1. Aruṇācala Māhātmya

पूर्वार्धम् · अध्यायः ०१

श्रीगणेशाय नमः।। ।। अथ श्रीमदरुणाचलमाहात्म्यपूर्वार्धः प्रारभ्यते।। ।। ललाटे त्रैपुंड्री निटिलकृतकस्तूरितिलकः स्फुरन्मालाधारः स्फुरितकटिकौपीनवसनः ।। दधानो दुस्तारं शिरसि फणिराजं शशिकलां प्रदीपः सर्वेषामरुणगिरियोगीविजयते

śrīgaṇeśāya namaḥ|| || atha śrīmadaruṇācalamāhātmyapūrvārdhaḥ prārabhyate|| || lalāṭe traipuṃḍrī niṭilakṛtakastūritilakaḥ sphuranmālādhāraḥ sphuritakaṭikaupīnavasanaḥ || dadhāno dustāraṃ śirasi phaṇirājaṃ śaśikalāṃ pradīpaḥ sarveṣāmaruṇagiriyogīvijayate

व्यास उवाच ।। ।। अथाहुर्मुनयः सूतं नैमिषारण्यवासिनः ।। अरुणाचलमाहात्म्यं त्वत्तः शुश्रूषवो वयम्

vyāsa uvāca || || athāhurmunayaḥ sūtaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ || aruṇācalamāhātmyaṃ tvattaḥ śuśrūṣavo vayam

तन्माहात्म्यं वदेत्युक्तः सूतः प्रोवाच तान्मुनीन् ।। ।। श्रीसूत उवाच ।। ।। एतदर्थं चतुर्वक्त्रं पप्रच्छ सनकः पुरा

tanmāhātmyaṃ vadetyuktaḥ sūtaḥ provāca tānmunīn || || śrīsūta uvāca || || etadarthaṃ caturvaktraṃ papraccha sanakaḥ purā

शृणुतावहिता यूयं तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम् ।। यदाकर्णयतां भक्त्या नराणां पापनाशनम्

śṛṇutāvahitā yūyaṃ tadvo vakṣyāmi sāṃpratam || yadākarṇayatāṃ bhaktyā narāṇāṃ pāpanāśanam

सत्यलोके स्थितं पूर्वं ब्रह्माणं कमलासनम् ।। सनकः परिपप्रच्छ प्रणतः प्रांजलिः स्थितः

satyaloke sthitaṃ pūrvaṃ brahmāṇaṃ kamalāsanam || sanakaḥ paripapraccha praṇataḥ prāṃjaliḥ sthitaḥ

सनक उवाच ।। ।। भुवनाधार देवेश वेदवेद्य चतुर्मुख ।। आसीदशेषविज्ञानं प्रसादाद्भवतो मम

sanaka uvāca || || bhuvanādhāra deveśa vedavedya caturmukha || āsīdaśeṣavijñānaṃ prasādādbhavato mama

भवद्भक्तिविभूत्या मे शोधिते चित्तदर्पणे ।। बिंबते सकलं ज्ञानं सकृदेवोपदेशतः

bhavadbhaktivibhūtyā me śodhite cittadarpaṇe || biṃbate sakalaṃ jñānaṃ sakṛdevopadeśataḥ

सारार्थं वेदवेदानां शिवज्ञानमनाकुलम् ।। लब्धवानहमत्यंतं कटाक्षैस्ते जगद्गुरोः

sārārthaṃ vedavedānāṃ śivajñānamanākulam || labdhavānahamatyaṃtaṃ kaṭākṣaiste jagadguroḥ

लिंगानि भुवि शैवानि दिव्यानि च कृपानिधे ।। मानुषाणि च सैद्धानि भौतानि सुरनायक

liṃgāni bhuvi śaivāni divyāni ca kṛpānidhe || mānuṣāṇi ca saiddhāni bhautāni suranāyaka

याल्लिङ्मममलं दिव्यमरिच्छेदनवैभवम् ।। स्वयम्भु जाम्बवे द्वीपे तैजसं तव्ददस्व मे

yālliṅmamamalaṃ divyamaricchedanavaibhavam || svayambhu jāmbave dvīpe taijasaṃ tavdadasva me

नामस्मरणमात्रेण यत्पातकविनाशनम् ।। शिवसारूप्यदं नित्यं मह्यं वद दयानिधे

nāmasmaraṇamātreṇa yatpātakavināśanam || śivasārūpyadaṃ nityaṃ mahyaṃ vada dayānidhe

अनादिजगदाधारं यत्तेजः शैवमव्ययम् ।। यच्च दृष्ट्वा कृतार्थः स्यात्तन्मह्यमुपदिश्यताम्

anādijagadādhāraṃ yattejaḥ śaivamavyayam || yacca dṛṣṭvā kṛtārthaḥ syāttanmahyamupadiśyatām

इति भक्तिमतस्तस्य कौतूहलसमन्वितम् ।। वाक्यमाकर्ण्य भगवान्प्रससाद तपोनिधिः

iti bhaktimatastasya kautūhalasamanvitam || vākyamākarṇya bhagavānprasasāda taponidhiḥ

दध्यौ च सुचिरं शंभुं पंकजासनसंस्थितः ।। अंतरंगसुखांभोधिमग्नचेताश्चतुर्मुखः

dadhyau ca suciraṃ śaṃbhuṃ paṃkajāsanasaṃsthitaḥ || aṃtaraṃgasukhāṃbhodhimagnacetāścaturmukhaḥ

दृष्ट्वा यदा पुरा दृष्टं तेजःस्तंभमयं शिवम् ।। उत्तीर्णसकलाधारं न किंचित्प्रत्यबुध्यत

dṛṣṭvā yadā purā dṛṣṭaṃ tejaḥstaṃbhamayaṃ śivam || uttīrṇasakalādhāraṃ na kiṃcitpratyabudhyata

पुनराज्ञां शिवाल्लब्धामनुपालयितुं प्रभुः ।। निर्वर्त्त्य हृदयं योगात्सस्मार सुतमानतम्

punarājñāṃ śivāllabdhāmanupālayituṃ prabhuḥ || nirvarttya hṛdayaṃ yogātsasmāra sutamānatam

शिवदर्शनसंजातपुलकांकितविग्रहः ।। आनंदवाष्पवन्नेत्रः सगद्गदमभाषत

śivadarśanasaṃjātapulakāṃkitavigrahaḥ || ānaṃdavāṣpavannetraḥ sagadgadamabhāṣata

ब्रह्मोवाच ।। ।। अतः संस्मारितः पुत्र भवताऽहं पुरातनम् ।। शिवयोगमनुध्यायन्नस्मार्षं तव चादरात्

brahmovāca || || ataḥ saṃsmāritaḥ putra bhavatā'haṃ purātanam || śivayogamanudhyāyannasmārṣaṃ tava cādarāt

शिवभक्तिः परा जाता तपोभिर्बहुभिस्तव ।। तया मदीयं हृदयं व्यावर्त्तितमिव क्षणात्

śivabhaktiḥ parā jātā tapobhirbahubhistava || tayā madīyaṃ hṛdayaṃ vyāvarttitamiva kṣaṇāt

1.3.1.1.20

पावयंति जगत्सर्वं चरितैस्ते निराकुले ।। येषां सदाशिवे भक्तिर्वर्द्धते सार्वकालिकी

pāvayaṃti jagatsarvaṃ caritaiste nirākule || yeṣāṃ sadāśive bhaktirvarddhate sārvakālikī

संभाषणं सहावासः क्रीडा चैव विमिश्रणम् ।। दर्शनं शिवभक्तानां स्मरणं चाघनाशनम्

saṃbhāṣaṇaṃ sahāvāsaḥ krīḍā caiva vimiśraṇam || darśanaṃ śivabhaktānāṃ smaraṇaṃ cāghanāśanam

श्रूयतामद्भुतं शैवमाविर्भूतं यथा पुरा ।। अव्याजकरुणापूर्णमरुणाद्र्यभिधं महः

śrūyatāmadbhutaṃ śaivamāvirbhūtaṃ yathā purā || avyājakaruṇāpūrṇamaruṇādryabhidhaṃ mahaḥ

अहं नारायणश्चोभौ जातौ विश्वाधिकोदयात् ।। बहु स्यामिति संकल्पं वितन्वानात्सदाशिवात्

ahaṃ nārāyaṇaścobhau jātau viśvādhikodayāt || bahu syāmiti saṃkalpaṃ vitanvānātsadāśivāt

स्वभावेन समुद्भूतौ विवदंतौ परस्परम् ।। न च श्रांतौ नियुध्यंतौ साहंकारौ कदाचन

svabhāvena samudbhūtau vivadaṃtau parasparam || na ca śrāṃtau niyudhyaṃtau sāhaṃkārau kadācana

परस्परं रणोत्साहमावयोरतिभीषणम् ।। आलोक्य करुणामूर्तिरचिंतयदथेश्वरः

parasparaṃ raṇotsāhamāvayoratibhīṣaṇam || ālokya karuṇāmūrtiraciṃtayadatheśvaraḥ

किमर्थमनयोर्युद्धं जायते लोकनाशनम् ।। मया सृष्टमहं पातेति विवादमधितस्थुषोः

kimarthamanayoryuddhaṃ jāyate lokanāśanam || mayā sṛṣṭamahaṃ pāteti vivādamadhitasthuṣoḥ

समयेऽस्मिन्स्वयं लक्ष्यो मुग्धयोरनयोर्भृशम् ।। यदि युद्धं न रोत्स्यामि तदा स्याद्भुवनक्षयः

samaye'sminsvayaṃ lakṣyo mugdhayoranayorbhṛśam || yadi yuddhaṃ na rotsyāmi tadā syādbhuvanakṣayaḥ

वेदेषु मम माहात्म्यं विश्वाधिकतया श्रुतम् ।। न जानाते इमौ मुग्धौ क्रोधतो गलितस्मृती

vedeṣu mama māhātmyaṃ viśvādhikatayā śrutam || na jānāte imau mugdhau krodhato galitasmṛtī

सर्वोपि जंतुरात्मानमधिकं मन्यते भृशम् ।। अमतान्यसमाधिक्यस्त्वधः पतति दुर्मतिः

sarvopi jaṃturātmānamadhikaṃ manyate bhṛśam || amatānyasamādhikyastvadhaḥ patati durmatiḥ

1.3.1.1.30

यद्यहं क्वापि भुवने दास्यामि मितिमात्मनः ।। तदा तद्रूपविज्ञानात्स आत्मा सोपि मामियात्

yadyahaṃ kvāpi bhuvane dāsyāmi mitimātmanaḥ || tadā tadrūpavijñānātsa ātmā sopi māmiyāt

इति निश्चित्य मनसा स्वयमेव सदाशिवः ।। आवयोर्युध्यतोर्मध्ये वह्निस्तंभः समुद्यतः

iti niścitya manasā svayameva sadāśivaḥ || āvayoryudhyatormadhye vahnistaṃbhaḥ samudyataḥ

अतीत्य सकलाँल्लोकान्सर्वतोऽग्निरिव ज्वलन्

atītya sakalām̐llokānsarvato'gniriva jvalan

अनाद्यंततया चाथ दृगार्तौ संव्यतिष्ठताम् ।। तेजःस्तंभं ज्वलंतं तमालोक्य शिथिलाशयौ

anādyaṃtatayā cātha dṛgārtau saṃvyatiṣṭhatām || tejaḥstaṃbhaṃ jvalaṃtaṃ tamālokya śithilāśayau

आवयोः पुरतो जाता वाणी चाप्यशरीरिणी ।। किमर्थं बालकौ युद्धं कल्प्यते मूढमानसौ

āvayoḥ purato jātā vāṇī cāpyaśarīriṇī || kimarthaṃ bālakau yuddhaṃ kalpyate mūḍhamānasau

युवयोर्बलवैषम्यं शिव एव विवेक्ष्यते ।। तेजःस्तभमयं रूपमिदं शंभोर्व्यवस्थितम्

yuvayorbalavaiṣamyaṃ śiva eva vivekṣyate || tejaḥstabhamayaṃ rūpamidaṃ śaṃbhorvyavasthitam

आद्यंतयोर्यदि युवामीक्षिषाथां बलाधिकौ ।। इति तां गिरमाकर्ण्य नियुद्धाद्विरतौ तदा

ādyaṃtayoryadi yuvāmīkṣiṣāthāṃ balādhikau || iti tāṃ giramākarṇya niyuddhādviratau tadā

अहं विष्णुश्च गतिमान्विचेतुं तद्व्यवस्थितौ ।। अग्निस्तंभमयं रूपं शंभोराद्यंतवर्जितम्

ahaṃ viṣṇuśca gatimānvicetuṃ tadvyavasthitau || agnistaṃbhamayaṃ rūpaṃ śaṃbhorādyaṃtavarjitam

आलोकितुं व्यवसितावावामाद्यंतभागतः ।। बिंबितं व्योमगं चंद्रं यथा बालौ जिघृक्षतः

ālokituṃ vyavasitāvāvāmādyaṃtabhāgataḥ || biṃbitaṃ vyomagaṃ caṃdraṃ yathā bālau jighṛkṣataḥ

तथैवावां समुद्युक्तौ परिच्छेत्तुं च तन्महः।। अथ विष्णुर्महोत्साहात्क्रोडोऽभूत्सुमहावपुः

tathaivāvāṃ samudyuktau paricchettuṃ ca tanmahaḥ|| atha viṣṇurmahotsāhātkroḍo'bhūtsumahāvapuḥ

1.3.1.1.40

तन्मूलविचयाऽयाच्च भूमिगर्भं व्यदारयत् ।। अहं च हंसतां प्राप्तो महावेगं समुत्पतन्

tanmūlavicayā'yācca bhūmigarbhaṃ vyadārayat || ahaṃ ca haṃsatāṃ prāpto mahāvegaṃ samutpatan

दिदृक्षुस्तच्छिरोभागं वियदूर्ध्वमगाहिषम् ।। अधोधोदारयन्क्षोणिमशेषामपि माधवः

didṛkṣustacchirobhāgaṃ viyadūrdhvamagāhiṣam || adhodhodārayankṣoṇimaśeṣāmapi mādhavaḥ

आविर्भूतमिवाधस्तादग्निस्तंभमवैक्षत ।। अनेककोटिवर्षाणि विचिन्वन्नपि तेजसः

āvirbhūtamivādhastādagnistaṃbhamavaikṣata || anekakoṭivarṣāṇi vicinvannapi tejasaḥ

अपश्यन्नादिमक्षय्यमार्तरूपः स विह्वलः ।। विशीर्णदंष्ट्रबलयो विगलत्संधिबंधनः

apaśyannādimakṣayyamārtarūpaḥ sa vihvalaḥ || viśīrṇadaṃṣṭrabalayo vigalatsaṃdhibaṃdhanaḥ

श्रमातुरस्तृषाक्रांतो नो यातुमशकद्धरिः ।। वाराहं रूपमतुलं संधारयितुमक्षमः

śramāturastṛṣākrāṃto no yātumaśakaddhariḥ || vārāhaṃ rūpamatulaṃ saṃdhārayitumakṣamaḥ

विहंतुमपि विश्रांतो विषसाद रमापतिः ।। अचिंतयदमेयात्मा परिश्रांतशरीरवान्

vihaṃtumapi viśrāṃto viṣasāda ramāpatiḥ || aciṃtayadameyātmā pariśrāṃtaśarīravān

गलितश्रीः क्रियाश्रांतः शरण्यं शिवमाश्रयन् ।। धिङ्ममेदं महन्मौग्ध्यमहंकारसमुद्भवम्

galitaśrīḥ kriyāśrāṃtaḥ śaraṇyaṃ śivamāśrayan || dhiṅmamedaṃ mahanmaugdhyamahaṃkārasamudbhavam

येनाहमात्मनो नाथमात्मानं नावबुद्धवान् ।। अयं हि सर्ववेदानां देवानां जगतामपि

yenāhamātmano nāthamātmānaṃ nāvabuddhavān || ayaṃ hi sarvavedānāṃ devānāṃ jagatāmapi

मूलभूतः शिवः साक्षान्मूलमस्य कथं भवेत् ।। अस्मादेव समुद्भूतोऽस्म्यहमाद्यंतवर्जितात्

mūlabhūtaḥ śivaḥ sākṣānmūlamasya kathaṃ bhavet || asmādeva samudbhūto'smyahamādyaṃtavarjitāt

यन्मयान्वेष्टुमारब्धं शिवं पशुवपुर्धृता ।। अव्याजकरुणाबन्धोः पितुः शंभोः प्रसादतः

yanmayānveṣṭumārabdhaṃ śivaṃ paśuvapurdhṛtā || avyājakaruṇābandhoḥ pituḥ śaṃbhoḥ prasādataḥ

1.3.1.1.50

पुनरेवेदृशी लब्धा मतिर्मे स्वात्मबोधिना ।। स्वयमेव महादेवः शंभुर्यं पातुमिच्छति

punarevedṛśī labdhā matirme svātmabodhinā || svayameva mahādevaḥ śaṃbhuryaṃ pātumicchati

तस्य सद्यो भवेज्ज्ञानमनहंकारमात्मजम् ।। न शक्नोमि पुनः कर्तुं पूजामस्य जगद्गुरोः

tasya sadyo bhavejjñānamanahaṃkāramātmajam || na śaknomi punaḥ kartuṃ pūjāmasya jagadguroḥ

निवेदयामि चात्मानं शरणं यामि शंकरम् ।। इति दध्यौ शिवं विष्णुः स्तुत्यामर्पितचेतनः

nivedayāmi cātmānaṃ śaraṇaṃ yāmi śaṃkaram || iti dadhyau śivaṃ viṣṇuḥ stutyāmarpitacetanaḥ

सत्प्रसादाद्भूतपतेः पुनरेवोद्धुतः क्षितौ ।। अहं च गगनेऽभ्राम्यमनेकानपि वत्सरान्

satprasādādbhūtapateḥ punarevoddhutaḥ kṣitau || ahaṃ ca gagane'bhrāmyamanekānapi vatsarān

आघूर्णमाननयनः श्लथपक्षः श्रमं गतः ।।। उपर्युपरि चापश्यं ज्वलनं पुरतः स्थितम्

āghūrṇamānanayanaḥ ślathapakṣaḥ śramaṃ gataḥ ||| uparyupari cāpaśyaṃ jvalanaṃ purataḥ sthitam

तेजःस्तम्भं स्थूललिंगाभं शैवं तेजः सुरार्चितम् ।। आहुः स्म केचिदालोक्य सिद्धास्तेजोंशसंभवाः

tejaḥstambhaṃ sthūlaliṃgābhaṃ śaivaṃ tejaḥ surārcitam || āhuḥ sma kecidālokya siddhāstejoṃśasaṃbhavāḥ

नित्यां शंभोः परां कोटिं दिदृक्षुं मां कृतोद्यमम् ।। अहोऽयं सत्यमुग्धत्वमद्यापि च चिकीर्षति

nityāṃ śaṃbhoḥ parāṃ koṭiṃ didṛkṣuṃ māṃ kṛtodyamam || aho'yaṃ satyamugdhatvamadyāpi ca cikīrṣati

आसन्नदेहपातोऽपि नाहंकारोऽस्य वै गतः ।। विशीर्यमाणपक्षोऽयं श्रांत्वा विभ्रांतलोचनः

āsannadehapāto'pi nāhaṃkāro'sya vai gataḥ || viśīryamāṇapakṣo'yaṃ śrāṃtvā vibhrāṃtalocanaḥ

अपारतेजसि व्यर्थो विमोहोऽयं भविष्यति ।। एवं व्याकुलचित्तोऽयं क्रोडरूपी जनार्दनः

apāratejasi vyartho vimoho'yaṃ bhaviṣyati || evaṃ vyākulacitto'yaṃ kroḍarūpī janārdanaḥ

व्यावर्त्तितः शिवेनैव निर्व्याजकरुणाजुषा ।। ईदृशां ब्रह्ममुख्यानां सुराणां कोटिसंभवः

vyāvarttitaḥ śivenaiva nirvyājakaruṇājuṣā || īdṛśāṃ brahmamukhyānāṃ surāṇāṃ koṭisaṃbhavaḥ

1.3.1.1.60

यत्तेजःपरमाणुभ्यस्तस्य पारं दिदृक्षते ।। स्वात्मनो यो गतो ध्यात्वा समये भगवाञ्छिवः

yattejaḥparamāṇubhyastasya pāraṃ didṛkṣate || svātmano yo gato dhyātvā samaye bhagavāñchivaḥ

यदि बुद्धिं ददात्यस्मै तस्य नश्येदहंक्रिया ।। इत्येवं वदतां तेषां सिद्धानां सदयं वचः

yadi buddhiṃ dadātyasmai tasya naśyedahaṃkriyā || ityevaṃ vadatāṃ teṣāṃ siddhānāṃ sadayaṃ vacaḥ

आकर्ण्य शीर्णाहंकारो ह्यहमात्मन्यचिंतयम् ।। न वेदराशिविज्ञानात्तपस्तीर्थनिषेवणात्

ākarṇya śīrṇāhaṃkāro hyahamātmanyaciṃtayam || na vedarāśivijñānāttapastīrthaniṣevaṇāt

संजायते शिवज्ञानमस्यैवानुग्रहादृते ।। शीर्णेऽपि पक्षयुगले सीदत्यंगे ह्यचंचले

saṃjāyate śivajñānamasyaivānugrahādṛte || śīrṇe'pi pakṣayugale sīdatyaṃge hyacaṃcale

पुनरुत्सहते चेतः स्वाहंकारस्य संग्रहे ।। धिङ्मामहं क्रियाक्रांतमनात्मबलवेदिनम्

punarutsahate cetaḥ svāhaṃkārasya saṃgrahe || dhiṅmāmahaṃ kriyākrāṃtamanātmabalavedinam

शिवार्पितमनस्केभ्यः सिद्धेभ्यः सततं नमः ।। येषां संसर्गलब्धेन तपसा शोधिताशयः

śivārpitamanaskebhyaḥ siddhebhyaḥ satataṃ namaḥ || yeṣāṃ saṃsargalabdhena tapasā śodhitāśayaḥ

शिवमेनं विजानामि स्वात्महेतुं पुरःस्थितम् ।। यत्प्रसादोपलब्धेन विभवेन समन्विताः

śivamenaṃ vijānāmi svātmahetuṃ puraḥsthitam || yatprasādopalabdhena vibhavena samanvitāḥ

देवाः सर्वे भविष्यंति सततं शमितारयः ।। यस्य वेदा न जानंति परमार्थं महागमैः

devāḥ sarve bhaviṣyaṃti satataṃ śamitārayaḥ || yasya vedā na jānaṃti paramārthaṃ mahāgamaiḥ

तमेव शरणं यामि शंभुं विश्वविलक्षणम् ।। अवादिषमथाभाष्यं विष्णुं कमललोचनम्

tameva śaraṇaṃ yāmi śaṃbhuṃ viśvavilakṣaṇam || avādiṣamathābhāṣyaṃ viṣṇuṃ kamalalocanam

लब्धदेहः शिवं भक्त्या संश्रितश्चन्द्रशेखरम् ।। अहो किमिदमाश्चर्यमागतं शौर्यशालिनाम्

labdhadehaḥ śivaṃ bhaktyā saṃśritaścandraśekharam || aho kimidamāścaryamāgataṃ śauryaśālinām

1.3.1.1.70

शंभुना यत्समुद्भूतमहंकारमुपाश्रितौ ।। आवां परस्परं युद्धमाकर्ण्य विपुलं महत्

śaṃbhunā yatsamudbhūtamahaṃkāramupāśritau || āvāṃ parasparaṃ yuddhamākarṇya vipulaṃ mahat

स एव शंकरः सर्वमहंकारमथावयोः ।। अपाहरदमेयात्मा स्वमाहात्म्यप्रकाशनात्

sa eva śaṃkaraḥ sarvamahaṃkāramathāvayoḥ || apāharadameyātmā svamāhātmyaprakāśanāt

इममीश्वरमानतं सुरैरनलस्तम्भमयं सदाशिवम् ।। अभिपूजयितुं प्रवर्तते स भवेद्वै भवसागरस्य नौः

imamīśvaramānataṃ surairanalastambhamayaṃ sadāśivam || abhipūjayituṃ pravartate sa bhavedvai bhavasāgarasya nauḥ

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धे ब्रह्मसनकसंवादे लिंगप्रादुर्भाववर्णनंनाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmye pūrvārdhe brahmasanakasaṃvāde liṃgaprādurbhāvavarṇanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ

पूर्वार्धम् · अध्यायः ०२

ब्रह्मोवाच ।। ।। अथाहमुच्चरन्वेदानशेषैर्वदनैः शिवम् ।। अस्तौषं भक्तिसंपूर्णं कृत्वा मानसमर्चनम्

brahmovāca || || athāhamuccaranvedānaśeṣairvadanaiḥ śivam || astauṣaṃ bhaktisaṃpūrṇaṃ kṛtvā mānasamarcanam

नमः शिवाय महते सर्वलोकैकहेतवे ।। येन प्रकाश्यते सर्वं ध्रियते सततं नमः

namaḥ śivāya mahate sarvalokaikahetave || yena prakāśyate sarvaṃ dhriyate satataṃ namaḥ

विश्वव्याप्तमिदं तेजः प्रकाशयति संततम् ।। नेक्षंते त्वद्दयाहीना जात्यंधा भास्करं यथा

viśvavyāptamidaṃ tejaḥ prakāśayati saṃtatam || nekṣaṃte tvaddayāhīnā jātyaṃdhā bhāskaraṃ yathā

भूलिंगममलं ह्येतद्दृश्यमध्यात्मचक्षुषा ।। अंतस्स्थं वा बहिस्स्थं वा त्वद्भक्तैरनुभूयते

bhūliṃgamamalaṃ hyetaddṛśyamadhyātmacakṣuṣā || aṃtassthaṃ vā bahissthaṃ vā tvadbhaktairanubhūyate

अपरिच्छेद्यमाकारमंतरात्मनि योगिनः ।। तदेतत्तव देवेश ज्वलितं दर्पणो यथा

aparicchedyamākāramaṃtarātmani yoginaḥ || tadetattava deveśa jvalitaṃ darpaṇo yathā

अथवा शांकरी शक्तिः सत्याऽणोरप्यणीयसी ।। मत्तो नान्यतरः कश्चिद्यन्मय्यपि विलीयते

athavā śāṃkarī śaktiḥ satyā'ṇorapyaṇīyasī || matto nānyataraḥ kaścidyanmayyapi vilīyate

अणुस्ते करुणापात्रं महत्त्वं ध्रुवमश्नुते ।। नाधिकोऽस्ति परस्त्वत्तो न मत्तोऽपि तदाश्रयात्

aṇuste karuṇāpātraṃ mahattvaṃ dhruvamaśnute || nādhiko'sti parastvatto na matto'pi tadāśrayāt

त्वय्यर्पितं मनस्त्वतो न वियोगमपेक्षते ।। वाचः कथं प्रवृत्तिः स्यात्तव वैभवकीर्त्तने

tvayyarpitaṃ manastvato na viyogamapekṣate || vācaḥ kathaṃ pravṛttiḥ syāttava vaibhavakīrttane

स्वयमीश महादेव प्रसीद भुवनाधिक ।। आदिश प्रयतं भक्तमपेक्षितनियुक्तिषु

svayamīśa mahādeva prasīda bhuvanādhika || ādiśa prayataṃ bhaktamapekṣitaniyuktiṣu

1.3.1.2.10

इदं विज्ञाप्य विनयान्नमस्कृत्वा पुनःपुनः ।। प्रांजलिर्देवदेवेशं न्यषीदं सविधे विभो

idaṃ vijñāpya vinayānnamaskṛtvā punaḥpunaḥ || prāṃjalirdevadeveśaṃ nyaṣīdaṃ savidhe vibho

अथ विष्णुर्नवांभोदगंभीरध्वनिरभ्यधात् ।। वाचः कृतार्थन्भूयः शुक्लाः शंकरकीर्त्तनैः

atha viṣṇurnavāṃbhodagaṃbhīradhvanirabhyadhāt || vācaḥ kṛtārthanbhūyaḥ śuklāḥ śaṃkarakīrttanaiḥ

जय त्रिभुवनाधीश जय गंगाधर प्रभो ।। जय नाथ विरूपाक्ष जय चंद्रार्द्धशेखर

jaya tribhuvanādhīśa jaya gaṃgādhara prabho || jaya nātha virūpākṣa jaya caṃdrārddhaśekhara

अव्याजममितं शंभो कारुण्यं तव वर्द्धते ।। येन निर्धूतमखिलं भक्तेषु ज्ञानमाहितम्

avyājamamitaṃ śaṃbho kāruṇyaṃ tava varddhate || yena nirdhūtamakhilaṃ bhakteṣu jñānamāhitam

पालनं सर्वविद्यानां प्रापणं भूतिसंचयैः ।। पुराणं च सपुत्राणां पितुरेव प्रवर्धनम्

pālanaṃ sarvavidyānāṃ prāpaṇaṃ bhūtisaṃcayaiḥ || purāṇaṃ ca saputrāṇāṃ pitureva pravardhanam

शतानामपि मूर्तीनामेकामपि नवैः स्तवैः ।। स्तोतुं न शक्नुमेशान समवायस्तु कि पुनः

śatānāmapi mūrtīnāmekāmapi navaiḥ stavaiḥ || stotuṃ na śaknumeśāna samavāyastu ki punaḥ

त्वमेव त्वामलं वेत्तुं यदि वा त्वत्प्रसादतः ।। भ्रमरः कीटमाकृष्य स्वात्मानं किं न चानयेत्

tvameva tvāmalaṃ vettuṃ yadi vā tvatprasādataḥ || bhramaraḥ kīṭamākṛṣya svātmānaṃ kiṃ na cānayet

देवास्त्वदंशसंभूतिप्रभवो न भवन्ति किम् ।। अप्यायस्याग्निकीलस्य दाहे शक्तिर्न किं भवेत्

devāstvadaṃśasaṃbhūtiprabhavo na bhavanti kim || apyāyasyāgnikīlasya dāhe śaktirna kiṃ bhavet

देशकालक्रियायोगाद्यथाग्नेर्भेदसम्भवः ।। तथा विषयभेदेन त्वमेकोऽपि विभिद्यसे

deśakālakriyāyogādyathāgnerbhedasambhavaḥ || tathā viṣayabhedena tvameko'pi vibhidyase

अनुग्रहपरो देव मूर्तिं दर्शय शंकर ।। आवयोरखिलाधार नयनानंददायिनीम्

anugrahaparo deva mūrtiṃ darśaya śaṃkara || āvayorakhilādhāra nayanānaṃdadāyinīm

1.3.1.2.20

एवं प्रणमतोर्देवः श्रद्धाभक्तिसमन्वितम् ।। प्रससाद परं शंभुः स्तुवतोरावयोर्द्वयोः

evaṃ praṇamatordevaḥ śraddhābhaktisamanvitam || prasasāda paraṃ śaṃbhuḥ stuvatorāvayordvayoḥ

तेजःस्तंभात्पुनस्तस्माद्देवश्चन्द्रार्द्धशेखरः ।। आविर्बभूव पुरुषः कपिलः कालकन्धरः

tejaḥstaṃbhātpunastasmāddevaścandrārddhaśekharaḥ || āvirbabhūva puruṣaḥ kapilaḥ kālakandharaḥ

परशुं बालहरिणं करैरभयविश्रमौ ।। दधानः पुरुषोऽवादीत्पुत्रावावामिति प्रभुः

paraśuṃ bālahariṇaṃ karairabhayaviśramau || dadhānaḥ puruṣo'vādītputrāvāvāmiti prabhuḥ

परितुष्टोऽस्मि युवयोर्भक्त्या युक्तात्मनोर्मयि।। भवतं सर्वलोकानां सृष्टिरक्षाधिपौ युवाम्

parituṣṭo'smi yuvayorbhaktyā yuktātmanormayi|| bhavataṃ sarvalokānāṃ sṛṣṭirakṣādhipau yuvām

युवयोरिष्टसिद्ध्यर्थमाविर्भूतोऽस्म्यहं यतः ।। वरं वृणुतमन्यं च वरदोऽहमुपागतः

yuvayoriṣṭasiddhyarthamāvirbhūto'smyahaṃ yataḥ || varaṃ vṛṇutamanyaṃ ca varado'hamupāgataḥ

इति देवस्य वचनात्सप्रीतौ च कृतांजली ।। विज्ञापयामासिवतौ स्वं स्वमर्थं पृथक्पृथक्

iti devasya vacanātsaprītau ca kṛtāṃjalī || vijñāpayāmāsivatau svaṃ svamarthaṃ pṛthakpṛthak

अहं मन्त्रैः शिशुप्रायजगत्त्रयविधायकः ।। संस्तुवन्वैदिकैर्मंत्रैरीशानमपराजितम्

ahaṃ mantraiḥ śiśuprāyajagattrayavidhāyakaḥ || saṃstuvanvaidikairmaṃtrairīśānamaparājitam

नमस्येहमिदं रूपं शश्वद्वरदमीश्वरम् ।। तेजोमयं महादेवं योगिध्येयं निरंजनम्

namasyehamidaṃ rūpaṃ śaśvadvaradamīśvaram || tejomayaṃ mahādevaṃ yogidhyeyaṃ niraṃjanam

आपूर्यमाणं भवता तेजसा गगनांतरम् ।। परिपृच्छ्यः सुरावासः क्षणाद्देव भविष्यति

āpūryamāṇaṃ bhavatā tejasā gaganāṃtaram || paripṛcchyaḥ surāvāsaḥ kṣaṇāddeva bhaviṣyati

सिद्धचारणगन्धर्वा देवाश्च परमर्षयः ।। नावसन्दिवि संचारं लभेरंस्तेजसा तव

siddhacāraṇagandharvā devāśca paramarṣayaḥ || nāvasandivi saṃcāraṃ labheraṃstejasā tava

1.3.1.2.30

पृथ्वी च सकला चैव तप्यमाना तवौजसा ।। चराचरसमुत्पत्तिक्षमा नैव भविप्यति

pṛthvī ca sakalā caiva tapyamānā tavaujasā || carācarasamutpattikṣamā naiva bhavipyati

उपसंहृत्य तेजः स्वमरुणाचलसंज्ञया ।। भव स्थावरलिंगं त्वं लोकानुग्रहकारणात्

upasaṃhṛtya tejaḥ svamaruṇācalasaṃjñayā || bhava sthāvaraliṃgaṃ tvaṃ lokānugrahakāraṇāt

ज्योतिर्मयमिदं रूपमरुणाचलसंज्ञितम् ।। ये नमन्ति नरा भक्त्या ते भवन्त्यमराधिकाः

jyotirmayamidaṃ rūpamaruṇācalasaṃjñitam || ye namanti narā bhaktyā te bhavantyamarādhikāḥ

सेवंतां सकला लोकाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।। गणाश्च विविधा भूमौ मानुषं भावमास्थिताः

sevaṃtāṃ sakalā lokāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ || gaṇāśca vividhā bhūmau mānuṣaṃ bhāvamāsthitāḥ

दिव्याराम समुद्भूतकल्पकाद्याः सुरद्रुमाः ।। सेविनस्त्वां प्ररोहंतु भरिता विविधैः फलैः

divyārāma samudbhūtakalpakādyāḥ suradrumāḥ || sevinastvāṃ prarohaṃtu bharitā vividhaiḥ phalaiḥ

दिव्यौषधिगणास्सर्वे सिंहाद्या मृगजातयः ।। प्रशांताः परिवर्त्तंता पापकल्मषनाशनम्

divyauṣadhigaṇāssarve siṃhādyā mṛgajātayaḥ || praśāṃtāḥ parivarttaṃtā pāpakalmaṣanāśanam

अयनद्वयभिन्नेन गमनेनापि संयुतः ।। न लंघयिष्यति रविः शृंगं लिंगतनोस्तव

ayanadvayabhinnena gamanenāpi saṃyutaḥ || na laṃghayiṣyati raviḥ śṛṃgaṃ liṃgatanostava

दिव्य दुंदुभिशंखानां घोषैः पुष्पौघवृष्टिभिः ।। सेवितो भव देव त्वमप्सरोनृत्यगीतिभिः

divya duṃdubhiśaṃkhānāṃ ghoṣaiḥ puṣpaughavṛṣṭibhiḥ || sevito bhava deva tvamapsaronṛtyagītibhiḥ

अमरत्वं च सिद्धत्वं रससिद्धीश्च निर्वृतिम् ।। लभंतां मानुषा नित्यं त्वत्संनिधिमुपागताः

amaratvaṃ ca siddhatvaṃ rasasiddhīśca nirvṛtim || labhaṃtāṃ mānuṣā nityaṃ tvatsaṃnidhimupāgatāḥ

ईशत्वं च वशित्वं च सौभाग्यं कालवंचनम् ।। त्वामाश्रित्य नरास्सर्वे लभंतामरुणाचल

īśatvaṃ ca vaśitvaṃ ca saubhāgyaṃ kālavaṃcanam || tvāmāśritya narāssarve labhaṃtāmaruṇācala

1.3.1.2.40

सर्वावयवदानेन सर्वव्याधिविनाशनात् ।। सर्वाभीष्टप्रदानेन दृश्यो भव महीतले

sarvāvayavadānena sarvavyādhivināśanāt || sarvābhīṣṭapradānena dṛśyo bhava mahītale

तथेति वरदं देवमरुणाद्रिपतिं शिवम्।। प्रणम्य कमलानाथः प्रार्थयन्निदमब्रवीत्

tatheti varadaṃ devamaruṇādripatiṃ śivam|| praṇamya kamalānāthaḥ prārthayannidamabravīt

प्रसीद करुणापूर्ण शोणशैलेश्वर प्रभो ।। महेश सर्वलोकानां हिताय प्रकटोदय

prasīda karuṇāpūrṇa śoṇaśaileśvara prabho || maheśa sarvalokānāṃ hitāya prakaṭodaya

यदाहं त्वामुपाश्रित्य जगद्रक्षणदक्षिणः ।। श्रीपतित्वमनुप्राप्तस्तदा भक्ता भवंतु ते

yadāhaṃ tvāmupāśritya jagadrakṣaṇadakṣiṇaḥ || śrīpatitvamanuprāptastadā bhaktā bhavaṃtu te

नाल्पपुण्यैरुपास्येत त्वद्रूपं महदद्भुतम् ।। मया च ब्रह्मणा चैवमदृष्टपदशेखरः

nālpapuṇyairupāsyeta tvadrūpaṃ mahadadbhutam || mayā ca brahmaṇā caivamadṛṣṭapadaśekharaḥ

प्रदक्षिणानमस्कारैर्नृत्यगीतैश्च पूजनैः ।। त्वामर्चयंति ये मर्त्याः कृतार्थास्ते गतांहसः

pradakṣiṇānamaskārairnṛtyagītaiśca pūjanaiḥ || tvāmarcayaṃti ye martyāḥ kṛtārthāste gatāṃhasaḥ

उपवासैर्व्रतैः सत्रैरुपहारैस्तथार्चनैः ।। त्वामर्चयंति मनुजाः सार्वभौमा भवंतु ते

upavāsairvrataiḥ satrairupahāraistathārcanaiḥ || tvāmarcayaṃti manujāḥ sārvabhaumā bhavaṃtu te

आरामं मंडपं चापि कूपं विधिविशोधनम् ।। कुर्वतामरुणाद्रीश संनिधाने पुनर्भव

ārāmaṃ maṃḍapaṃ cāpi kūpaṃ vidhiviśodhanam || kurvatāmaruṇādrīśa saṃnidhāne punarbhava

अंगप्रदक्षिणं कुर्वन्नष्टैश्वर्यसमन्वितः ।। अशेषपातकैः सद्यो विमुक्तो निर्मलाशयः

aṃgapradakṣiṇaṃ kurvannaṣṭaiśvaryasamanvitaḥ || aśeṣapātakaiḥ sadyo vimukto nirmalāśayaḥ

आवामप्यविमुंचंतौ सदा त्वत्पादपंकजम् ।। ध्यातव्यं मनुजैः सर्वैस्तव संनिधिमागतैः

āvāmapyavimuṃcaṃtau sadā tvatpādapaṃkajam || dhyātavyaṃ manujaiḥ sarvaistava saṃnidhimāgataiḥ

1.3.1.2.50

तथास्त्विति वरं दत्त्वा विष्णवे चंद्रशेखरः ।। भरुणाचलरूपेण प्राप्तः स्थावरलिंगताम्

tathāstviti varaṃ dattvā viṣṇave caṃdraśekharaḥ || bharuṇācalarūpeṇa prāptaḥ sthāvaraliṃgatām

तैजसं लिंगमेतद्धि सर्वलोकैककारणम् ।। अरुणाद्रिरिति ख्यातं दृश्यते वसुधातले

taijasaṃ liṃgametaddhi sarvalokaikakāraṇam || aruṇādririti khyātaṃ dṛśyate vasudhātale

युगांतसमये क्षुब्धैश्चतुर्भिरपि सागरैः ।। अपि निर्मग्नलोकांतैरस्पृष्टांतिकभूतलम्

yugāṃtasamaye kṣubdhaiścaturbhirapi sāgaraiḥ || api nirmagnalokāṃtairaspṛṣṭāṃtikabhūtalam

गजप्रमाणैः पृषतैः पूरयंतो जगत्त्रयम् ।। पुष्कराद्या महामेघा विश्रांता यस्य सानुनि

gajapramāṇaiḥ pṛṣataiḥ pūrayaṃto jagattrayam || puṣkarādyā mahāmeghā viśrāṃtā yasya sānuni

प्रवृत्ते भूतसंहारे प्रकृतौ प्रतिसंचरे ।। भविष्यत्सर्वबीजानि निषेदुर्यत्र निश्चयम्

pravṛtte bhūtasaṃhāre prakṛtau pratisaṃcare || bhaviṣyatsarvabījāni niṣeduryatra niścayam

मया चाहूयमानेभ्यः प्रलयानंतरं पुनः ।। यत्पादसेविविप्रेभ्यो वेदाध्ययनसंग्रहः

mayā cāhūyamānebhyaḥ pralayānaṃtaraṃ punaḥ || yatpādaseviviprebhyo vedādhyayanasaṃgrahaḥ

सर्वासामपि विद्यानां कलानां शास्त्रसंपदाम् ।। आगमानां च वेदानां यत्र सत्यव्यवस्थितिः

sarvāsāmapi vidyānāṃ kalānāṃ śāstrasaṃpadām || āgamānāṃ ca vedānāṃ yatra satyavyavasthitiḥ

यद्गुहागह्वरांतस्स्था मुनयः शंसितव्रताः ।। जटिनः संप्रकाशंते कोटिसूर्याग्नितेजसः

yadguhāgahvarāṃtassthā munayaḥ śaṃsitavratāḥ || jaṭinaḥ saṃprakāśaṃte koṭisūryāgnitejasaḥ

पंचब्रह्ममयैर्मंत्रैः पंचाक्षरवपुर्धरैः ।। अकारपीठिकारूढो नादात्मा यः सदाशिवः

paṃcabrahmamayairmaṃtraiḥ paṃcākṣaravapurdharaiḥ || akārapīṭhikārūḍho nādātmā yaḥ sadāśivaḥ

अष्टभिश्च सदा लिंगैरष्टदिक्पालपूजितः ।। अष्टमूर्त्तितया योऽयमष्टसिद्धिप्रदायकः

aṣṭabhiśca sadā liṃgairaṣṭadikpālapūjitaḥ || aṣṭamūrttitayā yo'yamaṣṭasiddhipradāyakaḥ

1.3.1.2.60

यत्र सिद्धास्तथा लोकान्स्वान्स्वान्मुक्त्वा सुरेश्वराः।। अपेक्षंते स्थिता मुक्तिं विहाय कनकाचलम्

yatra siddhāstathā lokānsvānsvānmuktvā sureśvarāḥ|| apekṣaṃte sthitā muktiṃ vihāya kanakācalam

एवं वसुंधरापुण्यपरिपाकसमुच्चयः ।। अरुणाद्रिरिति ख्यातो भक्तभक्तिवरप्रदः

evaṃ vasuṃdharāpuṇyaparipākasamuccayaḥ || aruṇādririti khyāto bhaktabhaktivarapradaḥ

कैलासान्मेरुशिखरादागतैर्देवसंचयैः ।। पूज्यते शोणशैलात्मा शंभुः सर्ववरप्रदः

kailāsānmeruśikharādāgatairdevasaṃcayaiḥ || pūjyate śoṇaśailātmā śaṃbhuḥ sarvavarapradaḥ

इति कमलजवक्त्रपद्मजां तं मुदितमनाः सनको निशम्य भक्त्या ।। विरचितविनयः प्रणम्य पुत्रः पितरमपृच्छदशेषवेदसारम्

iti kamalajavaktrapadmajāṃ taṃ muditamanāḥ sanako niśamya bhaktyā || viracitavinayaḥ praṇamya putraḥ pitaramapṛcchadaśeṣavedasāram

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धे ब्रह्मविष्णुस्तुतिपूर्वकं शंकरस्य स्थावरलिंगमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmye pūrvārdhe brahmaviṣṇustutipūrvakaṃ śaṃkarasya sthāvaraliṃgamāhātmyavarṇanaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ

पूर्वार्धम् · अध्यायः ०३

सनक उवाच ।। ।। भगवन्नरुणाद्रीश माहात्म्यमिदमद्भुतम् ।। श्रुतं शिवप्रसादेन दयया ते जगद्गुरोः

sanaka uvāca || || bhagavannaruṇādrīśa māhātmyamidamadbhutam || śrutaṃ śivaprasādena dayayā te jagadguroḥ

आश्चर्यमेतन्माहात्म्यं सर्वपापविनाशनम् ।। आराधयन्पुनः के वा वरदं शोणपर्वतम्

āścaryametanmāhātmyaṃ sarvapāpavināśanam || ārādhayanpunaḥ ke vā varadaṃ śoṇaparvatam

अनादिरंतरहितः शिवः शोणचलाकृतिः ।। युवयोस्तपसा देव वरदानाय संस्थितः

anādiraṃtarahitaḥ śivaḥ śoṇacalākṛtiḥ || yuvayostapasā deva varadānāya saṃsthitaḥ

सकृत्संकीर्तिते नाम्नि शोणाद्रिरिति मुक्तिदे ।। सन्निधिः सर्वकामानां जायते चाघनाशनम्

sakṛtsaṃkīrtite nāmni śoṇādririti muktide || sannidhiḥ sarvakāmānāṃ jāyate cāghanāśanam

शिवशब्दामृतास्वादः शिवार्चनकथाक्रमः।। इति तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवः पितामहः

śivaśabdāmṛtāsvādaḥ śivārcanakathākramaḥ|| iti tadvacanaṃ śrutvā devadevaḥ pitāmahaḥ

उवाच करुणामूर्तिररुणाद्रीशमानमन् ।। ।। ब्रह्मोवाच ।। ।। श्रूयतां वत्स पार्वत्याश्चरितं यत्पुरातनम्

uvāca karuṇāmūrtiraruṇādrīśamānaman || || brahmovāca || || śrūyatāṃ vatsa pārvatyāścaritaṃ yatpurātanam

अरुणाद्रीशमाश्रित्य यथा सा निर्वृताभवत् ।। आससाद महादेवः कदाचित्पार्वतीपतिः

aruṇādrīśamāśritya yathā sā nirvṛtābhavat || āsasāda mahādevaḥ kadācitpārvatīpatiḥ

रत्नसिंहासनं दिव्यं रत्नतोरणसंयुतम् ।। रत्नपुष्पफलोपेत कल्पद्रुममनोहरम्

ratnasiṃhāsanaṃ divyaṃ ratnatoraṇasaṃyutam || ratnapuṣpaphalopeta kalpadrumamanoharam

परार्ध्य दृषदास्तीर्णं बद्धमुक्तावितानकम् ।। विमुक्तपुष्पप्रकरदिव्यधूपोरुसौरभम्

parārdhya dṛṣadāstīrṇaṃ baddhamuktāvitānakam || vimuktapuṣpaprakaradivyadhūporusaurabham

1.3.1.3.10

प्रलंबमालिकाजालनिनदद्भृंगसंकुलम् ।। दिव्यतूर्यघनारावप्रनृत्यद्गुहवाहनम्

pralaṃbamālikājālaninadadbhṛṃgasaṃkulam || divyatūryaghanārāvapranṛtyadguhavāhanam

पार्वतीसिंहसंचारपरित्रस्तमहागजम् ।। अप्सरोभिः प्रनर्त्ताभिर्गायंतीभिश्च केवलम्

pārvatīsiṃhasaṃcāraparitrastamahāgajam || apsarobhiḥ pranarttābhirgāyaṃtībhiśca kevalam

आसेवितपुरोरंगं दिक्पालकनिषेवितम् ।। ऋग्यजुःसामजैर्मंत्रैः स्तुवद्भिर्मुनिपुंगवैः

āsevitapuroraṃgaṃ dikpālakaniṣevitam || ṛgyajuḥsāmajairmaṃtraiḥ stuvadbhirmunipuṃgavaiḥ

ब्रह्मर्षिभिस्तथा देवैः सिद्धै राजर्षिभिवृतम् ।। गणैश्च विविधाकारैर्भस्मालंकृतविग्रहैः

brahmarṣibhistathā devaiḥ siddhai rājarṣibhivṛtam || gaṇaiśca vividhākārairbhasmālaṃkṛtavigrahaiḥ

रुद्राक्षधारसुभगैरापूर्णं शिवतत्परैः ।। वीणावेणुमृदंगादितौर्यत्रिकजनिस्वनैः

rudrākṣadhārasubhagairāpūrṇaṃ śivatatparaiḥ || vīṇāveṇumṛdaṃgāditauryatrikajanisvanaiḥ

घंटाटंकारसुभगैर्वेदध्वनिविमिश्रितैः ।। मनोहरं महादिव्यमासनं पार्वतीसखः

ghaṃṭāṭaṃkārasubhagairvedadhvanivimiśritaiḥ || manoharaṃ mahādivyamāsanaṃ pārvatīsakhaḥ

अलंचकार भगवन्भक्तानुग्रहकाम्यया ।। आस्थाय विमलं रूपं सर्वतेजोमयं शिवम्

alaṃcakāra bhagavanbhaktānugrahakāmyayā || āsthāya vimalaṃ rūpaṃ sarvatejomayaṃ śivam

अंबिकासहितः श्रीमान्विजहार दयानिधिः ।। संगीतेन कथाभेदैर्द्यूतक्रीडाविकल्पनैः

aṃbikāsahitaḥ śrīmānvijahāra dayānidhiḥ || saṃgītena kathābhedairdyūtakrīḍāvikalpanaiḥ

गणानां विकटैर्नृत्यै रमयामास पार्वतीम् ।। विसृज्य सकलान्देवानृषींश्चापि सभासदः

gaṇānāṃ vikaṭairnṛtyai ramayāmāsa pārvatīm || visṛjya sakalāndevānṛṣīṃścāpi sabhāsadaḥ

वरान्प्रदाय विविधान्भक्तलोकाय वाञ्छितान् ।। आगमेषु विचित्रेषु सर्वर्तुकुसुमेषु च

varānpradāya vividhānbhaktalokāya vāñchitān || āgameṣu vicitreṣu sarvartukusumeṣu ca

1.3.1.3.20

विजहारोमया सार्द्धं रत्नप्रासादपंक्तिषु ।। वापिकासु मनोज्ञासु रत्नसोपानपंक्तिषु

vijahāromayā sārddhaṃ ratnaprāsādapaṃktiṣu || vāpikāsu manojñāsu ratnasopānapaṃktiṣu

केलिपर्वतशृंगेषु हेमरंभावनांतरे ।। गंगातरंगशीतेन फुल्लपंकजगंधिना

keliparvataśṛṃgeṣu hemaraṃbhāvanāṃtare || gaṃgātaraṃgaśītena phullapaṃkajagaṃdhinā

वातेन मंदगतिना विहारविहतश्रमः ।। स्वकामतः स्वयं देवः प्रेयसीमभ्यनन्दयत्

vātena maṃdagatinā vihāravihataśramaḥ || svakāmataḥ svayaṃ devaḥ preyasīmabhyanandayat

रतिरूपां शिवां देवीं सर्वसौभाग्यसुन्दरीम् ।। कदाचिद्रहसि प्रीता निजाज्ञावशवर्त्तिनम्

ratirūpāṃ śivāṃ devīṃ sarvasaubhāgyasundarīm || kadācidrahasi prītā nijājñāvaśavarttinam

रमणं जानती मुग्धा पश्चादभ्येत्य सादरम् ।। कराभ्यां कमलाभाभ्यां त्रिणेत्राणि जगद्गुरोः

ramaṇaṃ jānatī mugdhā paścādabhyetya sādaram || karābhyāṃ kamalābhābhyāṃ triṇetrāṇi jagadguroḥ

पिदधे लीलया शंभोः किमेतदिति कौतुकात् ।। चन्द्रादित्याग्निरूपेण पिहितेष्वक्षिषु क्रमात्

pidadhe līlayā śaṃbhoḥ kimetaditi kautukāt || candrādityāgnirūpeṇa pihiteṣvakṣiṣu kramāt

अन्धकारोऽभवत्तत्र चिरकालं भयंकरः ।। निमिषार्द्धेन देवस्य जग्मुर्वत्सरकोटयः

andhakāro'bhavattatra cirakālaṃ bhayaṃkaraḥ || nimiṣārddhena devasya jagmurvatsarakoṭayaḥ

देवीलीलासमुत्थेन तमसाभूज्जगत्क्षयः ।। तमसा पूरितं विश्वमपारेण समन्ततः

devīlīlāsamutthena tamasābhūjjagatkṣayaḥ || tamasā pūritaṃ viśvamapāreṇa samantataḥ

शून्यं ज्योतिः प्रचारेण विनाशं प्रत्यपद्यत ।। न व्यजृंभत विबुधा न च वेदाश्चकाशिरे

śūnyaṃ jyotiḥ pracāreṇa vināśaṃ pratyapadyata || na vyajṛṃbhata vibudhā na ca vedāścakāśire

नापि जीवाः समभवन्नव्यक्तं केवलं स्थितम् ।। जगतामपि सर्वेषामकाले वीक्ष्य संक्षयम्

nāpi jīvāḥ samabhavannavyaktaṃ kevalaṃ sthitam || jagatāmapi sarveṣāmakāle vīkṣya saṃkṣayam

1.3.1.3.30

तपसा लब्धस्फूर्तीनां विचारः समपद्यत ।। किमेतत्तमसो जन्म भुवनक्षयकारणम्

tapasā labdhasphūrtīnāṃ vicāraḥ samapadyata || kimetattamaso janma bhuvanakṣayakāraṇam

भगवानपि सर्वात्मा न नूनं कालमाक्षिपत् ।। देवी विनोदरूपेण पिधत्ते पुरजिद्दृशः

bhagavānapi sarvātmā na nūnaṃ kālamākṣipat || devī vinodarūpeṇa pidhatte purajiddṛśaḥ

तेनेदमखिलं जातं निस्तेजो भुवनत्रयम् ।। अकालतमसा व्याप्ते सकले भुवनत्रये

tenedamakhilaṃ jātaṃ nistejo bhuvanatrayam || akālatamasā vyāpte sakale bhuvanatraye

का गतिर्लब्धराज्यानां तपसो देवजन्मनाम् ।। न यज्ञाः संप्रवर्तंते न पूज्यन्ते सुरा भुवि

kā gatirlabdharājyānāṃ tapaso devajanmanām || na yajñāḥ saṃpravartaṃte na pūjyante surā bhuvi

इति निश्चित्य मनसा वीक्ष्य ते ज्ञानचक्षुषा ।। नित्यास्ते सूरयो भक्त्या शंभुमागम्य तुष्टुवुः

iti niścitya manasā vīkṣya te jñānacakṣuṣā || nityāste sūrayo bhaktyā śaṃbhumāgamya tuṣṭuvuḥ

नमः सर्वजगत्कर्त्रे शिवाय परमात्मने ।। मायया शक्तिरूपेण पृथग्भावमुपेयुषे

namaḥ sarvajagatkartre śivāya paramātmane || māyayā śaktirūpeṇa pṛthagbhāvamupeyuṣe

अविनाभाविनी शक्तिराद्यैका शिवरूपिणी ।। लीलया जगदुत्पत्तिरक्षासंहृतिकारिणी

avinābhāvinī śaktirādyaikā śivarūpiṇī || līlayā jagadutpattirakṣāsaṃhṛtikāriṇī

अर्धांगी सा तव देव शिवशक्त्यात्मकं वपुः ।। एक एव महादेवो न परे त्वद्विना विभो

ardhāṃgī sā tava deva śivaśaktyātmakaṃ vapuḥ || eka eva mahādevo na pare tvadvinā vibho

लीलया तव लोकोयमकाले प्रलयं गतः ।। करुणा तव निर्व्याजा वर्द्धतां लोकवर्द्धनी

līlayā tava lokoyamakāle pralayaṃ gataḥ || karuṇā tava nirvyājā varddhatāṃ lokavarddhanī

भवतो निमिषार्द्धेन तेजसामुपसंहृतेः ।। गतान्यनेकवर्षाणि जगतां नाशहेतवे

bhavato nimiṣārddhena tejasāmupasaṃhṛteḥ || gatānyanekavarṣāṇi jagatāṃ nāśahetave

1.3.1.3.40

ततः प्रसीद करुणामूर्त्ते काल सदाशिव ।। विरम प्रणयारब्धादमुष्माल्लोकसंक्षयात्

tataḥ prasīda karuṇāmūrtte kāla sadāśiva || virama praṇayārabdhādamuṣmāllokasaṃkṣayāt

इति तेषां वचः श्रुत्वा भक्तानां सिद्धिशालिनाम् ।। विसृजाक्षोणि गौरीति करुणामूर्त्तिरब्रवीत्

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā bhaktānāṃ siddhiśālinām || visṛjākṣoṇi gaurīti karuṇāmūrttirabravīt

विससर्ज च सा देवी पिधानं हरचक्षुषाम् ।। सोमसूर्याग्निरूपाणां प्रकाशमभवज्जगत्

visasarja ca sā devī pidhānaṃ haracakṣuṣām || somasūryāgnirūpāṇāṃ prakāśamabhavajjagat

कियान्कालो गतश्चेति पृष्टैः सिद्धैश्च वै नतैः ।। उक्तं त्वन्निमिषार्द्धेन जग्मुर्वत्सरकोटयः

kiyānkālo gataśceti pṛṣṭaiḥ siddhaiśca vai nataiḥ || uktaṃ tvannimiṣārddhena jagmurvatsarakoṭayaḥ

अथ देवः कृपामूर्त्तिरालोक्य विहसन्प्रियाम् ।। अब्रवीत्परमोदारः परं धर्मार्थसंग्रहम्

atha devaḥ kṛpāmūrttirālokya vihasanpriyām || abravītparamodāraḥ paraṃ dharmārthasaṃgraham

अविचार्य कृतं मुग्धे भुवनक्षयकारणात् ।। अयुक्तमिह पश्यामि जगन्मातुस्तवैव हि

avicārya kṛtaṃ mugdhe bhuvanakṣayakāraṇāt || ayuktamiha paśyāmi jaganmātustavaiva hi

अहमप्यखिलाँल्लोकान्संहरिष्यामि संक्षये ।। प्राप्ते काले त्वया मौग्ध्यादकाले प्रलयं गताः

ahamapyakhilām̐llokānsaṃhariṣyāmi saṃkṣaye || prāpte kāle tvayā maugdhyādakāle pralayaṃ gatāḥ

केयं वा त्वादृशी कुर्यादीदृशं सद्विगर्हितम् ।। कर्म नर्मण्यपि सदा कृपामूर्तिर्न बाधते

keyaṃ vā tvādṛśī kuryādīdṛśaṃ sadvigarhitam || karma narmaṇyapi sadā kṛpāmūrtirna bādhate

इति शम्भोर्वचः श्रुत्वा धर्मलोपभयाकुला ।। किं करिष्यामि तच्छांत्या इत्यपृच्छत्स्म तं प्रिया

iti śambhorvacaḥ śrutvā dharmalopabhayākulā || kiṃ kariṣyāmi tacchāṃtyā ityapṛcchatsma taṃ priyā

अथ देवः प्रसन्नात्मा व्याजहार दयानिधिः ।। देव्यास्तेनानुतापेन भक्त्या च तोषितः शिवः

atha devaḥ prasannātmā vyājahāra dayānidhiḥ || devyāstenānutāpena bhaktyā ca toṣitaḥ śivaḥ

1.3.1.3.50

मन्मूर्तेस्तव केयं वा प्रायश्चित्तिरिहोच्यते ।। अथापि धर्ममार्गोयं त्वयैव परिपाल्यते

manmūrtestava keyaṃ vā prāyaścittirihocyate || athāpi dharmamārgoyaṃ tvayaiva paripālyate

श्रुतिस्मृतिक्रियाकल्पा विद्याश्च विबुधादयः ।। त्वद्रूपमेतदखिलं महदर्थोस्मि तन्मयः

śrutismṛtikriyākalpā vidyāśca vibudhādayaḥ || tvadrūpametadakhilaṃ mahadarthosmi tanmayaḥ

मान्ययाभिन्नया देव्या भाव्यं लोकसिसृक्षया

mānyayābhinnayā devyā bhāvyaṃ lokasisṛkṣayā

तस्माल्लोकानुरूपं ते प्रायश्चित्तं विधीयते ।। षड्विधो गदितो धर्मः श्रुतिस्मृतिविचारतः

tasmāllokānurūpaṃ te prāyaścittaṃ vidhīyate || ṣaḍvidho gadito dharmaḥ śrutismṛtivicārataḥ

स्वामिना नानुपाल्येत यदि त्याज्योऽनुजीविभिः ।। न त्वां विहाय शक्नोमि क्षणमप्यासितुं क्वचित्

svāminā nānupālyeta yadi tyājyo'nujīvibhiḥ || na tvāṃ vihāya śaknomi kṣaṇamapyāsituṃ kvacit

अहमेव तपः सर्वं करिष्याम्यात्मनि स्थितः ।। पृध्वी च सकला भूयात्तपसा सफला तव

ahameva tapaḥ sarvaṃ kariṣyāmyātmani sthitaḥ || pṛdhvī ca sakalā bhūyāttapasā saphalā tava

त्वत्पादपद्मसंस्पर्शात्त्वत्तपोदर्शनादपि ।। निरस्यंति स्वसान्निध्याद्दुष्टजातमुपद्रवम्

tvatpādapadmasaṃsparśāttvattapodarśanādapi || nirasyaṃti svasānnidhyādduṣṭajātamupadravam

कर्मभूमेस्त्वमाधिक्यहेतवे पुण्यमाचर ।। त्वत्तपश्चरणं लोके वीक्ष्य सर्वोपि संततम्

karmabhūmestvamādhikyahetave puṇyamācara || tvattapaścaraṇaṃ loke vīkṣya sarvopi saṃtatam

धर्मे दृढतरा बुद्धिं निबध्नीयान्न संशयः ।। कृतार्थयिष्यति महीं दया ते धर्मपालनैः

dharme dṛḍhatarā buddhiṃ nibadhnīyānna saṃśayaḥ || kṛtārthayiṣyati mahīṃ dayā te dharmapālanaiḥ

त्वमेवैतत्सकलं प्रोक्ता वेदैर्देवि सनातनैः ।। अस्ति कांचीपुरी ख्याता सर्वभूतिसमन्विता

tvamevaitatsakalaṃ proktā vedairdevi sanātanaiḥ || asti kāṃcīpurī khyātā sarvabhūtisamanvitā

1.3.1.3.60

या दिवं देवसंपूर्णा प्रत्यक्षयति भूतले ।। यत्र कृतं तपः किंचिदनंतफलमुच्यते

yā divaṃ devasaṃpūrṇā pratyakṣayati bhūtale || yatra kṛtaṃ tapaḥ kiṃcidanaṃtaphalamucyate

देवाश्च मुनयः सर्वे वासं वांछंति संततम् ।। तत्र कंपेति विख्याता महापातकनाशिनी

devāśca munayaḥ sarve vāsaṃ vāṃchaṃti saṃtatam || tatra kaṃpeti vikhyātā mahāpātakanāśinī

यत्र स्थितानां मर्त्यानां कम्पन्ते पापकोटयः ।। तत्र चूतद्रुमश्चैको राजते नित्यपल्लवः

yatra sthitānāṃ martyānāṃ kampante pāpakoṭayaḥ || tatra cūtadrumaścaiko rājate nityapallavaḥ

संपूर्णशीतलच्छायः प्रसूनफलपल्लवैः ।। तत्र जप्तं हुतं दत्तमनन्तफलदं भवेत्

saṃpūrṇaśītalacchāyaḥ prasūnaphalapallavaiḥ || tatra japtaṃ hutaṃ dattamanantaphaladaṃ bhavet

गणाश्च विविधाकारा डाकिन्यो योगिनीगणाः ।। परितस्त्वां निषेवंतां विष्णुमुख्यास्तथा पराः

gaṇāśca vividhākārā ḍākinyo yoginīgaṇāḥ || paritastvāṃ niṣevaṃtāṃ viṣṇumukhyāstathā parāḥ

अहं च निष्कलो भूत्वा तव मानसपंकजे ।। सन्निधास्यामि मा भूस्त्वं देवि मद्विरहाकुला

ahaṃ ca niṣkalo bhūtvā tava mānasapaṃkaje || sannidhāsyāmi mā bhūstvaṃ devi madvirahākulā

इत्युक्ता देवदेवेन देवी कंपांतिकं ययौ ।। तपः कर्तुं सखीयुक्ता विस्मयाक्रान्तलोचना

ityuktā devadevena devī kaṃpāṃtikaṃ yayau || tapaḥ kartuṃ sakhīyuktā vismayākrāntalocanā

कंपां च विमलां सिन्धुं मुनिसमघनिषेविताम् ।। आलोक्य कोमलदलमेकाम्रं दृष्टिवारणम्

kaṃpāṃ ca vimalāṃ sindhuṃ munisamaghaniṣevitām || ālokya komaladalamekāmraṃ dṛṣṭivāraṇam

फलपुष्पसमाकीर्णं कोकिलालापसंकुलम् ।। प्रससाद पुनर्देवं सस्मार च महेश्वरम्

phalapuṣpasamākīrṇaṃ kokilālāpasaṃkulam || prasasāda punardevaṃ sasmāra ca maheśvaram

कामाग्निपरिवीतांगी तपःक्षामेव साऽभवत् ।। अभ्यभाषत सा गौरी विजयां पार्श्ववर्त्तिनीम्

kāmāgniparivītāṃgī tapaḥkṣāmeva sā'bhavat || abhyabhāṣata sā gaurī vijayāṃ pārśvavarttinīm

1.3.1.3.70

कामशोकपरीतांगी पुरारिविरहाकुला

kāmaśokaparītāṃgī purārivirahākulā

इममघहरमागतानिशं स्वयमपि पूजयितुं तपोभिरीशम् ।। अयमभिनवपल्लवप्रसूनः स्मरयति मां स्मरबन्धुरेकचूतः

imamaghaharamāgatāniśaṃ svayamapi pūjayituṃ tapobhirīśam || ayamabhinavapallavaprasūnaḥ smarayati māṃ smarabandhurekacūtaḥ

पूर्वार्धम् · अध्यायः ०४

ब्रह्मोवाच ।। ।। अथाभ्यधत्त विजया प्रणम्य जगदम्बिकाम् ।। सांत्वयन्ती स्तुतिशतैरुपायैः शिवदर्शनैः

brahmovāca || || athābhyadhatta vijayā praṇamya jagadambikām || sāṃtvayantī stutiśatairupāyaiḥ śivadarśanaiḥ

देवि त्वमविनाभूता सदा देवेन शंभुना ।। प्राणेश्वरी त्वमेकासि शक्तिस्तस्य परात्मनः

devi tvamavinābhūtā sadā devena śaṃbhunā || prāṇeśvarī tvamekāsi śaktistasya parātmanaḥ

तथा मायां त्वमात्मीयां संदर्शयितुमीहसे ।। पृथग्भावमिवेशानः प्रकाशयति न स्वयम्

tathā māyāṃ tvamātmīyāṃ saṃdarśayitumīhase || pṛthagbhāvamiveśānaḥ prakāśayati na svayam

आदेशं प्रतिगृह्यैव समुपेतासि पार्वति ।। अलंघनीया सेवाज्ञा शांभवी सर्वदा त्वया

ādeśaṃ pratigṛhyaiva samupetāsi pārvati || alaṃghanīyā sevājñā śāṃbhavī sarvadā tvayā

विधातव्यं तपः प्राप्तं स्थानेस्मिच्छिवकल्पिते ।। निवृत्त्य निखिलान्कामाच्छंमुमाश्रितया त्वया

vidhātavyaṃ tapaḥ prāptaṃ sthānesmicchivakalpite || nivṛttya nikhilānkāmācchaṃmumāśritayā tvayā

अन्यथापि जगद्रक्षा त्वदधीना जगन्मयि ।। धर्मसंरक्षणं भूयः शिवेन सहितं तव

anyathāpi jagadrakṣā tvadadhīnā jaganmayi || dharmasaṃrakṣaṇaṃ bhūyaḥ śivena sahitaṃ tava

निष्कलं शिवमत्यंतं ध्यायंत्यात्मन्यवस्थितम् ।। वियोगदुःखं कञ्चित्त्वं न स्मरिष्यसि पार्वति

niṣkalaṃ śivamatyaṃtaṃ dhyāyaṃtyātmanyavasthitam || viyogaduḥkhaṃ kañcittvaṃ na smariṣyasi pārvati

भक्तानां तव मुख्यानां तवैवाचारसंग्रहः ।। उपदेशितया लोके प्रथतां धर्मवत्सले

bhaktānāṃ tava mukhyānāṃ tavaivācārasaṃgrahaḥ || upadeśitayā loke prathatāṃ dharmavatsale

इति तस्या वचः श्रुत्वा गौरी सुस्थिरमानसा ।। तपः कर्त्तुं समारेभे कंपा नद्यास्तटे शुभे

iti tasyā vacaḥ śrutvā gaurī susthiramānasā || tapaḥ karttuṃ samārebhe kaṃpā nadyāstaṭe śubhe

1.3.1.4.10

विमुच्य विविधा भूषा रुद्राक्षगणभूषिता ।। विसृज्य दिव्यं वसनं पर्यधाद्वल्कले शुभे

vimucya vividhā bhūṣā rudrākṣagaṇabhūṣitā || visṛjya divyaṃ vasanaṃ paryadhādvalkale śubhe

अलकैः सहसा शिल्पमनयच्च कपर्दृताम् ।। अलिंपत तनूं सर्वां भस्मना मुक्तकुंकुमा

alakaiḥ sahasā śilpamanayacca kapardṛtām || aliṃpata tanūṃ sarvāṃ bhasmanā muktakuṃkumā

मृगेषु कृतसंतोषा शिलोंछीकृतवृत्तिषु ।। जजाप नियमोपेता शिवपंचाक्षरं परम्

mṛgeṣu kṛtasaṃtoṣā śiloṃchīkṛtavṛttiṣu || jajāpa niyamopetā śivapaṃcākṣaraṃ param

कृत्वा त्रिषवणं स्नानं कम्पा पयसि निर्मले ।। कृत्वा च सैकतं लिंगं पूजयामास सादरम्

kṛtvā triṣavaṇaṃ snānaṃ kampā payasi nirmale || kṛtvā ca saikataṃ liṃgaṃ pūjayāmāsa sādaram

वृक्षप्ररोपणैर्दानैरशेषातिथिपूजनैः ।। श्रांतिं हरंती जीवानां देवी धर्ममपालयत्

vṛkṣapraropaṇairdānairaśeṣātithipūjanaiḥ || śrāṃtiṃ haraṃtī jīvānāṃ devī dharmamapālayat

ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्था वर्षासु स्थंडिलेशया ।। हेमन्ते जलमध्यस्था शिशिरे चाकरोत्तपः

grīṣme paṃcāgnimadhyasthā varṣāsu sthaṃḍileśayā || hemante jalamadhyasthā śiśire cākarottapaḥ

पुण्यात्मनां महर्षीणां दर्शनार्थमुपेयुषाम् ।। विस्मयं जनयामास पूजयामास सादरम्

puṇyātmanāṃ maharṣīṇāṃ darśanārthamupeyuṣām || vismayaṃ janayāmāsa pūjayāmāsa sādaram

कदाचित्स्वयमुच्चित्य वनांतात्पल्लवान्वितम् ।। पुष्पोत्करं विशेषेण शोधितुं समुपाविशत्

kadācitsvayamuccitya vanāṃtātpallavānvitam || puṣpotkaraṃ viśeṣeṇa śodhituṃ samupāviśat

कृत्वा च सैकतं लिंगं कंपारोधसि पावने ।। संपूजयितुमारेभे न्यासावाहनपूर्वकम्

kṛtvā ca saikataṃ liṃgaṃ kaṃpārodhasi pāvane || saṃpūjayitumārebhe nyāsāvāhanapūrvakam

सूर्यमभ्यर्च्य विधिवद्रक्तैः पुष्पैश्च चंदनैः ।। पंचावरणसंयुक्तं क्रमादानर्च शंकरम्

sūryamabhyarcya vidhivadraktaiḥ puṣpaiśca caṃdanaiḥ || paṃcāvaraṇasaṃyuktaṃ kramādānarca śaṃkaram

1.3.1.4.20

धूपैर्दीपश्च नैवेद्यैर्भक्तिभावसमन्वितैः ।। अपरोक्षितमीशानमालुलोके पुरोहितम्

dhūpairdīpaśca naivedyairbhaktibhāvasamanvitaiḥ || aparokṣitamīśānamāluloke purohitam

अथ देवः शिवः साक्षात्संशोधयितुमंबिकाम् ।। कंपानद्याः प्रवाहेण महता पर्यवेष्टयत्

atha devaḥ śivaḥ sākṣātsaṃśodhayitumaṃbikām || kaṃpānadyāḥ pravāheṇa mahatā paryaveṣṭayat

अतिवृद्धं प्रवाहं तं कम्पायाः समुपस्थितम् ।। आलोक्य नियमासीनामाहुः सख्यस्तदांबिकाम्

ativṛddhaṃ pravāhaṃ taṃ kampāyāḥ samupasthitam || ālokya niyamāsīnāmāhuḥ sakhyastadāṃbikām

उत्तिष्ठ देवि बहुलः प्रवाहोऽयं विजृंभते ।। दिशां मुखानि संपूर्य तरसा प्लावयिष्यति

uttiṣṭha devi bahulaḥ pravāho'yaṃ vijṛṃbhate || diśāṃ mukhāni saṃpūrya tarasā plāvayiṣyati

इति तद्वचनं श्रुत्वा ध्यायंती मीलितेक्षणा ।। उन्मील्य वेगमतुलं नद्यास्तं समवैक्षत

iti tadvacanaṃ śrutvā dhyāyaṃtī mīlitekṣaṇā || unmīlya vegamatulaṃ nadyāstaṃ samavaikṣata

अचिंतयच्च सा देवी पूजाविघ्नसमाकुला ।। किं करोमि न शक्नोमि हातुमारब्धमर्चनम्

aciṃtayacca sā devī pūjāvighnasamākulā || kiṃ karomi na śaknomi hātumārabdhamarcanam

श्रेयः प्राप्तुमविघ्नेन प्रायः पुण्यात्मनां भुवि ।। घटते धर्मसंयोगो मनोरथफलप्रदः

śreyaḥ prāptumavighnena prāyaḥ puṇyātmanāṃ bhuvi || ghaṭate dharmasaṃyogo manorathaphalapradaḥ

सैकतं लिंगमतुलप्रवाहाल्लयमेष्यति ।। लिंगनाशे विमोक्तव्यः सद्भक्तैः प्राणसंग्रहः

saikataṃ liṃgamatulapravāhāllayameṣyati || liṃganāśe vimoktavyaḥ sadbhaktaiḥ prāṇasaṃgrahaḥ

प्रवाहोऽयं समायाति शिवमायाविनिर्मितः ।। विशोधयितुमात्मानं भक्तियुक्तं निजे पदे

pravāho'yaṃ samāyāti śivamāyāvinirmitaḥ || viśodhayitumātmānaṃ bhaktiyuktaṃ nije pade

आलिंग्य सुदृढं दोर्भ्यामेतल्लिंगमनाकुलम् ।। अहं वत्स्यामि याताशु सख्यो यूयं विदूरतः

āliṃgya sudṛḍhaṃ dorbhyāmetalliṃgamanākulam || ahaṃ vatsyāmi yātāśu sakhyo yūyaṃ vidūrataḥ

1.3.1.4.30

इत्युक्ता सैकतं लिगं गाढमालिंग्य सांबिका ।। न मुमोच प्रवाहेन वेष्ट्यमानापि वेगतः

ityuktā saikataṃ ligaṃ gāḍhamāliṃgya sāṃbikā || na mumoca pravāhena veṣṭyamānāpi vegataḥ

स्तनचूचुकनिर्मग्नमुद्रादर्शितलांछनम् ।। महालिंगं स्वसंयुक्तं प्रणनाम तदादरात्

stanacūcukanirmagnamudrādarśitalāṃchanam || mahāliṃgaṃ svasaṃyuktaṃ praṇanāma tadādarāt

निमीलितेक्षणा ध्याननिष्ठैकहृदया स्थिता ।। पुलकांचितसर्वांगी सा स्मरंती सदाशिवम्

nimīlitekṣaṇā dhyānaniṣṭhaikahṛdayā sthitā || pulakāṃcitasarvāṃgī sā smaraṃtī sadāśivam

कंपस्वेदपरित्राणलज्जाप्रणयकेलिदात् ।। क्षणमप्यचला लिंगान्न वियोगमपेक्षते

kaṃpasvedaparitrāṇalajjāpraṇayakelidāt || kṣaṇamapyacalā liṃgānna viyogamapekṣate

अथ तामब्रवीत्कापि दैवी वागशरीरिणी ।। विमुंच बालिके लिंगं प्रवाहोऽयं गतो महान्

atha tāmabravītkāpi daivī vāgaśarīriṇī || vimuṃca bālike liṃgaṃ pravāho'yaṃ gato mahān

त्वयार्चितमिदं लिंगं सैकतं स्थिरवैभवम् ।। भविष्यति महाभागे वरदं सुरपूजितम्

tvayārcitamidaṃ liṃgaṃ saikataṃ sthiravaibhavam || bhaviṣyati mahābhāge varadaṃ surapūjitam

तपश्चर्यां तवालोक्य रचितं धर्मपालनम् ।। लिंगं चैतन्नमस्कृत्य कृतार्थाः संतु मानवाः

tapaścaryāṃ tavālokya racitaṃ dharmapālanam || liṃgaṃ caitannamaskṛtya kṛtārthāḥ saṃtu mānavāḥ

अहं हि तैजसं रूपमास्थाय वसुधातले ।। वसामि चात्र सिद्ध्यर्थमरुणाचलसंज्ञया

ahaṃ hi taijasaṃ rūpamāsthāya vasudhātale || vasāmi cātra siddhyarthamaruṇācalasaṃjñayā

रुणद्धि सर्वलोकेभ्यः परुषं पापसंचयम् ।। रुणो न विद्यते यस्मिन्दृष्टे तेनारुणाचलः

ruṇaddhi sarvalokebhyaḥ paruṣaṃ pāpasaṃcayam || ruṇo na vidyate yasmindṛṣṭe tenāruṇācalaḥ

ऋषयः सिद्धगंधर्वा महात्मानश्च योगिनः ।। मुक्त्वा कैलासशिखरं मेरुं चैनमुपासते

ṛṣayaḥ siddhagaṃdharvā mahātmānaśca yoginaḥ || muktvā kailāsaśikharaṃ meruṃ cainamupāsate

1.3.1.4.40

मदंश जातयोः पूर्वं युध्यतोर्ब्रह्मकृष्णयोः ।। अहं मोहमपाकर्त्तुं तेजोरूपो व्यवस्थितः

madaṃśa jātayoḥ pūrvaṃ yudhyatorbrahmakṛṣṇayoḥ || ahaṃ mohamapākarttuṃ tejorūpo vyavasthitaḥ

ब्रह्मणा हंसरूपेण विष्णुना क्रोडरूपिणा ।। अदृष्टशेखरपदः प्रणतो भक्तियोगतः

brahmaṇā haṃsarūpeṇa viṣṇunā kroḍarūpiṇā || adṛṣṭaśekharapadaḥ praṇato bhaktiyogataḥ

ततः प्रसन्नः प्रत्यक्षस्तस्यां वरमभीप्सितम् ।। प्रादां जगत्त्रयस्यास्य संरक्षायां तु कौशलम्

tataḥ prasannaḥ pratyakṣastasyāṃ varamabhīpsitam || prādāṃ jagattrayasyāsya saṃrakṣāyāṃ tu kauśalam

प्रार्थितश्च पुनस्ताभ्यामरुणाचलसंज्ञया ।। अनैषि तैजसं रूपमहं स्थावरलिंगताम्

prārthitaśca punastābhyāmaruṇācalasaṃjñayā || anaiṣi taijasaṃ rūpamahaṃ sthāvaraliṃgatām

गत्वा पृच्छ महाभागं मद्भक्तिं गौतमं मुनिम् ।। अरुणाचलमाहात्म्यं श्रुत्वा तत्र तपश्चर

gatvā pṛccha mahābhāgaṃ madbhaktiṃ gautamaṃ munim || aruṇācalamāhātmyaṃ śrutvā tatra tapaścara

तत्र ते दर्शयिष्यामि तैजसं रूपमात्मनः ।। सर्वपापनिवृत्त्यर्थं सर्वलोकहिताय च

tatra te darśayiṣyāmi taijasaṃ rūpamātmanaḥ || sarvapāpanivṛttyarthaṃ sarvalokahitāya ca

इति वाचं समाकर्ण्य निष्कलात्कथितां शिवात् ।। तथेति सहसा देवी गंतुं समुपचक्रमे

iti vācaṃ samākarṇya niṣkalātkathitāṃ śivāt || tatheti sahasā devī gaṃtuṃ samupacakrame

अथ देवानृषीन्सर्वान्पश्चात्सेवार्थमागतान् ।। अवादीदंबिकालोक्य स्नेहपूर्णेन चक्षुषा

atha devānṛṣīnsarvānpaścātsevārthamāgatān || avādīdaṃbikālokya snehapūrṇena cakṣuṣā

तिष्ठतात्रैव वै देवा मुनयश्च दृढव्रताः ।। नियमांश्चाधितिष्ठंतः कंपारोधसि पावने

tiṣṭhatātraiva vai devā munayaśca dṛḍhavratāḥ || niyamāṃścādhitiṣṭhaṃtaḥ kaṃpārodhasi pāvane

सर्वपापक्षयकरं सर्वसौभाग्यवर्द्धनम् ।। पूज्यतां सैकतं लिंगं कुचकंकणलांछनम्

sarvapāpakṣayakaraṃ sarvasaubhāgyavarddhanam || pūjyatāṃ saikataṃ liṃgaṃ kucakaṃkaṇalāṃchanam

1.3.1.4.50

अहं च निष्कलं रूपमास्थायैतद्दिवानिशम् ।। आराधयामि मंत्रेण शोणेश्वरं वरप्रदम्

ahaṃ ca niṣkalaṃ rūpamāsthāyaitaddivāniśam || ārādhayāmi maṃtreṇa śoṇeśvaraṃ varapradam

मत्तपश्चरणाल्लोके मद्धर्मपरिपालनात् ।। मल्लिंगदर्शनाच्चैव सिध्यंत्विष्टविभूतयः

mattapaścaraṇālloke maddharmaparipālanāt || malliṃgadarśanāccaiva sidhyaṃtviṣṭavibhūtayaḥ

सर्वकामप्रदानेन कामाक्षीमिति कामतः ।। मां प्रणम्यात्र मद्भक्ता लभंतां वांछितं वरम्

sarvakāmapradānena kāmākṣīmiti kāmataḥ || māṃ praṇamyātra madbhaktā labhaṃtāṃ vāṃchitaṃ varam

अहं हि देवदेवस्य शंभोरव्याहतो जनः ।। आदेशं पालयिष्यामि गत्वारुणमहीधरम्

ahaṃ hi devadevasya śaṃbhoravyāhato janaḥ || ādeśaṃ pālayiṣyāmi gatvāruṇamahīdharam

तत्र गत्वा तपस्तीव्रं कृत्वा शंभुं प्रसाद्य च ।। मां तु लब्धवरां यूयं पश्चाद्रक्ष्यथ संगताः

tatra gatvā tapastīvraṃ kṛtvā śaṃbhuṃ prasādya ca || māṃ tu labdhavarāṃ yūyaṃ paścādrakṣyatha saṃgatāḥ

इति सर्वान्विसृज्याशु सद्भक्तान्पादसेविनः ।। अरुणाद्रिं गता बाला तपसे शंकराज्ञया

iti sarvānvisṛjyāśu sadbhaktānpādasevinaḥ || aruṇādriṃ gatā bālā tapase śaṃkarājñayā

नित्याभिसेविताऽकारि सखीभिरभियोगतः ।। आससादारुणाद्रीशं दिव्यदुंदुभिनादितम्

nityābhisevitā'kāri sakhībhirabhiyogataḥ || āsasādāruṇādrīśaṃ divyaduṃdubhināditam

