Books / Aṣṭāṅga Hṛdaya — Sanskrit Text

2. Aṣṭāṅga Hṛdaya (part 2 of 2)

अध्याय 15

1

दोषाति-मात्रोपचयात् स्रोतो-मार्ग-निरोधनात् । संभवत्य् उदरं तस्मान् नित्यम् एनं विरेचयेत्

doṣāti-mātropacayāt sroto-mārga-nirodhanāt | saṃbhavaty udaraṃ tasmān nityam enaṃ virecayet

2

१५.१bv स्रोतो-मार्ग-विघातनात् पाययेत् तैलम् ऐरण्डं स-मूत्रं स-पयो ऽपि वा । मासं द्वौ वाथ-वा गव्यं मूत्रं माहिषम् एव वा

15.1bv sroto-mārga-vighātanāt pāyayet tailam airaṇḍaṃ sa-mūtraṃ sa-payo 'pi vā | māsaṃ dvau vātha-vā gavyaṃ mūtraṃ māhiṣam eva vā

3

१५.२cv मासं द्वौ वा तथा गव्यं पिबेद् गो-क्षीर-भुक् स्याद् वा करभी-क्षीर-वर्तनः । दाहानाहाति-तृण्-मूर्छा-परीतस् तु विशेषतः

15.2cv māsaṃ dvau vā tathā gavyaṃ pibed go-kṣīra-bhuk syād vā karabhī-kṣīra-vartanaḥ | dāhānāhāti-tṛṇ-mūrchā-parītas tu viśeṣataḥ

4

रूक्षाणां बहु-वातानां दोष-संशुद्धि-काङ्क्षिणाम् । स्नेहनीयानि सर्पींषि जठर-घ्नानि योजयेत्

rūkṣāṇāṃ bahu-vātānāṃ doṣa-saṃśuddhi-kāṅkṣiṇām | snehanīyāni sarpīṃṣi jaṭhara-ghnāni yojayet

5

षट्-पलं दश-मूलाम्बु-मस्तु-द्व्य्-आढक-साधितम् । नागर-त्रि-पलं प्रस्थं घृत-तैलात् तथाढकम्

ṣaṭ-palaṃ daśa-mūlāmbu-mastu-dvy-āḍhaka-sādhitam | nāgara-tri-palaṃ prasthaṃ ghṛta-tailāt tathāḍhakam

6

१५.५cv नागरं त्रि-पलं प्रस्थं मस्तुनः साधयित्वैतत् पिबेत् सर्वोदरापहम् । कफ-मारुत-संभूते गुल्मे च परमं हितम्

15.5cv nāgaraṃ tri-palaṃ prasthaṃ mastunaḥ sādhayitvaitat pibet sarvodarāpaham | kapha-māruta-saṃbhūte gulme ca paramaṃ hitam

7

चतुर्-गुणे जले मूत्रे द्वि-गुणे चित्रकात् पले । कल्के सिद्धं घृत-प्रस्थं स-क्षारं जठरी पिबेत्

catur-guṇe jale mūtre dvi-guṇe citrakāt pale | kalke siddhaṃ ghṛta-prasthaṃ sa-kṣāraṃ jaṭharī pibet

8

यव-कोल-कुलत्थानां पञ्च-मूलस्य चाम्भसा । सुरा-सौवीरकाभ्यां च सिद्धं वा पाययेद् घृतम्

yava-kola-kulatthānāṃ pañca-mūlasya cāmbhasā | surā-sauvīrakābhyāṃ ca siddhaṃ vā pāyayed ghṛtam

9

एभिः स्निग्धाय संजाते बले शान्ते च मारुते । स्रस्ते दोषाशये दद्यात् कल्प-दृष्टं विरेचनम्

ebhiḥ snigdhāya saṃjāte bale śānte ca mārute | sraste doṣāśaye dadyāt kalpa-dṛṣṭaṃ virecanam

10

पटोल-मूलं त्रि-फलां निशां वेल्लं च कार्षिकम् । कम्पिल्ल-नीलिनी-कुम्भ-भागान् द्वि-त्रि-चतुर्-गुणान्

paṭola-mūlaṃ tri-phalāṃ niśāṃ vellaṃ ca kārṣikam | kampilla-nīlinī-kumbha-bhāgān dvi-tri-catur-guṇān

11

पिबेत् संचूर्ण्य मूत्रेण पेया-पूर्वं ततो रसैः । विरिक्तो जाङ्गलैर् अद्यात् ततः षड्-दिवसं पयः

pibet saṃcūrṇya mūtreṇa peyā-pūrvaṃ tato rasaiḥ | virikto jāṅgalair adyāt tataḥ ṣaḍ-divasaṃ payaḥ

12

शृतं पिबेद् व्योष-युतं पीतम् एवं पुनः पुनः । हन्ति सर्वोदराण्य् एतच् चूर्णं जातोदकान्य् अपि

śṛtaṃ pibed vyoṣa-yutaṃ pītam evaṃ punaḥ punaḥ | hanti sarvodarāṇy etac cūrṇaṃ jātodakāny api

13

गवाक्षीं शङ्खिनीं दन्तीं तिल्वकस्य त्वचं वचाम् । पिबेत् कर्कन्धु-मृद्वीका-कोलाम्भो-मूत्र-सीधुभिः

gavākṣīṃ śaṅkhinīṃ dantīṃ tilvakasya tvacaṃ vacām | pibet karkandhu-mṛdvīkā-kolāmbho-mūtra-sīdhubhiḥ

14

यवानी हपुषा धान्यं शतपुष्पोपकुञ्चिका । कारवी पिप्पली-मूलम् अजगन्धा शठी वचा

yavānī hapuṣā dhānyaṃ śatapuṣpopakuñcikā | kāravī pippalī-mūlam ajagandhā śaṭhī vacā

15

चित्रको ऽजाजिकं व्योषं स्वर्णक्षीरी फल-त्रयम् । द्वौ क्षारौ पौष्करं मूलं कुष्ठं लवण-पञ्चकम्

citrako 'jājikaṃ vyoṣaṃ svarṇakṣīrī phala-trayam | dvau kṣārau pauṣkaraṃ mūlaṃ kuṣṭhaṃ lavaṇa-pañcakam

16

विडङ्गं च समांशानि दन्त्या भाग-त्रयं तथा । त्रिवृद्-विशाले द्वि-गुणे सातला च चतुर्-गुणा

viḍaṅgaṃ ca samāṃśāni dantyā bhāga-trayaṃ tathā | trivṛd-viśāle dvi-guṇe sātalā ca catur-guṇā

17

एष नारायणो नाम चूर्णो रोग-गणापहः । नैनं प्राप्याभिवर्धन्ते रोगा विष्णुम् इवासुराः

eṣa nārāyaṇo nāma cūrṇo roga-gaṇāpahaḥ | nainaṃ prāpyābhivardhante rogā viṣṇum ivāsurāḥ

18

१५.१७cv नैनं प्राप्यातिवर्तन्ते तक्रेणोदरिभिः पेयो गुल्मिभिर् बदराम्बुना । आनाह-वाते सुरया वात-रोगे प्रसन्नया

15.17cv nainaṃ prāpyātivartante takreṇodaribhiḥ peyo gulmibhir badarāmbunā | ānāha-vāte surayā vāta-roge prasannayā

19

दधि-मण्डेन विट्-सङ्गे दाडिमाम्भोभिर् अर्शसैः । परिकर्ते स-वृक्षाम्लैर् उष्णाम्बुभिर् अ-जीर्णके

dadhi-maṇḍena viṭ-saṅge dāḍimāmbhobhir arśasaiḥ | parikarte sa-vṛkṣāmlair uṣṇāmbubhir a-jīrṇake

20

भगन्दरे पाण्डु-रोगे कासे श्वासे गल-ग्रहे । हृद्-रोगे ग्रहणी-दोषे कुष्ठे मन्दे ऽनले ज्वरे

bhagandare pāṇḍu-roge kāse śvāse gala-grahe | hṛd-roge grahaṇī-doṣe kuṣṭhe mande 'nale jvare

21

दंष्ट्रा-विषे मूल-विषे स-गरे कृत्रिमे दोषे । यथार्हं स्निग्ध-कोष्ठेन पेयम् एतद् विरेचनम्

daṃṣṭrā-viṣe mūla-viṣe sa-gare kṛtrime doṣe | yathārhaṃ snigdha-koṣṭhena peyam etad virecanam

22

हपुषां काञ्चनक्षीरीं त्रि-फलां नीलिनी-फलम् । त्रायन्तीं रोहिणीं तिक्तां सातलां त्रिवृतां वचाम्

hapuṣāṃ kāñcanakṣīrīṃ tri-phalāṃ nīlinī-phalam | trāyantīṃ rohiṇīṃ tiktāṃ sātalāṃ trivṛtāṃ vacām

23

सैन्धवं काल-लवणं पिप्पलीं चेति चूर्णयेत् । दाडिम-त्रि-फला-मांस-रस-मूत्र-सुखोदकैः

saindhavaṃ kāla-lavaṇaṃ pippalīṃ ceti cūrṇayet | dāḍima-tri-phalā-māṃsa-rasa-mūtra-sukhodakaiḥ

24

पेयो ऽयं सर्व-गुल्मेषु प्लीह्नि सर्वोदरेषु च । श्वित्रे कुष्ठेष्व् अ-जरके सदने विषमे ऽनले

peyo 'yaṃ sarva-gulmeṣu plīhni sarvodareṣu ca | śvitre kuṣṭheṣv a-jarake sadane viṣame 'nale

25

शोफार्शः-पाण्डु-रोगेषु कामलायां हलीमके । वात-पित्त-कफांश् चाशु विरेकेण प्रसाधयेत्

śophārśaḥ-pāṇḍu-rogeṣu kāmalāyāṃ halīmake | vāta-pitta-kaphāṃś cāśu virekeṇa prasādhayet

26

नीलिनीं निचुलं व्योषं क्षारौ लवण-पञ्चकम् । चित्रकं च पिबेच् चूर्णं सर्पिषोदर-गुल्म-नुत्

nīlinīṃ niculaṃ vyoṣaṃ kṣārau lavaṇa-pañcakam | citrakaṃ ca pibec cūrṇaṃ sarpiṣodara-gulma-nut

27

पूर्व-वच् च पिबेद् दुग्धं क्षामः शुद्धो ऽन्तरान्तरा । कारभं गव्यम् आजं वा दद्याद् आत्ययिके गदे

pūrva-vac ca pibed dugdhaṃ kṣāmaḥ śuddho 'ntarāntarā | kārabhaṃ gavyam ājaṃ vā dadyād ātyayike gade

28

स्नेहान् एव विरेकार्थे दुर्-बलेभ्यो विशेषतः । हरीतकी-सूक्ष्म-रजः-प्रस्थ-युक्तं घृताढकम्

snehān eva virekārthe dur-balebhyo viśeṣataḥ | harītakī-sūkṣma-rajaḥ-prastha-yuktaṃ ghṛtāḍhakam

29

१५.२८av स्नेहम् एव विरेकार्थे अग्नौ विलाप्य मथितं खजेन यव-पल्लके । निधापयेत् ततो मासाद् उद्धृतं गालितं पचेत्

15.28av sneham eva virekārthe agnau vilāpya mathitaṃ khajena yava-pallake | nidhāpayet tato māsād uddhṛtaṃ gālitaṃ pacet

30

हरीतकीनां क्वाथेन दध्ना चाम्लेन संयुतम् । उदरं गरं अष्ठीलाम् आनाहं गुल्म-विद्रधी

harītakīnāṃ kvāthena dadhnā cāmlena saṃyutam | udaraṃ garaṃ aṣṭhīlām ānāhaṃ gulma-vidradhī

31

हन्त्य् एतत् कुष्ठम् उन्मादम् अपस्मारं च पानतः । स्नुक्-क्षीर-युक्ताद् गो-क्षीराच् छृत-शीतात् खजाहतात्

hanty etat kuṣṭham unmādam apasmāraṃ ca pānataḥ | snuk-kṣīra-yuktād go-kṣīrāc chṛta-śītāt khajāhatāt

32

यज् जातम् आज्यं स्नुक्-क्षीर-सिद्धं तच् च तथा-गुणम् । क्षीर-द्रोणं सुधा-क्षीर-प्रस्थार्ध-सहितं दधि

yaj jātam ājyaṃ snuk-kṣīra-siddhaṃ tac ca tathā-guṇam | kṣīra-droṇaṃ sudhā-kṣīra-prasthārdha-sahitaṃ dadhi

33

१५.३२dv -प्रस्थार्धेन युतं दधि जातं मथित्वा तत्-सर्पिस् त्रिवृत्-सिद्धं च तद्-गुणम् । तथा सिद्धं घृत-प्रस्थं पयस्य् अष्ट-गुणे पिबेत्

15.32dv -prasthārdhena yutaṃ dadhi jātaṃ mathitvā tat-sarpis trivṛt-siddhaṃ ca tad-guṇam | tathā siddhaṃ ghṛta-prasthaṃ payasy aṣṭa-guṇe pibet

34

१५.३३dv पयस्य् अष्ट-गुणे पचेत् स्नुक्-क्षीर-पल-कल्केन त्रिवृता-षट्-पलेन च । एषां चानु पिबेत् पेयां रसं स्वादु पयो ऽथ-वा

15.33dv payasy aṣṭa-guṇe pacet snuk-kṣīra-pala-kalkena trivṛtā-ṣaṭ-palena ca | eṣāṃ cānu pibet peyāṃ rasaṃ svādu payo 'tha-vā

35

घृते जीर्णे विरिक्तश् च कोष्णं नागर-साधितम् । पिबेद् अम्बु ततः पेयां ततो यूषं कुलत्थ-जम्

ghṛte jīrṇe viriktaś ca koṣṇaṃ nāgara-sādhitam | pibed ambu tataḥ peyāṃ tato yūṣaṃ kulattha-jam

36

पिबेद् रूक्षस् त्र्य्-अहं त्व् एवं भूयो वा प्रतिभोजितः । पुनः पुनः पिबेत् सर्पिर् आनुपूर्व्यानयैव च

pibed rūkṣas try-ahaṃ tv evaṃ bhūyo vā pratibhojitaḥ | punaḥ punaḥ pibet sarpir ānupūrvyānayaiva ca

37

घृतान्य् एतानि सिद्धानि विदध्यात् कुशलो भिषक् । गुल्मानां गर-दोषाणाम् उदराणां च शान्तये

ghṛtāny etāni siddhāni vidadhyāt kuśalo bhiṣak | gulmānāṃ gara-doṣāṇām udarāṇāṃ ca śāntaye

38

पीलु-कल्कोपसिद्धं वा घृतम् आनाह-भेदनम् । तैल्वकं नीलिनी-सर्पिः स्नेहं वा मिश्रकं पिबेत्

pīlu-kalkopasiddhaṃ vā ghṛtam ānāha-bhedanam | tailvakaṃ nīlinī-sarpiḥ snehaṃ vā miśrakaṃ pibet

39

हृत-दोषः क्रमाद् अश्नन् लघु-शाल्य्-ओदन-प्रति । उपयुञ्जीत जठरी दोष-शोष-निवृत्तये

hṛta-doṣaḥ kramād aśnan laghu-śāly-odana-prati | upayuñjīta jaṭharī doṣa-śoṣa-nivṛttaye

40

हरीतकी-सहस्रं वा गो-मूत्रेण पयो-ऽनुपः । सहस्रं पिप्पलीनां वा स्नुक्-क्षीरेण सु-भावितम्

harītakī-sahasraṃ vā go-mūtreṇa payo-'nupaḥ | sahasraṃ pippalīnāṃ vā snuk-kṣīreṇa su-bhāvitam

41

पिप्पली-वर्धमानं वा क्षीराशी वा शिला-जतु । तद्-वद् वा गुग्गुलुं क्षीरं तुल्यार्द्रक-रसं तथा

pippalī-vardhamānaṃ vā kṣīrāśī vā śilā-jatu | tad-vad vā gugguluṃ kṣīraṃ tulyārdraka-rasaṃ tathā

42

१५.४१av पिप्पलीं वर्धमानं वा चित्रकामरदारुभ्यां कल्कं क्षीरेण वा पिबेत् । मासं युक्तस् तथा हस्ति-पिप्पली-विश्व-भेषजम्

15.41av pippalīṃ vardhamānaṃ vā citrakāmaradārubhyāṃ kalkaṃ kṣīreṇa vā pibet | māsaṃ yuktas tathā hasti-pippalī-viśva-bheṣajam

43

विडङ्गं चित्रको दन्ती चव्यं व्योषं च तैः पयः । कल्कैः कोल-समैः पीत्वा प्रवृद्धम् उदरं जयेत्

viḍaṅgaṃ citrako dantī cavyaṃ vyoṣaṃ ca taiḥ payaḥ | kalkaiḥ kola-samaiḥ pītvā pravṛddham udaraṃ jayet

44

भोज्यं भुञ्जीत वा मासं स्नुही-क्षीर-घृतान्वितम् । उत्कारिकां वा स्नुक्-क्षीर-पीत-पथ्या-कणा-कृताम्

bhojyaṃ bhuñjīta vā māsaṃ snuhī-kṣīra-ghṛtānvitam | utkārikāṃ vā snuk-kṣīra-pīta-pathyā-kaṇā-kṛtām

45

पार्श्व-शूलम् उपस्तम्भं हृद्-ग्रहं च समीरणः । यदि कुर्यात् ततस् तैलं बिल्व-क्षारान्वितम् पिबेत्

pārśva-śūlam upastambhaṃ hṛd-grahaṃ ca samīraṇaḥ | yadi kuryāt tatas tailaṃ bilva-kṣārānvitam pibet

46

पक्वं वा टुण्टुक-बला-पलाश-तिल-नाल-जैः । क्षारैः कदल्य्-अपामार्ग-तर्कारी-जैः प्र्ठक्-कृतैः

pakvaṃ vā ṭuṇṭuka-balā-palāśa-tila-nāla-jaiḥ | kṣāraiḥ kadaly-apāmārga-tarkārī-jaiḥ prṭhak-kṛtaiḥ

47

कफे वातेन पित्ते वा ताभ्यां वाप्य् आवृते ऽनिले । बलिनः स्वौषध-युतं तैलम् एरण्ड-जं हितम्

kaphe vātena pitte vā tābhyāṃ vāpy āvṛte 'nile | balinaḥ svauṣadha-yutaṃ tailam eraṇḍa-jaṃ hitam

48

देवदारु-पलाशार्क-हस्ति-पिप्पलि-शिग्रुकैः । साश्वकर्णैः स-गो-मूत्रैः प्रदिह्याद् उदरं बहिः

devadāru-palāśārka-hasti-pippali-śigrukaiḥ | sāśvakarṇaiḥ sa-go-mūtraiḥ pradihyād udaraṃ bahiḥ

49

वृश्चिकाली-वचा-शुण्ठी-पञ्च-मूल-पुनर्नवात् । वर्षाभू-धान्य-कुष्ठाच् च क्वाथैर् मूत्रैश् च सेचयेत्

vṛścikālī-vacā-śuṇṭhī-pañca-mūla-punarnavāt | varṣābhū-dhānya-kuṣṭhāc ca kvāthair mūtraiś ca secayet

50

विरिक्त-म्लानम् उदरं स्वेदितं शाल्वणादिभिः । वाससा वेष्टयेद् एवं वायुर् नाध्मापयेत् पुनः

virikta-mlānam udaraṃ sveditaṃ śālvaṇādibhiḥ | vāsasā veṣṭayed evaṃ vāyur nādhmāpayet punaḥ

51

१५.५०bv स्वेदितं शाल्वलादिभिः सु-विरिक्तस्य यस्य स्याद् आध्मानं पुनर् एव तम् । सु-स्निग्धैर् अम्ल-लवणैर् निरूहैः समुपाचरेत्

15.50bv sveditaṃ śālvalādibhiḥ su-viriktasya yasya syād ādhmānaṃ punar eva tam | su-snigdhair amla-lavaṇair nirūhaiḥ samupācaret

52

सोपस्तम्भो ऽपि वा वायुर् आध्मापयति यं नरम् । तीक्ष्णाः स-क्षार-गो-मूत्राः शस्यन्ते तस्य वस्तयः

sopastambho 'pi vā vāyur ādhmāpayati yaṃ naram | tīkṣṇāḥ sa-kṣāra-go-mūtrāḥ śasyante tasya vastayaḥ

53

इति सामान्यतः प्रोक्ताः सिद्धा जठरिणां क्रियाः । वातोदरे ऽथ बलिनं विदार्य्-आदि-शृतं घृतम्

iti sāmānyataḥ proktāḥ siddhā jaṭhariṇāṃ kriyāḥ | vātodare 'tha balinaṃ vidāry-ādi-śṛtaṃ ghṛtam

54

१५.५३av इति सामान्यतः प्रोक्ता १५.५३bv सिद्धा जठरिणां क्रिया पाययेत ततः स्निग्धं स्वेदिताङ्गं विरेचयेत् । बहु-शस् तैल्वकेनैनं सर्पिषा मिश्रकेण वा

15.53av iti sāmānyataḥ proktā 15.53bv siddhā jaṭhariṇāṃ kriyā pāyayeta tataḥ snigdhaṃ sveditāṅgaṃ virecayet | bahu-śas tailvakenainaṃ sarpiṣā miśrakeṇa vā

55

कृते संसर्जने क्षीरं बलार्थम् अवचारयेत् । प्राग् उत्क्लेशान् निवर्त्यं च बले लब्धे क्रमात् पयः

kṛte saṃsarjane kṣīraṃ balārtham avacārayet | prāg utkleśān nivartyaṃ ca bale labdhe kramāt payaḥ

56

१५.५५cv प्राग् उत्क्लेशान् निवर्तेत यूषै रसैर् वा मन्दाम्ल-लवणैर् एधितानलम् । सोदावर्तं पुनः स्निग्ध-स्विन्नम् आस्थापयेत् ततः

15.55cv prāg utkleśān nivarteta yūṣai rasair vā mandāmla-lavaṇair edhitānalam | sodāvartaṃ punaḥ snigdha-svinnam āsthāpayet tataḥ

57

तीक्ष्णाधो-भाग-युक्तेन दश-मूलिक-वस्तिना । तिलोरुबूक-तैलेन वात-घ्नाम्ल-शृतेन च

tīkṣṇādho-bhāga-yuktena daśa-mūlika-vastinā | tilorubūka-tailena vāta-ghnāmla-śṛtena ca

58

१५.५७bv दश-मूलेन वस्तिना स्फुरणाक्षेप-संध्य्-अस्थि-पार्श्व-पृष्ठ-त्रिकार्तिषु । रूक्षं बद्ध-शकृद्-वातं दीप्ताग्निम् अनुवासयेत्

15.57bv daśa-mūlena vastinā sphuraṇākṣepa-saṃdhy-asthi-pārśva-pṛṣṭha-trikārtiṣu | rūkṣaṃ baddha-śakṛd-vātaṃ dīptāgnim anuvāsayet

59

अ-विरेच्यस्य शमना वस्ति-क्षीर-घृतादयः । बलिनं स्वादु-सिद्धेन पैत्ते संस्नेह्य सर्पिषा

a-virecyasya śamanā vasti-kṣīra-ghṛtādayaḥ | balinaṃ svādu-siddhena paitte saṃsnehya sarpiṣā

60

श्यामा-त्रिभण्डी-त्रि-फला-विपक्वेन विरेचयेत् । सिता-मधु-घृताढ्येन निरूहो ऽस्य ततो हितः

śyāmā-tribhaṇḍī-tri-phalā-vipakvena virecayet | sitā-madhu-ghṛtāḍhyena nirūho 'sya tato hitaḥ

61

न्यग्रोधादि-कषायेण स्नेह-वस्तिश् च तच्-छृतः । दुर्-बलं त्व् अनुवास्यादौ शोधयेत् क्षीर-वस्तिभिः

nyagrodhādi-kaṣāyeṇa sneha-vastiś ca tac-chṛtaḥ | dur-balaṃ tv anuvāsyādau śodhayet kṣīra-vastibhiḥ

62

जाते चाग्नि-बले स्निग्धं भूयो भूयो विरेचयेत् । क्षीरेण स-त्रिवृत्-कल्केनोरुबूक-शृतेन वा

jāte cāgni-bale snigdhaṃ bhūyo bhūyo virecayet | kṣīreṇa sa-trivṛt-kalkenorubūka-śṛtena vā

63

१५.६२av जाते त्व् अग्नि-बले स्निग्धं १५.६२dv ंनोरुबूक-शृतेन तम् सातला-त्रायमाणाभ्यां शृतेनारग्वधेन वा । स-कफे वा स-मूत्रेण स-तिक्ताज्येन सानिले

15.62av jāte tv agni-bale snigdhaṃ 15.62dv ṃnorubūka-śṛtena tam sātalā-trāyamāṇābhyāṃ śṛtenāragvadhena vā | sa-kaphe vā sa-mūtreṇa sa-tiktājyena sānile

64

१५.६३av सप्तला-त्रायमाणाभ्यां पयसान्य-तमेनैषां विदार्य्-आदि-शृतेन वा । भुञ्जीत जठरं चास्य पायसेनोपनाहयेत्

15.63av saptalā-trāyamāṇābhyāṃ payasānya-tamenaiṣāṃ vidāry-ādi-śṛtena vā | bhuñjīta jaṭharaṃ cāsya pāyasenopanāhayet

65

पुनः क्षीरं पुनर् वस्तिं पुनर् एव विरेचनम् । क्रमेण ध्रुवम् आतिष्ठन् यत्तः पित्तोदरं जयेत्

punaḥ kṣīraṃ punar vastiṃ punar eva virecanam | krameṇa dhruvam ātiṣṭhan yattaḥ pittodaraṃ jayet

66

१५.६५dv यतः पित्तोदरं जयेत् वत्सकादि-विपक्वेन कफे संस्नेह्य सर्पिषा । स्विन्नं स्नुक्-क्षीर-सिद्धेन बल-वन्तं विरेचितम्

15.65dv yataḥ pittodaraṃ jayet vatsakādi-vipakvena kaphe saṃsnehya sarpiṣā | svinnaṃ snuk-kṣīra-siddhena bala-vantaṃ virecitam

67

संसर्जयेत् कटु-क्षार-युक्तैर् अन्नैः कफापहैः । मूत्र-त्र्य्-ऊषण-तैलाढ्यो निरूहो ऽस्य ततो हितः

saṃsarjayet kaṭu-kṣāra-yuktair annaiḥ kaphāpahaiḥ | mūtra-try-ūṣaṇa-tailāḍhyo nirūho 'sya tato hitaḥ

68

मुष्ककादि-कषायेण स्नेह-वस्तिश् च तच्-छृतः । भोजनं व्योष-दुग्धेन कौलत्थेन रसेन वा

muṣkakādi-kaṣāyeṇa sneha-vastiś ca tac-chṛtaḥ | bhojanaṃ vyoṣa-dugdhena kaulatthena rasena vā

69

स्तैमित्या-रुचि-हृल्-लासे मन्दे ऽग्नौ मद्य-पाय च । दद्याद् अरिष्टान् क्षारांश् च कफ-स्त्यान-स्थिरोदरे

staimityā-ruci-hṛl-lāse mande 'gnau madya-pāya ca | dadyād ariṣṭān kṣārāṃś ca kapha-styāna-sthirodare

70

१५.६९av स्तैमित्या-रुचि-हृल्-लासैर् १५.६९dv कफे स्त्याने स्थिरोदरे हिङ्गूपकुल्ये त्रि-फलां देवदारु निशा-द्वयम् । भल्लातकं शिग्रु-फलं कटुकां तिक्तकं वचां

15.69av staimityā-ruci-hṛl-lāsair 15.69dv kaphe styāne sthirodare hiṅgūpakulye tri-phalāṃ devadāru niśā-dvayam | bhallātakaṃ śigru-phalaṃ kaṭukāṃ tiktakaṃ vacāṃ

71

शुण्ठीं माद्रीं घनं कुष्ठं सरलं पटु-पञ्चकम् । दाहयेज् जर्जरी-कृत्य दधि-स्नेह-चतुष्क-वत्

śuṇṭhīṃ mādrīṃ ghanaṃ kuṣṭhaṃ saralaṃ paṭu-pañcakam | dāhayej jarjarī-kṛtya dadhi-sneha-catuṣka-vat

72

अन्तर्-धूमं ततः क्षाराद् बिडाल-पदकं पिबेत् । मदिरा-दधि-मण्डोष्ण-जलारिष्ट-सुरासवैः

antar-dhūmaṃ tataḥ kṣārād biḍāla-padakaṃ pibet | madirā-dadhi-maṇḍoṣṇa-jalāriṣṭa-surāsavaiḥ

73

१५.७२dv -जलारिष्ट-सुधासवैः उदरं गुल्मम् अष्ठीलां तूण्यौ शोफं विषूचिकाम् । प्लीह-हृद्-रोग-गुद-जान् उदावर्तं च नाशयेत्

15.72dv -jalāriṣṭa-sudhāsavaiḥ udaraṃ gulmam aṣṭhīlāṃ tūṇyau śophaṃ viṣūcikām | plīha-hṛd-roga-guda-jān udāvartaṃ ca nāśayet

74

जयेद् अरिष्ट-गो-मूत्र-चूर्णायस्-कृति-पानतः । स-क्षार-तैल-पानैश् च दुर्-बलस्य कफोदरम्

jayed ariṣṭa-go-mūtra-cūrṇāyas-kṛti-pānataḥ | sa-kṣāra-taila-pānaiś ca dur-balasya kaphodaram

75

उपनाह्यं स-सिद्धार्थ-किण्वैर् बीजैश् च मूलकात् । कल्कितैर् उदरं स्वेदम् अभीक्ष्णं चात्र योजयेत्

upanāhyaṃ sa-siddhārtha-kiṇvair bījaiś ca mūlakāt | kalkitair udaraṃ svedam abhīkṣṇaṃ cātra yojayet

76

१५.७५cv कल्कितैर् उदर-स्वेदम् संनिपातोदरे कुर्यान् नाति-क्षीण-बलानले । दोषोद्रेकानुरोधेन प्रत्याख्याय क्रियाम् इमाम्

15.75cv kalkitair udara-svedam saṃnipātodare kuryān nāti-kṣīṇa-balānale | doṣodrekānurodhena pratyākhyāya kriyām imām

77

दन्ती-द्रवन्ती-फल-जं तैलं पाने च शस्यते । क्रिया-निवृत्ते जठरे त्रि-दोषे तु विशेषतः

dantī-dravantī-phala-jaṃ tailaṃ pāne ca śasyate | kriyā-nivṛtte jaṭhare tri-doṣe tu viśeṣataḥ

78

दद्याद् आपृच्छ्य तज्-ज्ञातीन् पातुं मद्येन कल्कितम् । मूलं काकादनी-गुञ्जा-करवीरक-संभवम्

dadyād āpṛcchya taj-jñātīn pātuṃ madyena kalkitam | mūlaṃ kākādanī-guñjā-karavīraka-saṃbhavam

79

पान-भोजन-संयुक्तं दद्याद् वा स्थावरं विषम् । यस्मिन् वा कुपितः सर्पो विमुञ्चति फले विषम्

pāna-bhojana-saṃyuktaṃ dadyād vā sthāvaraṃ viṣam | yasmin vā kupitaḥ sarpo vimuñcati phale viṣam

80

तेनास्य दोष-संघातः स्थिरो लीनो वि-मार्ग-गः । बहिः प्रवर्तते भिन्नो विषेणाशु प्रमाथिना

tenāsya doṣa-saṃghātaḥ sthiro līno vi-mārga-gaḥ | bahiḥ pravartate bhinno viṣeṇāśu pramāthinā

81

तथा व्रजत्य् अ-गद-तां शरीरान्तरम् एव वा । हृत-दोषं तु शीताम्बु-स्नातं तं पाययेत् पयः

tathā vrajaty a-gada-tāṃ śarīrāntaram eva vā | hṛta-doṣaṃ tu śītāmbu-snātaṃ taṃ pāyayet payaḥ

82

पेयां वा त्रिवृतः शाकं माण्डूक्या वास्तुकस्य वा । काल-शाकं यवाख्यं वा खादेत् स्व-रस-साधितम्

peyāṃ vā trivṛtaḥ śākaṃ māṇḍūkyā vāstukasya vā | kāla-śākaṃ yavākhyaṃ vā khādet sva-rasa-sādhitam

83

निर्-अम्ल-लवण-स्नेहं स्विन्ना-स्विन्नम् अन्-अन्न-भुक् । मासम् एकं ततश् चैव तृषितः स्व-रसं पिबेत्

nir-amla-lavaṇa-snehaṃ svinnā-svinnam an-anna-bhuk | māsam ekaṃ tataś caiva tṛṣitaḥ sva-rasaṃ pibet

84

१५.८३cv मासम् एकं ततश् चैवं एवं विनिर्हृते शाकैर् दोषे मासात् परं ततः । दुर्-बलाय प्रयुञ्जीत प्राण-भृत् कारभं पयः

15.83cv māsam ekaṃ tataś caivaṃ evaṃ vinirhṛte śākair doṣe māsāt paraṃ tataḥ | dur-balāya prayuñjīta prāṇa-bhṛt kārabhaṃ payaḥ

85

प्लीहोदरे यथा-दोषं स्निग्धस्य स्वेदितस्य च । सिरां भुक्त-वतो दध्ना वाम-बाहौ विमोक्षयेत्

plīhodare yathā-doṣaṃ snigdhasya sveditasya ca | sirāṃ bhukta-vato dadhnā vāma-bāhau vimokṣayet

86

लब्धे बले च भूयो ऽपि स्नेह-पीतं विशोधितम् । समुद्र-शुक्ति-जं क्षारं पयसा पाययेत् तथा

labdhe bale ca bhūyo 'pi sneha-pītaṃ viśodhitam | samudra-śukti-jaṃ kṣāraṃ payasā pāyayet tathā

87

अम्ल-स्रुतं विड-कणा-चूर्णाढ्यं नक्तमाल-जम् । शौभाञ्जनस्य वा क्वाथं सैन्धवाग्नि-कणान्वितम्

amla-srutaṃ viḍa-kaṇā-cūrṇāḍhyaṃ naktamāla-jam | śaubhāñjanasya vā kvāthaṃ saindhavāgni-kaṇānvitam

88

हिङ्ग्व्-आदि-चूर्णं क्षाराज्यं युञ्जीत च यथा-बलम् । पिप्पली-नागरं दन्ती-समांशं द्वि-गुणाभयम्

hiṅgv-ādi-cūrṇaṃ kṣārājyaṃ yuñjīta ca yathā-balam | pippalī-nāgaraṃ dantī-samāṃśaṃ dvi-guṇābhayam

89

१५.८८dv -समांशं द्वि-गुणाभया विडार्धांश-युतं चूर्णम् इदम् उष्णाम्बुना पिबेत् । विडङ्गं चित्रकं सक्तून् स-घृतान् सैन्धवं वचाम्

15.88dv -samāṃśaṃ dvi-guṇābhayā viḍārdhāṃśa-yutaṃ cūrṇam idam uṣṇāmbunā pibet | viḍaṅgaṃ citrakaṃ saktūn sa-ghṛtān saindhavaṃ vacām

90

दग्ध्वा कपाले पयसा गुल्म-प्लीहापहं पिबेत् । तैलोन्मिश्रैर् बदरक-पत्त्रैः संमर्दितैः समुपनद्धः

dagdhvā kapāle payasā gulma-plīhāpahaṃ pibet | tailonmiśrair badaraka-pattraiḥ saṃmarditaiḥ samupanaddhaḥ

91

मुसलेन पीडितो ऽनु च याति प्लीहा पयो-भुजो नाशम् । रोहीतक-लताः कॢप्ताः खण्ड-शः साभया जले

musalena pīḍito 'nu ca yāti plīhā payo-bhujo nāśam | rohītaka-latāḥ kḷptāḥ khaṇḍa-śaḥ sābhayā jale

92

मूत्रे वासुनुयात् तच् च सप्त-रात्र-स्थितं पिबेत् । कामला-प्लीह-गुल्मार्शः-कृमि-मेहोदरापहम्

mūtre vāsunuyāt tac ca sapta-rātra-sthitaṃ pibet | kāmalā-plīha-gulmārśaḥ-kṛmi-mehodarāpaham

93

१५.९२av मूत्रे वासुनुयात् तत् तु रोहीतक-त्वचः कृत्वा पलानां पञ्च-विंशतिम् । कोल-द्वि-प्रस्थ-संयुक्तं कषायम् उपकल्पयेत्

15.92av mūtre vāsunuyāt tat tu rohītaka-tvacaḥ kṛtvā palānāṃ pañca-viṃśatim | kola-dvi-prastha-saṃyuktaṃ kaṣāyam upakalpayet

94

पालिकैः पञ्च-कोलैस् तु तैः समस्तैश् च तुल्यया । रोहीतक-त्वचा पिष्टैर् घृत-प्रस्थं विपाचयेत्

pālikaiḥ pañca-kolais tu taiḥ samastaiś ca tulyayā | rohītaka-tvacā piṣṭair ghṛta-prasthaṃ vipācayet

95

प्लीहाभिवृद्धिं शमयत्य् एतद् आशु प्रयोजितम् । कदल्यास् तिल-नालानां क्षारेण क्षुरकस्य च

plīhābhivṛddhiṃ śamayaty etad āśu prayojitam | kadalyās tila-nālānāṃ kṣāreṇa kṣurakasya ca

96

१५.९५av प्लीहाभिवृद्धिं शमयेद् १५.९५अच् प्लीहाति-वृद्धिं शमयत्य् १५.९५dv क्षारेणेक्षुरकस्य च तैलं पक्वं जयेत् पानात् प्लीहानं कफ-वात-जम् । अ-शान्तौ गुल्म-विधिना योजयेद् अग्नि-कर्म च

15.95av plīhābhivṛddhiṃ śamayed 15.95ac plīhāti-vṛddhiṃ śamayaty 15.95dv kṣāreṇekṣurakasya ca tailaṃ pakvaṃ jayet pānāt plīhānaṃ kapha-vāta-jam | a-śāntau gulma-vidhinā yojayed agni-karma ca

97

अ-प्राप्त-पिच्छा-सलिले प्लीह्नि वात-कफोल्बणे । पैत्तिके जीवनीयानि सर्पींषि क्षीर-वस्तयः

a-prāpta-picchā-salile plīhni vāta-kapholbaṇe | paittike jīvanīyāni sarpīṃṣi kṣīra-vastayaḥ

98

रक्तावसेकः संशुद्धिः क्षीर-पानं च शस्यते । यकृति प्लीह-वत् कर्म दक्षिणे तु भुजे सिराम्

raktāvasekaḥ saṃśuddhiḥ kṣīra-pānaṃ ca śasyate | yakṛti plīha-vat karma dakṣiṇe tu bhuje sirām

99

स्विन्नाय बद्धोदरिणे मूत्र-तीक्ष्णौषधान्वितम् । स-तैल-लवणं दद्यान् निरूहं सानुवासनम्

svinnāya baddhodariṇe mūtra-tīkṣṇauṣadhānvitam | sa-taila-lavaṇaṃ dadyān nirūhaṃ sānuvāsanam

100

परिस्रंसीनि चान्नानि तीक्ष्णं चास्मै विरेचनम् । उदावर्त-हरं कर्म कार्यं यच् चानिलापहम्

parisraṃsīni cānnāni tīkṣṇaṃ cāsmai virecanam | udāvarta-haraṃ karma kāryaṃ yac cānilāpaham

101

छिद्रोदरम् ऋते स्वेदाच् छ्लेष्मोदर-वद् आचरेत् । जातं जातं जलं स्राव्यम् एवं तद् यापयेद् भिषक्

chidrodaram ṛte svedāc chleṣmodara-vad ācaret | jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyam evaṃ tad yāpayed bhiṣak

102

अपां दोष-हराण्य् आदौ योजयेद् उदकोदरे । मूत्र-युक्तानि तीक्ष्णानि विविध-क्षार-वन्ति च

apāṃ doṣa-harāṇy ādau yojayed udakodare | mūtra-yuktāni tīkṣṇāni vividha-kṣāra-vanti ca

103

दीपनीयैः कफ-घ्नैश् च तम् आहारैर् उपाचरेत् । क्षारं छाग-करीषाणां स्रुतं मूत्रे ऽग्निना पचेत्

dīpanīyaiḥ kapha-ghnaiś ca tam āhārair upācaret | kṣāraṃ chāga-karīṣāṇāṃ srutaṃ mūtre 'gninā pacet

104

घनी-भवति तस्मिंश् च कर्षांशं चूर्णितं क्षिपेत् । पिप्पली पिप्पली-मूलं शुण्ठी लवण-पञ्चकम्

ghanī-bhavati tasmiṃś ca karṣāṃśaṃ cūrṇitaṃ kṣipet | pippalī pippalī-mūlaṃ śuṇṭhī lavaṇa-pañcakam

105

निकुम्भ-कुम्भ-त्रि-फला-स्वर्णक्षीरी-विषाणिकाः । स्वर्जिका-क्षार-षड्ग्रन्था-सातला-यव-शूक-जम्

nikumbha-kumbha-tri-phalā-svarṇakṣīrī-viṣāṇikāḥ | svarjikā-kṣāra-ṣaḍgranthā-sātalā-yava-śūka-jam

106

कोलाभा गुटिकाः कृत्वा ततः सौवीरकाप्लुताः । पिबेद् अ-जरके शोफे प्रवृद्धे चोदकोदरे

kolābhā guṭikāḥ kṛtvā tataḥ sauvīrakāplutāḥ | pibed a-jarake śophe pravṛddhe codakodare

107

१५.१०६dv प्रवृद्धे च दकोदरे इत्य् औषधैर् अ-प्रशमे त्रिषु बद्धोदरादिषु । प्रयुञ्जीत भिषक् शस्त्रम् आर्त-बन्धु-नृपार्थितः

15.106dv pravṛddhe ca dakodare ity auṣadhair a-praśame triṣu baddhodarādiṣu | prayuñjīta bhiṣak śastram ārta-bandhu-nṛpārthitaḥ

108

स्निग्ध-स्विन्न-तनोर् नाभेर् अधो बद्ध-क्षतान्त्रयोः । पाटयेद् उदरं मुक्त्वा वामतश् चतुर्-अङ्गुलात्

snigdha-svinna-tanor nābher adho baddha-kṣatāntrayoḥ | pāṭayed udaraṃ muktvā vāmataś catur-aṅgulāt

109

चतुर्-अङ्गुल-मानं तु निष्कास्यान्त्राणि तेन च । निरीक्ष्यापनयेद् वाल-मल-लेपोपलादिकम्

catur-aṅgula-mānaṃ tu niṣkāsyāntrāṇi tena ca | nirīkṣyāpanayed vāla-mala-lepopalādikam

110

छिद्रे तु शल्यम् उद्धृत्य विशोध्यान्त्र-परिस्रवम् । मर्कोटैर् दंशयेच् छिद्रं तेषु लग्नेषु चाहरेत्

chidre tu śalyam uddhṛtya viśodhyāntra-parisravam | markoṭair daṃśayec chidraṃ teṣu lagneṣu cāharet

111

१५.११०bv विशोध्यान्त्रं परिस्रवम् कायं मूर्ध्नो ऽनु चान्त्राणि यथा-स्थानं निवेशयेत् । अक्तानि मधु-सर्पिर्भ्याम् अथ सीव्येद् बहिर् व्रणम्

15.110bv viśodhyāntraṃ parisravam kāyaṃ mūrdhno 'nu cāntrāṇi yathā-sthānaṃ niveśayet | aktāni madhu-sarpirbhyām atha sīvyed bahir vraṇam

112

१५.१११bv यथा-स्थानं विवेशयेत् ततः कृष्ण-मृदालिप्य बध्नीयाद् यष्टि-मिश्रया । निवात-स्थः पयो-वृत्तिः स्नेह-द्रोण्यां वसेत् ततः

15.111bv yathā-sthānaṃ viveśayet tataḥ kṛṣṇa-mṛdālipya badhnīyād yaṣṭi-miśrayā | nivāta-sthaḥ payo-vṛttiḥ sneha-droṇyāṃ vaset tataḥ

113

स-जले जठरे तैलैर् अभ्यक्तस्यानिलापहैः । स्विन्नस्योष्णाम्बुना-कक्षम् उदरे पट्ट-वेष्टिते

sa-jale jaṭhare tailair abhyaktasyānilāpahaiḥ | svinnasyoṣṇāmbunā-kakṣam udare paṭṭa-veṣṭite

114

१५.११३dv उदरे परिवेष्टिते बद्ध-च्छिद्रोदित-स्थाने विध्येद् अङ्गुल-मात्रकम् । निधाय तस्मिन् नाडीं च स्रावयेद् अर्धम् अम्भसः

15.113dv udare pariveṣṭite baddha-cchidrodita-sthāne vidhyed aṅgula-mātrakam | nidhāya tasmin nāḍīṃ ca srāvayed ardham ambhasaḥ

115

अथास्य नाडीम् आकृष्य तैलेन लवणेन च । व्रणम् अभ्यज्य बद्ध्वा च वेष्टयेद् वाससोदरम्

athāsya nāḍīm ākṛṣya tailena lavaṇena ca | vraṇam abhyajya baddhvā ca veṣṭayed vāsasodaram

116

तृतीये ऽह्नि चतुर्थे वा यावद् आ-षो-डशं दिनम् । तस्य विश्रम्य विश्रम्य स्रावयेद् अल्प-शो जलम्

tṛtīye 'hni caturthe vā yāvad ā-ṣo-ḍaśaṃ dinam | tasya viśramya viśramya srāvayed alpa-śo jalam

117

१५.११६bv यावद् वा-दिन-षो-डश विवेष्टयेद् गाढ-तरं जठरं वाससा श्लथम् । निःस्रुते लङ्घितः पेयाम् अ-स्नेह-लवणां पिबेत्

15.116bv yāvad vā-dina-ṣo-ḍaśa viveṣṭayed gāḍha-taraṃ jaṭharaṃ vāsasā ślatham | niḥsrute laṅghitaḥ peyām a-sneha-lavaṇāṃ pibet

118

१५.११७bv जठरं च श्लथा-श्लथम् स्यात् क्षीर-वृत्तिः षण्-मासांश् त्रीन् पेयां पयसा पिबेत् । त्रींश् चान्यान् पयसैवाद्यात् फलाम्लेन रसेन वा

15.117bv jaṭharaṃ ca ślathā-ślatham syāt kṣīra-vṛttiḥ ṣaṇ-māsāṃś trīn peyāṃ payasā pibet | trīṃś cānyān payasaivādyāt phalāmlena rasena vā

119

अल्प-शो ऽ-स्नेह-लवणं जीर्णं श्यामाक-कोद्रवम् । प्रयतो वत्सरेणैवं विजयेत जलोदरम्

alpa-śo '-sneha-lavaṇaṃ jīrṇaṃ śyāmāka-kodravam | prayato vatsareṇaivaṃ vijayeta jalodaram

120

वर्ज्येषु यन्त्रितो दिष्टे नात्य्-अ-दिष्टे जितेन्द्रियः । सर्वम् एवोदरं प्रायो दोष-संघात-जं यतः

varjyeṣu yantrito diṣṭe nāty-a-diṣṭe jitendriyaḥ | sarvam evodaraṃ prāyo doṣa-saṃghāta-jaṃ yataḥ

121

अतो वातादि-शमनी क्रिया सर्व-त्र शस्यते । वह्निर् मन्द-त्वम् आयाति दोषैः कुक्षौ प्रपूरिते

ato vātādi-śamanī kriyā sarva-tra śasyate | vahnir manda-tvam āyāti doṣaiḥ kukṣau prapūrite

122

१५.१२१bv क्रिया सर्वा प्रशस्यते तस्माद् भोज्यानि भोज्यानि दीपनानि लघूनि च । स-पञ्च-मूलान्य् अल्पाम्ल-पटु-स्नेह-कटूनि च

15.121bv kriyā sarvā praśasyate tasmād bhojyāni bhojyāni dīpanāni laghūni ca | sa-pañca-mūlāny alpāmla-paṭu-sneha-kaṭūni ca

123

भावितानां गवां मूत्रे षष्टिकानां च तण्डुलैः । यवागूं पयसा सिद्धां प्र-कामं भोजयेन् नरम्

bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāṃ ca taṇḍulaiḥ | yavāgūṃ payasā siddhāṃ pra-kāmaṃ bhojayen naram

124

पिबेद् इक्षु-रसं चानु जठराणां निवृत्तये । स्वं स्वं स्थानं व्रजन्त्य् एषां वात-पित्त-कफास् तथा

pibed ikṣu-rasaṃ cānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye | svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajanty eṣāṃ vāta-pitta-kaphās tathā

125

अत्य्-अर्थोष्णाम्ल-लवणं रूक्षं ग्राहि हिमं गुरु । गुडं तैल-कृतं शाकं वारि पानावगाहयोः

aty-arthoṣṇāmla-lavaṇaṃ rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru | guḍaṃ taila-kṛtaṃ śākaṃ vāri pānāvagāhayoḥ

126

१५.१२५av अत्य्-अर्थोष्णाम्बु-लवणं आयासाध्व-दिवा-स्वप्न-यानानि च परित्यजेत् । नात्य्-अच्छ-सान्द्र-मधुरं तक्रं पाने प्रशस्यते

15.125av aty-arthoṣṇāmbu-lavaṇaṃ āyāsādhva-divā-svapna-yānāni ca parityajet | nāty-accha-sāndra-madhuraṃ takraṃ pāne praśasyate

127

स-कणा-लवणं वाते पित्ते सोषण-शर्करम् । यवानी-सैन्धवाजाजी-मधु-व्योषैः कफोदरे

sa-kaṇā-lavaṇaṃ vāte pitte soṣaṇa-śarkaram | yavānī-saindhavājājī-madhu-vyoṣaiḥ kaphodare

128

त्र्य्-ऊषण-क्षार-लवणैः संयुतं निचयोदरे । मधु-तैल-वचा-शुण्ठी-शताह्वा-कुष्ठ-सैन्धवैः

try-ūṣaṇa-kṣāra-lavaṇaiḥ saṃyutaṃ nicayodare | madhu-taila-vacā-śuṇṭhī-śatāhvā-kuṣṭha-saindhavaiḥ

129

१५.१२८cv मधु-तैल-वरा-शुण्ठी- १५.१२८cv मधु-तैल-वसा-शुण्ठी- प्लीह्नि बद्धे तु हपुषा-यवानी-पट्व्-अजाजिभिः । स-कृष्णा-माक्षिकं छिद्रे व्योष-वत् सलिलोदरे

15.128cv madhu-taila-varā-śuṇṭhī- 15.128cv madhu-taila-vasā-śuṇṭhī- plīhni baddhe tu hapuṣā-yavānī-paṭv-ajājibhiḥ | sa-kṛṣṇā-mākṣikaṃ chidre vyoṣa-vat salilodare

130

गौरवा-रोचकानाह-मन्द-वह्न्य्-अतिसारिणाम् । तक्रं वात-कफार्तानाम् अमृत-त्वाय कल्पते

gauravā-rocakānāha-manda-vahny-atisāriṇām | takraṃ vāta-kaphārtānām amṛta-tvāya kalpate

131

प्रयोगाणां च सर्वेषाम् अनु क्षीरं प्रयोजयेत् । स्थैर्य-कृत् सर्व-धातूनां बल्यं दोषानुबन्ध-हृत्

prayogāṇāṃ ca sarveṣām anu kṣīraṃ prayojayet | sthairya-kṛt sarva-dhātūnāṃ balyaṃ doṣānubandha-hṛt

अध्याय 16

1

पाण्ड्व्-आमयी पिबेत् सर्पिर् आदौ कल्याणकाह्वयम् । पञ्च-गव्यं महा-तिक्तं शृतं वारग्वधादिना

pāṇḍv-āmayī pibet sarpir ādau kalyāṇakāhvayam | pañca-gavyaṃ mahā-tiktaṃ śṛtaṃ vāragvadhādinā

2

१६.१av पाण्डु-रोगी पिबेत् सर्पिर् दाडिमात् कुडवो धान्यात् कुडवार्धं पलं पलम् । चित्रकाच् छृङ्गवेराच् च पिप्पल्य्-अर्ध-पलं च तैः

16.1av pāṇḍu-rogī pibet sarpir dāḍimāt kuḍavo dhānyāt kuḍavārdhaṃ palaṃ palam | citrakāc chṛṅgaverāc ca pippaly-ardha-palaṃ ca taiḥ

3

कल्कितैर् विंशति-पलं घृतस्य सलिलाढके । सिद्धं हृत्-पाण्डु-गुल्मार्शः-प्लीह-वात-कफार्ति-नुत्

kalkitair viṃśati-palaṃ ghṛtasya salilāḍhake | siddhaṃ hṛt-pāṇḍu-gulmārśaḥ-plīha-vāta-kaphārti-nut

4

दीपनं श्वास-कास-घ्नं मूढ-वातानुलोमनम् । दुःख-प्रसविनीनां च वन्ध्यानां च प्रशस्यते

dīpanaṃ śvāsa-kāsa-ghnaṃ mūḍha-vātānulomanam | duḥkha-prasavinīnāṃ ca vandhyānāṃ ca praśasyate

5

स्नेहितं वामयेत् तीक्ष्णैः पुनः स्निग्धं च शोधयेत् । पयसा मूत्र-युक्तेन बहु-शः केवलेन वा

snehitaṃ vāmayet tīkṣṇaiḥ punaḥ snigdhaṃ ca śodhayet | payasā mūtra-yuktena bahu-śaḥ kevalena vā

6

दन्ती-फल-रसे कोष्णे काश्मर्याञ्जलिम् आसुतम् । द्राक्षाञ्जलिं वा मृदितं तत् पिबेत् पाण्डु-रोग-जित्

dantī-phala-rase koṣṇe kāśmaryāñjalim āsutam | drākṣāñjaliṃ vā mṛditaṃ tat pibet pāṇḍu-roga-jit

7

१६.६av दन्ती-पल-रसे कोष्णे मूत्रेण पिष्टां पथ्यां वा तत्-सिद्धं वा फल-त्रयम् । स्वर्णक्षीरी-त्रिवृच्-छ्यामा-भद्रदारु-महौषधम्

16.6av dantī-pala-rase koṣṇe mūtreṇa piṣṭāṃ pathyāṃ vā tat-siddhaṃ vā phala-trayam | svarṇakṣīrī-trivṛc-chyāmā-bhadradāru-mahauṣadham

8

गो-मूत्राञ्जलिना पिष्टं शृतं तेनैव वा पिबेत् । साधितं क्षीरम् एभिर् वा पिबेद् दोषानुलोमनम्

go-mūtrāñjalinā piṣṭaṃ śṛtaṃ tenaiva vā pibet | sādhitaṃ kṣīram ebhir vā pibed doṣānulomanam

9

मूत्रे स्थितं वा सप्ताहं पयसायो-रजः पिबेत् । जीर्णे क्षीरेण भुञ्जीत रसेन मधुरेण वा

mūtre sthitaṃ vā saptāhaṃ payasāyo-rajaḥ pibet | jīrṇe kṣīreṇa bhuñjīta rasena madhureṇa vā

10

शुद्धश् चोभयतो लिह्यात् पथ्यां मधु-घृत-द्रुताम् । विशाला-कटुका-मुस्ता-कुष्ठ-दारु-कलिङ्गकाः

śuddhaś cobhayato lihyāt pathyāṃ madhu-ghṛta-drutām | viśālā-kaṭukā-mustā-kuṣṭha-dāru-kaliṅgakāḥ

11

१६.१०bv पथ्या मधु-घृत-द्रुताः १६.१०cv विशालां कटुकां मुस्तां १६.१०dv कुष्ठं दारु-कलिङ्गकाः कर्षांशा द्वि-पिचुर् मूर्वा कर्षार्धांशा घुणप्रिया । पीत्वा तच् चूर्णम् अम्भोभिः सुखैर् लिह्यात् ततो मधु

16.10bv pathyā madhu-ghṛta-drutāḥ 16.10cv viśālāṃ kaṭukāṃ mustāṃ 16.10dv kuṣṭhaṃ dāru-kaliṅgakāḥ karṣāṃśā dvi-picur mūrvā karṣārdhāṃśā ghuṇapriyā | pītvā tac cūrṇam ambhobhiḥ sukhair lihyāt tato madhu

12

पाण्डु-रोगं ज्वरं दाहं कासं श्वासम् अ-रोचकम् । गुल्मानाहाम-वातांश् च रक्त-पित्तं च तज् जयेत्

pāṇḍu-rogaṃ jvaraṃ dāhaṃ kāsaṃ śvāsam a-rocakam | gulmānāhāma-vātāṃś ca rakta-pittaṃ ca taj jayet

13

वासा-गुडूची-त्रि-फला-कट्वी-भूनिम्ब-निम्ब-जः । क्वाथः क्षौद्र-युतो हन्ति पाण्डु-पित्तास्र-कामलाः

vāsā-guḍūcī-tri-phalā-kaṭvī-bhūnimba-nimba-jaḥ | kvāthaḥ kṣaudra-yuto hanti pāṇḍu-pittāsra-kāmalāḥ

14

व्योषाग्नि-वेल्ल-त्रि-फला-मुस्तैस् तुल्यम् अयो-रजः । चूर्णितं तक्र-मध्व्-आज्य-कोष्णाम्भोभिः प्रयोजितम्

vyoṣāgni-vella-tri-phalā-mustais tulyam ayo-rajaḥ | cūrṇitaṃ takra-madhv-ājya-koṣṇāmbhobhiḥ prayojitam

15

कामला-पाण्डु-हृद्-रोग-कुष्ठार्शो-मेह-नाशनम् । गुड-नागर-मण्डूर-तिलांशान् मानतः समान्

kāmalā-pāṇḍu-hṛd-roga-kuṣṭhārśo-meha-nāśanam | guḍa-nāgara-maṇḍūra-tilāṃśān mānataḥ samān

16

पिप्पली-द्वि-गुणान् दद्याद् गुटिकां पाण्डु-रोगिणे । ताप्यं दार्व्यास् त्वचं चव्यं ग्रन्थिकं देवदारु च

pippalī-dvi-guṇān dadyād guṭikāṃ pāṇḍu-rogiṇe | tāpyaṃ dārvyās tvacaṃ cavyaṃ granthikaṃ devadāru ca

17

व्योषादि-नवकं चैतच् चूर्णयेद् द्वि-गुणं ततः । मण्डूरं चाञ्जन-निभं सर्वतो ऽष्ट-गुणे ऽथ तत्

vyoṣādi-navakaṃ caitac cūrṇayed dvi-guṇaṃ tataḥ | maṇḍūraṃ cāñjana-nibhaṃ sarvato 'ṣṭa-guṇe 'tha tat

18

१६.१७av व्योषादि-नवकं चेति पृथग् विपक्वे गो-मूत्रे वटकी-करण-क्षमे । प्रक्षिप्य वटकान् कुर्यात् तान् खादेत् तक्र-भोजनः

16.17av vyoṣādi-navakaṃ ceti pṛthag vipakve go-mūtre vaṭakī-karaṇa-kṣame | prakṣipya vaṭakān kuryāt tān khādet takra-bhojanaḥ

19

एते मण्डूर-वटकाः प्राण-दाः पाण्डु-रोगिणाम् । कुष्ठान्य् अ-जरकं शोफम् ऊरु-स्तम्भम् अ-रोचकम्

ete maṇḍūra-vaṭakāḥ prāṇa-dāḥ pāṇḍu-rogiṇām | kuṣṭhāny a-jarakaṃ śopham ūru-stambham a-rocakam

20

अर्शांसि कामलां मेहान् प्लीहानं शमयन्ति च । ताप्याद्रि-जतु-रौप्यायो-मलाः पञ्च-पलाः पृथक्

arśāṃsi kāmalāṃ mehān plīhānaṃ śamayanti ca | tāpyādri-jatu-raupyāyo-malāḥ pañca-palāḥ pṛthak

21

चित्रक-त्रि-फला-व्योष-विडङ्गैः पालिकैः सह । शर्कराष्ट-पलोन्मिश्राश् चूर्णिता मधुना द्रुताः

citraka-tri-phalā-vyoṣa-viḍaṅgaiḥ pālikaiḥ saha | śarkarāṣṭa-palonmiśrāś cūrṇitā madhunā drutāḥ

22

१६.२१dv चूर्णिता मधुना युताः १६.२१dv चूर्णिताः स-मधु-द्रुताः पाण्डु-रोगं विषं कासं यक्ष्माणं विषमं ज्वरम् । कुष्ठान्य् अ-जरकं मेहं शोफं श्वासम् अ-रोचकम्

16.21dv cūrṇitā madhunā yutāḥ 16.21dv cūrṇitāḥ sa-madhu-drutāḥ pāṇḍu-rogaṃ viṣaṃ kāsaṃ yakṣmāṇaṃ viṣamaṃ jvaram | kuṣṭhāny a-jarakaṃ mehaṃ śophaṃ śvāsam a-rocakam

23

विशेषाद् धन्त्य् अपस्मारं कामलां गुद-जानि च । कौटज-त्रि-फला-निम्ब-पटोल-घन-नागरैः

viśeṣād dhanty apasmāraṃ kāmalāṃ guda-jāni ca | kauṭaja-tri-phalā-nimba-paṭola-ghana-nāgaraiḥ

24

भावितानि दशाहानि रसैर् द्वि-त्रि-गुणानि वा । शिला-जतु-पलान्य् अष्टौ तावती सित-शर्करा

bhāvitāni daśāhāni rasair dvi-tri-guṇāni vā | śilā-jatu-palāny aṣṭau tāvatī sita-śarkarā

25

त्वक्क्षीरी-पिप्पली-धात्री-कर्कटाख्याः पलोन्मिताः । निदिग्ध्याः फल-मूलाभ्यां पलं युक्त्या त्रि-जातकम्

tvakkṣīrī-pippalī-dhātrī-karkaṭākhyāḥ palonmitāḥ | nidigdhyāḥ phala-mūlābhyāṃ palaṃ yuktyā tri-jātakam

26

१६.२५cv निदिग्धा-फल-मूलाभ्यां मधु-त्रि-पल-संयुक्तान् कुर्याद् अक्ष-समान् गुडान् । दाडिमाम्बु-पयः-पक्षि-रस-तोय-सुरासवान्

16.25cv nidigdhā-phala-mūlābhyāṃ madhu-tri-pala-saṃyuktān kuryād akṣa-samān guḍān | dāḍimāmbu-payaḥ-pakṣi-rasa-toya-surāsavān

27

१६.२६av मधु-त्रि-पल-संयुक्तं तान् भक्षयित्वानुपिबेन् निर्-अन्नो भुक्त एव वा । पाण्डु-कुष्ठ-ज्वर-प्लीह-तमकार्शो-भगन्दरम्

16.26av madhu-tri-pala-saṃyuktaṃ tān bhakṣayitvānupiben nir-anno bhukta eva vā | pāṇḍu-kuṣṭha-jvara-plīha-tamakārśo-bhagandaram

28

हृन्-मूत्र-पूति-शुक्राग्नि-दोष-शोष-गरोदरम् । कासासृग्-दर-पित्तासृक्-शोफ-गुल्म-गलामयान्

hṛn-mūtra-pūti-śukrāgni-doṣa-śoṣa-garodaram | kāsāsṛg-dara-pittāsṛk-śopha-gulma-galāmayān

29

मेह-वर्ध्म-भ्रमान् हन्युः सर्व-दोष-हराः शिवाः । द्राक्षा-प्रस्थं कणा-प्रस्थं शर्करार्ध-तुलां तथा

meha-vardhma-bhramān hanyuḥ sarva-doṣa-harāḥ śivāḥ | drākṣā-prasthaṃ kaṇā-prasthaṃ śarkarārdha-tulāṃ tathā

30

द्वि-पलं मधुकं शुण्ठीं त्वक्क्षीरीं च विचूर्णितम् । धात्री-फल-रस-द्रोणे तत् क्षिप्त्वा लेह-वत् पचेत्

dvi-palaṃ madhukaṃ śuṇṭhīṃ tvakkṣīrīṃ ca vicūrṇitam | dhātrī-phala-rasa-droṇe tat kṣiptvā leha-vat pacet

31

शीतान् मधु-प्रस्थ-युताद् लिह्यात् पाणि-तलं ततः । हलीमकं पाण्डु-रोगं कामलां च नियच्छति

śītān madhu-prastha-yutād lihyāt pāṇi-talaṃ tataḥ | halīmakaṃ pāṇḍu-rogaṃ kāmalāṃ ca niyacchati

32

कनीयः-पञ्च-मूलाम्बु शस्यते पान-भोजने । पाण्डूनां कामलार्तानां मृद्वीकामलकाद् रसः

kanīyaḥ-pañca-mūlāmbu śasyate pāna-bhojane | pāṇḍūnāṃ kāmalārtānāṃ mṛdvīkāmalakād rasaḥ

33

इति सामान्यतः प्रोक्तं पाण्डु-रोगे भिषग्-जितम् । विकल्प्य योज्यं विदुषा पृथग् दोष-बलं प्रति

iti sāmānyataḥ proktaṃ pāṇḍu-roge bhiṣag-jitam | vikalpya yojyaṃ viduṣā pṛthag doṣa-balaṃ prati

34

१६.३३bv पाण्डु-रोग-भिषग्-जितम् स्नेह-प्रायं पवन-जे तिक्त-शीतं तु पैत्तिके । श्लैष्मिके कटु-रूक्षोष्णं विमिश्रं सांनिपातिके

16.33bv pāṇḍu-roga-bhiṣag-jitam sneha-prāyaṃ pavana-je tikta-śītaṃ tu paittike | ślaiṣmike kaṭu-rūkṣoṣṇaṃ vimiśraṃ sāṃnipātike

35

१६.३४cv श्लैष्मिके कटु-तीक्ष्णोष्णं १६.३४dv विमिश्रं संनिपात-जे मृदं निर्यापयेत् कायात् तीक्ष्णैः संशोधनैः पुरः । बलाधानानि सर्पींषि शुद्धे कोष्ठे तु योजयेत्

16.34cv ślaiṣmike kaṭu-tīkṣṇoṣṇaṃ 16.34dv vimiśraṃ saṃnipāta-je mṛdaṃ niryāpayet kāyāt tīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiḥ puraḥ | balādhānāni sarpīṃṣi śuddhe koṣṭhe tu yojayet

36

१६.३५av मृदं निर्वापयेत् कायात् १६.३५dv शुद्धे कोष्ठे नियोजयेत् व्योष-बिल्व-द्वि-रजनी-त्रि-फला-द्वि-पुनर्नवम् । मुस्तान्य् अयो-रजः पाठा विडङ्गं देवदारु च

16.35av mṛdaṃ nirvāpayet kāyāt 16.35dv śuddhe koṣṭhe niyojayet vyoṣa-bilva-dvi-rajanī-tri-phalā-dvi-punarnavam | mustāny ayo-rajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ devadāru ca

37

वृश्चिकाली च भार्गी च स-क्षीरैस् तैः शृतं घृतम् । सर्वान् प्रशमयत्य् आशु विकारान् मृत्तिका-कृतान्

vṛścikālī ca bhārgī ca sa-kṣīrais taiḥ śṛtaṃ ghṛtam | sarvān praśamayaty āśu vikārān mṛttikā-kṛtān

38

तद्-वत् केसर-यष्ट्य्-आह्व-पिप्पली-क्षीर-शाद्वलैः । मृद्-द्वेषणाय तल्-लौल्ये वितरेद् भावितां मृदम्

tad-vat kesara-yaṣṭy-āhva-pippalī-kṣīra-śādvalaiḥ | mṛd-dveṣaṇāya tal-laulye vitared bhāvitāṃ mṛdam

39

वेल्लाग्नि-निम्ब-प्रसवैः पाठया मूर्वयाथ-वा । मृद्-भेद-भिन्न-दोषानुगमाद् योज्यं च भेषजम्

vellāgni-nimba-prasavaiḥ pāṭhayā mūrvayātha-vā | mṛd-bheda-bhinna-doṣānugamād yojyaṃ ca bheṣajam

40

कामलायां तु पित्त-घ्नं पाण्डु-रोगा-विरोधि यत् । पथ्या-शत-रसे पथ्या-वृन्तार्ध-शत-कल्कितः

kāmalāyāṃ tu pitta-ghnaṃ pāṇḍu-rogā-virodhi yat | pathyā-śata-rase pathyā-vṛntārdha-śata-kalkitaḥ

41

प्रस्थः सिद्धो घृताद् गुल्म-कामला-पाण्डु-रोग-नुत् । आरग्वधं रसेनेक्षोर् विदार्य्-आमलकस्य वा

prasthaḥ siddho ghṛtād gulma-kāmalā-pāṇḍu-roga-nut | āragvadhaṃ rasenekṣor vidāry-āmalakasya vā

42

स-त्र्य्-ऊषणं बिल्व-मात्रं पाययेत् कामलापहम् । पिबेन् निकुम्भ-कल्कं वा द्वि-गुडं शीत-वारिणा

sa-try-ūṣaṇaṃ bilva-mātraṃ pāyayet kāmalāpaham | piben nikumbha-kalkaṃ vā dvi-guḍaṃ śīta-vāriṇā

43

१६.४२dv द्वि-गुणं शीत-वारिणा कुम्भस्य चूर्णं स-क्षौद्रं त्रैफलेन रसेन वा । त्रि-फलाया गुडूच्या वा दार्व्या निम्बस्य वा रसम्

16.42dv dvi-guṇaṃ śīta-vāriṇā kumbhasya cūrṇaṃ sa-kṣaudraṃ traiphalena rasena vā | tri-phalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasam

44

प्रातः प्रातर् मधु-युतं कामलार्ताय योजयेत् । निशा-गैरिक-धात्रीभिः कामलापहम् अञ्जनम्

prātaḥ prātar madhu-yutaṃ kāmalārtāya yojayet | niśā-gairika-dhātrībhiḥ kāmalāpaham añjanam

45

१६.४४cv शिला-गैरिक-धात्रीभिः तिल-पिष्ट-निभं यस् तु कामला-वान् सृजेन् मलम् । कफ-रुद्ध-पथं तस्य पित्तं कफ-हरैर् जयेत्

16.44cv śilā-gairika-dhātrībhiḥ tila-piṣṭa-nibhaṃ yas tu kāmalā-vān sṛjen malam | kapha-ruddha-pathaṃ tasya pittaṃ kapha-harair jayet

46

रूक्ष-शीत-गुरु-स्वादु-व्यायाम-बल-निग्रहैः । कफ-संमूर्छितो वायुर् यदा पित्तं बहिः क्षिपेत्

rūkṣa-śīta-guru-svādu-vyāyāma-bala-nigrahaiḥ | kapha-saṃmūrchito vāyur yadā pittaṃ bahiḥ kṣipet

47

हारिद्र-नेत्र-मूत्र-त्वक् श्वेत-वर्चास् तदा नरः । भवेत् साटोप-विष्टम्भो गुरुणा हृदयेन च

hāridra-netra-mūtra-tvak śveta-varcās tadā naraḥ | bhavet sāṭopa-viṣṭambho guruṇā hṛdayena ca

48

दौर्बल्याल्पाग्नि-पार्श्वार्ति-हिध्मा-श्वासा-रुचि-ज्वरैः । क्रमेणाल्पे ऽनुषज्येत पित्ते शाखा-समाश्रिते

daurbalyālpāgni-pārśvārti-hidhmā-śvāsā-ruci-jvaraiḥ | krameṇālpe 'nuṣajyeta pitte śākhā-samāśrite

49

रसैस् तं रूक्ष-कट्व्-अम्लैः शिखि-तित्तिरि-दक्ष-जैः । शुष्क-मूलक-जैर् यूषैः कुलत्थोत्थैश् च भोजयेत्

rasais taṃ rūkṣa-kaṭv-amlaiḥ śikhi-tittiri-dakṣa-jaiḥ | śuṣka-mūlaka-jair yūṣaiḥ kulatthotthaiś ca bhojayet

50

भृशाम्ल-तीक्ष्ण-कटुक-लवणोष्णं च शस्यते । स-बीजपूरक-रसं लिह्याद् व्योषं तथाशयम्

bhṛśāmla-tīkṣṇa-kaṭuka-lavaṇoṣṇaṃ ca śasyate | sa-bījapūraka-rasaṃ lihyād vyoṣaṃ tathāśayam

51

स्वं पित्तम् एति तेनास्य शकृद् अप्य् अनुरज्यते । वायुश् च याति प्रशमं सहाटोपाद्य्-उपद्रवैः

svaṃ pittam eti tenāsya śakṛd apy anurajyate | vāyuś ca yāti praśamaṃ sahāṭopādy-upadravaiḥ

52

निवृत्तोपद्रवस्यास्य कार्यः कामलिको विधिः । गो-मूत्रेण पिबेत् कुम्भ-कामलायां शिला-जतु

nivṛttopadravasyāsya kāryaḥ kāmaliko vidhiḥ | go-mūtreṇa pibet kumbha-kāmalāyāṃ śilā-jatu

53

मासं माक्षिक-धातुं वा किट्टं वाथ हिरण्य-जम् । गुडूची-स्व-रस-क्षीर-साधितेन हलीमकी

māsaṃ mākṣika-dhātuṃ vā kiṭṭaṃ vātha hiraṇya-jam | guḍūcī-sva-rasa-kṣīra-sādhitena halīmakī

54

महिषी-हविषा स्निग्धः पिबेद् धात्री-रसेन तु । त्रिवृतां तद्-विरिक्तो ऽद्यात् स्वादु पित्तानिलापहम्

mahiṣī-haviṣā snigdhaḥ pibed dhātrī-rasena tu | trivṛtāṃ tad-virikto 'dyāt svādu pittānilāpaham

55

द्राक्षा-लेहं च पूर्वोक्तं सर्पींषि मधुराणि च । यापनान् क्षीर-वस्तींश् च शीलयेत् सानुवासनान्

drākṣā-lehaṃ ca pūrvoktaṃ sarpīṃṣi madhurāṇi ca | yāpanān kṣīra-vastīṃś ca śīlayet sānuvāsanān

56

मार्द्वीकारिष्ट-योगांश् च पिबेद् युक्त्याग्नि-वृद्धये । कासिकं चाभया-लेहं पिप्पलीं मधुकं बलाम्

mārdvīkāriṣṭa-yogāṃś ca pibed yuktyāgni-vṛddhaye | kāsikaṃ cābhayā-lehaṃ pippalīṃ madhukaṃ balām

57

१६.५६cv कासिकं वाभया-लेहं पयसा च प्रयुञ्जीत यथा-दोषं यथा-बलम् । पाण्डु-रोगेषु कुशलः शोफोक्तं च क्रिया-क्रमम्

16.56cv kāsikaṃ vābhayā-lehaṃ payasā ca prayuñjīta yathā-doṣaṃ yathā-balam | pāṇḍu-rogeṣu kuśalaḥ śophoktaṃ ca kriyā-kramam

1

अयस्-तिल-त्र्य्-ऊषण-कोल-भागैः सर्वैः समं माक्षिक-धातु-चूर्णम् । तैर् मोदकः क्षौद्र-युतो ऽनु-तक्रः पाण्ड्व्-आमये दूर-गते ऽपि शस्तः ॥ ५७+

ayas-tila-try-ūṣaṇa-kola-bhāgaiḥ sarvaiḥ samaṃ mākṣika-dhātu-cūrṇam | tair modakaḥ kṣaudra-yuto 'nu-takraḥ pāṇḍv-āmaye dūra-gate 'pi śastaḥ || 57+

अध्याय 17

1

सर्व-त्र सर्वाङ्ग-सरे दोष-जे श्वयथौ पुरा । सामे विशोषितो भुक्त्वा लघु कोष्णाम्भसा पिबेत्

sarva-tra sarvāṅga-sare doṣa-je śvayathau purā | sāme viśoṣito bhuktvā laghu koṣṇāmbhasā pibet

2

नागरातिविषा-दारु-विडङ्गेन्द्रयवोषणम् । अथ-वा विजया-शुण्ठी-देवदारु-पुनर्नवम्

nāgarātiviṣā-dāru-viḍaṅgendrayavoṣaṇam | atha-vā vijayā-śuṇṭhī-devadāru-punarnavam

3

नवायसं वा दोषाढ्यः शुद्ध्यै मूत्र-हरीतकीः । वरा-क्वाथेन कटुका-कुम्भायस्-त्र्य्-ऊषणानि च

navāyasaṃ vā doṣāḍhyaḥ śuddhyai mūtra-harītakīḥ | varā-kvāthena kaṭukā-kumbhāyas-try-ūṣaṇāni ca

4

१७.३bv शुद्ध्यै मूत्र-हरीतकीम् अथ-वा गुग्गुलुं तद्-वज् जतु वा शैल-संभवम् । मन्दाग्निः शीलयेद् आम-गुरु-भिन्न-विबन्ध-विट्

17.3bv śuddhyai mūtra-harītakīm atha-vā gugguluṃ tad-vaj jatu vā śaila-saṃbhavam | mandāgniḥ śīlayed āma-guru-bhinna-vibandha-viṭ

5

तक्रं सौवर्चल-व्योष-क्षौद्र-युक्तं गुडाभयाम् । तक्रानु-पानाम् अथ-वा तद्-वद् वा गुड-नागरम्

takraṃ sauvarcala-vyoṣa-kṣaudra-yuktaṃ guḍābhayām | takrānu-pānām atha-vā tad-vad vā guḍa-nāgaram

6

आर्द्रकं वा सम-गुडं प्रकुञ्चार्ध-विवर्धितम् । परं पञ्च-पलं मासं यूष-क्षीर-रसाशनः

ārdrakaṃ vā sama-guḍaṃ prakuñcārdha-vivardhitam | paraṃ pañca-palaṃ māsaṃ yūṣa-kṣīra-rasāśanaḥ

7

गुल्मोदरार्शः-श्वयथु-प्रमेहाञ् छ्वास-प्रतिश्यालसका-विपाकान् । स-कामला-शोष-मनो-विकारान् कासं कफं चैव जयेत् प्रयोगः

gulmodarārśaḥ-śvayathu-pramehāñ chvāsa-pratiśyālasakā-vipākān | sa-kāmalā-śoṣa-mano-vikārān kāsaṃ kaphaṃ caiva jayet prayogaḥ

8

घृतम् आर्द्रक-नागरस्य कल्क-स्व-रसाभ्यां पयसा च साधयित्वा । श्वयथु-क्षवथूदराग्नि-सादैर् अभिभूतो ऽपि पिबन् भवत्य् अ-रोगः

ghṛtam ārdraka-nāgarasya kalka-sva-rasābhyāṃ payasā ca sādhayitvā | śvayathu-kṣavathūdarāgni-sādair abhibhūto 'pi piban bhavaty a-rogaḥ

1

रसस् तथैवार्द्रक-नागरस्य पेयो ऽथ जीर्णे पयसान्नम् अद्यात् । शिलाह्वयं वा त्रि-फला-रसेन हन्यात् त्रि-दोषं श्वयथुं प्रसह्य ॥ ८+

rasas tathaivārdraka-nāgarasya peyo 'tha jīrṇe payasānnam adyāt | śilāhvayaṃ vā tri-phalā-rasena hanyāt tri-doṣaṃ śvayathuṃ prasahya || 8+

2

पुनर्नवा-निम्ब-पटोल-शुण्ठी- तिक्तामृता-दार्व्य्-अभया-कषायः । सर्वाङ्ग-शोफोदर-कास-शूल-श्वासान्वितं पाण्डु-गदं च हन्ति ॥ ८+

punarnavā-nimba-paṭola-śuṇṭhī- tiktāmṛtā-dārvy-abhayā-kaṣāyaḥ | sarvāṅga-śophodara-kāsa-śūla-śvāsānvitaṃ pāṇḍu-gadaṃ ca hanti || 8+

9

निर्-आमो बद्ध-शमलः पिबेच् छ्वयथु-पीडितः । त्रि-कटु-त्रिवृता-दन्ती-चित्रकैः साधितं पयः

nir-āmo baddha-śamalaḥ pibec chvayathu-pīḍitaḥ | tri-kaṭu-trivṛtā-dantī-citrakaiḥ sādhitaṃ payaḥ

10

मूत्रं गोर् वा महिष्या वा स-क्षीरं क्षीर-भोजनः । सप्ताहं मासं अथ-वा स्याद् उष्ट्र-क्षीर-वर्तनः

mūtraṃ gor vā mahiṣyā vā sa-kṣīraṃ kṣīra-bhojanaḥ | saptāhaṃ māsaṃ atha-vā syād uṣṭra-kṣīra-vartanaḥ

11

१७.१०dv स्याद् उष्ट्री-क्षीर-वर्तनः यवानकं यव-क्षारं यवानीं पञ्च-कोलकम् । मरिचं दाडिमं पाठां धानकाम् अम्ल-वेतसम्

17.10dv syād uṣṭrī-kṣīra-vartanaḥ yavānakaṃ yava-kṣāraṃ yavānīṃ pañca-kolakam | maricaṃ dāḍimaṃ pāṭhāṃ dhānakām amla-vetasam

12

बाल-बिल्वं च कर्षांशं साधयेत् सलिलाढके । तेन पक्वो घृत-प्रस्थः शोफार्शो-गुल्म-मेह-हा

bāla-bilvaṃ ca karṣāṃśaṃ sādhayet salilāḍhake | tena pakvo ghṛta-prasthaḥ śophārśo-gulma-meha-hā

13

दध्नश् चित्रक-गर्भाद् वा घृतं तत्-तक्र-संयुतम् । पक्वं स-चित्रकं तद्-वद् गुणैर् युञ्ज्याच् च काल-वित्

dadhnaś citraka-garbhād vā ghṛtaṃ tat-takra-saṃyutam | pakvaṃ sa-citrakaṃ tad-vad guṇair yuñjyāc ca kāla-vit

14

धान्वन्तरं महा-तिक्तं कल्याणम् अभया-घृतम् । दश-मूल-कषायस्य कंसे पथ्या-शतं पचेत्

dhānvantaraṃ mahā-tiktaṃ kalyāṇam abhayā-ghṛtam | daśa-mūla-kaṣāyasya kaṃse pathyā-śataṃ pacet

15

दत्त्वा गुड-तुलां तस्मिन् लेहे दद्याद् विचूर्णितम् । त्रि-जातकं त्रि-कटुकं किञ्-चिच् च यव-शूक-जम्

dattvā guḍa-tulāṃ tasmin lehe dadyād vicūrṇitam | tri-jātakaṃ tri-kaṭukaṃ kiñ-cic ca yava-śūka-jam

18

प्रस्थार्धं च हिमे क्षौद्रात् तन् निहन्त्य् उपयोजितम् ॥ १६अब् ॥ प्रवृद्ध-शोफ-ज्वर-मेह-गुल्म-कार्श्याम-वाताम्लक-रक्त-पित्तम् ॥ १६च्द् ॥ वैवर्ण्य-मूत्रानिल-शुक्र-दोष-श्वासा-रुचि-प्लीह-गरोदरं च ॥ १६एf ॥ पुराण-यव-शाल्य्-अन्नं दश-मूलाम्बु-साधितम् ॥ १७अब् ॥ अल्पम् अल्प-पटु-स्नेहं भोजनं श्वयथोर् हितम् । क्षार-व्योषान्वितैर् मौद्गैः कौलत्थैः स-कणै रसैः

prasthārdhaṃ ca hime kṣaudrāt tan nihanty upayojitam || 16ab || pravṛddha-śopha-jvara-meha-gulma-kārśyāma-vātāmlaka-rakta-pittam || 16cd || vaivarṇya-mūtrānila-śukra-doṣa-śvāsā-ruci-plīha-garodaraṃ ca || 16ef || purāṇa-yava-śāly-annaṃ daśa-mūlāmbu-sādhitam || 17ab || alpam alpa-paṭu-snehaṃ bhojanaṃ śvayathor hitam | kṣāra-vyoṣānvitair maudgaiḥ kaulatthaiḥ sa-kaṇai rasaiḥ

19

१७.१८bv भोजनं श्वयथौ हितम् तथा जाङ्गल-जैः कूर्म-गोधा-शल्यक-जैर् अपि । अन्-अम्लं मथितं पाने मद्यान्य् औषध-वन्ति च

17.18bv bhojanaṃ śvayathau hitam tathā jāṅgala-jaiḥ kūrma-godhā-śalyaka-jair api | an-amlaṃ mathitaṃ pāne madyāny auṣadha-vanti ca

20

अजाजी-शठी-जिवन्ती-कारवी-पौष्कराग्निकैः । बिल्व-मध्य-यव-क्षार-वृक्षाम्लैर् बदरोन्मितैः

ajājī-śaṭhī-jivantī-kāravī-pauṣkarāgnikaiḥ | bilva-madhya-yava-kṣāra-vṛkṣāmlair badaronmitaiḥ

21

कृता पेयाज्य-तैलाभ्यां युक्ति-भृष्टा परं हिता । शोफातीसार-हृद्-रोग-गुल्मार्शो-ऽल्पाग्नि-मेहिनाम्

kṛtā peyājya-tailābhyāṃ yukti-bhṛṣṭā paraṃ hitā | śophātīsāra-hṛd-roga-gulmārśo-'lpāgni-mehinām

22

गुणैस् तद्-वच् च पाठायाः पञ्च-कोलेन साधिता । शैलेय-कुष्ठ-स्थौणेय-रेणुकागुरु-पद्मकैः

guṇais tad-vac ca pāṭhāyāḥ pañca-kolena sādhitā | śaileya-kuṣṭha-sthauṇeya-reṇukāguru-padmakaiḥ

23

श्रीवेष्टक-नख-स्पृक्का-देवदारु-प्रियङ्गुभिः । मांसी-मागधिका-वन्य-धान्य-ध्यामक-वालकैः

śrīveṣṭaka-nakha-spṛkkā-devadāru-priyaṅgubhiḥ | māṃsī-māgadhikā-vanya-dhānya-dhyāmaka-vālakaiḥ

24

चतुर्-जातक-तालीश-मुस्ता-गन्ध-पलाशकैः । कुर्याद् अभ्यञ्जनं तैलं लेपं स्नानाय तूदकम्

catur-jātaka-tālīśa-mustā-gandha-palāśakaiḥ | kuryād abhyañjanaṃ tailaṃ lepaṃ snānāya tūdakam

25

स्नानं वा निम्ब-वर्षाभू-नक्तमालार्क-वारिणा । एकाङ्ग-शोफे वर्षाभू-करवीरक-किंशुकैः

snānaṃ vā nimba-varṣābhū-naktamālārka-vāriṇā | ekāṅga-śophe varṣābhū-karavīraka-kiṃśukaiḥ

26

विशाला-त्रि-फला-लोध्र-नलिका-देवदारुभिः । हिंस्रा-कोशातकी-माद्री-तालपर्णी-जयन्तिभिः

viśālā-tri-phalā-lodhra-nalikā-devadārubhiḥ | hiṃsrā-kośātakī-mādrī-tālaparṇī-jayantibhiḥ

27

स्थूल-काकादनी-शाल-नाकुली-वृषपर्णिभिः । वृद्ध्यर्द्धि-हस्तिकर्णैश् च सुखोष्णैर् लेपनं हितम्

sthūla-kākādanī-śāla-nākulī-vṛṣaparṇibhiḥ | vṛddhyarddhi-hastikarṇaiś ca sukhoṣṇair lepanaṃ hitam

28

अथानिलोत्थे श्वयथौ मासार्धं त्रिवृतं पिबेत् । तैलम् एरण्ड-जं वात-विड्-विबन्धे तद् एव तु

athānilotthe śvayathau māsārdhaṃ trivṛtaṃ pibet | tailam eraṇḍa-jaṃ vāta-viḍ-vibandhe tad eva tu

29

प्राग्-भक्तं पयसा युक्तं रसैर् वा कारयेत् तथा । स्वेदाभ्यङ्गान् समीर-घ्नान् लेपम् एकाङ्ग-गे पुनः

prāg-bhaktaṃ payasā yuktaṃ rasair vā kārayet tathā | svedābhyaṅgān samīra-ghnān lepam ekāṅga-ge punaḥ

30

मातुलुङ्गाग्निमन्थेन शुण्ठी-हिंस्रामराह्वयैः । पैत्ते तिक्तं पिबेत् सर्पिर् न्यग्रोधाद्येन वा शृतम्

mātuluṅgāgnimanthena śuṇṭhī-hiṃsrāmarāhvayaiḥ | paitte tiktaṃ pibet sarpir nyagrodhādyena vā śṛtam

31

क्षीरं तृड्-दाह-मोहेषु लेपाभ्यङ्गाश् च शीतलाः । पटोल-मूल-त्रायन्ती-यष्ट्य्-आह्व-कटुकाभयाः

kṣīraṃ tṛḍ-dāha-moheṣu lepābhyaṅgāś ca śītalāḥ | paṭola-mūla-trāyantī-yaṣṭy-āhva-kaṭukābhayāḥ

32

१७.३१cv पटोल-मूर्वा-त्रायन्ती- दारु दार्वी हिमं दन्ती विशाला निचुलं कणा । तैः क्वाथः स-घृतः पीतो हन्त्य् अन्तस्-ताप-तृड्-भ्रमान्

17.31cv paṭola-mūrvā-trāyantī- dāru dārvī himaṃ dantī viśālā niculaṃ kaṇā | taiḥ kvāthaḥ sa-ghṛtaḥ pīto hanty antas-tāpa-tṛḍ-bhramān

33

१७.३२cv तत्-क्वाथः स-घृतः पीतो स-संनिपात-वीसर्प-शोफ-दाह-विष-ज्वरान् । आरग्वधादिना सिद्धं तैलं श्लेष्मोद्भवे पिबेत्

17.32cv tat-kvāthaḥ sa-ghṛtaḥ pīto sa-saṃnipāta-vīsarpa-śopha-dāha-viṣa-jvarān | āragvadhādinā siddhaṃ tailaṃ śleṣmodbhave pibet

34

१७.३३bv -शोफ-दाह-मद-ज्वरान् स्रोतो-विबन्धे मन्दे ऽग्नाव् अ-रुचौ स्तिमिताशयः । क्षार-चूर्णासवारिष्ट-मूत्र-तक्राणि शीलयेत्

17.33bv -śopha-dāha-mada-jvarān sroto-vibandhe mande 'gnāv a-rucau stimitāśayaḥ | kṣāra-cūrṇāsavāriṣṭa-mūtra-takrāṇi śīlayet

35

कृष्णा-पुराण-पिण्याक-शिग्रु-त्वक्-सिकतातसीः । प्रलेपोन्मर्दने युञ्ज्यात् सुखोष्णा मूत्र-कल्किताः

kṛṣṇā-purāṇa-piṇyāka-śigru-tvak-sikatātasīḥ | praleponmardane yuñjyāt sukhoṣṇā mūtra-kalkitāḥ

36

स्नानं मूत्राम्भसी सिद्धे कुष्ठ-तर्कारि-चित्रकैः । कुलत्थ-नागराभ्यां वा चण्डागुरु विलेपने

snānaṃ mūtrāmbhasī siddhe kuṣṭha-tarkāri-citrakaiḥ | kulattha-nāgarābhyāṃ vā caṇḍāguru vilepane

37

कालाजशृङ्गी-सरल-बस्तगन्धा-हयाह्वयाः । एकैषीका च लेपः स्याच् छ्वयथाव् एक-गात्र-गे

kālājaśṛṅgī-sarala-bastagandhā-hayāhvayāḥ | ekaiṣīkā ca lepaḥ syāc chvayathāv eka-gātra-ge

1

यष्टी-दुग्ध-तिलैर् लेपो नव-नीतेन संयुतः । शोफम् आरुष्करं हन्ति वृन्तैः शाल-दलस्य वा ॥ ३७+

yaṣṭī-dugdha-tilair lepo nava-nītena saṃyutaḥ | śopham āruṣkaraṃ hanti vṛntaiḥ śāla-dalasya vā || 37+

38

यथा-दोषं यथासन्नं शुद्धिं रक्तावसेचनम् । कुर्वीत मिश्र-दोषे तु दोषोद्रेक-बलात् क्रियाम्

yathā-doṣaṃ yathāsannaṃ śuddhiṃ raktāvasecanam | kurvīta miśra-doṣe tu doṣodreka-balāt kriyām

39

अजाजि-पाठा-घन-पञ्च-कोल-व्याघ्री-रजन्यः सुख-तोय-पीताः । शोफं त्रि-दोषं चिर-जं प्रवृद्धं निघ्नन्ति भूनिम्ब-महौषधे च

ajāji-pāṭhā-ghana-pañca-kola-vyāghrī-rajanyaḥ sukha-toya-pītāḥ | śophaṃ tri-doṣaṃ cira-jaṃ pravṛddhaṃ nighnanti bhūnimba-mahauṣadhe ca

40

अमृता-द्वितयं शिवातिका सुरकाष्ठं स-पुरं स-गो-जलम् । श्वयथूदर-कुष्ठ-पाण्डु-ता-कृमि-मेहोर्ध्व-कफानिलापहम्

amṛtā-dvitayaṃ śivātikā surakāṣṭhaṃ sa-puraṃ sa-go-jalam | śvayathūdara-kuṣṭha-pāṇḍu-tā-kṛmi-mehordhva-kaphānilāpaham

41

इति निजम् अधिकृत्य पथ्यम् उक्तं क्षत-जनिते क्षत-जं विशोधनीयम् । स्रुति-हिम-घृत-लेप-सेक-रेकैर् विष-जनिते विष-जिच् च शोफ इष्टम्

iti nijam adhikṛtya pathyam uktaṃ kṣata-janite kṣata-jaṃ viśodhanīyam | sruti-hima-ghṛta-lepa-seka-rekair viṣa-janite viṣa-jic ca śopha iṣṭam

अध्याय 18

1

आदाव् एव विसर्पेषु हितं लङ्घन-रूक्षणम् । रक्तावसेको वमनं विरेकः स्नेहनं न तु

ādāv eva visarpeṣu hitaṃ laṅghana-rūkṣaṇam | raktāvaseko vamanaṃ virekaḥ snehanaṃ na tu

2

प्रच्छर्दनं विसर्प-घ्नं स-यष्टीन्द्रयवं फलम् । पटोल-पिप्पली-निम्ब-पल्लवैर् वा समन्वितम्

pracchardanaṃ visarpa-ghnaṃ sa-yaṣṭīndrayavaṃ phalam | paṭola-pippalī-nimba-pallavair vā samanvitam

3

रसेन युक्तं त्रायन्त्या द्राक्षायास् त्रैफलेन वा । विरेचनं त्रिवृच्-चूर्णं पयसा सर्पिषाथ-वा

rasena yuktaṃ trāyantyā drākṣāyās traiphalena vā | virecanaṃ trivṛc-cūrṇaṃ payasā sarpiṣātha-vā

4

योज्यं कोष्ठ-गते दोषे विशेषेण विशोधनम् । अ-विशोध्यस्य दोषे ऽल्पे शमनं चन्दनोत्पलम्

yojyaṃ koṣṭha-gate doṣe viśeṣeṇa viśodhanam | a-viśodhyasya doṣe 'lpe śamanaṃ candanotpalam

5

मुस्त-निम्ब-पटोलं वा पटोलादिकम् एव वा । शारिवामलकोशीर-मुस्तं वा क्वथितं जले

musta-nimba-paṭolaṃ vā paṭolādikam eva vā | śārivāmalakośīra-mustaṃ vā kvathitaṃ jale

6

दुरालभां पर्पटकं गुडूचीं विश्व-भेषजम् । पाक्यं शीत-कषायं वा तृष्णा-विसर्प-वान् पिबेत्

durālabhāṃ parpaṭakaṃ guḍūcīṃ viśva-bheṣajam | pākyaṃ śīta-kaṣāyaṃ vā tṛṣṇā-visarpa-vān pibet

7

दार्वी-पटोल-कटुका-मसूर-त्रि-फलास् तथा । स-निम्ब-यष्टी-त्रायन्तीः क्वथिता घृत-मूर्छिताः

dārvī-paṭola-kaṭukā-masūra-tri-phalās tathā | sa-nimba-yaṣṭī-trāyantīḥ kvathitā ghṛta-mūrchitāḥ

8

अमृत-वृष-पटोलं मुस्तकं सप्तपर्णं ॥ ७+१अ ॥ खदिरम् असित-वेत्रं निम्ब-पत्त्रं हरिद्रे ॥ ७+१ब् ॥ विविध-विष-विसर्पान् कुष्ठ-विस्फोट-कण्डूर् ॥ ७+१च् ॥ अपनयति मसूरीं शीत-पित्तं ज्वरं च ॥ ७+१द् ॥ शाखा-दुष्टे तु रुधिरे रक्तम् एवादितो हरेत् । त्वङ्-मांस-स्नायु-संक्लेदो रक्त-क्लेदाद् धि जायते

amṛta-vṛṣa-paṭolaṃ mustakaṃ saptaparṇaṃ || 7+1a || khadiram asita-vetraṃ nimba-pattraṃ haridre || 7+1b || vividha-viṣa-visarpān kuṣṭha-visphoṭa-kaṇḍūr || 7+1c || apanayati masūrīṃ śīta-pittaṃ jvaraṃ ca || 7+1d || śākhā-duṣṭe tu rudhire raktam evādito haret | tvaṅ-māṃsa-snāyu-saṃkledo rakta-kledād dhi jāyate

9

निर्-आमे श्लेष्मणि क्षीणे वात-पित्तोत्तरे हितम् । घृतं तिक्तं महा-तिक्तं शृतं वा त्रायमाणया

nir-āme śleṣmaṇi kṣīṇe vāta-pittottare hitam | ghṛtaṃ tiktaṃ mahā-tiktaṃ śṛtaṃ vā trāyamāṇayā

10

निर्हृते ऽस्रे विशुद्धे ऽन्तर्-दोषे त्वङ्-मांस-संधि-गे । बहिः-क्रियाः प्रदेहाद्याः सद्यो विसर्प-शान्तये

nirhṛte 'sre viśuddhe 'ntar-doṣe tvaṅ-māṃsa-saṃdhi-ge | bahiḥ-kriyāḥ pradehādyāḥ sadyo visarpa-śāntaye

11

शताह्वा-मुस्त-वाराही-वंशार्तगल-धान्यकम् । सुराह्वा कृष्णगन्धा च कुष्ठं चालेपनं चले

śatāhvā-musta-vārāhī-vaṃśārtagala-dhānyakam | surāhvā kṛṣṇagandhā ca kuṣṭhaṃ cālepanaṃ cale

12

१८.११dv कुष्ठं वालेपनं चले न्यग्रोधादि-गणः पित्ते तथा पद्मोत्पलादिकम् । न्यग्रोध-पादास् तरुणाः कदली-गर्भ-संयुताः

18.11dv kuṣṭhaṃ vālepanaṃ cale nyagrodhādi-gaṇaḥ pitte tathā padmotpalādikam | nyagrodha-pādās taruṇāḥ kadalī-garbha-saṃyutāḥ

13

बिस-ग्रन्थिश् च लेपः स्याच् छत-धौत-घृताप्लुतः । पद्मिनी-कर्दमः शीतः पिष्टं मौक्तिकम् एव वा

bisa-granthiś ca lepaḥ syāc chata-dhauta-ghṛtāplutaḥ | padminī-kardamaḥ śītaḥ piṣṭaṃ mauktikam eva vā

14

शङ्खः प्रवालं शुक्तिर् वा गैरिकं वा घृतान्वितम् । त्रि-फला-पद्मकोशीर-समङ्गा-करवीरकम्

śaṅkhaḥ pravālaṃ śuktir vā gairikaṃ vā ghṛtānvitam | tri-phalā-padmakośīra-samaṅgā-karavīrakam

15

१८.१४dv -समङ्गा-करवीर-जम् नल-मूलान्य् अनन्ता च लेपः श्लेष्म-विसर्प-हा । धव-सप्ताह्व-खदिर-देवदारु-कुरण्टकम्

18.14dv -samaṅgā-karavīra-jam nala-mūlāny anantā ca lepaḥ śleṣma-visarpa-hā | dhava-saptāhva-khadira-devadāru-kuraṇṭakam

16

स-मुस्तारग्वधं लेपो वर्गो वा वरुणादिकः । आरग्वधस्य पत्त्राणि त्वचः श्लेष्मातकोद्भवाः

sa-mustāragvadhaṃ lepo vargo vā varuṇādikaḥ | āragvadhasya pattrāṇi tvacaḥ śleṣmātakodbhavāḥ

17

इन्द्राणि-शाकं काकाह्वा शिरीष-कुसुमानि च । सेक-व्रणाभ्यङ्ग-हविर्-लेप-चूर्णान् यथा-यथम्

indrāṇi-śākaṃ kākāhvā śirīṣa-kusumāni ca | seka-vraṇābhyaṅga-havir-lepa-cūrṇān yathā-yatham

18

१८.१७av इन्द्राणि-शाक-काकाह्वा- १८.१७bv -शिरीष-कुसुमानि च एतैर् एवौषधैः कुर्याद् वायौ लेपा घृताधिकाः । कफ-स्थान-गते सामे पित्त-स्थान-गते ऽथ-वा

18.17av indrāṇi-śāka-kākāhvā- 18.17bv -śirīṣa-kusumāni ca etair evauṣadhaiḥ kuryād vāyau lepā ghṛtādhikāḥ | kapha-sthāna-gate sāme pitta-sthāna-gate 'tha-vā

19

अ-शीतोष्णा हिता रूक्षा रक्त-पित्ते घृतान्विताः । अत्य्-अर्थ-शीतास् तनवस् तनु-वस्त्रान्तरा-स्थिताः

a-śītoṣṇā hitā rūkṣā rakta-pitte ghṛtānvitāḥ | aty-artha-śītās tanavas tanu-vastrāntarā-sthitāḥ

20

१८.१९dv तनु-वस्त्रान्तर-स्थिताः योज्याः क्षणे क्षणे ऽन्ये ऽन्ये मन्द-वीर्यास् त एव च । संसृष्ट-दोषे संसृष्टम् एतत् कर्म प्रशस्यते

18.19dv tanu-vastrāntara-sthitāḥ yojyāḥ kṣaṇe kṣaṇe 'nye 'nye manda-vīryās ta eva ca | saṃsṛṣṭa-doṣe saṃsṛṣṭam etat karma praśasyate

21

शत-धौत-घृतेनाग्निं प्रदिह्यात् केवलेन वा । सेचयेद् घृत-मण्डेन शीतेन मधुकाम्बुना

śata-dhauta-ghṛtenāgniṃ pradihyāt kevalena vā | secayed ghṛta-maṇḍena śītena madhukāmbunā

22

सिताम्भसाम्भो-द-जलैः क्षीरेणेक्षु-रसेन वा । पान-लेपन-सेकेषु महा-तिक्तं परं हितम्

sitāmbhasāmbho-da-jalaiḥ kṣīreṇekṣu-rasena vā | pāna-lepana-sekeṣu mahā-tiktaṃ paraṃ hitam

23

१८.२२av सिताम्भसाम्भो-ज-जलैः ग्रन्थ्य्-आख्ये रक्त-पित्त-घ्नं कृत्वा सम्यग् यथोदितम् । कफानिल-घ्नं कर्मेष्टं पिण्ड-स्वेदोपनाहनम्

18.22av sitāmbhasāmbho-ja-jalaiḥ granthy-ākhye rakta-pitta-ghnaṃ kṛtvā samyag yathoditam | kaphānila-ghnaṃ karmeṣṭaṃ piṇḍa-svedopanāhanam

24

ग्रन्थि-विसर्प-शूले तु तैलेनोष्णेन सेचयेत् । दश-मूल-विपक्वेन तद्-वन् मूत्रैर् जलेन वा

granthi-visarpa-śūle tu tailenoṣṇena secayet | daśa-mūla-vipakvena tad-van mūtrair jalena vā

25

सुखोष्णया प्रदिह्याद् वा पिष्टया कृष्णगन्धया । नक्तमाल-त्वचा शुष्क-मूलकैः कलिनाथ-वा

sukhoṣṇayā pradihyād vā piṣṭayā kṛṣṇagandhayā | naktamāla-tvacā śuṣka-mūlakaiḥ kalinātha-vā

26

दन्ती चित्रक-मूल-त्वक् सौधार्क-पयसी गुडः । भल्लातकास्थि कासीसं लेपो भिन्द्याच् छिलाम् अपि

dantī citraka-mūla-tvak saudhārka-payasī guḍaḥ | bhallātakāsthi kāsīsaṃ lepo bhindyāc chilām api

27

१८.२६bv स्नुह्य्-अर्क-पयसी गुडः बहिर्-मार्गाश्रितं ग्रन्थिं किं पुनः कफ-संभवम् । दीर्घ-काल-स्थितं ग्रन्थिम् एभिर् भिन्द्याच् च भेषजैः

18.26bv snuhy-arka-payasī guḍaḥ bahir-mārgāśritaṃ granthiṃ kiṃ punaḥ kapha-saṃbhavam | dīrgha-kāla-sthitaṃ granthim ebhir bhindyāc ca bheṣajaiḥ

28

मूलकानां कुलत्थानां यूषैः स-क्षार-दाडिमैः । गोधूमान्नैर् यवान्नैर् वा स-सीधु-मधु-शार्करैः

mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣaiḥ sa-kṣāra-dāḍimaiḥ | godhūmānnair yavānnair vā sa-sīdhu-madhu-śārkaraiḥ

29

१८.२८cv गोधूमान्नैर् यवान्नैश् च १८.२८dv स-सीधु-मधु-शर्करैः स-क्षौद्रैर् वारुणी-मण्डैर् मातुलुङ्ग-रसान्वितैः । त्रि-फलायाः प्रयोगैश् च पिप्पल्याः क्षौद्र-संयुतैः

18.28cv godhūmānnair yavānnaiś ca 18.28dv sa-sīdhu-madhu-śarkaraiḥ sa-kṣaudrair vāruṇī-maṇḍair mātuluṅga-rasānvitaiḥ | tri-phalāyāḥ prayogaiś ca pippalyāḥ kṣaudra-saṃyutaiḥ

30

१८.२९dv पिप्पली-क्षौद्र-संयुतैः देवदारु-गुडूच्योश् च प्रयोगैर् गिरिजस्य च । मुस्त-भल्लात-सक्तूनां प्रयोगैर् माक्षिकस्य च

18.29dv pippalī-kṣaudra-saṃyutaiḥ devadāru-guḍūcyoś ca prayogair girijasya ca | musta-bhallāta-saktūnāṃ prayogair mākṣikasya ca

31

धूमैर् विरेकैः शिरसः पूर्वोक्तैर् गुल्म-भेदनैः । तप्तायो-हेम-लवण-पाषाणादि-प्रपीडनैः

dhūmair virekaiḥ śirasaḥ pūrvoktair gulma-bhedanaiḥ | taptāyo-hema-lavaṇa-pāṣāṇādi-prapīḍanaiḥ

32

आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर् विविधाभिर् बले स्थितः । ग्रन्थिः पाषाण-कठिनो यदि नैवोपशाम्यति

ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhir vividhābhir bale sthitaḥ | granthiḥ pāṣāṇa-kaṭhino yadi naivopaśāmyati

33

अथास्य दाहः क्षारेण शरैर् हेम्नापि वा हितः । पाकिभिः पाचयित्वा वा पाटयित्वा तम् उद्धरेत्

athāsya dāhaḥ kṣāreṇa śarair hemnāpi vā hitaḥ | pākibhiḥ pācayitvā vā pāṭayitvā tam uddharet

34

१८.३३cv पाकिभिः पाचयित्वा च मोक्षयेद् बहु-शश् चास्य रक्तम् उत्क्लेशम् आगतम् । पुनश् चापहृते रक्ते वात-श्लेष्म-जिद् औषधम्

18.33cv pākibhiḥ pācayitvā ca mokṣayed bahu-śaś cāsya raktam utkleśam āgatam | punaś cāpahṛte rakte vāta-śleṣma-jid auṣadham

35

प्रक्लिन्ने दाह-पाकाभ्यां बाह्यान्तर् व्रण-वत् क्रिया । दार्वी-विडङ्ग-कम्पिल्लैः सिद्धं तैलं व्रणे हितम्

praklinne dāha-pākābhyāṃ bāhyāntar vraṇa-vat kriyā | dārvī-viḍaṅga-kampillaiḥ siddhaṃ tailaṃ vraṇe hitam

36

दूर्वा-स्व-रस-सिद्धं तु कफ-पित्तोत्तरे घृतम् । एकतः सर्व-कर्माणि रक्त-मोक्षणम् एकतः

dūrvā-sva-rasa-siddhaṃ tu kapha-pittottare ghṛtam | ekataḥ sarva-karmāṇi rakta-mokṣaṇam ekataḥ

37

विसर्पो न ह्य् अ-संसृष्टः स ऽस्र-पित्तेन जायते । रक्तम् एवाश्रयश् चास्य बहु-शो ऽस्रं हरेद् अतः

visarpo na hy a-saṃsṛṣṭaḥ sa 'sra-pittena jāyate | raktam evāśrayaś cāsya bahu-śo 'sraṃ hared ataḥ

38

न घृतं बहु-दोषाय देयं यन् न विरेचनम् । तेन दोषो ह्य् उपस्तब्धस् त्वग्-रक्त-पिशितं पचेत्

na ghṛtaṃ bahu-doṣāya deyaṃ yan na virecanam | tena doṣo hy upastabdhas tvag-rakta-piśitaṃ pacet

अध्याय 19

1

कुष्ठिनं स्नेह-पानेन पूर्वं सर्वम् उपाचरेत् । तत्र वातोत्तरे तैलं घृतं वा साधितं हितम्

kuṣṭhinaṃ sneha-pānena pūrvaṃ sarvam upācaret | tatra vātottare tailaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ hitam

2

दश-मूलामृतैरण्ड-शार्ङ्गष्टा-मेषशृङ्गिभिः । पटोल-निम्ब-कटुका-दार्वी-पाठा-दुरालभाः

daśa-mūlāmṛtairaṇḍa-śārṅgaṣṭā-meṣaśṛṅgibhiḥ | paṭola-nimba-kaṭukā-dārvī-pāṭhā-durālabhāḥ

3

पर्पटं त्रायमाणां च पलांशं पाचयेद् अपाम् । द्व्य्-आढके ऽष्टांश-शेषेण तेन कर्षोन्मितैस् तथा

parpaṭaṃ trāyamāṇāṃ ca palāṃśaṃ pācayed apām | dvy-āḍhake 'ṣṭāṃśa-śeṣeṇa tena karṣonmitais tathā

4

त्रायन्ती-मुस्त-भूनिम्ब-कलिङ्ग-कण-चन्दनैः । सर्पिषो द्वा-दश-पलं पचेत् तत् तिक्तकं जयेत्

trāyantī-musta-bhūnimba-kaliṅga-kaṇa-candanaiḥ | sarpiṣo dvā-daśa-palaṃ pacet tat tiktakaṃ jayet

