Books / Aṣṭāṅga Hṛdaya — Sanskrit Text

1. Aṣṭāṅga Hṛdaya (part 1 of 2)

अध्याय 01

1

जात-मात्रं विशोध्योल्बाद् बालं सैन्धव-सर्पिषा । प्रसूति-क्लेशितं चानु बला-तैलेन सेचयेत्

jāta-mātraṃ viśodhyolbād bālaṃ saindhava-sarpiṣā | prasūti-kleśitaṃ cānu balā-tailena secayet

2

अश्मनोर् वादनं चास्य कर्ण-मूले समाचरेत् । अथास्य दक्षिणे कर्णे मन्त्रम् उच्चारयेद् इमम्

aśmanor vādanaṃ cāsya karṇa-mūle samācaret | athāsya dakṣiṇe karṇe mantram uccārayed imam

3

अङ्गाद् अङ्गात् संभवसि हृदयाद् अभिजायसे । आत्मा वै पुत्र-नामासि संजीव शरदां शतम्

aṅgād aṅgāt saṃbhavasi hṛdayād abhijāyase | ātmā vai putra-nāmāsi saṃjīva śaradāṃ śatam

4

१.३dv संजीव शरदः शतम् शतायुः शत-वर्षो ऽसि दीर्घम् आयुर् अवाप्नुहि । नक्षत्राणि दिशो रात्रिर् अहश् च त्वाभिरक्षतु

1.3dv saṃjīva śaradaḥ śatam śatāyuḥ śata-varṣo 'si dīrgham āyur avāpnuhi | nakṣatrāṇi diśo rātrir ahaś ca tvābhirakṣatu

5

१.४dv अहश् चत्वारि रक्षतु स्वस्थी-भूतस्य नाभिं च सूत्रेण चतुर्-अङ्गुलात् । बद्ध्वोर्ध्वं वर्धयित्वा च ग्रीवायाम् अवसञ्जयेत्

1.4dv ahaś catvāri rakṣatu svasthī-bhūtasya nābhiṃ ca sūtreṇa catur-aṅgulāt | baddhvordhvaṃ vardhayitvā ca grīvāyām avasañjayet

6

१.५cv बद्ध्वोर्ध्वं वर्धयित्वा तु १.५dv ग्रीवायाम् अवसज्जयेत् नाभिं च कुष्ठ-तैलेन सेचयेत् स्नापयेद् अनु । क्षीरि-वृक्ष-कषायेण सर्व-गन्धोदकेन वा

1.5cv baddhvordhvaṃ vardhayitvā tu 1.5dv grīvāyām avasajjayet nābhiṃ ca kuṣṭha-tailena secayet snāpayed anu | kṣīri-vṛkṣa-kaṣāyeṇa sarva-gandhodakena vā

7

१.६av नाभिं तु कुष्ठ-तैलेन १.६bv सेचयेत् स्नपयेद् अनु कोष्णेन तप्त-रजत-तपनीय-निमज्जनैः । ततो दक्षिण-तर्जन्या तालून्नम्यावगुण्ठयेत्

1.6av nābhiṃ tu kuṣṭha-tailena 1.6bv secayet snapayed anu koṣṇena tapta-rajata-tapanīya-nimajjanaiḥ | tato dakṣiṇa-tarjanyā tālūnnamyāvaguṇṭhayet

8

शिरसि स्नेह-पिचुना प्राश्यं चास्य प्रयोजयेत् । हरेणु-मात्रं मेधायुर्-बलार्थम् अभिमन्त्रितम्

śirasi sneha-picunā prāśyaṃ cāsya prayojayet | hareṇu-mātraṃ medhāyur-balārtham abhimantritam

9

१.८bv प्राशं चास्य प्रयोजयेत् ऐन्द्री-ब्राह्मी-वचा-शङ्खपुष्पी-कल्कं घृतं मधु । चामीकर-वचा-ब्राह्मी-ताप्य-पथ्या रजी-कृताः

1.8bv prāśaṃ cāsya prayojayet aindrī-brāhmī-vacā-śaṅkhapuṣpī-kalkaṃ ghṛtaṃ madhu | cāmīkara-vacā-brāhmī-tāpya-pathyā rajī-kṛtāḥ

10

१.९dv -कुष्ठ-पथ्या रजी-कृताः लिह्यान् मधु-घृतोपेता हेम-धात्री-रजो ऽथ-वा । गर्भाम्भः सैन्धव-वता सर्पिषा वामयेत् ततः

1.9dv -kuṣṭha-pathyā rajī-kṛtāḥ lihyān madhu-ghṛtopetā hema-dhātrī-rajo 'tha-vā | garbhāmbhaḥ saindhava-vatā sarpiṣā vāmayet tataḥ

11

१.१०cv गर्भाम्भः सैन्धव-वचा- १.१०dv -सर्पिषा वामयेत् ततः प्राजापत्येन विधिना जात-कर्माणि कारयेत् । सिराणां हृदय-स्थानां विवृत-त्वात् प्रसूतितः

1.10cv garbhāmbhaḥ saindhava-vacā- 1.10dv -sarpiṣā vāmayet tataḥ prājāpatyena vidhinā jāta-karmāṇi kārayet | sirāṇāṃ hṛdaya-sthānāṃ vivṛta-tvāt prasūtitaḥ

12

तृतीये ऽह्नि चतुर्थे वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्तते । प्रथमे दिवसे तस्मात् त्रि-कालं मधु-सर्पिषी

tṛtīye 'hni caturthe vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate | prathame divase tasmāt tri-kālaṃ madhu-sarpiṣī

13

अनन्ता-मिश्रिते मन्त्र-पाविते प्राशयेच् छिशुम् । द्वितीये लक्ष्मणा-सिद्धं तृतीये च घृतं ततः

anantā-miśrite mantra-pāvite prāśayec chiśum | dvitīye lakṣmaṇā-siddhaṃ tṛtīye ca ghṛtaṃ tataḥ

14

प्राङ्-निषिद्ध-स्तनस्यास्य तत्-पाणि-तल-संमितम् । स्तन्यानु-पानं द्वौ कालौ नव-नीतं प्रयोजयेत्

prāṅ-niṣiddha-stanasyāsya tat-pāṇi-tala-saṃmitam | stanyānu-pānaṃ dvau kālau nava-nītaṃ prayojayet

15

मातुर् एव पिबेत् स्तन्यं तद् ध्य् अलं देह-वृद्धये । स्तन्य-धात्र्याव् उभे कार्ये तद्-अ-संपदि वत्सले

mātur eva pibet stanyaṃ tad dhy alaṃ deha-vṛddhaye | stanya-dhātryāv ubhe kārye tad-a-saṃpadi vatsale

16

१.१५bv तत् परं देह-वृद्धये अ-व्यङ्गे ब्रह्म-चारिण्यौ वर्ण-प्रकृतितः समे । नी-रुजे मध्य-वयसौ जीवद्-वत्से न लोलुपे

1.15bv tat paraṃ deha-vṛddhaye a-vyaṅge brahma-cāriṇyau varṇa-prakṛtitaḥ same | nī-ruje madhya-vayasau jīvad-vatse na lolupe

17

हिताहार-विहारेण यत्नाद् उपचरेच् च ते । शुक्-क्रोध-लङ्घनायासाः स्तन्य-नाशस्य हेतवः

hitāhāra-vihāreṇa yatnād upacarec ca te | śuk-krodha-laṅghanāyāsāḥ stanya-nāśasya hetavaḥ

18

स्तन्यस्य सीधु-वर्ज्यानि मद्यान्य् आनूप-जा रसाः । क्षीरं क्षीरिण्य ओषध्यः शोकादेश् च विपर्ययः

stanyasya sīdhu-varjyāni madyāny ānūpa-jā rasāḥ | kṣīraṃ kṣīriṇya oṣadhyaḥ śokādeś ca viparyayaḥ

19

१.१८cv क्षीरं क्षीरिण्य् औषधयः विरुद्धाहार-भुक्तायाः क्षुधिताया वि-चेतसः । प्रदुष्ट-धातोर् गर्भिण्याः स्तन्यं रोग-करं शिशोः

1.18cv kṣīraṃ kṣīriṇy auṣadhayaḥ viruddhāhāra-bhuktāyāḥ kṣudhitāyā vi-cetasaḥ | praduṣṭa-dhātor garbhiṇyāḥ stanyaṃ roga-karaṃ śiśoḥ

20

१.१९av विरुद्धाहार-चेष्टायाः स्तन्या-भावे पयश् छागं गव्यं वा तद्-गुणं पिबेत् । ह्रस्वेन पञ्च-मूलेन स्थिराभ्यां वा सिता-युतम्

1.19av viruddhāhāra-ceṣṭāyāḥ stanyā-bhāve payaś chāgaṃ gavyaṃ vā tad-guṇaṃ pibet | hrasvena pañca-mūlena sthirābhyāṃ vā sitā-yutam

21

१.२०cv मूलैः सिद्धं बृहत्य्-आद्यैः षष्ठीं निशां विशेषेण कृत-रक्षा-बलि-क्रियाः । जागृयुर् बान्धवास् तस्य दधतः परमां मुदम्

1.20cv mūlaiḥ siddhaṃ bṛhaty-ādyaiḥ ṣaṣṭhīṃ niśāṃ viśeṣeṇa kṛta-rakṣā-bali-kriyāḥ | jāgṛyur bāndhavās tasya dadhataḥ paramāṃ mudam

22

दशमे दिवसे पूर्णे विधिभिः स्व-कुलोचितैः । कारयेत् सूतिकोत्थानं नाम बालस्य चार्चितम्

daśame divase pūrṇe vidhibhiḥ sva-kulocitaiḥ | kārayet sūtikotthānaṃ nāma bālasya cārcitam

23

१.२२bv विधि-वत् स्व-कुलोचितैः बिभ्रतो ऽङ्गैर् मनोह्वाल-रोचनागुरु-चन्दनम् । नक्षत्र-देवता-युक्तं बान्धवं वा समाक्षरम्

1.22bv vidhi-vat sva-kulocitaiḥ bibhrato 'ṅgair manohvāla-rocanāguru-candanam | nakṣatra-devatā-yuktaṃ bāndhavaṃ vā samākṣaram

24

ततः प्रकृति-भेदोक्त-रूपैर् आयुः-परीक्षणम् । प्राग्-उदक्-शिरसः कुर्याद् बालस्य ज्ञान-वान् भिषक्

tataḥ prakṛti-bhedokta-rūpair āyuḥ-parīkṣaṇam | prāg-udak-śirasaḥ kuryād bālasya jñāna-vān bhiṣak

25

शुचि-धौतोपधानानि निर्-वलीनि मृदूनि च । शय्यास्तरण-वासांसि रक्षो-घ्नैर् धूपितानि च

śuci-dhautopadhānāni nir-valīni mṛdūni ca | śayyāstaraṇa-vāsāṃsi rakṣo-ghnair dhūpitāni ca

26

काको विशस्तः शस्तश् च धूपने त्रिवृतान्वितः । जीवत्-खड्गादि-शृङ्गोत्थान् सदा बालः शुभान् मणीन्

kāko viśastaḥ śastaś ca dhūpane trivṛtānvitaḥ | jīvat-khaḍgādi-śṛṅgotthān sadā bālaḥ śubhān maṇīn

27

१.२६av कङ्को विशस्तः शस्तश् च १.२६cv जीवत्-खड्गादि-शृङ्ग-स्थान् धारयेद् औषधीः श्रेष्ठाः ब्राह्म्य्-ऐन्द्री-जीवकादिकाः । हस्ताभ्यां ग्रीवया मूर्ध्ना विशेषात् सततं वचाम्

1.26av kaṅko viśastaḥ śastaś ca 1.26cv jīvat-khaḍgādi-śṛṅga-sthān dhārayed auṣadhīḥ śreṣṭhāḥ brāhmy-aindrī-jīvakādikāḥ | hastābhyāṃ grīvayā mūrdhnā viśeṣāt satataṃ vacām

28

१.२७av धारयेच् चौषधीः श्रेष्ठा १.२७av धारयेद् औषधीश् चेष्टा आयुर्-मेधा-स्मृति-स्वास्थ्य-करीं रक्षो-ऽभिरक्षिणीम् । षट्-सप्ताष्टम-मासेषु नी-रुजस्य शुभे ऽहनि

1.27av dhārayec cauṣadhīḥ śreṣṭhā 1.27av dhārayed auṣadhīś ceṣṭā āyur-medhā-smṛti-svāsthya-karīṃ rakṣo-'bhirakṣiṇīm | ṣaṭ-saptāṣṭama-māseṣu nī-rujasya śubhe 'hani

29

१.२८cv षट्-सप्ताष्टसु मासेषु कर्णौ हिमागमे विध्येद् धात्र्य्-अङ्क-स्थस्य सान्त्वयन् । प्राग् दक्षिणं कुमारस्य भिषग् वामं तु योषितः

1.28cv ṣaṭ-saptāṣṭasu māseṣu karṇau himāgame vidhyed dhātry-aṅka-sthasya sāntvayan | prāg dakṣiṇaṃ kumārasya bhiṣag vāmaṃ tu yoṣitaḥ

30

दक्षिणेन दधत् सूचीं पालीम् अन्येन पाणिना । मध्यतः कर्ण-पीठस्य किञ्-चिद् गण्डाश्रयं प्रति

dakṣiṇena dadhat sūcīṃ pālīm anyena pāṇinā | madhyataḥ karṇa-pīṭhasya kiñ-cid gaṇḍāśrayaṃ prati

31

जरायु-मात्र-प्रच्छन्ने रवि-रश्म्य्-अवभासिते । घृतस्य निश्-चलं सम्यग् अलक्तक-रसाङ्किते

jarāyu-mātra-pracchanne ravi-raśmy-avabhāsite | ghṛtasya niś-calaṃ samyag alaktaka-rasāṅkite

32

विध्येद् दैव-कृते च्छिद्रे सकृद् एवर्जु लाघवात् । नोर्ध्वं न पार्श्वतो नाधः सिरास् तत्र हि संश्रिताः

vidhyed daiva-kṛte cchidre sakṛd evarju lāghavāt | nordhvaṃ na pārśvato nādhaḥ sirās tatra hi saṃśritāḥ

33

कालिका-मर्मरी-रक्तास् तद्-व्यधाद् राग-रुग्-ज्वराः । स-शोफ-दाह-संरम्भ-मन्या-स्तम्भापतानकाः

kālikā-marmarī-raktās tad-vyadhād rāga-rug-jvarāḥ | sa-śopha-dāha-saṃrambha-manyā-stambhāpatānakāḥ

34

१.३३bv तद्-बाधाद् राग-रुग्-ज्वराः तेषां यथामयं कुर्याद् विभज्याशु चिकित्सितम् । स्थाने व्यधान् न रुधिरं न रुग्-रागादि-संभवः

1.33bv tad-bādhād rāga-rug-jvarāḥ teṣāṃ yathāmayaṃ kuryād vibhajyāśu cikitsitam | sthāne vyadhān na rudhiraṃ na rug-rāgādi-saṃbhavaḥ

35

१.३४cv स्थान-व्यधान् न रुधिरं स्नेहाक्तं सूच्य्-अनुस्यूतं सूत्रं चानु निधापयेत् । आम-तैलेन सिञ्चेच् च बहलां तद्-वद् आरया

1.34cv sthāna-vyadhān na rudhiraṃ snehāktaṃ sūcy-anusyūtaṃ sūtraṃ cānu nidhāpayet | āma-tailena siñcec ca bahalāṃ tad-vad ārayā

36

विध्येत् पालीं हित-भुजः संचार्याथ स्थवीयसी । वर्तिस् त्र्य्-अहात् ततो रूढं वर्धयेत शनैः शनैः

vidhyet pālīṃ hita-bhujaḥ saṃcāryātha sthavīyasī | vartis try-ahāt tato rūḍhaṃ vardhayeta śanaiḥ śanaiḥ

37

१.३६bv संचार्यान्या स्थवीयसी १.३६cv वर्तिस् त्र्य्-अहात् ततो रूढां अथैनं जात-दशनं क्रमेणापनयेत् स्तनात् । पूर्वोक्तं योजयेत् क्षीरम् अन्नं च लघु बृंहणम्

1.36bv saṃcāryānyā sthavīyasī 1.36cv vartis try-ahāt tato rūḍhāṃ athainaṃ jāta-daśanaṃ krameṇāpanayet stanāt | pūrvoktaṃ yojayet kṣīram annaṃ ca laghu bṛṃhaṇam

38

१.३७av जात-दन्तं शिशुं शीते १.३७bv क्रम-शो ऽपनयेत् स्तनात् प्रियाल-मज्ज-मधुक-मधु-लाज-सितोपलैः । अप-स्तनस्य संयोज्यः प्रीणनो मोदकः शिशोः

1.37av jāta-dantaṃ śiśuṃ śīte 1.37bv krama-śo 'panayet stanāt priyāla-majja-madhuka-madhu-lāja-sitopalaiḥ | apa-stanasya saṃyojyaḥ prīṇano modakaḥ śiśoḥ

39

दीपनो बाल-बिल्वैला-शर्करा-लाज-सक्तुभिः । संग्राही धातकी-पुष्प-शर्करा-लाज-तर्पणैः

dīpano bāla-bilvailā-śarkarā-lāja-saktubhiḥ | saṃgrāhī dhātakī-puṣpa-śarkarā-lāja-tarpaṇaiḥ

40

रोगांश् चास्य जयेत् सौम्यैर् भेषजैर् अ-विषादकैः । अन्य-त्रात्ययिकाद् व्याधेर् विरेकं सु-तरां त्यजेत्

rogāṃś cāsya jayet saumyair bheṣajair a-viṣādakaiḥ | anya-trātyayikād vyādher virekaṃ su-tarāṃ tyajet

41

१.४०bv भेषजैर् अ-विषादिकैः १.४०bv भेषजैर् अ-विपादिकैः १.४०bv भेषजैर् अ-विपादकैः त्रासयेन् ना-विधेयं तं त्रस्तं गृह्णन्ति हि ग्रहाः । वस्त्र-वातात् पर-स्पर्शात् पालयेल् लङ्घनाच् च तम्

1.40bv bheṣajair a-viṣādikaiḥ 1.40bv bheṣajair a-vipādikaiḥ 1.40bv bheṣajair a-vipādakaiḥ trāsayen nā-vidheyaṃ taṃ trastaṃ gṛhṇanti hi grahāḥ | vastra-vātāt para-sparśāt pālayel laṅghanāc ca tam

42

१.४१av त्रासयेन् ना-विधेयं च १.४१cv वस्त्र-पातात् खर-स्पर्शात् १.४१cv वस्त्र-पातात् पर-स्पर्शात् १.४१dv पालयेल् लङ्घिताच् च तम् ब्राह्मी-सिद्धार्थक-वचा-शारिवा-कुष्ठ-सैन्धवैः । स-कणैः साधितं पीतं वाङ्-मेधा-स्मृति-कृद् घृतम्

1.41av trāsayen nā-vidheyaṃ ca 1.41cv vastra-pātāt khara-sparśāt 1.41cv vastra-pātāt para-sparśāt 1.41dv pālayel laṅghitāc ca tam brāhmī-siddhārthaka-vacā-śārivā-kuṣṭha-saindhavaiḥ | sa-kaṇaiḥ sādhitaṃ pītaṃ vāṅ-medhā-smṛti-kṛd ghṛtam

43

आयुष्यं पाप्म-रक्षो-घ्नं भूतोन्माद-निबर्हणम् । वचेन्दुलेखा-मण्डूकी-शङ्खपुष्पी-शतावरीः

āyuṣyaṃ pāpma-rakṣo-ghnaṃ bhūtonmāda-nibarhaṇam | vacendulekhā-maṇḍūkī-śaṅkhapuṣpī-śatāvarīḥ

44

१.४३cv वचेन्दुलेखा मण्डूकी १.४३dv शङ्खपुष्पी शतावरी ब्रह्मसोमामृता-ब्राह्मीः कल्की-कृत्य पलांशिकाः । अष्टाङ्गं विपचेत् सर्पिः प्रस्थं क्षीर-चतुर्-गुणम्

1.43cv vacendulekhā maṇḍūkī 1.43dv śaṅkhapuṣpī śatāvarī brahmasomāmṛtā-brāhmīḥ kalkī-kṛtya palāṃśikāḥ | aṣṭāṅgaṃ vipacet sarpiḥ prasthaṃ kṣīra-catur-guṇam

45

१.४४av ब्रह्मसोमांर्ता ब्राह्मी १.४४bv कल्की-कृत्य पलांशिकैः १.४४dv प्रस्थं क्षीरं चतुर्-गुणम् तत् पीतं धन्यम् आयुष्यं वाङ्-मेधा-स्मृति-बुद्धि-कृत् । अजा-क्षीराभया-व्योष-पाठोग्रा-शिग्रु-सैन्धवैः

1.44av brahmasomāṃrtā brāhmī 1.44bv kalkī-kṛtya palāṃśikaiḥ 1.44dv prasthaṃ kṣīraṃ catur-guṇam tat pītaṃ dhanyam āyuṣyaṃ vāṅ-medhā-smṛti-buddhi-kṛt | ajā-kṣīrābhayā-vyoṣa-pāṭhogrā-śigru-saindhavaiḥ

46

१.४५bv वाङ्-मेधा-स्मृति-कृत् परम् १.४५bv वाङ्-मेधा-स्मृति-वह्नि-कृत् १.४५dv -पाठोग्रा-शक्र-सैन्धवैः सिद्धं सारस्वतं सर्पिर् वाङ्-मेधा-स्मृति-वह्नि-कृत् । वचामृता-शठी-पथ्या-शङ्खिनी-वेल्ल-नागरैः

1.45bv vāṅ-medhā-smṛti-kṛt param 1.45bv vāṅ-medhā-smṛti-vahni-kṛt 1.45dv -pāṭhogrā-śakra-saindhavaiḥ siddhaṃ sārasvataṃ sarpir vāṅ-medhā-smṛti-vahni-kṛt | vacāmṛtā-śaṭhī-pathyā-śaṅkhinī-vella-nāgaraiḥ

47

१.४६bv वाङ्-मेधा-स्मृति-बुद्धि-कृत् १.४६cv वचामृता-वरी-पथ्या- अपामार्गेण च घृतं साधितं पूर्व-वद् गुणैः । हेम श्वेत-वचा कुष्ठम् अर्कपुष्पी स-काञ्चना

1.46bv vāṅ-medhā-smṛti-buddhi-kṛt 1.46cv vacāmṛtā-varī-pathyā- apāmārgeṇa ca ghṛtaṃ sādhitaṃ pūrva-vad guṇaiḥ | hema śveta-vacā kuṣṭham arkapuṣpī sa-kāñcanā

48

१.४७cv हेम श्वेत-वचा कुष्ठं १.४७dv शङ्खपुष्पी स-काञ्चना १.४७dv शङ्खपुष्पी स-रोचना हेम मत्स्याक्षकः शङ्खः कैडर्यः कनकं वचा । चत्वार एते पादोक्ताः प्राशा मधु-घृत-प्लुताः

1.47cv hema śveta-vacā kuṣṭhaṃ 1.47dv śaṅkhapuṣpī sa-kāñcanā 1.47dv śaṅkhapuṣpī sa-rocanā hema matsyākṣakaḥ śaṅkhaḥ kaiḍaryaḥ kanakaṃ vacā | catvāra ete pādoktāḥ prāśā madhu-ghṛta-plutāḥ

49

१.४८av हेम मत्स्याक्षकः फञ्जी १.४८bv कैडर्यं कनकं वचा १.४८dv प्राश्या मधु-घृत-प्लुताः वर्षं लीढा वपुर्-मेधा-बल-वर्ण-कराः शुभाः । वचा-यष्ट्य्-आह्व-सिन्धूत्थ-पथ्या-नागर-दीप्यकैः

1.48av hema matsyākṣakaḥ phañjī 1.48bv kaiḍaryaṃ kanakaṃ vacā 1.48dv prāśyā madhu-ghṛta-plutāḥ varṣaṃ līḍhā vapur-medhā-bala-varṇa-karāḥ śubhāḥ | vacā-yaṣṭy-āhva-sindhūttha-pathyā-nāgara-dīpyakaiḥ

अध्याय 02

1

त्रि-विधः कथितो बालः क्षीरान्नोभय-वर्तनः । स्वास्थ्यं ताभ्याम् अ-दुष्टाभ्यां दुष्टाभ्यां रोग-संभवः

tri-vidhaḥ kathito bālaḥ kṣīrānnobhaya-vartanaḥ | svāsthyaṃ tābhyām a-duṣṭābhyāṃ duṣṭābhyāṃ roga-saṃbhavaḥ

2

यद् अद्भिर् एक-तां याति न च दोषैर् अधिष्ठितम् । तद् विशुद्धं पयो वाताद् दुष्टं तु प्लवते ऽम्भसि

yad adbhir eka-tāṃ yāti na ca doṣair adhiṣṭhitam | tad viśuddhaṃ payo vātād duṣṭaṃ tu plavate 'mbhasi

3

२.२dv दुष्टं तु प्लवते जले कषायं फेनिलं रूक्षं वर्चो-मूत्र-विबन्ध-कृत् । पित्ताद् उष्णाम्ल-कटुकं पीत-राज्य् अप्सु दाह-कृत्

2.2dv duṣṭaṃ tu plavate jale kaṣāyaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ varco-mūtra-vibandha-kṛt | pittād uṣṇāmla-kaṭukaṃ pīta-rājy apsu dāha-kṛt

4

कफात् स-लवणं सान्द्रं जले मज्जति पिच्छिलम् । संसृष्ट-लिङ्गं संसर्गात् त्रि-लिङ्गं सांनिपातिकम्

kaphāt sa-lavaṇaṃ sāndraṃ jale majjati picchilam | saṃsṛṣṭa-liṅgaṃ saṃsargāt tri-liṅgaṃ sāṃnipātikam

5

यथा-स्व-लिङ्गांस् तद् व्याधीन् जनयत्य् उपयोजितम् । शिशोस् तीक्ष्णम् अभीक्ष्णं च रोदनाल् लक्षयेद् रुजम्

yathā-sva-liṅgāṃs tad vyādhīn janayaty upayojitam | śiśos tīkṣṇam abhīkṣṇaṃ ca rodanāl lakṣayed rujam

6

२.५cv शिशोस् तीक्ष्णम् अ-तीक्ष्णं च स यं स्पृशेद् भृशं देशं यत्र च स्पर्शना-क्षमः । तत्र विद्याद् रुजं मूर्ध्नि रुजं चाक्षि-निमीलनात्

2.5cv śiśos tīkṣṇam a-tīkṣṇaṃ ca sa yaṃ spṛśed bhṛśaṃ deśaṃ yatra ca sparśanā-kṣamaḥ | tatra vidyād rujaṃ mūrdhni rujaṃ cākṣi-nimīlanāt

7

२.६av स्वयं स्पृशेद् भृशं देशं २.६bv यत्र च स्पर्शना-क्षमम् हृदि जिह्वौष्ठ-दशन-श्वास-मुष्टि-निपीडनैः । कोष्ठे विबन्ध-वमथु-स्तन-दंशान्त्र-कूजनैः

2.6av svayaṃ spṛśed bhṛśaṃ deśaṃ 2.6bv yatra ca sparśanā-kṣamam hṛdi jihvauṣṭha-daśana-śvāsa-muṣṭi-nipīḍanaiḥ | koṣṭhe vibandha-vamathu-stana-daṃśāntra-kūjanaiḥ

8

२.७bv -श्वास-मुष्टि-निपीडितैः २.७dv -स्तन्य-द्वेषान्त्र-कूजनैः आध्मान-पृष्ठ-नमन-जठरोन्नमनैर् अपि । वस्तौ गुह्ये च विण्-मूत्र-सङ्गोत्त्रास-दिग्-ईक्षणैः

2.7bv -śvāsa-muṣṭi-nipīḍitaiḥ 2.7dv -stanya-dveṣāntra-kūjanaiḥ ādhmāna-pṛṣṭha-namana-jaṭharonnamanair api | vastau guhye ca viṇ-mūtra-saṅgottrāsa-dig-īkṣaṇaiḥ

9

अथ धात्र्याः क्रियां कुर्याद् यथा-दोषं यथामयम् । तत्र वातात्मके स्तन्ये दश-मूलं त्र्य्-अहं पिबेत्

atha dhātryāḥ kriyāṃ kuryād yathā-doṣaṃ yathāmayam | tatra vātātmake stanye daśa-mūlaṃ try-ahaṃ pibet

10

अथ-वाग्नि-वचा-पाठा-कटुका-कुष्ठ-दीप्यकम् । स-भार्गी-दारु-सरल-वृश्चिकाली-कणोषणम्

atha-vāgni-vacā-pāṭhā-kaṭukā-kuṣṭha-dīpyakam | sa-bhārgī-dāru-sarala-vṛścikālī-kaṇoṣaṇam

11

ततः पिबेद् अन्य-तमं वात-व्याधि-हरं घृतम् । अनु चाच्छ-सुराम् एवं स्निग्धां मृदु विरेचयेत्

tataḥ pibed anya-tamaṃ vāta-vyādhi-haraṃ ghṛtam | anu cāccha-surām evaṃ snigdhāṃ mṛdu virecayet

12

२.११bv वात-व्याधि-हितं घृतम् वस्ति-कर्म ततः कुर्यात् स्वेदादींश् चानिलापहान् । रास्नाजमोदा-सरल-देवदारु-रजो-ऽन्वितम्

2.11bv vāta-vyādhi-hitaṃ ghṛtam vasti-karma tataḥ kuryāt svedādīṃś cānilāpahān | rāsnājamodā-sarala-devadāru-rajo-'nvitam

13

बालो लिह्याद् घृतं तैर् वा विपक्वं स-सितोपलम् । पित्त-दुष्टे ऽमृताभीरु-पटोली-निम्ब-चन्दनम्

bālo lihyād ghṛtaṃ tair vā vipakvaṃ sa-sitopalam | pitta-duṣṭe 'mṛtābhīru-paṭolī-nimba-candanam

14

धात्री कुमारश् च पिबेत् क्वाथयित्वा स-शारिवम् । अथ-वा त्रि-फला-मुस्त-भूनिम्ब-कटु-रोहिणीः

dhātrī kumāraś ca pibet kvāthayitvā sa-śārivam | atha-vā tri-phalā-musta-bhūnimba-kaṭu-rohiṇīḥ

15

शारिवादिं पटोलादिं पद्मकादिं तथा गणम् । घृतान्य् एभिश् च सिद्धानि पित्त-घ्नं च विरेचनम्

śārivādiṃ paṭolādiṃ padmakādiṃ tathā gaṇam | ghṛtāny ebhiś ca siddhāni pitta-ghnaṃ ca virecanam

16

शीतांश् चाभ्यङ्ग-लेपादीन् युञ्ज्याच् छ्लेष्मात्मके पुनः । यष्ट्य्-आह्व-सैन्धव-युतं कुमारं पाययेद् घृतम्

śītāṃś cābhyaṅga-lepādīn yuñjyāc chleṣmātmake punaḥ | yaṣṭy-āhva-saindhava-yutaṃ kumāraṃ pāyayed ghṛtam

17

सिन्धूत्थ-पिप्पली-मद् वा पिष्टैः क्षौद्र-युतैर् अथ । राठ-पुष्पैः स्तनौ लिम्पेच् छिशोश् च दशन-च्छदौ

sindhūttha-pippalī-mad vā piṣṭaiḥ kṣaudra-yutair atha | rāṭha-puṣpaiḥ stanau limpec chiśoś ca daśana-cchadau

18

२.१७av सिन्धूत्थ-पिप्पली-मद्य- २.१७av सिन्धूत्थ-पिप्पली-मुस्ता- २.१७av सिन्धूत्थ-पिप्पली-मूर्वा- २.१७bv -पिष्टैः क्षौद्र-युतैर् अथ सुखम् एवं वमेद् बालः तीक्ष्णैर् धात्रीं तु वामयेत् । अथाचरित-संसर्गी मुस्तादिं क्वथितं पिबेत्

2.17av sindhūttha-pippalī-madya- 2.17av sindhūttha-pippalī-mustā- 2.17av sindhūttha-pippalī-mūrvā- 2.17bv -piṣṭaiḥ kṣaudra-yutair atha sukham evaṃ vamed bālaḥ tīkṣṇair dhātrīṃ tu vāmayet | athācarita-saṃsargī mustādiṃ kvathitaṃ pibet

19

तद्-वत् तगर-पृथ्वीका-सुरदारु-कलिङ्गकान् । अथ-वातिविषा-मुस्त-षड्ग्रन्था-पञ्च-कोलकम्

tad-vat tagara-pṛthvīkā-suradāru-kaliṅgakān | atha-vātiviṣā-musta-ṣaḍgranthā-pañca-kolakam

20

२.१९bv -सुरदारु-कलिङ्गकम् २.१९dv -षड्ग्रन्था-पञ्च-कोलकान् स्तन्ये त्रि-दोष-मलिने दुर्-गन्ध्य् आमं जलोपमम् । विबद्धम् अच्छं विच्छिन्नं फेनिलं चोपवेश्यते

2.19bv -suradāru-kaliṅgakam 2.19dv -ṣaḍgranthā-pañca-kolakān stanye tri-doṣa-maline dur-gandhy āmaṃ jalopamam | vibaddham acchaṃ vicchinnaṃ phenilaṃ copaveśyate

21

शकृन् नाना-व्यथा-वर्णं मूत्रं पीतं सितं घनम् । ज्वरा-रोचक-तृट्-छर्दि-शुष्कोद्गार-विजृम्भिकाः

śakṛn nānā-vyathā-varṇaṃ mūtraṃ pītaṃ sitaṃ ghanam | jvarā-rocaka-tṛṭ-chardi-śuṣkodgāra-vijṛmbhikāḥ

22

अङ्ग-भङ्गो ऽङ्ग-विक्षेपः कूजनं वेपथुर् भ्रमः । घ्राणाक्षि-मुख-पाकाद्या जायन्ते ऽन्ये ऽपि तं गदम्

aṅga-bhaṅgo 'ṅga-vikṣepaḥ kūjanaṃ vepathur bhramaḥ | ghrāṇākṣi-mukha-pākādyā jāyante 'nye 'pi taṃ gadam

23

२.२२bv क्वणनं वेपथुर् भ्रमः क्षीरालसकम् इत्य् आहुर् अत्ययं चाति-दारुणम् । तत्राशु धात्रीं बालं च वमनेनोपपादयेत्

2.22bv kvaṇanaṃ vepathur bhramaḥ kṣīrālasakam ity āhur atyayaṃ cāti-dāruṇam | tatrāśu dhātrīṃ bālaṃ ca vamanenopapādayet

24

विहितायां च संसर्ग्यां वचादिं योजयेद् गणम् । निशादिं वाथ-वा माद्री-पाठा-तिक्ता-घनामयान्

vihitāyāṃ ca saṃsargyāṃ vacādiṃ yojayed gaṇam | niśādiṃ vātha-vā mādrī-pāṭhā-tiktā-ghanāmayān

25

पाठा-शुण्ठ्य्-अमृता-तिक्त-तिक्ता-देवाह्व-शारिवाः । स-मुस्त-मूर्वेन्द्रयवाः स्तन्य-दोष-हराः परम्

pāṭhā-śuṇṭhy-amṛtā-tikta-tiktā-devāhva-śārivāḥ | sa-musta-mūrvendrayavāḥ stanya-doṣa-harāḥ param

26

अनुबन्धे यथा-व्याधि प्रतिकुर्वीत काल-वित् । दन्तोद्भेदश् च रोगाणां सर्वेषाम् अपि कारणम्

anubandhe yathā-vyādhi pratikurvīta kāla-vit | dantodbhedaś ca rogāṇāṃ sarveṣām api kāraṇam

27

विशेषाज् ज्वर-विड्-भेद-कास-च्छर्दि-शिरो-रुजाम् । अभिष्यन्दस्य पोथक्या विसर्पस्य च जायते

viśeṣāj jvara-viḍ-bheda-kāsa-cchardi-śiro-rujām | abhiṣyandasya pothakyā visarpasya ca jāyate

28

पृष्ठ-भङ्गे बिडालानां बर्हिणां च शिखोद्भवे । दन्तोद्भेदे च बालानां न हि किञ्-चिन् न दूयते

pṛṣṭha-bhaṅge biḍālānāṃ barhiṇāṃ ca śikhodbhave | dantodbhede ca bālānāṃ na hi kiñ-cin na dūyate

29

२.२८cv दन्तोद्भवे च बालानां यथा-दोषं यथा-रोगं यथोद्रेकं यथा-भयम् । विभज्य देश-कालादींस् तत्र योज्यं भिषग्-जितम्

2.28cv dantodbhave ca bālānāṃ yathā-doṣaṃ yathā-rogaṃ yathodrekaṃ yathā-bhayam | vibhajya deśa-kālādīṃs tatra yojyaṃ bhiṣag-jitam

30

२.२९bv यथोद्रेकं यथा-बलम् २.२९bv यथोद्रेकं यथा-वयः २.२९bv यथोद्रेकं यथाशयम् त एव दोषा दूष्याश् च ज्वराद्या व्याधयश् च यत् । अतस् तद् एव भैषज्यं मात्रा त्व् अस्य कनीयसी

2.29bv yathodrekaṃ yathā-balam 2.29bv yathodrekaṃ yathā-vayaḥ 2.29bv yathodrekaṃ yathāśayam ta eva doṣā dūṣyāś ca jvarādyā vyādhayaś ca yat | atas tad eva bhaiṣajyaṃ mātrā tv asya kanīyasī

31

२.३०bv ज्वराद्या व्याधयश् च ते सौकुमार्याल्प-काय-त्वात् सर्वान्नान्-उपसेवनात् । स्निग्धा एव सदा बाला घृत-क्षीर-निषेवणात्

2.30bv jvarādyā vyādhayaś ca te saukumāryālpa-kāya-tvāt sarvānnān-upasevanāt | snigdhā eva sadā bālā ghṛta-kṣīra-niṣevaṇāt

32

२.३१bv सर्वान्नान्-उपसेवनैः सद्यस् तान् वमनं तस्मात् पाययेन् मति-मान् मृदु । स्तन्यस्य तृप्तं वमयेत् क्षीर-क्षीरान्न-सेविनम्

2.31bv sarvānnān-upasevanaiḥ sadyas tān vamanaṃ tasmāt pāyayen mati-mān mṛdu | stanyasya tṛptaṃ vamayet kṣīra-kṣīrānna-sevinam

33

पीत-वन्तं तनुं पेयाम् अन्नादं घृत-संयुताम् । वस्तिं साध्ये विरेकेण मर्शेन प्रतिमर्शनम्

pīta-vantaṃ tanuṃ peyām annādaṃ ghṛta-saṃyutām | vastiṃ sādhye virekeṇa marśena pratimarśanam

34

युञ्ज्याद् विरेचनादींस् तु धात्र्या एव यथोदितान् । मूर्वा-व्योष-वरा-कोल-जम्बू-त्वग्-दारु-सर्षपाः

yuñjyād virecanādīṃs tu dhātryā eva yathoditān | mūrvā-vyoṣa-varā-kola-jambū-tvag-dāru-sarṣapāḥ

35

२.३४av युञ्ज्याद् विरेचनादींश् च २.३४cv मूर्वा-व्योष-वचा-कोल- २.३४cv मूर्वा-व्योष-वराङ्कोल्ल- स-पाठा मधुना लीढाः स्तन्य-दोष-हराः परम् । दन्त-पालीं स-मधुना चूर्णेन प्रतिसारयेत्

2.34av yuñjyād virecanādīṃś ca 2.34cv mūrvā-vyoṣa-vacā-kola- 2.34cv mūrvā-vyoṣa-varāṅkolla- sa-pāṭhā madhunā līḍhāḥ stanya-doṣa-harāḥ param | danta-pālīṃ sa-madhunā cūrṇena pratisārayet

36

२.३५bv स्तन्य-दोष-निबर्हणाः पिप्पल्या धातकी-पुष्प-धात्री-फल-कृतेन वा । लाव-तित्तिरि-वल्लूर-रजः पुष्प-रस-द्रुतम्

2.35bv stanya-doṣa-nibarhaṇāḥ pippalyā dhātakī-puṣpa-dhātrī-phala-kṛtena vā | lāva-tittiri-vallūra-rajaḥ puṣpa-rasa-drutam

37

२.३६bv -धात्री-फल-रसेन वा २.३६dv -रजः पुष्प-रस-प्लुतम् २.३६dv -रजः पुष्प-रसाप्लुतम् द्रुतं करोति बालानां दन्त-केसर-वन् मुखम् । वचा-द्वि-बृहती-पाठा-कटुकातिविषा-घनैः

2.36bv -dhātrī-phala-rasena vā 2.36dv -rajaḥ puṣpa-rasa-plutam 2.36dv -rajaḥ puṣpa-rasāplutam drutaṃ karoti bālānāṃ danta-kesara-van mukham | vacā-dvi-bṛhatī-pāṭhā-kaṭukātiviṣā-ghanaiḥ

38

मधुरैश् च घृतं सिद्धं सिद्धं दशन-जन्मनि । रजनी-दारु-सरल-श्रेयसी-बृहती-द्वयम्

madhuraiś ca ghṛtaṃ siddhaṃ siddhaṃ daśana-janmani | rajanī-dāru-sarala-śreyasī-bṛhatī-dvayam

39

२.३८cv रजनी-दारु-सरलाः २.३८dv श्रेयसी-बृहती-द्वयम् पृश्निपर्णी शताह्वा च लीढं माक्षिक-सर्पिषा । ग्रहणी-दीपनं श्रेष्ठं मारुतस्यानुलोमनम्

2.38cv rajanī-dāru-saralāḥ 2.38dv śreyasī-bṛhatī-dvayam pṛśniparṇī śatāhvā ca līḍhaṃ mākṣika-sarpiṣā | grahaṇī-dīpanaṃ śreṣṭhaṃ mārutasyānulomanam

40

अतीसार-ज्वर-श्वास-कामला-पाण्डु-कास-नुत् । बालस्य सर्व-रोगेषु पूजितं बल-वर्ण-दम्

atīsāra-jvara-śvāsa-kāmalā-pāṇḍu-kāsa-nut | bālasya sarva-rogeṣu pūjitaṃ bala-varṇa-dam

41

२.४०bv -कामला-पाण्डु-रोग-नुत् समङ्गा-धातकी-लोध्र-कुटन्नट-बला-द्वयैः । महा-सहा-क्षुद्र-सहा-मुद्ग-बिल्व-शलाटुभिः

2.40bv -kāmalā-pāṇḍu-roga-nut samaṅgā-dhātakī-lodhra-kuṭannaṭa-balā-dvayaiḥ | mahā-sahā-kṣudra-sahā-mudga-bilva-śalāṭubhiḥ

42

२.४१bv -कुटन्नट-बलाह्वयैः २.४१bv -कुटन्नट-वटाह्वयैः स-कार्पासी-फलैस् तोये साधितैः साधितं घृतम् । क्षीर-मस्तु-युतं हन्ति शीघ्रं दन्तोद्भवोद्भवान्

2.41bv -kuṭannaṭa-balāhvayaiḥ 2.41bv -kuṭannaṭa-vaṭāhvayaiḥ sa-kārpāsī-phalais toye sādhitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam | kṣīra-mastu-yutaṃ hanti śīghraṃ dantodbhavodbhavān

43

विविधान् आमयान् एतद् वृद्ध-काश्यप-निर्मितम् । दन्तोद्भवेषु रोगेषु न बालम् अतियन्त्रयेत्

vividhān āmayān etad vṛddha-kāśyapa-nirmitam | dantodbhaveṣu rogeṣu na bālam atiyantrayet

44

२.४३cv दन्तोद्भेदोत्थ-रोगेषु स्वयम् अप्य् उपशाम्यन्ति जात-दन्तस्य यद्-गदाः । अत्य्-अहः-स्वप्न-शीताम्बु-श्लैष्मिक-स्तन्य-सेविनः

2.43cv dantodbhedottha-rogeṣu svayam apy upaśāmyanti jāta-dantasya yad-gadāḥ | aty-ahaḥ-svapna-śītāmbu-ślaiṣmika-stanya-sevinaḥ

45

२.४४dv -श्लैष्मिक-स्तन्य-पायिनः शिशोः कफेन रुद्धेषु स्रोतःसु रस-वाहिषु । अ-रोचकः प्रतिश्यायो ज्वरः कासश् च जायते

2.44dv -ślaiṣmika-stanya-pāyinaḥ śiśoḥ kaphena ruddheṣu srotaḥsu rasa-vāhiṣu | a-rocakaḥ pratiśyāyo jvaraḥ kāsaś ca jāyate

46

कुमारः शुष्यति ततः स्निग्ध-शुक्ल-मुखेक्षणः । सैन्धव-व्योष-शार्ङ्गष्टा-पाठा-गिरि-कदम्बकान्

kumāraḥ śuṣyati tataḥ snigdha-śukla-mukhekṣaṇaḥ | saindhava-vyoṣa-śārṅgaṣṭā-pāṭhā-giri-kadambakān

47

२.४६dv -पाठा-गिरि-कदम्बकम् शुष्यतो मधु-सर्पिर्भ्याम् अ-रुच्य्-आदिषु योजयेत् । अशोक-रोहिणी-युक्तं पञ्च-कोलं च चूर्णितम्

2.46dv -pāṭhā-giri-kadambakam śuṣyato madhu-sarpirbhyām a-rucy-ādiṣu yojayet | aśoka-rohiṇī-yuktaṃ pañca-kolaṃ ca cūrṇitam

48

बदरी-धातकी-धात्री-चूर्णं वा सर्पिषा द्रुतम् । स्थिरा-वचा-द्वि-बृहती-काकोली-पिप्पली-नतैः

badarī-dhātakī-dhātrī-cūrṇaṃ vā sarpiṣā drutam | sthirā-vacā-dvi-bṛhatī-kākolī-pippalī-nataiḥ

49

२.४८bv -चूर्णं वा सर्पिषाप्लुतम् निचुलोत्पल-वर्षाभू-भार्गी-मुस्तैश् च कार्षिकैः । सिद्धं प्रस्थार्धम् आज्यस्य स्रोतसां शोधनं परम्

2.48bv -cūrṇaṃ vā sarpiṣāplutam niculotpala-varṣābhū-bhārgī-mustaiś ca kārṣikaiḥ | siddhaṃ prasthārdham ājyasya srotasāṃ śodhanaṃ param

50

सिंह्य्-अश्वगन्धा-सुरसा-कणा-गर्भं च तद्-गुणम् । यष्ट्य्-आह्व-पिप्पली-लोध्र-पद्मकोत्पल-चन्दनैः

siṃhy-aśvagandhā-surasā-kaṇā-garbhaṃ ca tad-guṇam | yaṣṭy-āhva-pippalī-lodhra-padmakotpala-candanaiḥ

51

तालीश-शारिवाभ्यां च साधितं शोष-जिद् घृतम् । शृङ्गी-मधूलिका-भार्गी-पिप्पली-देवदारुभिः

tālīśa-śārivābhyāṃ ca sādhitaṃ śoṣa-jid ghṛtam | śṛṅgī-madhūlikā-bhārgī-pippalī-devadārubhiḥ

52

अश्वगन्धा-द्वि-काकोली-रास्नर्षभक-जीवकैः । शूर्पपर्णी-विडङ्गैश् च कल्कितैः साधितं घृतम्

aśvagandhā-dvi-kākolī-rāsnarṣabhaka-jīvakaiḥ | śūrpaparṇī-viḍaṅgaiś ca kalkitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam

53

शशोत्तमाङ्ग-निर्यूहे शुष्यतः पुष्टि-कृत् परम् । वचा-वयःस्था-तगर-कायस्था-चोरकैः शृतम्

śaśottamāṅga-niryūhe śuṣyataḥ puṣṭi-kṛt param | vacā-vayaḥsthā-tagara-kāyasthā-corakaiḥ śṛtam

54

बस्त-मूत्र-सुराभ्यां च तैलम् अभ्यञ्जने हितम् । लाक्षा-रस-समं तैल-प्रस्थं मस्तु चतुर्-गुणम्

basta-mūtra-surābhyāṃ ca tailam abhyañjane hitam | lākṣā-rasa-samaṃ taila-prasthaṃ mastu catur-guṇam

55

२.५४bv तैलान् मस्तु चतुर्-गुणम् २.५४cv लाक्षा-रस-समं तैलं २.५४dv प्रस्थं मस्तु चतुर्-गुणम् अश्वगन्धा-निशा-दारु-कौन्ती-कुष्ठाब्द-चन्दनैः । स-मूर्वा-रोहिणी-रास्ना-शताह्वा-मधुकैः समैः

2.54bv tailān mastu catur-guṇam 2.54cv lākṣā-rasa-samaṃ tailaṃ 2.54dv prasthaṃ mastu catur-guṇam aśvagandhā-niśā-dāru-kauntī-kuṣṭhābda-candanaiḥ | sa-mūrvā-rohiṇī-rāsnā-śatāhvā-madhukaiḥ samaiḥ

56

सिद्धं लाक्षादिकं नाम तैलम् अभ्यञ्जनाद् इदम् । बल्यं ज्वर-क्षयोन्माद-श्वासापस्मार-वात-नुत्

siddhaṃ lākṣādikaṃ nāma tailam abhyañjanād idam | balyaṃ jvara-kṣayonmāda-śvāsāpasmāra-vāta-nut

57

यक्ष-राक्षस-भूत-घ्नं गर्भिणीनां च शस्यते । मधुनातिविषा-शृङ्गी-पिप्पलीर् लेहयेच् छिशुम्

yakṣa-rākṣasa-bhūta-ghnaṃ garbhiṇīnāṃ ca śasyate | madhunātiviṣā-śṛṅgī-pippalīr lehayec chiśum

58

एकां वातिविषां कास-ज्वर-च्छर्दिर्-उपद्रुतम् । पीतं पीतं वमति यः स्तन्यं तं मधु-सर्पिषा

ekāṃ vātiviṣāṃ kāsa-jvara-cchardir-upadrutam | pītaṃ pītaṃ vamati yaḥ stanyaṃ taṃ madhu-sarpiṣā

59

२.५८bv -ज्वर-च्छर्दिभिर् अर्दितम् २.५८cv पीतं पीतं च वमति २.५८dv यः स्तन्यं मधु-सर्पिषा द्वि-वार्ताकी-फल-रसं पञ्च-कोलं च लेहयेत् । पिप्पली-पञ्च-लवणं कृमिजित्-पारिभद्रकम्

2.58bv -jvara-cchardibhir arditam 2.58cv pītaṃ pītaṃ ca vamati 2.58dv yaḥ stanyaṃ madhu-sarpiṣā dvi-vārtākī-phala-rasaṃ pañca-kolaṃ ca lehayet | pippalī-pañca-lavaṇaṃ kṛmijit-pāribhadrakam

60

२.५९cv पिप्पली-पञ्च-लवण- २.५९dv -कृमिजित्-पारिभद्रकम् २.५९dv विडङ्गं पारिभद्रकम् तद्-वल् लिह्यात् तथा व्योषं मषीं वा रोम-चर्मणाम् । लाभतः शल्यक-श्वाविद्-गोधर्क्ष-शिखि-जन्मनाम्

2.59cv pippalī-pañca-lavaṇa- 2.59dv -kṛmijit-pāribhadrakam 2.59dv viḍaṅgaṃ pāribhadrakam tad-val lihyāt tathā vyoṣaṃ maṣīṃ vā roma-carmaṇām | lābhataḥ śalyaka-śvāvid-godharkṣa-śikhi-janmanām

61

खदिरार्जुन-तालीश-कुष्ठ-चन्दन-जे रसे । स-क्षीरं साधितं सर्पिर् वमथुं विनियच्छति

khadirārjuna-tālīśa-kuṣṭha-candana-je rase | sa-kṣīraṃ sādhitaṃ sarpir vamathuṃ viniyacchati

62

हनु-मूल-गतो वायुर् दन्त-देशास्थि-गो-चरः । यदा शिशोः प्रकुपितो नोत्तिष्ठन्ति तदा द्वि-जाः ॥ ६१+(१) ॥ २.६१+(१)अव् हनु-मूलाश्रितो वायुर् २.६१+(१)ब्व् दन्त-देशान् विशोषयेत् २.६१+(१)ब्व् दन्त-देशान् विशोधयेत् रूक्षाशिनो वातिकस्य चालयत्य् अनिलः सिराः । हन्व्-आश्रयाः प्रसुप्तस्य दन्तैः शब्दं करोत्य् अतः ॥ ६१+(२) ॥ स-दन्तो जायते यस् तु दन्ताः प्राग् यस्य चोत्तराः । कुर्वीत तस्मिन्न् उत्पाते शान्तिं तं च द्वि-जातये

hanu-mūla-gato vāyur danta-deśāsthi-go-caraḥ | yadā śiśoḥ prakupito nottiṣṭhanti tadā dvi-jāḥ || 61+(1) || 2.61+(1)av hanu-mūlāśrito vāyur 2.61+(1)bv danta-deśān viśoṣayet 2.61+(1)bv danta-deśān viśodhayet rūkṣāśino vātikasya cālayaty anilaḥ sirāḥ | hanv-āśrayāḥ prasuptasya dantaiḥ śabdaṃ karoty ataḥ || 61+(2) || sa-danto jāyate yas tu dantāḥ prāg yasya cottarāḥ | kurvīta tasminn utpāte śāntiṃ taṃ ca dvi-jātaye

63

२.६२dv शान्तिकं च द्वि-जातये दद्यात् स-दक्षिणं बालं नैगमेषं च पूजयेत् । तालु-मांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालु-कण्टकम्

2.62dv śāntikaṃ ca dvi-jātaye dadyāt sa-dakṣiṇaṃ bālaṃ naigameṣaṃ ca pūjayet | tālu-māṃse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālu-kaṇṭakam

64

२.६३bv सैनिकेशं च पूजयेत् तेन तालु-प्रदेशस्य निम्न-ता मूर्ध्नि जायते । तालु-पातः स्तन-द्वेषः कृच्छ्रात् पानं शकृद्-द्रवम्

2.63bv sainikeśaṃ ca pūjayet tena tālu-pradeśasya nimna-tā mūrdhni jāyate | tālu-pātaḥ stana-dveṣaḥ kṛcchrāt pānaṃ śakṛd-dravam

65

तृड्-आस्य-कण्ड्व्-अक्षि-रुजा ग्रीवा-दुर्-धर-ता वमिः । तत्रोत्क्षिप्य यव-क्षार-क्षौद्राभ्यां प्रतिसारयेत्

tṛḍ-āsya-kaṇḍv-akṣi-rujā grīvā-dur-dhara-tā vamiḥ | tatrotkṣipya yava-kṣāra-kṣaudrābhyāṃ pratisārayet

66

तालु तद्-वत् कणा-शुण्ठी-गो-शकृद्-रस-सैन्धवैः । शृङ्गवेर-निशा-भृङ्गं कल्कितं वट-पल्लवैः

tālu tad-vat kaṇā-śuṇṭhī-go-śakṛd-rasa-saindhavaiḥ | śṛṅgavera-niśā-bhṛṅgaṃ kalkitaṃ vaṭa-pallavaiḥ

67

बद्ध्वा गो-शकृता लिप्तम् कुकूले स्वेदयेत् ततः । रसेन लिम्पेत् ताल्व्-आस्यं नेत्रे च परिषेचयेत्

baddhvā go-śakṛtā liptam kukūle svedayet tataḥ | rasena limpet tālv-āsyaṃ netre ca pariṣecayet

68

हरीतकी-वचा-कुष्ठ-कल्कं माक्षिक-संयुतम् । पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालु-कण्टकात्

harītakī-vacā-kuṣṭha-kalkaṃ mākṣika-saṃyutam | pītvā kumāraḥ stanyena mucyate tālu-kaṇṭakāt

69

मलोपलेपात् स्वेदाद् वा गुदे रक्त-कफोद्भवः । ताम्रो व्रणो ऽन्तः कण्डू-मान् जायते भूर्य्-उपद्रवः

malopalepāt svedād vā gude rakta-kaphodbhavaḥ | tāmro vraṇo 'ntaḥ kaṇḍū-mān jāyate bhūry-upadravaḥ

70

के-चित् तं मातृका-दोषं वदन्त्य् अन्ये ऽहि-पूतनम् । पृष्ठारुर् गुद-कुट्टं च के-चिच् च तम् अ-नामिकम्

ke-cit taṃ mātṛkā-doṣaṃ vadanty anye 'hi-pūtanam | pṛṣṭhārur guda-kuṭṭaṃ ca ke-cic ca tam a-nāmikam

71

२.७०av के-चिच् च तम् अ-नामकम् २.७०bv वदन्त्य् अन्ये ऽपि पूतनम् २.७०bv वदन्त्य् अन्ये तु पूतनम् २.७०ब्च् वदन्त्य् अन्ये हि पूतनम् २.७०cv पृष्ठारुर् गुद-कण्डूं च २.७०cv पृष्ठारुर् गुद-किट्टं च २.७०cv पृष्ठारुर् गुद-कुष्ठं च तत्र धात्र्याः पयः शोध्यं पित्त-श्लेष्म-हरौषधैः । शृत-शीतं च शीताम्बु-युक्तम् अन्तर-पानकम्

2.70av ke-cic ca tam a-nāmakam 2.70bv vadanty anye 'pi pūtanam 2.70bv vadanty anye tu pūtanam 2.70bc vadanty anye hi pūtanam 2.70cv pṛṣṭhārur guda-kaṇḍūṃ ca 2.70cv pṛṣṭhārur guda-kiṭṭaṃ ca 2.70cv pṛṣṭhārur guda-kuṣṭhaṃ ca tatra dhātryāḥ payaḥ śodhyaṃ pitta-śleṣma-harauṣadhaiḥ | śṛta-śītaṃ ca śītāmbu-yuktam antara-pānakam

72

२.७१cv सित-शीतं च शीताम्बु- स-क्षौद्र-तार्क्ष्य-शैलेन व्रणं तेन च लेपयेत् । त्रि-फला-बदरी-प्लक्ष-त्वक्-क्वाथ-परिषेचितम्

2.71cv sita-śītaṃ ca śītāmbu- sa-kṣaudra-tārkṣya-śailena vraṇaṃ tena ca lepayet | tri-phalā-badarī-plakṣa-tvak-kvātha-pariṣecitam

73

कासीस-रोचना-तुत्थ-मनोह्वाल-रसाञ्जनैः । लेपयेद् अम्ल-पिष्टैर् वा चूर्णितैर् वावचूर्णयेत्

kāsīsa-rocanā-tuttha-manohvāla-rasāñjanaiḥ | lepayed amla-piṣṭair vā cūrṇitair vāvacūrṇayet

74

सु-श्लक्ष्णैर् अथ-वा यष्टी-शङ्ख-सौवीरकाञ्जनैः । शारिवा-शङ्खनाभिभ्याम् असनस्य त्वचाथ-वा

su-ślakṣṇair atha-vā yaṣṭī-śaṅkha-sauvīrakāñjanaiḥ | śārivā-śaṅkhanābhibhyām asanasya tvacātha-vā

75

राग-कण्डूत्कटे कुर्याद् रक्त-स्रावं जलौकसा । सर्वं च पित्त-व्रण-जिच् छस्यते गुद-कुट्टके

rāga-kaṇḍūtkaṭe kuryād rakta-srāvaṃ jalaukasā | sarvaṃ ca pitta-vraṇa-jic chasyate guda-kuṭṭake

76

२.७५dv छस्यते गुद-किट्टके पाठा-वेल्ल-द्वि-रजनी-मुस्त-भार्गी-पुनर्नवैः । स-बिल्व-त्र्य्-ऊषणैः सर्पिः वृश्चिकाली-युतैः शृतम्

2.75dv chasyate guda-kiṭṭake pāṭhā-vella-dvi-rajanī-musta-bhārgī-punarnavaiḥ | sa-bilva-try-ūṣaṇaiḥ sarpiḥ vṛścikālī-yutaiḥ śṛtam

अध्याय 03

1

पुरा गुहस्य रक्षार्थं निर्मिताः शूल-पाणिना । मनुष्य-विग्रहाः पञ्च सप्त स्त्री-विग्रहा ग्रहाः

purā guhasya rakṣārthaṃ nirmitāḥ śūla-pāṇinā | manuṣya-vigrahāḥ pañca sapta strī-vigrahā grahāḥ

2

स्कन्दो विशाखो मेषाख्यः श्व-ग्रहः पितृ-संज्ञितः । शकुनिः पूतना शीत-पूतना-दृष्टि-पूतना

skando viśākho meṣākhyaḥ śva-grahaḥ pitṛ-saṃjñitaḥ | śakuniḥ pūtanā śīta-pūtanā-dṛṣṭi-pūtanā

3

३.२av स्कन्दो विशाखो मेषास्यः मुख-मण्डितिका तद्-वद् रेवती शुष्क-रेवती । तेषां ग्रहीष्यतां रूपं प्रततं रोदनं ज्वरः

3.2av skando viśākho meṣāsyaḥ mukha-maṇḍitikā tad-vad revatī śuṣka-revatī | teṣāṃ grahīṣyatāṃ rūpaṃ pratataṃ rodanaṃ jvaraḥ

4

३.३av मुख-मण्डनिका तद्-वद् ३.३av मुख-मण्डिनिका तद्-वद् सामान्यं रूपम् उत्त्रास-जृम्भा-भ्रू-क्षेप-दीन-ताः । फेन-स्रावोर्ध्व-दृष्ट्य्-ओष्ठ-दन्त-दंश-प्रजागराः

3.3av mukha-maṇḍanikā tad-vad 3.3av mukha-maṇḍinikā tad-vad sāmānyaṃ rūpam uttrāsa-jṛmbhā-bhrū-kṣepa-dīna-tāḥ | phena-srāvordhva-dṛṣṭy-oṣṭha-danta-daṃśa-prajāgarāḥ

5

३.४bv -जृम्भा-भ्रूत्क्षेप-दीन-ताः रोदनं कूजनं स्तन्य-विद्वेषः स्वर-वैकृतम् । नखैर् अ-कस्मात् परितः स्व-धात्र्य्-अङ्ग-विलेखनम्

3.4bv -jṛmbhā-bhrūtkṣepa-dīna-tāḥ rodanaṃ kūjanaṃ stanya-vidveṣaḥ svara-vaikṛtam | nakhair a-kasmāt paritaḥ sva-dhātry-aṅga-vilekhanam

6

तत्रैक-नयन-स्रावी शिरो विक्षिपते मुहुः । हतैक-पक्षः स्तब्धाङ्गः स-स्वेदो नत-कन्धरः

tatraika-nayana-srāvī śiro vikṣipate muhuḥ | hataika-pakṣaḥ stabdhāṅgaḥ sa-svedo nata-kandharaḥ

7

३.६bv शिरो विक्षेपते मुहुः ३.६bv शिरो विक्षिप्यते मुहुः दन्त-खादी स्तन-द्वेषी त्रस्यन् रोदिति वि-स्वरम् । वक्र-वक्त्रो वमन् लालां भृशम् ऊर्ध्वं निरीक्षते

3.6bv śiro vikṣepate muhuḥ 3.6bv śiro vikṣipyate muhuḥ danta-khādī stana-dveṣī trasyan roditi vi-svaram | vakra-vaktro vaman lālāṃ bhṛśam ūrdhvaṃ nirīkṣate

8

३.७bv त्रसन् रोदिति वि-स्वरम् ३.७cv वक्र-वक्त्रो वमेल् लालां वसासृग्-गन्धिर् उद्विग्नो बद्ध-मुष्टि-शकृच् छिशुः । चलितैकाक्षि-गण्ड-भ्रूः संरक्तोभय-लोचनः

3.7bv trasan roditi vi-svaram 3.7cv vakra-vaktro vamel lālāṃ vasāsṛg-gandhir udvigno baddha-muṣṭi-śakṛc chiśuḥ | calitaikākṣi-gaṇḍa-bhrūḥ saṃraktobhaya-locanaḥ

9

स्कन्दार्तस् तेन वैकल्यं मरणं वा भवेद् ध्रुवम् । संज्ञा-नाशो मुहुः केश-लुञ्चनं कन्धरा-नतिः

skandārtas tena vaikalyaṃ maraṇaṃ vā bhaved dhruvam | saṃjñā-nāśo muhuḥ keśa-luñcanaṃ kandharā-natiḥ

10

३.९bv मरणं वा भवेद् द्रुतम् ३.९cv संज्ञा-नाशो भवेत् केश- विनम्य जृम्भमाणस्य शकृन्-मूत्र-प्रवर्तनम् । फेनोद्वमनम् ऊर्ध्वेक्षा हस्त-भ्रू-पाद-नर्तनम्

3.9bv maraṇaṃ vā bhaved drutam 3.9cv saṃjñā-nāśo bhavet keśa- vinamya jṛmbhamāṇasya śakṛn-mūtra-pravartanam | phenodvamanam ūrdhvekṣā hasta-bhrū-pāda-nartanam

11

स्तन-स्व-जिह्वा-संदंश-संरम्भ-ज्वर-जागराः । पूय-शोणित-गन्धश् च स्कन्दापस्मार-लक्षणम्

stana-sva-jihvā-saṃdaṃśa-saṃrambha-jvara-jāgarāḥ | pūya-śoṇita-gandhaś ca skandāpasmāra-lakṣaṇam

12

आध्मानं पाणि-पादस्य स्पन्दनं फेन-निर्वमः । तृण्-मुष्टि-बन्धातीसार-स्वर-दैन्य-वि-वर्ण-ताः

ādhmānaṃ pāṇi-pādasya spandanaṃ phena-nirvamaḥ | tṛṇ-muṣṭi-bandhātīsāra-svara-dainya-vi-varṇa-tāḥ

13

३.१२av आध्मानं पाणि-पादास्य- ३.१२bv -स्पन्दनं फेन-निर्वमः ३.१२bv स्पन्दनं फेन-निर्गमः ३.१२bv स्पन्दनं हननं भ्रमः कूजनं स्तननं छर्दिः कास-हिध्मा-प्रजागराः । ओष्ठ-दंशाङ्ग-संकोच-स्तम्भ-बस्ताभ-गन्ध-ताः

3.12av ādhmānaṃ pāṇi-pādāsya- 3.12bv -spandanaṃ phena-nirvamaḥ 3.12bv spandanaṃ phena-nirgamaḥ 3.12bv spandanaṃ hananaṃ bhramaḥ kūjanaṃ stananaṃ chardiḥ kāsa-hidhmā-prajāgarāḥ | oṣṭha-daṃśāṅga-saṃkoca-stambha-bastābha-gandha-tāḥ

14

३.१३av कूजनं श्वसनं छर्दिः ३.१३av कूजनं स्तम्भनं छर्दिः ३.१३av कूजनं स्वननं छर्दिः ऊर्ध्वं निरीक्ष्य हसनं मध्ये विनमनं ज्वरः । मूर्छैक-नेत्र-शोफश् च नैगमेष-ग्रहाकृतिः

3.13av kūjanaṃ śvasanaṃ chardiḥ 3.13av kūjanaṃ stambhanaṃ chardiḥ 3.13av kūjanaṃ svananaṃ chardiḥ ūrdhvaṃ nirīkṣya hasanaṃ madhye vinamanaṃ jvaraḥ | mūrchaika-netra-śophaś ca naigameṣa-grahākṛtiḥ

15

कम्पो हृषित-रोम-त्वं स्वेदश् चक्षुर्-निमीलनम् । बहिर्-आयामनं जिह्वा-दंशो ऽन्तः-कण्ठ-कूजनम्

kampo hṛṣita-roma-tvaṃ svedaś cakṣur-nimīlanam | bahir-āyāmanaṃ jihvā-daṃśo 'ntaḥ-kaṇṭha-kūjanam

16

३.१५av कम्पो हर्षित-रोम-त्वं धावनं विट्-स-गन्ध-त्वं क्रोशनं च श्व-वच् छुनि । रोम-हर्षो मुहुस् त्रासः सहसा रोदनं ज्वरः

3.15av kampo harṣita-roma-tvaṃ dhāvanaṃ viṭ-sa-gandha-tvaṃ krośanaṃ ca śva-vac chuni | roma-harṣo muhus trāsaḥ sahasā rodanaṃ jvaraḥ

17

३.१६bv क्रोशनं श्वान-वच् छुनि ३.१६cv रोम-हर्षो मुहुः श्वासः कासातीसार-वमथु-जृम्भा-तृट्-शव-गन्ध-ताः । अङ्गेष्व् आक्षेप-विक्षेप-शोष-स्तम्भ-वि-वर्ण-ताः

3.16bv krośanaṃ śvāna-vac chuni 3.16cv roma-harṣo muhuḥ śvāsaḥ kāsātīsāra-vamathu-jṛmbhā-tṛṭ-śava-gandha-tāḥ | aṅgeṣv ākṣepa-vikṣepa-śoṣa-stambha-vi-varṇa-tāḥ

18

मुष्टि-बन्धः स्रुतिश् चाक्ष्णोर् बालस्य स्युः पितृ-ग्रहे । स्रस्ताङ्ग-त्वम् अतीसारो जिह्वा-तालु-गले व्रणाः

muṣṭi-bandhaḥ srutiś cākṣṇor bālasya syuḥ pitṛ-grahe | srastāṅga-tvam atīsāro jihvā-tālu-gale vraṇāḥ

19

स्फोटाः स-दाह-रुक्-पाकाः संधिषु स्युः पुनः पुनः । निश्य् अह्नि प्रविलीयन्ते पाको वक्त्रे गुदे ऽपि वा

sphoṭāḥ sa-dāha-ruk-pākāḥ saṃdhiṣu syuḥ punaḥ punaḥ | niśy ahni pravilīyante pāko vaktre gude 'pi vā

20

भयं शकुनि-गन्ध-त्वं ज्वरश् च शकुनि-ग्रहे । पूतनायां वमिः कम्पस् तन्द्रा रात्रौ प्रजागरः

bhayaṃ śakuni-gandha-tvaṃ jvaraś ca śakuni-grahe | pūtanāyāṃ vamiḥ kampas tandrā rātrau prajāgaraḥ

21

हिध्माध्मानं शकृद्-भेदः पिपासा मूत्र-निग्रहः । स्रस्त-हृष्टाङ्ग-रोम-त्वं काक-वत् पूति-गन्धि-ता

hidhmādhmānaṃ śakṛd-bhedaḥ pipāsā mūtra-nigrahaḥ | srasta-hṛṣṭāṅga-roma-tvaṃ kāka-vat pūti-gandhi-tā

22

शीत-पूतनया कम्पो रोदनं तिर्यग्-ईक्षणम् । तृष्णान्त्र-कूजो ऽतीसारो वसा-वद् विस्र-गन्ध-ता

śīta-pūtanayā kampo rodanaṃ tiryag-īkṣaṇam | tṛṣṇāntra-kūjo 'tīsāro vasā-vad visra-gandha-tā

23

पार्श्वस्यैकस्य शीत-त्वम् उष्ण-त्वम् अपरस्य च । अन्ध-पूतनया छर्दिर् ज्वरः कासो ऽल्प-निद्र-ता

pārśvasyaikasya śīta-tvam uṣṇa-tvam aparasya ca | andha-pūtanayā chardir jvaraḥ kāso 'lpa-nidra-tā

24

३.२३dv ज्वरः कासो ऽल्प-वह्नि-ता वर्चसो भेद-वैवर्ण्य-दौर्गन्ध्यान्य् अङ्ग-शोषणम् । दृष्टेः सादाति-रुक्-कण्डू-पोथकी-जन्म-शून-ताः

3.23dv jvaraḥ kāso 'lpa-vahni-tā varcaso bheda-vaivarṇya-daurgandhyāny aṅga-śoṣaṇam | dṛṣṭeḥ sādāti-ruk-kaṇḍū-pothakī-janma-śūna-tāḥ

25

३.२४cv दृष्टि-प्रसादो रुक्-कण्डू- ३.२४cv दृष्टि-सादो ऽक्षि-रुक्-कण्डू- ३.२४cv दृष्टि-सादो ऽति-रुक् कण्डूः ३.२४cv दृष्टि-सादो ऽति-रुक्-कण्डू- ३.२४cv दृष्टेः सादो ऽक्षि-रुक्-कण्डू- ३.२४dv पोथकी-जन्म शून-ता ३.२४dv -पोथकी-जन्म शून-ता ३.२४dv -पोथकी-जन्म शून्य-ता हिध्मोद्वेग-स्तन-द्वेष-वैवर्ण्य-स्वर-तीक्ष्ण-ताः । वेपथुर् मत्स्य-गन्ध-त्वम् अथ-वा साम्ल-गन्ध-ता

3.24cv dṛṣṭi-prasādo ruk-kaṇḍū- 3.24cv dṛṣṭi-sādo 'kṣi-ruk-kaṇḍū- 3.24cv dṛṣṭi-sādo 'ti-ruk kaṇḍūḥ 3.24cv dṛṣṭi-sādo 'ti-ruk-kaṇḍū- 3.24cv dṛṣṭeḥ sādo 'kṣi-ruk-kaṇḍū- 3.24dv pothakī-janma śūna-tā 3.24dv -pothakī-janma śūna-tā 3.24dv -pothakī-janma śūnya-tā hidhmodvega-stana-dveṣa-vaivarṇya-svara-tīkṣṇa-tāḥ | vepathur matsya-gandha-tvam atha-vā sāmla-gandha-tā

26

३.२५bv -वैवर्ण्यं स्वर-तीक्ष्ण-ता ३.२५cv वमथुर् मत्स्य-गन्ध-त्वम् मुख-मण्डितया पाणि-पादास्य-रमणीय-ता । सिराभिर् असिताभाभिर् आचितोदर-ता ज्वरः

3.25bv -vaivarṇyaṃ svara-tīkṣṇa-tā 3.25cv vamathur matsya-gandha-tvam mukha-maṇḍitayā pāṇi-pādāsya-ramaṇīya-tā | sirābhir asitābhābhir ācitodara-tā jvaraḥ

27

३.२६av मुख-मण्डिकया पाणि- ३.२६bv -पादस्य रमणीय-ता अ-रोचको ऽङ्ग-ग्लपनं गो-मूत्र-सम-गन्ध-ता । रेवत्यां श्याव-नील-त्वं कर्ण-नासाक्षि-मर्दनम्

3.26av mukha-maṇḍikayā pāṇi- 3.26bv -pādasya ramaṇīya-tā a-rocako 'ṅga-glapanaṃ go-mūtra-sama-gandha-tā | revatyāṃ śyāva-nīla-tvaṃ karṇa-nāsākṣi-mardanam

28

३.२७cv रेवत्या श्याव-नील-त्वं कास-हिध्माक्षि-विक्षेप-वक्र-वक्त्र-त्व-रक्त-ताः । बस्त-गन्धो ज्वरः शोषः पुरीषं हरितं द्रवम्

3.27cv revatyā śyāva-nīla-tvaṃ kāsa-hidhmākṣi-vikṣepa-vakra-vaktra-tva-rakta-tāḥ | basta-gandho jvaraḥ śoṣaḥ purīṣaṃ haritaṃ dravam

29

जायते शुष्क-रेवत्यां क्रमात् सर्वाङ्ग-संक्षयः । केश-शातो ऽन्न-विद्वेषः स्वर-दैन्यं वि-वर्ण-ता

jāyate śuṣka-revatyāṃ kramāt sarvāṅga-saṃkṣayaḥ | keśa-śāto 'nna-vidveṣaḥ svara-dainyaṃ vi-varṇa-tā

30

३.२९av जायते शुष्क-रेवत्या नाना-वर्ण-पुरीष-त्वम् उदरे ग्रन्थयः सिराः ॥ २९+१अब् ॥ रोदनं गृध्र-गन्ध-त्वं दीर्घ-कालानुवर्तनम् । उदरे ग्रन्थयो वृत्ता यस्य नाना-विधं शकृत्

3.29av jāyate śuṣka-revatyā nānā-varṇa-purīṣa-tvam udare granthayaḥ sirāḥ || 29+1ab || rodanaṃ gṛdhra-gandha-tvaṃ dīrgha-kālānuvartanam | udare granthayo vṛttā yasya nānā-vidhaṃ śakṛt

31

जिह्वाया निम्न-ता मध्ये श्यावं तालु च तं त्यजेत् । भुञ्जानो ऽन्नं बहु-विधं यो बालः परिहीयते

jihvāyā nimna-tā madhye śyāvaṃ tālu ca taṃ tyajet | bhuñjāno 'nnaṃ bahu-vidhaṃ yo bālaḥ parihīyate

32

३.३१av जिह्वायां निम्न-ता मध्ये तृष्णा-गृहीतः क्षामाक्षो हन्ति तं शुष्क-रेवती । हिंसा-रत्य्-अर्चनाकाङ्क्षा ग्रह-ग्रहण-कारणम्

3.31av jihvāyāṃ nimna-tā madhye tṛṣṇā-gṛhītaḥ kṣāmākṣo hanti taṃ śuṣka-revatī | hiṃsā-raty-arcanākāṅkṣā graha-grahaṇa-kāraṇam

33

तत्र हिंसात्मके बालो महान् वा स्रुत-नासिकः । क्षत-जिह्वः क्वणेद् बाढम् अ-सुखी साश्रु-लोचनः

tatra hiṃsātmake bālo mahān vā sruta-nāsikaḥ | kṣata-jihvaḥ kvaṇed bāḍham a-sukhī sāśru-locanaḥ

34

३.३३cv क्षत-जिह्वः क्वणन् बाढम् ३.३३cv क्षत-जिह्वः क्वणेद् गाढम् ३.३३cv क्षत-जिह्वो वमेद् बाढम् ३.३३dv अ-सुखी सास्र-लोचनः दुर्-वर्णो हीन-वचनः पूति-गन्धिश् च जायते । क्षामो मूत्र-पुरीषं स्वं मृद्नाति न जुगुप्सते

3.33cv kṣata-jihvaḥ kvaṇan bāḍham 3.33cv kṣata-jihvaḥ kvaṇed gāḍham 3.33cv kṣata-jihvo vamed bāḍham 3.33dv a-sukhī sāsra-locanaḥ dur-varṇo hīna-vacanaḥ pūti-gandhiś ca jāyate | kṣāmo mūtra-purīṣaṃ svaṃ mṛdnāti na jugupsate

35

३.३४bv पूति-गन्धिस् तु जायते ३.३४dv गृह्णाति न जुगुप्सते हस्तौ चोद्यम्य संरब्धो हन्त्य् आत्मानं तथा परम् । तद्-वच् च शस्त्र-काष्ठाद्यैर् अग्निं वा दीप्तम् आविशेत्

3.34bv pūti-gandhis tu jāyate 3.34dv gṛhṇāti na jugupsate hastau codyamya saṃrabdho hanty ātmānaṃ tathā param | tad-vac ca śastra-kāṣṭhādyair agniṃ vā dīptam āviśet

36

३.३५av हस्तौ चोद्यम्य संक्रुद्धो अप्सु मज्जेत् पतेत् कूपे कुर्याद् अन्यच् च तद्-विधम् । तृड्-दाह-मोहान् पूयस्य च्छर्दनं च प्रवर्तयेत्

3.35av hastau codyamya saṃkruddho apsu majjet patet kūpe kuryād anyac ca tad-vidham | tṛḍ-dāha-mohān pūyasya cchardanaṃ ca pravartayet

37

३.३६cv तृड्-दाह-मोहाः पूयस्य रक्तं च सर्व-मार्गेभ्यो रिष्टोत्पत्तिं च तं त्यजेत् । रहः-स्त्री-रति-संलाप-गन्ध-स्रग्-भूषण-प्रियः

3.36cv tṛḍ-dāha-mohāḥ pūyasya raktaṃ ca sarva-mārgebhyo riṣṭotpattiṃ ca taṃ tyajet | rahaḥ-strī-rati-saṃlāpa-gandha-srag-bhūṣaṇa-priyaḥ

38

३.३७bv रिष्टोत्पत्तिश् च तं त्यजेत् हृष्टः शान्तश् च दुः-साध्यो रति-कामेन पीडितः । दीनः परिमृशन् वक्त्रं शुष्कौष्ठ-गल-तालुकः

3.37bv riṣṭotpattiś ca taṃ tyajet hṛṣṭaḥ śāntaś ca duḥ-sādhyo rati-kāmena pīḍitaḥ | dīnaḥ parimṛśan vaktraṃ śuṣkauṣṭha-gala-tālukaḥ

39

३.३८cv दीनः परिमृशेद् वक्त्रं शङ्कितं वीक्षते रौति ध्यायत्य् आयाति दीन-ताम् । अन्नम् अन्नाभिलाषे ऽपि दत्तं नाति बुभुक्षते

3.38cv dīnaḥ parimṛśed vaktraṃ śaṅkitaṃ vīkṣate rauti dhyāyaty āyāti dīna-tām | annam annābhilāṣe 'pi dattaṃ nāti bubhukṣate

40

गृहीतं बलि-कामेन तं विद्यात् सुख-साधनम् । हन्तु-कामं जयेद् धोमैः सिद्ध-मन्त्र-प्रवर्तितैः

gṛhītaṃ bali-kāmena taṃ vidyāt sukha-sādhanam | hantu-kāmaṃ jayed dhomaiḥ siddha-mantra-pravartitaiḥ

41

३.४०av गृहीतं मह-कामेन इतरौ तु यथा-कामं रति-बल्य्-आदि-दानतः । अथ साध्य-ग्रहं बालं विविक्ते शरणे स्थितम्

3.40av gṛhītaṃ maha-kāmena itarau tu yathā-kāmaṃ rati-baly-ādi-dānataḥ | atha sādhya-grahaṃ bālaṃ vivikte śaraṇe sthitam

42

त्रिर् अह्नः सिक्त-संमृष्टे सदा संनिहितानले । विकीर्ण-भूति-कुसुम-पत्त्र-बीजान्न-सर्षपे

trir ahnaḥ sikta-saṃmṛṣṭe sadā saṃnihitānale | vikīrṇa-bhūti-kusuma-pattra-bījānna-sarṣape

43

३.४२av त्रिर् अह्नं सिक्त-संमृष्टे ३.४२av त्रिर् अह्नः सिक्त-संसृष्टे ३.४२av त्रिर् अह्नि सिक्त-संमृष्टे ३.४२av त्रिर् अह्नि सिक्त-संसृष्टे ३.४२cv विकीर्ण-भूरि-कुसुम- रक्षो-घ्न-तैल-ज्वलित-प्रदीप-हत-पाप्मनि । व्यवाय-मद्य-पिशित-निवृत्त-परिचारके

3.42av trir ahnaṃ sikta-saṃmṛṣṭe 3.42av trir ahnaḥ sikta-saṃsṛṣṭe 3.42av trir ahni sikta-saṃmṛṣṭe 3.42av trir ahni sikta-saṃsṛṣṭe 3.42cv vikīrṇa-bhūri-kusuma- rakṣo-ghna-taila-jvalita-pradīpa-hata-pāpmani | vyavāya-madya-piśita-nivṛtta-paricārake

44

३.४३bv -प्रदीपे हत-पाप्मनि पुराण-सर्पिषाभ्यक्तं परिषिक्तं सुखाम्बुना । साधितेन बला-निम्ब-वैजयन्ती-नृपद्रुमैः

3.43bv -pradīpe hata-pāpmani purāṇa-sarpiṣābhyaktaṃ pariṣiktaṃ sukhāmbunā | sādhitena balā-nimba-vaijayantī-nṛpadrumaiḥ

45

पारिभद्रक-कट्वङ्ग-जम्बू-वरुण-कट्तृणैः । कपोतवङ्कापामार्ग-पाटला-मधु-शिग्रुभिः

pāribhadraka-kaṭvaṅga-jambū-varuṇa-kaṭtṛṇaiḥ | kapotavaṅkāpāmārga-pāṭalā-madhu-śigrubhiḥ

46

३.४५dv -पाटली-मधुशिग्रुभिः ३.४५dv -मालती-मधुशिग्रुभिः काकजङ्घा-महाश्वेता-कपित्थ-क्षीरि-पादपैः । स-कदम्ब-करञ्जैश् च धूपं स्नातस्य चाचरेत्

3.45dv -pāṭalī-madhuśigrubhiḥ 3.45dv -mālatī-madhuśigrubhiḥ kākajaṅghā-mahāśvetā-kapittha-kṣīri-pādapaiḥ | sa-kadamba-karañjaiś ca dhūpaṃ snātasya cācaret

47

३.४६bv -कपित्थ-क्षीर-पादपैः द्वीपि-व्याघ्राहि-सिंहर्क्ष-चर्मभिर् घृत-मिश्रितैः । पूति-दशाङ्ग-सिद्धार्थ-वचा-भल्लात-दीप्यकैः

3.46bv -kapittha-kṣīra-pādapaiḥ dvīpi-vyāghrāhi-siṃharkṣa-carmabhir ghṛta-miśritaiḥ | pūti-daśāṅga-siddhārtha-vacā-bhallāta-dīpyakaiḥ

48

३.४७cv पूति-दशाङ्गी-सिद्धार्थ- स-कुष्ठैः स-घृतैर् धूपः सर्व-ग्रह-विमोक्षणः । सर्षपा निम्ब-पत्त्राणि मूलम् अश्वखुरा वचा

3.47cv pūti-daśāṅgī-siddhārtha- sa-kuṣṭhaiḥ sa-ghṛtair dhūpaḥ sarva-graha-vimokṣaṇaḥ | sarṣapā nimba-pattrāṇi mūlam aśvakhurā vacā

49

३.४८av स-कुष्ठैः साधितो धूपः ३.४८dv मूत्रम् अश्वखुरा वचा ३.४८dv मूलम् अश्वखुरं वचा भूर्ज-पत्त्रं घृतं धूपः सर्व-ग्रह-निवारणः । अनन्ताम्रास्थि-तगरं मरिचं मधुरो गणः

3.48av sa-kuṣṭhaiḥ sādhito dhūpaḥ 3.48dv mūtram aśvakhurā vacā 3.48dv mūlam aśvakhuraṃ vacā bhūrja-pattraṃ ghṛtaṃ dhūpaḥ sarva-graha-nivāraṇaḥ | anantāmrāsthi-tagaraṃ maricaṃ madhuro gaṇaḥ

50

३.४९bv सर्व-ग्रह-निबर्हणः ३.४९cv अनन्ताम्रास्थि-तगर- ३.४९dv -मरिचं मधुरो गणः शृगालविन्ना मुस्ता च कल्कितैस् तैर् घृतं पचेत् । दश-मूल-रस-क्षीर-युक्तं तद् ग्रह-जित् परम्

3.49bv sarva-graha-nibarhaṇaḥ 3.49cv anantāmrāsthi-tagara- 3.49dv -maricaṃ madhuro gaṇaḥ śṛgālavinnā mustā ca kalkitais tair ghṛtaṃ pacet | daśa-mūla-rasa-kṣīra-yuktaṃ tad graha-jit param

51

रास्ना-द्व्य्-अंशुमती-वृद्ध-पञ्च-मूल-बला-घनात् । क्वाथे सर्पिः पचेत् पिष्टैः शारिवा-व्योष-चित्रकैः

rāsnā-dvy-aṃśumatī-vṛddha-pañca-mūla-balā-ghanāt | kvāthe sarpiḥ pacet piṣṭaiḥ śārivā-vyoṣa-citrakaiḥ

52

३.५१av रास्ना-द्व्य्-अंशुमती-पत्त्र- ३.५१av रास्ना-द्व्य्-अंशुमती-लोध्र- ३.५१bv -पञ्च-मूल-वचा-घनात् पाठा-विडङ्ग-मधुक-पयस्या-हिङ्गु-दारुभिः । स-ग्रन्थिकैः सेन्द्रयवैः शिशोस् तत् सततं हितम्

3.51av rāsnā-dvy-aṃśumatī-pattra- 3.51av rāsnā-dvy-aṃśumatī-lodhra- 3.51bv -pañca-mūla-vacā-ghanāt pāṭhā-viḍaṅga-madhuka-payasyā-hiṅgu-dārubhiḥ | sa-granthikaiḥ sendrayavaiḥ śiśos tat satataṃ hitam

53

३.५२dv शिशोस् तु सततं हितम् सर्व-रोग-ग्रह-हरं दीपनं बल-वर्ण-दम् । शारिवा-सुरभि-ब्राह्मी-शङ्खिनी-कुष्ठ-सर्षपैः

3.52dv śiśos tu satataṃ hitam sarva-roga-graha-haraṃ dīpanaṃ bala-varṇa-dam | śārivā-surabhi-brāhmī-śaṅkhinī-kuṣṭha-sarṣapaiḥ

54

३.५३bv दीपनं बल-वर्धनम् ३.५३dv -शङ्खिनी-कृष्ण-सर्षपैः वचाश्वगन्धा-सुरस-युक्तैः सर्पिर् विपाचयेत् । तन् नाशयेद् ग्रहान् सर्वान् पानेनाभ्यञ्जनेन च

3.53bv dīpanaṃ bala-vardhanam 3.53dv -śaṅkhinī-kṛṣṇa-sarṣapaiḥ vacāśvagandhā-surasa-yuktaiḥ sarpir vipācayet | tan nāśayed grahān sarvān pānenābhyañjanena ca

55

३.५४av वचाश्वगन्धा-सुरसा- गो-शृङ्ग-चर्म-वालाहि-निर्मोकं वृष-दंश-विट् । निम्ब-पत्त्राज्य-कटुका-मदनं बृहती-द्वयम्

3.54av vacāśvagandhā-surasā- go-śṛṅga-carma-vālāhi-nirmokaṃ vṛṣa-daṃśa-viṭ | nimba-pattrājya-kaṭukā-madanaṃ bṛhatī-dvayam

56

३.५५av गो-शृङ्ग-चर्म-वालास्थि- ३.५५av गो-शृङ्ग-रोम-वालाहि- कार्पासास्थि-यव-च्छाग-रोम-देवाह्व-सर्षपम् । मयूर-पत्त्र-श्रीवासं तुष-केशं स-रामठम्

3.55av go-śṛṅga-carma-vālāsthi- 3.55av go-śṛṅga-roma-vālāhi- kārpāsāsthi-yava-cchāga-roma-devāhva-sarṣapam | mayūra-pattra-śrīvāsaṃ tuṣa-keśaṃ sa-rāmaṭham

57

३.५६av कार्पासास्थि-यव-वचा- ३.५६av कार्पासास्थि-वचा-बिल्व- ३.५६av कार्पासास्थि-वचा-लोध्र- ३.५६av मयूर-पिच्छ-श्रीवास- ३.५६av मयूर-पिच्छ-श्रीवासं ३.५६bv -लोध्र-देवाह्व-सर्षपम् ३.५६bv -देवाह्वं यव-सर्षपम् ३.५६cv मयूर-पत्त्र-श्रीवास- ३.५६dv -नर-केशं स-रामठम् मृद्-भाण्डे बस्त-मूत्रेण भावितं श्लक्ष्ण-चूर्णितम् । धूपनं च हितं सर्व-भूतेषु विषम-ज्वरे

3.56av kārpāsāsthi-yava-vacā- 3.56av kārpāsāsthi-vacā-bilva- 3.56av kārpāsāsthi-vacā-lodhra- 3.56av mayūra-piccha-śrīvāsa- 3.56av mayūra-piccha-śrīvāsaṃ 3.56bv -lodhra-devāhva-sarṣapam 3.56bv -devāhvaṃ yava-sarṣapam 3.56cv mayūra-pattra-śrīvāsa- 3.56dv -nara-keśaṃ sa-rāmaṭham mṛd-bhāṇḍe basta-mūtreṇa bhāvitaṃ ślakṣṇa-cūrṇitam | dhūpanaṃ ca hitaṃ sarva-bhūteṣu viṣama-jvare

58

३.५७cv धूपनार्थं हितं सर्व- घृतानि भूत-विद्यायां वक्ष्यन्ते यानि तानि च । युञ्ज्यात् तथा बलिं होमं स्नपनं मन्त्र-तन्त्र-वित्

3.57cv dhūpanārthaṃ hitaṃ sarva- ghṛtāni bhūta-vidyāyāṃ vakṣyante yāni tāni ca | yuñjyāt tathā baliṃ homaṃ snapanaṃ mantra-tantra-vit

59

पूति-करञ्ज-त्वक्-पत्त्रं क्षीरिभ्यो बर्बराद् अपि । तुम्बी-विशालारलुक-शमी-बिल्व-कपित्थतः

pūti-karañja-tvak-pattraṃ kṣīribhyo barbarād api | tumbī-viśālāraluka-śamī-bilva-kapitthataḥ

60

३.५९av पूति-करञ्ज-त्वक्-पत्त्र- ३.५९av पूति-करञ्जात् त्वक्-पत्त्रं ३.५९bv -क्षीरिभ्यो वेदराद् अपि ३.५९bv -मूलेभ्यो बर्बराद् अपि ३.५९bv -मूलेभ्यो वर्धराद् अपि ३.५९dv -शमी-बिल्व-कपित्थकम् उत्क्वाथ्य तोयं तद् रात्रौ बालानां स्नपनं शिवम् । अनुबन्धान् यथा-कृच्छ्रं ग्रहापाये ऽप्य् उपद्रवान्

3.59av pūti-karañja-tvak-pattra- 3.59av pūti-karañjāt tvak-pattraṃ 3.59bv -kṣīribhyo vedarād api 3.59bv -mūlebhyo barbarād api 3.59bv -mūlebhyo vardharād api 3.59dv -śamī-bilva-kapitthakam utkvāthya toyaṃ tad rātrau bālānāṃ snapanaṃ śivam | anubandhān yathā-kṛcchraṃ grahāpāye 'py upadravān

अध्याय 04

1

लक्षयेज् ज्ञान-विज्ञान-वाक्-चेष्टा-बल-पौरुषम् । पुरुषे ऽ-पौरुषं यत्र तत्र भूत-ग्रहं वदेत्

lakṣayej jñāna-vijñāna-vāk-ceṣṭā-bala-pauruṣam | puruṣe '-pauruṣaṃ yatra tatra bhūta-grahaṃ vadet

2

भूतस्य रूप-प्रकृति-भाषा-गत्य्-आदि-चेष्टितैः । यस्यानुकारं कुरुते तेनाविष्टं तम् आदिशेत्

bhūtasya rūpa-prakṛti-bhāṣā-gaty-ādi-ceṣṭitaiḥ | yasyānukāraṃ kurute tenāviṣṭaṃ tam ādiśet

3

सो ऽष्टा-दश-विधो देव-दानवादि-विभेदतः । हेतुस् तद्-अनुषक्तौ तु सद्यः पूर्व-कृतो ऽथ-वा

so 'ṣṭā-daśa-vidho deva-dānavādi-vibhedataḥ | hetus tad-anuṣaktau tu sadyaḥ pūrva-kṛto 'tha-vā

4

४.३dv सद्यः पूर्वं कृतो ऽथ-वा प्रज्ञापराधः सु-तरां तेन कामादि-जन्मना । लुप्त-धर्म-व्रताचारः पूज्यान् अप्य् अतिवर्तते

4.3dv sadyaḥ pūrvaṃ kṛto 'tha-vā prajñāparādhaḥ su-tarāṃ tena kāmādi-janmanā | lupta-dharma-vratācāraḥ pūjyān apy ativartate

5

४.४dv पूज्यानाम् अतिवर्तनैः तं तथा भिन्न-मर्यादं पापम् आत्मोपघातिनम् । देवादयो ऽप्य् अनुघ्नन्ति ग्रहाश् छिद्र-प्रहारिणः

4.4dv pūjyānām ativartanaiḥ taṃ tathā bhinna-maryādaṃ pāpam ātmopaghātinam | devādayo 'py anughnanti grahāś chidra-prahāriṇaḥ

6

छिद्रं पाप-क्रियारम्भः पाको ऽन्-इष्टस्य कर्मणः । एकस्य शून्ये ऽवस्थानं श्मशानादिषु वा निशि

chidraṃ pāpa-kriyārambhaḥ pāko 'n-iṣṭasya karmaṇaḥ | ekasya śūnye 'vasthānaṃ śmaśānādiṣu vā niśi

7

दिग्-वासस्-त्वं गुरोर् निन्दा रतेर् अ-विधि-सेवनम् । अ-शुचेर् देवतार्चादि पर-सूतक-संकरः

dig-vāsas-tvaṃ guror nindā rater a-vidhi-sevanam | a-śucer devatārcādi para-sūtaka-saṃkaraḥ

8

४.७cv अ-शुचेर् देवताराद्धिः ४.७dv पर-सूतक-संकरात् होम-मन्त्र-बलीज्यानां वि-गुणं परिकर्म च । समासाद् दिन-चर्यादि-प्रोक्ताचार-व्यतिक्रमः

4.7cv a-śucer devatārāddhiḥ 4.7dv para-sūtaka-saṃkarāt homa-mantra-balījyānāṃ vi-guṇaṃ parikarma ca | samāsād dina-caryādi-proktācāra-vyatikramaḥ

9

४.८dv -प्रोक्तानां च विपर्ययः गृह्णन्ति शुक्ल-प्रतिपत्-त्रयो-दश्योः सुरा नरम् । शुक्ल-त्रयो-दशी-कृष्ण-द्वा-दश्योर् दानवा ग्रहाः

4.8dv -proktānāṃ ca viparyayaḥ gṛhṇanti śukla-pratipat-trayo-daśyoḥ surā naram | śukla-trayo-daśī-kṛṣṇa-dvā-daśyor dānavā grahāḥ

10

४.९dv -द्वा-दश्योर् दानव-ग्रहाः गन्धर्वास् तु चतुर्-दश्यां द्वा-दश्यां चोरगाः पुनः । पञ्चम्यां शुक्ल-सप्तम्य्-एका-दश्योस् तु धनेश्वराः

4.9dv -dvā-daśyor dānava-grahāḥ gandharvās tu catur-daśyāṃ dvā-daśyāṃ coragāḥ punaḥ | pañcamyāṃ śukla-saptamy-ekā-daśyos tu dhaneśvarāḥ

11

४.१०cv पञ्चम्यां शुक्ल-सप्तम्याम् ४.१०dv एका-दश्यां धनेश्वराः शुक्लाष्ट-पञ्चमी-पौर्णमासीषु ब्रह्म-राक्षसाः । कृष्णे रक्षः-पिशाचाद्या नव-द्वा-दश-पर्वसु

4.10cv pañcamyāṃ śukla-saptamyām 4.10dv ekā-daśyāṃ dhaneśvarāḥ śuklāṣṭa-pañcamī-paurṇamāsīṣu brahma-rākṣasāḥ | kṛṣṇe rakṣaḥ-piśācādyā nava-dvā-daśa-parvasu

12

४.११av शुक्लाष्ट-पञ्चमी-पूर्ण- ४.११bv -मासीषु ब्रह्म-राक्षसाः दशामावास्ययोर् अष्ट-नवम्योः पितरो ऽपरे । गुरु-वृद्धादयः प्रायः कालं संध्यासु लक्षयेत्

4.11av śuklāṣṭa-pañcamī-pūrṇa- 4.11bv -māsīṣu brahma-rākṣasāḥ daśāmāvāsyayor aṣṭa-navamyoḥ pitaro 'pare | guru-vṛddhādayaḥ prāyaḥ kālaṃ saṃdhyāsu lakṣayet

13

४.१२av दर्शामावास्ययोर् अष्ट- ४.१२av दशामावास्ययोः षष्ठी- फुल्ल-पद्मोपम-मुखं सौम्य-दृष्टिम् अ-कोपनम् । अल्प-वाक्-स्वेद-विण्-मूत्रं भोजनान्-अभिलाषिणम्

4.12av darśāmāvāsyayor aṣṭa- 4.12av daśāmāvāsyayoḥ ṣaṣṭhī- phulla-padmopama-mukhaṃ saumya-dṛṣṭim a-kopanam | alpa-vāk-sveda-viṇ-mūtraṃ bhojanān-abhilāṣiṇam

14

४.१३cv स्व्-अल्प-वाक्-स्वेद-विण्-मूत्रं देव-द्वि-जाति-परमं शुचिं संस्कृत-वादिनम् । मीलयन्तं चिरान् नेत्रे सुरभिं वर-दायिनम्

4.13cv sv-alpa-vāk-sveda-viṇ-mūtraṃ deva-dvi-jāti-paramaṃ śuciṃ saṃskṛta-vādinam | mīlayantaṃ cirān netre surabhiṃ vara-dāyinam

15

शुक्ल-माल्याम्बर-सरिच्-छैलोच्च-भवन-प्रियम् । अ-निद्रम् अ-प्रधृष्यं च विद्याद् देव-वशी-कृतम्

śukla-mālyāmbara-saric-chailocca-bhavana-priyam | a-nidram a-pradhṛṣyaṃ ca vidyād deva-vaśī-kṛtam

16

४.१५av शुक्ल-माल्याम्बर-धरं ४.१५bv शैलोच्च-भवन-प्रियम् जिह्म-दृष्टिं दुर्-आत्मानं गुरु-देव-द्वि-ज-द्विषम् । निर्-भयं मानिनं शूरं क्रोधनं व्यवसायिनम्

4.15av śukla-mālyāmbara-dharaṃ 4.15bv śailocca-bhavana-priyam jihma-dṛṣṭiṃ dur-ātmānaṃ guru-deva-dvi-ja-dviṣam | nir-bhayaṃ māninaṃ śūraṃ krodhanaṃ vyavasāyinam

17

४.१६cv निर्-भयं मानिनं क्रूरं रुद्रः स्कन्दो विशाखो ऽहम् इन्द्रो ऽहम् इति वादिनम् । सुरा-मांस-रुचिं विद्याद् दैत्य-ग्रह-गृहीतकम्

4.16cv nir-bhayaṃ māninaṃ krūraṃ rudraḥ skando viśākho 'ham indro 'ham iti vādinam | surā-māṃsa-ruciṃ vidyād daitya-graha-gṛhītakam

18

४.१७av रुद्रः स्कन्दः पिशाचो ऽहम् ४.१७cv मद्य-मांस-रुचिं विद्याद् ४.१७dv दैत्य-ग्रह-वशी-कृतम् स्व्-आचारं सुरभिं हृष्टं गीत-नर्तन-कारिणम् । स्नानोद्यान-रुचिं रक्त-वस्त्र-माल्यानुलेपनम्

4.17av rudraḥ skandaḥ piśāco 'ham 4.17cv madya-māṃsa-ruciṃ vidyād 4.17dv daitya-graha-vaśī-kṛtam sv-ācāraṃ surabhiṃ hṛṣṭaṃ gīta-nartana-kāriṇam | snānodyāna-ruciṃ rakta-vastra-mālyānulepanam

19

४.१८av स्व्-आचार-सुरभि-शिष्ट- ४.१८av स्वे-चरं सुरभिं हृष्टं ४.१८bv -गीत-नर्तन-कारिणम् ४.१८cv स्नानोद्यान-रतं रक्त- शृङ्गार-लीलाभिरतं गन्धर्वाध्युषितं वदेत् । रक्ताक्षं क्रोधनं स्तब्ध-दृष्टिं वक्र-गतिं चलम्

4.18av sv-ācāra-surabhi-śiṣṭa- 4.18av sve-caraṃ surabhiṃ hṛṣṭaṃ 4.18bv -gīta-nartana-kāriṇam 4.18cv snānodyāna-rataṃ rakta- śṛṅgāra-līlābhirataṃ gandharvādhyuṣitaṃ vadet | raktākṣaṃ krodhanaṃ stabdha-dṛṣṭiṃ vakra-gatiṃ calam

20

४.१९av शृङ्गार-माल्याभिरतं ४.१९av शृङ्गार-लीलाभिहितं श्वसन्तम् अ-निशं जिह्वा-लोलिनं सृक्किणी-लिहम् । प्रिय-दुग्ध-गुड-स्नानम् अधो-वदन-शायिनम्

4.19av śṛṅgāra-mālyābhirataṃ 4.19av śṛṅgāra-līlābhihitaṃ śvasantam a-niśaṃ jihvā-lolinaṃ sṛkkiṇī-liham | priya-dugdha-guḍa-snānam adho-vadana-śāyinam

21

उरगाधिष्ठितं विद्यात् त्रस्यन्तं चातप-त्रतः । विप्लुत-त्रस्त-रक्ताक्षं शुभ-गन्धं सु-तेजसम्

uragādhiṣṭhitaṃ vidyāt trasyantaṃ cātapa-trataḥ | vipluta-trasta-raktākṣaṃ śubha-gandhaṃ su-tejasam

22

प्रिय-नृत्य-कथा-गीत-स्नान-माल्यानुलेपनम् । मत्स्य-मांस-रुचिं हृष्टं तुष्टं बलिनम् अ-व्यथम्

priya-nṛtya-kathā-gīta-snāna-mālyānulepanam | matsya-māṃsa-ruciṃ hṛṣṭaṃ tuṣṭaṃ balinam a-vyatham

23

४.२२av प्रिय-नर्त-कथा-गीत- ४.२२cv मत्स्य-मांस-रुचिं हृष्ट- ४.२२dv -तुष्टं बलिनम् अ-व्यथम् ४.२२dv तुष्टं बलिनम् अ-व्ययम् चलिताग्र-करं कस्मै किं ददामीति वादिनम् । रहस्य-भाषिणं वैद्य-द्वि-जाति-परिभाविनम्

4.22av priya-narta-kathā-gīta- 4.22cv matsya-māṃsa-ruciṃ hṛṣṭa- 4.22dv -tuṣṭaṃ balinam a-vyatham 4.22dv tuṣṭaṃ balinam a-vyayam calitāgra-karaṃ kasmai kiṃ dadāmīti vādinam | rahasya-bhāṣiṇaṃ vaidya-dvi-jāti-paribhāvinam

24

४.२३dv -द्वि-जाति-परिवादिनम् अल्प-रोषं द्रुत-गतिं विद्याद् यक्ष-गृहीतकम् । हास्य-नृत्य-प्रियं रौद्र-चेष्टं छिद्र-प्रहारिणम्

4.23dv -dvi-jāti-parivādinam alpa-roṣaṃ druta-gatiṃ vidyād yakṣa-gṛhītakam | hāsya-nṛtya-priyaṃ raudra-ceṣṭaṃ chidra-prahāriṇam

25

४.२४av अल्प-रोषं हृत-गतिं ४.२४cv हास्य-नृत्त-प्रियं रौद्र- ४.२४cv हास्य-नृत्य-करं रौद्र- आक्रोशिनं शीघ्र-गतिं देव-द्वि-ज-भिषग्-द्विषम् । आत्मानं काष्ठ-शस्त्राद्यैर् घ्नन्तं भोः-शब्द-वादिनम्

4.24av alpa-roṣaṃ hṛta-gatiṃ 4.24cv hāsya-nṛtta-priyaṃ raudra- 4.24cv hāsya-nṛtya-karaṃ raudra- ākrośinaṃ śīghra-gatiṃ deva-dvi-ja-bhiṣag-dviṣam | ātmānaṃ kāṣṭha-śastrādyair ghnantaṃ bhoḥ-śabda-vādinam

26

४.२५dv घ्नन्तं गो-शब्द-वादिनम् शास्त्र-वेद-पठं विद्याद् गृहीतं ब्रह्म-राक्षसैः । स-क्रोध-दृष्टिं भ्रू-कुटीम् उद्वहन्तं स-संभ्रमं

4.25dv ghnantaṃ go-śabda-vādinam śāstra-veda-paṭhaṃ vidyād gṛhītaṃ brahma-rākṣasaiḥ | sa-krodha-dṛṣṭiṃ bhrū-kuṭīm udvahantaṃ sa-saṃbhramaṃ

27

४.२६bv गृहीतं ब्रह्म-राक्षसा प्रहरन्तं प्रधावन्तं शब्दन्तं भैरवाननम् । अन्नाद् विनापि बलिनं नष्ट-निद्रं निशा-चरम्

4.26bv gṛhītaṃ brahma-rākṣasā praharantaṃ pradhāvantaṃ śabdantaṃ bhairavānanam | annād vināpi balinaṃ naṣṭa-nidraṃ niśā-caram

28

४.२७bv रुदन्तं भैरवाननम् निर्-लज्जम् अ-शुचिं शूरं क्रूरं परुष-भाषिणम् । रोषणं रक्त-माल्य-स्त्री-रक्त-मद्यामिष-प्रियम्

4.27bv rudantaṃ bhairavānanam nir-lajjam a-śuciṃ śūraṃ krūraṃ paruṣa-bhāṣiṇam | roṣaṇaṃ rakta-mālya-strī-rakta-madyāmiṣa-priyam

29

४.२८dv -मेघ-मद्यामिष-प्रियम् दृष्ट्वा च रक्तं मांसं वालिहानं दशन-च्छदौ । हसन्तम् अन्न-काले च राक्षसाधिष्ठितं वदेत्

4.28dv -megha-madyāmiṣa-priyam dṛṣṭvā ca raktaṃ māṃsaṃ vālihānaṃ daśana-cchadau | hasantam anna-kāle ca rākṣasādhiṣṭhitaṃ vadet

30

४.२९av दृष्ट्वा च रक्त-मांसानि ४.२९bv लिहानं दशन-च्छदौ अ-स्वस्थ-चित्तं नैक-त्र तिष्ठन्तं परिधाविनम् । उच्छिष्ट-नृत्य-गन्धर्व-हास-मद्यामिष-प्रियम्

4.29av dṛṣṭvā ca rakta-māṃsāni 4.29bv lihānaṃ daśana-cchadau a-svastha-cittaṃ naika-tra tiṣṭhantaṃ paridhāvinam | ucchiṣṭa-nṛtya-gandharva-hāsa-madyāmiṣa-priyam

31

निर्भर्त्सनाद् दीन-मुखं रुदन्तम् अ-निमित्ततः । नखैर् लिखन्तम् आत्मानं रूक्ष-ध्वस्त-वपुः-स्वरम्

nirbhartsanād dīna-mukhaṃ rudantam a-nimittataḥ | nakhair likhantam ātmānaṃ rūkṣa-dhvasta-vapuḥ-svaram

32

आवेदयन्तम् दुःखादि संबद्धा-बद्ध-भाषिणम् । नष्ट-स्मृतिं शून्य-रतिं लोलं नग्नं मलीमसम्

āvedayantam duḥkhādi saṃbaddhā-baddha-bhāṣiṇam | naṣṭa-smṛtiṃ śūnya-ratiṃ lolaṃ nagnaṃ malīmasam

33

४.३२av आवेदयन्तम् दुःखानि रथ्या-चैल-परीधानं तृण-माला-विभूषणम् । आरोहन्तं च काष्ठाश्वं तथा संकर-कूटकम्

4.32av āvedayantam duḥkhāni rathyā-caila-parīdhānaṃ tṛṇa-mālā-vibhūṣaṇam | ārohantaṃ ca kāṣṭhāśvaṃ tathā saṃkara-kūṭakam

34

४.३३cv आरोहन्तं च काष्ठाश्म- ४.३३dv -राशिं संकर-कूटकम् ४.३३dv तथा संकार-कूटकम् बह्व्-आशिनं पिशाचेन विजानीयाद् अधिष्ठितम् । प्रेताकृति-क्रिया-गन्धं भीतम् आहार-विद्विषम्

4.33cv ārohantaṃ ca kāṣṭhāśma- 4.33dv -rāśiṃ saṃkara-kūṭakam 4.33dv tathā saṃkāra-kūṭakam bahv-āśinaṃ piśācena vijānīyād adhiṣṭhitam | pretākṛti-kriyā-gandhaṃ bhītam āhāra-vidviṣam

35

४.३४dv भीरुम् आहार-विद्विषम् तृण-च्छिदं च प्रेतेन गृहीतं नरम् आदिशेत् । बहु-प्रलापं कृष्णास्यं प्रविलम्बित-यायिनम्

4.34dv bhīrum āhāra-vidviṣam tṛṇa-cchidaṃ ca pretena gṛhītaṃ naram ādiśet | bahu-pralāpaṃ kṛṣṇāsyaṃ pravilambita-yāyinam

36

शून-प्रलम्ब-वृषणं कूष्माण्डाधिष्ठितं वदेत् । गृहीत्वा काष्ठ-लोष्टादि भ्रमन्तं चीर-वाससम्

śūna-pralamba-vṛṣaṇaṃ kūṣmāṇḍādhiṣṭhitaṃ vadet | gṛhītvā kāṣṭha-loṣṭādi bhramantaṃ cīra-vāsasam

37

४.३६cv गृहीत्वा काष्ठ-लोहादि नग्नं धावन्तम् उत्त्रस्त-दृष्टिं तृण-विभूषणम् । श्मशान-शून्यायतन-रथ्यैक-द्रुम-सेविनम्

4.36cv gṛhītvā kāṣṭha-lohādi nagnaṃ dhāvantam uttrasta-dṛṣṭiṃ tṛṇa-vibhūṣaṇam | śmaśāna-śūnyāyatana-rathyaika-druma-sevinam

38

तिलान्न-मद्य-मांसेषु सततं सक्त-लोचनं । निषादाधिष्ठितं विद्याद् वदन्तं परुषाणि च

tilānna-madya-māṃseṣu satataṃ sakta-locanaṃ | niṣādādhiṣṭhitaṃ vidyād vadantaṃ paruṣāṇi ca

39

४.३८bv संसक्तं रक्त-लोचनम् ४.३८bv सततं रक्त-लोचनम् ४.३८bv स-रक्तं रक्त-लोचनम् ४.३८cv कर्कोटाधिष्ठितं विन्द्याद् याचन्तम् उदकं चान्नं त्रस्त-लोहित-लोचनम् । उग्र-वाक्यं च जानीयान् नरम् औकिरणार्दितम्

4.38bv saṃsaktaṃ rakta-locanam 4.38bv satataṃ rakta-locanam 4.38bv sa-raktaṃ rakta-locanam 4.38cv karkoṭādhiṣṭhitaṃ vindyād yācantam udakaṃ cānnaṃ trasta-lohita-locanam | ugra-vākyaṃ ca jānīyān naram aukiraṇārditam

40

४.३९av धावन्तम् उदकं नान्नं ४.३९av याचन्तम् उदकं नान्नं ४.३९av याचन्तम् उदकान्नं च ४.३९bv रक्त-वित्रस्त-लोचनम् ४.३९dv नरम् औत्किरणार्दितम् ४.३९dv नरं मौकिरणार्दितम् ४.३९dv नरम् उत्तरुणार्दितम् गन्ध-माल्य-रतिं सत्य-वादिनं परिवेपिनम् । बहु-निद्रं च जानीयाद् वेतालेन वशी-कृतम्

4.39av dhāvantam udakaṃ nānnaṃ 4.39av yācantam udakaṃ nānnaṃ 4.39av yācantam udakānnaṃ ca 4.39bv rakta-vitrasta-locanam 4.39dv naram autkiraṇārditam 4.39dv naraṃ maukiraṇārditam 4.39dv naram uttaruṇārditam gandha-mālya-ratiṃ satya-vādinaṃ parivepinam | bahu-nidraṃ ca jānīyād vetālena vaśī-kṛtam

41

४.४०av गन्ध-माल्य-रतं सत्य- ४.४०av गन्ध-माल्य-रुचिं सत्य- ४.४०bv -वादिनं परिवेदिनम् ४.४०bv -वादिनं परिदेविनम् ४.४०dv वैतालेन वशी-कृतम् अ-प्रसन्न-दृशं दीन-वदनं शुष्क-तालुकम् । चलन्-नयन-पक्ष्माणं निद्रालुं मन्द-पावकम्

4.40av gandha-mālya-rataṃ satya- 4.40av gandha-mālya-ruciṃ satya- 4.40bv -vādinaṃ parivedinam 4.40bv -vādinaṃ paridevinam 4.40dv vaitālena vaśī-kṛtam a-prasanna-dṛśaṃ dīna-vadanaṃ śuṣka-tālukam | calan-nayana-pakṣmāṇaṃ nidrāluṃ manda-pāvakam

42

अपसव्य-परीधानं तिल-मांस-गुड-प्रियम् । स्खलद्-वाचं च जानीयात् पितृ-ग्रह-वशी-कृतम्

apasavya-parīdhānaṃ tila-māṃsa-guḍa-priyam | skhalad-vācaṃ ca jānīyāt pitṛ-graha-vaśī-kṛtam

43

४.४२cv स्खलद्-वाचं विजानीयात् गुरु-वृद्धर्षि-सिद्धाभिशाप-चिन्तानुरूपतः । व्याहाराहार-चेष्टाभिर् यथा-स्वं तद्-ग्रहं वदेत्

4.42cv skhalad-vācaṃ vijānīyāt guru-vṛddharṣi-siddhābhiśāpa-cintānurūpataḥ | vyāhārāhāra-ceṣṭābhir yathā-svaṃ tad-grahaṃ vadet

44

४.४३av गुरु-वृद्धर्षि-सिद्धानां ४.४३bv शाप-चिन्तानुरूपतः ४.४३bv ंशाप-चित्तानुरूपतः ४.४३bv शाप-चित्तानुरूपतः ४.४३cv विहाराहार-चेष्टाभिर् ४.४३dv यथा-स्वं तं ग्रहं वदेत् कुमार-वृन्दानुगतं नग्नम् उद्धत-मूर्ध-जम् । अ-स्वस्थ-मनसं दैर्घ्य-कालिकं स-ग्रहं त्यजेत्

4.43av guru-vṛddharṣi-siddhānāṃ 4.43bv śāpa-cintānurūpataḥ 4.43bv ṃśāpa-cittānurūpataḥ 4.43bv śāpa-cittānurūpataḥ 4.43cv vihārāhāra-ceṣṭābhir 4.43dv yathā-svaṃ taṃ grahaṃ vadet kumāra-vṛndānugataṃ nagnam uddhata-mūrdha-jam | a-svastha-manasaṃ dairghya-kālikaṃ sa-grahaṃ tyajet

अध्याय 05

1

भूतं जयेद् अ-हिंसेच्छं जप-होम-बलि-व्रतैः । तपः-शील-समाधान-दान-ज्ञान-दयादिभिः

bhūtaṃ jayed a-hiṃsecchaṃ japa-homa-bali-vrataiḥ | tapaḥ-śīla-samādhāna-dāna-jñāna-dayādibhiḥ

2

५.१av भूतं जयेद् अ-हिंसोत्थं ५.१cv तपः-शील-समाध्यान- हिङ्गु-व्योषाल-नेपाली-लशुनार्क-जटा-जटाः । अजलोमी स-गोलोमी भूतकेशी वचा लता

5.1av bhūtaṃ jayed a-hiṃsotthaṃ 5.1cv tapaḥ-śīla-samādhyāna- hiṅgu-vyoṣāla-nepālī-laśunārka-jaṭā-jaṭāḥ | ajalomī sa-golomī bhūtakeśī vacā latā

3

५.२bv -लशुनार्क-जटामयाः ५.२dv भूतकेशी-वचा-लताः ५.२dv भूतकेशी वचा बला कुक्कुटी सर्पगन्धाख्या तिलाः काण-विकाणिके । वज्रप्रोक्ता वयःस्था च शृङ्गी मोहनवल्ल्य् अपि

5.2bv -laśunārka-jaṭāmayāḥ 5.2dv bhūtakeśī-vacā-latāḥ 5.2dv bhūtakeśī vacā balā kukkuṭī sarpagandhākhyā tilāḥ kāṇa-vikāṇike | vajraproktā vayaḥsthā ca śṛṅgī mohanavally api

4

५.३bv तिलाः काल-विकाणिके ५.३bv तिलाः काण-विषाणिके ५.३bv तथा काण-विकाणिके ५.३cv वज्रप्रोक्ता वयःस्था वा स्रोतो-जाञ्जन-रक्षोघ्नं रक्षो-घ्नं चान्यद् औषधम् । खराश्व-श्वाविद्-उष्ट्रर्क्ष-गोधा-नकुल-शल्यकात्

5.3bv tilāḥ kāla-vikāṇike 5.3bv tilāḥ kāṇa-viṣāṇike 5.3bv tathā kāṇa-vikāṇike 5.3cv vajraproktā vayaḥsthā vā sroto-jāñjana-rakṣoghnaṃ rakṣo-ghnaṃ cānyad auṣadham | kharāśva-śvāvid-uṣṭrarkṣa-godhā-nakula-śalyakāt

5

५.४dv -गोधा-नकुल-मत्स्यकात् द्वीपि-मार्जार-गो-सिंह-व्याघ्र-सामुद्र-सत्-त्वतः । चर्म-पित्त-द्वि-ज-नखा वर्गे ऽस्मिन् साधयेद् घृतम्

5.4dv -godhā-nakula-matsyakāt dvīpi-mārjāra-go-siṃha-vyāghra-sāmudra-sat-tvataḥ | carma-pitta-dvi-ja-nakhā varge 'smin sādhayed ghṛtam

6

पुराणम् अथ-वा तैलं नवं तत् पान-नस्ययोः । अभ्यङ्गे च प्रयोक्तव्यम् एषां चूर्णं च धूपने

purāṇam atha-vā tailaṃ navaṃ tat pāna-nasyayoḥ | abhyaṅge ca prayoktavyam eṣāṃ cūrṇaṃ ca dhūpane

7

एभिश् च गुटिकां युञ्ज्याद् अञ्जने सावपीडने । प्रलेपे कल्कम् एतेषां क्वाथं च परिषेचने

ebhiś ca guṭikāṃ yuñjyād añjane sāvapīḍane | pralepe kalkam eteṣāṃ kvāthaṃ ca pariṣecane

8

५.७bv अञ्जने सावपीडके प्रयोगो ऽयं ग्रहोन्मादान् सापस्माराञ् छमं नयेत् । गजाह्वा-पिप्पली-मूल-व्योषामलक-सर्षपान्

5.7bv añjane sāvapīḍake prayogo 'yaṃ grahonmādān sāpasmārāñ chamaṃ nayet | gajāhvā-pippalī-mūla-vyoṣāmalaka-sarṣapān

9

गोधा-नकुल-मार्जार-झष-पित्त-प्रपेषितान् । नावनाभ्यङ्ग-सेकेषु विदधीत ग्रहापहान्

godhā-nakula-mārjāra-jhaṣa-pitta-prapeṣitān | nāvanābhyaṅga-sekeṣu vidadhīta grahāpahān

10

५.९bv -शश-पित्त-प्रपेषितान् ५.९bv -ऋक्ष-पित्त-प्रपेषितान् सिद्धार्थक-वचा-हिङ्गु-प्रियङ्गु-रजनी-द्वयम् । मञ्जिष्ठा श्वेत-कटभी वरा श्वेताद्रिकर्णिका

5.9bv -śaśa-pitta-prapeṣitān 5.9bv -ṛkṣa-pitta-prapeṣitān siddhārthaka-vacā-hiṅgu-priyaṅgu-rajanī-dvayam | mañjiṣṭhā śveta-kaṭabhī varā śvetādrikarṇikā

11

५.१०cv मञ्जिष्ठा-श्वेत-कटभी- ५.१०dv -वरा-श्वेताद्रिकर्णिकाः निम्बस्य पत्त्रं बीजं तु नक्तमाल-शिरीषयोः । सुराह्वं त्र्य्-ऊषणं सर्पिर् गो-मूत्रे तैश् चतुर्-गुणे

5.10cv mañjiṣṭhā-śveta-kaṭabhī- 5.10dv -varā-śvetādrikarṇikāḥ nimbasya pattraṃ bījaṃ tu naktamāla-śirīṣayoḥ | surāhvaṃ try-ūṣaṇaṃ sarpir go-mūtre taiś catur-guṇe

12

५.११dv गो-मूत्रे च चतुर्-गुणे सिद्धं सिद्धार्थकं नाम पाने नस्ये च योजितम् । ग्रहान् सर्वान् निहन्त्य् आशु विशेषाद् आसुरान् ग्रहान्

5.11dv go-mūtre ca catur-guṇe siddhaṃ siddhārthakaṃ nāma pāne nasye ca yojitam | grahān sarvān nihanty āśu viśeṣād āsurān grahān

13

कृत्या-लक्ष्मी-विषोन्माद-ज्वरापस्मार-पाप्म च । एभिर् एवौषधैर् बस्त-वारिणा कल्पितो ऽ-गदः

kṛtyā-lakṣmī-viṣonmāda-jvarāpasmāra-pāpma ca | ebhir evauṣadhair basta-vāriṇā kalpito '-gadaḥ

14

५.१३bv -ज्वरापस्मार-पाप्म-नुत् पान-नस्याञ्जनालेप-स्नानोद्घर्षण-योजितः । गुणैः पूर्व-वद् उद्दिष्टो राज-द्वारे च सिद्धि-कृत्

5.13bv -jvarāpasmāra-pāpma-nut pāna-nasyāñjanālepa-snānodgharṣaṇa-yojitaḥ | guṇaiḥ pūrva-vad uddiṣṭo rāja-dvāre ca siddhi-kṛt

15

५.१४cv स गुणैः पूर्व-वद् दिष्टो सिद्धार्थक-व्योष-वचाश्वगन्धा निशा-द्वयं हिङ्गु-पलाण्डु-कन्दः । बीजं करञ्जात् कुसुमं शिरीषात् फलं च वल्कं च कपित्थ-वृक्षात्

5.14cv sa guṇaiḥ pūrva-vad diṣṭo siddhārthaka-vyoṣa-vacāśvagandhā niśā-dvayaṃ hiṅgu-palāṇḍu-kandaḥ | bījaṃ karañjāt kusumaṃ śirīṣāt phalaṃ ca valkaṃ ca kapittha-vṛkṣāt

16

५.१५bv निशा-द्वयं हिङ्गु-पलाण्डु-कन्दम् ५.१५dv फलं च कल्कश् च कपित्थ-वृक्षात् ५.१५dv फलं च पुष्पं च कपित्थ-वृक्षात् ५.१५dv फलं च वल्कश् च कपित्थ-वृक्षात् स-माणिमन्थं स-नतं स-कुष्ठं श्योणाक-मूलं किणिही सिता च । बस्तस्य मूत्रेण सु-भावितं तत् पित्तेन गव्येन गुडान् विदध्यात्

5.15bv niśā-dvayaṃ hiṅgu-palāṇḍu-kandam 5.15dv phalaṃ ca kalkaś ca kapittha-vṛkṣāt 5.15dv phalaṃ ca puṣpaṃ ca kapittha-vṛkṣāt 5.15dv phalaṃ ca valkaś ca kapittha-vṛkṣāt sa-māṇimanthaṃ sa-nataṃ sa-kuṣṭhaṃ śyoṇāka-mūlaṃ kiṇihī sitā ca | bastasya mūtreṇa su-bhāvitaṃ tat pittena gavyena guḍān vidadhyāt

17

दुष्ट-व्रणोन्माद-तमो-निशान्धान् उद्बन्धकान् वारि-निमग्न-देहान् । दिग्धाहतान् दर्पित-सर्प-दष्टांस् ते साधयन्त्य् अञ्जन-नस्य-लेपैः

duṣṭa-vraṇonmāda-tamo-niśāndhān udbandhakān vāri-nimagna-dehān | digdhāhatān darpita-sarpa-daṣṭāṃs te sādhayanty añjana-nasya-lepaiḥ

21

५.१७av दुष्ट-व्रणोन्माद-तमो-निशान्ध्यम् ५.१७bv उद्बद्धकान् वारि-निमग्न-देहान् ५.१७dv तान् साधयन्त्य् अञ्जन-नस्य-लेपैः ५.१७dv ते साधयन्त्य् अञ्जन-पान-लेपैः कार्पासास्थि-मयूर-पत्त्र-बृहती-निर्माल्य-पिण्डीतक- ॥ १८अ ॥ ५.१८av कार्पासास्थि-मयूर-पिच्छ-बृहती-निर्माल्य-पिण्डीतक- -त्वङ्-मांसी-वृष-दंश-विट्-तुष-वचा-केशाहि-निर्मोककैः ॥ १८ब् ॥ ५.१८bv -त्वग्-वांशी-वृष-दंश-विट्-तुष-वचा-केशाहि-निर्मोचनैः ५.१८bv -त्वग्-वांशी-वृष-दंश-विण्-नख-वचा-केशाहि-निर्मोचनैः ५.१८bv -त्वङ्-मांसी-वृष-दंश-विट्-तुष-वचा-केशाहि-निर्मोचनैः नागेन्द्र-द्वि-ज-शृङ्ग-हिङ्गु-मरिचैस् तुल्यैः कृतं धूपनं ॥ १८च् ॥ स्कन्दोन्माद-पिशाच-राक्षस-सुरावेश-ज्वर-घ्नं परम् ॥ १८द् ॥ ५.१८dv स्कन्दोन्माद-पिशाच-राक्षस-सुरावेश-ग्रह-घ्नं परम् त्रि-कटुक-दल-कुङ्कुम-ग्रन्थिक-क्षार-सिंही-निशा-दारु-सिद्धार्थ-युग्माम्बु-शक्राह्व् अयैः ॥ १९अ ॥ सित-लशुन-फल-त्रयोशीर-तिक्ता-वचा-तुत्थ-यष्टी-बला-लोहितैला-शिला-पद्मकैः ॥ १९ब् ॥ दधि-तगर-मधूक-सार-प्रियाह्वा-विषाख्या-विषा-तार्क्ष्य-शैलैः स-चव्यामयैः कल्कितैः ॥ १९च् ॥ घृतम् अ-नवम् अ-शेष-मूत्रांश-सिद्धं मतं भूत-रावाह्वयं पानतस् तद् ग्रह-घ्नं परम् ॥ १९द् ॥ नत-मधुक-करञ्ज-लाक्षा-पटोली-समङ्गा-वचा-पाटली-हिङ्गु-सिद्धार्थ-सिंही-निशा-युग् -लता-रोहिणी- ॥ २०अ ॥ ५.२०av नत-मधुक-करञ्ज-लाक्षा-पटोली-समङ्गा-वचा-पाटला-हिङ्गु-सिद्धार्थ-सिंही-निशा-युग् -लता-रोहिणी- -बदर-कटु-फल-त्रिका-काण्ड-दारु-कृमिघ्नाजगन्धामराङ्कोल्ल-कोशातकी-शिग्रु-निम्बा म्बु देन्द्राह्वयैः ॥ २०ब् ॥ ५.२०bv -बदर-कटु-फल-त्रिका-काण्ड-दारु-कृमिघ्नाजगन्धा-सुराङ्कोल्ल-कोशातकी-शिग्रु-निम्बा म्बुदेन्द्राह्वयैः ५.२०bv -मदन-कटु-फल-त्रिका-काण्ड-दारु-कृमिघ्नाजगन्धामराङ्कोल्ल-कोशातकी-शिग्रु-निम्बा म्बुदेन्द्राह्वयैः ५.२०bv मदन-कटु-फल-त्रिका-काण्ड-दारु-कृमिघ्नाजगन्धा-सुराङ्कोल्ल-कोशातकी-शिग्रु-निम्बा म्बुदेन्द्राह्वयैः ५.२०bv -मदन-कटु-फल-त्रिका-काण्ड-दारु-कृमिघ्नाजगन्धामृता-कोल-कोशातकी-शिग्रु-निम्बा म्बुदेन्द्राह्वयैः गद-शुकतरु-पुष्प-बीजोग्र-यष्ट्य्-अद्रिकर्णी-निकुम्भाग्नि-बिल्वैः समैः कल्कितैर् मूत्र-वर्गेण सिद्धं घृतं ॥ २०च् ॥ विधि-विनिहितम् आशु सर्वैः क्रमैर् योजितं हन्ति सर्व-ग्रहोन्माद-कुष्ठ-ज्वरांस् तन् महा-भूत- रावं स्मृतम् ॥ २०द् ॥ ५.२०dv विधि-वन् निहितम् आशु सर्वैः क्रमैर् योजितं हन्ति सर्व-ग्रहोन्माद-कुष्ठ-ज्वरांस् तन् महा-भूत- रावं स्मृतम् ५.२०dv चिर-विनिहितम् आशु सर्वैः क्रमैर् योजितं हन्ति सर्व-ग्रहोन्माद-कुष्ठ-ज्वरांस् तन् महा-भूत-रावं स्मृतम् ग्रहा गृह्णन्ति ये येषु तेषां तेषु विशेषतः । दिनेषु बलि-होमादीन् प्रयुञ्जीत चिकित्सकः

5.17av duṣṭa-vraṇonmāda-tamo-niśāndhyam 5.17bv udbaddhakān vāri-nimagna-dehān 5.17dv tān sādhayanty añjana-nasya-lepaiḥ 5.17dv te sādhayanty añjana-pāna-lepaiḥ kārpāsāsthi-mayūra-pattra-bṛhatī-nirmālya-piṇḍītaka- || 18a || 5.18av kārpāsāsthi-mayūra-piccha-bṛhatī-nirmālya-piṇḍītaka- -tvaṅ-māṃsī-vṛṣa-daṃśa-viṭ-tuṣa-vacā-keśāhi-nirmokakaiḥ || 18b || 5.18bv -tvag-vāṃśī-vṛṣa-daṃśa-viṭ-tuṣa-vacā-keśāhi-nirmocanaiḥ 5.18bv -tvag-vāṃśī-vṛṣa-daṃśa-viṇ-nakha-vacā-keśāhi-nirmocanaiḥ 5.18bv -tvaṅ-māṃsī-vṛṣa-daṃśa-viṭ-tuṣa-vacā-keśāhi-nirmocanaiḥ nāgendra-dvi-ja-śṛṅga-hiṅgu-maricais tulyaiḥ kṛtaṃ dhūpanaṃ || 18c || skandonmāda-piśāca-rākṣasa-surāveśa-jvara-ghnaṃ param || 18d || 5.18dv skandonmāda-piśāca-rākṣasa-surāveśa-graha-ghnaṃ param tri-kaṭuka-dala-kuṅkuma-granthika-kṣāra-siṃhī-niśā-dāru-siddhārtha-yugmāmbu-śakrāhv ayaiḥ || 19a || sita-laśuna-phala-trayośīra-tiktā-vacā-tuttha-yaṣṭī-balā-lohitailā-śilā-padmakaiḥ || 19b || dadhi-tagara-madhūka-sāra-priyāhvā-viṣākhyā-viṣā-tārkṣya-śailaiḥ sa-cavyāmayaiḥ kalkitaiḥ || 19c || ghṛtam a-navam a-śeṣa-mūtrāṃśa-siddhaṃ mataṃ bhūta-rāvāhvayaṃ pānatas tad graha-ghnaṃ param || 19d || nata-madhuka-karañja-lākṣā-paṭolī-samaṅgā-vacā-pāṭalī-hiṅgu-siddhārtha-siṃhī-niśā-yug -latā-rohiṇī- || 20a || 5.20av nata-madhuka-karañja-lākṣā-paṭolī-samaṅgā-vacā-pāṭalā-hiṅgu-siddhārtha-siṃhī-niśā-yug -latā-rohiṇī- -badara-kaṭu-phala-trikā-kāṇḍa-dāru-kṛmighnājagandhāmarāṅkolla-kośātakī-śigru-nimbā mbu dendrāhvayaiḥ || 20b || 5.20bv -badara-kaṭu-phala-trikā-kāṇḍa-dāru-kṛmighnājagandhā-surāṅkolla-kośātakī-śigru-nimbā mbudendrāhvayaiḥ 5.20bv -madana-kaṭu-phala-trikā-kāṇḍa-dāru-kṛmighnājagandhāmarāṅkolla-kośātakī-śigru-nimbā mbudendrāhvayaiḥ 5.20bv madana-kaṭu-phala-trikā-kāṇḍa-dāru-kṛmighnājagandhā-surāṅkolla-kośātakī-śigru-nimbā mbudendrāhvayaiḥ 5.20bv -madana-kaṭu-phala-trikā-kāṇḍa-dāru-kṛmighnājagandhāmṛtā-kola-kośātakī-śigru-nimbā mbudendrāhvayaiḥ gada-śukataru-puṣpa-bījogra-yaṣṭy-adrikarṇī-nikumbhāgni-bilvaiḥ samaiḥ kalkitair mūtra-vargeṇa siddhaṃ ghṛtaṃ || 20c || vidhi-vinihitam āśu sarvaiḥ kramair yojitaṃ hanti sarva-grahonmāda-kuṣṭha-jvarāṃs tan mahā-bhūta- rāvaṃ smṛtam || 20d || 5.20dv vidhi-van nihitam āśu sarvaiḥ kramair yojitaṃ hanti sarva-grahonmāda-kuṣṭha-jvarāṃs tan mahā-bhūta- rāvaṃ smṛtam 5.20dv cira-vinihitam āśu sarvaiḥ kramair yojitaṃ hanti sarva-grahonmāda-kuṣṭha-jvarāṃs tan mahā-bhūta-rāvaṃ smṛtam grahā gṛhṇanti ye yeṣu teṣāṃ teṣu viśeṣataḥ | dineṣu bali-homādīn prayuñjīta cikitsakaḥ

22

स्नान-वस्त्र-वसा-मांस-मद्य-क्षीर-गुडादि च । रोचते यद् यदा येभ्यस् तत् तेषाम् आहरेत् तदा

snāna-vastra-vasā-māṃsa-madya-kṣīra-guḍādi ca | rocate yad yadā yebhyas tat teṣām āharet tadā

23

५.२२av स्नानं वस्त्रं वसा मांसं ५.२२bv मद्यं क्षीर-गुडानि वा रत्नानि गन्ध-माल्यानि बीजानि मधु-सर्पिषी । भक्ष्याश् च सर्वे सर्वेषां सामान्यो विधिर् इत्य् अयम्

5.22av snānaṃ vastraṃ vasā māṃsaṃ 5.22bv madyaṃ kṣīra-guḍāni vā ratnāni gandha-mālyāni bījāni madhu-sarpiṣī | bhakṣyāś ca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhir ity ayam

24

५.२३av रक्तानि गन्ध-माल्यानि ५.२३cv भक्षाश् च सर्वे सर्वेषां सुरर्षि-गुरु-वृद्धेभ्यः सिद्धेभ्यश् च सुरालये । दिश्य् उत्तरस्यां तत्रापि देवायोपहरेद् बलिम्

5.23av raktāni gandha-mālyāni 5.23cv bhakṣāś ca sarve sarveṣāṃ surarṣi-guru-vṛddhebhyaḥ siddhebhyaś ca surālaye | diśy uttarasyāṃ tatrāpi devāyopahared balim

25

पश्चिमायां यथा-कालं दैत्य-भूताय चत्वरे । गन्धर्वाय गवां मार्गे स-वस्त्राभरणं बलिम्

paścimāyāṃ yathā-kālaṃ daitya-bhūtāya catvare | gandharvāya gavāṃ mārge sa-vastrābharaṇaṃ balim

26

पितृ-नाग-ग्रहे नद्यां नागेभ्यः पूर्व-दक्षिणे । यक्षाय यक्षायतने सरितोर् वा समागमे

pitṛ-nāga-grahe nadyāṃ nāgebhyaḥ pūrva-dakṣiṇe | yakṣāya yakṣāyatane saritor vā samāgame

27

५.२६av पितृ-नाम-ग्रहे नद्यां चतुष्-पथे राक्षसाय भीमेषु गहनेषु च । रक्षसां दक्षिणस्यां तु पूर्वस्यां ब्रह्म-रक्षसाम्

5.26av pitṛ-nāma-grahe nadyāṃ catuṣ-pathe rākṣasāya bhīmeṣu gahaneṣu ca | rakṣasāṃ dakṣiṇasyāṃ tu pūrvasyāṃ brahma-rakṣasām

28

५.२७bv भीमेषु गहनेषु वा शून्यालये पिशाचाय पश्चिमां दिशम् आस्थिते । शुचि-शुक्लानि माल्यानि गन्धाः क्षैरेयम् ओदनम्

5.27bv bhīmeṣu gahaneṣu vā śūnyālaye piśācāya paścimāṃ diśam āsthite | śuci-śuklāni mālyāni gandhāḥ kṣaireyam odanam

29

५.२८bv पश्चिमां दिशम् आश्रिते ५.२८bv पश्चिमायां दिशि स्थिते दधि च्छत्त्रं च धवलं देवानां बलिर् इष्यते । हिङ्गु-सर्षप-षड्ग्रन्था-व्योषैर् अर्ध-पलोन्मितैः

5.28bv paścimāṃ diśam āśrite 5.28bv paścimāyāṃ diśi sthite dadhi cchattraṃ ca dhavalaṃ devānāṃ balir iṣyate | hiṅgu-sarṣapa-ṣaḍgranthā-vyoṣair ardha-palonmitaiḥ

30

चतुर्-गुणे गवां मूत्रे घृत-प्रस्थं विपाचयेत् । तत्-पान-नावनाभ्यङ्गैर् देव-ग्रह-विमोक्षणम्

catur-guṇe gavāṃ mūtre ghṛta-prasthaṃ vipācayet | tat-pāna-nāvanābhyaṅgair deva-graha-vimokṣaṇam

31

नस्याञ्जनं वचा-हिङ्गु-लशुनं बस्त-वारिणा । दैत्ये बलिर् बहु-फलः सोशीर-कमलोत्पलः

nasyāñjanaṃ vacā-hiṅgu-laśunaṃ basta-vāriṇā | daitye balir bahu-phalaḥ sośīra-kamalotpalaḥ

32

५.३१av नस्याञ्जने वचा-हिङ्गु- नागानां सुमनो-लाज-गुडापूप-गुडौदनैः । परमान्न-मधु-क्षीर-कृष्ण-मृन्-नागकेसरैः

5.31av nasyāñjane vacā-hiṅgu- nāgānāṃ sumano-lāja-guḍāpūpa-guḍaudanaiḥ | paramānna-madhu-kṣīra-kṛṣṇa-mṛn-nāgakesaraiḥ

33

वचा-पद्म-पुरोशीर-रक्तोत्पल-दलैर् बलिः । श्वेतपत्त्रं च लोध्रं च तगरं नाग-सर्षपाः

vacā-padma-purośīra-raktotpala-dalair baliḥ | śvetapattraṃ ca lodhraṃ ca tagaraṃ nāga-sarṣapāḥ

34

५.३३av वचा-पाठा-पुरोशीर- शीतेन वारिणा पिष्टं नावनाञ्जनयोर् हितम् । यक्षाणां क्षीर-दध्य्-आज्य-मिश्रकौदन-गुग्गुलु

5.33av vacā-pāṭhā-purośīra- śītena vāriṇā piṣṭaṃ nāvanāñjanayor hitam | yakṣāṇāṃ kṣīra-dadhy-ājya-miśrakaudana-guggulu

35

देवदारूत्पलं पद्मं उशीरं वस्त्र-काञ्चनम् । हिरण्यं च बलिर् योज्यो मूत्राज्य-क्षीरम् एकतः

devadārūtpalaṃ padmaṃ uśīraṃ vastra-kāñcanam | hiraṇyaṃ ca balir yojyo mūtrājya-kṣīram ekataḥ

36

५.३५bv उशीरं वस्त्र-चन्दनम् ५.३५bv उशीरं वस्त्र-कम्बलम् सिद्धं समोन्मितं पान-नावनाभ्यञ्जने हितम् । हरीतकी हरिद्रे द्वे लशुनो मरिचं वचा

5.35bv uśīraṃ vastra-candanam 5.35bv uśīraṃ vastra-kambalam siddhaṃ samonmitaṃ pāna-nāvanābhyañjane hitam | harītakī haridre dve laśuno maricaṃ vacā

37

५.३६av सिद्धं पलोन्मितं पान- निम्ब-पत्त्रं च बस्ताम्बु-कल्कितं नावनाञ्जनम् । ब्रह्म-रक्षो-बलिः सिद्धं यवानां पूर्णम् आढकम्

5.36av siddhaṃ palonmitaṃ pāna- nimba-pattraṃ ca bastāmbu-kalkitaṃ nāvanāñjanam | brahma-rakṣo-baliḥ siddhaṃ yavānāṃ pūrṇam āḍhakam

38

५.३७dv यवानां चूर्णम् आढकम् तोयस्य कुम्भः पललं छत्त्रं वस्त्रम् विलेपनम् । गायत्री-विंशति-पल-क्वाथे ऽर्ध-पलिकैः पचेत्

5.37dv yavānāṃ cūrṇam āḍhakam toyasya kumbhaḥ palalaṃ chattraṃ vastram vilepanam | gāyatrī-viṃśati-pala-kvāthe 'rdha-palikaiḥ pacet

39

५.३८av तोय-कुम्भं च पललं त्र्य्-ऊषण-त्रि-फला-हिङ्गु-षड्ग्रन्था-मिशि-सर्षपैः । स-निम्ब-पत्त्र-लशुनैः कुडवान् सप्त सर्पिषः

5.38av toya-kumbhaṃ ca palalaṃ try-ūṣaṇa-tri-phalā-hiṅgu-ṣaḍgranthā-miśi-sarṣapaiḥ | sa-nimba-pattra-laśunaiḥ kuḍavān sapta sarpiṣaḥ

40

गो-मूत्रे त्रि-गुणे पान-नस्याभ्यङ्गेषु तद् धितम् । रक्षसां पललं शुक्लं कुसुमं मिश्रकौदनम्

go-mūtre tri-guṇe pāna-nasyābhyaṅgeṣu tad dhitam | rakṣasāṃ palalaṃ śuklaṃ kusumaṃ miśrakaudanam

41

५.४०av गो-मूत्रे त्रि-गुणे सिद्धं ५.४०bv पानाभ्यङ्गेषु तद् धितम् ५.४०dv कुसुमं मिश्रकौदनः बलिः पक्वाम-मांसानि निष्पावा रुधिरोक्षिताः । नक्तमाल-शिरीष-त्वङ्-मूल-पुष्प-फलानि च

5.40av go-mūtre tri-guṇe siddhaṃ 5.40bv pānābhyaṅgeṣu tad dhitam 5.40dv kusumaṃ miśrakaudanaḥ baliḥ pakvāma-māṃsāni niṣpāvā rudhirokṣitāḥ | naktamāla-śirīṣa-tvaṅ-mūla-puṣpa-phalāni ca

42

५.४१dv -मूलं पुष्पं फलानि च ५.४१dv -मूले पुष्पं फलानि च तद्-वच् च कृष्ण-पाटल्या बिल्व-मूलं कटु-त्रिकम् । हिङ्ग्व्-इन्द्रयव-सिद्धार्थ-लशुनामलकी-फलम्

5.41dv -mūlaṃ puṣpaṃ phalāni ca 5.41dv -mūle puṣpaṃ phalāni ca tad-vac ca kṛṣṇa-pāṭalyā bilva-mūlaṃ kaṭu-trikam | hiṅgv-indrayava-siddhārtha-laśunāmalakī-phalam

43

नावनाञ्जनयोर् योज्यो बस्त-मूत्र-युतो ऽ-गदः । एभिर् एव घृतं सिद्धं गवां मूत्रे चतुर्-गुणे

nāvanāñjanayor yojyo basta-mūtra-yuto '-gadaḥ | ebhir eva ghṛtaṃ siddhaṃ gavāṃ mūtre catur-guṇe

44

५.४३bv बस्त-मूत्र-हृतो ऽ-गदः ५.४३bv बस्त-मूत्र-द्रुतो ऽ-गदः रक्षो-ग्रहान् वारयते पानाभ्यञ्जन-नावनैः । पिशाचानां बलिः सीधुः पिण्याकः पललं दधि

5.43bv basta-mūtra-hṛto '-gadaḥ 5.43bv basta-mūtra-druto '-gadaḥ rakṣo-grahān vārayate pānābhyañjana-nāvanaiḥ | piśācānāṃ baliḥ sīdhuḥ piṇyākaḥ palalaṃ dadhi

45

मूलकं लवणं सर्पिः स-भूतौदन-यावकम् । हरिद्रा-द्वय-मञ्जिष्ठा-मिशि-सैन्धव-नागरम्

mūlakaṃ lavaṇaṃ sarpiḥ sa-bhūtaudana-yāvakam | haridrā-dvaya-mañjiṣṭhā-miśi-saindhava-nāgaram

46

५.४५bv प्रभूतौदन-यावकम् ५.४५bv प्राग्-भूतौदन-यावकम् ५.४५dv -मिशि-सैन्धव-नागरैः हिङ्गु-प्रियङ्गु-त्रि-कटु-लशुन-त्रि-फला वचा । पाटली-श्वेत-कटभी-शिरीष-कुसुमैर् घृतम्

5.45bv prabhūtaudana-yāvakam 5.45bv prāg-bhūtaudana-yāvakam 5.45dv -miśi-saindhava-nāgaraiḥ hiṅgu-priyaṅgu-tri-kaṭu-laśuna-tri-phalā vacā | pāṭalī-śveta-kaṭabhī-śirīṣa-kusumair ghṛtam

47

५.४६bv -लशुन-त्रि-फला-वचाः ५.४६cv पटोली-श्वेत-कटभी- ५.४६cv पाटला-श्वेत-कटभी- गो-मूत्र-पादिकं सिद्धं पानाभ्यञ्जनयोर् हितम् । बस्ताम्बु-पिष्टैस् तैर् एव योज्यम् अञ्जन-नावनम्

5.46bv -laśuna-tri-phalā-vacāḥ 5.46cv paṭolī-śveta-kaṭabhī- 5.46cv pāṭalā-śveta-kaṭabhī- go-mūtra-pādikaṃ siddhaṃ pānābhyañjanayor hitam | bastāmbu-piṣṭais tair eva yojyam añjana-nāvanam

48

देवर्षि-पितृ-गन्धर्वे तीक्ष्णं नस्यादि वर्जयेत् । सर्पिः-पानादि मृद्व् अस्मिन् भैषज्यम् अवचारयेत्

devarṣi-pitṛ-gandharve tīkṣṇaṃ nasyādi varjayet | sarpiḥ-pānādi mṛdv asmin bhaiṣajyam avacārayet

49

ऋते पिशाचात् सर्वेषु प्रतिकूलं च नाचरेत् । स-वैद्यम् आतुरं घ्नन्ति क्रुद्धास् ते हि महौजसः

ṛte piśācāt sarveṣu pratikūlaṃ ca nācaret | sa-vaidyam āturaṃ ghnanti kruddhās te hi mahaujasaḥ

50

ईश्वरं द्वा-दश-भुजं नाथम् आर्यावलोकितम् । सर्व-व्याधि-चिकित्सां च जपन् सर्व-ग्रहान् जयेत्

īśvaraṃ dvā-daśa-bhujaṃ nātham āryāvalokitam | sarva-vyādhi-cikitsāṃ ca japan sarva-grahān jayet

51

५.५०cv सर्व-व्याधि-चिकित्सन्तं ५.५०cv सर्व-व्याधि-चिकित्सं च ५.५०cv सर्व-व्याधि-चिकित्सितं तथोन्मादान् अपस्मारान् अन्यं वा चित्त-विप्लवम् । महा-विद्यां च मायूरीं शुचिं तं श्रावयेत् सदा

5.50cv sarva-vyādhi-cikitsantaṃ 5.50cv sarva-vyādhi-cikitsaṃ ca 5.50cv sarva-vyādhi-cikitsitaṃ tathonmādān apasmārān anyaṃ vā citta-viplavam | mahā-vidyāṃ ca māyūrīṃ śuciṃ taṃ śrāvayet sadā

52

५.५१bv अन्यान् वा चित्त-विभ्रमान् ५.५१dv शुचिस् तं श्रावयेत् सदा भूतेशं पूजयेत् स्थाणुं प्रमथाख्यांश् च तद्-गणान् । जपन् सिद्धांश् च तन्-मन्त्रान् ग्रहान् सर्वान् अपोहति

5.51bv anyān vā citta-vibhramān 5.51dv śucis taṃ śrāvayet sadā bhūteśaṃ pūjayet sthāṇuṃ pramathākhyāṃś ca tad-gaṇān | japan siddhāṃś ca tan-mantrān grahān sarvān apohati

53

यच् चान्-अन्तरयोः किञ्-चिद् वक्ष्यते ऽध्याययोर् हितम् । यच् चोक्तम् इह तत् सर्वं प्रयुञ्जीत परस्-परम्

yac cān-antarayoḥ kiñ-cid vakṣyate 'dhyāyayor hitam | yac coktam iha tat sarvaṃ prayuñjīta paras-param

अध्याय 06

1

उन्मादाः षट् पृथग्-दोष-निचयाधि-विषोद्भवाः । उन्मादो नाम मनसो दोषैर् उन्मार्ग-गैर् मदः

unmādāḥ ṣaṭ pṛthag-doṣa-nicayādhi-viṣodbhavāḥ | unmādo nāma manaso doṣair unmārga-gair madaḥ

2

शारीर-मानसैर् दुष्टैर् अ-हिताद् अन्न-पानतः । विकृता-सात्म्य-स-मलाद् विषमाद् उपयोगतः

śārīra-mānasair duṣṭair a-hitād anna-pānataḥ | vikṛtā-sātmya-sa-malād viṣamād upayogataḥ

3

६.२av शारीर-मानसैर् दोषैर् ६.२cv विकृता-सात्म्य-स-मल- ६.२dv -विषमाद् उपयोगतः विषण्णस्याल्प-सत्-त्वस्य व्याधि-वेग-समुद्गमात् । क्षीणस्य चेष्टा-वैषम्यात् पूज्य-पूजा-व्यतिक्रमात्

6.2av śārīra-mānasair doṣair 6.2cv vikṛtā-sātmya-sa-mala- 6.2dv -viṣamād upayogataḥ viṣaṇṇasyālpa-sat-tvasya vyādhi-vega-samudgamāt | kṣīṇasya ceṣṭā-vaiṣamyāt pūjya-pūjā-vyatikramāt

4

६.३bv व्याधि-वेग-समुद्भवात् ६.३bv व्याधि-वेग-समुद्भ्रमात् आधिभिर् चित्त-विभ्रंशाद् विषेणोपविषेण च । एभिर् हि हीन-सत्-त्वस्य हृदि दोषाः प्रदूषिताः

6.3bv vyādhi-vega-samudbhavāt 6.3bv vyādhi-vega-samudbhramāt ādhibhir citta-vibhraṃśād viṣeṇopaviṣeṇa ca | ebhir hi hīna-sat-tvasya hṛdi doṣāḥ pradūṣitāḥ

5

६.४bv विषेणोपविषेण वा ६.४cv एभिर् विहीन-सत्-त्वस्य धियो विधाय कालुष्यं हृत्वा मार्गान् मनो-वहान् । उन्मादं कुर्वते तेन धी-विज्ञान-स्मृति-भ्रमात्

6.4bv viṣeṇopaviṣeṇa vā 6.4cv ebhir vihīna-sat-tvasya dhiyo vidhāya kāluṣyaṃ hṛtvā mārgān mano-vahān | unmādaṃ kurvate tena dhī-vijñāna-smṛti-bhramāt

6

देहो दुःख-सुख-भ्रष्टो भ्रष्ट-सारथि-वद् रथः । भ्रमत्य् अ-चिन्तितारम्भस् तत्र वातात् कृशाङ्ग-ता

deho duḥkha-sukha-bhraṣṭo bhraṣṭa-sārathi-vad rathaḥ | bhramaty a-cintitārambhas tatra vātāt kṛśāṅga-tā

7

६.६av देही दुःख-सुख-भ्रष्टो अ-स्थाने रोदनाक्रोश-हसित-स्मित-नर्तनम् । गीत-वादित्र-वाग्-अङ्ग-विक्षेपास्फोटनानि च

6.6av dehī duḥkha-sukha-bhraṣṭo a-sthāne rodanākrośa-hasita-smita-nartanam | gīta-vāditra-vāg-aṅga-vikṣepāsphoṭanāni ca

8

अ-साम्ना वेणु-वीणादि-शब्दानुकरणं मुहुः । आस्यात् फेनागमो ऽजस्रम् अटनं बहु-भाषि-ता

a-sāmnā veṇu-vīṇādi-śabdānukaraṇaṃ muhuḥ | āsyāt phenāgamo 'jasram aṭanaṃ bahu-bhāṣi-tā

9

६.८av अभीक्ष्णं वेणु-वीणादि- ६.८av आस्येन वेणु-वीणादि- ६.८bv -शब्दादि-करणं मुहुः ६.८dv अटनं बहु-भाषितम् अलङ्कारो ऽन्-अलङ्कारैर् अ-यानैर् गमनोद्यमः । गृद्धिर् अभ्यवहार्येषु तल्-लाभे चावमान-ता

6.8av abhīkṣṇaṃ veṇu-vīṇādi- 6.8av āsyena veṇu-vīṇādi- 6.8bv -śabdādi-karaṇaṃ muhuḥ 6.8dv aṭanaṃ bahu-bhāṣitam alaṅkāro 'n-alaṅkārair a-yānair gamanodyamaḥ | gṛddhir abhyavahāryeṣu tal-lābhe cāvamāna-tā

10

६.९dv तल्-लाभे वावमान-ता ६.९dv तल्-लाभेष्व् अवमान-ता उत्पिण्डितारुणाक्षि-त्वं जीर्णे चान्ने गदोद्भवः । पित्तात् संतर्जनं क्रोधो मुष्टि-लोष्टाद्य्-अभिद्रवः

6.9dv tal-lābhe vāvamāna-tā 6.9dv tal-lābheṣv avamāna-tā utpiṇḍitāruṇākṣi-tvaṃ jīrṇe cānne gadodbhavaḥ | pittāt saṃtarjanaṃ krodho muṣṭi-loṣṭādy-abhidravaḥ

11

६.१०av उत्पीडितारुणाक्षि-त्वं शीत-च्छायोदकाकाङ्क्षा नग्न-त्वं पीत-वर्ण-ता । अ-सत्य-ज्वलन-ज्वाला-तारका-दीप-दर्शनम्

6.10av utpīḍitāruṇākṣi-tvaṃ śīta-cchāyodakākāṅkṣā nagna-tvaṃ pīta-varṇa-tā | a-satya-jvalana-jvālā-tārakā-dīpa-darśanam

12

६.११bv नेत्र-त्वक्-पीत-वर्ण-ता ६.११cv अ-सति ज्वलने ज्वाला- ६.११cv अ-सत्य-ज्वलनोल्कादि- कफाद् अ-रोचकश् छर्दिर् अल्पेहाहार-वाक्य-ता । स्त्री-काम-ता रहः-प्रीतिर् लाला-सिङ्घाणक-स्रुतिः

6.11bv netra-tvak-pīta-varṇa-tā 6.11cv a-sati jvalane jvālā- 6.11cv a-satya-jvalanolkādi- kaphād a-rocakaś chardir alpehāhāra-vākya-tā | strī-kāma-tā rahaḥ-prītir lālā-siṅghāṇaka-srutiḥ

13

बैभत्स्यं शौच-विद्वेषो निद्रा श्वयथुर् आनने । उन्मादो बल-वान् रात्रौ भुक्त-मात्रे च जायते

baibhatsyaṃ śauca-vidveṣo nidrā śvayathur ānane | unmādo bala-vān rātrau bhukta-mātre ca jāyate

14

सर्वायतन-संस्थान-संनिपाते तद्-आत्मकम् । उन्मादं दारुणं विद्यात् तं भिषक् परिवर्जयेत्

sarvāyatana-saṃsthāna-saṃnipāte tad-ātmakam | unmādaṃ dāruṇaṃ vidyāt taṃ bhiṣak parivarjayet

15

६.१४bv -संनिपातात् तद्-आत्मकम् धन-कान्तादि-नाशेन दुः-सहेनाभिषङ्ग-वान् । पाण्डुर् दीनो मुहुर् मुह्यन् हाहेति परिदेवते

6.14bv -saṃnipātāt tad-ātmakam dhana-kāntādi-nāśena duḥ-sahenābhiṣaṅga-vān | pāṇḍur dīno muhur muhyan hāheti paridevate

16

रोदित्य् अ-कस्मान् म्रियते तद्-गुणान् बहु मन्यते । शोक-क्लिष्ट-मना ध्यायञ् जागरूको विचेष्टते

rodity a-kasmān mriyate tad-guṇān bahu manyate | śoka-kliṣṭa-manā dhyāyañ jāgarūko viceṣṭate

17

६.१६av रोदित्य् अ-कस्मात् स्मयते विषेण श्याव-वदनो नष्ट-च्छाया-बलेन्द्रियः । वेगान्तरे ऽपि संभ्रान्तो रक्ताक्षस् तं विवर्जयेत्

6.16av rodity a-kasmāt smayate viṣeṇa śyāva-vadano naṣṭa-cchāyā-balendriyaḥ | vegāntare 'pi saṃbhrānto raktākṣas taṃ vivarjayet

18

६.१७bv नष्ट-च्छायो ऽ-बलेन्द्रियः अथानिल-ज उन्मादे स्नेह-पानं प्रयोजयेत् । पूर्वम् आवृत-मार्गे तु स-स्नेहं मृदु शोधनम्

6.17bv naṣṭa-cchāyo '-balendriyaḥ athānila-ja unmāde sneha-pānaṃ prayojayet | pūrvam āvṛta-mārge tu sa-snehaṃ mṛdu śodhanam

19

कफ-पित्त-भवे ऽप्य् आदौ वमनं स-विरेचनम् । स्निग्ध-स्विन्नस्य वस्तिं च शिरसः स-विरेचनम्

kapha-pitta-bhave 'py ādau vamanaṃ sa-virecanam | snigdha-svinnasya vastiṃ ca śirasaḥ sa-virecanam

20

६.१९av कफ-पित्तोद्भवे ऽप्य् आदौ ६.१९cv स्निग्ध-स्विन्नस्य वस्तींश् च ६.१९dv शिरसश् च विरेचनम् तथास्य शुद्ध-देहस्य प्रसादं लभते मनः । इत्थम् अप्य् अनुवृत्तौ तु तीक्ष्णं नावनम् अञ्जनम्

6.19av kapha-pittodbhave 'py ādau 6.19cv snigdha-svinnasya vastīṃś ca 6.19dv śirasaś ca virecanam tathāsya śuddha-dehasya prasādaṃ labhate manaḥ | ittham apy anuvṛttau tu tīkṣṇaṃ nāvanam añjanam

21

६.२०av तथैव शुद्ध-देहस्य हर्षणाश्वासनोत्त्रास-भय-ताडन-तर्जनम् । अभ्यङ्गोद्वर्तनालेप-धूपान् पानं च सर्पिषः

6.20av tathaiva śuddha-dehasya harṣaṇāśvāsanottrāsa-bhaya-tāḍana-tarjanam | abhyaṅgodvartanālepa-dhūpān pānaṃ ca sarpiṣaḥ

22

६.२१dv -धूमान् पानं च सर्पिषः युञ्ज्यात् तानि हि शुद्धस्य नयन्ति प्रकृतिं मनः । हिङ्गु-सौवर्चल-व्योषैर् द्वि-पलांशैर् घृताढकम्

6.21dv -dhūmān pānaṃ ca sarpiṣaḥ yuñjyāt tāni hi śuddhasya nayanti prakṛtiṃ manaḥ | hiṅgu-sauvarcala-vyoṣair dvi-palāṃśair ghṛtāḍhakam

23

सिद्धं स-मूत्रम् उन्माद-भूतापस्मार-नुत् परम् । द्वौ प्रस्थौ स्व-रसाद् ब्राह्म्या घृत-प्रस्थं च साधितम्

siddhaṃ sa-mūtram unmāda-bhūtāpasmāra-nut param | dvau prasthau sva-rasād brāhmyā ghṛta-prasthaṃ ca sādhitam

24

व्योष-श्यामा-त्रिवृद्-दन्ती-शङ्खपुष्पी-नृपद्रुमैः । स-सप्तला-कृमिहरैः कल्कितैर् अक्ष-संमितैः

vyoṣa-śyāmā-trivṛd-dantī-śaṅkhapuṣpī-nṛpadrumaiḥ | sa-saptalā-kṛmiharaiḥ kalkitair akṣa-saṃmitaiḥ

25

६.२४av व्योष-श्यामा-त्रिवृद्-बिम्बी- ६.२४cv सातला-कृमिजित्-कल्कैः ६.२४dv सर्वैस् तैर् अक्ष-संमितैः पल-वृद्ध्या प्रयुञ्जीत परं मात्रा चतुः-पलम् । उन्माद-कुष्ठापस्मार-हरं वन्ध्या-सुत-प्रदम्

6.24av vyoṣa-śyāmā-trivṛd-bimbī- 6.24cv sātalā-kṛmijit-kalkaiḥ 6.24dv sarvais tair akṣa-saṃmitaiḥ pala-vṛddhyā prayuñjīta paraṃ mātrā catuḥ-palam | unmāda-kuṣṭhāpasmāra-haraṃ vandhyā-suta-pradam

26

वाक्-स्वर-स्मृति-मेधा-कृद् धन्यं ब्राह्मी-घृतं स्मृतम् । वरा-विशाला-भद्रैला-देवदार्व्-एलवालुकैः

vāk-svara-smṛti-medhā-kṛd dhanyaṃ brāhmī-ghṛtaṃ smṛtam | varā-viśālā-bhadrailā-devadārv-elavālukaiḥ

27

६.२६cv वरा-विशालाकौत्पला- ६.२६cv वरा-विशाला-पत्त्रैला- द्वि-शारिवा-द्वि-रजनी-द्वि-स्थिरा-फलिनी-नतैः । बृहती-कुष्ठ-मञ्जिष्ठा-नागकेसर-दाडिमैः

6.26cv varā-viśālākautpalā- 6.26cv varā-viśālā-pattrailā- dvi-śārivā-dvi-rajanī-dvi-sthirā-phalinī-nataiḥ | bṛhatī-kuṣṭha-mañjiṣṭhā-nāgakesara-dāḍimaiḥ

28

वेल्ल-तालीश-पत्त्रैला-मालती-मुकुलोत्पलैः । स-दन्ती-पद्मक-हिमैः कर्षांशैः सर्पिषः पचेत्

vella-tālīśa-pattrailā-mālatī-mukulotpalaiḥ | sa-dantī-padmaka-himaiḥ karṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet

29

६.२८bv -मालती-कुमुदोत्पलैः ६.२८cv रुदन्ती-पद्मक-हिमैः प्रस्थं भूत-ग्रहोन्माद-कासापस्मार-पाप्मसु । पाण्डु-कण्डू-विषे शोषे मोहे मेहे गरे ज्वरे

6.28bv -mālatī-kumudotpalaiḥ 6.28cv rudantī-padmaka-himaiḥ prasthaṃ bhūta-grahonmāda-kāsāpasmāra-pāpmasu | pāṇḍu-kaṇḍū-viṣe śoṣe mohe mehe gare jvare

30

६.२९bv -कासापस्मार-पाप्म-जित् ६.२९cv पाण्डु-कण्डू-विषे शोफे अ-रेतस्य् अ-प्रजसि वा दैवोपहत-चेतसि । अ-मेधसि स्खलद्-वाचि स्मृति-कामे ऽल्प-पावके

6.29bv -kāsāpasmāra-pāpma-jit 6.29cv pāṇḍu-kaṇḍū-viṣe śophe a-retasy a-prajasi vā daivopahata-cetasi | a-medhasi skhalad-vāci smṛti-kāme 'lpa-pāvake

31

६.३०av अ-रेतस्य् अल्प-रजसि बल्यं मङ्गल्यम् आयुष्यं कान्ति-सौभाग्य-पुष्टि-दम् । कल्याणकम् इदं सर्पिः श्रेष्ठं पुं-सवनेषु च

6.30av a-retasy alpa-rajasi balyaṃ maṅgalyam āyuṣyaṃ kānti-saubhāgya-puṣṭi-dam | kalyāṇakam idaṃ sarpiḥ śreṣṭhaṃ puṃ-savaneṣu ca

32

एभ्यो द्वि-शारिवादीनि जले पक्त्वैक-विंशतिम् । रसे तस्मिन् पचेत् सर्पिर् गृष्टि-क्षीर-चतुर्-गुणम्

ebhyo dvi-śārivādīni jale paktvaika-viṃśatim | rase tasmin pacet sarpir gṛṣṭi-kṣīra-catur-guṇam

33

६.३२dv गृष्टि-क्षीरे चतुर्-गुणे ६.३२dv गृष्टि-क्षीरं चतुर्-गुणम् वीरा-द्वि-मेदा-काकोली-कपिकच्छू-विषाणिभिः । शूर्पपर्णी-युतैर् एतन् महा-कल्याणकं परम्

6.32dv gṛṣṭi-kṣīre catur-guṇe 6.32dv gṛṣṭi-kṣīraṃ catur-guṇam vīrā-dvi-medā-kākolī-kapikacchū-viṣāṇibhiḥ | śūrpaparṇī-yutair etan mahā-kalyāṇakaṃ param

34

६.३३av वीरर्द्धि-मेदा-काकोली- ६.३३dv महा-कल्याणकं स्मृतम् बृंहणं संनिपात-घ्नं पूर्वस्माद् अधिकं गुणैः । जटिला पूतना केशी चारटी मर्कटी वचा

6.33av vīrarddhi-medā-kākolī- 6.33dv mahā-kalyāṇakaṃ smṛtam bṛṃhaṇaṃ saṃnipāta-ghnaṃ pūrvasmād adhikaṃ guṇaiḥ | jaṭilā pūtanā keśī cāraṭī markaṭī vacā

35

त्रायमाणा जया वीरा चोरकः कटु-रोहिणी । वयःस्था शूकरी छत्त्रा सातिच्छत्त्रा पलङ्कषा

trāyamāṇā jayā vīrā corakaḥ kaṭu-rohiṇī | vayaḥsthā śūkarī chattrā sāticchattrā palaṅkaṣā

36

६.३५dv अतिच्छत्त्रा पलङ्कषा महापुरुषदन्ता च कायस्था नाकुली-द्वयम् । कटम्भरा वृश्चिकाली शालिपर्णी च तैर् घृतम्

6.35dv aticchattrā palaṅkaṣā mahāpuruṣadantā ca kāyasthā nākulī-dvayam | kaṭambharā vṛścikālī śāliparṇī ca tair ghṛtam

37

६.३६cv कटम्भरा-वृश्चिकाली- ६.३६dv -स्थिराश् चाहृत्य तैर् घृतम् सिद्धं चातुर्थिकोन्माद-ग्रहापस्मार-नाशनम् । महा-पैशाचकं नाम घृतम् एतद् यथामृतम्

6.36cv kaṭambharā-vṛścikālī- 6.36dv -sthirāś cāhṛtya tair ghṛtam siddhaṃ cāturthikonmāda-grahāpasmāra-nāśanam | mahā-paiśācakaṃ nāma ghṛtam etad yathāmṛtam

38

६.३७av सिद्धं चतुर्थकोन्माद- ६.३७av सिद्धं चातुर्थकोन्माद- बुद्धि-मेधा-स्मृति-करं बालानां चाङ्ग-वर्धनम् । ब्राह्मीम् ऐन्द्रीं विडङ्गानि व्योषं हिङ्गु जटां मुराम्

6.37av siddhaṃ caturthakonmāda- 6.37av siddhaṃ cāturthakonmāda- buddhi-medhā-smṛti-karaṃ bālānāṃ cāṅga-vardhanam | brāhmīm aindrīṃ viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgu jaṭāṃ murām

39

६.३८av स्मृति-बुद्धि-करं चैव ६.३८bv बालानाम् अङ्ग-वर्धनम् रास्नां विषघ्नां लशुनं विशल्यां सुरसां वचाम् । ज्योतिष्मतीं नागविन्नाम् अनन्तां स-हरीतकीम्

6.38av smṛti-buddhi-karaṃ caiva 6.38bv bālānām aṅga-vardhanam rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasāṃ vacām | jyotiṣmatīṃ nāgavinnām anantāṃ sa-harītakīm

40

६.३९av रास्नां विषघ्नीं लशुनं काङ्क्षीं च हस्ति-मूत्रेण पिष्ट्वा छाया-विशोषीता । वर्तिर् नस्याञ्जनालेप-धूपैर् उन्माद-सूदनी

6.39av rāsnāṃ viṣaghnīṃ laśunaṃ kāṅkṣīṃ ca hasti-mūtreṇa piṣṭvā chāyā-viśoṣītā | vartir nasyāñjanālepa-dhūpair unmāda-sūdanī

41

६.४०av काच्छीं च हस्ति-मूत्रेण ६.४०av सौराष्ट्रीं बस्त-मूत्रेण ६.४०dv -धूपैर् उन्माद-नाशिनी अवपीडाश् च विविधाः सर्षपाः स्नेह-संयुताः । कटु-तैलेन चाभ्यङ्गो ध्मापयेच् चास्य तद् रजः

6.40av kācchīṃ ca hasti-mūtreṇa 6.40av saurāṣṭrīṃ basta-mūtreṇa 6.40dv -dhūpair unmāda-nāśinī avapīḍāś ca vividhāḥ sarṣapāḥ sneha-saṃyutāḥ | kaṭu-tailena cābhyaṅgo dhmāpayec cāsya tad rajaḥ

42

स-हिङ्गुस् तीक्ष्ण-धूमश् च सूत्र-स्थानोदितो हितः । शृगाल-शल्यकोलूक-जलौका-वृष-बस्त-जैः

sa-hiṅgus tīkṣṇa-dhūmaś ca sūtra-sthānodito hitaḥ | śṛgāla-śalyakolūka-jalaukā-vṛṣa-basta-jaiḥ

43

६.४२av स-हिङ्गु तीक्ष्ण-धूमश् च ६.४२dv -जलूका-वृष-बस्त-जैः ६.४२dv -जलौका-वृक-बस्त-जैः मूत्र-पित्त-शकृद्-रोम-नख-चर्मभिर् आचरेत् । धूप-धूमाञ्जनाभ्यङ्ग-प्रदेह-परिषेचनम्

6.42av sa-hiṅgu tīkṣṇa-dhūmaś ca 6.42dv -jalūkā-vṛṣa-basta-jaiḥ 6.42dv -jalaukā-vṛka-basta-jaiḥ mūtra-pitta-śakṛd-roma-nakha-carmabhir ācaret | dhūpa-dhūmāñjanābhyaṅga-pradeha-pariṣecanam

44

धूपयेत् सततं चैनं श्व-गो-मत्स्यैः सु-पूतिभिः । वात-श्लेष्मात्मके प्रायः पैत्तिके तु प्रशस्यते

dhūpayet satataṃ cainaṃ śva-go-matsyaiḥ su-pūtibhiḥ | vāta-śleṣmātmake prāyaḥ paittike tu praśasyate

45

तिक्तकं जीवनीयं च सर्पिः स्नेहश् च मिश्रकः । शीतानि चान्न-पानानि मधुराणि लघूनि च

tiktakaṃ jīvanīyaṃ ca sarpiḥ snehaś ca miśrakaḥ | śītāni cānna-pānāni madhurāṇi laghūni ca

46

विध्येत् सिरां यथोक्तां वा तृप्तं मेद्यामिषस्य वा । निवाते शाययेद् एवं मुच्यते मति-विभ्रमात्

vidhyet sirāṃ yathoktāṃ vā tṛptaṃ medyāmiṣasya vā | nivāte śāyayed evaṃ mucyate mati-vibhramāt

47

६.४६av विध्येत् सिरां यथोक्तां च प्रक्षिप्या-सलिले कूपे शोषयेद् वा बुभुक्षया । आश्वासयेत् सुहृत् तं वा वाक्यैर् धर्मार्थ-संहितैः

6.46av vidhyet sirāṃ yathoktāṃ ca prakṣipyā-salile kūpe śoṣayed vā bubhukṣayā | āśvāsayet suhṛt taṃ vā vākyair dharmārtha-saṃhitaiḥ

48

६.४७cv आश्वासयेत् सुहृद्भिस् तं ब्रूयाद् इष्ट-विनाशं वा दर्शयेद् अद्भुतानि वा । बद्धं सर्षप-तैलाक्तं न्यसेद् वोत्तानम् आतपे

6.47cv āśvāsayet suhṛdbhis taṃ brūyād iṣṭa-vināśaṃ vā darśayed adbhutāni vā | baddhaṃ sarṣapa-tailāktaṃ nyased vottānam ātape

49

६.४८av ब्रूयाद् इष्टस्य नाशं वा ६.४८dv न्यस्तं चोत्तानम् आतपे कपिकच्छ्वाथ-वा तप्तैर् लोह-तैल-जलैः स्पृशेत् । कशाभिस् ताडयित्वा वा बद्धं श्वभ्रे विनिःक्षिपेत्

6.48av brūyād iṣṭasya nāśaṃ vā 6.48dv nyastaṃ cottānam ātape kapikacchvātha-vā taptair loha-taila-jalaiḥ spṛśet | kaśābhis tāḍayitvā vā baddhaṃ śvabhre viniḥkṣipet

50

६.४९dv बद्ध्वा श्वभ्रे विनिःक्षिपेत् अथ-वा वीत-शस्त्राश्म-जने संतमसे गृहे । सर्पेणोद्धृत-दंष्ट्रेण दान्तैः सिंहैर् गजैश् च तम्

6.49dv baddhvā śvabhre viniḥkṣipet atha-vā vīta-śastrāśma-jane saṃtamase gṛhe | sarpeṇoddhṛta-daṃṣṭreṇa dāntaiḥ siṃhair gajaiś ca tam

51

त्रासयेच् छस्त्र-हस्तैर् वा किराताराति-तस्करैः ॥ ५०+(१)अब् ॥ ६.५०+(१)ब्व् तस्करैः शत्रुभिस् तथा अथ-वा राज-पुरुषा बहिर् नीत्वा सु-संयतम् । भापयेयुर् वधेनैनं तर्जयन्तो नृपाज्ञया

trāsayec chastra-hastair vā kirātārāti-taskaraiḥ || 50+(1)ab || 6.50+(1)bv taskaraiḥ śatrubhis tathā atha-vā rāja-puruṣā bahir nītvā su-saṃyatam | bhāpayeyur vadhenainaṃ tarjayanto nṛpājñayā

52

देह-दुःख-भयेभ्यो हि परं प्राण-भयं मतम् । तेन याति शमं तस्य सर्वतो विप्लुतं मनः

deha-duḥkha-bhayebhyo hi paraṃ prāṇa-bhayaṃ matam | tena yāti śamaṃ tasya sarvato viplutaṃ manaḥ

53

६.५२dv सर्वतो ऽपसृतं मनः सिद्धा क्रिया प्रयोज्येयं देश-कालाद्य्-अपेक्षया । इष्ट-द्रव्य-विनाशात् तु मनो यस्योपहन्यते

6.52dv sarvato 'pasṛtaṃ manaḥ siddhā kriyā prayojyeyaṃ deśa-kālādy-apekṣayā | iṣṭa-dravya-vināśāt tu mano yasyopahanyate

54

६.५३av सिद्धाः क्रिया प्रयोक्तव्या तस्य तत्-सदृश-प्राप्ति-सान्त्वाश्वासैः शमं नयेत् । काम-शोक-भय-क्रोध-हर्षेर्ष्या-लोभ-संभवान्

6.53av siddhāḥ kriyā prayoktavyā tasya tat-sadṛśa-prāpti-sāntvāśvāsaiḥ śamaṃ nayet | kāma-śoka-bhaya-krodha-harṣerṣyā-lobha-saṃbhavān

55

६.५४av तस्य तत्-सदृश-प्राप्तिः ६.५४bv -सान्त्वाश्वासैः प्रसादयेत् ६.५४bv -प्रियाश्वासैः प्रदर्शयेत् ६.५४bv सान्त्वाश्वासैः शमं नयेत् परस्-पर-प्रति-द्वन्द्वैर् एभिर् एव शमं नयेत् । भूतानुबन्धम् ईक्षेत प्रोक्त-लिङ्गाधिकाकृतिम्

6.54av tasya tat-sadṛśa-prāptiḥ 6.54bv -sāntvāśvāsaiḥ prasādayet 6.54bv -priyāśvāsaiḥ pradarśayet 6.54bv sāntvāśvāsaiḥ śamaṃ nayet paras-para-prati-dvandvair ebhir eva śamaṃ nayet | bhūtānubandham īkṣeta prokta-liṅgādhikākṛtim

56

६.५५cv भूतानुबद्धम् ईक्षेत यद्य् उन्मादे ततः कुर्याद् भूत-निर्दिष्टम् औषधम् । बलिं च दद्यात् पललं यावकं सक्तु-पिण्डिकाम्

6.55cv bhūtānubaddham īkṣeta yady unmāde tataḥ kuryād bhūta-nirdiṣṭam auṣadham | baliṃ ca dadyāt palalaṃ yāvakaṃ saktu-piṇḍikām

57

६.५६av यद्य् उन्मादे च तत् कुर्याद् स्निग्धं मधुरम् आहारं तण्डुलान् रुधिरोक्षितान् । पक्वामकानि मांसानि सुरां मैरेयम् आसवम्

6.56av yady unmāde ca tat kuryād snigdhaṃ madhuram āhāraṃ taṇḍulān rudhirokṣitān | pakvāmakāni māṃsāni surāṃ maireyam āsavam

58

६.५७cv पक्वामाह्वानि मांसानि ६.५७dv सुरा-मैरेयम् आसवम् अतिमुक्तस्य पुष्पाणि जात्याः सहचरस्य च । चतुष्-पथे गवां तीर्थे नदीनां संगमेषु च

6.57cv pakvāmāhvāni māṃsāni 6.57dv surā-maireyam āsavam atimuktasya puṣpāṇi jātyāḥ sahacarasya ca | catuṣ-pathe gavāṃ tīrthe nadīnāṃ saṃgameṣu ca

59

निवृत्तामिष-मद्यो यो हिताशी प्रयतः शुचिः । निजागन्तुभिर् उन्मादैः सत्-त्व-वान् न स युज्यते

nivṛttāmiṣa-madyo yo hitāśī prayataḥ śuciḥ | nijāgantubhir unmādaiḥ sat-tva-vān na sa yujyate

60

६.५९av निवृत्तामिष-मद्यो ऽपि प्रसाद इन्द्रियार्थानां बुद्ध्य्-आत्म-मनसां तथा । धातूनां प्रकृति-स्थ-त्वं विगतोन्माद-लक्षणम्

6.59av nivṛttāmiṣa-madyo 'pi prasāda indriyārthānāṃ buddhy-ātma-manasāṃ tathā | dhātūnāṃ prakṛti-stha-tvaṃ vigatonmāda-lakṣaṇam

अध्याय 07

1

स्मृत्य्-अपायो ह्य् अपस्मारः स धी-सत्-त्वाभिसंप्लवात् । जायते ऽभिहते चित्ते चिन्ता-शोक-भयादिभिः

smṛty-apāyo hy apasmāraḥ sa dhī-sat-tvābhisaṃplavāt | jāyate 'bhihate citte cintā-śoka-bhayādibhiḥ

2

७.१bv स धी-सत्-त्वादि-संप्लवात् उन्माद-वत् प्रकुपितैश् चित्त-देह-गतैर् मलैः । हते सत्-त्वे हृदि व्याप्ते संज्ञा-वाहिषु खेषु च

7.1bv sa dhī-sat-tvādi-saṃplavāt unmāda-vat prakupitaiś citta-deha-gatair malaiḥ | hate sat-tve hṛdi vyāpte saṃjñā-vāhiṣu kheṣu ca

3

तमो विशन् मूढ-मतिर् बीभत्साः कुरुते क्रियाः । दन्तान् खादन् वमन् फेनं हस्तौ पादौ च विक्षिपन्

tamo viśan mūḍha-matir bībhatsāḥ kurute kriyāḥ | dantān khādan vaman phenaṃ hastau pādau ca vikṣipan

4

७.३dv हस्तौ पादौ च कम्पयन् पश्यन्न् अ-सन्ति रूपाणि प्रस्खलन् पतति क्षितौ । विजिह्माक्षि-भ्रुवो दोष-वेगे ऽतीते विबुध्यते

7.3dv hastau pādau ca kampayan paśyann a-santi rūpāṇi praskhalan patati kṣitau | vijihmākṣi-bhruvo doṣa-vege 'tīte vibudhyate

5

कालान्तरेण स पुनश् चैवम् एव विचेष्टते । अपस्मारश् चतुर्-भेदो वाताद्यैर् निचयेन च

kālāntareṇa sa punaś caivam eva viceṣṭate | apasmāraś catur-bhedo vātādyair nicayena ca

6

रूपम् उत्पत्स्यमाने ऽस्मिन् हृत्-कम्पः शून्य-ता भ्रमः । तमसो दर्शनं ध्यानं भ्रू-व्युदासो ऽक्षि-वैकृतम्

rūpam utpatsyamāne 'smin hṛt-kampaḥ śūnya-tā bhramaḥ | tamaso darśanaṃ dhyānaṃ bhrū-vyudāso 'kṣi-vaikṛtam

7

७.६av रूपम् उत्पद्यमाने ऽस्मिन् अ-शब्द-श्रवणं स्वेदो लाला-सिङ्घाणक-स्रुतिः । अ-विपाको ऽ-रुचिर् मूर्छा कुक्ष्य्-आटोपो बल-क्षयः

7.6av rūpam utpadyamāne 'smin a-śabda-śravaṇaṃ svedo lālā-siṅghāṇaka-srutiḥ | a-vipāko '-rucir mūrchā kukṣy-āṭopo bala-kṣayaḥ

8

निद्रा-नाशो ऽङ्ग-मर्दस् तृट् स्वप्ने गानं स-नर्तनम् । पानं तैलस्य मद्यस्य तयोर् एव च मेहनम्

nidrā-nāśo 'ṅga-mardas tṛṭ svapne gānaṃ sa-nartanam | pānaṃ tailasya madyasya tayor eva ca mehanam

9

तत्र वातात् स्फुरत्-सक्थिः प्रपतंश् च मुहुर् मुहुः । अपस्मरति संज्ञां च लभते वि-स्वरं रुदन्

tatra vātāt sphurat-sakthiḥ prapataṃś ca muhur muhuḥ | apasmarati saṃjñāṃ ca labhate vi-svaraṃ rudan

10

७.९bv प्रततं च मुहुर् मुहुः उत्पिण्डिताक्षः श्वसिति फेनं वमति कम्पते । आविध्यति शिरो दन्तान् दशत्य् आध्मात-कन्धरः

7.9bv pratataṃ ca muhur muhuḥ utpiṇḍitākṣaḥ śvasiti phenaṃ vamati kampate | āvidhyati śiro dantān daśaty ādhmāta-kandharaḥ

11

परितो विक्षिपत्य् अङ्गं विषमं विनताङ्गुलिः । रूक्ष-श्यावारुणाक्षि-त्वङ्-नखास्यः कृष्णम् ईक्षते

parito vikṣipaty aṅgaṃ viṣamaṃ vinatāṅguliḥ | rūkṣa-śyāvāruṇākṣi-tvaṅ-nakhāsyaḥ kṛṣṇam īkṣate

12

चपलं परुषं रूपं वि-रूपं विकृताननम् । अपस्मरति पित्तेन मुहुः संज्ञां च विन्दति

capalaṃ paruṣaṃ rūpaṃ vi-rūpaṃ vikṛtānanam | apasmarati pittena muhuḥ saṃjñāṃ ca vindati

13

७.१२av चपलं परमं रूपं ७.१२av चपलं परुषं रूक्षं पीत-फेनाक्षि-वक्त्र-त्वग् आस्फालयति मेदिनीम् । भैरवादीप्त-रुषित-रूप-दर्शी तृषान्वितः

7.12av capalaṃ paramaṃ rūpaṃ 7.12av capalaṃ paruṣaṃ rūkṣaṃ pīta-phenākṣi-vaktra-tvag āsphālayati medinīm | bhairavādīpta-ruṣita-rūpa-darśī tṛṣānvitaḥ

14

कफाच् चिरेण ग्रहणं चिरेणैव विबोधनम् । चेष्टाल्पा भूयसी लाला शुक्ल-नेत्र-नखास्य-ता

kaphāc cireṇa grahaṇaṃ cireṇaiva vibodhanam | ceṣṭālpā bhūyasī lālā śukla-netra-nakhāsya-tā

15

शुक्लाभ-रूप-दर्शि-त्वं सर्व-लिङ्गं तु वर्जयेत् । अथावृतानां धी-चित्त-हृत्-खानां प्राक्-प्रबोधनम्

śuklābha-rūpa-darśi-tvaṃ sarva-liṅgaṃ tu varjayet | athāvṛtānāṃ dhī-citta-hṛt-khānāṃ prāk-prabodhanam

16

तीक्ष्णैः कुर्याद् अपस्मारे कर्मभिर् वमनादिभिः । वातिकं वस्ति-भूयिष्ठैः पैत्तं प्रायो विरेचनैः

tīkṣṇaiḥ kuryād apasmāre karmabhir vamanādibhiḥ | vātikaṃ vasti-bhūyiṣṭhaiḥ paittaṃ prāyo virecanaiḥ

17

श्लैष्मिकं वमन-प्रायैर् अपस्मारम् उपाचरेत् । सर्वतः सु-विशुद्धस्य सम्यग् आश्वासितस्य च

ślaiṣmikaṃ vamana-prāyair apasmāram upācaret | sarvataḥ su-viśuddhasya samyag āśvāsitasya ca

18

अपस्मार-विमोक्षार्थं योगान् संशमनाञ् छृणु । गो-मय-स्व-रस-क्षीर-दधि-मूत्रैः शृतं हविः

apasmāra-vimokṣārthaṃ yogān saṃśamanāñ chṛṇu | go-maya-sva-rasa-kṣīra-dadhi-mūtraiḥ śṛtaṃ haviḥ

19

अपस्मार-ज्वरोन्माद-कामलान्त-करं पिबेत् । द्वि-पञ्च-मूल-त्रि-फला-द्वि-निशा-कुटज-त्वचः

apasmāra-jvaronmāda-kāmalānta-karaṃ pibet | dvi-pañca-mūla-tri-phalā-dvi-niśā-kuṭaja-tvacaḥ

20

७.१९cv द्वि-पञ्च-मूली-त्रि-फला- सप्तपर्णम् अपामार्गं नीलिनीं कटु-रोहिणीम् । शम्याक-पुष्कर-जटा-फल्गु-मूल-दुरालभाः

7.19cv dvi-pañca-mūlī-tri-phalā- saptaparṇam apāmārgaṃ nīlinīṃ kaṭu-rohiṇīm | śamyāka-puṣkara-jaṭā-phalgu-mūla-durālabhāḥ

21

७.२०cv श्योणाक-पुष्कर-जटा- द्वि-पलाः सलिल-द्रोणे पक्त्वा पादावशेषिते । भार्गी-पाठाढकी-कुम्भ-निकुम्भ-व्योष-रोहिषैः

7.20cv śyoṇāka-puṣkara-jaṭā- dvi-palāḥ salila-droṇe paktvā pādāvaśeṣite | bhārgī-pāṭhāḍhakī-kumbha-nikumbha-vyoṣa-rohiṣaiḥ

22

७.२१av द्वि-पलानि जल-द्रोणे मूर्वा-भूतिक-भूनिम्ब-श्रेयसी-शारिवा-द्वयैः । मदयन्त्य्-अग्नि-निचुलैर् अक्षांशैः सर्पिषः पचेत्

7.21av dvi-palāni jala-droṇe mūrvā-bhūtika-bhūnimba-śreyasī-śārivā-dvayaiḥ | madayanty-agni-niculair akṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet

23

७.२२av मूर्वा-पूतिक-भूनिम्ब- प्रस्थं तद्-वद् द्रवैः पूर्वैः पञ्च-गव्यम् इदं महत् । ज्वरापस्मार-जठर-भगन्दर-हरं परम्

7.22av mūrvā-pūtika-bhūnimba- prasthaṃ tad-vad dravaiḥ pūrvaiḥ pañca-gavyam idaṃ mahat | jvarāpasmāra-jaṭhara-bhagandara-haraṃ param

24

शोफार्शः-कामला-पाण्डु-गुल्म-कास-ग्रहापहम् । ब्राह्मी-रस-वचा-कुष्ठ-शङ्खपुष्पी-शृतं घृतम्

śophārśaḥ-kāmalā-pāṇḍu-gulma-kāsa-grahāpaham | brāhmī-rasa-vacā-kuṣṭha-śaṅkhapuṣpī-śṛtaṃ ghṛtam

25

७.२४bv -गुल्म-कास-भ्रमापहम् पुराणं मेध्यम् उन्मादा-लक्ष्म्य्-अपस्मार-पाप्म-जित् । तैल-प्रस्थं घृत-प्रस्थं जीवनीयैः पलोन्मितैः

7.24bv -gulma-kāsa-bhramāpaham purāṇaṃ medhyam unmādā-lakṣmy-apasmāra-pāpma-jit | taila-prasthaṃ ghṛta-prasthaṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ

26

क्षीर-द्रोणे पचेत् सिद्धम् अपस्मार-विमोक्षणम् । कंसे क्षीरेक्षु-रसयोः काश्मर्ये ऽष्ट-गुणे रसे

kṣīra-droṇe pacet siddham apasmāra-vimokṣaṇam | kaṃse kṣīrekṣu-rasayoḥ kāśmarye 'ṣṭa-guṇe rase

27

कार्षिकैर् जीवनीयैश् च सर्पिः-प्रस्थं विपाचयेत् । वात-पित्तोद्भवं क्षिप्रम् अपस्मारं निहन्ति तत्

kārṣikair jīvanīyaiś ca sarpiḥ-prasthaṃ vipācayet | vāta-pittodbhavaṃ kṣipram apasmāraṃ nihanti tat

28

तद्-वत् काश-विदारीक्षु-कुश-क्वाथ-शृतं पयः । कूष्माण्ड-स्व-रसे सर्पिर् अष्टा-दश-गुणे शृतम्

tad-vat kāśa-vidārīkṣu-kuśa-kvātha-śṛtaṃ payaḥ | kūṣmāṇḍa-sva-rase sarpir aṣṭā-daśa-guṇe śṛtam

29

७.२८bv -कुश-क्वाथे शृतं पयः ७.२८bv -कुश-क्वाथैः शृतं पयः यष्टी-कल्कम् अपस्मार-हरं धी-वाक्-स्वर-प्रदम् । कपिलानां गवां पित्तं नावने परमं हितम्

7.28bv -kuśa-kvāthe śṛtaṃ payaḥ 7.28bv -kuśa-kvāthaiḥ śṛtaṃ payaḥ yaṣṭī-kalkam apasmāra-haraṃ dhī-vāk-svara-pradam | kapilānāṃ gavāṃ pittaṃ nāvane paramaṃ hitam

30

७.२९av यष्टी-कल्कं अपस्मारं ७.२९bv नावनं परमं हितम् ७.२९bv हरेद् धी-वाक्-स्वर-प्रदम् श्व-शृगाल-बिडालानां सिंहादीनां च पूजितम् । गोधा-नकुल-नागानां पृषतर्क्ष-गवाम् अपि

7.29av yaṣṭī-kalkaṃ apasmāraṃ 7.29bv nāvanaṃ paramaṃ hitam 7.29bv hared dhī-vāk-svara-pradam śva-śṛgāla-biḍālānāṃ siṃhādīnāṃ ca pūjitam | godhā-nakula-nāgānāṃ pṛṣatarkṣa-gavām api

31

७.३०dv वृषभर्क्ष-गवाम् अपि ७.३०dv वृक-चर्क-गवाम् अपि पित्तेषु साधितं तैलं नस्ये ऽभ्यङ्गे च शस्यते । त्रि-फला-व्योष-पीतद्रु-यव-क्षार-फणिज्जकैः

7.30dv vṛṣabharkṣa-gavām api 7.30dv vṛka-carka-gavām api pitteṣu sādhitaṃ tailaṃ nasye 'bhyaṅge ca śasyate | tri-phalā-vyoṣa-pītadru-yava-kṣāra-phaṇijjakaiḥ

32

७.३१av पित्तेषु साधयेत् तैलं ७.३१bv नस्याभ्यङ्गेषु शस्यते श्र्य्-आह्वापामार्ग-कारञ्ज-बीजैस् तैलं विपाचितम् । बस्त-मूत्रे हितं नस्यं चूर्णं वा ध्मापयेद् भिषक्

7.31av pitteṣu sādhayet tailaṃ 7.31bv nasyābhyaṅgeṣu śasyate śry-āhvāpāmārga-kārañja-bījais tailaṃ vipācitam | basta-mūtre hitaṃ nasyaṃ cūrṇaṃ vā dhmāpayed bhiṣak

33

७.३२av श्यामापामार्ग-कारञ्ज- ७.३२bv -बीजैस् तैलं प्रसाधितम् ७.३२bv -बीजैस् तैलं विपाचयेत् नकुलोलूक-मार्जार-गृध्र-कीटाहि-काक-जैः । तुण्डैः पक्षैः पुरीषैश् च धूपम् अस्य प्रयोजयेत्

7.32av śyāmāpāmārga-kārañja- 7.32bv -bījais tailaṃ prasādhitam 7.32bv -bījais tailaṃ vipācayet nakulolūka-mārjāra-gṛdhra-kīṭāhi-kāka-jaiḥ | tuṇḍaiḥ pakṣaiḥ purīṣaiś ca dhūpam asya prayojayet

34

७.३३dv धूमम् अस्य प्रयोजयेत् ७.३३dv धूपम् अस्मै प्रयोजयेत् शीलयेत् तैल-लशुनं पयसा वा शतावरीम् । ब्राह्मी-रसं कुष्ठ-रसं वचां वा मधु-संयुताम्

7.33dv dhūmam asya prayojayet 7.33dv dhūpam asmai prayojayet śīlayet taila-laśunaṃ payasā vā śatāvarīm | brāhmī-rasaṃ kuṣṭha-rasaṃ vacāṃ vā madhu-saṃyutām

35

समं क्रुद्धैर् अपस्मारो दोषैः शारीर-मानसैः । यज् जायते यतश् चैष महा-मर्म-समाश्रयः

samaṃ kruddhair apasmāro doṣaiḥ śārīra-mānasaiḥ | yaj jāyate yataś caiṣa mahā-marma-samāśrayaḥ

36

तस्माद् रसायनैर् एनं दुश्-चिकित्स्यम् उपाचरेत् । तद्-आर्तं चाग्नि-तोयादेर् विषमात् पालयेत् सदा

tasmād rasāyanair enaṃ duś-cikitsyam upācaret | tad-ārtaṃ cāgni-toyāder viṣamāt pālayet sadā

37

७.३६av तस्माद् रसायनेनैनं ७.३६cv तद्-आर्तं चाग्नि-तोयादि- ७.३६dv -विषमात् पालयेत् सदा मुक्तं मनो-विकारेण त्वम् इत्थं कृत-वान् इति । न ब्रूयाद् विषयैर् इष्टैः क्लिष्टं चेतो ऽस्य बृंहयेत्

7.36av tasmād rasāyanenainaṃ 7.36cv tad-ārtaṃ cāgni-toyādi- 7.36dv -viṣamāt pālayet sadā muktaṃ mano-vikāreṇa tvam itthaṃ kṛta-vān iti | na brūyād viṣayair iṣṭaiḥ kliṣṭaṃ ceto 'sya bṛṃhayet

अध्याय 08

1

सर्व-रोग-निदानोक्तैर् अ-हितैः कुपिता मलाः । अ-चक्षुष्यैर् विशेषेण प्रायः पित्तानुसारिणः

sarva-roga-nidānoktair a-hitaiḥ kupitā malāḥ | a-cakṣuṣyair viśeṣeṇa prāyaḥ pittānusāriṇaḥ

2

सिराभिर् ऊर्ध्वं प्रसृता नेत्रावयवम् आश्रिताः । वर्त्म संधिं सितं कृष्णं दृष्टिं वा सर्वम् अक्षि वा

sirābhir ūrdhvaṃ prasṛtā netrāvayavam āśritāḥ | vartma saṃdhiṃ sitaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭiṃ vā sarvam akṣi vā

3

रोगान् कुर्युश् चलस् तत्र प्राप्य वर्त्माश्रयाः सिराः । सुप्तोत्थितस्य कुरुते वर्त्म-स्तम्भं स-वेदनम्

rogān kuryuś calas tatra prāpya vartmāśrayāḥ sirāḥ | suptotthitasya kurute vartma-stambhaṃ sa-vedanam

4

पांसु-पूर्णाभ-नेत्र-त्वं कृच्छ्रोन्मीलनम् अश्रु च । विमर्दनात् स्याच् च शमः कृच्छ्रोन्मूलं वदन्ति तत्

pāṃsu-pūrṇābha-netra-tvaṃ kṛcchronmīlanam aśru ca | vimardanāt syāc ca śamaḥ kṛcchronmūlaṃ vadanti tat

5

चालयन् वर्त्मनी वायुर् निमेषोन्मेषणं मुहुः । करोत्य् अ-रुङ् निमेषो ऽसौ वर्त्म यत् तु निमील्यते

cālayan vartmanī vāyur nimeṣonmeṣaṇaṃ muhuḥ | karoty a-ruṅ nimeṣo 'sau vartma yat tu nimīlyate

6

विमुक्त-संधि निश्-चेष्टं हीनं वात-हतं हि तत् । कृष्णाः पित्तेन बह्व्यो ऽन्तर्-वर्त्म कुम्भीक-बीज-वत्

vimukta-saṃdhi niś-ceṣṭaṃ hīnaṃ vāta-hataṃ hi tat | kṛṣṇāḥ pittena bahvyo 'ntar-vartma kumbhīka-bīja-vat

7

८.६cv पित्तेन वर्त्मनो ऽन्तर्-जा ८.६dv बह्व्यः कुम्भीक-बीज-वत् आध्मायन्ते पुनर् भिन्नाः पिटिकाः कुम्भि-संज्ञिताः । स-दाह-क्लेद-निस्तोदं रक्ताभं स्पर्शना-क्षमम्

8.6cv pittena vartmano 'ntar-jā 8.6dv bahvyaḥ kumbhīka-bīja-vat ādhmāyante punar bhinnāḥ piṭikāḥ kumbhi-saṃjñitāḥ | sa-dāha-kleda-nistodaṃ raktābhaṃ sparśanā-kṣamam

8

८.७bv पिटिकाः कुम्भि-संज्ञकाः पित्तेन जायते वर्त्म पित्तोत्क्लिष्टम् उशन्ति तत् । करोति कण्डूं दाहं च पित्तं पक्ष्ंान्तम् आस्थितम्

8.7bv piṭikāḥ kumbhi-saṃjñakāḥ pittena jāyate vartma pittotkliṣṭam uśanti tat | karoti kaṇḍūṃ dāhaṃ ca pittaṃ pakṣṃाntam āsthitam

9

८.८dv पित्तं पक्ष्ंान्तम् आश्रितम् पक्ष्मणां शातनं चानु पक्ष्म-शातं वदन्ति तम् । पोथक्यः पिटिकाः श्वेताः सर्षपाभा घनाः कफात्

8.8dv pittaṃ pakṣṃाntam āśritam pakṣmaṇāṃ śātanaṃ cānu pakṣma-śātaṃ vadanti tam | pothakyaḥ piṭikāḥ śvetāḥ sarṣapābhā ghanāḥ kaphāt

10

८.९av पक्ष्मणां शतनं चानु ८.९av पक्ष्मणां सदनं चानु शोफोपदेह-रुक्-कण्डू-पिच्छिलाश्रु-समन्विताः । कफोत्क्लिष्टं भवेद् वर्त्म स्तम्भ-क्लेदोपदेह-वत्

8.9av pakṣmaṇāṃ śatanaṃ cānu 8.9av pakṣmaṇāṃ sadanaṃ cānu śophopadeha-ruk-kaṇḍū-picchilāśru-samanvitāḥ | kaphotkliṣṭaṃ bhaved vartma stambha-kledopadeha-vat

11

ग्रन्थिः पाण्डुर-रुक्-पाकः कण्डू-मान् कठिनः कफात् । कोल-मात्रः स लगणः किञ्-चिद् अल्पस् ततो ऽथ-वा

granthiḥ pāṇḍura-ruk-pākaḥ kaṇḍū-mān kaṭhinaḥ kaphāt | kola-mātraḥ sa lagaṇaḥ kiñ-cid alpas tato 'tha-vā

12

८.११dv किञ्-चिद् अल्पस् ततो ऽपि वा रक्ता रक्तेन पिटिका तत्-तुल्य-पिटिकाचिता । उत्सङ्गाख्या तथोत्क्लिष्टं राजी-मत् स्पर्शना-क्षमम्

8.11dv kiñ-cid alpas tato 'pi vā raktā raktena piṭikā tat-tulya-piṭikācitā | utsaṅgākhyā tathotkliṣṭaṃ rājī-mat sparśanā-kṣamam

13

८.१२av रक्ता रक्तेन पिटिकास् ८.१२bv तत्-तुल्य-पिटिकाचिताः ८.१२cv उत्सङ्गाख्यास् तथोत्क्लिष्टं अर्शो ऽधि-मांसं वर्त्मान्तः स्तब्धं स्निग्धं स-दाह-रुक् । रक्तं रक्तेन तत्-स्रावि च्छिन्नं छिन्नं च वर्धते

8.12av raktā raktena piṭikās 8.12bv tat-tulya-piṭikācitāḥ 8.12cv utsaṅgākhyās tathotkliṣṭaṃ arśo 'dhi-māṃsaṃ vartmāntaḥ stabdhaṃ snigdhaṃ sa-dāha-ruk | raktaṃ raktena tat-srāvi cchinnaṃ chinnaṃ ca vardhate

14

मध्ये वा वर्त्मनो ऽन्ते वा कण्डूषा-रुग्-वती स्थिरा । मुद्ग-मात्रासृजा ताम्रा पिटिकाञ्जन-नामिका

madhye vā vartmano 'nte vā kaṇḍūṣā-rug-vatī sthirā | mudga-mātrāsṛjā tāmrā piṭikāñjana-nāmikā

15

दोषैर् वर्त्म बहिः शूनं यद् अन्तः सूक्ष्म-खाचितम् । स-स्रावम् अन्तर्-उदकं बिसाभं बिस-वर्त्म तत्

doṣair vartma bahiḥ śūnaṃ yad antaḥ sūkṣma-khācitam | sa-srāvam antar-udakaṃ bisābhaṃ bisa-vartma tat

16

यद् वर्त्मोत्क्लिष्टम् उत्क्लिष्टम् अ-कस्मान् म्लान-ताम् इयात् । रक्त-दोष-त्रयोत्क्लेशाद् भवत्य् उत्क्लिष्ट-वर्त्म तत्

yad vartmotkliṣṭam utkliṣṭam a-kasmān mlāna-tām iyāt | rakta-doṣa-trayotkleśād bhavaty utkliṣṭa-vartma tat

17

८.१६dv वदन्त्य् उत्क्लिष्ट-वर्त्म तत् श्याव-वर्त्म मलैः सास्रैः श्यावं रुक्-क्लेद-शोफ-वत् । श्लिष्टाख्यं वर्त्मनी श्लिष्टे कण्डू-श्वयथु-रागिणी

8.16dv vadanty utkliṣṭa-vartma tat śyāva-vartma malaiḥ sāsraiḥ śyāvaṃ ruk-kleda-śopha-vat | śliṣṭākhyaṃ vartmanī śliṣṭe kaṇḍū-śvayathu-rāgiṇī

18

वर्त्मनो ऽन्तः खरा रूक्षाः पिटिकाः सिकतोपमाः । सिकता-वर्त्म कृष्णं तु कर्दमं कर्दमोपमम्

vartmano 'ntaḥ kharā rūkṣāḥ piṭikāḥ sikatopamāḥ | sikatā-vartma kṛṣṇaṃ tu kardamaṃ kardamopamam

19

बहलं बहलैर् मांसैः स-वर्णैश् चीयते समैः । कुकूणकः शिशोर् एव दन्तोत्पत्ति-निमित्त-जः

bahalaṃ bahalair māṃsaiḥ sa-varṇaiś cīyate samaiḥ | kukūṇakaḥ śiśor eva dantotpatti-nimitta-jaḥ

20

स्यात् तेन शिशुर् उच्छून-ताम्राक्षो वीक्षणा-क्षमः । स-वर्त्म-शूल-पैच्छिल्यः कर्ण-नासाक्षि-मर्दनः

syāt tena śiśur ucchūna-tāmrākṣo vīkṣaṇā-kṣamaḥ | sa-vartma-śūla-paicchilyaḥ karṇa-nāsākṣi-mardanaḥ

21

८.२०bv -ताम्राक्षो वीक्षणे ऽ-क्षमः पक्ष्मोपरोधे संकोचो वर्त्मनां जायते तथा । खर-तान्तर्-मुख-त्वं च रोम्णाम् अन्यानि वा पुनः

8.20bv -tāmrākṣo vīkṣaṇe '-kṣamaḥ pakṣmoparodhe saṃkoco vartmanāṃ jāyate tathā | khara-tāntar-mukha-tvaṃ ca romṇām anyāni vā punaḥ

22

८.२१bv वर्त्मनो जायते तथा कण्टकैर् इव तीक्ष्णाग्रैर् घृष्टं तैर् अक्षि शूयते । उष्यते चानिलादि-द्विड् अल्पाहः शान्तिर् उद्धृतैः

8.21bv vartmano jāyate tathā kaṇṭakair iva tīkṣṇāgrair ghṛṣṭaṃ tair akṣi śūyate | uṣyate cānilādi-dviḍ alpāhaḥ śāntir uddhṛtaiḥ

23

८.२२bv घृष्टं तैर् अक्षि सूयते ८.२२cv उष्यते वानिलादि-द्विड् ८.२२cv उष्यते चानिलाद्यैश् च ८.२२dv अल्पाहं शान्तिर् उद्धृतैः कनीनके बहिर्-वर्त्म कठिनो ग्रन्थिर् उन्नतः । ताम्रः पक्वो ऽस्र-पूय-स्रुद् अलज्य् आध्मायते मुहुः

8.22bv ghṛṣṭaṃ tair akṣi sūyate 8.22cv uṣyate vānilādi-dviḍ 8.22cv uṣyate cānilādyaiś ca 8.22dv alpāhaṃ śāntir uddhṛtaiḥ kanīnake bahir-vartma kaṭhino granthir unnataḥ | tāmraḥ pakvo 'sra-pūya-srud alajy ādhmāyate muhuḥ

24

वर्त्मान्तर् मांस-पिण्डाभः श्वयथुर् ग्रथितो ऽ-रुजः । सास्रैः स्याद् अर्बुदो दोषैर् विषमो बाह्यतश् चलः

vartmāntar māṃsa-piṇḍābhaḥ śvayathur grathito '-rujaḥ | sāsraiḥ syād arbudo doṣair viṣamo bāhyataś calaḥ

25

चतुर्-विंशतिर् इत्य् एते व्याधयो वर्त्म-संश्रयाः । आद्यो ऽत्र भेषजैः साध्यो द्वौ ततो ऽर्शश् च वर्यजेत्

catur-viṃśatir ity ete vyādhayo vartma-saṃśrayāḥ | ādyo 'tra bheṣajaiḥ sādhyo dvau tato 'rśaś ca varyajet

26

पक्ष्मोपरोधो याप्यः स्याच् छेषाञ् छस्त्रेण साधयेत् । कुट्टयेत् पक्ष्म-सदनं छिन्द्यात् तेष्व् अपि चार्बुदम्

pakṣmoparodho yāpyaḥ syāc cheṣāñ chastreṇa sādhayet | kuṭṭayet pakṣma-sadanaṃ chindyāt teṣv api cārbudam

27

८.२६cv कुट्टयेत् पक्ष्म-शदनं भिन्द्याल् लगण-कुम्भीका-बिसोत्सङ्गाञ्जनालजीः । पोथकी-श्याव-सिकता-श्लिष्टोत्क्लिष्ट-चतुष्टयम्

8.26cv kuṭṭayet pakṣma-śadanaṃ bhindyāl lagaṇa-kumbhīkā-bisotsaṅgāñjanālajīḥ | pothakī-śyāva-sikatā-śliṣṭotkliṣṭa-catuṣṭayam

अध्याय 09

1

कृच्छ्रोन्मीले पुराणाज्यं द्राक्षा-कल्काम्बु-साधितम् । स-सितं योजयेत् स्निग्धं नस्य-धूमाञ्जनादि च

kṛcchronmīle purāṇājyaṃ drākṣā-kalkāmbu-sādhitam | sa-sitaṃ yojayet snigdhaṃ nasya-dhūmāñjanādi ca

2

कुम्भीका-वर्त्म-लिखितं सैन्धव-प्रतिसारितम् । यष्टी-धात्री-पटोलीनां क्वाथेन परिषेचयेत्

kumbhīkā-vartma-likhitaṃ saindhava-pratisāritam | yaṣṭī-dhātrī-paṭolīnāṃ kvāthena pariṣecayet

3

निवाते ऽधिष्ठितस्याप्तैः शुद्धस्योत्तान-शायिनः । बहिः कोष्णाम्बु-तप्तेन स्वेदितं वर्त्म वाससा

nivāte 'dhiṣṭhitasyāptaiḥ śuddhasyottāna-śāyinaḥ | bahiḥ koṣṇāmbu-taptena sveditaṃ vartma vāsasā

4

निर्भुज्य वस्त्रान्तरितं वामाङ्गुष्ठाङ्गुली-घृतम् । न स्रंसते चलति वा वर्त्मैवं सर्वतस् ततः

nirbhujya vastrāntaritaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulī-ghṛtam | na sraṃsate calati vā vartmaivaṃ sarvatas tataḥ

5

९.४cv न स्रंसते न चलति मण्डलाग्रेण तत् तिर्यक् कृत्वा शस्त्र-पदाङ्कितम् । लिखेत् तेनैव पत्त्रैर् वा शाक-शेफालिकादि-जैः

9.4cv na sraṃsate na calati maṇḍalāgreṇa tat tiryak kṛtvā śastra-padāṅkitam | likhet tenaiva pattrair vā śāka-śephālikādi-jaiḥ

6

९.५dv शाक-शेफालिकादिकैः ९.५dv शाक-शेफालिकादिभिः फेनेन तोय-राशेर् वा पिचुना प्रमृजन्न् असृक् । स्थिते रक्ते सु-लिखितं स-क्षौद्रैः प्रतिसारयेत्

9.5dv śāka-śephālikādikaiḥ 9.5dv śāka-śephālikādibhiḥ phenena toya-rāśer vā picunā pramṛjann asṛk | sthite rakte su-likhitaṃ sa-kṣaudraiḥ pratisārayet

7

यथा-स्वम् उक्तैर् अनु च प्रक्षाल्योष्णेन वारिणा । घृतेन सिक्तम् अभ्यक्तं बध्नीयान् मधु-सर्पिषा

yathā-svam uktair anu ca prakṣālyoṣṇena vāriṇā | ghṛtena siktam abhyaktaṃ badhnīyān madhu-sarpiṣā

8

९.७cv घृतेनासिक्तम् अभ्यक्तं ऊर्ध्वाधः कर्णयोर् दत्त्वा पिण्डीं च यव-सक्तुभिः । द्वितीये ऽहनि मुक्तस्य परिषेकं यथा-यथम्

9.7cv ghṛtenāsiktam abhyaktaṃ ūrdhvādhaḥ karṇayor dattvā piṇḍīṃ ca yava-saktubhiḥ | dvitīye 'hani muktasya pariṣekaṃ yathā-yatham

9

कुर्याच् चतुर्थे नस्यादीन् मुञ्चेद् एवाह्नि पञ्चमे । समं नख-निभं शोफ-कण्डू-घर्षाद्य-पीडितम्

kuryāc caturthe nasyādīn muñced evāhni pañcame | samaṃ nakha-nibhaṃ śopha-kaṇḍū-gharṣādya-pīḍitam

10

विद्यात् सु-लिखितं वर्त्म लिखेद् भूयो विपर्यये । रुक्-पक्ष्म-वर्त्म-सदन-स्रंसनान्य् अति-लेखनात्

vidyāt su-likhitaṃ vartma likhed bhūyo viparyaye | ruk-pakṣma-vartma-sadana-sraṃsanāny ati-lekhanāt

11

स्नेह-स्वेदादिकस् तस्मिन्न् इष्टो वात-हरः क्रमः । अभ्यज्य नव-नीतेन श्वेत-लोध्रं प्रलेपयेत्

sneha-svedādikas tasminn iṣṭo vāta-haraḥ kramaḥ | abhyajya nava-nītena śveta-lodhraṃ pralepayet

12

एरण्ड-मूल-कल्केन पुट-पाके पचेत् ततः । स्विन्नं प्रक्षालितं शुष्कं चूर्णितं पोटली-कृतम्

eraṇḍa-mūla-kalkena puṭa-pāke pacet tataḥ | svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭalī-kṛtam

13

स्त्रियाः क्षीरे छगल्या वा मृदितं नेत्र-सेचनम् । शालि-तण्डुल-कल्केन लिप्तं तद्-वत् परिष्कृतम्

striyāḥ kṣīre chagalyā vā mṛditaṃ netra-secanam | śāli-taṇḍula-kalkena liptaṃ tad-vat pariṣkṛtam

14

९.१३av स्त्रियाः क्षीरे छागले वा कुर्यान् नेत्रे ऽति-लिखिते मृदितं दधि-मस्तुना । केवलेनापि वा सेकं मस्तुना जाङ्गलाशिनः

9.13av striyāḥ kṣīre chāgale vā kuryān netre 'ti-likhite mṛditaṃ dadhi-mastunā | kevalenāpi vā sekaṃ mastunā jāṅgalāśinaḥ

15

पिटिका व्रीहि-वक्त्रेण भित्त्वा तु कठिनोन्नताः । निष्पीडयेद् अनु विधिः परिशेषस् तु पूर्व-वत्

piṭikā vrīhi-vaktreṇa bhittvā tu kaṭhinonnatāḥ | niṣpīḍayed anu vidhiḥ pariśeṣas tu pūrva-vat

16

९.१५av पिटिकां व्रीहि-वक्त्रेण ९.१५bv भित्त्वा तु कठिनोन्नताम् लेखने भेदने चायं क्रमः सर्व-त्र वर्त्मनि । पित्तास्रोत्क्लिष्टयोः स्वादु-स्कन्ध-सिद्धेन सर्पिषा

9.15av piṭikāṃ vrīhi-vaktreṇa 9.15bv bhittvā tu kaṭhinonnatām lekhane bhedane cāyaṃ kramaḥ sarva-tra vartmani | pittāsrotkliṣṭayoḥ svādu-skandha-siddhena sarpiṣā

17

सिरा-विमोक्षः स्निग्धस्य त्रिवृच् छ्रेष्ठं विरेचनम् । लिखिते स्रुत-रक्ते च वर्त्मनि क्षालनं हितम्

sirā-vimokṣaḥ snigdhasya trivṛc chreṣṭhaṃ virecanam | likhite sruta-rakte ca vartmani kṣālanaṃ hitam

18

९.१७bv त्रिवृच् छ्रेष्ठा विरेचने ९.१७cv लिखिते निःसृते रक्ते यष्टी-कषायः सेकस् तु क्षीरं चन्दन-साधितम् । पक्ष्मणां सदने सूच्या रोम-कूपान् विकुट्टयेत्

9.17bv trivṛc chreṣṭhā virecane 9.17cv likhite niḥsṛte rakte yaṣṭī-kaṣāyaḥ sekas tu kṣīraṃ candana-sādhitam | pakṣmaṇāṃ sadane sūcyā roma-kūpān vikuṭṭayet

19

९.१८av यष्टी-क्वाथेन सेकस् तु ग्राहयेद् वा जलौकोभिः पयसेक्षु-रसेन वा । वमनं नावनं सर्पिः शृतं मधुर-शीतलैः

9.18av yaṣṭī-kvāthena sekas tu grāhayed vā jalaukobhiḥ payasekṣu-rasena vā | vamanaṃ nāvanaṃ sarpiḥ śṛtaṃ madhura-śītalaiḥ

20

संचूर्ण्य पुष्प-कासीसं भावयेत् सुरसा-रसैः । ताम्रे दशाहं परमं पक्ष्म-शाते तद् अञ्जनम्

saṃcūrṇya puṣpa-kāsīsaṃ bhāvayet surasā-rasaiḥ | tāmre daśāhaṃ paramaṃ pakṣma-śāte tad añjanam

21

पोथकीर् लिखिताः शुण्ठी-सैन्धव-प्रतिसारिताः । उष्णाम्बु-क्षालिताः सिञ्चेत् खदिराढकि-शिग्रुभिः

pothakīr likhitāḥ śuṇṭhī-saindhava-pratisāritāḥ | uṣṇāmbu-kṣālitāḥ siñcet khadirāḍhaki-śigrubhiḥ

22

९.२१av पोथकीं लिखितं शुण्ठी- ९.२१bv -सैन्धव-प्रतिसारिताम् ९.२१cv उष्णाम्बु-क्षालितां सिञ्चेत् अप्-सिद्धैर् द्वि-निषा-श्रेष्ठा-मधुकैर् वा स-माक्षिकैः । कफोत्क्लिष्टे विलिखिते स-क्षौद्रैः प्रतिसारणम्

9.21av pothakīṃ likhitaṃ śuṇṭhī- 9.21bv -saindhava-pratisāritām 9.21cv uṣṇāmbu-kṣālitāṃ siñcet ap-siddhair dvi-niṣā-śreṣṭhā-madhukair vā sa-mākṣikaiḥ | kaphotkliṣṭe vilikhite sa-kṣaudraiḥ pratisāraṇam

23

सूक्ष्मैः सैन्धव-कासीस-मनोह्वा-कण-तार्क्ष्य-जैः । वमनाञ्जन-नस्यादि सर्वं च कफ-जिद् धितम्

sūkṣmaiḥ saindhava-kāsīsa-manohvā-kaṇa-tārkṣya-jaiḥ | vamanāñjana-nasyādi sarvaṃ ca kapha-jid dhitam

24

कर्तव्यं लगणे ऽप्य् एतद् अ-शान्ताव् अग्निना दहेत् । कुकूणे खदिर-श्रेष्ठा-निम्ब-पत्त्र-शृतं घृतम्

kartavyaṃ lagaṇe 'py etad a-śāntāv agninā dahet | kukūṇe khadira-śreṣṭhā-nimba-pattra-śṛtaṃ ghṛtam

25

९.२४dv -निम्ब-पत्त्रैः शृतं घृतम् स्विन्नां भित्त्वा विनिष्पीड्य भिषग् अञ्जन-नामिकाम् । शिलैला-सैन्धव-नतैः स-क्षौद्रैः प्रतिसारयेत् ॥ २४.१+(१) ॥ ९.२४.१+(१)अव् स्विन्नां भित्त्वा विनिष्पीड्योत्ं ९.२४.१+(१)ब्व् ंसङ्गां चाञ्जन-नामिकाम् पीत्वा धात्री वमेत् कृष्णा-यष्टी-सर्षप-सैन्धवैः । अभया-पिप्पली-द्राक्षा-क्वाथेनैनां विरेचयेत्

9.24dv -nimba-pattraiḥ śṛtaṃ ghṛtam svinnāṃ bhittvā viniṣpīḍya bhiṣag añjana-nāmikām | śilailā-saindhava-nataiḥ sa-kṣaudraiḥ pratisārayet || 24.1+(1) || 9.24.1+(1)av svinnāṃ bhittvā viniṣpīḍyotṃ 9.24.1+(1)bv ṃsaṅgāṃ cāñjana-nāmikām pītvā dhātrī vamet kṛṣṇā-yaṣṭī-sarṣapa-saindhavaiḥ | abhayā-pippalī-drākṣā-kvāthenaināṃ virecayet

26

मुस्ता-द्वि-रजनी-कृष्णा-कल्केनालेपयेत् स्तनौ । धूपयेत् सर्षपैः साज्यैः शुद्धां क्वाथं च पाययेत्

mustā-dvi-rajanī-kṛṣṇā-kalkenālepayet stanau | dhūpayet sarṣapaiḥ sājyaiḥ śuddhāṃ kvāthaṃ ca pāyayet

27

पटोल-मुस्त-मृद्वीका-गुडूची-त्रि-फलोद्भवम् । शिशोस् तु लिखितं वर्त्म स्रुतासृग् वाम्बु-जन्मभिः

paṭola-musta-mṛdvīkā-guḍūcī-tri-phalodbhavam | śiśos tu likhitaṃ vartma srutāsṛg vāmbu-janmabhiḥ

28

धात्र्य्-अश्मन्तक-जम्बूत्थ-पत्त्र-क्वाथेन सेचयेत् । प्रायः क्षीर-घृताशि-त्वाद् बालानां श्लेष्म-जा गदाः

dhātry-aśmantaka-jambūttha-pattra-kvāthena secayet | prāyaḥ kṣīra-ghṛtāśi-tvād bālānāṃ śleṣma-jā gadāḥ

29

तस्माद् वमनम् एवाग्रे सर्व-व्याधिषु पूजितम् । सिन्धूत्थ-कृष्णापामार्ग-बीजाज्य-स्तन्य-माक्षिकम्

tasmād vamanam evāgre sarva-vyādhiṣu pūjitam | sindhūttha-kṛṣṇāpāmārga-bījājya-stanya-mākṣikam

30

चूर्णो वचायाः स-क्षौद्रो मदनं मधुकान्वितम् । क्षीरं क्षीरान्नम् अन्नं च भजतः क्रमतः शिशोः

cūrṇo vacāyāḥ sa-kṣaudro madanaṃ madhukānvitam | kṣīraṃ kṣīrānnam annaṃ ca bhajataḥ kramataḥ śiśoḥ

31

९.३०dv भजतः क्रम-शः शिशोः वमनं सर्व-रोगेषु विशेषेण कुकूणके । सप्तला-रस-सिद्धाज्यं योज्यं चोभय-शोधनम्

9.30dv bhajataḥ krama-śaḥ śiśoḥ vamanaṃ sarva-rogeṣu viśeṣeṇa kukūṇake | saptalā-rasa-siddhājyaṃ yojyaṃ cobhaya-śodhanam

32

द्वि-निशा-लोध्र-यष्ट्य्-आह्व-रोहिणी-निम्ब-पल्लवैः । कुकूणके हिता वर्तिः पिष्टैस् ताम्र-रजो-ऽन्वितैः

dvi-niśā-lodhra-yaṣṭy-āhva-rohiṇī-nimba-pallavaiḥ | kukūṇake hitā vartiḥ piṣṭais tāmra-rajo-'nvitaiḥ

33

क्षीर-क्षौद्र-घृतोपेतं दग्धं वा लोह-जं रजः । एला-लशुन-कतक-शङ्खोषण-फणिज्जकैः

kṣīra-kṣaudra-ghṛtopetaṃ dagdhaṃ vā loha-jaṃ rajaḥ | elā-laśuna-kataka-śaṅkhoṣaṇa-phaṇijjakaiḥ

34

९.३३bv दग्धं वा लोध्र-जं रजः वर्तिः कुकूण-पोथक्योः सुरा-पिष्टैः स-कट्फलैः । पक्ष्म-रोधे प्रवृद्धेषु शुद्ध-देहस्य रोमसु

9.33bv dagdhaṃ vā lodhra-jaṃ rajaḥ vartiḥ kukūṇa-pothakyoḥ surā-piṣṭaiḥ sa-kaṭphalaiḥ | pakṣma-rodhe pravṛddheṣu śuddha-dehasya romasu

35

उत्सृज्य द्वौ भ्रुवो ऽधस्-ताद् भागौ भागं च पक्ष्मतः । यव-मात्रं यवाकारं तिर्यक् छित्त्वार्द्र-वाससा

utsṛjya dvau bhruvo 'dhas-tād bhāgau bhāgaṃ ca pakṣmataḥ | yava-mātraṃ yavākāraṃ tiryak chittvārdra-vāsasā

36

अपनेयम् असृक् तस्मिन्न् अल्पी-भवति शोणिते । सीव्येत् कुटिलया सूच्या मुद्ग-मात्रान्तरैः पदैः

apaneyam asṛk tasminn alpī-bhavati śoṇite | sīvyet kuṭilayā sūcyā mudga-mātrāntaraiḥ padaiḥ

37

बद्ध्वा ललाटे पट्टं च तत्र सीवन-सूत्रकम् । नाति-गाढ-श्लथं सूच्या निक्षिपेद् अथ योजयेत्

baddhvā lalāṭe paṭṭaṃ ca tatra sīvana-sūtrakam | nāti-gāḍha-ślathaṃ sūcyā nikṣiped atha yojayet

38

मधु-सर्पिः-कवलिकां न चास्मिन् बन्धम् आचरेत् । न्यग्रोधादि-कषायैश् च स-क्षीरैः सेचयेद् रुजि

madhu-sarpiḥ-kavalikāṃ na cāsmin bandham ācaret | nyagrodhādi-kaṣāyaiś ca sa-kṣīraiḥ secayed ruji

39

पञ्चमे दिवसे सूत्रम् अपनीयावचूर्णयेत् । गैरिकेण व्रणं युञ्ज्यात् तीक्ष्णं नस्याञ्जनादि च

pañcame divase sūtram apanīyāvacūrṇayet | gairikeṇa vraṇaṃ yuñjyāt tīkṣṇaṃ nasyāñjanādi ca

40

९.३९dv तीक्ष्ण-नस्याञ्जनादि च ९.३९dv तीक्ष्ण-नस्याञ्जनानि च ९.३९dv तीक्ष्णं नस्याञ्जनानि च दहेद् अ-शान्तौ निर्भुज्य वर्त्म-दोषाश्रयां वलीम् । संदंशेनाधिकं पक्ष्म हृत्वा तस्याश्रयं दहेत्

9.39dv tīkṣṇa-nasyāñjanādi ca 9.39dv tīkṣṇa-nasyāñjanāni ca 9.39dv tīkṣṇaṃ nasyāñjanāni ca dahed a-śāntau nirbhujya vartma-doṣāśrayāṃ valīm | saṃdaṃśenādhikaṃ pakṣma hṛtvā tasyāśrayaṃ dahet

41

सूच्य्-अग्रेणाग्नि-वर्णेन दाहो बाह्यालजेः पुनः । भिन्नस्य क्षार-वह्निभ्यां सु-च्छिन्नस्यार्बुदस्य च

sūcy-agreṇāgni-varṇena dāho bāhyālajeḥ punaḥ | bhinnasya kṣāra-vahnibhyāṃ su-cchinnasyārbudasya ca

अध्याय 10

1

वायुः क्रुद्धः सिराः प्राप्य जलाभं जल-वाहिनीः । अश्रु स्रावयते वर्त्म-शुक्ल-संधेः कनीनकात्

vāyuḥ kruddhaḥ sirāḥ prāpya jalābhaṃ jala-vāhinīḥ | aśru srāvayate vartma-śukla-saṃdheḥ kanīnakāt

2

१०.१dv -शुक्ल-संधि-कनीनिकात् तेन नेत्रं स-रुग्-राग-शोफं स्यात् स जलास्रवः । कफात् कफास्रवे श्वेतं पिच्छिलं बहलं स्रवेत्

10.1dv -śukla-saṃdhi-kanīnikāt tena netraṃ sa-rug-rāga-śophaṃ syāt sa jalāsravaḥ | kaphāt kaphāsrave śvetaṃ picchilaṃ bahalaṃ sravet

3

१०.२cv कफात् कफ-श्रवे श्वेतं १०.२cv कफात् कफ-स्रवे श्वेतं कफेन शोफस् तीक्ष्णाग्रः क्षार-बुद्बुदकोपमः । पृथु-मूल-बलः स्निग्धः स-वर्णो मृदु-पिच्छिलः

10.2cv kaphāt kapha-śrave śvetaṃ 10.2cv kaphāt kapha-srave śvetaṃ kaphena śophas tīkṣṇāgraḥ kṣāra-budbudakopamaḥ | pṛthu-mūla-balaḥ snigdhaḥ sa-varṇo mṛdu-picchilaḥ

4

१०.३dv स-वर्ण-मृदु-पिच्छिलः महान् अ-पाकः कण्डू-मान् उपनाहः स नी-रुजः । रक्ताद् रक्तास्रावे ताम्रं बहूष्णं चाश्रु संस्रवेत्

10.3dv sa-varṇa-mṛdu-picchilaḥ mahān a-pākaḥ kaṇḍū-mān upanāhaḥ sa nī-rujaḥ | raktād raktāsrāve tāmraṃ bahūṣṇaṃ cāśru saṃsravet

5

१०.४cv रक्ताद् रक्त-स्रवे ताम्रं १०.४cv रक्ताद् रक्तं स्रवेत् ताम्रं १०.४dv बहूष्णं वाश्रु संस्रवेत् वर्त्म-संध्य्-आश्रया शुक्ले पिटिका दाह-शूलिनी । ताम्रा मुद्गोपमा भिन्ना रक्तं स्रवति पर्वणी

10.4cv raktād rakta-srave tāmraṃ 10.4cv raktād raktaṃ sravet tāmraṃ 10.4dv bahūṣṇaṃ vāśru saṃsravet vartma-saṃdhy-āśrayā śukle piṭikā dāha-śūlinī | tāmrā mudgopamā bhinnā raktaṃ sravati parvaṇī

6

पूयास्रवे मलाः सास्रा वर्त्म-संधेः कनीनकात् । स्रावयन्ति मुहुः पूयं सास्रं त्वङ्-मांस-पाकतः

pūyāsrave malāḥ sāsrā vartma-saṃdheḥ kanīnakāt | srāvayanti muhuḥ pūyaṃ sāsraṃ tvaṅ-māṃsa-pākataḥ

7

१०.६bv वर्त्म-संधि-कनीनकात् १०.६dv सास्र-त्वङ्-मांस-पाकतः १०.६dv साश्रु-त्वङ्-मांस-पाकतः पूयालसो व्रणः सूक्ष्मः शोफ-संरम्भ-पूर्वकः । कनीन-संधाव् आध्मायी पूयास्रावी स-वेदनः

10.6bv vartma-saṃdhi-kanīnakāt 10.6dv sāsra-tvaṅ-māṃsa-pākataḥ 10.6dv sāśru-tvaṅ-māṃsa-pākataḥ pūyālaso vraṇaḥ sūkṣmaḥ śopha-saṃrambha-pūrvakaḥ | kanīna-saṃdhāv ādhmāyī pūyāsrāvī sa-vedanaḥ

8

कनीनस्यान्तर् अलजी शोफो रुक्-तोद-दाह-वान् । अपाङ्गे वा कनीने वा कण्डूषा-पक्ष्म-पोट-वान्

kanīnasyāntar alajī śopho ruk-toda-dāha-vān | apāṅge vā kanīne vā kaṇḍūṣā-pakṣma-poṭa-vān

9

पूयास्रावी कृमि-ग्रन्थिर् ग्रन्थिः कृमि-युतो ऽर्ति-मान् । उपनाह-कृमि-ग्रन्थि-पूयालसक-पर्वणीः

pūyāsrāvī kṛmi-granthir granthiḥ kṛmi-yuto 'rti-mān | upanāha-kṛmi-granthi-pūyālasaka-parvaṇīḥ

10

शस्त्रेण साधयेत् पञ्च सालजीन् आस्रवांस् त्यजेत् । पित्तं कुर्यात् सिते बिन्दून् असित-श्याव-पीतकान्

śastreṇa sādhayet pañca sālajīn āsravāṃs tyajet | pittaṃ kuryāt site bindūn asita-śyāva-pītakān

11

मलाक्तादर्श-तुल्यं वा सर्वं शुक्लं स-दाह-रुक् । रोगो ऽयं शुक्तिका-संज्ञः स-शकृद्-भेद-तृड्-ज्वरः

malāktādarśa-tulyaṃ vā sarvaṃ śuklaṃ sa-dāha-ruk | rogo 'yaṃ śuktikā-saṃjñaḥ sa-śakṛd-bheda-tṛḍ-jvaraḥ

12

१०.११bv सर्वं शुक्लम् अ-दाह-रुक् कफाच् छुक्ले समं श्वेतं चिर-वृद्ध्य्-अधि-मांसकम् । शुक्लार्म शोफस् त्व् अ-रुजः स-वर्णो बहलो ऽ-मृदुः

10.11bv sarvaṃ śuklam a-dāha-ruk kaphāc chukle samaṃ śvetaṃ cira-vṛddhy-adhi-māṃsakam | śuklārma śophas tv a-rujaḥ sa-varṇo bahalo '-mṛduḥ

13

गुरुः स्निग्धो ऽम्बु-बिन्द्व्-आभो बलास-ग्रथितं स्मृतं । बिन्दुभिः पिष्ट-धवलैर् उत्सन्नैः पिष्टकं वदेत्

guruḥ snigdho 'mbu-bindv-ābho balāsa-grathitaṃ smṛtaṃ | bindubhiḥ piṣṭa-dhavalair utsannaiḥ piṣṭakaṃ vadet

14

१०.१३dv बलास-ग्रन्थि स स्मृतः रक्त-राजी-ततं शुक्लम् उष्यते यत् स-वेदनम् । अ-शोफाश्रूपदेहं च सिरोत्पातः स शोणितात्

10.13dv balāsa-granthi sa smṛtaḥ rakta-rājī-tataṃ śuklam uṣyate yat sa-vedanam | a-śophāśrūpadehaṃ ca sirotpātaḥ sa śoṇitāt

15

१०.१४cv स-शोथाश्रूपदेहं च उपेक्षितह् सिरोत्पातो राजीस् ता एव वर्धयन् । कुर्यात् सास्रं सिरा-हर्षं तेनाक्ष्य्-उद्वीक्षणा-क्षमम्

10.14cv sa-śothāśrūpadehaṃ ca upekṣitah sirotpāto rājīs tā eva vardhayan | kuryāt sāsraṃ sirā-harṣaṃ tenākṣy-udvīkṣaṇā-kṣamam