अंतस्तेजोमयं शांतमरुणाचलनायकम् ।। अप्सरोनृत्यगीतैश्च पूजितं पुष्पवृष्टिभिः

aṃtastejomayaṃ śāṃtamaruṇācalanāyakam || apsaronṛtyagītaiśca pūjitaṃ puṣpavṛṣṭibhiḥ

प्रणम्य स्थावरं लिंगं कौतूहलसमन्विता ।। सिद्धानां योगिनां सार्थमृषीणां चान्ववैक्षत

praṇamya sthāvaraṃ liṃgaṃ kautūhalasamanvitā || siddhānāṃ yogināṃ sārthamṛṣīṇāṃ cānvavaikṣata

अत्रिर्भृगुर्भरद्वाजः कश्यपश्चांगिरास्तथा ।। कुत्सश्च गौतमश्चान्ये सिद्धविद्याधरामराः

atrirbhṛgurbharadvājaḥ kaśyapaścāṃgirāstathā || kutsaśca gautamaścānye siddhavidyādharāmarāḥ

1.3.1.4.60

तपः कुर्वंति सततमपेक्षितवराप्तये ।। गंगाद्याः सरितश्चान्याः परितः पर्युपासते

tapaḥ kurvaṃti satatamapekṣitavarāptaye || gaṃgādyāḥ saritaścānyāḥ paritaḥ paryupāsate

दिव्यलिंगमिदं पूज्यमरुणाद्रिरिति स्मृतम् ।। वंदस्वेति सुरैः प्रोक्ता प्रणनाम पुनःपुनः

divyaliṃgamidaṃ pūjyamaruṇādririti smṛtam || vaṃdasveti suraiḥ proktā praṇanāma punaḥpunaḥ

अभ्यर्थिता पुनः सर्वैरातिथ्यार्थे महर्षिभिः ।। शिवाज्ञया गौतमो मे द्रष्टव्य इति सावदत्

abhyarthitā punaḥ sarvairātithyārthe maharṣibhiḥ || śivājñayā gautamo me draṣṭavya iti sāvadat

अयमत्रर्षिभिर्भक्तैर्निर्दिष्टं तमथाभ्यगात् ।। स मुनिः शिवभक्तानां प्रथमस्तपसां निधिः

ayamatrarṣibhirbhaktairnirdiṣṭaṃ tamathābhyagāt || sa muniḥ śivabhaktānāṃ prathamastapasāṃ nidhiḥ

वनांतरं गतेः प्रातः समित्कुशफलाहृतेः ।। अतिथीनाश्रमं प्राप्तानर्चथेति दृढव्रतान्

vanāṃtaraṃ gateḥ prātaḥ samitkuśaphalāhṛteḥ || atithīnāśramaṃ prāptānarcatheti dṛḍhavratān

शिष्यानादिश्य धर्मात्मा गतश्च विपिनांतरम् ।। अथ सा गौतमं द्रष्टुमागता पर्णशालिकाम्

śiṣyānādiśya dharmātmā gataśca vipināṃtaram || atha sā gautamaṃ draṣṭumāgatā parṇaśālikām

क्व गतो मुनिरित्युक्तैरित आयास्यति क्षणात् ।। शिष्यैरभ्यर्थितेत्युक्त्वा फलमूलैस्सुगंधिभिः

kva gato munirityuktairita āyāsyati kṣaṇāt || śiṣyairabhyarthitetyuktvā phalamūlaissugaṃdhibhiḥ

अभ्युत्थानेनासनेन पाद्येनार्घेण सूनृतैः ।। वचनैः फलमृलेन सार्चिता शिष्यसंपदा

abhyutthānenāsanena pādyenārgheṇa sūnṛtaiḥ || vacanaiḥ phalamṛlena sārcitā śiṣyasaṃpadā

क्षणं क्षमस्वसूनुस्तामन्ये जग्मुस्तदन्तिकम् ।। देव्यां प्रविष्टमात्रायां महर्षेराश्रमो महान्

kṣaṇaṃ kṣamasvasūnustāmanye jagmustadantikam || devyāṃ praviṣṭamātrāyāṃ maharṣerāśramo mahān

अभवत्कल्पबहुलो मणिप्रासादसंकुलः ।। वनांतरादुपावृत्त्य समित्कुशफलाहरः

abhavatkalpabahulo maṇiprāsādasaṃkulaḥ || vanāṃtarādupāvṛttya samitkuśaphalāharaḥ

1.3.1.4.70

अपश्यत्स्वाश्रमं दूरे विमानशतशोभितम् ।। किमेतदिति साश्चर्यं चिंतयन्मुनिपुंगवः

apaśyatsvāśramaṃ dūre vimānaśataśobhitam || kimetaditi sāścaryaṃ ciṃtayanmunipuṃgavaḥ

गौर्याः समागमं सर्वमपश्यज्ज्ञानचक्षुषा ।। शीघ्रं निवर्तमानोऽसौ द्रष्टुं तां लोकमातरम्

gauryāḥ samāgamaṃ sarvamapaśyajjñānacakṣuṣā || śīghraṃ nivartamāno'sau draṣṭuṃ tāṃ lokamātaram

शिष्यैः शीघ्रचरैर्वृत्तमावेदितमथाशृणोत्

śiṣyaiḥ śīghracarairvṛttamāveditamathāśṛṇot

अथ महर्षिरुपागतकौतुको निजतपःफलमेव तदागमम् ।। शिवदयाकलितं परिचिन्तयन्नभजदाश्रममाश्रितवत्सलः

atha maharṣirupāgatakautuko nijatapaḥphalameva tadāgamam || śivadayākalitaṃ paricintayannabhajadāśramamāśritavatsalaḥ

पूर्वार्धम् · अध्यायः ०५

ब्रह्मोवाच ।। ।। अरण्याद्गौतमं शांतमुटजद्वार आगतम् ।। प्रत्याधातुं प्रववृते शिवभक्तिर्जगन्मयी

brahmovāca || || araṇyādgautamaṃ śāṃtamuṭajadvāra āgatam || pratyādhātuṃ pravavṛte śivabhaktirjaganmayī

आलुलोके समायातं गौतमं शिष्यसेवितम् ।। लंबमानशिरःश्मश्रुसम्पूर्णमुखमण्डलम्

āluloke samāyātaṃ gautamaṃ śiṣyasevitam || laṃbamānaśiraḥśmaśrusampūrṇamukhamaṇḍalam

जटाभिरतिताम्राभिस्तीर्थस्नानविशुद्धिभिः ।। न्यस्तरुद्राक्षमणिभिर्ज्वालाभिरिव पावकम्

jaṭābhiratitāmrābhistīrthasnānaviśuddhibhiḥ || nyastarudrākṣamaṇibhirjvālābhiriva pāvakam

भस्मत्रिपुण्ड्रकोपेतविशालनिटिलोज्वलम् ।। शुक्लयज्ञोपवीतेन पूर्णं रुद्राक्षदामभिः

bhasmatripuṇḍrakopetaviśālaniṭilojvalam || śuklayajñopavītena pūrṇaṃ rudrākṣadāmabhiḥ

दधानं वल्कले रक्ते तपः कृशितविग्रहम् ।। जपंतं वैदिकान्मंत्रान्रुद्रप्रीतिकरान्बहून्

dadhānaṃ valkale rakte tapaḥ kṛśitavigraham || japaṃtaṃ vaidikānmaṃtrānrudraprītikarānbahūn

शम्भुनावसितोदात्तसारूप्यमिव भाषितम् ।। तेजोनिधिं दयापूर्णं प्रत्यक्षमिव भास्करम्

śambhunāvasitodāttasārūpyamiva bhāṣitam || tejonidhiṃ dayāpūrṇaṃ pratyakṣamiva bhāskaram

आलोक्य तं महात्मानं वृद्धं शंभुपदाश्रयम् ।। कृतांजलिपुटा गौरी प्रणन्तुमुपचक्रमे

ālokya taṃ mahātmānaṃ vṛddhaṃ śaṃbhupadāśrayam || kṛtāṃjalipuṭā gaurī praṇantumupacakrame

कृतांजलिं मुनिर्वीक्ष्य समस्तजगदम्बिकाम् ।। किमेतदिति साश्चर्यं वारयन्प्रणनाम सः

kṛtāṃjaliṃ munirvīkṣya samastajagadambikām || kimetaditi sāścaryaṃ vārayanpraṇanāma saḥ

स्वागतं गौरि सुभगे लोकमातर्दयानिधे ।। व्याजेन भक्तसंरक्षां कर्तुमत्रागतास्यहो

svāgataṃ gauri subhage lokamātardayānidhe || vyājena bhaktasaṃrakṣāṃ kartumatrāgatāsyaho

1.3.1.5.10

अहो मान्ये मान्यमर्थं विज्ञायैव पुरा वयम् ।। पृथग्भावमिवालंब्य शिष्यादिभिः समागताः

aho mānye mānyamarthaṃ vijñāyaiva purā vayam || pṛthagbhāvamivālaṃbya śiṣyādibhiḥ samāgatāḥ

यद्देवि ते न चेत्किंचिन्मायाविलसितन्निजम् ।। ततः प्रपंचसंसिद्धिः कथमेव भविष्यति

yaddevi te na cetkiṃcinmāyāvilasitannijam || tataḥ prapaṃcasaṃsiddhiḥ kathameva bhaviṣyati

तिष्ठत्वशेषं मे वक्तुं मायाविलसितं तव ।। न शक्यते यन्निर्णेतुं त्वदीयैश्च कदाचन

tiṣṭhatvaśeṣaṃ me vaktuṃ māyāvilasitaṃ tava || na śakyate yannirṇetuṃ tvadīyaiśca kadācana

आस्यतां पावने शुद्धं आसने कुशनिर्मिते ।। गृह्यतां पाद्यमर्घं च दत्तं च विधिवन्मया

āsyatāṃ pāvane śuddhaṃ āsane kuśanirmite || gṛhyatāṃ pādyamarghaṃ ca dattaṃ ca vidhivanmayā

इति शिष्यैः समानीते दर्भांके परमासने।। आसीनामंबिकां वृद्धो मुनिरानर्च भक्तिमान्

iti śiṣyaiḥ samānīte darbhāṃke paramāsane|| āsīnāmaṃbikāṃ vṛddho munirānarca bhaktimān

निवेद्य सकलां पूजां भक्तिभावसमन्वितः ।। गौर्या समभ्यनुज्ञातः स्वयमप्यासने स्थितः

nivedya sakalāṃ pūjāṃ bhaktibhāvasamanvitaḥ || gauryā samabhyanujñātaḥ svayamapyāsane sthitaḥ

उवाच दशनज्योत्स्नापरिधौतदिशामुखः ।। पुलकांचितसर्वांगः सानंदाश्रु सगद्गदम्

uvāca daśanajyotsnāparidhautadiśāmukhaḥ || pulakāṃcitasarvāṃgaḥ sānaṃdāśru sagadgadam

अहो देवस्य माहात्म्यं शम्भोरमिततेजसः ।। सद्भक्त रक्षणाय त्वामादिशद्भक्तवत्सलः

aho devasya māhātmyaṃ śambhoramitatejasaḥ || sadbhakta rakṣaṇāya tvāmādiśadbhaktavatsalaḥ

असिद्धमन्यल्लब्धव्यं किं वान्यत्तव विद्यते ।। अम्बैतद्भक्तिमाहात्म्यं संदर्शयितुमीश्वरः

asiddhamanyallabdhavyaṃ kiṃ vānyattava vidyate || ambaitadbhaktimāhātmyaṃ saṃdarśayitumīśvaraḥ

कैलासशैलवृत्तांतः कंपातटतपःस्थितः ।। अरुणाद्रिसमादेशः सर्वं ज्ञातमिदं मया

kailāsaśailavṛttāṃtaḥ kaṃpātaṭatapaḥsthitaḥ || aruṇādrisamādeśaḥ sarvaṃ jñātamidaṃ mayā

1.3.1.5.20

आगतासि महाभागे भक्ताश्रममिमं स्वयम् ।। स्नेहेन करुणामूर्ते कर्त्तव्यमुपदिश्यताम्

āgatāsi mahābhāge bhaktāśramamimaṃ svayam || snehena karuṇāmūrte karttavyamupadiśyatām

इति तस्य वचः श्रुत्वा महर्षेः सर्ववेदिनः ।। अंबिका प्राह कुतुकात्स्तुवन्ती तं महामुनिम्

iti tasya vacaḥ śrutvā maharṣeḥ sarvavedinaḥ || aṃbikā prāha kutukātstuvantī taṃ mahāmunim

महावैभवमेतत्ते देवदेवः स्वयं शिवः ।। मध्ये तपस्विनां त्वं तु द्रष्टव्य इति चादिशत्

mahāvaibhavametatte devadevaḥ svayaṃ śivaḥ || madhye tapasvināṃ tvaṃ tu draṣṭavya iti cādiśat

आगमानां शिवोक्तानां वेदानामपि पारगः ।। तपसा शंभुभक्तानां त्वमेव शिवसंमतः

āgamānāṃ śivoktānāṃ vedānāmapi pāragaḥ || tapasā śaṃbhubhaktānāṃ tvameva śivasaṃmataḥ

अरुणाचल नाम्नाहं तिष्ठामीत्यब्रवीच्छिवः ।।। अस्याचलस्य माहात्म्यं श्रोतव्यं च भवन्मुखात्

aruṇācala nāmnāhaṃ tiṣṭhāmītyabravīcchivaḥ ||| asyācalasya māhātmyaṃ śrotavyaṃ ca bhavanmukhāt

प्राप्तास्म्यहं तपः कर्तुमरुणाचलसन्निधौ ।। भवतां दर्शनादेव स्वयमीशः प्रसीदति

prāptāsmyahaṃ tapaḥ kartumaruṇācalasannidhau || bhavatāṃ darśanādeva svayamīśaḥ prasīdati

शिवभक्तेन संभाषा शिवसंकीर्त्तनश्रवः ।। शिवलिंगार्चनं लोके वपुर्ग्रहफलोदयः

śivabhaktena saṃbhāṣā śivasaṃkīrttanaśravaḥ || śivaliṃgārcanaṃ loke vapurgrahaphalodayaḥ

तस्मान्ममैतन्माहात्म्यं श्रोतव्यं भवतो मुखात् ।। सुव्यक्तमुपदेशेन ज्ञानतोऽसि पिता मम

tasmānmamaitanmāhātmyaṃ śrotavyaṃ bhavato mukhāt || suvyaktamupadeśena jñānato'si pitā mama

इति तस्या वचः श्रुत्वा गौतमस्तपसां निधिः ।। आचख्यौ गिरिशं ध्यायन्नरुणाचलवैभवम्

iti tasyā vacaḥ śrutvā gautamastapasāṃ nidhiḥ || ācakhyau giriśaṃ dhyāyannaruṇācalavaibhavam

अज्ञातमिव यत्किंचित्पृच्छ्यते च पुनस्त्वया ।। अवैमि सर्वविद्यानां माया शैवी त्वमेव सा

ajñātamiva yatkiṃcitpṛcchyate ca punastvayā || avaimi sarvavidyānāṃ māyā śaivī tvameva sā

1.3.1.5.30

अथवा भक्तवक्त्रेण शिववैभवसंश्रवः ।। शिक्षणं शांभवं तेषां तव तुष्टेश्च कारणम्

athavā bhaktavaktreṇa śivavaibhavasaṃśravaḥ || śikṣaṇaṃ śāṃbhavaṃ teṣāṃ tava tuṣṭeśca kāraṇam

पठितानां च वेदानां यदावृत्तफलावहम् ।। वदतां शृण्वतां लोके शिवसंकीर्त्तनं तथा

paṭhitānāṃ ca vedānāṃ yadāvṛttaphalāvaham || vadatāṃ śṛṇvatāṃ loke śivasaṃkīrttanaṃ tathā

सफलान्यद्य सर्वाणि तपांसि चरितानि मे ।। यदहं शंभुनादिष्टं माहात्म्यं कीर्त्तये श्रुतम्

saphalānyadya sarvāṇi tapāṃsi caritāni me || yadahaṃ śaṃbhunādiṣṭaṃ māhātmyaṃ kīrttaye śrutam

शिवाशिवप्रसादेन माहात्म्यमिदमद्भुतम्

śivāśivaprasādena māhātmyamidamadbhutam

अरुणाचलमाहात्म्यं दुरितक्षयकारणम् ।। श्रूयतामनवद्यांगि पुरावृत्तमिदं महत्

aruṇācalamāhātmyaṃ duritakṣayakāraṇam || śrūyatāmanavadyāṃgi purāvṛttamidaṃ mahat

अरुणाद्रिमयं लिंगमाविर्भूतं यथा पुरा ।। न शक्यते पुनर्वक्तुमशेषं वक्त्रकोटिभिः

aruṇādrimayaṃ liṃgamāvirbhūtaṃ yathā purā || na śakyate punarvaktumaśeṣaṃ vaktrakoṭibhiḥ

अरुणाचलमाहात्म्यं ब्रह्मणामपि कोटिभिः।। ब्रह्मणा विष्णुना पूर्वं सोमभास्करवह्निभिः

aruṇācalamāhātmyaṃ brahmaṇāmapi koṭibhiḥ|| brahmaṇā viṣṇunā pūrvaṃ somabhāskaravahnibhiḥ

इन्द्रादिभिश्च दिक्पालैः पूजितश्चाष्टसिद्धये ।। सिद्धचारणगंधर्व यक्षविद्याधरोरगैः

indrādibhiśca dikpālaiḥ pūjitaścāṣṭasiddhaye || siddhacāraṇagaṃdharva yakṣavidyādharoragaiḥ

खगैश्च मुनिभिर्दिव्यैः सिद्धयोगिभिरर्चितः ।। तत्तत्पापनिवृत्त्यर्थं तत्तदीप्सितसिद्धये

khagaiśca munibhirdivyaiḥ siddhayogibhirarcitaḥ || tattatpāpanivṛttyarthaṃ tattadīpsitasiddhaye

आराधितोऽयं भगवानरुणाद्रिपतिः शिवः ।। दृष्टो हरति पापानि सेवितो वांछितप्रदः

ārādhito'yaṃ bhagavānaruṇādripatiḥ śivaḥ || dṛṣṭo harati pāpāni sevito vāṃchitapradaḥ

1.3.1.5.40

कीर्तितोपि जनैर्दूरैः शोणाद्रिरिति मुक्तिदः ।। तेजःस्तंभमयं रूपमरुणाद्रिरिति श्रुतम्

kīrtitopi janairdūraiḥ śoṇādririti muktidaḥ || tejaḥstaṃbhamayaṃ rūpamaruṇādririti śrutam

ध्यायन्तो योगिनश्चित्ते शिवसायुज्यमाप्नुयुः ।। दत्तं हुतं च यत्किंचिज्जप्तं चान्यत्तपः कृतम्

dhyāyanto yoginaścitte śivasāyujyamāpnuyuḥ || dattaṃ hutaṃ ca yatkiṃcijjaptaṃ cānyattapaḥ kṛtam

अक्षय्यं भवति प्राप्तमरुणाचलसंनिधौ ।। पुरा ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवतेजोंशसंभवौ

akṣayyaṃ bhavati prāptamaruṇācalasaṃnidhau || purā brahmā ca viṣṇuśca śivatejoṃśasaṃbhavau

साहंकारौ युयुधतुः परस्परजिगीषया ।। तथा तयोर्गर्वशांत्यै योगिध्येयः सदाशिवः

sāhaṃkārau yuyudhatuḥ parasparajigīṣayā || tathā tayorgarvaśāṃtyai yogidhyeyaḥ sadāśivaḥ

अग्नितेजोमयं रूपमादिमध्यांतवर्जितम् ।। संप्राप्य तस्थौ तन्मध्ये दिशो दश विभासयन्

agnitejomayaṃ rūpamādimadhyāṃtavarjitam || saṃprāpya tasthau tanmadhye diśo daśa vibhāsayan

तेजःस्तंभस्य तस्याथ द्रष्टुमाद्यंतभागयोः ।। हंसक्रोडतनू कृत्वा जग्मतुर्द्यां रसातलम्

tejaḥstaṃbhasya tasyātha draṣṭumādyaṃtabhāgayoḥ || haṃsakroḍatanū kṛtvā jagmaturdyāṃ rasātalam

तौ विषण्णमुखौ दृष्ट्वा भगवान्करुणानिधिः ।। आविर्बभूव च तयोर्वरं प्रादादभीप्सितम्

tau viṣaṇṇamukhau dṛṣṭvā bhagavānkaruṇānidhiḥ || āvirbabhūva ca tayorvaraṃ prādādabhīpsitam

तत्प्रार्थितश्च देवेशो यातः स्थावरलिंगताम् ।। अरुणाद्रिरिति ख्यातः प्रशांतः संप्रकाशते

tatprārthitaśca deveśo yātaḥ sthāvaraliṃgatām || aruṇādririti khyātaḥ praśāṃtaḥ saṃprakāśate

दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैरप्सरोगीतनर्त्तनैः।। पूज्यते तैजसं लिंगं पुष्पवृष्टिशतैः सदा

divyadundubhinirghoṣairapsarogītanarttanaiḥ|| pūjyate taijasaṃ liṃgaṃ puṣpavṛṣṭiśataiḥ sadā

ब्रह्मणामप्यतीतानां पुरा षण्णवतेः प्रभुः ।। विष्णुनाभिसमुद्भूतो ब्रह्मा लोकान्ससर्ज हि

brahmaṇāmapyatītānāṃ purā ṣaṇṇavateḥ prabhuḥ || viṣṇunābhisamudbhūto brahmā lokānsasarja hi

1.3.1.5.50

स कदाचित्तपोविघ्नं कर्तुकामेन योगिनाम् ।। इंद्रेण प्रार्थितो ब्रह्मा ससर्ज ललितां स्त्रियम्

sa kadācittapovighnaṃ kartukāmena yoginām || iṃdreṇa prārthito brahmā sasarja lalitāṃ striyam

लावण्यगुणसंपूर्णामालोक्य कमलेक्षणाम् ।। मुमोह कंदर्पशरैः स विद्धहृदयो विधिः

lāvaṇyaguṇasaṃpūrṇāmālokya kamalekṣaṇām || mumoha kaṃdarpaśaraiḥ sa viddhahṛdayo vidhiḥ

स्प्रष्टुकामं तमालोक्य ब्रह्माणं कमलासनम् ।। नत्वा प्रदक्षिणव्याजाद्गंतुमैच्छद्वराप्सराः

spraṣṭukāmaṃ tamālokya brahmāṇaṃ kamalāsanam || natvā pradakṣiṇavyājādgaṃtumaicchadvarāpsarāḥ

अस्यां प्रदक्षिणां भक्त्या कुर्वाणायां प्रजापतेः ।। चतसृभ्योऽपि दिग्भ्योऽस्य मुखान्युदभवन्क्षणात्

asyāṃ pradakṣiṇāṃ bhaktyā kurvāṇāyāṃ prajāpateḥ || catasṛbhyo'pi digbhyo'sya mukhānyudabhavankṣaṇāt

सा बाला पक्षिणी भूत्वा गगनं समगाहत ।। पुनश्च खगरूपेण समायांतं समीक्ष्य सा

sā bālā pakṣiṇī bhūtvā gaganaṃ samagāhata || punaśca khagarūpeṇa samāyāṃtaṃ samīkṣya sā

शरणं याचमाना सा शोणाद्रिमिममाश्रयत् ।। ब्रह्मणा विष्णुना च त्वमदृष्टपदशेखरः

śaraṇaṃ yācamānā sā śoṇādrimimamāśrayat || brahmaṇā viṣṇunā ca tvamadṛṣṭapadaśekharaḥ

रक्ष मामरुणाद्रीश शरण्य शरणागताम् ।। इति तस्यां भयार्त्तायां क्रोशंत्यामरुणाचलात्

rakṣa māmaruṇādrīśa śaraṇya śaraṇāgatām || iti tasyāṃ bhayārttāyāṃ krośaṃtyāmaruṇācalāt

उदभूत्स्थावराल्लिंगाद्व्याधः कश्चिद्धनुर्द्धरः ।। संधाय सायकं चापे समेघगगनद्युतिः

udabhūtsthāvarālliṃgādvyādhaḥ kaściddhanurddharaḥ || saṃdhāya sāyakaṃ cāpe sameghagaganadyutiḥ

निषादे पुरतो दृष्टे मोहस्तस्य ननाश हि ।। ततः प्रसन्नहृदयोतिनम्रः कमलोद्भवः

niṣāde purato dṛṣṭe mohastasya nanāśa hi || tataḥ prasannahṛdayotinamraḥ kamalodbhavaḥ

नमश्चक्रे शरण्याय शोणाद्रिपतये तदा ।। सर्वपापक्षयकृते नमस्तुभ्यं पिनाकिने

namaścakre śaraṇyāya śoṇādripataye tadā || sarvapāpakṣayakṛte namastubhyaṃ pinākine

1.3.1.5.60

अरुणाचलरूपाय भक्ववश्याय शंभवे ।। अजानतां स्वभक्तानामकर्मविनिवर्त्तने

aruṇācalarūpāya bhakvavaśyāya śaṃbhave || ajānatāṃ svabhaktānāmakarmavinivarttane

त्वदन्यः कः प्रभुः कर्तुमशक्यं चापि देहिनाम् ।। उपसंहर मे देहं तेजसा पापनिश्चयम्

tvadanyaḥ kaḥ prabhuḥ kartumaśakyaṃ cāpi dehinām || upasaṃhara me dehaṃ tejasā pāpaniścayam

अन्यं वा सृज विश्वात्मन्ब्रह्माणं लोकसृष्टये ।। अथ तस्य वचः श्रुत्वा शिवो दीनस्य वेधसः

anyaṃ vā sṛja viśvātmanbrahmāṇaṃ lokasṛṣṭaye || atha tasya vacaḥ śrutvā śivo dīnasya vedhasaḥ

उवाच करुणामूर्तिर्भूत्वा चंद्रार्द्धशेखरः ।। दत्तः कालस्तव मया पुरैव न निवर्त्यते

uvāca karuṇāmūrtirbhūtvā caṃdrārddhaśekharaḥ || dattaḥ kālastava mayā puraiva na nivartyate

कं वा रागादयो दोषा न बाधेरन्प्रभुस्थितम् ।। तस्माद्दूरस्थितोऽप्येतदरुणाचलसंज्ञितम्

kaṃ vā rāgādayo doṣā na bādheranprabhusthitam || tasmāddūrasthito'pyetadaruṇācalasaṃjñitam

भजस्व तैजसं लिंगं सर्वदोषनिवृत्तये ।। वाचिकं मानसं पापं कायिकं वा च यद्भवेत्

bhajasva taijasaṃ liṃgaṃ sarvadoṣanivṛttaye || vācikaṃ mānasaṃ pāpaṃ kāyikaṃ vā ca yadbhavet

विनश्यति क्षणात्सर्वमरुणाचलदर्शनात् ।। प्रदक्षिणा नमस्कारैः स्मरणैरर्चनैः स्तवैः

vinaśyati kṣaṇātsarvamaruṇācaladarśanāt || pradakṣiṇā namaskāraiḥ smaraṇairarcanaiḥ stavaiḥ

अरुणाद्रिरयं नृणां सर्वकल्मषनाशनः ।। कैलासे मेरुशृंगे वा स्वस्थानेषु कलाद्रिषु

aruṇādrirayaṃ nṛṇāṃ sarvakalmaṣanāśanaḥ || kailāse meruśṛṃge vā svasthāneṣu kalādriṣu

संदृश्यः कश्चिदेवाहमरुणाद्रिरयं स्वयम् ।। यच्छृंगदर्शनान्नॄणां चक्षुर्लाभेन केवलम्

saṃdṛśyaḥ kaścidevāhamaruṇādrirayaṃ svayam || yacchṛṃgadarśanānnṝṇāṃ cakṣurlābhena kevalam

भवेत्सर्वाघनाशश्च लाभश्च ज्ञानचक्षुषः ।। मदंशसंभवो ब्रह्मा स्वनाम्ना ब्रह्मपुष्करे

bhavetsarvāghanāśaśca lābhaśca jñānacakṣuṣaḥ || madaṃśasaṃbhavo brahmā svanāmnā brahmapuṣkare

1.3.1.5.70

अत्र स्नातः पुरा ब्रह्मन्मोहोऽगाज्जगतीपतेः ।। स्नात्वा त्वं ब्रह्मतीर्थे मां समभ्यर्च्य कृतांजलिः

atra snātaḥ purā brahmanmoho'gājjagatīpateḥ || snātvā tvaṃ brahmatīrthe māṃ samabhyarcya kṛtāṃjaliḥ

मौनी प्रदक्षिणं कृत्वा विश्वात्मन्भव विज्वरः

maunī pradakṣiṇaṃ kṛtvā viśvātmanbhava vijvaraḥ

इति वचनमुदीर्य विश्वनाथं स्थितमरुणाचलरूपतो महेशम् ।। अथ सरसि निमज्य पद्मजन्मा दुरितहरं समपूजयत्क्रमेण

iti vacanamudīrya viśvanāthaṃ sthitamaruṇācalarūpato maheśam || atha sarasi nimajya padmajanmā duritaharaṃ samapūjayatkrameṇa

इममरुणगिरीशमेष वेधा यमनियमादिविशुद्धचित्तयोगः ।। स्फुटतरमभिपूज्य सोपचारं गतदुरितोऽथ जगाम चाधिपत्यम्

imamaruṇagirīśameṣa vedhā yamaniyamādiviśuddhacittayogaḥ || sphuṭataramabhipūjya sopacāraṃ gatadurito'tha jagāma cādhipatyam

पूर्वार्धम् · अध्यायः ०६

गौतम उवाच ।। ।। पुरा नारायणः कल्पे शयानः सलिलार्णवे ।। शेषपर्यंकशयने कदाचिन्नैव बुध्यत

gautama uvāca || || purā nārāyaṇaḥ kalpe śayānaḥ salilārṇave || śeṣaparyaṃkaśayane kadācinnaiva budhyata

तमसा पूरितं विश्वमपज्ञातमलक्षणम् ।। वीक्ष्य कल्पावसानेऽपि विषेदुर्नित्यसूरयः

tamasā pūritaṃ viśvamapajñātamalakṣaṇam || vīkṣya kalpāvasāne'pi viṣedurnityasūrayaḥ

अहो कष्टमिदं रूपं तमसा विश्वमोहनम् ।। येन कल्पावसानेपि विष्णुर्नाद्यापि बुध्यते

aho kaṣṭamidaṃ rūpaṃ tamasā viśvamohanam || yena kalpāvasānepi viṣṇurnādyāpi budhyate

ज्योतिषः पुरुषं पूर्णमपश्यंतं सुरा अपि ।। कथं वा तमसः शांतिं लभेरन्परिभाविनः

jyotiṣaḥ puruṣaṃ pūrṇamapaśyaṃtaṃ surā api || kathaṃ vā tamasaḥ śāṃtiṃ labheranparibhāvinaḥ

इति निश्चित्य मनसा देवदेवमुमापतिम् ।। चिंतयामासुरात्मस्थं तेजोराशिं निरंजनम्

iti niścitya manasā devadevamumāpatim || ciṃtayāmāsurātmasthaṃ tejorāśiṃ niraṃjanam

ततः प्रसन्नो भगवांस्तेजोराशिर्महेश्वरः ।। विश्वावनाय विज्ञप्तः प्रणतैर्नित्यसूरिभिः

tataḥ prasanno bhagavāṃstejorāśirmaheśvaraḥ || viśvāvanāya vijñaptaḥ praṇatairnityasūribhiḥ

ततस्तेजोमयाच्छंभोः स्फुलिंगांशुसमुद्भवाः ।। उदस्तंभंत देवानां त्रयस्त्रिंशच्च कोटयः

tatastejomayācchaṃbhoḥ sphuliṃgāṃśusamudbhavāḥ || udastaṃbhaṃta devānāṃ trayastriṃśacca koṭayaḥ

बोधितः सकलैर्देवैः समुत्थाय रमापतिः।। प्रभातं वीक्ष्य सकलं मनस्येवमचिन्तयत्

bodhitaḥ sakalairdevaiḥ samutthāya ramāpatiḥ|| prabhātaṃ vīkṣya sakalaṃ manasyevamacintayat

मया तमसि उद्रेकादकाले शयनं कृतम् ।। प्रबोधाय परं ज्योतिः स्वयं दृष्टः सदाशिवः

mayā tamasi udrekādakāle śayanaṃ kṛtam || prabodhāya paraṃ jyotiḥ svayaṃ dṛṣṭaḥ sadāśivaḥ

1.3.1.6.10

जगदुत्पत्तिकृत्यानि स्वयं कर्तुं व्यवस्यति ।। किं मयात्र पुनः कार्यं ब्रह्मणा वा स्वयंभुवा

jagadutpattikṛtyāni svayaṃ kartuṃ vyavasyati || kiṃ mayātra punaḥ kāryaṃ brahmaṇā vā svayaṃbhuvā

धिङ्मां स्थितमनात्मज्ञं निद्रया हृतचेतसम् ।। अथवा सर्वकर्तारं शरणं यामि शंकरम् ।। १

dhiṅmāṃ sthitamanātmajñaṃ nidrayā hṛtacetasam || athavā sarvakartāraṃ śaraṇaṃ yāmi śaṃkaram || 1

सर्वदोषप्रशमनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् ।। पवित्रमल्पपुण्यानां दुर्लभं शंभुदर्शनम्

sarvadoṣapraśamanaṃ sarvābhīṣṭaphalapradam || pavitramalpapuṇyānāṃ durlabhaṃ śaṃbhudarśanam

चिंतयन्नेवमात्मस्थं ज्योतिर्लिंगं सदाशिवम् ।। प्रणनाम हरिर्भक्त्या देवमष्टांगतो मुहुः

ciṃtayannevamātmasthaṃ jyotirliṃgaṃ sadāśivam || praṇanāma harirbhaktyā devamaṣṭāṃgato muhuḥ

विश्वस्रष्टारमीशानं तुष्टाव दुरितच्छिदम् ।। अथ तेजोमयः शंभुः शरण्यः शरणागतम्

viśvasraṣṭāramīśānaṃ tuṣṭāva duritacchidam || atha tejomayaḥ śaṃbhuḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatam

अनुगृह्य कटाक्षैस्तं समुत्तिष्ठेत्यभाषत ।। उत्थाय करुणापूर्णं शंभुं चंद्रार्द्धशेखरम्

anugṛhya kaṭākṣaistaṃ samuttiṣṭhetyabhāṣata || utthāya karuṇāpūrṇaṃ śaṃbhuṃ caṃdrārddhaśekharam

नमस्त्रिभुवनेशाय त्रिमूर्तिगुणधारिणे ।। त्रिदेववपुषे तुभ्यं त्रिदृशे त्रिपुरद्रुहे

namastribhuvaneśāya trimūrtiguṇadhāriṇe || tridevavapuṣe tubhyaṃ tridṛśe tripuradruhe

त्वमेव जगतामीशो निजांशैर्देवतामयैः ।। कार्यकारणरूपेण करोषि स्वेच्छया क्रियाः

tvameva jagatāmīśo nijāṃśairdevatāmayaiḥ || kāryakāraṇarūpeṇa karoṣi svecchayā kriyāḥ

मां नियुज्य जगद्गुप्तौ परिमोह्य च मायया ।। न दोषमुत संकल्पं विहातुमपि नेच्छसि

māṃ niyujya jagadguptau parimohya ca māyayā || na doṣamuta saṃkalpaṃ vihātumapi necchasi

किं करोमि जगन्मूर्त्तौ न्यस्तभारोऽस्म्यहं त्वयि ।। न दोषमीहसे नूनमकालशयनेन माम्

kiṃ karomi jaganmūrttau nyastabhāro'smyahaṃ tvayi || na doṣamīhase nūnamakālaśayanena mām

1.3.1.6.20

हर शम्भो हरेरार्तिमनुतापं समीक्ष्य सः ।। आदिदेश हरः श्रीमान्प्रायश्चित्तं हरेरिदम्

hara śambho harerārtimanutāpaṃ samīkṣya saḥ || ādideśa haraḥ śrīmānprāyaścittaṃ hareridam

अरुणाचलरूपेण तिष्ठामि वसुधातले ।। तस्य दर्शनमात्रेण भविता ते तमः क्षयः

aruṇācalarūpeṇa tiṣṭhāmi vasudhātale || tasya darśanamātreṇa bhavitā te tamaḥ kṣayaḥ

पूर्वस्मै विष्णवे तत्र वरो दत्तो मया पुरा।। तदैव तैजसं लिंगमरुणाचल संज्ञितम् ।। तेजोमयमिदं रूपं प्रशांतं लोकरक्षणात्।। यदग्निमयमव्यक्तमपारगुणवैभवम्

pūrvasmai viṣṇave tatra varo datto mayā purā|| tadaiva taijasaṃ liṃgamaruṇācala saṃjñitam || tejomayamidaṃ rūpaṃ praśāṃtaṃ lokarakṣaṇāt|| yadagnimayamavyaktamapāraguṇavaibhavam

नदीनां निर्झराणां च मेघमुक्तांभसामपि ।। अंतर्ज्योतिर्मयत्वेन लयस्तत्रैव दृश्यते

nadīnāṃ nirjharāṇāṃ ca meghamuktāṃbhasāmapi || aṃtarjyotirmayatvena layastatraiva dṛśyate

अंधानां दृष्टिलाभेन पंगूनां पादसंचरैः ।। अपुत्राणां च पुत्राप्त्या मूकानां वाक्प्रवृत्तिभिः

aṃdhānāṃ dṛṣṭilābhena paṃgūnāṃ pādasaṃcaraiḥ || aputrāṇāṃ ca putrāptyā mūkānāṃ vākpravṛttibhiḥ

सर्वसिद्धिप्रदानेन सर्वव्याधिविमोचनैः ।। सर्वपापप्रशमनैर्यत्सर्ववरदं स्थितम्

sarvasiddhipradānena sarvavyādhivimocanaiḥ || sarvapāpapraśamanairyatsarvavaradaṃ sthitam

इत्युक्तांतर्दधे शम्भुर्हरिश्चैवारुणाचलम् ।। आगत्य तप आस्थाय शोणाचलमुपास्त च

ityuktāṃtardadhe śambhurhariścaivāruṇācalam || āgatya tapa āsthāya śoṇācalamupāsta ca

तमद्रिं परितो दृष्ट्वा सुरान्काननसंश्रयान् ।। ऋषीणामाश्रमान्पुण्यान्स्थापयामास वै हरिः ।। वेदान्सांगोपनिषदान्समंतान्मूर्तिधारिणः

tamadriṃ parito dṛṣṭvā surānkānanasaṃśrayān || ṛṣīṇāmāśramānpuṇyānsthāpayāmāsa vai hariḥ || vedānsāṃgopaniṣadānsamaṃtānmūrtidhāriṇaḥ

ससर्ज दिव्यरूपाणां शतमप्सरसां कुलम् ।। नृत्यैर्गीतैश्च वादित्रैस्सेवध्वमिति चादिशत्

sasarja divyarūpāṇāṃ śatamapsarasāṃ kulam || nṛtyairgītaiśca vāditraissevadhvamiti cādiśat

1.3.1.6.30

स्नात्वा ब्रह्मसरस्यस्मिन्विष्णुः कमललोचनः ।। प्रदक्षिणं चकारामुमरुणाद्रिं समर्चितम्

snātvā brahmasarasyasminviṣṇuḥ kamalalocanaḥ || pradakṣiṇaṃ cakārāmumaruṇādriṃ samarcitam

अपापः सर्वलोकानामाधिपत्यं च लब्धवान् ।। रमया सहितो नित्यमभिरूपसुरूपया

apāpaḥ sarvalokānāmādhipatyaṃ ca labdhavān || ramayā sahito nityamabhirūpasurūpayā

भास्करस्तेजसां राशिरसुरैरपि पीडितः ।। ब्रह्मोपदेशादानर्च भक्त्यारुणगिरीश्वरम्

bhāskarastejasāṃ rāśirasurairapi pīḍitaḥ || brahmopadeśādānarca bhaktyāruṇagirīśvaram

निमज्ज्य विमले तीर्थे पावने ब्रह्मनिर्मिते ।। प्रदक्षिणं चकारैनमरुणार्द्रि स्वयंप्रभुम्

nimajjya vimale tīrthe pāvane brahmanirmite || pradakṣiṇaṃ cakārainamaruṇārdri svayaṃprabhum

अशेषदैत्यविजयं लब्ध्वा मेरुप्रदक्षिणम् ।। लेभे च परमं तेजः परतेजःप्रणाशनम्

aśeṣadaityavijayaṃ labdhvā merupradakṣiṇam || lebhe ca paramaṃ tejaḥ paratejaḥpraṇāśanam

दक्षशापानलाक्रांतस्सोमः शिववचोबलात् ।। अरुणाचलमभ्यर्च्य लब्धरूपोऽभवत्पुनः

dakṣaśāpānalākrāṃtassomaḥ śivavacobalāt || aruṇācalamabhyarcya labdharūpo'bhavatpunaḥ

अग्निर्ब्रह्मर्षिशापेन यक्ष्मरोगप्रपीडितः ।। अपूतोऽपि पवित्रोऽभूदरुणाचलसेवया

agnirbrahmarṣiśāpena yakṣmarogaprapīḍitaḥ || apūto'pi pavitro'bhūdaruṇācalasevayā

शक्रो वृत्रं बलं पाकं नमुचिं जृंभमुद्धृतम् ।। शिवलब्धवरान्दैत्यान्पुरा हत्वा जगत्पतीन्

śakro vṛtraṃ balaṃ pākaṃ namuciṃ jṛṃbhamuddhṛtam || śivalabdhavarāndaityānpurā hatvā jagatpatīn

पातकैश्च परिक्षीणस्तथा लोकांतमाश्रितः ।। शम्भुं प्रसाद्य तपसा शिवेन परिचोदितः!

pātakaiśca parikṣīṇastathā lokāṃtamāśritaḥ || śambhuṃ prasādya tapasā śivena paricoditaḥ!

अरुणाद्रिं समभ्यर्च्य विपापोऽभूत्सुराधिपः ।। इष्ट्वा च हयमेधेन प्रीणयामास शंकरम्

aruṇādriṃ samabhyarcya vipāpo'bhūtsurādhipaḥ || iṣṭvā ca hayamedhena prīṇayāmāsa śaṃkaram

1.3.1.6.40

लब्ध्वा चेन्द्रपदं शक्रः शतमप्सरसांकुलम् ।। सेवार्थमादिशन्छ्रीमान्दिव्यदुंदभिसेवया

labdhvā cendrapadaṃ śakraḥ śatamapsarasāṃkulam || sevārthamādiśanchrīmāndivyaduṃdabhisevayā

पुष्पमेघान्समादिश्य दिव्याभिः पुष्पवृष्टिभिः ।। समर्चयति शोणाद्रिं दिवि नित्यं च वंदते

puṣpameghānsamādiśya divyābhiḥ puṣpavṛṣṭibhiḥ || samarcayati śoṇādriṃ divi nityaṃ ca vaṃdate

शेषोऽपि शोणशैलेशं समभ्यर्च्य शिवाज्ञया ।। अभजत्कामरूपत्वं महीमण्डलधारकः

śeṣo'pi śoṇaśaileśaṃ samabhyarcya śivājñayā || abhajatkāmarūpatvaṃ mahīmaṇḍaladhārakaḥ

अन्ये नागाश्च गन्धर्वाः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः ।। दिक्पालाश्च तमभ्यर्च्य लेभिरेऽपेक्षितान्वरान्

anye nāgāśca gandharvāḥ siddhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ || dikpālāśca tamabhyarcya lebhire'pekṣitānvarān

देवैरशेषैर्दैत्यादीञ्जेतुकामैः समुद्यतैः ।। प्रार्थितः सर्वतोऽभीष्टवरदोऽरुणभूधरः

devairaśeṣairdaityādīñjetukāmaiḥ samudyataiḥ || prārthitaḥ sarvato'bhīṣṭavarado'ruṇabhūdharaḥ

त्वष्ट्रा विरचिताकार आदित्यस्तेजसा तपन् ।। ग्रहनाथस्तु शोणाद्रिं विलंघयितुमुद्यतः

tvaṣṭrā viracitākāra ādityastejasā tapan || grahanāthastu śoṇādriṃ vilaṃghayitumudyataḥ

रथवाहाः पुनस्तस्य शक्तिहीनाः श्रमं गताः ।। सोऽपि श्रिया विहीनश्च जातः गोणाद्रितेजसा

rathavāhāḥ punastasya śaktihīnāḥ śramaṃ gatāḥ || so'pi śriyā vihīnaśca jātaḥ goṇādritejasā

नाशक्नोच्च दिवं गन्तुं सर्वगत्यांशुमालिनः ।। स तु ब्रह्मोपदेशेन समाराध्यारुणाचलम्

nāśaknocca divaṃ gantuṃ sarvagatyāṃśumālinaḥ || sa tu brahmopadeśena samārādhyāruṇācalam

प्रीत्या तस्माद्विभोर्लेभे मार्गं व्योम्नो हयाञ्छुभान् ।। ततः प्रभृति तिग्मांशुः स हि शोणाख्यपर्वतम्

prītyā tasmādvibhorlebhe mārgaṃ vyomno hayāñchubhān || tataḥ prabhṛti tigmāṃśuḥ sa hi śoṇākhyaparvatam

न लंघयति किं त्वस्य प्रदक्षिणपरिक्रमैः ।। दक्षयागपरिध्वस्ता हीनांगास्त्रिदशाः पुरा

na laṃghayati kiṃ tvasya pradakṣiṇaparikramaiḥ || dakṣayāgaparidhvastā hīnāṃgāstridaśāḥ purā

1.3.1.6.50

अरुणाचलमाराध्य नवान्यंगानि लेभिरे ।। पूषा दन्तं शिखी हस्तं भगो नेत्रं त्वखंडितम्

aruṇācalamārādhya navānyaṃgāni lebhire || pūṣā dantaṃ śikhī hastaṃ bhago netraṃ tvakhaṃḍitam

घ्राणं वाणी च लेभे सा शोणाचलनिषेवणात् ।। भार्गवः क्षीणनेत्रस्स विष्णुहस्तकुशाग्रतः

ghrāṇaṃ vāṇī ca lebhe sā śoṇācalaniṣevaṇāt || bhārgavaḥ kṣīṇanetrassa viṣṇuhastakuśāgrataḥ

बलिदत्तावनीदानजलधारानिरोधतः ।। स तु शोणाचलं गत्वा तपः कृत्वातिदुष्करम्

balidattāvanīdānajaladhārānirodhataḥ || sa tu śoṇācalaṃ gatvā tapaḥ kṛtvātiduṣkaram

लेभे नेत्रं च पूतात्मा भास्कराख्ये गिरौ स्थितः ।। अरुणाचलनाथस्य सेवया सूर्यसारथिः

lebhe netraṃ ca pūtātmā bhāskarākhye girau sthitaḥ || aruṇācalanāthasya sevayā sūryasārathiḥ

प्रतर्दनाख्यो नृपतिर्ग्रहीतुं देवकन्यकाम् ।। अरुणाद्रिपतेर्गानं कुर्वंतीं सादरोऽभवत्

pratardanākhyo nṛpatirgrahītuṃ devakanyakām || aruṇādripatergānaṃ kurvaṃtīṃ sādaro'bhavat

क्षणात्कपिमुखो जातो मंत्रिभिश्चोदितो नृपः ।। प्रत्यर्प्य तां पुनश्चान्याः प्रादादरुणभूभृते

kṣaṇātkapimukho jāto maṃtribhiścodito nṛpaḥ || pratyarpya tāṃ punaścānyāḥ prādādaruṇabhūbhṛte

ततश्चारुमुखोजातः प्रसादादरुणेशितुः ।। सायुज्यमस्मै सकलं दत्तवान्भक्तिभावतः

tataścārumukhojātaḥ prasādādaruṇeśituḥ || sāyujyamasmai sakalaṃ dattavānbhaktibhāvataḥ

अरुणाचलनाथस्यसंनिधौ ज्ञानदुर्बलः ।। गंधर्वः पुष्पकाख्यस्तु भक्तिहीनो ह्यगात्पुरा

aruṇācalanāthasyasaṃnidhau jñānadurbalaḥ || gaṃdharvaḥ puṣpakākhyastu bhaktihīno hyagātpurā

ततो व्याघ्रमुखं दृष्ट्वा गंधर्वपरिचारकाः ।। किमेतदिति साश्चर्यं पप्रछुस्ते परस्परम्

tato vyāghramukhaṃ dṛṣṭvā gaṃdharvaparicārakāḥ || kimetaditi sāścaryaṃ paprachuste parasparam

अथ नारद निर्दिष्टमवज्ञाफलमात्मनः ।। बुद्ध्वारुणाद्रिं संपूज्य पुनश्च सुमुखोऽभवत्

atha nārada nirdiṣṭamavajñāphalamātmanaḥ || buddhvāruṇādriṃ saṃpūjya punaśca sumukho'bhavat

1.3.1.6.60

शिवभूमिरियं ख्याता परितो योजनद्वयम् ।। मुक्तिस्तत्र प्रमीतानां कदापि विलयो न हि

śivabhūmiriyaṃ khyātā parito yojanadvayam || muktistatra pramītānāṃ kadāpi vilayo na hi

सप्तर्षयः पुरा भूमौ शापदोषसमन्विताः ।। सिषेविरेरुणाद्रिं वै नाथो ज्ञात्वा विनिश्चयम्

saptarṣayaḥ purā bhūmau śāpadoṣasamanvitāḥ || siṣevireruṇādriṃ vai nātho jñātvā viniścayam

शापमोक्षं ददौ श्रीमान्सप्तर्षीणां महात्मनाम् ।। सप्तर्षिभिः कृतं तीर्थं सर्वपापविनाशनम्

śāpamokṣaṃ dadau śrīmānsaptarṣīṇāṃ mahātmanām || saptarṣibhiḥ kṛtaṃ tīrthaṃ sarvapāpavināśanam

शोणाचलस्य निकटे दृश्यते पावनं शुभम् ।। पंगुर्मुनिः शोणशैलात्पादौ लब्धुं समागतः

śoṇācalasya nikaṭe dṛśyate pāvanaṃ śubham || paṃgurmuniḥ śoṇaśailātpādau labdhuṃ samāgataḥ

अंतर्हितप्रार्थितार्थो दारुहस्तपुटे वहन् ।। जानुचंक्रमणव्यग्रः शोणनद्यास्तटं गतः

aṃtarhitaprārthitārtho dāruhastapuṭe vahan || jānucaṃkramaṇavyagraḥ śoṇanadyāstaṭaṃ gataḥ

दारुहस्तपुटे तीर्थे निचिक्षेप पिपासतः ।। जानुचंक्रमणे तस्मिन्धूर्तस्तोयं पिपासति

dāruhastapuṭe tīrthe nicikṣepa pipāsataḥ || jānucaṃkramaṇe tasmindhūrtastoyaṃ pipāsati

अथ शोणाचलं प्राप्तः कथं वा दारुहस्तकः ।। किमेतदिति तं पृच्छन्नाधावत्कलितत्परः

atha śoṇācalaṃ prāptaḥ kathaṃ vā dāruhastakaḥ || kimetaditi taṃ pṛcchannādhāvatkalitatparaḥ

लब्धपादश्च सहसा जगाम च निजालयम् ।। नाद्राक्षीत्पुरुषं तत्र दारुहस्तौ पुरोगमौ

labdhapādaśca sahasā jagāma ca nijālayam || nādrākṣītpuruṣaṃ tatra dāruhastau purogamau

स्वयं गृहीत्वा चालोक्य ववंदेऽरुणपर्वतम् ।। ननंद लब्धचरणो लब्धरूपो महामुनिः

svayaṃ gṛhītvā cālokya vavaṃde'ruṇaparvatam || nanaṃda labdhacaraṇo labdharūpo mahāmuniḥ

विस्मयोत्फुल्लनयनैः शिवभक्तैर्महात्मभिः ।। पूजितो लब्धपादः सञ्जगाम च यथागतम्

vismayotphullanayanaiḥ śivabhaktairmahātmabhiḥ || pūjito labdhapādaḥ sañjagāma ca yathāgatam

1.3.1.6.70

वाली शक्रसुतः श्रीमाञ्छ्रंगादुदयभूभृतः ।। अस्ताचलस्य शिखरं प्रतिगन्तुं समुद्यतः

vālī śakrasutaḥ śrīmāñchraṃgādudayabhūbhṛtaḥ || astācalasya śikharaṃ pratigantuṃ samudyataḥ

आलुलोकेऽरुणगिरिं मध्ये देवनमस्कृतम् ।। ऊर्ध्वं गंतुं समुद्युक्तः क्षीणवीर्योऽपतद्भुवि

āluloke'ruṇagiriṃ madhye devanamaskṛtam || ūrdhvaṃ gaṃtuṃ samudyuktaḥ kṣīṇavīryo'patadbhuvi

पित्रा शक्रेण संगम्य चोदितः शोणपर्वतम् ।। लिंगं तैजसमभ्यर्च्य लब्धवीर्योऽभवत्पुनः

pitrā śakreṇa saṃgamya coditaḥ śoṇaparvatam || liṃgaṃ taijasamabhyarcya labdhavīryo'bhavatpunaḥ

नलः पूर्वं समभ्यर्च्य स्वसृष्टा मानवप्रियाः ।। पालयामास धर्मात्मा नीतिसारसमन्वितः

nalaḥ pūrvaṃ samabhyarcya svasṛṣṭā mānavapriyāḥ || pālayāmāsa dharmātmā nītisārasamanvitaḥ

इलः प्रविश्य सहसा गौरीवनमखंडितम् ।। स्त्रीभावं समनुप्राप्तः पप्रच्छ स्वं पुरोधसम्

ilaḥ praviśya sahasā gaurīvanamakhaṃḍitam || strībhāvaṃ samanuprāptaḥ papraccha svaṃ purodhasam

वशिष्ठेन समादिष्टः शोणाद्रिं समपूजयत् ।। तपसाराध्य देवेशं पुनः पुंस्त्वमुपागतः

vaśiṣṭhena samādiṣṭaḥ śoṇādriṃ samapūjayat || tapasārādhya deveśaṃ punaḥ puṃstvamupāgataḥ

सोमोपदेशाद्भक्त्याथ सस्मारारुणपर्वतम् ।। ईशानुग्रहतो लेभे शापमोक्षं तपोधिकः

somopadeśādbhaktyātha sasmārāruṇaparvatam || īśānugrahato lebhe śāpamokṣaṃ tapodhikaḥ

लेभे च परमं स्थानमप्राप्यममरैरपि ।। भरतो मृगशावस्य स्मरणादायुषोऽत्यये

lebhe ca paramaṃ sthānamaprāpyamamarairapi || bharato mṛgaśāvasya smaraṇādāyuṣo'tyaye

न मुक्तिं प्राप योगेन मृगजन्मनि संगतः ।। पत्नीविरहजं दुःखं प्राप्तवानमितं हरिः

na muktiṃ prāpa yogena mṛgajanmani saṃgataḥ || patnīvirahajaṃ duḥkhaṃ prāptavānamitaṃ hariḥ

पुनर्भृगूपदेशेन शोणाद्रिमिममर्चयन् ।। अवतारेषु सर्वेषु सर्वदुःखान्यपाकरोत्

punarbhṛgūpadeśena śoṇādrimimamarcayan || avatāreṣu sarveṣu sarvaduḥkhānyapākarot

1.3.1.6.80

सरस्वती च सावित्री श्रीर्भूमिः सरितस्तथा ।। अभ्यर्च्य शोणशैलेशमापदो निरतारिषुः

sarasvatī ca sāvitrī śrīrbhūmiḥ saritastathā || abhyarcya śoṇaśaileśamāpado niratāriṣuḥ

भास्करः पूर्वदिग्भागे विश्वामित्रस्तु दक्षिणे ।। पश्चिमे वरुणो भागे त्रिशूलं चोत्तराश्रयम्

bhāskaraḥ pūrvadigbhāge viśvāmitrastu dakṣiṇe || paścime varuṇo bhāge triśūlaṃ cottarāśrayam

योजनद्वयपर्यंते सीमाः शैलेषु संस्थिताः ।। चतस्रो देवतास्त्वेताः सेवंते शोणपर्वतम्

yojanadvayaparyaṃte sīmāḥ śaileṣu saṃsthitāḥ || catasro devatāstvetāḥ sevaṃte śoṇaparvatam

स्थिताः सीमावसानेषु शोणाद्रीशमवस्थितम् ।। नमंति देवाश्चत्वारः शिवं शोणाचलाकृतिम्

sthitāḥ sīmāvasāneṣu śoṇādrīśamavasthitam || namaṃti devāścatvāraḥ śivaṃ śoṇācalākṛtim

अस्योत्तरस्मिञ्छिखरे दृश्यते वटभूरुहः ।। सिद्धवेषः सदैवास्ते यस्य मूले महेश्वरः

asyottarasmiñchikhare dṛśyate vaṭabhūruhaḥ || siddhaveṣaḥ sadaivāste yasya mūle maheśvaraḥ

यस्य च्छायातिमहती सर्वदा मण्डलाकृतिः ।। लक्ष्यते विस्मयोपेतैः सर्वदा देवमानवैः

yasya cchāyātimahatī sarvadā maṇḍalākṛtiḥ || lakṣyate vismayopetaiḥ sarvadā devamānavaiḥ

अष्टभिः परितो लिंगैरष्टदिक्पालपूजितैः ।। अष्टासु संस्थितैर्दिक्षु शोभते ह्युपसेवितः

aṣṭabhiḥ parito liṃgairaṣṭadikpālapūjitaiḥ || aṣṭāsu saṃsthitairdikṣu śobhate hyupasevitaḥ

नृपाणां शम्भुभक्तानां शंकराज्ञानुपालिनाम् ।। अत्रैव महदास्थानमादिदेवेन निर्मितम्

nṛpāṇāṃ śambhubhaktānāṃ śaṃkarājñānupālinām || atraiva mahadāsthānamādidevena nirmitam

बकुलश्च महांस्तत्र सदार्थितफलप्रदः ।। आगमार्थविदा मूले वामदेवेन सेव्यते

bakulaśca mahāṃstatra sadārthitaphalapradaḥ || āgamārthavidā mūle vāmadevena sevyate

अगस्त्यश्च वशिष्ठश्च संपूज्यारुणभूधरम् ।। संस्थाप्य लिंगे विमले तेपाते तादृशं तपः

agastyaśca vaśiṣṭhaśca saṃpūjyāruṇabhūdharam || saṃsthāpya liṃge vimale tepāte tādṛśaṃ tapaḥ

1.3.1.6.90

हिरण्यगर्भतनयः पुरा शोणनदः पुमान्।। अत्र तीव्रं तपस्तप्त्वा गंगाभिमुखगोऽभवत

hiraṇyagarbhatanayaḥ purā śoṇanadaḥ pumān|| atra tīvraṃ tapastaptvā gaṃgābhimukhago'bhavata

अत्र शोणनदी पुण्या प्रवहत्यमलोदका ।। वेणा च पुण्यतटिनी परितः सेवतेऽचलम्

atra śoṇanadī puṇyā pravahatyamalodakā || veṇā ca puṇyataṭinī paritaḥ sevate'calam

वायव्याश्च दिशो भागे वायुतीर्थं च शोभते ।। तत्र स्नात्वा मरुत्पूर्वं जगत्प्राणत्वमाप्तवान्

vāyavyāśca diśo bhāge vāyutīrthaṃ ca śobhate || tatra snātvā marutpūrvaṃ jagatprāṇatvamāptavān

उत्तरेऽस्य गिरेस्तीर्थं सुवर्णकमलोज्ज्वलम् ।। दिव्यसौगंधिकाकीर्णं हंसभृंगमनोहरम्

uttare'sya girestīrthaṃ suvarṇakamalojjvalam || divyasaugaṃdhikākīrṇaṃ haṃsabhṛṃgamanoharam

कौबेरं तीर्थमेशान्यामैशान्यं तीर्थमुत्तमम्

kauberaṃ tīrthameśānyāmaiśānyaṃ tīrthamuttamam

तस्यैव पश्चिमे भागे विष्णुः कमललोचनः ।। स्नात्वा विष्णुत्वमभजत्कमलालालिताकृतिः

tasyaiva paścime bhāge viṣṇuḥ kamalalocanaḥ || snātvā viṣṇutvamabhajatkamalālālitākṛtiḥ

नवग्रहाः पुरा तत्र स्नात्वा ग्रहपदं गताः ।। नवग्रहप्रसादश्च जायते तत्र मज्जताम्

navagrahāḥ purā tatra snātvā grahapadaṃ gatāḥ || navagrahaprasādaśca jāyate tatra majjatām

दुर्गा विनायक स्कन्दो क्षेत्रपालः सरस्वती ।। रक्षंति परितस्तीर्थं ग्राहयमेतदनन्तरम्

durgā vināyaka skando kṣetrapālaḥ sarasvatī || rakṣaṃti paritastīrthaṃ grāhayametadanantaram

गंगा च यमुना चैव गोदावरी सरस्वती ।। नर्मदासिन्धुकावेर्यः शोणः शोर्णनदी च सा

gaṃgā ca yamunā caiva godāvarī sarasvatī || narmadāsindhukāveryaḥ śoṇaḥ śorṇanadī ca sā

एता गूढा निषेवंते पूर्वाद्याशासु संततम् ।। नश्यंत्यः सकलं पापमात्मक्षेत्रसमुद्भवम्

etā gūḍhā niṣevaṃte pūrvādyāśāsu saṃtatam || naśyaṃtyaḥ sakalaṃ pāpamātmakṣetrasamudbhavam

1.3.1.6.100

अन्याश्च सरितो दिव्याः पार्थिव्यश्च शुभोदकाः ।। उदजृंभंत सहसा शोणाद्रीशप्रसादतः

anyāśca sarito divyāḥ pārthivyaśca śubhodakāḥ || udajṛṃbhaṃta sahasā śoṇādrīśaprasādataḥ

101

आगस्त्यं दक्षिणे भागे तीर्थं महदुदाहृतम् ।। सर्वभाषार्थसंसिद्धिर्जायते तत्र मज्जताम्

āgastyaṃ dakṣiṇe bhāge tīrthaṃ mahadudāhṛtam || sarvabhāṣārthasaṃsiddhirjāyate tatra majjatām

102

अत्रागस्त्यः समागत्य स्नात्वा मुनिगणावृतः ।। अभ्यर्चयति शोणाद्रिं मासि भाद्रपदे सदा

atrāgastyaḥ samāgatya snātvā munigaṇāvṛtaḥ || abhyarcayati śoṇādriṃ māsi bhādrapade sadā

103

वाशिष्ठमुत्तरे भागे तीर्थं दिव्यं शुभोदयम् ।। सर्ववेदार्थसंसिद्धिर्जायते तत्र मज्जनात्

vāśiṣṭhamuttare bhāge tīrthaṃ divyaṃ śubhodayam || sarvavedārthasaṃsiddhirjāyate tatra majjanāt

104

अत्र मेरोः समागत्य वशिष्ठो भगवानृषिः ।। करोत्याश्वयुजे मासि शोणाद्रीशनिषेवणम्

atra meroḥ samāgatya vaśiṣṭho bhagavānṛṣiḥ || karotyāśvayuje māsi śoṇādrīśaniṣevaṇam

105

गंगानाम महत्तीर्थं पूर्वोत्तरदिशि स्थितम् ।। तत्र स्नानाद्भवेन्नृणां सर्वपातकनाशनम्

gaṃgānāma mahattīrthaṃ pūrvottaradiśi sthitam || tatra snānādbhavennṛṇāṃ sarvapātakanāśanam

106

गंगाद्याः सरितः सर्वाः कार्त्तिके मासि संगताः ।। अत्रारुणाद्रिनाथस्य सेवां कुर्वंति सादरम्

gaṃgādyāḥ saritaḥ sarvāḥ kārttike māsi saṃgatāḥ || atrāruṇādrināthasya sevāṃ kurvaṃti sādaram

107

ब्राह्म्यं नाम महातीर्थमरुणाद्रीशसन्निधौ ।। तस्योपसंगमात्सद्यो ब्रह्महत्यादि नश्यति

brāhmyaṃ nāma mahātīrthamaruṇādrīśasannidhau || tasyopasaṃgamātsadyo brahmahatyādi naśyati

108

मार्गे मासि समागत्य ब्रह्मलोकात्पितामहः ।। स्नात्वा तत्प्रत्यहं देवमर्चयत्यरुणाचलम्

mārge māsi samāgatya brahmalokātpitāmahaḥ || snātvā tatpratyahaṃ devamarcayatyaruṇācalam

109

पौषे मासि समागत्य स्नात्वा तीर्थे निजैः सुरैः ।। महेन्द्रः शोणशैलेशमभ्यर्चयति शंकरम्

pauṣe māsi samāgatya snātvā tīrthe nijaiḥ suraiḥ || mahendraḥ śoṇaśaileśamabhyarcayati śaṃkaram

1.3.1.6.110

शैवंनाम महातीर्थं संनिधौ तत्र वर्तते ।। रुद्रो ब्रह्मकपालेन सह तत्र न्यमज्जत

śaivaṃnāma mahātīrthaṃ saṃnidhau tatra vartate || rudro brahmakapālena saha tatra nyamajjata

111

अत्र शम्भुर्गणैः सार्द्धं माघे मासि प्रसीदति ।। प्रायश्चित्तानि सर्वाणि नॄणां सफलयन्भुवि

atra śambhurgaṇaiḥ sārddhaṃ māghe māsi prasīdati || prāyaścittāni sarvāṇi nṝṇāṃ saphalayanbhuvi

112

आग्नेयमग्निदिग्भागे तीर्थं सौभाग्यदायकम् ।। अग्निरत्र पुरा स्नात्वा स्वाहया संगतः सुखी

āgneyamagnidigbhāge tīrthaṃ saubhāgyadāyakam || agniratra purā snātvā svāhayā saṃgataḥ sukhī

113

अनंगोपि स्मरः स्नात्वा फाल्गुने मासि संगतः ।। अभ्यर्च्य शोणशैलेशमभूत्सर्वसुखाधिपः

anaṃgopi smaraḥ snātvā phālgune māsi saṃgataḥ || abhyarcya śoṇaśaileśamabhūtsarvasukhādhipaḥ

114

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां वैष्णवं तीर्थमद्भुतम् ।। ब्रह्मर्षयः सदा तत्र वसंति कृतकौतुकाः

diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ vaiṣṇavaṃ tīrthamadbhutam || brahmarṣayaḥ sadā tatra vasaṃti kṛtakautukāḥ

115

चैत्रे मासि समागत्य विष्णुस्तत्र रमापतिः ।। स्नात्वाभ्यर्च्यारुणाद्रीशमभवल्लोकनायकः

caitre māsi samāgatya viṣṇustatra ramāpatiḥ || snātvābhyarcyāruṇādrīśamabhavallokanāyakaḥ

116

सौरंनाम महातीर्थं कौबेरदिशि जृंभितम् ।। सर्वरोगोपशांतिश्च जायते तत्र मज्जनात्

sauraṃnāma mahātīrthaṃ kauberadiśi jṛṃbhitam || sarvarogopaśāṃtiśca jāyate tatra majjanāt

117

वैशाखे मासि दिनकृत्स्नात्वात्रेशं निषेवते ।। वालखिल्यैः समं श्रीमान्वेदैश्च सह संगतः

vaiśākhe māsi dinakṛtsnātvātreśaṃ niṣevate || vālakhilyaiḥ samaṃ śrīmānvedaiśca saha saṃgataḥ

118

आश्विनं पावनं तीर्थमीशब्रह्मोत्तरे स्थितम् ।। आप्लुतौ भिपजौ दस्रौ पूतावत्र निमज्जनात्

āśvinaṃ pāvanaṃ tīrthamīśabrahmottare sthitam || āplutau bhipajau dasrau pūtāvatra nimajjanāt

119

अत्राश्विनौ समागत्य स्नात्वाभ्यर्च्य च शंकरम् ।। दक्षिणे शोण शैलस्य निकटे वर्त्तते शुभम्

atrāśvinau samāgatya snātvābhyarcya ca śaṃkaram || dakṣiṇe śoṇa śailasya nikaṭe varttate śubham

1.3.1.6.120

कामदं मोक्षदं चैव तीर्थं पांडवसंज्ञितम् ।। पुरा हि पांडवास्तत्र मजनात्क्षितिनायकाः

kāmadaṃ mokṣadaṃ caiva tīrthaṃ pāṃḍavasaṃjñitam || purā hi pāṃḍavāstatra majanātkṣitināyakāḥ

121

अत्र धात्री समागत्य सर्वौषधिफलान्विता ।। ज्येष्ठे मासि समं देवैरार्चयच्चारुणाचलम्

atra dhātrī samāgatya sarvauṣadhiphalānvitā || jyeṣṭhe māsi samaṃ devairārcayaccāruṇācalam

122

आषाढे मासि संत्यक्ता विश्वेदेवा महाबलाः ।। अभ्यर्च्य शोणशैलेशमागच्छन्मखराध्यताम्

āṣāḍhe māsi saṃtyaktā viśvedevā mahābalāḥ || abhyarcya śoṇaśaileśamāgacchanmakharādhyatām

123

वैश्वदेवं महातीर्थं सोमसूर्योत्तराश्रयम् ।। विश्वाधिपत्यमतुलं लभ्यते तत्र मज्जनात्

vaiśvadevaṃ mahātīrthaṃ somasūryottarāśrayam || viśvādhipatyamatulaṃ labhyate tatra majjanāt

124

परितो लक्ष्यते तीर्थं पूर्वस्यां दिशि शोभने ।। अत्र लक्ष्मीः पुरा स्नात्वा लेभे पुरुषमुत्तमम्

parito lakṣyate tīrthaṃ pūrvasyāṃ diśi śobhane || atra lakṣmīḥ purā snātvā lebhe puruṣamuttamam

125

उत्तरस्यां दिशि पुरा पुण्या स्कंदनदी स्थिता ।। अत्र स्नात्वा पुरा स्कंदः संप्राप्तो विपुलं बलम्

uttarasyāṃ diśi purā puṇyā skaṃdanadī sthitā || atra snātvā purā skaṃdaḥ saṃprāpto vipulaṃ balam

126

पश्चिमस्यां दिशि ख्याता परा कुंभनदी शुभा ।। अगस्त्यः कुंभकः कुंभस्तत्र नित्यं व्यवस्थितः

paścimasyāṃ diśi khyātā parā kuṃbhanadī śubhā || agastyaḥ kuṃbhakaḥ kuṃbhastatra nityaṃ vyavasthitaḥ

127

गंगा च मूलभागस्था यमुना गगने स्थिता ।। सोमोद्भवा शिरोभागे सेवंते शोणपर्वतम्

gaṃgā ca mūlabhāgasthā yamunā gagane sthitā || somodbhavā śirobhāge sevaṃte śoṇaparvatam

128

बहून्यपि च तीर्थानि संभूतानि समंततः ।। तेषां भेदान्पुरा वेत्तुं मार्कण्डेयस्तु नाशकत्

bahūnyapi ca tīrthāni saṃbhūtāni samaṃtataḥ || teṣāṃ bhedānpurā vettuṃ mārkaṇḍeyastu nāśakat

129

तपोभिर्बहुभिस्सोयं शोणाद्रीशमतोषयत् ।। प्रार्थयामास च वरं प्रीतात्तस्मान्मुनीश्वरः

tapobhirbahubhissoyaṃ śoṇādrīśamatoṣayat || prārthayāmāsa ca varaṃ prītāttasmānmunīśvaraḥ

1.3.1.6.130

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। भगवन्नरुणाद्रीश तीर्थभेदाः सहस्रशः ।। प्रख्याताश्च प्रकाशंते दुर्बोधास्त्वल्पचेतसाम्

mārkaṇḍeya uvāca || || bhagavannaruṇādrīśa tīrthabhedāḥ sahasraśaḥ || prakhyātāśca prakāśaṃte durbodhāstvalpacetasām

131

कथमेकत्र सांनिध्यं लभेरन्भुवि मानवाः ।। अपर्याप्तश्च भवति पृथगेषां निषेवणे

kathamekatra sāṃnidhyaṃ labheranbhuvi mānavāḥ || aparyāptaśca bhavati pṛthageṣāṃ niṣevaṇe

132

अंतर्निगूढतेजास्त्वं गत्वा यस्सकलैः सुरैः ।। आरण्यसे कुरु तथा शोणाद्रिस्पर्शभीरुभिः

aṃtarnigūḍhatejāstvaṃ gatvā yassakalaiḥ suraiḥ || āraṇyase kuru tathā śoṇādrisparśabhīrubhiḥ

133

अहं च शंभुमभ्यर्च्य तपसारुणपर्वतम् ।। सर्वलोकोपकारार्थं सूक्ष्म लिंगमपूजयम्

ahaṃ ca śaṃbhumabhyarcya tapasāruṇaparvatam || sarvalokopakārārthaṃ sūkṣma liṃgamapūjayam

134

विश्वकर्मकृतं दिव्यं विमानं विविधोत्सवम् ।। संकल्प्य सकलान्भोगान्नित्यानजनयत्पुनः

viśvakarmakṛtaṃ divyaṃ vimānaṃ vividhotsavam || saṃkalpya sakalānbhogānnityānajanayatpunaḥ

135

धर्मशास्त्राणि विविधान्यवापुर्मुनिपुंगवाः ।। शिवकार्याणि सर्वाणि चक्रुभक्तिसमन्विताः

dharmaśāstrāṇi vividhānyavāpurmunipuṃgavāḥ || śivakāryāṇi sarvāṇi cakrubhaktisamanvitāḥ

136

मया च शंभुमभ्यर्च्य कृताग्न्याहुतिसंभवाः ।। सप्त कन्या वरारोहाः पूजार्थं विनियोजिताः

mayā ca śaṃbhumabhyarcya kṛtāgnyāhutisaṃbhavāḥ || sapta kanyā varārohāḥ pūjārthaṃ viniyojitāḥ

137

हतशत्रुगणैभूपैर्लब्धराज्यैः पुरा नृपैः ।। प्रत्येकं विविधैर्भोगैः शोणशैलाधिपोर्चितः

hataśatrugaṇaibhūpairlabdharājyaiḥ purā nṛpaiḥ || pratyekaṃ vividhairbhogaiḥ śoṇaśailādhiporcitaḥ

138

इदमनुभववैभवं विचित्रं दुरितहरं शिवलिंगमद्रिरूपम् ।। अमलमनभिगम्यनामधेयं वरमरुणाद्रिनायकं भजस्व

idamanubhavavaibhavaṃ vicitraṃ duritaharaṃ śivaliṃgamadrirūpam || amalamanabhigamyanāmadheyaṃ varamaruṇādrināyakaṃ bhajasva

139

अवनतजनरक्षणोचितस्य स्मरणनिराकृतविश्वकल्मषस्य ।। भजनममितपुण्यराशियोगादरुणगिरेः कृतिनः परं लभस्व

avanatajanarakṣaṇocitasya smaraṇanirākṛtaviśvakalmaṣasya || bhajanamamitapuṇyarāśiyogādaruṇagireḥ kṛtinaḥ paraṃ labhasva

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धेऽरुणाचलस्थविविधतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmye pūrvārdhe'ruṇācalasthavividhatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

पूर्वार्धम् · अध्यायः ०७

पार्वत्युवाच ।। ।। कथमग्निमयं लिंगमभिगम्यमभूद्भुवि ।। प्राणिनामपि सर्वेषामुपशांतिं कथं गतः

pārvatyuvāca || || kathamagnimayaṃ liṃgamabhigamyamabhūdbhuvi || prāṇināmapi sarveṣāmupaśāṃtiṃ kathaṃ gataḥ

तीर्थानामुद्भवः पुण्यात्कथं चारुणपर्वतात् ।। उपसंहृतसर्वांगः कथं वा वद मेऽचलः

tīrthānāmudbhavaḥ puṇyātkathaṃ cāruṇaparvatāt || upasaṃhṛtasarvāṃgaḥ kathaṃ vā vada me'calaḥ

गौतम उवाच।। ।। कृते त्वग्निमयः शैलस्त्रेतायां मणिपर्वतः ।। द्वापरं हाटकगिरिः कलौ मरकताचलः

gautama uvāca|| || kṛte tvagnimayaḥ śailastretāyāṃ maṇiparvataḥ || dvāparaṃ hāṭakagiriḥ kalau marakatācalaḥ

बहुयोजनपर्यंतं कृते वह्निमये स्थिते ।। बहिः प्रदक्षिणं चक्रुः प्रशाम्यति महर्षयः

bahuyojanaparyaṃtaṃ kṛte vahnimaye sthite || bahiḥ pradakṣiṇaṃ cakruḥ praśāmyati maharṣayaḥ

शनैः शांतोरुणाद्रीशः श्रीमानभ्यर्थितः सुरैः ।। लोकगुप्त्यर्थमत्यर्थमुपशांतोऽरुणाचलः

śanaiḥ śāṃtoruṇādrīśaḥ śrīmānabhyarthitaḥ suraiḥ || lokaguptyarthamatyarthamupaśāṃto'ruṇācalaḥ

अथ गौरी मुनिं प्राह कथं शांतोऽरुणाचलः ।। कथं वा प्रार्थयामासुर्देवेशं त्रिदशा इमम्

atha gaurī muniṃ prāha kathaṃ śāṃto'ruṇācalaḥ || kathaṃ vā prārthayāmāsurdeveśaṃ tridaśā imam

इति तस्या वचः श्रुत्वा गौतमस्त्वभ्यभाषत ।। प्रशस्य भक्तिमतुलां तस्यास्तत्त्वार्थवेदिनीम्

iti tasyā vacaḥ śrutvā gautamastvabhyabhāṣata || praśasya bhaktimatulāṃ tasyāstattvārthavedinīm

गौतम उवाच ।। ।। अग्निरूपं पुरा शैलमासादयितुमक्षमाः ।। पुरा सुराः स्तुतिं चक्रुरभ्यर्च्य क्रतुसंभवैः

gautama uvāca || || agnirūpaṃ purā śailamāsādayitumakṣamāḥ || purā surāḥ stutiṃ cakrurabhyarcya kratusaṃbhavaiḥ

भगवन्नरुणाद्रीश सर्वलोकहितावह ।। अग्निरूपोऽपि संशांतः प्रकाशस्य महीतले

bhagavannaruṇādrīśa sarvalokahitāvaha || agnirūpo'pi saṃśāṃtaḥ prakāśasya mahītale

1.3.1.7.10

असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमंगलः ।। इति त्वां सकला वेदाः स्तुवंति शिवविग्रहम्

asau yastāmro aruṇa uta babhruḥ sumaṃgalaḥ || iti tvāṃ sakalā vedāḥ stuvaṃti śivavigraham

नमस्ताम्रायारुणाय शिवाय परमात्मने ।। वेदवेद्य स्वरूपाय सोमाय सुखरूपिणे

namastāmrāyāruṇāya śivāya paramātmane || vedavedya svarūpāya somāya sukharūpiṇe

त्वद्रूपमखिलं देव जगदेतच्चराचरम् ।। निधानमिव ते रूपं देवानामिदमीक्ष्यते

tvadrūpamakhilaṃ deva jagadetaccarācaram || nidhānamiva te rūpaṃ devānāmidamīkṣyate

वर्षतां च पयोदानां निर्झराणां च भूयसाम् ।। सलिलोपायसंहारो युक्तस्ते युगसंक्षये

varṣatāṃ ca payodānāṃ nirjharāṇāṃ ca bhūyasām || salilopāyasaṃhāro yuktaste yugasaṃkṣaye

अग्नेरापः समुद्भूतास्त्वत्तो हि परमात्मनः ।। विश्वसृष्टिं वितन्वति विचित्रगुण वैभवात्

agnerāpaḥ samudbhūtāstvatto hi paramātmanaḥ || viśvasṛṣṭiṃ vitanvati vicitraguṇa vaibhavāt

शीतो भव महादेव शोणाचल कृपानिधे ।। सर्वेषामपि जीवानामभिगम्यो भव प्रभो

śīto bhava mahādeva śoṇācala kṛpānidhe || sarveṣāmapi jīvānāmabhigamyo bhava prabho

इति स्तुतः सुरैः सर्वेरानतैर्भक्तवत्सलः ।। सद्यः शीतलतां गच्छन्नभिम्योऽभवत्प्रभुः

iti stutaḥ suraiḥ sarverānatairbhaktavatsalaḥ || sadyaḥ śītalatāṃ gacchannabhimyo'bhavatprabhuḥ

प्रावर्त्तत पुनर्नद्यो निर्झराश्च बहूदकाः ।। वर्षतामपि मेघानां न जग्राह जलं बहु

prāvarttata punarnadyo nirjharāśca bahūdakāḥ || varṣatāmapi meghānāṃ na jagrāha jalaṃ bahu

तथापि तरुणार्कोद्यत्कालाग्निशतकोटिभिः ।। समानदीप्तिरभजज्जीवानामभिगम्यताम्

tathāpi taruṇārkodyatkālāgniśatakoṭibhiḥ || samānadīptirabhajajjīvānāmabhigamyatām

विसृज्य विश्वसलिलं नदीश्च रसविक्षरैः ।। संपूर्यः सकलैर्देवः सर्वदा संप्रकाशते

visṛjya viśvasalilaṃ nadīśca rasavikṣaraiḥ || saṃpūryaḥ sakalairdevaḥ sarvadā saṃprakāśate

1.3.1.7.20

तीर्थानि तानि तान्यासन्परितः प्रार्थनावशात् ।। दिक्पालानां सुराणां च महर्षीणां महात्मनाम्

tīrthāni tāni tānyāsanparitaḥ prārthanāvaśāt || dikpālānāṃ surāṇāṃ ca maharṣīṇāṃ mahātmanām

ब्रह्मोवाच ।। ।। इति तस्य वचः श्रुत्वा गौरी कुतुकसंयुता ।। तीर्थानामुद्भवं सर्व श्रोतुं समुपचक्रमे

brahmovāca || || iti tasya vacaḥ śrutvā gaurī kutukasaṃyutā || tīrthānāmudbhavaṃ sarva śrotuṃ samupacakrame

पार्वत्युवाच ।। ।। कानि तीर्थानि जातानि शोणाद्रेर्लोकगुप्तये ।। भगवन्ब्रूहि सकलं तीर्थानामुद्भवं मम

pārvatyuvāca || || kāni tīrthāni jātāni śoṇādrerlokaguptaye || bhagavanbrūhi sakalaṃ tīrthānāmudbhavaṃ mama

इति तस्या वचः शृण्वन्गिरीशात्संश्रुतं पुरा ।। तीर्थानामुद्भवं सर्वं व्याख्यातुमुपचक्रमे

iti tasyā vacaḥ śṛṇvangirīśātsaṃśrutaṃ purā || tīrthānāmudbhavaṃ sarvaṃ vyākhyātumupacakrame

गौतम उवाच ।। ।। ऐन्द्रं नाम महातीर्थमिंद्रभागे समुत्थितम् ।। तत्र स्नात्वा पुरा शक्रो ब्रह्महत्यां व्यपोहयत्

gautama uvāca || || aindraṃ nāma mahātīrthamiṃdrabhāge samutthitam || tatra snātvā purā śakro brahmahatyāṃ vyapohayat

ब्रह्मतीर्थं पुनर्दिव्यं वह्निःकोणे समुत्थितम् ।। परस्त्रीसंगमात्पापं वह्निः स्नात्वात्र चात्यजत्

brahmatīrthaṃ punardivyaṃ vahniḥkoṇe samutthitam || parastrīsaṃgamātpāpaṃ vahniḥ snātvātra cātyajat

याम्यं नाम महातीर्थं यमभागे विजृंभते ।। अत्र स्नात्वा यमोऽत्याक्षीद्भयं ब्रह्मास्त्रसंभवम्

yāmyaṃ nāma mahātīrthaṃ yamabhāge vijṛṃbhate || atra snātvā yamo'tyākṣīdbhayaṃ brahmāstrasaṃbhavam

नैर्ऋतं तु महातीर्थं नैर्ऋत्यां दिशि शोभते ।। भूतवेतालविजयं तत्र स्नात्वर्षयो गताः

nairṛtaṃ tu mahātīrthaṃ nairṛtyāṃ diśi śobhate || bhūtavetālavijayaṃ tatra snātvarṣayo gatāḥ

पश्चिमे वारुणं तीर्थं दिग्भागे च प्रकाशते ।। शल्यकोशं पुरा लेभे स्नात्वात्र वरुणो निजम्

paścime vāruṇaṃ tīrthaṃ digbhāge ca prakāśate || śalyakośaṃ purā lebhe snātvātra varuṇo nijam

वायवे वायवीयं च तीर्थमत्र प्रकाशते ।। तत्र स्नात्वा ययौ वायुर्जगत्प्राणत्ववैभवम्

vāyave vāyavīyaṃ ca tīrthamatra prakāśate || tatra snātvā yayau vāyurjagatprāṇatvavaibhavam