5

पित्त-कुष्ठ-परीसर्प-पिटिका-दाह-तृड्-भ्रमान् । कण्डू-पाण्ड्व्-आमयान् गण्डान् दुष्ट-नाडी-व्रणापचीः

pitta-kuṣṭha-parīsarpa-piṭikā-dāha-tṛḍ-bhramān | kaṇḍū-pāṇḍv-āmayān gaṇḍān duṣṭa-nāḍī-vraṇāpacīḥ

6

विस्फोट-विद्रधी-गुल्म-शोफोन्माद-मदान् अपि । हृद्-रोग-तिमिर-व्यङ्ग-ग्रहणी-श्वित्र-कामलाः

visphoṭa-vidradhī-gulma-śophonmāda-madān api | hṛd-roga-timira-vyaṅga-grahaṇī-śvitra-kāmalāḥ

7

भगन्दरम् अपस्मारम् उदरं प्रदरं गरम् । अर्शो-ऽस्र-पित्तम् अन्यांश् च सु-कृच्छ्रान् पित्त-जान् गदान्

bhagandaram apasmāram udaraṃ pradaraṃ garam | arśo-'sra-pittam anyāṃś ca su-kṛcchrān pitta-jān gadān

8

स-प्रच्छदः पर्पटकः शम्याकः कटुका वचा । त्रि-फला पद्मकं पाठा रजन्यौ शारिवे कणे

sa-pracchadaḥ parpaṭakaḥ śamyākaḥ kaṭukā vacā | tri-phalā padmakaṃ pāṭhā rajanyau śārive kaṇe

9

निम्ब-चन्दन-यष्ट्य्-आह्व-विशालेन्द्रयवामृताः । किराततिक्तकं सेव्यं वृषो मूर्वा शतावरी

nimba-candana-yaṣṭy-āhva-viśālendrayavāmṛtāḥ | kirātatiktakaṃ sevyaṃ vṛṣo mūrvā śatāvarī

10

पटोलातिविषा-मुस्ता-त्रायन्ती-धन्वयासकम् । तैर् जले ऽष्ट-गुणे सर्पिर् द्वि-गुणामलकी-रसे

paṭolātiviṣā-mustā-trāyantī-dhanvayāsakam | tair jale 'ṣṭa-guṇe sarpir dvi-guṇāmalakī-rase

11

सिद्धं तिक्तान् महा-तिक्तं गुणैर् अभ्यधिकं मतम् । कफोत्तरे घृतं सिद्धं निम्ब-सप्ताह्व-चित्रकैः

siddhaṃ tiktān mahā-tiktaṃ guṇair abhyadhikaṃ matam | kaphottare ghṛtaṃ siddhaṃ nimba-saptāhva-citrakaiḥ

12

कुष्ठोषण-वचा-शाल-प्रियाल-चतुरङ्गुलैः । सर्वेषु चारुष्कर-जं तौबरं सार्षपं पिबेत्

kuṣṭhoṣaṇa-vacā-śāla-priyāla-caturaṅgulaiḥ | sarveṣu cāruṣkara-jaṃ taubaraṃ sārṣapaṃ pibet

13

स्नेहं घृतं वा कृमिजित्-पथ्या-भल्लातकैः शृतम् । आरग्वधस्य मूलेन शत-कृत्वः शृतं घृतम्

snehaṃ ghṛtaṃ vā kṛmijit-pathyā-bhallātakaiḥ śṛtam | āragvadhasya mūlena śata-kṛtvaḥ śṛtaṃ ghṛtam

14

१९.१३bv -पथ्या-भल्लातक-शृतम् १९.१३dv सप्त-कृत्वः शृतं घृतम् पिबन् कुष्ठं जयत्य् आशु भजन् स-खदिरं जलम् । एभिर् एव यथा-स्वं च स्नेहैर् अभ्यञ्जनं हितम्

19.13bv -pathyā-bhallātaka-śṛtam 19.13dv sapta-kṛtvaḥ śṛtaṃ ghṛtam piban kuṣṭhaṃ jayaty āśu bhajan sa-khadiraṃ jalam | ebhir eva yathā-svaṃ ca snehair abhyañjanaṃ hitam

15

१९.१४av पिबेत् कुष्ठं जयत्य् आशु स्निग्धस्य शोधनं योज्यं विसर्पे यद् उदाहृतम् । ललाट-हस्त-पादेषु सिराश् चास्य विमोक्षयेत्

19.14av pibet kuṣṭhaṃ jayaty āśu snigdhasya śodhanaṃ yojyaṃ visarpe yad udāhṛtam | lalāṭa-hasta-pādeṣu sirāś cāsya vimokṣayet

16

प्रच्छानम् अल्पके कुष्ठे शृङ्गाद्याश् च यथा-यथम् । स्नेहैर् आप्याययेच् चैनं कुष्ठ-घ्नैर् अन्तरान्तरा

pracchānam alpake kuṣṭhe śṛṅgādyāś ca yathā-yatham | snehair āpyāyayec cainaṃ kuṣṭha-ghnair antarāntarā

17

मुक्त-रक्त-विरिक्तस्य रिक्त-कोष्ठस्य कुष्ठिनः । प्रभञ्जनस् तथा ह्य् अस्य न स्याद् देह-प्रभञ्जनः

mukta-rakta-viriktasya rikta-koṣṭhasya kuṣṭhinaḥ | prabhañjanas tathā hy asya na syād deha-prabhañjanaḥ

18

वासामृता-निम्ब-वरा-पटोल-व्याघ्री-करञ्जोदक-कल्क-पक्वम् । सर्पिर् विसर्प-ज्वर-कामलास्र-कुष्ठापहं वज्रकम् आमनन्ति

vāsāmṛtā-nimba-varā-paṭola-vyāghrī-karañjodaka-kalka-pakvam | sarpir visarpa-jvara-kāmalāsra-kuṣṭhāpahaṃ vajrakam āmananti

19

त्रि-फला-त्रि-कटु-द्वि-कण्टकारी-कटुका-कुम्भ-निकुम्भ-राजवृक्षैः । स-वचातिविषाग्निकैः स-पाठैः पिचु-भागैर् नव-वज्र-दुग्ध-मुष्ट्या

tri-phalā-tri-kaṭu-dvi-kaṇṭakārī-kaṭukā-kumbha-nikumbha-rājavṛkṣaiḥ | sa-vacātiviṣāgnikaiḥ sa-pāṭhaiḥ picu-bhāgair nava-vajra-dugdha-muṣṭyā

20

पिष्टैः सिद्धं सर्पिषः प्रस्थम् एभिः क्रूरे कोष्ठे स्नेहनं रेचनं च । कुष्ठ-श्वित्र-प्लीह-वर्ध्माश्म-गुल्मान् हन्यात् कृच्छ्रांस् तन् महा-वज्रकाख्यम्

piṣṭaiḥ siddhaṃ sarpiṣaḥ prastham ebhiḥ krūre koṣṭhe snehanaṃ recanaṃ ca | kuṣṭha-śvitra-plīha-vardhmāśma-gulmān hanyāt kṛcchrāṃs tan mahā-vajrakākhyam

21

दन्त्य्-आढकम् अपां द्रोणे पक्त्वा तेन घृतं पचेत् । धामार्गव-पले पीतं तद् ऊर्ध्वाधो विशुद्धि-कृत्

danty-āḍhakam apāṃ droṇe paktvā tena ghṛtaṃ pacet | dhāmārgava-pale pītaṃ tad ūrdhvādho viśuddhi-kṛt

22

आवर्तकी-तुलां द्रोणे पचेद् अष्टांश-शेषितम् । तन्-मूलैस् तत्र निर्यूहे घृत-प्रस्थं विपाचयेत्

āvartakī-tulāṃ droṇe paced aṣṭāṃśa-śeṣitam | tan-mūlais tatra niryūhe ghṛta-prasthaṃ vipācayet

23

पीत्वा तद् एक-दिवसान्तरितं सु-जीर्णे भुञ्जीत कोद्रवम् अ-संस्कृत-काञ्जिकेन । कुष्ठं किलासम् अपचीं च विजेतुम् इच्छन् इच्छन् प्रजां च विपुलां ग्रहणं स्मृतिं च

pītvā tad eka-divasāntaritaṃ su-jīrṇe bhuñjīta kodravam a-saṃskṛta-kāñjikena | kuṣṭhaṃ kilāsam apacīṃ ca vijetum icchan icchan prajāṃ ca vipulāṃ grahaṇaṃ smṛtiṃ ca

24

१९.२३bv भुञ्जीत कोद्रव-सु-संस्कृत-काञ्जिकेन यतेर् लेलीतक-वसा क्षौद्र-जाती-रसान्विता । कुष्ठ-घ्नी सम-सर्पिर् वा स-गायत्र्य्-असनोदका

19.23bv bhuñjīta kodrava-su-saṃskṛta-kāñjikena yater lelītaka-vasā kṣaudra-jātī-rasānvitā | kuṣṭha-ghnī sama-sarpir vā sa-gāyatry-asanodakā

25

शालयो यव-गोधूमाः कोरदूषाः प्रियङ्गवः । मुद्गा मसूरास् तुबरी तिक्त-शाकानि जाङ्गलम्

śālayo yava-godhūmāḥ koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ | mudgā masūrās tubarī tikta-śākāni jāṅgalam

26

वरा-पटोल-खदिर-निम्बारुष्कर-योजितम् । मद्यान्य् औषध-गर्भाणि मथितं चेन्दुराजि-मत्

varā-paṭola-khadira-nimbāruṣkara-yojitam | madyāny auṣadha-garbhāṇi mathitaṃ cendurāji-mat

27

अन्न-पानं हितं कुष्ठे न त्व् अम्ल-लवणोषणम् । दधि-दुग्ध-गुडानूप-तिल-माषांस् त्यजेत्-तराम्

anna-pānaṃ hitaṃ kuṣṭhe na tv amla-lavaṇoṣaṇam | dadhi-dugdha-guḍānūpa-tila-māṣāṃs tyajet-tarām

28

पटोल-मूल-त्रि-फला-विशालाः पृथक्-त्रि-भागापचित-त्रि-शाणाः । स्युस् त्रायमाणा कटु-रोहिणी च भागार्धिके नागर-पाद-युक्ते

paṭola-mūla-tri-phalā-viśālāḥ pṛthak-tri-bhāgāpacita-tri-śāṇāḥ | syus trāyamāṇā kaṭu-rohiṇī ca bhāgārdhike nāgara-pāda-yukte

29

एतत् पलं जर्जरितं विपक्वं जले पिबेद् दोष-विशोधनाय । जीर्णे रसैर् धन्व-मृग-द्वि-जानां पुराण-शाल्य्-ओदनम् आददीत

etat palaṃ jarjaritaṃ vipakvaṃ jale pibed doṣa-viśodhanāya | jīrṇe rasair dhanva-mṛga-dvi-jānāṃ purāṇa-śāly-odanam ādadīta

30

कुष्ठं किलासं ग्रहणी-प्रदोषम् अर्शांसि कृच्छ्राणि हलीमकं च । षड्-रात्र-योगेन निहन्ति चैतद् हृद्-वस्ति-शूलं विषम-ज्वरं च

kuṣṭhaṃ kilāsaṃ grahaṇī-pradoṣam arśāṃsi kṛcchrāṇi halīmakaṃ ca | ṣaḍ-rātra-yogena nihanti caitad hṛd-vasti-śūlaṃ viṣama-jvaraṃ ca

31

१९.३०cv षड्-रात्र-योगेन निहन्ति चैष विडङ्ग-सारामलकाभयानां पल-त्रयं त्रीणि पलानि कुम्भात् । गुडस्य च द्वा-दश मासम् एष जितात्मनां हन्त्य् उपयुज्य्मानः

19.30cv ṣaḍ-rātra-yogena nihanti caiṣa viḍaṅga-sārāmalakābhayānāṃ pala-trayaṃ trīṇi palāni kumbhāt | guḍasya ca dvā-daśa māsam eṣa jitātmanāṃ hanty upayujymānaḥ

32

कुष्ठ-श्वित्र-श्वास-कासोदरार्शो-मेह-प्लीह-ग्रन्थि-रुग्-जन्तु-गुल्मान् । सिद्धं योगं प्राह यक्षो मुमुक्षोर् भिक्षोः प्राणान् माणिभद्रः किलेमम्

kuṣṭha-śvitra-śvāsa-kāsodarārśo-meha-plīha-granthi-rug-jantu-gulmān | siddhaṃ yogaṃ prāha yakṣo mumukṣor bhikṣoḥ prāṇān māṇibhadraḥ kilemam

33

भूनिम्ब-निम्ब-त्रि-फला-पद्मकातिविषा-कणाः । मूर्वा-पटोली-द्वि-निशा-पाठा-तिक्तेन्द्रवारुणीः

bhūnimba-nimba-tri-phalā-padmakātiviṣā-kaṇāḥ | mūrvā-paṭolī-dvi-niśā-pāṭhā-tiktendravāruṇīḥ

34

स-कलिङ्ग-वचास् तुल्या द्वि-गुणाश् च यथोत्तरम् । लिह्याद् दन्ती-त्रिवृद्-ब्राह्मीस् चूर्णिता मधु-सर्पिषा

sa-kaliṅga-vacās tulyā dvi-guṇāś ca yathottaram | lihyād dantī-trivṛd-brāhmīs cūrṇitā madhu-sarpiṣā

35

कुष्ठ-मेह-प्रसुप्तीनां परमं स्यात् तद् औषधम् । वरा-विडङ्ग-कृष्णा वा लिह्यात् तैलाज्य-माक्षिकैः

kuṣṭha-meha-prasuptīnāṃ paramaṃ syāt tad auṣadham | varā-viḍaṅga-kṛṣṇā vā lihyāt tailājya-mākṣikaiḥ

36

१९.३५av कुष्ठ-मेह-प्रतप्तानां काकोदुम्बरिका-वेल्ल-निम्बाब्द-व्योष-कल्क-वान् । हन्ति वृक्षक-निर्यूहः पानात् सर्वांस् त्वग्-आमयान्

19.35av kuṣṭha-meha-prataptānāṃ kākodumbarikā-vella-nimbābda-vyoṣa-kalka-vān | hanti vṛkṣaka-niryūhaḥ pānāt sarvāṃs tvag-āmayān

37

१९.३६dv पानात् सर्व-त्वग्-आमयान् कुटजाग्नि-निम्ब-नृपतरु-खदिरासन-सप्तपर्ण-निर्यूहे । सिद्धा मधु-घृत-युक्ताः कुष्ठ-घ्नीर् भक्षयेद् अभयाः

19.36dv pānāt sarva-tvag-āmayān kuṭajāgni-nimba-nṛpataru-khadirāsana-saptaparṇa-niryūhe | siddhā madhu-ghṛta-yuktāḥ kuṣṭha-ghnīr bhakṣayed abhayāḥ

38

दार्वी-खदिर-निम्बानां त्वक्-क्वाथः कुष्ठ-सूदनः ॥ ३७ऊ̆अब् ॥ निशोत्तमा-निम्ब-पटोल-मूल-तिक्ता-वचा-लोहितयष्टिकाभिः । कृतः कषायः कफ-पित्त-कुष्ठं सु-सेवितो धर्म इवोच्छिनत्ति

dārvī-khadira-nimbānāṃ tvak-kvāthaḥ kuṣṭha-sūdanaḥ || 37ū̆ab || niśottamā-nimba-paṭola-mūla-tiktā-vacā-lohitayaṣṭikābhiḥ | kṛtaḥ kaṣāyaḥ kapha-pitta-kuṣṭhaṃ su-sevito dharma ivocchinatti

39

एभिर् एव च शृतं घृतम् उख्यं भेषजैर् जयति मारुत-कुष्ठम् । कल्पयेत् खदिर-निम्ब-गुडूची-देवदारु-रजनीः पृथग् एवम्

ebhir eva ca śṛtaṃ ghṛtam ukhyaṃ bheṣajair jayati māruta-kuṣṭham | kalpayet khadira-nimba-guḍūcī-devadāru-rajanīḥ pṛthag evam

42

पाठा-दार्वी-वह्नि-घुणेष्टा-कटुकाभिर् ॥ ४०अ ॥ मूत्रं युक्तं शक्रयवैश् चोष्ण-जलं वा ॥ ४०ब् ॥ कुष्ठी पीत्वा मासम् अ-रुक् स्याद् गुद-कीली ॥ ४०च् ॥ मेही शोफी पाण्डुर-जीर्णी कृमि-मांश् च ॥ ४०द् ॥ लाक्षा-दन्ती-मधुरस-वरा-द्वीपि-पाठा-विडङ्ग- ॥ ४१अ ॥ १९.४१av लाक्षा-दन्ती-मधुरस-वरा-द्वीपि-पाठा-विडङ्गं -प्रत्यक्पुष्पी-त्रि-कटु-रजनी-सप्तपर्णाटरूषम् ॥ ४१ब् ॥ १९.४१bv प्रत्यक्पुष्पी-त्रि-कटु-रजनी-सप्तपर्णाटरूषम् रक्ता निम्बं सुरतरु कृतं पञ्च-मूल्यौ च चूर्णं ॥ ४१च् ॥ पीत्वा मासं जयति हित-भुग् गव्य-मूत्रेण कुष्ठम् ॥ ४१द् ॥ निशा-कणा-नागर-वेल्ल-तौबरं स-वह्नि-ताप्यं क्रम-शो विवर्धितम् । गवाम्बु-पीतं वटकी-कृतं तथा निहन्ति कुष्ठानि स-दारुणान्य् अपि

pāṭhā-dārvī-vahni-ghuṇeṣṭā-kaṭukābhir || 40a || mūtraṃ yuktaṃ śakrayavaiś coṣṇa-jalaṃ vā || 40b || kuṣṭhī pītvā māsam a-ruk syād guda-kīlī || 40c || mehī śophī pāṇḍura-jīrṇī kṛmi-māṃś ca || 40d || lākṣā-dantī-madhurasa-varā-dvīpi-pāṭhā-viḍaṅga- || 41a || 19.41av lākṣā-dantī-madhurasa-varā-dvīpi-pāṭhā-viḍaṅgaṃ -pratyakpuṣpī-tri-kaṭu-rajanī-saptaparṇāṭarūṣam || 41b || 19.41bv pratyakpuṣpī-tri-kaṭu-rajanī-saptaparṇāṭarūṣam raktā nimbaṃ surataru kṛtaṃ pañca-mūlyau ca cūrṇaṃ || 41c || pītvā māsaṃ jayati hita-bhug gavya-mūtreṇa kuṣṭham || 41d || niśā-kaṇā-nāgara-vella-taubaraṃ sa-vahni-tāpyaṃ krama-śo vivardhitam | gavāmbu-pītaṃ vaṭakī-kṛtaṃ tathā nihanti kuṣṭhāni sa-dāruṇāny api

43

त्रि-कटूत्तमा-तिलारुष्कराज्य-माक्षिक-सितोपला-विहिता । गुटिका रसायनं कुष्ठ-जिच् च वृष्या च सप्त-समा

tri-kaṭūttamā-tilāruṣkarājya-mākṣika-sitopalā-vihitā | guṭikā rasāyanaṃ kuṣṭha-jic ca vṛṣyā ca sapta-samā

44

१९.४३cv गुटिका रसायनं स्यात् १९.४३च्च् ंठ-हृच् च वृष्या च सप्त-समा १९.४३dv कुष्ठ-जिच् च वृष्या च सप्त-समा चन्द्रशकलाग्नि-रजनी-विडङ्ग-तुबरास्थ्य्-अरुष्कर-त्रि-फलाभिः । वटका गुडांश-कॢप्ताः समस्त-कुष्ठानि नाशयन्त्य् अभ्यस्ताः

19.43cv guṭikā rasāyanaṃ syāt 19.43cc ṃṭha-hṛc ca vṛṣyā ca sapta-samā 19.43dv kuṣṭha-jic ca vṛṣyā ca sapta-samā candraśakalāgni-rajanī-viḍaṅga-tubarāsthy-aruṣkara-tri-phalābhiḥ | vaṭakā guḍāṃśa-kḷptāḥ samasta-kuṣṭhāni nāśayanty abhyastāḥ

45

विडङ्ग-भल्लातक-वाकुचीनां स-द्वीपि-वाराहि-हरीतकीनाम् । स-लाङ्गली-कृष्ण-तिलोपकुल्या गुडेन पिण्डी विनिहन्ति कुष्ठम्

viḍaṅga-bhallātaka-vākucīnāṃ sa-dvīpi-vārāhi-harītakīnām | sa-lāṅgalī-kṛṣṇa-tilopakulyā guḍena piṇḍī vinihanti kuṣṭham

46

शशाङ्कलेखा स-विडङ्ग-सारा स-पिप्पलीका स-हुताश-मूला । सायो-मला सामलका स-तैला कुष्ठानि कृच्छ्राणि निहन्ति लीढा

śaśāṅkalekhā sa-viḍaṅga-sārā sa-pippalīkā sa-hutāśa-mūlā | sāyo-malā sāmalakā sa-tailā kuṣṭhāni kṛcchrāṇi nihanti līḍhā

47

१९.४६av शशाङ्कलेखा स-विडङ्ग-मूला पथ्या-तिल-गुडैः पिण्डी कुष्ठं सारुष्करैर् जयेत् । गुडारुष्कर-जन्तुघ्न-सोमराजी-कृताथ-वा

19.46av śaśāṅkalekhā sa-viḍaṅga-mūlā pathyā-tila-guḍaiḥ piṇḍī kuṣṭhaṃ sāruṣkarair jayet | guḍāruṣkara-jantughna-somarājī-kṛtātha-vā

48

विडङ्गाद्रि-जतु-क्षौद्र-सर्पिष्-मत् खादिरं रजः । किटिभ-श्वित्र-दद्रू-घ्नं खादेन् मित-हिताशनः

viḍaṅgādri-jatu-kṣaudra-sarpiṣ-mat khādiraṃ rajaḥ | kiṭibha-śvitra-dadrū-ghnaṃ khāden mita-hitāśanaḥ

49

सिता-तैल-कृमिघ्नानि धात्र्य्-अयो-मल-पिप्पलीः । लिहानः सर्व-कुष्ठानि जयत्य् अति-गुरूण्य् अपि

sitā-taila-kṛmighnāni dhātry-ayo-mala-pippalīḥ | lihānaḥ sarva-kuṣṭhāni jayaty ati-gurūṇy api

50

मुस्तं व्योषं त्रि-फला मञ्जिष्ठा दारु पञ्च-मूले द्वे । सप्तच्छद-निम्ब-त्वक् स-विशाला चित्रको मूर्वा

mustaṃ vyoṣaṃ tri-phalā mañjiṣṭhā dāru pañca-mūle dve | saptacchada-nimba-tvak sa-viśālā citrako mūrvā

51

चूर्णं तर्पण-भागैर् नवभिः संयोजितं स-मध्व्-अंशम् । नित्यं कुष्ठ-निबर्हणम् एतत् प्रायोगिकं खादन्

cūrṇaṃ tarpaṇa-bhāgair navabhiḥ saṃyojitaṃ sa-madhv-aṃśam | nityaṃ kuṣṭha-nibarhaṇam etat prāyogikaṃ khādan

52

श्वयथुं स-पाण्डु-रोगं श्वित्रं ग्रहणी-प्रदोषम् अर्शांसि । वर्ध्म-भगन्दर-पिटिका-कण्डू-कोठापचीर् हन्ति

śvayathuṃ sa-pāṇḍu-rogaṃ śvitraṃ grahaṇī-pradoṣam arśāṃsi | vardhma-bhagandara-piṭikā-kaṇḍū-koṭhāpacīr hanti

53

रसायन-प्रयोगेण तुबरास्थीनि शीलयेत् । भल्लातकं वाकुचिकां वह्नि-मूलं शिलाह्वयम्

rasāyana-prayogeṇa tubarāsthīni śīlayet | bhallātakaṃ vākucikāṃ vahni-mūlaṃ śilāhvayam

54

इति दोषे विजिते ऽन्तस्-त्वक्-स्थे शमनं बहिः प्रलेपादि हितम् । तीक्ष्णालेपोत्क्लिष्टं कुष्ठं हि विवृद्धिम् एति मलिने देहे

iti doṣe vijite 'ntas-tvak-sthe śamanaṃ bahiḥ pralepādi hitam | tīkṣṇālepotkliṣṭaṃ kuṣṭhaṃ hi vivṛddhim eti maline dehe

55

स्थिर-कठिन-मण्डलानां कुष्ठानां पोटलैर् हितः स्वेदः । स्विन्नोत्सन्नं कुष्ठं शस्त्रैर् लिखितं प्रलेपनैर् लिम्पेत्

sthira-kaṭhina-maṇḍalānāṃ kuṣṭhānāṃ poṭalair hitaḥ svedaḥ | svinnotsannaṃ kuṣṭhaṃ śastrair likhitaṃ pralepanair limpet

56

येषु न शस्त्रं क्रमते स्पर्शेन्द्रिय-नाशनेषु कुष्ठेषु । तेषु निपात्यः क्षारो रक्तं दोषं च विस्राव्य

yeṣu na śastraṃ kramate sparśendriya-nāśaneṣu kuṣṭheṣu | teṣu nipātyaḥ kṣāro raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya

57

लेपो ऽति-कठिन-परुषे सुप्ते कुष्ठे स्थिरे पुराणे च । पीता-गदस्य कार्यो विषैः स-मन्त्रो ऽ-गदैश् चानु

lepo 'ti-kaṭhina-paruṣe supte kuṣṭhe sthire purāṇe ca | pītā-gadasya kāryo viṣaiḥ sa-mantro '-gadaiś cānu

58

१९.५७dv विषैः स-मन्त्रा-गदैश् चानु स्तब्धानि सुप्त-सुप्तान्य् अ-स्वेदन-कण्डुलानि कुष्ठानि । घृष्टानि शुष्क-गो-मय-फेनक-शस्त्रैः प्रदेह्यानि

19.57dv viṣaiḥ sa-mantrā-gadaiś cānu stabdhāni supta-suptāny a-svedana-kaṇḍulāni kuṣṭhāni | ghṛṣṭāni śuṣka-go-maya-phenaka-śastraiḥ pradehyāni

59

मुस्ता त्रि-फला मदनं करञ्ज आरग्वधः कलिङ्ग-यवाः । सप्ताह्व-कुष्ठ-फलिनी-दार्व्यः सिद्धार्थकं स्नानम्

mustā tri-phalā madanaṃ karañja āragvadhaḥ kaliṅga-yavāḥ | saptāhva-kuṣṭha-phalinī-dārvyaḥ siddhārthakaṃ snānam

60

एष कषायो वमनं विरेचनं वर्णकस् तथोद्घर्षः । त्वग्-दोष-कुष्ठ-शोफ-प्रबाधनः पाण्डु-रोग-घ्नः

eṣa kaṣāyo vamanaṃ virecanaṃ varṇakas tathodgharṣaḥ | tvag-doṣa-kuṣṭha-śopha-prabādhanaḥ pāṇḍu-roga-ghnaḥ

61

करवीर-निम्ब-कुटजाच् छम्याकाच् चित्रकाच् च मूलानाम् । मूत्रे दर्वी-लेपी क्वाथो लेपेन कुष्ठ-घ्नः

karavīra-nimba-kuṭajāc chamyākāc citrakāc ca mūlānām | mūtre darvī-lepī kvātho lepena kuṣṭha-ghnaḥ

62

श्वेत-करवीर-मूलं कुटज-करञ्जात् फलं त्वचो दार्व्याः । सुमनः-प्रवाल-युक्तो लेपः कुष्ठापहः सिद्धः

śveta-karavīra-mūlaṃ kuṭaja-karañjāt phalaṃ tvaco dārvyāḥ | sumanaḥ-pravāla-yukto lepaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ

63

शैरीषी त्वक् पुष्पं कार्पास्या राजवृक्ष-पत्त्राणि । पिष्टा च काकमाची चतुर्-विधः कुष्ठ-हा लेपः

śairīṣī tvak puṣpaṃ kārpāsyā rājavṛkṣa-pattrāṇi | piṣṭā ca kākamācī catur-vidhaḥ kuṣṭha-hā lepaḥ

64

व्योष-सर्षप-निशा-गृह-धूमैर् याव-शूक-पटु-चित्रक-कुष्ठैः । कोल-मात्र-गुटिकार्ध-विषांशा श्वित्र-कुष्ठ-हरणो वर-लेपः

vyoṣa-sarṣapa-niśā-gṛha-dhūmair yāva-śūka-paṭu-citraka-kuṣṭhaiḥ | kola-mātra-guṭikārdha-viṣāṃśā śvitra-kuṣṭha-haraṇo vara-lepaḥ

65

निम्बं हरिद्रे सुरसं पटोलं कुष्ठाश्वगन्धे सुरदारु शिग्रुः । स-सर्षपं तुम्बुरु-धान्य-वन्यं चण्डा च चूर्णानि समानि कुर्यात्

nimbaṃ haridre surasaṃ paṭolaṃ kuṣṭhāśvagandhe suradāru śigruḥ | sa-sarṣapaṃ tumburu-dhānya-vanyaṃ caṇḍā ca cūrṇāni samāni kuryāt

66

तैस् तक्र-पिष्टैः प्रथमं शरीरं तैलाक्तम् उद्वर्तयितुं यतेत । तथास्य कण्डूः पिटिकाः स-कोठाः कुष्ठानि शोफाश् च शमं व्रजन्ति

tais takra-piṣṭaiḥ prathamaṃ śarīraṃ tailāktam udvartayituṃ yateta | tathāsya kaṇḍūḥ piṭikāḥ sa-koṭhāḥ kuṣṭhāni śophāś ca śamaṃ vrajanti

67

१९.६६cv तेनास्य कण्डूः पिटिकाः स-कोठाः मुस्तामृतासङ्ग-कटङ्कटेरी-कासीस-कम्पिल्लक-कुष्ठ-लोध्राः । गन्धोपलः सर्ज-रसो विडङ्गं मनःशिलाले करवीरक-त्वक्

19.66cv tenāsya kaṇḍūḥ piṭikāḥ sa-koṭhāḥ mustāmṛtāsaṅga-kaṭaṅkaṭerī-kāsīsa-kampillaka-kuṣṭha-lodhrāḥ | gandhopalaḥ sarja-raso viḍaṅgaṃ manaḥśilāle karavīraka-tvak

68

तैलाक्त-गात्रस्य कृतानि चूर्णान्य् एतानि दद्याद् अवचूर्णनार्थम् । दद्रूः स-कण्डूः किटिभानि पामा विचर्चिका चेति तथा न सन्ति

tailākta-gātrasya kṛtāni cūrṇāny etāni dadyād avacūrṇanārtham | dadrūḥ sa-kaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā ceti tathā na santi

69

स्नुग्-गण्डे सर्षपात् कल्कः कुकूलानल-पाचितः । लेपाद् विचर्चिकां हन्ति राग-वेग इव त्रपाम्

snug-gaṇḍe sarṣapāt kalkaḥ kukūlānala-pācitaḥ | lepād vicarcikāṃ hanti rāga-vega iva trapām

70

मनःशिलाले मरिचानि तैलम् आर्कं पयः कुष्ठ-हरः प्रदेहः । तथा करञ्ज-प्रपुनाट-बीजं कुष्ठान्वितं गो-सलिलेन पिष्टम्

manaḥśilāle maricāni tailam ārkaṃ payaḥ kuṣṭha-haraḥ pradehaḥ | tathā karañja-prapunāṭa-bījaṃ kuṣṭhānvitaṃ go-salilena piṣṭam

71

गुग्गुलु-मरिच-विडङ्गैः सर्षप-कासीस-सर्ज-रस-मुस्तैः । श्रीवेष्ट-कालगन्धैर् मनःशिला-कुष्ठ-कम्पिल्लैः

guggulu-marica-viḍaṅgaiḥ sarṣapa-kāsīsa-sarja-rasa-mustaiḥ | śrīveṣṭa-kālagandhair manaḥśilā-kuṣṭha-kampillaiḥ

72

उभय-हरिद्रा-सहितैश् चाक्रिक-तैलेन मिश्रितैर् एभिः । दिन-कर-कराभितप्तैः कुष्ठं घृष्टं च नष्टं च

ubhaya-haridrā-sahitaiś cākrika-tailena miśritair ebhiḥ | dina-kara-karābhitaptaiḥ kuṣṭhaṃ ghṛṣṭaṃ ca naṣṭaṃ ca

73

मरिचं तमाल-पत्त्रं कुष्ठं स-मनःशिलं स-कासीसम् । तैलेन युक्तम् उषितं सप्ताहं भाजने ताम्रे

maricaṃ tamāla-pattraṃ kuṣṭhaṃ sa-manaḥśilaṃ sa-kāsīsam | tailena yuktam uṣitaṃ saptāhaṃ bhājane tāmre

74

तेनालिप्तं सिध्मं सप्ताहाद् घर्म-सेविनो ऽपैति । मासान् नवं किलासं स्नानेन विना विशुद्धस्य

tenāliptaṃ sidhmaṃ saptāhād gharma-sevino 'paiti | māsān navaṃ kilāsaṃ snānena vinā viśuddhasya

75

मयूरक-क्षार-जले सप्त-कृत्वः परिस्रुते । सिद्धं ज्योतिष्मती-तैलम् अभ्यङ्गात् सिध्म-नाशनम्

mayūraka-kṣāra-jale sapta-kṛtvaḥ parisrute | siddhaṃ jyotiṣmatī-tailam abhyaṅgāt sidhma-nāśanam

76

वायसजङ्घा-मूलं वमनी-पत्त्राणि मूलकाद् बीजम् । तक्रेण भौम-वारे लेपः सिध्मापहः सिद्धः

vāyasajaṅghā-mūlaṃ vamanī-pattrāṇi mūlakād bījam | takreṇa bhauma-vāre lepaḥ sidhmāpahaḥ siddhaḥ

77

जीवन्ती मञ्जिष्ठा दार्वी कम्पिल्लकं पयस् तुत्थम् । एष घृत-तैल-पाकः सिद्धः सिद्धे च सर्ज-रसः

jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kampillakaṃ payas tuttham | eṣa ghṛta-taila-pākaḥ siddhaḥ siddhe ca sarja-rasaḥ

78

देयः स-मधूच्छिष्टो विपादिका तेन नश्यति ह्य् अक्ता । चर्मैक-कुष्ठ-किटिभं कुष्ठं शाम्यत्य् अलसकं च

deyaḥ sa-madhūcchiṣṭo vipādikā tena naśyati hy aktā | carmaika-kuṣṭha-kiṭibhaṃ kuṣṭhaṃ śāmyaty alasakaṃ ca

79

मूलं सप्ताह्वात् त्वक् शिरीषाश्वमाराद् अर्कान् मालत्याश् चित्रकास्फोत-निम्बात् । बीजं कारञ्जं सार्षपं प्रापुनाटम् श्रेष्ठा जन्तुघ्नं त्र्य्-ऊषणं द्वे हरिद्रे

mūlaṃ saptāhvāt tvak śirīṣāśvamārād arkān mālatyāś citrakāsphota-nimbāt | bījaṃ kārañjaṃ sārṣapaṃ prāpunāṭam śreṣṭhā jantughnaṃ try-ūṣaṇaṃ dve haridre

80

तैलं तैलं साधितं तैः स-मूत्रैस् त्वग्-दोषाणां दुष्ट-नाडी-व्रणानाम् । अभ्यङ्गेन श्लेष्म-वातोद्भवानां नाशायालं वज्रकं वज्र-तुल्यम्

tailaṃ tailaṃ sādhitaṃ taiḥ sa-mūtrais tvag-doṣāṇāṃ duṣṭa-nāḍī-vraṇānām | abhyaṅgena śleṣma-vātodbhavānāṃ nāśāyālaṃ vajrakaṃ vajra-tulyam

82

एरण्ड-तार्क्ष्य-घन-नीप-कदम्ब-भार्गी- ॥ ८१अ ॥ -कम्पिल्ल-वेल्ल-फलिनी-सुरवारुणीभिः ॥ ८१ब् ॥ निर्गुण्ड्य्-अरुष्कर-सुराह्व-सुवर्णदुग्धा- ॥ ८१च् ॥ -श्रीवेष्ट-गुग्गुलु-शिला-पटु-ताल-विश्वैः ॥ ८१द् ॥ तुल्य-स्नुग्-अर्क-दुग्धं सिद्धं तैलं स्मृतं महा-वज्रम् । अतिशयित-वज्रक-गुणं श्वित्रार्शो-ग्रन्थि-माला-घ्नम्

eraṇḍa-tārkṣya-ghana-nīpa-kadamba-bhārgī- || 81a || -kampilla-vella-phalinī-suravāruṇībhiḥ || 81b || nirguṇḍy-aruṣkara-surāhva-suvarṇadugdhā- || 81c || -śrīveṣṭa-guggulu-śilā-paṭu-tāla-viśvaiḥ || 81d || tulya-snug-arka-dugdhaṃ siddhaṃ tailaṃ smṛtaṃ mahā-vajram | atiśayita-vajraka-guṇaṃ śvitrārśo-granthi-mālā-ghnam

83

कुष्ठाश्वमार-भृङ्गार्क-मूत्र-स्नुक्-क्षीर-सैन्धवैः । तैलं सिद्धं विषापहम् अभ्यङ्गात् कुष्ठ-जित् परम्

kuṣṭhāśvamāra-bhṛṅgārka-mūtra-snuk-kṣīra-saindhavaiḥ | tailaṃ siddhaṃ viṣāpaham abhyaṅgāt kuṣṭha-jit param

84

सिद्धं सिक्थक-सिन्दूर-पुर-तुत्थक-तार्क्ष्य-जैः । कच्छूं विचर्चिकां चाशु कटु-तैलं निबर्हति

siddhaṃ sikthaka-sindūra-pura-tutthaka-tārkṣya-jaiḥ | kacchūṃ vicarcikāṃ cāśu kaṭu-tailaṃ nibarhati

85

१९.८४bv -पुर-तुत्थक-तार्क्ष्यकैः १९.८४cv पामां विचर्चिकां चाशु १९.८४dv कटु-तैलं नियच्छति लाक्षा व्योषं प्रापुनाटं च बीजं स-श्रीवेष्टं कुष्ठ-सिद्धार्थकाश् च । तक्रोन्मिश्रः स्याद् धरिद्रा च लेपो दद्रूषूक्तो मूलकोत्थं च बीजम्

19.84bv -pura-tutthaka-tārkṣyakaiḥ 19.84cv pāmāṃ vicarcikāṃ cāśu 19.84dv kaṭu-tailaṃ niyacchati lākṣā vyoṣaṃ prāpunāṭaṃ ca bījaṃ sa-śrīveṣṭaṃ kuṣṭha-siddhārthakāś ca | takronmiśraḥ syād dharidrā ca lepo dadrūṣūkto mūlakotthaṃ ca bījam

86

चित्रक-शोभाञ्जनकौ गुडूच्य्-अपामार्ग-देवदारूणि । खदिरो धवश् च लेपः श्यामा दन्ती द्रवन्ती च

citraka-śobhāñjanakau guḍūcy-apāmārga-devadārūṇi | khadiro dhavaś ca lepaḥ śyāmā dantī dravantī ca

87

लाक्षा-रसाञ्जनैलाः पुनर्नवा चेति कुष्ठिनां लेपाः । दधि-मण्ड-युताः पादैः षट् प्रोक्ता मारुत-कफ-घ्नाः

lākṣā-rasāñjanailāḥ punarnavā ceti kuṣṭhināṃ lepāḥ | dadhi-maṇḍa-yutāḥ pādaiḥ ṣaṭ proktā māruta-kapha-ghnāḥ

88

जल-वाप्य-लोह-केसर-पत्त्र-प्लव-चन्दन-मृणालानि । भागोत्तराणि सिद्धं प्रलेपनं पित्त-कफ-कुष्ठे

jala-vāpya-loha-kesara-pattra-plava-candana-mṛṇālāni | bhāgottarāṇi siddhaṃ pralepanaṃ pitta-kapha-kuṣṭhe

89

तिक्त-घृतैर् धौत-घृतैर् अभ्यङ्गो दह्यमान-कुष्ठेषु । तैलैश् चन्दन-मधुक-प्रपौण्डरीकोत्पल-युतैश् च

tikta-ghṛtair dhauta-ghṛtair abhyaṅgo dahyamāna-kuṣṭheṣu | tailaiś candana-madhuka-prapauṇḍarīkotpala-yutaiś ca

90

क्लेदे प्रपतति चाङ्गे दाहे विस्फोटके च चर्म-दले । शीताः प्रदेह-सेका व्यधन-विरेकौ घृतं तिक्तम्

klede prapatati cāṅge dāhe visphoṭake ca carma-dale | śītāḥ pradeha-sekā vyadhana-virekau ghṛtaṃ tiktam

91

खदिर-वृष-निम्ब-कुटजाः श्रेष्ठा-कृमिजित्-पटोल-मधुपर्ण्यः । अन्तर् बहिः प्रयुक्ताः कृमि-कुष्ठ-नुदः स-गो-मुत्राः

khadira-vṛṣa-nimba-kuṭajāḥ śreṣṭhā-kṛmijit-paṭola-madhuparṇyaḥ | antar bahiḥ prayuktāḥ kṛmi-kuṣṭha-nudaḥ sa-go-mutrāḥ

1

प्रलेपोद्वर्तन-स्नान-पान-भोजन-कर्मणि । शीलितं खादिरं वारि सर्व-त्वग्-दोष-नाशनम् ॥ ९१+

pralepodvartana-snāna-pāna-bhojana-karmaṇi | śīlitaṃ khādiraṃ vāri sarva-tvag-doṣa-nāśanam || 91+

92

वातोत्तरेषु सर्पिर् वमनं श्लेष्मोत्तरेषु कुष्ठेषु । पित्तोत्तरेषु मोक्षो रक्तस्य विरेचनं चाग्रे

vātottareṣu sarpir vamanaṃ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu | pittottareṣu mokṣo raktasya virecanaṃ cāgre

93

१९.९२dv रक्तस्य विरेचनं चाग्र्यम् ये लेपाः कुष्ठानां युज्यन्ते निर्हृतास्र-दोषाणाम् । संशोधिताशयानां सद्यः सिद्धिर् भवति तेषाम्

19.92dv raktasya virecanaṃ cāgryam ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ yujyante nirhṛtāsra-doṣāṇām | saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhir bhavati teṣām

94

दोषे हृते ऽपनीते रक्ते बाह्यान्तरे कृते शमने । स्नेहे च काल-युक्ते न कुष्ठम् अतिवर्तते साध्यम्

doṣe hṛte 'panīte rakte bāhyāntare kṛte śamane | snehe ca kāla-yukte na kuṣṭham ativartate sādhyam

95

बहु-दोषः संशोध्यः कुष्ठी बहु-शो ऽनुरक्षता प्राणान् । दोषे ह्य् अति-मात्र-हृते वायुर् हन्याद् अ-बलम् आशु

bahu-doṣaḥ saṃśodhyaḥ kuṣṭhī bahu-śo 'nurakṣatā prāṇān | doṣe hy ati-mātra-hṛte vāyur hanyād a-balam āśu

96

पक्षात् पक्षाच् छर्दनान्य् अभ्युपेयान् मासान् मासाच् छोधनान्य् अप्य् अधस्-तात् । शुद्धिर् मूर्ध्नि स्यात् त्रि-रात्रात् त्रि-रात्रात् षष्ठे षष्ठे मास्य् असृङ्-मोक्षणं च

pakṣāt pakṣāc chardanāny abhyupeyān māsān māsāc chodhanāny apy adhas-tāt | śuddhir mūrdhni syāt tri-rātrāt tri-rātrāt ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe māsy asṛṅ-mokṣaṇaṃ ca

अध्याय 20

1

कुष्ठाद् अपि बीभत्सं यच् छीघ्र-तरं च यात्य् अ-साध्य-त्वम् । श्वित्रम् अतस् तच्-छान्त्यै यतेत दीप्ते यथा भवने

kuṣṭhād api bībhatsaṃ yac chīghra-taraṃ ca yāty a-sādhya-tvam | śvitram atas tac-chāntyai yateta dīpte yathā bhavane

2

संशोधनं विशेषात् प्रयोजयेत् पूर्वम् एव देहस्य । श्वित्रे स्रंसनम् अग्र्यं मलयू-रस इष्यते स-गुडः

saṃśodhanaṃ viśeṣāt prayojayet pūrvam eva dehasya | śvitre sraṃsanam agryaṃ malayū-rasa iṣyate sa-guḍaḥ

3

तं पीत्वाभ्यक्त-तनुर् यथा-बलं सूर्य-पाद-संतापम् । सेवेत विरिक्त-तनुर् त्र्य्-अहं पिपासुः पिबेत् पेयाम्

taṃ pītvābhyakta-tanur yathā-balaṃ sūrya-pāda-saṃtāpam | seveta virikta-tanur try-ahaṃ pipāsuḥ pibet peyām

4

श्वित्रे ऽङ्गे ये स्फोटा जायन्ते कण्टकेन तान् भिन्द्यात् । स्फोटेषु निःस्रुतेषु प्रातः प्रातः पिबेत् त्रि-दिनम्

śvitre 'ṅge ye sphoṭā jāyante kaṇṭakena tān bhindyāt | sphoṭeṣu niḥsruteṣu prātaḥ prātaḥ pibet tri-dinam

5

२०.४dv प्रातः प्रातः पिबेत् पक्षम् मलयूम् असनं प्रियङ्गुं शतपुष्पां चाम्भसा समुत्क्वाथ्य । पालाशं वा क्षारं यथा-बलं फाणितोपेतम्

20.4dv prātaḥ prātaḥ pibet pakṣam malayūm asanaṃ priyaṅguṃ śatapuṣpāṃ cāmbhasā samutkvāthya | pālāśaṃ vā kṣāraṃ yathā-balaṃ phāṇitopetam

6

फल्ग्व्-अक्ष-वृक्ष-वल्कल-निर्यूहेणेन्दुराजिका-कल्कम् । पीत्वोष्ण-स्थितस्य जाते स्फोटे तक्रेण भोजनं निर्-लवणम्

phalgv-akṣa-vṛkṣa-valkala-niryūheṇendurājikā-kalkam | pītvoṣṇa-sthitasya jāte sphoṭe takreṇa bhojanaṃ nir-lavaṇam

7

गव्यं मूत्रं चित्रक-व्योष-युक्तं सर्पिः-कुम्भे स्थापितं क्षौद्र-मिश्रम् । पक्षाद् ऊर्ध्वं श्वित्रिणा पेयम् एतत् कार्यं चास्मै कुष्ठ-दिष्टं विधानम्

gavyaṃ mūtraṃ citraka-vyoṣa-yuktaṃ sarpiḥ-kumbhe sthāpitaṃ kṣaudra-miśram | pakṣād ūrdhvaṃ śvitriṇā peyam etat kāryaṃ cāsmai kuṣṭha-diṣṭaṃ vidhānam

8

२०.७cv पक्षाद् ऊर्ध्वं श्वित्रिभिः पेयम् एतत् मार्कवम् अथ-वा स्वादेद् भृष्टं तैलेन लोह-पात्र-स्थम् । बीजक-शृतं च दुग्धं तद् अनु पिबेच् छ्वित्र-नाशाय

20.7cv pakṣād ūrdhvaṃ śvitribhiḥ peyam etat mārkavam atha-vā svāded bhṛṣṭaṃ tailena loha-pātra-stham | bījaka-śṛtaṃ ca dugdhaṃ tad anu pibec chvitra-nāśāya

9

पूतीकार्क-व्याधिघात-स्नुहीनां मूत्रे पिष्टाः पल्लवा जाति-जाश् च । घ्नन्त्य् आलेपाच् छ्वित्र-दुर्-नाम-दद्रू-पामा-कोठान् दुष्ट-नाडी-व्रणांश् च

pūtīkārka-vyādhighāta-snuhīnāṃ mūtre piṣṭāḥ pallavā jāti-jāś ca | ghnanty ālepāc chvitra-dur-nāma-dadrū-pāmā-koṭhān duṣṭa-nāḍī-vraṇāṃś ca

10

द्वैपं दग्धं चर्म मातङ्ग-जं वा श्वित्रे लेपस् तैल-युक्तो वरिष्ठः । पूतिः कीटो राजवृक्षोद्भवेन क्षारेणाक्तः श्वित्रम् एको ऽपि हन्ति

dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅga-jaṃ vā śvitre lepas taila-yukto variṣṭhaḥ | pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitram eko 'pi hanti

11

२०.१०dv क्षारेणाक्तः श्वित्रम् एको निहन्ति रात्रौ गो-मूत्रे वासितान् जर्जराङ्गान् अह्नि च्छायायां शोषयेत् स्फोट-हेतून् । एवं वारांस् त्रींस् तैस् ततः श्लक्ष्ण-पिष्टैः स्नुह्याः क्षीरेण श्वित्र-नाशाय लेपः

20.10dv kṣāreṇāktaḥ śvitram eko nihanti rātrau go-mūtre vāsitān jarjarāṅgān ahni cchāyāyāṃ śoṣayet sphoṭa-hetūn | evaṃ vārāṃs trīṃs tais tataḥ ślakṣṇa-piṣṭaiḥ snuhyāḥ kṣīreṇa śvitra-nāśāya lepaḥ

12

अक्ष-तैल-द्रुता लेपः कृष्ण-सर्पोद्भवा मषी । शिखि-पित्तं तथा दग्धं ह्रीवेरं वा तद्-आप्लुतम्

akṣa-taila-drutā lepaḥ kṛṣṇa-sarpodbhavā maṣī | śikhi-pittaṃ tathā dagdhaṃ hrīveraṃ vā tad-āplutam

13

२०.१२av अक्ष-तैल-कृतो लेपः २०.१२av अक्ष-तैल-द्रुतो लेपः कुडवो ऽवल्गुज-बीजाद् धरिताल-चतुर्-भाग-संमिश्रः । मूत्रेण गवां पिष्टः स-वर्ण-करणं परं श्वित्रे

20.12av akṣa-taila-kṛto lepaḥ 20.12av akṣa-taila-druto lepaḥ kuḍavo 'valguja-bījād dharitāla-catur-bhāga-saṃmiśraḥ | mūtreṇa gavāṃ piṣṭaḥ sa-varṇa-karaṇaṃ paraṃ śvitre

14

क्षारे सु-दग्धे गज-लिण्ड-जे च गजस्य मूत्रेण परिस्रुते च । द्रोण-प्रमाणे दश-भाग-युक्तं दत्त्वा पचेद् बीजम् अवल्गुजानाम्

kṣāre su-dagdhe gaja-liṇḍa-je ca gajasya mūtreṇa parisrute ca | droṇa-pramāṇe daśa-bhāga-yuktaṃ dattvā paced bījam avalgujānām

15

२०.१४av क्षारे सु-दग्धे गज-लिण्ड-जे वा २०.१४bv गजस्य मूत्रे च परिस्रुते च श्वित्रं जयेच् चिक्कण-तां गतेन तेन प्रलिम्पन् बहु-शः प्रघृष्टं । कुष्ठं मषं वा तिल-कालकं वा यद् वा व्रणे स्याद् अधि-मांस-जातम्

20.14av kṣāre su-dagdhe gaja-liṇḍa-je vā 20.14bv gajasya mūtre ca parisrute ca śvitraṃ jayec cikkaṇa-tāṃ gatena tena pralimpan bahu-śaḥ praghṛṣṭaṃ | kuṣṭhaṃ maṣaṃ vā tila-kālakaṃ vā yad vā vraṇe syād adhi-māṃsa-jātam

16

भल्लातकं द्वीपि-सुधार्क-मूलं गुञ्जा-फलं त्र्य्-ऊषण-शङ्ख-चूर्णम् । तुत्थं स-कुष्ठं लवणानि पञ्च क्षार-द्वयं लाङ्गलिकां च पक्त्वा

bhallātakaṃ dvīpi-sudhārka-mūlaṃ guñjā-phalaṃ try-ūṣaṇa-śaṅkha-cūrṇam | tutthaṃ sa-kuṣṭhaṃ lavaṇāni pañca kṣāra-dvayaṃ lāṅgalikāṃ ca paktvā

17

२०.१६av भल्लातक-द्वीपि-सुधार्क-मूल- २०.१६bv -गुञ्जा-फल-त्र्य्-ऊषण-शङ्ख-चूर्णम् स्नुग्-अर्क-दुग्धे घनम् आयस-स्थं शलाकया तद् विदधीत लेपम् । कुष्ठे किलासे तिल-कालकेषु मषेषु दुर्-नामसु चर्म-कीले

20.16av bhallātaka-dvīpi-sudhārka-mūla- 20.16bv -guñjā-phala-try-ūṣaṇa-śaṅkha-cūrṇam snug-arka-dugdhe ghanam āyasa-sthaṃ śalākayā tad vidadhīta lepam | kuṣṭhe kilāse tila-kālakeṣu maṣeṣu dur-nāmasu carma-kīle

18

शुद्ध्या शोणित-मोक्षैर् विरूक्षणैर् भक्षणैश् च सक्तूनाम् । श्वित्रं कस्य-चिद् एव प्रशाम्यति क्षीण-पापस्य

śuddhyā śoṇita-mokṣair virūkṣaṇair bhakṣaṇaiś ca saktūnām | śvitraṃ kasya-cid eva praśāmyati kṣīṇa-pāpasya

19

स्निग्ध-स्विन्ने गुड-क्षीर-मत्स्याद्यैः कृमिणोदरे । उत्क्लेशित-कृमि-कफे शर्वरीं तां सुखोषिते

snigdha-svinne guḍa-kṣīra-matsyādyaiḥ kṛmiṇodare | utkleśita-kṛmi-kaphe śarvarīṃ tāṃ sukhoṣite

20

सुरसादि-गणं मूत्रे क्वाथयित्वार्ध-वारिणि । तं कषायं कणा-गाल-कृमिजित्-कल्क-योजितम्

surasādi-gaṇaṃ mūtre kvāthayitvārdha-vāriṇi | taṃ kaṣāyaṃ kaṇā-gāla-kṛmijit-kalka-yojitam

21

स-तैल-स्वर्जिका-क्षारं युञ्ज्याद् वस्तिं ततो ऽहनि । तस्मिन्न् एव निरूढं तं पाययेत विरेचनम्

sa-taila-svarjikā-kṣāraṃ yuñjyād vastiṃ tato 'hani | tasminn eva nirūḍhaṃ taṃ pāyayeta virecanam

22

त्रिवृत्-कल्कं फल-कणा-कषायालोडितं ततः । ऊर्ध्वाधः-शोधिते कुर्यात् पञ्च-कोल-युतं क्रमम्

trivṛt-kalkaṃ phala-kaṇā-kaṣāyāloḍitaṃ tataḥ | ūrdhvādhaḥ-śodhite kuryāt pañca-kola-yutaṃ kramam

23

कटु-तिक्त-कषायाणां कषायैः परिषेचनम् । काले विडङ्ग-तैलेन ततस् तम् अनुवासयेत्

kaṭu-tikta-kaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ pariṣecanam | kāle viḍaṅga-tailena tatas tam anuvāsayet

24

२०.२३bv कषायैः परिषेचयेत् शिरो-रोग-निषेधोक्तम् आचरेन् मूर्ध-गेष्व् अनु । उद्रिक्त-तिक्त-कटुकम् अल्प-स्नेहं च भोजनम्

20.23bv kaṣāyaiḥ pariṣecayet śiro-roga-niṣedhoktam ācaren mūrdha-geṣv anu | udrikta-tikta-kaṭukam alpa-snehaṃ ca bhojanam

25

२०.२४dv अल्प-स्नेहं च भोजयेत् विडङ्ग-कृष्णा-मरिच-पिप्पली-मूल-शिग्रुभिः । पिबेत् स-स्वर्जिका-क्षारैर् यवागूं तक्र-साधिताम्

20.24dv alpa-snehaṃ ca bhojayet viḍaṅga-kṛṣṇā-marica-pippalī-mūla-śigrubhiḥ | pibet sa-svarjikā-kṣārair yavāgūṃ takra-sādhitām

26

२०.२५av विडङ्ग-कृष्णा-मधुक- २०.२५cv पिबेत् स-स्वर्जिका-क्षारां रसं शिरीष-किणिही-पारिभद्रक-केम्बुकात् । पलाश-बीज-पत्तूर-पूतिकाद् वा पृथक् पिबेत्

20.25av viḍaṅga-kṛṣṇā-madhuka- 20.25cv pibet sa-svarjikā-kṣārāṃ rasaṃ śirīṣa-kiṇihī-pāribhadraka-kembukāt | palāśa-bīja-pattūra-pūtikād vā pṛthak pibet

27

स-क्षौद्रं सुरसादीन् वा लिह्यात् क्षौद्र-युतान् पृथक् । शत-कृत्वो ऽश्व-विट्-चूर्णं विडङ्ग-क्वाथ-भावितम्

sa-kṣaudraṃ surasādīn vā lihyāt kṣaudra-yutān pṛthak | śata-kṛtvo 'śva-viṭ-cūrṇaṃ viḍaṅga-kvātha-bhāvitam

28

कृमि-मान् मधुना लिह्याद् भावितं वा वरा-रसैः । शिरो-गतेषु कृमिषु चूर्णं प्रधमनं च तत्

kṛmi-mān madhunā lihyād bhāvitaṃ vā varā-rasaiḥ | śiro-gateṣu kṛmiṣu cūrṇaṃ pradhamanaṃ ca tat

29

आखुकर्णी-किसलयैः सु-पिष्टैः पिष्ट-मिश्रितैः । पक्त्वा पूपलिकां खादेद् धान्याम्लं च पिबेद् अनु

ākhukarṇī-kisalayaiḥ su-piṣṭaiḥ piṣṭa-miśritaiḥ | paktvā pūpalikāṃ khāded dhānyāmlaṃ ca pibed anu

30

२०.२९av आखुपर्णी-किसलयैः स-पञ्च-कोल-लवणम् अ-सान्द्रं तक्रम् एव वा । नीप-मार्कव-निर्गुण्डी-पल्लवेष्व् अप्य् अयं विधिः

20.29av ākhuparṇī-kisalayaiḥ sa-pañca-kola-lavaṇam a-sāndraṃ takram eva vā | nīpa-mārkava-nirguṇḍī-pallaveṣv apy ayaṃ vidhiḥ

31

२०.३०cv निम्बापामार्ग-निर्गुण्डी- विडङ्ग-चूर्ण-मिश्रैर् वा पिष्टैर् भक्ष्यान् प्रकल्पयेत् । विडङ्ग-तण्डुलैर् युक्तम् अर्धांशैर् आतपे स्थितम्

20.30cv nimbāpāmārga-nirguṇḍī- viḍaṅga-cūrṇa-miśrair vā piṣṭair bhakṣyān prakalpayet | viḍaṅga-taṇḍulair yuktam ardhāṃśair ātape sthitam

32

२०.३१dv अर्धांशैर् आतप-स्थितम् दिनम् आरुष्करं तैलं पाने वस्तौ च योजयेत् । सुराह्व-सरल-स्नेहं पृथग् एवं च कल्पयेत्

20.31dv ardhāṃśair ātapa-sthitam dinam āruṣkaraṃ tailaṃ pāne vastau ca yojayet | surāhva-sarala-snehaṃ pṛthag evaṃ ca kalpayet

33

पुरीष-जेषु सु-तरां दद्याद् वस्ति-विरेचने । शिरो-विरेकं वमनं शमनं कफ-जन्मसु

purīṣa-jeṣu su-tarāṃ dadyād vasti-virecane | śiro-virekaṃ vamanaṃ śamanaṃ kapha-janmasu

34

रक्त-जानां प्रतीकारं कुर्यात् कुष्ठ-चिकित्सितात् । इन्द्र-लुप्त-विधिश् चात्र विधेयो रोम-भोजिषु

rakta-jānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭha-cikitsitāt | indra-lupta-vidhiś cātra vidheyo roma-bhojiṣu

35

क्षीराणि मांसानि घृतं गुडं च दधीनि शाकानि च पर्ण-वन्ति । समासतो ऽम्लान् मधुरान् रसांश् च कृमीञ् जिहासुः परिवर्जयेत

kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtaṃ guḍaṃ ca dadhīni śākāni ca parṇa-vanti | samāsato 'mlān madhurān rasāṃś ca kṛmīñ jihāsuḥ parivarjayeta

अध्याय 21

1

केवलं निर्-उपस्तम्भम् आदौ स्नेहैर् उपाचरेत् । वायुं सर्पिर्-वसा-मज्ज-तैल-पानैर् नरं ततः

kevalaṃ nir-upastambham ādau snehair upācaret | vāyuṃ sarpir-vasā-majja-taila-pānair naraṃ tataḥ

2

स्नेह-क्लान्तं समाश्वास्य पयोभिः स्नेहयेत् पुनः । यूषैर् ग्राम्यौदकानूप-रसैर् वा स्नेह-संयुतैः

sneha-klāntaṃ samāśvāsya payobhiḥ snehayet punaḥ | yūṣair grāmyaudakānūpa-rasair vā sneha-saṃyutaiḥ

3

पायसैः कृशरैः साम्ल-लवणैः सानुवासनैः । नावनैस् तर्पणैश् चान्नैः सु-स्निग्धैः स्वेदयेत् ततः

pāyasaiḥ kṛśaraiḥ sāmla-lavaṇaiḥ sānuvāsanaiḥ | nāvanais tarpaṇaiś cānnaiḥ su-snigdhaiḥ svedayet tataḥ

4

स्व्-अभ्यक्तं स्नेह-संयुक्तैः शङ्कराद्यैः पुनः पुनः । स्नेहाक्तं स्विन्नम् अङ्गं तु वक्रं स्तब्धं स-वेदनम्

sv-abhyaktaṃ sneha-saṃyuktaiḥ śaṅkarādyaiḥ punaḥ punaḥ | snehāktaṃ svinnam aṅgaṃ tu vakraṃ stabdhaṃ sa-vedanam

5

२१.४cv स्नेहाक्त-स्विन्नम् अङ्गं तु यथेष्टम् आनामयितुं सुखम् एव हि शक्यते । शुष्काण्य् अपि हि काष्ठानि स्नेह-स्वेदोपपादनैः

21.4cv snehākta-svinnam aṅgaṃ tu yatheṣṭam ānāmayituṃ sukham eva hi śakyate | śuṣkāṇy api hi kāṣṭhāni sneha-svedopapādanaiḥ

6

२१.५dv स्नेह-स्वेदोपनाहनैः शक्यं कर्मण्य-तां नेतुं किम् उ गात्राणि जीवताम् । हर्ष-तोद-रुग्-आयाम-शोफ-स्तम्भ-ग्रहादयः

21.5dv sneha-svedopanāhanaiḥ śakyaṃ karmaṇya-tāṃ netuṃ kim u gātrāṇi jīvatām | harṣa-toda-rug-āyāma-śopha-stambha-grahādayaḥ

7

स्विन्नस्याशु प्रशाम्यन्ति मार्दवं चोपजायते । स्नेहश् च धातून् संशुष्कान् पुष्णात्य् आशूपयोजितः

svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṃ copajāyate | snehaś ca dhātūn saṃśuṣkān puṣṇāty āśūpayojitaḥ

8

२१.७dv पुष्णात्य् आशु प्रयोजितः बलम् अग्नि-बलं पुष्टिं प्राणांश् चास्याभिवर्धयेत् । अ-सकृत् तं पुनः स्नेहैः स्वेदैश् च प्रतिपादयेत्

21.7dv puṣṇāty āśu prayojitaḥ balam agni-balaṃ puṣṭiṃ prāṇāṃś cāsyābhivardhayet | a-sakṛt taṃ punaḥ snehaiḥ svedaiś ca pratipādayet

9

२१.८bv प्राणं चास्याभिवर्धयेत् तथा स्नेह-मृदौ कोष्ठे न तिष्ठन्त्य् अनिलामयाः । यद्य् एतेन स-दोष-त्वात् कर्मणा न प्रशाम्यति

21.8bv prāṇaṃ cāsyābhivardhayet tathā sneha-mṛdau koṣṭhe na tiṣṭhanty anilāmayāḥ | yady etena sa-doṣa-tvāt karmaṇā na praśāmyati

10

मृदुभिः स्नेह-संयुक्तैर् भेषजैस् तं विशोधयेत् । घृतं तिल्वक-सिद्धं वा सातला-सिद्धम् एव वा

mṛdubhiḥ sneha-saṃyuktair bheṣajais taṃ viśodhayet | ghṛtaṃ tilvaka-siddhaṃ vā sātalā-siddham eva vā

11

पयसैरण्ड-तैलं वा पिबेद् दोष-हरं शिवम् । स्निग्धाम्ल-लवणोष्णाद्यैर् आहारैर् हि मलश् चितः

payasairaṇḍa-tailaṃ vā pibed doṣa-haraṃ śivam | snigdhāmla-lavaṇoṣṇādyair āhārair hi malaś citaḥ

12

स्रोतो बद्ध्वानिलं रुन्ध्यात् तस्मात् तम् अनुलोमयेत् । दुर्-बलो यो ऽ-विरेच्यः स्यात् तं निरूहैर् उपाचरेत्

sroto baddhvānilaṃ rundhyāt tasmāt tam anulomayet | dur-balo yo '-virecyaḥ syāt taṃ nirūhair upācaret

13

२१.१२av स्रोतो रुद्ध्वानिलं रुन्ध्यात् दीपनैः पाचनीयैर् वा भोज्यैर् वा तद्-युतैर् नरम् । संशुद्धस्योत्थिते चाग्नौ स्नेह-स्वेदौ पुनर् हितौ

21.12av sroto ruddhvānilaṃ rundhyāt dīpanaiḥ pācanīyair vā bhojyair vā tad-yutair naram | saṃśuddhasyotthite cāgnau sneha-svedau punar hitau

14

आमाशय-गते वायौ वमित-प्रतिभोजिते । सुखाम्बुना षड्-धरणं वचादिं वा प्रयोजयेत्

āmāśaya-gate vāyau vamita-pratibhojite | sukhāmbunā ṣaḍ-dharaṇaṃ vacādiṃ vā prayojayet

15

२१.१४cv सुखाम्बुना षट्-चरणं संधुक्षिते ऽग्नौ परतो विधिः केवल-वातिकः । मत्स्यान् नाभि-प्रदेश-स्थे सिद्धान् बिल्व-शलाटुभिः

21.14cv sukhāmbunā ṣaṭ-caraṇaṃ saṃdhukṣite 'gnau parato vidhiḥ kevala-vātikaḥ | matsyān nābhi-pradeśa-sthe siddhān bilva-śalāṭubhiḥ

16

वस्ति-कर्म त्व् अधो नाभेः शस्यते चावपीडकः । कोष्ठ-गे क्षार-चूर्णाद्या हिताः पाचन-दीपनाः

vasti-karma tv adho nābheḥ śasyate cāvapīḍakaḥ | koṣṭha-ge kṣāra-cūrṇādyā hitāḥ pācana-dīpanāḥ

17

हृत्-स्थे पयः स्थिरा-सिद्धं शिरो-वस्तिः शिरो-गते । स्नैहिकं नावनं धूमः श्रोत्रादीनां च तर्पणम्

hṛt-sthe payaḥ sthirā-siddhaṃ śiro-vastiḥ śiro-gate | snaihikaṃ nāvanaṃ dhūmaḥ śrotrādīnāṃ ca tarpaṇam

18

स्वेदाभ्यङ्ग-निवातानि हृद्यं चान्नं त्वग्-आश्रिते । शीताः प्रदेहा रक्त-स्थे विरेको रक्त-मोक्षणम्

svedābhyaṅga-nivātāni hṛdyaṃ cānnaṃ tvag-āśrite | śītāḥ pradehā rakta-sthe vireko rakta-mokṣaṇam

19

२१.१८av स्वेदाभ्यङ्गानि शस्तानि विरेको मांस-मेदः-स्थे निरूहः शमनानि च । बाह्याभ्यन्तरतः स्नेहैर् अस्थि-मज्ज-गतं जयेत्

21.18av svedābhyaṅgāni śastāni vireko māṃsa-medaḥ-sthe nirūhaḥ śamanāni ca | bāhyābhyantarataḥ snehair asthi-majja-gataṃ jayet

20

प्रहर्षो ऽन्नं च शुक्र-स्थे बल-शुक्र-करं हितम् । विबद्ध-मार्गं दृष्ट्वा तु शुक्रं दद्याद् विरेचनम्

praharṣo 'nnaṃ ca śukra-sthe bala-śukra-karaṃ hitam | vibaddha-mārgaṃ dṛṣṭvā tu śukraṃ dadyād virecanam

21

२१.२०bv बल्यं शुक्र-करं हितम् विरिक्तं प्रतिभुक्तं च पूर्वोक्तां कारयेत् क्रियाम् । गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां च विशुष्यताम्

21.20bv balyaṃ śukra-karaṃ hitam viriktaṃ pratibhuktaṃ ca pūrvoktāṃ kārayet kriyām | garbhe śuṣke tu vātena bālānāṃ ca viśuṣyatām

22

२१.२१av विरिक्त-प्रतिभुक्तस्य सिता-काश्मर्य-मधुकैः सिद्धम् उत्थापने पयः । स्नाव-संधि-सिरा-प्राप्ते स्नेह-दाहोपनाहनम्

21.21av virikta-pratibhuktasya sitā-kāśmarya-madhukaiḥ siddham utthāpane payaḥ | snāva-saṃdhi-sirā-prāpte sneha-dāhopanāhanam

23

तैलं संकुचिते ऽभ्यङ्गो माष-सैन्धव-साधितम् । आगार-धूम-लवण-तैलैर् लेपः स्रुते ऽसृजि

tailaṃ saṃkucite 'bhyaṅgo māṣa-saindhava-sādhitam | āgāra-dhūma-lavaṇa-tailair lepaḥ srute 'sṛji

24

सुप्ते ऽङ्गे वेष्ट-युक्ते तु कर्तव्यम् उपनाहनम् । अथापतानकेनार्तम् अ-स्रस्ताक्षम् अ-वेपनम्

supte 'ṅge veṣṭa-yukte tu kartavyam upanāhanam | athāpatānakenārtam a-srastākṣam a-vepanam

25

अ-स्तब्ध-मेढ्रम् अ-स्वेदं बहिर्-आयाम-वर्जितम् । अ-खट्वाघातिनं चैनं त्वरितं समुपाचरेत्

a-stabdha-meḍhram a-svedaṃ bahir-āyāma-varjitam | a-khaṭvāghātinaṃ cainaṃ tvaritaṃ samupācaret

26

तत्र प्राग् एव सु-स्निग्ध-स्विन्नाङ्गे तीक्ष्ण-नावनम् । स्रोतो-विशुद्धये युञ्ज्याद् अच्छ-पानं ततो घृतम्

tatra prāg eva su-snigdha-svinnāṅge tīkṣṇa-nāvanam | sroto-viśuddhaye yuñjyād accha-pānaṃ tato ghṛtam

27

विदार्य्-आदि-गण-क्वाथ-दधि-क्षीर-रसैः शृतम् । नाति-मात्रं तथा वायुर् व्याप्नोति सहसैव वा

vidāry-ādi-gaṇa-kvātha-dadhi-kṣīra-rasaiḥ śṛtam | nāti-mātraṃ tathā vāyur vyāpnoti sahasaiva vā

28

कुलत्थ-यव-कोलानि भद्रदार्व्-आदिकं गणम् । निःक्वाथ्यानूप-मांसं च तेनाम्लैः पयसापि च

kulattha-yava-kolāni bhadradārv-ādikaṃ gaṇam | niḥkvāthyānūpa-māṃsaṃ ca tenāmlaiḥ payasāpi ca

29

स्वादु-स्कन्ध-प्रतीवापं महा-स्नेहं विपाचयेत् । सेकाभ्यङ्गावगाहान्न-पान-नस्यानुवासनैः

svādu-skandha-pratīvāpaṃ mahā-snehaṃ vipācayet | sekābhyaṅgāvagāhānna-pāna-nasyānuvāsanaiḥ

30

स हन्ति वातं ते ते च स्नेह-स्वेदाः सु-योजिताः । वेगान्तरेषु मूर्धानम् अ-सकृच् चास्य रेचयेत्

sa hanti vātaṃ te te ca sneha-svedāḥ su-yojitāḥ | vegāntareṣu mūrdhānam a-sakṛc cāsya recayet

31

अवपीडैः प्रधमनैस् तीक्ष्णैः श्लेष्म-निबर्हणैः । श्वसनासु विमुक्तासु तथा संज्ञां स विन्दति

avapīḍaiḥ pradhamanais tīkṣṇaiḥ śleṣma-nibarhaṇaiḥ | śvasanāsu vimuktāsu tathā saṃjñāṃ sa vindati

32

सौवर्चलाभया-व्योष-सिद्धं सर्पिश् चले ऽधिके ॥ ३१ऊ̆अब् ॥ पलाष्टकं तिल्वकतो वरायाः प्रस्थं पलांशं गुरु-पञ्च-मूलम् । सैरण्ड-सिंही-त्रिवृतं घटे ऽपां पक्त्वा पचेत् पाद-शृतेन तेन

sauvarcalābhayā-vyoṣa-siddhaṃ sarpiś cale 'dhike || 31ū̆ab || palāṣṭakaṃ tilvakato varāyāḥ prasthaṃ palāṃśaṃ guru-pañca-mūlam | sairaṇḍa-siṃhī-trivṛtaṃ ghaṭe 'pāṃ paktvā pacet pāda-śṛtena tena

33

दध्नः पात्रे याव-शूकात् त्रि-बिल्वैः सर्पिः-प्रस्थं हन्ति तत् सेव्यमानम् । दुष्टान् वातान् एक-सर्वाङ्ग-संस्थान् योनि-व्यापद्-गुल्म-वर्ध्मोदरं च

dadhnaḥ pātre yāva-śūkāt tri-bilvaiḥ sarpiḥ-prasthaṃ hanti tat sevyamānam | duṣṭān vātān eka-sarvāṅga-saṃsthān yoni-vyāpad-gulma-vardhmodaraṃ ca

35

२१.३३av दध्नः पात्रे याव-शूक-त्रि-बिल्वैः विधिस् तिल्वक-वज् ज्ञेयो रम्यकाशोकयोर् अपि ॥ ३४अब् ॥ २१.३४bv शम्याकाशोकयोर् अपि चिकित्सितम् इदं कुर्याच् छुद्ध-वातापतानके । संसृष्ट-दोषे संसृष्टं चूर्णयित्वा कफान्विते

21.33av dadhnaḥ pātre yāva-śūka-tri-bilvaiḥ vidhis tilvaka-vaj jñeyo ramyakāśokayor api || 34ab || 21.34bv śamyākāśokayor api cikitsitam idaṃ kuryāc chuddha-vātāpatānake | saṃsṛṣṭa-doṣe saṃsṛṣṭaṃ cūrṇayitvā kaphānvite

36

तुम्बुरूण्य् अभया हिङ्गु पौष्करं लवण-त्रयम् । यव-क्वाथाम्बुना पेयं हृत्-पार्श्वार्त्य्-अपतन्त्रके

tumburūṇy abhayā hiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇa-trayam | yava-kvāthāmbunā peyaṃ hṛt-pārśvārty-apatantrake

37

हिङ्गु सौवर्चलं शुण्ठी दाडिमं साम्ल-वेतसम् । पिबेद् वा श्लेष्म-पवन-हृद्-रोगोक्तं च शस्यते

hiṅgu sauvarcalaṃ śuṇṭhī dāḍimaṃ sāmla-vetasam | pibed vā śleṣma-pavana-hṛd-rogoktaṃ ca śasyate

38

आयामयोर् अर्दित-वद् बाह्याभ्यन्तरयोः क्रिया । तैल-द्रोण्यां च शयनम् आन्तरो ऽत्र सु-दुस्-तरः

āyāmayor ardita-vad bāhyābhyantarayoḥ kriyā | taila-droṇyāṃ ca śayanam āntaro 'tra su-dus-taraḥ

39

वि-वर्ण-दन्त-वदनः स्रस्ताङ्गो नष्ट-चेतनः । प्रस्विद्यंश् च धनुः-ष्कम्भी दश-रात्रं न जीवति

vi-varṇa-danta-vadanaḥ srastāṅgo naṣṭa-cetanaḥ | prasvidyaṃś ca dhanuḥ-ṣkambhī daśa-rātraṃ na jīvati

40

२१.३९cv प्रस्विद्यंश् च धनुः-स्तम्भी वेगेष्व् अतो अन्य-था जीवेन् मन्देषु विनतो जडः । खञ्जः कुणिः पक्ष-हतः पङ्गुलो विकलो ऽथ-वा

21.39cv prasvidyaṃś ca dhanuḥ-stambhī vegeṣv ato anya-thā jīven mandeṣu vinato jaḍaḥ | khañjaḥ kuṇiḥ pakṣa-hataḥ paṅgulo vikalo 'tha-vā

41

२१.४०dv पङ्गुलो विकलो ऽपि वा हनु-स्रंसे हनू स्निग्ध-स्विन्नौ स्व-स्थानम् आनयेत् । उन्नामयेच् च कुशलश् चिबुकं विवृत्ते मुखे

21.40dv paṅgulo vikalo 'pi vā hanu-sraṃse hanū snigdha-svinnau sva-sthānam ānayet | unnāmayec ca kuśalaś cibukaṃ vivṛtte mukhe

42

नामयेत् संवृते शेषम् एकायाम-वद् आचरेत् । जिह्वा-स्तम्भे यथावस्थं कार्यं वात-चिकित्सितम्

nāmayet saṃvṛte śeṣam ekāyāma-vad ācaret | jihvā-stambhe yathāvasthaṃ kāryaṃ vāta-cikitsitam

1

वाग्-ग्रहे कोष्ण-तोयेन वेतसाम्लं पिबेन् नरः । मातुलुङ्ग-रसं तद्-वद् धिङ्गु-सौवर्चलान्वितम् ॥ ४२+

vāg-grahe koṣṇa-toyena vetasāmlaṃ piben naraḥ | mātuluṅga-rasaṃ tad-vad dhiṅgu-sauvarcalānvitam || 42+

43

अर्दिते नावनं मूर्ध्नि तैलं श्रोत्राक्षि-तर्पणम् । स-शोफे वमनं दाह-राग-युक्ते सिरा-व्यधः

ardite nāvanaṃ mūrdhni tailaṃ śrotrākṣi-tarpaṇam | sa-śophe vamanaṃ dāha-rāga-yukte sirā-vyadhaḥ

1

नव-नीतेन संयुक्तां खादेन् माषेण्डरीं नरः । दुर्-वारम् अर्दितं हन्ति सप्ताहान् नात्र संशयः ॥ ४३+

nava-nītena saṃyuktāṃ khāden māṣeṇḍarīṃ naraḥ | dur-vāram arditaṃ hanti saptāhān nātra saṃśayaḥ || 43+

44

स्नेहनं स्नेह-संयुक्तं पक्षाघाते विरेचनम् । अव-बाहौ हितं नस्यं स्नेहश् चोत्तर-भक्तिकः

snehanaṃ sneha-saṃyuktaṃ pakṣāghāte virecanam | ava-bāhau hitaṃ nasyaṃ snehaś cottara-bhaktikaḥ

1

माष-बला-शुक-शिम्बी-कट्तृण-रास्नाश्वगन्धोरुबूकाणाम् । क्वाथो नस्य-निपीतो रामठ-लवणान्वितः कोष्णः ॥ ४४.१+

māṣa-balā-śuka-śimbī-kaṭtṛṇa-rāsnāśvagandhorubūkāṇām | kvātho nasya-nipīto rāmaṭha-lavaṇānvitaḥ koṣṇaḥ || 44.1+

2

अपनयति पक्ष-वातं मन्या-स्तम्भं स-कर्ण-नाद-रुजम् । दुर्-जयम् अर्दित-वातं सप्ताहाज् जयति चावश्यम् ॥ ४४.१+

apanayati pakṣa-vātaṃ manyā-stambhaṃ sa-karṇa-nāda-rujam | dur-jayam ardita-vātaṃ saptāhāj jayati cāvaśyam || 44.1+

1

गुडमञ्जर्या खपुरं वृषभी-मूलं च शिशिर-जल-पिष्टम् । नावन-विधौ प्रयोजितम् अव-बाहुक-गल-रुजार्ति-हरम् ॥ ४४+

guḍamañjaryā khapuraṃ vṛṣabhī-mūlaṃ ca śiśira-jala-piṣṭam | nāvana-vidhau prayojitam ava-bāhuka-gala-rujārti-haram || 44+

2

दश-मूल-बला-माष-क्वाथं तैलाज्य-मिश्रितम् । सायं भुक्त्वा पिबेन् नस्यं विश्वाच्याम् अव-बाहुके ॥ ४४+

daśa-mūla-balā-māṣa-kvāthaṃ tailājya-miśritam | sāyaṃ bhuktvā piben nasyaṃ viśvācyām ava-bāhuke || 44+

45

ऊरु-स्तम्भे तु न स्नेहो न च संशोधनं हितम् । श्लेष्माम-मेदो-बाहुल्याद् युक्त्या तत्-क्षपणान्य् अतः

ūru-stambhe tu na sneho na ca saṃśodhanaṃ hitam | śleṣmāma-medo-bāhulyād yuktyā tat-kṣapaṇāny ataḥ

46

२१.४५av ऊरु-स्तम्भे न च स्नेहो कुर्याद् रूक्षोपचारश् च यव-श्यामाक-कोद्रवाः । शाकैर् अ-लवणैः शस्ताः किञ्-चित्-तैलैर् जलैः शृतैः

21.45av ūru-stambhe na ca sneho kuryād rūkṣopacāraś ca yava-śyāmāka-kodravāḥ | śākair a-lavaṇaiḥ śastāḥ kiñ-cit-tailair jalaiḥ śṛtaiḥ

47

जाङ्गलैर् अ-घृतैर् मांसैर् मध्व्-अम्भो-ऽरिष्ट-पायिनः । वत्सकादिर् हरिद्रादिर् वचादिर् वा स-सैन्धवः

jāṅgalair a-ghṛtair māṃsair madhv-ambho-'riṣṭa-pāyinaḥ | vatsakādir haridrādir vacādir vā sa-saindhavaḥ

48

आढ्य-वाते सुखाम्भोभिः पेयः षड्-धरणो ऽथ-वा । लिह्यात् क्षौद्रेण वा श्रेष्ठा-चव्य-तिक्ता-कणा-घनात्

āḍhya-vāte sukhāmbhobhiḥ peyaḥ ṣaḍ-dharaṇo 'tha-vā | lihyāt kṣaudreṇa vā śreṣṭhā-cavya-tiktā-kaṇā-ghanāt

1

२१.४८av आम-वाते सुखाम्भोभिः २१.४८bv पेयः षट्-चरणो ऽथ-वा २१.४८dv -चव्य-तिक्ता-कणा-घनान् चित्रकेन्द्रयवाः पाठा कटुकातिविषा निशा । वात-व्याधि-प्रशमनो योगः षड्-धरणाह्वयः ॥ ४८.१+

21.48av āma-vāte sukhāmbhobhiḥ 21.48bv peyaḥ ṣaṭ-caraṇo 'tha-vā 21.48dv -cavya-tiktā-kaṇā-ghanān citrakendrayavāḥ pāṭhā kaṭukātiviṣā niśā | vāta-vyādhi-praśamano yogaḥ ṣaḍ-dharaṇāhvayaḥ || 48.1+

49

कल्कं स-मधु वा चव्य-पथ्याग्नि-सुरदारु-जम् । मूत्रैर् वा शीलयेत् पथ्यां गुग्गुलुं गिरिसंभवम्

kalkaṃ sa-madhu vā cavya-pathyāgni-suradāru-jam | mūtrair vā śīlayet pathyāṃ gugguluṃ girisaṃbhavam

50

व्योषाग्नि-मुस्त-त्रि-फला-विडङ्गैर् गुग्गुलुं समम् । खादन् सर्वाञ् जयेद् व्याधीन् मेदः-श्लेष्माम-वात-जान्

vyoṣāgni-musta-tri-phalā-viḍaṅgair gugguluṃ samam | khādan sarvāñ jayed vyādhīn medaḥ-śleṣmāma-vāta-jān

51

शाम्यत्य् एवं कफाक्रान्तः स-मेदस्कः प्रभञ्जनः । क्षार-मूत्रान्वितान् स्वेदान् सेकान् उद्वर्तनानि च

śāmyaty evaṃ kaphākrāntaḥ sa-medaskaḥ prabhañjanaḥ | kṣāra-mūtrānvitān svedān sekān udvartanāni ca

52

कुर्याद् दिह्याच् च मूत्राढ्यैः करञ्ज-फल-सर्षपैः । मूलैर् वाप्य् अर्क-तर्कारी-निम्ब-जैः स-सुराह्वयैः

kuryād dihyāc ca mūtrāḍhyaiḥ karañja-phala-sarṣapaiḥ | mūlair vāpy arka-tarkārī-nimba-jaiḥ sa-surāhvayaiḥ

53

स-क्षौद्र-सर्षपा-पक्व-लोष्ट-वल्मीक-मृत्तिकैः । कफ-क्षयार्थं व्यायामे सह्ये चैनं प्रवर्तयेत्

sa-kṣaudra-sarṣapā-pakva-loṣṭa-valmīka-mṛttikaiḥ | kapha-kṣayārthaṃ vyāyāme sahye cainaṃ pravartayet

54

स्थलान्य् उल्लङ्घयेन् नारीः शक्तितः परिशीलयेत् । स्थिर-तोयं सरः क्षेमं प्रति-स्रोतो नदीं तरेत्

sthalāny ullaṅghayen nārīḥ śaktitaḥ pariśīlayet | sthira-toyaṃ saraḥ kṣemaṃ prati-sroto nadīṃ taret

55

श्लेष्म-मेदः-क्षये चात्र स्नेहादीन् अवचारयेत् । स्थान-दूष्यादि चालोच्य कार्या शेषेष्व् अपि क्रिया

śleṣma-medaḥ-kṣaye cātra snehādīn avacārayet | sthāna-dūṣyādi cālocya kāryā śeṣeṣv api kriyā

1

२१.५५cv स्थानं दूष्यादि चालोच्य बृहन्-निम्ब-तरोर् मूलं वारिणा परिपेषितम् । संपीतं नाशयेत् क्षिप्रम् अ-साध्याम् अपि गृध्रसीम् ॥ ५५.१+

21.55cv sthānaṃ dūṣyādi cālocya bṛhan-nimba-taror mūlaṃ vāriṇā paripeṣitam | saṃpītaṃ nāśayet kṣipram a-sādhyām api gṛdhrasīm || 55.1+

2

तूणी-प्रतूण्योर् लवनं स-घृतं क्षार-हिङ्गु वा । रक्तावसेचनं कुर्याद् अभीक्ष्णं वात-कण्टके ॥ ५५.१+

tūṇī-pratūṇyor lavanaṃ sa-ghṛtaṃ kṣāra-hiṅgu vā | raktāvasecanaṃ kuryād abhīkṣṇaṃ vāta-kaṇṭake || 55.1+

3

पिबेद् एरण्ड-तैलं वा दहेत् सूचीभिर् एव वा । साज्यैः सक्तुभिर् अभ्यक्तौ न चा-क्षीर-समन्वितैः ॥ ५५.१+

pibed eraṇḍa-tailaṃ vā dahet sūcībhir eva vā | sājyaiḥ saktubhir abhyaktau na cā-kṣīra-samanvitaiḥ || 55.1+

56

शाल्मली-त्वग्-विलिप्तौ वा पादौ संतापम् उद्गतः ॥ ५५.१+४अब् ॥ सहचरं सुरदारु स-नागरं क्वथितम् अम्भसि तैल-विमिश्रितम् । पवन-पीडित-देह-गतिः पिबन् द्रुत-विलम्बित-गो भवतीच्छया

śālmalī-tvag-viliptau vā pādau saṃtāpam udgataḥ || 55.1+4ab || sahacaraṃ suradāru sa-nāgaraṃ kvathitam ambhasi taila-vimiśritam | pavana-pīḍita-deha-gatiḥ piban druta-vilambita-go bhavatīcchayā

57

रास्ना-महौषध-द्वीपि-पिप्पली-शठि-पौष्करम् । पिष्ट्वा विपाचयेत् सर्पिर् वात-रोग-हरं परम्

rāsnā-mahauṣadha-dvīpi-pippalī-śaṭhi-pauṣkaram | piṣṭvā vipācayet sarpir vāta-roga-haraṃ param

58

निम्बामृता-वृष-पटोल-निदिग्धिकानां भागान् पृथक् दश पलान् विपचेद् घटे ऽपाम् । अष्टांश-शेषित-रसेन पुनश् च तेन प्रस्थं घृतस्य विपचेत् पिचु-भाग-कल्कैः

nimbāmṛtā-vṛṣa-paṭola-nidigdhikānāṃ bhāgān pṛthak daśa palān vipaced ghaṭe 'pām | aṣṭāṃśa-śeṣita-rasena punaś ca tena prasthaṃ ghṛtasya vipacet picu-bhāga-kalkaiḥ

59

२१.५८av निम्बामृता-वृष-पटोल-करञ्जकानां पाठा-विडङ्ग-सुरदारु-गजोपकुल्या-द्वि-क्षार-नागर-निशा-मिशि-चव्य-कुष्ठैः । तेजोवती-मरिच-वत्सक-दीप्यकाग्नि-रोहिण्य्-अरुष्कर-वचा-कण-मूल-युक्तैः

21.58av nimbāmṛtā-vṛṣa-paṭola-karañjakānāṃ pāṭhā-viḍaṅga-suradāru-gajopakulyā-dvi-kṣāra-nāgara-niśā-miśi-cavya-kuṣṭhaiḥ | tejovatī-marica-vatsaka-dīpyakāgni-rohiṇy-aruṣkara-vacā-kaṇa-mūla-yuktaiḥ

60

मञ्जिष्ठयातिविषया विषया यवान्या संशुद्ध-गुग्गुलु-पलैर् अपि पञ्च-संख्यैः । तत् सेवितं विधमति प्रबलं समीरं संध्य्-अस्थि-मज्ज-गतम् अप्य् अथ कुष्ठम् ईदृक्

mañjiṣṭhayātiviṣayā viṣayā yavānyā saṃśuddha-guggulu-palair api pañca-saṃkhyaiḥ | tat sevitaṃ vidhamati prabalaṃ samīraṃ saṃdhy-asthi-majja-gatam apy atha kuṣṭham īdṛk

61

२१.६०cv तत् सेवितं प्रधमति प्रबलं समीरं नाडी-व्रणार्बुद-भगन्दर-गण्ड-माला-जत्रूर्ध्व-सर्व-गद-गुल्म-गुदोत्थ-मेहान् । यक्ष्मा-रुचि-श्वसन-पीनस-कास-शोफ-हृत्-पाण्डु-रोग-मद-विद्रधि-वात-रक्तम्

21.60cv tat sevitaṃ pradhamati prabalaṃ samīraṃ nāḍī-vraṇārbuda-bhagandara-gaṇḍa-mālā-jatrūrdhva-sarva-gada-gulma-gudottha-mehān | yakṣmā-ruci-śvasana-pīnasa-kāsa-śopha-hṛt-pāṇḍu-roga-mada-vidradhi-vāta-raktam

1

२१.६१dv -हृत्-पार्श्व-रोग-मद-विद्रधि-वात-रक्तम् रास्नाटरूष-सुरदार्व्-अमृता-शतावर्य्-एरण्ड-पुष्कर-धमासक-शुण्ठि-पथ्याः । निघ्नन्ति वात-ज-रुजं खलु स-श्वदंष्ट्राः शैलेय-शठ्य्-अतिविषाः क्वथिताः प्रयुक्ता ॥ ६१+

21.61dv -hṛt-pārśva-roga-mada-vidradhi-vāta-raktam rāsnāṭarūṣa-suradārv-amṛtā-śatāvary-eraṇḍa-puṣkara-dhamāsaka-śuṇṭhi-pathyāḥ | nighnanti vāta-ja-rujaṃ khalu sa-śvadaṃṣṭrāḥ śaileya-śaṭhy-ativiṣāḥ kvathitāḥ prayuktā || 61+

62

बला-बिल्व-शृते क्षीरे घृत-मण्डं विपाचयेत् । तस्य शुक्तिः प्रकुञ्चो वा नस्यं वाते शिरो-गते

balā-bilva-śṛte kṣīre ghṛta-maṇḍaṃ vipācayet | tasya śuktiḥ prakuñco vā nasyaṃ vāte śiro-gate

63

तद्-वत् सिद्धा वसा नक्र-मत्स्य-कूर्म-चुलूक-जा । विशेषेण प्रयोक्तव्या केवले मातरिश्वनि

tad-vat siddhā vasā nakra-matsya-kūrma-culūka-jā | viśeṣeṇa prayoktavyā kevale mātariśvani

64

जीर्णं पिण्याकं पञ्च-मूलं पृथक् च क्वाथ्यं क्वाथाभ्याम् एकतस् तैलम् आभ्याम् । क्षीराद् अष्टांशं पाचयेत् तेन पानाद् वाता नश्येयुः श्लेष्म-युक्ता विशेषात्

jīrṇaṃ piṇyākaṃ pañca-mūlaṃ pṛthak ca kvāthyaṃ kvāthābhyām ekatas tailam ābhyām | kṣīrād aṣṭāṃśaṃ pācayet tena pānād vātā naśyeyuḥ śleṣma-yuktā viśeṣāt

65

प्रसारिणी-तुला-क्वाथे तैल-प्रस्थं पयः-समम् । द्वि-मेदा-मिशि-मञ्जिष्ठा-कुष्ठ-रास्ना-कु-चन्दनैः

prasāriṇī-tulā-kvāthe taila-prasthaṃ payaḥ-samam | dvi-medā-miśi-mañjiṣṭhā-kuṣṭha-rāsnā-ku-candanaiḥ

66

जीवकर्षभ-काकोली-युगलामरदारुभिः । कल्कितैर् विपचेत् सर्व-मारुतामय-नाशनम्

jīvakarṣabha-kākolī-yugalāmaradārubhiḥ | kalkitair vipacet sarva-mārutāmaya-nāśanam

67

स-मूल-शाखस्य सहाचरस्य तुलां समेतां दश-मूलतश् च । पलानि पञ्चाशद् अभीरुतश् च पादावशेषं विपचेद् वहे ऽपाम्

sa-mūla-śākhasya sahācarasya tulāṃ sametāṃ daśa-mūlataś ca | palāni pañcāśad abhīrutaś ca pādāvaśeṣaṃ vipaced vahe 'pām

68

तत्र सेव्य-नख-कुष्ठ-हिमैला-स्पृक्-प्रियङ्गु-नलिकाम्बु-शिला-जैः । लोहिता-नलद-लोह-सुराह्वैः कोपना-मिशि-तुरुष्क-नतैश् च

tatra sevya-nakha-kuṣṭha-himailā-spṛk-priyaṅgu-nalikāmbu-śilā-jaiḥ | lohitā-nalada-loha-surāhvaiḥ kopanā-miśi-turuṣka-nataiś ca

69

तुल्य-क्षीरं पालिकैस् तैल-पात्रं सिद्धं कृच्छ्राञ् छीलितं हन्ति वातान् । कम्पाक्षेप-स्तम्भ-शोषादि-युक्तान् गुल्मोन्मादौ पीनसं योनि-रोगान्

tulya-kṣīraṃ pālikais taila-pātraṃ siddhaṃ kṛcchrāñ chīlitaṃ hanti vātān | kampākṣepa-stambha-śoṣādi-yuktān gulmonmādau pīnasaṃ yoni-rogān

70

२१.६९av तुल्यं क्षीरं पालिकैस् तैल-पात्रं सहचर-तुलायास् तु रसे तैलाढकं पचेत् । मूल-कल्काद् दश-पलं पयो दत्त्वा चतुर्-गुणम्

21.69av tulyaṃ kṣīraṃ pālikais taila-pātraṃ sahacara-tulāyās tu rase tailāḍhakaṃ pacet | mūla-kalkād daśa-palaṃ payo dattvā catur-guṇam

71

अथ-वा नत-षड्ग्रन्था-स्थिरा-कुष्ठ-सुराह्वयात् । सैला-नलद-शैलेय-शताह्वा-रक्त-चन्दनात्

atha-vā nata-ṣaḍgranthā-sthirā-kuṣṭha-surāhvayāt | sailā-nalada-śaileya-śatāhvā-rakta-candanāt

72

२१.७१bv -स्थिरा-कुष्ठ-सुराह्वयान् २१.७१dv -शताह्वा-रक्त-चन्दनान् सिद्धे ऽस्मिञ् छर्करा-चूर्णाद् अष्टा-दश-पलं क्षिपेत् । भेडस्य संमतं तैलं तत् कृच्छ्रान् अनिलामयान्

21.71bv -sthirā-kuṣṭha-surāhvayān 21.71dv -śatāhvā-rakta-candanān siddhe 'smiñ charkarā-cūrṇād aṣṭā-daśa-palaṃ kṣipet | bheḍasya saṃmataṃ tailaṃ tat kṛcchrān anilāmayān

73

वात-कुण्डलिकोन्माद-गुल्म-वर्ध्मादिकाञ् जयेत् । बला-शतं छिन्नरुहा-पादं रास्नाष्ट-भागिकम्

vāta-kuṇḍalikonmāda-gulma-vardhmādikāñ jayet | balā-śataṃ chinnaruhā-pādaṃ rāsnāṣṭa-bhāgikam

74

जलाढक-शते पक्त्वा शत-भाग-स्थिते रसे । दधि-मस्त्व्-इक्षु-निर्यास-शुक्तैस् तैलाढकं समैः

jalāḍhaka-śate paktvā śata-bhāga-sthite rase | dadhi-mastv-ikṣu-niryāsa-śuktais tailāḍhakaṃ samaiḥ

75

पचेत् साज-पयो-ऽर्धांशं कल्कैर् एभिः पलोन्मितैः । शठी-सरलदार्व्-एला-मञ्जिष्ठागुरु-चन्दनैः

pacet sāja-payo-'rdhāṃśaṃ kalkair ebhiḥ palonmitaiḥ | śaṭhī-saraladārv-elā-mañjiṣṭhāguru-candanaiḥ

76

पद्मकातिबला-मुस्ता-शूर्पपर्णी-हरेणुभिः । यष्ट्य्-आह्व-सुरस-व्याघ्रनखर्षभक-जीवकैः

padmakātibalā-mustā-śūrpaparṇī-hareṇubhiḥ | yaṣṭy-āhva-surasa-vyāghranakharṣabhaka-jīvakaiḥ

77

पलाश-रस-कस्तूरी-नलिका-जाति-कोशकैः । स्पृक्का-कुङ्कुम-शैलेय-जाती-कटुफलाम्बुभिः

palāśa-rasa-kastūrī-nalikā-jāti-kośakaiḥ | spṛkkā-kuṅkuma-śaileya-jātī-kaṭuphalāmbubhiḥ

78

२१.७७dv -जातिका-कट्फलाम्बुभिः त्वक्-कुन्दुरुक-कर्पूर-तुरुष्क-श्रीनिवासकैः । लवङ्ग-नख-कङ्कोल-कुष्ठ-मांसी-प्रियङ्गुभिः

21.77dv -jātikā-kaṭphalāmbubhiḥ tvak-kunduruka-karpūra-turuṣka-śrīnivāsakaiḥ | lavaṅga-nakha-kaṅkola-kuṣṭha-māṃsī-priyaṅgubhiḥ

79

स्थौणेय-तगर-ध्याम-वचा-मदनक-प्लवैः । स-नागकेसरैः सिद्धे दद्याच् चात्रावतारिते

sthauṇeya-tagara-dhyāma-vacā-madanaka-plavaiḥ | sa-nāgakesaraiḥ siddhe dadyāc cātrāvatārite

80

२१.७९bv -वचा-मदन-पल्लवैः पत्त्र-कल्कं ततः पूतं विधिना तत् प्रयोजितम् । कासं श्वासं ज्वरं छर्दिं मूर्छां गुल्म-क्षत-क्षयान्

21.79bv -vacā-madana-pallavaiḥ pattra-kalkaṃ tataḥ pūtaṃ vidhinā tat prayojitam | kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ chardiṃ mūrchāṃ gulma-kṣata-kṣayān

81

प्लीह-शोषाव् अपस्मारम् अ-लक्ष्मीं च प्रणाशयेत् । बला-तैलम् इदं श्रेष्ठं वात-व्याधि-विनाशनम्

plīha-śoṣāv apasmāram a-lakṣmīṃ ca praṇāśayet | balā-tailam idaṃ śreṣṭhaṃ vāta-vyādhi-vināśanam

82

पाने नस्ये ऽन्वासने ऽभ्यञ्जने च स्नेहाः काले सम्यग् एते प्रयुक्ताः । दुष्टान् वातान् आशु शान्तिं नयेयुर् वन्ध्या नारीः पुत्र-भाजश् च कुर्युः

pāne nasye 'nvāsane 'bhyañjane ca snehāḥ kāle samyag ete prayuktāḥ | duṣṭān vātān āśu śāntiṃ nayeyur vandhyā nārīḥ putra-bhājaś ca kuryuḥ

83

२१.८२dv वन्ध्या नारीः पुत्र-भाजः प्रकुर्युः स्नेह-स्वेदैर् द्रुतः श्लेष्मा यदा पक्वाशये स्थितः । पित्तं वा दर्शयेद् रूपं वस्तिभिस् तं विनिर्जयेत्

21.82dv vandhyā nārīḥ putra-bhājaḥ prakuryuḥ sneha-svedair drutaḥ śleṣmā yadā pakvāśaye sthitaḥ | pittaṃ vā darśayed rūpaṃ vastibhis taṃ vinirjayet

अध्याय 22

1

वात-शोणितिनो रक्तं स्निग्धस्य बहु-शो हरेत् । अल्पाल्पं पालयन् वायुं यथा-दोषं यथा-बलम्

vāta-śoṇitino raktaṃ snigdhasya bahu-śo haret | alpālpaṃ pālayan vāyuṃ yathā-doṣaṃ yathā-balam

2

रुग्-राग-तोद-दाहेषु जलौकोभिर् विनिर्हरेत् । शृङ्ग-तुम्बैश् चिमिचिमा-कण्डू-रुग्-दूयनान्वितम्

rug-rāga-toda-dāheṣu jalaukobhir vinirharet | śṛṅga-tumbaiś cimicimā-kaṇḍū-rug-dūyanānvitam

3

प्रच्छानेन सिराभिर् वा देशाद् देशान्तरं व्रजत् । अङ्ग-ग्लानौ तु न स्राव्यं रूक्षे वातोत्तरे च यत्

pracchānena sirābhir vā deśād deśāntaraṃ vrajat | aṅga-glānau tu na srāvyaṃ rūkṣe vātottare ca yat

4

२२.३cv अङ्ग-म्लानौ तु न स्राव्यं २२.३dv रूक्षं वातोत्तरं च यत् गम्भीरं श्वयथुं स्तम्भं कम्पं स्नायु-सिरामयान् । ग्लानिम् अन्यांश् च वातोत्थान् कुर्याद् वायुर् असृक्-क्षयात्

22.3cv aṅga-mlānau tu na srāvyaṃ 22.3dv rūkṣaṃ vātottaraṃ ca yat gambhīraṃ śvayathuṃ stambhaṃ kampaṃ snāyu-sirāmayān | glānim anyāṃś ca vātotthān kuryād vāyur asṛk-kṣayāt

5

विरेच्यः स्नेहयित्वा तु स्नेह-युक्तैर् विरेचनैः । वातोत्तरे वात-रक्ते पुराणं पाययेद् घृतम्

virecyaḥ snehayitvā tu sneha-yuktair virecanaiḥ | vātottare vāta-rakte purāṇaṃ pāyayed ghṛtam

6

श्रावणी-क्षीर-काकोली-क्षीरिणी-जीवकैः समैः । सिद्धं सर्षभकैः सर्पिः स-क्षीरं वात-रक्त-नुत्

śrāvaṇī-kṣīra-kākolī-kṣīriṇī-jīvakaiḥ samaiḥ | siddhaṃ sarṣabhakaiḥ sarpiḥ sa-kṣīraṃ vāta-rakta-nut

7

द्राक्षा-मधूक-वारिभ्यां सिद्धं वा स-सितोपलम् । घृतं पिबेत् तथा क्षीरं गुडूची-स्व-रसे शृतम्

drākṣā-madhūka-vāribhyāṃ siddhaṃ vā sa-sitopalam | ghṛtaṃ pibet tathā kṣīraṃ guḍūcī-sva-rase śṛtam

8

तैलं पयः शर्करां च पाययेद् वा सु-मूर्छितम् । बला-शतावरी-रास्ना-दश-मूलैः स-पीलुभिः

tailaṃ payaḥ śarkarāṃ ca pāyayed vā su-mūrchitam | balā-śatāvarī-rāsnā-daśa-mūlaiḥ sa-pīlubhiḥ

9

श्यामैरण्ड-स्थिराभिश् च वातार्ति-घ्नं शृतं पयः । धारोष्णं मूत्र-युक्तं वा क्षीरं दोषानुलोमनम्

śyāmairaṇḍa-sthirābhiś ca vātārti-ghnaṃ śṛtaṃ payaḥ | dhāroṣṇaṃ mūtra-yuktaṃ vā kṣīraṃ doṣānulomanam

10

पैत्ते पक्त्वा वरी-तिक्ता-पटोल-त्रि-फलामृताः । पिबेद् घृतं वा क्षीरं वा स्वादु-तिक्तक-साधितम्

paitte paktvā varī-tiktā-paṭola-tri-phalāmṛtāḥ | pibed ghṛtaṃ vā kṣīraṃ vā svādu-tiktaka-sādhitam

11

क्षीरेणैरण्ड-तैलं च प्रयोगेण पिबेन् नरः । बहु-दोषो विरेकार्थं जीर्णे क्षीरौदनाशनः

kṣīreṇairaṇḍa-tailaṃ ca prayogeṇa piben naraḥ | bahu-doṣo virekārthaṃ jīrṇe kṣīraudanāśanaḥ

12

कषायम् अभयानां वा पाययेद् घृत-भर्जितम् । क्षीरानु-पानं त्रिवृता-चूर्णं द्राक्षा-रसेन वा

kaṣāyam abhayānāṃ vā pāyayed ghṛta-bharjitam | kṣīrānu-pānaṃ trivṛtā-cūrṇaṃ drākṣā-rasena vā

13

निर्हरेद् वा मलं तस्य स-घृतैः क्षीर-वस्तिभिः । न हि वस्ति-समं किञ्-चिद् वात-रक्त-चिकित्सितम्

nirhared vā malaṃ tasya sa-ghṛtaiḥ kṣīra-vastibhiḥ | na hi vasti-samaṃ kiñ-cid vāta-rakta-cikitsitam

14

विशेषात् पायु-पार्श्वोरु-पर्वास्थि-जठरार्तिषु । मुस्ता-धात्री-हरिद्राणां पिबेत् क्वाथं कफोल्बणे

viśeṣāt pāyu-pārśvoru-parvāsthi-jaṭharārtiṣu | mustā-dhātrī-haridrāṇāṃ pibet kvāthaṃ kapholbaṇe

15

२२.१४cv मुस्त-द्राक्षा-हरिद्राणां स-क्षौद्रं त्रि-फलाया वा गुडूचीं वा यथा तथा । यथार्ह-स्नेह-पीतं च वामितं मृदु रूक्षयेत्

22.14cv musta-drākṣā-haridrāṇāṃ sa-kṣaudraṃ tri-phalāyā vā guḍūcīṃ vā yathā tathā | yathārha-sneha-pītaṃ ca vāmitaṃ mṛdu rūkṣayet

16

२२.१५bv गुडूचीं वा यथा-बलम् २२.१५bv गुडूचीं वा यथा-यथम् त्रि-फला-व्योष-पत्त्रैला-त्वक्क्षीरी-चित्रकं वचाम् । विडङ्गं पिप्पली-मूलं रोमशां वृषकं त्वचम्

22.15bv guḍūcīṃ vā yathā-balam 22.15bv guḍūcīṃ vā yathā-yatham tri-phalā-vyoṣa-pattrailā-tvakkṣīrī-citrakaṃ vacām | viḍaṅgaṃ pippalī-mūlaṃ romaśāṃ vṛṣakaṃ tvacam

17

२२.१६dv रोमशं वृषकं त्वचम् ऋद्धिं लाङ्गलिकीं चव्यं सम-भागानि पेषयेत् । कल्ये लिप्त्वायसीं पात्रीं मध्याह्ने भक्षयेद् इदम्

22.16dv romaśaṃ vṛṣakaṃ tvacam ṛddhiṃ lāṅgalikīṃ cavyaṃ sama-bhāgāni peṣayet | kalye liptvāyasīṃ pātrīṃ madhyāhne bhakṣayed idam

18

वातास्रे सर्व-दोषे ऽपि परं शूलान्विते हितम् । कोकिलाक्षक-निर्यूहः पीतस् तच् छाक-भोजिना

vātāsre sarva-doṣe 'pi paraṃ śūlānvite hitam | kokilākṣaka-niryūhaḥ pītas tac chāka-bhojinā

19

२२.१८dv पीतस् तच् छाक-भक्षिणा कृपाभ्यास इव क्रोधं वात-रक्तं नियच्छति । पञ्च-मूलस्य धात्र्या वा रसैर् लेलीतकीं वसाम्

22.18dv pītas tac chāka-bhakṣiṇā kṛpābhyāsa iva krodhaṃ vāta-raktaṃ niyacchati | pañca-mūlasya dhātryā vā rasair lelītakīṃ vasām

20

खुडं सु-रूढम् अप्य् अङ्गे ब्रह्म-चारी पिबन् जयेत् । इत्य् आभ्यन्तरम् उद्दिष्टं कर्म बाह्यम् अतः परम्

khuḍaṃ su-rūḍham apy aṅge brahma-cārī piban jayet | ity ābhyantaram uddiṣṭaṃ karma bāhyam ataḥ param

1

त्रि-फलाष्ट-पलं क्वाथ्य पाद-शेषं जलाढके । षो-डशैव पलान्य् अत्र प्रक्षिपेच् छुद्ध-गुग्गुलोः ॥ २०.१+

tri-phalāṣṭa-palaṃ kvāthya pāda-śeṣaṃ jalāḍhake | ṣo-ḍaśaiva palāny atra prakṣipec chuddha-gugguloḥ || 20.1+

2

ततस् तस्मिन् घनी-भूते कल्की-कृत्य द्वि-कार्षिकाः । पथ्या-विडङ्ग-कटुका गुडूची पल-संमिता ॥ २०.१+

tatas tasmin ghanī-bhūte kalkī-kṛtya dvi-kārṣikāḥ | pathyā-viḍaṅga-kaṭukā guḍūcī pala-saṃmitā || 20.1+

