15. Book 15 — Tantrayukti — The Plan of a Treatise
Chapter 1 — enumeration of sections and books
15.1.1
मनुष्याणां वृत्तिर् अर्थः, मनुष्यवती भूमिर् इत्य् अर्थः
manuṣyāṇāṃ vṛttir arthaḥ, manuṣyavatī bhūmir ity arthaḥ
15.1.2
तस्याः पृथिव्या लाभपालनोपायः शास्त्रम् अर्थशास्त्रम् इति
tasyāḥ pṛthivyā lābhapālanopāyaḥ śāstram arthaśāstram iti
15.1.3
तद्द्वात्रिंशद् युक्तियुक्तं अधिकरणम्, विधानम्, योगः, पदार्थः, हेत्वर्थः, उद्देशः, निर्देशः, उपदेशः, अपदेशः, अतिदेशः, प्रदेशः, उपमानम्, अर्थापत्तिः, संशयः, प्रसङ्गः, विपर्ययः, वाक्यशेषः, अनुमतम्, व्याख्यानम्, निर्वचनम्, निदर्शनम्, अपवर्गः, स्वसंज्ञा, पूर्वपक्षः, उत्तरपक्षः, एकान्तः, अनागतावेक्षणम्, अतिक्रान्तावेक्षणम्, नियोगः, विकल्पः, समुच्चयः ऊह्यम् इति
taddvātriṃśad yuktiyuktaṃ adhikaraṇam, vidhānam, yogaḥ, padārthaḥ, hetvarthaḥ, uddeśaḥ, nirdeśaḥ, upadeśaḥ, apadeśaḥ, atideśaḥ, pradeśaḥ, upamānam, arthāpattiḥ, saṃśayaḥ, prasaṅgaḥ, viparyayaḥ, vākyaśeṣaḥ, anumatam, vyākhyānam, nirvacanam, nidarśanam, apavargaḥ, svasaṃjñā, pūrvapakṣaḥ, uttarapakṣaḥ, ekāntaḥ, anāgatāvekṣaṇam, atikrāntāvekṣaṇam, niyogaḥ, vikalpaḥ, samuccayaḥ ūhyam iti
15.1.4
यम् अर्थम् अधिकृत्योच्यते तद् अधिकरणम्
yam artham adhikṛtyocyate tad adhikaraṇam
15.1.5
"पृथिव्या लाभे पालने च यावन्त्य् अर्थशास्त्राणि पूर्वाचार्यैः प्रस्थापितानि प्रायशस् तानि संहृत्यैकम् इदम् अर्थशास्त्रं कृतम्" इति
"pṛthivyā lābhe pālane ca yāvanty arthaśāstrāṇi pūrvācāryaiḥ prasthāpitāni prāyaśas tāni saṃhṛtyaikam idam arthaśāstraṃ kṛtam" iti
15.1.6
शास्त्रस्य प्रकरणानुपूर्वी विधानम्
śāstrasya prakaraṇānupūrvī vidhānam
15.1.7
"विद्यासमुद्देशः, वृद्धसम्योगः, इन्द्रियजयः, अमात्योत्पत्तिः" इत्य् एवंआदिकम् इति
"vidyāsamuddeśaḥ, vṛddhasamyogaḥ, indriyajayaḥ, amātyotpattiḥ" ity evaṃādikam iti
15.1.8
वाक्ययोजना योगः
vākyayojanā yogaḥ
15.1.9
"चतुर्वर्णाश्रमो लोकः" इति
"caturvarṇāśramo lokaḥ" iti
15.1.10
पदावधिकः पदार्थः
padāvadhikaḥ padārthaḥ
15.1.11
मूलहर इति पदम्
mūlahara iti padam
15.1.12
"यः पितृपैतामहम् अर्थम् अन्यायेन भक्षयति स मूलहरः" इत्य् अर्थः
"yaḥ pitṛpaitāmaham artham anyāyena bhakṣayati sa mūlaharaḥ" ity arthaḥ
15.1.13
हेतुर् अर्थसाधको हेत्वर्थः
hetur arthasādhako hetvarthaḥ