1.3.1.7.30

उत्तरे चात्र दिग्भागे सोमतीर्थमिति स्मृतम् ।। तत्र स्नात्वा पुरा सोमो यक्ष्मरोगादमुंचत

uttare cātra digbhāge somatīrthamiti smṛtam || tatra snātvā purā somo yakṣmarogādamuṃcata

ऐशाने चात्र दिग्भागे विष्णुतीर्थमिति स्मृतम् ।। तत्र स्नात्वा पुरा विष्णुः श्रिया च सह संगतः

aiśāne cātra digbhāge viṣṇutīrthamiti smṛtam || tatra snātvā purā viṣṇuḥ śriyā ca saha saṃgataḥ

मार्कण्डेयः पुरा देवि प्रार्थयामास शंकरम् ।। सदाशिव महादेव देवदेव जगत्पते

mārkaṇḍeyaḥ purā devi prārthayāmāsa śaṃkaram || sadāśiva mahādeva devadeva jagatpate

बहूनामिह तीर्थानामेकत्र स्यात्समागमः ।। केनोपायेन भगवन्कृपया वद शंकर

bahūnāmiha tīrthānāmekatra syātsamāgamaḥ || kenopāyena bhagavankṛpayā vada śaṃkara

इति तस्य वचः श्रुत्वा देवदेव उमापतिः ।। उपायं दर्शयामास मुनये प्रीतमानसः

iti tasya vacaḥ śrutvā devadeva umāpatiḥ || upāyaṃ darśayāmāsa munaye prītamānasaḥ

महेश्वर उवाच ।। ।। सदोपहारवेलायां सर्वतीर्थसमुच्चयः ।। सन्निधिं मम संप्राप्तः सेवते गूढरूपतः

maheśvara uvāca || || sadopahāravelāyāṃ sarvatīrthasamuccayaḥ || sannidhiṃ mama saṃprāptaḥ sevate gūḍharūpataḥ

नान्यदन्वेषणीयं ते तीर्थमत्र महामुने ।। ममोपहारवेलायां दृश्यते तीर्थसंचयः

nānyadanveṣaṇīyaṃ te tīrthamatra mahāmune || mamopahāravelāyāṃ dṛśyate tīrthasaṃcayaḥ

तस्माद्भक्तियुतैर्नित्यं सर्वतीर्थसमागमः ।। मुनिभिश्च सुरैः सर्वैर्नैवेद्यांते विलोक्यताम्

tasmādbhaktiyutairnityaṃ sarvatīrthasamāgamaḥ || munibhiśca suraiḥ sarvairnaivedyāṃte vilokyatām

इति देवि पुरा देवो मार्कडेयाय शंकरः ।। उपादिशदमेयात्मा तीर्थसंदर्शनक्रमम्

iti devi purā devo mārkaḍeyāya śaṃkaraḥ || upādiśadameyātmā tīrthasaṃdarśanakramam

गौतम उवाच ।। ।। सर्वाण्यपि च पुण्यानि तीर्थानि शिवसन्निधौ ।। सदोपहारवेलायां दृश्यानि किल मानवैः

gautama uvāca || || sarvāṇyapi ca puṇyāni tīrthāni śivasannidhau || sadopahāravelāyāṃ dṛśyāni kila mānavaiḥ

1.3.1.7.40

व्रतं तीर्थं तपो वेदा यज्ञाश्च नियमादयः ।। योगाश्च शोणशैलेशदर्शनाद्दृष्टसंचराः

vrataṃ tīrthaṃ tapo vedā yajñāśca niyamādayaḥ || yogāśca śoṇaśaileśadarśanāddṛṣṭasaṃcarāḥ

निशम्य वाक्यं मुनिपुंगवस्य प्रसेदुषी पर्वतराजपुत्री ।। अवोचदत्यद्भुतमेतदत्र त्वयोपदिष्टं भुवि तीर्थजालम्

niśamya vākyaṃ munipuṃgavasya praseduṣī parvatarājaputrī || avocadatyadbhutametadatra tvayopadiṣṭaṃ bhuvi tīrthajālam

अहं कृतार्था तपतां वरिष्ठ त्वत्संगमात्संप्रति तीर्थजालम् ।। प्राप्ता नमस्तेऽस्तु तपोविशेष शिवोपि मेऽत्रादिशदेव कर्तुम्

ahaṃ kṛtārthā tapatāṃ variṣṭha tvatsaṃgamātsaṃprati tīrthajālam || prāptā namaste'stu tapoviśeṣa śivopi me'trādiśadeva kartum

कथं गिरीशः पुनरत्र देवः स्फुरन्महावह्निवपुर्धरोऽपि ।। प्रशांतरूपः परमेश्वरोऽयमभ्यर्चनीयो भुवि मर्त्यवर्गैः ।। ४३ ।। ।। इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे ऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धेऽरुणाचलस्थविविधतीर्थवर्णनंनाम सप्तमोऽध्यायः

kathaṃ girīśaḥ punaratra devaḥ sphuranmahāvahnivapurdharo'pi || praśāṃtarūpaḥ parameśvaro'yamabhyarcanīyo bhuvi martyavargaiḥ || 43 || || iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe 'ruṇācalamāhātmye pūrvārdhe'ruṇācalasthavividhatīrthavarṇanaṃnāma saptamo'dhyāyaḥ

पूर्वार्धम् · अध्यायः ०८

गौतम उवाच ।। ।। शृणु देवि पुरावृत्तं कैलासे मेरुधन्विना ।। आदिष्टस्तीर्थयात्रार्थमहं लिंगानि वीक्षितुम्

gautama uvāca || || śṛṇu devi purāvṛttaṃ kailāse merudhanvinā || ādiṣṭastīrthayātrārthamahaṃ liṃgāni vīkṣitum

रुद्रक्षेत्रे च केदारे तथा बदरिकाश्रमे ।। काश्यां पुण्येषु देशेषु तथा श्रीपर्वते शिवे

rudrakṣetre ca kedāre tathā badarikāśrame || kāśyāṃ puṇyeṣu deśeṣu tathā śrīparvate śive

कांचीमुख्यासु पुण्यासु पुरीष्वप्यगमं तदा ।। ऋषिभिर्विबुधैः सार्थैर्गणैर्योगिभिरुत्तमैः

kāṃcīmukhyāsu puṇyāsu purīṣvapyagamaṃ tadā || ṛṣibhirvibudhaiḥ sārthairgaṇairyogibhiruttamaiḥ

स्थापितानि च लिंगानि स्वयंभूनि च दृष्टवान् ।। तत्रतत्र महाभागे तीर्थानि शिवसन्निधौ

sthāpitāni ca liṃgāni svayaṃbhūni ca dṛṣṭavān || tatratatra mahābhāge tīrthāni śivasannidhau

सेवमानः सशिष्योऽहं पर्यटन्पृथिवीमिमाम् ।। एवं तीर्थानि सर्वाणि गाहमानो व्रतान्वितः

sevamānaḥ saśiṣyo'haṃ paryaṭanpṛthivīmimām || evaṃ tīrthāni sarvāṇi gāhamāno vratānvitaḥ

तपांसि यज्ञकर्माणि कुर्वन्भूमिं समाचरन्।। शिवस्मरणसंयुक्तः शिवलिंगानि सन्नमन्

tapāṃsi yajñakarmāṇi kurvanbhūmiṃ samācaran|| śivasmaraṇasaṃyuktaḥ śivaliṃgāni sannaman

सर्वाणि भुवि पुण्यानि देशमेतमुपाश्रयम् ।। अत्र देवं महादेवमविकेशं त्रियंबकम्

sarvāṇi bhuvi puṇyāni deśametamupāśrayam || atra devaṃ mahādevamavikeśaṃ triyaṃbakam

अरुणाद्रिरितिख्यातं पर्वतं लिंगमैक्षिषि ।। अत्र सिद्धा महात्मानो मुनयश्च दृढव्रताः

aruṇādriritikhyātaṃ parvataṃ liṃgamaikṣiṣi || atra siddhā mahātmāno munayaśca dṛḍhavratāḥ

कंदमूलफलाहारा दृष्टाः शोणाद्रि सेवकाः ।। अस्तौषमादिमं लिंगमरुणाद्रिमयं महत्

kaṃdamūlaphalāhārā dṛṣṭāḥ śoṇādri sevakāḥ || astauṣamādimaṃ liṃgamaruṇādrimayaṃ mahat

1.3.1.8.10

आद्येन ब्रह्मणा पूर्वमर्चितं दिव्यचक्षुषा ।। असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमंगलः

ādyena brahmaṇā pūrvamarcitaṃ divyacakṣuṣā || asau yastāmro aruṇa uta babhruḥ sumaṃgalaḥ

इति वेदा स्तुवंति त्वामरुणाद्रीश संततम्।। नमस्ताम्राय चारुणाय शिवाय परमात्मने

iti vedā stuvaṃti tvāmaruṇādrīśa saṃtatam|| namastāmrāya cāruṇāya śivāya paramātmane

सर्ववेदस्वरूपाय नित्यायामृतमूर्त्तये ।। कालाय करुणार्द्राय दृष्टिपेयामृताब्धये

sarvavedasvarūpāya nityāyāmṛtamūrttaye || kālāya karuṇārdrāya dṛṣṭipeyāmṛtābdhaye

भक्तवात्सल्यपूर्णाय पुण्याय पुरभेदिने ।। दर्शनं तव देवेश सर्वधर्मफलप्रदम्

bhaktavātsalyapūrṇāya puṇyāya purabhedine || darśanaṃ tava deveśa sarvadharmaphalapradam

भुवि लब्धवता भूयो नान्यत्कार्यं तपः क्वचित् ।। भवता कर्मभूरेषा वर्ततेद्य निरोधिता

bhuvi labdhavatā bhūyo nānyatkāryaṃ tapaḥ kvacit || bhavatā karmabhūreṣā vartatedya nirodhitā

प्रार्थयते स्वयं वासान्देवाश्चात्र त्वदाश्रये ।। कालसंग्रहसंजातं फलं लब्धं मयाधुना

prārthayate svayaṃ vāsāndevāścātra tvadāśraye || kālasaṃgrahasaṃjātaṃ phalaṃ labdhaṃ mayādhunā

अन्यत्कृतं तपः सर्वं त्वद्दर्शनफलं मम ।। ईदृशं तव देवेश रूपमत्यद्भुतोदयम्

anyatkṛtaṃ tapaḥ sarvaṃ tvaddarśanaphalaṃ mama || īdṛśaṃ tava deveśa rūpamatyadbhutodayam

एकमद्रिमयं लिंगं न क्वचिद्दृष्टवान्भुवि ।। सूर्येंद्वग्निसुसंयुक्त कोणत्रयमनोहरम्

ekamadrimayaṃ liṃgaṃ na kvaciddṛṣṭavānbhuvi || sūryeṃdvagnisusaṃyukta koṇatrayamanoharam

त्रिमूर्तिरूप देवेश दृश्यते ते वपुर्महत् ।। शक्तित्रयस्वरूपेण कालत्रयविधानकम्

trimūrtirūpa deveśa dṛśyate te vapurmahat || śaktitrayasvarūpeṇa kālatrayavidhānakam

त्रिवेदात्मं त्रिकोणांगं लिंगं ते दृष्टमद्भुतम् ।। त्रैलोक्यरक्षणार्थाय विततं रूपमास्थितः

trivedātmaṃ trikoṇāṃgaṃ liṃgaṃ te dṛṣṭamadbhutam || trailokyarakṣaṇārthāya vitataṃ rūpamāsthitaḥ

1.3.1.8.20

दृश्यते वसुधाभागे शोणाद्रिरिति विश्रुतः ।। अजानतां च मर्त्यानां समालोकनमात्रतः

dṛśyate vasudhābhāge śoṇādririti viśrutaḥ || ajānatāṃ ca martyānāṃ samālokanamātrataḥ

वितरत्यखिलान्भोगान्व्याजकरुणानिधिः ।। अर्चया रहितं लिंगमन्यं शून्यमुदाहृतम्

vitaratyakhilānbhogānvyājakaruṇānidhiḥ || arcayā rahitaṃ liṃgamanyaṃ śūnyamudāhṛtam

इदं तु पूजितं देवैः सदा सर्ववरप्रदम् ।। प्रसीद करुणापूर्ण शोणाचल महेश्वर

idaṃ tu pūjitaṃ devaiḥ sadā sarvavarapradam || prasīda karuṇāpūrṇa śoṇācala maheśvara

त्रायस्व भवभीतं मां प्रपन्नं भक्तवत्सल ।। द्रष्टव्यं द्रष्टमेतत्ते रूपमत्यद्भुतं महत्

trāyasva bhavabhītaṃ māṃ prapannaṃ bhaktavatsala || draṣṭavyaṃ draṣṭametatte rūpamatyadbhutaṃ mahat

कृतार्थय कृपासिंधो शरण्य शरणागतम् ।। इति संस्तूयमानो मे देवः शोणाचलेश्वरः

kṛtārthaya kṛpāsiṃdho śaraṇya śaraṇāgatam || iti saṃstūyamāno me devaḥ śoṇācaleśvaraḥ

अदर्शयत्परं रूपं दिव्यमेहीत्युवाच माम् ।। प्रीतोऽस्मि भवतः स्तोत्रैर्भक्त्या च परया भृशम्

adarśayatparaṃ rūpaṃ divyamehītyuvāca mām || prīto'smi bhavataḥ stotrairbhaktyā ca parayā bhṛśam

अत्रैव भवतो वासो नित्यमस्तु ममांतिके ।। संपूजय च मां नित्यं भुवि भोगैः सनातनैः

atraiva bhavato vāso nityamastu mamāṃtike || saṃpūjaya ca māṃ nityaṃ bhuvi bhogaiḥ sanātanaiḥ

तपसा तप सर्वेषां महत्त्वमिह दर्शय ।। पूर्वं कैलासशिखरे वसंतं त्वां तपोन्वितम्

tapasā tapa sarveṣāṃ mahattvamiha darśaya || pūrvaṃ kailāsaśikhare vasaṃtaṃ tvāṃ taponvitam

आदिशं पृथिवीभागं शोणाद्रौ पूजयेति माम् ।। सप्तर्षिपूजिता पूजा दिवि मे संप्रकाशते

ādiśaṃ pṛthivībhāgaṃ śoṇādrau pūjayeti mām || saptarṣipūjitā pūjā divi me saṃprakāśate

तथा नित्यार्चनायुक्त प्रकाशय धरातले ।। सर्वेषामेव जंतूनां हिताय त्वं तपोऽधिकः

tathā nityārcanāyukta prakāśaya dharātale || sarveṣāmeva jaṃtūnāṃ hitāya tvaṃ tapo'dhikaḥ

1.3.1.8.30

भुवि मां पूजयार्चाभिरागमोक्ताभिरादरात् ।। दिव्या मम महापूजा दृश्या हि दिवि दैवतैः

bhuvi māṃ pūjayārcābhirāgamoktābhirādarāt || divyā mama mahāpūjā dṛśyā hi divi daivataiḥ

प्रकाशनीया भवता पार्थिवी वसुधातले ।। माहात्म्यं पूर्वमेवोक्तं यथाहमरुणाचलः

prakāśanīyā bhavatā pārthivī vasudhātale || māhātmyaṃ pūrvamevoktaṃ yathāhamaruṇācalaḥ

स्थितो वसुंधराभागे मया प्रीतं तु ते भृशम् ।। ये वा संपूजयंति स्म पूर्वं मां सुकृताधिकाः

sthito vasuṃdharābhāge mayā prītaṃ tu te bhṛśam || ye vā saṃpūjayaṃti sma pūrvaṃ māṃ sukṛtādhikāḥ

तेभ्यस्त्वमधिको भूमौ प्रकाशस्व शिवार्चनम् ।। इत्यादिष्टो हि देवेशं प्रणम्य भवभक्तिमान्

tebhyastvamadhiko bhūmau prakāśasva śivārcanam || ityādiṣṭo hi deveśaṃ praṇamya bhavabhaktimān

अन्वपृच्छं दयापूर्णमरुणाद्रीशमानमन् ।। अनासाद्यमिदं रूपमग्निरूपं महेश्वरम्

anvapṛcchaṃ dayāpūrṇamaruṇādrīśamānaman || anāsādyamidaṃ rūpamagnirūpaṃ maheśvaram

कथमद्यार्चयाम्येनं मर्त्यलोकोचितार्चनैः ।। आदेशमिममन्वर्थं कथं वा कल्पयाम्यहम्

kathamadyārcayāmyenaṃ martyalokocitārcanaiḥ || ādeśamimamanvarthaṃ kathaṃ vā kalpayāmyaham

उपायमादिश श्रीमन्नभिगम्यो यथा भवान् ।। इति विज्ञापितो देवः श्रीमाञ्छोणाचलेश्वरः

upāyamādiśa śrīmannabhigamyo yathā bhavān || iti vijñāpito devaḥ śrīmāñchoṇācaleśvaraḥ

अन्वग्रहीदशेषात्मा प्रणतं मां दयानिधिः ।। अहं तु सूक्ष्मलिंगानि प्रकाशिष्ये महीतले

anvagrahīdaśeṣātmā praṇataṃ māṃ dayānidhiḥ || ahaṃ tu sūkṣmaliṃgāni prakāśiṣye mahītale

आगमोक्तक्रियाभेदैः पूजां मे प्रतिपादय ।। पंचावरणसंयुक्तं लिंगं मे सूक्ष्ममद्भुतम्

āgamoktakriyābhedaiḥ pūjāṃ me pratipādaya || paṃcāvaraṇasaṃyuktaṃ liṃgaṃ me sūkṣmamadbhutam

अरुणाद्रीश्वराभिख्यं संपूजय तपोबलैः ।। इत्यादिश्य महादेवः स्वयंभु विमलं महत्

aruṇādrīśvarābhikhyaṃ saṃpūjaya tapobalaiḥ || ityādiśya mahādevaḥ svayaṃbhu vimalaṃ mahat

1.3.1.8.40

रूपं मे दर्शयामास सूक्ष्मलिंगात्मना शिवः ।। आलोक्य विमलं लिंगं सूक्ष्मं तत्स्वयमुच्छ्रितम्

rūpaṃ me darśayāmāsa sūkṣmaliṃgātmanā śivaḥ || ālokya vimalaṃ liṃgaṃ sūkṣmaṃ tatsvayamucchritam

अशेषाऽऽवरणोपेतं कृतार्थहृदयोऽभवम् ।। पुनर्व्यज्ञापयं देवं शम्भुमाश्रितवत्सलम्

aśeṣā''varaṇopetaṃ kṛtārthahṛdayo'bhavam || punarvyajñāpayaṃ devaṃ śambhumāśritavatsalam

आगमोक्तप्रकाराणामनिरीक्ष्यत्वमागतम् ।। कथं तु तव रूपाणां नामभेदान्वियोजितान्

āgamoktaprakārāṇāmanirīkṣyatvamāgatam || kathaṃ tu tava rūpāṇāṃ nāmabhedānviyojitān

जानीयां करुणामूर्ते स्वयमीश्वर मत्प्रभो ।। पूजकास्तव के वा स्युर्मंदिरं वात्र कीदृशम्

jānīyāṃ karuṇāmūrte svayamīśvara matprabho || pūjakāstava ke vā syurmaṃdiraṃ vātra kīdṛśam

कथं स्तोत्रं कथं पूजा के वात्र परिचारकाः ।। स्थानरक्षा कथं वा स्यात्के वात्मपरिरक्षकाः

kathaṃ stotraṃ kathaṃ pūjā ke vātra paricārakāḥ || sthānarakṣā kathaṃ vā syātke vātmaparirakṣakāḥ

कथं वा मानुषी पूजा नित्या संवर्धते तव ।। आगता बहवो देवाः श्रद्धेयं मनुजैः कथम्

kathaṃ vā mānuṣī pūjā nityā saṃvardhate tava || āgatā bahavo devāḥ śraddheyaṃ manujaiḥ katham

प्रसीद परमेशान स्वयमाज्ञापयाखिलम् ।। एवं विज्ञापितो देवः शोणाद्रीशः स्वयं प्रभुः

prasīda parameśāna svayamājñāpayākhilam || evaṃ vijñāpito devaḥ śoṇādrīśaḥ svayaṃ prabhuḥ

आज्ञापयत्तदा देवो विश्वकर्माणमागतम् ।। सृज त्वं नगरं दिव्यमरुणाख्यं गुणाधिकम्

ājñāpayattadā devo viśvakarmāṇamāgatam || sṛja tvaṃ nagaraṃ divyamaruṇākhyaṃ guṇādhikam

मंदिरं मम दिव्यं च महामणिगणोज्ज्वलम् ।। तौर्यत्रिकं सपर्यांगं तन्मे सर्वं प्रकल्पय

maṃdiraṃ mama divyaṃ ca mahāmaṇigaṇojjvalam || tauryatrikaṃ saparyāṃgaṃ tanme sarvaṃ prakalpaya

आबभाषे शिवः श्रीमान्नामभेदार्चनक्रमम् ।। व्रतं च करुणामूर्त्तिररुणाद्रीश्वरः शिवः

ābabhāṣe śivaḥ śrīmānnāmabhedārcanakramam || vrataṃ ca karuṇāmūrttiraruṇādrīśvaraḥ śivaḥ

1.3.1.8.50

शृणु तन्मे च ये सृष्टा पूजार्थं परिचारकाः ।। शृणु गौतम सर्वं मे मानुषं पूजनक्रमम्

śṛṇu tanme ca ye sṛṣṭā pūjārthaṃ paricārakāḥ || śṛṇu gautama sarvaṃ me mānuṣaṃ pūjanakramam

य एष सर्वलोकानां क्षेमाय प्रथते भुवि ।। इदं तेजोमयं लिंगमतुलं दृश्यते महत्

ya eṣa sarvalokānāṃ kṣemāya prathate bhuvi || idaṃ tejomayaṃ liṃgamatulaṃ dṛśyate mahat

अरुणाद्रीश्वराभिख्यं पूज्यतां सततं त्वया ।। शक्तिर्ममोत्तरे भागे पूज्या नित्योदया मुदा

aruṇādrīśvarābhikhyaṃ pūjyatāṃ satataṃ tvayā || śaktirmamottare bhāge pūjyā nityodayā mudā

दधती स्थानमाहात्म्यमपीतकुचनामिका ।। अरुणाचलराजोयमविभागः प्रियान्वितः

dadhatī sthānamāhātmyamapītakucanāmikā || aruṇācalarājoyamavibhāgaḥ priyānvitaḥ

उत्सवार्थो महादेवः पूज्यो भोगसुतावृतः ।। बोधदो भक्तलोकस्य दत्ताभयकरः शिवः

utsavārtho mahādevaḥ pūjyo bhogasutāvṛtaḥ || bodhado bhaktalokasya dattābhayakaraḥ śivaḥ

सारंगं परशुं विभ्रत्प्रसन्नवदनः सदा ।। उमास्कन्देश्वरः शम्भुर्दिव्यरत्नविभूषणः

sāraṃgaṃ paraśuṃ vibhratprasannavadanaḥ sadā || umāskandeśvaraḥ śambhurdivyaratnavibhūṣaṇaḥ

आभया भासयँल्लोकानविकुण्ठश्रियान्वितः ।। शक्तेरुत्सवभद्रे च संपूज्या सुंदरेश्वरी

ābhayā bhāsayam̐llokānavikuṇṭhaśriyānvitaḥ || śakterutsavabhadre ca saṃpūjyā suṃdareśvarī

सर्वभूषणसंयुक्ता शृङ्गाररसवर्द्धनी ।। बालो गणपतिः पूज्यः पुरस्ताद्भूतिनन्दनः

sarvabhūṣaṇasaṃyuktā śṛṅgārarasavarddhanī || bālo gaṇapatiḥ pūjyaḥ purastādbhūtinandanaḥ

मदंतिकमलंकुर्वन्भक्ष्यैर्भोज्यैर्बहूदयैः ।। मत्पार्श्वमविमुंचंती शोणरेखांचितेक्षणा

madaṃtikamalaṃkurvanbhakṣyairbhojyairbahūdayaiḥ || matpārśvamavimuṃcaṃtī śoṇarekhāṃcitekṣaṇā

उत्सवार्था परा शक्तिरंतिकस्थैव पूज्यताम् ।। मुखरांघ्रिपतिः श्रीमान्नृत्यंस्तांडवपण्डितः

utsavārthā parā śaktiraṃtikasthaiva pūjyatām || mukharāṃghripatiḥ śrīmānnṛtyaṃstāṃḍavapaṇḍitaḥ

1.3.1.8.60

उत्सवार्थं समभ्यर्च्यश्चक्षुरग्रेऽमृतेश्वरः ।। शक्तिश्चान्या महाभागा संपूज्या भूविनायका

utsavārthaṃ samabhyarcyaścakṣuragre'mṛteśvaraḥ || śaktiścānyā mahābhāgā saṃpūjyā bhūvināyakā

द्वारे नन्दी महाकालः पुरस्तात्सूर्यसंनिभः ।। भक्तानां मम सर्वेषां पूजनं चापि कल्प्यताम्

dvāre nandī mahākālaḥ purastātsūryasaṃnibhaḥ || bhaktānāṃ mama sarveṣāṃ pūjanaṃ cāpi kalpyatām

दक्षिणे मातरः पूज्या विघ्नशास्तृसमन्विताः ।। संपूज्यो नैर्ऋते कोणे विघ्ननाशो विनायकाः

dakṣiṇe mātaraḥ pūjyā vighnaśāstṛsamanvitāḥ || saṃpūjyo nairṛte koṇe vighnanāśo vināyakāḥ

स्कन्दः शक्तिधरश्चैवैशानकोणे समर्च्यताम् ।। लिंगानि च मनोज्ञानि पूजनीयान्यनन्तरम्

skandaḥ śaktidharaścaivaiśānakoṇe samarcyatām || liṃgāni ca manojñāni pūjanīyānyanantaram

मंदिरं मम संपूज्य दक्षिणामूर्ति दक्षिणम् ।। पश्चिमे विष्णुरूपांकमग्निरूपान्वितं तथा

maṃdiraṃ mama saṃpūjya dakṣiṇāmūrti dakṣiṇam || paścime viṣṇurūpāṃkamagnirūpānvitaṃ tathā

उत्तरे ब्रह्मरूपांकं पूर्वे सारंगभूयुतम् ।। सर्वदेवगुणोपेतं सर्वशक्तिसमन्वितम्

uttare brahmarūpāṃkaṃ pūrve sāraṃgabhūyutam || sarvadevaguṇopetaṃ sarvaśaktisamanvitam

अपीतकुचनाथायाः सर्वशक्तिसमन्वितम् ।। मंदिरं गुरु संपूज्य दिक्पालकवधूवृतम्

apītakucanāthāyāḥ sarvaśaktisamanvitam || maṃdiraṃ guru saṃpūjya dikpālakavadhūvṛtam

मंदिरस्यावनार्थाय देवीर्वैभवनायकाः

maṃdirasyāvanārthāya devīrvaibhavanāyakāḥ

क्षेत्रपालं तु संपूज्य सर्वावरणसंयुतम् ।। पुत्रस्य त्राणमायाता पूज्यारुणगिरीश्वरी

kṣetrapālaṃ tu saṃpūjya sarvāvaraṇasaṃyutam || putrasya trāṇamāyātā pūjyāruṇagirīśvarī

काली बहुविधाश्चान्या देवता विधिपालकाः ।। उत्सवा विविधाः कल्प्याः प्रतिमासमहोदयाः

kālī bahuvidhāścānyā devatā vidhipālakāḥ || utsavā vividhāḥ kalpyāḥ pratimāsamahodayāḥ

1.3.1.8.70

सृजस्व कन्यका दिव्याः शिवदेवार्हणे रताः ।। नृत्तगीतकलाभिज्ञा रूपसौभाग्यसंयुताः

sṛjasva kanyakā divyāḥ śivadevārhaṇe ratāḥ || nṛttagītakalābhijñā rūpasaubhāgyasaṃyutāḥ

चारुविभ्रमसंयुक्ताः कामदा नित्यपावनाः ।। शिष्यानादिश वेदज्ञान्सदाचारसमुज्ज्वलान्

cāruvibhramasaṃyuktāḥ kāmadā nityapāvanāḥ || śiṣyānādiśa vedajñānsadācārasamujjvalān

दिव्योपचारसंसिद्ध्यै सुभगाञ्छुद्धचेतसः ।। दीक्षितान्विमलाञ्छुद्धाञ्छैवागमविशारदान्

divyopacārasaṃsiddhyai subhagāñchuddhacetasaḥ || dīkṣitānvimalāñchuddhāñchaivāgamaviśāradān

शैवाचारप्रसिद्ध्यर्थमादिशाभ्यर्चने मम ।। मार्द्दलाञ्छांखिकान्वैणांस्तालिकान्वेणुवादकान्

śaivācāraprasiddhyarthamādiśābhyarcane mama || mārddalāñchāṃkhikānvaiṇāṃstālikānveṇuvādakān

शौल्बिकान्सृज सद्विद्यांश्चतुर्विद्याविशारदान् ।। क्षत्रियान्विविधान्वैश्याञ्छूद्रांश्च शिवसंमतान्

śaulbikānsṛja sadvidyāṃścaturvidyāviśāradān || kṣatriyānvividhānvaiśyāñchūdrāṃśca śivasaṃmatān

चत्वारश्च मठाः कल्प्याश्चतुर्दिक्तीर्थवासिनाम् ।। मुनीनां शिवभक्तानां निराशानां निवासतः

catvāraśca maṭhāḥ kalpyāścaturdiktīrthavāsinām || munīnāṃ śivabhaktānāṃ nirāśānāṃ nivāsataḥ

तेषु स्थिता मुनींद्रा मे रक्षंतु शिवपूजनम् ।। भिक्षमाणाः पुनः शैवा भक्ताः पाशुपता अपि

teṣu sthitā munīṃdrā me rakṣaṃtu śivapūjanam || bhikṣamāṇāḥ punaḥ śaivā bhaktāḥ pāśupatā api

पालयंतु सदान्ये च युक्ताः कापालिका अपि ।। सर्वेषां जायमानानां जातानां संभविष्यताम्

pālayaṃtu sadānye ca yuktāḥ kāpālikā api || sarveṣāṃ jāyamānānāṃ jātānāṃ saṃbhaviṣyatām

अव्याहताज्ञमारक्ष्यमिदं स्थानं महीभृताम् ।। बकुलश्च महानत्र दृश्यते दिव्यभूरुहः

avyāhatājñamārakṣyamidaṃ sthānaṃ mahībhṛtām || bakulaśca mahānatra dṛśyate divyabhūruhaḥ

अत्र भक्ता वितन्वन्तु शिवकार्यविनिश्चयम् ।। अत्र मे दीयते द्रव्यमप्रेक्षितपराप्तये

atra bhaktā vitanvantu śivakāryaviniścayam || atra me dīyate dravyamaprekṣitaparāptaye

1.3.1.8.80

यत्तदक्षय्यफलदमारक्ष्यं शिवसेवकैः ।। भक्तैर्विज्ञापितं चार्थं श्रोष्यामि पुरतः स्थितैः

yattadakṣayyaphaladamārakṣyaṃ śivasevakaiḥ || bhaktairvijñāpitaṃ cārthaṃ śroṣyāmi purataḥ sthitaiḥ

सर्वं संपादयिष्यामि तेषां चित्तानुकूलकम् ।। अपराधसहस्राणि क्षंस्ये मां स्वर्चतामहम्

sarvaṃ saṃpādayiṣyāmi teṣāṃ cittānukūlakam || aparādhasahasrāṇi kṣaṃsye māṃ svarcatāmaham

आगमोक्ता च पूजेयं मानुषी निर्मिता यतः ।। ग्रहीष्ये तामहं सर्वामर्चां सर्वागमोदिताम्

āgamoktā ca pūjeyaṃ mānuṣī nirmitā yataḥ || grahīṣye tāmahaṃ sarvāmarcāṃ sarvāgamoditām

संकल्पितं भवेत्कर्म प्रीतिकृन्मम सेवकैः ।। आगमार्थानशेषांस्त्वमालोक्य समयोचितान्

saṃkalpitaṃ bhavetkarma prītikṛnmama sevakaiḥ || āgamārthānaśeṣāṃstvamālokya samayocitān

विधायाभ्यर्चनाभेदाँल्लोकरक्षाकृते मुने ।। कर्तव्या महती पूजा पौर्णमास्यां तु सादरम्

vidhāyābhyarcanābhedām̐llokarakṣākṛte mune || kartavyā mahatī pūjā paurṇamāsyāṃ tu sādaram

सत्राणि विविधान्यत्र कर्तव्यानि सहस्रशः ।। विविधानि च दानानि शक्त्या चैवास्य सन्निधौ

satrāṇi vividhānyatra kartavyāni sahasraśaḥ || vividhāni ca dānāni śaktyā caivāsya sannidhau

अव्युच्छिन्नप्रदीपस्य दातारो मम सन्निधौ ।। तेजोमयमिदं रूपं मम यांति न संशयः

avyucchinnapradīpasya dātāro mama sannidhau || tejomayamidaṃ rūpaṃ mama yāṃti na saṃśayaḥ

जलजं तरुजं पुष्पं कक्षजं च लतोद्भवम् ।। ददते ये च भक्त्या मे ते भविष्यंति भूभृतः

jalajaṃ tarujaṃ puṣpaṃ kakṣajaṃ ca latodbhavam || dadate ye ca bhaktyā me te bhaviṣyaṃti bhūbhṛtaḥ

तेषां पुरोगतः साक्षादहं जेष्यामि विद्विषः ।। यस्य यस्य तु देशस्य यो यो राजा तपोधिकः

teṣāṃ purogataḥ sākṣādahaṃ jeṣyāmi vidviṣaḥ || yasya yasya tu deśasya yo yo rājā tapodhikaḥ

तत्तत्समर्द्धितं रम्यं संभवं ददतेऽत्र मे ।। मत्संनिधिमुपागत्य दुरात्मानोऽपि भूमिपाः

tattatsamarddhitaṃ ramyaṃ saṃbhavaṃ dadate'tra me || matsaṃnidhimupāgatya durātmāno'pi bhūmipāḥ

1.3.1.8.90

शिवभक्ता भृशं पूर्णा भविष्यंति न संशयः

śivabhaktā bhṛśaṃ pūrṇā bhaviṣyaṃti na saṃśayaḥ

इति शंभुमुखोत्थितं वचः समुपश्रुत्य विधूतकल्मषः ।। अहमानतवान्व्यजिज्ञपं कुतुकाच्छोणगिरीश्वरं शिवम्

iti śaṃbhumukhotthitaṃ vacaḥ samupaśrutya vidhūtakalmaṣaḥ || ahamānatavānvyajijñapaṃ kutukācchoṇagirīśvaraṃ śivam

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धेऽरुणेश्वराराधनामाहात्म्यवर्णनंनामाष्टमोऽध्यायः

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmye pūrvārdhe'ruṇeśvarārādhanāmāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

पूर्वार्धम् · अध्यायः ०९

गौतम उवाच ।। ।। भगवन्नरुणाद्रीश नामधेयानि ते भृशम् ।। विशेषाच्छ्रोतुमिच्छामि स्थानेऽस्मिन्सुरपूजिते

gautama uvāca || || bhagavannaruṇādrīśa nāmadheyāni te bhṛśam || viśeṣācchrotumicchāmi sthāne'sminsurapūjite

महेश्वर उवाच ।। ।। नामानि शृणु मे ब्रह्मन्मुख्यानि द्विजसत्तम ।। दुर्लभान्यल्पपुण्यानां कामदानि सदा भुवि

maheśvara uvāca || || nāmāni śṛṇu me brahmanmukhyāni dvijasattama || durlabhānyalpapuṇyānāṃ kāmadāni sadā bhuvi

शोणाद्रीशोऽरुणाद्रीशो देवाधीशो जनप्रियः ।। प्रपन्नरक्षको धीरः शिवसेवकवर्धकः

śoṇādrīśo'ruṇādrīśo devādhīśo janapriyaḥ || prapannarakṣako dhīraḥ śivasevakavardhakaḥ

अक्षिपेयामृतेशानः स्त्रीपुंभावप्रदायकः ।। भक्तविज्ञप्तिसंधाता दीनबंदिविमोचकः

akṣipeyāmṛteśānaḥ strīpuṃbhāvapradāyakaḥ || bhaktavijñaptisaṃdhātā dīnabaṃdivimocakaḥ

मुखरांघ्रिपतिः श्रीमान्मृडो मृगमदेश्वरः ।। भक्तप्रेक्षणकृत्साक्षी भक्तदोषनिवर्त्तकः

mukharāṃghripatiḥ śrīmānmṛḍo mṛgamadeśvaraḥ || bhaktaprekṣaṇakṛtsākṣī bhaktadoṣanivarttakaḥ

ज्ञानसंबंधनाथश्च श्रीहलाहलसुंदकः ।। आहवैश्वर्यदाता च स्मर्तृसर्वाघनाशनः

jñānasaṃbaṃdhanāthaśca śrīhalāhalasuṃdakaḥ || āhavaiśvaryadātā ca smartṛsarvāghanāśanaḥ

व्यत्यस्तनृत्यद्धृजधृक्सकांतिर्नटनेश्वरः ।। सामप्रियः कलिध्वंसी वेदमूर्तिर्निरंजनः

vyatyastanṛtyaddhṛjadhṛksakāṃtirnaṭaneśvaraḥ || sāmapriyaḥ kalidhvaṃsī vedamūrtirniraṃjanaḥ

जगन्नाथो महादेवस्त्रिनेत्रस्त्रिपुरांतकः ।। भक्तापराधसोढा च योगीशो भोगनायकः

jagannātho mahādevastrinetrastripurāṃtakaḥ || bhaktāparādhasoḍhā ca yogīśo bhoganāyakaḥ

बालमूर्त्तिः क्षमारूपी धर्मरक्षो वृषध्वजः ।। हरो गिरीश्वरो भर्गश्चंद्ररेखावतंसकः

bālamūrttiḥ kṣamārūpī dharmarakṣo vṛṣadhvajaḥ || haro girīśvaro bhargaścaṃdrarekhāvataṃsakaḥ

1.3.1.9.10

स्मरांतकोंऽधकरिपुः सिद्धराजो दिगंबरः ।। आगमप्रिय ईशानो भस्मरुद्राक्षलांछनः

smarāṃtakoṃ'dhakaripuḥ siddharājo digaṃbaraḥ || āgamapriya īśāno bhasmarudrākṣalāṃchanaḥ

श्रीपतिः शंकरः स्रष्टा सर्वविद्येश्वरोऽनघः ।। गंगाधरः क्रतुध्वंसो विमलो नागभूषणः

śrīpatiḥ śaṃkaraḥ sraṣṭā sarvavidyeśvaro'naghaḥ || gaṃgādharaḥ kratudhvaṃso vimalo nāgabhūṣaṇaḥ

अरुणो बहुरूपश्च विरूपाक्षोऽक्षराकृतिः ।। अनादिरंतरहितः शिवकामः स्वयंप्रभुः

aruṇo bahurūpaśca virūpākṣo'kṣarākṛtiḥ || anādiraṃtarahitaḥ śivakāmaḥ svayaṃprabhuḥ

सच्चिदानंदरूपश्च सर्वात्मा जीवधारकः ।। स्त्रीसंगवामसुभगो विधिर्विहितसुंदरः

saccidānaṃdarūpaśca sarvātmā jīvadhārakaḥ || strīsaṃgavāmasubhago vidhirvihitasuṃdaraḥ

ज्ञानप्रदो मुक्तिदश्च भक्तवांछितदायकः ।। आश्चर्यवैभवः कामी निरवद्यो निधिप्रदः

jñānaprado muktidaśca bhaktavāṃchitadāyakaḥ || āścaryavaibhavaḥ kāmī niravadyo nidhipradaḥ

शूली पशुपतिः शंभुः स्वयंभुर्गिरिशो मृडः ।। एतानि मम मुख्यानि नामान्यत्र महामुने

śūlī paśupatiḥ śaṃbhuḥ svayaṃbhurgiriśo mṛḍaḥ || etāni mama mukhyāni nāmānyatra mahāmune

अन्यानि दिव्यनामानि पुराणोक्तानि संस्मर ।। प्रदक्षिणेन मां नित्यं विशेषात्त्वं समर्चय

anyāni divyanāmāni purāṇoktāni saṃsmara || pradakṣiṇena māṃ nityaṃ viśeṣāttvaṃ samarcaya

प्रदक्षिणप्रियो यस्मादहं शोणाचलाकृतिः ।। इत्याज्ञप्तो महादेवमर्चयन्नरुणाचलम् ।। अविमुंचन्निहावासं कृतवानहमद्रिजे

pradakṣiṇapriyo yasmādahaṃ śoṇācalākṛtiḥ || ityājñapto mahādevamarcayannaruṇācalam || avimuṃcannihāvāsaṃ kṛtavānahamadrije

गौर्युवाच ।। ।। भगवन्सर्वधर्मज्ञ गौतमार्य्य मुनीश्वर ।। प्रदक्षिणस्य माहात्म्यं ब्रूहि मे शोणभूभृतः

gauryuvāca || || bhagavansarvadharmajña gautamāryya munīśvara || pradakṣiṇasya māhātmyaṃ brūhi me śoṇabhūbhṛtaḥ

कस्मिन्काले कथं कार्यं कैर्वा पूर्वं प्रदक्षिणम् ।। कृतं शोणाद्रिनाथस्य प्राप्तमिष्टं परं पदम्

kasminkāle kathaṃ kāryaṃ kairvā pūrvaṃ pradakṣiṇam || kṛtaṃ śoṇādrināthasya prāptamiṣṭaṃ paraṃ padam

1.3.1.9.20

ब्रह्मोवाच ।। ।। इति पृष्टो मुनिः प्राह गौतमः शैलकन्यकाम् ।। श्रूयतां देवि माहात्म्यमादिशन्मे महेश्वरः

brahmovāca || || iti pṛṣṭo muniḥ prāha gautamaḥ śailakanyakām || śrūyatāṃ devi māhātmyamādiśanme maheśvaraḥ

महादेव उवाच ।। ।। अहं हि शोणशैलात्मा प्रकाशो वसुधातले

mahādeva uvāca || || ahaṃ hi śoṇaśailātmā prakāśo vasudhātale

परितो मां सुराः सर्वे वर्तंते मुनिभिः सह

parito māṃ surāḥ sarve vartaṃte munibhiḥ saha

यानि कानि च पापानि जन्मांतरकृतानि च ।। तानि तानि विनश्यंति प्रदक्षिणपदे पदे

yāni kāni ca pāpāni janmāṃtarakṛtāni ca || tāni tāni vinaśyaṃti pradakṣiṇapade pade

अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयायुतानि च ।। सिद्ध्यंति सर्वतीर्थानि प्रदक्षिणपदे पदे

aśvamedhasahasrāṇi vājapeyāyutāni ca || siddhyaṃti sarvatīrthāni pradakṣiṇapade pade

अपि प्रहीणस्य समस्तलक्षणैः क्रियाविहीनस्य निकृष्टजन्मनः ।। प्रदक्षिणीकृत्य शशांकशेखरं प्रयास्यतः कस्य न सिद्धिरग्रतः

api prahīṇasya samastalakṣaṇaiḥ kriyāvihīnasya nikṛṣṭajanmanaḥ || pradakṣiṇīkṛtya śaśāṃkaśekharaṃ prayāsyataḥ kasya na siddhiragrataḥ

समस्त तीर्थाभिगमेषु पुण्यं समस्तयज्ञागमधर्मजातम् ।। अवाप्यते शोणमहीधरस्य प्रदक्षिणाप्रक्रमणेन सत्यम्

samasta tīrthābhigameṣu puṇyaṃ samastayajñāgamadharmajātam || avāpyate śoṇamahīdharasya pradakṣiṇāprakramaṇena satyam

पदेनैकेन भूलोकं द्वितीयेनांतरिक्षकम् ।। तृतीयेन दिवं मर्त्यो जयत्यस्य प्रदक्षिणे

padenaikena bhūlokaṃ dvitīyenāṃtarikṣakam || tṛtīyena divaṃ martyo jayatyasya pradakṣiṇe

एकेन मानसं पापं द्वितीयेन तु वाचिकम् ।। कायिकं तु तृतीयेन पदेन क्षीयते नृणाम्

ekena mānasaṃ pāpaṃ dvitīyena tu vācikam || kāyikaṃ tu tṛtīyena padena kṣīyate nṛṇām

पातकानि च सर्वाणि पदेनैकेन मार्जयेत् ।। द्वितीयेन तपः सर्वं प्राप्नोत्यस्य प्रदक्षिणात्

pātakāni ca sarvāṇi padenaikena mārjayet || dvitīyena tapaḥ sarvaṃ prāpnotyasya pradakṣiṇāt

1.3.1.9.30

पर्णशाला महर्षीणां सिद्धानां च सहस्रशः ।। सुराणां च तथाऽऽवासा विद्यंतेत्र सहस्रशः

parṇaśālā maharṣīṇāṃ siddhānāṃ ca sahasraśaḥ || surāṇāṃ ca tathā''vāsā vidyaṃtetra sahasraśaḥ

अत्र सिद्धः पुनर्नित्यं वसाम्यग्रे सुरार्चितः।। ममांतरे गुहा दिव्या ध्यातव्या भोगसंयुता

atra siddhaḥ punarnityaṃ vasāmyagre surārcitaḥ|| mamāṃtare guhā divyā dhyātavyā bhogasaṃyutā

अग्निस्तंभमयं रूपमरुणादिरिति श्रुतम् ।। ध्यायँल्लिंगं मम बृहत्मन्दं कुर्यात्प्रदक्षिणम्

agnistaṃbhamayaṃ rūpamaruṇādiriti śrutam || dhyāyam̐lliṃgaṃ mama bṛhatmandaṃ kuryātpradakṣiṇam

अष्टमूर्तिमयं लिंगमिदं यैस्तैजसं भृशम् ।। ध्यात्वा प्रदक्षिणं कुर्वन्पातकानि विनिर्दहेत्

aṣṭamūrtimayaṃ liṃgamidaṃ yaistaijasaṃ bhṛśam || dhyātvā pradakṣiṇaṃ kurvanpātakāni vinirdahet

न पुनः संभवस्तस्य यः करोति प्रदक्षिणाम् ।। शोणाचलाकृतेर्नित्यं नित्यत्वं ध्रुवमश्नुते

na punaḥ saṃbhavastasya yaḥ karoti pradakṣiṇām || śoṇācalākṛternityaṃ nityatvaṃ dhruvamaśnute

अस्य पादरजःस्पर्शात्पूयते सकला मही ।। पदमेकं तु धत्ते यः शोणाद्रीशप्रदक्षिणे

asya pādarajaḥsparśātpūyate sakalā mahī || padamekaṃ tu dhatte yaḥ śoṇādrīśapradakṣiṇe

नमस्कुर्वन्प्रतिदिशं ध्यायन्स्तौति कृतांजलिः ।। असंसृष्टकरः कैश्चिन्मंदं कुर्यात्प्रदक्षिणम्

namaskurvanpratidiśaṃ dhyāyanstauti kṛtāṃjaliḥ || asaṃsṛṣṭakaraḥ kaiścinmaṃdaṃ kuryātpradakṣiṇam

आसन्नप्रसवा नारी यथा गच्छेदनाकुलम् ।। तथा प्रदक्षिणं कुर्यादशृण्वंश्च पदध्वनिम्

āsannaprasavā nārī yathā gacchedanākulam || tathā pradakṣiṇaṃ kuryādaśṛṇvaṃśca padadhvanim

स्नातो विशुद्धवेषः सन्भस्मरुद्राक्षभूषितः ।। शिवस्मरणसंसृष्टो मंदं दद्यात्पदं बुधः

snāto viśuddhaveṣaḥ sanbhasmarudrākṣabhūṣitaḥ || śivasmaraṇasaṃsṛṣṭo maṃdaṃ dadyātpadaṃ budhaḥ

मनूनां चरतामग्रे देवानां च सहस्रशः ।। अदृश्यानां च सिद्धानां नान्येषां वायुरूपिणाम्

manūnāṃ caratāmagre devānāṃ ca sahasraśaḥ || adṛśyānāṃ ca siddhānāṃ nānyeṣāṃ vāyurūpiṇām

1.3.1.9.40

संघट्टमतिसंमर्दं मार्गरोधं विचिंतयन् ।। अनुकूलेन भक्तः सञ्छनैर्दद्यात्पदं बुधः

saṃghaṭṭamatisaṃmardaṃ mārgarodhaṃ viciṃtayan || anukūlena bhaktaḥ sañchanairdadyātpadaṃ budhaḥ

अथवा शिवनामानि संकीर्त्य वरगीतिभिः।। शिवनृत्यं च रचयन्भक्तैः सार्द्धं परिक्रमेत्

athavā śivanāmāni saṃkīrtya varagītibhiḥ|| śivanṛtyaṃ ca racayanbhaktaiḥ sārddhaṃ parikramet

माहात्म्यं मम वा शृण्वन्ननन्यमतिरादरात् ।। शनैः प्रदक्षिणं कुर्यादानन्दरसनिर्भरः

māhātmyaṃ mama vā śṛṇvannananyamatirādarāt || śanaiḥ pradakṣiṇaṃ kuryādānandarasanirbharaḥ

दानैश्च विविधैः पुण्यैरुपकारैस्तथार्थिनाम् ।। यथामति दयापूर्ण आस्तिकः परितो व्रजेत्

dānaiśca vividhaiḥ puṇyairupakāraistathārthinām || yathāmati dayāpūrṇa āstikaḥ parito vrajet

कृते त्वग्निमयं लिंगं त्रेतायां मणिपर्वतम् ।। द्वापरे चिंतयेद्धैमं कलौ मरकताचलम्

kṛte tvagnimayaṃ liṃgaṃ tretāyāṃ maṇiparvatam || dvāpare ciṃtayeddhaimaṃ kalau marakatācalam

अथवा स्फाटिकं रूपमरुणं तु स्वयंप्रभम् ।। ध्यायन्विमुक्तः सकलैः पापैः शिवपुरं व्रजेत्

athavā sphāṭikaṃ rūpamaruṇaṃ tu svayaṃprabham || dhyāyanvimuktaḥ sakalaiḥ pāpaiḥ śivapuraṃ vrajet

अवाङ्मनसगम्यत्वादप्रमेयतया स्वयम् ।। अग्नित्वाच्च परं लिंगमनासाद्याचलाभिधम्

avāṅmanasagamyatvādaprameyatayā svayam || agnitvācca paraṃ liṃgamanāsādyācalābhidham

ध्यात्वा प्रदक्षिणं कर्तुरभिगम्योऽहमंजसा ।। तस्य पादरजो नृणामजरामरकारणाम्

dhyātvā pradakṣiṇaṃ karturabhigamyo'hamaṃjasā || tasya pādarajo nṛṇāmajarāmarakāraṇām

रूपमेकं तु धत्ते यः शोणाद्रीशप्रदक्षिणे ।। वाहनानि सुरौघाणां प्रार्थयंते परस्परम्

rūpamekaṃ tu dhatte yaḥ śoṇādrīśapradakṣiṇe || vāhanāni suraughāṇāṃ prārthayaṃte parasparam

कुर्वतां चरणं वोढुमरुणाद्रिप्रदक्षिणाम् ।। छायाप्रदानं कुर्वंति कल्पकाद्याः सुरद्रुमाः

kurvatāṃ caraṇaṃ voḍhumaruṇādripradakṣiṇām || chāyāpradānaṃ kurvaṃti kalpakādyāḥ suradrumāḥ

1.3.1.9.50

कुर्वतां भुवि मर्त्त्यानामरुणाद्रिप्रदक्षिणाम् ।। देवगन्धर्वकाद्यानां सहस्रेण समावृताः

kurvatāṃ bhuvi marttyānāmaruṇādripradakṣiṇām || devagandharvakādyānāṃ sahasreṇa samāvṛtāḥ

सेवंते ते गणाकीर्णा विमानशतकोटयः ।। मम प्रदक्षिणं भूमौ कुर्वतां पादपांसुभिः

sevaṃte te gaṇākīrṇā vimānaśatakoṭayaḥ || mama pradakṣiṇaṃ bhūmau kurvatāṃ pādapāṃsubhiḥ

पाविता महती वीथी दृष्टा शिवपदप्रदा ।। अंगप्रदक्षिणं कुर्वन्क्षणात्स्वर्ग्यतनुर्भवेत्

pāvitā mahatī vīthī dṛṣṭā śivapadapradā || aṃgapradakṣiṇaṃ kurvankṣaṇātsvargyatanurbhavet

प्राप्तो वज्रशरीरत्वं न धृष्येत महीतले ।। व्योमयानोत्सुका देवाः सिद्धाश्च परमर्षयः

prāpto vajraśarīratvaṃ na dhṛṣyeta mahītale || vyomayānotsukā devāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ

अदृश्याः संचरंत्यत्र पश्यंते मम संनिधिम् ।। विनयं मम भक्तिं च प्रदक्षिणपरिक्रमे

adṛśyāḥ saṃcaraṃtyatra paśyaṃte mama saṃnidhim || vinayaṃ mama bhaktiṃ ca pradakṣiṇaparikrame

दृष्ट्वा हर्षसमायुक्ता मर्त्त्येभ्यो ददते वरम् ।। अत्र देवास्त्रयस्त्रिंशत्पुरा कृत्वा प्रदक्षिणाम्

dṛṣṭvā harṣasamāyuktā marttyebhyo dadate varam || atra devāstrayastriṃśatpurā kṛtvā pradakṣiṇām

प्रत्यहं मार्गमासीनाः प्रत्येकं कोटितां गताः ।। आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे पुरा कृत्वा प्रदक्षिणाम्

pratyahaṃ mārgamāsīnāḥ pratyekaṃ koṭitāṃ gatāḥ || ādityādyā grahāḥ sarve purā kṛtvā pradakṣiṇām

संपूर्णजगतीभागे सर्वे ग्रहपतां गताः ।। यः करोति नरो भूमौ सूर्यवारे प्रदक्षिणाम्

saṃpūrṇajagatībhāge sarve grahapatāṃ gatāḥ || yaḥ karoti naro bhūmau sūryavāre pradakṣiṇām

स सूर्यमडलं भित्त्वा मुक्तः शिवपुरं व्रजेत् ।। सोमवारे नरः कुर्वन्नरुणाद्रिप्रदक्षिणाम्

sa sūryamaḍalaṃ bhittvā muktaḥ śivapuraṃ vrajet || somavāre naraḥ kurvannaruṇādripradakṣiṇām

अजरामरतां प्राप्तो नासौम्यो भवति क्षितौ ।। भौमवारे नरः कुर्वन्नरुणाद्रिप्रदक्षिणाम्

ajarāmaratāṃ prāpto nāsaumyo bhavati kṣitau || bhaumavāre naraḥ kurvannaruṇādripradakṣiṇām

1.3.1.9.60

आनृण्यमखिलं प्राप्य सार्वभौमो भवेद्ध्रुवम् ।। बुधवारे नरः कुर्वञ्छोणाद्रीशप्रदक्षिणाम्

ānṛṇyamakhilaṃ prāpya sārvabhaumo bhaveddhruvam || budhavāre naraḥ kurvañchoṇādrīśapradakṣiṇām

सर्वज्ञतामनुप्राप्तः स वाचां पतितामियात् ।। गुरुवारे नरः कुर्वन्सर्वदेवनमस्कृतः

sarvajñatāmanuprāptaḥ sa vācāṃ patitāmiyāt || guruvāre naraḥ kurvansarvadevanamaskṛtaḥ

प्रदक्षिणेन शोणाद्रेः स तु लोकगुरुर्भवेत् ।। भृगुवारे नरः कुर्वन्नरुणाद्रिप्रदक्षिणाम्

pradakṣiṇena śoṇādreḥ sa tu lokagururbhavet || bhṛguvāre naraḥ kurvannaruṇādripradakṣiṇām

संप्राप्य महतीं लक्ष्मीं लभते वैष्णवं पदम् ।। मन्दवारे नरः कृत्वा शोणाद्रीशप्रदक्षिणाम्

saṃprāpya mahatīṃ lakṣmīṃ labhate vaiṣṇavaṃ padam || mandavāre naraḥ kṛtvā śoṇādrīśapradakṣiṇām

विमुक्तो ग्रहपीडाभिः स विश्वविजयी भवेत् ।। नक्षत्राणि च सर्वाणि पुरा तद्दैवतैः सह

vimukto grahapīḍābhiḥ sa viśvavijayī bhavet || nakṣatrāṇi ca sarvāṇi purā taddaivataiḥ saha

मम प्रदक्षिणां कर्तुः पुण्यानि सहसा व्रजेत् ।। तिथयः करणानीह योगाश्च मम संमताः

mama pradakṣiṇāṃ kartuḥ puṇyāni sahasā vrajet || tithayaḥ karaṇānīha yogāśca mama saṃmatāḥ

अभीष्टफलदा जाताः कुर्वतां मत्प्रदक्षिणाम् ।। मुहूर्ता विविधा होराः सौम्याश्च सततोदयाः

abhīṣṭaphaladā jātāḥ kurvatāṃ matpradakṣiṇām || muhūrtā vividhā horāḥ saumyāśca satatodayāḥ

मत्प्रदक्षिणकर्तॄणां जायंते सततं शुभाः।। प्रच्छिनत्ति प्रकारोऽघं दकारो वांछितप्रदः

matpradakṣiṇakartṝṇāṃ jāyaṃte satataṃ śubhāḥ|| pracchinatti prakāro'ghaṃ dakāro vāṃchitapradaḥ

क्षिकारात्क्षीयते कर्म णकारो मुक्तिदायकः।। दुर्बलाः कार्श्यसंयुक्ता आधिव्याधिविजृंभिताः

kṣikārātkṣīyate karma ṇakāro muktidāyakaḥ|| durbalāḥ kārśyasaṃyuktā ādhivyādhivijṛṃbhitāḥ

मम प्रदक्षिणं कृत्वा मुच्यंते सर्वदुष्कृतैः ।। मम प्रदक्षिणं कर्तुर्भक्त्या पादेन संततम्

mama pradakṣiṇaṃ kṛtvā mucyaṃte sarvaduṣkṛtaiḥ || mama pradakṣiṇaṃ karturbhaktyā pādena saṃtatam

1.3.1.9.70

क्षणेन साध्वां पश्यामि त्रैलोक्यस्य प्रदक्षिणाम् ।। लोकेशाश्च दिगीशाश्च ये चान्ये कारणेश्वराः

kṣaṇena sādhvāṃ paśyāmi trailokyasya pradakṣiṇām || lokeśāśca digīśāśca ye cānye kāraṇeśvarāḥ

मम प्रदक्षिणां कृत्वा स्थिरा राज्ये पुराऽभवन् ।। अहं च गणसंयुक्तः सर्वदेवर्षिसंयुतः

mama pradakṣiṇāṃ kṛtvā sthirā rājye purā'bhavan || ahaṃ ca gaṇasaṃyuktaḥ sarvadevarṣisaṃyutaḥ

उत्तरायणसंयोगे करोमि स्वप्रदक्षिणाम् ।। मद्रूपं तैजसं लिंगमरुणाद्रिरिति श्रुतम्

uttarāyaṇasaṃyoge karomi svapradakṣiṇām || madrūpaṃ taijasaṃ liṃgamaruṇādririti śrutam

त्रैलोक्यस्य हितार्थाय करिष्यामि प्रदक्षिणाम् ।। आगता च परांते च गौरी तप इहाद्भुतम्

trailokyasya hitārthāya kariṣyāmi pradakṣiṇām || āgatā ca parāṃte ca gaurī tapa ihādbhutam

कर्तुं प्रदक्षिणं कृत्वा मामेष्यत्यनघा पुनः ।। कार्तिके मासि नक्षत्रे कृत्तिकाख्ये महातपाः

kartuṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā māmeṣyatyanaghā punaḥ || kārtike māsi nakṣatre kṛttikākhye mahātapāḥ

मम प्रदक्षिणां गौरी प्रदोषे रचयिष्यति ।। नराणामल्पपुण्यानां दुर्लभं तत्प्रदक्षिणम्

mama pradakṣiṇāṃ gaurī pradoṣe racayiṣyati || narāṇāmalpapuṇyānāṃ durlabhaṃ tatpradakṣiṇam

ज्योतिर्लिगस्य दृष्टस्य देवी प्रार्थनया तथा ।। मया समेता देवी सा प्राप्ताऽपीतकुचाभिधा

jyotirligasya dṛṣṭasya devī prārthanayā tathā || mayā sametā devī sā prāptā'pītakucābhidhā

आश्वास्यति सुरान्सर्वानुत्तरायणसंगमे ।। देवगन्धर्वयक्षाणां सिद्धानामपि रक्षसाम्

āśvāsyati surānsarvānuttarāyaṇasaṃgame || devagandharvayakṣāṇāṃ siddhānāmapi rakṣasām

सर्वेषां देवयोनीनां भविता तत्र संगमः ।। ये तदा मां समागत्य पूजयंति तपोधिकाः

sarveṣāṃ devayonīnāṃ bhavitā tatra saṃgamaḥ || ye tadā māṃ samāgatya pūjayaṃti tapodhikāḥ

सर्वजन्मकृताघौघ प्रायश्चित्तं व्रजंति ते ।। दुर्ल्लभं तद्दिनं पुंसामुत्तरायणसंगमे

sarvajanmakṛtāghaugha prāyaścittaṃ vrajaṃti te || durllabhaṃ taddinaṃ puṃsāmuttarāyaṇasaṃgame

1.3.1.9.80

तदा मद्रूपमभ्यर्च्य कृतार्थाः सन्तु मानवाः ।। प्रदक्षिणं तु मे दिव्यं कुर्वंति च महीभुजः

tadā madrūpamabhyarcya kṛtārthāḥ santu mānavāḥ || pradakṣiṇaṃ tu me divyaṃ kurvaṃti ca mahībhujaḥ

तेषां पुरोगतः साक्षादहं जेष्यामि विद्विषः ।। राजा यस्य तु देशस्य यो यो राजा तपोधिकः

teṣāṃ purogataḥ sākṣādahaṃ jeṣyāmi vidviṣaḥ || rājā yasya tu deśasya yo yo rājā tapodhikaḥ

स कारयेद्विप्रमुख्यैः श्रोत्रियैर्मे प्रदक्षिणाम् ।। मंडलं मंडलार्द्धं वा संकल्पविधिपूर्वकम्

sa kārayedvipramukhyaiḥ śrotriyairme pradakṣiṇām || maṃḍalaṃ maṃḍalārddhaṃ vā saṃkalpavidhipūrvakam

तस्य तस्य स्थिरं राज्यं शत्रूणां च पराहतिम् ।। करिष्यामि मुने नित्यमहमेव पुरःस्थितः

tasya tasya sthiraṃ rājyaṃ śatrūṇāṃ ca parāhatim || kariṣyāmi mune nityamahameva puraḥsthitaḥ

न वाहनेन कुर्वीत मम जातु प्रदक्षिणाम् ।। धर्मलुब्धमना जानञ्छिवाचारपरिप्लुतिम्

na vāhanena kurvīta mama jātu pradakṣiṇām || dharmalubdhamanā jānañchivācārapariplutim

धर्मकेतुः पुरा राजा यमलोकादुपागतः ।। मम प्रदक्षिणां कर्त्तुं तुरगेणाभ्यरोचयत्

dharmaketuḥ purā rājā yamalokādupāgataḥ || mama pradakṣiṇāṃ karttuṃ turageṇābhyarocayat

क्षणेन तुरगो जातो गणनाथः सुरार्चितः ।। प्रतिपेदे पदं शैवं विमुच्य धरणीपतिम्

kṣaṇena turago jāto gaṇanāthaḥ surārcitaḥ || pratipede padaṃ śaivaṃ vimucya dharaṇīpatim

वीक्ष्य तं वाहनं भूयो गणनाथवपुर्द्धरम् ।। पादप्रदक्षिणां कृत्वा स्वयं च गणपोऽभवत्

vīkṣya taṃ vāhanaṃ bhūyo gaṇanāthavapurddharam || pādapradakṣiṇāṃ kṛtvā svayaṃ ca gaṇapo'bhavat

तदाप्रभृति शक्राद्याः सुरा विष्णुसमन्विताः ।। पादाभ्यामेव कुर्वंति मम सर्वे प्रदक्षिणाम्

tadāprabhṛti śakrādyāḥ surā viṣṇusamanvitāḥ || pādābhyāmeva kurvaṃti mama sarve pradakṣiṇām

स्वर्गान्निपातितः कोऽपि सिद्धः काले तपःक्षयात् ।। प्रदक्षिणां ततः कृत्वा पुनर्लब्धपदोऽभवत्

svargānnipātitaḥ ko'pi siddhaḥ kāle tapaḥkṣayāt || pradakṣiṇāṃ tataḥ kṛtvā punarlabdhapado'bhavat

1.3.1.9.90

स्खलितं पादजं रक्तं मम कर्तुः प्रदक्षिणम् ।। मार्ज्यते तस्य देवेन्द्र मौलिमंदारकेसरैः

skhalitaṃ pādajaṃ raktaṃ mama kartuḥ pradakṣiṇam || mārjyate tasya devendra maulimaṃdārakesaraiḥ

प्रदक्षिणमहावीथी शिलाशकलघट्टितम् ।। पदं संधार्यते पुंसां श्रीपयोधरकुंकुमैः

pradakṣiṇamahāvīthī śilāśakalaghaṭṭitam || padaṃ saṃdhāryate puṃsāṃ śrīpayodharakuṃkumaiḥ

मणिपर्वतशृंगेषु कल्पद्रुमवनांतरे ।। संचरंति सदा मर्त्या मम कृत्वा प्रदक्षिणम्

maṇiparvataśṛṃgeṣu kalpadrumavanāṃtare || saṃcaraṃti sadā martyā mama kṛtvā pradakṣiṇam

गौर्युवाच ।। ।। उपचारप्रवृत्तानां फलं मे शंस सुव्रत ।। यैर्वै जनः कृतार्थः स्याद्यथाशक्ति कृतादरः

gauryuvāca || || upacārapravṛttānāṃ phalaṃ me śaṃsa suvrata || yairvai janaḥ kṛtārthaḥ syādyathāśakti kṛtādaraḥ

मुनिरुवाच ।। ।। उपचारफलं देवि शृणु वक्ष्याम्यहं तव ।। यन्मह्यं कृपया पूर्वमुक्तवान्परमेश्वरः

muniruvāca || || upacāraphalaṃ devi śṛṇu vakṣyāmyahaṃ tava || yanmahyaṃ kṛpayā pūrvamuktavānparameśvaraḥ

लूती तंतुकजालानि संसृज्य क्वचिदेव मे ।। जातिस्मरो महीध्रेऽस्मिन्सोंऽशुकैर्मां व्यवेष्टयत्

lūtī taṃtukajālāni saṃsṛjya kvacideva me || jātismaro mahīdhre'sminsoṃ'śukairmāṃ vyaveṣṭayat

गजः कश्चितृषाक्रांतो विमुच्य च मधु क्वचित् ।। वनपल्लवमुत्कीर्य मुक्तोऽभूद्गणनायकः

gajaḥ kaścitṛṣākrāṃto vimucya ca madhu kvacit || vanapallavamutkīrya mukto'bhūdgaṇanāyakaḥ

कृमयो विलुठन्तो मे पार्श्वे दुरितवर्जिताः ।। सिद्धवेषाः पुनः सर्वे मम लोकं व्रजंति ते

kṛmayo viluṭhanto me pārśve duritavarjitāḥ || siddhaveṣāḥ punaḥ sarve mama lokaṃ vrajaṃti te

अव्युच्छिन्नप्रदीपार्चिः क्षणमप्यादधाति यः ।। स्वयंप्रकाशः स भवन्मम सारूप्यमश्नुते

avyucchinnapradīpārciḥ kṣaṇamapyādadhāti yaḥ || svayaṃprakāśaḥ sa bhavanmama sārūpyamaśnute

हारीतः कोपि संप्राप्तः शाखानीडो ममांतिके ।। खद्योतो दीपवन्नक्तं तावन्मुक्तिं समागतः

hārītaḥ kopi saṃprāptaḥ śākhānīḍo mamāṃtike || khadyoto dīpavannaktaṃ tāvanmuktiṃ samāgataḥ

1.3.1.9.100

गावः प्रस्रवणैः सिक्ता वत्सस्मरणसंभवैः ।। मत्पार्श्वे मुक्तिमापुस्ता मम लोकं समाश्रयन्

gāvaḥ prasravaṇaiḥ siktā vatsasmaraṇasaṃbhavaiḥ || matpārśve muktimāpustā mama lokaṃ samāśrayan

101

काकः पक्षजवातेन बलिग्रहणलोलुपः ।। मार्जयन्मत्पुरोभागं मुक्तिं प्रापद्यत क्षणात्

kākaḥ pakṣajavātena baligrahaṇalolupaḥ || mārjayanmatpurobhāgaṃ muktiṃ prāpadyata kṣaṇāt

102

मूषको मद्गुहाभागं मणिसंघविकर्षणैः ।। प्रकाशयन्वितिमिरं मम रूपमपद्यत

mūṣako madguhābhāgaṃ maṇisaṃghavikarṣaṇaiḥ || prakāśayanvitimiraṃ mama rūpamapadyata

103

छायावृक्षत्वमास्थातुं मुनयस्त्रिदशा अपि ।। प्रार्थयंत्येव मत्पार्श्वे न पुनःसंभवेच्छया

chāyāvṛkṣatvamāsthātuṃ munayastridaśā api || prārthayaṃtyeva matpārśve na punaḥsaṃbhavecchayā

104

गोपुरं शिखरं शालां मण्डपं वापिकामपि ।। कुर्वतां मत्पुरोभागे सिध्यंतीष्टार्थसंपदः

gopuraṃ śikharaṃ śālāṃ maṇḍapaṃ vāpikāmapi || kurvatāṃ matpurobhāge sidhyaṃtīṣṭārthasaṃpadaḥ

105

सदा मर्त्त्यैरनासाद्यमग्निलिंगमिदं मम ।। अनासाद्याचलेशाख्यं पूज्यतां वसुधातले

sadā marttyairanāsādyamagniliṃgamidaṃ mama || anāsādyācaleśākhyaṃ pūjyatāṃ vasudhātale

106

वीक्षणस्पर्शनध्यानैः स्वभूतं निखिलं जगत् ।। पोषयंती परा शक्तिः पूज्याऽपीतकुचाभिधा

vīkṣaṇasparśanadhyānaiḥ svabhūtaṃ nikhilaṃ jagat || poṣayaṃtī parā śaktiḥ pūjyā'pītakucābhidhā

107

सर्वलोकैकजननी संप्राप्ता नित्ययौवनम्।। यौवनप्रार्थिभिः सेव्या सदाऽपीतकुचाभिधा

sarvalokaikajananī saṃprāptā nityayauvanam|| yauvanaprārthibhiḥ sevyā sadā'pītakucābhidhā

108

क्षणात्तस्य पुरोभागे वसतां प्राणिनामिह ।। परत्र वात्र दुष्प्राप्यमिष्टवस्तु न विद्यते

kṣaṇāttasya purobhāge vasatāṃ prāṇināmiha || paratra vātra duṣprāpyamiṣṭavastu na vidyate

109

अप्रमेयगुणाधारमपेक्षितवरप्रदम् ।। अशेषभोगनिलयं शोणाद्रीशं समर्चय

aprameyaguṇādhāramapekṣitavarapradam || aśeṣabhoganilayaṃ śoṇādrīśaṃ samarcaya

1.3.1.9.110

लब्धकामा पुनः शम्भुमाश्रयिष्यसि सुव्रते ।। तपश्चरणमप्येतत्तव लोकहितावहम्

labdhakāmā punaḥ śambhumāśrayiṣyasi suvrate || tapaścaraṇamapyetattava lokahitāvaham

111

न केवलं तव तपः स्ववांछितफलप्रदम् ।। तपस्यतामृषीणां च क्षेमायैव भविष्यति

na kevalaṃ tava tapaḥ svavāṃchitaphalapradam || tapasyatāmṛṣīṇāṃ ca kṣemāyaiva bhaviṣyati

112

कारणांतरमाशंक्य तपः कुर्वंति देवताः ।। रहस्यं देवतानां तु फलेनैवानुमीयते

kāraṇāṃtaramāśaṃkya tapaḥ kurvaṃti devatāḥ || rahasyaṃ devatānāṃ tu phalenaivānumīyate

113

वयं च सहसंवासास्तव व्रतनिरीक्षणात् ।। कृतार्थाः स्याम देवेशि तपसा नः कृतार्थता

vayaṃ ca sahasaṃvāsāstava vratanirīkṣaṇāt || kṛtārthāḥ syāma deveśi tapasā naḥ kṛtārthatā

114

इति तस्य मुनेर्वाक्यमर्थगर्भं निशम्य सा ।। गौरी कौतुकसंयुक्ता प्रशशंस महामुनिम्

iti tasya munervākyamarthagarbhaṃ niśamya sā || gaurī kautukasaṃyuktā praśaśaṃsa mahāmunim

115

तपः किमन्यत्कर्तव्यं लब्धं तव तु दर्शनम् ।। अरुणाद्रिरयं दृष्टः श्रुतं माहात्म्यमस्य च

tapaḥ kimanyatkartavyaṃ labdhaṃ tava tu darśanam || aruṇādrirayaṃ dṛṣṭaḥ śrutaṃ māhātmyamasya ca

116

अहो भूमेस्तु वैचित्र्यं यतो दृष्टा दिवोऽधिका ।। यत्रैव तैजसं लिंगं देवतानां वरप्रदः

aho bhūmestu vaicitryaṃ yato dṛṣṭā divo'dhikā || yatraiva taijasaṃ liṃgaṃ devatānāṃ varapradaḥ

117

शिवः प्रसादसिद्धो मे दर्शितं स्थानमात्मनः ।। अत्रैव शिवमाराध्य वशीकुर्यां जगद्गुरुम्

śivaḥ prasādasiddho me darśitaṃ sthānamātmanaḥ || atraiva śivamārādhya vaśīkuryāṃ jagadgurum

118

अविनाभूतमैक्यं मे देवेन भवतात्सदा ।। त्वया कृतेन साह्येन भवेयं शिवनायिका

avinābhūtamaikyaṃ me devena bhavatātsadā || tvayā kṛtena sāhyena bhaveyaṃ śivanāyikā

119

इति गौतमसंनिधौ तदानीं कृतसंवित्तप आदरेण कर्तुम् ।। अभजद्रुचिरां च पर्णशालां मुनिना चानुमता तथेति भक्त्या

iti gautamasaṃnidhau tadānīṃ kṛtasaṃvittapa ādareṇa kartum || abhajadrucirāṃ ca parṇaśālāṃ muninā cānumatā tatheti bhaktyā

1.3.1.9.120

सुकुमारतनुः सरोरुहाक्षी घनतुंगस्तनकल्पितोत्तरीया ।। जटिला हरिनीलरत्नकांतिर्गिरिजा राजति देहवत्तपःश्रीः

sukumāratanuḥ saroruhākṣī ghanatuṃgastanakalpitottarīyā || jaṭilā harinīlaratnakāṃtirgirijā rājati dehavattapaḥśrīḥ

121

नियमैर्बहुभिस्तपोविशेषैः क्रतुषु प्राप्तविचित्रयोगबंधैः ।। निगमागमदृष्टधर्ममार्गं सकलं सा तु कृतार्थतामनैषीत्

niyamairbahubhistapoviśeṣaiḥ kratuṣu prāptavicitrayogabaṃdhaiḥ || nigamāgamadṛṣṭadharmamārgaṃ sakalaṃ sā tu kṛtārthatāmanaiṣīt

122

तपसा विविधेनतप्यमाना न कदाचित्परिखेदमाप तन्वी ।। हरिरत्नमयी च कापि वल्ली नितरां दीप्तिमती बभूव बाला

tapasā vividhenatapyamānā na kadācitparikhedamāpa tanvī || hariratnamayī ca kāpi vallī nitarāṃ dīptimatī babhūva bālā

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धेऽरुणेश्वरप्रदक्षिणामाहात्म्यवर्णनंनाम नवमोऽध्यायः

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmye pūrvārdhe'ruṇeśvarapradakṣiṇāmāhātmyavarṇanaṃnāma navamo'dhyāyaḥ

पूर्वार्धम् · अध्यायः १०

ब्रह्मोवाच ।। ।। अथ देवा महीं हित्वा महिषासुरपीडिताः ।। नत्वा गौरीं तपस्यंतीं जग्मुः शरणमाकुलाः

brahmovāca || || atha devā mahīṃ hitvā mahiṣāsurapīḍitāḥ || natvā gaurīṃ tapasyaṃtīṃ jagmuḥ śaraṇamākulāḥ

अथ तानभयं देहि देवीति भयविह्वलान् ।। अमरान्वीक्ष्य सा देवी किं कार्यमिति चाभ्यधात्

atha tānabhayaṃ dehi devīti bhayavihvalān || amarānvīkṣya sā devī kiṃ kāryamiti cābhyadhāt

ततो विज्ञापयामासुर्दैत्येंद्राद्भयमात्मनाम् ।। देव्यै बद्धांजलिपुटा देवा इंद्रपुरोगमाः

tato vijñāpayāmāsurdaityeṃdrādbhayamātmanām || devyai baddhāṃjalipuṭā devā iṃdrapurogamāḥ

देवा ऊचुः ।। ।। अप्सरोभिः परिवृतः सुखं क्रीडति नंदने ।। ऐरावतमुखान्सर्वान्दिङ्नागान्निजमंदिरे

devā ūcuḥ || || apsarobhiḥ parivṛtaḥ sukhaṃ krīḍati naṃdane || airāvatamukhānsarvāndiṅnāgānnijamaṃdire

आवसयन्विनोदार्थमंगनाभिः सहागतान् ।। उच्चैःश्रवःपुरोगानामुपभोगं करोत्यसौ

āvasayanvinodārthamaṃganābhiḥ sahāgatān || uccaiḥśravaḥpurogānāmupabhogaṃ karotyasau

मंदुरास्वस्य रम्यासु दृश्यंते लक्षकोटयः ।। हुताशवाहनं मेषं पुत्रारोहार्थमीप्सति

maṃdurāsvasya ramyāsu dṛśyaṃte lakṣakoṭayaḥ || hutāśavāhanaṃ meṣaṃ putrārohārthamīpsati

याम्यं महिषमानीय शकटे सोऽभ्यवाहयत् ।। सिद्धीराकृष्य सकला गृहकर्मणि चादिशत्

yāmyaṃ mahiṣamānīya śakaṭe so'bhyavāhayat || siddhīrākṛṣya sakalā gṛhakarmaṇi cādiśat

अप्सरःसंघमखिलमात्मसेवार्थमानयत् ।। अन्यत्किमपि यद्वस्तु रत्नभूतं जगत्त्रये

apsaraḥsaṃghamakhilamātmasevārthamānayat || anyatkimapi yadvastu ratnabhūtaṃ jagattraye

अनाहृतं पुनर्हर्तुं न विश्राम्यति कोपवान् ।। वयं च सेवका भूत्वा नित्यं भीतिसमन्विताः

anāhṛtaṃ punarhartuṃ na viśrāmyati kopavān || vayaṃ ca sevakā bhūtvā nityaṃ bhītisamanvitāḥ

1.3.1.10.10

पूजयंतश्च तस्याज्ञां नान्यां वीक्षामहे गतिम् ।। शरणागतसंत्राणं तपःफलमुदाहृतम्

pūjayaṃtaśca tasyājñāṃ nānyāṃ vīkṣāmahe gatim || śaraṇāgatasaṃtrāṇaṃ tapaḥphalamudāhṛtam

दुर्जयोऽयं वरो दैत्यः सर्वेषां बलिनामपि ।। सुराणामपि दैत्यानां शिवाल्लब्धवरोदयः

durjayo'yaṃ varo daityaḥ sarveṣāṃ balināmapi || surāṇāmapi daityānāṃ śivāllabdhavarodayaḥ

अस्य शृंगाहतः सिंधुर्व्यावर्जितमिति ब्रुवन् ।। रत्नोपहारदानेन नित्यं तत्प्रीतिमिच्छति

asya śṛṃgāhataḥ siṃdhurvyāvarjitamiti bruvan || ratnopahāradānena nityaṃ tatprītimicchati

पर्वतांश्च समुत्क्षिप्य शृंगाग्रेण महोद्धतः ।। क्रीडति क्षोदिताशेषधातुधूलिविलेपनैः

parvatāṃśca samutkṣipya śṛṃgāgreṇa mahoddhataḥ || krīḍati kṣoditāśeṣadhātudhūlivilepanaiḥ

न शक्यमतुलं तस्य बलमन्यदुरासदम् ।। स्वयमेव विजानीहि हत्वा ते निजतेजसा

na śakyamatulaṃ tasya balamanyadurāsadam || svayameva vijānīhi hatvā te nijatejasā

शंभुशक्तिः परा सेयं स्त्रीरूपेणात्र दृश्यते ।। त्वयैवायं निहंतव्यः शिवाल्लब्धवरो ह्ययम्

śaṃbhuśaktiḥ parā seyaṃ strīrūpeṇātra dṛśyate || tvayaivāyaṃ nihaṃtavyaḥ śivāllabdhavaro hyayam

न जानीमो वयं देवि किंचिच्छंभुविचेष्टितम् ।। केवलं पालनीयाः स्म जगन्मात्रा सदा त्वया

na jānīmo vayaṃ devi kiṃcicchaṃbhuviceṣṭitam || kevalaṃ pālanīyāḥ sma jaganmātrā sadā tvayā

इति तेषां भयार्तानामाकर्ण्य वचनं शुभम् ।। व्याजहार प्रसन्नात्मा देवी दत्त्वाभयं तदा

iti teṣāṃ bhayārtānāmākarṇya vacanaṃ śubham || vyājahāra prasannātmā devī dattvābhayaṃ tadā

शरणागतसंत्राणं तपसि स्थितया मया।। कर्त्तव्यममराः कालात्क्षीणः शत्रुर्भविष्यति

śaraṇāgatasaṃtrāṇaṃ tapasi sthitayā mayā|| karttavyamamarāḥ kālātkṣīṇaḥ śatrurbhaviṣyati

उपायेन समाकृष्य हनिष्यामि महासुरम् ।। निरागसस्तु हननमद्य मे न हि युज्यते

upāyena samākṛṣya haniṣyāmi mahāsuram || nirāgasastu hananamadya me na hi yujyate

1.3.1.10.20

धर्मगे धर्मभेत्तारः शलभत्वं व्रजंति हि ।। देवास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रणम्य गिरिकन्यकाम्

dharmage dharmabhettāraḥ śalabhatvaṃ vrajaṃti hi || devāstadvacanaṃ śrutvā praṇamya girikanyakām

जग्मुर्यथागतं सर्वे निर्भया हृष्टचेतसः

jagmuryathāgataṃ sarve nirbhayā hṛṣṭacetasaḥ

गतेषु तेषु देवेषु गौरी कमललोचना ।। बभूव मोहिनी शक्तिः कांतियुक्ता ततोदरी

gateṣu teṣu deveṣu gaurī kamalalocanā || babhūva mohinī śaktiḥ kāṃtiyuktā tatodarī

सा देवी दिक्षु शैलेषु चतुर्ष्वरुणभूभृतः ।। रक्षार्थं स्थापितवती चतुरो बटुकान्वरान्

sā devī dikṣu śaileṣu caturṣvaruṇabhūbhṛtaḥ || rakṣārthaṃ sthāpitavatī caturo baṭukānvarān

यदा कैलासशिखरादागता शैलकन्यका ।। अन्वगच्छन्सेवमानाश्चतस्रो मातरस्तदा

yadā kailāsaśikharādāgatā śailakanyakā || anvagacchansevamānāścatasro mātarastadā

दुन्दुभिः सत्यवत्याख्या तथा चानवमी परा ।। सुन्दरीति चतस्रस्तामन्वयुः परिचारिकाः

dundubhiḥ satyavatyākhyā tathā cānavamī parā || sundarīti catasrastāmanvayuḥ paricārikāḥ

विमुञ्चतातिथिं श्रांतं क्षुत्पिपासा समन्वितम् ।। अरुणाद्रिमिमं द्रष्टुं नान्यमित्यब्रवीच्च तान्

vimuñcatātithiṃ śrāṃtaṃ kṣutpipāsā samanvitam || aruṇādrimimaṃ draṣṭuṃ nānyamityabravīcca tān

सीमाशलस्थितान्वीरांस्तानादिश्य बलाधिकान् ।। तपश्चचाराद्रिकन्या गौतमाश्रमसन्निधौ

sīmāśalasthitānvīrāṃstānādiśya balādhikān || tapaścacārādrikanyā gautamāśramasannidhau

तस्यां तपत्यां तन्वंग्यां न तापः कश्चिदप्यभूत् ।। ववर्ष काले जलदः सफलाश्चाभवन्द्रुमाः

tasyāṃ tapatyāṃ tanvaṃgyāṃ na tāpaḥ kaścidapyabhūt || vavarṣa kāle jaladaḥ saphalāścābhavandrumāḥ

विरोधीनि च सत्त्वानि मुमुचुः पूर्वमत्सरम् ।। आश्रमः सर्वजन्तूनां शरण्योऽभूद्भयापहः

virodhīni ca sattvāni mumucuḥ pūrvamatsaram || āśramaḥ sarvajantūnāṃ śaraṇyo'bhūdbhayāpahaḥ