3

कर्षांशे त्रिवृता दन्ती खादेद् इष्टानु-पानतः । विविधम् अपि वात-रक्तं स्रुत-शुष्क-स्फुटितम् अपि हन्ति ॥ २०.१+

karṣāṃśe trivṛtā dantī khāded iṣṭānu-pānataḥ | vividham api vāta-raktaṃ sruta-śuṣka-sphuṭitam api hanti || 20.1+

4

व्रण-कास-कुष्ठ-गुल्म-श्वयथूदर-पाण्डु-मेहम् अर्शांसि । अभिभूय जरा-दोषं करोति कैशोरकं कायम् ॥ २०.१+

vraṇa-kāsa-kuṣṭha-gulma-śvayathūdara-pāṇḍu-meham arśāṃsi | abhibhūya jarā-doṣaṃ karoti kaiśorakaṃ kāyam || 20.1+

21

आरनालाढके तैलं पाद-सर्ज-रसं शृतम् । प्रभूते खजितं तोये ज्वर-दाहार्ति-नुत् परम्

āranālāḍhake tailaṃ pāda-sarja-rasaṃ śṛtam | prabhūte khajitaṃ toye jvara-dāhārti-nut param

22

स-मधूच्छिष्ट-मञ्जिष्ठं स-सर्ज-रस-शारिवम् । पिण्ड-तैलं तद् अभ्यङ्गाद् वात-रक्त-रुजापहम्

sa-madhūcchiṣṭa-mañjiṣṭhaṃ sa-sarja-rasa-śārivam | piṇḍa-tailaṃ tad abhyaṅgād vāta-rakta-rujāpaham

23

दश-मूल-शृतं क्षीरं सद्यः शूल-निवारणम् । परिषेको ऽनिल-प्राये तद्-वत् कोष्णेन सर्पिषा

daśa-mūla-śṛtaṃ kṣīraṃ sadyaḥ śūla-nivāraṇam | pariṣeko 'nila-prāye tad-vat koṣṇena sarpiṣā

24

स्नेहैर् मधुर-सिद्धैर् वा चतुर्भिः परिषेचयेत् । स्तम्भाक्षेपक-शूलार्तं कोष्णैर् दाहे तु शीतलैः

snehair madhura-siddhair vā caturbhiḥ pariṣecayet | stambhākṣepaka-śūlārtaṃ koṣṇair dāhe tu śītalaiḥ

25

तद्-वद् गव्याविक-च्छागैः क्षीरैस् तैल-विमिश्रितैः । निःक्वाथैर् जीवनीयानां पञ्च-मूलस्य वा लघोः

tad-vad gavyāvika-cchāgaiḥ kṣīrais taila-vimiśritaiḥ | niḥkvāthair jīvanīyānāṃ pañca-mūlasya vā laghoḥ

26

द्राक्षेक्षु-रस-मद्यानि दधि-मस्त्व्-अम्ल-काञ्जिकम् । सेकार्थं तण्डुल-क्षौद्र-शर्कराम्भश् च शस्यते

drākṣekṣu-rasa-madyāni dadhi-mastv-amla-kāñjikam | sekārthaṃ taṇḍula-kṣaudra-śarkarāmbhaś ca śasyate

27

प्रियाः प्रियं-वदाः नार्याश् चन्दनार्द्र-कर-स्तनाः । स्पर्श-शीताः सुख-स्पर्शा घ्नन्ति दाहं रुजं क्लमम्

priyāḥ priyaṃ-vadāḥ nāryāś candanārdra-kara-stanāḥ | sparśa-śītāḥ sukha-sparśā ghnanti dāhaṃ rujaṃ klamam

28

स-रागे स-रुजे दाहे रक्तं हृत्वा प्रलेपयेत् । प्रपौण्डरीक-मञ्जिष्ठा-दार्वी-मधुक-चन्दनैः

sa-rāge sa-ruje dāhe raktaṃ hṛtvā pralepayet | prapauṇḍarīka-mañjiṣṭhā-dārvī-madhuka-candanaiḥ

29

सितोपलैरका-सक्तु-मसूरोशीर-पद्मकैः । लेपो रुग्-दाह-वीसर्प-राग-शोफ-निबर्हणः

sitopalairakā-saktu-masūrośīra-padmakaiḥ | lepo rug-dāha-vīsarpa-rāga-śopha-nibarhaṇaḥ

30

२२.२९av स-सितोपल-कासेक्षु- २२.२९bv -मसूरैरक-सक्तुभिः वात-घ्नैः साधितः स्निग्धः कृशरो मुद्ग-पायसः । तिल-सर्षप-पिण्डैश् च शूल-घ्नम् उपनाहनम्

22.29av sa-sitopala-kāsekṣu- 22.29bv -masūrairaka-saktubhiḥ vāta-ghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ kṛśaro mudga-pāyasaḥ | tila-sarṣapa-piṇḍaiś ca śūla-ghnam upanāhanam

31

२२.३०cv तिल-सर्षप-पिण्डश् च औदक-प्रसहानूप-वेसवाराः सु-संस्कृताः । जीवनीयौषधैः स्नेह-युक्ताः स्युर् उपनाहने

22.30cv tila-sarṣapa-piṇḍaś ca audaka-prasahānūpa-vesavārāḥ su-saṃskṛtāḥ | jīvanīyauṣadhaiḥ sneha-yuktāḥ syur upanāhane

32

२२.३१cv जीवनीयौषध-स्नेह- स्तम्भ-तोद-रुग्-आयाम-शोफाङ्ग-ग्रह-नाशनाः । जीवनीयौषधैः सिद्धा स-पयस्का वसापि वा

22.31cv jīvanīyauṣadha-sneha- stambha-toda-rug-āyāma-śophāṅga-graha-nāśanāḥ | jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sa-payaskā vasāpi vā

33

घृतं सहचरान् मूलं जीवन्ती छागलं पयः । लेपः पिष्टास् तिलास् तद्-वद् भृष्टाः पयसि निर्वृताः

ghṛtaṃ sahacarān mūlaṃ jīvantī chāgalaṃ payaḥ | lepaḥ piṣṭās tilās tad-vad bhṛṣṭāḥ payasi nirvṛtāḥ

34

क्षीर-पिष्ट-क्षुमां लेपम् एरण्डस्य फलानि वा । कुर्याच् छूल-निवृत्त्य्-अर्थं शताह्वां वानिले ऽधिके

kṣīra-piṣṭa-kṣumāṃ lepam eraṇḍasya phalāni vā | kuryāc chūla-nivṛtty-arthaṃ śatāhvāṃ vānile 'dhike

35

२२.३४av क्षीर-पिष्टाम् उमां लेपम् मूत्र-क्षार-सुरा-पक्वं घृतम् अभ्यञ्जने हितम् । सिद्धं स-मधु शुक्तं वा सेकाभ्यङ्गे कफोत्तरे

22.34av kṣīra-piṣṭām umāṃ lepam mūtra-kṣāra-surā-pakvaṃ ghṛtam abhyañjane hitam | siddhaṃ sa-madhu śuktaṃ vā sekābhyaṅge kaphottare

36

२२.३५av मुस्त-क्षार-सिता-पक्वं २२.३५dv सेकाभ्यङ्गः कफोत्तरे गृह-धूमो वचा कुष्ठं शताह्वा रजनी-द्वयम् । प्रलेपः शूल-नुद् वात-रक्ते वात-कफोत्तरे

22.35av musta-kṣāra-sitā-pakvaṃ 22.35dv sekābhyaṅgaḥ kaphottare gṛha-dhūmo vacā kuṣṭhaṃ śatāhvā rajanī-dvayam | pralepaḥ śūla-nud vāta-rakte vāta-kaphottare

37

मधु-शिग्रोर् हितं तद्-वद् बीजं धान्याम्ल-संयुतम् । मुहूर्त-लिप्तम् अम्लैश् च सिञ्चेद् वात-कफोत्तरे

madhu-śigror hitaṃ tad-vad bījaṃ dhānyāmla-saṃyutam | muhūrta-liptam amlaiś ca siñced vāta-kaphottare

38

उत्तानं लेपनाभ्यङ्ग-परिषेकावगाहनैः । विरेकास्थापन-स्नेह-पानैर् गम्भीरम् आचरेत्

uttānaṃ lepanābhyaṅga-pariṣekāvagāhanaiḥ | virekāsthāpana-sneha-pānair gambhīram ācaret

39

वात-श्लेष्मोत्तरे कोष्णा लेपाद्यास् तत्र शीतलैः । विदाह-शोफ-रुक्-कण्डू-विवृद्धिः स्तम्भनाद् भवेत्

vāta-śleṣmottare koṣṇā lepādyās tatra śītalaiḥ | vidāha-śopha-ruk-kaṇḍū-vivṛddhiḥ stambhanād bhavet

40

पित्त-रक्तोत्तरे वात-रक्ते लेपादयो हिमाः । उष्णैः प्लोषोष-रुग्-राग-स्वेदावदरणोद्भवः

pitta-raktottare vāta-rakte lepādayo himāḥ | uṣṇaiḥ ploṣoṣa-rug-rāga-svedāvadaraṇodbhavaḥ

41

मधुयष्ट्याः पल-शतं कषाये पाद-शेषिते । तैलाढकं सम-क्षीरं पचेत् कल्कैः पलोन्मितैः

madhuyaṣṭyāḥ pala-śataṃ kaṣāye pāda-śeṣite | tailāḍhakaṃ sama-kṣīraṃ pacet kalkaiḥ palonmitaiḥ

42

स्थिरा-तामलकी-दूर्वा-पयस्याभीरु-चन्दनैः । लोह-हंसपदी-मांसी-द्वि-मेदा-मधुपर्णिभिः

sthirā-tāmalakī-dūrvā-payasyābhīru-candanaiḥ | loha-haṃsapadī-māṃsī-dvi-medā-madhuparṇibhiḥ

43

काकोली-क्षीर-काकोली-शतपुष्पर्द्धि-पद्मकैः । जीवकर्षभ-जीवन्ती-त्वक्-पत्त्र-नख-वालकैः

kākolī-kṣīra-kākolī-śatapuṣparddhi-padmakaiḥ | jīvakarṣabha-jīvantī-tvak-pattra-nakha-vālakaiḥ

44

प्रपौण्डरीक-मञ्जिष्ठा-शारिवैन्द्री-वितुन्नकैः । चतुष्-प्रयोगं वातासृक्-पित्त-दाह-ज्वरार्ति-नुत्

prapauṇḍarīka-mañjiṣṭhā-śārivaindrī-vitunnakaiḥ | catuṣ-prayogaṃ vātāsṛk-pitta-dāha-jvarārti-nut

1

२२.४४cv चतुष्-प्रयोगात् तद् धन्ति २२.४४dv तैलं मारुत-शोणितम् सोपद्रवं साङ्ग-शूलं सर्व-गात्रानुगं तथा । वातासृक्-पित्त-दाहार्ति-ज्वर-घ्नं बल-वर्ण-कृत् ॥ ४४+

22.44cv catuṣ-prayogāt tad dhanti 22.44dv tailaṃ māruta-śoṇitam sopadravaṃ sāṅga-śūlaṃ sarva-gātrānugaṃ tathā | vātāsṛk-pitta-dāhārti-jvara-ghnaṃ bala-varṇa-kṛt || 44+

45

बला-कषाय-कल्काभ्यां तैलं क्षीर-समं पचेत् । सहस्र-शत-पाकं तद् वातासृग्-वात-रोग-नुत्

balā-kaṣāya-kalkābhyāṃ tailaṃ kṣīra-samaṃ pacet | sahasra-śata-pākaṃ tad vātāsṛg-vāta-roga-nut

46

रसायनं मुख्य-तमम् इन्द्रियाणां प्रसादनम् । जीवनं बृंहणं स्वर्यं शुक्रासृग्-दोष-नाशनम्

rasāyanaṃ mukhya-tamam indriyāṇāṃ prasādanam | jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ svaryaṃ śukrāsṛg-doṣa-nāśanam

47

कुपिते मार्ग-संरोधान् मेदसो वा कफस्य वा । अति-वृद्ध्यानिले शस्तं नादौ स्नेहन-बृंहणम्

kupite mārga-saṃrodhān medaso vā kaphasya vā | ati-vṛddhyānile śastaṃ nādau snehana-bṛṃhaṇam

48

कृत्वा तत्राढ्य-वातोक्तं वात-शोणितिकं ततः । भेषजं स्नेहनं कुर्याद् यच् च रक्त-प्रसादनम्

kṛtvā tatrāḍhya-vātoktaṃ vāta-śoṇitikaṃ tataḥ | bheṣajaṃ snehanaṃ kuryād yac ca rakta-prasādanam

49

प्राणादि-कोपे युग-पद् यथोद्दिष्टं यथामयम् । यथासन्नं च भैषज्यं विकल्प्यं स्याद् यथा-बलम्

prāṇādi-kope yuga-pad yathoddiṣṭaṃ yathāmayam | yathāsannaṃ ca bhaiṣajyaṃ vikalpyaṃ syād yathā-balam

50

नीते निर्-आम-तां सामे स्वेद-लङ्घन-पाचनैः । रूक्षैश् चालेप-सेकाद्यैः कुर्यात् केवल-वात-नुत्

nīte nir-āma-tāṃ sāme sveda-laṅghana-pācanaiḥ | rūkṣaiś cālepa-sekādyaiḥ kuryāt kevala-vāta-nut

51

शोषाक्षेपण-संकोच-स्तम्भ-स्वपन-कम्पनम् । हनु-स्रंसो ऽर्दितं खाञ्ज्यं पाङ्गुल्यं खुड-वात-ता

śoṣākṣepaṇa-saṃkoca-stambha-svapana-kampanam | hanu-sraṃso 'rditaṃ khāñjyaṃ pāṅgulyaṃ khuḍa-vāta-tā

52

संधि-च्युतिः पक्ष-वधो मेदो-मज्जास्थि-गा गदाः । एते स्थानस्य गाम्भीर्यात् सिध्येयुर् यत्नतो नवाः

saṃdhi-cyutiḥ pakṣa-vadho medo-majjāsthi-gā gadāḥ | ete sthānasya gāmbhīryāt sidhyeyur yatnato navāḥ

53

तस्माज् जयेन् नवान् एतान् बलिनो निर्-उपद्रवान् । वायौ पित्तावृते शीताम् उष्णां च बहु-शः क्रियाम्

tasmāj jayen navān etān balino nir-upadravān | vāyau pittāvṛte śītām uṣṇāṃ ca bahu-śaḥ kriyām

54

व्यत्यासाद् योजयेत् सर्पिर् जीवनीयं च पाययेत् । धन्व-मांसं यवाः शालिर् विरेकः क्षीर-वान् मृदुः

vyatyāsād yojayet sarpir jīvanīyaṃ ca pāyayet | dhanva-māṃsaṃ yavāḥ śālir virekaḥ kṣīra-vān mṛduḥ

55

स-क्षीरा वस्तयः क्षीरं पञ्च-मूल-बला-शृतम् । काले ऽनुवासनं तैलैर् मधुरौषध-साधितैः

sa-kṣīrā vastayaḥ kṣīraṃ pañca-mūla-balā-śṛtam | kāle 'nuvāsanaṃ tailair madhurauṣadha-sādhitaiḥ

56

२२.५५cv काले ऽनुवासनं तैलं २२.५५dv मधुरौषध-साधितम् यष्टीमधु-बला-तैल-घृत-क्षीरैश् च सेचनम् । पञ्च-मूल-कषायेण वारिणा शीतलेन वा

22.55cv kāle 'nuvāsanaṃ tailaṃ 22.55dv madhurauṣadha-sādhitam yaṣṭīmadhu-balā-taila-ghṛta-kṣīraiś ca secanam | pañca-mūla-kaṣāyeṇa vāriṇā śītalena vā

57

२२.५६dv वारिणा शीतलेन च कफावृते यवान्नानि जाङ्गला मृग-पक्षिणः । स्वेदास् तीक्ष्णा निरूहाश् च वमनं स-विरेचनम्

22.56dv vāriṇā śītalena ca kaphāvṛte yavānnāni jāṅgalā mṛga-pakṣiṇaḥ | svedās tīkṣṇā nirūhāś ca vamanaṃ sa-virecanam

58

पुराण-सर्पिस् तैलं च तिल-सर्षप-जं हितम् । संसृष्टे कफ-पित्ताभ्यां पित्तम् आदौ विनिर्जयेत्

purāṇa-sarpis tailaṃ ca tila-sarṣapa-jaṃ hitam | saṃsṛṣṭe kapha-pittābhyāṃ pittam ādau vinirjayet

59

कारयेद् रक्त-संसृष्टे वात-शोणितिकीं क्रियाम् । स्वेदाभ्यङ्ग-रसाः क्षीरं स्नेहो मांसावृते हितम्

kārayed rakta-saṃsṛṣṭe vāta-śoṇitikīṃ kriyām | svedābhyaṅga-rasāḥ kṣīraṃ sneho māṃsāvṛte hitam

60

२२.५९dv स्नेहो मांसावृते हितः प्रमेह-मेदो-वात-घ्नम् आढ्य-वाते भिषग्-जितम् । महा-स्नेहो ऽस्थि-मज्ज-स्थे पूर्वोक्तं रेतसावृते

22.59dv sneho māṃsāvṛte hitaḥ prameha-medo-vāta-ghnam āḍhya-vāte bhiṣag-jitam | mahā-sneho 'sthi-majja-sthe pūrvoktaṃ retasāvṛte

61

अन्नावृते पाचनीयं वमनं दीपनं लघु । मूत्रावृते मूत्रलानि स्वेदाश् चोत्तर-वस्तयः

annāvṛte pācanīyaṃ vamanaṃ dīpanaṃ laghu | mūtrāvṛte mūtralāni svedāś cottara-vastayaḥ

62

२२.६१dv स्वेदा उत्तर-वस्तयः एरण्ड-तैलं वर्चः-स्थे वस्ति-स्नेहाश् च भेदिनः । कफ-पित्ता-विरुद्धं यद् यच् च वातानुलोमनम्

22.61dv svedā uttara-vastayaḥ eraṇḍa-tailaṃ varcaḥ-sthe vasti-snehāś ca bhedinaḥ | kapha-pittā-viruddhaṃ yad yac ca vātānulomanam

63

सर्व-स्थानावृते ऽप्य् आशु तत् कार्यं मातरिश्वनि । अन्-अभिष्यन्दि च स्निग्धं स्रोतसां शुद्धि-कारणम्

sarva-sthānāvṛte 'py āśu tat kāryaṃ mātariśvani | an-abhiṣyandi ca snigdhaṃ srotasāṃ śuddhi-kāraṇam

64

२२.६३av सर्व-स्थानावृते चाशु २२.६३av सर्व-स्थानावृते त्व् आशु यापना वस्तयः प्रायो मधुराः सानुवासनाः । प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदु कार्यं विरेचनम्

22.63av sarva-sthānāvṛte cāśu 22.63av sarva-sthānāvṛte tv āśu yāpanā vastayaḥ prāyo madhurāḥ sānuvāsanāḥ | prasamīkṣya balādhikyaṃ mṛdu kāryaṃ virecanam

65

२२.६४dv मृदु काय-विरेचनम् रसायनानां सर्वेषाम् उपयोगः प्रशस्यते । शिलाह्वस्य विशेषेण पयसा शुद्ध-गुग्गुलोः

22.64dv mṛdu kāya-virecanam rasāyanānāṃ sarveṣām upayogaḥ praśasyate | śilāhvasya viśeṣeṇa payasā śuddha-gugguloḥ

66

लेहो वा भार्गवस् तद्-वद् एका-दश-सिताशितः । अपाने त्व् आवृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम्

leho vā bhārgavas tad-vad ekā-daśa-sitāśitaḥ | apāne tv āvṛte sarvaṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam

67

२२.६६bv एका-दश-सितासितः वातानुलोमनं कार्यं मूत्राशय-विशोधनम् । इति संक्षेपतः प्रोक्तम् आवृतानां चिकित्सितम्

22.66bv ekā-daśa-sitāsitaḥ vātānulomanaṃ kāryaṃ mūtrāśaya-viśodhanam | iti saṃkṣepataḥ proktam āvṛtānāṃ cikitsitam

68

प्राणादीनां भिषक् कुर्याद् वितर्क्य स्वयम् एव तत् । उदानं योजयेद् ऊर्ध्वम् अपानं चानुलोमयेत्

prāṇādīnāṃ bhiṣak kuryād vitarkya svayam eva tat | udānaṃ yojayed ūrdhvam apānaṃ cānulomayet

69

समानं शमयेद् विद्वांस् त्रि-धा व्यानं तु योजयेत् । प्राणो रक्ष्यश् चतुर्भ्यो ऽपि तत्-स्थितौ देह-संस्थितिः

samānaṃ śamayed vidvāṃs tri-dhā vyānaṃ tu yojayet | prāṇo rakṣyaś caturbhyo 'pi tat-sthitau deha-saṃsthitiḥ

70

२२.६९bv त्रि-धा व्यानं च योजयेत् स्वं स्वं स्थानं नयेद् एवं वृतान् वातान् वि-मार्ग-गान् । सर्वं चावरणम् पित्त-रक्त-संसर्ग-वर्जितम्

22.69bv tri-dhā vyānaṃ ca yojayet svaṃ svaṃ sthānaṃ nayed evaṃ vṛtān vātān vi-mārga-gān | sarvaṃ cāvaraṇam pitta-rakta-saṃsarga-varjitam

71

रसायन-विधानेन लशुनो हन्ति शीलितः । पित्तावृते पित्त-हरं मरुतश् चानुलोमनम्

rasāyana-vidhānena laśuno hanti śīlitaḥ | pittāvṛte pitta-haraṃ marutaś cānulomanam

72

रक्तावृते ऽपि तद्-वच् च खुडोक्तं यच् च भेषजम् । रक्त-पित्तानिल-हरं विविधं च रसायनम्

raktāvṛte 'pi tad-vac ca khuḍoktaṃ yac ca bheṣajam | rakta-pittānila-haraṃ vividhaṃ ca rasāyanam

73

यथा-निदानं निर्दिष्टम् इति सम्यक् चिकित्सितम् । आयुर्-वेद-फलं स्थानम् एतत् सद्यो ऽर्ति-नाशनात्

yathā-nidānaṃ nirdiṣṭam iti samyak cikitsitam | āyur-veda-phalaṃ sthānam etat sadyo 'rti-nāśanāt

74

२२.७३dv एतत् सद्यो ऽर्ति-नाशनम् चिकित्सितं हितं पथ्यं प्रायश्चित्तं भिषग्-जितम् । भेषजं शमनं शस्तं पर्यायैः स्मृतम् औषधम्

22.73dv etat sadyo 'rti-nāśanam cikitsitaṃ hitaṃ pathyaṃ prāyaścittaṃ bhiṣag-jitam | bheṣajaṃ śamanaṃ śastaṃ paryāyaiḥ smṛtam auṣadham

अध्याय 01

1

रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर् विकारो दुःखम् आमयः । यक्ष्मातङ्क-गदाबाधाः शब्दाः पर्याय-वाचिनः

rogaḥ pāpmā jvaro vyādhir vikāro duḥkham āmayaḥ | yakṣmātaṅka-gadābādhāḥ śabdāḥ paryāya-vācinaḥ

2

निदानं पूर्व-रूपाणि रूपाण्य् उपशयस् तथा । संप्राप्तिश् चेति विज्ञानं रोगाणां पञ्च-धा स्मृतम्

nidānaṃ pūrva-rūpāṇi rūpāṇy upaśayas tathā | saṃprāptiś ceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañca-dhā smṛtam

3

निमित्त-हेत्व्-आयतन-प्रत्ययोत्थान-कारणैः । निदानम् आहुः पर्यायैः प्राग्-रूपं येन लक्ष्यते

nimitta-hetv-āyatana-pratyayotthāna-kāraṇaiḥ | nidānam āhuḥ paryāyaiḥ prāg-rūpaṃ yena lakṣyate

4

उत्पित्सुर् आमयो दोष-विशेषेणान्-अधिष्ठितः । लिङ्गम् अ-व्यक्तम् अल्प-त्वाद् व्याधीनां तद् यथा-यथम्

utpitsur āmayo doṣa-viśeṣeṇān-adhiṣṭhitaḥ | liṅgam a-vyaktam alpa-tvād vyādhīnāṃ tad yathā-yatham

5

तद् एव व्यक्त-तां यातं रूपम् इत्य् अभिधीयते । संस्थानं व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नम् आकृतिः

tad eva vyakta-tāṃ yātaṃ rūpam ity abhidhīyate | saṃsthānaṃ vyañjanaṃ liṅgaṃ lakṣaṇaṃ cihnam ākṛtiḥ

6

हेतु-व्याधि-विपर्यस्त-विपर्यस्तार्थ-कारिणाम् । औषधान्न-विहाराणाम् उपयोगं सुखावहम्

hetu-vyādhi-viparyasta-viparyastārtha-kāriṇām | auṣadhānna-vihārāṇām upayogaṃ sukhāvaham

7

विद्याद् उपशयं व्याधेः स हि सात्म्यम् इति स्मृतः । विपरीतो ऽन्-उपशयो व्याध्य्-अ-सात्म्याभिसंज्ञितः

vidyād upaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyam iti smṛtaḥ | viparīto 'n-upaśayo vyādhy-a-sātmyābhisaṃjñitaḥ

8

यथा-दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता । निर्वृत्तिर् आमयस्यासौ संप्राप्तिर् जातिर् आगतिः

yathā-duṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā | nirvṛttir āmayasyāsau saṃprāptir jātir āgatiḥ

9

संख्या-विकल्प-प्राधान्य-बल-काल-विशेषतः । सा भिद्यते यथात्रैव वक्ष्यन्ते ऽष्टौ ज्वरा इति

saṃkhyā-vikalpa-prādhānya-bala-kāla-viśeṣataḥ | sā bhidyate yathātraiva vakṣyante 'ṣṭau jvarā iti

10

दोषाणां समवेतानां विकल्पो ऽंशांश-कल्पना । स्वातन्त्र्य-पारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यम् आदिशेत्

doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpo 'ṃśāṃśa-kalpanā | svātantrya-pāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyam ādiśet

11

हेत्व्-आदि-कार्त्स्न्यावयवैर् बला-बल-विशेषणम् । नक्तन्-दिनर्तु-भुक्तांशैर् व्याधि-कालो यथा-मलम्

hetv-ādi-kārtsnyāvayavair balā-bala-viśeṣaṇam | naktan-dinartu-bhuktāṃśair vyādhi-kālo yathā-malam

12

इति प्रोक्तो निदानार्थस् तं व्यासेनोपदेक्ष्यति । सर्वेषाम् एव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः

iti prokto nidānārthas taṃ vyāsenopadekṣyati | sarveṣām eva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ

13

१.१२av इति प्रोक्तो निदानार्थः १.१२bv तं व्यासेनोपदेक्ष्यते १.१२bv तं व्यासेनोपदिश्यते १.१२bv स व्यासेनोपदेक्ष्यति १.१२bv स व्यासेनोपदेक्ष्यते १.१२bv स व्यासेनोपदिश्यते तत्-प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधा-हित-सेवनम् । अ-हितं त्रि-विधो योगस् त्रयाणां प्राग् उदाहृतः

1.12av iti prokto nidānārthaḥ 1.12bv taṃ vyāsenopadekṣyate 1.12bv taṃ vyāsenopadiśyate 1.12bv sa vyāsenopadekṣyati 1.12bv sa vyāsenopadekṣyate 1.12bv sa vyāsenopadiśyate tat-prakopasya tu proktaṃ vividhā-hita-sevanam | a-hitaṃ tri-vidho yogas trayāṇāṃ prāg udāhṛtaḥ

14

१.१३cv अ-हितस् त्रि-विधो योगस् तिक्तोषण-कषायाल्प-रूक्ष-प्रमित-भोजनैः । धारणोदीरण-निशा-जागरात्य्-उच्च-भाषणैः

1.13cv a-hitas tri-vidho yogas tiktoṣaṇa-kaṣāyālpa-rūkṣa-pramita-bhojanaiḥ | dhāraṇodīraṇa-niśā-jāgarāty-ucca-bhāṣaṇaiḥ

15

क्रियाति-योग-भी-शोक-चिन्ता-व्यायाम-मैथुनैः । ग्रीष्माहो-रात्रि-भुक्तान्ते प्रकुप्यति समीरणः

kriyāti-yoga-bhī-śoka-cintā-vyāyāma-maithunaiḥ | grīṣmāho-rātri-bhuktānte prakupyati samīraṇaḥ

16

पित्तं कट्व्-अम्ल-तीक्ष्णोष्ण-पटु-क्रोध-विदाहिभिः । शरन्-मध्याह्न-रात्र्य्-अर्ध-विदाह-समयेषु च

pittaṃ kaṭv-amla-tīkṣṇoṣṇa-paṭu-krodha-vidāhibhiḥ | śaran-madhyāhna-rātry-ardha-vidāha-samayeṣu ca

17

१.१६dv -निदाघ-समयेषु च स्वाद्व्-अम्ल-लवण-स्निग्ध-गुर्व्-अभिष्यन्दि-शीतलैः । आस्या-स्वप्न-सुखा-जीर्ण-दिवा-स्वप्नाति-बृंहणैः

1.16dv -nidāgha-samayeṣu ca svādv-amla-lavaṇa-snigdha-gurv-abhiṣyandi-śītalaiḥ | āsyā-svapna-sukhā-jīrṇa-divā-svapnāti-bṛṃhaṇaiḥ

18

१.१७cv अति-स्वप्न-सुखा-जीर्ण- प्रच्छर्दनाद्य-योगेन भुक्त-मात्र-वसन्तयोः । पूर्वाह्णे पूर्व-रात्रे च श्लेष्मा द्वन्द्वं तु संकरात्

1.17cv ati-svapna-sukhā-jīrṇa- pracchardanādya-yogena bhukta-mātra-vasantayoḥ | pūrvāhṇe pūrva-rātre ca śleṣmā dvandvaṃ tu saṃkarāt

19

मिश्री-भावात् समस्तानां संनिपातस् तथा पुनः । संकीर्णा-जीर्ण-विषम-विरुद्धाध्यशनादिभिः

miśrī-bhāvāt samastānāṃ saṃnipātas tathā punaḥ | saṃkīrṇā-jīrṇa-viṣama-viruddhādhyaśanādibhiḥ

20

व्यापन्न-मद्य-पानीय-शुष्क-शाकाम-मूलकैः । पिण्याक-मृद्-यव-सुरा-पूति-शुष्क-कृशामिषैः

vyāpanna-madya-pānīya-śuṣka-śākāma-mūlakaiḥ | piṇyāka-mṛd-yava-surā-pūti-śuṣka-kṛśāmiṣaiḥ

21

दोष-त्रय-करैस् तैस् तैस् तथान्न-परिवर्तनात् । ऋतोर् दुष्टात् पुरो-वाताद् ग्रहावेशाद् विषाद् गरात्

doṣa-traya-karais tais tais tathānna-parivartanāt | ṛtor duṣṭāt puro-vātād grahāveśād viṣād garāt

22

१.२१bv तथान्न-परिवर्ततः १.२१bv तथान्न-परिवृत्तितः दुष्टान्नात् पर्वताश्लेषाद् ग्रहैर् जन्मर्क्ष-पीडनात् । मिथ्या-योगाच् च विविधात् पापानां च निषेवणात्

1.21bv tathānna-parivartataḥ 1.21bv tathānna-parivṛttitaḥ duṣṭānnāt parvatāśleṣād grahair janmarkṣa-pīḍanāt | mithyā-yogāc ca vividhāt pāpānāṃ ca niṣevaṇāt

23

१.२२av दुष्टामात् पर्वताश्लेषाद् स्त्रीणां प्रसव-वैषम्यात् तथा मिथ्योपचारतः । प्रति-रोगम् इति क्रुद्धा रोगाधिष्ठान-गामिनीः

1.22av duṣṭāmāt parvatāśleṣād strīṇāṃ prasava-vaiṣamyāt tathā mithyopacārataḥ | prati-rogam iti kruddhā rogādhiṣṭhāna-gāminīḥ

अध्याय 02

1

ज्वरो रोग-पतिः पाप्मा मृत्युर् ओजो-ऽशनो ऽन्तकः । क्रोधो दक्षाध्वर-ध्वंसी रुद्रोर्ध्व-नयनोद्भवः

jvaro roga-patiḥ pāpmā mṛtyur ojo-'śano 'ntakaḥ | krodho dakṣādhvara-dhvaṃsī rudrordhva-nayanodbhavaḥ

2

२.१bv मृत्युस् तेजो-ऽशनो ऽन्तकः जन्मान्तयोर् मोह-मयः संतापात्मापचार-जः । विविधैर् नामभिः क्रूरो नाना-योनिषु वर्तते

2.1bv mṛtyus tejo-'śano 'ntakaḥ janmāntayor moha-mayaḥ saṃtāpātmāpacāra-jaḥ | vividhair nāmabhiḥ krūro nānā-yoniṣu vartate

3

स जायते ऽष्ट-धा दोषैः पृथङ् मिश्रैः समागतैः । आगन्तुश् च मलास् तत्र स्वैः स्वैर् दुष्टाः प्रदूषणैः

sa jāyate 'ṣṭa-dhā doṣaiḥ pṛthaṅ miśraiḥ samāgataiḥ | āgantuś ca malās tatra svaiḥ svair duṣṭāḥ pradūṣaṇaiḥ

4

आमाशयं प्रविश्यामम् अनुगम्य पिधाय च । स्रोतांसि पक्ति-स्थानाच् च निरस्य ज्वलनं बहिः

āmāśayaṃ praviśyāmam anugamya pidhāya ca | srotāṃsi pakti-sthānāc ca nirasya jvalanaṃ bahiḥ

5

सह तेनाभिसर्पन्तस् तपन्तः सकलं वपुः । कुर्वन्तो गात्रम् अत्य्-उष्णं ज्वरं निर्वर्तयन्ति ते

saha tenābhisarpantas tapantaḥ sakalaṃ vapuḥ | kurvanto gātram aty-uṣṇaṃ jvaraṃ nirvartayanti te

6

२.५cv कुर्वन्तो गात्रम् आ-शुष्कं स्रोतो-विबन्धात् प्रायेण ततः स्वेदो न जायते । तस्य प्राग्-रूपम् आलस्यम् अ-रतिर् गात्र-गौरवम्

2.5cv kurvanto gātram ā-śuṣkaṃ sroto-vibandhāt prāyeṇa tataḥ svedo na jāyate | tasya prāg-rūpam ālasyam a-ratir gātra-gauravam

7

आस्य-वैरस्यम् अ-रुचि-जृम्भा सास्राकुलाक्षि-ता । अङ्ग-मर्दो ऽ-विपाको ऽल्प-प्राण-ता बहु-निद्र-ता

āsya-vairasyam a-ruci-jṛmbhā sāsrākulākṣi-tā | aṅga-mardo '-vipāko 'lpa-prāṇa-tā bahu-nidra-tā

8

२.७bv -जृम्भा सास्राकुलाक्ष-ता रोम-हर्षो विनमनं पिण्डिकोद्वेष्टनं क्लमः । हितोपदेशेष्व् अ-क्षान्तिः प्रीतिर् अम्ल-पटूषणे

2.7bv -jṛmbhā sāsrākulākṣa-tā roma-harṣo vinamanaṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ klamaḥ | hitopadeśeṣv a-kṣāntiḥ prītir amla-paṭūṣaṇe

9

द्वेषः स्वादुषु भक्ष्येषु तथा बालेषु तृड् भृशम् । शब्दाग्नि-शीत-वाताम्बु-च्छायोष्णेष्व् अ-निमित्ततः

dveṣaḥ svāduṣu bhakṣyeṣu tathā bāleṣu tṛḍ bhṛśam | śabdāgni-śīta-vātāmbu-cchāyoṣṇeṣv a-nimittataḥ

10

इच्छा द्वेषश् च तद् अनु ज्वरस्य व्यक्त-ता भवेत् । आगमापगम-क्षोभ-मृदु-ता-वेदनोष्मणाम्

icchā dveṣaś ca tad anu jvarasya vyakta-tā bhavet | āgamāpagama-kṣobha-mṛdu-tā-vedanoṣmaṇām

11

वैषम्यं तत्र तत्राङ्गे तास् ताः स्युर् वेदनाश् चलाः । पादयोः सुप्त-ता स्तम्भः पिण्डिकोद्वेष्टनं शमः

vaiṣamyaṃ tatra tatrāṅge tās tāḥ syur vedanāś calāḥ | pādayoḥ supta-tā stambhaḥ piṇḍikodveṣṭanaṃ śamaḥ

12

२.११dv पिण्डिकोद्वेष्टनं क्लमः विश्लेष इव संधीनां साद ऊर्वोः कटी-ग्रहः । पृष्ठं क्षोदम् इवाप्नोति निष्पीड्यत इवोदरम्

2.11dv piṇḍikodveṣṭanaṃ klamaḥ viśleṣa iva saṃdhīnāṃ sāda ūrvoḥ kaṭī-grahaḥ | pṛṣṭhaṃ kṣodam ivāpnoti niṣpīḍyata ivodaram

13

छिद्यन्त इव चास्थीनि पार्श्व-गानि विशेषतः । हृदयस्य ग्रहस् तोदः प्राजनेनेव वक्षसः

chidyanta iva cāsthīni pārśva-gāni viśeṣataḥ | hṛdayasya grahas todaḥ prājaneneva vakṣasaḥ

14

स्कन्धयोर् मथनं बाह्वोर् भेदः पीडनम् अंसयोः । अ-शक्तिर् भक्षणे हन्वोर् जृम्भणं कर्णयोः स्वनः

skandhayor mathanaṃ bāhvor bhedaḥ pīḍanam aṃsayoḥ | a-śaktir bhakṣaṇe hanvor jṛmbhaṇaṃ karṇayoḥ svanaḥ

15

निस्तोदः शङ्खयोर् मूर्ध्नि वेदना वि-रसास्य-ता । कषायास्य-त्वम् अथ-वा मलानाम् अ-प्रवर्तनम्

nistodaḥ śaṅkhayor mūrdhni vedanā vi-rasāsya-tā | kaṣāyāsya-tvam atha-vā malānām a-pravartanam

16

रूक्षारुण-त्वग्-आस्याक्षि-नख-मूत्र-पुरीष-ता । प्रसेका-रोचका-श्रद्धा-विपाका-स्वेद-जागराः

rūkṣāruṇa-tvag-āsyākṣi-nakha-mūtra-purīṣa-tā | prasekā-rocakā-śraddhā-vipākā-sveda-jāgarāḥ

17

कण्ठौष्ठ-शोषस् तृट् शुष्कौ छर्दि-कासौ विषादि-ता । हर्षो रोमाङ्ग-दन्तेषु वेपथुः क्षवथोर् ग्रहः

kaṇṭhauṣṭha-śoṣas tṛṭ śuṣkau chardi-kāsau viṣādi-tā | harṣo romāṅga-danteṣu vepathuḥ kṣavathor grahaḥ

18

२.१७dv श्वयथुः क्षवथोर् ग्रहः भ्रमः प्रलापो घर्मेच्छा विनामश् चानिल-ज्वरे । युग-पद् व्याप्तिर् अङ्गानां प्रलापः कटु-वक्त्र-ता

2.17dv śvayathuḥ kṣavathor grahaḥ bhramaḥ pralāpo gharmecchā vināmaś cānila-jvare | yuga-pad vyāptir aṅgānāṃ pralāpaḥ kaṭu-vaktra-tā

19

नासास्य-पाकः शीतेच्छा भ्रमो मूर्छा मदो ऽ-रतिः । विट्-स्रंसः पित्त-वमनं रक्त-ष्ठीवनम् अम्लकः

nāsāsya-pākaḥ śītecchā bhramo mūrchā mado '-ratiḥ | viṭ-sraṃsaḥ pitta-vamanaṃ rakta-ṣṭhīvanam amlakaḥ

20

रक्त-कोठोद्गमः पीत-हरित-त्वं त्वग्-आदिषु । स्वेदो निःश्वास-वैगन्ध्यम् अति-तृष्णा च पित्त-जे

rakta-koṭhodgamaḥ pīta-harita-tvaṃ tvag-ādiṣu | svedo niḥśvāsa-vaigandhyam ati-tṛṣṇā ca pitta-je

21

विशेषाद् अ-रुचिर् जाड्यं स्रोतो-रोधो ऽल्प-वेग-ता । प्रसेको मुख-माधुर्यं हृल्-लेप-श्वास-पीनसाः

viśeṣād a-rucir jāḍyaṃ sroto-rodho 'lpa-vega-tā | praseko mukha-mādhuryaṃ hṛl-lepa-śvāsa-pīnasāḥ

22

हृल्-लासश् छर्दनं कासः स्तम्भः श्वैत्यं त्वग्-आदिषु । अङ्गेषु शीत-पिटिकास् तन्द्रोदर्दः कफोद्भवे

hṛl-lāsaś chardanaṃ kāsaḥ stambhaḥ śvaityaṃ tvag-ādiṣu | aṅgeṣu śīta-piṭikās tandrodardaḥ kaphodbhave

24

काले यथा-स्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर् वृद्धिर् एव वा ॥ २३अब् ॥ निदानोक्तान्-उपशयो विपरीतोपशायि-ता ॥ २३च्द् ॥ यथा-स्वं लिङ्ग-संसर्गे ज्वरः संसर्ग-जो ऽपि च ॥ २३एf ॥ शिरो-ऽर्ति-मूर्छा-वमि-दाह-मोह-कण्ठास्य-शोषा-रति-पर्व-भेदाः । उन्निद्र-ता-तृड्-भ्रम-रोम-हर्षा जृम्भाति-वाक्-त्वं च चलात् स-पित्तात्

kāle yathā-svaṃ sarveṣāṃ pravṛttir vṛddhir eva vā || 23ab || nidānoktān-upaśayo viparītopaśāyi-tā || 23cd || yathā-svaṃ liṅga-saṃsarge jvaraḥ saṃsarga-jo 'pi ca || 23ef || śiro-'rti-mūrchā-vami-dāha-moha-kaṇṭhāsya-śoṣā-rati-parva-bhedāḥ | unnidra-tā-tṛḍ-bhrama-roma-harṣā jṛmbhāti-vāk-tvaṃ ca calāt sa-pittāt

25

ताप-हान्य्-अ-रुचि-पर्व-शिरो-रुक्-पीनस-श्वसन-कास-विबन्धाः । शीत-जाड्य-तिमिर-भ्रम-तन्द्राः श्लेष्म-वात-जनित-ज्वर-लिङ्गम्

tāpa-hāny-a-ruci-parva-śiro-ruk-pīnasa-śvasana-kāsa-vibandhāḥ | śīta-jāḍya-timira-bhrama-tandrāḥ śleṣma-vāta-janita-jvara-liṅgam

26

शीत-स्तम्भ-स्वेद-दाहा-व्यवस्था तृष्णा-कास-श्लेष्म-पित्त-प्रवृत्तिः । मोहस् तन्द्रा लिप्त-तिक्तास्य-ता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्म-पित्त-ज्वरस्य

śīta-stambha-sveda-dāhā-vyavasthā tṛṣṇā-kāsa-śleṣma-pitta-pravṛttiḥ | mohas tandrā lipta-tiktāsya-tā ca jñeyaṃ rūpaṃ śleṣma-pitta-jvarasya

27

२.२६bv तृष्णा कासः श्लेष्म-पित्त-प्रवृत्तिः सर्व-जो लक्षणैः सर्वैर् दाहो ऽत्र च मुहुर् मुहुः । तद्-वच् छीतं महा-निद्रा दिवा जागरणं निशि

2.26bv tṛṣṇā kāsaḥ śleṣma-pitta-pravṛttiḥ sarva-jo lakṣaṇaiḥ sarvair dāho 'tra ca muhur muhuḥ | tad-vac chītaṃ mahā-nidrā divā jāgaraṇaṃ niśi

28

सदा वा नैव वा निद्रा महा-स्वेदो ऽति नैव वा । गीत-नर्तन-हास्यादि-विकृतेहा-प्रवर्तनम्

sadā vā naiva vā nidrā mahā-svedo 'ti naiva vā | gīta-nartana-hāsyādi-vikṛtehā-pravartanam

29

२.२८bv महान् स्वेदो ऽति नैव वा साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलित-पक्ष्मणी । अक्षिणी पिण्डिका-पार्श्व-मूर्ध-पर्वास्थि-रुग्-भ्रमः

2.28bv mahān svedo 'ti naiva vā sāśruṇī kaluṣe rakte bhugne lulita-pakṣmaṇī | akṣiṇī piṇḍikā-pārśva-mūrdha-parvāsthi-rug-bhramaḥ

30

स-स्वनौ स-रुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैर् इवाचितः । परिदग्धा खरा जिह्वा गुरु-स्रस्ताङ्ग-संधि-ता

sa-svanau sa-rujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkair ivācitaḥ | paridagdhā kharā jihvā guru-srastāṅga-saṃdhi-tā

31

२.३०dv गुरुः स्रस्ताङ्ग-संधि-ता रक्त-पित्त-कफ-ष्ठीवो लोलनं शिरसो ऽति-रुक् । कोठानां श्याव-रक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्

2.30dv guruḥ srastāṅga-saṃdhi-tā rakta-pitta-kapha-ṣṭhīvo lolanaṃ śiraso 'ti-ruk | koṭhānāṃ śyāva-raktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam

32

२.३१bv लोलनं शिरसो ऽति-तृट् हृद्-व्यथा मल-संसङ्गः प्रवृत्तिर् वाल्प-शो ऽति वा । स्निग्धास्य-ता बल-भ्रंशः स्वर-सादः प्रलापि-ता

2.31bv lolanaṃ śiraso 'ti-tṛṭ hṛd-vyathā mala-saṃsaṅgaḥ pravṛttir vālpa-śo 'ti vā | snigdhāsya-tā bala-bhraṃśaḥ svara-sādaḥ pralāpi-tā

33

२.३२av हृद्-व्यथा मल-संसर्गः दोष-पाकश् चिरात् तन्द्रा प्रततं कण्ठ-कूजनम् । संनिपातम् अभिन्यासं तं ब्रूयाच् च हृतौजसम्

2.32av hṛd-vyathā mala-saṃsargaḥ doṣa-pākaś cirāt tandrā pratataṃ kaṇṭha-kūjanam | saṃnipātam abhinyāsaṃ taṃ brūyāc ca hṛtaujasam

1

२.३३dv तं ब्रूयाच् च हतौजसम् वायुना कफ-रुद्धेन पित्तम् अन्तः प्रपीडितम् । व्यवायि-त्वाच् च सूक्ष्म-त्वाद् बहिर्-मार्गं प्रवर्तते ॥ ३३+

2.33dv taṃ brūyāc ca hataujasam vāyunā kapha-ruddhena pittam antaḥ prapīḍitam | vyavāyi-tvāc ca sūkṣma-tvād bahir-mārgaṃ pravartate || 33+

34

तेन हारिद्र-नेत्र-त्वं संनिपातोद्भवे ज्वरे ॥ ३३+२अब् ॥ दोषे विबद्धे नष्टे ऽग्नौ सर्व-संपूर्ण-लक्षणः । अ-साध्यः सो ऽन्य-था कृच्छ्रो भवेद् वैकल्य-दो ऽपि वा

tena hāridra-netra-tvaṃ saṃnipātodbhave jvare || 33+2ab || doṣe vibaddhe naṣṭe 'gnau sarva-saṃpūrṇa-lakṣaṇaḥ | a-sādhyaḥ so 'nya-thā kṛcchro bhaved vaikalya-do 'pi vā

35

अन्यच् च संनिपातोत्थो यत्र पित्तं पृथक् स्थितम् । त्वचि कोष्ठे ऽथ-वा दाहं विदधाति पुरो ऽनु वा

anyac ca saṃnipātottho yatra pittaṃ pṛthak sthitam | tvaci koṣṭhe 'tha-vā dāhaṃ vidadhāti puro 'nu vā

36

२.३५av अन्यश् च संनिपातोत्थो तद्-वद् वात-कफौ शीतं दाहादिर् दुस्-तरस् तयोः । शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यन्दित-शोषिते

2.35av anyaś ca saṃnipātottho tad-vad vāta-kaphau śītaṃ dāhādir dus-taras tayoḥ | śītādau tatra pittena kaphe syandita-śoṣite

37

शीते शान्ते ऽम्लको मूर्छा मदस् तृष्णा च जायते । दाहादौ पुनर् अन्ते स्युस् तन्द्रा-ष्ठीव-वमि-क्लमाः

śīte śānte 'mlako mūrchā madas tṛṣṇā ca jāyate | dāhādau punar ante syus tandrā-ṣṭhīva-vami-klamāḥ

38

आगन्तुर् अभिघाताभिषङ्ग-शापाभिचारतः । चतुर्-धात्र क्षत-च्छेद-दाहाद्यैर् अभिघात-जः

āgantur abhighātābhiṣaṅga-śāpābhicārataḥ | catur-dhātra kṣata-ccheda-dāhādyair abhighāta-jaḥ

39

श्रमाच् च तस्मिन् पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन् । स-व्यथा-शोफ-वैवर्ण्यं स-रुजं कुरुते ज्वरम्

śramāc ca tasmin pavanaḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan | sa-vyathā-śopha-vaivarṇyaṃ sa-rujaṃ kurute jvaram

40

ग्रहावेशौषधि-विष-क्रोध-भी-शोक-काम-जः । अभिषङ्गाद् ग्रहेणास्मिन्न् अ-कस्माद् धास-रोदने

grahāveśauṣadhi-viṣa-krodha-bhī-śoka-kāma-jaḥ | abhiṣaṅgād graheṇāsminn a-kasmād dhāsa-rodane

41

ओषधि-गन्ध-जे मूर्छा शिरो-रुग् वमथुः क्षवः । विषान् मूर्छातिसारास्य-श्याव-ता-दाह-हृद्-गदाः

oṣadhi-gandha-je mūrchā śiro-rug vamathuḥ kṣavaḥ | viṣān mūrchātisārāsya-śyāva-tā-dāha-hṛd-gadāḥ

42

२.४१bv शिरो-रुक् श्वयथुः क्षवः २.४१bv शिरो-रुग् वेपथुः क्षवः २.४१dv -श्याव-ता-दाह-हृद्-ग्रहाः क्रोधात् कम्पः शिरो-रुक् च प्रलापो भय-शोक-जे । कामाद् भ्रमो ऽ-रुचिर् दाहो ह्री-निद्रा-धी-धृति-क्षयः

2.41bv śiro-ruk śvayathuḥ kṣavaḥ 2.41bv śiro-rug vepathuḥ kṣavaḥ 2.41dv -śyāva-tā-dāha-hṛd-grahāḥ krodhāt kampaḥ śiro-ruk ca pralāpo bhaya-śoka-je | kāmād bhramo '-rucir dāho hrī-nidrā-dhī-dhṛti-kṣayaḥ

43

२.४२dv भी-निद्रा-धी-धृति-क्षयः ग्रहादौ संनिपातस्य भयादौ मरुतस् त्रये । कोपः कोपे ऽपि पित्तस्य यौ तु शापाभिचार-जौ

2.42dv bhī-nidrā-dhī-dhṛti-kṣayaḥ grahādau saṃnipātasya bhayādau marutas traye | kopaḥ kope 'pi pittasya yau tu śāpābhicāra-jau

44

२.४३cv कोपः कोपे तु पित्तस्य २.४३cv कोपः क्रोधे तु पित्तस्य संनिपात-ज्वरौ घोरौ ताव् अ-सह्य-तमौ मतौ । तत्राभिचारिकैर् मन्त्रैर् हूयमानस्य तप्यते

2.43cv kopaḥ kope tu pittasya 2.43cv kopaḥ krodhe tu pittasya saṃnipāta-jvarau ghorau tāv a-sahya-tamau matau | tatrābhicārikair mantrair hūyamānasya tapyate

45

२.४४bv ताव् अ-साध्य-तमौ मतौ पूर्वं चेतस् ततो देहस् ततो विस्फोट-तृड्-भ्रमैः । स-दाह-मूर्छैर् ग्रस्तस्य प्रत्य्-अहं वर्धते ज्वरः

2.44bv tāv a-sādhya-tamau matau pūrvaṃ cetas tato dehas tato visphoṭa-tṛḍ-bhramaiḥ | sa-dāha-mūrchair grastasya praty-ahaṃ vardhate jvaraḥ

46

इति ज्वरो ऽष्ट-धा दृष्टः समासाद् विविधस् तु सः । शारीरो मानसः सौम्यस् तीक्ष्णो ऽन्तर्-बहिर्-आश्रयः

iti jvaro 'ṣṭa-dhā dṛṣṭaḥ samāsād vividhas tu saḥ | śārīro mānasaḥ saumyas tīkṣṇo 'ntar-bahir-āśrayaḥ

47

प्राकृतो वैकृतः साध्यो ऽ-साध्यः सामो निर्-आमकः । पूर्वं शरीरे शारीरे तापो मनसि मानसे

prākṛto vaikṛtaḥ sādhyo '-sādhyaḥ sāmo nir-āmakaḥ | pūrvaṃ śarīre śārīre tāpo manasi mānase

48

पवने योग-वाहि-त्वाच् छीतं श्लेष्म-युते भवेत् । दाहः पित्त-युते मिश्रं मिश्रे ऽन्तः-संश्रये पुनः

pavane yoga-vāhi-tvāc chītaṃ śleṣma-yute bhavet | dāhaḥ pitta-yute miśraṃ miśre 'ntaḥ-saṃśraye punaḥ

49

ज्वरे ऽधिकं विकाराः स्युर् अन्तः क्षोभो मल-ग्रहः । बहिर् एव बहिर्-वेगे तापो ऽपि च सु-साध्य-ता

jvare 'dhikaṃ vikārāḥ syur antaḥ kṣobho mala-grahaḥ | bahir eva bahir-vege tāpo 'pi ca su-sādhya-tā

50

वर्षा-शरद्-वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात् । वैकृतो ऽन्यः स दुः-साध्यः प्रायश् च प्राकृतो ऽनिलात्

varṣā-śarad-vasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt | vaikṛto 'nyaḥ sa duḥ-sādhyaḥ prāyaś ca prākṛto 'nilāt

51

वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्त-श्लेष्मान्वितो ज्वरम् । कुर्यात् पित्तं च शरदि तस्य चानु-बलं कफः

varṣāsu māruto duṣṭaḥ pitta-śleṣmānvito jvaram | kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānu-balaṃ kaphaḥ

52

२.५१dv तस्य चानु-बलः कफः तत्-प्रकृत्या विसर्गाच् च तत्र नान्-अशनाद् भयम् । कफो वसन्ते तम् अपि वात-पित्तं भवेद् अनु

2.51dv tasya cānu-balaḥ kaphaḥ tat-prakṛtyā visargāc ca tatra nān-aśanād bhayam | kapho vasante tam api vāta-pittaṃ bhaved anu

53

२.५२av तत्-प्रकृत्या विसर्गस्य बल-वत्स्व् अल्प-दोषेषु ज्वरः साध्यो ऽन्-उपद्रवः । सर्व-था विकृति-ज्ञाने प्राग् अ-साध्य उदाहृतः

2.52av tat-prakṛtyā visargasya bala-vatsv alpa-doṣeṣu jvaraḥ sādhyo 'n-upadravaḥ | sarva-thā vikṛti-jñāne prāg a-sādhya udāhṛtaḥ

54

ज्वरोपद्रव-तीक्ष्ण-त्वम् अ-ग्लानिर् बहु-मूत्र-ता । न प्रवृत्तिर् न विड् जीर्णा न क्षुत् साम-ज्वराकृतिः

jvaropadrava-tīkṣṇa-tvam a-glānir bahu-mūtra-tā | na pravṛttir na viḍ jīrṇā na kṣut sāma-jvarākṛtiḥ

55

ज्वर-वेगो ऽधिकं तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः । मल-प्रवृत्तिर् उत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्

jvara-vego 'dhikaṃ tṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ | mala-pravṛttir utkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam

56

२.५५av ज्वर-वेगो ऽधिकस् तृष्णा जीर्ण-ताम-विपर्यासात् सप्त-रात्रं च लङ्घनात् । ज्वरः पञ्च-विधः प्रोक्तो मल-काल-बला-बलात्

2.55av jvara-vego 'dhikas tṛṣṇā jīrṇa-tāma-viparyāsāt sapta-rātraṃ ca laṅghanāt | jvaraḥ pañca-vidhaḥ prokto mala-kāla-balā-balāt

57

प्राय-शः संनिपातेन भूयसा तूपदिश्यते । संततः सततो ऽन्ये-द्युस् तृतीयक-चतुर्थकौ

prāya-śaḥ saṃnipātena bhūyasā tūpadiśyate | saṃtataḥ satato 'nye-dyus tṛtīyaka-caturthakau

58

२.५७av प्रायः स संनिपातेन धातु-मूत्र-शकृद्-वाहि-स्रोतसां व्यापिनो मलाः । तापयन्तस् तनुं सर्वां तुल्य-दूष्यादि-वर्धिताः

2.57av prāyaḥ sa saṃnipātena dhātu-mūtra-śakṛd-vāhi-srotasāṃ vyāpino malāḥ | tāpayantas tanuṃ sarvāṃ tulya-dūṣyādi-vardhitāḥ

59

बलिनो गुरवः स्तब्धा विशेषेण रसाश्रिताः । संततं निष्-प्रति-द्वन्द्वा ज्वरं कुर्युः सु-दुः-सहम्

balino guravaḥ stabdhā viśeṣeṇa rasāśritāḥ | saṃtataṃ niṣ-prati-dvandvā jvaraṃ kuryuḥ su-duḥ-saham

60

मलं ज्वरोष्मा धातून् वा स शीघ्रं क्षपयेत् ततः । सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्या-शुद्ध्यापि वा क्रमात्

malaṃ jvaroṣmā dhātūn vā sa śīghraṃ kṣapayet tataḥ | sarvākāraṃ rasādīnāṃ śuddhyā-śuddhyāpi vā kramāt

61

२.६०av मलाञ् ज्वरोष्मा धातून् वा वात-पित्त-कफैः सप्त दश द्वा-दश वासरान् । प्रायो ऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च

2.60av malāñ jvaroṣmā dhātūn vā vāta-pitta-kaphaiḥ sapta daśa dvā-daśa vāsarān | prāyo 'nuyāti maryādāṃ mokṣāya ca vadhāya ca

62

२.६१dv विमोक्षाय वधाय वा इत्य् अग्निवेशस्य मतं हारीतस्य पुनः स्मृतिः । द्वि-गुणा सप्तमी यावन् नवम्य् एका-दशी तथा

2.61dv vimokṣāya vadhāya vā ity agniveśasya mataṃ hārītasya punaḥ smṛtiḥ | dvi-guṇā saptamī yāvan navamy ekā-daśī tathā

63

एषा त्रि-दोष-मर्यादा मोक्षाय च वधाय च । शुद्ध्य्-अ-शुद्धौ ज्वरः कालं दीर्घम् अप्य् अनुवर्तते

eṣā tri-doṣa-maryādā mokṣāya ca vadhāya ca | śuddhy-a-śuddhau jvaraḥ kālaṃ dīrgham apy anuvartate

64

२.६३cv शुद्ध्य्-अ-शुद्ध्योर् ज्वरः कालं कृशानां व्याधि-मुक्तानां मिथ्याहारादि-सेविनाम् । अल्पो ऽपि दोषो दूष्यादेर् लब्ध्वान्य-तमतो बलम्

2.63cv śuddhy-a-śuddhyor jvaraḥ kālaṃ kṛśānāṃ vyādhi-muktānāṃ mithyāhārādi-sevinām | alpo 'pi doṣo dūṣyāder labdhvānya-tamato balam

65

स-विपक्षो ज्वरं कुर्याद् विषमं क्षय-वृद्धि-भाक् । दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन् बली

sa-vipakṣo jvaraṃ kuryād viṣamaṃ kṣaya-vṛddhi-bhāk | doṣaḥ pravartate teṣāṃ sve kāle jvarayan balī

66

२.६५dv स्व-काले ज्वरयन् बली निवर्तते पुनश् चैष प्रत्य्-अनीक-बला-बलः । क्षीणे दोषे ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्व् एव लीयते

2.65dv sva-kāle jvarayan balī nivartate punaś caiṣa praty-anīka-balā-balaḥ | kṣīṇe doṣe jvaraḥ sūkṣmo rasādiṣv eva līyate

67

लीन-त्वात् कार्श्य-वैवर्ण्य-जाड्यादीन् आदधाति सः । आसन्न-विवृतास्य-त्वात् स्रोतसां रस-वाहिनाम्

līna-tvāt kārśya-vaivarṇya-jāḍyādīn ādadhāti saḥ | āsanna-vivṛtāsya-tvāt srotasāṃ rasa-vāhinām

68

आशु सर्वस्य वपुषो व्याप्तिर् दोषेण जायते । संततः सततस् तेन विपरीतो विपर्ययात्

āśu sarvasya vapuṣo vyāptir doṣeṇa jāyate | saṃtataḥ satatas tena viparīto viparyayāt

69

विषमो विषमारम्भ-क्रिया-कालो ऽनुषङ्ग-वान् । दोषो रक्ताश्रयः प्रायः करोति सततं ज्वरम्

viṣamo viṣamārambha-kriyā-kālo 'nuṣaṅga-vān | doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ karoti satataṃ jvaram

70

अहो-रात्रस्य स द्विः स्यात् सकृद् अन्ये-द्युर् आश्रितः । तस्मिन् मांस-वहा नाडीर् मेदो-नाडीस् तृतीयके

aho-rātrasya sa dviḥ syāt sakṛd anye-dyur āśritaḥ | tasmin māṃsa-vahā nāḍīr medo-nāḍīs tṛtīyake

71

२.७०cv अस्मिन् मांस-वहा नाडीर् ग्राही पित्तानिलान् मूर्ध्नस् त्रिकस्य कफ-पित्ततः । स-पृष्ठस्यानिल-कफात् स चैकाहान्तरः स्मृतः

2.70cv asmin māṃsa-vahā nāḍīr grāhī pittānilān mūrdhnas trikasya kapha-pittataḥ | sa-pṛṣṭhasyānila-kaphāt sa caikāhāntaraḥ smṛtaḥ

72

२.७१dv स वैकाहान्तरः स्मृतः चतुर्थको मले मेदो-मज्जास्थ्य्-अन्य-तम-स्थिते । मज्ज-स्थ एवेत्य् अपरे प्रभावं स तु दर्शयेत्

2.71dv sa vaikāhāntaraḥ smṛtaḥ caturthako male medo-majjāsthy-anya-tama-sthite | majja-stha evety apare prabhāvaṃ sa tu darśayet

73

द्वि-धा कफेन जङ्घाभ्यां स पूर्वं शिरसो ऽनिलात् । अस्थि-मज्जोभय-गते चतुर्थक-विपर्ययः

dvi-dhā kaphena jaṅghābhyāṃ sa pūrvaṃ śiraso 'nilāt | asthi-majjobhaya-gate caturthaka-viparyayaḥ

74

२.७३dv चातुर्थिक-विपर्ययः त्रि-धा द्व्य्-अहं ज्वरयति दिनम् एकं तु मुञ्चति । बला-बलेन दोषाणाम् अन्न-चेष्टादि-जन्मना

2.73dv cāturthika-viparyayaḥ tri-dhā dvy-ahaṃ jvarayati dinam ekaṃ tu muñcati | balā-balena doṣāṇām anna-ceṣṭādi-janmanā

75

२.७४av त्र्य्-अहाद् द्व्य्-अहं ज्वरयति २.७४bv दिनम् एकं विमुञ्चति ज्वरः स्यान् मनसस् तद्-वत् कर्मणश् च तदा तदा । दोष-दूष्यर्त्व्-अहो-रात्र-प्रभृतीनां बलाज् ज्वरः

2.74av try-ahād dvy-ahaṃ jvarayati 2.74bv dinam ekaṃ vimuñcati jvaraḥ syān manasas tad-vat karmaṇaś ca tadā tadā | doṣa-dūṣyartv-aho-rātra-prabhṛtīnāṃ balāj jvaraḥ

76

मनसो विषयाणां च कालं तं तं प्रपद्यते । धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्ष-काले विलीयते

manaso viṣayāṇāṃ ca kālaṃ taṃ taṃ prapadyate | dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣa-kāle vilīyate

77

ततो नरः श्वसन् स्विद्यन् कूजन् वमति चेष्टते । वेपते प्रलपत्य् उष्णैः शीतैश् चाङ्गैर् हत-प्रभः

tato naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati ceṣṭate | vepate pralapaty uṣṇaiḥ śītaiś cāṅgair hata-prabhaḥ

78

वि-संज्ञो ज्वर-वेगार्तः स-क्रोध इव वीक्षते । स-दोष-शब्दं च शकृद् द्रवं सृजति वेग-वत्

vi-saṃjño jvara-vegārtaḥ sa-krodha iva vīkṣate | sa-doṣa-śabdaṃ ca śakṛd dravaṃ sṛjati vega-vat

79

देहो लघुर् व्यपगत-क्लम-मोह-तापः पाको मुखे करण-सौष्ठवम् अ-व्यथ-त्वम् । स्वेदः क्षवः प्रकृति-योगि मनो ऽन्न-लिप्सा कण्डूश् च मूर्ध्नि विगत-ज्वर-लक्षणानि

deho laghur vyapagata-klama-moha-tāpaḥ pāko mukhe karaṇa-sauṣṭhavam a-vyatha-tvam | svedaḥ kṣavaḥ prakṛti-yogi mano 'nna-lipsā kaṇḍūś ca mūrdhni vigata-jvara-lakṣaṇāni

अध्याय 03

1

भृशोष्ण-तीक्ष्ण-कट्व्-अम्ल-लवणादि-विदाहिभिः । कोद्रवोद्दालकैश् चान्नैस् तद्-युक्तैर् अति-सेवितैः

bhṛśoṣṇa-tīkṣṇa-kaṭv-amla-lavaṇādi-vidāhibhiḥ | kodravoddālakaiś cānnais tad-yuktair ati-sevitaiḥ

2

कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्छिते । ते मिथस् तुल्य-रूप-त्वम् आगम्य व्याप्नुतस् तनुम्

kupitaṃ pittalaiḥ pittaṃ dravaṃ raktaṃ ca mūrchite | te mithas tulya-rūpa-tvam āgamya vyāpnutas tanum

3

पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद् दूषणाद् अपि । गन्ध-वर्णानुवृत्तेश् च रक्तेन व्यपदिश्यते

pittaṃ raktasya vikṛteḥ saṃsargād dūṣaṇād api | gandha-varṇānuvṛtteś ca raktena vyapadiśyate

4

३.३av पित्तं रक्तस्य विकृतिः प्रभवत्य् असृजः स्थानात् प्लीहतो यकृतश् च तत् । शिरो-गुरु-त्वम् अ-रुचिः शीतेच्छा धूमको ऽम्लकः

3.3av pittaṃ raktasya vikṛtiḥ prabhavaty asṛjaḥ sthānāt plīhato yakṛtaś ca tat | śiro-guru-tvam a-ruciḥ śītecchā dhūmako 'mlakaḥ

5

छर्दिश् छर्दित-बैभत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः । लोह-लोहित-मत्स्याम-गन्धास्य-त्वं स्वर-क्षयः

chardiś chardita-baibhatsyaṃ kāsaḥ śvāso bhramaḥ klamaḥ | loha-lohita-matsyāma-gandhāsya-tvaṃ svara-kṣayaḥ

6

रक्त-हारिद्र-हरित-वर्ण-ता नयनादिषु । नील-लोहित-पीतानां वर्णानाम् अ-विवेचनम्

rakta-hāridra-harita-varṇa-tā nayanādiṣu | nīla-lohita-pītānāṃ varṇānām a-vivecanam

7

स्वप्ने तद्-वर्ण-दर्शि-त्वं भवत्य् अस्मिन् भविष्यति । ऊर्ध्वं नासाक्षि-कर्णास्यैर् मेढ्र-योनि-गुदैर् अधः

svapne tad-varṇa-darśi-tvaṃ bhavaty asmin bhaviṣyati | ūrdhvaṃ nāsākṣi-karṇāsyair meḍhra-yoni-gudair adhaḥ

8

कुपितं रोम-कूपैश् च समस्तैस् तत् प्रवर्तते । ऊर्ध्वं साध्यं कफाद् यस्मात् तद् विरेचन-साधनम्

kupitaṃ roma-kūpaiś ca samastais tat pravartate | ūrdhvaṃ sādhyaṃ kaphād yasmāt tad virecana-sādhanam

9

बह्व्-औषधं च पित्तस्य विरेको हि वरौषधम् । अनुबन्धी कफो यश् च तत्र तस्यापि शुद्धि-कृत्

bahv-auṣadhaṃ ca pittasya vireko hi varauṣadham | anubandhī kapho yaś ca tatra tasyāpi śuddhi-kṛt

10

कषायाः स्वादवो ऽप्य् अस्य विशुद्ध-श्लेष्मणो हिताः । किम् उ तिक्ताः कषाया वा ये निसर्गात् कफापहाः

kaṣāyāḥ svādavo 'py asya viśuddha-śleṣmaṇo hitāḥ | kim u tiktāḥ kaṣāyā vā ye nisargāt kaphāpahāḥ

11

अधो याप्यं चलाद् यस्मात् तत् प्रच्छर्दन-साधनम् । अल्पौषधं च पित्तस्य वमनं न वरौषधम्

adho yāpyaṃ calād yasmāt tat pracchardana-sādhanam | alpauṣadhaṃ ca pittasya vamanaṃ na varauṣadham

12

अनुबन्धी चलो यश् च शान्तये ऽपि न तस्य तत् । कषायाश् च हितास् तस्य मधुरा एव केवलम्

anubandhī calo yaś ca śāntaye 'pi na tasya tat | kaṣāyāś ca hitās tasya madhurā eva kevalam

13

कफ-मारुत-संसृष्टम् अ-साध्यम् उभयायनम् । अ-शक्य-प्रातिलोम्य-त्वाद् अ-भावाद् औषधस्य च

kapha-māruta-saṃsṛṣṭam a-sādhyam ubhayāyanam | a-śakya-prātilomya-tvād a-bhāvād auṣadhasya ca

14

न हि संशोधनं किञ्-चिद् अस्त्य् अस्य प्रतिलोम-गम् । शोधनं प्रतिलोमं च रक्त-पित्ते भिषग्-जितम्

na hi saṃśodhanaṃ kiñ-cid asty asya pratiloma-gam | śodhanaṃ pratilomaṃ ca rakta-pitte bhiṣag-jitam

15

३.१४bv अस्त्य् अस्य प्रतिलोमनम् ३.१४bv अस्त्य् अस्य प्रतिलोमकम् एवम् एवोपशमनं सर्व-शो नास्य विद्यते । संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्व-जिच् छमनं हितम्

3.14bv asty asya pratilomanam 3.14bv asty asya pratilomakam evam evopaśamanaṃ sarva-śo nāsya vidyate | saṃsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarva-jic chamanaṃ hitam

16

तत्र दोषानुगमनं सिरास्र इव लक्षयेत् । उपद्रवांश् च विकृति-ज्ञानतस् तेषु चाधिकम्

tatra doṣānugamanaṃ sirāsra iva lakṣayet | upadravāṃś ca vikṛti-jñānatas teṣu cādhikam

17

आशु-कारी यतः कासस् तम् एवातः प्रवक्ष्यति । पञ्च कासाः स्मृता वात-पित्त-श्लेष्म-क्षत-क्षयैः

āśu-kārī yataḥ kāsas tam evātaḥ pravakṣyati | pañca kāsāḥ smṛtā vāta-pitta-śleṣma-kṣata-kṣayaiḥ

18

३.१७bv तम् एवातः प्रचक्ष्यते ३.१७bv तम् एवातः प्रचक्षते क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश् चोत्तरोत्तरम् । तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूर् अ-रोचकः

3.17bv tam evātaḥ pracakṣyate 3.17bv tam evātaḥ pracakṣate kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaś cottarottaram | teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūr a-rocakaḥ

19

३.१८bv बलिनश् च यथोत्तरम् शूक-पूर्णाभ-कण्ठ-त्वं तत्राधो विहतो ऽनिलः । ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्योरस् तस्मिन् कण्ठे च संसजन्

3.18bv balinaś ca yathottaram śūka-pūrṇābha-kaṇṭha-tvaṃ tatrādho vihato 'nilaḥ | ūrdhvaṃ pravṛttaḥ prāpyoras tasmin kaṇṭhe ca saṃsajan

20

शिरः-स्रोतांसि संपूर्य ततो ऽङ्गान्य् उत्क्षिपन्न् इव । क्षिपन्न् इवाक्षिणी पृष्ठम् उरः पार्श्वे च पीडयन्

śiraḥ-srotāṃsi saṃpūrya tato 'ṅgāny utkṣipann iva | kṣipann ivākṣiṇī pṛṣṭham uraḥ pārśve ca pīḍayan

21

प्रवर्तते स वक्त्रेण भिन्न-कांस्योपम-ध्वनिः । हेतु-भेदात् प्रतीघात-भेदो वायोः स-रंहसः

pravartate sa vaktreṇa bhinna-kāṃsyopama-dhvaniḥ | hetu-bhedāt pratīghāta-bhedo vāyoḥ sa-raṃhasaḥ

22

यद् रुजा-शब्द-वैषम्यं कासानां जायते ततः । कुपितो वातलैर् वातः शुष्कोरः-कण्ठ-वक्त्र-ताम्

yad rujā-śabda-vaiṣamyaṃ kāsānāṃ jāyate tataḥ | kupito vātalair vātaḥ śuṣkoraḥ-kaṇṭha-vaktra-tām

23

३.२२cv कुपितो वातलैर् वायुः हृत्-पार्श्वोरः-शिरः-शूलं मोह-क्षोभ-स्वर-क्षयान् । करोति शुष्कं कासं च महा-वेग-रुजा-स्वनम्

3.22cv kupito vātalair vāyuḥ hṛt-pārśvoraḥ-śiraḥ-śūlaṃ moha-kṣobha-svara-kṣayān | karoti śuṣkaṃ kāsaṃ ca mahā-vega-rujā-svanam

24

३.२३cv करोति शुष्क-कासं च सो ऽङ्ग-हर्षी कफं शुष्कं कृच्छ्रान् मुक्त्वाल्प-तां व्रजेत् । पित्तात् पीताक्षि-कफ-ता तिक्तास्य-त्वं ज्वरो भ्रमः

3.23cv karoti śuṣka-kāsaṃ ca so 'ṅga-harṣī kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrān muktvālpa-tāṃ vrajet | pittāt pītākṣi-kapha-tā tiktāsya-tvaṃ jvaro bhramaḥ

25

पित्तासृग्-वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमको ऽम्लकः । प्रततं कास-वेगेन ज्योतिषाम् इव दर्शनम्

pittāsṛg-vamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako 'mlakaḥ | pratataṃ kāsa-vegena jyotiṣām iva darśanam

26

३.२५bv वैस्वर्यं धूमको मदः कफाद् उरो ऽल्प-रुङ् मूर्ध-हृदयं स्तिमितं गुरु । कण्ठोपलेपः सदनं पीनस-च्छर्द्य्-अ-रोचकाः

3.25bv vaisvaryaṃ dhūmako madaḥ kaphād uro 'lpa-ruṅ mūrdha-hṛdayaṃ stimitaṃ guru | kaṇṭhopalepaḥ sadanaṃ pīnasa-cchardy-a-rocakāḥ

27

३.२६cv कण्ठास्य-लेपः सदनं रोम-हर्षो घन-स्निग्ध-श्वेत-श्लेष्म-प्रवर्तनम् । युद्धाद्यैः साहसैस् तैस् तैः सेवितैर् अ-यथा-बलम्

3.26cv kaṇṭhāsya-lepaḥ sadanaṃ roma-harṣo ghana-snigdha-śveta-śleṣma-pravartanam | yuddhādyaiḥ sāhasais tais taiḥ sevitair a-yathā-balam

28

उरस्य् अन्तः-क्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली । कुपितः कुरुते कासं कफं तेन स-शोणितम्

urasy antaḥ-kṣate vāyuḥ pittenānugato balī | kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena sa-śoṇitam

29

पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुथितं बहु । ष्ठीवेत् कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा

pītaṃ śyāvaṃ ca śuṣkaṃ ca grathitaṃ kuthitaṃ bahu | ṣṭhīvet kaṇṭhena rujatā vibhinneneva corasā

30

३.२९av पीतं श्यामं च शुष्कं च सूचीभिर् इव तीक्ष्णाभिस् तुद्यमानेन शूलिना । पर्व-भेद-ज्वर-श्वास-तृष्णा-वैस्वर्य-कम्प-वान्

3.29av pītaṃ śyāmaṃ ca śuṣkaṃ ca sūcībhir iva tīkṣṇābhis tudyamānena śūlinā | parva-bheda-jvara-śvāsa-tṛṣṇā-vaisvarya-kampa-vān

31

पारावत इवाकूजन् पार्श्व-शूली ततो ऽस्य च । क्रमाद् वीर्यं रुचिः पक्ता बलं वर्णश् च हीयते

pārāvata ivākūjan pārśva-śūlī tato 'sya ca | kramād vīryaṃ ruciḥ paktā balaṃ varṇaś ca hīyate

32

क्षीणस्य सासृङ्-मूत्र-त्वं स्याच् च पृष्ठ-कटी-ग्रहः । वायु-प्रधानाः कुपिता धातवो राज-यक्ष्मिणः

kṣīṇasya sāsṛṅ-mūtra-tvaṃ syāc ca pṛṣṭha-kaṭī-grahaḥ | vāyu-pradhānāḥ kupitā dhātavo rāja-yakṣmiṇaḥ

33

कुर्वन्ति यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत् कफं ततः । पूति-पूयोपमं पीतं विस्रं हरित-लोहितम्

kurvanti yakṣmāyatanaiḥ kāsaṃ ṣṭhīvet kaphaṃ tataḥ | pūti-pūyopamaṃ pītaṃ visraṃ harita-lohitam

34

लुच्येते इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च । अ-कस्माद् उष्ण-शीतेच्छा बह्व्-आशि-त्वं बल-क्षयः

lucyete iva pārśve ca hṛdayaṃ patatīva ca | a-kasmād uṣṇa-śītecchā bahv-āśi-tvaṃ bala-kṣayaḥ

35

३.३४av लुप्येते इव पार्श्वे च स्निग्ध-प्रसन्न-वक्त्र-त्वं श्री-मद्-दर्शन-नेत्र-ता । ततो ऽस्य क्षय-रूपाणि सर्वाण्य् आविर्-भवन्ति च

3.34av lupyete iva pārśve ca snigdha-prasanna-vaktra-tvaṃ śrī-mad-darśana-netra-tā | tato 'sya kṣaya-rūpāṇi sarvāṇy āvir-bhavanti ca

36

३.३५bv श्री-मद्-दशन-नेत्र-ता इत्य् एष क्षय-जः कासः क्षीणानां देह-नाशनः । याप्यो वा बलिनां तद्-वत् क्षत-जो ऽभिनवौ तु तौ

3.35bv śrī-mad-daśana-netra-tā ity eṣa kṣaya-jaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ deha-nāśanaḥ | yāpyo vā balināṃ tad-vat kṣata-jo 'bhinavau tu tau

37

सिध्येताम् अपि सानाथ्यात् साध्या दोषैः पृथक् त्रयः । मिश्रा याप्या द्वयात् सर्वे जरसा स्थविरस्य च

sidhyetām api sānāthyāt sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ | miśrā yāpyā dvayāt sarve jarasā sthavirasya ca

38

३.३७av सिध्येताम् अपि सामर्थ्यात् कासाच् छ्वास-क्षय-च्छर्दि-स्वर-सादादयो गदाः । भवन्त्य् उपेक्षया यस्मात् तस्मात् तं त्वरया जयेत्

3.37av sidhyetām api sāmarthyāt kāsāc chvāsa-kṣaya-cchardi-svara-sādādayo gadāḥ | bhavanty upekṣayā yasmāt tasmāt taṃ tvarayā jayet

अध्याय 04

1

कास-वृद्ध्या भवेच् छ्वासः पूर्वैर् वा दोष-कोपनैः । आमातीसार-वमथु-विष-पाण्डु-ज्वरैर् अपि

kāsa-vṛddhyā bhavec chvāsaḥ pūrvair vā doṣa-kopanaiḥ | āmātīsāra-vamathu-viṣa-pāṇḍu-jvarair api

2

रजो-धूमानिलैर् मर्म-घाताद् अति-हिमाम्बुना । क्षुद्रकस् तमकश् छिन्नो महान् ऊर्ध्वश् च पञ्चमः

rajo-dhūmānilair marma-ghātād ati-himāmbunā | kṣudrakas tamakaś chinno mahān ūrdhvaś ca pañcamaḥ

3

कफोपरुद्ध-गमनः पवनो विष्वग्-आस्थितः । प्राणोदकान्न-वाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन्

kaphoparuddha-gamanaḥ pavano viṣvag-āsthitaḥ | prāṇodakānna-vāhīni duṣṭaḥ srotāṃsi dūṣayan

4

उरः-स्थः कुरुते श्वासम् आमाशय-समुद्भवम् । प्राग्-रूपं तस्य हृत्-पार्श्व-शूलं प्राण-विलोम-ता

uraḥ-sthaḥ kurute śvāsam āmāśaya-samudbhavam | prāg-rūpaṃ tasya hṛt-pārśva-śūlaṃ prāṇa-viloma-tā

5

आनाहः शङ्ख-भेदश् च तत्रायासाति-भोजनैः । प्रेरितः प्रेरयेत् क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्

ānāhaḥ śaṅkha-bhedaś ca tatrāyāsāti-bhojanaiḥ | preritaḥ prerayet kṣudraṃ svayaṃ saṃśamanaṃ marut

6

प्रतिलोमं सिरा गच्छन्न् उदीर्य पवनः कफम् । परिगृह्य शिरो-ग्रीवम् उरः पार्श्वे च पीडयन्

pratilomaṃ sirā gacchann udīrya pavanaḥ kapham | parigṛhya śiro-grīvam uraḥ pārśve ca pīḍayan

7

कासं घुर्घुरकं मोहम् अ-रुचिम् पीनसं तृषम् । करोति तीव्र-वेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्

kāsaṃ ghurghurakaṃ moham a-rucim pīnasaṃ tṛṣam | karoti tīvra-vegaṃ ca śvāsaṃ prāṇopatāpinam

8

प्रताम्येत् तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी । कृच्छ्राच् छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यम् ऋच्छति

pratāmyet tasya vegena niṣṭhyūtānte kṣaṇaṃ sukhī | kṛcchrāc chayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyam ṛcchati

9

उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशम् अर्ति-मान् । विशुष्कास्यो मुहुः-श्वासी काङ्क्षत्य् उष्णं स-वेपथुः

ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśam arti-mān | viśuṣkāsyo muhuḥ-śvāsī kāṅkṣaty uṣṇaṃ sa-vepathuḥ

10

मेघाम्बु-शीत-प्राग्-वातैः श्लेष्मलैश् च विवर्धते । स याप्यस् तमको साध्यो नवो वा बलिनो भवेत्

meghāmbu-śīta-prāg-vātaiḥ śleṣmalaiś ca vivardhate | sa yāpyas tamako sādhyo navo vā balino bhavet

11

ज्वर-मूर्छा-युतः शीतैः शाम्येत् प्रतमकस् तु सः । छिन्नाच् छ्वसिति विच्छिन्नं मर्म-च्छेद-रुजार्दितः

jvara-mūrchā-yutaḥ śītaiḥ śāmyet pratamakas tu saḥ | chinnāc chvasiti vicchinnaṃ marma-ccheda-rujārditaḥ

12

स-स्वेद-मूर्छः सानाहो वस्ति-दाह-निरोध-वान् । अधो-दृग् विप्लुताक्षश् च मुह्यन् रक्तैक-लोचनः

sa-sveda-mūrchaḥ sānāho vasti-dāha-nirodha-vān | adho-dṛg viplutākṣaś ca muhyan raktaika-locanaḥ

13

शुष्कास्यः प्रलपन् दीनो नष्ट-च्छायो वि-चेतनः । महता महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्

śuṣkāsyaḥ pralapan dīno naṣṭa-cchāyo vi-cetanaḥ | mahatā mahatā dīno nādena śvasiti krathan

14

४.१३cv महतो महता दीनो उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवा-निशम् । प्रणष्ट-ज्ञान-विज्ञानो विभ्रान्त-नयनाननः

4.13cv mahato mahatā dīno uddhūyamānaḥ saṃrabdho mattarṣabha ivā-niśam | praṇaṣṭa-jñāna-vijñāno vibhrānta-nayanānanaḥ

15

वक्षः समाक्षिपन् बद्ध-मूत्र-वर्चा विशीर्ण-वाक् । शुष्क-कण्ठो मुहुर् मुह्यन् कर्ण-शङ्ख-शिरो-ऽति-रुक्

vakṣaḥ samākṣipan baddha-mūtra-varcā viśīrṇa-vāk | śuṣka-kaṇṭho muhur muhyan karṇa-śaṅkha-śiro-'ti-ruk

16

दीर्घम् ऊर्ध्वं श्वसित्य् ऊर्ध्वान् न च प्रत्याहरत्य् अधः । श्लेष्मावृत-मुख-स्रोताः क्रुद्ध-गन्ध-वहार्दितः

dīrgham ūrdhvaṃ śvasity ūrdhvān na ca pratyāharaty adhaḥ | śleṣmāvṛta-mukha-srotāḥ kruddha-gandha-vahārditaḥ

17

ऊर्ध्व-दृग् वीक्षते भ्रान्तम् अक्षिणी परितः क्षिपन् । मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्ध-वाक्

ūrdhva-dṛg vīkṣate bhrāntam akṣiṇī paritaḥ kṣipan | marmasu cchidyamāneṣu paridevī niruddha-vāk

18

एते सिध्येयुर् अ-व्यक्ता व्यक्ताः प्राण-हरा ध्रुवम् । श्वासैक-हेतु-प्राग्-रूप-संख्या-प्रकृति-संश्रयाः

ete sidhyeyur a-vyaktā vyaktāḥ prāṇa-harā dhruvam | śvāsaika-hetu-prāg-rūpa-saṃkhyā-prakṛti-saṃśrayāḥ

19

४.१८dv -संख्या-प्रकृति-संश्रया हिध्मा भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च । गम्भीरा च मरुत् तत्र त्वरया-युक्ति-सेवितैः

4.18dv -saṃkhyā-prakṛti-saṃśrayā hidhmā bhaktodbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca | gambhīrā ca marut tatra tvarayā-yukti-sevitaiḥ

20

रूक्ष-तीक्ष्ण-खरा-सात्म्यैर् अन्न-पानैः प्रपीडितः । करोति हिध्माम् अ-रुजां मन्द-शब्दां क्षवानुगाम्

rūkṣa-tīkṣṇa-kharā-sātmyair anna-pānaiḥ prapīḍitaḥ | karoti hidhmām a-rujāṃ manda-śabdāṃ kṣavānugām

21

शमं सात्म्यान्न-पानेन या प्रयाति च सान्न-जा । आयासात् पवनः क्षुद्रः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्तयेत्

śamaṃ sātmyānna-pānena yā prayāti ca sānna-jā | āyāsāt pavanaḥ kṣudraḥ kṣudrāṃ hidhmāṃ pravartayet

22

४.२१cv आयासात् पवनः क्रुद्धः जत्रु-मूल-प्रविसृताम् अल्प-वेगां मृदुं च सा । वृद्धिम् आयास्यतो याति भुक्त-मात्रे च मार्दवम्

4.21cv āyāsāt pavanaḥ kruddhaḥ jatru-mūla-pravisṛtām alpa-vegāṃ mṛduṃ ca sā | vṛddhim āyāsyato yāti bhukta-mātre ca mārdavam

23

चिरेण यमलैर् वेगैर् आहारे या प्रवर्तते । परिणामोन्-मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति

cireṇa yamalair vegair āhāre yā pravartate | pariṇāmon-mukhe vṛddhiṃ pariṇāme ca gacchati

24

कम्पयन्ती शिरो-ग्रीवम् आध्मातस्याति-तृष्यतः । प्रलाप-च्छर्द्य्-अतीसार-नेत्र-विप्लुति-जृम्भिणः

kampayantī śiro-grīvam ādhmātasyāti-tṛṣyataḥ | pralāpa-cchardy-atīsāra-netra-vipluti-jṛmbhiṇaḥ

25

४.२४av कम्पयन्ती शिरो-ग्रीवाम् यमला वेगिनी हिध्मा परिणाम-वती च सा । स्तब्ध-भ्रू-शङ्ख-युग्मस्य सास्र-विप्लुत-चक्षुषः

4.24av kampayantī śiro-grīvām yamalā veginī hidhmā pariṇāma-vatī ca sā | stabdha-bhrū-śaṅkha-yugmasya sāsra-vipluta-cakṣuṣaḥ

26

४.२५cv ध्वस्त-भ्रू-शङ्ख-युग्मस्य ४.२५dv साश्रु-विप्लुत-चक्षुषः स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुष्णती । रुन्धती मार्गम् अन्नस्य कुर्वती मर्म-घट्टनम्

4.25cv dhvasta-bhrū-śaṅkha-yugmasya 4.25dv sāśru-vipluta-cakṣuṣaḥ stambhayantī tanuṃ vācaṃ smṛtiṃ saṃjñāṃ ca muṣṇatī | rundhatī mārgam annasya kurvatī marma-ghaṭṭanam

27

पृष्ठतो नमनं शोषं महा-हिध्मा प्रवर्तते । महा-मूला महा-शब्दा महा-वेगा महा-बला

pṛṣṭhato namanaṃ śoṣaṃ mahā-hidhmā pravartate | mahā-mūlā mahā-śabdā mahā-vegā mahā-balā

28

पक्वाशयाद् वा नाभेर् वा पूर्व-वद् या प्रवर्तते । तद्-रूपा सा मुहुः कुर्याज् जृम्भाम् अङ्ग-प्रसारणम्

pakvāśayād vā nābher vā pūrva-vad yā pravartate | tad-rūpā sā muhuḥ kuryāj jṛmbhām aṅga-prasāraṇam

29

गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा तासु साधयेत् । आद्ये द्वे वर्जयेद् अन्त्ये सर्व-लिङ्गां च वेगिनीम्

gambhīreṇānunādena gambhīrā tāsu sādhayet | ādye dve varjayed antye sarva-liṅgāṃ ca veginīm

30

सर्वाश् च संचितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः । व्याधिभिः क्षीण-देहस्य भक्त-च्छेद-क्षतस्य वा

sarvāś ca saṃcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ | vyādhibhiḥ kṣīṇa-dehasya bhakta-ccheda-kṣatasya vā

31

सर्वे ऽपि रोगा नाशाय न त्व् एवं शीघ्र-कारिणः । हिध्मा-श्वासौ यथा तौ हि मृत्यु-काले कृतालयौ

sarve 'pi rogā nāśāya na tv evaṃ śīghra-kāriṇaḥ | hidhmā-śvāsau yathā tau hi mṛtyu-kāle kṛtālayau

अध्याय 05

1

अनेक-रोगानुगतो बहु-रोग-पुरो-गमः । राज-यक्ष्मा क्षयः शोषो रोग-राड् इति च स्मृतः

aneka-rogānugato bahu-roga-puro-gamaḥ | rāja-yakṣmā kṣayaḥ śoṣo roga-rāḍ iti ca smṛtaḥ

2

नक्षत्राणां द्वि-जानां च राज्ञो ऽभूद् यद् अयं पुरा । यच् च राजा च यक्ष्मा च राज-यक्ष्मा ततो मतः

nakṣatrāṇāṃ dvi-jānāṃ ca rājño 'bhūd yad ayaṃ purā | yac ca rājā ca yakṣmā ca rāja-yakṣmā tato mataḥ

3

देहौषध-क्षय-कृतेः क्षयस् तत्-संभवाच् च सः । रसादि-शोषणाच् छोषो रोग-राट् तेषु राजनात्

dehauṣadha-kṣaya-kṛteḥ kṣayas tat-saṃbhavāc ca saḥ | rasādi-śoṣaṇāc choṣo roga-rāṭ teṣu rājanāt

4

५.३dv रोग-राट् रोग-राजनात् साहसं वेग-संरोधः शुक्रौजः-स्नेह-संक्षयः । अन्न-पान-विधि-त्यागश् चत्वारस् तस्य हेतवः

5.3dv roga-rāṭ roga-rājanāt sāhasaṃ vega-saṃrodhaḥ śukraujaḥ-sneha-saṃkṣayaḥ | anna-pāna-vidhi-tyāgaś catvāras tasya hetavaḥ

5

तैर् उदीर्णो ऽनिलः पित्तं कफं चोदीर्य सर्वतः । शरीर-संधीन् आविश्य तान् सिराश् च प्रपीडयन्

tair udīrṇo 'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ | śarīra-saṃdhīn āviśya tān sirāś ca prapīḍayan

6

मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविवृत्य वा । सर्पन्न् ऊर्ध्वम् अधस् तिर्यग् यथा-स्वं जनयेद् गदान्

mukhāni srotasāṃ ruddhvā tathaivātivivṛtya vā | sarpann ūrdhvam adhas tiryag yathā-svaṃ janayed gadān

7

रूपं भविष्यतस् तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः । प्रसेको मुख-माधुर्यं सदनं वह्नि-देहयोः

rūpaṃ bhaviṣyatas tasya pratiśyāyo bhṛśaṃ kṣavaḥ | praseko mukha-mādhuryaṃ sadanaṃ vahni-dehayoḥ

8

स्थाल्य्-अमत्रान्न-पानादौ शुचाव् अप्य् अ-शुचीक्षणम् । मक्षिका-तृण-केशादि-पातः प्रायो ऽन्न-पानयोः

sthāly-amatrānna-pānādau śucāv apy a-śucīkṣaṇam | makṣikā-tṛṇa-keśādi-pātaḥ prāyo 'nna-pānayoḥ

9

हृल्-लासश् छर्दिर् अ-रुचिर् अश्नतो ऽपि बल-क्षयः । पाण्योर् अवेक्षा पादास्य-शोफो ऽक्ष्णोर् अति-शुक्ल-ता

hṛl-lāsaś chardir a-rucir aśnato 'pi bala-kṣayaḥ | pāṇyor avekṣā pādāsya-śopho 'kṣṇor ati-śukla-tā

10

बाह्वोः प्रमाण-जिज्ञासा काये बैभत्स्य-दर्शनम् । स्त्री-मद्य-मांस-प्रिय-ता घृणि-त्वं मूर्ध-गुण्ठनम्

bāhvoḥ pramāṇa-jijñāsā kāye baibhatsya-darśanam | strī-madya-māṃsa-priya-tā ghṛṇi-tvaṃ mūrdha-guṇṭhanam

11

नख-केशाति-वृद्धिश् च स्वप्ने चाभिभवो भवेत् । पतङ्ग-कृकलासाहि-कपि-श्वापद-पक्षिभिः

nakha-keśāti-vṛddhiś ca svapne cābhibhavo bhavet | pataṅga-kṛkalāsāhi-kapi-śvāpada-pakṣibhiḥ

12

५.११dv -कपि-श्वापद-पत्त्रिभिः केशास्थि-तुष-भस्मादि-राशौ समधिरोहणम् । शून्यानां ग्राम-देशानां दर्शनं शुष्यतो ऽम्भसो

5.11dv -kapi-śvāpada-pattribhiḥ keśāsthi-tuṣa-bhasmādi-rāśau samadhirohaṇam | śūnyānāṃ grāma-deśānāṃ darśanaṃ śuṣyato 'mbhaso

13

ज्योतिर् गिरीणां पततां ज्वलतां च मही-रुहाम् । पीनस-श्वास-कासांस-मूर्ध-स्वर-रुजो ऽ-रुचिः

jyotir girīṇāṃ patatāṃ jvalatāṃ ca mahī-ruhām | pīnasa-śvāsa-kāsāṃsa-mūrdha-svara-rujo '-ruciḥ

14

ऊर्ध्वं विड्-भ्रंश-संशोषाव् अधश् छर्दिश् च कोष्ठ-गे । तिर्यक्-स्थे पार्श्व-रुग्-दोषे संधि-गे भवति ज्वरः

ūrdhvaṃ viḍ-bhraṃśa-saṃśoṣāv adhaś chardiś ca koṣṭha-ge | tiryak-sthe pārśva-rug-doṣe saṃdhi-ge bhavati jvaraḥ

15

५.१४av ऊर्ध्वं विट्-स्रंस-संशोषाव् ५.१४bv अधश् छर्दिस् तु कोष्ठ-गे रूपाण्य् एका-दशैतानि जायन्ते राज-यक्ष्मिणः । तेषाम् उपद्रवान् विद्यात् कण्ठोद्ध्वंसम् उरो-रुजम्

5.14av ūrdhvaṃ viṭ-sraṃsa-saṃśoṣāv 5.14bv adhaś chardis tu koṣṭha-ge rūpāṇy ekā-daśaitāni jāyante rāja-yakṣmiṇaḥ | teṣām upadravān vidyāt kaṇṭhoddhvaṃsam uro-rujam

16

जृम्भाङ्ग-मर्द-निष्ठीव-वह्नि-सादास्य-पूति-ताः । तत्र वाताच् छिरः-पार्श्व-शूलम् अंसाङ्ग-मर्दनम्

jṛmbhāṅga-marda-niṣṭhīva-vahni-sādāsya-pūti-tāḥ | tatra vātāc chiraḥ-pārśva-śūlam aṃsāṅga-mardanam

17

कण्ठोद्ध्वंसः स्वर-भ्रंशः पित्तात् पादांस-पाणिषु । दाहो ऽतीसारो ऽसृक्-छर्दिर् मुख-गन्धो ज्वरो मदः

kaṇṭhoddhvaṃsaḥ svara-bhraṃśaḥ pittāt pādāṃsa-pāṇiṣu | dāho 'tīsāro 'sṛk-chardir mukha-gandho jvaro madaḥ

18

कफाद् अ-रोचकश् छर्दिः कासो मूर्धाङ्ग-गौरवम् । प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वर-सादो ऽल्प-वह्नि-ता

kaphād a-rocakaś chardiḥ kāso mūrdhāṅga-gauravam | prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svara-sādo 'lpa-vahni-tā

19

५.१८dv स्वर-भेदो ऽल्प-वह्नि-ता दोषैर् मन्दानल-त्वेन सोपलेपैः कफोल्बणैः । स्रोतो-मुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्व् अल्पकेषु च

5.18dv svara-bhedo 'lpa-vahni-tā doṣair mandānala-tvena sopalepaiḥ kapholbaṇaiḥ | sroto-mukheṣu ruddheṣu dhātūṣmasv alpakeṣu ca

20

विदह्यमानः स्व-स्थाने रसस् तांस् तान् उपद्रवान् । कुर्याद् अ-गच्छन् मांसादीन् असृक् चोर्ध्वं प्रधावति

vidahyamānaḥ sva-sthāne rasas tāṃs tān upadravān | kuryād a-gacchan māṃsādīn asṛk cordhvaṃ pradhāvati

21

पच्यते कोष्ठ एवान्नम् अन्न-पक्त्रैव चास्य यत् । प्रायो ऽस्मान् मल-तां यातं नैवालं धातु-पुष्टये

pacyate koṣṭha evānnam anna-paktraiva cāsya yat | prāyo 'smān mala-tāṃ yātaṃ naivālaṃ dhātu-puṣṭaye

22

रसो ऽप्य् अस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु । उपस्तब्धः स शकृता केवलं वर्तते क्षयी

raso 'py asya na raktāya māṃsāya kuta eva tu | upastabdhaḥ sa śakṛtā kevalaṃ vartate kṣayī

23

५.२२cv उपष्टब्धः स शकृता लिङ्गेष्व् अल्पेष्व् अपि क्षीणं व्याध्य्-औषध-बला-क्षमम् । वर्जयेत् साधयेद् एव सर्वेष्व् अपि ततो ऽन्य-था

5.22cv upaṣṭabdhaḥ sa śakṛtā liṅgeṣv alpeṣv api kṣīṇaṃ vyādhy-auṣadha-balā-kṣamam | varjayet sādhayed eva sarveṣv api tato 'nya-thā

1

५.२३cv वर्जयेत् साधयेद् एवं क्षीण-मांस-बलं जह्यात् पूर्व-लिङ्गैर् उपद्रुतम् । प्रत्याख्याय नरं चाशु द्रव्य-वन्तम् उपाचरेत् ॥ २३+

5.23cv varjayet sādhayed evaṃ kṣīṇa-māṃsa-balaṃ jahyāt pūrva-liṅgair upadrutam | pratyākhyāya naraṃ cāśu dravya-vantam upācaret || 23+

24

दोषैर् व्यस्तैः समस्तैश् च क्षयात् षष्ठश् च मेदसा । स्वर-भेदो भवेत् तत्र क्षामो रूक्षश् चलः स्वरः

doṣair vyastaiḥ samastaiś ca kṣayāt ṣaṣṭhaś ca medasā | svara-bhedo bhavet tatra kṣāmo rūkṣaś calaḥ svaraḥ

25

५.२४bv क्षयात् षष्ठश् च मेदसः शूक-पूर्णाभ-कण्ठ-त्वं स्निग्धोष्णोपशयो ऽनिलात् । पित्तात् तालु-गले दाहः शोष उक्तावसूयनम्

5.24bv kṣayāt ṣaṣṭhaś ca medasaḥ śūka-pūrṇābha-kaṇṭha-tvaṃ snigdhoṣṇopaśayo 'nilāt | pittāt tālu-gale dāhaḥ śoṣa uktāvasūyanam

26

लिम्पन्न् इव कफात् कण्ठं मन्दः खुरखुरायते । स्वरो विबद्धः सर्वैस् तु सर्व-लिङ्गः क्षयात् कषेत्

limpann iva kaphāt kaṇṭhaṃ mandaḥ khurakhurāyate | svaro vibaddhaḥ sarvais tu sarva-liṅgaḥ kṣayāt kaṣet

27

धूमायतीव चात्य्-अर्थं मेदसा श्लेष्म-लक्षणः । कृच्छ्र-लक्ष्याक्षरश् चात्र सर्वैर् अन्त्यं च वर्जयेत्

dhūmāyatīva cāty-arthaṃ medasā śleṣma-lakṣaṇaḥ | kṛcchra-lakṣyākṣaraś cātra sarvair antyaṃ ca varjayet

28

अ-रोचको भवेद् दोषैर् जिह्वा-हृदय-संश्रयैः । संनिपातेन मनसः संतापेन च पञ्चमः

a-rocako bhaved doṣair jihvā-hṛdaya-saṃśrayaiḥ | saṃnipātena manasaḥ saṃtāpena ca pañcamaḥ

29

५.२८bv जिह्वा-हृदय-संश्रितैः कषाय-तिक्त-मधुरं वातादिषु मुखं क्रमात् । सर्वोत्थे वि-रसं शोक-क्रोधादिषु यथा-मलम्

5.28bv jihvā-hṛdaya-saṃśritaiḥ kaṣāya-tikta-madhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt | sarvotthe vi-rasaṃ śoka-krodhādiṣu yathā-malam

30

छर्दिर् दोषैः पृथक् सर्वैर् द्विष्टैर् अर्थैश् च पञ्चमी । उदानो विकृतो दोषान् सर्वास्व् अप्य् ऊर्ध्वम् अस्यति

chardir doṣaiḥ pṛthak sarvair dviṣṭair arthaiś ca pañcamī | udāno vikṛto doṣān sarvāsv apy ūrdhvam asyati

31

तासूत्क्लेशास्य-लावण्य-प्रसेका-रुचयो ऽग्र-गाः । नाभि-पृष्ठं रुजन् वायुः पार्श्वे चाहारम् उत्क्षिपेत्

tāsūtkleśāsya-lāvaṇya-prasekā-rucayo 'gra-gāḥ | nābhi-pṛṣṭhaṃ rujan vāyuḥ pārśve cāhāram utkṣipet

32

ततो विच्छिन्नम् अल्पाल्पं कषायं फेनिलं वमेत् । शब्दोद्गार-युतं कृष्णम् अच्छं कृच्छ्रेण वेग-वत्

tato vicchinnam alpālpaṃ kaṣāyaṃ phenilaṃ vamet | śabdodgāra-yutaṃ kṛṣṇam acchaṃ kṛcchreṇa vega-vat

33

कासास्य-शोष-हृन्-मूर्ध-स्वर-पीडा-क्लमान्वितः । पित्तात् क्षारोदक-निभं धूम्रं हरित-पीतकम्

kāsāsya-śoṣa-hṛn-mūrdha-svara-pīḍā-klamānvitaḥ | pittāt kṣārodaka-nibhaṃ dhūmraṃ harita-pītakam

34

सासृग् अम्लं कटूष्णं च तृण्-मूर्छा-ताप-दाह-वत् । कफात् स्निग्धं घनं शीतं श्लेष्म-तन्तु-गवाक्षितम्

sāsṛg amlaṃ kaṭūṣṇaṃ ca tṛṇ-mūrchā-tāpa-dāha-vat | kaphāt snigdhaṃ ghanaṃ śītaṃ śleṣma-tantu-gavākṣitam

35

५.३४bv तृण्-मूर्छा-ताप-दाह-वान् मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं रोम-हर्षणम् । मुख-श्वयथु-माधुर्य-तन्द्रा-हृल्-लास-कास-वान्

5.34bv tṛṇ-mūrchā-tāpa-dāha-vān madhuraṃ lavaṇaṃ bhūri prasaktaṃ roma-harṣaṇam | mukha-śvayathu-mādhurya-tandrā-hṛl-lāsa-kāsa-vān

36

सर्व-लिङ्गा मलैः सर्वै रिष्टोक्ता या च तां त्यजेत् । पूत्य्-अ-मेध्या-शुचि-द्विष्ट-दर्शन-श्रवणादिभिः

sarva-liṅgā malaiḥ sarvai riṣṭoktā yā ca tāṃ tyajet | pūty-a-medhyā-śuci-dviṣṭa-darśana-śravaṇādibhiḥ

37

तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर् द्विष्टार्थ-योग-जा । वातादीन् एव विमृशेत् कृमि-तृणाम-दौर्हृदे

tapte citte hṛdi kliṣṭe chardir dviṣṭārtha-yoga-jā | vātādīn eva vimṛśet kṛmi-tṛṇāma-daurhṛde

38

शूल-वेपथु-हृल्-लासैर् विशेषात् कृमि-जां वदेत् । कृमि-हृद्-रोग-लिङ्गैश् च स्मृताः पञ्च तु हृद्-गदाः

śūla-vepathu-hṛl-lāsair viśeṣāt kṛmi-jāṃ vadet | kṛmi-hṛd-roga-liṅgaiś ca smṛtāḥ pañca tu hṛd-gadāḥ

39

तेषां गुल्म-निदानोक्तैः समुत्थानैश् च संभवः । वातेन शूल्यते ऽत्य्-अर्थं तुद्यते स्फुटतीव च

teṣāṃ gulma-nidānoktaiḥ samutthānaiś ca saṃbhavaḥ | vātena śūlyate 'ty-arthaṃ tudyate sphuṭatīva ca

40

५.३९bv समुत्थानैः समुद्भवः भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्य-ता द्रवः । अ-कस्माद् दीन-ता शोको भयं शब्दा-सहिष्णु-ता

5.39bv samutthānaiḥ samudbhavaḥ bhidyate śuṣyati stabdhaṃ hṛdayaṃ śūnya-tā dravaḥ | a-kasmād dīna-tā śoko bhayaṃ śabdā-sahiṣṇu-tā

41

५.४०bv हृदयं शून्य-ता-द्रवम् वेपथुर् वेष्टनं मोहः श्वास-रोधो ऽल्प-निद्र-ता । पित्तात् तृष्णा भ्रमो मूर्छा दाहः स्वेदो ऽम्लकः क्लमः

5.40bv hṛdayaṃ śūnya-tā-dravam vepathur veṣṭanaṃ mohaḥ śvāsa-rodho 'lpa-nidra-tā | pittāt tṛṣṇā bhramo mūrchā dāhaḥ svedo 'mlakaḥ klamaḥ

42

छर्दनं चाम्ल-पित्तस्य धूमकः पीत-ता ज्वरः । श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साश्म-गर्भ-वत्

chardanaṃ cāmla-pittasya dhūmakaḥ pīta-tā jvaraḥ | śleṣmaṇā hṛdayaṃ stabdhaṃ bhārikaṃ sāśma-garbha-vat

43

५.४२bv तमकः पीत-ता ज्वरः कासाग्नि-साद-निष्ठीव-निद्रालस्या-रुचि-ज्वराः । सर्व-लिङ्गस् त्रिभिर् दोषैः कृमिभिः श्याव-नेत्र-ता

5.42bv tamakaḥ pīta-tā jvaraḥ kāsāgni-sāda-niṣṭhīva-nidrālasyā-ruci-jvarāḥ | sarva-liṅgas tribhir doṣaiḥ kṛmibhiḥ śyāva-netra-tā

44

५.४३cv सर्व-लिङ्गं त्रिभिर् दोषैः तमः-प्रवेशो हृल्-लासः शोषः कण्डूः कफ-स्रुतिः । हृदयं प्रततं चात्र क्रकचेनेव दार्यते

5.43cv sarva-liṅgaṃ tribhir doṣaiḥ tamaḥ-praveśo hṛl-lāsaḥ śoṣaḥ kaṇḍūḥ kapha-srutiḥ | hṛdayaṃ pratataṃ cātra krakaceneva dāryate

45

चिकित्सेद् आमयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्र-कारिणम् । वातात् पित्तात् कफात् तृष्णा संनिपाताद् रस-क्षयात्

cikitsed āmayaṃ ghoraṃ taṃ śīghraṃ śīghra-kāriṇam | vātāt pittāt kaphāt tṛṣṇā saṃnipātād rasa-kṣayāt

46

षष्ठी स्याद् उपसर्गाच् च वात-पित्ते तु कारणम् । सर्वासु तत्-प्रकोपो हि सौम्य-धातु-प्रशोषणात्

ṣaṣṭhī syād upasargāc ca vāta-pitte tu kāraṇam | sarvāsu tat-prakopo hi saumya-dhātu-praśoṣaṇāt

47

सर्व-देह-भ्रमोत्कम्प-ताप-तृड्-दाह-मोह-कृत् । जिह्वा-मूल-गल-क्लोम-तालु-तोय-वहाः सिराः

sarva-deha-bhramotkampa-tāpa-tṛḍ-dāha-moha-kṛt | jihvā-mūla-gala-kloma-tālu-toya-vahāḥ sirāḥ