16

१०.१५cv कुर्यात् साश्रुं सिरा-हर्षं १०.१५dv तेनाक्षं वीक्षणा-क्षमम् सिरा-जाले सिरा-जालं बृहद् रक्तं घनोन्नतम् । शोणितार्म समं श्लक्ष्णं पद्माभम् अधि-मांसकम्

10.15cv kuryāt sāśruṃ sirā-harṣaṃ 10.15dv tenākṣaṃ vīkṣaṇā-kṣamam sirā-jāle sirā-jālaṃ bṛhad raktaṃ ghanonnatam | śoṇitārma samaṃ ślakṣṇaṃ padmābham adhi-māṃsakam

17

नी-रुक् श्लक्ष्णो ऽर्जुनं बिन्दुः शश-लोहित-लोहितः । मृद्व्-आशु-वृद्ध्य्-अ-रुङ्-मांसं प्रस्तारि श्याव-लोहितम्

nī-ruk ślakṣṇo 'rjunaṃ binduḥ śaśa-lohita-lohitaḥ | mṛdv-āśu-vṛddhy-a-ruṅ-māṃsaṃ prastāri śyāva-lohitam

18

प्रस्तार्य्-अर्म मलैः सास्रैः स्नावार्म स्नाव-संनिभम् । शुष्कासृक्-पिण्ड-वच् छ्यावं यन् मांसं बहलं पृथु

prastāry-arma malaiḥ sāsraiḥ snāvārma snāva-saṃnibham | śuṣkāsṛk-piṇḍa-vac chyāvaṃ yan māṃsaṃ bahalaṃ pṛthu

19

अधि-मांसार्म तद् दाह-घर्ष-वत्यः सिरावृताः । कृष्णासन्नाः सिरा-संज्ञाः पिटिकाः सर्षपोपमाः

adhi-māṃsārma tad dāha-gharṣa-vatyaḥ sirāvṛtāḥ | kṛṣṇāsannāḥ sirā-saṃjñāḥ piṭikāḥ sarṣapopamāḥ

20

१०.१९av अधि-मांसार्म रुग्-दाह- शुक्ति-हर्ष-सिरोत्पात-पिष्टक-ग्रथितार्जुनम् । साधयेद् औषधैः षट्कं शेषं शस्त्रेण सप्तकम्

10.19av adhi-māṃsārma rug-dāha- śukti-harṣa-sirotpāta-piṣṭaka-grathitārjunam | sādhayed auṣadhaiḥ ṣaṭkaṃ śeṣaṃ śastreṇa saptakam

21

१०.२०av शुक्ति-हर्ष-सिरोत्पातान् १०.२०bv पिष्टक-ग्रथितार्जुनम् नवोत्थं तद् अपि द्रव्यैर् अर्मोक्तं यच् च पञ्च-धा । तच् छेद्यम् असित-प्राप्तं मांस-स्नाव-सिरावृतम्

10.20av śukti-harṣa-sirotpātān 10.20bv piṣṭaka-grathitārjunam navotthaṃ tad api dravyair armoktaṃ yac ca pañca-dhā | tac chedyam asita-prāptaṃ māṃsa-snāva-sirāvṛtam

22

१०.२१bv अर्मोक्तं यत् तु पञ्च-धा चर्मोद्दाल-वद् उच्छ्रायि दृष्टि-प्राप्तं च वर्जयेत् । पित्तं कृष्णे ऽथ-वा दृष्टौ शुक्रं तोदाश्रु-राग-वत्

10.21bv armoktaṃ yat tu pañca-dhā carmoddāla-vad ucchrāyi dṛṣṭi-prāptaṃ ca varjayet | pittaṃ kṛṣṇe 'tha-vā dṛṣṭau śukraṃ todāśru-rāga-vat

23

१०.२२bv दृष्टि-प्राप्तं तु वर्जयेत् १०.२२dv शुक्रं तोदास्र-राग-वत् छित्त्वा त्वचं जनयति तेन स्यात् कृष्ण-मण्डलम् । पक्व-जम्बू-निभं किञ्-चिन् निम्नं च क्षत-शुक्रकम्

10.22bv dṛṣṭi-prāptaṃ tu varjayet 10.22dv śukraṃ todāsra-rāga-vat chittvā tvacaṃ janayati tena syāt kṛṣṇa-maṇḍalam | pakva-jambū-nibhaṃ kiñ-cin nimnaṃ ca kṣata-śukrakam

24

तत् कृच्छ्र-साध्यं याप्यं तु द्वितीय-पटल-व्यधात् । तत्र तोदादि-बाहुल्यं सूची-विद्धाभ-कृष्ण-ता

tat kṛcchra-sādhyaṃ yāpyaṃ tu dvitīya-paṭala-vyadhāt | tatra todādi-bāhulyaṃ sūcī-viddhābha-kṛṣṇa-tā

25

तृतीय-पटल-च्छेदाद् अ-साध्यं निचितं व्रणैः । शङ्ख-शुक्लं कफात् साध्यं नाति-रुक् शुद्ध-शुक्रकम्

tṛtīya-paṭala-cchedād a-sādhyaṃ nicitaṃ vraṇaiḥ | śaṅkha-śuklaṃ kaphāt sādhyaṃ nāti-ruk śuddha-śukrakam

26

आ-ताम्र-पिच्छिलास्र-स्रुद् आ-ताम्र-पिटिकाति-रुक् । अजा-विट्-सदृशोच्छ्राय-कार्ष्ण्या वर्ज्यासृजाजका

ā-tāmra-picchilāsra-srud ā-tāmra-piṭikāti-ruk | ajā-viṭ-sadṛśocchrāya-kārṣṇyā varjyāsṛjājakā

27

१०.२६av आ-ताम्र-पिच्छिलाश्रुः स्याद् १०.२६av आ-ताम्र-पिच्छिलासृक् स्याद् १०.२६cv अजा-विट्-सदृशोच्छ्राया १०.२६dv कृष्णा वर्ज्यासृजाजका सिरा-शुक्रं मलैः सास्रैस् तज्-जुष्टं कृष्ण-मण्डलम् । स-तोद-दाह-ताम्राभिः सिराभिर् अवतन्यते

10.26av ā-tāmra-picchilāśruḥ syād 10.26av ā-tāmra-picchilāsṛk syād 10.26cv ajā-viṭ-sadṛśocchrāyā 10.26dv kṛṣṇā varjyāsṛjājakā sirā-śukraṃ malaiḥ sāsrais taj-juṣṭaṃ kṛṣṇa-maṇḍalam | sa-toda-dāha-tāmrābhiḥ sirābhir avatanyate

28

अ-निमित्तोष्ण-शीताच्छ-घनास्र-स्रुच् च तत् त्यजेत् । दोषैः सास्रैः सकृत् कृष्णं नीयते शुक्ल-रूप-ताम्

a-nimittoṣṇa-śītāccha-ghanāsra-sruc ca tat tyajet | doṣaiḥ sāsraiḥ sakṛt kṛṣṇaṃ nīyate śukla-rūpa-tām

29

१०.२८bv -घनाश्रु स्याच् च तत् त्यजेत् १०.२८bv -घनाश्रु-स्रावि तत् त्यजेत् १०.२८ब्च् -घनाश्रु-स्रुच् च तत् त्यजेत् १०.२८cv दोषैः सास्रैः स-दृक् कृष्णं धवलाभ्रोपलिप्ताभं निष्पावार्ध-दलाकृति । अति-तीव्र-रुजा-राग-दाह-श्वयथु-पीडितम्

10.28bv -ghanāśru syāc ca tat tyajet 10.28bv -ghanāśru-srāvi tat tyajet 10.28bc -ghanāśru-sruc ca tat tyajet 10.28cv doṣaiḥ sāsraiḥ sa-dṛk kṛṣṇaṃ dhavalābhropaliptābhaṃ niṣpāvārdha-dalākṛti | ati-tīvra-rujā-rāga-dāha-śvayathu-pīḍitam

30

पाकात्ययेन तच् छुक्रं वर्जयेत् तीव्र-वेदनम् । यस्य वा लिङ्ग-नाशो ऽन्तः श्यावं यद् वा स-लोहितम्

pākātyayena tac chukraṃ varjayet tīvra-vedanam | yasya vā liṅga-nāśo 'ntaḥ śyāvaṃ yad vā sa-lohitam

31

अत्य्-उत्सेधावगाढं वा साश्रु नाडी-व्रणावृतम् । पुराणं विषमं मध्ये विच्छिन्नं यच् च शुक्रकम्

aty-utsedhāvagāḍhaṃ vā sāśru nāḍī-vraṇāvṛtam | purāṇaṃ viṣamaṃ madhye vicchinnaṃ yac ca śukrakam

अध्याय 11

1

उपनाहं भिषक् स्विन्नं भिन्नं व्रीहि-मुखेन च । लेखयेन् मण्डलाग्रेण ततश् च प्रतिसारयेत्

upanāhaṃ bhiṣak svinnaṃ bhinnaṃ vrīhi-mukhena ca | lekhayen maṇḍalāgreṇa tataś ca pratisārayet

2

११.१bv भिन्नं व्रीहि-मुखेन तु पिप्पली-क्षौद्र-सिन्धूत्थैर् बध्नीयात् पूर्व-वत् ततः । पटोल-पत्त्रामलक-क्वाथेनाश्च्योतयेच् च तम्

11.1bv bhinnaṃ vrīhi-mukhena tu pippalī-kṣaudra-sindhūtthair badhnīyāt pūrva-vat tataḥ | paṭola-pattrāmalaka-kvāthenāścyotayec ca tam

3

पर्वणी बडिशेनात्ता बाह्य-संधि-त्रि-भागतः । वृद्धि-पत्त्रेण वर्ध्यार्धे स्याद् अश्रु-गतिर् अन्य-था

parvaṇī baḍiśenāttā bāhya-saṃdhi-tri-bhāgataḥ | vṛddhi-pattreṇa vardhyārdhe syād aśru-gatir anya-thā

4

११.३av पर्वणी बडिशेनान्तर्- ११.३bv -बाह्य-संधि-त्रि-भागतः ११.३dv स्याद् अस्र-गतिर् अन्य-था ११.३dv स्याद् अस्र-स्रुतिर् अन्य-था चिकित्सा चार्म-वत् क्षौद्र-सैन्धव-प्रतिसारिता । पूयालसे सिरां विध्येत् ततस् तम् उपनाहयेत्

11.3av parvaṇī baḍiśenāntar- 11.3bv -bāhya-saṃdhi-tri-bhāgataḥ 11.3dv syād asra-gatir anya-thā 11.3dv syād asra-srutir anya-thā cikitsā cārma-vat kṣaudra-saindhava-pratisāritā | pūyālase sirāṃ vidhyet tatas tam upanāhayet

5

११.४dv ततस् तद् उपनाहयेत् कुर्वीत चाक्षि-पाकोक्तं सर्वं कर्म यथा-विधि । सैन्धवार्द्रक-कासीस-लोह-ताम्रैः सु-चूर्णितैः

11.4dv tatas tad upanāhayet kurvīta cākṣi-pākoktaṃ sarvaṃ karma yathā-vidhi | saindhavārdraka-kāsīsa-loha-tāmraiḥ su-cūrṇitaiḥ

6

चूर्णाञ्जनं प्रयुञ्जीत स-क्षौद्रैर् वा रस-क्रियाम् । कृमि-ग्रन्थिं करीषेण स्विन्नं भित्त्वा विलिख्य च

cūrṇāñjanaṃ prayuñjīta sa-kṣaudrair vā rasa-kriyām | kṛmi-granthiṃ karīṣeṇa svinnaṃ bhittvā vilikhya ca

7

त्रि-फला-क्षौद्र-कासीस-सैन्धवैः प्रतिसारयेत् । पित्ताभिष्यन्द-वच् छुक्तिं बलासाह्वय-पिष्टके

tri-phalā-kṣaudra-kāsīsa-saindhavaiḥ pratisārayet | pittābhiṣyanda-vac chuktiṃ balāsāhvaya-piṣṭake

8

११.७dv बलासाह्वय-पिष्टकौ कफाभिष्यन्द-वन् मुक्त्वा सिरा-व्यधम् उपाचरेत् । बीजपूर-रसाक्तं च व्योष-कट्फलम् अञ्जनम्

11.7dv balāsāhvaya-piṣṭakau kaphābhiṣyanda-van muktvā sirā-vyadham upācaret | bījapūra-rasāktaṃ ca vyoṣa-kaṭphalam añjanam

9

जाती-मुकुल-सिन्धूत्थ-देवदारु-महौषधैः । पिष्टैः प्रसन्नया वर्तिः शोफ-कण्डू-घ्नम् अञ्जनम्

jātī-mukula-sindhūttha-devadāru-mahauṣadhaiḥ | piṣṭaiḥ prasannayā vartiḥ śopha-kaṇḍū-ghnam añjanam

10

११.९dv शोफ-कण्डू-घ्नम् औषधम् रक्त-स्यन्द-वद् उत्पात-हर्ष-जालार्जुन-क्रिया । सिरोत्पाते विशेषेण घृत-माक्षिकम् अञ्जनम्

11.9dv śopha-kaṇḍū-ghnam auṣadham rakta-syanda-vad utpāta-harṣa-jālārjuna-kriyā | sirotpāte viśeṣeṇa ghṛta-mākṣikam añjanam

11

सिरा-हर्षे तु मधुना श्लक्ष्ण-घृष्टं रसाञ्जनम् । अर्जुने शर्करा-मस्तु-क्षौद्रैर् आश्च्योतनं हितम्

sirā-harṣe tu madhunā ślakṣṇa-ghṛṣṭaṃ rasāñjanam | arjune śarkarā-mastu-kṣaudrair āścyotanaṃ hitam

12

स्फटिकः कुङ्कुमं शङ्खो मधुकं मधुनाञ्जनम् । मधुना चाञ्जनं शङ्खः फेनो वा सितया सह

sphaṭikaḥ kuṅkumaṃ śaṅkho madhukaṃ madhunāñjanam | madhunā cāñjanaṃ śaṅkhaḥ pheno vā sitayā saha

13

११.१२av स्फटिकं कुङ्कुमं शङ्खं ११.१२bv कासीसं मधुनाञ्जनम् अर्मोक्तं पञ्च-धा तत्र तनु धूमाविलं च यत् । रक्तं दधि-निभं यच् च शुक्र-वत् तस्य भेषजम्

11.12av sphaṭikaṃ kuṅkumaṃ śaṅkhaṃ 11.12bv kāsīsaṃ madhunāñjanam armoktaṃ pañca-dhā tatra tanu dhūmāvilaṃ ca yat | raktaṃ dadhi-nibhaṃ yac ca śukra-vat tasya bheṣajam

14

उत्तानस्येतरत् स्विन्नं स-सिन्धूत्थेन चाञ्जितम् । रसेन बीजपूरस्य निमील्याक्षि विमर्दयेत्

uttānasyetarat svinnaṃ sa-sindhūtthena cāñjitam | rasena bījapūrasya nimīlyākṣi vimardayet

15

इत्थं संरोषिताक्षस्य प्रचले ऽर्माधि-मांसके । घृतस्य निश्-चलं मूर्ध्नि वर्त्मनोश् च विशेषतः

itthaṃ saṃroṣitākṣasya pracale 'rmādhi-māṃsake | ghṛtasya niś-calaṃ mūrdhni vartmanoś ca viśeṣataḥ

16

११.१५bv प्रबले ऽर्माधि-मांसके अपाङ्गम् ईक्षमाणस्य वृद्धे ऽर्मणि कनीनकात् । वली स्याद् यत्र तत्रार्म बडिशेनावलम्बितम्

11.15bv prabale 'rmādhi-māṃsake apāṅgam īkṣamāṇasya vṛddhe 'rmaṇi kanīnakāt | valī syād yatra tatrārma baḍiśenāvalambitam

17

नात्य्-आयतं मुचुण्ड्या वा सूच्या सूत्रेण वा ततः । समन्तान् मण्डलाग्रेण मोचयेद् अथ मोक्षितम्

nāty-āyataṃ mucuṇḍyā vā sūcyā sūtreṇa vā tataḥ | samantān maṇḍalāgreṇa mocayed atha mokṣitam

18

११.१७av नात्य्-आयतं समुत्पाट्य कनीनकम् उपानीय चतुर्-भागावशेषितम् । छिन्द्यात् कनीनकं रक्षेद् वाहिनीश् चाश्रु-वाहिनीः

11.17av nāty-āyataṃ samutpāṭya kanīnakam upānīya catur-bhāgāvaśeṣitam | chindyāt kanīnakaṃ rakṣed vāhinīś cāśru-vāhinīḥ

19

११.१८cv छिन्द्यात् कनीनकं रक्षन् ११.१८cv छिन्द्यात् कनीनकं रक्ष्ये कनीनक-व्यधाद् अश्रु नाडी चाक्ष्णि प्रवर्तते । वृद्धे ऽर्मणि तथापाङ्गात् पश्यतो ऽस्य कनीनकम्

11.18cv chindyāt kanīnakaṃ rakṣan 11.18cv chindyāt kanīnakaṃ rakṣye kanīnaka-vyadhād aśru nāḍī cākṣṇi pravartate | vṛddhe 'rmaṇi tathāpāṅgāt paśyato 'sya kanīnakam

20

११.१९av कनीनक-वधाद् अश्रु ११.१९av कनीनक-वधाद् आशु ११.१९av कनीनक-व्यधाद् अ-स्रु- ११.१९bv -नाडी चाक्ष्णि प्रवर्तते सम्यक्-छिन्नं मधु-व्योष-सैन्धव-प्रतिसारितम् । उष्णेन सर्पिषा सिक्तम् अभ्यक्तं मधु-सर्पिषा

11.19av kanīnaka-vadhād aśru 11.19av kanīnaka-vadhād āśu 11.19av kanīnaka-vyadhād a-sru- 11.19bv -nāḍī cākṣṇi pravartate samyak-chinnaṃ madhu-vyoṣa-saindhava-pratisāritam | uṣṇena sarpiṣā siktam abhyaktaṃ madhu-sarpiṣā

21

बध्नीयात् सेचयेन् मुक्त्वा तृतीयादि-दिनेषु च । करञ्ज-बीज-सिद्धेन क्षीरेण क्वथितैस् तथा

badhnīyāt secayen muktvā tṛtīyādi-dineṣu ca | karañja-bīja-siddhena kṣīreṇa kvathitais tathā

22

स-क्षौद्रैर् द्वि-निशा-लोध्र-पटोली-यष्टि-किंशुकैः । कुरण्ट-मुकुलोपेतैर् मुञ्चेद् एवाह्नि सप्तमे

sa-kṣaudrair dvi-niśā-lodhra-paṭolī-yaṣṭi-kiṃśukaiḥ | kuraṇṭa-mukulopetair muñced evāhni saptame

23

११.२२cv कोरण्ट-मुकुलोपेतैर् सम्यक्-छिन्ने भवेत् स्वास्थ्यं हीनाति-च्छेद-जान् गदान् । सेकाञ्जन-प्रभृतिभिर् जयेल् लेखन-बृंहणैः

11.22cv koraṇṭa-mukulopetair samyak-chinne bhavet svāsthyaṃ hīnāti-ccheda-jān gadān | sekāñjana-prabhṛtibhir jayel lekhana-bṛṃhaṇaiḥ

24

सिता-मनःशिलैलेय-लवणोत्तम-नागरम् । अर्ध-कर्षोन्मितं तार्क्ष्यं पलार्धं च मधु-द्रुतम्

sitā-manaḥśilaileya-lavaṇottama-nāgaram | ardha-karṣonmitaṃ tārkṣyaṃ palārdhaṃ ca madhu-drutam

25

११.२४dv पलार्धं च मधु-प्लुतम् अञ्जनं श्लेष्म-तिमिर-पिल्ल-शुक्रार्म-शोष-जित् । त्रि-फलैक-तम-द्रव्य-त्वचं पानीय-कल्किताम्

11.24dv palārdhaṃ ca madhu-plutam añjanaṃ śleṣma-timira-pilla-śukrārma-śoṣa-jit | tri-phalaika-tama-dravya-tvacaṃ pānīya-kalkitām

26

११.२५bv -पिल्ल-शुक्रार्म-काच-जित् शराव-पिहितां दग्ध्वा कपाले चूर्णयेत् ततः । पृथक्-शेषौषध-रसैः पृथग् एव च भाविता

11.25bv -pilla-śukrārma-kāca-jit śarāva-pihitāṃ dagdhvā kapāle cūrṇayet tataḥ | pṛthak-śeṣauṣadha-rasaiḥ pṛthag eva ca bhāvitā

27

सा मषी शोषिता पेष्या भूयो द्वि-लवणान्विता । त्रीण्य् एतान्य् अञ्जनान्य् आह लेखनानि परं निमिः

sā maṣī śoṣitā peṣyā bhūyo dvi-lavaṇānvitā | trīṇy etāny añjanāny āha lekhanāni paraṃ nimiḥ

28

सिरा-जाले सिरा यास् तु कठिना लेखनौषधैः । न सिध्यन्त्य् अर्म-वत् तासां पिटिकानां च साधनम्

sirā-jāle sirā yās tu kaṭhinā lekhanauṣadhaiḥ | na sidhyanty arma-vat tāsāṃ piṭikānāṃ ca sādhanam

29

दोषानुरोधाच् छुक्रेषु स्निग्ध-रूक्षा वरा घृतम् । तिक्तम् ऊर्ध्वम् असृक्-स्रावो रेक-सेकादि चेष्यते

doṣānurodhāc chukreṣu snigdha-rūkṣā varā ghṛtam | tiktam ūrdhvam asṛk-srāvo reka-sekādi ceṣyate

30

११.२९av दोषानुबन्धाच् छुक्रेषु ११.२९bv स्निग्धा रूक्षा वरा घृतम् ११.२९bv स्निग्ध-रूक्ष-वरा घृतम् ११.२९cv तिक्तम् ऊर्ध्वम् असृक्-स्राव- ११.२९dv -रेक-सेकादि चेष्यते त्रिस् त्रिवृद्-वारिणा पक्वं क्षत-शुक्रे घृतं पिबेत् । सिरयानु हरेद् रक्तं जलौकोभिश् च लोचनात्

11.29av doṣānubandhāc chukreṣu 11.29bv snigdhā rūkṣā varā ghṛtam 11.29bv snigdha-rūkṣa-varā ghṛtam 11.29cv tiktam ūrdhvam asṛk-srāva- 11.29dv -reka-sekādi ceṣyate tris trivṛd-vāriṇā pakvaṃ kṣata-śukre ghṛtaṃ pibet | sirayānu hared raktaṃ jalaukobhiś ca locanāt

31

सिद्धेनोत्पल-काकोली-द्राक्षा-यष्टी-विदारिभिः । स-सितेनाज-पयसा सेचनं सलिलेन वा

siddhenotpala-kākolī-drākṣā-yaṣṭī-vidāribhiḥ | sa-sitenāja-payasā secanaṃ salilena vā

32

रागाश्रु-वेदना-शान्तौ परं लेखनम् अञ्जनम् । वर्तयो जाति-मुकुल-लाक्षा-गैरिक-चन्दनैः

rāgāśru-vedanā-śāntau paraṃ lekhanam añjanam | vartayo jāti-mukula-lākṣā-gairika-candanaiḥ

33

प्रसादयन्ति पित्तास्रं घ्नन्ति च क्षत-शुक्रकम् । दन्तैर् दन्ति-वराहोष्ट्र-गवाश्वाज-खरोद्भवैः

prasādayanti pittāsraṃ ghnanti ca kṣata-śukrakam | dantair danti-varāhoṣṭra-gavāśvāja-kharodbhavaiḥ

34

११.३३av प्रसादयन्ति पित्तासृक् ११.३३dv -गो-रासभ-समुद्भवैः स-शङ्ख-मौक्तिकाम्भो-धि-फेनैर् मरिच-पादिकैः । क्षत-शुक्रम् अपि व्यापि दन्त-वर्तिर् निवर्तयेत्

11.33av prasādayanti pittāsṛk 11.33dv -go-rāsabha-samudbhavaiḥ sa-śaṅkha-mauktikāmbho-dhi-phenair marica-pādikaiḥ | kṣata-śukram api vyāpi danta-vartir nivartayet

35

तमाल-पत्त्रं गो-दन्त-शङ्ख-फेनो ऽस्थि गार्दभम् । ताम्रं च वर्तिर् मूत्रेण सर्व-शुक्रक-नाशिनी

tamāla-pattraṃ go-danta-śaṅkha-pheno 'sthi gārdabham | tāmraṃ ca vartir mūtreṇa sarva-śukraka-nāśinī

36

११.३५cv ताम्रं च बस्त-मूत्रेण रत्नानि दन्ताः शृङ्गाणि धातवस् त्र्य्-ऊषणं त्रुटी । करञ्ज-बीजं लशुनो व्रण-सादि च भेषजम्

11.35cv tāmraṃ ca basta-mūtreṇa ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi dhātavas try-ūṣaṇaṃ truṭī | karañja-bījaṃ laśuno vraṇa-sādi ca bheṣajam

37

स-व्रणा-व्रण-गम्भीर-त्वक्-स्थ-शुक्र-घ्नम् अञ्जनम् । निम्नम् उन्नमयेत् स्नेह-पान-नस्य-रसाञ्जनैः

sa-vraṇā-vraṇa-gambhīra-tvak-stha-śukra-ghnam añjanam | nimnam unnamayet sneha-pāna-nasya-rasāñjanaiḥ

38

स-रुजं नी-रुजं तृप्ति-पुट-पाकेन शुक्रकम् । शुद्ध-शुक्रे निशा-यष्टी-शारिवा-शाबराम्भसा

sa-rujaṃ nī-rujaṃ tṛpti-puṭa-pākena śukrakam | śuddha-śukre niśā-yaṣṭī-śārivā-śābarāmbhasā

39

११.३८dv -शारिवा-साधिताम्भसा सेचनं लोध्र-पोटल्या कोष्णाम्भो-मग्नयाथ-वा । बृहती-मूल-यष्ट्य्-आह्व-ताम्र-सैन्धव-नागरैः

11.38dv -śārivā-sādhitāmbhasā secanaṃ lodhra-poṭalyā koṣṇāmbho-magnayātha-vā | bṛhatī-mūla-yaṣṭy-āhva-tāmra-saindhava-nāgaraiḥ

40

धात्री-फलाम्बुना पिष्टैर् लेपितं ताम्र-भाजनम् । यवाज्यामलकी-पत्त्रैर् बहु-शो धूपयेत् ततः

dhātrī-phalāmbunā piṣṭair lepitaṃ tāmra-bhājanam | yavājyāmalakī-pattrair bahu-śo dhūpayet tataḥ

41

तत्र कुर्वीत गुटिकास् ता जल-क्षौद्र-पेषिताः । महा-नीला इति ख्याताः शुद्ध-शुक्र-हराः परम्

tatra kurvīta guṭikās tā jala-kṣaudra-peṣitāḥ | mahā-nīlā iti khyātāḥ śuddha-śukra-harāḥ param

42

स्थिरे शुक्रे घने चास्य बहु-शो ऽपहरेद् असृक् । शिरः-काय-विरेकांश् च पुट-पाकांश् च भूरि-शः

sthire śukre ghane cāsya bahu-śo 'pahared asṛk | śiraḥ-kāya-virekāṃś ca puṭa-pākāṃś ca bhūri-śaḥ

43

कुर्यान् मरिच-वैदेही-शिरीष-फल-सैन्धवैः । हर्षणं त्रि-फला-क्वाथ-पीतेन लवणेन वा

kuryān marica-vaidehī-śirīṣa-phala-saindhavaiḥ | harṣaṇaṃ tri-phalā-kvātha-pītena lavaṇena vā

44

११.४३cv घर्षणं त्रि-फला-क्वाथ- ११.४३cv सर्षप-त्रि-फला-क्वाथ- कुर्याद् अञ्जन-योगौ वा श्लोकार्ध-गदिताव् इमौ । शङ्ख-कोलास्थि-कतक-द्राक्षा-मधुक-माक्षिकैः

11.43cv gharṣaṇaṃ tri-phalā-kvātha- 11.43cv sarṣapa-tri-phalā-kvātha- kuryād añjana-yogau vā ślokārdha-gaditāv imau | śaṅkha-kolāsthi-kataka-drākṣā-madhuka-mākṣikaiḥ

45

सुरा-दन्तार्णव-मलैः शिरीष-कुसुमान्वितैः । धात्री-फणिज्जक-रसे क्षारो लाङ्गलिकोद्भवः

surā-dantārṇava-malaiḥ śirīṣa-kusumānvitaiḥ | dhātrī-phaṇijjaka-rase kṣāro lāṅgalikodbhavaḥ

46

११.४५av खर-दन्तार्णव-मलैः ११.४५dv क्षारो लाङ्गलिका-भवः ११.४५dv क्षारो लाङ्गलिकी-भवः उषितः शोषितश् चूर्णः शुक्र-हर्षणम् अञ्जनम् । मुद्गा वा निस्-तुषाः पिष्टाः शङ्ख-क्षौद्र-समायुताः

11.45av khara-dantārṇava-malaiḥ 11.45dv kṣāro lāṅgalikā-bhavaḥ 11.45dv kṣāro lāṅgalikī-bhavaḥ uṣitaḥ śoṣitaś cūrṇaḥ śukra-harṣaṇam añjanam | mudgā vā nis-tuṣāḥ piṣṭāḥ śaṅkha-kṣaudra-samāyutāḥ

47

११.४६bv शुक्र-घर्षणम् अञ्जनम् सारो मधूकान् मधु-मान् मज्जा वाक्षात् स-माक्षिका । गो-खराश्वोष्ट्र-दशनाः शङ्खः फेनः समुद्र-जः

11.46bv śukra-gharṣaṇam añjanam sāro madhūkān madhu-mān majjā vākṣāt sa-mākṣikā | go-kharāśvoṣṭra-daśanāḥ śaṅkhaḥ phenaḥ samudra-jaḥ

48

११.४७av सारो मधूकात् स-मधुर् ११.४७av सारो मधूकान् मधुना वर्तिर् अर्जुन-तोयेन हृष्ट-शुक्रक-नाशिनी । उत्सन्नं वा स-शल्यं वा शूक्रं वालादिभिर् लिखेत्

11.47av sāro madhūkāt sa-madhur 11.47av sāro madhūkān madhunā vartir arjuna-toyena hṛṣṭa-śukraka-nāśinī | utsannaṃ vā sa-śalyaṃ vā śūkraṃ vālādibhir likhet

49

११.४८bv पिष्टा शुक्रक-नाशिनी ११.४८bv दुष्ट-शुक्रक-नाशिनी सिरा-शुक्रे त्व् अ-दृष्टि-घ्ने चिकित्सा व्रण-शुक्र-वत् । पुण्ड्र-यष्ट्य्-आह्व-काकोली-सिंही-लोह-निशाञ्जनम्

11.48bv piṣṭā śukraka-nāśinī 11.48bv duṣṭa-śukraka-nāśinī sirā-śukre tv a-dṛṣṭi-ghne cikitsā vraṇa-śukra-vat | puṇḍra-yaṣṭy-āhva-kākolī-siṃhī-loha-niśāñjanam

50

कल्कितं छाग-दुग्धेन स-घृतैर् धूपितं यवैः । धात्री-पत्त्रैश् च पर्यायाद् वर्तिर् अत्राञ्जनं परम्

kalkitaṃ chāga-dugdhena sa-ghṛtair dhūpitaṃ yavaiḥ | dhātrī-pattraiś ca paryāyād vartir atrāñjanaṃ param

51

११.५०dv वर्तिर् अत्राञ्जनं हितम् ११.५०dv वर्तिर् नेत्राञ्जनं परम् अ-शान्ताव् अर्म-वच् छस्त्रम् अजकाख्ये च योजयेत् । अजकायाम् अ-साध्यायां शुक्रे ऽन्य-त्र च तद्-विधे

11.50dv vartir atrāñjanaṃ hitam 11.50dv vartir netrāñjanaṃ param a-śāntāv arma-vac chastram ajakākhye ca yojayet | ajakāyām a-sādhyāyāṃ śukre 'nya-tra ca tad-vidhe

52

वेदनोपशमं स्नेह-पानासृक्-स्रावणादिभिः । कुर्याद् बीभत्स-तां जेतुं शुक्रस्योत्सेध-साधनम्

vedanopaśamaṃ sneha-pānāsṛk-srāvaṇādibhiḥ | kuryād bībhatsa-tāṃ jetuṃ śukrasyotsedha-sādhanam

53

११.५२dv शुक्ल-त्वोत्सेध-साधनम् नारिकेलास्थि-भल्लात-ताल-वंश-करीर-जम् । भस्माद्भिः स्रावयेत् ताभिर् भावयेत् करभास्थि-जम्

11.52dv śukla-tvotsedha-sādhanam nārikelāsthi-bhallāta-tāla-vaṃśa-karīra-jam | bhasmādbhiḥ srāvayet tābhir bhāvayet karabhāsthi-jam

54

चूर्णं शुक्रेष्व् अ-साध्येषु तद् वैवर्ण्य-घ्नम् अञ्जनम् । साध्येषु साधनायालम् इदम् एव च शीलितम्

cūrṇaṃ śukreṣv a-sādhyeṣu tad vaivarṇya-ghnam añjanam | sādhyeṣu sādhanāyālam idam eva ca śīlitam

55

अजकां पार्श्वतो विद्ध्वा सूच्या विस्राव्य चोदकम् । समं प्रपीड्याङ्गुष्ठेन वसार्द्रेणानु पूरयेत्

ajakāṃ pārśvato viddhvā sūcyā visrāvya codakam | samaṃ prapīḍyāṅguṣṭhena vasārdreṇānu pūrayet

56

व्रणं गो-मांस-चूर्णेन बद्धं बद्धं विमुच्य च । सप्त-रात्राद् व्रणे रूढे कृष्ण-भागे समे स्थिरे

vraṇaṃ go-māṃsa-cūrṇena baddhaṃ baddhaṃ vimucya ca | sapta-rātrād vraṇe rūḍhe kṛṣṇa-bhāge same sthire

57

स्नेहाञ्जनं च कर्तव्यं नस्यं च क्षीर-सर्पिषा । तथापि पुनर्-आध्माने भेद-च्छेदादिकां क्रियाम्

snehāñjanaṃ ca kartavyaṃ nasyaṃ ca kṣīra-sarpiṣā | tathāpi punar-ādhmāne bheda-cchedādikāṃ kriyām

58

११.५७cv तथापि पुनर्-आध्माते युक्त्या कुर्याद् यथा नाति-च्छेदेन स्यात् निमज्जनम् ॥ ५७ऊ̆अब् ॥ ११.५७ऊ̆अव् युक्त्या युञ्ज्याद् यथा नाति- नित्यं च शुक्रेषु शृतं यथा-स्वं पाने च मर्शे च घृतं विदध्यात् । न हीयते लब्ध-बला तथान्तस् तीक्ष्णाञ्जनैर् दृक् सततं प्रयुक्तैः

11.57cv tathāpi punar-ādhmāte yuktyā kuryād yathā nāti-cchedena syāt nimajjanam || 57ū̆ab || 11.57ū̆av yuktyā yuñjyād yathā nāti- nityaṃ ca śukreṣu śṛtaṃ yathā-svaṃ pāne ca marśe ca ghṛtaṃ vidadhyāt | na hīyate labdha-balā tathāntas tīkṣṇāñjanair dṛk satataṃ prayuktaiḥ

अध्याय 12

1

सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते । अ-व्यक्तम् ईक्षते रूपं व्यक्तम् अप्य् अ-निमित्ततः

sirānusāriṇi male prathamaṃ paṭalaṃ śrite | a-vyaktam īkṣate rūpaṃ vyaktam apy a-nimittataḥ

2

१२.१bv प्रथमं पटलं गते १२.१cv अ-व्यक्तम् ईक्ष्यते रूपं प्राप्ते द्वितीयं पटलं अ-भूतम् अपि पश्यति । भूतं तु यत्नाद् आसन्नं दूरे सूक्ष्मं च नेक्षते

12.1bv prathamaṃ paṭalaṃ gate 12.1cv a-vyaktam īkṣyate rūpaṃ prāpte dvitīyaṃ paṭalaṃ a-bhūtam api paśyati | bhūtaṃ tu yatnād āsannaṃ dūre sūkṣmaṃ ca nekṣate

3

१२.२dv दूरं सूक्ष्मं च नेक्षते दूरान्तिक-स्थं रूपं च विपर्यासेन मन्यते । दोषे मण्डल-संस्थाने मण्डलानीव पश्यति

12.2dv dūraṃ sūkṣmaṃ ca nekṣate dūrāntika-sthaṃ rūpaṃ ca viparyāsena manyate | doṣe maṇḍala-saṃsthāne maṇḍalānīva paśyati

4

द्वि-धैकं दृष्टि-मध्य-स्थे बहु-धा बहु-धा-स्थिते । दृष्टेर् अभ्यन्तर-गते ह्रस्व-वृद्ध-विपर्ययम्

dvi-dhaikaṃ dṛṣṭi-madhya-sthe bahu-dhā bahu-dhā-sthite | dṛṣṭer abhyantara-gate hrasva-vṛddha-viparyayam

5

१२.४dv ह्रस्व-दीर्घ-विपर्ययम् १२.४dv ह्रस्वं बहु विपर्ययम् नान्तिक-स्थम् अधः-संस्थे दूर-गं नोपरि स्थिते । पार्श्वे पश्येन् न पार्श्व-स्थे तिमिराख्यो ऽयम् आमयः

12.4dv hrasva-dīrgha-viparyayam 12.4dv hrasvaṃ bahu viparyayam nāntika-stham adhaḥ-saṃsthe dūra-gaṃ nopari sthite | pārśve paśyen na pārśva-sthe timirākhyo 'yam āmayaḥ

6

प्राप्नोति काच-तां दोषे तृतीय-पटलाश्रिते । तेनोर्ध्वम् ईक्षते नाधस् तनु-चैलावृतोपमम्

prāpnoti kāca-tāṃ doṣe tṛtīya-paṭalāśrite | tenordhvam īkṣate nādhas tanu-cailāvṛtopamam

7

१२.६cv तेनोर्ध्वम् ईक्ष्यते नाधस् यथा-वर्णं च रज्येत दृष्टिर् हीयेत च क्रमात् । तथाप्य् उपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः

12.6cv tenordhvam īkṣyate nādhas yathā-varṇaṃ ca rajyeta dṛṣṭir hīyeta ca kramāt | tathāpy upekṣamāṇasya caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ

8

१२.७av यथा-दोषं च रज्येत लिङ्ग-नाशं मलः कुर्वंश् छादयेद् दृष्टि-मण्डलम् । तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धम् इव पश्यति

12.7av yathā-doṣaṃ ca rajyeta liṅga-nāśaṃ malaḥ kurvaṃś chādayed dṛṣṭi-maṇḍalam | tatra vātena timire vyāviddham iva paśyati

9

चलाविलारुणाभासं प्रसन्नं चेक्षते मुहुः । जालानि केशान् मशकान् रश्मींश् चोपेक्षिते ऽत्र च

calāvilāruṇābhāsaṃ prasannaṃ cekṣate muhuḥ | jālāni keśān maśakān raśmīṃś copekṣite 'tra ca

10

१२.९av धूमाविलारुणाभासं १२.९bv प्रसन्नं वीक्षते मुहुः १२.९dv रश्मींश् चोपेक्षिते ऽत्र तु काची-भूते दृग् अरुणा पश्यत्य् आस्यम् अ-नासिकम् । चन्द्र-दीपाद्य्-अनेक-त्वं वक्रम् ऋज्व् अपि मन्यते

12.9av dhūmāvilāruṇābhāsaṃ 12.9bv prasannaṃ vīkṣate muhuḥ 12.9dv raśmīṃś copekṣite 'tra tu kācī-bhūte dṛg aruṇā paśyaty āsyam a-nāsikam | candra-dīpādy-aneka-tvaṃ vakram ṛjv api manyate

11

वृद्धः काचो दृशं कुर्याद् रजो-धूमावृताम् इव । स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हत-दर्शनाम्

vṛddhaḥ kāco dṛśaṃ kuryād rajo-dhūmāvṛtām iva | spaṣṭāruṇābhāṃ vistīrṇāṃ sūkṣmāṃ vā hata-darśanām

12

१२.११cv स्फुटारुणाभां विस्तीर्णां स लिङ्ग-नाशो वाते तु संकोचयति दृक्-सिराः । दृङ्-मण्डलं विशत्य् अन्तर् गम्भीरा दृग् असौ स्मृता

12.11cv sphuṭāruṇābhāṃ vistīrṇāṃ sa liṅga-nāśo vāte tu saṃkocayati dṛk-sirāḥ | dṛṅ-maṇḍalaṃ viśaty antar gambhīrā dṛg asau smṛtā

13

पित्त-जे तिमिरे विद्युत्-खद्योत-द्योत-दीपितम् । शिखि-तित्तिरि-पत्त्राभं प्रायो नीलं च पश्यति

pitta-je timire vidyut-khadyota-dyota-dīpitam | śikhi-tittiri-pattrābhaṃ prāyo nīlaṃ ca paśyati

14

१२.१३bv -खद्योतोद्योत-दीपितम् १२.१३cv शिखि-तित्तिरि-पिच्छाभं काचे दृग् काच-नीलाभा तादृग् एव च पश्यति । अर्केन्दु-परिवेषाग्नि-मरीचीन्द्र-धनूंषि च

12.13bv -khadyotodyota-dīpitam 12.13cv śikhi-tittiri-picchābhaṃ kāce dṛg kāca-nīlābhā tādṛg eva ca paśyati | arkendu-pariveṣāgni-marīcīndra-dhanūṃṣi ca

15

१२.१४av काचे दृग् कांस्य-नीलाभा भृङ्ग-नीला निर्-आलोका दृक् स्निग्धा लिङ्ग-नाशतः । दृष्टिः पित्तेन ह्रस्वाख्या सा ह्रस्वा ह्रस्व-दर्शिनी

12.14av kāce dṛg kāṃsya-nīlābhā bhṛṅga-nīlā nir-ālokā dṛk snigdhā liṅga-nāśataḥ | dṛṣṭiḥ pittena hrasvākhyā sā hrasvā hrasva-darśinī

16

भवेत् पित्त-विदग्धाख्या पीता पीताभ-दर्शना । कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतं च पश्यति

bhavet pitta-vidagdhākhyā pītā pītābha-darśanā | kaphena timire prāyaḥ snigdhaṃ śvetaṃ ca paśyati

17

१२.१६bv पीता पीताभ-दर्शिनी शङ्खेन्दु-कुन्द-कुसुमैः कुमुदैर् इव चाचितम् । काचे तु निष्-प्रभेन्द्व्-अर्क-प्रदीपाद्यैर् इवाचितम्

12.16bv pītā pītābha-darśinī śaṅkhendu-kunda-kusumaiḥ kumudair iva cācitam | kāce tu niṣ-prabhendv-arka-pradīpādyair ivācitam

18

१२.१७bv कुमुदैर् इव वाचितम् सिताभा सा च दृष्टिः स्याल् लिङ्ग-नाशे तु लक्ष्यते । मूर्तः कफो दृष्टि-गतः स्निग्धो दर्शन-नाशनः

12.17bv kumudair iva vācitam sitābhā sā ca dṛṣṭiḥ syāl liṅga-nāśe tu lakṣyate | mūrtaḥ kapho dṛṣṭi-gataḥ snigdho darśana-nāśanaḥ

19

बिन्दुर् जलस्येव चलः पद्मिनी-पुट-संस्थितः । उष्णे संकोचम् आयाति च्छायायां परिसर्पति

bindur jalasyeva calaḥ padminī-puṭa-saṃsthitaḥ | uṣṇe saṃkocam āyāti cchāyāyāṃ parisarpati

20

१२.१९bv पद्मिनी-पुट-संश्रितः १२.१९bv पद्मिनी-पत्त्र-संश्रितः शङ्ख-कुन्देन्दु-कुमुद-स्फटिकोपम-शुक्लिमा । रक्तेन तिमिरे रक्तं तमो-भूतं च पश्यति

12.19bv padminī-puṭa-saṃśritaḥ 12.19bv padminī-pattra-saṃśritaḥ śaṅkha-kundendu-kumuda-sphaṭikopama-śuklimā | raktena timire raktaṃ tamo-bhūtaṃ ca paśyati

21

काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस् तादृक् च पश्यति । लिङ्ग-नाशे ऽपि तादृग् दृङ् निष्-प्रभा हत-दर्शना

kācena raktā kṛṣṇā vā dṛṣṭis tādṛk ca paśyati | liṅga-nāśe 'pi tādṛg dṛṅ niṣ-prabhā hata-darśanā

22

संसर्ग-संनिपातेषु विद्यात् संकीर्ण-लक्षणान् । तिमिरादीन् अ-कस्माच् च तैः स्याद् व्यक्ताकुलेक्षणः

saṃsarga-saṃnipāteṣu vidyāt saṃkīrṇa-lakṣaṇān | timirādīn a-kasmāc ca taiḥ syād vyaktākulekṣaṇaḥ

23

१२.२२dv तैः स्याद् वक्राकुलेक्षणः १२.२२dv तैः स्याद् व्यक्ताकुलेक्षणम् तिमिरे शेषयोर् दृष्टौ चित्रो रागः प्रजायते । द्योत्यते नकुलस्येव यस्य दृङ् निचिता मलैः

12.22dv taiḥ syād vakrākulekṣaṇaḥ 12.22dv taiḥ syād vyaktākulekṣaṇam timire śeṣayor dṛṣṭau citro rāgaḥ prajāyate | dyotyate nakulasyeva yasya dṛṅ nicitā malaiḥ

24

नकुलान्धः स तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि । अर्के ऽस्त-मस्तक-न्यस्त-गभस्तौ स्तम्भम् आगताः

nakulāndhaḥ sa tatrāhni citraṃ paśyati no niśi | arke 'sta-mastaka-nyasta-gabhastau stambham āgatāḥ

25

स्थगयन्ति दृशं दोषा दोषान्धः स गदो ऽपरः । दिवा-कर-कर-स्पृष्टा भ्रष्टा दृष्टि-पथान् मलाः

sthagayanti dṛśaṃ doṣā doṣāndhaḥ sa gado 'paraḥ | divā-kara-kara-spṛṣṭā bhraṣṭā dṛṣṭi-pathān malāḥ

26

विलीन-लीना यच्छन्ति व्यक्तम् अत्राह्नि दर्शनम् । उष्ण-तप्तस्य सहसा शीत-वारि-निमज्जनात्

vilīna-līnā yacchanti vyaktam atrāhni darśanam | uṣṇa-taptasya sahasā śīta-vāri-nimajjanāt

27

त्रि-दोष-रक्त-संपृक्तो यात्य् ऊष्मोर्ध्वं ततो ऽक्षिणि । दाहोषे मलिनं शुक्लम् अहन्य् आविल-दर्शनम्

tri-doṣa-rakta-saṃpṛkto yāty ūṣmordhvaṃ tato 'kṣiṇi | dāhoṣe malinaṃ śuklam ahany āvila-darśanam

28

रात्राव् आन्ध्यं च जायेत विदग्धोष्णेन सा स्मृता । भृशम् अम्लाशनाद् दोषैः सास्रैर् या दृष्टिर् आचिता

rātrāv āndhyaṃ ca jāyeta vidagdhoṣṇena sā smṛtā | bhṛśam amlāśanād doṣaiḥ sāsrair yā dṛṣṭir ācitā

29

स-क्लेद-कण्डू-कलुषा विदग्धाम्लेन सा स्मृता । शोक-ज्वर-शिरो-रोग-संतप्तस्यानिलादयः

sa-kleda-kaṇḍū-kaluṣā vidagdhāmlena sā smṛtā | śoka-jvara-śiro-roga-saṃtaptasyānilādayaḥ

30

१२.२९bv विदग्धाम्लेन सा मता धूमाविलां धूम-दृशं दृशं कुर्युः स धूमरः । सहसैवाल्प-सत्-त्वस्य पश्यतो रूपम् अद्भुतम्

12.29bv vidagdhāmlena sā matā dhūmāvilāṃ dhūma-dṛśaṃ dṛśaṃ kuryuḥ sa dhūmaraḥ | sahasaivālpa-sat-tvasya paśyato rūpam adbhutam

31

१२.३०av धूमाविलां धूम-दृशां १२.३०bv दृशं कुर्युः स धूसरः १२.३०bv दृशं कुर्युः स धूमकः भास्वरं भास्-करादिं वा वाताद्या नयनाश्रिताः । कुर्वन्ति तेजः संशोष्य दृष्टिं मुषित-दर्शनाम्

12.30av dhūmāvilāṃ dhūma-dṛśāṃ 12.30bv dṛśaṃ kuryuḥ sa dhūsaraḥ 12.30bv dṛśaṃ kuryuḥ sa dhūmakaḥ bhāsvaraṃ bhās-karādiṃ vā vātādyā nayanāśritāḥ | kurvanti tejaḥ saṃśoṣya dṛṣṭiṃ muṣita-darśanām

32

१२.३१av भासुरं भास्-करादिं वा वैडूर्य-वर्णां स्तिमितां प्रकृति-स्थाम् इवा-व्यथाम् । औपसर्गिक इत्य् एष लिङ्ग-नाशो ऽत्र वर्जयेत्

12.31av bhāsuraṃ bhās-karādiṃ vā vaiḍūrya-varṇāṃ stimitāṃ prakṛti-sthām ivā-vyathām | aupasargika ity eṣa liṅga-nāśo 'tra varjayet

33

विना कफाल् लिङ्ग-नाशान् गम्भीरां ह्रस्व-जाम् अपि । षट् काचा नकुलान्धश् च याप्याः शेषांस् तु साधयेत्

vinā kaphāl liṅga-nāśān gambhīrāṃ hrasva-jām api | ṣaṭ kācā nakulāndhaś ca yāpyāḥ śeṣāṃs tu sādhayet

अध्याय 13

1

तिमिरं काच-तां याति काचो ऽप्य् आन्ध्यम् उपेक्षया । नेत्र-रोगेष्व् अतो घोरं तिमिरं साधयेद् द्रुतम्

timiraṃ kāca-tāṃ yāti kāco 'py āndhyam upekṣayā | netra-rogeṣv ato ghoraṃ timiraṃ sādhayed drutam

2

तुलां पचेत जीवन्त्या द्रोणे ऽपां पाद-शेषिते । तत्-क्वाथे द्वि-गुण-क्षीरं घृत-प्रस्थं विपाचयेत्

tulāṃ paceta jīvantyā droṇe 'pāṃ pāda-śeṣite | tat-kvāthe dvi-guṇa-kṣīraṃ ghṛta-prasthaṃ vipācayet

3

१३.२cv तत्-क्वाथे द्वि-गुणं क्षीरं प्रपौण्डरीक-काकोली-पिप्पली-लोध्र-सैन्धवैः । शताह्वा-मधुक-द्राक्षा-सिता-दारु-फल-त्रयैः

13.2cv tat-kvāthe dvi-guṇaṃ kṣīraṃ prapauṇḍarīka-kākolī-pippalī-lodhra-saindhavaiḥ | śatāhvā-madhuka-drākṣā-sitā-dāru-phala-trayaiḥ

4

कार्षिकैर् निशि तत् पीतं तिमिरापहरं परम् । द्राक्षा-चन्दन-मञ्जिष्ठा-काकोली-द्वय-जीवकैः

kārṣikair niśi tat pītaṃ timirāpaharaṃ param | drākṣā-candana-mañjiṣṭhā-kākolī-dvaya-jīvakaiḥ

5

१३.४bv तिमिराणां हरं परम् सिता-शतावरी-मेदा-पुण्ड्राह्व-मधुकोत्पलैः । पचेज् जीर्ण-घृत-प्रस्थं सम-क्षीरं पिचून्मितैः

13.4bv timirāṇāṃ haraṃ param sitā-śatāvarī-medā-puṇḍrāhva-madhukotpalaiḥ | pacej jīrṇa-ghṛta-prasthaṃ sama-kṣīraṃ picūnmitaiḥ

6

१३.५cv पचेज् जीर्णं घृत-प्रस्थं हन्ति तत् काच-तिमिर-रक्त-राजी-शिरो-रुजः । पटोल-निम्ब-कटुका-दार्वी-सेव्य-वरा-वृषम्

13.5cv pacej jīrṇaṃ ghṛta-prasthaṃ hanti tat kāca-timira-rakta-rājī-śiro-rujaḥ | paṭola-nimba-kaṭukā-dārvī-sevya-varā-vṛṣam

7

स-धन्वयास-त्रायन्ती-पर्पटं पालिकं पृथक् । प्रस्थम् आमलकानां च क्वाथयेन् नल्वणे ऽम्भसि

sa-dhanvayāsa-trāyantī-parpaṭaṃ pālikaṃ pṛthak | prastham āmalakānāṃ ca kvāthayen nalvaṇe 'mbhasi

8

तद्-आढके ऽर्ध-पलिकैः पिष्टैः प्रस्थं घृतात् पचेत् । मुस्त-भूनिम्ब-यष्ट्य्-आह्व-कुटजोदीच्य-चन्दनैः

tad-āḍhake 'rdha-palikaiḥ piṣṭaiḥ prasthaṃ ghṛtāt pacet | musta-bhūnimba-yaṣṭy-āhva-kuṭajodīcya-candanaiḥ

9

१३.८av तद्-आढके ऽर्ध-पलिकैर् १३.८bv घृत-प्रस्थं विपाचयेत् स-पिप्पलीकैस् तत् सर्पिर् घ्राण-कर्णास्य-रोग-जित् । विद्रधि-ज्वर-दुष्टारुर्-विसर्पापचि-कुष्ठ-नुत्

13.8av tad-āḍhake 'rdha-palikair 13.8bv ghṛta-prasthaṃ vipācayet sa-pippalīkais tat sarpir ghrāṇa-karṇāsya-roga-jit | vidradhi-jvara-duṣṭārur-visarpāpaci-kuṣṭha-nut

10

१३.९av स-व्योष-चव्यैस् तत् सर्पिर् १३.९bv घ्राण-कर्णाक्षि-रोग-जित् १३.९cv विद्रधि-ज्वर-दुष्टास्र- विशेषाच् छुक्र-तिमिर-नक्तान्ध्योष्णाम्ल-दाह-हृत् । त्रि-फलाष्ट-पलं क्वाथ्यं पाद-शेषं जलाढके

13.9av sa-vyoṣa-cavyais tat sarpir 13.9bv ghrāṇa-karṇākṣi-roga-jit 13.9cv vidradhi-jvara-duṣṭāsra- viśeṣāc chukra-timira-naktāndhyoṣṇāmla-dāha-hṛt | tri-phalāṣṭa-palaṃ kvāthyaṃ pāda-śeṣaṃ jalāḍhake

11

१३.१०bv -नक्तान्ध्योष्णाम्ल-दाह-नुत् १३.१०dv पाद-शेषे जलाढके तेन तुल्य-पयस्केन त्रि-फला-पल-कल्क-वान् । अर्ध-प्रस्थो घृतात् सिद्धः सितया माक्षिकेण वा

13.10bv -naktāndhyoṣṇāmla-dāha-nut 13.10dv pāda-śeṣe jalāḍhake tena tulya-payaskena tri-phalā-pala-kalka-vān | ardha-prastho ghṛtāt siddhaḥ sitayā mākṣikeṇa vā

12

युक्तं पिबेत् तत् तिमिरी तद्-युक्तं वा वरा-रसम् । यष्टीमधु-द्वि-काकोली-व्याघ्री-कृष्णामृतोत्पलैः

yuktaṃ pibet tat timirī tad-yuktaṃ vā varā-rasam | yaṣṭīmadhu-dvi-kākolī-vyāghrī-kṛṣṇāmṛtotpalaiḥ

13

पालिकैः स-सिता-द्राक्षैर् घृत-प्रस्थं पचेत् समैः । अजा-क्षीर-वरा-वसा-मार्कव-स्व-रसैः पृथक्

pālikaiḥ sa-sitā-drākṣair ghṛta-prasthaṃ pacet samaiḥ | ajā-kṣīra-varā-vasā-mārkava-sva-rasaiḥ pṛthak

14

महा-त्रैफलम् इत्य् एतत् परं दृष्टि-विकार-जित् । त्रैफलेनाथ हविषा लिहानस् त्रि-फलां निशि

mahā-traiphalam ity etat paraṃ dṛṣṭi-vikāra-jit | traiphalenātha haviṣā lihānas tri-phalāṃ niśi

15

१३.१४bv परं दृष्टि-विकार-नुत् यष्टीमधुक-संयुक्तां मधुना च परिप्लुताम् । मासम् एकं हिताहारः पिबन्न् आमलकोदकम्

13.14bv paraṃ dṛṣṭi-vikāra-nut yaṣṭīmadhuka-saṃyuktāṃ madhunā ca pariplutām | māsam ekaṃ hitāhāraḥ pibann āmalakodakam

16

सौपर्णं लभते चक्षुर् इत्य् आह भग-वान् निमिः । ताप्यायो-हेम-यष्ट्य्-आह्व-सिता-जीर्णाज्य-माक्षिकैः

sauparṇaṃ labhate cakṣur ity āha bhaga-vān nimiḥ | tāpyāyo-hema-yaṣṭy-āhva-sitā-jīrṇājya-mākṣikaiḥ

17

संयोजिता यथा-कामं तिमिर-घ्नी वरा वरा । स-घृतं वा वरा-क्वाथं शीलयेत् तिमिरामयी

saṃyojitā yathā-kāmaṃ timira-ghnī varā varā | sa-ghṛtaṃ vā varā-kvāthaṃ śīlayet timirāmayī

18

अपूप-सूप-सक्तून् वा त्रि-फला-चूर्ण-संयुतान् । पायसं वा वरा-युक्तं शीतं स-मधु-शर्करम्

apūpa-sūpa-saktūn vā tri-phalā-cūrṇa-saṃyutān | pāyasaṃ vā varā-yuktaṃ śītaṃ sa-madhu-śarkaram

19

१३.१८av अपूप-तक्र-सक्तून् वा प्रातर् भक्तस्य वा पूर्वम् अद्यात् पथ्यां पृथक् पृथक् । मृद्वीका-शर्करा-क्षौद्रैः सततं तिमिरातुरः

13.18av apūpa-takra-saktūn vā prātar bhaktasya vā pūrvam adyāt pathyāṃ pṛthak pṛthak | mṛdvīkā-śarkarā-kṣaudraiḥ satataṃ timirāturaḥ

20

१३.१९av प्रातर् भुक्तस्य वा पूर्वम् स्रोतो-जांशांश् चतुः-षष्टिं ताम्रायो-रूप्य-काञ्चनैः । युक्तान् प्रत्य्-एकम् एकांशैर् अन्ध-मूषोदर-स्थितान्

13.19av prātar bhuktasya vā pūrvam sroto-jāṃśāṃś catuḥ-ṣaṣṭiṃ tāmrāyo-rūpya-kāñcanaiḥ | yuktān praty-ekam ekāṃśair andha-mūṣodara-sthitān

21

ध्मापयित्वा समावृत्तं ततस् तच् च निषेचयेत् । रस-स्कन्ध-कषायेषु सप्त-कृत्वः पृथक् पृथक्

dhmāpayitvā samāvṛttaṃ tatas tac ca niṣecayet | rasa-skandha-kaṣāyeṣu sapta-kṛtvaḥ pṛthak pṛthak

22

वैडूर्य-मुक्ता-शङ्खानां त्रिभिर् भागैर् युतं ततः । चूर्णाञ्जनं प्रयुञ्जीत तत् सर्व-तिमिरापहम्

vaiḍūrya-muktā-śaṅkhānāṃ tribhir bhāgair yutaṃ tataḥ | cūrṇāñjanaṃ prayuñjīta tat sarva-timirāpaham

23

१३.२२dv तत् सर्वं तिमिरापहम् मांसी-त्रि-जातकायः-कुङ्कुम-नीलोत्पलाभया-तुत्थैः । सित-काच-शङ्ख-फेनक-मरिचाञ्जन-पिप्पली-मधुकैः

13.22dv tat sarvaṃ timirāpaham māṃsī-tri-jātakāyaḥ-kuṅkuma-nīlotpalābhayā-tutthaiḥ | sita-kāca-śaṅkha-phenaka-maricāñjana-pippalī-madhukaiḥ

24

चन्द्रे ऽश्विनी-स-नाथे सु-चूर्णितैर् अञ्जयेद् युगलं अक्ष्णोः । तिमिरार्म-रक्त-राजी-कण्डू-काचादि-शमम् इच्छन्

candre 'śvinī-sa-nāthe su-cūrṇitair añjayed yugalaṃ akṣṇoḥ | timirārma-rakta-rājī-kaṇḍū-kācādi-śamam icchan

25

मरिच-वर-लवण-भागौ भागौ द्वौ कण-समुद्र-फेनाभ्याम् । सौवीर-भाग-नवकं चित्रायां चूर्णितं कफामय-जित्

marica-vara-lavaṇa-bhāgau bhāgau dvau kaṇa-samudra-phenābhyām | sauvīra-bhāga-navakaṃ citrāyāṃ cūrṇitaṃ kaphāmaya-jit

26

१३.२५dv चित्रा-संचूर्णितं कफामय-जित् मनोह्वा-तुत्थ-कस्तूरी-मांसी-मलय-रोचनाः । दश-कर्पूर-संयुक्तम् अशीति-गुणम् अञ्जनम् ॥ २५+(१) ॥ १३.२५+(१)च्व् दर-कर्पूर-संयुक्तम् पिष्टं चित्राश्विनी-पुष्ये षड्-विधे तिमिरे हितम् । प्रसादनं च दृष्टेः स्याच् चक्षुषेणावभाषितम् ॥ २५+(२) ॥ द्राक्षा-मृणाली-स्व-रसे क्षीर-मद्य-वसासु च । पृथक् दिव्याप्सु स्रोतो-जं सप्त-कृत्वो निषेचयेत्

13.25dv citrā-saṃcūrṇitaṃ kaphāmaya-jit manohvā-tuttha-kastūrī-māṃsī-malaya-rocanāḥ | daśa-karpūra-saṃyuktam aśīti-guṇam añjanam || 25+(1) || 13.25+(1)cv dara-karpūra-saṃyuktam piṣṭaṃ citrāśvinī-puṣye ṣaḍ-vidhe timire hitam | prasādanaṃ ca dṛṣṭeḥ syāc cakṣuṣeṇāvabhāṣitam || 25+(2) || drākṣā-mṛṇālī-sva-rase kṣīra-madya-vasāsu ca | pṛthak divyāpsu sroto-jaṃ sapta-kṛtvo niṣecayet

27

तच् चूर्णितं स्थितं शङ्खे दृक्-प्रसादनम् अञ्जनम् । शस्तं सर्वाक्षि-रोगेषु विदेह-पति-निर्मितम्

tac cūrṇitaṃ sthitaṃ śaṅkhe dṛk-prasādanam añjanam | śastaṃ sarvākṣi-rogeṣu videha-pati-nirmitam

28

१३.२७av तच् चूर्णितं घृतं शङ्खे निर्दग्धं बादराङ्गारैस् तुत्थं चेत्थं निषेचितम् । क्रमाद् अजा-पयः-सर्पिः-क्षौद्रे तस्मात् पल-द्वयम्

13.27av tac cūrṇitaṃ ghṛtaṃ śaṅkhe nirdagdhaṃ bādarāṅgārais tutthaṃ cetthaṃ niṣecitam | kramād ajā-payaḥ-sarpiḥ-kṣaudre tasmāt pala-dvayam

29

१३.२८bv तुत्थं चैवं निषेचितम् १३.२८cv क्रमाच् छाग-पयः-सर्पिः- कार्षिकैस् ताप्य-मरिच-स्रोतो-ज-कटुका-नतैः । पटु-लोध्र-शिला-पथ्या-कणैलाञ्जन-फेनकैः

13.28bv tutthaṃ caivaṃ niṣecitam 13.28cv kramāc chāga-payaḥ-sarpiḥ- kārṣikais tāpya-marica-sroto-ja-kaṭukā-nataiḥ | paṭu-lodhra-śilā-pathyā-kaṇailāñjana-phenakaiḥ

30

युक्तं पलेन यष्ट्याश् च मूषान्तर्-ध्मात-चूर्णितम् । हन्ति काचार्म-नक्तान्ध्य-रक्त-राजीः सु-शीलितः

yuktaṃ palena yaṣṭyāś ca mūṣāntar-dhmāta-cūrṇitam | hanti kācārma-naktāndhya-rakta-rājīḥ su-śīlitaḥ

31

चूर्णो विशेषात् तिमिरं भास्-करो भास्-करो यथा । त्रिंशद्-भागा भुजङ्गस्य गन्ध-पाषाण-पञ्चकम्

cūrṇo viśeṣāt timiraṃ bhās-karo bhās-karo yathā | triṃśad-bhāgā bhujaṅgasya gandha-pāṣāṇa-pañcakam

32

शुल्ब-तालकयोर् द्वौ द्वौ वङ्गस्यैको ऽञ्जनात् त्रयम् । अन्ध-मूषी-कृतं ध्मातं पक्वं वि-मलम् अञ्जनम्

śulba-tālakayor dvau dvau vaṅgasyaiko 'ñjanāt trayam | andha-mūṣī-kṛtaṃ dhmātaṃ pakvaṃ vi-malam añjanam

1

१३.३२av शुल्ब-तारकयोर् द्वौ द्वौ १३.३२cv अन्ध-मूषा-गतं ध्मातं तिमिरान्त-करं लोके द्वितीय इव भास्-करः ॥ ३३अब् ॥ १३.३३av तिमिरापहरं लोके गो-मूत्रे छगण-रसे ऽम्ल-काञ्जिके च स्त्री-स्तन्ये ॥ ३३च् ॥ १३.३३cv गो-मूत्रे छगल-रसे ऽम्ल-काञ्जिके च हविषि विषे च माक्षिके च ॥ ३३द् ॥ यत् तुत्थं ज्वलितम् अनेक-शो निषिक्तं ॥ ३३ए ॥ तत् कुर्याद् गरुड-समं नरस्य चक्षुः ॥ ३३f ॥ तुत्थं स-काशं कनकं स-फलं शङ्ख-शिला-गैरिकम् अञ्जनं च । नरः कपाल-सहि-कूङ्कुडाण्डं सप्त-द्वि-सप्त-त्रि-समयो गतः ॥ ३३+

13.32av śulba-tārakayor dvau dvau 13.32cv andha-mūṣā-gataṃ dhmātaṃ timirānta-karaṃ loke dvitīya iva bhās-karaḥ || 33ab || 13.33av timirāpaharaṃ loke go-mūtre chagaṇa-rase 'mla-kāñjike ca strī-stanye || 33c || 13.33cv go-mūtre chagala-rase 'mla-kāñjike ca haviṣi viṣe ca mākṣike ca || 33d || yat tutthaṃ jvalitam aneka-śo niṣiktaṃ || 33e || tat kuryād garuḍa-samaṃ narasya cakṣuḥ || 33f || tutthaṃ sa-kāśaṃ kanakaṃ sa-phalaṃ śaṅkha-śilā-gairikam añjanaṃ ca | naraḥ kapāla-sahi-kūṅkuḍāṇḍaṃ sapta-dvi-sapta-tri-samayo gataḥ || 33+

2

भृङ्गोद्भव-स्व-रस-भावितम् आज-दुग्धे मूत्रे गवाम् पयसि च त्रि-फला-कषाये । द्राक्षा-रसे च परिशुद्धम् इति क्रमेण सौवीरम् अञ्जनम् इदं तिमिरं निहन्ति ॥ ३३+

bhṛṅgodbhava-sva-rasa-bhāvitam āja-dugdhe mūtre gavām payasi ca tri-phalā-kaṣāye | drākṣā-rase ca pariśuddham iti krameṇa sauvīram añjanam idaṃ timiraṃ nihanti || 33+

34

श्रेष्ठा-जलं भृङ्ग-रसं स-विषाज्यम् अजा-पयः । यष्टी-रसं च यत् सीसं सप्त-कृत्वः पृथक् पृथक्

śreṣṭhā-jalaṃ bhṛṅga-rasaṃ sa-viṣājyam ajā-payaḥ | yaṣṭī-rasaṃ ca yat sīsaṃ sapta-kṛtvaḥ pṛthak pṛthak

35

१३.३४av श्रेष्ठा-रसं भृङ्ग-रसं तप्तं तप्तं पायितं तच्-छलाका नेत्रे युक्ता साञ्जनान्-अञ्जना वा । तैमिर्यार्म-स्राव-पैच्छिल्य-पैल्लं कण्डूं जाड्यं रक्त-राजीं च हन्ति

13.34av śreṣṭhā-rasaṃ bhṛṅga-rasaṃ taptaṃ taptaṃ pāyitaṃ tac-chalākā netre yuktā sāñjanān-añjanā vā | taimiryārma-srāva-paicchilya-paillaṃ kaṇḍūṃ jāḍyaṃ rakta-rājīṃ ca hanti

36

रसेन्द्र-भुजगौ तुल्यौ तयोस् तुल्यम् अथाञ्जनम् । ईषत्-कर्पूर-संयुक्तम् अञ्जनं तिमिरापहम्

rasendra-bhujagau tulyau tayos tulyam athāñjanam | īṣat-karpūra-saṃyuktam añjanaṃ timirāpaham

37

१३.३६cv ईषत्-कर्पूर-सहितम् १३.३६dv अञ्जनं तिमिरे वरम् १३.३६dv अञ्जनं नयनामृतम् यो गृध्रस् तरुण-रवि-प्रकाश-गल्लस् तस्यास्यं समय-मृतस्य गो-शकृद्भिः । निर्दग्धं सम-घृतम् अञ्जनं च पेष्यं योगो ऽयं नयन-बलं करोति गार्ध्रम्

13.36cv īṣat-karpūra-sahitam 13.36dv añjanaṃ timire varam 13.36dv añjanaṃ nayanāmṛtam yo gṛdhras taruṇa-ravi-prakāśa-gallas tasyāsyaṃ samaya-mṛtasya go-śakṛdbhiḥ | nirdagdhaṃ sama-ghṛtam añjanaṃ ca peṣyaṃ yogo 'yaṃ nayana-balaṃ karoti gārdhram

38

कृष्ण-सर्प-वदने स-हविष्कं दग्धम् अञ्जन-निःसृत-धूमम् । चूर्णितं नलद-पत्त्र-विमिश्रं भिन्न-तारम् अपि रक्षति चक्षुः

kṛṣṇa-sarpa-vadane sa-haviṣkaṃ dagdham añjana-niḥsṛta-dhūmam | cūrṇitaṃ nalada-pattra-vimiśraṃ bhinna-tāram api rakṣati cakṣuḥ

1

१३.३८bv दग्धम् अञ्जन-निर्गत-धूमम् १३.३८cv योजितं नलद-पत्त्र-विमिश्रं नागाञ्जनाश्माल-शिलार्क-वङ्गैस् त्रिंशद्-द्वि-पञ्च-द्वयम् अ-द्विकैकैः । अन्ध-मूषी-कृतैश् छाग-पयो-निषिक्तैर् दृष्टेर् इदं भास्-करम् अञ्जनं स्यात् ॥ ३८+

13.38bv dagdham añjana-nirgata-dhūmam 13.38cv yojitaṃ nalada-pattra-vimiśraṃ nāgāñjanāśmāla-śilārka-vaṅgais triṃśad-dvi-pañca-dvayam a-dvikaikaiḥ | andha-mūṣī-kṛtaiś chāga-payo-niṣiktair dṛṣṭer idaṃ bhās-karam añjanaṃ syāt || 38+

2

स्रोतो-ऽश्म-वीरं ... वेष्ट्याजमोदा-वट-च्छदैः । षट्कं तिमिर-जित् क्लिष्टं मृल्-लिप्तं गो-मयाग्निना ॥ ३८+

sroto-'śma-vīraṃ ... veṣṭyājamodā-vaṭa-cchadaiḥ | ṣaṭkaṃ timira-jit kliṣṭaṃ mṛl-liptaṃ go-mayāgninā || 38+

3

ताम्रायस्-कान्त-गन्धाह्वा-तार्क्षा यत् सु-च्छलं रजः । लोहे भृङ्गरजो भृष्टं सप्ताहं दृष्टि-रोग-जित् ॥ ३८+

tāmrāyas-kānta-gandhāhvā-tārkṣā yat su-cchalaṃ rajaḥ | lohe bhṛṅgarajo bhṛṣṭaṃ saptāhaṃ dṛṣṭi-roga-jit || 38+

39

१३.३८+३bv -तार्क्ष्या यत् सु-च्छलं रजः कृष्ण-सर्पं मृतं न्यस्य चतुरश् चापि वृश्चिकान् । क्षीर-कुम्भे त्रि-सप्ताहं क्लेदयित्वा प्रमन्थयेत्

13.38+3bv -tārkṣyā yat su-cchalaṃ rajaḥ kṛṣṇa-sarpaṃ mṛtaṃ nyasya caturaś cāpi vṛścikān | kṣīra-kumbhe tri-saptāhaṃ kledayitvā pramanthayet

40

१३.३९dv क्लेदयित्वानु मन्थयेत् १३.३९dv क्लेदयित्वाथ मन्थयेत् तत्र यन् नव-नीतं स्यात् पुष्णीयात् तेन कुक्कुटम् । अन्धस् तस्य पुऋईषेण प्रेक्षते ध्रुवम् अञ्जनात्

13.39dv kledayitvānu manthayet 13.39dv kledayitvātha manthayet tatra yan nava-nītaṃ syāt puṣṇīyāt tena kukkuṭam | andhas tasya puṛīṣeṇa prekṣate dhruvam añjanāt

41

कृष्ण-सर्प-वसा शङ्खः कतकात् फलम् अञ्जनम् । रस-क्रियेयम् अ-चिराद् अन्धानां दर्शन-प्रदा

kṛṣṇa-sarpa-vasā śaṅkhaḥ katakāt phalam añjanam | rasa-kriyeyam a-cirād andhānāṃ darśana-pradā

42

मरिचानि दशार्ध-पिचुस् ताप्यात् तुत्थात् पलं पिचुर् यष्ट्याः । क्षीरार्द्र-दग्धम् अञ्जनम् अ-प्रतिसाराख्यम् उत्तमं तिमिरे

maricāni daśārdha-picus tāpyāt tutthāt palaṃ picur yaṣṭyāḥ | kṣīrārdra-dagdham añjanam a-pratisārākhyam uttamaṃ timire

43

१३.४२cv मरिचानि दश द्वि-पलं अक्ष-बीज-मरिचामलक-त्वक्-तुत्थ-यष्टिमधुकैर् जल-पिष्टैः । छाययैव गुटिकाः परिशुष्का नाशयन्ति तिमिराण्य् अ-चिरेण

13.42cv maricāni daśa dvi-palaṃ akṣa-bīja-maricāmalaka-tvak-tuttha-yaṣṭimadhukair jala-piṣṭaiḥ | chāyayaiva guṭikāḥ pariśuṣkā nāśayanti timirāṇy a-cireṇa

44

मरिचामलक-जलोद्भव-तुत्थाञ्जन-ताप्य-धातुभिः क्रम-वृद्धैः । षण्-माक्षिक इति योगस् तिमिरार्म-क्लेद-काच-कण्डू-हन्ता

maricāmalaka-jalodbhava-tutthāñjana-tāpya-dhātubhiḥ krama-vṛddhaiḥ | ṣaṇ-mākṣika iti yogas timirārma-kleda-kāca-kaṇḍū-hantā

45

१३.४४dv तिमिरार्म-क्लेद-काच-कण्डू-हा १३.४४dv तिमिरार्म-क्लेद-काच-कण्डू-घ्नः रत्नानि रूप्यं स्फटिकं सुवर्णं स्रोतो-ऽञ्जनं ताम्रम् अयः स-शङ्खं । कु-चन्दनं लोहित-गैरिकं च चूर्णाञ्जनं सर्व-दृग्-आमय-घ्नम्

13.44dv timirārma-kleda-kāca-kaṇḍū-hā 13.44dv timirārma-kleda-kāca-kaṇḍū-ghnaḥ ratnāni rūpyaṃ sphaṭikaṃ suvarṇaṃ sroto-'ñjanaṃ tāmram ayaḥ sa-śaṅkhaṃ | ku-candanaṃ lohita-gairikaṃ ca cūrṇāñjanaṃ sarva-dṛg-āmaya-ghnam

46

तिल-तैलम् अक्ष-तैलं भृङ्ग-स्व-रसो ऽसनाच् च निर्यूहः । आयस-पात्र-विपक्वं करोति दृष्टेर् बलं नस्यम्

tila-tailam akṣa-tailaṃ bhṛṅga-sva-raso 'sanāc ca niryūhaḥ | āyasa-pātra-vipakvaṃ karoti dṛṣṭer balaṃ nasyam

47

१३.४६dv करोति दृष्टेर् बलं नस्यात् दोषानुरोधेन च नैक-शस् तं स्नेहास्र-विस्रावण-रेक-नस्यैः । उपाचरेद् अञ्जन-मूर्ध-वस्ति-वस्ति-क्रिया-तर्पण-लेप-सेकैः

13.46dv karoti dṛṣṭer balaṃ nasyāt doṣānurodhena ca naika-śas taṃ snehāsra-visrāvaṇa-reka-nasyaiḥ | upācared añjana-mūrdha-vasti-vasti-kriyā-tarpaṇa-lepa-sekaiḥ

49

सामान्यं साधनम् इदं प्रति-दोषम् अतः शृणु ॥ ४८अब् ॥ वात-जे तिमिरे तत्र दश-मूलाम्भसा घृतम् । क्षीरे चतुर्-गुणे श्रेष्ठा-कल्क-पक्वं पिबेत् ततः

sāmānyaṃ sādhanam idaṃ prati-doṣam ataḥ śṛṇu || 48ab || vāta-je timire tatra daśa-mūlāmbhasā ghṛtam | kṣīre catur-guṇe śreṣṭhā-kalka-pakvaṃ pibet tataḥ

50

त्रि-फला-पञ्च-मूलानां कषायं क्षीर-संयुतम् । एरण्ड-तैल-संयुक्तं योजयेच् च विरेचनम्

tri-phalā-pañca-mūlānāṃ kaṣāyaṃ kṣīra-saṃyutam | eraṇḍa-taila-saṃyuktaṃ yojayec ca virecanam

51

१३.५०cv एरण्ड-तैल-संमिश्रं १३.५०dv योजयेत विरेचनम् स-मूल-जाल-जीवन्ती-तुलां द्रोणे ऽम्भसः पचेत् । अष्ट-भाग-स्थिते तस्मिंस् तैल-प्रस्थं पयः-समे

13.50cv eraṇḍa-taila-saṃmiśraṃ 13.50dv yojayeta virecanam sa-mūla-jāla-jīvantī-tulāṃ droṇe 'mbhasaḥ pacet | aṣṭa-bhāga-sthite tasmiṃs taila-prasthaṃ payaḥ-same

52

१३.५१dv तैल-प्रस्थं पयः-समम् बला-त्रितय-जीवन्ती-वरी-मूलैः पलोन्मितैः । यष्टी-पलैश् चतुर्भिश् च लोह-पात्रे विपाचयेत्

13.51dv taila-prasthaṃ payaḥ-samam balā-tritaya-jīvantī-varī-mūlaiḥ palonmitaiḥ | yaṣṭī-palaiś caturbhiś ca loha-pātre vipācayet

53

१३.५२av बला-त्रि-जात-जीवन्ती- लोह एव स्थितं मासं नावनाद् ऊर्ध्व-जत्रु-जान् । वात-पित्तामयान् हन्ति तद् विशेषाद् दृग्-आश्रयान्

13.52av balā-tri-jāta-jīvantī- loha eva sthitaṃ māsaṃ nāvanād ūrdhva-jatru-jān | vāta-pittāmayān hanti tad viśeṣād dṛg-āśrayān

54

१३.५३av लोह-पात्र-स्थितं मासं १३.५३dv तद् विशेषाद् दृग्-आमयान् केशास्य-कन्धरा-स्कन्ध-पुष्टि-लावण्य-कान्ति-दम् । सितैरण्ड-जटा-सिंही-फल-दारु-वचा-नतैः

13.53av loha-pātra-sthitaṃ māsaṃ 13.53dv tad viśeṣād dṛg-āmayān keśāsya-kandharā-skandha-puṣṭi-lāvaṇya-kānti-dam | sitairaṇḍa-jaṭā-siṃhī-phala-dāru-vacā-nataiḥ

55

१३.५४bv -पुष्टि-लावण्य-कान्ति-कृत् घोषया बिल्व-मूलैश् च तैलं पक्वं पयो-ऽन्वितम् । नस्यं सर्वोर्ध्व-जत्रूत्थ-वात-श्लेष्मामयार्ति-जित्

13.54bv -puṣṭi-lāvaṇya-kānti-kṛt ghoṣayā bilva-mūlaiś ca tailaṃ pakvaṃ payo-'nvitam | nasyaṃ sarvordhva-jatrūttha-vāta-śleṣmāmayārti-jit

56

१३.५५av शताह्वा-बिल्व-मूलैश् च वसाञ्जने च वैयाघ्री वाराही वा प्रशस्यते । गृध्राहि-कुक्कुटोत्था वा मधुकेनान्विता पृथक्

13.55av śatāhvā-bilva-mūlaiś ca vasāñjane ca vaiyāghrī vārāhī vā praśasyate | gṛdhrāhi-kukkuṭotthā vā madhukenānvitā pṛthak

57

प्रत्यञ्जने च स्रोतो-जं रस-क्षीर-घृते क्रमात् । निषिक्तं पूर्व-वद् योज्यं तिमिर-घ्नम् अन्-उत्तमम्

pratyañjane ca sroto-jaṃ rasa-kṣīra-ghṛte kramāt | niṣiktaṃ pūrva-vad yojyaṃ timira-ghnam an-uttamam

58

१३.५७bv रस-क्षीर-घृतैः क्रमात् न चेद् एवं शमं याति ततस् तर्पणम् आचरेत् । शताह्वा-कुष्ठ-नलद-काकोली-द्वय-यष्टिभिः

13.57bv rasa-kṣīra-ghṛtaiḥ kramāt na ced evaṃ śamaṃ yāti tatas tarpaṇam ācaret | śatāhvā-kuṣṭha-nalada-kākolī-dvaya-yaṣṭibhiḥ

59

प्रपौण्डरीक-सरल-पिप्पली-देवदारुभिः । सर्पिर् अष्ट-गुण-क्षीरं पक्वं तर्पणम् उत्तमम्

prapauṇḍarīka-sarala-pippalī-devadārubhiḥ | sarpir aṣṭa-guṇa-kṣīraṃ pakvaṃ tarpaṇam uttamam

60

मेदसस् तद्-वद् ऐणेयाद् दुग्ध-सिद्धात् खजाहतात् । उद्धृतं साधितं तेजो मधुकोशीर-चन्दनैः

medasas tad-vad aiṇeyād dugdha-siddhāt khajāhatāt | uddhṛtaṃ sādhitaṃ tejo madhukośīra-candanaiḥ

61

श्वाविच्-छल्यक-गोधानां दक्ष-तित्तिरि-बर्हिणाम् । पृथक् पृथग् अनेनैव विधिना कल्पयेद् वसाम्

śvāvic-chalyaka-godhānāṃ dakṣa-tittiri-barhiṇām | pṛthak pṛthag anenaiva vidhinā kalpayed vasām

62

१३.६१av श्वाविच्-छल्यक-गोधानाम् १३.६१av श्वा-विष्किराक-गोधानाम् १३.६१bv ऋक्ष-तित्तिरि-बर्हिणाम् प्रसादनं स्नेहनं च पुट-पाकं प्रयोजयेत् । वात-पीनस-वच् चात्र निरूहं सानुवासनम्

13.61av śvāvic-chalyaka-godhānām 13.61av śvā-viṣkirāka-godhānām 13.61bv ṛkṣa-tittiri-barhiṇām prasādanaṃ snehanaṃ ca puṭa-pākaṃ prayojayet | vāta-pīnasa-vac cātra nirūhaṃ sānuvāsanam

63

१३.६२dv निरूहं चानुवासनम् पित्त-जे तिमिरे सर्पिर् जीवनीय-फल-त्रयैः । विपाचितं पाययित्वा स्निग्धस्य व्यधयेत् सिराम्

13.62dv nirūhaṃ cānuvāsanam pitta-je timire sarpir jīvanīya-phala-trayaiḥ | vipācitaṃ pāyayitvā snigdhasya vyadhayet sirām

64

शर्करैला-त्रिवृच्-चूर्णैर् मधु-युक्तैर् विरेचयेत् । सु-शीतान् सेक-लेपादीन् युञ्ज्यान् नेत्रास्य-मूर्धसु

śarkarailā-trivṛc-cūrṇair madhu-yuktair virecayet | su-śītān seka-lepādīn yuñjyān netrāsya-mūrdhasu

65

शारिवा-पद्मकोशीर-मुक्ता-शाबर-चन्दनैः । वर्तिः शस्ताञ्जने चूर्णस् तथा पत्त्रोत्पलाञ्जनैः

śārivā-padmakośīra-muktā-śābara-candanaiḥ | vartiḥ śastāñjane cūrṇas tathā pattrotpalāñjanaiḥ

66

१३.६५cv वर्तिः शस्ताञ्जनं चूर्णस् १३.६५dv तथा पद्मोत्पलाञ्जनैः स-नागपुष्प-कर्पूर-यष्ट्य्-आह्व-स्वर्ण-गैरिकैः । सौवीराञ्जन-तुत्थक-शृङ्गी-धात्री-फल-स्फटिक-कर्पूरम्

13.65cv vartiḥ śastāñjanaṃ cūrṇas 13.65dv tathā padmotpalāñjanaiḥ sa-nāgapuṣpa-karpūra-yaṣṭy-āhva-svarṇa-gairikaiḥ | sauvīrāñjana-tutthaka-śṛṅgī-dhātrī-phala-sphaṭika-karpūram

67

पञ्चांशं पञ्चांशं त्र्य्-अंशम् अथैकांशम् अञ्जनं तिमिर-घ्नम् । नस्यं चाज्यं शृतं क्षीर-जीवनीय-सितोत्पलैः

pañcāṃśaṃ pañcāṃśaṃ try-aṃśam athaikāṃśam añjanaṃ timira-ghnam | nasyaṃ cājyaṃ śṛtaṃ kṣīra-jīvanīya-sitotpalaiḥ

68

श्लेष्मोद्भवे ऽमृता-क्वाथ-वरा-कण-शृतं घृतम् । विध्येत् सिरां पीत-वतो दद्याच् चानु विरेचनम्

śleṣmodbhave 'mṛtā-kvātha-varā-kaṇa-śṛtaṃ ghṛtam | vidhyet sirāṃ pīta-vato dadyāc cānu virecanam

69

क्वाथं पूगाभया-शुण्ठी-कृष्णा-कुम्भ-निकुम्भ-जम् । ह्रीवेर-दारु-द्वि-निशा-कृष्णा-कल्कैः पयो-ऽन्वितैः

kvāthaṃ pūgābhayā-śuṇṭhī-kṛṣṇā-kumbha-nikumbha-jam | hrīvera-dāru-dvi-niśā-kṛṣṇā-kalkaiḥ payo-'nvitaiḥ

70

द्वि-पञ्च-मूल-निर्यूहे तैलं पक्वं च नावनम् । शङ्ख-प्रियङ्गु-नेपाली-कटु-त्रिक-फल-त्रिकैः

dvi-pañca-mūla-niryūhe tailaṃ pakvaṃ ca nāvanam | śaṅkha-priyaṅgu-nepālī-kaṭu-trika-phala-trikaiḥ

71

दृग्-वैमल्याय वि-मला वर्तिः स्यात् कोकिला पुनः । कृष्ण-लोह-रजो-व्योष-सैन्धव-त्रि-फलाञ्जनैः

dṛg-vaimalyāya vi-malā vartiḥ syāt kokilā punaḥ | kṛṣṇa-loha-rajo-vyoṣa-saindhava-tri-phalāñjanaiḥ

72

१३.७१bv वर्तिः स्यात् कौलिका पुनः शश-गो-खर-सिंहोष्ट्र-द्वि-जा लालाटम् अस्थि च । श्वेत-गो-वाल-मरिच-शङ्ख-चन्दन-फेनकम्

13.71bv vartiḥ syāt kaulikā punaḥ śaśa-go-khara-siṃhoṣṭra-dvi-jā lālāṭam asthi ca | śveta-go-vāla-marica-śaṅkha-candana-phenakam

73

पिष्टं स्तन्याज्य-दुग्धाभ्यां वर्तिस् तिमिर-शुक्र-जित् । रक्त-जे पित्त-वत् सिद्धिः शीतैश् चास्रं प्रसादयेत्

piṣṭaṃ stanyājya-dugdhābhyāṃ vartis timira-śukra-jit | rakta-je pitta-vat siddhiḥ śītaiś cāsraṃ prasādayet

1

मधूक-साराञ्जन-ताम्र-त्रि-कटुक-विडङ्ग-पौण्डरीकाणि । स-लवण-तुत्थ-त्रि-फला-लोध्राणि नभो-ऽम्बु-पिष्टानि ॥ ७३+

madhūka-sārāñjana-tāmra-tri-kaṭuka-viḍaṅga-pauṇḍarīkāṇi | sa-lavaṇa-tuttha-tri-phalā-lodhrāṇi nabho-'mbu-piṣṭāni || 73+

2

वर्तिश् चतुर्-दशाङ्गी नयनामय-नाशनी शिला-स्तम्भे । लिखिता हिताय जगतस् तिमिरापहरी विशेषेण ॥ ७३+

vartiś catur-daśāṅgī nayanāmaya-nāśanī śilā-stambhe | likhitā hitāya jagatas timirāpaharī viśeṣeṇa || 73+

3

एक-गुणा मागधिका द्वि-गुणा च हरीतकी सलिल-पिष्टा । वर्तिर् इयं तिमिर-पटल-काच-कण्ड्व्-अस्र-हरी ॥ ७३+

eka-guṇā māgadhikā dvi-guṇā ca harītakī salila-piṣṭā | vartir iyaṃ timira-paṭala-kāca-kaṇḍv-asra-harī || 73+

74

द्राक्षया नलद-लोध्र-यष्टिभिः शङ्ख-ताम्र-हिम-पद्म-पद्मकैः । सोत्पलैश् छगल-दुग्ध-वर्तितैर् अस्र-जं तिमिरम् आशु नश्यति

drākṣayā nalada-lodhra-yaṣṭibhiḥ śaṅkha-tāmra-hima-padma-padmakaiḥ | sotpalaiś chagala-dugdha-vartitair asra-jaṃ timiram āśu naśyati

75

१३.७४av द्राक्षया नलद-लोध्र-यष्टिका- १३.७४bv -शङ्ख-ताम्र-हिम-पद्म-पद्मकैः १३.७४bv -शङ्ख-ताम्र-हिम-पद्म-पत्त्रकैः संसर्ग-संनिपातोत्थे यथा-दोषोदयं क्रिया । सिद्धं मधूक-कृमिजिन्-मरिचामरदारुभिः

13.74av drākṣayā nalada-lodhra-yaṣṭikā- 13.74bv -śaṅkha-tāmra-hima-padma-padmakaiḥ 13.74bv -śaṅkha-tāmra-hima-padma-pattrakaiḥ saṃsarga-saṃnipātotthe yathā-doṣodayaṃ kriyā | siddhaṃ madhūka-kṛmijin-maricāmaradārubhiḥ

76

स-क्षीरं नावनं तैलं पिष्टैर् लेपो मुखस्य च । नत-नीलोत्पलानन्ता-यष्ट्य्-आह्व-सुनिषण्णकैः

sa-kṣīraṃ nāvanaṃ tailaṃ piṣṭair lepo mukhasya ca | nata-nīlotpalānantā-yaṣṭy-āhva-suniṣaṇṇakaiḥ

77

साधितं नावने तैलं शिरो-वस्तौ च शस्यते । दद्याद् उशीर-निर्यूहे चूर्णितं कण-सैन्धवम्

sādhitaṃ nāvane tailaṃ śiro-vastau ca śasyate | dadyād uśīra-niryūhe cūrṇitaṃ kaṇa-saindhavam

78

१३.७७av साधितं नावनं तैलं तत् स्रुतं स-घृतं भूयः पचेत् क्षौद्रं घने क्षिपेत् । शीते चास्मिन् हितम् इदं सर्व-जे तिमिरे ऽञ्जनम्

13.77av sādhitaṃ nāvanaṃ tailaṃ tat srutaṃ sa-ghṛtaṃ bhūyaḥ pacet kṣaudraṃ ghane kṣipet | śīte cāsmin hitam idaṃ sarva-je timire 'ñjanam

79

१३.७८av तच् छृतं स-घृतं भूयः अस्थीनि मज्ज-पूर्णानि सत्-त्वानां रात्रि-चारिणाम् । स्रोतो-जाञ्जन-युक्तानि वहत्य् अम्भसि वासयेत्

13.78av tac chṛtaṃ sa-ghṛtaṃ bhūyaḥ asthīni majja-pūrṇāni sat-tvānāṃ rātri-cāriṇām | sroto-jāñjana-yuktāni vahaty ambhasi vāsayet

80

१३.७९cv स्रोतो-ऽञ्जनेन युक्तानि मासं विंशति-रात्रं वा ततश् चोद्धृत्य शोषयेत् । स-मेषशृङ्गी-पुष्पाणि स-यष्ट्य्-आह्वानि तान्य् अनु

13.79cv sroto-'ñjanena yuktāni māsaṃ viṃśati-rātraṃ vā tataś coddhṛtya śoṣayet | sa-meṣaśṛṅgī-puṣpāṇi sa-yaṣṭy-āhvāni tāny anu

81

१३.८०dv स-यष्ट्य्-आह्वानि तानि तु चूर्णितान्य् अञ्जनं श्रेष्ठं तिमिरे सांनिपातिके । काचे ऽप्य् एषा क्रिया मुक्त्वा सिरां यन्त्र-निपीडिताः

13.80dv sa-yaṣṭy-āhvāni tāni tu cūrṇitāny añjanaṃ śreṣṭhaṃ timire sāṃnipātike | kāce 'py eṣā kriyā muktvā sirāṃ yantra-nipīḍitāḥ

82

१३.८१dv सिरा यन्त्र-निपीडिताः १३.८१dv सिरां यन्त्र-निपीडनात् आन्ध्याय स्युर् मला दद्यात् स्राव्ये त्व् अस्रे जलौकसः । गुडः फेनो ऽञ्जनं कृष्णा मरिचं कुङ्कुमाद् रजः

13.81dv sirā yantra-nipīḍitāḥ 13.81dv sirāṃ yantra-nipīḍanāt āndhyāya syur malā dadyāt srāvye tv asre jalaukasaḥ | guḍaḥ pheno 'ñjanaṃ kṛṣṇā maricaṃ kuṅkumād rajaḥ

83

१३.८२av आन्ध्याय स्युर् अतो दद्यात् रस-क्रियेयं स-क्षौद्रा काच-यापनम् अञ्जनम् । नकुलान्धे त्रि-दोषोत्थे तैमिर्य-विहितो विधिः

13.82av āndhyāya syur ato dadyāt rasa-kriyeyaṃ sa-kṣaudrā kāca-yāpanam añjanam | nakulāndhe tri-doṣotthe taimirya-vihito vidhiḥ

84

१३.८३dv तैमिर्य-विधि-वत् क्रियाः रस-क्रिया घृत-क्षौद्र-गो-मय-स्व-रस-द्रुतैः । तार्क्ष्य-गैरिक-तालीशैर् निशान्धे हितम् अञ्जनम्

13.83dv taimirya-vidhi-vat kriyāḥ rasa-kriyā ghṛta-kṣaudra-go-maya-sva-rasa-drutaiḥ | tārkṣya-gairika-tālīśair niśāndhe hitam añjanam

85

१३.८४dv निशान्ध्ये हितम् अञ्जनम् दध्ना विघृष्टं मरिचं रात्र्य्-अन्धे ऽञ्जनम् उत्तमम् । करञ्जिकोत्पल-स्वर्ण-गैरिकाम्भो-ज-केसरैः

13.84dv niśāndhye hitam añjanam dadhnā vighṛṣṭaṃ maricaṃ rātry-andhe 'ñjanam uttamam | karañjikotpala-svarṇa-gairikāmbho-ja-kesaraiḥ

86

१३.८५bv रात्र्य्-अन्धाञ्जनम् उत्तमम् १३.८५cv कारञ्जिकोत्पल-स्वर्ण- पिष्टैर् गो-मय-तोयेन वर्तिर् दोषान्ध-नासिनी । अजा-मूत्रेण वा कौन्ती-कृष्णा-स्रोतो-ज-सैन्धवैः

13.85bv rātry-andhāñjanam uttamam 13.85cv kārañjikotpala-svarṇa- piṣṭair go-maya-toyena vartir doṣāndha-nāsinī | ajā-mūtreṇa vā kauntī-kṛṣṇā-sroto-ja-saindhavaiḥ

87

१३.८६bv वर्तिर् दोषान्ध्य-नासिनी कालानुसारी-त्रि-कटु-त्रि-फलाल-मनःशिलाः । स-फेनाश् छाग-दुग्धेन रात्र्य्-अन्धे वर्तयो हिताः

13.86bv vartir doṣāndhya-nāsinī kālānusārī-tri-kaṭu-tri-phalāla-manaḥśilāḥ | sa-phenāś chāga-dugdhena rātry-andhe vartayo hitāḥ

88

१३.८७dv रात्र्य्-आन्ध्ये वर्तयो हिताः संनिवेश्य यकृन्-मध्ये पिप्पलीर् अ-दहन् पचेत् । ताः शुष्का मधुना घृष्टा निशान्धे श्रेष्ठम् अञ्जनम्

13.87dv rātry-āndhye vartayo hitāḥ saṃniveśya yakṛn-madhye pippalīr a-dahan pacet | tāḥ śuṣkā madhunā ghṛṣṭā niśāndhe śreṣṭham añjanam

89

१३.८८dv निशान्ध्ये श्रेष्ठम् अञ्जनम् १३.८८dv नक्तान्ध्ये श्रेष्ठम् अञ्जनम् खादेच् च प्लीह-यकृती माहिषे तैल-सर्पिषा । घृते सिद्धानि जीवन्त्याः पल्लवानि च भक्षयेत्

13.88dv niśāndhye śreṣṭham añjanam 13.88dv naktāndhye śreṣṭham añjanam khādec ca plīha-yakṛtī māhiṣe taila-sarpiṣā | ghṛte siddhāni jīvantyāḥ pallavāni ca bhakṣayet

90

तथातिमुक्तकैरण्ड-शेफाल्य्-अभीरु-जानि च । भृष्टं घृतं कुम्भयोनेः पत्त्रैः पाने च पूजितम्

tathātimuktakairaṇḍa-śephāly-abhīru-jāni ca | bhṛṣṭaṃ ghṛtaṃ kumbhayoneḥ pattraiḥ pāne ca pūjitam

91

१३.९०cv सिद्धं घृतं कुम्भ-योनेः १३.९०dv पत्त्रैः पाने ऽति-पूजितम् धूमराख्याम्ल-पित्तोष्ण-विदाहे जीर्ण-सर्पिषा । स्निग्धं विरेचयेच् छीतैः शीतैर् दिह्याच् च सर्वतः

13.90cv siddhaṃ ghṛtaṃ kumbha-yoneḥ 13.90dv pattraiḥ pāne 'ti-pūjitam dhūmarākhyāmla-pittoṣṇa-vidāhe jīrṇa-sarpiṣā | snigdhaṃ virecayec chītaiḥ śītair dihyāc ca sarvataḥ

92

गो-शकृद्-रस-दुग्धाज्यैर् विपक्वं शस्यते ऽञ्जनम् । स्वर्ण-गैरिक-तालीश-चूर्णावापा रस-क्रिया

go-śakṛd-rasa-dugdhājyair vipakvaṃ śasyate 'ñjanam | svarṇa-gairika-tālīśa-cūrṇāvāpā rasa-kriyā

93

मेदा-शाबरकानन्ता-मञ्जिष्ठा-दार्वि-यष्टिभिः । क्षीराष्टांशं घृतं पक्वं स-तैलं नावनं हितम्

medā-śābarakānantā-mañjiṣṭhā-dārvi-yaṣṭibhiḥ | kṣīrāṣṭāṃśaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ sa-tailaṃ nāvanaṃ hitam

94

तर्पणं क्षीर-सर्पिः स्याद् अ-शाम्यति सिरा-व्यधः । चिन्ताभिघात-भी-शोक-रौक्ष्यात् सोत्कटकासनात्

tarpaṇaṃ kṣīra-sarpiḥ syād a-śāmyati sirā-vyadhaḥ | cintābhighāta-bhī-śoka-raukṣyāt sotkaṭakāsanāt

95

१३.९४dv -रूक्षाम्ल-कटुकाशनात् विरेक-नस्य-वमन-पुट-पाकादि-विभ्रमात् । विदग्धाहार-वमनात् क्षुत्-तृष्णादि-विधारणात्

13.94dv -rūkṣāmla-kaṭukāśanāt vireka-nasya-vamana-puṭa-pākādi-vibhramāt | vidagdhāhāra-vamanāt kṣut-tṛṣṇādi-vidhāraṇāt

96

अक्षि-रोगावसानाच् च पश्येत् तिमिर-रोगि-वत् । यथा-स्वं तत्र युञ्जीत दोषादीन् वीक्ष्य भेषजम्

akṣi-rogāvasānāc ca paśyet timira-rogi-vat | yathā-svaṃ tatra yuñjīta doṣādīn vīkṣya bheṣajam

97

सूर्योपरागानल-विद्युद्-आदि-विलोकनेनोपहतेक्षणस्य । संतर्पणं स्निग्ध-हिमादि कार्यं तथाञ्जनं हेम घृतेन घृष्टम्

sūryoparāgānala-vidyud-ādi-vilokanenopahatekṣaṇasya | saṃtarpaṇaṃ snigdha-himādi kāryaṃ tathāñjanaṃ hema ghṛtena ghṛṣṭam

98

चक्षू-रक्षायां सर्व-कालं मनुष्यैर् यत्नः कर्तव्यो जीविते यावद् इच्छा । व्यर्थो लोको ऽयं तुल्य-रात्रिन्-दिवानां पुंसाम् अन्धानां विद्यमाने ऽपि वित्ते

cakṣū-rakṣāyāṃ sarva-kālaṃ manuṣyair yatnaḥ kartavyo jīvite yāvad icchā | vyartho loko 'yaṃ tulya-rātrin-divānāṃ puṃsām andhānāṃ vidyamāne 'pi vitte

99

त्रि-फला रुधिर-स्रुतिर् विशुद्धिर् मनसो निर्वृतिर् अञ्जनं स-नस्यम् । शकुनाशन-ता स-पाद-पूजा घृत-पानं च सदैव नेत्र-रक्षा

tri-phalā rudhira-srutir viśuddhir manaso nirvṛtir añjanaṃ sa-nasyam | śakunāśana-tā sa-pāda-pūjā ghṛta-pānaṃ ca sadaiva netra-rakṣā

100

१३.९९bv मनसो निर्वृतिर् अञ्जनं च नस्यम् १३.९९cv शयनासन-ता स-पाद-पूजा १३.९९cv शयनासन-तोष-पाद-पूजा अ-हिताद् अशनात् सदा निवृत्तिर् भृश-भास्-वच्-चल-सूक्ष्म-वीक्षणाच् च । मुनिना निमिनोपदिष्टम् एतत् परमं रक्षणम् ईक्षणस्य पुंसाम्

13.99bv manaso nirvṛtir añjanaṃ ca nasyam 13.99cv śayanāsana-tā sa-pāda-pūjā 13.99cv śayanāsana-toṣa-pāda-pūjā a-hitād aśanāt sadā nivṛttir bhṛśa-bhās-vac-cala-sūkṣma-vīkṣaṇāc ca | muninā niminopadiṣṭam etat paramaṃ rakṣaṇam īkṣaṇasya puṃsām

अध्याय 14

1

विध्येत् सु-जातं निष्-प्रेक्ष्यं लिङ्ग-नाशं कफोद्भवम् । आवर्तक्य्-आदिभिः षड्भिर् विवर्जितम् उपद्रवैः

vidhyet su-jātaṃ niṣ-prekṣyaṃ liṅga-nāśaṃ kaphodbhavam | āvartaky-ādibhiḥ ṣaḍbhir vivarjitam upadravaiḥ

2

सो ऽ-संजातो हि विषमो दधि-मस्तु-निभस् तनुः । शलाकयावकृष्टो ऽपि पुनर् ऊर्ध्वं प्रपद्यते

so '-saṃjāto hi viṣamo dadhi-mastu-nibhas tanuḥ | śalākayāvakṛṣṭo 'pi punar ūrdhvaṃ prapadyate

3

१४.२dv पुनर् ऊर्ध्वं प्रवर्तते करोति वेदनां तीव्रां दृष्टिं च स्थगयेत् पुनः । श्लेष्मलैः पूर्यते चाशु सो ऽन्यैः सोपद्रवश् चिरात्

14.2dv punar ūrdhvaṃ pravartate karoti vedanāṃ tīvrāṃ dṛṣṭiṃ ca sthagayet punaḥ | śleṣmalaiḥ pūryate cāśu so 'nyaiḥ sopadravaś cirāt

4

१४.३dv सो ऽन्यैः सोपद्रवैश् चिरात् श्लैष्मिको लिङ्ग-नाशो हि सित-त्वाच् छ्लेष्मणः सितः । तस्यान्य-दोषाभिभवाद् भवत्य् आ-नील-ता गदः

14.3dv so 'nyaiḥ sopadravaiś cirāt ślaiṣmiko liṅga-nāśo hi sita-tvāc chleṣmaṇaḥ sitaḥ | tasyānya-doṣābhibhavād bhavaty ā-nīla-tā gadaḥ

5

१४.४dv भवत्य् आ-नील-ता गदे १४.४dv भवत्य् आ-नीलिका गदे तत्रावर्त-चला दृष्टिर् आवर्तक्य् अरुणासिता । शर्करार्क-पयो-लेश-निचितेव घनाति च

14.4dv bhavaty ā-nīla-tā gade 14.4dv bhavaty ā-nīlikā gade tatrāvarta-calā dṛṣṭir āvartaky aruṇāsitā | śarkarārka-payo-leśa-niciteva ghanāti ca

6

१४.५bv आवर्तक्य् अरुणा सिता राजी-मती दृङ् निचिता शालि-शूकाभ-राजिभिः । विषम-च्छिन्न-दग्धाभा स-रुक् छिन्नांशुका स्मृता

14.5bv āvartaky aruṇā sitā rājī-matī dṛṅ nicitā śāli-śūkābha-rājibhiḥ | viṣama-cchinna-dagdhābhā sa-ruk chinnāṃśukā smṛtā

7

दृष्टिः कांस्य-सम-च्छाया चन्द्रकी चन्द्रकाकृतिः । छत्त्राभा नैक-वर्णा च छत्त्रकी नाम नीलिका

dṛṣṭiḥ kāṃsya-sama-cchāyā candrakī candrakākṛtiḥ | chattrābhā naika-varṇā ca chattrakī nāma nīlikā

8

न विध्येद् अ-सिरार्हाणां न तृट्-पीनस-कासिनाम् । ना-जीर्णि-भीरु-वमित-शिरः-कर्णाक्षि-शूलिनाम्

na vidhyed a-sirārhāṇāṃ na tṛṭ-pīnasa-kāsinām | nā-jīrṇi-bhīru-vamita-śiraḥ-karṇākṣi-śūlinām

9

१४.८bv न दृक्-पीनस-कासिनाम् अथ साधारणे काले शुद्ध-संभोजितात्मनः । देशे प्रकाशे पूर्वाह्णे भिषग् जानूच्च-पीठ-गः

14.8bv na dṛk-pīnasa-kāsinām atha sādhāraṇe kāle śuddha-saṃbhojitātmanaḥ | deśe prakāśe pūrvāhṇe bhiṣag jānūcca-pīṭha-gaḥ

10

यन्त्रितस्योपविष्टस्य स्विन्नाक्षस्य मुखानिलैः । अङ्गुष्ठ-मृदिते नेत्रे दृष्टौ दृष्ट्वोत्प्लुतं मलम्

yantritasyopaviṣṭasya svinnākṣasya mukhānilaiḥ | aṅguṣṭha-mṛdite netre dṛṣṭau dṛṣṭvotplutaṃ malam

11

स्वां नासां प्रेक्षमाणस्य निष्-कम्पं मूर्ध्नि धारिते । कृष्णाद् अर्धाङ्गुलं मुक्त्वा तथार्धार्धम् अपाङ्गतः

svāṃ nāsāṃ prekṣamāṇasya niṣ-kampaṃ mūrdhni dhārite | kṛṣṇād ardhāṅgulaṃ muktvā tathārdhārdham apāṅgataḥ

12

१४.११av स्व-नासां प्रेक्षमाणस्य १४.११dv तद् अर्धार्धम् अपाङ्गतः तर्जनी-मध्यमाङ्गुष्ठैः शलाकां निश्-चलं धृताम् । दैव-च्छिद्रं नयेत् पार्श्वाद् ऊर्ध्वम् आमन्थयन् इव

14.11av sva-nāsāṃ prekṣamāṇasya 14.11dv tad ardhārdham apāṅgataḥ tarjanī-madhyamāṅguṣṭhaiḥ śalākāṃ niś-calaṃ dhṛtām | daiva-cchidraṃ nayet pārśvād ūrdhvam āmanthayan iva

13

सव्यं दक्षिण-हस्तेन नेत्रं सव्येन चेतरत् । विध्येत् सु-विद्धे शब्दः स्याद् अ-रुक् चाम्बु-लव-स्रुतिः

savyaṃ dakṣiṇa-hastena netraṃ savyena cetarat | vidhyet su-viddhe śabdaḥ syād a-ruk cāmbu-lava-srutiḥ

14

सान्त्वयन्न् आतुरं चानु नेत्रं स्तन्येन सेचयेत् । शलाकायास् ततो ऽग्रेण निर्लिखेन् नेत्र-मण्डलम्

sāntvayann āturaṃ cānu netraṃ stanyena secayet | śalākāyās tato 'greṇa nirlikhen netra-maṇḍalam

15

१४.१४dv निर्लिखेद् दृष्टि-मण्डलम् अ-बाधमानः शनकैर् नासां प्रति नुदंस् ततः । उच्छिङ्घनाच् चापहरेद् दृष्टि-मण्डल-गं कफम्

14.14dv nirlikhed dṛṣṭi-maṇḍalam a-bādhamānaḥ śanakair nāsāṃ prati nudaṃs tataḥ | ucchiṅghanāc cāpahared dṛṣṭi-maṇḍala-gaṃ kapham

16

१४.१५cv उच्छिङ्खनाच् चापहरेद् स्थिरे दोषे चले वाति स्वेदयेद् अक्षि बाह्यतः । अथ दृष्टेषु रूपेषु शलाकाम् आहरेच् छनैः

14.15cv ucchiṅkhanāc cāpahared sthire doṣe cale vāti svedayed akṣi bāhyataḥ | atha dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākām āharec chanaiḥ

17

१४.१६av स्थिरे दोषे चले वापि घृताप्लुतं पिचुं दत्त्वा बद्धाक्षं शाययेत् ततः । विद्धाद् अन्येन पार्श्वेन तम् उत्तानं द्वयोर् व्यधे

14.16av sthire doṣe cale vāpi ghṛtāplutaṃ picuṃ dattvā baddhākṣaṃ śāyayet tataḥ | viddhād anyena pārśvena tam uttānaṃ dvayor vyadhe

18

१४.१७cv व्यधाद् अन्येन पार्श्वेन निवाते शयने ऽभ्यक्त-शिरः-पादं हिते रतम् । क्षवथुं कासम् उद्गारं ष्ठीवनं पानम् अम्भसः

14.17cv vyadhād anyena pārśvena nivāte śayane 'bhyakta-śiraḥ-pādaṃ hite ratam | kṣavathuṃ kāsam udgāraṃ ṣṭhīvanaṃ pānam ambhasaḥ

19

१४.१८bv -शिरो-गात्रं हिते रतम् अधो-मुख-स्थितिं स्नानं दन्त-धावन-भक्षणम् । सप्ताहं नाचरेत् स्नेह-पीत-वच् चात्र यन्त्रणा

14.18bv -śiro-gātraṃ hite ratam adho-mukha-sthitiṃ snānaṃ danta-dhāvana-bhakṣaṇam | saptāhaṃ nācaret sneha-pīta-vac cātra yantraṇā

20

शक्तितो लङ्घयेत् सेको रुजि कोष्णेन सर्पिषा । स-व्योषामलकं वाट्यम् अश्नीयात् स-घृतं द्रवम्

śaktito laṅghayet seko ruji koṣṇena sarpiṣā | sa-vyoṣāmalakaṃ vāṭyam aśnīyāt sa-ghṛtaṃ dravam

21

विलेपीं वा त्र्य्-अहाच् चास्य क्वाथैर् मुक्त्वाक्षि सेचयेत् । वात-घ्नैः सप्तमे त्व् अह्नि सर्व-थैवाक्षि मोचयेत्

vilepīṃ vā try-ahāc cāsya kvāthair muktvākṣi secayet | vāta-ghnaiḥ saptame tv ahni sarva-thaivākṣi mocayet

22

यन्त्रणाम् अनुरुध्येत दृष्टेर् आ-स्थैर्य-लाभतः । रूपाणि सूक्ष्म-दीप्तानि सहसा नावलोकयेत्

yantraṇām anurudhyeta dṛṣṭer ā-sthairya-lābhataḥ | rūpāṇi sūkṣma-dīptāni sahasā nāvalokayet

23

शोफ-राग-रुजादीनाम् अधिमन्थस्य चोद्भवः । अ-हितैर् वेध-दोषाच् च यथा-स्वं तान् उपाचरेत्

śopha-rāga-rujādīnām adhimanthasya codbhavaḥ | a-hitair vedha-doṣāc ca yathā-svaṃ tān upācaret

24

१४.२३cv अ-हितैर् वेध्य-दोषाच् च १४.२३dv यथा-स्वं तान् उपक्रमेत् कल्किताः स-घृता दूर्वा-यव-गैरिक-शारिवाः । मुखालेपे प्रयोक्तव्या रुजा-रागोपशान्तये

14.23cv a-hitair vedhya-doṣāc ca 14.23dv yathā-svaṃ tān upakramet kalkitāḥ sa-ghṛtā dūrvā-yava-gairika-śārivāḥ | mukhālepe prayoktavyā rujā-rāgopaśāntaye

25

स-सर्षपास् तिलास् तद्-वन् मातुलुङ्ग-रसाप्लुताः । पयस्या-शारिवा-पत्त्र-मञ्जिष्ठा-मधुयष्टिभिः

sa-sarṣapās tilās tad-van mātuluṅga-rasāplutāḥ | payasyā-śārivā-pattra-mañjiṣṭhā-madhuyaṣṭibhiḥ

26

अजा-क्षीर-युतैर् लेपः सुखोष्णः शर्म-कृत् परम् । लोध्र-सैन्धव-मृद्वीका-मधुकैश् छागलं पयः

ajā-kṣīra-yutair lepaḥ sukhoṣṇaḥ śarma-kṛt param | lodhra-saindhava-mṛdvīkā-madhukaiś chāgalaṃ payaḥ

27

१४.२६av अजा-क्षीरान्वितैर् लेपः शृतम् आश्च्योतनं योज्यं रुजा-राग-विनाशनम् । मधुकोत्पल-कुष्ठैर् वा द्राक्षा-लाक्षा-सितान्वितैः

14.26av ajā-kṣīrānvitair lepaḥ śṛtam āścyotanaṃ yojyaṃ rujā-rāga-vināśanam | madhukotpala-kuṣṭhair vā drākṣā-lākṣā-sitānvitaiḥ

28

१४.२७cv मधुकोत्पल-कुष्ठैला- १४.२७dv द्राक्षा-लाक्षा-रसान्वितैः १४.२७dv -द्राक्षा-लाक्षा-सितान्वितैः १४.२७dv -द्राक्षा-लाक्षा-रसान्वितैः वात-घ्न-सिद्धे पयसि शृतं सर्पिश् चतुर्-गुणे । पद्मकादि-प्रतीवापं सर्व-कर्मसु शस्यते

14.27cv madhukotpala-kuṣṭhailā- 14.27dv drākṣā-lākṣā-rasānvitaiḥ 14.27dv -drākṣā-lākṣā-sitānvitaiḥ 14.27dv -drākṣā-lākṣā-rasānvitaiḥ vāta-ghna-siddhe payasi śṛtaṃ sarpiś catur-guṇe | padmakādi-pratīvāpaṃ sarva-karmasu śasyate

29

सिरां तथान्-उपशमे स्निग्ध-स्विन्नस्य मोक्षयेत् । मन्थोक्तां च क्रियां कुर्याद् वेधे रूढे ऽञ्जनं मृदु

sirāṃ tathān-upaśame snigdha-svinnasya mokṣayet | manthoktāṃ ca kriyāṃ kuryād vedhe rūḍhe 'ñjanaṃ mṛdu

30

१४.२९dv व्यधे रूढे ऽञ्जनं मृदु आढकी-मूल-मरिच-हरिताल-रसाञ्जनैः । विद्धे ऽक्ष्णि स-गुडा वर्तिर् योज्या दिव्याम्बु-पेषिता

14.29dv vyadhe rūḍhe 'ñjanaṃ mṛdu āḍhakī-mūla-marica-haritāla-rasāñjanaiḥ | viddhe 'kṣṇi sa-guḍā vartir yojyā divyāmbu-peṣitā

31

जाती-शिरीष-धव-मेषविषाणि-पुष्प-वैडूर्य-मौक्तिक-फलं पयसा सु-पिष्टम् । आजेन ताम्रम् अमुना प्रतनु प्रदिग्धं सप्ताहतः पुनर् इदं पयसैव पिष्टम्

jātī-śirīṣa-dhava-meṣaviṣāṇi-puṣpa-vaiḍūrya-mauktika-phalaṃ payasā su-piṣṭam | ājena tāmram amunā pratanu pradigdhaṃ saptāhataḥ punar idaṃ payasaiva piṣṭam

32

१४.३१av जाती-शिरीष-धव-मेषविषाण-पुष्प- पिण्डाञ्जनं हितम् अन्-आतप-शुष्कम् अक्ष्णि विद्धे प्रसाद-जननं बल-कृच् च दृष्टेः । स्रोतो-ज-विद्रुम-शिलाम्बु-धि-फेन-तीक्ष्णैर् अस्यैव तुल्यम् उदितं गुण-कल्पनाभिः

14.31av jātī-śirīṣa-dhava-meṣaviṣāṇa-puṣpa- piṇḍāñjanaṃ hitam an-ātapa-śuṣkam akṣṇi viddhe prasāda-jananaṃ bala-kṛc ca dṛṣṭeḥ | sroto-ja-vidruma-śilāmbu-dhi-phena-tīkṣṇair asyaiva tulyam uditaṃ guṇa-kalpanābhiḥ

अध्याय 15

1

वातेन नेत्रे ऽभिष्यण्णे नासानाहो ऽल्प-शोफ-ता । शङ्खाक्षि-भ्रू-ललाटस्य तोद-स्फुरण-भेदनम्

vātena netre 'bhiṣyaṇṇe nāsānāho 'lpa-śopha-tā | śaṅkhākṣi-bhrū-lalāṭasya toda-sphuraṇa-bhedanam

2

१५.१av वातेन नेत्रे ऽभिष्यन्दे १५.१cv शङ्खाक्षि-भ्रू-ललाटास्य- १५.१dv -तोद-स्फुरण-भेदनम् शुष्काल्पा दूषिका शीतम् अच्छं चाश्रु चला रुजः । निमेषोन्मेषणं कृच्छ्राज् जन्तूनाम् इव सर्पणम्

15.1av vātena netre 'bhiṣyande 15.1cv śaṅkhākṣi-bhrū-lalāṭāsya- 15.1dv -toda-sphuraṇa-bhedanam śuṣkālpā dūṣikā śītam acchaṃ cāśru calā rujaḥ | nimeṣonmeṣaṇaṃ kṛcchrāj jantūnām iva sarpaṇam

3

१५.२bv अच्छम् अश्रु चला रुजः अक्ष्य् आध्मातम् इवाभाति सूक्ष्मैः शल्यैर् इवाचितम् । स्निग्धोष्णैश् चोपशमनं सो ऽभिष्यन्द उपेक्षितः

15.2bv accham aśru calā rujaḥ akṣy ādhmātam ivābhāti sūkṣmaiḥ śalyair ivācitam | snigdhoṣṇaiś copaśamanaṃ so 'bhiṣyanda upekṣitaḥ

4

१५.३cv स्निग्धोष्णेच्छोपशमनं अधिमन्थो भवेत् तत्र कर्णयोर् नदनं भ्रमः । अरण्येव च मथ्यन्ते ललाटाक्षि-भ्रुवादयः

15.3cv snigdhoṣṇecchopaśamanaṃ adhimantho bhavet tatra karṇayor nadanaṃ bhramaḥ | araṇyeva ca mathyante lalāṭākṣi-bhruvādayaḥ

5

हताधिमन्थः सो ऽपि स्यात् प्रमादात् तेन वेदनाः । अनेक-रूपा जायन्ते व्रणो दृष्टौ च दृष्टि-हा

hatādhimanthaḥ so 'pi syāt pramādāt tena vedanāḥ | aneka-rūpā jāyante vraṇo dṛṣṭau ca dṛṣṭi-hā

6

मन्याक्षि-शङ्खतो वायुर् अन्यतो वा प्रवर्तयन् । व्यथां तीव्राम् अ-पैच्छिल्य-राग-शोफं विलोचनम्

manyākṣi-śaṅkhato vāyur anyato vā pravartayan | vyathāṃ tīvrām a-paicchilya-rāga-śophaṃ vilocanam

7

१५.६bv अन्यतो वा प्रवर्तयेत् संकोचयति पर्य्-अश्रु सो ऽन्यतो-वात-संज्ञितः । तद्-वज् जिह्मं भवेन् नेत्रम् ऊनं वा वात-पर्यये

15.6bv anyato vā pravartayet saṃkocayati pary-aśru so 'nyato-vāta-saṃjñitaḥ | tad-vaj jihmaṃ bhaven netram ūnaṃ vā vāta-paryaye

8

१५.७cv तद्-वज् जिह्मं भवेन् नेत्रं १५.७cv तद्-वन् नेत्रं भवेज् जिह्मम् १५.७dv शूनं वा वात-पर्यये दाहो धूमायनं शोफः श्याव-ता वर्त्मनो बहिः । अन्तः-क्लेदो ऽश्रु पीतोष्णं रागः पीताभ-दर्शनम्

15.7cv tad-vaj jihmaṃ bhaven netraṃ 15.7cv tad-van netraṃ bhavej jihmam 15.7dv śūnaṃ vā vāta-paryaye dāho dhūmāyanaṃ śophaḥ śyāva-tā vartmano bahiḥ | antaḥ-kledo 'śru pītoṣṇaṃ rāgaḥ pītābha-darśanam

9

क्षारोक्षित-क्षताक्षि-त्वं पित्ताभिष्यन्द-लक्षणम् । ज्वलद्-अङ्गार-कीर्णाभं यकृत्-पिण्ड-सम-प्रभम्

kṣārokṣita-kṣatākṣi-tvaṃ pittābhiṣyanda-lakṣaṇam | jvalad-aṅgāra-kīrṇābhaṃ yakṛt-piṇḍa-sama-prabham

10

अधिमन्थे भवेन् नेत्रं स्यन्दे तु कफ-संभवे । जाड्यं शोफो महान् कण्डूर् निद्रान्नान्-अभिनन्दनम्

adhimanthe bhaven netraṃ syande tu kapha-saṃbhave | jāḍyaṃ śopho mahān kaṇḍūr nidrānnān-abhinandanam

11

सान्द्र-स्निग्ध-बहु-श्वेत-पिच्छा-वद्-दूषिकाश्रु-ता । अधिमन्थे नतं कृष्णम् उन्नतं शुक्ल-मण्डलम्

sāndra-snigdha-bahu-śveta-picchā-vad-dūṣikāśru-tā | adhimanthe nataṃ kṛṣṇam unnataṃ śukla-maṇḍalam

12

१५.११bv -पिच्छा-वद्-दूषिकास्र-ता प्रसेको नासिकाध्मानं पांसु-पूर्णम् इवेक्षणम् । रक्ताश्रु-राजी-दूषीका-रक्त-मण्डल-दर्शनम्

15.11bv -picchā-vad-dūṣikāsra-tā praseko nāsikādhmānaṃ pāṃsu-pūrṇam ivekṣaṇam | raktāśru-rājī-dūṣīkā-rakta-maṇḍala-darśanam

13

१५.१२cv रक्तास्र-राजी-दूषीका- १५.१२dv -शुक्ल-मण्डल-दर्शनम् रक्त-स्यन्देन नयनं स-पित्त-स्यन्द-लक्षणम् । मन्थे ऽक्षि ताम्र-पर्य्-अन्तम् उत्पाटन-समान-रुक्

15.12cv raktāsra-rājī-dūṣīkā- 15.12dv -śukla-maṇḍala-darśanam rakta-syandena nayanaṃ sa-pitta-syanda-lakṣaṇam | manthe 'kṣi tāmra-pary-antam utpāṭana-samāna-ruk

14

रागेण बन्धूक-निभं ताम्यति स्पर्शना-क्षमम् । असृङ्-निमग्नारिष्टाभं कृष्णम् अग्न्य्-आभ-दर्शनम्

rāgeṇa bandhūka-nibhaṃ tāmyati sparśanā-kṣamam | asṛṅ-nimagnāriṣṭābhaṃ kṛṣṇam agny-ābha-darśanam

15

अधिमन्था यथा-स्वं च सर्वे स्यन्दाधिक-व्यथाः । शङ्ख-दन्त-कपोलेषु कपाले चाति-रुक्-कराः

adhimanthā yathā-svaṃ ca sarve syandādhika-vyathāḥ | śaṅkha-danta-kapoleṣu kapāle cāti-ruk-karāḥ

16

वात-पित्तातुरं घर्ष-तोद-भेदोपदेह-वत् । रूक्ष-दारुण-वर्त्माक्षि कृच्छ्रोन्मील-निमीलनम्

vāta-pittāturaṃ gharṣa-toda-bhedopadeha-vat | rūkṣa-dāruṇa-vartmākṣi kṛcchronmīla-nimīlanam

17

१५.१६av वात-पित्तोत्तरं घर्ष- विकूणन-विशुष्क-त्व-शीतेच्छा-शूल-पाक-वत् । उक्तः शुष्कादि-पाको यं स-शोफः स्यात् त्रिभिर् मलैः

15.16av vāta-pittottaraṃ gharṣa- vikūṇana-viśuṣka-tva-śītecchā-śūla-pāka-vat | uktaḥ śuṣkādi-pāko yaṃ sa-śophaḥ syāt tribhir malaiḥ

18

१५.१७av विकूणनं विशुष्कं च १५.१७av विकूणेन विशुष्क-त्वं १५.१७bv शीतेच्छा-शूल-पाक-वत् स-रक्तैस् तत्र शोफो ऽति-रुग्-दाह-ष्ठीवनादि-मान् । पक्वोदुम्बर-संकाशं जायते शुक्ल-मण्डलम्

15.17av vikūṇanaṃ viśuṣkaṃ ca 15.17av vikūṇena viśuṣka-tvaṃ 15.17bv śītecchā-śūla-pāka-vat sa-raktais tatra śopho 'ti-rug-dāha-ṣṭhīvanādi-mān | pakvodumbara-saṃkāśaṃ jāyate śukla-maṇḍalam

19

अश्रूष्ण-शीत-विशद-पिच्छिलाच्छ-घनं मुहुः । अल्प-शोफे ऽल्प-शोफस् तु पाको ऽन्यैर् लक्षणैस् तथा

aśrūṣṇa-śīta-viśada-picchilāccha-ghanaṃ muhuḥ | alpa-śophe 'lpa-śophas tu pāko 'nyair lakṣaṇais tathā

20

१५.१९cv अल्प-शोफो ऽल्प-शोफस् तु अक्षि-पाकात्यये शोफः संरम्भः कलुषाश्रु-ता । कफोपदिग्धम् असितं सितं प्रक्लेद-राग-वत्

15.19cv alpa-śopho 'lpa-śophas tu akṣi-pākātyaye śophaḥ saṃrambhaḥ kaluṣāśru-tā | kaphopadigdham asitaṃ sitaṃ prakleda-rāga-vat

21

१५.२०cv कफेन दिग्धम् असितं दाहो दर्शन-संरोधो वेदनाश् चान्-अवस्थिताः । अन्न-सारो ऽम्ल-तां नीतः पित्त-रक्तोल्बणैर् मलैः

15.20cv kaphena digdham asitaṃ dāho darśana-saṃrodho vedanāś cān-avasthitāḥ | anna-sāro 'mla-tāṃ nītaḥ pitta-raktolbaṇair malaiḥ

22

सिराभिर् नेत्रम् आरूढः करोति श्याव-लोहितम् । स-शोफ-दाह-पाकाश्रु भृशं चाविल-दर्शनम्

sirābhir netram ārūḍhaḥ karoti śyāva-lohitam | sa-śopha-dāha-pākāśru bhṛśaṃ cāvila-darśanam

23

अम्लोषितो ऽयम् इत्य् उक्ता गदाः षो-डश सर्व-गाः । हताधिमन्थम् एतेषु साक्षि-पाकात्ययं त्यजेत्

amloṣito 'yam ity uktā gadāḥ ṣo-ḍaśa sarva-gāḥ | hatādhimantham eteṣu sākṣi-pākātyayaṃ tyajet

24

१५.२३cv हताधिमन्थं चैतेषु वातोद्भूतः पञ्च-रात्रेण दृष्टिं सप्ताहेन श्लेष्म-जातो ऽधिमन्थः । रक्तोत्पन्नो हन्ति तद्-वत् त्रि-रात्रान् मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव

15.23cv hatādhimanthaṃ caiteṣu vātodbhūtaḥ pañca-rātreṇa dṛṣṭiṃ saptāhena śleṣma-jāto 'dhimanthaḥ | raktotpanno hanti tad-vat tri-rātrān mithyācārāt paittikaḥ sadya eva

अध्याय 16

1

प्राग्-रूप एव स्यन्देषु तीक्ष्णं गण्डूष-नावनम् । कारयेद् उपवासं च कोपाद् अन्य-त्र वात-जात्

prāg-rūpa eva syandeṣu tīkṣṇaṃ gaṇḍūṣa-nāvanam | kārayed upavāsaṃ ca kopād anya-tra vāta-jāt

2

दाहोपदेह-रागाश्रु-शोफ-शान्त्यै बिडालकम् । कुर्यात् सर्व-त्र पत्त्रैला-मरिच-स्वर्ण-गैरिकैः

dāhopadeha-rāgāśru-śopha-śāntyai biḍālakam | kuryāt sarva-tra pattrailā-marica-svarṇa-gairikaiḥ

3

स-रसाञ्जन-यष्ट्य्-आह्व-नत-चन्दन-सैन्धवैः । सैन्धवं नागरं तार्क्ष्यं भृष्टं मण्डेन सर्पिषः

sa-rasāñjana-yaṣṭy-āhva-nata-candana-saindhavaiḥ | saindhavaṃ nāgaraṃ tārkṣyaṃ bhṛṣṭaṃ maṇḍena sarpiṣaḥ

1

१६.३dv घृष्टं मण्डेन सर्पिषः बदरी-पत्त्र-यष्ट्य्-आह्व-पथ्यामलक-तुत्थकम् । अन्तर्-धूमं दहेत् सद्यः कोपे तच्-चूर्णं वात-जे ॥ ३.१+

16.3dv ghṛṣṭaṃ maṇḍena sarpiṣaḥ badarī-pattra-yaṣṭy-āhva-pathyāmalaka-tutthakam | antar-dhūmaṃ dahet sadyaḥ kope tac-cūrṇaṃ vāta-je || 3.1+

4

वात-जे घृत-भृष्टं वा योज्यं शबर-देश-जम् । मांसी-पद्मक-कालीय-यष्ट्य्-आह्वैः पित्त-रक्तयोः

vāta-je ghṛta-bhṛṣṭaṃ vā yojyaṃ śabara-deśa-jam | māṃsī-padmaka-kālīya-yaṣṭy-āhvaiḥ pitta-raktayoḥ

1

१६.४bv योज्यं शाबर-देश-जम् १६.४cv मांसी-पद्मक-काकोली- मनोह्वा-फलिनी-क्षौद्रैः कफे सर्वैस् तु सर्व-जे ॥ ५अब् ॥ सित-मरिच-भागम् एकं चतुर्-मनोह्वं द्विर् अष्ट-शाबरकम् ॥ ५च्द् ॥ संचूर्ण्य वस्त्र-बद्धं प्रकुपित-मात्रे ऽवगुण्ठनं नेत्रे ॥ ५एf ॥ १६.५एव् संचूर्ण्यम् अति-प्रबद्धं १६.५fव् प्रकुपित-मात्रे ऽवगुण्ठनम् इदं नेत्रे धातु-शुण्ठ्य्-अभया-तार्क्ष्यं बहिर्-लेपो ऽक्षि-रोग-हा ॥ ५.१(१)+१अब् ॥ १६.५.१(१)+१av धातु-शुण्ठ्य्-अभया-तार्क्ष्य- १६.५.१(१)+१bv -बहिर्-लेपो ऽक्षि-रोग-हा हरीतकी-सैन्धव-तार्क्ष्य-शीलैः स-गैरिकैः स्व-स्व-कर-प्रमृष्टैः । बहिः-प्रलेपं नयनस्य कुर्यात् सर्वाक्षि-रोग-प्रशमार्थम् एतत् ॥ ५.१(२)+

16.4bv yojyaṃ śābara-deśa-jam 16.4cv māṃsī-padmaka-kākolī- manohvā-phalinī-kṣaudraiḥ kaphe sarvais tu sarva-je || 5ab || sita-marica-bhāgam ekaṃ catur-manohvaṃ dvir aṣṭa-śābarakam || 5cd || saṃcūrṇya vastra-baddhaṃ prakupita-mātre 'vaguṇṭhanaṃ netre || 5ef || 16.5ev saṃcūrṇyam ati-prabaddhaṃ 16.5fv prakupita-mātre 'vaguṇṭhanam idaṃ netre dhātu-śuṇṭhy-abhayā-tārkṣyaṃ bahir-lepo 'kṣi-roga-hā || 5.1(1)+1ab || 16.5.1(1)+1av dhātu-śuṇṭhy-abhayā-tārkṣya- 16.5.1(1)+1bv -bahir-lepo 'kṣi-roga-hā harītakī-saindhava-tārkṣya-śīlaiḥ sa-gairikaiḥ sva-sva-kara-pramṛṣṭaiḥ | bahiḥ-pralepaṃ nayanasya kuryāt sarvākṣi-roga-praśamārtham etat || 5.1(2)+

6

आरण्याश् छगण-रसे पटावबद्धाः सु-स्विन्ना नख-वि-तुषी-कृताः कुलत्थाः । तच्-चूर्णं सकृद् अवचूर्णनान् निशीथे नेत्राणां विधमति सद्य एव कोपम्

āraṇyāś chagaṇa-rase paṭāvabaddhāḥ su-svinnā nakha-vi-tuṣī-kṛtāḥ kulatthāḥ | tac-cūrṇaṃ sakṛd avacūrṇanān niśīthe netrāṇāṃ vidhamati sadya eva kopam

7

१६.६av आरण्याश् छगण-रसे पटावनद्धाः घोषाभया-तुत्थक-यष्टि-लोध्रैर् मूती सु-सूक्ष्मैः श्लथ-वस्त्र-बद्धैः । ताम्र-स्थ-धान्याम्ल-निमग्न-मूर्तिर् अर्तिं जयत्य् अक्षिणि नैक-रूपाम्

16.6av āraṇyāś chagaṇa-rase paṭāvanaddhāḥ ghoṣābhayā-tutthaka-yaṣṭi-lodhrair mūtī su-sūkṣmaiḥ ślatha-vastra-baddhaiḥ | tāmra-stha-dhānyāmla-nimagna-mūrtir artiṃ jayaty akṣiṇi naika-rūpām

8

१६.७av घोषाभया-तुत्थक-यष्टि-लोध्रैः १६.७av व्योषाभया-तुत्थक-यष्टि-लोध्रैर् १६.७bv गुण्डी सु-सूक्ष्मैः श्लथ-वस्त्र-बद्धैः १६.७bv पिष्टैः सु-सूक्ष्मैः श्लथ-वस्त्र-बद्धैः १६.७cv ताम्राच्छ-धान्याम्ल-निमग्न-मूर्तिर् षो-डशभिः सलिल-पलैः पलं तथैकं कटङ्कटेर्याः सिद्धम् । सेको ऽष्ट-भाग-शिष्टः क्षौद्र-युतः सर्व-दोष-कुपिते नेत्रे

16.7av ghoṣābhayā-tutthaka-yaṣṭi-lodhraiḥ 16.7av vyoṣābhayā-tutthaka-yaṣṭi-lodhrair 16.7bv guṇḍī su-sūkṣmaiḥ ślatha-vastra-baddhaiḥ 16.7bv piṣṭaiḥ su-sūkṣmaiḥ ślatha-vastra-baddhaiḥ 16.7cv tāmrāccha-dhānyāmla-nimagna-mūrtir ṣo-ḍaśabhiḥ salila-palaiḥ palaṃ tathaikaṃ kaṭaṅkaṭeryāḥ siddham | seko 'ṣṭa-bhāga-śiṣṭaḥ kṣaudra-yutaḥ sarva-doṣa-kupite netre

9

१६.८dv क्षौद्र-युतः सर्व-दोष-प्रकुपिते नेत्रे वात-पित्त-कफ-संनिपात-जां नेत्रयोर् बहु-विधाम् अपि व्यथाम् । शीघ्रम् एव जयति प्रयोजितः शिग्रु-पल्लव-रसः स-माक्षिकः

16.8dv kṣaudra-yutaḥ sarva-doṣa-prakupite netre vāta-pitta-kapha-saṃnipāta-jāṃ netrayor bahu-vidhām api vyathām | śīghram eva jayati prayojitaḥ śigru-pallava-rasaḥ sa-mākṣikaḥ

10

तरुणम् उरुबूक-पत्त्रं मूलं च विभिद्य सिद्धम् आजे क्षीरे । वाताभिष्यन्द-रुजं सद्यो विनिहन्ति सक्तु-पिण्डिका चोष्णा

taruṇam urubūka-pattraṃ mūlaṃ ca vibhidya siddham āje kṣīre | vātābhiṣyanda-rujaṃ sadyo vinihanti saktu-piṇḍikā coṣṇā

11

१६.१०bv मूलं च विचूर्ण्य सिद्धम् आजे क्षीरे आश्च्योतनं मारुत-जे क्वाथो बिल्वादिभिर् हितः । कोष्णः सहैरण्ड-जटा-बृहती-मधु-शिग्रुभिः

16.10bv mūlaṃ ca vicūrṇya siddham āje kṣīre āścyotanaṃ māruta-je kvātho bilvādibhir hitaḥ | koṣṇaḥ sahairaṇḍa-jaṭā-bṛhatī-madhu-śigrubhiḥ

12

ह्रीवेर-वक्र-शार्ङ्गष्टोदुम्बर-त्वक्षु साधितम् । साम्भसा पयसाजेन शूलाश्च्योतनम् उत्तमम्

hrīvera-vakra-śārṅgaṣṭodumbara-tvakṣu sādhitam | sāmbhasā payasājena śūlāścyotanam uttamam

1

१६.१२bv ंदुम्बर-त्वक्-प्रसाधितम् १६.१२bv ंदुम्बर-प्लक्ष-साधितम् लोध्रामलक-रसाञ्ज[न]-बिम्बितिका-पत्त्र-तुबरिका-तुत्थैः । आश्च्योतनम् इदम् अक्ष्णोः प्रसह्य सद्यः प्रकोप-हरम् ॥ १२+

16.12bv ṃdumbara-tvak-prasādhitam 16.12bv ṃdumbara-plakṣa-sādhitam lodhrāmalaka-rasāñja[na]-bimbitikā-pattra-tubarikā-tutthaiḥ | āścyotanam idam akṣṇoḥ prasahya sadyaḥ prakopa-haram || 12+

13

मञ्जिष्ठा-रजनी-लाक्षा-द्राक्षर्द्धि-मधुकोत्पलैः । क्वाथः स-शर्करः शीतः सेचनं रक्त-पित्त-जित्

mañjiṣṭhā-rajanī-lākṣā-drākṣarddhi-madhukotpalaiḥ | kvāthaḥ sa-śarkaraḥ śītaḥ secanaṃ rakta-pitta-jit

14

१६.१३bv -द्राक्षा-द्वि-मधुकोत्पलैः कसेरु-यष्ट्य्-आह्व-रजस् तान्तवे शिथिलं स्थितम् । अप्सु दिव्यासु निहितं हितं स्यन्दे ऽस्र-पित्त-जे

16.13bv -drākṣā-dvi-madhukotpalaiḥ kaseru-yaṣṭy-āhva-rajas tāntave śithilaṃ sthitam | apsu divyāsu nihitaṃ hitaṃ syande 'sra-pitta-je

15

१६.१४bv तान्तवे शिथिले स्थितम् पुण्ड्र-यष्टी-निशा-मूती प्लुता स्तन्ये स-शर्करे । छाग-दुग्धे ऽथ-वा दाह-रुग्-रागाश्रु-निवर्तनी

16.14bv tāntave śithile sthitam puṇḍra-yaṣṭī-niśā-mūtī plutā stanye sa-śarkare | chāga-dugdhe 'tha-vā dāha-rug-rāgāśru-nivartanī

16

श्वेत-लोध्रं स-मधुकं घृत-भृष्टं सु-चूर्णितम् । वस्त्र-स्थं स्तन्य-मृदितं पित्त-रक्ताभिघात-जित्

śveta-lodhraṃ sa-madhukaṃ ghṛta-bhṛṣṭaṃ su-cūrṇitam | vastra-sthaṃ stanya-mṛditaṃ pitta-raktābhighāta-jit

17

नागर-त्रि-फला-निम्ब-वासा-लोध्र-रसः कफे । कोष्णम् आश्च्योतनं मिश्रैर् भेषजैः सांनिपातिके

nāgara-tri-phalā-nimba-vāsā-lodhra-rasaḥ kaphe | koṣṇam āścyotanaṃ miśrair bheṣajaiḥ sāṃnipātike

18

१६.१७bv -वासा-लोध्र-रसाः कफे १६.१७bv -वासा-लोध्र-रसं कफे सर्पिः पुराणं पवने पित्ते शर्करयान्वितम् । व्योष-सिद्धं कफे पीत्वा यव-क्षारावचूर्णितम्

16.17bv -vāsā-lodhra-rasāḥ kaphe 16.17bv -vāsā-lodhra-rasaṃ kaphe sarpiḥ purāṇaṃ pavane pitte śarkarayānvitam | vyoṣa-siddhaṃ kaphe pītvā yava-kṣārāvacūrṇitam

19

१६.१८bv पित्ते शर्करया युतम् स्रावयेद् रुधिरं भूयस् ततः स्निग्धं विरेचयेत् । आनूप-वेसवारेण शिरो-वदन-लेपनम्

16.18bv pitte śarkarayā yutam srāvayed rudhiraṃ bhūyas tataḥ snigdhaṃ virecayet | ānūpa-vesavāreṇa śiro-vadana-lepanam

20

उष्णेन शूले दाहे तु पयः-सर्पिर्-युतैर् हिमैः । तिमिर-प्रतिषेधं च वीक्ष्य युञ्ज्याद् यथा-यथम्

uṣṇena śūle dāhe tu payaḥ-sarpir-yutair himaiḥ | timira-pratiṣedhaṃ ca vīkṣya yuñjyād yathā-yatham

21

अयम् एव विधिः सर्वो मन्थादिष्व् अपि शस्यते । अ-शान्तौ सर्व-था मन्थे भ्रुवोर् उपरि दाहयेत्

ayam eva vidhiḥ sarvo manthādiṣv api śasyate | a-śāntau sarva-thā manthe bhruvor upari dāhayet

22

रूप्यं रूक्षेण गो-दध्ना लिम्पेन् नील-त्वम् आगते । शुष्के तु मस्तुना वर्तिर् वाताक्ष्य्-आमय-नाशिनी

rūpyaṃ rūkṣeṇa go-dadhnā limpen nīla-tvam āgate | śuṣke tu mastunā vartir vātākṣy-āmaya-nāśinī

23

१६.२२bv लिप्तं नील-त्वम् आगते १६.२२bv लिप्ते नील-त्वम् आगते सुमनः-कोरकाः शङ्खस् त्रि-फला मधुकं बला । पित्त-रक्तापहा वर्तिः पिष्टा दिव्येन वारिणा

16.22bv liptaṃ nīla-tvam āgate 16.22bv lipte nīla-tvam āgate sumanaḥ-korakāḥ śaṅkhas tri-phalā madhukaṃ balā | pitta-raktāpahā vartiḥ piṣṭā divyena vāriṇā

24

१६.२३av सुमनः-क्षारकाः शङ्खस् सैन्धवं त्रि-फला व्योषं शङ्खनाभिः समुद्र-जः । फेन ऐलेयकं सर्जो वर्तिः श्लेष्माक्षि-रोग-नुत्

16.23av sumanaḥ-kṣārakāḥ śaṅkhas saindhavaṃ tri-phalā vyoṣaṃ śaṅkhanābhiḥ samudra-jaḥ | phena aileyakaṃ sarjo vartiḥ śleṣmākṣi-roga-nut

25

प्रपौण्डरीकं यष्ट्य्-आह्वं दार्वी चाष्ट-पलं पचेत् । जल-द्रोणे रसे पूते पुनः पक्वे घने क्षिपेत्

prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭy-āhvaṃ dārvī cāṣṭa-palaṃ pacet | jala-droṇe rase pūte punaḥ pakve ghane kṣipet

26

पुष्पाञ्जनाद् दश-पलं कर्षं च मरिचात् ततः । कृतश् चूर्णो ऽथ-वा वर्तिः सर्वाभिष्यन्द-संभवान्

puṣpāñjanād daśa-palaṃ karṣaṃ ca maricāt tataḥ | kṛtaś cūrṇo 'tha-vā vartiḥ sarvābhiṣyanda-saṃbhavān

27

हन्ति राग-रुजा-घर्षान् सद्यो दृष्टिं प्रसादयेत् । अयं पाशुपतो योगो रहस्यं भिषजां परम्

hanti rāga-rujā-gharṣān sadyo dṛṣṭiṃ prasādayet | ayaṃ pāśupato yogo rahasyaṃ bhiṣajāṃ param

28

शुष्काक्षि-पाके हविषः पानम् अक्ष्णोश् च तर्पणम् । घृतेन जीवनीयेन नस्यं तैलेन वाणुना

śuṣkākṣi-pāke haviṣaḥ pānam akṣṇoś ca tarpaṇam | ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena vāṇunā

29

१६.२८dv नस्यं तैलेन चाणुना परिषेको हितश् चात्र पयः कोष्णं स-सैन्धवम् । सर्पिर्-युक्तं स्तन्य-पिष्टम् अञ्जनं च महौषधम्

16.28dv nasyaṃ tailena cāṇunā pariṣeko hitaś cātra payaḥ koṣṇaṃ sa-saindhavam | sarpir-yuktaṃ stanya-piṣṭam añjanaṃ ca mahauṣadham

30

१६.२९cv सर्पिर्-युक्तं स्तन्य-घृष्टम् वसा वानूप-सत्-त्वोत्था किञ्-चित्-सैन्धव-नागरा । घृताक्तान् दर्पणे घृष्टान् केशान् मल्लक-संपुटे

16.29cv sarpir-yuktaṃ stanya-ghṛṣṭam vasā vānūpa-sat-tvotthā kiñ-cit-saindhava-nāgarā | ghṛtāktān darpaṇe ghṛṣṭān keśān mallaka-saṃpuṭe

31

१६.३०av वसा चानूप-सत्-त्वोत्था दग्ध्वाज्य-पिष्टा लोह-स्था सा मषी श्रेष्ठम् अञ्जनम् । स-शोफे वाल्प-शोफे च स्निग्धस्य व्यधयेत् सिराम्

16.30av vasā cānūpa-sat-tvotthā dagdhvājya-piṣṭā loha-sthā sā maṣī śreṣṭham añjanam | sa-śophe vālpa-śophe ca snigdhasya vyadhayet sirām

32

१६.३१cv स-शोफे चाल्प-शोफे च रेकः स्निग्धे पुनर् द्राक्षा-पथ्या-क्वाथ-त्रिवृद्-घृतैः । श्वेत-लोध्रं घृते भृष्टं चूर्णितं तान्तव-स्थितम्

16.31cv sa-śophe cālpa-śophe ca rekaḥ snigdhe punar drākṣā-pathyā-kvātha-trivṛd-ghṛtaiḥ | śveta-lodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ cūrṇitaṃ tāntava-sthitam

33

१६.३२cv श्वेत-लोध्रं घृत-भृष्टं उष्णाम्बुना विमृदितं सेकः शूल-हरः परम् । दार्वी-प्रपौण्डरीकस्य क्वाथो वाश्च्योतने हितः

16.32cv śveta-lodhraṃ ghṛta-bhṛṣṭaṃ uṣṇāmbunā vimṛditaṃ sekaḥ śūla-haraḥ param | dārvī-prapauṇḍarīkasya kvātho vāścyotane hitaḥ

34

१६.३३cv दार्व्याः प्रपौण्डरीकस्य यष्टी-हिमोत्पल-क्षीरैः कुर्यान् मूर्धस्य लेपनम् ॥ ३३+१अब् ॥ संधावांश् च प्रयुञ्जीत घर्ष-रागाश्रु-रुग्-घरान् ॥ ३३ऊ̆अब् ॥ ताम्रं लोहे मूत्र-घृष्टं प्रयुक्तं नेत्रे सर्पिर्-धूपितं वेदना-घ्नम् । ताम्रे घृष्टो गव्य-दध्नः सरो वा युक्तः कृष्णा-सैन्धवाभ्यां वरिष्ठः

16.33cv dārvyāḥ prapauṇḍarīkasya yaṣṭī-himotpala-kṣīraiḥ kuryān mūrdhasya lepanam || 33+1ab || saṃdhāvāṃś ca prayuñjīta gharṣa-rāgāśru-rug-gharān || 33ū̆ab || tāmraṃ lohe mūtra-ghṛṣṭaṃ prayuktaṃ netre sarpir-dhūpitaṃ vedanā-ghnam | tāmre ghṛṣṭo gavya-dadhnaḥ saro vā yuktaḥ kṛṣṇā-saindhavābhyāṃ variṣṭhaḥ

35

शङ्खं ताम्रे स्तन्य-घृष्टं घृताक्तैः शम्याः पत्त्रैर् धूपितं तद् यवैश् च । नेत्रे युक्तं हन्ति संधाव-संज्ञं क्षिप्रं घर्षं वेदनां चाति-तीव्राम्

śaṅkhaṃ tāmre stanya-ghṛṣṭaṃ ghṛtāktaiḥ śamyāḥ pattrair dhūpitaṃ tad yavaiś ca | netre yuktaṃ hanti saṃdhāva-saṃjñaṃ kṣipraṃ gharṣaṃ vedanāṃ cāti-tīvrām

37

उदुम्बर-फलं लोहे घृष्टं स्तन्येन धूपितम् ॥ ३६अब् ॥ साज्यैः शमी-च्छदैर् दाह-शूल-रागाश्रु-हर्ष-जित् । शिग्रु-पल्लव-निर्यासः सु-घृष्टस् ताम्र-संपुटे

udumbara-phalaṃ lohe ghṛṣṭaṃ stanyena dhūpitam || 36ab || sājyaiḥ śamī-cchadair dāha-śūla-rāgāśru-harṣa-jit | śigru-pallava-niryāsaḥ su-ghṛṣṭas tāmra-saṃpuṭe

1

१६.३७cv शिग्रु-पल्लव-निर्यासो १६.३७dv घृष्टस् ताम्रस्य संपुटे द्वि-निशा-त्रि-फला-मुस्तैः प्रमदा-दुग्ध-पेषितैः । सेकः स-शर्करा-क्षौद्रैर् अभिघात-रुजापहः ॥ ३७.१+

16.37cv śigru-pallava-niryāso 16.37dv ghṛṣṭas tāmrasya saṃpuṭe dvi-niśā-tri-phalā-mustaiḥ pramadā-dugdha-peṣitaiḥ | sekaḥ sa-śarkarā-kṣaudrair abhighāta-rujāpahaḥ || 37.1+

2

१६.३७.१+१bv प्रमदा-दुग्ध-कल्कितैः निषिक्तं तुत्थकं वारान् गो-जले पञ्च-विंशतिम् । स्तन्ये वा छाग-दुग्धे वा सद्यः-कोपे तद् अञ्जनम् ॥ ३७.१+

16.37.1+1bv pramadā-dugdha-kalkitaiḥ niṣiktaṃ tutthakaṃ vārān go-jale pañca-viṃśatim | stanye vā chāga-dugdhe vā sadyaḥ-kope tad añjanam || 37.1+

38

घृतेन धूपितो हन्ति शोफ-घर्षाश्रु-वेदनाः । तिलाम्भसा मृत्-कपालं कांस्ये घृष्टं सु-धूपितम्

ghṛtena dhūpito hanti śopha-gharṣāśru-vedanāḥ | tilāmbhasā mṛt-kapālaṃ kāṃsye ghṛṣṭaṃ su-dhūpitam

39

निम्ब-पत्त्रैर् घृताभ्यक्तैर् घर्ष-शूलाश्रु-राग-जित् । संधावेनाञ्जिते नेत्रे विगतौषध-वेदने

nimba-pattrair ghṛtābhyaktair gharṣa-śūlāśru-rāga-jit | saṃdhāvenāñjite netre vigatauṣadha-vedane

40

स्तन्येनाश्च्योतनं कार्यं त्रिः परं नाञ्जयेच् च तैः । तालीश-पत्त्र-चपला-नत-लोह-रजो-ऽञ्जनैः

stanyenāścyotanaṃ kāryaṃ triḥ paraṃ nāñjayec ca taiḥ | tālīśa-pattra-capalā-nata-loha-rajo-'ñjanaiḥ

41

१६.४०dv -नत-लोह-रसाञ्जनैः जाती-मुकुल-कासीस-सैन्धवैर् मूत्र-पेषितैः । ताम्रम् आलिप्य सप्ताहं धारयेत् पेषयेत् ततः

16.40dv -nata-loha-rasāñjanaiḥ jātī-mukula-kāsīsa-saindhavair mūtra-peṣitaiḥ | tāmram ālipya saptāhaṃ dhārayet peṣayet tataḥ

42

मूत्रेणैवानु गुटिकाः कार्याश् छाया-विशोषिताः । ताः स्तन्य-घृष्टा घर्षाश्रु-शोफ-कण्डू-विनाशनाः

mūtreṇaivānu guṭikāḥ kāryāś chāyā-viśoṣitāḥ | tāḥ stanya-ghṛṣṭā gharṣāśru-śopha-kaṇḍū-vināśanāḥ

43

१६.४२av मूत्रेण चानु गुटिकाः १६.४२bv कुर्याच् छाया-विशोषिताः व्याघ्री-त्वङ्-मधुकं ताम्र-रजो ऽजा-क्षीर-कल्कितम् । शम्य्-आमलक-पत्त्राज्य-धूपितं शोफ-रुक्-प्रणुत्

16.42av mūtreṇa cānu guṭikāḥ 16.42bv kuryāc chāyā-viśoṣitāḥ vyāghrī-tvaṅ-madhukaṃ tāmra-rajo 'jā-kṣīra-kalkitam | śamy-āmalaka-pattrājya-dhūpitaṃ śopha-ruk-praṇut

44

१६.४३bv -रजो ऽजा-क्षीर-पेषितम् अम्लोषिते प्रयुञ्जीत पित्ताभिष्यन्द-साधनम् । उत्क्लिष्टाः कफ-पित्तास्र-निचयोत्थाः कुकूणकः

16.43bv -rajo 'jā-kṣīra-peṣitam amloṣite prayuñjīta pittābhiṣyanda-sādhanam | utkliṣṭāḥ kapha-pittāsra-nicayotthāḥ kukūṇakaḥ

45

पक्ष्मोपरोधं शुष्काक्षि-पाकः पूयालसो बिसः । पोथक्य्-अम्लोषितो ऽल्पाख्यः स्यन्द-मन्था विनानिलात्

pakṣmoparodhaṃ śuṣkākṣi-pākaḥ pūyālaso bisaḥ | pothaky-amloṣito 'lpākhyaḥ syanda-manthā vinānilāt

46

एते ऽष्टा-दश पिल्लाख्या दीर्घ-कालानुबन्धिनः । चिकित्सा पृथग् एतेषां स्वं स्वम् उक्ताथ वक्ष्यते

ete 'ṣṭā-daśa pillākhyā dīrgha-kālānubandhinaḥ | cikitsā pṛthag eteṣāṃ svaṃ svam uktātha vakṣyate

47

१६.४६dv स्वं स्वम् उक्ताथ कथ्यते पिल्ली-भूतेषु सामान्याद् अथ पिल्लाख्य-रोगिणः । स्निग्धस्य छर्दित-वतः सिरा-व्यध-हृतासृजः

16.46dv svaṃ svam uktātha kathyate pillī-bhūteṣu sāmānyād atha pillākhya-rogiṇaḥ | snigdhasya chardita-vataḥ sirā-vyadha-hṛtāsṛjaḥ

48

१६.४७bv अथ पिल्लाक्षि-रोगिणः विरिक्तस्य च वर्त्मानु निर्लिखेद् आ-विशुद्धितः । तुत्थकस्य पलं श्वेत-मरिचानि च विंशतिः

16.47bv atha pillākṣi-rogiṇaḥ viriktasya ca vartmānu nirlikhed ā-viśuddhitaḥ | tutthakasya palaṃ śveta-maricāni ca viṃśatiḥ

49

१६.४८av विरिक्तस्य तु वर्त्मानु १६.४८bv विलिखेद् आ-विशुद्धितः त्रिंशता काञ्जिक-पलैः पिष्ट्वा ताम्रे निधापयेत् । पिल्लान् अ-पिल्लान् कुरुते बहु-वर्षोत्थितान् अपि

16.48av viriktasya tu vartmānu 16.48bv vilikhed ā-viśuddhitaḥ triṃśatā kāñjika-palaiḥ piṣṭvā tāmre nidhāpayet | pillān a-pillān kurute bahu-varṣotthitān api

50

तत् सेकेनोपदेहाश्रु-कण्डू-शोफांश् च नाशयेत् । करञ्ज-बीजं सुरसं सुमनः-कोरकाणि च

tat sekenopadehāśru-kaṇḍū-śophāṃś ca nāśayet | karañja-bījaṃ surasaṃ sumanaḥ-korakāṇi ca

51

१६.५०dv सुमनः-क्षारकाणि च संक्षुद्य साधयेत् क्वाथे पूते तत्र रस-क्रिया । अञ्जनं पिल्ल-भैषज्यं पक्ष्मणां च प्ररोहणम्

16.50dv sumanaḥ-kṣārakāṇi ca saṃkṣudya sādhayet kvāthe pūte tatra rasa-kriyā | añjanaṃ pilla-bhaiṣajyaṃ pakṣmaṇāṃ ca prarohaṇam

52

रसाञ्जनं सर्ज-रसो रीति-पुष्पं मनःशिला । समुद्र-फेनो लवणं गैरिकं मरिचानि च

rasāñjanaṃ sarja-raso rīti-puṣpaṃ manaḥśilā | samudra-pheno lavaṇaṃ gairikaṃ maricāni ca

53

१६.५२bv जाती-पुष्पं मनःशिला १६.५२cv समुद्र-फेनं लवणं अञ्जनं मधुना पिष्टं क्लेद-कण्डू-घ्नम् उत्तमम् । अभया-रस-पिष्टं वा तगरं पिल्ल-नाशनम्

16.52bv jātī-puṣpaṃ manaḥśilā 16.52cv samudra-phenaṃ lavaṇaṃ añjanaṃ madhunā piṣṭaṃ kleda-kaṇḍū-ghnam uttamam | abhayā-rasa-piṣṭaṃ vā tagaraṃ pilla-nāśanam

54

भावितं बस्त-मूत्रेण स-स्नेहं देवदारु च । सैन्धव-त्रि-फला-कृष्णा-कटुका-शङ्खनाभयः

bhāvitaṃ basta-mūtreṇa sa-snehaṃ devadāru ca | saindhava-tri-phalā-kṛṣṇā-kaṭukā-śaṅkhanābhayaḥ

55

१६.५४bv स-स्नेहं देवदारु वा स-ताम्र-रजसो वर्तिः पिल्ल-शुक्रक-नाशिनी । पुष्प-कासीस-चूर्णो वा सुरसा-रस-भावितः

16.54bv sa-snehaṃ devadāru vā sa-tāmra-rajaso vartiḥ pilla-śukraka-nāśinī | puṣpa-kāsīsa-cūrṇo vā surasā-rasa-bhāvitaḥ

56

ताम्रे दशाहं तत् पैल्ल्य-पक्ष्म-शात-जिद् अञ्जनम् ॥ ५५ऊ̆अब् ॥ अलं च सौवीरकम् अञ्जनं च ताभ्यां समं ताम्र-रजः सु-सूक्ष्मम् । पिल्लेषु रोमाणि निषेवितो ऽसौ चूर्णः करोत्य् एक-शलाकयापि

tāmre daśāhaṃ tat paillya-pakṣma-śāta-jid añjanam || 55ū̆ab || alaṃ ca sauvīrakam añjanaṃ ca tābhyāṃ samaṃ tāmra-rajaḥ su-sūkṣmam | pilleṣu romāṇi niṣevito 'sau cūrṇaḥ karoty eka-śalākayāpi

57

१६.५६bv ताभ्यां समं ताम्र-रजश् च सूक्ष्मम् १६.५६cv पिल्लेषु रोमाणि निषेवितो ऽयं लाक्षा-निर्गुण्डी-भृङ्ग-दार्वी-रसेन श्रेष्ठं कार्पासं भावितं सप्त-कृत्वः । दीपः प्रज्वाल्यः सर्पिषा तत्-समुत्था श्रेष्ठा पिल्लानां रोपणार्थे मषी सा

16.56bv tābhyāṃ samaṃ tāmra-rajaś ca sūkṣmam 16.56cv pilleṣu romāṇi niṣevito 'yaṃ lākṣā-nirguṇḍī-bhṛṅga-dārvī-rasena śreṣṭhaṃ kārpāsaṃ bhāvitaṃ sapta-kṛtvaḥ | dīpaḥ prajvālyaḥ sarpiṣā tat-samutthā śreṣṭhā pillānāṃ ropaṇārthe maṣī sā

59

१६.५७dv श्रेष्ठा पिल्लानां रोपणार्थं मषी सा वर्त्मावलेखं बहु-शस् तद्-वच् छोणित-मोक्षणम् ॥ ५८अब् ॥ पुनः पुनर् विरेकं च नित्यम् आश्च्योतनाञ्जनम् । नावनं धूम-पानं च पिल्ल-रोगातुरो भजेत्

16.57dv śreṣṭhā pillānāṃ ropaṇārthaṃ maṣī sā vartmāvalekhaṃ bahu-śas tad-vac choṇita-mokṣaṇam || 58ab || punaḥ punar virekaṃ ca nityam āścyotanāñjanam | nāvanaṃ dhūma-pānaṃ ca pilla-rogāturo bhajet

60

पूयालसे त्व् अ-शान्ते ऽन्ते दाहः सूक्ष्म-शलाकया । चतुर्-णवतिर् इत्य् अक्ष्णो हेतु-लक्षण-साधनैः

pūyālase tv a-śānte 'nte dāhaḥ sūkṣma-śalākayā | catur-ṇavatir ity akṣṇo hetu-lakṣaṇa-sādhanaiḥ

61

१६.६०av पूयालसे त्व् अ-शान्ते तु १६.६०cv चतुर्-णवतिर् इत्य् अक्ष्णोर् परस्-परम् अ-संकीर्णाः कार्त्स्न्येन गदिता गदाः । सर्व-दा च निषेवेत स्वस्थो ऽपि नयन-प्रियः

16.60av pūyālase tv a-śānte tu 16.60cv catur-ṇavatir ity akṣṇor paras-param a-saṃkīrṇāḥ kārtsnyena gaditā gadāḥ | sarva-dā ca niṣeveta svastho 'pi nayana-priyaḥ

62

पुराण-यव-गोधूम-शालि-षष्टिक-कोद्रवान् । मुद्गादीन् कफ-पित्त-घ्नान् भूरि-सर्पिः-परिप्लुतान्

purāṇa-yava-godhūma-śāli-ṣaṣṭika-kodravān | mudgādīn kapha-pitta-ghnān bhūri-sarpiḥ-pariplutān

63

शाकं चैवं-विधं मांसं जाङ्गलं दाडिमं सिताम् । सैन्धवं त्रि-फलां द्राक्षां वारि पाने च नाभसम्

śākaṃ caivaṃ-vidhaṃ māṃsaṃ jāṅgalaṃ dāḍimaṃ sitām | saindhavaṃ tri-phalāṃ drākṣāṃ vāri pāne ca nābhasam

64

आतप-त्रं पद-त्राणं विधि-वद् दोष-शोधनम् । वर्जयेद् वेग-संरोधम् अ-जीर्णाध्यशनानि च

ātapa-traṃ pada-trāṇaṃ vidhi-vad doṣa-śodhanam | varjayed vega-saṃrodham a-jīrṇādhyaśanāni ca

65

१६.६४dv अ-जीर्णाध्यशनादि च क्रोध-शोक-दिवा-स्वप्न-रात्रि-जागरणातपान् । विदाहि विष्टम्भ-करं यच् चेहाहार-भेषजम्

16.64dv a-jīrṇādhyaśanādi ca krodha-śoka-divā-svapna-rātri-jāgaraṇātapān | vidāhi viṣṭambha-karaṃ yac cehāhāra-bheṣajam

66

१६.६५bv -निशा-जागरणानि च १६.६५cv विदाह-विष्टम्भ-करं १६.६५dv यद् यद् आहार-भेषजम् १६.६५dv विहाराहार-भेषजम् द्वे पाद-मध्ये पृथु-संनिवेशे सिरे गते ते बहु-धा च नेत्रे । ता म्रक्षणोद्वर्तन-लेपनादीन् पाद-प्रयुक्तान् नयने नयन्ति

16.65bv -niśā-jāgaraṇāni ca 16.65cv vidāha-viṣṭambha-karaṃ 16.65dv yad yad āhāra-bheṣajam 16.65dv vihārāhāra-bheṣajam dve pāda-madhye pṛthu-saṃniveśe sire gate te bahu-dhā ca netre | tā mrakṣaṇodvartana-lepanādīn pāda-prayuktān nayane nayanti

67

१६.६६av द्वे पाद-मध्ये पृथु-संनिविष्टे १६.६६dv पाद-प्रयुक्तान् नयनं नयन्ति मलौष्ण्य-संघट्टन-पीडनाद्यैस् ता दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः । भजेत् सदा दृष्टि-हितानि तस्माद् उपानद्-अभ्यञ्जन-धावनानि

16.66av dve pāda-madhye pṛthu-saṃniviṣṭe 16.66dv pāda-prayuktān nayanaṃ nayanti malauṣṇya-saṃghaṭṭana-pīḍanādyais tā dūṣayante nayanāni duṣṭāḥ | bhajet sadā dṛṣṭi-hitāni tasmād upānad-abhyañjana-dhāvanāni

अध्याय 17

1

प्रतिश्याय-जल-क्रीडा-कर्ण-कण्डूयनैर् मरुत् । मिथ्या-योगेन शब्दस्य कुपितो ऽन्यैश् च कोपनैः

pratiśyāya-jala-krīḍā-karṇa-kaṇḍūyanair marut | mithyā-yogena śabdasya kupito 'nyaiś ca kopanaiḥ

2

प्राप्य श्रोत्र-सिराः कुर्याच् छूलं स्रोतसि वेग-वत् । अर्धावभेदकं स्तम्भं शिशिरान्-अभिनन्दनम्

prāpya śrotra-sirāḥ kuryāc chūlaṃ srotasi vega-vat | ardhāvabhedakaṃ stambhaṃ śiśirān-abhinandanam

3

चिराच् च पाकं पक्वं तु लसीकाम् अल्प-शः स्रवेत् । श्रोत्रं शून्यम् अ-कस्माच् च स्यात् संचार-विचार-वत्

cirāc ca pākaṃ pakvaṃ tu lasīkām alpa-śaḥ sravet | śrotraṃ śūnyam a-kasmāc ca syāt saṃcāra-vicāra-vat

4

शूलं पित्तात् स-दाहोषा-शीतेच्छा-श्वयथु-ज्वरम् । आशु-पाकं प्रपक्वं च स-पीत-लसिका-स्रुति

śūlaṃ pittāt sa-dāhoṣā-śītecchā-śvayathu-jvaram | āśu-pākaṃ prapakvaṃ ca sa-pīta-lasikā-sruti

5

१७.४bv -शीतेच्छा-श्वयथुर् ज्वरः सा लसीका स्पृशेद् यद् यत् तत् तत् पाकम् उपैति च । कफाच् छिरो-हनु-ग्रीवा-गौरवं मन्द-ता रुजः

17.4bv -śītecchā-śvayathur jvaraḥ sā lasīkā spṛśed yad yat tat tat pākam upaiti ca | kaphāc chiro-hanu-grīvā-gauravaṃ manda-tā rujaḥ

6

कण्डूः श्वयथुर् उष्णेच्छा पाकाच् छ्वेत-घन-स्रुतिः । करोति श्रवणे शूलम् अभिघातादि-दूषितम्

kaṇḍūḥ śvayathur uṣṇecchā pākāc chveta-ghana-srutiḥ | karoti śravaṇe śūlam abhighātādi-dūṣitam

7

१७.६bv पाकाच् छ्वेत-घना स्रुतिः रक्तं पित्त-समानार्ति किञ्-चिद् वाधिक-लक्षणम् । शूलं समुदितैर् दोषैः स-शोफ-ज्वर-तीव्र-रुक्

17.6bv pākāc chveta-ghanā srutiḥ raktaṃ pitta-samānārti kiñ-cid vādhika-lakṣaṇam | śūlaṃ samuditair doṣaiḥ sa-śopha-jvara-tīvra-ruk

8

पर्यायाद् उष्ण-शीतेच्छां जायते श्रुति-जाड्य-वत् । पक्वं सितासिता-रक्त-घन-पूय-प्रवाहि च

paryāyād uṣṇa-śītecchāṃ jāyate śruti-jāḍya-vat | pakvaṃ sitāsitā-rakta-ghana-pūya-pravāhi ca

9

शब्द-वाहि-सिरा-संस्थे शृणोति पवने मुहुः । नादान् अ-कस्माद् विविधान् कर्ण-नादं वदन्ति तम्

śabda-vāhi-sirā-saṃsthe śṛṇoti pavane muhuḥ | nādān a-kasmād vividhān karṇa-nādaṃ vadanti tam

10

श्लेष्मणानुगतो वायुर् नादो वा समुपेक्षितः । उच्चैः कृच्छ्राच् छ्रुतिं कुर्याद् बधिर-त्वं क्रमेण च

śleṣmaṇānugato vāyur nādo vā samupekṣitaḥ | uccaiḥ kṛcchrāc chrutiṃ kuryād badhira-tvaṃ krameṇa ca

11

१७.१०dv बधिर-त्वं क्रमेण वा वातेन शोषितः श्लेष्मा श्रोतो लिम्पेत् ततो भवेत् । रुग्-गौरवं पिधानं च स प्रतीनाह-संज्ञितः

17.10dv badhira-tvaṃ krameṇa vā vātena śoṣitaḥ śleṣmā śroto limpet tato bhavet | rug-gauravaṃ pidhānaṃ ca sa pratīnāha-saṃjñitaḥ

12

कण्डू-शोफौ कफाच् छ्रोत्रे स्थिरौ तत्-संज्ञया स्मृतौ । कफो विदग्धः पित्तेन स-रुजं नी-रुजं त्व् अपि

kaṇḍū-śophau kaphāc chrotre sthirau tat-saṃjñayā smṛtau | kapho vidagdhaḥ pittena sa-rujaṃ nī-rujaṃ tv api

13

१७.१२bv स्थिरौ तत्-संज्ञितौ स्मृतौ १७.१२dv स-रुजं नी-रुजं त्व् अथ घन-पूति-बहु-क्लेदं कुरुते पूति-कर्णकम् । वातादि-दूषितं श्रोत्रं मांसासृक्-क्लेद-जा रुजम्

17.12bv sthirau tat-saṃjñitau smṛtau 17.12dv sa-rujaṃ nī-rujaṃ tv atha ghana-pūti-bahu-kledaṃ kurute pūti-karṇakam | vātādi-dūṣitaṃ śrotraṃ māṃsāsṛk-kleda-jā rujam

14

१७.१३dv मांसासृक्-क्लेद-जां रुजम् खादन्तो जन्तवः कुर्युस् तीव्रां स कृमि-कर्णकः । श्रोत्र-कण्डूयनाज् जाते क्षते स्यात् पूर्व-लक्षणः

17.13dv māṃsāsṛk-kleda-jāṃ rujam khādanto jantavaḥ kuryus tīvrāṃ sa kṛmi-karṇakaḥ | śrotra-kaṇḍūyanāj jāte kṣate syāt pūrva-lakṣaṇaḥ

15

१७.१४cv श्रोतः-कण्डूयनाज् जाते विद्रधिः पूर्व-वच् चान्यः शोफो ऽर्शो ऽर्बुदम् ईरितम् । तेषु रुक् पूति-कर्ण-त्वं बधिर-त्वं च बाधते

17.14cv śrotaḥ-kaṇḍūyanāj jāte vidradhiḥ pūrva-vac cānyaḥ śopho 'rśo 'rbudam īritam | teṣu ruk pūti-karṇa-tvaṃ badhira-tvaṃ ca bādhate

16

१७.१५bv षो-ढार्शो ऽर्बुदम् ईरितम् १७.१५dv बधिर-त्वं च जायते गर्भे ऽनिलात् संकुचिता शष्कुली कुचि-कर्णकः । एको नी-रुग् अनेको वा गर्भे मांसाङ्कुरः स्थिरः

17.15bv ṣo-ḍhārśo 'rbudam īritam 17.15dv badhira-tvaṃ ca jāyate garbhe 'nilāt saṃkucitā śaṣkulī kuci-karṇakaḥ | eko nī-rug aneko vā garbhe māṃsāṅkuraḥ sthiraḥ

17

१७.१६bv शष्कुली कुञ्चि-कर्णकः १७.१६bv शष्कुली कूचि-कर्णकः १७.१६dv गर्भे मांसाङ्कुरः स्थितः पिप्पली पिप्पली-मानः संनिपाताद् विदारिका । स-वर्णः स-रुजः स्तब्धः श्वयथुः स उपेक्षितः

17.16bv śaṣkulī kuñci-karṇakaḥ 17.16bv śaṣkulī kūci-karṇakaḥ 17.16dv garbhe māṃsāṅkuraḥ sthitaḥ pippalī pippalī-mānaḥ saṃnipātād vidārikā | sa-varṇaḥ sa-rujaḥ stabdhaḥ śvayathuḥ sa upekṣitaḥ

18

कटु-तैल-निभं पक्वः स्रवेत् कृच्छ्रेण रोहति । संकोचयति रूढा च सा ध्रुवं कर्ण-शष्कुलीम्

kaṭu-taila-nibhaṃ pakvaḥ sravet kṛcchreṇa rohati | saṃkocayati rūḍhā ca sā dhruvaṃ karṇa-śaṣkulīm

19

१७.१८bv स्रवन् कृच्छ्रेण रोहति सिरा-स्थः कुरुते वायुः पाली-शोषं तद्-आह्वयम् । कृशा दृढा च तन्त्री-वत् पाली वातेन तन्त्रिका

17.18bv sravan kṛcchreṇa rohati sirā-sthaḥ kurute vāyuḥ pālī-śoṣaṃ tad-āhvayam | kṛśā dṛḍhā ca tantrī-vat pālī vātena tantrikā

20

सु-कुमारे चिरोत्सर्गात् सहसैव प्रवर्धिते । कर्णे शोफः स-रुक् पाल्याम् अरुणः परिपोट-वान्

su-kumāre cirotsargāt sahasaiva pravardhite | karṇe śophaḥ sa-ruk pālyām aruṇaḥ paripoṭa-vān

21

परिपोटः स पवनाद् उत्पातः पित्त-शोणितात् । गुर्व्-आभरण-भाराद्यैः श्यावो रुग्-दाह-पाक-वान्

paripoṭaḥ sa pavanād utpātaḥ pitta-śoṇitāt | gurv-ābharaṇa-bhārādyaiḥ śyāvo rug-dāha-pāka-vān

22

श्वयथुः स्फोट-पिटिका-रागोषा-क्लेद-संयुतः । पाल्यां शोफो ऽनिल-कफात् सर्वतो निर्-व्यथः स्थिरः

śvayathuḥ sphoṭa-piṭikā-rāgoṣā-kleda-saṃyutaḥ | pālyāṃ śopho 'nila-kaphāt sarvato nir-vyathaḥ sthiraḥ

23

स्तब्धः स-वर्णः कण्डू-मान् उन्मन्थो गल्लिरश् च सः । दुर्-विद्धे वर्धिते कर्णे स-कण्डू-दाह-पाक-रुक्

stabdhaḥ sa-varṇaḥ kaṇḍū-mān unmantho galliraś ca saḥ | dur-viddhe vardhite karṇe sa-kaṇḍū-dāha-pāka-ruk

24

१७.२३bv उन्मन्थो गल्लिकश् च सः श्वयथुः संनिपातोत्थः स नाम्ना दुःख-वर्धनः । कफासृक्-कृमि-जाः सूक्ष्माः स-कण्डू-क्लेद-वेदनाः

17.23bv unmantho gallikaś ca saḥ śvayathuḥ saṃnipātotthaḥ sa nāmnā duḥkha-vardhanaḥ | kaphāsṛk-kṛmi-jāḥ sūkṣmāḥ sa-kaṇḍū-kleda-vedanāḥ

25

लिह्युः पालीम् उपेक्षिताः लेह्याख्याः पिटिकास् ता हि । पिप्पली सर्व-जं शूलं विदारी कुचि-कर्णकः

lihyuḥ pālīm upekṣitāḥ lehyākhyāḥ piṭikās tā hi | pippalī sarva-jaṃ śūlaṃ vidārī kuci-karṇakaḥ

26

१७.२५av लिह्याख्याः पिटिकास् ता हि १७.२५dv विदारी कूचि-कर्णकः एषाम् अ-साध्या याप्यैका तन्त्रिकान्यांस् तु साधयेत् । पञ्च-विंशतिर् इत्य् उक्ताः कर्ण-रोगा विभागतः

17.25av lihyākhyāḥ piṭikās tā hi 17.25dv vidārī kūci-karṇakaḥ eṣām a-sādhyā yāpyaikā tantrikānyāṃs tu sādhayet | pañca-viṃśatir ity uktāḥ karṇa-rogā vibhāgataḥ

अध्याय 18

1

कर्ण-शूले पवन-जे पिबेद् रात्रौ रसाशितः । वात-घ्न-साधितं सर्पिः कर्णं स्विन्नं च पूरयेत्

karṇa-śūle pavana-je pibed rātrau rasāśitaḥ | vāta-ghna-sādhitaṃ sarpiḥ karṇaṃ svinnaṃ ca pūrayet

2

पत्त्राणां पृथग् अश्वत्थ-बिल्वार्कैरण्ड-जन्मनाम् । तैल-सिन्धूत्थ-दिग्धानां स्विन्नानां पुट-पाकतः

pattrāṇāṃ pṛthag aśvattha-bilvārkairaṇḍa-janmanām | taila-sindhūttha-digdhānāṃ svinnānāṃ puṭa-pākataḥ

3

रसैः कवोष्णैस् तद्-वच् च मूलकस्यारलोर् अपि । गणे वात-हरे ऽम्लेषु मूत्रेषु च विपाचितः

rasaiḥ kavoṣṇais tad-vac ca mūlakasyāralor api | gaṇe vāta-hare 'mleṣu mūtreṣu ca vipācitaḥ

4

महा-स्नेहो द्रुतं हन्ति सु-तीव्राम् अपि वेदनाम् । महतः पञ्च-मूलस्य काष्ठात् क्षौमेण वेष्टितात्

mahā-sneho drutaṃ hanti su-tīvrām api vedanām | mahataḥ pañca-mūlasya kāṣṭhāt kṣaumeṇa veṣṭitāt

5

तैल-सिक्तात् प्रदीप्ताग्रात् स्नेहः सद्यो रुजापहः । योज्यश् चैवं भद्रकाष्ठात् कुष्ठात् काष्ठाच् च सारलात्

taila-siktāt pradīptāgrāt snehaḥ sadyo rujāpahaḥ | yojyaś caivaṃ bhadrakāṣṭhāt kuṣṭhāt kāṣṭhāc ca sāralāt

6

१८.५bv स्नेहः सद्यो रुजा-हरः वात-व्याधि-प्रतिश्याय-विहितं हितम् अत्र च । वर्जयेच् छिरसा स्नानं शीताम्भः-पानम् अह्न्य् अपि

18.5bv snehaḥ sadyo rujā-haraḥ vāta-vyādhi-pratiśyāya-vihitaṃ hitam atra ca | varjayec chirasā snānaṃ śītāmbhaḥ-pānam ahny api

7

१८.६cv वर्जयेच् छिरसः स्नानं पित्त-शूले सिता-युक्त-घृत-स्निग्धं विरेचयेत् । द्राक्षा-यष्टी-शृतं स्तन्यं शस्यते कर्ण-पूरणम्

18.6cv varjayec chirasaḥ snānaṃ pitta-śūle sitā-yukta-ghṛta-snigdhaṃ virecayet | drākṣā-yaṣṭī-śṛtaṃ stanyaṃ śasyate karṇa-pūraṇam

8

यष्ट्य्-अनन्ता-हिमोशीर-काकोली-लोध्र-जीवकैः । मृणाल-बिस-मञ्जिष्ठा-शारिवाभिश् च साधयेत्

yaṣṭy-anantā-himośīra-kākolī-lodhra-jīvakaiḥ | mṛṇāla-bisa-mañjiṣṭhā-śārivābhiś ca sādhayet

9

यष्टीमधु-रस-प्रस्थ-क्षीर-द्वि-प्रस्थ-संयुतम् । तैलस्य कुडवं नस्य-पूरणाभ्यञ्जनैर् इदम्

yaṣṭīmadhu-rasa-prastha-kṣīra-dvi-prastha-saṃyutam | tailasya kuḍavaṃ nasya-pūraṇābhyañjanair idam

10

निहन्ति शूल-दाहोषाः केवलं क्षौद्रम् एव वा । यष्ट्य्-आदिभिश् च स-घृतैः कर्णौ दिह्यात् समन्ततः

nihanti śūla-dāhoṣāḥ kevalaṃ kṣaudram eva vā | yaṣṭy-ādibhiś ca sa-ghṛtaiḥ karṇau dihyāt samantataḥ

11

वामयेत् पिप्पली-सिद्ध-सर्पिः-स्निग्धं कफोद्भवे । धूम-नावन-गण्डूष-स्वेदान् कुर्यात् कफापहान्

vāmayet pippalī-siddha-sarpiḥ-snigdhaṃ kaphodbhave | dhūma-nāvana-gaṇḍūṣa-svedān kuryāt kaphāpahān

12

लशुनार्द्रक-शिग्रूणां मुरङ्ग्या मूलकस्य च । कदल्याः स्व-रसः श्रेष्ठः कद्-उष्णः कर्ण-पूरणे

laśunārdraka-śigrūṇāṃ muraṅgyā mūlakasya ca | kadalyāḥ sva-rasaḥ śreṣṭhaḥ kad-uṣṇaḥ karṇa-pūraṇe

13

१८.१२bv सुरङ्ग्या मूलकस्य च १८.१२bv भृङ्गस्य मूलकस्य च अर्काङ्कुरान् अम्ल-पिष्टांस् तैलाक्ताō̃ लवणान्वितान् । संनिधाय स्नुही-काण्डे कोरिते तच्-छदावृतान्

18.12bv suraṅgyā mūlakasya ca 18.12bv bhṛṅgasya mūlakasya ca arkāṅkurān amla-piṣṭāṃs tailāktāō̃ lavaṇānvitān | saṃnidhāya snuhī-kāṇḍe korite tac-chadāvṛtān

14

१८.१३dv कोरिते तच् छदावृते स्वेदयेत् पुट-पाकेन स रसः शूल-जित् परम् । रसेन बीजपूरस्य कपित्थस्य च पूरयेत्

18.13dv korite tac chadāvṛte svedayet puṭa-pākena sa rasaḥ śūla-jit param | rasena bījapūrasya kapitthasya ca pūrayet

15

शुक्तेन पूरयित्वा वा फेनेनान्व् अवचूर्णयेत् । अजावि-मूत्र-वंश-त्वक्-सिद्धं तैलं च पूरणम्

śuktena pūrayitvā vā phenenānv avacūrṇayet | ajāvi-mūtra-vaṃśa-tvak-siddhaṃ tailaṃ ca pūraṇam

16

१८.१५dv -सिद्ध-तैलेन पूरयेत् सिद्धं वा सार्षपं तैलं हिङ्गु-तुम्बुरु-नागरैः । रक्त-जे पित्त-वत् कार्यं सिरां चाशु विमोक्षयेत्

18.15dv -siddha-tailena pūrayet siddhaṃ vā sārṣapaṃ tailaṃ hiṅgu-tumburu-nāgaraiḥ | rakta-je pitta-vat kāryaṃ sirāṃ cāśu vimokṣayet

17

पक्वे पूय-वहे कर्णे धूम-गण्डूष-नावनम् । युञ्ज्यान् नाडी-विधानं च दुष्ट-व्रण-हरं च यत्

pakve pūya-vahe karṇe dhūma-gaṇḍūṣa-nāvanam | yuñjyān nāḍī-vidhānaṃ ca duṣṭa-vraṇa-haraṃ ca yat

18

स्रोतः प्रमृज्य दिग्धं तु द्वौ कालौ पिचु-वर्तिभिः । पुरेण धूपयित्वा तु माक्षिकेण प्रपूरयेत्

srotaḥ pramṛjya digdhaṃ tu dvau kālau picu-vartibhiḥ | pureṇa dhūpayitvā tu mākṣikeṇa prapūrayet

19

सुरसादि-गण-क्वाथ-फाणिताक्तां च योजयेत् । पिचु-वर्तिं सु-सूक्ष्मैश् च तच्-चूर्णैर् अवचूर्णयेत्

surasādi-gaṇa-kvātha-phāṇitāktāṃ ca yojayet | picu-vartiṃ su-sūkṣmaiś ca tac-cūrṇair avacūrṇayet

20

१८.१९bv -फाणिताक्तां च शीलयेत् १८.१९bv -फाणिताक्तां प्रयोजयेत् १८.१९bv -फाणिताक्तां नियोजयेत् शूल-क्लेद-गुरु-त्वानां विधिर् एष निवर्तकः । प्रियङ्गु-मधुकाम्बष्ठा-धातक्य्-उत्पल-पर्णिभिः

18.19bv -phāṇitāktāṃ ca śīlayet 18.19bv -phāṇitāktāṃ prayojayet 18.19bv -phāṇitāktāṃ niyojayet śūla-kleda-guru-tvānāṃ vidhir eṣa nivartakaḥ | priyaṅgu-madhukāmbaṣṭhā-dhātaky-utpala-parṇibhiḥ

21

मञ्जिष्ठा-लोध्र-लाक्षाभिः कपित्थस्य रसेन च । पचेत् तैलं तद् आस्रावं निगृह्णात्य् आशु पूरणात्

mañjiṣṭhā-lodhra-lākṣābhiḥ kapitthasya rasena ca | pacet tailaṃ tad āsrāvaṃ nigṛhṇāty āśu pūraṇāt

22

नाद-बाधिर्ययोः कुर्याद् वात-शूलोक्तम् औषधम् । श्लेष्मानुबन्धे श्लेष्माणम् प्राग् जयेद् वमनादिभिः

nāda-bādhiryayoḥ kuryād vāta-śūloktam auṣadham | śleṣmānubandhe śleṣmāṇam prāg jayed vamanādibhiḥ

23

एरण्ड-शिग्रु-वरुण-मूलकात् पत्त्र-जे रसे । चतुर्-गुणे पचेत् तैलं क्षीरे चाष्ट-गुणोन्मिते

eraṇḍa-śigru-varuṇa-mūlakāt pattra-je rase | catur-guṇe pacet tailaṃ kṣīre cāṣṭa-guṇonmite

24

१८.२३av एरण्ड-शिग्रु-तरुण- यष्ट्य्-आह्वा-क्षीर-काकोली-कल्क-युक्तं निहन्ति तत् । नाद-बाधिर्य-शूलानि नावनाभ्यङ्ग-पूरणैः

18.23av eraṇḍa-śigru-taruṇa- yaṣṭy-āhvā-kṣīra-kākolī-kalka-yuktaṃ nihanti tat | nāda-bādhirya-śūlāni nāvanābhyaṅga-pūraṇaiḥ

25

१८.२४bv -कल्क-युक्तं हिनस्ति तत् पक्वं प्रतिविषा-हिङ्गु-मिशि-त्वक्-स्वर्जिकोषणैः । स-शुक्तैः पूरणात् तैलं रुक्-स्रावा-श्रुति-नाद-नुत्

18.24bv -kalka-yuktaṃ hinasti tat pakvaṃ prativiṣā-hiṅgu-miśi-tvak-svarjikoṣaṇaiḥ | sa-śuktaiḥ pūraṇāt tailaṃ ruk-srāvā-śruti-nāda-nut

26

१८.२५dv रुक्-स्राव-श्रुति-नाद-नुत् कर्ण-नादे हितं तैलं सर्षपोत्थं च पूरणे । शुष्क-मूलक-खण्डानां क्षारो हिङ्गु महौषधम्

18.25dv ruk-srāva-śruti-nāda-nut karṇa-nāde hitaṃ tailaṃ sarṣapotthaṃ ca pūraṇe | śuṣka-mūlaka-khaṇḍānāṃ kṣāro hiṅgu mahauṣadham

27

शतपुष्पा-वचा-कुष्ठ-दारु-शिग्रु-रसाञ्जनम् । सौवर्चल-यव-क्षार-स्वर्जिकौद्भिद-सैन्धवम्

śatapuṣpā-vacā-kuṣṭha-dāru-śigru-rasāñjanam | sauvarcala-yava-kṣāra-svarjikaudbhida-saindhavam

28

भूर्ज-ग्रन्थि-विडं मुस्ता मधु-शुक्तं चतुर्-गुणम् । मातुलुङ्ग-रसस् तद्-वत् कदली-स्व-रसश् च तैः

bhūrja-granthi-viḍaṃ mustā madhu-śuktaṃ catur-guṇam | mātuluṅga-rasas tad-vat kadalī-sva-rasaś ca taiḥ

29

पक्वं तैलं जयत्य् आशु सु-कृच्छ्रान् अपि पूरणात् । कण्डूं क्लेदं च बाधिर्य-पूति-कर्ण-त्व-रुक्-कृमीन्

pakvaṃ tailaṃ jayaty āśu su-kṛcchrān api pūraṇāt | kaṇḍūṃ kledaṃ ca bādhirya-pūti-karṇa-tva-ruk-kṛmīn

30

१८.२९cv कण्डू-क्ष्वेडन-बाधिर्य- १८.२९cv कण्डू-ज्वलन-बाधिर्य- क्षार-तैलम् इदं श्रेष्ठं मुख-दन्तामयेषु च । अथ सुप्ताव् इव स्यातां कर्णौ रक्तं हरेत् ततः

18.29cv kaṇḍū-kṣveḍana-bādhirya- 18.29cv kaṇḍū-jvalana-bādhirya- kṣāra-tailam idaṃ śreṣṭhaṃ mukha-dantāmayeṣu ca | atha suptāv iva syātāṃ karṇau raktaṃ haret tataḥ

31

१८.३०dv कर्णौ रक्तं हरेत् तयोः स-शोफ-क्लेदयोर् मन्द-श्रुतेर् वमनम् आचरेत् । बाधिर्यं वर्जयेद् बाल-वृद्धयोश् चिर-जं च यत्

18.30dv karṇau raktaṃ haret tayoḥ sa-śopha-kledayor manda-śruter vamanam ācaret | bādhiryaṃ varjayed bāla-vṛddhayoś cira-jaṃ ca yat

32

प्रतीनाहे परिक्लेद्य स्नेह-स्वेदैर् विशोधयेत् । कर्ण-शोधनकेनानु कर्णं तैलस्य पूरयेत्

pratīnāhe parikledya sneha-svedair viśodhayet | karṇa-śodhanakenānu karṇaṃ tailasya pūrayet

33

१८.३२dv कर्णं तैलेन पूरयेत् स-शुक्त-सैन्धव-मधोर् मातुलुङ्ग-रसस्य वा । शोधनाद् रूक्ष-तोत्पत्तौ घृत-मण्डस्य पूरणम्

18.32dv karṇaṃ tailena pūrayet sa-śukta-saindhava-madhor mātuluṅga-rasasya vā | śodhanād rūkṣa-totpattau ghṛta-maṇḍasya pūraṇam

34

१८.३३av स-शुक्त-सैन्धवेनाशु १८.३३bv मातुलुङ्ग-रसेन वा १८.३३dv घृत-मण्डेन पूरणम् क्रमो ऽयं मल-पूर्णे ऽपि कर्णे कण्ड्वां कफापहम् । नस्यादि तद्-वच् छोफे ऽपि कटूष्णैश् चात्र लेपनम्

18.33av sa-śukta-saindhavenāśu 18.33bv mātuluṅga-rasena vā 18.33dv ghṛta-maṇḍena pūraṇam kramo 'yaṃ mala-pūrṇe 'pi karṇe kaṇḍvāṃ kaphāpaham | nasyādi tad-vac chophe 'pi kaṭūṣṇaiś cātra lepanam

35

१८.३४dv कटूष्णैश् चानु लेपनम् कर्ण-स्रावोदितं कुर्यात् पूति-कृमिण-कर्णयोः । पूरणं कटु-तैलेन विशेषात् कृमि-कर्णके

18.34dv kaṭūṣṇaiś cānu lepanam karṇa-srāvoditaṃ kuryāt pūti-kṛmiṇa-karṇayoḥ | pūraṇaṃ kaṭu-tailena viśeṣāt kṛmi-karṇake

36

१८.३५bv पूति-कृमिल-कर्णयोः १८.३५bv पूति-कृमिक-कर्णयोः वमि-पूर्वा हिता कर्ण-विद्रधौ विद्रधि-क्रिया । पित्तोत्थ-कर्ण-शूलोक्तं कर्तव्यं क्षत-विद्रधौ

18.35bv pūti-kṛmila-karṇayoḥ 18.35bv pūti-kṛmika-karṇayoḥ vami-pūrvā hitā karṇa-vidradhau vidradhi-kriyā | pittottha-karṇa-śūloktaṃ kartavyaṃ kṣata-vidradhau

37

१८.३६av वमिः पूर्वं हिता कर्ण- अर्शो-ऽर्बुदेषु नासा-वद् आमा कर्ण-विदारिका । कर्ण-विद्रधि-वत् साध्या यथा-दोषोदयेन च

18.36av vamiḥ pūrvaṃ hitā karṇa- arśo-'rbudeṣu nāsā-vad āmā karṇa-vidārikā | karṇa-vidradhi-vat sādhyā yathā-doṣodayena ca

38

पाली-शोषे ऽनिल-श्रोत्र-शूल-वन् नस्य-लेपनम् । स्वेदं च कुर्यात् स्विन्नां च पालीम् उद्वर्तयेत् तिलैः

pālī-śoṣe 'nila-śrotra-śūla-van nasya-lepanam | svedaṃ ca kuryāt svinnāṃ ca pālīm udvartayet tilaiḥ

39

प्रियाल-बीज-यष्ट्य्-आह्व-हयगन्धा-यवान्वितैः । ततः पुष्टि-करैः स्नेहैर् अभ्यङ्गं नित्यम् आचरेत्

priyāla-bīja-yaṣṭy-āhva-hayagandhā-yavānvitaiḥ | tataḥ puṣṭi-karaiḥ snehair abhyaṅgaṃ nityam ācaret

40

शतावरी-वाजिगन्धा-पयस्यैरण्ड-जीवकैः । तैलं विपक्वं स-क्षीरं पालीनां पुष्टि-कृत् परम्

śatāvarī-vājigandhā-payasyairaṇḍa-jīvakaiḥ | tailaṃ vipakvaṃ sa-kṣīraṃ pālīnāṃ puṣṭi-kṛt param

41

कल्केन जीवनीयेन तैलं पयसि पाचितम् । आनूप-मांस-क्वाथे च पाली-पोषण-वर्धनम्

kalkena jīvanīyena tailaṃ payasi pācitam | ānūpa-māṃsa-kvāthe ca pālī-poṣaṇa-vardhanam

42

१८.४१cv आनूप-मांस-क्वाथेन पालीं छित्त्वाति-संक्षीणां शेषां संधाय पोषयेत् । याप्यैवं तन्त्रिकाख्यापि परिपोटे ऽप्य् अयं विधिः

18.41cv ānūpa-māṃsa-kvāthena pālīṃ chittvāti-saṃkṣīṇāṃ śeṣāṃ saṃdhāya poṣayet | yāpyaivaṃ tantrikākhyāpi paripoṭe 'py ayaṃ vidhiḥ

43

उत्पाते शीतलैर् लेपो जलौको-हृत-शोणिते । जम्ब्व्-आम्र-पल्लव-बला-यष्टी-लोध्र-तिलोत्पलैः

utpāte śītalair lepo jalauko-hṛta-śoṇite | jambv-āmra-pallava-balā-yaṣṭī-lodhra-tilotpalaiḥ

44

स-धान्याम्लैः स-मञ्जिष्ठैः स-कदम्बैः स-शारिवैः । सिद्धम् अभ्यञ्जने तैलं विसर्पोक्त-घृतानि च

sa-dhānyāmlaiḥ sa-mañjiṣṭhaiḥ sa-kadambaiḥ sa-śārivaiḥ | siddham abhyañjane tailaṃ visarpokta-ghṛtāni ca

45

१८.४४cv सिद्धम् अभ्यञ्जनं तैलं उन्मन्थे ऽभ्यञ्जनं तैलं गोधा-कर्क-वसान्वितम् । तालपत्त्र्य्-अश्वगन्धार्क-वाकुची-फल-सैन्धवैः

18.44cv siddham abhyañjanaṃ tailaṃ unmanthe 'bhyañjanaṃ tailaṃ godhā-karka-vasānvitam | tālapattry-aśvagandhārka-vākucī-phala-saindhavaiḥ

46

१८.४५bv गोधा-कर्कि-वसान्वितम् १८.४५dv -वाकुची-तिल-सैन्धवैः सुरसा-लाङ्गलीभ्यां च सिद्धं तीक्ष्णं च नावनम् । दुर्-विद्धे ऽश्मन्त-जम्ब्व्-आम्र-पत्त्र-क्वाथेन सेचिताम्

18.45bv godhā-karki-vasānvitam 18.45dv -vākucī-tila-saindhavaiḥ surasā-lāṅgalībhyāṃ ca siddhaṃ tīkṣṇaṃ ca nāvanam | dur-viddhe 'śmanta-jambv-āmra-pattra-kvāthena secitām

47

१८.४६bv सिद्धं तीक्ष्णं तु नावनम् तैलेन पालीं स्व्-अभ्यक्तां सु-श्लक्ष्णैर् अवचूर्णयेत् । चूर्णैर् मधुक-मञ्जिष्ठा-प्रपुण्ड्राह्व-निशोद्भवैः

18.46bv siddhaṃ tīkṣṇaṃ tu nāvanam tailena pālīṃ sv-abhyaktāṃ su-ślakṣṇair avacūrṇayet | cūrṇair madhuka-mañjiṣṭhā-prapuṇḍrāhva-niśodbhavaiḥ

48

१८.४७dv -प्रपौण्ड्राह्व-निशोद्भवैः १८.४७dv -पौण्डरीक-निशोद्भवैः लाक्षा-विडङ्ग-सिद्धं च तैलम् अभ्यञ्जने हितम् । स्विन्नां गो-मय-जैः पिण्डैर् बहु-शः परिलेहिकाम्

18.47dv -prapauṇḍrāhva-niśodbhavaiḥ 18.47dv -pauṇḍarīka-niśodbhavaiḥ lākṣā-viḍaṅga-siddhaṃ ca tailam abhyañjane hitam | svinnāṃ go-maya-jaiḥ piṇḍair bahu-śaḥ parilehikām

49

विडङ्ग-सारैर् आलिम्पेद् उरभ्री-मूत्र-कल्कितैः । कौटजेङ्गुद-कारञ्ज-बीज-शम्याक-वल्कलैः

viḍaṅga-sārair ālimped urabhrī-mūtra-kalkitaiḥ | kauṭajeṅguda-kārañja-bīja-śamyāka-valkalaiḥ

50

अथ-वाभ्यञ्जनं तैर् वा कटु-तैलं विपाचयेत् । स-निम्ब-पत्त्र-मरिच-मदनैर् लेहिका-व्रणे

atha-vābhyañjanaṃ tair vā kaṭu-tailaṃ vipācayet | sa-nimba-pattra-marica-madanair lehikā-vraṇe

51

छिन्नं तु कर्णं शुद्धस्य बन्धम् आलोच्य यौगिकम् । शुद्धास्रं लागयेल् लग्ने सद्यश्-छिन्ने विशोधनम्

chinnaṃ tu karṇaṃ śuddhasya bandham ālocya yaugikam | śuddhāsraṃ lāgayel lagne sadyaś-chinne viśodhanam

52

१८.५१dv सम्यक्-छिन्ने विशोधनम् अथ ग्रथित्वा केशान्तं कृत्वा छेदन-लेखनम् । निवेश्य संधिं सुषमं न निम्नं न समुन्नतम्

18.51dv samyak-chinne viśodhanam atha grathitvā keśāntaṃ kṛtvā chedana-lekhanam | niveśya saṃdhiṃ suṣamaṃ na nimnaṃ na samunnatam

53

अभ्यज्य मधु-सर्पिर्भ्यां पिचु-प्लोतावगुण्ठितम् । सूत्रेणा-गाढ-शिथिलं बद्ध्वा चूर्णैर् अवाकिरेत्

abhyajya madhu-sarpirbhyāṃ picu-plotāvaguṇṭhitam | sūtreṇā-gāḍha-śithilaṃ baddhvā cūrṇair avākiret

54

शोणित-स्थापनैर् व्रण्यम् आचारं चादिशेत् ततः । सप्ताहाद् आम-तैलाक्तं शनैर् अपनयेत् पिचुम्

śoṇita-sthāpanair vraṇyam ācāraṃ cādiśet tataḥ | saptāhād āma-tailāktaṃ śanair apanayet picum

55

१८.५४av शोणितास्थापनैर् व्रण्यम् सु-रूढं जात-रोमाणं श्लिष्ट-संधिं समं स्थिरम् । सु-वर्ष्माणम् अ-रोगं च शनैः कर्णं विवर्धयेत्

18.54av śoṇitāsthāpanair vraṇyam su-rūḍhaṃ jāta-romāṇaṃ śliṣṭa-saṃdhiṃ samaṃ sthiram | su-varṣmāṇam a-rogaṃ ca śanaiḥ karṇaṃ vivardhayet

56

१८.५५cv सु-वर्ष्माणं सु-रोमं च जल-शूकः स्वयङ्गुप्ता रजन्यौ बृहती-फलम् । अश्वगन्धा-बला-हस्ति-पिप्पली-गौर-सर्षपाः

18.55cv su-varṣmāṇaṃ su-romaṃ ca jala-śūkaḥ svayaṅguptā rajanyau bṛhatī-phalam | aśvagandhā-balā-hasti-pippalī-gaura-sarṣapāḥ

57

मूलं कोशातकाश्वघ्न-रूपिका-सप्तपर्ण-जम् । छुच्छुन्दरी काल-मृता गृहं मधु-करी-कृतम्

mūlaṃ kośātakāśvaghna-rūpikā-saptaparṇa-jam | chucchundarī kāla-mṛtā gṛhaṃ madhu-karī-kṛtam

58

जतूका जल-जन्मा च तथा शबरकन्दकम् । एभिः कल्कैः खरं पक्वं स-तैलं माहिषं घृतम्

jatūkā jala-janmā ca tathā śabarakandakam | ebhiḥ kalkaiḥ kharaṃ pakvaṃ sa-tailaṃ māhiṣaṃ ghṛtam

59

१८.५८bv तथा शबरकन्दकः हस्त्य्-अश्व-मूत्रेण परम् अभ्यङ्गात् कर्ण-वर्धनम् । अथ कुर्याद् वयः-स्थस्य च्छिन्नां शुद्धस्य नासिकाम्

18.58bv tathā śabarakandakaḥ hasty-aśva-mūtreṇa param abhyaṅgāt karṇa-vardhanam | atha kuryād vayaḥ-sthasya cchinnāṃ śuddhasya nāsikām

60

छिन्द्यान् नासा-समं पत्त्रं तत्-तुल्यं च कपोलतः । त्वङ्-मांसं नासिकासन्ने रक्षंस् तत् तनु-तां नयेत्

chindyān nāsā-samaṃ pattraṃ tat-tulyaṃ ca kapolataḥ | tvaṅ-māṃsaṃ nāsikāsanne rakṣaṃs tat tanu-tāṃ nayet

61

सीव्येद् गण्डं ततः सूच्या सेविन्या पिचु-युक्तया । नासा-च्छेदे ऽथ लिखिते परिवर्त्योपरि त्वचम्

sīvyed gaṇḍaṃ tataḥ sūcyā sevinyā picu-yuktayā | nāsā-cchede 'tha likhite parivartyopari tvacam

62

१८.६१cv नासा-च्छेदे सु-लिखिते कपोल-वध्रं संदध्यात् सीव्येन् नासां च यत्नतः । नाडीभ्याम् उत्क्षिपेद् अन्तः सुखोच्छ्वास-प्रवृत्तये

18.61cv nāsā-cchede su-likhite kapola-vadhraṃ saṃdadhyāt sīvyen nāsāṃ ca yatnataḥ | nāḍībhyām utkṣiped antaḥ sukhocchvāsa-pravṛttaye

63

१८.६२av कपोल-बन्धं संदध्यात् १८.६२av कपोल-वध्रीं संदध्यात् आम-तैलेन सिक्त्वानु पत्तङ्ग-मधुकाञ्जनैः । शोणित-स्थापनैश् चान्यैः सु-श्लक्ष्णैर् अवचूर्णयेत्

18.62av kapola-bandhaṃ saṃdadhyāt 18.62av kapola-vadhrīṃ saṃdadhyāt āma-tailena siktvānu pattaṅga-madhukāñjanaiḥ | śoṇita-sthāpanaiś cānyaiḥ su-ślakṣṇair avacūrṇayet

64

१८.६३bv पतङ्ग-मधुकाञ्जनैः १८.६३cv शोणितास्थापनैश् चान्यैः ततो मधु-घृताभ्यक्तं बद्ध्वाचारिकम् आदिशेत् । ज्ञात्वावस्थान्तरं कुर्यात् सद्यो-व्रण-विधिं ततः

18.63bv pataṅga-madhukāñjanaiḥ 18.63cv śoṇitāsthāpanaiś cānyaiḥ tato madhu-ghṛtābhyaktaṃ baddhvācārikam ādiśet | jñātvāvasthāntaraṃ kuryāt sadyo-vraṇa-vidhiṃ tataḥ

65

१८.६४bv बद्ध्वाचारम् अथादिशेत् छिन्द्याद् रूढे ऽधिकं मांसं नासोपान्ताच् च चर्म तत् । सीव्येत् ततश् च सु-श्लक्ष्णं हीनं संवर्धयेत् पुनः

18.64bv baddhvācāram athādiśet chindyād rūḍhe 'dhikaṃ māṃsaṃ nāsopāntāc ca carma tat | sīvyet tataś ca su-ślakṣṇaṃ hīnaṃ saṃvardhayet punaḥ

66

१८.६५bv नासोपान्ताच् च चर्म-वत् निवेशिते यथा-न्यासं सद्यश्-छिन्ने ऽप्य् अयं विधिः । नाडी-योगाद् विनौष्ठस्य नासा-संधान-वद् विधिः

18.65bv nāsopāntāc ca carma-vat niveśite yathā-nyāsaṃ sadyaś-chinne 'py ayaṃ vidhiḥ | nāḍī-yogād vinauṣṭhasya nāsā-saṃdhāna-vad vidhiḥ

अध्याय 19

1

अवश्यायानिल-रजो-भाष्याति-स्वप्न-जागरैः । नीचात्य्-उच्चोपधानेन पीतेनान्येन वारिणा

avaśyāyānila-rajo-bhāṣyāti-svapna-jāgaraiḥ | nīcāty-uccopadhānena pītenānyena vāriṇā

2

अत्य्-अम्बु-पान-रमण-च्छर्दि-बाष्प-ग्रहादिभिः । क्रुद्धा वातोल्बणा दोषा नासायां स्त्यान-तां गताः

aty-ambu-pāna-ramaṇa-cchardi-bāṣpa-grahādibhiḥ | kruddhā vātolbaṇā doṣā nāsāyāṃ styāna-tāṃ gatāḥ

3

१९.२cv क्षुब्धा वातोल्बणा दोषा १९.२cv वृद्धा वातोल्बणा दोषा जनयन्ति प्रतिश्यायं वर्धमानं क्षय-प्रदम् । तत्र वातात् प्रतिश्याये मुख-शोषो भृशं क्षवः

19.2cv kṣubdhā vātolbaṇā doṣā 19.2cv vṛddhā vātolbaṇā doṣā janayanti pratiśyāyaṃ vardhamānaṃ kṣaya-pradam | tatra vātāt pratiśyāye mukha-śoṣo bhṛśaṃ kṣavaḥ

4

घ्राणोपरोध-निस्तोद-दन्त-शङ्ख-शिरो-व्यथाः । कीटिका इव सर्पन्तीर् मन्यते परितो भ्रुवौ

ghrāṇoparodha-nistoda-danta-śaṅkha-śiro-vyathāḥ | kīṭikā iva sarpantīr manyate parito bhruvau

5

१९.४cv कीटका इव सर्पन्ति स्वर-सादश् चिरात् पाकः शिशिराच्छ-कफ-स्रुतिः । पित्तात् तृष्णा-ज्वर-घ्राण-पिटिका-संभव-भ्रमाः

19.4cv kīṭakā iva sarpanti svara-sādaś cirāt pākaḥ śiśirāccha-kapha-srutiḥ | pittāt tṛṣṇā-jvara-ghrāṇa-piṭikā-saṃbhava-bhramāḥ

6

१९.५cv पित्तात् तृष्णा-ज्वरो घ्राणे १९.५dv पिटिका-संभव-भ्रमाः नासाग्र-पाको रूक्षोष्ण-ताम्र-पीत-कफ-स्रुतिः । कफात् कासो ऽ-रुचिः श्वासो वमथुर् गात्र-गौरवम्

19.5cv pittāt tṛṣṇā-jvaro ghrāṇe 19.5dv piṭikā-saṃbhava-bhramāḥ nāsāgra-pāko rūkṣoṣṇa-tāmra-pīta-kapha-srutiḥ | kaphāt kāso '-ruciḥ śvāso vamathur gātra-gauravam

7

माधुर्यं वदने कण्डूः स्निग्ध-शुक्ल-कफ-स्रुतिः । सर्व-जो लक्षणैः सर्वैर् अ-कस्माद् वृद्धि-शान्ति-मान्

mādhuryaṃ vadane kaṇḍūḥ snigdha-śukla-kapha-srutiḥ | sarva-jo lakṣaṇaiḥ sarvair a-kasmād vṛddhi-śānti-mān

8

१९.७bv स्निग्ध-शुक्ल-घन-स्रुतिः १९.७bv स्निग्ध-शुक्ल-घना स्रुतिः दुष्टं नासा-सिराः प्राप्य प्रतिश्यायं करोत्य् असृक् । उरसः सुप्त-ता ताम्र-नेत्र-त्वं श्वास-पूति-ता

19.7bv snigdha-śukla-ghana-srutiḥ 19.7bv snigdha-śukla-ghanā srutiḥ duṣṭaṃ nāsā-sirāḥ prāpya pratiśyāyaṃ karoty asṛk | urasaḥ supta-tā tāmra-netra-tvaṃ śvāsa-pūti-tā

9

कण्डूः श्रोत्राक्षि-नासासु पित्तोक्तं चात्र लक्षणम् । सर्व एव प्रतिश्याया दुष्ट-तां यान्त्य् उपेक्षिताः

kaṇḍūḥ śrotrākṣi-nāsāsu pittoktaṃ cātra lakṣaṇam | sarva eva pratiśyāyā duṣṭa-tāṃ yānty upekṣitāḥ

10

१९.९bv पित्तोत्थं चात्र लक्षणम् यथोक्तोपद्रवाधिक्यात् स सर्वेन्द्रिय-तापनः । साग्नि-साद-ज्वर-श्वास-कासोरः-पार्श्व-वेदनः

19.9bv pittotthaṃ cātra lakṣaṇam yathoktopadravādhikyāt sa sarvendriya-tāpanaḥ | sāgni-sāda-jvara-śvāsa-kāsoraḥ-pārśva-vedanaḥ

11

कुप्यत्य् अ-कस्माद् बहु-शो मुख-दौर्गन्ध्य-शोफ-कृत् । नासिका-क्लेद-संशोष-शुद्धि-रोध-करो मुहुः

kupyaty a-kasmād bahu-śo mukha-daurgandhya-śopha-kṛt | nāsikā-kleda-saṃśoṣa-śuddhi-rodha-karo muhuḥ

12

१९.११bv मुख-दौर्गन्ध्य-शोष-कृत् पूयोपमासिता-रक्त-ग्रथित-श्लेष्म-संस्रुतिः । मूर्छन्ति चात्र कृमयो दीर्घ-स्निग्ध-सिताणवः

19.11bv mukha-daurgandhya-śoṣa-kṛt pūyopamāsitā-rakta-grathita-śleṣma-saṃsrutiḥ | mūrchanti cātra kṛmayo dīrgha-snigdha-sitāṇavaḥ

13

१९.१२av पूयोपमासिता रक्ता १९.१२bv -ग्रथिता श्लेष्म-संस्रुतिः १९.१२bv ग्रथित-श्लेष्म-संस्रुतिः पक्व-लिङ्गानि तेष्व् अङ्ग-लाघवं क्षवथोः शमः । श्लेष्मा स-चिक्कणः पीतो ऽ-ज्ञानं च रस-गन्धयोः

19.12av pūyopamāsitā raktā 19.12bv -grathitā śleṣma-saṃsrutiḥ 19.12bv grathita-śleṣma-saṃsrutiḥ pakva-liṅgāni teṣv aṅga-lāghavaṃ kṣavathoḥ śamaḥ | śleṣmā sa-cikkaṇaḥ pīto '-jñānaṃ ca rasa-gandhayoḥ

14

१९.१३dv ज्ञानं च रस-गन्धयोः तीक्ष्णाघ्राणोपयोगार्क-रश्मि-सूत्र-तृणादिभिः । वात-कोपिभिर् अन्यैर् वा नासिका-तरुणास्थनि

19.13dv jñānaṃ ca rasa-gandhayoḥ tīkṣṇāghrāṇopayogārka-raśmi-sūtra-tṛṇādibhiḥ | vāta-kopibhir anyair vā nāsikā-taruṇāsthani

15

१९.१४av तीक्ष्ण-घ्राणोपयोगार्क- विघट्टिते ऽनिलः क्रुद्धो रुद्धः शृङ्गाटकं व्रजेत् । निवृत्तः कुरुते ऽत्य्-अर्थं क्षवथुं स भृश-क्षवः

19.14av tīkṣṇa-ghrāṇopayogārka- vighaṭṭite 'nilaḥ kruddho ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ vrajet | nivṛttaḥ kurute 'ty-arthaṃ kṣavathuṃ sa bhṛśa-kṣavaḥ

16

१९.१५bv रुद्धः शृङ्गाटकं व्रजन् १९.१५dv क्षवथुं स भृशङ्-क्षवः शोषयन् नासिका-स्रोतः कफं च कुरुते ऽनिलः । शूक-पूर्णाभ-नासा-त्वं कृच्छ्राद् उच्छ्वसनं ततः

19.15bv ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ vrajan 19.15dv kṣavathuṃ sa bhṛśaṅ-kṣavaḥ śoṣayan nāsikā-srotaḥ kaphaṃ ca kurute 'nilaḥ | śūka-pūrṇābha-nāsā-tvaṃ kṛcchrād ucchvasanaṃ tataḥ

17

१९.१६av शोषयेन् नासिका-स्रोतः १९.१६cv शूक-पूर्णाभ-कण्ठ-त्वं १९.१६cv शूक-पूर्णाभ-नास-त्वं स्मृतो ऽसौ नासिका-शोषो नासानाहे तु जायते । नद्ध-त्वम् इव नासायाः श्लेष्म-रुद्धेन वायुना

19.16av śoṣayen nāsikā-srotaḥ 19.16cv śūka-pūrṇābha-kaṇṭha-tvaṃ 19.16cv śūka-pūrṇābha-nāsa-tvaṃ smṛto 'sau nāsikā-śoṣo nāsānāhe tu jāyate | naddha-tvam iva nāsāyāḥ śleṣma-ruddhena vāyunā

18

निःश्वासोच्छ्वास-संरोधात् स्रोतसी संवृते इव । पचेन् नासा-पुटे पित्तं त्वङ्-मांसं दाह-शूल-वत्

niḥśvāsocchvāsa-saṃrodhāt srotasī saṃvṛte iva | pacen nāsā-puṭe pittaṃ tvaṅ-māṃsaṃ dāha-śūla-vat

19

स घ्राण-पाकः स्रावस् तु तत्-संज्ञः श्लेष्म-संभवः । अच्छो जलोपमो ऽजस्रं विशेषान् निशि जायते

sa ghrāṇa-pākaḥ srāvas tu tat-saṃjñaḥ śleṣma-saṃbhavaḥ | accho jalopamo 'jasraṃ viśeṣān niśi jāyate

20

कफः प्रवृद्धो नासायां रुद्ध्वा स्रोतांस्य् अ-पीनसम् । कुर्यात् स-घुर्घुर-श्वासं पीनसाधिक-वेदनम्

kaphaḥ pravṛddho nāsāyāṃ ruddhvā srotāṃsy a-pīnasam | kuryāt sa-ghurghura-śvāsaṃ pīnasādhika-vedanam

21

१९.२०bv रुद्धः स्रोतःसु पीनसम् अवेर् इव स्रवत्य् अस्य प्रक्लिन्ना तेन नासिका । अजस्रं पिच्छिलं पीतं पक्वं सिङ्घाणकं घनम्

19.20bv ruddhaḥ srotaḥsu pīnasam aver iva sravaty asya praklinnā tena nāsikā | ajasraṃ picchilaṃ pītaṃ pakvaṃ siṅghāṇakaṃ ghanam

22

रक्तेन नासा दग्धेव बाह्यान्तः-स्पर्शना-सहा । भवेद् धूमोपमोच्छ्वासा सा दीप्तिर् दहतीव च

raktena nāsā dagdheva bāhyāntaḥ-sparśanā-sahā | bhaved dhūmopamocchvāsā sā dīptir dahatīva ca

23

तालु-मूले मलैर् दुष्टैर् मारुतो मुख-नासिकात् । श्लेष्मा च पूतिर् निर्गच्छेत् पूति-नासं वदन्ति तम्

tālu-mūle malair duṣṭair māruto mukha-nāsikāt | śleṣmā ca pūtir nirgacchet pūti-nāsaṃ vadanti tam

24

निचयाद् अभिघाताद् वा पूयासृङ् नासिका स्रवेत् । तत् पूय-रक्तम् आख्यातं शिरो-दाह-रुजा-करम्

nicayād abhighātād vā pūyāsṛṅ nāsikā sravet | tat pūya-raktam ākhyātaṃ śiro-dāha-rujā-karam

25

पित्त-श्लेष्मावरुद्धो ऽन्तर् नासायां शोषयेन् मरुत् । कफं स शुष्कः पुट-तां प्राप्नोति पुटकं तु तत्

pitta-śleṣmāvaruddho 'ntar nāsāyāṃ śoṣayen marut | kaphaṃ sa śuṣkaḥ puṭa-tāṃ prāpnoti puṭakaṃ tu tat

26

१९.२५cv कफं स शुष्क-पुट-तां अर्शो-ऽर्बुदानि विभजेद् दोष-लिङ्गैर् यथा-यथम् । सर्वेषु कृच्छ्रोच्छ्वसनं पीनसः प्रततं क्षुतिः

19.25cv kaphaṃ sa śuṣka-puṭa-tāṃ arśo-'rbudāni vibhajed doṣa-liṅgair yathā-yatham | sarveṣu kṛcchrocchvasanaṃ pīnasaḥ pratataṃ kṣutiḥ

27

१९.२६dv पीनसः प्रततं क्षवः १९.२६dv पीनसः सततं क्षुतिः सानुनासिक-वादि-त्वं पूति-नासः शिरो-व्यथा । अष्टा-दशानाम् इत्य् एषां यापयेद् दुष्ट-पीनसम्

19.26dv pīnasaḥ pratataṃ kṣavaḥ 19.26dv pīnasaḥ satataṃ kṣutiḥ sānunāsika-vādi-tvaṃ pūti-nāsaḥ śiro-vyathā | aṣṭā-daśānām ity eṣāṃ yāpayed duṣṭa-pīnasam

अध्याय 20

1

सर्वेषु पीनसेष्व् आदौ निवातागार-गो भजेत् । स्नेहन-स्वेद-वमन-धूम-गण्डूष-धारणम्

sarveṣu pīnaseṣv ādau nivātāgāra-go bhajet | snehana-sveda-vamana-dhūma-gaṇḍūṣa-dhāraṇam

2

२०.१bv निवातागार-गो भवेत् वासो गुरूष्णं शिरसः सु-घनं परिवेष्टनम् । लघ्व्-अम्ल-लवणं स्निग्धम् उष्णं भोजनम् अ-द्रवम्

20.1bv nivātāgāra-go bhavet vāso gurūṣṇaṃ śirasaḥ su-ghanaṃ pariveṣṭanam | laghv-amla-lavaṇaṃ snigdham uṣṇaṃ bhojanam a-dravam

3

२०.२cv लघ्व्-अम्ल-लवण-स्निग्धम् २०.२cv लघ्व् अम्लं लवणं स्निग्धम् धन्व-मांस-गुड-क्षीर-चणक-त्रि-कटूत्कटम् । यव-गोधूम-भूयिष्ठं दधि-दाडिम-सारिकम्

20.2cv laghv-amla-lavaṇa-snigdham 20.2cv laghv amlaṃ lavaṇaṃ snigdham dhanva-māṃsa-guḍa-kṣīra-caṇaka-tri-kaṭūtkaṭam | yava-godhūma-bhūyiṣṭhaṃ dadhi-dāḍima-sārikam

4

२०.३dv दधि-दाडिम-साधितम् बाल-मूलक-जो यूषः कुलत्थोत्थश् च पूजितः । कवोष्णं दश-मूलाम्बु जीर्णां वा वारुणीं पिबेत्

20.3dv dadhi-dāḍima-sādhitam bāla-mūlaka-jo yūṣaḥ kulatthotthaś ca pūjitaḥ | kavoṣṇaṃ daśa-mūlāmbu jīrṇāṃ vā vāruṇīṃ pibet

5

जिघ्रेच् चोरक-तर्कारी-वचाजाज्य्-उपकुञ्चिकाः । व्योष-तालीश-चविका-तिन्तिडीकाम्ल-वेतसम्

jighrec coraka-tarkārī-vacājājy-upakuñcikāḥ | vyoṣa-tālīśa-cavikā-tintiḍīkāmla-vetasam

1

मनःशिला-विडङ्गाल-वचा-त्रि-कटु-हिङ्गुभिः । चूर्णी-कृत्य समाघ्रातः प्रतिश्यायो विनश्यति ॥ ५.१+

manaḥśilā-viḍaṅgāla-vacā-tri-kaṭu-hiṅgubhiḥ | cūrṇī-kṛtya samāghrātaḥ pratiśyāyo vinaśyati || 5.1+

6

तद्-वद् दोरक-वल्ल्य्-एला-लवा-तार्क्ष्य-द्वि-जीरकैः ॥ ५.१+२अब् ॥ साग्न्य्-अजाजि द्वि-पलिकं त्वग्-एला-पत्त्र-पादिकम् । जीर्णाद् गुडात् तुलार्धेन पक्वेन वटकी-कृतम्

tad-vad doraka-vally-elā-lavā-tārkṣya-dvi-jīrakaiḥ || 5.1+2ab || sāgny-ajāji dvi-palikaṃ tvag-elā-pattra-pādikam | jīrṇād guḍāt tulārdhena pakvena vaṭakī-kṛtam

7

पीनस-श्वास-कास-घ्नं रुचि-स्वर-करं परम् । शताह्वा-त्वग्-बला मूलं श्योणाकैरण्ड-बिल्व-जम्

pīnasa-śvāsa-kāsa-ghnaṃ ruci-svara-karaṃ param | śatāhvā-tvag-balā mūlaṃ śyoṇākairaṇḍa-bilva-jam

8

सारग्वधं पिबेद् धूमं वसाज्य-मदनान्वितम् । अथ-वा स-घृतान् सक्तून् कृत्वा मल्लक-संपुटे

sāragvadhaṃ pibed dhūmaṃ vasājya-madanānvitam | atha-vā sa-ghṛtān saktūn kṛtvā mallaka-saṃpuṭe

9

त्यजेत् स्नानं शुचं क्रोधं भृशं शय्यां हिमं जलम् । पिबेद् वात-प्रतिश्याये सर्पिर् वात-घ्न-साधितम्

tyajet snānaṃ śucaṃ krodhaṃ bhṛśaṃ śayyāṃ himaṃ jalam | pibed vāta-pratiśyāye sarpir vāta-ghna-sādhitam

10

पटु-पञ्चक-सिद्धं वा विदार्य्-आदि-गणेन वा । स्वेद-नस्यादिकां कुर्यात् चिकित्साम् अर्दितोदिताम्

paṭu-pañcaka-siddhaṃ vā vidāry-ādi-gaṇena vā | sveda-nasyādikāṃ kuryāt cikitsām arditoditām

11

पित्त-रक्तोत्थयोः पेयं सर्पिर् मधुरकैः शृतम् । परिषेकान् प्रदेहांश् च शीतैः कुर्वीत शीतलान्

pitta-raktotthayoḥ peyaṃ sarpir madhurakaiḥ śṛtam | pariṣekān pradehāṃś ca śītaiḥ kurvīta śītalān

12

धव-त्वक्-त्रि-फला-श्यामा-श्रीपर्णी-यष्टि-तिल्वकैः । क्षीरे दश-गुणे तैलं नावनं स-निशैः पचेत्

dhava-tvak-tri-phalā-śyāmā-śrīparṇī-yaṣṭi-tilvakaiḥ | kṣīre daśa-guṇe tailaṃ nāvanaṃ sa-niśaiḥ pacet

13

२०.१२bv -श्रीपर्णी-यष्टि-बिल्वकैः कफ-जे लङ्घनं लेपः शिरसो गौर-सर्षपैः । स-क्षारं वा घृतम् पीत्वा वमेत् पिष्टैस् तु नावनम्

20.12bv -śrīparṇī-yaṣṭi-bilvakaiḥ kapha-je laṅghanaṃ lepaḥ śiraso gaura-sarṣapaiḥ | sa-kṣāraṃ vā ghṛtam pītvā vamet piṣṭais tu nāvanam

14

२०.१३cv स-क्षारं च घृतं पीत्वा २०.१३cv स-क्षारं तु घृतं पीत्वा बस्ताम्बुना पटु-व्योष-वेल्ल-वत्सक-जीरकैः । कटु-तीक्ष्णैर् घृतैर् नस्यैः कवडैः सर्व-जं जयेत्

20.13cv sa-kṣāraṃ ca ghṛtaṃ pītvā 20.13cv sa-kṣāraṃ tu ghṛtaṃ pītvā bastāmbunā paṭu-vyoṣa-vella-vatsaka-jīrakaiḥ | kaṭu-tīkṣṇair ghṛtair nasyaiḥ kavaḍaiḥ sarva-jaṃ jayet

15

यक्ष्म-कृमि-क्रमं कुर्वन् यापयेद् दुष्ट-पीनसम् । व्योषोरुबूक-कृमिजिद्-दारु-माद्री-गदेङ्गुदम्

yakṣma-kṛmi-kramaṃ kurvan yāpayed duṣṭa-pīnasam | vyoṣorubūka-kṛmijid-dāru-mādrī-gadeṅgudam

16

२०.१५av यक्ष्म-कृमि-क्रमं कुर्यात् २०.१५dv -दारु-माद्र्य्-अम्बुदेङ्गुदम् वार्ताक-बीजं त्रिवृता सिद्धार्थः पूति-मत्स्यकः । अग्निमन्थस्य पुष्पाणि पीलु-शिग्रु-फलानि च

20.15av yakṣma-kṛmi-kramaṃ kuryāt 20.15dv -dāru-mādry-ambudeṅgudam vārtāka-bījaṃ trivṛtā siddhārthaḥ pūti-matsyakaḥ | agnimanthasya puṣpāṇi pīlu-śigru-phalāni ca

17

अश्व-विड्-रस-मूत्राभ्यां हस्ति-मूत्रेण चैकतः । क्षौम-गर्भां कृतां वर्तिं धूमं घ्राणास्यतः पिबेत्

aśva-viḍ-rasa-mūtrābhyāṃ hasti-mūtreṇa caikataḥ | kṣauma-garbhāṃ kṛtāṃ vartiṃ dhūmaṃ ghrāṇāsyataḥ pibet

18

क्षवथौ पुटकाख्ये च तीक्ष्णैः प्रधमनं हितम् । शुण्ठी-कुष्ठ-कणा-वेल्ल-द्राक्षा-कल्क-कषाय-वत्

kṣavathau puṭakākhye ca tīkṣṇaiḥ pradhamanaṃ hitam | śuṇṭhī-kuṣṭha-kaṇā-vella-drākṣā-kalka-kaṣāya-vat

19

साधितं तैलम् आज्यं वा नस्यं क्षव-पुट-प्रणुत् । नासा-शोषे बला-तैलं पानादौ भोजनं रसैः

sādhitaṃ tailam ājyaṃ vā nasyaṃ kṣava-puṭa-praṇut | nāsā-śoṣe balā-tailaṃ pānādau bhojanaṃ rasaiḥ

20

स्निग्धो धूमस् तथा स्वेदो नासानाहे ऽप्य् अयं विधिः । पाके दीप्तौ च पित्त-घ्नं तीक्ष्णं नस्यादि संस्रुतौ

snigdho dhūmas tathā svedo nāsānāhe 'py ayaṃ vidhiḥ | pāke dīptau ca pitta-ghnaṃ tīkṣṇaṃ nasyādi saṃsrutau

21

२०.२०dv तीक्ष्णं नस्यादि शस्यते कफ-पीनस-वत् पूति-नासा-पीनसयोः क्रिया । लाक्षा-करञ्ज-मरिच-वेल्ल-हिङ्गु-कणा-गुडैः

20.20dv tīkṣṇaṃ nasyādi śasyate kapha-pīnasa-vat pūti-nāsā-pīnasayoḥ kriyā | lākṣā-karañja-marica-vella-hiṅgu-kaṇā-guḍaiḥ

22

अवि-मूत्र-द्रुतैर् नस्यं कारयेद् वमने कृते । शिग्रु-सिंही-निकुम्भानां बीजैः स-व्योष-सैन्धवैः

avi-mūtra-drutair nasyaṃ kārayed vamane kṛte | śigru-siṃhī-nikumbhānāṃ bījaiḥ sa-vyoṣa-saindhavaiḥ

23

स-वेल्ल-सुरसैस् तैलं नावनं परमं हितम् । पूय-रक्ते नवे कुर्याद् रक्त-पीनस-वत् क्रमम्

sa-vella-surasais tailaṃ nāvanaṃ paramaṃ hitam | pūya-rakte nave kuryād rakta-pīnasa-vat kramam

24

२०.२३dv रक्त-पीनस-वत् क्रियाम् अति-प्रवृद्धे नाडी-वद् दग्धेष्व् अर्शो-ऽर्बुदेषु च । निकुम्भ-कुम्भ-सिन्धूत्थ-मनोह्वाल-कणाग्निकैः

20.23dv rakta-pīnasa-vat kriyām ati-pravṛddhe nāḍī-vad dagdheṣv arśo-'rbudeṣu ca | nikumbha-kumbha-sindhūttha-manohvāla-kaṇāgnikaiḥ

25

२०.२४bv दग्धेष्व् अर्शो-ऽर्बुदेषु तु कल्कितैर् घृत-मध्व्-अक्तां घ्राणे वर्तिं प्रवेशयेत् । शिग्र्व्-आदि-नावनं चात्र पूति-नासोदितं भजेत्

20.24bv dagdheṣv arśo-'rbudeṣu tu kalkitair ghṛta-madhv-aktāṃ ghrāṇe vartiṃ praveśayet | śigrv-ādi-nāvanaṃ cātra pūti-nāsoditaṃ bhajet

अध्याय 21

1

मात्स्य-माहिष-वाराह-पिशितामक-मूलकम् । माष-सूप-दधि-क्षीर-शुक्तेक्षु-रस-फाणितम्

mātsya-māhiṣa-vārāha-piśitāmaka-mūlakam | māṣa-sūpa-dadhi-kṣīra-śuktekṣu-rasa-phāṇitam

2

२१.१av मत्स्य-माहिष-वाराह- अवाक्-शय्यां च भजतो द्विषतो दन्त-धावनम् । धूम-च्छर्दन-गण्डूषान् उचितं च सिरा-व्यधम्

21.1av matsya-māhiṣa-vārāha- avāk-śayyāṃ ca bhajato dviṣato danta-dhāvanam | dhūma-cchardana-gaṇḍūṣān ucitaṃ ca sirā-vyadham

3

क्रुद्धाः श्लेष्मोल्बणा दोषाः कुर्वन्त्य् अन्तर् मुखं गदान् । तत्र खण्डौष्ठ इत्य् उक्तो वातेनौष्ठो द्वि-धा कृतः

kruddhāḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ kurvanty antar mukhaṃ gadān | tatra khaṇḍauṣṭha ity ukto vātenauṣṭho dvi-dhā kṛtaḥ

4

२१.३bv कुर्वन्त्य् अन्तर्-मुखे गदान् ओष्ठ-कोपे तु पवनात् स्तब्धाव् ओष्ठौ महा-रुजौ । दाल्येते परिपाट्येते परुषासित-कर्कशौ

21.3bv kurvanty antar-mukhe gadān oṣṭha-kope tu pavanāt stabdhāv oṣṭhau mahā-rujau | dālyete paripāṭyete paruṣāsita-karkaśau

5

पित्तात् तीक्ष्ण-सहौ पीतौ सर्षपाकृतिभिश् चितौ । पिटिकाभिर् बहु-क्लेदाव् आशु-पाकौ कफात् पुनः

pittāt tīkṣṇa-sahau pītau sarṣapākṛtibhiś citau | piṭikābhir bahu-kledāv āśu-pākau kaphāt punaḥ

6

२१.५cv पिटिकाभिर् महा-क्लेदाव् शीता-सहौ गुरू शूनौ स-वर्ण-पिटिकाचितौ । संनिपाताद् अनेकाभौ दुर्-गन्धास्राव-पिच्छिलौ

21.5cv piṭikābhir mahā-kledāv śītā-sahau gurū śūnau sa-varṇa-piṭikācitau | saṃnipātād anekābhau dur-gandhāsrāva-picchilau

7

२१.६dv दुर्-गन्ध-स्राव-पिच्छिलौ २१.६dv दुर्-गन्धाव् अति-पिच्छिलौ अ-कस्मान् म्लान-संशून-रुजौ विषम-पाकिनौ । रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणित-प्रभौ

21.6dv dur-gandha-srāva-picchilau 21.6dv dur-gandhāv ati-picchilau a-kasmān mlāna-saṃśūna-rujau viṣama-pākinau | raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇita-prabhau

8

खर्जूर-सदृशं चात्र क्षीणे रक्ते ऽर्बुदं भवेत् । मांस-पिण्डोपमौ मांसात् स्यातां मूर्छत्-कृमी क्रमात्

kharjūra-sadṛśaṃ cātra kṣīṇe rakte 'rbudaṃ bhavet | māṃsa-piṇḍopamau māṃsāt syātāṃ mūrchat-kṛmī kramāt