1.3.1.10.30

योजनद्वयपर्यंतं सीमाशैलेषु संस्थितैः ।। चतुभिर्वटकैः शूरै रक्षितश्चारुणाचलः

yojanadvayaparyaṃtaṃ sīmāśaileṣu saṃsthitaiḥ || catubhirvaṭakaiḥ śūrai rakṣitaścāruṇācalaḥ

नोदभूत्कश्चन त्रासो न च दृष्टो भयोदयः ।। न व्याधिपीडनं चासीत्तत्र नारिविजृंभणम्

nodabhūtkaścana trāso na ca dṛṣṭo bhayodayaḥ || na vyādhipīḍanaṃ cāsīttatra nārivijṛṃbhaṇam

कृतार्था मुनयः सर्वे प्रशंसंतो नगात्मजाम् ।। शिवलोकपदं केचित्प्रत्यशंसंस्तथाश्रमम्

kṛtārthā munayaḥ sarve praśaṃsaṃto nagātmajām || śivalokapadaṃ kecitpratyaśaṃsaṃstathāśramam

सा च गौरी तपो घोरं कुर्वती च दिवानिशम् ।। न तृप्तिमाययौ बाला शिवसंतोषकारकम्

sā ca gaurī tapo ghoraṃ kurvatī ca divāniśam || na tṛptimāyayau bālā śivasaṃtoṣakārakam

महिषश्च महावीर्यो मृगयां कर्तुमुद्यतः ।। चचार काननं सर्वं विदूरे शोणभूभृतः

mahiṣaśca mahāvīryo mṛgayāṃ kartumudyataḥ || cacāra kānanaṃ sarvaṃ vidūre śoṇabhūbhṛtaḥ

दैत्यसैन्यसमायुक्तो मृगयूथान्यनेकशः ।। वनेषु निघ्नस्तरसा विचचाराशु भक्षयन्

daityasainyasamāyukto mṛgayūthānyanekaśaḥ || vaneṣu nighnastarasā vicacārāśu bhakṣayan

धन्विभिर्बलिभिर्वीरैर्मृगाः केचिदनुद्रुताः ।। भयार्त्ताः परिधावंतः प्राविशंस्तं तथाश्रमम्

dhanvibhirbalibhirvīrairmṛgāḥ kecidanudrutāḥ || bhayārttāḥ paridhāvaṃtaḥ prāviśaṃstaṃ tathāśramam

अनुव्रजन्तो दितिजा मृगांस्तान्हंतुमुद्यताः ।। वारिता बटुकैर्वीरैर्मा यातात्रेति सत्वरैः

anuvrajanto ditijā mṛgāṃstānhaṃtumudyatāḥ || vāritā baṭukairvīrairmā yātātreti satvaraiḥ

किमत्रेति तदा पृष्टा बटुका दुष्टदानवैः ।। तपस्यति वरारोहा कन्यात्रेत्याहुरंजसा

kimatreti tadā pṛṣṭā baṭukā duṣṭadānavaiḥ || tapasyati varārohā kanyātretyāhuraṃjasā

न केनचित्प्रवेष्टव्यं बलिना मुनिसेवितम् ।। तपःस्थानमिदं देव्याः शरणागतरक्षकम्

na kenacitpraveṣṭavyaṃ balinā munisevitam || tapaḥsthānamidaṃ devyāḥ śaraṇāgatarakṣakam

1.3.1.10.40

इति तेषां वचः श्रुत्वा बलिनो दुष्टदानवाः ।। तथेति विनिवृत्त्याशु कर्त्तव्यं समचिंतयन्

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā balino duṣṭadānavāḥ || tatheti vinivṛttyāśu karttavyaṃ samaciṃtayan

मायया पक्षिरूपास्ते प्रविश्याश्रममादरात् ।। आरामवृक्षशाखासु निषेदुः खादिहेक्षितुम्

māyayā pakṣirūpāste praviśyāśramamādarāt || ārāmavṛkṣaśākhāsu niṣeduḥ khādihekṣitum

सा पुनर्ल्लसितारण्ये सर्वर्तुकुसुमान्विते ।। तपस्यन्ती तदा दृष्टा माया दैत्यस्य सैनिकैः

sā punarllasitāraṇye sarvartukusumānvite || tapasyantī tadā dṛṣṭā māyā daityasya sainikaiḥ

रूपलावण्यते तस्या निश्चयं तपसि स्थितम् ।। वीक्ष्य ते विस्मयोपेता गत्वा तस्मै न्यवेदयन्

rūpalāvaṇyate tasyā niścayaṃ tapasi sthitam || vīkṣya te vismayopetā gatvā tasmai nyavedayan

स स्मरार्तो वृद्धरूपः प्रविवेशाश्रमं तदा ।। पूजितोऽस्याः सखीभिश्च गतश्रांतिरिव स्थितः

sa smarārto vṛddharūpaḥ praviveśāśramaṃ tadā || pūjito'syāḥ sakhībhiśca gataśrāṃtiriva sthitaḥ

वृद्धोऽपृच्छत्किमर्थं तु तपोऽस्या इति तास्तथा ।। बाला कांतप्रसादार्थं चिरमत्र तपस्यति

vṛddho'pṛcchatkimarthaṃ tu tapo'syā iti tāstathā || bālā kāṃtaprasādārthaṃ ciramatra tapasyati

परं स बलवान्कांतो न कदापि प्रसीदति ।। कार्यं विवाहसमये मनोरथं यथोचितम्

paraṃ sa balavānkāṃto na kadāpi prasīdati || kāryaṃ vivāhasamaye manorathaṃ yathocitam

अपूर्वप्रभुणा तेन नवोपकरणं महत् ।। सद्योजातकुलालेन सद्यः सृष्टैर्विपाचितैः

apūrvaprabhuṇā tena navopakaraṇaṃ mahat || sadyojātakulālena sadyaḥ sṛṣṭairvipācitaiḥ

भाजनरपि साद्यस्कैर्न्यस्तः पक्वैश्च शालिभिः ।। तादृशैः साधनैः सर्वैस्तादृशैर्द्रव्यसंचयैः

bhājanarapi sādyaskairnyastaḥ pakvaiśca śālibhiḥ || tādṛśaiḥ sādhanaiḥ sarvaistādṛśairdravyasaṃcayaiḥ

अपूर्वदृष्टविभवैः कार्यं स्यादुपकारणम् ।। सिद्धे तथोपकरणेऽस्याः सद्योऽस्तु स्वयंवरः

apūrvadṛṣṭavibhavaiḥ kāryaṃ syādupakāraṇam || siddhe tathopakaraṇe'syāḥ sadyo'stu svayaṃvaraḥ

1.3.1.10.50

इति तासां वचः श्रुत्वा विहसन्महिषोऽभ्यधात् ।। तपःफलमहं प्राप्तः सत्यमस्या इति स्थितम् ।। मदीया सकलां भूतिं शृणु बाले तपस्विनि

iti tāsāṃ vacaḥ śrutvā vihasanmahiṣo'bhyadhāt || tapaḥphalamahaṃ prāptaḥ satyamasyā iti sthitam || madīyā sakalāṃ bhūtiṃ śṛṇu bāle tapasvini

महिषोऽहं महावीरो दैत्येन्द्रः सुरवंदितः ।। जगत्त्रयमिदं सर्वं मयैव परिगृह्यते

mahiṣo'haṃ mahāvīro daityendraḥ suravaṃditaḥ || jagattrayamidaṃ sarvaṃ mayaiva parigṛhyate

अनन्यवीरसद्भावो मय्येव भुजशुष्मणा ।। कामरूपोस्म्यहं बाले सर्वभोगप्रदायकः

ananyavīrasadbhāvo mayyeva bhujaśuṣmaṇā || kāmarūposmyahaṃ bāle sarvabhogapradāyakaḥ

भज मां तव भर्त्तारं प्राणिनां तपसः फलम् ।। सर्वं संपादयिष्यामि कल्पवृक्षैः समाहृतैः

bhaja māṃ tava bharttāraṃ prāṇināṃ tapasaḥ phalam || sarvaṃ saṃpādayiṣyāmi kalpavṛkṣaiḥ samāhṛtaiḥ

सृजामि तपसा चाहं विश्वकर्माणमादितः ।। कामधेनुसहस्राणि सृजामि तपसा क्षणात्

sṛjāmi tapasā cāhaṃ viśvakarmāṇamāditaḥ || kāmadhenusahasrāṇi sṛjāmi tapasā kṣaṇāt

नवभिर्निधिभिः प्राप्तैः पार्श्वस्थैर्नित्यदा मम ।। अपेक्षितार्थसंसिद्धिः सहसैवोपपाद्यते

navabhirnidhibhiḥ prāptaiḥ pārśvasthairnityadā mama || apekṣitārthasaṃsiddhiḥ sahasaivopapādyate

इति तस्य वचः श्रुत्वा स्मृतदेवाभवत्क्रमात् ।। विसृज्य मौनं शनकैर्विहसंती तमब्रवीत्

iti tasya vacaḥ śrutvā smṛtadevābhavatkramāt || visṛjya maunaṃ śanakairvihasaṃtī tamabravīt

अहं बलवतो भार्या भविष्यामि तपश्चिरम् ।। करोमि यद्यसि बली बलं दर्शय मे निजम्

ahaṃ balavato bhāryā bhaviṣyāmi tapaściram || karomi yadyasi balī balaṃ darśaya me nijam

विरच स्त्रीस्वभावं स्वं श्रुत्वा तद्वाक्यमुत्थितम् ।। हते कोयमिति क्रोधान्ननर्द महिषासुरः

viraca strīsvabhāvaṃ svaṃ śrutvā tadvākyamutthitam || hate koyamiti krodhānnanarda mahiṣāsuraḥ

जिघृक्षतं समायांतं वीक्ष्य तं महिषासुरम् ।। अभूद्दुरासदा दुर्गा कन्या सा ज्वलनाकृतिः

jighṛkṣataṃ samāyāṃtaṃ vīkṣya taṃ mahiṣāsuram || abhūddurāsadā durgā kanyā sā jvalanākṛtiḥ

1.3.1.10.60

महामायां समालोक्य ज्वलंती पुरतः स्थिताम् ।। स्वयं स महिषाकारो ववृधे मेरुसन्निभः

mahāmāyāṃ samālokya jvalaṃtī purataḥ sthitām || svayaṃ sa mahiṣākāro vavṛdhe merusannibhaḥ

कुलभूधरशृंगाणि शृंगाभ्यां मुहुराक्षिपन् ।। आजुहाव निजां सेनामापूरितदिगंतराम्

kulabhūdharaśṛṃgāṇi śṛṃgābhyāṃ muhurākṣipan || ājuhāva nijāṃ senāmāpūritadigaṃtarām

अथ ब्रह्ममुखा देवाः प्रणम्य विविधायुधैः ।। पूजयामासुरात्मीयैर्दुर्गां कालाग्निरूपिणीम्

atha brahmamukhā devāḥ praṇamya vividhāyudhaiḥ || pūjayāmāsurātmīyairdurgāṃ kālāgnirūpiṇīm

पंचहेतीर्हरिः प्रादाद्दश चापि सदाशिवः ।। ब्रह्मा चतस्रश्च तदा तस्यै मायातिरोहिताः

paṃcahetīrhariḥ prādāddaśa cāpi sadāśivaḥ || brahmā catasraśca tadā tasyai māyātirohitāḥ

दिक्पालाश्च सुराश्चान्ये पर्वताश्च पयोधयः ।। स्वीयैराभरणैः शस्त्रैरधृष्यास्तामपूजयन्

dikpālāśca surāścānye parvatāśca payodhayaḥ || svīyairābharaṇaiḥ śastrairadhṛṣyāstāmapūjayan

माया सा बहुभिर्हस्तैर्ज्वलदायुधसंचयैः ।। आबद्धकवचा तूर्णं दुर्गाभूत्सिंहवाहना

māyā sā bahubhirhastairjvaladāyudhasaṃcayaiḥ || ābaddhakavacā tūrṇaṃ durgābhūtsiṃhavāhanā

आपूरितदिशाभोगा तेजस्तत्सोढुमक्षमः ।। दुर्गाया घोरमालोक्य महिषस्तु पलायितः

āpūritadiśābhogā tejastatsoḍhumakṣamaḥ || durgāyā ghoramālokya mahiṣastu palāyitaḥ

अथ तेजो निजं घोरं प्रज्वलत्सोढुमक्षमम् ।। पलायमानमालोक्य महिषं सा व्यचिंतयत्

atha tejo nijaṃ ghoraṃ prajvalatsoḍhumakṣamam || palāyamānamālokya mahiṣaṃ sā vyaciṃtayat

उपायेन निहंतव्यो दुष्टोऽयं महिषासुरः ।। मदपूर्वं निवृत्यंते मृगा मृगयुभिर्वने

upāyena nihaṃtavyo duṣṭo'yaṃ mahiṣāsuraḥ || madapūrvaṃ nivṛtyaṃte mṛgā mṛgayubhirvane

दूतोक्तिभिः समाकृष्य मृद्वीभिर्मर्मवृत्तिभिः ।। कोपमस्य समुद्भाव्य करिष्येभिमुखं क्षणात्

dūtoktibhiḥ samākṛṣya mṛdvībhirmarmavṛttibhiḥ || kopamasya samudbhāvya kariṣyebhimukhaṃ kṣaṇāt

1.3.1.10.70

अधर्मवृत्तियुक्तानां धर्मवाक्यपरिश्रवात् ।। कोपः समुद्भवेत्सद्यः स्वजीवक्षयकारणम्

adharmavṛttiyuktānāṃ dharmavākyapariśravāt || kopaḥ samudbhavetsadyaḥ svajīvakṣayakāraṇam

अथवा धर्मबुद्धिस्सन्यदि शांतो भविष्यति ।। तदा हितोपदेशेन धर्मलोपो न संभवेत्

athavā dharmabuddhissanyadi śāṃto bhaviṣyati || tadā hitopadeśena dharmalopo na saṃbhavet

तपस्यद्भिः सदा कार्यः कोपत्यागः फलान्वितः ।। धर्महानिर्न सोढव्या तत्कोपो हि तपः परम्

tapasyadbhiḥ sadā kāryaḥ kopatyāgaḥ phalānvitaḥ || dharmahānirna soḍhavyā tatkopo hi tapaḥ param

इति संचिंत्य सा गौरी नाम्ना सुरगुरुं मुनिम् ।। संकल्प्य वानरमुखं प्राहिणोदसुरं प्रति

iti saṃciṃtya sā gaurī nāmnā suraguruṃ munim || saṃkalpya vānaramukhaṃ prāhiṇodasuraṃ prati

गच्छ त्वं मायया युक्तो महर्षे वानरानन ।। महिषं बोधयित्वा च वचनं शीघ्रमाव्रज

gaccha tvaṃ māyayā yukto maharṣe vānarānana || mahiṣaṃ bodhayitvā ca vacanaṃ śīghramāvraja

मैव त्वमरुणाद्रीशमुपपीडय दुर्मते ।। अत्र दुर्मनसां वीर्यमदृश्यं भवति क्षणात्

maiva tvamaruṇādrīśamupapīḍaya durmate || atra durmanasāṃ vīryamadṛśyaṃ bhavati kṣaṇāt

न कलेरुपतापोऽत्र नासुरैरपि पीडनम् ।। न साहसं च शुभदं शिवभक्तिमतामपि

na kalerupatāpo'tra nāsurairapi pīḍanam || na sāhasaṃ ca śubhadaṃ śivabhaktimatāmapi

पूर्वजन्मकृतैः पुण्यैर्लब्धवीर्यमहोदयः ।। मा त्वं शोणाचलेशाग्नौ शलभत्वं भजासुर

pūrvajanmakṛtaiḥ puṇyairlabdhavīryamahodayaḥ || mā tvaṃ śoṇācaleśāgnau śalabhatvaṃ bhajāsura

शिवेन दत्ता विभवास्तव पूर्वतपोबलात् ।। दह्येरन्यत्र तरसा दाववह्नौ यथा द्रुमाः

śivena dattā vibhavāstava pūrvatapobalāt || dahyeranyatra tarasā dāvavahnau yathā drumāḥ

अत्र धर्मात्मनां वासः शिवभक्तिमतां सदा ।। परपीडाप्रसक्तानां भवेद्रोगशतावृतः

atra dharmātmanāṃ vāsaḥ śivabhaktimatāṃ sadā || parapīḍāprasaktānāṃ bhavedrogaśatāvṛtaḥ

1.3.1.10.80

ऐश्वर्य्यमतुलं प्राप्तो बलमन्यद्दुरासदम् ।। किमर्थं स्वल्पबुद्धिः सन्स्वदोषैर्नाशमेष्यसि

aiśvaryyamatulaṃ prāpto balamanyaddurāsadam || kimarthaṃ svalpabuddhiḥ sansvadoṣairnāśameṣyasi

मया कन्या पुनर्दृष्टा विशेषादबला मता ।। अंतर्गतोरुणाद्रीश एतस्मात्सा विशिष्यते

mayā kanyā punardṛṣṭā viśeṣādabalā matā || aṃtargatoruṇādrīśa etasmātsā viśiṣyate

अथवा युक्तिभेदैस्त्वं शास्त्रैर्वा शिवसंमतैः ।। अनिग्राह्यमनोवृत्तिरात्मसैन्यं समानय

athavā yuktibhedaistvaṃ śāstrairvā śivasaṃmataiḥ || anigrāhyamanovṛttirātmasainyaṃ samānaya

येन लोकान्समस्तांस्त्वं बाधसे बलगर्वितः ।। तत्सैन्यं तव वृद्धं च क्षणाद्धक्ष्यामि तेजसा

yena lokānsamastāṃstvaṃ bādhase balagarvitaḥ || tatsainyaṃ tava vṛddhaṃ ca kṣaṇāddhakṣyāmi tejasā

आनीय सकलं सैन्यमग्रे स्थापय सायुधम् ।। सद्यस्त्वात्मबलैः सृष्टेः संहरिष्यामि तत्क्षणात्

ānīya sakalaṃ sainyamagre sthāpaya sāyudham || sadyastvātmabalaiḥ sṛṣṭeḥ saṃhariṣyāmi tatkṣaṇāt

मच्छस्त्र परिकृत्तस्य ससैन्यस्य तवायुषः ।। मुक्तिरत्रैव भविता को जानाति शिवेहितम्

macchastra parikṛttasya sasainyasya tavāyuṣaḥ || muktiratraiva bhavitā ko jānāti śivehitam

वार्यमाणोऽपि पूर्वेण कर्मणा प्रेरितो जनः ।। अवशः कर्म कुरुते भुंक्ते च सदृशं फलम्

vāryamāṇo'pi pūrveṇa karmaṇā prerito janaḥ || avaśaḥ karma kurute bhuṃkte ca sadṛśaṃ phalam

त्वयापि करुणावाक्यं वक्तव्यं किल भूरिभिः ।। अकार्यविनिवृत्त्यर्थं नित्यधर्मानुपालने

tvayāpi karuṇāvākyaṃ vaktavyaṃ kila bhūribhiḥ || akāryavinivṛttyarthaṃ nityadharmānupālane

इति गौर्या समादिष्टा वाचं कपिमुखो मुनिः ।। दूतः सन्सर्वमाचष्ट महिषस्याग्रतः स्थितः

iti gauryā samādiṣṭā vācaṃ kapimukho muniḥ || dūtaḥ sansarvamācaṣṭa mahiṣasyāgrataḥ sthitaḥ

सोऽपि सर्वं समाकर्ण्य क्रोधवेगसमाकुलः ।। तं भक्षयितुमारेभे सोपि मायाबलाद्ययौ

so'pi sarvaṃ samākarṇya krodhavegasamākulaḥ || taṃ bhakṣayitumārebhe sopi māyābalādyayau

1.3.1.10.90

अथ सैन्यं निजं सर्वं समाहूय दुराशयः ।। सन्नद्धं सायुधं योद्धुमादिशल्लोकभीषणम्

atha sainyaṃ nijaṃ sarvaṃ samāhūya durāśayaḥ || sannaddhaṃ sāyudhaṃ yoddhumādiśallokabhīṣaṇam

युगांतसमयोद्वेलचतुरर्णवसंनिभम् ।। सैन्यानां सैन्यमतुलं शोणाद्रिं पर्यवेष्टयत्

yugāṃtasamayodvelacaturarṇavasaṃnibham || sainyānāṃ sainyamatulaṃ śoṇādriṃ paryaveṣṭayat

अथ गौरी समालोक्य दैत्यानां सैन्यमद्भुतम्।। ससर्ज तैजसाञ्शूरान्घोरान्भूतगणान्बहून्

atha gaurī samālokya daityānāṃ sainyamadbhutam|| sasarja taijasāñśūrānghorānbhūtagaṇānbahūn

एकपादाक्षिचरणा लंबकर्णपयोधराः ।। पाणिपादशिरःकुक्षिवक्त्राः केचिद्विनिर्गताः

ekapādākṣicaraṇā laṃbakarṇapayodharāḥ || pāṇipādaśiraḥkukṣivaktrāḥ kecidvinirgatāḥ

अहं ग्रसामि सकलमपर्याप्तमिदं मम ।। अहमेव हनिष्यामि दैत्यसैन्यमशेषतः

ahaṃ grasāmi sakalamaparyāptamidaṃ mama || ahameva haniṣyāmi daityasainyamaśeṣataḥ

किं त्वयात्र पुनः कार्यं वीक्ष्य त्वं तिष्ठ केवलम् ।। अहमेवात्र योत्स्यामीत्यभाषंत परस्परम्

kiṃ tvayātra punaḥ kāryaṃ vīkṣya tvaṃ tiṣṭha kevalam || ahamevātra yotsyāmītyabhāṣaṃta parasparam

तेषां कथयतां शंखं गणानां योगिनीगणैः ।। अधमत्सा भगवती हंतुं तद्दैत्यमंडलम्

teṣāṃ kathayatāṃ śaṃkhaṃ gaṇānāṃ yoginīgaṇaiḥ || adhamatsā bhagavatī haṃtuṃ taddaityamaṃḍalam

आलोक्य तां तथारूपामापतंस्तस्य सैनिकाः ।। दर्शयंतः स्ववीर्याणि स्वामिनोग्रे धृतायुधाः

ālokya tāṃ tathārūpāmāpataṃstasya sainikāḥ || darśayaṃtaḥ svavīryāṇi svāminogre dhṛtāyudhāḥ

ववृषुः शस्त्रवर्षाणि दैत्याः प्रतिदिगन्तरम् ।। बाणैः कार्मुकनिर्मुक्तैस्तानि सा तु न्यवारयत्

vavṛṣuḥ śastravarṣāṇi daityāḥ pratidigantaram || bāṇaiḥ kārmukanirmuktaistāni sā tu nyavārayat

रथानां वारणेंद्राणां हयानां लक्षकोटिभिः ।। युयुधुर्भूतवेताला देव्या सृष्टास्तु दुर्जयाः

rathānāṃ vāraṇeṃdrāṇāṃ hayānāṃ lakṣakoṭibhiḥ || yuyudhurbhūtavetālā devyā sṛṣṭāstu durjayāḥ

1.3.1.10.100

मातरो विविधाकारा डाकिन्यो योगिनीगणाः ।। सृष्टाश्च तेजसा भूयः पिशाचाः प्रेतराक्षसाः

mātaro vividhākārā ḍākinyo yoginīgaṇāḥ || sṛṣṭāśca tejasā bhūyaḥ piśācāḥ pretarākṣasāḥ

101

देव्या सृष्टेन सैन्येन दुर्जयेन महासुराः ।। भक्षिताश्चूर्णिता भिन्ना दारिता निहताः क्षणात्

devyā sṛṣṭena sainyena durjayena mahāsurāḥ || bhakṣitāścūrṇitā bhinnā dāritā nihatāḥ kṣaṇāt

102

देवी च सायुधा दृष्टा ज्वलंती निहतासुरैः ।। नृत्यद्भूतगणैर्भुक्तै रक्तैर्मांसैश्च तोषितैः

devī ca sāyudhā dṛṣṭā jvalaṃtī nihatāsuraiḥ || nṛtyadbhūtagaṇairbhuktai raktairmāṃsaiśca toṣitaiḥ

103

यदा कैलासशिखरात्प्राप्ता कर्त्तुं तपो भुवम् ।। तदा समागताः काश्चिन्मातृका देहगुप्तये

yadā kailāsaśikharātprāptā karttuṃ tapo bhuvam || tadā samāgatāḥ kāścinmātṛkā dehaguptaye

104

दुंदुभिः सत्यवत्याख्या तथा चान्तवती परा ।। सुंदरीति चतस्रस्ता अन्वयुः परिचारिकाः

duṃdubhiḥ satyavatyākhyā tathā cāntavatī parā || suṃdarīti catasrastā anvayuḥ paricārikāḥ

105

देव्या सृष्टा च चामुंडा दंष्ट्रावलयभीपणा ।। दैत्यकृत्तिवसा मांसरक्ततृप्ता चचार सा

devyā sṛṣṭā ca cāmuṃḍā daṃṣṭrāvalayabhīpaṇā || daityakṛttivasā māṃsaraktatṛptā cacāra sā

106

असुरं कंचिदाक्रम्य नटनं सा चकार ह

asuraṃ kaṃcidākramya naṭanaṃ sā cakāra ha

107

अथ तां समवेक्ष्य दुर्मदो हि ज्वलयामास च कोपवह्निना सः ।। अतितीव्रविवृत्तभीष्मनेत्रश्रुतिशृंगाग्रविभिन्नमेघजालः

atha tāṃ samavekṣya durmado hi jvalayāmāsa ca kopavahninā saḥ || atitīvravivṛttabhīṣmanetraśrutiśṛṃgāgravibhinnameghajālaḥ

108

ज्वलदग्निशिखाभदीर्घजिह्वापरिलीढोन्नतशैलशृंगभागः ।। अवनिं दलयन्खुराभिघातैरसकृत्पांसुभिरास्वनन्दिगंतान्

jvaladagniśikhābhadīrghajihvāparilīḍhonnataśailaśṛṃgabhāgaḥ || avaniṃ dalayankhurābhighātairasakṛtpāṃsubhirāsvanandigaṃtān

109

अतिघर्घर दीर्घघोरनादस्फुटदंडभ्रममोहितामरो यः ।। धृतवालधिदंडताड्यमानप्रतिशीर्णामितशस्त्रवर्षसंघः

atigharghara dīrghaghoranādasphuṭadaṃḍabhramamohitāmaro yaḥ || dhṛtavāladhidaṃḍatāḍyamānapratiśīrṇāmitaśastravarṣasaṃghaḥ

1.3.1.10.110

मृतये व्यगमद्बलित्रयाढ्यां मृगराजस्थितिभासुरां भवानीम्

mṛtaye vyagamadbalitrayāḍhyāṃ mṛgarājasthitibhāsurāṃ bhavānīm

पूर्वार्धम् · अध्यायः ११

ब्रह्मोवाच ।। ।। स तु सिंहस्थितां गौरीं ज्वलंती विविधायुधाम् ।। शैलवर्षेण महता कुपितः समपूरयत्

brahmovāca || || sa tu siṃhasthitāṃ gaurīṃ jvalaṃtī vividhāyudhām || śailavarṣeṇa mahatā kupitaḥ samapūrayat

शरवर्षेण महता तन्निवार्य विदूरतः ।। बिभेद निशितैः शस्त्रैरशेषं तस्य विग्रहम्

śaravarṣeṇa mahatā tannivārya vidūrataḥ || bibheda niśitaiḥ śastrairaśeṣaṃ tasya vigraham

भिद्यमानोऽपि दैत्येंद्रः शैलसारप्रदुर्धरः ।। विषादं नागमत्किंचिद्ववृधे युद्धदुर्मदः

bhidyamāno'pi daityeṃdraḥ śailasārapradurdharaḥ || viṣādaṃ nāgamatkiṃcidvavṛdhe yuddhadurmadaḥ

भिद्यमानः स खड्गेन चक्रैरसिभिर्ऋष्टिभिः ।। शूलेन चायुधैश्चान्यैरंतर्धानमगाहत

bhidyamānaḥ sa khaḍgena cakrairasibhirṛṣṭibhiḥ || śūlena cāyudhaiścānyairaṃtardhānamagāhata

ततः सिंहाकृतिर्भीमः प्रचंडनिनदाननः ।। तीक्ष्णदंष्ट्रः शितनखः परिबभ्राम केसरी

tataḥ siṃhākṛtirbhīmaḥ pracaṃḍaninadānanaḥ || tīkṣṇadaṃṣṭraḥ śitanakhaḥ paribabhrāma kesarī

देवीसिंहश्चपेटेन ताडयामास पाणिना ।। दैत्यसिंहस्य च नखैस्तस्य वक्षो व्यदारयत्

devīsiṃhaścapeṭena tāḍayāmāsa pāṇinā || daityasiṃhasya ca nakhaistasya vakṣo vyadārayat

अथ व्याघ्रतया प्राप्तः स्फुटव्यात्ताननो महान् ।। तं हंतुं च बलाद्देवी वेगेन करमक्षिपत्

atha vyāghratayā prāptaḥ sphuṭavyāttānano mahān || taṃ haṃtuṃ ca balāddevī vegena karamakṣipat

दीर्घाभिर्न्नीलरेखाभिः पूर्णः पिंगलविग्रहः ।। यानावलिभिराकीर्णः स्वर्णाद्रिरिव संचरन्

dīrghābhirnnīlarekhābhiḥ pūrṇaḥ piṃgalavigrahaḥ || yānāvalibhirākīrṇaḥ svarṇādririva saṃcaran

मृगैरिव परित्रातुं मुच्यमानोऽग्रतो बली ।। ज्वलंतमिव रोषाग्निं जिह्वाहेतिभिरावहन्

mṛgairiva paritrātuṃ mucyamāno'grato balī || jvalaṃtamiva roṣāgniṃ jihvāhetibhirāvahan

1.3.1.11.10

आगच्छंतं रयाद्देवी भल्लेन शशिवर्चसा ।। प्रतिविव्याध तं व्याघ्रं पुरत्रयमिवेश्वरः

āgacchaṃtaṃ rayāddevī bhallena śaśivarcasā || prativivyādha taṃ vyāghraṃ puratrayamiveśvaraḥ

स बाणस्तन्मुखे मग्नस्तद्रक्तेन समुक्षितः ।। जगाहे गगनं भित्त्वा देहमस्य विनिर्गतः

sa bāṇastanmukhe magnastadraktena samukṣitaḥ || jagāhe gaganaṃ bhittvā dehamasya vinirgataḥ

स दैत्यो वारणो भूत्वा देवीमाश्वभ्युपागमत् ।। बलिभिः पशुभिर्भिन्नैस्तस्याः प्रीतिमिवावहन्

sa daityo vāraṇo bhūtvā devīmāśvabhyupāgamat || balibhiḥ paśubhirbhinnaistasyāḥ prītimivāvahan

तं गजेंद्रं समायांतं मदक्लिन्नमहीतलम् ।। देवीसिंहस्तदा दृष्ट्वा ननर्द च जघान च

taṃ gajeṃdraṃ samāyāṃtaṃ madaklinnamahītalam || devīsiṃhastadā dṛṣṭvā nanarda ca jaghāna ca

अथ खड्गधरो वीरश्चर्मपाणिः समुद्गतः ।। वक्त्रं दधानो बभ्राम दंष्ट्राभ्रुकुटिभीषणम्

atha khaḍgadharo vīraścarmapāṇiḥ samudgataḥ || vaktraṃ dadhāno babhrāma daṃṣṭrābhrukuṭibhīṣaṇam

देवी च विलसत्खड्गचक्रचक्रलसत्करा ।। युयोध तेन वीरेण भग्नशीर्षाभ्यपद्यत

devī ca vilasatkhaḍgacakracakralasatkarā || yuyodha tena vīreṇa bhagnaśīrṣābhyapadyata

भूयः स माहिषं रूपमास्थायासुरमायया ।। देव्या योद्धुं प्रववृते यथापूर्वमनाकुलम्

bhūyaḥ sa māhiṣaṃ rūpamāsthāyāsuramāyayā || devyā yoddhuṃ pravavṛte yathāpūrvamanākulam

अथ देवैमुनींद्रैश्च चोदितो गौतमो मुनिः ।। प्रबोधयितुमारेभे स्तुतिभिर्जगदंबिकाम्

atha devaimunīṃdraiśca codito gautamo muniḥ || prabodhayitumārebhe stutibhirjagadaṃbikām

त्वयि सर्वस्य जगतः प्राणशक्तिः परा मता ।। ओजःशक्तिर्ज्ञानशक्तिर्बलशक्तिश्च गम्यते

tvayi sarvasya jagataḥ prāṇaśaktiḥ parā matā || ojaḥśaktirjñānaśaktirbalaśaktiśca gamyate

किमेतदद्य मोहाय युद्धमारभ्यते त्वया ।। उपसंह्रियतामेष दैत्यो भुवनगुप्तये

kimetadadya mohāya yuddhamārabhyate tvayā || upasaṃhriyatāmeṣa daityo bhuvanaguptaye

1.3.1.11.20

भिन्नानामस्य देहानामुपसंहरणात्तव ।। वलयश्चोपदिश्यन्ते निगमोक्ता वरप्रदाः

bhinnānāmasya dehānāmupasaṃharaṇāttava || valayaścopadiśyante nigamoktā varapradāḥ

अन्यथा तृणकल्पस्य शत्रोरस्य निबर्हणे ।। कालाग्निवर्चसो देवि किमर्थं संभ्रमस्त्वियान्

anyathā tṛṇakalpasya śatrorasya nibarhaṇe || kālāgnivarcaso devi kimarthaṃ saṃbhramastviyān

स्वशक्तिमवसंस्तभ्य समाकर्षयतां रिपोः ।। प्राणशक्तिं त्रिशूलेन गुणत्रयवपुर्धृता

svaśaktimavasaṃstabhya samākarṣayatāṃ ripoḥ || prāṇaśaktiṃ triśūlena guṇatrayavapurdhṛtā

इति स्म बोधितातेन पुरा भगवती तदा ।। महिषासुरमाक्रम्य त्रिशूलेनाभ्यधारयत्

iti sma bodhitātena purā bhagavatī tadā || mahiṣāsuramākramya triśūlenābhyadhārayat

अनेकगिरिसंकाशं देव्या विग्रहमात्मनः।। अशक्तस्तं धारयितुं ससाद महिषासुरः

anekagirisaṃkāśaṃ devyā vigrahamātmanaḥ|| aśaktastaṃ dhārayituṃ sasāda mahiṣāsuraḥ

निष्पिष्टो विलुठन्क्रोशन्नाक्रांतश्च परिस्फुरन् ।। निर्गंतुमुद्गतशिरा न शशाकासुराधिपः

niṣpiṣṭo viluṭhankrośannākrāṃtaśca parisphuran || nirgaṃtumudgataśirā na śaśākāsurādhipaḥ

त्रिशूलमुखभिन्नांगरक्तधारासमुद्धतः ।। समुद्र इव संजातः संध्यारुणकलेवरः

triśūlamukhabhinnāṃgaraktadhārāsamuddhataḥ || samudra iva saṃjātaḥ saṃdhyāruṇakalevaraḥ

अथ खड्गेन तीक्ष्णेन कर्तयित्वा च तच्छिरः ।। ननर्त्त तस्य शिरसि तिष्ठन्ती महिषार्दिनी

atha khaḍgena tīkṣṇena kartayitvā ca tacchiraḥ || nanartta tasya śirasi tiṣṭhantī mahiṣārdinī

दुर्गां सिद्धाश्च गन्धर्वाः प्रशशंसुर्महर्षयः ।। पुष्पवृष्टिश्च महती देवैर्मुक्ता समंततः ।। प्रणतः प्रांजलिर्देवीं तुष्टाव विबुधाधिपः

durgāṃ siddhāśca gandharvāḥ praśaśaṃsurmaharṣayaḥ || puṣpavṛṣṭiśca mahatī devairmuktā samaṃtataḥ || praṇataḥ prāṃjalirdevīṃ tuṣṭāva vibudhādhipaḥ

इन्द्र उवाच ।। ।। नमस्ते जगतां मात्रे भूतानां बीजसंविदे

indra uvāca || || namaste jagatāṃ mātre bhūtānāṃ bījasaṃvide

1.3.1.11.30

भक्तिः श्रद्धा च भजतां शक्तिश्चासि त्वमंबिके ।। कारणं परमा कीर्तिः शातिर्दांतिः कला क्षमा

bhaktiḥ śraddhā ca bhajatāṃ śaktiścāsi tvamaṃbike || kāraṇaṃ paramā kīrtiḥ śātirdāṃtiḥ kalā kṣamā

एकैव विश्वरूपा त्वं नामभेदेर्निगद्यसे ।। तेषुतेषु पदेष्वस्मांस्तपोऽनुगुणसिद्धिषु

ekaiva viśvarūpā tvaṃ nāmabhedernigadyase || teṣuteṣu padeṣvasmāṃstapo'nuguṇasiddhiṣu

नियुज्य शत्रुं निर्भिद्य शिवा ज्ञेया प्रकाशसे ।। हतोयं महिषो दुष्टो विनिकृत्तश्च शांभवि

niyujya śatruṃ nirbhidya śivā jñeyā prakāśase || hatoyaṃ mahiṣo duṣṭo vinikṛttaśca śāṃbhavi

छिन्नमेतस्य तु शिरः सजीवमिव लक्ष्यते ।। रक्तनेत्रं तीक्ष्णशृगं ज्वलज्जिह्वं चलं शिरः

chinnametasya tu śiraḥ sajīvamiva lakṣyate || raktanetraṃ tīkṣṇaśṛgaṃ jvalajjihvaṃ calaṃ śiraḥ

आक्रम्य तव तिष्ठन्त्या रूपमेव सदास्तु नः ।। चक्रशृंगधनुर्बाणखङ्गचर्मवराभयैः

ākramya tava tiṣṭhantyā rūpameva sadāstu naḥ || cakraśṛṃgadhanurbāṇakhaṅgacarmavarābhayaiḥ

शूलघण्टांकुशकशाकपालकुलिशादिभिः ।। अशेषदेवतामूर्तिरशेषैदेंवतायुधैः

śūlaghaṇṭāṃkuśakaśākapālakuliśādibhiḥ || aśeṣadevatāmūrtiraśeṣaideṃvatāyudhaiḥ

आपूरिता त्वमेवांब सर्वशत्रून्निहंसि नः ।। आयुधानां सहस्राणि तन्मयास्ते विभूतयः

āpūritā tvamevāṃba sarvaśatrūnnihaṃsi naḥ || āyudhānāṃ sahasrāṇi tanmayāste vibhūtayaḥ

त्वज्जितारातयः सर्वे विविधायुधवाहनाः ।। रथनागहयैर्युक्ताः ससैन्या अपि भूभृतः

tvajjitārātayaḥ sarve vividhāyudhavāhanāḥ || rathanāgahayairyuktāḥ sasainyā api bhūbhṛtaḥ

क्षणेन दग्धवीर्याः स्युस्त्वत्प्रसादविवर्जिताः ।। अपदोऽप्यल्पवीर्योऽपि त्वत्पादांबुजसेवकः

kṣaṇena dagdhavīryāḥ syustvatprasādavivarjitāḥ || apado'pyalpavīryo'pi tvatpādāṃbujasevakaḥ

त्रिलोकनाथतां प्राप्तः प्रथते कीर्तिमण्डितः ।। तद्रूपमिदमत्युग्रं ध्यायतामर्चतां सदा

trilokanāthatāṃ prāptaḥ prathate kīrtimaṇḍitaḥ || tadrūpamidamatyugraṃ dhyāyatāmarcatāṃ sadā

1.3.1.11.40

न शत्रुभ्यो भयं किंचिद्भवेद्विजयशालिनाम् ।। ईदृशं सर्वलोकेषु रूपं ते देववंदितम्

na śatrubhyo bhayaṃ kiṃcidbhavedvijayaśālinām || īdṛśaṃ sarvalokeṣu rūpaṃ te devavaṃditam

पूज्यतामिष्टसिद्ध्यर्थं देवैर्भृत्यैश्च सर्वदा ।। मातरश्च त्वया सृष्टाः सर्वाभीष्टफलप्रदाः

pūjyatāmiṣṭasiddhyarthaṃ devairbhṛtyaiśca sarvadā || mātaraśca tvayā sṛṣṭāḥ sarvābhīṣṭaphalapradāḥ

सगणाः प्रतिपूज्यंतां सर्वस्थानेषु सर्वदा ।। अयं च निहतो दैत्यस्त्वत्पादकृतलांछनः

sagaṇāḥ pratipūjyaṃtāṃ sarvasthāneṣu sarvadā || ayaṃ ca nihato daityastvatpādakṛtalāṃchanaḥ

तव भक्तैः सदा पूज्यस्त्वत्प्रमादात्त्वदग्रतः ।। इत्थं सुरेन्द्रप्रणुता सर्वर्षिसुरसेविता

tava bhaktaiḥ sadā pūjyastvatpramādāttvadagrataḥ || itthaṃ surendrapraṇutā sarvarṣisurasevitā

तथेति वरदा देवी ससर्ज च दिवं प्रति ।। स्वयमप्यात्मनस्तत्र तद्रूपं विविधायुधम्

tatheti varadā devī sasarja ca divaṃ prati || svayamapyātmanastatra tadrūpaṃ vividhāyudham

संस्थाप्य मातृभिः सार्धं स्थानरक्षणमातनोत् ।। संगृह्य विमलं रूपं सखीजनसमावृता

saṃsthāpya mātṛbhiḥ sārdhaṃ sthānarakṣaṇamātanot || saṃgṛhya vimalaṃ rūpaṃ sakhījanasamāvṛtā

महिषस्य शिरोऽपश्यद्विकृतं खङ्गधारया ।। कथयन्ती पुनस्तस्य चित्रं लोकविभूषणम्

mahiṣasya śiro'paśyadvikṛtaṃ khaṅgadhārayā || kathayantī punastasya citraṃ lokavibhūṣaṇam

सखीभिः सह सा बाला कण्ठं तस्य व्यलोकयत् ।। अपश्यच्च तदा लिगं कर्त्तुं तस्य च पूजनम्

sakhībhiḥ saha sā bālā kaṇṭhaṃ tasya vyalokayat || apaśyacca tadā ligaṃ karttuṃ tasya ca pūjanam

आदत्त सहसा गौरी लिगं तस्य गले स्थितम् ।। आलोकयच्च सुचिरं रक्तधारापरिप्लुतम्

ādatta sahasā gaurī ligaṃ tasya gale sthitam || ālokayacca suciraṃ raktadhārāpariplutam

आसज्जत पुनर्लिंगमस्याः पाणितलं गतम् ।। विमोचयितुमुद्युक्ता नाशक्नोल्लग्नमंजसा

āsajjata punarliṃgamasyāḥ pāṇitalaṃ gatam || vimocayitumudyuktā nāśaknollagnamaṃjasā

1.3.1.11.50

अचिंतयच्च सा देवी किमेतदिति विस्मयात् ।। विषादेन च संयुक्ता महर्षीणां पुरः स्थिता

aciṃtayacca sā devī kimetaditi vismayāt || viṣādena ca saṃyuktā maharṣīṇāṃ puraḥ sthitā

आहतः शिवभक्तोऽयमिति शोकं समाविशत् ।। अगर्हत भृशं मौढ्यमात्मनः स्त्रीस्वभावजम्

āhataḥ śivabhakto'yamiti śokaṃ samāviśat || agarhata bhṛśaṃ mauḍhyamātmanaḥ strīsvabhāvajam

अविचार समारब्धं शिवभक्तनिबर्हणम् ।। उपतापपरीतांगी गौतमं मुनिसत्तमम्

avicāra samārabdhaṃ śivabhaktanibarhaṇam || upatāpaparītāṃgī gautamaṃ munisattamam

उपगम्याब्रवीद्बाला साहसं कृतमात्मना ।। भगवन्सर्वधर्मज्ञ गौतमार्य मुनीश्वर

upagamyābravīdbālā sāhasaṃ kṛtamātmanā || bhagavansarvadharmajña gautamārya munīśvara

मान्यया धर्मरूपेण कोऽप्यधर्मः प्रकल्पितः ।। देवानां रक्षणं कर्तुमभयं दातुमुद्यता

mānyayā dharmarūpeṇa ko'pyadharmaḥ prakalpitaḥ || devānāṃ rakṣaṇaṃ kartumabhayaṃ dātumudyatā

अज्ञानान्महिषं दैत्यं शिवभक्तिममर्दयम् ।। रजसाक्रान्तबुद्धीनां न भवेद्धर्मसंग्रहः

ajñānānmahiṣaṃ daityaṃ śivabhaktimamardayam || rajasākrāntabuddhīnāṃ na bhaveddharmasaṃgrahaḥ

गुरुप्रसादसुलभः स्फुरद्विघ्नशताकुलः ।। सुदुर्धर्षा निराचारदुर्दमाः शिवसंश्रयाः

guruprasādasulabhaḥ sphuradvighnaśatākulaḥ || sudurdharṣā nirācāradurdamāḥ śivasaṃśrayāḥ

विशेषतो लिंगधराः शिवस्तान्बहु मन्यते ।। पुरा पुरत्रयावासा दैतेया लिंगधारका

viśeṣato liṃgadharāḥ śivastānbahu manyate || purā puratrayāvāsā daiteyā liṃgadhārakā

अजिताः शंभुना पूर्वं मुक्तलिंगा निषूदिताः ।। अस्य कंठस्थितं लिंगं मम पाणिं न मुंचति

ajitāḥ śaṃbhunā pūrvaṃ muktaliṃgā niṣūditāḥ || asya kaṃṭhasthitaṃ liṃgaṃ mama pāṇiṃ na muṃcati

कथं पापं निरस्यामि शिवभक्तवधाश्रितम् ।। अस्य कंठस्थितं लिंगं धारयंती तपोन्विता

kathaṃ pāpaṃ nirasyāmi śivabhaktavadhāśritam || asya kaṃṭhasthitaṃ liṃgaṃ dhārayaṃtī taponvitā

1.3.1.11.60

तीर्थयात्रां करिष्यामि यावच्छंभुः प्रसीदति ।। पुनः कैलासमुख्येषु शंभुस्थानेषु भूरिषु

tīrthayātrāṃ kariṣyāmi yāvacchaṃbhuḥ prasīdati || punaḥ kailāsamukhyeṣu śaṃbhusthāneṣu bhūriṣu

तीर्थेषु रचितस्नाना लप्स्ये पापविशोधनम् ।। इति तस्याः परिश्रांतिं दुर्धर्मपरिशंकया

tīrtheṣu racitasnānā lapsye pāpaviśodhanam || iti tasyāḥ pariśrāṃtiṃ durdharmapariśaṃkayā

आकर्ण्य शिवधर्मज्ञो भयार्त्तां तामवोचत ।। मा भैषीर्गिरिजे मोहाच्छिवभक्तो हतस्त्विति

ākarṇya śivadharmajño bhayārttāṃ tāmavocata || mā bhaiṣīrgirije mohācchivabhakto hatastviti

धर्मसूक्ष्मार्थवेत्तारौ दुर्लभा गिरिकन्यके ।। सदा शिवस्य वदनैः सद्योजातादि संश्रितैः

dharmasūkṣmārthavettārau durlabhā girikanyake || sadā śivasya vadanaiḥ sadyojātādi saṃśritaiḥ

आगमाः पंचभिः प्रोक्ता अष्टाविंशतिकोटयः ।। निर्णयाः शिवभक्तानां शिवमार्गस्य शोभनाः

āgamāḥ paṃcabhiḥ proktā aṣṭāviṃśatikoṭayaḥ || nirṇayāḥ śivabhaktānāṃ śivamārgasya śobhanāḥ

तेषुतेषु मुनींद्रैश्च नत्वैव प्रतिपद्यते ।। कालो मुखं च कंकालं शैवं पाशुपतं तथा

teṣuteṣu munīṃdraiśca natvaiva pratipadyate || kālo mukhaṃ ca kaṃkālaṃ śaivaṃ pāśupataṃ tathā

महाव्रतं पंच चैताः शिवमार्गप्रवृत्तयः ।। भेदाश्च बहवस्तेषामन्योन्यस्य शिवे रताः

mahāvrataṃ paṃca caitāḥ śivamārgapravṛttayaḥ || bhedāśca bahavasteṣāmanyonyasya śive ratāḥ

साध्य एको हि बलवान्सर्वैस्तैरनिशं शिवः ।। सर्व एव सदा पूज्याः स्वधर्मपरिनिष्ठितैः

sādhya eko hi balavānsarvaistairaniśaṃ śivaḥ || sarva eva sadā pūjyāḥ svadharmapariniṣṭhitaiḥ

अमत्सरैः शिवे भक्तैः शिवाज्ञापरिपालकैः ।। वेदैश्च बहुभिर्यज्ञैर्भक्त्या च परया शिवः

amatsaraiḥ śive bhaktaiḥ śivājñāparipālakaiḥ || vedaiśca bahubhiryajñairbhaktyā ca parayā śivaḥ

आराध्यते महादेवः सर्वदा सर्वदायकः ।। जीवहिंसा न कर्त्तव्या विशेषण तपस्विभिः

ārādhyate mahādevaḥ sarvadā sarvadāyakaḥ || jīvahiṃsā na karttavyā viśeṣaṇa tapasvibhiḥ

1.3.1.11.70

शिवधर्मस्य भेत्तारो निहंतव्यास्तथांजसा ।। न वेषजुषि वीक्षेत न लिगं नैव संभवम्

śivadharmasya bhettāro nihaṃtavyāstathāṃjasā || na veṣajuṣi vīkṣeta na ligaṃ naiva saṃbhavam

शिवधर्मस्य भेत्तारं हन्यादेवाविचारयन् ।। बहुभिः स्फूर्तया बुद्ध्या धर्मविद्भिर्निरूपिते

śivadharmasya bhettāraṃ hanyādevāvicārayan || bahubhiḥ sphūrtayā buddhyā dharmavidbhirnirūpite

शिवधर्मस्य विलये सद्यः शक्तिः प्रवर्तते ।। अस्य कर्म पुनर्दिष्टं लिंगमैश्वर्यचर्चितम्

śivadharmasya vilaye sadyaḥ śaktiḥ pravartate || asya karma punardiṣṭaṃ liṃgamaiśvaryacarcitam

न जेतुं शक्यते देवि तेनासौ सर्वदैवतैः ।। यदयं निहतो देवि त्वया शंकरमान्यया

na jetuṃ śakyate devi tenāsau sarvadaivataiḥ || yadayaṃ nihato devi tvayā śaṃkaramānyayā

आक्रांतः शापदोषेण महर्षीणां शिवाश्रयात् ।। अथ ते कुपितास्तस्य वैषम्यादवमानतः

ākrāṃtaḥ śāpadoṣeṇa maharṣīṇāṃ śivāśrayāt || atha te kupitāstasya vaiṣamyādavamānataḥ

शेपुर्महिषवद्दुष्टो महिषोऽयं भवत्विति ।। ततस्तद्वचनात्सद्यो महिषोऽभूत्क्षणात्तथा

śepurmahiṣavadduṣṭo mahiṣo'yaṃ bhavatviti || tatastadvacanātsadyo mahiṣo'bhūtkṣaṇāttathā

प्रणम्य तोषयामास ययाचे शापमोचनम् ।। दत्त्वा प्रकामरूपत्वं ददुरस्मै प्रसादिताः

praṇamya toṣayāmāsa yayāce śāpamocanam || dattvā prakāmarūpatvaṃ dadurasmai prasāditāḥ

महिषत्वेपि संहारं स्वयं देव्या शिवाज्ञया ।। विषादो न च कर्त्तव्यो अंगदर्शनतस्त्वया

mahiṣatvepi saṃhāraṃ svayaṃ devyā śivājñayā || viṣādo na ca karttavyo aṃgadarśanatastvayā

सिद्धानां शिवरूपाणामवज्ञा कं न बाधते ।। महिषत्वे समुत्पन्ने दोषेण समुपस्थिते

siddhānāṃ śivarūpāṇāmavajñā kaṃ na bādhate || mahiṣatve samutpanne doṣeṇa samupasthite

सिद्धप्रसादाल्लब्धोऽयं शापनाशस्त्वया कृतः ।। सर्वे लोकाश्च संत्राता दुष्टोयं परिरक्षितः

siddhaprasādāllabdho'yaṃ śāpanāśastvayā kṛtaḥ || sarve lokāśca saṃtrātā duṣṭoyaṃ parirakṣitaḥ

1.3.1.11.80

शापदोषसमुत्पन्ने महिषत्वे विमोचिते ।। त्वया च गिरिशप्रीत्यै तपः कुर्वाणयाद्रिजे

śāpadoṣasamutpanne mahiṣatve vimocite || tvayā ca giriśaprītyai tapaḥ kurvāṇayādrije

द्रष्टव्यं तैजसं लिंगमरुणाचलसंज्ञितम् ।। पूर्वजन्मनि भक्तोऽयमरुणाद्रिपतेः स्फुटम्

draṣṭavyaṃ taijasaṃ liṃgamaruṇācalasaṃjñitam || pūrvajanmani bhakto'yamaruṇādripateḥ sphuṭam

महिषत्वे मदाक्रांतः परं लिंगेन संगतः ।। भक्त्या लिंगधरं हंतुं कः समर्थो जगत्त्रये

mahiṣatve madākrāṃtaḥ paraṃ liṃgena saṃgataḥ || bhaktyā liṃgadharaṃ haṃtuṃ kaḥ samartho jagattraye

दृष्टाः पुरत्रये पूर्वं रुद्रेण पूजितास्त्रयः ।। त्वत्खड्गपरिकृत्तेन कंठेनास्य वरानने

dṛṣṭāḥ puratraye pūrvaṃ rudreṇa pūjitāstrayaḥ || tvatkhaḍgaparikṛttena kaṃṭhenāsya varānane

दीक्षादिरहितं लिंगं दत्तं हंतीति चोदितम् ।। कृतं हि महिषेणापि भक्तितो लिंगधारणम्

dīkṣādirahitaṃ liṃgaṃ dattaṃ haṃtīti coditam || kṛtaṃ hi mahiṣeṇāpi bhaktito liṃgadhāraṇam

कदाचित्क्षपणोक्तानां विभाषात्प्रत्ययं गतः।। पूर्वजन्मतपोयोगात्स्मरणो लिंगधारणात्

kadācitkṣapaṇoktānāṃ vibhāṣātpratyayaṃ gataḥ|| pūrvajanmatapoyogātsmaraṇo liṃgadhāraṇāt

त्वत्पादपद्मसंस्पर्शादयं मुक्तो न संशयः।। मदुक्तनिष्कृतीनां तु पातकानां च नाशनम्

tvatpādapadmasaṃsparśādayaṃ mukto na saṃśayaḥ|| maduktaniṣkṛtīnāṃ tu pātakānāṃ ca nāśanam

दर्शनं शैलवर्यस्य प्रायश्चित्तं परं मतम् ।। संस्थाप्य विविधाञ्छैवाञ्छिवसिद्धांतवेदिनः

darśanaṃ śailavaryasya prāyaścittaṃ paraṃ matam || saṃsthāpya vividhāñchaivāñchivasiddhāṃtavedinaḥ

आवाह्य सर्वतीर्थानि सर्वदोषनिवृत्तये।। सरः किमपि संपाद्य स्नात्वा तत्र वरानने

āvāhya sarvatīrthāni sarvadoṣanivṛttaye|| saraḥ kimapi saṃpādya snātvā tatra varānane

अघमर्षणसंयुक्ता सलिंगा स्नानमाचर ।। त्रिसंध्यं चैव मासांते देवयागमहोत्सवे

aghamarṣaṇasaṃyuktā saliṃgā snānamācara || trisaṃdhyaṃ caiva māsāṃte devayāgamahotsave

1.3.1.11.90

आराधयोपचारैस्त्वमरुणाद्रिमयं शिवम्

ārādhayopacāraistvamaruṇādrimayaṃ śivam

एवं तस्य मुनेर्निशम्य वचनं शैवार्थसंभावितं प्रीता देवनमस्कृता गिरिसुता देवी जगद्रक्षिका ।। शैवं धर्ममिमं विधातुमुचितं शोणाचलस्याग्रतस्तीर्थागाहनबुद्धिमाशु विदधे कर्तुं त्वघक्षालनम्

evaṃ tasya munerniśamya vacanaṃ śaivārthasaṃbhāvitaṃ prītā devanamaskṛtā girisutā devī jagadrakṣikā || śaivaṃ dharmamimaṃ vidhātumucitaṃ śoṇācalasyāgratastīrthāgāhanabuddhimāśu vidadhe kartuṃ tvaghakṣālanam

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धे महिषासुरवधोत्तरं देवीपाणौ महिषासुरशिरःसंलग्रतावृत्तांतवर्णनंनामैकादशोऽध्यायः

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmye pūrvārdhe mahiṣāsuravadhottaraṃ devīpāṇau mahiṣāsuraśiraḥsaṃlagratāvṛttāṃtavarṇanaṃnāmaikādaśo'dhyāyaḥ

पूर्वार्धम् · अध्यायः १२

ब्रह्मोवाच ।। ।। इति संभाषमाणे तु महर्षौ मुनि सेविते ।। विजहौ गिरिजा शंकां शिवभक्तवधाश्रिताम्

brahmovāca || || iti saṃbhāṣamāṇe tu maharṣau muni sevite || vijahau girijā śaṃkāṃ śivabhaktavadhāśritām

अथांतरिक्षादुदभूद्वाणी कर्णमनोहरा ।। मा गमः शैलकन्ये त्वं पापनिप्कृतिकारणात्

athāṃtarikṣādudabhūdvāṇī karṇamanoharā || mā gamaḥ śailakanye tvaṃ pāpanipkṛtikāraṇāt

गंगा च यमुना सिंधुर्गोदापि च सरस्वती ।। नर्मदा सा च कावेरी शोणः शोणनदी च सा

gaṃgā ca yamunā siṃdhurgodāpi ca sarasvatī || narmadā sā ca kāverī śoṇaḥ śoṇanadī ca sā

अत्रैव नव तीर्थानि संभवंतु शिलातले ।। त्वत्खड्गदारिते देवि कुरु तत्राघमर्षणम्

atraiva nava tīrthāni saṃbhavaṃtu śilātale || tvatkhaḍgadārite devi kuru tatrāghamarṣaṇam

अस्मिन्नाश्वियुजे मासि ज्येष्ठानक्षत्र आगते ।। निमज्य खड्गतीर्थे त्वं सलिंगा मासमावस

asminnāśviyuje māsi jyeṣṭhānakṣatra āgate || nimajya khaḍgatīrthe tvaṃ saliṃgā māsamāvasa

निवर्त्य सावनं मासमत्र दिक्पालसंमितम् ।। ततः पाणिस्थितं लिंगं लब्ध्वा पापविशोधनम्

nivartya sāvanaṃ māsamatra dikpālasaṃmitam || tataḥ pāṇisthitaṃ liṃgaṃ labdhvā pāpaviśodhanam

प्रतिष्ठापय तीर्थाग्रे लोकानुग्रहकारणात् ।। उत्तीर्य तीर्थवर्येऽस्मिन्स्नात्वा लिंगेऽर्चिते शिवे

pratiṣṭhāpaya tīrthāgre lokānugrahakāraṇāt || uttīrya tīrthavarye'sminsnātvā liṃge'rcite śive

तापत्रयोपशांतिश्च त्रैलोक्यस्य न संशयः ।। सर्वपापहरं लिंगं स्थावरं तीर्थसन्निधौ

tāpatrayopaśāṃtiśca trailokyasya na saṃśayaḥ || sarvapāpaharaṃ liṃgaṃ sthāvaraṃ tīrthasannidhau

स्थापय स्थिरया भक्त्या सदालोकहिताय च ।। नक्षत्रे वैश्वदैवत्ये देवक्याः संगमाचर

sthāpaya sthirayā bhaktyā sadālokahitāya ca || nakṣatre vaiśvadaivatye devakyāḥ saṃgamācara

1.3.1.12.10

महोत्सवसमायुक्तं यावद्दशदिनावधि ।। कृत्वा चावभृथं पुण्यनक्षत्रे वह्निदैवते

mahotsavasamāyuktaṃ yāvaddaśadināvadhi || kṛtvā cāvabhṛthaṃ puṇyanakṣatre vahnidaivate

सायमभ्यर्च्य विधिवच्छोणाचलवपुर्मम ।। ततस्ते दर्शयिष्यामि तैजसं रूपमात्मनः

sāyamabhyarcya vidhivacchoṇācalavapurmama || tataste darśayiṣyāmi taijasaṃ rūpamātmanaḥ

एतत्कृतं ते लोकानां रक्षायै संभविष्यति ।। इति तद्वचनं श्रुत्वा महर्षिवचनं च सा

etatkṛtaṃ te lokānāṃ rakṣāyai saṃbhaviṣyati || iti tadvacanaṃ śrutvā maharṣivacanaṃ ca sā

उभयं कर्तुमारेभे तपसा शैलकन्यका ।। खङ्गेन दारयामास शिलातलमनाकुला

ubhayaṃ kartumārebhe tapasā śailakanyakā || khaṅgena dārayāmāsa śilātalamanākulā

उदजृंभत तीर्थानां नवकं तत्र तत्क्षणात् ।। तस्य कण्ठस्थितं लिगं ध्यायन्ती पर्वतात्मजा

udajṛṃbhata tīrthānāṃ navakaṃ tatra tatkṣaṇāt || tasya kaṇṭhasthitaṃ ligaṃ dhyāyantī parvatātmajā

तीर्थे ममज्ज तस्मिन्सा मुनीनामभ्यनुज्ञया ।। तीर्थानां नवकं तत्र संजातं स्फटिकप्रभम्

tīrthe mamajja tasminsā munīnāmabhyanujñayā || tīrthānāṃ navakaṃ tatra saṃjātaṃ sphaṭikaprabham

अंतर्वसतितः कांत्या मेचकीकृतमंजसा ।। वसंत्यां शैलकन्यायां तीर्थे त्रिंशद्दिनं त्वथ

aṃtarvasatitaḥ kāṃtyā mecakīkṛtamaṃjasā || vasaṃtyāṃ śailakanyāyāṃ tīrthe triṃśaddinaṃ tvatha

शम्भोर्विरहसंतप्तं मनश्चंचलतां ययौ ।। तत्र श्रिया सरोजानि चक्षुषोत्पलकाननम्

śambhorvirahasaṃtaptaṃ manaścaṃcalatāṃ yayau || tatra śriyā sarojāni cakṣuṣotpalakānanam

मंदस्मितेन कुमुदं ससर्ज सलिलस्य सा ।। देव्यास्तेनोदवासेन लोकास्तु निरुपद्रवाः

maṃdasmitena kumudaṃ sasarja salilasya sā || devyāstenodavāsena lokāstu nirupadravāḥ

कृतार्थास्सहसा जातास्तत्तत्कालफलान्विताः ।। मासांते सा समुत्तीर्य कृत्वा देव्युत्सवं तथा

kṛtārthāssahasā jātāstattatkālaphalānvitāḥ || māsāṃte sā samuttīrya kṛtvā devyutsavaṃ tathā

1.3.1.12.20

कार्तिके मासि नक्षत्रे कृत्तिकाख्ये निशोदये ।। पूजयित्वा तपःसिद्धैरुपचारैर्बहूदयैः

kārtike māsi nakṣatre kṛttikākhye niśodaye || pūjayitvā tapaḥsiddhairupacārairbahūdayaiḥ

अरुणाद्रिमयं लिंगं तुष्टाव जगदंबिका ।। नमस्ते विश्वरूपाय शोणाचलवपुर्भृते

aruṇādrimayaṃ liṃgaṃ tuṣṭāva jagadaṃbikā || namaste viśvarūpāya śoṇācalavapurbhṛte

तेजोमयाद्रिलिंगाय सर्वपाततकनाशिने ।। ब्रह्मणा विष्णुना च त्वं दुष्परिच्छेद्यवैभवः

tejomayādriliṃgāya sarvapātatakanāśine || brahmaṇā viṣṇunā ca tvaṃ duṣparicchedyavaibhavaḥ

अग्निरूपोऽपि सञ्छांतो लोकानुग्रहक्लृप्तये ।। शक्त्या च तत्त्वसंघातकरः कालानलाकृतिः

agnirūpo'pi sañchāṃto lokānugrahaklṛptaye || śaktyā ca tattvasaṃghātakaraḥ kālānalākṛtiḥ

अद्रिश्रेष्ठारुणाद्रीश रूपलावण्यवारिधे ।। विचित्ररूपमेतत्ते वेदवेद्यसुरार्चितम्

adriśreṣṭhāruṇādrīśa rūpalāvaṇyavāridhe || vicitrarūpametatte vedavedyasurārcitam

तेजसां देव सर्वेषां बीजभूतं निगद्यसे ।। दिव्यं हि परमं तेजस्तव देव महेश्वर

tejasāṃ deva sarveṣāṃ bījabhūtaṃ nigadyase || divyaṃ hi paramaṃ tejastava deva maheśvara

यत्पुरा ब्रह्मणा दृष्टं विष्णुना च विचिन्वता ।। अद्य पूतास्मि देवेश तव संदर्शनादहम्

yatpurā brahmaṇā dṛṣṭaṃ viṣṇunā ca vicinvatā || adya pūtāsmi deveśa tava saṃdarśanādaham

तेजो दर्शय मे दिव्यं सर्वदोषहरं परम् ।। प्रार्थयंत्यां तदा देव्यामरुणाद्रिमयः शिवः

tejo darśaya me divyaṃ sarvadoṣaharaṃ param || prārthayaṃtyāṃ tadā devyāmaruṇādrimayaḥ śivaḥ

आविर्बभूव तेजोभिरापूर्य भुवनांतरम् ।। कोटिसूर्योदयप्रख्यं तुल्यं पूर्णेंदुकोटिभिः

āvirbabhūva tejobhirāpūrya bhuvanāṃtaram || koṭisūryodayaprakhyaṃ tulyaṃ pūrṇeṃdukoṭibhiḥ

कालाग्निकोटिसंकाशं तेजः परमदृश्यत ।। प्रणम्य परया भक्त्या मुनिभिः सार्धमंबिका

kālāgnikoṭisaṃkāśaṃ tejaḥ paramadṛśyata || praṇamya parayā bhaktyā munibhiḥ sārdhamaṃbikā

1.3.1.12.30

विस्मयाक्रांतहृदया ननंद नलिनेक्षणा ।। अथ तेजोनिधेस्तस्मादरुणाद्रिः समुत्थितः

vismayākrāṃtahṛdayā nanaṃda nalinekṣaṇā || atha tejonidhestasmādaruṇādriḥ samutthitaḥ

हिरण्मयोऽब्रवीद्वाचं पुरुषः कलकन्धरः ।। प्रसन्नोऽस्मि तपोभिस्ते स्थानेषु मम कल्पितैः

hiraṇmayo'bravīdvācaṃ puruṣaḥ kalakandharaḥ || prasanno'smi tapobhiste sthāneṣu mama kalpitaiḥ

तेजोमयमिदं रूपमीक्षितं च त्वयाधुना ।। कारणैर्बहुभिर्लोकान्रक्षेथास्त्वं जगन्मयि

tejomayamidaṃ rūpamīkṣitaṃ ca tvayādhunā || kāraṇairbahubhirlokānrakṣethāstvaṃ jaganmayi

तपांसि कुरुषे भूमौ किमन्यत्प्रार्थितं तव ।। मल्लोचनत्विषा तेद्य तमोराशिः समुत्थितः

tapāṃsi kuruṣe bhūmau kimanyatprārthitaṃ tava || mallocanatviṣā tedya tamorāśiḥ samutthitaḥ

अशेषो हि प्रशांतोऽभूत्तेजसोऽस्य निरीक्षणात् ।। अयं तु महिषो दुष्टो मद्भक्तिं लिंगपूजकः

aśeṣo hi praśāṃto'bhūttejaso'sya nirīkṣaṇāt || ayaṃ tu mahiṣo duṣṭo madbhaktiṃ liṃgapūjakaḥ

जग्राह सहसा ह्येतत्तस्य लिंगं गले स्थितम् ।। अनेन भक्षितं तच्च नास्तिकस्योपदेशतः

jagrāha sahasā hyetattasya liṃgaṃ gale sthitam || anena bhakṣitaṃ tacca nāstikasyopadeśataḥ

अकरोन्मय्यविश्वासं लिंगरूपे गले स्थिते ।। क्रमेण सोपि संप्राप्तो मुनिजन्म मनोहरम्

akaronmayyaviśvāsaṃ liṃgarūpe gale sthite || krameṇa sopi saṃprāpto munijanma manoharam

मामेवाभ्यर्चयन्ध्यायन्गणनाथत्वमावसन् ।। पूर्वजन्मनि भक्तोऽयं महिषोपि त्वया हतः

māmevābhyarcayandhyāyangaṇanāthatvamāvasan || pūrvajanmani bhakto'yaṃ mahiṣopi tvayā hataḥ

चिरं मल्लिंगधृग्यस्मात्सिद्धिरस्यापि देव्यतः ।। शिवलिंगेष्वविश्वासः शिवभक्तावमाननम्

ciraṃ malliṃgadhṛgyasmātsiddhirasyāpi devyataḥ || śivaliṃgeṣvaviśvāsaḥ śivabhaktāvamānanam

न कर्त्तव्यं सदा भक्तैस्तस्माद्वै मुक्तिकांक्षिभिः ।। दीक्षया रहितं लिगं येन संधार्यते बलात्

na karttavyaṃ sadā bhaktaistasmādvai muktikāṃkṣibhiḥ || dīkṣayā rahitaṃ ligaṃ yena saṃdhāryate balāt

1.3.1.12.40

न तादृशं फलं दत्ते वज्रवत्तं निहंति च ।। न दोषस्तत्र किंचित्ते शोणाचलनिरीक्षणात्

na tādṛśaṃ phalaṃ datte vajravattaṃ nihaṃti ca || na doṣastatra kiṃcitte śoṇācalanirīkṣaṇāt

सफला नयनावाप्तिः सर्वदोषविनाशनात् ।। त्वत्पुत्रस्तन्यदानेन धात्र्योपकृतमात्मजे

saphalā nayanāvāptiḥ sarvadoṣavināśanāt || tvatputrastanyadānena dhātryopakṛtamātmaje

त्वामपीतकुचां चक्रे वत्सलां भक्तरक्षिणीम् ।। नक्षत्रे कृत्तिकाख्येऽत्र तव सन्निधिलोभतः

tvāmapītakucāṃ cakre vatsalāṃ bhaktarakṣiṇīm || nakṣatre kṛttikākhye'tra tava sannidhilobhataḥ

प्रायश्चित्ताभिधानेन भवापीतकुचाभिधा ।। पूजाशेषं समाधाय भक्तानुग्रहहेतवे

prāyaścittābhidhānena bhavāpītakucābhidhā || pūjāśeṣaṃ samādhāya bhaktānugrahahetave

भज मां करुणामूर्तिरपीतकुचनायिका ।। इति देवस्य वचनमाकर्ण्यात्यंतशीतलम्

bhaja māṃ karuṇāmūrtirapītakucanāyikā || iti devasya vacanamākarṇyātyaṃtaśītalam

प्रणम्य प्रार्थितवती प्रोवाच च तमंबिका ।। देवदेव प्रसादेन त्वयानुग्रहशालिना

praṇamya prārthitavatī provāca ca tamaṃbikā || devadeva prasādena tvayānugrahaśālinā

एतत्ते दर्शितं तेजो दृष्टं देवैश्च मानवैः ।। प्रत्यक्षं कृत्तिकामासि मद्व्रतांतमहोत्सवे

etatte darśitaṃ tejo dṛṣṭaṃ devaiśca mānavaiḥ || pratyakṣaṃ kṛttikāmāsi madvratāṃtamahotsave

नक्षत्रे कृत्तिकाख्येऽस्मिंस्तेजस्ते दृश्यतां परम् ।। तद्वीक्षितमिदं तेजः परमं प्रतिवत्सरम्

nakṣatre kṛttikākhye'smiṃstejaste dṛśyatāṃ param || tadvīkṣitamidaṃ tejaḥ paramaṃ prativatsaram

दृष्ट्वा समस्तैर्दुरितैर्मुच्यतां सर्वजंतवः ।। तथेति देवदेवेन प्रोचेऽथांतर्दधे गिरौ

dṛṣṭvā samastairduritairmucyatāṃ sarvajaṃtavaḥ || tatheti devadevena proce'thāṃtardadhe girau

प्रदक्षिणं चकारैनं सखीभिः सा ततोंऽबिका ।। घनश्यामलया कांत्या परितो जृंभमाणया

pradakṣiṇaṃ cakārainaṃ sakhībhiḥ sā tatoṃ'bikā || ghanaśyāmalayā kāṃtyā parito jṛṃbhamāṇayā

1.3.1.12.50

अरुणाद्रिमयं लिंगं चक्रे मरकतप्रभम् ।। मंदं चरन्ती जाताभिः प्रभाभिः पादपद्मयोः

aruṇādrimayaṃ liṃgaṃ cakre marakataprabham || maṃdaṃ carantī jātābhiḥ prabhābhiḥ pādapadmayoḥ

तस्तार परितो भूमिं पद्मपत्रैः सपल्लवैः ।। प्रफुल्लकनकांभोजनीलोत्पलदलोत्करैः

tastāra parito bhūmiṃ padmapatraiḥ sapallavaiḥ || praphullakanakāṃbhojanīlotpaladalotkaraiḥ

अर्चयन्तीव शोणाद्रिमभितो दृष्टिकांतिभिः ।। इन्द्रादिलोकपालानामंगनाभिर्निषेविता

arcayantīva śoṇādrimabhito dṛṣṭikāṃtibhiḥ || indrādilokapālānāmaṃganābhirniṣevitā

प्रसादिता मातृगणैर्गंधदानविभूषणैः ।। छत्रचामरभृंगारतालवृन्तफलाचिकाः

prasāditā mātṛgaṇairgaṃdhadānavibhūṣaṇaiḥ || chatracāmarabhṛṃgāratālavṛntaphalācikāḥ

वहन्तीभिः सुरस्त्रीभिर्वृता मुनिवधूयुता ।। प्रदक्षिणं चकारैनमरुणाद्रिं स्वयंप्रभम्

vahantībhiḥ surastrībhirvṛtā munivadhūyutā || pradakṣiṇaṃ cakārainamaruṇādriṃ svayaṃprabham

कांक्षन्ती शिवसायुज्यं विवाहाग्निमिवाद्रिजा ।। तस्यां प्रदक्षिणं भक्त्या कुर्वाणायां पदेपदे

kāṃkṣantī śivasāyujyaṃ vivāhāgnimivādrijā || tasyāṃ pradakṣiṇaṃ bhaktyā kurvāṇāyāṃ padepade

प्रेषिता शंभुना देवाः परिवव्रुः सुरेश्वराः ।। सरस्वतीसमं धात्रा विष्णुना च समं रमा

preṣitā śaṃbhunā devāḥ parivavruḥ sureśvarāḥ || sarasvatīsamaṃ dhātrā viṣṇunā ca samaṃ ramā

सर्वदिक्पालकांताभिः समेता शैलबालिका ।। निरुन्धतीव देवेन्द्रं सलिलैर्वरदानतः

sarvadikpālakāṃtābhiḥ sametā śailabālikā || nirundhatīva devendraṃ salilairvaradānataḥ

अद्रिनाथस्वरूपस्य शीतत्वमिव कुर्वती ।। तपस्ययाऽविनाभावाद्देवस्येव कृतस्मृतिः

adrināthasvarūpasya śītatvamiva kurvatī || tapasyayā'vinābhāvāddevasyeva kṛtasmṛtiḥ

दुष्करस्योदवासस्य बोधयन्तीव साधुताम् ।। ऋषीणां देवमानानामुपदेष्टुमिव क्रमात्

duṣkarasyodavāsasya bodhayantīva sādhutām || ṛṣīṇāṃ devamānānāmupadeṣṭumiva kramāt

1.3.1.12.60

क्रीडामिव पुराभ्यस्तां तपसापि च संगता ।। आत्मानं विरहोत्तप्तामात्मस्थं तादृश शिवम्

krīḍāmiva purābhyastāṃ tapasāpi ca saṃgatā || ātmānaṃ virahottaptāmātmasthaṃ tādṛśa śivam

संचिंत्य चोभयोः कर्तुं शीतलत्वं जले स्थिता ।। तीर्थानामिव सर्वेषामुद्भूतानां शिलातले

saṃciṃtya cobhayoḥ kartuṃ śītalatvaṃ jale sthitā || tīrthānāmiva sarveṣāmudbhūtānāṃ śilātale

आधिक्यमथ लोकस्य वक्तुकामा स्वयं स्थिता ।। दुरितघ्नं च पंचाग्निमर्थावासं सुदुष्करम्

ādhikyamatha lokasya vaktukāmā svayaṃ sthitā || duritaghnaṃ ca paṃcāgnimarthāvāsaṃ suduṣkaram

अधिगम्य तपस्तस्य शांतिं कर्तुमिव स्थिता ।। महिषासुरकंठोत्थरक्तधारापरिप्लुतम्

adhigamya tapastasya śāṃtiṃ kartumiva sthitā || mahiṣāsurakaṃṭhottharaktadhārāpariplutam

क्षालयंतीव लिंगं तदमलैस्तीर्थवारिभिः ।। अरुणाख्यं पुरं रम्यं निर्मितं विश्वकर्मणा

kṣālayaṃtīva liṃgaṃ tadamalaistīrthavāribhiḥ || aruṇākhyaṃ puraṃ ramyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā

अपीतकुचनाथेशशोणाद्रीश्वरतुष्टये ।। शृंगेषु यस्य सौधेषु वसन्त्यो वारयोषितः

apītakucanātheśaśoṇādrīśvaratuṣṭaye || śṛṃgeṣu yasya saudheṣu vasantyo vārayoṣitaḥ

अधःकृताभ्रतडितो जिगीषंतीव चामरीः ।। यत्तुंगसौधशृंगाग्रे गायंतीर्वारयोषितः

adhaḥkṛtābhrataḍito jigīṣaṃtīva cāmarīḥ || yattuṃgasaudhaśṛṃgāgre gāyaṃtīrvārayoṣitaḥ

सिद्धचारणगंधर्वविद्याधरविराजितम् ।। अष्टापदरथाक्रांतमष्टवीथिविराजितम्

siddhacāraṇagaṃdharvavidyādharavirājitam || aṣṭāpadarathākrāṃtamaṣṭavīthivirājitam

अष्टापदपथाकारमष्टदिक्पालपूजितम् ।। अष्टसिद्धियुतैः सिद्धैरष्टमूर्तिपदाश्रयैः

aṣṭāpadapathākāramaṣṭadikpālapūjitam || aṣṭasiddhiyutaiḥ siddhairaṣṭamūrtipadāśrayaiḥ

अष्टांगभक्तियुक्तैस्तैर्युक्तमष्टांगबुद्धिभिः ।। चातुर्वर्ण्यगुणोपेतमुपवर्णं परिष्कृतम्

aṣṭāṃgabhaktiyuktaistairyuktamaṣṭāṃgabuddhibhiḥ || cāturvarṇyaguṇopetamupavarṇaṃ pariṣkṛtam

1.3.1.12.70

लसत्सुवर्णदुवर्णशालामालासमास्थितम् ।। शंखदुंदुभिनिस्साणमृदंगमुरजादिभिः

lasatsuvarṇaduvarṇaśālāmālāsamāsthitam || śaṃkhaduṃdubhinissāṇamṛdaṃgamurajādibhiḥ

वीणावेणुमुखैस्तालैः सालापैरुपरंजितम् ।। ब्रह्मघोषनिनादेन महर्षीणां शिवात्मनाम्

vīṇāveṇumukhaistālaiḥ sālāpairuparaṃjitam || brahmaghoṣaninādena maharṣīṇāṃ śivātmanām

सेवितव्यं दिने दिव्यसमदर्शवृषध्वजम् ।। नवरत्नप्रभाजालैर्नवग्रहसमोदयैः

sevitavyaṃ dine divyasamadarśavṛṣadhvajam || navaratnaprabhājālairnavagrahasamodayaiḥ

निशादिवसयोरेवं दर्शयन्निव सर्वदा ।। विष्णुः स्थितश्च तं प्रीत्या सिषेवे पुरतो विभुम्

niśādivasayorevaṃ darśayanniva sarvadā || viṣṇuḥ sthitaśca taṃ prītyā siṣeve purato vibhum

शक्रः सुरगणैः सार्धं सहस्राक्षः समाययौ ।। पपात दिव्यगंधाढ्या पुष्पवृष्टिः समंततः

śakraḥ suragaṇaiḥ sārdhaṃ sahasrākṣaḥ samāyayau || papāta divyagaṃdhāḍhyā puṣpavṛṣṭiḥ samaṃtataḥ

व्योमगंगाजलोत्संगशीतलो मरुदाववौ ।। अतीव सौरभामोदवासिताखिलदिङ्मुखः

vyomagaṃgājalotsaṃgaśītalo marudāvavau || atīva saurabhāmodavāsitākhiladiṅmukhaḥ

कनकांकितशृंगाग्रपरिधूतवनावलिः ।। दर्पसंभ्रमसंनद्धो ननाद वृषभो मुहुः

kanakāṃkitaśṛṃgāgraparidhūtavanāvaliḥ || darpasaṃbhramasaṃnaddho nanāda vṛṣabho muhuḥ

वसंतप्रमुखाः सर्वे सहर्षमृतवः पुरः ।। असेवंत प्रियकरैः पुष्पैः स्वयमथोचितैः

vasaṃtapramukhāḥ sarve saharṣamṛtavaḥ puraḥ || asevaṃta priyakaraiḥ puṣpaiḥ svayamathocitaiḥ

गणैश्च विविधाकाराः सिद्धाश्च परमर्षयः ।। सुराश्च कुतुकोपेताः समागच्छन्दिदृक्षवः

gaṇaiśca vividhākārāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ || surāśca kutukopetāḥ samāgacchandidṛkṣavaḥ

कुंकुमक्षोदसंमिश्रकर्पूररजसान्वितः ।। चर्यामुष्टिमहासारः समकीर्यत सर्वतः

kuṃkumakṣodasaṃmiśrakarpūrarajasānvitaḥ || caryāmuṣṭimahāsāraḥ samakīryata sarvataḥ

1.3.1.12.80

अथ मृदंगकमर्दलझल्लरीपटहदुंदुभितालसमन्वितैः ।। जलजकीचककाहलनिस्वनैः सुरकृतैर्भुवन समपूरयन्

atha mṛdaṃgakamardalajhallarīpaṭahaduṃdubhitālasamanvitaiḥ || jalajakīcakakāhalanisvanaiḥ surakṛtairbhuvana samapūrayan

सुरवधूजननृत्तनिरंतरोल्लुलिततुंबरुगायनगीतिभिः ।। अभिवृतो मुनिदेवगणान्वितो वृषगतः समदर्शि वृषध्वजः

suravadhūjananṛttaniraṃtarollulitatuṃbarugāyanagītibhiḥ || abhivṛto munidevagaṇānvito vṛṣagataḥ samadarśi vṛṣadhvajaḥ

सरसमेत्य शिवः करुणानिधिर्नतमुखीमपि तामपलज्जया ।। ललितमंकमनंगरिपुः शिवां धृतिमहानधिरोप्य जहर्ष सः

sarasametya śivaḥ karuṇānidhirnatamukhīmapi tāmapalajjayā || lalitamaṃkamanaṃgaripuḥ śivāṃ dhṛtimahānadhiropya jaharṣa saḥ

ललितया निजया प्रिययान्वितः सुरमुनींद्रसमाजसमावृतः ।। ललितमप्सरसां मुहुरादरान्नटनमैक्षत गीतिसमन्वितम्

lalitayā nijayā priyayānvitaḥ suramunīṃdrasamājasamāvṛtaḥ || lalitamapsarasāṃ muhurādarānnaṭanamaikṣata gītisamanvitam

अथ शिवः सुरराजसमर्पिताञ्छुभपटीरमुखानिलसौरभान् ।। हिमगिरिप्रहितांश्च समग्रहीन्मृगमदैः सह गंधसमुच्चयान्

atha śivaḥ surarājasamarpitāñchubhapaṭīramukhānilasaurabhān || himagiriprahitāṃśca samagrahīnmṛgamadaiḥ saha gaṃdhasamuccayān

समनुलेपितहारसुमंडितावभिगतौ सिततां समलंकृतौ ।। स्वयमपीतकुचाकुचकुड्मलावरणरंभणचञ्चलसत्करौ

samanulepitahārasumaṃḍitāvabhigatau sitatāṃ samalaṃkṛtau || svayamapītakucākucakuḍmalāvaraṇaraṃbhaṇacañcalasatkarau

कठिनतुंगघनस्तनकोरकस्थगितमंगलगंधमनोहराम् ।। गिरिसुतामधिगम्य शिवः स्वयं विरहतापमशेषमपाकरोत्

kaṭhinatuṃgaghanastanakorakasthagitamaṃgalagaṃdhamanoharām || girisutāmadhigamya śivaḥ svayaṃ virahatāpamaśeṣamapākarot