48

संशोष्य तृष्णा जायन्ते तासां सामान्य-लक्षणम् । मुख-शोषो जला-तृप्तिर् अन्न-द्वेषः स्वर-क्षयः

saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante tāsāṃ sāmānya-lakṣaṇam | mukha-śoṣo jalā-tṛptir anna-dveṣaḥ svara-kṣayaḥ

49

कण्ठौष्ठ-जिह्वा-कार्कश्यं जिह्वा-निष्क्रमणं क्लमः । प्रलापश् चित्त-विभ्रंशस् तृड्-ग्रहोक्तास् तथामयाः

kaṇṭhauṣṭha-jihvā-kārkaśyaṃ jihvā-niṣkramaṇaṃ klamaḥ | pralāpaś citta-vibhraṃśas tṛḍ-grahoktās tathāmayāḥ

50

मारुतात् क्षाम-ता दैन्यं शङ्ख-तोदः शिरो-भ्रमः । गन्धा-ज्ञानास्य-वैरस्य-श्रुति-निद्रा-बल-क्षयाः

mārutāt kṣāma-tā dainyaṃ śaṅkha-todaḥ śiro-bhramaḥ | gandhā-jñānāsya-vairasya-śruti-nidrā-bala-kṣayāḥ

51

५.५०cv गन्धा-ज्ञानास्य-वैरस्यं ५.५०dv -श्रुति-निद्रा-बल-क्षयः ५.५०dv श्रुति-निद्रा-बल-क्षयः शीताम्बु-पानाद् वृद्धिश् च पित्तान् मूर्छास्य-तिक्त-ता । रक्तेक्षण-त्वं प्रततं शोषो दाहो ऽति-धूमकः

5.50cv gandhā-jñānāsya-vairasyaṃ 5.50dv -śruti-nidrā-bala-kṣayaḥ 5.50dv śruti-nidrā-bala-kṣayaḥ śītāmbu-pānād vṛddhiś ca pittān mūrchāsya-tikta-tā | raktekṣaṇa-tvaṃ pratataṃ śoṣo dāho 'ti-dhūmakaḥ

52

कफो रुणद्धि कुपितस् तोय-वाहिषु मारुतम् । स्रोतःसु स कफस् तेन पङ्क-वच् छोष्यते ततः

kapho ruṇaddhi kupitas toya-vāhiṣu mārutam | srotaḥsu sa kaphas tena paṅka-vac choṣyate tataḥ

53

शूकैर् इवाचितः कण्ठो निद्रा मधुर-वक्त्र-ता । आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्य-च्छर्द्य्-अ-रोचकाः

śūkair ivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhura-vaktra-tā | ādhmānaṃ śiraso jāḍyaṃ staimitya-cchardy-a-rocakāḥ

54

आलस्यम् अ-विपाकश् च सर्वैः स्यात् सर्व-लक्षणा । आमोद्भवा च भक्तस्य संरोधाद् वात-पित्त-जा

ālasyam a-vipākaś ca sarvaiḥ syāt sarva-lakṣaṇā | āmodbhavā ca bhaktasya saṃrodhād vāta-pitta-jā

55

उष्ण-क्लान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस् तृषम् । ऊष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्यात् पित्त-जैव सा

uṣṇa-klāntasya sahasā śītāmbho bhajatas tṛṣam | ūṣmā ruddho gataḥ koṣṭhaṃ yāṃ kuryāt pitta-jaiva sā

56

या च पानाति-पानोत्था तीक्ष्णाग्नेः स्नेह-जा च या । स्निग्ध-गुर्व्-अम्ल-लवण-भोजनेन कफोद्भवा

yā ca pānāti-pānotthā tīkṣṇāgneḥ sneha-jā ca yā | snigdha-gurv-amla-lavaṇa-bhojanena kaphodbhavā

57

५.५६bv तीक्ष्णाग्नि-स्नेह-जा च या तृष्णा रस-क्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका । शोष-मेह-ज्वराद्य्-अन्य-दीर्घ-रोगोपसर्गतः

5.56bv tīkṣṇāgni-sneha-jā ca yā tṛṣṇā rasa-kṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā | śoṣa-meha-jvarādy-anya-dīrgha-rogopasargataḥ

अध्याय 06

1

तीक्ष्णोष्ण-रूक्ष-सूक्ष्माम्लं व्यवाय्य् आशु-करं लघु । विकाषि विशदं मद्यम् ओजसो ऽस्माद् विपर्ययः

tīkṣṇoṣṇa-rūkṣa-sūkṣmāmlaṃ vyavāyy āśu-karaṃ laghu | vikāṣi viśadaṃ madyam ojaso 'smād viparyayaḥ

2

६.१av तीक्ष्णोष्ण-रूक्ष-सूक्ष्माम्ल- ६.१bv -व्यवाय्य् आशु-करं लघु ६.१cv विकाशि विशदं मद्यम् तीक्ष्णादयो विषे ऽप्य् उक्ताश् चित्तोपप्लाविनो गुणाः । जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्ष-वृत्तितः

6.1av tīkṣṇoṣṇa-rūkṣa-sūkṣmāmla- 6.1bv -vyavāyy āśu-karaṃ laghu 6.1cv vikāśi viśadaṃ madyam tīkṣṇādayo viṣe 'py uktāś cittopaplāvino guṇāḥ | jīvitāntāya jāyante viṣe tūtkarṣa-vṛttitaḥ

3

तीक्ष्णादिभिर् गुणैर् मद्यं मन्दादीन् ओजसो गुणान् । दशभिर् दश संक्षोभ्य चेतो नयति वि-क्रियाम्

tīkṣṇādibhir guṇair madyaṃ mandādīn ojaso guṇān | daśabhir daśa saṃkṣobhya ceto nayati vi-kriyām

4

आद्ये मदे द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः । दुर्-विकल्प-हतो मूढः सुखम् इत्य् अधिमुच्यते

ādye made dvitīye tu pramādāyatane sthitaḥ | dur-vikalpa-hato mūḍhaḥ sukham ity adhimucyate

5

६.४av आद्ये मदे द्वितीये च ६.४av आद्ये मदे द्वितीये स ६.४dv सुखम् इत्य् अभिमुच्यते ६.४dv सुखम् इत्य् अभिमन्यते ६.४dv सुखम् इत्य् अवमन्यते मध्यमोत्तमयोः संधिं प्राप्य राजस-तामसः । निर्-अङ्कुश इव व्यालो न किञ्-चिन् नाचरेज् जडः

6.4av ādye made dvitīye ca 6.4av ādye made dvitīye sa 6.4dv sukham ity abhimucyate 6.4dv sukham ity abhimanyate 6.4dv sukham ity avamanyate madhyamottamayoḥ saṃdhiṃ prāpya rājasa-tāmasaḥ | nir-aṅkuśa iva vyālo na kiñ-cin nācarej jaḍaḥ

6

६.५dv न किं किं वाचरेज् जडः इयं भूमिर् अ-वद्यानां दौःशील्यस्येदम् आस्पदम् । एको ऽयं बहु-मार्गाय दुर्-गतेर् देशिकः परम्

6.5dv na kiṃ kiṃ vācarej jaḍaḥ iyaṃ bhūmir a-vadyānāṃ dauḥśīlyasyedam āspadam | eko 'yaṃ bahu-mārgāya dur-gater deśikaḥ param

7

६.६av इयं भूमिर् अ-विद्यानां निश्-चेष्टः शव-वच् छेते तृतीये तु मदे स्थितः । मरणाद् अपि पापात्मा गतः पाप-तरां दशाम्

6.6av iyaṃ bhūmir a-vidyānāṃ niś-ceṣṭaḥ śava-vac chete tṛtīye tu made sthitaḥ | maraṇād api pāpātmā gataḥ pāpa-tarāṃ daśām

8

धर्मा-धर्मं सुखं दुःखम् अर्थान्-अर्थं हिता-हितम् । यद् आसक्तो न जानाति कथं तच् छीलयेद् बुधः

dharmā-dharmaṃ sukhaṃ duḥkham arthān-arthaṃ hitā-hitam | yad āsakto na jānāti kathaṃ tac chīlayed budhaḥ

9

मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश् च संश्रिताः । सोन्माद-मद-मूर्छायाः सापस्मारापतानकाः

madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuś ca saṃśritāḥ | sonmāda-mada-mūrchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ

10

यत्रैकः स्मृति-विभ्रंशस् तत्र सर्वम् अ-साधु यत् । अ-युक्ति-युक्तम् अन्नं हि व्याधये मरणाय वा

yatraikaḥ smṛti-vibhraṃśas tatra sarvam a-sādhu yat | a-yukti-yuktam annaṃ hi vyādhaye maraṇāya vā

11

मद्यं त्रि-वर्ग-धी-धैर्य-लज्जादेर् अपि नाशनम् । नातिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः

madyaṃ tri-varga-dhī-dhairya-lajjāder api nāśanam | nātimādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ

12

स्निग्धाः सत्-त्व-वयो-युक्ता मद्य-नित्यास् तद्-अन्वयाः । मेदः-कफाधिका मन्द-वात-पित्ता दृढाग्नयः

snigdhāḥ sat-tva-vayo-yuktā madya-nityās tad-anvayāḥ | medaḥ-kaphādhikā manda-vāta-pittā dṛḍhāgnayaḥ

13

विपर्यये ऽतिमाद्यन्ति विश्रब्धाः कुपिताश् च ये । मद्येन चाम्ल-रूक्षेण सा-जीर्णे बहुनाति च

viparyaye 'timādyanti viśrabdhāḥ kupitāś ca ye | madyena cāmla-rūkṣeṇa sā-jīrṇe bahunāti ca

14

६.१३dv सा-जीर्णे बहुनापि च वातात् पित्तात् कफात् सर्वैश् चत्वारः स्युर् मदात्ययाः । सर्वे ऽपि सर्वैर् जायन्ते व्यपदेशस् तु भूयसा

6.13dv sā-jīrṇe bahunāpi ca vātāt pittāt kaphāt sarvaiś catvāraḥ syur madātyayāḥ | sarve 'pi sarvair jāyante vyapadeśas tu bhūyasā

15

सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमोहो हृदय-व्यथा । विड्-भेदः प्रततं तृष्णा सौम्याग्नेयो ज्वरो ऽ-रुचिः

sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdaya-vyathā | viḍ-bhedaḥ pratataṃ tṛṣṇā saumyāgneyo jvaro '-ruciḥ

16

६.१५bv प्रमोहो हृदये व्यथा शिरः-पार्श्वास्थि-रुक्-कम्पो मर्म-भेदस् त्रिक-ग्रहः । उरो-विबन्धस् तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः

6.15bv pramoho hṛdaye vyathā śiraḥ-pārśvāsthi-ruk-kampo marma-bhedas trika-grahaḥ | uro-vibandhas timiraṃ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ

17

६.१६av शिरः-पार्श्वास्थि-रुक्-स्तम्भो स्वेदो ऽति-मात्रं विष्टम्भः श्वयथुश् चित्त-विभ्रमः । प्रलापश् छर्दिर् उत्क्लेशो भ्रमो दुः-स्वप्न-दर्शनम्

6.16av śiraḥ-pārśvāsthi-ruk-stambho svedo 'ti-mātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuś citta-vibhramaḥ | pralāpaś chardir utkleśo bhramo duḥ-svapna-darśanam

18

विशेषाज् जागर-श्वास-कम्प-मूर्ध-रुजो ऽनिलात् । स्वप्ने भ्रमत्य् उत्पतति प्रेतैश् च सह भाषते

viśeṣāj jāgara-śvāsa-kampa-mūrdha-rujo 'nilāt | svapne bhramaty utpatati pretaiś ca saha bhāṣate

19

पित्ताद् दाह-ज्वर-स्वेद-मोहातीसार-तृड्-भ्रमाः । देहो हरित-हारिद्रो रक्त-नेत्र-कपोल-ता

pittād dāha-jvara-sveda-mohātīsāra-tṛḍ-bhramāḥ | deho harita-hāridro rakta-netra-kapola-tā

20

श्लेष्मणा छर्दि-हृल्-लास-निद्रोदर्दाङ्ग-गौरवम् । सर्व-जे सर्व-लिङ्ग-त्वं मुक्त्वा मद्यं पिबेत् तु यः

śleṣmaṇā chardi-hṛl-lāsa-nidrodardāṅga-gauravam | sarva-je sarva-liṅga-tvaṃ muktvā madyaṃ pibet tu yaḥ

21

६.२०av श्लेष्मणश् छर्दि-हृल्-लास- सहसान्-उचितं वान्यत् तस्य ध्वंसक-विक्षयौ । भवेतां मारुतात् कष्टौ दुर्-बलस्य विशेषतः

6.20av śleṣmaṇaś chardi-hṛl-lāsa- sahasān-ucitaṃ vānyat tasya dhvaṃsaka-vikṣayau | bhavetāṃ mārutāt kaṣṭau dur-balasya viśeṣataḥ

22

६.२१av सहसान्-उचितं चान्यत् ६.२१bv तस्य ध्वंसक-विट्-क्षयौ ध्वंसके श्लेष्म-निष्ठीवः कण्ठ-शोषो ऽति-निद्र-ता । शब्दा-सह-त्वं तन्द्रा च विक्षये ऽङ्ग-शिरो-ऽति-रुक्

6.21av sahasān-ucitaṃ cānyat 6.21bv tasya dhvaṃsaka-viṭ-kṣayau dhvaṃsake śleṣma-niṣṭhīvaḥ kaṇṭha-śoṣo 'ti-nidra-tā | śabdā-saha-tvaṃ tandrā ca vikṣaye 'ṅga-śiro-'ti-ruk

23

६.२२dv विट्-क्षये ऽङ्ग-शिरो-ऽति-रुक् हृत्-कण्ठ-रोगः संमोहः कासस् तृष्णा वमिर् ज्वरः । निवृत्तो यस् तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धि-पूर्व-कृत्

6.22dv viṭ-kṣaye 'ṅga-śiro-'ti-ruk hṛt-kaṇṭha-rogaḥ saṃmohaḥ kāsas tṛṣṇā vamir jvaraḥ | nivṛtto yas tu madyebhyo jitātmā buddhi-pūrva-kṛt

24

६.२३av हृत्-कण्ठ-रोधः संमोहः विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीर-मानसैः । रजो-मोहा-हिताहार-परस्य स्युस् त्रयो गदाः

6.23av hṛt-kaṇṭha-rodhaḥ saṃmohaḥ vikāraiḥ spṛśyate jātu na sa śārīra-mānasaiḥ | rajo-mohā-hitāhāra-parasya syus trayo gadāḥ

25

रसासृक्-चेतना-वाहि-स्रोतो-रोध-समुद्भवाः । मद-मूर्छाय-संन्यासा यथोत्तर-बलोत्तराः

rasāsṛk-cetanā-vāhi-sroto-rodha-samudbhavāḥ | mada-mūrchāya-saṃnyāsā yathottara-balottarāḥ

26

मदो ऽत्र दोषैः सर्वैश् च रक्त-मद्य-विषैर् अपि । सक्तान्-अल्प-द्रुताभाषश् चलः स्खलित-चेष्टितः

mado 'tra doṣaiḥ sarvaiś ca rakta-madya-viṣair api | saktān-alpa-drutābhāṣaś calaḥ skhalita-ceṣṭitaḥ

27

रूक्ष-श्यावारुण-तनुर् मदे वातोद्भवे भवेत् । पित्तेन क्रोधनो रक्त-पीताभः कलह-प्रियः

rūkṣa-śyāvāruṇa-tanur made vātodbhave bhavet | pittena krodhano rakta-pītābhaḥ kalaha-priyaḥ

28

६.२७bv मदे वात-कृते भवेत् स्व्-अल्प-संबद्ध-वाक् पाण्डुः कफाद् ध्यान-परो ऽलसः । सर्वात्मा संनिपातेन रक्तात् स्तब्धाङ्ग-दृष्टि-ता

6.27bv made vāta-kṛte bhavet sv-alpa-saṃbaddha-vāk pāṇḍuḥ kaphād dhyāna-paro 'lasaḥ | sarvātmā saṃnipātena raktāt stabdhāṅga-dṛṣṭi-tā

29

६.२८av स्व्-अल्पा-संबद्ध-वाक् पाण्डुः पित्त-लिङ्गं च मद्येन विकृतेह-स्वराङ्ग-ता । विषे कम्पो ऽति-निद्रा च सर्वेभ्यो ऽभ्यधिकस् तु सः

6.28av sv-alpā-saṃbaddha-vāk pāṇḍuḥ pitta-liṅgaṃ ca madyena vikṛteha-svarāṅga-tā | viṣe kampo 'ti-nidrā ca sarvebhyo 'bhyadhikas tu saḥ

30

६.२९cv विषात् कम्पो ऽति-निद्रा च ६.२९dv सर्वेभ्यो ऽभ्यधिकश् च सः लक्षयेल् लक्षणोत्कर्षाद् वातादीन् शोणितादिषु । अरुणं कृष्ण-नीलं वा खं पश्यन् प्रविशेत् तमः

6.29cv viṣāt kampo 'ti-nidrā ca 6.29dv sarvebhyo 'bhyadhikaś ca saḥ lakṣayel lakṣaṇotkarṣād vātādīn śoṇitādiṣu | aruṇaṃ kṛṣṇa-nīlaṃ vā khaṃ paśyan praviśet tamaḥ

31

शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्-पीडा वेपथुर् भ्रमः । कार्श्यं श्यावारुणा छाया मूर्छाये मारुतात्मके

śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛt-pīḍā vepathur bhramaḥ | kārśyaṃ śyāvāruṇā chāyā mūrchāye mārutātmake

32

६.३१cv कार्श्यं श्यावारुण-च्छाये पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत् तमः । विबुध्येत च स-स्वेदो दाह-तृट्-ताप-पीडितः

6.31cv kārśyaṃ śyāvāruṇa-cchāye pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyan viśet tamaḥ | vibudhyeta ca sa-svedo dāha-tṛṭ-tāpa-pīḍitaḥ

33

भिन्न-विण् नील-पीताभो रक्त-पीताकुलेक्षणः । कफेन मेघ-संकाशं पश्यन्न् आकाशम् आविशेत्

bhinna-viṇ nīla-pītābho rakta-pītākulekṣaṇaḥ | kaphena megha-saṃkāśaṃ paśyann ākāśam āviśet

34

तमश् चिराच् च बुध्येत स-हृल्-लासः प्रसेक-वान् । गुरुभिः स्तिमितैर् अङ्गैर् आर्द्र-चर्मावनद्ध-वत्

tamaś cirāc ca budhyeta sa-hṛl-lāsaḥ praseka-vān | gurubhiḥ stimitair aṅgair ārdra-carmāvanaddha-vat

35

सर्वाकृतिस् त्रिभिर् दोषैर् अपस्मार इवापरः । पातयत्य् आशु निश्-चेष्टं विना बीभत्स-चेष्टितैः

sarvākṛtis tribhir doṣair apasmāra ivāparaḥ | pātayaty āśu niś-ceṣṭaṃ vinā bībhatsa-ceṣṭitaiḥ

36

६.३५dv विना बैभत्स्य-चेष्टितैः दोषेषु मद-मूर्छायाः कृत-वेगेषु देहिनाम् । स्वयम् एवोपशाम्यन्ति संन्यासो नौषधैर् विना

6.35dv vinā baibhatsya-ceṣṭitaiḥ doṣeṣu mada-mūrchāyāḥ kṛta-vegeṣu dehinām | svayam evopaśāmyanti saṃnyāso nauṣadhair vinā

37

वाग्-देह-मनसां चेष्टाम् आक्षिप्याति-बला मलाः । संन्यासं संनिपतिताः प्राणायतन-संश्रयाः

vāg-deha-manasāṃ ceṣṭām ākṣipyāti-balā malāḥ | saṃnyāsaṃ saṃnipatitāḥ prāṇāyatana-saṃśrayāḥ

38

कुर्वन्ति तेन पुरुषः काष्ठी-भूतो मृतोपमः । म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेच् चिकित्सा न प्रयुज्यते

kurvanti tena puruṣaḥ kāṣṭhī-bhūto mṛtopamaḥ | mriyeta śīghraṃ śīghraṃ cec cikitsā na prayujyate

39

६.३८bv काष्ठ-भूतो मृतोपमः अ-गाधे ग्राह-बहुले सलिलौघ इवाटते । संन्यासे विनिमज्जन्तं नरम् आशु निवर्तयेत्

6.38bv kāṣṭha-bhūto mṛtopamaḥ a-gādhe grāha-bahule salilaugha ivāṭate | saṃnyāse vinimajjantaṃ naram āśu nivartayet

40

६.३९cv अभिन्यासे च मज्जन्तं मद-मान-रोष-तोष-प्रभृतिभिर् अरिभिर् निजैः परिष्वङ्गः । युक्ता-युक्तं च समं युक्ति-वियुक्तेन मद्येन

6.39cv abhinyāse ca majjantaṃ mada-māna-roṣa-toṣa-prabhṛtibhir aribhir nijaiḥ pariṣvaṅgaḥ | yuktā-yuktaṃ ca samaṃ yukti-viyuktena madyena

41

बल-काल-देश-सात्म्य-प्रकृति-सहायामय-वयांसि । प्रविभज्य तद्-अनुरूपं यदि पिबति ततः पिबत्य् अमृतम्

bala-kāla-deśa-sātmya-prakṛti-sahāyāmaya-vayāṃsi | pravibhajya tad-anurūpaṃ yadi pibati tataḥ pibaty amṛtam

अध्याय 07

1

अरि-वत् प्राणिनो मांस-कीलका विशसन्ति यत् । अर्शांसि तस्माद् उच्यन्ते गुद-मार्ग-निरोधतः

ari-vat prāṇino māṃsa-kīlakā viśasanti yat | arśāṃsi tasmād ucyante guda-mārga-nirodhataḥ

2

दोषास् त्वङ्-मांस-मेदांसि संदूष्य विविधाकृतीन् । मांसाङ्कुरान् अपानादौ कुर्वन्त्य् अर्शांसि तान् जगुः

doṣās tvaṅ-māṃsa-medāṃsi saṃdūṣya vividhākṛtīn | māṃsāṅkurān apānādau kurvanty arśāṃsi tān jaguḥ

3

सह-जन्मोत्तरोत्थान-भेदाद् द्वे-धा समासतः । शुष्क-स्रावि-विभेदाच् च गुदः स्थूलान्त्र-संश्रयः

saha-janmottarotthāna-bhedād dve-dhā samāsataḥ | śuṣka-srāvi-vibhedāc ca gudaḥ sthūlāntra-saṃśrayaḥ

4

अर्ध-पञ्चाङ्गुलस् तस्मिंस् तिस्रो ऽध्य्-अर्धाङ्गुलाः स्थिताः । बल्यः प्रवाहिणी तासाम् अन्तर् मध्ये विसर्जनी

ardha-pañcāṅgulas tasmiṃs tisro 'dhy-ardhāṅgulāḥ sthitāḥ | balyaḥ pravāhiṇī tāsām antar madhye visarjanī

5

बाह्या संवरणी तस्या गुदौष्ठो बहिर् अङ्गुले । यवाध्य्-अर्धः प्रमाणेन रोमाण्य् अत्र ततः परम्

bāhyā saṃvaraṇī tasyā gudauṣṭho bahir aṅgule | yavādhy-ardhaḥ pramāṇena romāṇy atra tataḥ param

6

७.५av बाह्या संवरणी तस्यां ७.५cv यवाध्य्-अर्ध-प्रमाणेन तत्र हेतुः सहोत्थानां वली-बीजोपतप्त-ता । अर्शसां बीज-तप्तिस् तु माता-पित्र्-अपचारतः

7.5av bāhyā saṃvaraṇī tasyāṃ 7.5cv yavādhy-ardha-pramāṇena tatra hetuḥ sahotthānāṃ valī-bījopatapta-tā | arśasāṃ bīja-taptis tu mātā-pitr-apacārataḥ

7

७.६bv वली-बीजोपतप्ति-ता दैवाच् च ताभ्यां कोपो हि संनिपातस्य तान्य् अतः । अ-साध्यान्य् एवम् आख्याताः सर्वे रोगाः कुलोद्भवाः

7.6bv valī-bījopatapti-tā daivāc ca tābhyāṃ kopo hi saṃnipātasya tāny ataḥ | a-sādhyāny evam ākhyātāḥ sarve rogāḥ kulodbhavāḥ

8

सह-जानि विशेषेण रूक्ष-दुर्-दर्शनानि च । अन्तर्-मुखानि पाण्डूनि दारुणोपद्रवाणि च

saha-jāni viśeṣeṇa rūkṣa-dur-darśanāni ca | antar-mukhāni pāṇḍūni dāruṇopadravāṇi ca

9

षो-ढान्यानि पृथग् दोष-संसर्ग-निचयास्रतः । शुष्काणि वात-श्लेष्मभ्याम् आर्द्राणि त्व् अस्र-पित्ततः

ṣo-ḍhānyāni pṛthag doṣa-saṃsarga-nicayāsrataḥ | śuṣkāṇi vāta-śleṣmabhyām ārdrāṇi tv asra-pittataḥ

10

दोष-प्रकोप-हेतुस् तु प्राग् उक्तस् तेन सादिते । अग्नौ मले ऽति-निचिते पुनश् चाति-व्यवायतः

doṣa-prakopa-hetus tu prāg uktas tena sādite | agnau male 'ti-nicite punaś cāti-vyavāyataḥ

11

यान-संक्षोभ-विषम-कठिनोत्कटकासनात् । वस्ति-नेत्राश्म-लोष्टोर्वी-तल-चैलादि-घट्टनात्

yāna-saṃkṣobha-viṣama-kaṭhinotkaṭakāsanāt | vasti-netrāśma-loṣṭorvī-tala-cailādi-ghaṭṭanāt

12

भृशं शीताम्बु-संस्पर्शात् प्रतताति-प्रवाहणात् । वात-मूत्र-शकृद्-वेग-धारणात् तद्-उदीरणात्

bhṛśaṃ śītāmbu-saṃsparśāt pratatāti-pravāhaṇāt | vāta-mūtra-śakṛd-vega-dhāraṇāt tad-udīraṇāt

13

ज्वर-गुल्मातिसाराम-ग्रहणी-शोफ-पाण्डुभिः । कर्शनाद् विषमाभ्यश् च चेष्टाभ्यो योषितां पुनः

jvara-gulmātisārāma-grahaṇī-śopha-pāṇḍubhiḥ | karśanād viṣamābhyaś ca ceṣṭābhyo yoṣitāṃ punaḥ

14

आम-गर्भ-प्रपतनाद् गर्भ-वृद्धि-प्रपीडनात् । ईदृशैश् चापरैर् वायुर् अपानः कुपितो मलम्

āma-garbha-prapatanād garbha-vṛddhi-prapīḍanāt | īdṛśaiś cāparair vāyur apānaḥ kupito malam

15

पायोर् वलीषु तं धत्ते तास्व् अभिष्यण्ण-मूर्तिषु । जायन्ते ऽर्शांसि तत्-पूर्व-लक्षणं मन्द-वह्नि-ता

pāyor valīṣu taṃ dhatte tāsv abhiṣyaṇṇa-mūrtiṣu | jāyante 'rśāṃsi tat-pūrva-lakṣaṇaṃ manda-vahni-tā

16

७.१५av पायु-वलीषु तं धत्ते ७.१५av पायोर् वलीषु संधत्ते विष्टम्भः सक्थि-सदनं पिण्डिकोद्वेष्टनं भ्रमः । सादो ऽङ्गे नेत्रयोः शोफः शकृद्-भेदो ऽथ-वा ग्रहः

7.15av pāyu-valīṣu taṃ dhatte 7.15av pāyor valīṣu saṃdhatte viṣṭambhaḥ sakthi-sadanaṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ bhramaḥ | sādo 'ṅge netrayoḥ śophaḥ śakṛd-bhedo 'tha-vā grahaḥ

17

मारुतः प्रचुरो मूढः प्रायो नाभेर् अधश् चरन् । स-रुक् स-परिकर्तश् च कृच्छ्रान् निर्गच्छति स्वनम्

mārutaḥ pracuro mūḍhaḥ prāyo nābher adhaś caran | sa-ruk sa-parikartaś ca kṛcchrān nirgacchati svanam

18

अन्त्र-कूजनम् आटोपः क्षाम-तोद्गार-भूरि-ता । प्रभूतं मूत्रम् अल्पा विड् अ-श्रद्धा धूमको ऽम्लकः

antra-kūjanam āṭopaḥ kṣāma-todgāra-bhūri-tā | prabhūtaṃ mūtram alpā viḍ a-śraddhā dhūmako 'mlakaḥ

19

७.१८cv प्रभूत-मूत्र-ताल्पा विड् शिरः-पृष्ठोरसां शूलम् आलस्यं भिन्न-वर्ण-ता । तन्द्रेन्द्रियाणां दौर्बल्यं क्रोधो दुःखोपचार-ता

7.18cv prabhūta-mūtra-tālpā viḍ śiraḥ-pṛṣṭhorasāṃ śūlam ālasyaṃ bhinna-varṇa-tā | tandrendriyāṇāṃ daurbalyaṃ krodho duḥkhopacāra-tā

20

आशङ्का ग्रहणी-दोष-पाण्डु-गुल्मोदरेषु च । एतान्य् एव विवर्धन्ते जातेषु हत-नामसु

āśaṅkā grahaṇī-doṣa-pāṇḍu-gulmodareṣu ca | etāny eva vivardhante jāteṣu hata-nāmasu

21

७.२०cv एतान्य् एव च वर्धन्ते निवर्तमानो ऽपानो हि तैर् अधो-मार्ग-रोधतः । क्षोभयन्न् अनिलान् अन्यान् सर्वेन्द्रिय-शरीर-गान्

7.20cv etāny eva ca vardhante nivartamāno 'pāno hi tair adho-mārga-rodhataḥ | kṣobhayann anilān anyān sarvendriya-śarīra-gān

22

तथा मूत्र-शकृत्-पित्त-कफान् धातूंश् च साशयान् । मृद्नात्य् अग्निं ततः सर्वो भवति प्राय-शो ऽर्शसः

tathā mūtra-śakṛt-pitta-kaphān dhātūṃś ca sāśayān | mṛdnāty agniṃ tataḥ sarvo bhavati prāya-śo 'rśasaḥ

23

कृशो भृशं हतोत्साहो दीनः क्षामो ऽति-निष्-प्रभः । अ-सारो विगत-च्छायो जन्तु-जुष्ट इव द्रुमः

kṛśo bhṛśaṃ hatotsāho dīnaḥ kṣāmo 'ti-niṣ-prabhaḥ | a-sāro vigata-cchāyo jantu-juṣṭa iva drumaḥ

24

कृत्स्नैर् उपद्रवैर् ग्रस्तो यथोक्तैर् मर्म-पीडनैः । तथा कास-पिपासास्य-वैरस्य-श्वास-पीनसैः

kṛtsnair upadravair grasto yathoktair marma-pīḍanaiḥ | tathā kāsa-pipāsāsya-vairasya-śvāsa-pīnasaiḥ

25

क्लमाङ्ग-भङ्ग-वमथु-क्षवथु-श्वयथु-ज्वरैः । क्लैब्य-बाधिर्य-तैमिर्य-शर्कराश्मरि-पीडितः

klamāṅga-bhaṅga-vamathu-kṣavathu-śvayathu-jvaraiḥ | klaibya-bādhirya-taimirya-śarkarāśmari-pīḍitaḥ

26

क्षाम-भिन्न-स्वरो ध्यायन् मुहुः ष्ठीवन् अ-रोचकी । सर्व-पर्वास्थि-हृन्-नाभि-पायु-वङ्क्षण-शूल-वान्

kṣāma-bhinna-svaro dhyāyan muhuḥ ṣṭhīvan a-rocakī | sarva-parvāsthi-hṛn-nābhi-pāyu-vaṅkṣaṇa-śūla-vān

27

गुदेन स्रवता पिच्छां पुलाकोदक-संनिभाम् । विबद्ध-मुक्तं शुष्कार्द्रं पक्वामं चान्तरान्तरा

gudena sravatā picchāṃ pulākodaka-saṃnibhām | vibaddha-muktaṃ śuṣkārdraṃ pakvāmaṃ cāntarāntarā

28

पाण्डु पीतं हरिद् रक्तं पिच्छिलं चोपवेश्यते । गुदाङ्कुरा बह्व्-अनिलाः शुष्काश् चिमिचिमान्विताः

pāṇḍu pītaṃ harid raktaṃ picchilaṃ copaveśyate | gudāṅkurā bahv-anilāḥ śuṣkāś cimicimānvitāḥ

29

म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विषमाः परुषाः खराः । मिथो वि-सदृशा वक्रास् तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः

mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viṣamāḥ paruṣāḥ kharāḥ | mitho vi-sadṛśā vakrās tīkṣṇā visphuṭitānanāḥ

30

बिम्बी-कर्कन्धु-खर्जूर-कार्पासी-फल-संनिभाः । के-चित् कदम्ब-पुष्पाभाः के-चित् सिद्धार्थकोपमाः

bimbī-karkandhu-kharjūra-kārpāsī-phala-saṃnibhāḥ | ke-cit kadamba-puṣpābhāḥ ke-cit siddhārthakopamāḥ

31

शिरः-पार्श्वांस-कट्य्-ऊरु-वङ्क्षणाभ्यधिक-व्यथाः । क्षवथूद्गार-विष्टम्भ-हृद्-ग्रहा-रोचक-प्रदाः

śiraḥ-pārśvāṃsa-kaṭy-ūru-vaṅkṣaṇābhyadhika-vyathāḥ | kṣavathūdgāra-viṣṭambha-hṛd-grahā-rocaka-pradāḥ

32

७.३१dv -हृद्-रवा-रोचक-प्रदाः कास-श्वासाग्नि-वैषम्य-कर्ण-नाद-भ्रमावहाः । तैर् आर्तो ग्रथितं स्तोकं स-शब्दं स-प्रवाहिकम्

7.31dv -hṛd-ravā-rocaka-pradāḥ kāsa-śvāsāgni-vaiṣamya-karṇa-nāda-bhramāvahāḥ | tair ārto grathitaṃ stokaṃ sa-śabdaṃ sa-pravāhikam

33

रुक्-फेन-पिच्छानुगतं विबद्धम् उपवेश्यते । कृष्ण-त्वङ्-नख-विण्-मूत्र-नेत्र-वक्त्रश् च जायते

ruk-phena-picchānugataṃ vibaddham upaveśyate | kṛṣṇa-tvaṅ-nakha-viṇ-mūtra-netra-vaktraś ca jāyate

34

गुल्म-प्लीहोदराष्ठीला-संभवस् तत एव च । पित्तोत्तरा नील-मुखा रक्त-पीतासित-प्रभाः

gulma-plīhodarāṣṭhīlā-saṃbhavas tata eva ca | pittottarā nīla-mukhā rakta-pītāsita-prabhāḥ

35

तन्व्-अस्र-स्राविणो विस्रास् तनवो मृदवः श्लथाः । शुक-जिह्वा-यकृत्-खण्ड-जलौको-वक्त्र-संनिभाः

tanv-asra-srāviṇo visrās tanavo mṛdavaḥ ślathāḥ | śuka-jihvā-yakṛt-khaṇḍa-jalauko-vaktra-saṃnibhāḥ

36

दाह-पाक-ज्वर-स्वेद-तृण्-मूर्छा-रुचि-मोह-दाः । सोष्माणो द्रव-नीलोष्ण-पीत-रक्ताम-वर्चसः

dāha-pāka-jvara-sveda-tṛṇ-mūrchā-ruci-moha-dāḥ | soṣmāṇo drava-nīloṣṇa-pīta-raktāma-varcasaḥ

37

यव-मध्या हरित्-पीत-हारिद्र-त्वङ्-नखादयः । श्लेष्मोल्बणा महा-मूला घना मन्द-रुजः सिताः

yava-madhyā harit-pīta-hāridra-tvaṅ-nakhādayaḥ | śleṣmolbaṇā mahā-mūlā ghanā manda-rujaḥ sitāḥ

38

७.३७av यव-मध्या हरित्-पीता ७.३७bv हारिद्र-त्वङ्-नखादयः उच्छूनोपाचिताः स्निग्धाः स्तब्ध-वृत्त-गुरु-स्थिराः । पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्व्-आढ्याः स्पर्शन-प्रियाः

7.37av yava-madhyā harit-pītā 7.37bv hāridra-tvaṅ-nakhādayaḥ ucchūnopācitāḥ snigdhāḥ stabdha-vṛtta-guru-sthirāḥ | picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍv-āḍhyāḥ sparśana-priyāḥ

39

करीर-पनसास्थ्य्-आभास् तथा गो-स्तन-संनिभाः । वङ्क्षणानाहिनः पायु-वस्ति-नाभि-विकर्तिनः

karīra-panasāsthy-ābhās tathā go-stana-saṃnibhāḥ | vaṅkṣaṇānāhinaḥ pāyu-vasti-nābhi-vikartinaḥ

40

स-कास-श्वास-हृल्-लास-प्रसेका-रुचि-पीनसाः । मेह-कृच्छ्र-शिरो-जाड्य-शिशिर-ज्वर-कारिणः

sa-kāsa-śvāsa-hṛl-lāsa-prasekā-ruci-pīnasāḥ | meha-kṛcchra-śiro-jāḍya-śiśira-jvara-kāriṇaḥ

41

क्लैब्याग्नि-मार्दव-च्छर्दिर्-आम-प्राय-विकार-दाः । वसाभ-स-कफ-प्राज्य-पुरीषाः स-प्रवाहिकाः

klaibyāgni-mārdava-cchardir-āma-prāya-vikāra-dāḥ | vasābha-sa-kapha-prājya-purīṣāḥ sa-pravāhikāḥ

42

७.४१cv वसाभाः स-कफ-प्राज्य- न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डु-स्निग्ध-त्वग्-आदयः । संसृष्ट-लिङ्गाः संसर्गान् निचयात् सर्व-लक्षणाः

7.41cv vasābhāḥ sa-kapha-prājya- na sravanti na bhidyante pāṇḍu-snigdha-tvag-ādayaḥ | saṃsṛṣṭa-liṅgāḥ saṃsargān nicayāt sarva-lakṣaṇāḥ

43

रक्तोल्बणा गुदे-कीलाः पित्ताकृति-समन्विताः । वट-प्ररोह-सदृशा गुञ्जा-विद्रुम-संनिभाः

raktolbaṇā gude-kīlāḥ pittākṛti-samanvitāḥ | vaṭa-praroha-sadṛśā guñjā-vidruma-saṃnibhāḥ

44

ते ऽत्य्-अर्थं दुष्टम् उष्णं च गाढ-विट्-प्रतिपीडिताः । स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चाति-प्रवृत्तितः

te 'ty-arthaṃ duṣṭam uṣṇaṃ ca gāḍha-viṭ-pratipīḍitāḥ | sravanti sahasā raktaṃ tasya cāti-pravṛttitaḥ

45

भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणित-क्षय-संभवैः । हीन-वर्ण-बलोत्साहो हतौजः कलुषेन्द्रियः

bhekābhaḥ pīḍyate duḥkhaiḥ śoṇita-kṣaya-saṃbhavaiḥ | hīna-varṇa-balotsāho hataujaḥ kaluṣendriyaḥ

46

मुद्ग-कोद्रव-जूर्णाह्व-करीर-चणकादिभिः । रूक्षैः संग्राहिभिर् वायुः स्वे स्थाने कुपितो बली

mudga-kodrava-jūrṇāhva-karīra-caṇakādibhiḥ | rūkṣaiḥ saṃgrāhibhir vāyuḥ sve sthāne kupito balī

47

७.४६dv स्व-स्थाने कुपितो बली अधो-वहानि स्रोतांसि संरुध्याधः प्रशोषयन् । पुरीषं वात-विण्-मूत्र-सङ्गं कुर्वीत दारुणम्

7.46dv sva-sthāne kupito balī adho-vahāni srotāṃsi saṃrudhyādhaḥ praśoṣayan | purīṣaṃ vāta-viṇ-mūtra-saṅgaṃ kurvīta dāruṇam

48

तेन तीव्रा रुजा कोष्ठ-पृष्ठ-हृत्-पार्श्व-गा भवेत् । आध्मानम् उदरावेष्टो हृल्-लासो परिकर्तनम्

tena tīvrā rujā koṣṭha-pṛṣṭha-hṛt-pārśva-gā bhavet | ādhmānam udarāveṣṭo hṛl-lāso parikartanam

49

वस्तौ च सु-तरां शूलं गण्ड-श्वयथु-संभवः । पवनस्योर्ध्व-गामि-त्वं ततश् छर्द्य्-अ-रुचि-ज्वराः

vastau ca su-tarāṃ śūlaṃ gaṇḍa-śvayathu-saṃbhavaḥ | pavanasyordhva-gāmi-tvaṃ tataś chardy-a-ruci-jvarāḥ

50

हृद्-रोग-ग्रहणी-दोष-मूत्र-सङ्ग-प्रवाहिकाः । बाधिर्य-तिमिर-श्वास-शिरो-रुक्-कास-पीनसाः

hṛd-roga-grahaṇī-doṣa-mūtra-saṅga-pravāhikāḥ | bādhirya-timira-śvāsa-śiro-ruk-kāsa-pīnasāḥ

51

मनो-विकारस् तृष्णास्र-पित्त-गुल्मोदरादयः । ते ते च वात-जा रोगा जायन्ते भृश-दारुणाः

mano-vikāras tṛṣṇāsra-pitta-gulmodarādayaḥ | te te ca vāta-jā rogā jāyante bhṛśa-dāruṇāḥ

52

दुर्-नाम्नाम् इत्य् उदावर्तः परमो ऽयम् उपद्रवः । वाताभिभूत-कोष्ठानां तैर् विनापि स जायते

dur-nāmnām ity udāvartaḥ paramo 'yam upadravaḥ | vātābhibhūta-koṣṭhānāṃ tair vināpi sa jāyate

53

सह-जानि त्रि-दोषाणि यानि चाभ्यन्तरे वलौ । स्थितानि तान्य् अ-साध्यानि याप्यन्ते ऽग्नि-बलादिभिः

saha-jāni tri-doṣāṇi yāni cābhyantare valau | sthitāni tāny a-sādhyāni yāpyante 'gni-balādibhiḥ

54

द्वन्द्व-जानि द्वितीयायां वलौ यान्य् आश्रितानि च । कृच्छ्र-साध्यानि तान्य् आहुः परि-संवत्सराणि च

dvandva-jāni dvitīyāyāṃ valau yāny āśritāni ca | kṛcchra-sādhyāni tāny āhuḥ pari-saṃvatsarāṇi ca

55

बाह्यायां तु वलौ जातान्य् एक-दोषोल्बणानि च । अर्शांसि सुख-साध्यानि न चोत्पतितानि च

bāhyāyāṃ tu valau jātāny eka-doṣolbaṇāni ca | arśāṃsi sukha-sādhyāni na cotpatitāni ca

56

मेढ्रादिष्व् अपि वक्ष्यन्ते यथा-स्वं नाभि-जानि तु । गण्डू-पदास्य-रूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च

meḍhrādiṣv api vakṣyante yathā-svaṃ nābhi-jāni tu | gaṇḍū-padāsya-rūpāṇi picchilāni mṛdūni ca

57

व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्य् अर्शस् त्वचो बहिः । कीलोपमं स्थिर-खरं चर्म-कीलं तु तं विदुः

vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karoty arśas tvaco bahiḥ | kīlopamaṃ sthira-kharaṃ carma-kīlaṃ tu taṃ viduḥ

58

वातेन तोदः पारुष्यं पित्ताद् असित-रक्त-ता । श्लेष्मणा स्निग्ध-ता तस्य ग्रथित-त्वं स-वर्ण-ता

vātena todaḥ pāruṣyaṃ pittād asita-rakta-tā | śleṣmaṇā snigdha-tā tasya grathita-tvaṃ sa-varṇa-tā

59

अर्शसां प्रशमे यत्नम् आशु कुर्वीत बुद्धि-मान् । तान्य् आशु हि गुदं बद्ध्वा कुर्युर् बद्ध-गुदोदरम्

arśasāṃ praśame yatnam āśu kurvīta buddhi-mān | tāny āśu hi gudaṃ baddhvā kuryur baddha-gudodaram

अध्याय 08

1

दोषैर् व्यस्तैः समस्तैश् च भयाच् छोकाच् च षड्-विधः । अतीसारः स सु-तरां जायते ऽत्य्-अम्बु-पानतः

doṣair vyastaiḥ samastaiś ca bhayāc chokāc ca ṣaḍ-vidhaḥ | atīsāraḥ sa su-tarāṃ jāyate 'ty-ambu-pānataḥ

2

कृश-शुष्कामिषा-सात्म्य-तिल-पिष्ट-विरूढकैः । मद्य-रूक्षाति-मात्रान्नैर् अर्शोभिः स्नेह-विभ्रमात्

kṛśa-śuṣkāmiṣā-sātmya-tila-piṣṭa-virūḍhakaiḥ | madya-rūkṣāti-mātrānnair arśobhiḥ sneha-vibhramāt

3

कृमिभ्यो वेग-रोधाच् च तद्-विधैः कुपितो ऽनिलः । विस्रंसयत्य् अधो ऽब्-धातुं हत्वा तेनैव चानलम्

kṛmibhyo vega-rodhāc ca tad-vidhaiḥ kupito 'nilaḥ | visraṃsayaty adho 'b-dhātuṃ hatvā tenaiva cānalam

4

व्यापद्यानु-शकृत् कोष्ठं पुरीषं द्रव-तां नयन् । प्रकल्पते ऽतिसाराय लक्षणं तस्य भाविनः

vyāpadyānu-śakṛt koṣṭhaṃ purīṣaṃ drava-tāṃ nayan | prakalpate 'tisārāya lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ

5

तोदो हृद्-गुद-कोष्ठेषु गात्र-सादो मल-ग्रहः । आध्मानम् अ-विपाकश् च तत्र वातेन विड्-जलम्

todo hṛd-guda-koṣṭheṣu gātra-sādo mala-grahaḥ | ādhmānam a-vipākaś ca tatra vātena viḍ-jalam

6

अल्पाल्पं शब्द-शूलाढ्यं विबद्धम् उपवेश्यते । रूक्षं स-फेनम् अच्छं च ग्रथितं वा मुहुर् मुहुः

alpālpaṃ śabda-śūlāḍhyaṃ vibaddham upaveśyate | rūkṣaṃ sa-phenam acchaṃ ca grathitaṃ vā muhur muhuḥ

7

तथा दग्ध-गुडाभासं स-पिच्छा-परिकर्तिकम् । शुष्कास्यो भ्रष्ट-पायुश् च हृष्ट-रोमा विनिष्टनन्

tathā dagdha-guḍābhāsaṃ sa-picchā-parikartikam | śuṣkāsyo bhraṣṭa-pāyuś ca hṛṣṭa-romā viniṣṭanan

8

८.७dv हृष्ट-रोमा विनष्ट-वाक् पित्तेन पीतम् असितं हारिद्रं शाद्वल-प्रभम् । स-रक्तम् अति-दुर्-गन्धं -तृण्-मूर्छा-स्वेद-दाह-वान्

8.7dv hṛṣṭa-romā vinaṣṭa-vāk pittena pītam asitaṃ hāridraṃ śādvala-prabham | sa-raktam ati-dur-gandhaṃ -tṛṇ-mūrchā-sveda-dāha-vān

9

८.८dv -तृण्-मूर्छा-स्वेद-दाह-वत् स-शूलं पायु-संताप-पाक-वाञ् छ्लेष्मणा घनम् । पिच्छिलं तन्तु-मच् छ्वेतं स्निग्धम् आमं कफान्वितम्

8.8dv -tṛṇ-mūrchā-sveda-dāha-vat sa-śūlaṃ pāyu-saṃtāpa-pāka-vāñ chleṣmaṇā ghanam | picchilaṃ tantu-mac chvetaṃ snigdham āmaṃ kaphānvitam

10

८.९bv -पाक-वच् छ्लेष्मणा घनम् अभीक्ष्णम् गुरु दुर्-गन्धं विबद्धम् अनुबद्ध-रुक् । निद्रालुर् अलसो ऽन्न-द्विड् अल्पाल्पं स-प्रवाहिकम्

8.9bv -pāka-vac chleṣmaṇā ghanam abhīkṣṇam guru dur-gandhaṃ vibaddham anubaddha-ruk | nidrālur alaso 'nna-dviḍ alpālpaṃ sa-pravāhikam

11

स-रोम-हर्षं सोत्क्लेशो गुरु-वस्ति-गुदोदरः । कृते ऽप्य् अ-कृत-संज्ञश् च सर्वात्मा सर्व-लक्षणः

sa-roma-harṣaṃ sotkleśo guru-vasti-gudodaraḥ | kṛte 'py a-kṛta-saṃjñaś ca sarvātmā sarva-lakṣaṇaḥ

12

८.११bv गुरु-वस्तिर् गुरूदरः भयेन क्षोभिते चित्ते स-पित्तो द्रावयेच् छकृत् । वायुस् ततो ऽतिसार्येत क्षिप्रम् उष्णं द्रवं प्लवम्

8.11bv guru-vastir gurūdaraḥ bhayena kṣobhite citte sa-pitto drāvayec chakṛt | vāyus tato 'tisāryeta kṣipram uṣṇaṃ dravaṃ plavam

13

वात-पित्त-समं लिङ्गैर् आहुस् तद्-वच् च शोकतः । अतीसारः समासेन द्वि-धा सामो निर्-आमकः

vāta-pitta-samaṃ liṅgair āhus tad-vac ca śokataḥ | atīsāraḥ samāsena dvi-dhā sāmo nir-āmakaḥ

14

८.१३dv द्वे-धा सामो निर्-आमकः सासृङ् निर्-अस्रस् तत्राद्ये गौरवाद् अप्सु मज्जति । शकृद् दुर्-गन्धम् आटोप-विष्टम्भार्ति-प्रसेकिनः

8.13dv dve-dhā sāmo nir-āmakaḥ sāsṛṅ nir-asras tatrādye gauravād apsu majjati | śakṛd dur-gandham āṭopa-viṣṭambhārti-prasekinaḥ

15

विपरीतो निर्-आमस् तु कफात् पक्वो ऽपि मज्जति । अतीसारेषु यो नाति-यत्न-वान् ग्रहणी-गदः

viparīto nir-āmas tu kaphāt pakvo 'pi majjati | atīsāreṣu yo nāti-yatna-vān grahaṇī-gadaḥ

16

तस्य स्याद् अग्नि-विध्वंस-करैर् अन्यस्य सेवितैः । सामं शकृन् निर्-आमं वा जीर्णे येनातिसार्यते

tasya syād agni-vidhvaṃsa-karair anyasya sevitaiḥ | sāmaṃ śakṛn nir-āmaṃ vā jīrṇe yenātisāryate

17

सो ऽतीसारो ऽति-सरणाद् आशु-कारी स्व-भावतः । सामं सान्नम् अ-जीर्णे ऽन्ने जीर्णे पक्वं तु नैव वा

so 'tīsāro 'ti-saraṇād āśu-kārī sva-bhāvataḥ | sāmaṃ sānnam a-jīrṇe 'nne jīrṇe pakvaṃ tu naiva vā

18

अ-कस्माद् वा मुहुर् बद्धम् अ-कस्माच् छिथिलं मुहुः । चिर-कृद् ग्रहणी-दोषः संचयाच् चोपवेशयेत्

a-kasmād vā muhur baddham a-kasmāc chithilaṃ muhuḥ | cira-kṛd grahaṇī-doṣaḥ saṃcayāc copaveśayet

19

स चतुर्-धा पृथग् दोषैः संनिपाताच् च जायते । प्राग्-रूपं तस्य सदनं चिरात् पचनम् अम्लकः

sa catur-dhā pṛthag doṣaiḥ saṃnipātāc ca jāyate | prāg-rūpaṃ tasya sadanaṃ cirāt pacanam amlakaḥ

20

प्रसेको वक्त्र-वैरस्यम् अ-रुचिस् तृट् क्लमो भ्रमः । आनद्धोदर-ता छर्दिः कर्ण-क्ष्वेडो ऽन्त्र-कूजनम्

praseko vaktra-vairasyam a-rucis tṛṭ klamo bhramaḥ | ānaddhodara-tā chardiḥ karṇa-kṣveḍo 'ntra-kūjanam

21

सामान्यं लक्षणं कार्श्यं धूमकस् तमको ज्वरः । मूर्छा शिरो-रुग् विष्टम्भः श्वयथुः कर-पादयोः

sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ kārśyaṃ dhūmakas tamako jvaraḥ | mūrchā śiro-rug viṣṭambhaḥ śvayathuḥ kara-pādayoḥ

22

तत्रानिलात् तालु-शोषस् तिमिरं कर्णयोः स्वनः । पार्श्वोरु-वङ्क्षण-ग्रीवा-रुजाभीक्ष्णं विषूचिका

tatrānilāt tālu-śoṣas timiraṃ karṇayoḥ svanaḥ | pārśvoru-vaṅkṣaṇa-grīvā-rujābhīkṣṇaṃ viṣūcikā

23

रसेषु गृद्धिः सर्वेषु क्षुत् तृष्णा परिकर्तिका । जीर्णे जीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते

raseṣu gṛddhiḥ sarveṣu kṣut tṛṣṇā parikartikā | jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute

24

वात-हृद्-रोग-गुल्मार्शः-प्लीह-पाण्डु-त्व-शङ्कितः । चिराद् दुःखं द्रवं शुष्कं तन्व् आमं शब्द-फेन-वत्

vāta-hṛd-roga-gulmārśaḥ-plīha-pāṇḍu-tva-śaṅkitaḥ | cirād duḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanv āmaṃ śabda-phena-vat

25

पुनः पुनः सृजेद् वर्चः पायु-रुक्-श्वास-कास-वान् । पित्तेन नील-पीताभं पीताभः सृजति द्रवम्

punaḥ punaḥ sṛjed varcaḥ pāyu-ruk-śvāsa-kāsa-vān | pittena nīla-pītābhaṃ pītābhaḥ sṛjati dravam

26

८.२५cv पित्तेन नीलं पीताभं ८.२५cv पित्तेन पीत-नीलाभं पूत्य्-अम्लोद्गार-हृत्-कण्ठ-दाहा-रुचि-तृड्-अर्दितः । श्लेष्मणा पच्यते दुःखम् अन्नं छर्दिर् अ-रोचकः

8.25cv pittena nīlaṃ pītābhaṃ 8.25cv pittena pīta-nīlābhaṃ pūty-amlodgāra-hṛt-kaṇṭha-dāhā-ruci-tṛḍ-arditaḥ | śleṣmaṇā pacyate duḥkham annaṃ chardir a-rocakaḥ

27

आस्योपदेह-निष्ठीव-कास-हृल्-लास-पीनसाः । हृदयं मन्यते स्त्यानम् उदरं स्तिमितं गुरु

āsyopadeha-niṣṭhīva-kāsa-hṛl-lāsa-pīnasāḥ | hṛdayaṃ manyate styānam udaraṃ stimitaṃ guru

28

८.२७av आस्योपदेह-माधुर्य- ८.२७bv -कास-ष्ठीवन-पीनसाः उद्गारो दुष्ट-मधुरः सदनं स्त्रीष्व् अ-हर्षणम् । भिन्नाम-श्लेष्म-संसृष्ट-गुरु-वर्चः-प्रवर्तनम्

8.27av āsyopadeha-mādhurya- 8.27bv -kāsa-ṣṭhīvana-pīnasāḥ udgāro duṣṭa-madhuraḥ sadanaṃ strīṣv a-harṣaṇam | bhinnāma-śleṣma-saṃsṛṣṭa-guru-varcaḥ-pravartanam

29

अ-कृशस्यापि दौर्बल्यं सर्व-जे सर्व-संकरः । विभागे ऽङ्गस्य ये चोक्ता विषमाद्यास् त्रयो ऽग्नयः

a-kṛśasyāpi daurbalyaṃ sarva-je sarva-saṃkaraḥ | vibhāge 'ṅgasya ye coktā viṣamādyās trayo 'gnayaḥ

अध्याय 09

1

वस्ति-वस्ति-शिरो-मेढ्र-कटी-वृषण-पायवः । एक-संबन्धनाः प्रोक्ता गुदास्थि-विवराश्रयाः

vasti-vasti-śiro-meḍhra-kaṭī-vṛṣaṇa-pāyavaḥ | eka-saṃbandhanāḥ proktā gudāsthi-vivarāśrayāḥ

2

अधो-मुखो ऽपि वस्तिर् हि मूत्र-वाहि-सिरा-मुखैः । पार्श्वेभ्यः पूर्यते सूक्ष्मैः स्यन्दमानैर् अन्-आरतम्

adho-mukho 'pi vastir hi mūtra-vāhi-sirā-mukhaiḥ | pārśvebhyaḥ pūryate sūkṣmaiḥ syandamānair an-āratam

3

यैस् तैर् एव प्रविश्यैनं दोषाः कुर्वन्ति विंशतिम् । मूत्राघातान् प्रमेहांश् च कृच्छ्रान् मर्म-समाश्रयान्

yais tair eva praviśyainaṃ doṣāḥ kurvanti viṃśatim | mūtrāghātān pramehāṃś ca kṛcchrān marma-samāśrayān

4

वस्ति-वङ्क्षण-मेढ्रार्ति-युक्तो ऽल्पाल्पं मुहुर् मुहुः । मूत्रयेद् वात-जे कृच्छ्रे पैत्ते पीतं स-दाह-रुक्

vasti-vaṅkṣaṇa-meḍhrārti-yukto 'lpālpaṃ muhur muhuḥ | mūtrayed vāta-je kṛcchre paitte pītaṃ sa-dāha-ruk

5

रक्तं वा कफ-जे वस्ति-मेढ्र-गौरव-शोफ-वान् । स-पिच्छं स-विबन्धं च सर्वैः सर्वात्मकं मलैः

raktaṃ vā kapha-je vasti-meḍhra-gaurava-śopha-vān | sa-picchaṃ sa-vibandhaṃ ca sarvaiḥ sarvātmakaṃ malaiḥ

6

यदा वायुर् मुखं वस्तेर् आवृत्य परिशोषयेत् । मूत्रं स-पित्तं स-कफं स-शुक्रं वा तदा क्रमात्

yadā vāyur mukhaṃ vaster āvṛtya pariśoṣayet | mūtraṃ sa-pittaṃ sa-kaphaṃ sa-śukraṃ vā tadā kramāt

7

संजायते ऽश्मरी घोरा पित्ताद् गोर् इव रोचना । श्लेष्माश्रया च सर्वा स्याद् अथास्याः पूर्व-लक्षणम्

saṃjāyate 'śmarī ghorā pittād gor iva rocanā | śleṣmāśrayā ca sarvā syād athāsyāḥ pūrva-lakṣaṇam

8

वस्त्य्-आध्मानं तद्-आसन्न-देशेषु परितो ऽति-रुक् । मूत्रे च बस्त-गन्ध-त्वं मूत्र-कृच्छ्रं ज्वरो ऽ-रुचिः

vasty-ādhmānaṃ tad-āsanna-deśeṣu parito 'ti-ruk | mūtre ca basta-gandha-tvaṃ mūtra-kṛcchraṃ jvaro '-ruciḥ

9

९.८cv मूत्रे बस्त-स-गन्ध-त्वं सामान्य-लिङ्गं रुङ् नाभि-सेवनी-वस्ति-मूर्धसु । विशीर्ण-धारं मूत्रं स्यात् तया मार्ग-निरोधने

9.8cv mūtre basta-sa-gandha-tvaṃ sāmānya-liṅgaṃ ruṅ nābhi-sevanī-vasti-mūrdhasu | viśīrṇa-dhāraṃ mūtraṃ syāt tayā mārga-nirodhane

10

९.९dv तथा मार्ग-निरोधने तद्-व्यपायात् सुखं मेहेद् अच्छं गोमेदकोपमम् । तत्-संक्षोभात् क्षते सास्रम् आयासाच् चाति-रुग् भवेत्

9.9dv tathā mārga-nirodhane tad-vyapāyāt sukhaṃ mehed acchaṃ gomedakopamam | tat-saṃkṣobhāt kṣate sāsram āyāsāc cāti-rug bhavet

11

तत्र वाताद् भृशार्त्य्-आर्तो दन्तान् खादति वेपते । मृद्नाति मेहनं नाभिं पीडयत्य् अ-निशं क्वणन्

tatra vātād bhṛśārty-ārto dantān khādati vepate | mṛdnāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayaty a-niśaṃ kvaṇan

12

सानिलं मुञ्चति शकृन् मुहुर् मेहति बिन्दु-शः । श्यावा रूक्षाश्मरी चास्य स्याच् चिता कण्टकैर् इव

sānilaṃ muñcati śakṛn muhur mehati bindu-śaḥ | śyāvā rūkṣāśmarī cāsya syāc citā kaṇṭakair iva

13

पित्तेन दह्यते वस्तिः पच्यमान इवोष्म-वान् । भल्लातकास्थि-संस्थाना रक्ता पीतासिताश्मरी

pittena dahyate vastiḥ pacyamāna ivoṣma-vān | bhallātakāsthi-saṃsthānā raktā pītāsitāśmarī

14

९.१३dv रक्त-पीतासिताश्मरी वस्तिर् निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः । अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधु-वर्णाथ-वा सिता

9.13dv rakta-pītāsitāśmarī vastir nistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ | aśmarī mahatī ślakṣṇā madhu-varṇātha-vā sitā

15

एता भवन्ति बालानां तेषाम् एव च भूयसा । आश्रयोपचयाल्प-त्वाद् ग्रहणाहरणे सुखाः

etā bhavanti bālānāṃ teṣām eva ca bhūyasā | āśrayopacayālpa-tvād grahaṇāharaṇe sukhāḥ

16

शुक्राश्मरी तु महतां जायते शुक्र-धारणात् । स्थानाच् च्युतम् अ-मुक्तं हि मुष्कयोर् अन्तरे ऽनिलः

śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukra-dhāraṇāt | sthānāc cyutam a-muktaṃ hi muṣkayor antare 'nilaḥ

17

शोषयत्य् उपसंगृह्य शुक्रं तच् छुष्कम् अश्मरी । वस्ति-रुक्-कृच्छ्र-मूत्र-त्व-मुष्क-श्वयथु-कारिणी

śoṣayaty upasaṃgṛhya śukraṃ tac chuṣkam aśmarī | vasti-ruk-kṛcchra-mūtra-tva-muṣka-śvayathu-kāriṇī

18

तस्याम् उत्पन्न-मात्रायां शुक्रम् एति विलीयते । पीडिते त्व् अवकाशे ऽस्मिन्न् अश्मर्य् एव च शर्करा

tasyām utpanna-mātrāyāṃ śukram eti vilīyate | pīḍite tv avakāśe 'sminn aśmary eva ca śarkarā

19

अणु-शो वायुना भिन्ना सा त्व् अस्मिन्न् अनुलोम-गे । निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे विबध्यते

aṇu-śo vāyunā bhinnā sā tv asminn anuloma-ge | nireti saha mūtreṇa pratilome vibadhyate

20

मूत्र-संधारिणः कुर्याद् रुद्ध्वा वस्तेर् मुखं मरुत् । मूत्र-सङ्गं रुजं कण्डूं कदा-चिच् च स्व-धामतः

mūtra-saṃdhāriṇaḥ kuryād ruddhvā vaster mukhaṃ marut | mūtra-saṅgaṃ rujaṃ kaṇḍūṃ kadā-cic ca sva-dhāmataḥ

21

प्रच्याव्य वस्तिम् उद्वृत्तं गर्भाभं स्थूल-विप्लुतम् । करोति तत्र रुग्-दाह-स्पन्दनोद्वेष्टनानि च

pracyāvya vastim udvṛttaṃ garbhābhaṃ sthūla-viplutam | karoti tatra rug-dāha-spandanodveṣṭanāni ca

22

बिन्दु-शश् च प्रवर्तेत मूत्रं वस्तौ तु पीडिते । धारया द्वि-विधो ऽप्य् एष वात-वस्तिर् इति स्मृतः

bindu-śaś ca pravarteta mūtraṃ vastau tu pīḍite | dhārayā dvi-vidho 'py eṣa vāta-vastir iti smṛtaḥ

23

दुस्-तरो दुस्-तर-तरो द्वितीयः प्रबलानिलः । शकृन्-मार्गस्य वस्तेश् च वायुर् अन्तरम् आश्रितः

dus-taro dus-tara-taro dvitīyaḥ prabalānilaḥ | śakṛn-mārgasya vasteś ca vāyur antaram āśritaḥ

24

अष्ठीलाभं घनं ग्रन्थिं करोत्य् अ-चलम् उन्नतम् । वाताष्ठीलेति साध्मान-विण्-मूत्रानिल-सङ्ग-कृत्

aṣṭhīlābhaṃ ghanaṃ granthiṃ karoty a-calam unnatam | vātāṣṭhīleti sādhmāna-viṇ-mūtrānila-saṅga-kṛt

25

वि-गुणः कुण्डली-भूतो वस्तौ तीव्र-व्यथो ऽनिलः । आविध्य मूत्रं भ्रमति स-स्तम्भोद्वेष्ट-गौरवः

vi-guṇaḥ kuṇḍalī-bhūto vastau tīvra-vyatho 'nilaḥ | āvidhya mūtraṃ bhramati sa-stambhodveṣṭa-gauravaḥ

26

९.२५cv आविश्य मूत्रं भ्रमति मूत्रम् अल्पाल्पम् अथ-वा विमुञ्चति शकृत् सृजन् । वात-कुण्डलिकेत्य् एषा मूत्रं तु विधृतं चिरम्

9.25cv āviśya mūtraṃ bhramati mūtram alpālpam atha-vā vimuñcati śakṛt sṛjan | vāta-kuṇḍalikety eṣā mūtraṃ tu vidhṛtaṃ ciram

27

न निरेति विबद्धं वा मूत्रातीतं तद् अल्प-रुक् । विधारणात् प्रतिहतं वातोदावर्तितं यदा

na nireti vibaddhaṃ vā mūtrātītaṃ tad alpa-ruk | vidhāraṇāt pratihataṃ vātodāvartitaṃ yadā

28

नाभेर् अधस्-ताद् उदरं मूत्रम् आपूरयेत् तदा । कुर्यात् तीव्र-रुग् आध्मानम् अ-पक्तिं मल-संग्रहम्

nābher adhas-tād udaraṃ mūtram āpūrayet tadā | kuryāt tīvra-rug ādhmānam a-paktiṃ mala-saṃgraham

29

तन् मूत्र-जठरं छिद्र-वैगुण्येनानिलेन वा । आक्षिप्तम् अल्पं मूत्रं तद् वस्तौ नाले ऽथ-वा मणौ

tan mūtra-jaṭharaṃ chidra-vaiguṇyenānilena vā | ākṣiptam alpaṃ mūtraṃ tad vastau nāle 'tha-vā maṇau

30

९.२९cv आक्षिप्तम् अल्पं मूत्रस्य स्थित्वा स्रवेच् छनैः पश्चात् स-रुजं वाथ नी-रुजम् । मूत्रोत्सङ्गः स विच्छिन्न-तच्-छेष-गुरु-शेफसः

9.29cv ākṣiptam alpaṃ mūtrasya sthitvā sravec chanaiḥ paścāt sa-rujaṃ vātha nī-rujam | mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinna-tac-cheṣa-guru-śephasaḥ

31

९.३०bv स-रुजं वाथ-वा-रुजम् ९.३०cv मूत्रोत्सङ्गः स विच्छिन्नस् ९.३०cv मूत्रोत्सङ्गः स विच्छिन्नं ९.३०dv तच्-छेष-गुरु-शेफसः अन्तर् वस्ति-मुखे वृत्तः स्थिरो ऽल्पः सहसा भवेत् । अश्मरी-तुल्य-रुग् ग्रन्थिर् मूत्र-ग्रन्थिः स उच्यते

9.30bv sa-rujaṃ vātha-vā-rujam 9.30cv mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnas 9.30cv mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnaṃ 9.30dv tac-cheṣa-guru-śephasaḥ antar vasti-mukhe vṛttaḥ sthiro 'lpaḥ sahasā bhavet | aśmarī-tulya-rug granthir mūtra-granthiḥ sa ucyate

32

मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रम् उद्धतम् । स्थानाच् च्युतं मूत्रयतः प्राक् पश्चाद् वा प्रवर्तते

mūtritasya striyaṃ yāto vāyunā śukram uddhatam | sthānāc cyutaṃ mūtrayataḥ prāk paścād vā pravartate

33

भस्मोदक-प्रतीकाशं मूत्र-शुक्रं तद् उच्यते । रूक्ष-दुर्-बलयोर् वाताद् उदावर्तं शकृद् यदा

bhasmodaka-pratīkāśaṃ mūtra-śukraṃ tad ucyate | rūkṣa-dur-balayor vātād udāvartaṃ śakṛd yadā

34

९.३३dv उदावृत्तं शकृद् यदा मूत्र-स्रोतो ऽनुपर्येति संसृष्टं शकृता तदा । मूत्रं विट्-तुल्य-गन्धं स्याद् विड्-विघातं तम् आदिशेत्

9.33dv udāvṛttaṃ śakṛd yadā mūtra-sroto 'nuparyeti saṃsṛṣṭaṃ śakṛtā tadā | mūtraṃ viṭ-tulya-gandhaṃ syād viḍ-vighātaṃ tam ādiśet

35

पित्तं व्यायाम-तीक्ष्णोष्ण-भोजनाध्वातपादिभिः । प्रवृद्धं वायुना क्षिप्तं वस्त्य्-उपस्थार्ति-दाह-वत्

pittaṃ vyāyāma-tīkṣṇoṣṇa-bhojanādhvātapādibhiḥ | pravṛddhaṃ vāyunā kṣiptaṃ vasty-upasthārti-dāha-vat

36

मूत्रं प्रवर्तयेत् पीतं स-रक्तं रक्तम् एव वा । उष्णं पुनः पुनः कृच्छ्राद् उष्ण-वातं वदन्ति तम्

mūtraṃ pravartayet pītaṃ sa-raktaṃ raktam eva vā | uṣṇaṃ punaḥ punaḥ kṛcchrād uṣṇa-vātaṃ vadanti tam

37

रूक्षस्य क्लान्त-देहस्य वस्ति-स्थौ पित्त-मारुतौ । मूत्र-क्षयं स-रुग्-दाहं जनयेतां तद्-आह्वयम्

rūkṣasya klānta-dehasya vasti-sthau pitta-mārutau | mūtra-kṣayaṃ sa-rug-dāhaṃ janayetāṃ tad-āhvayam

38

पित्तं कफो द्वाव् अपि वा संहन्येते ऽनिलेन चेत् । कृच्छ्रान् मूत्रं तदा पीतं रक्तं श्वेतं घनं सृजेत्

pittaṃ kapho dvāv api vā saṃhanyete 'nilena cet | kṛcchrān mūtraṃ tadā pītaṃ raktaṃ śvetaṃ ghanaṃ sṛjet

39

स-दाहं रोचना-शङ्ख-चूर्ण-वर्णं भवेच् च तत् । शुष्कं समस्त-वर्णं वा मूत्र-सादं वदन्ति तम्

sa-dāhaṃ rocanā-śaṅkha-cūrṇa-varṇaṃ bhavec ca tat | śuṣkaṃ samasta-varṇaṃ vā mūtra-sādaṃ vadanti tam

40

इति विस्तरतः प्रोक्ता रोगा मूत्रा-प्रवृत्ति-जाः । निदान-लक्षणैर् ऊर्ध्वं वक्ष्यन्ते ऽति-प्रवृत्ति-जाः

iti vistarataḥ proktā rogā mūtrā-pravṛtti-jāḥ | nidāna-lakṣaṇair ūrdhvaṃ vakṣyante 'ti-pravṛtti-jāḥ

अध्याय 10

1

प्रमेहा विंशतिस् तत्र श्लेष्मतो दश पित्ततः । षट् चत्वारो ऽनिलात् तेषां मेदो-मूत्र-कफावहम्

pramehā viṃśatis tatra śleṣmato daśa pittataḥ | ṣaṭ catvāro 'nilāt teṣāṃ medo-mūtra-kaphāvaham

2

अन्न-पान-क्रिया-जातं यत् प्रायस् तत् प्रवर्तकम् । स्वाद्व्-अम्ल-लवण-स्निग्ध-गुरु-पिच्छिल-शीतलम्

anna-pāna-kriyā-jātaṃ yat prāyas tat pravartakam | svādv-amla-lavaṇa-snigdha-guru-picchila-śītalam

3

नव-धान्य-सुरानूप-मांसेक्षु-गुड-गो-रसम् । एक-स्थानासन-रतिः शयनं विधि-वर्जितम्

nava-dhānya-surānūpa-māṃsekṣu-guḍa-go-rasam | eka-sthānāsana-ratiḥ śayanaṃ vidhi-varjitam

4

वस्तिम् आश्रित्य कुरुते प्रमेहान् दूषितः कफः । दूषयित्वा वपुः-क्लेद-स्वेद-मेदो-रसामिषम्

vastim āśritya kurute pramehān dūṣitaḥ kaphaḥ | dūṣayitvā vapuḥ-kleda-sveda-medo-rasāmiṣam

5

१०.४dv -स्वेद-मेदो-वसामिषम् पित्तं रक्तम् अपि क्षीणे कफादौ मूत्र-संश्रयम् । धातून् वस्तिम् उपानीय तत्-क्षये ऽपि च मारुतः

10.4dv -sveda-medo-vasāmiṣam pittaṃ raktam api kṣīṇe kaphādau mūtra-saṃśrayam | dhātūn vastim upānīya tat-kṣaye 'pi ca mārutaḥ

6

साध्य-याप्य-परित्याज्या मेहास् तेनैव तद्-भवाः । समासम् अ-क्रिय-तया महात्यय-तयापि च

sādhya-yāpya-parityājyā mehās tenaiva tad-bhavāḥ | samāsam a-kriya-tayā mahātyaya-tayāpi ca

7

सामान्यं लक्षणं तेषां प्रभूताविल-मूत्र-ता । दोष-दूष्या-विशेषे ऽपि तत्-संयोग-विशेषतः

sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtāvila-mūtra-tā | doṣa-dūṣyā-viśeṣe 'pi tat-saṃyoga-viśeṣataḥ

8

१०.७bv प्रभूताकुल-मूत्र-ता मूत्र-वर्णादि-भेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते । अच्छं बहु सितं शीतं निर्-गन्धम् उदकोपमम्

10.7bv prabhūtākula-mūtra-tā mūtra-varṇādi-bhedena bhedo meheṣu kalpyate | acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nir-gandham udakopamam

9

मेहत्य् उदक-मेहेन किञ्-चिच् चाविल-पिच्छिलम् । इक्षो रसम् इवात्य्-अर्थं मधुरं चेक्षु-मेहतः

mehaty udaka-mehena kiñ-cic cāvila-picchilam | ikṣo rasam ivāty-arthaṃ madhuraṃ cekṣu-mehataḥ

10

सान्द्री-भवेत् पर्युषितं सान्द्र-मेहेन मेहति । सुरा-मेही सुरा-तुल्यम् उपर्य् अच्छम् अधो घनम्

sāndrī-bhavet paryuṣitaṃ sāndra-mehena mehati | surā-mehī surā-tulyam upary accham adho ghanam

11

संहृष्ट-रोमा पिष्टेन पिष्ट-वद् बहलं सितम् । शुक्राभं शुक्र-मिश्रं वा शुक्र-मेही प्रमेहति

saṃhṛṣṭa-romā piṣṭena piṣṭa-vad bahalaṃ sitam | śukrābhaṃ śukra-miśraṃ vā śukra-mehī pramehati

12

१०.११bv पिष्ट-वद् बहुलं सितम् मूर्ताणून् सिकता-मेही सिकता-रूपिणो मलान् । शीत-मेही सु-बहु-शो मधुरं भृश-शीतलम्

10.11bv piṣṭa-vad bahulaṃ sitam mūrtāṇūn sikatā-mehī sikatā-rūpiṇo malān | śīta-mehī su-bahu-śo madhuraṃ bhṛśa-śītalam

13

१०.१२av मूत्राणून् सिकता-मेही १०.१२av मूत्रे ऽणून् सिकता-मेही शनैः शनैः शनैर्-मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति । लाला-तन्तु-युतं मूत्रं लाला-मेहेन पिच्छिलम्

10.12av mūtrāṇūn sikatā-mehī 10.12av mūtre 'ṇūn sikatā-mehī śanaiḥ śanaiḥ śanair-mehī mandaṃ mandaṃ pramehati | lālā-tantu-yutaṃ mūtraṃ lālā-mehena picchilam

14

गन्ध-वर्ण-रस-स्पर्शैः क्षारेण क्षार-तोय-वत् । नील-मेहेन नीलाभं काल-मेही मषी-निभम्

gandha-varṇa-rasa-sparśaiḥ kṣāreṇa kṣāra-toya-vat | nīla-mehena nīlābhaṃ kāla-mehī maṣī-nibham

15

हारिद्र-मेही कटुकं हरिद्रा-संनिभं दहत् । विस्रं माञ्जिष्ठ-मेहेन मञ्जिष्ठा-सलिलोपमम्

hāridra-mehī kaṭukaṃ haridrā-saṃnibhaṃ dahat | visraṃ māñjiṣṭha-mehena mañjiṣṭhā-salilopamam

16

विस्रम् उष्णं स-लवणं रक्ताभं रक्त-मेहतः । वसा-मेही वसा-मिश्रं वसां वा मूत्रयेन् मुहुः

visram uṣṇaṃ sa-lavaṇaṃ raktābhaṃ rakta-mehataḥ | vasā-mehī vasā-miśraṃ vasāṃ vā mūtrayen muhuḥ

17

मज्जानं मज्ज-मिश्रं वा मज्ज-मेही मुहुर् मुहुः । हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं वेग-विवर्जितम्

majjānaṃ majja-miśraṃ vā majja-mehī muhur muhuḥ | hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ vega-vivarjitam

18

१०.१७av मज्जाभं मज्ज-मिश्रं वा स-लसीकं विबद्धं च हस्ति-मेही प्रमेहति । मधु-मेही मधु-समं जायते स किल द्वि-धा

10.17av majjābhaṃ majja-miśraṃ vā sa-lasīkaṃ vibaddhaṃ ca hasti-mehī pramehati | madhu-mehī madhu-samaṃ jāyate sa kila dvi-dhā

19

१०.१८cv मधु-मेहे मधु-समं क्रुद्धे धातु-क्षयाद् वायौ दोषावृत-पथे ऽथ-वा । आवृतो दोष-लिङ्गानि सो ऽ-निमित्तं प्रदर्शयेत्

10.18cv madhu-mehe madhu-samaṃ kruddhe dhātu-kṣayād vāyau doṣāvṛta-pathe 'tha-vā | āvṛto doṣa-liṅgāni so '-nimittaṃ pradarśayet

20

१०.१९bv दोषावृत-पथे ऽपि वा क्षीणः क्षणात् क्षणात् पूर्णो भजते कृच्छ्र-साध्य-ताम् । कालेनोपेक्षिताः सर्वे यद् यान्ति मधु-मेह-ताम्

10.19bv doṣāvṛta-pathe 'pi vā kṣīṇaḥ kṣaṇāt kṣaṇāt pūrṇo bhajate kṛcchra-sādhya-tām | kālenopekṣitāḥ sarve yad yānti madhu-meha-tām

21

मधुरं यच् च सर्वेषु प्रायो मध्व् इव मेहति । सर्वे ऽपि मधु-मेहाख्या माधुर्याच् च तनोर् अतः

madhuraṃ yac ca sarveṣu prāyo madhv iva mehati | sarve 'pi madhu-mehākhyā mādhuryāc ca tanor ataḥ

22

अ-विपाको ऽ-रुचिश् छर्दिर् निद्रा कासः स-पीनसः । उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफ-जन्मनाम्

a-vipāko '-ruciś chardir nidrā kāsaḥ sa-pīnasaḥ | upadravāḥ prajāyante mehānāṃ kapha-janmanām

23

वस्ति-मेहनयोस् तोदो मुष्कावदरणं ज्वरः । दाहस् तृष्णाम्लको मूर्छा विड्-भेदः पित्त-जन्मनाम्

vasti-mehanayos todo muṣkāvadaraṇaṃ jvaraḥ | dāhas tṛṣṇāmlako mūrchā viḍ-bhedaḥ pitta-janmanām

24

वातिकानाम् उदावर्त-कम्प-हृद्-ग्रह-लोल-ताः । शूलम् उन्निद्र-ता शोषः कासः श्वासश् च जायते

vātikānām udāvarta-kampa-hṛd-graha-lola-tāḥ | śūlam unnidra-tā śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaś ca jāyate

25

१०.२४bv -कण्ठ-हृद्-ग्रह-लोल-ताः शराविका कच्छपिका जालिनी विनतालजी । मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी स-विदारिका

10.24bv -kaṇṭha-hṛd-graha-lola-tāḥ śarāvikā kacchapikā jālinī vinatālajī | masūrikā sarṣapikā putriṇī sa-vidārikā

26

१०.२५dv पुत्रिणी च विदारिका विद्रधिश् चेति पिटिकाः प्रमेहोपेक्षया दश । संधि-मर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु

10.25dv putriṇī ca vidārikā vidradhiś ceti piṭikāḥ pramehopekṣayā daśa | saṃdhi-marmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu

27

अन्तोन्नता मध्य-निम्ना श्यावा क्लेद-रुजान्विता । शराव-मान-संस्थाना पिटिका स्याच् छराविका

antonnatā madhya-nimnā śyāvā kleda-rujānvitā | śarāva-māna-saṃsthānā piṭikā syāc charāvikā

28

अवगाढार्ति-निस्तोदा महा-वस्तु-परिग्रहा । श्लक्ष्णा कच्छप-पृष्ठाभा पिटिका कच्छपी मता

avagāḍhārti-nistodā mahā-vastu-parigrahā | ślakṣṇā kacchapa-pṛṣṭhābhā piṭikā kacchapī matā

29

स्तब्धा सिरा-जाल-वती स्निग्ध-स्रावा महाशया । रुजा-निस्तोद-बहुला सूक्ष्म-च्छिद्रा च जालिनी

stabdhā sirā-jāla-vatī snigdha-srāvā mahāśayā | rujā-nistoda-bahulā sūkṣma-cchidrā ca jālinī

30

१०.२९bv स्निग्ध-स्रावा महाश्रया अवगाढ-रुजा-क्लेदा पृष्ठे वा जठरे ऽपि वा । महती पिटिका नीला विनता विनता स्मृता

10.29bv snigdha-srāvā mahāśrayā avagāḍha-rujā-kledā pṛṣṭhe vā jaṭhare 'pi vā | mahatī piṭikā nīlā vinatā vinatā smṛtā

31

दहति त्वचम् उत्थाने भृशं कष्टा विसर्पिणी । रक्त-कृष्णाति-तृट्-स्फोट-दाह-मोह-ज्वरालजी

dahati tvacam utthāne bhṛśaṃ kaṣṭā visarpiṇī | rakta-kṛṣṇāti-tṛṭ-sphoṭa-dāha-moha-jvarālajī

32

मान-संस्थानयोस् तुल्या मसूरेण मसूरिका । सर्षपा-मान-संस्थाना क्षिप्र-पाका महा-रुजा

māna-saṃsthānayos tulyā masūreṇa masūrikā | sarṣapā-māna-saṃsthānā kṣipra-pākā mahā-rujā

33

सर्षपी सर्षपा-तुल्य-पिटिका-परिवारिता । पुत्रिणी महती भूरि-सु-सूक्ष्म-पिटिकाचिता

sarṣapī sarṣapā-tulya-piṭikā-parivāritā | putriṇī mahatī bhūri-su-sūkṣma-piṭikācitā

34

१०.३३av सर्षपा सर्षपा-तुल्य- १०.३३dv -सु-सूक्ष्म-पिटिकावृता १०.३३dv -सु-सूक्ष्म-पिटिकान्विता विदारी-कन्द-वद् वृत्ता कठिना च विदारिका । विद्रधिर् वक्ष्यते ऽन्य-त्र तत्राद्यं पिटिका-त्रयम्

10.33av sarṣapā sarṣapā-tulya- 10.33dv -su-sūkṣma-piṭikāvṛtā 10.33dv -su-sūkṣma-piṭikānvitā vidārī-kanda-vad vṛttā kaṭhinā ca vidārikā | vidradhir vakṣyate 'nya-tra tatrādyaṃ piṭikā-trayam

35

पुत्रिणी च विदारी च दुः-सहा बहु-मेदसः । सह्याः पित्तोल्बणास् त्व् अन्याः संभवन्त्य् अल्प-मेदसः

putriṇī ca vidārī ca duḥ-sahā bahu-medasaḥ | sahyāḥ pittolbaṇās tv anyāḥ saṃbhavanty alpa-medasaḥ

37

तासु मेह-वशाच् च स्याद् दोषोद्रेको यथा-यथम् ॥ ३६अब् ॥ प्रमेहेण विनाप्य् एता जायन्ते दुष्ट-मेदसः ॥ ३६च्द् ॥ तावच् च नोपलक्ष्यन्ते यावद् वस्तु-परिग्रहः ॥ ३६एf ॥ हारिद्र-वर्णं रक्तं वा मेह-प्राग्-रूप-वर्जितम् । यो मूत्रयेन् न तं मेहं रक्त-पित्तं तु तद् विदुः

tāsu meha-vaśāc ca syād doṣodreko yathā-yatham || 36ab || prameheṇa vināpy etā jāyante duṣṭa-medasaḥ || 36cd || tāvac ca nopalakṣyante yāvad vastu-parigrahaḥ || 36ef || hāridra-varṇaṃ raktaṃ vā meha-prāg-rūpa-varjitam | yo mūtrayen na taṃ mehaṃ rakta-pittaṃ tu tad viduḥ

38

१०.३७dv रक्त-पित्तं तु तं विदुः १०.३७dv रक्त-पित्तं च तद् विदुः स्वेदो ऽङ्ग-गन्धः शिथिल-त्वम् अङ्गे शय्यासन-स्वप्न-सुखाभिषङ्गः । हृन्-नेत्र-जिह्वा-श्रवणोपदेहो घनाङ्ग-ता केश-नखाति-वृद्धिः

10.37dv rakta-pittaṃ tu taṃ viduḥ 10.37dv rakta-pittaṃ ca tad viduḥ svedo 'ṅga-gandhaḥ śithila-tvam aṅge śayyāsana-svapna-sukhābhiṣaṅgaḥ | hṛn-netra-jihvā-śravaṇopadeho ghanāṅga-tā keśa-nakhāti-vṛddhiḥ

39

१०.३८bv शय्यासन-स्थान-सुखाभिलाषः शीत-प्रिय-त्वं गल-तालु-शोषो माधुर्यम् आस्ये कर-पाद-दाहः । भविष्यतो मेह-गणस्य रूपं मूत्रे ऽभिधावन्ति पिपीलिकाश् च

10.38bv śayyāsana-sthāna-sukhābhilāṣaḥ śīta-priya-tvaṃ gala-tālu-śoṣo mādhuryam āsye kara-pāda-dāhaḥ | bhaviṣyato meha-gaṇasya rūpaṃ mūtre 'bhidhāvanti pipīlikāś ca

40

दृष्ट्वा प्रमेहं मधुरं स-पिच्छं मधूपमं स्याद् विविधो विचारः । संपूरणाद् वा कफ-संभवः स्यात् क्षीणेषु दोषेष्व् अनिलात्मको वा

dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sa-picchaṃ madhūpamaṃ syād vividho vicāraḥ | saṃpūraṇād vā kapha-saṃbhavaḥ syāt kṣīṇeṣu doṣeṣv anilātmako vā

41

१०.४०cv संतर्पणाद् वा कफ-संभवः स्यात् स-पूर्व-रूपाः कफ-पित्त-मेहाः क्रमेण ये वात-कृताश् च मेहाः । साध्या न ते पित्त-कृतास् तु याप्याः साध्यास् तु मेदो यदि नाति-दुष्टम्

10.40cv saṃtarpaṇād vā kapha-saṃbhavaḥ syāt sa-pūrva-rūpāḥ kapha-pitta-mehāḥ krameṇa ye vāta-kṛtāś ca mehāḥ | sādhyā na te pitta-kṛtās tu yāpyāḥ sādhyās tu medo yadi nāti-duṣṭam

अध्याय 11

1

भुक्तैः पर्युषितात्य्-उष्ण-रूक्ष-शुष्क-विदाहिभिः । जिह्म-शय्या-विचेष्टाभिस् तैस् तैश् चासृक्-प्रदूषणैः

bhuktaiḥ paryuṣitāty-uṣṇa-rūkṣa-śuṣka-vidāhibhiḥ | jihma-śayyā-viceṣṭābhis tais taiś cāsṛk-pradūṣaṇaiḥ

2

दुष्ट-त्वङ्-मांस-मेदो-ऽस्थि-स्नाय्व्-असृक्-कण्डराश्रयः । यः शोफो बहिर् अन्तर् वा महा-मूलो महा-रुजः

duṣṭa-tvaṅ-māṃsa-medo-'sthi-snāyv-asṛk-kaṇḍarāśrayaḥ | yaḥ śopho bahir antar vā mahā-mūlo mahā-rujaḥ

3

११.२av दुष्टस् त्वङ्-मांस-मेदो-ऽस्थि- वृत्तः स्याद् आयतो यो वा स्मृतः षो-ढा स विद्रधिः । दोषैः पृथक् समुदितैः शोणितेन क्षतेन च

11.2av duṣṭas tvaṅ-māṃsa-medo-'sthi- vṛttaḥ syād āyato yo vā smṛtaḥ ṣo-ḍhā sa vidradhiḥ | doṣaiḥ pṛthak samuditaiḥ śoṇitena kṣatena ca

4

बाह्यो ऽत्र तत्र तत्राङ्गे दारुणो ग्रथितोन्नतः । आन्तरो दारुण-तरो गम्भीरो गुल्म-वद् घनः

bāhyo 'tra tatra tatrāṅge dāruṇo grathitonnataḥ | āntaro dāruṇa-taro gambhīro gulma-vad ghanaḥ

5

वल्मीक-वत् समुच्छ्रायी शीघ्र-घात्य् अग्नि-शस्त्र-वत् । नाभि-वस्ति-यकृत्-प्लीह-क्लोम-हृत्-कुक्षि-वङ्क्षणे

valmīka-vat samucchrāyī śīghra-ghāty agni-śastra-vat | nābhi-vasti-yakṛt-plīha-kloma-hṛt-kukṣi-vaṅkṣaṇe

6

स्याद् वृक्कयोर् अपाने च वातात् तत्राति-तीव्र-रुक् । श्यावारुणश् चिरोत्थान-पाको विषम-संस्थितिः

syād vṛkkayor apāne ca vātāt tatrāti-tīvra-ruk | śyāvāruṇaś cirotthāna-pāko viṣama-saṃsthitiḥ

7

११.६av स्याद् वृक्कयोर् अपाने वा व्यध-च्छेद-भ्रमानाह-स्पन्द-सर्पण-शब्द-वान् । रक्त-ताम्रासितः पित्तात् तृण्-मोह-ज्वर-दाह-वान्

11.6av syād vṛkkayor apāne vā vyadha-ccheda-bhramānāha-spanda-sarpaṇa-śabda-vān | rakta-tāmrāsitaḥ pittāt tṛṇ-moha-jvara-dāha-vān

8

क्षिप्रोत्थान-प्रपाकश् च पाण्डुः कण्डू-युतः कफात् । सोत्क्लेश-शीतक-स्तम्भ-जृम्भा-रोचक-गौरवः

kṣiprotthāna-prapākaś ca pāṇḍuḥ kaṇḍū-yutaḥ kaphāt | sotkleśa-śītaka-stambha-jṛmbhā-rocaka-gauravaḥ

9

चिरोत्थान-विपाकश् च संकीर्णः संनिपाततः । सामर्थ्याच् चात्र विभजेद् बाह्याभ्यन्तर-लक्षणम्

cirotthāna-vipākaś ca saṃkīrṇaḥ saṃnipātataḥ | sāmarthyāc cātra vibhajed bāhyābhyantara-lakṣaṇam

10

११.९av चिरोत्थान-प्रपाकश् च कृष्ण-स्फोटावृतः श्यावस् तीव्र-दाह-रुजा-ज्वरः । पित्त-लिङ्गो ऽसृजा बाह्यः स्त्रीणाम् एव तथान्तरः

11.9av cirotthāna-prapākaś ca kṛṣṇa-sphoṭāvṛtaḥ śyāvas tīvra-dāha-rujā-jvaraḥ | pitta-liṅgo 'sṛjā bāhyaḥ strīṇām eva tathāntaraḥ

11

शस्त्राद्यैर् अभिघातेन क्षते वा-पथ्य-कारिणः । क्षतोष्मा वायु-विक्षिप्तः स-रक्तं पित्तम् ईरयन्

śastrādyair abhighātena kṣate vā-pathya-kāriṇaḥ | kṣatoṣmā vāyu-vikṣiptaḥ sa-raktaṃ pittam īrayan

12

११.११dv स-रक्तं पित्तम् ईरयेत् पित्तासृग्-लक्षणं कुर्याद् विद्रधिं भूर्य्-उपद्रवम् । तेषूपद्रव-भेदश् च स्मृतो ऽधिष्ठान-भेदतः

11.11dv sa-raktaṃ pittam īrayet pittāsṛg-lakṣaṇaṃ kuryād vidradhiṃ bhūry-upadravam | teṣūpadrava-bhedaś ca smṛto 'dhiṣṭhāna-bhedataḥ

13

नाभ्यां हिध्मा भवेद् वस्तौ मूत्रं कृच्छ्रेण पूति च । श्वासो यकृति रोधस् तु प्लीह्न्य् उच्छ्वासस्य तृट् पुनः

nābhyāṃ hidhmā bhaved vastau mūtraṃ kṛcchreṇa pūti ca | śvāso yakṛti rodhas tu plīhny ucchvāsasya tṛṭ punaḥ

14

गल-ग्रहश् च क्लोम्नि स्यात् सर्वाङ्ग-प्रग्रहो हृदि । प्रमोहस् तमकः कासो हृदये घट्टनं व्यथा

gala-grahaś ca klomni syāt sarvāṅga-pragraho hṛdi | pramohas tamakaḥ kāso hṛdaye ghaṭṭanaṃ vyathā

15

कुक्षि-पार्श्वान्तरांसार्तिः कुक्षाव् आटोप-जन्म च । सक्थ्नोर् ग्रहो वङ्क्षणयोर् वृक्कयोः कटि-पृष्ठयोः

kukṣi-pārśvāntarāṃsārtiḥ kukṣāv āṭopa-janma ca | sakthnor graho vaṅkṣaṇayor vṛkkayoḥ kaṭi-pṛṣṭhayoḥ

16

पार्श्वयोश् च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम् । आम-पक्व-विदग्ध-त्वं तेषां शोफ-वद् आदिशेत्

pārśvayoś ca vyathā pāyau pavanasya nirodhanam | āma-pakva-vidagdha-tvaṃ teṣāṃ śopha-vad ādiśet

17

नाभेर् ऊर्ध्वं मुखात् पक्वाः प्रस्रवन्त्य् अधरे गुदात् । गुदास्यान् नाभि-जो विद्याद् दोषं क्लेदाच् च विद्रधौ

nābher ūrdhvaṃ mukhāt pakvāḥ prasravanty adhare gudāt | gudāsyān nābhi-jo vidyād doṣaṃ kledāc ca vidradhau

18

११.१७cv उभाभ्यां नाभि-जो विद्याद् यथा-स्वं व्रण-वत् तत्र विवर्ज्यः संनिपात-जः । पक्वो हृन्-नाभि-वस्ति-स्थो भिन्नो ऽन्तर् बहिर् एव वा

11.17cv ubhābhyāṃ nābhi-jo vidyād yathā-svaṃ vraṇa-vat tatra vivarjyaḥ saṃnipāta-jaḥ | pakvo hṛn-nābhi-vasti-stho bhinno 'ntar bahir eva vā

19

पक्वश् चान्तः स्रवन् वक्त्रात् क्षीणस्योपद्रवान्वितः । एवम् एव स्तन-सिरा विवृताः प्राप्य योषिताम्

pakvaś cāntaḥ sravan vaktrāt kṣīṇasyopadravānvitaḥ | evam eva stana-sirā vivṛtāḥ prāpya yoṣitām

20

सूतानां गर्भिणीनां वा संभवेच् छ्वयथुर् घनः । स्तने स-दुग्धे ऽ-दुग्धे वा बाह्य-विद्रधि-लक्षणः

sūtānāṃ garbhiṇīnāṃ vā saṃbhavec chvayathur ghanaḥ | stane sa-dugdhe '-dugdhe vā bāhya-vidradhi-lakṣaṇaḥ

21

नाडीनां सूक्ष्म-वक्त्र-त्वात् कन्यानां न स जायते । क्रुद्धो रुद्ध-गतिर् वायुः शोफ-शूल-करश् चरन्

nāḍīnāṃ sūkṣma-vaktra-tvāt kanyānāṃ na sa jāyate | kruddho ruddha-gatir vāyuḥ śopha-śūla-karaś caran

22

११.२१bv कन्यानां तु न जायते ११.२१cv क्रुद्धो ऽन्-ऊर्ध्व-गतिर् वायुः मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फल-कोशाभिवाहिनीः । प्रपीड्य धमनीर् वृद्धिं करोति फल-कोशयोः

11.21bv kanyānāṃ tu na jāyate 11.21cv kruddho 'n-ūrdhva-gatir vāyuḥ muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phala-kośābhivāhinīḥ | prapīḍya dhamanīr vṛddhiṃ karoti phala-kośayoḥ

23

दोषास्र-मेदो-मूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्त-धा गदः । मूत्रान्त्र-जाव् अप्य् अनिलाद् धेतु-भेदस् तु केवलम्

doṣāsra-medo-mūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ sapta-dhā gadaḥ | mūtrāntra-jāv apy anilād dhetu-bhedas tu kevalam

24

वात-पूर्ण-दृति-स्पर्शो रूक्षो वाताद् अ-हेतु-रुक् । पक्वोदुम्बर-संकाशः पित्ताद् दाहोष्म-पाक-वान्

vāta-pūrṇa-dṛti-sparśo rūkṣo vātād a-hetu-ruk | pakvodumbara-saṃkāśaḥ pittād dāhoṣma-pāka-vān

25

कफाच् छीतो गुरुः स्निग्धः कण्डू-मान् कठिनो ऽल्प-रुक् । कृष्ण-स्फोटावृतः पित्त-वृद्धि-लिङ्गश् च रक्ततः

kaphāc chīto guruḥ snigdhaḥ kaṇḍū-mān kaṭhino 'lpa-ruk | kṛṣṇa-sphoṭāvṛtaḥ pitta-vṛddhi-liṅgaś ca raktataḥ

26

११.२५cv कृष्णः स्फोटावृतः पित्त- कफ-वन् मेदसा वृद्धिर् मृदुस् ताल-फलोपमः । मूत्र-धारण-शीलस्य मूत्र-जः स तु गच्छतः

11.25cv kṛṣṇaḥ sphoṭāvṛtaḥ pitta- kapha-van medasā vṛddhir mṛdus tāla-phalopamaḥ | mūtra-dhāraṇa-śīlasya mūtra-jaḥ sa tu gacchataḥ

27

अम्भोभिः पूर्ण-दृति-वत् क्षोभं याति स-रुङ् मृदुः । मूत्र-कृच्छ्रम् अधस्-ताच् च वलयं फल-कोशयोः

ambhobhiḥ pūrṇa-dṛti-vat kṣobhaṃ yāti sa-ruṅ mṛduḥ | mūtra-kṛcchram adhas-tāc ca valayaṃ phala-kośayoḥ

28

वात-कोपिभिर् आहारैः शीत-तोयावगाहनैः । धारणेरण-भाराध्व-विषमाङ्ग-प्रवर्तनैः

vāta-kopibhir āhāraiḥ śīta-toyāvagāhanaiḥ | dhāraṇeraṇa-bhārādhva-viṣamāṅga-pravartanaiḥ

29

क्षोभणैः क्षुभितो ऽन्यैश् च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा । पवनो वि-गुणी-कृत्य स्व-निवेशाद् अधो नयेत्

kṣobhaṇaiḥ kṣubhito 'nyaiś ca kṣudrāntrāvayavaṃ yadā | pavano vi-guṇī-kṛtya sva-niveśād adho nayet

31

११.२९cv पवनो द्वि-गुणी-कृत्य कुर्याद् वङ्क्षण-संधि-स्थो ग्रन्थ्य्-आभं श्वयथुं तदा ॥ ३०अब् ॥ उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्क-वृद्धिम् आध्मान-रुक्-स्तम्भ-वतीं स वायुः ॥ ३०च्द् ॥ प्रपीडितो ऽन्तः स्वन-वान् प्रयाति प्रध्मापयन्न् एति पुनश् च मुक्तः ॥ ३०एf ॥ अन्त्र-वृद्धिर् अ-साध्यो ऽयं वात-वृद्धि-समाकृतिः

11.29cv pavano dvi-guṇī-kṛtya kuryād vaṅkṣaṇa-saṃdhi-stho granthy-ābhaṃ śvayathuṃ tadā || 30ab || upekṣyamāṇasya ca muṣka-vṛddhim ādhmāna-ruk-stambha-vatīṃ sa vāyuḥ || 30cd || prapīḍito 'ntaḥ svana-vān prayāti pradhmāpayann eti punaś ca muktaḥ || 30ef || antra-vṛddhir a-sādhyo 'yaṃ vāta-vṛddhi-samākṛtiḥ

1

इति वृद्धि-निदानम् अथ गुल्म-निदानम् ॥ ३१+

iti vṛddhi-nidānam atha gulma-nidānam || 31+

32

रूक्ष-कृष्णारुण-सिरा-तन्तु-जाल-गवाक्षितः । गुल्मो ऽष्ट-धा पृथग् दोषैः संसृष्टैर् निचयं गतैः

rūkṣa-kṛṣṇāruṇa-sirā-tantu-jāla-gavākṣitaḥ | gulmo 'ṣṭa-dhā pṛthag doṣaiḥ saṃsṛṣṭair nicayaṃ gataiḥ

33

आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायते ऽष्टमः । ज्वर-च्छर्द्य्-अतिसाराद्यैर् वमनाद्यैश् च कर्मभिः

ārtavasya ca doṣeṇa nārīṇāṃ jāyate 'ṣṭamaḥ | jvara-cchardy-atisārādyair vamanādyaiś ca karmabhiḥ

34

कर्शितो वातलान्य् अत्ति शीतं वाम्बु बुभुक्षितः । यः पिबत्य् अनु चान्नानि लङ्घन-प्लवनादिकम्

karśito vātalāny atti śītaṃ vāmbu bubhukṣitaḥ | yaḥ pibaty anu cānnāni laṅghana-plavanādikam

35

११.३४bv शीतं चाम्बु बुभुक्षितः सेवते देह-संक्षोभि च्छर्दिं वा समुदीरयेत् । अन्-उदीर्णाम् उदीर्णान् वा वातादीन् न विमुञ्चति

11.34bv śītaṃ cāmbu bubhukṣitaḥ sevate deha-saṃkṣobhi cchardiṃ vā samudīrayet | an-udīrṇām udīrṇān vā vātādīn na vimuñcati

36

स्नेह-स्वेदाव् अन्-अभ्यस्य शोधनं वा निषेवते । शुद्धो वाशु विदाहीनि भजते स्यन्दनानि वा

sneha-svedāv an-abhyasya śodhanaṃ vā niṣevate | śuddho vāśu vidāhīni bhajate syandanāni vā

37

वातोल्बणास् तस्य मलाः पृथक् क्रुद्धा द्वि-शो ऽथ-वा । सर्वे वा रक्त-युक्ता वा महा-स्रोतो-ऽनुशायिनः

vātolbaṇās tasya malāḥ pṛthak kruddhā dvi-śo 'tha-vā | sarve vā rakta-yuktā vā mahā-sroto-'nuśāyinaḥ

38

ऊर्ध्वाधो-मार्गम् आवृत्य कुर्वते शूल-पूर्वकम् । स्पर्शोपलभ्यं गुल्माख्यम् उत्प्लुतं ग्रन्थि-रूपिणम्

ūrdhvādho-mārgam āvṛtya kurvate śūla-pūrvakam | sparśopalabhyaṃ gulmākhyam utplutaṃ granthi-rūpiṇam

39

११.३८dv उन्नतं ग्रन्थि-रूपिणम् कर्शनात् कफ-विट्-पित्तैर् मार्गस्यावरणेन वा । वायुः कृताश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात् काठिन्यम् आगतः

11.38dv unnataṃ granthi-rūpiṇam karśanāt kapha-viṭ-pittair mārgasyāvaraṇena vā | vāyuḥ kṛtāśrayaḥ koṣṭhe raukṣyāt kāṭhinyam āgataḥ

40

स्व-तन्त्रः स्वाश्रये दुष्टः पर-तन्त्रः पराश्रये । पिण्डित-त्वाद् अ-मूर्तो ऽपि मूर्त-त्वम् इव संश्रितः

sva-tantraḥ svāśraye duṣṭaḥ para-tantraḥ parāśraye | piṇḍita-tvād a-mūrto 'pi mūrta-tvam iva saṃśritaḥ

41

गुल्म इत्य् उच्यते वस्ति-नाभि-हृत्-पार्श्व-संश्रयः । वातान् मन्या-शिरः-शूलं ज्वर-प्लीहान्त्र-कूजनम्

gulma ity ucyate vasti-nābhi-hṛt-pārśva-saṃśrayaḥ | vātān manyā-śiraḥ-śūlaṃ jvara-plīhāntra-kūjanam

42

व्यधः सूच्येव विट्-सङ्गः कृच्छ्राद् उच्छ्वसनं मुहुः । स्तम्भो गात्रे मुखे शोषः कार्श्यं विषम-वह्नि-ता

vyadhaḥ sūcyeva viṭ-saṅgaḥ kṛcchrād ucchvasanaṃ muhuḥ | stambho gātre mukhe śoṣaḥ kārśyaṃ viṣama-vahni-tā

43

रूक्ष-कृष्ण-त्वग्-आदि-त्वं चल-त्वाद् अनिलस्य च । अ-निरूपित-संस्थान-स्थान-वृद्धि-क्षय-व्यथः

rūkṣa-kṛṣṇa-tvag-ādi-tvaṃ cala-tvād anilasya ca | a-nirūpita-saṃsthāna-sthāna-vṛddhi-kṣaya-vyathaḥ

44

पिपीलिका-व्याप्त इव गुल्मः स्फुरति तुद्यते । पित्ताद् दाहो ऽम्लको मूर्छा-विड्-भेद-स्वेद-तृड्-ज्वराः

pipīlikā-vyāpta iva gulmaḥ sphurati tudyate | pittād dāho 'mlako mūrchā-viḍ-bheda-sveda-tṛḍ-jvarāḥ

45

हारिद्र-त्वं त्वग्-आद्येषु गुल्मश् च स्पर्शना-सहः । दूयते दीप्यते सोष्मा स्व-स्थानं दहतीव च

hāridra-tvaṃ tvag-ādyeṣu gulmaś ca sparśanā-sahaḥ | dūyate dīpyate soṣmā sva-sthānaṃ dahatīva ca

46

कफात् स्तैमित्यम् अ-रुचिः सदनं शिशिर-ज्वरः । पीनसालस्य-हृल्-लास-कास-शुक्ल-त्वग्-आदि-ताः

kaphāt staimityam a-ruciḥ sadanaṃ śiśira-jvaraḥ | pīnasālasya-hṛl-lāsa-kāsa-śukla-tvag-ādi-tāḥ

47

गुल्मो ऽवगाढः कठिनो गुरुः सुप्तः स्थिरो ऽल्प-रुक् । स्व-दोष-स्थान-धामानः स्वे स्वे काले च रुक्-कराः

gulmo 'vagāḍhaḥ kaṭhino guruḥ suptaḥ sthiro 'lpa-ruk | sva-doṣa-sthāna-dhāmānaḥ sve sve kāle ca ruk-karāḥ

48

प्रायस् त्रयस् तु द्वन्द्वोत्था गुल्माः संसृष्ट-लक्षणाः । सर्व-जस् तीव्र-रुग्-दाहः शीघ्र-पाकी घनोन्नतः

prāyas trayas tu dvandvotthā gulmāḥ saṃsṛṣṭa-lakṣaṇāḥ | sarva-jas tīvra-rug-dāhaḥ śīghra-pākī ghanonnataḥ

49

सो ऽ-साध्यो रक्त-गुल्मस् तु स्त्रिया एव प्रजायते । ऋतौ वा नव-सूता वा यदि वा योनि-रोगिणी

so '-sādhyo rakta-gulmas tu striyā eva prajāyate | ṛtau vā nava-sūtā vā yadi vā yoni-rogiṇī

50

सेवते वातलानि स्त्री क्रुद्धस् तस्याः समीरणः । निरुणद्ध्य् आर्तवं योन्यां प्रति-मासम् अवस्थितम्

sevate vātalāni strī kruddhas tasyāḥ samīraṇaḥ | niruṇaddhy ārtavaṃ yonyāṃ prati-māsam avasthitam

51

कुक्षिं करोति तद्-गर्भ-लिङ्गम् आविष्-करोति च । हृल्-लास-दौर्हृद-स्तन्य-दर्शन-क्षाम-तादिकम्

kukṣiṃ karoti tad-garbha-liṅgam āviṣ-karoti ca | hṛl-lāsa-daurhṛda-stanya-darśana-kṣāma-tādikam

52

क्रमेण वायु-संसर्गात् पित्त-योनि-तया च तत् । शोणितं कुरुते तस्या वात-पित्तोत्थ-गुल्म-जान्

krameṇa vāyu-saṃsargāt pitta-yoni-tayā ca tat | śoṇitaṃ kurute tasyā vāta-pittottha-gulma-jān

53

रुक्-स्तम्भ-दाहातीसार-तृड्-ज्वरादीन् उपद्रवान् । गर्भाशये च सु-तरां शूलं दुष्टासृग्-आश्रये

ruk-stambha-dāhātīsāra-tṛḍ-jvarādīn upadravān | garbhāśaye ca su-tarāṃ śūlaṃ duṣṭāsṛg-āśraye

54

योन्याश् च स्राव-दौर्गन्ध्य-तोद-स्पन्दन-वेदनाः । न चाङ्गैर् गर्भ-वद् गुल्मः स्फुरत्य् अपि तु शूल-वान्

yonyāś ca srāva-daurgandhya-toda-spandana-vedanāḥ | na cāṅgair garbha-vad gulmaḥ sphuraty api tu śūla-vān