9

तैलाभ-श्वयथु-क्लेदौ स-कण्ड्वौ मेदसा मृदू । क्षत-जाव् अवदीर्येते पाट्येते चा-सकृत् पुनः

tailābha-śvayathu-kledau sa-kaṇḍvau medasā mṛdū | kṣata-jāv avadīryete pāṭyete cā-sakṛt punaḥ

10

२१.९bv स-कण्डू मेदसा मृदू २१.९dv पाट्येते वा-सकृत् पुनः ग्रथितौ च पुनः स्यातां कण्डूलौ दशन-च्छदौ । जल-बुद्बुद-वद् वात-कफाद् ओष्ठे जलार्बुदम्

21.9bv sa-kaṇḍū medasā mṛdū 21.9dv pāṭyete vā-sakṛt punaḥ grathitau ca punaḥ syātāṃ kaṇḍūlau daśana-cchadau | jala-budbuda-vad vāta-kaphād oṣṭhe jalārbudam

11

गण्डालजी स्थिरः शोफो गण्डे दाह-ज्वरान्वितः । वाताद् उष्ण-सहा दन्ताः शीत-स्पर्शे ऽधिक-व्यथाः

gaṇḍālajī sthiraḥ śopho gaṇḍe dāha-jvarānvitaḥ | vātād uṣṇa-sahā dantāḥ śīta-sparśe 'dhika-vyathāḥ

12

दाल्यन्त इव शूलेन शीताख्यो दालनश् च सः । दन्त-हर्षे प्रवाताम्ल-शीत-भक्षा-क्षमा द्वि-जाः

dālyanta iva śūlena śītākhyo dālanaś ca saḥ | danta-harṣe pravātāmla-śīta-bhakṣā-kṣamā dvi-jāḥ

13

२१.१२dv -शीत-भक्ष्या-सहा द्वि-जाः भवन्त्य् अम्लाशनेनेव स-रुजाश् चलिता इव । दन्त-भेदे द्वि-जास् तोद-भेद-रुक्-स्फुटनान्विताः

21.12dv -śīta-bhakṣyā-sahā dvi-jāḥ bhavanty amlāśaneneva sa-rujāś calitā iva | danta-bhede dvi-jās toda-bheda-ruk-sphuṭanānvitāḥ

14

२१.१३bv स-रुजश् चलिता इव २१.१३dv -भेद-रुक्-वेदनान्विताः चालश् चलद्भिर् दशनैर् भक्षणाद् अधिक-व्यथैः । करालस् तु करालानां दशनानां समुद्गमः

21.13bv sa-rujaś calitā iva 21.13dv -bheda-ruk-vedanānvitāḥ cālaś caladbhir daśanair bhakṣaṇād adhika-vyathaiḥ | karālas tu karālānāṃ daśanānāṃ samudgamaḥ

15

२१.१४dv दशनानां समुद्भवः २१.१४dv दशनानां समुद्भवे दन्तो ऽधिको ऽधि-दन्ताख्यः स चोक्तः खलु वर्धनः । जायमाने ऽति-रुग् दन्ते जाते तत्र तु शाम्यति

21.14dv daśanānāṃ samudbhavaḥ 21.14dv daśanānāṃ samudbhave danto 'dhiko 'dhi-dantākhyaḥ sa coktaḥ khalu vardhanaḥ | jāyamāne 'ti-rug dante jāte tatra tu śāmyati

16

२१.१५cv जायते जायमाने ऽति २१.१५dv रुग् जाते तत्र शाम्यति अ-धावनान् मलो दन्ते कफो वा वात-शोषितः । पूति-गन्धिः स्थिरी-भूतः शर्करा साप्य् उपेक्षिता

21.15cv jāyate jāyamāne 'ti 21.15dv rug jāte tatra śāmyati a-dhāvanān malo dante kapho vā vāta-śoṣitaḥ | pūti-gandhiḥ sthirī-bhūtaḥ śarkarā sāpy upekṣitā

17

२१.१६cv पूति-गन्धः स्थिरी-भूतः २१.१६dv शर्करा सो ऽप्य् उपेक्षितः शातयत्य् अणु-शो दन्तात् कपालानि कपालिका । श्यावः श्याव-त्वम् आयातो रक्त-पित्तानिलैर् द्वि-जः

21.16cv pūti-gandhaḥ sthirī-bhūtaḥ 21.16dv śarkarā so 'py upekṣitaḥ śātayaty aṇu-śo dantāt kapālāni kapālikā | śyāvaḥ śyāva-tvam āyāto rakta-pittānilair dvi-jaḥ

18

२१.१७av शातयत्य् अणु-शो दन्त- २१.१७bv -कपालानि कपालिका २१.१७cv श्यावः श्याव-त्वम् आयाता २१.१७dv रक्त-पित्तानिलैर् द्वि-जाः स-मूलं दन्तम् आश्रित्य दोषैर् उल्बण-मारुतैः । शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्ते ऽन्न-मल-पूरिते

21.17av śātayaty aṇu-śo danta- 21.17bv -kapālāni kapālikā 21.17cv śyāvaḥ śyāva-tvam āyātā 21.17dv rakta-pittānilair dvi-jāḥ sa-mūlaṃ dantam āśritya doṣair ulbaṇa-mārutaiḥ | śoṣite majjñi suṣire dante 'nna-mala-pūrite

19

पूति-त्वात् कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते जायते ततः । अ-हेतु-तीव्रार्ति-शमः स-संरम्भो ऽसितश् चलः

pūti-tvāt kṛmayaḥ sūkṣmā jāyante jāyate tataḥ | a-hetu-tīvrārti-śamaḥ sa-saṃrambho 'sitaś calaḥ

20

प्रलूनः पूय-रक्त-स्रुत् स चोक्तः कृमि-दन्तकः । श्लेष्म-रक्तेन पूतीनि वहन्त्य् अस्रम् अ-हेतुकम्

pralūnaḥ pūya-rakta-srut sa coktaḥ kṛmi-dantakaḥ | śleṣma-raktena pūtīni vahanty asram a-hetukam

21

२१.२०av प्रभूत-पूय-रक्त-स्रुत् शीर्यन्ते दन्त-मांसानि मृदु-क्लिन्नासितानि च । शीतादो ऽसाव् उप-कुशः पाकः पित्तासृग्-उद्भवः

21.20av prabhūta-pūya-rakta-srut śīryante danta-māṃsāni mṛdu-klinnāsitāni ca | śītādo 'sāv upa-kuśaḥ pākaḥ pittāsṛg-udbhavaḥ

22

दन्त-मांसानि दह्यन्ते रक्तान्य् उत्सेध-वन्त्य् अतः । कण्डू-मन्ति स्रवन्त्य् अस्रम् आध्मायन्ते ऽसृजि स्थिते

danta-māṃsāni dahyante raktāny utsedha-vanty ataḥ | kaṇḍū-manti sravanty asram ādhmāyante 'sṛji sthite

23

चला मन्द-रुजो दन्ताः पूति वक्त्रं च जायते । दन्तयोस् त्रिषु वा शोफो बदरास्थि-निभो घनः

calā manda-rujo dantāḥ pūti vaktraṃ ca jāyate | dantayos triṣu vā śopho badarāsthi-nibho ghanaḥ

24

कफास्रात् तीव्र-रुक् शीघ्रं पच्यते दन्त-पुप्पुटः । दन्त-मांसे मलैः सास्रैर् बाह्यान्तः श्वयथुर् गुरुः

kaphāsrāt tīvra-ruk śīghraṃ pacyate danta-puppuṭaḥ | danta-māṃse malaiḥ sāsrair bāhyāntaḥ śvayathur guruḥ

25

स-रुग्-दाहः स्रवेद् भिन्नः पूयास्रं दन्त-विद्रधिः । श्वयथुर् दन्त-मूलेषु रुजा-वान् पित्त-रक्त-जः

sa-rug-dāhaḥ sraved bhinnaḥ pūyāsraṃ danta-vidradhiḥ | śvayathur danta-mūleṣu rujā-vān pitta-rakta-jaḥ

26

२१.२५bv पूयास्रे दन्त-विद्रधिः लाला-स्रावी स सुषिरो दन्त-मांस-प्रशातनः । स संनिपाताज् ज्वर-वान् स-पूय-रुधिर-स्रुतिः

21.25bv pūyāsre danta-vidradhiḥ lālā-srāvī sa suṣiro danta-māṃsa-praśātanaḥ | sa saṃnipātāj jvara-vān sa-pūya-rudhira-srutiḥ

27

२१.२६cv स संनिपात-ज्वर-वान् महा-सुषिर इत्य् उक्तो विशीर्ण-द्वि-ज-बन्धनः । दन्तान्ते कील-वच् छोफो हनु-कर्ण-रुजा-करः

21.26cv sa saṃnipāta-jvara-vān mahā-suṣira ity ukto viśīrṇa-dvi-ja-bandhanaḥ | dantānte kīla-vac chopho hanu-karṇa-rujā-karaḥ

28

२१.२७bv विशीर्ण-रद-बन्धनः प्रतिहन्त्य् अभ्यवहृतिम् श्लेष्मणा सो ऽधि-मांसकः । घृष्टेषु दन्त-मांसेषु संरम्भो जायते महान्

21.27bv viśīrṇa-rada-bandhanaḥ pratihanty abhyavahṛtim śleṣmaṇā so 'dhi-māṃsakaḥ | ghṛṣṭeṣu danta-māṃseṣu saṃrambho jāyate mahān

29

यस्मिंश् चलन्ति दन्ताश् च स विदर्भो ऽभिघात-जः । दन्त-मांसाश्रितान् रोगान् यः साध्यान् अप्य् उपेक्षते

yasmiṃś calanti dantāś ca sa vidarbho 'bhighāta-jaḥ | danta-māṃsāśritān rogān yaḥ sādhyān apy upekṣate

30

२१.२९bv स वैदर्भो ऽभिघात-जः अन्तस् तस्यास्रवन् दोषः सूक्ष्मां संजनयेद् गतिम् । पूयं मुहुः सा स्रवति त्वङ्-मांसास्थि-प्रभेदिनी

21.29bv sa vaidarbho 'bhighāta-jaḥ antas tasyāsravan doṣaḥ sūkṣmāṃ saṃjanayed gatim | pūyaṃ muhuḥ sā sravati tvaṅ-māṃsāsthi-prabhedinī

31

ताः पुनः पञ्च विज्ञेया लक्षणैः स्वैर् यथोदितैः । शाक-पत्त्र-खरा सुप्ता स्फुटिता वात-दूषिता

tāḥ punaḥ pañca vijñeyā lakṣaṇaiḥ svair yathoditaiḥ | śāka-pattra-kharā suptā sphuṭitā vāta-dūṣitā

32

जिह्वा पित्तात् स-दाहोषा रक्तैर् मांसाङ्कुरैश् चिता । शाल्मली-कण्टकाभैस् तु कफेन बहला गुरुः

jihvā pittāt sa-dāhoṣā raktair māṃsāṅkuraiś citā | śālmalī-kaṇṭakābhais tu kaphena bahalā guruḥ

33

२१.३२dv कफेन बहुला गुरुः कफ-पित्ताद् अधः शोफो जिह्वा-स्तम्भ-कृद् उन्नतः । मत्स्य-गन्धिर् भवेत् पक्वः सो ऽलसो मांस-शातनः

21.32dv kaphena bahulā guruḥ kapha-pittād adhaḥ śopho jihvā-stambha-kṛd unnataḥ | matsya-gandhir bhavet pakvaḥ so 'laso māṃsa-śātanaḥ

34

प्रबन्धने ऽधो जिह्वायाः शोफो जिह्वाग्र-संनिभः । साङ्कुरः कफ-पित्तास्रैर् लालोषा-स्तम्भ-वान् खरः

prabandhane 'dho jihvāyāḥ śopho jihvāgra-saṃnibhaḥ | sāṅkuraḥ kapha-pittāsrair lāloṣā-stambha-vān kharaḥ

35

२१.३४av प्रलम्बनो ऽधो जिह्वायाः अधि-जिह्वः स-रुक्-कण्डुर् वाक्याहार-विघात-कृत् । तादृग् एवोप-जिह्वस् तु जिह्वाया उपरि स्थितः

21.34av pralambano 'dho jihvāyāḥ adhi-jihvaḥ sa-ruk-kaṇḍur vākyāhāra-vighāta-kṛt | tādṛg evopa-jihvas tu jihvāyā upari sthitaḥ

36

तालु-मांसे ऽनिलाद् दुष्टे पिटिकाः स-रुजः खराः । बह्व्यो घनाः स्राव-युतास् तास् तालु-पिटिकाः स्मृताः

tālu-māṃse 'nilād duṣṭe piṭikāḥ sa-rujaḥ kharāḥ | bahvyo ghanāḥ srāva-yutās tās tālu-piṭikāḥ smṛtāḥ

37

२१.३६bv पिटिकाः स-रुजाः खराः २१.३६cv बह्व्यो घनाः स्राव-युक्तास् तालु-मूले कफात् सास्रान् मत्स्य-वस्ति-निभो मृदुः । प्रलम्बः पिच्छिलः शोफो नासयाहारम् ईरयन्

21.36bv piṭikāḥ sa-rujāḥ kharāḥ 21.36cv bahvyo ghanāḥ srāva-yuktās tālu-mūle kaphāt sāsrān matsya-vasti-nibho mṛduḥ | pralambaḥ picchilaḥ śopho nāsayāhāram īrayan

38

कण्ठोपरोध-तृट्-कास-वमि-कृत् गल-शुण्डिका । तालु-मध्ये नि-रुङ् मांसं संहतं तालु-संहतिः

kaṇṭhoparodha-tṛṭ-kāsa-vami-kṛt gala-śuṇḍikā | tālu-madhye ni-ruṅ māṃsaṃ saṃhataṃ tālu-saṃhatiḥ

39

पद्माकृतिस् तालु-मध्ये रक्ताच् छ्वयथुर् अर्बुदम् । कच्छपः कच्छपाकारश् चिर-वृद्धिः कफाद् अ-रुक्

padmākṛtis tālu-madhye raktāc chvayathur arbudam | kacchapaḥ kacchapākāraś cira-vṛddhiḥ kaphād a-ruk

40

कोलाभः श्लेष्म-मेदोभ्यां पुप्पुटो नी-रुजः स्थिरः । पित्तेन पाकः पाकाख्यः पूयास्रावी महा-रुजः

kolābhaḥ śleṣma-medobhyāṃ puppuṭo nī-rujaḥ sthiraḥ | pittena pākaḥ pākākhyaḥ pūyāsrāvī mahā-rujaḥ

41

वात-पित्त-ज्वरायासैस् तालु-शोषस् तद्-आह्वयः । जिह्वा-प्रबन्ध-जाः कण्ठे दारुणा मार्ग-रोधिनः

vāta-pitta-jvarāyāsais tālu-śoṣas tad-āhvayaḥ | jihvā-prabandha-jāḥ kaṇṭhe dāruṇā mārga-rodhinaḥ

42

मांसाङ्कुराः शीघ्र-चया रोहिणी शीघ्र-कारिणी । कण्ठास्य-शोष-कृद् वातात् सा हनु-श्रोत्र-रुक्-करी

māṃsāṅkurāḥ śīghra-cayā rohiṇī śīghra-kāriṇī | kaṇṭhāsya-śoṣa-kṛd vātāt sā hanu-śrotra-ruk-karī

43

२१.४२bv रोहिणी साशु-कारिणी पित्ताज् ज्वरोषा-तृण्-मोह-कण्ठ-धूमायनान्विता । क्षिप्र-जा क्षिप्र-पाकाति-रागिणी स्पर्शना-सहा

21.42bv rohiṇī sāśu-kāriṇī pittāj jvaroṣā-tṛṇ-moha-kaṇṭha-dhūmāyanānvitā | kṣipra-jā kṣipra-pākāti-rāgiṇī sparśanā-sahā

44

कफेन पिच्छिला पाण्डुर् असृजा स्फोटकाचिता । तप्ताङ्गार-निभा कर्ण-रुक्-करी पित्त-जाकृतिः

kaphena picchilā pāṇḍur asṛjā sphoṭakācitā | taptāṅgāra-nibhā karṇa-ruk-karī pitta-jākṛtiḥ

45

गम्भीर-पाका निचयात् सर्व-लिङ्ग-समन्विता । दोषैः कफोल्बणैः शोफः कोल-वद् ग्रथितोन्नतः

gambhīra-pākā nicayāt sarva-liṅga-samanvitā | doṣaiḥ kapholbaṇaiḥ śophaḥ kola-vad grathitonnataḥ

46

शूक-कण्टक-वत् कण्ठे शालूको मार्ग-रोधनः । वृन्दो वृत्तोन्नतो दाह-ज्वर-कृद् गल-पार्श्व-गः

śūka-kaṇṭaka-vat kaṇṭhe śālūko mārga-rodhanaḥ | vṛndo vṛttonnato dāha-jvara-kṛd gala-pārśva-gaḥ

47

हनु-संध्य्-आश्रितः कण्ठे कार्पासी-फल-संनिभः । पिच्छिलो मन्द-रुक् शोफः कठिनस् तुण्डिकेरिका

hanu-saṃdhy-āśritaḥ kaṇṭhe kārpāsī-phala-saṃnibhaḥ | picchilo manda-ruk śophaḥ kaṭhinas tuṇḍikerikā

48

२१.४७bv कर्पासी-फल-संनिभः बाह्यान्तः श्वयथुर् घोरो गल-मार्गार्गलोपमः । गलौघो मूर्ध-गुरु-ता-तन्द्रा-लाला-ज्वर-प्रदः

21.47bv karpāsī-phala-saṃnibhaḥ bāhyāntaḥ śvayathur ghoro gala-mārgārgalopamaḥ | galaugho mūrdha-guru-tā-tandrā-lālā-jvara-pradaḥ

49

वलयं नाति-रुक् शोफस् तद्-वद् एवायतोन्नतः । मांस-कीलो गले दोषैर् एको ऽनेको ऽथ-वा ऽल्प-रुक्

valayaṃ nāti-ruk śophas tad-vad evāyatonnataḥ | māṃsa-kīlo gale doṣair eko 'neko 'tha-vā 'lpa-ruk

50

कृच्छ्रोच्छ्वासाभ्यवहृतिः पृथु-मूलो गिलायुकः । भूरि-मांसाङ्कुर-वृता तीव्र-तृड्-ज्वर-मूर्ध-रुक्

kṛcchrocchvāsābhyavahṛtiḥ pṛthu-mūlo gilāyukaḥ | bhūri-māṃsāṅkura-vṛtā tīvra-tṛḍ-jvara-mūrdha-ruk

51

२१.५०bv पृथु-मूलो गलायुकः शत-घ्नी निचिता वर्तिः शत-घ्नीवाति-रुक्-करी । व्याप्त-सर्व-गलः शीघ्र-जन्म-पाको महा-रुजः

21.50bv pṛthu-mūlo galāyukaḥ śata-ghnī nicitā vartiḥ śata-ghnīvāti-ruk-karī | vyāpta-sarva-galaḥ śīghra-janma-pāko mahā-rujaḥ

52

२१.५१av शत-घ्नी-निचितेवान्तः २१.५१bv शत-घ्नी चाति-रुक्-करी पूति-पूय-निभ-स्रावी श्वयथुर् गल-विद्रधिः । जिह्वावसाने कण्ठादाव् अ-पाकं श्वयथुं मलाः

21.51av śata-ghnī-nicitevāntaḥ 21.51bv śata-ghnī cāti-ruk-karī pūti-pūya-nibha-srāvī śvayathur gala-vidradhiḥ | jihvāvasāne kaṇṭhādāv a-pākaṃ śvayathuṃ malāḥ

54

जनयन्ति स्थिरं रक्तं नी-रुजं तद् गलार्बुदम् ॥ ५३अब् ॥ २१.५३bv नी-रुजं तं गलार्बुदम् पवन-श्लेष्म-मेदोभिर् गल-गण्डो भवेद् बहिः ॥ ५३च्द् ॥ वर्धमानः स कालेन मुष्क-वल् लम्बते ऽति-रुक् ॥ ५३एf ॥ २१.५३fव् मुष्क-वल् लम्बते नि-रुक् कृष्णो ऽरुणो वा तोदाढ्यः स वातात् कृष्ण-राजि-मान् । वृद्धस् तालु-गले शोषं कुर्याच् च वि-रसास्य-ताम्

janayanti sthiraṃ raktaṃ nī-rujaṃ tad galārbudam || 53ab || 21.53bv nī-rujaṃ taṃ galārbudam pavana-śleṣma-medobhir gala-gaṇḍo bhaved bahiḥ || 53cd || vardhamānaḥ sa kālena muṣka-val lambate 'ti-ruk || 53ef || 21.53fv muṣka-val lambate ni-ruk kṛṣṇo 'ruṇo vā todāḍhyaḥ sa vātāt kṛṣṇa-rāji-mān | vṛddhas tālu-gale śoṣaṃ kuryāc ca vi-rasāsya-tām

55

स्थिरः स-वर्णः कण्डू-मान् शीत-स्पर्शो गुरुः कफात् । वृद्धस् तालु-गले लेपं कुर्याच् च मधुरास्य-ताम्

sthiraḥ sa-varṇaḥ kaṇḍū-mān śīta-sparśo guruḥ kaphāt | vṛddhas tālu-gale lepaṃ kuryāc ca madhurāsya-tām

56

२१.५५cv वृद्धस् तालु-गले शोफं मेदसः श्लेष्म-वद् धानि-वृद्ध्योः सो ऽनुविधीयते । देहं वृद्धश् च कुरुते गले शब्दं स्वरे ऽल्प-ताम्

21.55cv vṛddhas tālu-gale śophaṃ medasaḥ śleṣma-vad dhāni-vṛddhyoḥ so 'nuvidhīyate | dehaṃ vṛddhaś ca kurute gale śabdaṃ svare 'lpa-tām

57

श्लेष्म-रुद्धानिल-गतिः शुष्क-कण्ठो हत-स्वरः । ताम्यन् प्रसक्तं श्वसिति येन स स्वर-हानिलात्

śleṣma-ruddhānila-gatiḥ śuṣka-kaṇṭho hata-svaraḥ | tāmyan prasaktaṃ śvasiti yena sa svara-hānilāt

58

करोति वदनस्यान्तर् व्रणान् सर्व-सरो ऽनिलः । संचारिणो ऽरुणान् रूक्षान् ओष्ठौ ताम्रौ चल-त्वचौ

karoti vadanasyāntar vraṇān sarva-saro 'nilaḥ | saṃcāriṇo 'ruṇān rūkṣān oṣṭhau tāmrau cala-tvacau

59

जिह्वा शीता-सहा गुर्वी स्फुटिता कण्टकाचिता । विवृणोति च कृच्छ्रेण मुखं पाको मुखस्य सः

jihvā śītā-sahā gurvī sphuṭitā kaṇṭakācitā | vivṛṇoti ca kṛcchreṇa mukhaṃ pāko mukhasya saḥ

60

२१.५९dv मुखं पाको मुखस्य च अधः प्रतिहतो वायुर् अर्शो-गुल्म-कफादिभिः । यात्य् ऊर्ध्वं वक्त्र-दौर्गन्ध्यं कुर्वन्न् ऊर्ध्व-गुदस् तु सः

21.59dv mukhaṃ pāko mukhasya ca adhaḥ pratihato vāyur arśo-gulma-kaphādibhiḥ | yāty ūrdhvaṃ vaktra-daurgandhyaṃ kurvann ūrdhva-gudas tu saḥ

61

२१.६०dv कुर्वन्न् ऊर्ध्व-गदस् तु सः मुखस्य पित्त-जे पाके दाहोषे तिक्त-वक्त्र-ता । क्षारोक्षित-क्षत-समा व्रणास् तद्-वच् च रक्त-जे

21.60dv kurvann ūrdhva-gadas tu saḥ mukhasya pitta-je pāke dāhoṣe tikta-vaktra-tā | kṣārokṣita-kṣata-samā vraṇās tad-vac ca rakta-je

62

कफ-जे मधुरास्य-त्वं कण्डू-मत्-पिच्छिला व्रणाः । अन्तः-कपोलम् आश्रित्य श्याव-पाण्डु कफो ऽर्बुदम्

kapha-je madhurāsya-tvaṃ kaṇḍū-mat-picchilā vraṇāḥ | antaḥ-kapolam āśritya śyāva-pāṇḍu kapho 'rbudam

63

२१.६२dv श्यावं पाण्डु कफो ऽर्बुदम् कुर्यात् तद् घट्टितं छिन्नं मृदितं च विवर्धते । मुख-पाको भवेत् सास्रैः सर्वैः सर्वाकृतिर् मलैः

21.62dv śyāvaṃ pāṇḍu kapho 'rbudam kuryāt tad ghaṭṭitaṃ chinnaṃ mṛditaṃ ca vivardhate | mukha-pāko bhavet sāsraiḥ sarvaiḥ sarvākṛtir malaiḥ

64

२१.६३av कुर्यात् तत् पाटितं छिन्नं २१.६३av कुर्यात् तद् व्यधितं छिन्नं पूत्य्-आस्य-ता च तैर् एव दन्त-काष्ठादि-विद्विषः । ओष्ठे गण्डे द्वि-जे मूले जिह्वायां तालुके गले

21.63av kuryāt tat pāṭitaṃ chinnaṃ 21.63av kuryāt tad vyadhitaṃ chinnaṃ pūty-āsya-tā ca tair eva danta-kāṣṭhādi-vidviṣaḥ | oṣṭhe gaṇḍe dvi-je mūle jihvāyāṃ tāluke gale

65

वक्त्रे सर्व-त्र चेत्य् उक्ताः पञ्च-सप्ततिर् आमयाः । एका-दशैको दश च त्रयो-दश तथा च षट्

vaktre sarva-tra cety uktāḥ pañca-saptatir āmayāḥ | ekā-daśaiko daśa ca trayo-daśa tathā ca ṣaṭ

66

अष्टाव् अष्टा-दशाष्टौ च क्रमात् तेष्व् अन्-उपक्रमाः । करालो मांस-रक्तौष्ठाव् अर्बुदानि जलाद् विना

aṣṭāv aṣṭā-daśāṣṭau ca kramāt teṣv an-upakramāḥ | karālo māṃsa-raktauṣṭhāv arbudāni jalād vinā

67

२१.६६bv क्रमाद् एष्व् अन्-उपक्रमाः कच्छपस् तालु-पिटिका गलौघः सुषिरो महान् । स्वर-घ्नोर्ध्व-गुद-श्याव-शत-घ्नी-वलयालसाः

21.66bv kramād eṣv an-upakramāḥ kacchapas tālu-piṭikā galaughaḥ suṣiro mahān | svara-ghnordhva-guda-śyāva-śata-ghnī-valayālasāḥ

68

२१.६७cv स्वर-घ्नोर्ध्व-गद-श्याव- नाड्य्-ओष्ठ-कोपौ निचयाद् रक्तात् सर्वैश् च रोहिणी । दशने स्फुटिते दन्त-भेदः पक्वोप-जिह्विका

21.67cv svara-ghnordhva-gada-śyāva- nāḍy-oṣṭha-kopau nicayād raktāt sarvaiś ca rohiṇī | daśane sphuṭite danta-bhedaḥ pakvopa-jihvikā

69

गल-गण्डः स्वर-भ्रंशी कृच्छ्रोच्छ्वासो ऽति-वत्सरः । याप्यस् तु हर्षो भेदश् च शेषाञ् छस्त्रौषधैर् जयेत्

gala-gaṇḍaḥ svara-bhraṃśī kṛcchrocchvāso 'ti-vatsaraḥ | yāpyas tu harṣo bhedaś ca śeṣāñ chastrauṣadhair jayet

अध्याय 22

1

खण्डौष्ठस्य विलिख्यान्तौ स्यूत्वा व्रण-वद् आचरेत् । यष्टी-ज्योतिष्मती-लोध्र-श्रावणी-शारिवोत्पलैः

khaṇḍauṣṭhasya vilikhyāntau syūtvā vraṇa-vad ācaret | yaṣṭī-jyotiṣmatī-lodhra-śrāvaṇī-śārivotpalaiḥ

2

पटोल्या काकमाच्या च तैलम् अभ्यञ्जनं पचेत् । नस्यं च तैलं वात-घ्न-मधुर-स्कन्ध-साधितम्

paṭolyā kākamācyā ca tailam abhyañjanaṃ pacet | nasyaṃ ca tailaṃ vāta-ghna-madhura-skandha-sādhitam

3

महा-स्नेहेन वातौष्ठे सिद्धेनाक्तः पिचुर् हितः । देव-धूप-मधूच्छिष्ट-गुग्गुल्व्-अमरदारुभिः

mahā-snehena vātauṣṭhe siddhenāktaḥ picur hitaḥ | deva-dhūpa-madhūcchiṣṭa-guggulv-amaradārubhiḥ

4

यष्ट्य्-आह्व-चूर्ण-युक्तेन तेनैव प्रतिसारणम् । नाड्य्-ओष्ठं स्वेदयेद् दुग्ध-सिद्धैर् एरण्ड-पल्लवैः

yaṣṭy-āhva-cūrṇa-yuktena tenaiva pratisāraṇam | nāḍy-oṣṭhaṃ svedayed dugdha-siddhair eraṇḍa-pallavaiḥ

5

२२.४av यष्ट्य्-आह्व-चूर्ण-युक्तैस् तु २२.४bv तैर् एव प्रतिसारणम् खण्डौष्ठ-विहितं नस्यं तस्य मूर्ध्नि च तर्पणम् । पित्ताभिघात-जाव् ओष्ठौ जलौकोभिर् उपाचरेत्

22.4av yaṣṭy-āhva-cūrṇa-yuktais tu 22.4bv tair eva pratisāraṇam khaṇḍauṣṭha-vihitaṃ nasyaṃ tasya mūrdhni ca tarpaṇam | pittābhighāta-jāv oṣṭhau jalaukobhir upācaret

6

लोध्र-सर्ज-रस-क्षौद्र-मधुकैः प्रतिसारणम् । गुडूची-यष्टि-पत्तङ्ग-सिद्धम् अभ्यञ्जने घृतम्

lodhra-sarja-rasa-kṣaudra-madhukaiḥ pratisāraṇam | guḍūcī-yaṣṭi-pattaṅga-siddham abhyañjane ghṛtam

7

पित्त-विद्रधि-वच् चात्र क्रिया शोणित-जे ऽपि च । इदम् एव नवे कार्यं कर्मौष्ठे तु कफातुरे

pitta-vidradhi-vac cātra kriyā śoṇita-je 'pi ca | idam eva nave kāryaṃ karmauṣṭhe tu kaphāture

8

२२.७cv इदम् एव भवेत् कार्यं २२.७dv कर्मौष्ठे तु कफोत्तरे पाठा-क्षार-मधु-व्योषैर् हृतास्रे प्रतिसारणम् । धूम-नावन-गण्डूषाः प्रयोज्याश् च कफ-च्छिदः

22.7cv idam eva bhavet kāryaṃ 22.7dv karmauṣṭhe tu kaphottare pāṭhā-kṣāra-madhu-vyoṣair hṛtāsre pratisāraṇam | dhūma-nāvana-gaṇḍūṣāḥ prayojyāś ca kapha-cchidaḥ

9

स्विन्नं भिन्नं वि-मेदस्कं दहेन् मेदो-जम् अग्निना । प्रियङ्गु-लोध्र-त्रि-फला-माक्षिकैः प्रतिसारयेत्

svinnaṃ bhinnaṃ vi-medaskaṃ dahen medo-jam agninā | priyaṅgu-lodhra-tri-phalā-mākṣikaiḥ pratisārayet

10

स-क्षौद्रा घर्षणं तीक्ष्णा भिन्न-शुद्धे जलार्बुदे । अवगाढे ऽति-वृद्धे वा क्षारो ऽग्निर् वा प्रतिक्रिया

sa-kṣaudrā gharṣaṇaṃ tīkṣṇā bhinna-śuddhe jalārbude | avagāḍhe 'ti-vṛddhe vā kṣāro 'gnir vā pratikriyā

11

२२.१०av स-क्षौद्रैर् घर्षणं तीक्ष्णैर् २२.१०dv क्षारो वह्निः प्रतिक्रिया आमाद्य्-अवस्थास्व् अलजीं गण्डे शोफ-वद् आचरेत् । स्विन्नस्य शीत-दन्तस्य पालीं विलिखितां दहेत्

22.10av sa-kṣaudrair gharṣaṇaṃ tīkṣṇair 22.10dv kṣāro vahniḥ pratikriyā āmādy-avasthāsv alajīṃ gaṇḍe śopha-vad ācaret | svinnasya śīta-dantasya pālīṃ vilikhitāṃ dahet

12

तैलेन प्रतिसार्या च स-क्षौद्र-घन-सैन्धवैः । दाडिम-त्वग्-वरा-तार्क्ष्य-कान्ता-जम्ब्व्-अस्थि-नागरैः

tailena pratisāryā ca sa-kṣaudra-ghana-saindhavaiḥ | dāḍima-tvag-varā-tārkṣya-kāntā-jambv-asthi-nāgaraiḥ

13

कवडः क्षीरिणां क्वाथैर् अणु-तैलं च नावनम् । दन्त-हर्षे तथा भेदे सर्वा वात-हरा क्रिया

kavaḍaḥ kṣīriṇāṃ kvāthair aṇu-tailaṃ ca nāvanam | danta-harṣe tathā bhede sarvā vāta-harā kriyā

14

२२.१३cv दन्त-भेदे तथा हर्षे २२.१३dv सर्वा वात-हराः क्रियाः तिल-यष्टीमधु-शृतं क्षीरं गण्डूष-धारणम् । स-स्नेहं दश-मूलाम्बु गण्डूषः प्रचलद्-द्वि-जे

22.13cv danta-bhede tathā harṣe 22.13dv sarvā vāta-harāḥ kriyāḥ tila-yaṣṭīmadhu-śṛtaṃ kṣīraṃ gaṇḍūṣa-dhāraṇam | sa-snehaṃ daśa-mūlāmbu gaṇḍūṣaḥ pracalad-dvi-je

15

२२.१४cv स-स्नेह-दश-मूलाम्बु- २२.१४dv -गण्डूषाः प्रचले द्वि-जे तुत्थ-लोध्र-कणा-श्रेष्ठा-पत्तङ्ग-पटु-घर्षणम् । स्निग्धाः शील्या यथावस्थं नस्यान्न-कवडादयः

22.14cv sa-sneha-daśa-mūlāmbu- 22.14dv -gaṇḍūṣāḥ pracale dvi-je tuttha-lodhra-kaṇā-śreṣṭhā-pattaṅga-paṭu-gharṣaṇam | snigdhāḥ śīlyā yathāvasthaṃ nasyānna-kavaḍādayaḥ

16

२२.१५dv गण्डूष-कवडादयः अधि-दन्तकम् आलिप्तं यदा क्षारेण जर्जरम् । कृमि-दन्तम् इवोत्पाट्य तद्-वच् चोपचरेत् तदा

22.15dv gaṇḍūṣa-kavaḍādayaḥ adhi-dantakam āliptaṃ yadā kṣāreṇa jarjaram | kṛmi-dantam ivotpāṭya tad-vac copacaret tadā

17

अन्-अवस्थित-रक्ते च दग्धे व्रण इव क्रिया । अ-हिंसन् दन्त-मूलानि दन्तेभ्यः शर्करां हरेत्

an-avasthita-rakte ca dagdhe vraṇa iva kriyā | a-hiṃsan danta-mūlāni dantebhyaḥ śarkarāṃ haret

18

क्षार-चूर्णैर् मधु-युतैस् ततश् च प्रतिसारयेत् । कपालिकायाम् अप्य् एवं हर्षोक्तं च समाचरेत्

kṣāra-cūrṇair madhu-yutais tataś ca pratisārayet | kapālikāyām apy evaṃ harṣoktaṃ ca samācaret

19

जयेद् विस्रावणैः स्विन्नम् अ-चलं कृमि-दन्तकम् । स्निग्धैश् चालेप-गण्डूष-नस्याहारैश् चलापहैः

jayed visrāvaṇaiḥ svinnam a-calaṃ kṛmi-dantakam | snigdhaiś cālepa-gaṇḍūṣa-nasyāhāraiś calāpahaiḥ

20

२२.१९bv अ-बलं कृमि-दन्तकम् गुडेन पूर्णं सुषिरं मधूच्छिष्टेन वा दहेत् । सप्तच्छदार्क-क्षीराभ्यां पूरणं कृमि-शूल-जित्

22.19bv a-balaṃ kṛmi-dantakam guḍena pūrṇaṃ suṣiraṃ madhūcchiṣṭena vā dahet | saptacchadārka-kṣīrābhyāṃ pūraṇaṃ kṛmi-śūla-jit

21

हिङ्गु-कट्फल-कासीस-स्वर्जिका-कुष्ठ-वेल्ल-जम् । रजो रुजं जयत्य् आशु वस्त्र-स्थं दशने घृतम्

hiṅgu-kaṭphala-kāsīsa-svarjikā-kuṣṭha-vella-jam | rajo rujaṃ jayaty āśu vastra-sthaṃ daśane ghṛtam

1

२२.२१dv वस्त्र-स्थं दशनैर् घृतम् अलक्तकं वा सिन्धूत्थं वेल्ल-धूमं स-हिङ्गु वा । धान्याम्ल-सिद्धं शेवालं कोष्णं वा दशन-स्थितम् ॥ २१+

22.21dv vastra-sthaṃ daśanair ghṛtam alaktakaṃ vā sindhūtthaṃ vella-dhūmaṃ sa-hiṅgu vā | dhānyāmla-siddhaṃ śevālaṃ koṣṇaṃ vā daśana-sthitam || 21+

2

२२.२१+१bv वेश्म-धूमं स-हिङ्गु वा वराहकर्णी-मूलं वा शरपुङ्खा-जटाथ-वा । वर्तिर् वावल्गुज-फलैर् बीजपूर-जटान्वितैः ॥ २१+

22.21+1bv veśma-dhūmaṃ sa-hiṅgu vā varāhakarṇī-mūlaṃ vā śarapuṅkhā-jaṭātha-vā | vartir vāvalguja-phalair bījapūra-jaṭānvitaiḥ || 21+

22

गण्डूषं ग्राहयेत् तैलम् एभिर् एव च साधितम् । क्वाथैर् वा युक्तम् एरण्ड-द्वि-व्याघ्री-भूकदम्ब-जैः

gaṇḍūṣaṃ grāhayet tailam ebhir eva ca sādhitam | kvāthair vā yuktam eraṇḍa-dvi-vyāghrī-bhūkadamba-jaiḥ

23

२२.२२av गण्डूषं धारयेत् तैलम् २२.२२dv -व्याघ्री-भूर्ज-कदम्बकैः क्रिया-योगैर् बहु-विधैर् इत्य् अ-शान्त-रुजं भृशम् । दृढम् अप्य् उद्धरेद् दन्तं पूर्वं मूलाद् विमोक्षितम्

22.22av gaṇḍūṣaṃ dhārayet tailam 22.22dv -vyāghrī-bhūrja-kadambakaiḥ kriyā-yogair bahu-vidhair ity a-śānta-rujaṃ bhṛśam | dṛḍham apy uddhared dantaṃ pūrvaṃ mūlād vimokṣitam

24

संदंशकेन लघुना दन्त-निर्घातनेन वा । तैलं स-यष्ट्य्-आह्व-रजो गण्डूषो मधु वा ततः

saṃdaṃśakena laghunā danta-nirghātanena vā | tailaṃ sa-yaṣṭy-āhva-rajo gaṇḍūṣo madhu vā tataḥ

25

२२.२४dv गण्डूषो मधुना ततः ततो विदारि-यष्ट्य्-आह्व-शृङ्गाटक-कसेरुभिः । तैलं दश-गुण-क्षीरं सिद्धं युञ्जीत नावनम्

22.24dv gaṇḍūṣo madhunā tataḥ tato vidāri-yaṣṭy-āhva-śṛṅgāṭaka-kaserubhiḥ | tailaṃ daśa-guṇa-kṣīraṃ siddhaṃ yuñjīta nāvanam

26

कृश-दुर्-बल-वृद्धानां वातार्तानां च नोद्धरेत् । नोद्धरेच् चोत्तरं दन्तं बहूपद्रव-कृद् धि सः

kṛśa-dur-bala-vṛddhānāṃ vātārtānāṃ ca noddharet | noddharec cottaraṃ dantaṃ bahūpadrava-kṛd dhi saḥ

27

एषाम् अप्य् उद्धृतौ स्निग्ध-स्वादु-शीत-क्रमो हितः । विस्रावितास्रे शीतादे स-क्षौद्रैः प्रतिसारणम्

eṣām apy uddhṛtau snigdha-svādu-śīta-kramo hitaḥ | visrāvitāsre śītāde sa-kṣaudraiḥ pratisāraṇam

28

२२.२७av एषाम् अप्य् उद्धृतैः स्निग्ध- मुस्तार्जुन-त्वक्-त्रि-फला-फलिनी-तार्क्ष्य-नागरैः । तत्-क्वाथः कवडो नस्यं तैलं मधुर-साधितम्

22.27av eṣām apy uddhṛtaiḥ snigdha- mustārjuna-tvak-tri-phalā-phalinī-tārkṣya-nāgaraiḥ | tat-kvāthaḥ kavaḍo nasyaṃ tailaṃ madhura-sādhitam

29

दन्त-मांसान्य् उप-कुशे स्विन्नान्य् उष्णाम्बु-धारणैः । मण्डलाग्रेण शाकादि-पत्त्रैर् वा बहु-शो लिखेत्

danta-māṃsāny upa-kuśe svinnāny uṣṇāmbu-dhāraṇaiḥ | maṇḍalāgreṇa śākādi-pattrair vā bahu-śo likhet

30

ततश् च प्रतिसार्याणि घृत-मण्ड-मधु-द्रुतैः । लाक्षा-प्रियङ्गु-पत्तङ्ग-लवणोत्तम-गैरिकैः

tataś ca pratisāryāṇi ghṛta-maṇḍa-madhu-drutaiḥ | lākṣā-priyaṅgu-pattaṅga-lavaṇottama-gairikaiḥ

31

२२.३०bv घृत-मण्ड-मधु-प्लुतैः स-कुष्ठ-शुण्ठी-मरिच-यष्टीमधु-रसाञ्जनैः । सुखोष्णो घृत-मण्डो ऽनु तैलं वा कवड-ग्रहः

22.30bv ghṛta-maṇḍa-madhu-plutaiḥ sa-kuṣṭha-śuṇṭhī-marica-yaṣṭīmadhu-rasāñjanaiḥ | sukhoṣṇo ghṛta-maṇḍo 'nu tailaṃ vā kavaḍa-grahaḥ

32

२२.३१dv तैलं वा कवड-ग्रहे घृतं च मधुरैः सिद्धं हितं कवड-नस्ययोः । दन्त-पुप्पुटके स्विन्न-च्छिन्न-भिन्न-विलेखिते

22.31dv tailaṃ vā kavaḍa-grahe ghṛtaṃ ca madhuraiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍa-nasyayoḥ | danta-puppuṭake svinna-cchinna-bhinna-vilekhite

33

२२.३२av घृतं वा मधुरैः सिद्धं यष्ट्य्-आह्व-स्वर्जिका-शुण्ठी-सैन्धवैः प्रतिसारणम् । विद्रधौ कटु-तीक्ष्णोष्ण-रूक्षैः कवड-लेपनम्

22.32av ghṛtaṃ vā madhuraiḥ siddhaṃ yaṣṭy-āhva-svarjikā-śuṇṭhī-saindhavaiḥ pratisāraṇam | vidradhau kaṭu-tīkṣṇoṣṇa-rūkṣaiḥ kavaḍa-lepanam

34

घर्षणं कटुका-कुष्ठ-वृश्चिकाली-यवोद्भवैः । रक्षेत् पाकं हिमैः पक्वः पाट्यो दाह्यो ऽवगाढकः

gharṣaṇaṃ kaṭukā-kuṣṭha-vṛścikālī-yavodbhavaiḥ | rakṣet pākaṃ himaiḥ pakvaḥ pāṭyo dāhyo 'vagāḍhakaḥ

35

सुषिरे छिन्न-लिखिते स-क्षौद्रैः प्रतिसारणम् । लोध्र-मुस्त-मिशि-श्रेष्ठा-तार्क्ष्य-पत्तङ्ग-किंशुकैः

suṣire chinna-likhite sa-kṣaudraiḥ pratisāraṇam | lodhra-musta-miśi-śreṣṭhā-tārkṣya-pattaṅga-kiṃśukaiḥ

36

२२.३५av सौषिरे छिन्न-लिखिते स-कट्फलैः कषायैश् च तेषां गण्डूष इष्यते । यष्टी-लोध्रोत्पलानन्ता-शारिवागुरु-चन्दनैः

22.35av sauṣire chinna-likhite sa-kaṭphalaiḥ kaṣāyaiś ca teṣāṃ gaṇḍūṣa iṣyate | yaṣṭī-lodhrotpalānantā-śārivāguru-candanaiḥ

37

२२.३६av स-कट्फलैः कषायश् च स-गैरिक-सिता-पुण्ड्रैः सिद्धं तैलं च नावनम् । छित्त्वाधि-मांसकं चूर्णैः स-क्षौद्रैः प्रतिसारयेत्

22.36av sa-kaṭphalaiḥ kaṣāyaś ca sa-gairika-sitā-puṇḍraiḥ siddhaṃ tailaṃ ca nāvanam | chittvādhi-māṃsakaṃ cūrṇaiḥ sa-kṣaudraiḥ pratisārayet

38

वचा-तेजोवती-पाठा-स्वर्जिका-यव-शूक-जैः । पटोल-निम्ब-त्रि-फला-कषायः कवडो हितः

vacā-tejovatī-pāṭhā-svarjikā-yava-śūka-jaiḥ | paṭola-nimba-tri-phalā-kaṣāyaḥ kavaḍo hitaḥ

39

२२.३८bv -स्वर्जिका-याव-शूक-जैः विदर्भे दन्त-मूलानि मण्डलाग्रेण शोधयेत् । क्षारं युञ्ज्यात् ततो नस्यं गण्डूषादि च शीतलम्

22.38bv -svarjikā-yāva-śūka-jaiḥ vidarbhe danta-mūlāni maṇḍalāgreṇa śodhayet | kṣāraṃ yuñjyāt tato nasyaṃ gaṇḍūṣādi ca śītalam

40

संशोध्योभयतः कायं शिरश् चोपचरेत् ततः । नाडीं दन्तानुगां दन्तं समुद्धृत्याग्निना दहेत्

saṃśodhyobhayataḥ kāyaṃ śiraś copacaret tataḥ | nāḍīṃ dantānugāṃ dantaṃ samuddhṛtyāgninā dahet

41

कुब्जां नैक-गतिं पूर्णां गुडेन मदनेन वा । धावनं जाति-मदन-खदिर-स्वादुकण्टकैः

kubjāṃ naika-gatiṃ pūrṇāṃ guḍena madanena vā | dhāvanaṃ jāti-madana-khadira-svādukaṇṭakaiḥ

42

२२.४१av न्युब्जां नैक-गतिं पूर्णां २२.४१bv गुडेन मधुनाथ-वा क्षीरि-वृक्षाम्बु-गण्डूषो नस्यं तैलं च तत्-कृतम् । कुर्याद् वातौष्ठ-कोपोक्तं कण्टकेष्व् अनिलात्मसु

22.41av nyubjāṃ naika-gatiṃ pūrṇāṃ 22.41bv guḍena madhunātha-vā kṣīri-vṛkṣāmbu-gaṇḍūṣo nasyaṃ tailaṃ ca tat-kṛtam | kuryād vātauṣṭha-kopoktaṃ kaṇṭakeṣv anilātmasu

43

जिह्वायां पित्त-जातेषु घृष्टेषु रुधिरे स्रुते । प्रतिसारण-गण्डूष-नावनं मधुरैर् हितम्

jihvāyāṃ pitta-jāteṣu ghṛṣṭeṣu rudhire srute | pratisāraṇa-gaṇḍūṣa-nāvanaṃ madhurair hitam

44

तीक्ष्णैः कफोत्थेष्व् एवं च सर्षप-त्र्य्-ऊषणादिभिः । नवे जिह्वालसे ऽप्य् एवं तं तु शस्त्रेण न स्पृशेत्

tīkṣṇaiḥ kaphottheṣv evaṃ ca sarṣapa-try-ūṣaṇādibhiḥ | nave jihvālase 'py evaṃ taṃ tu śastreṇa na spṛśet

45

२२.४४av तीक्ष्णैः कफोत्थेष्व् अप्य् एवं २२.४४av तीक्ष्णैः कफोत्थेष्व् एवं तु उन्नम्य जिह्वाम् आकृष्टां बडिशेनाधि-जिह्विकाम् । छेदयेन् मण्डलाग्रेण तीक्ष्णोष्णैर् घर्षणादि च

22.44av tīkṣṇaiḥ kaphottheṣv apy evaṃ 22.44av tīkṣṇaiḥ kaphottheṣv evaṃ tu unnamya jihvām ākṛṣṭāṃ baḍiśenādhi-jihvikām | chedayen maṇḍalāgreṇa tīkṣṇoṣṇair gharṣaṇādi ca

46

उप-जिह्वां परिस्राव्य यव-क्षारेण घर्षयेत् । कफ-घ्नैः शुण्डिका साध्या नस्य-गण्डूष-घर्षणैः

upa-jihvāṃ parisrāvya yava-kṣāreṇa gharṣayet | kapha-ghnaiḥ śuṇḍikā sādhyā nasya-gaṇḍūṣa-gharṣaṇaiḥ

47

एर्वारु-बीज-प्रतिमं वृद्धायाम् अ-सिरा-ततम् । अग्रं निविष्टं जिह्वाया बडीशाद्य्-अवलम्बितम्

ervāru-bīja-pratimaṃ vṛddhāyām a-sirā-tatam | agraṃ niviṣṭaṃ jihvāyā baḍīśādy-avalambitam

48

२२.४७cv अग्रं निविष्टं जिह्वायां २२.४७cv अग्रे निविष्टं जिह्वाया छेदयेन् मण्डलाग्रेण नात्य्-अग्रे न च मूलतः । छेदे ऽत्य् असृक्-क्षयान् मृत्युर् हीने व्याधिर् विवर्धते

22.47cv agraṃ niviṣṭaṃ jihvāyāṃ 22.47cv agre niviṣṭaṃ jihvāyā chedayen maṇḍalāgreṇa nāty-agre na ca mūlataḥ | chede 'ty asṛk-kṣayān mṛtyur hīne vyādhir vivardhate

49

२२.४८bv नात्य्-अग्रे नाति-मूलतः मरिचातिविषा-पाठा-वचा-कुष्ठ-कुटन्नटैः । छिन्नायां स-पटु-क्षौद्रैर् घर्षणं कवडः पुनः

22.48bv nāty-agre nāti-mūlataḥ maricātiviṣā-pāṭhā-vacā-kuṣṭha-kuṭannaṭaiḥ | chinnāyāṃ sa-paṭu-kṣaudrair gharṣaṇaṃ kavaḍaḥ punaḥ

50

कटुकातिविषा-पाठा-निम्ब-रास्ना-वचाम्बुभिः । संघाते पुप्पुटे कूर्मे विलिख्यैवं समाचरेत्

kaṭukātiviṣā-pāṭhā-nimba-rāsnā-vacāmbubhiḥ | saṃghāte puppuṭe kūrme vilikhyaivaṃ samācaret

51

अ-पक्वे तालु-पाके तु कासीस-क्षौद्र-तार्क्ष्य-जैः । घर्षणं कवडः शीत-कषाय-मधुरौषधैः

a-pakve tālu-pāke tu kāsīsa-kṣaudra-tārkṣya-jaiḥ | gharṣaṇaṃ kavaḍaḥ śīta-kaṣāya-madhurauṣadhaiḥ

52

२२.५१cv घर्षणं कवडः शीतः २२.५१dv कषाय-मधुरौषधैः पक्वे ऽष्टा-पद-वद् भिन्ने तीक्ष्णोष्णैः प्रतिसारणम् । वृष-निम्ब-पटोलाद्यैस् तिक्तैः कवड-धारणम्

22.51cv gharṣaṇaṃ kavaḍaḥ śītaḥ 22.51dv kaṣāya-madhurauṣadhaiḥ pakve 'ṣṭā-pada-vad bhinne tīkṣṇoṣṇaiḥ pratisāraṇam | vṛṣa-nimba-paṭolādyais tiktaiḥ kavaḍa-dhāraṇam

53

तालु-शोषे त्व् अ-तृष्णस्य सर्पिर् उत्तर-भक्तिकम् । कणा-शुण्ठी-शृतं पानम् अम्लैर् गण्डूष-धारणम्

tālu-śoṣe tv a-tṛṣṇasya sarpir uttara-bhaktikam | kaṇā-śuṇṭhī-śṛtaṃ pānam amlair gaṇḍūṣa-dhāraṇam

54

२२.५३av तालु-शोषे तृषार्तस्य धन्व-मांस-रसाः स्निग्धाः क्षीर-सर्पिश् च नावनम् । कण्ठ-रोगेष्व् असृङ्-मोक्षस् तीक्ष्णैर् नस्यादि कर्म च

22.53av tālu-śoṣe tṛṣārtasya dhanva-māṃsa-rasāḥ snigdhāḥ kṣīra-sarpiś ca nāvanam | kaṇṭha-rogeṣv asṛṅ-mokṣas tīkṣṇair nasyādi karma ca

55

क्वाथः पानं च दार्वी-त्वङ्-निम्ब-तार्क्ष्य-कलिङ्ग-जः । हरीतकी-कषायो वा पेयो माक्षिक-संयुतः

kvāthaḥ pānaṃ ca dārvī-tvaṅ-nimba-tārkṣya-kaliṅga-jaḥ | harītakī-kaṣāyo vā peyo mākṣika-saṃyutaḥ

56

श्रेष्ठा-व्योष-यव-क्षार-दार्वी-द्वीपि-रसाञ्जनैः । स-पाठा-तेजिनी-निम्बैः शुक्त-गो-मूत्र-साधितैः

śreṣṭhā-vyoṣa-yava-kṣāra-dārvī-dvīpi-rasāñjanaiḥ | sa-pāṭhā-tejinī-nimbaiḥ śukta-go-mūtra-sādhitaiḥ

57

कवडो गुटिका वात्र कल्पिता प्रतिसारणम् । निचुलं कटभी मुस्तं देवदारु महौषधम्

kavaḍo guṭikā vātra kalpitā pratisāraṇam | niculaṃ kaṭabhī mustaṃ devadāru mahauṣadham

58

२२.५७av कवडो गुटिका चात्र २२.५७cv निचुलं कटभी मुस्ता वचा दन्ती च मूर्वा च लेपः कोष्णो ऽर्ति-शोफ-हा । अथान्तर्-बाह्यतः स्विन्नां वात-रोहिणिकां लिखेत्

22.57av kavaḍo guṭikā cātra 22.57cv niculaṃ kaṭabhī mustā vacā dantī ca mūrvā ca lepaḥ koṣṇo 'rti-śopha-hā | athāntar-bāhyataḥ svinnāṃ vāta-rohiṇikāṃ likhet

59

अङ्गुली-शस्त्रकेणाशु पटु-युक्त-नखेन वा । पञ्च-मूलाम्बु कवडस् तैलं गण्डूष-नावनम्

aṅgulī-śastrakeṇāśu paṭu-yukta-nakhena vā | pañca-mūlāmbu kavaḍas tailaṃ gaṇḍūṣa-nāvanam

60

विस्राव्य पित्त-संभूतां सिता-क्षौद्र-प्रियङ्गुभिः । घर्षेत् स-लोध्र-पत्तङ्गैः कवडः क्वथितैश् च तैः

visrāvya pitta-saṃbhūtāṃ sitā-kṣaudra-priyaṅgubhiḥ | gharṣet sa-lodhra-pattaṅgaiḥ kavaḍaḥ kvathitaiś ca taiḥ

61

द्राक्षा-परूषक-क्वाथो हितश् च कवड-ग्रहे । उपाचरेद् एवम् एव प्रत्याख्यायास्र-संभवाम्

drākṣā-parūṣaka-kvātho hitaś ca kavaḍa-grahe | upācared evam eva pratyākhyāyāsra-saṃbhavām

62

सागार-धूमैः कटुकैः कफ-जां प्रतिसारयेत् । नस्य-गण्डूषयोस् तैलं साधितं च प्रशस्यते

sāgāra-dhūmaiḥ kaṭukaiḥ kapha-jāṃ pratisārayet | nasya-gaṇḍūṣayos tailaṃ sādhitaṃ ca praśasyate

63

अपामार्ग-फल-श्वेता-दन्ती-जन्तुघ्न-सैन्धवैः । तद्-वच् च वृन्द-शालूक-तुण्डिकेरी-गिलायुषु

apāmārga-phala-śvetā-dantī-jantughna-saindhavaiḥ | tad-vac ca vṛnda-śālūka-tuṇḍikerī-gilāyuṣu

64

२२.६३dv -तुण्डिकेरी-गलायुषु विद्रधौ स्राविते श्रेष्ठा-रोचना-तार्क्ष्य-गैरिकैः । स-लोध्र-पटु-पत्तङ्ग-कणैर् गण्डूष-घर्षणे

22.63dv -tuṇḍikerī-galāyuṣu vidradhau srāvite śreṣṭhā-rocanā-tārkṣya-gairikaiḥ | sa-lodhra-paṭu-pattaṅga-kaṇair gaṇḍūṣa-gharṣaṇe

65

२२.६४dv -कणैर् गण्डूष-धारणम् २२.६४dv -कणैर् गण्डूष-घर्षणम् गल-गण्डः पवन-जः स्विन्नो निःस्रुत-शोणितः । तिलैर् बीजैश् च लट्वोमा-प्रियाल-शण-संभवैः

22.64dv -kaṇair gaṇḍūṣa-dhāraṇam 22.64dv -kaṇair gaṇḍūṣa-gharṣaṇam gala-gaṇḍaḥ pavana-jaḥ svinno niḥsruta-śoṇitaḥ | tilair bījaiś ca laṭvomā-priyāla-śaṇa-saṃbhavaiḥ

66

२२.६५bv स्विन्नो विस्रुत-शोणितः उपनाह्यो व्रणे रूढे प्रलेप्यश् च पुनः पुनः । शिग्रु-तिल्वक-तर्कारी-गज-कृष्णा-पुनर्नवैः

22.65bv svinno visruta-śoṇitaḥ upanāhyo vraṇe rūḍhe pralepyaś ca punaḥ punaḥ | śigru-tilvaka-tarkārī-gaja-kṛṣṇā-punarnavaiḥ

67

कालामृतार्क-मूलैश् च पुष्पैश् च करहाट-जैः । एकैषीकान्वितैः पिष्टैः सुरया काञ्जिकेन वा

kālāmṛtārka-mūlaiś ca puṣpaiś ca karahāṭa-jaiḥ | ekaiṣīkānvitaiḥ piṣṭaiḥ surayā kāñjikena vā

68

२२.६७av ताल-मूलार्क-मूलैश् च २२.६७bv पुष्पैश् च करघाट-जैः गुडूची-निम्ब-कुटज-हंसपदी-बला-द्वयैः । साधितं पाययेत् तैलं स-कृष्णा-देवदारुभिः

22.67av tāla-mūlārka-mūlaiś ca 22.67bv puṣpaiś ca karaghāṭa-jaiḥ guḍūcī-nimba-kuṭaja-haṃsapadī-balā-dvayaiḥ | sādhitaṃ pāyayet tailaṃ sa-kṛṣṇā-devadārubhiḥ

69

कर्तव्यं कफ-जे ऽप्य् एतत् स्वेद-विम्लापने त्व् अति । लेपो ऽजगन्धातिविषा-विशल्याः स-विषाणिकाः

kartavyaṃ kapha-je 'py etat sveda-vimlāpane tv ati | lepo 'jagandhātiviṣā-viśalyāḥ sa-viṣāṇikāḥ

70

गुञ्जालाबु-शुकाह्वाश् च पलाश-क्षार-कल्किताः । मूत्र-स्रुतं हठ-क्षारं पक्त्वा कोद्रव-भुक् पिबेत्

guñjālābu-śukāhvāś ca palāśa-kṣāra-kalkitāḥ | mūtra-srutaṃ haṭha-kṣāraṃ paktvā kodrava-bhuk pibet

71

२२.७०cv मूत्र-शृतं यव-क्षारं २२.७०cv मूत्र-स्रुतं यव-क्षारं २२.७०cv सूत्र-स्रुतं यव-क्षारं साधितं वत्सकाद्यैर् वा तैलं स-पटु-पञ्चकैः । कफ-घ्नान् धूम-वमन-नावनादींश् च शीलयेत्

22.70cv mūtra-śṛtaṃ yava-kṣāraṃ 22.70cv mūtra-srutaṃ yava-kṣāraṃ 22.70cv sūtra-srutaṃ yava-kṣāraṃ sādhitaṃ vatsakādyair vā tailaṃ sa-paṭu-pañcakaiḥ | kapha-ghnān dhūma-vamana-nāvanādīṃś ca śīlayet

72

२२.७१cv कफ-घ्नान् धूम-गण्डूषान् २२.७१dv वमनादींश् च शीलयेत् मेदो-भवे सिरां विध्येत् कफ-घ्नं च विधिं भजेत् । असनादि-रजश् चैनं प्रातर् मूत्रेण पाययेत्

22.71cv kapha-ghnān dhūma-gaṇḍūṣān 22.71dv vamanādīṃś ca śīlayet medo-bhave sirāṃ vidhyet kapha-ghnaṃ ca vidhiṃ bhajet | asanādi-rajaś cainaṃ prātar mūtreṇa pāyayet

73

अ-शान्तौ पाचयित्वा च सर्वान् व्रण-वद् आचरेत् । मुख-पाकेषु स-क्षौद्रा प्रयोज्या मुख-धावनाः

a-śāntau pācayitvā ca sarvān vraṇa-vad ācaret | mukha-pākeṣu sa-kṣaudrā prayojyā mukha-dhāvanāḥ

74

२२.७३av अ-शान्तौ पाटयित्वा च २२.७३dv प्रयोज्या मुख-पावनाः क्वथितास् त्रि-फला-पाठा-मृद्वीका-जाति-पल्लवाः । निष्ठेव्या भक्षयित्वा वा कुठेरादिर् गणो ऽथ-वा

22.73av a-śāntau pāṭayitvā ca 22.73dv prayojyā mukha-pāvanāḥ kvathitās tri-phalā-pāṭhā-mṛdvīkā-jāti-pallavāḥ | niṣṭhevyā bhakṣayitvā vā kuṭherādir gaṇo 'tha-vā

75

२२.७४cv निघृष्टव्या भक्षयित्वा मुख-पाके ऽनिलात् कृष्णा-पट्व्-एलाः प्रतिसारणम् । तैलं वात-हरैः सिद्धं हितं कवड-नस्ययोः

22.74cv nighṛṣṭavyā bhakṣayitvā mukha-pāke 'nilāt kṛṣṇā-paṭv-elāḥ pratisāraṇam | tailaṃ vāta-haraiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍa-nasyayoḥ

76

पित्तास्रे पित्त-रक्त-घ्नः कफ-घ्नश् च कफे विधिः । लिखेच् छाकादि-पत्त्रैश् च पिटिकाः कठिनाः स्थिराः

pittāsre pitta-rakta-ghnaḥ kapha-ghnaś ca kaphe vidhiḥ | likhec chākādi-pattraiś ca piṭikāḥ kaṭhināḥ sthirāḥ

77

२२.७६av पित्तास्रे रक्त-पित्त-घ्नः यथा-दोषोदयं कुर्यात् संनिपाते चिकित्सितम् । नवे ऽर्बुदे त्व् अ-संवृद्धे छेदिते प्रतिसारणम्

22.76av pittāsre rakta-pitta-ghnaḥ yathā-doṣodayaṃ kuryāt saṃnipāte cikitsitam | nave 'rbude tv a-saṃvṛddhe chedite pratisāraṇam

78

स्वर्जिका-नागर-क्षौद्रैः क्वाथो गण्डूष इष्यते । गुडूची-निम्ब-कल्कोत्थो मधु-तैल-समन्वितः

svarjikā-nāgara-kṣaudraiḥ kvātho gaṇḍūṣa iṣyate | guḍūcī-nimba-kalkottho madhu-taila-samanvitaḥ

79

यवान्न-भुक् तीक्ष्ण-तैल-नस्याभ्यङ्गांस् तथाचरेत् । वमिते पूति-वदने धूमस् तीक्ष्णः स-नावनः

yavānna-bhuk tīkṣṇa-taila-nasyābhyaṅgāṃs tathācaret | vamite pūti-vadane dhūmas tīkṣṇaḥ sa-nāvanaḥ

80

समङ्गा-धातकी-लोध्र-फलिनी-पद्मकैर् जलम् । धावनं वदनस्यान्तश् चूर्णितैर् अवचूर्णितम्

samaṅgā-dhātakī-lodhra-phalinī-padmakair jalam | dhāvanaṃ vadanasyāntaś cūrṇitair avacūrṇitam

82

२२.८०dv चूर्णितैर् अवचूर्णनम् शीतादोप-कुशोक्तं च नावनादि च शीलयेत् ॥ ८१अब् ॥ फल-त्रय-द्वीपि-किराततिक्त-यष्ट्य्-आह्व-सिद्धार्थ-कटु-त्रिकाणि ॥ ८१च्द् ॥ मुस्ता-हरिद्रा-द्वय-याव-शूक-वृक्षाम्लकाम्लाग्रिम-वेतसाश् च ॥ ८१एf ॥ अश्वत्थ-जम्ब्व्-आम्र-धनञ्जय-त्वक् त्वक् चाहिमारात् खदिरस्य सारः । क्वाथेन तेषां घन-तां गतेन तच्-चूर्ण-युक्ता गुटिका विधेयाः

22.80dv cūrṇitair avacūrṇanam śītādopa-kuśoktaṃ ca nāvanādi ca śīlayet || 81ab || phala-traya-dvīpi-kirātatikta-yaṣṭy-āhva-siddhārtha-kaṭu-trikāṇi || 81cd || mustā-haridrā-dvaya-yāva-śūka-vṛkṣāmlakāmlāgrima-vetasāś ca || 81ef || aśvattha-jambv-āmra-dhanañjaya-tvak tvak cāhimārāt khadirasya sāraḥ | kvāthena teṣāṃ ghana-tāṃ gatena tac-cūrṇa-yuktā guṭikā vidheyāḥ

83

ता धारिता घ्नन्ति मुखेन नित्यं कण्ठौष्ठ-ताल्व्-आदि-गदान् सु-कृच्छ्रान् । विशेषतो रोहिणिकास्य-शोष-गन्धान् विदेहाधिपति-प्रणीताः

tā dhāritā ghnanti mukhena nityaṃ kaṇṭhauṣṭha-tālv-ādi-gadān su-kṛcchrān | viśeṣato rohiṇikāsya-śoṣa-gandhān videhādhipati-praṇītāḥ

84

खदिर-तुलाम् अम्बु-घटे पक्त्वा तोयेन तेन पिष्टैश् च । चन्दन-जोङ्गक-कुङ्कुम-परिपेलव-वालकोशीरैः

khadira-tulām ambu-ghaṭe paktvā toyena tena piṣṭaiś ca | candana-joṅgaka-kuṅkuma-paripelava-vālakośīraiḥ

85

सुरतरु-लोध्र-द्राक्षा-मञ्जिष्ठा-चोच-पद्मक-विडङ्गैः । स्पृक्का-नत-नख-कट्फल-सूक्ष्मैला-ध्यामकैः स-पत्तङ्गैः

surataru-lodhra-drākṣā-mañjiṣṭhā-coca-padmaka-viḍaṅgaiḥ | spṛkkā-nata-nakha-kaṭphala-sūkṣmailā-dhyāmakaiḥ sa-pattaṅgaiḥ

86

तैल-प्रस्थं विपचेत् कर्षांशैः पान-नस्य-गण्डूषैस् तत् । हत्वास्ये सर्व-गदान् जनयति गार्ध्रीं दृशं श्रुतिं च वाराहीम्

taila-prasthaṃ vipacet karṣāṃśaiḥ pāna-nasya-gaṇḍūṣais tat | hatvāsye sarva-gadān janayati gārdhrīṃ dṛśaṃ śrutiṃ ca vārāhīm

87

२२.८६bv कर्षांशैः पान-नस्य-गण्डूषैः २२.८६cv हन्त्य् आस्ये सर्व-गदान् उद्वर्तितं च प्रपुनाट-लोध्र-दार्वीभिर् अभ्यक्तम् अनेन वक्त्रम् । निर्-व्यङ्ग-नीली-मुख-दूषिकादि संजायते चन्द्र-समान-कान्ति

22.86bv karṣāṃśaiḥ pāna-nasya-gaṇḍūṣaiḥ 22.86cv hanty āsye sarva-gadān udvartitaṃ ca prapunāṭa-lodhra-dārvībhir abhyaktam anena vaktram | nir-vyaṅga-nīlī-mukha-dūṣikādi saṃjāyate candra-samāna-kānti

88

२२.८७cv निर्-व्यङ्ग-नीली-मुख-दूषिकं च पल-शतं बाणात् तोय-घटे पक्त्वा रसे ऽस्मिंश् च पलार्धिकैः । खदिर-जम्बू-यष्ट्यानन्ताम्रैर् अहिमार-नीलोत्पलान्वितैः

22.87cv nir-vyaṅga-nīlī-mukha-dūṣikaṃ ca pala-śataṃ bāṇāt toya-ghaṭe paktvā rase 'smiṃś ca palārdhikaiḥ | khadira-jambū-yaṣṭyānantāmrair ahimāra-nīlotpalānvitaiḥ

89

२२.८८cv खदिर-जम्बू-यष्ट्यानन्ता-लोध्रैर् तैल-प्रस्थं पाचयेच् छ्लक्ष्ण-पिष्टैर् एभिर् द्रव्यैर् धारितं तन् मुखेन । रोगान् सर्वान् हन्ति वक्त्रे विशेषात् स्थैर्यं धत्ते दन्त-पङ्क्तेश् चलायाः

22.88cv khadira-jambū-yaṣṭyānantā-lodhrair taila-prasthaṃ pācayec chlakṣṇa-piṣṭair ebhir dravyair dhāritaṃ tan mukhena | rogān sarvān hanti vaktre viśeṣāt sthairyaṃ dhatte danta-paṅkteś calāyāḥ

90

२२.८९av तैल-प्रस्थं पाचयेत् सूक्ष्म-पिष्टैर् २२.८९bv एभिर् द्रव्यैर् धारितं तत् सुखेन खदिर-साराद् द्वे तुले पचेद् वल्कात् तुलां चारिमेदसः । घट-चतुष्के पाद-शेषे ऽस्मिन् पूते पुनः क्वथनाद् घने

22.89av taila-prasthaṃ pācayet sūkṣma-piṣṭair 22.89bv ebhir dravyair dhāritaṃ tat sukhena khadira-sārād dve tule paced valkāt tulāṃ cārimedasaḥ | ghaṭa-catuṣke pāda-śeṣe 'smin pūte punaḥ kvathanād ghane

91

२२.९०av खदिर-साराद् द्वे तुले विपचेद् २२.९०bv वल्क-तुलां चारिमेदसः २२.९०bv वल्कल-तुलां चारिमेदसः २२.९०bv वल्कल-तुलां चारिमेदतः २२.९०dv ऽस्मिन् पूते पुनः क्वाथनाद् घने २२.९०dv ऽस्मिन् पूते पुनः क्वाथयेद् घने आक्षिकं क्षिपेत् सु-सूक्ष्मं रजः सेव्याम्बु-पत्तङ्ग-गैरिकम् । चन्दन-द्वय-लोध्र-पुण्ड्राह्व-यष्ट्य्-आह्व-लाक्षाञ्जन-द्वयम्

22.90av khadira-sārād dve tule vipaced 22.90bv valka-tulāṃ cārimedasaḥ 22.90bv valkala-tulāṃ cārimedasaḥ 22.90bv valkala-tulāṃ cārimedataḥ 22.90dv 'smin pūte punaḥ kvāthanād ghane 22.90dv 'smin pūte punaḥ kvāthayed ghane ākṣikaṃ kṣipet su-sūkṣmaṃ rajaḥ sevyāmbu-pattaṅga-gairikam | candana-dvaya-lodhra-puṇḍrāhva-yaṣṭy-āhva-lākṣāñjana-dvayam

92

२२.९१av आक्षिकं क्षिपेत् सु-सूक्ष्म-रजः २२.९१av आक्षिकं च क्षिपेत् सूक्ष्म-रजः २२.९१av कार्षिकं क्षिपेत् सु-सूक्ष्म-रजः २२.९१cv चन्दन-द्वय-श्यामा-पुण्ड्राह्व- धातकी-कट्फल-द्वि-निशा-त्रि-फला-चतुर्-जात-जोङ्गकम् । मुस्त-मञ्जिष्ठा-न्यग्रोध-प्ररोह-मांसी-यवासकम्

22.91av ākṣikaṃ kṣipet su-sūkṣma-rajaḥ 22.91av ākṣikaṃ ca kṣipet sūkṣma-rajaḥ 22.91av kārṣikaṃ kṣipet su-sūkṣma-rajaḥ 22.91cv candana-dvaya-śyāmā-puṇḍrāhva- dhātakī-kaṭphala-dvi-niśā-tri-phalā-catur-jāta-joṅgakam | musta-mañjiṣṭhā-nyagrodha-praroha-māṃsī-yavāsakam

93

२२.९२dv ंध-प्ररोह-वचा-मांसी-यवासकम् पद्मकैला-समङ्गाश् च शीते तस्मिंस् तथा पालिकां पृथक् । जातीपत्त्रिकां स-जाति-फलां सह-लवङ्ग-कण्कोल्लकाम्

22.92dv ṃdha-praroha-vacā-māṃsī-yavāsakam padmakailā-samaṅgāś ca śīte tasmiṃs tathā pālikāṃ pṛthak | jātīpattrikāṃ sa-jāti-phalāṃ saha-lavaṅga-kaṇkollakām

94

२२.९३av पद्मकैलेय-समङ्गाश् च २२.९३bv शीते तथा पालिकां पृथक् २२.९३dv सह-नख-लवङ्ग-कङ्कोल्लकाम् स्फटिक-शुभ्र-सुरभि-कर्पूर-कुडवं च तत्रावपेत् ततः । कारयेद् गुटिकाः सदा चैता धार्या मुखे तद्-गदापहाः

22.93av padmakaileya-samaṅgāś ca 22.93bv śīte tathā pālikāṃ pṛthak 22.93dv saha-nakha-lavaṅga-kaṅkollakām sphaṭika-śubhra-surabhi-karpūra-kuḍavaṃ ca tatrāvapet tataḥ | kārayed guṭikāḥ sadā caitā dhāryā mukhe tad-gadāpahāḥ

95

२२.९४cv कारयेद् गुटिकाश् चैता २२.९४cv कार्याश् चैता गुटिका क्वाथ्यौषध-व्यत्यय-योजनेन तैलं पचेत् कल्पनयानयैव । सर्वास्य-रोगोद्धृतये तद् आहुर् दन्त-स्थिर-त्वे त्व् इदम् एव मुख्यम्

22.94cv kārayed guṭikāś caitā 22.94cv kāryāś caitā guṭikā kvāthyauṣadha-vyatyaya-yojanena tailaṃ pacet kalpanayānayaiva | sarvāsya-rogoddhṛtaye tad āhur danta-sthira-tve tv idam eva mukhyam

96

२२.९५av क्वाथौषध-व्यत्यय-योजनेन २२.९५cv सर्वास्य-रोग-प्रशमार्थम् उक्तं २२.९५cv सर्वास्य-रोगे व्ययनं तद् आहुर् खदिरेणैता गुटिकास् तैलम् इदं चारिमेदसा प्रथितम् । अनुशीलयन् प्रति-दिनं स्वस्थो ऽपि दृढ-द्वि-जो भवति

22.95av kvāthauṣadha-vyatyaya-yojanena 22.95cv sarvāsya-roga-praśamārtham uktaṃ 22.95cv sarvāsya-roge vyayanaṃ tad āhur khadireṇaitā guṭikās tailam idaṃ cārimedasā prathitam | anuśīlayan prati-dinaṃ svastho 'pi dṛḍha-dvi-jo bhavati

97

२२.९६dv वृद्धो ऽपि दृढ-द्वि-जो भवति क्षुद्रा-गुडूची-सुमनः-प्रवाल-दार्वी-यवास-त्रि-फला-कषायः । क्षौद्रेण युक्तः कवड-ग्रहो ऽयं सर्वामयान् वक्त्र-गतान् निहन्ति

22.96dv vṛddho 'pi dṛḍha-dvi-jo bhavati kṣudrā-guḍūcī-sumanaḥ-pravāla-dārvī-yavāsa-tri-phalā-kaṣāyaḥ | kṣaudreṇa yuktaḥ kavaḍa-graho 'yaṃ sarvāmayān vaktra-gatān nihanti

98

२२.९७av द्राक्षा-गुडूची-सुमनः-प्रवाल- पाठा-दार्वी-त्वक्-कुष्ठ-मुस्ता-समङ्गा-तिक्ता-पीताङ्गी-लोध्र-तेजोवतीनाम् । चूर्णः स-क्षौद्रो दन्त-मांसार्ति-कण्डू-पाक-स्रावाणां नाशनो घर्षणेन

22.97av drākṣā-guḍūcī-sumanaḥ-pravāla- pāṭhā-dārvī-tvak-kuṣṭha-mustā-samaṅgā-tiktā-pītāṅgī-lodhra-tejovatīnām | cūrṇaḥ sa-kṣaudro danta-māṃsārti-kaṇḍū-pāka-srāvāṇāṃ nāśano gharṣaṇena

99

गृह-धूम-तार्क्ष्य-पाठा-व्योष-क्षाराग्न्य्-अयो-वरा-तेजो-ह्वैः । मुख-दन्त-गल-विकारे स-क्षौद्रः कालको विधार्यश् चूर्णः

gṛha-dhūma-tārkṣya-pāṭhā-vyoṣa-kṣārāgny-ayo-varā-tejo-hvaiḥ | mukha-danta-gala-vikāre sa-kṣaudraḥ kālako vidhāryaś cūrṇaḥ

100

२२.९९dv स-क्षौद्रः कालिको विधार्यश् चूर्णः दार्वी-त्वक्-सिन्धूद्भव-मनःशिला-याव-शूक-हरितालैः । धार्यः पीतक-चूर्णो दन्तास्य-गलामये स-मध्व्-आज्यः

22.99dv sa-kṣaudraḥ kāliko vidhāryaś cūrṇaḥ dārvī-tvak-sindhūdbhava-manaḥśilā-yāva-śūka-haritālaiḥ | dhāryaḥ pītaka-cūrṇo dantāsya-galāmaye sa-madhv-ājyaḥ

101

द्वि-क्षार-धूमक-वरा-पञ्च-पटु-व्योष-वेल्ल-गिरि-तार्क्ष्यैः । गो-मूत्रेण विपक्वा गलामय-घ्नी रस-क्रिया एषा

dvi-kṣāra-dhūmaka-varā-pañca-paṭu-vyoṣa-vella-giri-tārkṣyaiḥ | go-mūtreṇa vipakvā galāmaya-ghnī rasa-kriyā eṣā

102

२२.१०१av द्वि-क्षार-गृह-धूमक-वरा- २२.१०१cv गो-मूत्रेण पिबन् क्वाथं गो-मूत्र-क्वथन-विलीन-विग्रहाणां पथ्यानां जल-मिशि-कुष्ठ-भावितानाम् । अत्तारं नरम् अणवो ऽपि वक्त्र-रोगाः श्रोतारं नृपम् इव न स्पृशन्त्य् अन्-अर्थाः

22.101av dvi-kṣāra-gṛha-dhūmaka-varā- 22.101cv go-mūtreṇa piban kvāthaṃ go-mūtra-kvathana-vilīna-vigrahāṇāṃ pathyānāṃ jala-miśi-kuṣṭha-bhāvitānām | attāraṃ naram aṇavo 'pi vaktra-rogāḥ śrotāraṃ nṛpam iva na spṛśanty an-arthāḥ

103

सप्तच्छदोशीर-पटोल-मुस्त-हरीतकी-तिक्तक-रोहिणीभिः । यष्ट्य्-आह्व-राजद्रुम-चन्दनैश् च क्वाथं पिबेत् पाक-हरं मुखस्य

saptacchadośīra-paṭola-musta-harītakī-tiktaka-rohiṇībhiḥ | yaṣṭy-āhva-rājadruma-candanaiś ca kvāthaṃ pibet pāka-haraṃ mukhasya

104

पटोल-शुण्ठी-त्रि-फला-विशाला-त्रायन्ति-तिक्ता-द्वि-निशामृतानाम् । पीतः कषायो मधुना निहन्ति मुखे स्थितश् चास्य-गदान् अ-शेषान्

paṭola-śuṇṭhī-tri-phalā-viśālā-trāyanti-tiktā-dvi-niśāmṛtānām | pītaḥ kaṣāyo madhunā nihanti mukhe sthitaś cāsya-gadān a-śeṣān

105

२२.१०४dv मुखोत्थितांश् चाशु गदान् अ-शेषान् स्व-रसः क्वथितो दार्व्या घनी-भूतः स-गैरिकः । आस्य-स्थः स-मधुर् वक्त्र-पाक-नाडी-व्रणापहः

22.104dv mukhotthitāṃś cāśu gadān a-śeṣān sva-rasaḥ kvathito dārvyā ghanī-bhūtaḥ sa-gairikaḥ | āsya-sthaḥ sa-madhur vaktra-pāka-nāḍī-vraṇāpahaḥ

106

पटोल-निम्ब-यष्ट्य्-आह्व-वासा-जात्य्-अरिमेदसाम् । खदिरस्य वरायाश् च पृथग् एवं प्रकल्पना

paṭola-nimba-yaṣṭy-āhva-vāsā-jāty-arimedasām | khadirasya varāyāś ca pṛthag evaṃ prakalpanā

107

खदिरायो-वरा-पार्थ-मदयन्त्य्-अहिमारकैः । गण्डूषो ऽम्बु-शृतैर् धार्यो दुर्-बल-द्वि-ज-शान्तये

khadirāyo-varā-pārtha-madayanty-ahimārakaiḥ | gaṇḍūṣo 'mbu-śṛtair dhāryo dur-bala-dvi-ja-śāntaye

108

मुख-दन्त-मूल-गल-जाः प्रायो रोगाः कफास्र-भूयिष्ठाः । तस्मात् तेषाम् अ-सकृद् रुधिरं विस्रावयेद् दुष्टम्

mukha-danta-mūla-gala-jāḥ prāyo rogāḥ kaphāsra-bhūyiṣṭhāḥ | tasmāt teṣām a-sakṛd rudhiraṃ visrāvayed duṣṭam

109

काय-शिरसोर् विरेको वमनं कवड-ग्रहाश् च कटु-तिक्ताः । प्रायः शस्तं तेषां कफ-रक्त-हरं तथा कर्म

kāya-śirasor vireko vamanaṃ kavaḍa-grahāś ca kaṭu-tiktāḥ | prāyaḥ śastaṃ teṣāṃ kapha-rakta-haraṃ tathā karma

110

यव-तृण-धान्यं भक्तं विदलैः क्षारोषितैर् अप-स्नेहाः । यूषा भक्ष्याश् च हिता यच् चान्यच् छ्लेष्म-नाशाय

yava-tṛṇa-dhānyaṃ bhaktaṃ vidalaiḥ kṣāroṣitair apa-snehāḥ | yūṣā bhakṣyāś ca hitā yac cānyac chleṣma-nāśāya

111

२२.११०av यव-तृण-धान्यं भुक्तं २२.११०bv विदलैः क्षारोषितैर् अप-स्नेहम् प्राणानिल-पथ-संस्थाः श्वसितम् अपि निरुन्धते प्रमाद-वतः । कण्ठामयाश् चिकित्सितम् अतो द्रुतं तेषु कुर्वीत

22.110av yava-tṛṇa-dhānyaṃ bhuktaṃ 22.110bv vidalaiḥ kṣāroṣitair apa-sneham prāṇānila-patha-saṃsthāḥ śvasitam api nirundhate pramāda-vataḥ | kaṇṭhāmayāś cikitsitam ato drutaṃ teṣu kurvīta

अध्याय 23

1

धूमातप-तुषाराम्बु-क्रीडाति-स्वप्न-जागरैः । उत्स्वेदाधि-पुरो-वात-बाष्प-निग्रह-रोदनैः

dhūmātapa-tuṣārāmbu-krīḍāti-svapna-jāgaraiḥ | utsvedādhi-puro-vāta-bāṣpa-nigraha-rodanaiḥ

2

२३.१cv उन्मादाधि-पुरो-वात- अत्य्-अम्बु-मद्य-पानेन कृमिभिर् वेग-धारणैः । उपधान-मृजाभ्यङ्ग-द्वेषाधः-प्रततेक्षणैः

23.1cv unmādādhi-puro-vāta- aty-ambu-madya-pānena kṛmibhir vega-dhāraṇaiḥ | upadhāna-mṛjābhyaṅga-dveṣādhaḥ-pratatekṣaṇaiḥ

3

अ-सात्म्य-गन्ध-दुष्टाम-भाष्याद्यैश् च शिरो-गताः । जनयन्त्य् आमयान् दोषास् तत्र मारुत-कोपतः

a-sātmya-gandha-duṣṭāma-bhāṣyādyaiś ca śiro-gatāḥ | janayanty āmayān doṣās tatra māruta-kopataḥ

4

२३.३av अ-सात्म्य-गन्ध-दुष्टाम्बु- निस्तुद्येते भृशं शङ्खौ घाटा संभिद्यते तथा । भ्रुवोर् मध्यं ललाटं च पततीवाति-वेदनम्

23.3av a-sātmya-gandha-duṣṭāmbu- nistudyete bhṛśaṃ śaṅkhau ghāṭā saṃbhidyate tathā | bhruvor madhyaṃ lalāṭaṃ ca patatīvāti-vedanam

5

२३.४cv भ्रुवोर् मध्ये ललाटं च बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इवाक्षिणी । घूर्णतीव शिरः सर्वं संधिभ्य इव मुच्यते

23.4cv bhruvor madhye lalāṭaṃ ca bādhyete svanataḥ śrotre niṣkṛṣyete ivākṣiṇī | ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ saṃdhibhya iva mucyate

6

स्फुरत्य् अति सिरा-जालं कन्धरा-हनु-संग्रहः । प्रकाशा-सह-ता घ्राण-स्रावो ऽ-कस्माद् व्यथा-शमौ

sphuraty ati sirā-jālaṃ kandharā-hanu-saṃgrahaḥ | prakāśā-saha-tā ghrāṇa-srāvo '-kasmād vyathā-śamau

7

मार्दवं मर्दन-स्नेह-स्वेद-बन्धैश् च जायते । शिरस्-तापो ऽयम् अर्धे तु मूर्ध्नः सो ऽर्धावभेदकः

mārdavaṃ mardana-sneha-sveda-bandhaiś ca jāyate | śiras-tāpo 'yam ardhe tu mūrdhnaḥ so 'rdhāvabhedakaḥ

8

पक्षात् कुप्यति मासाद् वा स्वयम् एव च शाम्यति । अति-वृद्धस् तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्

pakṣāt kupyati māsād vā svayam eva ca śāmyati | ati-vṛddhas tu nayanaṃ śravaṇaṃ vā vināśayet

9

शिरो-ऽभितापे पित्तोत्थे शिरो-धूमायनं ज्वरः । स्वेदो ऽक्षि-दहनं मूर्छा निशि शीतैश् च मार्दवम्

śiro-'bhitāpe pittotthe śiro-dhūmāyanaṃ jvaraḥ | svedo 'kṣi-dahanaṃ mūrchā niśi śītaiś ca mārdavam

10

अ-रुचिः कफ-जे मूर्ध्नो गुरु-स्तिमित-शीत-ता । सिरा-निष्पन्द-तालस्यं रुङ् मन्दाह्न्य् अधिका निशि

a-ruciḥ kapha-je mūrdhno guru-stimita-śīta-tā | sirā-niṣpanda-tālasyaṃ ruṅ mandāhny adhikā niśi

11

तन्द्रा शूनाक्षि-कूट-त्वं कर्ण-कण्डूयनं वमिः । रक्तात् पित्ताधिक-रुजः सर्वैः स्यात् सर्व-लक्षणः

tandrā śūnākṣi-kūṭa-tvaṃ karṇa-kaṇḍūyanaṃ vamiḥ | raktāt pittādhika-rujaḥ sarvaiḥ syāt sarva-lakṣaṇaḥ

12

संकीर्णैर् भोजनैर् मूर्ध्नि क्लेदिते रुधिरामिषे । कोपिते संनिपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः

saṃkīrṇair bhojanair mūrdhni kledite rudhirāmiṣe | kopite saṃnipāte ca jāyante mūrdhni jantavaḥ

13

शिरसस् ते पिबन्तो ऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः । चित्त-विभ्रंश-जननीर् ज्वरः कासो बल-क्षयः

śirasas te pibanto 'sraṃ ghorāḥ kurvanti vedanāḥ | citta-vibhraṃśa-jananīr jvaraḥ kāso bala-kṣayaḥ

14

रौक्ष्य-शोफ-व्यध-च्छेद-दाह-स्फुरण-पूति-ताः । कपाले तालु-शिरसोः कण्डूः शोषः प्रमीलकः

raukṣya-śopha-vyadha-ccheda-dāha-sphuraṇa-pūti-tāḥ | kapāle tālu-śirasoḥ kaṇḍūḥ śoṣaḥ pramīlakaḥ

15

२३.१४av रौक्ष्य-शोफे व्यध-च्छेद- २३.१४bv -दाह-स्फुटन-पूति-ताः २३.१४dv कण्डूः शोफः प्रमीलकः २३.१४dv कण्डूः शोफो ऽ-प्रमीलकः ताम्राच्छ-सिङ्घाणक-ता कर्ण-नादश् च जन्तु-जे । वातोल्बणाः शिरः-कम्पं तत्-संज्ञं कुर्वते मलाः

23.14av raukṣya-śophe vyadha-ccheda- 23.14bv -dāha-sphuṭana-pūti-tāḥ 23.14dv kaṇḍūḥ śophaḥ pramīlakaḥ 23.14dv kaṇḍūḥ śopho '-pramīlakaḥ tāmrāccha-siṅghāṇaka-tā karṇa-nādaś ca jantu-je | vātolbaṇāḥ śiraḥ-kampaṃ tat-saṃjñaṃ kurvate malāḥ

16

पित्त-प्रधानैर् वाताद्यैः शङ्खे शोफः स-शोणितैः । तीव्र-दाह-रुजा-राग-प्रलाप-ज्वर-तृड्-भ्रमाः

pitta-pradhānair vātādyaiḥ śaṅkhe śophaḥ sa-śoṇitaiḥ | tīvra-dāha-rujā-rāga-pralāpa-jvara-tṛḍ-bhramāḥ

17

तिक्तास्यः पीत-वदनः क्षिप्र-कारी स शङ्खकः । त्रि-रात्राज् जीवितं हन्ति सिध्यत्य् अप्य् आशु साधितः

tiktāsyaḥ pīta-vadanaḥ kṣipra-kārī sa śaṅkhakaḥ | tri-rātrāj jīvitaṃ hanti sidhyaty apy āśu sādhitaḥ

18

२३.१७dv सिध्यत्य् आशु सु-साधितः पित्तानुबद्धः शङ्खाक्षि-भ्रू-ललाटेषु मारुतः । रुजं स-स्पन्दनां कुर्याद् अनु-सूर्योदयोदयाम्

23.17dv sidhyaty āśu su-sādhitaḥ pittānubaddhaḥ śaṅkhākṣi-bhrū-lalāṭeṣu mārutaḥ | rujaṃ sa-spandanāṃ kuryād anu-sūryodayodayām

19

२३.१८av पित्तानुबन्धः शङ्खाक्षि- आ-मध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्-वतः सा विशेषतः । अ-व्यवस्थित-शीतोष्ण-सुखा शाम्यत्य् अतः परम्

23.18av pittānubandhaḥ śaṅkhākṣi- ā-madhyāhnaṃ vivardhiṣṇuḥ kṣud-vataḥ sā viśeṣataḥ | a-vyavasthita-śītoṣṇa-sukhā śāmyaty ataḥ param

20

सूर्यावर्तः स इत्य् उक्ता दश रोगाः शिरो-गताः । शिरस्य् एव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव

sūryāvartaḥ sa ity uktā daśa rogāḥ śiro-gatāḥ | śirasy eva ca vakṣyante kapāle vyādhayo nava

21

कपाले पवने दुष्टे गर्भ-स्थस्यापि जायते । स-वर्णो नी-रुजः शोफस् तं विद्याद् उप-शीर्षकम्

kapāle pavane duṣṭe garbha-sthasyāpi jāyate | sa-varṇo nī-rujaḥ śophas taṃ vidyād upa-śīrṣakam

22

यथा-दोषोदयं ब्रूयात् पिटिकार्बुद-विद्रधीन् । कपाले क्लेद-बहुलाः पित्तासृक्-श्लेष्म-जन्तुभिः

yathā-doṣodayaṃ brūyāt piṭikārbuda-vidradhīn | kapāle kleda-bahulāḥ pittāsṛk-śleṣma-jantubhiḥ

23

कङ्गु-सिद्धार्थक-निभाः पिटिकाः स्युर् अरूंषिकाः । कण्डू-केश-च्युति-स्वाप-रौक्ष्य-कृत् स्फुटनं त्वचः

kaṅgu-siddhārthaka-nibhāḥ piṭikāḥ syur arūṃṣikāḥ | kaṇḍū-keśa-cyuti-svāpa-raukṣya-kṛt sphuṭanaṃ tvacaḥ

24

२३.२३dv -रूक्ष-कृत् स्फुटनं त्वचः सु-सूक्ष्मं कफ-वाताभ्यां विद्याद् दारुणकं तु तत् । रोम-कूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्छितम्

23.23dv -rūkṣa-kṛt sphuṭanaṃ tvacaḥ su-sūkṣmaṃ kapha-vātābhyāṃ vidyād dāruṇakaṃ tu tat | roma-kūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrchitam

25

२३.२४bv विद्याद् दारुणकं च तत् प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा स-शोणितः । रोम-कूपान् रुणद्ध्य् अस्य तेनान्येषाम् अ-संभवः

23.24bv vidyād dāruṇakaṃ ca tat pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā sa-śoṇitaḥ | roma-kūpān ruṇaddhy asya tenānyeṣām a-saṃbhavaḥ

26

तद् इन्द्र-लुप्तं रुज्यां च प्राहुश् चाचेति चापरे । खलतेर् अपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्

tad indra-luptaṃ rujyāṃ ca prāhuś cāceti cāpare | khalater api janmaivaṃ śātanaṃ tatra tu kramāt

27

२३.२६av तद् इन्द्र-लुप्तं तज्जां च २३.२६av तद् इन्द्र-लुप्तं तझ्झां च २३.२६av तद् इन्द्र-लुप्तं तह्नाश् च २३.२६av तद् इन्द्र-लुप्तं रूढ्यां च २३.२६dv शतनं तत्र तु क्रमात् २३.२६dv शदनं तत्र तु क्रमात् २३.२६dv सदनं तत्र तु क्रमात् सा वाताद् अग्नि-दग्धाभा पित्तात् स्विन्न-सिरावृता । कफाद् घन-त्वग् वर्णांश् च यथा-स्वं निर्दिशेत् त्वचि

23.26av tad indra-luptaṃ tajjāṃ ca 23.26av tad indra-luptaṃ tajhjhāṃ ca 23.26av tad indra-luptaṃ tahnāś ca 23.26av tad indra-luptaṃ rūḍhyāṃ ca 23.26dv śatanaṃ tatra tu kramāt 23.26dv śadanaṃ tatra tu kramāt 23.26dv sadanaṃ tatra tu kramāt sā vātād agni-dagdhābhā pittāt svinna-sirāvṛtā | kaphād ghana-tvag varṇāṃś ca yathā-svaṃ nirdiśet tvaci

28

२३.२७bv पित्तात् स्निग्ध-सिरावृता २३.२७bv पित्तात् स्निग्धा सिरावृता २३.२७bv पित्तात् पीत-सिरावृता दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैर् अ-साध्या सा नख-प्रभा । दग्धाग्निनेव नी-रोमा स-दाहा या च जायते

23.27bv pittāt snigdha-sirāvṛtā 23.27bv pittāt snigdhā sirāvṛtā 23.27bv pittāt pīta-sirāvṛtā doṣaiḥ sarvākṛtiḥ sarvair a-sādhyā sā nakha-prabhā | dagdhāgnineva nī-romā sa-dāhā yā ca jāyate

29

२३.२८dv स-दाहोषा च जायते शोक-श्रम-क्रोध-कृतः शरीरोष्मा शिरो-गतः । केशान् स-दोषः पचति पलितं संभवत्य् अतः

23.28dv sa-dāhoṣā ca jāyate śoka-śrama-krodha-kṛtaḥ śarīroṣmā śiro-gataḥ | keśān sa-doṣaḥ pacati palitaṃ saṃbhavaty ataḥ

30

तद् वातात् स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं जल-प्रभम् । पित्तात् स-दाहं पीताभं कफात् स्निग्धं विवृद्धि-मत्

tad vātāt sphuṭitaṃ śyāvaṃ kharaṃ rūkṣaṃ jala-prabham | pittāt sa-dāhaṃ pītābhaṃ kaphāt snigdhaṃ vivṛddhi-mat

31

स्थूलं सु-शुक्लं सर्वैस् तु विद्याद् व्यामिश्र-लक्षणम् । शिरो-रुजोद्भवं चान्यद् वि-वर्णं स्पर्शना-सहम्

sthūlaṃ su-śuklaṃ sarvais tu vidyād vyāmiśra-lakṣaṇam | śiro-rujodbhavaṃ cānyad vi-varṇaṃ sparśanā-saham

32

२३.३१av स्थूलं स-शुक्लं सर्वैस् तु अ-साध्या संनिपातेन खलतिः पलितानि च । शरीर-परिणामोत्थान्य् अपेक्षन्ते रसायनम्

23.31av sthūlaṃ sa-śuklaṃ sarvais tu a-sādhyā saṃnipātena khalatiḥ palitāni ca | śarīra-pariṇāmotthāny apekṣante rasāyanam

अध्याय 24

1

शिरो-ऽभितापे ऽनिल-जे वात-व्याधि-विधिं चरेत् । घृतम् अक्त-शिरा रात्रौ पिबेद् उष्ण-पयो-ऽनुपः

śiro-'bhitāpe 'nila-je vāta-vyādhi-vidhiṃ caret | ghṛtam akta-śirā rātrau pibed uṣṇa-payo-'nupaḥ

2

२४.१cv घृतम् अक्त-शिरो रात्रौ २४.१cv घृताभ्यक्त-शिरो रात्रौ २४.१dv पिबेत् सर्पिः पयो-ऽनुपः माषान् कुलत्थान् मुद्गान् वा तद्-वत् खादेद् घृतान्वितान् । तैलं तिलानां कल्कं वा क्षीरेण सह पाययेत्

24.1cv ghṛtam akta-śiro rātrau 24.1cv ghṛtābhyakta-śiro rātrau 24.1dv pibet sarpiḥ payo-'nupaḥ māṣān kulatthān mudgān vā tad-vat khāded ghṛtānvitān | tailaṃ tilānāṃ kalkaṃ vā kṣīreṇa saha pāyayet

3

पिण्डोपनाह-स्वेदाश् च मांस-धान्य-कृता हिताः । वात-घ्न-दश-मूलादि-सिद्ध-क्षीरेण सेचनम्

piṇḍopanāha-svedāś ca māṃsa-dhānya-kṛtā hitāḥ | vāta-ghna-daśa-mūlādi-siddha-kṣīreṇa secanam

4

स्निग्धं नस्यं तथा धूमः शिरः-श्रवण-तर्पणम् । वरणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरम् अर्धोदकं पचेत्

snigdhaṃ nasyaṃ tathā dhūmaḥ śiraḥ-śravaṇa-tarpaṇam | varaṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīram ardhodakaṃ pacet

5

२४.४cv वरुणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरावशिष्टं तच् छीतं मथित्वा सारम् आहरेत् । ततो मधुरकैः सिद्धं नस्यं तत् पूजितं हविः

24.4cv varuṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīrāvaśiṣṭaṃ tac chītaṃ mathitvā sāram āharet | tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasyaṃ tat pūjitaṃ haviḥ

6

वर्गे ऽत्र पक्वं क्षीरे च पेयं सर्पिः स-शर्करम् । कार्पास-मज्जा त्वङ् मुस्ता सुमनः-कोरकाणि च

varge 'tra pakvaṃ kṣīre ca peyaṃ sarpiḥ sa-śarkaram | kārpāsa-majjā tvaṅ mustā sumanaḥ-korakāṇi ca

7

२४.६av तस्मिन् विपक्वं क्षीरे च २४.६cv कार्पास-मज्जा त्वङ् मुस्तं २४.६dv सुमनः-क्षारकाणि च नस्यम् उष्णाम्बु-पिष्टानि सर्व-मूर्ध-रुजापहम् । शर्करा-कुङ्कुम-शृतं घृतं पित्तासृग्-अन्वये

24.6av tasmin vipakvaṃ kṣīre ca 24.6cv kārpāsa-majjā tvaṅ mustaṃ 24.6dv sumanaḥ-kṣārakāṇi ca nasyam uṣṇāmbu-piṣṭāni sarva-mūrdha-rujāpaham | śarkarā-kuṅkuma-śṛtaṃ ghṛtaṃ pittāsṛg-anvaye

8

प्रलेपैः स-घृतैः कुष्ठ-कुटिलोत्पल-चन्दनैः । वातोद्रेक-भयाद् रक्तं न चास्मिन्न् अवसेचयेत्

pralepaiḥ sa-ghṛtaiḥ kuṣṭha-kuṭilotpala-candanaiḥ | vātodreka-bhayād raktaṃ na cāsminn avasecayet

9

इत्य् अ-शान्तौ चले दाहः कफे चेष्टो यथोदितः । अर्धावभेदके ऽप्य् एषा तथा दोषान्वयात् क्रिया

ity a-śāntau cale dāhaḥ kaphe ceṣṭo yathoditaḥ | ardhāvabhedake 'py eṣā tathā doṣānvayāt kriyā

10

२४.९bv कफे चोष्णं यथोदितम् २४.९dv यथा-दोषान्वया क्रिया २४.९dv यथा-दोषान्वये क्रिया शिरीष-बीजापामार्ग-मूलं नस्यं विडान्वितम् । स्थिरा-रसो वा लेपे तु प्रपुन्नाटो ऽम्ल-कल्कितः

24.9bv kaphe coṣṇaṃ yathoditam 24.9dv yathā-doṣānvayā kriyā 24.9dv yathā-doṣānvaye kriyā śirīṣa-bījāpāmārga-mūlaṃ nasyaṃ viḍānvitam | sthirā-raso vā lepe tu prapunnāṭo 'mla-kalkitaḥ

11

२४.१०cv स्थिरा-रसो वा लेपो ऽत्र सूर्यावर्ते ऽपि तस्मिंस् तु सिरयापहरेद् असृक् । शिरो-ऽभितापे पित्तोत्थे स्निग्धस्य व्यधयेत् सिराम्

24.10cv sthirā-raso vā lepo 'tra sūryāvarte 'pi tasmiṃs tu sirayāpahared asṛk | śiro-'bhitāpe pittotthe snigdhasya vyadhayet sirām

12

२४.११av सूर्यावर्ते तु तस्मिंस् तु शीताः शिरो-मुखालेप-सेक-शोधन-वस्तयः । जीवनीय-शृते क्षीर-सर्पिषी पान-नस्ययोः

24.11av sūryāvarte tu tasmiṃs tu śītāḥ śiro-mukhālepa-seka-śodhana-vastayaḥ | jīvanīya-śṛte kṣīra-sarpiṣī pāna-nasyayoḥ

13

कर्तव्यं रक्त-जे ऽप्य् एतत् प्रत्याख्याय च शङ्खके । श्लेष्माभितापे जीर्णाज्य-स्नेहितैः कटुकैर् वमेत्

kartavyaṃ rakta-je 'py etat pratyākhyāya ca śaṅkhake | śleṣmābhitāpe jīrṇājya-snehitaiḥ kaṭukair vamet

14

स्वेद-प्रलेप-नस्याद्या रूक्ष-तीक्ष्णोष्ण-भेषजैः । शस्यन्ते चोपवासो ऽत्र निचये मिश्रम् आचरेत्

sveda-pralepa-nasyādyā rūkṣa-tīkṣṇoṣṇa-bheṣajaiḥ | śasyante copavāso 'tra nicaye miśram ācaret

15

२४.१४cv शस्यते चोपवासो ऽत्र कृमि-जे शोणितं नस्यं तेन मूर्छन्ति जन्तवः । मत्ताः शोणित-गन्धेन निर्यान्ति घ्राण-वक्त्रयोः

24.14cv śasyate copavāso 'tra kṛmi-je śoṇitaṃ nasyaṃ tena mūrchanti jantavaḥ | mattāḥ śoṇita-gandhena niryānti ghrāṇa-vaktrayoḥ

16

२४.१५dv निर्यान्ति घ्राण-वक्त्रतः सु-तीक्ष्ण-नस्य-धूमाभ्यां कुर्यान् निर्हरणं ततः । विडङ्ग-स्वर्जिका-दन्ती-हिङ्गु-गो-मूत्र-साधितम्

24.15dv niryānti ghrāṇa-vaktrataḥ su-tīkṣṇa-nasya-dhūmābhyāṃ kuryān nirharaṇaṃ tataḥ | viḍaṅga-svarjikā-dantī-hiṅgu-go-mūtra-sādhitam

17

कटु-निम्बेङ्गुदी-पीलु-तैलं नस्यं पृथक् पृथक् । अजा-मूत्र-द्रुतं नस्यं कृमिजित् कृमि-जित् परम्

kaṭu-nimbeṅgudī-pīlu-tailaṃ nasyaṃ pṛthak pṛthak | ajā-mūtra-drutaṃ nasyaṃ kṛmijit kṛmi-jit param

18

२४.१७cv अजा-मूत्र-द्रुतं नस्ये पूति-मत्स्य-युतैः कुर्याद् धूमं नावन-भेषजैः । कृमिभिः पीत-रक्त-त्वाद् रक्तम् अत्र न निर्हरेद्

24.17cv ajā-mūtra-drutaṃ nasye pūti-matsya-yutaiḥ kuryād dhūmaṃ nāvana-bheṣajaiḥ | kṛmibhiḥ pīta-rakta-tvād raktam atra na nirhared

19

पूति-मत्स्यः कृमीन् हत्वा दुर्-गन्ध-त्वात् तु वात-जे ॥ १८.१+१अब् ॥ वाताभिताप-विहितः कम्पे दाहाद् विना क्रमः । नवे जन्मोत्तरं जाते योजयेद् उप-शीर्षके

pūti-matsyaḥ kṛmīn hatvā dur-gandha-tvāt tu vāta-je || 18.1+1ab || vātābhitāpa-vihitaḥ kampe dāhād vinā kramaḥ | nave janmottaraṃ jāte yojayed upa-śīrṣake

20

वात-व्याधि-क्रियां पक्वे कर्म विद्रधि-चोदितम् । आम-पक्वे यथा-योग्यं विद्रधि-पिटिकार्बुदे

vāta-vyādhi-kriyāṃ pakve karma vidradhi-coditam | āma-pakve yathā-yogyaṃ vidradhi-piṭikārbude

21

अरूंषिका जलौकोभिर् हृतास्रा निम्ब-वारिणा । सिक्ता प्रभूत-लवणैर् लिम्पेद् अश्व-शकृद्-रसैः

arūṃṣikā jalaukobhir hṛtāsrā nimba-vāriṇā | siktā prabhūta-lavaṇair limped aśva-śakṛd-rasaiḥ

22

पटोल-निम्ब-पत्त्रैर् वा स-हरिद्रैः सु-कल्कितैः । गो-मूत्र-जीर्ण-पिण्याक-कृकवाकु-मलैर् अपि

paṭola-nimba-pattrair vā sa-haridraiḥ su-kalkitaiḥ | go-mūtra-jīrṇa-piṇyāka-kṛkavāku-malair api

23

कपाल-भृष्टं कुष्ठं वा चूर्णितं तैल-संयुतम् । रूंषिकालेपनं कण्डू-क्लेद-दाहार्ति-नाशनम्

kapāla-bhṛṣṭaṃ kuṣṭhaṃ vā cūrṇitaṃ taila-saṃyutam | rūṃṣikālepanaṃ kaṇḍū-kleda-dāhārti-nāśanam

24

मालती-चित्रकाश्वघ्न-नक्तमाल-प्रसाधितम् । चाचारूंषिकयोस् तैलम् अभ्यङ्गः क्षुर-घृष्टयोः

mālatī-citrakāśvaghna-naktamāla-prasādhitam | cācārūṃṣikayos tailam abhyaṅgaḥ kṣura-ghṛṣṭayoḥ

25

२४.२४dv अभ्यङ्गे क्षुर-घृष्टयोः २४.२४dv अभ्यङ्गः क्षुर-मृष्टयोः अ-शान्तौ शिरसः शुद्ध्यै यतेत वमनादिभिः । विध्येत् सिरां दारुणके लालाट्यां शीलयेन् मृजाम्

24.24dv abhyaṅge kṣura-ghṛṣṭayoḥ 24.24dv abhyaṅgaḥ kṣura-mṛṣṭayoḥ a-śāntau śirasaḥ śuddhyai yateta vamanādibhiḥ | vidhyet sirāṃ dāruṇake lālāṭyāṃ śīlayen mṛjām

26

नावनं मूर्ध-वस्तिं च लेपयेच् च स-माक्षिकैः । प्रियाल-बीज-मधुक-कुष्ठ-माषैः स-सर्षपैः

nāvanaṃ mūrdha-vastiṃ ca lepayec ca sa-mākṣikaiḥ | priyāla-bīja-madhuka-kuṣṭha-māṣaiḥ sa-sarṣapaiḥ

27

२४.२६av नावनं मूर्ध्नि वस्तिं च लाक्षा-शम्याक-पत्त्रैडगज-धात्री-फलैस् तथा । कोरदूष-तृण-क्षार-वारि-प्रक्षालनं हितम्

24.26av nāvanaṃ mūrdhni vastiṃ ca lākṣā-śamyāka-pattraiḍagaja-dhātrī-phalais tathā | koradūṣa-tṛṇa-kṣāra-vāri-prakṣālanaṃ hitam

28

२४.२७dv -वारि प्रक्षालने हितम् इन्द्र-लुप्ते यथासन्नं सिरां विद्ध्वा प्रलेपयेत् । प्रच्छाय गाढं कासीस-मनोह्वा-तुत्थकोषणैः

24.27dv -vāri prakṣālane hitam indra-lupte yathāsannaṃ sirāṃ viddhvā pralepayet | pracchāya gāḍhaṃ kāsīsa-manohvā-tutthakoṣaṇaiḥ

29

२४.२८bv सिरां विद्ध्वा प्रलेपनम् वन्यामरतरुभ्यां वा गुञ्जा-मूल-फलैस् तथा । तथा लाङ्गलिका-मूलैः करवीर-रसेन वा

24.28bv sirāṃ viddhvā pralepanam vanyāmaratarubhyāṃ vā guñjā-mūla-phalais tathā | tathā lāṅgalikā-mūlaiḥ karavīra-rasena vā

30

२४.२९av कुटन्नट-मरुभ्यां वा २४.२९av धान्यामरतरुभ्यां वा स-क्षौद्र-क्षुद्र-वार्ताक-स्व-रसेन रसेन वा । धत्तूरकस्य पत्त्राणां भल्लातक-रसेन वा

24.29av kuṭannaṭa-marubhyāṃ vā 24.29av dhānyāmaratarubhyāṃ vā sa-kṣaudra-kṣudra-vārtāka-sva-rasena rasena vā | dhattūrakasya pattrāṇāṃ bhallātaka-rasena vā

31

२४.३०av स-क्षौद्र-क्षुद्र-बृहती- २४.३०dv भल्लातक-फलेन वा अथ-वा माक्षिक-हविस्-तिल-पुष्प-त्रिकण्टकैः । तैलाक्ता हस्ति-दन्तस्य मषी चाचौषधं परम्

24.30av sa-kṣaudra-kṣudra-bṛhatī- 24.30dv bhallātaka-phalena vā atha-vā mākṣika-havis-tila-puṣpa-trikaṇṭakaiḥ | tailāktā hasti-dantasya maṣī cācauṣadhaṃ param

32

२४.३१dv मषी वाप्य् औषधं परम् २४.३१dv मषी वा चौषधं परम् शुक्ल-रोमोद्गमे तद्-वन् मषी मेष-विषाण-जा । वर्जयेद् वारिणा सेकं यावद् रोम-समुद्भवः

24.31dv maṣī vāpy auṣadhaṃ param 24.31dv maṣī vā cauṣadhaṃ param śukla-romodgame tad-van maṣī meṣa-viṣāṇa-jā | varjayed vāriṇā sekaṃ yāvad roma-samudbhavaḥ

33

२४.३२dv यावद् रोम-समुद्गमः २४.३२dv यावद् रोम-पुनर्-भवः खलतौ पलिते वल्यां हरिद्-रोम्नि च शोधितम् । नस्य-वक्त्र-शिरो-ऽभ्यङ्ग-प्रदेहैः समुपाचरेत्

24.32dv yāvad roma-samudgamaḥ 24.32dv yāvad roma-punar-bhavaḥ khalatau palite valyāṃ harid-romni ca śodhitam | nasya-vaktra-śiro-'bhyaṅga-pradehaiḥ samupācaret

34

सिद्धं तैलं बृहत्य्-आद्यैर् जीवनीयैश् च नावनम् । मासं वा निम्ब-जं तैलं क्षीर-भुङ् नावयेद् यतिः

siddhaṃ tailaṃ bṛhaty-ādyair jīvanīyaiś ca nāvanam | māsaṃ vā nimba-jaṃ tailaṃ kṣīra-bhuṅ nāvayed yatiḥ

35

नीली-शिरीष-कोरण्ट-भृङ्ग-स्व-रस-भावितम् । शेल्व्-अक्ष-तिल-रामाणां बीजं काकाण्डकी-समम्

nīlī-śirīṣa-koraṇṭa-bhṛṅga-sva-rasa-bhāvitam | śelv-akṣa-tila-rāmāṇāṃ bījaṃ kākāṇḍakī-samam

36

पिष्ट्वाज-पयसा लोहाल् लिप्ताद् अर्कांशु-तापितात् । तैलं स्रुतं क्षीर-भुजो नावनात् पलितान्त-कृत्

piṣṭvāja-payasā lohāl liptād arkāṃśu-tāpitāt | tailaṃ srutaṃ kṣīra-bhujo nāvanāt palitānta-kṛt

37

२४.३६av पिष्ट्वाज-पयसा लोह- २४.३६bv -लिप्ताद् अर्कांशु-तापितात् क्षीरात् साहचराद् भृङ्गरजसः सौरसाद् रसात् । प्रस्थैस् तैलस्य कुडवः सिद्धो यष्टी-पलान्वितः

24.36av piṣṭvāja-payasā loha- 24.36bv -liptād arkāṃśu-tāpitāt kṣīrāt sāhacarād bhṛṅgarajasaḥ saurasād rasāt | prasthais tailasya kuḍavaḥ siddho yaṣṭī-palānvitaḥ

38

२४.३७av क्षीरात् सहचराद् भृङ्गं २४.३७av क्षीरात् साहचराद् भृङ्ग- २४.३७bv ंराजतः सौरसाद् रसात् २४.३७bv -रसतः सौरसाद् रसात् नस्यं शैलासने भाण्डे शृङ्गे मेषस्य वा स्थितः । क्षीरेण श्लक्ष्ण-पिष्टौ वा दुग्धिका-करवीरकौ

24.37av kṣīrāt sahacarād bhṛṅgaṃ 24.37av kṣīrāt sāhacarād bhṛṅga- 24.37bv ṃrājataḥ saurasād rasāt 24.37bv -rasataḥ saurasād rasāt nasyaṃ śailāsane bhāṇḍe śṛṅge meṣasya vā sthitaḥ | kṣīreṇa ślakṣṇa-piṣṭau vā dugdhikā-karavīrakau

39

२४.३८av नस्यं शिला-मये भाण्डे २४.३८av नस्यं शैलोद्भवे भाण्डे उत्पाट्य पलितं देयाव् आशये पलितापहौ । क्षीरं प्रियालं यष्ट्य्-आह्वं जीवनीयो गणस् तिलाः

24.38av nasyaṃ śilā-maye bhāṇḍe 24.38av nasyaṃ śailodbhave bhāṇḍe utpāṭya palitaṃ deyāv āśaye palitāpahau | kṣīraṃ priyālaṃ yaṣṭy-āhvaṃ jīvanīyo gaṇas tilāḥ

40

कृष्णाः प्रलेपो वक्त्रस्य हरिद्-रोम-वली-हितः । तिलाः सामलकाः पद्म-किञ्जल्को मधुकं मधु

kṛṣṇāḥ pralepo vaktrasya harid-roma-valī-hitaḥ | tilāḥ sāmalakāḥ padma-kiñjalko madhukaṃ madhu

41

२४.४०bv हरि-लोप-वली-हितः बृंहयेद् रञ्जयेच् चैतत् केशान् मूर्ध-प्रलेपनात् । मांसी कुष्ठं तिलाः कृष्णाः शारिवा नीलम् उत्पलम्

24.40bv hari-lopa-valī-hitaḥ bṛṃhayed rañjayec caitat keśān mūrdha-pralepanāt | māṃsī kuṣṭhaṃ tilāḥ kṛṣṇāḥ śārivā nīlam utpalam

42

२४.४१av बृंहयेच् च रजेच् चैतत् २४.४१bv केशान् मूर्ध्नः प्रलेपनात् क्षौद्रं च क्षीर-पिष्टानि केश-संवर्धनम् परम् । अयो-रजो भृङ्गरजस् त्रि-फला कृष्ण-मृत्तिका

24.41av bṛṃhayec ca rajec caitat 24.41bv keśān mūrdhnaḥ pralepanāt kṣaudraṃ ca kṣīra-piṣṭāni keśa-saṃvardhanam param | ayo-rajo bhṛṅgarajas tri-phalā kṛṣṇa-mṛttikā

43

स्थितम् इक्षु-रसे मासं स-मूलं पलितं रजेत् । माष-कोद्रव-धान्याम्लैर् यवागूंस् त्रि-दिनोषिता

sthitam ikṣu-rase māsaṃ sa-mūlaṃ palitaṃ rajet | māṣa-kodrava-dhānyāmlair yavāgūṃs tri-dinoṣitā

44

२४.४३cv यव-कोद्रव-धान्याम्लैर् लोह-शुक्लोत्कटा पिष्टा बलाकाम् अपि रञ्जयेत् । प्रपौण्डरीक-मधुक-पिप्पली-चन्दनोत्पलैः

24.43cv yava-kodrava-dhānyāmlair loha-śuklotkaṭā piṣṭā balākām api rañjayet | prapauṇḍarīka-madhuka-pippalī-candanotpalaiḥ

1

२४.४४av लोह-कुष्ठोत्कटा पिष्टा २४.४४av लोह-शुक्तोत्कटा पिष्टा २४.४४av लोहे शुक्तोत्कटा पिष्टा २४.४४av लौहे शुक्लोत्कटा पिष्टा भृङ्गरजस्-त्रि-फलोत्पल-सारि-लोह-पुरीष-समन्वित-कारि । तैलम् इदं पच दारुण-हारि लुञ्चित-केश-घन-स्थिर-कारि ॥ ४४.१+

24.44av loha-kuṣṭhotkaṭā piṣṭā 24.44av loha-śuktotkaṭā piṣṭā 24.44av lohe śuktotkaṭā piṣṭā 24.44av lauhe śuklotkaṭā piṣṭā bhṛṅgarajas-tri-phalotpala-sāri-loha-purīṣa-samanvita-kāri | tailam idaṃ paca dāruṇa-hāri luñcita-keśa-ghana-sthira-kāri || 44.1+

45

२४.४४.१+१bv -लोह-पुरीष-समन्वित-धारि सिद्धं धात्री-रसे तैलं नस्येनाभ्यञ्जनेन च । सर्वान् मूर्ध-गदान् हन्ति पलितानि च शीलितम्

24.44.1+1bv -loha-purīṣa-samanvita-dhāri siddhaṃ dhātrī-rase tailaṃ nasyenābhyañjanena ca | sarvān mūrdha-gadān hanti palitāni ca śīlitam

1

मधूक-यष्टी-कृमिजिद्-विश्व-भृङ्गैः शृतं हविः । षड्-बिन्दु-दानात् तन् नस्यं सर्व-मूर्ध-गदापहम् ॥ ४५+

madhūka-yaṣṭī-kṛmijid-viśva-bhṛṅgaiḥ śṛtaṃ haviḥ | ṣaḍ-bindu-dānāt tan nasyaṃ sarva-mūrdha-gadāpaham || 45+

46

२४.४५+१cv षड्-बिन्दु-नाम तन् नस्यं २४.४५+१cv षड्-बिन्दु-नाम्ना तन् नस्यं वरी-जीवन्ति-निर्यास-पयोभिर् यमकं पचेत् । जीवनीयैश् च तन् नस्यं सर्व-जत्रूर्ध्व-रोग-जित्

24.45+1cv ṣaḍ-bindu-nāma tan nasyaṃ 24.45+1cv ṣaḍ-bindu-nāmnā tan nasyaṃ varī-jīvanti-niryāsa-payobhir yamakaṃ pacet | jīvanīyaiś ca tan nasyaṃ sarva-jatrūrdhva-roga-jit

47

२४.४६av वरी-जीवन्ति-निर्यासैः २४.४६bv -पयोभिर् यद् घृतं पचेत् २४.४६bv स-पयोभिर् घृतं पचेत् मयूरं पक्ष-पित्तान्त्र-पाद-विट्-तुण्ड-वर्जितम् । दश-मूल-बला-रास्ना-मधुकैस् त्रि-पलैर् युतम्

24.46av varī-jīvanti-niryāsaiḥ 24.46bv -payobhir yad ghṛtaṃ pacet 24.46bv sa-payobhir ghṛtaṃ pacet mayūraṃ pakṣa-pittāntra-pāda-viṭ-tuṇḍa-varjitam | daśa-mūla-balā-rāsnā-madhukais tri-palair yutam

48

२४.४७bv -शकृत्-पात्-तुण्ड-वर्जितम् २४.४७dv -मधुकैस् त्रि-पलैः सहम् जले पक्त्वा घृत-प्रस्थं तस्मिन् क्षीर-समं पचेत् । कल्कितैर् मधुर-द्रव्यैः सर्व-जत्रूर्ध्व-रोग-जित्

24.47bv -śakṛt-pāt-tuṇḍa-varjitam 24.47dv -madhukais tri-palaiḥ saham jale paktvā ghṛta-prasthaṃ tasmin kṣīra-samaṃ pacet | kalkitair madhura-dravyaiḥ sarva-jatrūrdhva-roga-jit

49

तद् अभ्यासी-कृतं पान-वस्त्य्-अभ्यञ्जन-नावनैः । एतेनैव कषायेण घृत-प्रस्थं विपाचयेत्

tad abhyāsī-kṛtaṃ pāna-vasty-abhyañjana-nāvanaiḥ | etenaiva kaṣāyeṇa ghṛta-prasthaṃ vipācayet

50

चतुर्-गुणेन पयसा कल्कैर् एभिश् च कार्षिकैः । जीवन्ती-त्रि-फला-मेदा-मृद्वीकर्द्धि-परूषकैः

catur-guṇena payasā kalkair ebhiś ca kārṣikaiḥ | jīvantī-tri-phalā-medā-mṛdvīkarddhi-parūṣakaiḥ

51

समङ्गा-चविका-भार्गी-काश्मरी-कर्कटाह्वयैः । आत्मगुप्ता-महामेदा-ताल-खर्जूर-मस्तकैः

samaṅgā-cavikā-bhārgī-kāśmarī-karkaṭāhvayaiḥ | ātmaguptā-mahāmedā-tāla-kharjūra-mastakaiḥ

52

२४.५१dv -ताल-खर्जूर-मुस्तकैः मृणाल-बिस-खर्जूर-यष्टीमधुक-जीवकैः । शतावरी-विदारीक्षु-बृहती-शारिवा-युगैः

24.51dv -tāla-kharjūra-mustakaiḥ mṛṇāla-bisa-kharjūra-yaṣṭīmadhuka-jīvakaiḥ | śatāvarī-vidārīkṣu-bṛhatī-śārivā-yugaiḥ

53

२४.५२dv -बृहती-श्रावणी-युगैः मूर्वा-श्वदंष्ट्रर्षभक-शृङ्गाटक-कसेरुकैः । रास्ना-स्थिरा-तामलकी-सूक्ष्मैला-शठि-पौष्करैः

24.52dv -bṛhatī-śrāvaṇī-yugaiḥ mūrvā-śvadaṃṣṭrarṣabhaka-śṛṅgāṭaka-kaserukaiḥ | rāsnā-sthirā-tāmalakī-sūkṣmailā-śaṭhi-pauṣkaraiḥ

54

२४.५३av दूर्वा-श्वदंष्ट्रषभक- पुनर्नवा-तवक्षीरी-काकोली-धन्वयासकैः । मधूकाक्षोट-वाताम-मुञ्जाताभिषुकैर् अपि

24.53av dūrvā-śvadaṃṣṭraṣabhaka- punarnavā-tavakṣīrī-kākolī-dhanvayāsakaiḥ | madhūkākṣoṭa-vātāma-muñjātābhiṣukair api

55

२४.५४cv मधुकाक्षोट-वाताम- महा-मायूरम् इत्य् एतन् मायूराद् अधिकं गुणैः । धात्व्-इन्द्रिय-स्वर-भ्रंश-श्वास-कासार्दितापहम्

24.54cv madhukākṣoṭa-vātāma- mahā-māyūram ity etan māyūrād adhikaṃ guṇaiḥ | dhātv-indriya-svara-bhraṃśa-śvāsa-kāsārditāpaham

56

योन्य्-असृक्-शुक्र-दोषेषु शस्तं वन्ध्या-सुत-प्रदम् । आखुभिः कुक्कुटैर् हंसैः शशैश् चेति प्रकल्पयेत्

yony-asṛk-śukra-doṣeṣu śastaṃ vandhyā-suta-pradam | ākhubhiḥ kukkuṭair haṃsaiḥ śaśaiś ceti prakalpayet

57

२४.५६cv आखुभिः कर्कटैर् हंसैः जत्रूर्ध्व-जानां व्याधीनाम् एक-त्रिंशच्-छत-द्वयम् । परस्-परम् अ-संकीर्णं विस्तरेण प्रकाशितम्

24.56cv ākhubhiḥ karkaṭair haṃsaiḥ jatrūrdhva-jānāṃ vyādhīnām eka-triṃśac-chata-dvayam | paras-param a-saṃkīrṇaṃ vistareṇa prakāśitam

58

२४.५७bv एक-त्रिंशं शत-द्वयम् ऊर्ध्व-मूलम् अधः-शाखम् ऋषयः पुरुषं विदुः । मूल-प्रहारिणस् तस्माद् रोगाञ् छीघ्र-तरं जयेत्

24.57bv eka-triṃśaṃ śata-dvayam ūrdhva-mūlam adhaḥ-śākham ṛṣayaḥ puruṣaṃ viduḥ | mūla-prahāriṇas tasmād rogāñ chīghra-taraṃ jayet

59

सर्वेन्द्रियाणि येनास्मिन् प्राणा येन च संश्रिताः । तेन तस्योत्तमाङ्गस्य रक्षायाम् आदृतो भवेत्

sarvendriyāṇi yenāsmin prāṇā yena ca saṃśritāḥ | tena tasyottamāṅgasya rakṣāyām ādṛto bhavet

1

नीलोत्पलं सोत्पल-कुष्ठ-युक्तं स-पिप्पलीकं मधुकं शताह्वम् । स-शृङ्गवेरं शिरसः प्रलेपः सद्यः शिरो-रोग-विनाशनाय ॥ ५९+

nīlotpalaṃ sotpala-kuṣṭha-yuktaṃ sa-pippalīkaṃ madhukaṃ śatāhvam | sa-śṛṅgaveraṃ śirasaḥ pralepaḥ sadyaḥ śiro-roga-vināśanāya || 59+

अध्याय 25

1

व्रणो द्वि-धा निजागन्तु-दुष्ट-शुद्ध-विभेदतः । निजो दोषैः शरीरोत्थैर् आगन्तुर् बाह्य-हेतु-जः

vraṇo dvi-dhā nijāgantu-duṣṭa-śuddha-vibhedataḥ | nijo doṣaiḥ śarīrotthair āgantur bāhya-hetu-jaḥ

2

२५.१dv आगन्तुर् बाह्य-हेतुभिः दोषैर् अधिष्ठितो दुष्टः शुद्धस् तैर् अन्-अधिष्ठितः । संवृत-त्वं विवृत-ता काठिन्यं मृदु-ताति वा

25.1dv āgantur bāhya-hetubhiḥ doṣair adhiṣṭhito duṣṭaḥ śuddhas tair an-adhiṣṭhitaḥ | saṃvṛta-tvaṃ vivṛta-tā kāṭhinyaṃ mṛdu-tāti vā

3

२५.२dv काठिन्यं मृदु-तापि वा २५.२dv काठिन्यं मृदु-तापि च अत्य्-उत्सन्नावसन्न-त्वम् अत्य्-औष्ण्यम् अति-शीत-ता । रक्त-त्वं पाण्डु-ता कार्ष्ण्यं पूति-पूय-परिस्रुतिः

25.2dv kāṭhinyaṃ mṛdu-tāpi vā 25.2dv kāṭhinyaṃ mṛdu-tāpi ca aty-utsannāvasanna-tvam aty-auṣṇyam ati-śīta-tā | rakta-tvaṃ pāṇḍu-tā kārṣṇyaṃ pūti-pūya-parisrutiḥ

4

पूति-मांस-सिरा-स्नायु-च्छन्न-तोत्सङ्गि-ताति-रुक् । संरम्भ-दाह-श्वयथु-कण्ड्व्-आदिभिर् उपद्रुतः

pūti-māṃsa-sirā-snāyu-cchanna-totsaṅgi-tāti-ruk | saṃrambha-dāha-śvayathu-kaṇḍv-ādibhir upadrutaḥ

5

दीर्घ-कालानुबन्धश् च विद्याद् दुष्ट-व्रणाकृतिम् । स पञ्च-दश-धा दोषैः स-रक्तैस् तत्र मारुतात्

dīrgha-kālānubandhaś ca vidyād duṣṭa-vraṇākṛtim | sa pañca-daśa-dhā doṣaiḥ sa-raktais tatra mārutāt

6

२५.५cv स पञ्च-धा पृथग् दोषैः श्यावः कृष्णो ऽरुणो भस्म-कपोतास्थि-निभो ऽपि वा । मस्तु-मांस-पुलाकाम्बु-तुल्य-तन्व्-अल्प-संस्रुतिः

25.5cv sa pañca-dhā pṛthag doṣaiḥ śyāvaḥ kṛṣṇo 'ruṇo bhasma-kapotāsthi-nibho 'pi vā | mastu-māṃsa-pulākāmbu-tulya-tanv-alpa-saṃsrutiḥ

7

२५.६bv -कपोतास्थि-निभो ऽथ-वा निर्-मांसस् तोद-भेदाढ्यो रूक्षश् चटचटायते । पित्तेन क्षिप्र-जः पीतो नीलः कपिल-पिङ्गलः

25.6bv -kapotāsthi-nibho 'tha-vā nir-māṃsas toda-bhedāḍhyo rūkṣaś caṭacaṭāyate | pittena kṣipra-jaḥ pīto nīlaḥ kapila-piṅgalaḥ

8

२५.७cv पित्ताद् वह्नि-प्रभः पीतो मूत्र-किंशुक-भस्माम्बु-तैलाभोष्ण-बहु-स्रुतिः । क्षारोक्षित-क्षत-सम-व्यथो रागोष्म-पाक-वान्

25.7cv pittād vahni-prabhaḥ pīto mūtra-kiṃśuka-bhasmāmbu-tailābhoṣṇa-bahu-srutiḥ | kṣārokṣita-kṣata-sama-vyatho rāgoṣma-pāka-vān

9

कफेन पाण्डुः कण्डू-मान् बहु-श्वेत-घन-स्रुतिः । स्थूलौष्ठः कठिनः स्नायु-सिरा-जाल-ततो ऽल्प-रुक्

kaphena pāṇḍuḥ kaṇḍū-mān bahu-śveta-ghana-srutiḥ | sthūlauṣṭhaḥ kaṭhinaḥ snāyu-sirā-jāla-tato 'lpa-ruk

10

प्रवाल-रक्तो रक्तेन स-रक्तं पूयम् उद्गिरेत् । वाजि-स्थान-समो गन्धे युक्तो लिङ्गैश् च पैत्तिकैः

pravāla-rakto raktena sa-raktaṃ pūyam udgiret | vāji-sthāna-samo gandhe yukto liṅgaiś ca paittikaiḥ

11

२५.१०bv स-रक्तं पूयम् ईरयेत् २५.१०cv वाजि-स्थान-समो गन्धैर् २५.१०cv वाजि-स्थान-समो गन्धो द्वाभ्यां त्रिभिश् च सर्वैश् च विद्याल् लक्षण-संकरात् । जिह्वा-प्रभो मृदुः श्लक्ष्णः श्यावौष्ठ-पिटिकः समः

25.10bv sa-raktaṃ pūyam īrayet 25.10cv vāji-sthāna-samo gandhair 25.10cv vāji-sthāna-samo gandho dvābhyāṃ tribhiś ca sarvaiś ca vidyāl lakṣaṇa-saṃkarāt | jihvā-prabho mṛduḥ ślakṣṇaḥ śyāvauṣṭha-piṭikaḥ samaḥ

12

२५.११dv श्यावौष्ठो ऽ-पिटिकः समः किञ्-चिद्-उन्नत-मध्यो वा व्रणः शुद्धो ऽन्-उपद्रवः । त्वग्-आमिष-सिरा-स्नायु-संध्य्-अस्थीनि व्रणाशयाः

25.11dv śyāvauṣṭho '-piṭikaḥ samaḥ kiñ-cid-unnata-madhyo vā vraṇaḥ śuddho 'n-upadravaḥ | tvag-āmiṣa-sirā-snāyu-saṃdhy-asthīni vraṇāśayāḥ

13

कोष्ठो मर्म च तान्य् अष्टौ दुः-साध्यान्य् उत्तरोत्तरम् । सु-साध्यः सत्-त्व-मांसाग्नि-वयो-बल-वति व्रणः

koṣṭho marma ca tāny aṣṭau duḥ-sādhyāny uttarottaram | su-sādhyaḥ sat-tva-māṃsāgni-vayo-bala-vati vraṇaḥ

14

२५.१३dv -वयो-बल-वतां व्रणः वृत्तो दीर्घस् त्रि-पुटकश् चतुर्-अश्राकृतिश् च यः । तथा स्फिक्-पायु-मेढ्रौष्ठ-पृष्ठान्तर्-वक्त्र-गण्ड-गः

25.13dv -vayo-bala-vatāṃ vraṇaḥ vṛtto dīrghas tri-puṭakaś catur-aśrākṛtiś ca yaḥ | tathā sphik-pāyu-meḍhrauṣṭha-pṛṣṭhāntar-vaktra-gaṇḍa-gaḥ

15

२५.१४dv -पृष्ठान्तर्-वक्त्र-गण्ड-जः २५.१४dv -पृष्ठान्तर्-वक्त्र-गण्डयोः कृच्छ्र-साध्यो ऽक्षि-दशन-नासिकापाङ्ग-नाभिषु । सेवनी-जठर-श्रोत्र-पार्श्व-कक्षा-स्तनेषु च

25.14dv -pṛṣṭhāntar-vaktra-gaṇḍa-jaḥ 25.14dv -pṛṣṭhāntar-vaktra-gaṇḍayoḥ kṛcchra-sādhyo 'kṣi-daśana-nāsikāpāṅga-nābhiṣu | sevanī-jaṭhara-śrotra-pārśva-kakṣā-staneṣu ca

16

फेन-पूयानिल-वहः शल्य-वान् ऊर्ध्व-निर्वमी । भगन्दरो ऽन्तर्-वदनस् तथा कट्य्-अस्थि-संश्रितः

phena-pūyānila-vahaḥ śalya-vān ūrdhva-nirvamī | bhagandaro 'ntar-vadanas tathā kaṭy-asthi-saṃśritaḥ

17

कुष्ठिनां विष-जुष्टानां शोषिणां मधु-मेहिनां । व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां च स्युर् व्रणे व्रणाः

kuṣṭhināṃ viṣa-juṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhu-mehināṃ | vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ ca syur vraṇe vraṇāḥ

18

२५.१७dv येषां चापि व्रणे व्रणाः नैव सिध्यन्ति वीसर्प-ज्वरातीसार-कासिनाम् । पिपासूनाम् अ-निद्राणां श्वासिनाम् अ-विपाकिनाम्

25.17dv yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ naiva sidhyanti vīsarpa-jvarātīsāra-kāsinām | pipāsūnām a-nidrāṇāṃ śvāsinām a-vipākinām

19

२५.१८cv पिपासूनां स-निद्राणां भिन्ने शिरः-कपाले वा मस्तुलुङ्गस्य दर्शने । स्नायु-क्लेदात् सिरा-छेदाद् गाम्भीर्यात् कृमि-भक्षणात्

25.18cv pipāsūnāṃ sa-nidrāṇāṃ bhinne śiraḥ-kapāle vā mastuluṅgasya darśane | snāyu-kledāt sirā-chedād gāmbhīryāt kṛmi-bhakṣaṇāt

20

अस्थि-भेदात् स-शल्य-त्वात् स-विष-त्वाद् अ-तर्कितात् । मिथ्या-बन्धाद् अति-स्नेहाद् रौक्ष्याद् रोमादि-घट्टनात्

asthi-bhedāt sa-śalya-tvāt sa-viṣa-tvād a-tarkitāt | mithyā-bandhād ati-snehād raukṣyād romādi-ghaṭṭanāt

21

क्षोभाद् अ-शुद्ध-कोष्ठ-त्वात् सौहित्याद् अति-कर्शनात् । मद्य-पानाद् दिवा-स्वप्नाद् व्यवायाद् रात्रि-जागरात्

kṣobhād a-śuddha-koṣṭha-tvāt sauhityād ati-karśanāt | madya-pānād divā-svapnād vyavāyād rātri-jāgarāt

22

२५.२१cv मद्य-पानाद् दिवा-स्वापाद् व्रणो मिथ्योपचाराच् च नैव साध्यो ऽपि सिध्यति । कपोत-वर्ण-प्रतिमा यस्यान्तः क्लेद-वर्जिताः

25.21cv madya-pānād divā-svāpād vraṇo mithyopacārāc ca naiva sādhyo 'pi sidhyati | kapota-varṇa-pratimā yasyāntaḥ kleda-varjitāḥ

23

२५.२२bv नैव साध्यो ऽपि रोहति स्थिराश् चिपिटिका-वन्तो रोहतीति तम् आदिशेत् । अथात्र शोफावस्थायां यथासन्नं विशोधनम्

25.22bv naiva sādhyo 'pi rohati sthirāś cipiṭikā-vanto rohatīti tam ādiśet | athātra śophāvasthāyāṃ yathāsannaṃ viśodhanam

24

२५.२३av स्थिराश् च पिटिका-वन्तो योज्यं शोफो हि शुद्धानां व्रणश् चाशु प्रशाम्यति । कुर्याच् छीतोपचारं च शोफावस्थस्य संततम्

25.23av sthirāś ca piṭikā-vanto yojyaṃ śopho hi śuddhānāṃ vraṇaś cāśu praśāmyati | kuryāc chītopacāraṃ ca śophāvasthasya saṃtatam

25

२५.२४cv कुर्याच् छीतोपचारं तु दोषाग्निर् अग्नि-वत् तेन प्रयाति सहसा शमम् । शोफे व्रणे च कठिने वि-वर्णे वेदनान्विते

25.24cv kuryāc chītopacāraṃ tu doṣāgnir agni-vat tena prayāti sahasā śamam | śophe vraṇe ca kaṭhine vi-varṇe vedanānvite

26

विष-युक्ते विशेषेण जल-जाद्यैर् हरेद् असृक् । दुष्टास्रे ऽपगते सद्यः शोफ-राग-रुजां शमः

viṣa-yukte viśeṣeṇa jala-jādyair hared asṛk | duṣṭāsre 'pagate sadyaḥ śopha-rāga-rujāṃ śamaḥ

27

२५.२६bv जलौकाद्यैर् हरेद् असृक् हृते हृते च रुधिरे सु-शीतैः स्पर्श-वीर्ययोः । सु-श्लक्ष्णैस् तद्-अहः-पिष्टैः क्षीरेक्षु-स्व-रस-द्रवैः

25.26bv jalaukādyair hared asṛk hṛte hṛte ca rudhire su-śītaiḥ sparśa-vīryayoḥ | su-ślakṣṇais tad-ahaḥ-piṣṭaiḥ kṣīrekṣu-sva-rasa-dravaiḥ

28

२५.२७dv क्षीरेक्षु-स्व-रस-द्रुतैः शत-धौत-घृतोपेतैर् मुहुर् अन्यैर् अ-शोषिभिः । प्रतिलोमं हितो लेपः सेकाभ्यङ्गाश् च तत्-कृताः

25.27dv kṣīrekṣu-sva-rasa-drutaiḥ śata-dhauta-ghṛtopetair muhur anyair a-śoṣibhiḥ | pratilomaṃ hito lepaḥ sekābhyaṅgāś ca tat-kṛtāḥ

29

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थ-प्लक्ष-वेतस-वल्कलैः । प्रदेहो भूरि-सर्पिर्भिः शोफ-निर्वापणः परम्

nyagrodhodumbarāśvattha-plakṣa-vetasa-valkalaiḥ | pradeho bhūri-sarpirbhiḥ śopha-nirvāpaṇaḥ param

30

२५.२९cv प्रदेहो भूरि-सर्पिश् च वातोल्बणानां स्तब्धानां कठिनानां महा-रुजाम् । स्रुतासृजां च शोफानां व्रणानाम् अपि चेदृशाम्

25.29cv pradeho bhūri-sarpiś ca vātolbaṇānāṃ stabdhānāṃ kaṭhinānāṃ mahā-rujām | srutāsṛjāṃ ca śophānāṃ vraṇānām api cedṛśām

31

आनूप-वेसवाराद्यैः स्वेदः सोमास् तिलाः पुनः । भृष्टा निर्वापिताः क्षीरे तत्-पिष्टा दाह-रुग्-हराः

ānūpa-vesavārādyaiḥ svedaḥ somās tilāḥ punaḥ | bhṛṣṭā nirvāpitāḥ kṣīre tat-piṣṭā dāha-rug-harāḥ

32

स्थिरान् मन्द-रुजः शोफान् स्नेहैर् वात-कफापहैः । अभ्यज्य स्वेदयित्वा च वेणु-नाड्या शनैः शनैः

sthirān manda-rujaḥ śophān snehair vāta-kaphāpahaiḥ | abhyajya svedayitvā ca veṇu-nāḍyā śanaiḥ śanaiḥ

33

विम्लापनार्थं मृद्नीयात् तलेनाङ्गुष्ठकेन वा । यव-गोधूम-मुद्गैश् च सिद्ध-पिष्टैः प्रलेपयेत्

vimlāpanārthaṃ mṛdnīyāt talenāṅguṣṭhakena vā | yava-godhūma-mudgaiś ca siddha-piṣṭaiḥ pralepayet

34

२५.३३dv सिद्धैः पिष्टैः प्रलेपयेत् २५.३३dv सिद्धं पिष्टं प्रलेपयेत् २५.३३dv दुग्ध-पिष्टैः प्रलेपयेत् विलीयते स चेन् नैवं ततस् तम् उपनाहयेत् । अ-विदग्धस् तथा शान्तिं विदग्धः पाकम् अश्नुते

25.33dv siddhaiḥ piṣṭaiḥ pralepayet 25.33dv siddhaṃ piṣṭaṃ pralepayet 25.33dv dugdha-piṣṭaiḥ pralepayet vilīyate sa cen naivaṃ tatas tam upanāhayet | a-vidagdhas tathā śāntiṃ vidagdhaḥ pākam aśnute

35

स-कोल-तिल-वल्लोमा दध्य्-अम्ला सक्तु-पिण्डिका । स-किण्व-कुष्ठ-लवणा कोष्णा शस्तोपनाहने

sa-kola-tila-vallomā dadhy-amlā saktu-piṇḍikā | sa-kiṇva-kuṣṭha-lavaṇā koṣṇā śastopanāhane

36

२५.३५av स-कोल-तिल-वल्लूर- २५.३५bv -दध्य्-अम्ला सक्तु-पिण्डिका सु-पक्वे पिण्डिते शोफे पीडनैर् उपपीडिते । दारणं दारणार्हस्य सु-कुमारस्य चेष्यते

25.35av sa-kola-tila-vallūra- 25.35bv -dadhy-amlā saktu-piṇḍikā su-pakve piṇḍite śophe pīḍanair upapīḍite | dāraṇaṃ dāraṇārhasya su-kumārasya ceṣyate

37

गुग्गुल्व्-अतसि-गो-दन्त-स्वर्णक्षीरी-कपोत-विट् । क्षारौषधानि क्षाराश् च पक्व-शोफ-विदारणम्

guggulv-atasi-go-danta-svarṇakṣīrī-kapota-viṭ | kṣārauṣadhāni kṣārāś ca pakva-śopha-vidāraṇam

38

२५.३७cv क्षारौषधानि क्षारश् च पूय-गर्भान् अणु-द्वारान् सोत्सङ्गान् मर्म-गान् अपि । निः-स्नेहैः पीडन-द्रव्यैः समन्तात् प्रतिपीडयेत्

25.37cv kṣārauṣadhāni kṣāraś ca pūya-garbhān aṇu-dvārān sotsaṅgān marma-gān api | niḥ-snehaiḥ pīḍana-dravyaiḥ samantāt pratipīḍayet

39

शुष्यन्तं समुपेक्षेत प्रलेपं पीडनं प्रति । न मुखे चैनम् आलिम्पेत् तथा दोषः प्रसिच्यते

śuṣyantaṃ samupekṣeta pralepaṃ pīḍanaṃ prati | na mukhe cainam ālimpet tathā doṣaḥ prasicyate

40

कलाय-यव-गोधूम-माष-मुद्ग-हरेणवः । द्रव्याणां पिच्छिलानां च त्वङ्-मूलानि प्रपीडनम्

kalāya-yava-godhūma-māṣa-mudga-hareṇavaḥ | dravyāṇāṃ picchilānāṃ ca tvaṅ-mūlāni prapīḍanam

41

२५.४०cv द्रव्याणां पिच्छिलानां तु २५.४०cv द्रव्याणां पिच्छिलानां वा सप्तसु क्षालनाद्येषु सुरसारग्वधादिकौ । भृशं दुष्टे व्रणे योज्यौ मेह-कुष्ठ-व्रणेषु च

25.40cv dravyāṇāṃ picchilānāṃ tu 25.40cv dravyāṇāṃ picchilānāṃ vā saptasu kṣālanādyeṣu surasāragvadhādikau | bhṛśaṃ duṣṭe vraṇe yojyau meha-kuṣṭha-vraṇeṣu ca

42

अथ-वा क्षालनं क्वाथः पटोली-निम्ब-पत्त्र-जः । अ-विशुद्धे विशुद्धे तु न्यग्रोधादि-त्वग्-उद्भवः

atha-vā kṣālanaṃ kvāthaḥ paṭolī-nimba-pattra-jaḥ | a-viśuddhe viśuddhe tu nyagrodhādi-tvag-udbhavaḥ

43

२५.४२av अथ-वा क्षालने क्वाथः पटोली-तिल-यष्ट्य्-आह्व-त्रिवृद्-दन्ती-निशा-द्वयम् । निम्ब-पत्त्राणि चालेपः स-पटुर् व्रण-शोधनः

25.42av atha-vā kṣālane kvāthaḥ paṭolī-tila-yaṣṭy-āhva-trivṛd-dantī-niśā-dvayam | nimba-pattrāṇi cālepaḥ sa-paṭur vraṇa-śodhanaḥ

44

२५.४३dv स-पटुर् व्रण-शोधनम् व्रणान् विशोधयेद् वर्त्या सूक्ष्मास्यान् संधि-मर्म-गान् । कृतया त्रिवृता-दन्ती-लाङ्गली-मधु-सैन्धवैः

25.43dv sa-paṭur vraṇa-śodhanam vraṇān viśodhayed vartyā sūkṣmāsyān saṃdhi-marma-gān | kṛtayā trivṛtā-dantī-lāṅgalī-madhu-saindhavaiḥ

45

वाताभिभूतान् सास्रावान् धूपयेद् उग्र-वेदनान् । यवाज्य-भूर्ज-मदन-श्रीवेष्टक-सुराह्वयैः

vātābhibhūtān sāsrāvān dhūpayed ugra-vedanān | yavājya-bhūrja-madana-śrīveṣṭaka-surāhvayaiḥ

46

निर्वापयेद् भृशं शीतैः पित्त-रक्त-विषोल्बणान् । शुष्काल्प-मांसे गम्भीरे व्रण उत्सादनं हितम्

nirvāpayed bhṛśaṃ śītaiḥ pitta-rakta-viṣolbaṇān | śuṣkālpa-māṃse gambhīre vraṇa utsādanaṃ hitam

47

न्यग्रोध-पद्मकादिभ्याम् अश्वगन्धा-बला-तिलैः । अद्यान् मांसाद-मांसानि विधिनोपहितानि च

nyagrodha-padmakādibhyām aśvagandhā-balā-tilaiḥ | adyān māṃsāda-māṃsāni vidhinopahitāni ca

48

२५.४७dv विहितोपहितानि च २५.४७dv विधानोपहितानि च मांसं मांसाद-मांसेन वर्धते शुद्ध-चेतसः । उत्सन्न-मृदु-मांसानां व्रणानाम् अवसादनम्

25.47dv vihitopahitāni ca 25.47dv vidhānopahitāni ca māṃsaṃ māṃsāda-māṃsena vardhate śuddha-cetasaḥ | utsanna-mṛdu-māṃsānāṃ vraṇānām avasādanam

49

२५.४८bv वर्धते शुद्ध-तेजसः जाती-मुकुल-कासीस-मनोह्वाल-पुराग्निकैः । उत्सन्न-मांसान् कठिनान् कण्डू-युक्तांश् चिरोत्थितान्

25.48bv vardhate śuddha-tejasaḥ jātī-mukula-kāsīsa-manohvāla-purāgnikaiḥ | utsanna-māṃsān kaṭhinān kaṇḍū-yuktāṃś cirotthitān

50

व्रणान् सु-दुःख-शोध्यांश् च शोधयेत् क्षार-कर्मणा । स्रवन्तो ऽश्मरी-जा मूत्रं ये चान्ये रक्त-वाहिनः

vraṇān su-duḥkha-śodhyāṃś ca śodhayet kṣāra-karmaṇā | sravanto 'śmarī-jā mūtraṃ ye cānye rakta-vāhinaḥ

51

२५.५०av व्रणान् सु-दुःख-साध्यांश् च २५.५०bv योजयेत् क्षार-कर्मणा २५.५०dv ये चान्ये क्षत-वाहिनः छिन्नाश् च संधयो येषां यथोक्तैर् ये च शोधनैः । शोध्यमाना न शुध्यन्ति शोध्याः स्युस् ते ऽग्नि-कर्मणा

25.50av vraṇān su-duḥkha-sādhyāṃś ca 25.50bv yojayet kṣāra-karmaṇā 25.50dv ye cānye kṣata-vāhinaḥ chinnāś ca saṃdhayo yeṣāṃ yathoktair ye ca śodhanaiḥ | śodhyamānā na śudhyanti śodhyāḥ syus te 'gni-karmaṇā

52

२५.५१bv यथोक्तैर् ये च साधनैः २५.५१cv साध्यमाना न सिध्यन्ति २५.५१dv साध्याः स्युस् ते ऽग्नि-कर्मणा २५.५१dv साध्यास् ते चाग्नि-कर्मणा शुद्धानां रोपणं योज्यम् उत्सादाय यद् ईरितम् । अश्वगन्धा रुहा लोध्रं कट्फलं मधुयष्टिका

25.51bv yathoktair ye ca sādhanaiḥ 25.51cv sādhyamānā na sidhyanti 25.51dv sādhyāḥ syus te 'gni-karmaṇā 25.51dv sādhyās te cāgni-karmaṇā śuddhānāṃ ropaṇaṃ yojyam utsādāya yad īritam | aśvagandhā ruhā lodhraṃ kaṭphalaṃ madhuyaṣṭikā

53

२५.५२av शुद्धानां रोपणे योज्यम् समङ्गा धातकी-पुष्पं परमं व्रण-रोपणम् । अपेत-पूति-मांसानां मांस-स्थानाम् अ-रोहताम्

25.52av śuddhānāṃ ropaṇe yojyam samaṅgā dhātakī-puṣpaṃ paramaṃ vraṇa-ropaṇam | apeta-pūti-māṃsānāṃ māṃsa-sthānām a-rohatām

54

कल्कं संरोहणं कुर्यात् तिलानां मधुकान्वितम् । स्निग्धोष्ण-तिक्त-मधुर-कषाय-त्वैः स सर्व-जित्

kalkaṃ saṃrohaṇaṃ kuryāt tilānāṃ madhukānvitam | snigdhoṣṇa-tikta-madhura-kaṣāya-tvaiḥ sa sarva-jit

55

२५.५४av कल्कं संरोहणे कुर्यात् २५.५४av कल्कः संरोहणं कुर्यात् २५.५४bv तिलानां मधुकान्वितः २५.५४dv -कषायैर् एष सर्व-जित् स क्षौद्र-निम्ब-पत्त्राभ्यां युक्तः संशोधनं परम् । पूर्वाभ्यां सर्पिषा चासौ युक्तः स्याद् आशु रोपणः

25.54av kalkaṃ saṃrohaṇe kuryāt 25.54av kalkaḥ saṃrohaṇaṃ kuryāt 25.54bv tilānāṃ madhukānvitaḥ 25.54dv -kaṣāyair eṣa sarva-jit sa kṣaudra-nimba-pattrābhyāṃ yuktaḥ saṃśodhanaṃ param | pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāsau yuktaḥ syād āśu ropaṇaḥ

56

२५.५५bv युक्तः संशोधनः परम् २५.५५dv युक्तः स्याद् अपि रोपणः तिल-वद् यव-कल्कं तु के-चिद् इच्छन्ति तद्-विदः । सास्र-पित्त-विषागन्तु-गम्भीरान् सोष्मणो व्रणान्

25.55bv yuktaḥ saṃśodhanaḥ param 25.55dv yuktaḥ syād api ropaṇaḥ tila-vad yava-kalkaṃ tu ke-cid icchanti tad-vidaḥ | sāsra-pitta-viṣāgantu-gambhīrān soṣmaṇo vraṇān

57

क्षीर-रोपण-भैषज्य-शृतेनाज्येन रोपयेत् । रोपणौषध-सिद्धेन तैलेन कफ-वात-जान्

kṣīra-ropaṇa-bhaiṣajya-śṛtenājyena ropayet | ropaṇauṣadha-siddhena tailena kapha-vāta-jān

58

काच्छी-लोध्राभया-सर्ज-सिन्दूराञ्जन-तुत्थकम् । चूर्णितं तैल-मदनैर् युक्तं रोपणम् उत्तमम्

kācchī-lodhrābhayā-sarja-sindūrāñjana-tutthakam | cūrṇitaṃ taila-madanair yuktaṃ ropaṇam uttamam

59

२५.५८av काक्षी-लोध्राभया-सर्ज- २५.५८av काङ्क्षी-लोध्राभया-सर्ज- समानां स्थिर-मांसानां त्वक्-स्थानां चूर्ण इष्यते । ककुभोदुम्बराश्वत्थ-जम्बू-कट्फल-लोध्र-जैः

25.58av kākṣī-lodhrābhayā-sarja- 25.58av kāṅkṣī-lodhrābhayā-sarja- samānāṃ sthira-māṃsānāṃ tvak-sthānāṃ cūrṇa iṣyate | kakubhodumbarāśvattha-jambū-kaṭphala-lodhra-jaiḥ

60

२५.५९bv त्वक्-स्थानां चूर्णम् इष्यते त्वक्-चूर्णैश् चूर्णिता व्रणाः त्वक्-चूर्णैश् चूर्णिता व्रणाः । लाक्षा-मनोह्वा-मञ्जिष्ठा-हरिताल-निशा-द्वयैः

25.59bv tvak-sthānāṃ cūrṇam iṣyate tvak-cūrṇaiś cūrṇitā vraṇāḥ tvak-cūrṇaiś cūrṇitā vraṇāḥ | lākṣā-manohvā-mañjiṣṭhā-haritāla-niśā-dvayaiḥ

61

२५.६०av त्वचम् आशु निगृह्णाति २५.६०bv त्वक्-चूर्णैश् चूर्णितो व्रणः प्रलेपः स-घृत-क्षौद्रस् त्वग्-विशुद्धि-करः परम् । कालीयक-लताम्रास्थि-हेम-काला-रसोत्तमैः

25.60av tvacam āśu nigṛhṇāti 25.60bv tvak-cūrṇaiś cūrṇito vraṇaḥ pralepaḥ sa-ghṛta-kṣaudras tvag-viśuddhi-karaḥ param | kālīyaka-latāmrāsthi-hema-kālā-rasottamaiḥ

62

२५.६१av प्रलेपः स-घृत-क्षौद्रैस् लेपः स-गो-मय-रसः स-वर्ण-करणः परम् । दग्धो वारण-दन्तो ऽन्तर्-धूमं तैलं रसाञ्जनम्

25.61av pralepaḥ sa-ghṛta-kṣaudrais lepaḥ sa-go-maya-rasaḥ sa-varṇa-karaṇaḥ param | dagdho vāraṇa-danto 'ntar-dhūmaṃ tailaṃ rasāñjanam

63

२५.६२bv स-वर्ण-करणो भवेत् २५.६२dv -धूमस् तैलं रसाञ्जनम् रोम-संजननो लेपस् तद्-वत् तैल-परिप्लुता । चतुष्-पान्-नख-रोमास्थि-त्वक्-शृङ्ग-खुर-जा मषी

25.62bv sa-varṇa-karaṇo bhavet 25.62dv -dhūmas tailaṃ rasāñjanam roma-saṃjanano lepas tad-vat taila-pariplutā | catuṣ-pān-nakha-romāsthi-tvak-śṛṅga-khura-jā maṣī

64

व्रणिनः शस्त्र-कर्मोक्तं पथ्या-पथ्यान्नम् आदिशेत् । द्वे पञ्च-मूले वर्गश् च वात-घ्नो वातिके हितः

vraṇinaḥ śastra-karmoktaṃ pathyā-pathyānnam ādiśet | dve pañca-mūle vargaś ca vāta-ghno vātike hitaḥ

65

२५.६४av व्रणिनां शस्त्र-कर्मोक्तं २५.६४bv यत् पथ्या-पथ्यम् आदिशेत् न्यग्रोध-पद्मकाद्यौ तु तद्-वत् पित्त-प्रदूषिते । आरग्वधादिः श्लेष्म-घ्नः कफे मिश्रास् तु मिश्र-जे

25.64av vraṇināṃ śastra-karmoktaṃ 25.64bv yat pathyā-pathyam ādiśet nyagrodha-padmakādyau tu tad-vat pitta-pradūṣite | āragvadhādiḥ śleṣma-ghnaḥ kaphe miśrās tu miśra-je

66

२५.६५dv कफे मिश्रस् तु मिश्र-जे २५.६५dv कफे मिश्रास् तु मिश्रके एभिः प्रक्षालनं लेपो घृतं तैलं रस-क्रिया । चूर्णो वर्तिश् च संयोज्य व्रणे सप्त यथा-यथम्

25.65dv kaphe miśras tu miśra-je 25.65dv kaphe miśrās tu miśrake ebhiḥ prakṣālanaṃ lepo ghṛtaṃ tailaṃ rasa-kriyā | cūrṇo vartiś ca saṃyojya vraṇe sapta yathā-yatham

1

२५.६६av एभिः प्रक्षालनालेप- २५.६६bv -घृत-तैल-रस-क्रियाः जाती-निम्ब-पटोल-पत्त्र-कटुका-दार्वी-निशा-शारिवा- ॥ ६७अ ॥ -मञ्जिष्ठाभय-सिक्थ-तुत्थ-मधुकैर् नक्ताह्व-बीजान्वितैः ॥ ६७ब् ॥ २५.६७bv -मञ्जिष्ठाभय-सिक्थ-तुत्थ-मधुकैर् नक्ताह्व-बीजैस् तथा सर्पिः साध्यम् अनेन सूक्ष्म-वदना मर्माश्रिताः क्लेदिनो ॥ ६७च् ॥ २५.६७cv सर्पिः साध्यम् अनेन सूक्ष्म-वदना मर्माश्रिताः स्राविणो २५.६७cv सर्पिः सिद्धम् अनेन सूक्ष्म-वदना मर्माश्रिताः क्लेदिनो गम्भीराः स-रुजो व्रणाः स-गतयः शुध्यन्ति रोहन्ति च ॥ ६७द् ॥ २५.६७dv गम्भीराः स-रुजो व्रणाः स-गतिकाः शुध्यन्ति रोहन्ति च साधितं स्व-रसे तैलं काकमाच्याश् चतुर्-गुणे । गति-भाजाम् अपि हितं व्रणानां रोपणं परम् ॥ ६७+

25.66av ebhiḥ prakṣālanālepa- 25.66bv -ghṛta-taila-rasa-kriyāḥ jātī-nimba-paṭola-pattra-kaṭukā-dārvī-niśā-śārivā- || 67a || -mañjiṣṭhābhaya-siktha-tuttha-madhukair naktāhva-bījānvitaiḥ || 67b || 25.67bv -mañjiṣṭhābhaya-siktha-tuttha-madhukair naktāhva-bījais tathā sarpiḥ sādhyam anena sūkṣma-vadanā marmāśritāḥ kledino || 67c || 25.67cv sarpiḥ sādhyam anena sūkṣma-vadanā marmāśritāḥ srāviṇo 25.67cv sarpiḥ siddham anena sūkṣma-vadanā marmāśritāḥ kledino gambhīrāḥ sa-rujo vraṇāḥ sa-gatayaḥ śudhyanti rohanti ca || 67d || 25.67dv gambhīrāḥ sa-rujo vraṇāḥ sa-gatikāḥ śudhyanti rohanti ca sādhitaṃ sva-rase tailaṃ kākamācyāś catur-guṇe | gati-bhājām api hitaṃ vraṇānāṃ ropaṇaṃ param || 67+

अध्याय 26

1

सद्यो-व्रणा ये सहसा संभवन्त्य् अभिघाततः । अन्-अन्तैर् अपि तैर् अङ्गम् उच्यते जुष्टम् अष्ट-धा

sadyo-vraṇā ye sahasā saṃbhavanty abhighātataḥ | an-antair api tair aṅgam ucyate juṣṭam aṣṭa-dhā

2

घृष्टावकृत्त-विच्छिन्न-प्रविलम्बित-पातितम् । विद्धं भिन्नं विदलितं तत्र घृष्टं लसीकया

ghṛṣṭāvakṛtta-vicchinna-pravilambita-pātitam | viddhaṃ bhinnaṃ vidalitaṃ tatra ghṛṣṭaṃ lasīkayā

3

२६.२bv -प्रविलम्बि-निपातितम् रक्त-लेशेन वा युक्तं स-प्लोषं छेदनात् स्रवेत् । अवगाढं ततः कृत्तं विच्छिन्नं स्यात् ततो ऽपि च

26.2bv -pravilambi-nipātitam rakta-leśena vā yuktaṃ sa-ploṣaṃ chedanāt sravet | avagāḍhaṃ tataḥ kṛttaṃ vicchinnaṃ syāt tato 'pi ca

4

प्रविलम्बि स-शेषे ऽस्थ्नि पतितं पातितं तनोः । सूक्ष्मास्य-शल्य-विद्धं तु विद्धं कोष्ठ-विवर्जितम्

pravilambi sa-śeṣe 'sthni patitaṃ pātitaṃ tanoḥ | sūkṣmāsya-śalya-viddhaṃ tu viddhaṃ koṣṭha-vivarjitam

5

२६.४av प्रविलम्बि स-शेषास्थि भिन्नम् अन्यद् विदलितं मज्ज-रक्त-परिप्लुतम् । प्रहार-पीडनोत्पेषात् सहास्थ्ना पृथु-तां गतम्

26.4av pravilambi sa-śeṣāsthi bhinnam anyad vidalitaṃ majja-rakta-pariplutam | prahāra-pīḍanotpeṣāt sahāsthnā pṛthu-tāṃ gatam

6

२६.५cv प्रहार-पीडनोत्पातैः २६.५cv प्रहार-पीडनात् तेषां सद्यः सद्यो-व्रणं सिञ्चेद् अथ यष्ट्य्-आह्व-सर्पिषा । तीव्र-व्यथं कवोष्णेन बला-तैलेन वा पुनः

26.5cv prahāra-pīḍanotpātaiḥ 26.5cv prahāra-pīḍanāt teṣāṃ sadyaḥ sadyo-vraṇaṃ siñced atha yaṣṭy-āhva-sarpiṣā | tīvra-vyathaṃ kavoṣṇena balā-tailena vā punaḥ

7

क्षतोष्मणो निग्रहार्थं तत्-कालं विसृतस्य च । कषाय-शीत-मधुर-स्निग्धा लेपादयो हिताः

kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ tat-kālaṃ visṛtasya ca | kaṣāya-śīta-madhura-snigdhā lepādayo hitāḥ

8

सद्यो-व्रणेष्व् आयतेषु संधानार्थं विशेषतः । मधु-सर्पिश् च युञ्जीत पित्त-घ्नीश् च हिमाः क्रियाः

sadyo-vraṇeṣv āyateṣu saṃdhānārthaṃ viśeṣataḥ | madhu-sarpiś ca yuñjīta pitta-ghnīś ca himāḥ kriyāḥ

9

२६.८cv मधु-सर्पिः प्रयुञ्जीत स-संरम्भेषु कर्तव्यम् ऊर्ध्वं चाधश् च शोधनम् । उपवासो हितं भुक्तं प्रततं रक्त-मोक्षणम्

26.8cv madhu-sarpiḥ prayuñjīta sa-saṃrambheṣu kartavyam ūrdhvaṃ cādhaś ca śodhanam | upavāso hitaṃ bhuktaṃ pratataṃ rakta-mokṣaṇam

10

२६.९cv उपवासो हितस् तत्र घृष्टे विदलिते चैष सु-तराम् इष्यते विधिः । तयोर् ह्य् अल्पं स्रवत्य् अस्रं पाकस् तेनाशु जायते

26.9cv upavāso hitas tatra ghṛṣṭe vidalite caiṣa su-tarām iṣyate vidhiḥ | tayor hy alpaṃ sravaty asraṃ pākas tenāśu jāyate

11

अत्य्-अर्थम् अस्रं स्रवति प्राय-शो ऽन्य-त्र विक्षते । ततो रक्त-क्षयाद् वायौ कुपिते ऽति-रुजा-करे

aty-artham asraṃ sravati prāya-śo 'nya-tra vikṣate | tato rakta-kṣayād vāyau kupite 'ti-rujā-kare

12

२६.११av अत्य्-अर्थम् अस्रं वमति २६.११bv प्राय-शो ऽन्य-त्र च क्षते स्नेह-पान-परीषेक-स्वेद-लेपोपनाहनम् । स्नेह-वस्तिं च कुर्वीत वात-घ्नौषध-साधितम्

26.11av aty-artham asraṃ vamati 26.11bv prāya-śo 'nya-tra ca kṣate sneha-pāna-parīṣeka-sveda-lepopanāhanam | sneha-vastiṃ ca kurvīta vāta-ghnauṣadha-sādhitam

13

२६.१२dv स्नेहैर् वस्तिं च कुर्वीत २६.१२dv वात-घ्नौषध-साधितैः इति साप्ताहिकः प्रोक्तः सद्यो-व्रण-हितो विधिः । सप्ताहाद् गत-वेगे तु पूर्वोक्तं विधिम् आचरेत्

26.12dv snehair vastiṃ ca kurvīta 26.12dv vāta-ghnauṣadha-sādhitaiḥ iti sāptāhikaḥ proktaḥ sadyo-vraṇa-hito vidhiḥ | saptāhād gata-vege tu pūrvoktaṃ vidhim ācaret

14

२६.१३av इति सप्ताहिकः प्रोक्तः प्रायः सामान्य-कर्मेदं वक्ष्यते तु पृथक् पृथक् । घृष्टे रुजं निगृह्याशु व्रणे चूर्णानि योजयेत्

26.13av iti saptāhikaḥ proktaḥ prāyaḥ sāmānya-karmedaṃ vakṣyate tu pṛthak pṛthak | ghṛṣṭe rujaṃ nigṛhyāśu vraṇe cūrṇāni yojayet

15

कल्कादीन्य् अवकृत्ते तु विच्छिन्न-प्रविलम्बिनोः । सीवनं विधिनोक्तेन बन्धनं चानु पीडनम्

kalkādīny avakṛtte tu vicchinna-pravilambinoḥ | sīvanaṃ vidhinoktena bandhanaṃ cānu pīḍanam

16

२६.१५dv बन्धनं चाशु पीडनम् अ-साध्यं स्फुटितं नेत्रम् अ-दीर्णं लम्बते तु यत् । संनिवेश्य यथा-स्थानम् अ-व्याविद्ध-सिरं भिषक्

26.15dv bandhanaṃ cāśu pīḍanam a-sādhyaṃ sphuṭitaṃ netram a-dīrṇaṃ lambate tu yat | saṃniveśya yathā-sthānam a-vyāviddha-siraṃ bhiṣak

17

२६.१६bv उदीर्णं लम्बते तु यत् २६.१६cv संनिवेश्य यथा-स्थानं २६.१६dv सूच्या विध्येत् सिरां भिषक् पीडयेत् पाणिना पद्म-पलाशान्तरितेन तत् । ततो ऽस्य सेचने नस्ये तर्पणे च हितं हविः

26.16bv udīrṇaṃ lambate tu yat 26.16cv saṃniveśya yathā-sthānaṃ 26.16dv sūcyā vidhyet sirāṃ bhiṣak pīḍayet pāṇinā padma-palāśāntaritena tat | tato 'sya secane nasye tarpaṇe ca hitaṃ haviḥ

18

२६.१७dv तर्पणे कथितं हविः विपक्वम् आजं यष्ट्य्-आह्व-जीवकर्षभकोत्पलैः । स-पयस्कैः परं तद् धि सर्व-नेत्राभिघात-जित्

26.17dv tarpaṇe kathitaṃ haviḥ vipakvam ājaṃ yaṣṭy-āhva-jīvakarṣabhakotpalaiḥ | sa-payaskaiḥ paraṃ tad dhi sarva-netrābhighāta-jit

19

गल-पीडावसन्ने ऽक्ष्णि वमनोत्कासन-क्षवाः । प्राणायामो ऽथ-वा कार्यः क्रिया च क्षत-नेत्र-वत्

gala-pīḍāvasanne 'kṣṇi vamanotkāsana-kṣavāḥ | prāṇāyāmo 'tha-vā kāryaḥ kriyā ca kṣata-netra-vat

20

२६.१९av गल-पीडो ऽवसन्ने ऽक्ष्णि २६.१९bv वमनोत्क्लेशन-क्षवाः कर्णे स्थानाच् च्युते स्यूते श्रोतस् तैलेन पूरयेत् । कृकाटिकायां छिन्नायां निर्गच्छत्य् अपि मारुते

26.19av gala-pīḍo 'vasanne 'kṣṇi 26.19bv vamanotkleśana-kṣavāḥ karṇe sthānāc cyute syūte śrotas tailena pūrayet | kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ nirgacchaty api mārute

21

२६.२०av कर्णे स्थान-च्युते स्यूते २६.२०bv स्रोतस् तैलेन पूरयेत् समं निवेश्य बध्नीयात् स्यूत्वा शीघ्रं निर्-अन्तरम् । आजेन सर्पिषा चात्र परिषेकः प्रशस्यते

26.20av karṇe sthāna-cyute syūte 26.20bv srotas tailena pūrayet samaṃ niveśya badhnīyāt syūtvā śīghraṃ nir-antaram | ājena sarpiṣā cātra pariṣekaḥ praśasyate

22

२६.२१av समां निवेश्य बध्नीयात् २६.२१cv आजेन सर्पिषा तत्र उत्तानो ऽन्नानि भुञ्जीत शयीत च सु-यन्त्रितः । घातं शाखासु तिर्यक्-स्थं गात्रे सम्यङ्-निवेशिते

26.21av samāṃ niveśya badhnīyāt 26.21cv ājena sarpiṣā tatra uttāno 'nnāni bhuñjīta śayīta ca su-yantritaḥ | ghātaṃ śākhāsu tiryak-sthaṃ gātre samyaṅ-niveśite

23

स्यूत्वा वेल्लित-बन्धेन बध्नीयाद् घन-वाससा । चर्मणा गोष्-फणा-बन्धः कार्यश् चा-संगते व्रणे

syūtvā vellita-bandhena badhnīyād ghana-vāsasā | carmaṇā goṣ-phaṇā-bandhaḥ kāryaś cā-saṃgate vraṇe

24

२६.२३dv कार्यश् चांस-गते व्रणे २६.२३dv कार्यश् चांश-गते व्रणे पादौ विलम्बि-मुष्कस्य प्रोक्ष्य नेत्रे च वारिणा । प्रवेश्य वृषणौ सीव्येत् सेवन्या तुन्न-संज्ञया

26.23dv kāryaś cāṃsa-gate vraṇe 26.23dv kāryaś cāṃśa-gate vraṇe pādau vilambi-muṣkasya prokṣya netre ca vāriṇā | praveśya vṛṣaṇau sīvyet sevanyā tunna-saṃjñayā

25

२६.२४dv सेवन्या पिचु-युक्तया २६.२४dv सीवन्या पिचु-युक्तया कार्यश् च गोष्-फणा-बन्धः कट्याम् आवेश्य पट्टकम् । स्नेह-सेकं न कुर्वीत तत्र क्लिद्यति हि व्रणः

26.24dv sevanyā picu-yuktayā 26.24dv sīvanyā picu-yuktayā kāryaś ca goṣ-phaṇā-bandhaḥ kaṭyām āveśya paṭṭakam | sneha-sekaṃ na kurvīta tatra klidyati hi vraṇaḥ

26

२६.२५dv तत्र क्लिद्यन्ति हि व्रणाः २६.२५dv तेन क्लिद्यन्ति हि व्रणाः कालानुसार्य्-अगुर्व्-एला-जाती-चन्दन-पर्पटैः । शिला-दार्व्य्-अमृता-तुत्थैः सिद्धं तैलं च रोपणम्

26.25dv tatra klidyanti hi vraṇāḥ 26.25dv tena klidyanti hi vraṇāḥ kālānusāry-agurv-elā-jātī-candana-parpaṭaiḥ | śilā-dārvy-amṛtā-tutthaiḥ siddhaṃ tailaṃ ca ropaṇam

27

२६.२६bv -जाती-चन्दन-पद्मकैः छिन्नां निःशेषतः शाखां दग्ध्वा तैलेन युक्तितः । बध्नीयात् कोश-बन्धेन ततो व्रण-वद् आचरेत्

26.26bv -jātī-candana-padmakaiḥ chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena yuktitaḥ | badhnīyāt kośa-bandhena tato vraṇa-vad ācaret

28

२६.२७bv दग्ध्वा तैलेन युक्तिभिः कार्या शल्याहृते विद्धे भङ्गाद् विदलिते क्रिया । शिरसो ऽपहृते शल्ये वाल-वर्तिं प्रवेशयेत्

26.27bv dagdhvā tailena yuktibhiḥ kāryā śalyāhṛte viddhe bhaṅgād vidalite kriyā | śiraso 'pahṛte śalye vāla-vartiṃ praveśayet

29

मस्तुलुङ्ग-स्रुतेः क्रुद्धो हन्याद् एनं चलो ऽन्य-था । व्रणे रोहति चैकैकं शनैर् अपनयेत् कचम्

mastuluṅga-sruteḥ kruddho hanyād enaṃ calo 'nya-thā | vraṇe rohati caikaikaṃ śanair apanayet kacam

30

२६.२९av मस्तुलुङ्ग-स्रुते क्रुद्धो मस्तुलुङ्ग-स्रुतौ खादेन् मस्तिष्कान् अन्य-जीव-जान् । शल्ये हृते ऽङ्गाद् अन्यस्मात् स्नेह-वर्तिं निधापयेत्

26.29av mastuluṅga-srute kruddho mastuluṅga-srutau khāden mastiṣkān anya-jīva-jān | śalye hṛte 'ṅgād anyasmāt sneha-vartiṃ nidhāpayet

31

दूरावगाढाः सूक्ष्मास्या ये व्रणाः स्रुत-शोणिताः । सेचयेच् चक्र-तैलेन सूक्ष्म-नेत्रार्पितेन तान्

dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāsyā ye vraṇāḥ sruta-śoṇitāḥ | secayec cakra-tailena sūkṣma-netrārpitena tān

32

भिन्ने कोष्ठे ऽसृजा पूर्णे मूर्छा-हृत्-पार्श्व-वेदनाः । ज्वरो दाहस् तृड् आध्मानं भक्तस्यान्-अभिनन्दनम्

bhinne koṣṭhe 'sṛjā pūrṇe mūrchā-hṛt-pārśva-vedanāḥ | jvaro dāhas tṛḍ ādhmānaṃ bhaktasyān-abhinandanam

33

सङ्गो विण्-मूत्र-मरुतां श्वासः स्वेदो ऽक्षि-रक्त-ता । लोह-गन्धि-त्वम् आस्यस्य स्याद् गात्रे च वि-गन्ध-ता

saṅgo viṇ-mūtra-marutāṃ śvāsaḥ svedo 'kṣi-rakta-tā | loha-gandhi-tvam āsyasya syād gātre ca vi-gandha-tā

34

आमाशय-स्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयत्य् अपि । आध्मानेनाति-मात्रेण शूलेन च विशस्यते

āmāśaya-sthe rudhire rudhiraṃ chardayaty api | ādhmānenāti-mātreṇa śūlena ca viśasyate

35

२६.३४dv शूलेन च विनश्यति २६.३४dv शूलेन च विशिष्यते पक्वाशय-स्थे रुधिरे स-शूलं गौरवं भवेत् । नाभेर् अधस्-ताच् छीत-त्वं खेभ्यो रक्तस्य चागमः

26.34dv śūlena ca vinaśyati 26.34dv śūlena ca viśiṣyate pakvāśaya-sthe rudhire sa-śūlaṃ gauravaṃ bhavet | nābher adhas-tāc chīta-tvaṃ khebhyo raktasya cāgamaḥ

36

अ-भिन्नो ऽप्य् आशयः सूक्ष्मैः स्रोतोभिर् अभिपूर्यते । असृजा स्यन्दमानेन पार्श्वे मूत्रेण वस्ति-वत्

a-bhinno 'py āśayaḥ sūkṣmaiḥ srotobhir abhipūryate | asṛjā syandamānena pārśve mūtreṇa vasti-vat

37

तत्रान्तर्-लोहितं शीत-पादोच्छ्वास-कराननम् । रक्ताक्षं पाण्दु-वदनम् आनद्धं च विवर्जयेत्

tatrāntar-lohitaṃ śīta-pādocchvāsa-karānanam | raktākṣaṃ pāṇdu-vadanam ānaddhaṃ ca vivarjayet

38

आमाशय-स्थे वमनं हितं पक्वाशयाश्रिते । विरेचनं निरूहं च निः-स्नेहोष्णैर् विशोधनैः

āmāśaya-sthe vamanaṃ hitaṃ pakvāśayāśrite | virecanaṃ nirūhaṃ ca niḥ-snehoṣṇair viśodhanaiḥ

39

२६.३८bv हितं पक्वाशयाश्रये २६.३८bv हितं पक्वाशय-स्थिते २६.३८dv निः-स्नेहोष्णैर् विशोधनम् यव-कोल-कुलत्थानां रसैः स्नेह-विवर्जितैः । भुञ्जीतान्नं यवागूं वा पिबेत् सैन्धव-संयुताम्

26.38bv hitaṃ pakvāśayāśraye 26.38bv hitaṃ pakvāśaya-sthite 26.38dv niḥ-snehoṣṇair viśodhanam yava-kola-kulatthānāṃ rasaiḥ sneha-vivarjitaiḥ | bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibet saindhava-saṃyutām

40

२६.३९dv पिबेत् सैन्धव-संयुतम् अति-निःस्रुत-रक्तस् तु भिन्न-कोष्ठः पिबेद् असृक् । क्लिष्ट-च्छिन्नान्त्र-भेदेन कोष्ठ-भेदो द्वि-धा स्मृतः

26.39dv pibet saindhava-saṃyutam ati-niḥsruta-raktas tu bhinna-koṣṭhaḥ pibed asṛk | kliṣṭa-cchinnāntra-bhedena koṣṭha-bhedo dvi-dhā smṛtaḥ

41

२६.४०av अति-निःसृत-रक्तस् तु २६.४०cv क्लिन्न-भिन्नान्त्र-भेदेन २६.४०cv श्लिष्ट-च्छिन्नान्त्र-भेदेन मूर्छादयो ऽल्पाः प्रथमे द्वितीये त्व् अति-बाधकाः । क्लिष्टान्त्रः संशयी देही छिन्नान्त्रो नैव जीवति

26.40av ati-niḥsṛta-raktas tu 26.40cv klinna-bhinnāntra-bhedena 26.40cv śliṣṭa-cchinnāntra-bhedena mūrchādayo 'lpāḥ prathame dvitīye tv ati-bādhakāḥ | kliṣṭāntraḥ saṃśayī dehī chinnāntro naiva jīvati

42

२६.४१cv क्लिन्नान्त्रः संशयी देही २६.४१cv क्लिष्टान्त्रः संशये देही २६.४१cv श्लिष्टान्त्रः संशयी देही २६.४१dv भिन्नान्त्रो नैव जीवति यथा-स्वं मार्गम् आपन्ना यस्य विण्-मूत्र-मारुताः । व्य्-उपद्रवः स भिन्ने ऽपि कोष्ठे जीवत्य् अ-संशयम्

26.41cv klinnāntraḥ saṃśayī dehī 26.41cv kliṣṭāntraḥ saṃśaye dehī 26.41cv śliṣṭāntraḥ saṃśayī dehī 26.41dv bhinnāntro naiva jīvati yathā-svaṃ mārgam āpannā yasya viṇ-mūtra-mārutāḥ | vy-upadravaḥ sa bhinne 'pi koṣṭhe jīvaty a-saṃśayam

43

अ-भिन्नम् अन्त्रं निष्क्रान्तं प्रवेश्यं न त्व् अतो ऽन्य-था । उत्पङ्गिल-शिरो-ग्रस्तं तद् अप्य् एके वदन्ति तु

a-bhinnam antraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ na tv ato 'nya-thā | utpaṅgila-śiro-grastaṃ tad apy eke vadanti tu

44

२६.४३cv उरोगल-शिरो-ग्रस्तं २६.४३cv उरोङ्गिल-शिरो-ग्रस्तं २६.४३cv पुपुङ्गल-शिरो-ग्रस्तं २६.४३cv वयङ्गिल-शिरो-ग्रस्तं प्रक्षाल्य पयसा दिग्धं तृण-शोणित-पांसुभिः । प्रवेशयेत् कॢप्त-नखो घृतेनाक्तं शनैः शनैः

26.43cv urogala-śiro-grastaṃ 26.43cv uroṅgila-śiro-grastaṃ 26.43cv pupuṅgala-śiro-grastaṃ 26.43cv vayaṅgila-śiro-grastaṃ prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇa-śoṇita-pāṃsubhiḥ | praveśayet kḷpta-nakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ

45

क्षीरेणार्द्री-कृतं शुष्कं भूरि-सर्पिः-परिप्लुतम् । अङ्गुल्या प्रमृशेत् कण्ठं जलेनोद्वेजयेद् अपि

kṣīreṇārdrī-kṛtaṃ śuṣkaṃ bhūri-sarpiḥ-pariplutam | aṅgulyā pramṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayed api

46

तथान्त्राणि विशन्त्य् अन्तस् तत्-कालं पीडयन्ति च । व्रण-सौक्ष्म्याद् बहु-त्वाद् वा कोष्ठम् अन्त्रम् अन्-आविशत्

tathāntrāṇi viśanty antas tat-kālaṃ pīḍayanti ca | vraṇa-saukṣmyād bahu-tvād vā koṣṭham antram an-āviśat

47

२६.४६bv तत्-कालं पीडयेत च तत्-प्रमाणेन जठरं पाटयित्वा प्रवेशयेत् । यथा-स्थानं स्थिते सम्यक् अन्त्रे सीव्येद् अनु व्रणम्

26.46bv tat-kālaṃ pīḍayeta ca tat-pramāṇena jaṭharaṃ pāṭayitvā praveśayet | yathā-sthānaṃ sthite samyak antre sīvyed anu vraṇam

48

२६.४७cv यथा-स्थान-स्थिते सम्यग् स्थानाद् अपेतम् आदत्ते जीवितं कुपितं च तत् । वेष्टयित्वानु पट्टेन घृतेन परिषेचयेत्

26.47cv yathā-sthāna-sthite samyag sthānād apetam ādatte jīvitaṃ kupitaṃ ca tat | veṣṭayitvānu paṭṭena ghṛtena pariṣecayet

1

२६.४८bv जीवितं कुपितं च यत् चूर्णैर् यथोक्तैः संधानं कृत्वा क्षौद्र-घृत-प्लुतैः । ततः कवलिकां दत्त्वा वेष्टयेद् अनु-पूर्व-शः ॥ ४८.१+

26.48bv jīvitaṃ kupitaṃ ca yat cūrṇair yathoktaiḥ saṃdhānaṃ kṛtvā kṣaudra-ghṛta-plutaiḥ | tataḥ kavalikāṃ dattvā veṣṭayed anu-pūrva-śaḥ || 48.1+

49

पाययेत ततः कोष्णं चित्रा-तैल-युतं पयः । मृदु-क्रियार्थं शकृतो वायोश् चाधः-प्रवृत्तये

pāyayeta tataḥ koṣṇaṃ citrā-taila-yutaṃ payaḥ | mṛdu-kriyārthaṃ śakṛto vāyoś cādhaḥ-pravṛttaye

50

२६.४९av पाययेत् तं ततः कोष्णं २६.४९bv चित्र-तैल-युतं पयः अनुवर्तेत वर्षं च यथोक्तं व्रण-यन्त्रणाम् । उदरान् मेदसो वर्तिं निर्गतां भस्मना मृदा

26.49av pāyayet taṃ tataḥ koṣṇaṃ 26.49bv citra-taila-yutaṃ payaḥ anuvarteta varṣaṃ ca yathoktaṃ vraṇa-yantraṇām | udarān medaso vartiṃ nirgatāṃ bhasmanā mṛdā

51

२६.५०bv यथोक्तं व्रण-यन्त्रणम् अवकीर्य कषायैर् वा श्लक्ष्णैर् मूलैस् ततः समम् । दृढं बद्ध्वा च सूत्रेण वर्धयेत् कुशलो भिषक्

26.50bv yathoktaṃ vraṇa-yantraṇam avakīrya kaṣāyair vā ślakṣṇair mūlais tataḥ samam | dṛḍhaṃ baddhvā ca sūtreṇa vardhayet kuśalo bhiṣak

52

२६.५१bv श्लक्ष्णैर् मूले ततः समम् २६.५१bv श्लक्ष्णैश् चूर्णैस् ततः समम् तीक्ष्णेनाग्नि-प्रतप्तेन शस्त्रेण सकृद् एव तु । स्याद् अन्य-था रुग् आटोपो मृत्युर् वा छिद्यमानया

26.51bv ślakṣṇair mūle tataḥ samam 26.51bv ślakṣṇaiś cūrṇais tataḥ samam tīkṣṇenāgni-prataptena śastreṇa sakṛd eva tu | syād anya-thā rug āṭopo mṛtyur vā chidyamānayā

53

स-क्षौद्रे च व्रणे बद्धे सु-जीर्णे ऽन्ने घृतं पिबेत् । क्षीरं वा शर्करा-चित्रा-लाक्षा-गोक्षुरकैः शृतम्

sa-kṣaudre ca vraṇe baddhe su-jīrṇe 'nne ghṛtaṃ pibet | kṣīraṃ vā śarkarā-citrā-lākṣā-gokṣurakaiḥ śṛtam

54

२६.५३av स-क्षौद्रे तु व्रणे बद्धे २६.५३bv सु-जीर्णान्नो घृतं पिबेत् रुग्-दाह-जित् स-यष्ट्य्-आह्वैः परं पूर्वोदितो विधिः । मेदो-ग्रन्थ्य्-उदितं तत्र तैलम् अभ्यञ्जने हितम्

26.53av sa-kṣaudre tu vraṇe baddhe 26.53bv su-jīrṇānno ghṛtaṃ pibet rug-dāha-jit sa-yaṣṭy-āhvaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ | medo-granthy-uditaṃ tatra tailam abhyañjane hitam

55

२६.५४cv मेदो-ग्रन्थ्य्-उदितं चात्र तालीशं पद्मकं मांसी हरेण्व्-अगुरु-चन्दनम् । हरिद्रे पद्म-बीजानि सोशीरं मधुकं च तैः

26.54cv medo-granthy-uditaṃ cātra tālīśaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇv-aguru-candanam | haridre padma-bījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ

56

पक्वं सद्यो-व्रणेषूक्तं तैलं रोपणम् उत्तमम् । गूढ-प्रहाराभिहते पतिते विषमोच्चकैः

pakvaṃ sadyo-vraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇam uttamam | gūḍha-prahārābhihate patite viṣamoccakaiḥ

57

२६.५६cv मूढ-प्रहाराभिहते कार्यं वातास्र-जित् तृप्ति-मर्दनाभ्यञ्जनादिकम् । विश्लिष्ट-देहं मथितं क्षीणं मर्माहतं हतम्

26.56cv mūḍha-prahārābhihate kāryaṃ vātāsra-jit tṛpti-mardanābhyañjanādikam | viśliṣṭa-dehaṃ mathitaṃ kṣīṇaṃ marmāhataṃ hatam

अध्याय 27

1

पात-घातादिभिर् द्वे-धा भङ्गो ऽस्थ्नां संध्य्-अ-संधितः । प्रसारणाकुञ्चनयोर् अ-शक्तिः संधि-मुक्त-ता

pāta-ghātādibhir dve-dhā bhaṅgo 'sthnāṃ saṃdhy-a-saṃdhitaḥ | prasāraṇākuñcanayor a-śaktiḥ saṃdhi-mukta-tā

2

२७.१bv भङ्गो ऽस्थ्नः संध्य्-अ-संधि-गः २७.१bv भङ्गो ऽस्थ्नः संध्य्-अ-संधितः इतरस्मिन् भृशं शोफः सर्वावस्थास्व् अति-व्यथा । अ-शक्तिश् चेष्टिते ऽल्पे ऽपि पीड्यमाने स-शब्द-ता

27.1bv bhaṅgo 'sthnaḥ saṃdhy-a-saṃdhi-gaḥ 27.1bv bhaṅgo 'sthnaḥ saṃdhy-a-saṃdhitaḥ itarasmin bhṛśaṃ śophaḥ sarvāvasthāsv ati-vyathā | a-śaktiś ceṣṭite 'lpe 'pi pīḍyamāne sa-śabda-tā

3

२७.२bv सर्वावस्थास्व् अति-व्यथः समासाद् इति भङ्गस्य लक्षणं बहु-धा तु तत् । भिद्यते भङ्ग-भेदेन तस्य सर्वस्य साधनम्

27.2bv sarvāvasthāsv ati-vyathaḥ samāsād iti bhaṅgasya lakṣaṇaṃ bahu-dhā tu tat | bhidyate bhaṅga-bhedena tasya sarvasya sādhanam

4

यथा स्याद् उपयोगाय तथा तद् उपदेक्ष्यते । प्राज्याणु-दारि यत् त्व् अस्थि स्पर्शे शब्दं करोति यत्

yathā syād upayogāya tathā tad upadekṣyate | prājyāṇu-dāri yat tv asthi sparśe śabdaṃ karoti yat

5

२७.४cv प्राज्याणु-दारि यच् चास्थि यत्रास्थि-लेशः प्रविशेन् मध्यम् अस्थ्नो विदारितः । भग्नं यच् चाभिघातेन किञ्-चिद् एवावशेषितम्

27.4cv prājyāṇu-dāri yac cāsthi yatrāsthi-leśaḥ praviśen madhyam asthno vidāritaḥ | bhagnaṃ yac cābhighātena kiñ-cid evāvaśeṣitam

6

२७.५cv भग्नं यद् अभिघातेन २७.५cv भग्नं यद् वाभिघातेन उन्नम्यमानं क्षत-वद् यच् च मज्जनि मज्जति । तद् दुः-साध्यं कृशा-शक्त-वातलाल्पाशिनाम् अपि

27.5cv bhagnaṃ yad abhighātena 27.5cv bhagnaṃ yad vābhighātena unnamyamānaṃ kṣata-vad yac ca majjani majjati | tad duḥ-sādhyaṃ kṛśā-śakta-vātalālpāśinām api

7

भिन्नं कपालं यत् कट्यां संधि-मुक्तं च्युतं च यत् । जघनं प्रति पिष्टं च भग्नं यत् तद् विवर्जयेत्

bhinnaṃ kapālaṃ yat kaṭyāṃ saṃdhi-muktaṃ cyutaṃ ca yat | jaghanaṃ prati piṣṭaṃ ca bhagnaṃ yat tad vivarjayet

8

२७.७av भिन्नं कपालं यत् कट्याः अ-संश्लिष्ट-कपालं च ललाटं चूर्णितं तथा । यच् च भग्नं भवेच् छङ्ख-शिरः-पृष्ठ-स्तनान्तरे

27.7av bhinnaṃ kapālaṃ yat kaṭyāḥ a-saṃśliṣṭa-kapālaṃ ca lalāṭaṃ cūrṇitaṃ tathā | yac ca bhagnaṃ bhavec chaṅkha-śiraḥ-pṛṣṭha-stanāntare

9

सम्यग्-यमितम् अप्य् अस्थि दुर्-न्यासाद् दुर्-निबन्धनात् । संक्षोभाद् अपि यद् गच्छेद् वि-क्रियां तद् विवर्जयेत्

samyag-yamitam apy asthi dur-nyāsād dur-nibandhanāt | saṃkṣobhād api yad gacched vi-kriyāṃ tad vivarjayet

10

२७.९dv वि-क्रियां तच् च वर्जयेत् आदितो यच् च दुर्-जातम् अस्थि संधिर् अथापि वा । तरुणास्थीनि भुज्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु

27.9dv vi-kriyāṃ tac ca varjayet ādito yac ca dur-jātam asthi saṃdhir athāpi vā | taruṇāsthīni bhujyante bhajyante nalakāni tu

11

२७.१०cv तरुणास्थीनि नम्यन्ते २७.१०dv भज्यन्ते नलकानि च कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्त्य् अन्यानि भूयसा । अथावनतम् उन्नम्यम् उन्नतं चावपीडयेत्

27.10cv taruṇāsthīni namyante 27.10dv bhajyante nalakāni ca kapālāni vibhidyante sphuṭanty anyāni bhūyasā | athāvanatam unnamyam unnataṃ cāvapīḍayet

12

२७.११av कपालास्थीनि भिद्यन्ते आञ्छेद् अतिक्षिप्तम् अधो-गतं चोपरि वर्तयेत् । आञ्छनोत्पीडनोन्नाम-चर्म-संक्षेप-बन्धनैः

27.11av kapālāsthīni bhidyante āñched atikṣiptam adho-gataṃ copari vartayet | āñchanotpīḍanonnāma-carma-saṃkṣepa-bandhanaiḥ

13

२७.१२av आञ्छेद् अ-विक्षिप्तम् अधो- संधीञ् छरीर-गान् सर्वांश् चलान् अप्य् अ-चलान् अपि । इत्य् एतैः स्थापनोपायैः सम्यक् संस्थाप्य निश्-चलम्

27.12av āñched a-vikṣiptam adho- saṃdhīñ charīra-gān sarvāṃś calān apy a-calān api | ity etaiḥ sthāpanopāyaiḥ samyak saṃsthāpya niś-calam

14

२७.१३dv सम्यक् संस्थाप्य निश्-चलान् पट्टैः प्रभूत-सर्पिर्भिः वेष्टयित्वा सुखैस् ततः । कदम्बोदुम्बराश्वत्थ-सर्जार्जुन-पलाश-जैः

27.13dv samyak saṃsthāpya niś-calān paṭṭaiḥ prabhūta-sarpirbhiḥ veṣṭayitvā sukhais tataḥ | kadambodumbarāśvattha-sarjārjuna-palāśa-jaiḥ

15

वंशोद्भवैर् वा पृथुभिस् तनुभिः सु-निवेशितैः । सु-श्लक्ष्णैः स-प्रतिस्तम्भैर् वल्कलैः शकलैर् अपि

vaṃśodbhavair vā pṛthubhis tanubhiḥ su-niveśitaiḥ | su-ślakṣṇaiḥ sa-pratistambhair valkalaiḥ śakalair api

16

२७.१५cv सु-श्लक्ष्णैः स-प्रतिस्तम्भैर् कुशाह्वयैः समं बन्धं पट्टस्योपरि योजयेत् । शिथिलेन हि बन्धेन संधि-स्थैर्यं न जायते

27.15cv su-ślakṣṇaiḥ sa-pratistambhair kuśāhvayaiḥ samaṃ bandhaṃ paṭṭasyopari yojayet | śithilena hi bandhena saṃdhi-sthairyaṃ na jāyate

17

२७.१६dv संधेः स्थैर्यं न जायते गाढेनाति रुजा-दाह-पाक-श्वयथु-संभवः । त्र्य्-अहात् त्र्य्-अहाद् ऋतौ घर्मे सप्ताहान् मोक्षयेद् धिमे

27.16dv saṃdheḥ sthairyaṃ na jāyate gāḍhenāti rujā-dāha-pāka-śvayathu-saṃbhavaḥ | try-ahāt try-ahād ṛtau gharme saptāhān mokṣayed dhime

18

२७.१७av गाढेनापि रुजा-दाह- साधारणे तु पञ्चाहाद् भङ्ग-दोष-वशेन वा । न्यग्रोधादि-कषायेण ततः शीतेन सेचयेत्

27.17av gāḍhenāpi rujā-dāha- sādhāraṇe tu pañcāhād bhaṅga-doṣa-vaśena vā | nyagrodhādi-kaṣāyeṇa tataḥ śītena secayet

19

२७.१८bv भग्न-दोष-वशेन वा २७.१८bv भङ्गे दोष-वशेन वा तं पञ्च-मूल-पक्वेन पयसा तु स-वेदनम् । सुखोष्णं वावचार्यं स्याच् चक्र-तैलं विजानता

27.18bv bhagna-doṣa-vaśena vā 27.18bv bhaṅge doṣa-vaśena vā taṃ pañca-mūla-pakvena payasā tu sa-vedanam | sukhoṣṇaṃ vāvacāryaṃ syāc cakra-tailaṃ vijānatā

20

२७.१९av पञ्च-मूल-विपक्वेन २७.१९च्च् सुखोष्णम् अवचार्यं स्याच् विभज्य देशं कालं च वात-घ्नौषध-संयुतम् । प्रततं सेक-लेपांश् च विदध्याद् भृश-शीतलान्

27.19av pañca-mūla-vipakvena 27.19cc sukhoṣṇam avacāryaṃ syāc vibhajya deśaṃ kālaṃ ca vāta-ghnauṣadha-saṃyutam | pratataṃ seka-lepāṃś ca vidadhyād bhṛśa-śītalān

21

२७.२०av विभज्य देश-कालौ च २७.२०bv वात-घ्नौषध-साधितम् गृष्टि-क्षीरं स-सर्पिष्कं मधुरौषध-साधितम् । प्रातः प्रातः पिबेद् भग्नः शीतलं लाक्षया युतम्

27.20av vibhajya deśa-kālau ca 27.20bv vāta-ghnauṣadha-sādhitam gṛṣṭi-kṣīraṃ sa-sarpiṣkaṃ madhurauṣadha-sādhitam | prātaḥ prātaḥ pibed bhagnaḥ śītalaṃ lākṣayā yutam

22

स-व्रणस्य तु भग्नस्य व्रणो मधु-घृतोत्तरैः । कषायैः प्रतिसार्यो ऽथ शेषो भङ्गोदितः क्रमः

sa-vraṇasya tu bhagnasya vraṇo madhu-ghṛtottaraiḥ | kaṣāyaiḥ pratisāryo 'tha śeṣo bhaṅgoditaḥ kramaḥ

23

२७.२२cv कषायैः प्रतिसार्यो वा लम्बानि व्रण-मांसानि प्रलिप्य मधु-सर्पिषा । संदधीत व्रणान् वैद्यो बन्धनैश् चोपपादयेत्

27.22cv kaṣāyaiḥ pratisāryo vā lambāni vraṇa-māṃsāni pralipya madhu-sarpiṣā | saṃdadhīta vraṇān vaidyo bandhanaiś copapādayet

24

तान् समान् सु-स्थिताञ् ज्ञात्वा फलिनी-लोध्र-कट्फलैः । समङ्गा-धातकी-युक्तैश् चूर्णितैर् अवचूर्णयेत्

tān samān su-sthitāñ jñātvā phalinī-lodhra-kaṭphalaiḥ | samaṅgā-dhātakī-yuktaiś cūrṇitair avacūrṇayet

25

धातकी-लोध्र-चूर्णैर् वा रोहन्त्य् आशु तथा व्रणाः । इति भङ्ग उपक्रान्तः स्थिर-धातोर् ऋतौ हिमे

dhātakī-lodhra-cūrṇair vā rohanty āśu tathā vraṇāḥ | iti bhaṅga upakrāntaḥ sthira-dhātor ṛtau hime

26

मांसलस्याल्प-दोषस्य सु-साध्यो दारुणो ऽन्य-था । पूर्व-मध्यान्त-वयसाम् एक-द्वि-त्रि-गुणैः क्रमात्

māṃsalasyālpa-doṣasya su-sādhyo dāruṇo 'nya-thā | pūrva-madhyānta-vayasām eka-dvi-tri-guṇaiḥ kramāt

27

२७.२६bv सु-साधो दारुणो ऽन्य-था मासैः स्थैर्यं भवेत् संधेर् यथोक्तं भजतां विधिम् । कटी-जङ्घोरु-भग्नानां कपाट-शयनं हितम्

27.26bv su-sādho dāruṇo 'nya-thā māsaiḥ sthairyaṃ bhavet saṃdher yathoktaṃ bhajatāṃ vidhim | kaṭī-jaṅghoru-bhagnānāṃ kapāṭa-śayanaṃ hitam

28

२७.२७bv यथोक्तं भजतो विधिम् यन्त्रणार्थं तथा कीलाः पञ्च कार्या निबन्धनाः । जङ्घोर्वोः पार्श्वयोर् द्वौ द्वौ तल एकश् च कीलकः

27.27bv yathoktaṃ bhajato vidhim yantraṇārthaṃ tathā kīlāḥ pañca kāryā nibandhanāḥ | jaṅghorvoḥ pārśvayor dvau dvau tala ekaś ca kīlakaḥ

29

श्रोण्यां वा पृष्ठ-वंशे वा वक्षस्य् अक्षकयोस् तथा । विमोक्षे भग्न-संधीनां विधिम् एवं समाचरेत्

śroṇyāṃ vā pṛṣṭha-vaṃśe vā vakṣasy akṣakayos tathā | vimokṣe bhagna-saṃdhīnāṃ vidhim evaṃ samācaret

30

२७.२९bv वक्षस्य् अंशकयोस् तथा २७.२९bv वक्त्रस्याक्षकयोस् तथा २७.२९dv विधिम् एनं समाचरेत् संधींश् चिर-विमुक्तांस् तु स्निग्ध-स्विन्नान् मृदू-कृतान् । उक्तैर् विधानैर् बुद्ध्या च यथा-स्वं स्थानम् आनयेत्

27.29bv vakṣasy aṃśakayos tathā 27.29bv vaktrasyākṣakayos tathā 27.29dv vidhim enaṃ samācaret saṃdhīṃś cira-vimuktāṃs tu snigdha-svinnān mṛdū-kṛtān | uktair vidhānair buddhyā ca yathā-svaṃ sthānam ānayet

31

२७.३०av संधींश् चिर-विमुक्तांश् च २७.३०cv उक्तैर् विधानैर् युक्त्या च २७.३०cv उक्तैर् विधानैर् युक्त्या वा अ-संधि-भग्ने रूढे तु विषमोल्बण-साधिते । आपोथ्य भङ्गं यमयेत् ततो भग्न-वद् आचरेत्

27.30av saṃdhīṃś cira-vimuktāṃś ca 27.30cv uktair vidhānair yuktyā ca 27.30cv uktair vidhānair yuktyā vā a-saṃdhi-bhagne rūḍhe tu viṣamolbaṇa-sādhite | āpothya bhaṅgaṃ yamayet tato bhagna-vad ācaret

32

२७.३१av अ-संधि-भग्ने रूढे च २७.३१bv विषमोल्बण-साधनैः भग्नं नैति यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक् । पक्व-मांस-सिरा-स्नायुः संधिः श्लेषं न गच्छति

27.31av a-saṃdhi-bhagne rūḍhe ca 27.31bv viṣamolbaṇa-sādhanaiḥ bhagnaṃ naiti yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak | pakva-māṃsa-sirā-snāyuḥ saṃdhiḥ śleṣaṃ na gacchati

33

२७.३२av भङ्गो नैति यथा पाकं वात-व्याधि-विनिर्दिष्टान् स्नेहान् भग्नस्य योजयेत् । चतुष्-प्रयोगान् बल्यांश् च वस्ति-कर्म च शीलयेत्

27.32av bhaṅgo naiti yathā pākaṃ vāta-vyādhi-vinirdiṣṭān snehān bhagnasya yojayet | catuṣ-prayogān balyāṃś ca vasti-karma ca śīlayet

34

शाल्य्-आज्य-रस-दुग्धाद्यैः पौष्टिकैर् अ-विदाहिभिः । मात्रयोपचरेद् भग्नं संधि-संश्लेष-कारिभिः

śāly-ājya-rasa-dugdhādyaiḥ pauṣṭikair a-vidāhibhiḥ | mātrayopacared bhagnaṃ saṃdhi-saṃśleṣa-kāribhiḥ

36

ग्लानिर् न शस्यते तस्य संधि-विश्लेष-कृद् धि सा ॥ ३५अब् ॥ लवणं कटुकं क्षारम् अम्लं मैथुनम् आतपम् ॥ ३५च्द् ॥ व्यायामं च न सेवेत भग्नो रूक्षं च भोजनम् ॥ ३५एf ॥ कृष्णांस् तिलान् वि-रजसो दृढ-वस्त्र-बद्धान् सप्त क्षपा वहति वारिणि वासयेत् । संशोषयेद् अनु-दिनं प्रविसार्य चैतान् क्षीरे तथैव मधुक-क्वथिते च तोये

glānir na śasyate tasya saṃdhi-viśleṣa-kṛd dhi sā || 35ab || lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāram amlaṃ maithunam ātapam || 35cd || vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣaṃ ca bhojanam || 35ef || kṛṣṇāṃs tilān vi-rajaso dṛḍha-vastra-baddhān sapta kṣapā vahati vāriṇi vāsayet | saṃśoṣayed anu-dinaṃ pravisārya caitān kṣīre tathaiva madhuka-kvathite ca toye

37

२७.३६cv संशोषयेद् अनु-दिनं प्रतिसार्य चैतान् २७.३६cv संशोषयेद् अनु-दिनं प्रविभाव्य चैतान् पुनर् अपि पीत-पयस्कांस् तान् पूर्व-वद् एव शोषितान् बाढम् । विगत-तुषान् अ-रजस्कान् संचूर्ण्य सु-चूर्णितैर् युञ्ज्यात्

27.36cv saṃśoṣayed anu-dinaṃ pratisārya caitān 27.36cv saṃśoṣayed anu-dinaṃ pravibhāvya caitān punar api pīta-payaskāṃs tān pūrva-vad eva śoṣitān bāḍham | vigata-tuṣān a-rajaskān saṃcūrṇya su-cūrṇitair yuñjyāt

38

२७.३७dv संचूर्ण्य विचूर्णितैर् युञ्ज्यात् नलद-वालक-लोहितयष्टिका-नख-मिशि-प्लव-कुष्ठ-बला-त्रयैः । अगुरु-कुङ्कुम-चन्दन-शारिवा-सरल-सर्ज-रसामरदारुभिः

27.37dv saṃcūrṇya vicūrṇitair yuñjyāt nalada-vālaka-lohitayaṣṭikā-nakha-miśi-plava-kuṣṭha-balā-trayaiḥ | aguru-kuṅkuma-candana-śārivā-sarala-sarja-rasāmaradārubhiḥ

39

पद्मकादि-गणोपेतैस् तिल-पिष्टं ततश् च तत् । समस्त-गन्ध-भैषज्य-सिद्ध-दुग्धेन पीडयेत्

padmakādi-gaṇopetais tila-piṣṭaṃ tataś ca tat | samasta-gandha-bhaiṣajya-siddha-dugdhena pīḍayet

40

२७.३९bv तिल-पिष्टं ततश् च तम् शैलेय-रास्नांशुमती-कसेरु-कालानुसारी-नत-पत्त्र-लोध्रैः । स-क्षीरशुक्लैः स-पयः स-दूर्वैस् तैलं पचेत् तन् नलदादिभिश् च

27.39bv tila-piṣṭaṃ tataś ca tam śaileya-rāsnāṃśumatī-kaseru-kālānusārī-nata-pattra-lodhraiḥ | sa-kṣīraśuklaiḥ sa-payaḥ sa-dūrvais tailaṃ pacet tan naladādibhiś ca

41

२७.४०cv त्वक्-क्षीर-युक्तैः पयसा स-दूर्वैस् २७.४०cv स-क्षीर-युक्तैस् पयसा स-दूर्वैस् २७.४०cv स-क्षीर-युक्तैस् स-पयः स-दूर्वैस् गन्ध-तैलम् इदम् उत्तमम् अस्थि-स्थैर्य-कृज् जयति चाशु विकारान् । वात-पित्त-जनितान् अति-वीर्यान् व्यापिनो ऽपि विविधैर् उपयोगैः

27.40cv tvak-kṣīra-yuktaiḥ payasā sa-dūrvais 27.40cv sa-kṣīra-yuktais payasā sa-dūrvais 27.40cv sa-kṣīra-yuktais sa-payaḥ sa-dūrvais gandha-tailam idam uttamam asthi-sthairya-kṛj jayati cāśu vikārān | vāta-pitta-janitān ati-vīryān vyāpino 'pi vividhair upayogaiḥ

अध्याय 28

1

हस्त्य्-अश्व-पृष्ठ-गमन-कठिनोत्कटकासनैः । अर्शो-निदानाभिहितैर् अपरैश् च निषेवितैः

hasty-aśva-pṛṣṭha-gamana-kaṭhinotkaṭakāsanaiḥ | arśo-nidānābhihitair aparaiś ca niṣevitaiḥ

2

२८.१bv -कठिनोत्कटुकासनैः अन्-इष्टा-दृष्ट-पाकेन सद्यो वा साधु-गर्हणैः । प्रायेण पिटिका-पूर्वो यो ऽङ्गुले द्व्य्-अङ्गुले ऽपि वा

28.1bv -kaṭhinotkaṭukāsanaiḥ an-iṣṭā-dṛṣṭa-pākena sadyo vā sādhu-garhaṇaiḥ | prāyeṇa piṭikā-pūrvo yo 'ṅgule dvy-aṅgule 'pi vā

3

२८.२av अन्-इष्ट-दिष्ट-पाकेन पायोर् व्रणो ऽन्तर् बाह्यो वा दुष्टासृङ्-मांस-गो भवेत् । वस्ति-मूत्राशयाभ्यास-गत-त्वात् स्यन्दनात्मकः

28.2av an-iṣṭa-diṣṭa-pākena pāyor vraṇo 'ntar bāhyo vā duṣṭāsṛṅ-māṃsa-go bhavet | vasti-mūtrāśayābhyāsa-gata-tvāt syandanātmakaḥ

4

२८.३av पायौ व्रणो ऽन्तर् बाह्यो वा भगन्दरः स सर्वांश् च दारयत्य् अ-क्रिया-वतः । भग-वस्ति-गुदांस् तेषु दीर्यमाणेषु भूरिभिः

28.3av pāyau vraṇo 'ntar bāhyo vā bhagandaraḥ sa sarvāṃś ca dārayaty a-kriyā-vataḥ | bhaga-vasti-gudāṃs teṣu dīryamāṇeṣu bhūribhiḥ

5

२८.४av भगन्दरः स सर्वश् च २८.४av भगन्दरः स सर्वस्य वात-मूत्र-शकृच्-छुक्रं खैः सूक्ष्मैर् वमति क्रमात् । दोषैः पृथग् युतैः सर्वैर् आगन्तुः सो ऽष्टमः स्मृतः

28.4av bhagandaraḥ sa sarvaś ca 28.4av bhagandaraḥ sa sarvasya vāta-mūtra-śakṛc-chukraṃ khaiḥ sūkṣmair vamati kramāt | doṣaiḥ pṛthag yutaiḥ sarvair āgantuḥ so 'ṣṭamaḥ smṛtaḥ

6

२८.५dv आगन्तुश् चाष्टमः स्मृतः अ-पक्वं पिटिकां आहुः पाक-प्राप्तं भगन्दरम् । गूढ-मूलां स-संरम्भां रुग्-आढ्यां रूढ-कोपिनीम्

28.5dv āgantuś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ a-pakvaṃ piṭikāṃ āhuḥ pāka-prāptaṃ bhagandaram | gūḍha-mūlāṃ sa-saṃrambhāṃ rug-āḍhyāṃ rūḍha-kopinīm

7

भगन्दर-करीं विद्यात् पिटिकां न त्व् अतो ऽन्य-था । तत्र श्यावारुणा तोद-भेद-स्फुरण-रुक्-करी

bhagandara-karīṃ vidyāt piṭikāṃ na tv ato 'nya-thā | tatra śyāvāruṇā toda-bheda-sphuraṇa-ruk-karī

8

पिटिका मारुतात् पित्ताद् उष्ट्र-ग्रीवा-वद् उच्छ्रिता । रागिणी तनुर् ऊष्माढ्या ज्वर-धूमायनान्विता

piṭikā mārutāt pittād uṣṭra-grīvā-vad ucchritā | rāgiṇī tanur ūṣmāḍhyā jvara-dhūmāyanānvitā

9

२८.८cv रागिणी तनु-सूक्ष्मा च स्थिरा स्निग्धा महा-मूला पाण्डुः कण्डू-मती कफात् । श्यावा ताम्रा स-दाहोषा घोर-रुग् वात-पित्त-जा

28.8cv rāgiṇī tanu-sūkṣmā ca sthirā snigdhā mahā-mūlā pāṇḍuḥ kaṇḍū-matī kaphāt | śyāvā tāmrā sa-dāhoṣā ghora-rug vāta-pitta-jā

10

२८.९cv श्याव-ताम्रा स-दाहोषा पाण्डुरा किञ्-चिद्-आ-श्यावा कृच्छ्र-पाका कफानिलात् । पादाङ्गुष्ठ-समा सर्वैर् दोषैर् नाना-विध-व्यथा

28.9cv śyāva-tāmrā sa-dāhoṣā pāṇḍurā kiñ-cid-ā-śyāvā kṛcchra-pākā kaphānilāt | pādāṅguṣṭha-samā sarvair doṣair nānā-vidha-vyathā

11

शूला-रोचक-तृड्-दाह-ज्वर-च्छर्दिर्-उपद्रुता । व्रण-तां यान्ति ताः पक्वाः प्रमादात् तत्र वात-जा

śūlā-rocaka-tṛḍ-dāha-jvara-cchardir-upadrutā | vraṇa-tāṃ yānti tāḥ pakvāḥ pramādāt tatra vāta-jā

12

चीयते ऽणु-मुखैश् छिद्रैः शत-पोनक-वत् क्रमात् । अच्छं स्रवद्भिर् आस्रावम् अजस्रं फेन-संयुतम्

cīyate 'ṇu-mukhaiś chidraiḥ śata-ponaka-vat kramāt | acchaṃ sravadbhir āsrāvam ajasraṃ phena-saṃyutam

13

२८.१२av दीर्यते ऽणु-मुखैश् छिद्रैः २८.१२bv शत-पोनक-वक्त्र-वत् शत-पोनक-संज्ञो ऽयम् उष्ट्र-ग्रीवस् तु पित्त-जः । बहु-पिच्छा-परिस्रावी परिस्रावी कफोद्भवः

28.12av dīryate 'ṇu-mukhaiś chidraiḥ 28.12bv śata-ponaka-vaktra-vat śata-ponaka-saṃjño 'yam uṣṭra-grīvas tu pitta-jaḥ | bahu-picchā-parisrāvī parisrāvī kaphodbhavaḥ

14

वात-पित्ताज् परिक्षेपी परिक्षिप्य गुदं गतिः । जायते परितस् तत्र प्राकारं परिखेव च

vāta-pittāj parikṣepī parikṣipya gudaṃ gatiḥ | jāyate paritas tatra prākāraṃ parikheva ca

15

२८.१४dv प्राकार-परिखेव च ऋजुर् वात-कफाद् ऋज्व्या गुदो गत्यात्र दीर्यते । कफ-पित्ते तु पूर्वोत्थं दुर्-नामाश्रित्य कुप्यतः

28.14dv prākāra-parikheva ca ṛjur vāta-kaphād ṛjvyā gudo gatyātra dīryate | kapha-pitte tu pūrvotthaṃ dur-nāmāśritya kupyataḥ

16

२८.१५bv गुदो गत्या तु दीर्यते २८.१५bv गुदो गत्या नु दीर्यते २८.१५cv कफ-पित्ते तु पूर्वोक्तं अर्शो-मूले ततः शोफः कण्डू-दाहादि-मान् भवेत् । स शीघ्रं पक्व-भिन्नो ऽस्य क्लेदयन् मूलम् अर्शसः

28.15bv gudo gatyā tu dīryate 28.15bv gudo gatyā nu dīryate 28.15cv kapha-pitte tu pūrvoktaṃ arśo-mūle tataḥ śophaḥ kaṇḍū-dāhādi-mān bhavet | sa śīghraṃ pakva-bhinno 'sya kledayan mūlam arśasaḥ

17

स्रवत्य् अजस्रं गतिभिर् अयम् अर्शो-भगन्दरः । सर्व-जः शम्बुकावर्तः शम्बूकावर्त-संनिभः

sravaty ajasraṃ gatibhir ayam arśo-bhagandaraḥ | sarva-jaḥ śambukāvartaḥ śambūkāvarta-saṃnibhaḥ

18

गतयो दारयन्त्य् अस्मिन् रुग्-वेगैर् दारुणैर् गुदम् । अस्थि-लेशो ऽभ्यवहृतो मांस-गृद्ध्या यदा गुदम्

gatayo dārayanty asmin rug-vegair dāruṇair gudam | asthi-leśo 'bhyavahṛto māṃsa-gṛddhyā yadā gudam

19

क्षिणोति तिर्यङ् निर्गच्छन्न् उन्-मार्गं क्षततो गतिः । स्यात् ततः पूय-दीर्णायां मांस-कोथेन तत्र च

kṣiṇoti tiryaṅ nirgacchann un-mārgaṃ kṣatato gatiḥ | syāt tataḥ pūya-dīrṇāyāṃ māṃsa-kothena tatra ca

20

२८.१९av क्षणोति तिर्यङ् निर्गच्छन् २८.१९cv स्यात् तदा पूय-दीर्णायां जायन्ते कृमयस् तस्य खादन्तः परितो गुदम् । विदारयन्ति न चिराद् उन्-मार्गी क्षत-जश् च सः

28.19av kṣaṇoti tiryaṅ nirgacchan 28.19cv syāt tadā pūya-dīrṇāyāṃ jāyante kṛmayas tasya khādantaḥ parito gudam | vidārayanti na cirād un-mārgī kṣata-jaś ca saḥ

21

२८.२०av जायन्ते कृमयस् तेभ्यः २८.२०dv उन्-मार्गी क्षत-जस् तु सः तेषु रुग्-दाह-कण्ड्व्-आदीन् विद्याद् व्रण-निषेधतः । षट् कृच्छ्र-साधनास् तेषां निचय-क्षत-जौ त्यजेत्

28.20av jāyante kṛmayas tebhyaḥ 28.20dv un-mārgī kṣata-jas tu saḥ teṣu rug-dāha-kaṇḍv-ādīn vidyād vraṇa-niṣedhataḥ | ṣaṭ kṛcchra-sādhanās teṣāṃ nicaya-kṣata-jau tyajet

22

२८.२१bv विद्याद् व्रण-विभक्तितः प्रवाहिणीं वलीं प्राप्तं सेवनीं वा समाश्रितम् । अथास्य पिटिकाम् एव तथा यत्नाद् उपाचरेत्

28.21bv vidyād vraṇa-vibhaktitaḥ pravāhiṇīṃ valīṃ prāptaṃ sevanīṃ vā samāśritam | athāsya piṭikām eva tathā yatnād upācaret

23

शुद्ध्य्-असृक्-स्रुति-सेकाद्यैर् यथा पाकं न गच्छति । पाके पुनर् उपस्निग्धं स्वेदितं चावगाहतः

śuddhy-asṛk-sruti-sekādyair yathā pākaṃ na gacchati | pāke punar upasnigdhaṃ sveditaṃ cāvagāhataḥ

24

यन्त्रयित्वार्शसम् इव पश्येत् सम्यग् भगन्दरम् । अर्वाचीनं पराचीनम् अन्तर्-मुख-बहिर्-मुखम्

yantrayitvārśasam iva paśyet samyag bhagandaram | arvācīnaṃ parācīnam antar-mukha-bahir-mukham

25

२८.२४cv अवाचीनं पराचीनम् अथान्तर्-मुखम् एषित्वा सम्यक् शस्त्रेण पाटयेत् । बहिर्-मुखं च निःशेषं ततः क्षारेण साधयेत्

28.24cv avācīnaṃ parācīnam athāntar-mukham eṣitvā samyak śastreṇa pāṭayet | bahir-mukhaṃ ca niḥśeṣaṃ tataḥ kṣāreṇa sādhayet

26

अग्निना वा भिषक् साधु क्षारेणैवोष्ट्र-कन्धरम् । नाडीर् एकान्तराः कृत्वा पाटयेच् छत-पोनकम्

agninā vā bhiṣak sādhu kṣāreṇaivoṣṭra-kandharam | nāḍīr ekāntarāḥ kṛtvā pāṭayec chata-ponakam

27

२८.२६cv नाडीम् एकान्तरं कृत्वा २८.२६dv पाटयेच् छत-पोनके तासु रूढासु शेषाश् च मृत्युर् दीर्णे गुदे ऽन्य-था । परिक्षेपिणि चाप्य् एवं नाड्य्-उक्तैः क्षार-सूत्रकैः

28.26cv nāḍīm ekāntaraṃ kṛtvā 28.26dv pāṭayec chata-ponake tāsu rūḍhāsu śeṣāś ca mṛtyur dīrṇe gude 'nya-thā | parikṣepiṇi cāpy evaṃ nāḍy-uktaiḥ kṣāra-sūtrakaiḥ

28

अर्शो-भगन्दरे पूर्वम् अर्शांसि प्रतिसाधयेत् । त्यक्त्वोपचर्यः क्षत-जः शल्यं शल्य-वतस् ततः

arśo-bhagandare pūrvam arśāṃsi pratisādhayet | tyaktvopacaryaḥ kṣata-jaḥ śalyaṃ śalya-vatas tataḥ

29

२८.२८bv अर्शांसि प्रतिसारयेत् आहरेच् च तथा दद्यात् कृमि-घ्नं लेप-भोजनम् । पिण्ड-नाड्य्-आदयः स्वेदाः सु-स्निग्धा रुजि पूजिताः

28.28bv arśāṃsi pratisārayet āharec ca tathā dadyāt kṛmi-ghnaṃ lepa-bhojanam | piṇḍa-nāḍy-ādayaḥ svedāḥ su-snigdhā ruji pūjitāḥ

30

२८.२९av आहरेत तथा दद्यात् २८.२९av आहरेत् तत् तथा दद्यात् २८.२९av आहरेत् तु तथा दद्यात् सर्व-त्र च बहु-च्छिद्रे छेदान् आलोच्य योजयेत् । गो-तीर्थ-सर्वतो-भद्र-दल-लाङ्गल-लाङ्गलान्

28.29av āhareta tathā dadyāt 28.29av āharet tat tathā dadyāt 28.29av āharet tu tathā dadyāt sarva-tra ca bahu-cchidre chedān ālocya yojayet | go-tīrtha-sarvato-bhadra-dala-lāṅgala-lāṅgalān

31

२८.३०av सर्व-त्रापि बहु-च्छिद्रे पार्श्वं गतेन शस्त्रेण च्छेदो गो-तीर्थको मतः । सर्वतः सर्वतो-भद्रः पार्श्व-च्छेदो ऽर्ध-लाङ्गलः

28.30av sarva-trāpi bahu-cchidre pārśvaṃ gatena śastreṇa cchedo go-tīrthako mataḥ | sarvataḥ sarvato-bhadraḥ pārśva-cchedo 'rdha-lāṅgalaḥ

32

२८.३१av पार्श्व-गतेन शस्त्रेण २८.३१av पार्श्वागतेन शस्त्रेण पार्श्व-द्वये लाङ्गलकः समस्तांश् चाग्निना दहेत् । आस्राव-मार्गान् निःशेषं नैवं विकुरुते पुनः

28.31av pārśva-gatena śastreṇa 28.31av pārśvāgatena śastreṇa pārśva-dvaye lāṅgalakaḥ samastāṃś cāgninā dahet | āsrāva-mārgān niḥśeṣaṃ naivaṃ vikurute punaḥ

33

२८.३२cv आस्राव-मार्गान् निःशेषान् यतेत कोष्ठ-शुद्धौ च भिषक् तस्यान्तरान्तरा । लेपो व्रणे बिडालास्थि त्रि-फला-रस-कल्कितम्

28.32cv āsrāva-mārgān niḥśeṣān yateta koṣṭha-śuddhau ca bhiṣak tasyāntarāntarā | lepo vraṇe biḍālāsthi tri-phalā-rasa-kalkitam

34

२८.३३av यतेत कोष्ठ-शुद्ध्यै च २८.३३av यतेत कोष्ठ-संशुद्धौ २८.३३dv त्रि-फला-रस-कल्कितः ज्योतिष्मती-मलयु-लाङ्गलि-शेलु-पाठा-कुम्भाग्नि-सर्ज-करवीर-वचा-सुधार्कैः । अभ्यञ्जनाय विपचेत भगन्दराणां तैलं वदन्ति परमं हितम् एतद् एषाम्

28.33av yateta koṣṭha-śuddhyai ca 28.33av yateta koṣṭha-saṃśuddhau 28.33dv tri-phalā-rasa-kalkitaḥ jyotiṣmatī-malayu-lāṅgali-śelu-pāṭhā-kumbhāgni-sarja-karavīra-vacā-sudhārkaiḥ | abhyañjanāya vipaceta bhagandarāṇāṃ tailaṃ vadanti paramaṃ hitam etad eṣām

35

२८.३४bv -कुम्भाग्नि-सर्जि-करवीर-वचा-सुधार्कैः २८.३४dv तैलं वदन्ति परमं हितम् एतद् एव मधुक-लोध्र-कणा-त्रुटि-रेणुका-द्वि-रजनी-फलिनी-पटु-शारिवाः । कमल-केसर-पद्मक-धातकी-मदन-सर्ज-रसामय-रोदिकाः

28.34bv -kumbhāgni-sarji-karavīra-vacā-sudhārkaiḥ 28.34dv tailaṃ vadanti paramaṃ hitam etad eva madhuka-lodhra-kaṇā-truṭi-reṇukā-dvi-rajanī-phalinī-paṭu-śārivāḥ | kamala-kesara-padmaka-dhātakī-madana-sarja-rasāmaya-rodikāḥ

36

२८.३५dv -मदन-सर्ज-रसामय-लोध्रकाः स-बीजपूर-च्छदनैर् एभिस् तैलं विपाचितम् । भगन्दरापची-कुष्ठ-मधु-मेह-व्रणापहम्

28.35dv -madana-sarja-rasāmaya-lodhrakāḥ sa-bījapūra-cchadanair ebhis tailaṃ vipācitam | bhagandarāpacī-kuṣṭha-madhu-meha-vraṇāpaham

37

मधु-तैल-युता विडङ्ग-सार-त्रि-फला-मागधिका-कणाश् च लीढाः । कृमि-कुष्ठ-भगन्दर-प्रमेह-क्षत-नाडी-व्रण-रोपणा भवन्ति

madhu-taila-yutā viḍaṅga-sāra-tri-phalā-māgadhikā-kaṇāś ca līḍhāḥ | kṛmi-kuṣṭha-bhagandara-prameha-kṣata-nāḍī-vraṇa-ropaṇā bhavanti

38

२८.३७bv -त्रि-फला-मागधिकोषणाश् च लीढाः २८.३७dv -क्षत-नाडी-व्रण-रोहणा भवन्ति अमृता-त्रुटि-वेल्ल-वत्सकं कलि-पथ्यामलकानि गुग्गुलुः । क्रम-वृद्धम् इदं मधु-द्रुतं पिटिका-स्थौल्य-भगन्दराञ् जयेत्

28.37bv -tri-phalā-māgadhikoṣaṇāś ca līḍhāḥ 28.37dv -kṣata-nāḍī-vraṇa-rohaṇā bhavanti amṛtā-truṭi-vella-vatsakaṃ kali-pathyāmalakāni gugguluḥ | krama-vṛddham idaṃ madhu-drutaṃ piṭikā-sthaulya-bhagandarāñ jayet

39

२८.३८cv क्रम-वृद्धम् इदं मधु-प्लुतं मागधिकाग्नि-कलिङ्ग-विडङ्गैर् बिल्व-घृतैः स-वरा-पल-षट्कैः । गुग्गुलुना सदृशेन समेतैः क्षौद्र-युतैः सकलामय-नाशः

28.38cv krama-vṛddham idaṃ madhu-plutaṃ māgadhikāgni-kaliṅga-viḍaṅgair bilva-ghṛtaiḥ sa-varā-pala-ṣaṭkaiḥ | guggulunā sadṛśena sametaiḥ kṣaudra-yutaiḥ sakalāmaya-nāśaḥ

40

२८.३९av मागधिकाग्नि-कलिङ्ग-विडङ्गैस् २८.३९bv तुल्य-घृतैः स-वरा-पल-षट्कैः गुग्गुलु-पञ्च-पलं पलिकांशा मागधिका त्रि-फला च पृथक् स्यात् । त्वक्-त्रुटि-कर्ष-युतं मधु-लीढं कुष्ठ-भगन्दर-गुल्म-गति-घ्नम्

28.39av māgadhikāgni-kaliṅga-viḍaṅgais 28.39bv tulya-ghṛtaiḥ sa-varā-pala-ṣaṭkaiḥ guggulu-pañca-palaṃ palikāṃśā māgadhikā tri-phalā ca pṛthak syāt | tvak-truṭi-karṣa-yutaṃ madhu-līḍhaṃ kuṣṭha-bhagandara-gulma-gati-ghnam

41

शृङ्गवेर-रजो-युक्तं तद् एव च सु-भावितम् । क्वाथेन दश-मूलस्य विशेषाद् वात-रोग-जित्

śṛṅgavera-rajo-yuktaṃ tad eva ca su-bhāvitam | kvāthena daśa-mūlasya viśeṣād vāta-roga-jit

42

उत्तमा-खदिर-सार-जं रजः शीलयन्न् असन-वारि-भावितम् । हन्ति तुल्य-महिषाक्ष-माक्षिकं कुष्ठ-मेह-पिटिका-भगन्दरान्

uttamā-khadira-sāra-jaṃ rajaḥ śīlayann asana-vāri-bhāvitam | hanti tulya-mahiṣākṣa-mākṣikaṃ kuṣṭha-meha-piṭikā-bhagandarān

43

२८.४२bv शीलयेद् अनल-वारि-भावितम् २८.४२bv शीलयेद् असन-वारि-भावितम् २८.४२cv हन्ति तुल्य-महिषाख्य-माक्षिकं भगन्दरेष्व् एष विशेष उक्तः शेषाणि तु व्यञ्जन-साधनानि । व्रणाधिकारात् परिशीलनाच् च सम्यग् विदित्वौपयिकं विदध्यात्

28.42bv śīlayed anala-vāri-bhāvitam 28.42bv śīlayed asana-vāri-bhāvitam 28.42cv hanti tulya-mahiṣākhya-mākṣikaṃ bhagandareṣv eṣa viśeṣa uktaḥ śeṣāṇi tu vyañjana-sādhanāni | vraṇādhikārāt pariśīlanāc ca samyag viditvaupayikaṃ vidadhyāt

44

२८.४३dv सम्यग् विदित्वौषधिकं विदध्यात् अश्व-पृष्ठ-गमनं चल-रोधं मद्य-मैथुनम् अ-जीर्णम् अ-सात्म्यम् । साहसानि विविधानि च रूढे वत्सरं परिहरेद् अधिकं वा

28.43dv samyag viditvauṣadhikaṃ vidadhyāt aśva-pṛṣṭha-gamanaṃ cala-rodhaṃ madya-maithunam a-jīrṇam a-sātmyam | sāhasāni vividhāni ca rūḍhe vatsaraṃ parihared adhikaṃ vā

अध्याय 29

1

कफ-प्रधानाः कुर्वन्ति मेदो-मांसास्र-गा मलाः । वृत्तोन्नतं यं श्वयथुं स ग्रन्थिर् ग्रथनात् स्मृतः

kapha-pradhānāḥ kurvanti medo-māṃsāsra-gā malāḥ | vṛttonnataṃ yaṃ śvayathuṃ sa granthir grathanāt smṛtaḥ

2

२९.१dv स ग्रन्थिर् ग्रन्थनात् स्मृतः दोषास्र-मांस-मेदो-ऽस्थि-सिरा-व्रण-भवा नव । ते तत्र वाताद् आयाम-तोद-भेदान्वितो ऽसितः

29.1dv sa granthir granthanāt smṛtaḥ doṣāsra-māṃsa-medo-'sthi-sirā-vraṇa-bhavā nava | te tatra vātād āyāma-toda-bhedānvito 'sitaḥ

3

स्थानात् स्थानान्तर-गतिर् अ-कस्माद् धानि-वृद्धि-मान् । मृदुर् वस्तिर् इवानद्धो विभिन्नो ऽच्छं स्रवत्य् असृक्

sthānāt sthānāntara-gatir a-kasmād dhāni-vṛddhi-mān | mṛdur vastir ivānaddho vibhinno 'cchaṃ sravaty asṛk

4

पित्तात् स-दाहः पीताभो रक्तो वा पच्यते द्रुतम् । भिन्नो ऽस्रम् उष्णं स्रवति श्लेष्मणा नी-रुजो घनः

pittāt sa-dāhaḥ pītābho rakto vā pacyate drutam | bhinno 'sram uṣṇaṃ sravati śleṣmaṇā nī-rujo ghanaḥ

5

शीतः स-वर्णः कण्डू-मान् पक्वः पूयं स्रवेद् घनम् । दोषैर् दुष्टे ऽसृजि ग्रन्थिर् भवेन् मूर्छत्सु जन्तुषु

śītaḥ sa-varṇaḥ kaṇḍū-mān pakvaḥ pūyaṃ sraved ghanam | doṣair duṣṭe 'sṛji granthir bhaven mūrchatsu jantuṣu

6

सिरा-मांसं च संश्रित्य स-स्वापः पित्त-लक्षणः । मांसलैर् दूषितं मांसम् आहारैर् ग्रन्थिम् आवहेत्

sirā-māṃsaṃ ca saṃśritya sa-svāpaḥ pitta-lakṣaṇaḥ | māṃsalair dūṣitaṃ māṃsam āhārair granthim āvahet