अथ विनोदशतैरुपलक्षितां निजवियोगजताप कृशान्विताम् ।। अरुणशैलपतिः स्वयमद्रिजां वरमभीप्सितमर्थय चेत्यशात्

atha vinodaśatairupalakṣitāṃ nijaviyogajatāpa kṛśānvitām || aruṇaśailapatiḥ svayamadrijāṃ varamabhīpsitamarthaya cetyaśāt

सकुतुकं प्रणिपत्य नगात्मजा पुररिपुं भुवनत्रयगुप्तये ।। इममयाचत शोणगिरीश्वरं वरमुदारमनुग्रहसंमुदम्

sakutukaṃ praṇipatya nagātmajā puraripuṃ bhuvanatrayaguptaye || imamayācata śoṇagirīśvaraṃ varamudāramanugrahasaṃmudam

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धे देव्याः शिवसमागमवर्णनंनाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māhaśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmye pūrvārdhe devyāḥ śivasamāgamavarṇanaṃnāma dvādaśo'dhyāyaḥ

पूर्वार्धम् · अध्यायः १३

ब्रह्मोवाच ।। ।। अथ गौरी पुरारातिं प्रणम्य जगदंबिका ।। अयाचत्तादृशा शंभुमविनाभावमात्मनः

brahmovāca || || atha gaurī purārātiṃ praṇamya jagadaṃbikā || ayācattādṛśā śaṃbhumavinābhāvamātmanaḥ

इदं विज्ञापयामास लोकानुग्रहकारणात् ।। कृपया परया पूर्णा गौरी संवादसुंदरी

idaṃ vijñāpayāmāsa lokānugrahakāraṇāt || kṛpayā parayā pūrṇā gaurī saṃvādasuṃdarī

न त्याज्यमेतत्ते रूपमत्र दृष्टिमनोहरम् ।। अहं त्वया न च त्याज्या सापराधापि सर्वदा ।। मनोहरमिदं रूपमेतत्ते लोकमंगलम्

na tyājyametatte rūpamatra dṛṣṭimanoharam || ahaṃ tvayā na ca tyājyā sāparādhāpi sarvadā || manoharamidaṃ rūpametatte lokamaṃgalam

आलोक्यतां सदा सर्वैर्दिव्यगन्धसमन्वितम् ।। भुजंगगरलब्रह्मकपालशिवभस्मभिः

ālokyatāṃ sadā sarvairdivyagandhasamanvitam || bhujaṃgagaralabrahmakapālaśivabhasmabhiḥ

भीषणैरलमीशान जय वेषपरिग्रहैः ।। सुकुमारो भवेर्दिव्यमाल्यगंधांबरादिभिः

bhīṣaṇairalamīśāna jaya veṣaparigrahaiḥ || sukumāro bhaverdivyamālyagaṃdhāṃbarādibhiḥ

भूषितो रत्नभूषाभिर्विहरस्व महेश्वर ।। आगता नित्यमीशान देवगन्धर्वकन्यकाः

bhūṣito ratnabhūṣābhirviharasva maheśvara || āgatā nityamīśāna devagandharvakanyakāḥ

सेवंतामत्र देवेशं नृत्यवादित्रगीतिभिः ।। गणाश्च मानुषा भूत्वा सेवंतां त्वामहर्निशम्

sevaṃtāmatra deveśaṃ nṛtyavāditragītibhiḥ || gaṇāśca mānuṣā bhūtvā sevaṃtāṃ tvāmaharniśam

त्वत्प्रसादादयं देव सुगंधिः पुष्टिवर्द्धनः ।। आवयोः संगमो दृष्टो भूयात्सर्वार्थदायकः

tvatprasādādayaṃ deva sugaṃdhiḥ puṣṭivarddhanaḥ || āvayoḥ saṃgamo dṛṣṭo bhūyātsarvārthadāyakaḥ

गृहीतमत्र देवेश सर्वमंत्रात्मकं वपुः ।। चरितं तव कैंकर्यमस्तु भक्तिः सदा तव

gṛhītamatra deveśa sarvamaṃtrātmakaṃ vapuḥ || caritaṃ tava kaiṃkaryamastu bhaktiḥ sadā tava

1.3.1.13.10

ज्ञानाज्ञानकृतं नित्यमपराधसहस्रकम् ।। क्षम्यतां तव भक्तानामनन्यशरणेक्षणात्

jñānājñānakṛtaṃ nityamaparādhasahasrakam || kṣamyatāṃ tava bhaktānāmananyaśaraṇekṣaṇāt

इति देव्या वचः श्रुत्वा शम्भुः शोणाचलेश्वरः ।। तमेव वरदः प्रादाद्वरं सर्वमभीप्सितम्

iti devyā vacaḥ śrutvā śambhuḥ śoṇācaleśvaraḥ || tameva varadaḥ prādādvaraṃ sarvamabhīpsitam

आभाष्य गौरीं कुतुकाद्रंतुकामः स्वयं शिवः ।। धारय त्वं मृगमदं मनोज्ञमिदमूचिवान्

ābhāṣya gaurīṃ kutukādraṃtukāmaḥ svayaṃ śivaḥ || dhāraya tvaṃ mṛgamadaṃ manojñamidamūcivān

महादेव उवाच ।। ।। पुलकाख्यो महान्दैत्यो मृगरूपी तपोधिकम् ।। कृत्वा प्राप वरं मत्तः सौगन्ध्यं परमाद्भुतम्

mahādeva uvāca || || pulakākhyo mahāndaityo mṛgarūpī tapodhikam || kṛtvā prāpa varaṃ mattaḥ saugandhyaṃ paramādbhutam

लब्ध्वा वरं स्वगन्धेनामोहयत्सुरयोषितः ।। तथैवाधर्मसंप्राप्तो बबाधे सकलं जगत्

labdhvā varaṃ svagandhenāmohayatsurayoṣitaḥ || tathaivādharmasaṃprāpto babādhe sakalaṃ jagat

देवैरभ्यर्थितः सोहमाहूयासुरनायकम् ।। विमुंच लोकरक्षार्थमासुरं देहमित्यशाम्

devairabhyarthitaḥ sohamāhūyāsuranāyakam || vimuṃca lokarakṣārthamāsuraṃ dehamityaśām

पुलक उवाच ।। ।। त्यक्ष्यामि देवदेवेश देहमेतं त्वदाज्ञया ।। प्रणम्य भक्तिमनसा मामप्यर्चेदमूचिवान्

pulaka uvāca || || tyakṣyāmi devadeveśa dehametaṃ tvadājñayā || praṇamya bhaktimanasā māmapyarcedamūcivān

मदंगसंभवं दिव्यं सौरभं विश्वमोहनम् ।। धार्यतां देव देवेश सदा सादरचेतसा

madaṃgasaṃbhavaṃ divyaṃ saurabhaṃ viśvamohanam || dhāryatāṃ deva deveśa sadā sādaracetasā

पुलकस्वेदजातो हि सदा प्रख्यायतां तव ।। अयं मृगमदो लोके शृङ्गाररसवर्द्धनः

pulakasvedajāto hi sadā prakhyāyatāṃ tava || ayaṃ mṛgamado loke śṛṅgārarasavarddhanaḥ

त्वत्प्रियः कांतिसौभाग्यरूपलावण्यदायकः ।। विसृजामि निजं देहं देवदेव जगत्पते

tvatpriyaḥ kāṃtisaubhāgyarūpalāvaṇyadāyakaḥ || visṛjāmi nijaṃ dehaṃ devadeva jagatpate

1.3.1.13.20

सदा बहुमतो देव्या दिव्यसौरभलुब्धया ।। मदंशसंभवा ये स्युर्मत्तपोलब्धसौरभाः

sadā bahumato devyā divyasaurabhalubdhayā || madaṃśasaṃbhavā ye syurmattapolabdhasaurabhāḥ

लीयंतां तव देवेश मूर्तावालेपनच्छलात् ।। तथेति मय्युक्तवति स दैत्यः पुलकाभिधः

līyaṃtāṃ tava deveśa mūrtāvālepanacchalāt || tatheti mayyuktavati sa daityaḥ pulakābhidhaḥ

विससर्ज निजं देहं मयिसन्यस्तजीवितः ।। ततस्तदंगसंभूतं मदं बहुलसौरभम्

visasarja nijaṃ dehaṃ mayisanyastajīvitaḥ || tatastadaṃgasaṃbhūtaṃ madaṃ bahulasaurabham

अधारयमहं प्रेम्णा शतशृंगारवर्द्धनम् ।। तपसा देवदेवेशि तप्तं तव वपुः कृशम्

adhārayamahaṃ premṇā śataśṛṃgāravarddhanam || tapasā devadeveśi taptaṃ tava vapuḥ kṛśam

मदंगं च वियोगात्त इदं निर्वापयाधुना ।। इति प्रशस्य बहुधा पुलकस्नेहमद्भुतम्

madaṃgaṃ ca viyogātta idaṃ nirvāpayādhunā || iti praśasya bahudhā pulakasnehamadbhutam

आलिलिंप महादेवः पार्वतीं प्रेममंदिराम् ।। अपृच्छच्च हसन्देवः पार्वतीं ललनाकृतिम्

āliliṃpa mahādevaḥ pārvatīṃ premamaṃdirām || apṛcchacca hasandevaḥ pārvatīṃ lalanākṛtim

किमेतदिति हस्तोत्थं दृष्ट्वा तं जगदंबिका ।। अब्रवीदरुणाद्रीशमानम्य जगदंबिका

kimetaditi hastotthaṃ dṛṣṭvā taṃ jagadaṃbikā || abravīdaruṇādrīśamānamya jagadaṃbikā

आगतिं तस्य पुष्पस्य सदा स्वकरवर्तिनः

āgatiṃ tasya puṣpasya sadā svakaravartinaḥ

देव्युवाच ।। ।। अहं कैलासशिखराद्देवदेव त्वदाज्ञया ।। तपः कर्तुमनुप्राप्ता कांचीं कनकतोरणाम्

devyuvāca || || ahaṃ kailāsaśikharāddevadeva tvadājñayā || tapaḥ kartumanuprāptā kāṃcīṃ kanakatoraṇām

अवाप्य मानसोद्भूतं कह्लारमिदमुत्तमम् ।। आराधयं महादेवमम्लानगुरुसौरभम्

avāpya mānasodbhūtaṃ kahlāramidamuttamam || ārādhayaṃ mahādevamamlānagurusaurabham

1.3.1.13.30

यदक्षयमविश्रांतमर्चनायोजितं मया ।। अविच्छिन्नमहादीप्तिः कामधेनुघृताप्लुतः

yadakṣayamaviśrāṃtamarcanāyojitaṃ mayā || avicchinnamahādīptiḥ kāmadhenughṛtāplutaḥ

अवेक्षणीयो भूपालैरनुपाल्यश्च सर्वदा ।। धर्मलक्षणमाधेयं लोकरक्षार्थमादरात्

avekṣaṇīyo bhūpālairanupālyaśca sarvadā || dharmalakṣaṇamādheyaṃ lokarakṣārthamādarāt

सर्वाभीप्सितसिद्ध्यर्थं मत्प्रीतिकरणाय च ।। मया संस्थापिता धर्मा द्वात्रिंशल्लोकगुप्तये

sarvābhīpsitasiddhyarthaṃ matprītikaraṇāya ca || mayā saṃsthāpitā dharmā dvātriṃśallokaguptaye

रक्षणीया प्रयत्नेन तत्संनिधिमुपागतैः ।। सर्वालंकारसंयुक्तं सर्वभोगकृतोत्सवम् ।। आलोक्यतामिदं रूपं कन्यायां मम कांतिमत्

rakṣaṇīyā prayatnena tatsaṃnidhimupāgataiḥ || sarvālaṃkārasaṃyuktaṃ sarvabhogakṛtotsavam || ālokyatāmidaṃ rūpaṃ kanyāyāṃ mama kāṃtimat

ब्रह्मोवाच ।। ।। इति देव्या वचः श्रुत्वा शम्भुः शोणाचलेश्वरः

brahmovāca || || iti devyā vacaḥ śrutvā śambhuḥ śoṇācaleśvaraḥ

तथेति वरदः प्रादाद्वरं सर्वमभीप्सितम् ।। एष शोणाचलः श्रीमान्दृश्यते लोकपूजितः

tatheti varadaḥ prādādvaraṃ sarvamabhīpsitam || eṣa śoṇācalaḥ śrīmāndṛśyate lokapūjitaḥ

सर्वदा वरदागौर्या सर्वभोगैश्च संवृतः ।। य एतच्छांभवं रूपमरुणाद्रितया स्थितम्

sarvadā varadāgauryā sarvabhogaiśca saṃvṛtaḥ || ya etacchāṃbhavaṃ rūpamaruṇādritayā sthitam

संपश्यंति नमस्यंति कृतार्थाः सर्व एव ते ।। अरुणाचलमाहात्म्यमेतच्छ्रण्वंति ये भुवि

saṃpaśyaṃti namasyaṃti kṛtārthāḥ sarva eva te || aruṇācalamāhātmyametacchraṇvaṃti ye bhuvi

भवंति सततं तेषां समग्राः सर्वसंपदः ।। श्रीमत्त्वं वाक्पतित्वं च रूपमव्याहतं बलम्

bhavaṃti satataṃ teṣāṃ samagrāḥ sarvasaṃpadaḥ || śrīmattvaṃ vākpatitvaṃ ca rūpamavyāhataṃ balam

लभंते पापनाशं च माहात्म्यस्यास्य धारणात् ।। सर्वतीर्थाभिषवणं सर्वयज्ञक्रियाफलम्

labhaṃte pāpanāśaṃ ca māhātmyasyāsya dhāraṇāt || sarvatīrthābhiṣavaṇaṃ sarvayajñakriyāphalam

1.3.1.13.40

सदाशिवप्रसादं च दत्ते शोणाद्रिदर्शनम्

sadāśivaprasādaṃ ca datte śoṇādridarśanam

इति कैलासशिखरात्प्राप्ता देवी शिवाज्ञया ।। शापमोक्षगतवती शोणाचलनिरीक्षणात्

iti kailāsaśikharātprāptā devī śivājñayā || śāpamokṣagatavatī śoṇācalanirīkṣaṇāt

स्थानेष्वन्येषु देवस्य विद्यमानेषु च क्षितौ ।। दिवि चात्यंतपुण्येषु शंभुरत्र प्रसेदिवान्

sthāneṣvanyeṣu devasya vidyamāneṣu ca kṣitau || divi cātyaṃtapuṇyeṣu śaṃbhuratra prasedivān

अयं सदाशिवः साक्षादरुणाचलरूपतः ।। दृश्यते परमं तेजः सर्गस्थित्यंतकारणम्

ayaṃ sadāśivaḥ sākṣādaruṇācalarūpataḥ || dṛśyate paramaṃ tejaḥ sargasthityaṃtakāraṇam

एतत्तु तैजसं लिगं सर्वदेवनमस्कृतम् ।। दृश्यते कर्मभूरेषा तेन धर्माधिका मता

etattu taijasaṃ ligaṃ sarvadevanamaskṛtam || dṛśyate karmabhūreṣā tena dharmādhikā matā

अरुणाचलनाथस्य तेजसा धूतकल्मषाः ।। भक्तिमंतो नरा लोके सुखमाप्स्यंति सर्वतः

aruṇācalanāthasya tejasā dhūtakalmaṣāḥ || bhaktimaṃto narā loke sukhamāpsyaṃti sarvataḥ

प्रदक्षिणैर्नमस्कारैस्तपोभिर्नियमैरपि ।। येऽर्चयंत्यरुणाद्रीशं तेषां शंभुर्वशंगतः

pradakṣiṇairnamaskāraistapobhirniyamairapi || ye'rcayaṃtyaruṇādrīśaṃ teṣāṃ śaṃbhurvaśaṃgataḥ

न तथा तपसा योगैर्दानैः प्रीणाति शंकरः ।। यथा सकृदपि प्राप्तादरुणाचलदर्शनात्

na tathā tapasā yogairdānaiḥ prīṇāti śaṃkaraḥ || yathā sakṛdapi prāptādaruṇācaladarśanāt

स्वयंभुवः सदा वेदाः सेतिहासा दिवि स्थिताः ।। परितो गिरिरूपास्ते स्तुवंत्यरुणपर्वतम्

svayaṃbhuvaḥ sadā vedāḥ setihāsā divi sthitāḥ || parito girirūpāste stuvaṃtyaruṇaparvatam

एतस्य वैभवं सर्वं न मया न च शार्ङ्गिणा ।। वचसा शक्यते वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि

etasya vaibhavaṃ sarvaṃ na mayā na ca śārṅgiṇā || vacasā śakyate vaktuṃ varṣakoṭiśatairapi

1.3.1.13.50

देवाश्च हरिमुख्यास्ते कल्पकाद्याः सुरद्रुमाः ।। प्रच्छन्नरूपाः सेवंते सर्वदैवारुणाचलम्

devāśca harimukhyāste kalpakādyāḥ suradrumāḥ || pracchannarūpāḥ sevaṃte sarvadaivāruṇācalam

न तस्य कलिदोषः स्यान्नाधिव्याधिविजृंभणा ।। यत्र संपूज्यते लिंगमरुणाचलसंज्ञितम्

na tasya kalidoṣaḥ syānnādhivyādhivijṛṃbhaṇā || yatra saṃpūjyate liṃgamaruṇācalasaṃjñitam

इत्येतत्कथितं सर्वं तव शंभुपदाश्रयम् ।। चरितं ह्यरुणस्यास्य कल्पपुण्यदुरासदम्

ityetatkathitaṃ sarvaṃ tava śaṃbhupadāśrayam || caritaṃ hyaruṇasyāsya kalpapuṇyadurāsadam

सूत उवाच ।। ।। इति विधिमुखनिःसृतामुदारामरुणगिरीशकथासुधापगां हि ।। श्रुतिपुटयुगलात्पिबन्मनोज्ञां सनकमुनिस्तपसां फलं स लेभे

sūta uvāca || || iti vidhimukhaniḥsṛtāmudārāmaruṇagirīśakathāsudhāpagāṃ hi || śrutipuṭayugalātpibanmanojñāṃ sanakamunistapasāṃ phalaṃ sa lebhe

उत्तरार्धम् · अध्यायः ०१

श्रीगणेशाय नमः ।। अथारुणाचलमाहात्म्योत्तरार्धम् ।। व्यास उवाच ।। वसंतो नैमिषारण्ये मुनयः सूतमब्रुवन् ।। ।। मुनय ऊचुः ।। ।। स्थानानामुत्तमं शैवं यत्स्थलं तद्वदस्व नः

śrīgaṇeśāya namaḥ || athāruṇācalamāhātmyottarārdham || vyāsa uvāca || vasaṃto naimiṣāraṇye munayaḥ sūtamabruvan || || munaya ūcuḥ || || sthānānāmuttamaṃ śaivaṃ yatsthalaṃ tadvadasva naḥ

सूत उवाच ।। ।। यूयं शृणुत यत्पूर्वं नंदीश्वरमुखाच्छ्रुतम्।। मार्कण्डेयेन तद्वक्ष्ये मुनयः शृणुतादरात्

sūta uvāca || || yūyaṃ śṛṇuta yatpūrvaṃ naṃdīśvaramukhācchrutam|| mārkaṇḍeyena tadvakṣye munayaḥ śṛṇutādarāt

मार्कंडेय उवाच ।। नंदीश्वर त्वया प्रोक्तो महिमा माध्यमेश्वरः।। मयाप्यवधृतः सर्वो भक्तिश्रद्धार्द्रचेतसा

mārkaṃḍeya uvāca || naṃdīśvara tvayā prokto mahimā mādhyameśvaraḥ|| mayāpyavadhṛtaḥ sarvo bhaktiśraddhārdracetasā

तथापि वद मे भूयो देवदेव दयानिधे।। अहं यत्परिपृच्छामि भवंतं विहितादरः

tathāpi vada me bhūyo devadeva dayānidhe|| ahaṃ yatparipṛcchāmi bhavaṃtaṃ vihitādaraḥ

त्वयाप्यविदितं किंचिन्नास्त्यत्र भुवनत्रये ।। सर्वागमपुराणेषु बाह्येष्वाभ्यंतरेषु च

tvayāpyaviditaṃ kiṃcinnāstyatra bhuvanatraye || sarvāgamapurāṇeṣu bāhyeṣvābhyaṃtareṣu ca

स्वर्गापवर्गयोः पुंसां भूमिरेव विशिष्यते ।। सर्वकर्माणि निर्मातुं तत्तत्फलपरायणैः

svargāpavargayoḥ puṃsāṃ bhūmireva viśiṣyate || sarvakarmāṇi nirmātuṃ tattatphalaparāyaṇaiḥ

फलं च त्रिविधं पुंसां त्वयैव कथितं पुरा ।। भूमौ सुखं स्वर्गभोगः कैवल्यमिति भेदतः

phalaṃ ca trividhaṃ puṃsāṃ tvayaiva kathitaṃ purā || bhūmau sukhaṃ svargabhogaḥ kaivalyamiti bhedataḥ

पुण्यक्षयेण क्षीयेत प्रायः प्राथमिकं द्वयम्।। क्षीयते न तृतीयं तु कर्मणामेव नाश्रयात्

puṇyakṣayeṇa kṣīyeta prāyaḥ prāthamikaṃ dvayam|| kṣīyate na tṛtīyaṃ tu karmaṇāmeva nāśrayāt

तत्सिद्धिस्तु त्वया प्रोक्ता विशुद्धज्ञानगोचरा ।। सर्वेषां दुर्लभं शुद्धज्ञानं देहभृतां पुनः

tatsiddhistu tvayā proktā viśuddhajñānagocarā || sarveṣāṃ durlabhaṃ śuddhajñānaṃ dehabhṛtāṃ punaḥ

1.3.2.1.10

तज्ज्ञानं कुत्र वा क्षेत्रे शास्त्रादिपठनं विना ।। शिवपूजनमात्रेण सिद्ध्येत्सर्वशरीरिणाम्

tajjñānaṃ kutra vā kṣetre śāstrādipaṭhanaṃ vinā || śivapūjanamātreṇa siddhyetsarvaśarīriṇām

ज्ञानयोगक्रियाचर्यास्वशेषाणां शरीरिणाम् ।। अपि शैवागमोक्तासु न बुद्धिः संप्रवर्त्तते

jñānayogakriyācaryāsvaśeṣāṇāṃ śarīriṇām || api śaivāgamoktāsu na buddhiḥ saṃpravarttate

यस्य स्थानस्य माहात्म्यादल्पैरपि शरीरिणः ।। लप्स्यते नियमैः शुद्धज्ञानं तन्मम कथ्यताम्

yasya sthānasya māhātmyādalpairapi śarīriṇaḥ || lapsyate niyamaiḥ śuddhajñānaṃ tanmama kathyatām

भस्मरुद्राक्षवहनादीश्वरस्मरणात्सकृत् ।। यत्र मुग्धैरपि श्रेयो लभ्यं तत्स्थानमुच्यताम्

bhasmarudrākṣavahanādīśvarasmaraṇātsakṛt || yatra mugdhairapi śreyo labhyaṃ tatsthānamucyatām

अबुद्धिपूर्वकेणापि यत्र वासेन देहिनाम् ।। अविघ्नं सेत्स्यते श्रेयः स्थानं तन्मेऽनुगृह्यताम्

abuddhipūrvakeṇāpi yatra vāsena dehinām || avighnaṃ setsyate śreyaḥ sthānaṃ tanme'nugṛhyatām

जातानां वर्णसांकर्य्ये तैरश्ची योनिमीयुषाम् ।। स्थावराणामपि श्रेयो यत्र तत्क्षेत्रमुच्यताम्

jātānāṃ varṇasāṃkaryye tairaścī yonimīyuṣām || sthāvarāṇāmapi śreyo yatra tatkṣetramucyatām

इतीरयित्वा स मृकंडुनंदनः समं मुनींद्रैरपरैर्महात्मभिः।। पपात तस्यांघ्रिसरोरुहद्वये शिलादसूनोरखिलागमाब्धेः

itīrayitvā sa mṛkaṃḍunaṃdanaḥ samaṃ munīṃdrairaparairmahātmabhiḥ|| papāta tasyāṃghrisaroruhadvaye śilādasūnorakhilāgamābdheḥ

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे स्थानमाहात्म्यप्रस्ताववर्णनंनाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmya uttarārdhe sthānamāhātmyaprastāvavarṇanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ

उत्तरार्धम् · अध्यायः ०२

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। स्थानं त्वया मुने पृष्टमस्ति माहेश्वराग्रणि।। चराचराणां सर्वेषां भूतानामपि शर्मणे

naṃdikeśvara uvāca || || sthānaṃ tvayā mune pṛṣṭamasti māheśvarāgraṇi|| carācarāṇāṃ sarveṣāṃ bhūtānāmapi śarmaṇe

प्रकल्पितं हि देवेन तत्तत्कर्मानुगुण्यतः ।। शरीरभाजां जननं तासुतास्वपि योनिषु

prakalpitaṃ hi devena tattatkarmānuguṇyataḥ || śarīrabhājāṃ jananaṃ tāsutāsvapi yoniṣu

त्वया शुश्रुषितं तेषां हिताय महते ह्यलम् ।। अन्यथा संसृतेर्हानिः कल्पकोटिशतैर्नहि

tvayā śuśruṣitaṃ teṣāṃ hitāya mahate hyalam || anyathā saṃsṛterhāniḥ kalpakoṭiśatairnahi

स्वल्पैर्हि कर्मभिर्ज्ञानैरपि प्राप्ता पुनःपुनः ।। घटीयंत्रनयाज्जन्ममरणे नैव शाम्यतः

svalpairhi karmabhirjñānairapi prāptā punaḥpunaḥ || ghaṭīyaṃtranayājjanmamaraṇe naiva śāmyataḥ

कथं नु विरतो देही गर्भमोकसमागमात् ।। विश्रांतये प्रकल्पेत विशुद्धज्ञानतो विना

kathaṃ nu virato dehī garbhamokasamāgamāt || viśrāṃtaye prakalpeta viśuddhajñānato vinā

प्रदेशाः कथिताः पूर्वं प्रसंगवशतो मया ।। ऋषिभेदादिकं तेषु निवासः कृत्तिवाससः

pradeśāḥ kathitāḥ pūrvaṃ prasaṃgavaśato mayā || ṛṣibhedādikaṃ teṣu nivāsaḥ kṛttivāsasaḥ

केचित्तीरेषु गंगायाः केचित्सारस्वते तटे ।। कालिंदीतीरयोरन्ये कतिचिच्छोणरोधसि

kecittīreṣu gaṃgāyāḥ kecitsārasvate taṭe || kāliṃdītīrayoranye katicicchoṇarodhasi

अपरे नर्मदातीरे परे गोदावरीतटे ।। कतिचिद्गोमतीतीरेष्वन्ये हैमवतीतटे

apare narmadātīre pare godāvarītaṭe || katicidgomatītīreṣvanye haimavatītaṭe

समुद्रपार्श्वेष्वितरं द्वीपेष्वन्ये सरस्वताम् ।। मुखेषु केचित्सिंधूनां संभेदेष्वपि केचन

samudrapārśveṣvitaraṃ dvīpeṣvanye sarasvatām || mukheṣu kecitsiṃdhūnāṃ saṃbhedeṣvapi kecana

1.3.2.2.10

कृष्णवेणीतटे केचित्तुंगभद्रांतिके परे ।। उपवेण्यां कतिपये परे शक्त्यापगांतिके

kṛṣṇaveṇītaṭe kecittuṃgabhadrāṃtike pare || upaveṇyāṃ katipaye pare śaktyāpagāṃtike

कावेरीतीर इतरे केचिद्वेगवतीतटे ।। अन्ये तु ताम्रपर्ण्याश्च कतिचिन्मुरलातटे

kāverītīra itare kecidvegavatītaṭe || anye tu tāmraparṇyāśca katicinmuralātaṭe

केचिदैरावतीतीरे त्वितरे यातुकांक्षिके

kecidairāvatītīre tvitare yātukāṃkṣike

कन्यातटेषु कतिचित्कतिचित्कुमारीतीरे परे च तमसावरुणांतिकेन्ये ।। मंदाकिनीसविधयोरितरे परेऽपि शिप्रातटे परिसरेषु परे सरय्वाः

kanyātaṭeṣu katicitkaticitkumārītīre pare ca tamasāvaruṇāṃtikenye || maṃdākinīsavidhayoritare pare'pi śiprātaṭe parisareṣu pare sarayvāḥ

विपाशाभ्याश इतरे शतद्रुतितटे परे ।। चर्मण्वत्युपकंठेऽन्ये केचिद्भीमरथीतटे

vipāśābhyāśa itare śatadrutitaṭe pare || carmaṇvatyupakaṃṭhe'nye kecidbhīmarathītaṭe

केचिद्बिंदुसरोभ्यर्णे परे पंपासरस्तटे ।। अभ्यर्णकेपि भैरव्याः कतिचित्कौशिकीतटे

kecidbiṃdusarobhyarṇe pare paṃpāsarastaṭe || abhyarṇakepi bhairavyāḥ katicitkauśikītaṭe

अपरे मालिनीतीरे परे गंधवतीतटे ।। कतिचिन्मानसोपांते केचिदच्छोदरोधसि

apare mālinītīre pare gaṃdhavatītaṭe || katicinmānasopāṃte kecidacchodarodhasi

इंद्रद्युम्नसरस्यन्य एके तु मणिकर्णिके ।। परे तु वरदातीरे ताप्यां कतिचनापरे ।। पातालगंगासविधे शरावत्यंतिके परे

iṃdradyumnasarasyanya eke tu maṇikarṇike || pare tu varadātīre tāpyāṃ katicanāpare || pātālagaṃgāsavidhe śarāvatyaṃtike pare

लोहित्याकूलयोः केचित्कतिचित्कालमातटे ।। वितस्तोपांतिके त्वन्ये चंद्रभागांतिके परे

lohityākūlayoḥ kecitkaticitkālamātaṭe || vitastopāṃtike tvanye caṃdrabhāgāṃtike pare

सुरलोपांतिके केचित्पयोष्णीतीरयोः परे ।। केचिन्मधुमतीतीरे केचनानु पिनाकिनीम्

suralopāṃtike kecitpayoṣṇītīrayoḥ pare || kecinmadhumatītīre kecanānu pinākinīm

1.3.2.2.20

उक्तं वाराणसीक्षेत्रं क्रोशपंचकपावनम् ।। देवस्तत्राविमुक्ताख्यो विशालाक्ष्या समर्चितः

uktaṃ vārāṇasīkṣetraṃ krośapaṃcakapāvanam || devastatrāvimuktākhyo viśālākṣyā samarcitaḥ

कपालमोचनं यत्र यत्रास्ते कालभैरवः ।। मृतानां यत्र रुद्रत्वं काशीं विद्धि हि तां मुने

kapālamocanaṃ yatra yatrāste kālabhairavaḥ || mṛtānāṃ yatra rudratvaṃ kāśīṃ viddhi hi tāṃ mune

गयाप्रयागावपि ते कथितौ सर्वसिद्धिदौ ।। यत्र पिंडप्रदानेन तुष्यंति पितरः किल

gayāprayāgāvapi te kathitau sarvasiddhidau || yatra piṃḍapradānena tuṣyaṃti pitaraḥ kila

आकर्णितं च केदारं यस्मिन्महिषरूपधृक् ।। देवोपि च हतो देव्या सर्वश्रेयस्करो नृणाम्

ākarṇitaṃ ca kedāraṃ yasminmahiṣarūpadhṛk || devopi ca hato devyā sarvaśreyaskaro nṛṇām

सर्वसिद्धिकरं पुंसां क्षेत्रं बदरिकाश्रमम् ।। यत्रास्ते त्र्यंबको देव्या नरनारायणार्चितः

sarvasiddhikaraṃ puṃsāṃ kṣetraṃ badarikāśramam || yatrāste tryaṃbako devyā naranārāyaṇārcitaḥ

श्रुतं हि नैमिषं क्षेत्रं त्वया यत्र महेश्वरः ।। देवदेवाभिधः पुण्यो देवी सारंगधारिणी

śrutaṃ hi naimiṣaṃ kṣetraṃ tvayā yatra maheśvaraḥ || devadevābhidhaḥ puṇyo devī sāraṃgadhāriṇī

अमरेशमिति स्थानं प्रोक्तं सर्वार्थसाधकम् ।। ॐकारनामा तत्रेशश्चंडिकाख्या महेश्वरी

amareśamiti sthānaṃ proktaṃ sarvārthasādhakam || ॐkāranāmā tatreśaścaṃḍikākhyā maheśvarī

पुष्कराख्यं महास्थानं श्रुतं ते कथितं मया ।। यत्र देवो रुजोगंधिः पुरुहूता महेश्वरी

puṣkarākhyaṃ mahāsthānaṃ śrutaṃ te kathitaṃ mayā || yatra devo rujogaṃdhiḥ puruhūtā maheśvarī

आषाढीनाम ते स्थानं पावनं कथितं मया ।। आषाढेशो हरस्तत्र रतीशा परमेश्वरी

āṣāḍhīnāma te sthānaṃ pāvanaṃ kathitaṃ mayā || āṣāḍheśo harastatra ratīśā parameśvarī

दंडिमुंडी समाख्यं च स्थानं ते कथितं मया ।। यत्र मुंडी महादेवो दंडिका परमेश्वरी

daṃḍimuṃḍī samākhyaṃ ca sthānaṃ te kathitaṃ mayā || yatra muṃḍī mahādevo daṃḍikā parameśvarī

1.3.2.2.30

लाकुलंनाम ते स्थानं संशुद्धं कथितं मया ।। लाकुलीशो हरो यस्मिन्ननंगा सर्वमंगला

lākulaṃnāma te sthānaṃ saṃśuddhaṃ kathitaṃ mayā || lākulīśo haro yasminnanaṃgā sarvamaṃgalā

भारभूतिरिति स्थानं भवतोऽभिहितं मया ।। यत्र भाराभिधः शंभुर्भूत्याख्या भूधरात्मजा

bhārabhūtiriti sthānaṃ bhavato'bhihitaṃ mayā || yatra bhārābhidhaḥ śaṃbhurbhūtyākhyā bhūdharātmajā

अरालकेश्वरं नाम स्थानं ते कथितं मया ।। यत्र सूक्ष्माभिधः शूली सूक्ष्माख्या शैलनंदिनी

arālakeśvaraṃ nāma sthānaṃ te kathitaṃ mayā || yatra sūkṣmābhidhaḥ śūlī sūkṣmākhyā śailanaṃdinī

गयानाम महाक्षेत्रं तव प्रस्तावितं मया ।। मंगलाख्या शिवा यत्र शंकरः प्रपितामहः

gayānāma mahākṣetraṃ tava prastāvitaṃ mayā || maṃgalākhyā śivā yatra śaṃkaraḥ prapitāmahaḥ

कुरुक्षेत्रमिति स्थानं भवते विनिवेदितम् ।। यत्र स्थाणुप्रिया देवी देवः स्थाणुसमाह्वयः

kurukṣetramiti sthānaṃ bhavate viniveditam || yatra sthāṇupriyā devī devaḥ sthāṇusamāhvayaḥ

उक्तं कनखलंनाम मया ते स्थानमुत्तमम् ।। उग्रो यत्र पुरारातिरुग्रा गिरिवरात्मजा

uktaṃ kanakhalaṃnāma mayā te sthānamuttamam || ugro yatra purārātirugrā girivarātmajā

तालकाख्यं महाक्षेत्रं मार्कंडेय मयोदितम् ।। देवी स्वायंभुवी यत्र स्वयंभूः परमेश्वरः

tālakākhyaṃ mahākṣetraṃ mārkaṃḍeya mayoditam || devī svāyaṃbhuvī yatra svayaṃbhūḥ parameśvaraḥ

अट्टहासमिति प्रोक्तं महास्थानं मया तव ।। यत्रार्कः पूजयित्वेशमासीत्पूर्णमनोरथः

aṭṭahāsamiti proktaṃ mahāsthānaṃ mayā tava || yatrārkaḥ pūjayitveśamāsītpūrṇamanorathaḥ

कृत्तिवासाभिधं क्षेत्रमुक्तं ते वेदवित्तम ।। यः कैलासादपि श्लाघ्यो निवासः कृत्तिवाससः

kṛttivāsābhidhaṃ kṣetramuktaṃ te vedavittama || yaḥ kailāsādapi ślāghyo nivāsaḥ kṛttivāsasaḥ

भ्रमरांबिकया देव्या महेशो मल्लिकार्जुनः ।। श्रीशैले सृष्टिसिद्धयर्थं पूजितः परमेष्ठिना

bhramarāṃbikayā devyā maheśo mallikārjunaḥ || śrīśaile sṛṣṭisiddhayarthaṃ pūjitaḥ parameṣṭhinā

1.3.2.2.40

सुवर्णमुखरीतीरे कालहस्तीति शंकरः ।। व्यासेनाराधितो भृंगमुखरालकयांबया

suvarṇamukharītīre kālahastīti śaṃkaraḥ || vyāsenārādhito bhṛṃgamukharālakayāṃbayā

कांच्यामेकाम्रमूलस्थः कामाक्ष्या कामशासनः ।। तपस्यंत्याभिसंश्लिष्टो वलयेनांकितोऽभवत्

kāṃcyāmekāmramūlasthaḥ kāmākṣyā kāmaśāsanaḥ || tapasyaṃtyābhisaṃśliṣṭo valayenāṃkito'bhavat

अस्ति व्याघ्रपुरंनाम तिल्लिकाननमध्यगम् ।। यत्र नृत्यंतमीशानं पर्युपास्ते पतंजलिः

asti vyāghrapuraṃnāma tillikānanamadhyagam || yatra nṛtyaṃtamīśānaṃ paryupāste pataṃjaliḥ

श्वेतारण्यमिति स्थानमुक्तं तव मया पुरा ।। भग्नमैरावतो दंतं भेजे यत्र शिवार्चनात्

śvetāraṇyamiti sthānamuktaṃ tava mayā purā || bhagnamairāvato daṃtaṃ bheje yatra śivārcanāt

सेतुबंधमिति स्थानमवोचं तत्र राघवः ।। रामनाथाख्यया देवमंहोघ्नं प्रत्यतिष्ठिपत्

setubaṃdhamiti sthānamavocaṃ tatra rāghavaḥ || rāmanāthākhyayā devamaṃhoghnaṃ pratyatiṣṭhipat

गतप्रत्याह्वय स्थानं विद्यते वृषभध्वजः ।। यत्र जंबूतरोर्मूले जगद्रक्षार्थमाश्रितः

gatapratyāhvaya sthānaṃ vidyate vṛṣabhadhvajaḥ || yatra jaṃbūtarormūle jagadrakṣārthamāśritaḥ

मणिमुक्तानदीमन्वक्क्षेत्रे वृद्धाचलाह्वये ।। नित्यं सन्निहितो देव इत्याकर्णित एव ते

maṇimuktānadīmanvakkṣetre vṛddhācalāhvaye || nityaṃ sannihito deva ityākarṇita eva te

श्रीमन्मध्यार्जुनंनाम श्रुतं स्थानमनुत्तमम् ।। यस्मिन्वरप्रदो नित्यं गौरीसहचरो हरः

śrīmanmadhyārjunaṃnāma śrutaṃ sthānamanuttamam || yasminvaraprado nityaṃ gaurīsahacaro haraḥ

आस्थितं सोमनाथेन सोमतीर्थं त्वया श्रुतम् ।। यत्र त्यक्तवतां देहं न भूयो भवबंधनम्

āsthitaṃ somanāthena somatīrthaṃ tvayā śrutam || yatra tyaktavatāṃ dehaṃ na bhūyo bhavabaṃdhanam

आकर्णितं हि भवता क्षेत्रं सिद्धवटाह्वयम् ।। यत्र सिद्धाः समर्चंति ज्योतिर्लिंगमनुत्तमम्

ākarṇitaṃ hi bhavatā kṣetraṃ siddhavaṭāhvayam || yatra siddhāḥ samarcaṃti jyotirliṃgamanuttamam

1.3.2.2.50

अश्रावि खलु ते क्षेत्रं कमलालयसंज्ञकम् ।। वल्मीकेशार्चनाल्लेभे यत्र श्रीर्जीविता हरेः

aśrāvi khalu te kṣetraṃ kamalālayasaṃjñakam || valmīkeśārcanāllebhe yatra śrīrjīvitā hareḥ

श्रुतवानसि कंकाद्रिं यत्र संनिहितो हरः ।। इदानीमप्युपासाते मोक्षाय ब्रह्मकेशवौ

śrutavānasi kaṃkādriṃ yatra saṃnihito haraḥ || idānīmapyupāsāte mokṣāya brahmakeśavau

श्रीमद्द्रोणपुरं वेत्सि यस्मिन्कलियुगक्षये ।। नौकामारूढवानब्धौ क्षुभिते पार्वतीपतिः

śrīmaddroṇapuraṃ vetsi yasminkaliyugakṣaye || naukāmārūḍhavānabdhau kṣubhite pārvatīpatiḥ

श्रुतं ब्रह्मपुरंनाम क्षेत्रं यत्रेंद्रजित्पुरा ।। आर्यपुष्करिणीतीरे स्थापयामास धूर्जटिम्

śrutaṃ brahmapuraṃnāma kṣetraṃ yatreṃdrajitpurā || āryapuṣkariṇītīre sthāpayāmāsa dhūrjaṭim

श्रीकोटिकाख्यं ज्ञानाभिक्षेत्रं यत्रेंदुशेखरः ।। समाराधयतां पुंसां पापकोटीर्व्यपोहति

śrīkoṭikākhyaṃ jñānābhikṣetraṃ yatreṃduśekharaḥ || samārādhayatāṃ puṃsāṃ pāpakoṭīrvyapohati

आकर्णितं च गोकर्णं शिवं यत्संनिधानतः ।। आरिराधयिषुः स्वर्गं जामदग्न्यो न कांक्षति

ākarṇitaṃ ca gokarṇaṃ śivaṃ yatsaṃnidhānataḥ || ārirādhayiṣuḥ svargaṃ jāmadagnyo na kāṃkṣati

त्रिपुरांतकमुक्तं ते क्षेत्रं यत्र त्रियंबकः ।। निराकरोति निरयाद्भयं दृष्टवतां नृणाम्

tripurāṃtakamuktaṃ te kṣetraṃ yatra triyaṃbakaḥ || nirākaroti nirayādbhayaṃ dṛṣṭavatāṃ nṛṇām

उक्तं कालांजनं क्षेत्रं यद्वासी कालकंधरः ।। निर्वापयति भक्तानां घोरसंसारसंज्वरम्

uktaṃ kālāṃjanaṃ kṣetraṃ yadvāsī kālakaṃdharaḥ || nirvāpayati bhaktānāṃ ghorasaṃsārasaṃjvaram

प्रियालवणमाख्यातं क्षेत्रं यत्रांबिकापतिः ।। पयोर्थिने पयःसिंधुं विततारोपमन्यवे

priyālavaṇamākhyātaṃ kṣetraṃ yatrāṃbikāpatiḥ || payorthine payaḥsiṃdhuṃ vitatāropamanyave

क्षेत्रं प्रभासमुक्तं ते यत्र खंडेंदुशेखरः ।। पूजितः शौरिसीरिभ्यां दत्तवानक्षयं फलम्

kṣetraṃ prabhāsamuktaṃ te yatra khaṃḍeṃduśekharaḥ || pūjitaḥ śaurisīribhyāṃ dattavānakṣayaṃ phalam

1.3.2.2.60

वेदारण्यं विजानीषे यस्मिन्प्रमथनायकः।। अभ्यर्थितोऽभून्मोक्षार्थं दक्षेण प्राक्कृतागसा

vedāraṇyaṃ vijānīṣe yasminpramathanāyakaḥ|| abhyarthito'bhūnmokṣārthaṃ dakṣeṇa prākkṛtāgasā

हेमकूटं त्वमश्रौषीः स्थानं विषमचक्षुषः ।। पुंसां तपस्यतां यत्र पुनर्जननतो न भीः

hemakūṭaṃ tvamaśrauṣīḥ sthānaṃ viṣamacakṣuṣaḥ || puṃsāṃ tapasyatāṃ yatra punarjananato na bhīḥ

क्षेत्रं वेणुवनंनाम विद्यते पापनाशनम् ।। यत्र वंशलतागर्भाज्जातो मुक्तामणिः शिवा

kṣetraṃ veṇuvanaṃnāma vidyate pāpanāśanam || yatra vaṃśalatāgarbhājjāto muktāmaṇiḥ śivā

जालंधरमिति स्थानमंधकारेस्त्वया श्रुतम् ।। लेभे गणपतां तत्र तपस्याभिर्जलंधरः

jālaṃdharamiti sthānamaṃdhakārestvayā śrutam || lebhe gaṇapatāṃ tatra tapasyābhirjalaṃdharaḥ

ज्वालामुखमिति स्थानमज्ञासीः कथितं मया ।। यत्र ज्वालामुखी देवी कालरुद्रमपूजयत्

jvālāmukhamiti sthānamajñāsīḥ kathitaṃ mayā || yatra jvālāmukhī devī kālarudramapūjayat

अस्ति भद्रवटोनाम क्षेत्रमुक्तं श्रुतं त्वया ।। त्र्यंबकं यत्र हेरंबः संपदे पर्यपूजयत्

asti bhadravaṭonāma kṣetramuktaṃ śrutaṃ tvayā || tryaṃbakaṃ yatra heraṃbaḥ saṃpade paryapūjayat

न्यग्रोधारण्यमुक्तं ते यत्रोग्रो निर्ममे किल ।। उच्चंडतांडवं काल्या साकं संघर्षमेयिवान्

nyagrodhāraṇyamuktaṃ te yatrogro nirmame kila || uccaṃḍatāṃḍavaṃ kālyā sākaṃ saṃgharṣameyivān

गंधमादनसंज्ञं तत्क्षेत्रमाकर्णितं त्वया ।। आंजनेयेन रचितं यत्र मृत्युंजयार्चनम्

gaṃdhamādanasaṃjñaṃ tatkṣetramākarṇitaṃ tvayā || āṃjaneyena racitaṃ yatra mṛtyuṃjayārcanam

गोपर्वतमिति स्थानं शंभोः प्रख्यापितं मया ।। यत्र पाणिनिना लेभे वैयाकरणिकाग्र्यता

goparvatamiti sthānaṃ śaṃbhoḥ prakhyāpitaṃ mayā || yatra pāṇininā lebhe vaiyākaraṇikāgryatā

वीरकोष्ठमिति क्षेत्रस्थानं नन्ववधारितम् ।। यत्र प्रचेतसा लेभे तपसा कविमुख्यता

vīrakoṣṭhamiti kṣetrasthānaṃ nanvavadhāritam || yatra pracetasā lebhe tapasā kavimukhyatā

1.3.2.2.70

महातीर्थमिति प्रोक्तं जानीषे यत्र शंभुना ।। अध्यापितास्सुपर्वाणः सर्वेऽपि द्रुहिणादयः

mahātīrthamiti proktaṃ jānīṣe yatra śaṃbhunā || adhyāpitāssuparvāṇaḥ sarve'pi druhiṇādayaḥ

मयूरपुरमुक्तं ते क्षेत्रं माहेश्वरं मया ।। लेभे यत्र व्रतस्थेन ह्रादिनी वज्रपाणिना

mayūrapuramuktaṃ te kṣetraṃ māheśvaraṃ mayā || lebhe yatra vratasthena hrādinī vajrapāṇinā

श्रीसुंदरमिति क्षेत्रमुक्तं वेगवती तटे ।। कलावपि युगे यस्मिन्देवदेवेन दीप्यते

śrīsuṃdaramiti kṣetramuktaṃ vegavatī taṭe || kalāvapi yuge yasmindevadevena dīpyate

कुंभकोणमिति स्थानं शंभोर्वेत्सि हि यत्र सा ।। गंगापि माघे सान्निध्यं कुरुते स्वाघशांतये

kuṃbhakoṇamiti sthānaṃ śaṃbhorvetsi hi yatra sā || gaṃgāpi māghe sānnidhyaṃ kurute svāghaśāṃtaye

अनुगोदावरीतीरं त्र्यंबकंनाम ते श्रुतम् ।। शक्तिं यत्र गुहो लेभे तारकासुरघातिनीम्

anugodāvarītīraṃ tryaṃbakaṃnāma te śrutam || śaktiṃ yatra guho lebhe tārakāsuraghātinīm

श्रीपाटलं व्याघ्रपुरमाख्यातं वेदवित्तम ।। त्रिशंकुना जातिशुद्ध्यै यत्र गंगाधरोर्चितः

śrīpāṭalaṃ vyāghrapuramākhyātaṃ vedavittama || triśaṃkunā jātiśuddhyai yatra gaṃgādharorcitaḥ

क्षेत्रं कदंबपुर्य्याख्यं भवता चावधारितम् ।। त्वत्कृते यत्र शूलेन कृतांतं शम्भुरक्षिणोत्

kṣetraṃ kadaṃbapuryyākhyaṃ bhavatā cāvadhāritam || tvatkṛte yatra śūlena kṛtāṃtaṃ śambhurakṣiṇot

अविनाशाख्यमुक्तं ते क्षेत्रं यत्र वृषध्वजः ।। सान्निध्यं पडिकण्ठाय विततार प्रसेदिवान्

avināśākhyamuktaṃ te kṣetraṃ yatra vṛṣadhvajaḥ || sānnidhyaṃ paḍikaṇṭhāya vitatāra prasedivān

रक्तैकाननमाख्यातं मया क्षेत्रं तवानघ ।। मित्रावरुणयोर्यत्र रुद्रोऽजनि वरप्रदः

raktaikānanamākhyātaṃ mayā kṣetraṃ tavānagha || mitrāvaruṇayoryatra rudro'jani varapradaḥ

श्रीहाटकेश्वरं क्षेत्रं पातालस्थं त्वया श्रुतम् ।। यत्र वैरोचनिर्देवं स्वपदप्राप्तयेर्चति

śrīhāṭakeśvaraṃ kṣetraṃ pātālasthaṃ tvayā śrutam || yatra vairocanirdevaṃ svapadaprāptayercati

1.3.2.2.80

वेत्सि शंभोः प्रियावासं कैलासं नित्यसेवकः ।। यत्र यक्षेश्वरस्त्र्यक्षमयर्चयति भक्तितः

vetsi śaṃbhoḥ priyāvāsaṃ kailāsaṃ nityasevakaḥ || yatra yakṣeśvarastryakṣamayarcayati bhaktitaḥ

स्थानानि खंडपरशोरित्युक्तानि मया पुरा ।। त्वयाप्यवधृतान्येव किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

sthānāni khaṃḍaparaśorityuktāni mayā purā || tvayāpyavadhṛtānyeva kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

इत्यूचिवानेष शिलादनंदनो मुनेर्मृकण्डोस्तनयं मुनीश्वरम् ।। भक्त्या नमंतं पदयोः करेण पस्पर्श मौलौ करुणारसार्द्रः

ityūcivāneṣa śilādanaṃdano munermṛkaṇḍostanayaṃ munīśvaram || bhaktyā namaṃtaṃ padayoḥ kareṇa pasparśa maulau karuṇārasārdraḥ

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे महीमण्डलस्थविविधशिवक्षेत्रवर्णनंनाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmya uttarārdhe mahīmaṇḍalasthavividhaśivakṣetravarṇanaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ

उत्तरार्धम् · अध्यायः ०३

मार्कंडेय उवाच ।। ।। भगवन्वंचनेनालं त्वदेकप्रवणे मयि ।। किं मादृशोऽस्ति ते शिष्यस्त्वत्कृपैवात्र साक्षिणी

mārkaṃḍeya uvāca || || bhagavanvaṃcanenālaṃ tvadekapravaṇe mayi || kiṃ mādṛśo'sti te śiṣyastvatkṛpaivātra sākṣiṇī

स्थानेषु प्राक्त्वदुक्तेषु फलानि च पृथक्पृथक् ।। यत्र सर्वफलप्राप्तिः स्थानं तद्वद मे विभो

sthāneṣu prāktvadukteṣu phalāni ca pṛthakpṛthak || yatra sarvaphalaprāptiḥ sthānaṃ tadvada me vibho

चराचराणां भूतानां जानतामप्यजानताम् ।। यस्य स्मरणमात्रेण मुक्तिस्तद्वद देशिक

carācarāṇāṃ bhūtānāṃ jānatāmapyajānatām || yasya smaraṇamātreṇa muktistadvada deśika

पश्यैतेन मयैकेन भगवान्नानुराध्यसे ।। सर्वैरप्येतदर्थं हि मुनिभिः परिवार्यसे

paśyaitena mayaikena bhagavānnānurādhyase || sarvairapyetadarthaṃ hi munibhiḥ parivāryase

पुलहेन पुलस्त्येन वशिष्ठेन मरीचिना ।। अगस्त्येन दधीचेन नक्रुणा भृगुणात्रिणा

pulahena pulastyena vaśiṣṭhena marīcinā || agastyena dadhīcena nakruṇā bhṛguṇātriṇā

जाबालिना जैमिनिना धौम्येन जमदग्निना ।। उपयाजेन याजेन भरतेनार्वरीवता

jābālinā jaimininā dhaumyena jamadagninā || upayājena yājena bharatenārvarīvatā

पिप्पलादेन कण्ठेन कुमुदेनोपमन्युना ।। कुमुदाक्षेण कुत्सेन वत्सेन वरतंतुना

pippalādena kaṇṭhena kumudenopamanyunā || kumudākṣeṇa kutsena vatsena varataṃtunā

विभांडकेन व्यासेन कण्वरीषेण कंडुना ।। मांडव्येन मतंगेन कुक्षिणा मांडकर्णिना

vibhāṃḍakena vyāsena kaṇvarīṣeṇa kaṃḍunā || māṃḍavyena mataṃgena kukṣiṇā māṃḍakarṇinā

चंडकौशिकशांडिल्यशाकटायनकौशिकैः ।। शातातपमधुच्छन्दोगर्गसौभरिरोमशैः

caṃḍakauśikaśāṃḍilyaśākaṭāyanakauśikaiḥ || śātātapamadhucchandogargasaubhariromaśaiḥ

1.3.2.3.10

आपस्तंबपृथुस्तंबभार्गवोदंकपर्वतैः ।। भारद्वाजेन दाल्भ्येन दांतेन श्वेतकेतुना

āpastaṃbapṛthustaṃbabhārgavodaṃkaparvataiḥ || bhāradvājena dālbhyena dāṃtena śvetaketunā

कौंडिन्यपुण्डरीकाभ्यां रैभ्येण तृणबिन्दुना ।। वाल्मीकिना नारदेन वह्निना दृढमन्युना

kauṃḍinyapuṇḍarīkābhyāṃ raibhyeṇa tṛṇabindunā || vālmīkinā nāradena vahninā dṛḍhamanyunā

बोधायनसुबोधाभ्यां हारीतेन मृकण्डुना ।। दुर्वाससातितीक्ष्णेन जालपादेन शक्तिना

bodhāyanasubodhābhyāṃ hārītena mṛkaṇḍunā || durvāsasātitīkṣṇena jālapādena śaktinā

कांक्वार्येण नदन्तेन देवदत्तेन न्यंकुना ।। सुश्रुता चाग्निवेश्येन गालवेन मरुत्वता

kāṃkvāryeṇa nadantena devadattena nyaṃkunā || suśrutā cāgniveśyena gālavena marutvatā

लोकाक्षिणा विश्रवसा सैंधवेन सुमंतुना ।। शिशुपायनमौद्गल्यपथ्यचावनमातुरैः

lokākṣiṇā viśravasā saiṃdhavena sumaṃtunā || śiśupāyanamaudgalyapathyacāvanamāturaiḥ

ऋष्यशृङ्गैकपात्क्रौंचदृढगोमुखदेवलैः ।। अंगिरोवामदेवौर्वपतंजलिकपिंजलैः

ṛṣyaśṛṅgaikapātkrauṃcadṛḍhagomukhadevalaiḥ || aṃgirovāmadevaurvapataṃjalikapiṃjalaiḥ

सनत्कुमारसनकसनंदनसनातनैः ।। हिरण्यनाभसत्याख्यवाताशनसुहोतृभिः

sanatkumārasanakasanaṃdanasanātanaiḥ || hiraṇyanābhasatyākhyavātāśanasuhotṛbhiḥ

मैत्रेयपुष्पजित्सत्यतपःशालीष्यशैशिरैः ।। निदाघोतथ्यसंवर्त्तशौल्कायनिपराशरैः

maitreyapuṣpajitsatyatapaḥśālīṣyaśaiśiraiḥ || nidāghotathyasaṃvarttaśaulkāyaniparāśaraiḥ

वैशंपायनकौशल्यशारद्वतकपिध्वजैः ।। कुशस्वार्चिककैवल्ययाज्ञवल्क्याश्वलायनैः

vaiśaṃpāyanakauśalyaśāradvatakapidhvajaiḥ || kuśasvārcikakaivalyayājñavalkyāśvalāyanaiḥ

कृष्णातपोत्तमानंतकरुणामलकप्रियैः ।। चरकेण पवित्रेण कपिलेन कणाशिना

kṛṣṇātapottamānaṃtakaruṇāmalakapriyaiḥ || carakeṇa pavitreṇa kapilena kaṇāśinā

1.3.2.3.20

नरनारायणाभ्यां च दिव्यैश्चान्यैर्महर्षिभिः ।। मत्प्रश्नोत्तरशुश्रूषातत्परैः प्रत्यवेक्ष्यसे

naranārāyaṇābhyāṃ ca divyaiścānyairmaharṣibhiḥ || matpraśnottaraśuśrūṣātatparaiḥ pratyavekṣyase

माहेश्वराग्रगण्यस्त्वं समस्तागमपारगः ।। व्याप्तश्च सर्वलोकेषु यस्मात्तदनुसाधि नः

māheśvarāgragaṇyastvaṃ samastāgamapāragaḥ || vyāptaśca sarvalokeṣu yasmāttadanusādhi naḥ

त्वन्मुखादेव भगवन्वयमेते सुशिक्षिताः ।। पूर्वमेव त्वया देव किं वान्यदुपपद्यते

tvanmukhādeva bhagavanvayamete suśikṣitāḥ || pūrvameva tvayā deva kiṃ vānyadupapadyate

दिव्यागमपुराणानि द्रष्टव्यः परमेश्वरः ।। कात्यायनी वा स्कन्दो वा भगवान्वाथ वा भवान्

divyāgamapurāṇāni draṣṭavyaḥ parameśvaraḥ || kātyāyanī vā skando vā bhagavānvātha vā bhavān

त्वयि यद्यस्ति नो भक्तिर्दया चास्मासु ते यदि ।। रहस्यमिदमुद्घाट्य प्रसादं कर्तुमर्हसि

tvayi yadyasti no bhaktirdayā cāsmāsu te yadi || rahasyamidamudghāṭya prasādaṃ kartumarhasi

इत्थं मृकण्डुतनयेन स नंदिकेशो विज्ञापितः सविनयं स्मयमानवक्त्रम् ।। तं प्राह चोन्नततरं शिवभक्तिमस्तु प्राग्भक्तितोषितशिवाप्तशरीरसिद्धिम्

itthaṃ mṛkaṇḍutanayena sa naṃdikeśo vijñāpitaḥ savinayaṃ smayamānavaktram || taṃ prāha connatataraṃ śivabhaktimastu prāgbhaktitoṣitaśivāptaśarīrasiddhim

उत्तरार्धम् · अध्यायः ०४

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। मुने मनःपरीक्षार्थं तथा त्वं भाषितो मया ।। तव चेन्नाभिधास्यामि कस्य वान्यस्य कथ्यते

naṃdikeśvara uvāca || || mune manaḥparīkṣārthaṃ tathā tvaṃ bhāṣito mayā || tava cennābhidhāsyāmi kasya vānyasya kathyate

त्वादृगन्योस्ति किं लोके शिवधर्मपरायणः ।। येन स्वल्पायुषाप्येवं नित्येनाभावि भक्तितः

tvādṛganyosti kiṃ loke śivadharmaparāyaṇaḥ || yena svalpāyuṣāpyevaṃ nityenābhāvi bhaktitaḥ

कस्यान्यस्य कृते देवः स्वस्यैवाज्ञाकरं यमम् ।। क्रुद्धो नियंत्रयामास चरणांगुष्ठपीडितम्

kasyānyasya kṛte devaḥ svasyaivājñākaraṃ yamam || kruddho niyaṃtrayāmāsa caraṇāṃguṣṭhapīḍitam

त्वमेव शांकरान्धर्मान्सर्वान्विद्धि रहस्यतः ।। योग्रेऽसि कालवद्भ्रांतः परिपक्वोसि चेतसा

tvameva śāṃkarāndharmānsarvānviddhi rahasyataḥ || yogre'si kālavadbhrāṃtaḥ paripakvosi cetasā

त्वयैवान्येन केनाहमेवं शुश्रूषितश्चिरम् ।। त्वयीव कस्मिन्नन्यस्मिन्ममापि प्रीतिरीदृशी

tvayaivānyena kenāhamevaṃ śuśrūṣitaściram || tvayīva kasminnanyasminmamāpi prītirīdṛśī

उपदेक्ष्यामि ते क्षेत्रं गुप्तं तद्धर्मशासनैः ।। भक्त्यावधारणीयं यद्भक्तिकैवल्यकांक्षिभिः

upadekṣyāmi te kṣetraṃ guptaṃ taddharmaśāsanaiḥ || bhaktyāvadhāraṇīyaṃ yadbhaktikaivalyakāṃkṣibhiḥ

आदरादनुयुंजानं शिष्यं यो देशिकः स्वयम् ।। उपदेशेन संतुष्टं न करोति स किं गुरुः

ādarādanuyuṃjānaṃ śiṣyaṃ yo deśikaḥ svayam || upadeśena saṃtuṣṭaṃ na karoti sa kiṃ guruḥ

समाहितमना भूत्वा विश्वासं कुरु शाश्वतम् ।। मयोपदिश्यमानेऽस्मिन्रहस्ये पारमेश्वरे

samāhitamanā bhūtvā viśvāsaṃ kuru śāśvatam || mayopadiśyamāne'sminrahasye pārameśvare

स्मर स्मरांतकं देवं वंदस्वाध्याय शांकरीम् ।। उपांशूच्चारयोंकारं श्रेयस्ते महदागतम्

smara smarāṃtakaṃ devaṃ vaṃdasvādhyāya śāṃkarīm || upāṃśūccārayoṃkāraṃ śreyaste mahadāgatam

1.3.2.4.10

अस्ति दक्षिणदिग्भागे द्राविडेषु तपोधन ।। अरुणाख्यं महाक्षेत्रं तरुणेंदुशिखामणेः

asti dakṣiṇadigbhāge drāviḍeṣu tapodhana || aruṇākhyaṃ mahākṣetraṃ taruṇeṃduśikhāmaṇeḥ

योजनत्रयविस्तीणमुपास्यं शिवयोगिभिः ।। तद्भूमेर्हृदयं विद्धि शिवस्य हृदयंगमम्

yojanatrayavistīṇamupāsyaṃ śivayogibhiḥ || tadbhūmerhṛdayaṃ viddhi śivasya hṛdayaṃgamam

तत्र देवः स्वयं शम्भुः पर्वताकारतां गतः ।। अरुणाचलसंज्ञावानस्ति लोकहितावहः

tatra devaḥ svayaṃ śambhuḥ parvatākāratāṃ gataḥ || aruṇācalasaṃjñāvānasti lokahitāvahaḥ

आवासः सर्वसिद्धानां महर्षीणां सुपर्वणाम् ।। विद्याधराणां यक्षाणां गंधर्वाप्सरसामपि

āvāsaḥ sarvasiddhānāṃ maharṣīṇāṃ suparvaṇām || vidyādharāṇāṃ yakṣāṇāṃ gaṃdharvāpsarasāmapi

सुमेरोरपि कैलासादप्यसौ मन्दरादपि ।। माननीयो महर्षीणां यः स्वयं परमेश्वरः

sumerorapi kailāsādapyasau mandarādapi || mānanīyo maharṣīṇāṃ yaḥ svayaṃ parameśvaraḥ

स्पृहयंति यदीयेभ्यो जंतुभ्योपि दिवौकसः ।। अयत्नलभ्यमुक्तिभ्यो दिवावासप्रवंचिताः

spṛhayaṃti yadīyebhyo jaṃtubhyopi divaukasaḥ || ayatnalabhyamuktibhyo divāvāsapravaṃcitāḥ

न कल्पवृक्षाः सदृशा यत्रत्यानां महीरुहाम् ।। पत्रपुष्पफलैर्नित्यं येर्चयंति गिरौ हरम्

na kalpavṛkṣāḥ sadṛśā yatratyānāṃ mahīruhām || patrapuṣpaphalairnityaṃ yercayaṃti girau haram

हिंसैकरुचयो व्याधा अपि रूपानुसारतः ।। अनंता यत्र देवस्य प्रादक्षिण्यफलास्पदम्

hiṃsaikarucayo vyādhā api rūpānusārataḥ || anaṃtā yatra devasya prādakṣiṇyaphalāspadam

यदुद्देशचरा मेघाः शिखराण्यभिबंधकाः ।। गंगावतो हिमवतोऽप्यधिकं स्वं विजानते

yaduddeśacarā meghāḥ śikharāṇyabhibaṃdhakāḥ || gaṃgāvato himavato'pyadhikaṃ svaṃ vijānate

कलारावाः खगा यत्र क्वणंते कीचका अपि ।। यक्षकिंनरगन्धर्वैलभ्यते दुर्लभं पदम्

kalārāvāḥ khagā yatra kvaṇaṃte kīcakā api || yakṣakiṃnaragandharvailabhyate durlabhaṃ padam

1.3.2.4.20

स्मरन्तो यत्र खद्योताः कृष्णपक्षे निशागमे ।। आरार्तिकप्रदातॄणां देवस्याश्नुवते पदम्

smaranto yatra khadyotāḥ kṛṣṇapakṣe niśāgame || ārārtikapradātṝṇāṃ devasyāśnuvate padam

निष्प्रत्यूहकृताश्लेषा नित्यं यत्तटिनीरुहाः ।। सौभीग्यगर्वतो देवीमपर्णामवमन्वते

niṣpratyūhakṛtāśleṣā nityaṃ yattaṭinīruhāḥ || saubhīgyagarvato devīmaparṇāmavamanvate

यस्योत्तुंगस्य शृंगाग्रसंगमा अपि तारकाः ।। आत्मनो लब्धसामान्याश्चन्द्रेण बहु मन्वते

yasyottuṃgasya śṛṃgāgrasaṃgamā api tārakāḥ || ātmano labdhasāmānyāścandreṇa bahu manvate

मृगाः सर्वेपि सततं चरंतो यत्र सानुषु ।। पाणिप्रणयिनं शम्भोरेणमप्यवजानते

mṛgāḥ sarvepi satataṃ caraṃto yatra sānuṣu || pāṇipraṇayinaṃ śambhoreṇamapyavajānate

यस्य पादांतिकचरैः प्रायेण शबरैरपि ।। निकुम्भकुम्भसादृश्यमयत्नादुपलभ्यते

yasya pādāṃtikacaraiḥ prāyeṇa śabarairapi || nikumbhakumbhasādṛśyamayatnādupalabhyate

किं बहूक्त्याभ्यसूयंते द्वैमातुरकुमारयोः ।। यदंगरूढास्तरवस्तिर्यंचः शबरा अपि

kiṃ bahūktyābhyasūyaṃte dvaimāturakumārayoḥ || yadaṃgarūḍhāstaravastiryaṃcaḥ śabarā api

सिंहव्याघ्रद्विपा यस्मिन्काले त्यक्तकलेवराः ।। वासप्रदत्वान्मान्यंते ध्रुवं शोणाद्रिशम्भुना

siṃhavyāghradvipā yasminkāle tyaktakalevarāḥ || vāsapradatvānmānyaṃte dhruvaṃ śoṇādriśambhunā

अस्य भास्करनामाद्रिः पूर्वस्यां दिशि दृश्यते ।। यत्र स्थितः सदा वज्री सेवते शोणपर्वतम्

asya bhāskaranāmādriḥ pūrvasyāṃ diśi dṛśyate || yatra sthitaḥ sadā vajrī sevate śoṇaparvatam

प्रतीच्यां दिशि दंडाद्रिरिति कश्चिन्महीधरः ।। प्राचेतसस्तदगगः सेवतेऽरुणपर्वतम्

pratīcyāṃ diśi daṃḍādririti kaścinmahīdharaḥ || prācetasastadagagaḥ sevate'ruṇaparvatam

दक्षिणस्यां च शोणाद्रेरद्रिरस्त्यमराचलः ।। कालः शोणाद्रिसेवार्थमध्यास्ते तदधित्यकाम्

dakṣiṇasyāṃ ca śoṇādreradrirastyamarācalaḥ || kālaḥ śoṇādrisevārthamadhyāste tadadhityakām

1.3.2.4.30

उत्तरेऽस्मिन्हरिद्भागे सिद्धाध्यासितकन्दरः ।। विराजते त्रिशूलाद्रिः श्रीदेन परिपालितः

uttare'sminharidbhāge siddhādhyāsitakandaraḥ || virājate triśūlādriḥ śrīdena paripālitaḥ

तत्पर्यंतप्रभूतानामन्येषामपि भूभृताम् ।। तटकेष्वपरे चैव दिक्पालाः पर्युपासते

tatparyaṃtaprabhūtānāmanyeṣāmapi bhūbhṛtām || taṭakeṣvapare caiva dikpālāḥ paryupāsate

धारिता येन सततं सर्वेपि धरणीरुहाः ।। आराधनादप्यधिकमधिगच्छंति वैभवम्

dhāritā yena satataṃ sarvepi dharaṇīruhāḥ || ārādhanādapyadhikamadhigacchaṃti vaibhavam

यस्मिन्गिरीशे संदृष्टे मेनातुहिनभूभृतोः ।। समानसंबंधतया प्रमोदो वर्द्धतेतराम्

yasmingirīśe saṃdṛṣṭe menātuhinabhūbhṛtoḥ || samānasaṃbaṃdhatayā pramodo varddhatetarām

तरुपल्लवलक्षेण लक्ष्यमाणजटाधरः ।। स्थावरोयं स्वयं शम्भुरिहेश इव जंगमः

tarupallavalakṣeṇa lakṣyamāṇajaṭādharaḥ || sthāvaroyaṃ svayaṃ śambhuriheśa iva jaṃgamaḥ

ज्योतिष्मत्तोयशृंगस्य द्विपार्श्वस्थेन्दुभास्करः ।। व्यनक्ति स्वस्य लोकेभ्यस्तेजस्त्रितयनेत्रताम्

jyotiṣmattoyaśṛṃgasya dvipārśvasthendubhāskaraḥ || vyanakti svasya lokebhyastejastritayanetratām

वर्षासु शिखराधस्तादभिनीलबलाहकः ।। विराजते यः कण्ठेन कालकूटमिवोद्वहन्

varṣāsu śikharādhastādabhinīlabalāhakaḥ || virājate yaḥ kaṇṭhena kālakūṭamivodvahan

सहस्रपादः साहस्रशीर्षो यः पर्वतेश्वरः ।। उक्तो न केवलं श्रुत्या साक्षादप्युपलक्ष्यते

sahasrapādaḥ sāhasraśīrṣo yaḥ parvateśvaraḥ || ukto na kevalaṃ śrutyā sākṣādapyupalakṣyate

शिरोलीनामरसरित्स्रोताः प्रागिति नाद्भुतम् ।। गिरीशोऽद्यापि यः शृंगलीनानेकसरिद्गणः

śirolīnāmarasaritsrotāḥ prāgiti nādbhutam || girīśo'dyāpi yaḥ śṛṃgalīnānekasaridgaṇaḥ

आसादितापकटकः शारदैर्यः पयोधरैः ।। विडंबयति गोश्रेष्ठमारूढवृषपुंगवम्

āsāditāpakaṭakaḥ śāradairyaḥ payodharaiḥ || viḍaṃbayati gośreṣṭhamārūḍhavṛṣapuṃgavam

1.3.2.4.40

यत्र शृङ्गाग्रसंलग्रसंलग्ननीललोहितः ।। स्थाणुत्वं स्थावरत्वेन गहनत्वेन भीमताम्

yatra śṛṅgāgrasaṃlagrasaṃlagnanīlalohitaḥ || sthāṇutvaṃ sthāvaratvena gahanatvena bhīmatām

सुदुर्गमत्वादुग्रत्वमपि धत्ते न नामतः ।। क्षुद्राः सरीसृपा यत्र कटकेषु कृतास्पदाः

sudurgamatvādugratvamapi dhatte na nāmataḥ || kṣudrāḥ sarīsṛpā yatra kaṭakeṣu kṛtāspadāḥ

तक्षकानंतसर्पाद्यैः स्पर्धन्ते भुजगेश्वरैः ।। अष्टाभिर्योऽभितः कोणैराविभूर्तो विभूतिभिः

takṣakānaṃtasarpādyaiḥ spardhante bhujageśvaraiḥ || aṣṭābhiryo'bhitaḥ koṇairāvibhūrto vibhūtibhiḥ

सुस्पष्टं विशिनष्टीव स्वकीयामष्टमूर्तिताम् ।। येर्ण्याशक्तितरंगिण्यो इडापिंगलयोः स्वयम्

suspaṣṭaṃ viśinaṣṭīva svakīyāmaṣṭamūrtitām || yerṇyāśaktitaraṃgiṇyo iḍāpiṃgalayoḥ svayam

शिवस्य शृङ्गतो मध्ये सुषुम्ना कमलापगा ।। ज्योतिःस्तंभस्वरूपस्य मूलाग्रे यस्य वीक्षतुम्

śivasya śṛṅgato madhye suṣumnā kamalāpagā || jyotiḥstaṃbhasvarūpasya mūlāgre yasya vīkṣatum

कोलहंसाकृती नालं ब्रह्मविष्णू बभूवतुः ।। ताभ्यां च प्रार्थितः शम्भुस्तस्मिन्सांनिध्यवानभूत्

kolahaṃsākṛtī nālaṃ brahmaviṣṇū babhūvatuḥ || tābhyāṃ ca prārthitaḥ śambhustasminsāṃnidhyavānabhūt

अरुणाचलनाथाख्यं प्रपन्नः प्रमदैः समम् ।। गौतमस्तत्र योगींद्रः सहस्रं परिवत्सरान्

aruṇācalanāthākhyaṃ prapannaḥ pramadaiḥ samam || gautamastatra yogīṃdraḥ sahasraṃ parivatsarān

तप्त्वा तपांसि तीव्राणि साक्षाच्चक्रे सदाशिवम् ।। प्रालेयशैलकन्यापि तत्र कृत्वा तपः पुरा

taptvā tapāṃsi tīvrāṇi sākṣāccakre sadāśivam || prāleyaśailakanyāpi tatra kṛtvā tapaḥ purā

अलब्ध वामदेहार्द्धं मन्मथारेः प्रसेदुषः ।। गौर्या प्रतिष्ठितं तत्र प्रवालाद्रीश्वराभिधम्

alabdha vāmadehārddhaṃ manmathāreḥ praseduṣaḥ || gauryā pratiṣṭhitaṃ tatra pravālādrīśvarābhidham

लिंगं भोगप्रदं पुंसां कैवल्याय प्रकल्पते ।। तत्र गौरीनिदेशेन दुर्गा महिषमर्दिनी

liṃgaṃ bhogapradaṃ puṃsāṃ kaivalyāya prakalpate || tatra gaurīnideśena durgā mahiṣamardinī

1.3.2.4.50

साक्षाद्भूय सतां दत्ते मन्त्रसिद्धिमविघ्नतः ।। खड्गतीर्थमिति ख्यातं तत्र गौर्याश्रमे नवम्

sākṣādbhūya satāṃ datte mantrasiddhimavighnataḥ || khaḍgatīrthamiti khyātaṃ tatra gauryāśrame navam

सकृन्निमज्जनान्नॄणां पंचपातकनाशनम् ।। दुर्गया चार्चितं लिंगं पापनाशननामकम्

sakṛnnimajjanānnṝṇāṃ paṃcapātakanāśanam || durgayā cārcitaṃ liṃgaṃ pāpanāśananāmakam

सकृत्प्रणाममात्रेण सर्वपापप्रणाशनम् ।। तत्र वज्रांगदो राजा वित्तसारो व्यतिक्रमात्

sakṛtpraṇāmamātreṇa sarvapāpapraṇāśanam || tatra vajrāṃgado rājā vittasāro vyatikramāt

पुनस्तद्भक्तिमाहात्म्याच्छिवसायुज्यमाप्तवान् ।। तस्य प्रदक्षिणेनैव कांतिशालिकलाधरौ

punastadbhaktimāhātmyācchivasāyujyamāptavān || tasya pradakṣiṇenaiva kāṃtiśālikalādharau

विद्याधरेश्वरौ मुक्तौ दुर्वासःशापबन्धनात् ।। नास्ति शोणाद्रितः क्षेत्रं नास्ति पंचाक्षरान्मनुः

vidyādhareśvarau muktau durvāsaḥśāpabandhanāt || nāsti śoṇādritaḥ kṣetraṃ nāsti paṃcākṣarānmanuḥ

नास्ति माहेश्वराद्धर्मो नास्ति देवो महेश्वरात् ।। नास्ति ज्ञानं शिवज्ञानान्नास्ति श्रीरुद्रतः श्रुतिः

nāsti māheśvarāddharmo nāsti devo maheśvarāt || nāsti jñānaṃ śivajñānānnāsti śrīrudrataḥ śrutiḥ

नास्ति शैवाग्रणीर्विष्णोर्नास्ति रक्षा विभूतितः ।। नास्ति भक्तेः सदाचारो नास्ति रक्षाकराद्गुरुः

nāsti śaivāgraṇīrviṣṇornāsti rakṣā vibhūtitaḥ || nāsti bhakteḥ sadācāro nāsti rakṣākarādguruḥ

नास्ति रुद्राक्षतो भूषा नास्ति शास्त्रं शिवागमात् ।। नास्ति बिल्वदलात्पत्रं नास्ति पुष्पं सुवर्णकात्

nāsti rudrākṣato bhūṣā nāsti śāstraṃ śivāgamāt || nāsti bilvadalātpatraṃ nāsti puṣpaṃ suvarṇakāt

नास्ति वैराग्यतः सौख्यं नास्ति मुक्तेः परं पदम् ।। नारुणाद्रेः समो मेरुर्न कैलासो न मंदरः

nāsti vairāgyataḥ saukhyaṃ nāsti mukteḥ paraṃ padam || nāruṇādreḥ samo merurna kailāso na maṃdaraḥ

ते निवासा गिरिव्याप्ताः सोऽयं तु गिरिशः स्वयम्

te nivāsā girivyāptāḥ so'yaṃ tu giriśaḥ svayam

1.3.2.4.60

इति वदति शिलादनंदने मुदितमनाः स मृकण्डुनंदनः ।। पुनरपि बहुशः प्रणम्य तं चकितमना भवतो व्यजिज्ञपत्

iti vadati śilādanaṃdane muditamanāḥ sa mṛkaṇḍunaṃdanaḥ || punarapi bahuśaḥ praṇamya taṃ cakitamanā bhavato vyajijñapat

किं किं नृणां कर्म भवाय जायते कथं नु तत्तन्नरकाय श्रूयते ।। तेषां च तेषां च कथं प्रतिक्रिया कथं नु तत्तन्मम कथ्यतामिति

kiṃ kiṃ nṛṇāṃ karma bhavāya jāyate kathaṃ nu tattannarakāya śrūyate || teṣāṃ ca teṣāṃ ca kathaṃ pratikriyā kathaṃ nu tattanmama kathyatāmiti

उत्तरार्धम् · अध्यायः ०५

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। शुद्धसत्त्वगुणोपेतो लोकेऽस्मिन्दुर्लभः पुमान् ।। रजस्तमोगुणोपेता भवंति सुलभा नराः

naṃdikeśvara uvāca || || śuddhasattvaguṇopeto loke'smindurlabhaḥ pumān || rajastamoguṇopetā bhavaṃti sulabhā narāḥ

सात्त्विकः पुण्यशीलत्वान्निःश्रेयसमवाप्नुयात् ।। वैचित्र्यात्कर्मणामेषामनुभोगाय वेधसा

sāttvikaḥ puṇyaśīlatvānniḥśreyasamavāpnuyāt || vaicitryātkarmaṇāmeṣāmanubhogāya vedhasā

वैचित्र्याण्येव सृष्टानि नरकाण्यत्र तत्र च ।। महारौरवभाग्भूत्वा खरः श्वा शूकरोऽपि वा

vaicitryāṇyeva sṛṣṭāni narakāṇyatra tatra ca || mahārauravabhāgbhūtvā kharaḥ śvā śūkaro'pi vā

चंडालो वा भवेत्प्रेत्य पुरुषो ब्रह्महत्यया ।। चिरं रौरवसंरुद्धः कृमिकीटपतंगताम्

caṃḍālo vā bhavetpretya puruṣo brahmahatyayā || ciraṃ rauravasaṃruddhaḥ kṛmikīṭapataṃgatām

प्राप्नुयात्कर्मकर्तृत्वं सुरापानेन च द्विजः ।। ब्रह्मस्वहरणाद्ब्रह्मराक्षसत्वमवाप्नुयात्

prāpnuyātkarmakartṛtvaṃ surāpānena ca dvijaḥ || brahmasvaharaṇādbrahmarākṣasatvamavāpnuyāt

यद्यत्तु चोरयेत्तत्तच्छून्यं स्यादन्यजन्मनि ।। असिपत्रवने पीडामवाप्य सुचिरं पुनः

yadyattu corayettattacchūnyaṃ syādanyajanmani || asipatravane pīḍāmavāpya suciraṃ punaḥ

नपुंसकत्वं संगच्छेत्पुरुषो गुरुतल्पगः ।। तप्तैः कालायसैर्दंडैः पीडितो यमकिंकरैः

napuṃsakatvaṃ saṃgacchetpuruṣo gurutalpagaḥ || taptaiḥ kālāyasairdaṃḍaiḥ pīḍito yamakiṃkaraiḥ

नरके कालसूत्राख्ये निवसेत्परदारगः ।। अग्निदो निवसेद्घोरे सुघोरे गरदायकः

narake kālasūtrākhye nivasetparadāragaḥ || agnido nivasedghore sughore garadāyakaḥ

महाघोरे च पिशुनोऽवीच्यां धर्मविनिंदकः ।। वसेत्कराले मित्रध्रुग्भीमे हिंसैकतत्परः

mahāghore ca piśuno'vīcyāṃ dharmaviniṃdakaḥ || vasetkarāle mitradhrugbhīme hiṃsaikatatparaḥ

1.3.2.5.10

संहारे छन्नपापिष्ठो मृषावादी भयानके ।। असिघोरे वसेद्वापि कूपक्षेत्रनरादिहृत्

saṃhāre channapāpiṣṭho mṛṣāvādī bhayānake || asighore vasedvāpi kūpakṣetranarādihṛt

वज्रे परद्रोहरतो मांसाशी तरले द्विज ।। तीक्ष्णे मातृपितृद्रोही तापने जपदूषकः

vajre paradroharato māṃsāśī tarale dvija || tīkṣṇe mātṛpitṛdrohī tāpane japadūṣakaḥ

अश्वघ्नोपि निरुच्छ्वासे वसेद्गोघ्नश्च दारुणे ।। भ्रूणहा निवसेच्चंडे स्त्रीहत्याकृत्कुकूलके

aśvaghnopi nirucchvāse vasedgoghnaśca dāruṇe || bhrūṇahā nivaseccaṃḍe strīhatyākṛtkukūlake

देवस्वहारी दहने घोरघोरे परस्वहृत् ।। कृतांतदूता नरके सर्वानेव हि पापिनः

devasvahārī dahane ghoraghore parasvahṛt || kṛtāṃtadūtā narake sarvāneva hi pāpinaḥ

बध्नंति पाशैर्निघ्नंति दंडैर्विध्यंति शंकुभिः ।। तीक्ष्णायश्चंचवः कंकाः क्रूरदंष्ट्रा महोरगाः

badhnaṃti pāśairnighnaṃti daṃḍairvidhyaṃti śaṃkubhiḥ || tīkṣṇāyaścaṃcavaḥ kaṃkāḥ krūradaṃṣṭrā mahoragāḥ

कालेयकाश्च व्याघ्राश्च हिंस्राश्चान्ये दशंत्यमून् ।। शकलीकुर्वते शस्त्रैर्दहंतिदेहमेव च

kāleyakāśca vyāghrāśca hiṃsrāścānye daśaṃtyamūn || śakalīkurvate śastrairdahaṃtidehameva ca

खनंति गहने श्वभ्रे कशाभिस्ताडयंति च ।। तैलद्रोण्यां विपच्यंते तुद्यंते सूक्ष्मसूचिभिः

khanaṃti gahane śvabhre kaśābhistāḍayaṃti ca || tailadroṇyāṃ vipacyaṃte tudyaṃte sūkṣmasūcibhiḥ