55

११.५४bv -तोद-स्फुरण-वेदनाः ११.५४bv -क्लेद-स्वेदन-वेदनाः पिण्डी-भूतः स एवास्याः कदा-चित् स्पन्दते चिरात् । न चास्या वर्धते कुक्षिर् गुल्म एव तु वर्धते

11.54bv -toda-sphuraṇa-vedanāḥ 11.54bv -kleda-svedana-vedanāḥ piṇḍī-bhūtaḥ sa evāsyāḥ kadā-cit spandate cirāt | na cāsyā vardhate kukṣir gulma eva tu vardhate

56

स्व-दोष-संश्रयो गुल्मः सर्वो भवति तेन सः । पाकं चिरेण भजते नैव वा विद्रधिः पुनः

sva-doṣa-saṃśrayo gulmaḥ sarvo bhavati tena saḥ | pākaṃ cireṇa bhajate naiva vā vidradhiḥ punaḥ

57

पच्यते शीघ्रम् अत्य्-अर्थं दुष्ट-रक्ताश्रय-त्वतः । अतः शीघ्र-विदाहि-त्वाद् विद्रधिः सो ऽभिधीयते

pacyate śīghram aty-arthaṃ duṣṭa-raktāśraya-tvataḥ | ataḥ śīghra-vidāhi-tvād vidradhiḥ so 'bhidhīyate

58

गुल्मे ऽन्तर्-आश्रये वस्ति-कुक्षि-हृत्-प्लीह-वेदनाः । अग्नि-वर्ण-बल-भ्रंशो वेगानां चा-प्रवर्तनम्

gulme 'ntar-āśraye vasti-kukṣi-hṛt-plīha-vedanāḥ | agni-varṇa-bala-bhraṃśo vegānāṃ cā-pravartanam

59

११.५८bv -कुक्षि-हृत्-पार्श्व-वेदनाः अतो विपर्ययो बाह्ये कोष्ठाङ्गेषु तु नाति-रुक् । वैवर्ण्यम् अवकाशस्य बहिर् उन्नत-ताधिकम्

11.58bv -kukṣi-hṛt-pārśva-vedanāḥ ato viparyayo bāhye koṣṭhāṅgeṣu tu nāti-ruk | vaivarṇyam avakāśasya bahir unnata-tādhikam

60

साटोपम् अत्य्-उग्र-रुजम् आध्मानम् उदरे भृशम् । ऊर्ध्वाधो-वात-रोधेन तम् आनाहं प्रचक्षते

sāṭopam aty-ugra-rujam ādhmānam udare bhṛśam | ūrdhvādho-vāta-rodhena tam ānāhaṃ pracakṣate

61

घनो ऽष्ठीलोपमो ग्रन्थिर् अष्ठीलोर्ध्वं समुन्नतः । आनाह-लिङ्गस् तिर्यक् तु प्रत्यष्ठीला तद्-आकृतिः

ghano 'ṣṭhīlopamo granthir aṣṭhīlordhvaṃ samunnataḥ | ānāha-liṅgas tiryak tu pratyaṣṭhīlā tad-ākṛtiḥ

62

११.६१cv आनाह-लिङ्गस् तिर्यक् च पक्वाशयाद् गुदोपस्थं वायुस् तीव्र-रुजः प्रयान् । तूणी प्रतूणी तु भवेत् स एवातो विपर्यये

11.61cv ānāha-liṅgas tiryak ca pakvāśayād gudopasthaṃ vāyus tīvra-rujaḥ prayān | tūṇī pratūṇī tu bhavet sa evāto viparyaye

63

उद्गार-बाहुल्य-पुरीष-बन्ध-तृप्त्य्-अ-क्षम-त्वान्त्र-विकूजनानि । आटोपम् आध्मानम् अ-पक्ति-शक्तिम् आसन्न-गुल्मस्य वदन्ति चिह्नम्

udgāra-bāhulya-purīṣa-bandha-tṛpty-a-kṣama-tvāntra-vikūjanāni | āṭopam ādhmānam a-pakti-śaktim āsanna-gulmasya vadanti cihnam

अध्याय 12

1

रोगाः सर्वे ऽपि मन्दे ऽग्नौ सु-तराम् उदराणि तु । अ-जीर्णान् मलिनैश् चान्नैर् जायन्ते मल-संचयात्

rogāḥ sarve 'pi mande 'gnau su-tarām udarāṇi tu | a-jīrṇān malinaiś cānnair jāyante mala-saṃcayāt

2

ऊर्ध्वाधो धातवो रुद्ध्वा वाहिनीर् अम्बु-वाहिनीः । प्राणाग्न्य्-अपानान् संदूष्य कुर्युस् त्वङ्-मांस-संधि-गाः

ūrdhvādho dhātavo ruddhvā vāhinīr ambu-vāhinīḥ | prāṇāgny-apānān saṃdūṣya kuryus tvaṅ-māṃsa-saṃdhi-gāḥ

3

आध्माप्य कुक्षिम् उदरम् अष्ट-धा तच् च भिद्यते । पृथग् दोषैः समस्तैश् च प्लीह-बद्ध-क्षतोदकैः

ādhmāpya kukṣim udaram aṣṭa-dhā tac ca bhidyate | pṛthag doṣaiḥ samastaiś ca plīha-baddha-kṣatodakaiḥ

4

तेनार्ताः शुष्क-ताल्व्-ओष्ठाः शून-पाद-करोदराः । नष्ट-चेष्टा-बलाहाराः कृशाः प्रध्मात-कुक्षयः

tenārtāḥ śuṣka-tālv-oṣṭhāḥ śūna-pāda-karodarāḥ | naṣṭa-ceṣṭā-balāhārāḥ kṛśāḥ pradhmāta-kukṣayaḥ

5

स्युः प्रेत-रूपाः पुरुषा भाविनस् तस्य लक्षणम् । क्षुन्-नाशो ऽन्नं चिरात् सर्वं स-विदाहं च पच्यते

syuḥ preta-rūpāḥ puruṣā bhāvinas tasya lakṣaṇam | kṣun-nāśo 'nnaṃ cirāt sarvaṃ sa-vidāhaṃ ca pacyate

6

१२.५dv स-विदाहं विपच्यते जीर्णा-जीर्णं न जानाति सौहित्यं सहते न च । क्षीयते बलतः शश्वच् छ्वसित्य् अल्पे ऽपि चेष्टिते

12.5dv sa-vidāhaṃ vipacyate jīrṇā-jīrṇaṃ na jānāti sauhityaṃ sahate na ca | kṣīyate balataḥ śaśvac chvasity alpe 'pi ceṣṭite

7

वृद्धिर् विषो ऽ-प्रवृत्तिश् च किञ्-चिच् छोफश् च पादयोः । रुग्-वस्ति-संधौ तत-ता लघ्व्-अल्पा-भोजनैर् अपि

vṛddhir viṣo '-pravṛttiś ca kiñ-cic chophaś ca pādayoḥ | rug-vasti-saṃdhau tata-tā laghv-alpā-bhojanair api

8

१२.७av वृद्धिर् विषो ऽ-प्रवृत्तिर् वा राजी-जन्म वली-नाशो जठरे जठरेषु तु । सर्वेषु तन्द्रा सदनं मल-सङ्गो ऽल्प-वह्नि-ता

12.7av vṛddhir viṣo '-pravṛttir vā rājī-janma valī-nāśo jaṭhare jaṭhareṣu tu | sarveṣu tandrā sadanaṃ mala-saṅgo 'lpa-vahni-tā

9

दाहः श्वयथुर् आध्मानम् अन्ते सलिल-संभवः । सर्वं त्व् अ-तोयम् अरुणम् अ-शोफं नाति-भारिकम्

dāhaḥ śvayathur ādhmānam ante salila-saṃbhavaḥ | sarvaṃ tv a-toyam aruṇam a-śophaṃ nāti-bhārikam

10

गवाक्षितं सिरा-जालैः सदा गुडगुडायते । नाभिम् अन्त्रं च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति

gavākṣitaṃ sirā-jālaiḥ sadā guḍaguḍāyate | nābhim antraṃ ca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā praṇaśyati

11

मारुतो हृत्-कटी-नाभि-पायु-वङ्क्षण-वेदनाः । स-शब्दो निश्चरेद् वायुर् विड् बद्धा मूत्रम् अल्पकम्

māruto hṛt-kaṭī-nābhi-pāyu-vaṅkṣaṇa-vedanāḥ | sa-śabdo niścared vāyur viḍ baddhā mūtram alpakam

12

१२.११bv -पायु-वङ्क्षण-वेदना नाति-मन्दो ऽनलो लौल्यं न च स्याद् वि-रसं मुखम् । तत्र वातोदरे शोफः पाणि-पान्-मुष्क-कुक्षिषु

12.11bv -pāyu-vaṅkṣaṇa-vedanā nāti-mando 'nalo laulyaṃ na ca syād vi-rasaṃ mukham | tatra vātodare śophaḥ pāṇi-pān-muṣka-kukṣiṣu

13

कुक्षि-पार्श्वोदर-कटी-पृष्ठ-रुक् पर्व-भेदनम् । शुष्क-कासो ऽङ्ग-मर्दो ऽधो-गुरु-ता मल-संग्रहः

kukṣi-pārśvodara-kaṭī-pṛṣṭha-ruk parva-bhedanam | śuṣka-kāso 'ṅga-mardo 'dho-guru-tā mala-saṃgrahaḥ

14

श्यावारुण-त्वग्-आदि-त्वम् अ-कस्माद् वृद्धि-ह्रास-वत् । स-तोद-भेदम् उदरं तनु-कृष्ण-सिरा-ततम्

śyāvāruṇa-tvag-ādi-tvam a-kasmād vṛddhi-hrāsa-vat | sa-toda-bhedam udaraṃ tanu-kṛṣṇa-sirā-tatam

15

१२.१४dv तनु कृष्ण-सिरा-ततम् आध्मात-दृति-वच् छब्दम् आहतं प्रकरोति च । वायुश् चात्र स-रुक्-शब्दो विचरेत् सर्वतो-गतिः

12.14dv tanu kṛṣṇa-sirā-tatam ādhmāta-dṛti-vac chabdam āhataṃ prakaroti ca | vāyuś cātra sa-ruk-śabdo vicaret sarvato-gatiḥ

16

पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहस् तृट् कटुकास्य-ता । भ्रमो ऽतीसारः पीत-त्वं त्वग्-आदाव् उदरं हरित्

pittodare jvaro mūrchā dāhas tṛṭ kaṭukāsya-tā | bhramo 'tīsāraḥ pīta-tvaṃ tvag-ādāv udaraṃ harit

17

पीत-ताम्र-सिरानद्धं स-स्वेदं सोष्म दह्यते । धूमायति मृदु-स्पर्शं क्षिप्र-पाकं प्रदूयते

pīta-tāmra-sirānaddhaṃ sa-svedaṃ soṣma dahyate | dhūmāyati mṛdu-sparśaṃ kṣipra-pākaṃ pradūyate

18

१२.१७cv धूमायते मृदु-स्पर्शं श्लेष्मोदरे ऽङ्ग-सदनं स्वापः श्वयथु-गौरवम् । निद्रोत्क्लेशा-रुचि-श्वास-कास-शुक्ल-त्वग्-आदि-ता

12.17cv dhūmāyate mṛdu-sparśaṃ śleṣmodare 'ṅga-sadanaṃ svāpaḥ śvayathu-gauravam | nidrotkleśā-ruci-śvāsa-kāsa-śukla-tvag-ādi-tā

19

१२.१८bv स्वाप-श्वयथु-गौरवम् उदरं स्तिमितं श्लक्ष्णं शुक्ल-राजी-ततं महत् । चिराभिवृद्धि कठिनं शीत-स्पर्शं गुरु स्थिरम्

12.18bv svāpa-śvayathu-gauravam udaraṃ stimitaṃ ślakṣṇaṃ śukla-rājī-tataṃ mahat | cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ śīta-sparśaṃ guru sthiram

20

१२.१९av उदरं स्तिमितं स्निग्धं त्रि-दोष-कोपनैस् तैस् तैः स्त्री-दत्तैश् च रजो-मलैः । गर-दूषी-विषाद्यैश् च स-रक्ताः संचिता मलाः

12.19av udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ tri-doṣa-kopanais tais taiḥ strī-dattaiś ca rajo-malaiḥ | gara-dūṣī-viṣādyaiś ca sa-raktāḥ saṃcitā malāḥ

21

कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोष-मूर्छा-भ्रमान्वितम् । कुर्युस् त्रि-लिङ्गम् उदरं शीघ्र-पाकं सु-दारुणम्

koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śoṣa-mūrchā-bhramānvitam | kuryus tri-liṅgam udaraṃ śīghra-pākaṃ su-dāruṇam

22

बाधते तच् च सु-तरां शीत-वाताभ्र-दर्शने । अत्य्-आशितस्य संक्षोभाद् यान-यानादि-चेष्टितैः

bādhate tac ca su-tarāṃ śīta-vātābhra-darśane | aty-āśitasya saṃkṣobhād yāna-yānādi-ceṣṭitaiḥ

23

१२.२२bv शीत-वाताभ्र-दर्शनैः अति-व्यवाय-कर्माध्व-वमन-व्याधि-कर्शनैः । वाम-पार्श्वाश्रितः प्लीहा च्युतः स्थानाद् विवर्धते

12.22bv śīta-vātābhra-darśanaiḥ ati-vyavāya-karmādhva-vamana-vyādhi-karśanaiḥ | vāma-pārśvāśritaḥ plīhā cyutaḥ sthānād vivardhate

24

शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्धयेत् । सो ऽष्ठीलेवाति-कठिनः प्राक् ततः कूर्म-पृष्ठ-वत्

śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivardhayet | so 'ṣṭhīlevāti-kaṭhinaḥ prāk tataḥ kūrma-pṛṣṭha-vat

25

१२.२४dv प्राकृतः कूर्म-पृष्ठ-वत् क्रमेण वर्धमानश् च कुक्षाव् उदरम् आवहेत् । श्वास-कास-पिपासास्य-वैरस्याध्मान-रुग्-ज्वरैः

12.24dv prākṛtaḥ kūrma-pṛṣṭha-vat krameṇa vardhamānaś ca kukṣāv udaram āvahet | śvāsa-kāsa-pipāsāsya-vairasyādhmāna-rug-jvaraiḥ

26

पाण्डु-त्व-मूर्छा-छर्दीभिर् दाह-मोहैश् च संयुतम् । अरुणाभं वि-वर्णं वा नील-हारिद्र-राजि-मत्

pāṇḍu-tva-mūrchā-chardībhir dāha-mohaiś ca saṃyutam | aruṇābhaṃ vi-varṇaṃ vā nīla-hāridra-rāji-mat

27

१२.२६av पाण्डु-त्व-मूर्छाति-छर्दि- १२.२६bv -दाह-मोहैश् च संयुतम् उदावर्त-रुजानाहैर् मोह-तृड्-दहन-ज्वरैः । गौरवा-रुचि-काठिन्यैर् विद्यात् तत्र मलान् क्रमात्

12.26av pāṇḍu-tva-mūrchāti-chardi- 12.26bv -dāha-mohaiś ca saṃyutam udāvarta-rujānāhair moha-tṛḍ-dahana-jvaraiḥ | gauravā-ruci-kāṭhinyair vidyāt tatra malān kramāt

28

१२.२७av उदावर्त-रुग्-आनाहैर् प्लीह-वद् दक्षिणात् पार्श्वात् कुर्याद् यकृद् अपि च्युतम् । पक्ष्म-वालैः सहान्नेन भुक्तैर् बद्धायने गुदे

12.27av udāvarta-rug-ānāhair plīha-vad dakṣiṇāt pārśvāt kuryād yakṛd api cyutam | pakṣma-vālaiḥ sahānnena bhuktair baddhāyane gude

29

दुर्-नामभिर् उदावर्तैर् अन्यैर् वान्त्रोपलेपिभिः । वर्चः-पित्त-कफान् रुद्ध्वा करोति कुपितो ऽनिलः

dur-nāmabhir udāvartair anyair vāntropalepibhiḥ | varcaḥ-pitta-kaphān ruddhvā karoti kupito 'nilaḥ

30

१२.२९bv अन्नैर् वान्त्रोपलेपिभिः अपानो जठरं तेन स्युर् दाह-ज्वर-तृट्-क्षवाः । कास-श्वासोरु-सदनं शिरो-हृन्-नाभि-पायु-रुक्

12.29bv annair vāntropalepibhiḥ apāno jaṭharaṃ tena syur dāha-jvara-tṛṭ-kṣavāḥ | kāsa-śvāsoru-sadanaṃ śiro-hṛn-nābhi-pāyu-ruk

31

१२.३०bv स्युर् दाह-ज्वर-तृट्-क्षुधाः १२.३०bv स्युर् दाह-ज्वर-तृट्-क्षुतः मल-सङ्गो ऽ-रुचिश् छर्दिर् उदरं मूढ-मारुतम् । स्थिरं नीलारुण-सिरा-राजी-नद्धम् अ-राजि वा

12.30bv syur dāha-jvara-tṛṭ-kṣudhāḥ 12.30bv syur dāha-jvara-tṛṭ-kṣutaḥ mala-saṅgo '-ruciś chardir udaraṃ mūḍha-mārutam | sthiraṃ nīlāruṇa-sirā-rājī-naddham a-rāji vā

32

नाभेर् उपरि च प्रायो गो-पुच्छाकृति जायते । अस्थ्य्-आदि-शल्यैः सान्नैश् चेद् भुक्तैर् अत्य्-अशनेन वा

nābher upari ca prāyo go-pucchākṛti jāyate | asthy-ādi-śalyaiḥ sānnaiś ced bhuktair aty-aśanena vā

33

१२.३२cv अस्थ्य्-आदि-शल्यैः सान्नैश् च भिद्यते पच्यते वान्त्रं तच्-छिद्रैश् च स्रवन् बहिः । आम एव गुदाद् एति ततो ऽल्पाल्पं स-विड्-रसः

12.32cv asthy-ādi-śalyaiḥ sānnaiś ca bhidyate pacyate vāntraṃ tac-chidraiś ca sravan bahiḥ | āma eva gudād eti tato 'lpālpaṃ sa-viḍ-rasaḥ

34

१२.३३av भिद्यते पच्यते चान्त्रं १२.३३dv ऽल्पाल्पः स-विड्-रसः तुल्यः कुणप-गन्धेन पिच्छिलः पीत-लोहितः । शेषश् चापूर्य जठरं जठरं घोरम् आवहेत्

12.33av bhidyate pacyate cāntraṃ 12.33dv 'lpālpaḥ sa-viḍ-rasaḥ tulyaḥ kuṇapa-gandhena picchilaḥ pīta-lohitaḥ | śeṣaś cāpūrya jaṭharaṃ jaṭharaṃ ghoram āvahet

35

वर्धयेत् तद् अधो नाभेर् आशु चैति जलात्म-ताम् । उद्रिक्त-दोष-रूपं च व्याप्तं च श्वास-तृड्-भ्रमैः

vardhayet tad adho nābher āśu caiti jalātma-tām | udrikta-doṣa-rūpaṃ ca vyāptaṃ ca śvāsa-tṛḍ-bhramaiḥ

36

१२.३५av वर्धते तद् अधो नाभेर् १२.३५dv व्याप्तं च श्वास-तृड्-ज्वरैः छिद्रोदरम् इदं प्राहुः परिस्रावीति चापरे । प्रवृत्त-स्नेह-पानादेः सहसामाम्बु-पायिनः

12.35av vardhate tad adho nābher 12.35dv vyāptaṃ ca śvāsa-tṛḍ-jvaraiḥ chidrodaram idaṃ prāhuḥ parisrāvīti cāpare | pravṛtta-sneha-pānādeḥ sahasāmāmbu-pāyinaḥ

37

अत्य्-अम्बु-पानान् मन्दाग्नेः क्षीणस्याति-कृशस्य वा । रुद्ध्वाम्बु-मार्गान् अनिलः कफश् च जल-मूर्छितः

aty-ambu-pānān mandāgneḥ kṣīṇasyāti-kṛśasya vā | ruddhvāmbu-mārgān anilaḥ kaphaś ca jala-mūrchitaḥ

38

वर्धयेतां तद् एवाम्बु तत्-स्थानाद् उदराश्रितौ । ततः स्याद् उदरं तृष्णा-गुद-स्रुति-रुजान्वितम्

vardhayetāṃ tad evāmbu tat-sthānād udarāśritau | tataḥ syād udaraṃ tṛṣṇā-guda-sruti-rujānvitam

39

१२.३८dv -गुद-स्रुति-रुजा-युतम् कास-श्वासा-रुचि-युतं नाना-वर्ण-सिरा-ततम् । तोय-पूर्ण-दृति-स्पर्श-शब्द-प्रक्षोभ-वेपथु

12.38dv -guda-sruti-rujā-yutam kāsa-śvāsā-ruci-yutaṃ nānā-varṇa-sirā-tatam | toya-pūrṇa-dṛti-sparśa-śabda-prakṣobha-vepathu

40

१२.३९bv नाना-वर्ण-सिरान्वितम् १२.३९bv नाना-वर्ण-सिराचितम् १२.३९bv नाना-वर्ण-सिरावृतम् दकोदरं महत् स्निग्धं स्थिरम् आवृत्त-नाभि तत् । उपेक्षया च सर्वेषु दोषाः स्व-स्थानतश् च्युताः

12.39bv nānā-varṇa-sirānvitam 12.39bv nānā-varṇa-sirācitam 12.39bv nānā-varṇa-sirāvṛtam dakodaraṃ mahat snigdhaṃ sthiram āvṛtta-nābhi tat | upekṣayā ca sarveṣu doṣāḥ sva-sthānataś cyutāḥ

41

पाकाद् द्रवा द्रवी-कुर्युः संधि-स्रोतो-मुखान्य् अपि । स्वेदश् च बाह्य-स्रोतःसु विहतस् तिर्यग्-आस्थितः

pākād dravā dravī-kuryuḥ saṃdhi-sroto-mukhāny api | svedaś ca bāhya-srotaḥsu vihatas tiryag-āsthitaḥ

42

१२.४१av पाकाद् द्रवाद् द्रवी-कुर्युः तद् एवोदकम् आप्याय्य पिच्छां कुर्यात् तदा भवेत् । गुरूदरं स्थिरं वृत्तम् आहतं च न शब्द-वत्

12.41av pākād dravād dravī-kuryuḥ tad evodakam āpyāyya picchāṃ kuryāt tadā bhavet | gurūdaraṃ sthiraṃ vṛttam āhataṃ ca na śabda-vat

43

मृदु व्यपेत-राजीकं नाभ्यां स्पृष्टं च सर्पति । तद् अनूदक-जन्मास्मिन् कुक्षि-वृद्धिस् ततो ऽधिकम्

mṛdu vyapeta-rājīkaṃ nābhyāṃ spṛṣṭaṃ ca sarpati | tad anūdaka-janmāsmin kukṣi-vṛddhis tato 'dhikam

44

सिरान्तर्धानम् उदक-जठरोक्तं च लक्षणम् । वात-पित्त-कफ-प्लीह-संनिपातोदकोदरम्

sirāntardhānam udaka-jaṭharoktaṃ ca lakṣaṇam | vāta-pitta-kapha-plīha-saṃnipātodakodaram

45

कृच्छ्रं यथोत्तरं पक्षात् परं प्रायो ऽपरे हतः । सर्वं च जात-सलिलं रिष्टोक्तोपद्रवान्वितम्

kṛcchraṃ yathottaraṃ pakṣāt paraṃ prāyo 'pare hataḥ | sarvaṃ ca jāta-salilaṃ riṣṭoktopadravānvitam

46

जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्र-तमं मतम् । बलिनस् तद् अ-जाताम्बु यत्न-साध्यं नवोत्थितम्

janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchra-tamaṃ matam | balinas tad a-jātāmbu yatna-sādhyaṃ navotthitam

अध्याय 13

1

पित्त-प्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर् मलाः । तत्रानिलेन बलिना क्षिप्तं पित्तं हृदि स्थितम्

pitta-pradhānāḥ kupitā yathoktaiḥ kopanair malāḥ | tatrānilena balinā kṣiptaṃ pittaṃ hṛdi sthitam

2

धमनीर् दश संप्राप्य व्याप्नुवत् सकलां तनुम् । श्लेष्म-त्वग्-रक्त-मांसानि प्रदूष्यान्तरम् आश्रितम्

dhamanīr daśa saṃprāpya vyāpnuvat sakalāṃ tanum | śleṣma-tvag-rakta-māṃsāni pradūṣyāntaram āśritam

3

त्वङ्-मांसयोस् तत् कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्-विधान् । पाण्डु-हारिद्र-हरितान् पाण्डु-त्वं तेषु चाधिकम्

tvaṅ-māṃsayos tat kurute tvaci varṇān pṛthag-vidhān | pāṇḍu-hāridra-haritān pāṇḍu-tvaṃ teṣu cādhikam

4

यतो ऽतः पाण्डुर् इत्य् उक्तः स रोगस् तेन गौरवम् । धातूनां स्याच् च शैथिल्यम् ओजसश् च गुण-क्षयः

yato 'taḥ pāṇḍur ity uktaḥ sa rogas tena gauravam | dhātūnāṃ syāc ca śaithilyam ojasaś ca guṇa-kṣayaḥ

5

ततो ऽल्प-रक्त-मेदस्को निः-सारः स्याच् छ्लथेन्द्रियः । मृद्यमानैर् इवाङ्गैर् ना द्रवता हृदयेन च

tato 'lpa-rakta-medasko niḥ-sāraḥ syāc chlathendriyaḥ | mṛdyamānair ivāṅgair nā dravatā hṛdayena ca

6

१३.५bv निः-सारः शिथिलेन्द्रियः १३.५dv द्रवता हृदयेन वा शूनाक्षि-कूटः सदनः कोपनः ष्ठीवनो ऽल्प-वाक् । अन्न-द्विट् शिशिर-द्वेषी शीर्ण-रोमा हतानलः

13.5bv niḥ-sāraḥ śithilendriyaḥ 13.5dv dravatā hṛdayena vā śūnākṣi-kūṭaḥ sadanaḥ kopanaḥ ṣṭhīvano 'lpa-vāk | anna-dviṭ śiśira-dveṣī śīrṇa-romā hatānalaḥ

7

१३.६av शूनाक्षि-कूट-वदनः १३.६bv कोपनः स्वेदनो ऽल्प-वाक् १३.६bv कोपनः सदनो ऽल्प-वाक् सन्न-सक्थो ज्वरी श्वासी कर्ण-क्ष्वेडी भ्रमी श्रमी । स पञ्च-धा पृथग् दोषैः समस्तैर् मृत्तिकादनात्

13.6av śūnākṣi-kūṭa-vadanaḥ 13.6bv kopanaḥ svedano 'lpa-vāk 13.6bv kopanaḥ sadano 'lpa-vāk sanna-saktho jvarī śvāsī karṇa-kṣveḍī bhramī śramī | sa pañca-dhā pṛthag doṣaiḥ samastair mṛttikādanāt

8

१३.७av सन्न-सक्थी ज्वरी श्वासी प्राग्-रूपम् अस्य हृदय-स्पन्दनं रूक्ष-ता त्वचि । अ-रुचिः पीत-मूत्र-त्वं स्वेदा-भावो ऽल्प-वह्नि-ता

13.7av sanna-sakthī jvarī śvāsī prāg-rūpam asya hṛdaya-spandanaṃ rūkṣa-tā tvaci | a-ruciḥ pīta-mūtra-tvaṃ svedā-bhāvo 'lpa-vahni-tā

9

सादः श्रमो ऽनिलात् तत्र गात्र-रुक्-तोद-कम्पनम् । कृष्ण-रूक्षारुण-सिरा-नख-विण्-मूत्र-नेत्र-ता

sādaḥ śramo 'nilāt tatra gātra-ruk-toda-kampanam | kṛṣṇa-rūkṣāruṇa-sirā-nakha-viṇ-mūtra-netra-tā

10

शोफानाहास्य-वैरस्य-विट्-शोषाः पार्श्व-मूर्ध-रुक् । पित्ताद् धरित-पीताभ-सिरादि-त्वं ज्वरस् तमः

śophānāhāsya-vairasya-viṭ-śoṣāḥ pārśva-mūrdha-ruk | pittād dharita-pītābha-sirādi-tvaṃ jvaras tamaḥ

11

तृट्-स्वेद-मूर्छा-शीतेच्छा दौर्गन्ध्यं कटु-वक्त्र-ता । वर्चो-भेदो ऽम्लको दाहः कफाच् छुक्ल-सिरादि-ता

tṛṭ-sveda-mūrchā-śītecchā daurgandhyaṃ kaṭu-vaktra-tā | varco-bhedo 'mlako dāhaḥ kaphāc chukla-sirādi-tā

12

तन्द्रा लवण-वक्त्र-त्वं रोम-हर्षः स्वर-क्षयः । कासश् छर्दिश् च निचयान् मिश्र-लिङ्गो ऽति-दुः-सहः

tandrā lavaṇa-vaktra-tvaṃ roma-harṣaḥ svara-kṣayaḥ | kāsaś chardiś ca nicayān miśra-liṅgo 'ti-duḥ-sahaḥ

13

१३.१२bv हर्षो रोम्णां स्वर-क्षयः मृत् कषायानिलं पित्तम् ऊषरा मधुरा कफम् । दूषयित्वा रसादींश् च रौक्ष्याद् भुक्तं विरूक्ष्य च

13.12bv harṣo romṇāṃ svara-kṣayaḥ mṛt kaṣāyānilaṃ pittam ūṣarā madhurā kapham | dūṣayitvā rasādīṃś ca raukṣyād bhuktaṃ virūkṣya ca

14

स्रोतांस्य् अ-पक्वैवापूर्य कुर्याद् रुद्ध्वा च पूर्व-वत् । पाण्डु-रोगं ततः शून-नाभि-पादास्य-मेहनः

srotāṃsy a-pakvaivāpūrya kuryād ruddhvā ca pūrva-vat | pāṇḍu-rogaṃ tataḥ śūna-nābhi-pādāsya-mehanaḥ

15

पुरीषं कृमि-मन् मुञ्चेद् भिन्नं सासृक् कफं नरः । यः पाण्डु-रोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलाम्

purīṣaṃ kṛmi-man muñced bhinnaṃ sāsṛk kaphaṃ naraḥ | yaḥ pāṇḍu-rogī seveta pittalaṃ tasya kāmalām

16

कोष्ठ-शाखाश्रयां पित्तं दग्ध्वासृङ्-मांसम् आवहेत् । हारिद्र-नेत्र-मूत्र-त्वङ्-नख-वक्त्र-शकृत्-तया

koṣṭha-śākhāśrayāṃ pittaṃ dagdhvāsṛṅ-māṃsam āvahet | hāridra-netra-mūtra-tvaṅ-nakha-vaktra-śakṛt-tayā

17

१३.१६av कोष्ठ-शाखाश्रयं पित्तं दाहा-विपाक-तृष्णा-वान् भेकाभो दुर्-बलेन्द्रियः । भवेत् पित्तोल्बणस्यासौ पाण्डु-रोगाद् ऋते ऽपि च

13.16av koṣṭha-śākhāśrayaṃ pittaṃ dāhā-vipāka-tṛṣṇā-vān bhekābho dur-balendriyaḥ | bhavet pittolbaṇasyāsau pāṇḍu-rogād ṛte 'pi ca

18

उपेक्षया च शोफाढ्या सा कृच्छ्रा कुम्भ-कामला । हरित-श्याव-पीत-त्वं पाण्डु-रोगे यदा भवेत्

upekṣayā ca śophāḍhyā sā kṛcchrā kumbha-kāmalā | harita-śyāva-pīta-tvaṃ pāṇḍu-roge yadā bhavet

19

वात-पित्ताद् भ्रमस् तृष्णा स्त्रीष्व् अ-हर्षो मृदुर् ज्वरः । तन्द्रा बलानल-भ्रंशो लोढरं तं हलीमकम्

vāta-pittād bhramas tṛṣṇā strīṣv a-harṣo mṛdur jvaraḥ | tandrā balānala-bhraṃśo loḍharaṃ taṃ halīmakam

20

अलसं चेति शंसन्ति तेषां पूर्वम् उपद्रवाः । शोफ-प्रधानाः कथिताः स एवातो निगद्यते

alasaṃ ceti śaṃsanti teṣāṃ pūrvam upadravāḥ | śopha-pradhānāḥ kathitāḥ sa evāto nigadyate

21

पित्त-रक्त-कफान् वायुर् दुष्टो दुष्टान् बहिः-सिराः । नीत्वा रुद्ध-गतिस् तैर् हि कुर्यात् त्वङ्-मांस-संश्रयम्

pitta-rakta-kaphān vāyur duṣṭo duṣṭān bahiḥ-sirāḥ | nītvā ruddha-gatis tair hi kuryāt tvaṅ-māṃsa-saṃśrayam

22

उत्सेधं संहतं शोफं तम् आहुर् निचयाद् अतः । सर्वं हेतु-विशेषैस् तु रूप-भेदान् नवात्मकम्

utsedhaṃ saṃhataṃ śophaṃ tam āhur nicayād ataḥ | sarvaṃ hetu-viśeṣais tu rūpa-bhedān navātmakam

23

दोषैः पृथग् द्वयैः सर्वैर् अभिघाताद् विषाद् अपि । द्वि-धा वा निजम् आगन्तुं सर्वाङ्गैकाङ्ग-जं च तम्

doṣaiḥ pṛthag dvayaiḥ sarvair abhighātād viṣād api | dvi-dhā vā nijam āgantuṃ sarvāṅgaikāṅga-jaṃ ca tam

24

पृथून्नत-ग्रथित-ता-विशेषैश् च त्रि-धा विदुः । सामान्य-हेतुः शोफानां दोष-जानां विशेषतः

pṛthūnnata-grathita-tā-viśeṣaiś ca tri-dhā viduḥ | sāmānya-hetuḥ śophānāṃ doṣa-jānāṃ viśeṣataḥ

25

व्याधि-कर्मोपवासादि-क्षीणस्य भजतो द्रुतम् । अति-मात्रम् अथान्यस्य गुर्व्-अम्ल-स्निग्ध-शीतलम्

vyādhi-karmopavāsādi-kṣīṇasya bhajato drutam | ati-mātram athānyasya gurv-amla-snigdha-śītalam

26

१३.२५bv -क्षीणस्य भजतो द्रवम् १३.२५cv अति-मात्रम् अथान्नं च लवण-क्षार-तीक्ष्णोष्ण-शाकाम्बु स्वप्न-जागरम् । मृद्-ग्राम्य-मांस-वल्लूरम् अ-जीर्ण-श्रम-मैथुनम्

13.25bv -kṣīṇasya bhajato dravam 13.25cv ati-mātram athānnaṃ ca lavaṇa-kṣāra-tīkṣṇoṣṇa-śākāmbu svapna-jāgaram | mṛd-grāmya-māṃsa-vallūram a-jīrṇa-śrama-maithunam

27

पदातेर् मार्ग-गमनं यानेन क्षोभिणापि वा । श्वास-कासातिसारार्शो-जठर-प्रदर-ज्वराः

padāter mārga-gamanaṃ yānena kṣobhiṇāpi vā | śvāsa-kāsātisārārśo-jaṭhara-pradara-jvarāḥ

28

विषूच्य्-अलसक-च्छर्दि-गर्भ-विसर्प-पाण्डवः । अन्ये च मिथ्योपक्रान्तास् तैर् दोषा वक्षसि स्थिताः

viṣūcy-alasaka-cchardi-garbha-visarpa-pāṇḍavaḥ | anye ca mithyopakrāntās tair doṣā vakṣasi sthitāḥ

29

१३.२८bv -गर्भ-विसर्प-पाण्डु-ता ऊर्ध्वं शोफम् अधो वस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्य-गाः । सर्वाङ्ग-गाः सर्व-गतं प्रत्यङ्गेषु तद्-आश्रयाः

13.28bv -garbha-visarpa-pāṇḍu-tā ūrdhvaṃ śopham adho vastau madhye kurvanti madhya-gāḥ | sarvāṅga-gāḥ sarva-gataṃ pratyaṅgeṣu tad-āśrayāḥ

30

तत्-पूर्व-रूपं दवथुः सिरायामो ऽङ्ग-गौरवम् । वाताच् छोफश् चलो रूक्षः खर-रोमारुणासितः

tat-pūrva-rūpaṃ davathuḥ sirāyāmo 'ṅga-gauravam | vātāc chophaś calo rūkṣaḥ khara-romāruṇāsitaḥ

31

संकोच-स्पन्द-हर्षार्ति-तोद-भेद-प्रसुप्ति-मान् । क्षिप्रोत्थान-शमः शीघ्रम् उन्नमेत् पीडितस् तनुः

saṃkoca-spanda-harṣārti-toda-bheda-prasupti-mān | kṣiprotthāna-śamaḥ śīghram unnamet pīḍitas tanuḥ

32

स्निग्धोष्ण-मर्दनैः शाम्येद् रात्राव् अल्पो दिवा महान् । त्वक् च सर्षप-लिप्तेव तस्मिंश् चिमिचिमायते

snigdhoṣṇa-mardanaiḥ śāmyed rātrāv alpo divā mahān | tvak ca sarṣapa-lipteva tasmiṃś cimicimāyate

33

पीत-रक्तासिताभासः पित्ताद् आ-ताम्र-रोम-कृत् । शीघ्रानुसार-प्रशमो मध्ये प्राग् जायते तनुः

pīta-raktāsitābhāsaḥ pittād ā-tāmra-roma-kṛt | śīghrānusāra-praśamo madhye prāg jāyate tanuḥ

34

स-तृड्-दाह-ज्वर-स्वेद-दव-क्लेद-मद-भ्रमः । शीताभिलाषी विड्-भेदी गन्धी स्पर्शा-सहो मृदुः

sa-tṛḍ-dāha-jvara-sveda-dava-kleda-mada-bhramaḥ | śītābhilāṣī viḍ-bhedī gandhī sparśā-saho mṛduḥ

35

कण्डू-मान् पाण्डु-रोम-त्वक् कठिनः शीतलो गुरुः । स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानो निद्रा-छर्द्य्-अग्नि-साद-कृत्

kaṇḍū-mān pāṇḍu-roma-tvak kaṭhinaḥ śītalo guruḥ | snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styāno nidrā-chardy-agni-sāda-kṛt

36

आक्रान्तो नोन्नमेत् कृच्छ्र-शम-जन्मा निशा-बलः । स्रवेन् नासृक् चिरात् पिच्छां कुश-शस्त्रादि-विक्षतः

ākrānto nonnamet kṛcchra-śama-janmā niśā-balaḥ | sraven nāsṛk cirāt picchāṃ kuśa-śastrādi-vikṣataḥ

37

स्पर्शोष्ण-काङ्क्षी च कफाद् यथा-स्वं द्वन्द्व-जास् त्रयः । संकराद् धेतु-लिङ्गानां निचयान् निचयात्मकः

sparśoṣṇa-kāṅkṣī ca kaphād yathā-svaṃ dvandva-jās trayaḥ | saṃkarād dhetu-liṅgānāṃ nicayān nicayātmakaḥ

38

अभिघातेन शस्त्रादि-च्छेद-भेद-क्षतादिभिः । हिमानिलोद-ध्य्-अनिलैर् भल्लात-कपिकच्छु-जैः

abhighātena śastrādi-ccheda-bheda-kṣatādibhiḥ | himāniloda-dhy-anilair bhallāta-kapikacchu-jaiḥ

39

१३.३८cv हिमानलोद-ध्य्-अनिलैर् रसैः शूकैश् च संस्पर्शाच् छ्वयथुः स्याद् विसर्प-वान् । भृशोष्मा लोहिताभासः प्राय-शः पित्त-लक्षणः

13.38cv himānaloda-dhy-anilair rasaiḥ śūkaiś ca saṃsparśāc chvayathuḥ syād visarpa-vān | bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāya-śaḥ pitta-lakṣaṇaḥ

40

विष-जः स-विष-प्राणि-परिसर्पण-मूत्रणात् । दंष्ट्रा-दन्त-नखापाताद् अ-विष-प्राणिनाम् अपि

viṣa-jaḥ sa-viṣa-prāṇi-parisarpaṇa-mūtraṇāt | daṃṣṭrā-danta-nakhāpātād a-viṣa-prāṇinām api

41

१३.४०cv दंष्ट्रा-दन्त-नखाघाताद् विण्-मूत्र-शुक्रोपहत-मल-वद्-वस्त्र-संकरात् । विष-वृक्षानिल-स्पर्शाद् गर-योगावचूर्णनात्

13.40cv daṃṣṭrā-danta-nakhāghātād viṇ-mūtra-śukropahata-mala-vad-vastra-saṃkarāt | viṣa-vṛkṣānila-sparśād gara-yogāvacūrṇanāt

42

१३.४१bv -मल-वद्-वस्त्र-धारणात् मृदुश् चलो ऽवलम्बी च शीघ्रो दाह-रुजा-करः । नवो ऽन्-उपद्रवः शोफः साध्यो ऽ-साध्यः पुरेरितः

13.41bv -mala-vad-vastra-dhāraṇāt mṛduś calo 'valambī ca śīghro dāha-rujā-karaḥ | navo 'n-upadravaḥ śophaḥ sādhyo '-sādhyaḥ pureritaḥ

43

स्याद् विसर्पो ऽभिघातान्तैर् दोषैर् दूष्यैश् च शोफ-वत् । त्र्य्-अधिष्ठानं च तं प्राहुर् बाह्यान्तर्-उभयाश्रयात्

syād visarpo 'bhighātāntair doṣair dūṣyaiś ca śopha-vat | try-adhiṣṭhānaṃ ca taṃ prāhur bāhyāntar-ubhayāśrayāt

44

यथोत्तरं च दुः-साध्यास् तत्र दोषा यथा-यथम् । प्रकोपणैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः

yathottaraṃ ca duḥ-sādhyās tatra doṣā yathā-yatham | prakopaṇaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ

45

देहे शीघ्रं विसर्पन्ति ते ऽन्तर् अन्तः-स्थिता बहिः । बहिः-स्था द्वितये द्वि-स्था विद्यात् तत्रान्तर्-आश्रयम्

dehe śīghraṃ visarpanti te 'ntar antaḥ-sthitā bahiḥ | bahiḥ-sthā dvitaye dvi-sthā vidyāt tatrāntar-āśrayam

46

मर्मोपतापात् संमोहाद् अयनानां विघट्टनात् । तृष्णाति-योगाद् वेगानां विषमं च प्रवर्तनात्

marmopatāpāt saṃmohād ayanānāṃ vighaṭṭanāt | tṛṣṇāti-yogād vegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt

47

१३.४६av मर्मोपघातात् संमोहाद् १३.४६dv विषमाच् च प्रवर्तनात् आशु चाग्नि-बल-भ्रंशाद् अतो बाह्यं विपर्ययात् । तत्र वातात् परीसर्पो वात-ज्वर-सम-व्यथः

13.46av marmopaghātāt saṃmohād 13.46dv viṣamāc ca pravartanāt āśu cāgni-bala-bhraṃśād ato bāhyaṃ viparyayāt | tatra vātāt parīsarpo vāta-jvara-sama-vyathaḥ

48

शोफ-स्फुरण-निस्तोद-भेदायामार्ति-हर्ष-वान् । पित्ताद् द्रुत-गतिः पित्त-ज्वर-लिङ्गो ऽति-लोहितः

śopha-sphuraṇa-nistoda-bhedāyāmārti-harṣa-vān | pittād druta-gatiḥ pitta-jvara-liṅgo 'ti-lohitaḥ

49

कफात् कण्डू-युतः स्निग्धः कफ-ज्वर-समान-रुक् । स्व-दोष-लिङ्गैश् चीयन्ते सर्वे स्फोटैर् उपेक्षिताः

kaphāt kaṇḍū-yutaḥ snigdhaḥ kapha-jvara-samāna-ruk | sva-doṣa-liṅgaiś cīyante sarve sphoṭair upekṣitāḥ

50

ते पक्व-भिन्नाः स्वं स्वं च बिभ्रति व्रण-लक्षणम् । वात-पित्ताज् ज्वर-च्छर्दि-मूर्छातीसार-तृड्-भ्रमैः

te pakva-bhinnāḥ svaṃ svaṃ ca bibhrati vraṇa-lakṣaṇam | vāta-pittāj jvara-cchardi-mūrchātīsāra-tṛḍ-bhramaiḥ

51

अस्थि-भेदाग्नि-सदन-तमका-रोचकैर् युतः । करोति सर्वम् अङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्ण-वत्

asthi-bhedāgni-sadana-tamakā-rocakair yutaḥ | karoti sarvam aṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇa-vat

52

यं यं देशं विसर्पश् च विसर्पति भवेत् स सः । शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाशु च चीयते

yaṃ yaṃ deśaṃ visarpaś ca visarpati bhavet sa saḥ | śāntāṅgārāsito nīlo rakto vāśu ca cīyate

53

अग्नि-दग्ध इव स्फोटैः शीघ्र-ग-त्वाद् द्रुतं च सः । मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद् वातो ऽति-बलस् ततः

agni-dagdha iva sphoṭaiḥ śīghra-ga-tvād drutaṃ ca saḥ | marmānusārī vīsarpaḥ syād vāto 'ti-balas tataḥ

54

व्यथेताङ्गं हरेत् संज्ञां निद्रां च श्वासम् ईरयेत् । हिध्मां च स गतो ऽवस्थाम् ईदृशीं लभते न ना

vyathetāṅgaṃ haret saṃjñāṃ nidrāṃ ca śvāsam īrayet | hidhmāṃ ca sa gato 'vasthām īdṛśīṃ labhate na nā

55

क्व-चिच् छर्मा-रति-ग्रस्तो भूमि-शय्यासनादिषु । चेष्टमानस् ततः क्लिष्टो मनो-देह-श्रमोद्भवाम्

kva-cic charmā-rati-grasto bhūmi-śayyāsanādiṣu | ceṣṭamānas tataḥ kliṣṭo mano-deha-śramodbhavām

56

दुष्-प्रबोधो ऽश्नुते निद्रां सो ऽग्नि-विसर्प उच्यते । कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहु-धा कफम्

duṣ-prabodho 'śnute nidrāṃ so 'gni-visarpa ucyate | kaphena ruddhaḥ pavano bhittvā taṃ bahu-dhā kapham

57

रक्तं वा वृद्ध-रक्तस्य त्वक्-सिरा-स्नाव-मांस-गम् । दूषयित्वा च दीर्घाणु-वृत्त-स्थूल-खरात्मनाम्

raktaṃ vā vṛddha-raktasya tvak-sirā-snāva-māṃsa-gam | dūṣayitvā ca dīrghāṇu-vṛtta-sthūla-kharātmanām

58

ग्रन्थीनां कुरुते मालां रक्तानां तीव्र-रुग्-ज्वराम् । श्वास-कासातिसारास्य-शोष-हिध्मा-वमि-भ्रमैः

granthīnāṃ kurute mālāṃ raktānāṃ tīvra-rug-jvarām | śvāsa-kāsātisārāsya-śoṣa-hidhmā-vami-bhramaiḥ

59

मोह-वैवर्ण्य-मूर्छाङ्ग-भङ्गाग्नि-सदनैर् युताम् । इत्य् अयं ग्रन्थि-वीसर्पः कफ-मारुत-कोप-जः

moha-vaivarṇya-mūrchāṅga-bhaṅgāgni-sadanair yutām | ity ayaṃ granthi-vīsarpaḥ kapha-māruta-kopa-jaḥ

60

कफ-पित्ताज् ज्वरः स्तम्भो निद्रा-तन्द्रा-शिरो-रुजः । अङ्गावसाद-विक्षेप-प्रलापा-रोचक-भ्रमाः

kapha-pittāj jvaraḥ stambho nidrā-tandrā-śiro-rujaḥ | aṅgāvasāda-vikṣepa-pralāpā-rocaka-bhramāḥ

61

मूर्छाग्नि-हानिर् भेदो ऽस्थ्नां पिपासेन्द्रिय-गौरवम् । आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति

mūrchāgni-hānir bhedo 'sthnāṃ pipāsendriya-gauravam | āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati

62

प्रायेणामाशये गृह्णन्न् एक-देशं न चाति-रुक् । पिटिकैर् अवकीर्णो ऽति-पीत-लोहित-पाण्डुरैः

prāyeṇāmāśaye gṛhṇann eka-deśaṃ na cāti-ruk | piṭikair avakīrṇo 'ti-pīta-lohita-pāṇḍuraiḥ

63

मेचकाभो ऽसितः स्निग्धो मलिनः शोफ-वान् गुरुः । गम्भीर-पाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नो ऽवदीर्यते

mecakābho 'sitaḥ snigdho malinaḥ śopha-vān guruḥ | gambhīra-pākaḥ prājyoṣmā spṛṣṭaḥ klinno 'vadīryate

64

१३.६३av मेचकाभो ऽसित-स्निग्धो पङ्क-वच्-छीर्ण-मांसश् च स्पष्ट-स्नायु-सिरा-गणः । शव-गन्धिश् च वीसर्पं कर्दमाख्यम् उशन्ति तम्

13.63av mecakābho 'sita-snigdho paṅka-vac-chīrṇa-māṃsaś ca spaṣṭa-snāyu-sirā-gaṇaḥ | śava-gandhiś ca vīsarpaṃ kardamākhyam uśanti tam

65

सर्व-जो लक्षणैः सर्वैः सर्व-धात्व्-अतिसर्पणः । बाह्य-हेतोः क्षतात् क्रुद्धः स-रक्तं पित्तम् ईरयन्

sarva-jo lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ sarva-dhātv-atisarpaṇaḥ | bāhya-hetoḥ kṣatāt kruddhaḥ sa-raktaṃ pittam īrayan

66

१३.६५bv सर्व-धात्व्-अभिसर्पणः विसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थ-सदृशैश् चितम् । स्फोटैः शोफ-ज्वर-रुजा-दाहाढ्यं श्याव-लोहितम्

13.65bv sarva-dhātv-abhisarpaṇaḥ visarpaṃ mārutaḥ kuryāt kulattha-sadṛśaiś citam | sphoṭaiḥ śopha-jvara-rujā-dāhāḍhyaṃ śyāva-lohitam

67

पृथग् दोषैस् त्रयः साध्या द्वन्द्व-जाश् चान्-उपद्रवाः । अ-साध्यौ क्षत-सर्वोत्थौ सर्वे चाक्रान्त-मर्मकाः

pṛthag doṣais trayaḥ sādhyā dvandva-jāś cān-upadravāḥ | a-sādhyau kṣata-sarvotthau sarve cākrānta-marmakāḥ

अध्याय 14

1

मिथ्याहार-विहारेण विशेषेण विरोधिना । साधु-निन्दा-वधान्य-स्व-हरणाद्यैश् च सेवितैः

mithyāhāra-vihāreṇa viśeṣeṇa virodhinā | sādhu-nindā-vadhānya-sva-haraṇādyaiś ca sevitaiḥ

2

पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैर् वेरिता मलाः । सिराः प्रपद्य तिर्यग्-गास् त्वग्-लसीकासृग्-आमिषम्

pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanair veritā malāḥ | sirāḥ prapadya tiryag-gās tvag-lasīkāsṛg-āmiṣam

3

१४.२bv प्राक्तनैः प्रेरिता मलाः दूषयन्ति श्लथी-कृत्य निश्चरन्तस् ततो बहिः । त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं दुष्टाः कुष्ठम् उशन्ति तत्

14.2bv prāktanaiḥ preritā malāḥ dūṣayanti ślathī-kṛtya niścarantas tato bahiḥ | tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṃ duṣṭāḥ kuṣṭham uśanti tat

4

१४.३av दूषयन्तः श्लथी-कृत्य कालेनोपेक्षितं यस्मात् सर्वं कुष्णाति तद् वपुः । प्रपद्य धातून् व्याप्यान्तः सर्वान् संक्लेद्य चावहेत्

14.3av dūṣayantaḥ ślathī-kṛtya kālenopekṣitaṃ yasmāt sarvaṃ kuṣṇāti tad vapuḥ | prapadya dhātūn vyāpyāntaḥ sarvān saṃkledya cāvahet

5

स-स्वेद-क्लेद-संकोथान् कृमीन् सूक्ष्मान् सु-दारुणान् । रोम-त्वक्-स्नायु-धमनी-तरुणास्थीनि यैः क्रमात्

sa-sveda-kleda-saṃkothān kṛmīn sūkṣmān su-dāruṇān | roma-tvak-snāyu-dhamanī-taruṇāsthīni yaiḥ kramāt

6

भक्षयेच् छ्वित्रम् अस्माच् च कुष्ठ-बाह्यम् उदाहृतम् । कुष्ठानि सप्त-धा दोषैः पृथङ् मिश्रैः समागतैः

bhakṣayec chvitram asmāc ca kuṣṭha-bāhyam udāhṛtam | kuṣṭhāni sapta-dhā doṣaiḥ pṛthaṅ miśraiḥ samāgataiḥ

7

१४.६dv पृथग् द्वन्द्वैः समागतैः सर्वेष्व् अपि त्रि-दोषेषु व्यपदेशो ऽधिक-त्वतः । वातेन कुष्ठं कापालं पित्ताद् औदुम्बरं कफात्

14.6dv pṛthag dvandvaiḥ samāgataiḥ sarveṣv api tri-doṣeṣu vyapadeśo 'dhika-tvataḥ | vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittād audumbaraṃ kaphāt

8

मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋक्षाख्यं वात-पित्त-जम् । चर्मैक-कुष्ठ-किटिभ-सिध्मालस-विपादिकाः

maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṛkṣākhyaṃ vāta-pitta-jam | carmaika-kuṣṭha-kiṭibha-sidhmālasa-vipādikāḥ

9

१४.८bv ऋक्षाक्षं वात-पित्त-जम् वात-श्लेष्मोद्भवाः श्लेष्म-पित्ताद् दद्रू-शतारुषी । पुण्डरीकं स-विस्फोटं पामा चर्म-दलं तथा

14.8bv ṛkṣākṣaṃ vāta-pitta-jam vāta-śleṣmodbhavāḥ śleṣma-pittād dadrū-śatāruṣī | puṇḍarīkaṃ sa-visphoṭaṃ pāmā carma-dalaṃ tathā

10

सर्वैः स्यात् काकणं पूर्वं त्रिकं दद्रु स-काकणम् । पुण्डरीकर्क्ष-जिह्वे च महा-कुष्ठानि सप्त तु

sarvaiḥ syāt kākaṇaṃ pūrvaṃ trikaṃ dadru sa-kākaṇam | puṇḍarīkarkṣa-jihve ca mahā-kuṣṭhāni sapta tu

11

१४.१०bv त्रिकं दद्रूः स-काकणा १४.१०cv पुण्डरीकर्श्य-जिह्वे च अति-श्लक्ष्ण-खर-स्पर्श-खेदा-स्वेद-वि-वर्ण-ताः । दाहः कण्डूस् त्वचि स्वापस् तोदः कोठोन्नतिः श्रमः

14.10bv trikaṃ dadrūḥ sa-kākaṇā 14.10cv puṇḍarīkarśya-jihve ca ati-ślakṣṇa-khara-sparśa-khedā-sveda-vi-varṇa-tāḥ | dāhaḥ kaṇḍūs tvaci svāpas todaḥ koṭhonnatiḥ śramaḥ

12

व्रणानाम् अधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश् चिर-स्थितिः । रूढानाम् अपि रूक्ष-त्वं निमित्ते ऽल्पे ऽपि कोपनम्

vraṇānām adhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiś cira-sthitiḥ | rūḍhānām api rūkṣa-tvaṃ nimitte 'lpe 'pi kopanam

13

रोम-हर्षो ऽसृजः कार्ष्ण्यम् कुष्ठ-लक्षणम् अग्र-जम् । कृष्णारुण-कपालाभं रूक्षं सुप्तं खरं तनु

roma-harṣo 'sṛjaḥ kārṣṇyam kuṣṭha-lakṣaṇam agra-jam | kṛṣṇāruṇa-kapālābhaṃ rūkṣaṃ suptaṃ kharaṃ tanu

14

विस्तृता-सम-पर्य्-अन्तं हृषितैर् रोमभिश् चितम् । तोदाढ्यम् अल्प-कण्डूकं कापालं शीघ्र-सर्पि च

vistṛtā-sama-pary-antaṃ hṛṣitair romabhiś citam | todāḍhyam alpa-kaṇḍūkaṃ kāpālaṃ śīghra-sarpi ca

15

१४.१४bv दूषितैर् रोमभिश् चितम् पक्वोदुम्बर-ताम्र-त्वग्-रोम गौर-सिरा-चितम् । बहलं बहल-क्लेद-रक्तं दाह-रुजाधिकम्

14.14bv dūṣitair romabhiś citam pakvodumbara-tāmra-tvag-roma gaura-sirā-citam | bahalaṃ bahala-kleda-raktaṃ dāha-rujādhikam

16

१४.१५bv -रोम गौर-सिरा-ततम् १४.१५cv बहुलं बहुल-क्लेद- आशूत्थानावदरण-कृमि विद्याद् उदुम्बरम् । स्थिरं स्त्यानं गुरु स्निग्धं श्वेत-रक्तम् अन्-आशु-गम्

14.15bv -roma gaura-sirā-tatam 14.15cv bahulaṃ bahula-kleda- āśūtthānāvadaraṇa-kṛmi vidyād udumbaram | sthiraṃ styānaṃ guru snigdhaṃ śveta-raktam an-āśu-gam

17

अन्यो-ऽन्य-सक्तम् उत्सन्नं बहु-कण्डू-स्रुति-क्रिमि । श्लक्ष्ण-पीताभ-पर्य्-अन्तं मण्डलं परिमण्डलम्

anyo-'nya-saktam utsannaṃ bahu-kaṇḍū-sruti-krimi | ślakṣṇa-pītābha-pary-antaṃ maṇḍalaṃ parimaṇḍalam

18

१४.१७av अन्यो-ऽन्य-सक्तम् उच्छूनं १४.१७av अन्यो-ऽन्य-सक्तम् उत्सङ्गं स-कण्डू-पिटिका श्यावा लसीकाढ्या विचर्चिका । परुषं तनु रक्तान्तम् अन्तः-श्यावं समुन्नतम्

14.17av anyo-'nya-saktam ucchūnaṃ 14.17av anyo-'nya-saktam utsaṅgaṃ sa-kaṇḍū-piṭikā śyāvā lasīkāḍhyā vicarcikā | paruṣaṃ tanu raktāntam antaḥ-śyāvaṃ samunnatam

19

स-तोद-दाह-रुक्-क्लेदं कर्कशैः पिटिकैश् चितम् । ऋक्ष-जिह्वाकृति प्रोक्तम् ऋक्ष-जिह्वं बहु-क्रिमि

sa-toda-dāha-ruk-kledaṃ karkaśaiḥ piṭikaiś citam | ṛkṣa-jihvākṛti proktam ṛkṣa-jihvaṃ bahu-krimi

20

१४.१९cv ऋश्य-जिह्वाकृति प्रोक्तम् १४.१९dv ऋश्य-जिह्वं बहु-क्रिमि हस्ति-चर्म-खर-स्पर्शं चर्मैकाख्यं महाश्रयम् । अ-स्वेदं मत्स्य-शकल-संनिभं किटिभं पुनः

14.19cv ṛśya-jihvākṛti proktam 14.19dv ṛśya-jihvaṃ bahu-krimi hasti-carma-khara-sparśaṃ carmaikākhyaṃ mahāśrayam | a-svedaṃ matsya-śakala-saṃnibhaṃ kiṭibhaṃ punaḥ

21

रूक्षं किण-खर-स्पर्शं कण्डू-मत् परुषासितम् । सिध्मं रूक्षं बहिः स्निग्धम् अन्तर् घृष्टं रजः किरेत्

rūkṣaṃ kiṇa-khara-sparśaṃ kaṇḍū-mat paruṣāsitam | sidhmaṃ rūkṣaṃ bahiḥ snigdham antar ghṛṣṭaṃ rajaḥ kiret

22

श्लक्ष्ण-स्पर्शं तनु श्वेत-ताम्रं दौग्धिक-पुष्प-वत् । प्रायेण चोर्ध्व-काये स्याद् गण्डैः कण्डू-युतैश् चितम्

ślakṣṇa-sparśaṃ tanu śveta-tāmraṃ daugdhika-puṣpa-vat | prāyeṇa cordhva-kāye syād gaṇḍaiḥ kaṇḍū-yutaiś citam

23

रक्तैर् अलसकं पाणि-पाद-दार्यो विपादिकाः । तीव्रार्त्यो मन्द-कण्ड्वश् च स-राग-पिटिकाचिताः

raktair alasakaṃ pāṇi-pāda-dāryo vipādikāḥ | tīvrārtyo manda-kaṇḍvaś ca sa-rāga-piṭikācitāḥ

24

दीर्घ-प्रताना दूर्वा-वद् अतसी-कुसुम-च्छविः । उत्सन्न-मण्डला दद्रूः कण्डू-मत्य् अनुषङ्गिणी

dīrgha-pratānā dūrvā-vad atasī-kusuma-cchaviḥ | utsanna-maṇḍalā dadrūḥ kaṇḍū-maty anuṣaṅgiṇī

25

स्थूल-मूलं स-दाहार्ति रक्त-श्यावं बहु-व्रणम् । शतारुः क्लेद-जन्त्व्-आढ्यं प्राय-शः पर्व-जन्म च

sthūla-mūlaṃ sa-dāhārti rakta-śyāvaṃ bahu-vraṇam | śatāruḥ kleda-jantv-āḍhyaṃ prāya-śaḥ parva-janma ca

26

रक्तान्तम् अन्तरा पाण्डु कण्डू-दाह-रुजान्वितम् । सोत्सेधम् आचितं रक्तैः पद्म-पत्त्रम् इवांशुभिः

raktāntam antarā pāṇḍu kaṇḍū-dāha-rujānvitam | sotsedham ācitaṃ raktaiḥ padma-pattram ivāṃśubhiḥ

27

घन-भूरि-लसीकासृक्-प्रायम् आशु विभेदि च । पुण्डरीकं तनु-त्वग्भिश् चितं स्फोटैः सितारुणैः

ghana-bhūri-lasīkāsṛk-prāyam āśu vibhedi ca | puṇḍarīkaṃ tanu-tvagbhiś citaṃ sphoṭaiḥ sitāruṇaiḥ

28

विस्फोटं पिटिकाः पामा कण्डू-क्लेद-रुजाधिकाः । सूक्ष्माः श्यावारुणा बह्व्यः प्रायः स्फिक्-पाणि-कूर्परे

visphoṭaṃ piṭikāḥ pāmā kaṇḍū-kleda-rujādhikāḥ | sūkṣmāḥ śyāvāruṇā bahvyaḥ prāyaḥ sphik-pāṇi-kūrpare

29

स-स्फोटम् अ-स्पर्श-सहं कण्डूषा-तोद-दाह-वत् । रक्तं दलच् चर्म-दलं काकणं तीव्र-दाह-रुक्

sa-sphoṭam a-sparśa-sahaṃ kaṇḍūṣā-toda-dāha-vat | raktaṃ dalac carma-dalaṃ kākaṇaṃ tīvra-dāha-ruk

30

पूर्वं रक्तं च कृष्णं च काकणन्ती-फलोपमम् । कुष्ठ-लिङ्गैर् युतं सर्वैर् नैक-वर्णं ततो भवेत्

pūrvaṃ raktaṃ ca kṛṣṇaṃ ca kākaṇantī-phalopamam | kuṣṭha-liṅgair yutaṃ sarvair naika-varṇaṃ tato bhavet

31

दोष-भेदीय-विहितैर् आदिशेल् लिङ्ग-कर्मभिः । कुष्ठेषु दोषोल्बण-तां सर्व-दोषोल्बणं त्यजेत्

doṣa-bhedīya-vihitair ādiśel liṅga-karmabhiḥ | kuṣṭheṣu doṣolbaṇa-tāṃ sarva-doṣolbaṇaṃ tyajet

32

रिष्टोक्तं यच् च यच् चास्थि-मज्ज-शुक्र-समाश्रयम् । याप्यं मेदो-गतं कृच्छ्रं पित्त-द्वन्द्वास्र-मांस-गम्

riṣṭoktaṃ yac ca yac cāsthi-majja-śukra-samāśrayam | yāpyaṃ medo-gataṃ kṛcchraṃ pitta-dvandvāsra-māṃsa-gam

33

अ-कृच्छ्रं कफ-वाताढ्यं त्वक्-स्थम् एक-मलं च यत् । तत्र त्वचि स्थिते कुष्ठे तोद-वैवर्ण्य-रूक्ष-ताः

a-kṛcchraṃ kapha-vātāḍhyaṃ tvak-stham eka-malaṃ ca yat | tatra tvaci sthite kuṣṭhe toda-vaivarṇya-rūkṣa-tāḥ

34

स्वेद-स्वाप-श्वयथवः शोणिते पिशिते पुनः । पाणि-पादाश्रिताः स्फोटाः क्लेदः संधिषु चाधिकम्

sveda-svāpa-śvayathavaḥ śoṇite piśite punaḥ | pāṇi-pādāśritāḥ sphoṭāḥ kledaḥ saṃdhiṣu cādhikam

35

कौण्यं गति-क्षयो ऽङ्गानां दलनं स्याच् च मेदसि । नासा-भङ्गो ऽस्थि-मज्ज-स्थे नेत्र-रागः स्वर-क्षयः

kauṇyaṃ gati-kṣayo 'ṅgānāṃ dalanaṃ syāc ca medasi | nāsā-bhaṅgo 'sthi-majja-sthe netra-rāgaḥ svara-kṣayaḥ

36

क्षते च कृमयः शुक्रे स्व-दारापत्य-बाधनम् । यथा-पूर्वं च सर्वाणि स्युर् लिङ्गान्य् असृग्-आदिषु

kṣate ca kṛmayaḥ śukre sva-dārāpatya-bādhanam | yathā-pūrvaṃ ca sarvāṇi syur liṅgāny asṛg-ādiṣu

37

१४.३६bv स्व-दारापत्य-धावनम् कुष्ठैक-संभवं श्वित्रं किलासं दारुणं च तत् । निर्दिष्टम् अ-परिस्रावि त्रि-धातूद्भव-संश्रयम्

14.36bv sva-dārāpatya-dhāvanam kuṣṭhaika-saṃbhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ dāruṇaṃ ca tat | nirdiṣṭam a-parisrāvi tri-dhātūdbhava-saṃśrayam

38

१४.३७bv किलासं चारुणं च तत् वाताद् रूक्षारुणं पित्तात् ताम्रं कमल-पत्त्र-वत् । स-दाहं रोम-विध्वंसि कफाच् छ्वेतं घनं गुरु

14.37bv kilāsaṃ cāruṇaṃ ca tat vātād rūkṣāruṇaṃ pittāt tāmraṃ kamala-pattra-vat | sa-dāhaṃ roma-vidhvaṃsi kaphāc chvetaṃ ghanaṃ guru

39

स-कण्डु च क्रमाद् रक्त-मांस-मेदःसु चादिशेत् । वर्णेनैवेदृग् उभयं कृच्छ्रं तच् चोत्तरोत्तरम्

sa-kaṇḍu ca kramād rakta-māṃsa-medaḥsu cādiśet | varṇenaivedṛg ubhayaṃ kṛcchraṃ tac cottarottaram

40

अ-शुक्ल-रोमा-बहलम् अ-संसृष्टं मिथो नवम् । अन्-अग्नि-दग्ध-जं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यम् अतो ऽन्य-था

a-śukla-romā-bahalam a-saṃsṛṣṭaṃ mitho navam | an-agni-dagdha-jaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyam ato 'nya-thā

41

१४.४०av अ-शुक्ल-रोमा-बहुलम् १४.४०bv अ-संसृष्टम् अथो नवम् गुह्य-पाणि-तलौष्ठेषु जातम् अप्य् अ-चिरन्-तनम् । स्पर्शैकाहार-शय्यादि-सेवनात् प्राय-शो गदाः

14.40av a-śukla-romā-bahulam 14.40bv a-saṃsṛṣṭam atho navam guhya-pāṇi-talauṣṭheṣu jātam apy a-ciran-tanam | sparśaikāhāra-śayyādi-sevanāt prāya-śo gadāḥ

42

सर्वे संचारिणो नेत्र-त्वग्-विकारा विशेषतः । कृमयस् तु द्वि-धा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तर-भेदतः

sarve saṃcāriṇo netra-tvag-vikārā viśeṣataḥ | kṛmayas tu dvi-dhā proktā bāhyābhyantara-bhedataḥ

43

बहिर्-मल-कफासृग्-विड्-जन्म-भेदाच् चतुर्-विधाः । नामतो विंशति-विधा बाह्यास् तत्रा-मृजोद्भवाः

bahir-mala-kaphāsṛg-viḍ-janma-bhedāc catur-vidhāḥ | nāmato viṃśati-vidhā bāhyās tatrā-mṛjodbhavāḥ

44

१४.४३dv बाह्यास् तत्र मलोद्भवाः १४.४३dv बाह्यास् तत्रासृग्-उद्भवाः तिल-प्रमाण-संस्थान-वर्णाः केशाम्बराश्रयाः । बहु-पादाश् च सूक्ष्माश् च यूका लिक्षाश् च नामतः

14.43dv bāhyās tatra malodbhavāḥ 14.43dv bāhyās tatrāsṛg-udbhavāḥ tila-pramāṇa-saṃsthāna-varṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ | bahu-pādāś ca sūkṣmāś ca yūkā likṣāś ca nāmataḥ

45

द्वि-धा ते कोठ-पिटिका-कण्डू-गण्डान् प्रकुर्वते । कुष्ठैक-हेतवो ऽन्तर्-जाः श्लेष्म-जास् तेषु चाधिकम्

dvi-dhā te koṭha-piṭikā-kaṇḍū-gaṇḍān prakurvate | kuṣṭhaika-hetavo 'ntar-jāḥ śleṣma-jās teṣu cādhikam

46

मधुरान्न-गुड-क्षीर-दधि-सक्तु-नवौदनैः । शकृज्-जा बहु-विड्-धान्य-पर्ण-शाकोलकादिभिः

madhurānna-guḍa-kṣīra-dadhi-saktu-navaudanaiḥ | śakṛj-jā bahu-viḍ-dhānya-parṇa-śākolakādibhiḥ

47

१४.४६av मधुराम्ल-गुड-क्षीर- १४.४६dv -पर्ण-शाकौकुलादिभिः कफाद् आमाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः । पृथु-ब्रध्न-निभाः के-चित् के-चिद् गण्डू-पदोपमाः

14.46av madhurāmla-guḍa-kṣīra- 14.46dv -parṇa-śākaukulādibhiḥ kaphād āmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ | pṛthu-bradhna-nibhāḥ ke-cit ke-cid gaṇḍū-padopamāḥ

48

रूढ-धान्याङ्कुराकारास् तनु-दीर्घास् तथाणवः । श्वेतास् ताम्रावभासाश् च नामतः सप्त-धा तु ते

rūḍha-dhānyāṅkurākārās tanu-dīrghās tathāṇavaḥ | śvetās tāmrāvabhāsāś ca nāmataḥ sapta-dhā tu te

49

अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महा-कुहाः । कुरवो दर्भ-कुसुमाः सु-गन्धास् ते च कुर्वते

antrādā udarāveṣṭā hṛdayādā mahā-kuhāḥ | kuravo darbha-kusumāḥ su-gandhās te ca kurvate

50

१४.४९av अन्त्रादा उदराविष्टा १४.४९bv हृदयादा महा-रुहाः १४.४९cv चुरवो दर्भ-कुसुमाः हृल्-लासम् आस्य-स्रवणम् अ-विपाकम् अ-रोचकम् । मूर्छा-छर्दि-ज्वरानाह-कार्श्य-क्षवथु-पीनसान्

14.49av antrādā udarāviṣṭā 14.49bv hṛdayādā mahā-ruhāḥ 14.49cv curavo darbha-kusumāḥ hṛl-lāsam āsya-sravaṇam a-vipākam a-rocakam | mūrchā-chardi-jvarānāha-kārśya-kṣavathu-pīnasān

51

रक्त-वाहि-सिरोत्थाना रक्त-जा जन्तवो ऽणवः । अ-पादा वृत्त-ताम्राश् च सौक्ष्म्यात् के-चिद् अ-दर्शनाः

rakta-vāhi-sirotthānā rakta-jā jantavo 'ṇavaḥ | a-pādā vṛtta-tāmrāś ca saukṣmyāt ke-cid a-darśanāḥ

52

१४.५१av रक्त-वाहि-सिरा-स्थानाद् १४.५१av रक्त-वाहि-सिरा-स्थाना केशादा रोम-विध्वंसा रोम-द्वीपा उदुम्बराः । षट् ते कुष्ठैक-कर्माणः सह-सौरस-मातरः

14.51av rakta-vāhi-sirā-sthānād 14.51av rakta-vāhi-sirā-sthānā keśādā roma-vidhvaṃsā roma-dvīpā udumbarāḥ | ṣaṭ te kuṣṭhaika-karmāṇaḥ saha-saurasa-mātaraḥ

53

१४.५२द्च् सह-जा रस-मातरः पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्ते ऽधो-विसर्पिणः । वृद्धाः सन्तो भवेयुश् च ते यदामाशयोन्-मुखाः

14.52dc saha-jā rasa-mātaraḥ pakvāśaye purīṣotthā jāyante 'dho-visarpiṇaḥ | vṛddhāḥ santo bhaveyuś ca te yadāmāśayon-mukhāḥ

54

१४.५३cv वृद्धास् ते स्युर् भवेयुश् च तदास्योद्गार-निःश्वासा विड्-गन्धानुविधायिनः । पृथु-वृत्त-तनु-स्थूलाः श्याव-पीत-सितासिताः

14.53cv vṛddhās te syur bhaveyuś ca tadāsyodgāra-niḥśvāsā viḍ-gandhānuvidhāyinaḥ | pṛthu-vṛtta-tanu-sthūlāḥ śyāva-pīta-sitāsitāḥ

55

ते पञ्च नाम्ना कृमयः ककेरुक-मकेरुकाः । सौसुरादाः सुलूनाख्या लेलिहा जनयन्ति च

te pañca nāmnā kṛmayaḥ kakeruka-makerukāḥ | sausurādāḥ sulūnākhyā lelihā janayanti ca

56

१४.५५av सौसुरादाः शलूनाख्या विड्-भेद-शूल-विष्टम्भ-कार्श्य-पारुष्य-पाण्डु-ताः । रोम-हर्षाग्नि-सदन-गुद-कण्डूर् विनिर्गमात्

14.55av sausurādāḥ śalūnākhyā viḍ-bheda-śūla-viṣṭambha-kārśya-pāruṣya-pāṇḍu-tāḥ | roma-harṣāgni-sadana-guda-kaṇḍūr vinirgamāt

अध्याय 15

1

सर्वार्थान्-अर्थ-करणे विश्वस्यास्यैक-कारणम् । अ-दुष्ट-दुष्टः पवनः शरीरस्य विशेषतः

sarvārthān-artha-karaṇe viśvasyāsyaika-kāraṇam | a-duṣṭa-duṣṭaḥ pavanaḥ śarīrasya viśeṣataḥ

2

स विश्व-कर्मा विश्वात्मा विश्व-रूपः प्रजापतिः । स्रष्टा धाता विभुर् विष्णुः संहर्ता मृत्युर् अन्तकः

sa viśva-karmā viśvātmā viśva-rūpaḥ prajāpatiḥ | sraṣṭā dhātā vibhur viṣṇuḥ saṃhartā mṛtyur antakaḥ

3

तद्-अ-दुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यम् अतः सदा । तस्योक्तं दोष-विज्ञाने कर्म प्राकृत-वैकृतम्

tad-a-duṣṭau prayatnena yatitavyam ataḥ sadā | tasyoktaṃ doṣa-vijñāne karma prākṛta-vaikṛtam

4

समासाद् व्यासतो दोष-भेदीये नाम धाम च । प्रत्य्-एकं पञ्च-धा चारो व्यापारश् चेह वैकृतम्

samāsād vyāsato doṣa-bhedīye nāma dhāma ca | praty-ekaṃ pañca-dhā cāro vyāpāraś ceha vaikṛtam

5

तस्योच्यते विभागेन स-निदानं स-लक्षणम् । धातु-क्षय-करैर् वायुः कुप्यत्य् अति-निषेवितैः

tasyocyate vibhāgena sa-nidānaṃ sa-lakṣaṇam | dhātu-kṣaya-karair vāyuḥ kupyaty ati-niṣevitaiḥ

6

अ-संख्यम् अपि संख्याय यद् अशीत्या पुरेरितम् ५.१+(१)अब् ॥ १५.५.१+(१)ब्व् यथाशीत्य् अपरेरितम् चरन् स्रोतःसु रिक्तेषु भृशं तान्य् एव पूरयन् । तेभ्यो ऽन्य-दोष-पूर्णेभ्यः प्राप्य वावरणं बली

a-saṃkhyam api saṃkhyāya yad aśītyā pureritam 5.1+(1)ab || 15.5.1+(1)bv yathāśīty apareritam caran srotaḥsu rikteṣu bhṛśaṃ tāny eva pūrayan | tebhyo 'nya-doṣa-pūrṇebhyaḥ prāpya vāvaraṇaṃ balī

7

तत्र पक्वाशये क्रुद्धः शूलानाहान्त्र-कूजनम् । मल-रोधाश्म-वर्ध्मार्शस्-त्रिक-पृष्ठ-कटी-ग्रहम्

tatra pakvāśaye kruddhaḥ śūlānāhāntra-kūjanam | mala-rodhāśma-vardhmārśas-trika-pṛṣṭha-kaṭī-graham

8

करोत्य् अधर-काये च तांस् तान् कृच्छ्रान् उपद्रवान् । आमाशये तृड्-वमथु-श्वास-कास-विषूचिकाः

karoty adhara-kāye ca tāṃs tān kṛcchrān upadravān | āmāśaye tṛḍ-vamathu-śvāsa-kāsa-viṣūcikāḥ

9

१५.८av करोत्य् अधर-कायेषु कण्ठोपरोधम् उद्गारान् व्याधीन् ऊर्ध्वं च नाभितः । श्रोत्रादिष्व् इन्द्रिय-वधं त्वचि स्फुटन-रूक्ष-ते

15.8av karoty adhara-kāyeṣu kaṇṭhoparodham udgārān vyādhīn ūrdhvaṃ ca nābhitaḥ | śrotrādiṣv indriya-vadhaṃ tvaci sphuṭana-rūkṣa-te

10

रक्ते तीव्रा रुजः स्वापं तापं रागं वि-वर्ण-ताम् । अरूंष्य् अन्नस्य विष्टम्भम् अ-रुचिं कृश-तां भ्रमम्

rakte tīvrā rujaḥ svāpaṃ tāpaṃ rāgaṃ vi-varṇa-tām | arūṃṣy annasya viṣṭambham a-ruciṃ kṛśa-tāṃ bhramam

11

१५.१०cv अरूंष्य् अङ्गस्य विष्टम्भम् मांस-मेदो-गतो ग्रन्थींस् तोदाढ्यान् कर्कशाञ् छ्रमम् । गुर्व् अङ्गं चाति-रुक् स्तब्धं मुष्टि-दण्ड-हतोपमम्

15.10cv arūṃṣy aṅgasya viṣṭambham māṃsa-medo-gato granthīṃs todāḍhyān karkaśāñ chramam | gurv aṅgaṃ cāti-ruk stabdhaṃ muṣṭi-daṇḍa-hatopamam

12

१५.११bv तोदाढ्यान् कर्कशाञ् छ्रमान् १५.११bv तोदाढ्यान् कर्कशान् भृशम् अस्थि-स्थः सक्थि-संध्य्-अस्थि-शूलं तीव्रं बल-क्षयम् । मज्ज-स्थो ऽस्थिषु सौषिर्यम् अ-स्वप्नं संततां रुजम्

15.11bv todāḍhyān karkaśāñ chramān 15.11bv todāḍhyān karkaśān bhṛśam asthi-sthaḥ sakthi-saṃdhy-asthi-śūlaṃ tīvraṃ bala-kṣayam | majja-stho 'sthiṣu sauṣiryam a-svapnaṃ saṃtatāṃ rujam

13

१५.१२dv अ-स्वप्नं स्तब्ध-तां रुजम् शुक्रस्य शीघ्रम् उत्सर्गं सङ्गं विकृतिम् एव वा । तद्-वद् गर्भस्य शुक्र-स्थः सिरास्व् आध्मान-रिक्त-ते

15.12dv a-svapnaṃ stabdha-tāṃ rujam śukrasya śīghram utsargaṃ saṅgaṃ vikṛtim eva vā | tad-vad garbhasya śukra-sthaḥ sirāsv ādhmāna-rikta-te

14

तत्-स्थः स्नाव-स्थितः कुर्याद् गृध्रस्य्-आयाम-कुब्ज-ताः । वात-पूर्ण-दृति-स्पर्शं शोफं संधि-गतो ऽनिलः

tat-sthaḥ snāva-sthitaḥ kuryād gṛdhrasy-āyāma-kubja-tāḥ | vāta-pūrṇa-dṛti-sparśaṃ śophaṃ saṃdhi-gato 'nilaḥ

15

१५.१४bv गृध्रस्य्-आयाम-कुब्ज-ताम् प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिं च स-वेदनाम् । सर्वाङ्ग-संश्रयस् तोद-भेद-स्फुरण-भञ्जनम्

15.14bv gṛdhrasy-āyāma-kubja-tām prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiṃ ca sa-vedanām | sarvāṅga-saṃśrayas toda-bheda-sphuraṇa-bhañjanam

16

स्तम्भनाक्षेपण-स्वाप-संध्य्-आकुञ्चन-कम्पनम् । यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धो ऽभ्येति मुहुर् मुहुः

stambhanākṣepaṇa-svāpa-saṃdhy-ākuñcana-kampanam | yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho 'bhyeti muhur muhuḥ

17

तदाङ्गम् आक्षिपत्य् एष व्याधिर् आक्षेपकः स्मृतः । अधः प्रतिहतो वायुर् व्रजन्न् ऊर्ध्वं हृद्-आश्रिताः

tadāṅgam ākṣipaty eṣa vyādhir ākṣepakaḥ smṛtaḥ | adhaḥ pratihato vāyur vrajann ūrdhvaṃ hṛd-āśritāḥ

18

१५.१७dv व्रजन्न् ऊर्ध्वं हृद्-आश्रयाः नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन् । आक्षिपेत् परितो गात्रं धनुर्-वच् चास्य नामयेत्

15.17dv vrajann ūrdhvaṃ hṛd-āśrayāḥ nāḍīḥ praviśya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan | ākṣipet parito gātraṃ dhanur-vac cāsya nāmayet

19

१५.१८bv शिरः शङ्खौ च पीडयेत् कृच्छ्राद् उच्छ्वसिति स्तब्ध-स्रस्त-मीलित-दृक् ततः । कपोत इव कूजेच् च निः-संज्ञः सो ऽपतन्त्रकः

15.18bv śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayet kṛcchrād ucchvasiti stabdha-srasta-mīlita-dṛk tataḥ | kapota iva kūjec ca niḥ-saṃjñaḥ so 'patantrakaḥ

20

स एव चापतानाक्य्हो मुक्ते तु मरुता हृदि । अश्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुर् अ-स्वास्थ्यम् आवृते

sa eva cāpatānākyho mukte tu marutā hṛdi | aśnuvīta muhuḥ svāsthyaṃ muhur a-svāsthyam āvṛte

21

१५.२०cv अश्नुवीत इव स्वास्थ्यं गर्भ-पात-समुत्पन्नः शोणिताति-स्रवोत्थितः । अभिघात-समुत्थश् च दुश्-चिकित्स्य-तमो हि सः

15.20cv aśnuvīta iva svāsthyaṃ garbha-pāta-samutpannaḥ śoṇitāti-sravotthitaḥ | abhighāta-samutthaś ca duś-cikitsya-tamo hi saḥ

22

मन्ये संस्तभ्य वातो ऽन्तर् आयच्छन् धमनीर् यदा । व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुर् आयम्यते तदा

manye saṃstabhya vāto 'ntar āyacchan dhamanīr yadā | vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ jatrur āyamyate tadā

23

१५.२२bv आगच्छन् धमनीर् यदा अन्तर् धनुर् इवाङ्गं च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः । करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफोद्वमम्

15.22bv āgacchan dhamanīr yadā antar dhanur ivāṅgaṃ ca vegaiḥ stambhaṃ ca netrayoḥ | karoti jṛmbhāṃ daśanaṃ daśanānāṃ kaphodvamam

24

पार्श्वयोर् वेदनां वाक्य-हनु-पृष्ठ-शिरो-ग्रहम् । अन्तर्-आयाम इत्य् एष बाह्यायामश् च तद्-विधः

pārśvayor vedanāṃ vākya-hanu-pṛṣṭha-śiro-graham | antar-āyāma ity eṣa bāhyāyāmaś ca tad-vidhaḥ

25

देहस्य बहिर्-आयामात् पृष्ठतो नीयते शिरः । उरश् चोत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा चावमृद्यते

dehasya bahir-āyāmāt pṛṣṭhato nīyate śiraḥ | uraś cotkṣipyate tatra kandharā cāvamṛdyate

26

१५.२५bv पृष्ठतो ह्रियते शिरः दन्तेष्व् आस्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्रस्त-गात्र-ता । बाह्यायामं धनुः-ष्कम्भं ब्रुवते वेगिनं च तम्

15.25bv pṛṣṭhato hriyate śiraḥ danteṣv āsye ca vaivarṇyaṃ prasvedaḥ srasta-gātra-tā | bāhyāyāmaṃ dhanuḥ-ṣkambhaṃ bruvate veginaṃ ca tam

27

१५.२६cv बाह्यायामं धनुः-स्तम्भं व्रणं मर्माश्रितं प्राप्य समीरण-समीरणात् । व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वाम् आ-पाद-मस्तकम्

15.26cv bāhyāyāmaṃ dhanuḥ-stambhaṃ vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpya samīraṇa-samīraṇāt | vyāyacchanti tanuṃ doṣāḥ sarvām ā-pāda-mastakam

28

१५.२७av व्रणं मर्माश्रयं प्राप्य तृष्यतः पाण्डु-गात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः । गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेष्व् आक्षेपकेषु च

15.27av vraṇaṃ marmāśrayaṃ prāpya tṛṣyataḥ pāṇḍu-gātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ | gate vege bhavet svāsthyaṃ sarveṣv ākṣepakeṣu ca

29

१५.२८dv सर्वेष्व् आक्षेपकेषु तु जिह्वाति-लेखनाच् छुष्क-भक्षणाद् अभिघाततः । कुपितो हनु-मूल-स्थः स्रंसयित्वानिलो हनू

15.28dv sarveṣv ākṣepakeṣu tu jihvāti-lekhanāc chuṣka-bhakṣaṇād abhighātataḥ | kupito hanu-mūla-sthaḥ sraṃsayitvānilo hanū

30

करोति विवृतास्य-त्वम् अथ-वा संवृतास्य-ताम् । हनु-स्रंसः स तेन स्यात् कृच्छ्राच् चर्वण-भाषणम्

karoti vivṛtāsya-tvam atha-vā saṃvṛtāsya-tām | hanu-sraṃsaḥ sa tena syāt kṛcchrāc carvaṇa-bhāṣaṇam

31

वाग्-वाहिनी-सिरा-संस्थो जिह्वां स्तम्भयते ऽनिलः । जिह्वा-स्तम्भः स तेनान्न-पान-वाक्येष्व् अन्-ईश-ता

vāg-vāhinī-sirā-saṃstho jihvāṃ stambhayate 'nilaḥ | jihvā-stambhaḥ sa tenānna-pāna-vākyeṣv an-īśa-tā

32

शिरसा भार-हरणाद् अति-हास्य-प्रभाषणात् । उत्त्रास-वक्त्र-क्षवथोः खर-कार्मुक-कर्षणात्

śirasā bhāra-haraṇād ati-hāsya-prabhāṣaṇāt | uttrāsa-vaktra-kṣavathoḥ khara-kārmuka-karṣaṇāt

33

१५.३२cv उच्छ्वास-वक्र-क्षवथु- १५.३२cv उत्त्रास-वक्त्र-क्षवथु- १५.३२dv -खर-कार्मुक-कर्षणात् विषमाद् उपधानाच् च कठिनानां च चर्वणात् । वायुर् विवृद्धस् तैस् तैश् च वातलैर् ऊर्ध्वम् आस्थितः

15.32cv ucchvāsa-vakra-kṣavathu- 15.32cv uttrāsa-vaktra-kṣavathu- 15.32dv -khara-kārmuka-karṣaṇāt viṣamād upadhānāc ca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt | vāyur vivṛddhas tais taiś ca vātalair ūrdhvam āsthitaḥ

34

वक्री-करोति वक्त्रार्धम् उक्तं हसितम् ईक्षितम् । ततो ऽस्य कम्पते मूर्धा वाक्-सङ्गः स्तब्ध-नेत्र-ता

vakrī-karoti vaktrārdham uktaṃ hasitam īkṣitam | tato 'sya kampate mūrdhā vāk-saṅgaḥ stabdha-netra-tā

35

१५.३४dv वाग्-भङ्गः स्तब्ध-नेत्र-ता दन्त-चालः स्वर-भ्रंशः श्रुति-हानिः क्षव-ग्रहः । गन्धा-ज्ञानं स्मृतेर् मोहस् त्रासः सुप्तस्य जायते

15.34dv vāg-bhaṅgaḥ stabdha-netra-tā danta-cālaḥ svara-bhraṃśaḥ śruti-hāniḥ kṣava-grahaḥ | gandhā-jñānaṃ smṛter mohas trāsaḥ suptasya jāyate

36

निष्ठीवः पार्श्वतो यायाद् एकस्याक्ष्णो निमीलनम् । जत्रोर् ऊर्ध्वं रुजा तीव्रा शरीरार्धे ऽधरे ऽपि वा

niṣṭhīvaḥ pārśvato yāyād ekasyākṣṇo nimīlanam | jatror ūrdhvaṃ rujā tīvrā śarīrārdhe 'dhare 'pi vā

37

तम् आहुर् अर्दितं के-चिद् एकायामम् अथापरे । रक्तम् आश्रित्य पवनः कुर्यान् मूर्ध-धराः सिराः

tam āhur arditaṃ ke-cid ekāyāmam athāpare | raktam āśritya pavanaḥ kuryān mūrdha-dharāḥ sirāḥ

38

रूक्षाः स-वेदनाः कृष्णाः सो ऽ-साध्यः स्यात् सिरा-ग्रहः । गृहीत्वार्धं तनोर् वायुः सिराः स्नायूर् विशोष्य च

rūkṣāḥ sa-vedanāḥ kṛṣṇāḥ so '-sādhyaḥ syāt sirā-grahaḥ | gṛhītvārdhaṃ tanor vāyuḥ sirāḥ snāyūr viśoṣya ca

39

पक्षम् अन्य-तरं हन्ति संधि-बन्धान् विमोक्षयन् । कृत्स्नो ऽर्ध-कायस् तस्य स्याद् अ-कर्मण्यो वि-चेतनः

pakṣam anya-taraṃ hanti saṃdhi-bandhān vimokṣayan | kṛtsno 'rdha-kāyas tasya syād a-karmaṇyo vi-cetanaḥ

40

एकाङ्ग-रोगं तं के-चिद् अन्ये पक्ष-वधं विदुः । सर्वाङ्ग-रोगं तद्-वच् च सर्व-कायाश्रिते ऽनिले

ekāṅga-rogaṃ taṃ ke-cid anye pakṣa-vadhaṃ viduḥ | sarvāṅga-rogaṃ tad-vac ca sarva-kāyāśrite 'nile

41

शुद्ध-वात-हतः पक्षः कृच्छ्र-साध्य-तमो मतः । कृच्छ्रस् त्व् अन्येन संसृष्टो विवर्ज्यः क्षय-हेतुकः

śuddha-vāta-hataḥ pakṣaḥ kṛcchra-sādhya-tamo mataḥ | kṛcchras tv anyena saṃsṛṣṭo vivarjyaḥ kṣaya-hetukaḥ

42

आम-बद्धायनः कुर्यात् संस्थभ्याङ्गं कफान्वितः । अ-साध्यं हत-सर्वेहं दण्ड-वद् दण्डकं मरुत्

āma-baddhāyanaḥ kuryāt saṃsthabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ | a-sādhyaṃ hata-sarvehaṃ daṇḍa-vad daṇḍakaṃ marut

43

अंस-मूल-स्थितो वायुः सिराः संकोच्य तत्र-गाः । बाहु-प्रस्पन्दित-हरं जनयत्य् अव-बाहुकम्

aṃsa-mūla-sthito vāyuḥ sirāḥ saṃkocya tatra-gāḥ | bāhu-praspandita-haraṃ janayaty ava-bāhukam

44

तलं प्रत्य् अङ्गुलीनां या कण्डरा बाहु-पृष्ठतः । बाहु-चेष्टापहरणी विश्वाची नाम सा स्मृता

talaṃ praty aṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhu-pṛṣṭhataḥ | bāhu-ceṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smṛtā

45

१५.४४cv बाह्वोः कर्म-क्षय-करी वायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डराम् आक्षिपेद् यदा । तदा खञ्जो भवेज् जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर् द्वयोर् अपि

15.44cv bāhvoḥ karma-kṣaya-karī vāyuḥ kaṭyāṃ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarām ākṣiped yadā | tadā khañjo bhavej jantuḥ paṅguḥ sakthnor dvayor api

46

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्न् इव च याति यः । कलाय-खञ्जं तं विद्यान् मुक्त-संधि-प्रबन्धनम्

kampate gamanārambhe khañjann iva ca yāti yaḥ | kalāya-khañjaṃ taṃ vidyān mukta-saṃdhi-prabandhanam

47

शीतोष्ण-द्रव-संशुष्क-गुरु-स्निग्धैर् निषेवितैः । जीर्णा-जीर्णे तथायास-संक्षोभ-स्वप्न-जागरैः

śītoṣṇa-drava-saṃśuṣka-guru-snigdhair niṣevitaiḥ | jīrṇā-jīrṇe tathāyāsa-saṃkṣobha-svapna-jāgaraiḥ

48

स-श्लेष्म-मेदः-पवनम् आमम् अत्य्-अर्थ-संचितम् । अभिभूयेतरं दोषम् ऊरू चेत् प्रतिपद्यते

sa-śleṣma-medaḥ-pavanam āmam aty-artha-saṃcitam | abhibhūyetaraṃ doṣam ūrū cet pratipadyate

49

सक्थ्य्-अस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन तत् । तदा स्कभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ

sakthy-asthīni prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena tat | tadā skabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau

50

१५.४९cv तदा स्कन्दति तेनोरू १५.४९cv तदा स्कन्नाति तेनोरू परकीयाव् इव गुरू स्याताम् अति-भृश-व्यथौ । ध्यानाङ्ग-मर्द-स्तैमित्य-तन्द्रा-छर्द्य्-अ-रुचि-ज्वरैः

15.49cv tadā skandati tenorū 15.49cv tadā skannāti tenorū parakīyāv iva gurū syātām ati-bhṛśa-vyathau | dhyānāṅga-marda-staimitya-tandrā-chardy-a-ruci-jvaraiḥ

51

संयुतौ पाद-सदन-कृच्छ्रोद्धरण-सुप्तिभिः । तम् ऊरु-स्तम्भम् इत्य् आहुर् आढ्य-वातम् अथापरे

saṃyutau pāda-sadana-kṛcchroddharaṇa-suptibhiḥ | tam ūru-stambham ity āhur āḍhya-vātam athāpare

52

१५.५१av संयुक्तौ पाद-सदन- वात-शोणित-जः शोफो जानु-मध्ये महा-रुजः । ज्ञेयः क्रोष्टुक-शीर्षश् च स्थूलः क्रोष्टुक-शीर्ष-वत्

15.51av saṃyuktau pāda-sadana- vāta-śoṇita-jaḥ śopho jānu-madhye mahā-rujaḥ | jñeyaḥ kroṣṭuka-śīrṣaś ca sthūlaḥ kroṣṭuka-śīrṣa-vat

53

१५.५२dv स्थूलः क्रोष्टुक-मूर्ध-वत् रुक् पादे विषम-न्यस्ते श्रमाद् वा जायते यदा । वातेन गुल्फम् आश्रित्य तम् आहुर् वात-कण्टकम्

15.52dv sthūlaḥ kroṣṭuka-mūrdha-vat ruk pāde viṣama-nyaste śramād vā jāyate yadā | vātena gulpham āśritya tam āhur vāta-kaṇṭakam

54

पार्ष्णिं प्रत्य् अङ्गुलीनां या कण्डरा मारुतार्दिता । सक्थ्य्-उत्क्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते

pārṣṇiṃ praty aṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā mārutārditā | sakthy-utkṣepaṃ nigṛhṇāti gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate

55

विश्वाची गृध्रसी चोक्ता खल्लिस् तीव्र-रुजान्विते । हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां च प्रसुप्त-वत्

viśvācī gṛdhrasī coktā khallis tīvra-rujānvite | hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ ca prasupta-vat

56

१५.५५bv खल्लिस् तीव्र-रुजान्विता पाद-हर्षः स विज्ञेयः कफ-मारुत-कोप-जः । पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्-सहितो ऽनिलः

15.55bv khallis tīvra-rujānvitā pāda-harṣaḥ sa vijñeyaḥ kapha-māruta-kopa-jaḥ | pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛk-sahito 'nilaḥ

अध्याय 16

1

विदाह्य् अन्नं विरुद्धं च तत् तच् चासृक्-प्रदूषणम् । भजतां विधि-हीनं च स्वप्न-जागर-मैथुनम्

vidāhy annaṃ viruddhaṃ ca tat tac cāsṛk-pradūṣaṇam | bhajatāṃ vidhi-hīnaṃ ca svapna-jāgara-maithunam

2

१६.१bv तत् तथासृक्-प्रदूषणम् प्रायेण सु-कुमाराणाम् अ-चङ्क्रमण-शीलिनाम् । अभिघाताद् अ-शुद्धेश् च नृणाम् असृजि दूषिते

16.1bv tat tathāsṛk-pradūṣaṇam prāyeṇa su-kumārāṇām a-caṅkramaṇa-śīlinām | abhighātād a-śuddheś ca nṛṇām asṛji dūṣite

3

वातलैः शीतलैर् वायुर् वृद्धः क्रुद्धो वि-मार्ग-गः । तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक् तद् एव प्रदूषयेत्

vātalaiḥ śītalair vāyur vṛddhaḥ kruddho vi-mārga-gaḥ | tādṛśaivāsṛjā ruddhaḥ prāk tad eva pradūṣayet

4

१६.३cv तादृशेनासृजा रुद्धः आढ्य-रोगं खुडं वात-बलासं वात-शोणितम् । तद् आहुर् नामभिस् तच् च पूर्वं पादौ प्रधावति

16.3cv tādṛśenāsṛjā ruddhaḥ āḍhya-rogaṃ khuḍaṃ vāta-balāsaṃ vāta-śoṇitam | tad āhur nāmabhis tac ca pūrvaṃ pādau pradhāvati

5

१६.४bv -पलाशं वात-शोणितम् विशेषाद् यान-यानाद् यैः प्रलम्बौ तस्य लक्षणम् । भविष्यतः कुष्ठ-समं तथा सादः श्लथाङ्ग-ता

16.4bv -palāśaṃ vāta-śoṇitam viśeṣād yāna-yānād yaiḥ pralambau tasya lakṣaṇam | bhaviṣyataḥ kuṣṭha-samaṃ tathā sādaḥ ślathāṅga-tā

6

जानु-जङ्घोरु-कट्य्-अंस-हस्त-पादाङ्ग-संधिषु । कण्डू-स्फुरण-निस्तोद-भेद-गौरव-सुप्त-ताः

jānu-jaṅghoru-kaṭy-aṃsa-hasta-pādāṅga-saṃdhiṣu | kaṇḍū-sphuraṇa-nistoda-bheda-gaurava-supta-tāḥ

7

भूत्वा भूत्वा प्रणश्यन्ति मुहुर् आविर्-भवन्ति च । पादयोर् मूलम् आस्थाय कदा-चिद् धस्तयोर् अपि

bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhur āvir-bhavanti ca | pādayor mūlam āsthāya kadā-cid dhastayor api

8

आखोर् इव विषं क्रुद्धं कृत्स्नं देहं विधावति । त्वङ्-मांसाश्रयम् उत्तानं तत् पूर्वं जायते ततः

ākhor iva viṣaṃ kruddhaṃ kṛtsnaṃ dehaṃ vidhāvati | tvaṅ-māṃsāśrayam uttānaṃ tat pūrvaṃ jāyate tataḥ

9

कालान्तरेण गम्भीरं सर्वान् धातून् अभिद्रवत् । कण्ड्व्-आदि-संयुतोत्ताने त्वक् ताम्रा श्याव-लोहिता

kālāntareṇa gambhīraṃ sarvān dhātūn abhidravat | kaṇḍv-ādi-saṃyutottāne tvak tāmrā śyāva-lohitā

10

सायामा भृश-दाहोषा गम्भीरे ऽधिक-पूर्व-रुक् । श्वयथुर् ग्रथितः पाकी वायुः संध्य्-अस्थि-मज्जसु

sāyāmā bhṛśa-dāhoṣā gambhīre 'dhika-pūrva-ruk | śvayathur grathitaḥ pākī vāyuḥ saṃdhy-asthi-majjasu

11

छिन्दन्न् इव चरत्य् अन्तर् वक्री-कुर्वंश् च वेग-वान् । करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरे सर्वतश् चरन्

chindann iva caraty antar vakrī-kurvaṃś ca vega-vān | karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre sarvataś caran

12

१६.११av छिन्दन्न् इव चरन्न् अन्तर् वाते ऽधिके ऽधिकं तत्र शूल-स्फुरण-तोदनम् । शोफस्य रौक्ष्य-कृष्ण-त्व-श्याव-ता-वृद्धि-हानयः

16.11av chindann iva carann antar vāte 'dhike 'dhikaṃ tatra śūla-sphuraṇa-todanam | śophasya raukṣya-kṛṣṇa-tva-śyāva-tā-vṛddhi-hānayaḥ

13

धमन्य्-अङ्गुलि-संधीनां संकोचो ऽङ्ग-ग्रहो ऽति-रुक् । शीत-द्वेषान्-उपशयौ स्तम्भ-वेपथु-सुप्तयः

dhamany-aṅguli-saṃdhīnāṃ saṃkoco 'ṅga-graho 'ti-ruk | śīta-dveṣān-upaśayau stambha-vepathu-suptayaḥ

14

रक्ते शोफो ऽति-रुक् तोदस् ताम्रश् चिमिचिमायते । स्निग्ध-रूक्षैः शमं नैति कण्डू-क्लेद-समन्वितः

rakte śopho 'ti-ruk todas tāmraś cimicimāyate | snigdha-rūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍū-kleda-samanvitaḥ

15

पित्ते विदाहः संमोहः स्वेदो मूर्छा मदः स-तृट् । स्पर्शा-क्षम-त्वं रुग् रागः शोफः पाको भृशोष्म-ता

pitte vidāhaḥ saṃmohaḥ svedo mūrchā madaḥ sa-tṛṭ | sparśā-kṣama-tvaṃ rug rāgaḥ śophaḥ pāko bhṛśoṣma-tā

16

कफे स्तैमित्य-गुरु-ता-सुप्ति-स्निग्ध-त्व-शित-ताः । कण्डूर् मन्दा च रुग् द्वन्द्व-सर्व-लिङ्गं च संकरे

kaphe staimitya-guru-tā-supti-snigdha-tva-śita-tāḥ | kaṇḍūr mandā ca rug dvandva-sarva-liṅgaṃ ca saṃkare

17

एक-दोषानुगं साध्यं नवं याप्यं द्वि-दोष-जम् । त्रि-दोष-जं त्यजेत् स्रावि स्तब्धम् अर्बुद-कारि च

eka-doṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ yāpyaṃ dvi-doṣa-jam | tri-doṣa-jaṃ tyajet srāvi stabdham arbuda-kāri ca

18

१६.१७cv त्रि-दोषं तत् त्यजेत् स्रावि रक्त-मार्गं निहत्याशु शाखा-संधिषु मारुतः । निविश्यान्यो-ऽन्यम् आवार्य वेदनाभिर् हरत्य् असून्

16.17cv tri-doṣaṃ tat tyajet srāvi rakta-mārgaṃ nihatyāśu śākhā-saṃdhiṣu mārutaḥ | niviśyānyo-'nyam āvārya vedanābhir haraty asūn

19

१६.१८av रक्त-मार्गं निहन्त्य् आशु वायौ पञ्चात्मके प्राणो रौक्ष्य-व्यायाम-लङ्घनैः । अत्य्-आहाराभिघाताध्व-वेगोदीरण-धारणैः

16.18av rakta-mārgaṃ nihanty āśu vāyau pañcātmake prāṇo raukṣya-vyāyāma-laṅghanaiḥ | aty-āhārābhighātādhva-vegodīraṇa-dhāraṇaiḥ

20

१६.१९bv रूक्ष-व्यायाम-लङ्घनैः कुपितश् चक्षुर्-आदीनाम् उपघातं प्रवर्तयेत् । पीनसार्दित-तृट्-कास-श्वासादींश् चामयान् बहून्

16.19bv rūkṣa-vyāyāma-laṅghanaiḥ kupitaś cakṣur-ādīnām upaghātaṃ pravartayet | pīnasārdita-tṛṭ-kāsa-śvāsādīṃś cāmayān bahūn

21

उदानः क्षवथूद्गार-च्छर्दि-निद्रा-विधारणैः । गुरु-भाराति-रुदित-हास्याद्यैर् विकृतो गदान्

udānaḥ kṣavathūdgāra-cchardi-nidrā-vidhāraṇaiḥ | guru-bhārāti-rudita-hāsyādyair vikṛto gadān

22

१६.२१bv -च्छर्दि-निद्रावधारणैः कण्ठ-रोध-मनो-भ्रंश-च्छर्द्य्-अ-रोचक-पीनसान् । कुर्याच् च गल-गण्डादींस् तांस् ताञ् जत्रूर्ध्व-संश्रयान्

16.21bv -cchardi-nidrāvadhāraṇaiḥ kaṇṭha-rodha-mano-bhraṃśa-cchardy-a-rocaka-pīnasān | kuryāc ca gala-gaṇḍādīṃs tāṃs tāñ jatrūrdhva-saṃśrayān

23

व्यानो ऽति-गमन-ध्यान-क्रीडा-विषम-चेष्टितैः । विरोधि-रूक्ष-भी-हर्ष-विषादाद्यैश् च दूषितः

vyāno 'ti-gamana-dhyāna-krīḍā-viṣama-ceṣṭitaiḥ | virodhi-rūkṣa-bhī-harṣa-viṣādādyaiś ca dūṣitaḥ

24

१६.२३av व्यानो ऽति-गमन-स्थान- पुंस्-त्वोत्साह-बल-भ्रंश-शोफ-चित्तोत्प्लव-ज्वरान् । सर्वाङ्ग-रोग-निस्तोद-रोम-हर्षाङ्ग-सुप्त-ताः

16.23av vyāno 'ti-gamana-sthāna- puṃs-tvotsāha-bala-bhraṃśa-śopha-cittotplava-jvarān | sarvāṅga-roga-nistoda-roma-harṣāṅga-supta-tāḥ

25

१६.२४dv -रोम-हर्षाङ्ग-सुप्ति-ताः कुष्ठं विसर्पम् अन्यांश् च कुर्यात् सर्वाङ्ग-गान् गदान् । समानो विषमा-जीर्ण-शीत-संकीर्ण-भोजनैः

16.24dv -roma-harṣāṅga-supti-tāḥ kuṣṭhaṃ visarpam anyāṃś ca kuryāt sarvāṅga-gān gadān | samāno viṣamā-jīrṇa-śīta-saṃkīrṇa-bhojanaiḥ

26

करोत्य् अ-काल-शयन-जागराद्यैश् च दूषितः । शूल-गुल्म-ग्रहण्य्-आदीन् पक्वामाशय-जान् गदान्

karoty a-kāla-śayana-jāgarādyaiś ca dūṣitaḥ | śūla-gulma-grahaṇy-ādīn pakvāmāśaya-jān gadān

27

अपानो रूक्ष-गुर्व्-अन्न-वेगाघाताति-वाहनैः । यान-यानासन-स्थान-चङ्क्रमैश् चाति-सेवितैः

apāno rūkṣa-gurv-anna-vegāghātāti-vāhanaiḥ | yāna-yānāsana-sthāna-caṅkramaiś cāti-sevitaiḥ

28

१६.२७bv -वेग-घाताति-वाहनैः कुपितः कुरुते रोगान् कृच्छ्रान् पक्वाशयाश्रयान् । मूत्र-शुक्र-प्रदोषार्शो-गुद-भ्रंशादिकान् बहून्

16.27bv -vega-ghātāti-vāhanaiḥ kupitaḥ kurute rogān kṛcchrān pakvāśayāśrayān | mūtra-śukra-pradoṣārśo-guda-bhraṃśādikān bahūn

29

सर्वं च मारुतं सामं तन्द्रा-स्तैमित्य-गौरवैः । स्निग्ध-त्वा-रोचकालस्य-शैत्य-शोफाग्नि-हानिभिः

sarvaṃ ca mārutaṃ sāmaṃ tandrā-staimitya-gauravaiḥ | snigdha-tvā-rocakālasya-śaitya-śophāgni-hānibhiḥ

30

कटु-रूक्षाभिलाषेण तद्-विधोपशयेन च । युक्तं विद्यान् निर्-आमं तु तन्द्रादीनां विपर्ययात्

kaṭu-rūkṣābhilāṣeṇa tad-vidhopaśayena ca | yuktaṃ vidyān nir-āmaṃ tu tandrādīnāṃ viparyayāt

31

वायोर् आवरणं चातो बहु-भेदं प्रवक्ष्यते । लिङ्गं पित्तावृते दाहस् तृष्णा शूलं भ्रमस् तमः

vāyor āvaraṇaṃ cāto bahu-bhedaṃ pravakṣyate | liṅgaṃ pittāvṛte dāhas tṛṣṇā śūlaṃ bhramas tamaḥ

32

१६.३१bv बहु-भेदं प्रचक्ष्यते कटुकोष्णाम्ल-लवणैर् विदाहः शीत-काम-ता । शैत्य-गौरव-शूलानि कट्व्-आद्य्-उपशयो ऽधिकम्

16.31bv bahu-bhedaṃ pracakṣyate kaṭukoṣṇāmla-lavaṇair vidāhaḥ śīta-kāma-tā | śaitya-gaurava-śūlāni kaṭv-ādy-upaśayo 'dhikam

