धव्याधितानाम् अनाथानाम् अनभिसरतां धर्मस्थाः कार्याणि कुर्युः, न च देशकालभोगच्छलेनातिहरेयुः

devabrāhmaṇatapasvistrībālavṛddhavyādhitānām anāthānām anabhisaratāṃ dharmasthāḥ kāryāṇi kuryuḥ, na ca deśakālabhogacchalenātihareyuḥ

---

3.20.23

पूज्या विद्याबुद्धिपौरुषाभिजनकर्मातिशयतश् च पुरुषाः // कz03.20.24अब्/ एवं कार्याणि धर्मस्थाः कुर्युर् अच्छलदर्शिनः / कz03.20.24च्द्/ समाः सर्वेषु भावेषु विश्वास्या लोकसम्प्रियाः //ए (षुप्प्रेस्सिओन् ओf च्रिमिनल्स्) (केएपिन्ग् अ wअत्छ् ओवेर् अर्तिसन्स्)

pūjyā vidyābuddhipauruṣābhijanakarmātiśayataś ca puruṣāḥ // kaz03.20.24ab/ evaṃ kāryāṇi dharmasthāḥ kuryur acchaladarśinaḥ / kaz03.20.24cd/ samāḥ sarveṣu bhāveṣu viśvāsyā lokasampriyāḥ //e (ṣuppression of criminals) (keeping a watch over artisans)