7

स्निग्धं महान्तं कठिनं सिरा-नद्धं कफाकृतिम् । प्रवृद्धं मेदुरैर् मेदो नीतं मांसे ऽथ-वा त्वचि

snigdhaṃ mahāntaṃ kaṭhinaṃ sirā-naddhaṃ kaphākṛtim | pravṛddhaṃ medurair medo nītaṃ māṃse 'tha-vā tvaci

8

वायुना कुरुते ग्रन्थिं भृशं स्निग्धं मृदुं चलम् । श्लेष्म-तुल्याकृतिं देह-क्षय-वृद्धि-क्षयोदयम्

vāyunā kurute granthiṃ bhṛśaṃ snigdhaṃ mṛduṃ calam | śleṣma-tulyākṛtiṃ deha-kṣaya-vṛddhi-kṣayodayam

9

स विभिन्नो घनं मेदस् ताम्रासित-सितं स्रवेत् । अस्थि-भङ्गाभिघाताभ्याम् उन्नतावनतं तु यत्

sa vibhinno ghanaṃ medas tāmrāsita-sitaṃ sravet | asthi-bhaṅgābhighātābhyām unnatāvanataṃ tu yat

10

२९.९av स विभिन्नो घनं मेदः २९.९bv पूयं ताम्रासितं स्रवेत् २९.९cv अस्थि-भग्नाभिघाताभ्याम् सो ऽस्थि-ग्रन्थिः पदातेस् तु सहसाम्भो-ऽवगाहनात् । व्यायामाद् वा प्रतान्तस्य सिरा-जालं स-शोणितम्

29.9av sa vibhinno ghanaṃ medaḥ 29.9bv pūyaṃ tāmrāsitaṃ sravet 29.9cv asthi-bhagnābhighātābhyām so 'sthi-granthiḥ padātes tu sahasāmbho-'vagāhanāt | vyāyāmād vā pratāntasya sirā-jālaṃ sa-śoṇitam

11

वायुः संपीड्य संकोच्य वक्री-कृत्य विशोष्य च । निः-स्फुरं नी-रुजं ग्रन्थिं कुरुते स सिराह्वयः

vāyuḥ saṃpīḍya saṃkocya vakrī-kṛtya viśoṣya ca | niḥ-sphuraṃ nī-rujaṃ granthiṃ kurute sa sirāhvayaḥ

12

२९.११av वायुः प्रपीड्य संकोच्य अ-रूढे रूढ-मात्रे वा व्रणे सर्व-रसाशिनः । सार्द्रे वा बन्ध-रहिते गात्रे ऽश्माभिहते ऽथ-वा

29.11av vāyuḥ prapīḍya saṃkocya a-rūḍhe rūḍha-mātre vā vraṇe sarva-rasāśinaḥ | sārdre vā bandha-rahite gātre 'śmābhihate 'tha-vā

13

वातो ऽस्रम् अ-स्रुतं दुष्टं संशोष्य ग्रथितं व्रणम् । कुर्यात् स-दाहः कण्डू-मान् व्रण-ग्रन्थिर् अयं स्मृतः

vāto 'sram a-srutaṃ duṣṭaṃ saṃśoṣya grathitaṃ vraṇam | kuryāt sa-dāhaḥ kaṇḍū-mān vraṇa-granthir ayaṃ smṛtaḥ

14

२९.१३av वायुः प्रकुपितः क्षिप्रं २९.१३bv प्राप्य मर्माश्रितं व्रणम् साध्या दोषास्र-मेदो-जा न तु स्थूल-खराश् चलाः । मर्म-कण्ठोदर-स्थाश् च महत् तु ग्रन्थितो ऽर्बुदम्

29.13av vāyuḥ prakupitaḥ kṣipraṃ 29.13bv prāpya marmāśritaṃ vraṇam sādhyā doṣāsra-medo-jā na tu sthūla-kharāś calāḥ | marma-kaṇṭhodara-sthāś ca mahat tu granthito 'rbudam

15

२९.१४bv न तु स्थूलाः खराश् चलाः २९.१४dv महांस् तु ग्रन्थितो ऽर्बुदम् तल्-लक्षणं च मेदो-ऽन्तैः षो-ढा दोषादिभिस् तु तत् । प्रायो मेदः-कफाढ्य-त्वात् स्थिर-त्वाच् च न पच्यते

29.14bv na tu sthūlāḥ kharāś calāḥ 29.14dv mahāṃs tu granthito 'rbudam tal-lakṣaṇaṃ ca medo-'ntaiḥ ṣo-ḍhā doṣādibhis tu tat | prāyo medaḥ-kaphāḍhya-tvāt sthira-tvāc ca na pacyate

16

सिरा-स्थं शोणितं दोषः संकोच्यान्तः प्रपीड्य च । पाचयेत तद् आनद्धं सास्रावं मांस-पिण्डितम्

sirā-sthaṃ śoṇitaṃ doṣaḥ saṃkocyāntaḥ prapīḍya ca | pācayeta tad ānaddhaṃ sāsrāvaṃ māṃsa-piṇḍitam

17

२९.१६bv संकोच्यानु प्रपीड्य च २९.१६bv संकोच्यानु प्रपीड्य वा २९.१६bv संकोच्यान्तः प्रपीड्य वा २९.१६dv स-स्रावं मांस-पिण्ड-ताम् मांसाङ्कुरैश् चितं याति वृद्धिं चाशु स्रवेत् ततः । अजस्रं दुष्ट-रुधिरं भूरि तच् छोणितार्बुदम्

29.16bv saṃkocyānu prapīḍya ca 29.16bv saṃkocyānu prapīḍya vā 29.16bv saṃkocyāntaḥ prapīḍya vā 29.16dv sa-srāvaṃ māṃsa-piṇḍa-tām māṃsāṅkuraiś citaṃ yāti vṛddhiṃ cāśu sravet tataḥ | ajasraṃ duṣṭa-rudhiraṃ bhūri tac choṇitārbudam

18

२९.१७bv वृद्धं चाशु स्रवेत् ततः तेष्व् असृङ्-मांस-जे वर्ज्ये चत्वार्य् अन्यानि साधयेत् । प्रस्थिता वङ्क्षणोर्व्-आदिम् अधः-कायं कफोल्बणाः

29.17bv vṛddhaṃ cāśu sravet tataḥ teṣv asṛṅ-māṃsa-je varjye catvāry anyāni sādhayet | prasthitā vaṅkṣaṇorv-ādim adhaḥ-kāyaṃ kapholbaṇāḥ

19

दोषा मांसास्र-गाः पादौ कालेनाश्रित्य कुर्वते । शनैः शनैर् घनं शोफं श्लीपदं तत् प्रचक्षते

doṣā māṃsāsra-gāḥ pādau kālenāśritya kurvate | śanaiḥ śanair ghanaṃ śophaṃ ślīpadaṃ tat pracakṣate

20

२९.१९dv श्लीपदं तत् प्रचक्ष्यते परिपोट-युतं कृष्णम् अ-निमित्त-रुजं खरम् । रूक्षं च वातात् पित्तात् तु पीतं दाह-ज्वरान्वितम्

29.19dv ślīpadaṃ tat pracakṣyate paripoṭa-yutaṃ kṛṣṇam a-nimitta-rujaṃ kharam | rūkṣaṃ ca vātāt pittāt tu pītaṃ dāha-jvarānvitam

21

२९.२०cv रूक्षं च वातात् पित्ताच् च २९.२०cv रूक्षं च श्लीपदं वातात् २९.२०dv पित्ताद् दाह-ज्वरान्वितम् कफाद् गुरु स्निग्धम् अ-रुक् चितं मांसाङ्कुरैर् बृहत् । तत् त्यजेद् वत्सरातीतं सु-महत् सु-परिस्रुति

29.20cv rūkṣaṃ ca vātāt pittāc ca 29.20cv rūkṣaṃ ca ślīpadaṃ vātāt 29.20dv pittād dāha-jvarānvitam kaphād guru snigdham a-ruk citaṃ māṃsāṅkurair bṛhat | tat tyajed vatsarātītaṃ su-mahat su-parisruti

22

२९.२१bv चितं मांसाङ्कुरैर् महत् पाणि-नासौष्ठ-कर्णेषु वदन्त्य् एके तु पाद-वत् । श्लीपदं जायते तच् च देशे ऽनूपे भृशं भृशम्

29.21bv citaṃ māṃsāṅkurair mahat pāṇi-nāsauṣṭha-karṇeṣu vadanty eke tu pāda-vat | ślīpadaṃ jāyate tac ca deśe 'nūpe bhṛśaṃ bhṛśam

23

२९.२२bv वदन्त्य् अन्ये तु पाद-वत् मेद-स्थाः कण्ठ-मन्याक्ष-कक्षा-वङ्क्षण-गा मलाः । स-वर्णान् कठिनान् स्निग्धान् वार्ताकामलकाकृतीन्

29.22bv vadanty anye tu pāda-vat meda-sthāḥ kaṇṭha-manyākṣa-kakṣā-vaṅkṣaṇa-gā malāḥ | sa-varṇān kaṭhinān snigdhān vārtākāmalakākṛtīn

24

२९.२३av मेद-स्थाः कण्ठ-मन्याक्षि- अवगाढान् बहून् गण्डांश् चिर-पाकांश् च कुर्वते । पच्यन्ते ऽल्प-रुजस् ते ऽन्ये स्रवन्त्य् अन्ये ऽति-कण्डुराः

29.23av meda-sthāḥ kaṇṭha-manyākṣi- avagāḍhān bahūn gaṇḍāṃś cira-pākāṃś ca kurvate | pacyante 'lpa-rujas te 'nye sravanty anye 'ti-kaṇḍurāḥ

25

२९.२४cv पच्यन्ते ऽल्प-रुजस् त्व् अन्ये २९.२४dv स्रवन्त्य् अन्ये ऽति-कण्डुलाः नश्यन्त्य् अन्ये भवन्त्य् अन्ये दीर्घ-कालानुबन्धिनः । गण्ड-मालापची चेयं दूर्वेव क्षय-वृद्धि-भाक्

29.24cv pacyante 'lpa-rujas tv anye 29.24dv sravanty anye 'ti-kaṇḍulāḥ naśyanty anye bhavanty anye dīrgha-kālānubandhinaḥ | gaṇḍa-mālāpacī ceyaṃ dūrveva kṣaya-vṛddhi-bhāk

26

तां त्यजेत् स-ज्वर-च्छर्दि-पार्श्व-रुक्-कास-पीनसाम् । अ-भेदात् पक्व-शोफस्य व्रणे चा-पथ्य-सेविनः

tāṃ tyajet sa-jvara-cchardi-pārśva-ruk-kāsa-pīnasām | a-bhedāt pakva-śophasya vraṇe cā-pathya-sevinaḥ

27

२९.२६bv -पार्श्व-रुक्-श्वास-पीनसाम् २९.२६dv व्रणे वा-पथ्य-सेविनः अनुप्रविश्य मांसादीन् दूरं पूयो ऽभिधावति । गतिः सा दूर-गमनान् नाडी नाडीव संस्रुतेः

29.26bv -pārśva-ruk-śvāsa-pīnasām 29.26dv vraṇe vā-pathya-sevinaḥ anupraviśya māṃsādīn dūraṃ pūyo 'bhidhāvati | gatiḥ sā dūra-gamanān nāḍī nāḍīva saṃsruteḥ

28

नाड्य् एकान्-ऋजुर् अन्येषां सैवानेक-गतिर् गतिः । सा दोषैः पृथग् एक-स्थैः शल्य-हेतुश् च पञ्चमी

nāḍy ekān-ṛjur anyeṣāṃ saivāneka-gatir gatiḥ | sā doṣaiḥ pṛthag eka-sthaiḥ śalya-hetuś ca pañcamī

29

२९.२८cv दोषैः पृथक् समस्तैश् च वातात् स-रुक् सूक्ष्म-मुखी वि-वर्णा फेनिलोद्वमा । स्रवत्य् अभ्यधिकं रात्रौ पित्तात् तृड्-ज्वर-दाह-कृत्

29.28cv doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca vātāt sa-ruk sūkṣma-mukhī vi-varṇā phenilodvamā | sravaty abhyadhikaṃ rātrau pittāt tṛḍ-jvara-dāha-kṛt

30

पीतोष्ण-पूति-पूय-स्रुद् दिवा चाति निषिञ्चति । घन-पिच्छिल-संस्रावा कण्डूला कठिना कफात्

pītoṣṇa-pūti-pūya-srud divā cāti niṣiñcati | ghana-picchila-saṃsrāvā kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt

अध्याय 30

1

ग्रन्थिष्व् आमेषु कर्तव्या यथा-स्वं शोफ-वत् क्रिया । बृहती-चित्रक-व्याघ्री-कणा-सिद्धेन सर्पिषा

granthiṣv āmeṣu kartavyā yathā-svaṃ śopha-vat kriyā | bṛhatī-citraka-vyāghrī-kaṇā-siddhena sarpiṣā

2

स्नेहयेच् छुद्धि-कामं च तीक्ष्णैः शुद्धस्य लेपनम् । संस्वेद्य बहु-शो ग्रन्थिं विमृद्नीयात् पुनः पुनः

snehayec chuddhi-kāmaṃ ca tīkṣṇaiḥ śuddhasya lepanam | saṃsvedya bahu-śo granthiṃ vimṛdnīyāt punaḥ punaḥ

3

एष वाते विशेषेण क्रमः पित्तास्र-जे पुनः । जलौकसो हिमं सर्वं कफ-जे वातिको विधिः

eṣa vāte viśeṣeṇa kramaḥ pittāsra-je punaḥ | jalaukaso himaṃ sarvaṃ kapha-je vātiko vidhiḥ

4

तथाप्य् अ-पक्वं छित्त्वैनं स्थिते रक्ते ऽग्निना दहेत् । साध्व् अ-शेषं स-शेषो हि पुनर् आप्यायते ध्रुवम्

tathāpy a-pakvaṃ chittvainaṃ sthite rakte 'gninā dahet | sādhv a-śeṣaṃ sa-śeṣo hi punar āpyāyate dhruvam

5

३०.४dv पुनर् आनह्यते द्रुतम् मांस-व्रणोद्भवौ ग्रन्थी यापयेद् एवम् एव च । कार्यं मेदो-भवे ऽप्य् एतत् तप्तैः फलादिभिश् च तम्

30.4dv punar ānahyate drutam māṃsa-vraṇodbhavau granthī yāpayed evam eva ca | kāryaṃ medo-bhave 'py etat taptaiḥ phalādibhiś ca tam

6

३०.५bv पाटयेद् एवम् एव च प्रमृद्यात् तिल-दिग्धेन च्छन्नं द्वि-गुण-वाससा । शस्त्रेण पाटयित्वा वा दहेन् मेदसि सूद्धृते

30.5bv pāṭayed evam eva ca pramṛdyāt tila-digdhena cchannaṃ dvi-guṇa-vāsasā | śastreṇa pāṭayitvā vā dahen medasi sūddhṛte

7

३०.६av प्रमृज्यात् तिल-दिग्धेन ३०.६dv दहेन् मेदसि तूद्धृते सिरा-ग्रन्थौ नवे पेयं तैलं साहचरं तथा । उपनाहो ऽनिल-हरैर् वस्ति-कर्म सिरा-व्यधः

30.6av pramṛjyāt tila-digdhena 30.6dv dahen medasi tūddhṛte sirā-granthau nave peyaṃ tailaṃ sāhacaraṃ tathā | upanāho 'nila-harair vasti-karma sirā-vyadhaḥ

8

अर्बुदे ग्रन्थि-वत् कुर्यात् यथा-स्वं सु-तरां हितम् । श्लीपदे ऽनिल-जे विध्येत् स्निग्ध-स्विन्नोपनाहिते

arbude granthi-vat kuryāt yathā-svaṃ su-tarāṃ hitam | ślīpade 'nila-je vidhyet snigdha-svinnopanāhite

9

अजा-शकृच्-छिग्रु-मूल-लाक्षा-सुरस-काञ्जिकैः ॥ ८.१+(१)अब् ॥ ३०.८.१+(१)ब्व् -लाक्षा-रस-स-काञ्जिकैः ३०.८.१+(१)ब्व् -लवण-क्षार-काञ्जिकैः उपोदका-पत्त्र-पिण्ड्या छदैर् आच्छादितं घनम् । निवेश्य पट्टं बध्नीयाच् छाम्यत्य् एवं नवार्बुदम् ॥ ८.१+(२) ॥ ३०.८.१+(२)अव् उपोदकार्क-पिण्याक- ३०.८.१+(२)ब्व् -च्छदैर् आच्छादितं घनम् जीर्णे चार्क-च्छद-सुधा-सामुद्र-गुड-काञ्जिकैः । प्रच्छाने पिण्डिका बद्धा ग्रन्थ्य्-अर्बुद-विलायनी ॥ ८.१+(३) ॥ ३०.८.१+(३)अव् जीर्णार्द्रार्क-च्छद-सुधा- ३०.८.१+(३)ब्व् -सामुद्रं तुल्यकाम्बुभिः ३०.८.१+(३)च्व् प्रच्छन्ने पिटिकां बद्ध्वा ३०.८.१+(३)च्व् प्रच्छानैर् पिण्डिकां बद्ध्वा ३०.८.१+(३)द्व् ग्रन्थ्य्-अर्बुद-विलायनम् सिराम् उपरि गुल्फस्य द्व्य्-अङ्गुले पाययेच् च तम् । मासम् एरण्ड-जं तैलं गो-मूत्रेण समन्वितम्

ajā-śakṛc-chigru-mūla-lākṣā-surasa-kāñjikaiḥ || 8.1+(1)ab || 30.8.1+(1)bv -lākṣā-rasa-sa-kāñjikaiḥ 30.8.1+(1)bv -lavaṇa-kṣāra-kāñjikaiḥ upodakā-pattra-piṇḍyā chadair ācchāditaṃ ghanam | niveśya paṭṭaṃ badhnīyāc chāmyaty evaṃ navārbudam || 8.1+(2) || 30.8.1+(2)av upodakārka-piṇyāka- 30.8.1+(2)bv -cchadair ācchāditaṃ ghanam jīrṇe cārka-cchada-sudhā-sāmudra-guḍa-kāñjikaiḥ | pracchāne piṇḍikā baddhā granthy-arbuda-vilāyanī || 8.1+(3) || 30.8.1+(3)av jīrṇārdrārka-cchada-sudhā- 30.8.1+(3)bv -sāmudraṃ tulyakāmbubhiḥ 30.8.1+(3)cv pracchanne piṭikāṃ baddhvā 30.8.1+(3)cv pracchānair piṇḍikāṃ baddhvā 30.8.1+(3)dv granthy-arbuda-vilāyanam sirām upari gulphasya dvy-aṅgule pāyayec ca tam | māsam eraṇḍa-jaṃ tailaṃ go-mūtreṇa samanvitam

10

जीर्णे जीर्णान्नम् अश्नीयाच् छुण्ठी-शृत-पयो-ऽन्वितम् । त्रैवृतं वा पिबेद् एवम् अ-शान्ताव् अग्निना दहेत्

jīrṇe jīrṇānnam aśnīyāc chuṇṭhī-śṛta-payo-'nvitam | traivṛtaṃ vā pibed evam a-śāntāv agninā dahet

11

गुल्फस्याधः सिरा-मोक्षः पैत्ते सर्वं च पित्त-जित् । सिराम् अङ्गुष्ठके विद्ध्वा कफ-जे शीलयेद् यवान्

gulphasyādhaḥ sirā-mokṣaḥ paitte sarvaṃ ca pitta-jit | sirām aṅguṣṭhake viddhvā kapha-je śīlayed yavān

12

स-क्षौद्राणि कषायाणि वर्धमानास् तथाभयाः । लिम्पेत् सर्षप-वार्ताकी-मूलाभ्यां धन्वयाथ-वा

sa-kṣaudrāṇi kaṣāyāṇi vardhamānās tathābhayāḥ | limpet sarṣapa-vārtākī-mūlābhyāṃ dhanvayātha-vā

13

३०.१२dv -मूलाभ्यां धान्ययाथ-वा ऊर्ध्वाधः-शोधनं पेयम् अपच्यां साधितं घृतम् । दन्ती-द्रवन्ती-त्रिवृता-जालिनी-देवदालिभिः

30.12dv -mūlābhyāṃ dhānyayātha-vā ūrdhvādhaḥ-śodhanaṃ peyam apacyāṃ sādhitaṃ ghṛtam | dantī-dravantī-trivṛtā-jālinī-devadālibhiḥ

14

शीलयेत् कफ-मेदो-घ्नं धूम-गण्डूष-नावनम् । सिरयापहरेद् रक्तं पिबेन् मूत्रेण तार्क्ष्य-जम्

śīlayet kapha-medo-ghnaṃ dhūma-gaṇḍūṣa-nāvanam | sirayāpahared raktaṃ piben mūtreṇa tārkṣya-jam

15

पलम् अर्ध-पलं वापि कर्षं वाप्य् उष्ण-वारिणा । काञ्चनार-त्वचं पीत्वा गण्ड-मालां व्यपोहति ॥ १४+(१) ॥ ३०.१४+(१)ब्व् कर्षं वोष्णेन वारिणा ग्रन्थीन् अ-पक्वान् आलिम्पेन् नाकुली-पटु-नागरैः । स्विन्नान् लवण-पोटल्या कठिनान् अनु मर्दयेत्

palam ardha-palaṃ vāpi karṣaṃ vāpy uṣṇa-vāriṇā | kāñcanāra-tvacaṃ pītvā gaṇḍa-mālāṃ vyapohati || 14+(1) || 30.14+(1)bv karṣaṃ voṣṇena vāriṇā granthīn a-pakvān ālimpen nākulī-paṭu-nāgaraiḥ | svinnān lavaṇa-poṭalyā kaṭhinān anu mardayet

16

शमी-मूलक-शिग्रूणां बीजैः स-यव-सर्षपैः । लेपः पिष्टो ण्म्ल-तक्रेण ग्रन्थि-गण्ड-विलायनः

śamī-mūlaka-śigrūṇāṃ bījaiḥ sa-yava-sarṣapaiḥ | lepaḥ piṣṭo ṇmla-takreṇa granthi-gaṇḍa-vilāyanaḥ

17

३०.१६av शमी-मूलक-शिग्रूत्थ- ३०.१६av शमी-मूलक-शिग्रूमा- ३०.१६bv -बीजः स-यव-सर्षपैः ३०.१६bv -बीजैः स-यव-सर्षपैः क्षुण्णानि निम्ब-पत्त्राणि कॢप्तैर् भल्लातकैः सह । शराव-संपुटे दग्ध्वा सार्धं सिद्धार्थकैः समैः ॥ १६+(१) ॥ ३०.१६+(१)अव् जीर्णानि निम्ब-पत्त्राणि ३०.१६+(१)ब्व् क्लिन्नैर् भल्लातकैः सह ३०.१६+(१)ब्व् क्षिप्रैर् भल्लातकैः सह एतच् छागाम्बुना पिष्टं गण्ड-माला-प्रलेपनम् ॥ १६+(२)अब् ॥ ३०.१६+(२)ब्व् गण्ड-माला-विलेपनम् पाकोन्-मुखान् स्रुतास्रस्य पित्त-श्लेष्म-हरैर् जयेत् । अ-पक्वान् एवो वोद्धृत्य क्षाराग्निभ्याम् उपाचरेत्

30.16av śamī-mūlaka-śigrūttha- 30.16av śamī-mūlaka-śigrūmā- 30.16bv -bījaḥ sa-yava-sarṣapaiḥ 30.16bv -bījaiḥ sa-yava-sarṣapaiḥ kṣuṇṇāni nimba-pattrāṇi kḷptair bhallātakaiḥ saha | śarāva-saṃpuṭe dagdhvā sārdhaṃ siddhārthakaiḥ samaiḥ || 16+(1) || 30.16+(1)av jīrṇāni nimba-pattrāṇi 30.16+(1)bv klinnair bhallātakaiḥ saha 30.16+(1)bv kṣiprair bhallātakaiḥ saha etac chāgāmbunā piṣṭaṃ gaṇḍa-mālā-pralepanam || 16+(2)ab || 30.16+(2)bv gaṇḍa-mālā-vilepanam pākon-mukhān srutāsrasya pitta-śleṣma-harair jayet | a-pakvān evo voddhṛtya kṣārāgnibhyām upācaret

18

काकादनी-लाङ्गलिका-नहिकोत्तुण्डिकी-फलैः । जीमूत-बीज-कर्कोटी-विशाला-कृतवेधनैः

kākādanī-lāṅgalikā-nahikottuṇḍikī-phalaiḥ | jīmūta-bīja-karkoṭī-viśālā-kṛtavedhanaiḥ

19

३०.१८bv -नलिकोत्तुण्डिकी-फलैः ३०.१८bv -नलिकोत्तुण्डकी-फलैः ३०.१८bv -नहिकोत्तैण्डुकी-फलैः पाठान्वितैः पलार्धांशैर् विष-कर्ष-युतैः पचेत् । प्रस्थं करञ्ज-तैलस्य निर्गुण्डी-स्व-रसाढके

30.18bv -nalikottuṇḍikī-phalaiḥ 30.18bv -nalikottuṇḍakī-phalaiḥ 30.18bv -nahikottaiṇḍukī-phalaiḥ pāṭhānvitaiḥ palārdhāṃśair viṣa-karṣa-yutaiḥ pacet | prasthaṃ karañja-tailasya nirguṇḍī-sva-rasāḍhake

20

३०.१९av पथ्यान्वितैः पलार्धांशैर् अनेन माला गण्डानां चिर-जा पूय-वाहिनी । सिध्यत्य् अ-साध्य-कल्पापि पानाभ्यञ्जन-नावनैः

30.19av pathyānvitaiḥ palārdhāṃśair anena mālā gaṇḍānāṃ cira-jā pūya-vāhinī | sidhyaty a-sādhya-kalpāpi pānābhyañjana-nāvanaiḥ

21

तैलं लाङ्गलिकी-कन्द-कल्क-पादं चतुर्-गुणे । निर्गुण्डी-स्व-रसे पक्वं नस्याद्यैर् अपची-प्रणुत्

tailaṃ lāṅgalikī-kanda-kalka-pādaṃ catur-guṇe | nirguṇḍī-sva-rase pakvaṃ nasyādyair apacī-praṇut

22

३०.२१bv -कल्क-पादे चतुर्-गुणे भद्रश्री-दारु-मरिच-द्वि-हरिद्रा-त्रिवृद्-घनैः । मनःशिलाल-नलद-विशाला-करवीरकैः

30.21bv -kalka-pāde catur-guṇe bhadraśrī-dāru-marica-dvi-haridrā-trivṛd-ghanaiḥ | manaḥśilāla-nalada-viśālā-karavīrakaiḥ

23

३०.२२अच् भद्र-श्रीदारु-मरिच- ३०.२२cv मनःशिलाल-मदन- गो-मूत्र-पिष्टैः पलिकैर् विषस्यार्ध-पलेन च । ब्राह्मी-रसार्क-ज-क्षीर-गो-शकृद्-रस-संयुतम्

30.22ac bhadra-śrīdāru-marica- 30.22cv manaḥśilāla-madana- go-mūtra-piṣṭaiḥ palikair viṣasyārdha-palena ca | brāhmī-rasārka-ja-kṣīra-go-śakṛd-rasa-saṃyutam

24

प्रस्थं सर्षप-तैलस्य सिद्धम् आशु व्यपोहति । पानाद्यैः शीलितं कुष्ठ-दुष्ट-नाडी-व्रणापचीः

prasthaṃ sarṣapa-tailasya siddham āśu vyapohati | pānādyaiḥ śīlitaṃ kuṣṭha-duṣṭa-nāḍī-vraṇāpacīḥ

25

३०.२४cv पानाद्यैः शीलितं कुष्ठं ३०.२४dv दुष्ट-नाडी-व्रणापचीः वचा-हरीतकी-लाक्षा-कटु-रोहिणि-चन्दनैः । तैलं प्रसाधितं पीतं स-मूलाम् अपचीं जयेत्

30.24cv pānādyaiḥ śīlitaṃ kuṣṭhaṃ 30.24dv duṣṭa-nāḍī-vraṇāpacīḥ vacā-harītakī-lākṣā-kaṭu-rohiṇi-candanaiḥ | tailaṃ prasādhitaṃ pītaṃ sa-mūlām apacīṃ jayet

26

शरपुङ्खोद्भवं मूलं पिष्टं तण्डुल-वारिणा । नस्याल् लेपाच् च दुष्टारुर्-अपची-विष-जन्तु-जित्

śarapuṅkhodbhavaṃ mūlaṃ piṣṭaṃ taṇḍula-vāriṇā | nasyāl lepāc ca duṣṭārur-apacī-viṣa-jantu-jit

27

मूलैर् उत्तमकारण्याः पीलुपर्ण्याः सहाचरात् । स-लोध्राभय-यष्ट्य्-आह्व-शताह्वा-द्वीपि-दारुभिः

mūlair uttamakāraṇyāḥ pīluparṇyāḥ sahācarāt | sa-lodhrābhaya-yaṣṭy-āhva-śatāhvā-dvīpi-dārubhiḥ

28

३०.२७av मूलैर् उत्तमवारुण्याः ३०.२७av मूलैर् उत्तरवारुण्याः ३०.२७av मूलैर् उत्तरवारिण्याः तैलं क्षीर-समं सिद्धं नस्ये ऽभ्यङ्गे च पूजितम् । गो-ऽव्य्-अजाश्व-खुरा दग्धाः कटु-तैलेन लेपनम्

30.27av mūlair uttamavāruṇyāḥ 30.27av mūlair uttaravāruṇyāḥ 30.27av mūlair uttaravāriṇyāḥ tailaṃ kṣīra-samaṃ siddhaṃ nasye 'bhyaṅge ca pūjitam | go-'vy-ajāśva-khurā dagdhāḥ kaṭu-tailena lepanam

29

३०.२८cv गो-गजाश्व-खुरा दग्धाः ऐङ्गुदेन तु कृष्णाहिर् वायसो वा स्वयं मृतः । इत्य् अ-शान्तौ गदस्यान्य-पार्श्व-जङ्घा-समाश्रितम्

30.28cv go-gajāśva-khurā dagdhāḥ aiṅgudena tu kṛṣṇāhir vāyaso vā svayaṃ mṛtaḥ | ity a-śāntau gadasyānya-pārśva-jaṅghā-samāśritam

30

३०.२९cv इत्य् अ-शान्तौ गदे चान्य- ३०.२९dv -पार्श्वे जङ्घा-समाश्रितम् वस्तेर् ऊर्ध्वम् अधस्-ताद् वा मेदो हृत्वाग्निना दहेत् । स्थितस्योर्ध्वं पदं मित्वा तन्-मानेन च पार्ष्णितः

30.29cv ity a-śāntau gade cānya- 30.29dv -pārśve jaṅghā-samāśritam vaster ūrdhvam adhas-tād vā medo hṛtvāgninā dahet | sthitasyordhvaṃ padaṃ mitvā tan-mānena ca pārṣṇitaḥ

32

तत ऊर्ध्वं हरेद् ग्रन्थीन् इत्य् आह भग-वान् निमिः ॥ ३१अब् ॥ पार्ष्णिं प्रति द्वा-दश चाङ्गुलानि मुक्त्वेन्द्र-वस्तिं च गदान्य-पार्श्वे ॥ ३१च्द् ॥ विदार्य मत्स्याण्ड-निभानि मध्याज् जालानि कर्षेद् इति सुश्रुतोक्तिः ॥ ३१एf ॥ आ-गुल्फ-कर्णात् सु-मितस्य जन्तोस् तस्याष्ट-भागं खुडकाद् विभज्य । घ्राणार्जवे ऽधः सुर-राज-वस्तेर् भित्त्वाक्ष-मात्रं त्व् अपरे वदन्ति

tata ūrdhvaṃ hared granthīn ity āha bhaga-vān nimiḥ || 31ab || pārṣṇiṃ prati dvā-daśa cāṅgulāni muktvendra-vastiṃ ca gadānya-pārśve || 31cd || vidārya matsyāṇḍa-nibhāni madhyāj jālāni karṣed iti suśrutoktiḥ || 31ef || ā-gulpha-karṇāt su-mitasya jantos tasyāṣṭa-bhāgaṃ khuḍakād vibhajya | ghrāṇārjave 'dhaḥ sura-rāja-vaster bhittvākṣa-mātraṃ tv apare vadanti

33

३०.३२cv घोणार्जवे ऽधः सुर-राज-वस्तेर् ३०.३२dv भित्त्वाक्ष-मात्राम् अपरे वदन्ति उपनाह्यानिलान् नाडीं पाटितां साधु लेपयेत् । प्रत्यक्पुष्पी-फल-युतैस् तैलैः पिष्टैः स-सैन्धवैः

30.32cv ghoṇārjave 'dhaḥ sura-rāja-vaster 30.32dv bhittvākṣa-mātrām apare vadanti upanāhyānilān nāḍīṃ pāṭitāṃ sādhu lepayet | pratyakpuṣpī-phala-yutais tailaiḥ piṣṭaiḥ sa-saindhavaiḥ

34

पैत्तीं तु तिल-मञ्जिष्ठा-नागदन्ती-निशा-द्वयैः । श्लैष्मिकीं तिल-सौराष्ट्री-निकुम्भारिष्ट-सैन्धवैः

paittīṃ tu tila-mañjiṣṭhā-nāgadantī-niśā-dvayaiḥ | ślaiṣmikīṃ tila-saurāṣṭrī-nikumbhāriṣṭa-saindhavaiḥ

35

शल्य-जां तिल-मध्व्-आज्यैर् लेपयेच् छिन्न-शोधिताम् । अ-शस्त्र-कृत्याम् एषिण्या भित्त्वान्ते सम्यग्-एषिताम्

śalya-jāṃ tila-madhv-ājyair lepayec chinna-śodhitām | a-śastra-kṛtyām eṣiṇyā bhittvānte samyag-eṣitām

36

क्षार-पीतेन सूत्रेण बहु-शो दारयेद् गतिम् । व्रणेषु दुष्ट-सूक्ष्मास्य-गम्भीरादिषु साधनम्

kṣāra-pītena sūtreṇa bahu-śo dārayed gatim | vraṇeṣu duṣṭa-sūkṣmāsya-gambhīrādiṣu sādhanam

37

३०.३६bv बहु-शो पूरयेद् गतिम् या वर्त्यो यानि तैलानि तन् नाडीष्व् अपि शस्यते । पिष्टं चञ्चु-फलं लेपान् नाडी-व्रण-हरं परम्

30.36bv bahu-śo pūrayed gatim yā vartyo yāni tailāni tan nāḍīṣv api śasyate | piṣṭaṃ cañcu-phalaṃ lepān nāḍī-vraṇa-haraṃ param

38

घोण्टा-फल-त्वक् लवणं स-लाक्षं बूकस्य पत्त्रं वनिता-पयश् च । स्नुग्-अर्क-दुग्धान्वित एष कल्को वर्ती-कृतो हन्त्य् अ-चिरेण नाडीम्

ghoṇṭā-phala-tvak lavaṇaṃ sa-lākṣaṃ būkasya pattraṃ vanitā-payaś ca | snug-arka-dugdhānvita eṣa kalko vartī-kṛto hanty a-cireṇa nāḍīm

39

३०.३८bv चुक्रस्य पत्त्रं वनिता-पयश् च ३०.३८bv वृषस्य पत्त्रं वनिता-पयश् च सामुद्र-सौवर्चल-सिन्धु-जन्म-सु-पक्व-घोण्टा-फल-वेश्म-धूमाः । आम्रात-गायत्रि-ज-पल्लवाश् च कटङ्कटेर्याव् अथ चेतकी च

30.38bv cukrasya pattraṃ vanitā-payaś ca 30.38bv vṛṣasya pattraṃ vanitā-payaś ca sāmudra-sauvarcala-sindhu-janma-su-pakva-ghoṇṭā-phala-veśma-dhūmāḥ | āmrāta-gāyatri-ja-pallavāś ca kaṭaṅkaṭeryāv atha cetakī ca

40

३०.३९dv कटङ्कटेर्याव् अथ केतकी च ३०.३९dv कटङ्कटेर्याव् अथ दीनिका च कल्के ऽभ्यङ्गे चूर्णे वर्त्यां चैतेषु शील्यमानेषु । अ-गतिर् इव नश्यति गतिश् चपला चपलेषु भूतिर् इव

30.39dv kaṭaṅkaṭeryāv atha ketakī ca 30.39dv kaṭaṅkaṭeryāv atha dīnikā ca kalke 'bhyaṅge cūrṇe vartyāṃ caiteṣu śīlyamāneṣu | a-gatir iva naśyati gatiś capalā capaleṣu bhūtir iva

अध्याय 31

1

स्निग्धा स-वर्णा ग्रथिता नी-रुजा मुद्ग-संनिभा । पिटिका कफ-वाताभ्यां बालानाम् अजगल्लिका

snigdhā sa-varṇā grathitā nī-rujā mudga-saṃnibhā | piṭikā kapha-vātābhyāṃ bālānām ajagallikā

2

३१.१av स्निग्धाः स-वर्णा ग्रथिता ३१.१cv पिटिकाः कफ-वाताभ्यां ३१.१dv नी-रुजा मुद्ग-संमिता ३१.१dv नी-रुजा मुद्ग-संनिभाः यव-प्रख्या यव-प्रख्या ताभ्यां मांसाश्रिता घना । अ-वक्त्रा चालजी वृत्ता स्तोक-पूया घनोन्नता

31.1av snigdhāḥ sa-varṇā grathitā 31.1cv piṭikāḥ kapha-vātābhyāṃ 31.1dv nī-rujā mudga-saṃmitā 31.1dv nī-rujā mudga-saṃnibhāḥ yava-prakhyā yava-prakhyā tābhyāṃ māṃsāśritā ghanā | a-vaktrā cālajī vṛttā stoka-pūyā ghanonnatā

3

३१.२av यव-प्रख्या यवाकारा ३१.२cv अ-वक्त्राश् चालजी-वृत्ताः ३१.२dv स्तोक-पूया घनोन्नताः ग्रन्थयः पञ्च वा षड् वा कच्छपी कच्छपोन्नताः । कर्णस्योर्ध्वं समन्ताद् वा पिटिका कठिनोग्र-रुक्

31.2av yava-prakhyā yavākārā 31.2cv a-vaktrāś cālajī-vṛttāḥ 31.2dv stoka-pūyā ghanonnatāḥ granthayaḥ pañca vā ṣaḍ vā kacchapī kacchaponnatāḥ | karṇasyordhvaṃ samantād vā piṭikā kaṭhinogra-ruk

4

३१.३bv कच्छपी कच्छपोन्नता शालूकाभा पनसिका शोफस् त्व् अल्प-रुजः स्थिरः । हनु-संधि-समुद्भूतस् ताभ्यां पाषाण-गर्दभः

31.3bv kacchapī kacchaponnatā śālūkābhā panasikā śophas tv alpa-rujaḥ sthiraḥ | hanu-saṃdhi-samudbhūtas tābhyāṃ pāṣāṇa-gardabhaḥ

5

शाल्मली-कण्टकाकाराः पिटिकाः स-रुजो घनाः । मेदो-गर्भा मुखे यूनां ताभ्यां च मुख-दूषिकाः

śālmalī-kaṇṭakākārāḥ piṭikāḥ sa-rujo ghanāḥ | medo-garbhā mukhe yūnāṃ tābhyāṃ ca mukha-dūṣikāḥ

6

३१.५dv ताभ्यां च मुख-दूषकाः ते पद्म-कण्टका ज्ञेया यैः पद्मम् इव कण्टकैः । चीयते नी-रुजैः श्वेतैः शरीरं कफ-वात-जैः

31.5dv tābhyāṃ ca mukha-dūṣakāḥ te padma-kaṇṭakā jñeyā yaiḥ padmam iva kaṇṭakaiḥ | cīyate nī-rujaiḥ śvetaiḥ śarīraṃ kapha-vāta-jaiḥ

7

पित्तेन पिटिका वृत्ता पक्वोदुम्बर-संनिभा । महा-दाह-ज्वर-करी विवृता विवृतानना

pittena piṭikā vṛttā pakvodumbara-saṃnibhā | mahā-dāha-jvara-karī vivṛtā vivṛtānanā

8

गात्रेष्व् अन्तश् च वक्त्रस्य दाह-ज्वर-रुजान्विताः । मसूर-मात्रास् तद्-वर्णास् तत्-संज्ञाः पिटिका घनाः

gātreṣv antaś ca vaktrasya dāha-jvara-rujānvitāḥ | masūra-mātrās tad-varṇās tat-saṃjñāḥ piṭikā ghanāḥ

9

ततः कष्ट-तराः स्फोटा विस्फोटाख्या महा-रुजाः । या पद्म-कर्णिकाकारा पिटिका पिटिकाचिता

tataḥ kaṣṭa-tarāḥ sphoṭā visphoṭākhyā mahā-rujāḥ | yā padma-karṇikākārā piṭikā piṭikācitā

10

सा विद्धा वात-पित्ताभ्यां ताभ्याम् एव च गर्दभी । मण्डला विपुलोत्सन्ना स-राग-पिटिकाचिता

sā viddhā vāta-pittābhyāṃ tābhyām eva ca gardabhī | maṇḍalā vipulotsannā sa-rāga-piṭikācitā

11

कक्षेति कक्षासन्नेषु प्रायो देशेषु सानिलात् । पित्ताद् भवन्ति पिटिकाः सूक्ष्मा लाजोपमा घनाः

kakṣeti kakṣāsanneṣu prāyo deśeṣu sānilāt | pittād bhavanti piṭikāḥ sūkṣmā lājopamā ghanāḥ

12

३१.११dv सूक्ष्मा जालोपमा घनाः तादृशी महती त्व् एका गन्ध-नामेति कीर्तिता । घर्म-स्वेद-परीते ऽङ्गे पिटिकाः स-रुजो घनाः

31.11dv sūkṣmā jālopamā ghanāḥ tādṛśī mahatī tv ekā gandha-nāmeti kīrtitā | gharma-sveda-parīte 'ṅge piṭikāḥ sa-rujo ghanāḥ

13

राजीका-वर्ण-संस्थान-प्रमाणा राजिकाह्वयाः । दोषैः पित्तोल्बणैर् मन्दैर् विसर्पति विसर्प-वत्

rājīkā-varṇa-saṃsthāna-pramāṇā rājikāhvayāḥ | doṣaiḥ pittolbaṇair mandair visarpati visarpa-vat

14

शोफो ऽ-पाकस् तनुस् ताम्रो ज्वर-कृज् जाल-गर्दभः । मलैः पित्तोल्बणैः स्फोटा ज्वरिणो मांस-दारणाः

śopho '-pākas tanus tāmro jvara-kṛj jāla-gardabhaḥ | malaiḥ pittolbaṇaiḥ sphoṭā jvariṇo māṃsa-dāraṇāḥ

15

३१.१४dv ज्वरिणो मांस-दारुणाः ३१.१४dv ज्वरिणो मांस-दारिणः कक्षा-भागेषु जायन्ते ये ऽग्न्य्-आभाः साग्नि-रोहिणी । पञ्चाहात् सप्त-रात्राद् वा पक्षाद् वा हन्ति जीवितम्

31.14dv jvariṇo māṃsa-dāruṇāḥ 31.14dv jvariṇo māṃsa-dāriṇaḥ kakṣā-bhāgeṣu jāyante ye 'gny-ābhāḥ sāgni-rohiṇī | pañcāhāt sapta-rātrād vā pakṣād vā hanti jīvitam

16

त्रि-लिङ्गा पिटिका वृत्ता जत्रूर्ध्वम् इरिवेल्लिका । विदारी-कन्द-कठिना विदारी कक्ष-वङ्क्षणे

tri-liṅgā piṭikā vṛttā jatrūrdhvam irivellikā | vidārī-kanda-kaṭhinā vidārī kakṣa-vaṅkṣaṇe

17

मेदो-ऽनिल-कफैर् ग्रन्थिः स्नायु-मांस-सिराश्रयैः । भिन्नो वसाज्य-मध्व्-आभं स्रवेत् तत्रोल्बणो ऽनिलः

medo-'nila-kaphair granthiḥ snāyu-māṃsa-sirāśrayaiḥ | bhinno vasājya-madhv-ābhaṃ sravet tatrolbaṇo 'nilaḥ

18

मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करां उपपादयेत् । दुर्-गन्धं रुधिरं क्लिन्नं नाना-वर्णं ततो मलाः

māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ upapādayet | dur-gandhaṃ rudhiraṃ klinnaṃ nānā-varṇaṃ tato malāḥ

19

३१.१८cv दुर्-गन्धि रुधिरं क्लिन्नं तां स्रावयन्ति निचितां विद्यात् तच् छर्करार्बुदम् । पाणि-पाद-तले संधौ जत्रूर्ध्वं वोपचीयते

31.18cv dur-gandhi rudhiraṃ klinnaṃ tāṃ srāvayanti nicitāṃ vidyāt tac charkarārbudam | pāṇi-pāda-tale saṃdhau jatrūrdhvaṃ vopacīyate

20

३१.१९av तां स्रावयन्ति निचिता ३१.१९dv जत्रूर्ध्वं चोपचीयते वल्मीक-वच् छनैर् ग्रन्थिस् तद्-वद् बह्व्-अणुभिर् मुखैः । रुग्-दाह-कण्डू-क्लेदाढ्यैर् वल्मीको ऽसौ समस्त-जः

31.19av tāṃ srāvayanti nicitā 31.19dv jatrūrdhvaṃ copacīyate valmīka-vac chanair granthis tad-vad bahv-aṇubhir mukhaiḥ | rug-dāha-kaṇḍū-kledāḍhyair valmīko 'sau samasta-jaḥ

21

३१.२०cv रुग्-दाह-कण्डू-क्लेदाढ्यो शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः । ग्रन्थिः कील-वद् उत्सन्नो जायते कदरं तु तत्

31.20cv rug-dāha-kaṇḍū-kledāḍhyo śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ | granthiḥ kīla-vad utsanno jāyate kadaraṃ tu tat

22

वेग-संधारणाद् वायुर् अपानो ऽपान-संश्रयम् । अणू-करोति बाह्यान्तर्-मार्गम् अस्य ततः शकृत्

vega-saṃdhāraṇād vāyur apāno 'pāna-saṃśrayam | aṇū-karoti bāhyāntar-mārgam asya tataḥ śakṛt

23

३१.२२bv अपानो ऽपान-संश्रयः कृच्छ्रान् निर्गच्छति व्याधिर् अयं रुद्ध-गुदो मतः । कुर्यात् पित्तानिलं पाकं नख-मांसे स-रुग्-ज्वरम्

31.22bv apāno 'pāna-saṃśrayaḥ kṛcchrān nirgacchati vyādhir ayaṃ ruddha-gudo mataḥ | kuryāt pittānilaṃ pākaṃ nakha-māṃse sa-rug-jvaram

24

चिप्यम् अ-क्षत-रोगं च विद्याद् उप-नखं च तम् । कृष्णो ऽभिघाताद् रूक्षश् च खरश् च कु-नखो नखः

cipyam a-kṣata-rogaṃ ca vidyād upa-nakhaṃ ca tam | kṛṣṇo 'bhighātād rūkṣaś ca kharaś ca ku-nakho nakhaḥ

25

३१.२४bv विद्याद् उप-नखं च तत् दुष्ट-कर्दम-संस्पर्शात् कण्डू-क्लेदान्वितान्तराः । अङ्गुल्यो ऽलसम् इत्य् आहुस् तिलाभांस् तिल-कालकान्

31.24bv vidyād upa-nakhaṃ ca tat duṣṭa-kardama-saṃsparśāt kaṇḍū-kledānvitāntarāḥ | aṅgulyo 'lasam ity āhus tilābhāṃs tila-kālakān

26

कृष्णान् अ-वेदनांस् त्वक्-स्थान् माषांस् तान् एव चोन्नतान् । मषेभ्यस् तून्नत-तरांश् चर्म-कीलान् सितासितान्

kṛṣṇān a-vedanāṃs tvak-sthān māṣāṃs tān eva connatān | maṣebhyas tūnnata-tarāṃś carma-kīlān sitāsitān

27

तथा-विधो जतु-मणिः सह-जो लोहितस् तु सः । कृष्णं सितं वा सह-जं मण्डलं लाञ्छनं समम्

tathā-vidho jatu-maṇiḥ saha-jo lohitas tu saḥ | kṛṣṇaṃ sitaṃ vā saha-jaṃ maṇḍalaṃ lāñchanaṃ samam

28

३१.२७bv स-रुजो लोहितस् तु सः शोक-क्रोधादि-कुपिताद् वात-पित्तान् मुखे तनु । श्यामलं मण्डलं व्यङ्गं वक्त्राद् अन्य-त्र नीलिका

31.27bv sa-rujo lohitas tu saḥ śoka-krodhādi-kupitād vāta-pittān mukhe tanu | śyāmalaṃ maṇḍalaṃ vyaṅgaṃ vaktrād anya-tra nīlikā

29

परुषं परुष-स्पर्शं व्यङ्गं श्यावं च मारुतात् । पित्तात् ताम्रान्तम् आ-नीलं श्वेतान्तं कण्डु-मत् कफात्

paruṣaṃ paruṣa-sparśaṃ vyaṅgaṃ śyāvaṃ ca mārutāt | pittāt tāmrāntam ā-nīlaṃ śvetāntaṃ kaṇḍu-mat kaphāt

30

३१.२९cv पित्तात् ताम्रं तथा नीलं ३१.२९dv श्वेताभं कण्डु-मत् कफात् रक्ताद् रक्तान्तम् आ-ताम्रं सौषं चिमिचिमायते । वायुनोदीरितः श्लेष्मा त्वचं प्राप्य विशुष्यति

31.29cv pittāt tāmraṃ tathā nīlaṃ 31.29dv śvetābhaṃ kaṇḍu-mat kaphāt raktād raktāntam ā-tāmraṃ sauṣaṃ cimicimāyate | vāyunodīritaḥ śleṣmā tvacaṃ prāpya viśuṣyati

31

३१.३०bv मुखं चिमिचिमायते ततस् त्वग् जायते पाण्दुः क्रमेण च वि-चेतना । अल्प-कण्डूर् अ-विक्लेदा सा प्रसुप्तिः प्रसुप्तितः

31.30bv mukhaṃ cimicimāyate tatas tvag jāyate pāṇduḥ krameṇa ca vi-cetanā | alpa-kaṇḍūr a-vikledā sā prasuptiḥ prasuptitaḥ

32

३१.३१cv अल्प-कण्डूर् अप-क्लेदा अ-सम्यग्-वमनोदीर्ण-पित्त-श्लेष्मान्न-निग्रहैः । मण्डलान्य् अति-कण्डूनि राग-वन्ति बहूनि च

31.31cv alpa-kaṇḍūr apa-kledā a-samyag-vamanodīrṇa-pitta-śleṣmānna-nigrahaiḥ | maṇḍalāny ati-kaṇḍūni rāga-vanti bahūni ca

33

उत्कोठः सो ऽनुबद्धस् तु कोठ इत्य् अभिधीयते । प्रोक्ताः षट्-त्रिंशद् इत्य् एते क्षुद्र-रोगा विभाग-शः

utkoṭhaḥ so 'nubaddhas tu koṭha ity abhidhīyate | proktāḥ ṣaṭ-triṃśad ity ete kṣudra-rogā vibhāga-śaḥ

अध्याय 32

1

विस्रावयेज् जलौकोभिर् अ-पक्वाम् अजगल्लिकाम् । स्वेदयित्वा यव-प्रख्यां विलयाय प्रलेपयेत्

visrāvayej jalaukobhir a-pakvām ajagallikām | svedayitvā yava-prakhyāṃ vilayāya pralepayet

2

दारु-कुष्ठ-मनोह्वालैर् इत्य् आ-पाषाण-गर्दभात् । विधिस् तांश् चाचरेत् पक्वान् व्रण-वत् साजगल्लिकान्

dāru-kuṣṭha-manohvālair ity ā-pāṣāṇa-gardabhāt | vidhis tāṃś cācaret pakvān vraṇa-vat sājagallikān

3

लोध्र-कुस्तुम्बुरु-वचाः प्रलेपो मुख-दूषिके । वट-पल्लव-युक्ता वा नारिकेलोत्थ-शुक्तयः

lodhra-kustumburu-vacāḥ pralepo mukha-dūṣike | vaṭa-pallava-yuktā vā nārikelottha-śuktayaḥ

4

३२.३av लोध्र-कुस्तुम्बुरु-वचा- ३२.३bv -प्रलेपो मुख-दूषिके अ-शान्तौ वमनं नस्यं ललाटे च सिरा-व्यधः । निम्बाम्बु-वान्तो निम्बाम्बु-साधितं पद्म-कण्टके

32.3av lodhra-kustumburu-vacā- 32.3bv -pralepo mukha-dūṣike a-śāntau vamanaṃ nasyaṃ lalāṭe ca sirā-vyadhaḥ | nimbāmbu-vānto nimbāmbu-sādhitaṃ padma-kaṇṭake

6

पिबेत् क्षौद्रान्वितं सर्पिर् निम्बारग्वध-लेपनम् ॥ ५अब् ॥ ३२.५bv निम्बारग्वध-लेपनः विवृतादींस् तु जालान्तांश् चिकित्सेत् सेरिवेल्लिकान् ॥ ५च्द् ॥ ३२.५dv चिकित्सेद् इरिवेल्लिकाम् पित्त-विसर्प-वत् तद्-वत् प्रत्याख्यायाग्नि-रोहिणीम् ॥ ५एf ॥ विलङ्घनं रक्त-विमोक्षणं च विरूक्षणं काय-विशोधनं च । धात्री-प्रयोगाञ् छिशिर-प्रदेहान् कुर्यात् सदा जालक-गर्दभस्य

pibet kṣaudrānvitaṃ sarpir nimbāragvadha-lepanam || 5ab || 32.5bv nimbāragvadha-lepanaḥ vivṛtādīṃs tu jālāntāṃś cikitset serivellikān || 5cd || 32.5dv cikitsed irivellikām pitta-visarpa-vat tad-vat pratyākhyāyāgni-rohiṇīm || 5ef || vilaṅghanaṃ rakta-vimokṣaṇaṃ ca virūkṣaṇaṃ kāya-viśodhanaṃ ca | dhātrī-prayogāñ chiśira-pradehān kuryāt sadā jālaka-gardabhasya

7

३२.६bv विरूक्षणं काय-विरेचनं च ३२.६cv धात्री-प्रदेहाञ् छिशिर-प्रयोगान् विदारिकां हृते रक्ते श्लेष्म-ग्रन्थि-वद् आचरेत् । मेदो-ऽर्बुद-क्रियां कुर्यात् सु-तरां शर्करार्बुदे

32.6bv virūkṣaṇaṃ kāya-virecanaṃ ca 32.6cv dhātrī-pradehāñ chiśira-prayogān vidārikāṃ hṛte rakte śleṣma-granthi-vad ācaret | medo-'rbuda-kriyāṃ kuryāt su-tarāṃ śarkarārbude

8

प्रवृद्धं सु-बहु-च्छिद्रं स-शोफं मर्मणि स्थितम् । वल्मीकं हस्त-पादे च वर्जयेद् इतरत् पुनः

pravṛddhaṃ su-bahu-cchidraṃ sa-śophaṃ marmaṇi sthitam | valmīkaṃ hasta-pāde ca varjayed itarat punaḥ

9

३२.८dv वर्जयेद् इतरं पुनः शुद्धस्यास्रे हृते लिम्पेत् स-पट्व्-आरेवतामृतैः । श्यामा-कुलत्थिका-मूल-दन्ती-पलल-सक्तुभिः

32.8dv varjayed itaraṃ punaḥ śuddhasyāsre hṛte limpet sa-paṭv-ārevatāmṛtaiḥ | śyāmā-kulatthikā-mūla-dantī-palala-saktubhiḥ

10

३२.९bv स-पट्व्-आरग्वधामृतैः पक्वे तु दुष्ट-मांसानि गतीः सर्वाश् च शोधयेत् । शस्त्रेण सम्यग् अनु च क्षारेण ज्वलनेन वा

32.9bv sa-paṭv-āragvadhāmṛtaiḥ pakve tu duṣṭa-māṃsāni gatīḥ sarvāś ca śodhayet | śastreṇa samyag anu ca kṣāreṇa jvalanena vā

11

शस्त्रेणोत्कृत्य निः-शेषं स्नेहेन कदरं दहेत् । निरुद्ध-मणि-वत् कार्यं रुद्ध-पायोश् चिकित्सितम्

śastreṇotkṛtya niḥ-śeṣaṃ snehena kadaraṃ dahet | niruddha-maṇi-vat kāryaṃ ruddha-pāyoś cikitsitam

12

३२.११av शस्त्रेणोद्धृत्य निः-शेषं चिप्यं शुद्ध्या जितोष्माणं साधयेच् छस्त्र-कर्मणा । दुष्टं कु-नखम् अप्य् एवं चरणाव् अलसे पुनः

32.11av śastreṇoddhṛtya niḥ-śeṣaṃ cipyaṃ śuddhyā jitoṣmāṇaṃ sādhayec chastra-karmaṇā | duṣṭaṃ ku-nakham apy evaṃ caraṇāv alase punaḥ

13

धान्याम्ल-सिक्तौ कासीस-पटोली-रोचना-तिलैः । स-निम्ब-पत्त्रैर् आलिम्पेद् दहेत् तु तिल-कालकान्

dhānyāmla-siktau kāsīsa-paṭolī-rocanā-tilaiḥ | sa-nimba-pattrair ālimped dahet tu tila-kālakān

14

मषांश् च सूर्य-कान्तेन क्षारेण यदि वाग्निना । तद्-वद् उत्कृत्य शस्त्रेण चर्म-कील-जतू-मणी

maṣāṃś ca sūrya-kāntena kṣāreṇa yadi vāgninā | tad-vad utkṛtya śastreṇa carma-kīla-jatū-maṇī

15

लाञ्छनादि-त्रये कुर्याद् यथासन्नं सिरा-व्यधम् । लेपयेत् क्षीर-पिष्टैश् च क्षीरि-वृक्ष-त्वग्-अङ्कुरैः

lāñchanādi-traye kuryād yathāsannaṃ sirā-vyadham | lepayet kṣīra-piṣṭaiś ca kṣīri-vṛkṣa-tvag-aṅkuraiḥ

16

३२.१५av न्यच्छादि-त्रितये कुर्याद् व्यङ्गेषु चार्जुन-त्वग् वा मञ्जिष्ठा वा स-माक्षिका । लेपः स-नव-नीता वा श्वेताश्व-खुर-जा मषी

32.15av nyacchādi-tritaye kuryād vyaṅgeṣu cārjuna-tvag vā mañjiṣṭhā vā sa-mākṣikā | lepaḥ sa-nava-nītā vā śvetāśva-khura-jā maṣī

17

३२.१६av व्यङ्गेषु वार्जुन-त्वग् वा रक्त-चन्दन-मञ्जिष्ठा-कुष्ठ-लोध्र-प्रियङ्गवः । वटाङ्कुरा मसूराश् च व्यङ्ग-घ्ना मुख-कान्ति-दाः

32.16av vyaṅgeṣu vārjuna-tvag vā rakta-candana-mañjiṣṭhā-kuṣṭha-lodhra-priyaṅgavaḥ | vaṭāṅkurā masūrāś ca vyaṅga-ghnā mukha-kānti-dāḥ

18

द्वे जीरके कृष्ण-तिलाः सर्षपाः पयसा सह । पिष्टाः कुर्वन्ति वक्त्रेन्दुम् अपास्त-व्यङ्ग-लाञ्छनम्

dve jīrake kṛṣṇa-tilāḥ sarṣapāḥ payasā saha | piṣṭāḥ kurvanti vaktrendum apāsta-vyaṅga-lāñchanam

19

क्षीर-पिष्टा घृत-क्षौद्र-युक्ता वा भृष्ट-निस्-तुषाः । मसूराः क्षीर-पिष्टा वा तीक्ष्णाः शाल्मलि-कण्टकाः

kṣīra-piṣṭā ghṛta-kṣaudra-yuktā vā bhṛṣṭa-nis-tuṣāḥ | masūrāḥ kṣīra-piṣṭā vā tīkṣṇāḥ śālmali-kaṇṭakāḥ

20

स-गुडः कोल-मज्जा वा शशासृक्-क्षौद्र-कल्कितः । सप्ताहं मातुलुङ्ग-स्थं कुष्ठं वा मधुनान्वितम्

sa-guḍaḥ kola-majjā vā śaśāsṛk-kṣaudra-kalkitaḥ | saptāhaṃ mātuluṅga-sthaṃ kuṣṭhaṃ vā madhunānvitam

21

३२.२०dv कुष्ठं वा मधुकान्वितम् पिष्टा वा छाग-पयसा स-क्षौद्रा मौसली जटा । गोर् अस्थि मुसली-मूल-युक्तं वा साज्य-माक्षिकम्

32.20dv kuṣṭhaṃ vā madhukānvitam piṣṭā vā chāga-payasā sa-kṣaudrā mausalī jaṭā | gor asthi musalī-mūla-yuktaṃ vā sājya-mākṣikam

22

जम्ब्व्-आम्र-पल्लवा मस्तु हरिद्रे द्वे नवो गुडः । लेपः स-वर्ण-कृत् पिष्टं स्व-रसेन च तिन्दुकम्

jambv-āmra-pallavā mastu haridre dve navo guḍaḥ | lepaḥ sa-varṇa-kṛt piṣṭaṃ sva-rasena ca tindukam

23

उत्पलम् उत्पल-कुष्ठं प्रियङ्गु-कालीयकं बदर-मज्जा । इदम् उद्वर्तनम् आस्यं करोति शतपत्त्र-संकाशम्

utpalam utpala-kuṣṭhaṃ priyaṅgu-kālīyakaṃ badara-majjā | idam udvartanam āsyaṃ karoti śatapattra-saṃkāśam

24

३२.२३av उत्पल-पत्त्रं तगरं ३२.२३dv करोति शतपत्त्रकाकारम् एभिर् एवौषधैः पिष्टैर् मुखाभ्यङ्गाय साधयेत् । यथा-दोषर्तुकान् स्नेहान् मधुक-क्वाथ-संयुतैः

32.23av utpala-pattraṃ tagaraṃ 32.23dv karoti śatapattrakākāram ebhir evauṣadhaiḥ piṣṭair mukhābhyaṅgāya sādhayet | yathā-doṣartukān snehān madhuka-kvātha-saṃyutaiḥ

25

यवान् सर्ज-रसं लोध्रम् उशीरं मदनं मधु । घृतं गुडं च गो-मूत्रे पचेद् आ-दर्वि-लेपनात्

yavān sarja-rasaṃ lodhram uśīraṃ madanaṃ madhu | ghṛtaṃ guḍaṃ ca go-mūtre paced ā-darvi-lepanāt

26

३२.२५bv उशीरं चन्दनं मधु तद् अभ्यङ्गान् निहन्त्य् आशु नीलिका-व्यङ्ग-दूषिकान् । मुखं करोति पद्माभं पादौ पद्म-दलोपमौ

32.25bv uśīraṃ candanaṃ madhu tad abhyaṅgān nihanty āśu nīlikā-vyaṅga-dūṣikān | mukhaṃ karoti padmābhaṃ pādau padma-dalopamau

27

३२.२६bv नीलिका-व्यङ्ग-दूषकान् कुङ्कुमोशीर-कालीय-लाक्षा-यष्ट्य्-आह्व-चन्दनम् । न्यग्रोध-पादांस् तरुणान् पद्मकं पद्म-केसरम्

32.26bv nīlikā-vyaṅga-dūṣakān kuṅkumośīra-kālīya-lākṣā-yaṣṭy-āhva-candanam | nyagrodha-pādāṃs taruṇān padmakaṃ padma-kesaram

28

स-नीलोत्पल-मञ्जिष्ठं पालिकं सलिलाढके । पक्त्वा पादावशेषेण तेन पिष्टैश् च कार्षिकैः

sa-nīlotpala-mañjiṣṭhaṃ pālikaṃ salilāḍhake | paktvā pādāvaśeṣeṇa tena piṣṭaiś ca kārṣikaiḥ

29

लाक्षा-पत्तङ्ग-मञ्जिष्ठा-यष्टीमधुक-कुङ्कुमैः । अजा-क्षीरं द्वि-गुणितं तैलस्य कुडवं पचेत्

lākṣā-pattaṅga-mañjiṣṭhā-yaṣṭīmadhuka-kuṅkumaiḥ | ajā-kṣīraṃ dvi-guṇitaṃ tailasya kuḍavaṃ pacet

30

३२.२९cv अजा-क्षीर-द्वि-गुणितं नीलिका-पलित-व्यङ्ग-वली-तिलक-दूषिकान् । हन्ति तन् नस्यम् अभ्यस्तं मुखोपचय-वर्ण-कृत्

32.29cv ajā-kṣīra-dvi-guṇitaṃ nīlikā-palita-vyaṅga-valī-tilaka-dūṣikān | hanti tan nasyam abhyastaṃ mukhopacaya-varṇa-kṛt

32

मञ्जिष्ठा शबरोद्भवस् तुबरिका लाक्षा हरिद्रा-द्वयं ॥ ३१अ ॥ नेपाली हरिताल-कुङ्कुम-गदा गो-रोचना गैरिकम् ॥ ३१ब् ॥ ३२.३१bv नेपाली हरिताल-कुङ्कुम-गदं गो-रोचना गैरिकम् पत्त्रं पाण्डु वटस्य चन्दन-युगं कालीयकं पारदं ॥ ३१च् ॥ पत्तङ्गं कनक-त्वचं कमल-जं बीजं तथा केसरम् ॥ ३१द् ॥ सिक्थं तुत्थं पद्मकाद्यो वसाज्यं मज्जा क्षीरं क्षीरि-वृक्षाम्बु चाग्नौ । सिद्धं सिद्धं व्यङ्ग-नील्य्-आदि-नाशे वक्त्रे छायाम् ऐन्दवीं चाशु धत्ते

mañjiṣṭhā śabarodbhavas tubarikā lākṣā haridrā-dvayaṃ || 31a || nepālī haritāla-kuṅkuma-gadā go-rocanā gairikam || 31b || 32.31bv nepālī haritāla-kuṅkuma-gadaṃ go-rocanā gairikam pattraṃ pāṇḍu vaṭasya candana-yugaṃ kālīyakaṃ pāradaṃ || 31c || pattaṅgaṃ kanaka-tvacaṃ kamala-jaṃ bījaṃ tathā kesaram || 31d || sikthaṃ tutthaṃ padmakādyo vasājyaṃ majjā kṣīraṃ kṣīri-vṛkṣāmbu cāgnau | siddhaṃ siddhaṃ vyaṅga-nīly-ādi-nāśe vaktre chāyām aindavīṃ cāśu dhatte

33

मार्कव-स्व-रस-क्षीर-तोयानीष्टानि नावने । प्रसुप्तौ वात-कुष्ठोक्तं कुर्याद् दाहं च वह्निना

mārkava-sva-rasa-kṣīra-toyānīṣṭāni nāvane | prasuptau vāta-kuṣṭhoktaṃ kuryād dāhaṃ ca vahninā

अध्याय 33

1

स्त्री-व्यवाय-निवृत्तस्य सहसा भजतो ऽथ-वा । दोषाध्युषित-संकीर्ण-मलिनाणु-रजः-पथाम्

strī-vyavāya-nivṛttasya sahasā bhajato 'tha-vā | doṣādhyuṣita-saṃkīrṇa-malināṇu-rajaḥ-pathām

2

३३.१av स्त्रीं व्यवाय-निवृत्तस्य अन्य-योनिम् अन्-इच्छन्तीम् अ-गम्यां नव-सूतिकाम् । दूषितं स्पृशतस् तोयं रतान्तेष्व् अपि नैव वा

33.1av strīṃ vyavāya-nivṛttasya anya-yonim an-icchantīm a-gamyāṃ nava-sūtikām | dūṣitaṃ spṛśatas toyaṃ ratānteṣv api naiva vā

3

विवर्धयिषया तीक्ष्णान् प्रलेपादीन् प्रयच्छतः । मुष्टि-दन्त-नखोत्पीडा-विष-वच्-छूक-पातनैः

vivardhayiṣayā tīkṣṇān pralepādīn prayacchataḥ | muṣṭi-danta-nakhotpīḍā-viṣa-vac-chūka-pātanaiḥ

4

३३.३dv -विष-वल्-लूक-पातनैः वेग-निग्रह-दीर्घाति-खर-स्पर्श-विघट्टनैः । दोषा दुष्टा गता गुह्यं त्रयो-विंशतिम् आमयान्

33.3dv -viṣa-val-lūka-pātanaiḥ vega-nigraha-dīrghāti-khara-sparśa-vighaṭṭanaiḥ | doṣā duṣṭā gatā guhyaṃ trayo-viṃśatim āmayān

5

३३.४bv -खर-स्पर्शादि-घट्टनैः ३३.४bv -खर-शष्पादि-घट्टनैः जनयन्त्य् उपदंशादीन् उपदंशो ऽत्र पञ्च-धा । पृथग् दोषैः स-रुधिरैः समस्तैश् चात्र मारुतात्

33.4bv -khara-sparśādi-ghaṭṭanaiḥ 33.4bv -khara-śaṣpādi-ghaṭṭanaiḥ janayanty upadaṃśādīn upadaṃśo 'tra pañca-dhā | pṛthag doṣaiḥ sa-rudhiraiḥ samastaiś cātra mārutāt

6

३३.५av जनयन्त्य् अवदंशादीन् ३३.५bv अवदंशो ऽत्र पञ्च-धा मेढ्रे शोफो रुजश् चित्राः स्तम्भस् त्वक्-परिपोटनम् । पक्वोदुम्बर-संकाशः पित्तेन श्वयथुर् ज्वरः

33.5av janayanty avadaṃśādīn 33.5bv avadaṃśo 'tra pañca-dhā meḍhre śopho rujaś citrāḥ stambhas tvak-paripoṭanam | pakvodumbara-saṃkāśaḥ pittena śvayathur jvaraḥ

7

३३.६av मेढ्र-शोफो रुजश् चित्राः श्लेष्मणा कठिनः स्निग्धः कण्डू-माञ् छीतलो गुरुः । शोणितेनासित-स्फोट-संभवो ऽस्र-स्रुतिर् ज्वरः

33.6av meḍhra-śopho rujaś citrāḥ śleṣmaṇā kaṭhinaḥ snigdhaḥ kaṇḍū-māñ chītalo guruḥ | śoṇitenāsita-sphoṭa-saṃbhavo 'sra-srutir jvaraḥ

8

सर्व-जे सर्व-लिङ्ग-त्वं श्वयथुर् मुष्कयोर् अपि । तीव्रा रुग् आशु-पचनं दरणं कृमि-संभवः

sarva-je sarva-liṅga-tvaṃ śvayathur muṣkayor api | tīvrā rug āśu-pacanaṃ daraṇaṃ kṛmi-saṃbhavaḥ

9

३३.८dv दारणं कृमि-संभवः याप्यो रक्तोद्भवस् तेषां मृत्यवे संनिपात-जः । जायन्ते कुपितैर् दोषैर् गुह्यासृक्-पिशिताश्रयैः

33.8dv dāraṇaṃ kṛmi-saṃbhavaḥ yāpyo raktodbhavas teṣāṃ mṛtyave saṃnipāta-jaḥ | jāyante kupitair doṣair guhyāsṛk-piśitāśrayaiḥ

10

अन्तर् बहिर् वा मेढ्रस्य कण्डूला मांस-कीलकाः । पिच्छिलास्र-स्रवा योनौ तद्-वच् च च्छत्त्र-संनिभाः

antar bahir vā meḍhrasya kaṇḍūlā māṃsa-kīlakāḥ | picchilāsra-sravā yonau tad-vac ca cchattra-saṃnibhāḥ

11

ते ऽर्शांस्य् उपेक्षया घ्नन्ति मेढ्र-पुंस्-त्वं भगार्तवं । गुह्यस्य बहिर् अन्तर् वा पिटिकाः कफ-रक्त-जाः

te 'rśāṃsy upekṣayā ghnanti meḍhra-puṃs-tvaṃ bhagārtavaṃ | guhyasya bahir antar vā piṭikāḥ kapha-rakta-jāḥ

12

३३.११bv मेढ्र-पुंस्-त्व-भगार्तवं ३३.११bv मेढ्रं पुंसो भगार्तवं सर्षपा-मान-संस्थाना घनाः सर्षपिकाः स्मृताः । पिटिका बहवो दीर्घा दीर्यन्ते मध्यतश् च याः

33.11bv meḍhra-puṃs-tva-bhagārtavaṃ 33.11bv meḍhraṃ puṃso bhagārtavaṃ sarṣapā-māna-saṃsthānā ghanāḥ sarṣapikāḥ smṛtāḥ | piṭikā bahavo dīrghā dīryante madhyataś ca yāḥ

13

सो ऽवमन्थः कफासृग्भ्यां वेदना-रोम-हर्ष-वान् । कुम्भीका रक्त-पित्तोत्था जाम्बवास्थि-निभाशु-जा

so 'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanā-roma-harṣa-vān | kumbhīkā rakta-pittotthā jāmbavāsthi-nibhāśu-jā

14

३३.१३dv जाम्बवास्थि-निभा-शुभा अलजीं मेह-वद् विद्याद् उत्तमां पित्त-रक्त-जाम् । पिटिकां माष-मुद्गाभां पिटिका पिटिकाचिता

33.13dv jāmbavāsthi-nibhā-śubhā alajīṃ meha-vad vidyād uttamāṃ pitta-rakta-jām | piṭikāṃ māṣa-mudgābhāṃ piṭikā piṭikācitā

15

३३.१४bv उत्तमां रक्त-पित्त-जाम् कर्णिका पुष्करस्येव ज्ञेया पुष्करिकेति सा । पाणिभ्यां भृश-संव्यूढे संव्यूढ-पिटिका भवेत्

33.14bv uttamāṃ rakta-pitta-jām karṇikā puṣkarasyeva jñeyā puṣkariketi sā | pāṇibhyāṃ bhṛśa-saṃvyūḍhe saṃvyūḍha-piṭikā bhavet

16

मृदितं मृदितं वस्त्र-संरब्धं वात-कोपतः । विषमा कठिना भुग्ना वायुनाष्ठीलिका स्मृता

mṛditaṃ mṛditaṃ vastra-saṃrabdhaṃ vāta-kopataḥ | viṣamā kaṭhinā bhugnā vāyunāṣṭhīlikā smṛtā

17

३३.१६av मृदितं मृदितं यत् तु ३३.१६av मृदितं मृदितं वस्तु ३३.१६bv संरब्धं वात-कोपतः विमर्दनादि-दुष्टेन वायुना चर्म मेढ्र-जम् । निवर्तते स-रुग्-दाहं क्व-चित् पाकं च गच्छति

33.16av mṛditaṃ mṛditaṃ yat tu 33.16av mṛditaṃ mṛditaṃ vastu 33.16bv saṃrabdhaṃ vāta-kopataḥ vimardanādi-duṣṭena vāyunā carma meḍhra-jam | nivartate sa-rug-dāhaṃ kva-cit pākaṃ ca gacchati

18

३३.१७dv क्व-चित् पाकं न गच्छति पिण्डितं ग्रन्थितं चर्म तत् प्रलम्बम् अधो मणेः । निवृत्त-संज्ञं स-कफं कण्डू-काठिन्य-वत् तु तत्

33.17dv kva-cit pākaṃ na gacchati piṇḍitaṃ granthitaṃ carma tat pralambam adho maṇeḥ | nivṛtta-saṃjñaṃ sa-kaphaṃ kaṇḍū-kāṭhinya-vat tu tat

19

३३.१८av पिण्डितं ग्रन्थितं तच् च ३३.१८bv विप्रलम्बम् अधो मणेः ३३.१८bv प्रविलम्बम् अधो मणेः दुर्-ऊढं स्फुटितं चर्म निर्दिष्टम् अवपाटिका । वातेन दूषितं चर्म मणौ सक्तं रुणद्धि चेत्

33.18av piṇḍitaṃ granthitaṃ tac ca 33.18bv vipralambam adho maṇeḥ 33.18bv pravilambam adho maṇeḥ dur-ūḍhaṃ sphuṭitaṃ carma nirdiṣṭam avapāṭikā | vātena dūṣitaṃ carma maṇau saktaṃ ruṇaddhi cet

20

३३.१९av दुः-सहं स्फुटितं चर्म ३३.१९bv मणौ सक्तं रुणद्धि तत् स्रोतो मूत्रं ततो ऽभ्येति मन्द-धारम् अ-वेदनम् । मणेर् विकाश-रोधश् च स निरुद्ध-मणिर् गदः

33.19av duḥ-sahaṃ sphuṭitaṃ carma 33.19bv maṇau saktaṃ ruṇaddhi tat sroto mūtraṃ tato 'bhyeti manda-dhāram a-vedanam | maṇer vikāśa-rodhaś ca sa niruddha-maṇir gadaḥ

21

लिङ्गं शूकैर् इवापूर्णं ग्रथिताख्यं कफोद्भवम् । शूक-दूषित-रक्तोत्था स्पर्श-हानिस् तद्-आह्वया

liṅgaṃ śūkair ivāpūrṇaṃ grathitākhyaṃ kaphodbhavam | śūka-dūṣita-raktotthā sparśa-hānis tad-āhvayā

22

छिद्रैर् अणु-मुखैर् यत् तु मेहनं सर्वतश् चितम् । वात-शोणित-कोपेन तं विद्याच् छत-पोनकम्

chidrair aṇu-mukhair yat tu mehanaṃ sarvataś citam | vāta-śoṇita-kopena taṃ vidyāc chata-ponakam

23

पित्तासृग्भ्यां त्वचः पाकस् त्वक्-पाको ज्वर-दाह-वान् । मांस्-पाकः सर्व-जः सर्व-वेदनो मांस-शातनः

pittāsṛgbhyāṃ tvacaḥ pākas tvak-pāko jvara-dāha-vān | māṃs-pākaḥ sarva-jaḥ sarva-vedano māṃsa-śātanaḥ

24

स-रागैर् असितैः स्फोटैः पिटिकाभिश् च पीडितम् । मेहनं वेदना चोग्रा तं विद्याद् असृग्-अर्बुदम्

sa-rāgair asitaiḥ sphoṭaiḥ piṭikābhiś ca pīḍitam | mehanaṃ vedanā cogrā taṃ vidyād asṛg-arbudam

25

मांसार्बुदं प्राग् उदितं विद्रधिश् च त्रि-दोष-जः । कृष्णानि भूत्वा मांसानि विशीर्यन्ते समन्ततः

māṃsārbudaṃ prāg uditaṃ vidradhiś ca tri-doṣa-jaḥ | kṛṣṇāni bhūtvā māṃsāni viśīryante samantataḥ

26

पक्वानि संनिपातेन तान् विद्यात् तिल-कालकान् । मांसोत्थम् अर्बुदं पाकं विद्रधिं तिल-कालकान्

pakvāni saṃnipātena tān vidyāt tila-kālakān | māṃsottham arbudaṃ pākaṃ vidradhiṃ tila-kālakān

27

चतुरो वर्जयेद् एषां शेषाञ् छीघ्रम् उपाचरेत् । विंशतिर् व्यापदो योनेर् जायन्ते दुष्ट-भोजनात्

caturo varjayed eṣāṃ śeṣāñ chīghram upācaret | viṃśatir vyāpado yoner jāyante duṣṭa-bhojanāt

28

विषम-स्थाङ्ग-शयन-भृश-मैथुन-सेवनैः । दुष्टार्तवाद् अपद्रवैर् बीज-दोषेण दैवतः

viṣama-sthāṅga-śayana-bhṛśa-maithuna-sevanaiḥ | duṣṭārtavād apadravair bīja-doṣeṇa daivataḥ

29

३३.२८cv दुष्टार्तवाद् उपद्रवैर् योनौ क्रुद्धो ऽनिलः कुर्याद् रुक्-तोदायाम-सुप्त-ताः । पिपीलिका-सृप्तिम् इव स्तम्भं कर्कश-तां स्वनम्

33.28cv duṣṭārtavād upadravair yonau kruddho 'nilaḥ kuryād ruk-todāyāma-supta-tāḥ | pipīlikā-sṛptim iva stambhaṃ karkaśa-tāṃ svanam

30

३३.२९cv पिपीलिका-गतिम् इव फेनिलारुण-कृष्णाल्प-तनु-रूक्षार्तव-स्रुतिम् । स्रंसं वङ्क्षण-पार्श्वादौ व्यथां गुल्मं क्रमेण च

33.29cv pipīlikā-gatim iva phenilāruṇa-kṛṣṇālpa-tanu-rūkṣārtava-srutim | sraṃsaṃ vaṅkṣaṇa-pārśvādau vyathāṃ gulmaṃ krameṇa ca

31

३३.३०cv ऊरु-वङ्क्षण-पार्श्वादौ ३३.३०cv भृशं वङ्क्षण-पार्श्वादौ तांस् तांश् च स्वान् गदान् व्यापद् वातिकी नाम सा स्मृता । सैवाति-चरणा शोफ-संयुक्ताति-व्यवायतः

33.30cv ūru-vaṅkṣaṇa-pārśvādau 33.30cv bhṛśaṃ vaṅkṣaṇa-pārśvādau tāṃs tāṃś ca svān gadān vyāpad vātikī nāma sā smṛtā | saivāti-caraṇā śopha-saṃyuktāti-vyavāyataḥ

32

३३.३१av तांस् तांश् च स्व-गदान् व्यापद् ३३.३१av तांस् तान् स्वांस् स्वान् गदान् व्यापद् मैथुनाद् अति-बालायाः पृष्ठ-जङ्घोरु-वङ्क्षणम् । रुजन् संदूषयेद् योनिं वायुः प्राक्-चरणेति सा

33.31av tāṃs tāṃś ca sva-gadān vyāpad 33.31av tāṃs tān svāṃs svān gadān vyāpad maithunād ati-bālāyāḥ pṛṣṭha-jaṅghoru-vaṅkṣaṇam | rujan saṃdūṣayed yoniṃ vāyuḥ prāk-caraṇeti sā

33

वेगोदावर्तनाद् योनिं प्रपीडयति मारुतः । सा फेनिलं रजः कृच्छ्राद् उदावृत्तं विमुञ्चति

vegodāvartanād yoniṃ prapīḍayati mārutaḥ | sā phenilaṃ rajaḥ kṛcchrād udāvṛttaṃ vimuñcati

34

३३.३३av वेगेनावर्तनाद् योनिं ३३.३३dv उदावर्तं विमुञ्चति ३३.३३dv उदावर्त्य विमुञ्चति इयं व्यापद् उदावृत्ता जात-घ्नी तु यदानिलः । जातं जातं सुतं हन्ति रौक्ष्याद् दुष्टार्तवोद्भवम्

33.33av vegenāvartanād yoniṃ 33.33dv udāvartaṃ vimuñcati 33.33dv udāvartya vimuñcati iyaṃ vyāpad udāvṛttā jāta-ghnī tu yadānilaḥ | jātaṃ jātaṃ sutaṃ hanti raukṣyād duṣṭārtavodbhavam

35

३३.३४av इयं व्यापद् उदावर्ता अत्य्-आशिताया विषमं स्थितायाः सु-रते मरुत् । अन्नेनोत्पीडितो योनेः स्थितः स्रोतसि वक्रयेत्

33.34av iyaṃ vyāpad udāvartā aty-āśitāyā viṣamaṃ sthitāyāḥ su-rate marut | annenotpīḍito yoneḥ sthitaḥ srotasi vakrayet

36

सास्थि-मांसं मुखं तीव्र-रुजम् अन्तर्-मुखीति सा । वातलाहार-सेविन्यां जनन्यां कुपितो ऽनिलः

sāsthi-māṃsaṃ mukhaṃ tīvra-rujam antar-mukhīti sā | vātalāhāra-sevinyāṃ jananyāṃ kupito 'nilaḥ

37

३३.३६bv -रुजं वक्र-मुखीति सा स्त्रियो योनिम् अणु-द्वारां कुर्यात् सूची-मुखीति सा । वेग-रोधाद् ऋतौ वायुर् दुष्टो विण्-मूत्र-संग्रहम्

33.36bv -rujaṃ vakra-mukhīti sā striyo yonim aṇu-dvārāṃ kuryāt sūcī-mukhīti sā | vega-rodhād ṛtau vāyur duṣṭo viṇ-mūtra-saṃgraham

38

करोति योनेः शोषं च शुष्काख्या साति-वेदना । षड्-अहात् सप्त-रात्राद् वा शुक्रं गर्भाशयान् मरुत्

karoti yoneḥ śoṣaṃ ca śuṣkākhyā sāti-vedanā | ṣaḍ-ahāt sapta-rātrād vā śukraṃ garbhāśayān marut

39

वमेत् स-रुङ् नी-रुजो वा यस्याः सा वामिनी मता । योनौ वातोपतप्तायां स्त्री-गर्भे बीज-दोषतः

vamet sa-ruṅ nī-rujo vā yasyāḥ sā vāminī matā | yonau vātopataptāyāṃ strī-garbhe bīja-doṣataḥ

40

३३.३९av वमेत् स-रुङ् नी-रुजो वा ह्य् ३३.३९bv यस्यां सा वामिनी मता ३३.३९bv अस्यां सा वामिनी मता नृ-द्वेषिण्य् अ-स्तनी च स्यात् षण्ढ-संज्ञान्-उपक्रमा । दुष्टो विष्टभ्य योन्य्-आस्यं गर्भ-कोष्ठं च मारुतः

33.39av vamet sa-ruṅ nī-rujo vā hy 33.39bv yasyāṃ sā vāminī matā 33.39bv asyāṃ sā vāminī matā nṛ-dveṣiṇy a-stanī ca syāt ṣaṇḍha-saṃjñān-upakramā | duṣṭo viṣṭabhya yony-āsyaṃ garbha-koṣṭhaṃ ca mārutaḥ

41

कुरुते विवृतां स्रस्तां वातिकीम् इव दुःखिताम् । उत्सन्न-मांसां ताम् आहुर् महा-योनिं महा-रुजाम्

kurute vivṛtāṃ srastāṃ vātikīm iva duḥkhitām | utsanna-māṃsāṃ tām āhur mahā-yoniṃ mahā-rujām

42

यथा-स्वैर् दूषणैर् दुष्टं पित्तं योनिम् उपाश्रितम् । करोति दाह-पाकोषा-पूति-गन्धि-ज्वरान्विताम्

yathā-svair dūṣaṇair duṣṭaṃ pittaṃ yonim upāśritam | karoti dāha-pākoṣā-pūti-gandhi-jvarānvitām

43

३३.४२dv -पूति-गन्ध-ज्वरान्विताम् ३३.४२dv -पूति-गन्धां ज्वरान्विताम् भृशोष्ण-भूरि-कुणप-नील-पीतासितार्तवाम् । सा व्यापत् पैत्तिकी रक्त-योन्य्-आख्यासृग्-अति-स्रुतेः

33.42dv -pūti-gandha-jvarānvitām 33.42dv -pūti-gandhāṃ jvarānvitām bhṛśoṣṇa-bhūri-kuṇapa-nīla-pītāsitārtavām | sā vyāpat paittikī rakta-yony-ākhyāsṛg-ati-sruteḥ

44

कफो ऽभिष्यन्दिभिः क्रुद्धः कुर्याद् योनिम् अ-वेदनाम् । शीतलां कण्डुलां पाण्डु-पिच्छिलां तद्-विध-स्रुतिम्

kapho 'bhiṣyandibhiḥ kruddhaḥ kuryād yonim a-vedanām | śītalāṃ kaṇḍulāṃ pāṇḍu-picchilāṃ tad-vidha-srutim

45

सा व्यापच् छ्लैष्मिकी वात-पित्ताभ्यां क्षीयते रजः । स-दाह-कार्श्य-वैवर्ण्यं यस्याः सा लोहित-क्षया

sā vyāpac chlaiṣmikī vāta-pittābhyāṃ kṣīyate rajaḥ | sa-dāha-kārśya-vaivarṇyaṃ yasyāḥ sā lohita-kṣayā

46

३३.४५dv यस्यां सा लोहित-क्षया पित्तलाया नृ-संवासे क्षवथूद्गार-धारणात् । पित्त-युक्तेन मरुता योनिर् भवति दूषिता

33.45dv yasyāṃ sā lohita-kṣayā pittalāyā nṛ-saṃvāse kṣavathūdgāra-dhāraṇāt | pitta-yuktena marutā yonir bhavati dūṣitā

47

शूना स्पर्शा-सहा सार्तिर् नील-पीतास्र-वाहिनी । वस्ति-कुक्षि-गुरु-त्वातीसारा-रोचक-कारिणी

śūnā sparśā-sahā sārtir nīla-pītāsra-vāhinī | vasti-kukṣi-guru-tvātīsārā-rocaka-kāriṇī

48

श्रोणि-वङ्क्षण-रुक्-तोद-ज्वर-कृत् सा परिप्लुता । वात-श्लेष्मामय-व्याप्ता श्वेत-पिच्छिल-वाहिनी

śroṇi-vaṅkṣaṇa-ruk-toda-jvara-kṛt sā pariplutā | vāta-śleṣmāmaya-vyāptā śveta-picchila-vāhinī

49

उपप्लुता स्मृता योनिर् विप्लुताख्या त्व् अ-धावनात् । संजात-जन्तुः कण्डूला कण्ड्वा चाति-रति-प्रिया

upaplutā smṛtā yonir viplutākhyā tv a-dhāvanāt | saṃjāta-jantuḥ kaṇḍūlā kaṇḍvā cāti-rati-priyā

50

अ-काल-वाहनाद् वायुः श्लेष्म-रक्त-विमूर्छितः । कर्णिकां जनयेद् योनौ रजो-मार्ग-निरोधिनीम्

a-kāla-vāhanād vāyuḥ śleṣma-rakta-vimūrchitaḥ | karṇikāṃ janayed yonau rajo-mārga-nirodhinīm

51

सा कर्णिनी त्रिभिर् दोषैर् योनि-गर्भाशयाश्रितैः । यथा-स्वोपद्रव-करैर् व्यापत् सा सांनिपातिकी

sā karṇinī tribhir doṣair yoni-garbhāśayāśritaiḥ | yathā-svopadrava-karair vyāpat sā sāṃnipātikī

52

इति योनि-गदा नारी यैः शुक्रं न प्रतीच्छति । ततो गर्भं न गृह्णाति रोगांश् चाप्नोति दारुणान्

iti yoni-gadā nārī yaiḥ śukraṃ na pratīcchati | tato garbhaṃ na gṛhṇāti rogāṃś cāpnoti dāruṇān

अध्याय 34

1

मेढ्र-मध्ये सिरां विध्येद् उपदंशे नवोत्थिते । शीतां कुर्यात् क्रियां शुद्धिं विरेकेण विशेषतः

meḍhra-madhye sirāṃ vidhyed upadaṃśe navotthite | śītāṃ kuryāt kriyāṃ śuddhiṃ virekeṇa viśeṣataḥ

2

३४.१bv अवदंशे नवोत्थिते तिल-कल्क-घृत-क्षौद्रैर् लेपः पक्वे तु पाटिते । जम्ब्व्-आम्र-सुमनो-नीप-श्वेत-काम्बोजिकाङ्कुरान्

34.1bv avadaṃśe navotthite tila-kalka-ghṛta-kṣaudrair lepaḥ pakve tu pāṭite | jambv-āmra-sumano-nīpa-śveta-kāmbojikāṅkurān

3

शल्लकी-बदरी-बिल्व-पलाश-तिनिशोद्भवाः । त्वचः क्षीरि-द्रुमाणां च त्रि-फलां च पचेज् जले

śallakī-badarī-bilva-palāśa-tiniśodbhavāḥ | tvacaḥ kṣīri-drumāṇāṃ ca tri-phalāṃ ca pacej jale

4

स क्वाथः क्षालनं तेन पक्वं तैलं च रोपणम् । तुत्थ-गैरिक-लोध्रैला-मनोह्वाल-रसाञ्जनैः

sa kvāthaḥ kṣālanaṃ tena pakvaṃ tailaṃ ca ropaṇam | tuttha-gairika-lodhrailā-manohvāla-rasāñjanaiḥ

5

३४.४av स क्वाथः क्षालने तेन हरेणु-पुष्प-कासीस-सौराष्ट्री-लवणोत्तमैः । लेपः क्षौद्र-द्रुतैः सूक्ष्मैर् उपदंश-व्रणापहः

34.4av sa kvāthaḥ kṣālane tena hareṇu-puṣpa-kāsīsa-saurāṣṭrī-lavaṇottamaiḥ | lepaḥ kṣaudra-drutaiḥ sūkṣmair upadaṃśa-vraṇāpahaḥ

6

३४.५dv अवदंश-व्रणापहः कपाले त्रि-फला दग्धा स-घृता रोपणं परम् । सामान्यं साधनम् इदं प्रति-दोषं तु शोफ-वत्

34.5dv avadaṃśa-vraṇāpahaḥ kapāle tri-phalā dagdhā sa-ghṛtā ropaṇaṃ param | sāmānyaṃ sādhanam idaṃ prati-doṣaṃ tu śopha-vat

7

न च याति यथा पाकं प्रयतेत तथा भृशम् । पक्वैः स्नायु-सिरा-मांसैः प्रायो नश्यति हि ध्वजः

na ca yāti yathā pākaṃ prayateta tathā bhṛśam | pakvaiḥ snāyu-sirā-māṃsaiḥ prāyo naśyati hi dhvajaḥ

8

अर्शसां छिन्न-दग्धानां क्रिया कार्योपदंश-वत् । सर्षपा लिखिताः सूक्ष्मैः कषायैर् अवचूर्णयेत्

arśasāṃ chinna-dagdhānāṃ kriyā kāryopadaṃśa-vat | sarṣapā likhitāḥ sūkṣmaiḥ kaṣāyair avacūrṇayet

9

३४.८bv क्रिया कार्यावदंश-वत् ३४.८cv सर्षपां लिखितां सूक्ष्मैः तैर् एवाभ्यञ्जनं तैलं साधयेद् व्रण-रोपणम् । क्रियेयम् अवमन्थे ऽपि रक्तं स्राव्यं तथोभयोः

34.8bv kriyā kāryāvadaṃśa-vat 34.8cv sarṣapāṃ likhitāṃ sūkṣmaiḥ tair evābhyañjanaṃ tailaṃ sādhayed vraṇa-ropaṇam | kriyeyam avamanthe 'pi raktaṃ srāvyaṃ tathobhayoḥ

10

कुम्भीकायां हरेद् रक्तं पक्वायां शोधिते व्रणे । तिन्दुक-त्रि-फला-लोध्रैर् लेपस् तैलं च रोपणम्

kumbhīkāyāṃ hared raktaṃ pakvāyāṃ śodhite vraṇe | tinduka-tri-phalā-lodhrair lepas tailaṃ ca ropaṇam

11

अलज्यां स्रुत-रक्तायाम् अयम् एव क्रिया-क्रमः । उत्तमाख्यां तु पिटिकां संछिद्य बडिशोद्धृताम्

alajyāṃ sruta-raktāyām ayam eva kriyā-kramaḥ | uttamākhyāṃ tu piṭikāṃ saṃchidya baḍiśoddhṛtām

12

कल्कैश् चूर्णैः कषायाणां क्षौद्र-युक्तैर् उपाचरेत् । क्रमः पित्त-विसर्पोक्तः पुष्कर-व्यूढयोर् हितः

kalkaiś cūrṇaiḥ kaṣāyāṇāṃ kṣaudra-yuktair upācaret | kramaḥ pitta-visarpoktaḥ puṣkara-vyūḍhayor hitaḥ

13

त्वक्-पाके स्पर्श-हान्यां च सेचयेद् मृदितं पुनः । बला-तैलेन कोष्णेन मधुरैश् चोपनाहयेत्

tvak-pāke sparśa-hānyāṃ ca secayed mṛditaṃ punaḥ | balā-tailena koṣṇena madhuraiś copanāhayet

14

३४.१३av त्वक्-पाके स्पर्श-हान्यौ वा अष्ठीलिकां हृते रक्ते श्लेष्म-ग्रन्थि-वद् आचरेत् । निवृत्तं सर्पिषाभ्यज्य स्वेदयित्वोपनाहयेत्

34.13av tvak-pāke sparśa-hānyau vā aṣṭhīlikāṃ hṛte rakte śleṣma-granthi-vad ācaret | nivṛttaṃ sarpiṣābhyajya svedayitvopanāhayet

15

त्रि-रात्रं पञ्च-रात्रं वा सु-स्निग्धैः शाल्वणादिभिः । स्वेदयित्वा ततो भूयः स्निग्धं चर्म समानयेत्

tri-rātraṃ pañca-rātraṃ vā su-snigdhaiḥ śālvaṇādibhiḥ | svedayitvā tato bhūyaḥ snigdhaṃ carma samānayet

16

३४.१५dv स्निग्धं चर्म समाहरेत् मणिं प्रपीड्य शनकैः प्रविष्टे चोपनाहनम् । मणौ पुनः पुनः स्निग्धं भोजनं चात्र शस्यते

34.15dv snigdhaṃ carma samāharet maṇiṃ prapīḍya śanakaiḥ praviṣṭe copanāhanam | maṇau punaḥ punaḥ snigdhaṃ bhojanaṃ cātra śasyate

17

अयम् एव प्रयोज्यः स्याद् अवपाट्याम् अपि क्रमः । नाडीम् उभयतो-द्वारां निरुद्धे जतुना सृताम्

ayam eva prayojyaḥ syād avapāṭyām api kramaḥ | nāḍīm ubhayato-dvārāṃ niruddhe jatunā sṛtām

18

३४.१७dv निरुद्धे जतुना शृताम् ३४.१७dv निरुद्धे जतुना कृताम् स्नेहाक्तां स्रोतसि न्यस्य सिञ्चेत् स्नेहैश् चलापहैः । त्र्य्-अहात् त्र्य्-अहात् स्थूल-तरां न्यस्य नाडीं विवर्धयेत्

34.17dv niruddhe jatunā śṛtām 34.17dv niruddhe jatunā kṛtām snehāktāṃ srotasi nyasya siñcet snehaiś calāpahaiḥ | try-ahāt try-ahāt sthūla-tarāṃ nyasya nāḍīṃ vivardhayet

19

स्रोतो-द्वारम् अ-सिद्धौ तु विद्वान् शस्त्रेण पाटयेत् । सेवनीं वर्जयन् युञ्ज्यात् सद्यः-क्षत-विधिं ततः

sroto-dvāram a-siddhau tu vidvān śastreṇa pāṭayet | sevanīṃ varjayan yuñjyāt sadyaḥ-kṣata-vidhiṃ tataḥ

20

३४.१९av स्रोतो-द्वारम् अ-सिद्धौ वा ग्रन्थितं स्वेदितं नाड्या स्निग्धोष्णैर् उपनाहयेत् । लिम्पेत् कषायैः स-क्षौद्रैर् लिखित्वा शत-पोनकम्

34.19av sroto-dvāram a-siddhau vā granthitaṃ sveditaṃ nāḍyā snigdhoṣṇair upanāhayet | limpet kaṣāyaiḥ sa-kṣaudrair likhitvā śata-ponakam

21

रक्त-विद्रधि-वत् कार्या चिकित्सा शोणितार्बुदे । व्रणोपचारं सर्वेषु यथावस्थं प्रयोजयेत्

rakta-vidradhi-vat kāryā cikitsā śoṇitārbude | vraṇopacāraṃ sarveṣu yathāvasthaṃ prayojayet

22

योनि-व्यापत्सु भूयिष्ठं शस्यते कर्म वात-जित् । स्नेहन-स्वेद-वस्त्य्-आदि वात-जासु विशेषतः

yoni-vyāpatsu bhūyiṣṭhaṃ śasyate karma vāta-jit | snehana-sveda-vasty-ādi vāta-jāsu viśeṣataḥ

23

न हि वाताद् ऋते योनिर् वनितानां प्रदुष्यति । अतो जित्वा तम् अन्यस्य कुर्याद् दोषस्य भेषजम्

na hi vātād ṛte yonir vanitānāṃ praduṣyati | ato jitvā tam anyasya kuryād doṣasya bheṣajam

24

३४.२३cv अतो ऽ-जित्वा तम् अन्यच् च ३४.२३cv अतो ऽ-जित्वा तम् अन्यस्य ३४.२३dv न कुर्याद् दोष-भेषजम् पाययेत बला-तैलं मिश्रकं सु-कुमारकम् । स्निग्ध-स्विन्नां तथा योनिं दुः-स्थितां स्थापयेत् समाम्

34.23cv ato '-jitvā tam anyac ca 34.23cv ato '-jitvā tam anyasya 34.23dv na kuryād doṣa-bheṣajam pāyayeta balā-tailaṃ miśrakaṃ su-kumārakam | snigdha-svinnāṃ tathā yoniṃ duḥ-sthitāṃ sthāpayet samām

25

३४.२४av पाययेच् च बला-तैलं ३४.२४av पाययेत् तां बला-तैलं ३४.२४av पाययेद् वा बला-तैलं पाणिना नमयेज् जिह्मां संवृतां व्यधयेत् पुनः । प्रवेशयेन् निःसृतां च विवृतां परिवर्तयेत्

34.24av pāyayec ca balā-tailaṃ 34.24av pāyayet tāṃ balā-tailaṃ 34.24av pāyayed vā balā-tailaṃ pāṇinā namayej jihmāṃ saṃvṛtāṃ vyadhayet punaḥ | praveśayen niḥsṛtāṃ ca vivṛtāṃ parivartayet

26

३४.२५av पाणिना नामयेज् जिह्मां ३४.२५av पाणिनोन्नमयेज् जिह्मां ३४.२५bv संवृतां व्यासयेत् पुनः स्थानापवृत्ता योनिर् हि शल्य-भूता स्त्रियो मता । कर्मभिर् वमनाद्यैश् च मृदुभिर् योजयेत् स्त्रियम्

34.25av pāṇinā nāmayej jihmāṃ 34.25av pāṇinonnamayej jihmāṃ 34.25bv saṃvṛtāṃ vyāsayet punaḥ sthānāpavṛttā yonir hi śalya-bhūtā striyo matā | karmabhir vamanādyaiś ca mṛdubhir yojayet striyam

27

३४.२६av स्थानापवर्ता योनिर् हि सर्वतः सु-विशुद्धायाः शेषं कर्म विधीयते । वस्त्य्-अभ्यङ्ग-परीषेक-प्रलेप-पिचु-धारणम्

34.26av sthānāpavartā yonir hi sarvataḥ su-viśuddhāyāḥ śeṣaṃ karma vidhīyate | vasty-abhyaṅga-parīṣeka-pralepa-picu-dhāraṇam

28

३४.२७av सर्वतस् तु विशुद्धायाः काश्मर्य-त्रि-फला-द्राक्षा-कासमर्द-निशा-द्वयैः । गुडूची-सैर्यकाभीरु-शुकनासा-पुनर्नवैः

34.27av sarvatas tu viśuddhāyāḥ kāśmarya-tri-phalā-drākṣā-kāsamarda-niśā-dvayaiḥ | guḍūcī-sairyakābhīru-śukanāsā-punarnavaiḥ

29

३४.२८cv गुडूची-गैरिकाभीरु- परूषकैश् च विपचेत् प्रस्थम् अक्ष-समैर् घृतात् । योनि-वात-विकार-घ्नं तत् पीतं गर्भ-दं परम्

34.28cv guḍūcī-gairikābhīru- parūṣakaiś ca vipacet prastham akṣa-samair ghṛtāt | yoni-vāta-vikāra-ghnaṃ tat pītaṃ garbha-daṃ param

30

३४.२९av परूषकैश् च विपचेद् ३४.२९bv प्रस्थम् अक्ष-समैर् घृतम् ३४.२९bv अक्षैः प्रस्थ-समं घृतम् वचोपकुञ्चिकाजाजी-कृष्णा-वृषक-सैन्धवम् । अजमोदा-यव-क्षार-शर्करा-चित्रकान्वितम्

34.29av parūṣakaiś ca vipaced 34.29bv prastham akṣa-samair ghṛtam 34.29bv akṣaiḥ prastha-samaṃ ghṛtam vacopakuñcikājājī-kṛṣṇā-vṛṣaka-saindhavam | ajamodā-yava-kṣāra-śarkarā-citrakānvitam

31

पिष्ट्वा प्रसन्नयालोड्य खादेत् तद् घृत-भर्जितम् । योनि-पार्श्वार्ति-हृद्-रोग-गुल्मार्शो-विनिवृत्तये

piṣṭvā prasannayāloḍya khādet tad ghṛta-bharjitam | yoni-pārśvārti-hṛd-roga-gulmārśo-vinivṛttaye

32

३४.३१dv -गुल्मार्शो-ऽर्ति-निवृत्तये वृषकं मातुलुङ्गस्य मूलानि मदयन्तिकाम् । पिबेन् मद्यैः स-लवणैस् तथा कृष्णोपकुञ्चिके

34.31dv -gulmārśo-'rti-nivṛttaye vṛṣakaṃ mātuluṅgasya mūlāni madayantikām | piben madyaiḥ sa-lavaṇais tathā kṛṣṇopakuñcike

33

३४.३२av वृषस्य मातुलुङ्गस्य ३४.३२dv तथा कृष्णोपकुञ्चिका रास्ना-श्वदंष्ट्रा-वृषकैः शृतं शूल-हरं पयः । गुडूची-त्रि-फला-दन्ती-क्वाथैश् च परिषेचनम्

34.32av vṛṣasya mātuluṅgasya 34.32dv tathā kṛṣṇopakuñcikā rāsnā-śvadaṃṣṭrā-vṛṣakaiḥ śṛtaṃ śūla-haraṃ payaḥ | guḍūcī-tri-phalā-dantī-kvāthaiś ca pariṣecanam

34

नत-वार्ताकिनी-कुष्ठ-सैन्धवामरदारुभिः । तैलात् प्रसाधिताद् धार्यः पिचुर् योनौ रुजापहः

nata-vārtākinī-kuṣṭha-saindhavāmaradārubhiḥ | tailāt prasādhitād dhāryaḥ picur yonau rujāpahaḥ

35

पित्तलानां तु योनीनां सेकाभ्यङ्ग-पिचु-क्रियाः । शीताः पित्त-जितः कार्याः स्नेहनार्थं घृतानि च

pittalānāṃ tu yonīnāṃ sekābhyaṅga-picu-kriyāḥ | śītāḥ pitta-jitaḥ kāryāḥ snehanārthaṃ ghṛtāni ca

36

३४.३५av पित्तलानां च योनीनां शतावरी-मूल-तुला-चतुष्कात् क्षुण्ण-पीडितात् । रसेन क्षीर-तुल्येन पाचयेत घृताढकम्

34.35av pittalānāṃ ca yonīnāṃ śatāvarī-mūla-tulā-catuṣkāt kṣuṇṇa-pīḍitāt | rasena kṣīra-tulyena pācayeta ghṛtāḍhakam

37

जीवनीयैः शतावर्या मृद्वीकाभिः परूषकैः । पिष्टैः प्रियालैश् चाक्षांशैर् द्वि-बला-मधुकान्वितैः

jīvanīyaiḥ śatāvaryā mṛdvīkābhiḥ parūṣakaiḥ | piṣṭaiḥ priyālaiś cākṣāṃśair dvi-balā-madhukānvitaiḥ

38

३४.३७dv मधुकर्द्धि-बलान्वितैः सिद्ध-शीते तु मधुनः पिप्पल्याश् च पलाष्टकम् । शर्कराया दश-पलं क्षिपेल् लिह्यात् पिचुं ततः

34.37dv madhukarddhi-balānvitaiḥ siddha-śīte tu madhunaḥ pippalyāś ca palāṣṭakam | śarkarāyā daśa-palaṃ kṣipel lihyāt picuṃ tataḥ

39

योन्य्-असृक्-शुक्र-दोष-घ्नं वृष्यं पुं-सवनं परम् । क्षतं क्षयम् असृक्-पित्तं कासं श्वासं हलीमकम्

yony-asṛk-śukra-doṣa-ghnaṃ vṛṣyaṃ puṃ-savanaṃ param | kṣataṃ kṣayam asṛk-pittaṃ kāsaṃ śvāsaṃ halīmakam

40

३४.३९cv क्षत-क्षयम् असृक्-पित्तं कामलां वात-रुधिरं विसर्पं हृच्-छिरो-ग्रहम् । अपस्मारार्दितायाम-मदोन्मादांश् च नाशयेत्

34.39cv kṣata-kṣayam asṛk-pittaṃ kāmalāṃ vāta-rudhiraṃ visarpaṃ hṛc-chiro-graham | apasmārārditāyāma-madonmādāṃś ca nāśayet

41

३४.४०cv अपस्मारार्दितायामान् ३४.४०dv मदोन्मादांश् च नाशयेत् एवम् एव पयः-सर्पिर् जीवनीयोपसाधितम् । गर्भ-दं पित्त-जानां च रोगाणां परमं हितम्

34.40cv apasmārārditāyāmān 34.40dv madonmādāṃś ca nāśayet evam eva payaḥ-sarpir jīvanīyopasādhitam | garbha-daṃ pitta-jānāṃ ca rogāṇāṃ paramaṃ hitam

42

बला-द्रोण-द्वय-क्वाथे घृत-तैलाढकं पचेत् । क्षीरे चतुर्-गुणे कृष्णा-काकनासा-सितान्वितैः

balā-droṇa-dvaya-kvāthe ghṛta-tailāḍhakaṃ pacet | kṣīre catur-guṇe kṛṣṇā-kākanāsā-sitānvitaiḥ

43

जीवन्ती-क्षीर-काकोली-स्थिरा-वीरर्द्धि-जीवकैः । पयस्या-श्रावणी-मुद्ग-पीलु-माषाख्य-पर्णिभिः

jīvantī-kṣīra-kākolī-sthirā-vīrarddhi-jīvakaiḥ | payasyā-śrāvaṇī-mudga-pīlu-māṣākhya-parṇibhiḥ

44

३४.४३bv -स्थिरा-वीरर्द्धि-जीरकैः ३४.४३bv -स्थिरा-वीरा-द्वि-जीवकैः ३४.४३dv -पीलु-माषाखुकर्णिभिः वात-पित्तामयान् हत्वा पानाद् गर्भं दधाति तत् । रक्त-योन्याम् असृग्-वर्णैर् अनुबन्धम् अवेक्ष्य च

34.43bv -sthirā-vīrarddhi-jīrakaiḥ 34.43bv -sthirā-vīrā-dvi-jīvakaiḥ 34.43dv -pīlu-māṣākhukarṇibhiḥ vāta-pittāmayān hatvā pānād garbhaṃ dadhāti tat | rakta-yonyām asṛg-varṇair anubandham avekṣya ca

45

३४.४४bv पानाद् गर्भं ददाति तत् यथा-दोषोदयं युञ्ज्याद् रक्त-स्थापनम् औषधम् । पाठां जम्ब्व्-आम्रयोर् अस्थि शिलोद्भेदं रसाञ्जनम्

34.44bv pānād garbhaṃ dadāti tat yathā-doṣodayaṃ yuñjyād rakta-sthāpanam auṣadham | pāṭhāṃ jambv-āmrayor asthi śilodbhedaṃ rasāñjanam

1

मञ्जिष्ठागुरु-कट्फल-मुस्त-प्रियङ्गु-मिशि-कुष्ठैः । कट्वङ्ग-कुटज-शाबर-ककुभ-त्वङ्-मधुक-पद्मक-मधूकैः ॥ ४५.१+

mañjiṣṭhāguru-kaṭphala-musta-priyaṅgu-miśi-kuṣṭhaiḥ | kaṭvaṅga-kuṭaja-śābara-kakubha-tvaṅ-madhuka-padmaka-madhūkaiḥ || 45.1+

2

३४.४५.१+१av मञ्जिष्ठा-मधु-कट्फल- कुङ्कुम-बिल्वातिविषा-माक्षीक-रसाञ्जनैः स-किञ्जल्कैः । पिष्टैर् घृतं विपक्वं द्वि-गुणाज-क्षीर-संयुक्तम् ॥ ४५.१+

34.45.1+1av mañjiṣṭhā-madhu-kaṭphala- kuṅkuma-bilvātiviṣā-mākṣīka-rasāñjanaiḥ sa-kiñjalkaiḥ | piṣṭair ghṛtaṃ vipakvaṃ dvi-guṇāja-kṣīra-saṃyuktam || 45.1+

3

स्त्रीणाम् अपत्य-जननं योनि-रुजा-दोष-जित् सदा युञ्ज्यात् । उत्तर-वस्तिषु सर्पिर् योज्यं कल्याणकं नाम ॥ ४५.१+

strīṇām apatya-jananaṃ yoni-rujā-doṣa-jit sadā yuñjyāt | uttara-vastiṣu sarpir yojyaṃ kalyāṇakaṃ nāma || 45.1+

46

अम्बष्ठां शाल्मली-पिच्छां समङ्गां वत्सक-त्वचम् । बाह्लीक-बिल्वातिविषा-लोध्र-तोयद-गैरिकम्

ambaṣṭhāṃ śālmalī-picchāṃ samaṅgāṃ vatsaka-tvacam | bāhlīka-bilvātiviṣā-lodhra-toyada-gairikam

47

३४.४६bv समङ्गां वत्सक-त्वचाम् शुण्ठी-मधूक-माचीक-रक्त-चन्दन-कट्फलम् । कट्वङ्ग-वत्सकानन्ता-धातकी-मधुकार्जुनम्

34.46bv samaṅgāṃ vatsaka-tvacām śuṇṭhī-madhūka-mācīka-rakta-candana-kaṭphalam | kaṭvaṅga-vatsakānantā-dhātakī-madhukārjunam

48

३४.४७av शुण्ठी-मधुक-माचीक- ३४.४७av शुण्ठी-मधुक-माध्वीक- ३४.४७av शुण्ठी-मधुक-मार्द्वीक- ३४.४७av शुण्ठी-मधुक-मार्द्वीका- ३४.४७av शुण्ठी-मधूक-मृद्वीका- ३४.४७dv -धातकी-मधुकाञ्जनम् पुष्ये गृहीत्वा संचूर्ण्य स-क्षौद्रं तण्डुलाम्भसा । पिबेद् अर्शःस्व् अतीसारे रक्तं यश् चोपवेश्यते

34.47av śuṇṭhī-madhuka-mācīka- 34.47av śuṇṭhī-madhuka-mādhvīka- 34.47av śuṇṭhī-madhuka-mārdvīka- 34.47av śuṇṭhī-madhuka-mārdvīkā- 34.47av śuṇṭhī-madhūka-mṛdvīkā- 34.47dv -dhātakī-madhukāñjanam puṣye gṛhītvā saṃcūrṇya sa-kṣaudraṃ taṇḍulāmbhasā | pibed arśaḥsv atīsāre raktaṃ yaś copaveśyate

49

३४.४८bv स-क्षौद्रं तण्डुलाम्बुना दोषा जन्तु-कृता ये च बालानां तांश् च नाशयेत् । योनि-दोषं रजो-दोषं श्याव-श्वेतारुणासितम्

34.48bv sa-kṣaudraṃ taṇḍulāmbunā doṣā jantu-kṛtā ye ca bālānāṃ tāṃś ca nāśayet | yoni-doṣaṃ rajo-doṣaṃ śyāva-śvetāruṇāsitam

50

३४.४९av दोषा दन्त-कृता ये च चूर्णं पुष्यानुगं नाम हितम् आत्रेय-पूजितम् । योन्यां बलास-दुष्टायां सर्वं रूक्षोष्णम् औषधम्

34.49av doṣā danta-kṛtā ye ca cūrṇaṃ puṣyānugaṃ nāma hitam ātreya-pūjitam | yonyāṃ balāsa-duṣṭāyāṃ sarvaṃ rūkṣoṣṇam auṣadham

51

धातक्य्-आमलकी-पत्त्र-स्रोतो-ज-मधुकोत्पलैः । जम्ब्व्-आम्र-सार-कासीस-लोध्र-कट्फल-तिन्दुकैः

dhātaky-āmalakī-pattra-sroto-ja-madhukotpalaiḥ | jambv-āmra-sāra-kāsīsa-lodhra-kaṭphala-tindukaiḥ

52

सौराष्ट्रिका-दाडिम-त्वग्-उदुम्बर-शलाटुभिः । अक्ष-मात्रैर् अजा-मूत्रे क्षीरे च द्वि-गुणे पचेत्

saurāṣṭrikā-dāḍima-tvag-udumbara-śalāṭubhiḥ | akṣa-mātrair ajā-mūtre kṣīre ca dvi-guṇe pacet

53

तैल-प्रस्थं तद् अभ्यङ्ग-पिचु-वस्तिषु योजयेत् । तेन शूनोन्नता स्तब्धा पिच्छिला स्राविणी तथा

taila-prasthaṃ tad abhyaṅga-picu-vastiṣu yojayet | tena śūnonnatā stabdhā picchilā srāviṇī tathā

54

३४.५३cv शूनोत्तानोन्नता स्तब्धा विप्लुतोपप्लुता योनिः सिध्येत् स-स्फोट-शूलिनी । यवान्नम् अभयारिष्टं सीधु तैलं च शीलयेत्

34.53cv śūnottānonnatā stabdhā viplutopaplutā yoniḥ sidhyet sa-sphoṭa-śūlinī | yavānnam abhayāriṣṭaṃ sīdhu tailaṃ ca śīlayet

55

३४.५४bv सिध्येत स्फोट-शूलिनी पिप्पल्य्-अयो-रजः-पथ्या-प्रयोगांश् च स-माक्षिकान् । कासीसं त्रि-फला काङ्क्षी साम्र-जम्ब्व्-अस्थि धातकी

34.54bv sidhyeta sphoṭa-śūlinī pippaly-ayo-rajaḥ-pathyā-prayogāṃś ca sa-mākṣikān | kāsīsaṃ tri-phalā kāṅkṣī sāmra-jambv-asthi dhātakī

56

३४.५५cv कासीसं त्रि-फला काच्छी पैच्छिल्ये क्षौद्र-संयुक्तश् चूर्णो वैशद्य-कारकः । पलाश-धातकी-जम्बू-समङ्गा-मोच-सर्ज-जः

34.55cv kāsīsaṃ tri-phalā kācchī paicchilye kṣaudra-saṃyuktaś cūrṇo vaiśadya-kārakaḥ | palāśa-dhātakī-jambū-samaṅgā-moca-sarja-jaḥ

57

दुर्-गन्धे पिच्छिले क्लेदे स्तम्भनश् चूर्ण इष्यते । आरग्वधादि-वर्गस्य कषायः परिषेचनम्

dur-gandhe picchile klede stambhanaś cūrṇa iṣyate | āragvadhādi-vargasya kaṣāyaḥ pariṣecanam

58

३४.५७dv कषायः परिषेचने स्तब्धानां कर्कशानां च कार्यं मार्दव-कारकम् । धारणं वेसवारस्य कृशरा-पायसस्य च

34.57dv kaṣāyaḥ pariṣecane stabdhānāṃ karkaśānāṃ ca kāryaṃ mārdava-kārakam | dhāraṇaṃ vesavārasya kṛśarā-pāyasasya ca

59

दुर्-गन्धानां कषायः स्यात् तैलं वा कल्क एव वा । चूर्णो वा सर्व-गन्धानां पूति-गन्धापकर्षणः

dur-gandhānāṃ kaṣāyaḥ syāt tailaṃ vā kalka eva vā | cūrṇo vā sarva-gandhānāṃ pūti-gandhāpakarṣaṇaḥ

60

३४.५९dv पूति-गन्ध्य्-अपकर्षणः श्लेष्मलानां कटु-प्रायाः स-मूत्रा वस्तयो हिताः । पित्ते स-मधुक-क्षीरा वाते तैलाम्ल-संयुताः

34.59dv pūti-gandhy-apakarṣaṇaḥ śleṣmalānāṃ kaṭu-prāyāḥ sa-mūtrā vastayo hitāḥ | pitte sa-madhuka-kṣīrā vāte tailāmla-saṃyutāḥ

61

संनिपात-समुत्थायाः कर्म साधारणं हितम् । एवं योनिषु शुद्धासु गर्भं विन्दन्ति योषितः

saṃnipāta-samutthāyāḥ karma sādhāraṇaṃ hitam | evaṃ yoniṣu śuddhāsu garbhaṃ vindanti yoṣitaḥ

1

३४.६१av संनिपात-समुत्थायां ३४.६१dv गर्भो भवति योषिताम् चन्दनो नतयोशीर-तिक्ता-पद्मेभ-केसरैः । कुटज-त्वक्-फलं मुस्तं जम्ब्व्-आम्रास्थि रसाञ्जनम् ॥ ६१.१+

34.61av saṃnipāta-samutthāyāṃ 34.61dv garbho bhavati yoṣitām candano natayośīra-tiktā-padmebha-kesaraiḥ | kuṭaja-tvak-phalaṃ mustaṃ jambv-āmrāsthi rasāñjanam || 61.1+

2

३४.६१.१+१bv -तिक्ता-पद्मेभ-केसरम् पद्मकोत्पल-बिल्वाब्द-कट्फलैः साधिता निशा । धातक्य्-अतिविषा-मांसी-पाठा-मोच-रसोदकम् ॥ ६१.१+

34.61.1+1bv -tiktā-padmebha-kesaram padmakotpala-bilvābda-kaṭphalaiḥ sādhitā niśā | dhātaky-ativiṣā-māṃsī-pāṭhā-moca-rasodakam || 61.1+

3

मधूकं मधुकानन्ता-शारिवा-दाडिम-[त्व]चम् । मृल्-लोध्रार्जुन-शैलेय-समङ्गा नागराः समाः ॥ ६१.१+

madhūkaṃ madhukānantā-śārivā-dāḍima-[tva]cam | mṛl-lodhrārjuna-śaileya-samaṅgā nāgarāḥ samāḥ || 61.1+

4

चूर्णं श्रेष्ठाम्बुना पीतं हन्ति लोहित-मेहिनम् । मूर्छा-तृष्णा-ज्वरार्ताय रक्तातीसार-मेहिनाम् ॥ ६१.१+

cūrṇaṃ śreṣṭhāmbunā pītaṃ hanti lohita-mehinam | mūrchā-tṛṣṇā-jvarārtāya raktātīsāra-mehinām || 61.1+

62

स्त्रीणाम् असृग्-दरं याति गर्भ-संस्थापनं परम् ॥ ६१.१+५अब् ॥ अ-दुष्टे प्राकृते बीजे जीवोपक्रमणे सति । पञ्च-कर्म-विशुद्धस्य पुरुषस्यापि चेन्द्रियम्

strīṇām asṛg-daraṃ yāti garbha-saṃsthāpanaṃ param || 61.1+5ab || a-duṣṭe prākṛte bīje jīvopakramaṇe sati | pañca-karma-viśuddhasya puruṣasyāpi cendriyam

63

परीक्ष्य वर्णैर् दोषाणां दुष्टं तद्-घ्नैर् उपाचरेत् । मञ्जिष्ठा-कुष्ठ-तगर-त्रि-फला-शर्करा-वचाः

parīkṣya varṇair doṣāṇāṃ duṣṭaṃ tad-ghnair upācaret | mañjiṣṭhā-kuṣṭha-tagara-tri-phalā-śarkarā-vacāḥ

1

रसं शिरीष-पत्त्राणां कल्कं च षड्-अहः पिबेत् । क्षीरोपनाशिना योषिद् ऋतु-स्नाता सुतार्थिनी ॥ ६३.१+

rasaṃ śirīṣa-pattrāṇāṃ kalkaṃ ca ṣaḍ-ahaḥ pibet | kṣīropanāśinā yoṣid ṛtu-snātā sutārthinī || 63.1+

64

द्वे निशे मधुकं मेदां दीप्यकं कटु-रोहिणीम् । पयस्या-हिङ्गु-काकोली-वाजिगन्धा-शतावरीः

dve niśe madhukaṃ medāṃ dīpyakaṃ kaṭu-rohiṇīm | payasyā-hiṅgu-kākolī-vājigandhā-śatāvarīḥ

65

३४.६४av द्वे निशे मधुकं मेदा ३४.६४bv दीप्यकः कटु-रोहिणी ३४.६४cv पयस्या हिङ्गु काकोली ३४.६४dv वाजिगन्धा शतावरी पिष्ट्वाक्षांशा घृत-प्रस्थं पचेत् क्षीर-चतुर्-गुणम् । योनि-शुक्र-प्रदोषेषु तत् सर्वेषु प्रशस्यते

34.64av dve niśe madhukaṃ medā 34.64bv dīpyakaḥ kaṭu-rohiṇī 34.64cv payasyā hiṅgu kākolī 34.64dv vājigandhā śatāvarī piṣṭvākṣāṃśā ghṛta-prasthaṃ pacet kṣīra-catur-guṇam | yoni-śukra-pradoṣeṣu tat sarveṣu praśasyate

66

३४.६५av पिष्ट्वाक्षांशैर् घृत-प्रस्थं ३४.६५bv पचेत् क्षीरं चतुर्-गुणम् ३४.६५bv पचेत् क्षीरे चतुर्-गुणे ३४.६५dv तत् सर्वेषु च शस्यते आयुष्यं पौष्टिकं मेध्यं धन्यं पुं-सवनं परम् । फल-सर्पिर् इति ख्यातं पुष्पे पीतं फलाय यत्

34.65av piṣṭvākṣāṃśair ghṛta-prasthaṃ 34.65bv pacet kṣīraṃ catur-guṇam 34.65bv pacet kṣīre catur-guṇe 34.65dv tat sarveṣu ca śasyate āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ medhyaṃ dhanyaṃ puṃ-savanaṃ param | phala-sarpir iti khyātaṃ puṣpe pītaṃ phalāya yat

67

म्रियमाण-प्रजानां च गर्भिणीनां च पूजितम् । एतत् परं च बालानां ग्रह-घ्नं देह-वर्धनम्

mriyamāṇa-prajānāṃ ca garbhiṇīnāṃ ca pūjitam | etat paraṃ ca bālānāṃ graha-ghnaṃ deha-vardhanam

अध्याय 35

1

मथ्यमाने जल-निधाव् अमृतार्थं सुरासुरैः । जातः प्राग् अमृतोत्पत्तेः पुरुषो घोर-दर्शनः

mathyamāne jala-nidhāv amṛtārthaṃ surāsuraiḥ | jātaḥ prāg amṛtotpatteḥ puruṣo ghora-darśanaḥ

2

दीप्त-तेजाश् चतुर्-दंष्ट्रो हरि-केशो ऽनलेक्षणः । जगद् विषण्णं तं दृष्ट्वा तेनासौ विष-संज्ञितः

dīpta-tejāś catur-daṃṣṭro hari-keśo 'nalekṣaṇaḥ | jagad viṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau viṣa-saṃjñitaḥ

3

३५.२bv हरित्-केशो ऽनलेक्षणः ३५.२dv तेनासौ विष-संज्ञकः हुङ्-कृतो ब्रह्मणा मूर्ती ततः स्थावर-जङ्गमे । सो ऽध्यतिष्ठन् निजं रूपम् उज्झित्वा वञ्चनात्मकम्

35.2bv harit-keśo 'nalekṣaṇaḥ 35.2dv tenāsau viṣa-saṃjñakaḥ huṅ-kṛto brahmaṇā mūrtī tataḥ sthāvara-jaṅgame | so 'dhyatiṣṭhan nijaṃ rūpam ujjhitvā vañcanātmakam

4

३५.३av हुङ्-कृतो ब्रह्मणा मूर्तस् ३५.३av हुङ्-कृतो ब्रह्मणा मूर्तीस् ३५.३bv ततः स्थावर-जङ्गमम् ३५.३bv ततः स्थावर-जङ्गमम् ३५.३bv ततः स्थावर-जङ्गमात् ३५.३bv ततः स्थावर-जङ्गमाः ३५.३dv उज्झित्वा वञ्चनात्मकः स्थिरम् इत्य् उल्बणं वीर्ये यत् कन्देषु प्रतिष्ठितम् । कालकूटेन्द्रवत्साख्य-शृङ्गी-हालाहलादिकम्

35.3av huṅ-kṛto brahmaṇā mūrtas 35.3av huṅ-kṛto brahmaṇā mūrtīs 35.3bv tataḥ sthāvara-jaṅgamam 35.3bv tataḥ sthāvara-jaṅgamam 35.3bv tataḥ sthāvara-jaṅgamāt 35.3bv tataḥ sthāvara-jaṅgamāḥ 35.3dv ujjhitvā vañcanātmakaḥ sthiram ity ulbaṇaṃ vīrye yat kandeṣu pratiṣṭhitam | kālakūṭendravatsākhya-śṛṅgī-hālāhalādikam

5

सर्प-लूतादि-दंष्ट्रासु दारुणं जङ्गमं विषम् । स्थावरं जङ्गमं चेति विषं प्रोक्तम् अ-कृत्रिमम्

sarpa-lūtādi-daṃṣṭrāsu dāruṇaṃ jaṅgamaṃ viṣam | sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ceti viṣaṃ proktam a-kṛtrimam

6

कृत्रिमं गर-संज्ञं तु क्रियते विविधौषधैः । हन्ति योग-वशेनाशु चिराच् चिर-तराच् च तत्

kṛtrimaṃ gara-saṃjñaṃ tu kriyate vividhauṣadhaiḥ | hanti yoga-vaśenāśu cirāc cira-tarāc ca tat

7

शोफ-पाण्डूदरोन्माद-दुर्-नामादीन् करोति वा । तीक्ष्णोष्ण-रूक्ष-विशदं व्यवाय्य् आशु-करं लघु

śopha-pāṇḍūdaronmāda-dur-nāmādīn karoti vā | tīkṣṇoṣṇa-rūkṣa-viśadaṃ vyavāyy āśu-karaṃ laghu

8

३५.७bv -दुर्-नामादीन् करोति च विकाषि सूक्ष्मम् अ-व्यक्त-रसं विषम-पाकि च । ओजसो विपरीतं तत् तीक्ष्णाद्यैर् अन्वितं गुणैः

35.7bv -dur-nāmādīn karoti ca vikāṣi sūkṣmam a-vyakta-rasaṃ viṣama-pāki ca | ojaso viparītaṃ tat tīkṣṇādyair anvitaṃ guṇaiḥ

9

३५.८av विकाशि सूक्ष्मम् अ-व्यक्त- ३५.८av विकासि सूक्ष्मम् अ-व्यक्त- ३५.८bv -रसैर् युक्तम् अ-पाकि च ३५.८cv ओजसो विपरीतं तु वात-पित्तोत्तरं नॄणां सद्यो हरति जीवितम् । विषं हि देहं संप्राप्य प्राग् दूषयति शोणितम्

35.8av vikāśi sūkṣmam a-vyakta- 35.8av vikāsi sūkṣmam a-vyakta- 35.8bv -rasair yuktam a-pāki ca 35.8cv ojaso viparītaṃ tu vāta-pittottaraṃ nṝṇāṃ sadyo harati jīvitam | viṣaṃ hi dehaṃ saṃprāpya prāg dūṣayati śoṇitam

10

कफ-पित्तानिलांश् चानु समं दोषान् सहाशयान् । ततो हृदयम् आस्थाय देहोच्छेदाय कल्पते

kapha-pittānilāṃś cānu samaṃ doṣān sahāśayān | tato hṛdayam āsthāya dehocchedāya kalpate

11

३५.१०bv सम-दोषं सहाशयान् ३५.१०bv समं दोषान् सहाय-वत् ३५.१०bv सम-दोषं सहाय-वत् ३५.१०bv सम-दोषं सहाश्रयम् ३५.१०dv देह-च्छेदाय कल्पते स्थावरस्योपयुक्तस्य वेगे पूर्वे प्रजायते । जिह्वायाः श्याव-ता स्तम्भो मूर्छा त्रासः क्लमो वमिः

35.10bv sama-doṣaṃ sahāśayān 35.10bv samaṃ doṣān sahāya-vat 35.10bv sama-doṣaṃ sahāya-vat 35.10bv sama-doṣaṃ sahāśrayam 35.10dv deha-cchedāya kalpate sthāvarasyopayuktasya vege pūrve prajāyate | jihvāyāḥ śyāva-tā stambho mūrchā trāsaḥ klamo vamiḥ

12

३५.११bv वेगः पूर्वं प्रजायते ३५.११bv वेगे पूर्वे च जायते द्वितीये वेपथुः स्वेदो दाहः कण्ठे च वेदना । विषं चामाशयं प्राप्तं कुरुते हृदि वेदनाम्

35.11bv vegaḥ pūrvaṃ prajāyate 35.11bv vege pūrve ca jāyate dvitīye vepathuḥ svedo dāhaḥ kaṇṭhe ca vedanā | viṣaṃ cāmāśayaṃ prāptaṃ kurute hṛdi vedanām

13

तालु-शोषस् तृतीये तु शूलं चामाशये भृशम् । दुर्-बले हरिते शूने जायेते चास्य लोचने

tālu-śoṣas tṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam | dur-bale harite śūne jāyete cāsya locane

14

३५.१३cv दुर्-वर्णे हरिते शूने ३५.१३cv दुर्-वर्णे हरिते शून्ये पक्वाशय-गते तोद-हिध्मा-कासान्त्र-कूजनम् । चतुर्थे जायते वेगे शिरसश् चाति-गौरवम्

35.13cv dur-varṇe harite śūne 35.13cv dur-varṇe harite śūnye pakvāśaya-gate toda-hidhmā-kāsāntra-kūjanam | caturthe jāyate vege śirasaś cāti-gauravam

15

३५.१४av पक्वाशय-गते तोदो ३५.१४bv हिध्मा कासान्त्र-कूजनम् कफ-प्रसेको वैवर्ण्यं पर्व-भेदश् च पञ्चमे । सर्व-दोष-प्रकोपश् च पक्वाधाने च वेदना

35.14av pakvāśaya-gate todo 35.14bv hidhmā kāsāntra-kūjanam kapha-praseko vaivarṇyaṃ parva-bhedaś ca pañcame | sarva-doṣa-prakopaś ca pakvādhāne ca vedanā

16

षष्ठे संज्ञा-प्रणाशश् च सु-भृशं चातिसार्यते । स्कन्ध-पृष्ठ-कटी-भङ्गो भवेन् मृत्युश् च सप्तमे

ṣaṣṭhe saṃjñā-praṇāśaś ca su-bhṛśaṃ cātisāryate | skandha-pṛṣṭha-kaṭī-bhaṅgo bhaven mṛtyuś ca saptame

17

प्रथमे विष-वेगे तु वान्तं शीताम्बु-सेचिनम् । सर्पिर्-मधुभ्यां संयुक्तम् अ-गदं पाययेद् द्रुतम्

prathame viṣa-vege tu vāntaṃ śītāmbu-secinam | sarpir-madhubhyāṃ saṃyuktam a-gadaṃ pāyayed drutam

18

३५.१७av प्रथमे विष-वेगे ऽथ द्वितीये पूर्व-वद् वान्तं विरिक्तं चानुपाययेत् । तृतीये ऽ-गद-पानं तु हितं नस्यं तथाञ्जनम्

35.17av prathame viṣa-vege 'tha dvitīye pūrva-vad vāntaṃ viriktaṃ cānupāyayet | tṛtīye '-gada-pānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathāñjanam

19

चतुर्थे स्नेह-संयुक्तम् अ-गदं प्रतियोजयेत् । पञ्चमे मधुक-क्वाथ-माक्षिकाभ्यां युतं हितम्

caturthe sneha-saṃyuktam a-gadaṃ pratiyojayet | pañcame madhuka-kvātha-mākṣikābhyāṃ yutaṃ hitam

20

षष्ठे ऽतीसार-वद् सिद्धिर् अवपीडश् तु सप्तमे । मूर्ध्नि काक-पदं कृत्वा सासृग् वा पिशितं क्षिपेत्

ṣaṣṭhe 'tīsāra-vad siddhir avapīḍaś tu saptame | mūrdhni kāka-padaṃ kṛtvā sāsṛg vā piśitaṃ kṣipet

21

३५.२०bv अवपीडश् च सप्तमे कोशातक्य् अग्निकः पाठा सूर्यवल्ल्य्-अमृताभयाः । शेलुः शिरीषः किणिही हरिद्रे क्षौद्र-साह्वया

35.20bv avapīḍaś ca saptame kośātaky agnikaḥ pāṭhā sūryavally-amṛtābhayāḥ | śeluḥ śirīṣaḥ kiṇihī haridre kṣaudra-sāhvayā

22

३५.२१bv सूर्यवल्ल्य् अमृताभया ३५.२१dv हरिद्रे क्षौद्र-साह्वयम् पुनर्नवे त्रि-कटुकं बृहत्यौ शारिवे बला । एषां यवागूं निर्यूहे शीतां स-घृत-माक्षिकाम्

35.21bv sūryavally amṛtābhayā 35.21dv haridre kṣaudra-sāhvayam punarnave tri-kaṭukaṃ bṛhatyau śārive balā | eṣāṃ yavāgūṃ niryūhe śītāṃ sa-ghṛta-mākṣikām

23

३५.२२av पुनर्नवा त्रि-कटुकं ३५.२२bv बृहत्यौ शारिवे बले युञ्ज्याद् वेगान्तरे सर्व-विष-घ्नीं कृत-कर्मणः । तद्-वन् मधूक-मधुक-पद्म-केसर-चन्दनैः

35.22av punarnavā tri-kaṭukaṃ 35.22bv bṛhatyau śārive bale yuñjyād vegāntare sarva-viṣa-ghnīṃ kṛta-karmaṇaḥ | tad-van madhūka-madhuka-padma-kesara-candanaiḥ

24

अञ्जनं तगरं कुष्ठं हरितालं मनःशिला । फलिनी त्रि-कटु स्पृक्का नागपुष्पं स-केसरम्

añjanaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ haritālaṃ manaḥśilā | phalinī tri-kaṭu spṛkkā nāgapuṣpaṃ sa-kesaram

25

हरेणुर् मधुकं मांसी रोचना काकमालिका । श्रीवेष्टकं सर्ज-रसः शताह्वा कुङ्कुमं बला

hareṇur madhukaṃ māṃsī rocanā kākamālikā | śrīveṣṭakaṃ sarja-rasaḥ śatāhvā kuṅkumaṃ balā

26

३५.२५bv रोचना कालमालिका ३५.२५bv रोचना कालमञ्जिका तमाल-पत्त्र-तालीश-भूर्जोशीर-निशा-द्वयम् । कन्योपवासिनी स्नाता शुक्ल-वासा मधु-द्रुतैः

35.25bv rocanā kālamālikā 35.25bv rocanā kālamañjikā tamāla-pattra-tālīśa-bhūrjośīra-niśā-dvayam | kanyopavāsinī snātā śukla-vāsā madhu-drutaiḥ

27

३५.२६av तमाल-पत्त्रं तालीशं ३५.२६bv भूर्जोशीरं निशा-द्वयम् ३५.२६dv शुक्ल-वासा मधु-प्लुतैः द्वि-जान् अभ्यर्च्य तैः पुष्ये कल्पयेद् अ-गदोत्तमम् । वैद्यश् चात्र तदा मन्त्रं प्रयतात्मा पठेद् इमम्

35.26av tamāla-pattraṃ tālīśaṃ 35.26bv bhūrjośīraṃ niśā-dvayam 35.26dv śukla-vāsā madhu-plutaiḥ dvi-jān abhyarcya taiḥ puṣye kalpayed a-gadottamam | vaidyaś cātra tadā mantraṃ prayatātmā paṭhed imam

28

३५.२७av द्वि-जान् अभ्यर्च्य पुष्यर्क्षे ३५.२७cv वैद्यश् चाशु तदा मन्त्रं नमः पुरुष-सिंहाय नमो नारायणाय च । यथासौ नाभिजानाति रणे कृष्ण-पराजयम्

35.27av dvi-jān abhyarcya puṣyarkṣe 35.27cv vaidyaś cāśu tadā mantraṃ namaḥ puruṣa-siṃhāya namo nārāyaṇāya ca | yathāsau nābhijānāti raṇe kṛṣṇa-parājayam

29

३५.२८dv रणे कृष्णः पराजयम् एतेन सत्य-वाक्येन अ-गदो मे प्रसिध्यतु । नमो वैडूर्यमाते हुलु हुलु रक्ष मां सर्व-विषेभ्यः

35.28dv raṇe kṛṣṇaḥ parājayam etena satya-vākyena a-gado me prasidhyatu | namo vaiḍūryamāte hulu hulu rakṣa māṃ sarva-viṣebhyaḥ

31

३५.२९dv हुलु कुलु रक्ष मां सर्व-विषेभ्यः गौरि गान्धारि चाण्डालि मातङ्गि स्वाहा पिष्टे च द्वितीयो मन्त्रः ॥ ३०अब् ॥ ३५.३०av गौरि गान्धारि चण्डालि मातङ्गि स्वाहा हरिमायि स्वाहा ॥ ३०च् ॥ ३५.३०cv हारितमायि स्वाहा अ-शेष-विष-वेताल-ग्रह-कार्मण-पाप्मसु । मरक-व्याधि-दुर्-भिक्ष-युद्धाशनि-भयेषु च

35.29dv hulu kulu rakṣa māṃ sarva-viṣebhyaḥ gauri gāndhāri cāṇḍāli mātaṅgi svāhā piṣṭe ca dvitīyo mantraḥ || 30ab || 35.30av gauri gāndhāri caṇḍāli mātaṅgi svāhā harimāyi svāhā || 30c || 35.30cv hāritamāyi svāhā a-śeṣa-viṣa-vetāla-graha-kārmaṇa-pāpmasu | maraka-vyādhi-dur-bhikṣa-yuddhāśani-bhayeṣu ca

32

पान-नस्याञ्जनालेप-मणि-बन्धादि-योजितः । एष चन्द्रोदयो नाम शान्ति-स्वस्त्य्-अयनं परम्

pāna-nasyāñjanālepa-maṇi-bandhādi-yojitaḥ | eṣa candrodayo nāma śānti-svasty-ayanaṃ param

33

३५.३२dv शान्तिः स्वस्त्य्-अयनं परम् वासवो वृत्रम् अवधीत् समालिप्तः किलामुना ॥ ३२+(१)अब् ॥ ३५.३२+(१)ब्व् समालिप्तो ऽमुना किल जीर्णं विष-घ्नौषधिभिर् हतं वा दावाग्नि-वातातप-शोषितं वा । स्व-भावतो वा न गुणैः सु-युक्तं दूषी-विषाख्यां विषम् अभ्युपैति

35.32dv śāntiḥ svasty-ayanaṃ param vāsavo vṛtram avadhīt samāliptaḥ kilāmunā || 32+(1)ab || 35.32+(1)bv samālipto 'munā kila jīrṇaṃ viṣa-ghnauṣadhibhir hataṃ vā dāvāgni-vātātapa-śoṣitaṃ vā | sva-bhāvato vā na guṇaiḥ su-yuktaṃ dūṣī-viṣākhyāṃ viṣam abhyupaiti

34

३५.३३cv स्व-भावतो वा सु-गुणैर् न युक्तं ३५.३३cv स्व-भावतो वा स्व-गुणैर् न युक्तं ३५.३३dv दूषी-विषाख्यं विषम् अभ्युपैति वीर्याल्प-भावाद् अ-विभाव्यम् एतत् कफावृतं वर्ष-गणानुबन्धि । तेनार्दितो भिन्न-पुरीष-वर्णो दुष्टास्र-रोगी तृड्-अ-रोचकार्तः

35.33cv sva-bhāvato vā su-guṇair na yuktaṃ 35.33cv sva-bhāvato vā sva-guṇair na yuktaṃ 35.33dv dūṣī-viṣākhyaṃ viṣam abhyupaiti vīryālpa-bhāvād a-vibhāvyam etat kaphāvṛtaṃ varṣa-gaṇānubandhi | tenārdito bhinna-purīṣa-varṇo duṣṭāsra-rogī tṛḍ-a-rocakārtaḥ

35

मूर्छन् वमन् गद्गद-वाग् विमुह्यन् भवेच् च दूष्योदर-लिङ्ग-जुष्टः । आमाशय-स्थे कफ-वात-रोगी पक्वाशय-स्थे ऽनिल-पित्त-रोगी

mūrchan vaman gadgada-vāg vimuhyan bhavec ca dūṣyodara-liṅga-juṣṭaḥ | āmāśaya-sthe kapha-vāta-rogī pakvāśaya-sthe 'nila-pitta-rogī

36

भवेन् नरो ध्वस्त-शिरो-रुहाङ्गो विलून-पक्षः स यथा विहङ्गः । स्थितं रसादिष्व् अथ-वा विचित्रान् करोति धातु-प्रभवान् विकारान्

bhaven naro dhvasta-śiro-ruhāṅgo vilūna-pakṣaḥ sa yathā vihaṅgaḥ | sthitaṃ rasādiṣv atha-vā vicitrān karoti dhātu-prabhavān vikārān

37

प्राग्-वाता-जीर्ण-शीताभ्र-दिवा-स्वप्ना-हिताशनैः । दुष्टं दूषयते धातून् अतो दूषी-विषं स्मृतम्

prāg-vātā-jīrṇa-śītābhra-divā-svapnā-hitāśanaiḥ | duṣṭaṃ dūṣayate dhātūn ato dūṣī-viṣaṃ smṛtam

38

३५.३७cv दुष्टं दूषयते धातुं ३५.३७dv ततो दूषी-विषं स्मृतम् दूषी-विषार्तं सु-स्विन्नम् ऊर्ध्वं चाधश् च शोधितम् । दूषी-विषारिम् अ-गदं लेहयेन् मधुनाप्लुतम्

35.37cv duṣṭaṃ dūṣayate dhātuṃ 35.37dv tato dūṣī-viṣaṃ smṛtam dūṣī-viṣārtaṃ su-svinnam ūrdhvaṃ cādhaś ca śodhitam | dūṣī-viṣārim a-gadaṃ lehayen madhunāplutam

39

पिप्पल्यो ध्यामकं मांसी लोध्रम् एला सुवर्चिका । कुटन्नटं नतं कुष्ठं यष्टी चन्दन-गैरिकम्

pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī lodhram elā suvarcikā | kuṭannaṭaṃ nataṃ kuṣṭhaṃ yaṣṭī candana-gairikam

40

दूषी-विषारिर् नाम्नायं न चान्य-त्रापि वार्यते । विष-दिग्धेन विद्धस् तु प्रताम्यति मुहुर् मुहुः

dūṣī-viṣārir nāmnāyaṃ na cānya-trāpi vāryate | viṣa-digdhena viddhas tu pratāmyati muhur muhuḥ

41

वि-वर्ण-भावं भजते विषादं चाशु गच्छति । कीटैर् इवावृतं चास्य गात्रं चिमिचिमायते

vi-varṇa-bhāvaṃ bhajate viṣādaṃ cāśu gacchati | kīṭair ivāvṛtaṃ cāsya gātraṃ cimicimāyate

42

श्रोणि-पृष्ठ-शिरः-स्कन्ध-संधयः स्युः स-वेदनाः । कृष्ण-दुष्टास्र-विस्रावी तृण्-मूर्छा-ज्वर-दाह-वान्

śroṇi-pṛṣṭha-śiraḥ-skandha-saṃdhayaḥ syuḥ sa-vedanāḥ | kṛṣṇa-duṣṭāsra-visrāvī tṛṇ-mūrchā-jvara-dāha-vān

43

दृष्टि-कालुष्य-वमथु-श्वास-कास-करः क्षणात् । आ-रक्त-पीत-पर्य्-अन्तः श्याव-मध्यो ऽति-रुग् व्रणः

dṛṣṭi-kāluṣya-vamathu-śvāsa-kāsa-karaḥ kṣaṇāt | ā-rakta-pīta-pary-antaḥ śyāva-madhyo 'ti-rug vraṇaḥ

44

शूयते पच्यते सद्यो गत्वा मांसं च कृष्ण-ताम् । प्रक्लिन्नं शीर्यते ऽभीक्ष्णं स-पिच्छिल-परिस्रवम्

śūyate pacyate sadyo gatvā māṃsaṃ ca kṛṣṇa-tām | praklinnaṃ śīryate 'bhīkṣṇaṃ sa-picchila-parisravam

45

कुर्याद् अ-मर्म-विद्धस्य हृदयावरणं द्रुतम् । शल्यम् आकृष्य तप्तेन लोहेनानु दहेद् व्रणम्

kuryād a-marma-viddhasya hṛdayāvaraṇaṃ drutam | śalyam ākṛṣya taptena lohenānu dahed vraṇam

46

अथ-वा मुष्कक-श्वेता-सोम-त्वक्-ताम्रवल्लितः । शिरीषाद् गृध्रनख्याश् च क्षारेण प्रतिसारयेत्

atha-vā muṣkaka-śvetā-soma-tvak-tāmravallitaḥ | śirīṣād gṛdhranakhyāś ca kṣāreṇa pratisārayet

47

शुकनासा-प्रतिविषा-व्याघ्री-मूलैश् च लेपयेत् । कीट-दष्ट-चिकित्सां च कुर्यात् तस्य यथार्हतः

śukanāsā-prativiṣā-vyāghrī-mūlaiś ca lepayet | kīṭa-daṣṭa-cikitsāṃ ca kuryāt tasya yathārhataḥ

48

व्रणे तु पूति-पिशिते क्रिया पित्त-विसर्प-वत् । सौभाग्यार्थं स्त्रियो भर्त्रे राज्ञे वा-रति-चोदिताः

vraṇe tu pūti-piśite kriyā pitta-visarpa-vat | saubhāgyārthaṃ striyo bhartre rājñe vā-rati-coditāḥ

49

३५.४८dv राज्ञे चा-रति-चोदिताः गरम् आहार-संपृक्तं यच्छन्त्य् आसन्न-वर्तिनः । नाना-प्राण्य्-अङ्ग-शमल-विरुद्धौषधि-भस्मनाम्

35.48dv rājñe cā-rati-coditāḥ garam āhāra-saṃpṛktaṃ yacchanty āsanna-vartinaḥ | nānā-prāṇy-aṅga-śamala-viruddhauṣadhi-bhasmanām

50

३५.४९cv नाना-प्राण्य्-अङ्ग-स-मल- विषाणां चाल्प-वीर्याणां योगो गर इति स्मृतः । तेन पाण्दुः कृशो ऽल्पाग्निः कास-श्वास-ज्वरार्दितः

35.49cv nānā-prāṇy-aṅga-sa-mala- viṣāṇāṃ cālpa-vīryāṇāṃ yogo gara iti smṛtaḥ | tena pāṇduḥ kṛśo 'lpāgniḥ kāsa-śvāsa-jvarārditaḥ

51

३५.५०av विषाणां मन्द-वीर्याणां वायुना प्रतिलोमेन स्वप्न-चिन्ता-परायणः । महोदर-यकृत्-प्लीही दीन-वाग् दुर्-बलो ऽलसः

35.50av viṣāṇāṃ manda-vīryāṇāṃ vāyunā pratilomena svapna-cintā-parāyaṇaḥ | mahodara-yakṛt-plīhī dīna-vāg dur-balo 'lasaḥ

52

३५.५१cv मेहोदर-यकृत्-प्लीही ३५.५१dv हीन-वाग् दुर्-बलो ऽलसः शोफ-वान् सतताध्मातः शुष्क-पाद-करः क्षयी । स्वप्ने गोमायु-मार्जार-नकुल-व्याल-वानरान्

35.51cv mehodara-yakṛt-plīhī 35.51dv hīna-vāg dur-balo 'lasaḥ śopha-vān satatādhmātaḥ śuṣka-pāda-karaḥ kṣayī | svapne gomāyu-mārjāra-nakula-vyāla-vānarān

53

प्रायः पश्यति शुष्कांश् च वनस्पति-जलाशयान् । मन्यते कृष्णम् आत्मानं गौरो गौरं च कालकः

prāyaḥ paśyati śuṣkāṃś ca vanaspati-jalāśayān | manyate kṛṣṇam ātmānaṃ gauro gauraṃ ca kālakaḥ

54

वि-कर्ण-नासा-नयनं पश्येत् तद्-विहतेन्द्रियः । एतैर् अन्यैश् च बहुभिः क्लिष्टो घोरैर् उपद्रवैः

vi-karṇa-nāsā-nayanaṃ paśyet tad-vihatendriyaḥ | etair anyaiś ca bahubhiḥ kliṣṭo ghorair upadravaiḥ

55

३५.५४bv पश्येत् तु विहतेन्द्रियः गरार्तो नाशम् आप्नोति कश्-चित् सद्यो ऽ-चिकित्सितः । गरार्तो वान्त-वान् भुक्त्वा तत् पथ्यं पान-भोजनम्

35.54bv paśyet tu vihatendriyaḥ garārto nāśam āpnoti kaś-cit sadyo '-cikitsitaḥ | garārto vānta-vān bhuktvā tat pathyaṃ pāna-bhojanam

56

शुद्ध-हृच् छीलयेद् धेम सूत्र-स्थान-विधेः स्मरन् । शर्करा-क्षौद्र-संयुक्तं चूर्णं ताप्य-सुवर्णयोः

śuddha-hṛc chīlayed dhema sūtra-sthāna-vidheḥ smaran | śarkarā-kṣaudra-saṃyuktaṃ cūrṇaṃ tāpya-suvarṇayoḥ

57

३५.५६bv सूत्र-स्थान-विधिं स्मरन् लेहः प्रशमयन्त्य् उग्रं सर्व-योग-कृतं विषम् । मूर्वामृता-नत-कणा-पटोली-चव्य-चित्रकान्

35.56bv sūtra-sthāna-vidhiṃ smaran lehaḥ praśamayanty ugraṃ sarva-yoga-kṛtaṃ viṣam | mūrvāmṛtā-nata-kaṇā-paṭolī-cavya-citrakān

58

वचा-मुस्त-विडङ्गानि तक्र-कोष्णाम्बु-मस्तुभिः । पिबेद् रसेन वाम्लेन गरोपहत-पावकः

vacā-musta-viḍaṅgāni takra-koṣṇāmbu-mastubhiḥ | pibed rasena vāmlena garopahata-pāvakaḥ

59

३५.५८cv पिबेद् रसेन चाम्लेन पारावतामिष-शठी-पुष्कराह्व-शृतं हिमम् । गर-तृष्णा-रुजा-कास-श्वास-हिध्मा-ज्वरापहम्

35.58cv pibed rasena cāmlena pārāvatāmiṣa-śaṭhī-puṣkarāhva-śṛtaṃ himam | gara-tṛṣṇā-rujā-kāsa-śvāsa-hidhmā-jvarāpaham

1

३५.५९bv -पुष्कराह्वं शृतं हिमम् त्र्य्-ऊषणं पञ्च-लवणं मञ्जिष्ठां रजनी-द्वयम् । सूक्ष्मैलां त्रिवृतां पत्त्रं विडङ्गानीन्द्रवारुणीम् ॥ ५९+

35.59bv -puṣkarāhvaṃ śṛtaṃ himam try-ūṣaṇaṃ pañca-lavaṇaṃ mañjiṣṭhāṃ rajanī-dvayam | sūkṣmailāṃ trivṛtāṃ pattraṃ viḍaṅgānīndravāruṇīm || 59+

2

मधुकं चेति स-क्षौद्रं गो-विषाणे निधापयेत् । तस्माद् उष्णाम्बुना मात्रां प्राग्-भक्तं योजयेत् तथा ॥ ५९+

madhukaṃ ceti sa-kṣaudraṃ go-viṣāṇe nidhāpayet | tasmād uṣṇāmbunā mātrāṃ prāg-bhaktaṃ yojayet tathā || 59+

3

विषं भुक्तं जरां याति निर्-विषे ऽपि न दोष-कृत् । लाक्षा-प्रियङ्गु-मञ्जिष्ठाः स-मृणाल-हरेणुकाः ॥ ५९+

viṣaṃ bhuktaṃ jarāṃ yāti nir-viṣe 'pi na doṣa-kṛt | lākṣā-priyaṅgu-mañjiṣṭhāḥ sa-mṛṇāla-hareṇukāḥ || 59+

4

स-यष्ट्य्-आह्वा मधु-युता बस्त-पित्तेन कल्पिताः । निखनेद् गो-विषाण-स्थाः सप्त-रात्रं मही-तले ॥ ५९+

sa-yaṣṭy-āhvā madhu-yutā basta-pittena kalpitāḥ | nikhaned go-viṣāṇa-sthāḥ sapta-rātraṃ mahī-tale || 59+

5

तत्र कृत्वा मणिं हेम्ना बद्धं हस्तेन धारयेत् । संस्पृष्टं स-विषं तेन सद्यो भवति निर्-विषम् ॥ ५९+

tatra kṛtvā maṇiṃ hemnā baddhaṃ hastena dhārayet | saṃspṛṣṭaṃ sa-viṣaṃ tena sadyo bhavati nir-viṣam || 59+

60

विष-प्रकृति-कालान्न-दोष-दूष्यादि-संगमे । विष-संकटम् उद्दिष्टं शतस्यैको ऽत्र जीवति

viṣa-prakṛti-kālānna-doṣa-dūṣyādi-saṃgame | viṣa-saṃkaṭam uddiṣṭaṃ śatasyaiko 'tra jīvati

61

क्षुत्-तृष्णा-घर्म-दौर्बल्य-क्रोध-शोक-भय-श्रमैः । अ-जीर्ण-वर्चो-द्रव-ता-पित्त-मारुत-वृद्धिभिः

kṣut-tṛṣṇā-gharma-daurbalya-krodha-śoka-bhaya-śramaiḥ | a-jīrṇa-varco-drava-tā-pitta-māruta-vṛddhibhiḥ

62

तिल-पुष्प-फलाघ्राण-भू-बाष्प-घन-गर्जितैः । हस्ति-मूषिक-वादित्र-निःस्वनैर् विष-संकटैः

tila-puṣpa-phalāghrāṇa-bhū-bāṣpa-ghana-garjitaiḥ | hasti-mūṣika-vāditra-niḥsvanair viṣa-saṃkaṭaiḥ

63

३५.६२bv -भू-बाष्प-घन-गर्जनैः पुरो-वातोत्पलामोद-मदनैर् वर्धते विषम् । वर्षासु चाम्बु-योनि-त्वात् संक्लेदं गुड-वद् गतम्

35.62bv -bhū-bāṣpa-ghana-garjanaiḥ puro-vātotpalāmoda-madanair vardhate viṣam | varṣāsu cāmbu-yoni-tvāt saṃkledaṃ guḍa-vad gatam

64

३५.६३cv वर्षासु वाम्बु-योनि-त्वात् विसर्पति घनापाये तद् अगस्त्यो हिनस्ति च । प्रयाति मन्द-वीर्य-त्वं विषं तस्माद् घनात्यये

35.63cv varṣāsu vāmbu-yoni-tvāt visarpati ghanāpāye tad agastyo hinasti ca | prayāti manda-vīrya-tvaṃ viṣaṃ tasmād ghanātyaye

65

इति प्रकृति-सात्म्यर्तु-स्थान-वेग-बला-बलम् । आलोच्य निपुणं बुद्ध्या कर्मान्-अन्तरम् आचरेत्

iti prakṛti-sātmyartu-sthāna-vega-balā-balam | ālocya nipuṇaṃ buddhyā karmān-antaram ācaret

66

श्लैष्मिकं वमनैर् उष्ण-रूक्ष-तीक्ष्णैः प्रलेपनैः । कषाय-कटु-तिक्तैश् च भोजनैः शमयेद् विषम्

ślaiṣmikaṃ vamanair uṣṇa-rūkṣa-tīkṣṇaiḥ pralepanaiḥ | kaṣāya-kaṭu-tiktaiś ca bhojanaiḥ śamayed viṣam

67

पैत्तिकं स्रंसनैः सेक-प्रदेहैर् भृश-शीतलैः । कषाय-तिक्त-मधुरैर् घृत-युक्तैश् च भोजनैः

paittikaṃ sraṃsanaiḥ seka-pradehair bhṛśa-śītalaiḥ | kaṣāya-tikta-madhurair ghṛta-yuktaiś ca bhojanaiḥ

68

वातात्मकं जयेत् स्वादु-स्निग्धाम्ल-लवणान्वितैः । स-घृतैर् भोजनैर् लेपैस् तथैव पिशिताशनैः

vātātmakaṃ jayet svādu-snigdhāmla-lavaṇānvitaiḥ | sa-ghṛtair bhojanair lepais tathaiva piśitāśanaiḥ

69

३५.६८bv -स्निग्धाम्ल-लवणायुतैः ना-घृतं स्रंसनं शस्तं प्रलेपो भोज्यम् औषधम् । सर्वेषु सर्वावस्थासु विषेषु न घृतोपमम्

35.68bv -snigdhāmla-lavaṇāyutaiḥ nā-ghṛtaṃ sraṃsanaṃ śastaṃ pralepo bhojyam auṣadham | sarveṣu sarvāvasthāsu viṣeṣu na ghṛtopamam

70

विद्यते भेषजं किञ्-चिद् विशेषात् प्रबले ऽनिले । अ-यत्नाच् छ्लेष्म-गं साध्यं यत्नात् पित्ताशयाश्रयम्

vidyate bheṣajaṃ kiñ-cid viśeṣāt prabale 'nile | a-yatnāc chleṣma-gaṃ sādhyaṃ yatnāt pittāśayāśrayam

1

३५.७०av अ-यत्नाच् छ्लैष्मिकं साध्यं ३५.७०cv अ-यत्नाच् छ्लेष्मकं साध्यं ३५.७०dv यत्नात् पित्ताशयाश्रितम् सु-दुः-साध्यम् अ-साध्यं वा वाताशय-गतं विषम् ॥ ७०ऊ̆अब् ॥ जतु-सर्ज-रसोशीर-सर्षपा-पत्त्र-वालकैः । स-वैल्लारुष्कर-पुरैः कुसुमैर् अर्जुनस्य च ॥ ७०ऊ̆+

35.70av a-yatnāc chlaiṣmikaṃ sādhyaṃ 35.70cv a-yatnāc chleṣmakaṃ sādhyaṃ 35.70dv yatnāt pittāśayāśritam su-duḥ-sādhyam a-sādhyaṃ vā vātāśaya-gataṃ viṣam || 70ū̆ab || jatu-sarja-rasośīra-sarṣapā-pattra-vālakaiḥ | sa-vaillāruṣkara-puraiḥ kusumair arjunasya ca || 70ū̆+

2

३५.७०ऊ̆+१cv स-वैल्ल-पुष्कर-पुरैः धूपो वास-गृहे हन्ति विषं स्थावर-जङ्गमम् । न तत्र कीटाः स-विषा नोन्दुरा न सरीसृपाः ॥ ७०ऊ̆+

35.70ū̆+1cv sa-vailla-puṣkara-puraiḥ dhūpo vāsa-gṛhe hanti viṣaṃ sthāvara-jaṅgamam | na tatra kīṭāḥ sa-viṣā nondurā na sarīsṛpāḥ || 70ū̆+

अध्याय 36

1

दर्वी-करा मण्डलिनो राजी-मन्तश् च पन्नगाः । त्रि-धा समासतो भौमा भिद्यन्ते ते त्व् अनेक-धा

darvī-karā maṇḍalino rājī-mantaś ca pannagāḥ | tri-dhā samāsato bhaumā bhidyante te tv aneka-dhā

2

व्यासतो योनि-भेदेन नोच्यन्ते ऽन्-उपयोगिनः । विशेषाद् रूक्ष-कटुकम् अम्लोष्णं स्वादु-शीतलम्

vyāsato yoni-bhedena nocyante 'n-upayoginaḥ | viśeṣād rūkṣa-kaṭukam amloṣṇaṃ svādu-śītalam

3

३६.२bv नोच्यन्ते ऽन्-उपयोगतः विषं दर्वी-करादीनां क्रमाद् वातादि-कोपनम् । तारुण्य-मध्य-वृद्ध-त्वे वृष्टि-शीतातपेषु च

36.2bv nocyante 'n-upayogataḥ viṣaṃ darvī-karādīnāṃ kramād vātādi-kopanam | tāruṇya-madhya-vṛddha-tve vṛṣṭi-śītātapeṣu ca

4

विषोल्बणा भवन्त्य् एते व्यन्तरा ऋतु-संधिषु । रथाङ्ग-लाङ्गल-च्छत्त्र-स्वस्तिकाङ्कुश-धारिणः

viṣolbaṇā bhavanty ete vyantarā ṛtu-saṃdhiṣu | rathāṅga-lāṅgala-cchattra-svastikāṅkuśa-dhāriṇaḥ

5

फणिनः शीघ्र-गतयः सर्पा दर्वी-कराः स्मृताः । ज्ञेया मण्डलिनो ऽ-भोगा मण्डलैर् विविधैश् चिताः

phaṇinaḥ śīghra-gatayaḥ sarpā darvī-karāḥ smṛtāḥ | jñeyā maṇḍalino '-bhogā maṇḍalair vividhaiś citāḥ

6

३६.५bv सर्पा दर्वी-करा मताः प्रांशवो मन्द-गमना राजी-मन्तस् तु राजिभिः । स्निग्धा विचित्र-वर्णाभिस् तिर्यग् ऊर्ध्वं च चित्रिताः

36.5bv sarpā darvī-karā matāḥ prāṃśavo manda-gamanā rājī-mantas tu rājibhiḥ | snigdhā vicitra-varṇābhis tiryag ūrdhvaṃ ca citritāḥ

7

३६.६bv राजी-मन्तश् च राजिभिः ३६.६cv स्निग्धाभिर् बहु-वर्णाभिस् गोधा-सुतस् तु गौधेरो विषे दर्वी-करैः समः । चतुष्-पाद् व्यन्तरान् विद्याद् एतेषाम् एव संकरात्

36.6bv rājī-mantaś ca rājibhiḥ 36.6cv snigdhābhir bahu-varṇābhis godhā-sutas tu gaudhero viṣe darvī-karaiḥ samaḥ | catuṣ-pād vyantarān vidyād eteṣām eva saṃkarāt

8

३६.७av गोधा-सुतस् तु गौधेयो व्यामिश्र-लक्षणास् ते हि संनिपात-प्रकोपणाः । आहारार्थं भयात् पाद-स्पर्शाद् अति-विषात् क्रुधः

36.7av godhā-sutas tu gaudheyo vyāmiśra-lakṣaṇās te hi saṃnipāta-prakopaṇāḥ | āhārārthaṃ bhayāt pāda-sparśād ati-viṣāt krudhaḥ

9

पाप-वृत्ति-तया वैराद् देवर्षि-यम-चोदनात् । दशन्ति सर्पास् तेषूक्तं विषाधिक्यं यथोत्तरम्

pāpa-vṛtti-tayā vairād devarṣi-yama-codanāt | daśanti sarpās teṣūktaṃ viṣādhikyaṃ yathottaram

10

३६.९av पाप-वृत्त-तया वैराद् ३६.९bv देवर्षि-यम-नोदनात् आदिष्टात् कारणं ज्ञात्वा प्रतिकुर्याद् यथा-यथम् । व्यन्तरः पाप-शील-त्वान् मार्गम् आश्रित्य तिष्ठति

36.9av pāpa-vṛtta-tayā vairād 36.9bv devarṣi-yama-nodanāt ādiṣṭāt kāraṇaṃ jñātvā pratikuryād yathā-yatham | vyantaraḥ pāpa-śīla-tvān mārgam āśritya tiṣṭhati

11

३६.१०av आविष्टात् कारणं ज्ञात्वा ३६.१०dv मार्गम् आवृत्य तिष्ठति यत्र लाला-परिक्लेद-मात्रं गात्रे प्रदृश्यते । न तु दंष्ट्रा-कृतं दंशं तत् तुण्डाहतम् आदिशेत्

36.10av āviṣṭāt kāraṇaṃ jñātvā 36.10dv mārgam āvṛtya tiṣṭhati yatra lālā-parikleda-mātraṃ gātre pradṛśyate | na tu daṃṣṭrā-kṛtaṃ daṃśaṃ tat tuṇḍāhatam ādiśet

12

३६.११bv -मात्रं गात्रेषु दृश्यते ३६.११cv न तु दंष्ट्रा-क्षतं दंशं ३६.११cv न तु दंष्ट्रा-क्षतं दंशे ३६.११dv तं तुण्डाहतं आदिशेत् एकं दंष्ट्रा-पदं द्वे वा व्यालीढाख्यम् अ-शोणितम् । दंष्ट्रा-पदे स-रक्ते द्वे व्यालुप्तं त्रीणि तानि तु

36.11bv -mātraṃ gātreṣu dṛśyate 36.11cv na tu daṃṣṭrā-kṣataṃ daṃśaṃ 36.11cv na tu daṃṣṭrā-kṣataṃ daṃśe 36.11dv taṃ tuṇḍāhataṃ ādiśet ekaṃ daṃṣṭrā-padaṃ dve vā vyālīḍhākhyam a-śoṇitam | daṃṣṭrā-pade sa-rakte dve vyāluptaṃ trīṇi tāni tu

13

३६.१२dv व्यालुप्तं त्रीणि तानि च मांस-च्छेदाद् अ-विच्छिन्न-रक्त-वाहीनि दष्टकम् । दंष्ट्रा-पदानि चत्वारि तद्-वद् दष्ट-निपीडितम्

36.12dv vyāluptaṃ trīṇi tāni ca māṃsa-cchedād a-vicchinna-rakta-vāhīni daṣṭakam | daṃṣṭrā-padāni catvāri tad-vad daṣṭa-nipīḍitam

14

निर्-विषं द्वयम् अत्राद्यम् अ-साध्यं पश्चिमं वदेत् । विषं नाहेयम् अ-प्राप्य रक्तं दूषयते वपुः

nir-viṣaṃ dvayam atrādyam a-sādhyaṃ paścimaṃ vadet | viṣaṃ nāheyam a-prāpya raktaṃ dūṣayate vapuḥ

15

रक्तम् अण्व् अपि तु प्राप्तं वर्धते तैलम् अम्बु-वत् । भीरोस् तु सर्प-संस्पर्शाद् भयेन कुपितो ऽनिलः

raktam aṇv api tu prāptaṃ vardhate tailam ambu-vat | bhīros tu sarpa-saṃsparśād bhayena kupito 'nilaḥ

16

३६.१५av रक्तम् अण्व् अपि तत् प्राप्तं ३६.१५bv वर्धते तैल-बिन्दु-वत् कदा-चित् कुरुते शोफं सर्पाङ्गाभिहतं तु तत् । दुर्-गान्ध-कारे विद्धस्य केन-चिद् दष्ट-शङ्कया

36.15av raktam aṇv api tat prāptaṃ 36.15bv vardhate taila-bindu-vat kadā-cit kurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat | dur-gāndha-kāre viddhasya kena-cid daṣṭa-śaṅkayā

17

३६.१६cv दुर्-गे ऽन्धकारे विद्धस्य विषोद्वेगो ज्वरश् छर्दिर् मूर्छा दाहो ऽपि वा भवेत् । ग्लानिर् मोहो ऽतिसारो वा तच् छङ्का-विषम् उच्यते

36.16cv dur-ge 'ndhakāre viddhasya viṣodvego jvaraś chardir mūrchā dāho 'pi vā bhavet | glānir moho 'tisāro vā tac chaṅkā-viṣam ucyate

18

३६.१७av विष-वेगाज् ज्वरश् छर्दिर् ३६.१७av विषोद्रेको ज्वरश् छर्दिर् ३६.१७av विषोद्वेगाज् ज्वरश् छर्दिर् तुद्यते स-विषो दंशः कण्डू-शोफ-रुजान्वितः । दह्यते ग्रथितः किञ्-चिद् विपरीतस् तु निर्-विषः

36.17av viṣa-vegāj jvaraś chardir 36.17av viṣodreko jvaraś chardir 36.17av viṣodvegāj jvaraś chardir tudyate sa-viṣo daṃśaḥ kaṇḍū-śopha-rujānvitaḥ | dahyate grathitaḥ kiñ-cid viparītas tu nir-viṣaḥ

19

३६.१८av तुद्यते विष-जो दंशः पूर्वे दर्वी-कृतां वेगे दुष्टं श्यावी-भवत्य् असृक् । श्याव-ता तेन वक्त्रादौ सर्पन्तीव च कीटकाः

36.18av tudyate viṣa-jo daṃśaḥ pūrve darvī-kṛtāṃ vege duṣṭaṃ śyāvī-bhavaty asṛk | śyāva-tā tena vaktrādau sarpantīva ca kīṭakāḥ

20

३६.१९bv दुष्टं श्यावं भवत्य् असृक् ३६.१९cv श्याव-ता नेत्र-वक्त्रादौ द्वितीये ग्रन्थयो वेगे तृतीये मूर्ध्नि गौरवम् । दृग्-रोधो दंश-विक्लेदश् चतुर्थे ष्ठीवनं वमिः

36.19bv duṣṭaṃ śyāvaṃ bhavaty asṛk 36.19cv śyāva-tā netra-vaktrādau dvitīye granthayo vege tṛtīye mūrdhni gauravam | dṛg-rodho daṃśa-vikledaś caturthe ṣṭhīvanaṃ vamiḥ

21

३६.२०bv तृतीये मूर्ध-गौरवम् ३६.२०cv दृग्-बाधा दंश-विक्लेदश् ३६.२०dv चतुर्थे ष्ठेवनं वमिः संधि-विश्लेषणं तन्द्रा पञ्चमे पर्व-भेदनम् । दाहो हिध्मा च षष्ठे तु हृत्-पीडा गात्र-गौरवम्

36.20bv tṛtīye mūrdha-gauravam 36.20cv dṛg-bādhā daṃśa-vikledaś 36.20dv caturthe ṣṭhevanaṃ vamiḥ saṃdhi-viśleṣaṇaṃ tandrā pañcame parva-bhedanam | dāho hidhmā ca ṣaṣṭhe tu hṛt-pīḍā gātra-gauravam

22

३६.२१cv दाहो हिध्मा च षष्ठे च मूर्छा-विपाको ऽतीसारः प्राप्य शुक्रं तु सप्तमे । स्कन्ध-पृष्ठ-कटी-भङ्गः सर्व-चेष्टा-निवर्तनम्

36.21cv dāho hidhmā ca ṣaṣṭhe ca mūrchā-vipāko 'tīsāraḥ prāpya śukraṃ tu saptame | skandha-pṛṣṭha-kaṭī-bhaṅgaḥ sarva-ceṣṭā-nivartanam

23

३६.२२bv प्राप्य शुक्रं च सप्तमे अथ मण्डलि-दष्टस्य दुष्टं पीती-भवत्य् असृक् । तेन पीताङ्ग-ता दाहो द्वितीये श्वयथूद्भवः

36.22bv prāpya śukraṃ ca saptame atha maṇḍali-daṣṭasya duṣṭaṃ pītī-bhavaty asṛk | tena pītāṅga-tā dāho dvitīye śvayathūdbhavaḥ

24

३६.२३bv दुष्टं पीतं भवत्य् असृक् तृतीये दंश-विक्लेदः स्वेदस् तृष्णा च जायते । चतुर्थे ज्वर्यते दाहः पञ्चमे सर्व-गात्र-गः

36.23bv duṣṭaṃ pītaṃ bhavaty asṛk tṛtīye daṃśa-vikledaḥ svedas tṛṣṇā ca jāyate | caturthe jvaryate dāhaḥ pañcame sarva-gātra-gaḥ

25

३६.२४bv स्वेदस् तृष्णा प्रजायते दष्टस्य राजिलैर् दुष्टं पाण्डु-तां याति शोणितम् । पाण्डु-ता तेन गात्राणां द्वितीये गुरु-ताति च

36.24bv svedas tṛṣṇā prajāyate daṣṭasya rājilair duṣṭaṃ pāṇḍu-tāṃ yāti śoṇitam | pāṇḍu-tā tena gātrāṇāṃ dvitīye guru-tāti ca

26

तृतीये दंश-विक्लेदो नासिकाक्षि-मुख-स्रवाः । चतुर्थे गरिमा मूर्ध्नो मन्या-स्तम्भश् च पञ्चमे

tṛtīye daṃśa-vikledo nāsikākṣi-mukha-sravāḥ | caturthe garimā mūrdhno manyā-stambhaś ca pañcame

27

गात्र-भङ्गो ज्वरः शीतः शेषयोः पूर्व-वद् वदेत् । कुर्यात् पञ्चसु वेगेषु चिकित्सां न ततः परम्

gātra-bhaṅgo jvaraḥ śītaḥ śeṣayoḥ pūrva-vad vadet | kuryāt pañcasu vegeṣu cikitsāṃ na tataḥ param

28

३६.२७bv शेषयोः पूर्व-वद् भवेत् जलाप्लुता रति-क्षीणा भीता नकुल-निर्जिताः । शीत-वातातप-व्याधि-क्षुत्-तृष्णा-श्रम-पीडिताः

36.27bv śeṣayoḥ pūrva-vad bhavet jalāplutā rati-kṣīṇā bhītā nakula-nirjitāḥ | śīta-vātātapa-vyādhi-kṣut-tṛṣṇā-śrama-pīḍitāḥ

29

तूर्णं देशान्तरायाता विमुक्त-विष-कञ्चुकाः । कुशौषधि-कण्टक-वद् ये चरन्ति च काननम्

tūrṇaṃ deśāntarāyātā vimukta-viṣa-kañcukāḥ | kuśauṣadhi-kaṇṭaka-vad ye caranti ca kānanam

30

देशं च दिव्याध्युषितं सर्पास् ते ऽल्प-विषा मताः । श्मशान-चिति-चैत्यादौ पञ्चमी-पक्ष-संधिषु

deśaṃ ca divyādhyuṣitaṃ sarpās te 'lpa-viṣā matāḥ | śmaśāna-citi-caityādau pañcamī-pakṣa-saṃdhiṣu

31

३६.३०av देशं च विद्याध्युषितं अष्टमी-नवमी-संध्या-मध्य-रात्रि-दिनेषु च । याम्याग्नेय-मघाश्लेषा-विशाखा-पूर्व-नैरृते

36.30av deśaṃ ca vidyādhyuṣitaṃ aṣṭamī-navamī-saṃdhyā-madhya-rātri-dineṣu ca | yāmyāgneya-maghāśleṣā-viśākhā-pūrva-nairṛte

32

नैरृताख्ये मुहूर्ते च दष्टं मर्मसु च त्यजेत् । दष्ट-मात्रः सितास्याक्षः शीर्यमाण-शिरो-रुहः

nairṛtākhye muhūrte ca daṣṭaṃ marmasu ca tyajet | daṣṭa-mātraḥ sitāsyākṣaḥ śīryamāṇa-śiro-ruhaḥ

33

३६.३२cv दष्ट-मात्रस् तु ताम्राक्षः स्तब्ध-जिह्वो मुहुर् मूर्छन् शीतोच्छ्वासो न जीवति । हिध्मा श्वासो वमिः कासो दष्ट-मात्रस्य देहिनः

36.32cv daṣṭa-mātras tu tāmrākṣaḥ stabdha-jihvo muhur mūrchan śītocchvāso na jīvati | hidhmā śvāso vamiḥ kāso daṣṭa-mātrasya dehinaḥ

34

३६.३३bv शीतोच्छ्वासी न जीवति जायन्ते युग-पद् यस्य स हृच्-छूली न जीवति । फेनं वमति निः-संज्ञः श्याव-पाद-कराननः

36.33bv śītocchvāsī na jīvati jāyante yuga-pad yasya sa hṛc-chūlī na jīvati | phenaṃ vamati niḥ-saṃjñaḥ śyāva-pāda-karānanaḥ

35

नासावसादो भङ्गो ऽङ्गे विड्-भेदः श्लथ-संधि-ता । विष-पीतस्य दष्टस्य दिग्धेनाभिहतस्य च

nāsāvasādo bhaṅgo 'ṅge viḍ-bhedaḥ ślatha-saṃdhi-tā | viṣa-pītasya daṣṭasya digdhenābhihatasya ca

36

३६.३५av नासावसादो रुक् वाङ्गे भवन्त्य् एतानि रूपाणि संप्राप्ते जीवित-क्षये । न नस्यैश् चेतना तीक्ष्णैर् न क्षतात् क्षत-जागमः

36.35av nāsāvasādo ruk vāṅge bhavanty etāni rūpāṇi saṃprāpte jīvita-kṣaye | na nasyaiś cetanā tīkṣṇair na kṣatāt kṣata-jāgamaḥ

37

३६.३६bv प्राप्ते जीवित-संक्षये दण्डाहतस्य नो राजी प्रयातस्य यमान्तिकम् । अतो ऽन्य-था तु त्वरया प्रदीप्तागार-वद् भिषक्

36.36bv prāpte jīvita-saṃkṣaye daṇḍāhatasya no rājī prayātasya yamāntikam | ato 'nya-thā tu tvarayā pradīptāgāra-vad bhiṣak

38

३६.३७bv प्रयाति स यमान्तिकम् रक्षन् कण्ठ-गतान् प्राणान् विषम् आशु शमं नयेत् । मात्रा-शतं विषं स्थित्वा दंशे दष्टस्य देहिनः

36.37bv prayāti sa yamāntikam rakṣan kaṇṭha-gatān prāṇān viṣam āśu śamaṃ nayet | mātrā-śataṃ viṣaṃ sthitvā daṃśe daṣṭasya dehinaḥ

39

देहं प्रक्रमते धातून् रुधिरादीन् प्रदूषयन् । एतस्मिन्न् अन्तरे कर्म दंशस्योत्कर्तनादिकम्

dehaṃ prakramate dhātūn rudhirādīn pradūṣayan | etasminn antare karma daṃśasyotkartanādikam

40

३६.३९bv रुधिरादीन् प्रदूषयेत् कुर्यच् छीघ्रं यथा देहे विष-वल्ली न रोहति । दष्ट-मात्रो दशेद् आशु तम् एव पवनाशिनम्

36.39bv rudhirādīn pradūṣayet kuryac chīghraṃ yathā dehe viṣa-vallī na rohati | daṣṭa-mātro daśed āśu tam eva pavanāśinam

41

३६.४०dv तम् एव पवनाशनम् लोष्टं महीं वा दशनैश् छित्त्वा चानु स-संभ्रमम् । निष्ठीवेन समालिम्पेद् दंशं कर्ण-मलेन वा

36.40dv tam eva pavanāśanam loṣṭaṃ mahīṃ vā daśanaiś chittvā cānu sa-saṃbhramam | niṣṭhīvena samālimped daṃśaṃ karṇa-malena vā

42

३६.४१bv छित्त्वा चाशु स-संभ्रमम् दंशस्योपरि बध्नीयाद् अरिष्टां चतुर्-अङ्गुले । क्षौमादिभिर् वेणिकया सिद्धैर् मन्त्रैश् च मन्त्र-वित्

36.41bv chittvā cāśu sa-saṃbhramam daṃśasyopari badhnīyād ariṣṭāṃ catur-aṅgule | kṣaumādibhir veṇikayā siddhair mantraiś ca mantra-vit

43

अम्बु-वत् सेतु-बन्धेन बन्धेन स्तभ्यते विषम् । न वहन्ति सिराश् चास्य विषं बन्धाभिपीडिताः

ambu-vat setu-bandhena bandhena stabhyate viṣam | na vahanti sirāś cāsya viṣaṃ bandhābhipīḍitāḥ

44

३६.४३cv न वहन्ति सिरास् तस्य ३६.४३dv विषं बन्धन-पीडिताः निष्पीड्यानूद्धरेद् दंशं मर्म-संध्य्-अ-गतं तथा । न जायते विषाद् वेगो बीज-नाशाद् इवाङ्कुरः

36.43cv na vahanti sirās tasya 36.43dv viṣaṃ bandhana-pīḍitāḥ niṣpīḍyānūddhared daṃśaṃ marma-saṃdhy-a-gataṃ tathā | na jāyate viṣād vego bīja-nāśād ivāṅkuraḥ

45

३६.४४av निष्पीड्य चोद्धरेद् दंशं ३६.४४cv न जायते विषावेगो दंशं मण्डलिनां मुक्त्वा पित्तल-त्वाद् अथापरम् । प्रतप्तैर् हेम-लोहाद्यैर् दहेद् आशूल्मुकेन वा

36.44av niṣpīḍya coddhared daṃśaṃ 36.44cv na jāyate viṣāvego daṃśaṃ maṇḍalināṃ muktvā pittala-tvād athāparam | prataptair hema-lohādyair dahed āśūlmukena vā

46

करोति भस्म-सात् सद्यो वह्निः किं नाम तु क्षतम् । आचूषेत् पूर्ण-वक्त्रो वा मृद्-भस्मा-गद-गो-मयैः

karoti bhasma-sāt sadyo vahniḥ kiṃ nāma tu kṣatam | ācūṣet pūrṇa-vaktro vā mṛd-bhasmā-gada-go-mayaiḥ

47

३६.४६bv वह्निः किं नाम न क्षणात् ३६.४६bv वह्निः किं नाम न क्षणम् प्रच्छायान्तर् अरिष्टायां मांसलं तु विशेषतः । अङ्गं सहैव दंशेन लेपयेद् अ-गदैर् मुहुः

36.46bv vahniḥ kiṃ nāma na kṣaṇāt 36.46bv vahniḥ kiṃ nāma na kṣaṇam pracchāyāntar ariṣṭāyāṃ māṃsalaṃ tu viśeṣataḥ | aṅgaṃ sahaiva daṃśena lepayed a-gadair muhuḥ

48

चन्दनोशीर-युक्तेन सलिलेन च सेचयेत् । विषे प्रविसृते विध्येत् सिरां सा परमा क्रिया

candanośīra-yuktena salilena ca secayet | viṣe pravisṛte vidhyet sirāṃ sā paramā kriyā

49

रक्ते निर्ह्रियमाणे हि कृत्स्नं निर्ह्रियते विषम् । दुर्-गन्धं स-विषं रक्तम् अग्नौ चटचटायते

rakte nirhriyamāṇe hi kṛtsnaṃ nirhriyate viṣam | dur-gandhaṃ sa-viṣaṃ raktam agnau caṭacaṭāyate

50

३६.४९cv दुर्-गन्धि स-विषं रक्तम् यथा-दोषं विशुद्धं च पूर्व-वल् लक्षयेद् असृक् । सिरास्व् अ-दृश्यमानासु योज्याः शृङ्ग-जलौकसः

36.49cv dur-gandhi sa-viṣaṃ raktam yathā-doṣaṃ viśuddhaṃ ca pūrva-val lakṣayed asṛk | sirāsv a-dṛśyamānāsu yojyāḥ śṛṅga-jalaukasaḥ

51

शोणितं स्रुत-शेषं च प्रविलीनं विषोष्मणा । लेप-सेकैः सु-बहु-शः स्तम्भयेद् भृश-शीतलैः

śoṇitaṃ sruta-śeṣaṃ ca pravilīnaṃ viṣoṣmaṇā | lepa-sekaiḥ su-bahu-śaḥ stambhayed bhṛśa-śītalaiḥ

52

अ-स्कन्ने विष-वेगाद् धि मूर्छाय-मद-हृद्-द्रवाः । भवन्ति तान् जयेच् छीतैर् वीजेच् चा-रोम-हर्षतः

a-skanne viṣa-vegād dhi mūrchāya-mada-hṛd-dravāḥ | bhavanti tān jayec chītair vījec cā-roma-harṣataḥ

53

३६.५२dv वीजयेद् रोम-हर्षतः स्कन्ने तु रुधिरे सद्यो विष-वेगः प्रशाम्यति । विषं कर्षति तीक्ष्ण-त्वाद् धृदयं तस्य गुप्तये

36.52dv vījayed roma-harṣataḥ skanne tu rudhire sadyo viṣa-vegaḥ praśāmyati | viṣaṃ karṣati tīkṣṇa-tvād dhṛdayaṃ tasya guptaye

54

पिबेद् घृतं घृत-क्षौद्रम् अ-गदं वा घृताप्लुतम् । हृदयावरणे चास्य श्लेष्मा हृद्य् उपचीयते

pibed ghṛtaṃ ghṛta-kṣaudram a-gadaṃ vā ghṛtāplutam | hṛdayāvaraṇe cāsya śleṣmā hṛdy upacīyate

55

३६.५४cv हृदयावरणेनास्य प्रवृत्त-गौरवोत्क्लेश-हृल्-लासं वामयेत् ततः । द्रवैः काञ्जिक-कौलत्थ-तैल-मद्यादि-वर्जितैः

36.54cv hṛdayāvaraṇenāsya pravṛtta-gauravotkleśa-hṛl-lāsaṃ vāmayet tataḥ | dravaiḥ kāñjika-kaulattha-taila-madyādi-varjitaiḥ

56

वमनैर् विष-हृद्भिश् च नैवं व्याप्नोति तद् वपुः । भुजङ्ग-दोष-प्रकृति-स्थान-वेग-विशेषतः

vamanair viṣa-hṛdbhiś ca naivaṃ vyāpnoti tad vapuḥ | bhujaṅga-doṣa-prakṛti-sthāna-vega-viśeṣataḥ

57

सु-सूक्ष्मं सम्यग् आलोच्य विशिष्टां चाचरेत् क्रियाम् । सिन्धुवारित-मूलानि श्वेता च गिरिकर्णिका

su-sūkṣmaṃ samyag ālocya viśiṣṭāṃ cācaret kriyām | sindhuvārita-mūlāni śvetā ca girikarṇikā

58

३६.५७bv विशिष्टां वाचरेत् क्रियाम् पानं दर्वी-करैर् दष्टे नस्यं मधु स-पाकलम् । कृष्ण-सर्पेण दष्टस्य लिम्पेद् दंशं हृते ऽसृजि

36.57bv viśiṣṭāṃ vācaret kriyām pānaṃ darvī-karair daṣṭe nasyaṃ madhu sa-pākalam | kṛṣṇa-sarpeṇa daṣṭasya limped daṃśaṃ hṛte 'sṛji

59

३६.५८bv नस्यं स-मधु पाकलम् ३६.५८bv नस्यं स-मधु वालकम् ३६.५८bv नस्यं मधु स-वालकम् चारटी-नाकुलीभ्यां वा तीक्ष्ण-मूल-विषेण वा । पानं च क्षौद्र-मञ्जिष्ठा-गृह-धूम-युतं घृतम्

36.58bv nasyaṃ sa-madhu pākalam 36.58bv nasyaṃ sa-madhu vālakam 36.58bv nasyaṃ madhu sa-vālakam cāraṭī-nākulībhyāṃ vā tīkṣṇa-mūla-viṣeṇa vā | pānaṃ ca kṣaudra-mañjiṣṭhā-gṛha-dhūma-yutaṃ ghṛtam

60

३६.५९cv पाने च क्षौद्र-मञ्जिष्ठा- तण्डुलीयक-काश्मर्य-किणिही-गिरिकर्णिकाः । मातुलुङ्गी सिता शेलुः पान-नस्याञ्जनैर् हितः

36.59cv pāne ca kṣaudra-mañjiṣṭhā- taṇḍulīyaka-kāśmarya-kiṇihī-girikarṇikāḥ | mātuluṅgī sitā śeluḥ pāna-nasyāñjanair hitaḥ

61

३६.६०cv मातुलुङ्गैः शिफा शेलुः अ-गदः फणिनां घोरे विषे राजी-मताम् अपि । समाः सुगन्धा-मृद्वीका-श्वेताख्या-गजदन्तिकाः

36.60cv mātuluṅgaiḥ śiphā śeluḥ a-gadaḥ phaṇināṃ ghore viṣe rājī-matām api | samāḥ sugandhā-mṛdvīkā-śvetākhyā-gajadantikāḥ

62

३६.६१cv समाः सुगन्धा मृद्वीका ३६.६१dv श्वेताख्या गजमृत्तिका ३६.६१dv श्वेताख्या गजवृत्तिका अर्धांशं सौरसं पत्त्रं कपित्थं बिल्व-दाडिमम् । स-क्षौद्रो मण्डलि-विषे विशेषाद् अ-गदो हितः

36.61cv samāḥ sugandhā mṛdvīkā 36.61dv śvetākhyā gajamṛttikā 36.61dv śvetākhyā gajavṛttikā ardhāṃśaṃ saurasaṃ pattraṃ kapitthaṃ bilva-dāḍimam | sa-kṣaudro maṇḍali-viṣe viśeṣād a-gado hitaḥ

63

पञ्च-वल्क-वरा-यष्टी-नागपुष्पैलवालुकम् । जीवकर्षभकौ शीतं सिता पद्मकम् उत्पलम्

pañca-valka-varā-yaṣṭī-nāgapuṣpailavālukam | jīvakarṣabhakau śītaṃ sitā padmakam utpalam

64

३६.६३av पञ्च-वल्क-बला-यष्टी- ३६.६३av पञ्च-वल्क-वचा-यष्टी- ३६.६३cv जीवकर्षभकोशीरं स-क्षौद्रो हिमवान् नाम हन्ति मण्डलिनां विषम् । लेपाच् छ्वयथु-वीसर्प-विस्फोट-ज्वर-दाह-हा

36.63av pañca-valka-balā-yaṣṭī- 36.63av pañca-valka-vacā-yaṣṭī- 36.63cv jīvakarṣabhakośīraṃ sa-kṣaudro himavān nāma hanti maṇḍalināṃ viṣam | lepāc chvayathu-vīsarpa-visphoṭa-jvara-dāha-hā

65

काश्मर्यं वट-शुङ्गानि जीवकर्षभकौ सिता । मञ्जिष्ठा मधुकं चेति दष्टो मण्डलिना पिबेत्

kāśmaryaṃ vaṭa-śuṅgāni jīvakarṣabhakau sitā | mañjiṣṭhā madhukaṃ ceti daṣṭo maṇḍalinā pibet

66

३६.६५av काश्मर्यं वट-शृङ्गानि वंश-त्वग्-बीज-कटुका-पाटली-बीज-नागरम् । शिरीष-बीजातिविषे मूलं गावेधुकं वचा

36.65av kāśmaryaṃ vaṭa-śṛṅgāni vaṃśa-tvag-bīja-kaṭukā-pāṭalī-bīja-nāgaram | śirīṣa-bījātiviṣe mūlaṃ gāvedhukaṃ vacā

67

३६.६६bv -पाटला-बीज-नागरम् ३६.६६dv मूलं गावेधुकं वचाम् ३६.६६dv मूलं श्रीवेष्टकं वचाम् पिष्टो गो-वारिणाष्टाङ्गो हन्ति गोनस-जं विषम् । कटुकातिविषा-कुष्ठ-गृह-धूम-हरेणुकाः

36.66bv -pāṭalā-bīja-nāgaram 36.66dv mūlaṃ gāvedhukaṃ vacām 36.66dv mūlaṃ śrīveṣṭakaṃ vacām piṣṭo go-vāriṇāṣṭāṅgo hanti gonasa-jaṃ viṣam | kaṭukātiviṣā-kuṣṭha-gṛha-dhūma-hareṇukāḥ

68

स-क्षौद्र-व्योष-तगरा घ्नन्ति राजी-मतां विषम् । निखनेत् काण्ड-चित्राया दंशं याम-द्वयं भुवि

sa-kṣaudra-vyoṣa-tagarā ghnanti rājī-matāṃ viṣam | nikhanet kāṇḍa-citrāyā daṃśaṃ yāma-dvayaṃ bhuvi

69

उद्धृत्य प्रच्छितं सर्पिर्-धान्य-मृद्भ्यां प्रलेपयेत् । पिबेत् पुराणं च घृतं वरा-चूर्णावचूर्णितम्

uddhṛtya pracchitaṃ sarpir-dhānya-mṛdbhyāṃ pralepayet | pibet purāṇaṃ ca ghṛtaṃ varā-cūrṇāvacūrṇitam

70

३६.६९av उद्धृत्य प्रस्थितं सर्पिर्- ३६.६९dv वरा-चूर्ण-विचूर्णितम् जीर्णे विरिक्तो भुञ्जीत यवान्नं सूप-संस्कृतम् । करवीरार्क-कुसुम-मूल-लाङ्गलिका-कणाः

36.69av uddhṛtya prasthitaṃ sarpir- 36.69dv varā-cūrṇa-vicūrṇitam jīrṇe virikto bhuñjīta yavānnaṃ sūpa-saṃskṛtam | karavīrārka-kusuma-mūla-lāṅgalikā-kaṇāḥ

71

३६.७०av जीर्णे विरिक्ते भुञ्जीत ३६.७०dv -मूलं लाङ्गलिका कणा कल्कयेद् आरनालेन पाठा-मरिच-संयुताः । एष व्यन्तर-दष्टानाम् अ-गदः सार्वकार्मिकः

36.70av jīrṇe virikte bhuñjīta 36.70dv -mūlaṃ lāṅgalikā kaṇā kalkayed āranālena pāṭhā-marica-saṃyutāḥ | eṣa vyantara-daṣṭānām a-gadaḥ sārvakārmikaḥ

72

शिरीष-पुष्प-स्व-रसे सप्ताह्वं मरिचं सितम् । भावितं सर्प-दष्टानां पान-नस्याञ्जने हितम्

śirīṣa-puṣpa-sva-rase saptāhvaṃ maricaṃ sitam | bhāvitaṃ sarpa-daṣṭānāṃ pāna-nasyāñjane hitam

73

३६.७२dv पान-नस्याञ्जनैर् हितम् ३६.७२dv पाने नस्ये ऽञ्जने हितम् द्वि-पलं नत-कुष्ठाभ्यां घृत-क्षौद्रं चतुः-पलम् । अपि तक्षक-दष्टानां पानम् एतत् सुख-प्रदम्

36.72dv pāna-nasyāñjanair hitam 36.72dv pāne nasye 'ñjane hitam dvi-palaṃ nata-kuṣṭhābhyāṃ ghṛta-kṣaudraṃ catuḥ-palam | api takṣaka-daṣṭānāṃ pānam etat sukha-pradam

74

३६.७३bv घृत-क्षौद्र-चतुः-पलम् ३६.७३cv अपि तार्क्षक-दष्टानां अथ दर्वी-कृतां वेगे पूर्वे विस्राव्य शोणितम् । अ-गदं मधु-सर्पिर्भ्यां संयुक्तं त्वरितं पिबेत्

36.73bv ghṛta-kṣaudra-catuḥ-palam 36.73cv api tārkṣaka-daṣṭānāṃ atha darvī-kṛtāṃ vege pūrve visrāvya śoṇitam | a-gadaṃ madhu-sarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ tvaritaṃ pibet

75

द्वितीये वमनं कृत्वा तद्-वद् एवा-गदं पिबेत् । विषापहे प्रयुञ्जीत तृतीये ऽञ्जन-नावने

dvitīye vamanaṃ kṛtvā tad-vad evā-gadaṃ pibet | viṣāpahe prayuñjīta tṛtīye 'ñjana-nāvane

76

३६.७५cv विषापहैः प्रयुञ्जीत पिबेच् चतुर्थे पूर्वोक्तां यवागूं वमने कृते । षष्ठ-पञ्चमयोः शीतैर् दिग्धं सिक्तम् अभीक्ष्ण-शः

36.75cv viṣāpahaiḥ prayuñjīta pibec caturthe pūrvoktāṃ yavāgūṃ vamane kṛte | ṣaṣṭha-pañcamayoḥ śītair digdhaṃ siktam abhīkṣṇa-śaḥ

77

पाययेद् वमनं तीक्ष्णं यवागूं च विषापहैः । अ-गदं सप्तमे तीक्ष्णं युञ्ज्याद् अञ्जन-नस्ययोः

pāyayed vamanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūṃ ca viṣāpahaiḥ | a-gadaṃ saptame tīkṣṇaṃ yuñjyād añjana-nasyayoḥ

78

कृत्वावगाढं शस्त्रेण मूर्ध्नि काक-पदं ततः । मांसं स-रुधिरं तस्य चर्म वा तत्र निक्षिपेत्

kṛtvāvagāḍhaṃ śastreṇa mūrdhni kāka-padaṃ tataḥ | māṃsaṃ sa-rudhiraṃ tasya carma vā tatra nikṣipet

79

तृतीये वमितः पेयां वेगे मण्डलिनां पिबेत् । अ-तीक्ष्णम् अ-गदं षष्ठे गणं वा पद्मकादिकम्

tṛtīye vamitaḥ peyāṃ vege maṇḍalināṃ pibet | a-tīkṣṇam a-gadaṃ ṣaṣṭhe gaṇaṃ vā padmakādikam

80

३६.७९av तृतीये वामितः पेयां आद्ये ऽवगाढं प्रच्छाय वेगे दष्टस्य राजिलैः । अलाबुना हरेद् रक्तं पूर्व-वच् चा-गदं पिबेत्

36.79av tṛtīye vāmitaḥ peyāṃ ādye 'vagāḍhaṃ pracchāya vege daṣṭasya rājilaiḥ | alābunā hared raktaṃ pūrva-vac cā-gadaṃ pibet

81

षष्ठे ऽञ्जनं तीक्ष्ण-तमम् अवपीडं च योजयेत् । अन्-उक्तेषु च वेगेषु क्रियां दर्वी-करोदिताम्

ṣaṣṭhe 'ñjanaṃ tīkṣṇa-tamam avapīḍaṃ ca yojayet | an-ukteṣu ca vegeṣu kriyāṃ darvī-karoditām

82

गर्भिणी-बाल-वृद्धेषु मृदुं विध्येत् सिरां न च । त्वङ् मनोह्वा निशे वक्रं रसः शार्दूल-जो नखः

garbhiṇī-bāla-vṛddheṣu mṛduṃ vidhyet sirāṃ na ca | tvaṅ manohvā niśe vakraṃ rasaḥ śārdūla-jo nakhaḥ

83

३६.८२av गुर्विणी-बाल-वृद्धेषु ३६.८२bv मृदु विध्येत् सिरां न च ३६.८२cv त्वङ् मनोह्वा निशे वक्त्रं तमालः केसरं शीतं पीतं तण्डुल-वारिणा । हन्ति सर्व-विषाण्य् एतद् वज्रं वज्रम् इवासुरान्

36.82av gurviṇī-bāla-vṛddheṣu 36.82bv mṛdu vidhyet sirāṃ na ca 36.82cv tvaṅ manohvā niśe vaktraṃ tamālaḥ kesaraṃ śītaṃ pītaṃ taṇḍula-vāriṇā | hanti sarva-viṣāṇy etad vajraṃ vajram ivāsurān

84

३६.८३cv हन्ति सर्व-विषाण्य् एतच् ३६.८३dv छक्र-वज्रम् इवासुरान् ३६.८३dv वज्रि-वज्रम् इवासुरान् बिल्वस्य मूलं सुरसस्य पुष्पं फलं करञ्जस्य नतं सुराह्वम् । फल-त्रिकं व्योष-निशा-द्वयं च बस्तस्य मूत्रेण सु-सूक्ष्म-पिष्टम्

36.83cv hanti sarva-viṣāṇy etac 36.83dv chakra-vajram ivāsurān 36.83dv vajri-vajram ivāsurān bilvasya mūlaṃ surasasya puṣpaṃ phalaṃ karañjasya nataṃ surāhvam | phala-trikaṃ vyoṣa-niśā-dvayaṃ ca bastasya mūtreṇa su-sūkṣma-piṣṭam

85

३६.८४cv फल-त्रयं व्योष-निशा-द्वयं च भुजङ्ग-लूतोन्दुर-वृश्चिकाद्यैर् विषूचिका-जीर्ण-गर-ज्वरैश् च । आर्तान् नरान् भूत-विधर्षितांश् च स्वस्थी-करोत्य् अञ्जन-पान-नस्यैः

36.84cv phala-trayaṃ vyoṣa-niśā-dvayaṃ ca bhujaṅga-lūtondura-vṛścikādyair viṣūcikā-jīrṇa-gara-jvaraiś ca | ārtān narān bhūta-vidharṣitāṃś ca svasthī-karoty añjana-pāna-nasyaiḥ

86

३६.८५cv आर्तान् नरान् भूत-विमर्दितांश् च प्रलेपाद्यैश् च निःशेषं दंशाद् अप्य् उद्धरेद् विषम् । भूयो वेगाय जायेत शेषं दूषी-विषाय वा

36.85cv ārtān narān bhūta-vimarditāṃś ca pralepādyaiś ca niḥśeṣaṃ daṃśād apy uddhared viṣam | bhūyo vegāya jāyeta śeṣaṃ dūṣī-viṣāya vā

87

३६.८६dv शेषं दूषी-विषं यथा ३६.८६dv शेषं दूषी-विषाय च विषापाये ऽनिलं क्रुद्धं स्नेहादिभिर् उपाचरेत् । तैल-मद्य-कुलत्थाम्ल-वर्ज्यैः पवन-नाशनैः

36.86dv śeṣaṃ dūṣī-viṣaṃ yathā 36.86dv śeṣaṃ dūṣī-viṣāya ca viṣāpāye 'nilaṃ kruddhaṃ snehādibhir upācaret | taila-madya-kulatthāmla-varjyaiḥ pavana-nāśanaiḥ

88

पित्तं पित्त-ज्वर-हरैः कषाय-स्नेह-वस्तिभिः । स-माक्षिकेण वर्गेण कफम् आरग्वधादिना

pittaṃ pitta-jvara-haraiḥ kaṣāya-sneha-vastibhiḥ | sa-mākṣikeṇa vargeṇa kapham āragvadhādinā

89

सिता वैगन्धिको द्राक्षा पयस्या मधुकं मधु । पानं स-मन्त्र-पूताम्बु प्रोक्षणं सान्त्व-हर्षणम्

sitā vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṃ madhu | pānaṃ sa-mantra-pūtāmbu prokṣaṇaṃ sāntva-harṣaṇam

90

३६.८९av सिता वैगन्धको द्राक्षा सर्पाङ्गाभिहते युञ्ज्यात् तथा शङ्का-विषार्दिते । कर्केतनं मरकतं वज्रं वारण-मौक्तिकम्

36.89av sitā vaigandhako drākṣā sarpāṅgābhihate yuñjyāt tathā śaṅkā-viṣārdite | karketanaṃ marakataṃ vajraṃ vāraṇa-mauktikam

91

वैडूर्यं गर्दभ-मणिं पिचुकं विष-मूषिकाम् । हिमवद्-गिरि-संभूतां सोमराजीं पुनर्नवाम्

vaiḍūryaṃ gardabha-maṇiṃ picukaṃ viṣa-mūṣikām | himavad-giri-saṃbhūtāṃ somarājīṃ punarnavām

92

३६.९१av वैडूर्य-गर्दभ-मणिं ३६.९१bv पिचुकं विष-दूषिकाम् तथा द्रोणां महा-द्रोणां मानसीं सर्प-जं मणिम् । विषाणि विष-शान्त्य्-अर्थं वीर्य-वन्ति च धारयेत्

36.91av vaiḍūrya-gardabha-maṇiṃ 36.91bv picukaṃ viṣa-dūṣikām tathā droṇāṃ mahā-droṇāṃ mānasīṃ sarpa-jaṃ maṇim | viṣāṇi viṣa-śānty-arthaṃ vīrya-vanti ca dhārayet

93

३६.९२av तथा द्रोणं महा-द्रोणं छत्त्री झर्झर-पाणिश् च चरेद् रात्रौ विशेषतः । तच्-छाया-शब्द-वित्रस्ताः प्रणश्यन्ति भुजङ्गमाः

36.92av tathā droṇaṃ mahā-droṇaṃ chattrī jharjhara-pāṇiś ca cared rātrau viśeṣataḥ | tac-chāyā-śabda-vitrastāḥ praṇaśyanti bhujaṅgamāḥ

1

३६.९३av छत्त्री जर्जर-पाणिश् च ३६.९३av छत्त्री जर्झर-पाणिश् च ३६.९३av छत्त्री झर्जर-पाणिश् च ३६.९३bv चरेद् रात्रौ च सर्व-दा ३६.९३dv विद्रवन्ति भुजङ्गमाः वारि-गुञ्जा-फलोशीरं नेत्रयोर् विष-दुष्टयोः । अञ्जनं वारिणा पिष्टं गारुडं गरुडोपमम् ॥ ९३+

36.93av chattrī jarjara-pāṇiś ca 36.93av chattrī jarjhara-pāṇiś ca 36.93av chattrī jharjara-pāṇiś ca 36.93bv cared rātrau ca sarva-dā 36.93dv vidravanti bhujaṅgamāḥ vāri-guñjā-phalośīraṃ netrayor viṣa-duṣṭayoḥ | añjanaṃ vāriṇā piṣṭaṃ gāruḍaṃ garuḍopamam || 93+

अध्याय 37

1

सर्पाणाम् एव विण्-मूत्र-शुक्राण्ड-शव-कोथ-जाः । दोषैर् व्यस्तैः समस्तैश् च युक्ताः कीटाश् चतुर्-विधाः

sarpāṇām eva viṇ-mūtra-śukrāṇḍa-śava-kotha-jāḥ | doṣair vyastaiḥ samastaiś ca yuktāḥ kīṭāś catur-vidhāḥ

2

दष्टस्य कीटैर् वायव्यैर् दंशस् तोद-रुजोल्बणः । आग्नेयैर् अल्प-संस्रावो दाह-राग-विसर्प-वान्

daṣṭasya kīṭair vāyavyair daṃśas toda-rujolbaṇaḥ | āgneyair alpa-saṃsrāvo dāha-rāga-visarpa-vān

3

पक्व-पीलु-फल-प्रख्यः खर्जूर-सदृशो ऽथ-वा । कफाधिकैर् मन्द-रुजः पक्वोदुम्बर-संनिभः

pakva-pīlu-phala-prakhyaḥ kharjūra-sadṛśo 'tha-vā | kaphādhikair manda-rujaḥ pakvodumbara-saṃnibhaḥ

4

स्रावाढ्यः सर्व-लिङ्गस् तु विवर्ज्यः सांनिपातिकैः । वेगाश् च सर्प-वच् छोफो वर्धिष्णुर् विस्र-रक्त-ता

srāvāḍhyaḥ sarva-liṅgas tu vivarjyaḥ sāṃnipātikaiḥ | vegāś ca sarpa-vac chopho vardhiṣṇur visra-rakta-tā

5

३७.४bv विवर्ज्यः सांनिपातिकः शिरो-ऽक्षि-गौरवं मूर्छा भ्रमः श्वासो ऽति-वेदना । सर्वेषां कर्णिका शोफो ज्वरः कण्डूर् अ-रोचकः

37.4bv vivarjyaḥ sāṃnipātikaḥ śiro-'kṣi-gauravaṃ mūrchā bhramaḥ śvāso 'ti-vedanā | sarveṣāṃ karṇikā śopho jvaraḥ kaṇḍūr a-rocakaḥ

6

३७.५bv भ्रमः श्वासो ऽति-वेदनाः वृश्चिकस्य विषं तीक्ष्णम् आदौ दहति वह्नि-वत् । ऊर्ध्वम् आरोहति क्षिप्रं दंशे पश्चात् तु तिष्ठति

37.5bv bhramaḥ śvāso 'ti-vedanāḥ vṛścikasya viṣaṃ tīkṣṇam ādau dahati vahni-vat | ūrdhvam ārohati kṣipraṃ daṃśe paścāt tu tiṣṭhati

7

३७.६द्च् दंशे पश्चाच् च तिष्ठति दंशः सद्यो ऽति-रुक् श्यावस् तुद्यते स्फुटतीव च । ते गवादि-शकृत्-कोथाद् दिग्ध-दष्टादि-कोथतः

37.6dc daṃśe paścāc ca tiṣṭhati daṃśaḥ sadyo 'ti-ruk śyāvas tudyate sphuṭatīva ca | te gavādi-śakṛt-kothād digdha-daṣṭādi-kothataḥ

8

सर्प-कोथाच् च संभूता मन्द-मध्य-महा-विषाः । मन्दाः पीताः सिताः श्यावा रूक्षाः कर्बुर-मेचकाः

sarpa-kothāc ca saṃbhūtā manda-madhya-mahā-viṣāḥ | mandāḥ pītāḥ sitāḥ śyāvā rūkṣāḥ karbura-mecakāḥ

9

३७.८dv रूक्ष-कर्बुर-मेचकाः रोमशा बहु-पर्वाणो लोहिताः पाण्डुरोदराः । धूम्रोदरास् त्रि-पर्वाणो मध्यास् तु कपिलारुणाः

37.8dv rūkṣa-karbura-mecakāḥ romaśā bahu-parvāṇo lohitāḥ pāṇḍurodarāḥ | dhūmrodarās tri-parvāṇo madhyās tu kapilāruṇāḥ

10

पिशङ्गाः शबराश् चित्राः शोणिताभा महा-विषाः । अग्न्य्-आभा द्व्य्-एक-पर्वाणो रक्तासित-सितोदराः

piśaṅgāḥ śabarāś citrāḥ śoṇitābhā mahā-viṣāḥ | agny-ābhā dvy-eka-parvāṇo raktāsita-sitodarāḥ

11

तैर् दष्टः शून-रसनः स्तब्ध-गात्रो ज्वरार्दितः । खैर् वमञ् छोणितं कृष्णम् इन्द्रियार्थान् अ-संविदन्

tair daṣṭaḥ śūna-rasanaḥ stabdha-gātro jvarārditaḥ | khair vamañ choṇitaṃ kṛṣṇam indriyārthān a-saṃvidan

12

स्विद्यन् मूर्छन् विशुष्कास्यो विह्वलो वेदनातुरः । विशीर्यमाण-मांसश् च प्राय-शो विजहात्य् असून्

svidyan mūrchan viśuṣkāsyo vihvalo vedanāturaḥ | viśīryamāṇa-māṃsaś ca prāya-śo vijahāty asūn

13

उच्चिटिङ्गस् तु वक्त्रेण दशत्य् अभ्यधिक-व्यथः । साध्यतो वृश्चिकात् स्तम्भं शेफसो हृष्ट-रोम-ताम्

ucciṭiṅgas tu vaktreṇa daśaty abhyadhika-vyathaḥ | sādhyato vṛścikāt stambhaṃ śephaso hṛṣṭa-roma-tām

14

३७.१३av उच्चिटङ्गस् तु वक्त्रेण ३७.१३cv सो ऽधमो वृश्चिकात् स्तम्भं करोति सेकम् अङ्गानां दंशः शीताम्बुनेव च । उष्ट्र-धूमः स एवोक्तो रात्रि-चाराच् च रात्रिकः

37.13av ucciṭaṅgas tu vaktreṇa 37.13cv so 'dhamo vṛścikāt stambhaṃ karoti sekam aṅgānāṃ daṃśaḥ śītāmbuneva ca | uṣṭra-dhūmaḥ sa evokto rātri-cārāc ca rātrikaḥ

15

३७.१४bv दंशे शीताम्बुनेव च वात-पित्तोत्तराः कीटाः श्लैष्मिकाः कणभोन्दुराः । प्रायो वातोल्बण-विषा वृश्चिकाः सोष्ट्र-धूमकाः

37.14bv daṃśe śītāmbuneva ca vāta-pittottarāḥ kīṭāḥ ślaiṣmikāḥ kaṇabhondurāḥ | prāyo vātolbaṇa-viṣā vṛścikāḥ soṣṭra-dhūmakāḥ

16

यस्य यस्यैव दोषस्य लिङ्गाधिक्यं प्रतर्कयेत् । तस्य तस्यौषधैः कुर्याद् विपरीत-गुणैः क्रियाम्

yasya yasyaiva doṣasya liṅgādhikyaṃ pratarkayet | tasya tasyauṣadhaiḥ kuryād viparīta-guṇaiḥ kriyām

17

३७.१६bv लिङ्गाधिक्यं प्रवर्तयेत् हृत्-पीडोर्ध्वानिल-स्तम्भः सिरायामो ऽस्थि-पर्व-रुक् । घूर्णनोद्वेष्टनं गात्र-श्याव-ता वातिके विषे

37.16bv liṅgādhikyaṃ pravartayet hṛt-pīḍordhvānila-stambhaḥ sirāyāmo 'sthi-parva-ruk | ghūrṇanodveṣṭanaṃ gātra-śyāva-tā vātike viṣe

18

संज्ञा-नाशोष्ण-निश्वासौ हृद्-दाहः कटुकास्य-ता । मांसावदरणं शोफो रक्त-पीतश् च पैत्तिके

saṃjñā-nāśoṣṇa-niśvāsau hṛd-dāhaḥ kaṭukāsya-tā | māṃsāvadaraṇaṃ śopho rakta-pītaś ca paittike

19

३७.१८dv रक्तः पीतश् च पैत्तिके छर्द्य्-अ-रोचक-हृल्-लास-प्रसेकोत्क्लेश-पीनसैः । स-शैत्य-मुख-माधुर्यैर् विद्याच् छ्लेष्माधिकं विषम्

37.18dv raktaḥ pītaś ca paittike chardy-a-rocaka-hṛl-lāsa-prasekotkleśa-pīnasaiḥ | sa-śaitya-mukha-mādhuryair vidyāc chleṣmādhikaṃ viṣam

20

पिण्याकेन व्रणालेपस् तैलाभ्यङ्गश् च वातिके । स्वेदो नाडी-पुलाकाद्यैर् बृंहणश् च विधिर् हितः

piṇyākena vraṇālepas tailābhyaṅgaś ca vātike | svedo nāḍī-pulākādyair bṛṃhaṇaś ca vidhir hitaḥ

21

पैत्तिकं स्तम्भयेत् सेकैः प्रदेहैश् चाति-शीतलैः । लेखन-च्छेदन-स्वेद-वमनैः श्लैष्मिकं जयेत्

paittikaṃ stambhayet sekaiḥ pradehaiś cāti-śītalaiḥ | lekhana-cchedana-sveda-vamanaiḥ ślaiṣmikaṃ jayet

22

कीटानां त्रि-प्रकाराणां त्रैविध्येन क्रिया हिता । स्वेदालेपन-सेकांस् तु कोष्णान् प्रायो ऽवचारयेत्

kīṭānāṃ tri-prakārāṇāṃ traividhyena kriyā hitā | svedālepana-sekāṃs tu koṣṇān prāyo 'vacārayet

23

३७.२२bv त्रैविध्येन क्रिया हिताः ३७.२२dv कवोष्णान् प्रविचारयेत् अन्य-त्र मूर्छिताद् दंश-पाकतः कोथतो ऽथ-वा । नृ-केशाः सर्षपाः पीता गुडो जीर्णश् च धूपनम्

37.22bv traividhyena kriyā hitāḥ 37.22dv kavoṣṇān pravicārayet anya-tra mūrchitād daṃśa-pākataḥ kothato 'tha-vā | nṛ-keśāḥ sarṣapāḥ pītā guḍo jīrṇaś ca dhūpanam

24

विष-दंशस्य सर्वस्य काश्यपः परम् अब्रवीत् । विष-घ्नं च विधिं सर्वं कुर्यात् संशोधनानि च

viṣa-daṃśasya sarvasya kāśyapaḥ param abravīt | viṣa-ghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ kuryāt saṃśodhanāni ca

25

३७.२४bv कश्यपः परम् अब्रवीत् साधयेत् सर्प-वद् दष्टान् विषोग्रैः कीट-वृश्चिकैः । तण्डुलीयक-तुल्यांशां त्रिवृतां सर्पिषा पिबेत्

37.24bv kaśyapaḥ param abravīt sādhayet sarpa-vad daṣṭān viṣograiḥ kīṭa-vṛścikaiḥ | taṇḍulīyaka-tulyāṃśāṃ trivṛtāṃ sarpiṣā pibet

26

याति कीट-विषैः कम्पं न कैलास इवानिलैः । क्षीरि-वृक्ष-त्वग्-आलेपः शुद्धे कीट-विषापहः

yāti kīṭa-viṣaiḥ kampaṃ na kailāsa ivānilaiḥ | kṣīri-vṛkṣa-tvag-ālepaḥ śuddhe kīṭa-viṣāpahaḥ

27

मुक्ता-लेपो वरः शोफ-तोद-दाह-ज्वर-प्रणुत् । वचा-हिङ्गु-विडङ्गानि सैन्धवं गज-पिप्पली

muktā-lepo varaḥ śopha-toda-dāha-jvara-praṇut | vacā-hiṅgu-viḍaṅgāni saindhavaṃ gaja-pippalī

28

पाठा प्रतिविषा व्योषं काश्यपेन विनिर्मितम् । दशाङ्गम् अ-गदं पीत्वा सर्व-कीट-विषं जयेत्

pāṭhā prativiṣā vyoṣaṃ kāśyapena vinirmitam | daśāṅgam a-gadaṃ pītvā sarva-kīṭa-viṣaṃ jayet

29

सद्यो वृश्चिक-जं दंशं चक्र-तैलेन सेचयेत् । विदारिगन्धा-सिद्धेन कवोष्णेनेतरेण वा

sadyo vṛścika-jaṃ daṃśaṃ cakra-tailena secayet | vidārigandhā-siddhena kavoṣṇenetareṇa vā

30

लवणोत्तम-युक्तेन सर्पिषा वा पुनः पुनः । सिञ्चेत् कोष्णारनालेन स-क्षीर-लवणेन वा

lavaṇottama-yuktena sarpiṣā vā punaḥ punaḥ | siñcet koṣṇāranālena sa-kṣīra-lavaṇena vā

31

३७.३०dv स-क्षार-लवणेन वा उपनाहो घृते भृष्टः कल्को ऽजाज्याः स-सैन्धवः । आदंशं स्वेदितं चूर्णैः प्रच्छाय प्रतिसारयेत्

37.30dv sa-kṣāra-lavaṇena vā upanāho ghṛte bhṛṣṭaḥ kalko 'jājyāḥ sa-saindhavaḥ | ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ pracchāya pratisārayet

32

३७.३१av उपनाहे घृत-भृष्टः ३७.३१av उपनाहो घृत-भृष्टः रजनी-सैन्धव-व्योष-शिरीष-फल-पुष्प-जैः । मातुलुङ्गाम्ल-गो-मूत्र-पिष्टं च सुरसाग्र-जम्

37.31av upanāhe ghṛta-bhṛṣṭaḥ 37.31av upanāho ghṛta-bhṛṣṭaḥ rajanī-saindhava-vyoṣa-śirīṣa-phala-puṣpa-jaiḥ | mātuluṅgāmla-go-mūtra-piṣṭaṃ ca surasāgra-jam

33

३७.३२cv मातुलुङ्गं तु गो-मूत्र- ३७.३२dv -पिष्टः स-सुरसार्जकः लेपः सुखोष्णश् च हितः पिण्याको गो-मयो ऽपि वा । पाने सर्पिर् मधु-युतं क्षीरं वा भूरि-शर्करम्

37.32cv mātuluṅgaṃ tu go-mūtra- 37.32dv -piṣṭaḥ sa-surasārjakaḥ lepaḥ sukhoṣṇaś ca hitaḥ piṇyāko go-mayo 'pi vā | pāne sarpir madhu-yutaṃ kṣīraṃ vā bhūri-śarkaram

34

३७.३३bv पिण्याको गो-मयेन वा पारावत-शकृत् पथ्या तगरं विश्व-भेषजम् । बीजपूर-रसोन्मिश्रः परमो वृश्चिका-गदः

37.33bv piṇyāko go-mayena vā pārāvata-śakṛt pathyā tagaraṃ viśva-bheṣajam | bījapūra-rasonmiśraḥ paramo vṛścikā-gadaḥ

35

३७.३४dv परमो वृश्चिके ऽ-गदः ३७.३४dv परमो वृश्चिको ऽ-गदः स-शैवलोष्ट्र-दंष्ट्रा च हन्ति वृश्चिक-जं विषम् । हिङ्गुना हरितालेन मातुलुङ्ग-रसेन च

37.34dv paramo vṛścike '-gadaḥ 37.34dv paramo vṛściko '-gadaḥ sa-śaivaloṣṭra-daṃṣṭrā ca hanti vṛścika-jaṃ viṣam | hiṅgunā haritālena mātuluṅga-rasena ca

36

३७.३५av स-सैन्धवोष्ट्र-दंष्ट्रा च ३७.३५dv मातुलुङ्ग-रसेन वा लेपाञ्जनाभ्यां गुटिका परमं वृश्चिकापहा । करञ्जार्जुन-शेलूनां कटभ्यां कुटजस्य च

37.35av sa-saindhavoṣṭra-daṃṣṭrā ca 37.35dv mātuluṅga-rasena vā lepāñjanābhyāṃ guṭikā paramaṃ vṛścikāpahā | karañjārjuna-śelūnāṃ kaṭabhyāṃ kuṭajasya ca

37

शिरीषस्य च पुष्पाणि मस्तुना दंश-लेपनम् । यो मुह्यति प्रश्वसिति प्रलपत्य् उग्र-वेदनः

śirīṣasya ca puṣpāṇi mastunā daṃśa-lepanam | yo muhyati praśvasiti pralapaty ugra-vedanaḥ

38

तस्य पथ्या-निशा-कृष्णा-मञ्जिष्ठातिविषोषणम् । सालाबु-वृन्तं वार्ताक-रस-पिष्टं प्रलेपनम्

tasya pathyā-niśā-kṛṣṇā-mañjiṣṭhātiviṣoṣaṇam | sālābu-vṛntaṃ vārtāka-rasa-piṣṭaṃ pralepanam

40

३७.३८cv शलाटु-वृन्तं वार्ताक- सर्व-त्र चोग्रालि-विषे पाययेद् दधि-सर्पिषी ॥ ३९अब् ॥ विध्येत् सिरां विदध्याच् च वमनाञ्जन-नावनम् ॥ ३९च्द् ॥ उष्ण-स्निग्धाम्ल-मधुरं भोजनं चानिलापहम् ॥ ३९एf ॥ नागरं गृह-कपोत-पुरीषं बीजपूरक-रसो हरितालम् । सैन्धवं च विनिहन्त्य् अ-गदो ऽयं लेपतो ऽलि-कुल-जं विषम् आशु

37.38cv śalāṭu-vṛntaṃ vārtāka- sarva-tra cogrāli-viṣe pāyayed dadhi-sarpiṣī || 39ab || vidhyet sirāṃ vidadhyāc ca vamanāñjana-nāvanam || 39cd || uṣṇa-snigdhāmla-madhuraṃ bhojanaṃ cānilāpaham || 39ef || nāgaraṃ gṛha-kapota-purīṣaṃ bījapūraka-raso haritālam | saindhavaṃ ca vinihanty a-gado 'yaṃ lepato 'li-kula-jaṃ viṣam āśu

41

अन्ते वृश्चिक-दष्टानां समुदीर्णे भृशं विषे । विषेणालेपयेद् दंशम् उच्चिटिङ्गे ऽप्य् अयं विधिः

ante vṛścika-daṣṭānāṃ samudīrṇe bhṛśaṃ viṣe | viṣeṇālepayed daṃśam ucciṭiṅge 'py ayaṃ vidhiḥ

42

नाग-पुरीष-च्छत्त्रं रोहिष-मूलं च शेलु-तोयेन । कुर्याद् गुटिकां लेपाद् इयम् अलि-विष-नाशनी श्रेष्ठा

nāga-purīṣa-cchattraṃ rohiṣa-mūlaṃ ca śelu-toyena | kuryād guṭikāṃ lepād iyam ali-viṣa-nāśanī śreṣṭhā

43

अर्कस्य दुग्धेन शिरीष-बीजं त्रिर् भावितं पिप्पलि-चूर्ण-मिश्रम् । एषो ऽ-गदो हन्ति विषाणि कीट-भुजङ्ग-लूतोन्दुर-वृश्चिकानाम्

arkasya dugdhena śirīṣa-bījaṃ trir bhāvitaṃ pippali-cūrṇa-miśram | eṣo '-gado hanti viṣāṇi kīṭa-bhujaṅga-lūtondura-vṛścikānām

44

शिरीष-पुष्पं स-करञ्ज-बीजं काश्मीर-जं कुष्ठ-मनःशिले च । एषो ऽ-गदो रात्रिक-वृश्चिकानां संक्रान्ति-कारी कथितो जिनेन

śirīṣa-puṣpaṃ sa-karañja-bījaṃ kāśmīra-jaṃ kuṣṭha-manaḥśile ca | eṣo '-gado rātrika-vṛścikānāṃ saṃkrānti-kārī kathito jinena

45

३७.४४av शिरीष-बीजं स-करञ्ज-बीजं कीटेभ्यो दारुण-तरा लूटाः षो-डश ता जगुः । अष्टा-विंशतिर् इत्य् एके ततो ऽप्य् अन्ये तु भूयसीः

37.44av śirīṣa-bījaṃ sa-karañja-bījaṃ kīṭebhyo dāruṇa-tarā lūṭāḥ ṣo-ḍaśa tā jaguḥ | aṣṭā-viṃśatir ity eke tato 'py anye tu bhūyasīḥ

46

सहस्र-रश्म्य्-अनुचरा वदन्त्य् अन्ये सहस्र-शः । बहूपद्रव-रूपा तु लूतैकैव विषात्मिका

sahasra-raśmy-anucarā vadanty anye sahasra-śaḥ | bahūpadrava-rūpā tu lūtaikaiva viṣātmikā

47

रूपाणि नामतस् तस्या दुर्-ज्ञेयान्य् अति-संकरात् । नास्ति स्थान-व्यवस्था च दोषतो ऽतः प्रचक्षते

rūpāṇi nāmatas tasyā dur-jñeyāny ati-saṃkarāt | nāsti sthāna-vyavasthā ca doṣato 'taḥ pracakṣate

48

कृच्छ्र-साध्या पृथग्-दोषैर् अ-साध्या निचयेन सा । तद्-दंशः पैत्तिको दाह-तृट्-स्फोट-ज्वर-मोह-वान्

kṛcchra-sādhyā pṛthag-doṣair a-sādhyā nicayena sā | tad-daṃśaḥ paittiko dāha-tṛṭ-sphoṭa-jvara-moha-vān

49

भृशोष्ंा रक्त-पीताभः क्लेदी द्राक्षा-फलोपमः । श्लैष्मिकः कठिनः पाण्डुः परूषक-फलाकृतिः

bhṛśoṣṃा rakta-pītābhaḥ kledī drākṣā-phalopamaḥ | ślaiṣmikaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍuḥ parūṣaka-phalākṛtiḥ

50

३७.४९av भृशोष्ं-रक्त-पीताभः निद्रां शीत-ज्वरं कासं कण्डूं च कुरुते भृशम् । वातिकः परुषः श्यावः पर्व-भेद-ज्वर-प्रदः

37.49av bhṛśoṣṃ-rakta-pītābhaḥ nidrāṃ śīta-jvaraṃ kāsaṃ kaṇḍūṃ ca kurute bhṛśam | vātikaḥ paruṣaḥ śyāvaḥ parva-bheda-jvara-pradaḥ

51

तद्-विभागं यथा-स्वं च दोष-लिङ्गैर् विभावयेत् । अ-साध्यायां तु हृन्-मोह-श्वास-हिध्मा-शिरो-ग्रहाः

tad-vibhāgaṃ yathā-svaṃ ca doṣa-liṅgair vibhāvayet | a-sādhyāyāṃ tu hṛn-moha-śvāsa-hidhmā-śiro-grahāḥ

52

३७.५१dv -श्वास-हिध्मा-शिरो-रुजाः श्वेत-पीतासिता-रक्ताः पिटिकाः श्वयथूद्भवः । वेपथुर् वमथुर् दाहस् तृड् आन्ध्यं वक्र-नास-ता

37.51dv -śvāsa-hidhmā-śiro-rujāḥ śveta-pītāsitā-raktāḥ piṭikāḥ śvayathūdbhavaḥ | vepathur vamathur dāhas tṛḍ āndhyaṃ vakra-nāsa-tā

53

३७.५२av श्वेत-पीतासिता-रक्त- ३७.५२bv -पिटिका-श्वयथूद्भवः ३७.५२dv तृड् आन्ध्यं वक्र-नासिका श्यावौष्ठ-वक्त्र-दन्त-त्वं पृष्ठ-ग्रीवावभञ्जनम् । पक्व-जम्बू-स-वर्णं च दंशात् स्रवति शोणितम्

37.52av śveta-pītāsitā-rakta- 37.52bv -piṭikā-śvayathūdbhavaḥ 37.52dv tṛḍ āndhyaṃ vakra-nāsikā śyāvauṣṭha-vaktra-danta-tvaṃ pṛṣṭha-grīvāvabhañjanam | pakva-jambū-sa-varṇaṃ ca daṃśāt sravati śoṇitam

54

सर्वापि सर्व-जा प्रायो व्यपदेशस् तु भूयसा । तीक्ष्ण-मध्यावर-त्वेन सा त्रि-धा हन्त्य् उपेक्षिता

sarvāpi sarva-jā prāyo vyapadeśas tu bhūyasā | tīkṣṇa-madhyāvara-tvena sā tri-dhā hanty upekṣitā

55

३७.५४dv सा त्रि-धा हन्त्य् उपेक्षया सप्ताहेन दशाहेन पक्षेण च परं क्रमात् । लूता-दंशश् च सर्वो ऽपि दद्रू-मण्डल-संनिभः

37.54dv sā tri-dhā hanty upekṣayā saptāhena daśāhena pakṣeṇa ca paraṃ kramāt | lūtā-daṃśaś ca sarvo 'pi dadrū-maṇḍala-saṃnibhaḥ

56

३७.५५cv लूता-दंशस् तु सर्वो ऽपि सितो ऽसितो ऽरुणः पीतः श्यावो वा मृदुर् उन्नतः । मध्ये कृष्णो ऽथ-वा श्यावः पर्य्-अन्ते जालकावृतः

37.55cv lūtā-daṃśas tu sarvo 'pi sito 'sito 'ruṇaḥ pītaḥ śyāvo vā mṛdur unnataḥ | madhye kṛṣṇo 'tha-vā śyāvaḥ pary-ante jālakāvṛtaḥ

57

३७.५६av सितासितो ऽरुणः पीतः विसर्प-वांश् छोफ-युतस् तप्यते बहु-वेदनः । ज्वराशु-पाक-विक्लेद-कोथावदरणान्वितः

37.56av sitāsito 'ruṇaḥ pītaḥ visarpa-vāṃś chopha-yutas tapyate bahu-vedanaḥ | jvarāśu-pāka-vikleda-kothāvadaraṇānvitaḥ

58

क्लेदेन यत् स्पृशत्य् अङ्गं तत्रापि कुरुते व्रणम् । श्वास-दंष्ट्रा-शकृन्-मूत्र-शुक्र-लाला-नखार्तवैः

kledena yat spṛśaty aṅgaṃ tatrāpi kurute vraṇam | śvāsa-daṃṣṭrā-śakṛn-mūtra-śukra-lālā-nakhārtavaiḥ

59

अष्टाभिर् उद्वमत्य् एषा विषं वक्त्राद् विशेषतः । लूता नाभेर् दशत्य् ऊर्ध्वम् ऊर्ध्वं चाधश् च कीटकाः

aṣṭābhir udvamaty eṣā viṣaṃ vaktrād viśeṣataḥ | lūtā nābher daśaty ūrdhvam ūrdhvaṃ cādhaś ca kīṭakāḥ

60

३७.५९av अष्टाभिर् उद्वमन्त्य् एता ३७.५९bv विषं वक्त्रैर् विशेषतः ३७.५९cv लूता नाभेर् दशन्त्य् ऊर्ध्वम् ३७.५९dv ऊर्ध्वं वाधश् च कीटकाः ३७.५९dv ऊर्ध्वं चाधश् च कीटकः ३७.५९dv अधश् च विष-कीटकाः तद्-दूषितं च वस्त्रादि देहे पृक्तं विकार-कृत् । दिनार्धं लक्ष्यते नैव दंशो लूता-विषोद्भवः

37.59av aṣṭābhir udvamanty etā 37.59bv viṣaṃ vaktrair viśeṣataḥ 37.59cv lūtā nābher daśanty ūrdhvam 37.59dv ūrdhvaṃ vādhaś ca kīṭakāḥ 37.59dv ūrdhvaṃ cādhaś ca kīṭakaḥ 37.59dv adhaś ca viṣa-kīṭakāḥ tad-dūṣitaṃ ca vastrādi dehe pṛktaṃ vikāra-kṛt | dinārdhaṃ lakṣyate naiva daṃśo lūtā-viṣodbhavaḥ

61

सूची-व्यध-वद् आभाति ततो ऽसौ प्रथमे ऽहनि । अ-व्यक्त-वर्णः प्रचलः किञ्-चित्-कण्डू-रुजान्वितः

sūcī-vyadha-vad ābhāti tato 'sau prathame 'hani | a-vyakta-varṇaḥ pracalaḥ kiñ-cit-kaṇḍū-rujānvitaḥ

62

३७.६१av सूची-विद्ध-वद् आभाति द्वितीये ऽभ्युन्नतो ऽन्तेषु पिटिकैर् इव वाचितः । व्यक्त-वर्णो नतो मध्ये कण्डू-मान् ग्रन्थि-संनिभः

37.61av sūcī-viddha-vad ābhāti dvitīye 'bhyunnato 'nteṣu piṭikair iva vācitaḥ | vyakta-varṇo nato madhye kaṇḍū-mān granthi-saṃnibhaḥ

63

३७.६२av द्वितीये ऽत्य्-उन्नतो ऽन्तेषु ३७.६२bv पिटिकैर् इव चाचितः तृतीये स-ज्वरो रोम-हर्ष-कृद् रक्त-मण्डलः । शराव-रूपस् तोदाढ्यो रोम-कूपेषु सास्रवः