15.1.14
"अर्थमूलौ हि धर्मकामौ" इति
"arthamūlau hi dharmakāmau" iti
15.1.15
समासवाक्यम् उद्देशः
samāsavākyam uddeśaḥ
15.1.16
"विद्याविनयहेतुर् इन्द्रियजयः" इति
"vidyāvinayahetur indriyajayaḥ" iti
15.1.17
व्यासवाक्यं निर्देशः
vyāsavākyaṃ nirdeśaḥ
15.1.18
"कर्णत्वगक्षिजिह्वाघ्राणेन्द्रियाणां शब्दस्पर्शरूपरसगन्धेष्व् अविप्रतिपत्तिर् इन्द्रियजयः"इति
"karṇatvagakṣijihvāghrāṇendriyāṇāṃ śabdasparśarūparasagandheṣv avipratipattir indriyajayaḥ"iti
15.1.19
एवं वर्तितव्यम् इत्य् उपदेशः
evaṃ vartitavyam ity upadeśaḥ
15.1.20
"धर्मार्थविरोधेन कामं सेवेत, न निह्सुखः स्यात्" इति
"dharmārthavirodhena kāmaṃ seveta, na nihsukhaḥ syāt" iti
15.1.21
एवम् असाव् आहेत्य् अपदेशः
evam asāv āhety apadeśaḥ
15.1.22
"मन्त्रिपरिषदं द्वादशामात्यान् कुर्वीतेति मानवाः षोडशेति बार्हस्पत्याः विंशतिम् इत्य् औशनसाः यथासामर्थ्यम् इति कौटिल्यः" इति
"mantripariṣadaṃ dvādaśāmātyān kurvīteti mānavāḥ ṣoḍaśeti bārhaspatyāḥ viṃśatim ity auśanasāḥ yathāsāmarthyam iti kauṭilyaḥ" iti
15.1.23
उक्तेन साधनम् अतिदेशः
uktena sādhanam atideśaḥ
15.1.24
"दत्तस्याप्रदानम् ऋणादानेन व्याख्यातम्" इति
"dattasyāpradānam ṛṇādānena vyākhyātam" iti
15.1.25
वक्तव्येन साधनं प्रदेशः
vaktavyena sādhanaṃ pradeśaḥ
15.1.26
"सामदानभेददण्डैर् वा, यथापत्सु व्याख्यास्यामः" इति
"sāmadānabhedadaṇḍair vā, yathāpatsu vyākhyāsyāmaḥ" iti
15.1.27
दृष्टेनादृष्टस्य साधनम् उपमानम्
dṛṣṭenādṛṣṭasya sādhanam upamānam
15.1.28
"निवृत्तपरिहारान् पितेवानुगृह्णीयात्" इति
"nivṛttaparihārān pitevānugṛhṇīyāt" iti
15.1.29
यद् अनुक्तम् अर्थाद् आपद्यते सार्थापत्तिः
yad anuktam arthād āpadyate sārthāpattiḥ
15.1.30
"लोकयात्राविद् राजानम् आत्मद्रव्यप्रकृतिसम्पन्नं प्रियहितद्वारेणाश्रयेत"
"lokayātrāvid rājānam ātmadravyaprakṛtisampannaṃ priyahitadvāreṇāśrayeta"
15.1.31
"नाप्रियहितद्वारेणाश्रयेत" इत्य् अर्थाद् आपन्नं भवतीति
"nāpriyahitadvāreṇāśrayeta" ity arthād āpannaṃ bhavatīti
15.1.32
उभयतोहेतुमान् अर्थः संशयः
ubhayatohetumān arthaḥ saṃśayaḥ
15.1.33
"क्षीणलुब्धप्रकृतिम् अपचरितप्रकृतिं वा" इति
"kṣīṇalubdhaprakṛtim apacaritaprakṛtiṃ vā" iti
15.1.34
प्रकरणान्तरेण समानोअर्थः प्रसङ्गः
prakaraṇāntareṇa samānoarthaḥ prasaṅgaḥ
15.1.35
"कृषिकर्मप्रदिष्टायां भूमौ इति समानं पूर्वेण" इति