33

लङ्घनायास-रूक्षोष्ण-काम-ता च कफावृते । रक्तावृते स-दाहार्तिस् त्वङ्-मांसान्तर-जा भृशम्

laṅghanāyāsa-rūkṣoṣṇa-kāma-tā ca kaphāvṛte | raktāvṛte sa-dāhārtis tvaṅ-māṃsāntara-jā bhṛśam

34

भवेच् च रागी श्वयथुर् जायन्ते मण्डलानि च । मांसेन कठिनः शोफो वि-वर्णः पिटिकास् तथा

bhavec ca rāgī śvayathur jāyante maṇḍalāni ca | māṃsena kaṭhinaḥ śopho vi-varṇaḥ piṭikās tathā

35

हर्षः पिपीलिकानां च संचार इव जायते । चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफो गात्रेष्व् अ-रोचकः

harṣaḥ pipīlikānāṃ ca saṃcāra iva jāyate | calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho gātreṣv a-rocakaḥ

36

१६.३५av हर्षः पिपीलिकादीनां आढ्य-वात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसावृते । स्पर्शम् अस्थ्य्-आवृते ऽत्य्-उष्णं पीडनं चाभिनन्दति

16.35av harṣaḥ pipīlikādīnāṃ āḍhya-vāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasāvṛte | sparśam asthy-āvṛte 'ty-uṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati

37

सूच्येव तुद्यते ऽत्य्-अर्थम् अङ्गं सीदति शूल्यते । मज्जावृते विनमनं जृम्भणं परिवेष्टनम्

sūcyeva tudyate 'ty-artham aṅgaṃ sīdati śūlyate | majjāvṛte vinamanaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam

38

शूलं च पीड्यमानेन पाणिभ्यां लभते सुखम् । शुक्रावृते ऽति-वेगो वा न वा निष्-फल-तापि वा

śūlaṃ ca pīḍyamānena pāṇibhyāṃ labhate sukham | śukrāvṛte 'ti-vego vā na vā niṣ-phala-tāpi vā

39

१६.३८av शूलं च पीड्यमाने च १६.३८av शूलं च पीड्यमाने तु १६.३८dv न वा निष्-फल-तापि च भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे शाम्यत्य् अन्नावृते ऽनिले । मूत्रा-प्रवृत्तिर् आध्मानं वस्तेर् मूत्रावृते भवेत्

16.38av śūlaṃ ca pīḍyamāne ca 16.38av śūlaṃ ca pīḍyamāne tu 16.38dv na vā niṣ-phala-tāpi ca bhukte kukṣau rujā jīrṇe śāmyaty annāvṛte 'nile | mūtrā-pravṛttir ādhmānaṃ vaster mūtrāvṛte bhavet

40

१६.३९dv वस्तौ मूत्रावृते भवेत् विड्-आवृते विबन्धो ऽधः स्व-स्थाने परिकृन्तति । व्रजत्य् आशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः

16.39dv vastau mūtrāvṛte bhavet viḍ-āvṛte vibandho 'dhaḥ sva-sthāne parikṛntati | vrajaty āśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ

41

१६.४०av विड्-आवृते ऽति-विड्-रोधः १६.४०bv स्वे स्थाने परिकृन्तति शकृत् पीडितम् अन्नेन दुःखं शुष्कं चिरात् सृजेत् । सर्व-धात्व्-आवृते वायौ श्रोणि-वङ्क्षण-पृष्ठ-रुक्

16.40av viḍ-āvṛte 'ti-viḍ-rodhaḥ 16.40bv sve sthāne parikṛntati śakṛt pīḍitam annena duḥkhaṃ śuṣkaṃ cirāt sṛjet | sarva-dhātv-āvṛte vāyau śroṇi-vaṅkṣaṇa-pṛṣṭha-ruk

42

विलोमो मारुतो ऽ-स्वस्थं हृदयं पीड्यते ऽति च । भ्रमो मूर्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते

vilomo māruto '-svasthaṃ hṛdayaṃ pīḍyate 'ti ca | bhramo mūrchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte

43

१६.४२av विलोमो मारुतो ऽ-स्वास्थ्यं १६.४२cv भ्रमो मूर्छा रुजानाहः विदग्धे ऽन्ने च वमनम् उदाने ऽपि भ्रमादयः । दाहो ऽन्तर् ऊर्जा-भ्रंशश् च दाहो व्याने च सर्व-गः

16.42av vilomo māruto '-svāsthyaṃ 16.42cv bhramo mūrchā rujānāhaḥ vidagdhe 'nne ca vamanam udāne 'pi bhramādayaḥ | dāho 'ntar ūrjā-bhraṃśaś ca dāho vyāne ca sarva-gaḥ

44

१६.४३dv दाहो व्याने तु सर्व-गः क्लमो ऽङ्ग-चेष्टा-सङ्गश् च स-संतापः स-वेदनः । समान ऊष्मोपहतिर् अति-स्वेदो ऽ-रतिः स-तृट्

16.43dv dāho vyāne tu sarva-gaḥ klamo 'ṅga-ceṣṭā-saṅgaś ca sa-saṃtāpaḥ sa-vedanaḥ | samāna ūṣmopahatir ati-svedo '-ratiḥ sa-tṛṭ

45

१६.४४av क्लमो ऽङ्ग-चेष्टा-भङ्गश् च दाहश् च स्याद् अपाने तु मले हारिद्र-वर्ण-ता । रजो-ऽतिवृत्तिस् तापश् च योनि-मेहन-पायुषु

16.44av klamo 'ṅga-ceṣṭā-bhaṅgaś ca dāhaś ca syād apāne tu male hāridra-varṇa-tā | rajo-'tivṛttis tāpaś ca yoni-mehana-pāyuṣu

46

१६.४५cv रजो-ऽति-वृद्धिस् तापश् च श्लेष्मणा त्व् आवृते प्राणे सादस् तन्द्रा-रुचिर् वमिः । ष्ठीवनं क्षवथूद्गार-निःश्वासोच्छ्वास-संग्रहः

16.45cv rajo-'ti-vṛddhis tāpaś ca śleṣmaṇā tv āvṛte prāṇe sādas tandrā-rucir vamiḥ | ṣṭhīvanaṃ kṣavathūdgāra-niḥśvāsocchvāsa-saṃgrahaḥ

47

उदाने गुरु-गात्र-त्वम् अ-रुचिर् वाक्-स्वर-ग्रहः । बल-वर्ण-प्रणाशश् च व्याने पर्वास्थि-वाग्-ग्रहः

udāne guru-gātra-tvam a-rucir vāk-svara-grahaḥ | bala-varṇa-praṇāśaś ca vyāne parvāsthi-vāg-grahaḥ

48

१६.४७dv व्याने पार्श्वास्थि-वाग्-ग्रहः गुरु-ताङ्गेषु सर्वेषु स्खलितं च गतौ भृशम् । समाने ऽति-हिमाङ्ग-त्वम् अ-स्वेदो मन्द-वह्नि-ता

16.47dv vyāne pārśvāsthi-vāg-grahaḥ guru-tāṅgeṣu sarveṣu skhalitaṃ ca gatau bhṛśam | samāne 'ti-himāṅga-tvam a-svedo manda-vahni-tā

49

अपाने स-कफं मूत्र-शकृतः स्यात् प्रवर्तनम् । इति द्वा-विंशति-विधं वायोर् आवरणं विदुः

apāne sa-kaphaṃ mūtra-śakṛtaḥ syāt pravartanam | iti dvā-viṃśati-vidhaṃ vāyor āvaraṇaṃ viduḥ

50

१६.४९av अपाने स-कफं मूत्रं १६.४९bv शकृतः स्यात् प्रवर्तनम् प्राणादयस् तथान्यो-ऽन्यम् आवृण्वन्ति यथा-क्रमम् । सर्वे ऽपि विंशति-विधं विद्याद् आवरणं च तत्

16.49av apāne sa-kaphaṃ mūtraṃ 16.49bv śakṛtaḥ syāt pravartanam prāṇādayas tathānyo-'nyam āvṛṇvanti yathā-kramam | sarve 'pi viṃśati-vidhaṃ vidyād āvaraṇaṃ ca tat

51

१६.५०bv आवृण्वन्ति यथा-यथम् निःश्वासोच्छ्वास-संरोधः प्रतिश्यायः शिरो-ग्रहः । हृद्-रोगो मुख-शोषश् च प्राणेनोदान आवृते

16.50bv āvṛṇvanti yathā-yatham niḥśvāsocchvāsa-saṃrodhaḥ pratiśyāyaḥ śiro-grahaḥ | hṛd-rogo mukha-śoṣaś ca prāṇenodāna āvṛte

52

१६.५१cv हृद्-रोगो मुख-रोगश् च उदानेनावृते प्राणे वर्णौजो-बल-संक्षयः । दिशानया च विभजेत् सर्वम् आवरणं भिषक्

16.51cv hṛd-rogo mukha-rogaś ca udānenāvṛte prāṇe varṇaujo-bala-saṃkṣayaḥ | diśānayā ca vibhajet sarvam āvaraṇaṃ bhiṣak

53

स्थानान्य् अवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणाम् । प्राणादीनां च पञ्चानां मिश्रम् आवरणं मिथः

sthānāny avekṣya vātānāṃ vṛddhiṃ hāniṃ ca karmaṇām | prāṇādīnāṃ ca pañcānāṃ miśram āvaraṇaṃ mithaḥ

54

पित्तादिभिर् द्वा-दशभिर् मिश्राणां मिश्रितैश् च तैः । मिश्रैः पित्तादिभिस् तद्-वन् मिश्रणाभिर् अनेक-धा

pittādibhir dvā-daśabhir miśrāṇāṃ miśritaiś ca taiḥ | miśraiḥ pittādibhis tad-van miśraṇābhir aneka-dhā

55

तारतम्य-विकल्पाच् च यात्य् आवृतिर् अ-संख्य-ताम् । तां लक्षयेद् अवहितो यथा-स्वं लक्षणोदयात्

tāratamya-vikalpāc ca yāty āvṛtir a-saṃkhya-tām | tāṃ lakṣayed avahito yathā-svaṃ lakṣaṇodayāt

56

शनैः शनैश् चोपशयाद् गूढाम् अपि मुहुर् मुहुः । विशेषाज् जीवितं प्राण उदानो बलम् उच्यते

śanaiḥ śanaiś copaśayād gūḍhām api muhur muhuḥ | viśeṣāj jīvitaṃ prāṇa udāno balam ucyate

57

स्यात् तयोः पीडनाद् धानिर् आयुषश् च बलस्य च । आवृता वायवो ऽ-ज्ञाता ज्ञाता वा वत्सरं स्थिताः

syāt tayoḥ pīḍanād dhānir āyuṣaś ca balasya ca | āvṛtā vāyavo '-jñātā jñātā vā vatsaraṃ sthitāḥ

58

प्रयत्नेनापि दुः-साध्या भवेयुर् वान्-उपक्रमाः । विद्रधि-प्लीह-हृद्-रोग-गुल्माग्नि-सदनादयः

prayatnenāpi duḥ-sādhyā bhaveyur vān-upakramāḥ | vidradhi-plīha-hṛd-roga-gulmāgni-sadanādayaḥ

1

भवन्त्य् उपद्रवास् तेषाम् आवृतानाम् उपेक्षणात् ॥ ५८ऊ̆अब् ॥ व्याधीनां संशयं छेत्तुम् अन्यतो यो ऽ-प्रमत्त-वान् । निदानं सततं तेन चिन्तनीयं विपश्चिता ॥ ५८ऊ̆+

bhavanty upadravās teṣām āvṛtānām upekṣaṇāt || 58ū̆ab || vyādhīnāṃ saṃśayaṃ chettum anyato yo '-pramatta-vān | nidānaṃ satataṃ tena cintanīyaṃ vipaścitā || 58ū̆+

अध्याय १

1

शुद्धे शुक्रार्तवे सत्-त्वः स्व-कर्म-क्लेश-चोदितः । गर्भः संपद्यते युक्ति-वशाद् अग्निर् इवारणौ

śuddhe śukrārtave sat-tvaḥ sva-karma-kleśa-coditaḥ | garbhaḥ saṃpadyate yukti-vaśād agnir ivāraṇau

2

१.१bv स्व-कर्म-फल-नोदितः बीजात्मकैर् महा-भूतैः सूक्ष्मैः सत्-त्वानुगैश् च सः । मातुश् चाहार-रस-जैः क्रमात् कुक्षौ विवर्धते

1.1bv sva-karma-phala-noditaḥ bījātmakair mahā-bhūtaiḥ sūkṣmaiḥ sat-tvānugaiś ca saḥ | mātuś cāhāra-rasa-jaiḥ kramāt kukṣau vivardhate

3

तेजो यथार्क-रश्मीनां स्फटिकेन तिरस्-कृतम् । नेन्धनं दृश्यते गच्छत् सत्-त्वो गर्भाशयं तथा

tejo yathārka-raśmīnāṃ sphaṭikena tiras-kṛtam | nendhanaṃ dṛśyate gacchat sat-tvo garbhāśayaṃ tathā

4

कारणानुविधायि-त्वात् कार्याणां तत्-स्व-भाव-ता । नाना-योन्य्-आकृतीः सत्-त्वो धत्ते ऽतो द्रुत-लोह-वत्

kāraṇānuvidhāyi-tvāt kāryāṇāṃ tat-sva-bhāva-tā | nānā-yony-ākṛtīḥ sat-tvo dhatte 'to druta-loha-vat

5

अत एव च शुक्रस्य बाहुल्याज् जायते पुमान् । रक्तस्य स्त्री तयोः साम्ये क्लीबः शुक्रार्तवे पुनः

ata eva ca śukrasya bāhulyāj jāyate pumān | raktasya strī tayoḥ sāmye klībaḥ śukrārtave punaḥ

6

वायुना बहु-शो भिन्ने यथा-स्वं बह्व्-अपत्य-ता । वि-योनि-विकृताकारा जायन्ते विकृतैर् मलैः

vāyunā bahu-śo bhinne yathā-svaṃ bahv-apatya-tā | vi-yoni-vikṛtākārā jāyante vikṛtair malaiḥ

7

मासि मासि रजः स्त्रीणां रस-जं स्रवति त्र्य्-अहम् । वत्सराद् द्वा-दशाद् ऊर्ध्वं याति पञ्चाशतः क्षयम्

māsi māsi rajaḥ strīṇāṃ rasa-jaṃ sravati try-aham | vatsarād dvā-daśād ūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam

8

पूर्ण-षो-डश-वर्षा स्त्री पूर्ण-विंशेन संगता । शुद्धे गर्भाशये मार्गे रक्ते शुक्रे ऽनिले हृदि

pūrṇa-ṣo-ḍaśa-varṣā strī pūrṇa-viṃśena saṃgatā | śuddhe garbhāśaye mārge rakte śukre 'nile hṛdi

9

वीर्य-वन्तं सुतं सूते ततो न्यूनाब्दयोः पुनः । रोग्य् अल्पायुर् अ-धन्यो वा गर्भो भवति नैव वा

vīrya-vantaṃ sutaṃ sūte tato nyūnābdayoḥ punaḥ | rogy alpāyur a-dhanyo vā garbho bhavati naiva vā

10

वातादि-कुणप-ग्रन्थि-पूय-क्षीण-मलाह्वयम् । बीजा-समर्थं रेतो-ऽस्रं स्व-लिङ्गैर् दोष-जं वदेत्

vātādi-kuṇapa-granthi-pūya-kṣīṇa-malāhvayam | bījā-samarthaṃ reto-'sraṃ sva-liṅgair doṣa-jaṃ vadet

11

१.१०cv प्रजा-समर्थं रेतो-ऽस्रं रक्तेन कुणपं श्लेष्म-वाताभ्यां ग्रन्थि-संनिभम् । पूयाभं रक्त-पित्ताभ्यां क्षीणं मारुत-पित्ततः

1.10cv prajā-samarthaṃ reto-'sraṃ raktena kuṇapaṃ śleṣma-vātābhyāṃ granthi-saṃnibham | pūyābhaṃ rakta-pittābhyāṃ kṣīṇaṃ māruta-pittataḥ

12

कृच्छ्राण्य् एतान्य् अ-साध्यं तु त्रि-दोषं मूत्र-विट्-प्रभम् । कुर्याद् वातादिभिर् दुष्टे स्वौषधं कुणपे पुनः

kṛcchrāṇy etāny a-sādhyaṃ tu tri-doṣaṃ mūtra-viṭ-prabham | kuryād vātādibhir duṣṭe svauṣadhaṃ kuṇape punaḥ

13

धातकी-पुष्प-खदिर-दाडिमार्जुन-साधितम् । पाययेत् सर्पिर् अथ-वा विपक्वम् असनादिभिः

dhātakī-puṣpa-khadira-dāḍimārjuna-sādhitam | pāyayet sarpir atha-vā vipakvam asanādibhiḥ

14

पलाश-भस्माश्मभिदा ग्रन्थ्य्-आभे पूय-रेतसि । परूषक-वटादिभ्यां क्षीणे शुक्र-करी क्रिया

palāśa-bhasmāśmabhidā granthy-ābhe pūya-retasi | parūṣaka-vaṭādibhyāṃ kṣīṇe śukra-karī kriyā

1

स्निग्धं वान्तं विरिक्तं च निरूढम् अनुवासितम् । योजयेच् छुक्र-दोषार्तं सम्यग् उत्तर-वस्तिभिः ॥ १४+

snigdhaṃ vāntaṃ viriktaṃ ca nirūḍham anuvāsitam | yojayec chukra-doṣārtaṃ samyag uttara-vastibhiḥ || 14+

15

संशुद्धो विट्-प्रभे सर्पिर् हिङ्गु-सेव्यादि-साधितम् । पिबेद् ग्रन्थ्य्-आर्तवे पाठा-व्योष-वृक्षक-जं जलम्

saṃśuddho viṭ-prabhe sarpir hiṅgu-sevyādi-sādhitam | pibed granthy-ārtave pāṭhā-vyoṣa-vṛkṣaka-jaṃ jalam

16

१.१५bv हिङ्गु-सेव्याग्नि-साधितम् पेयं कुणप-पूयास्रे चन्दनं वक्ष्यते तु यत् । गुह्य-रोगे च तत् सर्वं कार्यं सोत्तर-वस्तिकम्

1.15bv hiṅgu-sevyāgni-sādhitam peyaṃ kuṇapa-pūyāsre candanaṃ vakṣyate tu yat | guhya-roge ca tat sarvaṃ kāryaṃ sottara-vastikam

17

शुक्रं शुक्लं गुरु स्निग्धं मधुरं बहलं बहु । घृत-माक्षिक-तैलाभं सद्-गर्भायार्तवं पुनः

śukraṃ śuklaṃ guru snigdhaṃ madhuraṃ bahalaṃ bahu | ghṛta-mākṣika-tailābhaṃ sad-garbhāyārtavaṃ punaḥ

18

१.१७av शुद्धं शुक्रं गुरु स्निग्धं लाक्षा-रस-शशास्राभं धौतं यच् च विरज्यते । शुद्ध-शुक्रार्तवं स्वस्थं संरक्तं मिथुनं मिथः

1.17av śuddhaṃ śukraṃ guru snigdhaṃ lākṣā-rasa-śaśāsrābhaṃ dhautaṃ yac ca virajyate | śuddha-śukrārtavaṃ svasthaṃ saṃraktaṃ mithunaṃ mithaḥ

19

स्नेहैः पुं-सवनैः स्निग्धं शुद्धं शीलित-वस्तिकम् । नरं विशेषात् क्षीराज्यैर् मधुरौषध-संस्कृतैः

snehaiḥ puṃ-savanaiḥ snigdhaṃ śuddhaṃ śīlita-vastikam | naraṃ viśeṣāt kṣīrājyair madhurauṣadha-saṃskṛtaiḥ

20

१.१९dv मधुरौषध-साधितैः नारीं तैलेन माषैश् च पित्तलैः समुपाचरेत् । क्षाम-प्रसन्न-वदनां स्फुरच्-छ्रोणि-पयो-धराम्

1.19dv madhurauṣadha-sādhitaiḥ nārīṃ tailena māṣaiś ca pittalaiḥ samupācaret | kṣāma-prasanna-vadanāṃ sphurac-chroṇi-payo-dharām

21

१.२०cv क्षामां प्रसन्न-वदनां स्रस्ताक्षि-कुक्षिं पुंस्-कामां विद्याद् ऋतु-मतीं स्त्रियम् । पद्मं संकोचम् आयाति दिने ऽतीते यथा तथा

1.20cv kṣāmāṃ prasanna-vadanāṃ srastākṣi-kukṣiṃ puṃs-kāmāṃ vidyād ṛtu-matīṃ striyam | padmaṃ saṃkocam āyāti dine 'tīte yathā tathā

22

ऋताव् अतीते योनिः सा शुक्रं नातः प्रतीच्छति । मासेनोपचितं रक्तं धमनीभ्याम् ऋतौ पुनः

ṛtāv atīte yoniḥ sā śukraṃ nātaḥ pratīcchati | māsenopacitaṃ raktaṃ dhamanībhyām ṛtau punaḥ

23

१.२२bv शुक्रं नान्तः प्रतीच्छति ईषत्-कृष्णं वि-गन्धं च वायुर् योनि-मुखान् नुदेत् । ततः पुष्पेक्षणाद् एव कल्याण-ध्यायिनी त्र्य्-अहम्

1.22bv śukraṃ nāntaḥ pratīcchati īṣat-kṛṣṇaṃ vi-gandhaṃ ca vāyur yoni-mukhān nudet | tataḥ puṣpekṣaṇād eva kalyāṇa-dhyāyinī try-aham

24

मृजालङ्कार-रहिता दर्भ-संस्तर-शायिनी । क्षैरेयं यावकं स्तोकं कोष्ठ-शोधन-कर्षणम्

mṛjālaṅkāra-rahitā darbha-saṃstara-śāyinī | kṣaireyaṃ yāvakaṃ stokaṃ koṣṭha-śodhana-karṣaṇam

25

१.२४dv कोष्ठ-शोधन-कर्शनम् पर्णे शरावे हस्ते वा भुञ्जीत ब्रह्म-चारिणी । चतुर्थे ऽह्नि ततः स्नाता शुक्ल-माल्याम्बरा शुचिः

1.24dv koṣṭha-śodhana-karśanam parṇe śarāve haste vā bhuñjīta brahma-cāriṇī | caturthe 'hni tataḥ snātā śukla-mālyāmbarā śuciḥ

26

इच्छन्ती भर्तृ-सदृशं पुत्रं पश्येत् पुरः पतिम् । ऋतुस् तु द्वा-दश निशाः पूर्वास् तिस्रो ऽत्र निन्दिताः

icchantī bhartṛ-sadṛśaṃ putraṃ paśyet puraḥ patim | ṛtus tu dvā-daśa niśāḥ pūrvās tisro 'tra ninditāḥ

27

१.२६dv पूर्वास् तिस्रश् च निन्दिताः एका-दशी च युग्मासु स्यात् पुत्रो ऽन्यासु कन्यका । उपाध्यायो ऽथ पुत्रीयं कुर्वीत विधि-वद् विधिम्

1.26dv pūrvās tisraś ca ninditāḥ ekā-daśī ca yugmāsu syāt putro 'nyāsu kanyakā | upādhyāyo 'tha putrīyaṃ kurvīta vidhi-vad vidhim

28

१.२७bv स्यात् पुत्रो ऽन्य-त्र कन्यका नमस्-कार-परायास् तु शूद्राया मन्त्र-वर्जितम् । अ-वन्ध्य एवं संयोगः स्याद् अपत्यं च कामतः

1.27bv syāt putro 'nya-tra kanyakā namas-kāra-parāyās tu śūdrāyā mantra-varjitam | a-vandhya evaṃ saṃyogaḥ syād apatyaṃ ca kāmataḥ

29

सन्तो ह्य् आहुर् अपत्यार्थं दम्-पत्योः संगतिं रहः । दुर्-अपत्यं कुलाङ्गारो गोत्रे जातं महत्य् अपि

santo hy āhur apatyārthaṃ dam-patyoḥ saṃgatiṃ rahaḥ | dur-apatyaṃ kulāṅgāro gotre jātaṃ mahaty api

30

१.२९bv दम्-पत्योः संगतं रहः १.२९cv दुर्-अपत्यं कुलाङ्गारं इच्छेतां यादृशं पुत्रं तद्-रूप-चरितांश् च तौ । चिन्तयेतां जन-पदांस् तद्-आचार-परिच्छदौ

1.29bv dam-patyoḥ saṃgataṃ rahaḥ 1.29cv dur-apatyaṃ kulāṅgāraṃ icchetāṃ yādṛśaṃ putraṃ tad-rūpa-caritāṃś ca tau | cintayetāṃ jana-padāṃs tad-ācāra-paricchadau

31

कर्मान्ते च पुमान् सर्पिः-क्षीर-शाल्य्-ओदनाशितः । प्राग् दक्षिणेन पादेन शय्यां मौहूर्तिकाज्ञया

karmānte ca pumān sarpiḥ-kṣīra-śāly-odanāśitaḥ | prāg dakṣiṇena pādena śayyāṃ mauhūrtikājñayā

32

आरोहेत् स्त्री तु वामेन तस्य दक्षिण-पार्श्वतः । तैल-माषोत्तराहारा तत्र मन्त्र् अं प्रयोजयेत्

ārohet strī tu vāmena tasya dakṣiṇa-pārśvataḥ | taila-māṣottarāhārā tatra mantr aṃ prayojayet

33

१.३२av आरोहेत् स्त्री च वामेन आहिर् अस्य् आयुर् असि सर्वतः प्रतिष्ठासि ॥ ३२+१अ ॥ १.३२+१av अहिर् असि सर्वतः प्रतिष्ठासि धाता त्वां दधातु विधाता त्वां दधातु ॥ ३२+१ब् ॥ ब्रह्म-वर्चसा भवेति ॥ ३२+१च् ॥ १.३२+१cv ब्रह्म-वर्चसा भवेद् इति ब्रह्मा बृहस्पतिर् विष्णुः सोमः सूर्यस् तथाश्विनौ । भगो ऽथ मित्रा-वरुणौ वीरं ददतु मे सुतम्

1.32av ārohet strī ca vāmena āhir asy āyur asi sarvataḥ pratiṣṭhāsi || 32+1a || 1.32+1av ahir asi sarvataḥ pratiṣṭhāsi dhātā tvāṃ dadhātu vidhātā tvāṃ dadhātu || 32+1b || brahma-varcasā bhaveti || 32+1c || 1.32+1cv brahma-varcasā bhaved iti brahmā bṛhaspatir viṣṇuḥ somaḥ sūryas tathāśvinau | bhago 'tha mitrā-varuṇau vīraṃ dadatu me sutam

34

सान्त्वयित्वा ततो ऽन्य-न्यं संविशेतां मुदान्वितौ । उत्ताना तन्-मना योषित् तिष्ठेद् अङ्गैः सु-संस्थितैः

sāntvayitvā tato 'nya-nyaṃ saṃviśetāṃ mudānvitau | uttānā tan-manā yoṣit tiṣṭhed aṅgaiḥ su-saṃsthitaiḥ

35

१.३४av सान्तयित्वा ततो ऽन्यो-ऽन्यं १.३४bv संवसेतां मुदान्वितौ तथा हि बीजं गृह्णाति दोषैः स्व-स्थानम् आस्थितैः । लिङ्गं तु सद्यो-गर्भाया योन्या बीजस्य संग्रहः

1.34av sāntayitvā tato 'nyo-'nyaṃ 1.34bv saṃvasetāṃ mudānvitau tathā hi bījaṃ gṛhṇāti doṣaiḥ sva-sthānam āsthitaiḥ | liṅgaṃ tu sadyo-garbhāyā yonyā bījasya saṃgrahaḥ

36

१.३५bv दोषैः स्व-स्थानम् आश्रितैः १.३५dv योन्यां बीजस्य संग्रहः तृप्तिर् गुरु-त्वं स्फुरणं शुक्रास्रान्-अनु बन्धनम् । हृदय-स्पन्दनं तन्द्रा तृड् ग्लानी रोम-हर्षणम्

1.35bv doṣaiḥ sva-sthānam āśritaiḥ 1.35dv yonyāṃ bījasya saṃgrahaḥ tṛptir guru-tvaṃ sphuraṇaṃ śukrāsrān-anu bandhanam | hṛdaya-spandanaṃ tandrā tṛḍ glānī roma-harṣaṇam

37

अ-व्यक्तः प्रथमे मासि सप्ताहात् कलली-भवेत् । गर्भः पुं-सवनान्य् अत्र पूर्वं व्यक्तेः प्रयोजयेत्

a-vyaktaḥ prathame māsi saptāhāt kalalī-bhavet | garbhaḥ puṃ-savanāny atra pūrvaṃ vyakteḥ prayojayet

38

बली पुरुष-कारो हि दैवम् अप्य् अतिवर्तते । पुष्ये पुरुषकं हैमं राजतं वाथ-वायसम्

balī puruṣa-kāro hi daivam apy ativartate | puṣye puruṣakaṃ haimaṃ rājataṃ vātha-vāyasam

39

कृत्वाग्नि-वर्णं निर्वाप्य क्षीरे तस्याञ्जलिं पिबेत् । गौरदण्डम् अपामार्गं जीवकर्षभ-सैर्यकान्

kṛtvāgni-varṇaṃ nirvāpya kṣīre tasyāñjaliṃ pibet | gauradaṇḍam apāmārgaṃ jīvakarṣabha-sairyakān

40

पिबेत् पुष्ये जले पिष्टान् एक-द्वि-त्रि-समस्त-शः । क्षीरेण श्वेत-बृहती-मूलं नासा-पुटे स्वयम्

pibet puṣye jale piṣṭān eka-dvi-tri-samasta-śaḥ | kṣīreṇa śveta-bṛhatī-mūlaṃ nāsā-puṭe svayam

41

पुत्रार्थं दक्षिणे सिञ्चेद् वामे दुहितृ-वाञ्छया । पयसा लक्ष्मणा-मूलं पुत्रोत्पाद-स्थिति-प्रदम्

putrārthaṃ dakṣiṇe siñced vāme duhitṛ-vāñchayā | payasā lakṣmaṇā-mūlaṃ putrotpāda-sthiti-pradam

42

नासयास्येन वा पीतं वट-शुङ्गाष्टकं तथा । ओषधीर् जीवनीयाश् च बाह्यान्तर् उपयोजयेत्

nāsayāsyena vā pītaṃ vaṭa-śuṅgāṣṭakaṃ tathā | oṣadhīr jīvanīyāś ca bāhyāntar upayojayet

43

१.४२bv वट-शृङ्गाष्टकं तथा उपचारः प्रिय-हितैर् भर्त्रा भृत्यैश् च गर्भ-धृक् । नव-नीत-घृत-क्षीरैः सदा चैनाम् उपाचरेत्

1.42bv vaṭa-śṛṅgāṣṭakaṃ tathā upacāraḥ priya-hitair bhartrā bhṛtyaiś ca garbha-dhṛk | nava-nīta-ghṛta-kṣīraiḥ sadā cainām upācaret

44

अति-व्यवायम् आयासं भारं प्रावरणं गुरु । अ-काल-जागर-स्वप्नं कठिनोत्कटकासनम्

ati-vyavāyam āyāsaṃ bhāraṃ prāvaraṇaṃ guru | a-kāla-jāgara-svapnaṃ kaṭhinotkaṭakāsanam

45

१.४४av अति-व्यवायं व्यायामं १.४४cv अ-काल-जागर-स्वप्न- १.४४dv -कठिनोत्कटकासनम् १.४४dv कठिनोत्कटुकासनम् १.४४dv -कठिनोत्कुटकासनम् शोक-क्रोध-भयोद्वेग-वेग-श्रद्धा-विधारणम् । उपवासाध्व-तीक्ष्णोष्ण-गुरु-विष्टम्भि-भोजनम्

1.44av ati-vyavāyaṃ vyāyāmaṃ 1.44cv a-kāla-jāgara-svapna- 1.44dv -kaṭhinotkaṭakāsanam 1.44dv kaṭhinotkaṭukāsanam 1.44dv -kaṭhinotkuṭakāsanam śoka-krodha-bhayodvega-vega-śraddhā-vidhāraṇam | upavāsādhva-tīkṣṇoṣṇa-guru-viṣṭambhi-bhojanam

46

१.४५cv उपवासादि-तीक्ष्णोष्ण- रक्तं निवसनं श्वभ्र-कूपेक्षां मद्यम् आमिषम् । उत्तान-शयनं यच् च स्त्रियो नेच्छन्ति तत् त्यजेत्

1.45cv upavāsādi-tīkṣṇoṣṇa- raktaṃ nivasanaṃ śvabhra-kūpekṣāṃ madyam āmiṣam | uttāna-śayanaṃ yac ca striyo necchanti tat tyajet

47

१.४६av रक्तं वि-वसनं श्वभ्र- तथा रक्त-स्रुतिं शुद्धिं वस्तिम् आ-मासतो ऽष्टमात् । एभिर् गर्भः स्रवेद् आमः कुक्षौ शुष्येन् म्रियेत वा

1.46av raktaṃ vi-vasanaṃ śvabhra- tathā rakta-srutiṃ śuddhiṃ vastim ā-māsato 'ṣṭamāt | ebhir garbhaḥ sraved āmaḥ kukṣau śuṣyen mriyeta vā

48

१.४७cv एवं गर्भः स्रवेद् आमः वातलैश् च भवेद् गर्भः कुब्जान्ध-जड-वामनः । पित्तलैः खलतिः पिङ्गः श्वित्री पाण्डुः कफात्मभिः

1.47cv evaṃ garbhaḥ sraved āmaḥ vātalaiś ca bhaved garbhaḥ kubjāndha-jaḍa-vāmanaḥ | pittalaiḥ khalatiḥ piṅgaḥ śvitrī pāṇḍuḥ kaphātmabhiḥ

49

व्याधींश् चास्या मृदु-सुखैर् अ-तीक्ष्णैर् औषधैर् जयेत् । द्वितीये मासि कललाद् घनः पेश्य् अथ-वार्बुदम्

vyādhīṃś cāsyā mṛdu-sukhair a-tīkṣṇair auṣadhair jayet | dvitīye māsi kalalād ghanaḥ peśy atha-vārbudam

50

पुं-स्त्री-क्लीबाः क्रमात् तेभ्यस् तत्र व्यक्तस्य लक्षणम् । क्षाम-ता गरिमा कुक्षेर् मूर्छा छर्दिर् अ-रोचकः

puṃ-strī-klībāḥ kramāt tebhyas tatra vyaktasya lakṣaṇam | kṣāma-tā garimā kukṣer mūrchā chardir a-rocakaḥ

51

१.५०cv क्षाम-ता गरिमा कुक्षौ जृम्भा प्रसेकः सदनं रोम-राज्याः प्रकाशनम् । अम्लेष्ट-ता स्तनौ पीनौ स-स्तन्यौ कृष्ण-चूचुकौ

1.50cv kṣāma-tā garimā kukṣau jṛmbhā prasekaḥ sadanaṃ roma-rājyāḥ prakāśanam | amleṣṭa-tā stanau pīnau sa-stanyau kṛṣṇa-cūcukau

52

पाद-शोफो विदाहो ऽन्ये श्रद्धाश् च विविधात्मिकाः । मातृ-जं ह्य् अस्य हृदयं मातुश् च हृदयेन तत्

pāda-śopho vidāho 'nye śraddhāś ca vividhātmikāḥ | mātṛ-jaṃ hy asya hṛdayaṃ mātuś ca hṛdayena tat

53

१.५२av पाद-शोफो विदाहो ऽन्ने संबद्धं तेन गर्भिण्या नेष्टं श्रद्धा-विमाननम् । देयम् अप्य् अ-हितं तस्यै हितोपहितम् अल्पकम्

1.52av pāda-śopho vidāho 'nne saṃbaddhaṃ tena garbhiṇyā neṣṭaṃ śraddhā-vimānanam | deyam apy a-hitaṃ tasyai hitopahitam alpakam

54

१.५३bv नेष्टं श्रद्धा-विधारणम् १.५३bv नेष्टं श्रद्धावमाननम् श्रद्धा-विघाताद् गर्भस्य विकृतिश् च्युतिर् एव वा । व्यक्ती-भवति मासे ऽस्य तृतीये गात्र-पञ्चकम्

1.53bv neṣṭaṃ śraddhā-vidhāraṇam 1.53bv neṣṭaṃ śraddhāvamānanam śraddhā-vighātād garbhasya vikṛtiś cyutir eva vā | vyaktī-bhavati māse 'sya tṛtīye gātra-pañcakam

55

१.५४av श्रद्धाभिघाताद् गर्भस्य मूर्धा द्वे सक्थिनी बाहू सर्व-सूक्ष्माङ्ग-जन्म च । समम् एव हि मूर्धाद्यैर् ज्ञानं च सुख-दुःखयोः

1.54av śraddhābhighātād garbhasya mūrdhā dve sakthinī bāhū sarva-sūkṣmāṅga-janma ca | samam eva hi mūrdhādyair jñānaṃ ca sukha-duḥkhayoḥ

56

१.५५bv सर्व-सूक्ष्माङ्ग-जन्म तु १.५५dv विज्ञानं सुख-दुःखयोः गर्भस्य नाभौ मातुश् च हृदि नाडी निबध्यते । यया स पुष्टिम् आप्नोति केदार इव कुल्यया

1.55bv sarva-sūkṣmāṅga-janma tu 1.55dv vijñānaṃ sukha-duḥkhayoḥ garbhasya nābhau mātuś ca hṛdi nāḍī nibadhyate | yayā sa puṣṭim āpnoti kedāra iva kulyayā

57

१.५६cv यया पुष्टिम् अवाप्नोति चतुर्थे व्यक्त-ताङ्गानां चेतनायाश् च पञ्चमे । षष्ठे स्नायु-सिरा-रोम-बल-वर्ण-नख-त्वचाम्

1.56cv yayā puṣṭim avāpnoti caturthe vyakta-tāṅgānāṃ cetanāyāś ca pañcame | ṣaṣṭhe snāyu-sirā-roma-bala-varṇa-nakha-tvacām

59

सर्वैः सर्वाङ्ग-संपूर्णो भावैः पुष्यति सप्तमे ॥ ५८अब् ॥ गर्भेणोत्पीडिता दोषास् तस्मिन् हृदयम् आश्रिताः ॥ ५८च्द् ॥ कण्डूं विदाहं कुर्वन्ति गर्भिण्याः किक्किसानि च ॥ ५८एf ॥ नव-नीतं हितं तत्र कोलाम्बु-मधुरौषधैः । सिद्धम् अल्प-पटु-स्नेहं लघु स्वादु च भोजनम्

sarvaiḥ sarvāṅga-saṃpūrṇo bhāvaiḥ puṣyati saptame || 58ab || garbheṇotpīḍitā doṣās tasmin hṛdayam āśritāḥ || 58cd || kaṇḍūṃ vidāhaṃ kurvanti garbhiṇyāḥ kikkisāni ca || 58ef || nava-nītaṃ hitaṃ tatra kolāmbu-madhurauṣadhaiḥ | siddham alpa-paṭu-snehaṃ laghu svādu ca bhojanam

60

चन्दनोशीर-कल्केन लिम्पेद् ऊरु-स्तनोदरम् । श्रेष्ठया वैण-हरिण-शश-शोणित-युक्तया

candanośīra-kalkena limped ūru-stanodaram | śreṣṭhayā vaiṇa-hariṇa-śaśa-śoṇita-yuktayā

61

अश्वघ्न-पत्त्र-सिद्धेन तैलेनाभ्यज्य मर्दयेत् । पटोल-निम्ब-मञ्जिष्ठा-सुरसैः सेचयेत् पुनः

aśvaghna-pattra-siddhena tailenābhyajya mardayet | paṭola-nimba-mañjiṣṭhā-surasaiḥ secayet punaḥ

62

दार्वी-मधुक-तोयेन मृजां च परिशीलयेत् । ओजो ऽष्टमे संचरति माता-पुत्रौ मुहुः क्रमात्

dārvī-madhuka-toyena mṛjāṃ ca pariśīlayet | ojo 'ṣṭame saṃcarati mātā-putrau muhuḥ kramāt

63

तेन तौ म्लान-मुदितौ तत्र जातो न जीवति । शिशुर् ओजो-ऽन्-अवस्थानान् नारी संशयिता भवेत्

tena tau mlāna-muditau tatra jāto na jīvati | śiśur ojo-'n-avasthānān nārī saṃśayitā bhavet

64

१.६३bv स्याताम् अत्र न जीवति १.६३bv स्यातां जातो न जीवति क्षीर-पेया च पेयात्र स-घृतान्वासनं घृतम् । मधुरैः साधितं शुद्ध्यै पुराण-शकृतस् तथा

1.63bv syātām atra na jīvati 1.63bv syātāṃ jāto na jīvati kṣīra-peyā ca peyātra sa-ghṛtānvāsanaṃ ghṛtam | madhuraiḥ sādhitaṃ śuddhyai purāṇa-śakṛtas tathā

65

१.६४bv स-घृतान्वासनं हितम् शुष्क-मूलक-कोलाम्ल-कषायेण प्रशस्यते । शताह्वा-कल्कितो वस्तिः स-तैल-घृत-सैन्धवः

1.64bv sa-ghṛtānvāsanaṃ hitam śuṣka-mūlaka-kolāmla-kaṣāyeṇa praśasyate | śatāhvā-kalkito vastiḥ sa-taila-ghṛta-saindhavaḥ

66

तस्मिंस् त्व् एकाह-याते ऽपि कालः सूतेर् अतः परम् । वर्षाद् विकार-कारी स्यात् कुक्षौ वातेन धारितः

tasmiṃs tv ekāha-yāte 'pi kālaḥ sūter ataḥ param | varṣād vikāra-kārī syāt kukṣau vātena dhāritaḥ

67

१.६६av तस्मिन्न् एकाह-याते ऽपि शस्तश् च नवमे मासि स्निग्धो मांस-रसौदनः । बहु-स्नेहा यवागूर् वा पूर्वोक्तं चानुवासनम्

1.66av tasminn ekāha-yāte 'pi śastaś ca navame māsi snigdho māṃsa-rasaudanaḥ | bahu-snehā yavāgūr vā pūrvoktaṃ cānuvāsanam

68

१.६७bv स्निग्ध-मांस-रसौदनः तत एव पिचुं चास्या योनौ नित्यं निधापयेत् । वात-घ्न-पत्त्र-भङ्गाम्भः शीतं स्नाने ऽन्व्-अहं हितम्

1.67bv snigdha-māṃsa-rasaudanaḥ tata eva picuṃ cāsyā yonau nityaṃ nidhāpayet | vāta-ghna-pattra-bhaṅgāmbhaḥ śītaṃ snāne 'nv-ahaṃ hitam

69

निः-स्नेहाङ्गी न नवमान् मासात् प्रभृति वासयेत् । प्राग् दक्षिण-स्तन-स्तन्या पूर्वं तत्-पार्श्व-चेष्टिनी

niḥ-snehāṅgī na navamān māsāt prabhṛti vāsayet | prāg dakṣiṇa-stana-stanyā pūrvaṃ tat-pārśva-ceṣṭinī

70

पुं-नाम-दौर्हृद-प्रश्न-रता पुं-स्वप्न-दर्शिनी । उन्नते दक्षिणे कुक्षौ गर्भे च परिमण्डले

puṃ-nāma-daurhṛda-praśna-ratā puṃ-svapna-darśinī | unnate dakṣiṇe kukṣau garbhe ca parimaṇḍale

71

पुत्रं सूते ऽन्य-था कन्यां या चेच्छति नृ-संगतिम् । नृत्य-वादित्र-गान्धर्व-गन्ध-माल्य-प्रिया च या

putraṃ sūte 'nya-thā kanyāṃ yā cecchati nṛ-saṃgatim | nṛtya-vāditra-gāndharva-gandha-mālya-priyā ca yā

72

क्लीबं तत्-संकरे तत्र मध्यं कुक्षेः समुन्नतम् । यमौ पार्श्व-द्वयोन्नामात् कुक्षौ द्रोण्याम् इव स्थिते

klībaṃ tat-saṃkare tatra madhyaṃ kukṣeḥ samunnatam | yamau pārśva-dvayonnāmāt kukṣau droṇyām iva sthite

73

प्राक् चैव नवमान् मासात् सा सूति-गृहम् आश्रयेत् । देशे प्रशस्ते संभारैः संपन्नं साधके ऽहनि

prāk caiva navamān māsāt sā sūti-gṛham āśrayet | deśe praśaste saṃbhāraiḥ saṃpannaṃ sādhake 'hani

74

१.७३bv सूतिका-गृहम् आश्रयेत् तत्रोदीक्षेत सा सूतिं सूतिका-परिवारिता । अद्य-श्वः-प्रसवे ग्लानिः कुक्ष्य्-अक्षि-श्लथ-ता क्लमः

1.73bv sūtikā-gṛham āśrayet tatrodīkṣeta sā sūtiṃ sūtikā-parivāritā | adya-śvaḥ-prasave glāniḥ kukṣy-akṣi-ślatha-tā klamaḥ

75

१.७४cv आसन्न-प्रसवे ग्लानिः अधो-गुरु-त्वम् अ-रुचिः प्रसेको बहु-मूत्र-ता । वेदनोरूदर-कटी-पृष्ठ-हृद्-वस्ति-वङ्क्षणे

1.74cv āsanna-prasave glāniḥ adho-guru-tvam a-ruciḥ praseko bahu-mūtra-tā | vedanorūdara-kaṭī-pṛṣṭha-hṛd-vasti-vaṅkṣaṇe

76

योनि-भेद-रुजा-तोद-स्फुरण-स्रवणानि च । आवीनाम् अनु जन्मातस् ततो गर्भोदक-स्रुतिः

yoni-bheda-rujā-toda-sphuraṇa-sravaṇāni ca | āvīnām anu janmātas tato garbhodaka-srutiḥ

77

अथोपस्थित-गर्भां तां कृत-कौतुक-मगलाम् । हस्त-स्थ-पुं-नाम-फलां स्व्-अभ्यक्तोष्णाम्बु-सेचिताम्

athopasthita-garbhāṃ tāṃ kṛta-kautuka-magalām | hasta-stha-puṃ-nāma-phalāṃ sv-abhyaktoṣṇāmbu-secitām

78

१.७७dv स्व्-अक्ताम् उष्णाम्बु-सेचिताम् पाययेत् स-घृतां पेयां तनौ भू-शयने स्थिताम् । आभुग्न-सक्थिम् उत्तानाम् अभ्यक्ताङ्गीं पुनः पुनः

1.77dv sv-aktām uṣṇāmbu-secitām pāyayet sa-ghṛtāṃ peyāṃ tanau bhū-śayane sthitām | ābhugna-sakthim uttānām abhyaktāṅgīṃ punaḥ punaḥ

79

अधो नाभेर् विमृद्नीयात् कारयेज् जृम्भ-चङ्क्रमम् । गर्भः प्रयात्य् अवाग् एवं तल्-लिङ्गं हृद्-विमोक्षतः

adho nābher vimṛdnīyāt kārayej jṛmbha-caṅkramam | garbhaḥ prayāty avāg evaṃ tal-liṅgaṃ hṛd-vimokṣataḥ

80

आविश्य जठरं गर्भो वस्तेर् उपरि तिष्ठति । आव्यो ऽभित्वरयन्त्य् एनां खट्वाम् आरोपयेत् ततः

āviśya jaṭharaṃ garbho vaster upari tiṣṭhati | āvyo 'bhitvarayanty enāṃ khaṭvām āropayet tataḥ

81

१.८०cv आव्यो हि त्वरयन्त्य् एनां अथ संपीडिते गर्भे योनिम् अस्याः प्रसारयेत् । मृदु पूर्वं प्रवाहेत बाढम् आ-प्रसवाच् च सा

1.80cv āvyo hi tvarayanty enāṃ atha saṃpīḍite garbhe yonim asyāḥ prasārayet | mṛdu pūrvaṃ pravāheta bāḍham ā-prasavāc ca sā

82

१.८१bv योनिम् अस्याः प्रसाधयेत् हर्षयेत् तां मुहुः पुत्र-जन्म-शब्द-जलानिलैः । प्रत्यायान्ति तथा प्राणाः सूति-क्लेशावसादिताः

1.81bv yonim asyāḥ prasādhayet harṣayet tāṃ muhuḥ putra-janma-śabda-jalānilaiḥ | pratyāyānti tathā prāṇāḥ sūti-kleśāvasāditāḥ

83

धूपयेद् गर्भ-सङ्गे तु योनिं कृष्णाहि-कञ्चुकैः । हिरण्यपुष्पी-मूलं च पाणि-पादेन धारयेत्

dhūpayed garbha-saṅge tu yoniṃ kṛṣṇāhi-kañcukaiḥ | hiraṇyapuṣpī-mūlaṃ ca pāṇi-pādena dhārayet

84

सुवर्चलां विशल्यां वा जराय्व्-अ-पतने ऽपि च । कार्यम् एतत् तथोत्क्षिप्य बाह्वोर् एनां विकम्पयेत्

suvarcalāṃ viśalyāṃ vā jarāyv-a-patane 'pi ca | kāryam etat tathotkṣipya bāhvor enāṃ vikampayet

85

१.८४cv कार्यम् एतत् तथोत्कृष्य १.८४dv बाह्वोर् एतां विकम्पयेत् कटीम् आकोटयेत् पार्ष्ण्या स्फिजौ गाढं निपीडयेत् । तालु-कण्ठं स्पृशेद् वेण्या मूर्ध्नि दद्यात् स्नुही-पयः

1.84cv kāryam etat tathotkṛṣya 1.84dv bāhvor etāṃ vikampayet kaṭīm ākoṭayet pārṣṇyā sphijau gāḍhaṃ nipīḍayet | tālu-kaṇṭhaṃ spṛśed veṇyā mūrdhni dadyāt snuhī-payaḥ

86

भूर्ज-लाङ्गलिकी-तुम्बी-सर्प-त्वक्-कुष्ठ-सर्षपैः । पृथग् द्वाभ्यां समस्तैर् वा योनि-लेपन-धूपनम्

bhūrja-lāṅgalikī-tumbī-sarpa-tvak-kuṣṭha-sarṣapaiḥ | pṛthag dvābhyāṃ samastair vā yoni-lepana-dhūpanam

87

१.८६dv योनि-धूपं च लेपनम् कुष्ठ-तालीश-कल्कं वा सुरा-मण्डेन पाययेत् । यूषेण वा कुलत्थानां बाल्बजेनासवेन वा

1.86dv yoni-dhūpaṃ ca lepanam kuṣṭha-tālīśa-kalkaṃ vā surā-maṇḍena pāyayet | yūṣeṇa vā kulatthānāṃ bālbajenāsavena vā

88

१.८७dv बिल्व-जेनासवेन वा शताह्वा-सर्षपाजाजी-शिग्रु-तीक्ष्णक-चित्रकैः । स-हिङ्गु-कुष्ठ-मदनैर् मूत्रे क्षीरे च सार्षपम्

1.87dv bilva-jenāsavena vā śatāhvā-sarṣapājājī-śigru-tīkṣṇaka-citrakaiḥ | sa-hiṅgu-kuṣṭha-madanair mūtre kṣīre ca sārṣapam

89

तैलं सिद्धं हितं पायौ योन्यां वाप्य् अनुवासनम् । शतपुष्पा-वचा-कुष्ठ-कणा-सर्षप-कल्कितः

tailaṃ siddhaṃ hitaṃ pāyau yonyāṃ vāpy anuvāsanam | śatapuṣpā-vacā-kuṣṭha-kaṇā-sarṣapa-kalkitaḥ

90

१.८९bv योन्यां वा ह्य् अनुवासनम् निरूहः पातयत्य् आशु स-स्नेह-लवणो ऽपराम् । तत्-सङ्गे ह्य् अनिलो हेतुः सा निर्यात्य् आशु तज्-जयात्

1.89bv yonyāṃ vā hy anuvāsanam nirūhaḥ pātayaty āśu sa-sneha-lavaṇo 'parām | tat-saṅge hy anilo hetuḥ sā niryāty āśu taj-jayāt

91

कुशला पाणिनाक्तेन हरेत् कॢप्त-नखेन वा । मुक्त-गर्भापरां योनिं तैलेनाङ्गं च मर्दयेत्

kuśalā pāṇināktena haret kḷpta-nakhena vā | mukta-garbhāparāṃ yoniṃ tailenāṅgaṃ ca mardayet

92

मक्कल्लाख्ये शिरो-वस्ति-कोष्ठ-शूले तु पाययेत् । सु-चूर्णितं यव-क्षारं घृतेनोष्ण-जलेन वा

makkallākhye śiro-vasti-koṣṭha-śūle tu pāyayet | su-cūrṇitaṃ yava-kṣāraṃ ghṛtenoṣṇa-jalena vā

93

धान्याम्बु वा गुड-व्योष-त्रि-जातक-रजो-ऽन्वितम् । अथ बालोपचारेण बालं योषिद् उपाचरेद्

dhānyāmbu vā guḍa-vyoṣa-tri-jātaka-rajo-'nvitam | atha bālopacāreṇa bālaṃ yoṣid upācared

94

सूतिका क्षुद्-वती तैलाद् घृताद् वा महतीं पिबेत् । पञ्च-कोलकिनीं मात्राम् अनु चोष्णं गुडोदकम्

sūtikā kṣud-vatī tailād ghṛtād vā mahatīṃ pibet | pañca-kolakinīṃ mātrām anu coṣṇaṃ guḍodakam

95

वात-घ्नौषध-तोयं वा तथा वायुर् न कुप्यति । विशुध्यति च दुष्टास्रं द्वि-त्रि-रात्रम् अयं क्रमः

vāta-ghnauṣadha-toyaṃ vā tathā vāyur na kupyati | viśudhyati ca duṣṭāsraṃ dvi-tri-rātram ayaṃ kramaḥ

96

१.९५bv यथा वायुर् न कुप्यति स्नेहा-योग्या तु निः-स्नेहम् अमुम् एव विधिं भजेत् । पीत-वत्याश् च जठरं यमकाक्तं विवेष्टयेत्

1.95bv yathā vāyur na kupyati snehā-yogyā tu niḥ-sneham amum eva vidhiṃ bhajet | pīta-vatyāś ca jaṭharaṃ yamakāktaṃ viveṣṭayet

97

जीर्णे स्नाता पिबेत् पेयां पूर्वोक्तौषध-साधिताम् । त्र्य्-अहाद् ऊर्ध्वं विदार्य्-आदि-वर्ग-क्वाथेन साधिता

jīrṇe snātā pibet peyāṃ pūrvoktauṣadha-sādhitām | try-ahād ūrdhvaṃ vidāry-ādi-varga-kvāthena sādhitā

98

हिता यवागूः स्नेहाढ्या सात्म्यतः पयसाथ-वा । सप्त-रात्रात् परं चास्यै क्रम-शो बृंहणं हितम्

hitā yavāgūḥ snehāḍhyā sātmyataḥ payasātha-vā | sapta-rātrāt paraṃ cāsyai krama-śo bṛṃhaṇaṃ hitam

99

१.९८cv सप्त-रात्रात् परं चास्याः १.९८cv सप्त-रात्रात् परं वास्याः द्वा-दशाहे ऽन्-अतिक्रान्ते पिशितं नोपयोजयेत् । यत्नेनोपचरेत् सूतां दुः-साध्यो हि तद्-आमयः

1.98cv sapta-rātrāt paraṃ cāsyāḥ 1.98cv sapta-rātrāt paraṃ vāsyāḥ dvā-daśāhe 'n-atikrānte piśitaṃ nopayojayet | yatnenopacaret sūtāṃ duḥ-sādhyo hi tad-āmayaḥ

100

१.९९bv पिशितं नैव योजयेत् गर्भ-वृद्धि-प्रसव-रुक्-क्लेदास्र-स्रुति-पीडनैः । एवं च मासाद् अध्य्-अर्धान् मुक्ताहारादि-यन्त्रणा

1.99bv piśitaṃ naiva yojayet garbha-vṛddhi-prasava-ruk-kledāsra-sruti-pīḍanaiḥ | evaṃ ca māsād adhy-ardhān muktāhārādi-yantraṇā

अध्यायः १

1

रागादि-रोगान् सततानुषक्तान् अ-शेष-काय-प्रसृतान् अ-शेषान् । औत्सुक्य-मोहा-रति-दाञ् जघान यो ऽ-पूर्व-वैद्याय नमो ऽस्तु तस्मै

rāgādi-rogān satatānuṣaktān a-śeṣa-kāya-prasṛtān a-śeṣān | autsukya-mohā-rati-dāñ jaghāna yo '-pūrva-vaidyāya namo 'stu tasmai

2

आयुः-कामयमानेन धर्मार्थ-सुख-साधनम् । आयुर्-वेदोपदेशेषु विधेयः परम् आदरः

āyuḥ-kāmayamānena dharmārtha-sukha-sādhanam | āyur-vedopadeśeṣu vidheyaḥ param ādaraḥ

3

ब्रह्मा स्मृत्वायुषो वेदं प्रजापतिम् अजिग्रहत् । सो ऽश्विनौ तौ सहस्राक्षं सो ऽत्रि-पुत्रादिकान् मुनीन्

brahmā smṛtvāyuṣo vedaṃ prajāpatim ajigrahat | so 'śvinau tau sahasrākṣaṃ so 'tri-putrādikān munīn

4

ते ऽग्निवेशादिकांस् ते तु पृथक् तन्त्राणि तेनिरे । तेभ्यो ऽति-विप्रकीर्णेभ्यः प्रायः सार-तरोच्चयः

te 'gniveśādikāṃs te tu pṛthak tantrāṇi tenire | tebhyo 'ti-viprakīrṇebhyaḥ prāyaḥ sāra-taroccayaḥ

5

क्रियते ऽष्टाङ्ग-हृदयं नाति-संक्षेप-विस्तरम् । काय-बाल-ग्रहोर्ध्वाङ्ग-शल्य-दंष्ट्रा-जरा-वृषान्

kriyate 'ṣṭāṅga-hṛdayaṃ nāti-saṃkṣepa-vistaram | kāya-bāla-grahordhvāṅga-śalya-daṃṣṭrā-jarā-vṛṣān

6

१.५bv नाति-संक्षिप्त-विस्तृतम् अष्टाव् अङ्गानि तस्याहुश् चिकित्सा येषु संश्रिता । वायुः पित्तं कफश् चेति त्रयो दोषाः समासतः

1.5bv nāti-saṃkṣipta-vistṛtam aṣṭāv aṅgāni tasyāhuś cikitsā yeṣu saṃśritā | vāyuḥ pittaṃ kaphaś ceti trayo doṣāḥ samāsataḥ

7

विकृता-विकृता देहं घ्नन्ति ते वर्तयन्ति च । ते व्यापिनो ऽपि हृन्-नाभ्योर् अधो-मध्योर्ध्व-संश्रयाः

vikṛtā-vikṛtā dehaṃ ghnanti te vartayanti ca | te vyāpino 'pi hṛn-nābhyor adho-madhyordhva-saṃśrayāḥ

8

१.७bv घ्नन्ति ते वर्धयन्ति च वयो-ऽहो-रात्रि-भुक्तानां ते ऽन्त-मध्यादि-गाः क्रमात् । तैर् भवेद् विषमस् तीक्ष्णो मन्दश् चाग्निः समैः समः

1.7bv ghnanti te vardhayanti ca vayo-'ho-rātri-bhuktānāṃ te 'nta-madhyādi-gāḥ kramāt | tair bhaved viṣamas tīkṣṇo mandaś cāgniḥ samaiḥ samaḥ

9

कोष्ठः क्रूरो मृदुर् मध्यो मध्यः स्यात् तैः समैर् अपि । शुक्रार्तव-स्थैर् जन्मादौ विषेणेव विष-क्रिमेः

koṣṭhaḥ krūro mṛdur madhyo madhyaḥ syāt taiḥ samair api | śukrārtava-sthair janmādau viṣeṇeva viṣa-krimeḥ

10

तैश् च तिस्रः प्रकृतयो हीन-मध्योत्तमाः पृथक् । सम-धातुः समस्तासु श्रेष्ठा निन्द्या द्वि-दोष-जाः

taiś ca tisraḥ prakṛtayo hīna-madhyottamāḥ pṛthak | sama-dhātuḥ samastāsu śreṣṭhā nindyā dvi-doṣa-jāḥ

11

१.१०cv सम-धातुः समैस् तासु तत्र रूक्षो लघुः शीतः खरः सूक्ष्मश् चलो ऽनिलः । पित्तं स-स्नेह-तीक्ष्णोष्णं लघु विस्रं सरं द्रवम्

1.10cv sama-dhātuḥ samais tāsu tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ kharaḥ sūkṣmaś calo 'nilaḥ | pittaṃ sa-sneha-tīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam

12

स्निग्धः शीतो गुरुर् मन्दः श्लक्ष्णो मृत्स्नः स्थिरः कफः । संसर्गः संनिपातश् च तद्-द्वि-त्रि-क्षय-कोपतः

snigdhaḥ śīto gurur mandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ kaphaḥ | saṃsargaḥ saṃnipātaś ca tad-dvi-tri-kṣaya-kopataḥ

13

रसासृङ्-मांस-मेदो-ऽस्थि-मज्ज-शुक्राणि धातवः । सप्त दूष्या मला मूत्र-शकृत्-स्वेदादयो ऽपि च

rasāsṛṅ-māṃsa-medo-'sthi-majja-śukrāṇi dhātavaḥ | sapta dūṣyā malā mūtra-śakṛt-svedādayo 'pi ca

14

वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैर् विपर्ययः । रसाः स्वाद्व्-अम्ल-लवण-तिक्तोषण-कषायकाः

vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ viparītair viparyayaḥ | rasāḥ svādv-amla-lavaṇa-tiktoṣaṇa-kaṣāyakāḥ

15

षड् द्रव्यम् आश्रितास् ते च यथा-पूर्वं बलावहाः । तत्राद्या मारुतं घ्नन्ति त्रयस् तिक्तादयः कफम्

ṣaḍ dravyam āśritās te ca yathā-pūrvaṃ balāvahāḥ | tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayas tiktādayaḥ kapham

16

कषाय-तिक्त-मधुराः पित्तम् अन्ये तु कुर्वते । शमनं कोपनं स्वस्थ-हितं द्रव्यम् इति त्रि-धा

kaṣāya-tikta-madhurāḥ pittam anye tu kurvate | śamanaṃ kopanaṃ svastha-hitaṃ dravyam iti tri-dhā

17

उष्ण-शीत-गुणोत्कर्षात् तत्र वीर्यं द्वि-धा स्मृतम् । त्रि-धा विपाको द्रव्यस्य स्वाद्व्-अम्ल-कटुकात्मकः

uṣṇa-śīta-guṇotkarṣāt tatra vīryaṃ dvi-dhā smṛtam | tri-dhā vipāko dravyasya svādv-amla-kaṭukātmakaḥ

18

गुरु-मन्द-हिम-स्निग्ध-श्लक्ष्ण-सान्द्र-मृदु-स्थिराः । गुणाः स-सूक्ष्म-विशदा विंशतिः स-विपर्ययाः

guru-manda-hima-snigdha-ślakṣṇa-sāndra-mṛdu-sthirāḥ | guṇāḥ sa-sūkṣma-viśadā viṃśatiḥ sa-viparyayāḥ

19

कालार्थ-कर्मणां योगो हीन-मिथ्याति-मात्रकः । सम्यग्-योगश् च विज्ञेयो रोगारोग्यैक-कारणम्

kālārtha-karmaṇāṃ yogo hīna-mithyāti-mātrakaḥ | samyag-yogaś ca vijñeyo rogārogyaika-kāraṇam

20

रोगस् तु दोष-वैषम्यं दोष-साम्यम् अ-रोग-ता । निजागन्तु-विभागेन तत्र रोगा द्वि-धा स्मृताः

rogas tu doṣa-vaiṣamyaṃ doṣa-sāmyam a-roga-tā | nijāgantu-vibhāgena tatra rogā dvi-dhā smṛtāḥ

21

तेषां काय-मनो-भेदाद् अधिष्ठानम् अपि द्वि-धा । रजस् तमश् च मनसो द्वौ च दोषाव् उदाहृतौ

teṣāṃ kāya-mano-bhedād adhiṣṭhānam api dvi-dhā | rajas tamaś ca manaso dvau ca doṣāv udāhṛtau

22

१.२१dv ऽत्र द्वौ दोषाव् उदाहृतौ दर्शन-स्पर्शन-प्रश्नैः परीक्षेत च रोगिणम् । रोगं निदान-प्राग्-रूप-लक्षणोपशयाप्तिभिः

1.21dv 'tra dvau doṣāv udāhṛtau darśana-sparśana-praśnaiḥ parīkṣeta ca rogiṇam | rogaṃ nidāna-prāg-rūpa-lakṣaṇopaśayāptibhiḥ

23

१.२२bv संपरीक्षेत रोगिणम् १.२२bv परीक्षेताथ रोगिणम् भूमि-देह-प्रभेदेन देशम् आहुर् इह द्वि-धा । जाङ्गलं वात-भूयिष्ठम् अनूपं तु कफोल्बणम्

1.22bv saṃparīkṣeta rogiṇam 1.22bv parīkṣetātha rogiṇam bhūmi-deha-prabhedena deśam āhur iha dvi-dhā | jāṅgalaṃ vāta-bhūyiṣṭham anūpaṃ tu kapholbaṇam

24

साधारणं सम-मलं त्रि-धा भू-देशम् आदिशेत् । क्षणादिर् व्याध्य्-अवस्था च कालो भेषज-योग-कृत्

sādhāraṇaṃ sama-malaṃ tri-dhā bhū-deśam ādiśet | kṣaṇādir vyādhy-avasthā ca kālo bheṣaja-yoga-kṛt

25

शोधनं शमनं चेति समासाद् औषधं द्वि-धा । शरीर-जानां दोषाणां क्रमेण परमौषधम्

śodhanaṃ śamanaṃ ceti samāsād auṣadhaṃ dvi-dhā | śarīra-jānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadham

26

वस्तिर् विरेको वमनं तथा तैलं घृतं मधु । धी-धैर्यात्मादि-विज्ञानं मनो-दोषौषधं परम्

vastir vireko vamanaṃ tathā tailaṃ ghṛtaṃ madhu | dhī-dhairyātmādi-vijñānaṃ mano-doṣauṣadhaṃ param

27

भिषग् द्रव्याण्य् उपस्थाता रोगी पाद-चतुष्टयम् । चिकित्सितस्य निर्दिष्टं प्रत्य्-एकं तच् चतुर्-गुणम्

bhiṣag dravyāṇy upasthātā rogī pāda-catuṣṭayam | cikitsitasya nirdiṣṭaṃ praty-ekaṃ tac catur-guṇam

28

दक्षस् तीर्थात्त-शास्त्रार्थो दृष्ट-कर्मा शुचिर् भिषक् । बहु-कल्पं बहु-गुणं संपन्नं योग्यम् औषधम्

dakṣas tīrthātta-śāstrārtho dṛṣṭa-karmā śucir bhiṣak | bahu-kalpaṃ bahu-guṇaṃ saṃpannaṃ yogyam auṣadham

29

अनुरक्तः शुचिर् दक्षो बुद्धि-मान् परिचारकः । आढ्यो रोगी भिषग्-वश्यो ज्ञापकः सत्-त्व-वान् अपि

anuraktaḥ śucir dakṣo buddhi-mān paricārakaḥ | āḍhyo rogī bhiṣag-vaśyo jñāpakaḥ sat-tva-vān api

30

साध्यो ऽ-साध्य इति व्याधिर् द्वि-धा तौ तु पुनर् द्वि-धा । सु-साध्यः कृच्छ्र-साध्यश् च याप्यो यश् चान्-उपक्रमः ॥ २९+(१) ॥ सर्वौषध-क्षमे देहे यूनः पुंसो जितात्मनः । अ-मर्म-गो ऽल्प-हेत्व्-अग्र-रूप-रूपो ऽन्-उपद्रवः

sādhyo '-sādhya iti vyādhir dvi-dhā tau tu punar dvi-dhā | su-sādhyaḥ kṛcchra-sādhyaś ca yāpyo yaś cān-upakramaḥ || 29+(1) || sarvauṣadha-kṣame dehe yūnaḥ puṃso jitātmanaḥ | a-marma-go 'lpa-hetv-agra-rūpa-rūpo 'n-upadravaḥ

31

अ-तुल्य-दूष्य-देशर्तु-प्रकृतिः पाद-संपदि । ग्रहेष्व् अनु-गुणेष्व् एक-दोष-मार्गो नवः सुखः

a-tulya-dūṣya-deśartu-prakṛtiḥ pāda-saṃpadi | graheṣv anu-guṇeṣv eka-doṣa-mārgo navaḥ sukhaḥ

32

शस्त्रादि-साधनः कृच्छ्रः संकरे च ततो गदः । शेष-त्वाद् आयुषो याप्यः पथ्याभ्यासाद् विपर्यये

śastrādi-sādhanaḥ kṛcchraḥ saṃkare ca tato gadaḥ | śeṣa-tvād āyuṣo yāpyaḥ pathyābhyāsād viparyaye

33

अन्-उपक्रम एव स्यात् स्थितो ऽत्य्-अन्त-विपर्यये । औत्सुक्य-मोहा-रति-कृद् दृष्ट-रिष्टो ऽक्ष-नाशनः

an-upakrama eva syāt sthito 'ty-anta-viparyaye | autsukya-mohā-rati-kṛd dṛṣṭa-riṣṭo 'kṣa-nāśanaḥ

34

त्यजेद् आर्तं भिषग्-भूपैर् द्विष्टं तेषां द्विषं द्विषम् । हीनोपकरणं व्यग्रम् अ-विधेयं गतायुषम्

tyajed ārtaṃ bhiṣag-bhūpair dviṣṭaṃ teṣāṃ dviṣaṃ dviṣam | hīnopakaraṇaṃ vyagram a-vidheyaṃ gatāyuṣam

35

चण्डं शोकातुरं भीरुं कृत-घ्नं वैद्य-मानिनम् । तन्त्रस्यास्य परं चातो वक्ष्यते ऽध्याय-संग्रहः

caṇḍaṃ śokāturaṃ bhīruṃ kṛta-ghnaṃ vaidya-māninam | tantrasyāsya paraṃ cāto vakṣyate 'dhyāya-saṃgrahaḥ

36

आयुष्-काम-दिनर्त्व्-ईहा-रोगान्-उत्पादन-द्रवाः । अन्न-ज्ञानान्न-संरक्षा-मात्रा-द्रव्य-रसाश्रयाः

āyuṣ-kāma-dinartv-īhā-rogān-utpādana-dravāḥ | anna-jñānānna-saṃrakṣā-mātrā-dravya-rasāśrayāḥ

37

दोषादि-ज्ञान-तद्-भेद-तच्-चिकित्सा-द्व्य्-उपक्रमाः । शुद्ध्य्-आदि-स्नेहन-स्वेद-रेकास्थापन-नावनम्

doṣādi-jñāna-tad-bheda-tac-cikitsā-dvy-upakramāḥ | śuddhy-ādi-snehana-sveda-rekāsthāpana-nāvanam

38

धूम-गण्डूष-दृक्-सेक-तृप्ति-यन्त्रक-शस्त्रकम् । सिरा-विधिः शल्य-विधिः शस्त्र-क्षाराग्नि-कर्मिकौ

dhūma-gaṇḍūṣa-dṛk-seka-tṛpti-yantraka-śastrakam | sirā-vidhiḥ śalya-vidhiḥ śastra-kṣārāgni-karmikau

39

१.३८cv सिरा-व्यधः शल्य-विधिः सूत्र-स्थानम् इमे ऽध्यायास् त्रिंशच् छारीरम् उच्यते । गर्भावक्रान्ति-तद्-व्यापद्-अङ्ग-मर्म-विभागिकम्

1.38cv sirā-vyadhaḥ śalya-vidhiḥ sūtra-sthānam ime 'dhyāyās triṃśac chārīram ucyate | garbhāvakrānti-tad-vyāpad-aṅga-marma-vibhāgikam

40

विकृतिर् दूत-जं षष्ठं निदानं सार्वरोगिकम् । ज्वरासृक्-श्वास-यक्ष्मादि-मदाद्य्-अर्शो-ऽतिसारिणाम्

vikṛtir dūta-jaṃ ṣaṣṭhaṃ nidānaṃ sārvarogikam | jvarāsṛk-śvāsa-yakṣmādi-madādy-arśo-'tisāriṇām

41

मूत्राघात-प्रमेहाणां विद्रध्य्-आद्य्-उदरस्य च । पाण्डु-कुष्ठानिलार्तानां वातास्रस्य च षो-डश

mūtrāghāta-pramehāṇāṃ vidradhy-ādy-udarasya ca | pāṇḍu-kuṣṭhānilārtānāṃ vātāsrasya ca ṣo-ḍaśa

42

चिकित्सितं ज्वरे रक्ते कासे श्वासे च यक्ष्मणि । वमौ मदात्यये ऽर्शःसु विषि द्वौ द्वौ च मूत्रिते

cikitsitaṃ jvare rakte kāse śvāse ca yakṣmaṇi | vamau madātyaye 'rśaḥsu viṣi dvau dvau ca mūtrite

43

विद्रधौ गुल्म-जठर-पाण्डु-शोफ-विसर्पिषु । कुष्ठ-श्वित्रानिल-व्याधि-वातास्रेषु चिकित्सितम्

vidradhau gulma-jaṭhara-pāṇḍu-śopha-visarpiṣu | kuṣṭha-śvitrānila-vyādhi-vātāsreṣu cikitsitam

44

द्वा-विंशतिर् इमे ऽध्यायाः कल्प-सिद्धिर् अतः परम् । कल्पो वमेर् विरेकस्य तत्-सिद्धिर् वस्ति-कल्पना

dvā-viṃśatir ime 'dhyāyāḥ kalpa-siddhir ataḥ param | kalpo vamer virekasya tat-siddhir vasti-kalpanā

45

सिद्धिर् वस्त्य्-आपदां षष्ठो द्रव्य-कल्पो ऽत उत्तरम् । बालोपचारे तद्-व्याधौ तद्-ग्रहे द्वौ च भूत-गे

siddhir vasty-āpadāṃ ṣaṣṭho dravya-kalpo 'ta uttaram | bālopacāre tad-vyādhau tad-grahe dvau ca bhūta-ge

46

उन्मादे ऽथ स्मृति-भ्रंशे द्वौ द्वौ वर्त्मसु संधिषु । दृक्-तमो-लिङ्ग-नाशेषु त्रयो द्वौ द्वौ च सर्व-गे

unmāde 'tha smṛti-bhraṃśe dvau dvau vartmasu saṃdhiṣu | dṛk-tamo-liṅga-nāśeṣu trayo dvau dvau ca sarva-ge

47

कर्ण-नासा-मुख-शिरो-व्रणे भङ्गे भगन्दरे । ग्रन्थ्य्-आदौ क्षुद्र-रोगेषु गुह्य-रोगे पृथग् द्वयम्

karṇa-nāsā-mukha-śiro-vraṇe bhaṅge bhagandare | granthy-ādau kṣudra-rogeṣu guhya-roge pṛthag dvayam

48

विषे भुजङ्गे कीटेषु मूषकेषु रसायने । चत्वारिंशो ऽन्-अपत्यानाम् अध्यायो बीज-पोषणः

viṣe bhujaṅge kīṭeṣu mūṣakeṣu rasāyane | catvāriṃśo 'n-apatyānām adhyāyo bīja-poṣaṇaḥ

अध्याय २

1

गर्भिण्याः परिहार्याणां सेवया रोगतो ऽथ-वा । पुष्पे दृष्टे ऽथ-वा शूले बाह्यान्तः स्निग्ध-शीतलम्

garbhiṇyāḥ parihāryāṇāṃ sevayā rogato 'tha-vā | puṣpe dṛṣṭe 'tha-vā śūle bāhyāntaḥ snigdha-śītalam

2

२.१bv सेवया रोगतो ऽपि वा सेव्याम्भो-ज-हिम-क्षीरि-वल्क-कल्काज्य-लेपितान् । धारयेद् योनि-वस्तिभ्याम् आर्द्रार्द्रान् पिचु-नक्तकान्

2.1bv sevayā rogato 'pi vā sevyāmbho-ja-hima-kṣīri-valka-kalkājya-lepitān | dhārayed yoni-vastibhyām ārdrārdrān picu-naktakān

3

२.२cv धारयेद् वस्ति-योनिभ्याम् शत-धौत-घृताक्तां स्त्रीं तद्-अम्भस्य् अवगाहयेत् । स-सिता-क्षौद्र-कुमुद-कमलोत्पल-केसरम्

2.2cv dhārayed vasti-yonibhyām śata-dhauta-ghṛtāktāṃ strīṃ tad-ambhasy avagāhayet | sa-sitā-kṣaudra-kumuda-kamalotpala-kesaram

4

लिह्यात् क्षीर-घृतं खादेच् छृङ्गाटक-कसेरुकम् । पिबेत् कान्ताब्-ज-शालूक-बालोदुम्बर-वत् पयः

lihyāt kṣīra-ghṛtaṃ khādec chṛṅgāṭaka-kaserukam | pibet kāntāb-ja-śālūka-bālodumbara-vat payaḥ

5

शृतेन शालि-काकोली-द्वि-बला-मधुकेक्षुभिः । पयसा रक्त-शाल्य्-अन्नम् अद्यात् स-मधु-शर्करम्

śṛtena śāli-kākolī-dvi-balā-madhukekṣubhiḥ | payasā rakta-śāly-annam adyāt sa-madhu-śarkaram

6

रसैर् वा जाङ्गलैः शुद्धि-वर्जं चास्रोक्तम् आचरेत् । अ-संपूर्ण-त्रि-मासायाः प्रत्याख्याय प्रसाधयेत्

rasair vā jāṅgalaiḥ śuddhi-varjaṃ cāsroktam ācaret | a-saṃpūrṇa-tri-māsāyāḥ pratyākhyāya prasādhayet

7

२.६bv -वर्जं वास्रोक्तम् आचरेत् आमान्वये च तत्रेष्टं शीतं रूक्षोपसंहितम् । उपवासो घनोशीर-गुडूच्य्-अरलु-धान्यकाः

2.6bv -varjaṃ vāsroktam ācaret āmānvaye ca tatreṣṭaṃ śītaṃ rūkṣopasaṃhitam | upavāso ghanośīra-guḍūcy-aralu-dhānyakāḥ

8

दुरालभा-पर्पटक-चन्दनातिविषा-बलाः । क्वथिताः सलिले पानं तृण-धान्यानि भोजनम्

durālabhā-parpaṭaka-candanātiviṣā-balāḥ | kvathitāḥ salile pānaṃ tṛṇa-dhānyāni bhojanam

9

२.८dv तृण-धान्यादि भोजनम् मुद्गादि-यूषैर् आमे तु जिते स्निग्धादि पूर्व-वत् । गर्भे निपतिते तीक्ष्णं मद्यं सामर्थ्यतः पिबेत्

2.8dv tṛṇa-dhānyādi bhojanam mudgādi-yūṣair āme tu jite snigdhādi pūrva-vat | garbhe nipatite tīkṣṇaṃ madyaṃ sāmarthyataḥ pibet

10

गर्भ-कोष्ठ-विशुद्ध्य्-अर्थम् अर्ति-विस्मरणाय च । लघुना पञ्च-मूलेन रूक्षां पेयां ततः पिबेत्

garbha-koṣṭha-viśuddhy-artham arti-vismaraṇāya ca | laghunā pañca-mūlena rūkṣāṃ peyāṃ tataḥ pibet

11

पेयाम् अ-मद्य-पा कल्के साधितां पाञ्चकौलिके । बिल्वादि-पञ्चक-क्वाथे तिलोद्दालक-तण्डुलैः

peyām a-madya-pā kalke sādhitāṃ pāñcakaulike | bilvādi-pañcaka-kvāthe tiloddālaka-taṇḍulaiḥ

12

मास-तुल्य-दिनान्य् एवं पेयादिः पतिते क्रमः । लघुर् अ-स्नेह-लवणो दीपनीय-युतो हितः

māsa-tulya-dināny evaṃ peyādiḥ patite kramaḥ | laghur a-sneha-lavaṇo dīpanīya-yuto hitaḥ

13

२.१२dv दीपनीय-युतो हि सः दोष-धातु-परिक्लेद-शोषार्थं विधिर् इत्य् अयम् । स्नेहान्न-वस्तयश् चोर्ध्वं बल्य-दीपन-जीवनाः

2.12dv dīpanīya-yuto hi saḥ doṣa-dhātu-parikleda-śoṣārthaṃ vidhir ity ayam | snehānna-vastayaś cordhvaṃ balya-dīpana-jīvanāḥ

14

संजात-सारे महति गर्भे योनि-परिस्रवात् । वृद्धिम् अ-प्राप्नुवन् गर्भः कोष्ठे तिष्ठति स-स्फुरः

saṃjāta-sāre mahati garbhe yoni-parisravāt | vṛddhim a-prāpnuvan garbhaḥ koṣṭhe tiṣṭhati sa-sphuraḥ

15

उपविष्टकम् आहुस् तं वर्धते तेन नोदरम् । शोकोपवास-रूक्षाद्यैर् अथ-वा योन्य्-अति-स्रवात्

upaviṣṭakam āhus taṃ vardhate tena nodaram | śokopavāsa-rūkṣādyair atha-vā yony-ati-sravāt

16

वाते क्रुद्धे कृशः शुष्येद् गर्भो नागोदरं तु तम् । उदरं वृद्धम् अप्य् अत्र हीयते स्फुरणं चिरात्

vāte kruddhe kṛśaḥ śuṣyed garbho nāgodaraṃ tu tam | udaraṃ vṛddham apy atra hīyate sphuraṇaṃ cirāt

17

२.१६bv गर्भो नागोदरं तु तत् तयोर् बृंहण-वात-घ्न-मधुर-द्रव्य-संस्कृतैः । घृत-क्षीर-रसैस् तृप्तिर् आम-गर्भांश् च खादयेत्

2.16bv garbho nāgodaraṃ tu tat tayor bṛṃhaṇa-vāta-ghna-madhura-dravya-saṃskṛtaiḥ | ghṛta-kṣīra-rasais tṛptir āma-garbhāṃś ca khādayet

18

तैर् एव च सु-भिक्षायाः क्षोभणं यान-वाहनैः । लीनाख्ये निस्फुरे श्येन-गो-मत्स्योत्क्रोश-बर्हि-जाः

tair eva ca su-bhikṣāyāḥ kṣobhaṇaṃ yāna-vāhanaiḥ | līnākhye nisphure śyena-go-matsyotkrośa-barhi-jāḥ

19

२.१८av तैर् एव च सु-तृप्तायाः रसा बहु-घृता देया माष-मूलक-जा अपि । बाल-बिल्वं तिलान् माषान् सक्तूंश् च पयसा पिबेत्

2.18av tair eva ca su-tṛptāyāḥ rasā bahu-ghṛtā deyā māṣa-mūlaka-jā api | bāla-bilvaṃ tilān māṣān saktūṃś ca payasā pibet

20

स-मेद्य-मांसं मधु वा कट्य्-अभ्यङ्गं च शीलयेत् । हर्षयेत् सततं चैनाम् एवं गर्भः प्रवर्धते

sa-medya-māṃsaṃ madhu vā kaṭy-abhyaṅgaṃ ca śīlayet | harṣayet satataṃ cainām evaṃ garbhaḥ pravardhate

21

पुष्टो ऽन्य-था वर्ष-गणैः कृच्छ्राज् जायेत नैव वा । उदावर्तं तु गर्भिण्याः स्नेहैर् आशु-तरां जयेत्

puṣṭo 'nya-thā varṣa-gaṇaiḥ kṛcchrāj jāyeta naiva vā | udāvartaṃ tu garbhiṇyāḥ snehair āśu-tarāṃ jayet

22

योग्यैश् च वस्तिभिर् हन्यात् स-गर्भां स हि गर्भिणीम् । गर्भे ऽति-दोषोपचयाद् अ-पथ्यैर् दैवतो ऽपि वा

yogyaiś ca vastibhir hanyāt sa-garbhāṃ sa hi garbhiṇīm | garbhe 'ti-doṣopacayād a-pathyair daivato 'pi vā

23

मृते ऽन्तर् उदरं शीतं स्तब्धं ध्मातं भृश-व्यथम् । गर्भा-स्पन्दो भ्रम-तृष्णा कृच्छ्राद् उच्छ्वसनं क्लमः

mṛte 'ntar udaraṃ śītaṃ stabdhaṃ dhmātaṃ bhṛśa-vyatham | garbhā-spando bhrama-tṛṣṇā kṛcchrād ucchvasanaṃ klamaḥ

24

२.२३av मृते ऽन्तर् जठरं शीतं २.२३bv स्तब्धाध्मातं भृश-व्यथम् अ-रतिः स्रस्त-नेत्र-त्वम् आवीनाम् अ-समुद्भवः । तस्याः कोष्णाम्बु-सिक्तायाः पिष्ट्वा योनिं प्रलेपयेत्

2.23av mṛte 'ntar jaṭharaṃ śītaṃ 2.23bv stabdhādhmātaṃ bhṛśa-vyatham a-ratiḥ srasta-netra-tvam āvīnām a-samudbhavaḥ | tasyāḥ koṣṇāmbu-siktāyāḥ piṣṭvā yoniṃ pralepayet

25

गुडं किण्वं स-लवणं तथान्तः पूरयेन् मुहुः । घृतेन कल्की-कृतया शाल्मल्य्-अतसि-पिच्छया

guḍaṃ kiṇvaṃ sa-lavaṇaṃ tathāntaḥ pūrayen muhuḥ | ghṛtena kalkī-kṛtayā śālmaly-atasi-picchayā

26

मन्त्रैर् योगैर् जरायूक्तैर् मूढ-गर्भो न चेत् पतेत् । अथापृच्छ्येश्वरं वैद्यो यत्नेनाशु तम् आहरेत्

mantrair yogair jarāyūktair mūḍha-garbho na cet patet | athāpṛcchyeśvaraṃ vaidyo yatnenāśu tam āharet

27

२.२६cv अथ पृष्ट्वेश्वरं वैद्यो २.२६cv अथापृष्ट्वेश्वरं वैद्यो हस्तम् अभ्यज्य योनिं च साज्य-शाल्मलि-पिच्छया । हस्तेन शक्यं तेनैव गात्रं च विषमं स्थितम्

2.26cv atha pṛṣṭveśvaraṃ vaidyo 2.26cv athāpṛṣṭveśvaraṃ vaidyo hastam abhyajya yoniṃ ca sājya-śālmali-picchayā | hastena śakyaṃ tenaiva gātraṃ ca viṣamaṃ sthitam

28

२.२७dv गात्रं च विषम-स्थितम् आञ्छनोत्पीड-संपीड-विक्षेपोत्क्षेपणादिभिः । आनुलोम्य समाकर्षेद् योनिं प्रत्य् आर्जवागतम्

2.27dv gātraṃ ca viṣama-sthitam āñchanotpīḍa-saṃpīḍa-vikṣepotkṣepaṇādibhiḥ | ānulomya samākarṣed yoniṃ praty ārjavāgatam

29

२.२८cv आनुलोम्ये समाकर्षेद् हस्त-पाद-शिरोभिर् यो योनिं भुग्नः प्रपद्यते । पादेन योनिम् एकेन भुग्नो ऽन्येन गुदं च यः

2.28cv ānulomye samākarṣed hasta-pāda-śirobhir yo yoniṃ bhugnaḥ prapadyate | pādena yonim ekena bhugno 'nyena gudaṃ ca yaḥ

30

विष्कम्भौ नाम तौ मूढौ शस्त्र-दारणम् अर्हतः । मण्डलाङ्गुलि-शस्त्राभ्यां तत्र कर्म प्रशस्यते

viṣkambhau nāma tau mūḍhau śastra-dāraṇam arhataḥ | maṇḍalāṅguli-śastrābhyāṃ tatra karma praśasyate

31

वृद्धि-पत्त्रं हि तीक्ष्णाग्रं न योनाव् अवचारयेत् । पूर्वं शिरः-कपालानि दारयित्वा विशोधयेत्

vṛddhi-pattraṃ hi tīkṣṇāgraṃ na yonāv avacārayet | pūrvaṃ śiraḥ-kapālāni dārayitvā viśodhayet

32

कक्षोरस्-तालु-चिबुक-प्रदेशे ऽन्य-तमे ततः । समालम्ब्य दृढं कर्षेत् कुशलो गर्भ-शङ्कुना

kakṣoras-tālu-cibuka-pradeśe 'nya-tame tataḥ | samālambya dṛḍhaṃ karṣet kuśalo garbha-śaṅkunā

33

२.३२av कक्षोरस्-तालु-चिबुके २.३२bv प्रदेशे ऽन्य-तमे ततः अ-भिन्न-शिरसं त्व् अक्षि-कूटयोर् गण्डयोर् अपि । बाहुं छित्त्वांस-सक्तस्य वाताध्मातोदरस्य तु

2.32av kakṣoras-tālu-cibuke 2.32bv pradeśe 'nya-tame tataḥ a-bhinna-śirasaṃ tv akṣi-kūṭayor gaṇḍayor api | bāhuṃ chittvāṃsa-saktasya vātādhmātodarasya tu

34

विदार्य कोष्ठम् अन्त्राणि बहिर् वा संनिरस्य च । कटी-सक्तस्य तद्-वच् च तत्-कपालानि दारयेत्

vidārya koṣṭham antrāṇi bahir vā saṃnirasya ca | kaṭī-saktasya tad-vac ca tat-kapālāni dārayet

35

यद् यद् वायु-वशाद् अङ्गं सज्जेद् गर्भस्य खण्ड-शः । तत् तच् छित्त्वाहरेत् सम्यग् रक्षेन् नारीं च यत्नतः

yad yad vāyu-vaśād aṅgaṃ sajjed garbhasya khaṇḍa-śaḥ | tat tac chittvāharet samyag rakṣen nārīṃ ca yatnataḥ

36

२.३५cv तत् तच् छित्त्वाहरन् सम्यग् गर्भस्य हि गतिं चित्रां करोति वि-गुणो ऽनिलः । तत्रान्-अल्प-मतिस् तस्माद् अवस्थापेक्षम् आचरेत्

2.35cv tat tac chittvāharan samyag garbhasya hi gatiṃ citrāṃ karoti vi-guṇo 'nilaḥ | tatrān-alpa-matis tasmād avasthāpekṣam ācaret

37

छिन्द्याद् गर्भं न जीवन्तं मातरं स हि मारयेत् । सहात्मना न चोपेक्ष्यः क्षणम् अप्य् अस्त-जीवितः

chindyād garbhaṃ na jīvantaṃ mātaraṃ sa hi mārayet | sahātmanā na copekṣyaḥ kṣaṇam apy asta-jīvitaḥ

38

योनि-संवरण-भ्रंश-मक्कल्ल-श्वास-पीडिताम् । पूत्य्-उद्गारां हिमाङ्गीं च मूढ-गर्भां परित्यजेत्

yoni-saṃvaraṇa-bhraṃśa-makkalla-śvāsa-pīḍitām | pūty-udgārāṃ himāṅgīṃ ca mūḍha-garbhāṃ parityajet

39

अथा-पतन्तीम् अपरां पातयेत् पूर्व-वद् भिषक् । एवं निर्हृत-शल्यां तु सिञ्चेद् उष्णेन वारिणा

athā-patantīm aparāṃ pātayet pūrva-vad bhiṣak | evaṃ nirhṛta-śalyāṃ tu siñced uṣṇena vāriṇā

40

दद्याद् अभ्यक्त-देहायै योनौ स्नेह-पिचुं ततः । योनिर् मृदुर् भवेत् तेन शूलं चास्याः प्रशाम्यति

dadyād abhyakta-dehāyai yonau sneha-picuṃ tataḥ | yonir mṛdur bhavet tena śūlaṃ cāsyāḥ praśāmyati

41

दीप्यकातिविषा-रास्ना-हिङ्ग्व्-एला-पञ्च-कोलकात् । चूर्णं स्नेहेन कल्कं वा क्वाथं वा पाययेत् ततः

dīpyakātiviṣā-rāsnā-hiṅgv-elā-pañca-kolakāt | cūrṇaṃ snehena kalkaṃ vā kvāthaṃ vā pāyayet tataḥ

42

२.४१dv क्वाथं तां पाययेत् ततः कटुकातिविषा-पाठा-शाक-त्वग्-घिङ्गु-तेजिनीः । तद्-वच् च दोष-स्यन्दार्थं वेदनोपशमाय च

2.41dv kvāthaṃ tāṃ pāyayet tataḥ kaṭukātiviṣā-pāṭhā-śāka-tvag-ghiṅgu-tejinīḥ | tad-vac ca doṣa-syandārthaṃ vedanopaśamāya ca

43

२.४२bv -शाक-त्वग्-घिङ्गु-तेजनीः त्रि-रात्रम् एवं सप्ताहं स्नेहम् एव ततः पिबेत् । सायं पिबेद् अरिष्टं च तथा सु-कृतम् आसवम्

2.42bv -śāka-tvag-ghiṅgu-tejanīḥ tri-rātram evaṃ saptāhaṃ sneham eva tataḥ pibet | sāyaṃ pibed ariṣṭaṃ ca tathā su-kṛtam āsavam

44

शिरीष-ककुभ-क्वाथ-पिचून् योनौ विनिक्षिपेत् । उपद्रवाश् च ये ऽन्ये स्युस् तान् यथा-स्वम् उपाचरेत्

śirīṣa-kakubha-kvātha-picūn yonau vinikṣipet | upadravāś ca ye 'nye syus tān yathā-svam upācaret

45

पयो वात-हरैः सिद्धं दशाहं भोजने हितम् । रसो दशाहं च परं लघु-पथ्याल्प-भोजना

payo vāta-haraiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam | raso daśāhaṃ ca paraṃ laghu-pathyālpa-bhojanā

46

स्वेदाभ्यङ्ग-परा स्नेहान् बला-तैलादिकान् भजेत् । ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो मासेभ्यः सा क्रमेण सुखानि च

svedābhyaṅga-parā snehān balā-tailādikān bhajet | ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyaḥ sā krameṇa sukhāni ca

47

बला-मूल-कषायस्य भागाः षट् पयसस् तथा । यव-कोल-कुलत्थानां दश-मूलस्य चैकतः

balā-mūla-kaṣāyasya bhāgāḥ ṣaṭ payasas tathā | yava-kola-kulatthānāṃ daśa-mūlasya caikataḥ

48

निःक्वाथ-भागो भागश् च तैलस्य तु चतुर्-दशः । द्वि-मेदा-दारु-मञ्जिष्ठा-काकोली-द्वय-चन्दनैः

niḥkvātha-bhāgo bhāgaś ca tailasya tu catur-daśaḥ | dvi-medā-dāru-mañjiṣṭhā-kākolī-dvaya-candanaiḥ

49

२.४८bv तैलस्य च चतुर्-दशः शारिवा-कुष्ठ-तगर-जीवकर्षभ-सैन्धवैः । कालानुसार्या-शैलेय-वचागुरु-पुनर्नवैः

2.48bv tailasya ca catur-daśaḥ śārivā-kuṣṭha-tagara-jīvakarṣabha-saindhavaiḥ | kālānusāryā-śaileya-vacāguru-punarnavaiḥ

50

२.४९cv कालानुसारी-शैलेय- २.४९cv कालानुसार्य-शैलेय- अश्वगन्धा-वरी-क्षीरशुक्ला-यष्टी-वरा-रसैः । शताह्वा-शूर्पपर्ण्य्-एला-त्वक्-पत्त्रैः श्लक्ष्ण-कल्कितैः

2.49cv kālānusārī-śaileya- 2.49cv kālānusārya-śaileya- aśvagandhā-varī-kṣīraśuklā-yaṣṭī-varā-rasaiḥ | śatāhvā-śūrpaparṇy-elā-tvak-pattraiḥ ślakṣṇa-kalkitaiḥ

51

पक्वं मृद्व्-अग्निना तैलं सर्व-वात-विकार-जित् । सूतिका-बाल-मर्मास्थि-हत-क्षीणेषु पूजितम्

pakvaṃ mṛdv-agninā tailaṃ sarva-vāta-vikāra-jit | sūtikā-bāla-marmāsthi-hata-kṣīṇeṣu pūjitam

52

२.५१dv -क्षत-क्षीणेषु पूजितम् ज्वर-गुल्म-ग्रहोन्माद-मूत्राघातान्त्र-वृद्धि-जित् । धन्वन्तरेर् अभिमतं योनि-रोग-क्षयापहम्

2.51dv -kṣata-kṣīṇeṣu pūjitam jvara-gulma-grahonmāda-mūtrāghātāntra-vṛddhi-jit | dhanvantarer abhimataṃ yoni-roga-kṣayāpaham

53

वस्ति-द्वारे विपन्नायाः कुक्षिः प्रस्पन्दते यदि । जन्म-काले ततः शीघ्रं पाटयित्वोद्धरेच् छिशुम्

vasti-dvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi | janma-kāle tataḥ śīghraṃ pāṭayitvoddharec chiśum

54

मधुकं शाक-बीजं च पयस्या सुरदारु च । अश्मन्तकः कृष्ण-तिलास् ताम्रवल्ली शतावरी

madhukaṃ śāka-bījaṃ ca payasyā suradāru ca | aśmantakaḥ kṛṣṇa-tilās tāmravallī śatāvarī

55

२.५४bv पयस्यामरदारु च वृक्षादनी पयस्या च लता सोत्पल-शारिवा । अनन्ता शारिवा रास्ना पद्मा च मधुयष्टिका

2.54bv payasyāmaradāru ca vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpala-śārivā | anantā śārivā rāsnā padmā ca madhuyaṣṭikā

56

२.५५bv लता चोत्पल-शारिवा २.५५dv पद्माथ मधुयष्टिका २.५५dv पद्माह्व-मधुयष्टिका २.५५dv पद्मकं मधुयष्टिका बृहती-द्वय-काश्मर्य-क्षीरि-शुङ्ग-त्वचा घृतम् । पृश्निपर्णी बला शिग्रुः श्वदंष्ट्रा मधुपर्णिका

2.55bv latā cotpala-śārivā 2.55dv padmātha madhuyaṣṭikā 2.55dv padmāhva-madhuyaṣṭikā 2.55dv padmakaṃ madhuyaṣṭikā bṛhatī-dvaya-kāśmarya-kṣīri-śuṅga-tvacā ghṛtam | pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā

57

२.५६av बृहती-द्वय-काश्मर्यः २.५६bv -क्षीरि-शृङ्ग-त्वचा घृतम् २.५६bv क्षीरि-शुङ्ग-त्वचा घृतम् शृङ्गाटकं बिसं द्राक्षा कसेरु मधुकं सिता । सप्तैतान् पयसा योगान् अर्ध-श्लोक-समापनान्

2.56av bṛhatī-dvaya-kāśmaryaḥ 2.56bv -kṣīri-śṛṅga-tvacā ghṛtam 2.56bv kṣīri-śuṅga-tvacā ghṛtam śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā | saptaitān payasā yogān ardha-śloka-samāpanān

58

क्रमात् सप्तसु मासेषु गर्भे स्रवति योजयेत् । कपित्थ-बिल्व-बृहती-पटोलेक्षु-निदिग्धिकात्

kramāt saptasu māseṣu garbhe sravati yojayet | kapittha-bilva-bṛhatī-paṭolekṣu-nidigdhikāt

59

२.५८dv -पटोलेक्षु-निदिग्धि-जैः मूलैः शृतं प्रयुञ्जीत क्षीरं मासे तथाष्टमे । नवमे शारिवानन्ता-पयस्या-मधुयष्टिभिः

2.58dv -paṭolekṣu-nidigdhi-jaiḥ mūlaiḥ śṛtaṃ prayuñjīta kṣīraṃ māse tathāṣṭame | navame śārivānantā-payasyā-madhuyaṣṭibhiḥ

60

योजयेद् दशमे मासि सिद्धं क्षीरं पयस्यया । अथ-वा यष्टिमधुक-नागरामरदारुभिः

yojayed daśame māsi siddhaṃ kṣīraṃ payasyayā | atha-vā yaṣṭimadhuka-nāgarāmaradārubhiḥ

61

अवस्थितं लोहितम् अङ्गनाया वातेन गर्भं ब्रुवते ऽन्-अभिज्ञाः । गर्भाकृति-त्वात् कटुकोष्ण-तीक्ष्णैः स्रुते पुनः केवल एव रक्ते

avasthitaṃ lohitam aṅganāyā vātena garbhaṃ bruvate 'n-abhijñāḥ | garbhākṛti-tvāt kaṭukoṣṇa-tīkṣṇaiḥ srute punaḥ kevala eva rakte

62

गर्भं जडा भूत-हृतं वदन्ति मूर्तेर् न दृष्टं हरणं यतस् तैः । ओजो-ऽशन-त्वाद् अथ-वा-व्यवस्थैर् भूतैर् उपेक्ष्येत न गर्भ-माता

garbhaṃ jaḍā bhūta-hṛtaṃ vadanti mūrter na dṛṣṭaṃ haraṇaṃ yatas taiḥ | ojo-'śana-tvād atha-vā-vyavasthair bhūtair upekṣyeta na garbha-mātā

अध्यायः २

1

ब्राह्मे मुहूर्त उत्तिष्ठेत् स्वस्थो रक्षार्थम् आयुषः । शरीर-चिन्तां निर्वर्त्य कृत-शौच-विधिस् ततः

brāhme muhūrta uttiṣṭhet svastho rakṣārtham āyuṣaḥ | śarīra-cintāṃ nirvartya kṛta-śauca-vidhis tataḥ

2

अर्क-न्यग्रोध-खदिर-करञ्ज-ककुभादि-जम् । प्रातर् भुक्त्वा च मृद्व्-अग्रं कषाय-कटु-तिक्तकम्

arka-nyagrodha-khadira-karañja-kakubhādi-jam | prātar bhuktvā ca mṛdv-agraṃ kaṣāya-kaṭu-tiktakam

3

कनीन्य्-अग्र-सम-स्थौल्यं प्रगुणं द्वा-दशाङ्गुलम् । भक्षयेद् दन्त-पवनं दन्त-मांसान्य् अ-बाधयन्

kanīny-agra-sama-sthaulyaṃ praguṇaṃ dvā-daśāṅgulam | bhakṣayed danta-pavanaṃ danta-māṃsāny a-bādhayan

4

२.३cv भक्षयेद् दन्त-धवनं नाद्याद् अ-जीर्ण-वमथु-श्वास-कास-ज्वरार्दिती । तृष्णास्य-पाक-हृन्-नेत्र-शिरः-कर्णामयी च तत्

2.3cv bhakṣayed danta-dhavanaṃ nādyād a-jīrṇa-vamathu-śvāsa-kāsa-jvarārditī | tṛṣṇāsya-pāka-hṛn-netra-śiraḥ-karṇāmayī ca tat

5

सौवीरम् अञ्जनं नित्यं हितम् अक्ष्णोस् ततो भजेत् । चक्षुस् तेजो-मयं तस्य विशेषाच् छ्लेष्मतो भयम्

sauvīram añjanaṃ nityaṃ hitam akṣṇos tato bhajet | cakṣus tejo-mayaṃ tasya viśeṣāc chleṣmato bhayam

1

२.५dv विशेषाच् छ्लेष्मणो भयम् भुक्त-वांश् च शिरः-स्नातः श्रान्तः छर्दन-नावनैः । रात्रौ जागरितश् चापि नाञ्ज्याज् ज्वरित एव च ॥ ५.१+

2.5dv viśeṣāc chleṣmaṇo bhayam bhukta-vāṃś ca śiraḥ-snātaḥ śrāntaḥ chardana-nāvanaiḥ | rātrau jāgaritaś cāpi nāñjyāj jvarita eva ca || 5.1+

6

योजयेत् सप्त-रात्रे ऽस्मात् स्रावणार्थं रसाञ्जनम् । ततो नावन-गण्डूष-धूम-ताम्बूल-भाग् भवेत्

yojayet sapta-rātre 'smāt srāvaṇārthaṃ rasāñjanam | tato nāvana-gaṇḍūṣa-dhūma-tāmbūla-bhāg bhavet

7

२.६bv स्रावणार्थे रसाञ्जनम् ताम्बूलं क्षत-पित्तास्र-रूक्षोत्कुपित-चक्षुषाम् । विष-मूर्छा-मदार्तानाम् अ-पथ्यं शोषिणाम् अपि

2.6bv srāvaṇārthe rasāñjanam tāmbūlaṃ kṣata-pittāsra-rūkṣotkupita-cakṣuṣām | viṣa-mūrchā-madārtānām a-pathyaṃ śoṣiṇām api

8

अभ्यङ्गम् आचरेन् नित्यं स जरा-श्रम-वात-हा । दृष्टि-प्रसाद-पुष्ट्य्-आयुः-स्वप्न-सु-त्वक्-त्व-दार्ढ्य-कृत्

abhyaṅgam ācaren nityaṃ sa jarā-śrama-vāta-hā | dṛṣṭi-prasāda-puṣṭy-āyuḥ-svapna-su-tvak-tva-dārḍhya-kṛt

9

शिरः-श्रवण-पादेषु तं विशेषेण शीलयेत् । वर्ज्यो ऽभ्यङ्गः कफ-ग्रस्त-कृत-संशुद्ध्य्-अ-जीर्णिभिः

śiraḥ-śravaṇa-pādeṣu taṃ viśeṣeṇa śīlayet | varjyo 'bhyaṅgaḥ kapha-grasta-kṛta-saṃśuddhy-a-jīrṇibhiḥ

10

लाघवं कर्म-सामर्थ्यं दीप्तो ऽग्निर् मेदसः क्षयः । विभक्त-घन-गात्र-त्वं व्यायामाद् उपजायते

lāghavaṃ karma-sāmarthyaṃ dīpto 'gnir medasaḥ kṣayaḥ | vibhakta-ghana-gātra-tvaṃ vyāyāmād upajāyate

11

वात-पित्तामयी बालो वृद्धो ऽ-जीर्णो च तं त्यजेत् । अर्ध-शक्त्या निषेव्यस् तु बलिभिः स्निग्ध-भोजिभिः

vāta-pittāmayī bālo vṛddho '-jīrṇo ca taṃ tyajet | ardha-śaktyā niṣevyas tu balibhiḥ snigdha-bhojibhiḥ

12

शीत-काले वसन्ते च मन्दम् एव ततो ऽन्य-दा । तं कृत्वानु-सुखं देहं मर्दयेच् च समन्ततः

śīta-kāle vasante ca mandam eva tato 'nya-dā | taṃ kṛtvānu-sukhaṃ dehaṃ mardayec ca samantataḥ

13

तृष्णा क्षयः प्रतमको रक्त-पित्तं श्रमः क्लमः । अति-व्यायामतः कासो ज्वरश् छर्दिश् च जायते

tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako rakta-pittaṃ śramaḥ klamaḥ | ati-vyāyāmataḥ kāso jvaraś chardiś ca jāyate

14

व्यायाम-जागराध्व-स्त्री-हास्य-भाष्यादि-साहसम् । गजं सिंह इवाकर्षन् भजन्न् अति विनश्यति

vyāyāma-jāgarādhva-strī-hāsya-bhāṣyādi-sāhasam | gajaṃ siṃha ivākarṣan bhajann ati vinaśyati

15

२.१४dv भजन् यतो ऽति नश्यति उद्वर्तनं कफ-हरं मेदसः प्रविलायनम् । स्थिरी-करणम् अङ्गानां त्वक्-प्रसाद-करं परम्

2.14dv bhajan yato 'ti naśyati udvartanaṃ kapha-haraṃ medasaḥ pravilāyanam | sthirī-karaṇam aṅgānāṃ tvak-prasāda-karaṃ param

16

दीपनं वृष्यम् आयुष्यं स्नानम् ऊर्जा-बल-प्रदम् । कण्डू-मल-श्रम-स्वेद-तन्द्रा-तृड्-दाह-पाप्म-जित्

dīpanaṃ vṛṣyam āyuṣyaṃ snānam ūrjā-bala-pradam | kaṇḍū-mala-śrama-sveda-tandrā-tṛḍ-dāha-pāpma-jit

17

२.१६bv स्नानम् ओजो-बल-प्रदम् उष्णाम्बुनाधः-कायस्य परिषेको बलावहः । तेनैव तूत्तमाङ्गस्य बल-हृत्-केश-चक्षुषाम्

2.16bv snānam ojo-bala-pradam uṣṇāmbunādhaḥ-kāyasya pariṣeko balāvahaḥ | tenaiva tūttamāṅgasya bala-hṛt-keśa-cakṣuṣām

18

२.१७cv तेनैव चोत्तमाङ्गस्य २.१७cv स एव चोत्तमाङ्गस्य २.१७cv स एव तूत्तमाङ्गस्य स्नानम् अर्दित-नेत्रास्य-कर्ण-रोगातिसारिषु । आध्मान-पीनसा-जीर्ण-भुक्त-वत्सु च गर्हितम्

2.17cv tenaiva cottamāṅgasya 2.17cv sa eva cottamāṅgasya 2.17cv sa eva tūttamāṅgasya snānam ardita-netrāsya-karṇa-rogātisāriṣu | ādhmāna-pīnasā-jīrṇa-bhukta-vatsu ca garhitam

19

जीर्णे हितं मितं चाद्यान् न वेगान् ईरयेद् बलात् । न वेगितो ऽन्य-कार्यः स्यान् ना-जित्वा साध्यम् आमयम्

jīrṇe hitaṃ mitaṃ cādyān na vegān īrayed balāt | na vegito 'nya-kāryaḥ syān nā-jitvā sādhyam āmayam

20

सुखार्थाः सर्व-भूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः । सुखं च न विना धर्मात् तस्माद् धर्म-परो भवेत्

sukhārthāḥ sarva-bhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ | sukhaṃ ca na vinā dharmāt tasmād dharma-paro bhavet

21

भक्त्या कल्याण-मित्राणि सेवेतेतर-दूर-गः । हिंसा-स्तेयान् यथा-कामं पैशुन्यं परुषान्-ऋते

bhaktyā kalyāṇa-mitrāṇi sevetetara-dūra-gaḥ | hiṃsā-steyān yathā-kāmaṃ paiśunyaṃ paruṣān-ṛte

22

संभिन्नालापं व्यापादम् अभिध्यां दृग्-विपर्ययम् । पापं कर्मेति दश-धा काय-वाङ्-मानसैस् त्यजेत्

saṃbhinnālāpaṃ vyāpādam abhidhyāṃ dṛg-viparyayam | pāpaṃ karmeti daśa-dhā kāya-vāṅ-mānasais tyajet