बाह्यन्ते दुर्वहान्भारान्यमदूतैर्हि पापिनः ।। ब्रह्महा क्षयरोगी स्यत्सुरापः श्यावदंतकः

bāhyante durvahānbhārānyamadūtairhi pāpinaḥ || brahmahā kṣayarogī syatsurāpaḥ śyāvadaṃtakaḥ

स्वर्णापहारी कुनखी दुश्चर्मा गुरुतल्पगः ।। अपस्मारी गुरुद्रोही चंडालो वेददूषकः

svarṇāpahārī kunakhī duścarmā gurutalpagaḥ || apasmārī gurudrohī caṃḍālo vedadūṣakaḥ

कूटसाक्षी चाक्षिरोगी मंदाग्निश्चाग्रभोजनः ।। विद्यापहारी मूकः स्यादंधः पुस्तकचोरकः

kūṭasākṣī cākṣirogī maṃdāgniścāgrabhojanaḥ || vidyāpahārī mūkaḥ syādaṃdhaḥ pustakacorakaḥ

1.3.2.5.20

परदाररतः पंगु बधिरः परनिंदकः ।। विड्वराहो निराचारो जिह्वारोगी च तस्करः

paradārarataḥ paṃgu badhiraḥ paraniṃdakaḥ || viḍvarāho nirācāro jihvārogī ca taskaraḥ

अभ्यागतातिथित्यागी कपोलकंटको भवेत् ।। पर्वसु स्त्रीरतो मेही पूत्यास्योऽभक्ष्यभक्षकः

abhyāgatātithityāgī kapolakaṃṭako bhavet || parvasu strīrato mehī pūtyāsyo'bhakṣyabhakṣakaḥ

मर्यादाभेदको दासस्तटाकारामहृत्खरः ।। प्रतिश्रुताप्रदाता स्यादल्पायुः श्वा विकत्थनः

maryādābhedako dāsastaṭākārāmahṛtkharaḥ || pratiśrutāpradātā syādalpāyuḥ śvā vikatthanaḥ

विष्णुद्रोही च सरठः शिवद्रोही च मूषकः ।। एवं पापफलं ज्ञात्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत्

viṣṇudrohī ca saraṭhaḥ śivadrohī ca mūṣakaḥ || evaṃ pāpaphalaṃ jñātvā prāyaścittaṃ samācaret

तच्चास्मिन्नरुणक्षेत्रे कर्तव्यः सम्यगास्तिकैः

taccāsminnaruṇakṣetre kartavyaḥ samyagāstikaiḥ

इति निशम्य स दुष्कृतकारिणां बहुविधां नरकेषु नृणां व्यथाम् ।। चरणयोः पतितश्च तदा पुनःपुनरयाचत तच्छमनक्रियाम्

iti niśamya sa duṣkṛtakāriṇāṃ bahuvidhāṃ narakeṣu nṛṇāṃ vyathām || caraṇayoḥ patitaśca tadā punaḥpunarayācata tacchamanakriyām

उत्तरार्धम् · अध्यायः ०६

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। विस्तरात्कथयाम्यद्य प्रायश्चित्तं महांहसाम् ।। सर्वेषामवधत्स्व त्वमवलंब्यास्तिकीं धियम्

naṃdikeśvara uvāca || || vistarātkathayāmyadya prāyaścittaṃ mahāṃhasām || sarveṣāmavadhatsva tvamavalaṃbyāstikīṃ dhiyam

ब्रह्महा प्राप्य शोणाद्रिं निमग्नः खड्गतीर्थके ।। जपन्पंचाक्षरं मंत्रं भस्मरुद्राक्षधारकः

brahmahā prāpya śoṇādriṃ nimagnaḥ khaḍgatīrthake || japanpaṃcākṣaraṃ maṃtraṃ bhasmarudrākṣadhārakaḥ

कृतोपवासः संपूज्य प्रयतः परमेश्वरम् ।। ब्राह्मणान्भोजयेद्वर्षं भिक्षाशी नियतेंद्रियः

kṛtopavāsaḥ saṃpūjya prayataḥ parameśvaram || brāhmaṇānbhojayedvarṣaṃ bhikṣāśī niyateṃdriyaḥ

विशेषपूजाशुश्रूषां कुर्याद्देवस्य भक्तितः ।। ब्रह्महत्या विनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

viśeṣapūjāśuśrūṣāṃ kuryāddevasya bhaktitaḥ || brahmahatyā vinirmukto brahmaloke mahīyate

सुरापोऽप्यरुणक्षेत्रे वर्षमेकं वसन्प्रति ।। प्राग्वत्कृतसमाचारः संपूज्यैवं महेश्वरम्

surāpo'pyaruṇakṣetre varṣamekaṃ vasanprati || prāgvatkṛtasamācāraḥ saṃpūjyaivaṃ maheśvaram

क्षीरेण स्नापयेद्देवं शतरुद्रीयमुच्चरन् ।। सुरापानोद्भवेनाशु पापेन परिमुच्यते

kṣīreṇa snāpayeddevaṃ śatarudrīyamuccaran || surāpānodbhavenāśu pāpena parimucyate

सुवर्णस्तेयकृच्छोणक्षेत्रे बिल्वदलैर्हरम् ।। अभ्यर्च्य भोजयेद्विप्रान्पापान्मुच्येत दुष्करात्

suvarṇasteyakṛcchoṇakṣetre bilvadalairharam || abhyarcya bhojayedviprānpāpānmucyeta duṣkarāt

गुरुदाररतिर्गत्वा कृत्तिकास्वरुणाचलम् ।। यथापूर्वं व्रती भूत्वा सहस्रेण प्रदीपकैः

gurudāraratirgatvā kṛttikāsvaruṇācalam || yathāpūrvaṃ vratī bhūtvā sahasreṇa pradīpakaiḥ

मासत्रयं समाराध्य श्रीशोणाचलशंकरम् ।। प्रदद्याद्भूषितां कन्यां ब्राह्मणाय सुधीमते

māsatrayaṃ samārādhya śrīśoṇācalaśaṃkaram || pradadyādbhūṣitāṃ kanyāṃ brāhmaṇāya sudhīmate

1.3.2.6.10

षडक्षरं जपेन्नित्यं तेन मुच्येत पाप्मना ।। शिवलोके च निवसेदासंसारं न संशयः

ṣaḍakṣaraṃ japennityaṃ tena mucyeta pāpmanā || śivaloke ca nivasedāsaṃsāraṃ na saṃśayaḥ

परदारापहर्त्ता च क्षेत्रेस्मिन्नियतेंद्रियः ।। मासमेकं नवैः पुष्पैरभ्यर्च्यारुणशंकरम्

paradārāpaharttā ca kṣetresminniyateṃdriyaḥ || māsamekaṃ navaiḥ puṣpairabhyarcyāruṇaśaṃkaram

माहेश्वराय वितरेद्धनं शक्त्यानुगुण्यतः ।। तत्क्षणेन विनिर्मुक्तस्तस्मात्पापाद्भविष्यति

māheśvarāya vitareddhanaṃ śaktyānuguṇyataḥ || tatkṣaṇena vinirmuktastasmātpāpādbhaviṣyati

गरदोऽप्यरुणक्षेत्रे व्रती भूत्वा यथापुरा ।। क्षीरोपहारं देवाय दत्त्वा दोषेण मुच्यते

garado'pyaruṇakṣetre vratī bhūtvā yathāpurā || kṣīropahāraṃ devāya dattvā doṣeṇa mucyate

पिशुनोऽप्यरुणक्षेत्रे व्रती वेदरतो नरः ।। अध्यापयेद्द्विजान्मुख्यांस्ततो निष्कल्मषो भवेत्

piśuno'pyaruṇakṣetre vratī vedarato naraḥ || adhyāpayeddvijānmukhyāṃstato niṣkalmaṣo bhavet

अग्निदोऽप्यरुणक्षेत्रे त्रीन्मासान्पूर्ववद्व्रती ।। दद्याच्छैवाय निर्माय्य गृहं तत्पापशांतये

agnido'pyaruṇakṣetre trīnmāsānpūrvavadvratī || dadyācchaivāya nirmāyya gṛhaṃ tatpāpaśāṃtaye

धर्मनिंदाकरः शोणक्षेत्रे वर्षं व्रती वसन् ।। सत्रादिकं प्रकुर्वीत यथाशक्त्यघशांतये

dharmaniṃdākaraḥ śoṇakṣetre varṣaṃ vratī vasan || satrādikaṃ prakurvīta yathāśaktyaghaśāṃtaye

पितृद्रोह्यरुणक्षेत्रे तिष्ठन्मासमतंद्रितः ।। गिरीशाय द्विजेभ्योपि प्रदद्याद्गाः सहस्रशः

pitṛdrohyaruṇakṣetre tiṣṭhanmāsamataṃdritaḥ || girīśāya dvijebhyopi pradadyādgāḥ sahasraśaḥ

ग्रहोपरागकालेषु भोजयित्वा द्विजान्बहून्।। विमुंचेद्वृषभं नीलं विमुच्येत ततोंऽहसः

grahoparāgakāleṣu bhojayitvā dvijānbahūn|| vimuṃcedvṛṣabhaṃ nīlaṃ vimucyeta tatoṃ'hasaḥ

स्त्रीघ्नश्चापि शिशुघ्नोऽपि शोणक्षेत्रमुपेयिवान् ।। व्यतीपाते तिलान्दद्याद्द्विजभ्यो दुरितच्छिदे

strīghnaścāpi śiśughno'pi śoṇakṣetramupeyivān || vyatīpāte tilāndadyāddvijabhyo duritacchide

1.3.2.6.20

प्रच्छन्नपापकृच्छोणक्षेत्रेऽस्मिन्नियतेंद्रियः ।। गुप्तदानानि कुर्वीत भवेद्वै गतकल्मषः

pracchannapāpakṛcchoṇakṣetre'sminniyateṃdriyaḥ || guptadānāni kurvīta bhavedvai gatakalmaṣaḥ

मृषाभाष्यरुणक्षेत्रे षण्मासान्निवसन्व्रती ।। शोणाचलेश्वरस्तोत्रपाठेन स्यादकल्मषः

mṛṣābhāṣyaruṇakṣetre ṣaṇmāsānnivasanvratī || śoṇācaleśvarastotrapāṭhena syādakalmaṣaḥ

कूपादिभेदकृच्छोणक्षेत्रमासाद्य भक्तितः ।। तटाकान्खानयेत्तत्र ध्रुवं निर्वृजिनो भवेत्

kūpādibhedakṛcchoṇakṣetramāsādya bhaktitaḥ || taṭākānkhānayettatra dhruvaṃ nirvṛjino bhavet

क्षेत्रापहारी देवाय क्षेत्रं दद्यान्महाफलम् ।। आरामकंटकोप्यस्मै दद्यादुद्यानमुत्तमम्

kṣetrāpahārī devāya kṣetraṃ dadyānmahāphalam || ārāmakaṃṭakopyasmai dadyādudyānamuttamam

गृहापहारी कुर्वीत देवस्यायतनं नवम् ।। अंहसा तेन निर्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात्

gṛhāpahārī kurvīta devasyāyatanaṃ navam || aṃhasā tena nirmuktaḥ śivasāyujyamāpnuyāt

परद्रोही वसञ्छोणक्षेत्रे माहेश्वरान्धनैः ।। प्रीणयित्वा पराँल्लोकान्निःसंशयमवाप्नुयात्

paradrohī vasañchoṇakṣetre māheśvarāndhanaiḥ || prīṇayitvā parām̐llokānniḥsaṃśayamavāpnuyāt

पश्वादिमांसभुक्छोणक्षेत्रे पक्षत्रयं व्रती ।। प्रीणयेदरुणेशानं सोपहारैर्मनोहरैः

paśvādimāṃsabhukchoṇakṣetre pakṣatrayaṃ vratī || prīṇayedaruṇeśānaṃ sopahārairmanoharaiḥ

त्रिःशोणाचलनाथेति निनदन्ननघो भवेत्।। निवसन्नरुणक्षेत्रे पूजयेदरुणेश्वरम्

triḥśoṇācalanātheti ninadannanagho bhavet|| nivasannaruṇakṣetre pūjayedaruṇeśvaram

अरुणेश्वरमंत्रं च जपेन्मोक्षेच्छुरादरात्।। यद्यस्याभिहितं तेन पद्भ्यामेव प्रदक्षिणाम्

aruṇeśvaramaṃtraṃ ca japenmokṣecchurādarāt|| yadyasyābhihitaṃ tena padbhyāmeva pradakṣiṇām

कुर्वतारुणशैलस्य तत्प्राप्यं शुभमंजसा ।। श्रुतेषु स्खलितेष्वत्याहिते दुःस्वप्नदर्शने

kurvatāruṇaśailasya tatprāpyaṃ śubhamaṃjasā || śruteṣu skhaliteṣvatyāhite duḥsvapnadarśane

1.3.2.6.30

प्रीत्युत्कर्षेऽपि च बुधैरुच्चार्योऽरुणशंकरः ।। अपि वर्णाश्रमभ्रष्टः शिवद्रोहरतोऽपि वा

prītyutkarṣe'pi ca budhairuccāryo'ruṇaśaṃkaraḥ || api varṇāśramabhraṣṭaḥ śivadroharato'pi vā

त्रीण्यहान्यरुणक्षेत्रे वसन्मुच्येत पातकैः ।। पार्थिवः शिवलोकोऽयं मूर्त्तमेतत्त्रयीशिरः

trīṇyahānyaruṇakṣetre vasanmucyeta pātakaiḥ || pārthivaḥ śivaloko'yaṃ mūrttametattrayīśiraḥ

एष दक्षिणकैलासो योसावरुणपर्वतः ।। अन्येषु सिद्धक्षेत्रेषु तपोभिः सिद्धयो नृणाम्

eṣa dakṣiṇakailāso yosāvaruṇaparvataḥ || anyeṣu siddhakṣetreṣu tapobhiḥ siddhayo nṛṇām

अस्मिन्स्मरणमात्रेण तारतम्यं विचिंत्यताम् ।। यद्गंगायां प्रयागे यत्काश्यां वै पुष्करेषु यत्

asminsmaraṇamātreṇa tāratamyaṃ viciṃtyatām || yadgaṃgāyāṃ prayāge yatkāśyāṃ vai puṣkareṣu yat

कर्म सेतौ च यत्पुंसां शोणक्षेत्रे ततोऽधिकम् ।। अग्निष्टोमं वाजपेयं वैराजं सर्वतोमुखम्

karma setau ca yatpuṃsāṃ śoṇakṣetre tato'dhikam || agniṣṭomaṃ vājapeyaṃ vairājaṃ sarvatomukham

राजसूयाश्वमेधौ च कुर्याच्छोणाचले बुधः ।। एकाहं वारुणक्षेत्रे नरो यत्स्यादुपोषितः

rājasūyāśvamedhau ca kuryācchoṇācale budhaḥ || ekāhaṃ vāruṇakṣetre naro yatsyādupoṣitaḥ

तस्य चांद्रायणशतं भवेत्सांतपनायुतम् ।। षोडशापि महादानान्यरुणक्षेत्रसंनिधौ

tasya cāṃdrāyaṇaśataṃ bhavetsāṃtapanāyutam || ṣoḍaśāpi mahādānānyaruṇakṣetrasaṃnidhau

अनुष्ठितानि कल्पोक्तं कुर्वंति द्विगुणं फलम्

anuṣṭhitāni kalpoktaṃ kurvaṃti dviguṇaṃ phalam

उत्तरार्धम् · अध्यायः ०७

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। रक्तोत्पलैरर्कवारे यः शोणाद्रीशमर्चयेत् ।। अवश्यं तस्य सिध्यंति सार्वभौममहर्द्धयः

naṃdikeśvara uvāca || || raktotpalairarkavāre yaḥ śoṇādrīśamarcayet || avaśyaṃ tasya sidhyaṃti sārvabhaumamaharddhayaḥ

सौम्यवारेऽरुणाद्रीशं कस्तूरीकरवीरकैः ।। यः पूजयति तस्य स्यात्सत्यलोके सुखासिका

saumyavāre'ruṇādrīśaṃ kastūrīkaravīrakaiḥ || yaḥ pūjayati tasya syātsatyaloke sukhāsikā

गुरुवारे सितांभोजैः शोणेशं वरिवस्यतः ।। जनलोके चिरं वासः सिद्धैः सह भविष्यति

guruvāre sitāṃbhojaiḥ śoṇeśaṃ varivasyataḥ || janaloke ciraṃ vāsaḥ siddhaiḥ saha bhaviṣyati

चंपकैर्मल्लिकाभिश्च शुक्रवारे समर्चयेत् ।। तपोलोकं प्रपद्येत ब्रह्मर्षिभिरभिष्टुतः

caṃpakairmallikābhiśca śukravāre samarcayet || tapolokaṃ prapadyeta brahmarṣibhirabhiṣṭutaḥ

सौरिवारे च जातीभिस्समाराध्यारुणेश्वरम् ।। न जातु यमलोकानां पापीयानपि कल्पते

saurivāre ca jātībhissamārādhyāruṇeśvaram || na jātu yamalokānāṃ pāpīyānapi kalpate

प्रथमायां तिथौ देवस्योपहारं समर्पयेत् ।। यः पायसेन स भवेद्धनधान्यसमृद्धिमान्

prathamāyāṃ tithau devasyopahāraṃ samarpayet || yaḥ pāyasena sa bhaveddhanadhānyasamṛddhimān

द्वितीयस्यां तिथौ भक्त्या यो दध्यन्नं निवेदयेत् ।। स भवेद्भाग्यवाञ्छ्रेष्ठः सोमपाश्च भवेद्ध्रुवम्

dvitīyasyāṃ tithau bhaktyā yo dadhyannaṃ nivedayet || sa bhavedbhāgyavāñchreṣṭhaḥ somapāśca bhaveddhruvam

तृतीयायां च योऽपूपैः शोणेशं परितर्पयेत् ।। तस्या व्याहतमारोग्यमाशरीरं भविष्यति

tṛtīyāyāṃ ca yo'pūpaiḥ śoṇeśaṃ paritarpayet || tasyā vyāhatamārogyamāśarīraṃ bhaviṣyati

चतुर्थ्यामरुणेशाय पूर्णकुम्भोत्करादिकम् ।। निवेदयति यस्तस्य भवेत्पूर्णमनोरथः

caturthyāmaruṇeśāya pūrṇakumbhotkarādikam || nivedayati yastasya bhavetpūrṇamanorathaḥ

1.3.2.7.10

मुद्गौदनं च पंचम्यामुपहारं प्रकल्पयेत ।। शोणेश्वराय भक्त्या यः स स्यादक्षय्यवैभवः

mudgaudanaṃ ca paṃcamyāmupahāraṃ prakalpayeta || śoṇeśvarāya bhaktyā yaḥ sa syādakṣayyavaibhavaḥ

षष्ठ्यां गुडौदनं दद्यादरुणाचलशम्भवे ।। भक्त्या यस्तस्य सन्तानो न कदाचित्प्रहीयते

ṣaṣṭhyāṃ guḍaudanaṃ dadyādaruṇācalaśambhave || bhaktyā yastasya santāno na kadācitprahīyate

तिलौदनं यस्सप्तम्यां शोणेशाय समर्पयेत् ।। स दीनोऽप्यधमर्णत्वमयत्नेन व्यपोहति

tilaudanaṃ yassaptamyāṃ śoṇeśāya samarpayet || sa dīno'pyadhamarṇatvamayatnena vyapohati

अष्टम्यां राजशाल्यन्नं यो दद्याच्छोणशम्भवे ।। तस्य सेवां विनापि स्याद्राजलोको वशीकृतः

aṣṭamyāṃ rājaśālyannaṃ yo dadyācchoṇaśambhave || tasya sevāṃ vināpi syādrājaloko vaśīkṛtaḥ

गोधूमान्नं नवम्यां च शोणाद्रीशाय योऽर्पयेत् ।। राजयक्ष्मादयस्तस्य न भविष्यंति जातु च

godhūmānnaṃ navamyāṃ ca śoṇādrīśāya yo'rpayet || rājayakṣmādayastasya na bhaviṣyaṃti jātu ca

दशम्यां शोणनाथाय यः करंभं निवेदयेत् ।। स भवेत्सर्वलोकानां सदैव प्रीतिभाजनम्

daśamyāṃ śoṇanāthāya yaḥ karaṃbhaṃ nivedayet || sa bhavetsarvalokānāṃ sadaiva prītibhājanam

पृथुकैरुपहारान्य एकादश्यां प्रकल्पयेत् ।। अरुणाचलनाथस्य स भवेदकुतोभयः

pṛthukairupahārānya ekādaśyāṃ prakalpayet || aruṇācalanāthasya sa bhavedakutobhayaḥ

द्वादश्यां शोणनाथाय सूपौदननिवेदनम् ।। यः करोति भवेत्तस्य निर्विघातो मनोरथः

dvādaśyāṃ śoṇanāthāya sūpaudananivedanam || yaḥ karoti bhavettasya nirvighāto manorathaḥ

यः सक्तूनरुणेशाय त्रयोदश्यां समर्पयेत् ।। तस्या व्याकुलचित्त्वमश्रांतमपि जायते

yaḥ saktūnaruṇeśāya trayodaśyāṃ samarpayet || tasyā vyākulacittvamaśrāṃtamapi jāyate

अर्पयेच्छोणनाथाय फलानि विविधानि यः ।। चतुर्दश्यां स मूढोऽपि सिद्धसारस्वतो भवेत्

arpayecchoṇanāthāya phalāni vividhāni yaḥ || caturdaśyāṃ sa mūḍho'pi siddhasārasvato bhavet

1.3.2.7.20

यः पौर्णमास्यां शोणाद्रिनाथाय विनिवेदयेत् ।। पनसस्य फलं तस्य चक्षूरोगो न जायते

yaḥ paurṇamāsyāṃ śoṇādrināthāya vinivedayet || panasasya phalaṃ tasya cakṣūrogo na jāyate

कुह्वां च संगमे भक्त्या कंदमूलादि योऽर्पयेत् ।। शोणाचलेश्वरायास्य तुष्यंति पितरः किल

kuhvāṃ ca saṃgame bhaktyā kaṃdamūlādi yo'rpayet || śoṇācaleśvarāyāsya tuṣyaṃti pitaraḥ kila

अश्विन्यामरुणेशाय दद्याद्वासांसि भक्तिमान् ।। भरण्यामरुणेशाय दद्यादाभरणान्यपि

aśvinyāmaruṇeśāya dadyādvāsāṃsi bhaktimān || bharaṇyāmaruṇeśāya dadyādābharaṇānyapi

कृत्तिकासु प्रदीपांश्च रोहिण्यां रौप्यमर्पयेत् ।। मृगशीर्षे मलयजमार्द्रायां हरिचंदनम्

kṛttikāsu pradīpāṃśca rohiṇyāṃ raupyamarpayet || mṛgaśīrṣe malayajamārdrāyāṃ haricaṃdanam

पुनर्वसौ मृगमदं पुष्ये कर्पूरमर्पयेत् ।। काश्मीरोद्भवमाश्लेषे मघायां तुहिनोदकम्

punarvasau mṛgamadaṃ puṣye karpūramarpayet || kāśmīrodbhavamāśleṣe maghāyāṃ tuhinodakam

तांबूलं पूर्वफाल्गुन्यां धूपमुत्तरफाल्गुने ।। कालागुरूंश्च हस्तर्क्षे चित्रायां यक्षकर्दमम्

tāṃbūlaṃ pūrvaphālgunyāṃ dhūpamuttaraphālgune || kālāgurūṃśca hastarkṣe citrāyāṃ yakṣakardamam

स्वात्यां सुवासिनीवृंदं विशाखायां प्रकीर्णकम् ।। मैत्रे मुक्तातपत्रं च ज्येष्ठायां धैनुकान्यपि

svātyāṃ suvāsinīvṛṃdaṃ viśākhāyāṃ prakīrṇakam || maitre muktātapatraṃ ca jyeṣṭhāyāṃ dhainukānyapi

मूले मुक्तासरान्पूर्वाषाढे मुकुटमर्पयेत् ।। रत्नानि चोत्तराषाढे श्रवणे भद्रपीठिकाम्

mūle muktāsarānpūrvāṣāḍhe mukuṭamarpayet || ratnāni cottarāṣāḍhe śravaṇe bhadrapīṭhikām

अष्टापदं धनिष्ठायां वासः शतभिषज्यपि ।। पूर्वाभाद्रपदे भोगानुत्तरायां तुरंगमान्

aṣṭāpadaṃ dhaniṣṭhāyāṃ vāsaḥ śatabhiṣajyapi || pūrvābhādrapade bhogānuttarāyāṃ turaṃgamān

रेवत्यां च रथं हैमं प्रदद्याच्छोणशंभवे ।। दद्यात्कृत्वा महापूजां तत एवार्पयेन्नरः

revatyāṃ ca rathaṃ haimaṃ pradadyācchoṇaśaṃbhave || dadyātkṛtvā mahāpūjāṃ tata evārpayennaraḥ

1.3.2.7.30

पूज्यो राशिषु मेषादिष्वरुणेथो विशेषतः ।। सिंदुवारैः कुरबकैः ककुभैः पाटलैः क्रमात्

pūjyo rāśiṣu meṣādiṣvaruṇetho viśeṣataḥ || siṃduvāraiḥ kurabakaiḥ kakubhaiḥ pāṭalaiḥ kramāt

कुटजैर्नीपकुसुमैर्जीवंतीमल्लिकादिभिः ।। सरोरुहैर्दमनकैर्नद्यावर्तसरोरुहैः

kuṭajairnīpakusumairjīvaṃtīmallikādibhiḥ || saroruhairdamanakairnadyāvartasaroruhaiḥ

पंचामृतेन स्नपयन्नुभयोरुपरागयोः ।। पंचाक्षरेण कुर्वीत शोणनाथस्य भक्तितः

paṃcāmṛtena snapayannubhayoruparāgayoḥ || paṃcākṣareṇa kurvīta śoṇanāthasya bhaktitaḥ

स्नपनं पञ्चगव्येन द्वयोरयनयोरपि ।। षडक्षरेण कुर्वीत गव्येन स्नपनक्रियाम्

snapanaṃ pañcagavyena dvayorayanayorapi || ṣaḍakṣareṇa kurvīta gavyena snapanakriyām

प्रणवेनैव कुर्वीत क्षीरेण स्नपनक्रियाम् ।। अरुणाचलनाथस्य भक्त्या विषुवयोर्द्वयोः

praṇavenaiva kurvīta kṣīreṇa snapanakriyām || aruṇācalanāthasya bhaktyā viṣuvayordvayoḥ

प्राह्णे स्याद्रुद्रतुलसी मध्याह्ने कृतमालकम् ।। अपराह्णे मल्लिका च शोणाद्रीशस्य शस्यते

prāhṇe syādrudratulasī madhyāhne kṛtamālakam || aparāhṇe mallikā ca śoṇādrīśasya śasyate

अद्धोदये च स्नपयेत्सहस्रकलशोदकैः ।। शतरुद्रीयमुच्चार्य श्रीशोणाचलशंभवे

addhodaye ca snapayetsahasrakalaśodakaiḥ || śatarudrīyamuccārya śrīśoṇācalaśaṃbhave

शिवरात्रौ विशेषेण त्रिशिखैर्बिल्वपत्रकैः ।। कमलैः कर्णिकारैश्च जागरूको यतेंद्रियः

śivarātrau viśeṣeṇa triśikhairbilvapatrakaiḥ || kamalaiḥ karṇikāraiśca jāgarūko yateṃdriyaḥ

गीतवादित्रनृत्यैश्च दिव्यागमविधानतः ।। पूजयेदपवर्गार्थं शोणशैले महेश्वरम्

gītavāditranṛtyaiśca divyāgamavidhānataḥ || pūjayedapavargārthaṃ śoṇaśaile maheśvaram

मासि पौषे च देवस्य कुर्यादाग्नेयमुत्सवम् ।। नवान्नैरुपदंशाद्यैर्व्याहृतीरुच्चरन्बुधः

māsi pauṣe ca devasya kuryādāgneyamutsavam || navānnairupadaṃśādyairvyāhṛtīruccaranbudhaḥ

1.3.2.7.40

वैशाखे च विशाखायां शिवतंत्रानुसारतः।। शोणाचलेश्वरस्यास्य कुर्याद्दमनकोत्सवम्

vaiśākhe ca viśākhāyāṃ śivataṃtrānusārataḥ|| śoṇācaleśvarasyāsya kuryāddamanakotsavam

प्राबोधिक मार्गशीर्षे प्रातर्निर्माय सामभिः ।। महापूजां प्रकुर्वीत शोणशैलस्य भक्तिमान्

prābodhika mārgaśīrṣe prātarnirmāya sāmabhiḥ || mahāpūjāṃ prakurvīta śoṇaśailasya bhaktimān

शनिप्रदोषेष्वार्द्रासु व्यतीपातेषु पर्वसु ।। सोमार्कवारयोश्चार्चेच्छोणाद्रीशं यथागमम

śanipradoṣeṣvārdrāsu vyatīpāteṣu parvasu || somārkavārayoścārcecchoṇādrīśaṃ yathāgamama

दीक्षोपनयनोद्वाहपुत्रजन्मादिकेष्वपि ।। विशेषपूजां कुर्वीत शोणनाथस्य भक्तिमान्

dīkṣopanayanodvāhaputrajanmādikeṣvapi || viśeṣapūjāṃ kurvīta śoṇanāthasya bhaktimān

अपि स्वजन्मनक्षत्रे संपत्स्वापत्सु भीतिषु ।। प्रवेशनिर्गमनयोश्चार्चनीयोऽरुणेश्वरः

api svajanmanakṣatre saṃpatsvāpatsu bhītiṣu || praveśanirgamanayoścārcanīyo'ruṇeśvaraḥ

व्रतिचक्रागमे पादबंधने नववैभवे ।। अरुणेशार्चनं कुर्यादभियानेषु च द्विषाम्

vraticakrāgame pādabaṃdhane navavaibhave || aruṇeśārcanaṃ kuryādabhiyāneṣu ca dviṣām

स्मरेदतिदवीयांश्चेत्पश्येत्पर्यंतगो यदि ।। स्थितश्चेदरुणक्षेत्रे त्रिकालं पूजयेच्छिवम्

smaredatidavīyāṃścetpaśyetparyaṃtago yadi || sthitaścedaruṇakṣetre trikālaṃ pūjayecchivam

किमन्यद्वद वत्सेति उद्धृत्य भुजमुच्यते ।। अरुणक्षेत्रतो नान्यदलं स्वर्गापवर्गयोः

kimanyadvada vatseti uddhṛtya bhujamucyate || aruṇakṣetrato nānyadalaṃ svargāpavargayoḥ

स्मरणेन मनःश्रोत्रे श्रवणाद्दर्शनादृशौः ।। जिह्वां च कीर्त्तनाच्छोणक्षेत्रं सद्यः पुनात्यलम्

smaraṇena manaḥśrotre śravaṇāddarśanādṛśauḥ || jihvāṃ ca kīrttanācchoṇakṣetraṃ sadyaḥ punātyalam

अरुणेस्मिन्महाक्षेत्रे देहिभिर्लब्धजन्मभिः ।। जीवद्भिर्लभ्यते भोगो मोक्षश्चोन्मुक्तजीवितैः

aruṇesminmahākṣetre dehibhirlabdhajanmabhiḥ || jīvadbhirlabhyate bhogo mokṣaśconmuktajīvitaiḥ

1.3.2.7.50

अन्यत्र मुक्तदेहानामप्यत्र श्राद्धकर्मणा ।। अपि पापात्मनां पुंसामपवर्गो भविष्यति

anyatra muktadehānāmapyatra śrāddhakarmaṇā || api pāpātmanāṃ puṃsāmapavargo bhaviṣyati

अयोध्यां मथुरां मायां काशीं कांचीमवंतिकाम् ।। द्वारकां चारुणक्षेत्रमतिशेते न संशयः

ayodhyāṃ mathurāṃ māyāṃ kāśīṃ kāṃcīmavaṃtikām || dvārakāṃ cāruṇakṣetramatiśete na saṃśayaḥ

इत्युक्तवंतं च शिलादपुत्रं मृकण्डुसूनुः पुनरप्युवाच ।। माहात्म्यमेतन्महनीयकीर्ते भूयोपि पृच्छामि वदस्व मह्यम्

ityuktavaṃtaṃ ca śilādaputraṃ mṛkaṇḍusūnuḥ punarapyuvāca || māhātmyametanmahanīyakīrte bhūyopi pṛcchāmi vadasva mahyam

उत्तरार्धम् · अध्यायः ०८

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। अरुणाचलमाहात्म्यं विस्तरात्परिपृच्छता ।। मार्कंडेय त्वया मन्ये मयि न्यस्तो महान्भरः

naṃdikeśvara uvāca || || aruṇācalamāhātmyaṃ vistarātparipṛcchatā || mārkaṃḍeya tvayā manye mayi nyasto mahānbharaḥ

स्थाने कुतूहलाक्षिप्तं मनस्तव महामते ।। यः शोणाद्रीशचरितं न वेत्ति स नरः पशुः

sthāne kutūhalākṣiptaṃ manastava mahāmate || yaḥ śoṇādrīśacaritaṃ na vetti sa naraḥ paśuḥ

कथं वा शक्यते वक्तुं जानानरपि कार्त्स्न्यतः ।। शोणाचलजुषः शंभोर्माहात्म्यं महितोदयम्

kathaṃ vā śakyate vaktuṃ jānānarapi kārtsnyataḥ || śoṇācalajuṣaḥ śaṃbhormāhātmyaṃ mahitodayam

कथं वा श्रुतमप्येतदाश्चर्यरसभावितैः ।। अशेषमवधार्येत प्रज्ञावत्प्रवरैरपि

kathaṃ vā śrutamapyetadāścaryarasabhāvitaiḥ || aśeṣamavadhāryeta prajñāvatpravarairapi

इदानीं स्मर चित्रं तु चरित्रं स्मरवैरिणः ।। परामृतानुभूत्येव सत्यं नृत्यति मे मनः

idānīṃ smara citraṃ tu caritraṃ smaravairiṇaḥ || parāmṛtānubhūtyeva satyaṃ nṛtyati me manaḥ

अद्भुतं शिवचारित्रमास्कंदितमनोहरम् ।। मम वर्णयितुं कार्त्स्न्यान्नैव शक्नोति शेमुषी

adbhutaṃ śivacāritramāskaṃditamanoharam || mama varṇayituṃ kārtsnyānnaiva śaknoti śemuṣī

तथाप्येष प्रवक्ष्येऽहमंशांशेन यथामति ।। पुण्यं शोणाद्रिनाथस्य माहात्म्यं श्रूयतां मुने

tathāpyeṣa pravakṣye'hamaṃśāṃśena yathāmati || puṇyaṃ śoṇādrināthasya māhātmyaṃ śrūyatāṃ mune

पुरादिदेवकल्पादौ निर्विकल्पो महेश्वरः ।। स्वेच्छया सकलं विश्वं पुनरप्युदभावयत्

purādidevakalpādau nirvikalpo maheśvaraḥ || svecchayā sakalaṃ viśvaṃ punarapyudabhāvayat

उद्भावितं च तद्विश्वं स्रष्टुं पातुं च सर्वदा ।। अन्विच्छन्नादिदेवोऽसौ ब्रह्मविष्णू विनिर्ममे

udbhāvitaṃ ca tadviśvaṃ sraṣṭuṃ pātuṃ ca sarvadā || anvicchannādidevo'sau brahmaviṣṇū vinirmame

1.3.2.8.10

असृजद्दक्षिणांगेन त्र्यंबकः परमेष्ठिनम् ।। विष्टरश्रवसं देवो वामांगेन च सृष्टवान्

asṛjaddakṣiṇāṃgena tryaṃbakaḥ parameṣṭhinam || viṣṭaraśravasaṃ devo vāmāṃgena ca sṛṣṭavān

ब्रह्माणं रजसा विष्णुं सत्त्वेन समयूयुजत् ।। नियुक्तौ देवदेवेन तौ विरंच्यच्युतावुभौ

brahmāṇaṃ rajasā viṣṇuṃ sattvena samayūyujat || niyuktau devadevena tau viraṃcyacyutāvubhau

ईशाते सर्वजगतां सृष्टिरक्षाविधानयोः ।। मनसैव मरीच्यादीन्ससर्ज ब्राह्मणान्दश

īśāte sarvajagatāṃ sṛṣṭirakṣāvidhānayoḥ || manasaiva marīcyādīnsasarja brāhmaṇāndaśa

दक्षं च दक्षिणांगुष्ठात्सृष्ट्यै प्रावर्तयद्विधिः ।। मुखेन ब्राह्मणान्दोर्भ्यां क्षत्रियानूरुतो विशः

dakṣaṃ ca dakṣiṇāṃguṣṭhātsṛṣṭyai prāvartayadvidhiḥ || mukhena brāhmaṇāndorbhyāṃ kṣatriyānūruto viśaḥ

शूद्रांश्च पद्भ्यां निरमात्स्वयं च कमलासनः ।। मरीचितनयाज्जज्ञुः कश्यपादसुरास्सुराः

śūdrāṃśca padbhyāṃ niramātsvayaṃ ca kamalāsanaḥ || marīcitanayājjajñuḥ kaśyapādasurāssurāḥ

मरुतः फणिनो गृध्रा गंधर्वासरसोऽपि च ।। मनुश्च यस्य संतानो मानवोऽयं प्रवर्त्तते

marutaḥ phaṇino gṛdhrā gaṃdharvāsaraso'pi ca || manuśca yasya saṃtāno mānavo'yaṃ pravarttate

नानाज्ञातित्वमापाद्य नानाकर्मप्रवर्तकाः ।। अत्रेश्च समभूदार्षं क्षात्रं च द्विविधं कुलम्

nānājñātitvamāpādya nānākarmapravartakāḥ || atreśca samabhūdārṣaṃ kṣātraṃ ca dvividhaṃ kulam

पुलस्त्यपुलहाभ्यां च जज्ञिरे यक्षराक्षसाः ।। उतथ्यगीष्पतिमुखा जज्ञिरेंऽगिरिसो मुनेः

pulastyapulahābhyāṃ ca jajñire yakṣarākṣasāḥ || utathyagīṣpatimukhā jajñireṃ'giriso muneḥ

भृगोरग्निः समुदभूच्च्यवनाद्यास्तथर्षयः ।। वसिष्ठप्रमुखेभ्यश्च संबभूबुर्महर्षयः ।। यत्पुत्रपौत्रैर्भुवनमिदमापूर्यतेऽखिलम्

bhṛgoragniḥ samudabhūccyavanādyāstatharṣayaḥ || vasiṣṭhapramukhebhyaśca saṃbabhūburmaharṣayaḥ || yatputrapautrairbhuvanamidamāpūryate'khilam

एवं ब्रह्माऽऽत्मजैः स्वीयैरिदमापूरयज्जगत् ।। कालेन वैभवेनापि विसस्मार महेश्वरम्

evaṃ brahmā''tmajaiḥ svīyairidamāpūrayajjagat || kālena vaibhavenāpi visasmāra maheśvaram

1.3.2.8.20

अच्युतोऽपि भृगोः पुत्रीमुद्वाह्य कमलालयाम् ।। मत्स्यादिरूपो जगति भवन्नास्मरदीश्वरम्

acyuto'pi bhṛgoḥ putrīmudvāhya kamalālayām || matsyādirūpo jagati bhavannāsmaradīśvaram

सृष्टिस्थितिभ्यां द्रुहिणाब्जनाभौ स्वाधीनतां नूनमुपागताभ्याम् ।। अतीव गर्वं दधतुर्न कस्य मदोऽधिकारेण भवेन्नरस्य

sṛṣṭisthitibhyāṃ druhiṇābjanābhau svādhīnatāṃ nūnamupāgatābhyām || atīva garvaṃ dadhaturna kasya mado'dhikāreṇa bhavennarasya

उत्तरार्धम् · अध्यायः ०९

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। अहमेव प्रभुरिति प्ररूढाधिकगर्वयोः ।। विरंच्यप्युतयोरासीद्विवादो मोहसंभवः

naṃdikeśvara uvāca || || ahameva prabhuriti prarūḍhādhikagarvayoḥ || viraṃcyapyutayorāsīdvivādo mohasaṃbhavaḥ

रजोविकाराभ्यधिको बाह्ये नील इवोत्थितः ।। विश्वसृष्टिकरो विष्णुं विरंच्योऽब्रूत गर्वतः

rajovikārābhyadhiko bāhye nīla ivotthitaḥ || viśvasṛṣṭikaro viṣṇuṃ viraṃcyo'brūta garvataḥ

ब्रह्मोवाच ।। ।। कथं त्वमधिकश्चासि विष्णो जनयितुर्मम ।। पितामहस्य लोकानां किमेवमतिमोहितः

brahmovāca || || kathaṃ tvamadhikaścāsi viṣṇo janayiturmama || pitāmahasya lokānāṃ kimevamatimohitaḥ

त्वत्त एवोदितौ दैत्यौ निहत्य मधुकैटभौ ।। दैत्यारिरिति मुग्ध त्वं गर्वं वहसि केशव

tvatta evoditau daityau nihatya madhukaiṭabhau || daityāririti mugdha tvaṃ garvaṃ vahasi keśava

त्वामेव सृजतो नित्यं बहुधा मम वेधसः ।। अद्याप्यायासजां पीडां न परित्यजतः करौ

tvāmeva sṛjato nityaṃ bahudhā mama vedhasaḥ || adyāpyāyāsajāṃ pīḍāṃ na parityajataḥ karau

मम श्रमांभसोद्भूते महांभोधौ निमज्जतः ।। नैयग्रोधं न चोत्पन्नं कुतस्तेऽस्त्ववलंबनम्

mama śramāṃbhasodbhūte mahāṃbhodhau nimajjataḥ || naiyagrodhaṃ na cotpannaṃ kutaste'stvavalaṃbanam

मदुपज्ञे महांभोधौ स्रवते कोऽपि पन्नगः ।। तदाश्रयस्त्वमूर्ध्वं ते पद्मं तच्चासनं मम

madupajñe mahāṃbhodhau sravate ko'pi pannagaḥ || tadāśrayastvamūrdhvaṃ te padmaṃ taccāsanaṃ mama

कुतस्तमोमये ब्रूहि त्वयि सत्त्वगुणोदयः।। स वेत्सि किं त्वं प्रकृतिं निद्राजडिमनिर्भरः

kutastamomaye brūhi tvayi sattvaguṇodayaḥ|| sa vetsi kiṃ tvaṃ prakṛtiṃ nidrājaḍimanirbharaḥ

जलाशये प्रस्वपता दैत्यभीत्या जनार्दन ।। कथं त्वया रक्षितासौ मदधीना जगत्त्रयी

jalāśaye prasvapatā daityabhītyā janārdana || kathaṃ tvayā rakṣitāsau madadhīnā jagattrayī

1.3.2.9.10

चतुर्भ्यो मम वक्त्रेभ्यो वेदाः समुदयं गताः ।। चैतन्यरूपिणी शक्तिः कलत्रं मे सरस्वती

caturbhyo mama vaktrebhyo vedāḥ samudayaṃ gatāḥ || caitanyarūpiṇī śaktiḥ kalatraṃ me sarasvatī

मया हि सृज्यते विश्वमिदं स्थावरजंगमम् ।। रक्ष्यते च तदिन्द्राद्यैर्मामकैःपुत्रपौत्रकैः

mayā hi sṛjyate viśvamidaṃ sthāvarajaṃgamam || rakṣyate ca tadindrādyairmāmakaiḥputrapautrakaiḥ

ततः कथय वैकुंठ मन्नियोज्येषु कश्चन ।। जगतामीश्वरान्मत्तः कथं नामातिरिच्यसे

tataḥ kathaya vaikuṃṭha manniyojyeṣu kaścana || jagatāmīśvarānmattaḥ kathaṃ nāmātiricyase

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। इत्थं सरोषसंरंभे विधौ पौरुषभाषिणि ।। नारायणोऽपि सासूयं स्मित्वैवं समभाषत

naṃdikeśvara uvāca || || itthaṃ saroṣasaṃraṃbhe vidhau pauruṣabhāṣiṇi || nārāyaṇo'pi sāsūyaṃ smitvaivaṃ samabhāṣata

विष्णुरुवाच ।। ।। विरंचे मुंच संरंभं वृथा खलु विकत्थसे ।। नाभीसरोजसंजातो मम त्वमवधारय

viṣṇuruvāca || || viraṃce muṃca saṃraṃbhaṃ vṛthā khalu vikatthase || nābhīsarojasaṃjāto mama tvamavadhāraya

योगनिद्रां मयोन्मुच्य पुरा ह मधुकैटभौ ।। न चेद्यन्मथितौ ताभ्यां तथैव स्याः प्रणाशितः

yoganidrāṃ mayonmucya purā ha madhukaiṭabhau || na cedyanmathitau tābhyāṃ tathaiva syāḥ praṇāśitaḥ

सोमकप्रमुखान्दैत्यान्हंतुमात्मेच्छया मम ।। धृतमत्स्यादिरूपस्य को वान्यः सृष्टिकारणम्

somakapramukhāndaityānhaṃtumātmecchayā mama || dhṛtamatsyādirūpasya ko vānyaḥ sṛṣṭikāraṇam

न किंचिदपि पश्यंति रजसारूढदृष्टयः ।। रजोमयेन भवता किं निरूपयितुं क्षमम्

na kiṃcidapi paśyaṃti rajasārūḍhadṛṣṭayaḥ || rajomayena bhavatā kiṃ nirūpayituṃ kṣamam

अविनाभाविनी शक्तिर्ननु मे पद्मवासिनी ।। यस्याः कटाक्षमात्रेण जगवितयमेधते

avinābhāvinī śaktirnanu me padmavāsinī || yasyāḥ kaṭākṣamātreṇa jagavitayamedhate

भूतान्यमूनि कालोऽयमात्मनोप्यहमेव हि ।। मया विरहितं कि वा त्रिषु लोकेषु विद्यते

bhūtānyamūni kālo'yamātmanopyahameva hi || mayā virahitaṃ ki vā triṣu lokeṣu vidyate

1.3.2.9.20

प्र आदित्या वसवो रुद्रा दिक्पाला मनवोऽप्यहम् ।। भूर्भुवःस्वस्त्रयीमेनां मदधीनां विचिंतय

pra ādityā vasavo rudrā dikpālā manavo'pyaham || bhūrbhuvaḥsvastrayīmenāṃ madadhīnāṃ viciṃtaya

ममैव विनियोगेन सृष्टिशक्तिः स्वयं स्थिता ।। तन्मे त्रैलोक्यनाथस्यकि त्वंज्येष्ठः समोऽथवा

mamaiva viniyogena sṛṣṭiśaktiḥ svayaṃ sthitā || tanme trailokyanāthasyaki tvaṃjyeṣṭhaḥ samo'thavā

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। एवं मोहांधमनसोरन्योन्यं प्रतिगर्जतोः ।। ययावनल्पसमयःसवर्तसदृशस्तयो.

naṃdikeśvara uvāca || || evaṃ mohāṃdhamanasoranyonyaṃ pratigarjatoḥ || yayāvanalpasamayaḥsavartasadṛśastayo.

उदयास्तमयौ स्यातां न तदा चंद्रसूर्ययोः ।। नक्षत्राणि च ताराश्च ग्रहाश्च क्षीणतां ययुः

udayāstamayau syātāṃ na tadā caṃdrasūryayoḥ || nakṣatrāṇi ca tārāśca grahāśca kṣīṇatāṃ yayuḥ

नाववुर्मरुतो वा न जज्वलुर्जातवेदसः ।। नांतरिक्षं न च क्षोणी न दिशोऽपि चकाशिरे

nāvavurmaruto vā na jajvalurjātavedasaḥ || nāṃtarikṣaṃ na ca kṣoṇī na diśo'pi cakāśire

समुद्राश्चुक्षुभुस्सर्वे पर्वताश्च चकंपिरे ।। औषध्यः शोषमासेदुरवसेदुश्च जंतवः

samudrāścukṣubhussarve parvatāśca cakaṃpire || auṣadhyaḥ śoṣamāseduravaseduśca jaṃtavaḥ

पक्षमासर्तुवर्षादिकालस्य नियमो गतः ।। अहोरात्रव्यवस्थापि प्रणाश समुपाययौ

pakṣamāsartuvarṣādikālasya niyamo gataḥ || ahorātravyavasthāpi praṇāśa samupāyayau

इन्द्रादयो लोकपाला मरीच्याद्या महर्षयः ।। सर्वेप्यकाले संप्राप्तं कल्पांतं मेनिरे तदा

indrādayo lokapālā marīcyādyā maharṣayaḥ || sarvepyakāle saṃprāptaṃ kalpāṃtaṃ menire tadā

एवं जाते महाक्षोभे भूताक्रन्दप्रचोदितः ।। भूतनाथो जगज्जातमविद्यायामबुध्यत

evaṃ jāte mahākṣobhe bhūtākrandapracoditaḥ || bhūtanātho jagajjātamavidyāyāmabudhyata

व्यचिंतयच्च विश्वात्मा विश्वसंरक्षणोद्यतः ।। अवाह्यया दृशाऽपश्यदनयोमोहकारणम्

vyaciṃtayacca viśvātmā viśvasaṃrakṣaṇodyataḥ || avāhyayā dṛśā'paśyadanayomohakāraṇam

1.3.2.9.30

स्वामिनं सकलैश्वर्यदातारं मां मदोद्धतौ ।। विस्मृत्य स्वं स्वमेवैतावमंसेतां जगत्प्रभू

svāminaṃ sakalaiśvaryadātāraṃ māṃ madoddhatau || vismṛtya svaṃ svamevaitāvamaṃsetāṃ jagatprabhū

अहो मोहस्य माहात्म्यं वदिमौ द्रुहिणाच्युतौ ।। जानानावपि मां सम्यगभूतामेवमुद्धतौ

aho mohasya māhātmyaṃ vadimau druhiṇācyutau || jānānāvapi māṃ samyagabhūtāmevamuddhatau

अज्ञानतिमिरोद्भूति दूषिताशयलोचनः ।। जनः प्राप्तं स्तुतमपि प्रायो वस्तु न पश्यति

ajñānatimirodbhūti dūṣitāśayalocanaḥ || janaḥ prāptaṃ stutamapi prāyo vastu na paśyati

कृतापराधावप्येतौ निमग्नौ मोहसागरे ।। मया नोपेक्षणीयौ हि लोकानां हितकाम्यया

kṛtāparādhāvapyetau nimagnau mohasāgare || mayā nopekṣaṇīyau hi lokānāṃ hitakāmyayā

इति निश्चित्य मनसा माया वैवश्यमेतयोः ।। देवो दयामहांभोधिर्व्यपोहयितुमैहत

iti niścitya manasā māyā vaivaśyametayoḥ || devo dayāmahāṃbhodhirvyapohayitumaihata

अहोऽनुकम्पा तरुणेंदुमौलेः स्वभावसिद्धा भुवनत्रयेऽस्मिन् ।। असौ प्रमोहांबुधिमध्यतोभूदाविर्निरस्तावपि धातृविष्णू

aho'nukampā taruṇeṃdumauleḥ svabhāvasiddhā bhuvanatraye'smin || asau pramohāṃbudhimadhyatobhūdāvirnirastāvapi dhātṛviṣṇū

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे शिवविष्णुविवादवर्णनंनाम नवमोऽध्यायः

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmya uttarārdhe śivaviṣṇuvivādavarṇanaṃnāma navamo'dhyāyaḥ

उत्तरार्धम् · अध्यायः १०

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। आज्ञापय विभो मह्यं यथा शंभुः सनातनः ।। अनुजग्राह मोहांधो वैकुण्ठपरमेष्ठिनौ

mārkaṇḍeya uvāca || || ājñāpaya vibho mahyaṃ yathā śaṃbhuḥ sanātanaḥ || anujagrāha mohāṃdho vaikuṇṭhaparameṣṭhinau

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। शृणुष्व सर्वं वक्ष्यामि विस्तरेण यथातथम् ।। यदेव देवो विदधे दयया भक्तवत्सलः

naṃdikeśvara uvāca || || śṛṇuṣva sarvaṃ vakṣyāmi vistareṇa yathātatham || yadeva devo vidadhe dayayā bhaktavatsalaḥ

अथोदस्थात्तयोर्मध्ये तथा विवदमानयोः ।। ज्योतिःस्तंभत्वमभ्येत्य रोदोरंध्रनिरोधकः

athodasthāttayormadhye tathā vivadamānayoḥ || jyotiḥstaṃbhatvamabhyetya rodoraṃdhranirodhakaḥ

महता जृंभमाणेन तस्य ब्रह्मांडभेदिनः ।। अन्तरिक्षमतिश्यामं समुत्क्षिप्तमिवाभवत

mahatā jṛṃbhamāṇena tasya brahmāṃḍabhedinaḥ || antarikṣamatiśyāmaṃ samutkṣiptamivābhavata

विष्वग्विवर्णता तस्य ज्योतिर्लिंगस्य तेजसा ।। दिशो विरेजिरे सद्यो दूरविस्तारिता इव

viṣvagvivarṇatā tasya jyotirliṃgasya tejasā || diśo virejire sadyo dūravistāritā iva

तीव्रैस्तस्य महाज्वालैः शोषिता इव सागराः ।। विमुक्तवीचिसंक्षोभाः स्वामेव प्रकृतिं ययुः

tīvraistasya mahājvālaiḥ śoṣitā iva sāgarāḥ || vimuktavīcisaṃkṣobhāḥ svāmeva prakṛtiṃ yayuḥ

व्यद्योतंत दिवि प्राग्वद्वहास्तारागणैः सह ।। तेजःस्तंभात्समुद्भिन्नाः स्फुलिंगा इव केचन

vyadyotaṃta divi prāgvadvahāstārāgaṇaiḥ saha || tejaḥstaṃbhātsamudbhinnāḥ sphuliṃgā iva kecana

तेजसा तस्य शोणेन गैरिकेणेव रंजिताः ।। भौमरविश्रियं सर्वेऽप्यवहन्नवनीभृतः

tejasā tasya śoṇena gairikeṇeva raṃjitāḥ || bhaumaraviśriyaṃ sarve'pyavahannavanībhṛtaḥ

समुद्रास्तत्प्रतिच्छायानिर्भराश्लिष्ट यादसः ।। पद्मरागशिलाखण्डे घटिता इव रेजिरे

samudrāstatpraticchāyānirbharāśliṣṭa yādasaḥ || padmarāgaśilākhaṇḍe ghaṭitā iva rejire

1.3.2.10.10

प्रवालगुच्छैः प्रत्यग्रैर्लंबिता इव पादपाः ।। नद्यश्च निर्भरोत्फुल्लकह्लारा इव रेजिरे

pravālagucchaiḥ pratyagrairlaṃbitā iva pādapāḥ || nadyaśca nirbharotphullakahlārā iva rejire

मही कुंकुमलिप्तेव दिशः सिंदूरिता इव ।। सर्वारुणमिव व्योम समगत्प्रत्यदृश्यत

mahī kuṃkumalipteva diśaḥ siṃdūritā iva || sarvāruṇamiva vyoma samagatpratyadṛśyata

ब्रह्मांडकर्परमभूत्तन्महः पूरितांतरम् ।। शोणितेनेव संपूर्णं कपालं कृत्तिवाससः

brahmāṃḍakarparamabhūttanmahaḥ pūritāṃtaram || śoṇiteneva saṃpūrṇaṃ kapālaṃ kṛttivāsasaḥ

एवं प्रवर्द्धमानेन तेजःस्तम्भेन तेन च ।। अरुणाकारतां भेजे विश्वं स्थावरजंगमम्

evaṃ pravarddhamānena tejaḥstambhena tena ca || aruṇākāratāṃ bheje viśvaṃ sthāvarajaṃgamam

तेजोलिंगं तदाश्चर्यं दृष्ट्वा त्यक्तमिथः क्रुधौ ।। अचिंतयेतामेकैकं चतुर्मुखचतुर्भुजौ

tejoliṃgaṃ tadāścaryaṃ dṛṣṭvā tyaktamithaḥ krudhau || aciṃtayetāmekaikaṃ caturmukhacaturbhujau

किमेष वसुधां भित्त्वा शेषादीनां फणाभृताम् ।। फणामाणिक्यमहसां राशिरुन्मुखतां गतः

kimeṣa vasudhāṃ bhittvā śeṣādīnāṃ phaṇābhṛtām || phaṇāmāṇikyamahasāṃ rāśirunmukhatāṃ gataḥ

किं वा कल्पांतसुलभप्रादुर्भावाः प्रभाकराः ।। द्वादशापि नभोभूम्योर्मध्ये युगपदुत्थिताः

kiṃ vā kalpāṃtasulabhaprādurbhāvāḥ prabhākarāḥ || dvādaśāpi nabhobhūmyormadhye yugapadutthitāḥ

आहोस्विन्मेघ संघर्षाद्वितता व्योममध्यतः।। अन्योन्यं मिलिताः क्षिप्रा निपतंत्यवनीतले

āhosvinmegha saṃgharṣādvitatā vyomamadhyataḥ|| anyonyaṃ militāḥ kṣiprā nipataṃtyavanītale

प्रतिघ्नन्नेष तेजोभिरक्ष्णोः शक्तिमनुक्षणम् ।। स्वनिर्विशेषिताशेषभूतजालः प्रवर्द्धते

pratighnanneṣa tejobhirakṣṇoḥ śaktimanukṣaṇam || svanirviśeṣitāśeṣabhūtajālaḥ pravarddhate

एष उद्दीप्यमानोऽपि संतापाय न कल्पते ।। नेदीयांस्यपि भूतानि न निर्दहति वह्निवत्

eṣa uddīpyamāno'pi saṃtāpāya na kalpate || nedīyāṃsyapi bhūtāni na nirdahati vahnivat

1.3.2.10.20

एतस्य कांतिसंक्रांत्या जगदेव न केवलम् ।। मदीयमपि शोणत्वमनुप्राप्तमहो वपुः

etasya kāṃtisaṃkrāṃtyā jagadeva na kevalam || madīyamapi śoṇatvamanuprāptamaho vapuḥ

कस्मादेष समुत्पन्नः किं मूलः किमुपाधिकः ।। कुतस्त्यः किमुपादानः कया भक्त्या प्रकाशते

kasmādeṣa samutpannaḥ kiṃ mūlaḥ kimupādhikaḥ || kutastyaḥ kimupādānaḥ kayā bhaktyā prakāśate

कियानवधिरेतस्य विष्वक्तिर्यगधोर्ध्वतः ।। अवगाढश्च पातालं कियन्मात्रमसाविति

kiyānavadhiretasya viṣvaktiryagadhordhvataḥ || avagāḍhaśca pātālaṃ kiyanmātramasāviti

तदेतदखिलं ज्ञातुं मनः पर्युत्सुकं मुहुः ।। इच्छत्युत्पतितुं व्योम प्रवेष्टुं च रसातलम्

tadetadakhilaṃ jñātuṃ manaḥ paryutsukaṃ muhuḥ || icchatyutpatituṃ vyoma praveṣṭuṃ ca rasātalam

इति चिंताभराक्रांतौ तेजःस्तंभावलोकनात् ।। उभावप्यवकुलितौ वैकुण्ठपरमेष्ठिनौ

iti ciṃtābharākrāṃtau tejaḥstaṃbhāvalokanāt || ubhāvapyavakulitau vaikuṇṭhaparameṣṭhinau

अभाषत च गोविंदः सुतरामेव गर्वितम् ।। हिरण्यगर्भमालोक्य स्मयमानमुखांबुजः

abhāṣata ca goviṃdaḥ sutarāmeva garvitam || hiraṇyagarbhamālokya smayamānamukhāṃbujaḥ

विष्णुरुवाच ।। ।। अयमेवावयोर्ब्रह्मन्नन्योन्योत्कर्षकांक्षिणोः ।। सत्यमेव परीक्षायै निकषः समुपस्थितः

viṣṇuruvāca || || ayamevāvayorbrahmannanyonyotkarṣakāṃkṣiṇoḥ || satyameva parīkṣāyai nikaṣaḥ samupasthitaḥ

अमुष्य तेजसां राशेरपरिच्छेद्यसंपदः ।। आद्यंतौ ज्ञातुमेकेन न शक्यं ध्रुवमावयोः

amuṣya tejasāṃ rāśeraparicchedyasaṃpadaḥ || ādyaṃtau jñātumekena na śakyaṃ dhruvamāvayoḥ

यः पश्येन्मूलमग्रं वा तेजसोस्य स्वयंभुवः ।। स एव नावभ्यधिको जगतां नाथकोऽपि सः

yaḥ paśyenmūlamagraṃ vā tejasosya svayaṃbhuvaḥ || sa eva nāvabhyadhiko jagatāṃ nāthako'pi saḥ

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। इत्युभावपि विनिश्चिताशयौ मूलमग्रमपि तस्य वीक्षितुम् ।। तेजसोतिमहतो बभूवतुः स्पर्धया विरचितोद्यमौ मिथः

naṃdikeśvara uvāca || || ityubhāvapi viniścitāśayau mūlamagramapi tasya vīkṣitum || tejasotimahato babhūvatuḥ spardhayā viracitodyamau mithaḥ

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे ब्रह्मविष्ण्वोर्मध्ये तेजोमयलिंगप्रादुर्भाववर्णनंनाम दशमोऽध्यायः

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmya uttarārdhe brahmaviṣṇvormadhye tejomayaliṃgaprādurbhāvavarṇanaṃnāma daśamo'dhyāyaḥ

उत्तरार्धम् · अध्यायः ११

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। अथ हंसाकृतिं व्योमपदवीलंघनक्षमाम् ।। भेजे विरंचिस्तस्याग्रं द्रक्ष्यामीति कृतोद्यमः

naṃdikeśvara uvāca || || atha haṃsākṛtiṃ vyomapadavīlaṃghanakṣamām || bheje viraṃcistasyāgraṃ drakṣyāmīti kṛtodyamaḥ

जग्राह विष्णुर्वाराहं विग्रहं दृढविग्रहः ।। विश्वंभराविनिर्भेद क्रीडासुलभवैभवम्

jagrāha viṣṇurvārāhaṃ vigrahaṃ dṛḍhavigrahaḥ || viśvaṃbharāvinirbheda krīḍāsulabhavaibhavam

मूलं तस्य परिज्ञाय प्रत्यावर्तितुमुत्सुकः ।। कृत्रिमस्तब्धरोमैष दंष्ट्राभ्यामभिनन्महीम्

mūlaṃ tasya parijñāya pratyāvartitumutsukaḥ || kṛtrimastabdharomaiṣa daṃṣṭrābhyāmabhinanmahīm

विदारयन्स पोत्रेण भूतधात्रीमवाङ्मुखः ।। महावराहो ददृशे तेजस्तंभं नमन्निव

vidārayansa potreṇa bhūtadhātrīmavāṅmukhaḥ || mahāvarāho dadṛśe tejastaṃbhaṃ namanniva

क्रीडाक्रोडकठोरेण कंठघोषेण पूरयन् ।। पातालं बहुलोत्साहः प्रवेष्टुमुपचक्रमे

krīḍākroḍakaṭhoreṇa kaṃṭhaghoṣeṇa pūrayan || pātālaṃ bahulotsāhaḥ praveṣṭumupacakrame

विवेश यत्रयत्रासौ तत्रतत्र तथास्थितम् ।। अवैक्षिष्टानलस्तंभं तमेव कुहनाकिटिः

viveśa yatrayatrāsau tatratatra tathāsthitam || avaikṣiṣṭānalastaṃbhaṃ tameva kuhanākiṭiḥ

विदारितान्महीरंधात्प्रत्यदृश्यंत भोगिनः ।। प्ररोहा इव शेषाद्यास्तेजःस्तंभस्य केचन

vidāritānmahīraṃdhātpratyadṛśyaṃta bhoginaḥ || prarohā iva śeṣādyāstejaḥstaṃbhasya kecana

प्रत्यदृश्यत हेमाद्रेर्मूल कन्द इव स्थितः ।। आधारतां गतो दृष्टो ह्यच्युतेनादिकच्छपः

pratyadṛśyata hemādrermūla kanda iva sthitaḥ || ādhāratāṃ gato dṛṣṭo hyacyutenādikacchapaḥ

आराद्वसुन्धरागुल्फे धुरंधरतया स्थिताः ।। दिक्सिंधुराश्च दृश्यंते मदमंथरबंधुराः

ārādvasundharāgulphe dhuraṃdharatayā sthitāḥ || diksiṃdhurāśca dṛśyaṃte madamaṃtharabaṃdhurāḥ

1.3.2.11.10

मधुद्विषा च स महान्मंडूकोऽपि विलोकितः ।। अखंडमंडलं भूमेर्यस्य पृष्ठे प्रतिष्ठितम्

madhudviṣā ca sa mahānmaṃḍūko'pi vilokitaḥ || akhaṃḍamaṃḍalaṃ bhūmeryasya pṛṣṭhe pratiṣṭhitam

आधारशक्तिमपि तामभ्यपश्यदधोक्षजः ।। यदनुग्रहतः शेषकूर्माद्या अपि धूर्वहाः

ādhāraśaktimapi tāmabhyapaśyadadhokṣajaḥ || yadanugrahataḥ śeṣakūrmādyā api dhūrvahāḥ

अतलं वितलं चैष सुतलं नितलं तथा ।। तलातलं च प्रतलं महातलमिति क्रमात्

atalaṃ vitalaṃ caiṣa sutalaṃ nitalaṃ tathā || talātalaṃ ca pratalaṃ mahātalamiti kramāt

ददर्श सप्त पातालानपि वारिजलोचनः ।। तत्रत्यान्विविधाकारान्सर्वानपि सविस्मयः

dadarśa sapta pātālānapi vārijalocanaḥ || tatratyānvividhākārānsarvānapi savismayaḥ

अत्यगाद्भोगवत्याख्यां पुरीं वैरोचनीमपि ।। जगाहेन्यांश्च दैत्यानामावासानतिगह्वरान्

atyagādbhogavatyākhyāṃ purīṃ vairocanīmapi || jagāhenyāṃśca daityānāmāvāsānatigahvarān

इदं दृष्टमिदं दृष्टमित्युपारूढकौतुकः ।। मूलं मुग्धाशयस्तस्य विचिनोति स्म माधवः

idaṃ dṛṣṭamidaṃ dṛṣṭamityupārūḍhakautukaḥ || mūlaṃ mugdhāśayastasya vicinoti sma mādhavaḥ

अधस्तादपि गाढेन पयोधेस्तेन पोत्रिणा ।। तथैव तेजःस्तंभः स निर्विकारमवैक्ष्यत

adhastādapi gāḍhena payodhestena potriṇā || tathaiva tejaḥstaṃbhaḥ sa nirvikāramavaikṣyata

दलिता केवलं पृष्वी पाथोराशिर्विलोलितः।। नैवालोक्यत तन्मूलं कोलरूपेन विष्णुना

dalitā kevalaṃ pṛṣvī pāthorāśirvilolitaḥ|| naivālokyata tanmūlaṃ kolarūpena viṣṇunā

इत्थं वर्षसहस्राणि भ्रांत्या संभ्रांतमानसः ।। नालं बभूव तन्मूलं लीलाक्रोडो विलोकितुम्

itthaṃ varṣasahasrāṇi bhrāṃtyā saṃbhrāṃtamānasaḥ || nālaṃ babhūva tanmūlaṃ līlākroḍo vilokitum

अवरुग्णखुरः क्षुण्णदंष्ट्रो विध्वस्तविग्रहः ।। भग्नपोत्रः स भूदारो जगाहे बहलं श्रमम्

avarugṇakhuraḥ kṣuṇṇadaṃṣṭro vidhvastavigrahaḥ || bhagnapotraḥ sa bhūdāro jagāhe bahalaṃ śramam

1.3.2.11.20

श्रांत्या निश्वसतस्तस्य तादृग्दर्पो विशृंखलः ।। ननाश तत्क्षणात्साकं तन्मूलावेक्षणेच्छया

śrāṃtyā niśvasatastasya tādṛgdarpo viśṛṃkhalaḥ || nanāśa tatkṣaṇātsākaṃ tanmūlāvekṣaṇecchayā

अनिर्व्यूढप्रतिज्ञोऽपि प्रत्यावर्तितुमुत्सकः ।। न चक्षमे सरोजाक्षश्चलितुं च पदात्पदम्

anirvyūḍhapratijño'pi pratyāvartitumutsakaḥ || na cakṣame sarojākṣaścalituṃ ca padātpadam

श्रमांधचक्षुषस्तस्य पातालांतरवर्त्तिनः ।। तत्तेज एव पंथानं पुनरप्युदभावयत्

śramāṃdhacakṣuṣastasya pātālāṃtaravarttinaḥ || tatteja eva paṃthānaṃ punarapyudabhāvayat

कथंकथंचिदुत्तीर्णो ऽप्यकूपारादपारतः ।। स्वेदांभःसागरस्रावे मग्नोऽभूच्छद्मशूकरः

kathaṃkathaṃciduttīrṇo 'pyakūpārādapārataḥ || svedāṃbhaḥsāgarasrāve magno'bhūcchadmaśūkaraḥ

रज्ज्वेव तेजःस्तंभस्य प्रभया सानुबद्धया ।। लब्ध्वाचलं वनं कष्टं न्यवर्त्तिष्ट जनार्दनः

rajjveva tejaḥstaṃbhasya prabhayā sānubaddhayā || labdhvācalaṃ vanaṃ kaṣṭaṃ nyavarttiṣṭa janārdanaḥ

नावैक्षि यन्मया मूलममुष्य महसां निधेः ।। ततः स्रष्ट्रापि नो दृष्टः शिरोभागः कथंचन

nāvaikṣi yanmayā mūlamamuṣya mahasāṃ nidheḥ || tataḥ sraṣṭrāpi no dṛṣṭaḥ śirobhāgaḥ kathaṃcana

अमुष्य महसां राशेः प्रागभूद्यत्र संभवः ।। ततो निवृत्त्य यास्यामि शरणं शिवमीश्वरम्

amuṣya mahasāṃ rāśeḥ prāgabhūdyatra saṃbhavaḥ || tato nivṛttya yāsyāmi śaraṇaṃ śivamīśvaram

स हि विश्वाधिको देवश्चिरं मोहांधचक्षुषा ।। यद्विस्मृतो मया तस्माद्दुर्विपाकोऽजनीदृशः

sa hi viśvādhiko devaściraṃ mohāṃdhacakṣuṣā || yadvismṛto mayā tasmāddurvipāko'janīdṛśaḥ

उत्तरार्धम् · अध्यायः १२

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। ततस्तेजोमयं स्तंभमनुसृत्य पितामहः ।। उत्पपातोन्मुखो वेगान्निरालंबे नभस्तले

naṃdikeśvara uvāca || || tatastejomayaṃ staṃbhamanusṛtya pitāmahaḥ || utpapātonmukho vegānnirālaṃbe nabhastale

द्रुतमुत्पततस्तस्य पक्षावेगेन वारिताः ।। व्यशीर्यत समुद्वर्ताः प्रणुन्ना इव वायुभिः

drutamutpatatastasya pakṣāvegena vāritāḥ || vyaśīryata samudvartāḥ praṇunnā iva vāyubhiḥ

स वेगादुत्पतन्दूरं नाक्ष्णोर्विषयतामगात् ।। केवलं दीर्घदीर्घैव रेखा व्योम्नि व्यभाव्यत

sa vegādutpatandūraṃ nākṣṇorviṣayatāmagāt || kevalaṃ dīrghadīrghaiva rekhā vyomni vyabhāvyata

मायामरालो ददृशे तेजःस्तंभस्यपार्श्वतः।। संध्यापयोधराभ्यर्णचारीव रजनीकरः

māyāmarālo dadṛśe tejaḥstaṃbhasyapārśvataḥ|| saṃdhyāpayodharābhyarṇacārīva rajanīkaraḥ

प्रागत्यगादुत्पततां ततोऽध्वानं पयोमुचाम्।। विमानपदवीं पश्चात्तारावर्तं ततः परम्

prāgatyagādutpatatāṃ tato'dhvānaṃ payomucām|| vimānapadavīṃ paścāttārāvartaṃ tataḥ param

तेजसां यानि धामानि ह्यत्युच्चान्यूर्ध्वचारिणाम् ।। अतिचक्राम वेगेन तान्यसौ कुहनाखगः

tejasāṃ yāni dhāmāni hyatyuccānyūrdhvacāriṇām || aticakrāma vegena tānyasau kuhanākhagaḥ

मरुतो मनसो वापि जवः सूक्ष्मतराकृतेः ।। सोऽभूदधःकृतस्तेन हंसेन गमनादिना

maruto manaso vāpi javaḥ sūkṣmatarākṛteḥ || so'bhūdadhaḥkṛtastena haṃsena gamanādinā

यथायथा चोत्पपात सुदूरं श्रमितच्छदः ।। तथातथा च ददृशे तेजःस्तंभः समुन्नतः

yathāyathā cotpapāta sudūraṃ śramitacchadaḥ || tathātathā ca dadṛśe tejaḥstaṃbhaḥ samunnataḥ

अतीत्य मरुतां स्कंधान्सप्त संप्राप्तविस्मयः ।। बिभेदांडकटाहं च ज्वलंतं तमुदैक्षत

atītya marutāṃ skaṃdhānsapta saṃprāptavismayaḥ || bibhedāṃḍakaṭāhaṃ ca jvalaṃtaṃ tamudaikṣata

1.3.2.12.10

कथं वाऽदृष्टमूलस्य स्थातव्यं पुरतो हरेः ।। अविमोचयतः शौरेरसमासमशीर्षताम्

kathaṃ vā'dṛṣṭamūlasya sthātavyaṃ purato hareḥ || avimocayataḥ śaurerasamāsamaśīrṣatām

अनिर्व्यूढप्रतिज्ञस्य दीर्घैः किं वा ममासुभिः ।। तदत्रौपयिकं किं स्यात्कार्यं का मा गतिर्मम

anirvyūḍhapratijñasya dīrghaiḥ kiṃ vā mamāsubhiḥ || tadatraupayikaṃ kiṃ syātkāryaṃ kā mā gatirmama

अतिसंधित्सतो विष्णुं कस्सहायो भविष्यति ।। आर्जवं नैव निर्जेतुं प्रतिवादिनमक्षमः

atisaṃdhitsato viṣṇuṃ kassahāyo bhaviṣyati || ārjavaṃ naiva nirjetuṃ prativādinamakṣamaḥ

छद्मना वा तिरस्कुर्यान्माना हि महतां धनम् ।। इति संचितयत्येव विरिंचौ व्याकुलात्मनि

chadmanā vā tiraskuryānmānā hi mahatāṃ dhanam || iti saṃcitayatyeva viriṃcau vyākulātmani

आकाशे ददृशे नातिदूरे किमपि निर्मलम् ।। ऐंदवी किमियं रेखा तस्याः कथमिहागमः

ākāśe dadṛśe nātidūre kimapi nirmalam || aiṃdavī kimiyaṃ rekhā tasyāḥ kathamihāgamaḥ

यद्वा मृणालं तत्सिंधौ वियत्यस्यां कुतस्तु सः ।। इति तस्मिन्ससंदेहे नेदीयस्तं तदागतम्

yadvā mṛṇālaṃ tatsiṃdhau viyatyasyāṃ kutastu saḥ || iti tasminsasaṃdehe nedīyastaṃ tadāgatam

अबोधि केतकीबर्हमिति राजीवजन्मना ।। तत्पर्युषितमप्युद्यत्सौरभं वस्तुशक्तितः

abodhi ketakībarhamiti rājīvajanmanā || tatparyuṣitamapyudyatsaurabhaṃ vastuśaktitaḥ

हिरण्यगर्भो विमलमगृह्णात्केतकच्छदम् ।। गृहीतमात्रं तेनैतत्सचैतन्यं किलाब्रवीत्

hiraṇyagarbho vimalamagṛhṇātketakacchadam || gṛhītamātraṃ tenaitatsacaitanyaṃ kilābravīt

केतक उवाच ।। ।। भो गृह्णासि किमर्थं त्वं मुंच मां विश्रमोद्यतम् ।। वर्षाणां शतसाहस्रमुत्पत्यैवं विहायसा

ketaka uvāca || || bho gṛhṇāsi kimarthaṃ tvaṃ muṃca māṃ viśramodyatam || varṣāṇāṃ śatasāhasramutpatyaivaṃ vihāyasā

नंदीश उवाच ।। ।। तथा समेधमानं तं दृष्ट्वा श्रममखिद्यत ।। अचिंतयत्पद्मसूतिरत्यंतं विहताशयः

naṃdīśa uvāca || || tathā samedhamānaṃ taṃ dṛṣṭvā śramamakhidyata || aciṃtayatpadmasūtiratyaṃtaṃ vihatāśayaḥ

1.3.2.12.20

अनिर्व्यूढप्रतिज्ञावान्नीचतामपि संश्रितः ।। आक्रांतरोदोविवरः क्व राशिस्तेजसामसौ

anirvyūḍhapratijñāvānnīcatāmapi saṃśritaḥ || ākrāṃtarodovivaraḥ kva rāśistejasāmasau

अहमेतत्परीक्षायां क्व परिच्छिन्न पौरुषः ।। भज्येते इव मे पक्षौ दृशा चांधायते इव ।। प्रध्वंसंत इवांगानि पतामीवाहमप्यधः

ahametatparīkṣāyāṃ kva paricchinna pauruṣaḥ || bhajyete iva me pakṣau dṛśā cāṃdhāyate iva || pradhvaṃsaṃta ivāṃgāni patāmīvāhamapyadhaḥ

किं वान्यद्बहुनोक्तेन सह निश्वासवायुभिः ।। मम प्राणाश्च नियतं निर्गच्छंतीव सांप्रतम्

kiṃ vānyadbahunoktena saha niśvāsavāyubhiḥ || mama prāṇāśca niyataṃ nirgacchaṃtīva sāṃpratam

अहंकारमदग्रंथिरयं त्रुटतु चित्ततः ।। मुकुंदेन सह स्पर्धा सा च शीघ्ं प्रणश्यतु

ahaṃkāramadagraṃthirayaṃ truṭatu cittataḥ || mukuṃdena saha spardhā sā ca śīghṃ praṇaśyatu

यदेष रोदःकुहरपरिणाहाधिकोद्यमः ।। औन्नत्यमयतेऽद्यापि तेजस्तंभो यथा पुरा

yadeṣa rodaḥkuharapariṇāhādhikodyamaḥ || aunnatyamayate'dyāpi tejastaṃbho yathā purā

तदस्य तेजसां राशेर्नाहं नारायणोऽथवा ।। कारणं दूरतश्चान्ये महेंद्रप्रमुखाः सुराः

tadasya tejasāṃ rāśernāhaṃ nārāyaṇo'thavā || kāraṇaṃ dūrataścānye maheṃdrapramukhāḥ surāḥ

इतो नोत्पतितुं शक्तिरस्ति मे तन्निवर्त्तये ।। इति निश्चित्य मनसा विधाता जातविस्मयः

ito notpatituṃ śaktirasti me tannivarttaye || iti niścitya manasā vidhātā jātavismayaḥ

प्रत्यभाषत तं कस्त्वं कुतो वा प्राप्तवानिति ।। स च प्रत्यब्रवीदेनं वेधसं केतकच्छदः

pratyabhāṣata taṃ kastvaṃ kuto vā prāptavāniti || sa ca pratyabravīdenaṃ vedhasaṃ ketakacchadaḥ

केतकच्छद एवासं सचैतन्यः शिवाज्ञया ।। तेजस्तंभात्मनः शंभोरस्य मूर्ध्नि चिरं स्थितः

ketakacchada evāsaṃ sacaitanyaḥ śivājñayā || tejastaṃbhātmanaḥ śaṃbhorasya mūrdhni ciraṃ sthitaḥ

भूलोक इच्छया वस्तुं ततः संप्राप्तवानहम्

bhūloka icchayā vastuṃ tataḥ saṃprāptavānaham

1.3.2.12.30

इत्थं श्रुत्वा केतकीबर्हवाचं लब्ध्वाश्वासं तं किलांभोजभूतिः ।। ब्रूहि त्वं मे तत्कियत्यंतरे वा तेजःस्तंभस्याग्रमित्यावभाषे

itthaṃ śrutvā ketakībarhavācaṃ labdhvāśvāsaṃ taṃ kilāṃbhojabhūtiḥ || brūhi tvaṃ me tatkiyatyaṃtare vā tejaḥstaṃbhasyāgramityāvabhāṣe

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे ब्रह्मणा लिंगोपरिभागशोधनवर्णनंनाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmya uttarārdhe brahmaṇā liṃgoparibhāgaśodhanavarṇanaṃnāma dvādaśo'dhyāyaḥ

उत्तरार्धम् · अध्यायः १३

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। केतकीबर्हमप्येनं विहस्य पुनरब्रवीत् ।। ।। केतक्युवाच ।। ।। अपि मूढ न किंचित्त्वं वेत्सि कस्त्वं कुतो न तत्

naṃdikeśvara uvāca || || ketakībarhamapyenaṃ vihasya punarabravīt || || ketakyuvāca || || api mūḍha na kiṃcittvaṃ vetsi kastvaṃ kuto na tat

ईदृश्यः परितो लग्ना यस्मिन्ब्रह्मांडकोटयः ।। तस्य प्रमाणमेतावदिति को वेदितुं क्षमः

īdṛśyaḥ parito lagnā yasminbrahmāṃḍakoṭayaḥ || tasya pramāṇametāvaditi ko vedituṃ kṣamaḥ

चतुर्युगायुतैर्यातं ततो निपततो मम।। इदानीमपि नाप्रोति तन्मध्यं किल भूतलम्

caturyugāyutairyātaṃ tato nipatato mama|| idānīmapi nāproti tanmadhyaṃ kila bhūtalam

इति ब्रुवाणमेनं च नमस्कृत्य सरोजभूः।। हित्वा निजमहंकारमभाषत कृतांजलिः

iti bruvāṇamenaṃ ca namaskṛtya sarojabhūḥ|| hitvā nijamahaṃkāramabhāṣata kṛtāṃjaliḥ

ब्रह्मोवाच।। महात्मन्सत्यमेवास्मि मूढोऽहं केतकच्छद।। ब्रह्मणा हि मया स्पर्द्धा विष्णुना सह निर्मिता

brahmovāca|| mahātmansatyamevāsmi mūḍho'haṃ ketakacchada|| brahmaṇā hi mayā sparddhā viṣṇunā saha nirmitā

द्वाभ्यामपीदमावाभ्यां विस्मृतं शिववैभवम्।। यन्नौ महानभूद्गर्वस्सर्गसंत्राणमात्रतः

dvābhyāmapīdamāvābhyāṃ vismṛtaṃ śivavaibhavam|| yannau mahānabhūdgarvassargasaṃtrāṇamātrataḥ

ह्रेपणी संकथा तावदास्तामद्याप्यहं यतः ।। स्पर्द्धया न विमुक्तोऽस्मि बद्धया गरुडध्वजे

hrepaṇī saṃkathā tāvadāstāmadyāpyahaṃ yataḥ || sparddhayā na vimukto'smi baddhayā garuḍadhvaje

सख्यं साप्तपदीनं हि कथ्यते तद्भवान्मयि

sakhyaṃ sāptapadīnaṃ hi kathyate tadbhavānmayi

असंस्तुतधियं हित्वा कर्तुमर्हस्यनुग्रहम् ।। अहं विष्णुश्च मोहांधौ तेजःस्तंभस्य वीक्षणात्

asaṃstutadhiyaṃ hitvā kartumarhasyanugraham || ahaṃ viṣṇuśca mohāṃdhau tejaḥstaṃbhasya vīkṣaṇāt

1.3.2.13.10

हंसकोलाकृती दध्वो मिथः साम्यं व्यपोहितुम् ।। मूलं दिदृक्षुः स दशां कीदृशीं यातवानिति

haṃsakolākṛtī dadhvo mithaḥ sāmyaṃ vyapohitum || mūlaṃ didṛkṣuḥ sa daśāṃ kīdṛśīṃ yātavāniti

न जाने मम चास्याग्रं दिदृक्षोरीदृक्षी दशा ।। गतमुड्डीयमानस्य मे सहस्रेण हायनेः

na jāne mama cāsyāgraṃ didṛkṣorīdṛkṣī daśā || gatamuḍḍīyamānasya me sahasreṇa hāyaneḥ

जातश्रमोऽस्मि नितरां वियुज्य इव चासुभिः ।। दिष्ट्याद्य भद्र लब्धस्त्वं मयाऽऽलंबोवसीदताम्

jātaśramo'smi nitarāṃ viyujya iva cāsubhiḥ || diṣṭyādya bhadra labdhastvaṃ mayā''laṃbovasīdatām

तन्मे कुरुष्व मित्रस्य सफलां याचनामिमाम् ।। सखाहं सहसंजल्पादस्मि दासोनुषंजनात्

tanme kuruṣva mitrasya saphalāṃ yācanāmimām || sakhāhaṃ sahasaṃjalpādasmi dāsonuṣaṃjanāt

तत्त्वया करणीयैवं प्रार्थनैषा कृतांजलिः ।। यदि पश्यति मूलं स जितोऽहममुना तदा

tattvayā karaṇīyaivaṃ prārthanaiṣā kṛtāṃjaliḥ || yadi paśyati mūlaṃ sa jito'hamamunā tadā