37.62av dvitīye 'ty-unnato 'nteṣu 37.62bv piṭikair iva cācitaḥ tṛtīye sa-jvaro roma-harṣa-kṛd rakta-maṇḍalaḥ | śarāva-rūpas todāḍhyo roma-kūpeṣu sāsravaḥ

64

३७.६३dv रोम-कूपेषु स-स्रवः महांश् चतुर्थे श्वयथुस् ताप-श्वास-भ्रम-प्रदः । विकारान् कुरुते तांस् तान् पञ्चमे विष-कोप-जान्

37.63dv roma-kūpeṣu sa-sravaḥ mahāṃś caturthe śvayathus tāpa-śvāsa-bhrama-pradaḥ | vikārān kurute tāṃs tān pañcame viṣa-kopa-jān

65

षष्ठे व्याप्नोति मर्माणि सप्तमे हन्ति जीवितम् । इति तीक्ष्णं विषं मध्यं हीनं च विभजेद् अतः

ṣaṣṭhe vyāpnoti marmāṇi saptame hanti jīvitam | iti tīkṣṇaṃ viṣaṃ madhyaṃ hīnaṃ ca vibhajed ataḥ

66

३७.६५av षष्ठे प्राप्नोति मर्माणि एक-विंशति-रात्रेण विषं शाम्यति सर्व-था । अथाशु लूता-दष्टस्य शस्त्रेणादंशम् उद्धरेत्

37.65av ṣaṣṭhe prāpnoti marmāṇi eka-viṃśati-rātreṇa viṣaṃ śāmyati sarva-thā | athāśu lūtā-daṣṭasya śastreṇādaṃśam uddharet

67

३७.६६dv दंशं शस्त्रेण चोद्धरेत् दहेच् च जाम्बवौष्ठाद्यैर् न तु पित्तोत्तरं दहेत् । कर्कशं भिन्न-रोमाणं मर्म-संध्य्-आदि-संश्रितम्

37.66dv daṃśaṃ śastreṇa coddharet dahec ca jāmbavauṣṭhādyair na tu pittottaraṃ dahet | karkaśaṃ bhinna-romāṇaṃ marma-saṃdhy-ādi-saṃśritam

68

प्रसृतं सर्वतो दंशं न च्छिन्दीत दहेन् न च । लेपयेद् दग्धम् अ-गदैर् मधु-सैन्धव-संयुतैः

prasṛtaṃ sarvato daṃśaṃ na cchindīta dahen na ca | lepayed dagdham a-gadair madhu-saindhava-saṃyutaiḥ

69

३७.६८bv न च्छिन्दीत दहेन् न वा सु-शीतैः सेचयेच् चानु कषायैः क्षीरि-वृक्ष-जैः । सर्वतो ऽपहरेद् रक्तं शृङ्गाद्यैः सिरयापि वा

37.68bv na cchindīta dahen na vā su-śītaiḥ secayec cānu kaṣāyaiḥ kṣīri-vṛkṣa-jaiḥ | sarvato 'pahared raktaṃ śṛṅgādyaiḥ sirayāpi vā

70

सेक-लेपास् ततः शीता बोधि-श्लेष्मातकाक्षकैः । फलिनी-द्वि-निशा-क्षौद्र-सर्पिर्भिः पद्मकाह्वयः

seka-lepās tataḥ śītā bodhi-śleṣmātakākṣakaiḥ | phalinī-dvi-niśā-kṣaudra-sarpirbhiḥ padmakāhvayaḥ

71

३७.७०av सेकालेपास् ततः शीता ३७.७०bv बोधि-श्लेष्मातकाक्षिकैः ३७.७०bv बोधि-श्लेष्मातकाक्ष-जैः ३७.७०cv फलिनी-द्वि-निशा-श्रेष्ठा- अ-शेष-लूता-कीटानाम् अ-गदः सार्वकार्मिकः । हरिद्रा-द्वय-पत्तङ्ग-मञ्जिष्ठा-नत-केसरैः

37.70av sekālepās tataḥ śītā 37.70bv bodhi-śleṣmātakākṣikaiḥ 37.70bv bodhi-śleṣmātakākṣa-jaiḥ 37.70cv phalinī-dvi-niśā-śreṣṭhā- a-śeṣa-lūtā-kīṭānām a-gadaḥ sārvakārmikaḥ | haridrā-dvaya-pattaṅga-mañjiṣṭhā-nata-kesaraiḥ

72

स-क्षौद्र-सर्पिः पूर्वस्माद् अधिकश् चम्पकाह्वयः । तद्-वद् गो-मय-निष्पीड-शर्करा-घृत-माक्षिकैः

sa-kṣaudra-sarpiḥ pūrvasmād adhikaś campakāhvayaḥ | tad-vad go-maya-niṣpīḍa-śarkarā-ghṛta-mākṣikaiḥ

73

३७.७२cv तद्-वद् गो-मय-निष्पीडा- अपामार्ग-मनोऽह्वाल-दार्वी-ध्यामक-गैरिकैः । नतैला-कुष्ठ-मरिच-यष्ट्य्-आह्व-घृत-माक्षिकैः

37.72cv tad-vad go-maya-niṣpīḍā- apāmārga-mano'hvāla-dārvī-dhyāmaka-gairikaiḥ | natailā-kuṣṭha-marica-yaṣṭy-āhva-ghṛta-mākṣikaiḥ

74

अ-गदो मन्दरो नाम तथान्यो गन्ध-मादनः । नत-लोध्र-वचा-कट्वी-पाठैला-पत्त्र-कुङ्कुमैः

a-gado mandaro nāma tathānyo gandha-mādanaḥ | nata-lodhra-vacā-kaṭvī-pāṭhailā-pattra-kuṅkumaiḥ

1

मञ्जिष्ठा-श्लेष्मातक-रजनी-सुवहा-शिरीष-पालिन्द्यः । स-सिन्धुवारा विषं घ्नन्ति सैला-चन्दन-कनकाः ॥ ७४+

mañjiṣṭhā-śleṣmātaka-rajanī-suvahā-śirīṣa-pālindyaḥ | sa-sindhuvārā viṣaṃ ghnanti sailā-candana-kanakāḥ || 74+

75

विष-घ्नं बहु-दोषेषु प्रयुञ्जीत विशोधनम् । यष्ट्य्-आह्व-मदनाङ्कोल्ल-जालिनी-सिन्धुवारिकाः

viṣa-ghnaṃ bahu-doṣeṣu prayuñjīta viśodhanam | yaṣṭy-āhva-madanāṅkolla-jālinī-sindhuvārikāḥ

76

३७.७५av विष-घ्नैर् बहु-दोषेषु ३७.७५dv -जालिनी-सिन्धुवारितान् ३७.७५dv -जालिनी-सिन्धुवारितम् कफे ज्येष्ठाम्बुना पीत्वा विषम् आशु समुद्वमेत् । शिरीष-पत्त्र-त्वङ्-मूल-फलं वाङ्कोल्ल-मूल-वत्

37.75av viṣa-ghnair bahu-doṣeṣu 37.75dv -jālinī-sindhuvāritān 37.75dv -jālinī-sindhuvāritam kaphe jyeṣṭhāmbunā pītvā viṣam āśu samudvamet | śirīṣa-pattra-tvaṅ-mūla-phalaṃ vāṅkolla-mūla-vat

77

३७.७६dv -फलं चाङ्कोल्ल-मूल-वत् विरेचयेच् च त्रि-फला-नीलिनी-त्रिवृतादिभिः । निवृत्ते दाह-शोफादौ कर्णिकां पातयेद् व्रणात्

37.76dv -phalaṃ cāṅkolla-mūla-vat virecayec ca tri-phalā-nīlinī-trivṛtādibhiḥ | nivṛtte dāha-śophādau karṇikāṃ pātayed vraṇāt

78

३७.७७bv -फलिनी-त्रिवृतादिभिः कुसुम्भ-पुष्पं गो-दन्तः स्वर्णक्षीरी कपोत-विट् । त्रिवृता सैन्धवं दन्ती कर्णिका-पातनं तथा

37.77bv -phalinī-trivṛtādibhiḥ kusumbha-puṣpaṃ go-dantaḥ svarṇakṣīrī kapota-viṭ | trivṛtā saindhavaṃ dantī karṇikā-pātanaṃ tathā

79

३७.७८av कुसुम्भ-पुष्प-गो-दन्त- ३७.७८bv -स्वर्णक्षीरी-कपोत-विट् ३७.७८dv कर्णिका-पातनं परम् मूलम् उत्तरवारुण्या वंश-निर्लेख-संयुतम् । तद्-वच् च सैन्धवं कुष्ठं दन्ती कटुक-दौग्धिकम्

37.78av kusumbha-puṣpa-go-danta- 37.78bv -svarṇakṣīrī-kapota-viṭ 37.78dv karṇikā-pātanaṃ param mūlam uttaravāruṇyā vaṃśa-nirlekha-saṃyutam | tad-vac ca saindhavaṃ kuṣṭhaṃ dantī kaṭuka-daugdhikam

80

राज-कोशातकी-मूलं किण्वो वा मथितोद्भवः । कर्णिका-पात-समये बृंहयेच् च विषापहैः

rāja-kośātakī-mūlaṃ kiṇvo vā mathitodbhavaḥ | karṇikā-pāta-samaye bṛṃhayec ca viṣāpahaiḥ

81

३७.८०bv किट्टो वा मथितोद्भवः ३७.८०bv किणो वा मथितोद्भवः ३७.८०dv बृंहयेत विषापहैः स्नेह-कार्यम् अ-शेषं च सर्पिषैव समाचरेत् । विषस्य वृद्धये तैलम् अग्नेर् इव तृणोलुपम्

37.80bv kiṭṭo vā mathitodbhavaḥ 37.80bv kiṇo vā mathitodbhavaḥ 37.80dv bṛṃhayeta viṣāpahaiḥ sneha-kāryam a-śeṣaṃ ca sarpiṣaiva samācaret | viṣasya vṛddhaye tailam agner iva tṛṇolupam

82

३७.८१cv विषम् आवर्धयेत् तैलम् ३७.८१dv अग्नेर् इव तृणोलपम् ह्रीवेर-वैकङ्कत-गोपकन्या-मुस्ता-शमी-चन्दन-टुण्टुकानि । शैवाल-नीलोत्पल-वक्र-यष्टी-त्वङ्-नाकुली-पद्मक-राठ-मध्यम्

37.81cv viṣam āvardhayet tailam 37.81dv agner iva tṛṇolapam hrīvera-vaikaṅkata-gopakanyā-mustā-śamī-candana-ṭuṇṭukāni | śaivāla-nīlotpala-vakra-yaṣṭī-tvaṅ-nākulī-padmaka-rāṭha-madhyam

83

३७.८२bv -मुस्ता-शमी-चन्दन-तिन्दुकानि रजनी-घन-सर्पलोचना-कण-शुण्ठी-कण-मूल-चित्रकाः । वरुणागुरु-बिल्व-पाटली-पिचुमन्दामय-शेलु-केसरम्

37.82bv -mustā-śamī-candana-tindukāni rajanī-ghana-sarpalocanā-kaṇa-śuṇṭhī-kaṇa-mūla-citrakāḥ | varuṇāguru-bilva-pāṭalī-picumandāmaya-śelu-kesaram

84

३७.८३cv वरुणागुरु-बिल्व-पाटला- बिल्व-चन्दन-नतोत्पल-शुण्ठी-पिप्पली-निचुल-वेतस-कुष्ठम् । शुक्ति-शाक-वर-पाटलि-भार्गी-सिन्धुवार-करघाट-वराङ्गम्

37.83cv varuṇāguru-bilva-pāṭalā- bilva-candana-natotpala-śuṇṭhī-pippalī-nicula-vetasa-kuṣṭham | śukti-śāka-vara-pāṭali-bhārgī-sindhuvāra-karaghāṭa-varāṅgam

85

३७.८४cv शुक्ति-शाबरक-पाटलि-भार्गी- ३७.८४dv -सिन्धुवार-करहाट-वराङ्गम् पित्त-कफानिल-लूताः पानाञ्जन-नस्य-लेप-सेकेन । अ-गद-वरा वृत्त-स्थाः कु-गतीर् इव वारयन्त्य् एते

37.84cv śukti-śābaraka-pāṭali-bhārgī- 37.84dv -sindhuvāra-karahāṭa-varāṅgam pitta-kaphānila-lūtāḥ pānāñjana-nasya-lepa-sekena | a-gada-varā vṛtta-sthāḥ ku-gatīr iva vārayanty ete

86

३७.८५dv कु-गतीर् इव दारयन्त्य् एते ३७.८५dv कु-मतीर् इव दारयन्त्य् एते ३७.८५dv कु-मतीर् इव वारयन्त्य् एते लोध्रं सेव्यं पद्मकं पद्म-रेणुः कालीयाख्यं चन्दनं यच् च रक्तम् । कान्ता-पुष्पं दुग्धिनीका मृणालं लूताः सर्वा घ्नन्ति सर्व-क्रियाभिः

37.85dv ku-gatīr iva dārayanty ete 37.85dv ku-matīr iva dārayanty ete 37.85dv ku-matīr iva vārayanty ete lodhraṃ sevyaṃ padmakaṃ padma-reṇuḥ kālīyākhyaṃ candanaṃ yac ca raktam | kāntā-puṣpaṃ dugdhinīkā mṛṇālaṃ lūtāḥ sarvā ghnanti sarva-kriyābhiḥ

अध्याय 38

1

लालनश् चपलः पुत्रो हसिरश् चिक्किरो ऽजिरः । कषाय-दन्तः कुलकः कोकिलः कपिलो ऽसितः

lālanaś capalaḥ putro hasiraś cikkiro 'jiraḥ | kaṣāya-dantaḥ kulakaḥ kokilaḥ kapilo 'sitaḥ

2

३८.१bv हसिरश् चिक्रिरो ऽजनः ३८.१bv हसिरश् चिक्किरो ऽजरः ३८.१bv हसिरश् चिकिलो ऽजिरः अरुणः शबरः श्वेतः कपोतः पलितोन्दुरः । छुच्छुन्दरो रसालाख्यो दशाष्टौ चेति मूषिकाः

38.1bv hasiraś cikriro 'janaḥ 38.1bv hasiraś cikkiro 'jaraḥ 38.1bv hasiraś cikilo 'jiraḥ aruṇaḥ śabaraḥ śvetaḥ kapotaḥ palitonduraḥ | chucchundaro rasālākhyo daśāṣṭau ceti mūṣikāḥ

3

३८.२bv कपोतः पलितोन्दुरुः ३८.२cv छुच्छुन्दरो बलासाख्यो ३८.२cv छुच्छुन्दरो रसालाक्षो ३८.२dv दश चाष्टौ च मूषिकाः शुक्रं पतति यत्रैषां शुक्र-दिग्धैः स्पृशन्ति वा । यद् अङ्गम् अङ्गैस् तत्रास्रे दूषिते पाण्डु-तां गते

38.2bv kapotaḥ palitonduruḥ 38.2cv chucchundaro balāsākhyo 38.2cv chucchundaro rasālākṣo 38.2dv daśa cāṣṭau ca mūṣikāḥ śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukra-digdhaiḥ spṛśanti vā | yad aṅgam aṅgais tatrāsre dūṣite pāṇḍu-tāṃ gate

4

ग्रन्थयः श्वयथुः कोठो मण्डलानि भ्रमो ऽ-रुचिः । शीत-ज्वरो ऽति-रुक् सादो वेपथुः पर्व-भेदनम्

granthayaḥ śvayathuḥ koṭho maṇḍalāni bhramo '-ruciḥ | śīta-jvaro 'ti-ruk sādo vepathuḥ parva-bhedanam

5

३८.४av ग्रन्थयः श्वयथुः कोथो रोम-हर्षः स्रुतिर् मूर्छा दीर्घ-कालानुबन्धनम् । श्लेष्मानुबद्ध-बह्व्-आखु-पोतक-च्छर्दनं स-तृट्

38.4av granthayaḥ śvayathuḥ kotho roma-harṣaḥ srutir mūrchā dīrgha-kālānubandhanam | śleṣmānubaddha-bahv-ākhu-potaka-cchardanaṃ sa-tṛṭ

6

३८.५cv श्लेष्मानुबन्ध-बह्व्-आखु- ३८.५cv श्लेष्मानुविद्ध-बह्व्-आखु- ३८.५dv -पोतक-च्छर्दनं सकृत् व्यवाय्य् आखु-विषं कृच्छ्रं भूयो भूयश् च कुप्यति । मूर्छाङ्ग-शोफ-वैवर्ण्य-क्लेद-शब्दा-श्रुति-ज्वराः

38.5cv śleṣmānubandha-bahv-ākhu- 38.5cv śleṣmānuviddha-bahv-ākhu- 38.5dv -potaka-cchardanaṃ sakṛt vyavāyy ākhu-viṣaṃ kṛcchraṃ bhūyo bhūyaś ca kupyati | mūrchāṅga-śopha-vaivarṇya-kleda-śabdā-śruti-jvarāḥ

7

शिरो-गुरु-त्वं लालासृक्-छर्दिश् चा-साध्य-लक्षणम् । शून-वस्तिं वि-वर्णौष्ठम् आख्व्-आभैर् ग्रन्थिभिश् चितम्

śiro-guru-tvaṃ lālāsṛk-chardiś cā-sādhya-lakṣaṇam | śūna-vastiṃ vi-varṇauṣṭham ākhv-ābhair granthibhiś citam

8

छुच्छुन्दर-स-गन्धं च वर्जयेद् आखु-दूषितम् । शुनः श्लेष्मोल्बणा दोषाः संज्ञां संज्ञा-वहाश्रिताः

chucchundara-sa-gandhaṃ ca varjayed ākhu-dūṣitam | śunaḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ saṃjñāṃ saṃjñā-vahāśritāḥ

9

मुष्णन्तः कुर्वते क्षोभं धातूनाम् अति-दारुणम् । लाला-वान् अन्ध-बधिरः सर्वतः सो ऽभिधावति

muṣṇantaḥ kurvate kṣobhaṃ dhātūnām ati-dāruṇam | lālā-vān andha-badhiraḥ sarvataḥ so 'bhidhāvati

10

स्रस्त-पुच्छ-हनु-स्कन्धः शिरो-दुःखी नताननः । दंशस् तेन विदष्टस्य सुप्तं कृष्णं क्षरत्य् असृक्

srasta-puccha-hanu-skandhaḥ śiro-duḥkhī natānanaḥ | daṃśas tena vidaṣṭasya suptaṃ kṛṣṇaṃ kṣaraty asṛk

11

हृच्-छिरो-रुग्-ज्वर-स्तम्भ-तृष्णा-मूर्छोद्भवो ऽनु च । अनेनान्ये ऽपि बोद्धव्या व्याला दंष्ट्रा-प्रहारिणः

hṛc-chiro-rug-jvara-stambha-tṛṣṇā-mūrchodbhavo 'nu ca | anenānye 'pi boddhavyā vyālā daṃṣṭrā-prahāriṇaḥ

12

३८.११av हृच्-छिरो-रुग्-ज्वर-स्तम्भस् ३८.११av हृच्-छिरो-रुग् ज्वरः स्तम्भस् ३८.११bv तृष्णा-मूर्छोद्भवो ऽनु च ३८.११bv तृष्णा मूर्छोद्भवो ऽनु च ३८.११cv व्याल-दंष्ट्रा-प्रहारिणः शृगालाश्वतराश्वर्क्ष-द्वीपि-व्याघ्र-वृकादयः । कण्डू-निस्तोद-वैवर्ण्य-सुप्ति-क्लेद-ज्वर-भ्रमाः

38.11av hṛc-chiro-rug-jvara-stambhas 38.11av hṛc-chiro-rug jvaraḥ stambhas 38.11bv tṛṣṇā-mūrchodbhavo 'nu ca 38.11bv tṛṣṇā mūrchodbhavo 'nu ca 38.11cv vyāla-daṃṣṭrā-prahāriṇaḥ śṛgālāśvatarāśvarkṣa-dvīpi-vyāghra-vṛkādayaḥ | kaṇḍū-nistoda-vaivarṇya-supti-kleda-jvara-bhramāḥ

13

विदाह-राग-रुक्-पाक-शोफ-ग्रन्थि-विकुञ्चनम् । दंशावदरणं स्फोटाः कर्णिका मण्डलानि च

vidāha-rāga-ruk-pāka-śopha-granthi-vikuñcanam | daṃśāvadaraṇaṃ sphoṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca

14

सर्व-त्र स-विषे लिङ्गं विपरीतं तु निर्-विषे । दष्टो येन तु तच्-चेष्टा-रुतं कुर्वन् विनश्यति

sarva-tra sa-viṣe liṅgaṃ viparītaṃ tu nir-viṣe | daṣṭo yena tu tac-ceṣṭā-rutaṃ kurvan vinaśyati

15

पश्यंस् तम् एव चा-कस्माद् आदर्श-सलिलादिषु । यो ऽद्भ्यस् त्रस्येद् अ-दष्टो ऽपि शब्द-संस्पर्श-दर्शनैः

paśyaṃs tam eva cā-kasmād ādarśa-salilādiṣu | yo 'dbhyas trasyed a-daṣṭo 'pi śabda-saṃsparśa-darśanaiḥ

16

३८.१५dv शब्द-स्पर्श-निदर्शनैः जल-संत्रास-नामानं दष्टं तम् अपि वर्जयेत् । आखुना दष्ट-मात्रस्य दंशं काण्डेन दाहयेत्

38.15dv śabda-sparśa-nidarśanaiḥ jala-saṃtrāsa-nāmānaṃ daṣṭaṃ tam api varjayet | ākhunā daṣṭa-mātrasya daṃśaṃ kāṇḍena dāhayet

17

दर्पणेनाथ-वा तीव्र-रुजा स्यात् कर्णिकान्य-था । दग्धं विस्रावयेद् दंशं प्रच्छितं च प्रलेपयेत्

darpaṇenātha-vā tīvra-rujā syāt karṇikānya-thā | dagdhaṃ visrāvayed daṃśaṃ pracchitaṃ ca pralepayet

18

३८.१७cv दग्ध्वा विस्रावयेद् दंशं ३८.१७dv प्रच्छिन्नं च प्रलेपयेत् शिरीष-रजनी-वक्र-कुङ्कुमामृतवल्लिभिः । अगार-धूम-मञ्जिष्ठा-रजनी-लवणोत्तमैः

38.17cv dagdhvā visrāvayed daṃśaṃ 38.17dv pracchinnaṃ ca pralepayet śirīṣa-rajanī-vakra-kuṅkumāmṛtavallibhiḥ | agāra-dhūma-mañjiṣṭhā-rajanī-lavaṇottamaiḥ

19

लेपो जयत्य् आखु-विषं कर्णिकायाश् च पातनः । ततो ऽम्लैः क्षालयित्वानु तोयैर् अनु च लेपयेत्

lepo jayaty ākhu-viṣaṃ karṇikāyāś ca pātanaḥ | tato 'mlaiḥ kṣālayitvānu toyair anu ca lepayet

20

३८.१९dv पिष्टैर् अनु च लेपयेत् पालिन्दी-श्वेत-कटभी-बिल्व-मूल-गुडूचिभिः । अन्यैश् च विष-शोफ-घ्नैः सिरां वा मोक्षयेद् द्रुतम्

38.19dv piṣṭair anu ca lepayet pālindī-śveta-kaṭabhī-bilva-mūla-guḍūcibhiḥ | anyaiś ca viṣa-śopha-ghnaiḥ sirāṃ vā mokṣayed drutam

21

३८.२०dv सिरां वा मोचयेद् द्रुतम् छर्दनं नीलिनी-क्वाथैः शुकाख्याङ्कोल्लयोर् अपि । कोशातक्याः शुकाख्यायाः फलं जीमूतकस्य च

38.20dv sirāṃ vā mocayed drutam chardanaṃ nīlinī-kvāthaiḥ śukākhyāṅkollayor api | kośātakyāḥ śukākhyāyāḥ phalaṃ jīmūtakasya ca

22

३८.२१cv कोशवत्याः शुकाख्यायाः मदनस्य च संचूर्ण्य दध्ना पीत्वा विषं वमेत् । वचा-मदन-जीमूत-कुष्ठं वा मूत्र-पेषितम्

38.21cv kośavatyāḥ śukākhyāyāḥ madanasya ca saṃcūrṇya dadhnā pītvā viṣaṃ vamet | vacā-madana-jīmūta-kuṣṭhaṃ vā mūtra-peṣitam

23

पूर्व-कल्पेन पातव्यं सर्वोन्दुर-विषापहम् । विरेचनं त्रिवृन्-नीली-त्रि-फला-कल्क इष्यते

pūrva-kalpena pātavyaṃ sarvondura-viṣāpaham | virecanaṃ trivṛn-nīlī-tri-phalā-kalka iṣyate

24

३८.२३cv विरेचने त्रिवृन्-नीली- शिरो-विरेचने सारः शिरीषस्य फलानि च । अञ्जनं गो-मय-रसो व्योष-सूक्ष्म-रजो-ऽन्वितः

38.23cv virecane trivṛn-nīlī- śiro-virecane sāraḥ śirīṣasya phalāni ca | añjanaṃ go-maya-raso vyoṣa-sūkṣma-rajo-'nvitaḥ

25

३८.२४cv अञ्जने गो-मय-रसो ३८.२४dv व्योष-सूक्ष्म-रजो-ऽन्वितः कपित्थ-गो-मय-रसो मधु-मान् अवलेहनम् । तण्डुलीयक-मूलेन सिद्धं पाने हितं घृतम्

38.24cv añjane go-maya-raso 38.24dv vyoṣa-sūkṣma-rajo-'nvitaḥ kapittha-go-maya-raso madhu-mān avalehanam | taṇḍulīyaka-mūlena siddhaṃ pāne hitaṃ ghṛtam

26

३८.२५bv मधु-मान् अवलेहने द्वि-निशा-कटभी-रक्ता-यष्ट्य्-आह्वैर् वामृतान्वितैः । आस्फोत-मूल-सिद्धं वा पञ्च-कापित्थम् एव वा

38.25bv madhu-mān avalehane dvi-niśā-kaṭabhī-raktā-yaṣṭy-āhvair vāmṛtānvitaiḥ | āsphota-mūla-siddhaṃ vā pañca-kāpittham eva vā

27

सिन्धुवारं नतं शिग्रु-बिल्व-मूलं पुनर्नवा । वचा-श्वदंष्ट्रा-जीमूतम् एषां क्वाथं स-माक्षिकम्

sindhuvāraṃ nataṃ śigru-bilva-mūlaṃ punarnavā | vacā-śvadaṃṣṭrā-jīmūtam eṣāṃ kvāthaṃ sa-mākṣikam

28

३८.२७av सिन्धुवार-नतं शिग्रु- ३८.२७bv -बिल्व-मूलं पुनर्नवम् पिबेच् छाल्य्-ओदनं दध्ना भुञ्जानो मूषिकार्दितः । तक्रेण शरपुङ्खाया बीजं संचूर्ण्य वा पिबेत्

38.27av sindhuvāra-nataṃ śigru- 38.27bv -bilva-mūlaṃ punarnavam pibec chāly-odanaṃ dadhnā bhuñjāno mūṣikārditaḥ | takreṇa śarapuṅkhāyā bījaṃ saṃcūrṇya vā pibet

29

अङ्कोल्ल-मूल-कल्को वा बस्त-मूत्रेण कल्कितः । पानालेपनयोर् युक्तः सर्वाखु-विष-नाशनः

aṅkolla-mūla-kalko vā basta-mūtreṇa kalkitaḥ | pānālepanayor yuktaḥ sarvākhu-viṣa-nāśanaḥ

30

३८.२९cv पान-लेपनयोर् युक्तः कपित्थ-मध्य-तिलक-तिलाङ्कोल्ल-जटाः पिबेत् । गवां मूत्रेण पयसा मञ्जरीं तिलकस्य वा

38.29cv pāna-lepanayor yuktaḥ kapittha-madhya-tilaka-tilāṅkolla-jaṭāḥ pibet | gavāṃ mūtreṇa payasā mañjarīṃ tilakasya vā

31

३८.३०av कपित्थ-मध्य-तिलकं ३८.३०av कपित्थ-मध्यं तिलकं ३८.३०bv -तिलाङ्कोल्ल-जटां पिबेत् ३८.३०bv तिलाङ्कोल्ल-जटाः पिबेत् ३८.३०dv मञ्जरीस् तिलकस्य वा अथ-वा सैर्यकान् मूलं स-क्षौद्रं तण्डुलाम्बुना । कटुकालाबु-विन्यस्तं पीतं वाम्बु निशोषितम्

38.30av kapittha-madhya-tilakaṃ 38.30av kapittha-madhyaṃ tilakaṃ 38.30bv -tilāṅkolla-jaṭāṃ pibet 38.30bv tilāṅkolla-jaṭāḥ pibet 38.30dv mañjarīs tilakasya vā atha-vā sairyakān mūlaṃ sa-kṣaudraṃ taṇḍulāmbunā | kaṭukālābu-vinyastaṃ pītaṃ vāmbu niśoṣitam

32

३८.३१dv पिबेद् वाम्बु निशोषितम् ३८.३१dv पिबेच् चाम्बु निशोषितम् सिन्धुवारस्य मूलानि बिडालास्थि विषं नतम् । जल-पिष्टो ऽ-गदो हन्ति नस्याद्यैर् आखु-जं विषम्

38.31dv pibed vāmbu niśoṣitam 38.31dv pibec cāmbu niśoṣitam sindhuvārasya mūlāni biḍālāsthi viṣaṃ natam | jala-piṣṭo '-gado hanti nasyādyair ākhu-jaṃ viṣam

33

स-शेषं मूषिक-विषं प्रकुप्यत्य् अभ्र-दर्शने । यथा-यथं वा कालेषु दोषाणां वृद्धि-हेतुषु

sa-śeṣaṃ mūṣika-viṣaṃ prakupyaty abhra-darśane | yathā-yathaṃ vā kāleṣu doṣāṇāṃ vṛddhi-hetuṣu

34

३८.३३अच् स-शेषं मूषक-विषं तत्र सर्वे यथावस्थं प्रयोज्याः स्युर् उपक्रमाः । यथा-स्वं ये च निर्दिष्टास् तथा दूषी-विषापहाः

38.33ac sa-śeṣaṃ mūṣaka-viṣaṃ tatra sarve yathāvasthaṃ prayojyāḥ syur upakramāḥ | yathā-svaṃ ye ca nirdiṣṭās tathā dūṣī-viṣāpahāḥ

35

दंशं त्व् अलर्क-दष्टस्य दग्धम् उष्णेन सर्पिषा । प्रदिह्याद् अ-गदैस् तैस् तैः पुराणं च घृतं पिबेत्

daṃśaṃ tv alarka-daṣṭasya dagdham uṣṇena sarpiṣā | pradihyād a-gadais tais taiḥ purāṇaṃ ca ghṛtaṃ pibet

36

अर्क-क्षीर-युतं चास्य योज्यम् आशु विरेचनम् । अङ्कोल्लोत्तर-मूलाम्बु त्रि-पलं स-हविः-पलम्

arka-kṣīra-yutaṃ cāsya yojyam āśu virecanam | aṅkollottara-mūlāmbu tri-palaṃ sa-haviḥ-palam

37

३८.३६अच् अर्क-क्षीर-युतं वास्य पिबेत् स-धत्तूर-फलां श्वेतां वापि पुनर्नवाम् । ऐकध्यं पललं तैलं रूपिकायाः पयो गुडः

38.36ac arka-kṣīra-yutaṃ vāsya pibet sa-dhattūra-phalāṃ śvetāṃ vāpi punarnavām | aikadhyaṃ palalaṃ tailaṃ rūpikāyāḥ payo guḍaḥ

38

३८.३७bv श्वेतां चापि पुनर्नवाम् ३८.३७dv रूयिकायाः पयो गुडः ३८.३७dv रूषिकायाः पयो गुडः भिनत्ति विषम् आलर्कं घन-वृन्दम् इवानिलः । स-मन्त्रं सौषधी-रत्नं स्नपनं च प्रयोजयेत्

38.37bv śvetāṃ cāpi punarnavām 38.37dv rūyikāyāḥ payo guḍaḥ 38.37dv rūṣikāyāḥ payo guḍaḥ bhinatti viṣam ālarkaṃ ghana-vṛndam ivānilaḥ | sa-mantraṃ sauṣadhī-ratnaṃ snapanaṃ ca prayojayet

39

चतुष्-पाद्भिर् द्वि-पाद्भिर् वा नख-दन्त-परिक्षतम् । शूयते पच्यते राग-ज्वर-स्राव-रुजान्वितम्

catuṣ-pādbhir dvi-pādbhir vā nakha-danta-parikṣatam | śūyate pacyate rāga-jvara-srāva-rujānvitam

40

३८.३९dv -ज्वरास्राव-रुजान्वितम् सोमवल्को ऽश्वकर्णश् च गोजिह्वा हंसपादिका । रजन्यौ गैरिकं लेपो नख-दन्त-विषापहः

38.39dv -jvarāsrāva-rujānvitam somavalko 'śvakarṇaś ca gojihvā haṃsapādikā | rajanyau gairikaṃ lepo nakha-danta-viṣāpahaḥ

अध्याय 39

1

दीर्घम् आयुः स्मृतिं मेधाम् आरोग्यं तरुणं वयः । प्रभा-वर्ण-स्वरौदार्यं देहेन्द्रिय-बलोदयम्

dīrgham āyuḥ smṛtiṃ medhām ārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ | prabhā-varṇa-svaraudāryaṃ dehendriya-balodayam

2

वाक्-सिद्धिं वृष-तां कान्तिम् अवाप्नोति रसायनात् । लाभोपायो हि शस्तानां रसादीनां रसायनम्

vāk-siddhiṃ vṛṣa-tāṃ kāntim avāpnoti rasāyanāt | lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam

3

३९.२cv लाभोपायो हि सप्तानां पूर्वे वयसि मध्ये वा तत् प्रयोज्यं जितात्मनः । स्निग्धस्य स्रुत-रक्तस्य विशुद्धस्य च सर्व-था

39.2cv lābhopāyo hi saptānāṃ pūrve vayasi madhye vā tat prayojyaṃ jitātmanaḥ | snigdhasya sruta-raktasya viśuddhasya ca sarva-thā

4

अ-विशुद्धे शरीरे हि युक्तो रासायनो विधिः । वाजी-करो वा मलिने वस्त्रे रङ्ग इवा-फलः

a-viśuddhe śarīre hi yukto rāsāyano vidhiḥ | vājī-karo vā maline vastre raṅga ivā-phalaḥ

5

३९.४dv वस्त्रे राग इवा-फलः रसायनानां द्वि-विधं प्रयोगम् ऋषयो विदुः । कुटी-प्रावेशिकं मुख्यं वातातपिकम् अन्य-था

39.4dv vastre rāga ivā-phalaḥ rasāyanānāṃ dvi-vidhaṃ prayogam ṛṣayo viduḥ | kuṭī-prāveśikaṃ mukhyaṃ vātātapikam anya-thā

6

पुरे प्राप्योपकरणे हर्म्य-निर्-वात-निर्-भये । दिश्य् उदीच्यां शुभे देशे त्रि-गर्भां सूक्ष्म-लोचनाम्

pure prāpyopakaraṇe harmya-nir-vāta-nir-bhaye | diśy udīcyāṃ śubhe deśe tri-garbhāṃ sūkṣma-locanām

7

३९.६av निर्-वाते निर्-भये धर्म्ये ३९.६av निर्-वाते निर्-भये हर्म्ये ३९.६bv प्राप्योपकरणे पुरे ३९.६cv दिश्य् ऐशान्यां शुभे देशे धूमातप-रजो-व्याल-स्त्री-मूर्खाद्य-विलङ्घिताम् । सज्ज-वैद्योपकरणां सु-मृष्टां कारयेत् कुटीम्

39.6av nir-vāte nir-bhaye dharmye 39.6av nir-vāte nir-bhaye harmye 39.6bv prāpyopakaraṇe pure 39.6cv diśy aiśānyāṃ śubhe deśe dhūmātapa-rajo-vyāla-strī-mūrkhādya-vilaṅghitām | sajja-vaidyopakaraṇāṃ su-mṛṣṭāṃ kārayet kuṭīm

8

अथ पुण्ये ऽह्नि संपूज्य पूज्यांस् तां प्रविशेच् छुचिः । तत्र संशोधनैः शुद्धः सुखी जात-बलः पुनः

atha puṇye 'hni saṃpūjya pūjyāṃs tāṃ praviśec chuciḥ | tatra saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jāta-balaḥ punaḥ

9

ब्रह्म-चारी धृति-युतः श्रद्-दधानो जितेन्द्रियः । दान-शील-दया-सत्य-व्रत-धर्म-परायणः

brahma-cārī dhṛti-yutaḥ śrad-dadhāno jitendriyaḥ | dāna-śīla-dayā-satya-vrata-dharma-parāyaṇaḥ

10

देवतानुस्मृतौ युक्तो युक्त-स्वप्न-प्रजागरः । प्रियौषधः पेशल-वाग् आरभेत रसायनम्

devatānusmṛtau yukto yukta-svapna-prajāgaraḥ | priyauṣadhaḥ peśala-vāg ārabheta rasāyanam

11

३९.१०cv प्रियौषधः पेशल-वाक् ३९.१०dv प्रारभेत रसायनम् हरीतकीम् आमलकं सैन्धवं नागरं वचाम् । हरिद्रां पिप्पलीं वेल्लं गुडं चोष्णाम्बुना पिबेत्

39.10cv priyauṣadhaḥ peśala-vāk 39.10dv prārabheta rasāyanam harītakīm āmalakaṃ saindhavaṃ nāgaraṃ vacām | haridrāṃ pippalīṃ vellaṃ guḍaṃ coṣṇāmbunā pibet

12

स्निग्ध-स्विन्नो नरः पूर्वं तेन साधु विरिच्यते । ततः शुद्ध-शरीराय कृत-संसर्जनाय च

snigdha-svinno naraḥ pūrvaṃ tena sādhu viricyate | tataḥ śuddha-śarīrāya kṛta-saṃsarjanāya ca

13

३९.१२av स्निग्धः स्विन्नो नरः पूर्वं ३९.१२bv तेन साधु विशुध्यति त्रि-रात्रं पञ्च-रात्रं वा सप्ताहं वा घृतान्वितम् । दद्याद् यावकम् आ-शुद्धेः पुराण-शकृतो ऽथ-वा

39.12av snigdhaḥ svinno naraḥ pūrvaṃ 39.12bv tena sādhu viśudhyati tri-rātraṃ pañca-rātraṃ vā saptāhaṃ vā ghṛtānvitam | dadyād yāvakam ā-śuddheḥ purāṇa-śakṛto 'tha-vā

14

इत्थं संस्कृत-कोष्ठस्य रसायनम् उपाहरेत् । यस्य यद् यौगिकं पश्येत् सर्वम् आलोच्य सात्म्य-वित्

itthaṃ saṃskṛta-koṣṭhasya rasāyanam upāharet | yasya yad yaugikaṃ paśyet sarvam ālocya sātmya-vit

15

पथ्या-सहस्रं त्रि-गुण-धात्री-फल-समन्वितम् । पञ्चानां पञ्च-मूलानां सार्धं पल-शत-द्वयम्

pathyā-sahasraṃ tri-guṇa-dhātrī-phala-samanvitam | pañcānāṃ pañca-mūlānāṃ sārdhaṃ pala-śata-dvayam

16

जले दश-गुणे पक्त्वा दश-भाग-स्थिते रसे । आपोथ्य कृत्वा व्य्-अस्थीनि विजयामलकान्य् अथ

jale daśa-guṇe paktvā daśa-bhāga-sthite rase | āpothya kṛtvā vy-asthīni vijayāmalakāny atha

17

विनीय तस्मिन् निर्यूहे योजयेत् कुडवांशकम् । त्वग्-एला-मुस्त-रजनी-पिप्पल्य्-अगुरु-चन्दनम्

vinīya tasmin niryūhe yojayet kuḍavāṃśakam | tvag-elā-musta-rajanī-pippaly-aguru-candanam

18

मण्डूकपर्णी-कनक-शङ्खपुष्पी-वचा-प्लवम् । यष्ट्य्-आह्वयं विडङ्गं च चूर्णितं तुलयाधिकम्

maṇḍūkaparṇī-kanaka-śaṅkhapuṣpī-vacā-plavam | yaṣṭy-āhvayaṃ viḍaṅgaṃ ca cūrṇitaṃ tulayādhikam

19

सितोपलार्ध-भारं च पात्राणि त्रीणि सर्पिषः । द्वे च तैलात् पचेत् सर्वं तद् अग्नौ लेह-तां गतम्

sitopalārdha-bhāraṃ ca pātrāṇi trīṇi sarpiṣaḥ | dve ca tailāt pacet sarvaṃ tad agnau leha-tāṃ gatam

20

अवतीर्णं हिमं युञ्ज्याद् विंशैः क्षौद्र-शतैस् त्रिभिः । ततः खजेन मथितं निदध्याद् घृत-भाजने

avatīrṇaṃ himaṃ yuñjyād viṃśaiḥ kṣaudra-śatais tribhiḥ | tataḥ khajena mathitaṃ nidadhyād ghṛta-bhājane

21

या नोपरुन्ध्याद् आहारम् एकं मात्रास्य सा स्मृता । षष्टिकः पयसा चात्र जीर्णे भोजनम् इष्यते

yā noparundhyād āhāram ekaṃ mātrāsya sā smṛtā | ṣaṣṭikaḥ payasā cātra jīrṇe bhojanam iṣyate

22

३९.२१bv एका मात्रास्य सा स्मृता वैखानसा बालखिल्यास् तथा चान्ये तपो-धनाः । ब्रह्मणा विहितं धन्यम् इदं प्राश्य रसायनम्

39.21bv ekā mātrāsya sā smṛtā vaikhānasā bālakhilyās tathā cānye tapo-dhanāḥ | brahmaṇā vihitaṃ dhanyam idaṃ prāśya rasāyanam

23

३९.२२av वैखानसा बालिखिल्यास् तन्द्रा-श्रम-क्लम-वली-पलितामय-वर्जिताः । मेधा-स्मृति-बलोपेता बभूवुर् अ-मितायुषः

39.22av vaikhānasā bālikhilyās tandrā-śrama-klama-valī-palitāmaya-varjitāḥ | medhā-smṛti-balopetā babhūvur a-mitāyuṣaḥ

24

अभयामलक-सहस्रं निर्-आमयं पिप्पली-सहस्र-युतम् । तरुण-पलाश-क्षार-द्रवी-कृतं स्थापयेद् भाण्डे

abhayāmalaka-sahasraṃ nir-āmayaṃ pippalī-sahasra-yutam | taruṇa-palāśa-kṣāra-dravī-kṛtaṃ sthāpayed bhāṇḍe

25

उपयुक्ते च क्षारे छाया-संशुष्क-चूर्णितं योज्यम् । पादांशेन सितायाश् चतुर्-गुणाभ्यां मधु-घृताभ्याम्

upayukte ca kṣāre chāyā-saṃśuṣka-cūrṇitaṃ yojyam | pādāṃśena sitāyāś catur-guṇābhyāṃ madhu-ghṛtābhyām

26

३९.२५av उपयुक्ते च क्वाथे तद् घृत-कुम्भे भूमौ निधाय षण्-मास-संस्थम् उद्धृत्य । प्राह्णे प्राश्य यथानलम् उचिताहारो भवेत् सततम्

39.25av upayukte ca kvāthe tad ghṛta-kumbhe bhūmau nidhāya ṣaṇ-māsa-saṃstham uddhṛtya | prāhṇe prāśya yathānalam ucitāhāro bhavet satatam

27

३९.२६bv निखाय षण्-मास-संस्थम् उद्धृत्य ३९.२६cv प्राह्णे प्राश्य यथा-बलम् इत्य् उपयुञ्ज्या-शेषं वर्ष-शतम् अन्-आमयो जरा-रहितः । जीवति बल-पुष्टि-वपुः-स्मृति-मेधाद्य्-अन्वितो विशेषेण

39.26bv nikhāya ṣaṇ-māsa-saṃstham uddhṛtya 39.26cv prāhṇe prāśya yathā-balam ity upayuñjyā-śeṣaṃ varṣa-śatam an-āmayo jarā-rahitaḥ | jīvati bala-puṣṭi-vapuḥ-smṛti-medhādy-anvito viśeṣeṇa

28

३९.२७av इत्य् उपयोज्या-शेषं नी-रुजार्द्र-पलाशस्य च्छिन्ने शिरसि तत् क्षतम् । अन्तर् द्वि-हस्तं गम्भीरं पूर्यम् आमलकैर् नवैः

39.27av ity upayojyā-śeṣaṃ nī-rujārdra-palāśasya cchinne śirasi tat kṣatam | antar dvi-hastaṃ gambhīraṃ pūryam āmalakair navaiḥ

29

३९.२८bv च्छिन्ने शिरसि तक्षितम् आ-मूलं वेष्टितं दर्भैः पद्मिनी-पङ्क-लेपितम् । आदीप्य गो-मयैर् वन्यैर् निर्-वाते स्वेदयेत् ततः

39.28bv cchinne śirasi takṣitam ā-mūlaṃ veṣṭitaṃ darbhaiḥ padminī-paṅka-lepitam | ādīpya go-mayair vanyair nir-vāte svedayet tataḥ

30

स्विन्नानि तान्य् आमलकानि तृप्त्या खादेन् नरः क्षौद्र-घृतान्वितानि । क्षीरं शृतं चानु पिबेत् प्र-कामं तेनैव वर्तेत च मासम् एकम्

svinnāni tāny āmalakāni tṛptyā khāden naraḥ kṣaudra-ghṛtānvitāni | kṣīraṃ śṛtaṃ cānu pibet pra-kāmaṃ tenaiva varteta ca māsam ekam

31

वर्ज्यानि वर्ज्यानि च तत्र यत्नात् स्पृश्यं च शीताम्बु न पाणिनापि । एका-दशाहे ऽस्य ततो व्यतीते पतन्ति केशा दशना नखाश् च

varjyāni varjyāni ca tatra yatnāt spṛśyaṃ ca śītāmbu na pāṇināpi | ekā-daśāhe 'sya tato vyatīte patanti keśā daśanā nakhāś ca

32

३९.३१bv स्पृशेन् न शीताम्बु च पाणिनापि अथाल्पकैर् एव दिनैः सु-रूपः स्त्रीष्व् अ-क्षयः कुञ्जर-तुल्य-वीर्यः । विशिष्ट-मेधा-बल-बुद्धि-सत्-त्वो भवत्य् असौ वर्ष-सहस्र-जीवी

39.31bv spṛśen na śītāmbu ca pāṇināpi athālpakair eva dinaiḥ su-rūpaḥ strīṣv a-kṣayaḥ kuñjara-tulya-vīryaḥ | viśiṣṭa-medhā-bala-buddhi-sat-tvo bhavaty asau varṣa-sahasra-jīvī

33

दश-मूल-बला-मुस्त-जीवकर्षभकोत्पलम् । पर्णिन्यौ पिप्पली शृङ्गी मेदा तामलकी त्रुटी

daśa-mūla-balā-musta-jīvakarṣabhakotpalam | parṇinyau pippalī śṛṅgī medā tāmalakī truṭī

34

जीवन्ती जोङ्गकं द्राक्षा पौष्करं चन्दनं शठी । पुनर्नवर्द्धि-काकोली-काकनासामृता-द्वयम्

jīvantī joṅgakaṃ drākṣā pauṣkaraṃ candanaṃ śaṭhī | punarnavarddhi-kākolī-kākanāsāmṛtā-dvayam

35

३९.३४cv पुनर्नवा-द्वि-काकोली- ३९.३४dv -काकनासामृताह्वयाः विदारी वृष-मूलं च तद् ऐकध्यं पलोन्मितम् । जल-द्रोणे पचेत् पञ्च धात्री-फल-शतानि च

39.34cv punarnavā-dvi-kākolī- 39.34dv -kākanāsāmṛtāhvayāḥ vidārī vṛṣa-mūlaṃ ca tad aikadhyaṃ palonmitam | jala-droṇe pacet pañca dhātrī-phala-śatāni ca

36

पाद-शेषं रसं तस्माद् व्य्-अस्थीन्य् आमलकानि च । गृहीत्वा भर्जयेत् तैल-घृताद् द्वा-दशभिः पलैः

pāda-śeṣaṃ rasaṃ tasmād vy-asthīny āmalakāni ca | gṛhītvā bharjayet taila-ghṛtād dvā-daśabhiḥ palaiḥ

37

३९.३६av पाद-शेषे रसे तस्मिन् मत्स्यण्डिका-तुलार्धेन युक्तं तल् लेह-वत् पचेत् । स्नेहार्धं मधु सिद्धे तु तवक्षीर्याश् चतुः-पलम्

39.36av pāda-śeṣe rase tasmin matsyaṇḍikā-tulārdhena yuktaṃ tal leha-vat pacet | snehārdhaṃ madhu siddhe tu tavakṣīryāś catuḥ-palam

38

३९.३७cv स्नेहार्धं मधुनः शीते पिप्पल्या द्वि-पलं दद्याच् चतुर्-जातं कणार्धितम् । अतो ऽवलेहयेन् मात्रां कुटी-स्थः पथ्य-भोजनः

39.37cv snehārdhaṃ madhunaḥ śīte pippalyā dvi-palaṃ dadyāc catur-jātaṃ kaṇārdhitam | ato 'valehayen mātrāṃ kuṭī-sthaḥ pathya-bhojanaḥ

39

३९.३८bv चतुर्-जातं कणार्धिकम् ३९.३८bv चतुर्-जातं कणार्धकम् ३९.३८dv कुटी-स्थं पथ्य-भोजिनम् इत्य् एष च्यवन-प्राशो यं प्राश्य च्यवनो मुनिः । जरा-जर्जरितो ऽप्य् आसीन् नारी-नयन-नन्दनः

39.38bv catur-jātaṃ kaṇārdhikam 39.38bv catur-jātaṃ kaṇārdhakam 39.38dv kuṭī-sthaṃ pathya-bhojinam ity eṣa cyavana-prāśo yaṃ prāśya cyavano muniḥ | jarā-jarjarito 'py āsīn nārī-nayana-nandanaḥ

40

कासं श्वासं ज्वरं शोषं हृद्-रोगं वात-शोणितम् । मूत्र-शुक्राश्रयान् दोषान् वैस्वर्यं च व्यपोहति

kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ śoṣaṃ hṛd-rogaṃ vāta-śoṇitam | mūtra-śukrāśrayān doṣān vaisvaryaṃ ca vyapohati

42

बाल-वृद्ध-क्षत-क्षीण-कृशानाम् अङ्ग-वर्धनः ॥ ४१अब् ॥ मेधां स्मृतिं कान्तिम् अन्-आमय-त्वम् आयुः-प्रकर्षं पवनानुलोम्यम् ॥ ४१च्द् ॥ स्त्रीषु प्रहर्षं बलम् इन्द्रियाणाम् अग्नेश् च कुर्याद् विधिनोपयुक्तः ॥ ४१एf ॥ मधुकेन तवक्षीर्या पिप्पल्या सिन्धु-जन्मना । पृथग् लोहैः सुवर्णेन वचया मधु-सर्पिषा

bāla-vṛddha-kṣata-kṣīṇa-kṛśānām aṅga-vardhanaḥ || 41ab || medhāṃ smṛtiṃ kāntim an-āmaya-tvam āyuḥ-prakarṣaṃ pavanānulomyam || 41cd || strīṣu praharṣaṃ balam indriyāṇām agneś ca kuryād vidhinopayuktaḥ || 41ef || madhukena tavakṣīryā pippalyā sindhu-janmanā | pṛthag lohaiḥ suvarṇena vacayā madhu-sarpiṣā

43

सितया वा समा युक्ता समायुक्ता रसायनम् । त्रि-फला सर्व-रोग-घ्नी मेधायुः-स्मृति-बुद्धि-दा

sitayā vā samā yuktā samāyuktā rasāyanam | tri-phalā sarva-roga-ghnī medhāyuḥ-smṛti-buddhi-dā

44

३९.४३av सितयाथ समायुक्ता ३९.४३bv रौप्य-युक्ता रसायनी मण्डूकपर्ण्याः स्व-रसं यथाग्नि क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम् । रसं गुडूच्यास् सह-मूल-पुष्प्याः कल्कं प्रयुञ्जीत च शङ्खपुष्प्याः

39.43av sitayātha samāyuktā 39.43bv raupya-yuktā rasāyanī maṇḍūkaparṇyāḥ sva-rasaṃ yathāgni kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam | rasaṃ guḍūcyās saha-mūla-puṣpyāḥ kalkaṃ prayuñjīta ca śaṅkhapuṣpyāḥ

45

आयुः-प्रदान्य् आमय-नाशनानि बलाग्नि-वर्ण-स्वर-वर्धनानि । मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण तु शङ्खपुष्पी

āyuḥ-pradāny āmaya-nāśanāni balāgni-varṇa-svara-vardhanāni | medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa tu śaṅkhapuṣpī

46

३९.४५dv मेध्या विशेषेण च शङ्खपुष्पी नलदं कटु-रोहिणी पयस्या मधुकं चन्दन-शारिवोग्रगन्धाः । त्रि-फला कटुक-त्रयं हरिद्रे स-पटोलं लवणं च तैः सु-पिष्टैः

39.45dv medhyā viśeṣeṇa ca śaṅkhapuṣpī naladaṃ kaṭu-rohiṇī payasyā madhukaṃ candana-śārivogragandhāḥ | tri-phalā kaṭuka-trayaṃ haridre sa-paṭolaṃ lavaṇaṃ ca taiḥ su-piṣṭaiḥ

47

त्रि-गुणेन रसेन शङ्खपुष्प्याः स-पयस्कं घृत-नल्वणं विपक्वम् । उपयुज्य भवेज् जडो ऽपि वाङ्मी श्रुत-धारी प्रतिभान-वान् अ-रोगः

tri-guṇena rasena śaṅkhapuṣpyāḥ sa-payaskaṃ ghṛta-nalvaṇaṃ vipakvam | upayujya bhavej jaḍo 'pi vāṅmī śruta-dhārī pratibhāna-vān a-rogaḥ

48

३९.४७dv श्रुति-धारी प्रतिभान-वान् अ-रोगः ३९.४७dv श्रुति-धारी प्रतिभान-वान् अ-रोगी पेष्यैर् मृणाल-बिस-केसर-पत्त्र-बीजैः सिद्धं स-हेम-शकलं पयसा च सर्पिः । पञ्चारविन्दम् इति तत् प्रथितं पृथिव्यां प्रभ्रष्ट-पौरुष-बल-प्रतिभैर् निषेव्यम्

39.47dv śruti-dhārī pratibhāna-vān a-rogaḥ 39.47dv śruti-dhārī pratibhāna-vān a-rogī peṣyair mṛṇāla-bisa-kesara-pattra-bījaiḥ siddhaṃ sa-hema-śakalaṃ payasā ca sarpiḥ | pañcāravindam iti tat prathitaṃ pṛthivyāṃ prabhraṣṭa-pauruṣa-bala-pratibhair niṣevyam

49

३९.४८cv पञ्चारविन्दम् इति सर्पिर् उदार-वीर्यं यन् नाल-कन्द-दल-केसर-वद् विपक्वं नीलोत्पलस्य तद् अपि प्रथितं द्वितीयम् । सर्पिश् चतुष्-कुवलयं स-हिरण्य-पत्त्रं मेध्यं गवाम् अपि भवेत् किम् उ मानुषाणाम्

39.48cv pañcāravindam iti sarpir udāra-vīryaṃ yan nāla-kanda-dala-kesara-vad vipakvaṃ nīlotpalasya tad api prathitaṃ dvitīyam | sarpiś catuṣ-kuvalayaṃ sa-hiraṇya-pattraṃ medhyaṃ gavām api bhavet kim u mānuṣāṇām

50

ब्राह्मी-वचा-सैन्धव-शङ्खपुष्पी-मत्स्याक्षक-ब्रह्मसुवर्चलैन्द्र्यः । वैदेहिका च त्रि-यवाः पृथक् स्युर् यवौ सुवर्णस्य तिलो विषस्य

brāhmī-vacā-saindhava-śaṅkhapuṣpī-matsyākṣaka-brahmasuvarcalaindryaḥ | vaidehikā ca tri-yavāḥ pṛthak syur yavau suvarṇasya tilo viṣasya

51

सर्पिषश् च पलम् एकत एतद् योजयेत् परिणते च घृताढ्यम् । भोजनं स-मधु वत्सरम् एवं शीलयन्न् अधिक-धी-स्मृति-मेधः

sarpiṣaś ca palam ekata etad yojayet pariṇate ca ghṛtāḍhyam | bhojanaṃ sa-madhu vatsaram evaṃ śīlayann adhika-dhī-smṛti-medhaḥ

52

३९.५१dv शीलयन्न् अधिक-धी-स्मृति-वेषः अतिक्रान्त-जरा-व्याधि-तन्द्रालस्य-श्रम-क्लमः । जीवत्य् अब्द-शतं पूर्णं श्री-तेजः-कान्ति-दीप्ति-मान्

39.51dv śīlayann adhika-dhī-smṛti-veṣaḥ atikrānta-jarā-vyādhi-tandrālasya-śrama-klamaḥ | jīvaty abda-śataṃ pūrṇaṃ śrī-tejaḥ-kānti-dīpti-mān

53

३९.५२dv श्री-तेजः-कान्ति-मूर्ति-मान् विशेषतः कुष्ठ-किलास-गुल्म-विष-ज्वरोन्माद-गरोदराणि । अथर्व-मन्त्रादि-कृताश् च कृत्याः शाम्यन्त्य् अनेनाति-बलाश् च वाताः

39.52dv śrī-tejaḥ-kānti-mūrti-mān viśeṣataḥ kuṣṭha-kilāsa-gulma-viṣa-jvaronmāda-garodarāṇi | atharva-mantrādi-kṛtāś ca kṛtyāḥ śāmyanty anenāti-balāś ca vātāḥ

54

शरन्-मुखे नागबलां पुष्य-योगे समुद्धरेत् । अक्ष-मात्रं ततो मूलाच् चूर्णितात् पयसा पिबेत्

śaran-mukhe nāgabalāṃ puṣya-yoge samuddharet | akṣa-mātraṃ tato mūlāc cūrṇitāt payasā pibet

55

३९.५४cv अक्ष-मात्रं ततो मूलं ३९.५४dv चूर्णितं पयसा पिबेत् लिह्यान् मधु-घृताभ्यां वा क्षीर-वृत्तिर् अन्-अन्न-भुक् । एवं वर्ष-प्रयोगेन जीवेद् वर्ष-शतं बली

39.54cv akṣa-mātraṃ tato mūlaṃ 39.54dv cūrṇitaṃ payasā pibet lihyān madhu-ghṛtābhyāṃ vā kṣīra-vṛttir an-anna-bhuk | evaṃ varṣa-prayogena jīved varṣa-śataṃ balī

56

फलोन्-मुखो गोक्षुरकः स-मूलश् छाया-विशुष्कः सु-विचूर्णिताङ्गः । सु-भावितः स्वेन रसेन तस्मान् मात्रां परां प्रासृतिकीं पिबेद् यः

phalon-mukho gokṣurakaḥ sa-mūlaś chāyā-viśuṣkaḥ su-vicūrṇitāṅgaḥ | su-bhāvitaḥ svena rasena tasmān mātrāṃ parāṃ prāsṛtikīṃ pibed yaḥ

57

३९.५६dv मात्रां परं प्रासृतिकीं पिबेद् यः क्षीरेण तेनैव च शालिम् अश्नन् जीर्णे भवेत् स द्वि-तुलोपयोगात् । शक्तः सु-रूपः सु-भगः शतायुः कामी ककुद्-मान् इव गो-कुल-स्थः

39.56dv mātrāṃ paraṃ prāsṛtikīṃ pibed yaḥ kṣīreṇa tenaiva ca śālim aśnan jīrṇe bhavet sa dvi-tulopayogāt | śaktaḥ su-rūpaḥ su-bhagaḥ śatāyuḥ kāmī kakud-mān iva go-kula-sthaḥ

58

वाराही-कन्दम् आर्द्रार्द्रं क्षीरेण क्षीर-पः पिबेत् । मासं निर्-अन्नो मासं च क्षीरान्नादो जरां जयेत्

vārāhī-kandam ārdrārdraṃ kṣīreṇa kṣīra-paḥ pibet | māsaṃ nir-anno māsaṃ ca kṣīrānnādo jarāṃ jayet

59

तत्-कन्द-श्लक्ष्ण-चूर्णं वा स्व-रसेन सु-भावितम् । घृत-क्षौद्र-प्लुतं लिह्यात् तत्-पक्वं वा घृतं पिबेत्

tat-kanda-ślakṣṇa-cūrṇaṃ vā sva-rasena su-bhāvitam | ghṛta-kṣaudra-plutaṃ lihyāt tat-pakvaṃ vā ghṛtaṃ pibet

60

३९.५९cv घृत-क्षौद्र-युतं लिह्यात् तद्-वद् विदार्य्-अतिबला-बला-मधुक-वायसीः । श्रेयसी-श्रेयसी-युक्ता-पथ्या-धात्री-स्थिरामृताः

39.59cv ghṛta-kṣaudra-yutaṃ lihyāt tad-vad vidāry-atibalā-balā-madhuka-vāyasīḥ | śreyasī-śreyasī-yuktā-pathyā-dhātrī-sthirāmṛtāḥ

61

३९.६०cv जीवन्ती-श्रेयसी-युक्ता- मण्डूकी-शङ्खकुसुमा-वाजिगन्धा-शतावरीः । उपयुञ्जीत मेधा-धी-वयः-स्थैर्य-बल-प्रदाः

39.60cv jīvantī-śreyasī-yuktā- maṇḍūkī-śaṅkhakusumā-vājigandhā-śatāvarīḥ | upayuñjīta medhā-dhī-vayaḥ-sthairya-bala-pradāḥ

62

३९.६१cv उपयुञ्जीत धी-मेधा- ३९.६१cv उपयुञ्जीत मेधावी ३९.६१dv वयः-स्थैर्य-बल-प्रदाः यथा-स्वं चित्रकः पुष्पैर् ज्ञेयः पीत-सितासितैः । यथोत्तरं स गुण-वान् विधिना च रसायनम्

39.61cv upayuñjīta dhī-medhā- 39.61cv upayuñjīta medhāvī 39.61dv vayaḥ-sthairya-bala-pradāḥ yathā-svaṃ citrakaḥ puṣpair jñeyaḥ pīta-sitāsitaiḥ | yathottaraṃ sa guṇa-vān vidhinā ca rasāyanam

63

छाया-शुष्कं ततो मूलं मासं चूर्णी-कृतं लिहन् । सर्पिषा मधु-सर्पिर्भ्यां पिबन् वा पयसा यतिः

chāyā-śuṣkaṃ tato mūlaṃ māsaṃ cūrṇī-kṛtaṃ lihan | sarpiṣā madhu-sarpirbhyāṃ piban vā payasā yatiḥ

64

अम्भसा वा हितान्नाशी शतं जीवति नी-रुजः । मेधावी बल-वान् कान्तो वपुष्-मान् दीप्त-पावकः

ambhasā vā hitānnāśī śataṃ jīvati nī-rujaḥ | medhāvī bala-vān kānto vapuṣ-mān dīpta-pāvakaḥ

65

तैलेन लीढो मासेन वातान् हन्ति सु-दुस्-तरान् । मूत्रेण श्वित्र-कुष्ठानि पीतस् तक्रेण पायु-जान्

tailena līḍho māsena vātān hanti su-dus-tarān | mūtreṇa śvitra-kuṣṭhāni pītas takreṇa pāyu-jān

66

३९.६५bv वातान् हन्ति सु-दारुणान् भल्लातकानि पुष्टानि धान्य-राशौ निधापयेत् । ग्रीष्मे संगृह्य हेमन्ते स्वादु-स्निग्ध-हिमैर् वपुः

39.65bv vātān hanti su-dāruṇān bhallātakāni puṣṭāni dhānya-rāśau nidhāpayet | grīṣme saṃgṛhya hemante svādu-snigdha-himair vapuḥ

67

३९.६६dv स्वादु-स्निग्ध-हिमैः पुनः संस्कृत्य तान्य् अष्ट-गुणे सलिले ऽष्टौ विपाचयेत् । अष्टांश-शिष्टं तत्-क्वाथं स-क्षीरं शीतलं पिबेत्

39.66dv svādu-snigdha-himaiḥ punaḥ saṃskṛtya tāny aṣṭa-guṇe salile 'ṣṭau vipācayet | aṣṭāṃśa-śiṣṭaṃ tat-kvāthaṃ sa-kṣīraṃ śītalaṃ pibet

68

३९.६७cv अष्टांश-शिष्टं तं क्वाथं वर्धयेत् प्रत्य्-अहं चानु तत्रैकैकम् अरुष्करम् । सप्त-रात्र-त्रयं यावत् त्रीणि त्रीणि ततः परम्

39.67cv aṣṭāṃśa-śiṣṭaṃ taṃ kvāthaṃ vardhayet praty-ahaṃ cānu tatraikaikam aruṣkaram | sapta-rātra-trayaṃ yāvat trīṇi trīṇi tataḥ param

69

आ-चत्वारिंशतस् तानि ह्रासयेद् वृद्धि-वत् ततः । सहस्रम् उपयुञ्जीत सप्ताहैर् इति सप्तभिः

ā-catvāriṃśatas tāni hrāsayed vṛddhi-vat tataḥ | sahasram upayuñjīta saptāhair iti saptabhiḥ

70

३९.६९dv सप्ताहैर् अपि सप्तभिः यन्त्रितात्मा घृत-क्षीर-शालि-षष्टिक-भोजनः । तद्-वत् त्रि-गुणितं कालं प्रयोगान्ते ऽपि चाचरेत्

39.69dv saptāhair api saptabhiḥ yantritātmā ghṛta-kṣīra-śāli-ṣaṣṭika-bhojanaḥ | tad-vat tri-guṇitaṃ kālaṃ prayogānte 'pi cācaret

71

३९.७०dv प्रयोगान्ते ऽप्य् उपाचरेत् आशिषो लभते ऽ-पूर्वा वह्नेर् दीप्तिं विशेषतः । प्रमेह-कृमि-कुष्ठार्शो-मेदो-दोष-विवर्जितः

39.70dv prayogānte 'py upācaret āśiṣo labhate '-pūrvā vahner dīptiṃ viśeṣataḥ | prameha-kṛmi-kuṣṭhārśo-medo-doṣa-vivarjitaḥ

72

३९.७१av आशिषो लभते पूर्वा पिष्ट-स्वेदनम् अ-रुजैः पूर्णं भल्लातकैर् विजर्जरितैः । भूमि-निखाते कुम्भे प्रतिष्ठितं कृष्ण-मृल्-लिप्तम्

39.71av āśiṣo labhate pūrvā piṣṭa-svedanam a-rujaiḥ pūrṇaṃ bhallātakair vijarjaritaiḥ | bhūmi-nikhāte kumbhe pratiṣṭhitaṃ kṛṣṇa-mṛl-liptam

73

३९.७२bv पूर्णं भल्लातकैः सु-जर्जरितैः परिवारितं समन्तात् पचेत् ततो गो-मयाग्निना मृदुना । तत्-स्व-रसो यश् च्यवते गृह्णीयात् तं दिने ऽन्यस्मिन्

39.72bv pūrṇaṃ bhallātakaiḥ su-jarjaritaiḥ parivāritaṃ samantāt pacet tato go-mayāgninā mṛdunā | tat-sva-raso yaś cyavate gṛhṇīyāt taṃ dine 'nyasmin

74

३९.७३bv पचेत् तद् गो-मयाग्निना मृदुना अमुम् उपयुज्य स्व-रसं मध्व्-अष्टम-भागिकं द्वि-गुण-सर्पिः । पूर्व-विधि-यन्त्रितात्मा प्राप्नोति गुणान् स तान् एव

39.73bv pacet tad go-mayāgninā mṛdunā amum upayujya sva-rasaṃ madhv-aṣṭama-bhāgikaṃ dvi-guṇa-sarpiḥ | pūrva-vidhi-yantritātmā prāpnoti guṇān sa tān eva

75

३९.७४av अमुम् उपयुञ्ज्यात् स्व-रसं पुष्टानि पाकेन परिच्युतानि भल्लातकान्य् आढक-संमितानि । घृष्ट्वेष्टिका-चूर्ण-कणैर् जलेन प्रक्षाल्य संशोष्य च मारुतेन

39.74av amum upayuñjyāt sva-rasaṃ puṣṭāni pākena paricyutāni bhallātakāny āḍhaka-saṃmitāni | ghṛṣṭveṣṭikā-cūrṇa-kaṇair jalena prakṣālya saṃśoṣya ca mārutena

76

जर्जराणि विपचेज् जल-कुम्भे पाद-शेष-घृत-गालित-शीतम् । तद्-रसं पुनर् अपि श्रपयेत क्षीर-कुम्भ-सहितं चरण-स्थे

jarjarāṇi vipacej jala-kumbhe pāda-śeṣa-ghṛta-gālita-śītam | tad-rasaṃ punar api śrapayeta kṣīra-kumbha-sahitaṃ caraṇa-sthe

77

३९.७६bv पाद-शेष-घृत-गालित-शेषम् ३९.७६bv पाद-शेष-घृत-गालित-शीते ३९.७६bv पाद-शेषम् अवतारित-शीतम् ३९.७६cv तं रसं पुनर् अपि श्रपयेत ३९.७६dv क्षीर-कुम्भ-सहितं चरण-स्थम् सर्पिः पक्वं तत्र तुल्य-प्रमाणं युञ्ज्यात् स्वेच्छं शर्करया रजोभिः । एकी-भूतं तत् खज-क्षोभणेन स्थाप्यं धान्ये सप्त-रात्रं सु-गुप्तम्

39.76bv pāda-śeṣa-ghṛta-gālita-śeṣam 39.76bv pāda-śeṣa-ghṛta-gālita-śīte 39.76bv pāda-śeṣam avatārita-śītam 39.76cv taṃ rasaṃ punar api śrapayeta 39.76dv kṣīra-kumbha-sahitaṃ caraṇa-stham sarpiḥ pakvaṃ tatra tulya-pramāṇaṃ yuñjyāt svecchaṃ śarkarayā rajobhiḥ | ekī-bhūtaṃ tat khaja-kṣobhaṇena sthāpyaṃ dhānye sapta-rātraṃ su-guptam

78

३९.७७av सर्पिः पक्वं तेन तुल्य-प्रमाणं ३९.७७bv युञ्ज्यात् प्रस्थं शर्करया रजोभिः ३९.७७bv युञ्ज्यात् स्वच्छं शर्करया रजोभिः ३९.७७cv एकी-भूतं तं खज-क्षोभणेन तम् अमृत-रस-पाकं यः प्रगे प्राशम् अश्नन्न् अनुपिबति यथेष्टं वारि दुग्धं रसं वा । स्मृति-मति-बल-मेधा-सत्-त्व-सारैर् उपेतः कनक-निचय-गौरः सो ऽश्नुते दीर्घम् आयुः

39.77av sarpiḥ pakvaṃ tena tulya-pramāṇaṃ 39.77bv yuñjyāt prasthaṃ śarkarayā rajobhiḥ 39.77bv yuñjyāt svacchaṃ śarkarayā rajobhiḥ 39.77cv ekī-bhūtaṃ taṃ khaja-kṣobhaṇena tam amṛta-rasa-pākaṃ yaḥ prage prāśam aśnann anupibati yatheṣṭaṃ vāri dugdhaṃ rasaṃ vā | smṛti-mati-bala-medhā-sat-tva-sārair upetaḥ kanaka-nicaya-gauraḥ so 'śnute dīrgham āyuḥ

79

द्रोणे ऽम्भसो व्रणकृतां त्रि-शताद् विपक्वात् क्वाथाढके पल-समैस् तिल-तैल-पात्रम् । तिक्ता-विषा-द्वय-वरा-गिरिजन्म-तार्क्ष्यैः सिद्धं परं निखिल-कुष्ठ-निबर्हणाय

droṇe 'mbhaso vraṇakṛtāṃ tri-śatād vipakvāt kvāthāḍhake pala-samais tila-taila-pātram | tiktā-viṣā-dvaya-varā-girijanma-tārkṣyaiḥ siddhaṃ paraṃ nikhila-kuṣṭha-nibarhaṇāya

81

३९.७९av द्रोणे ऽम्भसो व्रणकृतां त्रि-शतानि पक्त्वा ३९.७९cv तिक्ता-निशा-द्वय-वचा-गिरिजन्म-तार्क्ष्यैः ३९.७९cv तिक्ता-निशा-द्वय-वरा-गिरिजन्म-तार्क्ष्यैः ३९.७९cv तिक्ता-विषा-द्वय-वचा-गिरिजन्म-तार्क्ष्यैः ३९.७९cv तिक्ता-विषा-द्वय-वरा-गिरिजात-तार्क्ष्यैः सहामलक-शुक्तिभिर् दधि-सरेण तैलेन वा ॥ ८०अ ॥ गुडेन पयसा घृतेन यव-सक्तुभिर् वा सह ॥ ८०ब् ॥ तिलेन सह माक्षिकेण पललेन सूपेन वा ॥ ८०च् ॥ वपुष्-करम् अरुष्करं परम-मेध्यम् आयुष्-करम् ॥ ८०द् ॥ भल्लातकानि तीक्ष्णानि पाकीन्य् अग्नि-समानि च । भवन्त्य् अमृत-कल्पानि प्रयुक्तानि यथा-विधि

39.79av droṇe 'mbhaso vraṇakṛtāṃ tri-śatāni paktvā 39.79cv tiktā-niśā-dvaya-vacā-girijanma-tārkṣyaiḥ 39.79cv tiktā-niśā-dvaya-varā-girijanma-tārkṣyaiḥ 39.79cv tiktā-viṣā-dvaya-vacā-girijanma-tārkṣyaiḥ 39.79cv tiktā-viṣā-dvaya-varā-girijāta-tārkṣyaiḥ sahāmalaka-śuktibhir dadhi-sareṇa tailena vā || 80a || guḍena payasā ghṛtena yava-saktubhir vā saha || 80b || tilena saha mākṣikeṇa palalena sūpena vā || 80c || vapuṣ-karam aruṣkaraṃ parama-medhyam āyuṣ-karam || 80d || bhallātakāni tīkṣṇāni pākīny agni-samāni ca | bhavanty amṛta-kalpāni prayuktāni yathā-vidhi

82

३९.८१dv कल्पितानि यथा-विधि कफ-जो न स रोगो ऽस्ति न विबन्धो ऽस्ति कश्-च-न । यं न भल्लातकं हन्याच् छीघ्रम् अग्नि-बल-प्रदम्

39.81dv kalpitāni yathā-vidhi kapha-jo na sa rogo 'sti na vibandho 'sti kaś-ca-na | yaṃ na bhallātakaṃ hanyāc chīghram agni-bala-pradam

83

३९.८२dv छीघ्रं वह्नि-बल-प्रदम् वातातप-विधाने ऽपि विशेषेण विवर्जयेत् । कुलत्थ-दधि-शुक्तानि तैलाभ्यङ्गाग्नि-सेवनम्

39.82dv chīghraṃ vahni-bala-pradam vātātapa-vidhāne 'pi viśeṣeṇa vivarjayet | kulattha-dadhi-śuktāni tailābhyaṅgāgni-sevanam

84

वृक्षास् तुबरका नाम पश्चिमार्णव-तीर-जाः । वीची-तरङ्ग-विक्षोभ-मारुतोद्धूत-पल्लवाः

vṛkṣās tubarakā nāma paścimārṇava-tīra-jāḥ | vīcī-taraṅga-vikṣobha-mārutoddhūta-pallavāḥ

85

तेभ्यः फलान्य् आददीत सु-पक्वान्य् अम्बु-दागमे । मज्ज्ञः फलेभ्यश् चादाय शोषयित्वावचूर्ण्य च

tebhyaḥ phalāny ādadīta su-pakvāny ambu-dāgame | majjñaḥ phalebhyaś cādāya śoṣayitvāvacūrṇya ca

86

३९.८५cv मज्जां फलेभ्यश् चादाय ३९.८५cv मज्जाः फलेभ्यश् चादाय ३९.८५dv शोषयित्वा विचूर्ण्य च तिल-वत् पीडयेद् द्रोण्यां क्वाथयेद् वा कुसुम्भ-वत् । तत्-तैलं संभृतं भूयः पचेद् आ-सलिल-क्षयात्

39.85cv majjāṃ phalebhyaś cādāya 39.85cv majjāḥ phalebhyaś cādāya 39.85dv śoṣayitvā vicūrṇya ca tila-vat pīḍayed droṇyāṃ kvāthayed vā kusumbha-vat | tat-tailaṃ saṃbhṛtaṃ bhūyaḥ paced ā-salila-kṣayāt

87

३९.८६cv तत्-तैलं स-घृतं भूयः ३९.८६cv तत्-तैलं संसृतं भूयः ३९.८६cv तत्-तैलं संहृतं भूयः अवतार्य करीषे च पक्ष-मात्रं निधापयेत् । स्निग्ध-स्विन्नो हृत-मलः पक्षाद् उद्धृत्य तत् ततः

39.86cv tat-tailaṃ sa-ghṛtaṃ bhūyaḥ 39.86cv tat-tailaṃ saṃsṛtaṃ bhūyaḥ 39.86cv tat-tailaṃ saṃhṛtaṃ bhūyaḥ avatārya karīṣe ca pakṣa-mātraṃ nidhāpayet | snigdha-svinno hṛta-malaḥ pakṣād uddhṛtya tat tataḥ

88

३९.८७dv पक्षाद् उद्धृत्य यत्न-वान् चतुर्थ-भक्तान्तरितः प्रातः पाणि-तलं पिबेत् । मन्त्रेणानेन पूतस्य तैलस्य दिवसे शुभे

39.87dv pakṣād uddhṛtya yatna-vān caturtha-bhaktāntaritaḥ prātaḥ pāṇi-talaṃ pibet | mantreṇānena pūtasya tailasya divase śubhe

89

मज्ज-सार महा-वीर्य सर्वान् धातून् विशोधय । शङ्ख-चक्र-गदा-पाणिस् त्वाम् आज्ञापयते ऽ-च्युतः

majja-sāra mahā-vīrya sarvān dhātūn viśodhaya | śaṅkha-cakra-gadā-pāṇis tvām ājñāpayate '-cyutaḥ

90

३९.८९av मज्जा-सार महा-वीर्य ३९.८९dv त्वाम् आज्ञापयते ऽ-च्युत तेनास्योर्ध्वम् अधस्-ताच् च दोषा यान्त्य् अ-सकृत् ततः । सायम् अ-स्नेह-लवणां यवागूं शीतलां पिबेत्

39.89av majjā-sāra mahā-vīrya 39.89dv tvām ājñāpayate '-cyuta tenāsyordhvam adhas-tāc ca doṣā yānty a-sakṛt tataḥ | sāyam a-sneha-lavaṇāṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet

91

३९.९०bv दोषा यान्त्य् अ-सकृत्-सकृत् पञ्चाहानि पिबेत् तैलम् इत्थं वर्ज्यान् विवर्जयन् । पक्षं मुद्ग-रसान्नाशी सर्व-कुष्ठैर् विमुच्यते

39.90bv doṣā yānty a-sakṛt-sakṛt pañcāhāni pibet tailam itthaṃ varjyān vivarjayan | pakṣaṃ mudga-rasānnāśī sarva-kuṣṭhair vimucyate

92

३९.९१bv इत्थं वर्ज्यानि वर्जयेत् तद् एव खदिर-क्वाथे त्रि-गुणे साधु साधितम् । निहितं पूर्व-वत् पक्षं पिबेन् मासं सु-यन्त्रितः

39.91bv itthaṃ varjyāni varjayet tad eva khadira-kvāthe tri-guṇe sādhu sādhitam | nihitaṃ pūrva-vat pakṣaṃ piben māsaṃ su-yantritaḥ

93

तेनाभ्यक्त-शरीरश् च कुर्वन्न् आहारम् ईरितम् । अनेनाशु प्रयोगेण साधयेत् कुष्ठिनं नरम्

tenābhyakta-śarīraś ca kurvann āhāram īritam | anenāśu prayogeṇa sādhayet kuṣṭhinaṃ naram

94

भिन्न-स्वरं रक्त-नेत्रं शीर्णाङ्गं कृमि-भक्षितम् ॥ ९३.१+(१)अब् ॥ ३९.९३.१+(१)अव् भग्न-स्वरं रक्त-नेत्रं ३९.९३.१+(१)ब्व् शीर्णाङ्गं कृमिभिश् चितम् सर्पिर्-मधु-युतं पीतं तद् एव खदिराद् विना । पक्षं मांस-रसाहारं करोति द्वि-शतायुषम्

bhinna-svaraṃ rakta-netraṃ śīrṇāṅgaṃ kṛmi-bhakṣitam || 93.1+(1)ab || 39.93.1+(1)av bhagna-svaraṃ rakta-netraṃ 39.93.1+(1)bv śīrṇāṅgaṃ kṛmibhiś citam sarpir-madhu-yutaṃ pītaṃ tad eva khadirād vinā | pakṣaṃ māṃsa-rasāhāraṃ karoti dvi-śatāyuṣam

95

३९.९४cv पक्व-मांस-रसाहारं ३९.९४cv पक्वं मांस-रसाहारं तद् एव नस्ये पञ्चाशद् दिवसान् उपयोजितम् । वपुष्-मतं श्रुत-धरं करोति त्रि-शतायुषम्

39.94cv pakva-māṃsa-rasāhāraṃ 39.94cv pakvaṃ māṃsa-rasāhāraṃ tad eva nasye pañcāśad divasān upayojitam | vapuṣ-mataṃ śruta-dharaṃ karoti tri-śatāyuṣam

96

३९.९५cv वपुष्-मतं श्रुति-धरं वली-पलित-निर्मुक्तं स्थिर-स्मृति-कच-द्वि-जम् ॥ ९५.१+(१)अब् ॥ पञ्चाष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीर् मधु-सर्पिषा । रसायन-गुणान्वेषी समाम् एकां प्रयोजयेत्

39.95cv vapuṣ-mataṃ śruti-dharaṃ valī-palita-nirmuktaṃ sthira-smṛti-kaca-dvi-jam || 95.1+(1)ab || pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīr madhu-sarpiṣā | rasāyana-guṇānveṣī samām ekāṃ prayojayet

97

३९.९६dv मासम् एकं प्रयोजयेत् तिस्रस् तिस्रस् तु पूर्वाह्णे भुक्त्वाग्रे भोजनस्य च । पिप्पल्यः किंशुक-क्षार-भाविता घृत-भर्जिताः

39.96dv māsam ekaṃ prayojayet tisras tisras tu pūrvāhṇe bhuktvāgre bhojanasya ca | pippalyaḥ kiṃśuka-kṣāra-bhāvitā ghṛta-bharjitāḥ

98

३९.९७bv भुक्त्वाग्रे भोजनस्य तु प्रयोज्या मधु-संमिश्रा रसायन-गुणैषिणा । क्रम-वृद्ध्या दशाहानि दश-पैप्पलिकं दिनम्

39.97bv bhuktvāgre bhojanasya tu prayojyā madhu-saṃmiśrā rasāyana-guṇaiṣiṇā | krama-vṛddhyā daśāhāni daśa-paippalikaṃ dinam

99

३९.९८cv दश-वृद्ध्या दशाहानि ३९.९८dv दश-पिप्पलिकं दिनम् वर्धयेत् पयसा सार्धं तथैवापनयेत् पुनः । जीर्णौषधश् च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीर-सर्पिषा

39.98cv daśa-vṛddhyā daśāhāni 39.98dv daśa-pippalikaṃ dinam vardhayet payasā sārdhaṃ tathaivāpanayet punaḥ | jīrṇauṣadhaś ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīra-sarpiṣā

100

पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगो ऽयं रसायनम् । पिष्टास् ता बलिभिः पेयाः शृता मध्य-बलैर् नरैः

pippalīnāṃ sahasrasya prayogo 'yaṃ rasāyanam | piṣṭās tā balibhiḥ peyāḥ śṛtā madhya-balair naraiḥ

101

शीती-कृता हीन-बलैर् वीक्ष्य दोषामयान् प्रति ॥ १००+(१)अब् ॥ ३९.१००+(१)अव् शीती-कृता क्षीण-बलैर् ३९.१००+(१)ब्व् वीक्ष्य दोषान् प्रयोजयेत् तद्-वच् च च्छाग-दुग्धेन द्वे सहस्रे प्रयोजयेत् । एभिः प्रयोगैः पिप्पल्यः कास-श्वास-गल-ग्रहान्

śītī-kṛtā hīna-balair vīkṣya doṣāmayān prati || 100+(1)ab || 39.100+(1)av śītī-kṛtā kṣīṇa-balair 39.100+(1)bv vīkṣya doṣān prayojayet tad-vac ca cchāga-dugdhena dve sahasre prayojayet | ebhiḥ prayogaiḥ pippalyaḥ kāsa-śvāsa-gala-grahān

102

यक्ष्म-मेह-ग्रहण्य्-अर्शः-पाण्डु-त्व-विषम-ज्वरान् । घ्नन्ति शोफं वमिं हिध्मां प्लीहानं वात-शोणितम्

yakṣma-meha-grahaṇy-arśaḥ-pāṇḍu-tva-viṣama-jvarān | ghnanti śophaṃ vamiṃ hidhmāṃ plīhānaṃ vāta-śoṇitam

103

बिल्वार्ध-मात्रेण च पिप्पलीनां पात्रं प्रलिम्पेद् अयसो निशायाम् । प्रातः पिबेत् तत् सलिलाञ्जलिभ्यां वर्षं यथेष्टाशन-पान-चेष्टः

bilvārdha-mātreṇa ca pippalīnāṃ pātraṃ pralimped ayaso niśāyām | prātaḥ pibet tat salilāñjalibhyāṃ varṣaṃ yatheṣṭāśana-pāna-ceṣṭaḥ

104

शुण्ठी-विडङ्ग-त्रि-फला-गुडूची- यष्टी-हरिद्रातिबला-बलाश् च । मुस्ता-सुराह्वागुरु-चित्रकाश् च सौगन्धिकं पङ्क-जम् उत्पलानि

śuṇṭhī-viḍaṅga-tri-phalā-guḍūcī- yaṣṭī-haridrātibalā-balāś ca | mustā-surāhvāguru-citrakāś ca saugandhikaṃ paṅka-jam utpalāni

105

३९.१०४cv मुस्ता-शताह्वागुरु-चित्रकाश् च धवाश्वकर्णासन-बालपत्त्र-सारास् तथा पिप्पलि-वत् प्रयोज्याः । लोहोपलिप्ताः पृथग् एव जीवेत् समाः शतं व्याधि-जरा-विमुक्तः

39.104cv mustā-śatāhvāguru-citrakāś ca dhavāśvakarṇāsana-bālapattra-sārās tathā pippali-vat prayojyāḥ | lohopaliptāḥ pṛthag eva jīvet samāḥ śataṃ vyādhi-jarā-vimuktaḥ

106

३९.१०५bv -सारास् तथा पिप्पलि-वत् प्रयुञ्ज्याः ३९.१०५cv लोह-प्रलेपात् पृथग् एव जीवेत् ३९.१०५cv लोहोपलेपात् पृथग् एव जीवेत् क्षीराञ्जलिभ्यां च रसायनानि युक्तान्य् अमून्य् आयस-लेपनानि । कुर्वन्ति पूर्वोक्त-गुण-प्रकर्षम् आयुः-प्रकर्षं द्वि-गुणं ततश् च

39.105bv -sārās tathā pippali-vat prayuñjyāḥ 39.105cv loha-pralepāt pṛthag eva jīvet 39.105cv lohopalepāt pṛthag eva jīvet kṣīrāñjalibhyāṃ ca rasāyanāni yuktāny amūny āyasa-lepanāni | kurvanti pūrvokta-guṇa-prakarṣam āyuḥ-prakarṣaṃ dvi-guṇaṃ tataś ca

107

असन-खदिर-यूषैर् भावितां सोमराजीं मधु-घृत-शिखि-पथ्या-लोह-चूर्णैर् उपेताम् । शरदम् अवलिहानः पारिणामान् विकारांस् त्यजति मित-हिताशी तद्-वद् आहार-जातान्

asana-khadira-yūṣair bhāvitāṃ somarājīṃ madhu-ghṛta-śikhi-pathyā-loha-cūrṇair upetām | śaradam avalihānaḥ pāriṇāmān vikārāṃs tyajati mita-hitāśī tad-vad āhāra-jātān

108

३९.१०७bv मधु-घृत-गद-पथ्या-लोह-चूर्णैर् उपेताम् तीव्रेण कुष्ठेन परीत-मूर्तिर् यः सोमराजीं नियमेन खादेत् । संवत्सरं कृष्ण-तिल-द्वितीयां स सोमराजीं वपुषातिशेते

39.107bv madhu-ghṛta-gada-pathyā-loha-cūrṇair upetām tīvreṇa kuṣṭhena parīta-mūrtir yaḥ somarājīṃ niyamena khādet | saṃvatsaraṃ kṛṣṇa-tila-dvitīyāṃ sa somarājīṃ vapuṣātiśete

109

ये सोमराज्या वि-तुषी-कृतायाश् चूर्णैर् उपेतात् पयसः सु-जातात् । उद्धृत्य सारं मधुना लिहन्ति तक्रं तद् एवानुपिबन्ति चान्ते

ye somarājyā vi-tuṣī-kṛtāyāś cūrṇair upetāt payasaḥ su-jātāt | uddhṛtya sāraṃ madhunā lihanti takraṃ tad evānupibanti cānte

110

कुष्ठिनः शीर्यमाणाङ्गास् ते जाताङ्गुलि-नासिकाः । भान्ति वृक्षा इव पुनः प्ररूढ-नव-पल्लवाः

kuṣṭhinaḥ śīryamāṇāṅgās te jātāṅguli-nāsikāḥ | bhānti vṛkṣā iva punaḥ prarūḍha-nava-pallavāḥ

111

३९.११०av कुष्ठिनः कुथ्यमानाङ्गास् शीत-वात-हिम-दग्ध-तनूनां स्तब्ध-भग्न-कुटिल-व्यथितास्थ्नाम् । भेषजस्य पवनोपहतानां वक्ष्यते विधिर् अतो लशुनस्य ॥ ११०+(१) ॥ ३९.११०+(१)अव् शीत-वात-परिदग्ध-तनूनां ३९.११०+(१)ब्व् स्तब्ध-भुग्न-कुटिल-व्यथितास्थ्नाम् ३९.११०+(१)च्व् भेषजं च पवनोपहतानां राहोर् अमृत-चौर्येण लूनाद् ये पतिता गलात् । अमृतस्य कणा भूमौ ते लशुन-त्वम् आगताः

39.110av kuṣṭhinaḥ kuthyamānāṅgās śīta-vāta-hima-dagdha-tanūnāṃ stabdha-bhagna-kuṭila-vyathitāsthnām | bheṣajasya pavanopahatānāṃ vakṣyate vidhir ato laśunasya || 110+(1) || 39.110+(1)av śīta-vāta-paridagdha-tanūnāṃ 39.110+(1)bv stabdha-bhugna-kuṭila-vyathitāsthnām 39.110+(1)cv bheṣajaṃ ca pavanopahatānāṃ rāhor amṛta-cauryeṇa lūnād ye patitā galāt | amṛtasya kaṇā bhūmau te laśuna-tvam āgatāḥ

112

३९.१११av राहोर् अच्युत-चक्रेण द्वि-जा नाश्नन्ति तम् अतो दैत्य-देह-समुद्भवम् । साक्षाद् अमृत-संभूतेर् ग्रामणीः स रसायनम्

39.111av rāhor acyuta-cakreṇa dvi-jā nāśnanti tam ato daitya-deha-samudbhavam | sākṣād amṛta-saṃbhūter grāmaṇīḥ sa rasāyanam

113

शीलयेल् लशुनं शीते वसन्ते ऽपि कफोल्बणः । घनोदये ऽपि वातार्तः सदा वा ग्रीष्म-लीलया

śīlayel laśunaṃ śīte vasante 'pi kapholbaṇaḥ | ghanodaye 'pi vātārtaḥ sadā vā grīṣma-līlayā

114

३९.११३bv वसन्ते च कफोल्बणः स्निग्ध-शुद्ध-तनुः शीत-मधुरोपस्कृताशयः । तद्-उत्तंसावतंसाभ्यां चर्चितानुचराजिरः

39.113bv vasante ca kapholbaṇaḥ snigdha-śuddha-tanuḥ śīta-madhuropaskṛtāśayaḥ | tad-uttaṃsāvataṃsābhyāṃ carcitānucarājiraḥ

115

तस्य कन्दान् वसन्तान्ते हिमवच्-छक-देश-जान् । अपनीत-त्वचो रात्रौ तिमयेन् मदिरादिभिः

tasya kandān vasantānte himavac-chaka-deśa-jān | apanīta-tvaco rātrau timayen madirādibhiḥ

116

३९.११५cv अपनीय त्वचो रात्रौ ३९.११५dv तीमयेन् मदिरादिभिः ३९.११५dv पेषयेन् मदिरादिभिः तत्-कल्क-स्व-रसं प्रातः शुचि-तान्तव-पीडितम् । मदिरायाः सु-रूढायास् त्रि-भागेन समन्वितम्

39.115cv apanīya tvaco rātrau 39.115dv tīmayen madirādibhiḥ 39.115dv peṣayen madirādibhiḥ tat-kalka-sva-rasaṃ prātaḥ śuci-tāntava-pīḍitam | madirāyāḥ su-rūḍhāyās tri-bhāgena samanvitam

117

मद्यस्यान्यस्य तक्रस्य मस्तुनः काञ्जिकस्य वा । तत्-काल एव वा युक्तं युक्तम् आलोच्य मात्रया

madyasyānyasya takrasya mastunaḥ kāñjikasya vā | tat-kāla eva vā yuktaṃ yuktam ālocya mātrayā

118

३९.११७av मद्यस्यान्यस्य तैलस्य तैल-सर्पिर्-वसा-मज्ज-क्षीर-मांस-रसैः पृथक् । क्वाथेन वा यथा-व्याधि रसं केवलम् एव वा

39.117av madyasyānyasya tailasya taila-sarpir-vasā-majja-kṣīra-māṃsa-rasaiḥ pṛthak | kvāthena vā yathā-vyādhi rasaṃ kevalam eva vā

119

३९.११८bv क्षीर-सर्पिर्-वसा-मज्ज- ३९.११८bv -धन्व-मांस-रसैः पृथक् ३९.११८bv -धन्व-मांसैः पृथक् पृथक् पिबेद् गण्डूष-मात्रं प्राक् कण्ठ-नाली-विशुद्धये । प्रततं स्वेदनं चानु वेदनायां प्रशस्यते

39.118bv kṣīra-sarpir-vasā-majja- 39.118bv -dhanva-māṃsa-rasaiḥ pṛthak 39.118bv -dhanva-māṃsaiḥ pṛthak pṛthak pibed gaṇḍūṣa-mātraṃ prāk kaṇṭha-nālī-viśuddhaye | pratataṃ svedanaṃ cānu vedanāyāṃ praśasyate

120

३९.११९cv प्रततं स्वेदनं चात्र शीताम्बु-सेकः सहसा वमि-मूर्छाययोर् मुखे । शेषं पिबेत् क्लमापाये स्थिर-तां गत ओजसि

39.119cv pratataṃ svedanaṃ cātra śītāmbu-sekaḥ sahasā vami-mūrchāyayor mukhe | śeṣaṃ pibet klamāpāye sthira-tāṃ gata ojasi

121

विदाह-परिहाराय परं शीतानुलेपनः । धारयेत् साम्बु-कणिका मुक्ता-कर्पूर-मालिकाः

vidāha-parihārāya paraṃ śītānulepanaḥ | dhārayet sāmbu-kaṇikā muktā-karpūra-mālikāḥ

122

३९.१२१cv धारयेत् साम्बु-कणिकां ३९.१२१dv मुक्तां कर्पूर-मालिकाम् ३९.१२१dv मुक्ता-कर्पूर-मालिकाम् कुडवो ऽस्य परा मात्रा तद्-अर्धं केवलस्य तु । पलं पिष्टस्य तन्-मज्ज्ञः स-भक्तं प्राक् च शीलयेत्

39.121cv dhārayet sāmbu-kaṇikāṃ 39.121dv muktāṃ karpūra-mālikām 39.121dv muktā-karpūra-mālikām kuḍavo 'sya parā mātrā tad-ardhaṃ kevalasya tu | palaṃ piṣṭasya tan-majjñaḥ sa-bhaktaṃ prāk ca śīlayet

123

जीर्ण-शाल्य्-ओदनं जीर्णे शङ्ख-कुन्देन्दु-पाण्डुरम् । भुञ्जीत यूषैर् पयसा रसैर् वा धन्व-चारिणाम्

jīrṇa-śāly-odanaṃ jīrṇe śaṅkha-kundendu-pāṇḍuram | bhuñjīta yūṣair payasā rasair vā dhanva-cāriṇām

124

मद्यम् एकं पिबेत् तत्र तृट्-प्रबन्धे जलान्वितम् । अ-मद्य-पस् त्व् आरनालं फलाम्बु परिसिक्थकाम्

madyam ekaṃ pibet tatra tṛṭ-prabandhe jalānvitam | a-madya-pas tv āranālaṃ phalāmbu parisikthakām

125

३९.१२४av मद्यम् एकं पिबेत् त्व् अत्र ३९.१२४bv तृट्-[प्र]वृद्धे जलान्वितम् ३९.१२४bv तृड्-विबन्धे जलान्वितम् ३९.१२४dv फलाम्बु परिसिक्थिकाम् ३९.१२४dv फलाम्बु परिसित्थिकाम् ३९.१२४dv फलाम्बु परिसिक्थिकम् ३९.१२४dv फलाम्बु-परिषेचितम् तत्-कल्कं वा सम-घृतं घृत-पात्रे खजाहतम् । स्थितं दशाहाद् अश्नीयात् तद्-वद् वा वसया समम्

39.124av madyam ekaṃ pibet tv atra 39.124bv tṛṭ-[pra]vṛddhe jalānvitam 39.124bv tṛḍ-vibandhe jalānvitam 39.124dv phalāmbu parisikthikām 39.124dv phalāmbu parisitthikām 39.124dv phalāmbu parisikthikam 39.124dv phalāmbu-pariṣecitam tat-kalkaṃ vā sama-ghṛtaṃ ghṛta-pātre khajāhatam | sthitaṃ daśāhād aśnīyāt tad-vad vā vasayā samam

126

३९.१२५dv तद्-वद् वा पयसा समम् वि-कञ्चुक-प्राज्य-रसोन-गर्भान् स-शूल्य-मांसान् विविधोपदंशान् । निमर्दकान् वा घृत-शुक्त-युक्तान् प्र-कामम् अद्याल् लघु तुच्छम् अश्नन्

39.125dv tad-vad vā payasā samam vi-kañcuka-prājya-rasona-garbhān sa-śūlya-māṃsān vividhopadaṃśān | nimardakān vā ghṛta-śukta-yuktān pra-kāmam adyāl laghu tuccham aśnan

127

३९.१२६cv विमर्दकान् वा घृत-शुक्त-युक्तान् ३९.१२६dv प्र-कामम् अद्याल् लघु तुत्थम् अश्नन् पित्त-रक्त-विनिर्मुक्त-समस्तावरणावृते । शुद्धे वा विद्यते वायौ न द्रव्यं लशुनात् परम्

39.126cv vimardakān vā ghṛta-śukta-yuktān 39.126dv pra-kāmam adyāl laghu tuttham aśnan pitta-rakta-vinirmukta-samastāvaraṇāvṛte | śuddhe vā vidyate vāyau na dravyaṃ laśunāt param

128

३९.१२७av पित्त-रक्त-विनिर्मुक्ते ३९.१२७bv समस्तावरणावृते प्रियाम्बु-गुड-दुग्धस्य मांस-मद्याम्ल-विद्विषः । अ-तितिक्षोर् अ-जीर्णं च लशुनो व्यापदे ध्रुवम्

39.127av pitta-rakta-vinirmukte 39.127bv samastāvaraṇāvṛte priyāmbu-guḍa-dugdhasya māṃsa-madyāmla-vidviṣaḥ | a-titikṣor a-jīrṇaṃ ca laśuno vyāpade dhruvam

129

३९.१२८bv मांस-मद्यादि-विद्विषः ३९.१२८cv अ-तित्यक्षोर् अ-जीर्णम् च ३९.१२८cv अति-रूक्षैर् अ-जीर्णे च पित्त-कोप-भयाद् अन्ते युञ्ज्यान् मृदु विरेचनम् । रसायन-गुणान् एवं परिपूर्णान् समश्नुते

39.128bv māṃsa-madyādi-vidviṣaḥ 39.128cv a-tityakṣor a-jīrṇam ca 39.128cv ati-rūkṣair a-jīrṇe ca pitta-kopa-bhayād ante yuñjyān mṛdu virecanam | rasāyana-guṇān evaṃ paripūrṇān samaśnute

130

ग्रीष्मे ऽर्क-तप्ता गिरयो जतु-तुल्यं वमन्ति यत् । हेमादि-षड्-धातु-रसं प्रोच्यते तच् छिला-जतु

grīṣme 'rka-taptā girayo jatu-tulyaṃ vamanti yat | hemādi-ṣaḍ-dhātu-rasaṃ procyate tac chilā-jatu

131

सर्वं च तिक्त-कटुकं नात्य्-उष्णं कटु पाकतः । छेदनं च विशेषेण लौहं तत्र प्रशस्यते

sarvaṃ ca tikta-kaṭukaṃ nāty-uṣṇaṃ kaṭu pākataḥ | chedanaṃ ca viśeṣeṇa lauhaṃ tatra praśasyate

132

गो-मूत्र-गन्धि कृष्णं गुग्गुल्व्-आभं वि-शर्करं मृत्स्नम् । स्निग्धम् अन्-अम्ल-कषायं मृदु गुरु च शिला-जतु श्रेष्ठम्

go-mūtra-gandhi kṛṣṇaṃ guggulv-ābhaṃ vi-śarkaraṃ mṛtsnam | snigdham an-amla-kaṣāyaṃ mṛdu guru ca śilā-jatu śreṣṭham

133

व्याधि-व्याधित-सात्म्यं समनुस्मरन् भावयेद् अयः-पात्रे । प्राक् केवल-जल-धौतं शुष्कं क्वाथैस् ततो भाव्यम्

vyādhi-vyādhita-sātmyaṃ samanusmaran bhāvayed ayaḥ-pātre | prāk kevala-jala-dhautaṃ śuṣkaṃ kvāthais tato bhāvyam

अध्याय 39 (cont. 2)

134

सम-गिरिजम् अष्ट-गुणिते निःक्वाथ्यं भावनौषधं तोये । तन्-निर्यूहे ऽष्टांशे पूतोष्णे प्रक्षिपेद् गिरिजम्

sama-girijam aṣṭa-guṇite niḥkvāthyaṃ bhāvanauṣadhaṃ toye | tan-niryūhe 'ṣṭāṃśe pūtoṣṇe prakṣiped girijam

135

तत् सम-रस-तां यातं संशुष्कं प्रक्षिपेद् रसे भूयः । स्वैः स्वैर् एवं क्वाथैर् भाव्यं वारान् भवेत् सप्त

tat sama-rasa-tāṃ yātaṃ saṃśuṣkaṃ prakṣiped rase bhūyaḥ | svaiḥ svair evaṃ kvāthair bhāvyaṃ vārān bhavet sapta

136

अथ स्निग्धस्य शुद्धस्य घृतं तिक्तक-साधितम् । त्र्य्-अहं युञ्जीत गिरिजम् एकैकेन तथा त्र्य्-अहम्

atha snigdhasya śuddhasya ghṛtaṃ tiktaka-sādhitam | try-ahaṃ yuñjīta girijam ekaikena tathā try-aham

137

३९.१३६av अथ स्निग्ध-विशुद्धस्य फल-त्रयस्य यूषेण पटोल्या मधुकस्य च । योगं योग्यं ततस् तस्य कालापेक्षं प्रयोजयेत्

39.136av atha snigdha-viśuddhasya phala-trayasya yūṣeṇa paṭolyā madhukasya ca | yogaṃ yogyaṃ tatas tasya kālāpekṣaṃ prayojayet

138

३९.१३७cv योग-योग्यं ततस् तस्य ३९.१३७cv योगे योज्यं ततस् तस्य ३९.१३७dv कालापेक्षं तु योजयेत् शिला-जम् एवं देहस्य भवत्य् अत्य्-उपकारकम् । गुणान् समग्रान् कुरुते सहसा व्यापदं न च

39.137cv yoga-yogyaṃ tatas tasya 39.137cv yoge yojyaṃ tatas tasya 39.137dv kālāpekṣaṃ tu yojayet śilā-jam evaṃ dehasya bhavaty aty-upakārakam | guṇān samagrān kurute sahasā vyāpadaṃ na ca

139

एक-त्रि-सप्त-सप्ताहं कर्षम् अर्ध-पलं पलम् । हीन-मध्योत्तमो योगः शिला-जस्य क्रमान् मतः

eka-tri-sapta-saptāhaṃ karṣam ardha-palaṃ palam | hīna-madhyottamo yogaḥ śilā-jasya kramān mataḥ

140

संस्कृतं संस्कृते देहे प्रयुक्तं गिरिजाह्वयम् । युक्तं व्यस्तैः समस्तैर् वा ताम्रायो-रूप्य-हेमभिः

saṃskṛtaṃ saṃskṛte dehe prayuktaṃ girijāhvayam | yuktaṃ vyastaiḥ samastair vā tāmrāyo-rūpya-hemabhiḥ

141

क्षीरेणालोडितं कुर्याच् छीघ्रं रासायनं फलम् । कुलत्थान् काकमाचीं च कपोतांश् च सदा त्यजेत्

kṣīreṇāloḍitaṃ kuryāc chīghraṃ rāsāyanaṃ phalam | kulatthān kākamācīṃ ca kapotāṃś ca sadā tyajet

142

न सो ऽस्ति रोगो भुवि साध्य-रूपो जत्व् अश्म-जं यं न जयेत् प्रसह्य । तत्-काल-योगैर् विधि-वत् प्रयुक्तं स्वस्थस्य चोर्जां विपुलां दधाति

na so 'sti rogo bhuvi sādhya-rūpo jatv aśma-jaṃ yaṃ na jayet prasahya | tat-kāla-yogair vidhi-vat prayuktaṃ svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadhāti

143

३९.१४२bv जत्व् अश्म-जं यं न हरेत् प्रसह्य ३९.१४२dv स्वस्थस्य चोर्जां विपुलां ददाति कुटी-प्रवेशः क्षणिनां परिच्छद-वतां हितः । अतो ऽन्य-था तु ये तेषां सौर्य-मारुतिको विधिः

39.142bv jatv aśma-jaṃ yaṃ na haret prasahya 39.142dv svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadāti kuṭī-praveśaḥ kṣaṇināṃ paricchada-vatāṃ hitaḥ | ato 'nya-thā tu ye teṣāṃ saurya-mārutiko vidhiḥ

144

३९.१४३av कुटी-प्रवेशः क्षमिणां ३९.१४३av कुटी-प्रवेशः क्षीणानां ३९.१४३dv सूर्य-मारुतिको विधिः वातातप-सहा योगा वक्ष्यन्ते ऽतो विशेषतः । सुखोपचारा भ्रंशे ऽपि ये न देहस्य बाधकाः

39.143av kuṭī-praveśaḥ kṣamiṇāṃ 39.143av kuṭī-praveśaḥ kṣīṇānāṃ 39.143dv sūrya-mārutiko vidhiḥ vātātapa-sahā yogā vakṣyante 'to viśeṣataḥ | sukhopacārā bhraṃśe 'pi ye na dehasya bādhakāḥ

145

शीतोदकं पयः क्षौद्रं घृतम् एकैक-शो द्वि-शः । त्रि-शः समस्तम् अथ-वा प्राक् पीतं स्थापयेद् वयः

śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ ghṛtam ekaika-śo dvi-śaḥ | tri-śaḥ samastam atha-vā prāk pītaṃ sthāpayed vayaḥ

146

गुडेन मधुना शुण्ठ्या कृष्णया लवणेन वा । द्वे द्वे खादन् सदा पथ्ये जीवेद् वर्ष-शतं सुखी

guḍena madhunā śuṇṭhyā kṛṣṇayā lavaṇena vā | dve dve khādan sadā pathye jīved varṣa-śataṃ sukhī

147

हरीतकीं सर्पिषि संप्रताप्य समश्नतस् तत् पिबतो घृतं च । भवेच् चिर-स्थायि बलं शरीरे सकृत् कृतं साधु यथा कृत-ज्ञे

harītakīṃ sarpiṣi saṃpratāpya samaśnatas tat pibato ghṛtaṃ ca | bhavec cira-sthāyi balaṃ śarīre sakṛt kṛtaṃ sādhu yathā kṛta-jñe

148

३९.१४७bv समश्नुते चेत् पिबतो घृतं च ३९.१४७cv भवेच् चिर-स्थायि-बलं शरीरं ३९.१४७dv सकृत् कृतं साधु यथा कृत-ज्ञाः धात्री-रस-क्षौद्र-सिता-घृतानि हिताशनानां लिहतां नराणाम् । प्रणाशम् आयान्ति जरा-विकारा ग्रन्था विशाला इव दुर्-गृहीताः

39.147bv samaśnute cet pibato ghṛtaṃ ca 39.147cv bhavec cira-sthāyi-balaṃ śarīraṃ 39.147dv sakṛt kṛtaṃ sādhu yathā kṛta-jñāḥ dhātrī-rasa-kṣaudra-sitā-ghṛtāni hitāśanānāṃ lihatāṃ narāṇām | praṇāśam āyānti jarā-vikārā granthā viśālā iva dur-gṛhītāḥ

149

३९.१४८bv हिताशिनां वै लिहतां नराणाम् धात्री-कृमिघ्नासन-सार-चूर्णं स-तैल-सर्पिर्-मधु-लोह-रेणु । निषेवमाणस्य भवेन् नरस्य तारुण्य-लावण्यम् अ-विप्रणष्टम्

39.148bv hitāśināṃ vai lihatāṃ narāṇām dhātrī-kṛmighnāsana-sāra-cūrṇaṃ sa-taila-sarpir-madhu-loha-reṇu | niṣevamāṇasya bhaven narasya tāruṇya-lāvaṇyam a-vipraṇaṣṭam

150

३९.१४९dv तारुण्य-लावण्यम् अति-प्रतिष्ठम् ३९.१४९dv तारुण्य-लावण्यम् अपि प्रणष्टम् लौहं रजो वेल्ल-भवं च सर्पिः-क्षौद्र-द्रुतं स्थापितम् अब्द-मात्रम् । समुद्गके बीजक-सार-कॢप्ते लिहन् बली जीवति कृष्ण-केशः

39.149dv tāruṇya-lāvaṇyam ati-pratiṣṭham 39.149dv tāruṇya-lāvaṇyam api praṇaṣṭam lauhaṃ rajo vella-bhavaṃ ca sarpiḥ-kṣaudra-drutaṃ sthāpitam abda-mātram | samudgake bījaka-sāra-kḷpte lihan balī jīvati kṛṣṇa-keśaḥ

151

३९.१५०av लोहं रजो वेल्ल-भवं च सर्पिः- ३९.१५०av लोहाद् रजो वेल्ल-भवं च सर्पिः- ३९.१५०cv समुद्गके बीजक-सार-लिप्ते ३९.१५०cv सामुद्गके बीजक-क्षार-कॢप्ते विडङ्ग-भल्लातक-नागराणि ये ऽश्नन्ति सर्पिर्-मधु-संयुतानि । जरा-नदीं रोग-तरङ्गिणीं ते लावण्य-युक्ताः पुरुषास् तरन्ति

39.150av lohaṃ rajo vella-bhavaṃ ca sarpiḥ- 39.150av lohād rajo vella-bhavaṃ ca sarpiḥ- 39.150cv samudgake bījaka-sāra-lipte 39.150cv sāmudgake bījaka-kṣāra-kḷpte viḍaṅga-bhallātaka-nāgarāṇi ye 'śnanti sarpir-madhu-saṃyutāni | jarā-nadīṃ roga-taraṅgiṇīṃ te lāvaṇya-yuktāḥ puruṣās taranti

152

खदिरासन-यूष-भावितायास् त्रि-फलाया घृत-माक्षिक-प्लुतायाः । नियमेन नरा निषेवितारो यदि जीवन्त्य् अ-रुजः किम् अत्र चित्रम्

khadirāsana-yūṣa-bhāvitāyās tri-phalāyā ghṛta-mākṣika-plutāyāḥ | niyamena narā niṣevitāro yadi jīvanty a-rujaḥ kim atra citram

153

३९.१५२bv त्रि-फलाया घृत-माक्षिकान्वितायाः ३९.१५२dv यदि जीवन्त्य् अ-जराः किम् अत्र चित्रम् बीजकस्य रसम् अङ्गुलि-हार्यं शर्करां मधु घृतं त्रि-फलां च । शीलयत्सु पुरुषेषु जरत्-ता स्व्-आगतापि विनिवर्तत एव

39.152bv tri-phalāyā ghṛta-mākṣikānvitāyāḥ 39.152dv yadi jīvanty a-jarāḥ kim atra citram bījakasya rasam aṅguli-hāryaṃ śarkarāṃ madhu ghṛtaṃ tri-phalāṃ ca | śīlayatsu puruṣeṣu jarat-tā sv-āgatāpi vinivartata eva

154

३९.१५३bv शर्करा-मधु-घृतं त्रि-फलां च ३९.१५३bv शर्करा-मधु-युतं त्रि-फलां च पुनर्नवस्यार्ध-पलं नवस्य पिष्टं पिबेद् यः पयसार्ध-मासम् । मास-द्वयं तत्-त्रि-गुणं समां वा जीर्णो ऽपि भूयः स पुनर्-नवः स्यात्

39.153bv śarkarā-madhu-ghṛtaṃ tri-phalāṃ ca 39.153bv śarkarā-madhu-yutaṃ tri-phalāṃ ca punarnavasyārdha-palaṃ navasya piṣṭaṃ pibed yaḥ payasārdha-māsam | māsa-dvayaṃ tat-tri-guṇaṃ samāṃ vā jīrṇo 'pi bhūyaḥ sa punar-navaḥ syāt

155

मूर्वा-बृहत्य्-अंशुमती-बलानाम् उशीर-पाठासन-शारिवाणाम् । कालानुसार्यागुरु-चन्दनानां वदन्ति पौनर्नवम् एव कल्पम्

mūrvā-bṛhaty-aṃśumatī-balānām uśīra-pāṭhāsana-śārivāṇām | kālānusāryāguru-candanānāṃ vadanti paunarnavam eva kalpam

156

शतावरी-कल्क-कषाय-सिद्धं ये सर्पिर् अश्नन्ति सिता-द्वितीयम् । ताञ् जीविताध्वानम् अभिप्रपन्नान् न विप्रलुम्पन्ति विकार-चौराः

śatāvarī-kalka-kaṣāya-siddhaṃ ye sarpir aśnanti sitā-dvitīyam | tāñ jīvitādhvānam abhiprapannān na vipralumpanti vikāra-caurāḥ

157

पीताश्वगन्धा पयसार्ध-मासं घृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा । कृशस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते बालस्य सस्यस्य यथा सु-वृष्टिः

pītāśvagandhā payasārdha-māsaṃ ghṛtena tailena sukhāmbunā vā | kṛśasya puṣṭiṃ vapuṣo vidhatte bālasya sasyasya yathā su-vṛṣṭiḥ

158

३९.१५७bv घृतेन तैलेन सु-सूक्ष्म-पिष्टा ३९.१५७dv बालस्य वृक्षस्य यथाम्बु-वृष्टिः दिने दिने कृष्ण-तिल-प्रकुञ्चं समश्नतां शीत-जलानु-पानम् । पोषः शरीरस्य भवत्य् अन्-अल्पो दृढी-भवन्त्य् आ-मरणाच् च दन्ताः

39.157bv ghṛtena tailena su-sūkṣma-piṣṭā 39.157dv bālasya vṛkṣasya yathāmbu-vṛṣṭiḥ dine dine kṛṣṇa-tila-prakuñcaṃ samaśnatāṃ śīta-jalānu-pānam | poṣaḥ śarīrasya bhavaty an-alpo dṛḍhī-bhavanty ā-maraṇāc ca dantāḥ

159

३९.१५८bv समश्नतः शीत-जलानु-पानम् चूर्णं श्वदंष्ट्रामलकामृतानां लिहन् स-सर्पिर् मधु-भाग-मिश्रम् । वृषः स्थिरः शान्त-विकार-दुःखः समाः शतं जीवति कृष्ण-केशः

39.158bv samaśnataḥ śīta-jalānu-pānam cūrṇaṃ śvadaṃṣṭrāmalakāmṛtānāṃ lihan sa-sarpir madhu-bhāga-miśram | vṛṣaḥ sthiraḥ śānta-vikāra-duḥkhaḥ samāḥ śataṃ jīvati kṛṣṇa-keśaḥ

160

३९.१५९bv लिहन् स-सर्पिर् मधुना प्रयुक्तम् ३९.१५९bv लिहन् स-सर्पिर् मधु-भाग-युक्तम् सार्धं तिलैर् आमलकानि कृष्णैर् अक्षाणि संक्षुद्य हरीतकीर् वा । ये ऽद्युर् मयूरा इव ते मनुष्या रम्यं परीणामम् अवाप्नुवन्ति

39.159bv lihan sa-sarpir madhunā prayuktam 39.159bv lihan sa-sarpir madhu-bhāga-yuktam sārdhaṃ tilair āmalakāni kṛṣṇair akṣāṇi saṃkṣudya harītakīr vā | ye 'dyur mayūrā iva te manuṣyā ramyaṃ parīṇāmam avāpnuvanti

161

शिला-जतु-क्षौद्र-विडङ्ग-सर्पिर्-लोहाभया-पारद-ताप्य-भक्षः । आपूर्यते दुर्-बल-देह-धातुस् त्रि-पञ्च-रात्रेण यथा शशाङ्कः

śilā-jatu-kṣaudra-viḍaṅga-sarpir-lohābhayā-pārada-tāpya-bhakṣaḥ | āpūryate dur-bala-deha-dhātus tri-pañca-rātreṇa yathā śaśāṅkaḥ

162

ये मासम् एकं स्व-रसं पिबन्ति दिने दिने भृङ्गरजः-समुत्थम् । क्षीराशिनस् ते बल-वीर्य-युक्ताः समाः शतं जीवितम् आप्नुवन्ति

ye māsam ekaṃ sva-rasaṃ pibanti dine dine bhṛṅgarajaḥ-samuttham | kṣīrāśinas te bala-vīrya-yuktāḥ samāḥ śataṃ jīvitam āpnuvanti

163

३९.१६२dv समा-शतं जीवितम् आप्नुवन्ति मासं वचाम् अप्य् उपसेवमानाः क्षीरेण तैलेन घृतेन वापि । भवन्ति रक्षोभिर् अ-धृष्य-रूपा मेधाविनो निर्-मल-मृष्ट-वाक्याः

39.162dv samā-śataṃ jīvitam āpnuvanti māsaṃ vacām apy upasevamānāḥ kṣīreṇa tailena ghṛtena vāpi | bhavanti rakṣobhir a-dhṛṣya-rūpā medhāvino nir-mala-mṛṣṭa-vākyāḥ

164

मण्डूकपर्णीम् अपि भक्षयन्तो भृष्टां घृते मासम् अन्-अन्न-भक्षाः । जीवन्ति कालं विपुलं प्रगल्भास् तारुण्य-लावण्य-गुणोदय-स्थाः

maṇḍūkaparṇīm api bhakṣayanto bhṛṣṭāṃ ghṛte māsam an-anna-bhakṣāḥ | jīvanti kālaṃ vipulaṃ pragalbhās tāruṇya-lāvaṇya-guṇodaya-sthāḥ

165

३९.१६४av मण्डूकपर्णीं परिभक्षयन्तो ३९.१६४bv भृष्टां घृते मासम् अन्-अन्न-भक्ष्याः लाङ्गली-त्रि-फला-लोह-पल-पञ्चाशता कृतम् । मार्कव-स्व-रसे षष्ट्या गुटिकानां शत-त्रयम्

39.164av maṇḍūkaparṇīṃ paribhakṣayanto 39.164bv bhṛṣṭāṃ ghṛte māsam an-anna-bhakṣyāḥ lāṅgalī-tri-phalā-loha-pala-pañcāśatā kṛtam | mārkava-sva-rase ṣaṣṭyā guṭikānāṃ śata-trayam

166

३९.१६५bv -पल-पञ्चाशतः कृतात् ३९.१६५bv -पल-पञ्चाशती-कृतम् ३९.१६५cv मार्कव-स्व-रसे पिष्टाद् ३९.१६५cv मार्कव-स्व-रसे पिष्ट्वा ३९.१६५dv गुटिकानां शत-त्रयात् छाया-विशुष्कं गुटिकार्धम् अद्यात् पूर्वं समस्ताम् अपि तां क्रमेण । भजेद् विरिक्तः क्रम-शश् च मण्डं पेयां विलेपीं रसकौदनं च

39.165bv -pala-pañcāśataḥ kṛtāt 39.165bv -pala-pañcāśatī-kṛtam 39.165cv mārkava-sva-rase piṣṭād 39.165cv mārkava-sva-rase piṣṭvā 39.165dv guṭikānāṃ śata-trayāt chāyā-viśuṣkaṃ guṭikārdham adyāt pūrvaṃ samastām api tāṃ krameṇa | bhajed viriktaḥ krama-śaś ca maṇḍaṃ peyāṃ vilepīṃ rasakaudanaṃ ca

167

३९.१६६av छाया-विशुष्काद् गुटिकार्धम् अद्यात् सर्पिः-स्निग्धं मासम् एकं यतात्मा मासाद् ऊर्ध्वं सर्व-था स्वैर-वृत्तिः । वर्ज्यं यत्नात् सर्व-कालं त्व् अ-जीर्णं वर्षेणैवं योगम् एवोपयुञ्ज्यात्

39.166av chāyā-viśuṣkād guṭikārdham adyāt sarpiḥ-snigdhaṃ māsam ekaṃ yatātmā māsād ūrdhvaṃ sarva-thā svaira-vṛttiḥ | varjyaṃ yatnāt sarva-kālaṃ tv a-jīrṇaṃ varṣeṇaivaṃ yogam evopayuñjyāt

168

३९.१६७bv मासाद् ऊर्ध्वं सर्व-शः स्वैर-वृत्तिः ३९.१६७dv वर्षेणैवं योगम् एवोपयुञ्ज्य भवति विगत-रोगो यो ऽप्य् अ-साध्यामयार्तः प्रबल-पुरुष-कारः शोभते यो ऽपि वृद्धः । उपचित-पृथु-गात्र-श्रोत्र-नेत्रादि-युक्तस् तरुण इव समानां पञ्च जीवेच् छतानि

39.167bv māsād ūrdhvaṃ sarva-śaḥ svaira-vṛttiḥ 39.167dv varṣeṇaivaṃ yogam evopayuñjya bhavati vigata-rogo yo 'py a-sādhyāmayārtaḥ prabala-puruṣa-kāraḥ śobhate yo 'pi vṛddhaḥ | upacita-pṛthu-gātra-śrotra-netrādi-yuktas taruṇa iva samānāṃ pañca jīvec chatāni

170

गायत्री-शिखि-शिंशिपासन-शिवा-वेल्लाक्षकारुष्करान् ॥ १६९अ ॥ ३९.१६९av गायत्री-शिखि-शिंशिपासन-शिवा-वेल्लाक्षकारुष्करं पिष्ट्वाष्टा-दश-संगुणे ऽम्भसि धृतान् खण्डैः सहायो-मयैः ॥ १६९ब् ॥ ३९.१६९bv पिष्ट्वाष्टा-दश-संगुणे ऽम्भसि धृतान् खण्डैः सहायो-मलैः ३९.१६९bv पिष्ट्वाष्टा-दश-संगुणे ऽम्भसि धृतं खण्डैः सहायो-मयैः ३९.१६९bv पिष्ट्वाष्टौ दश-षड्-गुणे ऽम्भसि धृतं खण्डैः सहायो-मयैः पात्रे लोह-मये त्र्य्-अहं रवि-करैर् आलोडयन् पाचयेद् ॥ १६९च् ॥ ३९.१६९cv पात्रे लोह-कृते त्र्य्-अहं रवि-करैर् आलोडयन् पाचयेद् अग्नौ चानु मृदौ स-लोह-शकलं पाद-स्थितं तत् पचेत् ॥ १६९द् ॥ पूतस्यांशः क्षीरतो ऽंशस् तथांशौ भार्गान् निर्यासाद् द्वौ वरायास् त्रयो ऽंशाः । अंशाश् चत्वारश् चेह हैयङ्गवीनाद् एकी-कृत्यैतत् साधयेत् कृष्ण-लौहे

gāyatrī-śikhi-śiṃśipāsana-śivā-vellākṣakāruṣkarān || 169a || 39.169av gāyatrī-śikhi-śiṃśipāsana-śivā-vellākṣakāruṣkaraṃ piṣṭvāṣṭā-daśa-saṃguṇe 'mbhasi dhṛtān khaṇḍaiḥ sahāyo-mayaiḥ || 169b || 39.169bv piṣṭvāṣṭā-daśa-saṃguṇe 'mbhasi dhṛtān khaṇḍaiḥ sahāyo-malaiḥ 39.169bv piṣṭvāṣṭā-daśa-saṃguṇe 'mbhasi dhṛtaṃ khaṇḍaiḥ sahāyo-mayaiḥ 39.169bv piṣṭvāṣṭau daśa-ṣaḍ-guṇe 'mbhasi dhṛtaṃ khaṇḍaiḥ sahāyo-mayaiḥ pātre loha-maye try-ahaṃ ravi-karair āloḍayan pācayed || 169c || 39.169cv pātre loha-kṛte try-ahaṃ ravi-karair āloḍayan pācayed agnau cānu mṛdau sa-loha-śakalaṃ pāda-sthitaṃ tat pacet || 169d || pūtasyāṃśaḥ kṣīrato 'ṃśas tathāṃśau bhārgān niryāsād dvau varāyās trayo 'ṃśāḥ | aṃśāś catvāraś ceha haiyaṅgavīnād ekī-kṛtyaitat sādhayet kṛṣṇa-lauhe

171

३९.१७०bv भार्गी-निर्यासाद् द्वौ वरायास् त्रयो ऽंशाः ३९.१७०cv अंशाश् चत्वारश् चैव हैयङ्गवीनाद् वि-मल-खण्ड-सिता-मधुभिः पृथग् युतम् अ-युक्तम् इदं यदि वा घृतम् । स्व-रुचि-भोजन-पान-विचेष्टितो भवति ना पल-शः परिशीलयन्

39.170bv bhārgī-niryāsād dvau varāyās trayo 'ṃśāḥ 39.170cv aṃśāś catvāraś caiva haiyaṅgavīnād vi-mala-khaṇḍa-sitā-madhubhiḥ pṛthag yutam a-yuktam idaṃ yadi vā ghṛtam | sva-ruci-bhojana-pāna-viceṣṭito bhavati nā pala-śaḥ pariśīlayan

173

३९.१७१av वि-मलया सितया मधुनाथ-वा ३९.१७१dv भवति ना पल-शः परिशीलयेत् श्री-मान् निर्धूत-पाप्मा वन-महिष-बलो वाजि-वेगः स्थिराङ्गः ॥ १७२अ ॥ केशैर् भृङ्गाङ्ग-नीलैर् मधु-सुरभि-मुखो नैक-योषिन्-निषेवी ॥ १७२ब् ॥ ३९.१७२bv केशैर् भृङ्गाति-नीलैर् मधु-सुरभि-मुखो नैक-योषिन्-निषेवी वाङ्-मेधा-धी-समृद्धः सु-पटु-हुत-वहो मास-मात्रोपयोगाद् ॥ १७२च् ॥ ३९.१७२cv वाङ्-मेधावी समृद्धः सु-पटु-हुत-वहो मास-मात्रोपयोगाद् धत्ते ऽसौ नारसिंहं वपुर् अनल-शिखा-तप्त-चामीकराभम् ॥ १७२द् ॥ अत्तारं नारसिंहस्य व्याधयो न स्पृशन्त्य् अपि । चक्रोज्ज्वल-भुजं भीता नारसिंहम् इवासुराः

39.171av vi-malayā sitayā madhunātha-vā 39.171dv bhavati nā pala-śaḥ pariśīlayet śrī-mān nirdhūta-pāpmā vana-mahiṣa-balo vāji-vegaḥ sthirāṅgaḥ || 172a || keśair bhṛṅgāṅga-nīlair madhu-surabhi-mukho naika-yoṣin-niṣevī || 172b || 39.172bv keśair bhṛṅgāti-nīlair madhu-surabhi-mukho naika-yoṣin-niṣevī vāṅ-medhā-dhī-samṛddhaḥ su-paṭu-huta-vaho māsa-mātropayogād || 172c || 39.172cv vāṅ-medhāvī samṛddhaḥ su-paṭu-huta-vaho māsa-mātropayogād dhatte 'sau nārasiṃhaṃ vapur anala-śikhā-tapta-cāmīkarābham || 172d || attāraṃ nārasiṃhasya vyādhayo na spṛśanty api | cakrojjvala-bhujaṃ bhītā nārasiṃham ivāsurāḥ

174

३९.१७३cv चक्रोज्ज्वल-भुजा भीता भृङ्ग-प्रवालान् अमुनैव भृष्टान् घृतेन यः खादति यन्त्रितात्मा । विशुद्ध-कोष्ठो ऽसन-सार-सिद्ध-दुग्धानुपस् तत्-कृत-भोजनार्थः

39.173cv cakrojjvala-bhujā bhītā bhṛṅga-pravālān amunaiva bhṛṣṭān ghṛtena yaḥ khādati yantritātmā | viśuddha-koṣṭho 'sana-sāra-siddha-dugdhānupas tat-kṛta-bhojanārthaḥ

175

मासोपयोगात् स सुखी जीवत्य् अब्द-शत-त्रयम् । गृह्णाति सकृद् अप्य् उक्तम् अ-विलुप्त-स्मृतीन्द्रियः

māsopayogāt sa sukhī jīvaty abda-śata-trayam | gṛhṇāti sakṛd apy uktam a-vilupta-smṛtīndriyaḥ

176

३९.१७५bv जीवत्य् अब्द-शत-द्वयम् अनेनैव च कल्पेन यस् तैलम् उपयोजयेत् । तान् एवाप्नोति स गुणान् कृष्ण-केशश् च जायते

39.175bv jīvaty abda-śata-dvayam anenaiva ca kalpena yas tailam upayojayet | tān evāpnoti sa guṇān kṛṣṇa-keśaś ca jāyate

177

उक्तानि शक्यानि फलान्वितानि युगानुरूपाणि रसायनानि । महानुशंसान्य् अपि चापराणि प्राप्त्य्-आदि-कष्टानि न कीर्तितानि

uktāni śakyāni phalānvitāni yugānurūpāṇi rasāyanāni | mahānuśaṃsāny api cāparāṇi prāpty-ādi-kaṣṭāni na kīrtitāni

178

३९.१७७cv महानुभावान्य् अपि चापराणि ३९.१७७cv महानुशंस्यान्य् अपि चापराणि रसायन-विधि-भ्रंशाज् जायेरन् व्याधयो यदि । यथा-स्वम् औषधं तेषां कार्यं मुक्त्वा रसायनम्

39.177cv mahānubhāvāny api cāparāṇi 39.177cv mahānuśaṃsyāny api cāparāṇi rasāyana-vidhi-bhraṃśāj jāyeran vyādhayo yadi | yathā-svam auṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ muktvā rasāyanam

179

सत्य-वादिनम् अ-क्रोधम् अध्य्-आत्म-प्रवणेन्द्रियम् । शान्तं सद्-वृत्त-निरतं विद्यान् नित्य-रसायनम्

satya-vādinam a-krodham adhy-ātma-pravaṇendriyam | śāntaṃ sad-vṛtta-nirataṃ vidyān nitya-rasāyanam

180

गुणैर् एभिः समुदितः सेवते यो रसायनम् । स निवृत्तात्मा दीर्घायुः पर-त्रेह च मोदते

guṇair ebhiḥ samuditaḥ sevate yo rasāyanam | sa nivṛttātmā dīrghāyuḥ para-treha ca modate

181

३९.१८०av गुणैर् एतैः समुदितैः ३९.१८०cv स निर्वृतात्मा दीर्घायुः शास्त्रानुसारिणी चर्या चित्त-ज्ञाः पार्श्व-वर्तिनः । बुद्धिर् अ-स्खलितार्थेषु परिपूर्णं रसायनम्

39.180av guṇair etaiḥ samuditaiḥ 39.180cv sa nirvṛtātmā dīrghāyuḥ śāstrānusāriṇī caryā citta-jñāḥ pārśva-vartinaḥ | buddhir a-skhalitārtheṣu paripūrṇaṃ rasāyanam

अध्याय 40

1

वाजी-करणम् अन्विच्छेत् सततं विषयी पुमान् । तुष्टिः पुष्टिर् अपत्यं च गुण-वत् तत्र संश्रितम्

vājī-karaṇam anvicchet satataṃ viṣayī pumān | tuṣṭiḥ puṣṭir apatyaṃ ca guṇa-vat tatra saṃśritam

2

अपत्य-संतान-करं यत् सद्यः संप्रहर्षणम् । वाजीवाति-बलो येन यात्य् अ-प्रतिहतो ऽङ्गनाः

apatya-saṃtāna-karaṃ yat sadyaḥ saṃpraharṣaṇam | vājīvāti-balo yena yāty a-pratihato 'ṅganāḥ

3

भवत्य् अति-प्रियः स्त्रीणां येन येनोपचीयते । तद् वाजी-करणं तद् धि देहस्योर्जस्-करं परम्

bhavaty ati-priyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate | tad vājī-karaṇaṃ tad dhi dehasyorjas-karaṃ param

4

४०.३dv देहस्यौजस्-करं परम् धर्म्यं यशस्यम् आयुष्यं लोक-द्वय-रसायनम् । अनुमोदामहे ब्रह्म-चर्यम् एकान्त-निर्मलम्

40.3dv dehasyaujas-karaṃ param dharmyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ loka-dvaya-rasāyanam | anumodāmahe brahma-caryam ekānta-nirmalam

5

४०.४av धन्यं यशस्यम् आयुष्यं ४०.४bv लोक-द्वय-सुखावहम् ४०.४bv लोक-द्वय-हितावहम् अल्प-सत्-त्वस्य तु क्लेशैर् बाध्यमानस्य रागिणः । शरीर-क्षय-रक्षार्थं वाजी-करणम् उच्यते

40.4av dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ 40.4bv loka-dvaya-sukhāvaham 40.4bv loka-dvaya-hitāvaham alpa-sat-tvasya tu kleśair bādhyamānasya rāgiṇaḥ | śarīra-kṣaya-rakṣārthaṃ vājī-karaṇam ucyate

6

४०.५av अल्प-सत्-त्वस्य च क्लेशैर् ४०.५av अल्प-सत्-त्वस्य चोत्क्लेशैर् ४०.५bv बाध्यमानस्य रोगिणः कल्यस्योदग्र-वयसो वाजी-करण-सेविनः । सर्वेष्व् ऋतुष्व् अहर् अहर् व्यवायो न निवार्यते

40.5av alpa-sat-tvasya ca kleśair 40.5av alpa-sat-tvasya cotkleśair 40.5bv bādhyamānasya rogiṇaḥ kalyasyodagra-vayaso vājī-karaṇa-sevinaḥ | sarveṣv ṛtuṣv ahar ahar vyavāyo na nivāryate

7

४०.६av कल्पस्योदग्र-वयसो अथ स्निग्ध-विशुद्धानां निरूहान् सानुवासनान् । घृत-तैल-रस-क्षीर-शर्करा-क्षौद्र-संयुतान्

40.6av kalpasyodagra-vayaso atha snigdha-viśuddhānāṃ nirūhān sānuvāsanān | ghṛta-taila-rasa-kṣīra-śarkarā-kṣaudra-saṃyutān

8

योग-विद् योजयेत् पूर्वं क्षीर-मांस-रसाशिनाम् । ततो वाजी-करान् योगान् शुक्रापत्य-बल-प्रदान्

yoga-vid yojayet pūrvaṃ kṣīra-māṃsa-rasāśinām | tato vājī-karān yogān śukrāpatya-bala-pradān

9

४०.८dv शुक्रापत्य-विवर्धनान् अ-च्छायः पूति-कुसुमः फलेन रहितो द्रुमः । यथैकश् चैक-शाखश् च निर्-अपत्यस् तथा नरः

40.8dv śukrāpatya-vivardhanān a-cchāyaḥ pūti-kusumaḥ phalena rahito drumaḥ | yathaikaś caika-śākhaś ca nir-apatyas tathā naraḥ

10

स्खलद्-गमनम् अ-व्यक्त-वचनं धूलि-धूसरम् । अपि लालाविल-मुखं हृदयाह्लाद-कारकम्

skhalad-gamanam a-vyakta-vacanaṃ dhūli-dhūsaram | api lālāvila-mukhaṃ hṛdayāhlāda-kārakam

11

४०.१०dv हृदयाह्लाद-कारिणम् अपत्यं तुल्य-तां केन दर्शन-स्पर्शनादिषु । किं पुनर् यद् यशो-धर्म-मान-श्री-कुल-वर्धनम्

40.10dv hṛdayāhlāda-kāriṇam apatyaṃ tulya-tāṃ kena darśana-sparśanādiṣu | kiṃ punar yad yaśo-dharma-māna-śrī-kula-vardhanam

12

४०.११av अपत्यं तुल्य-ता केन ४०.११cv किं पुनर् यो यशो-धर्म- ४०.११dv -मान-श्री-कुल-वर्धनः ४०.११dv -मान-श्री-कुल-वर्धनात् शुद्ध-काये यथा-शक्ति वृष्य-योगान् प्रयोजयेत् । शरेक्षु-कुश-काशानां विदार्या वीरणस्य च

40.11av apatyaṃ tulya-tā kena 40.11cv kiṃ punar yo yaśo-dharma- 40.11dv -māna-śrī-kula-vardhanaḥ 40.11dv -māna-śrī-kula-vardhanāt śuddha-kāye yathā-śakti vṛṣya-yogān prayojayet | śarekṣu-kuśa-kāśānāṃ vidāryā vīraṇasya ca

13

४०.१२av शुद्धे काये यथा-शक्ति मूलानि कण्टकार्याश् च जीवकर्षभकौ बलाम् । मेदे द्वे द्वे च काकोल्यौ शूर्पपर्ण्यौ शतावरीम्

40.12av śuddhe kāye yathā-śakti mūlāni kaṇṭakāryāś ca jīvakarṣabhakau balām | mede dve dve ca kākolyau śūrpaparṇyau śatāvarīm

14

अश्वगन्धाम् अतिबलां आत्मगुप्तां पुनर्नवाम् । वीरां पयस्यां जीवन्तीम् ऋद्धिं रास्नां त्रिकण्टकम्

aśvagandhām atibalāṃ ātmaguptāṃ punarnavām | vīrāṃ payasyāṃ jīvantīm ṛddhiṃ rāsnāṃ trikaṇṭakam

15

मधुकं शालिपर्णीं च भागांस् त्रि-पलिकान् पृथक् । माषाणाम् आढकं चैतद् द्वि-द्रोणे साधयेद् अपाम्

madhukaṃ śāliparṇīṃ ca bhāgāṃs tri-palikān pṛthak | māṣāṇām āḍhakaṃ caitad dvi-droṇe sādhayed apām

16

रसेनाढक-शेषेण पचेत् तेन घृताढकम् । दत्त्वा विदारी-धात्रीक्षु-रसानाम् आढकाढकम्

rasenāḍhaka-śeṣeṇa pacet tena ghṛtāḍhakam | dattvā vidārī-dhātrīkṣu-rasānām āḍhakāḍhakam

17

घृताच् चतुर्-गुणं क्षीरं पेष्याणीमानि चावपेत् । वीरां स्वगुप्तां काकोल्यौ यष्टीं फल्गूनि पिप्पलीम्

ghṛtāc catur-guṇaṃ kṣīraṃ peṣyāṇīmāni cāvapet | vīrāṃ svaguptāṃ kākolyau yaṣṭīṃ phalgūni pippalīm

18

४०.१७dv यष्टिकं गज-पिप्पलीम् द्राक्षां विदारीं खर्जूरं मधुकानि शतावरीम् । तत् सिद्ध-पूतं चूर्णस्य पृथक् प्रस्थेन योजयेत्

40.17dv yaṣṭikaṃ gaja-pippalīm drākṣāṃ vidārīṃ kharjūraṃ madhukāni śatāvarīm | tat siddha-pūtaṃ cūrṇasya pṛthak prasthena yojayet

19

शर्करायास् तुगायाश् च पिप्पल्याः कुडवेन च । मरिचस्य प्रकुञ्चेन पृथग् अर्ध-पलोन्मितैः

śarkarāyās tugāyāś ca pippalyāḥ kuḍavena ca | maricasya prakuñcena pṛthag ardha-palonmitaiḥ

20

त्वग्-एला-केसरैः श्लक्ष्णैः क्षौद्र-द्वि-कुडवेन च । पल-मात्रं ततः खादेत् प्रत्य्-अहं रस-दुग्ध-भुक्

tvag-elā-kesaraiḥ ślakṣṇaiḥ kṣaudra-dvi-kuḍavena ca | pala-mātraṃ tataḥ khādet praty-ahaṃ rasa-dugdha-bhuk

21

४०.२०bv क्षौद्राद् द्वि-कुडवेन च ४०.२०dv प्रत्य्-अहं मधु-दुग्ध-भुक् तेनारोहति वाजीव कुलिङ्ग इव हृष्यति । विदारी-पिप्पली-शालि-प्रियालेक्षुरकाद् रजः

40.20bv kṣaudrād dvi-kuḍavena ca 40.20dv praty-ahaṃ madhu-dugdha-bhuk tenārohati vājīva kuliṅga iva hṛṣyati | vidārī-pippalī-śāli-priyālekṣurakād rajaḥ

22

पृथक् स्वगुप्ता-मूलाच् च कुडवांशं तथा मधु । तुलार्धं शर्करा-चूर्णात् प्रस्थार्धं नव-सर्पिषः

pṛthak svaguptā-mūlāc ca kuḍavāṃśaṃ tathā madhu | tulārdhaṃ śarkarā-cūrṇāt prasthārdhaṃ nava-sarpiṣaḥ

23

सो ऽक्ष-मात्रम् अतः खादेत् यस्य रामा-शतं गृहे । सात्मगुप्ता-फलान् क्षीरे गोधूमान् साधितान् हिमान्

so 'kṣa-mātram ataḥ khādet yasya rāmā-śataṃ gṛhe | sātmaguptā-phalān kṣīre godhūmān sādhitān himān

24

४०.२३bv यस्य कान्ता-शतं गृहे माषान् वा स-घृत-क्षौद्रान् खादन् गृष्टि-पयो-ऽनुपः । जागर्ति रात्रिं सकलाम् अ-खिन्नः खेदयन् स्त्रियः

40.23bv yasya kāntā-śataṃ gṛhe māṣān vā sa-ghṛta-kṣaudrān khādan gṛṣṭi-payo-'nupaḥ | jāgarti rātriṃ sakalām a-khinnaḥ khedayan striyaḥ

25

बस्ताण्ड-सिद्धे पयसि भावितान् अ-सकृत् तिलान् । यः खादेत् स-सितान् गच्छेत् स स्त्री-शतम् अ-पूर्व-वत्

bastāṇḍa-siddhe payasi bhāvitān a-sakṛt tilān | yaḥ khādet sa-sitān gacchet sa strī-śatam a-pūrva-vat

26

४०.२५bv भावितान् बहु-शस् तिलान् चूर्णं विदार्या बहु-शः स्व-रसेनैव भावितम् । क्षौद्र-सर्पिर्-युतं लीढ्वा प्रमदा-शतम् ऋच्छति

40.25bv bhāvitān bahu-śas tilān cūrṇaṃ vidāryā bahu-śaḥ sva-rasenaiva bhāvitam | kṣaudra-sarpir-yutaṃ līḍhvā pramadā-śatam ṛcchati

27

४०.२६dv प्रमदा दश गच्छति कृष्णा-धात्री-फल-रजः स्व-रसेन सु-भावितम् । शर्करा-मधु-सर्पिर्भिर् लीढ्वा यो ऽनु पयः पिबेत्

40.26dv pramadā daśa gacchati kṛṣṇā-dhātrī-phala-rajaḥ sva-rasena su-bhāvitam | śarkarā-madhu-sarpirbhir līḍhvā yo 'nu payaḥ pibet

28

४०.२७av कृष्ण-धात्री-फल-रजः स नरो ऽशीति-वर्षो ऽपि युवेव परिहृष्यति । कर्षं मधुक-चूर्णस्य घृत-क्षौद्र-समन्वितम्

40.27av kṛṣṇa-dhātrī-phala-rajaḥ sa naro 'śīti-varṣo 'pi yuveva parihṛṣyati | karṣaṃ madhuka-cūrṇasya ghṛta-kṣaudra-samanvitam

29

४०.२८dv घृत-क्षौद्र-समांशकम् पयो-ऽनु-पानं यो लिह्यान् नित्य-वेगः स ना भवेत् । कुलीरशृङ्ग्या यः कल्कम् आलोड्य पयसा पिबेत्

40.28dv ghṛta-kṣaudra-samāṃśakam payo-'nu-pānaṃ yo lihyān nitya-vegaḥ sa nā bhavet | kulīraśṛṅgyā yaḥ kalkam āloḍya payasā pibet

30

सिता-घृत-पयो-ऽन्नाशी स नारीषु वृषायते । यः पयस्यां पयः-सिद्धां खादेन् मधु-घृतान्विताम्

sitā-ghṛta-payo-'nnāśī sa nārīṣu vṛṣāyate | yaḥ payasyāṃ payaḥ-siddhāṃ khāden madhu-ghṛtānvitām

31

पिबेद् बाष्कयणं चानु क्षीरं न क्षयम् एति सः । स्वयङ्गुप्तेक्षुरकयोर् बीज-चूर्णं स-शर्करम्

pibed bāṣkayaṇaṃ cānu kṣīraṃ na kṣayam eti saḥ | svayaṅguptekṣurakayor bīja-cūrṇaṃ sa-śarkaram

32

४०.३१av पिबेद् बाष्कयिणं चानु धारोष्णेन नरः पीत्वा पयसा रासभायते । उच्चटा-चूर्णम् अप्य् एवं शतावर्याश् च योजयेत्

40.31av pibed bāṣkayiṇaṃ cānu dhāroṣṇena naraḥ pītvā payasā rāsabhāyate | uccaṭā-cūrṇam apy evaṃ śatāvaryāś ca yojayet

33

चन्द्र-शुभ्रं दधि-सरं स-सिता-षष्टिकौदनम् । पटे सु-मार्जितं भुक्त्वा वृद्धो ऽपि तरुणायते

candra-śubhraṃ dadhi-saraṃ sa-sitā-ṣaṣṭikaudanam | paṭe su-mārjitaṃ bhuktvā vṛddho 'pi taruṇāyate

34

४०.३३च्च् पटे सु-भावितं भुक्त्वा श्वदंष्ट्रेक्षुर-माषात्मगुप्ता-बीज-शतावरीः । पिबन् क्षीरेण जीर्णो ऽपि गच्छति प्रमदा-शतम्

40.33cc paṭe su-bhāvitaṃ bhuktvā śvadaṃṣṭrekṣura-māṣātmaguptā-bīja-śatāvarīḥ | piban kṣīreṇa jīrṇo 'pi gacchati pramadā-śatam

35

४०.३४cv पिबेत् क्षीरेण जीर्णो ऽपि यत् किञ्-चिन् मधुरं स्निग्धं बृंहणं बल-वर्धनम् । मनसो हर्षणं यच् च तत् सर्वं वृष्यम् उच्यते

40.34cv pibet kṣīreṇa jīrṇo 'pi yat kiñ-cin madhuraṃ snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ bala-vardhanam | manaso harṣaṇaṃ yac ca tat sarvaṃ vṛṣyam ucyate

36

द्रव्यैर् एवं-विधैस् तस्माद् दर्पितः प्रमदां व्रजेत् । आत्म-वेगेन चोदीर्णः स्त्री-गुणैश् च प्रहर्षितः

dravyair evaṃ-vidhais tasmād darpitaḥ pramadāṃ vrajet | ātma-vegena codīrṇaḥ strī-guṇaiś ca praharṣitaḥ

37

४०.३६bv भावितः प्रमदां व्रजेत् सेव्याः सर्वेन्द्रिय-सुखा धर्म-कल्प-द्रुमाङ्कुराः । विषयातिशयाः पञ्च शराः कुसुम-धन्वनः

40.36bv bhāvitaḥ pramadāṃ vrajet sevyāḥ sarvendriya-sukhā dharma-kalpa-drumāṅkurāḥ | viṣayātiśayāḥ pañca śarāḥ kusuma-dhanvanaḥ

38

४०.३७dv शराः कुसुम-धन्विनः इष्टा ह्य् एकैक-शो ऽप्य् अर्था हर्ष-प्रीति-कराः परम् । किं पुनः स्त्री-शरीरे ये संघातेन प्रतिष्ठिताः

40.37dv śarāḥ kusuma-dhanvinaḥ iṣṭā hy ekaika-śo 'py arthā harṣa-prīti-karāḥ param | kiṃ punaḥ strī-śarīre ye saṃghātena pratiṣṭhitāḥ

39

४०.३८cv किं पुनः स्त्री-शरीरेषु नामापि यस्या हृदयोत्सवाय यां पश्यतां तृप्तिर् अन्-आप्त-पूर्वा । सर्वेन्द्रियाकर्षण-पाश-भूता कान्तानुवृत्ति-व्रत-दीक्षिता या

40.38cv kiṃ punaḥ strī-śarīreṣu nāmāpi yasyā hṛdayotsavāya yāṃ paśyatāṃ tṛptir an-āpta-pūrvā | sarvendriyākarṣaṇa-pāśa-bhūtā kāntānuvṛtti-vrata-dīkṣitā yā

40

४०.३९bv यां पश्यतस् तृप्तिर् अन्-आप्त-पूर्वा कला-विलासाङ्ग-वयो-विभूषा शुचिः स-लज्जा रहसि प्रगल्भा । प्रियं-वदा तुल्य-मनः-शया या सा स्त्री वृष्य-त्वाय परं नरस्य

40.39bv yāṃ paśyatas tṛptir an-āpta-pūrvā kalā-vilāsāṅga-vayo-vibhūṣā śuciḥ sa-lajjā rahasi pragalbhā | priyaṃ-vadā tulya-manaḥ-śayā yā sā strī vṛṣya-tvāya paraṃ narasya

41

४०.४०cv प्रियं-वदा तुल्य-मनः-स्व-भावा आचरेच् च सकलां रति-चर्यां काम-सूत्र-विहिताम् अन्-अ-वद्याम् । देश-काल-बल-शक्त्य्-अनुरोधाद् वैद्य-तन्त्र-समयोक्त्य्-अ-विरुद्धाम्

40.40cv priyaṃ-vadā tulya-manaḥ-sva-bhāvā ācarec ca sakalāṃ rati-caryāṃ kāma-sūtra-vihitām an-a-vadyām | deśa-kāla-bala-śakty-anurodhād vaidya-tantra-samayokty-a-viruddhām

42

४०.४१bv काम-शास्त्र-विहिताम् अन्-अ-वद्याम् अभ्यञ्जनोद्वर्तन-सेक-गन्ध-स्रक्-चित्र-वस्त्राभरण-प्रकाराः । गान्धर्व-काव्यादि-कथा-प्रवीणाः सम-स्व-भावा वश-गा वयस्याः

40.41bv kāma-śāstra-vihitām an-a-vadyām abhyañjanodvartana-seka-gandha-srak-citra-vastrābharaṇa-prakārāḥ | gāndharva-kāvyādi-kathā-pravīṇāḥ sama-sva-bhāvā vaśa-gā vayasyāḥ

43

४०.४२bv -स्रग्-अन्न-वस्त्राभरण-प्रकाराः ४०.४२cv गन्धर्व-कन्यादि-कथा-प्रवीणाः दीर्घिका स्व-भवनान्त-निविष्टा पद्म-रेणु-मधु-मत्त-विहङ्गा । नील-सानु-गिरि-कूट-नितम्बे काननानि पुर-कण्ठ-गतानि

40.42bv -srag-anna-vastrābharaṇa-prakārāḥ 40.42cv gandharva-kanyādi-kathā-pravīṇāḥ dīrghikā sva-bhavanānta-niviṣṭā padma-reṇu-madhu-matta-vihaṅgā | nīla-sānu-giri-kūṭa-nitambe kānanāni pura-kaṇṭha-gatāni

44

४०.४३av दीर्घिकाः स्व-भवनान्त-निविष्टाः ४०.४३bv पद्म-रेणु-मधु-मत्त-विहङ्गाः ४०.४३cv नील-सानु-गिरि-कूट-नितम्बाः दृष्टि-सुखा विविधा तरु-जातिः श्रोत्र-सुखः कल-कोकिल-नादः । अङ्ग-सुखर्तु-वशेन विभूषा चित्त-सुखः सकलः परिवारः

40.43av dīrghikāḥ sva-bhavanānta-niviṣṭāḥ 40.43bv padma-reṇu-madhu-matta-vihaṅgāḥ 40.43cv nīla-sānu-giri-kūṭa-nitambāḥ dṛṣṭi-sukhā vividhā taru-jātiḥ śrotra-sukhaḥ kala-kokila-nādaḥ | aṅga-sukhartu-vaśena vibhūṣā citta-sukhaḥ sakalaḥ parivāraḥ

45

४०.४४bv श्रोत्र-सुखाः कल-कोकिल-नादाः ४०.४४cv अङ्ग-सुखर्तु विशेष-विभूषा ताम्बूलम् अच्छ-मदिरा कान्ता कान्ता निशा शशाङ्काङ्का । यद् यच् च किञ्-चिद् इष्टं मनसो वाजी-करं तत् तत्

40.44bv śrotra-sukhāḥ kala-kokila-nādāḥ 40.44cv aṅga-sukhartu viśeṣa-vibhūṣā tāmbūlam accha-madirā kāntā kāntā niśā śaśāṅkāṅkā | yad yac ca kiñ-cid iṣṭaṃ manaso vājī-karaṃ tat tat

46

४०.४५bv कान्ताः कान्ता निशाः शशाङ्काङ्काः ४०.४५dv मनसो वाजी-करं हि तत् मधु मुखम् इव सोत्पलं प्रियायाः कल-रणना परिवादिनी प्रियेव । कुसुम-चय-मनो-रमा च शय्या किसलयिनी लतिकेव पुष्पिताग्रा

40.45bv kāntāḥ kāntā niśāḥ śaśāṅkāṅkāḥ 40.45dv manaso vājī-karaṃ hi tat madhu mukham iva sotpalaṃ priyāyāḥ kala-raṇanā parivādinī priyeva | kusuma-caya-mano-ramā ca śayyā kisalayinī latikeva puṣpitāgrā

47

४०.४६bv कल-रणना प्रिय-वादिनी प्रियेव ४०.४६cv कुसुम-चय-मनो-हरा च शय्या देशे शरीरे च न का-चिद् अर्तिर् अर्थेषु नाल्पो ऽपि मनो-विधानः । वाजी-कराः संनिहिताश् च योगाः कामस्य कामं परिपूरयन्ति

40.46bv kala-raṇanā priya-vādinī priyeva 40.46cv kusuma-caya-mano-harā ca śayyā deśe śarīre ca na kā-cid artir artheṣu nālpo 'pi mano-vidhānaḥ | vājī-karāḥ saṃnihitāś ca yogāḥ kāmasya kāmaṃ paripūrayanti

49

४०.४७av देशे शरीरे न कदा-चिद् अर्तिर् ४०.४७bv अर्थेषु नाल्पो ऽपि मनो-ऽभिघातः मुस्ता पर्पटकं ज्वरे तृषि जलं मृद्-भृष्ट-लोष्टोद्भवं ॥ ४८अ ॥ लाजाश् छर्दिषु वस्ति-जेषु गिरिजं मेहेषु धात्री-निशे ॥ ४८ब् ॥ पाण्डौ श्रेष्ठम् अयो ऽभयानिल-कफे प्लीहामये पिप्पली ॥ ४८च् ॥ संधाने कृमिजा विषे शुकतरुर् मेदो-ऽनिले गुग्गुलुः ॥ ४८द् ॥ वृषो ऽस्र-पित्ते कुटजो ऽतिसारे भल्लातको ऽर्शःसु गरेषु हेम । स्थूलेषु तार्क्ष्यं कृमिषु कृमिघ्नं शोषे सुरा छाग-पयो ऽथ मांसम्

40.47av deśe śarīre na kadā-cid artir 40.47bv artheṣu nālpo 'pi mano-'bhighātaḥ mustā parpaṭakaṃ jvare tṛṣi jalaṃ mṛd-bhṛṣṭa-loṣṭodbhavaṃ || 48a || lājāś chardiṣu vasti-jeṣu girijaṃ meheṣu dhātrī-niśe || 48b || pāṇḍau śreṣṭham ayo 'bhayānila-kaphe plīhāmaye pippalī || 48c || saṃdhāne kṛmijā viṣe śukatarur medo-'nile gugguluḥ || 48d || vṛṣo 'sra-pitte kuṭajo 'tisāre bhallātako 'rśaḥsu gareṣu hema | sthūleṣu tārkṣyaṃ kṛmiṣu kṛmighnaṃ śoṣe surā chāga-payo 'tha māṃsam

50

४०.४९bv भल्लातम् अर्शःसु गरेषु हेम अक्ष्य्-आमयेषु त्रि-फला गुडूची वातास्र-रोगे मथितं ग्रहण्याम् । कुष्ठेषु सेव्यः खदिरस्य सारः सर्वेषु रोगेषु शिलाह्वयं च

40.49bv bhallātam arśaḥsu gareṣu hema akṣy-āmayeṣu tri-phalā guḍūcī vātāsra-roge mathitaṃ grahaṇyām | kuṣṭheṣu sevyaḥ khadirasya sāraḥ sarveṣu rogeṣu śilāhvayaṃ ca

51

उन्मादं घृतम् अ-नवं शोकं मद्यं व्यपस्मृतिं ब्राह्मी । निद्रा-नाशं क्षीरं जयति रसाला प्रतिश्यायम्

unmādaṃ ghṛtam a-navaṃ śokaṃ madyaṃ vyapasmṛtiṃ brāhmī | nidrā-nāśaṃ kṣīraṃ jayati rasālā pratiśyāyam

52

४०.५१bv शोकं मद्यं विसंस्मृतिं ब्राह्मी मांसं कार्श्यं लशुनः प्रभञ्जनं स्तब्ध-गात्र-तां स्वेदः । गुडमञ्जर्याः खपुरो नस्यात् स्कन्धांस-बाहु-रुजम्

40.51bv śokaṃ madyaṃ visaṃsmṛtiṃ brāhmī māṃsaṃ kārśyaṃ laśunaḥ prabhañjanaṃ stabdha-gātra-tāṃ svedaḥ | guḍamañjaryāḥ khapuro nasyāt skandhāṃsa-bāhu-rujam

53

४०.५२dv नस्यं स्कन्धांस-बाहु-रुजम् नव-नीत-खण्ड-मर्दितम् औष्ट्रं मूत्रं पयश् च हन्त्य् उदरम् । नस्यं मूर्ध-विकारान् विद्रधिम् अ-चिरोत्थितम् अस्र-विस्रावः

40.52dv nasyaṃ skandhāṃsa-bāhu-rujam nava-nīta-khaṇḍa-marditam auṣṭraṃ mūtraṃ payaś ca hanty udaram | nasyaṃ mūrdha-vikārān vidradhim a-cirotthitam asra-visrāvaḥ

54

४०.५३bv औष्ट्री-मूत्रं पयश् च हन्त्य् उदरम् ४०.५३cv नस्यं चोर्ध्व-विकारान् ४०.५३cv नस्यं मूर्ध्नि विकारान् नस्यं कवडो मुख-जान् नस्याञ्जन-तर्पणानि नेत्र-रुजः । वृद्धस्य क्षीर-घृते मूर्छां शीताम्बु-मारुत-च्छायाः

40.53bv auṣṭrī-mūtraṃ payaś ca hanty udaram 40.53cv nasyaṃ cordhva-vikārān 40.53cv nasyaṃ mūrdhni vikārān nasyaṃ kavaḍo mukha-jān nasyāñjana-tarpaṇāni netra-rujaḥ | vṛddhasya kṣīra-ghṛte mūrchāṃ śītāmbu-māruta-cchāyāḥ

55

४०.५४av नस्यं कवडं मुख-गदान् ४०.५४av नस्यं केवलं मुख-गदान् ४०.५४av नस्यं कवडं मुख-जान् सम-शुक्तार्द्रक-मात्रा मन्दे वह्नौ श्रमे सुरा स्नानम् । दुःख-सह-त्वे स्थैर्ये व्यायामो गोक्षुरुर् हितः कृच्छ्रे

40.54av nasyaṃ kavaḍaṃ mukha-gadān 40.54av nasyaṃ kevalaṃ mukha-gadān 40.54av nasyaṃ kavaḍaṃ mukha-jān sama-śuktārdraka-mātrā mande vahnau śrame surā snānam | duḥkha-saha-tve sthairye vyāyāmo gokṣurur hitaḥ kṛcchre

56

४०.५५av सम-शुष्कार्द्रक-मात्रा ४०.५५bv मन्दे वह्नौ श्रमे सुरा-पानम् ४०.५५cv दुःख-सह-त्वं स्थैर्ये ४०.५५cv दुःख-सह-त्वं स्थौल्ये कासे निदिग्धिका पार्श्व-शूले पुष्कर-जा जटा । वयसः स्थापने धात्री त्रि-फला गुग्गुलुर् व्रणे

40.55av sama-śuṣkārdraka-mātrā 40.55bv mande vahnau śrame surā-pānam 40.55cv duḥkha-saha-tvaṃ sthairye 40.55cv duḥkha-saha-tvaṃ sthaulye kāse nidigdhikā pārśva-śūle puṣkara-jā jaṭā | vayasaḥ sthāpane dhātrī tri-phalā guggulur vraṇe

57

४०.५६av कासे निदिग्धिका-पानं ४०.५६bv पार्श्व-शूले च पौष्करम् ४०.५६cv वयः-संस्थापने धात्री वस्तिर् वात-विकारान् पैत्तान् रेकः कफोद्भवान् वमनम् । क्षौद्रं जयति बलासं सर्पिः पित्तं समीरणं तैलम्

40.56av kāse nidigdhikā-pānaṃ 40.56bv pārśva-śūle ca pauṣkaram 40.56cv vayaḥ-saṃsthāpane dhātrī vastir vāta-vikārān paittān rekaḥ kaphodbhavān vamanam | kṣaudraṃ jayati balāsaṃ sarpiḥ pittaṃ samīraṇaṃ tailam

58

इत्य् अग्र्यं यत् प्रोक्तं रोगाणाम् औषधं शमायालम् । तद् देश-काल-बलतो विकल्पनीयं यथा-योगम्

ity agryaṃ yat proktaṃ rogāṇām auṣadhaṃ śamāyālam | tad deśa-kāla-balato vikalpanīyaṃ yathā-yogam

59

इत्य् आत्रेयाद् आगमय्यार्थ-सूत्रं तत्-सूक्तानां पेशलानाम् अ-तृप्तः । भेडादीनां संमतो भक्ति-नम्रः पप्रच्छेदं संशयानो ऽग्निवेशः

ity ātreyād āgamayyārtha-sūtraṃ tat-sūktānāṃ peśalānām a-tṛptaḥ | bheḍādīnāṃ saṃmato bhakti-namraḥ papracchedaṃ saṃśayāno 'gniveśaḥ

60

४०.५९av इत्य् आत्रेयाद् आगमाद् आर्थ-सूक्ष्मं ४०.५९av इत्य् आत्रेयाद् आगमय्यार्थ-सूक्ष्मं ४०.५९bv तत्-सूक्तीनां पेशलानाम् अ-तृप्तः दृश्यन्ते भग-वन् के-चिद् आत्म-वन्तो ऽपि रोगिणः । द्रव्योपस्थातृ-संपन्ना वृद्ध-वैद्य-मतानुगाः

40.59av ity ātreyād āgamād ārtha-sūkṣmaṃ 40.59av ity ātreyād āgamayyārtha-sūkṣmaṃ 40.59bv tat-sūktīnāṃ peśalānām a-tṛptaḥ dṛśyante bhaga-van ke-cid ātma-vanto 'pi rogiṇaḥ | dravyopasthātṛ-saṃpannā vṛddha-vaidya-matānugāḥ

61

क्षीयमाणामय-प्राणा विपरीतास् तथा ऽपरे । हिता-हित-विभागस्य फलं तस्माद् अ-निश्चितम्

kṣīyamāṇāmaya-prāṇā viparītās tathā 'pare | hitā-hita-vibhāgasya phalaṃ tasmād a-niścitam

62

किं शास्ति शास्त्रम् अस्मिन् इति कल्पयतो ऽग्निवेश-मुख्यस्य । शिष्य-गणस्य पुनर्वसुर् आचख्यौ कार्त्स्न्यतस् तत्-त्वम्

kiṃ śāsti śāstram asmin iti kalpayato 'gniveśa-mukhyasya | śiṣya-gaṇasya punarvasur ācakhyau kārtsnyatas tat-tvam

63

४०.६२dv आचक्षे कार्त्स्न्यतस् तत्-त्वम् न चिकित्सा-चिकित्सा च तुल्या भवितुम् अर्हति । विनापि क्रियया स्वास्थ्यं गच्छतां षो-डशांशया

40.62dv ācakṣe kārtsnyatas tat-tvam na cikitsā-cikitsā ca tulyā bhavitum arhati | vināpi kriyayā svāsthyaṃ gacchatāṃ ṣo-ḍaśāṃśayā

64

आतङ्क-पङ्क-मग्नानां हस्तालम्बो भिषग्-जितम् । जीवितं म्रियमाणानां सर्वेषाम् एव नौषधात्

ātaṅka-paṅka-magnānāṃ hastālambo bhiṣag-jitam | jīvitaṃ mriyamāṇānāṃ sarveṣām eva nauṣadhāt

65

४०.६४dv सर्वेषाम् एव नौषधम् न ह्य् उपायम् अपेक्षन्ते सर्वे रोगा न चान्य-था । उपाय-साध्याः सिध्यन्ति ना-हेतुर् हेतु-मान् यतः

40.64dv sarveṣām eva nauṣadham na hy upāyam apekṣante sarve rogā na cānya-thā | upāya-sādhyāḥ sidhyanti nā-hetur hetu-mān yataḥ

66

४०.६५dv नो ऽ-हेतुर् हेतु-मांस् ततः यद् उक्तं सर्व-संपत्ति-युक्तयापि चिकित्सया । मृत्युर् भवति तन् नैवं नोपाये ऽस्त्य् अन्-उपाय-ता

40.65dv no '-hetur hetu-māṃs tataḥ yad uktaṃ sarva-saṃpatti-yuktayāpi cikitsayā | mṛtyur bhavati tan naivaṃ nopāye 'sty an-upāya-tā

67

४०.६६dv नोपायेष्व् अन्-उपाय-ता अपि चोपाय-युक्तस्य धी-मतो जातु चित् क्रिया । न सिध्येद् दैव-वैगुण्यान् न त्व् इयं षो-डशात्मिका

40.66dv nopāyeṣv an-upāya-tā api copāya-yuktasya dhī-mato jātu cit kriyā | na sidhyed daiva-vaiguṇyān na tv iyaṃ ṣo-ḍaśātmikā

68

४०.६७av अप्य् एवोपाय-युक्तस्य ४०.६७cv न सिद्धिर् दैव-वैगुण्यान् ४०.६७dv न न्व् इयं षो-डशात्मिका कस्या-सिद्धो ऽग्नि-तोयादिः स्वेद-स्तम्भादि-कर्मणि । न प्रीणनं कर्षणं वा कस्य क्षीरं गवेधुकम्

40.67av apy evopāya-yuktasya 40.67cv na siddhir daiva-vaiguṇyān 40.67dv na nv iyaṃ ṣo-ḍaśātmikā kasyā-siddho 'gni-toyādiḥ sveda-stambhādi-karmaṇi | na prīṇanaṃ karṣaṇaṃ vā kasya kṣīraṃ gavedhukam

69

४०.६८cv न प्रीणनं कर्शनं वा ४०.६८dv कस्य क्षीर-गवेधुकम् कस्य माषात्मगुप्तादौ वृष्य-त्वे नास्ति निश्चयः । विण्-मूत्र-करणाक्षेपौ कस्य संशयितौ यवे

40.68cv na prīṇanaṃ karśanaṃ vā 40.68dv kasya kṣīra-gavedhukam kasya māṣātmaguptādau vṛṣya-tve nāsti niścayaḥ | viṇ-mūtra-karaṇākṣepau kasya saṃśayitau yave

70

४०.६९av कस्य माषात्मगुप्ताद्यैर् ४०.६९bv वृष-त्वे नास्ति निश्चयः विषं कस्य जरां याति मन्त्र-तन्त्र-विवर्जितम् । कः प्राप्तः कल्य-तां पथ्याद् ऋते रोहिणिकादिषु

40.69av kasya māṣātmaguptādyair 40.69bv vṛṣa-tve nāsti niścayaḥ viṣaṃ kasya jarāṃ yāti mantra-tantra-vivarjitam | kaḥ prāptaḥ kalya-tāṃ pathyād ṛte rohiṇikādiṣu

71

४०.७०cv कः प्राप्तः कल्प-तां पथ्याद् अपि चा-काल-मरणं सर्व-सिद्धान्त-निश्चितम् । महतापि प्रयत्नेन वार्यतां कथम् अन्य-था

40.70cv kaḥ prāptaḥ kalpa-tāṃ pathyād api cā-kāla-maraṇaṃ sarva-siddhānta-niścitam | mahatāpi prayatnena vāryatāṃ katham anya-thā

72

चन्दनाद्य् अपि दाहादौ रूढम् आगम-पूर्वकम् । शास्त्राद् एव गतं सिद्धिं ज्वरे लङ्घन-बृंहणम्

candanādy api dāhādau rūḍham āgama-pūrvakam | śāstrād eva gataṃ siddhiṃ jvare laṅghana-bṛṃhaṇam

73

चतुष्-पाद्-गुण-संपन्ने सम्यग् आलोच्य योजिते । मा कृथा व्याधि-निर्घातं विचिकित्सां चिकित्सिते

catuṣ-pād-guṇa-saṃpanne samyag ālocya yojite | mā kṛthā vyādhi-nirghātaṃ vicikitsāṃ cikitsite

74

४०.७३av चतुष्-पाद्-गुण-संपूर्णे ४०.७३cv मा कृथा व्याधि-निर्घाते एतद् धि मृत्यु-पाशानाम् अ-काण्डे छेदनं दृढम् । रोगोत्त्रासित-भीतानां रक्षा-सूत्रम् अ-सूत्रकम्

40.73av catuṣ-pād-guṇa-saṃpūrṇe 40.73cv mā kṛthā vyādhi-nirghāte etad dhi mṛtyu-pāśānām a-kāṇḍe chedanaṃ dṛḍham | rogottrāsita-bhītānāṃ rakṣā-sūtram a-sūtrakam

75

एतत् तद् अमृतं साक्षाज् जगद्-आयास-वर्जितम् । याति हालाहल-त्वं तु सद्यो दुर्-भाजन-स्थितम्

etat tad amṛtaṃ sākṣāj jagad-āyāsa-varjitam | yāti hālāhala-tvaṃ tu sadyo dur-bhājana-sthitam

76

४०.७५av एतद् वेदामृतं साक्षाज् ४०.७५bv जगत्य् आयास-वर्जितम् ४०.७५cv याति हालाहल-त्वं च अ-ज्ञात-शास्त्र-सद्-भावाञ् छास्त्र-मात्र-परायणान् । त्यजेद् दूराद् भिषक्-पाशान् पाशान् वैवस्वतान् इव

40.75av etad vedāmṛtaṃ sākṣāj 40.75bv jagaty āyāsa-varjitam 40.75cv yāti hālāhala-tvaṃ ca a-jñāta-śāstra-sad-bhāvāñ chāstra-mātra-parāyaṇān | tyajed dūrād bhiṣak-pāśān pāśān vaivasvatān iva

77

४०.७६cv विवर्जयेद् भिषक्-पाशान् भिषजां साधु-वृत्तानां भद्रम् आगम-शालिनाम् । अभ्यस्त-कर्मणां भद्रं भद्रं भद्राभिलाषिणाम्

40.76cv vivarjayed bhiṣak-pāśān bhiṣajāṃ sādhu-vṛttānāṃ bhadram āgama-śālinām | abhyasta-karmaṇāṃ bhadraṃ bhadraṃ bhadrābhilāṣiṇām

78

४०.७७bv बहु-धागम-शालिनाम् ४०.७७bv भद्रम् आगम-शीलिनाम् ४०.७७cv अभ्यस्त-कर्मणां सिद्धिर् इति तन्त्र-गुणैर् युक्तं तन्त्र-दोषैर् विवर्जितम् । चिकित्सा-शास्त्रम् अ-खिलं व्याप्य यत् परितः स्थितम्

40.77bv bahu-dhāgama-śālinām 40.77bv bhadram āgama-śīlinām 40.77cv abhyasta-karmaṇāṃ siddhir iti tantra-guṇair yuktaṃ tantra-doṣair vivarjitam | cikitsā-śāstram a-khilaṃ vyāpya yat paritaḥ sthitam

79

४०.७८bv तन्त्र-दोष-विवर्जितम् ४०.७८dv व्यापठ्य परितः स्थितम् विपुला-मल-विज्ञान-महा-मुनि-मतानुगम् । महा-सागर-गम्भीर-संग्रहार्थोपलक्षणम्

40.78bv tantra-doṣa-vivarjitam 40.78dv vyāpaṭhya paritaḥ sthitam vipulā-mala-vijñāna-mahā-muni-matānugam | mahā-sāgara-gambhīra-saṃgrahārthopalakṣaṇam

80

४०.७९av विपुला-मल-विज्ञानं ४०.७९cv महा-सागर-गम्भीरं ४०.७९cv महा-मुनि-मतानुगम् ४०.७९dv संग्रहार्थोपलक्षणम् ४०.७९dv संग्रहार्थोपलक्षकम् अष्टाङ्ग-वैद्यक-महोदधि-मन्थनेन यो ऽष्टाङ्ग-संग्रह-महामृत-राशिर् आप्तः । तस्माद् अन्-अल्प-फलम् अल्प-समुद्यमानां प्रीत्य्-अर्थम् एतद् उदितं पृथग् एव तन्त्रम्

40.79av vipulā-mala-vijñānaṃ 40.79cv mahā-sāgara-gambhīraṃ 40.79cv mahā-muni-matānugam 40.79dv saṃgrahārthopalakṣaṇam 40.79dv saṃgrahārthopalakṣakam aṣṭāṅga-vaidyaka-mahodadhi-manthanena yo 'ṣṭāṅga-saṃgraha-mahāmṛta-rāśir āptaḥ | tasmād an-alpa-phalam alpa-samudyamānāṃ prīty-artham etad uditaṃ pṛthag eva tantram

81

४०.८०bv यो ऽष्टाङ्ग-संग्रह-महामृत-सार-तुल्यः ४०.८०dv प्रीत्य्-अर्थम् एवम् उदितं पृथग् एव तन्त्रम् इदम् आगम-सिद्ध-त्वात् प्रत्यक्ष-फल-दर्शनात् । मन्त्र-वत् संप्रयोक्तव्यं न मीमांस्यं कथञ्-च-न

40.80bv yo 'ṣṭāṅga-saṃgraha-mahāmṛta-sāra-tulyaḥ 40.80dv prīty-artham evam uditaṃ pṛthag eva tantram idam āgama-siddha-tvāt pratyakṣa-phala-darśanāt | mantra-vat saṃprayoktavyaṃ na mīmāṃsyaṃ kathañ-ca-na

82

४०.८१av इदम् आगम-शुद्ध-त्वात् ४०.८१dv न मीमांस्यं कदा-च-न दीर्घ-जीवितम् आरोग्यं धर्मम् अर्थं सुखं यशः । पाठावबोधानुष्ठानैर् अधिगच्छत्य् अतो ध्रुवम्

40.81av idam āgama-śuddha-tvāt 40.81dv na mīmāṃsyaṃ kadā-ca-na dīrgha-jīvitam ārogyaṃ dharmam arthaṃ sukhaṃ yaśaḥ | pāṭhāvabodhānuṣṭhānair adhigacchaty ato dhruvam

83

४०.८२av दीर्घं जीवितम् आरोग्यं एतत् पठन् संग्रह-बोध-शक्तः स्व्-अभ्यस्त-कर्मा भिषग् अ-प्रकम्प्यः । आकम्पयत्य् अन्य-विशाल-तन्त्र-कृताभियोगान् यदि तन् न चित्रम्

40.82av dīrghaṃ jīvitam ārogyaṃ etat paṭhan saṃgraha-bodha-śaktaḥ sv-abhyasta-karmā bhiṣag a-prakampyaḥ | ākampayaty anya-viśāla-tantra-kṛtābhiyogān yadi tan na citram

84

४०.८३cv यः कम्पयत्य् अन्य-विशाल-तन्त्र- यदि चरकम् अधीते तद् ध्रुवं सुश्रुतादि-प्रणिगदित-गदानां नाम-मात्रे ऽपि बाह्यः । अथ चरक-विहीनः प्रक्रियायाम् अ-क्लिन्नः किम् इव खलु करोतु व्याधितानां वराकः

40.83cv yaḥ kampayaty anya-viśāla-tantra- yadi carakam adhīte tad dhruvaṃ suśrutādi-praṇigadita-gadānāṃ nāma-mātre 'pi bāhyaḥ | atha caraka-vihīnaḥ prakriyāyām a-klinnaḥ kim iva khalu karotu vyādhitānāṃ varākaḥ

85

४०.८४bv -प्रणिगदित-गदानां नाम-मात्रेण बाह्यः ४०.८४bv -प्रतिगदित-गदानां नाम-मात्रे ऽपि बाह्यः ४०.८४dv किम् इह खलु करोतु व्याधितानां वराकः अभिनिवेश-वशाद् अभियुज्यते सु-भणिते ऽपि न यो दृढ-मूढकः । पठतु यत्न-परः पुरुषायुषं स खलु वैद्यकम् आद्यम् अ-निर्विदः

40.84bv -praṇigadita-gadānāṃ nāma-mātreṇa bāhyaḥ 40.84bv -pratigadita-gadānāṃ nāma-mātre 'pi bāhyaḥ 40.84dv kim iha khalu karotu vyādhitānāṃ varākaḥ abhiniveśa-vaśād abhiyujyate su-bhaṇite 'pi na yo dṛḍha-mūḍhakaḥ | paṭhatu yatna-paraḥ puruṣāyuṣaṃ sa khalu vaidyakam ādyam a-nirvidaḥ

86

वाते पित्ते श्लेष्म-शान्तौ च पथ्यं तैलं सर्पिर् माक्षिकं च क्रमेण । एतद् ब्रह्मा भाषतां ब्रह्म-जो वा का निर्-मन्त्रे वक्तृ-भेदोक्ति-शक्तिः

vāte pitte śleṣma-śāntau ca pathyaṃ tailaṃ sarpir mākṣikaṃ ca krameṇa | etad brahmā bhāṣatāṃ brahma-jo vā kā nir-mantre vaktṛ-bhedokti-śaktiḥ

87

४०.८६cv एतद् ब्रह्मा भाषते ब्रह्म-जो वा अभिधातृ-वशात् किं वा द्रव्य-शक्तिर् विशिष्यते । अतो मत्सरम् उत्सृज्य माध्यस्थ्यम् अवलम्ब्यताम्

40.86cv etad brahmā bhāṣate brahma-jo vā abhidhātṛ-vaśāt kiṃ vā dravya-śaktir viśiṣyate | ato matsaram utsṛjya mādhyasthyam avalambyatām

88

४०.८७av अभिधातुर् वशात् किञ्-चिद् ऋषि-प्रणीते प्रीतिश् चेन् मुक्त्वा चरक-सुश्रुतौ । भेडाद्याः किं न पठ्यन्ते तस्माद् ग्राह्यं सु-भाषितम्

40.87av abhidhātur vaśāt kiñ-cid ṛṣi-praṇīte prītiś cen muktvā caraka-suśrutau | bheḍādyāḥ kiṃ na paṭhyante tasmād grāhyaṃ su-bhāṣitam

89

हृदयम् इव हृदयम् एतत् सर्वायुर्-वेद-वाङ्-मय-पयो-धेः । कृत्वा यच् छुभम् आप्तं शुभम् अस्तु परं ततो जगतः

hṛdayam iva hṛdayam etat sarvāyur-veda-vāṅ-maya-payo-dheḥ | kṛtvā yac chubham āptaṃ śubham astu paraṃ tato jagataḥ

अध्याय 01

1

वमने मदनं श्रेष्ठं त्रिवृन्-मूलं विरेचने । नित्यम् अन्यस्य तु व्याधि-विशेषेण विशिष्ट-ता

vamane madanaṃ śreṣṭhaṃ trivṛn-mūlaṃ virecane | nityam anyasya tu vyādhi-viśeṣeṇa viśiṣṭa-tā

2

फलानि नाति-पाण्डूनि न चाति-हरितान्य् अपि । आदायाह्नि प्रशतर्क्षे मध्ये ग्रीष्म-वसन्तयोः

phalāni nāti-pāṇḍūni na cāti-haritāny api | ādāyāhni praśatarkṣe madhye grīṣma-vasantayoḥ

3

१.२av फलानि तानि पाण्डूनि १.२bv न चाति-हरितानि च १.२bv न चाति-हरितान्य् अथ प्रमृज्य कुश-मुत्तोल्यां क्षिप्त्वा बद्ध्वा प्रलेपयेत् । गो-मयेनानु मुत्तोलीं धान्य-मध्ये निधापयेत्

1.2av phalāni tāni pāṇḍūni 1.2bv na cāti-haritāni ca 1.2bv na cāti-haritāny atha pramṛjya kuśa-muttolyāṃ kṣiptvā baddhvā pralepayet | go-mayenānu muttolīṃ dhānya-madhye nidhāpayet

4

१.३av प्रमृज्य कुश-पूतोल्यां १.३cv गो-मयेनानु पूतोलीं मृदु-भूतानि मध्व्-इष्ट-गन्धानि कुश-वेष्टनात् । निष्कृष्टानि गते ऽष्टाहे शोषयेत् तान्य् अथातपे

1.3av pramṛjya kuśa-pūtolyāṃ 1.3cv go-mayenānu pūtolīṃ mṛdu-bhūtāni madhv-iṣṭa-gandhāni kuśa-veṣṭanāt | niṣkṛṣṭāni gate 'ṣṭāhe śoṣayet tāny athātape

5

१.४av मृदु-भूतानि मद्येष्ट- १.४cv निष्कृष्टानि गताष्टाहे १.४cv निष्कृष्य निर्गते ऽष्टाहे १.४cv निष्कृष्य विगते ऽष्टाहे तेषां ततः सु-शुष्काणाम् उद्धृत्य फल-पिप्पलीः । दधि-मध्व्-आज्य-पललैर् मृदित्वा शोषयेत् पुनः

1.4av mṛdu-bhūtāni madyeṣṭa- 1.4cv niṣkṛṣṭāni gatāṣṭāhe 1.4cv niṣkṛṣya nirgate 'ṣṭāhe 1.4cv niṣkṛṣya vigate 'ṣṭāhe teṣāṃ tataḥ su-śuṣkāṇām uddhṛtya phala-pippalīḥ | dadhi-madhv-ājya-palalair mṛditvā śoṣayet punaḥ

6

१.५cv दधि-मध्व्-आम्बु-पललैर् ततः सु-गुप्तं संस्थाप्य कार्य-काले प्रयोजयेत् । अथादाय ततो मात्रां जर्जरी-कृत्य वासयेत्

1.5cv dadhi-madhv-āmbu-palalair tataḥ su-guptaṃ saṃsthāpya kārya-kāle prayojayet | athādāya tato mātrāṃ jarjarī-kṛtya vāsayet

7

शर्वरीं मधुयष्ट्या वा कोविदारस्य वा जले । कर्बुदारस्य बिम्ब्या वा नीपस्य विदुलस्य वा

śarvarīṃ madhuyaṣṭyā vā kovidārasya vā jale | karbudārasya bimbyā vā nīpasya vidulasya vā

8

१.७cv जीमूतकस्य बिम्ब्या वा शणपुष्प्याः सदापुष्प्याः प्रत्यक्पुष्प्य्-उदके ऽथ-वा । ततः पिबेत् कषायं तं प्रातर् मृदित-गालितम्

1.7cv jīmūtakasya bimbyā vā śaṇapuṣpyāḥ sadāpuṣpyāḥ pratyakpuṣpy-udake 'tha-vā | tataḥ pibet kaṣāyaṃ taṃ prātar mṛdita-gālitam

9

१.८bv प्रत्यक्पुष्पोदके ऽथ-वा १.८bv प्रत्यक्पुष्पोदकेन वा सूत्रोदितेन विधिना साधु तेन तथा वमेत् । श्लेष्म-ज्वर-प्रतिश्याय-गुल्मान्तर्-विद्रधीषु च

1.8bv pratyakpuṣpodake 'tha-vā 1.8bv pratyakpuṣpodakena vā sūtroditena vidhinā sādhu tena tathā vamet | śleṣma-jvara-pratiśyāya-gulmāntar-vidradhīṣu ca

10

१.९bv साधु तेन यथा वमेत् १.९bv साधु तेन ततो वमेत् प्रच्छर्दयेद् विशेषेण यावत् पित्तस्य दर्शनम् । फल-पिप्पली-चूर्णं वा क्वाथेन स्वेन भावितम्

1.9bv sādhu tena yathā vamet 1.9bv sādhu tena tato vamet pracchardayed viśeṣeṇa yāvat pittasya darśanam | phala-pippalī-cūrṇaṃ vā kvāthena svena bhāvitam

11

त्रि-भाग-त्रि-फला-चूर्णं कोविदारादि-वारिणा । पिबेज् ज्वरा-रुचि-ष्ठेव-ग्रन्थ्य्-अपच्य्-अर्बुदोदरी

tri-bhāga-tri-phalā-cūrṇaṃ kovidārādi-vāriṇā | pibej jvarā-ruci-ṣṭheva-granthy-apacy-arbudodarī

12

१.११cv पिबेज् ज्वर-गर-ष्ठीव- १.११cv पिबेज् ज्वर-गर-ष्ठेव- १.११cv पिबेज् ज्वर-गर-स्वेद- १.११cv पिबेज् ज्वरा-रुचि-ष्ठीव- १.११cv पिबेज् ज्वरा-रुचिष्व् एवं १.११dv ग्रन्थ्य्-अपच्य्-अर्बुदोदरी पित्ते कफ-स्थान-गते जीमूतादि-जलेन तत् । हृद्-दाहे ऽधो-ऽस्र-पित्ते च क्षीरं तत्-पिप्पली-शृतम्

1.11cv pibej jvara-gara-ṣṭhīva- 1.11cv pibej jvara-gara-ṣṭheva- 1.11cv pibej jvara-gara-sveda- 1.11cv pibej jvarā-ruci-ṣṭhīva- 1.11cv pibej jvarā-ruciṣv evaṃ 1.11dv granthy-apacy-arbudodarī pitte kapha-sthāna-gate jīmūtādi-jalena tat | hṛd-dāhe 'dho-'sra-pitte ca kṣīraṃ tat-pippalī-śṛtam

13

क्षैरेयीं वा कफ-च्छर्दि-प्रसेक-तमकेषु तु । दध्य्-उत्तरं वा दधि वा तच्-छृत-क्षीर-संभवम्

kṣaireyīṃ vā kapha-cchardi-praseka-tamakeṣu tu | dadhy-uttaraṃ vā dadhi vā tac-chṛta-kṣīra-saṃbhavam

14

१.१३bv -प्रसेक-तमकेषु च फलादि-क्वाथ-कल्काभ्यां सिद्धं तत्-सिद्ध-दुग्ध-जम् । सर्पिः कफाभिभूते ऽग्नौ शुष्यद्-देहे च वामनम्

1.13bv -praseka-tamakeṣu ca phalādi-kvātha-kalkābhyāṃ siddhaṃ tat-siddha-dugdha-jam | sarpiḥ kaphābhibhūte 'gnau śuṣyad-dehe ca vāmanam

15

१.१४dv शुष्क-देहे च वामनम् १.१४dv शुष्यद्-देहे तु वामनम् स्व-रसं फल-मज्ज्ञो वा भल्लातक-विधि-शृतम् । आ-दर्वी-लेपनात् सिद्धं लीढ्वा प्रच्छर्दयेत् सुखम्

1.14dv śuṣka-dehe ca vāmanam 1.14dv śuṣyad-dehe tu vāmanam sva-rasaṃ phala-majjño vā bhallātaka-vidhi-śṛtam | ā-darvī-lepanāt siddhaṃ līḍhvā pracchardayet sukham

16

तं लेहं भक्ष्य-भोज्येषु तत्-कषायांश् च योजयेत् । वत्सकादि-प्रतीवापः कषायः फल-मज्ज-जः

taṃ lehaṃ bhakṣya-bhojyeṣu tat-kaṣāyāṃś ca yojayet | vatsakādi-pratīvāpaḥ kaṣāyaḥ phala-majja-jaḥ

17

निम्बार्कान्य-तर-क्वाथ-समायुक्तो नियच्छति । बद्ध-मूलान् अपि व्याधीन् सर्वान् संतर्पणोद्भवान्

nimbārkānya-tara-kvātha-samāyukto niyacchati | baddha-mūlān api vyādhīn sarvān saṃtarpaṇodbhavān

18

१.१७dv श्लेष्म-संतर्पणोद्भवान् राठ-पुष्प-फल-श्लक्ष्ण-चूर्णैर् माल्यं सु-रूक्षितम् । वमेन् मण्ड-रसादीनां तृप्तो जिघ्रन् सुखं सुखी

1.17dv śleṣma-saṃtarpaṇodbhavān rāṭha-puṣpa-phala-ślakṣṇa-cūrṇair mālyaṃ su-rūkṣitam | vamen maṇḍa-rasādīnāṃ tṛpto jighran sukhaṃ sukhī

19

१.१८bv -चूर्णैर् माल्यं विरूक्षितम् १.१८bv -चूर्णैर् माल्यं सु-रूषितम् १.१८bv -चूर्णैर् मालां सु-रूषिताम् १.१८cv वमेन् नरो रसादीनां एवम् एव फला-भावे कल्प्यं पुष्पं शलाटु वा । जीमूताद्याश् च फल-वज् जीमूतं तु विशेषतः

1.18bv -cūrṇair mālyaṃ virūkṣitam 1.18bv -cūrṇair mālyaṃ su-rūṣitam 1.18bv -cūrṇair mālāṃ su-rūṣitām 1.18cv vamen naro rasādīnāṃ evam eva phalā-bhāve kalpyaṃ puṣpaṃ śalāṭu vā | jīmūtādyāś ca phala-vaj jīmūtaṃ tu viśeṣataḥ

20

१.१९av एवम् एव फला-लाभे प्रयोक्तव्यं ज्वर-श्वास-कास-हिध्मादि-रोगिणाम् । पयः पुष्पे ऽस्य निर्वृत्ते फले पेया पयस्-कृता

1.19av evam eva phalā-lābhe prayoktavyaṃ jvara-śvāsa-kāsa-hidhmādi-rogiṇām | payaḥ puṣpe 'sya nirvṛtte phale peyā payas-kṛtā

21

रोमशे क्षीर-संतानं दध्य्-उत्तरम् अ-रोमशे । शृते पयसि दध्य्-अम्लं जातं हरित-पाण्डुके

romaśe kṣīra-saṃtānaṃ dadhy-uttaram a-romaśe | śṛte payasi dadhy-amlaṃ jātaṃ harita-pāṇḍuke

22

१.२१dv जाते हरित-पाण्डुके १.२१dv जाते हरित-पाण्डुरे १.२१dv जातं हरित-पाण्डुरे आसुत्य वारुणी-मण्डं पिबेन् मृदित-गालितम् । कफाद् अ-रोचके कासे पाण्डु-त्वे राज-यक्ष्मणि

1.21dv jāte harita-pāṇḍuke 1.21dv jāte harita-pāṇḍure 1.21dv jātaṃ harita-pāṇḍure āsutya vāruṇī-maṇḍaṃ piben mṛdita-gālitam | kaphād a-rocake kāse pāṇḍu-tve rāja-yakṣmaṇi

23

इयं च कल्पना कार्या तुम्बी-कोशातकीष्व् अपि । पर्यागतानां शुष्काणां फलानां वेणि-जन्मनाम्

iyaṃ ca kalpanā kāryā tumbī-kośātakīṣv api | paryāgatānāṃ śuṣkāṇāṃ phalānāṃ veṇi-janmanām

24

१.२३dv फलानां वेणु-जन्मनाम् १.२३dv फलानां चोणि-जन्मनाम् चूर्णस्य पयसा शुक्तिं वात-पित्तार्दितः पिबेत् । द्वे वा त्रीण्य् अपि वापोथ्य क्वाथे तिक्तोत्तमस्य वा

1.23dv phalānāṃ veṇu-janmanām 1.23dv phalānāṃ coṇi-janmanām cūrṇasya payasā śuktiṃ vāta-pittārditaḥ pibet | dve vā trīṇy api vāpothya kvāthe tiktottamasya vā

25

१.२४cv द्वे वा त्रीण्य् अथ-वापोथ्य आरग्वधादि-नवकाद् आसुत्यान्य-तमस्य वा । विमृद्य पूतं तं क्वाथं पित्त-श्लेष्म-ज्वरी पिबेत्

1.24cv dve vā trīṇy atha-vāpothya āragvadhādi-navakād āsutyānya-tamasya vā | vimṛdya pūtaṃ taṃ kvāthaṃ pitta-śleṣma-jvarī pibet

26

१.२५cv विमृज्य पूतं तं क्वाथं जीमूत-कल्कं चूर्णं वा पिबेच् छीतेन वारिणा । ज्वरे पैत्ते कवोष्णेन कफ-वातात् कफाद् अपि

1.25cv vimṛjya pūtaṃ taṃ kvāthaṃ jīmūta-kalkaṃ cūrṇaṃ vā pibec chītena vāriṇā | jvare paitte kavoṣṇena kapha-vātāt kaphād api

27

१.२६av जीमूत-चूर्णं कल्कं वा कास-श्वास-विष-च्छर्दि-ज्वरार्ते कफ-कर्शिते । इक्ष्वाकुर् वमने शस्तः प्रताम्यति च मानवे

1.26av jīmūta-cūrṇaṃ kalkaṃ vā kāsa-śvāsa-viṣa-cchardi-jvarārte kapha-karśite | ikṣvākur vamane śastaḥ pratāmyati ca mānave

28

१.२७bv -ज्वरार्ते कफ-कर्षिते १.२७cv इक्ष्वाकुर् वमने श्रेष्ठः फल-पुष्प-विहीनस्य प्रवालैस् तस्य साधितम् । पित्त-श्लेष्म-ज्वरे क्षीरं पित्तोद्रिक्ते प्रयोजयेत्

1.27bv -jvarārte kapha-karṣite 1.27cv ikṣvākur vamane śreṣṭhaḥ phala-puṣpa-vihīnasya pravālais tasya sādhitam | pitta-śleṣma-jvare kṣīraṃ pittodrikte prayojayet

29

१.२८bv प्रवालैस् तेन साधितम् १.२८dv पित्तोद्रेके प्रयोजयेत् हृत-मध्ये फले जीर्णे स्थितं क्षीरं यदा दधि । स्यात् तदा कफ-जे कासे श्वासे वम्यं च पाययेत्

1.28bv pravālais tena sādhitam 1.28dv pittodreke prayojayet hṛta-madhye phale jīrṇe sthitaṃ kṣīraṃ yadā dadhi | syāt tadā kapha-je kāse śvāse vamyaṃ ca pāyayet

30

१.२९av हृत-मध्ये फले पक्वे १.२९dv श्वासे वम्यां च पाययेत् मस्तुना वा फलान् मध्यं पाण्डु-कुष्ठ-विषार्दितः । तेन तक्रं विपक्वं वा पिबेत् स-मधु-सैन्धवम्

1.29av hṛta-madhye phale pakve 1.29dv śvāse vamyāṃ ca pāyayet mastunā vā phalān madhyaṃ pāṇḍu-kuṣṭha-viṣārditaḥ | tena takraṃ vipakvaṃ vā pibet sa-madhu-saindhavam

31

१.३०bv पाण्दुः कुष्ठी विषार्दितः भावयित्वाज-दुग्धेन बीजं तेनैव वा पिबेत् । विष-गुल्मोदर-ग्रन्थि-गण्डेषु श्लीपदेषु च

1.30bv pāṇduḥ kuṣṭhī viṣārditaḥ bhāvayitvāja-dugdhena bījaṃ tenaiva vā pibet | viṣa-gulmodara-granthi-gaṇḍeṣu ślīpadeṣu ca

32

सक्तुभिर् वा पिबेन् मन्थं तुम्बी-स्व-रस-भावितैः । कफोद्भवे ज्वरे कासे गल-रोगेष्व् अ-रोचके

saktubhir vā piben manthaṃ tumbī-sva-rasa-bhāvitaiḥ | kaphodbhave jvare kāse gala-rogeṣv a-rocake

33

गुल्मे ज्वरे प्रसक्ते च कल्कं मांस-रसैः पिबेत् । नरः साधु वमत्य् एवं न च दौर्बल्यम् अश्नुते

gulme jvare prasakte ca kalkaṃ māṃsa-rasaiḥ pibet | naraḥ sādhu vamaty evaṃ na ca daurbalyam aśnute

34

१.३३av गुल्मे ज्वरे प्रसेके च तुम्ब्याः फल-रसैः शुष्कैः स-पुष्पैर् अवचूर्णितम् । छर्दयेन् माल्यम् आघ्राय गन्ध-संपत्-सुखोचितः

1.33av gulme jvare praseke ca tumbyāḥ phala-rasaiḥ śuṣkaiḥ sa-puṣpair avacūrṇitam | chardayen mālyam āghrāya gandha-saṃpat-sukhocitaḥ

35

१.३४av तुम्ब्याः फल-रसैः शुष्कं १.३४dv गन्धं सम्यक् सुखोचितः १.३४dv गन्ध-संपत्-सुखोचितम् १.३४dv गन्धं सम्यक् सुखोचितम् कास-गुल्मोदर-गरे वाते श्लेष्माशय-स्थिते । कफे च कण्ठ-वक्त्र-स्थे कफ-संचय-जेषु च

1.34av tumbyāḥ phala-rasaiḥ śuṣkaṃ 1.34dv gandhaṃ samyak sukhocitaḥ 1.34dv gandha-saṃpat-sukhocitam 1.34dv gandhaṃ samyak sukhocitam kāsa-gulmodara-gare vāte śleṣmāśaya-sthite | kaphe ca kaṇṭha-vaktra-sthe kapha-saṃcaya-jeṣu ca

36

१.३५dv कफ-संचय-जेषु तु धामार्गवो गदेष्व् इष्टः स्थिरेषु च महत्सु च । जीवकर्षभकौ वीरा कपिकच्छूः शतावरी

1.35dv kapha-saṃcaya-jeṣu tu dhāmārgavo gadeṣv iṣṭaḥ sthireṣu ca mahatsu ca | jīvakarṣabhakau vīrā kapikacchūḥ śatāvarī

37

काकोली श्रावणी मेदा महामेदा मधूलिका । तद्-रजोभिः पृथग् लेहा धामार्गव-रजो-ऽन्विताः

kākolī śrāvaṇī medā mahāmedā madhūlikā | tad-rajobhiḥ pṛthag lehā dhāmārgava-rajo-'nvitāḥ

38

कासे हृदय-दाहे च शस्ता मधु-सिता-द्रुताः । ते सुखाम्भो-ऽनु-पानाः स्युः पित्तोष्म-सहिते कफे

kāse hṛdaya-dāhe ca śastā madhu-sitā-drutāḥ | te sukhāmbho-'nu-pānāḥ syuḥ pittoṣma-sahite kaphe

39

१.३८bv शस्ता मधु-सिता-युताः १.३८bv शस्ता मधु-सितान्विताः धान्य-तुम्बुरु-यूषेण कल्कस् तस्य विषापहः । बिम्ब्याः पुनर्नवाया वा कासमर्दस्य वा रसे

1.38bv śastā madhu-sitā-yutāḥ 1.38bv śastā madhu-sitānvitāḥ dhānya-tumburu-yūṣeṇa kalkas tasya viṣāpahaḥ | bimbyāḥ punarnavāyā vā kāsamardasya vā rase

40

१.३९cv बिम्ब्याः पुनर्नवायाश् च एकं धामार्गवं द्वे वा मानसे मृदितं पिबेत् । तच्-छृत-क्षीर-जं सर्पिः साधितं वा फलादिभिः

1.39cv bimbyāḥ punarnavāyāś ca ekaṃ dhāmārgavaṃ dve vā mānase mṛditaṃ pibet | tac-chṛta-kṣīra-jaṃ sarpiḥ sādhitaṃ vā phalādibhiḥ

41

क्ष्वेडो ऽति-कटु-तीक्ष्णोष्णः प्रगाढेषु प्रशस्यते । कुष्ठ-पाण्ड्व्-आमय-प्लीह-शोफ-गुल्म-गरादिषु

kṣveḍo 'ti-kaṭu-tīkṣṇoṣṇaḥ pragāḍheṣu praśasyate | kuṣṭha-pāṇḍv-āmaya-plīha-śopha-gulma-garādiṣu

42

१.४१bv प्रगाढेषु च शस्यते पृथक् फलादि-षट्कस्य क्वाथे मांसम् अनूप-जम् । कोशातक्या समं सिद्धं तद्-रसं लवणं पिबेत्

1.41bv pragāḍheṣu ca śasyate pṛthak phalādi-ṣaṭkasya kvāthe māṃsam anūpa-jam | kośātakyā samaṃ siddhaṃ tad-rasaṃ lavaṇaṃ pibet

43

१.४२cv कोशातक्याः समं सिद्धं फलादि-पिप्पली-तुल्यं सिद्धं क्ष्वेड-रसे ऽथ-वा । क्ष्वेड-क्वाथं पिबेत् सिद्धं मिश्रम् इक्षु-रसेन वा

1.42cv kośātakyāḥ samaṃ siddhaṃ phalādi-pippalī-tulyaṃ siddhaṃ kṣveḍa-rase 'tha-vā | kṣveḍa-kvāthaṃ pibet siddhaṃ miśram ikṣu-rasena vā

44

१.४३bv सिद्धं क्ष्वेड-रसेन वा १.४३cv क्ष्वेड-क्वाथे पिबेत् सिद्धं कौटजं सु-कुमारेषु पित्त-रक्त-कफोदये । ज्वरे विसर्पे हृद्-रोगे खुडे कुष्ठे च पूजितम्

1.43bv siddhaṃ kṣveḍa-rasena vā 1.43cv kṣveḍa-kvāthe pibet siddhaṃ kauṭajaṃ su-kumāreṣu pitta-rakta-kaphodaye | jvare visarpe hṛd-roge khuḍe kuṣṭhe ca pūjitam

45

१.४४av कुटजं सु-कुमारेषु सर्षपाणां मधूकानां तोयेन लवणस्य वा । पाययेत् कौटजं बीजं युक्तं कृशरयाथ-वा

1.44av kuṭajaṃ su-kumāreṣu sarṣapāṇāṃ madhūkānāṃ toyena lavaṇasya vā | pāyayet kauṭajaṃ bījaṃ yuktaṃ kṛśarayātha-vā

46

सप्ताहं वार्क-दुग्धाक्तं तच्-चूर्णं पाययेत् पृथक् । फल-जीमूतकेक्ष्वाकु-जीवन्ती-जीवकोदकैः

saptāhaṃ vārka-dugdhāktaṃ tac-cūrṇaṃ pāyayet pṛthak | phala-jīmūtakekṣvāku-jīvantī-jīvakodakaiḥ

47

१.४६av सप्ताहं चार्क-दुघाक्तं वमनौषध-मुख्यानाम् इति कल्प-दिग् ईरिता । बीजेनानेन मति-मान् अन्यान्य् अपि च कल्पयेत्

1.46av saptāhaṃ cārka-dughāktaṃ vamanauṣadha-mukhyānām iti kalpa-dig īritā | bījenānena mati-mān anyāny api ca kalpayet

अध्याय 02

1

कषाय-मधुरा रूक्षा विपाके कटुका त्रिवृत् । कफ-पित्त-प्रशमनी रौक्ष्याच् चानिल-कोपनी

kaṣāya-madhurā rūkṣā vipāke kaṭukā trivṛt | kapha-pitta-praśamanī raukṣyāc cānila-kopanī

2

२.१av कषाया मधुरा रूक्षा २.१dv रौक्ष्यात् सानिल-कोपनी २.१dv रौक्ष्याद् अनिल-कोपनी सेदानीम् औषधैर् युक्ता वात-पित्त-कफापहैः । कल्प-वैशेष्यम् आसाद्य जायते सर्व-रोग-जित्

2.1av kaṣāyā madhurā rūkṣā 2.1dv raukṣyāt sānila-kopanī 2.1dv raukṣyād anila-kopanī sedānīm auṣadhair yuktā vāta-pitta-kaphāpahaiḥ | kalpa-vaiśeṣyam āsādya jāyate sarva-roga-jit

3

द्वि-धा ख्यातं च तन्-मूलं श्यामं श्यामारुणं त्रिवृत् । त्रिवृद्-आख्यं वर-तरं निर्-अपायं सुखं तयोः

dvi-dhā khyātaṃ ca tan-mūlaṃ śyāmaṃ śyāmāruṇaṃ trivṛt | trivṛd-ākhyaṃ vara-taraṃ nir-apāyaṃ sukhaṃ tayoḥ

4

सु-कुमारे शिशौ वृद्धे मृदु-कोष्ठे च तद् धितम् । मूर्छा-संमोह-हृत्-कण्ठ-कषण-क्षणन-प्रदम्

su-kumāre śiśau vṛddhe mṛdu-koṣṭhe ca tad dhitam | mūrchā-saṃmoha-hṛt-kaṇṭha-kaṣaṇa-kṣaṇana-pradam

5

२.४dv -कर्षण-क्षणन-प्रदम् श्यामं तीक्ष्णाशु-कारि-त्वाद् अतस् तद् अपि शस्यते । क्रूरे कोष्ठे बहौ दोषे क्लेश-क्षमिणि चातुरे

2.4dv -karṣaṇa-kṣaṇana-pradam śyāmaṃ tīkṣṇāśu-kāri-tvād atas tad api śasyate | krūre koṣṭhe bahau doṣe kleśa-kṣamiṇi cāture

6

२.५cv क्रूरे कोष्ठे बहु-दोषे २.५cv क्रूरे कोष्ठे महा-दोषे गम्भीरानुगतं श्लक्ष्णम् अ-तिर्यग्-विसृतं च यत् । गृहीत्वा विसृजेत् काष्ठं त्वचं शुष्कां निधापयेत्

2.5cv krūre koṣṭhe bahu-doṣe 2.5cv krūre koṣṭhe mahā-doṣe gambhīrānugataṃ ślakṣṇam a-tiryag-visṛtaṃ ca yat | gṛhītvā visṛjet kāṣṭhaṃ tvacaṃ śuṣkāṃ nidhāpayet

7

२.६bv अ-तिर्यग्-विस्तृतं च यत् अथ काले ततश् चूर्णं किञ्-चिन् नागर-सैन्धवम् । वातामये पिबेद् अम्लैः पैत्ते साज्य-सिता-मधु

2.6bv a-tiryag-vistṛtaṃ ca yat atha kāle tataś cūrṇaṃ kiñ-cin nāgara-saindhavam | vātāmaye pibed amlaiḥ paitte sājya-sitā-madhu

8

२.७av अथ काले च तच्-चूर्णं २.७av अथ काले तु तच्-चूर्णं २.७av अथ काले त्रिवृच्-चूर्णं २.७av अथ कालेन तच्-चूर्णं २.७cv वातामयी पिबेद् अम्लैः २.७dv पित्ते साज्य-सिता-मधु क्षीर-द्राक्षेक्षु-काश्मर्य-स्वादु-स्कन्ध-वरा-रसैः । कफामये पीलु-रस-मूत्र-मद्याम्ल-काञ्जिकैः

2.7av atha kāle ca tac-cūrṇaṃ 2.7av atha kāle tu tac-cūrṇaṃ 2.7av atha kāle trivṛc-cūrṇaṃ 2.7av atha kālena tac-cūrṇaṃ 2.7cv vātāmayī pibed amlaiḥ 2.7dv pitte sājya-sitā-madhu kṣīra-drākṣekṣu-kāśmarya-svādu-skandha-varā-rasaiḥ | kaphāmaye pīlu-rasa-mūtra-madyāmla-kāñjikaiḥ

9

पञ्च-कोलादि-चूर्णैश् च युक्त्या युक्तं कफापहैः । त्रिवृत्-कल्क-कषायाभ्यां साधितः स-सितो हिमः

pañca-kolādi-cūrṇaiś ca yuktyā yuktaṃ kaphāpahaiḥ | trivṛt-kalka-kaṣāyābhyāṃ sādhitaḥ sa-sito himaḥ

10

२.९cv त्रिवृत्-कल्क-कषायेण २.९dv युक्तं युञ्ज्यात् कफापहैः मधु-त्रि-जात-संयुक्तो लेहो हृद्यं विरेचनम् । अजगन्धा तवक्षीरी विदारी शर्करा त्रिवृत्

2.9cv trivṛt-kalka-kaṣāyeṇa 2.9dv yuktaṃ yuñjyāt kaphāpahaiḥ madhu-tri-jāta-saṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam | ajagandhā tavakṣīrī vidārī śarkarā trivṛt

11

२.१०cv अजगन्धा तुकाक्षीरी चूर्णितं मधु-सर्पिर्भ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते । संनिपात-ज्वर-स्तम्भ-पिपासा-दाह-पीडितः

2.10cv ajagandhā tukākṣīrī cūrṇitaṃ madhu-sarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate | saṃnipāta-jvara-stambha-pipāsā-dāha-pīḍitaḥ

12

२.११av तच्-चूर्णं मधु-सर्पिर्भ्यां लिम्पेद् अन्तस् त्रिवृतया द्वि-धा कृत्वेक्षु-गण्डिकाम् । एकी-कृत्य च तत् स्विन्नं पुट-पाकेन भक्षयेत्

2.11av tac-cūrṇaṃ madhu-sarpirbhyāṃ limped antas trivṛtayā dvi-dhā kṛtvekṣu-gaṇḍikām | ekī-kṛtya ca tat svinnaṃ puṭa-pākena bhakṣayet

13

२.१२bv द्वि-धा कृत्वेक्षु-गण्डिकाः २.१२bv द्वि-धा कृत्वेक्षु-कण्डिकाम् २.१२bv द्वि-धा कृत्वेक्षु-काण्डिकाम् २.१२cv एकी-कृतं च तत् स्विन्नं २.१२cv एकी-कृत्य च सु-स्विन्नं २.१२cv एकी-कृत्य तु तत् स्विन्नं भृङ्गैलाभ्यां समा नीली तैस् त्रिवृतैश् च शर्करा । चूर्णं फल-रस-क्षौद्र-सक्तुभिस् तर्पणं पिबेत्

2.12bv dvi-dhā kṛtvekṣu-gaṇḍikāḥ 2.12bv dvi-dhā kṛtvekṣu-kaṇḍikām 2.12bv dvi-dhā kṛtvekṣu-kāṇḍikām 2.12cv ekī-kṛtaṃ ca tat svinnaṃ 2.12cv ekī-kṛtya ca su-svinnaṃ 2.12cv ekī-kṛtya tu tat svinnaṃ bhṛṅgailābhyāṃ samā nīlī tais trivṛtaiś ca śarkarā | cūrṇaṃ phala-rasa-kṣaudra-saktubhis tarpaṇaṃ pibet

14

२.१३av त्वग्-एलाभ्यां समा नीली वात-पित्त-कफोत्थेषु रोगेष्व् अल्पानलेषु च । नरेषु सु-कुमारेषु निर्-अपायं विरेचनम्

2.13av tvag-elābhyāṃ samā nīlī vāta-pitta-kaphottheṣu rogeṣv alpānaleṣu ca | nareṣu su-kumāreṣu nir-apāyaṃ virecanam

15

विडङ्ग-तण्डुल-वरा-याव-शूक-कणास् त्रिवृत् । सर्वतो ऽर्धेन तल् लीढं मध्व्-आज्येन गुडेन वा

viḍaṅga-taṇḍula-varā-yāva-śūka-kaṇās trivṛt | sarvato 'rdhena tal līḍhaṃ madhv-ājyena guḍena vā

16

गुल्मं प्लीहोदरं कासं हलीमकम् अ-रोचकम् । कफ-वात-कृतांश् चान्यान् परिमार्ष्टि गदान् बहून्

gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakam a-rocakam | kapha-vāta-kṛtāṃś cānyān parimārṣṭi gadān bahūn

17

विडङ्ग-पिप्पली-मूल-त्रि-फला-धान्य-चित्रकान् । मरीचेन्द्रयवाजाजी-पिप्पली-हस्ति-पिप्पलीः

viḍaṅga-pippalī-mūla-tri-phalā-dhānya-citrakān | marīcendrayavājājī-pippalī-hasti-pippalīḥ

18

२.१७bv -त्रि-फला-धान्य-चित्रकम् २.१७dv -पिप्पली-हस्ति-पिप्पलि दीप्यकं पञ्च-लवणं चूर्णितं कार्षिकं पृथक् । तिल-तैल-त्रिवृच्-चूर्ण-भागौ चाष्ट-पलोन्मितौ

2.17bv -tri-phalā-dhānya-citrakam 2.17dv -pippalī-hasti-pippali dīpyakaṃ pañca-lavaṇaṃ cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak | tila-taila-trivṛc-cūrṇa-bhāgau cāṣṭa-palonmitau

19

२.१८dv -भागाव् अष्ट-पलोन्मितौ धात्री-फल-रस-प्रस्थांस् त्रीन् गुडार्ध-तुलान्वितान् । पक्त्वा मृद्व्-अग्निना खादेत् ततो मात्राम् अ-यन्त्रणः

2.18dv -bhāgāv aṣṭa-palonmitau dhātrī-phala-rasa-prasthāṃs trīn guḍārdha-tulānvitān | paktvā mṛdv-agninā khādet tato mātrām a-yantraṇaḥ

20

२.१९bv त्रीन् गुडार्ध-तुलोन्मितान् २.१९dv ततो मात्राम् अ-यन्त्रितः मन्दाग्नि-त्वं ज्वरं मूर्छां मूत्र-कृच्छ्रम् अ-रोचकम् ॥ १९+१अब् ॥ कुष्ठार्शः-कामला-गुल्म-मेहोदर-भगन्दरान् । ग्रहणी-पाण्डु-रोगांश् च हन्ति पुं-सवनश् च सः

2.19bv trīn guḍārdha-tulonmitān 2.19dv tato mātrām a-yantritaḥ mandāgni-tvaṃ jvaraṃ mūrchāṃ mūtra-kṛcchram a-rocakam || 19+1ab || kuṣṭhārśaḥ-kāmalā-gulma-mehodara-bhagandarān | grahaṇī-pāṇḍu-rogāṃś ca hanti puṃ-savanaś ca saḥ

21

गुडः कल्याणको नाम सर्वेष्व् ऋतुषु यौगिकः । व्योष-त्रि-जातकाम्भोद-कृमिघ्नामलकैस् त्रिवृत्

guḍaḥ kalyāṇako nāma sarveṣv ṛtuṣu yaugikaḥ | vyoṣa-tri-jātakāmbhoda-kṛmighnāmalakais trivṛt

22

सर्वैः समा सम-सिता क्षौद्रेण गुटिकाः कृताः । मूत्र-कृच्छ्र-ज्वर-च्छर्दि-कास-शोष-भ्रम-क्षये

sarvaiḥ samā sama-sitā kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtāḥ | mūtra-kṛcchra-jvara-cchardi-kāsa-śoṣa-bhrama-kṣaye

23

२.२२av सर्वैः समाना स-सिता २.२२bv क्षौद्रेण गुटिकी-कृता भक्षयेत् प्रातर् उत्थाय शीतं चानु पिबेज् जलम् ॥ २२.१+१अब् ॥ तापे पाण्ड्व्-आमये ऽल्पे ऽग्नौ शस्ताः सर्व-विषेषु च । अ-विपत्तिर् अयं योगः प्रशस्तः पित्त-रोगिणाम्

2.22av sarvaiḥ samānā sa-sitā 2.22bv kṣaudreṇa guṭikī-kṛtā bhakṣayet prātar utthāya śītaṃ cānu pibej jalam || 22.1+1ab || tāpe pāṇḍv-āmaye 'lpe 'gnau śastāḥ sarva-viṣeṣu ca | a-vipattir ayaṃ yogaḥ praśastaḥ pitta-rogiṇām

24

त्रिवृता कौटजं बीजं पिप्पली विश्व-भेषजम् । क्षौद्र-द्राक्षा-रसोपेतं वर्षा-काले विरेचनम्

trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśva-bheṣajam | kṣaudra-drākṣā-rasopetaṃ varṣā-kāle virecanam

25

त्रिवृद्-दुरालभा-मुस्त-शर्करोदीच्य-चन्दनम् । द्राक्षाम्बुना स-यष्ट्य्-आह्व-सातलं जल-दात्यये

trivṛd-durālabhā-musta-śarkarodīcya-candanam | drākṣāmbunā sa-yaṣṭy-āhva-sātalaṃ jala-dātyaye

26

२.२५cv द्राक्षाम्बुना स-यष्ट्य्-आह्वं २.२५dv -शीतलं जल-दात्यये २.२५dv शीतलं जल-दात्यये त्रिवृतां चित्रकं पाठाम् अजाजीं सरलं वचाम् । स्वर्णक्षीरीं च हेमन्ते चूर्णम् उष्णाम्बुना पिबेत्

2.25cv drākṣāmbunā sa-yaṣṭy-āhvaṃ 2.25dv -śītalaṃ jala-dātyaye 2.25dv śītalaṃ jala-dātyaye trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhām ajājīṃ saralaṃ vacām | svarṇakṣīrīṃ ca hemante cūrṇam uṣṇāmbunā pibet

27

त्रिवृता शर्करा-तुल्या ग्रीष्म-काले विरेचनम् । त्रिवृत्-त्रायन्ति-हपुषा-सातला-कटु-रोहिणीः

trivṛtā śarkarā-tulyā grīṣma-kāle virecanam | trivṛt-trāyanti-hapuṣā-sātalā-kaṭu-rohiṇīḥ

28

स्वर्णक्षीरीं च संचूर्ण्य गो-मूत्रे भावयेत् त्र्य्-अहम् । एष सर्वर्तुको योगः स्निग्धानां मल-दोष-हृत्

svarṇakṣīrīṃ ca saṃcūrṇya go-mūtre bhāvayet try-aham | eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ mala-doṣa-hṛt

29

श्यामा-त्रिवृद्-दुरालभा-हस्ति-पिप्पली-वत्सकम् । नीलिनी-कटुका-मुस्ता-श्रेष्ठा-युक्तं सु-चूर्णितम्

śyāmā-trivṛd-durālabhā-hasti-pippalī-vatsakam | nīlinī-kaṭukā-mustā-śreṣṭhā-yuktaṃ su-cūrṇitam

30

रसाज्योष्णाम्बुभिः शस्तं रूक्षाणाम् अपि सर्व-दा । ज्वर-हृद्-रोग-वातासृग्-उदावर्तादि-रोगिषु

rasājyoṣṇāmbubhiḥ śastaṃ rūkṣāṇām api sarva-dā | jvara-hṛd-roga-vātāsṛg-udāvartādi-rogiṣu

1

सैन्धवं पिप्पली-मूलम् अभया द्वि-गुणोत्तरम् । चूर्णम् उष्णाम्बुना पेयं स्वस्थे सुख-विरेचनम् ॥ ३०.१+

saindhavaṃ pippalī-mūlam abhayā dvi-guṇottaram | cūrṇam uṣṇāmbunā peyaṃ svasthe sukha-virecanam || 30.1+

31

२.३०.१+१cv चूर्णम् उष्णाम्बुना पीतं राजवृक्षो ऽधिकं पथ्यो मृदुर् मधुर-शीतलः । बाले वृद्धे क्षते क्षीणे सु-कुमारे च मानवे

2.30.1+1cv cūrṇam uṣṇāmbunā pītaṃ rājavṛkṣo 'dhikaṃ pathyo mṛdur madhura-śītalaḥ | bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe su-kumāre ca mānave

32

योज्यो मृद्व्-अन्-अपायि-त्वाद् विशेषाच् चतुरङ्गुलः । फल-काले परिणतं फलं तस्य समाहरेत्

yojyo mṛdv-an-apāyi-tvād viśeṣāc caturaṅgulaḥ | phala-kāle pariṇataṃ phalaṃ tasya samāharet

33

तेषां गुण-वतां भारं सिकतासु विनिक्षिपेत् । सप्त-रात्रात् समुद्धृत्य शोषयेद् आतपे ततः

teṣāṃ guṇa-vatāṃ bhāraṃ sikatāsu vinikṣipet | sapta-rātrāt samuddhṛtya śoṣayed ātape tataḥ

34

२.३३dv शोषयेच् चातपे ततः २.३३dv शोषयेद् आतपे पुनः ततो मज्जानम् उद्धृत्य शुचौ पात्रे निधापयेत् । द्राक्षा-रसेन तं दद्याद् दाहोदावर्त-पीडिते

2.33dv śoṣayec cātape tataḥ 2.33dv śoṣayed ātape punaḥ tato majjānam uddhṛtya śucau pātre nidhāpayet | drākṣā-rasena taṃ dadyād dāhodāvarta-pīḍite

35

चतुर्-वर्षे सुखं बाले यावद् द्वा-दश-वार्षिके । चतुरङ्गुल-मज्ज्ञो वा कषायं पाययेद् धिमम्

catur-varṣe sukhaṃ bāle yāvad dvā-daśa-vārṣike | caturaṅgula-majjño vā kaṣāyaṃ pāyayed dhimam

36

दधि-मण्ड-सुरा-मण्ड-धात्री-फल-रसैः पृथक् । सौवीरकेण वा युक्तं कल्केन त्रैवृतेन वा

dadhi-maṇḍa-surā-maṇḍa-dhātrī-phala-rasaiḥ pṛthak | sauvīrakeṇa vā yuktaṃ kalkena traivṛtena vā

37

दन्ती-कषाये तन्-मज्ज्ञो गुडं जीर्णं च निक्षिपेत् । तम् अरिष्टं स्थितं मासं पाययेत् पक्षम् एव वा

dantī-kaṣāye tan-majjño guḍaṃ jīrṇaṃ ca nikṣipet | tam ariṣṭaṃ sthitaṃ māsaṃ pāyayet pakṣam eva vā

38

त्वचं तिल्वक-मूलस्य त्यक्त्वाभ्यन्तर-वल्कलम् । विशोष्य चूर्णयित्वा च द्वौ भागौ गालयेत् ततः

tvacaṃ tilvaka-mūlasya tyaktvābhyantara-valkalam | viśoṣya cūrṇayitvā ca dvau bhāgau gālayet tataḥ

39

लोध्रस्यैव कषायेण तृतीयं तेन भावयेत् । कषाये दश-मूलस्य तं भागं भावितं पुनः

lodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṃ tena bhāvayet | kaṣāye daśa-mūlasya taṃ bhāgaṃ bhāvitaṃ punaḥ

40

२.३९av लोध्रस्य तु कषायेण शुष्कं चूर्णं पुनः कृत्वा ततः पाणि-तलं पिबेत् । मस्तु-मूत्र-सुरा-मण्ड-कोल-धात्री-फलाम्बुभिः

2.39av lodhrasya tu kaṣāyeṇa śuṣkaṃ cūrṇaṃ punaḥ kṛtvā tataḥ pāṇi-talaṃ pibet | mastu-mūtra-surā-maṇḍa-kola-dhātrī-phalāmbubhiḥ

41

२.४०av शुष्क-चूर्णं ततः कुर्यात् २.४०av शुष्क-चूर्णं पुनः कृत्वा २.४०av शुष्कं चूर्णं ततः कृत्वा तिल्वकस्य कषायेण कल्केन च स-शर्करः । स-घृतः साधितो लेहः स च श्रेष्ठं विरेचनम्

2.40av śuṣka-cūrṇaṃ tataḥ kuryāt 2.40av śuṣka-cūrṇaṃ punaḥ kṛtvā 2.40av śuṣkaṃ cūrṇaṃ tataḥ kṛtvā tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena ca sa-śarkaraḥ | sa-ghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca śreṣṭhaṃ virecanam

42

२.४१dv स च श्रेष्ठो विरेचनम् सुधा भिनत्ति दोषाणां महान्तम् अपि संचयम् । आश्व् एव कष्ट-विभ्रंशान् नैव तां कल्पयेद् अतः

2.41dv sa ca śreṣṭho virecanam sudhā bhinatti doṣāṇāṃ mahāntam api saṃcayam | āśv eva kaṣṭa-vibhraṃśān naiva tāṃ kalpayed ataḥ

43

२.४२cv आश्व् एव कष्ट-विभ्रंशां २.४२cv आश्व् एव कोष्ठ-विभ्रंशान् २.४२dv नैव तां कल्पयेत् ततः मृदौ कोष्ठे ऽ-बले बाले स्थविरे दीर्घ-रोगिणि । कल्प्या गुल्मोदर-गर-त्वग्-रोग-मधु-मेहिषु

2.42cv āśv eva kaṣṭa-vibhraṃśāṃ 2.42cv āśv eva koṣṭha-vibhraṃśān 2.42dv naiva tāṃ kalpayet tataḥ mṛdau koṣṭhe '-bale bāle sthavire dīrgha-rogiṇi | kalpyā gulmodara-gara-tvag-roga-madhu-mehiṣu

44

पाण्डौ दूषी-विषे शोफे दोष-विभ्रान्त-चेतसि । सा श्रेष्ठा कण्टकैस् तीक्ष्णैर् बहुभिश् च समाचिता

pāṇḍau dūṣī-viṣe śophe doṣa-vibhrānta-cetasi | sā śreṣṭhā kaṇṭakais tīkṣṇair bahubhiś ca samācitā

45

द्वि-वर्षां वा त्रि-वर्षां वा शिशिरान्ते विशेषतः । तां पाटयित्वा शस्त्रेण क्षीरम् उद्धारयेत् ततः

dvi-varṣāṃ vā tri-varṣāṃ vā śiśirānte viśeṣataḥ | tāṃ pāṭayitvā śastreṇa kṣīram uddhārayet tataḥ

46

बिल्वादीनां बृहत्योर् वा क्वाथेन समम् एक-शः । मिश्रयित्वा सुधा-क्षीरं ततो ऽङ्गारेषु शोषयेत्

bilvādīnāṃ bṛhatyor vā kvāthena samam eka-śaḥ | miśrayitvā sudhā-kṣīraṃ tato 'ṅgāreṣu śoṣayet

47

पिबेत् कृत्वा तु गुटिकां मस्तु-मूत्र-सुरादिभिः । त्रिवृतादीन् नव वरां स्वर्णक्षीरीं स-सातलाम्

pibet kṛtvā tu guṭikāṃ mastu-mūtra-surādibhiḥ | trivṛtādīn nava varāṃ svarṇakṣīrīṃ sa-sātalām

48

सप्ताहं स्नुक्-पयः-पीतान् रसेनाज्येन वा पिबेत् । तद्-वद् व्योषोत्तमा-कुम्भ-निकुम्भाग्नीन् गुडाम्बुना

saptāhaṃ snuk-payaḥ-pītān rasenājyena vā pibet | tad-vad vyoṣottamā-kumbha-nikumbhāgnīn guḍāmbunā

49

२.४८dv -निकुम्भादीन् गुडाम्बुना नाति-शुष्कं फलं ग्राह्यं शङ्खिन्या निस्-तुषी-कृतम् । सप्तलायास् तथा मूलं ते तु तीक्ष्ण-विकाषिणी

2.48dv -nikumbhādīn guḍāmbunā nāti-śuṣkaṃ phalaṃ grāhyaṃ śaṅkhinyā nis-tuṣī-kṛtam | saptalāyās tathā mūlaṃ te tu tīkṣṇa-vikāṣiṇī

50

श्लेष्मामयोदर-गर-श्वयथ्व्-आदिषु कल्पयेत् । अक्ष-मात्रं तयोः पिण्डं मदिरा-लवणान्वितम्

śleṣmāmayodara-gara-śvayathv-ādiṣu kalpayet | akṣa-mātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ madirā-lavaṇānvitam

51

हृद्-रोगे वात-कफ-जे तद्-वद् गुल्मे ऽपि योजयेत् । दन्ति-दन्त-स्थिरं स्थूलं मूलं दन्ती-द्रवन्ति-जम्

hṛd-roge vāta-kapha-je tad-vad gulme 'pi yojayet | danti-danta-sthiraṃ sthūlaṃ mūlaṃ dantī-dravanti-jam

52

२.५१bv तद्-वद् गुल्मे प्रयोजय् एत् आ-ताम्र-श्याव-तीक्ष्णोष्णम् आशु-कारि विकाशि च । गुरु प्रकोपि वातस्य पित्त-श्लेष्म-विलायनम्

2.51bv tad-vad gulme prayojay et ā-tāmra-śyāva-tīkṣṇoṣṇam āśu-kāri vikāśi ca | guru prakopi vātasya pitta-śleṣma-vilāyanam

53

२.५२bv आशु-कारि विकाषि च तत् क्षौद्र-पिप्पली-लिप्तं स्वेद्यं मृद्-दर्भ-वेष्टितम् । शोष्यं मन्दातपे ऽग्न्य्-अर्कौ हतो ह्य् अस्य विकाशि-ताम्

2.52bv āśu-kāri vikāṣi ca tat kṣaudra-pippalī-liptaṃ svedyaṃ mṛd-darbha-veṣṭitam | śoṣyaṃ mandātape 'gny-arkau hato hy asya vikāśi-tām

54

२.५३av तत् क्षौद्र-पिप्पली-मिश्रं २.५३av तत् क्षौद्र-पिप्पली-युक्तं २.५३dv हतो ह्य् अस्य विकाषि-ताम् तत् पिबेन् मस्तु-मदिरा-तक्र-पीलु-रसासवैः । अभिष्यण्ण-तनुर् गुल्मी प्रमेही जठरी गरी

2.53av tat kṣaudra-pippalī-miśraṃ 2.53av tat kṣaudra-pippalī-yuktaṃ 2.53dv hato hy asya vikāṣi-tām tat piben mastu-madirā-takra-pīlu-rasāsavaiḥ | abhiṣyaṇṇa-tanur gulmī pramehī jaṭharī garī

55

२.५४cv अभिष्यन्द-तनुर् गुल्मी २.५४cv अभिष्यन्दि-तनुर् गुल्मी गो-मृगाज-रसैः पाण्डुः कृमि-कोष्ठी भगन्दरी । सिद्धं तत् क्वाथ-कल्काभ्यां दश-मूल-रसेन च

2.54cv abhiṣyanda-tanur gulmī 2.54cv abhiṣyandi-tanur gulmī go-mṛgāja-rasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmi-koṣṭhī bhagandarī | siddhaṃ tat kvātha-kalkābhyāṃ daśa-mūla-rasena ca

56

विसर्प-विद्रध्य्-अलजी-कक्षा-दाहान् जयेद् घृतम् । तैलं तु गुल्म-मेहार्शो-विबन्ध-कफ-मारुतान्

visarpa-vidradhy-alajī-kakṣā-dāhān jayed ghṛtam | tailaṃ tu gulma-mehārśo-vibandha-kapha-mārutān

57

महा-स्नेहः शकृच्-छुक्र-वात-सङ्गानिल-व्यथाः । विरेचने मुख्य-तमा नवैते त्रिवृतादयः

mahā-snehaḥ śakṛc-chukra-vāta-saṅgānila-vyathāḥ | virecane mukhya-tamā navaite trivṛtādayaḥ

58

२.५७av महा-स्नेहश् च विट्-शुक्र- हरीतकीम् अपि त्रिवृद्-विधानेनोपकल्पयेत् । गुडस्याष्ट-पले पथ्या विंशतिः स्यात् पलं पलम्

2.57av mahā-snehaś ca viṭ-śukra- harītakīm api trivṛd-vidhānenopakalpayet | guḍasyāṣṭa-pale pathyā viṃśatiḥ syāt palaṃ palam

59

दन्ती-चित्रकयोः कर्षौ पिप्पली-त्रिवृतोर् दश । प्रकल्प्य मोदकान् एकं दशमे दशमे ऽहनि

dantī-citrakayoḥ karṣau pippalī-trivṛtor daśa | prakalpya modakān ekaṃ daśame daśame 'hani

60

उष्णाम्भो ऽनुपिबेत् खादेत् तान् सर्वान् विधिनामुना । एते निष्-परिहाराः स्युः सर्व-व्याधि-निबर्हणाः

uṣṇāmbho 'nupibet khādet tān sarvān vidhināmunā | ete niṣ-parihārāḥ syuḥ sarva-vyādhi-nibarhaṇāḥ

61

२.६०av उष्णाम्भो ऽनुपिबन् खादेत् विशेषाद् ग्रहणी-पाण्डु-कण्डू-कोठार्शसां हिताः । अल्पस्यापि महार्थ-त्वं प्रभूतस्याल्प-कर्म-ताम्

2.60av uṣṇāmbho 'nupiban khādet viśeṣād grahaṇī-pāṇḍu-kaṇḍū-koṭhārśasāṃ hitāḥ | alpasyāpi mahārtha-tvaṃ prabhūtasyālpa-karma-tām

62

२.६१bv -कण्डू-कोष्ठाऋशसां हिताः २.६१bv -कण्डू-कुष्ठाऋशसां हिताः कुर्यात् संश्लेष-विश्लेष-काल-संस्कार-युक्तिभिः ॥ ६१ऊ̆अब् ॥ २.६१ऊ̆ब्व् -काल-संस्कार-युक्तितः त्वक्-केसराम्रातक-दाडिमैला-सितोपला-माक्षिक-मातुलुङ्गैः । मद्येन तैस् तैश् च मनो-ऽनुकूलैर् युक्तानि देयानि विरेचनानि

2.61bv -kaṇḍū-koṣṭhāṛśasāṃ hitāḥ 2.61bv -kaṇḍū-kuṣṭhāṛśasāṃ hitāḥ kuryāt saṃśleṣa-viśleṣa-kāla-saṃskāra-yuktibhiḥ || 61ū̆ab || 2.61ū̆bv -kāla-saṃskāra-yuktitaḥ tvak-kesarāmrātaka-dāḍimailā-sitopalā-mākṣika-mātuluṅgaiḥ | madyena tais taiś ca mano-'nukūlair yuktāni deyāni virecanāni

अध्याय 03

1

वमनं मृदु-कोष्ठेन क्षुद्-वताल्प-कफेन वा । अति-तीक्ष्ण-हिम-स्तोकम् अ-जीर्णे दुर्-बलेन वा

vamanaṃ mṛdu-koṣṭhena kṣud-vatālpa-kaphena vā | ati-tīkṣṇa-hima-stokam a-jīrṇe dur-balena vā

2

पीतं प्रयात्य् अधस् तस्मिन्न् इष्ट-हानिर् मलोदयः । वामयेत् तं पुनः स्निग्धं स्मरन् पूर्वम् अतिक्रमम्

pītaṃ prayāty adhas tasminn iṣṭa-hānir malodayaḥ | vāmayet taṃ punaḥ snigdhaṃ smaran pūrvam atikramam

3

३.२dv स्मरन् पूर्वम् अनु-क्रमम् अ-जीर्णिनः श्लेष्म-वतो व्रजत्य् ऊर्ध्वं विरेचनम् । अति-तीक्ष्णोष्ण-लवणम् अ-हृद्यम् अति-भूरि वा

3.2dv smaran pūrvam anu-kramam a-jīrṇinaḥ śleṣma-vato vrajaty ūrdhvaṃ virecanam | ati-tīkṣṇoṣṇa-lavaṇam a-hṛdyam ati-bhūri vā

4

तत्र पूर्वोदिता व्यापत् सिद्धिश् च न तथापि चेत् । आशये तिष्ठति ततस् तृतीयं नावचारयेत्

tatra pūrvoditā vyāpat siddhiś ca na tathāpi cet | āśaye tiṣṭhati tatas tṛtīyaṃ nāvacārayet