23

अ-वृत्ति-व्याधि-शोकार्तान् अनुवर्तेत शक्तितः । आत्म-वत् सततं पश्येद् अपि कीट-पिपीलिकम्

a-vṛtti-vyādhi-śokārtān anuvarteta śaktitaḥ | ātma-vat satataṃ paśyed api kīṭa-pipīlikam

24

अर्चयेद् देव-गो-विप्र-वृद्ध-वैद्य-नृपातिथीन् । वि-मुखान् नार्थिनः कुर्यान् नावमन्येत नाक्षिपेत्

arcayed deva-go-vipra-vṛddha-vaidya-nṛpātithīn | vi-mukhān nārthinaḥ kuryān nāvamanyeta nākṣipet

25

उपकार-प्रधानः स्याद् अपकार-परे ऽप्य् अरौ । संपद्-विपत्स्व् एक-मना हेताव् ईर्ष्येत् फले न तु

upakāra-pradhānaḥ syād apakāra-pare 'py arau | saṃpad-vipatsv eka-manā hetāv īrṣyet phale na tu

26

काले हितं मितं ब्रूयाद् अ-विसंवादि पेशलम् । पूर्वाभिभाषी सु-मुखः सु-शीलः करुणा-मृदुः

kāle hitaṃ mitaṃ brūyād a-visaṃvādi peśalam | pūrvābhibhāṣī su-mukhaḥ su-śīlaḥ karuṇā-mṛduḥ

27

नैकः सुखी न सर्व-त्र विश्रब्धो न च शङ्कितः । न कञ्-चिद् आत्मनः शत्रुं नात्मानं कस्य-चिद् रिपुम्

naikaḥ sukhī na sarva-tra viśrabdho na ca śaṅkitaḥ | na kañ-cid ātmanaḥ śatruṃ nātmānaṃ kasya-cid ripum

28

प्रकाशयेन् नापमानं न च निः-स्नेह-तां प्रभोः । जनस्याशयम् आलक्ष्य यो यथा परितुष्यति

prakāśayen nāpamānaṃ na ca niḥ-sneha-tāṃ prabhoḥ | janasyāśayam ālakṣya yo yathā parituṣyati

29

२.२८av प्रकाशयेन् नावमानं तं तथैवानुवर्तेत पराराधन-पण्डितः । न पीडयेद् इन्द्रियाणि न चैतान्य् अति लालयेत्

2.28av prakāśayen nāvamānaṃ taṃ tathaivānuvarteta parārādhana-paṇḍitaḥ | na pīḍayed indriyāṇi na caitāny ati lālayet

30

त्रि-वर्ग-शून्यं नारम्भं भजेत् तं चा-विरोधयन् । अनुयायात् प्रति-पदं सर्व-धर्मेषु मध्यमाम्

tri-varga-śūnyaṃ nārambhaṃ bhajet taṃ cā-virodhayan | anuyāyāt prati-padaṃ sarva-dharmeṣu madhyamām

31

नीच-रोम-नख-श्मश्रुर् निर्-मलाङ्घ्रि-मलायनः । स्नान-शीलः सु-सुरभिः सु-वेषो ऽन्-उल्बणोज्ज्वलः

nīca-roma-nakha-śmaśrur nir-malāṅghri-malāyanaḥ | snāna-śīlaḥ su-surabhiḥ su-veṣo 'n-ulbaṇojjvalaḥ

32

२.३१cv स्नान-शीलः स-सुरभिः धारयेत् सततं रत्न-सिद्ध-मन्त्र-महौषधीः । सातप-त्र-पद-त्राणो विचरेद् युग-मात्र-दृक्

2.31cv snāna-śīlaḥ sa-surabhiḥ dhārayet satataṃ ratna-siddha-mantra-mahauṣadhīḥ | sātapa-tra-pada-trāṇo vicared yuga-mātra-dṛk

33

निशि चात्ययिके कार्ये दण्डी मौली सहाय-वान् । चैत्य-पूज्य-ध्वजा-शस्त-च्छाया-भस्म-तुषा-शुचीन्

niśi cātyayike kārye daṇḍī maulī sahāya-vān | caitya-pūjya-dhvajā-śasta-cchāyā-bhasma-tuṣā-śucīn

34

नाक्रामेच् छर्करा-लोष्ट-बलि-स्नान-भुवो न च । नदीं तरेन् न बाहुभ्यां नाग्नि-स्कन्धम् अभिव्रजेत्

nākrāmec charkarā-loṣṭa-bali-snāna-bhuvo na ca | nadīṃ taren na bāhubhyāṃ nāgni-skandham abhivrajet

35

संदिग्ध-नावं वृक्षं च नारोहेद् दुष्ट-यान-वत् । ना-संवृत-मुखः कुर्यात् क्षुति-हास्य-विजृम्भणम्

saṃdigdha-nāvaṃ vṛkṣaṃ ca nārohed duṣṭa-yāna-vat | nā-saṃvṛta-mukhaḥ kuryāt kṣuti-hāsya-vijṛmbhaṇam

36

२.३५dv क्षुतिं हास्यं विजृम्भणम् २.३५dv क्षुत्-हास्यं च विजृम्भणम् नासिकां न विकुष्णीयान् ना-कस्माद् विलिखेद् भुवम् । नाङ्गैश् चेष्टेत वि-गुणं नासीतोत्कटकश् चिरम्

2.35dv kṣutiṃ hāsyaṃ vijṛmbhaṇam 2.35dv kṣut-hāsyaṃ ca vijṛmbhaṇam nāsikāṃ na vikuṣṇīyān nā-kasmād vilikhed bhuvam | nāṅgaiś ceṣṭeta vi-guṇaṃ nāsītotkaṭakaś ciram

37

२.३६bv ना-कस्माद् विलिखेन् महीम् २.३६dv नासीतोत्कटक-स्थितः देह-वाक्-चेतसां चेष्टाः प्राक् श्रमाद् विनिवर्तयेत् । नोर्ध्व-जानुश् चिरं तिष्ठेन् नक्तं सेवेत न द्रुमम्

2.36bv nā-kasmād vilikhen mahīm 2.36dv nāsītotkaṭaka-sthitaḥ deha-vāk-cetasāṃ ceṣṭāḥ prāk śramād vinivartayet | nordhva-jānuś ciraṃ tiṣṭhen naktaṃ seveta na drumam

38

तथा चत्वर-चैत्यान्तश्-चतुष्-पथ-सुरालयान् । सूनाटवी-शून्य-गृह-श्मशानानि दिवापि न

tathā catvara-caityāntaś-catuṣ-patha-surālayān | sūnāṭavī-śūnya-gṛha-śmaśānāni divāpi na

1

अ-संमार्जितम् आदर्शम् अन्-उपस्कृत-कामिनीम् । रजस्वलां च नेक्षेत सदा प्रातर् अ-मङ्गलम् ॥ ३८+

a-saṃmārjitam ādarśam an-upaskṛta-kāminīm | rajasvalāṃ ca nekṣeta sadā prātar a-maṅgalam || 38+

39

सर्व-थेक्षेत नादित्यं न भारं शिरसा वहेत् । नेक्षेत प्रततं सूक्ष्मं दीप्ता-मेध्या-प्रियाणि च

sarva-thekṣeta nādityaṃ na bhāraṃ śirasā vahet | nekṣeta pratataṃ sūkṣmaṃ dīptā-medhyā-priyāṇi ca

40

मद्य-विक्रय-संधान-दानादानानि नाचरेत् । पुरो-वातातप-रजस्-तुषार-परुषानिलान्

madya-vikraya-saṃdhāna-dānādānāni nācaret | puro-vātātapa-rajas-tuṣāra-paruṣānilān

41

अन्-ऋजुः क्षवथूद्गार-कास-स्वप्नान्न-मैथुनम् । कूल-च्छायां नृप-द्विष्टं व्याल-दंष्ट्रि-विषाणिनः

an-ṛjuḥ kṣavathūdgāra-kāsa-svapnānna-maithunam | kūla-cchāyāṃ nṛpa-dviṣṭaṃ vyāla-daṃṣṭri-viṣāṇinaḥ

42

हीनान्-आर्याति-निपुण-सेवां विग्रहम् उत्तमैः । संध्यास्व् अभ्यवहार-स्त्री-स्वप्नाध्ययन-चिन्तनम्

hīnān-āryāti-nipuṇa-sevāṃ vigraham uttamaiḥ | saṃdhyāsv abhyavahāra-strī-svapnādhyayana-cintanam

43

शत्रु-सत्त्र-गणाकीर्ण-गणिका-पणिकाशनम् । गात्र-वक्त्र-नखैर् वाद्यं हस्त-केशावधूननम्

śatru-sattra-gaṇākīrṇa-gaṇikā-paṇikāśanam | gātra-vaktra-nakhair vādyaṃ hasta-keśāvadhūnanam

44

तोयाग्नि-पूज्य-मध्येन यानं धूमं शवाश्रयम् । मद्याति-सक्तिं विश्रम्भ-स्वातन्त्र्ये स्त्रीषु च त्यजेत्

toyāgni-pūjya-madhyena yānaṃ dhūmaṃ śavāśrayam | madyāti-saktiṃ viśrambha-svātantrye strīṣu ca tyajet

45

आचार्यः सर्व-चेष्टासु लोक एव हि धी-मतः । अनुकुर्यात् तम् एवातो लौकिके ऽर्थे परीक्षकः

ācāryaḥ sarva-ceṣṭāsu loka eva hi dhī-mataḥ | anukuryāt tam evāto laukike 'rthe parīkṣakaḥ

46

आर्द्र-संतान-ता त्यागः काय-वाक्-चेतसां दमः । स्वार्थ-बुद्धिः परार्थेषु पर्याप्तम् इति सद्-व्रतम्

ārdra-saṃtāna-tā tyāgaḥ kāya-vāk-cetasāṃ damaḥ | svārtha-buddhiḥ parārtheṣu paryāptam iti sad-vratam

47

नक्तन्-दिनानि मे यान्ति कथम्-भूतस्य संप्रति । दुःख-भाङ् न भवत्य् एवं नित्यं संनिहित-स्मृतिः

naktan-dināni me yānti katham-bhūtasya saṃprati | duḥkha-bhāṅ na bhavaty evaṃ nityaṃ saṃnihita-smṛtiḥ

1

एवं कृत्स्न-दिनं नीत्वा रात्रौ यामे गृहे गते । देवान् ऋषीन् गुरून् स्मृत्वा ततः शयनम् आचरेत् ॥ ४७+

evaṃ kṛtsna-dinaṃ nītvā rātrau yāme gṛhe gate | devān ṛṣīn gurūn smṛtvā tataḥ śayanam ācaret || 47+

48

२.४७+१bv रात्रेर् यामे गते सति इत्य् आचारः समासेन यं प्राप्नोति समाचरन् । आयुर् आरोग्यम् ऐश्वर्यं यशो लोकांश् च शाश्वतान्

2.47+1bv rātrer yāme gate sati ity ācāraḥ samāsena yaṃ prāpnoti samācaran | āyur ārogyam aiśvaryaṃ yaśo lokāṃś ca śāśvatān

अध्याय ३

1

शिरो ऽन्तर्-आधिर् द्वौ बाहू सक्थिनीति समासतः । षड्-अङ्गम् अङ्गं प्रत्यङ्गं तस्याक्षि-हृदयादिकम्

śiro 'ntar-ādhir dvau bāhū sakthinīti samāsataḥ | ṣaḍ-aṅgam aṅgaṃ pratyaṅgaṃ tasyākṣi-hṛdayādikam

2

३.१bv सक्थिनी च समासतः शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धः क्रमाद् गुणाः । खानिलाग्न्य्-अब्-भुवाम् एक-गुण-वृद्ध्य्-अन्वयः परे

3.1bv sakthinī ca samāsataḥ śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaḥ kramād guṇāḥ | khānilāgny-ab-bhuvām eka-guṇa-vṛddhy-anvayaḥ pare

3

३.२cv खानिलाग्न्य्-अम्बु-भूष्व् एक- ३.२dv -गुण-वृद्ध्यान्वयः परे तत्र खात् खानि देहे ऽस्मिन् श्रोत्रं शब्दो विविक्त-ता । वातात् स्पर्श-त्वग्-उच्छ्वासा वह्नेर् दृग्-रूप-पक्तयः

3.2cv khānilāgny-ambu-bhūṣv eka- 3.2dv -guṇa-vṛddhyānvayaḥ pare tatra khāt khāni dehe 'smin śrotraṃ śabdo vivikta-tā | vātāt sparśa-tvag-ucchvāsā vahner dṛg-rūpa-paktayaḥ

4

आप्या जिह्वा-रस-क्लेदा घ्राण-गन्धास्थि पार्थिवम् । मृद्व् अत्र मातृ-जं रक्त-मांस-मज्ज-गुदादिकम्

āpyā jihvā-rasa-kledā ghrāṇa-gandhāsthi pārthivam | mṛdv atra mātṛ-jaṃ rakta-māṃsa-majja-gudādikam

5

पैतृकं तु स्थिरं शुक्र-धमन्य्-अस्थि-कचादिकम् । चैतनं चित्तम् अक्षाणि नाना-योनिषु जन्म च

paitṛkaṃ tu sthiraṃ śukra-dhamany-asthi-kacādikam | caitanaṃ cittam akṣāṇi nānā-yoniṣu janma ca

6

३.५cv आत्म-जं चित्तं अक्षाणि सात्म्य-जं त्व् आयुर् आरोग्यम् अन्-आलस्यं प्रभा बलम् । रस-जं वपुषो जन्म वृत्तिर् वृद्धिर् अ-लोल-ता

3.5cv ātma-jaṃ cittaṃ akṣāṇi sātmya-jaṃ tv āyur ārogyam an-ālasyaṃ prabhā balam | rasa-jaṃ vapuṣo janma vṛttir vṛddhir a-lola-tā

7

३.६av सात्म्य-जं चायुर् आरोग्यम् सात्त्विकं शौचम् आस्तिक्यं शुक्ल-धर्म-रुचिर् मतिः । राजसं बहु-भाषि-त्वं मान-क्रुद्-दम्भ-मत्सरम्

3.6av sātmya-jaṃ cāyur ārogyam sāttvikaṃ śaucam āstikyaṃ śukla-dharma-rucir matiḥ | rājasaṃ bahu-bhāṣi-tvaṃ māna-krud-dambha-matsaram

8

३.७dv मान-क्रुद्-दम्भ-मत्सराः तामसं भयम् अ-ज्ञानं निद्रालस्यं विषादि-ता । इति भूत-मयो देहस् तत्र सप्त त्वचो ऽसृजः

3.7dv māna-krud-dambha-matsarāḥ tāmasaṃ bhayam a-jñānaṃ nidrālasyaṃ viṣādi-tā | iti bhūta-mayo dehas tatra sapta tvaco 'sṛjaḥ

9

पच्यमानात् प्रजायन्ते क्षीरात् संतानिका इव । धात्व्-आशयान्तर-क्लेदो विपक्वः स्वं स्वम् ऊष्मणा

pacyamānāt prajāyante kṣīrāt saṃtānikā iva | dhātv-āśayāntara-kledo vipakvaḥ svaṃ svam ūṣmaṇā

10

श्लेष्म-स्नाय्व्-अपराच्छन्नः कलाख्यः काष्ठ-सार-वत् । ताः सप्त सप्त चाधारा रक्तस्याद्यः क्रमात् परे

śleṣma-snāyv-aparācchannaḥ kalākhyaḥ kāṣṭha-sāra-vat | tāḥ sapta sapta cādhārā raktasyādyaḥ kramāt pare

11

३.१०अच् श्लेष्म-स्नाय्व्-अपरा-छन्नः ३.१०dv रक्तस्याधः क्रमात् परे कफाम-पित्त-पक्वानां वायोर् मूत्रस्य च स्मृताः । गर्भाशयो ऽष्टमः स्त्रीणां पित्त-पक्वाशयान्तरे

3.10ac śleṣma-snāyv-aparā-channaḥ 3.10dv raktasyādhaḥ kramāt pare kaphāma-pitta-pakvānāṃ vāyor mūtrasya ca smṛtāḥ | garbhāśayo 'ṣṭamaḥ strīṇāṃ pitta-pakvāśayāntare

12

कोष्ठाङ्गानि स्थितान्य् एषु हृदयं क्लोम फुप्फुसम् । यकृत्-प्लीहोण्डुकं वृक्कौ नाभि-डिम्बान्त्र-वस्तयः

koṣṭhāṅgāni sthitāny eṣu hṛdayaṃ kloma phupphusam | yakṛt-plīhoṇḍukaṃ vṛkkau nābhi-ḍimbāntra-vastayaḥ

13

३.१२bv हृदयं क्लोम फुप्फुसः ३.१२bv हृदयं क्लोम-फुप्फुसे दश जीवित-धामानि शिरो-रसन-बन्धनम् । कण्ठो ऽस्रं हृदयं नाभिर् वस्तिः शुक्रौजसी गुदम्

3.12bv hṛdayaṃ kloma phupphusaḥ 3.12bv hṛdayaṃ kloma-phupphuse daśa jīvita-dhāmāni śiro-rasana-bandhanam | kaṇṭho 'sraṃ hṛdayaṃ nābhir vastiḥ śukraujasī gudam

14

३.१३dv वस्तिः शुक्रौजसी गुदः जालानि कण्डराश् चाङ्गे पृथक् षो-डश निर्दिशेत् । षट् कूर्चाः सप्त सीवन्यो मेढ्र-जिह्वा-शिरो-गताः

3.13dv vastiḥ śukraujasī gudaḥ jālāni kaṇḍarāś cāṅge pṛthak ṣo-ḍaśa nirdiśet | ṣaṭ kūrcāḥ sapta sīvanyo meḍhra-jihvā-śiro-gatāḥ

15

३.१४cv षट् कूर्चाः सप्त सेवन्यो ३.१४cv षट् कूर्चाः सप्त सेविन्यो शस्त्रेण ताः परिहरेच् चतस्रो मांस-रज्जवः । चतुर्-दशास्थि-संघाताः सीमन्ता द्वि-गुणा नव

3.14cv ṣaṭ kūrcāḥ sapta sevanyo 3.14cv ṣaṭ kūrcāḥ sapta sevinyo śastreṇa tāḥ pariharec catasro māṃsa-rajjavaḥ | catur-daśāsthi-saṃghātāḥ sīmantā dvi-guṇā nava

16

३.१५av शस्त्रेणैताः परिहरेच् अस्थ्नां शतानि षष्टिश् च त्रीणि दन्त-नखैः सह । धन्वन्तरिस् तु त्रीण्य् आह संधीनां च शत-द्वयम्

3.15av śastreṇaitāḥ pariharec asthnāṃ śatāni ṣaṣṭiś ca trīṇi danta-nakhaiḥ saha | dhanvantaris tu trīṇy āha saṃdhīnāṃ ca śata-dvayam

17

३.१६av अस्थ्नां शतानि षष्ठीनि दशोत्तरं सहस्रे द्वे निजगादात्रि-नन्दनः । स्नाव्नां नव-शती पञ्च पुंसां पेशी-शतानि तु

3.16av asthnāṃ śatāni ṣaṣṭhīni daśottaraṃ sahasre dve nijagādātri-nandanaḥ | snāvnāṃ nava-śatī pañca puṃsāṃ peśī-śatāni tu

18

३.१७cv स्नायोर् नव-शती पञ्च ३.१७dv पुंसां पेशी-शतानि च अधिका विंशतिः स्त्रीणां योनि-स्तन-समाश्रिताः । दश मूल-सिरा हृत्-स्थास् ताः सर्वं सर्वतो वपुः

3.17cv snāyor nava-śatī pañca 3.17dv puṃsāṃ peśī-śatāni ca adhikā viṃśatiḥ strīṇāṃ yoni-stana-samāśritāḥ | daśa mūla-sirā hṛt-sthās tāḥ sarvaṃ sarvato vapuḥ

19

३.१८bv योनि-स्तन-समाश्रयाः रसात्मकं वहन्त्य् ओजस् तन्-निबद्धं हि चेष्टितम् । स्थूल-मूलाः सु-सूक्ष्माग्राः पत्त्र-रेखा-प्रतान-वत्

3.18bv yoni-stana-samāśrayāḥ rasātmakaṃ vahanty ojas tan-nibaddhaṃ hi ceṣṭitam | sthūla-mūlāḥ su-sūkṣmāgrāḥ pattra-rekhā-pratāna-vat

20

भिद्यन्ते तास् ततः सप्त-शतान्य् आसां भवन्ति तु । तत्रैकैकं च शाखायां शतं तस्मिन् न वेधयेत्

bhidyante tās tataḥ sapta-śatāny āsāṃ bhavanti tu | tatraikaikaṃ ca śākhāyāṃ śataṃ tasmin na vedhayet

21

३.२०cv तत्रैकैक-त्र शाखायां सिरां जालन्-धरां नाम तिस्रश् चाभ्यन्तराश्रिताः । षो-डश-द्वि-गुणाः श्रोण्यां तासां द्वे द्वे तु वङ्क्षणे

3.20cv tatraikaika-tra śākhāyāṃ sirāṃ jālan-dharāṃ nāma tisraś cābhyantarāśritāḥ | ṣo-ḍaśa-dvi-guṇāḥ śroṇyāṃ tāsāṃ dve dve tu vaṅkṣaṇe

22

द्वे द्वे कटीक-तरुणे शस्त्रेणाष्टौ स्पृशेन् न ताः । पार्श्वयोः षो-डशैकैकाम् ऊर्ध्व-गां वर्जयेत् तयोः

dve dve kaṭīka-taruṇe śastreṇāṣṭau spṛśen na tāḥ | pārśvayoḥ ṣo-ḍaśaikaikām ūrdhva-gāṃ varjayet tayoḥ

23

३.२२dv ऊर्ध्व-गां वर्जयेत् सिराम् द्वा-दश-द्वि-गुणाः पृष्ठे पृष्ठ-वंशस्य पार्श्वयोः । द्वे द्वे तत्रोर्ध्व-गामिन्यौ न शस्त्रेण परामृशेत्

3.22dv ūrdhva-gāṃ varjayet sirām dvā-daśa-dvi-guṇāḥ pṛṣṭhe pṛṣṭha-vaṃśasya pārśvayoḥ | dve dve tatrordhva-gāminyau na śastreṇa parāmṛśet

24

३.२३bv पृष्ठ-वंशस्य पार्श्व-गे पृष्ठ-वज् जठरे तासां मेहनस्योपरि स्थिते । रोम-राजीम् उभयतो द्वे द्वे शस्त्रेण न स्पृशेत्

3.23bv pṛṣṭha-vaṃśasya pārśva-ge pṛṣṭha-vaj jaṭhare tāsāṃ mehanasyopari sthite | roma-rājīm ubhayato dve dve śastreṇa na spṛśet

25

चत्वारिंशद् उरस्य् आसां चतुर्-दश न वेधयेत् । स्तन-रोहित-तन्-मूल-हृदये तु पृथग् द्वयम्

catvāriṃśad urasy āsāṃ catur-daśa na vedhayet | stana-rohita-tan-mūla-hṛdaye tu pṛthag dvayam

26

अपस्तम्भाख्ययोर् एकां तथापालापयोर् अपि । ग्रीवायां पृष्ठ-वत् तासां नीले मन्ये कृकाटिके

apastambhākhyayor ekāṃ tathāpālāpayor api | grīvāyāṃ pṛṣṭha-vat tāsāṃ nīle manye kṛkāṭike

27

विधुरे मातृकाश् चाष्टौ षो-डशेति परित्यजेत् । हन्वोः षो-डश तासां द्वे संधि-बन्धन-कर्मणी

vidhure mātṛkāś cāṣṭau ṣo-ḍaśeti parityajet | hanvoḥ ṣo-ḍaśa tāsāṃ dve saṃdhi-bandhana-karmaṇī

28

३.२७bv षो-डशैताः परित्यजेत् जिह्वायां हनु-वत् तासाम् अधो द्वे रस-बोधने । द्वे च वाचः-प्रवर्तिन्यौ नासायां चतुर्-उत्तरा

3.27bv ṣo-ḍaśaitāḥ parityajet jihvāyāṃ hanu-vat tāsām adho dve rasa-bodhane | dve ca vācaḥ-pravartinyau nāsāyāṃ catur-uttarā

29

विंशतिर् गन्ध-वेदिन्यौ तासाम् एकां च तालु-गाम् । षट्-पञ्चाशन् नयनयोर् निमेषोन्मेष-कर्मणी

viṃśatir gandha-vedinyau tāsām ekāṃ ca tālu-gām | ṣaṭ-pañcāśan nayanayor nimeṣonmeṣa-karmaṇī

30

द्वे द्वे अपाङ्गयोर् द्वे च तासां षड् इति वर्जयेत् । नासा-नेत्राश्रिताः षष्टिर् ललाटे स्थपनी-श्रिताम्

dve dve apāṅgayor dve ca tāsāṃ ṣaḍ iti varjayet | nāsā-netrāśritāḥ ṣaṣṭir lalāṭe sthapanī-śritām

31

तत्रैकां द्वे तथावर्तौ चतस्रश् च कचान्त-गाः । सप्तैवं वर्जयेत् तासां कर्णयोः षो-डशात्र तु

tatraikāṃ dve tathāvartau catasraś ca kacānta-gāḥ | saptaivaṃ varjayet tāsāṃ karṇayoḥ ṣo-ḍaśātra tu

32

द्वे शब्द-बोधने शङ्खौ सिरास् ता एव चाश्रिताः । द्वे शङ्ख-संधि-गे तासां मूर्ध्नि द्वा-दश तत्र तु

dve śabda-bodhane śaṅkhau sirās tā eva cāśritāḥ | dve śaṅkha-saṃdhi-ge tāsāṃ mūrdhni dvā-daśa tatra tu

33

एकैकां पृथग् उत्क्षेप-सीमन्ताधिपति-स्थिताम् । इत्य् अ-वेध्य-विभागार्थं प्रत्यङ्गं वर्णिताः सिराः

ekaikāṃ pṛthag utkṣepa-sīmantādhipati-sthitām | ity a-vedhya-vibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ

34

अ-वेध्यास् तत्र कार्त्स्न्येन देहे ऽष्टा-नवतिस् तथा । संकीर्णा ग्रथिताः क्षुद्रा वक्राः संधिषु चाश्रिताः

a-vedhyās tatra kārtsnyena dehe 'ṣṭā-navatis tathā | saṃkīrṇā grathitāḥ kṣudrā vakrāḥ saṃdhiṣu cāśritāḥ

35

तासां शतानां सप्तानां पादो ऽस्रं वहते पृथक् । वात-पित्त-कफैर् जुष्टं शुद्धं चैवं स्थिता मलाः

tāsāṃ śatānāṃ saptānāṃ pādo 'sraṃ vahate pṛthak | vāta-pitta-kaphair juṣṭaṃ śuddhaṃ caivaṃ sthitā malāḥ

36

शरीरम् अनुगृह्णन्ति पीडयन्त्य् अन्य-था पुनः । तत्र श्यावारुणाः सूक्ष्माः पूर्ण-रिक्ताः क्षणात् सिराः

śarīram anugṛhṇanti pīḍayanty anya-thā punaḥ | tatra śyāvāruṇāḥ sūkṣmāḥ pūrṇa-riktāḥ kṣaṇāt sirāḥ

37

प्रस्पन्दिन्यश् च वातास्रं वहन्ते पित्त-शोणितम् । स्पर्शोष्णाः शीघ्र-वाहिन्यो नील-पीताः कफं पुनः

praspandinyaś ca vātāsraṃ vahante pitta-śoṇitam | sparśoṣṇāḥ śīghra-vāhinyo nīla-pītāḥ kaphaṃ punaḥ

38

गौर्यः स्निग्धाः स्थिराः शीताः संसृष्टं लिङ्ग-संकरे । गूढाः सम-स्थिताः स्निग्धा रोहिण्यः शुद्ध-शोणितम्

gauryaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītāḥ saṃsṛṣṭaṃ liṅga-saṃkare | gūḍhāḥ sama-sthitāḥ snigdhā rohiṇyaḥ śuddha-śoṇitam

39

धमन्यो नाभि-संबद्धा विंशतिश् चतुर्-उत्तरा । ताभिः परिवृता नाभिश् चक्र-नाभिर् इवारकैः

dhamanyo nābhi-saṃbaddhā viṃśatiś catur-uttarā | tābhiḥ parivṛtā nābhiś cakra-nābhir ivārakaiḥ

40

३.३९cv ताभिः परिवृतो नाभिश् ताभिश् चोर्ध्वम् अधस् तिर्यग् देहो ऽयम् अनुगृह्यते । स्रोतांसि नासिके कर्णौ नेत्रे पाय्व्-आस्य-मेहनम्

3.39cv tābhiḥ parivṛto nābhiś tābhiś cordhvam adhas tiryag deho 'yam anugṛhyate | srotāṃsi nāsike karṇau netre pāyv-āsya-mehanam

41

स्तनौ रक्त-पथश् चेति नारीणाम् अधिकं त्रयम् । जीवितायतनान्य् अन्तः स्रोतांस्य् आहुस् त्रयो-दश

stanau rakta-pathaś ceti nārīṇām adhikaṃ trayam | jīvitāyatanāny antaḥ srotāṃsy āhus trayo-daśa

42

प्राण-धातु-मलाम्भो-ऽन्न-वाहीन्य् अ-हित-सेवनात् । तानि दुष्टानि रोगाय विशुद्धानि सुखाय च

prāṇa-dhātu-malāmbho-'nna-vāhīny a-hita-sevanāt | tāni duṣṭāni rogāya viśuddhāni sukhāya ca

43

स्व-धातु-सम-वर्णानि वृत्त-स्थूलान्य् अणूनि च । स्रोतांसि दीर्घाण्य् आकृत्या प्रतान-सदृशानि च

sva-dhātu-sama-varṇāni vṛtta-sthūlāny aṇūni ca | srotāṃsi dīrghāṇy ākṛtyā pratāna-sadṛśāni ca

44

आहारश् च विहारश् च यः स्याद् दोष-गुणैः समः । धातुभिर् वि-गुणो यश् च स्रोतसां स प्रदूषकः

āhāraś ca vihāraś ca yaḥ syād doṣa-guṇaiḥ samaḥ | dhātubhir vi-guṇo yaś ca srotasāṃ sa pradūṣakaḥ

45

अति-प्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयो ऽपि वा । वि-मार्गतो वा गमनं स्रोतसां दुष्टि-लक्षणम्

ati-pravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo 'pi vā | vi-mārgato vā gamanaṃ srotasāṃ duṣṭi-lakṣaṇam

46

३.४५dv स्रोतसां दुष्ट-लक्षणम् बिसानाम् इव सूक्ष्माणि दूरं प्रविसृतानि च । द्वाराणि स्रोतसां देहे रसो यैर् उपचीयते

3.45dv srotasāṃ duṣṭa-lakṣaṇam bisānām iva sūkṣmāṇi dūraṃ pravisṛtāni ca | dvārāṇi srotasāṃ dehe raso yair upacīyate

47

व्यधे तु स्रोतसां मोह-कम्पाध्मान-वमि-ज्वराः । प्रलाप-शूल-विण्-मूत्र-रोधा मरणम् एव वा

vyadhe tu srotasāṃ moha-kampādhmāna-vami-jvarāḥ | pralāpa-śūla-viṇ-mūtra-rodhā maraṇam eva vā

48

स्रोतो-विद्धम् अतो वैद्यः प्रत्याख्याय प्रसाधयेत् । उद्धृत्य शल्यं यत्नेन सद्यः-क्षत-विधानतः

sroto-viddham ato vaidyaḥ pratyākhyāya prasādhayet | uddhṛtya śalyaṃ yatnena sadyaḥ-kṣata-vidhānataḥ

49

अन्नस्य पक्ता पित्तं तु पाचकाख्यं पुरेरितम् । दोष-धातु-मलादीनाम् ऊष्मेत्य् आत्रेय-शासनम्

annasya paktā pittaṃ tu pācakākhyaṃ pureritam | doṣa-dhātu-malādīnām ūṣmety ātreya-śāsanam

1

वाम-पार्श्वाश्रितं नाभेः किञ्-चित् सूर्यस्य मण्डलम् । तन्-मध्ये मण्डलं सौम्यं तन्-मध्ये ऽग्निर् व्यवस्थितः ॥ ४९+

vāma-pārśvāśritaṃ nābheḥ kiñ-cit sūryasya maṇḍalam | tan-madhye maṇḍalaṃ saumyaṃ tan-madhye 'gnir vyavasthitaḥ || 49+

50

जरायु-मात्र-प्रच्छन्नः काच-कोश-स्थ-दीप-वत् ॥ ४९+२अब् ॥ तद्-अधिष्ठानम् अन्नस्य ग्रहणाद् ग्रहणी मता । सैव धन्वन्तरि-मते कला पित्त-धराह्वया

jarāyu-mātra-pracchannaḥ kāca-kośa-stha-dīpa-vat || 49+2ab || tad-adhiṣṭhānam annasya grahaṇād grahaṇī matā | saiva dhanvantari-mate kalā pitta-dharāhvayā

51

आयुर्-आरोग्य-वीर्यौजो-भूत-धात्व्-अग्नि-पुष्टये । स्थिता पक्वाशय-द्वारि भुक्त-मार्गार्गलेव सा

āyur-ārogya-vīryaujo-bhūta-dhātv-agni-puṣṭaye | sthitā pakvāśaya-dvāri bhukta-mārgārgaleva sā

52

३.५१dv भुक्त-मार्गार्गलेव या भुक्तम् आमाशये रुद्ध्वा सा विपाच्य नयत्य् अधः । बल-वत्य् अ-बला त्व् अन्नम् आमम् एव विमुञ्चति

3.51dv bhukta-mārgārgaleva yā bhuktam āmāśaye ruddhvā sā vipācya nayaty adhaḥ | bala-vaty a-balā tv annam āmam eva vimuñcati

53

ग्रहण्या बलम् अग्निर् हि स चापि ग्रहणी-बलः । दूषिते ऽग्नाव् अतो दुष्टा ग्रहणी रोग-कारिणी

grahaṇyā balam agnir hi sa cāpi grahaṇī-balaḥ | dūṣite 'gnāv ato duṣṭā grahaṇī roga-kāriṇī

54

यद् अन्नं देह-धात्व्-ओजो-बल-वर्णादि-पोषणम् । तत्राग्निर् हेतुर् आहारान् न ह्य् अ-पक्वाद् रसादयः

yad annaṃ deha-dhātv-ojo-bala-varṇādi-poṣaṇam | tatrāgnir hetur āhārān na hy a-pakvād rasādayaḥ

55

अन्नं काले ऽभ्यवहृतं कोष्ठं प्राणानिलाहृतम् । द्रवैर् विभिन्न-संघातं नीतं स्नेहेन मार्दवम्

annaṃ kāle 'bhyavahṛtaṃ koṣṭhaṃ prāṇānilāhṛtam | dravair vibhinna-saṃghātaṃ nītaṃ snehena mārdavam

56

३.५५bv कोष्ठे प्राणानिलाहृतम् संधुक्षितः समानेन पचत्य् आमाशय-स्थितम् । औदर्यो ऽग्निर् यथा बाह्यः स्थाली-स्थं तोय-तण्डुलम्

3.55bv koṣṭhe prāṇānilāhṛtam saṃdhukṣitaḥ samānena pacaty āmāśaya-sthitam | audaryo 'gnir yathā bāhyaḥ sthālī-sthaṃ toya-taṇḍulam

57

आदौ षड्-रसम् अप्य् अन्नं मधुरी-भूतम् ईरयेत् । फेनी-भूतं कफं यातं विदाहाद् अम्ल-तां ततः

ādau ṣaḍ-rasam apy annaṃ madhurī-bhūtam īrayet | phenī-bhūtaṃ kaphaṃ yātaṃ vidāhād amla-tāṃ tataḥ

58

३.५७cv फेन-भूतं कफं यातं पित्तम् आमाशयात् कुर्याच् च्यवमानं च्युतं पुनः । अग्निना शोषितं पक्वं पिण्डितं कटु मारुतम्

3.57cv phena-bhūtaṃ kaphaṃ yātaṃ pittam āmāśayāt kuryāc cyavamānaṃ cyutaṃ punaḥ | agninā śoṣitaṃ pakvaṃ piṇḍitaṃ kaṭu mārutam

59

भौमाप्याग्नेय-वायव्याः पञ्चोष्माणः स-नाभसाः । पञ्चाहार-गुणान् स्वान् स्वान् पार्थिवादीन् पचन्त्य् अनु

bhaumāpyāgneya-vāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sa-nābhasāḥ | pañcāhāra-guṇān svān svān pārthivādīn pacanty anu

60

यथा-स्वं ते च पुष्णन्ति पक्वा भूत-गुणान् पृथक् । पार्थिवाः पार्थिवान् एव शेषाः शेषांश् च देह-गान्

yathā-svaṃ te ca puṣṇanti pakvā bhūta-guṇān pṛthak | pārthivāḥ pārthivān eva śeṣāḥ śeṣāṃś ca deha-gān

61

३.६०av यथा-स्वं ते च पुष्यन्ति किट्टं सारश् च तत् पक्वम् अन्नं संभवति द्वि-धा । तत्राच्छं किट्टम् अन्नस्य मूत्रं विद्याद् घनम् शकृत्

3.60av yathā-svaṃ te ca puṣyanti kiṭṭaṃ sāraś ca tat pakvam annaṃ saṃbhavati dvi-dhā | tatrācchaṃ kiṭṭam annasya mūtraṃ vidyād ghanam śakṛt

62

३.६१av किट्टं सारस् तथा पक्वम् सारस् तु सप्तभिर् भूयो यथा-स्वं पच्यते ऽग्निभिः । रसाद् रक्तं ततो मांसं मांसान् मेदस् ततो ऽस्थि च

3.61av kiṭṭaṃ sāras tathā pakvam sāras tu saptabhir bhūyo yathā-svaṃ pacyate 'gnibhiḥ | rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsān medas tato 'sthi ca

63

३.६२dv मांसान् मेदो ऽस्थि मेदसः अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुक्राद् गर्भः प्रजायते । कफः पित्तं मलाः खेषु प्रस्वेदो नख-रोम च

3.62dv māṃsān medo 'sthi medasaḥ asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrād garbhaḥ prajāyate | kaphaḥ pittaṃ malāḥ kheṣu prasvedo nakha-roma ca

64

३.६३cv कफः पित्तं मलः खेषु स्नेहो ऽक्षि-त्वग्-विषाम् ओजो धातूनां क्रम-शो मलाः । प्रसाद-किट्टौ धातूनां पाकाद् एवं द्वि-धर्च्छतः

3.63cv kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu sneho 'kṣi-tvag-viṣām ojo dhātūnāṃ krama-śo malāḥ | prasāda-kiṭṭau dhātūnāṃ pākād evaṃ dvi-dharcchataḥ

65

परस्-परोपसंस्तम्भाद् धातु-स्नेह-परम्-परा । के-चिद् आहुर् अहो-रात्रात् षड्-अहाद् अपरे परे

paras-paropasaṃstambhād dhātu-sneha-param-parā | ke-cid āhur aho-rātrāt ṣaḍ-ahād apare pare

66

मासेन याति शुक्र-त्वम् अन्नं पाक-क्रमादिभिः । संतता भोज्य-धातूनां परिवृत्तिस् तु चक्र-वत्

māsena yāti śukra-tvam annaṃ pāka-kramādibhiḥ | saṃtatā bhojya-dhātūnāṃ parivṛttis tu cakra-vat

67

वृष्यादीनि प्रभावेण सद्यः शुक्रादि कुर्वते । प्रायः करोत्य् अहो-रात्रात् कर्मान्यद् अपि भेषजम्

vṛṣyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate | prāyaḥ karoty aho-rātrāt karmānyad api bheṣajam

68

३.६७bv सद्यः शुक्रं प्रकुर्वते व्यानेन रस-धातुर् हि विक्षेपोचित-कर्मणा । युग-पत् सर्वतो ऽजस्रं देहे विक्षिप्यते सदा

3.67bv sadyaḥ śukraṃ prakurvate vyānena rasa-dhātur hi vikṣepocita-karmaṇā | yuga-pat sarvato 'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā

69

क्षिप्यमाणः ख-वैगुण्याद् रसः सज्जति यत्र सः । तस्मिन् विकारं कुरुते खे वर्षम् इव तोय-दः

kṣipyamāṇaḥ kha-vaiguṇyād rasaḥ sajjati yatra saḥ | tasmin vikāraṃ kurute khe varṣam iva toya-daḥ

70

दोषाणाम् अपि चैवं स्याद् एक-देश-प्रकोपणम् । अन्न-भौतिक-धात्व्-अग्नि-कर्मेति परिभाषितम्

doṣāṇām api caivaṃ syād eka-deśa-prakopaṇam | anna-bhautika-dhātv-agni-karmeti paribhāṣitam

71

अन्नस्य पक्ता सर्वेषां पक्तॄणाम् अधिको मतः । तन्-मूलास् ते हि तद्-वृद्धि-क्षय-वृद्धि-क्षयात्मकाः

annasya paktā sarveṣāṃ paktṝṇām adhiko mataḥ | tan-mūlās te hi tad-vṛddhi-kṣaya-vṛddhi-kṣayātmakāḥ

72

तस्मात् तं विधि-वद् युक्तैर् अन्न-पानेन्धनैर् हितैः । पालयेत् प्रयतस् तस्य स्थितौ ह्य् आयुर्-बल-स्थितिः

tasmāt taṃ vidhi-vad yuktair anna-pānendhanair hitaiḥ | pālayet prayatas tasya sthitau hy āyur-bala-sthitiḥ

73

समः समाने स्थान-स्थे विषमो ऽग्निर् वि-मार्ग-गे । पित्ताभिमूर्छिते तीक्ष्णो मन्दो ऽस्मिन् कफ-पीडिते

samaḥ samāne sthāna-sthe viṣamo 'gnir vi-mārga-ge | pittābhimūrchite tīkṣṇo mando 'smin kapha-pīḍite

74

समो ऽग्निर् विषमस् तीक्ष्णो मन्दश् चैवं चतुर्-विधः । यः पचेत् सम्यग् एवान्नं भुक्तं सम्यक् समस् त्व् असौ

samo 'gnir viṣamas tīkṣṇo mandaś caivaṃ catur-vidhaḥ | yaḥ pacet samyag evānnaṃ bhuktaṃ samyak samas tv asau

75

३.७४dv भुक्तं सम्यक् समस् तु सः विषमो ऽ-सम्यग् अप्य् आशु सम्यग् वापि चिरात् पचेत् । तीक्ष्णो वह्निः पचेच् छीघ्रम् अ-सम्यग् अपि भोजनम्

3.74dv bhuktaṃ samyak samas tu saḥ viṣamo '-samyag apy āśu samyag vāpi cirāt pacet | tīkṣṇo vahniḥ pacec chīghram a-samyag api bhojanam

76

३.७५av विषमो ऽ-सम्यग् एवाशु ३.७५bv सम्यग् एव चिरात् पचेत् मन्दस् तु सम्यग् अप्य् अन्नम् उपयुक्तं चिरात् पचेत् । कृत्वास्य-शोषाटोपान्त्र-कूजनाध्मान-गौरवम्

3.75av viṣamo '-samyag evāśu 3.75bv samyag eva cirāt pacet mandas tu samyag apy annam upayuktaṃ cirāt pacet | kṛtvāsya-śoṣāṭopāntra-kūjanādhmāna-gauravam

1

३.७६bv उपभुक्तं चिरात् पचेत् शान्ते ऽग्नौ म्रियते युक्ते चिरं जीवत्य् अन्-आमयः । रोगी स्याद् विकृते मूलम् अग्नि-स्तम्भान् निरुच्यते ॥ ७६+

3.76bv upabhuktaṃ cirāt pacet śānte 'gnau mriyate yukte ciraṃ jīvaty an-āmayaḥ | rogī syād vikṛte mūlam agni-stambhān nirucyate || 76+

77

३.७६+१dv अग्नि-स्तम्भान् निरूप्यते सह-जं काल-जं युक्ति-कृतं देह-बलं त्रि-धा । तत्र सत्-त्व-शरीरोत्थं प्राकृतं सह-जं बलम्

3.76+1dv agni-stambhān nirūpyate saha-jaṃ kāla-jaṃ yukti-kṛtaṃ deha-balaṃ tri-dhā | tatra sat-tva-śarīrotthaṃ prākṛtaṃ saha-jaṃ balam

78

वयः-कृतम् ऋतूत्थं च काल-जं युक्ति-जं पुनः । विहाराहार-जनितं तथोर्जस्-कर-योग-जम्

vayaḥ-kṛtam ṛtūtthaṃ ca kāla-jaṃ yukti-jaṃ punaḥ | vihārāhāra-janitaṃ tathorjas-kara-yoga-jam

79

देशो ऽल्प-वारि-द्रु-नगो जाङ्गलः स्व्-अल्प-रोग-दः । आनूपो विपरीतो ऽस्मात् समः साधारणः स्मृतः

deśo 'lpa-vāri-dru-nago jāṅgalaḥ sv-alpa-roga-daḥ | ānūpo viparīto 'smāt samaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ

80

मज्ज-मेदो-वसा-मूत्र-पित्त-श्लेष्म-शकृन्त्य् असृक् । रसो जलं च देहे ऽस्मिन्न् एकैकाञ्जलि-वर्धितम्

majja-medo-vasā-mūtra-pitta-śleṣma-śakṛnty asṛk | raso jalaṃ ca dehe 'sminn ekaikāñjali-vardhitam

81

पृथक् स्व-प्रसृतं प्रोक्तम् ओजो-मस्तिष्क-रेतसाम् । द्वाव् अञ्जली तु स्तन्यस्य चत्वारो रजसः स्त्रियाः

pṛthak sva-prasṛtaṃ proktam ojo-mastiṣka-retasām | dvāv añjalī tu stanyasya catvāro rajasaḥ striyāḥ

83

सम-धातोर् इदं मानं विद्याद् वृद्धि-क्षयाव् अतः ॥ ८२अब् ॥ शुक्रासृग्-गर्भिणी-भोज्य-चेष्टा-गर्भाशयर्तुषु । यः स्याद् दोषो ऽधिकस् तेन प्रकृतिः सप्त-धोदिता

sama-dhātor idaṃ mānaṃ vidyād vṛddhi-kṣayāv ataḥ || 82ab || śukrāsṛg-garbhiṇī-bhojya-ceṣṭā-garbhāśayartuṣu | yaḥ syād doṣo 'dhikas tena prakṛtiḥ sapta-dhoditā

84

३.८३dv प्रकृतिः सप्त-धा स्मृता विभु-त्वाद् आशु-कारि-त्वाद् बलि-त्वाद् अन्य-कोपनात् । स्वातन्त्र्याद् बहु-रोग-त्वाद् दोषाणां प्रबलो ऽनिलः

3.83dv prakṛtiḥ sapta-dhā smṛtā vibhu-tvād āśu-kāri-tvād bali-tvād anya-kopanāt | svātantryād bahu-roga-tvād doṣāṇāṃ prabalo 'nilaḥ

85

प्रायो ऽत एव पवनाध्युषिता मनुष्या दोषात्मकाः स्फुटित-धूसर-केश-गात्राः । शीत-द्विषश् चल-धृति-स्मृति-बुद्धि-चेष्टा-सौहार्द-दृष्टि-गतयो ऽति-बहु-प्रलापाः

prāyo 'ta eva pavanādhyuṣitā manuṣyā doṣātmakāḥ sphuṭita-dhūsara-keśa-gātrāḥ | śīta-dviṣaś cala-dhṛti-smṛti-buddhi-ceṣṭā-sauhārda-dṛṣṭi-gatayo 'ti-bahu-pralāpāḥ

86

अल्प-वित्त-बल-जीवित-निद्राः सन्न-सक्त-चल-जर्जर-वाचः । नास्तिका बहु-भुजः स-विलासा गीत-हास-मृगया-कलि-लोलाः

alpa-vitta-bala-jīvita-nidrāḥ sanna-sakta-cala-jarjara-vācaḥ | nāstikā bahu-bhujaḥ sa-vilāsā gīta-hāsa-mṛgayā-kali-lolāḥ

87

३.८६av अल्प-पित्त-कफ-जीवित-निद्राः ३.८६av अल्प-वित्त-कफ-जीवित-निद्राः ३.८६av अल्प-पित्त-बल-जीवित-निद्राः मधुराम्ल-पटूष्ण-सात्म्य-काङ्क्षाः कृश-दीर्घाकृतयः स-शब्द-याताः । न दृढा न जितेन्द्रिया न चार्या न च कान्ता-दयिता बहु-प्रजा वा

3.86av alpa-pitta-kapha-jīvita-nidrāḥ 3.86av alpa-vitta-kapha-jīvita-nidrāḥ 3.86av alpa-pitta-bala-jīvita-nidrāḥ madhurāmla-paṭūṣṇa-sātmya-kāṅkṣāḥ kṛśa-dīrghākṛtayaḥ sa-śabda-yātāḥ | na dṛḍhā na jitendriyā na cāryā na ca kāntā-dayitā bahu-prajā vā

88

३.८७bv कृश-दीर्घाकृतयः स-शब्द-यानाः नेत्राणि चैषां खर-धूसराणि वृत्तान्य् अ-चारूणि मृतोपमानि । उन्मीलितानीव भवन्ति सुप्ते शैल-द्रुमांस् ते गगनं च यान्ति

3.87bv kṛśa-dīrghākṛtayaḥ sa-śabda-yānāḥ netrāṇi caiṣāṃ khara-dhūsarāṇi vṛttāny a-cārūṇi mṛtopamāni | unmīlitānīva bhavanti supte śaila-drumāṃs te gaganaṃ ca yānti

89

३.८८av नेत्राणि वैषां खर-धूसराणि अ-धन्या मत्सराध्माताः स्तेनाः प्रोद्बद्ध-पिण्डिकाः । श्व-शृगालोष्ट्र-गृध्राखु-काकानूकाश् च वातिकाः

3.88av netrāṇi vaiṣāṃ khara-dhūsarāṇi a-dhanyā matsarādhmātāḥ stenāḥ prodbaddha-piṇḍikāḥ | śva-śṛgāloṣṭra-gṛdhrākhu-kākānūkāś ca vātikāḥ

90

३.८९bv स्तेनाः प्रोद्वृत्त-पिण्डिकाः पित्तं वह्निर् वह्नि-जं वा यद् अस्मात् पित्तोद्रिक्तस् तीक्ष्ण-तृष्णा-बुभुक्षः । गौरोष्णाङ्गस् ताम्र-हस्ताङ्घ्रि-वक्त्रः शूरो मानी पिङ्ग-केशो ऽल्प-रोमा

3.89bv stenāḥ prodvṛtta-piṇḍikāḥ pittaṃ vahnir vahni-jaṃ vā yad asmāt pittodriktas tīkṣṇa-tṛṣṇā-bubhukṣaḥ | gauroṣṇāṅgas tāmra-hastāṅghri-vaktraḥ śūro mānī piṅga-keśo 'lpa-romā

91

३.९०bv पित्तोद्रिक्तस् तीव्र-तृष्णा-बुभुक्षः दयित-माल्य-विलेपन-मण्डनः सु-चरितः शुचिर् आश्रित-वत्सलः । विभव-साहस-बुद्धि-बलान्वितो भवति भीषु गतिर् द्विषताम् अपि

3.90bv pittodriktas tīvra-tṛṣṇā-bubhukṣaḥ dayita-mālya-vilepana-maṇḍanaḥ su-caritaḥ śucir āśrita-vatsalaḥ | vibhava-sāhasa-buddhi-balānvito bhavati bhīṣu gatir dviṣatām api

92

मेधावी प्र-शिथिल-संधि-बन्ध-मांसो नारीणाम् अन्-अभिमतो ऽल्प-शुक्र-कामः । आवासः पलित-तरङ्ग-नीलिकानां भुङ्क्ते ऽन्नं मधुर-कषाय-तिक्त-शीतम्

medhāvī pra-śithila-saṃdhi-bandha-māṃso nārīṇām an-abhimato 'lpa-śukra-kāmaḥ | āvāsaḥ palita-taraṅga-nīlikānāṃ bhuṅkte 'nnaṃ madhura-kaṣāya-tikta-śītam

93

घर्म-द्वेषी स्वेदनः पूति-गन्धिर् भूर्य्-उच्चार-क्रोध-पानाशनेर्ष्यः । सुप्तः पश्येत् कर्णिकारान् पलाशान् दिग्-दाहोल्का-विद्युद्-अर्कानलांश् च

gharma-dveṣī svedanaḥ pūti-gandhir bhūry-uccāra-krodha-pānāśanerṣyaḥ | suptaḥ paśyet karṇikārān palāśān dig-dāholkā-vidyud-arkānalāṃś ca

94

तनूनि पिङ्गानि चलानि चैषां तन्व्-अल्प-पक्ष्माणि हिम-प्रियाणि । क्रोधेन मद्येन रवेश् च भासा रागं व्रजन्त्य् आशु विलोचनानि

tanūni piṅgāni calāni caiṣāṃ tanv-alpa-pakṣmāṇi hima-priyāṇi | krodhena madyena raveś ca bhāsā rāgaṃ vrajanty āśu vilocanāni

95

३.९४av तनूनि पिङ्गानि चलानि वैषां मध्यायुषो मध्य-बलाः पिण्डिताः क्लेश-भीरवः । व्याघ्रर्क्ष-कपि-मार्जार-यक्षानूकाश् च पैत्तिकाः

3.94av tanūni piṅgāni calāni vaiṣāṃ madhyāyuṣo madhya-balāḥ piṇḍitāḥ kleśa-bhīravaḥ | vyāghrarkṣa-kapi-mārjāra-yakṣānūkāś ca paittikāḥ

96

३.९५dv -वृकानूकाश् च पैत्तिकाः श्लेष्मा सोमः श्लेष्मलस् तेन सौम्यो गूढ-स्निग्ध-श्लिष्ट-संध्य्-अस्थि-मांसः । क्षुत्-तृड्-दुःख-क्लेश-घर्मैर् अ-तप्तो बुद्ध्या युक्तः सात्त्विकः सत्य-संधः

3.95dv -vṛkānūkāś ca paittikāḥ śleṣmā somaḥ śleṣmalas tena saumyo gūḍha-snigdha-śliṣṭa-saṃdhy-asthi-māṃsaḥ | kṣut-tṛḍ-duḥkha-kleśa-gharmair a-tapto buddhyā yuktaḥ sāttvikaḥ satya-saṃdhaḥ

97

प्रियङ्गु-दूर्वा-शर-काण्ड-शस्त्र- गो-रोचना-पद्म-सुवर्ण-वर्णः । प्रलम्ब-बाहुः पृथु-पीन-वक्षा महा-ललाटो घन-नील-केशः

priyaṅgu-dūrvā-śara-kāṇḍa-śastra- go-rocanā-padma-suvarṇa-varṇaḥ | pralamba-bāhuḥ pṛthu-pīna-vakṣā mahā-lalāṭo ghana-nīla-keśaḥ

98

मृद्व्-अङ्गः सम-सु-विभक्त-चारु-देहो बह्व्-ओजो-रति-रस-शुक्र-पुत्र-भृत्यः । धर्मात्मा वदति न निष्ठुरं च जातु प्रच्छन्नं वहति दृढं चिरं च वैरम्

mṛdv-aṅgaḥ sama-su-vibhakta-cāru-deho bahv-ojo-rati-rasa-śukra-putra-bhṛtyaḥ | dharmātmā vadati na niṣṭhuraṃ ca jātu pracchannaṃ vahati dṛḍhaṃ ciraṃ ca vairam

99

३.९८av मृद्व्-अङ्गः सम-सु-विभक्त-चारु-वर्ष्मा स-मद-द्वि-रदेन्द्र-तुल्य-यातो जल-दाम्भो-धि-मृदङ्ग-सिंह-घोषः । स्मृति-मान् अभियोग-वान् विनीतो न च बाल्ये ऽप्य् अति-रोदनो न लोलः

3.98av mṛdv-aṅgaḥ sama-su-vibhakta-cāru-varṣmā sa-mada-dvi-radendra-tulya-yāto jala-dāmbho-dhi-mṛdaṅga-siṃha-ghoṣaḥ | smṛti-mān abhiyoga-vān vinīto na ca bālye 'py ati-rodano na lolaḥ

100

३.९९bv जल-दाम्भो-धि-मृदङ्ग-शङ्ख-घोषः तिक्तं कषायं कटुकोष्ण-रूक्षम् अल्पं स भुङ्क्ते बल-वांस् तथापि । रक्तान्त-सु-स्निग्ध-विशाल-दीर्घ- सु-व्यक्त-शुक्लासित-पक्ष्मलाक्षः

3.99bv jala-dāmbho-dhi-mṛdaṅga-śaṅkha-ghoṣaḥ tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukoṣṇa-rūkṣam alpaṃ sa bhuṅkte bala-vāṃs tathāpi | raktānta-su-snigdha-viśāla-dīrgha- su-vyakta-śuklāsita-pakṣmalākṣaḥ

101

अल्प-व्याहार-क्रोध-पानाशनेहः प्राज्यायुर्-वित्तो दीर्घ-दर्शी वदान्यः । श्राद्धो गम्भीरः स्थूल-लक्षः क्षमा-वान् आर्यो निद्रालुर् दीर्घ-सूत्रः कृत-ज्ञः

alpa-vyāhāra-krodha-pānāśanehaḥ prājyāyur-vitto dīrgha-darśī vadānyaḥ | śrāddho gambhīraḥ sthūla-lakṣaḥ kṣamā-vān āryo nidrālur dīrgha-sūtraḥ kṛta-jñaḥ

102

३.१०१av अल्प-व्याहार-क्रोध-पानाशनेर्ष्यः ३.१०१bv प्राज्यायुर्-वृत्तो दीर्घ-दर्शी वदान्यः ३.१०१cv श्राद्धो गम्भीरः स्थूल-लक्ष्यः क्षमा-वान् ३.१०१dv आर्यो निद्रालुर् दीर्घ-सूत्री कृत-ज्ञः ऋजुर् विपश्चित् सु-भगः सु-लज्जो भक्तो गुरूणां स्थिर-सौहृदश् च । स्वप्ने स-पद्मान् स-विहङ्ग-मालांस् तोयाशयान् पश्यति तोय-दांश् च

3.101av alpa-vyāhāra-krodha-pānāśanerṣyaḥ 3.101bv prājyāyur-vṛtto dīrgha-darśī vadānyaḥ 3.101cv śrāddho gambhīraḥ sthūla-lakṣyaḥ kṣamā-vān 3.101dv āryo nidrālur dīrgha-sūtrī kṛta-jñaḥ ṛjur vipaścit su-bhagaḥ su-lajjo bhakto gurūṇāṃ sthira-sauhṛdaś ca | svapne sa-padmān sa-vihaṅga-mālāṃs toyāśayān paśyati toya-dāṃś ca

103

३.१०२av ऋजुर् विपश्चित् सु-भगः स-लज्जो ब्रह्म-रुद्रेन्द्र-वरुण-तार्क्ष्य-हंस-गजाधिपैः । श्लेष्म-प्रकृतयस् तुल्यास् तथा सिंहाश्व-गो-वृषैः

3.102av ṛjur vipaścit su-bhagaḥ sa-lajjo brahma-rudrendra-varuṇa-tārkṣya-haṃsa-gajādhipaiḥ | śleṣma-prakṛtayas tulyās tathā siṃhāśva-go-vṛṣaiḥ

104

प्रकृतीर् द्वय-सर्वोत्था द्वन्द्व-सर्व-गुणोदये । शौचास्तिक्यादिभिश् चैवं गुणैर् गुण-मयीर् वदेत्

prakṛtīr dvaya-sarvotthā dvandva-sarva-guṇodaye | śaucāstikyādibhiś caivaṃ guṇair guṇa-mayīr vadet

105

वयस् त्व् आ-षो-डशाद् बालं तत्र धात्व्-इन्द्रियौजसाम् । वृद्धिर् आ-सप्ततेर् मध्यं तत्रा-वृद्धिः परं क्षयः

vayas tv ā-ṣo-ḍaśād bālaṃ tatra dhātv-indriyaujasām | vṛddhir ā-saptater madhyaṃ tatrā-vṛddhiḥ paraṃ kṣayaḥ

106

स्वं स्वं हस्त-त्रयं सार्धं वपुः पात्रं सुखायुषोः । न च यद् युक्तम् उद्रिक्तैर् अष्टाभिर् निन्दितैर् निजैः

svaṃ svaṃ hasta-trayaṃ sārdhaṃ vapuḥ pātraṃ sukhāyuṣoḥ | na ca yad yuktam udriktair aṣṭābhir ninditair nijaiḥ

107

अ-रोमशासित-स्थूल-दीर्घ-त्वैः स-विपर्ययैः । सु-स्निग्धा मृदवः सूक्ष्मा नैक-मूलाः स्थिराः कचाः

a-romaśāsita-sthūla-dīrgha-tvaiḥ sa-viparyayaiḥ | su-snigdhā mṛdavaḥ sūkṣmā naika-mūlāḥ sthirāḥ kacāḥ

108

ललाटम् उन्नतं श्लिष्ट-शङ्खम् अर्धेन्दु-संनिभम् । कर्णौ नीचोन्नतौ पश्चान् महान्तौ श्लिष्ट-मांसलौ

lalāṭam unnataṃ śliṣṭa-śaṅkham ardhendu-saṃnibham | karṇau nīconnatau paścān mahāntau śliṣṭa-māṃsalau

109

नेत्रे व्यक्तासित-सिते सु-बद्ध-घन-पक्ष्मणी । उन्नताग्रा महोच्छ्वासा पीनर्जुर् नासिका समा

netre vyaktāsita-site su-baddha-ghana-pakṣmaṇī | unnatāgrā mahocchvāsā pīnarjur nāsikā samā

110

३.१०९bv सु-बद्धे घन-पक्ष्मणी ओष्ठौ रक्ताव् अन्-उद्वृत्तौ महत्यौ नोल्बणे हनू । महद् आस्यं घना दन्ताः स्निग्धाः श्लक्ष्णाः सिताः समाः

3.109bv su-baddhe ghana-pakṣmaṇī oṣṭhau raktāv an-udvṛttau mahatyau nolbaṇe hanū | mahad āsyaṃ ghanā dantāḥ snigdhāḥ ślakṣṇāḥ sitāḥ samāḥ

111

जिह्वा रक्तायता तन्वी मांसलं चिबुकं महत् । ग्रीवा ह्रस्वा घना वृत्ता स्कन्धाव् उन्नत-पीवरौ

jihvā raktāyatā tanvī māṃsalaṃ cibukaṃ mahat | grīvā hrasvā ghanā vṛttā skandhāv unnata-pīvarau

112

उदरं दक्षिणावर्त-गूढ-नाभि समुन्नतम् । तनु-रक्तोन्नत-नखं स्निग्धं आ-ताम्र-मांसलम्

udaraṃ dakṣiṇāvarta-gūḍha-nābhi samunnatam | tanu-raktonnata-nakhaṃ snigdhaṃ ā-tāmra-māṃsalam

113

दीर्घा-च्छिद्राङ्गुलि महत् पाणि-पादं प्रतिष्ठितम् । गूढ-वंशं बृहत् पृष्ठं निगूढाः संधयो दृढाः

dīrghā-cchidrāṅguli mahat pāṇi-pādaṃ pratiṣṭhitam | gūḍha-vaṃśaṃ bṛhat pṛṣṭhaṃ nigūḍhāḥ saṃdhayo dṛḍhāḥ

114

३.११३cv गूढ-वंशं महत् पृष्ठं धीरः स्वरो ऽनुनादी च वर्णः स्निग्धः स्थिर-प्रभः । स्व-भाव-जं स्थिरं सत्-त्वम् अ-विकारि विपत्स्व् अपि

3.113cv gūḍha-vaṃśaṃ mahat pṛṣṭhaṃ dhīraḥ svaro 'nunādī ca varṇaḥ snigdhaḥ sthira-prabhaḥ | sva-bhāva-jaṃ sthiraṃ sat-tvam a-vikāri vipatsv api

115

उत्तरोत्तर-सु-क्षेत्रं वपुर् गर्भादि-नी-रुजम् । आयाम-ज्ञान-विज्ञानैर् वर्धमानं शनैः शुभम्

uttarottara-su-kṣetraṃ vapur garbhādi-nī-rujam | āyāma-jñāna-vijñānair vardhamānaṃ śanaiḥ śubham

116

इति सर्व-गुणोपेते शरीरे शरदां शतम् । आयुर् ऐश्वर्यम् इष्टाश् च सर्वे भावाः प्रतिष्ठिताः

iti sarva-guṇopete śarīre śaradāṃ śatam | āyur aiśvaryam iṣṭāś ca sarve bhāvāḥ pratiṣṭhitāḥ

117

त्वग्-रक्तादीनि सत्-त्वान्तान्य् अग्र्याण्य् अष्टौ यथोत्तरम् । बल-प्रमाण-ज्ञानार्थं साराण्य् उक्तानि देहिनाम्

tvag-raktādīni sat-tvāntāny agryāṇy aṣṭau yathottaram | bala-pramāṇa-jñānārthaṃ sārāṇy uktāni dehinām

118

३.११७bv अग्राण्य् अष्टौ यथोत्तरम् सारैर् उपेतः सर्वैः स्यात् परं गौरव-संयुतः । सर्वारम्भेषु चाशा-वान् सहिष्णुः सन्-मतिः स्थिरः

3.117bv agrāṇy aṣṭau yathottaram sārair upetaḥ sarvaiḥ syāt paraṃ gaurava-saṃyutaḥ | sarvārambheṣu cāśā-vān sahiṣṇuḥ san-matiḥ sthiraḥ

119

३.११८dv सहिष्णुः सु-मतिः स्थिरः अन्-उत्सेकं अ-दैन्यं च सुखं दुःखं च सेवते । सत्-त्व-वांस् तप्यमानस् तु राजसो नैव तामसः

3.118dv sahiṣṇuḥ su-matiḥ sthiraḥ an-utsekaṃ a-dainyaṃ ca sukhaṃ duḥkhaṃ ca sevate | sat-tva-vāṃs tapyamānas tu rājaso naiva tāmasaḥ

120

३.११९cv सत्-त्व-वान् स्तभ्यमानस् तु दान-शील-दया-सत्य-ब्रह्म-चर्य-कृत-ज्ञ-ताः । रसायनानि मैत्री च पुण्यायुर्-वृद्धि-कृद् गणः

3.119cv sat-tva-vān stabhyamānas tu dāna-śīla-dayā-satya-brahma-carya-kṛta-jña-tāḥ | rasāyanāni maitrī ca puṇyāyur-vṛddhi-kṛd gaṇaḥ

अध्यायः ३

1

मासैर् द्वि-संख्यैर् माघाद्यैः क्रमात् षड् ऋतवः स्मृताः । शिशिरो ऽथ वसन्तश् च ग्रीष्मो वर्षा-शरद्-धिमाः

māsair dvi-saṃkhyair māghādyaiḥ kramāt ṣaḍ ṛtavaḥ smṛtāḥ | śiśiro 'tha vasantaś ca grīṣmo varṣā-śarad-dhimāḥ

2

शिशिराद्यास् त्रिभिस् तैस् तु विद्याद् अयनम् उत्तरम् । आदानं च तद् आदत्ते नृणां प्रति-दिनं बलम्

śiśirādyās tribhis tais tu vidyād ayanam uttaram | ādānaṃ ca tad ādatte nṛṇāṃ prati-dinaṃ balam

3

तस्मिन् ह्य् अत्य्-अर्थ-तीक्ष्णोष्ण-रूक्षा मार्ग-स्व-भावतः । आदित्य-पवनाः सौम्यान् क्षपयन्ति गुणान् भुवः

tasmin hy aty-artha-tīkṣṇoṣṇa-rūkṣā mārga-sva-bhāvataḥ | āditya-pavanāḥ saumyān kṣapayanti guṇān bhuvaḥ

4

तिक्तः कषायः कटुको बलिनो ऽत्र रसाः क्रमात् । तस्माद् आदानम् आग्नेयम् ऋतवो दक्षिणायनम्

tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭuko balino 'tra rasāḥ kramāt | tasmād ādānam āgneyam ṛtavo dakṣiṇāyanam

5

वर्षादयो विसर्गश् च यद् बलं विसृजत्य् अयम् । सौम्य-त्वाद् अत्र सोमो हि बल-वान् हीयते रविः

varṣādayo visargaś ca yad balaṃ visṛjaty ayam | saumya-tvād atra somo hi bala-vān hīyate raviḥ

6

मेघ-वृष्ट्य्-अनिलैः शीतैः शान्त-तापे मही-तले । स्निग्धाश् चेहाम्ल-लवण-मधुरा बलिनो रसाः

megha-vṛṣṭy-anilaiḥ śītaiḥ śānta-tāpe mahī-tale | snigdhāś cehāmla-lavaṇa-madhurā balino rasāḥ

7

शीते ऽग्र्यं वृष्टि-घर्मे ऽल्पं बलं मध्यं तु शेषयोः । बलिनः शीत-संरोधाद् धेमन्ते प्रबलो ऽनलः

śīte 'gryaṃ vṛṣṭi-gharme 'lpaṃ balaṃ madhyaṃ tu śeṣayoḥ | balinaḥ śīta-saṃrodhād dhemante prabalo 'nalaḥ

8

भवत्य् अल्पेन्धनो धातून् स पचेद् वायुनेरितः । अतो हिमे ऽस्मिन् सेवेत स्वाद्व्-अम्ल-लवणान् रसान्

bhavaty alpendhano dhātūn sa paced vāyuneritaḥ | ato hime 'smin seveta svādv-amla-lavaṇān rasān

9

दैर्घ्यान् निशानाम् एतर्हि प्रातर् एव बुभुक्षितः । अवश्य-कार्यं संभाव्य यथोक्तं शीलयेद् अनु

dairghyān niśānām etarhi prātar eva bubhukṣitaḥ | avaśya-kāryaṃ saṃbhāvya yathoktaṃ śīlayed anu

10

वात-घ्न-तैलैर् अभ्यङ्गं मूर्ध्नि तैलं विमर्दनम् । नियुद्धं कुशलैः सार्धं पादाघातं च युक्तितः

vāta-ghna-tailair abhyaṅgaṃ mūrdhni tailaṃ vimardanam | niyuddhaṃ kuśalaiḥ sārdhaṃ pādāghātaṃ ca yuktitaḥ

11

३.१०bv मूर्ध-तैलं विमर्दनम् कषायापहृत-स्नेहस् ततः स्नातो यथा-विधि । कुङ्कुमेन स-दर्पेण प्रदिग्धो ऽगुरु-धूपितः

3.10bv mūrdha-tailaṃ vimardanam kaṣāyāpahṛta-snehas tataḥ snāto yathā-vidhi | kuṅkumena sa-darpeṇa pradigdho 'guru-dhūpitaḥ

12

रसान् स्निग्धान् पलं पुष्टं गौडम् अच्छ-सुरां सुराम् । गोधूम-पिष्ट-माषेक्षु-क्षीरोत्थ-विकृतीः शुभाः

rasān snigdhān palaṃ puṣṭaṃ gauḍam accha-surāṃ surām | godhūma-piṣṭa-māṣekṣu-kṣīrottha-vikṛtīḥ śubhāḥ

13

नवम् अन्नं वसां तैलं शौच-कार्ये सुखोदकम् । प्रावाराजिन-कौशेय-प्रवेणी-कौचवास्तृतम्

navam annaṃ vasāṃ tailaṃ śauca-kārye sukhodakam | prāvārājina-kauśeya-praveṇī-kaucavāstṛtam

14

३.१३dv -प्रवेणी-कुथकास्तृतम् उष्ण-स्व-भावैर् लघुभिः प्रावृतः शयनं भजेत् । युक्त्यार्क-किरणान् स्वेदं पाद-त्राणं च सर्व-दा

3.13dv -praveṇī-kuthakāstṛtam uṣṇa-sva-bhāvair laghubhiḥ prāvṛtaḥ śayanaṃ bhajet | yuktyārka-kiraṇān svedaṃ pāda-trāṇaṃ ca sarva-dā

15

पीवरोरु-स्तन-श्रोण्यः स-मदाः प्रमदाः प्रियाः । हरन्ति शीतम् उष्णाङ्ग्यो धूप-कुङ्कुम-यौवनैः

pīvaroru-stana-śroṇyaḥ sa-madāḥ pramadāḥ priyāḥ | haranti śītam uṣṇāṅgyo dhūpa-kuṅkuma-yauvanaiḥ

16

अङ्गार-ताप-संतप्त-गर्भ-भू-वेश्म-चारिणः । शीत-पारुष्य-जनितो न दोषो जातु जायते

aṅgāra-tāpa-saṃtapta-garbha-bhū-veśma-cāriṇaḥ | śīta-pāruṣya-janito na doṣo jātu jāyate

17

अयम् एव विधिः कार्यः शिशिरे ऽपि विशेषतः । तदा हि शीतम् अधिकं रौक्ष्यं चादान-काल-जम्

ayam eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire 'pi viśeṣataḥ | tadā hi śītam adhikaṃ raukṣyaṃ cādāna-kāla-jam

18

कफश् चितो हि शिशिरे वसन्ते ऽर्कांशु-तापितः । हत्वाग्निं कुरुते रोगान् अतस् तं त्वरया त्यजेत्

kaphaś cito hi śiśire vasante 'rkāṃśu-tāpitaḥ | hatvāgniṃ kurute rogān atas taṃ tvarayā tyajet

19

तीक्ष्णैर् वमन-नस्याद्यैर् लघु-रूक्षैश् च भोजनैः । व्यायामोद्वर्तनाघातैर् जित्वा श्लेष्माणम् उल्बणम्

tīkṣṇair vamana-nasyādyair laghu-rūkṣaiś ca bhojanaiḥ | vyāyāmodvartanāghātair jitvā śleṣmāṇam ulbaṇam

20

स्नातो ऽनुलिप्तः कर्पूर-चन्दनागुरु-कुङ्कुमैः । पुराण-यव-गोधूम-क्षौद्र-जाङ्गल-शूल्य-भुक्

snāto 'nuliptaḥ karpūra-candanāguru-kuṅkumaiḥ | purāṇa-yava-godhūma-kṣaudra-jāṅgala-śūlya-bhuk

21

सहकार-रसोन्मिश्रान् आस्वाद्य प्रिययार्पितान् । प्रियास्य-सङ्ग-सुरभीन् प्रिया-नेत्रोत्पलाङ्कितान्

sahakāra-rasonmiśrān āsvādya priyayārpitān | priyāsya-saṅga-surabhīn priyā-netrotpalāṅkitān

22

सौमनस्य-कृतो हृद्यान् वयस्यैः सहितः पिबेत् । निर्गदान् आसवारिष्ट-सीधु-मार्द्वीक-माधवान्

saumanasya-kṛto hṛdyān vayasyaiḥ sahitaḥ pibet | nirgadān āsavāriṣṭa-sīdhu-mārdvīka-mādhavān

23

शृङ्गवेराम्बु साराम्बु मध्व्-अम्बु जलदाम्बु च । दक्षिणानिल-शीतेषु परितो जल-वाहिषु

śṛṅgaverāmbu sārāmbu madhv-ambu jaladāmbu ca | dakṣiṇānila-śīteṣu parito jala-vāhiṣu

24

३.२३bv मध्व्-अम्बु जलदाम्बु वा अ-दृष्ट-नष्ट-सूर्येषु मणि-कुट्टिम-कान्तिषु । परपुष्ट-विघुष्टेषु काम-कर्मान्त-भूमिषु

3.23bv madhv-ambu jaladāmbu vā a-dṛṣṭa-naṣṭa-sūryeṣu maṇi-kuṭṭima-kāntiṣu | parapuṣṭa-vighuṣṭeṣu kāma-karmānta-bhūmiṣu

25

३.२४av अ-दृष्टा-नष्ट-सूर्येषु विचित्र-पुष्प-वृक्षेषु काननेषु सु-गन्धिषु । गोष्ठी-कथाभिश् चित्राभिर् मध्याह्नं गमयेत् सुखी

3.24av a-dṛṣṭā-naṣṭa-sūryeṣu vicitra-puṣpa-vṛkṣeṣu kānaneṣu su-gandhiṣu | goṣṭhī-kathābhiś citrābhir madhyāhnaṃ gamayet sukhī

26

गुरु-शीत-दिवा-स्वप्न-स्निग्धाम्ल-मधुरांस् त्यजेत् । तीक्ष्णांशुर् अति-तीक्ष्णांशुर् ग्रीष्मे संक्षिपतीव यत्

guru-śīta-divā-svapna-snigdhāmla-madhurāṃs tyajet | tīkṣṇāṃśur ati-tīkṣṇāṃśur grīṣme saṃkṣipatīva yat

27

३.२६cv स्नेहम् अर्को ऽति-तीक्ष्णांशुर् प्रत्य्-अहं क्षीयते श्लेष्मा तेन वायुश् च वर्धते । अतो ऽस्मिन् पटु-कट्व्-अम्ल-व्यायामार्क-करांस् त्यजेत्

3.26cv sneham arko 'ti-tīkṣṇāṃśur praty-ahaṃ kṣīyate śleṣmā tena vāyuś ca vardhate | ato 'smin paṭu-kaṭv-amla-vyāyāmārka-karāṃs tyajet

28

भजेन् मधुरम् एवान्नं लघु स्निग्धं हिमं द्रवम् । सु-शीत-तोय-सिक्ताङ्गो लिह्यात् सक्तून् स-शर्करान्

bhajen madhuram evānnaṃ laghu snigdhaṃ himaṃ dravam | su-śīta-toya-siktāṅgo lihyāt saktūn sa-śarkarān

29

मद्यं न पेयं पेयं वा स्व्-अल्पं सु-बहु-वारि वा । अन्य-था शोष-शैथिल्य-दाह-मोहान् करोति तत्

madyaṃ na peyaṃ peyaṃ vā sv-alpaṃ su-bahu-vāri vā | anya-thā śoṣa-śaithilya-dāha-mohān karoti tat

30

३.२९cv अन्य-था शोफ-शैथिल्य- कुन्देन्दु-धवलं शालिम् अश्नीयाज् जाङ्गलैः पलैः । पिबेद् रसं नाति-घनं रसालां राग-खाण्डवौ

3.29cv anya-thā śopha-śaithilya- kundendu-dhavalaṃ śālim aśnīyāj jāṅgalaiḥ palaiḥ | pibed rasaṃ nāti-ghanaṃ rasālāṃ rāga-khāṇḍavau

31

३.३०av कुन्देन्दु-धवलाञ् छालीन् ३.३०dv रसालां राग-खाडवौ ३.३०dv रसालां राग-षाडवौ पानकं पञ्च-सारं वा नव-मृद्-भाजने स्थितम् । मोच-चोच-दलैर् युक्तं साम्लं मृन्-मय-शुक्तिभिः

3.30av kundendu-dhavalāñ chālīn 3.30dv rasālāṃ rāga-khāḍavau 3.30dv rasālāṃ rāga-ṣāḍavau pānakaṃ pañca-sāraṃ vā nava-mṛd-bhājane sthitam | moca-coca-dalair yuktaṃ sāmlaṃ mṛn-maya-śuktibhiḥ

32

३.३१bv नव-मृद्-भाजन-स्थितम् पाटला-वासितं चाम्भः स-कर्पूरं सु-शीतलम् । शशाङ्क-किरणान् भक्ष्यान् रजन्यां भक्षयन् पिबेत्

3.31bv nava-mṛd-bhājana-sthitam pāṭalā-vāsitaṃ cāmbhaḥ sa-karpūraṃ su-śītalam | śaśāṅka-kiraṇān bhakṣyān rajanyāṃ bhakṣayan pibet

33

स-सितं माहिषं क्षीरं चन्द्र-नक्षत्र-शीतलम् । अभ्रङ्-कष-महा-शाल-ताल-रुद्धोष्ण-रश्मिषु

sa-sitaṃ māhiṣaṃ kṣīraṃ candra-nakṣatra-śītalam | abhraṅ-kaṣa-mahā-śāla-tāla-ruddhoṣṇa-raśmiṣu

34

वनेषु माधवी-श्लिष्ट-द्राक्षा-स्तबक-शालिषु । सु-गन्धि-हिम-पानीय-सिच्यमान-पटालिके

vaneṣu mādhavī-śliṣṭa-drākṣā-stabaka-śāliṣu | su-gandhi-hima-pānīya-sicyamāna-paṭālike

35

कायमाने चिते चूत-प्रवाल-फल-लुम्बिभिः । कदली-दल-कल्हार-मृणाल-कमलोत्पलैः

kāyamāne cite cūta-pravāla-phala-lumbibhiḥ | kadalī-dala-kalhāra-mṛṇāla-kamalotpalaiḥ

36

कोमलैः कल्पिते तल्पे हसत्-कुसुम-पल्लवे । मध्यन्-दिने ऽर्क-तापार्तः स्वप्याद् धारा-गृहे ऽथ-वा

komalaiḥ kalpite talpe hasat-kusuma-pallave | madhyan-dine 'rka-tāpārtaḥ svapyād dhārā-gṛhe 'tha-vā

37

पुस्त-स्त्री-स्तन-हस्तास्य-प्रवृत्तोशीर-वारिणि । निशा-कर-कराकीर्णे सौध-पृष्ठे निशासु च

pusta-strī-stana-hastāsya-pravṛttośīra-vāriṇi | niśā-kara-karākīrṇe saudha-pṛṣṭhe niśāsu ca

38

आसना स्वस्थ-चित्तस्य चन्दनार्द्रस्य मालिनः । निवृत्त-काम-तन्त्रस्य सु-सूक्ष्म-तनु-वाससः

āsanā svastha-cittasya candanārdrasya mālinaḥ | nivṛtta-kāma-tantrasya su-sūkṣma-tanu-vāsasaḥ

39

जलार्द्रास् ताल-वृन्तानि विस्तृताः पद्मिनी-पुटाः । उत्क्षेपाश् च मृदूत्क्षेपा जल-वर्षि-हिमानिलाः

jalārdrās tāla-vṛntāni vistṛtāḥ padminī-puṭāḥ | utkṣepāś ca mṛdūtkṣepā jala-varṣi-himānilāḥ

40

कर्पूर-मल्लिका-माला हाराः स-हरि-चन्दनाः । मनो-हर-कलालापाः शिशवः सारिकाः शुकाः

karpūra-mallikā-mālā hārāḥ sa-hari-candanāḥ | mano-hara-kalālāpāḥ śiśavaḥ sārikāḥ śukāḥ

41

मृणाल-वलयाः कान्ताः प्रोत्फुल्ल-कमलोज्ज्वलाः । जङ्गमा इव पद्मिन्यो हरन्ति दयिताः क्लमम्

mṛṇāla-valayāḥ kāntāḥ protphulla-kamalojjvalāḥ | jaṅgamā iva padminyo haranti dayitāḥ klamam

42

आदान-ग्लान-वपुषाम् अग्निः सन्नो ऽपि सीदति । वर्षासु दोषैर् दुष्यन्ति ते ऽम्बु-लम्बाम्बु-दे ऽम्बरे

ādāna-glāna-vapuṣām agniḥ sanno 'pi sīdati | varṣāsu doṣair duṣyanti te 'mbu-lambāmbu-de 'mbare

43

३.४२av आदान-म्लान-वपुषाम् स-तुषारेण मरुता सहसा शीतलेन च । भू-बाष्पेणाम्ल-पाकेन मलिनेन च वारिणा

3.42av ādāna-mlāna-vapuṣām sa-tuṣāreṇa marutā sahasā śītalena ca | bhū-bāṣpeṇāmla-pākena malinena ca vāriṇā

44

वह्निनैव च मन्देन तेष्व् इत्य् अन्यो-ऽन्य-दूषिषु । भजेत् साधारणं सर्वम् ऊष्मणस् तेजनं च यत्

vahninaiva ca mandena teṣv ity anyo-'nya-dūṣiṣu | bhajet sādhāraṇaṃ sarvam ūṣmaṇas tejanaṃ ca yat

45

आस्थापनं शुद्ध-तनुर् जीर्णं धान्यं रसान् कृतान् । जाङ्गलं पिशितं यूषान् मध्व्-अरिष्टं चिरन्-तनम्

āsthāpanaṃ śuddha-tanur jīrṇaṃ dhānyaṃ rasān kṛtān | jāṅgalaṃ piśitaṃ yūṣān madhv-ariṣṭaṃ ciran-tanam

46

मस्तु सौवर्चलाढ्यं वा पञ्च-कोलावचूर्णितम् । दिव्यं कौपं शृतं चाम्भो भोजनं त्व् अति-दुर्-दिने

mastu sauvarcalāḍhyaṃ vā pañca-kolāvacūrṇitam | divyaṃ kaupaṃ śṛtaṃ cāmbho bhojanaṃ tv ati-dur-dine

47

३.४६av मस्तु सौवर्चलाढ्यं च व्यक्ताम्ल-लवण-स्नेहं संशुष्कं क्षौद्र-वल् लघु । अ-पाद-चारी सुरभिः सततं धूपिताम्बरः

3.46av mastu sauvarcalāḍhyaṃ ca vyaktāmla-lavaṇa-snehaṃ saṃśuṣkaṃ kṣaudra-val laghu | a-pāda-cārī surabhiḥ satataṃ dhūpitāmbaraḥ

48

हर्म्य-पृष्ठे वसेद् बाष्प-शीत-सीकर-वर्जिते । नदी-जलोद-मन्थाहः-स्वप्नायासातपांश् त्यजेत्

harmya-pṛṣṭhe vased bāṣpa-śīta-sīkara-varjite | nadī-jaloda-manthāhaḥ-svapnāyāsātapāṃś tyajet

49

वर्षा-शीतोचिताङ्गानां सहसैवार्क-रश्मिभिः । तप्तानां संचितं वृष्टौ पित्तं शरदि कुप्यति

varṣā-śītocitāṅgānāṃ sahasaivārka-raśmibhiḥ | taptānāṃ saṃcitaṃ vṛṣṭau pittaṃ śaradi kupyati

50

तज्-जयाय घृतं तिक्तं विरेको रक्त-मोक्षणम् । तिक्तं स्वादु कषायं च क्षुधितो ऽन्नं भजेल् लघु

taj-jayāya ghṛtaṃ tiktaṃ vireko rakta-mokṣaṇam | tiktaṃ svādu kaṣāyaṃ ca kṣudhito 'nnaṃ bhajel laghu

51

शालि-मुद्ग-सिता-धात्री-पटोल-मधु-जाङ्गलम् । तप्तं तप्तांशु-किरणैः शीतं शीतांशु-रश्मिभिः

śāli-mudga-sitā-dhātrī-paṭola-madhu-jāṅgalam | taptaṃ taptāṃśu-kiraṇaiḥ śītaṃ śītāṃśu-raśmibhiḥ

52

समन्ताद् अप्य् अहो-रात्रम् अगस्त्योदय-निर्-विषम् । शुचि हंसोदकं नाम निर्-मलं मल-जिज् जलम्

samantād apy aho-rātram agastyodaya-nir-viṣam | śuci haṃsodakaṃ nāma nir-malaṃ mala-jij jalam

53

नाभिष्यन्दि न वा रूक्षं पानादिष्व् अमृतोपमम् । चन्दनोशीर-कर्पूर-मुक्ता-स्रग्-वसनोज्ज्वलः

nābhiṣyandi na vā rūkṣaṃ pānādiṣv amṛtopamam | candanośīra-karpūra-muktā-srag-vasanojjvalaḥ

54

सौधेषु सौध-धवलां चन्द्रिकां रजनी-मुखे । तुषार-क्षार-सौहित्य-दधि-तैल-वसातपान्

saudheṣu saudha-dhavalāṃ candrikāṃ rajanī-mukhe | tuṣāra-kṣāra-sauhitya-dadhi-taila-vasātapān

55

तीक्ष्ण-मद्य-दिवा-स्वप्न-पुरो-वातान् परित्यजेत् । शीते वर्षासु चाद्यांस् त्रीन् वसन्ते ऽन्त्यान् रसान् भजेत्

tīkṣṇa-madya-divā-svapna-puro-vātān parityajet | śīte varṣāsu cādyāṃs trīn vasante 'ntyān rasān bhajet

56

स्वादुं निदाघे शरदि स्वादु-तिक्त-कषायकान् । शरद्-वसन्तयो रूक्षं शीतं घर्म-घनान्तयोः

svāduṃ nidāghe śaradi svādu-tikta-kaṣāyakān | śarad-vasantayo rūkṣaṃ śītaṃ gharma-ghanāntayoḥ

57

अन्न-पानं समासेन विपरीतम् अतो ऽन्य-दा । नित्यं सर्व-रसाभ्यासः स्व-स्वाधिक्यम् ऋताव् ऋतौ

anna-pānaṃ samāsena viparītam ato 'nya-dā | nityaṃ sarva-rasābhyāsaḥ sva-svādhikyam ṛtāv ṛtau

58

ऋत्वोर् अन्त्यादि-सप्ताहाव् ऋतु-संधिर् इति स्मृतः । तत्र पूर्वो विधिस् त्याज्यः सेवनीयो ऽपरः क्रमात्

ṛtvor antyādi-saptāhāv ṛtu-saṃdhir iti smṛtaḥ | tatra pūrvo vidhis tyājyaḥ sevanīyo 'paraḥ kramāt

अध्याय ४

1

सप्तोत्तरं मर्म-शतं तेषाम् एका-दशादिशेत् । पृथक् सक्थ्नोस् तथा बाह्वोस् त्रीणि कोष्ठे नवोरसि

saptottaraṃ marma-śataṃ teṣām ekā-daśādiśet | pṛthak sakthnos tathā bāhvos trīṇi koṣṭhe navorasi

2

पृष्ठे चतुर्-दशोर्ध्वं तु जत्रोस् त्रिंशच् च सप्त च । मध्ये पाद-तलस्याहुर् अभितो मध्यमाङ्गुलीम्

pṛṣṭhe catur-daśordhvaṃ tu jatros triṃśac ca sapta ca | madhye pāda-talasyāhur abhito madhyamāṅgulīm

3

तल-हृन् नाम रुजया तत्र विद्धस्य पञ्च-ता । अङ्गुष्ठाङ्गुलि-मध्य-स्थं क्षिप्रं आक्षेप-मारणम्

tala-hṛn nāma rujayā tatra viddhasya pañca-tā | aṅguṣṭhāṅguli-madhya-sthaṃ kṣipraṃ ākṣepa-māraṇam

4

तस्योर्ध्वं द्व्य्-अङ्गुले कूर्चः पाद-भ्रमण-कम्प-कृत् । गुल्फ-संधेर् अधः कूर्च-शिरः शोफ-रुजा-करम्

tasyordhvaṃ dvy-aṅgule kūrcaḥ pāda-bhramaṇa-kampa-kṛt | gulpha-saṃdher adhaḥ kūrca-śiraḥ śopha-rujā-karam

5

जङ्घा-चरणयोः संधौ गुल्फो रुक्-स्तम्भ-मान्द्य-कृत् । जङ्घान्तरे त्व् इन्द्र-वस्तिर् मारयत्य् असृजः क्षयात्

jaṅghā-caraṇayoḥ saṃdhau gulpho ruk-stambha-māndya-kṛt | jaṅghāntare tv indra-vastir mārayaty asṛjaḥ kṣayāt

6

४.५bv गुल्फो रुक्-स्तम्भ-षाण्ढ्य-कृत् ४.५bv गुल्फो रुक्-स्तम्भ-खाञ्ज्य-कृत् ४.५bv गुल्फो रुक्-स्तम्भ-जाड्य-कृत् जङ्घोर्वोः संगमे जानु खञ्ज-ता तत्र जीवतः । जानुनस् त्र्य्-अङ्गुलाद् ऊर्ध्वम् आण्य्-ऊरु-स्तम्भ-शोफ-कृत्

4.5bv gulpho ruk-stambha-ṣāṇḍhya-kṛt 4.5bv gulpho ruk-stambha-khāñjya-kṛt 4.5bv gulpho ruk-stambha-jāḍya-kṛt jaṅghorvoḥ saṃgame jānu khañja-tā tatra jīvataḥ | jānunas try-aṅgulād ūrdhvam āṇy-ūru-stambha-śopha-kṛt

7

उर्व्य् ऊरु-मध्ये तद्-वेधात् सक्थि-शोषो ऽस्र-संक्षयात् । ऊरु-मूले लोहिताक्षं हन्ति पक्षम् असृक्-क्षयात्

urvy ūru-madhye tad-vedhāt sakthi-śoṣo 'sra-saṃkṣayāt | ūru-mūle lohitākṣaṃ hanti pakṣam asṛk-kṣayāt

8

४.७cv ऊरु-मूले लोहिताख्यं मुष्क-वङ्क्षणयोर् मध्ये विटपं षण्ढ-ता-करम् । इति सक्थ्नोस् तथा बाह्वोर् मणि-बन्धो ऽत्र गुल्फ-वत्

4.7cv ūru-mūle lohitākhyaṃ muṣka-vaṅkṣaṇayor madhye viṭapaṃ ṣaṇḍha-tā-karam | iti sakthnos tathā bāhvor maṇi-bandho 'tra gulpha-vat

9

४.८bv विटिपं षण्ढ-ता-करम् कूर्परं जानु-वत् कौण्यं तयोर् विटप-वत् पुनः । कक्षाक्ष-मध्ये कक्षा-धृक् कुणि-त्वं तत्र जायते

4.8bv viṭipaṃ ṣaṇḍha-tā-karam kūrparaṃ jānu-vat kauṇyaṃ tayor viṭapa-vat punaḥ | kakṣākṣa-madhye kakṣā-dhṛk kuṇi-tvaṃ tatra jāyate

10

स्थूलान्त्र-बद्धः सद्यो-घ्नो विड्-वात-वमनो गुदः । मूत्राशयो धनुर्-वक्रो वस्तिर् अल्पास्र-मांस-गः

sthūlāntra-baddhaḥ sadyo-ghno viḍ-vāta-vamano gudaḥ | mūtrāśayo dhanur-vakro vastir alpāsra-māṃsa-gaḥ

11

एकाधो-वदनो मध्ये कट्याः सद्यो निहन्त्य् असून् । ऋते ऽश्मरी-व्रणाद् विद्धस् तत्राप्य् उभयतश् च सः

ekādho-vadano madhye kaṭyāḥ sadyo nihanty asūn | ṛte 'śmarī-vraṇād viddhas tatrāpy ubhayataś ca saḥ

12

४.११dv तत्राप्य् उभयतश् च यः मूत्र-स्राव्य् एकतो भिन्ने व्रणो रोहेच् च यत्नतः । देहाम-पक्व-स्थानानां मध्ये सर्व-सिराश्रयः

4.11dv tatrāpy ubhayataś ca yaḥ mūtra-srāvy ekato bhinne vraṇo rohec ca yatnataḥ | dehāma-pakva-sthānānāṃ madhye sarva-sirāśrayaḥ

13

नाभिः सो ऽपि हि सद्यो-घ्नो द्वारम् आमाशयस्य च । सत्-त्वादि-धाम हृदयं स्तनोरः-कोष्ठ-मध्य-गम्

nābhiḥ so 'pi hi sadyo-ghno dvāram āmāśayasya ca | sat-tvādi-dhāma hṛdayaṃ stanoraḥ-koṣṭha-madhya-gam

14

स्तन-रोहित-मूलाख्ये द्व्य्-अङ्गुले स्तनयोर् वदेत् । ऊर्ध्वाधो ऽस्र-कफापूर्ण-कोष्ठो नश्येत् तयोः क्रमात्

stana-rohita-mūlākhye dvy-aṅgule stanayor vadet | ūrdhvādho 'sra-kaphāpūrṇa-koṣṭho naśyet tayoḥ kramāt

15

४.१४cv ऊर्ध्वाधो ऽसृक्-कफापूर्ण- अपस्तम्भाव् उरः-पार्श्वे नाड्याव् अनिल-वाहिनी । रक्तेन पूर्ण-कोष्ठो ऽत्र श्वासात् कासाच् च नश्यति

4.14cv ūrdhvādho 'sṛk-kaphāpūrṇa- apastambhāv uraḥ-pārśve nāḍyāv anila-vāhinī | raktena pūrṇa-koṣṭho 'tra śvāsāt kāsāc ca naśyati

16

४.१५cv रक्तस्य पूर्ण-कोष्ठो ऽत्र पृष्ठ-वंशोरसोर् मध्ये तयोर् एव च पार्श्वयोः । अधो ऽंस-कूटयोर् विद्याद् अपालापाख्य-मर्मणी

4.15cv raktasya pūrṇa-koṣṭho 'tra pṛṣṭha-vaṃśorasor madhye tayor eva ca pārśvayoḥ | adho 'ṃsa-kūṭayor vidyād apālāpākhya-marmaṇī

17

तयोः कोष्ठे ऽसृजा पूर्णे नश्येद् यातेन पूय-ताम् । पार्श्वयोः पृष्ठ-वंशस्य श्रोणि-कर्णौ प्रति स्थिते

tayoḥ koṣṭhe 'sṛjā pūrṇe naśyed yātena pūya-tām | pārśvayoḥ pṛṣṭha-vaṃśasya śroṇi-karṇau prati sthite

18

४.१७dv श्रोणि-कर्ण-प्रतिष्ठिते ४.१७dv श्रोणि-कर्णौ प्रतिष्ठितौ वंशाश्रिते स्फिजोर् ऊर्ध्वं कटीक-तरुणे स्मृते । तत्र रक्त-क्षयात् पाण्दुर् हीन-रूपो विनश्यति

4.17dv śroṇi-karṇa-pratiṣṭhite 4.17dv śroṇi-karṇau pratiṣṭhitau vaṃśāśrite sphijor ūrdhvaṃ kaṭīka-taruṇe smṛte | tatra rakta-kṣayāt pāṇdur hīna-rūpo vinaśyati

19

पृष्ठ-वंशं ह्य् उभयतो यौ संधी कटि-पार्श्वयोः । जघनस्य बहिर्-भागे मर्मणी तौ कुकुन्दरौ

pṛṣṭha-vaṃśaṃ hy ubhayato yau saṃdhī kaṭi-pārśvayoḥ | jaghanasya bahir-bhāge marmaṇī tau kukundarau

20

४.१९av पृष्ठ-वंशस्योभयतो चेष्टा-हानिर् अधः-काये स्पर्शा-ज्ञानं च तद्-व्यधात् । पार्श्वान्तर-निबद्धौ याव् उपरि श्रोणि-कर्णयोः

4.19av pṛṣṭha-vaṃśasyobhayato ceṣṭā-hānir adhaḥ-kāye sparśā-jñānaṃ ca tad-vyadhāt | pārśvāntara-nibaddhau yāv upari śroṇi-karṇayoḥ

21

आशय-च्छादनौ तौ तु नितम्बौ तरुणास्थि-गौ । अधः-शरीरे शोफो ऽत्र दौर्बल्यं मरणं ततः

āśaya-cchādanau tau tu nitambau taruṇāsthi-gau | adhaḥ-śarīre śopho 'tra daurbalyaṃ maraṇaṃ tataḥ

22

४.२१av आशयाच्छादनौ तौ तु पार्श्वान्तर-निबद्धौ च मध्ये जघन-पार्श्वयोः । तिर्यग् ऊर्ध्वं च निर्दिष्टौ पार्श्व-संधी तयोर् व्यधात्

4.21av āśayācchādanau tau tu pārśvāntara-nibaddhau ca madhye jaghana-pārśvayoḥ | tiryag ūrdhvaṃ ca nirdiṣṭau pārśva-saṃdhī tayor vyadhāt

23

४.२२bv मध्यौ जघन-पार्श्वयोः ४.२२cv निर्दिष्टौ पार्श्व-संधी तौ ४.२२dv तिर्यग् ऊर्ध्वं तयोर् व्यधात् रक्त-पूरित-कोष्ठस्य शरीरान्तर-संभवः । स्तन-मूलार्जवे भागे पृष्ठ-वंशाश्रये सिरे

4.22bv madhyau jaghana-pārśvayoḥ 4.22cv nirdiṣṭau pārśva-saṃdhī tau 4.22dv tiryag ūrdhvaṃ tayor vyadhāt rakta-pūrita-koṣṭhasya śarīrāntara-saṃbhavaḥ | stana-mūlārjave bhāge pṛṣṭha-vaṃśāśraye sire

24

बृहत्यौ तत्र विद्धस्य मरणं रक्त-संक्षयात् । बाहु-मूलाभिसंबद्धे पृष्ठ-वंशस्य पार्श्वयोः

bṛhatyau tatra viddhasya maraṇaṃ rakta-saṃkṣayāt | bāhu-mūlābhisaṃbaddhe pṛṣṭha-vaṃśasya pārśvayoḥ

25

अंसयोः फलके बाहु-स्वाप-शोषौ तयोर् व्यधात् । ग्रीवाम् उभयतः स्नाव्नी ग्रीवा-बाहु-शिरो-ऽन्तरे

aṃsayoḥ phalake bāhu-svāpa-śoṣau tayor vyadhāt | grīvām ubhayataḥ snāvnī grīvā-bāhu-śiro-'ntare

26

४.२५bv -स्वाप-शोषौ तयोर् व्यधे ४.२५bv -स्वाप-शोफौ तयोर् व्यधे ४.२५bv -स्वाप-शोफौ तयोर् व्यधात् स्कन्धांस-पीठ-संबन्धाव् अंसौ बाहु-क्रिया-हरौ । कण्ठ-नालीम् उभयतः सिरा हनु-समाश्रिताः

4.25bv -svāpa-śoṣau tayor vyadhe 4.25bv -svāpa-śophau tayor vyadhe 4.25bv -svāpa-śophau tayor vyadhāt skandhāṃsa-pīṭha-saṃbandhāv aṃsau bāhu-kriyā-harau | kaṇṭha-nālīm ubhayataḥ sirā hanu-samāśritāḥ

27

४.२६av स्कन्धांस-पीठ-बद्धार्थाव् ४.२६av स्कन्धांस-पीठ-बन्धार्थाव् ४.२६av स्कन्धांस-पीठ-संबद्धाव् चतस्रस् तासु नीले द्वे मन्ये द्वे मर्मणी स्मृते । स्वर-प्रणाश-वैकृत्यं रसा-ज्ञानं च तद्-व्यधे

4.26av skandhāṃsa-pīṭha-baddhārthāv 4.26av skandhāṃsa-pīṭha-bandhārthāv 4.26av skandhāṃsa-pīṭha-saṃbaddhāv catasras tāsu nīle dve manye dve marmaṇī smṛte | svara-praṇāśa-vaikṛtyaṃ rasā-jñānaṃ ca tad-vyadhe

28

४.२७cv स्वर-प्रणाश-वैकृत्य- ४.२७cv स्वर-प्रणाशो वैकृत्यं ४.२७dv -रसा-ज्ञानं च तद्-व्यधे कण्ठ-नालीम् उभयतो जिह्वा-नासा-गताः सिराः । पृथक् चतस्रस् ताः सद्यो घ्नन्त्य् असून् मातृकाह्वयाः

4.27cv svara-praṇāśa-vaikṛtya- 4.27cv svara-praṇāśo vaikṛtyaṃ 4.27dv -rasā-jñānaṃ ca tad-vyadhe kaṇṭha-nālīm ubhayato jihvā-nāsā-gatāḥ sirāḥ | pṛthak catasras tāḥ sadyo ghnanty asūn mātṛkāhvayāḥ

29

कृकाटिके शिरो-ग्रीवा-संधौ तत्र चलं शिरः । अधस्-तात् कर्णयोर् निम्ने विधुरे श्रुति-हारिणी

kṛkāṭike śiro-grīvā-saṃdhau tatra calaṃ śiraḥ | adhas-tāt karṇayor nimne vidhure śruti-hāriṇī

30

४.२९bv -संधी तत्र चलं शिरः फणाव् उभयतो घ्राण-मार्गं श्रोत्र-पथानुगौ । अन्तर्-गल-स्थितौ वेधाद् गन्ध-विज्ञान-हारिणौ

4.29bv -saṃdhī tatra calaṃ śiraḥ phaṇāv ubhayato ghrāṇa-mārgaṃ śrotra-pathānugau | antar-gala-sthitau vedhād gandha-vijñāna-hāriṇau

31

नेत्रयोर् बाह्यतो ऽपाङ्गौ भ्रुवोः पुच्छान्तयोर् अधः । तथोपरि भ्रुवोर् निम्नाव् आवर्ताव् आन्ध्यम् एषु तु

netrayor bāhyato 'pāṅgau bhruvoḥ pucchāntayor adhaḥ | tathopari bhruvor nimnāv āvartāv āndhyam eṣu tu

32

अनु-कर्णं ललाटान्ते शङ्खौ सद्यो-विनाशनौ । केशान्ते शङ्खयोर् ऊर्ध्वम् उत्क्षेपौ स्थपनि पुनः

anu-karṇaṃ lalāṭānte śaṅkhau sadyo-vināśanau | keśānte śaṅkhayor ūrdhvam utkṣepau sthapani punaḥ

33

भ्रुवोर् मध्ये त्रये ऽप्य् अत्र शल्ये जीवेद् अन्-उद्धृते । स्वयं वा पतिते पाकात् सद्यो नश्यति तूद्धृते

bhruvor madhye traye 'py atra śalye jīved an-uddhṛte | svayaṃ vā patite pākāt sadyo naśyati tūddhṛte

34

जिह्वाक्षि-नासिका-श्रोत्र-ख-चतुष्टय-संगमे । तालून्य् आस्यानि चत्वारि स्रोतसां तेषु मर्मसु

jihvākṣi-nāsikā-śrotra-kha-catuṣṭaya-saṃgame | tālūny āsyāni catvāri srotasāṃ teṣu marmasu

35

विद्धः शृङ्गाटकाख्येषु सद्यस् त्यजति जीवितम् । कपाले संधयः पञ्च सीमन्तास् तिर्यग्-ऊर्ध्व-गाः

viddhaḥ śṛṅgāṭakākhyeṣu sadyas tyajati jīvitam | kapāle saṃdhayaḥ pañca sīmantās tiryag-ūrdhva-gāḥ

36

४.३५cv कपाल-संधयः पञ्च भ्रमोन्माद-मनो-नाशैस् तेषु विद्धेषु नश्यति । आन्तरो मस्तकस्योर्ध्वं सिरा-संधि-समागमः

4.35cv kapāla-saṃdhayaḥ pañca bhramonmāda-mano-nāśais teṣu viddheṣu naśyati | āntaro mastakasyordhvaṃ sirā-saṃdhi-samāgamaḥ

37

४.३६cv अन्तरे मस्तकस्योर्ध्वं रोमावर्तो ऽधिपो नाम मर्म सद्यो हरत्य् असून् । विषमं स्पन्दनं यत्र पीडिते रुक् च मर्म तत्

4.36cv antare mastakasyordhvaṃ romāvarto 'dhipo nāma marma sadyo haraty asūn | viṣamaṃ spandanaṃ yatra pīḍite ruk ca marma tat

38

मांसास्थि-स्नायु-धमनी-सिरा-संधि-समागमः । स्यान् मर्मेति च तेनात्र सु-तरां जीवितं स्थितम्

māṃsāsthi-snāyu-dhamanī-sirā-saṃdhi-samāgamaḥ | syān marmeti ca tenātra su-tarāṃ jīvitaṃ sthitam

39

बाहुल्येन तु निर्देशः षो-ढैवं मर्म-कल्पना । प्राणायतन-सामान्याद् ऐक्यं वा मर्मणां मतम्

bāhulyena tu nirdeśaḥ ṣo-ḍhaivaṃ marma-kalpanā | prāṇāyatana-sāmānyād aikyaṃ vā marmaṇāṃ matam

40

४.३९dv ऐक्यं वा मर्मणां स्मृतम् मांस-जानि दशेन्द्राख्य-तल-हृत्-स्तन-रोहिताः । शङ्खौ कटीक-तरुणे नितम्बाव् अंसयोः फले

4.39dv aikyaṃ vā marmaṇāṃ smṛtam māṃsa-jāni daśendrākhya-tala-hṛt-stana-rohitāḥ | śaṅkhau kaṭīka-taruṇe nitambāv aṃsayoḥ phale

41

अस्थ्न्य् अष्टौ स्नाव-मर्माणि त्रयो-विंशतिर् आणयः । कूर्च-कूर्च-शिरो-ऽपाङ्ग-क्षिप्रोत्क्षेपांस-वस्तयः

asthny aṣṭau snāva-marmāṇi trayo-viṃśatir āṇayaḥ | kūrca-kūrca-śiro-'pāṅga-kṣiprotkṣepāṃsa-vastayaḥ

42

४.४१av अस्थ्न्य् अष्टौ स्नायु-मर्माणि गुदापस्तम्भ-विधुर-शृङ्गाटानि नवादिशेत् । मर्माणि धमनी-स्थानि सप्त-त्रिंशत् सिराश्रयाः

4.41av asthny aṣṭau snāyu-marmāṇi gudāpastambha-vidhura-śṛṅgāṭāni navādiśet | marmāṇi dhamanī-sthāni sapta-triṃśat sirāśrayāḥ

43

४.४२av गुदो ऽपस्तम्भ-विधुर- बृहत्यौ मातृका नीले मन्ये कक्षा-धरौ फणौ । विटपे हृदयं नाभिः पार्श्व-संधी स्तनाधरे

4.42av gudo 'pastambha-vidhura- bṛhatyau mātṛkā nīle manye kakṣā-dharau phaṇau | viṭape hṛdayaṃ nābhiḥ pārśva-saṃdhī stanādhare

44

४.४३dv पार्श्व-संधी स्तनान्तरे अपालापौ स्थपन्य् उर्व्यश् चतस्रो लोहितानि च । संधौ विंशतिर् आवर्तौ मणि-बन्धौ कुकुन्दरौ

4.43dv pārśva-saṃdhī stanāntare apālāpau sthapany urvyaś catasro lohitāni ca | saṃdhau viṃśatir āvartau maṇi-bandhau kukundarau

45

सीमन्ताः कूर्परौ गुल्फौ कृकाट्यौ जानुनी पतिः । मांस-मर्म गुदो ऽन्येषां स्नाव्नि कक्षा-धरौ तथा

sīmantāḥ kūrparau gulphau kṛkāṭyau jānunī patiḥ | māṃsa-marma gudo 'nyeṣāṃ snāvni kakṣā-dharau tathā

46

४.४५dv स्नाव्नी कक्षा-धरौ तथा विटपौ विधुराख्ये च शृङ्गाटानि सिरासु तु । अपस्तम्भाव् अपाङ्गौ च धमनी-स्थं न तैः स्मृतम्