यद्वा न पश्यति तदाप्यस्मि साम्यमुपेयिवान् ।। इदं द्वयमपि प्रायो ममातिह्रेपणं सखे

yadvā na paśyati tadāpyasmi sāmyamupeyivān || idaṃ dvayamapi prāyo mamātihrepaṇaṃ sakhe

त्वयैव परिहार्यत्वमिदानीं समुपागतम् ।। अनृतामभिभाष त्वमुचितां च सुहृत्कृते

tvayaiva parihāryatvamidānīṃ samupāgatam || anṛtāmabhibhāṣa tvamucitāṃ ca suhṛtkṛte

गिरमेकामिमामग्रे चक्रपाणेरुदीरय ।। एष हंसाकृतिर्ब्रह्मा तेजःस्तंभस्वरूपिणः

giramekāmimāmagre cakrapāṇerudīraya || eṣa haṃsākṛtirbrahmā tejaḥstaṃbhasvarūpiṇaḥ

अत्युच्चं दृष्टवानग्रमत्र साक्ष्ये स्थितोऽस्म्यहम् ।। तेनापि तेजःस्तम्भत्वमेयुषा चन्द्रमौलिना

atyuccaṃ dṛṣṭavānagramatra sākṣye sthito'smyaham || tenāpi tejaḥstambhatvameyuṣā candramaulinā

संभावितोयं सुतरां पित्रेव हि पितामहः ।। अतोऽयमेवाभ्यधिको भवतो विष्टरश्रवाः

saṃbhāvitoyaṃ sutarāṃ pitreva hi pitāmahaḥ || ato'yamevābhyadhiko bhavato viṣṭaraśravāḥ

1.3.2.13.20

इत्युक्त्वा मम साहाय्यं सुमहत्क्रियतां त्वया

ityuktvā mama sāhāyyaṃ sumahatkriyatāṃ tvayā

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। एवं भूयः प्रार्थितोऽयं विधात्रा दाक्षिण्यार्द्रः केतकीबर्हकोपि ।। तेजःस्तंभाभ्यर्णभाजे तथैव प्राहाशेषं विष्णवे ब्रह्मवाक्यम्

naṃdikeśvara uvāca || || evaṃ bhūyaḥ prārthito'yaṃ vidhātrā dākṣiṇyārdraḥ ketakībarhakopi || tejaḥstaṃbhābhyarṇabhāje tathaiva prāhāśeṣaṃ viṣṇave brahmavākyam

उत्तरार्धम् · अध्यायः १४

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। सोऽपि ब्रह्माणमुद्वीक्ष्य तावता द्विगुणं स्मयन् ।। नाग्रं दृष्टमनेनेति निश्चिकाय विवेकवान्

naṃdikeśvara uvāca || || so'pi brahmāṇamudvīkṣya tāvatā dviguṇaṃ smayan || nāgraṃ dṛṣṭamaneneti niścikāya vivekavān

अनुग्रहीतुं मां मुग्धं हंतुं चास्य विधेर्मदम्।। देवदेवः स एवालं भूतभर्तेत्यमन्यत

anugrahītuṃ māṃ mugdhaṃ haṃtuṃ cāsya vidhermadam|| devadevaḥ sa evālaṃ bhūtabhartetyamanyata

मूलसंदर्शनाशक्त्या तेजःस्तंम्भस्य मे मदः ।। व्यपेत एव मन्येऽद्य यद्भक्तिस्त्र्यंबकेऽजनि

mūlasaṃdarśanāśaktyā tejaḥstaṃmbhasya me madaḥ || vyapeta eva manye'dya yadbhaktistryaṃbake'jani

स्तूयते वीतगर्वत्वात्स इदानीं महेश्वरः ।। यस्य दक्षिणवामाभ्यामंगाभ्यां नौ समुद्भवौ

stūyate vītagarvatvātsa idānīṃ maheśvaraḥ || yasya dakṣiṇavāmābhyāmaṃgābhyāṃ nau samudbhavau

अद्याप्यवीतगर्वत्वाल्लब्ध्वासौ कूटसाक्षिणम् ।। हिरण्यगर्भो मामेवमतिसंधातुमिच्छति

adyāpyavītagarvatvāllabdhvāsau kūṭasākṣiṇam || hiraṇyagarbho māmevamatisaṃdhātumicchati

तदद्य सकलस्यापि दुःखस्यापनये क्षमः ।। स एव शरणत्वेन प्राप्तव्यः शंकरो मया

tadadya sakalasyāpi duḥkhasyāpanaye kṣamaḥ || sa eva śaraṇatvena prāptavyaḥ śaṃkaro mayā

तथा कृतापराधस्य कृतघ्नस्य गुरुद्रुहः ।। तमृते रक्षिता कोऽन्यस्तमेव स्तौमि शंकरम्

tathā kṛtāparādhasya kṛtaghnasya gurudruhaḥ || tamṛte rakṣitā ko'nyastameva staumi śaṃkaram

विष्णुरुवाच ।। ।। जय पृध्वीमयाकार जय चापोमयाकृते ।। जय प्रभाकराकार जयामृतकराकृते

viṣṇuruvāca || || jaya pṛdhvīmayākāra jaya cāpomayākṛte || jaya prabhākarākāra jayāmṛtakarākṛte

जय वैश्वानराकार जय गन्धवहाकृते ।। जय होतृमयाकार जयाकाशमयाकृते

jaya vaiśvānarākāra jaya gandhavahākṛte || jaya hotṛmayākāra jayākāśamayākṛte

1.3.2.14.10

रक्ष मां त्रिगुणातीत रक्ष मां कालविग्रह ।। रक्ष मामक्षयैश्वर्य रक्ष मां करुणाकर

rakṣa māṃ triguṇātīta rakṣa māṃ kālavigraha || rakṣa māmakṣayaiśvarya rakṣa māṃ karuṇākara

स्रष्टा त्वं सर्वजगतां रक्षिता सर्वदेहिनाम् ।। हर्ता च सर्वभूतानां त्वां विनैवास्ति कोऽपरः

sraṣṭā tvaṃ sarvajagatāṃ rakṣitā sarvadehinām || hartā ca sarvabhūtānāṃ tvāṃ vinaivāsti ko'paraḥ

अणूनामप्यणीयांस्त्वं महांस्त्वं महतामपि ।। अन्तर्बहिस्त्वमेवैतज्जगदाक्रम्य वर्तसे

aṇūnāmapyaṇīyāṃstvaṃ mahāṃstvaṃ mahatāmapi || antarbahistvamevaitajjagadākramya vartase

निगमास्तव निश्वासा विश्वं ते शिल्पवैभवम् ।। स त्वं त्वदीय एवासि ज्ञानमात्मा तव प्रभो

nigamāstava niśvāsā viśvaṃ te śilpavaibhavam || sa tvaṃ tvadīya evāsi jñānamātmā tava prabho

अमरा दानवा दैत्याः सिद्धा विद्याधरा नराः ।। प्राणिनः पक्षिणः शैलाः शिखिनोऽपि त्वमेव हि

amarā dānavā daityāḥ siddhā vidyādharā narāḥ || prāṇinaḥ pakṣiṇaḥ śailāḥ śikhino'pi tvameva hi

स्वर्गस्त्वमपवर्गस्त्वं त्वमोंकारस्त्वमध्वरः ।। त्वं योगस्त्वं परा संवित्किं त्वं न भवसीश्वर

svargastvamapavargastvaṃ tvamoṃkārastvamadhvaraḥ || tvaṃ yogastvaṃ parā saṃvitkiṃ tvaṃ na bhavasīśvara

त्वमादिर्मध्यमंतश्च तस्थुषां जग्मुषामपि ।। कालस्वरूपतां प्राप्य कलयस्यखिलं जगत्

tvamādirmadhyamaṃtaśca tasthuṣāṃ jagmuṣāmapi || kālasvarūpatāṃ prāpya kalayasyakhilaṃ jagat

परेशः परतः शास्ता सर्वानुग्राहकः शिवः ।। स एष मे कथंकारं साक्षाद्भवति धूर्जटिः

pareśaḥ parataḥ śāstā sarvānugrāhakaḥ śivaḥ || sa eṣa me kathaṃkāraṃ sākṣādbhavati dhūrjaṭiḥ

यं दृष्ट्वा शरणं प्राप्तो निःश्रेयसमवाप्नुयात् ।। अथ वा स्तौमि तद्धाम जातमात्रं यथामिति

yaṃ dṛṣṭvā śaraṇaṃ prāpto niḥśreyasamavāpnuyāt || atha vā staumi taddhāma jātamātraṃ yathāmiti

तच्छ्रुत्वैष कृपां कुर्यादवश्यं सर्वतः श्रुतिः ।। इति निश्चित्य वैकुंठः स्तोतुं समुपचक्रमे

tacchrutvaiṣa kṛpāṃ kuryādavaśyaṃ sarvataḥ śrutiḥ || iti niścitya vaikuṃṭhaḥ stotuṃ samupacakrame

1.3.2.14.20

तमेव तैजसं स्तंभं प्रणम्य परमेश्वरम् ।। आदिमध्यांतरहितं मत्वा तं जगदीश्वरम् ।। हठात्तेन विरंचेन वार्यमाणोपि सस्मितम्

tameva taijasaṃ staṃbhaṃ praṇamya parameśvaram || ādimadhyāṃtarahitaṃ matvā taṃ jagadīśvaram || haṭhāttena viraṃcena vāryamāṇopi sasmitam

श्रीविष्णुरुवाच ।। ।। जय देव महादेव वामदेव वृषध्वज ।। कालांतक क्रतुध्वंसिन्नीलकंठेंदुशेखर

śrīviṣṇuruvāca || || jaya deva mahādeva vāmadeva vṛṣadhvaja || kālāṃtaka kratudhvaṃsinnīlakaṃṭheṃduśekhara

जय शंभो शिवेशान शर्व त्र्यंबक धूर्जटे ।। स्मरवैरिन्पुराराते स्थाणो भव महेश्वर

jaya śaṃbho śiveśāna śarva tryaṃbaka dhūrjaṭe || smaravairinpurārāte sthāṇo bhava maheśvara

जयेश खंडपरशो शूलिन्पशुपते हर ।। सर्वज्ञ भर्ग भूतेश कपालिन्नीललोहित

jayeśa khaṃḍaparaśo śūlinpaśupate hara || sarvajña bharga bhūteśa kapālinnīlalohita

जय रुद्र मखाराते पिनाकिन्प्रमथाधिप ।। गंगाधर व्योमकेश गिरीश परमेश्वर

jaya rudra makhārāte pinākinpramathādhipa || gaṃgādhara vyomakeśa girīśa parameśvara

जय भीम मृगव्याध कृत्तिवासः कृपानिधे ।। कृशानुरेतः कैलासे नित्यमेव हि वर्तसे

jaya bhīma mṛgavyādha kṛttivāsaḥ kṛpānidhe || kṛśānuretaḥ kailāse nityameva hi vartase

त्वदाज्ञया मरुद्राति फणी वहति भूभरम् ।। दीप्यतः सूर्यशशिनौ ब्रह्मांडं प्लवतेंऽबुधौ

tvadājñayā marudrāti phaṇī vahati bhūbharam || dīpyataḥ sūryaśaśinau brahmāṃḍaṃ plavateṃ'budhau

ज्योतींषि संचरंते खे सर्वं त्वच्छासनात्प्रभो ।। अहं ब्रह्मा च जगतां सर्गसंत्राणयोरलम्

jyotīṃṣi saṃcaraṃte khe sarvaṃ tvacchāsanātprabho || ahaṃ brahmā ca jagatāṃ sargasaṃtrāṇayoralam

विधाय कल्पसे पुष्ट्यै सूते सस्यानि मेदिनी ।। नाक्रामंत्यव्ययः सीमां यच्च त्वन्महिरेव सः

vidhāya kalpase puṣṭyai sūte sasyāni medinī || nākrāmaṃtyavyayaḥ sīmāṃ yacca tvanmahireva saḥ

अणिमादिमहासिद्धिनिःसाधारणवैभवः ।। कथं त्वाममरैरन्यैरुपेक्षे समभिष्टुतम्

aṇimādimahāsiddhiniḥsādhāraṇavaibhavaḥ || kathaṃ tvāmamarairanyairupekṣe samabhiṣṭutam

1.3.2.14.30

विशुक्त्वे विस्मरामस्त्वां स्मरामः संकटेपि च ।। न रोषो जातु भक्तेषु प्रसादः सर्वदैव ते

viśuktve vismarāmastvāṃ smarāmaḥ saṃkaṭepi ca || na roṣo jātu bhakteṣu prasādaḥ sarvadaiva te

यदा विधित्सेर्भक्तिं त्वं यदा च प्रावृणोषि ताम् ।। मोहबोधौ तदा पुंसां कल्पेते बंधमोक्षयोः

yadā vidhitserbhaktiṃ tvaṃ yadā ca prāvṛṇoṣi tām || mohabodhau tadā puṃsāṃ kalpete baṃdhamokṣayoḥ

इति स्तुतस्सांजलिबद्धपाणिना पतिः पशूनामथ चक्रपाणिना ।। कृतापहासे च सरोजसंभवे मदोद्धते प्रादुरभूद्दयानिधिः

iti stutassāṃjalibaddhapāṇinā patiḥ paśūnāmatha cakrapāṇinā || kṛtāpahāse ca sarojasaṃbhave madoddhate prādurabhūddayānidhiḥ

उत्तरार्धम् · अध्यायः १५

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। तेजःस्तंभं विनिर्भिद्य संध्याभ्रमिव चंद्रमाः ।। कैलासकूटधवलं वृषेन्द्रमधितस्थिवान्

naṃdikeśvara uvāca || || tejaḥstaṃbhaṃ vinirbhidya saṃdhyābhramiva caṃdramāḥ || kailāsakūṭadhavalaṃ vṛṣendramadhitasthivān

जटाजूटवता बालचंद्रचूडेन मौलिना ।। कपालमालिकां वैधीं स्रजं चारग्वधी दधत्

jaṭājūṭavatā bālacaṃdracūḍena maulinā || kapālamālikāṃ vaidhīṃ srajaṃ cāragvadhī dadhat

नागकुंडलिभिः फालफलकोद्भासिलोचनैः ।। पंचभिर्वदनैर्दीप्तैः क्ष्वेडकल्माषकंधरैः

nāgakuṃḍalibhiḥ phālaphalakodbhāsilocanaiḥ || paṃcabhirvadanairdīptaiḥ kṣveḍakalmāṣakaṃdharaiḥ

शूलं कपालं डमरुं सारंगं परशुं धनुः ।। खट्वांगममलं खड्गं दोर्भिर्नागं च धारयन्

śūlaṃ kapālaṃ ḍamaruṃ sāraṃgaṃ paraśuṃ dhanuḥ || khaṭvāṃgamamalaṃ khaḍgaṃ dorbhirnāgaṃ ca dhārayan

श्वसितोद्धूलिताकारो गजचर्मोत्तरीयवान् ।। सर्वालंकारसंपन्नः सर्वदेवैरभिष्टुतः

śvasitoddhūlitākāro gajacarmottarīyavān || sarvālaṃkārasaṃpannaḥ sarvadevairabhiṣṭutaḥ

परिधानीकृतव्याघ्रचर्मा ताभ्यामदर्शि सः ।। रूपं दृष्ट्वा स आनंदं ननर्त्त नलिनेक्षणः

paridhānīkṛtavyāghracarmā tābhyāmadarśi saḥ || rūpaṃ dṛṣṭvā sa ānaṃdaṃ nanartta nalinekṣaṇaḥ

न किंचिदपि जानानो मुमोह च सरोजभूः

na kiṃcidapi jānāno mumoha ca sarojabhūḥ

दृशाभिनंद्य माधवं प्रसन्नया महेश्वरः ।। अथोदतिष्ठिपच्च तं सहुंक्रियश्चतुर्मुखम्

dṛśābhinaṃdya mādhavaṃ prasannayā maheśvaraḥ || athodatiṣṭhipacca taṃ sahuṃkriyaścaturmukham

जगाद चाधिकारितामदाद्युवां समुद्धतौ ।। न लज्जितव्यमत्र वामयं क्रमोऽधिकारिणाम्

jagāda cādhikāritāmadādyuvāṃ samuddhatau || na lajjitavyamatra vāmayaṃ kramo'dhikāriṇām

1.3.2.15.10

परीक्ष्य वैभवं मम प्रबोधवानभूद्धरिः ।। अयं न जातुपद्मभूश्छलन्मनो दुरात्मवान्

parīkṣya vaibhavaṃ mama prabodhavānabhūddhariḥ || ayaṃ na jātupadmabhūśchalanmano durātmavān

अशासि पंचवक्त्रता यदोपहासितो ह्यहम् ।। पुनःस्वपुत्रिकारतिर्मयैष शिक्षितोऽभवत्

aśāsi paṃcavaktratā yadopahāsito hyaham || punaḥsvaputrikāratirmayaiṣa śikṣito'bhavat

तृतीय एष मंतुरप्यहो कथं नु सह्यते ।। तदस्य तु प्रतिष्ठया क्वचिन्न भूयतां विधेः

tṛtīya eṣa maṃturapyaho kathaṃ nu sahyate || tadasya tu pratiṣṭhayā kvacinna bhūyatāṃ vidheḥ

अयं च केतकच्छदो यदाप कूटसाक्षिताम् ।। अतः परं न जातु तन्ममैतु मूर्ध्नि संस्थितिम्

ayaṃ ca ketakacchado yadāpa kūṭasākṣitām || ataḥ paraṃ na jātu tanmamaitu mūrdhni saṃsthitim

शप्त्वैवमेतौ गिरिशः प्रीत्या विष्णुमभाषत

śaptvaivametau giriśaḥ prītyā viṣṇumabhāṣata

श्रीमहेश्वर उवाच ।। ।। वत्स मा भैः प्रसन्नोऽस्मि भवते भक्तिशालिने ।। ननु त्वमंगान्मे जातस्सात्त्विकोऽसि विशेषतः ।। माहेश्वराग्रगण्योऽसि जगत्यां हि यथा पुरा

śrīmaheśvara uvāca || || vatsa mā bhaiḥ prasanno'smi bhavate bhaktiśāline || nanu tvamaṃgānme jātassāttviko'si viśeṣataḥ || māheśvarāgragaṇyo'si jagatyāṃ hi yathā purā

न तवातः परं जातु भक्तिहानिर्भवेन्मयि ।। प्रतिक्षणं वर्द्धमाना कल्पते च विमुक्तये

na tavātaḥ paraṃ jātu bhaktihānirbhavenmayi || pratikṣaṇaṃ varddhamānā kalpate ca vimuktaye

इत्यनुग्रहकृतं त्रिलोचनं भक्तिभाजि निरहंक्रिये हरौ ।। भीतिमानवनतः स्वयं विधिः स्तोतुमारभत क्लृप्तवंदनः

ityanugrahakṛtaṃ trilocanaṃ bhaktibhāji nirahaṃkriye harau || bhītimānavanataḥ svayaṃ vidhiḥ stotumārabhata klṛptavaṃdanaḥ

उत्तरार्धम् · अध्यायः १६

ब्रह्मोवाच ।। ।। देवदेव तवैश्वर्यं केन शक्येत वेदितुम् ।। विना भायैक्यसुलभं भवदीयमनुग्रहम्

brahmovāca || || devadeva tavaiśvaryaṃ kena śakyeta veditum || vinā bhāyaikyasulabhaṃ bhavadīyamanugraham

अकर्तृकाणि वाक्यानि ऐश्वर्यं ते निरत्ययम् ।। न स्तोतुं शक्यते किं तु नमस्कुर्वंति दूरतः

akartṛkāṇi vākyāni aiśvaryaṃ te niratyayam || na stotuṃ śakyate kiṃ tu namaskurvaṃti dūrataḥ

को विष्णुः कोऽहमेते वा दिक्पाला वासवादयः ।। त्वमेव देव कर्त्तासि जगत्सृजनरक्षयोः

ko viṣṇuḥ ko'hamete vā dikpālā vāsavādayaḥ || tvameva deva karttāsi jagatsṛjanarakṣayoḥ

पतिस्त्वं पार्वतीनाथ पशवो वयमप्यमी ।। बद्धं पाशेन मोक्तुं वा त्वमेवास्मान्प्रगल्भसे

patistvaṃ pārvatīnātha paśavo vayamapyamī || baddhaṃ pāśena moktuṃ vā tvamevāsmānpragalbhase

षड्विंशत्तत्त्वरूपस्त्वमभितश्चाभिवर्त्तसे ।। कोविदः को विनिर्णेतुं तव याथात्म्यमीश्वरः

ṣaḍviṃśattattvarūpastvamabhitaścābhivarttase || kovidaḥ ko vinirṇetuṃ tava yāthātmyamīśvaraḥ

किरातः किल देवस्त्वं सारमेयैः किलागमैः ।। षड्वर्गहिंस्रान्संहर्तुं करोष्याखेटकौतुकम्

kirātaḥ kila devastvaṃ sārameyaiḥ kilāgamaiḥ || ṣaḍvargahiṃsrānsaṃhartuṃ karoṣyākheṭakautukam

देव दक्षाध्वरे पूर्वं वरिभद्रस्त्वदाज्ञया ।। कांकां शिक्षामकार्षीन्न इति कापि विडम्बना

deva dakṣādhvare pūrvaṃ varibhadrastvadājñayā || kāṃkāṃ śikṣāmakārṣīnna iti kāpi viḍambanā

तव कालाग्निरूपस्य सर्वब्रह्मांडदाहिनः ।। पोषणात्पुष्पचापस्य प्रायो जिह्वेति शेमुषी

tava kālāgnirūpasya sarvabrahmāṃḍadāhinaḥ || poṣaṇātpuṣpacāpasya prāyo jihveti śemuṣī

कृतापराधः शूलेन त्वया दीर्णो जलंधरः ।। अन्तकोंधकदैत्यश्च प्रतिवीरश्च कोऽस्ति ते

kṛtāparādhaḥ śūlena tvayā dīrṇo jalaṃdharaḥ || antakoṃdhakadaityaśca prativīraśca ko'sti te

1.3.2.16.10

अधारयिष्यत्कण्ठेन कालकूटं न चेद्भवान् ।। कथं च धारयिष्यामो वयं सर्वेऽपि जीवितम्

adhārayiṣyatkaṇṭhena kālakūṭaṃ na cedbhavān || kathaṃ ca dhārayiṣyāmo vayaṃ sarve'pi jīvitam

देवदारुवने पूर्वं मुनीन्केवलकर्मठान् ।। प्रक्षोभ्य धूर्तवेषस्त्वं दययान्वग्रहीस्तथा

devadāruvane pūrvaṃ munīnkevalakarmaṭhān || prakṣobhya dhūrtaveṣastvaṃ dayayānvagrahīstathā

अंघ्रिणाक्रांतवान्नो चेदत्युग्रां त्वमपस्मृतिम् ।। तयाक्रांतमिदं कृत्स्नमंधकारायते जगत्

aṃghriṇākrāṃtavānno cedatyugrāṃ tvamapasmṛtim || tayākrāṃtamidaṃ kṛtsnamaṃdhakārāyate jagat

अर्धनारीश्वरं रूपं त्वया चेन्न प्रकाशितम् ।। प्रभवामि कथं स्रष्टुं जगदेतच्चराचरम्

ardhanārīśvaraṃ rūpaṃ tvayā cenna prakāśitam || prabhavāmi kathaṃ sraṣṭuṃ jagadetaccarācaram

भवता स्तंभितः शम्भो संरंभाज्जंभजिद्भुजः।। कियंतं हंत कालं ते जयस्तंभ इव स्थितः

bhavatā staṃbhitaḥ śambho saṃraṃbhājjaṃbhajidbhujaḥ|| kiyaṃtaṃ haṃta kālaṃ te jayastaṃbha iva sthitaḥ

भिक्षोः कपालमापूर्य रुधिरेणात्मनो हरिः।। शूलेनोत्क्षिप्य मुमुहे ह्येतत्त्वमवधारय

bhikṣoḥ kapālamāpūrya rudhireṇātmano hariḥ|| śūlenotkṣipya mumuhe hyetattvamavadhāraya

न चेदशिक्षयः सर्वशस्त्रास्त्राण्यनुकंपया ।। निर्वापयेत्कथं वैरं क्रुद्धोपि जमदग्निभूः

na cedaśikṣayaḥ sarvaśastrāstrāṇyanukaṃpayā || nirvāpayetkathaṃ vairaṃ kruddhopi jamadagnibhūḥ

नृहरिं शरभाकारः समहार्षीन्न चेद्भवान् ।। स एव संहरेद्विश्वं हिरण्यकशिपोरपि

nṛhariṃ śarabhākāraḥ samahārṣīnna cedbhavān || sa eva saṃharedviśvaṃ hiraṇyakaśiporapi

त्वमाचकृक्षः कल्पाब्धौ कैवर्त्तो मत्स्यकच्छपौ ।। हरिं बद्ध्वाहिराट्सूत्रैर्नृसिंहमथ सूकरम्

tvamācakṛkṣaḥ kalpābdhau kaivartto matsyakacchapau || hariṃ baddhvāhirāṭsūtrairnṛsiṃhamatha sūkaram

एकोने पद्मसाहस्रे स्वनेत्रेण कृतार्चनम् ।। शूलिन्सुदर्शनं दत्त्वा दैत्यद्विषमतूतुपः

ekone padmasāhasre svanetreṇa kṛtārcanam || śūlinsudarśanaṃ dattvā daityadviṣamatūtupaḥ

1.3.2.16.20

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। स्तुत्यैवमस्य विष्णोश्च प्रार्थनेन प्रसेदिवान् ।। धूर्जटिः सृष्टिकर्तृत्वं पुनरस्याभ्यमन्यत

naṃdikeśvara uvāca || || stutyaivamasya viṣṇośca prārthanena prasedivān || dhūrjaṭiḥ sṛṣṭikartṛtvaṃ punarasyābhyamanyata

समँज्यासु द्विजानां च पूजनं चानुशिष्टवान् ।। उभावप्यब्रवीदेतौ वात्सल्याच्चद्रशेखरः

samam̐jyāsu dvijānāṃ ca pūjanaṃ cānuśiṣṭavān || ubhāvapyabravīdetau vātsalyāccadraśekharaḥ

श्रीशिव उवाच ।। ।। वत्सौ युवां न ज्ञात्वैवं भूयो भवतमुद्धतौ ।। गुरुं स्मरतो मामेव जाग्रतं सृष्टिरक्षयोः

śrīśiva uvāca || || vatsau yuvāṃ na jñātvaivaṃ bhūyo bhavatamuddhatau || guruṃ smarato māmeva jāgrataṃ sṛṣṭirakṣayoḥ

इह प्रदेशे युवयोर्यन्मयानुग्रहः कृतः ।। पुण्यक्षेत्रमिदं पुंसां ततो मोक्षाय कल्पताम्

iha pradeśe yuvayoryanmayānugrahaḥ kṛtaḥ || puṇyakṣetramidaṃ puṃsāṃ tato mokṣāya kalpatām

योजनत्रयमात्रेऽस्मिन्क्षेत्रे निवसतां नृणाम् ।। दीक्षादिकं विनाप्यस्तु मत्सायुज्यं ममाज्ञया

yojanatrayamātre'sminkṣetre nivasatāṃ nṛṇām || dīkṣādikaṃ vināpyastu matsāyujyaṃ mamājñayā

यद्वा तिरश्चामप्यत्र स्थावराणां च देहिनाम् ।। अबुद्धिपूर्विका बुद्धिरपवर्गस्य जायताम्

yadvā tiraścāmapyatra sthāvarāṇāṃ ca dehinām || abuddhipūrvikā buddhirapavargasya jāyatām

नृणां च दर्शनाद्दूरे कैवल्यं स्मरणेन वा ।। अस्तु वेदांतविज्ञानं न साध्यं निष्प्रयासतः

nṛṇāṃ ca darśanāddūre kaivalyaṃ smaraṇena vā || astu vedāṃtavijñānaṃ na sādhyaṃ niṣprayāsataḥ

शुभाय तैजसी मूर्तिः स्थावरा मम शाश्वती ।। अरुणाद्रिरिति ख्याता नित्यमेवात्र वर्त्तताम्

śubhāya taijasī mūrtiḥ sthāvarā mama śāśvatī || aruṇādririti khyātā nityamevātra varttatām

युगात्ययेपि नैनं तु मज्जयेयुर्महाब्धयः ।। न चालयेयुर्मरुतो न दहेयुश्च वह्नयः

yugātyayepi nainaṃ tu majjayeyurmahābdhayaḥ || na cālayeyurmaruto na daheyuśca vahnayaḥ

ज्योतिर्मयमिदं लिंगं ज्योतिःष्वपि न जातुचित्।। क्रमंता निर्गमागत्या खेचराणि समंततः

jyotirmayamidaṃ liṃgaṃ jyotiḥṣvapi na jātucit|| kramaṃtā nirgamāgatyā khecarāṇi samaṃtataḥ

1.3.2.16.30

यस्यानुग्रहमिच्छामि जंतो्तस्यात्र संभवः।। देहांते कल्पतां मुक्त्यै विनौपनिषदीर्गिरः

yasyānugrahamicchāmi jaṃto्tasyātra saṃbhavaḥ|| dehāṃte kalpatāṃ muktyai vinaupaniṣadīrgiraḥ

एष दूरात्प्रणामेन निकर्षाच्च प्रदक्षिणात्।। अपि पापात्मनां पुंसामस्तु निश्रेयसप्रदः

eṣa dūrātpraṇāmena nikarṣācca pradakṣiṇāt|| api pāpātmanāṃ puṃsāmastu niśreyasapradaḥ

अत्रैव नियतं वासाः संभवंति महात्मनाम् ।। तस्मात्स्थलमिदं हित्वा न गंतव्यं कदाचन

atraiva niyataṃ vāsāḥ saṃbhavaṃti mahātmanām || tasmātsthalamidaṃ hitvā na gaṃtavyaṃ kadācana

शोणाचलमनादृत्य क्वचित्स्थित्वापि मुक्तये ।। तस्माद्युवां विधिहरी वसतं चात्र नित्यशः

śoṇācalamanādṛtya kvacitsthitvāpi muktaye || tasmādyuvāṃ vidhiharī vasataṃ cātra nityaśaḥ

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। इत्युक्तवंतं कामारिं प्रणम्य विधिमाधवौ ।। तौ व्यज्ञापयतां देवं दूरीभवदहंक्रियौ

naṃdikeśvara uvāca || || ityuktavaṃtaṃ kāmāriṃ praṇamya vidhimādhavau || tau vyajñāpayatāṃ devaṃ dūrībhavadahaṃkriyau

विधिमाधवावूचतुः ।। ।। एवमेतज्जगदाधार जगदाधारतां गतः ।। आस्तां गिरिरसौ किं तु तेजो ह्यस्य सुदुस्सहम्

vidhimādhavāvūcatuḥ || || evametajjagadādhāra jagadādhāratāṃ gataḥ || āstāṃ girirasau kiṃ tu tejo hyasya sudussaham

अतोयमुत्तमो रुद्र तेजः सामान्यशैलवत् ।। तिष्ठत्वभेद्यमहिमा निश्रेयसमहाखनिः

atoyamuttamo rudra tejaḥ sāmānyaśailavat || tiṣṭhatvabhedyamahimā niśreyasamahākhaniḥ

विवृणोति निजं ज्योतिर्विश्वस्यास्य समृद्धये ।। प्रत्यब्दं कार्त्तिके मासि कृत्तिकासु दिनात्यये

vivṛṇoti nijaṃ jyotirviśvasyāsya samṛddhaye || pratyabdaṃ kārttike māsi kṛttikāsu dinātyaye

शर्मदोपि नृणां देव शोणाद्रिस्तव शासनात् ।। महत्त्वादर्चितुं शक्यो न स्याद्भक्तस्य कस्यचित्

śarmadopi nṛṇāṃ deva śoṇādristava śāsanāt || mahattvādarcituṃ śakyo na syādbhaktasya kasyacit

एतस्योपत्यकायां तदद्यारभ्यास्मदर्थनात्।। देवेन सन्निधातव्यमवन्यां लिंगरूपिणा

etasyopatyakāyāṃ tadadyārabhyāsmadarthanāt|| devena sannidhātavyamavanyāṃ liṃgarūpiṇā

1.3.2.16.40

तच्चारुणगिरीशानमावामाराधयावहे।। अभिषेकानुलेपाद्यैरुपचारैर्यथाविधि

taccāruṇagirīśānamāvāmārādhayāvahe|| abhiṣekānulepādyairupacārairyathāvidhi

संत्यत्र केशराश्चूता नागपुंनागकेसराः।। आरग्वधाः कुरबका मालूराः पाटला अपि

saṃtyatra keśarāścūtā nāgapuṃnāgakesarāḥ|| āragvadhāḥ kurabakā mālūrāḥ pāṭalā api

अत्रैव सन्निधातव्यं देवदेव दयानिधे ।। यतस्त्वद्भक्तिदार्ढ्यं नौ भवतात्त्वदुपासनात्

atraiva sannidhātavyaṃ devadeva dayānidhe || yatastvadbhaktidārḍhyaṃ nau bhavatāttvadupāsanāt

नान्यथा चित्तशुद्धिर्न्नौ देवेऽप्येवं प्रसेदुषि ।। अनाद्यविद्यावृतये यो भविष्यति नित्यशः

nānyathā cittaśuddhirnnau deve'pyevaṃ praseduṣi || anādyavidyāvṛtaye yo bhaviṣyati nityaśaḥ

शोणाद्रेः पूर्वदिग्भागे स एष भृशमुन्नतः ।। स एवालं निवासाय देवस्य हृदयंगमः

śoṇādreḥ pūrvadigbhāge sa eṣa bhṛśamunnataḥ || sa evālaṃ nivāsāya devasya hṛdayaṃgamaḥ

सांगवेदा धर्मशास्त्रं पुराणानि शिवागमाः ।। कृत्वा च सकलाः प्रोक्ता भवतैव भवावयोः

sāṃgavedā dharmaśāstraṃ purāṇāni śivāgamāḥ || kṛtvā ca sakalāḥ proktā bhavataiva bhavāvayoḥ

निश्रेयसाय भक्तानां त्वयैव गुरुरूपिणा।। अष्टाविंशतिराख्याता आगमाः शैवसंज्ञिताः

niśreyasāya bhaktānāṃ tvayaiva gururūpiṇā|| aṣṭāviṃśatirākhyātā āgamāḥ śaivasaṃjñitāḥ

तेषु कस्य प्रकारेण कुर्वाणौ त्वदुपासनाम् ।। कदाप्यज्ञानजामार्तिं नाधिगच्छाव शंकर

teṣu kasya prakāreṇa kurvāṇau tvadupāsanām || kadāpyajñānajāmārtiṃ nādhigacchāva śaṃkara

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। इति तौ धातृगोविंदौ पादपद्मावलंबिनौ ।। जगाद करुणामूर्त्तिर्जगतीभृत्सुतापतिः

naṃdikeśvara uvāca || || iti tau dhātṛgoviṃdau pādapadmāvalaṃbinau || jagāda karuṇāmūrttirjagatībhṛtsutāpatiḥ

श्रीमहादेव उवाच ।। ।। युक्तमुक्तमिदं भद्रौ मयाप्येवं मनीषितम् ।। कामिकोक्तेन मार्गेण मामर्चयितुमर्हथः

śrīmahādeva uvāca || || yuktamuktamidaṃ bhadrau mayāpyevaṃ manīṣitam || kāmikoktena mārgeṇa māmarcayitumarhathaḥ

1.3.2.16.50

मोहतो विस्मृता मन्ये भवद्भ्यां शैवसंहिता ।। अधुना मत्प्रसादेन पुनरुद्भासतां हृदि

mohato vismṛtā manye bhavadbhyāṃ śaivasaṃhitā || adhunā matprasādena punarudbhāsatāṃ hṛdi

नन्दीश उवाच ।। ।। इत्युक्त्वा श्रीशवागीशौ गिरिशोऽन्तरधादथ ।। तदा प्रादुरभूत्तत्र लिंगं किमपि मंगलम्

nandīśa uvāca || || ityuktvā śrīśavāgīśau giriśo'ntaradhādatha || tadā prādurabhūttatra liṃgaṃ kimapi maṃgalam

तच्चावलोक्य साश्चर्य्यौ मुकुन्दकमलासनौ ।। मुहुः प्रणम्य सानंदं प्रार्च्य तुष्टुवतुश्चिरम्

taccāvalokya sāścaryyau mukundakamalāsanau || muhuḥ praṇamya sānaṃdaṃ prārcya tuṣṭuvatuściram

तावकारयतां शोणगिरिनाथस्य चालयम् ।। नानाशिल्पाद्भुतं विश्वकर्मणा प्रचयेन च

tāvakārayatāṃ śoṇagirināthasya cālayam || nānāśilpādbhutaṃ viśvakarmaṇā pracayena ca

खानयामासतुस्तत्र सरः किमपि पावनम् ।। अभिषेकाय देवस्य सर्वतीर्थमयं नवम्

khānayāmāsatustatra saraḥ kimapi pāvanam || abhiṣekāya devasya sarvatīrthamayaṃ navam

अरुणाख्यं पुरं चारात्कल्पयामासतुश्चिरम् ।। सिद्ध्यै नोत्कंठते लब्ध्वा कैलासायापि धूर्जटिः

aruṇākhyaṃ puraṃ cārātkalpayāmāsatuściram || siddhyai notkaṃṭhate labdhvā kailāsāyāpi dhūrjaṭiḥ

तस्यां ब्रह्मर्षयो देवा गंधर्वा दिव्ययोषितः ।। सिद्धविद्याधरा यक्षाः पौरत्वं समुपाययुः

tasyāṃ brahmarṣayo devā gaṃdharvā divyayoṣitaḥ || siddhavidyādharā yakṣāḥ pauratvaṃ samupāyayuḥ

तीर्थानि धार्य कूपत्वं गंगाद्याः सरितस्तथा ।। नंदनादीनि च वनान्यभवन्निष्कुटत्वतः

tīrthāni dhārya kūpatvaṃ gaṃgādyāḥ saritastathā || naṃdanādīni ca vanānyabhavanniṣkuṭatvataḥ

गोलोको गोगोष्ठतया नैगमत्वं किलागमाः ।। शैलाश्च गोपुरादित्वं स्मृतयो विधितां ययुः

goloko gogoṣṭhatayā naigamatvaṃ kilāgamāḥ || śailāśca gopurāditvaṃ smṛtayo vidhitāṃ yayuḥ

भूताः प्रेताः पिशाचाश्च वेतालाः कटपूतनाः ।। प्रपन्ना मानुषं देहं तस्यां किल पृथग्जनाः

bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca vetālāḥ kaṭapūtanāḥ || prapannā mānuṣaṃ dehaṃ tasyāṃ kila pṛthagjanāḥ

1.3.2.16.60

देवोपि धूर्जटिस्तस्यां कौतुकी सिद्धरूपधृक् ।। योगित्वं समुपास्थाय मात्राकौपीनमुण्डधृक्

devopi dhūrjaṭistasyāṃ kautukī siddharūpadhṛk || yogitvaṃ samupāsthāya mātrākaupīnamuṇḍadhṛk

न केनचिदविज्ञातः सदा सर्वत्र दीप्यति ।। तौ च केशवलोकेशौ जटिलौ भस्मगुण्ठितौ

na kenacidavijñātaḥ sadā sarvatra dīpyati || tau ca keśavalokeśau jaṭilau bhasmaguṇṭhitau

दांतौ शोणाद्रिनाथं तमर्चयामासतुश्चिरम् ।। तत्रत्यानां च सर्वेषां वर्णानामानुगुण्यतः

dāṃtau śoṇādrināthaṃ tamarcayāmāsatuściram || tatratyānāṃ ca sarveṣāṃ varṇānāmānuguṇyataḥ

दीक्षादिकानि चक्राते स्वयमाचार्यतां गतौ ।। क्रमेण हृतनिर्माल्यौ सर्वागमरहोविदौ

dīkṣādikāni cakrāte svayamācāryatāṃ gatau || krameṇa hṛtanirmālyau sarvāgamarahovidau

प्रातः स्नात्वा समाहृत्य पुष्पपत्रादिकं फलम् ।। मंत्रं चारुणनाथस्य तत एव रहः श्रुतम्

prātaḥ snātvā samāhṛtya puṣpapatrādikaṃ phalam || maṃtraṃ cāruṇanāthasya tata eva rahaḥ śrutam

जंजल्पाकौ जजपतुः सर्वमंत्राधिकं सदा ।। धूपप्रदीपनैवेद्यैर्गीतवादित्रनर्तनैः

jaṃjalpākau jajapatuḥ sarvamaṃtrādhikaṃ sadā || dhūpapradīpanaivedyairgītavāditranartanaiḥ

प्रदक्षिणानमस्कारैर्मुद्राबंधैर्नवैर्नवैः ।। आसनेन च मूर्त्त्या च मूलेन च यथाविधि

pradakṣiṇānamaskārairmudrābaṃdhairnavairnavaiḥ || āsanena ca mūrttyā ca mūlena ca yathāvidhi

पंचब्रह्मषडंगाद्यैरर्चयामासतुः शिवम् ।। एवं वर्षसहस्राणि षोडशारुणशंकरम्

paṃcabrahmaṣaḍaṃgādyairarcayāmāsatuḥ śivam || evaṃ varṣasahasrāṇi ṣoḍaśāruṇaśaṃkaram

वेधोविष्णू समाराध्य शिवज्ञानमवापतुः

vedhoviṣṇū samārādhya śivajñānamavāpatuḥ

उत्तरार्धम् · अध्यायः १७

सूत उवाच ।। ।। इति श्रुत्वास्य वचनं मार्कंडेयोऽभ्यभाषत ।। ।। मार्कंडेय उवाच ।। ।। श्रुतमेव मया देव श्रोतव्यं भवतो मुखात्

sūta uvāca || || iti śrutvāsya vacanaṃ mārkaṃḍeyo'bhyabhāṣata || || mārkaṃḍeya uvāca || || śrutameva mayā deva śrotavyaṃ bhavato mukhāt

तथापि कौतुकेनाहमाक्रांतो मुनयोऽप्यमी ।। गौर्या कथं तपस्तप्तं महादेव्यात्र कथ्यताम्

tathāpi kautukenāhamākrāṃto munayo'pyamī || gauryā kathaṃ tapastaptaṃ mahādevyātra kathyatām

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। कथयामि तदप्येतद्यथाऽधिगतमात्मना ।। शृणु त्वमवधानेन मार्कंडेय महामते

naṃdikeśvara uvāca || || kathayāmi tadapyetadyathā'dhigatamātmanā || śṛṇu tvamavadhānena mārkaṃḍeya mahāmate

ननु जानासि तत्पूर्वं यथा दाक्षायणी शिवः ।। उपयेमे सतीं नाम सतीनामधिदेवताम्

nanu jānāsi tatpūrvaṃ yathā dākṣāyaṇī śivaḥ || upayeme satīṃ nāma satīnāmadhidevatām

यथा च सा क्रुधा भर्तुर्द्रुहि दक्षप्रजापतौ ।। योगादहासीदात्मीयं वपुरित्यपि ते श्रुतम्

yathā ca sā krudhā bharturdruhi dakṣaprajāpatau || yogādahāsīdātmīyaṃ vapurityapi te śrutam

तदा हराज्ञानिघ्नेन वीरभद्रेण यत्कृतम् ।। अध्वरध्वंसनं दक्षस्यापि ते विदितं महत्

tadā harājñānighnena vīrabhadreṇa yatkṛtam || adhvaradhvaṃsanaṃ dakṣasyāpi te viditaṃ mahat

अश्रौषीस्तस्य दक्षस्य गणैः शीर्षासखंडनम् ।। ब्रह्माच्युतेंद्रमुख्यानां देवानामपि शिक्षणम्

aśrauṣīstasya dakṣasya gaṇaiḥ śīrṣāsakhaṃḍanam || brahmācyuteṃdramukhyānāṃ devānāmapi śikṣaṇam

दंतघातं रवेः पाणिपाटनं जातवेदसः ।। अदितिप्रभृतीनां च दिव्यस्त्रीणां पराभवम्

daṃtaghātaṃ raveḥ pāṇipāṭanaṃ jātavedasaḥ || aditiprabhṛtīnāṃ ca divyastrīṇāṃ parābhavam

सा च देवी पुनर्जन्म लेभे हिमवतो गृहे ।। उमेति पार्वतीत्याख्यां द्वितीयां विभ्रती पुनः

sā ca devī punarjanma lebhe himavato gṛhe || umeti pārvatītyākhyāṃ dvitīyāṃ vibhratī punaḥ

1.3.2.17.10

देवः स्थाणुवने तां च परिचर्यापरं रहः ।। अरुरोचयिषुः काममधाक्षीत्कालवह्निना

devaḥ sthāṇuvane tāṃ ca paricaryāparaṃ rahaḥ || arurocayiṣuḥ kāmamadhākṣītkālavahninā

जितेंद्रियं च तं देवं क्वापि यातं गणैः सह ।। तपोभिस्तोषयामास गौरी शिखरवासिनी

jiteṃdriyaṃ ca taṃ devaṃ kvāpi yātaṃ gaṇaiḥ saha || tapobhistoṣayāmāsa gaurī śikharavāsinī

उपयम्याथ तां देवो वृत्तांतैश्चित्तखंडिभिः ।। रमयामास चैकांते मोदस्वेति विलासिनीम्

upayamyātha tāṃ devo vṛttāṃtaiścittakhaṃḍibhiḥ || ramayāmāsa caikāṃte modasveti vilāsinīm

वैधव्यखिन्नया रत्या प्रार्थिता शैलनंदिनी ।। कामपीठे तपस्यंती कामं प्रत्युददीपयत्

vaidhavyakhinnayā ratyā prārthitā śailanaṃdinī || kāmapīṭhe tapasyaṃtī kāmaṃ pratyudadīpayat

पुनश्च मेनया मात्रा पित्रा च हिमभूभृता ।। आनीता भवनं भर्त्रा साकं चिरमरंस्त सा

punaśca menayā mātrā pitrā ca himabhūbhṛtā || ānītā bhavanaṃ bhartrā sākaṃ ciramaraṃsta sā

तदा शुंभनिशुंभाख्यौ लेभाते वेधसो वरम् ।। देवदानवमर्त्येषु मास्तु नौ पुरुषान्मृतिः

tadā śuṃbhaniśuṃbhākhyau lebhāte vedhaso varam || devadānavamartyeṣu māstu nau puruṣānmṛtiḥ

इति तद्वचनं श्रुत्वा जातत्रासैः सुपर्वभिः ।। अभ्यर्थितोऽवदद्देवो रहश्चक्रधरादिभिः

iti tadvacanaṃ śrutvā jātatrāsaiḥ suparvabhiḥ || abhyarthito'vadaddevo rahaścakradharādibhiḥ

माभैष्ट भद्र कालेन तथा प्रतिविधीयते ।। यथा निषूदितौ स्यातां तादृशौ दानवाविति

mābhaiṣṭa bhadra kālena tathā pratividhīyate || yathā niṣūditau syātāṃ tādṛśau dānavāviti

दत्ताभयान्मुकुंदादीन्विसृज्यांधकसूदनः ।। अंतःपुरगतो रेमे देव्या सह यथा पुरा

dattābhayānmukuṃdādīnvisṛjyāṃdhakasūdanaḥ || aṃtaḥpuragato reme devyā saha yathā purā

कदाचिन्मर्मलक्ष्येण प्रीत्या कालीति निंदिता ।। तस्य प्रीत्यै कालिका च त्वचमेवाजहान्निजाम्

kadācinmarmalakṣyeṇa prītyā kālīti niṃditā || tasya prītyai kālikā ca tvacamevājahānnijām

1.3.2.17.20

यत्रोत्क्षिप्तवती चर्म स्वेच्छया परमेश्वरी ।। महाकाशीप्रपाताख्यं तदभूत्क्षेत्रमुत्तमम्

yatrotkṣiptavatī carma svecchayā parameśvarī || mahākāśīprapātākhyaṃ tadabhūtkṣetramuttamam

सा च त्वक्कौशिकी नाम्ना काली विंध्याद्रिवासिनी ।। तपस्यंती वृषस्यंतौ तो जघान महासुरौ

sā ca tvakkauśikī nāmnā kālī viṃdhyādrivāsinī || tapasyaṃtī vṛṣasyaṃtau to jaghāna mahāsurau

देवी च गौरी शिखरे तस्मिन्नेव मनोहरे ।। तपोभिर्लब्धगौरीत्वाद्भर्त्तारं समतोषयत्

devī ca gaurī śikhare tasminneva manohare || tapobhirlabdhagaurītvādbharttāraṃ samatoṣayat

क्रमेण दौर्हृदवती भूत्वा प्रासूत पार्वती ।। गजाननं च हेरंबं सेनान्यं च षडाननम्

krameṇa daurhṛdavatī bhūtvā prāsūta pārvatī || gajānanaṃ ca heraṃbaṃ senānyaṃ ca ṣaḍānanam

तौ चागमविदः प्राहुर्नारायणचतुर्मुखौ ।। पूर्वापराधशुद्ध्यर्थं देवीगर्भसमुद्भवौ

tau cāgamavidaḥ prāhurnārāyaṇacaturmukhau || pūrvāparādhaśuddhyarthaṃ devīgarbhasamudbhavau

वर्धमानौ च तौ बालौ पित्रोरालोकमानयोः ।। मग्नयोरिव वर्षाब्धौ प्रेमग्रंथिरभूद्दृढा

vardhamānau ca tau bālau pitrorālokamānayoḥ || magnayoriva varṣābdhau premagraṃthirabhūddṛḍhā

जातु वीणानिनादेन कदाचिच्चित्रलेखनैः ।। विजह्रतुश्शिवौ स्वैरमेकदा मंडनैर्मिथः

jātu vīṇāninādena kadāciccitralekhanaiḥ || vijahratuśśivau svairamekadā maṃḍanairmithaḥ

जातु विद्यागमालापैः कदाचिच्चित्रवस्तुभिः ।। एकदा लोकवृत्तांतैर्दंपतिभ्यां विनोदितम्

jātu vidyāgamālāpaiḥ kadāciccitravastubhiḥ || ekadā lokavṛttāṃtairdaṃpatibhyāṃ vinoditam

पुष्पावचयनैर्जातु कदाचिद्वारिखेलनैः ।। अदीव्यतां च रागार्द्रौ दोलाकेलिभिरेकदा

puṣpāvacayanairjātu kadācidvārikhelanaiḥ || adīvyatāṃ ca rāgārdrau dolākelibhirekadā

मैनाकेनार्चितौ जातु मेनया जातु पूजितौ ।। जात्वर्हितौ हिमवता दंपती तौ विनोदितौ

mainākenārcitau jātu menayā jātu pūjitau || jātvarhitau himavatā daṃpatī tau vinoditau

1.3.2.17.30

जातु द्यूतविनोदेन गतिगोष्ठ्या कदाचन ।। एकदा दानलीलाभिः शिवौ चिक्रीडतुश्चिरम्

jātu dyūtavinodena gatigoṣṭhyā kadācana || ekadā dānalīlābhiḥ śivau cikrīḍatuściram

द्यूतनिर्जितमाच्छिद्य पत्युरुत्संगतां गतम् ।। वलयीकृतमेणांकं ताटंकीकृतवत्युमा

dyūtanirjitamācchidya patyurutsaṃgatāṃ gatam || valayīkṛtameṇāṃkaṃ tāṭaṃkīkṛtavatyumā

इति तौ पितरौ चराचराणां निवसंतौ कनकाचलादिकेषु ।। रुचिरेषु पदेषु कामभोगानतिहृद्यान्सुचिरं किलान्वभूताम्

iti tau pitarau carācarāṇāṃ nivasaṃtau kanakācalādikeṣu || rucireṣu padeṣu kāmabhogānatihṛdyānsuciraṃ kilānvabhūtām

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे शिवपार्वतीविहारवर्णनंनाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmya uttarārdhe śivapārvatīvihāravarṇanaṃnāma saptadaśo'dhyāyaḥ

उत्तरार्धम् · अध्यायः १८

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। गार्हस्थ्यं बिभ्रती भर्तुरेकाम्रतलवासिनः ।। पक्वान्नपानैस्सा तत्र पर्य्यतर्पयत प्रजाः

naṃdikeśvara uvāca || || gārhasthyaṃ bibhratī bharturekāmratalavāsinaḥ || pakvānnapānaissā tatra paryyatarpayata prajāḥ

जातु संध्यानुसंधानमुकुलीकृतलोचनम् ।। बद्धांजलिपुटं देवमद्राक्षीदद्रिनंदिनी

jātu saṃdhyānusaṃdhānamukulīkṛtalocanam || baddhāṃjalipuṭaṃ devamadrākṣīdadrinaṃdinī

ध्यायते नूनमधुना कापि सौभाग्यशालिनी ।। क्रियते यन्मयि प्रेम तन्मन्ये वचनं महत्

dhyāyate nūnamadhunā kāpi saubhāgyaśālinī || kriyate yanmayi prema tanmanye vacanaṃ mahat

कथं विज्ञायते पुंसां कुटिला मानसी स्थितिः ।। मिथ्योपचाराद्दक्षेण वंचितास्म्यमुना भृशम्

kathaṃ vijñāyate puṃsāṃ kuṭilā mānasī sthitiḥ || mithyopacārāddakṣeṇa vaṃcitāsmyamunā bhṛśam

मयि दाक्षिण्यमेवास्य मन्ये मनसि चेद्रहः ।। जनः सौभाग्यवान्यस्माद्भवति स्नेहभाजनम्

mayi dākṣiṇyamevāsya manye manasi cedrahaḥ || janaḥ saubhāgyavānyasmādbhavati snehabhājanam

अद्यप्रभृति ते दासस्तपोभिः क्रीत इत्यपि ।। मुग्धेंदुशेखरेणास्मि विप्रलब्धा स्मरारिणा

adyaprabhṛti te dāsastapobhiḥ krīta ityapi || mugdheṃduśekhareṇāsmi vipralabdhā smarāriṇā

असमानानुरागेषु नारीणां मूढचेतसाम् ।। सौभाग्यगर्वो लोकेषु परिहासाय केवलम्

asamānānurāgeṣu nārīṇāṃ mūḍhacetasām || saubhāgyagarvo lokeṣu parihāsāya kevalam

इति प्रणयरोषेण देव्याः कलुषचेतसः ।। हव्यवाहातपालीढमिवाननमलक्ष्यत

iti praṇayaroṣeṇa devyāḥ kaluṣacetasaḥ || havyavāhātapālīḍhamivānanamalakṣyata

वाष्पवारिप्लवे तस्या आताम्रे च विलोचने ।। नीलोत्पले जलापूर्णे इव भूम्ना विरेजतुः

vāṣpavāriplave tasyā ātāmre ca vilocane || nīlotpale jalāpūrṇe iva bhūmnā virejatuḥ

1.3.2.18.10

यत्तस्याधीनतिलकं भ्रुवोर्युगमभज्यत ।। द्वेधाकृतमिवादर्शि मन्मथस्य शरासनम्

yattasyādhīnatilakaṃ bhruvoryugamabhajyata || dvedhākṛtamivādarśi manmathasya śarāsanam

अंतर्मन्युभरेणास्याः कंपते स्माधरच्छदः ।। मुहुः प्रवालस्थायीव रक्ताशोकस्य पल्लवः

aṃtarmanyubhareṇāsyāḥ kaṃpate smādharacchadaḥ || muhuḥ pravālasthāyīva raktāśokasya pallavaḥ

अतीव रज्यमाने तत्पार्वत्या गंडमंडलम् ।। शाणावघर्षमाणिक्यदर्पणप्रतिमं बभौ

atīva rajyamāne tatpārvatyā gaṃḍamaṃḍalam || śāṇāvagharṣamāṇikyadarpaṇapratimaṃ babhau

अंतर्वेपधुतौ तस्याश्चकंपाते पयोधरौ ।। पद्मकोशाविवांतःस्थ चंचरीकप्रचालितौ

aṃtarvepadhutau tasyāścakaṃpāte payodharau || padmakośāvivāṃtaḥstha caṃcarīkapracālitau

अचिंतयच्च संभूय सौभाग्याभावतो ननु ।। ममायमन्यस्त्रीचिंतां कुरुते चंद्रभूषणः

aciṃtayacca saṃbhūya saubhāgyābhāvato nanu || mamāyamanyastrīciṃtāṃ kurute caṃdrabhūṣaṇaḥ

तदैषा क्वापि यास्यामि किमत्रास्त्येकया मम ।। तपस्यते च सौभाग्यमर्जनीयं मयाधुना

tadaiṣā kvāpi yāsyāmi kimatrāstyekayā mama || tapasyate ca saubhāgyamarjanīyaṃ mayādhunā

निमीलिताक्षिण्येवास्य गंतव्यं निभृतं मया ।। न चेन्मां वारयत्येष कंठादुपरि भाषितैः

nimīlitākṣiṇyevāsya gaṃtavyaṃ nibhṛtaṃ mayā || na cenmāṃ vārayatyeṣa kaṃṭhādupari bhāṣitaiḥ

वत्सौ तु वर्धयत्येव गंगेयमतिवत्सला ।। देवस्तु न स्मरत्येव मामन्यस्त्रीपरायणः

vatsau tu vardhayatyeva gaṃgeyamativatsalā || devastu na smaratyeva māmanyastrīparāyaṇaḥ

इति निश्चित्य देवस्य पार्श्वादाशु निवृत्त्य सा ।। अनिर्दिश्य दिशं कांचिद्यातुं व्यग्रा प्रचक्रमे

iti niścitya devasya pārśvādāśu nivṛttya sā || anirdiśya diśaṃ kāṃcidyātuṃ vyagrā pracakrame

चलावती माल्यवती मालिनी विजया जया ।। वारिता अपि संरंभात्स्वामिनीमन्वयुः स्वयम्

calāvatī mālyavatī mālinī vijayā jayā || vāritā api saṃraṃbhātsvāminīmanvayuḥ svayam

1.3.2.18.20

तत्र सापि गिरीन्पुण्यान्वनानि नगराणि च ।। सरांसि सरितश्चैषा विचचार समंततः

tatra sāpi girīnpuṇyānvanāni nagarāṇi ca || sarāṃsi saritaścaiṣā vicacāra samaṃtataḥ

भ्रमंती सह्यपादेषु द्राविडाख्ये सुनीवृति ।। तीर्त्वा शक्त्यापगां देवी विजयां समभाषत

bhramaṃtī sahyapādeṣu drāviḍākhye sunīvṛti || tīrtvā śaktyāpagāṃ devī vijayāṃ samabhāṣata

दृश्योऽयं नातिदूरेण पुरस्तात्सकलारुणः ।। शृंगैस्संलक्ष्यतेऽष्टाभिर्नूनं माहात्म्यवान्गिरिः

dṛśyo'yaṃ nātidūreṇa purastātsakalāruṇaḥ || śṛṃgaissaṃlakṣyate'ṣṭābhirnūnaṃ māhātmyavāngiriḥ

उपत्यकासु चैतस्य दृश्यंते तापसाश्रमाः ।। अतीव पावनाः शांताः पुण्यारण्यमनोहराः

upatyakāsu caitasya dṛśyaṃte tāpasāśramāḥ || atīva pāvanāḥ śāṃtāḥ puṇyāraṇyamanoharāḥ

गत्वा निरूपयामस्तानिमान्पुण्याश्रमान्वयम् ।। प्रसीदतितरां चेत एषां संदर्शनेन मे

gatvā nirūpayāmastānimānpuṇyāśramānvayam || prasīdatitarāṃ ceta eṣāṃ saṃdarśanena me

एवमाह्रादयत्यालि क्रमेण गिरिनंदिनी ।। तस्याद्रेर्जग्मुषी पार्श्वमपश्यत्कंचिदाश्रमम्

evamāhrādayatyāli krameṇa girinaṃdinī || tasyādrerjagmuṣī pārśvamapaśyatkaṃcidāśramam

लूतास्तंतून्नयंत्यत्र कुम्भीराः शैवलान्यपि ।। शिशून्पुष्णंति नीवारैः सफरान्भूरिमायवः

lūtāstaṃtūnnayaṃtyatra kumbhīrāḥ śaivalānyapi || śiśūnpuṣṇaṃti nīvāraiḥ sapharānbhūrimāyavaḥ

हरंत्यवकरान्वालैश्चमराः स्फीतरोमभिः ।। समीकुर्वंति चोद्भूतैर्विषाणैर्यत्र सैरिभाः

haraṃtyavakarānvālaiścamarāḥ sphītaromabhiḥ || samīkurvaṃti codbhūtairviṣāṇairyatra sairibhāḥ

वानराः फलपुष्पाणि मधुपत्राणि भल्लुकाः ।। क्रोडाः स्नानीयमृत्स्नां च यत्रर्षिभ्यो नयंत्यहो

vānarāḥ phalapuṣpāṇi madhupatrāṇi bhallukāḥ || kroḍāḥ snānīyamṛtsnāṃ ca yatrarṣibhyo nayaṃtyaho

काकोलूकैः शुकश्येनैर्मृगव्याघ्रैर्हरिद्विपैः ।। कलापिसर्पैर्यत्रासुमार्जारैः सौहृदं श्रितम्

kākolūkaiḥ śukaśyenairmṛgavyāghrairharidvipaiḥ || kalāpisarpairyatrāsumārjāraiḥ sauhṛdaṃ śritam

1.3.2.18.30

हूयमानपुराडाशद्रव्यसौरभ्यहारिणी ।। यत्र द्रुमांतरालेभ्यो धूम्या निर्याति पावनी

hūyamānapurāḍāśadravyasaurabhyahāriṇī || yatra drumāṃtarālebhyo dhūmyā niryāti pāvanī

पठंति शतरुद्रीयं यत्र वायसवैरिणः ।। गृणंति काकाः स्तोत्राणि साम गायंति सारिकाः

paṭhaṃti śatarudrīyaṃ yatra vāyasavairiṇaḥ || gṛṇaṃti kākāḥ stotrāṇi sāma gāyaṃti sārikāḥ

शाकशालिषु शार्दूलाश्चरंति च तथैव गाः ।। सिंचंति पुष्करांभोभिः कुंभिनी यत्र पादपान्

śākaśāliṣu śārdūlāścaraṃti ca tathaiva gāḥ || siṃcaṃti puṣkarāṃbhobhiḥ kuṃbhinī yatra pādapān

क्वचिच्च शोभने देशे पुण्ये पुण्यमनोहरे ।। ददर्श सा तपस्यन्तं यं कंचिद्दृषिसत्तमम्

kvacicca śobhane deśe puṇye puṇyamanohare || dadarśa sā tapasyantaṃ yaṃ kaṃciddṛṣisattamam

अधस्तात्सप्तपर्णस्य चित्रव्याघ्रत्वगासने ।। बद्धवीरासनं सम्यक्पावने कुशविष्टरे

adhastātsaptaparṇasya citravyāghratvagāsane || baddhavīrāsanaṃ samyakpāvane kuśaviṣṭare

शालिशूकारुणाभाभिर्जटाभिर्भस्मपांडुरम् ।। अचंचलाभिर्विद्युद्भिरिव शारदवारिदम्

śāliśūkāruṇābhābhirjaṭābhirbhasmapāṃḍuram || acaṃcalābhirvidyudbhiriva śāradavāridam

नासाग्रनिश्चलदृशं समप्रस्फुरिताधरम् ।। आवर्त्तयन्तं रुद्राक्षमालिकामग्रपाणिना

nāsāgraniścaladṛśaṃ samaprasphuritādharam || āvarttayantaṃ rudrākṣamālikāmagrapāṇinā

प्रत्यग्रनिर्णेजनतो ह्यंत्यश्यानदशांचले ।। वसानं वल्कलयुगे संध्याभ्रे भूभृतां यथा

pratyagranirṇejanato hyaṃtyaśyānadaśāṃcale || vasānaṃ valkalayuge saṃdhyābhre bhūbhṛtāṃ yathā

षड्वर्गहिंस्रबंधाय स्थापितां वागुरामिव ।। उपवीतत्रयीमारादुरोगर्तस्य बिभ्रतम् ।। कृतोचितोपचारा सा तमप्राक्षीत्तपोधनम्

ṣaḍvargahiṃsrabaṃdhāya sthāpitāṃ vāgurāmiva || upavītatrayīmārādurogartasya bibhratam || kṛtocitopacārā sā tamaprākṣīttapodhanam

पार्वत्युवाच ।। ।। कस्त्वं कोऽयं गिरिवरो यत्र त्वं कुरुषे तपः

pārvatyuvāca || || kastvaṃ ko'yaṃ girivaro yatra tvaṃ kuruṣe tapaḥ

1.3.2.18.40

स चाहारुणशैलोऽयं पुण्यक्षेत्रेषु पूजितः।। गौतमोऽहं मुनिर्मुक्त्यै तपसाराधये शिवम्

sa cāhāruṇaśailo'yaṃ puṇyakṣetreṣu pūjitaḥ|| gautamo'haṃ munirmuktyai tapasārādhaye śivam

इत्युक्त्वा विजयादीनां मुखेनैनामुमां विदन् ।। प्रणम्य भक्त्या बहुशो नीतवानुटजं निजम्

ityuktvā vijayādīnāṃ mukhenaināmumāṃ vidan || praṇamya bhaktyā bahuśo nītavānuṭajaṃ nijam

कन्दमूलफलाद्यैश्च कृतातिथ्यामिमां मुनिः ।। जगन्मंगलमूलाय तपसे चान्वमन्यत

kandamūlaphalādyaiśca kṛtātithyāmimāṃ muniḥ || jaganmaṃgalamūlāya tapase cānvamanyata

ज्योतिःस्तम्भस्य संभूतिमारभ्यानुक्रमेण सः ।। जगाद चास्यै शोणाद्रेर्महिमानमशेषतः

jyotiḥstambhasya saṃbhūtimārabhyānukrameṇa saḥ || jagāda cāsyai śoṇādrermahimānamaśeṣataḥ

शोणाद्रेः पूर्वदिग्भागे स्थलीश्वरमिति स्थलम् ।। यत्र संनिहितः शंभुर्ज्योतिर्लिंगात्मतां गतः

śoṇādreḥ pūrvadigbhāge sthalīśvaramiti sthalam || yatra saṃnihitaḥ śaṃbhurjyotirliṃgātmatāṃ gataḥ

वैकुण्ठपरमेष्ठ्यादि गीर्वाण निबिडीकृते ।। न तत्र मे तपः कर्तुमव्याक्षेपेण शक्यते

vaikuṇṭhaparameṣṭhyādi gīrvāṇa nibiḍīkṛte || na tatra me tapaḥ kartumavyākṣepeṇa śakyate

अयं शोणगिरेः पादः प्रवालाचलनामवान्।। पुण्यारण्योपरुद्धत्वाद्रहस्यत्वं विगाहते

ayaṃ śoṇagireḥ pādaḥ pravālācalanāmavān|| puṇyāraṇyoparuddhatvādrahasyatvaṃ vigāhate

तत एवाहमत्रैव प्रतिष्ठाप्य त्रिलोचनम् ।। आराधये यथाशक्ति तपोभिः कल्पितात्मभिः

tata evāhamatraiva pratiṣṭhāpya trilocanam || ārādhaye yathāśakti tapobhiḥ kalpitātmabhiḥ

ममाश्रमसमीपेऽस्मिन्पुण्यक्षेत्रमिदं महत् ।। क्रियतामाश्रमो देव्या कर्त्तव्यं हि तपश्चिरम्

mamāśramasamīpe'sminpuṇyakṣetramidaṃ mahat || kriyatāmāśramo devyā karttavyaṃ hi tapaściram

मुनेरेवमनुज्ञानात्कृताश्रमपरिग्रहा ।। उदयुंक्त तपः कर्त्तुं सुमहत्पर्वतात्मजा

munerevamanujñānātkṛtāśramaparigrahā || udayuṃkta tapaḥ karttuṃ sumahatparvatātmajā

1.3.2.18.50

आश्रमं रक्षितुं सत्यवतीं काननवासिनीम् ।। शुभगां धुंधुमारिं च प्रागाद्याशास्वतिष्ठिपत्

āśramaṃ rakṣituṃ satyavatīṃ kānanavāsinīm || śubhagāṃ dhuṃdhumāriṃ ca prāgādyāśāsvatiṣṭhipat

तपोवनस्य सर्वस्य रक्षार्थं सा समादिशत् ।। दुर्गामनर्गलस्फूर्तिमाज्ञानिर्वाहणक्षमाम्

tapovanasya sarvasya rakṣārthaṃ sā samādiśat || durgāmanargalasphūrtimājñānirvāhaṇakṣamām

अनंतरं सा धम्मिल्लं मंदारप्रसवोचितम् ।। जटाभरत्वं तपसे गमयामास पार्वती

anaṃtaraṃ sā dhammillaṃ maṃdāraprasavocitam || jaṭābharatvaṃ tapase gamayāmāsa pārvatī

हंसचिह्नदशं हित्वा दुकूलं मिहकालघु ।। परुषं सुकुमारांगी परिधत्तेस्म वल्कलम्

haṃsacihnadaśaṃ hitvā dukūlaṃ mihakālaghu || paruṣaṃ sukumārāṃgī paridhattesma valkalam

अपि प्रसूनावचयनिस्सहांगुलिपल्लवा ।। अलावीदतितीक्ष्णाग्राण्यविकारं कुशानि सा

api prasūnāvacayanissahāṃgulipallavā || alāvīdatitīkṣṇāgrāṇyavikāraṃ kuśāni sā

वज्रसूचिनिर्भरांगैरवच्छिन्नानि कंटकैः ।। शिरीषमृद्वी शांडिल्यपल्लवान्युच्चिकाय या

vajrasūcinirbharāṃgairavacchinnāni kaṃṭakaiḥ || śirīṣamṛdvī śāṃḍilyapallavānyuccikāya yā

पावन्यां कमलानद्यां प्रातर्विहितमज्जना ।। अर्चयामास रक्ताब्जैर्यथाविधि विभाकरम्

pāvanyāṃ kamalānadyāṃ prātarvihitamajjanā || arcayāmāsa raktābjairyathāvidhi vibhākaram

दर्भाक्षततिलोन्मिश्रैर्गौरी श्रीनदिवारिभिः ।। देवी निर्वर्तयामास देवर्षिपितृतर्पणम्

darbhākṣatatilonmiśrairgaurī śrīnadivāribhiḥ || devī nirvartayāmāsa devarṣipitṛtarpaṇam

वालुकामंडले सूर्यमावाह्याभ्यर्च्य पंकजैः ।। कृतप्रदक्षिणा गौरी प्रणनाम सहस्रशः

vālukāmaṃḍale sūryamāvāhyābhyarcya paṃkajaiḥ || kṛtapradakṣiṇā gaurī praṇanāma sahasraśaḥ

स्वयमेव प्रतिष्ठाप्य लिंगं किमपि शंकरम् ।। आगमोक्तेन विधिना पूजयामास पार्वती

svayameva pratiṣṭhāpya liṃgaṃ kimapi śaṃkaram || āgamoktena vidhinā pūjayāmāsa pārvatī

1.3.2.18.60

आसनेन च मूर्त्या च मूलेनांगैश्च सा रविम् ।। दंडिपिंगलमुख्यांश्च शक्तीर्दीप्तादिका अपि

āsanena ca mūrtyā ca mūlenāṃgaiśca sā ravim || daṃḍipiṃgalamukhyāṃśca śaktīrdīptādikā api

तत्तद्दिक्षु च सोमादीन्ग्रहान्धेन्वादिमुद्रया ।। तेजश्चंडे चार्चयित्वा निर्माल्यं च न्यवेदयत्

tattaddikṣu ca somādīngrahāndhenvādimudrayā || tejaścaṃḍe cārcayitvā nirmālyaṃ ca nyavedayat

अर्घेणातीव शुद्धेन संप्रोक्ष्य च समंततः ।। द्वारवास्तु समभ्यर्च्य न्यासानपि चकार सा

argheṇātīva śuddhena saṃprokṣya ca samaṃtataḥ || dvāravāstu samabhyarcya nyāsānapi cakāra sā

भूतशुद्धिं विधायान्वगंतर्यागं चकार सा ।। हृदि पद्मासने चार्च्य ज्ञानधर्मादिकान्क्रमात्

bhūtaśuddhiṃ vidhāyānvagaṃtaryāgaṃ cakāra sā || hṛdi padmāsane cārcya jñānadharmādikānkramāt

शक्तीर्दलेषु वामादीर्दलाग्रे सूर्यवेधसौ ।। केसराग्रे सोमविष्णू कर्णिकाग्रेऽग्निधूर्जटी

śaktīrdaleṣu vāmādīrdalāgre sūryavedhasau || kesarāgre somaviṣṇū karṇikāgre'gnidhūrjaṭī

तदूर्ध्वे शक्तिचक्रं च विन्यस्तब्रह्मपंचका ।। अंगैर्दत्त्वा च पाद्यादीनुपचर्याभिषिच्य सा

tadūrdhve śakticakraṃ ca vinyastabrahmapaṃcakā || aṃgairdattvā ca pādyādīnupacaryābhiṣicya sā

प्रादाच्चंदनपुष्पादि धूपदीपप्रदायिनी ।। भूयोपि पंचब्रह्माणि षडंगान्यप्यपूजयत्

prādāccaṃdanapuṣpādi dhūpadīpapradāyinī || bhūyopi paṃcabrahmāṇi ṣaḍaṃgānyapyapūjayat

तत्तद्दिक्षु च शक्रादीन्वज्रादींश्च विधानतः ।। कृत्वा सर्वोपचारांश्च वितताराष्टपुष्पिकाम्

tattaddikṣu ca śakrādīnvajrādīṃśca vidhānataḥ || kṛtvā sarvopacārāṃśca vitatārāṣṭapuṣpikām

पंचवक्त्राणि चाभ्यर्च्य कृतचंडेश्वरार्चना ।। प्रदक्षिणा प्रणामाद्यैर्नित्यं शिवमपूजयत्

paṃcavaktrāṇi cābhyarcya kṛtacaṃḍeśvarārcanā || pradakṣiṇā praṇāmādyairnityaṃ śivamapūjayat

शिवागमोक्तविधिना द्रव्यैः सौभाग्यदायिभिः ।। सा जुहाव च पूजांते प्रणीते जातवेदसि

śivāgamoktavidhinā dravyaiḥ saubhāgyadāyibhiḥ || sā juhāva ca pūjāṃte praṇīte jātavedasi

1.3.2.18.70

परिकल्पितोपचारा च कंदमूलफलादिकैः ।। स्वयं कृतोपचारेयमतिथीनभ्यपूजयत्

parikalpitopacārā ca kaṃdamūlaphalādikaiḥ || svayaṃ kṛtopacāreyamatithīnabhyapūjayat

अंगुष्ठाग्रेण तिष्ठंती ग्रीष्ये पंचाग्निमध्यतः ।। ह्रदे च शिशिरे चंद्रपीयूषाप्यायिताऽभवत्

aṃguṣṭhāgreṇa tiṣṭhaṃtī grīṣye paṃcāgnimadhyataḥ || hrade ca śiśire caṃdrapīyūṣāpyāyitā'bhavat

वर्षरात्रीषु धाराभिः सह वारिधरा पुनः ।। सौदामिनीव ददृशे तमसि स्तिमिता कृतिः

varṣarātrīṣu dhārābhiḥ saha vāridharā punaḥ || saudāminīva dadṛśe tamasi stimitā kṛtiḥ

पाणिपादेन पद्मानि मुखेन च कलानिधिम् ।। प्रदर्शयत्यनायासान्निन्ये सा हैमनीर्निशाः

pāṇipādena padmāni mukhena ca kalānidhim || pradarśayatyanāyāsānninye sā haimanīrniśāḥ

नीवारबीजदानेन सा मृगानप्यपोषयत् ।। अज्ञातहिंसाभिभवानाश्रमोपांतवर्तिनः

nīvārabījadānena sā mṛgānapyapoṣayat || ajñātahiṃsābhibhavānāśramopāṃtavartinaḥ

कृतालवालसलिलैः सुवालाकलशाहृतैः ।। वात्सल्याद्वर्द्धयामास पूर्णानाश्रमपादपान्

kṛtālavālasalilaiḥ suvālākalaśāhṛtaiḥ || vātsalyādvarddhayāmāsa pūrṇānāśramapādapān

प्रदक्षिणां कृतवती शोणशैलं गिरींद्रजा ।। सा मनोरथसंसिद्ध्यै नित्यं सह सखीजनैः

pradakṣiṇāṃ kṛtavatī śoṇaśailaṃ girīṃdrajā || sā manorathasaṃsiddhyai nityaṃ saha sakhījanaiḥ

पंचाक्षरी जजापैषा शिवस्तोत्राण्युदैरयत्।। दध्यौ च देवं मनसा शोणपर्वतरूपिणम्

paṃcākṣarī jajāpaiṣā śivastotrāṇyudairayat|| dadhyau ca devaṃ manasā śoṇaparvatarūpiṇam

अनुदिनमरुणाचलेश्वरं सा प्रणतवती विहितप्रदक्षिणाद्यैः ।। शिवनिगमविधानवेदिनी सा व्यरचयदद्रिसुता चिरं तपस्याम्

anudinamaruṇācaleśvaraṃ sā praṇatavatī vihitapradakṣiṇādyaiḥ || śivanigamavidhānavedinī sā vyaracayadadrisutā ciraṃ tapasyām

उत्तरार्धम् · अध्यायः १९

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। तावत्कुतश्चिदाकर्ण्य तत्रस्थां महिषासुरः ।। अवज्ञातसुरारातिर्विध्वंसितपुरंदरः

naṃdikeśvara uvāca || || tāvatkutaścidākarṇya tatrasthāṃ mahiṣāsuraḥ || avajñātasurārātirvidhvaṃsitapuraṃdaraḥ

सर्वलोकजयी सिद्धविद्याधरभयावहः ।। दुर्निग्रहो वरादासीच्छस्त्रास्त्रैरखिलैरपि

sarvalokajayī siddhavidyādharabhayāvahaḥ || durnigraho varādāsīcchastrāstrairakhilairapi

तीक्ष्णानामपि शापानामप्यगोचरतां गतः ।। दर्पद्भिर्दानवैदैत्यैः कौणपैश्च निषेवितः

tīkṣṇānāmapi śāpānāmapyagocaratāṃ gataḥ || darpadbhirdānavaidaityaiḥ kauṇapaiśca niṣevitaḥ

दूषको मुनिपत्नीनां धर्ममार्गोपघातकः ।। बलात्पुलोम्नो नमुचेर्वृत्रादपि बलाधिकः

dūṣako munipatnīnāṃ dharmamārgopaghātakaḥ || balātpulomno namucervṛtrādapi balādhikaḥ

हिरण्यकशिपोर्वश्यो हिरण्याक्ष इवापरः ।। तां विलोभयितुं कांचित्प्राहिणोत्किल दूतिकाम्

hiraṇyakaśiporvaśyo hiraṇyākṣa ivāparaḥ || tāṃ vilobhayituṃ kāṃcitprāhiṇotkila dūtikām

ततः सा तापसीवेषधारिणी गिरिजां प्रति ।। सखीसमक्ष एवेदमुवाचानुचितं वचः

tataḥ sā tāpasīveṣadhāriṇī girijāṃ prati || sakhīsamakṣa evedamuvācānucitaṃ vacaḥ

अरारु भीषणे भीरो निवसस्यत्र किं वने ।। विहर्तुमुचिता रम्येष्ववरोधनवेश्मसु

arāru bhīṣaṇe bhīro nivasasyatra kiṃ vane || vihartumucitā ramyeṣvavarodhanaveśmasu

किमर्थं वाद्य चित्तं ते यौवने भोगनिःस्पृहम् ।। निवेशितं तपसि च दैवतैरपि दुष्करे

kimarthaṃ vādya cittaṃ te yauvane bhoganiḥspṛham || niveśitaṃ tapasi ca daivatairapi duṣkare

हंसतूलमयीं शय्यां मुक्तामयवितानिकाम् ।। हित्वा किमिति मृद्वंगि सुप्यते परुषाश्मसु

haṃsatūlamayīṃ śayyāṃ muktāmayavitānikām || hitvā kimiti mṛdvaṃgi supyate paruṣāśmasu

1.3.2.19.10

तपोजडो मृडो दिष्ट्या प्रागेवास्ति त्वयोज्झितः ।। तवानुरूपो नैवान्यो विद्यते दिविषत्सु च

tapojaḍo mṛḍo diṣṭyā prāgevāsti tvayojjhitaḥ || tavānurūpo naivānyo vidyate diviṣatsu ca

किं तु त्रैलोक्यनाथोऽस्ति महिषो दानवेश्वरः ।। यदि द्रक्ष्यसि तं सुभ्र त्यक्ष्यस्येव क्षणात्तपः

kiṃ tu trailokyanātho'sti mahiṣo dānaveśvaraḥ || yadi drakṣyasi taṃ subhra tyakṣyasyeva kṣaṇāttapaḥ

किं निह्नवेन नन्वेष श्रुत्वा सर्वं चिरात्प्रभुः ।। स प्राहिणोदुपानेतुं दूतिकां मां स्मरातुरः

kiṃ nihnavena nanveṣa śrutvā sarvaṃ cirātprabhuḥ || sa prāhiṇodupānetuṃ dūtikāṃ māṃ smarāturaḥ

इत्यत्यंतविरुद्धं तां ब्रुवाणामसमंजसम् ।। देव्याश्चित्तस्थितिं ज्ञात्वा विजया निरकासयत्

ityatyaṃtaviruddhaṃ tāṃ bruvāṇāmasamaṃjasam || devyāścittasthitiṃ jñātvā vijayā nirakāsayat

सा चातिरोषेण कृतप्रतिज्ञा दैत्यरूपिका ।। गत्वा विदितवृत्तांतमकरोन्महिषासुरम्

sā cātiroṣeṇa kṛtapratijñā daityarūpikā || gatvā viditavṛttāṃtamakaronmahiṣāsuram

सोऽपि तत्सर्वमाकर्ण्य रुषातीवारुणेक्षणः ।। देवीं जिघृक्षुरभ्यागाद्वृतो दैतेयकोटिभिः

so'pi tatsarvamākarṇya ruṣātīvāruṇekṣaṇaḥ || devīṃ jighṛkṣurabhyāgādvṛto daiteyakoṭibhiḥ

स्यन्दनैर्द्विरदैरश्वैः पत्तिभिश्च समंततः ।। भुवमाच्छादयामास ध्वजैश्च गगनांतरम्

syandanairdviradairaśvaiḥ pattibhiśca samaṃtataḥ || bhuvamācchādayāmāsa dhvajaiśca gaganāṃtaram

क्ष्वेलितैर्वाद्यघोषैश्च नभः स्फुटदिवाभवत् ।। पादाघातैश्च दैत्यानां विदद्रे वसुधातलम्

kṣvelitairvādyaghoṣaiśca nabhaḥ sphuṭadivābhavat || pādāghātaiśca daityānāṃ vidadre vasudhātalam

करालो दुर्द्धरस्तस्य विचष्णुर्विकरालकः ।। बाष्कलो दुर्मुखश्चंडः प्रचंडश्चामरासुरः

karālo durddharastasya vicaṣṇurvikarālakaḥ || bāṣkalo durmukhaścaṃḍaḥ pracaṃḍaścāmarāsuraḥ

महाहनुर्महामौलिरुग्रास्यो विकटेक्षणः ।। ज्वालास्यो दहनश्चेमे सेनान्योपि प्रतस्थिरे

mahāhanurmahāmaulirugrāsyo vikaṭekṣaṇaḥ || jvālāsyo dahanaśceme senānyopi pratasthire

1.3.2.19.20

कोलाहलमिमं श्रुत्वा देवी नियमविघ्नतः ।। शंकिता दैत्यसंहृत्यै दुर्गामादिशति स्म सा

kolāhalamimaṃ śrutvā devī niyamavighnataḥ || śaṃkitā daityasaṃhṛtyai durgāmādiśati sma sā

सारुणाद्रिरहोद्रोण्यामधिरूढा मृगाधिपम् ।। दीप्तायुधधरैर्दोर्भिः कालिकेव महीं गता

sāruṇādrirahodroṇyāmadhirūḍhā mṛgādhipam || dīptāyudhadharairdorbhiḥ kālikeva mahīṃ gatā

घनाघनरवोदग्रं सिंहनादमचीकरत् ।। स्फुरद्दंतच्छदोपांतं वल्गदंगुलिपल्लवा

ghanāghanaravodagraṃ siṃhanādamacīkarat || sphuraddaṃtacchadopāṃtaṃ valgadaṃgulipallavā

स्वांगेभ्यो योगिनीचक्रं मातरोऽप्यसृजन्रुषा ।। देव्याः प्रियाय दैतेयसंहारार्हाः सहस्रशः

svāṃgebhyo yoginīcakraṃ mātaro'pyasṛjanruṣā || devyāḥ priyāya daiteyasaṃhārārhāḥ sahasraśaḥ