"kṛṣikarmapradiṣṭāyāṃ bhūmau iti samānaṃ pūrveṇa" iti
15.1.36
प्रतिलोमेन साधनं विपर्ययः
pratilomena sādhanaṃ viparyayaḥ
15.1.37
"विपरीतम् अतुष्टस्य" इति
"viparītam atuṣṭasya" iti
15.1.38
येन वाक्यं समाप्यते स वाक्यशेषः
yena vākyaṃ samāpyate sa vākyaśeṣaḥ
15.1.39
"छिन्नपक्षस्येव राज्ञश् चेष्टानाशश् च" इति
"chinnapakṣasyeva rājñaś ceṣṭānāśaś ca" iti
15.1.40
तत्र "शकुनेः" इति वाक्यशेषः
tatra "śakuneḥ" iti vākyaśeṣaḥ
15.1.41
परवाक्यम् अप्रतिषिद्धम् अनुमतम्
paravākyam apratiṣiddham anumatam
15.1.42
"पक्षाव् उरस्यं प्रतिग्रह इत्य् औशनसो व्यूहविभागः" इति
"pakṣāv urasyaṃ pratigraha ity auśanaso vyūhavibhāgaḥ" iti
15.1.43
अतिशयवर्णना व्याख्यानम्
atiśayavarṇanā vyākhyānam
15.1.44
"विशेषतश् च संघानां संघधर्मिणां च राजकुलानां द्यूतनिमित्तो भेदस् तन्निमित्तो विनाश इत्य् असत्प्रग्रहः पापिष्ठतमो व्यसनानां तन्त्रदौर्बल्यात्" इति
"viśeṣataś ca saṃghānāṃ saṃghadharmiṇāṃ ca rājakulānāṃ dyūtanimitto bhedas tannimitto vināśa ity asatpragrahaḥ pāpiṣṭhatamo vyasanānāṃ tantradaurbalyāt" iti
15.1.45
गुणतः शब्दनिष्पत्तिर् निर्वचनम्
guṇataḥ śabdaniṣpattir nirvacanam
15.1.46
"व्यस्यत्य् एनं श्रेयस इति व्यसनम्" इति
"vyasyaty enaṃ śreyasa iti vyasanam" iti
15.1.47
दृष्टान्तो दृष्टान्तयुक्तो निदर्शनम्
dṛṣṭānto dṛṣṭāntayukto nidarśanam
15.1.48
"विगृहीतो हि ज्यायसा हस्तिना पादयुद्धम् इवाभ्युपैति" इति
"vigṛhīto hi jyāyasā hastinā pādayuddham ivābhyupaiti" iti
15.1.49
अभिप्लुतव्यपकर्षणम् अपवर्गः
abhiplutavyapakarṣaṇam apavargaḥ
15.1.50
"नित्यम् आसन्नम् अरिबलं वासयेद् अन्यत्राभ्यन्तरकोपशङ्कायाः" इति
"nityam āsannam aribalaṃ vāsayed anyatrābhyantarakopaśaṅkāyāḥ" iti
15.1.51
परैर् असमितः शब्दः स्वसंज्ञा
parair asamitaḥ śabdaḥ svasaṃjñā
15.1.52
"प्रथमा प्रकृतिः, तस्य भूम्यनन्तरा द्वितीया, भूम्येकान्तरा तृतीया" इति
"prathamā prakṛtiḥ, tasya bhūmyanantarā dvitīyā, bhūmyekāntarā tṛtīyā" iti
15.1.53
प्रतिषेद्धव्यं वाक्यं पूर्वपक्षः
pratiṣeddhavyaṃ vākyaṃ pūrvapakṣaḥ
15.1.54
"स्वाम्यमात्यव्यसनयोर् अमात्यव्यसनं गरीयः" इति
"svāmyamātyavyasanayor amātyavyasanaṃ garīyaḥ" iti
15.1.55
तस्य निर्णयनवाक्यम् उत्तरपक्षः
tasya nirṇayanavākyam uttarapakṣaḥ
15.1.56
"तदायत्तत्वात्, तत्कूटस्थानीयो हि स्वामी" इति