5

अन्य-त्र सात्म्याद् धृद्याद् वा भेषजान् निर्-अपायतः । अ-स्निग्ध-स्विन्न-देहस्य पुराणं रूक्षम् औषधम्

anya-tra sātmyād dhṛdyād vā bheṣajān nir-apāyataḥ | a-snigdha-svinna-dehasya purāṇaṃ rūkṣam auṣadham

6

३.५av अन्य-त्र सात्म्याद् धृद्याद् च ३.५cv अ-स्निग्धा-स्विन्न-देहस्य दोषान् उत्क्लेश्य निर्हर्तुम् अ-शक्तं जनयेद् गदान् । विभ्रंशं श्वयथुं हिध्मां तमसो दर्शनं तृषम्

3.5av anya-tra sātmyād dhṛdyād ca 3.5cv a-snigdhā-svinna-dehasya doṣān utkleśya nirhartum a-śaktaṃ janayed gadān | vibhraṃśaṃ śvayathuṃ hidhmāṃ tamaso darśanaṃ tṛṣam

7

३.६cv चिद्-भ्रंशं श्वयथुं हिध्मां पिण्डिकोद्वेष्टनं कण्डूम् ऊर्वोः सादं वि-वर्ण-ताम् । स्निग्ध-स्विन्नस्य वात्य्-अल्पं दीप्ताग्नेर् जीर्णम् औषधम्

3.6cv cid-bhraṃśaṃ śvayathuṃ hidhmāṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ kaṇḍūm ūrvoḥ sādaṃ vi-varṇa-tām | snigdha-svinnasya vāty-alpaṃ dīptāgner jīrṇam auṣadham

8

३.७cv स्निग्ध-स्विन्नस्य चात्य्-अल्पं शीतैर् वा स्तब्धम् आमे वा समुत्क्लेश्याहरन् मलान् । तान् एव जनयेद् रोगान् अ-योगः सर्व एव सः

3.7cv snigdha-svinnasya cāty-alpaṃ śītair vā stabdham āme vā samutkleśyāharan malān | tān eva janayed rogān a-yogaḥ sarva eva saḥ

9

३.८av शीतैर् वा स्तब्धम् आमैर् वा ३.८bv समुत्क्लेश्याहरेन् मलान् ३.८bv समुत्क्लेश्य हरेन् मलान् तं तैल-लवणाभ्यक्तं स्विन्नं प्रस्तर-संकरैः । निरूढः जाङ्गल-रसैर् भोजयित्वानुवासयेत्

3.8av śītair vā stabdham āmair vā 3.8bv samutkleśyāharen malān 3.8bv samutkleśya haren malān taṃ taila-lavaṇābhyaktaṃ svinnaṃ prastara-saṃkaraiḥ | nirūḍhaḥ jāṅgala-rasair bhojayitvānuvāsayet

10

३.९bv स्विन्नं संस्तर-संकरैः ३.९bv स्विन्नं संस्तर-शङ्करैः फल-मागधिका-दारु-सिद्ध-तैलेन मात्रया । स्निग्धं वात-हरैः स्नेहैः पुनस् तीक्ष्णेन शोधयेत्

3.9bv svinnaṃ saṃstara-saṃkaraiḥ 3.9bv svinnaṃ saṃstara-śaṅkaraiḥ phala-māgadhikā-dāru-siddha-tailena mātrayā | snigdhaṃ vāta-haraiḥ snehaiḥ punas tīkṣṇena śodhayet

11

बहु-दोषस्य रूक्षस्य मन्दाग्नेर् अल्पम् औषधम् । सोदावर्तस्य चोत्क्लेश्य दोषान् मार्गान् निरुध्य तैः

bahu-doṣasya rūkṣasya mandāgner alpam auṣadham | sodāvartasya cotkleśya doṣān mārgān nirudhya taiḥ

12

३.११dv दोषान् मार्गं निरुध्य तैः भृशम् आध्मापयेन् नाभिं पृष्ठ-पार्श्व-शिरो-रुजम् । श्वासं विण्-मूत्र-वातानां सङ्गं कुर्याच् च दारुणम्

3.11dv doṣān mārgaṃ nirudhya taiḥ bhṛśam ādhmāpayen nābhiṃ pṛṣṭha-pārśva-śiro-rujam | śvāsaṃ viṇ-mūtra-vātānāṃ saṅgaṃ kuryāc ca dāruṇam

13

३.१२av भृशम् आध्मापयेन् नाभि- ३.१२bv -पृष्ठ-पार्श्व-शिरो-रुजम् अभ्यङ्ग-स्वेद-वर्त्य्-आदि स-निरूहानुवासनम् । उदावर्त-हरम् सर्वं कर्माध्मातस्य शस्यते

3.12av bhṛśam ādhmāpayen nābhi- 3.12bv -pṛṣṭha-pārśva-śiro-rujam abhyaṅga-sveda-varty-ādi sa-nirūhānuvāsanam | udāvarta-haram sarvaṃ karmādhmātasya śasyate

14

पञ्च-मूल-यव-क्षार-वचा-भूतिक-सैन्धवैः । यवागूः सु-कृता शूल-विबन्धानाह-नाशनी

pañca-mūla-yava-kṣāra-vacā-bhūtika-saindhavaiḥ | yavāgūḥ su-kṛtā śūla-vibandhānāha-nāśanī

15

३.१४av पञ्च-कोल-यव-क्षार- पिप्पली-दाडिम-क्षार-हिङ्गु-शुण्ठ्य्-अम्ल-वेतसान् । स-सैन्धवान् पिबेन् मद्यैः सर्पिषोष्णोदकेन वा

3.14av pañca-kola-yava-kṣāra- pippalī-dāḍima-kṣāra-hiṅgu-śuṇṭhy-amla-vetasān | sa-saindhavān piben madyaiḥ sarpiṣoṣṇodakena vā

16

प्रवाहिका-परिस्राव-वेदना-परिकर्तने । पीतौषधस्य वेगानां निग्रहान् मारुतादयः

pravāhikā-parisrāva-vedanā-parikartane | pītauṣadhasya vegānāṃ nigrahān mārutādayaḥ

17

३.१६av प्रवाहिका-परिस्रावे ३.१६bv वेदना-परिकर्तने कुपिता हृदयं गत्वा घोरं कुर्वन्ति हृद्-ग्रहम् । हिध्मा-पार्श्व-रुजा-कास-दैन्य-लालाक्षि-विभ्रमैः

3.16av pravāhikā-parisrāve 3.16bv vedanā-parikartane kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ kurvanti hṛd-graham | hidhmā-pārśva-rujā-kāsa-dainya-lālākṣi-vibhramaiḥ

18

जिह्वां खादति निः-संज्ञो दन्तान् कटकटाययन् । न गच्छेद् विभ्रमं तत्र वामयेद् आशु तं भिषक्

jihvāṃ khādati niḥ-saṃjño dantān kaṭakaṭāyayan | na gacched vibhramaṃ tatra vāmayed āśu taṃ bhiṣak

19

३.१८bv दन्तान् कटकटायते मधुरैः पित्त-मूर्छार्तं कटुभिः कफ-मूर्छितम् । पाचनीयैस् ततश् चास्य दोष-शेषं विपाचयेत्

3.18bv dantān kaṭakaṭāyate madhuraiḥ pitta-mūrchārtaṃ kaṭubhiḥ kapha-mūrchitam | pācanīyais tataś cāsya doṣa-śeṣaṃ vipācayet

20

३.१९cv पाचनीयैस् ततश् चाशु ३.१९dv दोष-शेषं च पाचयेत् कायाग्निं च बलं चास्य क्रमेणाभिप्रवर्धयेत् । पवनेनाति-वमतो हृदयं यस्य पीड्यते

3.19cv pācanīyais tataś cāśu 3.19dv doṣa-śeṣaṃ ca pācayet kāyāgniṃ ca balaṃ cāsya krameṇābhipravardhayet | pavanenāti-vamato hṛdayaṃ yasya pīḍyate

21

३.२०bv क्रमेणाभिप्रवर्तयेत् तस्मै स्निग्धाम्ल-लवणान् दद्यात् पित्त-कफे ऽन्य-था । पीतौषधस्य वेगानां निग्रहेण कफेन वा

3.20bv krameṇābhipravartayet tasmai snigdhāmla-lavaṇān dadyāt pitta-kaphe 'nya-thā | pītauṣadhasya vegānāṃ nigraheṇa kaphena vā

22

३.२१av तस्मै स्निग्धाम्ल-लवणं रुद्धो ऽति वा विशुद्धस्य गृह्णात्य् अङ्गानि मारुतः । स्तम्भ-वेपथु-निस्तोद-सादोद्वेष्टार्ति-भेदनैः

3.21av tasmai snigdhāmla-lavaṇaṃ ruddho 'ti vā viśuddhasya gṛhṇāty aṅgāni mārutaḥ | stambha-vepathu-nistoda-sādodveṣṭārti-bhedanaiḥ

23

३.२२av रुद्धो वाति विशुद्धस्य ३.२२dv -सादोद्वेष्टाधिभेदनैः तत्र वात-हरं सर्वं स्नेह-स्वेदादि शस्यते । बहु-तीक्ष्णं क्षुधार्तस्य मृदु-कोष्ठस्य भेषजम्

3.22av ruddho vāti viśuddhasya 3.22dv -sādodveṣṭādhibhedanaiḥ tatra vāta-haraṃ sarvaṃ sneha-svedādi śasyate | bahu-tīkṣṇaṃ kṣudhārtasya mṛdu-koṣṭhasya bheṣajam

24

हृत्वाशु विट्-पित्त-कफान् धातून् आस्रावयेद् द्रवान् । तत्राति-योगे मधुरैः शेषम् औषधम् उल्लिखेत्

hṛtvāśu viṭ-pitta-kaphān dhātūn āsrāvayed dravān | tatrāti-yoge madhuraiḥ śeṣam auṣadham ullikhet

25

३.२४bv धातून् प्रस्रावयेद् द्रवान् योज्यो ऽति-वमने रेको विरेके वमनं मृदु । परिषेकावगाहाद्यैः सु-शीतैः स्तम्भयेच् च तम्

3.24bv dhātūn prasrāvayed dravān yojyo 'ti-vamane reko vireke vamanaṃ mṛdu | pariṣekāvagāhādyaiḥ su-śītaiḥ stambhayec ca tam

26

३.२५av योज्यो ऽति रेको वमिते अञ्जनं चन्दनोशीरम् अजासृक्-शर्करोदकम् । लाज-चूर्णैः पिबेन् मन्थम् अति-योग-हरं परम्

3.25av yojyo 'ti reko vamite añjanaṃ candanośīram ajāsṛk-śarkarodakam | lāja-cūrṇaiḥ piben mantham ati-yoga-haraṃ param

27

३.२६av अञ्जनं चन्दनोशीर- ३.२६bv -मज्जासृक्-शर्करोदकम् वमनस्याति-योगे तु शीताम्बु-परिषेचितः । पिबेत् फल-रसैर् मन्थं स-घृत-क्षौद्र-शर्करम्

3.26av añjanaṃ candanośīra- 3.26bv -majjāsṛk-śarkarodakam vamanasyāti-yoge tu śītāmbu-pariṣecitaḥ | pibet phala-rasair manthaṃ sa-ghṛta-kṣaudra-śarkaram

28

सोद्गारायां भृशं छर्द्यां मूर्वाया धान्य-मुस्तयोः । स-मधूकाञ्जनं चूर्णं लेहयेन् मधु-संयुतम्

sodgārāyāṃ bhṛśaṃ chardyāṃ mūrvāyā dhānya-mustayoḥ | sa-madhūkāñjanaṃ cūrṇaṃ lehayen madhu-saṃyutam

29

३.२८bv मूर्छायां धान्य-मुस्तयोः वमतो ऽन्तः प्रविष्टायां जिह्वायां कवड-ग्रहाः । स्निग्धाम्ल-लवणा हृद्या यूष-मांस-रसा हिताः

3.28bv mūrchāyāṃ dhānya-mustayoḥ vamato 'ntaḥ praviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavaḍa-grahāḥ | snigdhāmla-lavaṇā hṛdyā yūṣa-māṃsa-rasā hitāḥ

30

३.२९cv स्निग्धाम्ल-लवणा हृद्याश् ३.२९dv छाग-मांस-रसा हिताः फलान्य् अम्लानि खादेयुस् तस्य चान्ये ऽग्रतो नराः । निःसृतां तु तिल-द्राक्षा-कल्क-लिप्तां प्रवेशयेत्

3.29cv snigdhāmla-lavaṇā hṛdyāś 3.29dv chāga-māṃsa-rasā hitāḥ phalāny amlāni khādeyus tasya cānye 'grato narāḥ | niḥsṛtāṃ tu tila-drākṣā-kalka-liptāṃ praveśayet

31

३.३०bv तस्य चान्ये ऽग्रतो जनाः ३.३०bv तस्य चैवाग्रतो नराः ३.३०dv -कल्क-लिप्तां प्रयोजयेत् वाग्-ग्रहानिल-रोगेषु घृत-मांसोपसाधिताम् । यवागूं तनुकां दद्यात् स्नेह-स्वेदौ च काल-वित्

3.30bv tasya cānye 'grato janāḥ 3.30bv tasya caivāgrato narāḥ 3.30dv -kalka-liptāṃ prayojayet vāg-grahānila-rogeṣu ghṛta-māṃsopasādhitām | yavāgūṃ tanukāṃ dadyāt sneha-svedau ca kāla-vit

32

अति-योगाच् च भैषज्यं जीवं हरति शोणितम् । तज् जीवादानम् इत्य् उक्तम् आदत्ते जीवितं यतः

ati-yogāc ca bhaiṣajyaṃ jīvaṃ harati śoṇitam | taj jīvādānam ity uktam ādatte jīvitaṃ yataḥ

33

३.३२dv आधत्ते जीवनं नृणाम् शुने काकाय वा दद्यात् तेनान्नम् असृजा सह । भुक्ते ऽ-भुक्ते वदेज् जीवं पित्तं वा भेषजेरितम्

3.32dv ādhatte jīvanaṃ nṛṇām śune kākāya vā dadyāt tenānnam asṛjā saha | bhukte '-bhukte vadej jīvaṃ pittaṃ vā bheṣajeritam

34

३.३३cv भुक्ता-भुक्तं वदेज् जीवं ३.३३cv भुक्ते तस्मिन् वदेज् जीवम् ३.३३cv भुक्त्वा-भुक्ते वदेज् जीवं ३.३३dv अ-भुक्ते पित्तम् आदिशेत् शुक्लं वा भावितं वस्त्रम् आवानं कोष्ण-वारिणा । प्रक्षालितं वि-वर्णं स्यात् पित्ते शुद्धं तु शोणिते

3.33cv bhuktā-bhuktaṃ vadej jīvaṃ 3.33cv bhukte tasmin vadej jīvam 3.33cv bhuktvā-bhukte vadej jīvaṃ 3.33dv a-bhukte pittam ādiśet śuklaṃ vā bhāvitaṃ vastram āvānaṃ koṣṇa-vāriṇā | prakṣālitaṃ vi-varṇaṃ syāt pitte śuddhaṃ tu śoṇite

35

३.३४dv पित्तं शुद्धं तु शोणितं तृष्णा-मूर्छा-मदार्तस्य कुर्याद् आ-मरणात् क्रियाम् । रक्त-पित्तातिसार-घ्नीं तस्याशु प्राण-रक्षणीम्

3.34dv pittaṃ śuddhaṃ tu śoṇitaṃ tṛṣṇā-mūrchā-madārtasya kuryād ā-maraṇāt kriyām | rakta-pittātisāra-ghnīṃ tasyāśu prāṇa-rakṣaṇīm

36

३.३५bv कुर्याद् आ-मरण-क्रियाम् ३.३५dv तस्यापि प्राण-रक्षणीम् मृग-गो-महिषाजानां सद्यस्कं जीवताम् असृक् । पिबेज् जीवाभिसंधानं जीवं तद् ध्य् आशु गच्छति

3.35bv kuryād ā-maraṇa-kriyām 3.35dv tasyāpi prāṇa-rakṣaṇīm mṛga-go-mahiṣājānāṃ sadyaskaṃ jīvatām asṛk | pibej jīvābhisaṃdhānaṃ jīvaṃ tad dhy āśu gacchati

37

३.३६dv जीवं तद् ध्य् आशु यच्छति तद् एव दर्भ-मृदितं रक्तं वस्तौ निषेचयेत् । श्यामा-काश्मर्य-मधुक-दूर्वोशीरैः शृतं पयः

3.36dv jīvaṃ tad dhy āśu yacchati tad eva darbha-mṛditaṃ raktaṃ vastau niṣecayet | śyāmā-kāśmarya-madhuka-dūrvośīraiḥ śṛtaṃ payaḥ

38

घृत-मण्डाञ्जन-युतं वस्तिं वा योजयेद् धिमम् । पिच्छा-वस्तिं सु-शीतं वा घृत-मण्डानुवासनम्

ghṛta-maṇḍāñjana-yutaṃ vastiṃ vā yojayed dhimam | picchā-vastiṃ su-śītaṃ vā ghṛta-maṇḍānuvāsanam

39

गुदं भ्रष्टं कषायैश् च स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत् । वि-संज्ञं श्रावयेत् साम-वेणु-गीतादि-निस्वनम्

gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiś ca stambhayitvā praveśayet | vi-saṃjñaṃ śrāvayet sāma-veṇu-gītādi-nisvanam

अध्याय 04

1

बलां गुडूचीं त्रि-फलां स-रास्नां द्वि-पञ्च-मूलं च पलोन्मितानि । अष्टौ फलान्य् अर्ध-तुलां च मांसाच् छागात् पचेद् अप्सु चतुर्थ-शेषम्

balāṃ guḍūcīṃ tri-phalāṃ sa-rāsnāṃ dvi-pañca-mūlaṃ ca palonmitāni | aṣṭau phalāny ardha-tulāṃ ca māṃsāc chāgāt paced apsu caturtha-śeṣam

2

पूतो यवानी-फल-बिल्व-कुष्ठ-वचा-शताह्वा-घन-पिप्पलीनाम् । कल्कैर् गुड-क्षौद्र-घृतैः स-तैलैर् युक्तः सुखोष्णो लवणान्वितश् च

pūto yavānī-phala-bilva-kuṣṭha-vacā-śatāhvā-ghana-pippalīnām | kalkair guḍa-kṣaudra-ghṛtaiḥ sa-tailair yuktaḥ sukhoṣṇo lavaṇānvitaś ca

3

४.२av पूतं यवानी-फल-बिल्व-कुष्ठ- वस्तिः परं सर्व-गद-प्रमाथी स्वस्थे हितो जीवन-बृंहणश् च । वस्तौ च यस्मिन् पठितो न कल्कः सर्व-त्र दद्याद् अमुम् एव तत्र

4.2av pūtaṃ yavānī-phala-bilva-kuṣṭha- vastiḥ paraṃ sarva-gada-pramāthī svasthe hito jīvana-bṛṃhaṇaś ca | vastau ca yasmin paṭhito na kalkaḥ sarva-tra dadyād amum eva tatra

4

४.३cv वस्तौ च यस्मिन् कथितो न कल्कः द्वि-पञ्च-मूलस्य रसो ऽम्ल-युक्तः स-च्छाग-मांसस्य स-पूर्व-पेष्यः । त्रि-स्नेह-युक्तः प्रवरो निरूहः सर्वानिल-व्याधि-हरः प्रदिष्टः

4.3cv vastau ca yasmin kathito na kalkaḥ dvi-pañca-mūlasya raso 'mla-yuktaḥ sa-cchāga-māṃsasya sa-pūrva-peṣyaḥ | tri-sneha-yuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānila-vyādhi-haraḥ pradiṣṭaḥ

5

४.४bv स-च्छाग-मांसस्य स-पूर्व-कल्कः बला-पटोली-लघु-पञ्च-मूल-त्रायन्तिकैरण्ड-यवात् सु-सिद्धात् । प्रस्थो रसाच् छाग-रसार्ध-युक्तः साध्यः पुनः प्रस्थ-समः स यावत्

4.4bv sa-cchāga-māṃsasya sa-pūrva-kalkaḥ balā-paṭolī-laghu-pañca-mūla-trāyantikairaṇḍa-yavāt su-siddhāt | prastho rasāc chāga-rasārdha-yuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prastha-samaḥ sa yāvat

6

प्रियङ्गु-कृष्णा-घन-कल्क-युक्तः स-तैल-सर्पिर्-मधु-सैन्धवश् च । स्याद् दीपनो मांस-बल-प्रदश् च चक्षुर्-बलं चोपदधाति सद्यः

priyaṅgu-kṛṣṇā-ghana-kalka-yuktaḥ sa-taila-sarpir-madhu-saindhavaś ca | syād dīpano māṃsa-bala-pradaś ca cakṣur-balaṃ copadadhāti sadyaḥ

7

एरण्ड-मूलात् त्रि-पलं पलाशात् तथा पलांशं लघु-पञ्च-मूलम् । रास्ना-बला-छिन्नरुहाश्वगन्धा-पुनर्नवारग्वध-देवदारु

eraṇḍa-mūlāt tri-palaṃ palāśāt tathā palāṃśaṃ laghu-pañca-mūlam | rāsnā-balā-chinnaruhāśvagandhā-punarnavāragvadha-devadāru

8

४.७bv तथा पलांशं लघु-पञ्च-मूलात् फलानि चाष्टौ सलिलाढकाभ्यां विपाचयेद् अष्टम-शेषिते ऽस्मिन् । वचा-शताह्वा-हपुषा-प्रियङ्गु-यष्टी-कणा-वत्सक-बीज-मुस्तम्

4.7bv tathā palāṃśaṃ laghu-pañca-mūlāt phalāni cāṣṭau salilāḍhakābhyāṃ vipācayed aṣṭama-śeṣite 'smin | vacā-śatāhvā-hapuṣā-priyaṅgu-yaṣṭī-kaṇā-vatsaka-bīja-mustam

9

दद्यात् सु-पिष्टं सह-तार्क्ष्य-शैलम् अक्ष-प्रमाणं लवणांश-युक्तम् । स-माक्षिकस् तैल-युतः स-मूत्रो वस्तिर् जयेल् लेखन-दीपनो ऽसौ

dadyāt su-piṣṭaṃ saha-tārkṣya-śailam akṣa-pramāṇaṃ lavaṇāṃśa-yuktam | sa-mākṣikas taila-yutaḥ sa-mūtro vastir jayel lekhana-dīpano 'sau

10

४.९dv वस्तिर् जयेद् दीपन-पाचनो ऽसौ जङ्घोरु-पाद-त्रिक-पृष्ठ-कोष्ठ-हृद्-गुह्य-शूलं गुरु-तां विबन्धम् । गुल्माश्म-वर्ध्म-ग्रहणी-गुदोत्थांस् तास् तांश् च रोगान् कफ-वात-जातान्

4.9dv vastir jayed dīpana-pācano 'sau jaṅghoru-pāda-trika-pṛṣṭha-koṣṭha-hṛd-guhya-śūlaṃ guru-tāṃ vibandham | gulmāśma-vardhma-grahaṇī-gudotthāṃs tās tāṃś ca rogān kapha-vāta-jātān

11

४.१०cv गुल्माश्म-वर्ध्म-ग्रहणी-विकारांस् ४.१०dv तांस् तांश् च रोगान् कफ-वात-जांश् च यष्ट्य्-आह्व-लोध्राभय-चन्दनैश् च शृतं पयो ऽग्र्यं कमलोत्पलैश् च । स-शर्करा-क्षौद्र-घृतं सु-शीतं पित्तामयान् हन्ति स-जीवनीयम्

4.10cv gulmāśma-vardhma-grahaṇī-vikārāṃs 4.10dv tāṃs tāṃś ca rogān kapha-vāta-jāṃś ca yaṣṭy-āhva-lodhrābhaya-candanaiś ca śṛtaṃ payo 'gryaṃ kamalotpalaiś ca | sa-śarkarā-kṣaudra-ghṛtaṃ su-śītaṃ pittāmayān hanti sa-jīvanīyam

12

४.११cv स-शर्करं क्षौद्र-युतं सु-शीतं ४.११dv पित्तामयं हन्ति स-जीवनीयम् रास्नां वृषं लोहितिकाम् अनन्तां बलां कनीयस्-तृण-पञ्च-मूल्यौ । गोपाङ्गना-चन्दन-पद्मकर्द्धि-यष्ट्य्-आह्व-लोध्राणि पलार्धकानि

4.11cv sa-śarkaraṃ kṣaudra-yutaṃ su-śītaṃ 4.11dv pittāmayaṃ hanti sa-jīvanīyam rāsnāṃ vṛṣaṃ lohitikām anantāṃ balāṃ kanīyas-tṛṇa-pañca-mūlyau | gopāṅganā-candana-padmakarddhi-yaṣṭy-āhva-lodhrāṇi palārdhakāni

13

४.१२cv गोपाङ्गना-चन्दन-पद्मकाह्व- निःक्वाथ्य तोयेन रसेन तेन शृतं पयो ऽर्धाढकम् अम्बु-हीनम् । जीवन्ति-मेदर्द्धि-वरी-विदारी-वीरा-द्वि-काकोलि-कसेरुकाभिः

4.12cv gopāṅganā-candana-padmakāhva- niḥkvāthya toyena rasena tena śṛtaṃ payo 'rdhāḍhakam ambu-hīnam | jīvanti-medarddhi-varī-vidārī-vīrā-dvi-kākoli-kaserukābhiḥ

14

सितोपला-जीवक-पद्म-रेणु-प्रपौण्डरीकोत्पल-पुण्डरीकैः । लोध्रात्मगुप्ता-मधुयष्टिकाभिर् नागाह्व-मुञ्जातक-चन्दनैश् च

sitopalā-jīvaka-padma-reṇu-prapauṇḍarīkotpala-puṇḍarīkaiḥ | lodhrātmaguptā-madhuyaṣṭikābhir nāgāhva-muñjātaka-candanaiś ca

15

४.१४cv लोहात्मगुप्ता-मधुयष्टिकाभिर् पिष्टैर् घृत-क्षौद्र-युतैर् निरूहं स-सैन्धवं शीतलम् एव दद्यात् । प्रत्यागते धन्व-रसेन शालीन् क्षीरेण वाद्यात् परिषिक्त-गात्रः

4.14cv lohātmaguptā-madhuyaṣṭikābhir piṣṭair ghṛta-kṣaudra-yutair nirūhaṃ sa-saindhavaṃ śītalam eva dadyāt | pratyāgate dhanva-rasena śālīn kṣīreṇa vādyāt pariṣikta-gātraḥ

16

दाहातिसार-प्रदरास्र-पित्त-हृत्-पाण्डु-रोगान् विषम-ज्वरं च । स-गुल्म-मूत्र-ग्रह-कामलादीन् सर्वामयान् पित्त-कृतान् निहन्ति

dāhātisāra-pradarāsra-pitta-hṛt-pāṇḍu-rogān viṣama-jvaraṃ ca | sa-gulma-mūtra-graha-kāmalādīn sarvāmayān pitta-kṛtān nihanti

17

४.१६av दाहातिसार-प्रदराम्ल-पित्त- ४.१६bv -हृत्-पाण्डु-रोगान् विषम-ज्वरांश् च ४.१६bv -हृत्-पाण्डु-रोगान् विषमान् ज्वरांश् च कोशातकारग्वध-देवदारु-मूर्वा-श्वदंष्ट्रा-कुटजार्क-पाठाः । पक्त्वा कुलत्थान् बृहतीं च तोये रसस्य तस्य प्रसृता दश स्युः

4.16av dāhātisāra-pradarāmla-pitta- 4.16bv -hṛt-pāṇḍu-rogān viṣama-jvarāṃś ca 4.16bv -hṛt-pāṇḍu-rogān viṣamān jvarāṃś ca kośātakāragvadha-devadāru-mūrvā-śvadaṃṣṭrā-kuṭajārka-pāṭhāḥ | paktvā kulatthān bṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ

18

तान् सर्षपैला-मदनैः स-कुष्ठैर् अक्ष-प्रमाणैः प्रसृतैश् च युक्तान् । क्षौद्रस्य तैलस्य फलाह्वयस्य क्षारस्य तैलस्य च सार्षपस्य

tān sarṣapailā-madanaiḥ sa-kuṣṭhair akṣa-pramāṇaiḥ prasṛtaiś ca yuktān | kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya kṣārasya tailasya ca sārṣapasya

19

४.१८dv क्षारस्य तैलस्य च सर्षपस्य दद्यान् निरूहं कफ-रोगिताय मन्दाग्नये चाशन-विद्विषे च । वक्ष्ये मृदून् स्नेह-कृतो निरूहान् सुखोचितानां प्रसृतैः पृथक् तु

4.18dv kṣārasya tailasya ca sarṣapasya dadyān nirūhaṃ kapha-rogitāya mandāgnaye cāśana-vidviṣe ca | vakṣye mṛdūn sneha-kṛto nirūhān sukhocitānāṃ prasṛtaiḥ pṛthak tu

20

अथेमान् सु-कुमाराणां निरूहान् स्नेहनान् मृदून् । कर्मणा विप्लुतानां च वक्ष्यामि प्रसृतैः पृथक्

athemān su-kumārāṇāṃ nirūhān snehanān mṛdūn | karmaṇā viplutānāṃ ca vakṣyāmi prasṛtaiḥ pṛthak

21

४.२०cv कर्मणा विप्लुतानां तु क्षीराद् द्वौ प्रसृतौ कार्यौ मधु-तैल-घृतात् त्रयः । खजेन मथितो वस्तिर् वात-घ्नो बल-वर्ण-कृत्

4.20cv karmaṇā viplutānāṃ tu kṣīrād dvau prasṛtau kāryau madhu-taila-ghṛtāt trayaḥ | khajena mathito vastir vāta-ghno bala-varṇa-kṛt

22

एकैकः प्रसृतस् तैल-प्रसन्ना-क्षौद्र-सर्पिषाम् । बिल्वादि-मूल-क्वाथाद् द्वौ कौलत्थाद् द्वौ स वात-जित्

ekaikaḥ prasṛtas taila-prasannā-kṣaudra-sarpiṣām | bilvādi-mūla-kvāthād dvau kaulatthād dvau sa vāta-jit

23

४.२२av एकैकः प्रसृतिस् तैल- पटोल-निम्ब-भूतीक-रास्ना-सप्तच्छदाम्भसः । प्रसृतः पृथग् आज्याच् च वस्तिः सर्षप-कल्क-वान्

4.22av ekaikaḥ prasṛtis taila- paṭola-nimba-bhūtīka-rāsnā-saptacchadāmbhasaḥ | prasṛtaḥ pṛthag ājyāc ca vastiḥ sarṣapa-kalka-vān

24

४.२३av पटोल-निम्ब-पूतीक- ४.२३bv -रास्ना-सप्तच्छदाम्भसाम् ४.२३cv प्रसृताः पृथग् आज्याच् च स पञ्च-तिक्तो ऽभिष्यन्द-कृमि-कुष्ठ-प्रमेह-हा । चत्वारस् तैल-गो-मूत्र-दधि-मण्डाम्ल-काञ्जिकात्

4.23av paṭola-nimba-pūtīka- 4.23bv -rāsnā-saptacchadāmbhasām 4.23cv prasṛtāḥ pṛthag ājyāc ca sa pañca-tikto 'bhiṣyanda-kṛmi-kuṣṭha-prameha-hā | catvāras taila-go-mūtra-dadhi-maṇḍāmla-kāñjikāt

25

४.२४bv -कृमि-कुष्ठ-प्रमोह-हा ४.२४bv -कृमि-कुष्ठ-प्रमेह-जित् प्रसृताः सर्षपैः पिष्टैर् विट्-सङ्गानाह-भेदनः । पयस्येक्षु-स्थिरा-रास्ना-विदारी-क्षौद्र-सर्पिषाम्

4.24bv -kṛmi-kuṣṭha-pramoha-hā 4.24bv -kṛmi-kuṣṭha-prameha-jit prasṛtāḥ sarṣapaiḥ piṣṭair viṭ-saṅgānāha-bhedanaḥ | payasyekṣu-sthirā-rāsnā-vidārī-kṣaudra-sarpiṣām

26

४.२५bv विट्-सङ्गानाह-भेदनाः ४.२५bv विट्-सङ्गानाह-भेदिनः ४.२५dv -विदारी-क्षौद्र-सर्पिषः एकैकः प्रसृतो वस्तिः कृष्णा-कल्को वृष-त्व-कृत् । सिद्ध-वस्तीन् अतो वक्ष्ये सर्व-दा यान् प्रयोजयेत्

4.25bv viṭ-saṅgānāha-bhedanāḥ 4.25bv viṭ-saṅgānāha-bhedinaḥ 4.25dv -vidārī-kṣaudra-sarpiṣaḥ ekaikaḥ prasṛto vastiḥ kṛṣṇā-kalko vṛṣa-tva-kṛt | siddha-vastīn ato vakṣye sarva-dā yān prayojayet

27

निर्-व्यापदो बहु-फलान् बल-पुष्टि-करान् सुखान् । मधु-तैले समे कर्षः सैन्धवाद् द्वि-पिचुर् मिशिः

nir-vyāpado bahu-phalān bala-puṣṭi-karān sukhān | madhu-taile same karṣaḥ saindhavād dvi-picur miśiḥ

28

एरण्ड-मूल-क्वाथेन निरूहो माधुतैलिकः । रसायनं प्रमेहार्शः-कृमि-गुल्मान्त्र-वृद्धि-नुत्

eraṇḍa-mūla-kvāthena nirūho mādhutailikaḥ | rasāyanaṃ pramehārśaḥ-kṛmi-gulmāntra-vṛddhi-nut

29

४.२८bv निरूहो मधु-तैलिकः ४.२८dv -कृमि-गुल्मान्त्र-वृद्धि-हृत् स-यष्टीमधुकश् चैष चक्षुष्यो रक्त-पित्त-जित् । यापनो घन-कल्केन मधु-तैल-रसाज्य-वान्

4.28bv nirūho madhu-tailikaḥ 4.28dv -kṛmi-gulmāntra-vṛddhi-hṛt sa-yaṣṭīmadhukaś caiṣa cakṣuṣyo rakta-pitta-jit | yāpano ghana-kalkena madhu-taila-rasājya-vān

30

पायु-जानूरु-वृषण-वस्ति-मेहन-शूल-जित् । प्रसृतांशैर् घृत-क्षौद्र-वसा-तैलैः प्रकल्पयेत्

pāyu-jānūru-vṛṣaṇa-vasti-mehana-śūla-jit | prasṛtāṃśair ghṛta-kṣaudra-vasā-tailaiḥ prakalpayet

31

४.३०av पायु-जङ्घोरु-वृषण- यापनं सैन्धवार्धाक्ष-हपुषार्ध-पलान्वितम् । एरण्ड-मूल-निःक्वाथो मधु-तैलं स-सैन्धवम्

4.30av pāyu-jaṅghoru-vṛṣaṇa- yāpanaṃ saindhavārdhākṣa-hapuṣārdha-palānvitam | eraṇḍa-mūla-niḥkvātho madhu-tailaṃ sa-saindhavam

32

४.३१dv मधु-तैलं स-सैन्धवः एष युक्त-रथो वस्तिः स-वचा-पिल्लली-फलः । स क्वाथो मधु-षड्ग्रन्था-शताह्वा-हिङ्गु-सैन्धवम्

4.31dv madhu-tailaṃ sa-saindhavaḥ eṣa yukta-ratho vastiḥ sa-vacā-pillalī-phalaḥ | sa kvātho madhu-ṣaḍgranthā-śatāhvā-hiṅgu-saindhavam

33

४.३२cv तत्-क्वाथो मधु-षड्ग्रन्था- ४.३२dv -शताह्वा-हिङ्गु-सैन्धवः सुरदारु च रास्ना च वस्तिर् दोष-हरः शिवः । पञ्च-मूलस्य निःक्वाथस् तैलं मागधिका मधु

4.32cv tat-kvātho madhu-ṣaḍgranthā- 4.32dv -śatāhvā-hiṅgu-saindhavaḥ suradāru ca rāsnā ca vastir doṣa-haraḥ śivaḥ | pañca-mūlasya niḥkvāthas tailaṃ māgadhikā madhu

34

४.३३av सुरदारु वचा रास्ना ४.३३bv वस्तिर् दोष-हरश् च सः ४.३३bv वस्तिर् दोष-हरः परः स-सैन्धवः स-मधुकः सिद्ध-वस्तिर् इति स्मृतः । द्वि-पञ्च-मूल-त्रि-फला-फल-बिल्वानि पाचयेत्

4.33av suradāru vacā rāsnā 4.33bv vastir doṣa-haraś ca saḥ 4.33bv vastir doṣa-haraḥ paraḥ sa-saindhavaḥ sa-madhukaḥ siddha-vastir iti smṛtaḥ | dvi-pañca-mūla-tri-phalā-phala-bilvāni pācayet

35

गो-मूत्रे तेन पिष्टैश् च पाठा-वत्सक-तोयदैः । स-फलैः क्षौद्र-तैलाभ्यां क्षारेण लवणेन च

go-mūtre tena piṣṭaiś ca pāṭhā-vatsaka-toyadaiḥ | sa-phalaiḥ kṣaudra-tailābhyāṃ kṣāreṇa lavaṇena ca

36

४.३५dv क्षारेण लवणेन वा युक्तो वस्तिः कफ-व्याधि-पाण्डु-रोग-विषूचिषु । शुक्रानिल-विबन्धेषु वस्त्य्-आटोपे च पूजितः

4.35dv kṣāreṇa lavaṇena vā yukto vastiḥ kapha-vyādhi-pāṇḍu-roga-viṣūciṣu | śukrānila-vibandheṣu vasty-āṭope ca pūjitaḥ

37

४.३६dv वस्त्य्-आटोपेषु पूजितः मुस्ता-पाठामृतैरण्ड-बला-रास्ना-पुनर्नवाः । मञ्जिष्ठारग्वधोशीर-त्रायमाणाक्ष-रोहिणीः

4.36dv vasty-āṭopeṣu pūjitaḥ mustā-pāṭhāmṛtairaṇḍa-balā-rāsnā-punarnavāḥ | mañjiṣṭhāragvadhośīra-trāyamāṇākṣa-rohiṇīḥ

38

४.३७bv -बला-रास्ना-पुनर्नवम् ४.३७dv -त्रायमाणाक्ष-रोहिणि कनीयः पञ्च-मूलं च पालिकं मदनाष्टकम् । जलाढके पचेत् तच् च पाद-शेषं परिस्रुतम्

4.37bv -balā-rāsnā-punarnavam 4.37dv -trāyamāṇākṣa-rohiṇi kanīyaḥ pañca-mūlaṃ ca pālikaṃ madanāṣṭakam | jalāḍhake pacet tac ca pāda-śeṣaṃ parisrutam

39

क्षीर-द्वि-प्रस्थ-संयुक्तं क्षीर-शेषं पुनः पचेत् । स-पाद-जाङ्गल-रसः स-सर्पिर्-मधु-सैन्धवः

kṣīra-dvi-prastha-saṃyuktaṃ kṣīra-śeṣaṃ punaḥ pacet | sa-pāda-jāṅgala-rasaḥ sa-sarpir-madhu-saindhavaḥ

40

पिष्टैर् यष्टी-मिशि-श्यामा-कलिङ्गक-रसाञ्जनैः । वस्तिः सुखोष्णो मांसाग्नि-बल-शुक्र-विवर्धनः

piṣṭair yaṣṭī-miśi-śyāmā-kaliṅgaka-rasāñjanaiḥ | vastiḥ sukhoṣṇo māṃsāgni-bala-śukra-vivardhanaḥ

41

वातासृङ्-मोह-मेहार्शो-गुल्म-विण्-मूत्र-संग्रहान् । विषम-ज्वर-वीसर्प-वर्ध्माध्मान-प्रवाहिकाः

vātāsṛṅ-moha-mehārśo-gulma-viṇ-mūtra-saṃgrahān | viṣama-jvara-vīsarpa-vardhmādhmāna-pravāhikāḥ

42

४.४१av वात-रक्त-प्रमेहार्शो- ४.४१av वातासृङ्-मेह-मेदो-ऽर्शो- ४.४१bv -गुल्म-विण्-मूत्र-संग्रहम् वङ्क्षणोरु-कटी-कुक्षि-मन्या-श्रोत्र-शिरो-रुजः । हन्याद् असृग्-दरोन्माद-शोफ-कासाश्म-कुण्डलान्

4.41av vāta-rakta-pramehārśo- 4.41av vātāsṛṅ-meha-medo-'rśo- 4.41bv -gulma-viṇ-mūtra-saṃgraham vaṅkṣaṇoru-kaṭī-kukṣi-manyā-śrotra-śiro-rujaḥ | hanyād asṛg-daronmāda-śopha-kāsāśma-kuṇḍalān

43

चक्षुष्यः पुत्र-दो राजा यापनानां रसायनम् । मृगाणां लघु-वद्राणां दश-मूलस्य चाम्भसा

cakṣuṣyaḥ putra-do rājā yāpanānāṃ rasāyanam | mṛgāṇāṃ laghu-vadrāṇāṃ daśa-mūlasya cāmbhasā

44

४.४३bv यापनानां रसायनः ४.४३cv मृगाणां लघु-बभ्रूणां ४.४३cv मृगाणां लघु-बर्हाणां ४.४३cv मृगाणां लघु-वड्राणां ४.४३cv मृगाणां लघु-वभ्राणां ४.४३cv मृगाणां लघु-बभ्राणां ४.४३cv मृगाणां लघु-वर्गाणां हपुषा-मिशि-गाङ्गेयी-कल्कैर् वात-हरः परम् । निरूहो ऽत्य्-अर्थ-वृष्यश् च महा-स्नेह-समन्वितः

4.43bv yāpanānāṃ rasāyanaḥ 4.43cv mṛgāṇāṃ laghu-babhrūṇāṃ 4.43cv mṛgāṇāṃ laghu-barhāṇāṃ 4.43cv mṛgāṇāṃ laghu-vaḍrāṇāṃ 4.43cv mṛgāṇāṃ laghu-vabhrāṇāṃ 4.43cv mṛgāṇāṃ laghu-babhrāṇāṃ 4.43cv mṛgāṇāṃ laghu-vargāṇāṃ hapuṣā-miśi-gāṅgeyī-kalkair vāta-haraḥ param | nirūho 'ty-artha-vṛṣyaś ca mahā-sneha-samanvitaḥ

45

४.४४bv -कल्कैर् वात-हरैः परम् ४.४४bv -कल्को वात-हरः परम् मयूरं पक्ष-पित्तान्त्र-पाद-विट्-तुण्ड-वर्जितम् । लघुना पञ्च-मूलेन पालिकेन समन्वितम्

4.44bv -kalkair vāta-haraiḥ param 4.44bv -kalko vāta-haraḥ param mayūraṃ pakṣa-pittāntra-pāda-viṭ-tuṇḍa-varjitam | laghunā pañca-mūlena pālikena samanvitam

46

पक्त्वा क्षीर-जले क्षीर-शेषं स-घृत-माक्षिकम् । तद् विदारी-कणा-यष्टी-शताह्वा-फल-कल्क-वत्

paktvā kṣīra-jale kṣīra-śeṣaṃ sa-ghṛta-mākṣikam | tad vidārī-kaṇā-yaṣṭī-śatāhvā-phala-kalka-vat

47

४.४६dv -शताह्वा-फल-कल्क-वान् वस्तिर् ईषत्-पटु-युतः परमं बल-शुक्र-कृत् । कल्पनेयं पृथक् कार्या तित्तिरि-प्रभृतिष्व् अपि

4.46dv -śatāhvā-phala-kalka-vān vastir īṣat-paṭu-yutaḥ paramaṃ bala-śukra-kṛt | kalpaneyaṃ pṛthak kāryā tittiri-prabhṛtiṣv api

48

४.४७bv परमं बल-वर्ण-कृत् विष्किरेषु समस्तेषु प्रतुद-प्रसहेषु च । जल-चारिषु तद्-वच् च मत्स्येषु क्षीर-वर्जिता

4.47bv paramaṃ bala-varṇa-kṛt viṣkireṣu samasteṣu pratuda-prasaheṣu ca | jala-cāriṣu tad-vac ca matsyeṣu kṣīra-varjitā

49

गोधा-नकुल-मार्जार-शल्यकोन्दुर-जं पलम् । पृथग् दश-पलं क्षीरे पञ्च-मूलं च साधयेत्

godhā-nakula-mārjāra-śalyakondura-jaṃ palam | pṛthag daśa-palaṃ kṣīre pañca-mūlaṃ ca sādhayet

50

तत् पयः फल-वैदेही-कल्क-द्वि-लवणान्वितम् । स-सिता-तैल-मध्व्-आज्यो वस्तिर् योज्यो रसायनम्

tat payaḥ phala-vaidehī-kalka-dvi-lavaṇānvitam | sa-sitā-taila-madhv-ājyo vastir yojyo rasāyanam

51

४.५०cv स-सिता-तैल-मध्व्-आज्यं ४.५०cv स-सिता-तैल-मध्व्-आज्यं व्यायाम-मथितोरस्क-क्षीणेन्द्रिय-बलौजसाम् । विबद्ध-शुक्र-विण्-मूत्र-खुड-वात-विकारिणाम्

4.50cv sa-sitā-taila-madhv-ājyaṃ 4.50cv sa-sitā-taila-madhv-ājyaṃ vyāyāma-mathitoraska-kṣīṇendriya-balaujasām | vibaddha-śukra-viṇ-mūtra-khuḍa-vāta-vikāriṇām

52

४.५१cv विबन्ध-शुक्र-विण्-मूत्र- गज-वाजि-रथ-क्षोभ-भग्न-जर्जरितात्मनाम् । पुनर्-नव-त्वं कुरुते वाजी-करणम् उत्तमम्

4.51cv vibandha-śukra-viṇ-mūtra- gaja-vāji-ratha-kṣobha-bhagna-jarjaritātmanām | punar-nava-tvaṃ kurute vājī-karaṇam uttamam

53

४.५२dv वाजी-करण-सत्-तमम् सिद्धेन पयसा भोज्यम् आत्मगुप्तोच्चटेक्षुरैः । स्नेहांश् चा-यन्त्रणान् सिद्धान् सिद्ध-द्रव्यैः प्रकल्पयेत्

4.52dv vājī-karaṇa-sat-tamam siddhena payasā bhojyam ātmaguptoccaṭekṣuraiḥ | snehāṃś cā-yantraṇān siddhān siddha-dravyaiḥ prakalpayet

54

४.५३cv स्नेहांश् चाढ्य-गुणान् सिद्धान् दोष-घ्नाः स-परीहारा वक्ष्यन्ते स्नेह-वस्तयः । दश-मूलं बलां रास्नाम् अश्वगन्धां पुनर्नवाम्

4.53cv snehāṃś cāḍhya-guṇān siddhān doṣa-ghnāḥ sa-parīhārā vakṣyante sneha-vastayaḥ | daśa-mūlaṃ balāṃ rāsnām aśvagandhāṃ punarnavām

55

४.५४av दोष-घ्ना निष्-परीहारा गुडूच्यैरण्ड-भूतीक-भार्गी-वृषक-रोहिषम् । शतावरीं सहचरं काकनासां पलांशकम्

4.54av doṣa-ghnā niṣ-parīhārā guḍūcyairaṇḍa-bhūtīka-bhārgī-vṛṣaka-rohiṣam | śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśakam

56

४.५५av गुडूच्यैरण्ड-पूतीक- ४.५५dv काकनासां पलांशिकम् ४.५५dv काकनासां पलांशिकाम् यव-माषातसी-कोल-कुलत्थान् प्रसृतोन्मितान् । वहे विपाच्य तोयस्य द्रोण-शेषेण तेन च

4.55av guḍūcyairaṇḍa-pūtīka- 4.55dv kākanāsāṃ palāṃśikam 4.55dv kākanāsāṃ palāṃśikām yava-māṣātasī-kola-kulatthān prasṛtonmitān | vahe vipācya toyasya droṇa-śeṣeṇa tena ca

57

पचेत् तैलाढकं पेष्यैर् जीवनीयैः पलोन्मितैः । अनुवासनम् इत्य् एतत् सर्व-वात-विकार-नुत्

pacet tailāḍhakaṃ peṣyair jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ | anuvāsanam ity etat sarva-vāta-vikāra-nut

58

४.५७av पचेत् तैलाड्ःकं कल्कैर् ४.५७dv सर्व-वात-विकार-जित् आनूपानां वसा तद्-वज् जीवनीयोपसाधिता । शताह्वा-चिरिबिल्वाम्लैस् तैलं सिद्धं समीरणे

4.57av pacet tailāḍḥkaṃ kalkair 4.57dv sarva-vāta-vikāra-jit ānūpānāṃ vasā tad-vaj jīvanīyopasādhitā | śatāhvā-ciribilvāmlais tailaṃ siddhaṃ samīraṇe

59

४.५८cv शताह्वा-यव-बिल्वाम्लैस् ४.५८dv तैलं तद्-वत् समीरणे सैन्धवेनाग्नि-वर्णेन तप्तं चानिल-जिद् घृतम् । जीवन्तीं मदनं मेदां श्रावणीं मधुकं बलाम्

4.58cv śatāhvā-yava-bilvāmlais 4.58dv tailaṃ tad-vat samīraṇe saindhavenāgni-varṇena taptaṃ cānila-jid ghṛtam | jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām

60

शताह्वर्षभकौ कृष्णां काकनासां शतावरीम् । स्वगुप्तां क्षीर-काकोलीं कर्कटाख्यां शठीं वचाम्

śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm | svaguptāṃ kṣīra-kākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭhīṃ vacām

61

पिष्ट्वा तैल-घृतं क्षीरे साधयेत् तच्-चतुर्-गुणे । बृंहणं वात-पित्त-घ्नं बल-शुक्राग्नि-वर्धनम्

piṣṭvā taila-ghṛtaṃ kṣīre sādhayet tac-catur-guṇe | bṛṃhaṇaṃ vāta-pitta-ghnaṃ bala-śukrāgni-vardhanam

62

४.६१av पिष्ट्वा तैलं घृतं क्षीरे ४.६१bv साधयेत् च चतुर्-गुणे रजः-शुक्रामय-हरं पुत्रीयं चानुवासनम् । सैन्धवं मदनं कुष्ठं शताह्वा निचुलो वचा

4.61av piṣṭvā tailaṃ ghṛtaṃ kṣīre 4.61bv sādhayet ca catur-guṇe rajaḥ-śukrāmaya-haraṃ putrīyaṃ cānuvāsanam | saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvā niculo vacā

63

४.६२av रजः-शुक्रानिल-हरं ४.६२bv पुत्रीयम् अनुवासनम् ह्रीवेरं मधुकं भार्गी देवदारु स-कट्फलम् । नागरं पुष्करं मेदा चविका चित्रकः शठी

4.62av rajaḥ-śukrānila-haraṃ 4.62bv putrīyam anuvāsanam hrīveraṃ madhukaṃ bhārgī devadāru sa-kaṭphalam | nāgaraṃ puṣkaraṃ medā cavikā citrakaḥ śaṭhī

64

४.६३av ह्रीवेरं पद्मकं भार्गी विडङ्गातिविषे श्यामा हरेणुर् नीलिनी स्थिरा । बिल्वाजमोद-चपला दन्ती रास्ना च तैः समैः

4.63av hrīveraṃ padmakaṃ bhārgī viḍaṅgātiviṣe śyāmā hareṇur nīlinī sthirā | bilvājamoda-capalā dantī rāsnā ca taiḥ samaiḥ

65

४.६४av विडङ्गातिविषा-श्यामा ४.६४cv बिल्वाजमोदा-चपला ४.६४cv बिल्वाजमोदे चपला साध्यम् एरण्ड-तैलं वा तैलं वा कफ-रोग-नुत् । वर्ध्मोदावर्त-गुल्मार्शः-प्लीह-मेहाढ्य-मारुतान्

4.64av viḍaṅgātiviṣā-śyāmā 4.64cv bilvājamodā-capalā 4.64cv bilvājamode capalā sādhyam eraṇḍa-tailaṃ vā tailaṃ vā kapha-roga-nut | vardhmodāvarta-gulmārśaḥ-plīha-mehāḍhya-mārutān

66

४.६५av साध्यम् एरण्ड-जं तैलं ४.६५bv कफ-वात-ज-रोग-नुत् आनाहम् अश्मरीं चाशु हन्यात् तद् अनुवासनम् । साधितं पञ्च-मूलेन तैलं बिल्वादिनाथ-वा

4.65av sādhyam eraṇḍa-jaṃ tailaṃ 4.65bv kapha-vāta-ja-roga-nut ānāham aśmarīṃ cāśu hanyāt tad anuvāsanam | sādhitaṃ pañca-mūlena tailaṃ bilvādinātha-vā

67

कफ-घ्नं कल्पयेत् तैलं द्रव्यैर् वा कफ-घातिभिः । फलैर् अष्ट-गुणैश् चाम्लैः सिद्धम् अन्वासनं कफे

kapha-ghnaṃ kalpayet tailaṃ dravyair vā kapha-ghātibhiḥ | phalair aṣṭa-guṇaiś cāmlaiḥ siddham anvāsanaṃ kaphe

68

४.६७cv फलैर् अष्ट-गुणे चाम्ले मृदु-वस्ति-जडी-भूते तीक्ष्णो ऽन्यो वस्तिर् इष्यते । तीक्ष्णैर् विकर्षिते स्निग्धो मधुरः शिशिरो मृदुः

4.67cv phalair aṣṭa-guṇe cāmle mṛdu-vasti-jaḍī-bhūte tīkṣṇo 'nyo vastir iṣyate | tīkṣṇair vikarṣite snigdho madhuraḥ śiśiro mṛduḥ

69

४.६८av मृदु-वस्तौ जडी-भूते तीक्ष्ण-त्वं मूत्र-पील्व्-अग्नि-लवण-क्षार-सर्षपैः । प्राप्त-कालं विधातव्यं क्षीराज्याद्यैस् तु मार्दवम्

4.68av mṛdu-vastau jaḍī-bhūte tīkṣṇa-tvaṃ mūtra-pīlv-agni-lavaṇa-kṣāra-sarṣapaiḥ | prāpta-kālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrājyādyais tu mārdavam

70

४.६९av तीक्ष्ण-त्वं मूत्र-बिल्वाग्नि- ४.६९dv क्षीराज्याद्यैश् च मार्दवम् ४.६९dv क्षीराद्यैश् चैव मार्दवम् ४.६९dv घृत-क्षीरैस् तु मार्दवम् बल-काल-रोग-दोष-प्रकृतीः प्रविभज्य योजितो वस्तिः । स्वैः स्वैर् औषध-वर्गैः स्वान् स्वान् रोगान् निवर्तयति

4.69av tīkṣṇa-tvaṃ mūtra-bilvāgni- 4.69dv kṣīrājyādyaiś ca mārdavam 4.69dv kṣīrādyaiś caiva mārdavam 4.69dv ghṛta-kṣīrais tu mārdavam bala-kāla-roga-doṣa-prakṛtīḥ pravibhajya yojito vastiḥ | svaiḥ svair auṣadha-vargaiḥ svān svān rogān nivartayati

71

४.७०bv -प्रकृतीः प्रविवीक्ष्य योजितो वस्तिः ४.७०dv स्वान् स्वान् दोषान् निवर्तयति उष्णार्तानां शीताञ् छीतार्तानां तथा सुखोष्णांश् च । तद्-योग्यौषध-युक्तान् वस्तीन् संतर्क्य युञ्जीत

4.70bv -prakṛtīḥ pravivīkṣya yojito vastiḥ 4.70dv svān svān doṣān nivartayati uṣṇārtānāṃ śītāñ chītārtānāṃ tathā sukhoṣṇāṃś ca | tad-yogyauṣadha-yuktān vastīn saṃtarkya yuñjīta

72

वस्तीन् न बृंहणीयान् दद्याद् व्याधिषु विशोधनीयेषु । मेदस्विनो विशोध्या ये च नराः कुष्ठ-मेहार्ताः

vastīn na bṛṃhaṇīyān dadyād vyādhiṣu viśodhanīyeṣu | medasvino viśodhyā ye ca narāḥ kuṣṭha-mehārtāḥ

73

४.७२bv दद्याद् व्याधिषु च शोधनीयेषु न क्षीण-क्षत-दुर्-बल-मूर्छित-कृश-शुष्क-शुद्ध-देहानाम् । दद्याद् विशोधनीयान् दोष-निबद्धायुषो ये च

4.72bv dadyād vyādhiṣu ca śodhanīyeṣu na kṣīṇa-kṣata-dur-bala-mūrchita-kṛśa-śuṣka-śuddha-dehānām | dadyād viśodhanīyān doṣa-nibaddhāyuṣo ye ca

अध्याय 05

1

अ-स्निग्ध-स्विन्न-देहस्य गुरु-कोष्ठस्य योजितः । शीतो ऽल्प-स्नेह-लवण-द्रव्य-मात्रो घनो ऽपि वा

a-snigdha-svinna-dehasya guru-koṣṭhasya yojitaḥ | śīto 'lpa-sneha-lavaṇa-dravya-mātro ghano 'pi vā

2

५.१dv -द्रव-मात्रो घनो ऽपि वा वस्तिः संक्षोभ्य तं दोषं दुर्-बल-त्वाद् अ-निर्हरन् । करोत्य् अ-योगं तेन स्याद् वात-मूत्र-शकृद्-ग्रहः

5.1dv -drava-mātro ghano 'pi vā vastiḥ saṃkṣobhya taṃ doṣaṃ dur-bala-tvād a-nirharan | karoty a-yogaṃ tena syād vāta-mūtra-śakṛd-grahaḥ

3

५.२av वस्तिः संस्तभ्य तं दोषं नाभि-वस्ति-रुजा दाहो हृल्-लेपः श्वयथुर् गुदे । कण्डूर् गण्डानि वैवर्ण्यम् अ-रतिर् वह्नि-मार्दवम्

5.2av vastiḥ saṃstabhya taṃ doṣaṃ nābhi-vasti-rujā dāho hṛl-lepaḥ śvayathur gude | kaṇḍūr gaṇḍāni vaivarṇyam a-ratir vahni-mārdavam

4

५.३av नाभि-वस्ति-रुजानाहो ५.३cv कण्डूर् गण्डाति-वैवर्ण्यम् ५.३cv कण्डूर् गण्डाक्षि-वैवर्ण्यम् क्वाथ-द्वयं प्राग्-विहितं मध्य-दोषे ऽतिसारिणि । उष्णस्य तस्माद् एकस्य तत्र पानं प्रशस्यते

5.3av nābhi-vasti-rujānāho 5.3cv kaṇḍūr gaṇḍāti-vaivarṇyam 5.3cv kaṇḍūr gaṇḍākṣi-vaivarṇyam kvātha-dvayaṃ prāg-vihitaṃ madhya-doṣe 'tisāriṇi | uṣṇasya tasmād ekasya tatra pānaṃ praśasyate

5

५.४dv तत्र पानं विधीयते फल-वर्त्यस् तथा स्वेदाः कालं ज्ञात्वा विरेचनम् । बिल्व-मूल-त्रिवृद्-दारु-यव-कोल-कुलत्थ-वान्

5.4dv tatra pānaṃ vidhīyate phala-vartyas tathā svedāḥ kālaṃ jñātvā virecanam | bilva-mūla-trivṛd-dāru-yava-kola-kulattha-vān

6

सुरादि-मूत्र-वान् वस्तिः स-प्राक्-पेष्यस् तम् आनयेत् । युक्तो ऽल्प-वीर्यो दोषाढ्ये रूक्षे क्रूराशये ऽथ-वा

surādi-mūtra-vān vastiḥ sa-prāk-peṣyas tam ānayet | yukto 'lpa-vīryo doṣāḍhye rūkṣe krūrāśaye 'tha-vā

7

५.६av सुरादि-मांस् तत्र वस्तिः वस्तिर् दोषावृतो रुद्ध-मार्गो रुन्ध्यात् समीरणम् । स वि-मार्गो ऽनिलः कुर्याद् आध्मानं मर्म-पीडनम्

5.6av surādi-māṃs tatra vastiḥ vastir doṣāvṛto ruddha-mārgo rundhyāt samīraṇam | sa vi-mārgo 'nilaḥ kuryād ādhmānaṃ marma-pīḍanam

8

विदाहं गुद-कोष्ठस्य मुष्क-वङ्क्षण-वेदनाम् । रुणद्धि हृदयं शूलैर् इतश् चेतश् च धावति

vidāhaṃ guda-koṣṭhasya muṣka-vaṅkṣaṇa-vedanām | ruṇaddhi hṛdayaṃ śūlair itaś cetaś ca dhāvati

9

स्व्-अभ्यक्त-स्विन्न-गात्रस्य तत्र वर्तिं प्रयोजयेत् । बिल्वादिश् च निरूहः स्यात् पीलु-सर्षप-मूत्र-वान्

sv-abhyakta-svinna-gātrasya tatra vartiṃ prayojayet | bilvādiś ca nirūhaḥ syāt pīlu-sarṣapa-mūtra-vān

10

५.९av अभ्यक्त-स्विन्न-गात्रस्य ५.९av स्व्-अभ्यक्त-स्विन्न-गात्राय ५.९av स्व्-अभ्यक्त-स्विन्न-देहस्य सरलामरदारुभ्यां साधितं चानुवासनम् । कुर्वतो वेग-संरोधं पीडितो वाति-मात्रया

5.9av abhyakta-svinna-gātrasya 5.9av sv-abhyakta-svinna-gātrāya 5.9av sv-abhyakta-svinna-dehasya saralāmaradārubhyāṃ sādhitaṃ cānuvāsanam | kurvato vega-saṃrodhaṃ pīḍito vāti-mātrayā

11

५.१०bv साधितं वानुवासनम् ५.१०dv पीडितश् चाति-मात्रया अ-स्निग्ध-लवणोष्णो वा वस्तिर् अल्पो ऽल्प-भेषजः । मृदुर् वा मारुतेनोर्ध्वं विक्षिप्तो मुख-नासिकात्

5.10bv sādhitaṃ vānuvāsanam 5.10dv pīḍitaś cāti-mātrayā a-snigdha-lavaṇoṣṇo vā vastir alpo 'lpa-bheṣajaḥ | mṛdur vā mārutenordhvaṃ vikṣipto mukha-nāsikāt

12

निरेति मूर्छा-हृल्-लास-तृड्-दाहादीन् प्रवर्तयन् । मूर्छा-विकारं दृष्ट्वास्य सिञ्चेच् छीताम्बुना मुखम्

nireti mūrchā-hṛl-lāsa-tṛḍ-dāhādīn pravartayan | mūrchā-vikāraṃ dṛṣṭvāsya siñcec chītāmbunā mukham

13

५.१२bv -तृड्-दाहादीन् प्रकल्पयेत् ५.१२bv -तृड्-दाहादीन् प्रवर्तयेत् व्यजेद् आ-क्लम-नाशाच् च प्राणायामं च कारयेत् । पृष्ठ-पार्श्वोदरं मृज्यात् करैर् उष्णैर् अधो-मुखम्

5.12bv -tṛḍ-dāhādīn prakalpayet 5.12bv -tṛḍ-dāhādīn pravartayet vyajed ā-klama-nāśāc ca prāṇāyāmaṃ ca kārayet | pṛṣṭha-pārśvodaraṃ mṛjyāt karair uṣṇair adho-mukham

14

५.१३av वीजेत् क्लम-विनाशाच् च ५.१३av वीजेद् आ-क्लम-नाशाच् च ५.१३av वीज्येद् आ-क्लम-नाशाच् च ५.१३cv पृष्ठ-पार्श्वोदरं मृद्यात् केशेषूत्क्षिप्य धुन्वीत भीषयेद् व्याल-दंष्ट्रिभिः । शस्त्रोल्का-राज-पुरुषैर् वस्तिर् एति तथा ह्य् अधः

5.13av vījet klama-vināśāc ca 5.13av vījed ā-klama-nāśāc ca 5.13av vījyed ā-klama-nāśāc ca 5.13cv pṛṣṭha-pārśvodaraṃ mṛdyāt keśeṣūtkṣipya dhunvīta bhīṣayed vyāla-daṃṣṭribhiḥ | śastrolkā-rāja-puruṣair vastir eti tathā hy adhaḥ

15

५.१४bv भाययेद् व्याल-दंष्ट्रिभिःव् ५.१४bv भापयेद् व्याल-दंष्ट्रिभिः पाणि-वस्त्रैर् गलापीडं कुर्यान् न म्रियते तथा । प्राणोदान-निरोधाद् धि सु-प्रसिद्ध-तरायनः

5.14bv bhāyayed vyāla-daṃṣṭribhiḥv 5.14bv bhāpayed vyāla-daṃṣṭribhiḥ pāṇi-vastrair galāpīḍaṃ kuryān na mriyate tathā | prāṇodāna-nirodhād dhi su-prasiddha-tarāyanaḥ

16

अपानः पवनो वस्तिं तम् आश्व् एवापकर्षति । कुष्ठ-क्रमुक-कल्कं च पाययेताम्ल-संयुतम्

apānaḥ pavano vastiṃ tam āśv evāpakarṣati | kuṣṭha-kramuka-kalkaṃ ca pāyayetāmla-saṃyutam

17

५.१६bv तथाश्व् एवापकर्षति ५.१६cv कुष्ठ-क्रमुक-कल्कं वा ५.१६dv पाययेद् अम्ल-संयुतम् औष्ण्यात् तैक्ष्ण्यात् सर-त्वाच् च वस्तिं सो ऽस्यानुलोमयेत् । गो-मूत्रेण त्रिवृत्-पथ्या-कल्कं वाधो-ऽनुलोमनम्

5.16bv tathāśv evāpakarṣati 5.16cv kuṣṭha-kramuka-kalkaṃ vā 5.16dv pāyayed amla-saṃyutam auṣṇyāt taikṣṇyāt sara-tvāc ca vastiṃ so 'syānulomayet | go-mūtreṇa trivṛt-pathyā-kalkaṃ vādho-'nulomanam

18

५.१७dv -कल्कं चाधो-ऽनुलोमनम् पक्वाशय-स्थिते स्विन्ने निरूहो दाशमूलिकः । यव-कोल-कुलत्थैश् च विधेयो मूत्र-साधितैः

5.17dv -kalkaṃ cādho-'nulomanam pakvāśaya-sthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ | yava-kola-kulatthaiś ca vidheyo mūtra-sādhitaiḥ

19

५.१८dv विधेयो मूत्र-साधितः वस्तिर् गो-मूत्र-सिद्धैर् वा सामृता-वंश-पल्लवैः । पूति-करञ्ज-त्वक्-पत्त्र-शठी-देवाह्व-रोहिषैः

5.18dv vidheyo mūtra-sādhitaḥ vastir go-mūtra-siddhair vā sāmṛtā-vaṃśa-pallavaiḥ | pūti-karañja-tvak-pattra-śaṭhī-devāhva-rohiṣaiḥ

20

स-तैल-गुड-सिन्धूत्थो विरेकौषध-कल्क-वान् । बिल्वादि-पञ्च-मूलेन सिद्धो वस्तिर् उरः-स्थिते

sa-taila-guḍa-sindhūttho virekauṣadha-kalka-vān | bilvādi-pañca-mūlena siddho vastir uraḥ-sthite

21

शिरः-स्थे नावनं धूमः प्रच्छाद्यं सर्षपैः शिरः । वस्तिर् अत्य्-उष्ण-तीक्ष्णाम्ल-घनो ऽति-स्वेदितस्य वा

śiraḥ-sthe nāvanaṃ dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ | vastir aty-uṣṇa-tīkṣṇāmla-ghano 'ti-sveditasya vā

22

अल्पे दोषे मृदौ कोष्ठे प्रयुक्तो वा पुनः पुनः । अति-योग-त्वम् आपन्नो भवेत् कुक्षि-रुजा-करः

alpe doṣe mṛdau koṣṭhe prayukto vā punaḥ punaḥ | ati-yoga-tvam āpanno bhavet kukṣi-rujā-karaḥ

23

विरेचनाति-योगेन स तुल्याकृति-साधनः । वस्तिः क्षाराम्ल-तीक्ष्णोष्ण-लवणः पैत्तिकस्य वा

virecanāti-yogena sa tulyākṛti-sādhanaḥ | vastiḥ kṣārāmla-tīkṣṇoṣṇa-lavaṇaḥ paittikasya vā

24

५.२३dv -लवणः पैत्तिकस्य च गुदं दहन् लिखन् क्षिण्वन् करोत्य् अस्य परिस्रवम् । स विदग्धं स्रवत्य् अस्रं वर्णैः पित्तं च भूरिभिः

5.23dv -lavaṇaḥ paittikasya ca gudaṃ dahan likhan kṣiṇvan karoty asya parisravam | sa vidagdhaṃ sravaty asraṃ varṇaiḥ pittaṃ ca bhūribhiḥ

25

५.२४bv करोत्य् अस्र-परिस्रवम् बहु-शश् चाति-वेगेन मोहं गच्छति सो ऽ-सकृत् । रक्त-पित्तातिसार-घ्नी क्रिया तत्र प्रशस्यते

5.24bv karoty asra-parisravam bahu-śaś cāti-vegena mohaṃ gacchati so '-sakṛt | rakta-pittātisāra-ghnī kriyā tatra praśasyate

26

५.२५av बहु-शश् चाति-योगेन ५.२५bv मोहं गच्छति चा-सकृत् ५.२५bv मोहं गच्छति वा-सकृत् दाहादिषु त्रिवृत्-कल्कं मृद्वीका-वारिणा पिबेत् । तद् धि पित्त-शकृद्-वातान् हृत्वा दाहादिकाञ् जयेत्

5.25av bahu-śaś cāti-yogena 5.25bv mohaṃ gacchati cā-sakṛt 5.25bv mohaṃ gacchati vā-sakṛt dāhādiṣu trivṛt-kalkaṃ mṛdvīkā-vāriṇā pibet | tad dhi pitta-śakṛd-vātān hṛtvā dāhādikāñ jayet

27

५.२६dv हत्वा दाहादिकाञ् जयेत् विशुद्धश् च पिबेच् छीतां यवागूं शर्करा-युताम् । युञ्ज्याद् वाति-विरिक्तस्य क्षीण-विट्कस्य भोजनम्

5.26dv hatvā dāhādikāñ jayet viśuddhaś ca pibec chītāṃ yavāgūṃ śarkarā-yutām | yuñjyād vāti-viriktasya kṣīṇa-viṭkasya bhojanam

28

५.२७bv यवागूं शर्करान्विताम् माष-यूषेण कुल्माषान् पानं दध्य् अथ-वा सुराम् । सिद्धिर् वस्त्य्-आपदाम् एवं स्नेह-वस्तेस् तु वक्ष्यते

5.27bv yavāgūṃ śarkarānvitām māṣa-yūṣeṇa kulmāṣān pānaṃ dadhy atha-vā surām | siddhir vasty-āpadām evaṃ sneha-vastes tu vakṣyate

29

५.२८dv स्नेह-वस्तिषु वक्ष्यते ५.२८dv स्नेह-कल्पस् तु वक्ष्यते शीतो ऽल्पो वाधिके वाते पित्ते ऽत्य्-उष्णः कफे मृदुः । अति-भुक्ते गुरुर् वर्चः-संचये ऽल्प-बलस् तथा

5.28dv sneha-vastiṣu vakṣyate 5.28dv sneha-kalpas tu vakṣyate śīto 'lpo vādhike vāte pitte 'ty-uṣṇaḥ kaphe mṛduḥ | ati-bhukte gurur varcaḥ-saṃcaye 'lpa-balas tathā

30

दत्तस् तैर् आवृतः स्नेहो नायात्य् अभिभवाद् अपि । स्तम्भोरु-सदनाध्मान-ज्वर-शूलाङ्ग-मर्दनैः

dattas tair āvṛtaḥ sneho nāyāty abhibhavād api | stambhoru-sadanādhmāna-jvara-śūlāṅga-mardanaiḥ

31

५.३०bv नायात्य् अभिभवाद् अधः पार्श्व-रुग्-वेष्टनैर् विद्याद् वायुना स्नेहम् आवृतम् । स्निग्धाम्ल-लवणोष्णैस् तं रास्ना-पीतद्रु-तैलिकैः

5.30bv nāyāty abhibhavād adhaḥ pārśva-rug-veṣṭanair vidyād vāyunā sneham āvṛtam | snigdhāmla-lavaṇoṣṇais taṃ rāsnā-pītadru-tailikaiḥ

32

सौवीरक-सुरा-कोल-कुलत्थ-यव-साधितैः । निरूहैर् निर्हरेत् सम्यक् स-मूत्रैः पाञ्चमूलिकैः

sauvīraka-surā-kola-kulattha-yava-sādhitaiḥ | nirūhair nirharet samyak sa-mūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ

33

५.३२av सौवीरक-सुराङ्कोल्ल- ५.३२dv स-मूत्रैः पाञ्चमौलिकैः ताभ्याम् एव च तैलाभ्यां सायं भुक्ते ऽनुवासयेत् । तृड्-दाह-राग-संमोह-वैवर्ण्य-तमक-ज्वरैः

5.32av sauvīraka-surāṅkolla- 5.32dv sa-mūtraiḥ pāñcamaulikaiḥ tābhyām eva ca tailābhyāṃ sāyaṃ bhukte 'nuvāsayet | tṛḍ-dāha-rāga-saṃmoha-vaivarṇya-tamaka-jvaraiḥ

34

५.३३av ताभ्याम् एव तु तैलाभ्यां ५.३३av तैलाभ्याम् एव ताभ्यां वा विद्यात् पित्तावृतं स्वादु-तिक्तैस् तं वस्तिभिर् हरेत् । तन्द्रा-शीत-ज्वरालस्य-प्रसेका-रुचि-गौरवैः

5.33av tābhyām eva tu tailābhyāṃ 5.33av tailābhyām eva tābhyāṃ vā vidyāt pittāvṛtaṃ svādu-tiktais taṃ vastibhir haret | tandrā-śīta-jvarālasya-prasekā-ruci-gauravaiḥ

35

५.३४bv -तिक्तैस् तं च विनिर्हरेत् संमूर्छा-ग्लानिभिर् विद्याच् छ्लेष्मणा स्नेहम् आवृतम् । कषाय-तिक्त-कटुकैः सुरा-मूत्रोपसाधितैः

5.34bv -tiktais taṃ ca vinirharet saṃmūrchā-glānibhir vidyāc chleṣmaṇā sneham āvṛtam | kaṣāya-tikta-kaṭukaiḥ surā-mūtropasādhitaiḥ

36

५.३५av स-मूर्छा-ग्लानिभिर् विद्याच् ५.३५dv सुरा-मूत्रैः प्रसाधितैः ५.३५dv सुरा-गो-मूत्र-साधितैः फल-तैल-युतैः साम्लैर् वस्तिभिस् तं विनिर्हरेत् । छर्दि-मूर्छा-रुचि-ग्लानि-शूल-निद्राङ्ग-मर्दनैः

5.35av sa-mūrchā-glānibhir vidyāc 5.35dv surā-mūtraiḥ prasādhitaiḥ 5.35dv surā-go-mūtra-sādhitaiḥ phala-taila-yutaiḥ sāmlair vastibhis taṃ vinirharet | chardi-mūrchā-ruci-glāni-śūla-nidrāṅga-mardanaiḥ

37

५.३६dv -शूल-तन्द्राङ्ग-मर्दनैः आम-लिङ्गैः स-दाहैस् तं विद्याद् अत्य्-अशनावृतम् । कटूनां लवणानां च क्वाथैश् चूर्णैश् च पाचनम्

5.36dv -śūla-tandrāṅga-mardanaiḥ āma-liṅgaiḥ sa-dāhais taṃ vidyād aty-aśanāvṛtam | kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiś cūrṇaiś ca pācanam

38

५.३७bv विद्याद् आमावृतं तु तम् मृदुर् विरेकः सर्वं च तत्राम-विहितं हितम् । विण्-मूत्रानिल-सङ्गार्ति-गुरु-त्वाध्मान-हृद्-ग्रहैः

5.37bv vidyād āmāvṛtaṃ tu tam mṛdur virekaḥ sarvaṃ ca tatrāma-vihitaṃ hitam | viṇ-mūtrānila-saṅgārti-guru-tvādhmāna-hṛd-grahaiḥ

39

स्नेहं विड्-आवृतं ज्ञात्वा स्नेह-स्वेदैः स-वर्तिभिः । श्यामा-बिल्वादि-सिद्धैश् च निरूहैः सानुवासनैः

snehaṃ viḍ-āvṛtaṃ jñātvā sneha-svedaiḥ sa-vartibhiḥ | śyāmā-bilvādi-siddhaiś ca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ

40

निर्हरेद् विधिना सम्यग् उदावर्त-हरेण च । अ-भुक्ते शून-पायौ वा पेया-मात्राशितस्य वा

nirhared vidhinā samyag udāvarta-hareṇa ca | a-bhukte śūna-pāyau vā peyā-mātrāśitasya vā

41

५.४०bv उदावर्त-हरेण वा ५.४०dv पेया-मात्राशितस्य च गुदे प्रणिहितः स्नेहो वेगाद् धावत्य् अन्-आवृतः । ऊर्ध्वं कायं ततः कण्ठाद् ऊर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्य् अपि

5.40bv udāvarta-hareṇa vā 5.40dv peyā-mātrāśitasya ca gude praṇihitaḥ sneho vegād dhāvaty an-āvṛtaḥ | ūrdhvaṃ kāyaṃ tataḥ kaṇṭhād ūrdhvebhyaḥ khebhya ety api

42

५.४१cv ऊर्ध्व-कायं ततः कण्ठाद् मूत्र-श्यामा-त्रिवृत्-सिद्धो यव-कोल-कुलत्थ-वान् । तत्-सिद्ध-तैलो देयः स्यान् निरूहः सानुवासनः

5.41cv ūrdhva-kāyaṃ tataḥ kaṇṭhād mūtra-śyāmā-trivṛt-siddho yava-kola-kulattha-vān | tat-siddha-tailo deyaḥ syān nirūhaḥ sānuvāsanaḥ

43

कण्ठाद् आगच्छतः स्तम्भ-कण्ठ-ग्रह-विरेचनैः । छर्दि-घ्नीभिः क्रियाभिश् च तस्य कुर्यान् निबर्हणम्

kaṇṭhād āgacchataḥ stambha-kaṇṭha-graha-virecanaiḥ | chardi-ghnībhiḥ kriyābhiś ca tasya kuryān nibarhaṇam

44

ना-पक्वं प्रणयेत् स्नेहं गुदं स ह्य् उपलिम्पति । ततः कुर्यात् स-रुङ्-मोह-कण्डू-शोफान् क्रियात्र च

nā-pakvaṃ praṇayet snehaṃ gudaṃ sa hy upalimpati | tataḥ kuryāt sa-ruṅ-moha-kaṇḍū-śophān kriyātra ca

45

५.४४av ना-पक्वं स्नेहयेत् स्नेहं ५.४४cv ततः कुर्यात् स-तृण्-मोह- ५.४४cv स कुर्यात् सक्थि-रुङ्-मोह- तीक्ष्णो वस्तिस् तथा तैलम् अर्क-पत्त्र-रसे शृतम् । अन्-उच्छ्वास्य तु बद्धे वा दत्ते निःशेष एव वा

5.44av nā-pakvaṃ snehayet snehaṃ 5.44cv tataḥ kuryāt sa-tṛṇ-moha- 5.44cv sa kuryāt sakthi-ruṅ-moha- tīkṣṇo vastis tathā tailam arka-pattra-rase śṛtam | an-ucchvāsya tu baddhe vā datte niḥśeṣa eva vā

46

५.४५cv अन्-उच्छ्वास्य नु बद्धे वा ५.४५cv अन्-उच्छ्वास्यानुबद्धे वा ५.४५dv दत्ते निःशेष एव च प्रविश्य क्षुभितो वायुः शूल-तोद-करो भवेत् । तत्राभ्यङ्गो गुदे स्वेदो वात-घ्नान्य् अशनानि च

5.45cv an-ucchvāsya nu baddhe vā 5.45cv an-ucchvāsyānubaddhe vā 5.45dv datte niḥśeṣa eva ca praviśya kṣubhito vāyuḥ śūla-toda-karo bhavet | tatrābhyaṅgo gude svedo vāta-ghnāny aśanāni ca

47

५.४६dv वात-घ्नान्य् अशनान्य् अथ द्रुतं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्त एव वा । स्यात् कटी-गुद-जङ्घोरु-वस्ति-स्तम्भार्ति-भेदनम्

5.46dv vāta-ghnāny aśanāny atha drutaṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā | syāt kaṭī-guda-jaṅghoru-vasti-stambhārti-bhedanam

48

भोजनं तत्र वात-घ्नं स्वेदाभ्यङ्गाः स-वस्तयः । पीड्यमाने ऽन्तरा मुक्ते गुदे प्रतिहतो ऽनिलः

bhojanaṃ tatra vāta-ghnaṃ svedābhyaṅgāḥ sa-vastayaḥ | pīḍyamāne 'ntarā mukte gude pratihato 'nilaḥ

49

उरः-शिरो-रुजं सादम् ऊर्वोश् च जनयेद् बली । वस्तिः स्यात् तत्र बिल्वादि-फल-श्यामादि-मूत्र-वान्

uraḥ-śiro-rujaṃ sādam ūrvoś ca janayed balī | vastiḥ syāt tatra bilvādi-phala-śyāmādi-mūtra-vān

50

५.४९cv वस्तिः स्यात् तत्र बिल्वादिः ५.४९dv फल-श्यामादि-मूत्र-वान् अति-प्रपीडितः कोष्ठे तिष्ठत्य् आयाति वा गलम् । तत्र वस्तिर् विरेकश् च गल-पीडादि कर्म च

5.49cv vastiḥ syāt tatra bilvādiḥ 5.49dv phala-śyāmādi-mūtra-vān ati-prapīḍitaḥ koṣṭhe tiṣṭhaty āyāti vā galam | tatra vastir virekaś ca gala-pīḍādi karma ca

51

५.५०bv तिष्ठन्न् आयाति वा गलम् वमनाद्यैर् विशुद्धं च क्षाम-देह-बलानलम् । यथाण्डं तरुणं पूर्णं तैल-पात्रं यथा तथा

5.50bv tiṣṭhann āyāti vā galam vamanādyair viśuddhaṃ ca kṣāma-deha-balānalam | yathāṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ taila-pātraṃ yathā tathā

52

५.५१av कर्मभिर् वमनाद्यैश् च ५.५१av वमनाद्यैर् विशुद्धं तु भिषक् प्रयत्नतो रक्षेत् सर्वस्माद् अपचारतः । दद्यान् मधुर-हृद्यानि ततो ऽम्ल-लवणौ रसौ

5.51av karmabhir vamanādyaiś ca 5.51av vamanādyair viśuddhaṃ tu bhiṣak prayatnato rakṣet sarvasmād apacārataḥ | dadyān madhura-hṛdyāni tato 'mla-lavaṇau rasau

53

५.५२bv सर्वस्माद् अपवादतः स्वादु-तिक्तौ ततो भूयः कषाय-कटुकौ ततः । अन्यो-ऽन्य-प्रत्य्-अनीकानां रसानां स्निग्ध-रूक्षयोः

5.52bv sarvasmād apavādataḥ svādu-tiktau tato bhūyaḥ kaṣāya-kaṭukau tataḥ | anyo-'nya-praty-anīkānāṃ rasānāṃ snigdha-rūkṣayoḥ

54

व्यत्यासाद् उपयोगेन क्रमात् तं प्रकृतिं नयेत् । सर्वं-सहः स्थिर-बलो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः

vyatyāsād upayogena kramāt taṃ prakṛtiṃ nayet | sarvaṃ-sahaḥ sthira-balo vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ

अध्याय 06

1

धन्वे साधारणे देशे समे सन्-मृत्तिके शुचौ । श्मशान-चैत्यायतन-श्वभ्र-वल्मीक-वर्जिते

dhanve sādhāraṇe deśe same san-mṛttike śucau | śmaśāna-caityāyatana-śvabhra-valmīka-varjite

2

६.१av धन्व-साधारणे देशे ६.१cv श्मशान-चैत्याद्यतन- मृदौ प्रदक्षिण-जले कुश-रोहिष-संस्तृते । अ-फाल-कृष्टे ऽन्-आक्रान्ते पादपैर् बल-वत्-तरैः

6.1av dhanva-sādhāraṇe deśe 6.1cv śmaśāna-caityādyatana- mṛdau pradakṣiṇa-jale kuśa-rohiṣa-saṃstṛte | a-phāla-kṛṣṭe 'n-ākrānte pādapair bala-vat-taraiḥ

3

६.२bv कुश-रोहिष-संस्कृते शस्यते भेषजं जातं युक्तं वर्ण-रसादिभिः । जन्त्व्-अ-जग्धं दवा-दग्धम् अ-विदग्धं च वैकृतैः

6.2bv kuśa-rohiṣa-saṃskṛte śasyate bheṣajaṃ jātaṃ yuktaṃ varṇa-rasādibhiḥ | jantv-a-jagdhaṃ davā-dagdham a-vidagdhaṃ ca vaikṛtaiḥ

4

६.३cv जन्त्व्-अ-जुष्टं दवा-दग्धम् ६.३dv अ-विजग्धं च वैकृतैः भूतैश् छायातपाम्ब्व्-आद्यैर् यथा-कालं च सेवितम् । अवगाढ-महा-मूलम् उदीचीं दिशम् आश्रितम्

6.3cv jantv-a-juṣṭaṃ davā-dagdham 6.3dv a-vijagdhaṃ ca vaikṛtaiḥ bhūtaiś chāyātapāmbv-ādyair yathā-kālaṃ ca sevitam | avagāḍha-mahā-mūlam udīcīṃ diśam āśritam

5

६.४dv उदीचीं दिशम् आस्थितम् महेन्द्र-राम-कृष्णानां ब्राह्मणानां गवाम् अपि । तपसा तेजसा वापि प्रशाम्यध्वं शिवाय वै ॥ ४+(१) ॥ ६.४+(१)च्व् तपसां तेजसां वापि ६.४+(१)द्व् प्रशाम्यध्वं शमाय वै मन्त्रेणानेन मति-मान् सर्वम् अप्य् औषधं नयेत् ॥ ४+(२)अब् ॥ अथ कल्याण-चरितः श्राद्धः शुचिर् उपोषितः । गृह्णीयाद् औषधं सु-स्थं स्थितं काले च कल्पयेत्

6.4dv udīcīṃ diśam āsthitam mahendra-rāma-kṛṣṇānāṃ brāhmaṇānāṃ gavām api | tapasā tejasā vāpi praśāmyadhvaṃ śivāya vai || 4+(1) || 6.4+(1)cv tapasāṃ tejasāṃ vāpi 6.4+(1)dv praśāmyadhvaṃ śamāya vai mantreṇānena mati-mān sarvam apy auṣadhaṃ nayet || 4+(2)ab || atha kalyāṇa-caritaḥ śrāddhaḥ śucir upoṣitaḥ | gṛhṇīyād auṣadhaṃ su-sthaṃ sthitaṃ kāle ca kalpayet

6

स-क्षीरं तद् अ-संपत्ताव् अन्-अतिक्रान्त-वत्सरम् । ऋते गुड-घृत-क्षौद्र-धान्य-कृष्णा-विडङ्गतः

sa-kṣīraṃ tad a-saṃpattāv an-atikrānta-vatsaram | ṛte guḍa-ghṛta-kṣaudra-dhānya-kṛṣṇā-viḍaṅgataḥ

7

६.६cv ऋते घृत-गुड-क्षौद्र- पयो बाष्कयणं ग्राह्यं विण्-मूत्रं तच् च नी-रुजाम् । वयो-बल-वतां धातु-पिच्छ-शृङ्ग-खुरादिकम्

6.6cv ṛte ghṛta-guḍa-kṣaudra- payo bāṣkayaṇaṃ grāhyaṃ viṇ-mūtraṃ tac ca nī-rujām | vayo-bala-vatāṃ dhātu-piccha-śṛṅga-khurādikam

8

६.७bv विण्-मूत्रं तच् च नी-रुजि ६.७bv विण्-मूत्रं तच् च नी-रुजम् ६.७dv -पुच्छ-शृङ्ग-खुरादिकम् ६.७dv -पित्त-शृङ्ग-खुरादिकम् कषाय-योनयः पञ्च रसा लवण-वर्जिताः । रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्टश् चेति प्रकल्पना

6.7bv viṇ-mūtraṃ tac ca nī-ruji 6.7bv viṇ-mūtraṃ tac ca nī-rujam 6.7dv -puccha-śṛṅga-khurādikam 6.7dv -pitta-śṛṅga-khurādikam kaṣāya-yonayaḥ pañca rasā lavaṇa-varjitāḥ | rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaś ceti prakalpanā

9

६.८dv फाण्टश् चेति प्रकल्पनाः पञ्च-धैव कषायाणां पूर्वं पूर्वं बलाधिका । सद्यः-समुद्धृतात् क्षुण्णाद् यः स्रवेत् पट-पीडितात्

6.8dv phāṇṭaś ceti prakalpanāḥ pañca-dhaiva kaṣāyāṇāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ balādhikā | sadyaḥ-samuddhṛtāt kṣuṇṇād yaḥ sravet paṭa-pīḍitāt

10

६.९av पञ्च चैव कषायाणां ६.९bv पूर्वं पूर्वं बलाधिकाः ६.९bv पूर्वं पूर्वं बलावहाः ६.९cv सद्यः-समुद्धृत-क्षुण्णाद् ६.९dv यः स्रवेत् पट-पीडनात् स्व-रसः स समुद्दिष्टः कल्कः पिष्टो द्रवाप्लुतः । चूर्णो ऽ-प्लुतः शृतः क्वाथः शीतो रात्रिं द्रवे स्थितः

6.9av pañca caiva kaṣāyāṇāṃ 6.9bv pūrvaṃ pūrvaṃ balādhikāḥ 6.9bv pūrvaṃ pūrvaṃ balāvahāḥ 6.9cv sadyaḥ-samuddhṛta-kṣuṇṇād 6.9dv yaḥ sravet paṭa-pīḍanāt sva-rasaḥ sa samuddiṣṭaḥ kalkaḥ piṣṭo dravāplutaḥ | cūrṇo '-plutaḥ śṛtaḥ kvāthaḥ śīto rātriṃ drave sthitaḥ

11

६.१०dv शीतो रात्रौ द्रवे स्थितः सद्यो-ऽभिषुत-पूतस् तु फाण्टस् तन्-मान-कल्पने । युञ्ज्याद् व्याध्य्-आदि-बलतस् तथा च वचनं मुनेः

6.10dv śīto rātrau drave sthitaḥ sadyo-'bhiṣuta-pūtas tu phāṇṭas tan-māna-kalpane | yuñjyād vyādhy-ādi-balatas tathā ca vacanaṃ muneḥ

12

६.११av सद्यो-ऽभिक्षुण्ण-पूतस् तु मात्राया न व्यवस्थास्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः । आलोच्य देश-कालौ च योज्या तद्-वच् च कल्पना

6.11av sadyo-'bhikṣuṇṇa-pūtas tu mātrāyā na vyavasthāsti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ | ālocya deśa-kālau ca yojyā tad-vac ca kalpanā

13

६.१२av मात्राया नास्त्य् अवस्थानं ६.१२bv दोषम् अग्निं बलं वयः मध्यं तु मानं निर्दिष्टं स्व-रसस्य चतुः-पलम् । पेष्यस्य कर्षम् आलोड्यं तद् द्रवस्य पल-त्रये

6.12av mātrāyā nāsty avasthānaṃ 6.12bv doṣam agniṃ balaṃ vayaḥ madhyaṃ tu mānaṃ nirdiṣṭaṃ sva-rasasya catuḥ-palam | peṣyasya karṣam āloḍyaṃ tad dravasya pala-traye

14

६.१३av मध्य-मानं विनिर्दिष्टं क्वाथं द्रव्य-पले कुर्यात् प्रस्थार्धं पाद-शेषितम् । शीतं पले पलैः षड्भिश् चतुर्भिस् तु ततो ऽपरम्

6.13av madhya-mānaṃ vinirdiṣṭaṃ kvāthaṃ dravya-pale kuryāt prasthārdhaṃ pāda-śeṣitam | śītaṃ pale palaiḥ ṣaḍbhiś caturbhis tu tato 'param

15

६.१४dv चतुर्भिश् च ततो ऽपरम् ६.१४dv चतुर्भिस् तु ततः परम् स्नेह-पाके त्व् अ-मानोक्तौ चतुर्-गुण-विवर्धितम् । कल्क-स्नेह-द्रवं योज्यम् अधीते शौनकः पुनः

6.14dv caturbhiś ca tato 'param 6.14dv caturbhis tu tataḥ param sneha-pāke tv a-mānoktau catur-guṇa-vivardhitam | kalka-sneha-dravaṃ yojyam adhīte śaunakaḥ punaḥ

16

स्नेहे सिध्यति शुद्धाम्बु-निःक्वाथ-स्व-रसैः क्रमात् । कल्कस्य योजयेद् अंशं चतुर्थं षष्ठम् अष्टमम्

snehe sidhyati śuddhāmbu-niḥkvātha-sva-rasaiḥ kramāt | kalkasya yojayed aṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭham aṣṭamam

17

पृथक् स्नेह-समं दद्यात् पञ्च-प्रभृति तु द्रवम् । नाङ्गुली-ग्राहि-ता कल्के न स्नेहे ऽग्नौ स-शब्द-ता

pṛthak sneha-samaṃ dadyāt pañca-prabhṛti tu dravam | nāṅgulī-grāhi-tā kalke na snehe 'gnau sa-śabda-tā

1

६.१७av द्रवं तु पञ्च-प्रभृति ६.१७bv पृथक् स्नेह-समं क्षिपेत् शुष्क-द्रव्यं यदा न स्यात् तदा सद्यः-समुद्धृतम् । द्वि-गुणं तत् प्रयोक्तव्यं कुडवादि द्रवं तथा ॥ १७.१+

6.17av dravaṃ tu pañca-prabhṛti 6.17bv pṛthak sneha-samaṃ kṣipet śuṣka-dravyaṃ yadā na syāt tadā sadyaḥ-samuddhṛtam | dvi-guṇaṃ tat prayoktavyaṃ kuḍavādi dravaṃ tathā || 17.1+

18

वर्णादि-संपच् च यदा तदैनं शीघ्रम् आहरेत् । घृतस्य फेनोपशमस् तैलस्य तु तद्-उद्भवः

varṇādi-saṃpac ca yadā tadainaṃ śīghram āharet | ghṛtasya phenopaśamas tailasya tu tad-udbhavaḥ

19

६.१८द्च् तैलस्य च तद्-उद्भवः लेहस्य तन्तु-मत्-ताप्सु मज्जनं सरणं न च । पाकस् तु त्रि-विधो मन्दश् चिक्कणः खर-चिक्कणः

6.18dc tailasya ca tad-udbhavaḥ lehasya tantu-mat-tāpsu majjanaṃ saraṇaṃ na ca | pākas tu tri-vidho mandaś cikkaṇaḥ khara-cikkaṇaḥ

20

६.१९bv मज्जनं शरणं न च मन्दः कल्क-समे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे । किञ्-चित् सीदति कृष्णे च वर्त्य-माने च पश्चिमः

6.19bv majjanaṃ śaraṇaṃ na ca mandaḥ kalka-same kiṭṭe cikkaṇo madanopame | kiñ-cit sīdati kṛṣṇe ca vartya-māne ca paścimaḥ

21

६.२०dv वर्ति-माने च पश्चिमः ६.२०dv वर्तमाने च पश्चिमः ६.२०dv वर्तमाने तु पश्चिमः दग्धो ऽत ऊर्ध्वं निष्कार्यः स्याद् आमस् त्व् अग्नि-साद-कृत् । मृदुर् नस्ये खरो ऽभ्यङ्गे पाने वस्तौ च चिक्कणः

6.20dv varti-māne ca paścimaḥ 6.20dv vartamāne ca paścimaḥ 6.20dv vartamāne tu paścimaḥ dagdho 'ta ūrdhvaṃ niṣkāryaḥ syād āmas tv agni-sāda-kṛt | mṛdur nasye kharo 'bhyaṅge pāne vastau ca cikkaṇaḥ

22

शाणं पाणि-तलं मुष्टिं कुडवं प्रस्थम् आढकम् । द्रोणं वहं च क्रम-शो विजानीयाच् चतुर्-गुणम्

śāṇaṃ pāṇi-talaṃ muṣṭiṃ kuḍavaṃ prastham āḍhakam | droṇaṃ vahaṃ ca krama-śo vijānīyāc catur-guṇam

23

द्वि-गुणं योजयेद् आर्द्रं कुडवादि तथा द्रवम् । पेषणालोडने वारि स्नेह-पाके च निर्-द्रवे

dvi-guṇaṃ yojayed ārdraṃ kuḍavādi tathā dravam | peṣaṇāloḍane vāri sneha-pāke ca nir-drave

24

कल्पयेत् सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम् । कल्की-कुर्याच् च भैषज्यम् अ-निरूपित-कल्पनम्

kalpayet sadṛśān bhāgān pramāṇaṃ yatra noditam | kalkī-kuryāc ca bhaiṣajyam a-nirūpita-kalpanam

25

अङ्गान्-उक्तौ तु मूलं स्याद् अ-प्रसिद्धौ तद् एव तु । द्वौ शाणौ वटकः कोलं बदरं द्रङ्क्षणश् च तौ

aṅgān-uktau tu mūlaṃ syād a-prasiddhau tad eva tu | dvau śāṇau vaṭakaḥ kolaṃ badaraṃ draṅkṣaṇaś ca tau

26

६.२५av अ-निर्दिष्टा-प्रसिद्धेषु ६.२५bv मूलं ग्राह्यं त्वग्-आदिषु ६.२५cv द्वौ शाणौ वटकः कोलो षड् वंश्यस् तु मरीचिः स्यात् षण् मरीच्यस् तु सर्षपः । तण्डुलः सर्षपास् त्व् अष्टौ धान्य-माषस् तु तौ यवः ॥ २५.१+(१) ॥ ६.२५.१+(१)द्व् धान्य-माषश् च तौ यवः ताव् अण्डिका चतुर्भिस् तैर् माषकः शाणकस् तथा ॥ २५.१+(२)अब् ॥ ६.२५.१+(२)अव् तावन्तो गदिता माषाः ६.२५.१+(२)अव् तैस् तुर्यैर् गुञ्जका माषस् ६.२५.१+(२)ब्व् शाणो ऽयं मुनिभिः स्मृतः ६.२५.१+(२)ब्व् तुर्याभिः शाणकः स्मृतः अक्षं पिचुः पाणि-तलं सुवर्णं कवड-ग्रहः । कर्षो बिडाल-पदकं तिन्दुकः पाणि-मानिका

6.25av a-nirdiṣṭā-prasiddheṣu 6.25bv mūlaṃ grāhyaṃ tvag-ādiṣu 6.25cv dvau śāṇau vaṭakaḥ kolo ṣaḍ vaṃśyas tu marīciḥ syāt ṣaṇ marīcyas tu sarṣapaḥ | taṇḍulaḥ sarṣapās tv aṣṭau dhānya-māṣas tu tau yavaḥ || 25.1+(1) || 6.25.1+(1)dv dhānya-māṣaś ca tau yavaḥ tāv aṇḍikā caturbhis tair māṣakaḥ śāṇakas tathā || 25.1+(2)ab || 6.25.1+(2)av tāvanto gaditā māṣāḥ 6.25.1+(2)av tais turyair guñjakā māṣas 6.25.1+(2)bv śāṇo 'yaṃ munibhiḥ smṛtaḥ 6.25.1+(2)bv turyābhiḥ śāṇakaḥ smṛtaḥ akṣaṃ picuḥ pāṇi-talaṃ suvarṇaṃ kavaḍa-grahaḥ | karṣo biḍāla-padakaṃ tindukaḥ pāṇi-mānikā

27

६.२६bv सुवर्णं कवड-ग्रहम् ६.२६dv तिन्दुकं पाणि-मानिका शब्दान्य-त्वम् अ-भिन्ने ऽर्थे शुक्तिर् अष्टमिका पिचू । पलं प्रकुञ्चो बिल्वं च मुष्टिर् आम्रं चतुर्थिका

6.26bv suvarṇaṃ kavaḍa-graham 6.26dv tindukaṃ pāṇi-mānikā śabdānya-tvam a-bhinne 'rthe śuktir aṣṭamikā picū | palaṃ prakuñco bilvaṃ ca muṣṭir āmraṃ caturthikā

28

६.२७av शब्दान् एवम् अ-भिन्ने ऽर्थे ६.२७av शब्दा ह्य् अमी अ-भिन्ने ऽर्थे द्वे पले प्रसृतस् तौ द्वाव् अञ्जलिस् तौ तु मानिका । आढकं भाजनं कंसो द्रोणः कुम्भो घटो ऽर्मणम्

6.27av śabdān evam a-bhinne 'rthe 6.27av śabdā hy amī a-bhinne 'rthe dve pale prasṛtas tau dvāv añjalis tau tu mānikā | āḍhakaṃ bhājanaṃ kaṃso droṇaḥ kumbho ghaṭo 'rmaṇam

29

६.२८av द्वे पले प्रसृतिस् तौ द्वाव् तुला पल-शतं तानि विंशतिर् भार उच्यते । हिमवद्-विन्ध्य-शैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुन्धरा

6.28av dve pale prasṛtis tau dvāv tulā pala-śataṃ tāni viṃśatir bhāra ucyate | himavad-vindhya-śailābhyāṃ prāyo vyāptā vasundharā

अध्याय 01

1

आमाशय-स्थो हत्वाग्निं सामो मार्गान् पिधाय यत् । विदधाति ज्वरं दोषस् तस्मात् कुर्वीत लङ्घनम्

āmāśaya-stho hatvāgniṃ sāmo mārgān pidhāya yat | vidadhāti jvaraṃ doṣas tasmāt kurvīta laṅghanam

2

प्राग्-रूपेषु ज्वरादौ वा बलं यत्नेन पालयन् । बलाधिष्ठानम् आरोग्यम् आरोग्यार्थः क्रिया-क्रमः

prāg-rūpeṣu jvarādau vā balaṃ yatnena pālayan | balādhiṣṭhānam ārogyam ārogyārthaḥ kriyā-kramaḥ

3

१.२dv आरोग्यार्थं क्रिया-क्रमः लङ्घनैः क्षपिते दोषे दीप्ते ऽग्नौ लाघवे सति । स्वास्थ्यं क्षुत् तृड् रुचिः पक्तिर् बलम् ओजश् च जायते

1.2dv ārogyārthaṃ kriyā-kramaḥ laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte 'gnau lāghave sati | svāsthyaṃ kṣut tṛḍ ruciḥ paktir balam ojaś ca jāyate

4

तत्रोत्कृष्टे समुत्क्लिष्टे कफ-प्राये चले मले । स-हृल्-लास-प्रसेकान्न-द्वेष-कास-विषूचिके

tatrotkṛṣṭe samutkliṣṭe kapha-prāye cale male | sa-hṛl-lāsa-prasekānna-dveṣa-kāsa-viṣūcike

5

सद्यो-भुक्तस्य संजाते ज्वरे सामे विशेषतः । वमनं वमनार्हस्य शस्तं कुर्यात् तद् अन्य-था

sadyo-bhuktasya saṃjāte jvare sāme viśeṣataḥ | vamanaṃ vamanārhasya śastaṃ kuryāt tad anya-thā

6

श्वासातीसार-संमोह-हृद्-रोग-विषम-ज्वरान् । पिप्पलीभिर् युतान् गालान् कलिङ्गैर् मधुकेन वा

śvāsātīsāra-saṃmoha-hṛd-roga-viṣama-jvarān | pippalībhir yutān gālān kaliṅgair madhukena vā

7

उष्णाम्भसा स-मधुना पिबेत् स-लवणेन वा । पटोल-निम्ब-कर्कोट-वेत्र-पत्त्रोदकेन वा

uṣṇāmbhasā sa-madhunā pibet sa-lavaṇena vā | paṭola-nimba-karkoṭa-vetra-pattrodakena vā

8

तर्पणेन रसेनेक्षोर् मद्यैः कल्पोदितानि वा । वमनानि प्रयुञ्जीत बल-काल-विभाग-वित्

tarpaṇena rasenekṣor madyaiḥ kalpoditāni vā | vamanāni prayuñjīta bala-kāla-vibhāga-vit

9

कृते ऽ-कृते वा वमने ज्वरी कुर्याद् विशोषणम् । दोषाणां समुदीर्णानां पाचनाय शमाय च

kṛte '-kṛte vā vamane jvarī kuryād viśoṣaṇam | doṣāṇāṃ samudīrṇānāṃ pācanāya śamāya ca

10

दोषेण भस्मनेवाग्नौ छन्ने ऽन्नं न विपच्यते । तस्माद् आ-दोष-पचनाज् ज्वरितान् उपवासयेत्

doṣeṇa bhasmanevāgnau channe 'nnaṃ na vipacyate | tasmād ā-doṣa-pacanāj jvaritān upavāsayet

11

१.१०av आमेन भस्मनेवाग्नौ तृष्णग् अल्पाल्पम् उष्णाम्बु पिबेद् वात-कफ-ज्वरे । तत् कफं विलयं नीत्वा तृष्णाम् आशु निवर्तयेत्

1.10av āmena bhasmanevāgnau tṛṣṇag alpālpam uṣṇāmbu pibed vāta-kapha-jvare | tat kaphaṃ vilayaṃ nītvā tṛṣṇām āśu nivartayet

12

१.११av तृष्यन्न् अल्पाल्पम् उष्णाम्बु उदीर्य चाग्निं स्रोतांसि मृदू-कृत्य विशोधयेत् । लीन-पित्तानिल-स्वेद-शकृन्-मूत्रानुलोमनम्

1.11av tṛṣyann alpālpam uṣṇāmbu udīrya cāgniṃ srotāṃsi mṛdū-kṛtya viśodhayet | līna-pittānila-sveda-śakṛn-mūtrānulomanam

13

निद्रा-जाड्या-रुचि-हरं प्राणानाम् अवलम्बनम् । विपरीतम् अतः शीतं दोष-संघात-वर्धनम्

nidrā-jāḍyā-ruci-haraṃ prāṇānām avalambanam | viparītam ataḥ śītaṃ doṣa-saṃghāta-vardhanam

14

उष्णम् एवङ्-गुण-त्वे ऽपि युञ्ज्यान् नैकान्त-पित्तले । उद्रिक्त-पित्ते दवथु-दाह-मोहातिसारिणि

uṣṇam evaṅ-guṇa-tve 'pi yuñjyān naikānta-pittale | udrikta-pitte davathu-dāha-mohātisāriṇi

15

विष-मद्योत्थिते ग्रीष्मे क्षत-क्षीणे ऽस्र-पित्तिनि । घन-चन्दन-शुण्ठ्य्-अम्बु-पर्पटोशीर-साधितम्

viṣa-madyotthite grīṣme kṣata-kṣīṇe 'sra-pittini | ghana-candana-śuṇṭhy-ambu-parpaṭośīra-sādhitam

16

शीतं तेभ्यो हितं तोयं पाचनं तृड्-ज्वरापहम् । ऊष्मा पित्ताद् ऋते नास्ति ज्वरो नास्त्य् ऊष्मणा विना

śītaṃ tebhyo hitaṃ toyaṃ pācanaṃ tṛḍ-jvarāpaham | ūṣmā pittād ṛte nāsti jvaro nāsty ūṣmaṇā vinā

17

तस्मात् पित्त-विरुद्धानि त्यजेत् पित्ताधिके ऽधिकम् । स्नानाभ्यङ्ग-प्रदेहांश् च परिशेषं च लङ्घनम्

tasmāt pitta-viruddhāni tyajet pittādhike 'dhikam | snānābhyaṅga-pradehāṃś ca pariśeṣaṃ ca laṅghanam

18

अ-जीर्ण इव शूल-घ्नं सामे तीव्र-रुजि ज्वरे । न पिबेद् औषधं तद् धि भूय एवामम् आवहेत्

a-jīrṇa iva śūla-ghnaṃ sāme tīvra-ruji jvare | na pibed auṣadhaṃ tad dhi bhūya evāmam āvahet

19

आमाभिभूत-कोष्ठस्य क्षीरं विषम् अहेर् इव । सोदर्द-पीनस-श्वासे जङ्घा-पर्वास्थि-शूलिनि

āmābhibhūta-koṣṭhasya kṣīraṃ viṣam aher iva | sodarda-pīnasa-śvāse jaṅghā-parvāsthi-śūlini

20

१.१९dv जङ्घा-पार्श्वास्थि-शूलिनि वात-श्लेष्मात्मके स्वेदः प्रशस्तः स प्रवर्तयेत् । स्वेद-मूत्र-शकृद्-वातान् कुर्याद् अग्नेश् च पाटवम्

1.19dv jaṅghā-pārśvāsthi-śūlini vāta-śleṣmātmake svedaḥ praśastaḥ sa pravartayet | sveda-mūtra-śakṛd-vātān kuryād agneś ca pāṭavam

21

स्नेहोक्तम् आचार-विधिं सर्व-शश् चानुपालयेत् । लङ्घनं स्वेदनं कालो यवाग्वस् तिक्तको रसः

snehoktam ācāra-vidhiṃ sarva-śaś cānupālayet | laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvas tiktako rasaḥ

22

१.२१dv यवागूस् तिक्तको रसः मलानां पाचनानि स्युर् यथावस्थं क्रमेण वा । शुद्ध-वात-क्षयागन्तु-जीर्ण-ज्वरिषु लङ्घनम्

1.21dv yavāgūs tiktako rasaḥ malānāṃ pācanāni syur yathāvasthaṃ krameṇa vā | śuddha-vāta-kṣayāgantu-jīrṇa-jvariṣu laṅghanam

23

नेष्यते तेषु हि हितं शमनं यन् न कर्शनम् । तत्र साम-ज्वराकृत्या जानीयाद् अ-विशोषितम्

neṣyate teṣu hi hitaṃ śamanaṃ yan na karśanam | tatra sāma-jvarākṛtyā jānīyād a-viśoṣitam

24

१.२३bv शमनं यन् न कर्षणम् द्वि-विधोपक्रम-ज्ञानम् अवेक्षेत च लङ्घने । युक्तं लङ्घित-लिङ्गैस् तु तं पेयाभिर् उपाचरेत्

1.23bv śamanaṃ yan na karṣaṇam dvi-vidhopakrama-jñānam avekṣeta ca laṅghane | yuktaṃ laṅghita-liṅgais tu taṃ peyābhir upācaret

25

यथा-स्वौषध-सिद्धाभिर् मण्ड-पूर्वाभिर् आदितः । षड्-अहं वा मृदु-त्वं वा ज्वरो यावद् अवाप्नुयात्

yathā-svauṣadha-siddhābhir maṇḍa-pūrvābhir āditaḥ | ṣaḍ-ahaṃ vā mṛdu-tvaṃ vā jvaro yāvad avāpnuyāt

26

तस्याग्निर् दीप्यते ताभिः समिद्भिर् इव पावकः । प्राग् लाज-पेयां सु-जरां स-शुण्ठी-धान्य-पिप्पलीम्

tasyāgnir dīpyate tābhiḥ samidbhir iva pāvakaḥ | prāg lāja-peyāṃ su-jarāṃ sa-śuṇṭhī-dhānya-pippalīm

27

स-सैन्धवां तथाम्लार्थी तां पिबेत् सह-दाडिमाम् । सृष्ट-विड् बहु-पित्तो वा स-शुण्ठी-माक्षिकां हिमाम्

sa-saindhavāṃ tathāmlārthī tāṃ pibet saha-dāḍimām | sṛṣṭa-viḍ bahu-pitto vā sa-śuṇṭhī-mākṣikāṃ himām

28

वस्ति-पार्श्व-शिरः-शूली व्याघ्री-गोक्षुर-साधिताम् । पृश्निपर्णी-बला-बिल्व-नागरोत्पल-धान्यकैः

vasti-pārśva-śiraḥ-śūlī vyāghrī-gokṣura-sādhitām | pṛśniparṇī-balā-bilva-nāgarotpala-dhānyakaiḥ

29

सिद्धां ज्वरातिसार्य् अम्लां पेयां दीपन-पाचनीम् । ह्रस्वेन पञ्च-मूलेन हिक्का-रुक्-श्वास-कास-वान्

siddhāṃ jvarātisāry amlāṃ peyāṃ dīpana-pācanīm | hrasvena pañca-mūlena hikkā-ruk-śvāsa-kāsa-vān

30

पञ्च-मूलेन महता कफार्तो यव-साधिताम् । विबद्ध-वर्चाः स-यवां पिप्पल्य्-आमलकैः कृतां

pañca-mūlena mahatā kaphārto yava-sādhitām | vibaddha-varcāḥ sa-yavāṃ pippaly-āmalakaiḥ kṛtāṃ

31

१.३०dv पिप्पल्य्-आमलकैः शृतां यवागूं सर्पिषा भृष्टां मल-दोषानुलोमनीम् । चविका-पिप्पली-मूल-द्राक्षामलक-नागरैः

1.30dv pippaly-āmalakaiḥ śṛtāṃ yavāgūṃ sarpiṣā bhṛṣṭāṃ mala-doṣānulomanīm | cavikā-pippalī-mūla-drākṣāmalaka-nāgaraiḥ

32

कोष्ठे विबद्धे स-रुजि पिबेत् तु परिकर्तिनि । कोल-वृक्षाम्ल-कलशी-धावनी-श्रीफलैः कृताम्

koṣṭhe vibaddhe sa-ruji pibet tu parikartini | kola-vṛkṣāmla-kalaśī-dhāvanī-śrīphalaiḥ kṛtām

33

१.३२dv -धावनी-श्री-बला-कृताम् अ-स्वेद-निद्रस् तृष्णार्तः सितामलक-नागरैः । सिता-बदर-मृद्वीका-शारिवा-मुस्त-चन्दनैः

1.32dv -dhāvanī-śrī-balā-kṛtām a-sveda-nidras tṛṣṇārtaḥ sitāmalaka-nāgaraiḥ | sitā-badara-mṛdvīkā-śārivā-musta-candanaiḥ

34

१.३३av अ-स्वेद-निद्रा-तृष्णार्तः तृष्णा-छर्दि-परीदाह-ज्वर-घ्नीं क्षौद्र-संयुताम् । कुर्यात् पेयौषधैर् एव रस-यूषादिकान् अपि

1.33av a-sveda-nidrā-tṛṣṇārtaḥ tṛṣṇā-chardi-parīdāha-jvara-ghnīṃ kṣaudra-saṃyutām | kuryāt peyauṣadhair eva rasa-yūṣādikān api

35

१.३४av तृष्णा-छर्दि-परीवार- १.३४av तृष्णा-छर्दि-परो दाह- मद्योद्भवे मद्य-नित्ये पित्त-स्थान-गते कफे । ग्रीष्मे तयोर् वाधिकयोस् तृट्-छर्दिर्-दाह-पीडिते

1.34av tṛṣṇā-chardi-parīvāra- 1.34av tṛṣṇā-chardi-paro dāha- madyodbhave madya-nitye pitta-sthāna-gate kaphe | grīṣme tayor vādhikayos tṛṭ-chardir-dāha-pīḍite

36

१.३५dv तृट्-छर्दि-दाह-पीडिते ऊर्ध्वं प्रवृत्ते रक्ते च पेयां नेच्छन्ति तेषु तु । ज्वरापहैः फल-रसैर् अद्भिर् वा लाज-तर्पणात्

1.35dv tṛṭ-chardi-dāha-pīḍite ūrdhvaṃ pravṛtte rakte ca peyāṃ necchanti teṣu tu | jvarāpahaiḥ phala-rasair adbhir vā lāja-tarpaṇāt

37

१.३६dv अद्भिर् वा लाज-तर्पणम् पिबेत् स-शर्करा-क्षौद्रान् ततो जीर्णे तु तर्पणे । यवाग्वां वौदनं क्षुद्-वान् अश्नीयाद् भृष्ट-तण्डुलम्

1.36dv adbhir vā lāja-tarpaṇam pibet sa-śarkarā-kṣaudrān tato jīrṇe tu tarpaṇe | yavāgvāṃ vaudanaṃ kṣud-vān aśnīyād bhṛṣṭa-taṇḍulam

38

१.३७av पिबेत् स-शर्करा-क्षौद्रं १.३७bv ततो जीर्णे च तर्पणे १.३७cv यवाग्वाम् ओदनं क्षुद्-वान् १.३७cv यवाग्वां चौदनं क्षुद्-वान् दक-लावणिकैर् यूषै रसैर् वा मुद्ग-लाव-जैः । इत्य् अयं षड्-अहो नेयो बलं दोषं च रक्षता

1.37av pibet sa-śarkarā-kṣaudraṃ 1.37bv tato jīrṇe ca tarpaṇe 1.37cv yavāgvām odanaṃ kṣud-vān 1.37cv yavāgvāṃ caudanaṃ kṣud-vān daka-lāvaṇikair yūṣai rasair vā mudga-lāva-jaiḥ | ity ayaṃ ṣaḍ-aho neyo balaṃ doṣaṃ ca rakṣatā

39

ततः पक्वेषु दोषेषु लङ्घनाद्यैः प्रशस्यते । कषायो दोष-शेषस्य पाचनः शमनो ऽथ-वा

tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate | kaṣāyo doṣa-śeṣasya pācanaḥ śamano 'tha-vā

40

तिक्तः पित्ते विशेषेण प्रयोज्यः कटुकः कफे । पित्त-श्लेष्म-हर-त्वे ऽपि कषायः स न शस्यते

tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ kaṭukaḥ kaphe | pitta-śleṣma-hara-tve 'pi kaṣāyaḥ sa na śasyate

41

१.४०dv कषायस् तु न शस्यते नव-ज्वरे मल-स्तम्भात् कषायो विषम-ज्वरम् । कुरुते ऽ-रुचि-हृल्-लास-हिध्माध्मानादिकान् अपि

1.40dv kaṣāyas tu na śasyate nava-jvare mala-stambhāt kaṣāyo viṣama-jvaram | kurute '-ruci-hṛl-lāsa-hidhmādhmānādikān api

42

सप्ताहाद् औषधं के-चिद् आहुर् अन्ये दशाहतः । के-चिल् लघ्व्-अन्न-भुक्तस्य योज्यम् आमोल्बणे न तु

saptāhād auṣadhaṃ ke-cid āhur anye daśāhataḥ | ke-cil laghv-anna-bhuktasya yojyam āmolbaṇe na tu

43

१.४२bv आहुश् चान्ये दशाहतः तीव्र-ज्वर-परीतस्य दोष-वेगोदये यतः । दोषे ऽथ-वाति-निचिते तन्द्रा-स्तैमित्य-कारिणि

1.42bv āhuś cānye daśāhataḥ tīvra-jvara-parītasya doṣa-vegodaye yataḥ | doṣe 'tha-vāti-nicite tandrā-staimitya-kāriṇi

44

अ-पच्यमानं भैषज्यं भूयो ज्वलयति ज्वरम् । मृदुर् ज्वरो लघुर् देहश् चलिताश् च मला यदा

a-pacyamānaṃ bhaiṣajyaṃ bhūyo jvalayati jvaram | mṛdur jvaro laghur dehaś calitāś ca malā yadā

45

अ-चिर-ज्वरितस्यापि भेषजं योजयेत् तदा । मुस्तया पर्पटं युक्तं शुण्ठ्या दुःस्पर्शयापि वा

a-cira-jvaritasyāpi bheṣajaṃ yojayet tadā | mustayā parpaṭaṃ yuktaṃ śuṇṭhyā duḥsparśayāpi vā

46

पाक्यं शीत-कषायं वा पाठोशीरं स-वालकम् । पिबेत् तद्-वच् च भूनिम्ब-गुडूची-मुस्त-नागरम्

pākyaṃ śīta-kaṣāyaṃ vā pāṭhośīraṃ sa-vālakam | pibet tad-vac ca bhūnimba-guḍūcī-musta-nāgaram

47

यथा-योगम् इमे योज्याः कषाया दोष-पाचनाः । ज्वरा-रोचक-तृष्णास्य-वैरस्या-पक्ति-नाशनाः

yathā-yogam ime yojyāḥ kaṣāyā doṣa-pācanāḥ | jvarā-rocaka-tṛṣṇāsya-vairasyā-pakti-nāśanāḥ

49

कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्त्रं कटुक-रोहिणी ॥ ४८अब् ॥ पटोलं शारिवा मुस्ता पाठा कटुक-रोहिणी । पटोल-निम्ब-त्रि-फला-मृद्वीका-मुस्त-वत्सकाः

kaliṅgakāḥ paṭolasya pattraṃ kaṭuka-rohiṇī || 48ab || paṭolaṃ śārivā mustā pāṭhā kaṭuka-rohiṇī | paṭola-nimba-tri-phalā-mṛdvīkā-musta-vatsakāḥ

50

किराततिक्तम् अमृता चन्दनं विश्व-भेषजम् । धात्री-मुस्तामृता-क्षौद्रम् अर्ध-श्लोक-समापनाः

kirātatiktam amṛtā candanaṃ viśva-bheṣajam | dhātrī-mustāmṛtā-kṣaudram ardha-śloka-samāpanāḥ

51

पञ्चैते संततादीनां पञ्चानां शमना मताः । दुरालभामृता-मुस्ता-नागरं वात-जे ज्वरे

pañcaite saṃtatādīnāṃ pañcānāṃ śamanā matāḥ | durālabhāmṛtā-mustā-nāgaraṃ vāta-je jvare

52

अथ-वा पिप्पली-मूल-गुडूची-विश्व-भेषजम् । कनीयः पञ्च-मूलं च पित्ते शक्रयवा घनम्

atha-vā pippalī-mūla-guḍūcī-viśva-bheṣajam | kanīyaḥ pañca-mūlaṃ ca pitte śakrayavā ghanam

53

१.५२dv पित्ते क्षौद्र-समन्विताः कटुका चेति स-क्षौद्रं मुस्ता-पर्पटकं तथा । स-धन्वयास-भूनिम्बं वत्सकाद्यो गणः कफे

1.52dv pitte kṣaudra-samanvitāḥ kaṭukā ceti sa-kṣaudraṃ mustā-parpaṭakaṃ tathā | sa-dhanvayāsa-bhūnimbaṃ vatsakādyo gaṇaḥ kaphe

54

१.५३av कलिङ्ग-मुस्त-कटुका अथ-वा वृष-गाङ्गेयी-शृङ्गवेर-दुरालभाः । रुग्-विबन्धानिल-श्लेष्म-युक्ते दीपन-पाचनम्

1.53av kaliṅga-musta-kaṭukā atha-vā vṛṣa-gāṅgeyī-śṛṅgavera-durālabhāḥ | rug-vibandhānila-śleṣma-yukte dīpana-pācanam

55

अभया-पिप्पली-मूल-शम्याक-कटुका-घनम् । द्राक्षा-मधूक-मधुक-लोध्र-काश्मर्य-शारिवाः

abhayā-pippalī-mūla-śamyāka-kaṭukā-ghanam | drākṣā-madhūka-madhuka-lodhra-kāśmarya-śārivāḥ

56

मुस्तामलक-ह्रीवेर-पद्म-केसर-पद्मकम् । मृणाल-चन्दनोशीर-नीलोत्पल-परूषकम्

mustāmalaka-hrīvera-padma-kesara-padmakam | mṛṇāla-candanośīra-nīlotpala-parūṣakam

57

फाण्टो हिमो वा द्राक्षादिर् जाती-कुसुम-वासितः । युक्तो मधु-सिता-लाजैर् जयत्य् अनिल-पित्त-जम्

phāṇṭo himo vā drākṣādir jātī-kusuma-vāsitaḥ | yukto madhu-sitā-lājair jayaty anila-pitta-jam

58

ज्वरं मदात्ययं छर्दिं मूर्छां दाहं श्रमं भ्रमम् । ऊर्ध्व-गं रक्त-पित्तं च पिपासां कामलाम् अपि

jvaraṃ madātyayaṃ chardiṃ mūrchāṃ dāhaṃ śramaṃ bhramam | ūrdhva-gaṃ rakta-pittaṃ ca pipāsāṃ kāmalām api

59

१.५८av ज्वरं मदात्ययं छर्दिर् पाचयेत् कटुकां पिष्ट्वा कर्परे ऽभिनवे शुचौ । निष्पीडितो घृत-युतस् तद्-रसो ज्वर-दाह-जित्

1.58av jvaraṃ madātyayaṃ chardir pācayet kaṭukāṃ piṣṭvā karpare 'bhinave śucau | niṣpīḍito ghṛta-yutas tad-raso jvara-dāha-jit

60

कफ-वाते वचा-तिक्ता-पाठारग्वध-वत्सकाः । पिप्पली-चूर्ण-युक्तो वा क्वाथश् छिन्नोद्भवोद्भवः

kapha-vāte vacā-tiktā-pāṭhāragvadha-vatsakāḥ | pippalī-cūrṇa-yukto vā kvāthaś chinnodbhavodbhavaḥ

61

व्याघ्री-शुण्ठ्य्-अमृता-क्वाथः पिप्पली-चूर्ण-संयुतः । वात-श्लेष्म-ज्वर-श्वास-कास-पीनस-शूल-जित्

vyāghrī-śuṇṭhy-amṛtā-kvāthaḥ pippalī-cūrṇa-saṃyutaḥ | vāta-śleṣma-jvara-śvāsa-kāsa-pīnasa-śūla-jit

62

पथ्या-कुस्तुम्बुरी-मुस्ता-शुण्ठी-कट्तृण-पर्पटम् । स-कट्फल-वचा-भार्गी-देवाह्वं मधु-हिङ्गु-मत्

pathyā-kustumburī-mustā-śuṇṭhī-kaṭtṛṇa-parpaṭam | sa-kaṭphala-vacā-bhārgī-devāhvaṃ madhu-hiṅgu-mat

63

कफ-वात-ज्वर-ष्ठीव-कुक्षि-हृत्-पार्श्व-वेदनाः । कण्ठामयास्य-श्वयथु-कास-श्वासान् नियच्छति

kapha-vāta-jvara-ṣṭhīva-kukṣi-hṛt-pārśva-vedanāḥ | kaṇṭhāmayāsya-śvayathu-kāsa-śvāsān niyacchati

64

१.६३av कफ-वात-ज्वरे ष्ठेव- आरग्वधादिः स-क्षौद्रः कफ-पित्त-ज्वरं जयेत् । तथा तिक्ता-वृषोशीर-त्रायन्ती-त्रि-फलामृताः

1.63av kapha-vāta-jvare ṣṭheva- āragvadhādiḥ sa-kṣaudraḥ kapha-pitta-jvaraṃ jayet | tathā tiktā-vṛṣośīra-trāyantī-tri-phalāmṛtāḥ

65

पटोलातिविषा-निम्ब-मूर्वा-धन्वयवासकाः । संनिपात-ज्वरे व्याघ्री-देवदारु-निशा-घनम्

paṭolātiviṣā-nimba-mūrvā-dhanvayavāsakāḥ | saṃnipāta-jvare vyāghrī-devadāru-niśā-ghanam

66

पटोल-पत्त्र-निम्ब-त्वक्-त्रि-फला-कटुका-युतम् । नागरं पौष्करं मूलं गुडूची कण्टकारिका

paṭola-pattra-nimba-tvak-tri-phalā-kaṭukā-yutam | nāgaraṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ guḍūcī kaṇṭakārikā

67

स-कास-श्वास-पार्श्वार्तौ वात-श्लेष्मोत्तरे ज्वरे । मधूक-पुष्प-मृद्वीका-त्रायमाणा-परूषकम्

sa-kāsa-śvāsa-pārśvārtau vāta-śleṣmottare jvare | madhūka-puṣpa-mṛdvīkā-trāyamāṇā-parūṣakam

68

सोशीर-तिक्ता-त्रि-फला-काश्मर्यं कल्पयेद् धिमम् । कषायं तं पिबन् काले ज्वरान् सर्वान् अपोहति

sośīra-tiktā-tri-phalā-kāśmaryaṃ kalpayed dhimam | kaṣāyaṃ taṃ piban kāle jvarān sarvān apohati

69

१.६८dv ज्वरान् सर्वान् व्यपोहति जात्य्-आमलक-मुस्तानि तद्-वद् धन्वयवासकम् । बद्ध-विट् कटुका-द्राक्षा-त्रायन्ती-त्रि-फला-गुडम्

1.68dv jvarān sarvān vyapohati jāty-āmalaka-mustāni tad-vad dhanvayavāsakam | baddha-viṭ kaṭukā-drākṣā-trāyantī-tri-phalā-guḍam

70

१.६९dv -त्रायन्ती-त्रि-फला-गुडान् १.६९dv -त्रायन्ती-त्रि-फला-गुडाः जीर्णौषधो ऽन्नं पेयाद्यम् आचरेच् छ्लेष्म-वान् न तु । पेया कफं वर्धयति पङ्कं पांसुषु वृष्टि-वत्

1.69dv -trāyantī-tri-phalā-guḍān 1.69dv -trāyantī-tri-phalā-guḍāḥ jīrṇauṣadho 'nnaṃ peyādyam ācarec chleṣma-vān na tu | peyā kaphaṃ vardhayati paṅkaṃ pāṃsuṣu vṛṣṭi-vat

71

श्लेष्माभिष्यण्ण-देहानाम् अतः प्राग् अपि योजयेत् । यूषान् कुलत्थ-चणक-कलायादि-कृतान् लघून्

śleṣmābhiṣyaṇṇa-dehānām ataḥ prāg api yojayet | yūṣān kulattha-caṇaka-kalāyādi-kṛtān laghūn

72

१.७१av श्लेष्माभिषव-देहानाम् १.७१av श्लेष्माभिस्पन्द-देहानाम् रूक्षांस् तिक्त-रसोपेतान् हृद्यान् रुचि-करान् पटून् । रक्ताद्याः शालयो जीर्णाः षष्टिकाश् च ज्वरे हिताः

1.71av śleṣmābhiṣava-dehānām 1.71av śleṣmābhispanda-dehānām rūkṣāṃs tikta-rasopetān hṛdyān ruci-karān paṭūn | raktādyāḥ śālayo jīrṇāḥ ṣaṣṭikāś ca jvare hitāḥ

73

श्लेष्मोत्तरे वीत-तुषास् तथा वाटी-कृता यवाः । ओदनस् तैः स्रुतो द्विस् त्रिः प्रयोक्तव्यो यथा-यथम्

śleṣmottare vīta-tuṣās tathā vāṭī-kṛtā yavāḥ | odanas taiḥ sruto dvis triḥ prayoktavyo yathā-yatham

74

दोष-दूष्यादि-बलतो ज्वर-घ्न-क्वाथ-साधितः । मुद्गाद्यैर् लघुभिर् यूषाः कुलत्थैश् च ज्वरापहाः

doṣa-dūṣyādi-balato jvara-ghna-kvātha-sādhitaḥ | mudgādyair laghubhir yūṣāḥ kulatthaiś ca jvarāpahāḥ

75

कारवेल्लक-कर्कोट-बाल-मूलक-पर्पटैः । वार्ताक-निम्ब-कुसुम-पटोल-फल-पल्लवैः

kāravellaka-karkoṭa-bāla-mūlaka-parpaṭaiḥ | vārtāka-nimba-kusuma-paṭola-phala-pallavaiḥ

76

अत्य्-अन्त-लघुभिर् मांसैर् जाङ्गलैश् च हिता रसाः । व्याघ्री-परूष-तर्कारी-द्राक्षामलक-दाडिमैः

aty-anta-laghubhir māṃsair jāṅgalaiś ca hitā rasāḥ | vyāghrī-parūṣa-tarkārī-drākṣāmalaka-dāḍimaiḥ

77

संस्कृताः पिप्पली-शुण्ठी-धान्य-जीरक-सैन्धवैः । सिता-मधुभ्यां प्रायेण संयुता वा कृता-कृताः

saṃskṛtāḥ pippalī-śuṇṭhī-dhānya-jīraka-saindhavaiḥ | sitā-madhubhyāṃ prāyeṇa saṃyutā vā kṛtā-kṛtāḥ

78

अन्-अम्ल-तक्र-सिद्धानि रुच्यानि व्यञ्जनानि च । अच्छान्य् अनल-संपन्नान्य् अनु-पाने ऽपि योजयेत्

an-amla-takra-siddhāni rucyāni vyañjanāni ca | acchāny anala-saṃpannāny anu-pāne 'pi yojayet

79

तानि क्वथित-शीतं च वारि मद्यं च सात्म्यतः । स-ज्वरं ज्वर-मुक्तं वा दिनान्ते भोजयेल् लघु

tāni kvathita-śītaṃ ca vāri madyaṃ ca sātmyataḥ | sa-jvaraṃ jvara-muktaṃ vā dinānte bhojayel laghu

80

श्लेष्म-क्षय-विवृद्धोष्मा बल-वान् अनलस् तदा । यथोचिते ऽथ-वा काले देश-सात्म्यानुरोधतः

śleṣma-kṣaya-vivṛddhoṣmā bala-vān analas tadā | yathocite 'tha-vā kāle deśa-sātmyānurodhataḥ

81

प्राग् अल्प-वह्निर् भुञ्जानो न ह्य् अ-जीर्णेन पीड्यते । कषाय-पान-पथ्यान्नैर् दशाह इति लङ्घिते

prāg alpa-vahnir bhuñjāno na hy a-jīrṇena pīḍyate | kaṣāya-pāna-pathyānnair daśāha iti laṅghite

82

सर्पिर् दद्यात् कफे मन्दे वात-पित्तोत्तरे ज्वरे । पक्वेषु दोषेष्व् अमृतं तद् विषोपमम् अन्य-था

sarpir dadyāt kaphe mande vāta-pittottare jvare | pakveṣu doṣeṣv amṛtaṃ tad viṣopamam anya-thā

83

दशाहे स्याद् अतीते ऽपि ज्वरोपद्रव-वृद्धि-कृत् । लङ्घनादि-क्रमं तत्र कुर्याद् आ-कफ-संक्षयात्

daśāhe syād atīte 'pi jvaropadrava-vṛddhi-kṛt | laṅghanādi-kramaṃ tatra kuryād ā-kapha-saṃkṣayāt

84

देह-धात्व्-अ-बल-त्वाच् च ज्वरो जीर्णो ऽनुवर्तते । रूक्षं हि तेजो ज्वर-कृत् तेजसा रूक्षितस्य च

deha-dhātv-a-bala-tvāc ca jvaro jīrṇo 'nuvartate | rūkṣaṃ hi tejo jvara-kṛt tejasā rūkṣitasya ca

85

वमन-स्वेद-कालाम्बु-कषाय-लघु-भोजनैः । यः स्याद् अति-बलो धातुः सह-चारी सदा-गतिः

vamana-sveda-kālāmbu-kaṣāya-laghu-bhojanaiḥ | yaḥ syād ati-balo dhātuḥ saha-cārī sadā-gatiḥ

86

तस्य संशमनं सर्पिर् दीप्तस्येवाम्बु वेश्मनः । वात-पित्त-जिताम् अग्र्यं संस्कारं चानुरुध्यते

tasya saṃśamanaṃ sarpir dīptasyevāmbu veśmanaḥ | vāta-pitta-jitām agryaṃ saṃskāraṃ cānurudhyate

87

१.८६dv संस्कारम् अनुरुध्यते सु-तरां तद् ध्य् अतो दद्याद् यथा-स्वौषध-साधितम् । विपरीतं ज्वरोष्माणं जयेत् पित्तं च शैत्यतः

1.86dv saṃskāram anurudhyate su-tarāṃ tad dhy ato dadyād yathā-svauṣadha-sādhitam | viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ jayet pittaṃ ca śaityataḥ

88

स्नेहाद् वातं घृतं तुल्यं योग-संस्कारतः कफम् । पूर्वे कषायाः स-घृताः सर्वे योज्या यथा-मलम्

snehād vātaṃ ghṛtaṃ tulyaṃ yoga-saṃskārataḥ kapham | pūrve kaṣāyāḥ sa-ghṛtāḥ sarve yojyā yathā-malam

89

त्रि-फला-पिचुमन्द-त्वङ्-मधुकं बृहती-द्वयम् । स-मसूर-दलं क्वाथः स-घृतो ज्वर-कास-हा

tri-phalā-picumanda-tvaṅ-madhukaṃ bṛhatī-dvayam | sa-masūra-dalaṃ kvāthaḥ sa-ghṛto jvara-kāsa-hā

90

पिप्पलीन्द्रयव-धावनि-तिक्ता-शारिवामलक-तामलकीभिः । बिल्व-मुस्त-हिम-पालनि-सेव्यैर् द्राक्षयातिविषया स्थिरया च

pippalīndrayava-dhāvani-tiktā-śārivāmalaka-tāmalakībhiḥ | bilva-musta-hima-pālani-sevyair drākṣayātiviṣayā sthirayā ca

91

घृतम् आशु निहन्ति साधितं ज्वरम् अग्निं विषमं हलीमकम् । अ-रुचिं भृश-तापम् अंसयोर् वमथुं पार्श्व-शिरो-रुजं क्षयम्

ghṛtam āśu nihanti sādhitaṃ jvaram agniṃ viṣamaṃ halīmakam | a-ruciṃ bhṛśa-tāpam aṃsayor vamathuṃ pārśva-śiro-rujaṃ kṣayam

92

१.९१bv ज्वरम् उग्रं विषमं हलीमकम् तैल्वकं पवन-जन्मनि ज्वरे योजयेत् त्रिवृतया वियोजितम् । तिक्तकं वृष-घृतं च पैत्तिके यच् च पालनिकया शृतं हविः

1.91bv jvaram ugraṃ viṣamaṃ halīmakam tailvakaṃ pavana-janmani jvare yojayet trivṛtayā viyojitam | tiktakaṃ vṛṣa-ghṛtaṃ ca paittike yac ca pālanikayā śṛtaṃ haviḥ

93

विडङ्ग-सौवर्चल-चव्य-पाठा-व्योषाग्नि-सिन्धूद्भव-याव-शूकैः । पलांशकैः क्षीर-समं घृतस्य प्रस्थं पचेज् जीर्ण-कफ-ज्वर-घ्नम्

viḍaṅga-sauvarcala-cavya-pāṭhā-vyoṣāgni-sindhūdbhava-yāva-śūkaiḥ | palāṃśakaiḥ kṣīra-samaṃ ghṛtasya prasthaṃ pacej jīrṇa-kapha-jvara-ghnam

94

१.९३cv पलांशिकैः क्षीर-समं घृतस्य गुडूच्या रस-कल्काभ्यां त्रि-फलाया वृषस्य वा । मृद्वीकाया बलायाश् च स्नेहाः सिद्धा ज्वर-च्छिदः

1.93cv palāṃśikaiḥ kṣīra-samaṃ ghṛtasya guḍūcyā rasa-kalkābhyāṃ tri-phalāyā vṛṣasya vā | mṛdvīkāyā balāyāś ca snehāḥ siddhā jvara-cchidaḥ

95

जीर्णे घृते च भुञ्जीत मृदु-मांस-रसौदनम् । बलं ह्य् अलं दोष-हरं परं तच् च बल-प्रदम्

jīrṇe ghṛte ca bhuñjīta mṛdu-māṃsa-rasaudanam | balaṃ hy alaṃ doṣa-haraṃ paraṃ tac ca bala-pradam

96

१.९५bv मृदु-मांस-रसाशनम् कफ-पित्त-हरा मुद्ग-कारवेल्लादि-जा रसाः । प्रायेण तस्मान् न हिता जीर्णे वातोत्तरे ज्वरे

1.95bv mṛdu-māṃsa-rasāśanam kapha-pitta-harā mudga-kāravellādi-jā rasāḥ | prāyeṇa tasmān na hitā jīrṇe vātottare jvare

97

शूलोदावर्त-विष्टम्भ-जनना ज्वर-वर्धनाः । न शाम्यत्य् एवम् अपि चेज् ज्वरः कुर्वीत शोधनम्

śūlodāvarta-viṣṭambha-jananā jvara-vardhanāḥ | na śāmyaty evam api cej jvaraḥ kurvīta śodhanam

98

शोधनार्हस्य वमनं प्राग् उक्तं तस्य योजयेत् । आमाशय-गते दोषे बलिनः पालयन् बलम्

śodhanārhasya vamanaṃ prāg uktaṃ tasya yojayet | āmāśaya-gate doṣe balinaḥ pālayan balam

99

पक्वे तु शिथिले दोषे ज्वरे वा विष-मद्य-जे । मोदकं त्रि-फला-श्यामा-त्रिवृत्-पिप्पलि-केसरैः

pakve tu śithile doṣe jvare vā viṣa-madya-je | modakaṃ tri-phalā-śyāmā-trivṛt-pippali-kesaraiḥ

100

स-सिता-मधुभिर् दद्याद् व्योषाद्यं वा विरेचनम् । द्राक्षा-धात्री-रसं तद्-वत् स-द्राक्षां वा हरीतकीम्

sa-sitā-madhubhir dadyād vyoṣādyaṃ vā virecanam | drākṣā-dhātrī-rasaṃ tad-vat sa-drākṣāṃ vā harītakīm

101

लिह्याद् वा त्रैवृतं चूर्णं संयुक्तं मधु-सर्पिषा ॥ १००.१+१अब् ॥ आरग्वधं वा पयसा मृद्वीकानां रसेन वा । त्रि-फलां त्रायमाणां वा पयसा ज्वरितः पिबेत्

lihyād vā traivṛtaṃ cūrṇaṃ saṃyuktaṃ madhu-sarpiṣā || 100.1+1ab || āragvadhaṃ vā payasā mṛdvīkānāṃ rasena vā | tri-phalāṃ trāyamāṇāṃ vā payasā jvaritaḥ pibet

102

विरिक्तानां च संसर्गी मण्ड-पूर्वा यथा-क्रमम् । च्यवमानं ज्वरोत्क्लिष्टम् उपेक्षेत मलं सदा

viriktānāṃ ca saṃsargī maṇḍa-pūrvā yathā-kramam | cyavamānaṃ jvarotkliṣṭam upekṣeta malaṃ sadā

103

पक्वो ऽपि हि विकुर्वीत दोषः कोष्ठे कृतास्पदः । अतिप्रवर्तमानं वा पाचयन् संग्रहं नयेत्

pakvo 'pi hi vikurvīta doṣaḥ koṣṭhe kṛtāspadaḥ | atipravartamānaṃ vā pācayan saṃgrahaṃ nayet

104

आम-संग्रहणे दोषा दोषोपक्रम ईरिताः । पाययेद् दोष-हरणं मोहाद् आम-ज्वरे तु यः

āma-saṃgrahaṇe doṣā doṣopakrama īritāḥ | pāyayed doṣa-haraṇaṃ mohād āma-jvare tu yaḥ

105

१.१०४av आम-संग्रहणाद् दोषो १.१०४bv दोषोपक्रम ईरितः प्रसुप्तं कृष्ण-सर्पं स कराग्रेण परामृशेत् । ज्वर-क्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम्

1.104av āma-saṃgrahaṇād doṣo 1.104bv doṣopakrama īritaḥ prasuptaṃ kṛṣṇa-sarpaṃ sa karāgreṇa parāmṛśet | jvara-kṣīṇasya na hitaṃ vamanaṃ na virecanam

106

कामं तु पयसा तस्य निरूहैर् वा हरेन् मलान् । क्षीरोचितस्य प्रक्षीण-श्लेष्मणो दाह-तृड्-वतः

kāmaṃ tu payasā tasya nirūhair vā haren malān | kṣīrocitasya prakṣīṇa-śleṣmaṇo dāha-tṛḍ-vataḥ

107

क्षीरं पित्तानिलार्तस्य पथ्यम् अप्य् अतिसारिणः । तद् वपुर् लङ्घनोत्तप्तं प्लुष्टं वनम् इवाग्निना

kṣīraṃ pittānilārtasya pathyam apy atisāriṇaḥ | tad vapur laṅghanottaptaṃ pluṣṭaṃ vanam ivāgninā

108

दिव्याम्बु जीवयेत् तस्य ज्वरं चाशु नियच्छति । संस्कृतं शीतम् उष्णं वा तस्माद् धारोष्णम् एव वा

divyāmbu jīvayet tasya jvaraṃ cāśu niyacchati | saṃskṛtaṃ śītam uṣṇaṃ vā tasmād dhāroṣṇam eva vā

109

१.१०८dv तद्-वद् धारोष्णम् एव वा विभज्य काले युञ्जीत ज्वरिणं हन्त्य् अतो ऽन्य-था । पयः स-शुण्ठी-खर्जूर-मृद्वीका-शर्करा-घृतम्

1.108dv tad-vad dhāroṣṇam eva vā vibhajya kāle yuñjīta jvariṇaṃ hanty ato 'nya-thā | payaḥ sa-śuṇṭhī-kharjūra-mṛdvīkā-śarkarā-ghṛtam

110

शृत-शीतं मधु-युतं तृड्-दाह-ज्वर-नाशनम् । तद्-वद् द्राक्षा-बला-यष्टी-शारिवा-कण-चन्दनैः

śṛta-śītaṃ madhu-yutaṃ tṛḍ-dāha-jvara-nāśanam | tad-vad drākṣā-balā-yaṣṭī-śārivā-kaṇa-candanaiḥ

111

चतुर्-गुणेनाम्भसा वा पिप्पल्या वा शृतं पिबेत् । कासाच् छ्वासाच् छिरः-शूलात् पार्श्व-शूलाच् चिर-ज्वरात्

catur-guṇenāmbhasā vā pippalyā vā śṛtaṃ pibet | kāsāc chvāsāc chiraḥ-śūlāt pārśva-śūlāc cira-jvarāt

112

मुच्यते ज्वरितः पीत्वा पञ्च-मूली-शृतं पयः । शृतम् एरण्ड-मूलेन बाल-बिल्वेन वा ज्वरात्

mucyate jvaritaḥ pītvā pañca-mūlī-śṛtaṃ payaḥ | śṛtam eraṇḍa-mūlena bāla-bilvena vā jvarāt

113

धारोष्णं वा पयः पीत्वा विबद्धानिल-वर्चसः । स-रक्त-पिच्छातिसृतेः स-तृट्-शूल-प्रवाहिकात्

dhāroṣṇaṃ vā payaḥ pītvā vibaddhānila-varcasaḥ | sa-rakta-picchātisṛteḥ sa-tṛṭ-śūla-pravāhikāt

114

सिद्धं शुण्ठी-बला-व्याघ्री-गोकण्टक-गुडैः पयः । शोफ-मूत्र-शकृद्-वात-विबन्ध-ज्वर-कास-जित्

siddhaṃ śuṇṭhī-balā-vyāghrī-gokaṇṭaka-guḍaiḥ payaḥ | śopha-mūtra-śakṛd-vāta-vibandha-jvara-kāsa-jit

115

वृश्चीव-बिल्व-वर्षाभू-साधितं ज्वर-शोफ-नुत् । शिंशिपा-सार-सिद्धं च क्षीरम् आशु ज्वरापहम्

vṛścīva-bilva-varṣābhū-sādhitaṃ jvara-śopha-nut | śiṃśipā-sāra-siddhaṃ ca kṣīram āśu jvarāpaham

116

१.११५cv शिंशिपा-सार-सिद्धं वा निरूहस् तु बलं वह्निं वि-ज्वर-त्वं मुदं रुचिम् । दोषे युक्तः करोत्य् आशु पक्वे पक्वाशयं गते

1.115cv śiṃśipā-sāra-siddhaṃ vā nirūhas tu balaṃ vahniṃ vi-jvara-tvaṃ mudaṃ rucim | doṣe yuktaḥ karoty āśu pakve pakvāśayaṃ gate

117

पित्तं वा कफ-पित्तं वा पक्वाशय-गतं हरेत् । स्रंसनं त्रीन् अपि मलान् वस्तिः पक्वाशयाश्रयान्

pittaṃ vā kapha-pittaṃ vā pakvāśaya-gataṃ haret | sraṃsanaṃ trīn api malān vastiḥ pakvāśayāśrayān

118

१.११७dv वस्तिः पक्वाशयाश्रितान् प्रक्षीण-कफ-पित्तस्य त्रिक-पृष्ठ-कटी-ग्रहे । दीप्ताग्नेर् बद्ध-शकृतः प्रयुञ्जीतानुवासनम्

1.117dv vastiḥ pakvāśayāśritān prakṣīṇa-kapha-pittasya trika-pṛṣṭha-kaṭī-grahe | dīptāgner baddha-śakṛtaḥ prayuñjītānuvāsanam

119

पटोल-निम्ब-च्छदन-कटुका-चतुरङ्गुलैः । स्थिरा-बला-गोक्षुरक-मदनोशीर-वालकैः

paṭola-nimba-cchadana-kaṭukā-caturaṅgulaiḥ | sthirā-balā-gokṣuraka-madanośīra-vālakaiḥ

120

पयस्य् अर्धोदके क्वाथं क्षीर-शेषं विमिश्रितम् । कल्कितैर् मुस्त-मदन-कृष्णा-मधुक-वत्सकैः

payasy ardhodake kvāthaṃ kṣīra-śeṣaṃ vimiśritam | kalkitair musta-madana-kṛṣṇā-madhuka-vatsakaiḥ

121

वस्तिं मधु-घृताभ्यां च पीडयेज् ज्वर-नाशनम् । चतस्रः पर्णिनीर् यष्टी-फलोशीर-नृपद्रुमान्

vastiṃ madhu-ghṛtābhyāṃ ca pīḍayej jvara-nāśanam | catasraḥ parṇinīr yaṣṭī-phalośīra-nṛpadrumān

122

क्वाथयेत् कल्कयेद् यष्टी-शताह्वा-फलिनी-फलम् । मुस्तं च वस्तिः स-गुड-क्षौद्र-सर्पिर् ज्वरापहः

kvāthayet kalkayed yaṣṭī-śatāhvā-phalinī-phalam | mustaṃ ca vastiḥ sa-guḍa-kṣaudra-sarpir jvarāpahaḥ

123

जीवन्तीं मदनं मेदां पिप्पलीं मधुकं वचाम् । ऋद्धिं रास्नां बलां बिल्वं शतपुष्पां शतावरीम्

jīvantīṃ madanaṃ medāṃ pippalīṃ madhukaṃ vacām | ṛddhiṃ rāsnāṃ balāṃ bilvaṃ śatapuṣpāṃ śatāvarīm

124

पिष्ट्वा क्षीरं जलं सर्पिस् तैलं चैक-त्र साधितम् । ज्वरे ऽनुवासनं दद्याद् यथा-स्नेहं यथा-मलम्

piṣṭvā kṣīraṃ jalaṃ sarpis tailaṃ caika-tra sādhitam | jvare 'nuvāsanaṃ dadyād yathā-snehaṃ yathā-malam

125

१.१२४cv ज्वरे ऽनुवासनं दद्यात् १.१२४dv तथा स्नेहं यथा मलम् १.१२४dv यथा-दोषं यथा-बलम् ये च सिद्धिषु वक्ष्यन्ते वस्तयो ज्वर-नाशनाः । शिरो-रुग्-गौरव-श्लेष्म-हरम् इन्द्रिय-बोधनम्

1.124cv jvare 'nuvāsanaṃ dadyāt 1.124dv tathā snehaṃ yathā malam 1.124dv yathā-doṣaṃ yathā-balam ye ca siddhiṣu vakṣyante vastayo jvara-nāśanāḥ | śiro-rug-gaurava-śleṣma-haram indriya-bodhanam

126

जीर्ण-ज्वरे रुचि-करं दद्यान् नस्यं विरेचनम् । स्नैहिकं शून्य-शिरसो दाहार्ते पित्त-नाशनम्

jīrṇa-jvare ruci-karaṃ dadyān nasyaṃ virecanam | snaihikaṃ śūnya-śiraso dāhārte pitta-nāśanam

127

धूम-गण्डूष-कवडान् यथा-दोषं च कल्पयेत् । प्रतिश्यायास्य-वैरस्य-शिरः-कण्ठामयापहान्

dhūma-gaṇḍūṣa-kavaḍān yathā-doṣaṃ ca kalpayet | pratiśyāyāsya-vairasya-śiraḥ-kaṇṭhāmayāpahān

128

अ-रुचौ मातुलुङ्गस्य केसरं साज्य-सैन्धवम् । धात्री-द्राक्षा-सितानां वा कल्कम् आस्येन धारयेत्

a-rucau mātuluṅgasya kesaraṃ sājya-saindhavam | dhātrī-drākṣā-sitānāṃ vā kalkam āsyena dhārayet

129

यथोपशय-संस्पर्शान् शीतोष्ण-द्रव्य-कल्पितान् । अभ्यङ्गालेप-सेकादीञ् ज्वरे जीर्णे त्वग्-आश्रिते

yathopaśaya-saṃsparśān śītoṣṇa-dravya-kalpitān | abhyaṅgālepa-sekādīñ jvare jīrṇe tvag-āśrite

130

कुर्याद् अञ्जन-धूमांश् च तथैवागन्तु-जे ऽपि तान् । दाहे सहस्र-धौतेन सर्पिषाभ्यङ्गम् आचरेत्

kuryād añjana-dhūmāṃś ca tathaivāgantu-je 'pi tān | dāhe sahasra-dhautena sarpiṣābhyaṅgam ācaret

131

सूत्रोक्तैश् च गणैस् तैस् तैर् मधुराम्ल-कषायकैः । दूर्वादिभिर् वा पित्त-घ्नैः शोधनादि-गणोदितैः

sūtroktaiś ca gaṇais tais tair madhurāmla-kaṣāyakaiḥ | dūrvādibhir vā pitta-ghnaiḥ śodhanādi-gaṇoditaiḥ

132

शीत-वीर्यैर् हिम-स्पर्शैः क्वाथ-कल्की-कृतैः पचेत् । तैलं स-क्षीरम् अभ्यङ्गात् सद्यो दाह-ज्वरोपहम्

śīta-vīryair hima-sparśaiḥ kvātha-kalkī-kṛtaiḥ pacet | tailaṃ sa-kṣīram abhyaṅgāt sadyo dāha-jvaropaham

133

शिरो गात्रं च तैर् एव नाति-पिष्टैः प्रलेपयेत् । तत्-क्वाथेन परीषेकम् अवगाहं च योजयेत्

śiro gātraṃ ca tair eva nāti-piṣṭaiḥ pralepayet | tat-kvāthena parīṣekam avagāhaṃ ca yojayet

134

तथारनाल-सलिल-क्षीर-शुक्त-घृतादिभिः । कपित्थ-मातुलुङ्गाम्ल-विदारी-लोध्र-दाडिमैः

tathāranāla-salila-kṣīra-śukta-ghṛtādibhiḥ | kapittha-mātuluṅgāmla-vidārī-lodhra-dāḍimaiḥ

135

बदरी-पल्लवोत्थेन फेनेनारिष्टकस्य वा । लिप्ते ऽङ्गे दाह-रुङ्-मोहाश् छर्दिस् तृष्णा च शाम्यति

badarī-pallavotthena phenenāriṣṭakasya vā | lipte 'ṅge dāha-ruṅ-mohāś chardis tṛṣṇā ca śāmyati

136

१.१३५bv फेनेनारिष्टकस्य च १.१३५bv फेनेनारिष्ट-जेन वा यो वर्णितः पित्त-हरो दोषोपक्रमणे क्रमः । तं च शीलयतः शीघ्रं स-दाहो नश्यति ज्वरः

1.135bv phenenāriṣṭakasya ca 1.135bv phenenāriṣṭa-jena vā yo varṇitaḥ pitta-haro doṣopakramaṇe kramaḥ | taṃ ca śīlayataḥ śīghraṃ sa-dāho naśyati jvaraḥ

137

वीर्योष्णैर् उष्ण-संस्पर्शैस् तगरागुरु-कुङ्कुमैः । कुष्ठ-स्थौणेय-शैलेय-सरलामरदारुभिः

vīryoṣṇair uṣṇa-saṃsparśais tagarāguru-kuṅkumaiḥ | kuṣṭha-sthauṇeya-śaileya-saralāmaradārubhiḥ

138

नख-रास्ना-पुर-वचा-चण्डैला-द्वय-चोरकैः । पृथ्वीका-शिग्रु-सुरसा-हिंस्रा-ध्यामक-सर्षपैः

nakha-rāsnā-pura-vacā-caṇḍailā-dvaya-corakaiḥ | pṛthvīkā-śigru-surasā-hiṃsrā-dhyāmaka-sarṣapaiḥ

139

१.१३८av नख-रास्ना-मुख-वचा- दश-मूलामृतैरण्ड-द्वय-पत्तूर-रोहिषैः । तमाल-पत्त्र-भूतीक-शल्लकी-धान्य-दीप्यकैः

1.138av nakha-rāsnā-mukha-vacā- daśa-mūlāmṛtairaṇḍa-dvaya-pattūra-rohiṣaiḥ | tamāla-pattra-bhūtīka-śallakī-dhānya-dīpyakaiḥ

140

१.१३९cv तमाल-पत्त्र-पूतीक- मिशि-माष-कुलत्थाग्नि-प्रकीर्या-नाकुली-द्वयैः । अन्यैश् च तद्-विधैर् द्रव्यैः शीते तैलं ज्वरे पचेत्

1.139cv tamāla-pattra-pūtīka- miśi-māṣa-kulatthāgni-prakīryā-nākulī-dvayaiḥ | anyaiś ca tad-vidhair dravyaiḥ śīte tailaṃ jvare pacet

141

क्वथितैः कल्कितैर् युक्तैः सुरा-सौवीरकादिभिः । तेनाभ्यञ्ज्यात् सुखोष्णेन तैः सु-पिष्टैश् च लेपयेत्

kvathitaiḥ kalkitair yuktaiḥ surā-sauvīrakādibhiḥ | tenābhyañjyāt sukhoṣṇena taiḥ su-piṣṭaiś ca lepayet

142

१.१४१cv तेनाभ्यज्य सुखोष्णेन कवोष्णैस् तैः परीषेकम् अवगाहं च कल्पयेत् । केवलैर् अपि तद्-वच् च शुक्त-गो-मूत्र-मस्तुभिः

1.141cv tenābhyajya sukhoṣṇena kavoṣṇais taiḥ parīṣekam avagāhaṃ ca kalpayet | kevalair api tad-vac ca śukta-go-mūtra-mastubhiḥ

143

आरग्वधादि-वर्गं च पानाभ्यञ्जन-लेपने । धूपान् अगुरु-जान् यांश् च वक्ष्यन्ते विषम-ज्वरे

āragvadhādi-vargaṃ ca pānābhyañjana-lepane | dhūpān aguru-jān yāṃś ca vakṣyante viṣama-jvare

144

१.१४३cv धूपान् अगुरु-जान् ये च अग्न्य्-अन्-अग्नि-कृतान् स्वेदान् स्वेदि भेषज-भोजनन् । गर्भ-भू-वेश्म-शयनं कुथ-कम्बल-रल्लकान्

1.143cv dhūpān aguru-jān ye ca agny-an-agni-kṛtān svedān svedi bheṣaja-bhojanan | garbha-bhū-veśma-śayanaṃ kutha-kambala-rallakān

145

निर्-धूम-दीप्तैर् अङ्गारैर् हसन्तीश् च हसन्तिकाः । मद्यं स-त्र्य्-ऊषणं तक्रं कुलत्थ-व्रीहि-कोद्रवान्

nir-dhūma-dīptair aṅgārair hasantīś ca hasantikāḥ | madyaṃ sa-try-ūṣaṇaṃ takraṃ kulattha-vrīhi-kodravān

146

संशीलयेद् वेपथु-मान् यच् चान्यद् अपि पित्तलम् । दयिताः स्तन-शालिन्यः पीना विभ्रम-भूषणाः

saṃśīlayed vepathu-mān yac cānyad api pittalam | dayitāḥ stana-śālinyaḥ pīnā vibhrama-bhūṣaṇāḥ

147

१.१४६av भजेच् छीतार्दितो युक्त्या यौवनासव-मत्ताश् च तम् आलिङ्गेयुर् अङ्गनाः । वीत-शीतं च विज्ञाय तास् ततो ऽपनयेत् पुनः

1.146av bhajec chītārdito yuktyā yauvanāsava-mattāś ca tam āliṅgeyur aṅganāḥ | vīta-śītaṃ ca vijñāya tās tato 'panayet punaḥ

148

१.१४७cv वीत-शीतं तु वियतास् वर्धनेनैक-दोषस्य क्षपणेनोच्छ्रितस्य वा । कफ-स्थानानुपूर्व्या वा तुल्य-कक्षाञ् जयेन् मलान्

1.147cv vīta-śītaṃ tu viyatās vardhanenaika-doṣasya kṣapaṇenocchritasya vā | kapha-sthānānupūrvyā vā tulya-kakṣāñ jayen malān

1

१.१४८bv क्षपणेनोच्छ्रितस्य च शमयेत् पित्तम् एवादौ ज्वरेषु समवायिषु । दुर्-निवार-तरं तद् धि ज्वरार्तानां विशेषतः ॥ १४८+

1.148bv kṣapaṇenocchritasya ca śamayet pittam evādau jvareṣu samavāyiṣu | dur-nivāra-taraṃ tad dhi jvarārtānāṃ viśeṣataḥ || 148+

149

छर्दि-मूर्छा-पिपासादीन् अ-विरोधाञ् ज्वरस्य तु ॥ १४८+२अब् ॥ संनिपात-ज्वरस्यान्ते कर्ण-मूले सु-दारुणः । शोफः संजायते येन कश्-चिद् एव विमुच्यते

chardi-mūrchā-pipāsādīn a-virodhāñ jvarasya tu || 148+2ab || saṃnipāta-jvarasyānte karṇa-mūle su-dāruṇaḥ | śophaḥ saṃjāyate yena kaś-cid eva vimucyate

150

१.१४९cv शोफः संजायते तेन १.१४९dv कश्-चिद् एव प्रमुच्यते रक्तावसेचनैः शीघ्रं सर्पिः-पानैश् च तं जयेत् । प्रदेहैः कफ-पित्त-घ्नैर् नावनैः कवड-ग्रहैः

1.149cv śophaḥ saṃjāyate tena 1.149dv kaś-cid eva pramucyate raktāvasecanaiḥ śīghraṃ sarpiḥ-pānaiś ca taṃ jayet | pradehaiḥ kapha-pitta-ghnair nāvanaiḥ kavaḍa-grahaiḥ

151

१.१५०cv प्रदेहैः कफ-वात-घ्नैर् शीतोष्ण-स्निग्ध-रूक्षाद्यैर् ज्वरो यस्य न शाम्यति । शाखानुसारी तस्याशु मुञ्चेद् बाह्वोः क्रमात् सिराम्

1.150cv pradehaiḥ kapha-vāta-ghnair śītoṣṇa-snigdha-rūkṣādyair jvaro yasya na śāmyati | śākhānusārī tasyāśu muñced bāhvoḥ kramāt sirām

152

अयम् एव विधिः कार्यो विषमे ऽपि यथा-यथम् । ज्वरे विभज्य वातादीन् यश् चान्-अन्तरम् उच्यते

ayam eva vidhiḥ kāryo viṣame 'pi yathā-yatham | jvare vibhajya vātādīn yaś cān-antaram ucyate

153

१.१५२bv विषमे च यथा-यथम् पटोल-कटुका-मुस्ता-प्राणदा-मधुकैः कृताः । त्रि-चतुः-पञ्च-शः क्वाथा विषम-ज्वर-नाशनाः

1.152bv viṣame ca yathā-yatham paṭola-kaṭukā-mustā-prāṇadā-madhukaiḥ kṛtāḥ | tri-catuḥ-pañca-śaḥ kvāthā viṣama-jvara-nāśanāḥ

154

योजयेत् त्रि-फलां पथ्यां गुडूचीं पिप्पलीं पृथक् । तैस् तैर् विधानैः स-गुडं भल्लातकम् अथापि वा

yojayet tri-phalāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ pippalīṃ pṛthak | tais tair vidhānaiḥ sa-guḍaṃ bhallātakam athāpi vā

155

लङ्घनं बृंहणं वादौ ज्वरागमन-वासरे । प्रातः स-तैलं लशुनं प्राग्-भक्तं वा तथा घृतम्

laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vādau jvarāgamana-vāsare | prātaḥ sa-tailaṃ laśunaṃ prāg-bhaktaṃ vā tathā ghṛtam

156

१.१५५av लङ्घनं बृंहणं वापि जीर्णं तद्-वद् दधि पयस् तक्रं सर्पिश् च षट्-पलम् । कल्याणकं पञ्च-गव्यं तिक्ताख्यं वृष-साधितम्

1.155av laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vāpi jīrṇaṃ tad-vad dadhi payas takraṃ sarpiś ca ṣaṭ-palam | kalyāṇakaṃ pañca-gavyaṃ tiktākhyaṃ vṛṣa-sādhitam

157

त्रि-फला-कोल-तर्कारी-क्वाथे दध्ना शृतं घृतम् । तिल्वक-त्वक्-कृतावापं विषम-ज्वर-जित् परम्

tri-phalā-kola-tarkārī-kvāthe dadhnā śṛtaṃ ghṛtam | tilvaka-tvak-kṛtāvāpaṃ viṣama-jvara-jit param

158

सुरां तीक्ष्णं च यन् मद्यं शिखि-तित्तिरि-दक्ष-जम् । मांसं मेद्योष्ण-वीर्यं च सहान्नेन प्र-कामतः

surāṃ tīkṣṇaṃ ca yan madyaṃ śikhi-tittiri-dakṣa-jam | māṃsaṃ medyoṣṇa-vīryaṃ ca sahānnena pra-kāmataḥ

159

१.१५८bv शिखि-तित्तिरि-कुक्कुटात् १.१५८cv मांसं मध्योष्ण-वीर्यं च १.१५८cv मांसं मेध्योष्ण-वीर्यं च सेवित्वा तद्-अहः स्वप्याद् अथ-वा पुनर् उल्लिखेत् । सर्पिषो महतीं मात्रां पीत्वा वा छर्दयेत् पुनः

1.158bv śikhi-tittiri-kukkuṭāt 1.158cv māṃsaṃ madhyoṣṇa-vīryaṃ ca 1.158cv māṃsaṃ medhyoṣṇa-vīryaṃ ca sevitvā tad-ahaḥ svapyād atha-vā punar ullikhet | sarpiṣo mahatīṃ mātrāṃ pītvā vā chardayet punaḥ

160

नीलिनीम् अजगन्धां च त्रिवृतां कटु-रोहिणीम् । पिबेज् ज्वरस्यागमने स्नेह-स्वेदोपपादितः

nīlinīm ajagandhāṃ ca trivṛtāṃ kaṭu-rohiṇīm | pibej jvarasyāgamane sneha-svedopapāditaḥ

161

मनोह्वा सैन्धवं कृष्णा तैलेन नयनाञ्जनम् । योज्यं हिङ्गु-समा व्याघ्री-वसा नस्यं स-सैन्धवम्

manohvā saindhavaṃ kṛṣṇā tailena nayanāñjanam | yojyaṃ hiṅgu-samā vyāghrī-vasā nasyaṃ sa-saindhavam

162

पुराण-सर्पिः सिंहस्य वसा तद्-वत् स-सैन्धवा । पलङ्कषा निम्ब-पत्त्रं वचा कुष्ठं हरीतकी

purāṇa-sarpiḥ siṃhasya vasā tad-vat sa-saindhavā | palaṅkaṣā nimba-pattraṃ vacā kuṣṭhaṃ harītakī

163

सर्षपाः स-यवाः सर्पिर् धूपो विड् वा बिडाल-जा । पुर-ध्याम-वचा-सर्ज-निम्बार्कागुरु-दारुभिः

sarṣapāḥ sa-yavāḥ sarpir dhūpo viḍ vā biḍāla-jā | pura-dhyāma-vacā-sarja-nimbārkāguru-dārubhiḥ

164

धूपो ज्वरेषु सर्वेषु कार्यो ऽयम् अ-पराजितः । धूप-नस्याञ्जनोत्त्रासा ये चोक्ताश् चित्त-वैकृते

dhūpo jvareṣu sarveṣu kāryo 'yam a-parājitaḥ | dhūpa-nasyāñjanottrāsā ye coktāś citta-vaikṛte

165

१.१६४bv प्रयोक्तव्यो ऽ-पराजितः १.१६४cv धूप-नस्याञ्जन-त्रासा दैवाश्रयं च भैषज्यं ज्वरान् सर्वान् व्यपोहति । विशेषाद् विषमान् प्रायस् ते ह्य् आगन्त्व्-अनुबन्ध-जाः

1.164bv prayoktavyo '-parājitaḥ 1.164cv dhūpa-nasyāñjana-trāsā daivāśrayaṃ ca bhaiṣajyaṃ jvarān sarvān vyapohati | viśeṣād viṣamān prāyas te hy āgantv-anubandha-jāḥ

166

यथा-स्वं च सिरां विध्येद् अ-शान्तौ विषम-ज्वरे । केवलानिल-वीसर्प-विस्फोटाभिहत-ज्वरे

yathā-svaṃ ca sirāṃ vidhyed a-śāntau viṣama-jvare | kevalānila-vīsarpa-visphoṭābhihata-jvare

167

१.१६६bv अ-शान्ते विषम-ज्वरे १.१६६dv -विस्फोटाभिहते ज्वरे सर्पिः-पान-हिमालेप-सेक-मांस-रसाशनम् । कुर्याद् यथा-स्वम् उक्तं च रक्त-मोक्षादि साधनम्

1.166bv a-śānte viṣama-jvare 1.166dv -visphoṭābhihate jvare sarpiḥ-pāna-himālepa-seka-māṃsa-rasāśanam | kuryād yathā-svam uktaṃ ca rakta-mokṣādi sādhanam

168

१.१६७av सर्पिः-पानं हिमालेप- १.१६७bv -सेकान् मांस-रसाशनम् ग्रहोत्थे भूत-विद्योक्तं बलि-मन्त्रादि साधनम् । ओषधि-गन्ध-जे पित्त-शमनं विष-जिद् विषे

1.167av sarpiḥ-pānaṃ himālepa- 1.167bv -sekān māṃsa-rasāśanam grahotthe bhūta-vidyoktaṃ bali-mantrādi sādhanam | oṣadhi-gandha-je pitta-śamanaṃ viṣa-jid viṣe

169

१.१६८cv औषधि-गन्ध-जे पित्त- इष्टैर् अर्थैर् मनो-ज्ञैश् च यथा-दोष-शमेन च । हिता-हित-विवेकैश् च ज्वरं क्रोधादि-जं जयेत्

1.168cv auṣadhi-gandha-je pitta- iṣṭair arthair mano-jñaiś ca yathā-doṣa-śamena ca | hitā-hita-vivekaiś ca jvaraṃ krodhādi-jaṃ jayet

170

क्रोध-जो याति कामेन शान्तिं क्रोधेन काम-जः । भय-शोकोद्भवौ ताभ्यां भी-शोकाभ्यां तथेतरौ

krodha-jo yāti kāmena śāntiṃ krodhena kāma-jaḥ | bhaya-śokodbhavau tābhyāṃ bhī-śokābhyāṃ tathetarau

171

शापाथर्वण-मन्त्रोत्थे विधिर् दैव-व्यपाश्रयः । ते ज्वराः केवलाः पूर्वं व्याप्यन्ते ऽन्-अन्तरम् मलैः

śāpātharvaṇa-mantrotthe vidhir daiva-vyapāśrayaḥ | te jvarāḥ kevalāḥ pūrvaṃ vyāpyante 'n-antaram malaiḥ

अध्याय 01 (cont. 2)

172

तस्माद् दोषानुसारेण तेष्व् आहारादि कल्पयेत् । न हि ज्वरो ऽनुबध्नाति मारुताद्यैर् विना कृतः

tasmād doṣānusāreṇa teṣv āhārādi kalpayet | na hi jvaro 'nubadhnāti mārutādyair vinā kṛtaḥ

173

ज्वर-काल-स्मृतिं चास्य हारिभिर् विषयैर् हरेत् । करुणार्द्रं मनः शुद्धं सर्व-ज्वर-विनाशनम्

jvara-kāla-smṛtiṃ cāsya hāribhir viṣayair haret | karuṇārdraṃ manaḥ śuddhaṃ sarva-jvara-vināśanam

174

१.१७३dv सर्व-ज्वर-विमोक्षणम् त्यजेद् आ-बल-लाभाच् च व्यायाम-स्नान-मैथुनम् । गुर्व्-अ-सात्म्य-विदाह्य् अन्नं यच् चान्यज् ज्वर-कारणम्

1.173dv sarva-jvara-vimokṣaṇam tyajed ā-bala-lābhāc ca vyāyāma-snāna-maithunam | gurv-a-sātmya-vidāhy annaṃ yac cānyaj jvara-kāraṇam

175

न वि-ज्वरो ऽपि सहसा सर्वान्नीनो भवेत् तथा । निवृत्तो ऽपि ज्वरः शीघ्रं व्यापादयति दुर्-बलम्

na vi-jvaro 'pi sahasā sarvānnīno bhavet tathā | nivṛtto 'pi jvaraḥ śīghraṃ vyāpādayati dur-balam

176

१.१७५bv सर्वान्नीनो भवेत् तदा १.१७५cv निवृत्तो हि ज्वरः शीघ्रं सद्यः प्राण-हरो यस्मात् तस्मात् तस्य विशेषतः । तस्यां तस्याम् अवस्थायां तत् तत् कुर्याद् भिषग्-जितम्

1.175bv sarvānnīno bhavet tadā 1.175cv nivṛtto hi jvaraḥ śīghraṃ sadyaḥ prāṇa-haro yasmāt tasmāt tasya viśeṣataḥ | tasyāṃ tasyām avasthāyāṃ tat tat kuryād bhiṣag-jitam

177

१.१७६dv तत् तत् कुर्याच् चिकित्सितम् ओषधयो मणयश् च सु-मन्त्राः साधु-गुरु-द्वि-ज-दैवत-पूजाः । प्रीति-करा मनसो विषयाश् च घ्नन्त्य् अपि विष्णु-कृतं ज्वरम् उग्रम्

1.176dv tat tat kuryāc cikitsitam oṣadhayo maṇayaś ca su-mantrāḥ sādhu-guru-dvi-ja-daivata-pūjāḥ | prīti-karā manaso viṣayāś ca ghnanty api viṣṇu-kṛtaṃ jvaram ugram

अध्याय 02

1

ऊर्ध्व-गं बलिनो ऽ-वेगम् एक-दोषानुगं नवम् । रक्त-पित्तं सुखे काले साधयेन् निर्-उपद्रवम्

ūrdhva-gaṃ balino '-vegam eka-doṣānugaṃ navam | rakta-pittaṃ sukhe kāle sādhayen nir-upadravam

2

अधो-गं यापयेद् रक्तं यच् च दोष-द्वयानुगम् । शान्तं शान्तं पुनः कुप्यन् मार्गान् मार्गान्तरं च यत्

adho-gaṃ yāpayed raktaṃ yac ca doṣa-dvayānugam | śāntaṃ śāntaṃ punaḥ kupyan mārgān mārgāntaraṃ ca yat

3

अति-प्रवृत्तं मन्दाग्नेस् त्रि-दोषं द्वि-पथं त्यजेत् । ज्ञात्वा निदानम् अयनं मलाव् अनु-बलौ बलम्

ati-pravṛttaṃ mandāgnes tri-doṣaṃ dvi-pathaṃ tyajet | jñātvā nidānam ayanaṃ malāv anu-balau balam

4

देश-कालाद्य्-अवस्थां च रक्त-पित्ते प्रयोजयेत् । लङ्घनं बृंहणं वादौ शोधनं शमनं तथा

deśa-kālādy-avasthāṃ ca rakta-pitte prayojayet | laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vādau śodhanaṃ śamanaṃ tathā

5

२.४cv लङ्घनं बृंहणं चादौ संतर्पणोत्थं बलिनो बहु-दोषस्य साधयेत् । ऊर्ध्व-भागं विरेकेण वमनेन त्व् अधो-गतम्

2.4cv laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ cādau saṃtarpaṇotthaṃ balino bahu-doṣasya sādhayet | ūrdhva-bhāgaṃ virekeṇa vamanena tv adho-gatam

6

२.५dv वमनेन त्व् अधो-गमम् शमनैर् बृंहणैश् चान्यल् लङ्घ्य-बृंह्यान् अवेक्ष्य च । ऊर्ध्वं प्रवृत्ते शमनौ रसौ तिक्त-कषायकौ

2.5dv vamanena tv adho-gamam śamanair bṛṃhaṇaiś cānyal laṅghya-bṛṃhyān avekṣya ca | ūrdhvaṃ pravṛtte śamanau rasau tikta-kaṣāyakau

7

२.६bv लङ्घ्य-बृंह्यान् अपेक्ष्य च उपवासश् च निः-शुण्ठी-षड्-अङ्गोदक-पायिनः । अधो-गे रक्त-पित्ते तु बृंहणो मधुरो रसः

2.6bv laṅghya-bṛṃhyān apekṣya ca upavāsaś ca niḥ-śuṇṭhī-ṣaḍ-aṅgodaka-pāyinaḥ | adho-ge rakta-pitte tu bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ

8

ऊर्ध्व-गे तर्पणं योज्यं प्राक् च पेया त्व् अधो-गते । अश्नतो बलिनो ऽ-शुद्धं न धार्यं तद् धि रोग-कृत्

ūrdhva-ge tarpaṇaṃ yojyaṃ prāk ca peyā tv adho-gate | aśnato balino '-śuddhaṃ na dhāryaṃ tad dhi roga-kṛt

9

२.८bv पेया पूर्वम् अधो-गते २.८bv प्राक् च पेया त्व् अधो-गमे २.८bv वा प्राक् पेया त्व् अधो-गमे धारयेद् अन्य-था शीघ्रम् अग्नि-वच् छीघ्र-कारि तत् । त्रिवृच्-छ्यामा-कषायेण कल्केन च स-शर्करम्

2.8bv peyā pūrvam adho-gate 2.8bv prāk ca peyā tv adho-game 2.8bv vā prāk peyā tv adho-game dhārayed anya-thā śīghram agni-vac chīghra-kāri tat | trivṛc-chyāmā-kaṣāyeṇa kalkena ca sa-śarkaram

1

गल-ग्रहं पूति-नस्यं मूर्छायम् अ-रुचिं ज्वरम् । गुल्मं प्लीहानम् आनाहं किलासं मूत्र-कृच्छ्र-ताम् ॥ ९.१+

gala-grahaṃ pūti-nasyaṃ mūrchāyam a-ruciṃ jvaram | gulmaṃ plīhānam ānāhaṃ kilāsaṃ mūtra-kṛcchra-tām || 9.1+

2

कुष्ठान्य् अर्शांसि वीसर्पं वर्ण-नाशं भगन्दरम् । बुद्धीन्द्रियोपरोधं च कुर्यात् स्तम्भितम् आदितः ॥ ९.१+

kuṣṭhāny arśāṃsi vīsarpaṃ varṇa-nāśaṃ bhagandaram | buddhīndriyoparodhaṃ ca kuryāt stambhitam āditaḥ || 9.1+

10

साधयेद् विधि-वल् लेहं लिह्यात् पाणि-तलं ततः । त्रिवृता त्रि-फला श्यामा पिप्पली शर्करा मधु

sādhayed vidhi-val lehaṃ lihyāt pāṇi-talaṃ tataḥ | trivṛtā tri-phalā śyāmā pippalī śarkarā madhu

11

मोदकः संनिपातोर्ध्व-रक्त-शोफ-ज्वरापहः । त्रिवृत् सम-सिता तद्-वत् पिप्पली-पाद-संयुता

modakaḥ saṃnipātordhva-rakta-śopha-jvarāpahaḥ | trivṛt sama-sitā tad-vat pippalī-pāda-saṃyutā

12

२.११bv -रक्त-पित्त-ज्वरापहः वमनं फल-संयुक्तं तर्पणं स-सिता-मधु । स-सितं वा जलं क्षौद्र-युक्तं वा मधुकोदकम्

2.11bv -rakta-pitta-jvarāpahaḥ vamanaṃ phala-saṃyuktaṃ tarpaṇaṃ sa-sitā-madhu | sa-sitaṃ vā jalaṃ kṣaudra-yuktaṃ vā madhukodakam

13

क्षीरं वा रसम् इक्षोर् वा शुद्धस्यान्-अन्तरो विधिः । यथा-स्वं मन्थ-पेयादिः प्रयोज्यो रक्षता बलम्

kṣīraṃ vā rasam ikṣor vā śuddhasyān-antaro vidhiḥ | yathā-svaṃ mantha-peyādiḥ prayojyo rakṣatā balam

14

मन्थो ज्वरोक्तो द्राक्षादिः पित्त-घ्नैर् वा फलैः कृतः । मधु-खर्जूर-मृद्वीका-परूषक-सिताम्भसा

mantho jvarokto drākṣādiḥ pitta-ghnair vā phalaiḥ kṛtaḥ | madhu-kharjūra-mṛdvīkā-parūṣaka-sitāmbhasā

15

मन्थो वा पञ्च-सारेण स-घृतैर् लाज-सक्तुभिः । दाडिमामलकाम्लो वा मन्दाग्न्य्-अम्लाभिलाषिणाम्

mantho vā pañca-sāreṇa sa-ghṛtair lāja-saktubhiḥ | dāḍimāmalakāmlo vā mandāgny-amlābhilāṣiṇām

16

२.१५dv मन्दाग्न्य्-अम्लाभिलाषिणः कमलोत्पल-किञ्जल्क-पृश्निपर्णी-प्रियङ्गुकाः । उशीरं शबरं लोध्रं शृङ्गवेरं कु-चन्दनम्

2.15dv mandāgny-amlābhilāṣiṇaḥ kamalotpala-kiñjalka-pṛśniparṇī-priyaṅgukāḥ | uśīraṃ śabaraṃ lodhraṃ śṛṅgaveraṃ ku-candanam

17

ह्रीवेरं धातकी-पुष्पं बिल्व-मध्यं दुरालभा । अर्धार्धैर् विहिताः पेया वक्ष्यन्ते पाद-यौगिकाः

hrīveraṃ dhātakī-puṣpaṃ bilva-madhyaṃ durālabhā | ardhārdhair vihitāḥ peyā vakṣyante pāda-yaugikāḥ

18

२.१७cv अर्धर्चैर् विहिताः पेया २.१७cv अर्धार्ध-विहिताः पेया भूनिम्ब-सेव्य-जलदा मसूराः पृश्निपर्ण्य् अपि । विदारिगन्धा मुद्गाश् च बला सर्पिर् हरेणुकाः

2.17cv ardharcair vihitāḥ peyā 2.17cv ardhārdha-vihitāḥ peyā bhūnimba-sevya-jaladā masūrāḥ pṛśniparṇy api | vidārigandhā mudgāś ca balā sarpir hareṇukāḥ

19

२.१८dv बला सर्पिः प्रियङ्गुकाः जाङ्गलानि च मांसानि शीत-वीर्याणि साधयेत् । पृथक् पृथग् जले तेषां यवागूः कल्पयेद् रसे

2.18dv balā sarpiḥ priyaṅgukāḥ jāṅgalāni ca māṃsāni śīta-vīryāṇi sādhayet | pṛthak pṛthag jale teṣāṃ yavāgūḥ kalpayed rase

20

शीताः स-शर्करा-क्षौद्रास् तद्-वन् मांस-रसान् अपि । ईषद्-अम्लान् अन्-अम्लान् वा घृत-भृष्टान् स-शर्करान्

śītāḥ sa-śarkarā-kṣaudrās tad-van māṃsa-rasān api | īṣad-amlān an-amlān vā ghṛta-bhṛṣṭān sa-śarkarān

21

शूक-शिम्बी-भवं धान्यं रक्ते शाकं च शस्यते । अन्न-स्व-रूप-विज्ञाने यद् उक्तं लघु-शीतलम्

śūka-śimbī-bhavaṃ dhānyaṃ rakte śākaṃ ca śasyate | anna-sva-rūpa-vijñāne yad uktaṃ laghu-śītalam

22

पूर्वोक्तम् अम्बु पानीयं पञ्च-मूलेन वा शृतम् । लघुना शृत-शीतं वा मध्व्-अम्भो वा फलाम्बु वा

pūrvoktam ambu pānīyaṃ pañca-mūlena vā śṛtam | laghunā śṛta-śītaṃ vā madhv-ambho vā phalāmbu vā

23

शशः स-वास्तुकः शस्तो विबन्धे तित्तिरिः पुनः । उदुम्बरस्य निर्यूहे साधितो मारुते ऽधिके

śaśaḥ sa-vāstukaḥ śasto vibandhe tittiriḥ punaḥ | udumbarasya niryūhe sādhito mārute 'dhike

24

प्लक्षस्य बर्हिणस् तद्-वन् न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः । यत् किञ्-चिद् रक्त-पित्तस्य निदानं तच् च वर्जयेत्

plakṣasya barhiṇas tad-van nyagrodhasya ca kukkuṭaḥ | yat kiñ-cid rakta-pittasya nidānaṃ tac ca varjayet

25

वासा-रसेन फलिनी-मृल्-लोध्राञ्जन-माक्षिकम् । पित्तासृक् शमयेत् पीतं निर्यासो वाटरूषकात्

vāsā-rasena phalinī-mṛl-lodhrāñjana-mākṣikam | pittāsṛk śamayet pītaṃ niryāso vāṭarūṣakāt

26

शर्करा-मधु-संयुक्तः केवलो वा शृतो ऽपि वा । वृषः सद्यो जयत्य् अस्रं स ह्य् अस्य परम् औषधम्

śarkarā-madhu-saṃyuktaḥ kevalo vā śṛto 'pi vā | vṛṣaḥ sadyo jayaty asraṃ sa hy asya param auṣadham

27

पटोल-मालती-निम्ब-चन्दन-द्वय-पद्मकम् । लोध्रो वृषस् तण्डुलीयः कृष्णा मृन् मदयन्तिका

paṭola-mālatī-nimba-candana-dvaya-padmakam | lodhro vṛṣas taṇḍulīyaḥ kṛṣṇā mṛn madayantikā

28

२.२७av पटोलामलकी-निम्ब- शतावरी गोपकन्या काकोल्यौ मधुयष्टिका । रक्त-पित्त-हराः क्वाथास् त्रयः स-मधु-शर्कराः

2.27av paṭolāmalakī-nimba- śatāvarī gopakanyā kākolyau madhuyaṣṭikā | rakta-pitta-harāḥ kvāthās trayaḥ sa-madhu-śarkarāḥ

29

पलाश-वल्क-क्वाथो वा सु-शीतः शर्करान्वितः । लिह्याद् वा मधु-सर्पिर्भ्यां गवाश्व-शकृतो रसम्

palāśa-valka-kvātho vā su-śītaḥ śarkarānvitaḥ | lihyād vā madhu-sarpirbhyāṃ gavāśva-śakṛto rasam

30

२.२९cv पिबेद् वा मधु-सर्पिर्भ्यां स-क्षौद्रं ग्रथिते रक्ते लिह्यात् पारावताच् छकृत् । अति-निःस्रुत-रक्तश् च क्षौद्रेण रुधिरं पिबेत्

2.29cv pibed vā madhu-sarpirbhyāṃ sa-kṣaudraṃ grathite rakte lihyāt pārāvatāc chakṛt | ati-niḥsruta-raktaś ca kṣaudreṇa rudhiraṃ pibet

31

२.३०bv लिह्यात् पारावतं शकृत् २.३०cv अति-निःसृत-रक्तश् च २.३०cv अति-निःसृत-रक्तो वा २.३०cv अति-निःस्रुत-रक्तो वा जाङ्गलं भक्षयेद् वाजम् आमं पित्त-युतं यकृत् । चन्दनोशीर-जलद-लाज-मुद्ग-कणा-यवैः

2.30bv lihyāt pārāvataṃ śakṛt 2.30cv ati-niḥsṛta-raktaś ca 2.30cv ati-niḥsṛta-rakto vā 2.30cv ati-niḥsruta-rakto vā jāṅgalaṃ bhakṣayed vājam āmaṃ pitta-yutaṃ yakṛt | candanośīra-jalada-lāja-mudga-kaṇā-yavaiḥ

32

बला-जले पर्युषितैः कषायो रक्त-पित्त-हा । प्रसादश् चन्दनाम्भो-ज-सेव्य-मृद्-भृष्ट-लोष्ट-जः

balā-jale paryuṣitaiḥ kaṣāyo rakta-pitta-hā | prasādaś candanāmbho-ja-sevya-mṛd-bhṛṣṭa-loṣṭa-jaḥ

33

सु-शीतः स-सिता-क्षौद्रः शोणिताति-प्रवृत्ति-जित् । आपोथ्य वा नवे कुम्भे प्लावयेद् इक्षु-गण्डिकाः

su-śītaḥ sa-sitā-kṣaudraḥ śoṇitāti-pravṛtti-jit | āpothya vā nave kumbhe plāvayed ikṣu-gaṇḍikāḥ

34

स्थितं तद् गुप्तम् आकाशे रात्रिं प्रातः स्रुतं जलम् । मधु-मद् विकचाम्भो-ज-कृतोत्तंसं च तद्-गुणम्

sthitaṃ tad guptam ākāśe rātriṃ prātaḥ srutaṃ jalam | madhu-mad vikacāmbho-ja-kṛtottaṃsaṃ ca tad-guṇam

35

ये च पित्त-ज्वरे चोक्ताः कषायास् तांश् च योजयेत् । कषायैर् विविधैर् एभिर् दीप्ते ऽग्नौ विजिते कफे

ye ca pitta-jvare coktāḥ kaṣāyās tāṃś ca yojayet | kaṣāyair vividhair ebhir dīpte 'gnau vijite kaphe

36

रक्त-पित्तं न चेच् छाम्येत् तत्र वातोल्बणे पयः । युञ्ज्याच् छागं शृतं तद्-वद् गव्यं पञ्च-गुणे ऽम्भसि

rakta-pittaṃ na cec chāmyet tatra vātolbaṇe payaḥ | yuñjyāc chāgaṃ śṛtaṃ tad-vad gavyaṃ pañca-guṇe 'mbhasi

37

पञ्च-मूलेन लघुना शृतं वा स-सिता-मधु । जीवकर्षभक-द्राक्षा-बला-गोक्षुर-नागरैः

pañca-mūlena laghunā śṛtaṃ vā sa-sitā-madhu | jīvakarṣabhaka-drākṣā-balā-gokṣura-nāgaraiḥ

38

पृथक् पृथक् शृतं क्षीरं स-घृतं सितयाथ-वा । गोकण्टकाभीरु-शृतं पर्णिनीभिस् तथा पयः

pṛthak pṛthak śṛtaṃ kṣīraṃ sa-ghṛtaṃ sitayātha-vā | gokaṇṭakābhīru-śṛtaṃ parṇinībhis tathā payaḥ

39

हन्त्य् आशु रक्तं स-रुजं विशेषान् मूत्र-मार्ग-गम् । विण्-मार्ग-गे विशेषेण हितं मोच-रसेन तु

hanty āśu raktaṃ sa-rujaṃ viśeṣān mūtra-mārga-gam | viṇ-mārga-ge viśeṣeṇa hitaṃ moca-rasena tu

40

वट-प्ररोहैर् शुङ्गैर् वा शुण्ठ्य्-उदीच्योत्पलैर् अपि । रक्तातीसार-दुर्-नाम-चिकित्सां चात्र कल्पयेत्

vaṭa-prarohair śuṅgair vā śuṇṭhy-udīcyotpalair api | raktātīsāra-dur-nāma-cikitsāṃ cātra kalpayet

41

२.४०av वट-प्ररोहैर् शृङ्गैर् वा पीत्वा कषायान् पयसा भुञ्जीत पयसैव च । कषाय-योगैर् एभिर् वा विपक्वं पाययेद् घृतम्

2.40av vaṭa-prarohair śṛṅgair vā pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva ca | kaṣāya-yogair ebhir vā vipakvaṃ pāyayed ghṛtam

42

स-मूल-मस्तकं क्षुण्णं वृषम् अष्ट-गुणे ऽम्भसि । पक्त्वाष्टांशावशेषेण घृतं तेन विपाचयेत्

sa-mūla-mastakaṃ kṣuṇṇaṃ vṛṣam aṣṭa-guṇe 'mbhasi | paktvāṣṭāṃśāvaśeṣeṇa ghṛtaṃ tena vipācayet

43

तत्-पुष्प-गर्भं तच् छीतं स-क्षौद्रं पित्त-शोणितम् । पित्त-गुल्म-ज्वर-श्वास-कास-हृद्-रोग-कामलाः

tat-puṣpa-garbhaṃ tac chītaṃ sa-kṣaudraṃ pitta-śoṇitam | pitta-gulma-jvara-śvāsa-kāsa-hṛd-roga-kāmalāḥ

44

तिमिर-भ्रम-वीसर्प-स्वर-सादांश् च नाशयेत् । पलाश-वृन्त-स्व-रसे तद्-गर्भं च घृतं पचेत्

timira-bhrama-vīsarpa-svara-sādāṃś ca nāśayet | palāśa-vṛnta-sva-rase tad-garbhaṃ ca ghṛtaṃ pacet

45

स-क्षौद्रं तच् च रक्त-घ्नं तथैव त्रायमाणया । रक्ते स-पिच्छे स-कफे ग्रथिते कण्ठ-मार्ग-गे

sa-kṣaudraṃ tac ca rakta-ghnaṃ tathaiva trāyamāṇayā | rakte sa-picche sa-kaphe grathite kaṇṭha-mārga-ge

46

लिह्यान् माक्षिक-सर्पिर्भ्यां क्षारम् उत्पल-नाल-जम् । पृथक् पृथक् तथाम्भो-ज-रेणु-श्यामा-मधूक-जम्

lihyān mākṣika-sarpirbhyāṃ kṣāram utpala-nāla-jam | pṛthak pṛthak tathāmbho-ja-reṇu-śyāmā-madhūka-jam

47

गुदागमे विशेषेण शोणिते वस्तिर् इष्यते । घ्राण-गे रुधिरे शुद्धे नावनं चानुषेचयेत्

gudāgame viśeṣeṇa śoṇite vastir iṣyate | ghrāṇa-ge rudhire śuddhe nāvanaṃ cānuṣecayet

48

कषाय-योगान् पूर्वोक्तान् क्षीरेक्ष्व्-आदि-रसाप्लुतान् । क्षीरादीन् स-सितांस् तोयं केवलं वा जलं हितं

kaṣāya-yogān pūrvoktān kṣīrekṣv-ādi-rasāplutān | kṣīrādīn sa-sitāṃs toyaṃ kevalaṃ vā jalaṃ hitaṃ

49

२.४८bv क्षीरेक्ष्व्-आदि-रस-प्लुतान् रसो दाडिम-पुष्पाणाम् आम्रास्थ्नः शाद्वलस्य वा । कल्पयेच् छीत-वर्गं च प्रदेहाभ्यञ्जनादिषु

2.48bv kṣīrekṣv-ādi-rasa-plutān raso dāḍima-puṣpāṇām āmrāsthnaḥ śādvalasya vā | kalpayec chīta-vargaṃ ca pradehābhyañjanādiṣu

1

२.४९bv आम्रास्थ्नः शाद्वलस्य च सु-सूक्ष्मा माष-पिष्टी च घृत-भृष्टा शिवस्य च । रुणद्धि मूर्ध-लेपेन नासा-रक्तं न संशयः ॥ ४९.१+

2.49bv āmrāsthnaḥ śādvalasya ca su-sūkṣmā māṣa-piṣṭī ca ghṛta-bhṛṣṭā śivasya ca | ruṇaddhi mūrdha-lepena nāsā-raktaṃ na saṃśayaḥ || 49.1+

50

यच् च पित्त-ज्वरे प्रोक्तं बहिर् अन्तश् च भेषजम् । रक्त-पित्ते हितं तच् च क्षत-क्षीणे हितं च यत्

yac ca pitta-jvare proktaṃ bahir antaś ca bheṣajam | rakta-pitte hitaṃ tac ca kṣata-kṣīṇe hitaṃ ca yat

अध्याय 03

1

केवलानिल-जं कासं स्नेहैर् आदाव् उपाचरेत् । वात-घ्न-सिद्धैः स्निग्धैश् च पेया-यूष-रसादिभिः

kevalānila-jaṃ kāsaṃ snehair ādāv upācaret | vāta-ghna-siddhaiḥ snigdhaiś ca peyā-yūṣa-rasādibhiḥ

2

लेहैर् धूमैस् तथाभ्यङ्ग-स्वेद-सेकावगाहनैः । वस्तिभिर् बद्ध-विड्-वातं स-पित्तं तूर्ध्व-भक्तिकैः

lehair dhūmais tathābhyaṅga-sveda-sekāvagāhanaiḥ | vastibhir baddha-viḍ-vātaṃ sa-pittaṃ tūrdhva-bhaktikaiḥ

3

३.२dv स-पित्तं वोर्ध्व-भक्तिकैः ३.२dv स-पित्तं वोर्ध्व-भक्तिकैः घृतैः क्षीरैश् च स-कफं जयेत् स्नेह-विरेचनैः । गुडूची-कण्टकारीभ्यां पृथक् त्रिंशत्-पलाद् रसे

3.2dv sa-pittaṃ vordhva-bhaktikaiḥ 3.2dv sa-pittaṃ vordhva-bhaktikaiḥ ghṛtaiḥ kṣīraiś ca sa-kaphaṃ jayet sneha-virecanaiḥ | guḍūcī-kaṇṭakārībhyāṃ pṛthak triṃśat-palād rase

4

प्रस्थः सिद्धो घृताद् वात-कास-नुद् वह्नि-दीपनः । क्षार-रास्ना-वचा-हिङ्गु-पाठा-यष्ट्य्-आह्व-धान्यकैः

prasthaḥ siddho ghṛtād vāta-kāsa-nud vahni-dīpanaḥ | kṣāra-rāsnā-vacā-hiṅgu-pāṭhā-yaṣṭy-āhva-dhānyakaiḥ

5

द्वि-शाणैः सर्पिषः प्रस्थं पञ्च-कोल-युतैः पचेत् । दश-मूलस्य निर्यूहे पीतो मण्डानुपायिना

dvi-śāṇaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ pañca-kola-yutaiḥ pacet | daśa-mūlasya niryūhe pīto maṇḍānupāyinā

6

स कास-श्वास-हृत्-पार्श्व-ग्रहणी-रोग-गुल्म-नुत् । द्रोणे ऽपां साधयेद् रास्ना-दश-मूल-शतावरीः

sa kāsa-śvāsa-hṛt-pārśva-grahaṇī-roga-gulma-nut | droṇe 'pāṃ sādhayed rāsnā-daśa-mūla-śatāvarīḥ

7

पलोन्मिता द्वि-कुडवं कुलत्थं बदरं यवं । तुलार्धं चाज-मांसस्य तेन साध्यं घृताढकम्

palonmitā dvi-kuḍavaṃ kulatthaṃ badaraṃ yavaṃ | tulārdhaṃ cāja-māṃsasya tena sādhyaṃ ghṛtāḍhakam

8

सम-क्षीरं पलांशैश् च जीवनीयैः समीक्ष्य तत् । प्रयुक्तं वात-रोगेषु पान-नावन-वस्तिभिः

sama-kṣīraṃ palāṃśaiś ca jīvanīyaiḥ samīkṣya tat | prayuktaṃ vāta-rogeṣu pāna-nāvana-vastibhiḥ

9

पञ्च-कासाञ् छिरः-कम्पं योनि-वङ्क्षण-वेदनाम् । सर्वाङ्गैकाङ्ग-रोगांश् च स-प्लीहोर्ध्वानिलाञ् जयेत्

pañca-kāsāñ chiraḥ-kampaṃ yoni-vaṅkṣaṇa-vedanām | sarvāṅgaikāṅga-rogāṃś ca sa-plīhordhvānilāñ jayet

10

विदार्य्-आदि-गण-क्वाथ-कल्क-सिद्धं च कास-जित् । अशोक-बीज-क्षवक-जन्तुघ्नाञ्जन-पद्मकैः

vidāry-ādi-gaṇa-kvātha-kalka-siddhaṃ ca kāsa-jit | aśoka-bīja-kṣavaka-jantughnāñjana-padmakaiḥ

11

स-विडैश् च घृतं सिद्धं तच्-चूर्णं वा घृत-प्लुतम् । लिह्यात् पयश् चानुपिबेद् आजं कासाति-पीडितः

sa-viḍaiś ca ghṛtaṃ siddhaṃ tac-cūrṇaṃ vā ghṛta-plutam | lihyāt payaś cānupibed ājaṃ kāsāti-pīḍitaḥ

12

३.११dv आजं कासाभिपीडितः ३.११dv आजं कासादि-पीडितः विडङ्गं नागरं रास्ना पिप्पली हिङ्गु सैन्धवम् । भार्गी क्षारश् च तच् चूर्णं पिबेद् वा घृत-मात्रया

3.11dv ājaṃ kāsābhipīḍitaḥ 3.11dv ājaṃ kāsādi-pīḍitaḥ viḍaṅgaṃ nāgaraṃ rāsnā pippalī hiṅgu saindhavam | bhārgī kṣāraś ca tac cūrṇaṃ pibed vā ghṛta-mātrayā

13

स-कफे ऽनिल-जे कासे श्वास-हिध्मा-हताग्निषु । दुरालभां शृङ्गवेरं शठीं द्राक्षां सितोपलाम्

sa-kaphe 'nila-je kāse śvāsa-hidhmā-hatāgniṣu | durālabhāṃ śṛṅgaveraṃ śaṭhīṃ drākṣāṃ sitopalām

14

३.१३dv शुण्ठीं द्राक्षां सितोपलाम् लिह्यात् कर्कटशृङ्गीं च कासे तैलेन वात-जे । दुःस्पर्शां पिप्पलीं मुस्तां भार्गीं कर्कटकीं शठीम्

3.13dv śuṇṭhīṃ drākṣāṃ sitopalām lihyāt karkaṭaśṛṅgīṃ ca kāse tailena vāta-je | duḥsparśāṃ pippalīṃ mustāṃ bhārgīṃ karkaṭakīṃ śaṭhīm

15

पुराण-गुड-तैलाभ्यां चूर्णितान्य् अवलेहयेत् । तद्-वत् स-कृष्णां शुण्ठीं च स-भार्गीं तद्-वद् एव च

purāṇa-guḍa-tailābhyāṃ cūrṇitāny avalehayet | tad-vat sa-kṛṣṇāṃ śuṇṭhīṃ ca sa-bhārgīṃ tad-vad eva ca

16

पिबेच् च कृष्णां कोष्णेन सलिलेन स-सैन्धवाम् । मस्तुना स-सितां शुण्ठीं दध्ना वा कण-रेणुकाम्

pibec ca kṛṣṇāṃ koṣṇena salilena sa-saindhavām | mastunā sa-sitāṃ śuṇṭhīṃ dadhnā vā kaṇa-reṇukām

17

३.१६dv दध्ना वा कण-रेणुकम् पिबेद् बदर-मज्ज्ञो वा मदिरा-दधि-मस्तुभिः । अथ-वा पिप्पली-कल्कं घृत-भृष्टं स-सैन्धवम्

3.16dv dadhnā vā kaṇa-reṇukam pibed badara-majjño vā madirā-dadhi-mastubhiḥ | atha-vā pippalī-kalkaṃ ghṛta-bhṛṣṭaṃ sa-saindhavam

18

३.१७av पिबेद् बदर-मज्जां वा कासी स-पीनसो धूमं स्नैहिकं विधिना पिबेत् । हिध्मा-श्वासोक्त-धूमांश् च क्षीर-मांस-रसाशनः

3.17av pibed badara-majjāṃ vā kāsī sa-pīnaso dhūmaṃ snaihikaṃ vidhinā pibet | hidhmā-śvāsokta-dhūmāṃś ca kṣīra-māṃsa-rasāśanaḥ

19

ग्राम्यानूपौदकैः शालि-यव-गोधूम-षष्टिकान् । रसैर् माषात्मगुप्तानां यूषैर् वा भोजयेद् धितान्

grāmyānūpaudakaiḥ śāli-yava-godhūma-ṣaṣṭikān | rasair māṣātmaguptānāṃ yūṣair vā bhojayed dhitān

20

३.१९av ग्राम्यानूपोद्भवैः शालि- यवानी-पिप्पली-बिल्व-मध्य-नागर-चित्रकैः । रास्नाजाजी-पृथक्पर्णी-पलाश-शठि-पौष्करैः

3.19av grāmyānūpodbhavaiḥ śāli- yavānī-pippalī-bilva-madhya-nāgara-citrakaiḥ | rāsnājājī-pṛthakparṇī-palāśa-śaṭhi-pauṣkaraiḥ

21

सिद्धां स्निग्धाम्ल-लवणां पेयाम् अनिल-जे पिबेत् । कटी-हृत्-पार्श्व-कोष्ठार्ति-श्वास-हिध्मा-प्रणाशनीम्

siddhāṃ snigdhāmla-lavaṇāṃ peyām anila-je pibet | kaṭī-hṛt-pārśva-koṣṭhārti-śvāsa-hidhmā-praṇāśanīm

22

दश-मूल-रसे तद्-वत् पञ्च-कोल-गुडान्विताम् । पिबेत् पेयां सम-तिलां क्षैरेयीं वा स-सैन्धवाम्

daśa-mūla-rase tad-vat pañca-kola-guḍānvitām | pibet peyāṃ sama-tilāṃ kṣaireyīṃ vā sa-saindhavām

23

मात्स्य-कौक्कुट-वाराहैर् मांसैर् वा साज्य-सैन्धवाम् । वास्तुको वायसी-शाकं कासघ्नः सुनिषण्णकः

mātsya-kaukkuṭa-vārāhair māṃsair vā sājya-saindhavām | vāstuko vāyasī-śākaṃ kāsaghnaḥ suniṣaṇṇakaḥ

24

कण्टकार्याः फलं पत्त्रं बालं शुष्कं च मूलकम् । स्नेहास् तैलादयो भक्ष्याः क्षीरेक्षु-रस-गौडिकाः

kaṇṭakāryāḥ phalaṃ pattraṃ bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam | snehās tailādayo bhakṣyāḥ kṣīrekṣu-rasa-gauḍikāḥ

25

दधि-मस्त्व्-आरनालाम्ल-फलाम्बु-मदिराः पिबेत् । पित्त-कासे तु स-कफे वमनं सर्पिषा हितम्

dadhi-mastv-āranālāmla-phalāmbu-madirāḥ pibet | pitta-kāse tu sa-kaphe vamanaṃ sarpiṣā hitam

26

तथा मदन-काश्मर्य-मधुक-क्वथितैर् जलैः । फल-यष्ट्य्-आह्व-कल्कैर् वा विदारीक्षु-रसाप्लुतैः

tathā madana-kāśmarya-madhuka-kvathitair jalaiḥ | phala-yaṣṭy-āhva-kalkair vā vidārīkṣu-rasāplutaiḥ

27

पित्त-कासे तनु-कफे त्रिवृतां मधुरैर् युताम् । युञ्ज्याद् विरेकाय युतां घन-श्लेष्मणि तिक्तकैः

pitta-kāse tanu-kaphe trivṛtāṃ madhurair yutām | yuñjyād virekāya yutāṃ ghana-śleṣmaṇi tiktakaiḥ

28

हृत-दोषो हिमं स्वादु स्निग्धं संसर्जनं भजेत् । घने कफे तु शिशिरं रूक्षं तिक्तोपसंहितम्

hṛta-doṣo himaṃ svādu snigdhaṃ saṃsarjanaṃ bhajet | ghane kaphe tu śiśiraṃ rūkṣaṃ tiktopasaṃhitam

29

लेहः पैत्ते सिता-धात्री-क्षौद्र-द्राक्षा-हिमोत्पलैः । स-घृतः सानिले हितः स-कफे साब्द-मरिचः

lehaḥ paitte sitā-dhātrī-kṣaudra-drākṣā-himotpalaiḥ | sa-ghṛtaḥ sānile hitaḥ sa-kaphe sābda-maricaḥ

30

३.२९av लेहः पित्ते सिता-धात्री- मृद्वीकार्ध-शतं त्रिंशत् पिप्पलीः शर्करा-पलम् । लेहयेन् मधुना गोर् वा क्षीर-पस्य शकृद्-रसम्

3.29av lehaḥ pitte sitā-dhātrī- mṛdvīkārdha-śataṃ triṃśat pippalīḥ śarkarā-palam | lehayen madhunā gor vā kṣīra-pasya śakṛd-rasam

31

त्वग्-एला-व्योष-मृद्वीका-पिप्पली-मूल-पौष्करैः । लाज-मुस्ता-शठी-रास्ना-धात्री-फल-विभीतकैः

tvag-elā-vyoṣa-mṛdvīkā-pippalī-mūla-pauṣkaraiḥ | lāja-mustā-śaṭhī-rāsnā-dhātrī-phala-vibhītakaiḥ

32

शर्करा-क्षौद्र-सर्पिर्भिर् लेहो हृद्-रोग-कास-हा । मधुरैर् जाङ्गल-रसैर् यव-श्यामाक-कोद्रवाः

śarkarā-kṣaudra-sarpirbhir leho hṛd-roga-kāsa-hā | madhurair jāṅgala-rasair yava-śyāmāka-kodravāḥ

33

मुद्गादि-यूषैः शाकैश् च तिक्तकैर् मात्रया हिताः । घन-श्लेष्मणि लेहाश् च तिक्तका मधु-संयुताः

mudgādi-yūṣaiḥ śākaiś ca tiktakair mātrayā hitāḥ | ghana-śleṣmaṇi lehāś ca tiktakā madhu-saṃyutāḥ

34

शालयः स्युस् तनु-कफे षष्टिकाश् च रसादिभिः । शर्कराम्भो ऽनु-पानार्थं द्राक्षेक्षु-स्व-रसाः पयः

śālayaḥ syus tanu-kaphe ṣaṣṭikāś ca rasādibhiḥ | śarkarāmbho 'nu-pānārthaṃ drākṣekṣu-sva-rasāḥ payaḥ

35

काकोली-बृहती-मेदा-द्वयैः स-वृष-नागरैः । पित्त-कासे रस-क्षीर-पेया-यूषान् प्रकल्पयेत्

kākolī-bṛhatī-medā-dvayaiḥ sa-vṛṣa-nāgaraiḥ | pitta-kāse rasa-kṣīra-peyā-yūṣān prakalpayet

36

द्राक्षां कणां पञ्च-मूलं तृणाख्यं च पचेज् जले । तेन क्षीरं शृतं शीतं पिबेत् स-मधु-शर्करम्

drākṣāṃ kaṇāṃ pañca-mūlaṃ tṛṇākhyaṃ ca pacej jale | tena kṣīraṃ śṛtaṃ śītaṃ pibet sa-madhu-śarkaram

37

साधितां तेन पेयां वा सु-शीतां मधुनान्विताम् । शठी-ह्रीवेर-बृहती-शर्करा-विश्व-भेषजम्

sādhitāṃ tena peyāṃ vā su-śītāṃ madhunānvitām | śaṭhī-hrīvera-bṛhatī-śarkarā-viśva-bheṣajam

38

पिष्ट्वा रसं पिबेत् पूतं वस्त्रेण घृत-मूर्छितम् । मेदां विदारीं काकोलीं स्वयङ्गुप्ता-फलं बलाम्

piṣṭvā rasaṃ pibet pūtaṃ vastreṇa ghṛta-mūrchitam | medāṃ vidārīṃ kākolīṃ svayaṅguptā-phalaṃ balām

39

शर्करां जीवकं मुद्ग-माषपर्ण्यौ दुरालभाम् । कल्की-कृत्य पचेत् सर्पिः क्षीरेणाष्ट-गुणेन तत्

śarkarāṃ jīvakaṃ mudga-māṣaparṇyau durālabhām | kalkī-kṛtya pacet sarpiḥ kṣīreṇāṣṭa-guṇena tat

40

पान-भोजन-लेहेषु प्रयुक्तं पित्त-कास-जित् । लिह्याद् वा चूर्णम् एतेषां कषायम् अथ-वा पिबेत्

pāna-bhojana-leheṣu prayuktaṃ pitta-kāsa-jit | lihyād vā cūrṇam eteṣāṃ kaṣāyam atha-vā pibet

41

कफ-कासी पिबेद् आदौ सुरकाष्ठात् प्रदीपितात् । स्नेहं परिस्रुतं व्योष-यव-क्षारावचूर्णितम्

kapha-kāsī pibed ādau surakāṣṭhāt pradīpitāt | snehaṃ parisrutaṃ vyoṣa-yava-kṣārāvacūrṇitam

42

३.४१av कफ-कासे पिबेद् आदौ स्निग्धं विरेचयेद् ऊर्ध्वम् अधो मूर्ध्नि च युक्तितः । तीक्ष्णैर् विरेकैर् बलिनं संसर्गीं चास्य योजयेत्

3.41av kapha-kāse pibed ādau snigdhaṃ virecayed ūrdhvam adho mūrdhni ca yuktitaḥ | tīkṣṇair virekair balinaṃ saṃsargīṃ cāsya yojayet

43

यव-मुद्ग-कुलत्थान्नैर् उष्ण-रूक्षैः कटूत्कटैः । कासमर्दक-वार्ताक-व्याघ्री-क्षार-कणान्वितैः

yava-mudga-kulatthānnair uṣṇa-rūkṣaiḥ kaṭūtkaṭaiḥ | kāsamardaka-vārtāka-vyāghrī-kṣāra-kaṇānvitaiḥ

44

धान्व-बैल-रसैः स्नेहैस् तिल-सर्षप-निम्ब-जैः । दश-मूलाम्बु घर्माम्बु मद्यं मध्व्-अम्बु वा पिबेत्

dhānva-baila-rasaiḥ snehais tila-sarṣapa-nimba-jaiḥ | daśa-mūlāmbu gharmāmbu madyaṃ madhv-ambu vā pibet

45

३.४४av धान्व-बैल-रसैर् लेहैस् ३.४४bv तिल-सर्षप-बिल्व-जैः मूलैः पौष्कर-शम्याक-पटोलैः संस्थितं निशाम् । पिबेद् वारि सह-क्षौद्रं कालेष्व् अन्नस्य वा त्रिषु

3.44av dhānva-baila-rasair lehais 3.44bv tila-sarṣapa-bilva-jaiḥ mūlaiḥ pauṣkara-śamyāka-paṭolaiḥ saṃsthitaṃ niśām | pibed vāri saha-kṣaudraṃ kāleṣv annasya vā triṣu

46

३.४५bv -पटोलैर् अन्वितं निशाम् पिप्पली पिप्पली-मूलं शृङ्गवेरं विभीतकम् । शिखि-कुक्कुट-पिच्छानां मषी क्षारो यवोद्भवः

3.45bv -paṭolair anvitaṃ niśām pippalī pippalī-mūlaṃ śṛṅgaveraṃ vibhītakam | śikhi-kukkuṭa-picchānāṃ maṣī kṣāro yavodbhavaḥ

47

विशाला पिप्पली-मूलं त्रिवृता च मधु-द्रवाः । कफ-कास-हरा लेहास् त्रयः श्लोकार्ध-योजिताः

viśālā pippalī-mūlaṃ trivṛtā ca madhu-dravāḥ | kapha-kāsa-harā lehās trayaḥ ślokārdha-yojitāḥ

48

मधुना मरिचं लिह्यान् मधुनैव च जोङ्गकम् । पृथग् रसांश् च मधुना व्याघ्री-वार्ताक-भृङ्ग-जान्

madhunā maricaṃ lihyān madhunaiva ca joṅgakam | pṛthag rasāṃś ca madhunā vyāghrī-vārtāka-bhṛṅga-jān

49

कासघ्नस्याश्व-शकृतः सुरसस्यासितस्य च । देवदारु-शठी-रास्ना-कर्कटाख्या-दुरालभाः

kāsaghnasyāśva-śakṛtaḥ surasasyāsitasya ca | devadāru-śaṭhī-rāsnā-karkaṭākhyā-durālabhāḥ

50

३.४९bv सुरसस्यासितस्य वा पिप्पली नागरं मुस्तं पथ्या धात्री सितोपला । लाजाः सितोपला सर्पिः शृङ्गी धात्री-फलोद्भवा

3.49bv surasasyāsitasya vā pippalī nāgaraṃ mustaṃ pathyā dhātrī sitopalā | lājāḥ sitopalā sarpiḥ śṛṅgī dhātrī-phalodbhavā

51

३.५०dv शृङ्गी धात्री-फलाद् रजः मधु-तैल-युता लेहास् त्रयो वातानुगे कफे । द्वे पले दाडिमाद् अष्टौ गुडाद् व्योषात् पल-त्रयम्

3.50dv śṛṅgī dhātrī-phalād rajaḥ madhu-taila-yutā lehās trayo vātānuge kaphe | dve pale dāḍimād aṣṭau guḍād vyoṣāt pala-trayam

52

रोचनं दीपनं स्वर्यं पीनस-श्वास-कास-जित् । गुड-क्षारोषण-कणा-दाडिमं श्वास-कास-जित्

rocanaṃ dīpanaṃ svaryaṃ pīnasa-śvāsa-kāsa-jit | guḍa-kṣāroṣaṇa-kaṇā-dāḍimaṃ śvāsa-kāsa-jit

53

३.५२dv -दाडिमाच् छ्वास-कास-जित् क्रमात् पल-द्वयार्धाक्ष-कर्षार्धाक्ष-पलोन्मितम् । पिबेज् ज्वरोक्तं पथ्यादि स-शृङ्गीकं च पाचनम्

3.52dv -dāḍimāc chvāsa-kāsa-jit kramāt pala-dvayārdhākṣa-karṣārdhākṣa-palonmitam | pibej jvaroktaṃ pathyādi sa-śṛṅgīkaṃ ca pācanam

54

३.५३bv -कर्षाक्षार्ध-पलोन्मितम् अथ-वा दीप्यक-त्रिवृद्-विशाला-घन-पौष्करम् । स-कणं क्वथितं मूत्रे कफ-कासी जले ऽपि वा

3.53bv -karṣākṣārdha-palonmitam atha-vā dīpyaka-trivṛd-viśālā-ghana-pauṣkaram | sa-kaṇaṃ kvathitaṃ mūtre kapha-kāsī jale 'pi vā

55

तैल-भृष्टं च वैदेही-कल्काक्षं स-सितोपलम् । पाययेत् कफ-कास-घ्नं कुलत्थ-सलिलाप्लुतम्

taila-bhṛṣṭaṃ ca vaidehī-kalkākṣaṃ sa-sitopalam | pāyayet kapha-kāsa-ghnaṃ kulattha-salilāplutam

56

दश-मूलाढके प्रस्थं घृतस्याक्ष-समैः पचेत् । पुष्कराह्व-शठी-बिल्व-सुरसा-व्योष-हिङ्गुभिः

daśa-mūlāḍhake prasthaṃ ghṛtasyākṣa-samaiḥ pacet | puṣkarāhva-śaṭhī-bilva-surasā-vyoṣa-hiṅgubhiḥ

57

३.५६cv पुष्कराख्य-शठी-बिल्व- पेयानु-पानं तत् सर्व-वात-श्लेष्मामयापहम् । निर्गुण्डी-पत्त्र-निर्यास-साधितं कास-जिद् घृतम्

3.56cv puṣkarākhya-śaṭhī-bilva- peyānu-pānaṃ tat sarva-vāta-śleṣmāmayāpaham | nirguṇḍī-pattra-niryāsa-sādhitaṃ kāsa-jid ghṛtam

60

घृतं रसे विडङ्गानां व्योष-गर्भं च साधितम् ॥ ५७ऊ̆अब् ॥ पुनर्नव-शिवातिका-सरल-कासमर्दामृता- ॥ ५८अ ॥ पटोल-बृहती-फणिज्जक-रसैः पयः-संयुतैः ॥ ५८ब् ॥ घृतं त्रि-कटुना च सिद्धम् उपयुज्य संजायते ॥ ५८च् ॥ न कास-विषम-ज्वर-क्षय-गुदाङ्कुरेभ्यो भयम् ॥ ५८द् ॥ स-मूल-फल-पत्त्रायाः कण्टकार्या रसाढके ॥ ५९अब् ॥ ३.५९av स-मूल-फल-शाखायाः घृत-प्रस्थं बला-व्योष-विडङ्ग-शठि-दाडिमैः । सौवर्चल-यव-क्षार-मूलामलक-पौष्करैः

ghṛtaṃ rase viḍaṅgānāṃ vyoṣa-garbhaṃ ca sādhitam || 57ū̆ab || punarnava-śivātikā-sarala-kāsamardāmṛtā- || 58a || paṭola-bṛhatī-phaṇijjaka-rasaiḥ payaḥ-saṃyutaiḥ || 58b || ghṛtaṃ tri-kaṭunā ca siddham upayujya saṃjāyate || 58c || na kāsa-viṣama-jvara-kṣaya-gudāṅkurebhyo bhayam || 58d || sa-mūla-phala-pattrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake || 59ab || 3.59av sa-mūla-phala-śākhāyāḥ ghṛta-prasthaṃ balā-vyoṣa-viḍaṅga-śaṭhi-dāḍimaiḥ | sauvarcala-yava-kṣāra-mūlāmalaka-pauṣkaraiḥ

61

वृश्चीव-बृहती-पथ्या-यवानी-चित्रकर्द्धिभिः । मृद्वीका-चव्य-वर्षाभू-दुरालभाम्ल-वेतसैः

vṛścīva-bṛhatī-pathyā-yavānī-citrakarddhibhiḥ | mṛdvīkā-cavya-varṣābhū-durālabhāmla-vetasaiḥ

62

शृङ्गी-तामलकी-भार्गी-रास्ना-गोक्षुरकैः पचेत् । कल्कैस् तत् सर्व-कासेषु श्वास-हिध्मासु चेष्यते

śṛṅgī-tāmalakī-bhārgī-rāsnā-gokṣurakaiḥ pacet | kalkais tat sarva-kāseṣu śvāsa-hidhmāsu ceṣyate

63

कण्टकारी-घृतं चैतत् कफ-व्याधि-विनाशनम् । पचेद् व्याघ्री-तुलां क्षुण्णां वहे ऽपाम् आढक-स्थिते

kaṇṭakārī-ghṛtaṃ caitat kapha-vyādhi-vināśanam | paced vyāghrī-tulāṃ kṣuṇṇāṃ vahe 'pām āḍhaka-sthite

64

क्षिपेत् पूते तु संचूर्ण्य व्योष-रास्नामृताग्निकान् । शृङ्गी-भार्गी-घन-ग्रन्थि-धन्वयासान् पलार्धकान्

kṣipet pūte tu saṃcūrṇya vyoṣa-rāsnāmṛtāgnikān | śṛṅgī-bhārgī-ghana-granthi-dhanvayāsān palārdhakān

65

३.६४av क्षिपेत् पूते च संचूर्ण्य सर्पिषः षो-डश-पलं चत्वारिंशत् पलानि च । मत्स्यण्डिकायाः शुद्धायाः पुनश् च तद् अधिश्रयेत्

3.64av kṣipet pūte ca saṃcūrṇya sarpiṣaḥ ṣo-ḍaśa-palaṃ catvāriṃśat palāni ca | matsyaṇḍikāyāḥ śuddhāyāḥ punaś ca tad adhiśrayet

66

दर्वी-लेपिनि शीते च पृथग् द्वि-कुडवं क्षिपेत् । पिप्पलीनां तवक्षीर्या माक्षिकस्या-नवस्य च

darvī-lepini śīte ca pṛthag dvi-kuḍavaṃ kṣipet | pippalīnāṃ tavakṣīryā mākṣikasyā-navasya ca

67

३.६६cv पिप्पलीनां तुकाक्षीर्या लेहो ऽयं गुल्म-हृद्-रोग-दुर्-नाम-श्वास-कास-जित् । शमनं च पिबेद् धूमं शोधनं बहले कफे

3.66cv pippalīnāṃ tukākṣīryā leho 'yaṃ gulma-hṛd-roga-dur-nāma-śvāsa-kāsa-jit | śamanaṃ ca pibed dhūmaṃ śodhanaṃ bahale kaphe

68

३.६७dv शोधनं बहुले कफे मनःशिलाल-मधुक-मांसी-मुस्तेङ्गुदी-त्वचः । धूमं कास-घ्न-विधिना पीत्वा क्षीरं पिबेद् अनु

3.67dv śodhanaṃ bahule kaphe manaḥśilāla-madhuka-māṃsī-musteṅgudī-tvacaḥ | dhūmaṃ kāsa-ghna-vidhinā pītvā kṣīraṃ pibed anu

69

निष्ठ्यूतान्ते गुड-युतं कोष्णं धूमो निहन्ति सः । वात-श्लेष्मोत्तरान् कासान् अ-चिरेण चिरन्-तनान्

niṣṭhyūtānte guḍa-yutaṃ koṣṇaṃ dhūmo nihanti saḥ | vāta-śleṣmottarān kāsān a-cireṇa ciran-tanān

70

तमकः कफ-कासे तु स्याच् चेत् पित्तानुबन्ध-जः । पित्त-कास-क्रियां तत्र यथावस्थं प्रयोजयेत्

tamakaḥ kapha-kāse tu syāc cet pittānubandha-jaḥ | pitta-kāsa-kriyāṃ tatra yathāvasthaṃ prayojayet

71

कफानुबन्धे पवने कुर्यात् कफ-हरां क्रियाम् । पित्तानुबन्धयोर् वात-कफयोः पित्त-नाशिनीम्

kaphānubandhe pavane kuryāt kapha-harāṃ kriyām | pittānubandhayor vāta-kaphayoḥ pitta-nāśinīm

72

वात-श्लेष्मात्मके शुष्के स्निग्धम् आर्द्रे विरूक्षणम् । कासे कर्म स-पित्ते तु कफ-जे तिक्त-संयुतम्

vāta-śleṣmātmake śuṣke snigdham ārdre virūkṣaṇam | kāse karma sa-pitte tu kapha-je tikta-saṃyutam

73

३.७२bv स्निग्धं चार्द्रे विरूक्षणम् उरस्य् अन्तः-क्षते सद्यो लाक्षां क्षौद्र-युतां पिबेत् । क्षीरेण शालीन् जीर्णे ऽद्यात् क्षीरेणैव स-शर्करान्

3.72bv snigdhaṃ cārdre virūkṣaṇam urasy antaḥ-kṣate sadyo lākṣāṃ kṣaudra-yutāṃ pibet | kṣīreṇa śālīn jīrṇe 'dyāt kṣīreṇaiva sa-śarkarān

74

पार्श्व-वस्ति-स-रुक् चाल्प-पित्ताग्निस् तां सुरा-युताम् । भिन्न-विट्कः स-मुस्तातिविषा-पाठां स-वत्सकाम्

pārśva-vasti-sa-ruk cālpa-pittāgnis tāṃ surā-yutām | bhinna-viṭkaḥ sa-mustātiviṣā-pāṭhāṃ sa-vatsakām

75

लाक्षां सर्पिर् मधूच्छिष्टं जीवनीयं गणं सिताम् । त्वक्क्षीरीं समितं क्षीरे पक्त्वा दीप्तानलः पिबेत्

lākṣāṃ sarpir madhūcchiṣṭaṃ jīvanīyaṃ gaṇaṃ sitām | tvakkṣīrīṃ samitaṃ kṣīre paktvā dīptānalaḥ pibet

76

३.७५cv त्वक्क्षीरीं संमितं क्षीरे इक्ष्वारिका-बिस-ग्रन्थि-पद्म-केसर-चन्दनैः । शृतं पयो मधु-युतं संधानार्थं पिबेत् क्षती

3.75cv tvakkṣīrīṃ saṃmitaṃ kṣīre ikṣvārikā-bisa-granthi-padma-kesara-candanaiḥ | śṛtaṃ payo madhu-yutaṃ saṃdhānārthaṃ pibet kṣatī

77

यवानां चूर्णम् आमानां क्षीरे सिद्धं घृतान्वितम् । ज्वर-दाहे सिता-क्षौद्र-सक्तून् वा पयसा पिबेत्

yavānāṃ cūrṇam āmānāṃ kṣīre siddhaṃ ghṛtānvitam | jvara-dāhe sitā-kṣaudra-saktūn vā payasā pibet

78

३.७७bv क्षीर-सिद्धं घृतान्वितम् कास-वांस् तु पिबेत् सर्पिर् मधुरौषध-साधितम् । गुडोदकं वा क्वथितं स-क्षौद्र-मरिचं हितम्

3.77bv kṣīra-siddhaṃ ghṛtānvitam kāsa-vāṃs tu pibet sarpir madhurauṣadha-sādhitam | guḍodakaṃ vā kvathitaṃ sa-kṣaudra-maricaṃ hitam

79

३.७८av कास-वांश् च पिबेत् सर्पिर् चूर्णम् आमलकानां वा क्षीरे पक्वं घृतान्वितम् । रसायन-विधानेन पिप्पलीर् वा प्रयोजयेत्

3.78av kāsa-vāṃś ca pibet sarpir cūrṇam āmalakānāṃ vā kṣīre pakvaṃ ghṛtānvitam | rasāyana-vidhānena pippalīr vā prayojayet

80

३.७९bv क्षीर-पक्वं घृतान्वितम् कासी पर्वास्थि-शूली च लिह्यात् स-घृत-माक्षिकाः । मधूक-मधुक-द्राक्षा-त्वक्क्षीरी-पिप्पली-बलाः

3.79bv kṣīra-pakvaṃ ghṛtānvitam kāsī parvāsthi-śūlī ca lihyāt sa-ghṛta-mākṣikāḥ | madhūka-madhuka-drākṣā-tvakkṣīrī-pippalī-balāḥ

81

३.८०bv लिह्यात् स-घृत-माक्षिकान् ३.८०dv -त्वक्क्षीरी-पिप्पली-बलान् त्रि-जातम् अर्ध-कर्षांशं पिप्पल्य्-अर्ध-पलं सिता । द्राक्षा मधूकं खर्जूरं पलाशं श्लक्ष्ण-चूर्णितम्

3.80bv lihyāt sa-ghṛta-mākṣikān 3.80dv -tvakkṣīrī-pippalī-balān tri-jātam ardha-karṣāṃśaṃ pippaly-ardha-palaṃ sitā | drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ palāśaṃ ślakṣṇa-cūrṇitam

82

मधुना गुटिका घ्नन्ति ता वृष्याः पित्त-शोणितम् । कास-श्वासा-रुचि-च्छर्दि-मूर्छा-हिध्मा-मद-भ्रमान्

madhunā guṭikā ghnanti tā vṛṣyāḥ pitta-śoṇitam | kāsa-śvāsā-ruci-cchardi-mūrchā-hidhmā-mada-bhramān

83

३.८२dv -मूर्छा-हिध्मा-वमि-भ्रमान् क्षत-क्षय-स्वर-भ्रंश-प्लीह-शोषाढ्य-मारुतान् । रक्त-निष्ठीव-हृत्-पार्श्व-रुक्-पिपासा-ज्वरान् अपि

3.82dv -mūrchā-hidhmā-vami-bhramān kṣata-kṣaya-svara-bhraṃśa-plīha-śoṣāḍhya-mārutān | rakta-niṣṭhīva-hṛt-pārśva-ruk-pipāsā-jvarān api

84

३.८३bv -प्लीह-शोफाढ्य-मारुतान् वर्षाभू-शर्करा-रक्त-शालि-तण्डुल-जं रजः । रक्त-ष्ठीवी पिबेत् सिद्धं द्राक्षा-रस-पयो-घृतैः

3.83bv -plīha-śophāḍhya-mārutān varṣābhū-śarkarā-rakta-śāli-taṇḍula-jaṃ rajaḥ | rakta-ṣṭhīvī pibet siddhaṃ drākṣā-rasa-payo-ghṛtaiḥ

85

मधूक-मधुक-क्षीर-सिद्धं वा तण्डुलीयकम् । यथा-स्वं मार्ग-विसृते रक्ते कुर्याच् च भेषजम्

madhūka-madhuka-kṣīra-siddhaṃ vā taṇḍulīyakam | yathā-svaṃ mārga-visṛte rakte kuryāc ca bheṣajam

86

मूढ-वातस् त्व् अजा-मेदः सुरा-भृष्टं स-सैन्धवम् । क्षामः क्षीणः क्षतोरस्को मन्द-निद्रो ऽग्नि-दीप्ति-मान्

mūḍha-vātas tv ajā-medaḥ surā-bhṛṣṭaṃ sa-saindhavam | kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatorasko manda-nidro 'gni-dīpti-mān

87

शृत-क्षीर-सरेणाद्यात् स-घृत-क्षौद्र-शर्करम् । शर्करा-यव-गोधूमं जीवकर्षभकौ मधु

śṛta-kṣīra-sareṇādyāt sa-ghṛta-kṣaudra-śarkaram | śarkarā-yava-godhūmaṃ jīvakarṣabhakau madhu

88

३.८७cv शर्करां यव-गोधूमं शृत-क्षीरानु-पानं वा लिह्यात् क्षीणः क्षतः कृशः । क्रव्यात्-पिशित-निर्यूहं घृत-भृष्टं पिबेच् च सः

3.87cv śarkarāṃ yava-godhūmaṃ śṛta-kṣīrānu-pānaṃ vā lihyāt kṣīṇaḥ kṣataḥ kṛśaḥ | kravyāt-piśita-niryūhaṃ ghṛta-bhṛṣṭaṃ pibec ca saḥ

89

पिप्पली-क्षौद्र-संयुक्तं मांस-शोणित-वर्धनम् । न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थ-प्लक्ष-शाल-प्रियङ्गुभिः

pippalī-kṣaudra-saṃyuktaṃ māṃsa-śoṇita-vardhanam | nyagrodhodumbarāśvattha-plakṣa-śāla-priyaṅgubhiḥ

90

ताल-मस्तक-जम्बू-त्वक्-प्रियालैश् च स-पद्मकैः । साश्वकर्णैः शृतात् क्षीराद् अद्याज् जातेन सर्पिषा

tāla-mastaka-jambū-tvak-priyālaiś ca sa-padmakaiḥ | sāśvakarṇaiḥ śṛtāt kṣīrād adyāj jātena sarpiṣā

91

शाल्य्-ओदनं क्षतोरस्कः क्षीण-शुक्र-बलेन्द्रियः । वात-पित्तार्दिते ऽभ्यङ्गो गात्र-भेदे घृतैर् मतः

śāly-odanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇa-śukra-balendriyaḥ | vāta-pittārdite 'bhyaṅgo gātra-bhede ghṛtair mataḥ

92

तैलैश् चानिल-रोग-घ्नैः पीडिते मातरिश्वना । हृत्-पार्श्वार्तिषु पानं स्याज् जीवनीयस्य सर्पिषः

tailaiś cānila-roga-ghnaiḥ pīḍite mātariśvanā | hṛt-pārśvārtiṣu pānaṃ syāj jīvanīyasya sarpiṣaḥ

93

३.९२cv हृत-पार्श्वार्तौ तु पानं स्याज् कुर्याद् वा वात-रोग-घ्नं पित्त-रक्ता-विरोधि यत् । यष्ट्य्-आह्व-नागबलयोः क्वाथे क्षीर-समे घृतम्

3.92cv hṛta-pārśvārtau tu pānaṃ syāj kuryād vā vāta-roga-ghnaṃ pitta-raktā-virodhi yat | yaṣṭy-āhva-nāgabalayoḥ kvāthe kṣīra-same ghṛtam

94

पयस्या-पिप्पली-वांशी-कल्कैः सिद्धं क्षते हितम् । जीवनीयो गणः शुण्ठी वरी वीरा पुनर्नवा

payasyā-pippalī-vāṃśī-kalkaiḥ siddhaṃ kṣate hitam | jīvanīyo gaṇaḥ śuṇṭhī varī vīrā punarnavā

95

बला-भार्गी-स्वगुप्तर्द्धि-शठी-तामलकी-कणाः । शृङ्गाटकं पयस्या च पञ्च-मूलं च यल् लघु

balā-bhārgī-svaguptarddhi-śaṭhī-tāmalakī-kaṇāḥ | śṛṅgāṭakaṃ payasyā ca pañca-mūlaṃ ca yal laghu

96

द्राक्षाक्षोटादि च फलं मधुर-स्निग्ध-बृंहणम् । तैः पचेत् सर्पिषः प्रस्थं कर्षांशैः श्लक्ष्ण-कल्कितैः

drākṣākṣoṭādi ca phalaṃ madhura-snigdha-bṛṃhaṇam | taiḥ pacet sarpiṣaḥ prasthaṃ karṣāṃśaiḥ ślakṣṇa-kalkitaiḥ

97

क्षीर-धात्री-विदारीक्षु-च्छाग-मांस-रसान्वितम् । प्रस्थार्धं मधुनः शीते शर्करार्ध-तुला-रजः

kṣīra-dhātrī-vidārīkṣu-cchāga-māṃsa-rasānvitam | prasthārdhaṃ madhunaḥ śīte śarkarārdha-tulā-rajaḥ