काश्चित्तत्रारुणच्छाया दंडिन्यो हंसवाहनाः ।। मुखैश्चतुर्भिराजग्मुः कोपप्रस्फुरिताधरैः

kāścittatrāruṇacchāyā daṃḍinyo haṃsavāhanāḥ || mukhaiścaturbhirājagmuḥ kopaprasphuritādharaiḥ

निर्ययुः काश्चन क्रुद्धा ज्वलत्त्रिशिखपाणयः ।। निस्वनद्भूषणाः पंसल्ललाटा वृषवाहनाः

niryayuḥ kāścana kruddhā jvalattriśikhapāṇayaḥ || nisvanadbhūṣaṇāḥ paṃsallalāṭā vṛṣavāhanāḥ

निर्जग्मुरपराः सेनासहिताः शिखिवाहनैः ।। शक्तिदंडाभयकराः शतशः षड्भिराननैः

nirjagmuraparāḥ senāsahitāḥ śikhivāhanaiḥ || śaktidaṃḍābhayakarāḥ śataśaḥ ṣaḍbhirānanaiḥ

निश्चक्रमुः परास्तार्क्ष्यमधिरुह्याधिकक्रुधा ।। शंखचक्रधराः सूर्यचंद्रमोभ्यां दिवो यथा

niścakramuḥ parāstārkṣyamadhiruhyādhikakrudhā || śaṃkhacakradharāḥ sūryacaṃdramobhyāṃ divo yathā

प्रतिष्ठंते तथा व्याघ्रवाहाः कुवलयत्विषः ।। पोत्रैः सद्घर्घरारावैर्बिभ्रत्यो मुसलं हलम्

pratiṣṭhaṃte tathā vyāghravāhāḥ kuvalayatviṣaḥ || potraiḥ sadghargharārāvairbibhratyo musalaṃ halam

रोषारुणसहस्राक्ष्यो वलक्षद्विपवाहनाः ।। प्रतस्थिरे शातकोटिशतकोटिधराः पराः

roṣāruṇasahasrākṣyo valakṣadvipavāhanāḥ || pratasthire śātakoṭiśatakoṭidharāḥ parāḥ

1.3.2.19.30

अश्वारूढा समापेतुरेकाः सौदामिनीनिभाः ।। खड्गखेटकधारिण्यः कोपेन कपिलाननाः

aśvārūḍhā samāpeturekāḥ saudāminīnibhāḥ || khaḍgakheṭakadhāriṇyaḥ kopena kapilānanāḥ

ताश्च कोटिचतुःषष्टिमसुरानाश्रमाद्बहिः ।। अरुन्धन्प्रसभं ध्वांतराशीनिव रवेस्त्विषः

tāśca koṭicatuḥṣaṣṭimasurānāśramādbahiḥ || arundhanprasabhaṃ dhvāṃtarāśīniva ravestviṣaḥ

ततश्च योगिनीचक्रदानवानीकयोर्मिथः ।। प्रावर्त्तत रणं घोरं मुष्टामुष्टि कचाकचि

tataśca yoginīcakradānavānīkayormithaḥ || prāvarttata raṇaṃ ghoraṃ muṣṭāmuṣṭi kacākaci

सायकैर्योगिनीमुक्तैर्दलिता दैत्यमौलयः ।। आच्छादयन्महीपृष्ठं स्थलजानीव सर्वतः

sāyakairyoginīmuktairdalitā daityamaulayaḥ || ācchādayanmahīpṛṣṭhaṃ sthalajānīva sarvataḥ

प्रसस्रू रक्तसरितो लगत्कैशिकशैवलाः ।। लुठद्विपाठपाठीनाः स्मरैर्देवीमुखांबुजैः

prasasrū raktasarito lagatkaiśikaśaivalāḥ || luṭhadvipāṭhapāṭhīnāḥ smarairdevīmukhāṃbujaiḥ

वेतण्डतुण्डान्यारुह्य सौधानिव पिशाचिकाः ।। प्रचण्ड तांडवाः पीतरक्तमद्याश्चकाशिरे

vetaṇḍatuṇḍānyāruhya saudhāniva piśācikāḥ || pracaṇḍa tāṃḍavāḥ pītaraktamadyāścakāśire

कपालैर्दैत्यवीराणामघासुरसृगासवान् ।। क्रीडड्डमरुकाकारैर्डामरैर्योगिनीगणाः

kapālairdaityavīrāṇāmaghāsurasṛgāsavān || krīḍaḍḍamarukākārairḍāmarairyoginīgaṇāḥ

परिजह्रुस्तथांत्राणि कंकौघाः पाशशंकया ।। क्षुधिता अपि मांसानि सशल्यान्यजहुः शिवाः

parijahrustathāṃtrāṇi kaṃkaughāḥ pāśaśaṃkayā || kṣudhitā api māṃsāni saśalyānyajahuḥ śivāḥ

सिद्धविद्याधरोन्मुक्तमंदारप्रसवासवैः ।। इयाय शांतिं भूरेणुः संग्रामे क्षोभसम्भवः

siddhavidyādharonmuktamaṃdāraprasavāsavaiḥ || iyāya śāṃtiṃ bhūreṇuḥ saṃgrāme kṣobhasambhavaḥ

विरेजुर्योगिनीमुक्तैर्देहलग्नैर्द्विषां हयाः ।। अमर्षातिशयोत्क्षिप्तैः शल्यैः शल्यमृगा इव

virejuryoginīmuktairdehalagnairdviṣāṃ hayāḥ || amarṣātiśayotkṣiptaiḥ śalyaiḥ śalyamṛgā iva

1.3.2.19.40

दंडैः केचित्परे शूलैर्निशितैः केऽपि शक्तिभिः ।। चक्रैरन्ये हलैरेके कतिचिच्छतकोटिभिः

daṃḍaiḥ kecitpare śūlairniśitaiḥ ke'pi śaktibhiḥ || cakrairanye halaireke katicicchatakoṭibhiḥ

योगिनीनां परे खड्गैर्दलिता दानवेश्वराः ।। निःशेषतामुपाजग्मुर्विना सेनाधिपान्निजान्

yoginīnāṃ pare khaḍgairdalitā dānaveśvarāḥ || niḥśeṣatāmupājagmurvinā senādhipānnijān

ब्राह्मी स्वयमुपागम्य विहितायोधनावधीत् ।। करालं विकरालेन दण्डेन ज्वलिता चिरात्

brāhmī svayamupāgamya vihitāyodhanāvadhīt || karālaṃ vikarālena daṇḍena jvalitā cirāt

माहेश्वरी त्रिशूलेन सुचिरं कृतसंगरा ।। चकर्त दुर्द्धरस्याशु मूर्द्धानमतिरोषणा

māheśvarī triśūlena suciraṃ kṛtasaṃgarā || cakarta durddharasyāśu mūrddhānamatiroṣaṇā

शक्त्या लुलाव कौमारी चिक्षुरासुरमस्तकम् ।। चक्रेण चालुनान्मौलिं विकरालस्य वैष्णवी

śaktyā lulāva kaumārī cikṣurāsuramastakam || cakreṇa cālunānmauliṃ vikarālasya vaiṣṇavī

बाष्कलस्याशु वाराही मुसलेनालुनाच्छिरः ।। दुर्मुखं चाशु वज्रेण व्यधादैंद्री गतायुषम्

bāṣkalasyāśu vārāhī musalenālunācchiraḥ || durmukhaṃ cāśu vajreṇa vyadhādaiṃdrī gatāyuṣam

ख्यातं यस्याश्च नामेदं तयोरेव निदूषनात् ।। चामुण्डा चण्डमुण्डौ च मण्डलाग्रेण चिच्छिदे

khyātaṃ yasyāśca nāmedaṃ tayoreva nidūṣanāt || cāmuṇḍā caṇḍamuṇḍau ca maṇḍalāgreṇa cicchide

प्रचण्डचामरौ वीरौ महामौलिं महाहनुम् ।। उग्रास्यविकटाक्षौ च ज्वालास्यदहनावपि

pracaṇḍacāmarau vīrau mahāmauliṃ mahāhanum || ugrāsyavikaṭākṣau ca jvālāsyadahanāvapi

अनुजग्मुः क्रुधा यान्तं युद्धाय महिषासुरम् ।। कालनेमिप्रभृतयो विप्रचित्तिमिवासुराः

anujagmuḥ krudhā yāntaṃ yuddhāya mahiṣāsuram || kālanemiprabhṛtayo vipracittimivāsurāḥ

शिरस्त्रवंतो रथिनः सुनिषंगा धनुर्धराः ।। उद्भूतकटकाः प्रापुर्युद्धभूमिं चलद्ध्वजाः

śirastravaṃto rathinaḥ suniṣaṃgā dhanurdharāḥ || udbhūtakaṭakāḥ prāpuryuddhabhūmiṃ caladdhvajāḥ

1.3.2.19.50

समंतात्पूरितदिशः सिंहनादैर्भयंकरैः ।। पृषत्कवर्षिणो मातृमंडलान्यभिदुद्रुवुः

samaṃtātpūritadiśaḥ siṃhanādairbhayaṃkaraiḥ || pṛṣatkavarṣiṇo mātṛmaṃḍalānyabhidudruvuḥ

ताश्च तैर्बलिभिः कृत्वा संग्रामं निस्सहत्वतः ।। दुर्गां प्रपेदिरे देवीं शरणं सिंहवाहनाम्

tāśca tairbalibhiḥ kṛtvā saṃgrāmaṃ nissahatvataḥ || durgāṃ prapedire devīṃ śaraṇaṃ siṃhavāhanām

उक्त्वा मायालुलायस्य दुर्जयत्वं दुरात्मनः ।। देवी तां तुष्टुवुर्दुर्गामेवं सप्तापि मातरः

uktvā māyālulāyasya durjayatvaṃ durātmanaḥ || devī tāṃ tuṣṭuvurdurgāmevaṃ saptāpi mātaraḥ

योगनिद्रेति रूपेण विष्णोर्नयनपद्मयोः ।। त्वया निलीयते देवि मधुकार्येव लीलया

yoganidreti rūpeṇa viṣṇornayanapadmayoḥ || tvayā nilīyate devi madhukāryeva līlayā

अमूमुहस्तं न तथा मातश्च मधुकैटभौ ।। कथं जघान तौ विष्णुस्तयोरेवाभ्यनुज्ञया

amūmuhastaṃ na tathā mātaśca madhukaiṭabhau || kathaṃ jaghāna tau viṣṇustayorevābhyanujñayā

त्वं कौशिकी न चेज्जाता मृत्युः शुंभनिशंभयोः ।। कथं तु लोकपालानामैश्वर्यं देवि एष्यति

tvaṃ kauśikī na cejjātā mṛtyuḥ śuṃbhaniśaṃbhayoḥ || kathaṃ tu lokapālānāmaiśvaryaṃ devi eṣyati

विंध्यवासिनि विंध्येन किमवंध्यं कृतं तपः ।। यत्र मैत्री किरातीभिरपि लभ्या त्वया समम्

viṃdhyavāsini viṃdhyena kimavaṃdhyaṃ kṛtaṃ tapaḥ || yatra maitrī kirātībhirapi labhyā tvayā samam

कापिशायनमापीतं धनदोपायनीकृतम् ।। त्वयांब नीतं दैत्यानां रसैर्नियतमानवैः

kāpiśāyanamāpītaṃ dhanadopāyanīkṛtam || tvayāṃba nītaṃ daityānāṃ rasairniyatamānavaiḥ

ब्रह्मणः सृष्टिशक्तिस्त्वं स्थितिशक्तिर्मधुद्विषः ।। अंब संहारशक्तिश्च रुद्रस्यापि प्रगल्भसे

brahmaṇaḥ sṛṣṭiśaktistvaṃ sthitiśaktirmadhudviṣaḥ || aṃba saṃhāraśaktiśca rudrasyāpi pragalbhase

यशोदानंदजाता त्वमेकानंशेति नामतः ।। कंसाद्यसुरसंहारे हरेः साह्यं करिष्यसि

yaśodānaṃdajātā tvamekānaṃśeti nāmataḥ || kaṃsādyasurasaṃhāre hareḥ sāhyaṃ kariṣyasi

1.3.2.19.60

त्वं विद्या त्वं महामाया त्वं लक्ष्मीस्त्वं सरस्वती ।। त्वं देवी पार्वतीशापि दुर्गे किं वा न जायसे

tvaṃ vidyā tvaṃ mahāmāyā tvaṃ lakṣmīstvaṃ sarasvatī || tvaṃ devī pārvatīśāpi durge kiṃ vā na jāyase

नन्दिकेश्वर उवाच ।। ।। स्तोत्रेणानेन मातृभ्यो दुर्गा दत्ताभया स्वयम् ।। महिषासुरयुद्धाय संतुष्टा निर्ययौ तदा

nandikeśvara uvāca || || stotreṇānena mātṛbhyo durgā dattābhayā svayam || mahiṣāsurayuddhāya saṃtuṣṭā niryayau tadā

प्रचंडमंडलाग्रेण भिंडिपालेन चामरम् ।। महामौलिं क्षुरिकया कर्परेण महाहनुम्

pracaṃḍamaṃḍalāgreṇa bhiṃḍipālena cāmaram || mahāmauliṃ kṣurikayā karpareṇa mahāhanum

उग्रवक्त्रं कुठारेण शक्त्या विकटचक्षुषम् ।। ज्वालामुखं मुद्गरेण दहनं मुसलेन च

ugravaktraṃ kuṭhāreṇa śaktyā vikaṭacakṣuṣam || jvālāmukhaṃ mudgareṇa dahanaṃ musalena ca

निहत्य महिषस्याग्रे सरोषं युध्यती स्वयम् ।। सिंहनादं महाघोरं चक्रेण मुदिताशया

nihatya mahiṣasyāgre saroṣaṃ yudhyatī svayam || siṃhanādaṃ mahāghoraṃ cakreṇa muditāśayā

अथात्यमर्षितो दुर्गां विशिखैर्महिषासुरः ।। विव्याध फालफलके स्तनयोर्गडयोरपि

athātyamarṣito durgāṃ viśikhairmahiṣāsuraḥ || vivyādha phālaphalake stanayorgaḍayorapi

ततो दुर्गाथ संरंभात्प्रजहारासुरेश्वरम् ।। बाह्वोर्वक्षसि वक्त्रे च क्षुरप्रैः प्रज्वलत्फलैः

tato durgātha saṃraṃbhātprajahārāsureśvaram || bāhvorvakṣasi vaktre ca kṣurapraiḥ prajvalatphalaiḥ

ततो दैत्यस्त्रिभिर्दुर्गां जघान विशिखैर्मुखे ।। पंचभिः पंचभिर्बाह्वोर्द्वाभ्यां द्वाभ्यां च नेत्रयोः

tato daityastribhirdurgāṃ jaghāna viśikhairmukhe || paṃcabhiḥ paṃcabhirbāhvordvābhyāṃ dvābhyāṃ ca netrayoḥ

एकेन सारथिं रथ्यानष्टभिः कार्मुकं त्रिभिः।। चतुर्भिश्च ध्वजं तस्य दुर्गा चिच्छेद सायकैः

ekena sārathiṃ rathyānaṣṭabhiḥ kārmukaṃ tribhiḥ|| caturbhiśca dhvajaṃ tasya durgā ciccheda sāyakaiḥ

पदातिरथ दैत्येंद्रः शतघ्नीं ज्वलदाकृतिम् ।। कालदंडप्रतीकाशां दुर्गां प्रति विमुक्तवान्

padātiratha daityeṃdraḥ śataghnīṃ jvaladākṛtim || kāladaṃḍapratīkāśāṃ durgāṃ prati vimuktavān

1.3.2.19.70

हाहाकुर्वस्तु देवेषु विद्राणे मातृमंडले ।। तामापतंतीमादाय दुर्गा जग्राह लीलया

hāhākurvastu deveṣu vidrāṇe mātṛmaṃḍale || tāmāpataṃtīmādāya durgā jagrāha līlayā

कृपाणमंकुशं पाशं भुशुंडीं करवालिकाम् ।। शंकुं शक्तिं गदां चक्रं तोमरं फलकं सृणिम्

kṛpāṇamaṃkuśaṃ pāśaṃ bhuśuṃḍīṃ karavālikām || śaṃkuṃ śaktiṃ gadāṃ cakraṃ tomaraṃ phalakaṃ sṛṇim

परश्वधं भिंडिपालं पट्टिशं लगुडं च सः ।। दुर्गां प्रति विचिक्षेप क्षयांभोद इवाशनिम्

paraśvadhaṃ bhiṃḍipālaṃ paṭṭiśaṃ laguḍaṃ ca saḥ || durgāṃ prati vicikṣepa kṣayāṃbhoda ivāśanim

आपतंत्येव शस्त्राणि क्षिप्तान्यादाय वैरिणाम्।। बभंज पाणिभिः स्वैरं करिणीवेक्षुकांडकम्

āpataṃtyeva śastrāṇi kṣiptānyādāya vairiṇām|| babhaṃja pāṇibhiḥ svairaṃ kariṇīvekṣukāṃḍakam

दुर्गोपवाह्यः सिंहोऽपि लांगूलाग्रेण मुद्रितम् ।। दंष्ट्रया दारयामास प्रहरन्नखपंकजैः

durgopavāhyaḥ siṃho'pi lāṃgūlāgreṇa mudritam || daṃṣṭrayā dārayāmāsa praharannakhapaṃkajaiḥ

क्षणं सिंहः क्षणं क्रोडः क्षणं व्याघ्रः क्षणं गजः ।। क्षणं च महिषो भूत्वा दैत्यो दुर्गामयोधयत्

kṣaṇaṃ siṃhaḥ kṣaṇaṃ kroḍaḥ kṣaṇaṃ vyāghraḥ kṣaṇaṃ gajaḥ || kṣaṇaṃ ca mahiṣo bhūtvā daityo durgāmayodhayat

महिषोऽथ विषाणाभ्यां तीक्ष्णाभ्यामत्यमर्षितः ।। ताडयामास सिंहं च देवीमपि मुहुर्मुहुः

mahiṣo'tha viṣāṇābhyāṃ tīkṣṇābhyāmatyamarṣitaḥ || tāḍayāmāsa siṃhaṃ ca devīmapi muhurmuhuḥ

क्षणं गगनमध्यस्थः क्षणं प्राप्तो महीतले ।। क्षणं दिक्षु भ्रमन्प्राप्तः क्षणं चादृश्यतां गतः

kṣaṇaṃ gaganamadhyasthaḥ kṣaṇaṃ prāpto mahītale || kṣaṇaṃ dikṣu bhramanprāptaḥ kṣaṇaṃ cādṛśyatāṃ gataḥ

प्रार्थिता मातृचक्रेण दुर्गा महिषदानवम् ।। अमोघेन त्रिशूलेन दारयामास सस्मिता

prārthitā mātṛcakreṇa durgā mahiṣadānavam || amoghena triśūlena dārayāmāsa sasmitā

मुक्तघर्घरनिर्घोषो यावत्पतति दानवः ।। तावदस्य हठेनांघ्रिं स्कंधपीठे न्यवेशयत्

muktaghargharanirghoṣo yāvatpatati dānavaḥ || tāvadasya haṭhenāṃghriṃ skaṃdhapīṭhe nyaveśayat

1.3.2.19.80

कंठपीडनतो यातजीवितस्यामरद्रुहः ।। छिन्नमूर्द्धानमादाय पाणिनाथ ननर्त्त सा

kaṃṭhapīḍanato yātajīvitasyāmaradruhaḥ || chinnamūrddhānamādāya pāṇinātha nanartta sā

इति दुर्गया समिति कासरासुरे दलिते समस्तभुवनैककंटके ।। ननृतुः सुराः प्रजहृषुर्महर्षयो ववृषुश्च दिव्यकुमुमानि वारिदाः

iti durgayā samiti kāsarāsure dalite samastabhuvanaikakaṃṭake || nanṛtuḥ surāḥ prajahṛṣurmaharṣayo vavṛṣuśca divyakumumāni vāridāḥ

उत्तरार्धम् · अध्यायः २०

मार्कंडेय उवाच ।। ।। अहो महिषदैत्यस्य दुराचारत्वमीदृशम् ।। अहो दुरितहारिण्या दुर्गायाश्च पराक्रमः

mārkaṃḍeya uvāca || || aho mahiṣadaityasya durācāratvamīdṛśam || aho duritahāriṇyā durgāyāśca parākramaḥ

एवं तया भद्रकाल्या निहते महिषासुरे ।। किं चकार गिरींद्रस्य नंदिनी तपसि स्थिता

evaṃ tayā bhadrakālyā nihate mahiṣāsure || kiṃ cakāra girīṃdrasya naṃdinī tapasi sthitā

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। अनंतरं सा हस्तेन दधती दैत्यमस्तकम् ।। ननाम गौरीमन्येन पाणिना खङ्गधारिणा

naṃdikeśvara uvāca || || anaṃtaraṃ sā hastena dadhatī daityamastakam || nanāma gaurīmanyena pāṇinā khaṅgadhāriṇā

अथ हर्षेण नृत्यंतीं तामालोक्य दयार्द्रया ।। दृष्ट्या देवी जगादैनां दंतांशुद्योतितांबरा

atha harṣeṇa nṛtyaṃtīṃ tāmālokya dayārdrayā || dṛṣṭyā devī jagādaināṃ daṃtāṃśudyotitāṃbarā

त्वयातिदुष्करं कर्म निर्मितं विंध्यवासिनि ।। जातं तव प्रभावेन निष्प्रत्यूहं च मे तपः

tvayātiduṣkaraṃ karma nirmitaṃ viṃdhyavāsini || jātaṃ tava prabhāvena niṣpratyūhaṃ ca me tapaḥ

अथैतन्माहिषं शीर्षमपवित्र भयंकरम् ।। जगत्पवित्रचारित्रे त्यक्तुमर्हसि हस्ततः

athaitanmāhiṣaṃ śīrṣamapavitra bhayaṃkaram || jagatpavitracāritre tyaktumarhasi hastataḥ

इति गौर्योदिता दुर्गा जुगुप्साकुलमानसा ।। मूर्ध्नस्तस्य निपाताय व्यधुनोद्बहुशः करम्

iti gauryoditā durgā jugupsākulamānasā || mūrdhnastasya nipātāya vyadhunodbahuśaḥ karam

तीर्थमुत्पाद्यतां देवि नवं पापविनाशनम् ।। तस्मिन्निमज्जनाद्दुर्गे प्रायश्चित्तं भविष्यति

tīrthamutpādyatāṃ devi navaṃ pāpavināśanam || tasminnimajjanāddurge prāyaścittaṃ bhaviṣyati

इतीरिता गौतमेन दुर्गा दुरितशंकिनी ।। पाटयामास खङ्गेन शिलापट्टं पटीयसा

itīritā gautamena durgā duritaśaṃkinī || pāṭayāmāsa khaṅgena śilāpaṭṭaṃ paṭīyasā

1.3.2.20.10

पातालावधि निर्भिन्नात्पाषाणतलतस्ततः ।। उदजृंभत्तरंगांभः सच्चित्तमिव निर्मलम्

pātālāvadhi nirbhinnātpāṣāṇatalatastataḥ || udajṛṃbhattaraṃgāṃbhaḥ saccittamiva nirmalam

ममज्ज सापि गंभीरे तस्मिन्नंभसि पावने ।। नमः शोणाद्रिनाथायेत्युक्त्वा मंत्रमनुत्तमम्

mamajja sāpi gaṃbhīre tasminnaṃbhasi pāvane || namaḥ śoṇādrināthāyetyuktvā maṃtramanuttamam

तावन्महिषकंठस्थं लिंगं तद्गलितं तले ।। तटे प्रतिष्ठितं जातं पापनाशनसंज्ञया

tāvanmahiṣakaṃṭhasthaṃ liṃgaṃ tadgalitaṃ tale || taṭe pratiṣṭhitaṃ jātaṃ pāpanāśanasaṃjñayā

उन्ममज्ज ततो दुर्गा तीर्थांभोधूतकल्मषा ।। निपपाताथ तत्पाणेर्महिषासुरमस्तकम्

unmamajja tato durgā tīrthāṃbhodhūtakalmaṣā || nipapātātha tatpāṇermahiṣāsuramastakam

कृतप्रदक्षिणा नत्वा पापनाशनमीश्वरम् ।। पुरस्तादस्ति सा गौर्या गौतमेनाभिनंदिता

kṛtapradakṣiṇā natvā pāpanāśanamīśvaram || purastādasti sā gauryā gautamenābhinaṃditā

एवं प्रत्यक्षनिरतपापां तां वीक्ष्य पार्वती।। जगाद दीर्घतपसं जगतीधरनंदिनी

evaṃ pratyakṣaniratapāpāṃ tāṃ vīkṣya pārvatī|| jagāda dīrghatapasaṃ jagatīdharanaṃdinī

महिषासुरसंहारेंऽजसा स्वनुमतिः कृता ।। विंध्यवासिनीयमहो दुष्टमाहिषविग्रहम्

mahiṣāsurasaṃhāreṃ'jasā svanumatiḥ kṛtā || viṃdhyavāsinīyamaho duṣṭamāhiṣavigraham

गृहीत्वा भक्षयामास तस्य लिंगमिदं शिवम् ।। प्रायश्चित्तं ततो ब्रूहि ममापि मुनिसत्तम

gṛhītvā bhakṣayāmāsa tasya liṃgamidaṃ śivam || prāyaścittaṃ tato brūhi mamāpi munisattama

गौतम उवाच ।। ।। देवि सर्वजगत्सर्गस्थितिसंहारकारिणि ।। त्वद्ध्यानमेव जगतां सर्वपातकनाशनम्

gautama uvāca || || devi sarvajagatsargasthitisaṃhārakāriṇi || tvaddhyānameva jagatāṃ sarvapātakanāśanam

अथापि लौकिकं वृत्तमवलंब्य त्वयेरितम् ।। स्वकृतापि हि मर्यादा न महद्भिर्विलंघ्यते

athāpi laukikaṃ vṛttamavalaṃbya tvayeritam || svakṛtāpi hi maryādā na mahadbhirvilaṃghyate

1.3.2.20.20

अन्तःकरणकालुष्यक्षालिनी काचन क्रिया ।। कथ्यतेऽद्य मया मातरवधानं विधीयताम्

antaḥkaraṇakāluṣyakṣālinī kācana kriyā || kathyate'dya mayā mātaravadhānaṃ vidhīyatām

अरुणाद्रिरयं साक्षादनलाद्रिस्तिरोहितः ।। ज्वलतिज्योतिषा स्वेन कृत्तिकापूर्णिमा निशि

aruṇādrirayaṃ sākṣādanalādristirohitaḥ || jvalatijyotiṣā svena kṛttikāpūrṇimā niśi

तत्सपर्यातपश्चर्या कार्या कात्यायनि त्वया ।। तज्ज्योतिर्दर्शनात्सर्वमभीष्टं तव सिध्यति

tatsaparyātapaścaryā kāryā kātyāyani tvayā || tajjyotirdarśanātsarvamabhīṣṭaṃ tava sidhyati

इत्युक्ता गौतमेनांबा तदाप्रभृति दारुणा ।। इयं च शिवभक्ता हि शिवपूजारता तदा

ityuktā gautamenāṃbā tadāprabhṛti dāruṇā || iyaṃ ca śivabhaktā hi śivapūjāratā tadā

तपश्चचार पंचानामग्नीनां मध्यमाश्रिता ।। चतुर्णां शिखिनां मध्ये स्थिता सूर्यनिविष्टदृक्

tapaścacāra paṃcānāmagnīnāṃ madhyamāśritā || caturṇāṃ śikhināṃ madhye sthitā sūryaniviṣṭadṛk

रेजे हैमी शलाकेव द्योतमाना गिरींद्रजा ।। अथाकृष्टेवपार्वत्याः प्रेमपाशैर्निरायतैः

reje haimī śalākeva dyotamānā girīṃdrajā || athākṛṣṭevapārvatyāḥ premapāśairnirāyataiḥ

सा कार्त्तिकी पौर्णमासी समापेदे शुभा तिथिः ।। ततस्तस्य दिनस्यांते शृंगे शोणमहीभृतः

sā kārttikī paurṇamāsī samāpede śubhā tithiḥ || tatastasya dinasyāṃte śṛṃge śoṇamahībhṛtaḥ

अदर्शि किमपि ज्योतिरनुपाधिकवैभवम् ।। तदर्थोपगतैर्ब्रह्ममधुभिद्वासवादिभिः

adarśi kimapi jyotiranupādhikavaibhavam || tadarthopagatairbrahmamadhubhidvāsavādibhiḥ

उपास्यमानमभितो देवैर्दिव्यर्षिसंगतैः ।। तदनिंधनमस्नेहमदशावर्तिसंभवम्

upāsyamānamabhito devairdivyarṣisaṃgataiḥ || tadaniṃdhanamasnehamadaśāvartisaṃbhavam

महाप्रदीपमालोक्य विस्मयं प्राप पार्वती ।। कृतप्रदक्षिणा साथ प्रणमंती पदेपदे ।। अरुणाद्रीश्वरं नाथं तुष्टा तुष्टाव शैलजा

mahāpradīpamālokya vismayaṃ prāpa pārvatī || kṛtapradakṣiṇā sātha praṇamaṃtī padepade || aruṇādrīśvaraṃ nāthaṃ tuṣṭā tuṣṭāva śailajā

1.3.2.20.30

नमस्ते मेरुचापाय कैलासाचलवासिने ।। नीहारशैलजामात्रे शोणक्ष्माधररूपिणे

namaste merucāpāya kailāsācalavāsine || nīhāraśailajāmātre śoṇakṣmādhararūpiṇe

वरुणादिसुरार्च्याय तरुणादित्यवर्चसे ।। अरुणाचलनाथाय करुणामूर्त्तये नमः

varuṇādisurārcyāya taruṇādityavarcase || aruṇācalanāthāya karuṇāmūrttaye namaḥ

जय जह्नुसुताचन्द्र लेखालंकृतशेखर ।। सौंदर्यमोहिताशेषमुनिपत्नीजनाशय

jaya jahnusutācandra lekhālaṃkṛtaśekhara || sauṃdaryamohitāśeṣamunipatnījanāśaya

जय शैलसुतासंगसंभृतानंगवैभव ।। माया नारायणाभोगक्रीडाम्रेडनपंडित

jaya śailasutāsaṃgasaṃbhṛtānaṃgavaibhava || māyā nārāyaṇābhogakrīḍāmreḍanapaṃḍita

जय संध्यासमोपेतसंभृतानंदतांडव ।। जय गीर्वाणगंधर्वसिद्धविद्याधरार्चित

jaya saṃdhyāsamopetasaṃbhṛtānaṃdatāṃḍava || jaya gīrvāṇagaṃdharvasiddhavidyādharārcita

जय हेरंबजनक जय षण्मुखवत्सल ।। जय हैमवतीप्रार्थ्य जय पार्थिवदुर्लभ

jaya heraṃbajanaka jaya ṣaṇmukhavatsala || jaya haimavatīprārthya jaya pārthivadurlabha

इति स्तुत्वा मुहुस्तस्मिञ्ज्योतिषि न्यस्तलोचनाम् ।। दृष्ट्वा देवीं दयाव्याजाद्विलिल्ये वृषभध्वजः

iti stutvā muhustasmiñjyotiṣi nyastalocanām || dṛṣṭvā devīṃ dayāvyājādvililye vṛṣabhadhvajaḥ

लयित्वा निजमास्थाय रूपमुत्कटसुन्दरम् ।। आस्थाय वृषभं दिव्यममूं दृष्ट्वा शिवां शुभाम्

layitvā nijamāsthāya rūpamutkaṭasundaram || āsthāya vṛṣabhaṃ divyamamūṃ dṛṣṭvā śivāṃ śubhām

मानातिरेकादपहाय सर्वमैश्वर्यमेवं तपसि प्रवृत्ताम् ।। मुग्धां पुनः सांत्वयितुं गिरीशः प्रचक्रमे पर्वतराजपुत्रीम्

mānātirekādapahāya sarvamaiśvaryamevaṃ tapasi pravṛttām || mugdhāṃ punaḥ sāṃtvayituṃ girīśaḥ pracakrame parvatarājaputrīm

उत्तरार्धम् · अध्यायः २१

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। तदा ब्रह्मा सरस्वत्या महाविष्णुश्च पद्मया ।। शक्रः पुलोमसुतया परे दिक्पालका अपि

naṃdikeśvara uvāca || || tadā brahmā sarasvatyā mahāviṣṇuśca padmayā || śakraḥ pulomasutayā pare dikpālakā api

गंधर्वाप्सरसां संघा वसवोऽपि सुरा अपि ।। त्रयस्त्रिंशत्कोटिगणाः परे मुनि गणा अपि

gaṃdharvāpsarasāṃ saṃghā vasavo'pi surā api || trayastriṃśatkoṭigaṇāḥ pare muni gaṇā api

एकादशमहारुद्रा आदित्या द्वादशापि च ।। भैरवाश्च पिशाचाश्च वेतालाः कटपूतनाः

ekādaśamahārudrā ādityā dvādaśāpi ca || bhairavāśca piśācāśca vetālāḥ kaṭapūtanāḥ

यक्षरक्षोरगा भूता ये चान्ये शिवकिंकराः ।। संतोषभाजः सर्वेऽपि विकटाकारवेष्टिताः

yakṣarakṣoragā bhūtā ye cānye śivakiṃkarāḥ || saṃtoṣabhājaḥ sarve'pi vikaṭākāraveṣṭitāḥ

परिवार्य महेशानं समाजग्मुः सहस्रशः ।। तद्वीराशंसनं दृष्ट्वा योगिनीदानवैः कृतम्

parivārya maheśānaṃ samājagmuḥ sahasraśaḥ || tadvīrāśaṃsanaṃ dṛṣṭvā yoginīdānavaiḥ kṛtam

अतीव विस्मयं भेजुः सर्वे कल्पांतभीषणम् ।। कृतसांनिध्यमालोक्य देवमानंदयंत्युमा

atīva vismayaṃ bhejuḥ sarve kalpāṃtabhīṣaṇam || kṛtasāṃnidhyamālokya devamānaṃdayaṃtyumā

चिररात्रप्ररूढां च तद्वियोगव्यथां जहौ ।। रोमांचिता स्विन्नमुखी वेपमाना घनस्तनी

cirarātraprarūḍhāṃ ca tadviyogavyathāṃ jahau || romāṃcitā svinnamukhī vepamānā ghanastanī

पादांगुलीषु नयने विनिवेशयति स्म सा ।। वृषभादवरुह्याथ गृहीत्वैनां करे शिवः ।। स्मितशरीरकंठश्रीप्रणयेनैवमब्रवीत्

pādāṃgulīṣu nayane viniveśayati sma sā || vṛṣabhādavaruhyātha gṛhītvaināṃ kare śivaḥ || smitaśarīrakaṃṭhaśrīpraṇayenaivamabravīt

शिव उवाच ।। ।। व्याकुलीक्रियते देवि किमेवं कारणं विना

śiva uvāca || || vyākulīkriyate devi kimevaṃ kāraṇaṃ vinā

1.3.2.21.10

सर्वैराराधनीयेति मयापि घटितोंजलिः ।। किं न वेत्स्यावयोरैक्यं ज्योत्स्नाचंद्रमसोरिव

sarvairārādhanīyeti mayāpi ghaṭitoṃjaliḥ || kiṃ na vetsyāvayoraikyaṃ jyotsnācaṃdramasoriva

अनादिसिद्धं देवेशि तवेदं मौग्ध्यमीदृशम् ।। क्वेदं शिरीषमृद्वंगि शरीरं ते गिरीन्द्रजे

anādisiddhaṃ deveśi tavedaṃ maugdhyamīdṛśam || kvedaṃ śirīṣamṛdvaṃgi śarīraṃ te girīndraje

तपः समाधयश्चेति क्व कर्कशजनोचिताः । नारायणोहं लक्ष्मीस्त्वं ब्रह्मास्मि त्वं सरस्वती

tapaḥ samādhayaśceti kva karkaśajanocitāḥ | nārāyaṇohaṃ lakṣmīstvaṃ brahmāsmi tvaṃ sarasvatī

वारुणी त्वं फणींद्रोहं रोहिणी त्वमहं शशी ।। स्वाहा त्वं हव्यवाहोऽहं सूर्योऽहं त्वं सुवर्चला

vāruṇī tvaṃ phaṇīṃdrohaṃ rohiṇī tvamahaṃ śaśī || svāhā tvaṃ havyavāho'haṃ sūryo'haṃ tvaṃ suvarcalā

जाह्नवी त्वं समुद्रोऽहं मेरुरस्मि त्वमुर्वरा ।। पुलोमजा त्वं शक्रोहं त्वं रतिश्चित्तभूरहम्

jāhnavī tvaṃ samudro'haṃ merurasmi tvamurvarā || pulomajā tvaṃ śakrohaṃ tvaṃ ratiścittabhūraham

बुद्धिस्त्वं राजराजोहं त्वं शमाऽहं समीरण ।। पाथोधिपोऽहं वीचिस्त्वं प्रकृतिस्त्वं पुमानहम्

buddhistvaṃ rājarājohaṃ tvaṃ śamā'haṃ samīraṇa || pāthodhipo'haṃ vīcistvaṃ prakṛtistvaṃ pumānaham

विद्या त्वं वेदितव्योऽहं वाक्त्वमर्थोपि पार्वती ।। ईश्वरोऽहं मदंशासि त्वयैवाज्ञास्वरूपया

vidyā tvaṃ veditavyo'haṃ vāktvamarthopi pārvatī || īśvaro'haṃ madaṃśāsi tvayaivājñāsvarūpayā

सृष्टि स्थित्युपसंहारविधानानुग्रहेश्वरे ।। न भेदोऽतस्त्वया कार्यः पृथग्जनवदावयोः

sṛṣṭi sthityupasaṃhāravidhānānugraheśvare || na bhedo'tastvayā kāryaḥ pṛthagjanavadāvayoḥ

चित्प्रकाशात्मनोर्देवि स्वेच्छाधृतशरीरया ।। व्याकुलीकुरुषे शश्वद्वृथैवेर्ष्यायसे हि माम्

citprakāśātmanordevi svecchādhṛtaśarīrayā || vyākulīkuruṣe śaśvadvṛthaiverṣyāyase hi mām

दृष्टाप्रतिक्रिया तस्य क्रियते याधुना मया।। इत्युक्त्वेशो निषण्णस्तां पार्श्वदेशे न्यवेशयत्

dṛṣṭāpratikriyā tasya kriyate yādhunā mayā|| ityuktveśo niṣaṇṇastāṃ pārśvadeśe nyaveśayat

1.3.2.21.20

गौरीं स्वकीय एवांगे गूहमानामिव ह्रिया ।। अंगद्वयं तयोरैक्यमगात्प्रेम्णा च लीनयोः

gaurīṃ svakīya evāṃge gūhamānāmiva hriyā || aṃgadvayaṃ tayoraikyamagātpremṇā ca līnayoḥ

अर्थद्वयमिवाह्नाय संनिकर्षोपलंभतः ।। अर्धे कर्पूरधवलमर्धे सिंधूरपाटलम्

arthadvayamivāhnāya saṃnikarṣopalaṃbhataḥ || ardhe karpūradhavalamardhe siṃdhūrapāṭalam

तद्विचित्रमभूदंगं शिवयोरेकतां गतम् ।। अर्धे कुंतलदामार्धहारमध्ये तु कुंचिका

tadvicitramabhūdaṃgaṃ śivayorekatāṃ gatam || ardhe kuṃtaladāmārdhahāramadhye tu kuṃcikā

अंगादर्धेंदुचूडस्य वपुरर्धेन्दुकूलितम् ।। एकनूपुरताटंकपरिहार्यमनोहरम्

aṃgādardheṃducūḍasya vapurardhendukūlitam || ekanūpuratāṭaṃkaparihāryamanoharam

एकपिंगलसध्रीचो गात्रमेकस्तनं बभौ ।। देव्यै दत्त्वा च धामार्थं वामदेवो जगाद ताम्

ekapiṃgalasadhrīco gātramekastanaṃ babhau || devyai dattvā ca dhāmārthaṃ vāmadevo jagāda tām

अवकाशो रुषो देवि मा भूरतः परं तव ।। स्तन्यार्थिनं गुहं हित्वा यातासि तपसे यतः

avakāśo ruṣo devi mā bhūrataḥ paraṃ tava || stanyārthinaṃ guhaṃ hitvā yātāsi tapase yataḥ

तदपीतस्तनीनाम्ना निवसात्र ममांतिके ।। त्वामपीतस्तनीं देवीं शोणाद्रीशं च मामपि

tadapītastanīnāmnā nivasātra mamāṃtike || tvāmapītastanīṃ devīṃ śoṇādrīśaṃ ca māmapi

जनाः सर्वे समाराध्य रमंतां भोगमोक्षयोः ।। इयं त्वदंशजा देवी दुर्गा महिषसूदिनी

janāḥ sarve samārādhya ramaṃtāṃ bhogamokṣayoḥ || iyaṃ tvadaṃśajā devī durgā mahiṣasūdinī

अत्रैव सन्निधत्तां तु मंत्रसिद्धिप्रदा नृणाम् ।। खड्गतीर्थमिदं पुण्यं सकृदेव निमज्जनात्

atraiva sannidhattāṃ tu maṃtrasiddhipradā nṛṇām || khaḍgatīrthamidaṃ puṇyaṃ sakṛdeva nimajjanāt

सर्वरोगहरं पुंसामस्तु सर्वाघनाशनम्।। प्रवालगिरिनाथश्च देवोऽयं पापनाशनः

sarvarogaharaṃ puṃsāmastu sarvāghanāśanam|| pravālagirināthaśca devo'yaṃ pāpanāśanaḥ

1.3.2.21.30

भक्तिश्रद्धावतां नॄणां भूयास्तां भूतये भृशम्।। अयं च गौतमो देवि त्वदनुग्रहभाजनम्

bhaktiśraddhāvatāṃ nṝṇāṃ bhūyāstāṃ bhūtaye bhṛśam|| ayaṃ ca gautamo devi tvadanugrahabhājanam

तपोनुरूपं भजतां लोकेष्वाचंद्रतारकम् ।। इमाश्च मातरः सप्त सप्तलोकैकमातरः

taponurūpaṃ bhajatāṃ lokeṣvācaṃdratārakam || imāśca mātaraḥ sapta saptalokaikamātaraḥ

अद्यप्रभृति कुर्वंतु सान्निध्यं जगतां श्रियै ।। शास्तारो भैरवाः क्षेत्रपालका बटुका अपि

adyaprabhṛti kurvaṃtu sānnidhyaṃ jagatāṃ śriyai || śāstāro bhairavāḥ kṣetrapālakā baṭukā api

अरुणक्षेत्र एवात्र नित्यं कुर्वंतु संनिधिम् ।। अत्राहमरुणक्षेत्रे निवसाम्यरुणाह्वयः

aruṇakṣetra evātra nityaṃ kurvaṃtu saṃnidhim || atrāhamaruṇakṣetre nivasāmyaruṇāhvayaḥ

त्वयाप्यरुणया देव्या स्थातव्यं करुणार्द्रया ।। ईप्सिनामरुणादेवौ सान्निध्यं कुरुतो यतः

tvayāpyaruṇayā devyā sthātavyaṃ karuṇārdrayā || īpsināmaruṇādevau sānnidhyaṃ kuruto yataḥ

तदस्मिन्नरुणक्षेत्रे सुलभाः सर्वसिद्धयः

tadasminnaruṇakṣetre sulabhāḥ sarvasiddhayaḥ

इदं कृतं पर्वतराजपुत्र्या प्रसादनं शोणगिरीश्वरस्य ।। शृणोति यः स द्विषतो विधूय स्वर्गापवर्गौ सुलभावुपेयात्

idaṃ kṛtaṃ parvatarājaputryā prasādanaṃ śoṇagirīśvarasya || śṛṇoti yaḥ sa dviṣato vidhūya svargāpavargau sulabhāvupeyāt

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे शिवकृतपार्वतीप्रशंसावर्णनंनामैकविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmya uttarārdhe śivakṛtapārvatīpraśaṃsāvarṇanaṃnāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

उत्तरार्धम् · अध्यायः २२

मार्कंडेय उवाच ।। ।। स्वामिन्नित्यशिवानन्द भगवन्नंदिकेश्वर ।। आह्लादितोऽस्मि शोणेशमाहात्म्यसुधया त्वया

mārkaṃḍeya uvāca || || svāminnityaśivānanda bhagavannaṃdikeśvara || āhlādito'smi śoṇeśamāhātmyasudhayā tvayā

कथं वज्रांगदः पांड्यराजः शोणव्यतिक्रमम् ।। चक्रे कथं तद्भक्त्यैव प्राप्तवान्संपदं पुनः

kathaṃ vajrāṃgadaḥ pāṃḍyarājaḥ śoṇavyatikramam || cakre kathaṃ tadbhaktyaiva prāptavānsaṃpadaṃ punaḥ

कथं विद्याधराधीशौ कांतिशालिकलाधरौ ।। दुर्वासःशापनिर्विद्धाववितौ शोणशंभुना

kathaṃ vidyādharādhīśau kāṃtiśālikalādharau || durvāsaḥśāpanirviddhāvavitau śoṇaśaṃbhunā

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। दीर्घायुष्यत्वसाफल्यं लब्धवांस्त्वं मृकण्डुज ।। यदियं स्थेयसी भक्तिर्भवतो भूतनायके

naṃdikeśvara uvāca || || dīrghāyuṣyatvasāphalyaṃ labdhavāṃstvaṃ mṛkaṇḍuja || yadiyaṃ stheyasī bhaktirbhavato bhūtanāyake

वक्ष्ये वज्रांगदोदंतं वृत्तं विद्याभृतोरपि ।। यतोऽभून्महितो लोके शोणाद्रीश्वरवैभवः

vakṣye vajrāṃgadodaṃtaṃ vṛttaṃ vidyābhṛtorapi || yato'bhūnmahito loke śoṇādrīśvaravaibhavaḥ

आसीद्वज्रांगदोनाम पुरा पांड्येषु पार्थिवः ।। आस्ते यस्य भुजस्तम्भे वसुधा सालभंजिका

āsīdvajrāṃgadonāma purā pāṃḍyeṣu pārthivaḥ || āste yasya bhujastambhe vasudhā sālabhaṃjikā

धार्मिको न्यायविज्ज्ञाता गंभीरो दक्षिणम् क्षमः ।। शांतो विनयवान्धीमानेकदारव्रतः कृती

dhārmiko nyāyavijjñātā gaṃbhīro dakṣiṇam kṣamaḥ || śāṃto vinayavāndhīmānekadāravrataḥ kṛtī

शिवपूजार्चनरतः श्रीमाञ्छीलवतां वरः ।। पृथ्वीमासेतुकेदाराच्छशास जितशात्रवः

śivapūjārcanarataḥ śrīmāñchīlavatāṃ varaḥ || pṛthvīmāsetukedārācchaśāsa jitaśātravaḥ

कदाचिन्मृगयाव्याजात्स चरन्सुतुरंगमः ।। अरुणाचलपर्यंतं कांतारं समगाहत

kadācinmṛgayāvyājātsa caransuturaṃgamaḥ || aruṇācalaparyaṃtaṃ kāṃtāraṃ samagāhata

1.3.2.22.10

स तत्र बहलामोदं कंचित्कस्तूरिकामृगम् ।। दृष्ट्वा तमन्वक्तुरगं प्रावर्तयत कौतुकात्

sa tatra bahalāmodaṃ kaṃcitkastūrikāmṛgam || dṛṣṭvā tamanvakturagaṃ prāvartayata kautukāt

स मृगोऽनुद्रुतस्तेन अभितः शोणपर्वतम् ।। प्रादक्षिण्यात्परीयाय पपात च मनोजवः

sa mṛgo'nudrutastena abhitaḥ śoṇaparvatam || prādakṣiṇyātparīyāya papāta ca manojavaḥ

ततः स भग्नसारोपि राजा जातश्रमश्चरन् ।। पपात वाहाद्विच्छायः क्षीणपुण्य इव द्युतः

tataḥ sa bhagnasāropi rājā jātaśramaścaran || papāta vāhādvicchāyaḥ kṣīṇapuṇya iva dyutaḥ

अज्ञातकारणेनैवं मातंगेनेव पीडितः ।। नाज्ञासीत्क्षणमात्मानं राजा ग्रहगृहीतवत्

ajñātakāraṇenaivaṃ mātaṃgeneva pīḍitaḥ || nājñāsītkṣaṇamātmānaṃ rājā grahagṛhītavat

अचिंतयच्च कोयं मे निर्हेतुः सत्त्वविप्लवः ।। क्व गतः स ह्यकस्मान्मे उपवाह्यस्तुरंगमः

aciṃtayacca koyaṃ me nirhetuḥ sattvaviplavaḥ || kva gataḥ sa hyakasmānme upavāhyasturaṃgamaḥ

इति चिंताकुले तस्मिंस्तज्ज्ञानेप्यपटीयसि ।। तडित्तटजटालेव सहसा द्यौरदृश्यत

iti ciṃtākule tasmiṃstajjñānepyapaṭīyasi || taḍittaṭajaṭāleva sahasā dyauradṛśyata

निरीक्षमाण एवास्मिन्हित्वा तिर्यक्कलेवरम् ।। तूर्णं तुरंगसारंगौ खेचरत्वमुपागतौ

nirīkṣamāṇa evāsminhitvā tiryakkalevaram || tūrṇaṃ turaṃgasāraṃgau khecaratvamupāgatau

किरीटिनौ कुण्डलिनौ हारकेयूरधारिणौ ।। क्षौमांतरीयोत्तरीयौ स्रग्विणौ च विरेजतुः

kirīṭinau kuṇḍalinau hārakeyūradhāriṇau || kṣaumāṃtarīyottarīyau sragviṇau ca virejatuḥ

अवोचतां च नृपतिमाश्चर्याकृष्टमानसम् ।। हरंताविव दन्तांशुजालैस्त्वस्यार्त्तिजं तमः

avocatāṃ ca nṛpatimāścaryākṛṣṭamānasam || haraṃtāviva dantāṃśujālaistvasyārttijaṃ tamaḥ

राजन्नलं विषादेन शोणाद्रीशप्रभावतः ।। एतां जानीहि संजातां नवां नौ चेदृशी दशाम्

rājannalaṃ viṣādena śoṇādrīśaprabhāvataḥ || etāṃ jānīhi saṃjātāṃ navāṃ nau cedṛśī daśām

1.3.2.22.20

तदोवाच तयोः किंचिदाश्वस्तइव पार्थिवः ।। कृतांजलिरभाषिष्ट तावुभौ विनयान्वितः

tadovāca tayoḥ kiṃcidāśvastaiva pārthivaḥ || kṛtāṃjalirabhāṣiṣṭa tāvubhau vinayānvitaḥ

कौ युवां निर्मितो याभ्यामभिषंगो ममेदृशः ।। भद्रौ भणतमार्त्तानां त्राणं हि महतां गुणः

kau yuvāṃ nirmito yābhyāmabhiṣaṃgo mamedṛśaḥ || bhadrau bhaṇatamārttānāṃ trāṇaṃ hi mahatāṃ guṇaḥ

इति तेन कृते प्रश्ने तमुवाच कलाधरः ।। राजानं जनिताश्चर्यं निर्दिष्टः कांतिशालिना

iti tena kṛte praśne tamuvāca kalādharaḥ || rājānaṃ janitāścaryaṃ nirdiṣṭaḥ kāṃtiśālinā

अवेहि राजन्नावां हि पुराविद्याधरेश्वरौ ।। परस्परातिसौहार्दौ वसंतमदनाविव

avehi rājannāvāṃ hi purāvidyādhareśvarau || parasparātisauhārdau vasaṃtamadanāviva

एकदा तु सुवर्णाद्रेः पार्श्वे दुर्वाससो मुनेः ।। तपोवनमगच्छाव मनसोऽपि दुरासदम्

ekadā tu suvarṇādreḥ pārśve durvāsaso muneḥ || tapovanamagacchāva manaso'pi durāsadam

क्रोशेद्धां तपसस्तस्य शिवाराधनसाधनीम् ।। पुष्पोज्ज्वलामपश्याव पुण्यामारामवाटिकाम्

krośeddhāṃ tapasastasya śivārādhanasādhanīm || puṣpojjvalāmapaśyāva puṇyāmārāmavāṭikām

विनीतावप्यसंजातौ तत्त्वोचितसुधीगणौ ।। प्राविशाव तदुद्यानं प्रसूनावचयोत्सुकौ

vinītāvapyasaṃjātau tattvocitasudhīgaṇau || prāviśāva tadudyānaṃ prasūnāvacayotsukau

स्थलस्य तस्य सौहार्दात्कांतिशाल्यतिगर्वितः ।। संचचार मुहुः पादन्यासैराघट्टयन्महीम्

sthalasya tasya sauhārdātkāṃtiśālyatigarvitaḥ || saṃcacāra muhuḥ pādanyāsairāghaṭṭayanmahīm

अहं तु तत्र पुष्पाणां गंधातिशयमोहितः ।। विकस्वरेषु पुष्पेषु न्यस्तहस्तो दुराशयः

ahaṃ tu tatra puṣpāṇāṃ gaṃdhātiśayamohitaḥ || vikasvareṣu puṣpeṣu nyastahasto durāśayaḥ

ततः शांडिल्यमूलस्थो व्याघ्रचर्मासने स्थितः ।। दुर्वासास्तपसां राशिर्ज्वलन्निव हुताशनः

tataḥ śāṃḍilyamūlastho vyāghracarmāsane sthitaḥ || durvāsāstapasāṃ rāśirjvalanniva hutāśanaḥ

1.3.2.22.30

अमर्षोत्कर्षनीरंध्रस्पंदमानाधरच्छदः ।। कराल भृकुटीबंधसारालितविशालभूः

amarṣotkarṣanīraṃdhraspaṃdamānādharacchadaḥ || karāla bhṛkuṭībaṃdhasārālitaviśālabhūḥ

सरोषोऽभूत्तेजसाढ्यो घर्मदंतुरविग्रहः ।। दहन्निव दृशा पश्यन्नभर्त्सयत नौ मुनिः

saroṣo'bhūttejasāḍhyo gharmadaṃturavigrahaḥ || dahanniva dṛśā paśyannabhartsayata nau muniḥ

आः पापौ प्रच्युताचारौ कौ युवामतिगर्वितौ ।। ज्वलतः कोपवह्नेर्मे शलभत्वमुपागतौ

āḥ pāpau pracyutācārau kau yuvāmatigarvitau || jvalataḥ kopavahnerme śalabhatvamupāgatau

तपोवनमिदं मत्कं पावनं भूतभावनम् ।। पादैर्न स्पृशतः क्वापि सूर्याचंद्रमसावपि

tapovanamidaṃ matkaṃ pāvanaṃ bhūtabhāvanam || pādairna spṛśataḥ kvāpi sūryācaṃdramasāvapi

पुरवैरिसपर्यायाः पर्यायकमिदं वनम् ।। न स्पंदतेऽत्र वातोपि न लिप्यंतेऽत्र षटपदाः

puravairisaparyāyāḥ paryāyakamidaṃ vanam || na spaṃdate'tra vātopi na lipyaṃte'tra ṣaṭapadāḥ

तदेतत्पादसंचारैर्दूषयन्नेष पातकी।। हयो भवतु भूलोके परवाह्यत्वपीडितः

tadetatpādasaṃcārairdūṣayanneṣa pātakī|| hayo bhavatu bhūloke paravāhyatvapīḍitaḥ

अपरोप्ययमत्युग्रे पतत्वचलकंदरे। प्रसूनगंधलोभाद्यो गंधसारंगतां गतः

aparopyayamatyugre patatvacalakaṃdare| prasūnagaṃdhalobhādyo gaṃdhasāraṃgatāṃ gataḥ

इति तेनोग्ररोषेण शापवज्रे निपातिते ।। तत्क्षणाद्विगलद्गर्वावावां तं शरणं गतौ

iti tenograroṣeṇa śāpavajre nipātite || tatkṣaṇādvigaladgarvāvāvāṃ taṃ śaraṇaṃ gatau

अभिधाय च तं देवमाहितांघ्रिपरिग्रहैः ।। अमोघ एष त्वच्छापस्तदस्यांतो निवेद्यताम्

abhidhāya ca taṃ devamāhitāṃghriparigrahaiḥ || amogha eṣa tvacchāpastadasyāṃto nivedyatām

अथातिदीनमनसावावामालोक्य पार्थिव ।। सानुग्रहोऽभून्मुनिराट् कारुण्यादतिशीतलः

athātidīnamanasāvāvāmālokya pārthiva || sānugraho'bhūnmunirāṭ kāruṇyādatiśītalaḥ

1.3.2.22.40

अभाषत च मैवं भो भवतोः क्वापि दुर्धियोः ।। शापस्य भविता शांतिररुणाद्रेः प्रदक्षिणात्

abhāṣata ca maivaṃ bho bhavatoḥ kvāpi durdhiyoḥ || śāpasya bhavitā śāṃtiraruṇādreḥ pradakṣiṇāt

पुरा खलु पुरारातिरध्यतिष्ठच्छुभां सभाम् ।। पर्युपास्यत दिक्पालैरिंद्रोपेंद्रयमादिभिः

purā khalu purārātiradhyatiṣṭhacchubhāṃ sabhām || paryupāsyata dikpālairiṃdropeṃdrayamādibhiḥ

तदा च देवदेवाय नंदनारण्यदेवता ।। उपायनीकृतवती फलं किमपि पाटलम्

tadā ca devadevāya naṃdanāraṇyadevatā || upāyanīkṛtavatī phalaṃ kimapi pāṭalam

बाल्यात्कुतूहलाक्रान्तौ गजाननषडाननौ ।। पितरं तदयाचेतां लोभनीयतरं फलम्

bālyātkutūhalākrāntau gajānanaṣaḍānanau || pitaraṃ tadayācetāṃ lobhanīyataraṃ phalam

अथ ताववदद्देवस्तनयौ फलतर्षितौ ।। गोपयित्वा फलं पाणिसंपुटेन कुमारकौ

atha tāvavadaddevastanayau phalatarṣitau || gopayitvā phalaṃ pāṇisaṃpuṭena kumārakau

इमां समस्तां पृथिवीं लोकालोकेन वेष्टिताम् ।। यो वां प्रदक्षिणीकर्तुमीष्टे तस्मै ददाम्यहम्

imāṃ samastāṃ pṛthivīṃ lokālokena veṣṭitām || yo vāṃ pradakṣiṇīkartumīṣṭe tasmai dadāmyaham

इत्युक्ते पार्वतीशेन स्मयमानमुखेंदुना ।। स्कंदः प्रदक्षिणीकर्तुं मेदिनीमुपचक्रमे

ityukte pārvatīśena smayamānamukheṃdunā || skaṃdaḥ pradakṣiṇīkartuṃ medinīmupacakrame

लंबोदरस्तु देवस्य शोणशैलाकृतेः पितुः ।। प्रदक्षिणं ततः कृत्वा पुरस्तादेव तत्क्षणात्

laṃbodarastu devasya śoṇaśailākṛteḥ pituḥ || pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā purastādeva tatkṣaṇāt

तद्दृष्ट्वा तस्य चातुर्यं हेरंबाय त्रियंवकः ।। फलं वितीर्णवानस्मै प्रणयाघ्रातमस्तकः

taddṛṣṭvā tasya cāturyaṃ heraṃbāya triyaṃvakaḥ || phalaṃ vitīrṇavānasmai praṇayāghrātamastakaḥ

अद्यप्रभृति सर्वेषां फलानामधिनायकः ।। भवेत्यस्मै वरं दत्त्वा ह्येकदंताय शंकरः

adyaprabhṛti sarveṣāṃ phalānāmadhināyakaḥ || bhavetyasmai varaṃ dattvā hyekadaṃtāya śaṃkaraḥ

1.3.2.22.50

बभाषे च सभास्तारान्सर्वानपि सुरासुरान् ।। प्रसरद्दशनज्योत्स्नाकर्बुरीकृतमंदिरः

babhāṣe ca sabhāstārānsarvānapi surāsurān || prasaraddaśanajyotsnākarburīkṛtamaṃdiraḥ

स्थावरोयं ममाकारः शोणाद्रिर्योऽस्य भक्तितः ।। प्रदक्षिणां वितनुते स मे सारूप्यभाग्भवेत्

sthāvaroyaṃ mamākāraḥ śoṇādriryo'sya bhaktitaḥ || pradakṣiṇāṃ vitanute sa me sārūpyabhāgbhavet

गिरेः प्रदक्षिणेनास्य यस्य धत्तः पदे रुजम् ।। स सम्राट्सकलोत्कृष्टं लभते शाश्वतं पदम्

gireḥ pradakṣiṇenāsya yasya dhattaḥ pade rujam || sa samrāṭsakalotkṛṣṭaṃ labhate śāśvataṃ padam

इति शासनतः शंभोः शोणशैलप्रदक्षिणम् ।। विधाय सर्वगीर्वाणा लेभिरे स्वं स्वमीप्सितम्

iti śāsanataḥ śaṃbhoḥ śoṇaśailapradakṣiṇam || vidhāya sarvagīrvāṇā lebhire svaṃ svamīpsitam

युवामपि मदोद्भूतमालिन्यौ शिक्षितौ मया ।। प्रदक्षिणेन शोणाद्रेः शापांतो वां भविष्यति

yuvāmapi madodbhūtamālinyau śikṣitau mayā || pradakṣiṇena śoṇādreḥ śāpāṃto vāṃ bhaviṣyati

तिरश्चोरपि वां सिध्येदरुणाद्रेः प्रदक्षिणा ।। वज्रांगदस्य पांड्यस्य नृपतेरनुबंधतः

tiraścorapi vāṃ sidhyedaruṇādreḥ pradakṣiṇā || vajrāṃgadasya pāṃḍyasya nṛpateranubaṃdhataḥ

इत्यमर्षणमहर्षिमहाब्धेः शापहालहल शोषितगात्रौ ।। पातितौ बहुलपातकभारात्क्षिप्रमश्वमृगजातिषु जातौ

ityamarṣaṇamaharṣimahābdheḥ śāpahālahala śoṣitagātrau || pātitau bahulapātakabhārātkṣipramaśvamṛgajātiṣu jātau

उत्तरार्धम् · अध्यायः २३

कलाधर उवाच ।। ।। कांबोजेषु हयो भूत्वा कांतिशाली सुहृन्मम ।। अयासीदौपवाह्यत्वं भवतो राजपुंगव

kalādhara uvāca || || kāṃbojeṣu hayo bhūtvā kāṃtiśālī suhṛnmama || ayāsīdaupavāhyatvaṃ bhavato rājapuṃgava

अहं च गंधमृगतां गतः स्वांगप्रसूतिना ।। सुगंधिना मदेनास्य संचारं चाचरं गिरेः

ahaṃ ca gaṃdhamṛgatāṃ gataḥ svāṃgaprasūtinā || sugaṃdhinā madenāsya saṃcāraṃ cācaraṃ gireḥ

धर्मात्मन्मृगयाव्याजादागतेन त्वयाधुना ।। आवां शोणाद्रिनाथस्य प्रापितौ हि प्रदक्षिणाम्

dharmātmanmṛgayāvyājādāgatena tvayādhunā || āvāṃ śoṇādrināthasya prāpitau hi pradakṣiṇām

वाहारोहणदोषेण तवासीदीदृशी दशा ।। पादप्रचारपुण्येन प्राप्तं नौ प्राक्तनं पदम्

vāhārohaṇadoṣeṇa tavāsīdīdṛśī daśā || pādapracārapuṇyena prāptaṃ nau prāktanaṃ padam

राजेंद्र तव संबंधादस्मात्तिर्यक्त्वबंधनात् ।। मुक्तावावां स्वकं धाम प्राप्तौ स्वस्त्यस्तु ते सदा

rājeṃdra tava saṃbaṃdhādasmāttiryaktvabaṃdhanāt || muktāvāvāṃ svakaṃ dhāma prāptau svastyastu te sadā

इत्युदीर्य निजं धाम यियासंतं कलाधरम् ।। कांतिशालिनं च राजा जगाद रचितांजलिः

ityudīrya nijaṃ dhāma yiyāsaṃtaṃ kalādharam || kāṃtiśālinaṃ ca rājā jagāda racitāṃjaliḥ

एवं युवां शोणशैलशंकरस्य प्रभावतः ।। शापार्णवं समुत्तीर्णौ कथं मे पुनरुच्छ्रयः

evaṃ yuvāṃ śoṇaśailaśaṃkarasya prabhāvataḥ || śāpārṇavaṃ samuttīrṇau kathaṃ me punarucchrayaḥ

भ्राम्यतीव मम स्वांतमाधाय तदवेक्षणम् ।। निर्यांतीव मम प्राणास्तत्र दैवं बलोत्तरम्

bhrāmyatīva mama svāṃtamādhāya tadavekṣaṇam || niryāṃtīva mama prāṇāstatra daivaṃ balottaram

कलाधरकांतिशालिनावूचतुः ।। ।। अवधारय निस्तारं कथयाव तवास्यदम् ।। समाहितेन मनसा निर्धूतनिखिलाधिना

kalādharakāṃtiśālināvūcatuḥ || || avadhāraya nistāraṃ kathayāva tavāsyadam || samāhitena manasā nirdhūtanikhilādhinā

1.3.2.23.10

जगत्सर्गस्थितिध्वंसविधानानुग्रहेश्वरे ।। अरुणाद्रीश्वरे चित्तं निधेहि करुणानिधौ

jagatsargasthitidhvaṃsavidhānānugraheśvare || aruṇādrīśvare cittaṃ nidhehi karuṇānidhau

प्रत्यक्षितं त्वयेदानीमस्य देवस्य वैभवम् ।। तिरश्चोरावयोरेतदीदृशत्वं वितन्वतः

pratyakṣitaṃ tvayedānīmasya devasya vaibhavam || tiraścorāvayoretadīdṛśatvaṃ vitanvataḥ

कुरु प्रदक्षिणां पादचारी मृगमदादृतैः ।। कल्हारैः पूजयेशानं देवं मृगमदप्रियम्

kuru pradakṣiṇāṃ pādacārī mṛgamadādṛtaiḥ || kalhāraiḥ pūjayeśānaṃ devaṃ mṛgamadapriyam

यावती तव संपत्तिस्तावतीमखिलां विभो ।। प्राकारगोपुरागारनवीकाराय कल्पय

yāvatī tava saṃpattistāvatīmakhilāṃ vibho || prākāragopurāgāranavīkārāya kalpaya

अचिरादेव सिद्धिस्ते भविष्यति गरीयसी ।। मनुमांधातृनाभागभगीरथवदाधिका

acirādeva siddhiste bhaviṣyati garīyasī || manumāṃdhātṛnābhāgabhagīrathavadādhikā

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। इत्थं निशम्य च तयोर्निजमेव धाम विद्याभृतोः सपदि संश्रुतयोर्नरेन्द्रः ।। निःसंशयेन मनसा निरतस्तदानीं भक्तिं बबंध भगवत्यरुणाद्रिनाथे

naṃdikeśvara uvāca || || itthaṃ niśamya ca tayornijameva dhāma vidyābhṛtoḥ sapadi saṃśrutayornarendraḥ || niḥsaṃśayena manasā niratastadānīṃ bhaktiṃ babaṃdha bhagavatyaruṇādrināthe

उत्तरार्धम् · अध्यायः २४

मार्कंडेय उवाच ।। ।। भगवन्भवमाहात्म्यरत्नाकरसुधाकरम् ।। नंदीश चित्रं चारित्रं श्रुतं विद्याभृतोर्द्वयोः

mārkaṃḍeya uvāca || || bhagavanbhavamāhātmyaratnākarasudhākaram || naṃdīśa citraṃ cāritraṃ śrutaṃ vidyābhṛtordvayoḥ

कदा वज्रांगदः सिद्धः कथं देवमपूजयत् ।। कथं चान्वग्रहीत्प्रह्वं देवस्तमरुणेश्वरः

kadā vajrāṃgadaḥ siddhaḥ kathaṃ devamapūjayat || kathaṃ cānvagrahītprahvaṃ devastamaruṇeśvaraḥ

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। निवर्त्तनेच्छां हित्वाथ नृपो निजपुरं प्रति ।। तस्यैव पादपर्यंते स्वस्य वासमरोचयत्

naṃdikeśvara uvāca || || nivarttanecchāṃ hitvātha nṛpo nijapuraṃ prati || tasyaiva pādaparyaṃte svasya vāsamarocayat

अथास्य महती सेना वाहमार्गानुसारिणी ।। प्राप्ता शतांगमातंगतुरंगभटसंकुला

athāsya mahatī senā vāhamārgānusāriṇī || prāptā śatāṃgamātaṃgaturaṃgabhaṭasaṃkulā

समदृश्यत भूपालस्तादृशो धैर्यसागरः ।। पुरोधोमंत्रिसामंतसेनापतिसुहृत्तमैः

samadṛśyata bhūpālastādṛśo dhairyasāgaraḥ || purodhomaṃtrisāmaṃtasenāpatisuhṛttamaiḥ

ततस्तामागतां सेनामवनीपतिरादृतः ।। अरुणाद्रेश्च सीमाया बहिरेव न्यवेशयत्

tatastāmāgatāṃ senāmavanīpatirādṛtaḥ || aruṇādreśca sīmāyā bahireva nyaveśayat

स्वकीयमखिलं कोशं देशानपि महाफलान् ।। शोणाद्रिनाथपूजायै कल्पयामास भक्तिमान्

svakīyamakhilaṃ kośaṃ deśānapi mahāphalān || śoṇādrināthapūjāyai kalpayāmāsa bhaktimān

गौतमस्याश्रमाभ्याशे स्वयं कृततपोवनः ।। पुरोधोक्तः ससचिवः शिवार्चनरतोऽभवत्

gautamasyāśramābhyāśe svayaṃ kṛtatapovanaḥ || purodhoktaḥ sasacivaḥ śivārcanarato'bhavat

रत्नांगदाख्यं तनयं स्थापयित्वा निजे पदे ।। तत्प्रेषितैरपर्याप्तैः शोणेशं पर्यतर्पयत्

ratnāṃgadākhyaṃ tanayaṃ sthāpayitvā nije pade || tatpreṣitairaparyāptaiḥ śoṇeśaṃ paryatarpayat

1.3.2.24.10

परितः शोणशैलस्य परिपूर्णजलाशयान् ।। अग्रहारान्बहुफलान्ब्राह्मणेभ्योऽतिसृष्टवान्

paritaḥ śoṇaśailasya paripūrṇajalāśayān || agrahārānbahuphalānbrāhmaṇebhyo'tisṛṣṭavān

तेजसारुणनाथस्य ज्वलनस्तंभरूपिणः ।। धन्वप्रायेऽपि देशेऽस्मिन्दीर्घिकाः शतशो व्यधात्

tejasāruṇanāthasya jvalanastaṃbharūpiṇaḥ || dhanvaprāye'pi deśe'smindīrghikāḥ śataśo vyadhāt

सौंदर्यशालिनीरात्मपरिवारवरांगनाः ।। सेवार्थं शोणनाथस्य दत्तवान्दीर्घदर्शनः

sauṃdaryaśālinīrātmaparivāravarāṃganāḥ || sevārthaṃ śoṇanāthasya dattavāndīrghadarśanaḥ

अथागतेनागस्त्येन लोपामुद्रासखेन सः ।। अभ्यनंद्यत शोणाद्रिनाथपूजापरायणः

athāgatenāgastyena lopāmudrāsakhena saḥ || abhyanaṃdyata śoṇādrināthapūjāparāyaṇaḥ

प्रत्यहं नवतीर्थाख्ये सरसि स्नानमाचरन् ।। पापनाशप्रवालेशौ प्रयतः पर्यपूजयत्

pratyahaṃ navatīrthākhye sarasi snānamācaran || pāpanāśapravāleśau prayataḥ paryapūjayat

महिषासुरसंहारकारिणी मानवेश्वरः ।। नित्यमाराधयामास दुर्गां दुर्ग्गार्तिहारिणीम्

mahiṣāsurasaṃhārakāriṇī mānaveśvaraḥ || nityamārādhayāmāsa durgāṃ durggārtihāriṇīm

प्रतिक्षणं ब्रह्मविष्णुपूज्यस्य लिंगरूपिणः ।। आदिदेवस्य विविधाः सपर्याः पर्यकल्पयत्

pratikṣaṇaṃ brahmaviṣṇupūjyasya liṃgarūpiṇaḥ || ādidevasya vividhāḥ saparyāḥ paryakalpayat

प्रत्युषस्युत्थितः स्नातः पादाभ्यामेव पार्थिवः ।। जपन्पंचाक्षरीमंत्रमकार्षीत्त्रिः प्रदक्षिणाम्

pratyuṣasyutthitaḥ snātaḥ pādābhyāmeva pārthivaḥ || japanpaṃcākṣarīmaṃtramakārṣīttriḥ pradakṣiṇām

पौर्णमास्यां स कार्त्तिक्यां पार्वतीवल्लभप्रियम् ।। महादीपोत्सवं चक्रे महितं भुवनत्रये

paurṇamāsyāṃ sa kārttikyāṃ pārvatīvallabhapriyam || mahādīpotsavaṃ cakre mahitaṃ bhuvanatraye

सुगंधसारकह्लारकर्पूरजलपूरितः ।। सहस्रैः स्वर्णकुंभानामभ्यषिंचत्त्रियंत्रकम्

sugaṃdhasārakahlārakarpūrajalapūritaḥ || sahasraiḥ svarṇakuṃbhānāmabhyaṣiṃcattriyaṃtrakam

1.3.2.24.20

प्रतिमासध्वजारोहपूर्वं तीर्थोत्सवादिकम् ।। त्रैलोक्याभ्यर्हितं चक्रे रथारोहं महोत्सवम्

pratimāsadhvajārohapūrvaṃ tīrthotsavādikam || trailokyābhyarhitaṃ cakre rathārohaṃ mahotsavam

अंगं प्रदक्षिणं चास्य विदधे विशदाशयः।। योजनत्रितयायामव्यापिनः शोणभूभृतः

aṃgaṃ pradakṣiṇaṃ cāsya vidadhe viśadāśayaḥ|| yojanatritayāyāmavyāpinaḥ śoṇabhūbhṛtaḥ

अरुणाचलनाथेति करुणामृतसागरः।। अरुणांवासनाथेति तुष्टाव च मुहुर्मुहुः

aruṇācalanātheti karuṇāmṛtasāgaraḥ|| aruṇāṃvāsanātheti tuṣṭāva ca muhurmuhuḥ

संलिप्य विविधैर्द्रव्यैर्नित्यं पंचामृतादिभिः।। आचर्च यद्गंधसारपंकैः कर्पूरपांडुरैः

saṃlipya vividhairdravyairnityaṃ paṃcāmṛtādibhiḥ|| ācarca yadgaṃdhasārapaṃkaiḥ karpūrapāṃḍuraiḥ

अपूजयत कल्हारैः स्रवन्मृगमदद्रवैः ।। प्रा तरारभ्य शोणाद्रिनायकं गणरूपिणम्

apūjayata kalhāraiḥ sravanmṛgamadadravaiḥ || prā tarārabhya śoṇādrināyakaṃ gaṇarūpiṇam

इति वर्षत्रयं तस्य वशिनो वरिवस्यया ।। अरुणाद्रीश्वरस्तुष्टः प्रत्यक्षत्वमगाहत

iti varṣatrayaṃ tasya vaśino varivasyayā || aruṇādrīśvarastuṣṭaḥ pratyakṣatvamagāhata

नीहाराचलसंकाशमारूढो वृषपुंगवम्।। अन्वगासीनया देव्या कृतगाढोपगूहनः

nīhārācalasaṃkāśamārūḍho vṛṣapuṃgavam|| anvagāsīnayā devyā kṛtagāḍhopagūhanaḥ

ब्रह्मर्षिभिर्वसिष्ठाद्यैर्नारदाद्यैर्महर्षिभिः।। गणैर्निकुंभकुंभाद्यैः क्रियमाणजयस्तुतिः

brahmarṣibhirvasiṣṭhādyairnāradādyairmaharṣibhiḥ|| gaṇairnikuṃbhakuṃbhādyaiḥ kriyamāṇajayastutiḥ

करुणासिंधुकल्लोलैः कमलावासवेश्मभिः ।। कटाक्षपातैर्जगतां कालुष्यमिव वारयन्

karuṇāsiṃdhukallolaiḥ kamalāvāsaveśmabhiḥ || kaṭākṣapātairjagatāṃ kāluṣyamiva vārayan

दृष्ट्वा च देवदेवं तमष्टांगं न्यस्य भूतले ।। प्रणनाम परं हृष्टो वज्रांगदमहीपतिः

dṛṣṭvā ca devadevaṃ tamaṣṭāṃgaṃ nyasya bhūtale || praṇanāma paraṃ hṛṣṭo vajrāṃgadamahīpatiḥ

1.3.2.24.30

व्यज्ञापयच्च भूपालो मौलीकृतशतांजलिः ।। क्षालयन्निव दंतांशुजालैस्तत्पादपंकजे

vyajñāpayacca bhūpālo maulīkṛtaśatāṃjaliḥ || kṣālayanniva daṃtāṃśujālaistatpādapaṃkaje

वज्रांगद उवाच ।। ।। देवेश यदहं मोहाद्बहुपातकसंचयम् ।। अचारिषं स एकोऽयं क्षम्यतां मे व्यतिक्रमः

vajrāṃgada uvāca || || deveśa yadahaṃ mohādbahupātakasaṃcayam || acāriṣaṃ sa eko'yaṃ kṣamyatāṃ me vyatikramaḥ

इतिवादिनमत्यंतं दीनमेव दयानिधिः ।। जगाद जगतीनाथो देवः शोणाचलेश्वरः

itivādinamatyaṃtaṃ dīnameva dayānidhiḥ || jagāda jagatīnātho devaḥ śoṇācaleśvaraḥ

श्रीमहेश्वर उवाच ।। ।। मा भैषीर्वत्स भद्रं ते संत्यष्टौ मम मूर्त्तयः ।। ताः सर्वाः सर्वजंतूनामत्यर्थं परिकल्पिताः

śrīmaheśvara uvāca || || mā bhaiṣīrvatsa bhadraṃ te saṃtyaṣṭau mama mūrttayaḥ || tāḥ sarvāḥ sarvajaṃtūnāmatyarthaṃ parikalpitāḥ

पुरा पुरंदरस्त्वं हि कैलासशिखरे स्थितम् ।। गर्वितो मामवामंस्थाः स्तंभितश्च तदा मया

purā puraṃdarastvaṃ hi kailāsaśikhare sthitam || garvito māmavāmaṃsthāḥ staṃbhitaśca tadā mayā

क्षणं गलितगर्वस्त्वं स्तंभना व्रीडितस्तदा ।। अयाचिष्ठाः शिवज्ञानमखिलैश्वर्यकारणम्

kṣaṇaṃ galitagarvastvaṃ staṃbhanā vrīḍitastadā || ayāciṣṭhāḥ śivajñānamakhilaiśvaryakāraṇam

आदिष्टस्त्वं मया वज्रिन्नवतीर्यावनिं भवान्।। राजा वज्रांगदो भूत्वा लप्स्यसे मत्कृपामिति

ādiṣṭastvaṃ mayā vajrinnavatīryāvaniṃ bhavān|| rājā vajrāṃgado bhūtvā lapsyase matkṛpāmiti

जातं ततः प्रभावेण क्षेत्रमेतन्मदास्पदम्।। शिक्षितोतीव मुग्धस्त्वं भक्तोसि च परं मयि

jātaṃ tataḥ prabhāveṇa kṣetrametanmadāspadam|| śikṣitotīva mugdhastvaṃ bhaktosi ca paraṃ mayi

अधुनातिसपर्याभिस्त्वत्कृताभिरहर्निशम् ।। परितुष्टोस्म्यहं राजन्नतस्त्वां बोधयाम्यहम्

adhunātisaparyābhistvatkṛtābhiraharniśam || parituṣṭosmyahaṃ rājannatastvāṃ bodhayāmyaham

खं वायुरनलो वारि भूः सूर्य शशिनौ पुमान् ।। इति मन्मूर्त्तिभिर्विश्वं भासते सचराचरम्

khaṃ vāyuranalo vāri bhūḥ sūrya śaśinau pumān || iti manmūrttibhirviśvaṃ bhāsate sacarācaram

1.3.2.24.40

कालो हि कालयाम्यर्थान्सत्त्वानध्वन एव च ।। तत्त्वातीतः शिवश्चाहं न मत्तोस्तीह किंचन

kālo hi kālayāmyarthānsattvānadhvana eva ca || tattvātītaḥ śivaścāhaṃ na mattostīha kiṃcana

अपर्यंतचिदानंदसिंधोर्मे केचिदूर्मयः ।। वेधोमुकुन्दरुद्रेंद्रमुखानाहुरुदित्वराः

aparyaṃtacidānaṃdasiṃdhorme kecidūrmayaḥ || vedhomukundarudreṃdramukhānāhuruditvarāḥ

वाणीलक्ष्मीक्षमाश्रद्धाप्रज्ञास्वाहास्वधादयः ।। असंख्येयमहाशक्तेर्मम विसृष्टिशक्तयः

vāṇīlakṣmīkṣamāśraddhāprajñāsvāhāsvadhādayaḥ || asaṃkhyeyamahāśaktermama visṛṣṭiśaktayaḥ

इयं मम महाशक्तिर्गौरी माया जगत्प्रसूः ।। अनयाच्छाद्यते विश्वं शश्वद्विस्तार्यतेऽपि च

iyaṃ mama mahāśaktirgaurī māyā jagatprasūḥ || anayācchādyate viśvaṃ śaśvadvistāryate'pi ca

शक्त्यानयान्वितः सर्गरक्षासंहृतिविभ्रमः ।। विचित्रमेतत्पश्यामि जगच्चित्रं निजेच्छया

śaktyānayānvitaḥ sargarakṣāsaṃhṛtivibhramaḥ || vicitrametatpaśyāmi jagaccitraṃ nijecchayā

अपवाहितमोहस्त्वं महिमा मे विचारय ।। आत्मानमविभिन्नं मे तरंगमिव वारिधेः

apavāhitamohastvaṃ mahimā me vicāraya || ātmānamavibhinnaṃ me taraṃgamiva vāridheḥ

ततो मद्रूपशालिन्या आधिपत्यं क्षितेर्गतः ।। मत्प्रसादेन राजेंद्र भुंक्ष्व भोगान्यथासुखम्

tato madrūpaśālinyā ādhipatyaṃ kṣitergataḥ || matprasādena rājeṃdra bhuṃkṣva bhogānyathāsukham

पुनः पुरंदरत्वेन भुक्तदिव्यसुखश्चिरम्।। मदेकरूपतां राजन्निश्चयात्त्वमवाप्स्यसि

punaḥ puraṃdaratvena bhuktadivyasukhaściram|| madekarūpatāṃ rājanniścayāttvamavāpsyasi

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।। इत्युक्त्वांतर्हिते देवे राजा वज्रांगदः कृती ।। शोणेशं पूजयन्नेव सर्वान्भोगानवाप्तवान्

naṃdikeśvara uvāca || || ityuktvāṃtarhite deve rājā vajrāṃgadaḥ kṛtī || śoṇeśaṃ pūjayanneva sarvānbhogānavāptavān

इत्थं ते कथितं साधो शिवभक्तविजृंभणम् ।। प्रदक्षिणाफलं चैव शोणशैलस्य शाश्वतम्

itthaṃ te kathitaṃ sādho śivabhaktavijṛṃbhaṇam || pradakṣiṇāphalaṃ caiva śoṇaśailasya śāśvatam

1.3.2.24.50

किं वाचां विस्तरेणात्र शोणशैलप्रदक्षिणा ।। महतामश्वमेधानां शतादपि विशिष्यते

kiṃ vācāṃ vistareṇātra śoṇaśailapradakṣiṇā || mahatāmaśvamedhānāṃ śatādapi viśiṣyate

विषुवायनसंक्राति व्यतीपातादिपर्वसु ।। प्रदक्षिणाच्छोणगिरेरसंख्येयं फलं लभेत्

viṣuvāyanasaṃkrāti vyatīpātādiparvasu || pradakṣiṇācchoṇagirerasaṃkhyeyaṃ phalaṃ labhet

न क्षेत्रमरुणादस्ति नास्ति देवोऽरुणेश्वरात् ।। नापि प्रदक्षिणादन्यद्विपद्यतेऽभ्यधिकं तपः

na kṣetramaruṇādasti nāsti devo'ruṇeśvarāt || nāpi pradakṣiṇādanyadvipadyate'bhyadhikaṃ tapaḥ

इति कथयति नंदिकेश्वरेस्मिन्पुलकितसर्ववपुर्मृकण्डुपुत्रः ।। मुहुरधिगतहर्षवाष्पवृष्टिर्महति निमग्न इवाभवत्सुधाब्धौ ।। ५३ ।। ।। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे वज्रांगदसद्गतिवर्णनंनाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

iti kathayati naṃdikeśvaresminpulakitasarvavapurmṛkaṇḍuputraḥ || muhuradhigataharṣavāṣpavṛṣṭirmahati nimagna ivābhavatsudhābdhau || 53 || || iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmya uttarārdhe vajrāṃgadasadgativarṇanaṃnāma caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