"tadāyattatvāt, tatkūṭasthānīyo hi svāmī" iti
15.1.57
सर्वत्रायत्तम् एकान्तः
sarvatrāyattam ekāntaḥ
15.1.58
"तस्माद् उत्थानम् आत्मनः कुर्वीत" इति
"tasmād utthānam ātmanaḥ kurvīta" iti
15.1.59
पश्चाद् एवं विहितम् इत्य् अनागतावेक्षणम्
paścād evaṃ vihitam ity anāgatāvekṣaṇam
15.1.60
"तुलाप्रतिमानं पौतवाध्यक्षे वक्ष्यामः" इति
"tulāpratimānaṃ pautavādhyakṣe vakṣyāmaḥ" iti
15.1.61
पुरस्ताद् एवं विहितम् इत्य् अतिक्रान्तावेष्कणम्
purastād evaṃ vihitam ity atikrāntāveṣkaṇam
15.1.62
"अमात्यसम्पद् उक्ता पुरस्तात्" इति
"amātyasampad uktā purastāt" iti
15.1.63
एवं नान्यथेति नियोगः
evaṃ nānyatheti niyogaḥ
15.1.64
"तस्माद् धर्म्यम् अर्थ्यं चास्योपदिशेत्, नाधर्म्यम् अनर्थय्म् च" इति
"tasmād dharmyam arthyaṃ cāsyopadiśet, nādharmyam anarthaym ca" iti
15.1.65
अनेन वानेन वेति विकल्पः
anena vānena veti vikalpaḥ
15.1.66
"दुहितरो वा धर्मिष्ठेषु विवाहेषु जाताः" इति
"duhitaro vā dharmiṣṭheṣu vivāheṣu jātāḥ" iti
15.1.67
अनेन चानेन चेति समुच्चयः
anena cānena ceti samuccayaḥ
15.1.68
"स्वयंजातः पितुर् बन्धूनां च दायादः" इति
"svayaṃjātaḥ pitur bandhūnāṃ ca dāyādaḥ" iti
15.1.69
अनुक्तकरणम् ऊह्यम्
anuktakaraṇam ūhyam
15.1.70
"यथा च दाता प्रतिग्रहीता च नोपहतौ स्यातां तथानुशयं कुशलाः कल्पयेयुः" इति कz15.1.71अब्/ एवं शास्त्रम् इदं युक्तम् एताभिस् तन्त्रयुक्तिभिः / कz15.1.71च्द्/ अवाप्तौ पालने चोक्तं लोकस्यास्य परस्य च // कz15.1.72अब्/ धर्मम् अर्थं च कामं च प्रवर्तयति पाति च / कz15.1.72च्द्/ अधर्मानर्थविद्वेषान् इदं शास्त्रं निहन्ति च // कz15.1.73अब्/ येन शास्त्रं च शस्त्रं च नन्दराजगता च भूः / कz15.1.73च्द्/ अमर्षेणोद्धृतान्य् आशु तेन शास्त्रम् इदं कृतम् // एएए =एन्द् ओf थे अर्थशास्त्र=
"yathā ca dātā pratigrahītā ca nopahatau syātāṃ tathānuśayaṃ kuśalāḥ kalpayeyuḥ" iti kaz15.1.71ab/ evaṃ śāstram idaṃ yuktam etābhis tantrayuktibhiḥ / kaz15.1.71cd/ avāptau pālane coktaṃ lokasyāsya parasya ca // kaz15.1.72ab/ dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca pravartayati pāti ca / kaz15.1.72cd/ adharmānarthavidveṣān idaṃ śāstraṃ nihanti ca // kaz15.1.73ab/ yena śāstraṃ ca śastraṃ ca nandarājagatā ca bhūḥ / kaz15.1.73cd/ amarṣeṇoddhṛtāny āśu tena śāstram idaṃ kṛtam // eee =end of the arthaśāstra=