98

पलार्धकं च मरिच-त्वग्-एला-पत्त्र-केसरम् । विनीय प्रसृतं तस्माल् लिह्यान् मात्रां यथा-बलम्

palārdhakaṃ ca marica-tvag-elā-pattra-kesaram | vinīya prasṛtaṃ tasmāl lihyān mātrāṃ yathā-balam

99

३.९८dv लिह्यान् मात्रां यथानलम् अमृत-प्राशम् इत्य् एतन् नराणाम् अमृतं घृतम् । सुधामृत-रसं प्राश्यं क्षीर-मांस-रसाशिना

3.98dv lihyān mātrāṃ yathānalam amṛta-prāśam ity etan narāṇām amṛtaṃ ghṛtam | sudhāmṛta-rasaṃ prāśyaṃ kṣīra-māṃsa-rasāśinā

100

नष्ट-शुक्र-क्षत-क्षीण-दुर्-बल-व्याधि-कर्शितान् । स्त्री-प्रसक्तान् कृशान् वर्ण-स्वर-हीनांश् च बृंहयेत्

naṣṭa-śukra-kṣata-kṣīṇa-dur-bala-vyādhi-karśitān | strī-prasaktān kṛśān varṇa-svara-hīnāṃś ca bṛṃhayet

101

३.१००bv -दुर्-बल-व्याधि-कर्षितान् कास-हिध्मा-ज्वर-श्वास-दाह-तृष्णास्र-पित्त-नुत् । पुत्र-दं छर्दि-मूर्छा-हृद्-योनि-मूत्रामयापहम्

3.100bv -dur-bala-vyādhi-karṣitān kāsa-hidhmā-jvara-śvāsa-dāha-tṛṣṇāsra-pitta-nut | putra-daṃ chardi-mūrchā-hṛd-yoni-mūtrāmayāpaham

102

श्वदंष्ट्रोशीर-मञ्जिष्ठा-बला-काश्मर्य-कट्तृणम् । दर्भ-मूलं पृथक्पर्णीं पलाशर्षभकौ स्थिराम्

śvadaṃṣṭrośīra-mañjiṣṭhā-balā-kāśmarya-kaṭtṛṇam | darbha-mūlaṃ pṛthakparṇīṃ palāśarṣabhakau sthirām

103

पालिकानि पचेत् तेषां रसे क्षीर-चतुर्-गुणे । कल्कैः स्वगुप्ता-जीवन्ती-मेदर्षभक-जीवकैः

pālikāni pacet teṣāṃ rase kṣīra-catur-guṇe | kalkaiḥ svaguptā-jīvantī-medarṣabhaka-jīvakaiḥ

104

शतावर्य्-ऋद्धि-मृद्वीका-शर्करा-श्रावणी-बिसैः । प्रस्थः सिद्धो घृताद् वात-पित्त-हृद्-रोग-शूल-नुत्

śatāvary-ṛddhi-mṛdvīkā-śarkarā-śrāvaṇī-bisaiḥ | prasthaḥ siddho ghṛtād vāta-pitta-hṛd-roga-śūla-nut

105

३.१०४dv -पित्त-हृद्-द्रव-शूल-नुत् मूत्र-कृच्छ्र-प्रमेहार्शः-कास-शोष-क्षयापहः । धनुः-स्त्री-मद्य-भाराध्व-खिन्नानां बल-मांस-दः

3.104dv -pitta-hṛd-drava-śūla-nut mūtra-kṛcchra-pramehārśaḥ-kāsa-śoṣa-kṣayāpahaḥ | dhanuḥ-strī-madya-bhārādhva-khinnānāṃ bala-māṃsa-daḥ

106

मधुकाष्ट-पल-द्राक्षा-प्रस्थ-क्वाथे पचेद् घृतम् । पिप्पल्य्-अष्ट-पले कल्के प्रस्थं सिद्धे च शीतले

madhukāṣṭa-pala-drākṣā-prastha-kvāthe paced ghṛtam | pippaly-aṣṭa-pale kalke prasthaṃ siddhe ca śītale

107

पृथग् अष्ट-पलं क्षौद्र-शर्कराभ्यां विमिश्रयेत् । सम-सक्तु क्षत-क्षीण-रक्त-गुल्मेषु तद् धितम्

pṛthag aṣṭa-palaṃ kṣaudra-śarkarābhyāṃ vimiśrayet | sama-saktu kṣata-kṣīṇa-rakta-gulmeṣu tad dhitam

108

धात्री-फल-विदारीक्षु-जीवनीय-रसाद् घृतात् । गव्याजयोश् च पयसोः प्रस्थं प्रस्थं विपाचयेत्

dhātrī-phala-vidārīkṣu-jīvanīya-rasād ghṛtāt | gavyājayoś ca payasoḥ prasthaṃ prasthaṃ vipācayet

109

सिद्ध-शीते सिता-क्षौद्रं द्वि-प्रस्थं विनयेत् ततः । यक्ष्मापस्मार-पित्तासृक्-कास-मेह-क्षयापहम्

siddha-śīte sitā-kṣaudraṃ dvi-prasthaṃ vinayet tataḥ | yakṣmāpasmāra-pittāsṛk-kāsa-meha-kṣayāpaham

110

३.१०९av सिद्ध-पूते सिता-क्षौद्रं ३.१०९dv -कास-मेह-ज्वरापहम् वयः-स्थापनम् आयुष्यं मांस-शुक्र-बल-प्रदम् । घृतं तु पित्ते ऽभ्यधिके लिह्याद् वाते ऽधिके पिबेत्

3.109av siddha-pūte sitā-kṣaudraṃ 3.109dv -kāsa-meha-jvarāpaham vayaḥ-sthāpanam āyuṣyaṃ māṃsa-śukra-bala-pradam | ghṛtaṃ tu pitte 'bhyadhike lihyād vāte 'dhike pibet

111

३.११०dv लिह्याद् वाताधिके पिबेत् लीढं निर्वापयेत् पित्तम् अल्प-त्वाद् धन्ति नानलम् । आक्रामत्य् अनिलं पीतम् ऊष्माणं निरुणद्धि च

3.110dv lihyād vātādhike pibet līḍhaṃ nirvāpayet pittam alpa-tvād dhanti nānalam | ākrāmaty anilaṃ pītam ūṣmāṇaṃ niruṇaddhi ca

112

क्षाम-क्षीण-कृशाङ्गानाम् एतान्य् एव घृतानि तु । त्वक्क्षीरी-शर्करा-लाज-चूर्णैः स्त्यानानि योजयेत्

kṣāma-kṣīṇa-kṛśāṅgānām etāny eva ghṛtāni tu | tvakkṣīrī-śarkarā-lāja-cūrṇaiḥ styānāni yojayet

113

३.११२cv त्वक्क्षीरी-पिप्पली-लाज- ३.११२dv -चूर्णैः पानानि योजयेत् सर्पिर्-गुडान् स-मध्व्-अंशान् कृत्वा दद्यात् पयो ऽनु च । रेतो वीर्यं बलं पुष्टिं तैर् आशु-तरम् आप्नुयात्

3.112cv tvakkṣīrī-pippalī-lāja- 3.112dv -cūrṇaiḥ pānāni yojayet sarpir-guḍān sa-madhv-aṃśān kṛtvā dadyāt payo 'nu ca | reto vīryaṃ balaṃ puṣṭiṃ tair āśu-taram āpnuyāt

114

वीत-त्वग्-अस्थि-कूष्माण्ड-तुलां स्विन्नां पुनः पचेत् । घट्टयन् सर्पिषः प्रस्थे क्षौद्र-वर्णे ऽत्र च क्षिपेत्

vīta-tvag-asthi-kūṣmāṇḍa-tulāṃ svinnāṃ punaḥ pacet | ghaṭṭayan sarpiṣaḥ prasthe kṣaudra-varṇe 'tra ca kṣipet

115

३.११४dv क्षौद्र-वर्णे तु निक्षिपेत् खण्डाच् छतं कणा-शुण्ठ्योर् द्वि-पलं जीरकाद् अपि । त्रि-जात-धान्य-मरिचं पृथग् अर्ध-पलांशकम्

3.114dv kṣaudra-varṇe tu nikṣipet khaṇḍāc chataṃ kaṇā-śuṇṭhyor dvi-palaṃ jīrakād api | tri-jāta-dhānya-maricaṃ pṛthag ardha-palāṃśakam

116

अवतारित-शीते च दत्त्वा क्षौद्रं घृतार्धकम् । खजेनामथ्य च स्थाप्यं तन् निहन्त्य् उपयोजितम्

avatārita-śīte ca dattvā kṣaudraṃ ghṛtārdhakam | khajenāmathya ca sthāpyaṃ tan nihanty upayojitam

117

कास-हिध्मा-ज्वर-श्वास-रक्त-पित्त-क्षत-क्षयान् । उरः-संधान-जननं मेधा-स्मृति-बल-प्रदम्

kāsa-hidhmā-jvara-śvāsa-rakta-pitta-kṣata-kṣayān | uraḥ-saṃdhāna-jananaṃ medhā-smṛti-bala-pradam

118

अश्विभ्यां विहितं हृद्यं कूष्माण्डक-रसायनम् । पिबेन् नागबला-मूलस्यार्ध-कर्षाभिवर्धितम्

aśvibhyāṃ vihitaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍaka-rasāyanam | piben nāgabalā-mūlasyārdha-karṣābhivardhitam

119

३.११८dv ंयार्ध-कर्षादि-वर्धितम् ३.११८dv ंयार्ध-कर्ष-विवर्धितम् पलं क्षीर-युतं मासं क्षीर-वृत्तिर् अन्-अन्न-भुक् । एष प्रयोगः पुष्ट्य्-आयुर्-बल-वर्ण-करः परम्

3.118dv ṃyārdha-karṣādi-vardhitam 3.118dv ṃyārdha-karṣa-vivardhitam palaṃ kṣīra-yutaṃ māsaṃ kṣīra-vṛttir an-anna-bhuk | eṣa prayogaḥ puṣṭy-āyur-bala-varṇa-karaḥ param

120

मण्डूकपर्ण्याः कल्पो ऽयं यष्ट्या विश्वौषधस्य च । पाद-शेषं जल-द्रोणे पचेन् नागबला-तुलाम्

maṇḍūkaparṇyāḥ kalpo 'yaṃ yaṣṭyā viśvauṣadhasya ca | pāda-śeṣaṃ jala-droṇe pacen nāgabalā-tulām

121

तेन क्वाथेन तुल्यांशं घृतं क्षीरं च साधयेत् । पलार्धिकैश् चातिबला-बला-यष्टी-पुनर्नवैः

tena kvāthena tulyāṃśaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ ca sādhayet | palārdhikaiś cātibalā-balā-yaṣṭī-punarnavaiḥ

122

प्रपौण्डरीक-काश्मर्य-प्रियाल-कपिकच्छुभिः । अश्वगन्धा-सिताभीरु-मेदा-युग्म-त्रिकण्टकैः

prapauṇḍarīka-kāśmarya-priyāla-kapikacchubhiḥ | aśvagandhā-sitābhīru-medā-yugma-trikaṇṭakaiḥ

123

काकोली-क्षीर-काकोली-क्षीरशुक्ला-द्वि-जीरकैः । मृणाल-बिस-खर्जूर-शृङ्गाटक-कसेरुकैः

kākolī-kṣīra-kākolī-kṣīraśuklā-dvi-jīrakaiḥ | mṛṇāla-bisa-kharjūra-śṛṅgāṭaka-kaserukaiḥ

124

३.१२३bv -क्षीरशुक्ला-द्वि-जीवकैः एतन् नागबला-सर्पिः पित्त-रक्त-क्षत-क्षयान् । जयेत् तृड्-भ्रम-दाहांश् च बल-पुष्टि-करं परम्

3.123bv -kṣīraśuklā-dvi-jīvakaiḥ etan nāgabalā-sarpiḥ pitta-rakta-kṣata-kṣayān | jayet tṛḍ-bhrama-dāhāṃś ca bala-puṣṭi-karaṃ param

125

वर्ण्यम् आयुष्यम् ओजस्यं वली-पलित-नाशनम् । उपयुज्य च षण् मासान् वृद्धो ऽपि तरुणायते

varṇyam āyuṣyam ojasyaṃ valī-palita-nāśanam | upayujya ca ṣaṇ māsān vṛddho 'pi taruṇāyate

126

३.१२५cv उपयुज्य तु षण्-मासाद् दीप्ते ऽग्नौ विधिर् एष स्यान् मन्दे दीपन-पाचनः । यक्ष्मोक्तः क्षतिनां शस्तो ग्राही शकृति तु द्रवे

3.125cv upayujya tu ṣaṇ-māsād dīpte 'gnau vidhir eṣa syān mande dīpana-pācanaḥ | yakṣmoktaḥ kṣatināṃ śasto grāhī śakṛti tu drave

127

दश-मूलं स्वयङ्गुप्तां शङ्खपुष्पीं शठीं बलाम् । हस्ति-पिप्पल्य्-अपामार्ग-पिप्पली-मूल-चित्रकान्

daśa-mūlaṃ svayaṅguptāṃ śaṅkhapuṣpīṃ śaṭhīṃ balām | hasti-pippaly-apāmārga-pippalī-mūla-citrakān

128

भार्गीं पुष्कर-मूलं च द्वि-पलांशं यवाढकम् । हरीतकी-शतं चैकं जल-पञ्चाढके पचेत्

bhārgīṃ puṣkara-mūlaṃ ca dvi-palāṃśaṃ yavāḍhakam | harītakī-śataṃ caikaṃ jala-pañcāḍhake pacet

129

३.१२८bv द्वि-पलांशान् यवाढकम् ३.१२८dv जले पञ्चाढके पचेत् यव-स्वेदे कषायं तं पूतं तच् चाभया-शतम् । पचेद् गुड-तुलां दत्त्वा कुडवं च पृथग् घृतात्

3.128bv dvi-palāṃśān yavāḍhakam 3.128dv jale pañcāḍhake pacet yava-svede kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ tac cābhayā-śatam | paced guḍa-tulāṃ dattvā kuḍavaṃ ca pṛthag ghṛtāt

130

३.१२९av यवे स्विन्ने कषायं तं तैलात् स-पिप्पली-चूर्णात् सिद्ध-शीते च माक्षिकात् । लेहं द्वे चाभये नित्यम् अतः खादेद् रसायनात्

3.129av yave svinne kaṣāyaṃ taṃ tailāt sa-pippalī-cūrṇāt siddha-śīte ca mākṣikāt | lehaṃ dve cābhaye nityam ataḥ khāded rasāyanāt

131

३.१३०cv लेहे द्वे चाभये नित्यम् तद् वली-पलितं हन्याद् वर्णायुर्-बल-वर्धनम् । पञ्च-कासान् क्षयं श्वासं स-हिध्मं विषम-ज्वरम्

3.130cv lehe dve cābhaye nityam tad valī-palitaṃ hanyād varṇāyur-bala-vardhanam | pañca-kāsān kṣayaṃ śvāsaṃ sa-hidhmaṃ viṣama-jvaram

132

मेह-गुल्म-ग्रहण्य्-अर्शो-हृद्-रोगा-रुचि-पीनसान् । अगस्त्य-विहितं धन्यम् इदं श्रेष्ठं रसायनम्

meha-gulma-grahaṇy-arśo-hṛd-rogā-ruci-pīnasān | agastya-vihitaṃ dhanyam idaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanam

133

दश-मूलं बलां मूर्वां हरिद्रे पिप्पली-द्वयम् । पाठाश्वगन्धापामार्ग-स्वगुप्तातिविषामृताः

daśa-mūlaṃ balāṃ mūrvāṃ haridre pippalī-dvayam | pāṭhāśvagandhāpāmārga-svaguptātiviṣāmṛtāḥ

134

३.१३३bv हरिद्रा-पिप्पली-द्वयम् ३.१३३dv -स्वगुप्तातिविषामृतम् बाल-बिल्वं त्रिवृद्-दन्ती-मूलं पत्त्रं च चित्रकात् । पयस्यां कुटजं हिंस्रां पुष्पं सारं च बीजकात्

3.133bv haridrā-pippalī-dvayam 3.133dv -svaguptātiviṣāmṛtam bāla-bilvaṃ trivṛd-dantī-mūlaṃ pattraṃ ca citrakāt | payasyāṃ kuṭajaṃ hiṃsrāṃ puṣpaṃ sāraṃ ca bījakāt

135

बोट-स्थविर-भल्लात-विकङ्कत-शतावरीः । पूति-करञ्ज-शम्याक-चन्द्रलेखा-सहाचरम्

boṭa-sthavira-bhallāta-vikaṅkata-śatāvarīḥ | pūti-karañja-śamyāka-candralekhā-sahācaram

136

३.१३५dv -चन्द्रलेखा-सहाचरात् शौभाञ्जनक-निम्ब-त्वग्-इक्षुरं च पलांशकम् । पथ्या-सहस्रं स-शतं यवानां चाढक-द्वयम्

3.135dv -candralekhā-sahācarāt śaubhāñjanaka-nimba-tvag-ikṣuraṃ ca palāṃśakam | pathyā-sahasraṃ sa-śataṃ yavānāṃ cāḍhaka-dvayam

137

पचेद् अष्ट-गुणे तोये यव-स्वेदे ऽवतारयेत् । पूते क्षिपेत् स-पथ्ये च तत्र जीर्ण-गुडात् तुलाम्

paced aṣṭa-guṇe toye yava-svede 'vatārayet | pūte kṣipet sa-pathye ca tatra jīrṇa-guḍāt tulām

138

३.१३७cv पूते क्षिपेत् स-पथ्यां च तैलाज्य-धात्री-रसतः प्रस्थं प्रस्थं ततः पुनः । अधिश्रयेन् मृदाव् अग्नौ दर्वी-लेपे ऽवतार्य च

3.137cv pūte kṣipet sa-pathyāṃ ca tailājya-dhātrī-rasataḥ prasthaṃ prasthaṃ tataḥ punaḥ | adhiśrayen mṛdāv agnau darvī-lepe 'vatārya ca

139

शीते प्रस्थ-द्वयं क्षौद्रात् पिप्पली-कुडवं क्षिपेत् । चूर्णी-कृतं त्रि-जाताच् च त्रि-पलं निखनेत् ततः

śīte prastha-dvayaṃ kṣaudrāt pippalī-kuḍavaṃ kṣipet | cūrṇī-kṛtaṃ tri-jātāc ca tri-palaṃ nikhanet tataḥ

140

धान्ये पुराण-कुम्भ-स्थं मासं खादेच् च पूर्व-वत् । रसायनं वसिष्ठोक्तम् एतत् पूर्व-गुणाधिकम्

dhānye purāṇa-kumbha-sthaṃ māsaṃ khādec ca pūrva-vat | rasāyanaṃ vasiṣṭhoktam etat pūrva-guṇādhikam

141

स्वस्थानां निष्-परीहारं सर्वर्तुषु च शस्यते । पालिकं सैन्धवं शुण्ठी द्वे च सौवर्चलात् पले

svasthānāṃ niṣ-parīhāraṃ sarvartuṣu ca śasyate | pālikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī dve ca sauvarcalāt pale

142

कुडवांशानि वृक्षाम्लं दाडिमं पत्त्रम् आर्जकात् । एकैकां मरिचाजाज्योर् धान्यकाद् द्वे चतुर्थिके

kuḍavāṃśāni vṛkṣāmlaṃ dāḍimaṃ pattram ārjakāt | ekaikāṃ maricājājyor dhānyakād dve caturthike

143

३.१४२bv दाडिमं पत्त्रम् आर्जकम् शर्करायाः पलान्य् अत्र दश द्वे च प्रदापयेत् । कृत्वा चूर्णम् अतो मात्राम् अन्न-पानेषु दापयेत्

3.142bv dāḍimaṃ pattram ārjakam śarkarāyāḥ palāny atra daśa dve ca pradāpayet | kṛtvā cūrṇam ato mātrām anna-pāneṣu dāpayet

144

रुच्यं तद् दीपनं बल्यं पार्श्वार्ति-श्वास-कास-जित् । एकां षो-डशिकां धान्याद् द्वे द्वे चाजाजि-दीप्यकात्

rucyaṃ tad dīpanaṃ balyaṃ pārśvārti-śvāsa-kāsa-jit | ekāṃ ṣo-ḍaśikāṃ dhānyād dve dve cājāji-dīpyakāt

145

३.१४४bv पार्श्वार्ति-श्वास-कास-नुत् ताभ्यां दाडिम-वृक्षाम्ले द्विर् द्विः सौवर्चलात् पलम् । शुण्ठ्याः कर्षं दधित्थस्य मध्यात् पञ्च पलानि च

3.144bv pārśvārti-śvāsa-kāsa-nut tābhyāṃ dāḍima-vṛkṣāmle dvir dviḥ sauvarcalāt palam | śuṇṭhyāḥ karṣaṃ dadhitthasya madhyāt pañca palāni ca

146

३.१४५cv शुण्ठ्याः कर्षं कपित्थस्य तच् चूर्णं षो-डश-पलैः शर्कराया विमिश्रयेत् । षाडवो ऽयं प्रदेयः स्याद् अन्न-पानेषु पूर्व-वत्

3.145cv śuṇṭhyāḥ karṣaṃ kapitthasya tac cūrṇaṃ ṣo-ḍaśa-palaiḥ śarkarāyā vimiśrayet | ṣāḍavo 'yaṃ pradeyaḥ syād anna-pāneṣu pūrva-vat

147

विधिश् च यक्ष्म-विहितो यथावस्थं क्षते हितः । निवृत्ते क्षत-दोषे तु कफे वृद्ध उरः शिरः

vidhiś ca yakṣma-vihito yathāvasthaṃ kṣate hitaḥ | nivṛtte kṣata-doṣe tu kaphe vṛddha uraḥ śiraḥ

148

दाल्यते कासिनो यस्य स ना धूमान् पिबेद् इमान् । द्वि-मेदा-द्वि-बला-यष्टी-कल्कैः क्षौमे सु-भाविते

dālyate kāsino yasya sa nā dhūmān pibed imān | dvi-medā-dvi-balā-yaṣṭī-kalkaiḥ kṣaume su-bhāvite

149

३.१४८av दाल्येते कासिनो यस्य ३.१४८bv स धूमान् ना पिबेद् इमान् वर्तिं कृत्वा पिबेद् धूमं जीवनीय-घृतानुपः । मनःशिला-पलाशाजगन्धा-त्वक्क्षीरि-नागरैः

3.148av dālyete kāsino yasya 3.148bv sa dhūmān nā pibed imān vartiṃ kṛtvā pibed dhūmaṃ jīvanīya-ghṛtānupaḥ | manaḥśilā-palāśājagandhā-tvakkṣīri-nāgaraiḥ

150

तद्-वद् एवानु-पानं तु शर्करेक्षु-गुडोदकम् । पिष्ट्वा मनःशिलां तुल्याम् आर्द्रया वट-शुङ्गया

tad-vad evānu-pānaṃ tu śarkarekṣu-guḍodakam | piṣṭvā manaḥśilāṃ tulyām ārdrayā vaṭa-śuṅgayā

151

स-सर्पिष्कं पिबेद् धूमं तित्तिरि-प्रतिभोजनम् । क्षय-जे बृंहणं पूर्वं कुर्याद् अग्नेश् च वर्धनम्

sa-sarpiṣkaṃ pibed dhūmaṃ tittiri-pratibhojanam | kṣaya-je bṛṃhaṇaṃ pūrvaṃ kuryād agneś ca vardhanam

152

३.१५१bv तित्तिरि-प्रतिभोजितम् बहु-दोषाय स-स्नेहं मृदु दद्याद् विरेचनम् । शम्याकेन त्रिवृतया मृद्वीका-रस-युक्तया

3.151bv tittiri-pratibhojitam bahu-doṣāya sa-snehaṃ mṛdu dadyād virecanam | śamyākena trivṛtayā mṛdvīkā-rasa-yuktayā

153

तिल्वकस्य कषायेण विदारी-स्व-रसेन च । सर्पिः सिद्धं पिबेद् युक्त्या क्षीण-देहो विशोधनम्

tilvakasya kaṣāyeṇa vidārī-sva-rasena ca | sarpiḥ siddhaṃ pibed yuktyā kṣīṇa-deho viśodhanam

154

पित्ते कफे धातुषु च क्षीणेषु क्षय-कास-वान् । घृतं कर्कटकी-क्षीर-द्वि-बला-साधितं पिबेत्

pitte kaphe dhātuṣu ca kṣīṇeṣu kṣaya-kāsa-vān | ghṛtaṃ karkaṭakī-kṣīra-dvi-balā-sādhitaṃ pibet

155

विदारीभिः कदम्बैर् वा ताल-सस्यैश् च साधितम् । घृतं पयश् च मूत्रस्य वैवर्ण्ये कृच्छ्र-निर्गमे

vidārībhiḥ kadambair vā tāla-sasyaiś ca sādhitam | ghṛtaṃ payaś ca mūtrasya vaivarṇye kṛcchra-nirgame

156

शूने स-वेदने मेढ्रे पायौ स-श्रोणि-वङ्क्षणे । घृत-मण्डेन लघुनानुवास्यो मिश्रकेण वा

śūne sa-vedane meḍhre pāyau sa-śroṇi-vaṅkṣaṇe | ghṛta-maṇḍena laghunānuvāsyo miśrakeṇa vā

157

जाङ्गलैर् प्रतिभुक्तस्य वर्तकाद्या बिले-शयाः । क्रम-शः प्रसहास् तद्-वत् प्रयोज्याः पिशिताशिनः

jāṅgalair pratibhuktasya vartakādyā bile-śayāḥ | krama-śaḥ prasahās tad-vat prayojyāḥ piśitāśinaḥ

158

औष्ण्यात् प्रमाथि-भावाच् च स्रोतोभ्यश् च्यावयन्ति ते । कफं शुद्धैश् च तैः पुष्टिं कुर्यात् सम्यग् वहन् रसः

auṣṇyāt pramāthi-bhāvāc ca srotobhyaś cyāvayanti te | kaphaṃ śuddhaiś ca taiḥ puṣṭiṃ kuryāt samyag vahan rasaḥ

159

चविका-त्रि-फला-भार्गी-दश-मूलैः स-चित्रकैः । कुलत्थ-पिप्पली-मूल-पाठा-कोल-यवैर् जले

cavikā-tri-phalā-bhārgī-daśa-mūlaiḥ sa-citrakaiḥ | kulattha-pippalī-mūla-pāṭhā-kola-yavair jale

160

शृतैर् नागर-दुःस्पर्शा-पिप्पली-शठि-पौष्करैः । पिष्टैः कर्कटशृङ्ग्या च समैः सर्पिर् विपाचयेत्

śṛtair nāgara-duḥsparśā-pippalī-śaṭhi-pauṣkaraiḥ | piṣṭaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpir vipācayet

161

सिद्धे ऽस्मिंश् चूर्णितौ क्षारौ द्वौ पञ्च लवणानि च । दत्त्वा युक्त्या पिबेन् मात्रां क्षय-कास-निपीडितः

siddhe 'smiṃś cūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca | dattvā yuktyā piben mātrāṃ kṣaya-kāsa-nipīḍitaḥ

162

३.१६१bv द्वौ पञ्च लवणानि तु कासमर्दाभया-मुस्ता-पाठा-कट्फल-नागरैः । पिप्पल्या कटु-रोहिण्या काश्मर्या सुरसेन च

3.161bv dvau pañca lavaṇāni tu kāsamardābhayā-mustā-pāṭhā-kaṭphala-nāgaraiḥ | pippalyā kaṭu-rohiṇyā kāśmaryā surasena ca

163

अक्ष-मात्रैर् घृत-प्रस्थं क्षीर-द्राक्षा-रसाढके । पचेच् छोष-ज्वर-प्लीह-सर्व-कास-हरं शिवम्

akṣa-mātrair ghṛta-prasthaṃ kṣīra-drākṣā-rasāḍhake | pacec choṣa-jvara-plīha-sarva-kāsa-haraṃ śivam

164

वृष-व्याघ्री-गुडूचीनां पत्त्र-मूल-फलाङ्कुरात् । रस-कल्कैर् घृतं पक्वं हन्ति कास-ज्वरा-रुचीः

vṛṣa-vyāghrī-guḍūcīnāṃ pattra-mūla-phalāṅkurāt | rasa-kalkair ghṛtaṃ pakvaṃ hanti kāsa-jvarā-rucīḥ

165

द्वि-गुणे दाडिम-रसे सिद्धं वा व्योष-संयुतम् । पिबेद् उपरि भुक्तस्य यव-क्षार-युतं नरः

dvi-guṇe dāḍima-rase siddhaṃ vā vyoṣa-saṃyutam | pibed upari bhuktasya yava-kṣāra-yutaṃ naraḥ

166

३.१६५cv पिबेद् उपरि भक्तस्य ३.१६५dv यव-क्षार-घृतं नरः ३.१६५dv यव-क्षार-युतं घृतम् पिप्पली-गुड-सिद्धं वा छाग-क्षीर-युतं घृतम् । एतान्य् अग्नि-विवृद्ध्य्-अर्थं सर्पींषि क्षय-कासिनाम्

3.165cv pibed upari bhaktasya 3.165dv yava-kṣāra-ghṛtaṃ naraḥ 3.165dv yava-kṣāra-yutaṃ ghṛtam pippalī-guḍa-siddhaṃ vā chāga-kṣīra-yutaṃ ghṛtam | etāny agni-vivṛddhy-arthaṃ sarpīṃṣi kṣaya-kāsinām

167

स्युर् दोष-बद्ध-कण्ठोरः-स्रोतसां च विशुद्धये । प्रस्थोन्मिते यव-क्वाथे विंशतिं विजयाः पचेत्

syur doṣa-baddha-kaṇṭhoraḥ-srotasāṃ ca viśuddhaye | prasthonmite yava-kvāthe viṃśatiṃ vijayāḥ pacet

168

स्विन्ना मृदित्वा तास् तस्मिन् पुराणात् षट्-पलं गुडात् । पिप्पल्या द्वि-पलं कर्षं मनोह्वाया रसाञ्जनात्

svinnā mṛditvā tās tasmin purāṇāt ṣaṭ-palaṃ guḍāt | pippalyā dvi-palaṃ karṣaṃ manohvāyā rasāñjanāt

अध्याय 03 (cont. 2)

169

दत्त्वार्धाक्षं पचेद् भूयः स लेहः श्वास-कास-जित् । श्वाविधां सूचयो दग्धाः स-घृत-क्षौद्र-शर्कराः

dattvārdhākṣaṃ paced bhūyaḥ sa lehaḥ śvāsa-kāsa-jit | śvāvidhāṃ sūcayo dagdhāḥ sa-ghṛta-kṣaudra-śarkarāḥ

170

३.१६९bv स लेहः श्वास-कास-नुत् श्वास-कास-हरा बर्हि-पादौ वा मधु-सर्पिषा । एरण्ड-पत्त्र-क्षारं वा व्योष-तैल-गुडान्वितम्

3.169bv sa lehaḥ śvāsa-kāsa-nut śvāsa-kāsa-harā barhi-pādau vā madhu-sarpiṣā | eraṇḍa-pattra-kṣāraṃ vā vyoṣa-taila-guḍānvitam

171

लेहयेत् क्षारम् एवं वा सुरसैरण्ड-पत्त्र-जम् । लिह्यात् त्र्य्-ऊषण-चूर्णं वा पुराण-गुड-सर्पिषा

lehayet kṣāram evaṃ vā surasairaṇḍa-pattra-jam | lihyāt try-ūṣaṇa-cūrṇaṃ vā purāṇa-guḍa-sarpiṣā

172

पद्मकं त्रि-फला व्योषं विडङ्गं देवदारु च । बला रास्ना च तच्-चूर्णं समस्तं सम-शर्करम्

padmakaṃ tri-phalā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ devadāru ca | balā rāsnā ca tac-cūrṇaṃ samastaṃ sama-śarkaram

173

३.१७२dv समस्त-सम-शर्करम् खादेन् मधु-घृताभ्यां वा लिह्यात् कास-हरं परम् । तद्-वन् मरिच-चूर्णं वा स-घृत-क्षौद्र-शर्करम्

3.172dv samasta-sama-śarkaram khāden madhu-ghṛtābhyāṃ vā lihyāt kāsa-haraṃ param | tad-van marica-cūrṇaṃ vā sa-ghṛta-kṣaudra-śarkaram

174

३.१७३cv तद्-वन् मरिच-चूर्णं च पथ्या-शुण्ठी-घन-गुडैर् गुटिकां धारयेन् मुखे । सर्वेषु श्वास-कासेषु केवलं वा विभीतकम्

3.173cv tad-van marica-cūrṇaṃ ca pathyā-śuṇṭhī-ghana-guḍair guṭikāṃ dhārayen mukhe | sarveṣu śvāsa-kāseṣu kevalaṃ vā vibhītakam

175

पत्त्र-कल्कं घृत-भृष्टं तिल्वकस्य स-शर्करम् । पेया वोत्कारिका छर्दि-तृट्-कासामातिसार-जित्

pattra-kalkaṃ ghṛta-bhṛṣṭaṃ tilvakasya sa-śarkaram | peyā votkārikā chardi-tṛṭ-kāsāmātisāra-jit

176

३.१७५cv पेया चोत्कारिका छर्दि- ३.१७५dv -तृट्-कासामातिसार-नुत् कण्टकारी-रसे सिद्धो क्षीरं यूषान् रसान् अपि । स-गौरामलकः साम्लः सर्व-कास-भिषग्-जितम्

3.175cv peyā cotkārikā chardi- 3.175dv -tṛṭ-kāsāmātisāra-nut kaṇṭakārī-rase siddho kṣīraṃ yūṣān rasān api | sa-gaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarva-kāsa-bhiṣag-jitam

177

वात-घ्नौषध-निःक्वाथे क्षीरं यूषान् रसान् अपि । वैष्किरान् प्रातुदान् बैलान् दापयेत् क्षय-कासिने

vāta-ghnauṣadha-niḥkvāthe kṣīraṃ yūṣān rasān api | vaiṣkirān prātudān bailān dāpayet kṣaya-kāsine

178

क्षत-कासे च ये धूमाः सानु-पाना निदर्शिताः । क्षय-कासे ऽपि ते योज्या वक्ष्यते यच् च यक्ष्मणि

kṣata-kāse ca ye dhūmāḥ sānu-pānā nidarśitāḥ | kṣaya-kāse 'pi te yojyā vakṣyate yac ca yakṣmaṇi

179

३.१७८dv वक्ष्यन्ते ये च यक्ष्मणि बृंहणं दीपनं चाग्नेः स्रोतसां च विशोधनम् । व्यत्यासात् क्षय-कासिभ्यो बल्यं सर्वं प्रशस्यते

3.178dv vakṣyante ye ca yakṣmaṇi bṛṃhaṇaṃ dīpanaṃ cāgneḥ srotasāṃ ca viśodhanam | vyatyāsāt kṣaya-kāsibhyo balyaṃ sarvaṃ praśasyate

180

संनिपातोद्भवो घोरः क्षय-कासो यतस् ततः । यथा-दोष-बलं तस्य संनिपात-हितं हितम्

saṃnipātodbhavo ghoraḥ kṣaya-kāso yatas tataḥ | yathā-doṣa-balaṃ tasya saṃnipāta-hitaṃ hitam

अध्याय 04

1

श्वास-हिध्मा यतस् तुल्य-हेत्व्-आद्याः साधनं ततः । तुल्यम् एव तद्-आर्तं च पूर्वं स्वेदैर् उपाचरेत्

śvāsa-hidhmā yatas tulya-hetv-ādyāḥ sādhanaṃ tataḥ | tulyam eva tad-ārtaṃ ca pūrvaṃ svedair upācaret

2

स्निग्धैर् लवण-तैलाक्तं तैः खेषु ग्रथितः कफः । सु-लीनो ऽपि विलीनो ऽस्य कोष्ठं प्राप्तः सु-निर्हरः

snigdhair lavaṇa-tailāktaṃ taiḥ kheṣu grathitaḥ kaphaḥ | su-līno 'pi vilīno 'sya koṣṭhaṃ prāptaḥ su-nirharaḥ

3

स्रोतसां स्यान् मृदु-त्वं च मरुतश् चानुलोम-ता । स्विन्नं च भोजयेद् अन्नं स्निग्धम् आनूप-जै रसैः

srotasāṃ syān mṛdu-tvaṃ ca marutaś cānuloma-tā | svinnaṃ ca bhojayed annaṃ snigdham ānūpa-jai rasaiḥ

4

४.३bv मारुतस्यानुलोम-ता दध्य्-उत्तरेण वा दद्यात् ततो ऽस्मै वमनं मृदु । विशेषात् कास-वमथु-हृद्-ग्रह-स्वर-सादिने

4.3bv mārutasyānuloma-tā dadhy-uttareṇa vā dadyāt tato 'smai vamanaṃ mṛdu | viśeṣāt kāsa-vamathu-hṛd-graha-svara-sādine

5

पिप्पली-सैन्धव-क्षौद्र-युक्तं वाता-विरोधि यत् । निर्हृते सुखम् आप्नोति स कफे दुष्ट-विग्रहे

pippalī-saindhava-kṣaudra-yuktaṃ vātā-virodhi yat | nirhṛte sukham āpnoti sa kaphe duṣṭa-vigrahe

6

स्रोतःसु च विशुद्धेषु चरत्य् अ-विहतो ऽनिलः । ध्मानोदावर्त-तमके मातुलुङ्गाम्ल-वेतसैः

srotaḥsu ca viśuddheṣu caraty a-vihato 'nilaḥ | dhmānodāvarta-tamake mātuluṅgāmla-vetasaiḥ

7

हिङ्गु-पीलु-विडैर् युक्तम् अन्नं स्याद् अनुलोमनम् । स-सैन्धवं फलाम्लं वा कोष्णं दद्याद् विरेचनम्

hiṅgu-pīlu-viḍair yuktam annaṃ syād anulomanam | sa-saindhavaṃ phalāmlaṃ vā koṣṇaṃ dadyād virecanam

8

एते हि कफ-संरुद्ध-गति-प्राण-प्रकोप-जाः । तस्मात् तन्-मार्ग-शुद्ध्य्-अर्थम् ऊर्ध्वाधः शोधनं हितम्

ete hi kapha-saṃruddha-gati-prāṇa-prakopa-jāḥ | tasmāt tan-mārga-śuddhy-artham ūrdhvādhaḥ śodhanaṃ hitam

9

उदीर्यते भृश-तरं मार्ग-रोधाद् वहज् जलम् । यथा तथानिलस् तस्य मार्गम् अस्माद् विशोधयेत्

udīryate bhṛśa-taraṃ mārga-rodhād vahaj jalam | yathā tathānilas tasya mārgam asmād viśodhayet

10

अ-शान्तौ कृत-संशुद्धेर् धूमैर् लीनं मलं हरेत् । हरिद्रा-पत्त्रम् एरण्ड-मूलं लाक्षां मनःशिलाम्

a-śāntau kṛta-saṃśuddher dhūmair līnaṃ malaṃ haret | haridrā-pattram eraṇḍa-mūlaṃ lākṣāṃ manaḥśilām

11

४.१०dv -मूलं द्राक्षां मनःशिलाम् स-देवदार्व् अलं मांसीं पिष्ट्वा वर्तिं प्रकल्पयेत् । तां घृताक्तां पिबेद् धूमं यवान् वा घृत-संयुतान्

4.10dv -mūlaṃ drākṣāṃ manaḥśilām sa-devadārv alaṃ māṃsīṃ piṣṭvā vartiṃ prakalpayet | tāṃ ghṛtāktāṃ pibed dhūmaṃ yavān vā ghṛta-saṃyutān

12

मधूच्छिष्टं सर्ज-रसं घृतं वा गुरु वागुरु । चन्दनं वा तथा शृङ्गं वालान् वा स्नाव वा गवाम्

madhūcchiṣṭaṃ sarja-rasaṃ ghṛtaṃ vā guru vāguru | candanaṃ vā tathā śṛṅgaṃ vālān vā snāva vā gavām

13

४.१२dv वालान् वा स्नायु वा गवाम् ऋक्ष-गोधा-कुरङ्गैण-चर्म-शृङ्ग-खुराणि वा । गुग्गुलुं वा मनोह्वां वा शाल-निर्यासम् एव वा

4.12dv vālān vā snāyu vā gavām ṛkṣa-godhā-kuraṅgaiṇa-carma-śṛṅga-khurāṇi vā | gugguluṃ vā manohvāṃ vā śāla-niryāsam eva vā

14

४.१३av ऋश्य-गोधा-कुरङ्गैण- ४.१३bv -चर्म-शृङ्ग-खुराणि च शल्लकीं गुग्गुलुं लोहं पद्मकं वा घृताप्लुतम् । अवश्यं स्वेदनीयानाम् अ-स्वेद्यानाम् अपि क्षणम्

4.13av ṛśya-godhā-kuraṅgaiṇa- 4.13bv -carma-śṛṅga-khurāṇi ca śallakīṃ gugguluṃ lohaṃ padmakaṃ vā ghṛtāplutam | avaśyaṃ svedanīyānām a-svedyānām api kṣaṇam

15

४.१४bv पद्मकं वा घृत-प्लुतम् स्वेदयेत् स-सिता-क्षीर-सुखोष्ण-स्नेह-सेचनैः । उत्कारिकोपनाहैश् च स्वेदाध्यायोक्त-भेषजैः

4.14bv padmakaṃ vā ghṛta-plutam svedayet sa-sitā-kṣīra-sukhoṣṇa-sneha-secanaiḥ | utkārikopanāhaiś ca svedādhyāyokta-bheṣajaiḥ

16

उरः कण्ठं च मृदुभिः सामे त्व् आम-विधिं चरेत् । अति-योगोद्धतं वातं दृष्ट्वा पवन-नाशनैः

uraḥ kaṇṭhaṃ ca mṛdubhiḥ sāme tv āma-vidhiṃ caret | ati-yogoddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā pavana-nāśanaiḥ

17

स्निग्धै रसाद्यैर् नात्य्-उष्णैर् अभ्यङ्गैश् च शमं नयेत् । अन्-उत्क्लिष्ट-कफा-स्विन्न-दुर्-बलानां हि शोधनात्

snigdhai rasādyair nāty-uṣṇair abhyaṅgaiś ca śamaṃ nayet | an-utkliṣṭa-kaphā-svinna-dur-balānāṃ hi śodhanāt

18

वायुर् लब्धास्पदो मर्म संशोष्याशु हरेद् असून् । कषाय-लेह-स्नेहाद्यैस् तेषां संशमयेद् अतः

vāyur labdhāspado marma saṃśoṣyāśu hared asūn | kaṣāya-leha-snehādyais teṣāṃ saṃśamayed ataḥ

19

क्षीण-क्षतातिसारासृक्-पित्त-दाहानुबन्ध-जान् । मधुर-स्निग्ध-शीताद्यैर् हिध्मा-श्वासान् उपाचरेत्

kṣīṇa-kṣatātisārāsṛk-pitta-dāhānubandha-jān | madhura-snigdha-śītādyair hidhmā-śvāsān upācaret

20

कुलत्थ-दश-मूलानां क्वाथे स्युर् जाङ्गला रसाः । यूषाश् च शिग्रु-वार्ताक-कासघ्न-वृष-मूलकैः

kulattha-daśa-mūlānāṃ kvāthe syur jāṅgalā rasāḥ | yūṣāś ca śigru-vārtāka-kāsaghna-vṛṣa-mūlakaiḥ

21

पल्लवैर् निम्ब-कुलक-बृहती-मातुलुङ्ग-जैः । व्याघ्री-दुरालभा-शृङ्गी-बिल्व-मध्य-त्रिकण्टकैः

pallavair nimba-kulaka-bṛhatī-mātuluṅga-jaiḥ | vyāghrī-durālabhā-śṛṅgī-bilva-madhya-trikaṇṭakaiḥ

22

सामृताग्नि-कुलत्थैश् च यूषः स्यात् क्वथितैर् जले । तद्-वद् रास्ना-बृहत्य्-आदि-बला-मुद्गैः स-चित्रकैः

sāmṛtāgni-kulatthaiś ca yūṣaḥ syāt kvathitair jale | tad-vad rāsnā-bṛhaty-ādi-balā-mudgaiḥ sa-citrakaiḥ

23

४.२२bv यूषः स्यात् क्वथितैर् जलैः पेया च चित्रकाजाजी-शृङ्गी-सौवर्चलैः कृता । दश-मूलेन वा कास-श्वास-हिध्मा-रुजापहा

4.22bv yūṣaḥ syāt kvathitair jalaiḥ peyā ca citrakājājī-śṛṅgī-sauvarcalaiḥ kṛtā | daśa-mūlena vā kāsa-śvāsa-hidhmā-rujāpahā

24

दश-मूल-शठी-रास्ना-भार्गी-बिल्वर्द्धि-पौष्करैः । कुलीरशृङ्गी-चपला-तामलक्य्-अमृतौषधैः

daśa-mūla-śaṭhī-rāsnā-bhārgī-bilvarddhi-pauṣkaraiḥ | kulīraśṛṅgī-capalā-tāmalaky-amṛtauṣadhaiḥ

25

पिबेत् कषायं जीर्णे ऽस्मिन् पेयां तैर् एव साधिताम् । शालि-षष्टिक-गोधूम-यव-मुद्ग-कुलत्थ-भुक्

pibet kaṣāyaṃ jīrṇe 'smin peyāṃ tair eva sādhitām | śāli-ṣaṣṭika-godhūma-yava-mudga-kulattha-bhuk

26

कास-हृद्-ग्रह-पार्श्वार्ति-हिध्मा-श्वास-प्रशान्तये । सक्तून् वार्काङ्कुर-क्षीर-भावितानां स-माक्षिकान्

kāsa-hṛd-graha-pārśvārti-hidhmā-śvāsa-praśāntaye | saktūn vārkāṅkura-kṣīra-bhāvitānāṃ sa-mākṣikān

27

यवानां दश-मूलादि-निःक्वाथ-लुलितान् पिबेत् । अन्ने च योजयेत् क्षार-हिङ्ग्व्-आज्य-विड-दाडिमान्

yavānāṃ daśa-mūlādi-niḥkvātha-lulitān pibet | anne ca yojayet kṣāra-hiṅgv-ājya-viḍa-dāḍimān

28

स-पौष्कर-शठी-व्योष-मातुलुङ्गाम्ल-वेतसान् । दश-मूलस्य वा क्वाथम् अथ-वा देवदारुणः

sa-pauṣkara-śaṭhī-vyoṣa-mātuluṅgāmla-vetasān | daśa-mūlasya vā kvātham atha-vā devadāruṇaḥ

29

४.२८cv दश-मूलस्य निःक्वाथम् पिबेद् वा वारुणी-मण्डं हिध्मा-श्वासी पिपासितः । पिप्पली-पिप्पली-मूल-पथ्या-जन्तुघ्न-चित्रकैः

4.28cv daśa-mūlasya niḥkvātham pibed vā vāruṇī-maṇḍaṃ hidhmā-śvāsī pipāsitaḥ | pippalī-pippalī-mūla-pathyā-jantughna-citrakaiḥ

30

कल्कितैर् लेपिते रूढे निःक्षिपेद् घृत-भाजने । तक्रं मास-स्थितं तद् धि दीपनं श्वास-कास-जित्

kalkitair lepite rūḍhe niḥkṣiped ghṛta-bhājane | takraṃ māsa-sthitaṃ tad dhi dīpanaṃ śvāsa-kāsa-jit

31

पाठां मधुरसां दारु सरलं च निशि स्थितम् । सुरा-मण्डे ऽल्प-लवणं पिबेत् प्रसृत-संमितम्

pāṭhāṃ madhurasāṃ dāru saralaṃ ca niśi sthitam | surā-maṇḍe 'lpa-lavaṇaṃ pibet prasṛta-saṃmitam

32

४.३१bv सरलं निशि संस्थितम् ४.३१dv पिबेत् प्रसृति-संमितम् भार्गी-शुण्ठ्यौ सुखाम्भोभिः क्षारं वा मरिचान्वितम् । स्व-क्वाथ-पिष्टां लुलितां बाष्पिकां पाययेत वा

4.31bv saralaṃ niśi saṃsthitam 4.31dv pibet prasṛti-saṃmitam bhārgī-śuṇṭhyau sukhāmbhobhiḥ kṣāraṃ vā maricānvitam | sva-kvātha-piṣṭāṃ lulitāṃ bāṣpikāṃ pāyayeta vā

33

स्व-रसः सप्तपर्णस्य पुष्पाणां वा शिरीषतः । हिध्मा-श्वासे मधु-कणा-युक्तः पित्त-कफानुगे

sva-rasaḥ saptaparṇasya puṣpāṇāṃ vā śirīṣataḥ | hidhmā-śvāse madhu-kaṇā-yuktaḥ pitta-kaphānuge

34

उत्कारिका तुगा-कृष्णा-मधूली-घृत-नागरैः । पित्तानुबन्धे योक्तव्या पवने त्व् अनुबन्धिनि

utkārikā tugā-kṛṣṇā-madhūlī-ghṛta-nāgaraiḥ | pittānubandhe yoktavyā pavane tv anubandhini

35

श्वाविच्-छशामिष-कणा-घृत-शल्यक-शोणितैः । सुवर्चला-रस-व्योष-सर्पिर्भिः सहितं पयः

śvāvic-chaśāmiṣa-kaṇā-ghṛta-śalyaka-śoṇitaiḥ | suvarcalā-rasa-vyoṣa-sarpirbhiḥ sahitaṃ payaḥ

36

अनु शाल्य्-ओदनं पेयम् वात-पित्तानुबन्धिनि । चतुर्-गुणाम्बु-सिद्धं वा छागं स-गुड-नागरम्

anu śāly-odanaṃ peyam vāta-pittānubandhini | catur-guṇāmbu-siddhaṃ vā chāgaṃ sa-guḍa-nāgaram

37

पिप्पली-मूल-मधुक-गुड-गो-ऽश्व-शकृद्-रसान् । हिध्माभिष्यन्द-कास-घ्नाō̃ लिह्यान् मधु-घृतान्वितान्

pippalī-mūla-madhuka-guḍa-go-'śva-śakṛd-rasān | hidhmābhiṣyanda-kāsa-ghnāō̃ lihyān madhu-ghṛtānvitān

38

गो-गजाश्व-वराहोष्ट्र-खर-मेषाज-विड्-रसम् । स-मध्व् एकैक-शो लिह्याद् बहु-श्लेष्माथ-वा पिबेत्

go-gajāśva-varāhoṣṭra-khara-meṣāja-viḍ-rasam | sa-madhv ekaika-śo lihyād bahu-śleṣmātha-vā pibet

39

चतुष्-पाच्-चर्म-रोमास्थि-खुर-शृङ्गोद्भवां मषीम् । तथैव वाजिगन्धाया लिह्याच् छ्वासी कफोल्बणः

catuṣ-pāc-carma-romāsthi-khura-śṛṅgodbhavāṃ maṣīm | tathaiva vājigandhāyā lihyāc chvāsī kapholbaṇaḥ

40

शठी-पौष्कर-धात्रीर् वा पौष्करं वा कणान्वितम् । गैरिकाञ्जन-कृष्णा वा स्व-रसं वा कपित्थ-जम्

śaṭhī-pauṣkara-dhātrīr vā pauṣkaraṃ vā kaṇānvitam | gairikāñjana-kṛṣṇā vā sva-rasaṃ vā kapittha-jam

41

रसेन वा कपित्थस्य धात्री-सैन्धव-पिप्पलीः । घृत-क्षौद्रेण वा पथ्या-विडङ्गोषण-पिप्पलीः

rasena vā kapitthasya dhātrī-saindhava-pippalīḥ | ghṛta-kṣaudreṇa vā pathyā-viḍaṅgoṣaṇa-pippalīḥ

42

कोल-लाजामल-द्राक्षा-पिप्पली-नागराणि वा । गुड-तैल-निशा-द्राक्षा-कणा-रास्नोषणानि वा

kola-lājāmala-drākṣā-pippalī-nāgarāṇi vā | guḍa-taila-niśā-drākṣā-kaṇā-rāsnoṣaṇāni vā

43

पिबेद् रसाम्बु-मद्याम्लैर् लेहौषध-रजांसि वा । जीवन्ती-मुस्त-सुरस-त्वग्-एला-द्वय-पौष्करम्

pibed rasāmbu-madyāmlair lehauṣadha-rajāṃsi vā | jīvantī-musta-surasa-tvag-elā-dvaya-pauṣkaram

44

चण्डा-तामलकी-लोह-भार्गी-नागर-वालकम् । कर्कटाख्या-शठी-कृष्णा-नागकेसर-चोरकम्

caṇḍā-tāmalakī-loha-bhārgī-nāgara-vālakam | karkaṭākhyā-śaṭhī-kṛṣṇā-nāgakesara-corakam

45

उपयुक्तं यथा-कामं चूर्णं द्वि-गुण-शर्करम् । पार्श्व-रुग्-ज्वर-कास-घ्नं हिध्मा-श्वास-हरं परम्

upayuktaṃ yathā-kāmaṃ cūrṇaṃ dvi-guṇa-śarkaram | pārśva-rug-jvara-kāsa-ghnaṃ hidhmā-śvāsa-haraṃ param

46

शठी-तामलकी-भार्गी-चण्डा-वालक-पौष्करम् । शर्कराष्ट-गुणं चूर्णं हिध्मा-श्वास-हरं परम्

śaṭhī-tāmalakī-bhārgī-caṇḍā-vālaka-pauṣkaram | śarkarāṣṭa-guṇaṃ cūrṇaṃ hidhmā-śvāsa-haraṃ param

47

तुल्यं गुडं नागरं च भक्षयेन् नावयेत वा । लशुनस्य पलाण्डोर् वा मूलं गृञ्जनकस्य वा

tulyaṃ guḍaṃ nāgaraṃ ca bhakṣayen nāvayeta vā | laśunasya palāṇḍor vā mūlaṃ gṛñjanakasya vā

48

चन्दनाद् वा रसं दद्यान् नारी-क्षीरेण नावनम् । स्तन्येन मक्षिका-विष्ठाम् अलक्तक-रसेन वा

candanād vā rasaṃ dadyān nārī-kṣīreṇa nāvanam | stanyena makṣikā-viṣṭhām alaktaka-rasena vā

49

स-सैन्धवं घृताच्छं वा सिद्धं स्तन्येन वा घृतम् । कल्कितैर् मधुर-द्रव्यैस् तत् पिबेन् नावयेत वा

sa-saindhavaṃ ghṛtācchaṃ vā siddhaṃ stanyena vā ghṛtam | kalkitair madhura-dravyais tat piben nāvayeta vā

50

सकृद् उष्णं सकृच् छीतं व्यत्यासात् स-सिता-मधु । तद्-वत् पयस् तथा सिद्धम् अधो-भागौषधैर् घृतम्

sakṛd uṣṇaṃ sakṛc chītaṃ vyatyāsāt sa-sitā-madhu | tad-vat payas tathā siddham adho-bhāgauṣadhair ghṛtam

51

कणा-सौवर्चल-क्षार-वयःस्था-हिङ्गु-चोरकैः । स-कायस्थैर् घृतं मस्तु-दश-मूल-रसे पचेत्

kaṇā-sauvarcala-kṣāra-vayaḥsthā-hiṅgu-corakaiḥ | sa-kāyasthair ghṛtaṃ mastu-daśa-mūla-rase pacet

52

तत् पिबेज् जीवनीयैर् वा लिह्यात् स-मधु साधितम् । तेजोवत्य् अभया कुष्ठं पिप्पली कटु-रोहिणी

tat pibej jīvanīyair vā lihyāt sa-madhu sādhitam | tejovaty abhayā kuṣṭhaṃ pippalī kaṭu-rohiṇī

53

भूतिकं पौष्करं मूलं पलाशश् चित्रकः शठी । पटु-द्वयं तामलकी जीवन्ती बिल्व-पेशिका

bhūtikaṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ palāśaś citrakaḥ śaṭhī | paṭu-dvayaṃ tāmalakī jīvantī bilva-peśikā

54

वचा पत्त्रं च तालीशं कर्षांशैस् तैर् विपाचयेत् । हिङ्गु-पादैर् घृत-प्रस्थं पीतम् आशु निहन्ति तत्

vacā pattraṃ ca tālīśaṃ karṣāṃśais tair vipācayet | hiṅgu-pādair ghṛta-prasthaṃ pītam āśu nihanti tat

55

४.५४av वचा पत्त्रं च तालीशात् शाखानिलार्शो-ग्रहणी-हिध्मा-हृत्-पार्श्व-वेदनाः । अर्धांशेन पिबेत् सर्पिः क्षारेण पटुनाथ-वा

4.54av vacā pattraṃ ca tālīśāt śākhānilārśo-grahaṇī-hidhmā-hṛt-pārśva-vedanāḥ | ardhāṃśena pibet sarpiḥ kṣāreṇa paṭunātha-vā

56

धान्वन्तरं वृष-घृतं दाधिकं हपुषादि वा । शीताम्बु-सेकः सहसा त्रास-विक्षेप-भी-शुचः

dhānvantaraṃ vṛṣa-ghṛtaṃ dādhikaṃ hapuṣādi vā | śītāmbu-sekaḥ sahasā trāsa-vikṣepa-bhī-śucaḥ

57

हर्षेर्ष्योच्छ्वास-रोधाश् च हितं कीटैश् च दंशनम् । यत् किञ्-चित् कफ-वात-घ्नम् उष्णं वातानुलोमनम्

harṣerṣyocchvāsa-rodhāś ca hitaṃ kīṭaiś ca daṃśanam | yat kiñ-cit kapha-vāta-ghnam uṣṇaṃ vātānulomanam

58

४.५७av हर्षेर्ष्योच्छ्वास-संरोधा तत् सेव्यं प्राय-शो यच् च सु-तरां मारुतापहम् । सर्वेषां बृंहणे ह्य् अल्पः शक्यश् च प्राय-शो भवेत्

4.57av harṣerṣyocchvāsa-saṃrodhā tat sevyaṃ prāya-śo yac ca su-tarāṃ mārutāpaham | sarveṣāṃ bṛṃhaṇe hy alpaḥ śakyaś ca prāya-śo bhavet

59

नात्य्-अर्थं शमने ऽपायो भृशो ऽ-शक्यश् च कर्षणे । शमनैर् बृंहणैश् चातो भूयिष्ठं तान् उपाचरेत्

nāty-arthaṃ śamane 'pāyo bhṛśo '-śakyaś ca karṣaṇe | śamanair bṛṃhaṇaiś cāto bhūyiṣṭhaṃ tān upācaret

अध्याय 05

1

बलिनो बहु-दोषस्य स्निग्ध-स्विन्नस्य शोधनम् । ऊर्ध्वाधो यक्ष्मिणः कुर्यात् स-स्नेहं यन् न कर्शनम्

balino bahu-doṣasya snigdha-svinnasya śodhanam | ūrdhvādho yakṣmiṇaḥ kuryāt sa-snehaṃ yan na karśanam

2

५.१dv स-स्नेहं यन् न कर्षणम् पयसा फल-युक्तेन मधुरेण रसेन वा । सर्पिष्-मत्या यवाग्वा वा वमन-द्रव्य-सिद्धया

5.1dv sa-snehaṃ yan na karṣaṇam payasā phala-yuktena madhureṇa rasena vā | sarpiṣ-matyā yavāgvā vā vamana-dravya-siddhayā

3

वमेद् विरेचनं दद्यात् त्रिवृच्-छ्यामा-नृपद्रुमान् । शर्करा-मधु-सर्पिर्भिः पयसा तर्पणेन वा

vamed virecanaṃ dadyāt trivṛc-chyāmā-nṛpadrumān | śarkarā-madhu-sarpirbhiḥ payasā tarpaṇena vā

4

द्राक्षा-विदारी-काश्मर्य-मांसानां वा रसैर् युतान् । शुद्ध-कोष्ठस्य युञ्जीत विधिं बृंहण-दीपनम्

drākṣā-vidārī-kāśmarya-māṃsānāṃ vā rasair yutān | śuddha-koṣṭhasya yuñjīta vidhiṃ bṛṃhaṇa-dīpanam

5

५.४bv -मांसानां वा रसैर् युतम् हृद्यानि चान्न-पानानि वात-घ्नानि लघूनि च । शालि-षष्टिक-गोधूम-यव-मुद्गं समोषितम्

5.4bv -māṃsānāṃ vā rasair yutam hṛdyāni cānna-pānāni vāta-ghnāni laghūni ca | śāli-ṣaṣṭika-godhūma-yava-mudgaṃ samoṣitam

6

लघुम् अ-च्युत-वीर्यं च सु-जरं बल-कृच् च यत् ॥ ५+(१)अब् ॥ ५.५+(१)अव् लघुं चा-च्युत-वीर्यं च ५.५+(१)अव् लघुम् अद्भुत-वीर्यं च आजं क्षीरं घृतं मांसं क्रव्यान्-मांसं च शोष-जित् । काकोलूक-वृक-द्वीपि-गवाश्व-नकुलोरगम्

laghum a-cyuta-vīryaṃ ca su-jaraṃ bala-kṛc ca yat || 5+(1)ab || 5.5+(1)av laghuṃ cā-cyuta-vīryaṃ ca 5.5+(1)av laghum adbhuta-vīryaṃ ca ājaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ māṃsaṃ kravyān-māṃsaṃ ca śoṣa-jit | kākolūka-vṛka-dvīpi-gavāśva-nakuloragam

7

गृध्र-भास-खरोष्ट्रं च हितं छद्मोपसंहितम् । ज्ञातं जुगुप्सितं तद् धि च्छर्दिषे न बलौजसे

gṛdhra-bhāsa-kharoṣṭraṃ ca hitaṃ chadmopasaṃhitam | jñātaṃ jugupsitaṃ tad dhi cchardiṣe na balaujase

8

५.७av गृध्र-चाष-खरोष्ट्रं च मृगाद्याः पित्त-कफयोः पवने प्रसहादयः । वेसवारी-कृताः पथ्या रसादिषु च कल्पिताः

5.7av gṛdhra-cāṣa-kharoṣṭraṃ ca mṛgādyāḥ pitta-kaphayoḥ pavane prasahādayaḥ | vesavārī-kṛtāḥ pathyā rasādiṣu ca kalpitāḥ

9

भृष्टाः सर्षप-तैलेन सर्पिषा वा यथा-यथम् । रसिका मृदवः स्निग्धाः पटु-द्रव्याभिसंस्कृताः

bhṛṣṭāḥ sarṣapa-tailena sarpiṣā vā yathā-yatham | rasikā mṛdavaḥ snigdhāḥ paṭu-dravyābhisaṃskṛtāḥ

10

हिता मौलक-कौलत्थास् तद्-वद् यूषाश् च साधिताः । स-पिप्पलीकं स-यवं स-कुलत्थं स-नागरम्

hitā maulaka-kaulatthās tad-vad yūṣāś ca sādhitāḥ | sa-pippalīkaṃ sa-yavaṃ sa-kulatthaṃ sa-nāgaram

11

स-दाडिमं सामलकं स्निग्धम् आजं रसं पिबेत् । तेन षड् विनिवर्तन्ते विकाराः पीनसादयः

sa-dāḍimaṃ sāmalakaṃ snigdham ājaṃ rasaṃ pibet | tena ṣaḍ vinivartante vikārāḥ pīnasādayaḥ

12

५.११bv स्निग्धम् आज-रसं पिबेत् पिबेच् च सु-तरां मद्यं जीर्णं स्रोतो-विशोधनम् । पित्तादिषु विशेषेण मध्व्-अरिष्टाच्छ-वारुणीः

5.11bv snigdham āja-rasaṃ pibet pibec ca su-tarāṃ madyaṃ jīrṇaṃ sroto-viśodhanam | pittādiṣu viśeṣeṇa madhv-ariṣṭāccha-vāruṇīḥ

13

५.१२dv मध्व्-अरिष्टं च वारुणीम् सिद्धं वा पञ्च-मूलेन तामलक्याथ-वा जलम् । पर्णिनीभिश् चतसृभिर् धान्य-नागरकेण वा

5.12dv madhv-ariṣṭaṃ ca vāruṇīm siddhaṃ vā pañca-mūlena tāmalakyātha-vā jalam | parṇinībhiś catasṛbhir dhānya-nāgarakeṇa vā

14

कल्पयेच् चानुकूलो ऽस्य तेनान्नं शुचि यत्न-वान् । दश-मूलेन पयसा सिद्धं मांस-रसेन वा

kalpayec cānukūlo 'sya tenānnaṃ śuci yatna-vān | daśa-mūlena payasā siddhaṃ māṃsa-rasena vā

15

बला-गर्भं घृतं योज्यं क्रव्यान्-मांस-रसेन वा । स-क्षौद्रं पयसा सिद्धं सर्पिर् दश-गुणेन वा

balā-garbhaṃ ghṛtaṃ yojyaṃ kravyān-māṃsa-rasena vā | sa-kṣaudraṃ payasā siddhaṃ sarpir daśa-guṇena vā

16

जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च । पुष्कराह्वं शठीं कृष्णां व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम्

jīvantīṃ madhukaṃ drākṣāṃ phalāni kuṭajasya ca | puṣkarāhvaṃ śaṭhīṃ kṛṣṇāṃ vyāghrīṃ gokṣurakaṃ balām

17

५.१६dv व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाः नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम् । कल्की-कृत्य घृतं पक्वं रोग-राज-हरं परम्

5.16dv vyāghrīṃ gokṣurakaṃ balāḥ nīlotpalaṃ tāmalakīṃ trāyamāṇāṃ durālabhām | kalkī-kṛtya ghṛtaṃ pakvaṃ roga-rāja-haraṃ param

18

घृतं खर्जूर-मृद्वीका-मधुकैः स-परूषकैः । स-पिप्पलीकं वैस्वर्य-कास-श्वास-ज्वरापहम्

ghṛtaṃ kharjūra-mṛdvīkā-madhukaiḥ sa-parūṣakaiḥ | sa-pippalīkaṃ vaisvarya-kāsa-śvāsa-jvarāpaham

19

दश-मूल-शृतात् क्षीरात् सर्पिर् यद् उदियान् नवम् । स-पिप्पलीकं स-क्षौद्रं तत् परं स्वर-बोधनम्

daśa-mūla-śṛtāt kṣīrāt sarpir yad udiyān navam | sa-pippalīkaṃ sa-kṣaudraṃ tat paraṃ svara-bodhanam

20

शिरः-पार्श्वांस-शूल-घ्नं कास-श्वास-ज्वरापहम् । पञ्चभिः पञ्च-मूलैर् वा शृताद् यद् उदियाद् घृतम्

śiraḥ-pārśvāṃsa-śūla-ghnaṃ kāsa-śvāsa-jvarāpaham | pañcabhiḥ pañca-mūlair vā śṛtād yad udiyād ghṛtam

21

पञ्चानां पञ्च-मूलानां रसे क्षीर-चतुर्-गुणे । सिद्धं सर्पिर् जयत्य् एतद् यक्ष्मणः सप्तकं बलम्

pañcānāṃ pañca-mūlānāṃ rase kṣīra-catur-guṇe | siddhaṃ sarpir jayaty etad yakṣmaṇaḥ saptakaṃ balam

22

५.२१dv यक्ष्मिणः सप्तकं बलम् पञ्च-कोल-यव-क्षार-षट्-पलेन पचेद् घृतम् । प्रस्थोन्मितं तुल्य-पयः स्रोतसां तद् विशोधनम्

5.21dv yakṣmiṇaḥ saptakaṃ balam pañca-kola-yava-kṣāra-ṣaṭ-palena paced ghṛtam | prasthonmitaṃ tulya-payaḥ srotasāṃ tad viśodhanam

23

गुल्म-ज्वरोदर-प्लीह-ग्रहणी-पाण्डु-पीनसान् । श्वास-कासाग्नि-सदन-श्वयथूर्ध्वानिलाञ् जयेत्

gulma-jvarodara-plīha-grahaṇī-pāṇḍu-pīnasān | śvāsa-kāsāgni-sadana-śvayathūrdhvānilāñ jayet

24

रास्ना-बला-गोक्षुरक-स्थिरा-वर्षाभु-वारिणि । जीवन्ती-पिप्पली-गर्भं स-क्षीरं शोष-जिद् घृतम्

rāsnā-balā-gokṣuraka-sthirā-varṣābhu-vāriṇi | jīvantī-pippalī-garbhaṃ sa-kṣīraṃ śoṣa-jid ghṛtam

25

अश्वगन्धा-शृतात् क्षीराद् घृतं च स-सिता-पयः । साधारणामिष-तुलां तोय-द्रोण-द्वये पचेत्

aśvagandhā-śṛtāt kṣīrād ghṛtaṃ ca sa-sitā-payaḥ | sādhāraṇāmiṣa-tulāṃ toya-droṇa-dvaye pacet

26

तेनाष्ट-भाग-शेषेण जीवनीयैः पलोन्मितैः । साधयेत् सर्पिषः प्रस्थं वात-पित्तामयापहम्

tenāṣṭa-bhāga-śeṣeṇa jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ | sādhayet sarpiṣaḥ prasthaṃ vāta-pittāmayāpaham

27

मांस-सर्पिर् इदम् पीतं युक्तं मांस-रसेन वा । कास-श्वास-स्वर-भ्रंश-शोष-हृत्-पार्श्व-शूल-जित्

māṃsa-sarpir idam pītaṃ yuktaṃ māṃsa-rasena vā | kāsa-śvāsa-svara-bhraṃśa-śoṣa-hṛt-pārśva-śūla-jit

28

५.२७bv युक्तं मांस-रसेषु वा एलाजमोदा-त्रि-फला-सौराष्ट्री-व्योष-चित्रकान् । सारान् अरिष्ट-गायत्री-शाल-बीजक-संभवान्

5.27bv yuktaṃ māṃsa-raseṣu vā elājamodā-tri-phalā-saurāṣṭrī-vyoṣa-citrakān | sārān ariṣṭa-gāyatrī-śāla-bījaka-saṃbhavān

29

भल्लातकं विडङ्गं च पृथग् अष्ट-पलोन्मितम् । सलिले षो-डश-गुणे षो-डशांश-स्थितं पचेत्

bhallātakaṃ viḍaṅgaṃ ca pṛthag aṣṭa-palonmitam | salile ṣo-ḍaśa-guṇe ṣo-ḍaśāṃśa-sthitaṃ pacet

30

पुनस् तेन घृत-प्रस्थं सिद्धे चास्मिन् पलानि षट् । तवक्षीर्याः क्षिपेत् त्रिंशत् सिताया द्वि-गुणं मधु

punas tena ghṛta-prasthaṃ siddhe cāsmin palāni ṣaṭ | tavakṣīryāḥ kṣipet triṃśat sitāyā dvi-guṇaṃ madhu

31

घृतात् त्रि-जातात् त्रि-पलं ततो लीढं खजाहतम् । पयो-ऽनु-पानं तत् प्राह्णे रसायनम् अ-यन्त्रणम्

ghṛtāt tri-jātāt tri-palaṃ tato līḍhaṃ khajāhatam | payo-'nu-pānaṃ tat prāhṇe rasāyanam a-yantraṇam

32

मेध्यं चक्षुष्यम् आयुष्यं दीपनं हन्ति चा-चिरात् । मेह-गुल्म-क्षय-व्याधि-पाण्डु-रोग-भगन्दरान्

medhyaṃ cakṣuṣyam āyuṣyaṃ dīpanaṃ hanti cā-cirāt | meha-gulma-kṣaya-vyādhi-pāṇḍu-roga-bhagandarān

33

ये च सर्पिर्-गुडाः प्रोक्ताः क्षते योज्याः क्षये ऽपि ते । त्वग्-एला-पिप्पली-क्षीरी-शर्करा द्वि-गुणाः क्रमात्

ye ca sarpir-guḍāḥ proktāḥ kṣate yojyāḥ kṣaye 'pi te | tvag-elā-pippalī-kṣīrī-śarkarā dvi-guṇāḥ kramāt

34

चूर्णिता भक्षिताः क्षौद्र-सर्पिषा वावलेहिताः । स्वर्याः कास-क्षय-श्वास-पार्श्व-रुक्-कफ-नाशनाः

cūrṇitā bhakṣitāḥ kṣaudra-sarpiṣā vāvalehitāḥ | svaryāḥ kāsa-kṣaya-śvāsa-pārśva-ruk-kapha-nāśanāḥ

35

५.३४bv -सर्पिषा चावलेहिताः विशेषात् स्वर-सादे ऽस्य नस्य-धूमादि योजयेत् । तत्रापि वात-जे कोष्णं पिबेद् औत्तरभक्तिकम्

5.34bv -sarpiṣā cāvalehitāḥ viśeṣāt svara-sāde 'sya nasya-dhūmādi yojayet | tatrāpi vāta-je koṣṇaṃ pibed auttarabhaktikam

36

५.३५dv पिबेद् उत्तर-भक्तिकम् कासमर्दक-वार्ताकी-मार्कव-स्व-रसैर् घृतम् । साधितं कास-जित् स्वर्यं सिद्धम् आर्तगलेन वा

5.35dv pibed uttara-bhaktikam kāsamardaka-vārtākī-mārkava-sva-rasair ghṛtam | sādhitaṃ kāsa-jit svaryaṃ siddham ārtagalena vā

37

बदरी-पत्त्र-कल्कं वा घृत-भृष्टं स-सैन्धवम् । तैलं वा मधुक-द्राक्षा-पिप्पली-कृमिनुत्-फलैः

badarī-pattra-kalkaṃ vā ghṛta-bhṛṣṭaṃ sa-saindhavam | tailaṃ vā madhuka-drākṣā-pippalī-kṛminut-phalaiḥ

38

५.३७dv -पिप्पली-कृमिहृत्-फलैः हंसपद्याश् च मूलेन पक्वं नस्तो निषेचयेत् । सुखोदकानु-पानं च स-सर्पिष्कं गुडौदनम्

5.37dv -pippalī-kṛmihṛt-phalaiḥ haṃsapadyāś ca mūlena pakvaṃ nasto niṣecayet | sukhodakānu-pānaṃ ca sa-sarpiṣkaṃ guḍaudanam

39

अश्नीयात् पायसं चैवं स्निग्धं स्वेदं नियोजयेत् । पित्तोद्भवे पिबेत् सर्पिः शृत-शीत-पयो-ऽनुपः

aśnīyāt pāyasaṃ caivaṃ snigdhaṃ svedaṃ niyojayet | pittodbhave pibet sarpiḥ śṛta-śīta-payo-'nupaḥ

40

क्षीरि-वृक्षाङ्कुर-क्वाथ-कल्क-सिद्धं स-माक्षिकम् । अश्नीयाच् च स-सर्पिष्कं यष्टीमधुक-पायसम्

kṣīri-vṛkṣāṅkura-kvātha-kalka-siddhaṃ sa-mākṣikam | aśnīyāc ca sa-sarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhuka-pāyasam

41

बला-विदारिगन्धाभ्यां विदार्या मधुकेन च । सिद्धं स-लवणं सर्पिर् नस्यं स्वर्यम् अन्-उत्तमम्

balā-vidārigandhābhyāṃ vidāryā madhukena ca | siddhaṃ sa-lavaṇaṃ sarpir nasyaṃ svaryam an-uttamam

42

प्रपौण्डरीकं मधुकं पिप्पली बृहती बला । साधितं क्षीर-सर्पिश् च तत् स्वर्यं नावनं परम्

prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pippalī bṛhatī balā | sādhitaṃ kṣīra-sarpiś ca tat svaryaṃ nāvanaṃ param

43

लिह्यान् मधुरकाणां च चूर्णं मधु-घृताप्लुतम् । पिबेत् कटूनि मूत्रेण कफ-जे रूक्ष-भोजनः

lihyān madhurakāṇāṃ ca cūrṇaṃ madhu-ghṛtāplutam | pibet kaṭūni mūtreṇa kapha-je rūkṣa-bhojanaḥ

44

कट्फलामलक-व्योषं लिह्यात् तैल-मधु-प्लुतम् । व्योष-क्षाराग्नि-चविका-भार्गी-पथ्या-मधूनि वा

kaṭphalāmalaka-vyoṣaṃ lihyāt taila-madhu-plutam | vyoṣa-kṣārāgni-cavikā-bhārgī-pathyā-madhūni vā

45

यवैर् यवागूं यमके कणा-धात्री-कृतां पिबेत् । भुक्त्वाद्यात् पिप्पलीं शुण्ठीं तीक्ष्णं वा वमनं भजेत्

yavair yavāgūṃ yamake kaṇā-dhātrī-kṛtāṃ pibet | bhuktvādyāt pippalīṃ śuṇṭhīṃ tīkṣṇaṃ vā vamanaṃ bhajet

46

शर्करा-क्षौद्र-मिश्राणि शृतानि मधुरैः सह । पिबेत् पयांसि यस्योच्चैर् वदतो ऽभिहतः स्वरः

śarkarā-kṣaudra-miśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha | pibet payāṃsi yasyoccair vadato 'bhihataḥ svaraḥ

47

विचित्रम् अन्नम् अ-रुचौ हितैर् उपहितं हितम् । बहिर्-अन्तर्-मृजा चित्त-निर्वाणं हृद्यम् औषधम्

vicitram annam a-rucau hitair upahitaṃ hitam | bahir-antar-mṛjā citta-nirvāṇaṃ hṛdyam auṣadham

48

द्वौ कालौ दन्त-पवनं भक्षयेन् मुख-धावनैः । कषायैः क्षालयेद् आस्यं धूमं प्रायोगिकं पिबेत्

dvau kālau danta-pavanaṃ bhakṣayen mukha-dhāvanaiḥ | kaṣāyaiḥ kṣālayed āsyaṃ dhūmaṃ prāyogikaṃ pibet

49

तालीश-चूर्ण-वटकाः स-कर्पूर-सितोपलाः । शशाङ्क-किरणाख्याश् च भक्ष्या रुचि-कराः परम्

tālīśa-cūrṇa-vaṭakāḥ sa-karpūra-sitopalāḥ | śaśāṅka-kiraṇākhyāś ca bhakṣyā ruci-karāḥ param

50

५.४९dv भक्ष्या रुचि-करा भृशम् वाताद् अ-रोचके तत्र पिबेच् चूर्णं प्रसन्नया । हरेणु-कृष्णा-कृमिजिद्-द्राक्षा-सैन्धव-नागरात्

5.49dv bhakṣyā ruci-karā bhṛśam vātād a-rocake tatra pibec cūrṇaṃ prasannayā | hareṇu-kṛṣṇā-kṛmijid-drākṣā-saindhava-nāgarāt

51

एला-भार्गी-यव-क्षार-हिङ्गु-युक्ताद् घृतेन वा । छर्दयेद् वा वचाम्भोभिः पित्ताच् च गुड-वारिभिः

elā-bhārgī-yava-kṣāra-hiṅgu-yuktād ghṛtena vā | chardayed vā vacāmbhobhiḥ pittāc ca guḍa-vāribhiḥ

52

लिह्याद् वा शर्करा-सर्पिर्-लवणोत्तम-माक्षिकम् । कफाद् वमेन् निम्ब-जलैर् दीप्यकारग्वधोदकम्

lihyād vā śarkarā-sarpir-lavaṇottama-mākṣikam | kaphād vamen nimba-jalair dīpyakāragvadhodakam

53

पानं स-मध्व्-अरिष्टाश् च तीक्ष्णाः स-मधु-माधवाः । पिबेच् चूर्णं च पूर्वोक्तं हरेण्व्-आद्य्-उष्ण-वारिणा

pānaṃ sa-madhv-ariṣṭāś ca tīkṣṇāḥ sa-madhu-mādhavāḥ | pibec cūrṇaṃ ca pūrvoktaṃ hareṇv-ādy-uṣṇa-vāriṇā

54

एला-त्वङ्-नागकुसुम-तीक्ष्ण-कृष्णा-महौषधम् । भाग-वृद्धं क्रमाच् चूर्णं निहन्ति सम-शर्करम्

elā-tvaṅ-nāgakusuma-tīkṣṇa-kṛṣṇā-mahauṣadham | bhāga-vṛddhaṃ kramāc cūrṇaṃ nihanti sama-śarkaram

55

प्रसेका-रुचि-हृत्-पार्श्व-कास-श्वास-गलामयान् । यवानी-तिन्तिडीकाम्ल-वेतसौषध-दाडिमम्

prasekā-ruci-hṛt-pārśva-kāsa-śvāsa-galāmayān | yavānī-tintiḍīkāmla-vetasauṣadha-dāḍimam

56

कृत्वा कोलं च कर्षांशं सितायाश् च चतुः-पलम् । धान्य-सौवर्चलाजाजी-वराङ्गं चार्ध-कार्षिकम्

kṛtvā kolaṃ ca karṣāṃśaṃ sitāyāś ca catuḥ-palam | dhānya-sauvarcalājājī-varāṅgaṃ cārdha-kārṣikam

57

पिप्पलीनां शतं चैकं द्वे शते मरिचस्य च । चूर्णम् एतत् परं रुच्यं हृद्यं ग्राहि हिनस्ति च

pippalīnāṃ śataṃ caikaṃ dve śate maricasya ca | cūrṇam etat paraṃ rucyaṃ hṛdyaṃ grāhi hinasti ca

58

५.५७cv तच्-चूर्णं दीपनं रुच्यं विबन्ध-कास-हृत्-पार्श्व-प्लीहार्शो-ग्रहणी-गदान् । तालीश-पत्त्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा

5.57cv tac-cūrṇaṃ dīpanaṃ rucyaṃ vibandha-kāsa-hṛt-pārśva-plīhārśo-grahaṇī-gadān | tālīśa-pattraṃ maricaṃ nāgaraṃ pippalī śubhā

59

यथोत्तरं भाग-वृद्ध्या त्वग्-एले चार्ध-भागिके । तद् रुच्यं दीपनं चूर्णं कणाष्ट-गुण-शर्करम्

yathottaraṃ bhāga-vṛddhyā tvag-ele cārdha-bhāgike | tad rucyaṃ dīpanaṃ cūrṇaṃ kaṇāṣṭa-guṇa-śarkaram

60

५.५९av यथोत्तरं भाग-वृद्धास् ५.५९cv तद् द्रव्यं दीपनं चूर्णं कास-श्वासा-रुचि-च्छर्दि-प्लीह-हृत्-पार्श्व-शूल-नुत् । पाण्डु-ज्वरातिसार-घ्नं मूढ-वातानुलोमनम्

5.59av yathottaraṃ bhāga-vṛddhās 5.59cv tad dravyaṃ dīpanaṃ cūrṇaṃ kāsa-śvāsā-ruci-cchardi-plīha-hṛt-pārśva-śūla-nut | pāṇḍu-jvarātisāra-ghnaṃ mūḍha-vātānulomanam

61

अर्कामृता-क्षार-जले शर्वरीम् उषितैर् यवैः । प्रसेके कल्पितान् सक्तून् भक्ष्यांश् चाद्याद् बली वमेत्

arkāmṛtā-kṣāra-jale śarvarīm uṣitair yavaiḥ | praseke kalpitān saktūn bhakṣyāṃś cādyād balī vamet

62

५.६१av अर्कामृता-क्षीर-जले कटु-तिक्तैस् तथा शूल्यं भक्षयेज् जाङ्गलं पलम् । शुष्कांश् च भक्ष्यान् सु-लघूंश् चणकादि-रसानुपः

5.61av arkāmṛtā-kṣīra-jale kaṭu-tiktais tathā śūlyaṃ bhakṣayej jāṅgalaṃ palam | śuṣkāṃś ca bhakṣyān su-laghūṃś caṇakādi-rasānupaḥ

63

श्लेष्मणो ऽति-प्रसेकेन वायुः श्लेष्माणम् अस्यति । कफ-प्रसेकं तं विद्वान् स्निग्धोष्णैर् एव निर्जयेत्

śleṣmaṇo 'ti-prasekena vāyuḥ śleṣmāṇam asyati | kapha-prasekaṃ taṃ vidvān snigdhoṣṇair eva nirjayet

64

५.६३dv स्निग्धोष्णेनैव निर्जयेत् पीनसे ऽपि क्रमम् इमं वमथौ च प्रयोजयेत् । विशेषात् पीनसे ऽभ्यङ्गान् स्नेहान् स्वेदांश् च शीलयेत्

5.63dv snigdhoṣṇenaiva nirjayet pīnase 'pi kramam imaṃ vamathau ca prayojayet | viśeṣāt pīnase 'bhyaṅgān snehān svedāṃś ca śīlayet

65

५.६४av पीनसे च क्रमम् इमं स्निग्धान् उत्कारिका-पिण्डैः शिरः-पार्श्व-गलादिषु । लवणाम्ल-कटूष्णांश् च रसान् स्नेहोपसंहितान्

5.64av pīnase ca kramam imaṃ snigdhān utkārikā-piṇḍaiḥ śiraḥ-pārśva-galādiṣu | lavaṇāmla-kaṭūṣṇāṃś ca rasān snehopasaṃhitān

66

शिरो-ऽंस-पार्श्व-शूलेषु यथा-दोष-विधिं चरेत् । औदकानूप-पिशितैर् उपनाहाः सु-संस्कृताः

śiro-'ṃsa-pārśva-śūleṣu yathā-doṣa-vidhiṃ caret | audakānūpa-piśitair upanāhāḥ su-saṃskṛtāḥ

67

तत्रेष्टाः स-चतुः-स्नेहा दोष-संसर्ग इष्यते । प्रलेपो नत-यष्ट्य्-आह्व-शताह्वा-कुष्ठ-चन्दनैः

tatreṣṭāḥ sa-catuḥ-snehā doṣa-saṃsarga iṣyate | pralepo nata-yaṣṭy-āhva-śatāhvā-kuṣṭha-candanaiḥ

68

बला-रास्ना-तिलैस् तद्-वत् स-सर्पिर्-मधुकोत्पलैः । पुनर्नवा-कृष्णगन्धा-बला-वीरा-विदारिभिः

balā-rāsnā-tilais tad-vat sa-sarpir-madhukotpalaiḥ | punarnavā-kṛṣṇagandhā-balā-vīrā-vidāribhiḥ

69

नावनं धूम-पानानि स्नेहाश् चौत्तरभक्तिकाः । तैलान्य् अभ्यङ्ग-योगीनि वस्ति-कर्म तथा परम्

nāvanaṃ dhūma-pānāni snehāś cauttarabhaktikāḥ | tailāny abhyaṅga-yogīni vasti-karma tathā param

70

शृङ्गाद्यैर् वा यथा-दोषं दुष्टम् एषां हरेद् असृक् । प्रदेहः स-घृतैः श्रेष्ठः पद्मकोशीर-चन्दनैः

śṛṅgādyair vā yathā-doṣaṃ duṣṭam eṣāṃ hared asṛk | pradehaḥ sa-ghṛtaiḥ śreṣṭhaḥ padmakośīra-candanaiḥ

71

दूर्वा-मधुक-मञ्जिष्ठा-केसरैर् वा घृताप्लुतैः । वटादि-सिद्ध-तैलेन शत-धौतेन सर्पिषा

dūrvā-madhuka-mañjiṣṭhā-kesarair vā ghṛtāplutaiḥ | vaṭādi-siddha-tailena śata-dhautena sarpiṣā

72

अभ्यङ्गः पयसा सेकः शस्तश् च मधुकाम्बुना । प्रायेणोपहताग्नि-त्वात् स-पिच्छम् अतिसार्यते

abhyaṅgaḥ payasā sekaḥ śastaś ca madhukāmbunā | prāyeṇopahatāgni-tvāt sa-piccham atisāryate

73

तस्यातीसार-ग्रहणी-विहितं हितम् औषधम् । पुरीषं यत्नतो रक्षेच् छुष्यतो राज-यक्ष्मिणः

tasyātīsāra-grahaṇī-vihitaṃ hitam auṣadham | purīṣaṃ yatnato rakṣec chuṣyato rāja-yakṣmiṇaḥ

74

सर्व-धातु-क्षयार्तस्य बलं तस्य हि विड्-बलम् । मांसम् एवाश्नतो युक्त्या मार्द्वीकं पिबतो ऽनु च

sarva-dhātu-kṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍ-balam | māṃsam evāśnato yuktyā mārdvīkaṃ pibato 'nu ca

75

अ-विधारित-वेगस्य यक्ष्मा न लभते ऽन्तरम् । सुरां स-मण्डां मार्द्वीकम् अरिष्टान् सीधु-माधवान्

a-vidhārita-vegasya yakṣmā na labhate 'ntaram | surāṃ sa-maṇḍāṃ mārdvīkam ariṣṭān sīdhu-mādhavān

76

५.७५dv अरिष्टं सीधु-माधवान् यथार्हम् अनु-पानार्थं पिबेन् मांसानि भक्षयन् । स्रोतो-विबन्ध-मोक्षार्थं बलौजः-पुष्टये च तत्

5.75dv ariṣṭaṃ sīdhu-mādhavān yathārham anu-pānārthaṃ piben māṃsāni bhakṣayan | sroto-vibandha-mokṣārthaṃ balaujaḥ-puṣṭaye ca tat

77

स्नेह-क्षीराम्बु-कोष्ठेषु स्व्-अभ्यक्तम् अवगाहयेत् । उत्तीर्णं मिश्रकैः स्नेहैर् भूयो ऽभ्यक्तं सुखैः करैः

sneha-kṣīrāmbu-koṣṭheṣu sv-abhyaktam avagāhayet | uttīrṇaṃ miśrakaiḥ snehair bhūyo 'bhyaktaṃ sukhaiḥ karaiḥ

78

५.७७cv उत्तीर्णं मिश्रक-स्नेहैर् मृद्नीयात् सुखम् आसीनं सुखं चोद्वर्तयेत् परम् । जीवन्तीं शतवीर्यां च विकसां स-पुनर्नवाम्

5.77cv uttīrṇaṃ miśraka-snehair mṛdnīyāt sukham āsīnaṃ sukhaṃ codvartayet param | jīvantīṃ śatavīryāṃ ca vikasāṃ sa-punarnavām

79

अश्वगन्धाम् अपामार्गं तर्कारीं मधुकं बलाम् । विदारीं सर्षपान् कुष्ठं तण्डुलान् अतसी-फलम्

aśvagandhām apāmārgaṃ tarkārīṃ madhukaṃ balām | vidārīṃ sarṣapān kuṣṭhaṃ taṇḍulān atasī-phalam

80

माषांस् तिलांश् च किण्वं च सर्वम् एक-त्र चूर्णयेत् । यव-चूर्णं त्रि-गुणितं दध्ना युक्तं स-माक्षिकम्

māṣāṃs tilāṃś ca kiṇvaṃ ca sarvam eka-tra cūrṇayet | yava-cūrṇaṃ tri-guṇitaṃ dadhnā yuktaṃ sa-mākṣikam

81

एतद् उद्वर्तनं कार्यं पुष्टि-वर्ण-बल-प्रदम् । गौर-सर्षप-कल्केन स्नानीयौषधिभिश् च सः

etad udvartanaṃ kāryaṃ puṣṭi-varṇa-bala-pradam | gaura-sarṣapa-kalkena snānīyauṣadhibhiś ca saḥ

82

५.८१av एतद् उत्सादनं कार्यं ५.८१dv स्नानैर् औषधिभिश् च सः स्नायाद् ऋतु-सुखैस् तोयैर् जीवनीयोपसाधितैः । गन्ध-माल्यादिकां भूषाम् अ-लक्ष्मी-नाशनीं भजेत्

5.81av etad utsādanaṃ kāryaṃ 5.81dv snānair auṣadhibhiś ca saḥ snāyād ṛtu-sukhais toyair jīvanīyopasādhitaiḥ | gandha-mālyādikāṃ bhūṣām a-lakṣmī-nāśanīṃ bhajet

83

५.८२cv गन्ध-माल्यादिकैर् भूषाम् सुहृदां दर्शनं गीत-वादित्रोत्सव-संश्रुतिः । वस्तयः क्षीर-सर्पींषि मद्य-मांस-सु-शील-ता

5.82cv gandha-mālyādikair bhūṣām suhṛdāṃ darśanaṃ gīta-vāditrotsava-saṃśrutiḥ | vastayaḥ kṣīra-sarpīṃṣi madya-māṃsa-su-śīla-tā

अध्याय 06

1

आमाशयोत्क्लेश-भवाः प्रायश् छर्द्यो हितं ततः । लङ्घनं प्राग् ऋते वायोर् वमनं तत्र योजयेत्

āmāśayotkleśa-bhavāḥ prāyaś chardyo hitaṃ tataḥ | laṅghanaṃ prāg ṛte vāyor vamanaṃ tatra yojayet

2

६.१bv प्रायश् छर्द्यो हितं मतम् बलिनो बहु-दोषस्य वमतः प्रततं बहु । ततो विरेकं क्रम-शो हृद्यं मद्यैः फलाम्बुभिः

6.1bv prāyaś chardyo hitaṃ matam balino bahu-doṣasya vamataḥ pratataṃ bahu | tato virekaṃ krama-śo hṛdyaṃ madyaiḥ phalāmbubhiḥ

3

क्षीरैर् वा सह स ह्य् ऊर्ध्वं गतं दोषं नयत्य् अधः । शमनं चौषधं रूक्ष-दुर्-बलस्य तद् एव तु

kṣīrair vā saha sa hy ūrdhvaṃ gataṃ doṣaṃ nayaty adhaḥ | śamanaṃ cauṣadhaṃ rūkṣa-dur-balasya tad eva tu

4

परिशुष्कं प्रियं सात्म्यम् अन्नं लघु च शस्यते । उपवासस् तथा यूषा रसाः काम्बलिकाः खलाः

pariśuṣkaṃ priyaṃ sātmyam annaṃ laghu ca śasyate | upavāsas tathā yūṣā rasāḥ kāmbalikāḥ khalāḥ

5

शाकानि लेहा भोज्यानि राग-षाडव-पानकाः । भक्ष्याः शुष्का विचित्राश् च फलानि स्नान-घर्षणम्

śākāni lehā bhojyāni rāga-ṣāḍava-pānakāḥ | bhakṣyāḥ śuṣkā vicitrāś ca phalāni snāna-gharṣaṇam

6

गन्धाः सु-गन्धयो गन्ध-फल-पुष्पान्न-पान-जाः । भुक्त-मात्रस्य सहसा मुखे शीताम्बु-सेचनम्

gandhāḥ su-gandhayo gandha-phala-puṣpānna-pāna-jāḥ | bhukta-mātrasya sahasā mukhe śītāmbu-secanam

7

हन्ति मारुत-जां छर्दिं सर्पिः पीतं स-सैन्धवम् । किञ्-चिद्-उष्णं विशेषेण स-कास-हृदय-द्रवाम्

hanti māruta-jāṃ chardiṃ sarpiḥ pītaṃ sa-saindhavam | kiñ-cid-uṣṇaṃ viśeṣeṇa sa-kāsa-hṛdaya-dravām

8

व्योष-त्रि-लवणाढ्यं वा सिद्धं वा दाडिमाम्बुना । स-शुण्ठी-दधि-धान्येन शृतं तुल्याम्बु वा पयः

vyoṣa-tri-lavaṇāḍhyaṃ vā siddhaṃ vā dāḍimāmbunā | sa-śuṇṭhī-dadhi-dhānyena śṛtaṃ tulyāmbu vā payaḥ

9

६.८dv शृतं तुल्याम्बुना पयः ६.८dv पीतं तुल्याम्बुना पयः व्यक्त-सैन्धव-सर्पिर् वा फलाम्लो वैष्किरो रसः । स्निग्धं च भोजनं शुण्ठी-दधि-दाडिम-साधितम्

6.8dv śṛtaṃ tulyāmbunā payaḥ 6.8dv pītaṃ tulyāmbunā payaḥ vyakta-saindhava-sarpir vā phalāmlo vaiṣkiro rasaḥ | snigdhaṃ ca bhojanaṃ śuṇṭhī-dadhi-dāḍima-sādhitam

10

कोष्णं स-लवणं चात्र हितं स्नेह-विरेचनम् । पित्त-जायां विरेकार्थं द्राक्षेक्षु-स्व-रसैस् त्रिवृत्

koṣṇaṃ sa-lavaṇaṃ cātra hitaṃ sneha-virecanam | pitta-jāyāṃ virekārthaṃ drākṣekṣu-sva-rasais trivṛt

11

सर्पिर् वा तैल्वकं योज्यं वृद्धं च श्लेष्म-धाम-गम् । ऊर्ध्वम् एव हरेत् पित्तं स्वादु-तिक्तैर् विशुद्धि-मान्

sarpir vā tailvakaṃ yojyaṃ vṛddhaṃ ca śleṣma-dhāma-gam | ūrdhvam eva haret pittaṃ svādu-tiktair viśuddhi-mān

12

पिबेन् मन्थं यवागूं वा लाजैः स-मधु-शर्कराम् । मुद्ग-जाङ्गल-जैर् अद्याद् व्यञ्जनैः शालि-षष्टिकम्

piben manthaṃ yavāgūṃ vā lājaiḥ sa-madhu-śarkarām | mudga-jāṅgala-jair adyād vyañjanaiḥ śāli-ṣaṣṭikam

13

६.१२bv लाजैः स-मधु-शर्करैः मृद्-भृष्ट-लोष्ट-प्रभवं सु-शीतं सलिलं पिबेत् । मुद्गोशीर-कणा-धान्यैः सह वा संस्थितं निशाम्

6.12bv lājaiḥ sa-madhu-śarkaraiḥ mṛd-bhṛṣṭa-loṣṭa-prabhavaṃ su-śītaṃ salilaṃ pibet | mudgośīra-kaṇā-dhānyaiḥ saha vā saṃsthitaṃ niśām

14

द्राक्षा-रसं रसं वेक्षोर् गुडूच्य्-अम्बु पयो ऽपि वा । जम्ब्व्-आम्र-पल्लवोशीर-वट-शुङ्गावरोह-जः

drākṣā-rasaṃ rasaṃ vekṣor guḍūcy-ambu payo 'pi vā | jambv-āmra-pallavośīra-vaṭa-śuṅgāvaroha-jaḥ

15

६.१४av द्राक्षा-रसं रसं चेक्षोर् ६.१४dv -वट-शृङ्गावरोह-जः क्वाथः क्षौद्र-युतः पीतः शीतो वा विनियच्छति । छर्दिं ज्वरम् अतीसारं मूर्छां तृष्णां च दुर्-जयाम्

6.14av drākṣā-rasaṃ rasaṃ cekṣor 6.14dv -vaṭa-śṛṅgāvaroha-jaḥ kvāthaḥ kṣaudra-yutaḥ pītaḥ śīto vā viniyacchati | chardiṃ jvaram atīsāraṃ mūrchāṃ tṛṣṇāṃ ca dur-jayām

16

धात्री-रसेन वा शीतं पिबेन् मुद्ग-दलाम्बु वा । कोल-मज्ज-सिता-लाजा-मक्षिका-विट्-कणाञ्जनम्

dhātrī-rasena vā śītaṃ piben mudga-dalāmbu vā | kola-majja-sitā-lājā-makṣikā-viṭ-kaṇāñjanam

17

६.१६cv कोल-मज्ज-सिता-लाक्षा- ६.१६dv -मक्षिका-विट्-रसाञ्जनम् लिह्यात् क्षौद्रेण पथ्यां वा द्राक्षां वा बदराणि वा । कफ-जायां वमेन् निम्ब-कृष्णा-पिण्डीत-सर्षपैः

6.16cv kola-majja-sitā-lākṣā- 6.16dv -makṣikā-viṭ-rasāñjanam lihyāt kṣaudreṇa pathyāṃ vā drākṣāṃ vā badarāṇi vā | kapha-jāyāṃ vamen nimba-kṛṣṇā-piṇḍīta-sarṣapaiḥ

18

युक्तेन कोष्ण-तोयेन दुर्-बलं चोपवासयेत् । आरग्वधादि-निर्यूहं शीतं क्षौद्र-युतं पिबेत्

yuktena koṣṇa-toyena dur-balaṃ copavāsayet | āragvadhādi-niryūhaṃ śītaṃ kṣaudra-yutaṃ pibet

19

६.१८cv आरग्वधादेर् निर्यूहं मन्थान् यवैर् वा बहु-शश् छर्दि-घ्नौषध-भावितैः । कफ-घ्नम् अन्नं हृद्यं च रागाः सार्जक-भूस्तृणाः

6.18cv āragvadhāder niryūhaṃ manthān yavair vā bahu-śaś chardi-ghnauṣadha-bhāvitaiḥ | kapha-ghnam annaṃ hṛdyaṃ ca rāgāḥ sārjaka-bhūstṛṇāḥ

20

लीढं मनःशिला-कृष्णा-मरिचं बीजपूरकात् । स्व-रसेन कपित्थस्य स-क्षौद्रेण वमिं जयेत्

līḍhaṃ manaḥśilā-kṛṣṇā-maricaṃ bījapūrakāt | sva-rasena kapitthasya sa-kṣaudreṇa vamiṃ jayet

21

खादेत् कपित्थं स-व्योषं मधुना वा दुरालभाम् । लिह्यान् मरिच-चोचैला-गो-शकृद्-रस-माक्षिकम्

khādet kapitthaṃ sa-vyoṣaṃ madhunā vā durālabhām | lihyān marica-cocailā-go-śakṛd-rasa-mākṣikam

22

अनुकूलोपचारेण याति द्विष्टार्थ-जा शमम् । कृमि-जा कृमि-हृद्-रोग-गदितैश् च भिषग्-जितैः

anukūlopacāreṇa yāti dviṣṭārtha-jā śamam | kṛmi-jā kṛmi-hṛd-roga-gaditaiś ca bhiṣag-jitaiḥ

23

यथा-स्वं परिशेषाश् च तत्-कृताश् च तथामयाः ॥ २२ऊ̆अब् ॥ छर्दि-प्रसङ्गेन हि मातरिश्वा धातु-क्षयात् कोपम् उपैत्य् अवश्यम् । कुर्याद् अतो ऽस्मिन् वमनाति-योग-प्रोक्तं विधिं स्तम्भन-बृंहणीयम्

yathā-svaṃ pariśeṣāś ca tat-kṛtāś ca tathāmayāḥ || 22ū̆ab || chardi-prasaṅgena hi mātariśvā dhātu-kṣayāt kopam upaity avaśyam | kuryād ato 'smin vamanāti-yoga-proktaṃ vidhiṃ stambhana-bṛṃhaṇīyam

24

६.२३cv कुर्याद् अतो ऽस्मिन् वमनाति-योगे ६.२३dv प्रोक्तं विधिं स्तम्भन-बृंहणीयम् सर्पिर्-गुडा मांस-रसा घृतानि कल्याणक-त्र्य्-ऊषण-जीवनानि । पयांसि पथ्योपहितानि लेहाश् छर्दिं प्रसक्तां प्रशमं नयन्ति

6.23cv kuryād ato 'smin vamanāti-yoge 6.23dv proktaṃ vidhiṃ stambhana-bṛṃhaṇīyam sarpir-guḍā māṃsa-rasā ghṛtāni kalyāṇaka-try-ūṣaṇa-jīvanāni | payāṃsi pathyopahitāni lehāś chardiṃ prasaktāṃ praśamaṃ nayanti

1

६.२४av सर्पिर् गुडो मांस-रसा घृतानि इति छर्दि-चिकित्सितम् अथ हृद्-रोग-चिकित्सितम् ॥ २४+

6.24av sarpir guḍo māṃsa-rasā ghṛtāni iti chardi-cikitsitam atha hṛd-roga-cikitsitam || 24+

25

हृद्-रोगे वात-जे तैलं मस्तु-सौवीर-तक्र-वत्

hṛd-roge vāta-je tailaṃ mastu-sauvīra-takra-vat

26

तैलं च लवणैः सिद्धं स-मूत्राम्लं तथा-गुणम्

tailaṃ ca lavaṇaiḥ siddhaṃ sa-mūtrāmlaṃ tathā-guṇam

26

पिबेत् सुखोष्णं स-विडं गुल्मानाहार्ति-जिच् च तत् । तैलं च लवणैः सिद्धं स-मूत्राम्लं तथा-गुणम्

pibet sukhoṣṇaṃ sa-viḍaṃ gulmānāhārti-jic ca tat | tailaṃ ca lavaṇaiḥ siddhaṃ sa-mūtrāmlaṃ tathā-guṇam

27

बिल्वं रास्नां यवान् कोलं देवदारुं पुनर्नवाम् । कुलत्थान् पञ्च-मूलं च पक्त्वा तस्मिन् पचेज् जले

bilvaṃ rāsnāṃ yavān kolaṃ devadāruṃ punarnavām | kulatthān pañca-mūlaṃ ca paktvā tasmin pacej jale

28

तैलं तन् नावने पाने वस्तौ च विनियोजयेत् । शुण्ठी-वयःस्था-लवण-कायस्था-हिङ्गु-पौष्करैः

tailaṃ tan nāvane pāne vastau ca viniyojayet | śuṇṭhī-vayaḥsthā-lavaṇa-kāyasthā-hiṅgu-pauṣkaraiḥ

29

६.२८cv शुण्ठी-कयस्था-लवण- ६.२८cv -वयःस्था-हिङ्गु-पौष्करैः पथ्यया च शृतं पार्श्व-हृद्-रुजा-गुल्म-जिद् घृतम् । सौवर्चलस्य द्वि-पले पथ्या-पञ्चाशद्-अन्विते

6.28cv śuṇṭhī-kayasthā-lavaṇa- 6.28cv -vayaḥsthā-hiṅgu-pauṣkaraiḥ pathyayā ca śṛtaṃ pārśva-hṛd-rujā-gulma-jid ghṛtam | sauvarcalasya dvi-pale pathyā-pañcāśad-anvite

30

घृतस्य साधितः प्रस्थो हृद्-रोग-श्वास-गुल्म-जित् । दाडिमं कृष्ण-लवणं शुण्ठी-हिङ्ग्व्-अम्ल-वेतसम्

ghṛtasya sādhitaḥ prastho hṛd-roga-śvāsa-gulma-jit | dāḍimaṃ kṛṣṇa-lavaṇaṃ śuṇṭhī-hiṅgv-amla-vetasam

31

६.३०bv हृद्-रोग-श्वास-गुल्म-हृत् ६.३०dv शुण्ठी हिङ्ग्व् अम्ल-वेतसः अपतन्त्रक-हृद्-रोग-श्वास-घ्नं चूर्णम् उत्तमम् । पुष्कराह्व-शठी-शुण्ठी-बीजपूर-जटाभयाः

6.30bv hṛd-roga-śvāsa-gulma-hṛt 6.30dv śuṇṭhī hiṅgv amla-vetasaḥ apatantraka-hṛd-roga-śvāsa-ghnaṃ cūrṇam uttamam | puṣkarāhva-śaṭhī-śuṇṭhī-bījapūra-jaṭābhayāḥ

32

पीताः कल्की-कृताः क्षार-घृताम्ल-लवणैर् युताः । विकर्तिका-शूल-हराः क्वाथः कोष्णश् च तद्-गुणः

pītāḥ kalkī-kṛtāḥ kṣāra-ghṛtāmla-lavaṇair yutāḥ | vikartikā-śūla-harāḥ kvāthaḥ koṣṇaś ca tad-guṇaḥ

33

यवानी-लवण-क्षार-वचाजाज्य्-औषधैः कृतः । स-पूतिदारु-बीजाह्व-पलाश-शठि-पौष्करैः

yavānī-lavaṇa-kṣāra-vacājājy-auṣadhaiḥ kṛtaḥ | sa-pūtidāru-bījāhva-palāśa-śaṭhi-pauṣkaraiḥ

34

६.३३cv स पूतिदारु-बीजाह्व- ६.३३dv -विजया-शठि-पौष्करैः यव-क्षारो यवानी च पिबेद् उष्णेन वारिणा । एतेन वात-जं शूलं गुल्मं चैव चिरोत्थितम् ॥ ३३+(१) ॥ भिद्यते सप्त-रात्रेण पवनेन यथा घनः ॥ ३३+(१ऊ̆)अब् ॥ पञ्च-कोल-शठी-पथ्या-गुड-बीजाह्व-पौष्करम् । वारुणी-कल्कितं भृष्टं यमके लवणान्वितम्

6.33cv sa pūtidāru-bījāhva- 6.33dv -vijayā-śaṭhi-pauṣkaraiḥ yava-kṣāro yavānī ca pibed uṣṇena vāriṇā | etena vāta-jaṃ śūlaṃ gulmaṃ caiva cirotthitam || 33+(1) || bhidyate sapta-rātreṇa pavanena yathā ghanaḥ || 33+(1ū̆)ab || pañca-kola-śaṭhī-pathyā-guḍa-bījāhva-pauṣkaram | vāruṇī-kalkitaṃ bhṛṣṭaṃ yamake lavaṇānvitam

35

हृत्-पार्श्व-योनि-शूलेषु खादेद् गुल्मोदरेषु च । स्निग्धाश् चेह हिताः स्वेदाः संस्कृतानि घृतानि च

hṛt-pārśva-yoni-śūleṣu khāded gulmodareṣu ca | snigdhāś ceha hitāḥ svedāḥ saṃskṛtāni ghṛtāni ca

36

६.३५dv संस्कृतानि घृतानि तु लघुना पञ्च-मूलेन शुण्ठ्या वा साधितं जलम् । वारुणी-दधि-मण्डं वा धान्याम्लं वा पिबेत् तृषि

6.35dv saṃskṛtāni ghṛtāni tu laghunā pañca-mūlena śuṇṭhyā vā sādhitaṃ jalam | vāruṇī-dadhi-maṇḍaṃ vā dhānyāmlaṃ vā pibet tṛṣi

37

६.३६cv वारुणीं दधि-मण्डं वा सायाम-स्तम्भ-शूलामे हृदि मारुत-दूषिते । क्रियैषा स-द्रवायाम-प्रमोहे तु हिता रसाः

6.36cv vāruṇīṃ dadhi-maṇḍaṃ vā sāyāma-stambha-śūlāme hṛdi māruta-dūṣite | kriyaiṣā sa-dravāyāma-pramohe tu hitā rasāḥ

38

स्नेहाढ्यास् तित्तिरि-क्रौञ्च-शिखि-वर्तक-दक्ष-जाः । बला-तैलं स-हृद्-रोगः पिबेद् वा सु-कुमारकम्

snehāḍhyās tittiri-krauñca-śikhi-vartaka-dakṣa-jāḥ | balā-tailaṃ sa-hṛd-rogaḥ pibed vā su-kumārakam

39

६.३८av स्नेहाद्यास् तित्तिरि-क्रौञ्च- यष्ट्य्-आह्व-शत-पाकं वा महा-स्नेहं तथोत्तमम् । रास्ना-जीवक-जीवन्ती-बला-व्याघ्री-पुनर्नवैः

6.38av snehādyās tittiri-krauñca- yaṣṭy-āhva-śata-pākaṃ vā mahā-snehaṃ tathottamam | rāsnā-jīvaka-jīvantī-balā-vyāghrī-punarnavaiḥ

40

भार्गी-स्थिरा-वचा-व्योषैर् महा-स्नेहं विपाचयेत् । दधि-पादं तथाम्लैश् च लाभतः स निषेवितः

bhārgī-sthirā-vacā-vyoṣair mahā-snehaṃ vipācayet | dadhi-pādaṃ tathāmlaiś ca lābhataḥ sa niṣevitaḥ

41

तर्पणो बृंहणो बल्यो वात-हृद्-रोग-नाशनः । दीप्ते ऽग्नौ स-द्रवायामे हृद्-रोगे वातिके हितम्

tarpaṇo bṛṃhaṇo balyo vāta-hṛd-roga-nāśanaḥ | dīpte 'gnau sa-dravāyāme hṛd-roge vātike hitam

42

क्षीरं दधि गुडः सर्पिर् औदकानूपम् आमिषम् । एतान्य् एव च वर्ज्यानि हृद्-रोगेषु चतुर्ष्व् अपि

kṣīraṃ dadhi guḍaḥ sarpir audakānūpam āmiṣam | etāny eva ca varjyāni hṛd-rogeṣu caturṣv api

43

शेषेषु स्तम्भ-जाड्याम-संयुक्ते ऽपि च वातिके । कफानुबन्धे तस्मिंस् तु रूक्षोष्णाम् आचरेत् क्रियाम्

śeṣeṣu stambha-jāḍyāma-saṃyukte 'pi ca vātike | kaphānubandhe tasmiṃs tu rūkṣoṣṇām ācaret kriyām

44

पैत्ते द्राक्षेक्षु-निर्यास-सिता-क्षौद्र-परूषकैः । युक्तो विरेको हृद्यः स्यात् क्रमः शुद्धे च पित्त-हा

paitte drākṣekṣu-niryāsa-sitā-kṣaudra-parūṣakaiḥ | yukto vireko hṛdyaḥ syāt kramaḥ śuddhe ca pitta-hā

45

६.४४cv युक्तो विरेचो हृद्यः स्यात् क्षत-पित्त-ज्वरोक्तं च बाह्यान्तः परिमार्जनम् । कट्वी-मधुक-कल्कं च पिबेत् स-सितम् अम्भसा

6.44cv yukto vireco hṛdyaḥ syāt kṣata-pitta-jvaroktaṃ ca bāhyāntaḥ parimārjanam | kaṭvī-madhuka-kalkaṃ ca pibet sa-sitam ambhasā

46

श्रेयसी-शर्करा-द्राक्षा-जीवकर्षभकोत्पलैः । बला-खर्जूर-काकोली-मेदा-युग्मैश् च साधितम्

śreyasī-śarkarā-drākṣā-jīvakarṣabhakotpalaiḥ | balā-kharjūra-kākolī-medā-yugmaiś ca sādhitam

47

स-क्षीरं माहिषं सर्पिः पित्त-हृद्-रोग-नाशनम् । प्रपौण्डरीक-मधुक-बिस-ग्रन्थि-कसेरुकाः

sa-kṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ pitta-hṛd-roga-nāśanam | prapauṇḍarīka-madhuka-bisa-granthi-kaserukāḥ

48

स-शुण्ठी-शैवलास् ताभिः स-क्षीरं विपचेद् घृतम् । शीतं स-मधु तच् चेष्टं स्वादु-वर्ग-कृतं च यत्

sa-śuṇṭhī-śaivalās tābhiḥ sa-kṣīraṃ vipaced ghṛtam | śītaṃ sa-madhu tac ceṣṭaṃ svādu-varga-kṛtaṃ ca yat

49

वस्तिं च दद्यात् स-क्षौद्रं तैलं मधुक-साधितम् । कफोद्भवे वमेत् स्विन्नः पिचुमन्द-वचाम्भसा

vastiṃ ca dadyāt sa-kṣaudraṃ tailaṃ madhuka-sādhitam | kaphodbhave vamet svinnaḥ picumanda-vacāmbhasā

50

६.४९av वस्तिं च दद्यात् स-क्षौद्र- ६.४९bv -तैलं मधुक-साधितम् ६.४९dv पिचुमन्द-वचाम्बुना कुलत्थ-धन्वोत्थ-रस-तीक्ष्ण-मद्य-यवाशनः । पिबेच् चूर्णं वचा-हिङ्गु-लवण-द्वय-नागरात्

6.49av vastiṃ ca dadyāt sa-kṣaudra- 6.49bv -tailaṃ madhuka-sādhitam 6.49dv picumanda-vacāmbunā kulattha-dhanvottha-rasa-tīkṣṇa-madya-yavāśanaḥ | pibec cūrṇaṃ vacā-hiṅgu-lavaṇa-dvaya-nāgarāt

51

सैला-यवानक-कणा-यव-क्षारात् सुखाम्बुना । फल-धान्याम्ल-कौलत्थ-यूष-मूत्रासवैस् तथा

sailā-yavānaka-kaṇā-yava-kṣārāt sukhāmbunā | phala-dhānyāmla-kaulattha-yūṣa-mūtrāsavais tathā

52

६.५१av सैला-यवानिक-कणा- पुष्कराह्वाभया-शुण्ठी-शठी-रास्ना-वचा-कणात् । क्वाथं तथाभया-शुण्ठी-माद्री-पीतद्रु-कट्फलात्

6.51av sailā-yavānika-kaṇā- puṣkarāhvābhayā-śuṇṭhī-śaṭhī-rāsnā-vacā-kaṇāt | kvāthaṃ tathābhayā-śuṇṭhī-mādrī-pītadru-kaṭphalāt

53

६.५२ब्च् -शठी-रास्ना-वचा-कणा- ६.५२च्च् -क्वाथं तथाभया-शुण्ठी- क्वाथे रोहीतकाश्वत्थ-खदिरोदुम्बरार्जुने । स-पलाश-वटे व्योष-त्रिवृच्-चूर्णान्विते कृतः

6.52bc -śaṭhī-rāsnā-vacā-kaṇā- 6.52cc -kvāthaṃ tathābhayā-śuṇṭhī- kvāthe rohītakāśvattha-khadirodumbarārjune | sa-palāśa-vaṭe vyoṣa-trivṛc-cūrṇānvite kṛtaḥ

54

सुखोदकानु-पानश् च लेहः कफ-विकार-हा । श्लेष्म-गुल्मोदिताज्यानि क्षारांश् च विविधान् पिबेत्

sukhodakānu-pānaś ca lehaḥ kapha-vikāra-hā | śleṣma-gulmoditājyāni kṣārāṃś ca vividhān pibet

55

६.५४av सुखोदकानु-पानस्य प्रयोजयेच् छिलाह्वं वा ब्राह्मं वात्र रसायनम् । तथामलक-लेहं वा प्राशं वागस्त्य-निर्मितम्

6.54av sukhodakānu-pānasya prayojayec chilāhvaṃ vā brāhmaṃ vātra rasāyanam | tathāmalaka-lehaṃ vā prāśaṃ vāgastya-nirmitam

56

६.५५bv ब्राह्मं चात्र रसायनम् ६.५५dv प्राश्यं वागस्त्य-निर्मितम् ६.५५dv प्राश्यं चागस्त्य-निर्मितम् स्याच् छूलं यस्य भुक्ते ऽति जीर्यत्य् अल्पं जरां गते । शाम्येत् स कुष्ठ-कृमिजिल्-लवण-द्वय-तिल्वकैः

6.55bv brāhmaṃ cātra rasāyanam 6.55dv prāśyaṃ vāgastya-nirmitam 6.55dv prāśyaṃ cāgastya-nirmitam syāc chūlaṃ yasya bhukte 'ti jīryaty alpaṃ jarāṃ gate | śāmyet sa kuṣṭha-kṛmijil-lavaṇa-dvaya-tilvakaiḥ

57

६.५६av स्याच् छूलं यस्य भुक्ते ऽन्ने स-देवदार्व्-अतिविषैश् चूर्णम् उष्णाम्बुना पिबेत् । यस्य जीर्णे ऽधिकं स्नेहैः स विरेच्यः फलैः पुनः

6.56av syāc chūlaṃ yasya bhukte 'nne sa-devadārv-ativiṣaiś cūrṇam uṣṇāmbunā pibet | yasya jīrṇe 'dhikaṃ snehaiḥ sa virecyaḥ phalaiḥ punaḥ

58

जीर्यत्य् अन्ने तथा मूलैस् तीक्ष्णैः शूले सदाधिके । प्रायो ऽनिलो रुद्ध-गतिः कुप्यत्य् आमाशये गतः

jīryaty anne tathā mūlais tīkṣṇaiḥ śūle sadādhike | prāyo 'nilo ruddha-gatiḥ kupyaty āmāśaye gataḥ

59

६.५८dv कुप्यत्य् आमाशये ततः ६.५८dv कुप्यत्य् आमाशये यतः तस्यानुलोमनं कार्यं शुद्धि-लङ्घन-पाचनैः । कृमि-घ्नम् औषधं सर्वं कृमि-जे हृदयामये

6.58dv kupyaty āmāśaye tataḥ 6.58dv kupyaty āmāśaye yataḥ tasyānulomanaṃ kāryaṃ śuddhi-laṅghana-pācanaiḥ | kṛmi-ghnam auṣadhaṃ sarvaṃ kṛmi-je hṛdayāmaye

60

६.५९dv कृमि-जे च हृद्-आमये तृष्णासु वात-पित्त-घ्नो विधिः प्रायेण शस्यते । सर्वासु शीतो बाह्यान्तस् तथा शमन-शोधनः

6.59dv kṛmi-je ca hṛd-āmaye tṛṣṇāsu vāta-pitta-ghno vidhiḥ prāyeṇa śasyate | sarvāsu śīto bāhyāntas tathā śamana-śodhanaḥ

61

६.६०bv विधिः प्रायेण युज्यते ६.६०dv तथा शमन-शोधनम् दिव्याम्बु शीतं स-क्षौद्रं तद्-वद् भौमं च तद्-गुणम् । निर्वापितं तप्त-लोष्ट-कपाल-सिकतादिभिः

6.60bv vidhiḥ prāyeṇa yujyate 6.60dv tathā śamana-śodhanam divyāmbu śītaṃ sa-kṣaudraṃ tad-vad bhaumaṃ ca tad-guṇam | nirvāpitaṃ tapta-loṣṭa-kapāla-sikatādibhiḥ

62

स-शर्करं वा क्वथितं पञ्च-मूलेन वा जलम् । दर्भ-पूर्वेण मन्थश् च प्रशस्तो लाज-सक्तुभिः

sa-śarkaraṃ vā kvathitaṃ pañca-mūlena vā jalam | darbha-pūrveṇa manthaś ca praśasto lāja-saktubhiḥ

63

वाट्यश् चाम-यवैः शीतः शर्करा-माक्षिकान्वितः । यवागूः शालिभिस् तद्-वत् कोद्रवैश् च चिरन्-तनैः

vāṭyaś cāma-yavaiḥ śītaḥ śarkarā-mākṣikānvitaḥ | yavāgūḥ śālibhis tad-vat kodravaiś ca ciran-tanaiḥ

64

शीतेन शीत-वीर्यैश् च द्रव्यैः सिद्धेन भोजनम् । हिमाम्बु-परिषिक्तस्य पयसा स-सिता-मधु

śītena śīta-vīryaiś ca dravyaiḥ siddhena bhojanam | himāmbu-pariṣiktasya payasā sa-sitā-madhu

65

रसैश् चान्-अम्ल-लवणैर् जाङ्गलैर् घृत-भर्जितैः । मुद्गादीनां तथा यूषैर् जीवनीय-रसान्वितैः

rasaiś cān-amla-lavaṇair jāṅgalair ghṛta-bharjitaiḥ | mudgādīnāṃ tathā yūṣair jīvanīya-rasānvitaiḥ

66

६.६५av रसैश् चान्-अल्प-लवणैर् नस्यं क्षीर-घृतं सिद्धं शीतैर् इक्षोस् तथा रसः । निर्वापणाश् च गण्डूषाः सूत्र-स्थानोदिता हिताः

6.65av rasaiś cān-alpa-lavaṇair nasyaṃ kṣīra-ghṛtaṃ siddhaṃ śītair ikṣos tathā rasaḥ | nirvāpaṇāś ca gaṇḍūṣāḥ sūtra-sthānoditā hitāḥ

67

६.६६bv शीतैर् इक्षोस् तथा रसैः ६.६६bv शीतैर् इक्षोस् तथा रसे दाह-ज्वरोक्ता लेपाद्या निरीह-त्वं मनो-रतिः । महा-सरिद्-ध्रदादीनां दर्शन-स्मरणानि च

6.66bv śītair ikṣos tathā rasaiḥ 6.66bv śītair ikṣos tathā rase dāha-jvaroktā lepādyā nirīha-tvaṃ mano-ratiḥ | mahā-sarid-dhradādīnāṃ darśana-smaraṇāni ca

68

६.६७dv दर्शन-स्मरणादि च तृष्णायां पवनोत्थायां स-गुडं दधि शस्यते । रसाश् च बृंहणाः शीता विदार्य्-आदि-गणाम्बु च

6.67dv darśana-smaraṇādi ca tṛṣṇāyāṃ pavanotthāyāṃ sa-guḍaṃ dadhi śasyate | rasāś ca bṛṃhaṇāḥ śītā vidāry-ādi-gaṇāmbu ca

69

६.६८dv विदार्य्-आदि-गणाम्बु वा पित्त-जायां सिता-युक्तः पक्वोदुम्बर-जो रसः । तत्-क्वाथो वा हिमस् तद्-वच् छारिवादि-गणाम्बु वा

6.68dv vidāry-ādi-gaṇāmbu vā pitta-jāyāṃ sitā-yuktaḥ pakvodumbara-jo rasaḥ | tat-kvātho vā himas tad-vac chārivādi-gaṇāmbu vā

70

तद्-विधैश् च गणैः शीत-कषायान् स-सिता-मधून् । मधुरैर् औषधैस् तद्-वत् क्षीरि-वृक्षैश् च कल्पितान्

tad-vidhaiś ca gaṇaiḥ śīta-kaṣāyān sa-sitā-madhūn | madhurair auṣadhais tad-vat kṣīri-vṛkṣaiś ca kalpitān

71

बीजपूरक-मृद्वीका-वट-वेतस-पल्लवान् । मूलानि कुश-काशानां यष्ट्य्-आह्वं च जले शृतम्

bījapūraka-mṛdvīkā-vaṭa-vetasa-pallavān | mūlāni kuśa-kāśānāṃ yaṣṭy-āhvaṃ ca jale śṛtam

72

ज्वरोदितं वा द्राक्षादि पञ्च-साराम्बु वा पिबेत् । कफोद्भवायां वमनं निम्ब-प्रसव-वारिणा

jvaroditaṃ vā drākṣādi pañca-sārāmbu vā pibet | kaphodbhavāyāṃ vamanaṃ nimba-prasava-vāriṇā

73

बिल्वाढकी-पञ्च-कोल-दर्भ-पञ्चक-साधितम् । जलं पिबेद् रजन्या वा सिद्धं स-क्षौद्र-शर्करम्

bilvāḍhakī-pañca-kola-darbha-pañcaka-sādhitam | jalaṃ pibed rajanyā vā siddhaṃ sa-kṣaudra-śarkaram

74

६.७३bv -दर्भ-कच्छक-साधितम् ६.७३cv जलं पिबेद् रजन्यां वा मुद्ग-यूषं च स-व्योष-पटोली-निम्ब-पल्लवम् । यवान्नं तीक्ष्ण-कवड-नस्य-लेहांश् च शीलयेत्

6.73bv -darbha-kacchaka-sādhitam 6.73cv jalaṃ pibed rajanyāṃ vā mudga-yūṣaṃ ca sa-vyoṣa-paṭolī-nimba-pallavam | yavānnaṃ tīkṣṇa-kavaḍa-nasya-lehāṃś ca śīlayet

75

सर्वैर् आमाच् च तद् धन्त्री क्रियेष्टा वमनं तथा । त्र्य्-ऊषणारुष्कर-वचा-फलाम्लोष्णाम्बु-मस्तुभिः

sarvair āmāc ca tad dhantrī kriyeṣṭā vamanaṃ tathā | try-ūṣaṇāruṣkara-vacā-phalāmloṣṇāmbu-mastubhiḥ

76

अन्नात्ययान् मण्डम् उष्णं हिमं मन्थं च काल-वित् । तृषि श्रमान् मांस-रसं मन्थं वा स-सितं पिबेत्

annātyayān maṇḍam uṣṇaṃ himaṃ manthaṃ ca kāla-vit | tṛṣi śramān māṃsa-rasaṃ manthaṃ vā sa-sitaṃ pibet

77

६.७६dv मद्यं वा स-सितं पिबेत् आतपात् स-सितं मन्थं यव-कोल-ज-सक्तुभिः । सर्वाण्य् अङ्गानि लिम्पेच् च तिल-पिण्याक-काञ्जिकैः

6.76dv madyaṃ vā sa-sitaṃ pibet ātapāt sa-sitaṃ manthaṃ yava-kola-ja-saktubhiḥ | sarvāṇy aṅgāni limpec ca tila-piṇyāka-kāñjikaiḥ

78

शीत-स्नानाच् च मद्याम्बु पिबेत् तृण्-मान् गुडाम्बु वा । मद्याद् अर्ध-जलं मद्यं स्नातो ऽम्ल-लवणैर् युतम्

śīta-snānāc ca madyāmbu pibet tṛṇ-mān guḍāmbu vā | madyād ardha-jalaṃ madyaṃ snāto 'mla-lavaṇair yutam

79

६.७८av शीत-स्नानात् तु मद्याम्बु ६.७८bv पिबेत् तृड्-वान् गुडाम्बु वा ६.७८dv स्नातो ऽम्ल-लवणायुतम् स्नेह-तीक्ष्ण-तराग्निस् तु स्व-भाव-शिशिरं जलम् । स्नेहाद् उष्णाम्ब्व् अ-जीर्णात् तु जीर्णान् मण्डं पिपासितः

6.78av śīta-snānāt tu madyāmbu 6.78bv pibet tṛḍ-vān guḍāmbu vā 6.78dv snāto 'mla-lavaṇāyutam sneha-tīkṣṇa-tarāgnis tu sva-bhāva-śiśiraṃ jalam | snehād uṣṇāmbv a-jīrṇāt tu jīrṇān maṇḍaṃ pipāsitaḥ

80

६.७९av स्नेहात् तीक्ष्ण-तराग्निस् तु पिबेत् स्निग्धान्न-तृषितो हिम-स्पर्धि गुडोदकम् । गुर्व्-आद्य्-अन्नेन तृषितः पीत्वोष्णाम्बु तद् उल्लिखेत्

6.79av snehāt tīkṣṇa-tarāgnis tu pibet snigdhānna-tṛṣito hima-spardhi guḍodakam | gurv-ādy-annena tṛṣitaḥ pītvoṣṇāmbu tad ullikhet

81

क्षय-जायां क्षय-हितं सर्वं बृंहणम् औषधम् । कृश-दुर्-बल-रूक्षाणां क्षीरं छागो रसो ऽथ-वा

kṣaya-jāyāṃ kṣaya-hitaṃ sarvaṃ bṛṃhaṇam auṣadham | kṛśa-dur-bala-rūkṣāṇāṃ kṣīraṃ chāgo raso 'tha-vā

82

क्षीरं च सोर्ध्व-वातायां क्षय-कास-हरैः शृतम् । रोगोपसर्गाज् जातायां धान्याम्बु स-सिता-मधु

kṣīraṃ ca sordhva-vātāyāṃ kṣaya-kāsa-haraiḥ śṛtam | rogopasargāj jātāyāṃ dhānyāmbu sa-sitā-madhu

83

६.८२cv रोगोपसर्ग-जातायां पाने प्रशस्तं सर्वा च क्रिया रोगाद्य्-अपेक्षया । तृष्यन् पूर्वामय-क्षीणो न लभेत जलं यदि

6.82cv rogopasarga-jātāyāṃ pāne praśastaṃ sarvā ca kriyā rogādy-apekṣayā | tṛṣyan pūrvāmaya-kṣīṇo na labheta jalaṃ yadi

84

६.८३cv तृष्णन् पूर्वामय-क्षीणो ६.८३च्च् तृष्णक् पूर्वामय-क्षीणो मरणं दीर्घ-रोगं वा प्राप्नुयात् त्वरितं ततः । सात्म्यान्न-पान-भैषज्यैस् तृष्णां तस्य जयेत् पुरा

6.83cv tṛṣṇan pūrvāmaya-kṣīṇo 6.83cc tṛṣṇak pūrvāmaya-kṣīṇo maraṇaṃ dīrgha-rogaṃ vā prāpnuyāt tvaritaṃ tataḥ | sātmyānna-pāna-bhaiṣajyais tṛṣṇāṃ tasya jayet purā

अध्याय 07

1

यं दोषम् अधिकं पश्येत् तस्यादौ प्रतिकारयेत् । कफ-स्थानानुपूर्व्या च तुल्य-दोषे मदात्यये

yaṃ doṣam adhikaṃ paśyet tasyādau pratikārayet | kapha-sthānānupūrvyā ca tulya-doṣe madātyaye

2

७.१cv कफ-स्थानानुपूर्व्या तु पित्त-मारुत-पर्य्-अन्तः प्रायेण हि मदात्ययः । हीन-मिथ्याति-पीतेन यो व्याधिर् उपजायते

7.1cv kapha-sthānānupūrvyā tu pitta-māruta-pary-antaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ | hīna-mithyāti-pītena yo vyādhir upajāyate

3

सम-पीतेन तेनैव स मद्येनोपशाम्यति । मद्यस्य विष-सादृश्याद् विषं तूत्कर्ष-वृत्तिभिः

sama-pītena tenaiva sa madyenopaśāmyati | madyasya viṣa-sādṛśyād viṣaṃ tūtkarṣa-vṛttibhiḥ

4

तीक्ष्णादिभिर् गुणैर् योगाद् विषान्तरम् अपेक्षते । तीक्ष्णोष्णेनाति-मात्रेण पीतेनाम्ल-विदाहिना

tīkṣṇādibhir guṇair yogād viṣāntaram apekṣate | tīkṣṇoṣṇenāti-mātreṇa pītenāmla-vidāhinā

5

मद्येनान्न-रस-क्लेदो विदग्धः क्षार-तां गतः । यान् कुर्यान् मद-तृण्-मोह-ज्वरान्तर्-दाह-विभ्रमान्

madyenānna-rasa-kledo vidagdhaḥ kṣāra-tāṃ gataḥ | yān kuryān mada-tṛṇ-moha-jvarāntar-dāha-vibhramān

6

मद्योत्क्लिष्टेन दोषेण रुद्धः स्रोतःसु मारुतः । सु-तीव्रा वेदना याश् च शिरस्य् अस्थिषु संधिषु

madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ srotaḥsu mārutaḥ | su-tīvrā vedanā yāś ca śirasy asthiṣu saṃdhiṣu

7

जीर्णाम-मद्य-दोषस्य प्रकाङ्क्षा-लाघवे सति । यौगिकं विधि-वद् युक्तं मद्यम् एव निहन्ति तान्

jīrṇāma-madya-doṣasya prakāṅkṣā-lāghave sati | yaugikaṃ vidhi-vad yuktaṃ madyam eva nihanti tān

8

क्षारो हि याति माधुर्यं शीघ्रम् अम्लोपसंहितः । मद्यम् अम्लेषु च श्रेष्ठं दोष-विष्यन्दनाद् अलम्

kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghram amlopasaṃhitaḥ | madyam amleṣu ca śreṣṭhaṃ doṣa-viṣyandanād alam

9

७.८dv दोष-विस्रावणाद् अलम् तीक्ष्णोष्णाद्यैः पुरा प्रोक्तैर् दीपनाद्यैस् तथा गुणैः । सात्म्य-त्वाच् च तद् एवास्य धातु-साम्य-करं परम्

7.8dv doṣa-visrāvaṇād alam tīkṣṇoṣṇādyaiḥ purā proktair dīpanādyais tathā guṇaiḥ | sātmya-tvāc ca tad evāsya dhātu-sāmya-karaṃ param

10

सप्ताहम् अष्ट-रात्रं वा कुर्यात् पानात्ययौषधम् । जीर्यत्य् एतावता पानं कालेन वि-पथाश्रितम्

saptāham aṣṭa-rātraṃ vā kuryāt pānātyayauṣadham | jīryaty etāvatā pānaṃ kālena vi-pathāśritam

11

परं ततो ऽनुबध्नाति यो रोगस् तस्य भेषजम् । यथा-यथं प्रयुञ्जीत कृत-पानात्ययौषधः

paraṃ tato 'nubadhnāti yo rogas tasya bheṣajam | yathā-yathaṃ prayuñjīta kṛta-pānātyayauṣadhaḥ

12

७.११dv कृत-पानात्ययौषधम् तत्र वातोल्बणे मद्यं दद्यात् पिष्ट-कृतं युतम् । बीजपूरक-वृक्षाम्ल-कोल-दाडिम-दीप्यकैः

7.11dv kṛta-pānātyayauṣadham tatra vātolbaṇe madyaṃ dadyāt piṣṭa-kṛtaṃ yutam | bījapūraka-vṛkṣāmla-kola-dāḍima-dīpyakaiḥ

13

यवानी-हपुषाजाजी-व्योष-त्रि-लवणार्द्रकैः । शूल्य-मांसैर् हरीतकैः स्नेह-वद्भिश् च सक्तुभिः

yavānī-hapuṣājājī-vyoṣa-tri-lavaṇārdrakaiḥ | śūlya-māṃsair harītakaiḥ sneha-vadbhiś ca saktubhiḥ

14

७.१३bv -व्योष-त्रि-लवणार्जकैः ७.१३cv शूल्य-मांसैर् हरितकैः उष्ण-स्निग्धाम्ल-लवणा मेद्य-मांस-रसा हिताः । आम्राम्रातक-पेशीभिः संस्कृता राग-षाडवाः

7.13bv -vyoṣa-tri-lavaṇārjakaiḥ 7.13cv śūlya-māṃsair haritakaiḥ uṣṇa-snigdhāmla-lavaṇā medya-māṃsa-rasā hitāḥ | āmrāmrātaka-peśībhiḥ saṃskṛtā rāga-ṣāḍavāḥ

15

७.१४av उष्णाः स्निग्धाम्ल-लवणा ७.१४bv मद्य-मांस-रसा हिताः ७.१४dv संस्कृता राग-खाण्डवाः गोधूम-माष-विकृतिर् मृदुश् चित्रा मुख-प्रिया । आर्द्रिकार्द्रक-कुल्माष-शुक्त-मांसादि-गर्भिणी

7.14av uṣṇāḥ snigdhāmla-lavaṇā 7.14bv madya-māṃsa-rasā hitāḥ 7.14dv saṃskṛtā rāga-khāṇḍavāḥ godhūma-māṣa-vikṛtir mṛduś citrā mukha-priyā | ārdrikārdraka-kulmāṣa-śukta-māṃsādi-garbhiṇī

16

सुरभिर् लवणा शीता निर्-गदा वाच्छ-वारुणी । स्व-रसो दाडिमात् क्वाथः पञ्च-मूलात् कनीयसः

surabhir lavaṇā śītā nir-gadā vāccha-vāruṇī | sva-raso dāḍimāt kvāthaḥ pañca-mūlāt kanīyasaḥ

17

७.१६bv निगदा वाच्छ-वारुणी शुण्ठी-धान्यात् तथा मस्तु शुक्ताम्भो-ऽच्छाम्ल-काञ्जिकम् । अभ्यङ्गोद्वर्तन-स्नानम् उष्णं प्रावरणं घनम्

7.16bv nigadā vāccha-vāruṇī śuṇṭhī-dhānyāt tathā mastu śuktāmbho-'cchāmla-kāñjikam | abhyaṅgodvartana-snānam uṣṇaṃ prāvaraṇaṃ ghanam

18

घनश् चागुरु-जो धूपः पङ्कश् चागुरु-कुङ्कुमः । कुचोरु-श्रोणि-शालिन्यो यौवनोष्णाङ्ग-यष्टयः

ghanaś cāguru-jo dhūpaḥ paṅkaś cāguru-kuṅkumaḥ | kucoru-śroṇi-śālinyo yauvanoṣṇāṅga-yaṣṭayaḥ

19

हर्षेणालिङ्गने युक्ताः प्रियाः संवाहनेषु च । पित्तोल्बणे बहु-जलं शार्करं मधु वा युतम्

harṣeṇāliṅgane yuktāḥ priyāḥ saṃvāhaneṣu ca | pittolbaṇe bahu-jalaṃ śārkaraṃ madhu vā yutam

20

रसैर् दाडिम-खर्जूर-भव्य-द्राक्षा-परूष-जैः । सु-शीतं स-सिता-सक्तु योज्यं तादृक् च पानकम्

rasair dāḍima-kharjūra-bhavya-drākṣā-parūṣa-jaiḥ | su-śītaṃ sa-sitā-saktu yojyaṃ tādṛk ca pānakam

21

७.२०bv -भव्य-द्राक्षा-परूषकैः ७.२२bv -पटोली-दाडिमैर् अपि स्वादु-वर्ग-कषायैर् वा युक्तं मद्यं स-माक्षिकम् । शालि-षष्टिकम् अश्नीयाच् छशाजैण-कपिञ्जलैः

7.20bv -bhavya-drākṣā-parūṣakaiḥ 7.22bv -paṭolī-dāḍimair api svādu-varga-kaṣāyair vā yuktaṃ madyaṃ sa-mākṣikam | śāli-ṣaṣṭikam aśnīyāc chaśājaiṇa-kapiñjalaiḥ

22

सतीन-मुद्गामलक-पटोली-दाडिमै रसैः । कफ-पित्तं समुत्क्लिष्टम् उल्लिखेत् तृड्-विदाह-वान्

satīna-mudgāmalaka-paṭolī-dāḍimai rasaiḥ | kapha-pittaṃ samutkliṣṭam ullikhet tṛḍ-vidāha-vān

23

पीत्वाम्बु शीतं मद्यं वा भूरीक्षु-रस-संयुतम् । द्राक्षा-रसं वा संसर्गी तर्पणादिः परं हितः

pītvāmbu śītaṃ madyaṃ vā bhūrīkṣu-rasa-saṃyutam | drākṣā-rasaṃ vā saṃsargī tarpaṇādiḥ paraṃ hitaḥ

24

तथाग्निर् दीप्यते तस्य दोष-शेषान्न-पाचनः । कासे स-रक्त-निष्ठीवे पार्श्व-स्तन-रुजासु च

tathāgnir dīpyate tasya doṣa-śeṣānna-pācanaḥ | kāse sa-rakta-niṣṭhīve pārśva-stana-rujāsu ca

25

तृष्णायां स-विदाहायां सोत्क्लेशे हृदयोरसि । गुडूची-भद्र-मुस्तानां पटोलस्याथ-वा रसम्

tṛṣṇāyāṃ sa-vidāhāyāṃ sotkleśe hṛdayorasi | guḍūcī-bhadra-mustānāṃ paṭolasyātha-vā rasam

26

स-शृङ्गवेरं युञ्जीत तित्तिरि-प्रतिभोजनम् । तृष्यते चाति बल-वद् वात-पित्ते समुद्धते

sa-śṛṅgaveraṃ yuñjīta tittiri-pratibhojanam | tṛṣyate cāti bala-vad vāta-pitte samuddhate

27

७.२६av स-नागरं योजयेत दद्याद् द्राक्षा-रसं पानं शीतं दोषानुलोमनम् । जीर्णे ऽद्यान् मधुराम्लेन च्छाग-मांस-रसेन च

7.26av sa-nāgaraṃ yojayeta dadyād drākṣā-rasaṃ pānaṃ śītaṃ doṣānulomanam | jīrṇe 'dyān madhurāmlena cchāga-māṃsa-rasena ca

28

तृष्य् अल्प-शः पिबेन् मद्यं मदं रक्षन् बहूदकम् । मुस्त-दाडिम-लाजाम्बु जलं वा पर्णिनी-शृतम्

tṛṣy alpa-śaḥ piben madyaṃ madaṃ rakṣan bahūdakam | musta-dāḍima-lājāmbu jalaṃ vā parṇinī-śṛtam

29

पाटल्य्-उत्पल-कन्दैर् वा स्व-भावाद् एव वा हिमम् । मद्याति-पानाद् अब्-धातौ क्षीणे तेजसि चोद्धते

pāṭaly-utpala-kandair vā sva-bhāvād eva vā himam | madyāti-pānād ab-dhātau kṣīṇe tejasi coddhate

30

७.२९av पटोल्य्-उत्पल-कन्दैर् वा यः शुष्क-गल-ताल्व्-ओष्ठो जिह्वां निष्कृष्य चेष्टते । पाययेत् कामतो ऽम्भस् तं निशीथ-पवनाहतम्

7.29av paṭoly-utpala-kandair vā yaḥ śuṣka-gala-tālv-oṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate | pāyayet kāmato 'mbhas taṃ niśītha-pavanāhatam

31

कोल-दाडिम-वृक्षाम्ल-चुक्रीका-चुक्रिका-रसः । पञ्चाम्लको मुखालेपः सद्यस् तृष्णां नियच्छति

kola-dāḍima-vṛkṣāmla-cukrīkā-cukrikā-rasaḥ | pañcāmlako mukhālepaḥ sadyas tṛṣṇāṃ niyacchati

32

त्वचं प्राप्तश् च पानोष्मा पित्त-रक्ताभिमूर्छितः । दाहं प्रकुरुते घोरं तत्राति-शिशिरो विधिः

tvacaṃ prāptaś ca pānoṣmā pitta-raktābhimūrchitaḥ | dāhaṃ prakurute ghoraṃ tatrāti-śiśiro vidhiḥ

33

७.३२av त्वचं प्राप्तस् तु पानोष्मा ७.३२av त्वचं प्राप्तः स पानोष्मा अ-शाम्यति रसैस् तृप्ते रोहिणीं व्यधयेत् सिराम् । उल्लेखनोपवासाभ्यां जयेच् छ्लेष्मोल्बणं पिबेत्

7.32av tvacaṃ prāptas tu pānoṣmā 7.32av tvacaṃ prāptaḥ sa pānoṣmā a-śāmyati rasais tṛpte rohiṇīṃ vyadhayet sirām | ullekhanopavāsābhyāṃ jayec chleṣmolbaṇaṃ pibet

34

शीतं शुण्ठी-स्थिरोदीच्य-दुःस्पर्शान्य-तमोदकम् । निर्-आमं क्षुधितं काले पाययेद् बहु-माक्षिकम्

śītaṃ śuṇṭhī-sthirodīcya-duḥsparśānya-tamodakam | nir-āmaṃ kṣudhitaṃ kāle pāyayed bahu-mākṣikam

35

शार्करं मधु वा जीर्णम् अरिष्टं सीधुम् एव वा । रूक्ष-तर्पण-संयुक्तं यवानी-नागरान्वितम्

śārkaraṃ madhu vā jīrṇam ariṣṭaṃ sīdhum eva vā | rūkṣa-tarpaṇa-saṃyuktaṃ yavānī-nāgarānvitam

36

यूषेण यव-गोधूमं तनुनाल्पेन भोजयेत् । उष्णाम्ल-कटु-तिक्तेन कौलत्थेनाल्प-सर्पिषा

yūṣeṇa yava-godhūmaṃ tanunālpena bhojayet | uṣṇāmla-kaṭu-tiktena kaulatthenālpa-sarpiṣā

37

७.३६cv उष्णाम्बु-कटु-तिक्तेन शुष्क-मूलक-जैश् छागै रसैर् वा धन्व-चारिणाम् । साम्ल-वेतस-वृक्षाम्ल-पटोली-व्योष-दाडिमैः

7.36cv uṣṇāmbu-kaṭu-tiktena śuṣka-mūlaka-jaiś chāgai rasair vā dhanva-cāriṇām | sāmla-vetasa-vṛkṣāmla-paṭolī-vyoṣa-dāḍimaiḥ

38

७.३७dv -पाटली-व्योष-दाडिमैः प्रभूत-शुण्ठी-मरिच-हरितार्द्रक-पेशिकम् । बीजपूर-रसाद्य्-अम्ल-भृष्ट-नी-रस-वर्तितम्

7.37dv -pāṭalī-vyoṣa-dāḍimaiḥ prabhūta-śuṇṭhī-marica-haritārdraka-peśikam | bījapūra-rasādy-amla-bhṛṣṭa-nī-rasa-vartitam

39

करीर-करमर्दादि रोचिष्णु बहु-शालनम् । प्रव्यक्ताष्टाङ्ग-लवणं विकल्पित-निमर्दकम्

karīra-karamardādi rociṣṇu bahu-śālanam | pravyaktāṣṭāṅga-lavaṇaṃ vikalpita-nimardakam

40

७.३९dv विकल्पित-विमर्दकम् यथाग्नि भक्षयन् मांसं माधवं निगदं पिबेत् । सिता-सौवर्चलाजाजी-तिन्तिडीकाम्ल-वेतसम्

7.39dv vikalpita-vimardakam yathāgni bhakṣayan māṃsaṃ mādhavaṃ nigadaṃ pibet | sitā-sauvarcalājājī-tintiḍīkāmla-vetasam

41

७.४०bv माधवं निर्-गदं पिबेत् त्वग्-एला-मरिचार्धांशम् अष्टाङ्ग-लवणं हितम् । स्रोतो-विशुद्ध्य्-अग्नि-करं कफ-प्राये मदात्यये

7.40bv mādhavaṃ nir-gadaṃ pibet tvag-elā-maricārdhāṃśam aṣṭāṅga-lavaṇaṃ hitam | sroto-viśuddhy-agni-karaṃ kapha-prāye madātyaye

42

रूक्षोष्णोद्वर्तनोद्घर्ष-स्नान-भोजन-लङ्घनैः । स-कामाभिः सह स्त्रीभिर् युक्त्या जागरणेन च

rūkṣoṣṇodvartanodgharṣa-snāna-bhojana-laṅghanaiḥ | sa-kāmābhiḥ saha strībhir yuktyā jāgaraṇena ca

43

मदात्ययः कफ-प्रायः शीघ्रं समुपशाम्यति । यद् इदं कर्म निर्दिष्टं पृथग् दोष-बलं प्रति

madātyayaḥ kapha-prāyaḥ śīghraṃ samupaśāmyati | yad idaṃ karma nirdiṣṭaṃ pṛthag doṣa-balaṃ prati

44

संनिपाते दश-विधे तच् छेषे ऽपि विकल्पयेत् । त्वङ्-नागपुष्प-मगधा-मरिचाजाजि-धान्यकैः

saṃnipāte daśa-vidhe tac cheṣe 'pi vikalpayet | tvaṅ-nāgapuṣpa-magadhā-maricājāji-dhānyakaiḥ

45

परूषक-मधूकैला-सुराह्वैश् च सितान्वितैः । स-कपित्थ-रसं हृद्यं पानकं शशि-बोधितम्

parūṣaka-madhūkailā-surāhvaiś ca sitānvitaiḥ | sa-kapittha-rasaṃ hṛdyaṃ pānakaṃ śaśi-bodhitam

46

मदात्ययेषु सर्वेषु पेयं रुच्य्-अग्नि-दीपनम् । ना-विक्षोभ्य मनो मद्यं शरीरम् अ-विहन्य वा

madātyayeṣu sarveṣu peyaṃ rucy-agni-dīpanam | nā-vikṣobhya mano madyaṃ śarīram a-vihanya vā

47

७.४६cv ना-क्षोभ्य हि मनो मद्यं ७.४६dv शरीरम् अ-विहत्य वा कुर्यान् मदात्ययं तस्माद् इष्यते हर्षणी क्रिया । संशुद्धि-शमनाद्येषु मद-दोषः कृतेष्व् अपि

7.46cv nā-kṣobhya hi mano madyaṃ 7.46dv śarīram a-vihatya vā kuryān madātyayaṃ tasmād iṣyate harṣaṇī kriyā | saṃśuddhi-śamanādyeṣu mada-doṣaḥ kṛteṣv api

48

न चेच् छाम्येत् कफे क्षीणे जाते दौर्बल्य-लाघवे । तस्य मद्य-विदग्धस्य वात-पित्ताधिकस्य च

na cec chāmyet kaphe kṣīṇe jāte daurbalya-lāghave | tasya madya-vidagdhasya vāta-pittādhikasya ca

49

ग्रीष्मोपतप्तस्य तरोर् यथा वर्षं तथा पयः । मद्य-क्षीणस्य हि क्षीणं क्षीरम् आश्व् एव पुष्यति

grīṣmopataptasya taror yathā varṣaṃ tathā payaḥ | madya-kṣīṇasya hi kṣīṇaṃ kṣīram āśv eva puṣyati

50

७.४९cv मद्य-क्षीणस्य हि क्षीरं ७.४९dv पीतम् आश्व् एव पुष्यति ओजस् तुल्यं गुणैः सर्वैर् विपरीतं च मद्यतः । पयसा विहते रोगे बले जाते निवर्तयेत्

7.49cv madya-kṣīṇasya hi kṣīraṃ 7.49dv pītam āśv eva puṣyati ojas tulyaṃ guṇaiḥ sarvair viparītaṃ ca madyataḥ | payasā vihate roge bale jāte nivartayet

51

७.५०cv पयसा विजिते रोगे क्षीर-प्रयोगं मद्यं च क्रमेणाल्पाल्पम् आचरेत् । न विक्षय-ध्वंसकोत्थैः स्पृशेतोपद्रवैर् यथा

7.50cv payasā vijite roge kṣīra-prayogaṃ madyaṃ ca krameṇālpālpam ācaret | na vikṣaya-dhvaṃsakotthaiḥ spṛśetopadravair yathā

52

७.५१cv न विट्-क्षय-ध्वंसकोत्थैः ७.५१dv स्पृश्येतोपद्रवैर् यथा तयोस् तु स्याद् घृतं क्षीरं वस्तयो बृंहणाः शिवाः । अभ्यङ्गोद्वर्तन-स्नानान्य् अन्न-पानं च वात-जित्

7.51cv na viṭ-kṣaya-dhvaṃsakotthaiḥ 7.51dv spṛśyetopadravair yathā tayos tu syād ghṛtaṃ kṣīraṃ vastayo bṛṃhaṇāḥ śivāḥ | abhyaṅgodvartana-snānāny anna-pānaṃ ca vāta-jit

53

युक्त-मद्यस्य मद्योत्थो न व्याधिर् उपजायते । अतो ऽस्य वक्ष्यते योगो यः सुखायैव केवलम्

yukta-madyasya madyottho na vyādhir upajāyate | ato 'sya vakṣyate yogo yaḥ sukhāyaiva kevalam

54

आश्विनं या महत् तेजो बलं सारस्वतं च या । दधात्य् ऐन्द्रं च या वीर्यं प्रभावं वैष्णवं च या

āśvinaṃ yā mahat tejo balaṃ sārasvataṃ ca yā | dadhāty aindraṃ ca yā vīryaṃ prabhāvaṃ vaiṣṇavaṃ ca yā

55

अस्त्रं मकर-केतोर् या पुरुषार्थो बलस्य या । सौत्रामण्यां द्वि-ज-मुखे या हुताशे च ह्वयते

astraṃ makara-ketor yā puruṣārtho balasya yā | sautrāmaṇyāṃ dvi-ja-mukhe yā hutāśe ca hvayate

56

७.५५bv पुरुषार्थो बलस्य च या सर्वौषधि-संपूर्णान् मथ्यमानात् सुरासुरैः । महोद-धेः समुद्भूता श्री-शशाङ्कामृतैः सह

7.55bv puruṣārtho balasya ca yā sarvauṣadhi-saṃpūrṇān mathyamānāt surāsuraiḥ | mahoda-dheḥ samudbhūtā śrī-śaśāṅkāmṛtaiḥ saha

57

मधु-माधव-मैरेय-सीधु-गौडासवादिभिः । मद-शक्तिम् अन्-उज्झन्ती या रूपैर् बहुभिः स्थिता

madhu-mādhava-maireya-sīdhu-gauḍāsavādibhiḥ | mada-śaktim an-ujjhantī yā rūpair bahubhiḥ sthitā

58

७.५७cv मद-शक्तिम् अ-त्यजन्ती याम् आस्वाद्य विलासिन्यो यथार्थं नाम बिभ्रति । कुलाङ्गनापि यां पीत्वा नयत्य् उद्धत-मानसा

7.57cv mada-śaktim a-tyajantī yām āsvādya vilāsinyo yathārthaṃ nāma bibhrati | kulāṅganāpi yāṃ pītvā nayaty uddhata-mānasā

59

७.५८av याम् आसाद्य विलासिन्यो अन्-अङ्गालिङ्गितैर् अङ्गैः क्वापि चेतो मुनेर् अपि । तरङ्ग-भङ्ग-भ्रू-कुटी-तर्जनैर् मानिनी-मनः

7.58av yām āsādya vilāsinyo an-aṅgāliṅgitair aṅgaiḥ kvāpi ceto muner api | taraṅga-bhaṅga-bhrū-kuṭī-tarjanair māninī-manaḥ

60

एकं प्रसाद्य कुरुते या द्वयोर् अपि निर्वृतिम् । यथा-कामं भटावाप्ति-परिहृष्टाप्सरो-गणे

ekaṃ prasādya kurute yā dvayor api nirvṛtim | yathā-kāmaṃ bhaṭāvāpti-parihṛṣṭāpsaro-gaṇe

61

७.६०cv यथा-काम-भटावाप्ति- तृण-वत् पुरुषा युद्धे याम् आस्वाद्य त्यजन्त्य् असून् । यां शीलयित्वापि चिरं बहु-धा बहु-विग्रहाम्

7.60cv yathā-kāma-bhaṭāvāpti- tṛṇa-vat puruṣā yuddhe yām āsvādya tyajanty asūn | yāṃ śīlayitvāpi ciraṃ bahu-dhā bahu-vigrahām

62

७.६१bv याम् आसाद्य त्यजन्त्य् असून् नित्यं हर्षाति-वेगेन तत्-पूर्वम् इव सेवते । शोकोद्वेगा-रति-भयैर् यां दृष्ट्वा नाभिभूयते

7.61bv yām āsādya tyajanty asūn nityaṃ harṣāti-vegena tat-pūrvam iva sevate | śokodvegā-rati-bhayair yāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate

63

गोष्ठी-महोत्सवोद्यानं न यस्याः शोभते विना । स्मृत्वा स्मृत्वा च बहु-शो वियुक्तः शोचते यया

goṣṭhī-mahotsavodyānaṃ na yasyāḥ śobhate vinā | smṛtvā smṛtvā ca bahu-śo viyuktaḥ śocate yayā

64

७.६३cv स्मृत्वा तु यां च बहु-शो अ-प्रसन्नापि या प्रीत्यै प्रसन्ना स्वर्ग एव या । अपीन्द्रं मन्यते दुः-स्थं हृदय-स्थितया यया

7.63cv smṛtvā tu yāṃ ca bahu-śo a-prasannāpi yā prītyai prasannā svarga eva yā | apīndraṃ manyate duḥ-sthaṃ hṛdaya-sthitayā yayā

65

अ-निर्देश्य-सुखास्वादा स्वयं-वेद्यैव या परम् । इति चित्रास्व् अवस्थासु प्रियाम् अनुकरोति या

a-nirdeśya-sukhāsvādā svayaṃ-vedyaiva yā param | iti citrāsv avasthāsu priyām anukaroti yā

66

प्रियाति-प्रिय-तां याति यत् प्रियस्य विशेषतः । या प्रीतिर् या रतिर् वा वाग् या पुष्टिर् इति च स्तुता

priyāti-priya-tāṃ yāti yat priyasya viśeṣataḥ | yā prītir yā ratir vā vāg yā puṣṭir iti ca stutā

67

देव-दानव-गन्धर्व-यक्ष-राक्षस-मानुषैः । पान-प्रवृत्तौ सत्यां तु तां सुरां विधिना पिबेत्

deva-dānava-gandharva-yakṣa-rākṣasa-mānuṣaiḥ | pāna-pravṛttau satyāṃ tu tāṃ surāṃ vidhinā pibet

68

७.६७bv -यक्ष-राक्षस-मानवैः ७.६७bv -यक्ष-राक्षस-मानवैः संभवन्ति न ते रोगा मेदो-ऽनिल-कफोद्भवाः । विधि-युक्ताद् ऋते मद्याद् ये न सिध्यन्ति दारुणाः

7.67bv -yakṣa-rākṣasa-mānavaiḥ 7.67bv -yakṣa-rākṣasa-mānavaiḥ saṃbhavanti na te rogā medo-'nila-kaphodbhavāḥ | vidhi-yuktād ṛte madyād ye na sidhyanti dāruṇāḥ

69

७.६८av संभवन्ति च ये रोगा ७.६८cv विधि-युक्ताद् ऋते मद्यात् ७.६८dv ते न सिध्यन्ति दारुणाः अस्ति देहस्य सावस्था यस्यां पानं निवार्यते । अन्य-त्र मद्यान् निगदाद् विविधौषध-संस्कृतात्

7.68av saṃbhavanti ca ye rogā 7.68cv vidhi-yuktād ṛte madyāt 7.68dv te na sidhyanti dāruṇāḥ asti dehasya sāvasthā yasyāṃ pānaṃ nivāryate | anya-tra madyān nigadād vividhauṣadha-saṃskṛtāt

70

७.६९dv विविधौषध-संभृतात् आनूपं जाङ्गलं ंांसं विधिनाप्य् उपकल्पितम् । मद्यं सहायम् अ-प्राप्य सम्यक् परिणमेत् कथम्

7.69dv vividhauṣadha-saṃbhṛtāt ānūpaṃ jāṅgalaṃ ṃाṃsaṃ vidhināpy upakalpitam | madyaṃ sahāyam a-prāpya samyak pariṇamet katham

71

सु-तीव्र-मारुत-व्याधि-घातिनो लशुनस्य च । मद्य-मांस-वियुक्तस्य प्रयोगे स्यात् कियान् गुणः

su-tīvra-māruta-vyādhi-ghātino laśunasya ca | madya-māṃsa-viyuktasya prayoge syāt kiyān guṇaḥ

72

७.७१dv प्रयोगः स्यात् कियान् गुणः ७.७१dv प्रयोगात् स्यात् कियान् गुणः निगूढ-शल्याहरणे शस्त्र-क्षाराग्नि-कर्मणि । पीत-मद्यश् विषहते सुखं वैद्य-विकत्थनाम्

7.71dv prayogaḥ syāt kiyān guṇaḥ 7.71dv prayogāt syāt kiyān guṇaḥ nigūḍha-śalyāharaṇe śastra-kṣārāgni-karmaṇi | pīta-madyaś viṣahate sukhaṃ vaidya-vikatthanām

73

७.७२bv शस्त्र-क्षाराग्नि-कर्मसु अनलोत्तेजनं रुच्यं शोक-श्रम-विनोदकम् । न चातः परम् अस्त्य् अन्यद् आरोग्य-बल-पुष्टि-कृत्

7.72bv śastra-kṣārāgni-karmasu analottejanaṃ rucyaṃ śoka-śrama-vinodakam | na cātaḥ param asty anyad ārogya-bala-puṣṭi-kṛt

74

७.७३bv शोक-श्रम-विनोदनम् रक्षता जीवितं तस्मात् पेयम् आत्म-वता सदा । आश्रितोपाश्रित-हितं परमं धर्म-साधनम्

7.73bv śoka-śrama-vinodanam rakṣatā jīvitaṃ tasmāt peyam ātma-vatā sadā | āśritopāśrita-hitaṃ paramaṃ dharma-sādhanam

75

स्नातः प्रणम्य सुर-विप्र-गुरून् यथा-स्वं वृत्तिं विधाय च समस्त-परिग्रहस्य । आपान-भूमिम् अथ गन्ध-जलाभिषिक्ताम् आहार-मण्डप-समीप-गतां श्रयेत्

snātaḥ praṇamya sura-vipra-gurūn yathā-svaṃ vṛttiṃ vidhāya ca samasta-parigrahasya | āpāna-bhūmim atha gandha-jalābhiṣiktām āhāra-maṇḍapa-samīpa-gatāṃ śrayet

76

स्व्-आस्तृते ऽथ शयने कमनीये मित्र-भृत्य-रमणी-समवेतः । स्वं यशः कथक-चारण-संघैर् उद्धतं निशमयन्न् अति-लोकम्

sv-āstṛte 'tha śayane kamanīye mitra-bhṛtya-ramaṇī-samavetaḥ | svaṃ yaśaḥ kathaka-cāraṇa-saṃghair uddhataṃ niśamayann ati-lokam

77

विलासिनीनां च विलास-शोभि गीतं स-नृत्यं कल-तूर्य-घोषैः । काञ्ची-कलापैश् चल-किङ्किणीकैः क्रीडा-विहङ्गैश् च कृतानुनादम्

vilāsinīnāṃ ca vilāsa-śobhi gītaṃ sa-nṛtyaṃ kala-tūrya-ghoṣaiḥ | kāñcī-kalāpaiś cala-kiṅkiṇīkaiḥ krīḍā-vihaṅgaiś ca kṛtānunādam

79

७.७७bv गीतं स-नृत्तं कल-तूर्य-घोषैः ७.७७cv काञ्ची-कलापैः स्फुट-किङ्किणीकैः मणि-कनक-समुत्थैर् आवनेयैर् विचित्रैः ॥ ७८अ ॥ ७.७८av मणि-कनक-समुत्थैर् औपगेयैर् विचित्रैः ७.७८av मणि-कनक-समुत्थैः पान-पात्रैर् विचित्रैः स-जल-विविध-लेख-क्षौम-वस्त्रावृताङ्गैः ॥ ७८ब् ॥ ७.७८bv स-जल-विविध-भक्ति-क्षौम-वस्त्रावृताङ्गैः अपि मुनि-जन-चित्त-क्षोभ-संपादिनीभिश् ॥ ७८च् ॥ चकित-हरिण-लोल-प्रेक्षणीभिः प्रियाभिः ॥ ७८द् ॥ ७.७८dv चकित-हरिण-लोल-प्रेक्षणाभिः प्रियाभिः स्तन-नितम्ब-कृताद् अति-गौरवाद् अलसम् आकुलम् ईश्वर-संभ्रमात् । इति गतं दधतीभिर् अ-संस्थितं तरुण-चित्त-विलोभन-कार्मणम्

7.77bv gītaṃ sa-nṛttaṃ kala-tūrya-ghoṣaiḥ 7.77cv kāñcī-kalāpaiḥ sphuṭa-kiṅkiṇīkaiḥ maṇi-kanaka-samutthair āvaneyair vicitraiḥ || 78a || 7.78av maṇi-kanaka-samutthair aupageyair vicitraiḥ 7.78av maṇi-kanaka-samutthaiḥ pāna-pātrair vicitraiḥ sa-jala-vividha-lekha-kṣauma-vastrāvṛtāṅgaiḥ || 78b || 7.78bv sa-jala-vividha-bhakti-kṣauma-vastrāvṛtāṅgaiḥ api muni-jana-citta-kṣobha-saṃpādinībhiś || 78c || cakita-hariṇa-lola-prekṣaṇībhiḥ priyābhiḥ || 78d || 7.78dv cakita-hariṇa-lola-prekṣaṇābhiḥ priyābhiḥ stana-nitamba-kṛtād ati-gauravād alasam ākulam īśvara-saṃbhramāt | iti gataṃ dadhatībhir a-saṃsthitaṃ taruṇa-citta-vilobhana-kārmaṇam

80

यौवनासव-मत्ताभिर् विलासाधिष्ठितात्मभिः । संचार्यमाणं युग-पत् तन्व्-अङ्गीभिर् इतस्-ततः

yauvanāsava-mattābhir vilāsādhiṣṭhitātmabhiḥ | saṃcāryamāṇaṃ yuga-pat tanv-aṅgībhir itas-tataḥ

81

ताल-वृन्त-नलिनी-दलानिलैः शीतली-कृतम् अतीव शीतलैः । दर्शने ऽपि विदधद् वशानुगम् स्वादितं किम् उत चित्त-जन्मनः

tāla-vṛnta-nalinī-dalānilaiḥ śītalī-kṛtam atīva śītalaiḥ | darśane 'pi vidadhad vaśānugam svāditaṃ kim uta citta-janmanaḥ

82

७.८१dv सेवितं किम् उत चित्त-जन्मनः चूत-रसेन्दु-मृगैः कृत-वासं मल्लिकयोज्ज्वलया च स-नाथम् । स्फाटिक-शुक्ति-गतं स-तरङ्गं कान्तम् अन्-अङ्गम् इवोद्वहद् अङ्गम्

7.81dv sevitaṃ kim uta citta-janmanaḥ cūta-rasendu-mṛgaiḥ kṛta-vāsaṃ mallikayojjvalayā ca sa-nātham | sphāṭika-śukti-gataṃ sa-taraṅgaṃ kāntam an-aṅgam ivodvahad aṅgam

83

७.८२bv मल्लिकयोज्ज्वलयाथ स-नाथम् ७.८२cv स्फाटिक-शुक्ति-गतं सु-तरङ्गं तालीशाद्यं चूर्णम् एलादिकं वा हृद्यं प्राश्य प्राग् वयः-स्थापनं वा । तत्-प्रार्थिभ्यो भूमि-भागे सु-मृष्टे तोयोन्मिश्रं दापयित्वा ततश् च

7.82bv mallikayojjvalayātha sa-nātham 7.82cv sphāṭika-śukti-gataṃ su-taraṅgaṃ tālīśādyaṃ cūrṇam elādikaṃ vā hṛdyaṃ prāśya prāg vayaḥ-sthāpanaṃ vā | tat-prārthibhyo bhūmi-bhāge su-mṛṣṭe toyonmiśraṃ dāpayitvā tataś ca

84

७.८३bv हृद्यं प्राश्यं प्राग् वयः-स्थापनं वा धृति-मान् स्मृति-मान् नित्यम् अन्-ऊनाधिकम् आचरन् । उचितेनोपचारेण सर्वम् एवोपपादयन्

7.83bv hṛdyaṃ prāśyaṃ prāg vayaḥ-sthāpanaṃ vā dhṛti-mān smṛti-mān nityam an-ūnādhikam ācaran | ucitenopacāreṇa sarvam evopapādayan

85

७.८४bv अ-न्यूनाधिकम् आचरन् ७.८४cv उदितेनोपचारेण ७.८४dv सर्वम् एवोपपालयन् जित-विकसितासित-सरो-ज-नयन-संक्रान्ति-वर्धित-श्रीकम् । कान्ता-मुखम् इव सौरभ-हृत-मधु-प-गणं पिबेन् मद्यम्

7.84bv a-nyūnādhikam ācaran 7.84cv uditenopacāreṇa 7.84dv sarvam evopapālayan jita-vikasitāsita-saro-ja-nayana-saṃkrānti-vardhita-śrīkam | kāntā-mukham iva saurabha-hṛta-madhu-pa-gaṇaṃ piben madyam

89

७.८५bv -ज-नयन-संक्रान्त-वर्धित-श्रीकम् ७.८५bv -ज-नयनं सत् कान्ति-वर्धित-श्रीकम् पीत्वैवं चषक-द्वयं परिजनं सन्-मान्य सर्वं ततो ॥ ८६अ ॥ ७.८६av पीत्वैवं चषक-त्रयं परिजनं सन्-मान्य सर्वं ततो ७.८६av पीत्वैवं चषक-द्वयं परिजनं संभाव्य सर्वं ततो गत्वाहार-भुवं पुरः सु-भिषजो भुञ्जीत भूयो ऽत्र च ॥ ८६ब् ॥ मांसापूप-घृतार्द्रकादि-हरितैर् युक्तं स-सौवर्चलैर् ॥ ८६च् ॥ द्विस् त्रिर् वा निशि चाल्पम् एव वनिता-संवल्गनार्थं पिबेत् ॥ ८६द् ॥ रहसि दयिताम् अङ्के कृत्वा भुजान्तर-पीडनात् ॥ ८७अ ॥ पुलकित-तनुं जात-स्वेदां स-कम्प-पयो-धराम् ॥ ८७ब् ॥ यदि स-रभसं सीधोर् वारं न पाययते कृती ॥ ८७च् ॥ ७.८७cv यदि स-रभसं सीधूद्गारं न पाययते कृती किम् अनुभवति क्लेश-प्रायं ततो गृह-तन्त्र-ताम् ॥ ८७द् ॥ ७.८७dv किम् अनुभवति क्लेश-प्रायां वृथा गृह-तन्त्र-ताम् ७.८७dv किम् अनुभवति क्लेश-प्रायां तदा गृह-तन्त्र-ताम् वर-तनु-वक्त्र-संगति-सु-गन्धि-तरं सरकम् ॥ ८८अ ॥ द्रुतम् इव पद्म-राग-मणिम् आसव-रूप-धरम् ॥ ८८ब् ॥ भवति रति-श्रमेण च मदः पिबतो ऽल्पम् अपि ॥ ८८च् ॥ क्षयम् अत ओजसः परिहरन् स शयीत परम् ॥ ८८द् ॥ इत्थं युक्त्या पिबन् मद्यं न त्रि-वर्गाद् विहीयते । अ-सार-संसार-सुखं परमं चाधिगच्छति

7.85bv -ja-nayana-saṃkrānta-vardhita-śrīkam 7.85bv -ja-nayanaṃ sat kānti-vardhita-śrīkam pītvaivaṃ caṣaka-dvayaṃ parijanaṃ san-mānya sarvaṃ tato || 86a || 7.86av pītvaivaṃ caṣaka-trayaṃ parijanaṃ san-mānya sarvaṃ tato 7.86av pītvaivaṃ caṣaka-dvayaṃ parijanaṃ saṃbhāvya sarvaṃ tato gatvāhāra-bhuvaṃ puraḥ su-bhiṣajo bhuñjīta bhūyo 'tra ca || 86b || māṃsāpūpa-ghṛtārdrakādi-haritair yuktaṃ sa-sauvarcalair || 86c || dvis trir vā niśi cālpam eva vanitā-saṃvalganārthaṃ pibet || 86d || rahasi dayitām aṅke kṛtvā bhujāntara-pīḍanāt || 87a || pulakita-tanuṃ jāta-svedāṃ sa-kampa-payo-dharām || 87b || yadi sa-rabhasaṃ sīdhor vāraṃ na pāyayate kṛtī || 87c || 7.87cv yadi sa-rabhasaṃ sīdhūdgāraṃ na pāyayate kṛtī kim anubhavati kleśa-prāyaṃ tato gṛha-tantra-tām || 87d || 7.87dv kim anubhavati kleśa-prāyāṃ vṛthā gṛha-tantra-tām 7.87dv kim anubhavati kleśa-prāyāṃ tadā gṛha-tantra-tām vara-tanu-vaktra-saṃgati-su-gandhi-taraṃ sarakam || 88a || drutam iva padma-rāga-maṇim āsava-rūpa-dharam || 88b || bhavati rati-śrameṇa ca madaḥ pibato 'lpam api || 88c || kṣayam ata ojasaḥ pariharan sa śayīta param || 88d || itthaṃ yuktyā piban madyaṃ na tri-vargād vihīyate | a-sāra-saṃsāra-sukhaṃ paramaṃ cādhigacchati

90

ऐश्वर्यस्योपभोगो ऽयं स्पृहणीयः सुरैर् अपि । अन्य-था हि विपत्सु स्यात् पश्चात् तापेन्धनं धनम्

aiśvaryasyopabhogo 'yaṃ spṛhaṇīyaḥ surair api | anya-thā hi vipatsu syāt paścāt tāpendhanaṃ dhanam

91

७.९०cv अन्य-था हि विपत्स्व् अस्य उपभोगेन रहितो भोग-वान् इति निन्द्यते । निर्मितो ऽति-कद्-अर्यो ऽयं विधिना निधि-पालकः

7.90cv anya-thā hi vipatsv asya upabhogena rahito bhoga-vān iti nindyate | nirmito 'ti-kad-aryo 'yaṃ vidhinā nidhi-pālakaḥ

92

तस्माद् व्यवस्थया पानं पानस्य सततं हितम् । जित्वा विषय-लुब्धानाम् इन्द्रियाणां स्व-तन्त्र-ताम्

tasmād vyavasthayā pānaṃ pānasya satataṃ hitam | jitvā viṣaya-lubdhānām indriyāṇāṃ sva-tantra-tām

93

७.९२av तस्माद् अवस्थया पानं विधिर् वसु-मताम् एष भविष्यद्-वसवस् तु ये । यथोपपत्ति तैर् मद्यं पातव्यं मात्रया हितम्

7.92av tasmād avasthayā pānaṃ vidhir vasu-matām eṣa bhaviṣyad-vasavas tu ye | yathopapatti tair madyaṃ pātavyaṃ mātrayā hitam

94

यावद् दृष्टेर् न संभ्रान्तिर् यावन् न क्षोभते मनः । तावद् एव विरन्तव्यं मद्याद् आत्म-वता सदा

yāvad dṛṣṭer na saṃbhrāntir yāvan na kṣobhate manaḥ | tāvad eva virantavyaṃ madyād ātma-vatā sadā

95

अभ्यङ्गोद्वर्तन-स्नान-वास-धूपानुलेपनैः । स्निग्धोष्णैर् भावितश् चान्नैः पानं वातोत्तरः पिबेत्

abhyaṅgodvartana-snāna-vāsa-dhūpānulepanaiḥ | snigdhoṣṇair bhāvitaś cānnaiḥ pānaṃ vātottaraḥ pibet

96

शीतोपचारैर् विविधैर् मधुर-स्निग्ध-शीतलैः । पैत्तिको भावितश् चान्नैः पिबन् मद्यं न सीदति

śītopacārair vividhair madhura-snigdha-śītalaiḥ | paittiko bhāvitaś cānnaiḥ piban madyaṃ na sīdati

97

उपचारैर् अ-शिशिरैर् यव-गोधूम-भुक् पिबेत् । श्लैष्मिको धन्व-जैर् मांसैर् मद्यं मारिचिकैः सह

upacārair a-śiśirair yava-godhūma-bhuk pibet | ślaiṣmiko dhanva-jair māṃsair madyaṃ māricikaiḥ saha

98

७.९७cv श्लैष्मिको जाङ्गलैर् मांसैर् ७.९७dv मद्यं मरिचकैः सह तत्र वाते हितं मद्यं प्रायः पैष्टिक-गौडिकम् । पित्ते साम्भो मधु कफे मार्द्वीकारिष्ट-माधवम्

7.97cv ślaiṣmiko jāṅgalair māṃsair 7.97dv madyaṃ maricakaiḥ saha tatra vāte hitaṃ madyaṃ prāyaḥ paiṣṭika-gauḍikam | pitte sāmbho madhu kaphe mārdvīkāriṣṭa-mādhavam

99

७.९८dv माध्वीकारिष्ट-माधवम् प्राक् पिबेच् छ्लैष्मिको मद्यं भुक्तस्योपरि पैत्तिकः । वातिकस् तु पिबेन् मध्ये सम-दोषो यथेच्छया

7.98dv mādhvīkāriṣṭa-mādhavam prāk pibec chlaiṣmiko madyaṃ bhuktasyopari paittikaḥ | vātikas tu piben madhye sama-doṣo yathecchayā

100

७.९९dv सम-दोषो यथेच्छति ७.९९dv सम-दोषो यद्-ऋच्छया मदेषु वात-पित्त-घ्नं प्रायो मूर्छासु चेष्यते । सर्व-त्रापि विशेषेण पित्तम् एवोपलक्षयेत्

7.99dv sama-doṣo yathecchati 7.99dv sama-doṣo yad-ṛcchayā madeṣu vāta-pitta-ghnaṃ prāyo mūrchāsu ceṣyate | sarva-trāpi viśeṣeṇa pittam evopalakṣayet

101

शीताः प्रदेहा मणयः सेका व्यजन-मारुताः । सिता द्राक्षेक्षु-खर्जूर-काश्मर्य-स्व-रसाः पयः

śītāḥ pradehā maṇayaḥ sekā vyajana-mārutāḥ | sitā drākṣekṣu-kharjūra-kāśmarya-sva-rasāḥ payaḥ

102

सिद्धं मधुर-वर्गेण रसा यूषाः स-दाडिमाः । षष्टिकाः शालयो रक्ता यवाः सर्पिश् च जीवनम्

siddhaṃ madhura-vargeṇa rasā yūṣāḥ sa-dāḍimāḥ | ṣaṣṭikāḥ śālayo raktā yavāḥ sarpiś ca jīvanam

103

कल्याणकं महा-तिक्तं षट्-पलं पयसाग्निकः । पिप्पल्यो वा शिलाह्वं वा रसायन-विधानतः

kalyāṇakaṃ mahā-tiktaṃ ṣaṭ-palaṃ payasāgnikaḥ | pippalyo vā śilāhvaṃ vā rasāyana-vidhānataḥ

104

त्रि-फला वा प्रयोक्तव्या स-घृत-क्षौद्र-शर्करा । प्रसक्त-वेगेषु हितं मुख-नासावरोधनम्

tri-phalā vā prayoktavyā sa-ghṛta-kṣaudra-śarkarā | prasakta-vegeṣu hitaṃ mukha-nāsāvarodhanam

105

पिबेद् वा मानुषी-क्षीरं तेन दद्याच् च नावनम् । मृणाल-बिस-कृष्णा वा लिह्यात् क्षौद्रेण साभयाः

pibed vā mānuṣī-kṣīraṃ tena dadyāc ca nāvanam | mṛṇāla-bisa-kṛṣṇā vā lihyāt kṣaudreṇa sābhayāḥ

106

७.१०५av पिबेद् वा मानुषं क्षीरं दुरालभां वा मुस्तं वा शीतेन सलिलेन वा । पिबेन् मरिच-कोलास्थि-मज्जोशीराहिकेसरम्

7.105av pibed vā mānuṣaṃ kṣīraṃ durālabhāṃ vā mustaṃ vā śītena salilena vā | piben marica-kolāsthi-majjośīrāhikesaram

107

धात्री-फल-रसे सिद्धं पथ्या-क्वाथेन वा घृतम् । कुर्यात् क्रियां यथोक्तां च यथा-दोष-बलोदयम्

dhātrī-phala-rase siddhaṃ pathyā-kvāthena vā ghṛtam | kuryāt kriyāṃ yathoktāṃ ca yathā-doṣa-balodayam

108

पञ्च कर्माणि चेष्टानि सेचनं शोणितस्य च । सत्-त्वस्यालम्बनं ज्ञानम् अ-गृद्धिर् विषयेषु च

pañca karmāṇi ceṣṭāni secanaṃ śoṇitasya ca | sat-tvasyālambanaṃ jñānam a-gṛddhir viṣayeṣu ca

109

मदेष्व् अति-प्रवृद्धेषु मूर्छायेषु च योजयेत् । तीक्ष्णं संन्यास-विहितं विष-घ्नं विष-जेषु च

madeṣv ati-pravṛddheṣu mūrchāyeṣu ca yojayet | tīkṣṇaṃ saṃnyāsa-vihitaṃ viṣa-ghnaṃ viṣa-jeṣu ca

110

७.१०९cv कर्म संन्यास-विहितं ७.१०९dv विष-घ्नं विष-जेषु तु आशु प्रयोज्यं संन्यासे सु-तीक्ष्णं नस्यम् अञ्जनम् । धूमः प्रधमनं तोदः सूचीभिश् च नखान्तरे

7.109cv karma saṃnyāsa-vihitaṃ 7.109dv viṣa-ghnaṃ viṣa-jeṣu tu āśu prayojyaṃ saṃnyāse su-tīkṣṇaṃ nasyam añjanam | dhūmaḥ pradhamanaṃ todaḥ sūcībhiś ca nakhāntare

111

७.११०cv धूमं प्रधमनं तोदः ७.११०dv सूचीभिश् च नखान्तरैः केशानां लुञ्चनं दाहो दंशो दशन-वृश्चिकैः । कट्व्-अम्ल-गालनं वक्त्रे कपिकच्छ्व्-अवघर्षणम्

7.110cv dhūmaṃ pradhamanaṃ todaḥ 7.110dv sūcībhiś ca nakhāntaraiḥ keśānāṃ luñcanaṃ dāho daṃśo daśana-vṛścikaiḥ | kaṭv-amla-gālanaṃ vaktre kapikacchv-avagharṣaṇam

112

७.१११dv कपिकच्छ्वावघर्षणम् उत्थितो लब्ध-संज्ञश् च लशुन-स्व-रसं पिबेत् । खादेत् स-व्योष-लवणं बीजपूरक-केसरम्

7.111dv kapikacchvāvagharṣaṇam utthito labdha-saṃjñaś ca laśuna-sva-rasaṃ pibet | khādet sa-vyoṣa-lavaṇaṃ bījapūraka-kesaram

113

लघ्व्-अन्न-प्रति तीक्ष्णोष्णम् अद्यात् स्रोतो-विशुद्धये । विस्मापनैः संस्मरणैः प्रिय-श्रवण-दर्शनैः

laghv-anna-prati tīkṣṇoṣṇam adyāt sroto-viśuddhaye | vismāpanaiḥ saṃsmaraṇaiḥ priya-śravaṇa-darśanaiḥ

114

७.११३av लघ्व् अन्नं कटु-तीक्ष्णोष्णम् पटुभिर् गीत-वादित्र-शब्दैर् व्यायाम-शीलनैः । स्रंसनोल्लेखनैर् धूमैः शोणितस्यावसेचनैः

7.113av laghv annaṃ kaṭu-tīkṣṇoṣṇam paṭubhir gīta-vāditra-śabdair vyāyāma-śīlanaiḥ | sraṃsanollekhanair dhūmaiḥ śoṇitasyāvasecanaiḥ

115

उपाचरेत् तं प्रततम् अनुबन्ध-भयात् पुनः । तस्य संरक्षितव्यं च मनः प्रलय-हेतुतः

upācaret taṃ pratatam anubandha-bhayāt punaḥ | tasya saṃrakṣitavyaṃ ca manaḥ pralaya-hetutaḥ

अध्याय 08

1

काले साधारणे व्य्-अभ्रे नाति-दुर्-बलम् अर्शसम् । विशुद्ध-कोष्ठं लघ्व्-अल्पम् अनुलोमनम् आशितम्

kāle sādhāraṇe vy-abhre nāti-dur-balam arśasam | viśuddha-koṣṭhaṃ laghv-alpam anulomanam āśitam

2

८.१cv विशुद्ध-कोष्ठं लघ्व्-अन्नम् शुचिं कृत-स्वस्त्य्-अयनं मुक्त-विण्-मूत्रम् अ-व्यथम् । शयने फलके वान्य-नरोत्सङ्गे व्यपाश्रितम्

8.1cv viśuddha-koṣṭhaṃ laghv-annam śuciṃ kṛta-svasty-ayanaṃ mukta-viṇ-mūtram a-vyatham | śayane phalake vānya-narotsaṅge vyapāśritam

3

पूर्वेण कायेनोत्तानं प्रत्य्-आदित्य-गुदं समम् । समुन्नत-कटी-देशम् अथ यन्त्रण-वाससा

pūrveṇa kāyenottānaṃ praty-āditya-gudaṃ samam | samunnata-kaṭī-deśam atha yantraṇa-vāsasā

4

सक्थ्नोः शिरो-धरायां च परिक्षिप्तम् ऋजु स्थितम् । आलम्बितं परिचरैः सर्पिषाभ्यक्त-पायवे

sakthnoḥ śiro-dharāyāṃ ca parikṣiptam ṛju sthitam | ālambitaṃ paricaraiḥ sarpiṣābhyakta-pāyave

5

ततो ऽस्मै सर्पिषाभ्यक्तं निदध्याद् ऋजु यन्त्रकम् । शनैर् अनु-सुखं पायौ ततो दृष्ट्वा प्रवाहणात्

tato 'smai sarpiṣābhyaktaṃ nidadhyād ṛju yantrakam | śanair anu-sukhaṃ pāyau tato dṛṣṭvā pravāhaṇāt

6

यन्त्रे प्रविष्टं दुर्-नाम प्लोत-गुण्ठितयानु च । शलाकयोत्पीड्य भिषग् यथोक्त-विधिना दहेत्

yantre praviṣṭaṃ dur-nāma plota-guṇṭhitayānu ca | śalākayotpīḍya bhiṣag yathokta-vidhinā dahet

7

८.६av यन्त्रे प्रविष्टे दुर्-नाम क्षारेणैवार्द्रम् इतरत् क्षारेण ज्वलनेन वा । महद् वा बलिनश् छित्त्वा वीत-यन्त्रम् अथातुरम्

8.6av yantre praviṣṭe dur-nāma kṣāreṇaivārdram itarat kṣāreṇa jvalanena vā | mahad vā balinaś chittvā vīta-yantram athāturam

8

स्व्-अभ्यक्त-पायु-जघनम् अवगाहे निधापयेत् । निर्-वात-मन्दिर-स्थस्य ततो ऽस्याचारम् आदिशेत्

sv-abhyakta-pāyu-jaghanam avagāhe nidhāpayet | nir-vāta-mandira-sthasya tato 'syācāram ādiśet

9

८.८cv निर्-वातागार-संस्थस्य एकैकम् इति सप्ताहात् सप्ताहात् समुपाचरेत् । प्राग् दक्षिणं ततो वामम् अर्शः पृष्ठाग्र-जं ततः

8.8cv nir-vātāgāra-saṃsthasya ekaikam iti saptāhāt saptāhāt samupācaret | prāg dakṣiṇaṃ tato vāmam arśaḥ pṛṣṭhāgra-jaṃ tataḥ

10

बह्व्-अर्शसः सु-दग्धस्य स्याद् वायोर् अनुलोम-ता । रुचिर् अन्ने ऽग्नि-पटु-ता स्वास्थ्यं वर्ण-बलोदयः

bahv-arśasaḥ su-dagdhasya syād vāyor anuloma-tā | rucir anne 'gni-paṭu-tā svāsthyaṃ varṇa-balodayaḥ

11

वस्ति-शूले त्व् अधो नाभेर् लेपयेच् छ्लक्ष्ण-कल्कितैः । वर्षाभू-कुष्ठ-सुरभि-मिशि-लोहामराह्वयैः

vasti-śūle tv adho nābher lepayec chlakṣṇa-kalkitaiḥ | varṣābhū-kuṣṭha-surabhi-miśi-lohāmarāhvayaiḥ

12

शकृन्-मूत्र-प्रतीघाते परिषेकावगाहयोः । वरणालम्बुषैर् अण्ड-गोकण्टक-पुनर्नवैः

śakṛn-mūtra-pratīghāte pariṣekāvagāhayoḥ | varaṇālambuṣair aṇḍa-gokaṇṭaka-punarnavaiḥ

13

८.१२av शकृन्-मूत्र-परीघाते सुषवी-सुरभीभ्यां च क्वाथम् उष्णं प्रयोजयेत् । स-स्नेहम् अथ-वा क्षीरं तैलं वा वात-नाशनम्

8.12av śakṛn-mūtra-parīghāte suṣavī-surabhībhyāṃ ca kvātham uṣṇaṃ prayojayet | sa-sneham atha-vā kṣīraṃ tailaṃ vā vāta-nāśanam

14

युञ्जीतान्नं शकृद्-भेदि स्नेहान् वात-घ्न-दीपनान् । अथा-प्रयोज्य-दाहस्य निर्गतान् कफ-वात-जान्

yuñjītānnaṃ śakṛd-bhedi snehān vāta-ghna-dīpanān | athā-prayojya-dāhasya nirgatān kapha-vāta-jān

15

स-स्तम्भ-कण्डू-रुक्-शोफान् अभ्यज्य गुद-कीलकान् । बिल्व-मूलाग्निक-क्षार-कुष्ठैः सिद्धेन सेचयेत्

sa-stambha-kaṇḍū-ruk-śophān abhyajya guda-kīlakān | bilva-mūlāgnika-kṣāra-kuṣṭhaiḥ siddhena secayet

16

८.१५av संरम्भ-कण्डू-रुक्-शोफान् ८.१५av संस्तम्भ-कण्डू-रुक्-शोफान् तैलेनाहि-बिडालोष्ट्र-वराह-वसयाथ-वा । स्वेदयेद् अनु पिण्डेन द्रव-स्वेदेन वा पुनः

8.15av saṃrambha-kaṇḍū-ruk-śophān 8.15av saṃstambha-kaṇḍū-ruk-śophān tailenāhi-biḍāloṣṭra-varāha-vasayātha-vā | svedayed anu piṇḍena drava-svedena vā punaḥ

17

कासीसं सैन्धवं रास्ना शुण्ठी कुष्ठं च लाङ्गली । शिलाभ्रकाश्वमारं च जन्तुहृद् दन्ति-चित्रकौ ॥ १६.१+(१) ॥ हरितालं तथा स्वर्णक्षीरी तैश् च पचेत् समैः । तैलं सुधार्क-पयसी गवां मूत्रे चतुर्-गुणे ॥ १६.१+(२) ॥ एतद् अभ्यङ्गतो ऽर्शांसि क्षार-वत् पातयेद् द्रुतम् । क्षार-कर्म-करं ह्य् एतन् न च दूषयते वलीम् ॥ १६.१+(३) ॥ सक्तूनां पिण्डिकाभिर् वा स्निग्धानां तैल-सर्पिषा । रास्नाया हपुषाया वा पिण्डैर् वा कार्ष्ण्यगन्धिकैः

kāsīsaṃ saindhavaṃ rāsnā śuṇṭhī kuṣṭhaṃ ca lāṅgalī | śilābhrakāśvamāraṃ ca jantuhṛd danti-citrakau || 16.1+(1) || haritālaṃ tathā svarṇakṣīrī taiś ca pacet samaiḥ | tailaṃ sudhārka-payasī gavāṃ mūtre catur-guṇe || 16.1+(2) || etad abhyaṅgato 'rśāṃsi kṣāra-vat pātayed drutam | kṣāra-karma-karaṃ hy etan na ca dūṣayate valīm || 16.1+(3) || saktūnāṃ piṇḍikābhir vā snigdhānāṃ taila-sarpiṣā | rāsnāyā hapuṣāyā vā piṇḍair vā kārṣṇyagandhikaiḥ

18

८.१७dv पिण्डैर् वा कार्षकान्वितैः अर्क-मूलं शमी-पत्त्रम् नृ-केशः सर्प-कञ्चुकम् । मार्जार-चर्म सर्पिश् च धूपनं हितम् अर्शसाम्

8.17dv piṇḍair vā kārṣakānvitaiḥ arka-mūlaṃ śamī-pattram nṛ-keśaḥ sarpa-kañcukam | mārjāra-carma sarpiś ca dhūpanaṃ hitam arśasām

19

तथाश्वगन्धा सुरसा बृहती पिप्पली घृतम् । धान्याम्ल-पिष्टैर् जीमूत-बीजैस् तज्-जालकं मृदु

tathāśvagandhā surasā bṛhatī pippalī ghṛtam | dhānyāmla-piṣṭair jīmūta-bījais taj-jālakaṃ mṛdu

20

लेपितं छायया शुष्कं वर्तिर् गुद-ज-शातनी । स-जाल-मूल-जीमूत-लेहे वा क्षार-संयुते

lepitaṃ chāyayā śuṣkaṃ vartir guda-ja-śātanī | sa-jāla-mūla-jīmūta-lehe vā kṣāra-saṃyute

21

गुञ्जा-सूरण-कूष्माण्ड-बीजैर् वर्तिस् तथा-गुणा । स्नुक्-क्षीरार्द्र-निशा-लेपस् तथा गो-मूत्र-कल्कितैः

guñjā-sūraṇa-kūṣmāṇḍa-bījair vartis tathā-guṇā | snuk-kṣīrārdra-niśā-lepas tathā go-mūtra-kalkitaiḥ

22

कृकवाकु-शकृत्-कृष्णा-निशा-गुञ्जा-फलैस् तथा । स्नुक्-क्षीर-पिष्टैः षड्ग्रन्था-हलिनी-वारणास्थिभिः

kṛkavāku-śakṛt-kṛṣṇā-niśā-guñjā-phalais tathā | snuk-kṣīra-piṣṭaiḥ ṣaḍgranthā-halinī-vāraṇāsthibhiḥ

23

कुलीरशृङ्गी-विजया-कुष्ठारुष्कर-तुत्थकैः । शिग्रु-मूलक-जैर् बीजैः पत्त्रैर् अश्वघ्न-निम्ब-जैः

kulīraśṛṅgī-vijayā-kuṣṭhāruṣkara-tutthakaiḥ | śigru-mūlaka-jair bījaiḥ pattrair aśvaghna-nimba-jaiḥ

24

८.२३cv शिग्रु-मूलक-बीजैर् वा पीलु-मूलेन बिल्वेन हिङ्गुना च समन्वितैः । कुष्ठं शिरीष-बीजानि पिप्पल्यः सैन्धवं गुडः

8.23cv śigru-mūlaka-bījair vā pīlu-mūlena bilvena hiṅgunā ca samanvitaiḥ | kuṣṭhaṃ śirīṣa-bījāni pippalyaḥ saindhavaṃ guḍaḥ

25

अर्क-क्षीरं सुधा-क्षीरं त्रि-फला च प्रलेपनम् । आर्कं पयः सुधा-काण्डं कटुकालाबु-पल्लवाः

arka-kṣīraṃ sudhā-kṣīraṃ tri-phalā ca pralepanam | ārkaṃ payaḥ sudhā-kāṇḍaṃ kaṭukālābu-pallavāḥ

26

८.२५av आर्कं पयः स्नुही-काण्डं करञ्जो बस्त-मूत्रं च लेपनं श्रेष्ठम् अर्शसाम् । आनुवासनिकैर् लेपः पिप्पल्य्-आद्यैश् च पूजितः

8.25av ārkaṃ payaḥ snuhī-kāṇḍaṃ karañjo basta-mūtraṃ ca lepanaṃ śreṣṭham arśasām | ānuvāsanikair lepaḥ pippaly-ādyaiś ca pūjitaḥ

27

एभिर् एवौषधैः कुर्यात् तैलान्य् अभ्यञ्जनाय च । धूपनालेपनाभ्यङ्गैः प्रस्रवन्ति गुदाङ्कुराः

ebhir evauṣadhaiḥ kuryāt tailāny abhyañjanāya ca | dhūpanālepanābhyaṅgaiḥ prasravanti gudāṅkurāḥ

28

८.२७av एभिर् लेपौषधैः कुर्यात् ८.२७bv तैलान्य् अभ्यञ्जनानि च संचितं दुष्ट-रुधिरं ततः संपद्यते सुखी । अ-वर्तमानम् उच्छून-कठिनेभ्यो हरेद् असृक्

8.27av ebhir lepauṣadhaiḥ kuryāt 8.27bv tailāny abhyañjanāni ca saṃcitaṃ duṣṭa-rudhiraṃ tataḥ saṃpadyate sukhī | a-vartamānam ucchūna-kaṭhinebhyo hared asṛk

29

अर्शोभ्यो जल-जा-शस्त्र-सूची-कूर्चैः पुनः पुनः । शीतोष्ण-स्निग्ध-रूक्षैर् हि न व्याधिर् उपशाम्यति

arśobhyo jala-jā-śastra-sūcī-kūrcaiḥ punaḥ punaḥ | śītoṣṇa-snigdha-rūkṣair hi na vyādhir upaśāmyati

30

८.२९cv शीतोष्ण-स्निग्ध-रूक्षाद्यैर् रक्ते दुष्टे भिषक् तस्माद् रक्तम् एवावसेचयेत् । यो जातो गो-रसः क्षीराद् वह्नि-चूर्णावचूर्णितात्

8.29cv śītoṣṇa-snigdha-rūkṣādyair rakte duṣṭe bhiṣak tasmād raktam evāvasecayet | yo jāto go-rasaḥ kṣīrād vahni-cūrṇāvacūrṇitāt

31

८.३०dv बहु-मूलावचूर्णितात् पिबंस् तम् एव तेनैव भुञ्जानो गुद-जान् जयेत् । कोविदारस्य मूलानां मथितेन रजः पिबन्

8.30dv bahu-mūlāvacūrṇitāt pibaṃs tam eva tenaiva bhuñjāno guda-jān jayet | kovidārasya mūlānāṃ mathitena rajaḥ piban

32

८.३१dv मथितेन रजः पिबेत् अश्नन् जीर्णे च पथ्यानि मुच्यते हत-नामभिः । गुद-श्वयथु-शूलार्तो मन्दाग्निर् गौल्मिकान् पिबेत्

8.31dv mathitena rajaḥ pibet aśnan jīrṇe ca pathyāni mucyate hata-nāmabhiḥ | guda-śvayathu-śūlārto mandāgnir gaulmikān pibet

33

हिङ्ग्व्-आदीन् अनु-तक्रं वा खादेद् गुड-हरीतकीम् । तक्रेण वा पिबेत् पथ्या-वेल्लाग्नि-कुटज-त्वचः

hiṅgv-ādīn anu-takraṃ vā khāded guḍa-harītakīm | takreṇa vā pibet pathyā-vellāgni-kuṭaja-tvacaḥ

34

८.३३av हिङ्ग्व्-आदीन् अनु-तक्रां वा ८.३३cv तक्रेण वा पिबेत् पथ्यां ८.३३dv वेल्लाग्नि-कुटज-त्वचः कलिङ्ग-मगधा-ज्योतिः-सूरणान् वांश-वर्धितान् । कोष्णाम्बुना वा त्रि-पटु-व्योष-हिङ्ग्व्-अम्ल-वेतसम्

8.33av hiṅgv-ādīn anu-takrāṃ vā 8.33cv takreṇa vā pibet pathyāṃ 8.33dv vellāgni-kuṭaja-tvacaḥ kaliṅga-magadhā-jyotiḥ-sūraṇān vāṃśa-vardhitān | koṣṇāmbunā vā tri-paṭu-vyoṣa-hiṅgv-amla-vetasam

35

युक्तं बिल्व-कपित्थाभ्यां महौषध-विडेन वा । अरुष्करैर् यवान्या वा प्रदद्यात् तक्र-तर्पणम्

yuktaṃ bilva-kapitthābhyāṃ mahauṣadha-viḍena vā | aruṣkarair yavānyā vā pradadyāt takra-tarpaṇam

36

८.३५cv आरुष्करैर् यवान्या वा दद्याद् वा हपुषा-हिङ्गु-चित्रकं तक्र-संयुतम् । मासं तक्रानु-पानानि खादेत् पीलु-फलानि वा

8.35cv āruṣkarair yavānyā vā dadyād vā hapuṣā-hiṅgu-citrakaṃ takra-saṃyutam | māsaṃ takrānu-pānāni khādet pīlu-phalāni vā

37

पिबेद् अहर् अहस् तक्रं निर्-अन्नो वा प्र-कामतः । अत्य्-अर्थं मन्द-कायाग्नेस् तक्रम् एवावचारयेत्

pibed ahar ahas takraṃ nir-anno vā pra-kāmataḥ | aty-arthaṃ manda-kāyāgnes takram evāvacārayet

38

८.३७cv अत्य्-अर्थ-मन्द-कायाग्नेस् सप्ताहं वा दशाहं वा मासार्धं मासम् एव च । बल-काल-विकार-ज्ञो भिषक् तक्रं प्रयोजयेत्

8.37cv aty-artha-manda-kāyāgnes saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā māsārdhaṃ māsam eva ca | bala-kāla-vikāra-jño bhiṣak takraṃ prayojayet

39

सायं वा लाज-सक्तूनां दद्यात् तक्रावलेहिकाम् । जीर्णे तक्रे प्रदद्याद् वा तक्र-पेयां स-सैन्धवाम्

sāyaṃ vā lāja-saktūnāṃ dadyāt takrāvalehikām | jīrṇe takre pradadyād vā takra-peyāṃ sa-saindhavām

40

तक्रानु-पानं स-स्नेहं तक्रौदनम् अतः परम् । यूषै रसैर् वा तक्राढ्यैः शालीन् भुञ्जीत मात्रया

takrānu-pānaṃ sa-snehaṃ takraudanam ataḥ param | yūṣai rasair vā takrāḍhyaiḥ śālīn bhuñjīta mātrayā

41

रूक्षम् अर्धोद्धृत-स्नेहं यतश् चान्-उद्धृतं घृतम् । तक्रं दोषाग्नि-बल-वित् त्रि-विधं तत् प्रयोज्येत्

rūkṣam ardhoddhṛta-snehaṃ yataś cān-uddhṛtaṃ ghṛtam | takraṃ doṣāgni-bala-vit tri-vidhaṃ tat prayojyet

42

न विरोहन्ति गुद-जाः पुनस् तक्र-समाहताः । निषिक्तं तद् धि दहति भूमाव् अपि तृणोलुपम्

na virohanti guda-jāḥ punas takra-samāhatāḥ | niṣiktaṃ tad dhi dahati bhūmāv api tṛṇolupam

43

८.४२cv निषिक्तं तद् विदहति स्रोतःसु तक्र-शुद्धेषु रसो धातून् उपैति यः । तेन पुष्टिर् बलं वर्णः परं तुष्टिश् च जायते

8.42cv niṣiktaṃ tad vidahati srotaḥsu takra-śuddheṣu raso dhātūn upaiti yaḥ | tena puṣṭir balaṃ varṇaḥ paraṃ tuṣṭiś ca jāyate

44

वात-श्लेष्म-विकाराणां शतं च विनिवर्तते । मथितं भाजने क्षुद्र-बृहती-फल-लेपिते

vāta-śleṣma-vikārāṇāṃ śataṃ ca vinivartate | mathitaṃ bhājane kṣudra-bṛhatī-phala-lepite

45

निशां पर्युषितं पेयम् इच्छद्भिर् गुद-ज-क्षयम् । धान्योपकुञ्चिकाजाजी-हपुषा-पिप्पली-द्वयैः

niśāṃ paryuṣitaṃ peyam icchadbhir guda-ja-kṣayam | dhānyopakuñcikājājī-hapuṣā-pippalī-dvayaiḥ

46

कारवी-ग्रन्थिक-शठी-यवान्य्-अग्नि-यवानकैः । चूर्णितैर् घृत-पात्र-स्थं नात्य्-अम्लं तक्रम् आसुतम्

kāravī-granthika-śaṭhī-yavāny-agni-yavānakaiḥ | cūrṇitair ghṛta-pātra-sthaṃ nāty-amlaṃ takram āsutam

47

८.४६bv -यवान्य्-अग्नि-यवानिकैः तक्रारिष्टं पिबेज् जातं व्यक्ताम्ल-कटु कामतः । दीपनं रोचनं वर्ण्यं कफ-वातानुलोमनम्

8.46bv -yavāny-agni-yavānikaiḥ takrāriṣṭaṃ pibej jātaṃ vyaktāmla-kaṭu kāmataḥ | dīpanaṃ rocanaṃ varṇyaṃ kapha-vātānulomanam

48

गुद-श्वयथु-कण्ड्व्-अर्ति-नाशनं बल-वर्धनम् । त्वचं चित्रक-मूलस्य पिष्ट्वा कुम्भं प्रलेपयेत्

guda-śvayathu-kaṇḍv-arti-nāśanaṃ bala-vardhanam | tvacaṃ citraka-mūlasya piṣṭvā kumbhaṃ pralepayet

49

तक्रं वा दधि वा तत्र जातम् अर्शो-हरं पिबेत् । भार्ग्य्-आस्फोतामृता-पञ्च-कोलेष्व् अप्य् एष संविधिः

takraṃ vā dadhi vā tatra jātam arśo-haraṃ pibet | bhārgy-āsphotāmṛtā-pañca-koleṣv apy eṣa saṃvidhiḥ

50

पिष्टैर् गज-कणा-पाठा-कारवी-पञ्च-कोलकैः । तुम्बुर्व्-अजाजी-धनिका-बिल्व-मध्यैश् च कल्पयेत्

piṣṭair gaja-kaṇā-pāṭhā-kāravī-pañca-kolakaiḥ | tumburv-ajājī-dhanikā-bilva-madhyaiś ca kalpayet

51

फलाम्लान् यमक-स्नेहान् पेया-यूष-रसादिकान् । एभिर् एवौषधैः साध्यं वारि सर्पिश् च दीपनम्

phalāmlān yamaka-snehān peyā-yūṣa-rasādikān | ebhir evauṣadhaiḥ sādhyaṃ vāri sarpiś ca dīpanam

52

क्रमो ऽयं भिन्न-शकृतां वक्ष्यते गाढ-वर्चसाम् । स्नेहाढ्यैः सक्तुभिर् युक्तां लवणां वारुणीं पिबेत्

kramo 'yaṃ bhinna-śakṛtāṃ vakṣyate gāḍha-varcasām | snehāḍhyaiḥ saktubhir yuktāṃ lavaṇāṃ vāruṇīṃ pibet

53

लवणा एव वा तक्र-सीधु-धान्याम्ल-वारुणीः । प्राग्-भक्तान् यमके भृष्टान् सक्तुभिश् चावचूर्णितान्

lavaṇā eva vā takra-sīdhu-dhānyāmla-vāruṇīḥ | prāg-bhaktān yamake bhṛṣṭān saktubhiś cāvacūrṇitān

54

८.५३cv प्राग्-भक्तं यमके भृष्टान् करञ्ज-पल्लवान् खादेद् वात-वर्चो-ऽनुलोमनान् । स-गुडं नागरं पाठां गुड-क्षार-घृतानि वा

8.53cv prāg-bhaktaṃ yamake bhṛṣṭān karañja-pallavān khāded vāta-varco-'nulomanān | sa-guḍaṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ guḍa-kṣāra-ghṛtāni vā

55

८.५४cv स-गुडं नागरं पाठा- ८.५४dv -गुड-क्षार-घृतानि वा गो-मूत्राध्युषिताम् अद्यात् स-गुडां वा हरीतकीम् । पथ्या-शत-द्वयान् मूत्र-द्रोणेना-मूत्र-संक्षयात्

8.54cv sa-guḍaṃ nāgaraṃ pāṭhā- 8.54dv -guḍa-kṣāra-ghṛtāni vā go-mūtrādhyuṣitām adyāt sa-guḍāṃ vā harītakīm | pathyā-śata-dvayān mūtra-droṇenā-mūtra-saṃkṣayāt

56

८.५५cv पथ्या-शत-द्वयं मूत्र- पक्वात् खादेत् स-मधुनी द्वे द्वे हन्ति कफोद्भवान् । दुर्-नाम-कुष्ठ-श्वयथु-गुल्म-मेहोदर-कृमीन्

8.55cv pathyā-śata-dvayaṃ mūtra- pakvāt khādet sa-madhunī dve dve hanti kaphodbhavān | dur-nāma-kuṣṭha-śvayathu-gulma-mehodara-kṛmīn

57

८.५६av पक्त्वा खादेत् स-मधुनी ग्रन्थ्य्-अर्बुदापची-स्थौल्य-पाण्डु-रोगाढ्य-मारुतान् । अजशृङ्गी-जटा-कल्कम् अजा-मूत्रेण यः पिबेत्

8.56av paktvā khādet sa-madhunī granthy-arbudāpacī-sthaulya-pāṇḍu-rogāḍhya-mārutān | ajaśṛṅgī-jaṭā-kalkam ajā-mūtreṇa yaḥ pibet

58

गुड-वार्ताक-भुक् तस्य नश्यन्त्य् आशु गुदाङ्कुराः । श्रेष्ठा-रसेन त्रिवृतां पथ्यां तक्रेण वा सह

guḍa-vārtāka-bhuk tasya naśyanty āśu gudāṅkurāḥ | śreṣṭhā-rasena trivṛtāṃ pathyāṃ takreṇa vā saha

59

पथ्यां वा पिप्पली-युक्तां घृत-भृष्टां गुडान्विताम् । अथ-वा स-त्रिवृद्-दन्तीं भक्षयेद् अनुलोमनीम्

pathyāṃ vā pippalī-yuktāṃ ghṛta-bhṛṣṭāṃ guḍānvitām | atha-vā sa-trivṛd-dantīṃ bhakṣayed anulomanīm

60

हते गुदाश्रये दोषे गुद-जा यान्ति संक्षयम् । दाडिम-स्व-रसाजाजी-यवानी-गुड-नागरैः

hate gudāśraye doṣe guda-jā yānti saṃkṣayam | dāḍima-sva-rasājājī-yavānī-guḍa-nāgaraiḥ

61

८.६०av हृते गुदाश्रये दोषे पाठया वा युतं तक्रं वात-वर्चो-ऽनुलोमनम् । सीधुं वा गौडम् अथ-वा स-चित्रक-महौषधम्

8.60av hṛte gudāśraye doṣe pāṭhayā vā yutaṃ takraṃ vāta-varco-'nulomanam | sīdhuṃ vā gauḍam atha-vā sa-citraka-mahauṣadham

62

पिबेत् सुरां वा हपुषा-पाठा-सौवर्चलान्विताम् । दशादि-दशकैर् वृद्धाः पिप्पलीर् द्वि-पिचुं तिलान्

pibet surāṃ vā hapuṣā-pāṭhā-sauvarcalānvitām | daśādi-daśakair vṛddhāḥ pippalīr dvi-picuṃ tilān

63

८.६२dv पिप्पलीर् द्वि-पिचुं तिलात् पीत्वा क्षीरेण लभते बलं देह-हुताशयोः । दुःस्पर्शकेन बिल्वेन यवान्या नागरेण वा

8.62dv pippalīr dvi-picuṃ tilāt pītvā kṣīreṇa labhate balaṃ deha-hutāśayoḥ | duḥsparśakena bilvena yavānyā nāgareṇa vā

64

८.६३dv यवान्या नागरेण च एकैकेनापि संयुक्ता पाठा हन्त्य् अर्शसां रुजम् । सलिलस्य वहे पक्त्वा प्रस्थार्धम् अभया-त्वचाम्

8.63dv yavānyā nāgareṇa ca ekaikenāpi saṃyuktā pāṭhā hanty arśasāṃ rujam | salilasya vahe paktvā prasthārdham abhayā-tvacām

65

८.६४dv प्रस्थार्धम् अभया-त्वचम् प्रस्थं धात्र्या दश-पलं कपित्थानां ततो ऽर्धतः । विशालां लोध्र-मरिच-कृष्णा-वेल्लैलवालुकम्

8.64dv prasthārdham abhayā-tvacam prasthaṃ dhātryā daśa-palaṃ kapitthānāṃ tato 'rdhataḥ | viśālāṃ lodhra-marica-kṛṣṇā-vellailavālukam

66

द्वि-पलांशं पृथक् पाद-शेषे पूते गुडात् तुले । दत्त्वा प्रस्थं च धातक्याः स्थापयेद् घृत-भाजने

dvi-palāṃśaṃ pṛthak pāda-śeṣe pūte guḍāt tule | dattvā prasthaṃ ca dhātakyāḥ sthāpayed ghṛta-bhājane

67

८.६६cv दत्त्वा प्रस्थं तु धातक्याः पक्षात् स शीलितो ऽरिष्टः करोत्य् अग्निं निहन्ति च । गुद-ज-ग्रहणी-पाण्डु-कुष्ठोदर-गर-ज्वरान्

8.66cv dattvā prasthaṃ tu dhātakyāḥ pakṣāt sa śīlito 'riṣṭaḥ karoty agniṃ nihanti ca | guda-ja-grahaṇī-pāṇḍu-kuṣṭhodara-gara-jvarān

68

श्वयथु-प्लीह-हृद्-रोग-गुल्म-यक्ष्म-वमि-कृमीन् । जल-द्रोणे पचेद् दन्ती-दश-मूल-वराग्निकान्

śvayathu-plīha-hṛd-roga-gulma-yakṣma-vami-kṛmīn | jala-droṇe paced dantī-daśa-mūla-varāgnikān

69

पालिकान् पाद-शेषे तु क्षिपेद् गुड-तुलां परम् । पूर्व-वत् सर्वम् अस्य स्याद् आनुलोमि-तरस् त्व् अयम्

pālikān pāda-śeṣe tu kṣiped guḍa-tulāṃ param | pūrva-vat sarvam asya syād ānulomi-taras tv ayam

70

पचेद् दुरालभा-प्रस्थं द्रोणे ऽपां प्रासृतैः सह । दन्ती-पाठाग्नि-विजया-वासामलक-नागरैः

paced durālabhā-prasthaṃ droṇe 'pāṃ prāsṛtaiḥ saha | dantī-pāṭhāgni-vijayā-vāsāmalaka-nāgaraiḥ

71

८.७०bv द्रोणे ऽपां द्वि-पलैः सह तस्मिन् सिता-शतं दद्यात् पाद-स्थे ऽन्यच् च पूर्व-वत् । लिम्पेत् कुम्भं तु फलिनी-कृष्णा-चव्याज्य-माक्षिकैः

8.70bv droṇe 'pāṃ dvi-palaiḥ saha tasmin sitā-śataṃ dadyāt pāda-sthe 'nyac ca pūrva-vat | limpet kumbhaṃ tu phalinī-kṛṣṇā-cavyājya-mākṣikaiḥ

72

प्राग्-भक्तम् आनुलोम्याय फलाम्लं वा पिबेद् घृतम् । चव्य-चित्रक-सिद्धं वा यव-क्षार-गुडान्वितम्

prāg-bhaktam ānulomyāya phalāmlaṃ vā pibed ghṛtam | cavya-citraka-siddhaṃ vā yava-kṣāra-guḍānvitam

73

पिप्पली-मूल-सिद्धं वा स-गुड-क्षार-नागरम् । पिप्पली-पिप्पली-मूल-धानका-दाडिमैर् घृतम्

pippalī-mūla-siddhaṃ vā sa-guḍa-kṣāra-nāgaram | pippalī-pippalī-mūla-dhānakā-dāḍimair ghṛtam

74

८.७३dv -धान्यका-दाडिमैर् घृतम् दध्ना च साधितं वात-शकृन्-मूत्र-विबन्ध-नुत् । पलाश-क्षार-तोयेन त्रि-गुणेन पचेद् घृतम्

8.73dv -dhānyakā-dāḍimair ghṛtam dadhnā ca sādhitaṃ vāta-śakṛn-mūtra-vibandha-nut | palāśa-kṣāra-toyena tri-guṇena paced ghṛtam

75

८.७४bv -शकृन्-मूत्र-विबन्ध-हृत् वत्सकादि-प्रतीवापम् अर्शो-घ्नं दीपनं परम् । पञ्च-कोलाभया-क्षार-यवानी-विड-सैन्धवैः

8.74bv -śakṛn-mūtra-vibandha-hṛt vatsakādi-pratīvāpam arśo-ghnaṃ dīpanaṃ param | pañca-kolābhayā-kṣāra-yavānī-viḍa-saindhavaiḥ

76

स-पाठा-धान्य-मरिचैः स-बिल्वैर् दधि-मत् घृतम् । साधयेत् तज् जयत्य् आशु गुद-वङ्क्षण-वेदनाम्

sa-pāṭhā-dhānya-maricaiḥ sa-bilvair dadhi-mat ghṛtam | sādhayet taj jayaty āśu guda-vaṅkṣaṇa-vedanām

77

प्रवाहिकां गुद-भ्रंशं मूत्र-कृच्छ्रं परिस्रवम् । पाठाजमोद-धनिका-श्वदंष्ट्रा-पञ्च-कोलकैः

pravāhikāṃ guda-bhraṃśaṃ mūtra-kṛcchraṃ parisravam | pāṭhājamoda-dhanikā-śvadaṃṣṭrā-pañca-kolakaiḥ

78

स-बिल्वैर् दध्नि चाङ्गेरी-स्व-रसे च चतुर्-गुणे । हन्त्य् आज्यं सिद्धम् आनाहं मूत्र-कृच्छ्रं प्रवाहिकाम्

sa-bilvair dadhni cāṅgerī-sva-rase ca catur-guṇe | hanty ājyaṃ siddham ānāhaṃ mūtra-kṛcchraṃ pravāhikām

79

गुद-भ्रंशार्ति-गुद-ज-ग्रहणी-गद-मारुतान् । शिखि-तित्तिरि-लावानां रसान् अम्लान् सु-संस्कृतान्

guda-bhraṃśārti-guda-ja-grahaṇī-gada-mārutān | śikhi-tittiri-lāvānāṃ rasān amlān su-saṃskṛtān

80

दक्षाणां वर्तकानां वा दद्याद् विड्-वात-संग्रहे । वास्तुकाग्नि-त्रिवृद्-दन्ती-पाठाम्लीकादि-पल्लवान्

dakṣāṇāṃ vartakānāṃ vā dadyād viḍ-vāta-saṃgrahe | vāstukāgni-trivṛd-dantī-pāṭhāmlīkādi-pallavān

81

अन्यच् च कफ-वात-घ्नं शाकं च लघु भेदि च । स-हिङ्गु यमके भृष्टं सिद्धं दधि-सरैः सह

anyac ca kapha-vāta-ghnaṃ śākaṃ ca laghu bhedi ca | sa-hiṅgu yamake bhṛṣṭaṃ siddhaṃ dadhi-saraiḥ saha

82

८.८१dv सिद्धं दधि-सरेण च धनिका-पञ्च-कोलाभ्यां पिष्टाभ्यां दाडिमाम्बुना । आर्द्रिकायाः किसलयैः शकलैर् आर्द्रकस्य च

8.81dv siddhaṃ dadhi-sareṇa ca dhanikā-pañca-kolābhyāṃ piṣṭābhyāṃ dāḍimāmbunā | ārdrikāyāḥ kisalayaiḥ śakalair ārdrakasya ca

83

युक्तम् अङ्गार-धूपेन हृद्येन सुरभी-कृतम् । स-जीरकं स-मरिचं विड-सौवर्चलोत्कटम्

yuktam aṅgāra-dhūpena hṛdyena surabhī-kṛtam | sa-jīrakaṃ sa-maricaṃ viḍa-sauvarcalotkaṭam

84

८.८३av युक्तम् अङ्गार-धूमेन वातोत्तरस्य रूक्षस्य मन्दाग्नेर् बद्ध-वर्चसः । कल्पयेद् रक्त-शाल्य्-अन्न-व्यञ्जनं शाक-वद् रसान्

8.83av yuktam aṅgāra-dhūmena vātottarasya rūkṣasya mandāgner baddha-varcasaḥ | kalpayed rakta-śāly-anna-vyañjanaṃ śāka-vad rasān

85

८.८४cv कल्पयेद् रक्त-शाल्य्-अन्नं ८.८४dv व्यञ्जनं शाक-वद् रसान् ८.८४dv व्यञ्जनाञ् छाक-वद् रसान् गो-गोधा-छगलोष्ट्राणां विशेषात् क्रव्य-भोजिनाम् । मदिरां शार्करं गौडं सीधुं तक्रं तुषोदकम्

8.84cv kalpayed rakta-śāly-annaṃ 8.84dv vyañjanaṃ śāka-vad rasān 8.84dv vyañjanāñ chāka-vad rasān go-godhā-chagaloṣṭrāṇāṃ viśeṣāt kravya-bhojinām | madirāṃ śārkaraṃ gauḍaṃ sīdhuṃ takraṃ tuṣodakam

86

अरिष्टं मस्तु पानीयं पानीयं वाल्पकं शृतम् । धान्येन धान्य-शुण्ठीभ्यां कण्टकारिकयाथ-वा

ariṣṭaṃ mastu pānīyaṃ pānīyaṃ vālpakaṃ śṛtam | dhānyena dhānya-śuṇṭhībhyāṃ kaṇṭakārikayātha-vā

87

अन्ते भक्तस्य मध्ये वा वात-वर्चो-ऽनुलोमनम् । विड्-वात-कफ-पित्तानाम् आनुलोम्ये हि निर्-मले

ante bhaktasya madhye vā vāta-varco-'nulomanam | viḍ-vāta-kapha-pittānām ānulomye hi nir-male

88

गुदे शाम्यन्ति गुद-जाः पावकश् चाभिवर्धते । उदावर्त-परीता ये ये चात्य्-अर्थं विरूक्षिताः

gude śāmyanti guda-jāḥ pāvakaś cābhivardhate | udāvarta-parītā ye ye cāty-arthaṃ virūkṣitāḥ

89

विलोम-वाताः शूलार्तास् तेष्व् इष्टम् अनुवासनम् । पिप्पलीं मदनं बिल्वं शताह्वां मधुकं वचाम्

viloma-vātāḥ śūlārtās teṣv iṣṭam anuvāsanam | pippalīṃ madanaṃ bilvaṃ śatāhvāṃ madhukaṃ vacām

90

कुष्ठं शठीं पुष्कराख्यं चित्रकं देवदारु च । पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं द्वि-गुण-क्षीर-संयुतम्

kuṣṭhaṃ śaṭhīṃ puṣkarākhyaṃ citrakaṃ devadāru ca | piṣṭvā tailaṃ vipaktavyaṃ dvi-guṇa-kṣīra-saṃyutam

91

८.९०av कुष्ठं शठीं पुष्कराह्वं ८.९०av कुष्ठं शठीं पौष्कराख्यं ८.९०av कुष्ठं शुण्ठीं पुष्कराख्यं अर्शसां मूढ-वातानां तच् छ्रेष्ठम् अनुवासनम् । गुद-निःसरणं शूलं मूत्र-कृच्छ्रं प्रवाहिकाम्

8.90av kuṣṭhaṃ śaṭhīṃ puṣkarāhvaṃ 8.90av kuṣṭhaṃ śaṭhīṃ pauṣkarākhyaṃ 8.90av kuṣṭhaṃ śuṇṭhīṃ puṣkarākhyaṃ arśasāṃ mūḍha-vātānāṃ tac chreṣṭham anuvāsanam | guda-niḥsaraṇaṃ śūlaṃ mūtra-kṛcchraṃ pravāhikām

92

कट्य्-ऊरु-पृष्ठ-दौर्बल्यम् आनाहं वङ्क्षणाश्रयम् । पिच्छा-स्रावं गुदे शोफं वात-वर्चो-विनिग्रहम्

kaṭy-ūru-pṛṣṭha-daurbalyam ānāhaṃ vaṅkṣaṇāśrayam | picchā-srāvaṃ gude śophaṃ vāta-varco-vinigraham

93

उत्थानं बहु-शो यच् च जयेत् तच् चानुवासनात् । निरूहं वा प्रयुञ्जीत स-क्षीरं पाञ्चमूलिकम्

utthānaṃ bahu-śo yac ca jayet tac cānuvāsanāt | nirūhaṃ vā prayuñjīta sa-kṣīraṃ pāñcamūlikam

94

स-मूत्र-स्नेह-लवणं कल्कैर् युक्तं फलादिभिः । अथ रक्तार्शसां वीक्ष्य मारुतस्य कफस्य वा

sa-mūtra-sneha-lavaṇaṃ kalkair yuktaṃ phalādibhiḥ | atha raktārśasāṃ vīkṣya mārutasya kaphasya vā

95

८.९४dv मारुतस्य कफस्य च अनुबन्धं ततः स्निग्धं रूक्षं वा योजयेद् धिमम् । शकृच् छ्यावं खरं रूक्षम् अधो निर्याति नानिलः

8.94dv mārutasya kaphasya ca anubandhaṃ tataḥ snigdhaṃ rūkṣaṃ vā yojayed dhimam | śakṛc chyāvaṃ kharaṃ rūkṣam adho niryāti nānilaḥ

96

कट्य्-ऊरु-गुद-शूलं च हेतुर् यदि च रूक्षणम् । तत्रानुबन्धो वातस्य श्लेष्मणो यदि विट् श्लथा

kaṭy-ūru-guda-śūlaṃ ca hetur yadi ca rūkṣaṇam | tatrānubandho vātasya śleṣmaṇo yadi viṭ ślathā

97

श्वेता पीता गुरुः स्निग्धा स-पिच्छः स्तिमितो गुदः । हेतुः स्निग्ध-गुरुर् विद्याद् यथा-स्वं चास्र-लक्षणात्

śvetā pītā guruḥ snigdhā sa-picchaḥ stimito gudaḥ | hetuḥ snigdha-gurur vidyād yathā-svaṃ cāsra-lakṣaṇāt

98

दुष्टे ऽस्रे शोधनं कार्यं लङ्घनं च यथा-बलम् । यावच् च दोषैः कालुष्यं स्रुतेस् तावद् उपेक्षणम्

duṣṭe 'sre śodhanaṃ kāryaṃ laṅghanaṃ ca yathā-balam | yāvac ca doṣaiḥ kāluṣyaṃ srutes tāvad upekṣaṇam

99

दोषाणां पाचनार्थं च वह्नि-संधुक्षणाय च । संग्रहाय च रक्तस्य परं तिक्तैर् उपाचरेत्

doṣāṇāṃ pācanārthaṃ ca vahni-saṃdhukṣaṇāya ca | saṃgrahāya ca raktasya paraṃ tiktair upācaret

100

यत् तु प्रक्षीण-दोषस्य रक्तं वातोल्बणस्य वा । स्नेहैस् तत् साधयेत् युक्तैः पानाभ्यञ्जन-वस्तिषु

yat tu prakṣīṇa-doṣasya raktaṃ vātolbaṇasya vā | snehais tat sādhayet yuktaiḥ pānābhyañjana-vastiṣu

101

यत् तु पित्तोल्बणं रक्तं घर्म-काले प्रवर्तते । स्तम्भनीयं तद् एकान्तान् न चेद् वात-कफानुगम्

yat tu pittolbaṇaṃ raktaṃ gharma-kāle pravartate | stambhanīyaṃ tad ekāntān na ced vāta-kaphānugam

102

स-कफे ऽस्रे पिबेत् पाक्यं शुण्ठी-कुटज-वल्कलम् । किराततिक्तकं शुण्ठीं धन्वयासं कु-चन्दनम्

sa-kaphe 'sre pibet pākyaṃ śuṇṭhī-kuṭaja-valkalam | kirātatiktakaṃ śuṇṭhīṃ dhanvayāsaṃ ku-candanam

103

दार्वी-त्वङ्-निम्ब-सेव्यानि त्वचं वा दाडिमोद्भवाम् । कुटज-त्वक्-फलं तार्क्ष्यं माक्षिकं घुणवल्लभाम्

dārvī-tvaṅ-nimba-sevyāni tvacaṃ vā dāḍimodbhavām | kuṭaja-tvak-phalaṃ tārkṣyaṃ mākṣikaṃ ghuṇavallabhām

104

पिबेत् तण्डुल-तोयेन कल्कितं वा मयूरकम् । तुलां दिव्याम्भसि पचेद् आर्द्रायाः कुटज-त्वचः

pibet taṇḍula-toyena kalkitaṃ vā mayūrakam | tulāṃ divyāmbhasi paced ārdrāyāḥ kuṭaja-tvacaḥ

105

नी-रसायां त्वचि क्वाथे दद्यात् सूक्ष्म-रजी-कृतान् । समङ्गा-फलिनी-मोच-रसान् मुष्ट्य्-अंशकान् समान्

nī-rasāyāṃ tvaci kvāthe dadyāt sūkṣma-rajī-kṛtān | samaṅgā-phalinī-moca-rasān muṣṭy-aṃśakān samān

106

तैश् च शक्रयवान् पूते ततो दर्वी-प्रलेपनम् । पक्त्वावलेहं लीढ्वा च तं यथाग्नि-बलं पिबेत्

taiś ca śakrayavān pūte tato darvī-pralepanam | paktvāvalehaṃ līḍhvā ca taṃ yathāgni-balaṃ pibet

107

८.१०६av तैश् च शक्रयवान् पूतं पेयां मण्डं पयश् छागं गव्यं वा छाग-दुग्ध-भुक् । लेहो ऽयं शमयत्य् आशु रक्तातीसार-पायु-जान्

8.106av taiś ca śakrayavān pūtaṃ peyāṃ maṇḍaṃ payaś chāgaṃ gavyaṃ vā chāga-dugdha-bhuk | leho 'yaṃ śamayaty āśu raktātīsāra-pāyu-jān

108

बल-वद् रक्त-पित्तं च स्रवद् ऊर्ध्वम् अधो ऽपि वा । कुटज-त्वक्-तुलां द्रोणे पचेद् अष्टांश-शेषितम्

bala-vad rakta-pittaṃ ca sravad ūrdhvam adho 'pi vā | kuṭaja-tvak-tulāṃ droṇe paced aṣṭāṃśa-śeṣitam

109

८.१०८dv पचेद् अष्टांश-शेषिताम् कल्की-कृत्य क्षिपेत् तत्र तार्क्ष्य-शैलं कटु-त्रयम् । लोध्र-द्वयं मोच-रसं बलां दाडिम-जं त्वचम्

8.108dv paced aṣṭāṃśa-śeṣitām kalkī-kṛtya kṣipet tatra tārkṣya-śailaṃ kaṭu-trayam | lodhra-dvayaṃ moca-rasaṃ balāṃ dāḍima-jaṃ tvacam

110

बिल्व-कर्कटिकां मुस्तं समङ्गां धातकी-फलम् । पलोन्मितं दश-पलं कुटजस्यैव च त्वचः

bilva-karkaṭikāṃ mustaṃ samaṅgāṃ dhātakī-phalam | palonmitaṃ daśa-palaṃ kuṭajasyaiva ca tvacaḥ

111

त्रिंशत् पलानि गुडतो घृतात् पूते च विंशतिः । तत् पक्वं लेह-तां यातं धान्ये पक्ष-स्थितं लिहन्

triṃśat palāni guḍato ghṛtāt pūte ca viṃśatiḥ | tat pakvaṃ leha-tāṃ yātaṃ dhānye pakṣa-sthitaṃ lihan

112

सर्वार्शो-ग्रहणी-दोष-श्वास-कासान् नियच्छति । लोध्रं तिलान् मोच-रसं समङ्गां चन्दनोत्पलम्

sarvārśo-grahaṇī-doṣa-śvāsa-kāsān niyacchati | lodhraṃ tilān moca-rasaṃ samaṅgāṃ candanotpalam

113

८.११२bv -श्वास-कासान् निबर्हति पाययित्वाज-दुग्धेन शालींस् तेनैव भोजयेत् । यष्ट्य्-आह्व-पद्मकानन्ता-पयस्या-क्षीर-मोरटम्

8.112bv -śvāsa-kāsān nibarhati pāyayitvāja-dugdhena śālīṃs tenaiva bhojayet | yaṣṭy-āhva-padmakānantā-payasyā-kṣīra-moraṭam

114

स-सिता-मधु पातव्यं शीत-तोयेन तेन वा । लोध्र-कट्वङ्ग-कुटज-समङ्गा-शाल्मली-त्वचम्

sa-sitā-madhu pātavyaṃ śīta-toyena tena vā | lodhra-kaṭvaṅga-kuṭaja-samaṅgā-śālmalī-tvacam

115

८.११४dv -समङ्गा-शाल्मली-त्वचः हिम-केसर-यष्ट्य्-आह्व-सेव्यं वा तण्डुलाम्बुना । यवानीन्द्रयवाः पाट्ःा बिल्वं शुण्ठी रसाञ्जनम्

8.114dv -samaṅgā-śālmalī-tvacaḥ hima-kesara-yaṣṭy-āhva-sevyaṃ vā taṇḍulāmbunā | yavānīndrayavāḥ pāṭḥा bilvaṃ śuṇṭhī rasāñjanam

116

चूर्णश् चले हितः शूले प्रवृत्ते चाति-शोणिते । दुग्धिका-कण्टकारीभ्यां सिद्धं सर्पिः प्रशस्यते

cūrṇaś cale hitaḥ śūle pravṛtte cāti-śoṇite | dugdhikā-kaṇṭakārībhyāṃ siddhaṃ sarpiḥ praśasyate

117

अथ-वा धातकी-लोध्र-कुटज-त्वक्-फलोत्पलैः । स-केसरैर् यव-क्षार-दाडिम-स्व-रसेन वा

atha-vā dhātakī-lodhra-kuṭaja-tvak-phalotpalaiḥ | sa-kesarair yava-kṣāra-dāḍima-sva-rasena vā

118

शर्कराम्भो-ज-किञ्जल्क-सहितं सह वा तिलैः । अभ्यस्तं रक्त-गुद-जान् नव-नीतं नियच्छति

śarkarāmbho-ja-kiñjalka-sahitaṃ saha vā tilaiḥ | abhyastaṃ rakta-guda-jān nava-nītaṃ niyacchati

119

छागानि नव-नीताज्य-क्षीर-मांसानि जाङ्गलः । अन्-अम्लो वा कद्-अम्ल वा स-वास्तुक-रसो रसः

chāgāni nava-nītājya-kṣīra-māṃsāni jāṅgalaḥ | an-amlo vā kad-amla vā sa-vāstuka-raso rasaḥ

120

रक्त-शालिः सरो दध्नः षष्टिकस् तरुणी सुरा । तरुणश् च सुरा-मण्डः शोणितस्यौषधं परम्

rakta-śāliḥ saro dadhnaḥ ṣaṣṭikas taruṇī surā | taruṇaś ca surā-maṇḍaḥ śoṇitasyauṣadhaṃ param

121

पेया-यूष-रसाद्येषु पलाण्डुः केवलो ऽपि वा । स जयत्य् उल्बणं रक्तं मारुतं च प्रयोजितः

peyā-yūṣa-rasādyeṣu palāṇḍuḥ kevalo 'pi vā | sa jayaty ulbaṇaṃ raktaṃ mārutaṃ ca prayojitaḥ

122

वातोल्बणानि प्रायेण भवन्त्य् अस्रे ऽति-निःसृते । अर्शांसि तस्माद् अधिकं तज्-जये यत्नम् आचरेत्

vātolbaṇāni prāyeṇa bhavanty asre 'ti-niḥsṛte | arśāṃsi tasmād adhikaṃ taj-jaye yatnam ācaret

123

दृष्ट्वास्र-पित्तं प्रबलम् अ-बलौ च कफानिलौ । शीतोपचारः कर्तव्यः सर्व-था तत्-प्रशान्तये

dṛṣṭvāsra-pittaṃ prabalam a-balau ca kaphānilau | śītopacāraḥ kartavyaḥ sarva-thā tat-praśāntaye

124

न चेद् एवं शमस् तस्य स्निग्धोष्णैस् तर्पयेत् ततः । रसैः कोष्णैश् च सर्पिर्भिर् अवपीडक-योजितैः

na ced evaṃ śamas tasya snigdhoṣṇais tarpayet tataḥ | rasaiḥ koṣṇaiś ca sarpirbhir avapīḍaka-yojitaiḥ

125

८.१२४av यदा चैवं शमो न स्यात् सेचयेत् तं कवोष्णैश् च कामं तैल-पयो-घृतैः । यवास-कुश-काशानां मूलं पुष्पं च शाल्मलेः

8.124av yadā caivaṃ śamo na syāt secayet taṃ kavoṣṇaiś ca kāmaṃ taila-payo-ghṛtaiḥ | yavāsa-kuśa-kāśānāṃ mūlaṃ puṣpaṃ ca śālmaleḥ

126

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थ-शुङ्गाश् च द्वि-पलोन्मिताः । त्रि-प्रस्थे सलिलस्यैतत् क्षीर-प्रस्थे च साधयेत्

nyagrodhodumbarāśvattha-śuṅgāś ca dvi-palonmitāḥ | tri-prasthe salilasyaitat kṣīra-prasthe ca sādhayet

127

क्षीर-शेषे कषाये च तस्मिन् पूते विमिश्रयेत् । कल्की-कृतं मोच-रसं समङ्गां चन्दनोत्पलम्

kṣīra-śeṣe kaṣāye ca tasmin pūte vimiśrayet | kalkī-kṛtaṃ moca-rasaṃ samaṅgāṃ candanotpalam

128

प्रियङ्गुं कौटजं बीजं कमलस्य च केसरम् । पिच्छा-वस्तिर् अयं सिद्धः स-घृत-क्षौद्र-शर्करः

priyaṅguṃ kauṭajaṃ bījaṃ kamalasya ca kesaram | picchā-vastir ayaṃ siddhaḥ sa-ghṛta-kṣaudra-śarkaraḥ

129

प्रवाहिका-गुद-भ्रंश-रक्त-स्राव-ज्वरापहः । यष्ट्य्-आह्व-पुण्डरीकेण तथा मोच-रसादिभिः

pravāhikā-guda-bhraṃśa-rakta-srāva-jvarāpahaḥ | yaṣṭy-āhva-puṇḍarīkeṇa tathā moca-rasādibhiḥ

130

क्षीर-द्वि-गुणितः पक्वो देयः स्नेहो ऽनुवासनम् । मधुकोत्पल-लोध्राम्बु समङ्गा बिल्व-चन्दनम्

kṣīra-dvi-guṇitaḥ pakvo deyaḥ sneho 'nuvāsanam | madhukotpala-lodhrāmbu samaṅgā bilva-candanam

131

चविकातिविषा मुस्तं पाठा क्षारो यवाग्र-जः । दार्वी-त्वङ् नागरं मांसी चित्रको देवदारु च

cavikātiviṣā mustaṃ pāṭhā kṣāro yavāgra-jaḥ | dārvī-tvaṅ nāgaraṃ māṃsī citrako devadāru ca

132

चाङ्गेरी-स्व-रसे सर्पिः साधितं तैस् त्रि-दोष-जित् । अर्शो-ऽतीसार-ग्रहणी-पाण्डु-रोग-ज्वरा-रुचौ

cāṅgerī-sva-rase sarpiḥ sādhitaṃ tais tri-doṣa-jit | arśo-'tīsāra-grahaṇī-pāṇḍu-roga-jvarā-rucau

133

मूत्र-कृच्छ्रे गुद-भ्रंशे वस्त्य्-आनाहे प्रवाहणे । पिच्छा-स्रावे ऽर्शसां शूले देयं तत् परमौषधम्

mūtra-kṛcchre guda-bhraṃśe vasty-ānāhe pravāhaṇe | picchā-srāve 'rśasāṃ śūle deyaṃ tat paramauṣadham

134

व्यत्यासान् मधुराम्लानि शीतोष्णानि च योजयेत् । नित्यम् अग्नि-बलापेक्षी जयत्य् अर्शः-कृतान् गदान्

vyatyāsān madhurāmlāni śītoṣṇāni ca yojayet | nityam agni-balāpekṣī jayaty arśaḥ-kṛtān gadān

135

८.१३४dv जयत्य् अर्शः-कृतां रुजम् उदावर्तार्तम् अभ्यज्य तैलैः शीत-ज्वरापहैः । सु-स्निग्धैः स्वेदयेत् पिण्डैर् वर्तिम् अस्मै गुदे ततः

8.134dv jayaty arśaḥ-kṛtāṃ rujam udāvartārtam abhyajya tailaiḥ śīta-jvarāpahaiḥ | su-snigdhaiḥ svedayet piṇḍair vartim asmai gude tataḥ

136

अभ्यक्तां तत्-कराङ्गुष्ठ-संनिभाम् अनुलोमनीम् । दद्याच् छ्यामा-त्रिवृद्-दन्ती-पिप्पली-नीलिनी-फलैः

abhyaktāṃ tat-karāṅguṣṭha-saṃnibhām anulomanīm | dadyāc chyāmā-trivṛd-dantī-pippalī-nīlinī-phalaiḥ

137

विचूर्णितैर् द्वि-लवणैर् गुड-गो-मूत्र-संयुतैः । तद्-वन् मागधिका-राठ-गृह-धूमैः स-सर्षपैः

vicūrṇitair dvi-lavaṇair guḍa-go-mūtra-saṃyutaiḥ | tad-van māgadhikā-rāṭha-gṛha-dhūmaiḥ sa-sarṣapaiḥ

138

८.१३७bv गुड-गो-मूत्र-पाचितैः एतेषाम् एव वा चूर्णं गुदे नाड्या विनिर्धमेत् । तद्-विघाते सु-तीक्ष्णं तु वस्तिं स्निग्धं प्रपीडयेत्

8.137bv guḍa-go-mūtra-pācitaiḥ eteṣām eva vā cūrṇaṃ gude nāḍyā vinirdhamet | tad-vighāte su-tīkṣṇaṃ tu vastiṃ snigdhaṃ prapīḍayet

139

ऋजू-कुर्याद् गुद-सिरा-विण्-मूत्र-मरुतो ऽस्य सः । भूयो ऽनुबन्धे वात-घ्नैर् विरेच्यः स्नेह-रेचनैः

ṛjū-kuryād guda-sirā-viṇ-mūtra-maruto 'sya saḥ | bhūyo 'nubandhe vāta-ghnair virecyaḥ sneha-recanaiḥ

140

८.१३९av ऋजू-कुर्याद् गुद-शिरो- अनुवास्यश् च रौक्ष्याद् धि सङ्गो मारुत-वर्चसोः । त्रि-पटु-त्रि-कटु-श्रेष्ठा-दन्त्य्-अरुष्कर-चित्रकम्

8.139av ṛjū-kuryād guda-śiro- anuvāsyaś ca raukṣyād dhi saṅgo māruta-varcasoḥ | tri-paṭu-tri-kaṭu-śreṣṭhā-danty-aruṣkara-citrakam

141

जर्जरं स्नेह-मूत्राक्तम् अन्तर्-धूमं विपाचयेत् । शराव-संधौ मृल्-लिप्ते क्षारः कल्याणकाह्वयः

jarjaraṃ sneha-mūtrāktam antar-dhūmaṃ vipācayet | śarāva-saṃdhau mṛl-lipte kṣāraḥ kalyāṇakāhvayaḥ

142

स पीतः सर्पिषा युक्तो भक्ते वा स्निग्ध-भोजिना । उदावर्त-विबन्धार्शो-गुल्म-पाण्डूदर-कृमीन्

sa pītaḥ sarpiṣā yukto bhakte vā snigdha-bhojinā | udāvarta-vibandhārśo-gulma-pāṇḍūdara-kṛmīn

143

मूत्र-सङ्गाश्मरी-शोफ-हृद्-रोग-ग्रहणी-गदान् । मेह-प्लीह-रुजानाह-श्वास-कासांश् च नाशयेत्

mūtra-saṅgāśmarī-śopha-hṛd-roga-grahaṇī-gadān | meha-plīha-rujānāha-śvāsa-kāsāṃś ca nāśayet

145

सर्वं च कुर्याद् यत् प्रोक्तम् अर्शसां गाढ-वर्चसाम् ॥ १४४अब् ॥ द्रोणे ऽपां पूति-वल्क-द्वि-तुलम् अथ पचेत् पाद-शेषे च तस्मिन् ॥ १४४च् ॥ ८.१४४cv द्रोणे ऽपां पूति-वल्कं द्वि-तुलम् अथ पचेत् पाद-शेषे च तस्मिन् देयाशीतिर् गुडस्य प्रतनुक-रजसो व्योषतो ऽष्टौ पलानि ॥ १४४द् ॥ एतन् मासेन जातं जनयति परमाम् ऊष्मणः पक्ति-शक्तिं ॥ १४४ए ॥ शुक्तं कृत्वानुलोम्यं प्रजयति गुद-ज-प्लीह-गुल्मोदराणि ॥ १४४f ॥ पचेत् तुलां पूति-करञ्ज-वल्काद् द्वे मूलतश् चित्रक-कण्टकार्योः । द्रोण-त्रये ऽपि चरणावशेषे पूते शतं तत्र गुडस्य दद्यात्

sarvaṃ ca kuryād yat proktam arśasāṃ gāḍha-varcasām || 144ab || droṇe 'pāṃ pūti-valka-dvi-tulam atha pacet pāda-śeṣe ca tasmin || 144c || 8.144cv droṇe 'pāṃ pūti-valkaṃ dvi-tulam atha pacet pāda-śeṣe ca tasmin deyāśītir guḍasya pratanuka-rajaso vyoṣato 'ṣṭau palāni || 144d || etan māsena jātaṃ janayati paramām ūṣmaṇaḥ pakti-śaktiṃ || 144e || śuktaṃ kṛtvānulomyaṃ prajayati guda-ja-plīha-gulmodarāṇi || 144f || pacet tulāṃ pūti-karañja-valkād dve mūlataś citraka-kaṇṭakāryoḥ | droṇa-traye 'pi caraṇāvaśeṣe pūte śataṃ tatra guḍasya dadyāt

146

पलिकं च सु-चूर्णितं त्रि-जात-त्रि-कटु-ग्रन्थिक-दाडिमाश्मभेदम् । पुर-पुष्कर-मूल-धान्य-चव्यं हपुषाम् आर्द्रकम् अम्ल-वेतसं च

palikaṃ ca su-cūrṇitaṃ tri-jāta-tri-kaṭu-granthika-dāḍimāśmabhedam | pura-puṣkara-mūla-dhānya-cavyaṃ hapuṣām ārdrakam amla-vetasaṃ ca

147

शीती-भूतं क्षौद्र-विंशत्य्-उपेतम् आर्द्र-द्राक्षा-बीजपूरार्द्रकैश् च । युक्तं कामं गण्डिकाभिस् तथेक्षोः सर्पिः-पात्रे मास-मात्रेण जातम्

śītī-bhūtaṃ kṣaudra-viṃśaty-upetam ārdra-drākṣā-bījapūrārdrakaiś ca | yuktaṃ kāmaṃ gaṇḍikābhis tathekṣoḥ sarpiḥ-pātre māsa-mātreṇa jātam

148

चुक्रं क्रकचम् इवेदं दुर्-नाम्नां वह्नि-दीपनं परमम् । पाण्डु-गरोदर-गुल्म-प्लीहानाहाश्म-कृच्छ्र-घ्नम्

cukraṃ krakacam ivedaṃ dur-nāmnāṃ vahni-dīpanaṃ paramam | pāṇḍu-garodara-gulma-plīhānāhāśma-kṛcchra-ghnam

150

द्रोणं पीलु-रसस्य वस्त्र-गलितं न्यस्तं हविर्-भाजने ॥ १४९अ ॥ युञ्जीत द्वि-पलैर् मदा-मधुफला-खर्जूर-धात्री-फलैः ॥ १४९ब् ॥ पाठा-माद्रि-दुरालभाम्ल-विदुल-व्योष-त्वग्-एलोल्लकैः ॥ १४९च् ॥ ८.१४९cv पाठा-माद्रि-दुरालभाम्ल-विदुल-व्योष-त्वग्-एल्लाल्लकैः स्पृक्का-कोल-लवङ्ग-वेल्ल-चपला-मूलाग्निकैः पालिकैः ॥ १४९द् ॥ गुड-पल-शत-योजितं निवाते निहितम् इदं प्रपिबंश् च पक्ष-मात्रात् । निशमयति गुदाङ्कुरान् स-गुल्मान् अनल-बलं प्रबलं करोति चाशु

droṇaṃ pīlu-rasasya vastra-galitaṃ nyastaṃ havir-bhājane || 149a || yuñjīta dvi-palair madā-madhuphalā-kharjūra-dhātrī-phalaiḥ || 149b || pāṭhā-mādri-durālabhāmla-vidula-vyoṣa-tvag-elollakaiḥ || 149c || 8.149cv pāṭhā-mādri-durālabhāmla-vidula-vyoṣa-tvag-ellāllakaiḥ spṛkkā-kola-lavaṅga-vella-capalā-mūlāgnikaiḥ pālikaiḥ || 149d || guḍa-pala-śata-yojitaṃ nivāte nihitam idaṃ prapibaṃś ca pakṣa-mātrāt | niśamayati gudāṅkurān sa-gulmān anala-balaṃ prabalaṃ karoti cāśu

151

८.१५०cv प्रशमयति गुदाङ्कुरान् स-गुल्मान् एकैक-शो दश-पले दश-मूल-कुम्भ-पाठा-द्वयार्क-घुणवल्लभ-कट्फलानाम् । दग्धे स्रुते ऽनु कलशेन जलेन पक्वे पाद-स्थिते गुड-तुलां पल-पञ्चकं च

8.150cv praśamayati gudāṅkurān sa-gulmān ekaika-śo daśa-pale daśa-mūla-kumbha-pāṭhā-dvayārka-ghuṇavallabha-kaṭphalānām | dagdhe srute 'nu kalaśena jalena pakve pāda-sthite guḍa-tulāṃ pala-pañcakaṃ ca

152

८.१५१bv -पाठाभयार्क-घुणवल्लभ-कट्फलानाम् दद्यात् प्रत्य्-एकं व्योष-चव्याभयानां वह्नेर् मुष्टी द्वे यव-क्षारतश् च । दर्वीम् आलिम्पन् हन्ति लीढो गुडो ऽयं गुल्म-प्लीहार्शः-कुष्ठ-मेहाग्नि-सादान्

8.151bv -pāṭhābhayārka-ghuṇavallabha-kaṭphalānām dadyāt praty-ekaṃ vyoṣa-cavyābhayānāṃ vahner muṣṭī dve yava-kṣārataś ca | darvīm ālimpan hanti līḍho guḍo 'yaṃ gulma-plīhārśaḥ-kuṣṭha-mehāgni-sādān

153

तोय-द्रोणे चित्रक-मूल-तुलार्धं साध्यं यावत् पाद-दल-स्थम् अथेदम् । अष्टौ दत्त्वा जीर्ण-गुडस्य पलानि क्वाथ्यं भूयः सान्द्र-तया समम् एतत्

toya-droṇe citraka-mūla-tulārdhaṃ sādhyaṃ yāvat pāda-dala-stham athedam | aṣṭau dattvā jīrṇa-guḍasya palāni kvāthyaṃ bhūyaḥ sāndra-tayā samam etat

154

८.१५३bv साध्यं यावत् पाद-जल-स्थम् अप्य् इदम् त्रि-कटुक-मिशि-पथ्या-कुष्ठ-मुस्ता-वराङ्ग-कृमिरिपु-दहनैला-चूर्ण-कीर्णो ऽवलेहः । जयति गुद-ज-कुष्ठ-प्लीह-गुल्मोदराणि प्रबलयति हुताशं शश्वद् अभ्यस्यमानः

8.153bv sādhyaṃ yāvat pāda-jala-stham apy idam tri-kaṭuka-miśi-pathyā-kuṣṭha-mustā-varāṅga-kṛmiripu-dahanailā-cūrṇa-kīrṇo 'valehaḥ | jayati guda-ja-kuṣṭha-plīha-gulmodarāṇi prabalayati hutāśaṃ śaśvad abhyasyamānaḥ

155

८.१५४cv जयति गुद-ज-युक्त-प्लीह-गुल्मोदराणि गुड-व्योष-वरा-वेल्ल-तिलारुष्कर-चित्रकैः । अर्शांसि हन्ति गुटिका त्वग्-विकारं च शीलिता

8.154cv jayati guda-ja-yukta-plīha-gulmodarāṇi guḍa-vyoṣa-varā-vella-tilāruṣkara-citrakaiḥ | arśāṃsi hanti guṭikā tvag-vikāraṃ ca śīlitā

156

मृल्-लिप्तं सौरणं कन्दं पक्त्वाग्नौ पुट-पाक-वत् । अद्यात् स-तैल-लवणं दुर्-नाम-विनिवृत्तये

mṛl-liptaṃ sauraṇaṃ kandaṃ paktvāgnau puṭa-pāka-vat | adyāt sa-taila-lavaṇaṃ dur-nāma-vinivṛttaye

157

मरिच-पिप्पलि-नागर-चित्रकान् क्रम-विवर्धित-भाग-समाहृतान् । शिखि-चतुर्-गुण-सूरण-योजितान् कुरु गुडेन गुडान् गुद-ज-च्छिदः

marica-pippali-nāgara-citrakān krama-vivardhita-bhāga-samāhṛtān | śikhi-catur-guṇa-sūraṇa-yojitān kuru guḍena guḍān guda-ja-cchidaḥ

158

चूर्णी-कृताः षो-डश सूरणस्य भागास् ततो ऽर्धेन च चित्रकस्य । महौषधाद् द्वौ मरिचस्य चैको गुडेन दुर्-नाम-जयाय पिण्डी

cūrṇī-kṛtāḥ ṣo-ḍaśa sūraṇasya bhāgās tato 'rdhena ca citrakasya | mahauṣadhād dvau maricasya caiko guḍena dur-nāma-jayāya piṇḍī

159

पथ्या-नागर-कृष्णा-करञ्ज-वेल्लाग्निभिः सिता-तुल्यैः । वडबा-मुख इव जरयति बहु-गुर्व् अपि भोजनं चूर्णः

pathyā-nāgara-kṛṣṇā-karañja-vellāgnibhiḥ sitā-tulyaiḥ | vaḍabā-mukha iva jarayati bahu-gurv api bhojanaṃ cūrṇaḥ

160

८.१५९dv बहु-गुर्व् अपि भोजनं चूर्णम् कलिङ्ग-लाङ्गली-कृष्णा-वह्न्य्-अपामार्ग-तण्डुलैः । भूनिम्ब-सैन्धव-गुडैर् गुडा गुद-ज-नाशनाः

8.159dv bahu-gurv api bhojanaṃ cūrṇam kaliṅga-lāṅgalī-kṛṣṇā-vahny-apāmārga-taṇḍulaiḥ | bhūnimba-saindhava-guḍair guḍā guda-ja-nāśanāḥ

अध्याय 08 (cont. 2)

161

लवणोत्तम-वह्नि-कलिङ्ग-यवांश् चिरिबिल्व-महापिचुमन्द-युतान् । पिब सप्त-दिनं मथितालुडितान् यदि मर्दितुम् इच्छसि पायु-रुहान्

lavaṇottama-vahni-kaliṅga-yavāṃś ciribilva-mahāpicumanda-yutān | piba sapta-dinaṃ mathitāluḍitān yadi marditum icchasi pāyu-ruhān

162

८.१६१cv पिब सप्त-दिनं मथितालुलितान् ८.१६१dv यदि मर्दितुम् इच्छसि पायु-रुहः शुष्केषु भल्लातकम् अग्र्यम् उक्तं भैषज्यम् आर्द्रेषु तु वत्सक-त्वक् । सर्वेषु सर्वर्तुषु कालशेयम् अर्शःसु बल्यं च मलापहं च

8.161cv piba sapta-dinaṃ mathitālulitān 8.161dv yadi marditum icchasi pāyu-ruhaḥ śuṣkeṣu bhallātakam agryam uktaṃ bhaiṣajyam ārdreṣu tu vatsaka-tvak | sarveṣu sarvartuṣu kālaśeyam arśaḥsu balyaṃ ca malāpahaṃ ca

163

भित्त्वा विबन्धान् अनुलोमनाय यन् मारुतस्याग्नि-बलाय यच् च । तद् अन्न-पानौषधम् अर्शसेन सेव्यं विवर्ज्यं विपरीतम् अस्मात्

bhittvā vibandhān anulomanāya yan mārutasyāgni-balāya yac ca | tad anna-pānauṣadham arśasena sevyaṃ vivarjyaṃ viparītam asmāt

164

अर्शो-ऽतिसार-ग्रहणी-विकाराः प्रायेण चान्यो-ऽन्य-निदान-भूताः । सन्ने ऽनले सन्ति न सन्ति दीप्ते रक्षेद् अतस् तेषु विशेषतो ऽग्निम्

arśo-'tisāra-grahaṇī-vikārāḥ prāyeṇa cānyo-'nya-nidāna-bhūtāḥ | sanne 'nale santi na santi dīpte rakṣed atas teṣu viśeṣato 'gnim

अध्याय 09

1

अतीसारो हि भूयिष्ठं भवत्य् आमाशयान्वयः । हत्वाग्निं वात-जे ऽप्य् अस्मात् प्राक् तस्मिō̃ लङ्घनं हितम्

atīsāro hi bhūyiṣṭhaṃ bhavaty āmāśayānvayaḥ | hatvāgniṃ vāta-je 'py asmāt prāk tasmiō̃ laṅghanaṃ hitam

2

९.१dv प्राग् अस्मिō̃ लङ्घनं हितम् शूलानाह-प्रसेकार्तं वामयेद् अतिसारिणम् । दोषाः संनिचिता ये च विदग्धाहार-मूर्छिताः

9.1dv prāg asmiō̃ laṅghanaṃ hitam śūlānāha-prasekārtaṃ vāmayed atisāriṇam | doṣāḥ saṃnicitā ye ca vidagdhāhāra-mūrchitāḥ

3

अतीसाराय कल्पन्ते तेषूपेक्षैव भेषजम् । भृशोत्क्लेश-प्रवृत्तेषु स्वयम् एव चलात्मसु

atīsārāya kalpante teṣūpekṣaiva bheṣajam | bhṛśotkleśa-pravṛtteṣu svayam eva calātmasu

4

न तु संग्रहणं योज्यं पूर्वम् आमातिसारिणि । अपि चाध्मान-गुरु-ता-शूल-स्तैमित्य-कारिणि

na tu saṃgrahaṇaṃ yojyaṃ pūrvam āmātisāriṇi | api cādhmāna-guru-tā-śūla-staimitya-kāriṇi

5

९.४av प्रयोज्यं न तु संग्राहि ९.४bv पूर्वम् आमोल्बणे न तु प्राणदा प्राण-दा दोषे विबद्धे संप्रवर्तिनी । पिबेत् प्रक्वथितास् तोये मध्य-दोषो विशोषयन्

9.4av prayojyaṃ na tu saṃgrāhi 9.4bv pūrvam āmolbaṇe na tu prāṇadā prāṇa-dā doṣe vibaddhe saṃpravartinī | pibet prakvathitās toye madhya-doṣo viśoṣayan

6

भूतिक-पिप्पली-शुण्ठी-वचा-धान्य-हरीतकीः । अथ-वा बिल्व-धनिका-मुस्त-नागर-वालकम्

bhūtika-pippalī-śuṇṭhī-vacā-dhānya-harītakīḥ | atha-vā bilva-dhanikā-musta-nāgara-vālakam

7

विड-पाठा-वचा-पथ्या-कृमिजिन्-नागराणि वा । शुण्ठी-घन-वचा-माद्री-बिल्व-वत्सक-हिङ्गु वा

viḍa-pāṭhā-vacā-pathyā-kṛmijin-nāgarāṇi vā | śuṇṭhī-ghana-vacā-mādrī-bilva-vatsaka-hiṅgu vā

8

शस्यते त्व् अल्प-दोषाणाम् उपवासो ऽतिसारिणाम् । वचा-प्रतिविषाभ्यां वा मुस्ता-पर्पटकेन वा

śasyate tv alpa-doṣāṇām upavāso 'tisāriṇām | vacā-prativiṣābhyāṃ vā mustā-parpaṭakena vā

9

ह्रीवेर-नागराभ्यां वा विपक्वं पाययेज् जलम् । युक्ते ऽन्न-काले क्षुत्-क्षामं लघ्व्-अन्न-प्रति भोजयेत्

hrīvera-nāgarābhyāṃ vā vipakvaṃ pāyayej jalam | yukte 'nna-kāle kṣut-kṣāmaṃ laghv-anna-prati bhojayet

10

९.९dv लघ्व् अन्नं प्रतिभोजयेत् तथा स शीघ्रं प्राप्नोति रुचिम् अग्नि-बलं बलम् । तक्रेणावन्ति-सोमेन यवाग्वा तर्पणेन वा

9.9dv laghv annaṃ pratibhojayet tathā sa śīghraṃ prāpnoti rucim agni-balaṃ balam | takreṇāvanti-somena yavāgvā tarpaṇena vā

11

सुरया मधुना वाथ यथा-सात्म्यम् उपाचरेत् । भोज्यानि कल्पयेद् ऊर्ध्वं ग्राहि-दीपन-पाचनैः

surayā madhunā vātha yathā-sātmyam upācaret | bhojyāni kalpayed ūrdhvaṃ grāhi-dīpana-pācanaiḥ

12

९.११av सुरया मधुना चाथ बाल-बिल्व-शठी-धान्य-हिङ्गु-वृक्षाम्ल-दाडिमैः । पलाश-हपुषाजाजी-यवानी-विड-सैन्धवैः

9.11av surayā madhunā cātha bāla-bilva-śaṭhī-dhānya-hiṅgu-vṛkṣāmla-dāḍimaiḥ | palāśa-hapuṣājājī-yavānī-viḍa-saindhavaiḥ

13

लघुना पञ्च-मूलेन पञ्च-कोलेन पाठया । शालिपर्णी-बला-बिल्वैः पृश्निपर्ण्या च साधिता

laghunā pañca-mūlena pañca-kolena pāṭhayā | śāliparṇī-balā-bilvaiḥ pṛśniparṇyā ca sādhitā

14

दाडिमाम्ला हिता पेया कफ-पित्ते समुल्बणे । अभया-पिप्पली-मूल-बिल्वैर् वातानुलोमनी

dāḍimāmlā hitā peyā kapha-pitte samulbaṇe | abhayā-pippalī-mūla-bilvair vātānulomanī

15

विबद्धं दोष-बहुलो दीप्ताग्निर् यो ऽतिसार्यते । कृष्णा-विडङ्ग-त्रि-फला-कषायैस् तं विरेचयेत्

vibaddhaṃ doṣa-bahulo dīptāgnir yo 'tisāryate | kṛṣṇā-viḍaṅga-tri-phalā-kaṣāyais taṃ virecayet

16

पेयां युञ्ज्याद् विरिक्तस्य वात-घ्नैर् दीपनैः कृताम् । आमे परिणते यस् तु दीप्ते ऽग्नाव् उपवेश्यते

peyāṃ yuñjyād viriktasya vāta-ghnair dīpanaiḥ kṛtām | āme pariṇate yas tu dīpte 'gnāv upaveśyate

17

स-फेन-पिच्छं स-रुजं स-विबन्धं पुनः पुनः । अल्पाल्पम् अल्प-शमलं निर्-विड् वा स-प्रवाहिकम्

sa-phena-picchaṃ sa-rujaṃ sa-vibandhaṃ punaḥ punaḥ | alpālpam alpa-śamalaṃ nir-viḍ vā sa-pravāhikam

18

९.१७cv अल्पाल्पम् अल्पं स-मलं दधि-तैल-घृत-क्षीरैः स शुण्ठीं स-गुडां पिबेत् । स्विन्नानि गुड-तैलेन भक्षयेद् बदराणि वा

9.17cv alpālpam alpaṃ sa-malaṃ dadhi-taila-ghṛta-kṣīraiḥ sa śuṇṭhīṃ sa-guḍāṃ pibet | svinnāni guḍa-tailena bhakṣayed badarāṇi vā

19

गाढ-विड्-विहितैः शाकैर् बहु-स्नेहैस् तथा रसैः । क्षुधितं भोजयेद् एनं दधि-दाडिम-साधितैः

gāḍha-viḍ-vihitaiḥ śākair bahu-snehais tathā rasaiḥ | kṣudhitaṃ bhojayed enaṃ dadhi-dāḍima-sādhitaiḥ

20

९.१९dv दधि-दाडिम-संस्कृतैः शाल्य्-ओदनं तिलैर् माषैर् मुद्गैर् वा साधु साधितम् । शठ्या मूलक-पोतायाः पाठायाः स्वस्तिकस्य वा

9.19dv dadhi-dāḍima-saṃskṛtaiḥ śāly-odanaṃ tilair māṣair mudgair vā sādhu sādhitam | śaṭhyā mūlaka-potāyāḥ pāṭhāyāḥ svastikasya vā

21

९.२०cv शुण्ठ्या मूलक-पोतायाः सूषा-यवानी-कर्कारु-क्षीरिणी-चिर्भटस्य वा । उपोदकाया जीवन्त्या वाकुच्या वास्तुकस्य वा

9.20cv śuṇṭhyā mūlaka-potāyāḥ sūṣā-yavānī-karkāru-kṣīriṇī-cirbhaṭasya vā | upodakāyā jīvantyā vākucyā vāstukasya vā

22

सुवर्चलायाश् चुञ्चोर् वा लोणिकाया रसैर् अपि । कूर्म-वर्तक-लोपाक-शिखि-तित्तिरि-कौक्कुटैः

suvarcalāyāś cuñcor vā loṇikāyā rasair api | kūrma-vartaka-lopāka-śikhi-tittiri-kaukkuṭaiḥ

23

९.२२dv -शिखि-तित्तिरि-दक्ष-जैः बिल्व-मुस्ताक्षि-भैषज्य-धातकी-पुष्प-नागरैः । पक्वातीसार-जित् तक्रे यवागूर् दाधिकी तथा

9.22dv -śikhi-tittiri-dakṣa-jaiḥ bilva-mustākṣi-bhaiṣajya-dhātakī-puṣpa-nāgaraiḥ | pakvātīsāra-jit takre yavāgūr dādhikī tathā

24

कपित्थ-कच्छुरा-फञ्जी-यूथिका-वट-शेलु-जैः । दाडिमी-शण-कार्पासी-शाल्मलीनां च पल्लवैः

kapittha-kacchurā-phañjī-yūthikā-vaṭa-śelu-jaiḥ | dāḍimī-śaṇa-kārpāsī-śālmalīnāṃ ca pallavaiḥ

25

९.२४dv -शाल्मली-मोच-पल्लवैः कल्को बिल्व-शलाटूनां तिल-कल्कश् च तत्-समः । दध्नः सरो ऽम्लः स-स्नेहः खलो हन्ति प्रवाहिकाम्

9.24dv -śālmalī-moca-pallavaiḥ kalko bilva-śalāṭūnāṃ tila-kalkaś ca tat-samaḥ | dadhnaḥ saro 'mlaḥ sa-snehaḥ khalo hanti pravāhikām

26

मरिचं धनिकाजाजी तिन्तिडीकं शठी विडम् । दाडिमं धातकी पाठा त्रि-फला पञ्च-कोलकम्

maricaṃ dhanikājājī tintiḍīkaṃ śaṭhī viḍam | dāḍimaṃ dhātakī pāṭhā tri-phalā pañca-kolakam

27

याव-शूकं कपित्थाम्र-जम्बू-मध्यं स-दीप्यकम् । पिष्टैः षड्-गुण-बिल्वैस् तैर् दध्नि मुद्ग-रसे गुडे

yāva-śūkaṃ kapitthāmra-jambū-madhyaṃ sa-dīpyakam | piṣṭaiḥ ṣaḍ-guṇa-bilvais tair dadhni mudga-rase guḍe

28

स्नेहे च यमके सिद्धः खलो ऽयम् अ-पराजितः । दीपनः पाचनो ग्राही रुच्यो बिम्बिशि-नाशनः

snehe ca yamake siddhaḥ khalo 'yam a-parājitaḥ | dīpanaḥ pācano grāhī rucyo bimbiśi-nāśanaḥ

29

कोलानां बाल-बिल्वानां कल्कैः शालि-यवस्य च । मुद्ग-माष-तिलानां च धान्य-यूषं प्रकल्पयेत्

kolānāṃ bāla-bilvānāṃ kalkaiḥ śāli-yavasya ca | mudga-māṣa-tilānāṃ ca dhānya-yūṣaṃ prakalpayet

30

ऐकध्यं यमके भृष्टं दधि-दाडिम-सारिकम् । वर्चः-क्षये शुष्क-मुखं शाल्य्-अन्नं तेन भोजयेत्

aikadhyaṃ yamake bhṛṣṭaṃ dadhi-dāḍima-sārikam | varcaḥ-kṣaye śuṣka-mukhaṃ śāly-annaṃ tena bhojayet

31

दध्नः सरं वा यमके भृष्टं स-गुड-नागरम् । सुरां वा यमके भृष्टां व्यञ्जनार्थं प्रयोजयेत्

dadhnaḥ saraṃ vā yamake bhṛṣṭaṃ sa-guḍa-nāgaram | surāṃ vā yamake bhṛṣṭāṃ vyañjanārthaṃ prayojayet

32

फलाम्लं यमके भृष्टं यूषं गृञ्जनकस्य वा । भृष्टान् वा यमके सक्तून् खादेद् व्योषावचूर्णितान्

phalāmlaṃ yamake bhṛṣṭaṃ yūṣaṃ gṛñjanakasya vā | bhṛṣṭān vā yamake saktūn khāded vyoṣāvacūrṇitān

33

माषान् सु-सिद्धांस् तद्-वद् वा घृत-मण्डोपसेवनान् । रसं सु-सिद्ध-पूतं वा छाग-मेषान्तर्-आधि-जम्

māṣān su-siddhāṃs tad-vad vā ghṛta-maṇḍopasevanān | rasaṃ su-siddha-pūtaṃ vā chāga-meṣāntar-ādhi-jam

34

९.३३cv रसं सु-सिद्धं पूतं वा पचेद् दाडिम-साराम्लं स-धान्य-स्नेह-नागरम् । रक्त-शाल्य्-ओदनं तेन भुञ्जानः प्रपिबंश् च तम्

9.33cv rasaṃ su-siddhaṃ pūtaṃ vā paced dāḍima-sārāmlaṃ sa-dhānya-sneha-nāgaram | rakta-śāly-odanaṃ tena bhuñjānaḥ prapibaṃś ca tam

35

वर्चः-क्षय-कृतैर् आशु विकारैः परिमुच्यते । बाल-बिल्वं गुडं तैलं पिप्पलीं विश्व-भेषजम्

varcaḥ-kṣaya-kṛtair āśu vikāraiḥ parimucyate | bāla-bilvaṃ guḍaṃ tailaṃ pippalīṃ viśva-bheṣajam

36

९.३५dv पिप्पली-विश्व-भेषजम् लिह्याद् वाते प्रतिहते स-शूलः स-प्रवाहिकः । वल्कलं शाबरं पुष्पं धातक्या बदरी-दलम्

9.35dv pippalī-viśva-bheṣajam lihyād vāte pratihate sa-śūlaḥ sa-pravāhikaḥ | valkalaṃ śābaraṃ puṣpaṃ dhātakyā badarī-dalam

1

९.३६bv स-शूले स-प्रवाहिके ९.३६dv धातक्या बदरी-फलम् एरण्ड-बिल्व-यव-गोक्षुरकाम्ल-सिद्धां पथ्यां लिहन् मधु-युताम् अथ वा गुडेन । कृच्छ्र-प्रवृत्तम् अति-शूलम् असृग्-विमिश्रं हन्याद् अवश्यम् अतिसारम् उदीर्ण-वेगम् ॥ ३६.१+

9.36bv sa-śūle sa-pravāhike 9.36dv dhātakyā badarī-phalam eraṇḍa-bilva-yava-gokṣurakāmla-siddhāṃ pathyāṃ lihan madhu-yutām atha vā guḍena | kṛcchra-pravṛttam ati-śūlam asṛg-vimiśraṃ hanyād avaśyam atisāram udīrṇa-vegam || 36.1+

37

पिबेद् दधि-सर-क्षौद्र-कपित्थ-स्व-रसाप्लुतम् । विबद्ध-वात-वर्चास् तु बहु-शूल-प्रवाहिकः

pibed dadhi-sara-kṣaudra-kapittha-sva-rasāplutam | vibaddha-vāta-varcās tu bahu-śūla-pravāhikaḥ

38

स-रक्त-पिच्छस् तृष्णार्तः क्षीर-सौहित्यम् अर्हति । यमकस्योपरि क्षीरं धारोष्णं वा प्रयोजयेत्

sa-rakta-picchas tṛṣṇārtaḥ kṣīra-sauhityam arhati | yamakasyopari kṣīraṃ dhāroṣṇaṃ vā prayojayet

39

शृतम् एरण्ड-मूलेन बाल-बिल्वेन वा पुनः । पयस्य् उत्क्वाथ्य मुस्तानां विंशतिं त्रि-गुणे ऽम्भसि

śṛtam eraṇḍa-mūlena bāla-bilvena vā punaḥ | payasy utkvāthya mustānāṃ viṃśatiṃ tri-guṇe 'mbhasi

40

९.३९dv विंशतिं त्रि-गुणाम्भसि क्षीरावशिष्टं तत् पीतं हन्याद् आमं स-वेदनम् । पिप्पल्याः पिबतः सूक्ष्मं रजो मरिच-जन्म वा

9.39dv viṃśatiṃ tri-guṇāmbhasi kṣīrāvaśiṣṭaṃ tat pītaṃ hanyād āmaṃ sa-vedanam | pippalyāḥ pibataḥ sūkṣmaṃ rajo marica-janma vā

41

चिर-कालानुषक्तापि नश्यत्य् आशु प्रवाहिका । निर्-आम-रूपं शूलार्तं लङ्घनाद्यैश् च कर्षितम्

cira-kālānuṣaktāpi naśyaty āśu pravāhikā | nir-āma-rūpaṃ śūlārtaṃ laṅghanādyaiś ca karṣitam

42

रूक्ष-कोष्ठम् अपेक्ष्याग्निं स-क्षारं पाययेद् घृतम् । सिद्धं दधि-सुरा-मण्डे दश-मूलस्य चाम्भसि

rūkṣa-koṣṭham apekṣyāgniṃ sa-kṣāraṃ pāyayed ghṛtam | siddhaṃ dadhi-surā-maṇḍe daśa-mūlasya cāmbhasi

43

९.४२dv दश-मूलस्य वाम्भसि सिन्धूत्थ-पञ्च-कोलाभ्यां तैलं सद्यो ऽर्ति-नाशनम् । षड्भिः शुण्ठ्याः पलैर् द्वाभ्यां द्वाभ्यां ग्रन्थ्य्-अग्नि-सैन्धवात्

9.42dv daśa-mūlasya vāmbhasi sindhūttha-pañca-kolābhyāṃ tailaṃ sadyo 'rti-nāśanam | ṣaḍbhiḥ śuṇṭhyāḥ palair dvābhyāṃ dvābhyāṃ granthy-agni-saindhavāt

44

तैल-प्रस्थं पचेद् दध्ना निः-सारक-रुजापहम् । एकतो मांस-दुग्धाज्यं पुरीष-ग्रह-शूल-जित्

taila-prasthaṃ paced dadhnā niḥ-sāraka-rujāpaham | ekato māṃsa-dugdhājyaṃ purīṣa-graha-śūla-jit

45

पानानुवासनाभ्यङ्ग-प्रयुक्तं तैलम् एकतः । तद् धि वात-जिताम् अग्र्यं शूलं च वि-गुणो ऽनिलः

pānānuvāsanābhyaṅga-prayuktaṃ tailam ekataḥ | tad dhi vāta-jitām agryaṃ śūlaṃ ca vi-guṇo 'nilaḥ

46

धात्व्-अन्तरोपमर्देद्धश् चलो व्यापी स्व-धाम-गः । तैलं मन्दानलस्यापि युक्त्या शर्म-करं परम्

dhātv-antaropamardeddhaś calo vyāpī sva-dhāma-gaḥ | tailaṃ mandānalasyāpi yuktyā śarma-karaṃ param

47

९.४६av धात्व्-अन्तरोपमर्दाद् वै ९.४६av धात्व्-अन्तरोपमर्देन वाय्व्-आशये स-तैले हि बिम्बिशिर् नावतिष्ठते ॥ ४६ऊ̆अब् ॥ क्षीणे मले स्वायतन-च्युतेषु दोषान्तरेष्व् ईरण एक-वीरे । को निष्टनन् प्राणिति कोष्ठ-शूली नान्तर्-बहिस्-तैल-परो यदि स्यात्

9.46av dhātv-antaropamardād vai 9.46av dhātv-antaropamardena vāyv-āśaye sa-taile hi bimbiśir nāvatiṣṭhate || 46ū̆ab || kṣīṇe male svāyatana-cyuteṣu doṣāntareṣv īraṇa eka-vīre | ko niṣṭanan prāṇiti koṣṭha-śūlī nāntar-bahis-taila-paro yadi syāt

49

गुद-रुग्-भ्रंशयोर् युञ्ज्यात् स-क्षीरं साधितं हविः ॥ ४८अब् ॥ रसे कोलाम्ल-चाङ्गेर्योर् दध्नि पिष्टे च नागरे । तैर् एव चाम्लैः संयोज्य सिद्धं सु-श्लक्ष्ण-कल्कितैः

guda-rug-bhraṃśayor yuñjyāt sa-kṣīraṃ sādhitaṃ haviḥ || 48ab || rase kolāmla-cāṅgeryor dadhni piṣṭe ca nāgare | tair eva cāmlaiḥ saṃyojya siddhaṃ su-ślakṣṇa-kalkitaiḥ

50

९.४९cv तैर् एव चाम्लैः संयुक्तैः धान्योषण-विडाजाजी-पञ्च-कोलक-दाडिमैः । योजयेत् स्नेह-वस्तिं वा दश-मूलेन साधितम्

9.49cv tair eva cāmlaiḥ saṃyuktaiḥ dhānyoṣaṇa-viḍājājī-pañca-kolaka-dāḍimaiḥ | yojayet sneha-vastiṃ vā daśa-mūlena sādhitam

51

शठी-शताह्वा-कुष्ठैर् वा वचया चित्रकेण वा । प्रवाहणे गुद-भ्रंशे मूत्राघाते कटी-ग्रहे

śaṭhī-śatāhvā-kuṣṭhair vā vacayā citrakeṇa vā | pravāhaṇe guda-bhraṃśe mūtrāghāte kaṭī-grahe

52

मधुराम्लैः शृतं तैलं घृतं वाप्य् अनुवासनम् । प्रवेशयेद् गुदं ध्वस्तम् अभ्यक्तं स्वेदितं मृदु

madhurāmlaiḥ śṛtaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vāpy anuvāsanam | praveśayed gudaṃ dhvastam abhyaktaṃ sveditaṃ mṛdu

53

कुर्याच् च गो-फणा-बन्धं मध्य-च्छिद्रेण चर्मणा । पञ्च-मूलस्य महतः क्वाथं क्षीरे विपाचयेत्

kuryāc ca go-phaṇā-bandhaṃ madhya-cchidreṇa carmaṇā | pañca-mūlasya mahataḥ kvāthaṃ kṣīre vipācayet

54

९.५३dv क्वाथं क्षीरेण पाचयेत् उन्दुरुं चान्त्र-रहितं तेन वात-घ्न-कल्क-वत् । तैलं पचेद् गुद-भ्रंशं पानाभ्यङ्गेन तज् जयेत्

9.53dv kvāthaṃ kṣīreṇa pācayet unduruṃ cāntra-rahitaṃ tena vāta-ghna-kalka-vat | tailaṃ paced guda-bhraṃśaṃ pānābhyaṅgena taj jayet

55

पैत्ते तु सामे तीक्ष्णोष्ण-वर्ज्यं प्राग् इव लङ्घनम् । तृड्-वान् पिबेत् षड्-अङ्गाम्बु स-भूनिम्बं स-शारिवम्

paitte tu sāme tīkṣṇoṣṇa-varjyaṃ prāg iva laṅghanam | tṛḍ-vān pibet ṣaḍ-aṅgāmbu sa-bhūnimbaṃ sa-śārivam

56

पेयादि क्षुधितस्यान्नम् अग्नि-संधुक्षणं हितम् । बृहत्य्-आदि-गणाभीरु-द्वि-बला-शूर्पपर्णिभिः

peyādi kṣudhitasyānnam agni-saṃdhukṣaṇaṃ hitam | bṛhaty-ādi-gaṇābhīru-dvi-balā-śūrpaparṇibhiḥ

57

पाययेद् अनुबन्धे तु स-क्षौद्रं तण्डुलाम्भसा । कुटजस्य फलं पिष्टं स-वल्कं स-घुणप्रियम्

pāyayed anubandhe tu sa-kṣaudraṃ taṇḍulāmbhasā | kuṭajasya phalaṃ piṣṭaṃ sa-valkaṃ sa-ghuṇapriyam

58

९.५७bv स-क्षौद्रं तण्डुलाम्बुना ९.५७cv वत्सकस्य फलं पिष्टं पाठा-वत्सक-बीज-त्वग्-दार्वी-ग्रन्थिक-शुण्ठि वा । क्वाथं वातिविषा-बिल्व-वत्सकोदीच्य-मुस्त-जम्

9.57bv sa-kṣaudraṃ taṇḍulāmbunā 9.57cv vatsakasya phalaṃ piṣṭaṃ pāṭhā-vatsaka-bīja-tvag-dārvī-granthika-śuṇṭhi vā | kvāthaṃ vātiviṣā-bilva-vatsakodīcya-musta-jam

59

अथ-वातिविषा-मूर्वा-निशेन्द्रयव-तार्क्ष्य-जम् । स-मध्व्-अतिविषा-शुण्ठी-मुस्तेन्द्रयव-कट्फलम्

atha-vātiviṣā-mūrvā-niśendrayava-tārkṣya-jam | sa-madhv-ativiṣā-śuṇṭhī-mustendrayava-kaṭphalam

60

पलं वत्सक-बीजस्य श्रपयित्वा रसं पिबेत् । यो रसाशी जयेच् छीघ्रं स पैत्तं जठरामयम्

palaṃ vatsaka-bījasya śrapayitvā rasaṃ pibet | yo rasāśī jayec chīghraṃ sa paittaṃ jaṭharāmayam

61

मुस्ता-कषायम् एवं वा पिबेन् मधु-समायुतम् । स-क्षौद्रं शाल्मली-वृन्त-कषायं वा हिमाह्वयम्

mustā-kaṣāyam evaṃ vā piben madhu-samāyutam | sa-kṣaudraṃ śālmalī-vṛnta-kaṣāyaṃ vā himāhvayam

62

किराततिक्तकं मुस्तं वत्सकं स-रसाञ्जनम् । कटङ्कटेरी ह्रीवेरं बिल्व-मध्यं दुरालभा

kirātatiktakaṃ mustaṃ vatsakaṃ sa-rasāñjanam | kaṭaṅkaṭerī hrīveraṃ bilva-madhyaṃ durālabhā

63

तिला मोच-रसं लोध्रं समङ्गा कमलोत्पलम् । नागरं धातकी-पुष्पं दाडिमस्य त्वग् उत्पलम्

tilā moca-rasaṃ lodhraṃ samaṅgā kamalotpalam | nāgaraṃ dhātakī-puṣpaṃ dāḍimasya tvag utpalam

64

अर्ध-श्लोकैः स्मृता योगाः स-क्षौद्रास् तण्डुलाम्बुना । निशेन्द्रयव-लोध्रैला-क्वाथः पक्वातिसार-जित्

ardha-ślokaiḥ smṛtā yogāḥ sa-kṣaudrās taṇḍulāmbunā | niśendrayava-lodhrailā-kvāthaḥ pakvātisāra-jit

1

९.६४dv -क्वाथः पक्वातिसार-नुत् नागरातिविषा-मुस्ता-भूनिम्बामृत-वत्सकैः । सर्व-ज्वर-हरः क्वाथः सर्वातीसार-नाशनः ॥ ६४+

9.64dv -kvāthaḥ pakvātisāra-nut nāgarātiviṣā-mustā-bhūnimbāmṛta-vatsakaiḥ | sarva-jvara-haraḥ kvāthaḥ sarvātīsāra-nāśanaḥ || 64+

2

गुडूच्य्-अतिविषा-धान्य-शुण्ठी-बिल्वाब्द-वालकैः । पाठा-भूनिम्ब-कुटज-चन्दनोशीर-पद्मकैः ॥ ६४+

guḍūcy-ativiṣā-dhānya-śuṇṭhī-bilvābda-vālakaiḥ | pāṭhā-bhūnimba-kuṭaja-candanośīra-padmakaiḥ || 64+

3

कषायः शितलः पेयो ज्वरातीसार-शान्तये । हृल्-लासा-रोचक-च्छर्दि-पिपासा-दाह-नाशनः ॥ ६४+

kaṣāyaḥ śitalaḥ peyo jvarātīsāra-śāntaye | hṛl-lāsā-rocaka-cchardi-pipāsā-dāha-nāśanaḥ || 64+

65

लोध्राम्बष्ठा-प्रियङ्ग्व्-आदि-गणांस् तद्-वत् पृथक् पिबेत् । कट्वङ्ग-वल्क-यष्ट्य्-आह्व-फलिनी-दाडिमाङ्कुरैः

lodhrāmbaṣṭhā-priyaṅgv-ādi-gaṇāṃs tad-vat pṛthak pibet | kaṭvaṅga-valka-yaṣṭy-āhva-phalinī-dāḍimāṅkuraiḥ

66

पेया-विलेपी-खलकान् कुर्यात् स-दधि-दाडिमान् । तद्-वद् दधित्थ-बिल्वाम्र-जम्बू-मध्यैः प्रकल्पयेत्

peyā-vilepī-khalakān kuryāt sa-dadhi-dāḍimān | tad-vad dadhittha-bilvāmra-jambū-madhyaiḥ prakalpayet

67

अजा-पयः प्रयोक्तव्यं निर्-आमे तेन चेच् छमः । दोषाधिक्यान् न जायेत बलिनं तं विरेचयेत्

ajā-payaḥ prayoktavyaṃ nir-āme tena cec chamaḥ | doṣādhikyān na jāyeta balinaṃ taṃ virecayet

68

व्यत्यासेन शकृद्-रक्तम् उपवेश्येत यो ऽपि वा । पलाश-फल-निर्यूहं युक्तं वा पयसा पिबेत्

vyatyāsena śakṛd-raktam upaveśyeta yo 'pi vā | palāśa-phala-niryūhaṃ yuktaṃ vā payasā pibet

69

ततो ऽनु कोष्णं पातव्यं क्षीरम् एव यथा-बलम् । प्रवाहिते तेन मले प्रशाम्यत्य् उदरामयः

tato 'nu koṣṇaṃ pātavyaṃ kṣīram eva yathā-balam | pravāhite tena male praśāmyaty udarāmayaḥ

70

पलाश-वत् प्रयोज्या वा त्रायमाणा विशोधनी । संसर्ग्यां क्रियमाणायां शूलं यद्य् अनुवर्तते

palāśa-vat prayojyā vā trāyamāṇā viśodhanī | saṃsargyāṃ kriyamāṇāyāṃ śūlaṃ yady anuvartate

71

९.७०bv त्रायमाणा विशोधने स्रुत-दोषस्य तं शीघ्रं यथा-वह्न्य् अनुवासयेत् । शतपुष्पा-वरीभ्यां च बिल्वेन मधुकेन च

9.70bv trāyamāṇā viśodhane sruta-doṣasya taṃ śīghraṃ yathā-vahny anuvāsayet | śatapuṣpā-varībhyāṃ ca bilvena madhukena ca

72

तैल-पादं पयो-युक्तं पक्वम् अन्वासनं घृतम् । अ-शान्ताव् इत्य् अतीसारे पिच्छा-वस्तिः परं हितः

taila-pādaṃ payo-yuktaṃ pakvam anvāsanaṃ ghṛtam | a-śāntāv ity atīsāre picchā-vastiḥ paraṃ hitaḥ

73

परिवेष्ट्य कुशैर् आर्द्रैर् आर्द्र-वृन्तानि शाल्मलेः । कृष्ण-मृत्तिकयालिप्य स्वेदयेद् गो-मयाग्निना

pariveṣṭya kuśair ārdrair ārdra-vṛntāni śālmaleḥ | kṛṣṇa-mṛttikayālipya svedayed go-mayāgninā

74

मृच्-छोषे तानि संक्षुद्य तत्-पिण्डं मुष्टि-संमितम् । मर्दयेत् पयसः प्रस्थे पूतेनास्थापयेत् ततः

mṛc-choṣe tāni saṃkṣudya tat-piṇḍaṃ muṣṭi-saṃmitam | mardayet payasaḥ prasthe pūtenāsthāpayet tataḥ

75

नत-यष्ट्य्-आह्व-कल्काज्य-क्षौद्र-तैल-वतानु च । स्नातो भुञ्जीत पयसा जाङ्गलेन रसेन वा

nata-yaṣṭy-āhva-kalkājya-kṣaudra-taila-vatānu ca | snāto bhuñjīta payasā jāṅgalena rasena vā

76

पित्तातिसार-ज्वर-शोफ-गुल्म-समीरणास्र-ग्रहणी-विकारान् । जयत्य् अयं शीघ्रम् अति-प्रवृत्तिं विरेचनास्थापनयोश् च वस्तिः

pittātisāra-jvara-śopha-gulma-samīraṇāsra-grahaṇī-vikārān | jayaty ayaṃ śīghram ati-pravṛttiṃ virecanāsthāpanayoś ca vastiḥ

1

कट्वङ्ग-बिल्व-जं त्व् अस्थि कपित्थं सुरसाञ्जनम् । लाक्षा-हरिद्रे ह्रीवेरं कट्फलं शुकनासिका ॥ ७६+

kaṭvaṅga-bilva-jaṃ tv asthi kapitthaṃ surasāñjanam | lākṣā-haridre hrīveraṃ kaṭphalaṃ śukanāsikā || 76+

2

लोध्रं मोच-रसं मुस्तं धातकी वट-शुङ्गकान् । पिष्ट्वा तण्डुल-तोयेन वटकान् अक्ष-संमितान् ॥ ७६+

lodhraṃ moca-rasaṃ mustaṃ dhātakī vaṭa-śuṅgakān | piṣṭvā taṇḍula-toyena vaṭakān akṣa-saṃmitān || 76+

3

पिबेत् तेनैव तोयेन ज्वरातीसार-नाशनः । रक्त-प्रसादनो ह्य् एष शोफातीसार-नाशनः ॥ ७६+

pibet tenaiva toyena jvarātīsāra-nāśanaḥ | rakta-prasādano hy eṣa śophātīsāra-nāśanaḥ || 76+

77

फाणितं कुटजोत्थं च सर्वातीसार-नाशनम् । वत्सकादि-समायुक्तं साम्बष्ठादि स-माक्षिकम्

phāṇitaṃ kuṭajotthaṃ ca sarvātīsāra-nāśanam | vatsakādi-samāyuktaṃ sāmbaṣṭhādi sa-mākṣikam

78

नी-रुङ्-निर्-आमं दीप्ताग्नेर् अपि सास्रं चिरोत्थितम् । नाना-वर्णम् अतीसारं पुट-पाकैर् उपाचरेत्

nī-ruṅ-nir-āmaṃ dīptāgner api sāsraṃ cirotthitam | nānā-varṇam atīsāraṃ puṭa-pākair upācaret

79

त्वक्-पिण्डाद् दीर्घवृन्तस्य श्रीपर्णी-पत्त्र-संवृतात् । मृल्-लिप्ताद् अग्निना स्विन्नाद् रसं निष्पीडितं हिमम्

tvak-piṇḍād dīrghavṛntasya śrīparṇī-pattra-saṃvṛtāt | mṛl-liptād agninā svinnād rasaṃ niṣpīḍitaṃ himam

80

अतीसारी पिबेद् युक्तं मधुना सितयाथ-वा । एवं क्षीरि-द्रुम-त्वग्भिस् तत्-प्ररोहैश् च कल्पयेत्

atīsārī pibed yuktaṃ madhunā sitayātha-vā | evaṃ kṣīri-druma-tvagbhis tat-prarohaiś ca kalpayet

81

९.८०cv एवं क्षीर-द्रुम-त्वग्भिस् कट्वङ्ग-त्वग्-घृत-युता स्वेदिता सलिलोष्मणा । स-क्षौद्रा हन्त्य् अतीसारं बल-वन्तम् अपि द्रुतम्

9.80cv evaṃ kṣīra-druma-tvagbhis kaṭvaṅga-tvag-ghṛta-yutā sveditā saliloṣmaṇā | sa-kṣaudrā hanty atīsāraṃ bala-vantam api drutam

82

पित्तातीसारी सेवेत पित्तलान्य् एव यः पुनः । रक्तातीसारं कुरुते तस्य पित्तं स-तृड्-ज्वरम्

pittātīsārī seveta pittalāny eva yaḥ punaḥ | raktātīsāraṃ kurute tasya pittaṃ sa-tṛḍ-jvaram

83

दारुणं गुद-पाकं च तत्र च्छागं पयो हितम् । पद्मोत्पल-समङ्गाभिः शृतं मोच-रसेन च

dāruṇaṃ guda-pākaṃ ca tatra cchāgaṃ payo hitam | padmotpala-samaṅgābhiḥ śṛtaṃ moca-rasena ca

84

शारिवा-यष्टि-लोध्रैर् वा प्रसवैर् वा वटादि-जैः । स-क्षौद्र-शर्करं पाने भोजने गुद-सेचने

śārivā-yaṣṭi-lodhrair vā prasavair vā vaṭādi-jaiḥ | sa-kṣaudra-śarkaraṃ pāne bhojane guda-secane

85

तद्-वद् रसादयो ऽन्-अम्लाः साज्याः पानान्नयोर् हिताः । काश्मर्य-फल-यूषश् च किञ्-चिद्-अम्लः स-शर्करः

tad-vad rasādayo 'n-amlāḥ sājyāḥ pānānnayor hitāḥ | kāśmarya-phala-yūṣaś ca kiñ-cid-amlaḥ sa-śarkaraḥ

86

पयस्य् अर्धोदके छागे ह्रीवेरोत्पल-नागरैः । पेया रक्तातिसार-घ्नी पृश्निपर्णी-रसान्विता

payasy ardhodake chāge hrīverotpala-nāgaraiḥ | peyā raktātisāra-ghnī pṛśniparṇī-rasānvitā

87

प्राग्-भक्तं नव-नीतं वा लिह्यान् मधु-सिता-युतम् । बलिन्य् अस्रे ऽस्रम् एवाजं मार्गं वा घृत-भर्जितम्

prāg-bhaktaṃ nava-nītaṃ vā lihyān madhu-sitā-yutam | baliny asre 'sram evājaṃ mārgaṃ vā ghṛta-bharjitam

88

क्षीरानु-पानं क्षीराशी त्र्य्-अहं क्षीरोद्भवं घृतम् । कपिञ्जल-रसाशी वा लिहन्न् आरोग्यम् अश्नुते

kṣīrānu-pānaṃ kṣīrāśī try-ahaṃ kṣīrodbhavaṃ ghṛtam | kapiñjala-rasāśī vā lihann ārogyam aśnute

89

पीत्वा शतावरी-कल्कं क्षीरेण क्षीर-भोजनः । रक्तातीसारं हन्त्य् आशु तया वा साधितं घृतम्

pītvā śatāvarī-kalkaṃ kṣīreṇa kṣīra-bhojanaḥ | raktātīsāraṃ hanty āśu tayā vā sādhitaṃ ghṛtam

90

लाक्षा-नागर-वैदेही-कटुका-दार्वि-वल्कलैः । सर्पिः सेन्द्रयवैः सिद्धं पेया-मण्डावचारितम्

lākṣā-nāgara-vaidehī-kaṭukā-dārvi-valkalaiḥ | sarpiḥ sendrayavaiḥ siddhaṃ peyā-maṇḍāvacāritam

91

अतीसारं जयेच् छीघ्रं त्रि-दोषम् अपि दारुणम् । कृष्ण-मृच्-छङ्ख-यष्ट्य्-आह्व-क्षौद्रासृक्-तण्डुलोदकम्

atīsāraṃ jayec chīghraṃ tri-doṣam api dāruṇam | kṛṣṇa-mṛc-chaṅkha-yaṣṭy-āhva-kṣaudrāsṛk-taṇḍulodakam

92

जयत्य् अस्रं प्रियङ्गुश् च तण्डुलाम्बु-मधु-प्लुता । कल्कस् तिलानां कृष्णानां शर्करा-पाञ्चभागिकः

jayaty asraṃ priyaṅguś ca taṇḍulāmbu-madhu-plutā | kalkas tilānāṃ kṛṣṇānāṃ śarkarā-pāñcabhāgikaḥ

93

९.९२dv शर्करा-भाग-संयुतः आजेन पयसा पीतः सद्यो रक्तं नियच्छति । पीत्वा स-शर्करा-क्षौद्रं चन्दनं तण्डुलाम्बुना

9.92dv śarkarā-bhāga-saṃyutaḥ ājena payasā pītaḥ sadyo raktaṃ niyacchati | pītvā sa-śarkarā-kṣaudraṃ candanaṃ taṇḍulāmbunā

94

दाह-तृष्णा-प्रमोहेभ्यो रक्त-स्रावाच् च मुच्यते । गुदस्य दाहे पाके वा सेक-लेपा हिता हिमाः

dāha-tṛṣṇā-pramohebhyo rakta-srāvāc ca mucyate | gudasya dāhe pāke vā seka-lepā hitā himāḥ

95

९.९४av दाह-तृष्णा-प्रमेहेभ्यो ९.९४dv सेका लेपा हिता हिमाः अल्पाल्पं बहु-शो रक्तं स-शूलम् उपवेश्यते । यदा विबद्धो वायुश् च कृच्छ्राच् चरति वा न वा

9.94av dāha-tṛṣṇā-pramehebhyo 9.94dv sekā lepā hitā himāḥ alpālpaṃ bahu-śo raktaṃ sa-śūlam upaveśyate | yadā vibaddho vāyuś ca kṛcchrāc carati vā na vā

96

पिच्छा-वस्तिं तदा तस्य पूर्वोक्तम् उपकल्पयेत् । पल्लवान् जर्जरी-कृत्य शिंशिपा-कोविदारयोः

picchā-vastiṃ tadā tasya pūrvoktam upakalpayet | pallavān jarjarī-kṛtya śiṃśipā-kovidārayoḥ

97

पचेद् यवांश् च स क्वाथे घृत-क्षीर-समन्वितः । पिच्छा-स्रुतौ गुद-भ्रंशे प्रवाहण-रुजासु वा

paced yavāṃś ca sa kvāthe ghṛta-kṣīra-samanvitaḥ | picchā-srutau guda-bhraṃśe pravāhaṇa-rujāsu vā

98

पिच्छा-वस्तिः प्रयोक्तव्यः क्षत-क्षीण-बलावहः । प्रपौण्डरीक-सिद्धेन सर्पिषा चानुवासनम्

picchā-vastiḥ prayoktavyaḥ kṣata-kṣīṇa-balāvahaḥ | prapauṇḍarīka-siddhena sarpiṣā cānuvāsanam

99

रक्तं विट्-सहितं पूर्वं पश्चाद् वा यो ऽतिसार्यते । शतावरी-घृतं तस्य लेहार्थम् उपकल्पयेत्

raktaṃ viṭ-sahitaṃ pūrvaṃ paścād vā yo 'tisāryate | śatāvarī-ghṛtaṃ tasya lehārtham upakalpayet

100

शर्करार्धांशकं लीढं नव-नीतं नवोद्धृतम् । क्षौद्र-पादं जयेच् छीघ्रं तं विकारं हिताशिनः

śarkarārdhāṃśakaṃ līḍhaṃ nava-nītaṃ navoddhṛtam | kṣaudra-pādaṃ jayec chīghraṃ taṃ vikāraṃ hitāśinaḥ

101

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थ-शुङ्गान् आपोथ्य वासयेत् । अहो-रात्रं जले तप्ते घृतं तेनाम्भसा पचेत्

nyagrodhodumbarāśvattha-śuṅgān āpothya vāsayet | aho-rātraṃ jale tapte ghṛtaṃ tenāmbhasā pacet

102

तद् अर्ध-शर्करा-युक्तं लेहयेत् क्षौद्र-पादिकम् । अधो वा यदि वाप्य् उर्ध्वं यस्य रक्तं प्रवर्तते

tad ardha-śarkarā-yuktaṃ lehayet kṣaudra-pādikam | adho vā yadi vāpy urdhvaṃ yasya raktaṃ pravartate

103

९.१०२cv अधो वा यदि वात्य्-उर्ध्वं श्लेष्मातीसारे वातोक्तं विशेषाद् आम-पाचनम् । कर्तव्यम् अनुबन्धे ऽस्य पिबेत् पक्त्वाग्नि-दीपनम्

9.102cv adho vā yadi vāty-urdhvaṃ śleṣmātīsāre vātoktaṃ viśeṣād āma-pācanam | kartavyam anubandhe 'sya pibet paktvāgni-dīpanam

104

बिल्व-कर्कटिका-मुस्त-प्राणदा-विश्व-भेषजम् । वचा-विडङ्ग-भूतीक-धानकामरदारु वा

bilva-karkaṭikā-musta-prāṇadā-viśva-bheṣajam | vacā-viḍaṅga-bhūtīka-dhānakāmaradāru vā

105

९.१०४dv -धान्यकामरदारु वा अथ-वा पिप्पली-मूल-पिप्पली-द्वय-चित्रकम् । पाठाग्नि-वत्सक-ग्रन्थि-तिक्ता-शुण्ठी-वचाभयाः

9.104dv -dhānyakāmaradāru vā atha-vā pippalī-mūla-pippalī-dvaya-citrakam | pāṭhāgni-vatsaka-granthi-tiktā-śuṇṭhī-vacābhayāḥ

106

९.१०५bv -पिप्पली-द्वय-चित्रकान् क्वथिता यदि वा पिष्टाः श्लेष्मातीसार-भेषजम् । सौवर्चल-वचा-व्योष-हिङ्गु-प्रतिविषाभयाः

9.105bv -pippalī-dvaya-citrakān kvathitā yadi vā piṣṭāḥ śleṣmātīsāra-bheṣajam | sauvarcala-vacā-vyoṣa-hiṅgu-prativiṣābhayāḥ

107

पिबेच् छ्लेष्मातिसारार्तश् चूर्णिताः कोष्ण-वारिणा । मध्यं लीढ्वा कपित्थस्य स-व्योष-क्षौद्र-शर्करम्

pibec chleṣmātisārārtaś cūrṇitāḥ koṣṇa-vāriṇā | madhyaṃ līḍhvā kapitthasya sa-vyoṣa-kṣaudra-śarkaram

108

९.१०७dv स-क्षौद्रं व्योष-शर्करम् कट्फलं मधु-युक्तं वा मुच्यते जठरामयात् । कणां मधु-युतां लीढ्वा तक्रं पीत्वा स-चित्रकम्

9.107dv sa-kṣaudraṃ vyoṣa-śarkaram kaṭphalaṃ madhu-yuktaṃ vā mucyate jaṭharāmayāt | kaṇāṃ madhu-yutāṃ līḍhvā takraṃ pītvā sa-citrakam

109

भुक्त्वा वा बाल-बिल्वानि व्यपोहत्य् उदरामयम् । पाठा-मोच-रसाम्भोद-धातकी-बिल्व-नागरम्

bhuktvā vā bāla-bilvāni vyapohaty udarāmayam | pāṭhā-moca-rasāmbhoda-dhātakī-bilva-nāgaram

110

सु-कृच्छ्रम् अप्य् अतीसारं गुड-तक्रेण नाशयेत् । यवानी-पिप्पली-मूल-चातुर्जातक-नागरैः

su-kṛcchram apy atīsāraṃ guḍa-takreṇa nāśayet | yavānī-pippalī-mūla-cāturjātaka-nāgaraiḥ

111

मरिचाग्नि-जलाजाजी-धान्य-सौवर्चलैः समैः । वृषाम्ल-धातकी-कृष्णा-बिल्व-दाडिम-दीप्यकैः

maricāgni-jalājājī-dhānya-sauvarcalaiḥ samaiḥ | vṛṣāmla-dhātakī-kṛṣṇā-bilva-dāḍima-dīpyakaiḥ

112

९.१११च्च् वृक्षाम्ल-धातकी-कृष्णा- ९.१११द्च् -बिल्व-दाडिम-तिन्दुकैः त्रि-गुणैः षड्-गुण-सितैः कपित्थाष्ट-गुणैः कृतः । चूर्णो ऽतीसार-ग्रहणी-क्षय-गुल्म-गलामयान्

9.111cc vṛkṣāmla-dhātakī-kṛṣṇā- 9.111dc -bilva-dāḍima-tindukaiḥ tri-guṇaiḥ ṣaḍ-guṇa-sitaiḥ kapitthāṣṭa-guṇaiḥ kṛtaḥ | cūrṇo 'tīsāra-grahaṇī-kṣaya-gulma-galāmayān

113

९.११२av त्रि-गुणैः षड्-गुण-सिते ९.११२bv कपित्थे ऽष्ट-गुणे कृतः ९.११२dv -क्षय-गुल्मोदरामयान् कास-श्वासाग्नि-सादार्शः-पीनसा-रोचकाञ् जयेत् । कर्षोन्मिता तवक्षीरी चातुर्जातं द्वि-कार्षिकम्

9.112av tri-guṇaiḥ ṣaḍ-guṇa-site 9.112bv kapitthe 'ṣṭa-guṇe kṛtaḥ 9.112dv -kṣaya-gulmodarāmayān kāsa-śvāsāgni-sādārśaḥ-pīnasā-rocakāñ jayet | karṣonmitā tavakṣīrī cāturjātaṃ dvi-kārṣikam

114

९.११३cv कर्षोन्मितं तवक्षीरी- ९.११३dv -चातुर्जातं द्वि-कार्षिकम् यवानी-धान्यकाजाजी-ग्रन्थि-व्योषं पलांशकम् । पलानि दाडिमाद् अष्टौ सितायाश् चैकतः कृतः

9.113cv karṣonmitaṃ tavakṣīrī- 9.113dv -cāturjātaṃ dvi-kārṣikam yavānī-dhānyakājājī-granthi-vyoṣaṃ palāṃśakam | palāni dāḍimād aṣṭau sitāyāś caikataḥ kṛtaḥ

115

९.११४av यवानी-धान्यकाजाजि ९.११४bv ग्रन्थि-व्योषं पलांशकम् गुणैः कपित्थाष्टक-वच् चूर्णो ऽयं दाडिमाष्टकः । भोज्यो वातातिसारोक्तैर् यथावस्थं खलादिभिः

9.114av yavānī-dhānyakājāji 9.114bv granthi-vyoṣaṃ palāṃśakam guṇaiḥ kapitthāṣṭaka-vac cūrṇo 'yaṃ dāḍimāṣṭakaḥ | bhojyo vātātisāroktair yathāvasthaṃ khalādibhiḥ

116

स-विडङ्गः स-मरिचः स-कपित्थः स-नागरः । चाङ्गेरी-तक्र-कोलाम्लः खलः श्लेष्मातिसार-जित्

sa-viḍaṅgaḥ sa-maricaḥ sa-kapitthaḥ sa-nāgaraḥ | cāṅgerī-takra-kolāmlaḥ khalaḥ śleṣmātisāra-jit

117

क्षीणे श्लेष्मणि पूर्वोक्तम् अम्लं लाक्षादि षट्-पलम् । पुराणं वा घृतं दद्याद् यवागू-मण्ड-मिश्रितम्

kṣīṇe śleṣmaṇi pūrvoktam amlaṃ lākṣādi ṣaṭ-palam | purāṇaṃ vā ghṛtaṃ dadyād yavāgū-maṇḍa-miśritam

1

कट्फलं मधुकं लोध्रं त्वग्-दाडिम-फलस्य च । वात-पित्तातिसार-घ्नं पिबेत् तण्डुल-वारिणा ॥ ११७+

kaṭphalaṃ madhukaṃ lodhraṃ tvag-dāḍima-phalasya ca | vāta-pittātisāra-ghnaṃ pibet taṇḍula-vāriṇā || 117+

2

मुस्तं सातिविषा दार्वी वचा शुण्ठी च तत्-समम् । कषायं क्षौद्र-संयुक्तं श्लेष्म-वातातिसारिणे ॥ ११७+

mustaṃ sātiviṣā dārvī vacā śuṇṭhī ca tat-samam | kaṣāyaṃ kṣaudra-saṃyuktaṃ śleṣma-vātātisāriṇe || 117+

3

पीतदारु वचा लोध्रं कलिङ्ग-फल-नागरम् । दाडिमाम्बु-युतं दद्यात् पित्त-श्लेष्मातिसारिणे ॥ ११७+

pītadāru vacā lodhraṃ kaliṅga-phala-nāgaram | dāḍimāmbu-yutaṃ dadyāt pitta-śleṣmātisāriṇe || 117+

118

वात-श्लेष्म-विबन्धे वा स्रवत्य् अति कफे ऽपि वा । शूले प्रवाहिकायां वा पिच्छा-वस्तिः प्रशस्यते

vāta-śleṣma-vibandhe vā sravaty ati kaphe 'pi vā | śūle pravāhikāyāṃ vā picchā-vastiḥ praśasyate

119

९.११८av वात-श्लेष्म-विबन्धे च वचा-बिल्व-कणा-कुष्ठ-शताह्वा-लवणान्वितः । बिल्व-तैलेन तैलेन वचाद्यैः साधितेन वा

9.118av vāta-śleṣma-vibandhe ca vacā-bilva-kaṇā-kuṣṭha-śatāhvā-lavaṇānvitaḥ | bilva-tailena tailena vacādyaiḥ sādhitena vā

120

बहु-शः कफ-वातार्ते कोष्णेनान्वासनं हितम् । क्षीणे कफे गुदे दीर्घ-कालातीसार-दुर्-बले

bahu-śaḥ kapha-vātārte koṣṇenānvāsanaṃ hitam | kṣīṇe kaphe gude dīrgha-kālātīsāra-dur-bale

121

अनिलः प्रबलो ऽवश्यं स्व-स्थान-स्थः प्रजायते । स बली सहसा हन्यात् तस्मात् तं त्वरया जयेत्

anilaḥ prabalo 'vaśyaṃ sva-sthāna-sthaḥ prajāyate | sa balī sahasā hanyāt tasmāt taṃ tvarayā jayet

122

वायोर् अन्-अन्तरं पित्तं पित्तस्यान्-अन्तरं कफम् । जयेत् पूर्वं त्रयाणां वा भवेद् यो बल-वत्-तमः

vāyor an-antaraṃ pittaṃ pittasyān-antaraṃ kapham | jayet pūrvaṃ trayāṇāṃ vā bhaved yo bala-vat-tamaḥ

123

भी-शोकाभ्याम् अपि चलः शीघ्रं कुप्यत्य् अतस् तयोः । कार्या क्रिया वात-हरा हर्षणाश्वासनानि च

bhī-śokābhyām api calaḥ śīghraṃ kupyaty atas tayoḥ | kāryā kriyā vāta-harā harṣaṇāśvāsanāni ca

124

यस्योच्चाराद् विना मूत्रं पवनो वा प्रवर्तते । दीप्ताग्नेर् लघु-कोष्ठस्य शान्तस् तस्योदरामयः

yasyoccārād vinā mūtraṃ pavano vā pravartate | dīptāgner laghu-koṣṭhasya śāntas tasyodarāmayaḥ

अध्याय 10

1

ग्रहणीम् आश्रितं दोषम् अ-जीर्ण-वद् उपाचरेत् । अतीसारोक्त-विधिना तस्यामं च विपाचयेत्

grahaṇīm āśritaṃ doṣam a-jīrṇa-vad upācaret | atīsārokta-vidhinā tasyāmaṃ ca vipācayet

2

अन्न-काले यवाग्व्-आदि पञ्च-कोलादिभिर् युतम् । वितरेत् पटु-लघ्व्-अन्नं पुनर् योगांश् च दीपनान्

anna-kāle yavāgv-ādi pañca-kolādibhir yutam | vitaret paṭu-laghv-annaṃ punar yogāṃś ca dīpanān

3

दद्यात् सातिविषां पेयाम् आमे साम्लां स-नागराम् । पाने ऽतीसार-विहितं वारि तक्रं सुरादि च

dadyāt sātiviṣāṃ peyām āme sāmlāṃ sa-nāgarām | pāne 'tīsāra-vihitaṃ vāri takraṃ surādi ca

4

ग्रहणी-दोषिणां तक्रं दीपन-ग्राहि-लाघवात् । पथ्यं मधुर-पाकि-त्वान् न च पित्त-प्रदूषणम्

grahaṇī-doṣiṇāṃ takraṃ dīpana-grāhi-lāghavāt | pathyaṃ madhura-pāki-tvān na ca pitta-pradūṣaṇam

5

कषायोष्ण-विकाशि-त्वाद् रूक्ष-त्वाच् च कफे हितम् । वाते स्वाद्व्-अम्ल-सान्द्र-त्वात् सद्यस्कम् अ-विदाहि तत्

kaṣāyoṣṇa-vikāśi-tvād rūkṣa-tvāc ca kaphe hitam | vāte svādv-amla-sāndra-tvāt sadyaskam a-vidāhi tat

6

१०.५av कषायोष्ण-विकाषि-त्वाद् चतुर्णां प्रस्थम् अम्लानां त्र्य्-ऊषणाच् च पल-त्रयम् । लवणानां च चत्वारि शर्करायाः पलाष्टकम्

10.5av kaṣāyoṣṇa-vikāṣi-tvād caturṇāṃ prastham amlānāṃ try-ūṣaṇāc ca pala-trayam | lavaṇānāṃ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam

7

तच् चूर्णं शाक-सूपान्न-रागादिष्व् अवचारयेत् । कासा-जीर्णा-रुचि-श्वास-हृत्-पाण्डु-प्लीह-गुल्म-नुत्

tac cūrṇaṃ śāka-sūpānna-rāgādiṣv avacārayet | kāsā-jīrṇā-ruci-śvāsa-hṛt-pāṇḍu-plīha-gulma-nut

8

१०.७dv -हृत्-पार्श्वामय-शूल-नुत् १०.७dv -हृत्-पाण्ड्व्-आमय-शूल-नुत् नागरातिविषा-मुस्तं पाक्यम् आम-हरं पिबेत् । उष्णाम्बुना वा तत्-कल्कं नागरं वाथ-वाभयाम्

10.7dv -hṛt-pārśvāmaya-śūla-nut 10.7dv -hṛt-pāṇḍv-āmaya-śūla-nut nāgarātiviṣā-mustaṃ pākyam āma-haraṃ pibet | uṣṇāmbunā vā tat-kalkaṃ nāgaraṃ vātha-vābhayām

9

स-सैन्धवं वचादिं वा तद्-वन् मदिरयाथ-वा । वर्चस्य् आमे स-प्रवाहे पिबेद् वा दाडिमाम्बुना

sa-saindhavaṃ vacādiṃ vā tad-van madirayātha-vā | varcasy āme sa-pravāhe pibed vā dāḍimāmbunā

10

विडेन लवणं पिष्टं बिल्व-चित्रक-नागरम् । सामे कफानिले कोष्ठ-रुक्-करे कोष्ण-वारिणा

viḍena lavaṇaṃ piṣṭaṃ bilva-citraka-nāgaram | sāme kaphānile koṣṭha-ruk-kare koṣṇa-vāriṇā

11

कलिङ्ग-हिङ्ग्व्-अतिविषा-वचा-सौवर्चलाभयम् । छर्दि-हृद्-रोग-शूलेषु पेयम् उष्णेन वारिणा

kaliṅga-hiṅgv-ativiṣā-vacā-sauvarcalābhayam | chardi-hṛd-roga-śūleṣu peyam uṣṇena vāriṇā

12

पथ्या-सौवर्चलाजाजी-चूर्णं मरिच-संयुतम् । पिप्पलीं नागरं पाठां शारिवां बृहती-द्वयम्

pathyā-sauvarcalājājī-cūrṇaṃ marica-saṃyutam | pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ śārivāṃ bṛhatī-dvayam

13

चित्रकं कौटजं क्षारं तथा लवण-पञ्चकम् । चूर्णी-कृतं दधि-सुरा-तन्-मण्डोष्णाम्बु-काञ्जिकैः

citrakaṃ kauṭajaṃ kṣāraṃ tathā lavaṇa-pañcakam | cūrṇī-kṛtaṃ dadhi-surā-tan-maṇḍoṣṇāmbu-kāñjikaiḥ

14

पिबेद् अग्नि-विवृद्ध्य्-अर्थं कोष्ठ-वात-हरं परम् । पटूनि पञ्च द्वौ क्षारौ मरिचं पञ्च-कोलकम्

pibed agni-vivṛddhy-arthaṃ koṣṭha-vāta-haraṃ param | paṭūni pañca dvau kṣārau maricaṃ pañca-kolakam

15

दीप्यकं हिङ्गु गुटिका बीजपूर-रसे कृता । कोल-दाडिम-तोये वा परं पाचन-दीपनी

dīpyakaṃ hiṅgu guṭikā bījapūra-rase kṛtā | kola-dāḍima-toye vā paraṃ pācana-dīpanī

16

तालीश-पत्त्र-चविका-मरिचानां पलं पलम् । कृष्णा-तन्-मूलयोर् द्वे द्वे पले शुण्ठी-पल-त्रयम्

tālīśa-pattra-cavikā-maricānāṃ palaṃ palam | kṛṣṇā-tan-mūlayor dve dve pale śuṇṭhī-pala-trayam

17

चतुर्-जातम् उशीरं च कर्षांशं श्लक्ष्ण-चूर्णितम् । गुडेन वटकान् कृत्वा त्रि-गुणेन सदा भजेत्

catur-jātam uśīraṃ ca karṣāṃśaṃ ślakṣṇa-cūrṇitam | guḍena vaṭakān kṛtvā tri-guṇena sadā bhajet

18

मद्य-यूष-रसारिष्ट-मस्तु-पेया-पयो-ऽनुपः । वात-श्लेष्मात्मनां छर्दि-ग्रहणी-पार्श्व-हृद्-रुजाम्

madya-yūṣa-rasāriṣṭa-mastu-peyā-payo-'nupaḥ | vāta-śleṣmātmanāṃ chardi-grahaṇī-pārśva-hṛd-rujām

19

ज्वर-श्वयथु-पाण्डु-त्व-गुल्म-पानात्ययार्शसाम् । प्रसेक-पीनस-श्वास-कासानां च निवृत्तये

jvara-śvayathu-pāṇḍu-tva-gulma-pānātyayārśasām | praseka-pīnasa-śvāsa-kāsānāṃ ca nivṛttaye

20

अभयां नागर-स्थाने दद्यात् तत्रैव विड्-ग्रहे । छर्द्य्-आदिषु च पैत्तेषु चतुर्-गुण-सितान्विताः

abhayāṃ nāgara-sthāne dadyāt tatraiva viḍ-grahe | chardy-ādiṣu ca paitteṣu catur-guṇa-sitānvitāḥ

21

१०.२०bv दद्याद् अत्रैव विड्-ग्रहे पक्वेन वटकाः कार्या गुडेन सितयापि वा । परं हि वह्नि-संपर्काल् लघिमानं भजन्ति ते

10.20bv dadyād atraiva viḍ-grahe pakvena vaṭakāḥ kāryā guḍena sitayāpi vā | paraṃ hi vahni-saṃparkāl laghimānaṃ bhajanti te

22

अथैनं परिपक्वामं मारुत-ग्रहणी-गदम् । दीपनीय-युतं सर्पिः पाययेद् अल्प-शो भिषक्

athainaṃ paripakvāmaṃ māruta-grahaṇī-gadam | dīpanīya-yutaṃ sarpiḥ pāyayed alpa-śo bhiṣak

23

१०.२२av अथैनं परिपक्वाम- १०.२२bv -मारुत-ग्रहणी-गदम् किञ्-चित्-संधुक्षिते त्व् अग्नौ सक्त-विण्-मूत्र-मारुतम् । द्व्य्-अहं त्र्य्-अहं वा संस्नेह्य स्विन्नाभ्यक्तं निरूहयेत्

10.22av athainaṃ paripakvāma- 10.22bv -māruta-grahaṇī-gadam kiñ-cit-saṃdhukṣite tv agnau sakta-viṇ-mūtra-mārutam | dvy-ahaṃ try-ahaṃ vā saṃsnehya svinnābhyaktaṃ nirūhayet

24

तत एरण्ड-तैलेन सर्पिषा तैल्वकेन वा । स-क्षारेणानिले शान्ते स्रस्त-दोषं विरेचयेत्

tata eraṇḍa-tailena sarpiṣā tailvakena vā | sa-kṣāreṇānile śānte srasta-doṣaṃ virecayet

25

शुद्ध-रूक्षाशयं बद्ध-वर्चस्कं चानुवासयेत् । दीपनीयाम्ल-वात-घ्न-सिद्ध-तैलेन तं ततः

śuddha-rūkṣāśayaṃ baddha-varcaskaṃ cānuvāsayet | dīpanīyāmla-vāta-ghna-siddha-tailena taṃ tataḥ

26

निरूढं च विरिक्तं च सम्यक् चाप्य् अनुवासितम् । लघ्व्-अन्न-प्रतिसंयुक्तं सर्पिर् अभ्यासयेत् पुनः

nirūḍhaṃ ca viriktaṃ ca samyak cāpy anuvāsitam | laghv-anna-pratisaṃyuktaṃ sarpir abhyāsayet punaḥ

27

१०.२६bv सम्यग् वाप्य् अनुवासितम् पञ्च-मूलाभया-व्योष-पिप्पली-मूल-सैन्धवैः । रास्ना-क्षार-द्वयाजाजी-विडङ्ग-शठिभिर् घृतम्

10.26bv samyag vāpy anuvāsitam pañca-mūlābhayā-vyoṣa-pippalī-mūla-saindhavaiḥ | rāsnā-kṣāra-dvayājājī-viḍaṅga-śaṭhibhir ghṛtam

28

शुक्तेन मातुलुङ्गस्य स्व-रसेनार्द्रकस्य च । शुष्क-मूलक-कोलाम्ल-चुक्रिका-दाडिमस्य च

śuktena mātuluṅgasya sva-rasenārdrakasya ca | śuṣka-mūlaka-kolāmla-cukrikā-dāḍimasya ca

29

तक्र-मस्तु-सुरा-मण्ड-सौवीरक-तुषोदकैः । काञ्जिकेन च तत् पक्वम् अग्नि-दीप्ति-करं परम्

takra-mastu-surā-maṇḍa-sauvīraka-tuṣodakaiḥ | kāñjikena ca tat pakvam agni-dīpti-karaṃ param

30

शूल-गुल्मोदर-श्वास-कासानिल-कफापहम् । स-बीजपूरक-रसं सिद्धं वा पाययेद् घृतम्

śūla-gulmodara-śvāsa-kāsānila-kaphāpaham | sa-bījapūraka-rasaṃ siddhaṃ vā pāyayed ghṛtam

31

तैलम् अभ्यञ्जनार्थं च सिद्धम् एभिश् चलापहम् । एतेषाम् औषधानां वा पिबेच् चूर्णं सुखाम्बुना

tailam abhyañjanārthaṃ ca siddham ebhiś calāpaham | eteṣām auṣadhānāṃ vā pibec cūrṇaṃ sukhāmbunā

32

वाते श्लेष्मावृते सामे कफे वा वायुनोद्धते । अग्नेर् निर्वापकं पित्तं रेकेण वमनेन वा

vāte śleṣmāvṛte sāme kaphe vā vāyunoddhate | agner nirvāpakaṃ pittaṃ rekeṇa vamanena vā

33

हत्वा तिक्त-लघु-ग्राहि-दीपनैर् अ-विदाहिभिः । अन्नैः संधुक्षयेद् अग्निं चूर्णैः स्नेहैश् च तिक्तकैः

hatvā tikta-laghu-grāhi-dīpanair a-vidāhibhiḥ | annaiḥ saṃdhukṣayed agniṃ cūrṇaiḥ snehaiś ca tiktakaiḥ

34

पटोल-निम्ब-त्रायन्ती-तिक्ता-तिक्तक-पर्पटम् । कुटज-त्वक्-फलं मूर्वा मधु-शिग्रु-फलं वचा

paṭola-nimba-trāyantī-tiktā-tiktaka-parpaṭam | kuṭaja-tvak-phalaṃ mūrvā madhu-śigru-phalaṃ vacā

35

दार्वी-त्वक्-पद्मकोशीर-यवानी-मुस्त-चन्दनम् । सौराष्ट्र्य्-अतिविषा-व्योष-त्वग्-एला-पत्त्र-दारु च

dārvī-tvak-padmakośīra-yavānī-musta-candanam | saurāṣṭry-ativiṣā-vyoṣa-tvag-elā-pattra-dāru ca

36

चूर्णितं मधुना लेह्यं पेयं मद्यैर् जलेन वा । हृत्-पाण्डु-ग्रहणी-रोग-गुल्म-शूला-रुचि-ज्वरान्

cūrṇitaṃ madhunā lehyaṃ peyaṃ madyair jalena vā | hṛt-pāṇḍu-grahaṇī-roga-gulma-śūlā-ruci-jvarān

37

कामलां संनिपातं च मुख-रोगांश् च नाशयेत् । भूनिम्ब-कटुका-मुस्ता-त्र्य्-ऊषणेन्द्रयवान् समान्

kāmalāṃ saṃnipātaṃ ca mukha-rogāṃś ca nāśayet | bhūnimba-kaṭukā-mustā-try-ūṣaṇendrayavān samān

38

द्वौ चित्रकाद् वत्सक-त्वग्-भागान् षो-डश चूर्णयेत् । गुड-शीताम्बुना पीतं ग्रहणी-दोष-गुल्म-नुत्

dvau citrakād vatsaka-tvag-bhāgān ṣo-ḍaśa cūrṇayet | guḍa-śītāmbunā pītaṃ grahaṇī-doṣa-gulma-nut

39

कामला-ज्वर-पाण्डु-त्व-मेहा-रुच्य्-अतिसार-जित् । नागरातिविषा-मुस्ता-पाठा-बिल्वं रसाञ्जनम्

kāmalā-jvara-pāṇḍu-tva-mehā-rucy-atisāra-jit | nāgarātiviṣā-mustā-pāṭhā-bilvaṃ rasāñjanam

40

१०.३९bv -मेहा-रुच्य्-अतिसार-नुत् कुटज-त्वक्-फलं तिक्ता धातकी च कृतं रजः । क्षौद्र-तण्डुल-वारिभ्यां पैत्तिके ग्रहणी-गदे

10.39bv -mehā-rucy-atisāra-nut kuṭaja-tvak-phalaṃ tiktā dhātakī ca kṛtaṃ rajaḥ | kṣaudra-taṇḍula-vāribhyāṃ paittike grahaṇī-gade

41

प्रवाहिकार्शो-गुद-रुग्-रक्तोत्थानेषु चेष्यते । चन्दनं पद्मकोशीरं पाठां मूर्वां कुटन्नटम्

pravāhikārśo-guda-rug-raktotthāneṣu ceṣyate | candanaṃ padmakośīraṃ pāṭhāṃ mūrvāṃ kuṭannaṭam

42

षड्ग्रन्था-शारिवास्फोता-सप्तपर्णाटरूषकान् । पटोलोदुम्बराश्वत्थ-वट-प्लक्ष-कपीतनान्

ṣaḍgranthā-śārivāsphotā-saptaparṇāṭarūṣakān | paṭolodumbarāśvattha-vaṭa-plakṣa-kapītanān

43

१०.४२dv -वट-प्लक्ष-कपीतनम् कटुकां रोहिणीं मुस्तां निम्बं च द्वि-पलांशकान् । द्रोणे ऽपां साधयेत् तेन पचेत् सर्पिः पिचून्मितैः

10.42dv -vaṭa-plakṣa-kapītanam kaṭukāṃ rohiṇīṃ mustāṃ nimbaṃ ca dvi-palāṃśakān | droṇe 'pāṃ sādhayet tena pacet sarpiḥ picūnmitaiḥ

44

किराततिक्तेन्द्रयव-वीरा-मागधिकोत्पलैः । पित्त-ग्रहण्यां तत् पेयं कुष्ठोक्तं तिक्तकं च यत्

kirātatiktendrayava-vīrā-māgadhikotpalaiḥ | pitta-grahaṇyāṃ tat peyaṃ kuṣṭhoktaṃ tiktakaṃ ca yat

45

ग्रहण्यां श्लेष्म-दुष्टायां तीक्ष्णैः प्रच्छर्दने कृते । कट्व्-अम्ल-लवण-क्षारैः क्रमाद् अग्निं विवर्धयेत्

grahaṇyāṃ śleṣma-duṣṭāyāṃ tīkṣṇaiḥ pracchardane kṛte | kaṭv-amla-lavaṇa-kṣāraiḥ kramād agniṃ vivardhayet

46

पञ्च-कोलाभया-धान्य-पाठा-गन्ध-पलाशकैः । बीजपूर-प्रगाढैश् च सिद्धैः पेयादि कल्पयेत्

pañca-kolābhayā-dhānya-pāṭhā-gandha-palāśakaiḥ | bījapūra-pragāḍhaiś ca siddhaiḥ peyādi kalpayet

47

द्रोणं मधूक-पुष्पाणां विडङ्गं च ततो ऽर्धतः । चित्रकस्य ततो ऽर्धं च तथा भल्लातकाढकम्

droṇaṃ madhūka-puṣpāṇāṃ viḍaṅgaṃ ca tato 'rdhataḥ | citrakasya tato 'rdhaṃ ca tathā bhallātakāḍhakam

48

मञ्जिष्ठाष्ट-पलं चैतज् जल-द्रोण-त्रये पचेत् । द्रोण-शेषं शृतं शीतं मध्व्-अर्धाढक-संयुतम्

mañjiṣṭhāṣṭa-palaṃ caitaj jala-droṇa-traye pacet | droṇa-śeṣaṃ śṛtaṃ śītaṃ madhv-ardhāḍhaka-saṃyutam

49

एला-मृणालागुरुभिश् चन्दनेन च रूषिते । कुम्भे मासं स्थितं जातम् आसवं तं प्रयोजयेत्

elā-mṛṇālāgurubhiś candanena ca rūṣite | kumbhe māsaṃ sthitaṃ jātam āsavaṃ taṃ prayojayet

50

१०.४९cv कुम्भे मास-स्थितं जातम् ग्रहणीं दीपयत्य् एष बृंहणः पित्त-रक्त-नुत् । शोष-कुष्ठ-किलासानां प्रमेहाणां च नाशनः

10.49cv kumbhe māsa-sthitaṃ jātam grahaṇīṃ dīpayaty eṣa bṛṃhaṇaḥ pitta-rakta-nut | śoṣa-kuṣṭha-kilāsānāṃ pramehāṇāṃ ca nāśanaḥ

51

१०.५०bv बृंहणो रक्त-पित्त-नुत् मधूक-पुष्प-स्व-रसं शृतम् अर्ध-क्षयी-कृतम् । क्षौद्र-पाद-युतं शीतं पूर्व-वत् संनिधापयेत्

10.50bv bṛṃhaṇo rakta-pitta-nut madhūka-puṣpa-sva-rasaṃ śṛtam ardha-kṣayī-kṛtam | kṣaudra-pāda-yutaṃ śītaṃ pūrva-vat saṃnidhāpayet

52

१०.५१av मधूक-पुष्प-कुडवं तत् पिबन् ग्रहणी-दोषान् जयेत् सर्वान् हिताशनः । तद्-वद् द्राक्षेक्षु-खर्जूर-स्व-रसान् आसुतान् पिबेत्

10.51av madhūka-puṣpa-kuḍavaṃ tat piban grahaṇī-doṣān jayet sarvān hitāśanaḥ | tad-vad drākṣekṣu-kharjūra-sva-rasān āsutān pibet

53

हिङ्गु-तिक्ता-वचा-माद्री-पाठेन्द्रयव-गोक्षुरम् । पञ्च-कोलं च कर्षांशं पलांशं पटु-पञ्चकम्

hiṅgu-tiktā-vacā-mādrī-pāṭhendrayava-gokṣuram | pañca-kolaṃ ca karṣāṃśaṃ palāṃśaṃ paṭu-pañcakam

54

घृत-तैल-द्वि-कुडवे दध्नः प्रस्थ-द्वये च तत् । आपोथ्य क्वाथयेद् अग्नौ मृदाव् अनुगते रसे

ghṛta-taila-dvi-kuḍave dadhnaḥ prastha-dvaye ca tat | āpothya kvāthayed agnau mṛdāv anugate rase

55

अन्तर्-धूमं ततो दग्ध्वा चूर्णी-कृत्य घृताप्लुतम् । पिबेत् पाणि-तलं तस्मिञ् जीर्णे स्यान् मधुराशनः

antar-dhūmaṃ tato dagdhvā cūrṇī-kṛtya ghṛtāplutam | pibet pāṇi-talaṃ tasmiñ jīrṇe syān madhurāśanaḥ

56

वात-श्लेष्मामयान् सर्वान् हन्याद् विष-गरांश् च सः । भूनिम्बं रोहिणीं तिक्तां पटोलं निम्ब-पर्पटम्

vāta-śleṣmāmayān sarvān hanyād viṣa-garāṃś ca saḥ | bhūnimbaṃ rohiṇīṃ tiktāṃ paṭolaṃ nimba-parpaṭam

57

दग्ध्वा माहिष-मूत्रेण पिबेद् अग्नि-विवर्धनम् । द्वे हरिद्रे वचा कुष्ठं चित्रकः कटु-रोहिणी

dagdhvā māhiṣa-mūtreṇa pibed agni-vivardhanam | dve haridre vacā kuṣṭhaṃ citrakaḥ kaṭu-rohiṇī

58

मुस्ता च च्छाग-मूत्रेण सिद्धः क्षारो ऽग्नि-वर्धनः । चतुः-पलं सुधा-काण्डात् त्रि-पलं लवण-त्रयात्

mustā ca cchāga-mūtreṇa siddhaḥ kṣāro 'gni-vardhanaḥ | catuḥ-palaṃ sudhā-kāṇḍāt tri-palaṃ lavaṇa-trayāt

59

१०.५८dv त्रि-फला-लवणानि च वार्ताक-कुडवं चार्काद् अष्टौ द्वे चित्रकात् पले । दग्ध्वा रसेन वार्ताकाद् गुटिका भोजनोत्तराः

10.58dv tri-phalā-lavaṇāni ca vārtāka-kuḍavaṃ cārkād aṣṭau dve citrakāt pale | dagdhvā rasena vārtākād guṭikā bhojanottarāḥ

60

१०.५९av वार्ताकात् कुडवं चार्काद् भुक्तम् अन्नं पचन्त्य् आशु कास-श्वासार्शसां हिताः । विषूचिका-प्रतिश्याय-हृद्-रोग-शमनाश् च ताः

10.59av vārtākāt kuḍavaṃ cārkād bhuktam annaṃ pacanty āśu kāsa-śvāsārśasāṃ hitāḥ | viṣūcikā-pratiśyāya-hṛd-roga-śamanāś ca tāḥ

61

मातुलुङ्ग-शठी-रास्ना-कटु-त्रय-हरीतकि । स्वर्जिका-याव-शूकाख्यौ क्षारौ पञ्च-पटूनि च

mātuluṅga-śaṭhī-rāsnā-kaṭu-traya-harītaki | svarjikā-yāva-śūkākhyau kṣārau pañca-paṭūni ca

62

१०.६१bv -कटु-त्रय-हरीतकीः सुखाम्बु-पीतं तच्-चूर्णं बल-वर्णाग्नि-वर्धनम् । श्लैष्मिके ग्रहणी-दोषे स-वाते तैर् घृतं पचेत्

10.61bv -kaṭu-traya-harītakīḥ sukhāmbu-pītaṃ tac-cūrṇaṃ bala-varṇāgni-vardhanam | ślaiṣmike grahaṇī-doṣe sa-vāte tair ghṛtaṃ pacet

63

धान्वन्तरं षट्-पलं च भल्लातक-घृताभयम् । विड-काचोष-लवण-स्वर्जिका-याव-शूक-जान्

dhānvantaraṃ ṣaṭ-palaṃ ca bhallātaka-ghṛtābhayam | viḍa-kācoṣa-lavaṇa-svarjikā-yāva-śūka-jān

64

सप्तलां कण्टकारीं च चित्रकं चैकतो दहेत् । सप्त-कृत्वः स्रुतस्यास्य क्षारस्यार्धाढके पचेत्

saptalāṃ kaṇṭakārīṃ ca citrakaṃ caikato dahet | sapta-kṛtvaḥ srutasyāsya kṣārasyārdhāḍhake pacet

65

आढकं सर्पिषः पेयं तद् अग्नि-बल-वृद्धये । निचये पञ्च कर्माणि युञ्ज्याच् चैतद् यथा-बलम्

āḍhakaṃ sarpiṣaḥ peyaṃ tad agni-bala-vṛddhaye | nicaye pañca karmāṇi yuñjyāc caitad yathā-balam

66

प्रसेके श्लैष्मिके ऽल्पाग्नेर् दीपनं रूक्ष-तिक्तकम् । योज्यं कृशस्य व्यत्यासात् स्निग्ध-रूक्षं कफोदये

praseke ślaiṣmike 'lpāgner dīpanaṃ rūkṣa-tiktakam | yojyaṃ kṛśasya vyatyāsāt snigdha-rūkṣaṃ kaphodaye

67

क्षीण-क्षाम-शरीरस्य दीपनं स्नेह-संयुतम् । दीपनं बहु-पित्तस्य तिक्तं मधुरकैर् युतम्

kṣīṇa-kṣāma-śarīrasya dīpanaṃ sneha-saṃyutam | dīpanaṃ bahu-pittasya tiktaṃ madhurakair yutam

68

स्नेहो ऽम्ल-लवणैर् युक्तो बहु-वातस्य शस्यते । स्नेहम् एव परं विद्याद् दुर्-बलानल-दीपनम्

sneho 'mla-lavaṇair yukto bahu-vātasya śasyate | sneham eva paraṃ vidyād dur-balānala-dīpanam

69

नालं स्नेह-समिद्धस्य शमायान्नं सु-गुर्व् अपि । यो ऽल्पाग्नि-त्वात् कफे क्षीणे वर्चः पक्वम् अपि श्लथम्

nālaṃ sneha-samiddhasya śamāyānnaṃ su-gurv api | yo 'lpāgni-tvāt kaphe kṣīṇe varcaḥ pakvam api ślatham

70

मुञ्चेत् पट्व्-औषध-युतं स पिबेद् अल्प-शो घृतम् । तेन स्व-मार्गम् आनीतः स्व-कर्मणि नियोजितः

muñcet paṭv-auṣadha-yutaṃ sa pibed alpa-śo ghṛtam | tena sva-mārgam ānītaḥ sva-karmaṇi niyojitaḥ

71

समानो दीपयत्य् अग्निम् अग्नेः संधुक्षको हि सः । पुरीषं यश् च कृच्छ्रेण कठिन-त्वाद् विमुञ्चति

samāno dīpayaty agnim agneḥ saṃdhukṣako hi saḥ | purīṣaṃ yaś ca kṛcchreṇa kaṭhina-tvād vimuñcati

72

१०.७१bv अग्नेः संधुक्षको ह्य् असौ स घृतं लवणैर् युक्तं नरो ऽन्नावग्रहं पिबेत् । रौक्ष्यान् मन्दे ऽनले सर्पिस् तैलं वा दीपनैः पिबेत्

10.71bv agneḥ saṃdhukṣako hy asau sa ghṛtaṃ lavaṇair yuktaṃ naro 'nnāvagrahaṃ pibet | raukṣyān mande 'nale sarpis tailaṃ vā dīpanaiḥ pibet

73

क्षार-चूर्णासवारिष्टन् मन्दे स्नेहाति-पानतः । उदावर्तात् तु योक्तव्या निरूह-स्नेह-वस्तयः

kṣāra-cūrṇāsavāriṣṭan mande snehāti-pānataḥ | udāvartāt tu yoktavyā nirūha-sneha-vastayaḥ

74

१०.७३cv उदावर्तात् प्रयोक्तव्या दोषाति-वृद्ध्या मन्दे ऽग्नौ संशुद्धो ऽन्न-विधिं चरेत् । व्याधि-मुक्तस्य मन्दे ऽग्नौ सर्पिर् एव तु दीपनम्

10.73cv udāvartāt prayoktavyā doṣāti-vṛddhyā mande 'gnau saṃśuddho 'nna-vidhiṃ caret | vyādhi-muktasya mande 'gnau sarpir eva tu dīpanam

75

१०.७४bv संशुद्धो ऽन्न-विधिं भजेत् अध्वोपवास-क्षाम-त्वैर् यवाग्वा पाययेद् घृतम् । अन्नावपीडितं बल्यं दीपनं बृंहणं च तत्

10.74bv saṃśuddho 'nna-vidhiṃ bhajet adhvopavāsa-kṣāma-tvair yavāgvā pāyayed ghṛtam | annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca tat

76

दीर्घ-काल-प्रसङ्गात् तु क्षाम-क्षीण-कृशान् नरान् । प्रसहानां रसैः साम्लैर् भोजयेत् पिशिताशिनाम्

dīrgha-kāla-prasaṅgāt tu kṣāma-kṣīṇa-kṛśān narān | prasahānāṃ rasaiḥ sāmlair bhojayet piśitāśinām

77

लघूष्ण-कटु-शोधि-त्वाद् दीपयन्त्य् आशु ते ऽनलम् । मांसोपचित-मांस-त्वात् परं च बल-वर्धनाः

laghūṣṇa-kaṭu-śodhi-tvād dīpayanty āśu te 'nalam | māṃsopacita-māṃsa-tvāt paraṃ ca bala-vardhanāḥ

78

१०.७७av लघूष्ण-कटु-शोधि-त्वैर् स्नेहासव-सुरारिष्ट-चूर्ण-क्वाथ-हिताशनैः । सम्यक्-प्रयुक्तैर् देहस्य बलम् अग्नेश् च वर्धते

10.77av laghūṣṇa-kaṭu-śodhi-tvair snehāsava-surāriṣṭa-cūrṇa-kvātha-hitāśanaiḥ | samyak-prayuktair dehasya balam agneś ca vardhate

79

दीप्तो यथैव स्थाणुश् च बाह्यो ऽग्निः सार-दारुभिः । स-स्नेहैर् जायते तद्-वद् आहारैः कोष्ठ-गो ऽनलः

dīpto yathaiva sthāṇuś ca bāhyo 'gniḥ sāra-dārubhiḥ | sa-snehair jāyate tad-vad āhāraiḥ koṣṭha-go 'nalaḥ

80

ना-भोजनेन कायाग्निर् दीप्यते नाति-भोजनात् । यथा निर्-इन्धनो वह्निर् अल्पो वातीन्धनावृतः

nā-bhojanena kāyāgnir dīpyate nāti-bhojanāt | yathā nir-indhano vahnir alpo vātīndhanāvṛtaḥ

81

१०.८०dv अल्पो वातीन्धनान्वितः यदा क्षीणे कफे पित्तं स्व-स्थाने पवनानुगम् । प्रवृद्धं वर्धयत्य् अग्निं तदासौ सानिलो ऽनलः

10.80dv alpo vātīndhanānvitaḥ yadā kṣīṇe kaphe pittaṃ sva-sthāne pavanānugam | pravṛddhaṃ vardhayaty agniṃ tadāsau sānilo 'nalaḥ

82

पक्त्वान्नम् आशु धातूंश् च सर्वान् ओजश् च संक्षिपन् । मारयेत् स्यात् स ना स्वस्थो भुक्ते जीर्णे तु ताम्यति

paktvānnam āśu dhātūṃś ca sarvān ojaś ca saṃkṣipan | mārayet syāt sa nā svastho bhukte jīrṇe tu tāmyati

83

१०.८२cv मारयेत् तं स ना स्वस्थो तृट्-कास-दाह-मूर्छाद्या व्याधयो ऽत्य्-अग्नि-संभवाः । तम् अत्य्-अग्निं गुरु-स्निग्ध-मन्द-सान्द्र-हिम-स्थिरैः

10.82cv mārayet taṃ sa nā svastho tṛṭ-kāsa-dāha-mūrchādyā vyādhayo 'ty-agni-saṃbhavāḥ | tam aty-agniṃ guru-snigdha-manda-sāndra-hima-sthiraiḥ

84

अन्न-पानैर् नयेच् छान्तिं दीप्तम् अग्निम् इवाम्बुभिः । मुहुर् मुहुर् अ-जीर्णे ऽपि भोज्यान्य् अस्योपहारयेत्

anna-pānair nayec chāntiṃ dīptam agnim ivāmbubhiḥ | muhur muhur a-jīrṇe 'pi bhojyāny asyopahārayet

85

१०.८४dv भोज्यान्य् अस्योपकल्पयेत् निर्-इन्धनो ऽन्तरं लब्ध्वा यथैनं न विपादयेत् । कृशरां पायसं स्निग्धं पैष्टिकं गुड-वैकृतम्

10.84dv bhojyāny asyopakalpayet nir-indhano 'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet | kṛśarāṃ pāyasaṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍa-vaikṛtam

86

१०.८५bv तथैनं न विपादयेत् अश्नीयाद् औदकानूप-पिशितानि भृतानि च । मत्स्यान् विशेषतः श्लक्ष्णान् स्थिर-तोय-चराश् च ये

10.85bv tathainaṃ na vipādayet aśnīyād audakānūpa-piśitāni bhṛtāni ca | matsyān viśeṣataḥ ślakṣṇān sthira-toya-carāś ca ye

87

आविकं सु-भृतं मांसम् अद्याद् अत्य्-अग्नि-वारणम् । पयः सह-मधूच्छिष्टं घृतं वा तृषितः पिबेत्

āvikaṃ su-bhṛtaṃ māṃsam adyād aty-agni-vāraṇam | payaḥ saha-madhūcchiṣṭaṃ ghṛtaṃ vā tṛṣitaḥ pibet

88

गोधूम-चूर्णं पयसा बहु-सर्पिः-परिप्लुतम् । आनूप-रस-युक्तान् वा स्नेहांस् तैल-विवर्जितान्

godhūma-cūrṇaṃ payasā bahu-sarpiḥ-pariplutam | ānūpa-rasa-yuktān vā snehāṃs taila-vivarjitān

89

श्यामा-त्रिवृद्-विपक्वं वा पयो दद्याद् विरेचनम् । अ-सकृत् पित्त-हरणं पायस-प्रतिभोजनम्

śyāmā-trivṛd-vipakvaṃ vā payo dadyād virecanam | a-sakṛt pitta-haraṇaṃ pāyasa-pratibhojanam

90

यत् किञ्-चिद् गुरु मेद्यं च श्लेष्म-कारि च भोजनम् । सर्वं तद् अत्य्-अग्नि-हितं भुक्त्वा च स्वपनं दिवा

yat kiñ-cid guru medyaṃ ca śleṣma-kāri ca bhojanam | sarvaṃ tad aty-agni-hitaṃ bhuktvā ca svapanaṃ divā

91

आहारम् अग्निः पचति दोषान् आहार-वर्जितः । धातून् क्षीणेषु दोषेषु जीवितं धातु-संक्षये

āhāram agniḥ pacati doṣān āhāra-varjitaḥ | dhātūn kṣīṇeṣu doṣeṣu jīvitaṃ dhātu-saṃkṣaye

92

एतत् प्रकृत्यैव विरुद्धम् अन्नं संयोग-संस्कार-वशेन चेदम् । इत्य्-आदि अ-विज्ञाय यथेष्ट-चेष्टाश् चरन्ति यत् साग्नि-बलस्य शक्तिः

etat prakṛtyaiva viruddham annaṃ saṃyoga-saṃskāra-vaśena cedam | ity-ādi a-vijñāya yatheṣṭa-ceṣṭāś caranti yat sāgni-balasya śaktiḥ

93

तस्माद् अग्निं पालयेत् सर्व-यत्नैस् तस्मिन् नष्टे याति ना नाशम् एव । दोषैर् ग्रस्ते ग्रस्यते रोग-संघैर् युक्ते तु स्यान् नी-रुजो दीर्घ-जीवी

tasmād agniṃ pālayet sarva-yatnais tasmin naṣṭe yāti nā nāśam eva | doṣair graste grasyate roga-saṃghair yukte tu syān nī-rujo dīrgha-jīvī

अध्याय 11

1

लिङ्गाग्र-सुषिरे सम्यग् योन्यां वा संप्रवेशयेत् । मूत्र-दुःख-हरं मुख्यं कर्पूरं परिसंक्षिपेत् ॥ ०+

liṅgāgra-suṣire samyag yonyāṃ vā saṃpraveśayet | mūtra-duḥkha-haraṃ mukhyaṃ karpūraṃ parisaṃkṣipet || 0+

1

कृच्छ्रे वात-घ्न-तैलाक्तम् अधो नाभेः समीर-जे । सु-स्निग्धैः स्वेदयेद् अङ्गं पिण्ड-सेकावगाहनैः

kṛcchre vāta-ghna-tailāktam adho nābheḥ samīra-je | su-snigdhaiḥ svedayed aṅgaṃ piṇḍa-sekāvagāhanaiḥ

2

दश-मूल-बलैरण्ड-यवाभीरु-पुनर्नवैः । कुलत्थ-कोल-पत्तूर-वृश्चीवोपलभेदकैः

daśa-mūla-balairaṇḍa-yavābhīru-punarnavaiḥ | kulattha-kola-pattūra-vṛścīvopalabhedakaiḥ

3

तैल-सर्पिर्-वराहर्क्ष-वसाः क्वथित-कल्कितैः । स-पञ्च-लवणाः सिद्धाः पीताः शूल-हराः परम्

taila-sarpir-varāharkṣa-vasāḥ kvathita-kalkitaiḥ | sa-pañca-lavaṇāḥ siddhāḥ pītāḥ śūla-harāḥ param

4

द्रव्याण्य् एतानि पानान्ने तथा पिण्डोपनाहने । सह तैलफलैर् युञ्ज्यात् साम्लानि स्नेह-वन्ति च

dravyāṇy etāni pānānne tathā piṇḍopanāhane | saha tailaphalair yuñjyāt sāmlāni sneha-vanti ca

5

सौवर्चलाढ्यां मदिरां पिबेन् मूत्र-रुजापहाम् । पैत्ते युञ्जीत शिशिरं सेक-लेपावगाहनम्

sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ piben mūtra-rujāpahām | paitte yuñjīta śiśiraṃ seka-lepāvagāhanam

6

पिबेद् वरीं गोक्षुरकं विदारीं स-कसेरुकाम् । तृणाख्यं पञ्च-मूलं च पाक्यं स-मधु-शर्करम्

pibed varīṃ gokṣurakaṃ vidārīṃ sa-kaserukām | tṛṇākhyaṃ pañca-mūlaṃ ca pākyaṃ sa-madhu-śarkaram

7

वृषकं त्रपुसैर्वारु-लट्वा-बीजानि कुङ्कुमम् । द्राक्षाम्भोभिः पिबन् सर्वान् मूत्राघातान् अपोहति

vṛṣakaṃ trapusairvāru-laṭvā-bījāni kuṅkumam | drākṣāmbhobhiḥ piban sarvān mūtrāghātān apohati

8

एर्वारु-बीज-यष्ट्य्-आह्व-दार्वीर् वा तण्डुलाम्बुना । तोयेन कल्कं द्राक्षायाः पिबेत् पर्युषितेन वा

ervāru-bīja-yaṣṭy-āhva-dārvīr vā taṇḍulāmbunā | toyena kalkaṃ drākṣāyāḥ pibet paryuṣitena vā

9

कफ-जे वमनं स्वेदं तीक्ष्णोष्ण-कटु-भोजनम् । यवानां विकृतीः क्षारं कालशेयं च शीलयेत्

kapha-je vamanaṃ svedaṃ tīkṣṇoṣṇa-kaṭu-bhojanam | yavānāṃ vikṛtīḥ kṣāraṃ kālaśeyaṃ ca śīlayet

10

पिबेन् मद्येन सूक्ष्मैलां धात्री-फल-रसेन वा । सारसास्थि-श्वदंष्ट्रैला-व्योषं वा मधु-मूत्र-वत्

piben madyena sūkṣmailāṃ dhātrī-phala-rasena vā | sārasāsthi-śvadaṃṣṭrailā-vyoṣaṃ vā madhu-mūtra-vat

11

स्व-रसं कण्टकार्या वा पाययेन् माक्षिकान्वितम् । शितिवारक-बीजं वा तक्रेण श्लक्ष्ण-चूर्णितम्

sva-rasaṃ kaṇṭakāryā vā pāyayen mākṣikānvitam | śitivāraka-bījaṃ vā takreṇa ślakṣṇa-cūrṇitam

12

धव-सप्ताह्व-कुटज-गुडूची-चतुरङ्गुलम् । केम्बुकैला-करञ्जं च पाक्यं स-मधु साधिताम्

dhava-saptāhva-kuṭaja-guḍūcī-caturaṅgulam | kembukailā-karañjaṃ ca pākyaṃ sa-madhu sādhitām

13

११.१२cv कटुकैला-करञ्जं च तैर् वा पेयां प्रवालं वा चूर्णितं तण्डुलाम्बुना । स-तैलं पाटला-क्षारं सप्त-कृत्वो ऽथ-वा स्रुतम्

11.12cv kaṭukailā-karañjaṃ ca tair vā peyāṃ pravālaṃ vā cūrṇitaṃ taṇḍulāmbunā | sa-tailaṃ pāṭalā-kṣāraṃ sapta-kṛtvo 'tha-vā srutam

14

पाटली-याव-शूकाभ्यां पारिभद्रात् तिलाद् अपि । क्षारोदकेन मदिरां त्वग्-एलोषण-संयुताम्

pāṭalī-yāva-śūkābhyāṃ pāribhadrāt tilād api | kṣārodakena madirāṃ tvag-eloṣaṇa-saṃyutām

15

पिबेद् गुडोपदंशान् वा लिह्याद् एतान् पृथक् पृथक् । संनिपातात्मके सर्वं यथावस्थम् इदं हितम्

pibed guḍopadaṃśān vā lihyād etān pṛthak pṛthak | saṃnipātātmake sarvaṃ yathāvastham idaṃ hitam

16

अश्मन्य् अप्य् अ-चिरोत्थाने वात-वस्त्य्-आदिकेषु च । अश्मरी दारुणो व्याधिर् अन्तक-प्रतिमो मतः

aśmany apy a-cirotthāne vāta-vasty-ādikeṣu ca | aśmarī dāruṇo vyādhir antaka-pratimo mataḥ

17

११.१६bv वात-वस्त्य्-आदिकेष्व् अपि तरुणो भेषजैः साध्यः प्रवृद्धश् छेदम् अर्हति । तस्य पूर्वेषु रूपेषु स्नेहादि-क्रम इष्यते

11.16bv vāta-vasty-ādikeṣv api taruṇo bheṣajaiḥ sādhyaḥ pravṛddhaś chedam arhati | tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādi-krama iṣyate

18

पाषाणभेदो वसुको वशिरो ऽश्मन्तको वरी । कपोतवङ्कातिबला-भल्लूकोशीर-कच्छकम्

pāṣāṇabhedo vasuko vaśiro 'śmantako varī | kapotavaṅkātibalā-bhallūkośīra-kacchakam

19

११.१८dv -भल्लूकोशीर-कन्तकम् वृक्षादनी शाक-फलं व्याघ्र्यौ गुण्ठस् त्रिकण्टकः । यवाः कुलत्थाः कोलानि वरुणः कतकात् फलम्

11.18dv -bhallūkośīra-kantakam vṛkṣādanī śāka-phalaṃ vyāghryau guṇṭhas trikaṇṭakaḥ | yavāḥ kulatthāḥ kolāni varuṇaḥ katakāt phalam

20

ऊषकादि-प्रतीवापम् एषां क्वाथे शृतं घृतम् । भिनत्ति वात-संभूतां तत् पीतं शीघ्रम् अश्मरीम्

ūṣakādi-pratīvāpam eṣāṃ kvāthe śṛtaṃ ghṛtam | bhinatti vāta-saṃbhūtāṃ tat pītaṃ śīghram aśmarīm

21

गन्धर्वहस्त-बृहती-व्याघ्री-गोक्षुरकेक्षुरात् । मूल-कल्कं पिबेद् दध्ना मधुरेणाश्म-भेदनम्

gandharvahasta-bṛhatī-vyāghrī-gokṣurakekṣurāt | mūla-kalkaṃ pibed dadhnā madhureṇāśma-bhedanam

22

कुशः काशः शरो गुण्ठ इत्कटो मोरटो ऽश्मभित् । दर्भो विदारी वाराही शालि-मूलं त्रिकण्टकः

kuśaḥ kāśaḥ śaro guṇṭha itkaṭo moraṭo 'śmabhit | darbho vidārī vārāhī śāli-mūlaṃ trikaṇṭakaḥ

23

भल्लूकः पाटली पाठा पत्तूरः स-कुरण्टकः । पुनर्नवे शिरीषश् च तेषां क्वाथे पचेद् घृतम्

bhallūkaḥ pāṭalī pāṭhā pattūraḥ sa-kuraṇṭakaḥ | punarnave śirīṣaś ca teṣāṃ kvāthe paced ghṛtam

24

पिष्टेन त्रपुसादीनां बीजेनेन्दीवरेण च । मधुकेन शिला-जेन तत् पित्ताश्मरि-भेदनम्

piṣṭena trapusādīnāṃ bījenendīvareṇa ca | madhukena śilā-jena tat pittāśmari-bhedanam

25

वरुणादिः समीर-घ्नौ गणाव् एला हरेणुका । गुग्गुलुर् मरिचं कुष्ठं चित्रकः स-सुराह्वयः

varuṇādiḥ samīra-ghnau gaṇāv elā hareṇukā | guggulur maricaṃ kuṣṭhaṃ citrakaḥ sa-surāhvayaḥ

26

तैः कल्कितैः कृताव् आपम् ऊषकादि-गणेन च । भिनत्ति कफ-जाम् आशु साधितं घृतम् अश्मरीम्

taiḥ kalkitaiḥ kṛtāv āpam ūṣakādi-gaṇena ca | bhinatti kapha-jām āśu sādhitaṃ ghṛtam aśmarīm

27

क्षार-क्षीर-यवाग्व्-आदि द्रव्यैः स्वैः स्वैश् च कल्पयेत् । पिचुकाङ्कोल्ल-कतक-शाकेन्दीवर-जैः फलैः

kṣāra-kṣīra-yavāgv-ādi dravyaiḥ svaiḥ svaiś ca kalpayet | picukāṅkolla-kataka-śākendīvara-jaiḥ phalaiḥ

28

पीतम् उष्णाम्बु स-गुडं शर्करा-पातनं परम् । क्रौञ्चोष्ट्र-रासभास्थीनि श्वदंष्ट्रा तालपत्त्रिका

pītam uṣṇāmbu sa-guḍaṃ śarkarā-pātanaṃ param | krauñcoṣṭra-rāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālapattrikā

29

११.२८av पीतम् उष्णाम्बु स-घृतं अजमोदा कदम्बस्य मूलं विश्वस्य चौषधम् । पीतानि शर्करां भिन्द्युः सुरयोष्णोदकेन वा

11.28av pītam uṣṇāmbu sa-ghṛtaṃ ajamodā kadambasya mūlaṃ viśvasya cauṣadham | pītāni śarkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā

30

११.२९bv मूलं बिल्वस्य चौषधम् नृत्यकुण्डक-बीजानां चूर्णं माक्षिक-संयुतम् । अवि-क्षीरेण सप्ताहं पीतम् अश्मरि-पातनः

11.29bv mūlaṃ bilvasya cauṣadham nṛtyakuṇḍaka-bījānāṃ cūrṇaṃ mākṣika-saṃyutam | avi-kṣīreṇa saptāhaṃ pītam aśmari-pātanaḥ

31

११.३०av नृत्यकुण्डल-बीजानां ११.३०av मर्कटकस्य बीजानां क्वाथश् च शिग्रु-मूलोत्थः कद्-उष्णो ऽश्मरी-पातनः । तिलापामार्ग-कदली-पलाश-यव-संभवः

11.30av nṛtyakuṇḍala-bījānāṃ 11.30av markaṭakasya bījānāṃ kvāthaś ca śigru-mūlotthaḥ kad-uṣṇo 'śmarī-pātanaḥ | tilāpāmārga-kadalī-palāśa-yava-saṃbhavaḥ

32

क्षारः पेयो ऽवि-मूत्रेण शर्करास्व् अश्मरीषु च । कपोतवङ्का-मूलं वा पिबेद् एकं सुरादिभिः

kṣāraḥ peyo 'vi-mūtreṇa śarkarāsv aśmarīṣu ca | kapotavaṅkā-mūlaṃ vā pibed ekaṃ surādibhiḥ

33

तत्-सिद्धं वा पिबेत् क्षीरं वेदनाभिर् उपद्रुतः । हरीतक्य्-अस्थि-सिद्धं वा साधितं वा पुनर्नवैः

tat-siddhaṃ vā pibet kṣīraṃ vedanābhir upadrutaḥ | harītaky-asthi-siddhaṃ vā sādhitaṃ vā punarnavaiḥ

34

क्षीरान्न-भुग् बर्हि-शिखा-मूलं वा तण्डुलाम्बुना । मूत्राघातेषु विभजेद् अतः शेषेष्व् अपि क्रियाम्

kṣīrānna-bhug barhi-śikhā-mūlaṃ vā taṇḍulāmbunā | mūtrāghāteṣu vibhajed ataḥ śeṣeṣv api kriyām

35

बृहत्य्-आदि-गणे सिद्धं द्वि-गुणी-कृत-गोक्षुरे । तोयं पयो वा सर्पिर् वा सर्व-मूत्र-विकार-जित्

bṛhaty-ādi-gaṇe siddhaṃ dvi-guṇī-kṛta-gokṣure | toyaṃ payo vā sarpir vā sarva-mūtra-vikāra-jit

36

देवदारुं घनं मूर्वां यष्टीमधु हरीतकीम् । मूत्राघातेषु सर्वेषु सुरा-क्षीर-जलैः पिबेत्

devadāruṃ ghanaṃ mūrvāṃ yaṣṭīmadhu harītakīm | mūtrāghāteṣu sarveṣu surā-kṣīra-jalaiḥ pibet

37

रसं वा धन्वयासस्य कषायं ककुभस्य वा । सुखाम्भसा वा त्रि-फलां पिष्टां सैन्धव-संयुताम्

rasaṃ vā dhanvayāsasya kaṣāyaṃ kakubhasya vā | sukhāmbhasā vā tri-phalāṃ piṣṭāṃ saindhava-saṃyutām

38

व्याघ्री-गोक्षुरक-क्वाथे यवागूं वा स-फाणिताम् । क्वाथे वीरतरादेर् वा ताम्र-चूड-रसे ऽपि वा

vyāghrī-gokṣuraka-kvāthe yavāgūṃ vā sa-phāṇitām | kvāthe vīratarāder vā tāmra-cūḍa-rase 'pi vā

39

अद्याद् वीरतराद्येन भावितं वा शिला-जतु । मद्यं वा निगदं पीत्वा रथेनाश्वेन वा व्रजेत्

adyād vīratarādyena bhāvitaṃ vā śilā-jatu | madyaṃ vā nigadaṃ pītvā rathenāśvena vā vrajet

40

११.३९cv मद्यं वा निर्-गदं पीत्वा शीघ्र-वेगेन संक्षोभात् तथास्य च्यवते ऽश्मरी । सर्व-था चोपयोक्तव्यो वर्गो वीरतरादिकः

11.39cv madyaṃ vā nir-gadaṃ pītvā śīghra-vegena saṃkṣobhāt tathāsya cyavate 'śmarī | sarva-thā copayoktavyo vargo vīratarādikaḥ

41

रेकार्थं तैल्वकं सर्पिर् वस्ति-कर्म च शीलयेत् । विशेषाद् उत्तरान् वस्तीञ् छुक्राश्मर्यां तु शोधिते

rekārthaṃ tailvakaṃ sarpir vasti-karma ca śīlayet | viśeṣād uttarān vastīñ chukrāśmaryāṃ tu śodhite

42

११.४१dv छुक्राश्मर्यां च शोधिते तैर् मूत्र-मार्गे बल-वान् शुक्राशय-विशुद्धये । पुमान् सु-तृप्तो वृष्याणां मांसानां कुक्कुटस्य च

11.41dv chukrāśmaryāṃ ca śodhite tair mūtra-mārge bala-vān śukrāśaya-viśuddhaye | pumān su-tṛpto vṛṣyāṇāṃ māṃsānāṃ kukkuṭasya ca

43

कामं स-कामः सेवेत प्रमदा मद-दायिनीः । सिद्धैर् उपक्रमैर् एभिर् न चेच् छान्तिस् तदा भिषक्

kāmaṃ sa-kāmaḥ seveta pramadā mada-dāyinīḥ | siddhair upakramair ebhir na cec chāntis tadā bhiṣak

44

११.४३dv न चेच् छान्तिस् ततो भिषक् इति राजानम् आपृच्छ्य शस्त्रं साध्व् अवचारयेत् । अ-क्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियायां संशयो भवेत्

11.43dv na cec chāntis tato bhiṣak iti rājānam āpṛcchya śastraṃ sādhv avacārayet | a-kriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet

45

निश्चितस्यापि वैद्यस्य बहु-शः सिद्ध-कर्मणः । अथातुरम् उपस्निग्ध-शुद्धम् ईषच् च कर्शितम्

niścitasyāpi vaidyasya bahu-śaḥ siddha-karmaṇaḥ | athāturam upasnigdha-śuddham īṣac ca karśitam

46

११.४५cv अथातुरम् उपस्निग्धं ११.४५dv -शुद्धम् ईषच् च कर्षितम् ११.४५dv शुद्धम् ईषच् च कर्शितम् अभ्यक्त-स्विन्न-वपुषम् अ-भुक्तं कृत-मङ्गलम् । आ-जानु-फलक-स्थस्य नरस्याङ्के व्यपाश्रितम्

11.45cv athāturam upasnigdhaṃ 11.45dv -śuddham īṣac ca karṣitam 11.45dv śuddham īṣac ca karśitam abhyakta-svinna-vapuṣam a-bhuktaṃ kṛta-maṅgalam | ā-jānu-phalaka-sthasya narasyāṅke vyapāśritam

47

पूर्वेण कायेनोत्तानं निषण्णं वस्त्र-चुम्भले । ततो ऽस्याकुञ्चिते जानु-कूर्परे वाससा दृढम्

pūrveṇa kāyenottānaṃ niṣaṇṇaṃ vastra-cumbhale | tato 'syākuñcite jānu-kūrpare vāsasā dṛḍham

48

सहाश्रय-मनुष्येण बद्धस्याश्वासितस्य च । नाभेः समन्ताद् अभ्यज्याद् अधस् तस्याश् च वामतः

sahāśraya-manuṣyeṇa baddhasyāśvāsitasya ca | nābheḥ samantād abhyajyād adhas tasyāś ca vāmataḥ

49

मृदित्वा मुष्टिनाक्रामेद् यावद् अश्मर्य् अधो-गता । तैलाक्ते वर्धित-नखे तर्जनी-मध्यमे ततः

mṛditvā muṣṭinākrāmed yāvad aśmary adho-gatā | tailākte vardhita-nakhe tarjanī-madhyame tataḥ

50

अ-दक्षिणे गुदे ऽङ्गुल्यौ प्रणिधायानु-सेवनि । आसाद्य बल-यत्नाभ्याम् अश्मरीं गुद-मेढ्रयोः

a-dakṣiṇe gude 'ṅgulyau praṇidhāyānu-sevani | āsādya bala-yatnābhyām aśmarīṃ guda-meḍhrayoḥ

51

११.५०bv प्रणिधायानु-सेवनीम् कृत्वान्तरे तथा वस्तिं निर्-वलीकम् अन्-आयतम् । उत्पीडयेद् अङ्गुलीभ्यां यावद् ग्रन्थिर् इवोन्नतम्

11.50bv praṇidhāyānu-sevanīm kṛtvāntare tathā vastiṃ nir-valīkam an-āyatam | utpīḍayed aṅgulībhyāṃ yāvad granthir ivonnatam

52

शल्यं स्यात् सेवनीं मुक्त्वा यव-मात्रेण पाटयेत् । अश्म-मानेन न यथा भिद्यते सा तथाहरेत्

śalyaṃ syāt sevanīṃ muktvā yava-mātreṇa pāṭayet | aśma-mānena na yathā bhidyate sā tathāharet

53

समग्रं सर्प-वक्त्रेण स्त्रीणां वस्तिस् तु पार्श्व-गः । गर्भाशयाश्रयस् तासां शस्त्रम् उत्सङ्ग-वत् ततः

samagraṃ sarpa-vaktreṇa strīṇāṃ vastis tu pārśva-gaḥ | garbhāśayāśrayas tāsāṃ śastram utsaṅga-vat tataḥ

54

न्यसेद् अतो ऽन्य-था ह्य् आसां मूत्र-स्रावी व्रणो भवेत् । मूत्र-प्रसेक-क्षणनान् नरस्याप्य् अपि चैक-धा

nyased ato 'nya-thā hy āsāṃ mūtra-srāvī vraṇo bhavet | mūtra-praseka-kṣaṇanān narasyāpy api caika-dhā

55

वस्ति-भेदो ऽश्मरी-हेतुः सिद्धिं याति न तु द्वि-धा । वि-शल्यम् उष्ण-पानीय-द्रोण्यां तम् अवगाहयेत्

vasti-bhedo 'śmarī-hetuḥ siddhiṃ yāti na tu dvi-dhā | vi-śalyam uṣṇa-pānīya-droṇyāṃ tam avagāhayet

56

तथा न पूर्यते ऽस्रेण वस्तिः पूर्णे तु पीडयेत् । मेढ्रान्तः क्षीरि-वृक्षाम्बु मूत्र-संशुद्धये ततः

tathā na pūryate 'sreṇa vastiḥ pūrṇe tu pīḍayet | meḍhrāntaḥ kṣīri-vṛkṣāmbu mūtra-saṃśuddhaye tataḥ

57

११.५६cv मेढ्रतः क्षीरि-वृक्षाम्बु ११.५६cv मेढ्रे ऽन्तः क्षीरि-वृक्षाम्बु कुर्याद् गुडस्य सौहित्यं मध्व्-आज्याक्त-व्रणः पिबेत् । द्वौ कालौ स-घृतां कोष्णां यवागूं मूत्र-शोधनैः

11.56cv meḍhrataḥ kṣīri-vṛkṣāmbu 11.56cv meḍhre 'ntaḥ kṣīri-vṛkṣāmbu kuryād guḍasya sauhityaṃ madhv-ājyākta-vraṇaḥ pibet | dvau kālau sa-ghṛtāṃ koṣṇāṃ yavāgūṃ mūtra-śodhanaiḥ

58

त्र्य्-अहं दशाहं पयसा गुडाढ्येनाल्पम् ओदनम् । भुञ्जीतोर्ध्वं फलाम्लैश् च रसैर् जाङ्गल-चारिणाम्

try-ahaṃ daśāhaṃ payasā guḍāḍhyenālpam odanam | bhuñjītordhvaṃ phalāmlaiś ca rasair jāṅgala-cāriṇām

59

क्षीरि-वृक्ष-कषायेण व्रणं प्रक्षाल्य लेपयेत् । प्रपौण्डरीक-मञ्जिष्ठा-यष्ट्य्-आह्व-नयनौषधैः

kṣīri-vṛkṣa-kaṣāyeṇa vraṇaṃ prakṣālya lepayet | prapauṇḍarīka-mañjiṣṭhā-yaṣṭy-āhva-nayanauṣadhaiḥ

60

व्रणाभ्यङ्गे पचेत् तैलम् एभिर् एव निशान्वितैः । दशाहं स्वेदयेच् चैनं स्व-मार्गं सप्त-रात्रतः

vraṇābhyaṅge pacet tailam ebhir eva niśānvitaiḥ | daśāhaṃ svedayec cainaṃ sva-mārgaṃ sapta-rātrataḥ

61

११.६०cv दशाहं स्वेदयेच् चैव ११.६०cv दशाहं स्वेदयेच् चैवं मूत्रे त्व् अ-गच्छति दहेद् अश्मरी-व्रणम् अग्निना । स्व-मार्ग-प्रतिपत्तौ तु स्वादु-प्रायैर् उपाचरेत्

11.60cv daśāhaṃ svedayec caiva 11.60cv daśāhaṃ svedayec caivaṃ mūtre tv a-gacchati dahed aśmarī-vraṇam agninā | sva-mārga-pratipattau tu svādu-prāyair upācaret

62

तं वस्तिभिर् न चारोहेद् वर्षं रूढ-व्रणो ऽपि सः । नग-नागाश्व-वृक्ष-स्त्री-रथान् नाप्सु प्लवेत च

taṃ vastibhir na cārohed varṣaṃ rūḍha-vraṇo 'pi saḥ | naga-nāgāśva-vṛkṣa-strī-rathān nāpsu plaveta ca

63

मूत्र-शुक्र-वहौ वस्ति-वृषणौ सेवनीं गुदम् । मूत्र-प्रसेकं योनिं च शस्त्रेणाष्टौ विवर्जयेत्

mūtra-śukra-vahau vasti-vṛṣaṇau sevanīṃ gudam | mūtra-prasekaṃ yoniṃ ca śastreṇāṣṭau vivarjayet

अध्याय 12

1

मेहिनो बलिनः कुर्याद् आदौ वमन-रेचने । स्निग्धस्य सर्षपारिष्ट-निकुम्भाक्ष-करञ्ज-जैः

mehino balinaḥ kuryād ādau vamana-recane | snigdhasya sarṣapāriṣṭa-nikumbhākṣa-karañja-jaiḥ

2

तैलस् त्रिकण्टकाद्येन यथा-स्वं साधितेन वा । स्नेहेन मुस्त-देवाह्व-नागर-प्रतिवाप-वत्

tailas trikaṇṭakādyena yathā-svaṃ sādhitena vā | snehena musta-devāhva-nāgara-prativāpa-vat

3

सुरसादि-कषायेण दद्याद् आस्थापनं ततः । न्यग्रोधादेस् तु पित्तार्तं रसैः शुद्धं च तर्पयेत्

surasādi-kaṣāyeṇa dadyād āsthāpanaṃ tataḥ | nyagrodhādes tu pittārtaṃ rasaiḥ śuddhaṃ ca tarpayet

4

१२.३cv न्यग्रोधादेस् तु पित्तार्ते मूत्र-ग्रह-रुजा-गुल्म-क्षयाद्यास् त्व् अपतर्पणात् । ततो ऽनुबन्ध-रक्षार्थं शमनानि प्रयोजयेत्

12.3cv nyagrodhādes tu pittārte mūtra-graha-rujā-gulma-kṣayādyās tv apatarpaṇāt | tato 'nubandha-rakṣārthaṃ śamanāni prayojayet

5

अ-संशोध्यस्य तान्य् एव सर्व-मेहेषु पाययेत् । धात्री-रस-प्लुतां प्राह्णे हरिद्रां माक्षिकान्विताम्

a-saṃśodhyasya tāny eva sarva-meheṣu pāyayet | dhātrī-rasa-plutāṃ prāhṇe haridrāṃ mākṣikānvitām

6

दार्वी-सुराह्व-त्रि-फला-मुस्ता वा क्वथिता जले । चित्रक-त्रि-फला-दार्वी-कलिङ्गान् वा स-माक्षिकान्

dārvī-surāhva-tri-phalā-mustā vā kvathitā jale | citraka-tri-phalā-dārvī-kaliṅgān vā sa-mākṣikān

8

मधु-युक्तं गुडूच्या वा रसम् आमलकस्य वा ॥ ७अब् ॥ लोध्राभया-तोयद-कट्फलानां पाठा-विडङ्गार्जुन-धन्वनानाम् ॥ ७च्द् ॥ गायत्रि-दार्वी-कृमिहृद्-धवानां कफे त्रयः क्षौद्र-युताः कषायाः ॥ ७एf ॥ उशीर-लोध्रार्जुन-चन्दनानां पटोल-निम्बामलकामृतानाम् । लोध्राम्बु-कालीयक-धातकीनां पित्ते त्रयः क्षौद्र-युताः कषायाः

madhu-yuktaṃ guḍūcyā vā rasam āmalakasya vā || 7ab || lodhrābhayā-toyada-kaṭphalānāṃ pāṭhā-viḍaṅgārjuna-dhanvanānām || 7cd || gāyatri-dārvī-kṛmihṛd-dhavānāṃ kaphe trayaḥ kṣaudra-yutāḥ kaṣāyāḥ || 7ef || uśīra-lodhrārjuna-candanānāṃ paṭola-nimbāmalakāmṛtānām | lodhrāmbu-kālīyaka-dhātakīnāṃ pitte trayaḥ kṣaudra-yutāḥ kaṣāyāḥ

10

यथा-स्वम् एभिः पानान्नं यव-गोधूम-भावनाः ॥ ९अब् ॥ १२.९bv यव-गोधूम-भावनाम् १२.९bv यव-गोधूम-भावनम् वातोल्बणेषु स्नेहांश् च प्रमेहेषु प्रकल्पयेत् । अपूप-सक्तु-वाट्यादिर् यवानां विकृतिर् हिता

yathā-svam ebhiḥ pānānnaṃ yava-godhūma-bhāvanāḥ || 9ab || 12.9bv yava-godhūma-bhāvanām 12.9bv yava-godhūma-bhāvanam vātolbaṇeṣu snehāṃś ca prameheṣu prakalpayet | apūpa-saktu-vāṭyādir yavānāṃ vikṛtir hitā

11

गजाश्व-गुद-मुक्तानाम् अथ-वा वेणु-जन्मनाम् । तृण-धान्यानि मुद्गाद्याः शालिर् जीर्णः स-षष्टिकः

gajāśva-guda-muktānām atha-vā veṇu-janmanām | tṛṇa-dhānyāni mudgādyāḥ śālir jīrṇaḥ sa-ṣaṣṭikaḥ

12

श्री-कुक्कुटो ऽम्लः खलकस् तिल-सर्षप-किट्ट-जः । कपित्थं तिन्दुकं जम्बूस् तत्-कृता राग-षाडवाः

śrī-kukkuṭo 'mlaḥ khalakas tila-sarṣapa-kiṭṭa-jaḥ | kapitthaṃ tindukaṃ jambūs tat-kṛtā rāga-ṣāḍavāḥ

13

तिक्तं शाकं मधु श्रेष्ठा भक्ष्याः शुष्काः स-सक्तवः । धन्व-मांसानि शूल्यानि परिशुष्काण्य् अयस्-कृतिः

tiktaṃ śākaṃ madhu śreṣṭhā bhakṣyāḥ śuṣkāḥ sa-saktavaḥ | dhanva-māṃsāni śūlyāni pariśuṣkāṇy ayas-kṛtiḥ

14

मध्व्-अरिष्टासवा जीर्णाः सीधुः पक्व-रसोद्भवः । तथासनादि-साराम्बु दर्भाम्भो माक्षिकोदकम्

madhv-ariṣṭāsavā jīrṇāḥ sīdhuḥ pakva-rasodbhavaḥ | tathāsanādi-sārāmbu darbhāmbho mākṣikodakam

15

वासितेषु वरा-क्वाथे शर्वरीं शोषितेष्व् अहः । यवेषु सु-कृतान् सक्तून् स-क्षौद्रान् सीधुना पिबेत्

vāsiteṣu varā-kvāthe śarvarīṃ śoṣiteṣv ahaḥ | yaveṣu su-kṛtān saktūn sa-kṣaudrān sīdhunā pibet

16

शाल-सप्ताह्व-कम्पिल्ल-वृक्षकाक्ष-कपित्थ-जम् । रोहीतकं च कुसुमं मधुनाद्यात् सु-चूर्णितम्

śāla-saptāhva-kampilla-vṛkṣakākṣa-kapittha-jam | rohītakaṃ ca kusumaṃ madhunādyāt su-cūrṇitam

17

कफ-पित्त-प्रमेहेषु पिबेद् धात्री-रसेन वा । त्रिकण्टक-निशा-लोध्र-सोमवल्क-वचार्जुनैः

kapha-pitta-prameheṣu pibed dhātrī-rasena vā | trikaṇṭaka-niśā-lodhra-somavalka-vacārjunaiḥ

18

पद्मकाश्मन्तकारिष्ट-चन्दनागुरु-दीप्यकैः । पटोल-मुस्त-मञ्जिष्ठा-माद्री-भल्लातकैः पचेत्

padmakāśmantakāriṣṭa-candanāguru-dīpyakaiḥ | paṭola-musta-mañjiṣṭhā-mādrī-bhallātakaiḥ pacet

19

तैलं वात-कफे पित्ते घृतं मिश्रेषु मिश्रकम् । दश-मूल-शठी-दन्ती-सुराह्वं द्वि-पुनर्नवम्

tailaṃ vāta-kaphe pitte ghṛtaṃ miśreṣu miśrakam | daśa-mūla-śaṭhī-dantī-surāhvaṃ dvi-punarnavam

20

मूलं स्नुग्-अर्कयोः पथ्यां भूकदम्बम् अरुष्करम् । करञ्जौ वरुणान् मूलं पिप्पल्याः पौष्करं च यत्

mūlaṃ snug-arkayoḥ pathyāṃ bhūkadambam aruṣkaram | karañjau varuṇān mūlaṃ pippalyāḥ pauṣkaraṃ ca yat

21

१२.२०cv करञ्ज-वरुणान् मूलं पृथग् दश-पलं प्रस्थान् यव-कोल-कुलत्थतः । त्रींश् चाष्ट-गुणिते तोये विपचेत् पाद-वर्तिना

12.20cv karañja-varuṇān mūlaṃ pṛthag daśa-palaṃ prasthān yava-kola-kulatthataḥ | trīṃś cāṣṭa-guṇite toye vipacet pāda-vartinā

22

तेन द्वि-पिप्पली-चव्य-वचा-निचुल-रोहिषैः । त्रिवृद्-विडङ्ग-कम्पिल्ल-भार्गी-विश्वैश् च साधयेत्

tena dvi-pippalī-cavya-vacā-nicula-rohiṣaiḥ | trivṛd-viḍaṅga-kampilla-bhārgī-viśvaiś ca sādhayet

23

१२.२२dv -भार्गी-बिल्वैश् च साधयेत् प्रस्थं घृताज् जयेत् सर्वांस् तन् मेहान् पिटिका विषम् । पाण्डु-विद्रधि-गुल्मार्शः-शोष-शोफ-गरोदरम्

12.22dv -bhārgī-bilvaiś ca sādhayet prasthaṃ ghṛtāj jayet sarvāṃs tan mehān piṭikā viṣam | pāṇḍu-vidradhi-gulmārśaḥ-śoṣa-śopha-garodaram

24

श्वासं कासं वमिं वृद्धिं प्लीहानं वात-शोणितम् । कुष्ठोन्मादाव् अपस्मारं धान्वन्तरम् इदं घृतम्

śvāsaṃ kāsaṃ vamiṃ vṛddhiṃ plīhānaṃ vāta-śoṇitam | kuṣṭhonmādāv apasmāraṃ dhānvantaram idaṃ ghṛtam

25

लोध्र-मूर्वा-शठी-वेल्ल-भार्गी-नत-नख-प्लवान् । कलिङ्ग-कुष्ठ-क्रमुक-प्रियङ्ग्व्-अतिविषाग्निकान्

lodhra-mūrvā-śaṭhī-vella-bhārgī-nata-nakha-plavān | kaliṅga-kuṣṭha-kramuka-priyaṅgv-ativiṣāgnikān

26

द्वे विशाले चतुर्-जातं भूनिम्बं कटु-रोहिणीम् । यवानीं पौष्करं पाठां ग्रन्थिं चव्यं फल-त्रयम्

dve viśāle catur-jātaṃ bhūnimbaṃ kaṭu-rohiṇīm | yavānīṃ pauṣkaraṃ pāṭhāṃ granthiṃ cavyaṃ phala-trayam

27

कर्षांशम् अम्बु-कलशे पाद-शेषे स्रुते हिमे । द्वौ प्रस्थौ माक्षिकात् क्षिप्त्वा रक्षेत् पक्षम् उपेक्षया

karṣāṃśam ambu-kalaśe pāda-śeṣe srute hime | dvau prasthau mākṣikāt kṣiptvā rakṣet pakṣam upekṣayā

28

लोध्रासवो ऽयं मेहार्शः-श्वित्र-कुष्ठा-रुचि-कृमीन् । पाण्डु-त्वं ग्रहणी-दोषं स्थूल-तां च नियच्छति

lodhrāsavo 'yaṃ mehārśaḥ-śvitra-kuṣṭhā-ruci-kṛmīn | pāṇḍu-tvaṃ grahaṇī-doṣaṃ sthūla-tāṃ ca niyacchati

29

साधयेद् असनादीनां पलानां विंशतिं पृथक् । द्वि-वहे ऽपां क्षिपेत् तत्र पाद-स्थे द्वे शते गुडात्

sādhayed asanādīnāṃ palānāṃ viṃśatiṃ pṛthak | dvi-vahe 'pāṃ kṣipet tatra pāda-sthe dve śate guḍāt

30

क्षौद्राढकार्धं पलिकं वत्सकादिं च कल्कितम् । तत् क्षौद्र-पिप्पली-चूर्ण-प्रदिग्धे घृत-भाजने

kṣaudrāḍhakārdhaṃ palikaṃ vatsakādiṃ ca kalkitam | tat kṣaudra-pippalī-cūrṇa-pradigdhe ghṛta-bhājane

31

१२.३०bv वत्सकादि च कल्कितम् स्थितं दृढे जतु-सृते यव-राशौ निधापयेत् । खदिराङ्गार-तप्तानि बहु-शो ऽत्र निमज्जयेत्

12.30bv vatsakādi ca kalkitam sthitaṃ dṛḍhe jatu-sṛte yava-rāśau nidhāpayet | khadirāṅgāra-taptāni bahu-śo 'tra nimajjayet

32

तनूनि तीक्ष्ण-लोहस्य पत्त्राण्य् आ-लोह-संक्षयात् । अयस्-कृतिः स्थिता पीता पूर्वस्माद् अधिका गुणैः

tanūni tīkṣṇa-lohasya pattrāṇy ā-loha-saṃkṣayāt | ayas-kṛtiḥ sthitā pītā pūrvasmād adhikā guṇaiḥ

33

रूक्षम् उद्वर्तनं गाढं व्यायामो निशि जागरः । यच् चान्यच् छ्लेष्म-मेदो-घ्नं बहिर् अन्तश् च तद् धितम्

rūkṣam udvartanaṃ gāḍhaṃ vyāyāmo niśi jāgaraḥ | yac cānyac chleṣma-medo-ghnaṃ bahir antaś ca tad dhitam

34

सु-भावितां सार-जलैस् तुलां पीत्वा शिलोद्भवात् । साराम्बुनैव भुञ्जानः शालीञ् जाङ्गल-जै रसैः

su-bhāvitāṃ sāra-jalais tulāṃ pītvā śilodbhavāt | sārāmbunaiva bhuñjānaḥ śālīñ jāṅgala-jai rasaiḥ

35

१२.३४dv शालिं जाङ्गल-जै रसैः सर्वान् अभिभवेन् मेहान् सु-बहूपद्रवान् अपि । गण्ड-मालार्बुद-ग्रन्थि-स्थौल्य-कुष्ठ-भगन्दरान्

12.34dv śāliṃ jāṅgala-jai rasaiḥ sarvān abhibhaven mehān su-bahūpadravān api | gaṇḍa-mālārbuda-granthi-sthaulya-kuṣṭha-bhagandarān

36

कृमि-श्लीपद-शोफांश् च परं चैतद् रसायनम् । अ-धनश् छत्त्र-पाद-त्र-रहितो मुनि-वर्तनः

kṛmi-ślīpada-śophāṃś ca paraṃ caitad rasāyanam | a-dhanaś chattra-pāda-tra-rahito muni-vartanaḥ

1

चन्दनम् उत्पलं द्राक्षा उशीरं च पुनर्नवा । यष्टीमधुक-श्रीखण्डं त्रि-फलोत्पल-शारिवा ॥ ३६.१+

candanam utpalaṃ drākṣā uśīraṃ ca punarnavā | yaṣṭīmadhuka-śrīkhaṇḍaṃ tri-phalotpala-śārivā || 36.1+

2

शमी वंश-फलं लोध्रं त्रि-जातं नागकेसरम् । पद्मकं च कणा-चूर्णं तत्-तुल्या शर्करा शुभा ॥ ३६.१+

śamī vaṃśa-phalaṃ lodhraṃ tri-jātaṃ nāgakesaram | padmakaṃ ca kaṇā-cūrṇaṃ tat-tulyā śarkarā śubhā || 36.1+

3

एतच् चूर्णं पिबेत् प्रातस् तण्डुलोदक-वारिणा । प्रमेहे रक्त-पित्ते च कृच्छ्र-दोषे च दारुणे ॥ ३६.१+

etac cūrṇaṃ pibet prātas taṇḍulodaka-vāriṇā | pramehe rakta-pitte ca kṛcchra-doṣe ca dāruṇe || 36.1+

37

योजनानां शतं यायात् खनेद् वा सलिलाशयान् । गो-शकृन्-मूत्र-वृत्तिर् वा गोभिर् एव सह भ्रमेत्

yojanānāṃ śataṃ yāyāt khaned vā salilāśayān | go-śakṛn-mūtra-vṛttir vā gobhir eva saha bhramet

38

बृंहयेद् औषधाहारैर् अ-मेदो-मूत्रलैः कृशम् । शराविकाद्याः पिटिकाः शोफ-वत् समुपाचरेत्

bṛṃhayed auṣadhāhārair a-medo-mūtralaiḥ kṛśam | śarāvikādyāḥ piṭikāḥ śopha-vat samupācaret

39

अ-पक्वा व्रण-वत् पक्वास् तासां प्राग्-रूपम् एव च । क्षीरि-वृक्षाम्बु पानाय बस्त-मूत्रं च शस्यते

a-pakvā vraṇa-vat pakvās tāsāṃ prāg-rūpam eva ca | kṣīri-vṛkṣāmbu pānāya basta-mūtraṃ ca śasyate

40

तीक्ष्णं च शोधनं प्रायो दुर्-विरेच्या हि मेहिनः । तैलम् एलादिना कुर्याद् गणेन व्रण-रोपणम्

tīkṣṇaṃ ca śodhanaṃ prāyo dur-virecyā hi mehinaḥ | tailam elādinā kuryād gaṇena vraṇa-ropaṇam

41

उद्वर्तने कषायं तु वर्गेणारग्वधादिना । परिषेको ऽसनाद्येन पानान्ने वत्सकादिना

udvartane kaṣāyaṃ tu vargeṇāragvadhādinā | pariṣeko 'sanādyena pānānne vatsakādinā

42

१२.४१cv परिषेके ऽसनाद्येन पाठा-चित्रक-शार्ङ्गष्टा-शारिवा-कण्टकारिकाः । सप्ताह्वं कौटजं मूलं सोमवल्कं नृपद्रुमम्

12.41cv pariṣeke 'sanādyena pāṭhā-citraka-śārṅgaṣṭā-śārivā-kaṇṭakārikāḥ | saptāhvaṃ kauṭajaṃ mūlaṃ somavalkaṃ nṛpadrumam

43

संचूर्ण्य मधुना लिह्यात् तद्-वच् चूर्णं नवायसम् । मधु-मेहि-त्वम् आपन्नो भिषग्भिः परिवर्जितः

saṃcūrṇya madhunā lihyāt tad-vac cūrṇaṃ navāyasam | madhu-mehi-tvam āpanno bhiṣagbhiḥ parivarjitaḥ

अध्याय 13

1

विद्रधिं सर्वम् एवामं शोफ-वत् समुपाचरेत् । प्रततं च हरेद् रक्तं पक्वे तु व्रण-वत् क्रिया

vidradhiṃ sarvam evāmaṃ śopha-vat samupācaret | pratataṃ ca hared raktaṃ pakve tu vraṇa-vat kriyā

2

पञ्च-मूल-जलैर् धौतं वातिकं लवणोत्तरैः । भद्रादि-वर्ग-यष्ट्य्-आह्व-तिलैर् आलेपयेद् व्रणम्

pañca-mūla-jalair dhautaṃ vātikaṃ lavaṇottaraiḥ | bhadrādi-varga-yaṣṭy-āhva-tilair ālepayed vraṇam

3

वैरेचनिक-युक्तेन त्रैवृतेन विशोध्य च । विदारी-वर्ग-सिद्धेन त्रैवृतेनैव रोपयेत्

vairecanika-yuktena traivṛtena viśodhya ca | vidārī-varga-siddhena traivṛtenaiva ropayet

4

क्षालितं क्षीरि-तोयेन लिम्पेद् यष्ट्य्-अमृता-तिलैः । पैत्तं घृतेन सिद्धेन मञ्जिष्ठोशीर-पद्मकैः

kṣālitaṃ kṣīri-toyena limped yaṣṭy-amṛtā-tilaiḥ | paittaṃ ghṛtena siddhena mañjiṣṭhośīra-padmakaiḥ

5

पयस्या-द्वि-निशा-श्रेष्ठा-यष्टी-दुग्धैश् च रोपयेत् । न्यग्रोधादि-प्रवाल-त्वक्-फलैर् वा कफ-जं पुनः

payasyā-dvi-niśā-śreṣṭhā-yaṣṭī-dugdhaiś ca ropayet | nyagrodhādi-pravāla-tvak-phalair vā kapha-jaṃ punaḥ

6

आरग्वधादिना धौतं सक्तु-कुम्भ-निशा-तिलैः । लिम्पेत् कुलत्थिका-दन्ती -त्रिवृच्-छ्यामाग्नि-तिल्वकैः

āragvadhādinā dhautaṃ saktu-kumbha-niśā-tilaiḥ | limpet kulatthikā-dantī -trivṛc-chyāmāgni-tilvakaiḥ

7

१३.६av आरग्वधाम्बुना धौतं स-सैन्धवैः स-गो-मूत्रैस् तैलं कुर्वीत रोपणम् । रक्तागन्तूद्भवे कार्या पित्त-विद्रधि-वत् क्रिया

13.6av āragvadhāmbunā dhautaṃ sa-saindhavaiḥ sa-go-mūtrais tailaṃ kurvīta ropaṇam | raktāgantūdbhave kāryā pitta-vidradhi-vat kriyā

8

वरुणादि-गण-क्वाथम् अ-पक्वे ऽभ्यन्तरोत्थिते । ऊषकादि-प्रतीवापं पूर्वाह्णे विद्रधौ पिबेत्

varuṇādi-gaṇa-kvātham a-pakve 'bhyantarotthite | ūṣakādi-pratīvāpaṃ pūrvāhṇe vidradhau pibet

9

१३.८bv अ-पक्वे ऽभ्यन्तर-स्थिते घृतं विरेचन-द्रव्यैः सिद्धं ताभ्यां च पाययेत् । निरूहं स्नेह-वस्तिं च ताभ्याम् एव प्रकल्पयेत्

13.8bv a-pakve 'bhyantara-sthite ghṛtaṃ virecana-dravyaiḥ siddhaṃ tābhyāṃ ca pāyayet | nirūhaṃ sneha-vastiṃ ca tābhyām eva prakalpayet

10

पान-भोजन-लेपेषु मधु-शिग्रुः प्रयोजितः । दत्तावापो यथा-दोषम् अ-पक्वं हन्ति विद्रधिम्

pāna-bhojana-lepeṣu madhu-śigruḥ prayojitaḥ | dattāvāpo yathā-doṣam a-pakvaṃ hanti vidradhim

11

त्रायन्ती-त्रि-फला-निम्ब-कटुका-मधुकं समम् । त्रिवृत्-पटोल-मूलाभ्यां चत्वारो ऽंशाः पृथक् पृथक्

trāyantī-tri-phalā-nimba-kaṭukā-madhukaṃ samam | trivṛt-paṭola-mūlābhyāṃ catvāro 'ṃśāḥ pṛthak pṛthak

12

मसूरान् निस्-तुषाद् अष्टौ तत्-क्वाथः स-घृतो जयेत् । विद्रधि-गुल्म-वीसर्प-दाह-मोह-मद-ज्वरान्

masūrān nis-tuṣād aṣṭau tat-kvāthaḥ sa-ghṛto jayet | vidradhi-gulma-vīsarpa-dāha-moha-mada-jvarān

13

तृण्-मूर्छा-छर्दि-हृद्-रोग-पित्तासृक्-कुष्ठ-कामलाः । कुडवं त्रायमाणायाः साध्यम् अष्ट-गुणे ऽम्भसि

tṛṇ-mūrchā-chardi-hṛd-roga-pittāsṛk-kuṣṭha-kāmalāḥ | kuḍavaṃ trāyamāṇāyāḥ sādhyam aṣṭa-guṇe 'mbhasi

14

कुडवं तद्-रसाद् धात्री-स्व-रसात् क्षीरतो घृतात् । कर्षांशं कल्कितं तिक्ता-त्रायन्ती-धन्वयासकम्

kuḍavaṃ tad-rasād dhātrī-sva-rasāt kṣīrato ghṛtāt | karṣāṃśaṃ kalkitaṃ tiktā-trāyantī-dhanvayāsakam

15

मुस्ता-तामलकी-वीरा-जीवन्ती-चन्दनोत्पलम् । पचेद् एक-त्र संयोज्य तद् घृतं पूर्व-वद् गुणैः

mustā-tāmalakī-vīrā-jīvantī-candanotpalam | paced eka-tra saṃyojya tad ghṛtaṃ pūrva-vad guṇaiḥ

16

द्राक्षा मधूकं खर्जूरं विदारी स-शतावरी । परूषकाणि त्रि-फला तत्-क्वाथे पाचयेद् घृतम्

drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ vidārī sa-śatāvarī | parūṣakāṇi tri-phalā tat-kvāthe pācayed ghṛtam

17

क्षीरेक्षु-धात्री-निर्यास-प्राणदा-कल्क-संयुतम् । तच् छीतं शर्करा-क्षौद्र-पादिकं पूर्व-वद् गुणैः

kṣīrekṣu-dhātrī-niryāsa-prāṇadā-kalka-saṃyutam | tac chītaṃ śarkarā-kṣaudra-pādikaṃ pūrva-vad guṇaiḥ

18

१३.१७av क्षीरेक्षु-धात्री-निर्यासे १३.१७bv प्राणदा-कल्क-संयुतम् हरेच् छृङ्गादिभिर् असृक् सिरया वा यथान्तिकम् । विद्रधिं पच्यमानं च कोष्ठ-स्थं बहिर्-उन्नतम्

13.17av kṣīrekṣu-dhātrī-niryāse 13.17bv prāṇadā-kalka-saṃyutam harec chṛṅgādibhir asṛk sirayā vā yathāntikam | vidradhiṃ pacyamānaṃ ca koṣṭha-sthaṃ bahir-unnatam

19

ज्ञात्वोपनाहयेत् शूले स्थिते तत्रैव पिण्डिते । तत्-पार्श्व-पीडनात् सुप्तौ दाहादिष्व् अल्पकेषु च

jñātvopanāhayet śūle sthite tatraiva piṇḍite | tat-pārśva-pīḍanāt suptau dāhādiṣv alpakeṣu ca

20

पक्वः स्याद् विद्रधिं भित्त्वा व्रण-वत् तम् उपाचरेत् । अन्तर्-भागस्य चाप्य् एतच् चिह्नं पक्वस्य विद्रदेः

pakvaḥ syād vidradhiṃ bhittvā vraṇa-vat tam upācaret | antar-bhāgasya cāpy etac cihnaṃ pakvasya vidradeḥ

21

पक्वः स्रोतांसि संपूर्य स यात्य् ऊर्ध्वम् अधो ऽथ-वा । स्वयम्-प्रवृत्तं तं दोषम् उपेक्षेत हिताशिनः

pakvaḥ srotāṃsi saṃpūrya sa yāty ūrdhvam adho 'tha-vā | svayam-pravṛttaṃ taṃ doṣam upekṣeta hitāśinaḥ

22

१३.२१bv स यात्य् ऊर्ध्वम् अधो ऽपि वा दशाहं द्वा-दशाहं वा रक्षन् भिषग् उपद्रवात् । अ-सम्यग् वहति क्लेदे वरुणादिं सुखाम्भसा

13.21bv sa yāty ūrdhvam adho 'pi vā daśāhaṃ dvā-daśāhaṃ vā rakṣan bhiṣag upadravāt | a-samyag vahati klede varuṇādiṃ sukhāmbhasā

23

१३.२२bv रक्षेद् भिषग् उपद्रवात् पाययेन् मधु-शिग्रुं वा यवागूं तेन वा कृताम् । यव-कोल-कुलत्थोत्थ-यूषैर् अन्नं च शस्यते

13.22bv rakṣed bhiṣag upadravāt pāyayen madhu-śigruṃ vā yavāgūṃ tena vā kṛtām | yava-kola-kulatthottha-yūṣair annaṃ ca śasyate

24

ऊर्ध्वं दशाहात् त्रायन्ती-सर्पिषा तैल्वकेन वा । शोधयेद् बलतः शुद्धः स-क्षौद्रं तिक्तकं पिबेत्

ūrdhvaṃ daśāhāt trāyantī-sarpiṣā tailvakena vā | śodhayed balataḥ śuddhaḥ sa-kṣaudraṃ tiktakaṃ pibet

25

सर्व-शो गुल्म-वच् चैनं यथा-दोषम् उपाचरेत् । सर्वावस्थासु सर्वासु गुग्गुलुं विद्रधीषु च

sarva-śo gulma-vac cainaṃ yathā-doṣam upācaret | sarvāvasthāsu sarvāsu gugguluṃ vidradhīṣu ca

26

१३.२५cv सर्वावस्थासु सर्वेषु कषायैर् यौगिकैर् युञ्ज्यात् स्वैः स्वैस् तद्-वच् छिला-जतु । पाकं च वारयेद् यत्नात् सिद्धिः पक्वे हि दैविकी

13.25cv sarvāvasthāsu sarveṣu kaṣāyair yaugikair yuñjyāt svaiḥ svais tad-vac chilā-jatu | pākaṃ ca vārayed yatnāt siddhiḥ pakve hi daivikī

27

अपि चाशु विदाहि-त्वाद् विद्रधिः सो ऽभिधीयते । सति चालोचयेन् मेहे प्रमेहाणां चिकित्सितम्

api cāśu vidāhi-tvād vidradhiḥ so 'bhidhīyate | sati cālocayen mehe pramehāṇāṃ cikitsitam

1

शौभाञ्जनक-निर्यूहो हिङ्गु-सैन्धव-संयुतः । अ-चिराद् विद्रधिं हन्ति प्रातः प्रातर् निषेवितः ॥ २७+

śaubhāñjanaka-niryūho hiṅgu-saindhava-saṃyutaḥ | a-cirād vidradhiṃ hanti prātaḥ prātar niṣevitaḥ || 27+

2

कटु-त्रिकं तिक्तक-रोहिणी घनं किराततिक्तो ऽथ शतक्रतोर् यवाः । स-सप्तपर्णातिविषा दुरालभा पटोल-मूलं सह त्रायमाणया ॥ २७+

kaṭu-trikaṃ tiktaka-rohiṇī ghanaṃ kirātatikto 'tha śatakrator yavāḥ | sa-saptaparṇātiviṣā durālabhā paṭola-mūlaṃ saha trāyamāṇayā || 27+

3

गुडूची-चव्यं स-विडङ्ग-निम्बं प्रियङ्गु-नीलोत्पल-लोध्रम् अञ्जनम् । स-धातकी-मोच-रसं फल-त्रिकं स-नागरं बिल्व-कपित्थ-शारिवाः ॥ २७+

guḍūcī-cavyaṃ sa-viḍaṅga-nimbaṃ priyaṅgu-nīlotpala-lodhram añjanam | sa-dhātakī-moca-rasaṃ phala-trikaṃ sa-nāgaraṃ bilva-kapittha-śārivāḥ || 27+

4

समाः स्युर् एते द्वि-गुणं तु चित्रकं द्विर् अष्ट-भागं कुटज-त्वचं स्यात् । सु-सूक्ष्म-पिष्टं शिशिराम्बु-योजितं पिबेन् मनुष्यो ऽर्ध-पलं गुडान्वितम् ॥ २७+

samāḥ syur ete dvi-guṇaṃ tu citrakaṃ dvir aṣṭa-bhāgaṃ kuṭaja-tvacaṃ syāt | su-sūkṣma-piṣṭaṃ śiśirāmbu-yojitaṃ piben manuṣyo 'rdha-palaṃ guḍānvitam || 27+

5

बुभुक्षिते स्यान् मृदु भोजनं हितं शशैः स-लावैर् अथ-वा ऽपि तित्तिरैः । निहन्ति गुल्मान् कफ-पित्त-संभवान् विराजते शारद-पूर्ण-चन्द्र-वत् ॥ २७+

bubhukṣite syān mṛdu bhojanaṃ hitaṃ śaśaiḥ sa-lāvair atha-vā 'pi tittiraiḥ | nihanti gulmān kapha-pitta-saṃbhavān virājate śārada-pūrṇa-candra-vat || 27+

6

अ-जीर्ण-कासं क्षय-पाण्डु-ते तथा ज्वरातिसार-ग्रहणी-गदापचीः । प्रमेह-मूत्र-क्षय-वर्ध्म-विद्रधीञ् जयेत् प्रयुक्तः स-गुडः कटु-त्रिकः ॥ २७+

a-jīrṇa-kāsaṃ kṣaya-pāṇḍu-te tathā jvarātisāra-grahaṇī-gadāpacīḥ | prameha-mūtra-kṣaya-vardhma-vidradhīñ jayet prayuktaḥ sa-guḍaḥ kaṭu-trikaḥ || 27+

9

भूनिम्बार्ध-पलं निशा-पल-युक्तं दार्वी-पले द्वे तथा ॥ २७+७अ ॥ दार्व्य्-अर्धेन पुनर्नवां कुरु तथा दार्व्या समः प्रग्रहः ॥ २७+७ब् ॥ सार्धं दुःस्पर्शतः पलं तु कटुका योज्या तद्-अर्धेन वा ॥ २७+७च् ॥ अश्वाह्वं निशया समानम् अमृता-पादाधिकं स्यात् पलम् ॥ २७+७द् ॥ एतद् वत्सक-सप्त-कर्ष-सहितं सु-श्लक्ष्ण-चूर्णी-कृतं ॥ २७+८अ ॥ वासायाः स्व-रसेन पञ्च चतुरस् त्रीन् वा पिबेद् वासरान् ॥ २७+८ब् ॥ भूयस् तद् गुड-वारिणा प्रति-दिनं पेयं पुरः-स्थे रवौ ॥ २७+८च् ॥ एतद् विद्रधि-रोगिणां नि-रुज-कृच् चूर्णं तु गुह्योत्तमम् ॥ २७+८द् ॥ ना-पुत्राय न चा-भ्रात्रे ना-शिष्याया-हितैषिणे । आरोग्य-शास्त्र-सर्व-स्वं देयम् एतत् कथञ्-च-न ॥ २७+

bhūnimbārdha-palaṃ niśā-pala-yuktaṃ dārvī-pale dve tathā || 27+7a || dārvy-ardhena punarnavāṃ kuru tathā dārvyā samaḥ pragrahaḥ || 27+7b || sārdhaṃ duḥsparśataḥ palaṃ tu kaṭukā yojyā tad-ardhena vā || 27+7c || aśvāhvaṃ niśayā samānam amṛtā-pādādhikaṃ syāt palam || 27+7d || etad vatsaka-sapta-karṣa-sahitaṃ su-ślakṣṇa-cūrṇī-kṛtaṃ || 27+8a || vāsāyāḥ sva-rasena pañca caturas trīn vā pibed vāsarān || 27+8b || bhūyas tad guḍa-vāriṇā prati-dinaṃ peyaṃ puraḥ-sthe ravau || 27+8c || etad vidradhi-rogiṇāṃ ni-ruja-kṛc cūrṇaṃ tu guhyottamam || 27+8d || nā-putrāya na cā-bhrātre nā-śiṣyāyā-hitaiṣiṇe | ārogya-śāstra-sarva-svaṃ deyam etat kathañ-ca-na || 27+

28

स्तन-जे व्रण-वत् सर्वं न त्व् एनम् उपनाहयेत् । पाटयेत् पालयन् स्तन्य-वाहिनीः कृष्ण-चूचुकौ

stana-je vraṇa-vat sarvaṃ na tv enam upanāhayet | pāṭayet pālayan stanya-vāhinīḥ kṛṣṇa-cūcukau

29

सर्वास्व् आमाद्य्-अवस्थासु निर्दुहीत च तत् स्तनम् । शोधयेत् त्रि-वृता स्निग्धं वृद्धौ स्नेहैश् चलात्मके

sarvāsv āmādy-avasthāsu nirduhīta ca tat stanam | śodhayet tri-vṛtā snigdhaṃ vṛddhau snehaiś calātmake

30

कौशाम्र-तिल्वकैरण्ड-सु-कुमारक-मिश्रकैः । ततो ऽनिल-घ्न-निर्यूह-कल्क-स्नेहैर् निरूहयेत्

kauśāmra-tilvakairaṇḍa-su-kumāraka-miśrakaiḥ | tato 'nila-ghna-niryūha-kalka-snehair nirūhayet

31

रसेन भोजितं यष्टी-तैलेनान्वासयेद् अनु । स्वेद-प्रलेपा वात-घ्नाः पक्वे भित्त्वा व्रण-क्रियाम्

rasena bhojitaṃ yaṣṭī-tailenānvāsayed anu | sveda-pralepā vāta-ghnāḥ pakve bhittvā vraṇa-kriyām

32

पित्त-रक्तोद्भवे वृद्धाव् आम-पक्वे यथा-यथम् । शोफ-व्रण-क्रियां कुर्यात् प्रततं च हरेद् असृक्

pitta-raktodbhave vṛddhāv āma-pakve yathā-yatham | śopha-vraṇa-kriyāṃ kuryāt pratataṃ ca hared asṛk

33

गो-मूत्रेण पिबेत् कल्कं श्लैष्मिके पीतदारु-जम् । विम्लापनाद् ऋते चास्य श्लेष्म-ग्रन्थि-क्रमो हितः

go-mūtreṇa pibet kalkaṃ ślaiṣmike pītadāru-jam | vimlāpanād ṛte cāsya śleṣma-granthi-kramo hitaḥ

34

१३.३३cv विम्लापनाद् ऋते चात्र पक्वे च पाटिते तैलम् इष्यते व्रण-शोधनम् । सुमनो-ऽरुष्कराङ्कोल्ल-सप्तपर्णेषु साधितम्

13.33cv vimlāpanād ṛte cātra pakve ca pāṭite tailam iṣyate vraṇa-śodhanam | sumano-'ruṣkarāṅkolla-saptaparṇeṣu sādhitam

35

पटोल-निम्ब-रजनी-विडङ्ग-कुटजेषु च । मेदो-जं मूत्र-पिष्टेन सु-स्विन्नं सुरसादिना

paṭola-nimba-rajanī-viḍaṅga-kuṭajeṣu ca | medo-jaṃ mūtra-piṣṭena su-svinnaṃ surasādinā

36

शिरो-विरेक-द्रव्यैर् वा वर्जयन् फल-सेवनीम् । दारयेद् वृद्धि-पत्त्रेण सम्यङ् मेदसि सूद्धृते

śiro-vireka-dravyair vā varjayan phala-sevanīm | dārayed vṛddhi-pattreṇa samyaṅ medasi sūddhṛte

37

१३.३६dv सम्यङ् मेदसि चोद्धृते व्रणं माक्षिक-कासीस-सैन्धव-प्रतिसारितम् । सीव्येद् अभ्यञ्जनं चास्य योज्यं मेदो-विशुद्धये

13.36dv samyaṅ medasi coddhṛte vraṇaṃ mākṣika-kāsīsa-saindhava-pratisāritam | sīvyed abhyañjanaṃ cāsya yojyaṃ medo-viśuddhaye

38

मनःशिलैला-सुमनो-ग्रन्थि-भल्लातकैः कृतम् । तैलम् आ-व्रण-संधानात् स्नेह-स्वेदौ च शीलयेत्

manaḥśilailā-sumano-granthi-bhallātakaiḥ kṛtam | tailam ā-vraṇa-saṃdhānāt sneha-svedau ca śīlayet

39

मूत्र-जं स्वेदितं स्निग्धैर् वस्त्र-पट्टेन वेष्टितम् । विध्येद् अधस्-तात् सेवन्याः स्रावयेच् च यथोदरम्

mūtra-jaṃ sveditaṃ snigdhair vastra-paṭṭena veṣṭitam | vidhyed adhas-tāt sevanyāḥ srāvayec ca yathodaram

40

व्रणं च स्थगिका-बद्धं रोपयेद् अन्त्र-हेतुके । फल-कोशम् अ-संप्राप्ते चिकित्सा वात-वृद्धि-वत्

vraṇaṃ ca sthagikā-baddhaṃ ropayed antra-hetuke | phala-kośam a-saṃprāpte cikitsā vāta-vṛddhi-vat

41

पचेत् पुनर्नव-तुलां तथा दश-पलाः पृथक् । दश-मूल-पयस्याश्वगन्धैरण्ड-शतावरीः

pacet punarnava-tulāṃ tathā daśa-palāḥ pṛthak | daśa-mūla-payasyāśvagandhairaṇḍa-śatāvarīḥ

42

द्वि-दर्भ-शर-काशेक्षु-मूल-पोटगलान्विताः । वहे ऽपाम् अष्ट-भाग-स्थे तत्र त्रिंशत्-पलं गुडात्

dvi-darbha-śara-kāśekṣu-mūla-poṭagalānvitāḥ | vahe 'pām aṣṭa-bhāga-sthe tatra triṃśat-palaṃ guḍāt

43

प्रस्थम् एरण्ड-तैलस्य द्वौ घृतात् पयसस् तथा । आवपेद् द्वि-पलांशं च कृष्णा-तन्-मूल-सैन्धवम्

prastham eraṇḍa-tailasya dvau ghṛtāt payasas tathā | āvaped dvi-palāṃśaṃ ca kṛṣṇā-tan-mūla-saindhavam

44

यष्टीमधुक-मृद्वीका-यवानी-नागराणि च । तत्-सिद्धं सु-कुमाराख्यं सु-कुमारं रसायनम्

yaṣṭīmadhuka-mṛdvīkā-yavānī-nāgarāṇi ca | tat-siddhaṃ su-kumārākhyaṃ su-kumāraṃ rasāyanam

45

वातातपाध्व-यानादि-परिहार्येष्व् अ-यन्त्रणम् । प्रयोज्यं सु-कुमाराणाम् ईश्वराणाम् सुखात्मनाम्

vātātapādhva-yānādi-parihāryeṣv a-yantraṇam | prayojyaṃ su-kumārāṇām īśvarāṇām sukhātmanām

46

नृणां स्त्री-वृन्द-भर्तॄणाम् अ-लक्ष्मी-कलि-नाशनम् । सर्व-कालोपयोगेन कान्ति-लावण्य-पुष्टि-दम्

nṛṇāṃ strī-vṛnda-bhartṝṇām a-lakṣmī-kali-nāśanam | sarva-kālopayogena kānti-lāvaṇya-puṣṭi-dam

47

वर्ध्म-विद्रधि-गुल्मार्शो-योनि-मेढ्रानिलार्तिषु । शोफोदर-खुड-प्लीह-विड्-विबन्धेषु चोत्तमम्

vardhma-vidradhi-gulmārśo-yoni-meḍhrānilārtiṣu | śophodara-khuḍa-plīha-viḍ-vibandheṣu cottamam

1

रास्ना-यष्ट्य्-अमृतैरण्ड-बला-गोक्षुर-साधितः । क्वाथो ऽन्त्र-वृद्धिं हन्त्य् आशु रुबु-तैलेन मिश्रितः ॥ ४७+

rāsnā-yaṣṭy-amṛtairaṇḍa-balā-gokṣura-sādhitaḥ | kvātho 'ntra-vṛddhiṃ hanty āśu rubu-tailena miśritaḥ || 47+

48

यायाद् वर्ध्म न चेच् छान्तिं स्नेह-रेकानुवासनैः । वस्ति-कर्म पुरः कृत्वा वङ्क्षण-स्थं ततो दहेत्

yāyād vardhma na cec chāntiṃ sneha-rekānuvāsanaiḥ | vasti-karma puraḥ kṛtvā vaṅkṣaṇa-sthaṃ tato dahet

49

अग्निना मार्ग-रोधार्थं मरुतो ऽर्धेन्दु-वक्रया । अङ्गुष्ठस्योपरि स्नाव पीतं तन्तु-समं च यत्

agninā mārga-rodhārthaṃ maruto 'rdhendu-vakrayā | aṅguṣṭhasyopari snāva pītaṃ tantu-samaṃ ca yat

50

उत्क्षिप्य सूच्या तत् तिर्यग् दहेच् छित्त्वा यतो गदः । ततो ऽन्य-पार्श्वे ऽन्ये त्व् आहुर् दहेद् वानामिकाङ्गुलेः

utkṣipya sūcyā tat tiryag dahec chittvā yato gadaḥ | tato 'nya-pārśve 'nye tv āhur dahed vānāmikāṅguleḥ

51

गुल्मे ऽन्यैर् वात-कफ-जे प्लीह्नि चायं विधिः स्मृतः । कनिष्ठिकानामिकयोर् विश्वाच्यां च यतो गदः

gulme 'nyair vāta-kapha-je plīhni cāyaṃ vidhiḥ smṛtaḥ | kaniṣṭhikānāmikayor viśvācyāṃ ca yato gadaḥ

2

मूलं बिल्व-कपित्थयोः अरलुकस्याग्नेर् बृहत्योर् द्वयोः ॥ ५१+१अ ॥ श्यामा-पूति-करञ्ज-शिग्रुक-तरोर् विश्वौषधारुष्करम् ॥ ५१+१ब् ॥ कृष्णा-ग्रन्थिक-वेल्ल-पञ्च-लवण-क्षाराजमोदान्वितं ॥ ५१+१च् ॥ पीतं काञ्जिक-तोय-...-मथितैश् चूर्णी-कृतं वर्ध्म-जित् ॥ ५१+१द् ॥ अजाजी-कुष्ठ-गोमेद-हपुषा-बदराणि च । आरनालेन लेपः स्याद् वर्ध्म-जित् परम् औषधम् ॥ ५१+

mūlaṃ bilva-kapitthayoḥ aralukasyāgner bṛhatyor dvayoḥ || 51+1a || śyāmā-pūti-karañja-śigruka-taror viśvauṣadhāruṣkaram || 51+1b || kṛṣṇā-granthika-vella-pañca-lavaṇa-kṣārājamodānvitaṃ || 51+1c || pītaṃ kāñjika-toya-...-mathitaiś cūrṇī-kṛtaṃ vardhma-jit || 51+1d || ajājī-kuṣṭha-gomeda-hapuṣā-badarāṇi ca | āranālena lepaḥ syād vardhma-jit param auṣadham || 51+

3

अवि-क्षीरेण गोधूम-चूर्णं कन्दुरुकस्य च । प्रलेपनं सुखोष्णं स्याद् वर्ध्म-जित् परम् औषधम् ॥ ५१+

avi-kṣīreṇa godhūma-cūrṇaṃ kandurukasya ca | pralepanaṃ sukhoṣṇaṃ syād vardhma-jit param auṣadham || 51+

4

मृत-मात्रे तु वै काके विशस्तेन प्रलेपयेत् । मुहूर्तं वर्ध्म मेधावी तत्-क्षणाद् अ-रुजो भवेत् ॥ ५१+

mṛta-mātre tu vai kāke viśastena pralepayet | muhūrtaṃ vardhma medhāvī tat-kṣaṇād a-rujo bhavet || 51+

अध्याय 14

1

गुल्मं बद्ध-शकृद्-वातं वातिकं तीव्र-वेदनम् । रूक्ष-शीतोद्भवं तैलैः साधयेद् वात-रोगिकैः

gulmaṃ baddha-śakṛd-vātaṃ vātikaṃ tīvra-vedanam | rūkṣa-śītodbhavaṃ tailaiḥ sādhayed vāta-rogikaiḥ

2

पानान्नान्वासनाभ्यङ्गैः स्निग्धस्य स्वेदम् आचरेत् । आनाह-वेदना-स्तम्भ-विबन्धेषु विशेषतः

pānānnānvāsanābhyaṅgaiḥ snigdhasya svedam ācaret | ānāha-vedanā-stambha-vibandheṣu viśeṣataḥ

3

स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतम् उल्बणम् । भित्त्वा विबन्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्मम् अपोहति

srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutam ulbaṇam | bhittvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmam apohati

4

स्नेह-पानं हितं गुल्मे विशेषेणोर्ध्व-नाभि-जे । पक्वाशय-गते वस्तिर् उभयं जठराश्रये

sneha-pānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhva-nābhi-je | pakvāśaya-gate vastir ubhayaṃ jaṭharāśraye

5

दीप्ते ऽग्नौ वातिके गुल्मे विबन्धे ऽनिल-वर्चसोः । बृंहणान्य् अन्न-पानानि स्निग्धोष्णानि प्रदापयेत्

dīpte 'gnau vātike gulme vibandhe 'nila-varcasoḥ | bṛṃhaṇāny anna-pānāni snigdhoṣṇāni pradāpayet

6

पुनः पुनः स्नेह-पानं निरूहाः सानुवासनाः । प्रयोज्या वात-जे गुल्मे कफ-पित्तानुरक्षिणः

punaḥ punaḥ sneha-pānaṃ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ | prayojyā vāta-je gulme kapha-pittānurakṣiṇaḥ

7

१४.६dv कफ-पित्तानुरक्षिणा वस्ति-कर्म परं विद्याद् गुल्म-घ्नं तद् धि मारुतम् । स्व-स्थाने प्रथमं जित्वा सद्यो गुल्मम् अपोहति

14.6dv kapha-pittānurakṣiṇā vasti-karma paraṃ vidyād gulma-ghnaṃ tad dhi mārutam | sva-sthāne prathamaṃ jitvā sadyo gulmam apohati

8

तस्माद् अभीक्ष्ण-शो गुल्मा निरूहैः सानुवासनैः । प्रयुज्यमानैः शाम्यन्ति वात-पित्त-कफात्मकाः

tasmād abhīkṣṇa-śo gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ | prayujyamānaiḥ śāmyanti vāta-pitta-kaphātmakāḥ

9

हिङ्गु-सौवर्चल-व्योष-विड-दाडिम-दीप्यकैः । पुष्कराजाजी-धान्याम्ल-वेतस-क्षार-चित्रकैः

hiṅgu-sauvarcala-vyoṣa-viḍa-dāḍima-dīpyakaiḥ | puṣkarājājī-dhānyāmla-vetasa-kṣāra-citrakaiḥ

10

शठी-वचाजगन्धैला-सुरसैर् दधि-संयुतैः । शूलानाह-हरं सर्पिः साधयेद् वात-गुल्मिनाम्

śaṭhī-vacājagandhailā-surasair dadhi-saṃyutaiḥ | śūlānāha-haraṃ sarpiḥ sādhayed vāta-gulminām

11

हपुषोषण-पृथ्वीका-पञ्च-कोलक-दीप्यकैः । साजाजी-सैन्धवैर् दध्ना दुग्धेन च रसेन च

hapuṣoṣaṇa-pṛthvīkā-pañca-kolaka-dīpyakaiḥ | sājājī-saindhavair dadhnā dugdhena ca rasena ca

12

दाडिमान् मूलकात् कोलात् पचेत् सर्पिर् निहन्ति तत् । वात-गुल्मोदरानाह-पार्श्व-हृत्-कोष्ठ-वेदनाः

dāḍimān mūlakāt kolāt pacet sarpir nihanti tat | vāta-gulmodarānāha-pārśva-hṛt-koṣṭha-vedanāḥ

13

योन्य्-अर्शो-ग्रहणी-दोष-कास-श्वासा-रुचि-ज्वरान् । दश-मूलं बलां कालां सुषवीं द्वौ पुनर्नवौ

yony-arśo-grahaṇī-doṣa-kāsa-śvāsā-ruci-jvarān | daśa-mūlaṃ balāṃ kālāṃ suṣavīṃ dvau punarnavau

14

१४.१३cv दश-मूलं बलां कालीं पौष्करैरण्ड-रास्नाश्वगन्धा-भार्ग्य्-अमृता-शठीः । पचेद् गन्ध-पलाशं च द्रोणे ऽपां द्वि-पलोन्मितम्

14.13cv daśa-mūlaṃ balāṃ kālīṃ pauṣkarairaṇḍa-rāsnāśvagandhā-bhārgy-amṛtā-śaṭhīḥ | paced gandha-palāśaṃ ca droṇe 'pāṃ dvi-palonmitam

15

यवैः कोलैः कुलत्थैश् च माषैश् च प्रास्थिकैः सह । क्वाथे ऽस्मिन् दधि-पात्रे च घृत-प्रस्थं विपाचयेत्

yavaiḥ kolaiḥ kulatthaiś ca māṣaiś ca prāsthikaiḥ saha | kvāthe 'smin dadhi-pātre ca ghṛta-prasthaṃ vipācayet

16

स्व-रसैर् दाडिमाम्रात-मातुलुङ्गोद्भवैर् युतम् । तथा तुषाम्बु-धान्याम्ल-शुक्तैः श्लक्ष्णैश् च कल्कितैः

sva-rasair dāḍimāmrāta-mātuluṅgodbhavair yutam | tathā tuṣāmbu-dhānyāmla-śuktaiḥ ślakṣṇaiś ca kalkitaiḥ

17

भार्गी-तुम्बुरु-षड्ग्रन्था-ग्रन्थि-रास्नाग्नि-धान्यकैः । यवानक-यवान्य्-अम्ल-वेतसासित-जीरकैः

bhārgī-tumburu-ṣaḍgranthā-granthi-rāsnāgni-dhānyakaiḥ | yavānaka-yavāny-amla-vetasāsita-jīrakaiḥ

18

अजाजी-हिङ्गु-हपुषा-कारवी-वृषकोषकैः । निकुम्भ-कुम्भ-मूर्वेभ-पिप्पली-वेल्ल-दाडिमैः

ajājī-hiṅgu-hapuṣā-kāravī-vṛṣakoṣakaiḥ | nikumbha-kumbha-mūrvebha-pippalī-vella-dāḍimaiḥ

19

श्वदंष्ट्रा-त्रपुसैर्वारु-बीज-हिंस्राश्मभेदकैः । मिशि-द्वि-क्षार-सुरस-शारिवा-नीलिनी-फलैः

śvadaṃṣṭrā-trapusairvāru-bīja-hiṃsrāśmabhedakaiḥ | miśi-dvi-kṣāra-surasa-śārivā-nīlinī-phalaiḥ

20

त्रि-कटु-त्रि-पटूपेतैर् दाधिकं तद् व्यपोहति । रोगान् आशु-तरान् पूर्वान् कष्टान् अपि च शीलितम्

tri-kaṭu-tri-paṭūpetair dādhikaṃ tad vyapohati | rogān āśu-tarān pūrvān kaṣṭān api ca śīlitam

21

अपस्मार-गदोन्माद-मूत्राघातानिलामयान् । त्र्य्-ऊषण-त्रि-फला-धान्य-चविका-वेल्ल-चित्रकैः

apasmāra-gadonmāda-mūtrāghātānilāmayān | try-ūṣaṇa-tri-phalā-dhānya-cavikā-vella-citrakaiḥ

22

१४.२१av अपस्मार-गरोन्माद- कल्की-कृतैर् घृतं पक्वं स-क्षीरं वात-गुल्म-नुत् । तुलां लशुन-कन्दानां पृथक् पञ्च-पलांशकम्

14.21av apasmāra-garonmāda- kalkī-kṛtair ghṛtaṃ pakvaṃ sa-kṣīraṃ vāta-gulma-nut | tulāṃ laśuna-kandānāṃ pṛthak pañca-palāṃśakam

23

पञ्च-मूलं महच् चाम्बु-भारार्धे तद् विपाचयेत् । पाद-शेषं तद्-अर्धेन दाडिम-स्व-रसं सुराम्

pañca-mūlaṃ mahac cāmbu-bhārārdhe tad vipācayet | pāda-śeṣaṃ tad-ardhena dāḍima-sva-rasaṃ surām

24

धान्याम्लं दधि चादाय पिष्टांश् चार्ध-पलांशकान् । त्र्य्-ऊषण-त्रि-फला-हिङ्गु-यवानी-चव्य-दीप्यकान्

dhānyāmlaṃ dadhi cādāya piṣṭāṃś cārdha-palāṃśakān | try-ūṣaṇa-tri-phalā-hiṅgu-yavānī-cavya-dīpyakān

25

साम्ल-वेतस-सिन्धूत्थ-देवदारून् पचेद् घृतात् । तैः प्रस्थं तत् परं सर्व-वात-गुल्म-विकार-जित्

sāmla-vetasa-sindhūttha-devadārūn paced ghṛtāt | taiḥ prasthaṃ tat paraṃ sarva-vāta-gulma-vikāra-jit

26

१४.२५av साम्ल-वेतस-सिन्धूत्थं १४.२५bv देवदारु पचेद् घृतात् षट्-पलं वा पिबेत् सर्पिर् यद् उक्तं राज-यक्ष्मणि । प्रसन्नया वा क्षीरार्थः सुरया दाडिमेन वा

14.25av sāmla-vetasa-sindhūtthaṃ 14.25bv devadāru paced ghṛtāt ṣaṭ-palaṃ vā pibet sarpir yad uktaṃ rāja-yakṣmaṇi | prasannayā vā kṣīrārthaḥ surayā dāḍimena vā

27

घृते मारुत-गुल्म-घ्नः कार्यो दध्नः सरेण वा । वात-गुल्मे कफो वृद्धो हत्वाग्निम् अ-रुचिं यदि

ghṛte māruta-gulma-ghnaḥ kāryo dadhnaḥ sareṇa vā | vāta-gulme kapho vṛddho hatvāgnim a-ruciṃ yadi

28

हृल्-लासं गौरवं तन्द्रां जनयेद् उल्लिखेत् तु तम् । शूलानाह-विबन्धेषु ज्ञात्वा स-स्नेहम् आशयम्

hṛl-lāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ janayed ullikhet tu tam | śūlānāha-vibandheṣu jñātvā sa-sneham āśayam

29

निर्यूह-चूर्ण-वटकाः प्रयोज्या घृत-भेषजैः । कोल-दाडिम-घर्माम्बु-तक्र-मद्याम्ल-काञ्जिकैह्

niryūha-cūrṇa-vaṭakāḥ prayojyā ghṛta-bheṣajaiḥ | kola-dāḍima-gharmāmbu-takra-madyāmla-kāñjikaih

30

मण्डेन वा पिबेत् प्रातश् चूर्णान्य् अन्नस्य वा पुरः । चूर्णानि मातुलुङ्गस्य भावितान्य् अ-सकृद् रसे

maṇḍena vā pibet prātaś cūrṇāny annasya vā puraḥ | cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitāny a-sakṛd rase

32

कुर्वीत कार्मुक-तरान् वटकान् कफ-वातयोः ॥ ३१अब् ॥ हिङ्गु-वचा-विजया-पशुगन्धा-दाडिम-दीप्यक-धान्यक-पाठाः ॥ ३१च्द् ॥ पुष्कर-मूल-शठी-हपुषाग्नि-क्षार-युग-त्रि-पटु-त्रि-कटूनि ॥ ३१एf ॥ साजाजि-चव्यं सह-तिन्तिडीकं स-वेतसाम्लं विनिहन्ति चूर्णं । हृत्-पार्श्व-वस्ति-त्रिक-योनि-पायु-शूलानि वाय्व्-आम-कफोद्भवानि

kurvīta kārmuka-tarān vaṭakān kapha-vātayoḥ || 31ab || hiṅgu-vacā-vijayā-paśugandhā-dāḍima-dīpyaka-dhānyaka-pāṭhāḥ || 31cd || puṣkara-mūla-śaṭhī-hapuṣāgni-kṣāra-yuga-tri-paṭu-tri-kaṭūni || 31ef || sājāji-cavyaṃ saha-tintiḍīkaṃ sa-vetasāmlaṃ vinihanti cūrṇaṃ | hṛt-pārśva-vasti-trika-yoni-pāyu-śūlāni vāyv-āma-kaphodbhavāni

33

कृच्छ्रान् गुल्मान् वात-विण्-मूत्र-सङ्गं कण्ठे बन्धं हृद्-ग्रहं पाण्डु-रोगम् । अन्ना-श्रद्धा-प्लीह-दुर्-नाम-हिध्मा-वर्ध्माध्मान-श्वास-कासाग्नि-सादान्

kṛcchrān gulmān vāta-viṇ-mūtra-saṅgaṃ kaṇṭhe bandhaṃ hṛd-grahaṃ pāṇḍu-rogam | annā-śraddhā-plīha-dur-nāma-hidhmā-vardhmādhmāna-śvāsa-kāsāgni-sādān

34

लवण-यवानी-दीप्यक-कण-नागरम् उत्तरोत्तरं वृद्धम् । सर्व-समांश-हरीतकी- चूर्णं वैश्वानरः साक्षात्

lavaṇa-yavānī-dīpyaka-kaṇa-nāgaram uttarottaraṃ vṛddham | sarva-samāṃśa-harītakī- cūrṇaṃ vaiśvānaraḥ sākṣāt

40

१४.३४cv सर्व-समांशं हरीतकी- १४.३४cv सर्व-समांशा विजया- १४.३४dv चूर्णो वैश्वानरः साक्षात् त्रि-कटुकम् अजमोदा सैन्धवं जीरके द्वे ॥ ३५अ ॥ सम-धरण-घृतानाम् अष्टमो हिङ्गु-भागः ॥ ३५ब् ॥ प्रथम-कवड-भोज्यः सर्पिषा संप्रयुक्तो ॥ ३५च् ॥ १४.३५cv प्रथम-कवड-भोज्यः सर्पिषा चूर्णको ऽयं जनयति जठराग्निं वात-गुल्मं निहन्ति ॥ ३५द् ॥ १४.३५dv जनयति भृशम् अग्निं वात-गुल्मं निहन्ति हिङ्गूग्रा-विड-शुण्ठ्य्-अजाजि-विजया-वाट्याभिधानामयैश् ॥ ३६अ ॥ चूर्णः कुम्भ-निकुम्भ-मूल-सहितैर् भागोत्तरं वर्धितैः ॥ ३६ब् ॥ पीतः कोष्ण-जलेन कोष्ठ-ज-रुजो गुल्मोदरादीन् अयं ॥ ३६च् ॥ शार्दूलः प्रसभं प्रमथ्य हरति व्याधीन् मृगौघान् इव ॥ ३६द् ॥ सिन्धूत्थ-पथ्या-कण-दीप्यकानां ॥ ३७अ ॥ चूर्णानि तोयैः पिबतां कवोष्णैः ॥ ३७ब् ॥ प्रयाति नाशं कफ-वात-जन्मा ॥ ३७च् ॥ नाराच-निर्भिन्न इवामयौघः ॥ ३७द् ॥ पूतीक-पत्त्र-गज-चिर्भट-चव्य-वह्नि- ॥ ३८अ ॥ -व्योषं च संस्तर-चितं लवणोपधानम् ॥ ३८ब् ॥ दग्ध्वा विचूर्ण्य दधि-मस्तु-युतं प्रयोज्यं ॥ ३८च् ॥ गुल्मोदर-श्वयथु-पाण्डु-गुदोद्भवेषु ॥ ३८द् ॥ १४.३८dv गुल्मोदर-श्वयथु-पाण्डु-गदोद्भवेषु हिङ्गु-त्रि-गुणं सैन्धवम् अस्मात् त्रि-गुणं च तैलम् ऐरण्डम् ॥ ३९अब् ॥ तत् त्रि-गुण-लशुन-रसं गुल्मोदर-वर्ध्म-शूल-घ्नम् । मातुलुङ्ग-रसो हिङ्गु दाडिमं विड-सैन्धवम्

14.34cv sarva-samāṃśaṃ harītakī- 14.34cv sarva-samāṃśā vijayā- 14.34dv cūrṇo vaiśvānaraḥ sākṣāt tri-kaṭukam ajamodā saindhavaṃ jīrake dve || 35a || sama-dharaṇa-ghṛtānām aṣṭamo hiṅgu-bhāgaḥ || 35b || prathama-kavaḍa-bhojyaḥ sarpiṣā saṃprayukto || 35c || 14.35cv prathama-kavaḍa-bhojyaḥ sarpiṣā cūrṇako 'yaṃ janayati jaṭharāgniṃ vāta-gulmaṃ nihanti || 35d || 14.35dv janayati bhṛśam agniṃ vāta-gulmaṃ nihanti hiṅgūgrā-viḍa-śuṇṭhy-ajāji-vijayā-vāṭyābhidhānāmayaiś || 36a || cūrṇaḥ kumbha-nikumbha-mūla-sahitair bhāgottaraṃ vardhitaiḥ || 36b || pītaḥ koṣṇa-jalena koṣṭha-ja-rujo gulmodarādīn ayaṃ || 36c || śārdūlaḥ prasabhaṃ pramathya harati vyādhīn mṛgaughān iva || 36d || sindhūttha-pathyā-kaṇa-dīpyakānāṃ || 37a || cūrṇāni toyaiḥ pibatāṃ kavoṣṇaiḥ || 37b || prayāti nāśaṃ kapha-vāta-janmā || 37c || nārāca-nirbhinna ivāmayaughaḥ || 37d || pūtīka-pattra-gaja-cirbhaṭa-cavya-vahni- || 38a || -vyoṣaṃ ca saṃstara-citaṃ lavaṇopadhānam || 38b || dagdhvā vicūrṇya dadhi-mastu-yutaṃ prayojyaṃ || 38c || gulmodara-śvayathu-pāṇḍu-gudodbhaveṣu || 38d || 14.38dv gulmodara-śvayathu-pāṇḍu-gadodbhaveṣu hiṅgu-tri-guṇaṃ saindhavam asmāt tri-guṇaṃ ca tailam airaṇḍam || 39ab || tat tri-guṇa-laśuna-rasaṃ gulmodara-vardhma-śūla-ghnam | mātuluṅga-raso hiṅgu dāḍimaṃ viḍa-saindhavam

41

सुरा-मण्डेन पातव्यं वात-गुल्म-रुजापहम् । शुण्ठ्याः कर्षं गुडस्य द्वौ धौतात् कृष्ण-तिलात् पलम्

surā-maṇḍena pātavyaṃ vāta-gulma-rujāpaham | śuṇṭhyāḥ karṣaṃ guḍasya dvau dhautāt kṛṣṇa-tilāt palam

42

१४.४१bv वात-गुल्म-ज्वरापहम् खादन्न् एक-त्र संचूर्ण्य कोष्ण-क्षीरानुपो जयेत् । वात-हृद्-रोग-गुल्मार्शो-योनि-शूल-शकृद्-ग्रहान्

14.41bv vāta-gulma-jvarāpaham khādann eka-tra saṃcūrṇya koṣṇa-kṣīrānupo jayet | vāta-hṛd-roga-gulmārśo-yoni-śūla-śakṛd-grahān

43

पिबेद् एरण्ड-तैलं तु वात-गुल्मी प्रसन्नया । श्लेष्मण्य् अनु-बले वायौ पित्ते तु पयसा सह

pibed eraṇḍa-tailaṃ tu vāta-gulmī prasannayā | śleṣmaṇy anu-bale vāyau pitte tu payasā saha

44

विवृद्धं यदि वा पित्तं संतापं वात-गुल्मिनः । कुर्याद् विरेचनीयो ऽसौ स-स्नेहैर् आनुलोमिकैः

vivṛddhaṃ yadi vā pittaṃ saṃtāpaṃ vāta-gulminaḥ | kuryād virecanīyo 'sau sa-snehair ānulomikaiḥ

45

तापानुवृत्ताव् एवं च रक्तं तस्यावसेचयेत् । साधयेच् छुद्ध-शुष्कस्य लशुनस्य चतुः-पलम्

tāpānuvṛttāv evaṃ ca raktaṃ tasyāvasecayet | sādhayec chuddha-śuṣkasya laśunasya catuḥ-palam

46

क्षीरोदके ऽष्ट-गुणिते क्षीर-शेषं च पाचयेत् । वात-गुल्मम् उदावर्तं गृध्रसीं विषम-ज्वरम्

kṣīrodake 'ṣṭa-guṇite kṣīra-śeṣaṃ ca pācayet | vāta-gulmam udāvartaṃ gṛdhrasīṃ viṣama-jvaram

47

हृद्-रोगं विद्रधिं शोषं साधयत्य् आशु तत् पयः । तैलं प्रसन्ना गो-मूत्रम् आरनालं यवाग्र-जः

hṛd-rogaṃ vidradhiṃ śoṣaṃ sādhayaty āśu tat payaḥ | tailaṃ prasannā go-mūtram āranālaṃ yavāgra-jaḥ

48

१४.४७bv नाशयत्य् आशु तत् पयः गुल्मं जठरम् आनाहं पीतम् एक-त्र साधयेत् । चित्रक-ग्रन्थिकैरण्ड-शुण्ठी-क्वाथः परं हितः

14.47bv nāśayaty āśu tat payaḥ gulmaṃ jaṭharam ānāhaṃ pītam eka-tra sādhayet | citraka-granthikairaṇḍa-śuṇṭhī-kvāthaḥ paraṃ hitaḥ

49

शूलानाह-विबन्धेषु स-हिङ्गु-विड-सैन्धवैः । पुष्करैरण्डयोर् मूलं यव-धन्वयवासकम्

śūlānāha-vibandheṣu sa-hiṅgu-viḍa-saindhavaiḥ | puṣkarairaṇḍayor mūlaṃ yava-dhanvayavāsakam

50

जलेन क्वथितं पीतं कोष्ठ-दाह-रुजापहम् । वाट्याह्वैरण्ड-दर्भाणां मूलं दारु महौषधम्

jalena kvathitaṃ pītaṃ koṣṭha-dāha-rujāpaham | vāṭyāhvairaṇḍa-darbhāṇāṃ mūlaṃ dāru mahauṣadham

51

पीतं निःक्वाथ्य तोयेन कोष्ठ-पृष्ठांस-शूल-जित् । शिला-जं पयसान्-अल्प-पञ्च-मूल-शृतेन वा

pītaṃ niḥkvāthya toyena koṣṭha-pṛṣṭhāṃsa-śūla-jit | śilā-jaṃ payasān-alpa-pañca-mūla-śṛtena vā

52

१४.५१bv कोष्ठ-पृष्ट्य्-अंस-शूल-जित् वात-गुल्मी पिबेद् वाट्यम् उदावर्ते तु भोजयेत् । स्निग्धं पैप्पलिकैर् यूषैर् मूलकानां रसेन वा

14.51bv koṣṭha-pṛṣṭy-aṃsa-śūla-jit vāta-gulmī pibed vāṭyam udāvarte tu bhojayet | snigdhaṃ paippalikair yūṣair mūlakānāṃ rasena vā

53

बद्ध-विण्-मारुतो ऽश्नीयात् क्षीरेणोष्णेन यावकम् । कुल्माषान् वा बहु-स्नेहान् भक्षयेल् लवणोत्तरान्

baddha-viṇ-māruto 'śnīyāt kṣīreṇoṣṇena yāvakam | kulmāṣān vā bahu-snehān bhakṣayel lavaṇottarān

54

नीलिनी-त्रिवृता-दन्ती-पथ्या-कम्पिल्लकैः सह । स-मलाय घृतं देयं स-विड-क्षार-नागरम्

nīlinī-trivṛtā-dantī-pathyā-kampillakaiḥ saha | sa-malāya ghṛtaṃ deyaṃ sa-viḍa-kṣāra-nāgaram

55

नीलिनीं त्रि-फलां रास्नां बलां कटुक-रोहिणीम् । पचेद् विडङ्गं व्याघ्रीं च पालिकानि जलाढके

nīlinīṃ tri-phalāṃ rāsnāṃ balāṃ kaṭuka-rohiṇīm | paced viḍaṅgaṃ vyāghrīṃ ca pālikāni jalāḍhake

56

रसे ऽष्ट-भाग-शेषे तु घृत-प्रस्थं विपाचयेत् । दध्नः प्रस्थेन संयोज्य सुधा-क्षीर-पलेन च

rase 'ṣṭa-bhāga-śeṣe tu ghṛta-prasthaṃ vipācayet | dadhnaḥ prasthena saṃyojya sudhā-kṣīra-palena ca

57

ततो घृत-पलं दद्याद् यवागू-मण्ड-मिश्रितम् । जीर्णे सम्यग्-विरिक्तं च भोजयेद् रस-भोजनम्

tato ghṛta-palaṃ dadyād yavāgū-maṇḍa-miśritam | jīrṇe samyag-viriktaṃ ca bhojayed rasa-bhojanam

58

गुल्म-कुष्ठोदर-व्यङ्ग-शोफ-पाण्ड्व्-आमय-ज्वरान् । श्वित्रं प्लीहानम् उन्मादं हन्त्य् एतन् नीलिनी-घृतम्

gulma-kuṣṭhodara-vyaṅga-śopha-pāṇḍv-āmaya-jvarān | śvitraṃ plīhānam unmādaṃ hanty etan nīlinī-ghṛtam

59

कुक्कुटाश् च मयूराश् च तित्तिरि-क्रौञ्च-वर्तकाः । शालयो मदिरा सर्पिर् वात-गुल्म-चिकित्सितम्

kukkuṭāś ca mayūrāś ca tittiri-krauñca-vartakāḥ | śālayo madirā sarpir vāta-gulma-cikitsitam

60

मितम् उष्णं द्रवं स्निग्धं भोजनं वात-गुल्मिनाम् । स-मण्डा वारुणी पानं तप्तं वा धान्यकैर् जलम्

mitam uṣṇaṃ dravaṃ snigdhaṃ bhojanaṃ vāta-gulminām | sa-maṇḍā vāruṇī pānaṃ taptaṃ vā dhānyakair jalam

61

स्निग्धोष्णेनोदिते गुल्मे पैत्तिके स्रंसनं हितम् । द्राक्षाभया-गुड-रसं कम्पिल्लं वा मधु-द्रुतम्

snigdhoṣṇenodite gulme paittike sraṃsanaṃ hitam | drākṣābhayā-guḍa-rasaṃ kampillaṃ vā madhu-drutam

62

१४.६१dv कम्पिल्लं वा मधु-द्रवम् कल्पोक्तं रक्त-पित्तोक्तं गुल्मे रूक्षोष्ण-जे पुनः । परं संशमनं सर्पिस् तिक्तं वासा-घृतं शृतम्

14.61dv kampillaṃ vā madhu-dravam kalpoktaṃ rakta-pittoktaṃ gulme rūkṣoṣṇa-je punaḥ | paraṃ saṃśamanaṃ sarpis tiktaṃ vāsā-ghṛtaṃ śṛtam

63

तृणाख्य-पञ्चक-क्वाथे जीवनीय-गणेन वा । शृतं तेनैव वा क्षीरं न्यग्रोधादि-गणेन वा

tṛṇākhya-pañcaka-kvāthe jīvanīya-gaṇena vā | śṛtaṃ tenaiva vā kṣīraṃ nyagrodhādi-gaṇena vā

64

तत्रापि स्रंसनं युञ्ज्याच् छीघ्रम् आत्ययिके भिषक् । वैरेचनिक-सिद्धेन सर्पिषा पयसापि वा

tatrāpi sraṃsanaṃ yuñjyāc chīghram ātyayike bhiṣak | vairecanika-siddhena sarpiṣā payasāpi vā

65

रसेनामलकेक्षूणां घृत-प्रस्थं विपाचयेत् । पथ्या-पादं पिबेत् सर्पिस् तत् सिद्धं पित्त-गुल्म-नुत्

rasenāmalakekṣūṇāṃ ghṛta-prasthaṃ vipācayet | pathyā-pādaṃ pibet sarpis tat siddhaṃ pitta-gulma-nut

66

पिबेद् वा तैल्वकं सर्पिर् यच् चोक्तं पित्त-विद्रधौ । द्राक्षां पयस्यां मधुकं चन्दनं पद्मकं मधु

pibed vā tailvakaṃ sarpir yac coktaṃ pitta-vidradhau | drākṣāṃ payasyāṃ madhukaṃ candanaṃ padmakaṃ madhu

67

पिबेत् तण्डुल-तोयेन पित्त-गुल्मोपशान्तये । द्वि-पलं त्रायमाणाया जल-द्वि-प्रस्थ-साधितम्

pibet taṇḍula-toyena pitta-gulmopaśāntaye | dvi-palaṃ trāyamāṇāyā jala-dvi-prastha-sādhitam

68

अष्ट-भाग-स्थितं पूतं कोष्णं क्षीर-समम् पिबेत् । पिबेद् उपरि तस्योष्णं क्षीरम् एव यथा-बलम्

aṣṭa-bhāga-sthitaṃ pūtaṃ koṣṇaṃ kṣīra-samam pibet | pibed upari tasyoṣṇaṃ kṣīram eva yathā-balam

69

तेन निर्हृत-दोषस्य गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः । दाहे ऽभ्यङ्गो घृतैः शीतैः साज्यैर् लेपो हिमौषधैः

tena nirhṛta-doṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ | dāhe 'bhyaṅgo ghṛtaiḥ śītaiḥ sājyair lepo himauṣadhaiḥ

70

स्पर्शः सरो-रुहां पत्त्रैः पात्रैश् च प्रचलज्-जलैः । विदाह-पूर्व-रूपेषु शूले वह्नेश् च मार्दवे

sparśaḥ saro-ruhāṃ pattraiḥ pātraiś ca pracalaj-jalaiḥ | vidāha-pūrva-rūpeṣu śūle vahneś ca mārdave

71

बहु-शो ऽपहरेद् रक्तं पित्त-गुल्मे विशेषतः । छिन्न-मूला विदह्यन्ते न गुल्मा यान्ति च क्षयम्

bahu-śo 'pahared raktaṃ pitta-gulme viśeṣataḥ | chinna-mūlā vidahyante na gulmā yānti ca kṣayam

72

रक्तं हि व्य्-अम्ल-तां याति तच् च नास्ति न चास्ति रुक् । हृत-दोषं परिम्लानं जाङ्गलैस् तर्पितं रसैः

raktaṃ hi vy-amla-tāṃ yāti tac ca nāsti na cāsti ruk | hṛta-doṣaṃ parimlānaṃ jāṅgalais tarpitaṃ rasaiḥ

73

समाश्वस्तं स-शेषार्तिं सर्पिर् अभ्यासयेत् पुनः । रक्त-पित्ताति-वृद्ध-त्वात् क्रियाम् अन्-उपलभ्य वा

samāśvastaṃ sa-śeṣārtiṃ sarpir abhyāsayet punaḥ | rakta-pittāti-vṛddha-tvāt kriyām an-upalabhya vā

74

गुल्मे पाकोन्-मुखे सर्वा पित्त-विद्रधि-वत् क्रिया । शालिर् गव्याज-पयसी पटोली जाङ्गलं घृतम्

gulme pākon-mukhe sarvā pitta-vidradhi-vat kriyā | śālir gavyāja-payasī paṭolī jāṅgalaṃ ghṛtam

75

धात्री परूषकं द्राक्षा खर्जूरं दाडिमं सिता । भोज्यं पाने ऽम्बु बलया बृहत्य्-आद्यैश् च साधितम्

dhātrī parūṣakaṃ drākṣā kharjūraṃ dāḍimaṃ sitā | bhojyaṃ pāne 'mbu balayā bṛhaty-ādyaiś ca sādhitam

76

श्लेष्म-जे वामयेत् पूर्वम् अ-वम्यम् उपवासयेत् । तिक्तोष्ण-कटु-संसर्ग्या वह्निं संधुक्षयेत् ततः

śleṣma-je vāmayet pūrvam a-vamyam upavāsayet | tiktoṣṇa-kaṭu-saṃsargyā vahniṃ saṃdhukṣayet tataḥ

77

१४.७६av कफ-जे वामयेत् पूर्वम् हिङ्ग्व्-आदिभिश् च द्वि-गुण-क्षार-हिङ्ग्व्-अम्ल-वेतसैः । निगूढं यदि वोन्नद्धं स्तिमितं कठिनं स्थिरम्

14.76av kapha-je vāmayet pūrvam hiṅgv-ādibhiś ca dvi-guṇa-kṣāra-hiṅgv-amla-vetasaiḥ | nigūḍhaṃ yadi vonnaddhaṃ stimitaṃ kaṭhinaṃ sthiram

78

आनाहादि-युतं गुल्मं संस्वेद्य विनयेद् अनु । घृतं स-क्षार-कटुकं पातव्यं कफ-गुल्मिनाम्

ānāhādi-yutaṃ gulmaṃ saṃsvedya vinayed anu | ghṛtaṃ sa-kṣāra-kaṭukaṃ pātavyaṃ kapha-gulminām

79

१४.७८bv संशोध्य विनयेद् अनु स-व्योष-क्षार-लवणं स-हिङ्गु-विड-दाडिमम् । कफ-गुल्मं जयत्य् आशु दश-मूल-शृतं घृतम्

14.78bv saṃśodhya vinayed anu sa-vyoṣa-kṣāra-lavaṇaṃ sa-hiṅgu-viḍa-dāḍimam | kapha-gulmaṃ jayaty āśu daśa-mūla-śṛtaṃ ghṛtam

80

भल्लातकानां द्वि-पलं पञ्च-मूलं पलोन्मितम् । अल्पं तोयाढके साध्यं पाद-शेषेण तेन च

bhallātakānāṃ dvi-palaṃ pañca-mūlaṃ palonmitam | alpaṃ toyāḍhake sādhyaṃ pāda-śeṣeṇa tena ca

81

तुल्यं घृतं तुल्य-पयो विपचेद् अक्ष-संमितैः । विडङ्ग-हिङ्गु-सिन्धूत्थ-याव-शूक-शठी-विडैः

tulyaṃ ghṛtaṃ tulya-payo vipaced akṣa-saṃmitaiḥ | viḍaṅga-hiṅgu-sindhūttha-yāva-śūka-śaṭhī-viḍaiḥ

82

स-द्वीपि-रास्ना-यष्ट्य्-आह्व-षड्ग्रन्था-कण-नागरैः । एतद् भल्लातक-घृतं कफ-गुल्म-हरं परम्

sa-dvīpi-rāsnā-yaṣṭy-āhva-ṣaḍgranthā-kaṇa-nāgaraiḥ | etad bhallātaka-ghṛtaṃ kapha-gulma-haraṃ param

83

प्लीह-पाण्ड्व्-आमय-श्वास-ग्रहणी-रोग-कास-जित् । ततो ऽस्य गुल्मे देहे च समस्ते स्वेदम् आचरेत्

plīha-pāṇḍv-āmaya-śvāsa-grahaṇī-roga-kāsa-jit | tato 'sya gulme dehe ca samaste svedam ācaret

84

१४.८३bv -ग्रहणी-रोग-कास-नुत् सर्व-त्र गुल्मे प्रथमं स्नेह-स्वेदोपपादिते । या क्रिया क्रियते याति सा सिद्धिं न विरूक्षिते

14.83bv -grahaṇī-roga-kāsa-nut sarva-tra gulme prathamaṃ sneha-svedopapādite | yā kriyā kriyate yāti sā siddhiṃ na virūkṣite

85

स्निग्ध-स्विन्न-शरीरस्य गुल्मे शैथिल्यम् आगते । यथोक्तां घटिकां न्यस्येद् गृहीते ऽपनयेच् च ताम्

snigdha-svinna-śarīrasya gulme śaithilyam āgate | yathoktāṃ ghaṭikāṃ nyasyed gṛhīte 'panayec ca tām

86

वस्त्रान्तरं ततः कृत्वा भिन्द्याद् गुल्मं प्रमाण-वित् । वि-मार्गाज-पदादर्शैर् यथा-लाभं प्रपीडयेत्

vastrāntaraṃ tataḥ kṛtvā bhindyād gulmaṃ pramāṇa-vit | vi-mārgāja-padādarśair yathā-lābhaṃ prapīḍayet

87

प्रमृज्याद् गुल्मम् एवैकं न त्व् अन्त्र-हृदयं स्पृशेत् । तिलैरण्डातसी-बीज-सर्षपैः परिलिप्य च

pramṛjyād gulmam evaikaṃ na tv antra-hṛdayaṃ spṛśet | tilairaṇḍātasī-bīja-sarṣapaiḥ parilipya ca

88

१४.८७dv -सर्षपैः परिलिप्य वा श्लेष्म-गुल्मम् अयः-पात्रैः सुखोष्णैः स्वेदयेत् ततः । एवं च विसृतं स्थानात् कफ-गुल्मं विरेचनैः

14.87dv -sarṣapaiḥ parilipya vā śleṣma-gulmam ayaḥ-pātraiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayet tataḥ | evaṃ ca visṛtaṃ sthānāt kapha-gulmaṃ virecanaiḥ

89

स-स्नेहैर् वस्तिभिश् चैनं शोधयेद् दाशमूलिकैः । पिप्पल्य्-आमलक-द्राक्षा-श्यामाद्यैः पालिकैः पचेत्

sa-snehair vastibhiś cainaṃ śodhayed dāśamūlikaiḥ | pippaly-āmalaka-drākṣā-śyāmādyaiḥ pālikaiḥ pacet

90

एरण्ड-तैल-हविषोः प्रस्थौ पयसि षड्-गुणे । सिद्धो ऽयं मिश्रकः स्नेहो गुल्मिनां स्रंसनं हितम्

eraṇḍa-taila-haviṣoḥ prasthau payasi ṣaḍ-guṇe | siddho 'yaṃ miśrakaḥ sneho gulmināṃ sraṃsanaṃ hitam

91

वृद्धि-विद्रधि-शूलेषु वात-व्याधिषु चामृतम् । पिबेद् वा नीलिनी-सर्पिर् मात्रया द्वि-पलीनया

vṛddhi-vidradhi-śūleṣu vāta-vyādhiṣu cāmṛtam | pibed vā nīlinī-sarpir mātrayā dvi-palīnayā

92

१४.९१dv मात्रया द्वि-पलीकया तथैव सु-कुमाराख्यं घृतान्य् औदरिकाणि वा । द्रोणे ऽम्भसः पचेद् दन्त्याः पलानां पञ्च-विंशतिम्

14.91dv mātrayā dvi-palīkayā tathaiva su-kumārākhyaṃ ghṛtāny audarikāṇi vā | droṇe 'mbhasaḥ paced dantyāḥ palānāṃ pañca-viṃśatim

93

चित्रकस्य तथा पथ्यास् तावतीस् तद्-रसे स्रुते । द्वि-प्रस्थे साधयेत् पूते क्षिपेद् दन्ती-समं गुडम्

citrakasya tathā pathyās tāvatīs tad-rase srute | dvi-prasthe sādhayet pūte kṣiped dantī-samaṃ guḍam

94

१४.९३bv तावतीस् तद्-रसे शृते तैलात् पलानि चत्वारि त्रिवृतायश् च चूर्णतः । कणा-कर्षौ तथा शुण्ठ्याः सिद्धे लेहे तु शीतले

14.93bv tāvatīs tad-rase śṛte tailāt palāni catvāri trivṛtāyaś ca cūrṇataḥ | kaṇā-karṣau tathā śuṇṭhyāḥ siddhe lehe tu śītale

95

मधु तैल-समं दद्याच् चतुर्-जाताच् चतुर्थिकाम् । अतो हरीतकीम् एकां सावलेह-पलाम् अदन्

madhu taila-samaṃ dadyāc catur-jātāc caturthikām | ato harītakīm ekāṃ sāvaleha-palām adan

96

सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोष-प्रस्थम् अन्-आमयः । गुल्म-हृद्-रोग-दुर्-नाम-शोफानाह-गरोदरान्

sukhaṃ viricyate snigdho doṣa-prastham an-āmayaḥ | gulma-hṛd-roga-dur-nāma-śophānāha-garodarān

97

कुष्ठोत्क्लेशा-रुचि-प्लीह-ग्रहणी-विषम-ज्वरान् । घ्नन्ति दन्ती-हरीतक्यः पाण्डु-तां च स-कामलाम्

kuṣṭhotkleśā-ruci-plīha-grahaṇī-viṣama-jvarān | ghnanti dantī-harītakyaḥ pāṇḍu-tāṃ ca sa-kāmalām

98

१४.९७dv पाण्डु-तां च स-कामलान् सुधा-क्षीर-द्रवं चूर्णं त्रि-वृतायाः सु-भावितम् । कार्षिकं मधु-सर्पिर्भ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते

14.97dv pāṇḍu-tāṃ ca sa-kāmalān sudhā-kṣīra-dravaṃ cūrṇaṃ tri-vṛtāyāḥ su-bhāvitam | kārṣikaṃ madhu-sarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate

99

कुष्ठ-श्यामा-त्रिवृद्-दन्ती-विजया-क्षार-गुग्गुलून् । गो-मूत्रेण पिबेद् एकं तेन गुग्गुलुम् एव वा

kuṣṭha-śyāmā-trivṛd-dantī-vijayā-kṣāra-guggulūn | go-mūtreṇa pibed ekaṃ tena guggulum eva vā

100

निरूहान् कल्प-सिद्ध्य्-उक्तान् योजयेद् गुल्म-नाशनान् । कृत-मूलं महा-वास्तुं कठिनं स्तिमितं गुरुम्

nirūhān kalpa-siddhy-uktān yojayed gulma-nāśanān | kṛta-mūlaṃ mahā-vāstuṃ kaṭhinaṃ stimitaṃ gurum

101

गूढ-मांसं जयेद् गुल्मं क्षारारिष्टाग्नि-कर्मभिः । एकान्तरम् द्व्य्-अन्तरं वा विश्रमय्याथ-वा त्र्य्-अहम्

gūḍha-māṃsaṃ jayed gulmaṃ kṣārāriṣṭāgni-karmabhiḥ | ekāntaram dvy-antaraṃ vā viśramayyātha-vā try-aham

102

शरीर-दोष-बलयोर् वर्धन-क्षपणोद्यतः । अर्शो-ऽश्मरी-ग्रहण्य्-उक्ताः क्षारा योज्याः कफोल्बणे

śarīra-doṣa-balayor vardhana-kṣapaṇodyataḥ | arśo-'śmarī-grahaṇy-uktāḥ kṣārā yojyāḥ kapholbaṇe

103

देवदारु-त्रिवृद्-दन्ती-कटुका-पञ्च-कोलकम् । स्वर्जिका-याव-शूकाख्यौ श्रेष्ठा-पाठोपकुञ्चिकाः

devadāru-trivṛd-dantī-kaṭukā-pañca-kolakam | svarjikā-yāva-śūkākhyau śreṣṭhā-pāṭhopakuñcikāḥ

104

कुष्ठं सर्पसुगन्धां च द्व्य्-अक्षांशं पटु-पञ्चकम् । पालिकं चूर्णितं तैल-वसा-दधि-घृताप्लुतम्

kuṣṭhaṃ sarpasugandhāṃ ca dvy-akṣāṃśaṃ paṭu-pañcakam | pālikaṃ cūrṇitaṃ taila-vasā-dadhi-ghṛtāplutam

105

घटस्यान्तः पचेत् पक्वम् अग्नि-वर्णे घटे च तम् । क्षारं गृहीत्वा क्षीराज्य-तक्र-मद्यादिभिः पिबेत्

ghaṭasyāntaḥ pacet pakvam agni-varṇe ghaṭe ca tam | kṣāraṃ gṛhītvā kṣīrājya-takra-madyādibhiḥ pibet

106

गुल्मोदावर्त-वर्ध्मार्शो-जठर-ग्रहणी-कृमीन् । अपस्मार-गरोन्माद-योनि-शुक्रामयाश्मरीः

gulmodāvarta-vardhmārśo-jaṭhara-grahaṇī-kṛmīn | apasmāra-garonmāda-yoni-śukrāmayāśmarīḥ

107

क्षारा-गदो ऽयं शमयेद् विषं चाखु-भुजङ्ग-जम् । श्लेष्माणं मधुरं स्निग्धं रस-क्षीर-घृताशिनः

kṣārā-gado 'yaṃ śamayed viṣaṃ cākhu-bhujaṅga-jam | śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ rasa-kṣīra-ghṛtāśinaḥ

108

छित्त्वा भित्त्वाशयात् क्षारः क्षार-त्वात् क्षारयत्य् अधः । मन्दे ऽग्नाव् अ-रुचौ सात्म्यैर् मद्यैः स-स्नेहम् अश्नताम्

chittvā bhittvāśayāt kṣāraḥ kṣāra-tvāt kṣārayaty adhaḥ | mande 'gnāv a-rucau sātmyair madyaiḥ sa-sneham aśnatām

109

१४.१०८av छित्त्वा छित्त्वाशयात् क्षारः १४.१०८av छित्त्वा भित्त्वाशयं क्षारः १४.१०८bv क्षार-त्वात् पातयत्य् अधः योजयेद् आसवारिष्टान् निगदान् मार्ग-शुद्धये । शालयः षष्टिका जीर्णाः कुलत्था जाङ्गलं पलम्

14.108av chittvā chittvāśayāt kṣāraḥ 14.108av chittvā bhittvāśayaṃ kṣāraḥ 14.108bv kṣāra-tvāt pātayaty adhaḥ yojayed āsavāriṣṭān nigadān mārga-śuddhaye | śālayaḥ ṣaṣṭikā jīrṇāḥ kulatthā jāṅgalaṃ palam

110

चिरिबिल्वाग्नि-तर्कारी-यवानी-वरुणाङ्कुराः । शिग्रुस् तरुण-बिल्वानि बालं शुष्कं च मूलकम्

ciribilvāgni-tarkārī-yavānī-varuṇāṅkurāḥ | śigrus taruṇa-bilvāni bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam

111

१४.११०cv शिग्रोस् तरुण-मूलानि बीजपूरक-हिङ्ग्व्-अम्ल-वेतस-क्षार-दाडिमम् । व्योषं तक्रं घृतं तैलं भक्तं पानं तु वारुणी

14.110cv śigros taruṇa-mūlāni bījapūraka-hiṅgv-amla-vetasa-kṣāra-dāḍimam | vyoṣaṃ takraṃ ghṛtaṃ tailaṃ bhaktaṃ pānaṃ tu vāruṇī

112

धान्याम्लं मस्तु तक्रं च यवानी-विड-चूर्णितम् । पञ्च-मूल-शृतं वारि जीर्णं मार्द्वीकम् एव वा

dhānyāmlaṃ mastu takraṃ ca yavānī-viḍa-cūrṇitam | pañca-mūla-śṛtaṃ vāri jīrṇaṃ mārdvīkam eva vā

113

पिप्पली-पिप्पली-मूल-चित्रकाजाजी-सैन्धवैः । सुरा गुल्मं जयत्य् आशु जगलश् च विमिश्रितः

pippalī-pippalī-mūla-citrakājājī-saindhavaiḥ | surā gulmaṃ jayaty āśu jagalaś ca vimiśritaḥ

114

१४.११३dv जाङ्गलश् च विमिश्रितः वमनैर् लङ्घनैः स्वेदैः सर्पिः-पानैर् विरेचनैः । वस्ति-क्षारासवारिष्ट-गुटिका-पथ्य-भोजनैः

14.113dv jāṅgalaś ca vimiśritaḥ vamanair laṅghanaiḥ svedaiḥ sarpiḥ-pānair virecanaiḥ | vasti-kṣārāsavāriṣṭa-guṭikā-pathya-bhojanaiḥ

115

१४.११४cv वस्ति-क्षारासवारिष्टैर् १४.११४dv -गुल्मिका-पथ्य-भोजनैः १४.११४dv गौल्मिकैः पथ्य-भोजनैः श्लैष्मिको बद्ध-मूल-त्वाद् यदि गुल्मो न शाम्यति । तस्य दाहं हृते रक्ते कुर्याद् अन्ते शरादिभिः

14.114cv vasti-kṣārāsavāriṣṭair 14.114dv -gulmikā-pathya-bhojanaiḥ 14.114dv gaulmikaiḥ pathya-bhojanaiḥ ślaiṣmiko baddha-mūla-tvād yadi gulmo na śāmyati | tasya dāhaṃ hṛte rakte kuryād ante śarādibhiḥ

116

अथ गुल्मं स-पर्य्-अन्तं वाससान्तरितं भिषक् । नाभि-वस्त्य्-अन्त्र-हृदयं रोम-राजीं च वर्जयन्

atha gulmaṃ sa-pary-antaṃ vāsasāntaritaṃ bhiṣak | nābhi-vasty-antra-hṛdayaṃ roma-rājīṃ ca varjayan

117

नाति-गाढं परिमृशेच् छरेण ज्वलताथ-वा । लोहेनारणिकोत्थेन दारुणा तैन्दुकेन वा

nāti-gāḍhaṃ parimṛśec chareṇa jvalatātha-vā | lohenāraṇikotthena dāruṇā taindukena vā

118

ततो ऽग्नि-वेगे शमिते शीतैर् व्रण इव क्रिया । आमान्वये तु पेयाद्यैः संधुक्ष्याग्निं विलङ्घिते

tato 'gni-vege śamite śītair vraṇa iva kriyā | āmānvaye tu peyādyaiḥ saṃdhukṣyāgniṃ vilaṅghite

119

स्वं स्वं कुर्यात् क्रमं मिश्रं मिश्र-दोषे च काल-वित् । गत-प्रसव-कालायै नार्यै गुल्मे ऽस्र-संभवे

svaṃ svaṃ kuryāt kramaṃ miśraṃ miśra-doṣe ca kāla-vit | gata-prasava-kālāyai nāryai gulme 'sra-saṃbhave

120

स्निग्ध-स्विन्न-शरीरायै दद्यात् स्नेह-विरेचनम् । तिल-क्वाथे घृत-गुड-व्योष-भार्गी-रजो-ऽन्वितः

snigdha-svinna-śarīrāyai dadyāt sneha-virecanam | tila-kvāthe ghṛta-guḍa-vyoṣa-bhārgī-rajo-'nvitaḥ

121

पानं रक्त-भवे गुल्मे नष्टे पुष्पे च योषितः । भार्गी-कृष्णा-करञ्ज-त्वग्-ग्रन्थिकामरदारु-जम्

pānaṃ rakta-bhave gulme naṣṭe puṣpe ca yoṣitaḥ | bhārgī-kṛṣṇā-karañja-tvag-granthikāmaradāru-jam

122

चूर्णं तिलानां क्वाथेन पीतं गुल्म-रुजापहम् । पलाश-क्षार-पात्रे द्वे द्वे पात्रे तैल-सर्पिषोः

cūrṇaṃ tilānāṃ kvāthena pītaṃ gulma-rujāpaham | palāśa-kṣāra-pātre dve dve pātre taila-sarpiṣoḥ

123

गुल्म-शैथिल्य-जननीं पक्त्वा मात्रां प्रयोजयेत् । न प्रभिद्येत यद्य् एवं दद्याद् योनि-विरेचनम्

gulma-śaithilya-jananīṃ paktvā mātrāṃ prayojayet | na prabhidyeta yady evaṃ dadyād yoni-virecanam

124

क्षारेण युक्तं पललं सुधा-क्षीरेण वा ततः । ताभ्यां वा भावितान् दद्याद् योनौ कटुक-मत्स्यकान्

kṣāreṇa yuktaṃ palalaṃ sudhā-kṣīreṇa vā tataḥ | tābhyāṃ vā bhāvitān dadyād yonau kaṭuka-matsyakān

125

वराह-मत्स्य-पित्ताभ्यां नक्तकान् वा सु-भावितान् । किण्वं वा स-गुड-क्षारं दद्याद् योनौ विशुद्धये

varāha-matsya-pittābhyāṃ naktakān vā su-bhāvitān | kiṇvaṃ vā sa-guḍa-kṣāraṃ dadyād yonau viśuddhaye

126

रक्त-पित्त-हरं क्षारं लेहयेन् मधु-सर्पिषा । लशुनं मदिरां तीक्ष्णां मत्स्यांश् चास्यै प्रयोजयेत्

rakta-pitta-haraṃ kṣāraṃ lehayen madhu-sarpiṣā | laśunaṃ madirāṃ tīkṣṇāṃ matsyāṃś cāsyai prayojayet

127

वस्तिं स-क्षीर-गो-मूत्रं स-क्षारं दाशमूलिकम् । अ-वर्तमाने रुधिरे हितं गुल्म-प्रभेदनम्

vastiṃ sa-kṣīra-go-mūtraṃ sa-kṣāraṃ dāśamūlikam | a-vartamāne rudhire hitaṃ gulma-prabhedanam

128

१४.१२७av वस्तिं स-क्षौद्र-गो-मुत्रं यमकाभ्यक्त-देहायाः प्रवृत्ते समुपेक्षणम् । रसौदनस् तथाहारः पानं च तरुणी सुरा

14.127av vastiṃ sa-kṣaudra-go-mutraṃ yamakābhyakta-dehāyāḥ pravṛtte samupekṣaṇam | rasaudanas tathāhāraḥ pānaṃ ca taruṇī surā

129

रुधिरे ऽति-प्रवृत्ते तु रक्त-पित्त-हराः क्रियाः । कार्या वात-रुग्-आर्तायाः सर्वा वात-हराः पुनः

rudhire 'ti-pravṛtte tu rakta-pitta-harāḥ kriyāḥ | kāryā vāta-rug-ārtāyāḥ sarvā vāta-harāḥ punaḥ