4.45dv snāvnī kakṣā-dharau tathā viṭapau vidhurākhye ca śṛṅgāṭāni sirāsu tu | apastambhāv apāṅgau ca dhamanī-sthaṃ na taiḥ smṛtam

47

विद्धे ऽजस्रम् असृक्-स्रावो मांस-धावन-वत् तनुः । पाण्डु-त्वम् इन्द्रिया-ज्ञानं मरणम् चाशु मांस-जे

viddhe 'jasram asṛk-srāvo māṃsa-dhāvana-vat tanuḥ | pāṇḍu-tvam indriyā-jñānaṃ maraṇam cāśu māṃsa-je

48

४.४७dv मरणम् वाशु मांस-जे मज्जान्वितो ऽच्छो विच्छिन्नः स्रावो रुक् चास्थि-मर्मणि । आयामाक्षेपक-स्तम्भाः स्नाव-जे ऽभ्यधिकं रुजा

4.47dv maraṇam vāśu māṃsa-je majjānvito 'ccho vicchinnaḥ srāvo ruk cāsthi-marmaṇi | āyāmākṣepaka-stambhāḥ snāva-je 'bhyadhikaṃ rujā

49

४.४८dv स्नाव-जे ऽभ्यधिकं रुजः ४.४८dv स्नाव-जे ऽभ्यधिका रुजः ४.४८dv स्नायु-गे ऽभ्यधिकं रुजा यान-स्थानासना-शक्तिर् वैकल्यम् अथ वान्तकः । रक्तं स-शब्द-फेनोष्णं धमनी-स्थे वि-चेतसः

4.48dv snāva-je 'bhyadhikaṃ rujaḥ 4.48dv snāva-je 'bhyadhikā rujaḥ 4.48dv snāyu-ge 'bhyadhikaṃ rujā yāna-sthānāsanā-śaktir vaikalyam atha vāntakaḥ | raktaṃ sa-śabda-phenoṣṇaṃ dhamanī-sthe vi-cetasaḥ

50

सिरा-मर्म-व्यधे सान्द्रम् अजस्रं बह्व् असृक् स्रवेत् । तत्-क्षयात् तृड्-भ्रम-श्वास-मोह-हिध्माभिर् अन्तकः

sirā-marma-vyadhe sāndram ajasraṃ bahv asṛk sravet | tat-kṣayāt tṛḍ-bhrama-śvāsa-moha-hidhmābhir antakaḥ

51

वस्तु शूकैर् इवाकीर्णं रूढे च कुणि-खञ्ज-ता । बल-चेष्टा-क्षयः शोषः पर्व-शोफश् च संधि-जे

vastu śūkair ivākīrṇaṃ rūḍhe ca kuṇi-khañja-tā | bala-ceṣṭā-kṣayaḥ śoṣaḥ parva-śophaś ca saṃdhi-je

52

नाभि-शङ्खाधिपापान-हृच्-छृङ्गाटक-वस्तयः । अष्टौ च मातृकाः सद्यो निघ्नन्त्य् एकान्-न-विंशतिः

nābhi-śaṅkhādhipāpāna-hṛc-chṛṅgāṭaka-vastayaḥ | aṣṭau ca mātṛkāḥ sadyo nighnanty ekān-na-viṃśatiḥ

53

४.५२dv निघ्नन्त्य् एकोन-विंशतिः सप्ताहः परमस् तेषां कालः कालस्य कर्षणे । त्रयस्-त्रिंशद्-अपस्तम्भ-तल-हृत्-पार्श्व-संधयः

4.52dv nighnanty ekona-viṃśatiḥ saptāhaḥ paramas teṣāṃ kālaḥ kālasya karṣaṇe | trayas-triṃśad-apastambha-tala-hṛt-pārśva-saṃdhayaḥ

54

४.५३av सप्ताहः परमं तेषां कटी-तरुण-सीमन्त-स्तन-मूलेन्द्र-वस्तयः । क्षिप्रापालाप-बृहती-नितम्ब-स्तन-रोहिताः

4.53av saptāhaḥ paramaṃ teṣāṃ kaṭī-taruṇa-sīmanta-stana-mūlendra-vastayaḥ | kṣiprāpālāpa-bṛhatī-nitamba-stana-rohitāḥ

55

कालान्तर-प्राण-हरा मास-मासार्ध-जीविताः । उत्क्षेपौ स्थपनी त्रीणि वि-शल्य-घ्नानि तत्र हि

kālāntara-prāṇa-harā māsa-māsārdha-jīvitāḥ | utkṣepau sthapanī trīṇi vi-śalya-ghnāni tatra hi

56

४.५५dv वि-शल्य-घ्नानि तत्र तु वायुर् मांस-वसा-मज्ज-मस्तुलुङ्गानि शोषयेत् । शल्यापाये विनिर्गच्छन् श्वासात् कासाच् च हन्त्य् असून्

4.55dv vi-śalya-ghnāni tatra tu vāyur māṃsa-vasā-majja-mastuluṅgāni śoṣayet | śalyāpāye vinirgacchan śvāsāt kāsāc ca hanty asūn

57

फणाव् अपाङ्गौ विधुरे नीले मन्ये कृकाटिके । अंसांस-फलकावर्त-विटपोर्वी-कुकुन्दराः

phaṇāv apāṅgau vidhure nīle manye kṛkāṭike | aṃsāṃsa-phalakāvarta-viṭaporvī-kukundarāḥ

58

४.५७av फणाव् अपाङ्गौ विधुरौ स-जानु-लोहिताक्षाणि-कक्षा-धृक्-कूर्च-कूर्पराः । वैकल्यम् इति चत्वारि चत्वारिंशच् च कुर्वते

4.57av phaṇāv apāṅgau vidhurau sa-jānu-lohitākṣāṇi-kakṣā-dhṛk-kūrca-kūrparāḥ | vaikalyam iti catvāri catvāriṃśac ca kurvate

59

४.५८av स-जानु-लोहिताख्यानि- हरन्ति तान्य् अपि प्राणान् कदा-चिद् अभिघाततः । अष्टौ कूर्च-शिरो-गुल्फ-मणि-बन्धा रुजा-कराः

4.58av sa-jānu-lohitākhyāni- haranti tāny api prāṇān kadā-cid abhighātataḥ | aṣṭau kūrca-śiro-gulpha-maṇi-bandhā rujā-karāḥ

60

तेषां विटप-कक्षा-धृग्-उर्व्यः कूर्च-शिरांसि च । द्वा-दशाङ्गुल-मानानि द्व्य्-अङ्गुले मणि-बन्धने

teṣāṃ viṭapa-kakṣā-dhṛg-urvyaḥ kūrca-śirāṃsi ca | dvā-daśāṅgula-mānāni dvy-aṅgule maṇi-bandhane

61

४.६०bv -उर्वी-कूर्च-शिरांसि च गुल्फौ च स्तन-मूले च त्र्य्-अङ्गुलं जानु-कूर्परम् । अपान-वस्ति-हृन्-नाभि-नीलाः सीमन्त-मातृकाः

4.60bv -urvī-kūrca-śirāṃsi ca gulphau ca stana-mūle ca try-aṅgulaṃ jānu-kūrparam | apāna-vasti-hṛn-nābhi-nīlāḥ sīmanta-mātṛkāḥ

62

४.६१bv त्र्य्-अङ्गुलौ जानु-कूर्परौ ४.६१dv -नीला-सीमन्त-मातृकाः कूर्च-शृङ्गाट-मन्याश् च त्रिंशद् एकेन वर्जिताः । आत्म-पाणि-तलोन्मानाः शेषाण्य् अर्धाङ्गुलं वदेत्

4.61bv try-aṅgulau jānu-kūrparau 4.61dv -nīlā-sīmanta-mātṛkāḥ kūrca-śṛṅgāṭa-manyāś ca triṃśad ekena varjitāḥ | ātma-pāṇi-talonmānāḥ śeṣāṇy ardhāṅgulaṃ vadet

63

पञ्चाशत् षट् च मर्माणि तिल-व्रीहि-समान्य् अपि । इष्टानि मर्माण्य् अन्येषां चतुर्-धोक्ताः सिरास् तु याः

pañcāśat ṣaṭ ca marmāṇi tila-vrīhi-samāny api | iṣṭāni marmāṇy anyeṣāṃ catur-dhoktāḥ sirās tu yāḥ

64

तर्पयन्ति वपुः कृत्स्नं ता मर्माण्य् आश्रितास् ततः । तत्-क्षतात् क्षत-जात्य्-अर्थ-प्रवृत्तेर् धातु-संक्षये

tarpayanti vapuḥ kṛtsnaṃ tā marmāṇy āśritās tataḥ | tat-kṣatāt kṣata-jāty-artha-pravṛtter dhātu-saṃkṣaye

65

४.६४cv तत्-क्षतात् क्षत-जात्य्-अर्थं ४.६४dv प्रवृत्तिर् धातु-संक्षये वृद्धश् चलो रुजस् तीव्राः प्रतनोति समीरयन् । तेजस् तद् उद्धृतं धत्ते तृष्णा-शोष-मद-भ्रमान्

4.64cv tat-kṣatāt kṣata-jāty-arthaṃ 4.64dv pravṛttir dhātu-saṃkṣaye vṛddhaś calo rujas tīvrāḥ pratanoti samīrayan | tejas tad uddhṛtaṃ dhatte tṛṣṇā-śoṣa-mada-bhramān

66

स्विन्न-स्रस्त-श्लथ-तनुं हरत्य् एनं ततो ऽन्तकः । वर्धयेत् संधितो गात्रं मर्मण्य् अभिहते द्रुतम्

svinna-srasta-ślatha-tanuṃ haraty enaṃ tato 'ntakaḥ | vardhayet saṃdhito gātraṃ marmaṇy abhihate drutam

67

छेदनात् संधि-देशस्य संकुचन्ति सिरा ह्य् अतः । जीवितं प्राणिनां तत्र रक्ते तिष्ठति तिष्ठति

chedanāt saṃdhi-deśasya saṃkucanti sirā hy ataḥ | jīvitaṃ prāṇināṃ tatra rakte tiṣṭhati tiṣṭhati

68

सु-विक्षतो ऽप्य् अतो जीवेद् अ-मर्मणि न मर्मणि । प्राण-घातिनि जीवेत् तु कश्-चिद् वैद्य-गुणेन चेत्

su-vikṣato 'py ato jīved a-marmaṇi na marmaṇi | prāṇa-ghātini jīvet tu kaś-cid vaidya-guṇena cet

69

अ-समग्राभिघाताच् च सो ऽपि वैकल्यम् अश्नुते । तस्मात् क्षार-विषाग्न्य्-आदीन् यत्नान् मर्मसु वर्जयेत्

a-samagrābhighātāc ca so 'pi vaikalyam aśnute | tasmāt kṣāra-viṣāgny-ādīn yatnān marmasu varjayet

70

मर्माभिघातः स्व्-अल्पो ऽपि प्राय-शो बाधते-तराम् । रोगा मर्माश्रयास् तद्-वत् प्रक्रान्ता यत्नतो ऽपि च

marmābhighātaḥ sv-alpo 'pi prāya-śo bādhate-tarām | rogā marmāśrayās tad-vat prakrāntā yatnato 'pi ca

अध्यायः ४

1

वेगान् न धारयेद् वात-विण्-मूत्र-क्षव-तृट्-क्षुधाम् । निद्रा-कास-श्रम-श्वास-जृम्भाश्रु-च्छर्दि-रेतसाम्

vegān na dhārayed vāta-viṇ-mūtra-kṣava-tṛṭ-kṣudhām | nidrā-kāsa-śrama-śvāsa-jṛmbhāśru-cchardi-retasām

2

अधो-वातस्य रोधेन गुल्मोदावर्त-रुक्-क्लमाः । वात-मूत्र-शकृत्-सङ्ग-दृष्ट्य्-अग्नि-वध-हृद्-गदाः

adho-vātasya rodhena gulmodāvarta-ruk-klamāḥ | vāta-mūtra-śakṛt-saṅga-dṛṣṭy-agni-vadha-hṛd-gadāḥ

1

स्नेह-स्वेद-विधिस् तत्र वर्तयो भोजनानि च । पानानि वस्तयश् चैव शस्तं वातानुलोमनम् ॥ २+

sneha-sveda-vidhis tatra vartayo bhojanāni ca | pānāni vastayaś caiva śastaṃ vātānulomanam || 2+

3

शकृतः पिण्डिकोद्वेष्ट-प्रतिश्याय-शिरो-रुजः । ऊर्ध्व-वायुः परीकर्तो हृदयस्योपरोधनम्

śakṛtaḥ piṇḍikodveṣṭa-pratiśyāya-śiro-rujaḥ | ūrdhva-vāyuḥ parīkarto hṛdayasyoparodhanam

4

४.३cv ऊर्ध्वं वायुः परीकर्तो मुखेन विट्-प्रवृत्तिश् च पूर्वोक्ताश् चामयाः स्मृताः । अङ्ग-भङ्गाश्मरी-वस्ति-मेढ्र-वङ्क्षण-वेदनाः

4.3cv ūrdhvaṃ vāyuḥ parīkarto mukhena viṭ-pravṛttiś ca pūrvoktāś cāmayāḥ smṛtāḥ | aṅga-bhaṅgāśmarī-vasti-meḍhra-vaṅkṣaṇa-vedanāḥ

5

मूत्रस्य रोधात् पूर्वे च प्रायो रोगास् तद्-औषधम् । वर्त्य्-अभ्यङ्गावगाहाश् च स्वेदनं वस्ति-कर्म च

mūtrasya rodhāt pūrve ca prāyo rogās tad-auṣadham | varty-abhyaṅgāvagāhāś ca svedanaṃ vasti-karma ca

6

अन्न-पानं च विड्-भेदि विड्-रोधोत्थेषु यक्ष्मसु । मूत्र-जेषु तु पाने च प्राग्-भक्तं शस्यते घृतम्

anna-pānaṃ ca viḍ-bhedi viḍ-rodhottheṣu yakṣmasu | mūtra-jeṣu tu pāne ca prāg-bhaktaṃ śasyate ghṛtam

7

४.६cv मूत्र-जेषु च पानं तु ४.६cv मूत्र-जेषु प्रयुञ्जीत ४.६dv सर्पिषश् चावपीडकम् जीर्णान्तिकं चोत्तमया मात्रया योजना-द्वयम् । अवपीडकम् एतच् च संज्ञितं धारणात् पुनः

4.6cv mūtra-jeṣu ca pānaṃ tu 4.6cv mūtra-jeṣu prayuñjīta 4.6dv sarpiṣaś cāvapīḍakam jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanā-dvayam | avapīḍakam etac ca saṃjñitaṃ dhāraṇāt punaḥ

8

उद्गारस्या-रुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः । आध्मान-कास-हिध्माश् च हिध्मा-वत् तत्र भेषजम्

udgārasyā-ruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ | ādhmāna-kāsa-hidhmāś ca hidhmā-vat tatra bheṣajam

9

शिरो-ऽर्तीन्द्रिय-दौर्बल्य-मन्या-स्तम्भार्दितं क्षुतेः । तीक्ष्ण-धूमाञ्जनाघ्राण-नावनार्क-विलोकनैः

śiro-'rtīndriya-daurbalya-manyā-stambhārditaṃ kṣuteḥ | tīkṣṇa-dhūmāñjanāghrāṇa-nāvanārka-vilokanaiḥ

10

प्रवर्तयेत् क्षुतिं सक्तां स्नेह-स्वेदौ च शीलयेत् । शोषाङ्ग-साद-बाधिर्य-संमोह-भ्रम-हृद्-गदाः

pravartayet kṣutiṃ saktāṃ sneha-svedau ca śīlayet | śoṣāṅga-sāda-bādhirya-saṃmoha-bhrama-hṛd-gadāḥ

11

तृष्णाया निग्रहात् तत्र शीतः सर्वो विधिर् हितः । अङ्ग-भङ्गा-रुचि-ग्लानि-कार्श्य-शूल-भ्रमाः क्षुधः

tṛṣṇāyā nigrahāt tatra śītaḥ sarvo vidhir hitaḥ | aṅga-bhaṅgā-ruci-glāni-kārśya-śūla-bhramāḥ kṣudhaḥ

12

४.११dv -कार्श्य-शूल-श्रम-भ्रमाः तत्र योज्यं लघु स्निग्धम् उष्णम् अल्पं च भोजनम् । निद्राया मोह-मूर्धाक्षि-गौरवालस्य-जृम्भिकाः

4.11dv -kārśya-śūla-śrama-bhramāḥ tatra yojyaṃ laghu snigdham uṣṇam alpaṃ ca bhojanam | nidrāyā moha-mūrdhākṣi-gauravālasya-jṛmbhikāḥ

13

४.१२av वैवर्ण्यं च क्षुधस् तत्र ४.१२bv स्निग्धोष्णं लघु भोजनम् अङ्ग-मर्दश् च तत्रेष्टः स्वप्नः संवाहनानि च । कासस्य रोधात् तद्-वृद्धिः श्वासा-रुचि-हृद्-आमयाः

4.12av vaivarṇyaṃ ca kṣudhas tatra 4.12bv snigdhoṣṇaṃ laghu bhojanam aṅga-mardaś ca tatreṣṭaḥ svapnaḥ saṃvāhanāni ca | kāsasya rodhāt tad-vṛddhiḥ śvāsā-ruci-hṛd-āmayāḥ

14

शोषो हिध्मा च कार्यो ऽत्र कास-हा सु-तरां विधिः । गुल्म-हृद्-रोग-संमोहाः श्रम-श्वासाद् विधारितात्

śoṣo hidhmā ca kāryo 'tra kāsa-hā su-tarāṃ vidhiḥ | gulma-hṛd-roga-saṃmohāḥ śrama-śvāsād vidhāritāt

15

४.१४dv श्रम-श्वासा-विधारणात् हितं विश्रमणं तत्र वात-घ्नश् च क्रिया-क्रमः । जृम्भायाः क्षव-वद् रोगाः सर्वश् चानिल-जिद् विधिः

4.14dv śrama-śvāsā-vidhāraṇāt hitaṃ viśramaṇaṃ tatra vāta-ghnaś ca kriyā-kramaḥ | jṛmbhāyāḥ kṣava-vad rogāḥ sarvaś cānila-jid vidhiḥ

16

४.१५च्च् जृम्भायाः क्षुति-वद् रोगाः पीनसाक्षि-शिरो-हृद्-रुङ्-मन्या-स्तम्भा-रुचि-भ्रमाः । स-गुल्मा बाष्पतस् तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः

4.15cc jṛmbhāyāḥ kṣuti-vad rogāḥ pīnasākṣi-śiro-hṛd-ruṅ-manyā-stambhā-ruci-bhramāḥ | sa-gulmā bāṣpatas tatra svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ

17

विसर्प-कोठ-कुष्ठाक्षि-कण्डू-पाण्ड्व्-आमय-ज्वराः । स-कास-श्वास-हृल्-लास-व्यङ्ग-श्वयथवो वमेः

visarpa-koṭha-kuṣṭhākṣi-kaṇḍū-pāṇḍv-āmaya-jvarāḥ | sa-kāsa-śvāsa-hṛl-lāsa-vyaṅga-śvayathavo vameḥ

18

गण्डूष-धूमान्-आहारा रूक्षं भुक्त्वा तद्-उद्वमः । व्यायामः स्रुतिर् अस्रस्य शस्तं चात्र विरेचनम्

gaṇḍūṣa-dhūmān-āhārā rūkṣaṃ bhuktvā tad-udvamaḥ | vyāyāmaḥ srutir asrasya śastaṃ cātra virecanam

19

४.१८av गण्डूष-धूमान्-आहारं ४.१८av गण्डूष-धूमान्-आहारान् ४.१८bv रूक्षं भुक्त्वा तद् उद्वमेत् ४.१८bv रूक्षान् भुक्त्वा तद् उद्वमेत् स-क्षार-लवणं तैलम् अभ्यङ्गार्थं च शस्यते । शुक्रात् तत्-स्रवणं गुह्य-वेदना-श्वयथु-ज्वराः

4.18av gaṇḍūṣa-dhūmān-āhāraṃ 4.18av gaṇḍūṣa-dhūmān-āhārān 4.18bv rūkṣaṃ bhuktvā tad udvamet 4.18bv rūkṣān bhuktvā tad udvamet sa-kṣāra-lavaṇaṃ tailam abhyaṅgārthaṃ ca śasyate | śukrāt tat-sravaṇaṃ guhya-vedanā-śvayathu-jvarāḥ

20

४.१९bv अभ्यङ्गार्थे च शस्यते हृद्-व्यथा-मूत्र-सङ्गाङ्ग-भङ्ग-वृद्ध्य्-अश्म-षण्ढ-ताः । ताम्र-चूड-सुरा-शालि-वस्त्य्-अभ्यङ्गावगाहनम्

4.19bv abhyaṅgārthe ca śasyate hṛd-vyathā-mūtra-saṅgāṅga-bhaṅga-vṛddhy-aśma-ṣaṇḍha-tāḥ | tāmra-cūḍa-surā-śāli-vasty-abhyaṅgāvagāhanam

21

वस्ति-शुद्धि-करैः सिद्धं भजेत् क्षीरं प्रियाः स्त्रियः । तृट्-शूलार्तं त्यजेत् क्षीणं विड्-वमं वेग-रोधिनम्

vasti-śuddhi-karaiḥ siddhaṃ bhajet kṣīraṃ priyāḥ striyaḥ | tṛṭ-śūlārtaṃ tyajet kṣīṇaṃ viḍ-vamaṃ vega-rodhinam

22

रोगाः सर्वे ऽपि जायन्ते वेगोदीरण-धारणैः । निर्दिष्टं साधनं तत्र भूयिष्ठं ये तु तान् प्रति

rogāḥ sarve 'pi jāyante vegodīraṇa-dhāraṇaiḥ | nirdiṣṭaṃ sādhanaṃ tatra bhūyiṣṭhaṃ ye tu tān prati

23

ततश् चानेक-धा प्रायः पवनो यत् प्रकुप्यति । अन्न-पानौषधं तस्य युञ्जीतातो ऽनुलोमनम्

tataś cāneka-dhā prāyaḥ pavano yat prakupyati | anna-pānauṣadhaṃ tasya yuñjītāto 'nulomanam

24

धारयेत् तु सदा वेगान् हितैषी प्रेत्य चेह च । लोभेर्ष्या-द्वेष-मात्सर्य-रागादीनां जितेन्द्रियः

dhārayet tu sadā vegān hitaiṣī pretya ceha ca | lobherṣyā-dveṣa-mātsarya-rāgādīnāṃ jitendriyaḥ

25

यतेत च यथा-कालं मलानां शोधनं प्रति । अत्य्-अर्थ-संचितास् ते हि क्रुद्धाः स्युर् जीवित-च्छिदः

yateta ca yathā-kālaṃ malānāṃ śodhanaṃ prati | aty-artha-saṃcitās te hi kruddhāḥ syur jīvita-cchidaḥ

26

दोषाः कदा-चित् कुप्यन्ति जिता लङ्घन-पाचनैः । ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनर्-उद्भवः

doṣāḥ kadā-cit kupyanti jitā laṅghana-pācanaiḥ | ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punar-udbhavaḥ

27

४.२६cv ये तु संशोधनैः शुद्धास् ४.२६dv तेषां न पुनर्-उद्भवःच यथा-क्रमं यथा-योगम् अत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत् । रसायनानि सिद्धानि वृष्य-योगांश् च काल-वित्

4.26cv ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhās 4.26dv teṣāṃ na punar-udbhavaḥca yathā-kramaṃ yathā-yogam ata ūrdhvaṃ prayojayet | rasāyanāni siddhāni vṛṣya-yogāṃś ca kāla-vit

28

४.२७av यथा-क्रमं यथा-योग्यम् भेषज-क्षपिते पथ्यम् आहारैर् बृंहणं क्रमात् । शालि-षष्टिक-गोधूम-मुद्ग-मांस-घृतादिभिः

4.27av yathā-kramaṃ yathā-yogyam bheṣaja-kṣapite pathyam āhārair bṛṃhaṇaṃ kramāt | śāli-ṣaṣṭika-godhūma-mudga-māṃsa-ghṛtādibhiḥ

29

४.२८dv -मुद्ग-मांस-रसादिभिः हृद्य-दीपन-भैषज्य-संयोगाद् रुचि-पक्ति-दैः । साभ्यङ्गोद्वर्तन-स्नान-निरूह-स्नेह-वस्तिभिः

4.28dv -mudga-māṃsa-rasādibhiḥ hṛdya-dīpana-bhaiṣajya-saṃyogād ruci-pakti-daiḥ | sābhyaṅgodvartana-snāna-nirūha-sneha-vastibhiḥ

30

तथा स लभते शर्म सर्व-पावक-पाटवम् । धी-वर्णेन्द्रिय-वैमल्यं वृष-तां दैर्घ्यम् आयुषः

tathā sa labhate śarma sarva-pāvaka-pāṭavam | dhī-varṇendriya-vaimalyaṃ vṛṣa-tāṃ dairghyam āyuṣaḥ

31

ये भूत-विष-वाय्व्-अग्नि-क्षत-भङ्गादि-संभवाः । राग-द्वेष-भयाद्याश् च ते स्युर् आगन्तवो गदाः

ye bhūta-viṣa-vāyv-agni-kṣata-bhaṅgādi-saṃbhavāḥ | rāga-dveṣa-bhayādyāś ca te syur āgantavo gadāḥ

32

४.३१cv काम-क्रोध-भायाद्याश् त्यागः प्रज्ञापराधानाम् इन्द्रियोपशमः स्मृतिः । देश-कालात्म-विज्ञानं सद्-वृत्तस्यानुवर्तनम्

4.31cv kāma-krodha-bhāyādyāś tyāgaḥ prajñāparādhānām indriyopaśamaḥ smṛtiḥ | deśa-kālātma-vijñānaṃ sad-vṛttasyānuvartanam

33

अथर्व-विहिता शान्तिः प्रतिकूल-ग्रहार्चनम् । भूताद्य-स्पर्शनोपायो निर्दिष्टश् च पृथक् पृथक्

atharva-vihitā śāntiḥ pratikūla-grahārcanam | bhūtādya-sparśanopāyo nirdiṣṭaś ca pṛthak pṛthak

34

अन्-उत्पत्त्यै समासेन विधिर् एष प्रदर्शितः । निजागन्तु-विकाराणाम् उत्पन्नानां च शान्तये

an-utpattyai samāsena vidhir eṣa pradarśitaḥ | nijāgantu-vikārāṇām utpannānāṃ ca śāntaye

35

४.३४av अन्-उत्पत्तौ समासेन शीतोद्भवं दोष-चयं वसन्ते विशोधयन् ग्रीष्म-जम् अभ्र-काले । घनात्यये वार्षिकम् आशु सम्यक् प्राप्नोति रोगान् ऋतु-जान् न जातु

4.34av an-utpattau samāsena śītodbhavaṃ doṣa-cayaṃ vasante viśodhayan grīṣma-jam abhra-kāle | ghanātyaye vārṣikam āśu samyak prāpnoti rogān ṛtu-jān na jātu

36

नित्यं हिताहार-विहार-सेवी समीक्ष्य-कारी विषयेष्व् अ-सक्तः । दाता समः सत्य-परः क्षमा-वान् आप्तोपसेवी च भवत्य् अ-रोगः

nityaṃ hitāhāra-vihāra-sevī samīkṣya-kārī viṣayeṣv a-saktaḥ | dātā samaḥ satya-paraḥ kṣamā-vān āptopasevī ca bhavaty a-rogaḥ

अध्याय 05

1

पुष्पं फलस्य धूमो ऽग्नेर् वर्षस्य जल-दोदयः । यथा भविष्यतो लिङ्गं रिष्टं मृत्योस् तथा ध्रुवम्

puṣpaṃ phalasya dhūmo 'gner varṣasya jala-dodayaḥ | yathā bhaviṣyato liṅgaṃ riṣṭaṃ mṛtyos tathā dhruvam

2

आयुष्-मति क्रियाः सर्वाः स-फलाः संप्रयोजिताः । भवन्ति भिषजां भूत्यै कृत-ज्ञ इव भू-भुजि ॥ १+(१) ॥ क्षीणायुषि कृतं कर्म व्यर्थं कृतम् इवाधमे । अ-यशो देह-संदेहं स्वार्थ-हानिं च यच्छति ॥ १+(२) ॥ ५.१+(२)च्व् आयासाद् देह-संदेहं तर्हीदानीं गतासूनां लक्षणं संप्रचक्षते । विकृतिः प्रकृतेः प्राज्ञैः प्रदिष्टा रिष्ट-संज्ञया ॥ १+(३) ॥ ५.१+(३)अव् तद् इदानीं गतासूनां अरिष्टं नास्ति मरणं दृष्ट-रिष्टं च जीवितम् । अरिष्टे रिष्ट-विज्ञानं न च रिष्टे ऽप्य् अ-नैपुणात्

āyuṣ-mati kriyāḥ sarvāḥ sa-phalāḥ saṃprayojitāḥ | bhavanti bhiṣajāṃ bhūtyai kṛta-jña iva bhū-bhuji || 1+(1) || kṣīṇāyuṣi kṛtaṃ karma vyarthaṃ kṛtam ivādhame | a-yaśo deha-saṃdehaṃ svārtha-hāniṃ ca yacchati || 1+(2) || 5.1+(2)cv āyāsād deha-saṃdehaṃ tarhīdānīṃ gatāsūnāṃ lakṣaṇaṃ saṃpracakṣate | vikṛtiḥ prakṛteḥ prājñaiḥ pradiṣṭā riṣṭa-saṃjñayā || 1+(3) || 5.1+(3)av tad idānīṃ gatāsūnāṃ ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ dṛṣṭa-riṣṭaṃ ca jīvitam | ariṣṭe riṣṭa-vijñānaṃ na ca riṣṭe 'py a-naipuṇāt

3

के-चित् तु तद् द्वि-धेत्य् आहुः स्थाय्य्-अ-स्थायि-विभेदतः । दोषाणाम् अपि बाहुल्याद् रिष्टाभासः समुद्भवेत्

ke-cit tu tad dvi-dhety āhuḥ sthāyy-a-sthāyi-vibhedataḥ | doṣāṇām api bāhulyād riṣṭābhāsaḥ samudbhavet

4

स दोषाणां शमे शाम्येत् स्थाय्य् अवश्यं तु मृत्यवे । रूपेन्द्रिय-स्वर-च्छाया-प्रतिच्छाया-क्रियादिषु

sa doṣāṇāṃ śame śāmyet sthāyy avaśyaṃ tu mṛtyave | rūpendriya-svara-cchāyā-praticchāyā-kriyādiṣu

5

५.४av तद् दोषाणां शमे शाम्येत् अन्येष्व् अपि च भावेषु प्राकृतेष्व् अ-निमित्ततः । विकृतिर् या समासेन रिष्टं तद् इति लक्षयेत्

5.4av tad doṣāṇāṃ śame śāmyet anyeṣv api ca bhāveṣu prākṛteṣv a-nimittataḥ | vikṛtir yā samāsena riṣṭaṃ tad iti lakṣayet

6

केश-रोम-निर्-अभ्यङ्गं यस्याभ्यक्तम् इवेक्ष्यते । यस्यात्य्-अर्थं चले नेत्रे स्तब्धान्तर्-गत-निर्गते

keśa-roma-nir-abhyaṅgaṃ yasyābhyaktam ivekṣyate | yasyāty-arthaṃ cale netre stabdhāntar-gata-nirgate

7

जिह्मे विस्तृत-संक्षिप्ते संक्षिप्त-विनत-भ्रुणी । उद्भ्रान्त-दर्शने हीन-दर्शने नकुलोपमे

jihme vistṛta-saṃkṣipte saṃkṣipta-vinata-bhruṇī | udbhrānta-darśane hīna-darśane nakulopame

8

कपोताभे अलाताभे स्रुते लुलित-पक्ष्मणी । नासिकात्य्-अर्थ-विवृता संवृता पिटिकाचिता

kapotābhe alātābhe srute lulita-pakṣmaṇī | nāsikāty-artha-vivṛtā saṃvṛtā piṭikācitā

9

उच्छूना स्फुटिता म्लाना यस्यौष्ठो यात्य् अधो ऽधरः । ऊर्ध्वं द्वितीयः स्यातां वा पक्व-जम्बू-निभाव् उभौ

ucchūnā sphuṭitā mlānā yasyauṣṭho yāty adho 'dharaḥ | ūrdhvaṃ dvitīyaḥ syātāṃ vā pakva-jambū-nibhāv ubhau

10

दन्ताः स-शर्कराः श्यावास् ताम्राः पुष्पित-पङ्किताः । सहसैव पतेयुर् वा जिह्वा जिह्मा विसर्पिणी

dantāḥ sa-śarkarāḥ śyāvās tāmrāḥ puṣpita-paṅkitāḥ | sahasaiva pateyur vā jihvā jihmā visarpiṇī

11

शूना शुष्का गुरुः श्यावा लिप्ता सुप्ता स-कण्टका । शिरः शिरो-धरा वोढुं पृष्ठं वा भारम् आत्मनः

śūnā śuṣkā guruḥ śyāvā liptā suptā sa-kaṇṭakā | śiraḥ śiro-dharā voḍhuṃ pṛṣṭhaṃ vā bhāram ātmanaḥ

12

हनू वा पिण्डम् आस्य-स्थं शक्नुवन्ति न यस्य च । यस्या-निमित्तम् अङ्गानि गुरूण्य् अति-लघूनि वा

hanū vā piṇḍam āsya-sthaṃ śaknuvanti na yasya ca | yasyā-nimittam aṅgāni gurūṇy ati-laghūni vā

13

विष-दोषाद् विना यस्य खेभ्यो रक्तं प्रवर्तते । उत्सिक्तं मेहनं यस्य वृषणाव् अति-निःसृतौ

viṣa-doṣād vinā yasya khebhyo raktaṃ pravartate | utsiktaṃ mehanaṃ yasya vṛṣaṇāv ati-niḥsṛtau

14

अतो ऽन्य-था वा यस्य स्यात् सर्वे ते काल-चोदिताः । यस्या-पूर्वाः सिरा-लेखा बालेन्द्व्-आकृतयो ऽपि वा

ato 'nya-thā vā yasya syāt sarve te kāla-coditāḥ | yasyā-pūrvāḥ sirā-lekhā bālendv-ākṛtayo 'pi vā

15

५.१४bv सर्वे ते काल-नोदिताः ललाटे वस्ति-शीर्षे वा षण् मासान् न स जीवति । पद्मिनी-पत्त्र-वत् तोयं शरीरे यस्य देहिनः

5.14bv sarve te kāla-noditāḥ lalāṭe vasti-śīrṣe vā ṣaṇ māsān na sa jīvati | padminī-pattra-vat toyaṃ śarīre yasya dehinaḥ

16

प्लवते प्लवमानस्य षण् मासास् तस्य जीवितम् । हरिताभाः सिरा यस्य रोम-कूपाश् च संवृताः

plavate plavamānasya ṣaṇ māsās tasya jīvitam | haritābhāḥ sirā yasya roma-kūpāś ca saṃvṛtāḥ

17

५.१६bv षण्-मासं तस्य जीवितम् ५.१६bv षण्-मासात् तस्य जीवितम् ५.१६bv षण् मासांस् तस्य जीवितम् सो ऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान् मरणम् अश्नुते । यस्य गो-मय-चूर्णाभं चूर्णं मूर्ध्नि मुखे ऽपि वा

5.16bv ṣaṇ-māsaṃ tasya jīvitam 5.16bv ṣaṇ-māsāt tasya jīvitam 5.16bv ṣaṇ māsāṃs tasya jīvitam so 'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittān maraṇam aśnute | yasya go-maya-cūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhni mukhe 'pi vā

18

स-स्नेहं मूर्ध्नि धूमो वा मासान्तं तस्य जीवितम् । मूर्ध्नि भ्रुवोर् वा कुर्वन्ति सीमन्तावर्तका नवाः

sa-snehaṃ mūrdhni dhūmo vā māsāntaṃ tasya jīvitam | mūrdhni bhruvor vā kurvanti sīmantāvartakā navāḥ

19

५.१८cv मूर्ध्नि भ्रुवोर् वा यस्य स्युः मृत्युं स्वस्थस्य षड्-रात्रात् त्रि-रात्राद् आतुरस्य तु । जिह्वा श्यावा मुखं पूति सव्यम् अक्षि निमज्जति

5.18cv mūrdhni bhruvor vā yasya syuḥ mṛtyuṃ svasthasya ṣaḍ-rātrāt tri-rātrād āturasya tu | jihvā śyāvā mukhaṃ pūti savyam akṣi nimajjati

20

५.१९bv त्रि-रात्राद् आतुरस्य च खगा वा मूर्ध्नि लीयन्ते यस्य तं परिवर्जयेत् । यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्य् उरो भृशम्

5.19bv tri-rātrād āturasya ca khagā vā mūrdhni līyante yasya taṃ parivarjayet | yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyaty uro bhṛśam

21

आर्द्रेषु सर्व-गात्रेषु सो ऽर्ध-मासं न जीवति । अ-कस्माद् युग-पद् गात्रे वर्णौ प्राकृत-वैकृतौ

ārdreṣu sarva-gātreṣu so 'rdha-māsaṃ na jīvati | a-kasmād yuga-pad gātre varṇau prākṛta-vaikṛtau

22

तथैवोपचय-ग्लानि-रौक्ष्य-स्नेहादि मृत्यवे । यस्य स्फुटेयुर् अङ्गुल्यो नाकृष्टा न स जीवति

tathaivopacaya-glāni-raukṣya-snehādi mṛtyave | yasya sphuṭeyur aṅgulyo nākṛṣṭā na sa jīvati

23

क्षव-कासादिषु तथा यस्या-पूर्वो ध्वनिर् भवेत् । ह्रस्वो दीर्घो ऽति वोच्छ्वासः पूतिः सुरभिर् एव वा

kṣava-kāsādiṣu tathā yasyā-pūrvo dhvanir bhavet | hrasvo dīrgho 'ti vocchvāsaḥ pūtiḥ surabhir eva vā

24

आप्लुतान्-आप्लुते काये यस्य गन्धो ऽति-मानुषः । मल-वस्त्र-व्रणादौ वा वर्षान्तं तस्य जीवितम्

āplutān-āplute kāye yasya gandho 'ti-mānuṣaḥ | mala-vastra-vraṇādau vā varṣāntaṃ tasya jīvitam

25

५.२४cv मल-वस्त्र-व्रणाद्ये वा भजन्ते ऽत्य्-अङ्ग-सौरस्याद् यं यूका-मक्षिकादयः । त्यजन्ति वाति-वैरस्यात् सो ऽपि वर्षं न जीवति

5.24cv mala-vastra-vraṇādye vā bhajante 'ty-aṅga-saurasyād yaṃ yūkā-makṣikādayaḥ | tyajanti vāti-vairasyāt so 'pi varṣaṃ na jīvati

26

सततोष्मसु गात्रेषु शैत्यं यस्योपलक्ष्यते । शीतेषु भृशम् औष्ण्यं वा स्वेदः स्तम्भो ऽप्य् अ-हेतुकः

satatoṣmasu gātreṣu śaityaṃ yasyopalakṣyate | śīteṣu bhṛśam auṣṇyaṃ vā svedaḥ stambho 'py a-hetukaḥ

27

५.२६dv स्वेदः स्तम्भो ऽत्य् अ-हेतुकः यो जात-शीत-पिटिकः शीताङ्गो वा विदह्यते । उष्ण-द्वेषी च शितार्तः स प्रेताधिप-गो-चरः

5.26dv svedaḥ stambho 'ty a-hetukaḥ yo jāta-śīta-piṭikaḥ śītāṅgo vā vidahyate | uṣṇa-dveṣī ca śitārtaḥ sa pretādhipa-go-caraḥ

28

५.२७bv शीताङ्गो वातिदह्यते ५.२७bv शीताङ्गो वापि दह्यते उरस्य् ऊष्मा भवेद् यस्य जठरे चाति-शीत-ता । भिन्नं पुरीषं तृष्णा च यथा प्रेतस् तथैव सः

5.27bv śītāṅgo vātidahyate 5.27bv śītāṅgo vāpi dahyate urasy ūṣmā bhaved yasya jaṭhare cāti-śīta-tā | bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca yathā pretas tathaiva saḥ

29

५.२८bv जठरे वाति-शीत-ता मूत्रं पुरीषं निष्ठ्यूतं शुक्रं वाप्सु निमज्जति । निष्ठ्यूतं बहु-वर्णं वा यस्य मासात् स नश्यति

5.28bv jaṭhare vāti-śīta-tā mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhyūtaṃ śukraṃ vāpsu nimajjati | niṣṭhyūtaṃ bahu-varṇaṃ vā yasya māsāt sa naśyati

30

घनी-भूतम् इवाकाशम् आकाशम् इव यो घनम् । अ-मूर्तम् इव मूर्तं च मूर्तं चा-मूर्त-वत् स्थितम्

ghanī-bhūtam ivākāśam ākāśam iva yo ghanam | a-mūrtam iva mūrtaṃ ca mūrtaṃ cā-mūrta-vat sthitam

31

तेजस्व्य् अ-तेजस् तद्-वच् च शुक्लं कृष्णम् अ-सच् च सत् । अ-नेत्र-रोगश् चन्द्रं च बहु-रूपम् अ-लाञ्छनम्

tejasvy a-tejas tad-vac ca śuklaṃ kṛṣṇam a-sac ca sat | a-netra-rogaś candraṃ ca bahu-rūpam a-lāñchanam

32

५.३१av तेजस्य् अ-तेजस् तद्-वच् च ५.३१cv अ-नेत्र-रोगी चन्द्रं च जाग्रद् रक्षांसि गन्धर्वान् प्रेतान् अन्यांश् च तद्-विधान् । रूपं व्य्-आकृति तत् तच् च यः पश्यति स नश्यति

5.31av tejasy a-tejas tad-vac ca 5.31cv a-netra-rogī candraṃ ca jāgrad rakṣāṃsi gandharvān pretān anyāṃś ca tad-vidhān | rūpaṃ vy-ākṛti tat tac ca yaḥ paśyati sa naśyati

33

५.३२cv रूपं व्य्-आकृति तद्-वच् च सप्तर्षीणां समीप-स्थां यो न पश्यत्य् अरुन्धतीम् । ध्रुवम् आकाश-गङ्गां वा स न पश्यति तां समाम्

5.32cv rūpaṃ vy-ākṛti tad-vac ca saptarṣīṇāṃ samīpa-sthāṃ yo na paśyaty arundhatīm | dhruvam ākāśa-gaṅgāṃ vā sa na paśyati tāṃ samām

34

मेघ-तोयौघ-निर्घोष-वीणा-पणव-वेणु-जान् । शृणोत्य् अन्यांश् च यः शब्दान् अ-सतो न सतो ऽपि वा

megha-toyaugha-nirghoṣa-vīṇā-paṇava-veṇu-jān | śṛṇoty anyāṃś ca yaḥ śabdān a-sato na sato 'pi vā

35

निष्पीड्य कर्णौ शृणुयान् न यो धुकधुका-स्वनम् । तद्-वद् गन्ध-रस-स्पर्शान् मन्यते यो विपर्ययात्

niṣpīḍya karṇau śṛṇuyān na yo dhukadhukā-svanam | tad-vad gandha-rasa-sparśān manyate yo viparyayāt

36

५.३५bv न यो धुकधुक-स्वनम् सर्व-शो वा न यो यश् च दीप-गन्धं न जिघ्रति । विधिना यस्य दोषाय स्वास्थ्याया-विधिना रसाः

5.35bv na yo dhukadhuka-svanam sarva-śo vā na yo yaś ca dīpa-gandhaṃ na jighrati | vidhinā yasya doṣāya svāsthyāyā-vidhinā rasāḥ

37

यः पांसुनेव कीर्णाङ्गो यो ऽङ्गे घातं न वेत्ति वा । अन्तरेण तपस् तीव्रं योगं वा विधि-पूर्वकम्

yaḥ pāṃsuneva kīrṇāṅgo yo 'ṅge ghātaṃ na vetti vā | antareṇa tapas tīvraṃ yogaṃ vā vidhi-pūrvakam

38

५.३७av यो भस्मनेव कीर्णाङ्गो जानात्य् अतीन्द्रियं यश् च तेषां मरणम् आदिशेत् । हीनो दीनः स्वरो ऽ-व्यक्तो यस्य स्याद् गद्गदो ऽपि वा

5.37av yo bhasmaneva kīrṇāṅgo jānāty atīndriyaṃ yaś ca teṣāṃ maraṇam ādiśet | hīno dīnaḥ svaro '-vyakto yasya syād gadgado 'pi vā

39

सहसा यो विमुह्येद् वा विवक्षुर् न स जीवति । स्वरस्य दुर्-बली-भावं हानिं च बल-वर्णयोः

sahasā yo vimuhyed vā vivakṣur na sa jīvati | svarasya dur-balī-bhāvaṃ hāniṃ ca bala-varṇayoḥ

40

रोग-वृद्धिम् अ-युक्त्या च दृष्ट्वा मरणम् आदिशेत् । अप-स्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणम् आत्मनः

roga-vṛddhim a-yuktyā ca dṛṣṭvā maraṇam ādiśet | apa-svaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇam ātmanaḥ

41

श्रोतारं चास्य शब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत् । संस्थानेन प्रमाणेन वर्णेन प्रभयापि वा

śrotāraṃ cāsya śabdasya dūrataḥ parivarjayet | saṃsthānena pramāṇena varṇena prabhayāpi vā

42

५.४१av श्रोतारं तस्य शब्दस्य ५.४१av श्रोतारं वास्य शब्दस्य छाया विवर्तते यस्य स्वप्ने ऽपि प्रेत एव सः । आतपादर्श-तोयादौ या संस्थान-प्रमाणतः

5.41av śrotāraṃ tasya śabdasya 5.41av śrotāraṃ vāsya śabdasya chāyā vivartate yasya svapne 'pi preta eva saḥ | ātapādarśa-toyādau yā saṃsthāna-pramāṇataḥ

43

छायाङ्गात् संभवत्य् उक्ता प्रतिच्छायेति सा पुनः । वर्ण-प्रभाश्रया या तु सा छायैव शरीर-गा

chāyāṅgāt saṃbhavaty uktā praticchāyeti sā punaḥ | varṇa-prabhāśrayā yā tu sā chāyaiva śarīra-gā

44

भवेद् यस्य प्रतिच्छाया छिन्ना भिन्नाधिकाकुला । वि-शिरा द्वि-शिरा जिह्मा विकृता यदि वान्य-था

bhaved yasya praticchāyā chinnā bhinnādhikākulā | vi-śirā dvi-śirā jihmā vikṛtā yadi vānya-thā

45

तं समाप्तायुषं विद्यान् न चेल् लक्ष्य-निमित्त-जा । प्रतिच्छाया-मयी यस्य न चाक्ष्णीक्ष्येत कन्यका

taṃ samāptāyuṣaṃ vidyān na cel lakṣya-nimitta-jā | praticchāyā-mayī yasya na cākṣṇīkṣyeta kanyakā

46

खादीनां पञ्च पञ्चानां छाया विविध-लक्षणाः । नाभसी निर्-मला-नीला स-स्नेहा स-प्रभेव च

khādīnāṃ pañca pañcānāṃ chāyā vividha-lakṣaṇāḥ | nābhasī nir-malā-nīlā sa-snehā sa-prabheva ca

47

वाताद् रजो-ऽरुणा श्यावा भस्म-रूक्षा हत-प्रभा । विशुद्ध-रक्ता त्व् आग्नेयी दीप्ताभा दर्शन-प्रिया

vātād rajo-'ruṇā śyāvā bhasma-rūkṣā hata-prabhā | viśuddha-raktā tv āgneyī dīptābhā darśana-priyā

48

शुद्ध-वैडूर्य-वि-मला सु-स्निग्धा तोय-जा सुखा । स्थिरा स्निग्धा घना शुद्धा श्यामा श्वेता च पार्थिवी

śuddha-vaiḍūrya-vi-malā su-snigdhā toya-jā sukhā | sthirā snigdhā ghanā śuddhā śyāmā śvetā ca pārthivī

49

५.४८bv सु-स्निग्धा तोय-जा हि सा वायवी रोग-मरण-क्लेशायान्याः सुखोदयाः । प्रभोक्ता तैजसी सर्वा सा तु सप्त-विधा स्मृता

5.48bv su-snigdhā toya-jā hi sā vāyavī roga-maraṇa-kleśāyānyāḥ sukhodayāḥ | prabhoktā taijasī sarvā sā tu sapta-vidhā smṛtā

50

५.४९av वायव्या रोग-मरण- रक्ता पीता सिता श्यावा हरिता पाण्डुरासिता । तासां याः स्युर् विकासिन्यः स्निग्धाश् च वि-मलाश् च याः

5.49av vāyavyā roga-maraṇa- raktā pītā sitā śyāvā haritā pāṇḍurāsitā | tāsāṃ yāḥ syur vikāsinyaḥ snigdhāś ca vi-malāś ca yāḥ

51

५.५०av रक्ता पीता सिता श्यामा ताः शुभा मलिना रूक्षाः संक्षिप्ताश् चा-शुभोदयाः । वर्णम् आक्रामति च्छाया प्रभा वर्ण-प्रकाशिनी

5.50av raktā pītā sitā śyāmā tāḥ śubhā malinā rūkṣāḥ saṃkṣiptāś cā-śubhodayāḥ | varṇam ākrāmati cchāyā prabhā varṇa-prakāśinī

52

५.५१bv संक्षिप्ताश् चा-सुखोदयाः ५.५१dv प्रभा वर्ण-विकाशिनी आसन्ने लक्ष्यते छाया विकृष्टे भा प्रकाशते । ना-च्छायो ना-प्रभः कश्-चिद् विशेषाश् चिह्नयन्ति तु

5.51bv saṃkṣiptāś cā-sukhodayāḥ 5.51dv prabhā varṇa-vikāśinī āsanne lakṣyate chāyā vikṛṣṭe bhā prakāśate | nā-cchāyo nā-prabhaḥ kaś-cid viśeṣāś cihnayanti tu

53

नृणां शुभा-शुभोत्पत्तिं काले छाया-समाश्रयाः । निकषन्न् इव यः पादौ च्युतांसः परिसर्पति

nṛṇāṃ śubhā-śubhotpattiṃ kāle chāyā-samāśrayāḥ | nikaṣann iva yaḥ pādau cyutāṃsaḥ parisarpati

54

५.५३bv काले छाया-समाश्रिताः हीयते बलतः शश्वद् यो ऽन्नम् अश्नन् हितं बहु । यो ऽल्पाशी बहु-विण्-मूत्रो बह्व्-आशी चाल्प-मूत्र-विट्

5.53bv kāle chāyā-samāśritāḥ hīyate balataḥ śaśvad yo 'nnam aśnan hitaṃ bahu | yo 'lpāśī bahu-viṇ-mūtro bahv-āśī cālpa-mūtra-viṭ

55

५.५४dv बह्व्-आशी वाल्प-मूत्र-विट् यो वाल्पाशी कफेनार्तो दीर्घं श्वसिति चेष्टते । दीर्घम् उच्छ्वस्य यो ह्रस्वं निःश्वस्य परिताम्यति

5.54dv bahv-āśī vālpa-mūtra-viṭ yo vālpāśī kaphenārto dīrghaṃ śvasiti ceṣṭate | dīrgham ucchvasya yo hrasvaṃ niḥśvasya paritāmyati

56

ह्रस्वं च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते भृशम् । शिरो विक्षिपते कृच्छ्राद् यो ऽञ्चयित्वा प्रपाणिकौ

hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṃ spandate bhṛśam | śiro vikṣipate kṛcchrād yo 'ñcayitvā prapāṇikau

57

यो ललाटात् स्रुत-स्वेदः श्लथ-संधान-बन्धनः । उत्थाप्यमानः संमुह्येद् यो बली दुर्-बलो ऽपि वा

yo lalāṭāt sruta-svedaḥ ślatha-saṃdhāna-bandhanaḥ | utthāpyamānaḥ saṃmuhyed yo balī dur-balo 'pi vā

58

उत्तान एव स्वपिति यः पादौ विकरोति च । शयनासन-कुड्यादेर् यो ऽ-सद् एव जिघृक्षति

uttāna eva svapiti yaḥ pādau vikaroti ca | śayanāsana-kuḍyāder yo '-sad eva jighṛkṣati

59

५.५८cv शयनासन-कुड्यादौ ५.५८dv यः सदैव जिघृक्षति अ-हास्य-हासी संमुह्यन् यो लेढि दशन-च्छदौ । उत्तरौष्ठं परिलिहन् फूत्-कारांश् च करोति यः

5.58cv śayanāsana-kuḍyādau 5.58dv yaḥ sadaiva jighṛkṣati a-hāsya-hāsī saṃmuhyan yo leḍhi daśana-cchadau | uttarauṣṭhaṃ parilihan phūt-kārāṃś ca karoti yaḥ

60

५.५९dv नोत्कारांश् च करोति यः यम् अभिद्रवति च्छाया कृष्णा पीतारुणापि वा । भिषग्-भेषज-पानान्न-गुरु-मित्र-द्विषश् च ये

5.59dv notkārāṃś ca karoti yaḥ yam abhidravati cchāyā kṛṣṇā pītāruṇāpi vā | bhiṣag-bheṣaja-pānānna-guru-mitra-dviṣaś ca ye

61

५.६०bv कृष्णा पीतारुणापि च वश-गाः सर्व एवैते विज्ञेयाः सम-वर्तिनः । ग्रीवा-ललाट-हृदयं यस्य स्विद्यति शीतलम्

5.60bv kṛṣṇā pītāruṇāpi ca vaśa-gāḥ sarva evaite vijñeyāḥ sama-vartinaḥ | grīvā-lalāṭa-hṛdayaṃ yasya svidyati śītalam

62

उष्णो ऽपरः प्रदेशश् च शरणं तस्य देवताः । यो ऽणु-ज्योतिर् अनेकाग्रो दुश्-छायो दुर्-मनाः सदा

uṣṇo 'paraḥ pradeśaś ca śaraṇaṃ tasya devatāḥ | yo 'ṇu-jyotir anekāgro duś-chāyo dur-manāḥ sadā

63

पूर्व-रूपाणि सर्वाणि ज्वरादिष्व् अति-मात्रया । यं विशन्ति विशत्य् एनं मृत्युर् ज्वर-पुरः-सरः ॥ ६२.१+(१) ॥ बलिं बलि-भृतो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते । निर्-निमित्तं च यो मेधां शोभाम् उपचयं श्रियम्

pūrva-rūpāṇi sarvāṇi jvarādiṣv ati-mātrayā | yaṃ viśanti viśaty enaṃ mṛtyur jvara-puraḥ-saraḥ || 62.1+(1) || baliṃ bali-bhṛto yasya praṇītaṃ nopabhuñjate | nir-nimittaṃ ca yo medhāṃ śobhām upacayaṃ śriyam

64

५.६३av बलिं बलि-भुजो यस्य प्राप्नोत्य् अतो वा विभ्रंशं स प्राप्नोति यम-क्षयम् । गुण-दोष-मयी यस्य स्वस्थस्य व्याधितस्य वा

5.63av baliṃ bali-bhujo yasya prāpnoty ato vā vibhraṃśaṃ sa prāpnoti yama-kṣayam | guṇa-doṣa-mayī yasya svasthasya vyādhitasya vā

65

५.६४cv गुणा-गुण-मयी यस्य यात्य् अन्य-था-त्वं प्रकृतिः षण् मासान् न स जीवति । भक्तिः शीलं स्मृतिस् त्यागो बुद्धिर् बलम् अ-हेतुकम्

5.64cv guṇā-guṇa-mayī yasya yāty anya-thā-tvaṃ prakṛtiḥ ṣaṇ māsān na sa jīvati | bhaktiḥ śīlaṃ smṛtis tyāgo buddhir balam a-hetukam

66

षड् एतानि निवर्तन्ते षड्भिर् मासैर् मरिष्यतः । मत्त-वद्-गति-वाक्-कम्प-मोहा मासान् मरिष्यतः

ṣaḍ etāni nivartante ṣaḍbhir māsair mariṣyataḥ | matta-vad-gati-vāk-kampa-mohā māsān mariṣyataḥ

67

नश्यत्य् अ-जानन् षड्-अहात् केश-लुञ्चन-वेदनाम् । न याति यस्य चाहारः कण्ठं कण्ठामयाद् ऋते

naśyaty a-jānan ṣaḍ-ahāt keśa-luñcana-vedanām | na yāti yasya cāhāraḥ kaṇṭhaṃ kaṇṭhāmayād ṛte

68

प्रेष्याः प्रतीप-तां यान्ति प्रेताकृतिर् उदीर्यते । यस्य निद्रा भवेन् नित्या नैव वा न स जीवति

preṣyāḥ pratīpa-tāṃ yānti pretākṛtir udīryate | yasya nidrā bhaven nityā naiva vā na sa jīvati

69

५.६८cv यस्य निद्रा भवेन् नित्यं वक्त्रम् आपूर्यते ऽश्रूणां स्विद्यतश् चरणौ भृशम् । चक्षुश् चाकुल-तां याति यम-राज्यं गमिष्यतः

5.68cv yasya nidrā bhaven nityaṃ vaktram āpūryate 'śrūṇāṃ svidyataś caraṇau bhṛśam | cakṣuś cākula-tāṃ yāti yama-rājyaṃ gamiṣyataḥ

70

५.६९dv यम-राष्ट्रं गमिष्यतः यैः पुरा रमते भावैर् अ-रतिस् तैर् न जीवति । सहसा जायते यस्य विकारः सर्व-लक्षणः

5.69dv yama-rāṣṭraṃ gamiṣyataḥ yaiḥ purā ramate bhāvair a-ratis tair na jīvati | sahasā jāyate yasya vikāraḥ sarva-lakṣaṇaḥ

71

निवर्तते वा सहसा सहसा स विनश्यति । ज्वरो निहन्ति बल-वान् गम्भीरो दैर्घरात्रिकः

nivartate vā sahasā sahasā sa vinaśyati | jvaro nihanti bala-vān gambhīro dairgharātrikaḥ

72

स-प्रलाप-भ्रम-श्वासः क्षीणं शूनं हतानलम् । अ-क्षामं सक्त-वचनं रक्ताक्षं हृदि शूलिनम्

sa-pralāpa-bhrama-śvāsaḥ kṣīṇaṃ śūnaṃ hatānalam | a-kṣāmaṃ sakta-vacanaṃ raktākṣaṃ hṛdi śūlinam

73

स-शुष्क-कासः पूर्वाह्णे यो ऽपराह्णे ऽपि वा भवेत् । बल-मांस-विहीनस्य श्लेष्म-कास-समन्वितः

sa-śuṣka-kāsaḥ pūrvāhṇe yo 'parāhṇe 'pi vā bhavet | bala-māṃsa-vihīnasya śleṣma-kāsa-samanvitaḥ

74

५.७३av संशुष्क-कासः पूर्वाह्णे रक्त-पित्तं भृशं रक्तं कृष्णम् इन्द्र-धनुष्-प्रभम् । ताम्र-हारिद्र-हरितं रूपं रक्तं प्रदर्शयेत्

5.73av saṃśuṣka-kāsaḥ pūrvāhṇe rakta-pittaṃ bhṛśaṃ raktaṃ kṛṣṇam indra-dhanuṣ-prabham | tāmra-hāridra-haritaṃ rūpaṃ raktaṃ pradarśayet

75

रोम-कूप-प्रविसृतं कण्ठास्य-हृदये सजत् । वाससो ऽ-रञ्जनं पूति वेग-वच् चाति भूरि च

roma-kūpa-pravisṛtaṃ kaṇṭhāsya-hṛdaye sajat | vāsaso '-rañjanaṃ pūti vega-vac cāti bhūri ca

76

५.७५cv वाससो रञ्जनं पूति वृद्धं पाण्डु-ज्वर-च्छर्दि-कास-शोफातिसारिणम् । कास-श्वासौ ज्वर-च्छर्दि-तृष्णातीसार-शोफिनम्

5.75cv vāsaso rañjanaṃ pūti vṛddhaṃ pāṇḍu-jvara-cchardi-kāsa-śophātisāriṇam | kāsa-śvāsau jvara-cchardi-tṛṣṇātīsāra-śophinam

77

यक्ष्मा पार्श्व-रुजानाह-रक्त-च्छर्द्य्-अंस-तापिनम् । छर्दिर् वेग-वती मूत्र-शकृद्-गन्धिः स-चन्द्रिका

yakṣmā pārśva-rujānāha-rakta-cchardy-aṃsa-tāpinam | chardir vega-vatī mūtra-śakṛd-gandhiḥ sa-candrikā

78

५.७७bv -रक्त-च्छर्द्य्-अङ्ग-तापिनम् सास्र-विट्-पूय-रुक्-कास-श्वास-वत्य् अनुषङ्गिणी । तृष्णान्य-रोग-क्षपितं बहिर्-जिह्वं वि-चेतनम्

5.77bv -rakta-cchardy-aṅga-tāpinam sāsra-viṭ-pūya-ruk-kāsa-śvāsa-vaty anuṣaṅgiṇī | tṛṣṇānya-roga-kṣapitaṃ bahir-jihvaṃ vi-cetanam

79

५.७८dv बहिर्-जिह्वम् अ-चेतनम् ५.७८dv बहिर्-जिह्वं वि-चेतसम् मदात्ययो ऽति-शीतार्तं क्षीणं तैल-प्रभाननम् । अर्शांसि पाणि-पन्-नाभि-गुद-मुष्कास्य-शोफिनम्

5.78dv bahir-jihvam a-cetanam 5.78dv bahir-jihvaṃ vi-cetasam madātyayo 'ti-śītārtaṃ kṣīṇaṃ taila-prabhānanam | arśāṃsi pāṇi-pan-nābhi-guda-muṣkāsya-śophinam

80

५.७९dv -गुद-मुष्कादि-शोफिनम् हृत्-पार्श्वाङ्ग-रुजा-छर्दि-पायु-पाक-ज्वरातुरम् । अतीसारो यकृत्-पिण्ड-मांस-धावन-मेचकैः

5.79dv -guda-muṣkādi-śophinam hṛt-pārśvāṅga-rujā-chardi-pāyu-pāka-jvarāturam | atīsāro yakṛt-piṇḍa-māṃsa-dhāvana-mecakaiḥ

81

तुल्यस् तैल-घृत-क्षीर-दधि-मज्ज-वसासवैः । मस्तुलुङ्ग-मषी-पूय-वेसवाराम्बु-माक्षिकैः

tulyas taila-ghṛta-kṣīra-dadhi-majja-vasāsavaiḥ | mastuluṅga-maṣī-pūya-vesavārāmbu-mākṣikaiḥ

82

अति-रक्तासित-स्निग्ध-पूत्य्-अच्छ-घन-वेदनः । कर्बुरः प्रस्रवन् धातून् निष्-पुरीषो ऽथ-वाति-विट्

ati-raktāsita-snigdha-pūty-accha-ghana-vedanaḥ | karburaḥ prasravan dhātūn niṣ-purīṣo 'tha-vāti-viṭ

83

तन्तु-मान् मक्षिकाक्रान्तो राजी-मांश् चन्द्रकैर् युतः । शीर्ण-पायु-वलिं मुक्त-नालं पर्वास्थि-शूलिनम्

tantu-mān makṣikākrānto rājī-māṃś candrakair yutaḥ | śīrṇa-pāyu-valiṃ mukta-nālaṃ parvāsthi-śūlinam

84

५.८३dv -तालं पर्वास्थि-शूलिनम् ५.८३dv -ताडं पर्वास्थि-शूलिनम् स्रस्त-पायुं बल-क्षीणम् अन्नम् एवोपवेशयन् । स-तृट्-श्वास-ज्वर-च्छर्दि-दाहानाह-प्रवाहिकः

5.83dv -tālaṃ parvāsthi-śūlinam 5.83dv -tāḍaṃ parvāsthi-śūlinam srasta-pāyuṃ bala-kṣīṇam annam evopaveśayan | sa-tṛṭ-śvāsa-jvara-cchardi-dāhānāha-pravāhikaḥ

85

५.८४bv अन्नम् एवोपवेशयेत् अश्मरी शून-वृषणं बद्ध-मूत्रं रुजार्दितम् । मेहस् तृड्-दाह-पिटिका-मांस-कोथातिसारिणम्

5.84bv annam evopaveśayet aśmarī śūna-vṛṣaṇaṃ baddha-mūtraṃ rujārditam | mehas tṛḍ-dāha-piṭikā-māṃsa-kothātisāriṇam

86

पिटिका मर्म-हृत्-पृष्ठ-स्तनांस-गुद-मूर्ध-गाः । पर्व-पाद-कर-स्था वा मन्दोत्साहं प्रमेहिणम्

piṭikā marma-hṛt-pṛṣṭha-stanāṃsa-guda-mūrdha-gāḥ | parva-pāda-kara-sthā vā mandotsāhaṃ pramehiṇam

87

५.८६bv -स्तनांस-गुद-मूर्ध-जाः ५.८६cv पर्व-पाद-कर-स्थाश् च सर्वं च मांस-संकोथ-दाह-तृष्णा-मद-ज्वरैः । विसर्प-मर्म-संरोध-हिध्मा-श्वास-भ्रम-क्लमैः

5.86bv -stanāṃsa-guda-mūrdha-jāḥ 5.86cv parva-pāda-kara-sthāś ca sarvaṃ ca māṃsa-saṃkotha-dāha-tṛṣṇā-mada-jvaraiḥ | visarpa-marma-saṃrodha-hidhmā-śvāsa-bhrama-klamaiḥ

88

५.८७av सर्वं च मांस-संकोच- गुल्मः पृथु-परीणाहो घनः कूर्म इवोन्नतः । सिरा-नद्धो ज्वर-च्छर्दि-हिध्माध्मान-रुजान्वितः

5.87av sarvaṃ ca māṃsa-saṃkoca- gulmaḥ pṛthu-parīṇāho ghanaḥ kūrma ivonnataḥ | sirā-naddho jvara-cchardi-hidhmādhmāna-rujānvitaḥ

89

कास-पीनस-हृल्-लास-श्वासातीसार-शोफ-वान् । विण्-मूत्र-संग्रह-श्वास-शोफ-हिध्मा-ज्वर-भ्रमैः

kāsa-pīnasa-hṛl-lāsa-śvāsātīsāra-śopha-vān | viṇ-mūtra-saṃgraha-śvāsa-śopha-hidhmā-jvara-bhramaiḥ

90

मूर्छा-छर्द्य्-अतिसारैश् च जठरं हन्ति दुर्-बलम् । शूनाक्षं कुटिलोपस्थम् उपक्लिन्न-तनु-त्वचम्

mūrchā-chardy-atisāraiś ca jaṭharaṃ hanti dur-balam | śūnākṣaṃ kuṭilopastham upaklinna-tanu-tvacam

91

विरेचन-हृतानाहम् आनह्यन्तं पुनः पुनः । पाण्डु-रोगः श्वयथु-मान् पीताक्षि-नख-दर्शनम्

virecana-hṛtānāham ānahyantaṃ punaḥ punaḥ | pāṇḍu-rogaḥ śvayathu-mān pītākṣi-nakha-darśanam

92

५.९१av विरेचन-हतानाहम् तन्द्रा-दाहा-रुचि-च्छर्दि-मूर्छाध्मानातिसार-वान् । अनेकोपद्रव-युतः पादाभ्यां प्रसृतो नरम्

5.91av virecana-hatānāham tandrā-dāhā-ruci-cchardi-mūrchādhmānātisāra-vān | anekopadrava-yutaḥ pādābhyāṃ prasṛto naram

93

नारीं शोफो मुखाद् धन्ति कुक्षि-गुह्याद् उभाव् अपि । राजी-चितः स्रवंश् छर्दि-ज्वर-श्वासातिसारिणम्

nārīṃ śopho mukhād dhanti kukṣi-guhyād ubhāv api | rājī-citaḥ sravaṃś chardi-jvara-śvāsātisāriṇam

94

ज्वरातीसारौ शोफान्ते श्वयथुर् वा तयोः क्षये । दुर्-बलस्य विशेषेण जायन्ते ऽन्ताय देहिनः

jvarātīsārau śophānte śvayathur vā tayoḥ kṣaye | dur-balasya viśeṣeṇa jāyante 'ntāya dehinaḥ

95

श्वयथुर् यस्य पाद-स्थः परिस्रस्ते च पिण्डिके । सीदतः सक्थिनी चैव तं भिषक् परिवर्जयेत्

śvayathur yasya pāda-sthaḥ parisraste ca piṇḍike | sīdataḥ sakthinī caiva taṃ bhiṣak parivarjayet

96

आननं हस्त-पादं च विशेषाद् यस्य शुष्यतः । शूयेते वा विना देहात् स मासाद् याति पञ्च-ताम्

ānanaṃ hasta-pādaṃ ca viśeṣād yasya śuṣyataḥ | śūyete vā vinā dehāt sa māsād yāti pañca-tām

97

५.९६bv विशेषाद् यस्य शुष्यति विसर्पः कास-वैवर्ण्य-ज्वर-मूर्छाङ्ग-भङ्ग-वान् । भ्रमास्य-शोफ-हृल्-लास-देह-सादातिसार-वान्

5.96bv viśeṣād yasya śuṣyati visarpaḥ kāsa-vaivarṇya-jvara-mūrchāṅga-bhaṅga-vān | bhramāsya-śopha-hṛl-lāsa-deha-sādātisāra-vān

98

५.९७cv भ्रमास्य-शोष-हृल्-लास- कुष्ठं विशीर्यमाणाङ्गं रक्त-नेत्रं हत-स्वरम् । मन्दाग्निं जन्तुभिर् जुष्टं हन्ति तृष्णातिसारिणम्

5.97cv bhramāsya-śoṣa-hṛl-lāsa- kuṣṭhaṃ viśīryamāṇāṅgaṃ rakta-netraṃ hata-svaram | mandāgniṃ jantubhir juṣṭaṃ hanti tṛṣṇātisāriṇam

99

वायुः सुप्त-त्वचं भुग्नं कम्प-शोफ-रुजातुरम् । वातास्रं मोह-मूर्छाय-मदा-स्वप्न-ज्वरान्वितम्

vāyuḥ supta-tvacaṃ bhugnaṃ kampa-śopha-rujāturam | vātāsraṃ moha-mūrchāya-madā-svapna-jvarānvitam

100

५.९९av वायुः सुप्त-त्वचं भग्नं शिरो-ग्रहा-रुचि-श्वास-संकोच-स्फोट-कोथ-वत् । शिरो-रोगा-रुचि-श्वास-मोह-विड्-भेद-तृड्-भ्रमैः

5.99av vāyuḥ supta-tvacaṃ bhagnaṃ śiro-grahā-ruci-śvāsa-saṃkoca-sphoṭa-kotha-vat | śiro-rogā-ruci-śvāsa-moha-viḍ-bheda-tṛḍ-bhramaiḥ

101

घ्नन्ति सर्वामयाः क्षीण-स्वर-धातु-बलानलम् । वात-व्याधिर् अपस्मारी कुष्ठी रक्त्य् उदरी क्षयी

ghnanti sarvāmayāḥ kṣīṇa-svara-dhātu-balānalam | vāta-vyādhir apasmārī kuṣṭhī rakty udarī kṣayī

102

गुल्मी मेही च तान् क्षीणान् विकारे ऽल्पे ऽपि वर्जयेत् । बल-मांस-क्षयस् तीव्रो रोग-वृद्धिर् अ-रोचकः

gulmī mehī ca tān kṣīṇān vikāre 'lpe 'pi varjayet | bala-māṃsa-kṣayas tīvro roga-vṛddhir a-rocakaḥ

103

यस्यातुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन् पक्षान् न स जीवति । वाताष्ठीलाति-संवृद्धा तिष्ठन्ति दारुणा हृदि

yasyāturasya lakṣyante trīn pakṣān na sa jīvati | vātāṣṭhīlāti-saṃvṛddhā tiṣṭhanti dāruṇā hṛdi

104

तृष्णयानुपरीतस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम् । शैथिल्यं पिण्डिके वायुर् नीत्वा नासां च जिह्म-ताम्

tṛṣṇayānuparītasya sadyo muṣṇāti jīvitam | śaithilyaṃ piṇḍike vāyur nītvā nāsāṃ ca jihma-tām

105

५.१०४av तृष्णया तु परीतस्य क्षीणस्यायम्य मन्ये वा सद्यो मुष्णाति जीवितम् । नाभि-गुदान्तरं गत्वा वङ्क्षणौ वा समाश्रयन्

5.104av tṛṣṇayā tu parītasya kṣīṇasyāyamya manye vā sadyo muṣṇāti jīvitam | nābhi-gudāntaraṃ gatvā vaṅkṣaṇau vā samāśrayan

106

५.१०५av क्षीणस्यायस्य मन्ये वा गृहीत्वा पायु-हृदये क्षीण-देहस्य वा बली । मलान् वस्ति-शिरो नाभिं विबध्य जनयन् रुजम्

5.105av kṣīṇasyāyasya manye vā gṛhītvā pāyu-hṛdaye kṣīṇa-dehasya vā balī | malān vasti-śiro nābhiṃ vibadhya janayan rujam

107

कुर्वन् वङ्क्षणयोः शूलं तृष्णां भिन्न-पुरीष-ताम् । श्वासं वा जनयन् वायुर् गृहीत्वा गुद-वङ्क्षणम्

kurvan vaṅkṣaṇayoḥ śūlaṃ tṛṣṇāṃ bhinna-purīṣa-tām | śvāsaṃ vā janayan vāyur gṛhītvā guda-vaṅkṣaṇam

108

५.१०७dv गृहीत्वा गुद-वङ्क्षणौ वितत्य पर्शुकाग्राणि गृहीत्वोरश् च मारुतः । स्तिमितस्यातताक्षस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्

5.107dv gṛhītvā guda-vaṅkṣaṇau vitatya parśukāgrāṇi gṛhītvoraś ca mārutaḥ | stimitasyātatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam

109

५.१०८av वितत्य पार्श्वकाग्राणि सहसा ज्वर-संतापस् तृष्णा मूर्छा बल-क्षयः । विश्लेषणं च संधीनां मुमूर्षोर् उपजायते

5.108av vitatya pārśvakāgrāṇi sahasā jvara-saṃtāpas tṛṣṇā mūrchā bala-kṣayaḥ | viśleṣaṇaṃ ca saṃdhīnāṃ mumūrṣor upajāyate

110

गो-सर्गे वदनाद् यस्य स्वेदः प्रच्यवते भृशम् । लेप-ज्वरोपतप्तस्य दुर्-लभं तस्य जीवितम्

go-sarge vadanād yasya svedaḥ pracyavate bhṛśam | lepa-jvaropataptasya dur-labhaṃ tasya jīvitam

111

प्रवाल-गुटिकाभासा यस्य गात्रे मसूरिकाः । उत्पद्याशु विनश्यन्ति न चिरात् स विनश्यति

pravāla-guṭikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ | utpadyāśu vinaśyanti na cirāt sa vinaśyati

112

मसूर-विदल-प्रख्यास् तथा विद्रुम-संनिभाः । अन्तर्-वक्त्राः किणाभाश् च विस्फोटा देह-नाशनाः

masūra-vidala-prakhyās tathā vidruma-saṃnibhāḥ | antar-vaktrāḥ kiṇābhāś ca visphoṭā deha-nāśanāḥ

113

कामलाक्ष्णोर् मुखं पूर्णं शङ्खयोर् मुक्त-मांस-ता । संत्रासश् चोष्ण-ताङ्गे च यस्य तं परिवर्जयेत्

kāmalākṣṇor mukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayor mukta-māṃsa-tā | saṃtrāsaś coṣṇa-tāṅge ca yasya taṃ parivarjayet

114

अ-कस्माद् अनुधावच् च विघृष्टं त्वक्-समाश्रयम् । यो वात-जो न शूलाय स्यान् न दाहाय पित्त-जः

a-kasmād anudhāvac ca vighṛṣṭaṃ tvak-samāśrayam | yo vāta-jo na śūlāya syān na dāhāya pitta-jaḥ

115

चन्दनोशीर-मदिरा-कुणप-ध्वाङ्क्ष-गन्धयः । शैवाल-कुक्कुट-शिखा-कुङ्कुमाल-मषी-प्रभाः ॥ ११४.१+(१) ॥ ५.११४.१+(१)द्व् -नक्तमाल-मषी-प्रभाः ५.११४.१+(१)द्व् -कुन्द-शालि-मय-प्रभाः अन्तर्-दाहा निर्-ऊष्मणः प्राण-नाश-करा व्रणाः ॥ ११४.१+(२)अब् ॥ कफ-जो न च पूयाय मर्म-जश् च रुजे न यः । अ-चूर्णश् चूर्ण-कीर्णाभो यत्राकस्माच् च दृश्यते

candanośīra-madirā-kuṇapa-dhvāṅkṣa-gandhayaḥ | śaivāla-kukkuṭa-śikhā-kuṅkumāla-maṣī-prabhāḥ || 114.1+(1) || 5.114.1+(1)dv -naktamāla-maṣī-prabhāḥ 5.114.1+(1)dv -kunda-śāli-maya-prabhāḥ antar-dāhā nir-ūṣmaṇaḥ prāṇa-nāśa-karā vraṇāḥ || 114.1+(2)ab || kapha-jo na ca pūyāya marma-jaś ca ruje na yaḥ | a-cūrṇaś cūrṇa-kīrṇābho yatrākasmāc ca dṛśyate

116

रूपं शक्ति-ध्वजादीनां सर्वांस् तान् वर्जयेद् व्रणान् । विण्-मूत्र-मारुत-वहं कृमिणं च भगन्दरम्

rūpaṃ śakti-dhvajādīnāṃ sarvāṃs tān varjayed vraṇān | viṇ-mūtra-māruta-vahaṃ kṛmiṇaṃ ca bhagandaram

117

घट्टयञ् जानुना जानु पादाव् उद्यम्य पातयन् । यो ऽपास्यति मुहुर् वक्त्रम् आतुरो न स जीवति

ghaṭṭayañ jānunā jānu pādāv udyamya pātayan | yo 'pāsyati muhur vaktram āturo na sa jīvati

118

दन्तैश् छिन्दन् नखाग्राणि तैश् च केशांस् तृणानि च । भूमिं काष्ठेन विलिखन् लोष्टं लोष्टेन ताडयन्

dantaiś chindan nakhāgrāṇi taiś ca keśāṃs tṛṇāni ca | bhūmiṃ kāṣṭhena vilikhan loṣṭaṃ loṣṭena tāḍayan

119

५.११८bv तैश् च केशांस् तृणानि वा हृष्ट-रोमा सान्द्र-मूत्रः शुष्क-कासी ज्वरी च यः । मुहुर् हसन् मुहुः क्ष्वेडन् शय्यां पादेन हन्ति यः

5.118bv taiś ca keśāṃs tṛṇāni vā hṛṣṭa-romā sāndra-mūtraḥ śuṣka-kāsī jvarī ca yaḥ | muhur hasan muhuḥ kṣveḍan śayyāṃ pādena hanti yaḥ

120

५.११९dv शय्यां पादेन हन्ति च मुहुश् छिद्राणि विमृशन्न् आतुरो न स जीवति । मृत्यवे सहसार्तस्य तिलक-व्यङ्ग-विप्लवः

5.119dv śayyāṃ pādena hanti ca muhuś chidrāṇi vimṛśann āturo na sa jīvati | mṛtyave sahasārtasya tilaka-vyaṅga-viplavaḥ

121

मुखे दन्त-नखे पुष्पं जठरे विविधाः सिराः । ऊर्ध्व-श्वासं गतोष्माणं शूलोपहत-वङ्क्षणम्

mukhe danta-nakhe puṣpaṃ jaṭhare vividhāḥ sirāḥ | ūrdhva-śvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahata-vaṅkṣaṇam

122

शर्म चान्-अधिगच्छन्तं बुद्धि-मान् परिवर्जयेत् । विकारा यस्य वर्धन्ते प्रकृतिः परिहीयते

śarma cān-adhigacchantaṃ buddhi-mān parivarjayet | vikārā yasya vardhante prakṛtiḥ parihīyate

123

५.१२२av शर्म वान्-अधिगच्छन्तं सहसा सहसा तस्य मृत्युर् हरति जीवितम् । यम् उद्दिश्यातुरं वैद्यः संपादयितुम् औषधम्

5.122av śarma vān-adhigacchantaṃ sahasā sahasā tasya mṛtyur harati jīvitam | yam uddiśyāturaṃ vaidyaḥ saṃpādayitum auṣadham

124

यतमानो न शक्नोति दुर्-लभं तस्य जीवितम् । विज्ञातं बहु-शः सिद्धं विधि-वच् चावचारितम्

yatamāno na śaknoti dur-labhaṃ tasya jīvitam | vijñātaṃ bahu-śaḥ siddhaṃ vidhi-vac cāvacāritam

125

न सिध्यत्य् औषधं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम् । भवेद् यस्यौषधे ऽन्ने वा कल्प्यमाने विपर्ययः

na sidhyaty auṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam | bhaved yasyauṣadhe 'nne vā kalpyamāne viparyayaḥ

126

अ-कस्माद् वर्ण-गन्धादेः स्वस्थो ऽपि न स जीवति । निवाते सेन्धनं यस्य ज्योतिश् चाप्य् उपशाम्यति

a-kasmād varṇa-gandhādeḥ svastho 'pi na sa jīvati | nivāte sendhanaṃ yasya jyotiś cāpy upaśāmyati

127

आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा । अति-मात्रम् अमत्राणि दुर्-लभं तस्य जीवितम्

āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā | ati-mātram amatrāṇi dur-labhaṃ tasya jīvitam

128

यं नरं सहसा रोगो दुर्-बलं परिमुञ्चति । संशय-प्राप्तम् आत्रेयो जीवितं तस्य मन्यते

yaṃ naraṃ sahasā rogo dur-balaṃ parimuñcati | saṃśaya-prāptam ātreyo jīvitaṃ tasya manyate

129

५.१२८cv संशयं प्राप्तम् आत्रेयो कथयेन् न च पृष्टो ऽपि दुः-श्रवं मरणं भिषक् । गतासोर् बन्धु-मित्राणां न चेच्छेत् तं चिकित्सितुम्

5.128cv saṃśayaṃ prāptam ātreyo kathayen na ca pṛṣṭo 'pi duḥ-śravaṃ maraṇaṃ bhiṣak | gatāsor bandhu-mitrāṇāṃ na cecchet taṃ cikitsitum

130

५.१२९av कथयेन् नैव पृष्टो ऽपि यम-दूत-पिशाचाद्यैर् यत् परासुर् उपास्यते । घ्नद्भिर् औषध-वीर्याणि तस्मात् तं परिवर्जयेत्

5.129av kathayen naiva pṛṣṭo 'pi yama-dūta-piśācādyair yat parāsur upāsyate | ghnadbhir auṣadha-vīryāṇi tasmāt taṃ parivarjayet

131

आयुर्-वेद-फलं कृत्स्नं यद् आयुर्-ज्ञे प्रतिष्ठितम् । रिष्ट-ज्ञानादृतस् तस्मात् सर्व-दैव भवेद् भिषक्

āyur-veda-phalaṃ kṛtsnaṃ yad āyur-jñe pratiṣṭhitam | riṣṭa-jñānādṛtas tasmāt sarva-daiva bhaved bhiṣak

132

मरणं प्राणिनां दृष्टम् आयुः-पुण्योभय-क्षयात् । तयोर् अप्य् अ-क्षयाद् दृष्टं विषमा-परिहारिणाम्

maraṇaṃ prāṇināṃ dṛṣṭam āyuḥ-puṇyobhaya-kṣayāt | tayor apy a-kṣayād dṛṣṭaṃ viṣamā-parihāriṇām

अध्यायः २

1

जीवनं तर्पणं हृद्यं ह्लादि बुद्धि-प्रबोधनम् । तन्व् अ-व्यक्त-रसं मृष्टं शीतं लघ्व् अमृतोपमम्

jīvanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ hlādi buddhi-prabodhanam | tanv a-vyakta-rasaṃ mṛṣṭaṃ śītaṃ laghv amṛtopamam

2

गङ्गाम्बु नभसो भ्रष्टं स्पृष्टं त्व् अर्केन्दु-मारुतैः । हिता-हित-त्वे तद् भूयो देश-कालाव् अपेक्षते

gaṅgāmbu nabhaso bhraṣṭaṃ spṛṣṭaṃ tv arkendu-mārutaiḥ | hitā-hita-tve tad bhūyo deśa-kālāv apekṣate

3

येनाभिवृष्टम् अ-मलं शाल्य्-अन्नं राजते स्थितम् । अ-क्लिन्नम् अ-वि-वर्णं च तत् पेयं गाङ्गम् अन्य-था

yenābhivṛṣṭam a-malaṃ śāly-annaṃ rājate sthitam | a-klinnam a-vi-varṇaṃ ca tat peyaṃ gāṅgam anya-thā

4

५.३bv शाल्य्-अन्नं राजत-स्थितम् ५.३cv अ-क्लिन्नम् अ-वि-वर्णं स्यात् ५.३cv अ-क्लिन्नम् अ-विवर्णं वा ५.३dv तत् तोयं गाङ्गम् अन्य-था सामुद्रं तन् न पातव्यं मासाद् आश्वयुजाद् विना । ऐन्द्रम् अम्बु सु-पात्र-स्थम् अ-विपन्नं सदा पिबेत्

5.3bv śāly-annaṃ rājata-sthitam 5.3cv a-klinnam a-vi-varṇaṃ syāt 5.3cv a-klinnam a-vivarṇaṃ vā 5.3dv tat toyaṃ gāṅgam anya-thā sāmudraṃ tan na pātavyaṃ māsād āśvayujād vinā | aindram ambu su-pātra-stham a-vipannaṃ sadā pibet

5

तद्-अ-भावे च भूमि-ष्ठम् आन्तरिक्षानुकारि यत् । शुचि-पृथ्व्-असित-श्वेते देशे ऽर्क-पवनाहतम्

tad-a-bhāve ca bhūmi-ṣṭham āntarikṣānukāri yat | śuci-pṛthv-asita-śvete deśe 'rka-pavanāhatam

6

५.५av तद्-अ-भावे च भूयिष्ठम् ५.५av तद्-अ-भावे पिबेद् भौमम् न पिबेत् पङ्क-शैवाल-तृण-पर्णाविलास्तृतम् । सूर्येन्दु-पवना-दृष्टम् अभिवृष्टं घनं गुरु

5.5av tad-a-bhāve ca bhūyiṣṭham 5.5av tad-a-bhāve pibed bhaumam na pibet paṅka-śaivāla-tṛṇa-parṇāvilāstṛtam | sūryendu-pavanā-dṛṣṭam abhivṛṣṭaṃ ghanaṃ guru

7

फेनिलं जन्तु-मत् तप्तं दन्त-ग्राह्य् अति-शैत्यतः । अन्-आर्तवं च यद् दिव्यम् आर्तवं प्रथमं च यत्

phenilaṃ jantu-mat taptaṃ danta-grāhy ati-śaityataḥ | an-ārtavaṃ ca yad divyam ārtavaṃ prathamaṃ ca yat

8

लूतादि-तन्तु-विण्-मूत्र-विष-संश्लेष-दूषितम् । पश्चिमोद-धि-गाः शीघ्र-वहा याश् चा-मलोदकाः

lūtādi-tantu-viṇ-mūtra-viṣa-saṃśleṣa-dūṣitam | paścimoda-dhi-gāḥ śīghra-vahā yāś cā-malodakāḥ

9

पथ्याः समासात् ता नद्यो विपरीतास् त्व् अतो ऽन्य-था । उपलास्फालनाक्षेप-विच्छेदैः खेदितोदकाः

pathyāḥ samāsāt tā nadyo viparītās tv ato 'nya-thā | upalāsphālanākṣepa-vicchedaiḥ kheditodakāḥ

10

५.९av पथ्याः समासतो नद्यो हिमवन्-मलयोद्भूताः पथ्यास् ता एव च स्थिराः । कृमि-श्लीपद-हृत्-कण्थ-शिरो-रोगान् प्रकुर्वते

5.9av pathyāḥ samāsato nadyo himavan-malayodbhūtāḥ pathyās tā eva ca sthirāḥ | kṛmi-ślīpada-hṛt-kaṇtha-śiro-rogān prakurvate

11

प्राच्यावन्त्य्-अपरान्तोत्था दुर्-नामानि महेन्द्र-जाः । उदर-श्लीपदातङ्कान् सह्य-विन्ध्योद्भवाः पुनः

prācyāvanty-aparāntotthā dur-nāmāni mahendra-jāḥ | udara-ślīpadātaṅkān sahya-vindhyodbhavāḥ punaḥ

12

५.११bv सह्य-विन्ध्य-भवाः पुनः कुष्ठ-पाण्डु-शिरो-रोगान् दोष-घ्न्यः पारियात्र-जाः । बल-पौरुष-कारिण्यः सागराम्भस् त्रि-दोष-कृत्

5.11bv sahya-vindhya-bhavāḥ punaḥ kuṣṭha-pāṇḍu-śiro-rogān doṣa-ghnyaḥ pāriyātra-jāḥ | bala-pauruṣa-kāriṇyaḥ sāgarāmbhas tri-doṣa-kṛt

1

५.१२dv सागराम्बु त्रि-दोष-कृत् आविलं स-मलं नीलं घनं पीतम् अथापि च । स-क्षारं पिच्छिलं चैव सामुद्रं तन् निगद्यते ॥ १२+

5.12dv sāgarāmbu tri-doṣa-kṛt āvilaṃ sa-malaṃ nīlaṃ ghanaṃ pītam athāpi ca | sa-kṣāraṃ picchilaṃ caiva sāmudraṃ tan nigadyate || 12+

13

विद्यात् कूप-तडागादीन् जाङ्गलानूप-शैलतः । नाम्बु पेयम् अ-शक्त्या वा स्व्-अल्पम् अल्पाग्नि-गुल्मिभिः

vidyāt kūpa-taḍāgādīn jāṅgalānūpa-śailataḥ | nāmbu peyam a-śaktyā vā sv-alpam alpāgni-gulmibhiḥ

14

पाण्डूदरातिसारार्शो-ग्रहणी-शोष-शोथिभिः । ऋते शरन्-निदाघाभ्यां पिबेत् स्वस्थो ऽपि चाल्प-शः

pāṇḍūdarātisārārśo-grahaṇī-śoṣa-śothibhiḥ | ṛte śaran-nidāghābhyāṃ pibet svastho 'pi cālpa-śaḥ

15

५.१४bv -ग्रहणी-दोष-शोथिभिः सम-स्थूल-कृशा भुक्त-मध्यान्त-प्रथमाम्बु-पाः । शीतं मदात्यय-ग्लानि-मूर्छा-छर्दि-श्रम-भ्रमान्

5.14bv -grahaṇī-doṣa-śothibhiḥ sama-sthūla-kṛśā bhukta-madhyānta-prathamāmbu-pāḥ | śītaṃ madātyaya-glāni-mūrchā-chardi-śrama-bhramān

16

५.१५av सम-स्थूल-कृशा भक्त- तृष्णोष्ण-दाह-पित्तास्र-विषाण्य् अम्बु नियच्छति । दीपनं पाचनं कण्ठ्यं लघूष्णं वस्ति-शोधनम्

5.15av sama-sthūla-kṛśā bhakta- tṛṣṇoṣṇa-dāha-pittāsra-viṣāṇy ambu niyacchati | dīpanaṃ pācanaṃ kaṇṭhyaṃ laghūṣṇaṃ vasti-śodhanam

17

५.१६av तृष्णोष्म-दाह-पित्तास्र- हिध्माध्मानानिल-श्लेष्म-सद्यः-शुद्धि-नव-ज्वरे । कासाम-पीनस-श्वास-पार्श्व-रुक्षु च शस्यते

5.16av tṛṣṇoṣma-dāha-pittāsra- hidhmādhmānānila-śleṣma-sadyaḥ-śuddhi-nava-jvare | kāsāma-pīnasa-śvāsa-pārśva-rukṣu ca śasyate

18

५.१७bv -सद्यः-शुद्धे नव-ज्वरे अन्-अभिष्यन्दि लघु च तोयं क्वथित-शीतलम् । पित्त-युक्ते हितं दोषे व्युषितं तत् त्रि-दोष-कृत्

5.17bv -sadyaḥ-śuddhe nava-jvare an-abhiṣyandi laghu ca toyaṃ kvathita-śītalam | pitta-yukte hitaṃ doṣe vyuṣitaṃ tat tri-doṣa-kṛt

19

५.१८av रूक्षम् अन्-अभिष्यन्दि ५.१८bv लघु क्वथित-शीतलम् ५.१८cv ऽध्युषितं तत् त्रि-दोष-कृत् नारिकेलोदकं स्निग्धं स्वादु वृष्यं हिमं लघु । तृष्णा-पित्तानिल-हरं दीपनं वस्ति-शोधनम्

5.18av rūkṣam an-abhiṣyandi 5.18bv laghu kvathita-śītalam 5.18cv 'dhyuṣitaṃ tat tri-doṣa-kṛt nārikelodakaṃ snigdhaṃ svādu vṛṣyaṃ himaṃ laghu | tṛṣṇā-pittānila-haraṃ dīpanaṃ vasti-śodhanam

20

वर्षासु दिव्य-नादेये परं तोये वरावरे । स्वादु-पाक-रसं स्निग्धम् ओजस्यं धातु-वर्धनम्

varṣāsu divya-nādeye paraṃ toye varāvare | svādu-pāka-rasaṃ snigdham ojasyaṃ dhātu-vardhanam

21

वात-पित्त-हरं वृष्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम् । प्रायः पयो ऽत्र गव्यं तु जीवनीयं रसायनम्

vāta-pitta-haraṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam | prāyaḥ payo 'tra gavyaṃ tu jīvanīyaṃ rasāyanam

22

क्षत-क्षीण-हितं मेध्यं बल्यं स्तन्य-करं सरम् । श्रम-भ्रम-मदा-लक्ष्मी-श्वास-कासाति-तृट्-क्षुधः

kṣata-kṣīṇa-hitaṃ medhyaṃ balyaṃ stanya-karaṃ saram | śrama-bhrama-madā-lakṣmī-śvāsa-kāsāti-tṛṭ-kṣudhaḥ

23

५.२२dv -श्वास-कासार्ति-तृट्-क्षुधः ५ .२२dv -श्वास-कासाधि-तृट्-क्षुधः जीर्ण-ज्वरं मूत्र-कृच्छ्रं रक्त-पित्तं च नाशयेत् । हितम् अत्य्-अग्न्य्-अ-निद्रेभ्यो गरीयो माहिषं हिमम्

5.22dv -śvāsa-kāsārti-tṛṭ-kṣudhaḥ 5 .22dv -śvāsa-kāsādhi-tṛṭ-kṣudhaḥ jīrṇa-jvaraṃ mūtra-kṛcchraṃ rakta-pittaṃ ca nāśayet | hitam aty-agny-a-nidrebhyo garīyo māhiṣaṃ himam

24

अल्पाम्बु-पान-व्यायाम-कटु-तिक्ताशनैर् लघु । आजं शोष-ज्वर-श्वास-रक्त-पित्तातिसार-जित्

alpāmbu-pāna-vyāyāma-kaṭu-tiktāśanair laghu | ājaṃ śoṣa-jvara-śvāsa-rakta-pittātisāra-jit

25

ईषद्-रूक्षोष्ण-लवणम् औष्ट्राकम् दीपनं लघु । शस्तं वात-कफानाह-कृमि-शोफोदरार्शसाम्

īṣad-rūkṣoṣṇa-lavaṇam auṣṭrākam dīpanaṃ laghu | śastaṃ vāta-kaphānāha-kṛmi-śophodarārśasām

26

मानुषं वात-पित्तासृग्-अभिघाताक्षि-रोग-जित् । तर्पणाश्च्योतनैर् नस्यैर् अ-हृद्यं तूष्णम् आविकम्

mānuṣaṃ vāta-pittāsṛg-abhighātākṣi-roga-jit | tarpaṇāścyotanair nasyair a-hṛdyaṃ tūṣṇam āvikam

27

वात-व्याधि-हरं हिध्मा-श्वास-पित्त-कफ-प्रदम् । हस्तिन्याः स्थैर्य-कृद् बाढम् उष्णं त्व् ऐकशफं लघु

vāta-vyādhi-haraṃ hidhmā-śvāsa-pitta-kapha-pradam | hastinyāḥ sthairya-kṛd bāḍham uṣṇaṃ tv aikaśaphaṃ laghu

28

शाखा-वात-हरं साम्ल-लवणं जड-ता-करम् । पयो ऽभिष्यन्दि गुर्व् आमं युक्त्या शृतम् अतो ऽन्य-था

śākhā-vāta-haraṃ sāmla-lavaṇaṃ jaḍa-tā-karam | payo 'bhiṣyandi gurv āmaṃ yuktyā śṛtam ato 'nya-thā

29

विना तु वनिता-स्तन्यम् आमम् एव हितं हि तत् ॥ २८+१अब् ॥ भवेद् गरीयो ऽति-शृतं धारोष्णम् अमृतोपमम् । अम्ल-पाक-रसं ग्राहि गुरूष्णं दधि वात-जित्

vinā tu vanitā-stanyam āmam eva hitaṃ hi tat || 28+1ab || bhaved garīyo 'ti-śṛtaṃ dhāroṣṇam amṛtopamam | amla-pāka-rasaṃ grāhi gurūṣṇaṃ dadhi vāta-jit

30

मेदः-शुक्र-बल-श्लेष्म-पित्त-रक्ताग्नि-शोफ-कृत् । रोचिष्णु शस्तम् अ-रुचौ शीतके विषम-ज्वरे

medaḥ-śukra-bala-śleṣma-pitta-raktāgni-śopha-kṛt | rociṣṇu śastam a-rucau śītake viṣama-jvare

31

पीनसे मूत्र-कृच्छ्रे च रूक्षं तु ग्रहणी-गदे । नैवाद्यान् निशि नैवोष्णं वसन्तोष्ण-शरत्सु न

pīnase mūtra-kṛcchre ca rūkṣaṃ tu grahaṇī-gade | naivādyān niśi naivoṣṇaṃ vasantoṣṇa-śaratsu na

32

५.३१cv शरद्-ग्रीष्म-वसन्तेषु ५.३१dv नाद्यान् नोष्णं न रात्रिषु ना-मुद्ग-सूपं ना-क्षौद्रं तन् ना-घृत-सितोपलम् । न चान्-आमलकं नापि नित्यं नो मन्दम् अन्य-था

5.31cv śarad-grīṣma-vasanteṣu 5.31dv nādyān noṣṇaṃ na rātriṣu nā-mudga-sūpaṃ nā-kṣaudraṃ tan nā-ghṛta-sitopalam | na cān-āmalakaṃ nāpi nityaṃ no mandam anya-thā

33

ज्वरासृक्-पित्त-वीसर्प-कुष्ठ-पाण्डु-भ्रम-प्रदम् । तक्रं लघु कषायाम्लं दीपनं कफ-वात-जित्

jvarāsṛk-pitta-vīsarpa-kuṣṭha-pāṇḍu-bhrama-pradam | takraṃ laghu kaṣāyāmlaṃ dīpanaṃ kapha-vāta-jit

34

शोफोदरार्शो-ग्रहणी-दोष-मूत्र-ग्रहा-रुचीः । प्लीह-गुल्म-घृत-व्यापद्-गर-पाण्ड्व्-आमयाञ् जयेत्

śophodarārśo-grahaṇī-doṣa-mūtra-grahā-rucīḥ | plīha-gulma-ghṛta-vyāpad-gara-pāṇḍv-āmayāñ jayet

35

तद्-वन् मस्तु सरं स्रोतः-शोधि विष्टम्भ-जिल् लघु । नव-नीतं नवं वृष्यं शीतं वर्ण-बलाग्नि-कृत्

tad-van mastu saraṃ srotaḥ-śodhi viṣṭambha-jil laghu | nava-nītaṃ navaṃ vṛṣyaṃ śītaṃ varṇa-balāgni-kṛt

36

संग्राहि वात-पित्तासृक्-क्षयार्शो-ऽर्दित-कास-जित् । क्षीरोद्भवं तु संग्राहि रक्त-पित्ताक्षि-रोग-जित्

saṃgrāhi vāta-pittāsṛk-kṣayārśo-'rdita-kāsa-jit | kṣīrodbhavaṃ tu saṃgrāhi rakta-pittākṣi-roga-jit

37

शस्तं धी-स्मृति-मेधाग्नि-बलायुः-शुक्र-चक्षुषाम् । बाल-वृद्ध-प्रजा-कान्ति-सौकुमार्य-स्वरार्थिनाम्

śastaṃ dhī-smṛti-medhāgni-balāyuḥ-śukra-cakṣuṣām | bāla-vṛddha-prajā-kānti-saukumārya-svarārthinām

38

क्षत-क्षीण-परीसर्प-शस्त्राग्नि-ग्लपितात्मनाम् । वात-पित्त-विषोन्माद-शोषा-लक्ष्मी-ज्वरापहम्

kṣata-kṣīṇa-parīsarpa-śastrāgni-glapitātmanām | vāta-pitta-viṣonmāda-śoṣā-lakṣmī-jvarāpaham

39

स्नेहानाम् उत्तमं शीतं वयसः स्थापनं परम् । सहस्र-वीर्यं विधिभिर् घृतं कर्म-सहस्र-कृत्

snehānām uttamaṃ śītaṃ vayasaḥ sthāpanaṃ param | sahasra-vīryaṃ vidhibhir ghṛtaṃ karma-sahasra-kṛt

40

५.३९cv सहस्र-वीर्यं विधि-वद् मदापस्मार-मूर्छाय-शिरः-कर्णाक्षि-योनि-जान् । पुराणं जयति व्याधीन् व्रण-शोधन-रोपणम्

5.39cv sahasra-vīryaṃ vidhi-vad madāpasmāra-mūrchāya-śiraḥ-karṇākṣi-yoni-jān | purāṇaṃ jayati vyādhīn vraṇa-śodhana-ropaṇam

41

बल्याः किलाट-पीयूष-कूर्चिका-मोरणादयः । शुक्र-निद्रा-कफ-करा विष्टम्भि-गुरु-दोषलाः

balyāḥ kilāṭa-pīyūṣa-kūrcikā-moraṇādayaḥ | śukra-nidrā-kapha-karā viṣṭambhi-guru-doṣalāḥ

42

५.४१bv -कूचिका-मोरणादयः गव्ये क्षीर-घृते श्रेष्ठे निन्दिते चावि-संभवे । इक्षोः सरो गुरुः स्निग्धो बृंहणः कफ-मूत्र-कृत्

5.41bv -kūcikā-moraṇādayaḥ gavye kṣīra-ghṛte śreṣṭhe nindite cāvi-saṃbhave | ikṣoḥ saro guruḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ kapha-mūtra-kṛt

43

वृष्यः शीतो ऽस्र-पित्त-घ्नः स्वादु-पाक-रसो रसः । सो ऽग्रे स-लवणो दन्त-पीडितः शर्करा-समः

vṛṣyaḥ śīto 'sra-pitta-ghnaḥ svādu-pāka-raso rasaḥ | so 'gre sa-lavaṇo danta-pīḍitaḥ śarkarā-samaḥ

44

मूलाग्र-जन्तु-जग्धादि-पीडनान् मल-संकरात् । किञ्-चित्-कालं विधृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः

mūlāgra-jantu-jagdhādi-pīḍanān mala-saṃkarāt | kiñ-cit-kālaṃ vidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ

45

५.४४cv किञ्-चित्-काल-विधृत्या च विदाही गुरु-विष्टम्भी तेनासौ तत्र पौण्ड्रकः । शैत्य-प्रसाद-माधुर्यैर् वरस् तम् अनु वांशिकः

5.44cv kiñ-cit-kāla-vidhṛtyā ca vidāhī guru-viṣṭambhī tenāsau tatra pauṇḍrakaḥ | śaitya-prasāda-mādhuryair varas tam anu vāṃśikaḥ

46

५.४५av गुरुर् विदाही विष्टम्भी शतपर्वक-कान्तार-नैपालाद्यास् ततः क्रमात् । स-क्षाराः स-कषायाश् च सोष्णाः किञ्-चिद्-विदाहिनः

5.45av gurur vidāhī viṣṭambhī śataparvaka-kāntāra-naipālādyās tataḥ kramāt | sa-kṣārāḥ sa-kaṣāyāś ca soṣṇāḥ kiñ-cid-vidāhinaḥ

47

५.४६av शातपर्वक-कान्तार- ५.४६bv -नेपालाद्यास् ततः क्रमात् फाणितं गुर्व् अभिष्यन्दि चय-कृन् मूत्र-शोधनम् । नाति-श्लेष्म-करो धौतः सृष्ट-मूत्र-शकृद् गुडः

5.46av śātaparvaka-kāntāra- 5.46bv -nepālādyās tataḥ kramāt phāṇitaṃ gurv abhiṣyandi caya-kṛn mūtra-śodhanam | nāti-śleṣma-karo dhautaḥ sṛṣṭa-mūtra-śakṛd guḍaḥ

48

प्रभूत-कृमि-मज्जासृङ्-मेदो-मांस-कफो ऽपरः । हृद्यः पुराणः पथ्यश् च नवः श्लेष्माग्नि-साद-कृत्

prabhūta-kṛmi-majjāsṛṅ-medo-māṃsa-kapho 'paraḥ | hṛdyaḥ purāṇaḥ pathyaś ca navaḥ śleṣmāgni-sāda-kṛt

49

वृष्याः क्षीण-क्षत-हिता रक्त-पित्तानिलापहाः । मत्स्यण्डिका-खण्ड-सिताः क्रमेण गुण-वत्-तमाः

vṛṣyāḥ kṣīṇa-kṣata-hitā rakta-pittānilāpahāḥ | matsyaṇḍikā-khaṇḍa-sitāḥ krameṇa guṇa-vat-tamāḥ

50

तद्-गुणा तिक्त-मधुरा कषाया यास-शर्करा । दाह-तृट्-छर्दि-मूर्छासृक्-पित्त-घ्न्यः सर्व-शर्कराः

tad-guṇā tikta-madhurā kaṣāyā yāsa-śarkarā | dāha-tṛṭ-chardi-mūrchāsṛk-pitta-ghnyaḥ sarva-śarkarāḥ

51

शर्करेक्षु-विकाराणां फाणितं च वरावरे । चक्षुष्यं छेदि तृट्-श्लेष्म-विष-हिध्मास्र-पित्त-नुत्

śarkarekṣu-vikārāṇāṃ phāṇitaṃ ca varāvare | cakṣuṣyaṃ chedi tṛṭ-śleṣma-viṣa-hidhmāsra-pitta-nut

52

मेह-कुष्ठ-कृमि-च्छर्दि-श्वास-कासातिसार-जित् । व्रण-शोधन-संधान-रोपणं वातलं मधु

meha-kuṣṭha-kṛmi-cchardi-śvāsa-kāsātisāra-jit | vraṇa-śodhana-saṃdhāna-ropaṇaṃ vātalaṃ madhu

53

रूक्षं कषाय-मधुरं तत्-तुल्या मधु-शर्करा । उष्णम् उष्णार्तम् उष्णे च युक्तं चोष्णैर् निहन्ति तत्

rūkṣaṃ kaṣāya-madhuraṃ tat-tulyā madhu-śarkarā | uṣṇam uṣṇārtam uṣṇe ca yuktaṃ coṣṇair nihanti tat

1

यक्ष्मार्शो-ऽर्दित-पित्तासृङ्-नाशनं ग्राहि दीपनम् ॥ ५३.१+

yakṣmārśo-'rdita-pittāsṛṅ-nāśanaṃ grāhi dīpanam || 53.1+

54

प्रच्छर्दने निरूहे च मधूष्णं न निवार्यते । अ-लब्ध-पाकम् आश्व् एव तयोर् यस्मान् निवर्तते

pracchardane nirūhe ca madhūṣṇaṃ na nivāryate | a-labdha-pākam āśv eva tayor yasmān nivartate

55

५.५४cv अ-लब्ध-पाकम् एवाशु तैलं स्व-योनि-वत् तत्र मुख्यं तीक्ष्णं व्यवायि च । त्वग्-दोष-कृद् अ-चक्षुष्यं सूक्ष्मोष्णं कफ-कृन् न च

5.54cv a-labdha-pākam evāśu tailaṃ sva-yoni-vat tatra mukhyaṃ tīkṣṇaṃ vyavāyi ca | tvag-doṣa-kṛd a-cakṣuṣyaṃ sūkṣmoṣṇaṃ kapha-kṛn na ca

56

कृशानां बृंहणायालं स्थूलानां कर्शनाय च । बद्ध-विट्कं कृमि-घ्नं च संस्कारात् सर्व-रोग-जित्

kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca | baddha-viṭkaṃ kṛmi-ghnaṃ ca saṃskārāt sarva-roga-jit

57

५.५६dv संस्कारात् सर्व-दोष-जित् स-तिक्तोषणम् ऐरण्डं तैलं स्वादु सरं गुरु । वर्ध्म-गुल्मानिल-कफान् उदरं विषम-ज्वरम्

5.56dv saṃskārāt sarva-doṣa-jit sa-tiktoṣaṇam airaṇḍaṃ tailaṃ svādu saraṃ guru | vardhma-gulmānila-kaphān udaraṃ viṣama-jvaram

58

रुक्-शोफौ च कटी-गुह्य-कोष्ठ-पृष्ठाश्रयौ जयेत् । तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं विस्रं रक्तैरण्डोद्भवं त्व् अति

ruk-śophau ca kaṭī-guhya-koṣṭha-pṛṣṭhāśrayau jayet | tīkṣṇoṣṇaṃ picchilaṃ visraṃ raktairaṇḍodbhavaṃ tv ati

59

कटूष्णं सार्षपं तीक्ष्णं कफ-शुक्रानिलापहम् । लघु पित्तास्र-कृत् कोठ-कुष्ठार्शो-व्रण-जन्तु-जित्

kaṭūṣṇaṃ sārṣapaṃ tīkṣṇaṃ kapha-śukrānilāpaham | laghu pittāsra-kṛt koṭha-kuṣṭhārśo-vraṇa-jantu-jit

60

आक्षं स्वादु हिमं केश्यं गुरु पित्तानिलापहम् । नात्य्-उष्णं निम्ब-जं तिक्तं कृमि-कुष्ठ-कफ-प्रणुत्

ākṣaṃ svādu himaṃ keśyaṃ guru pittānilāpaham | nāty-uṣṇaṃ nimba-jaṃ tiktaṃ kṛmi-kuṣṭha-kapha-praṇut

61

उमा-कुसुम्भ-जं चोष्णं त्वग्-दोष-कफ-पित्त-कृत् । वसा मज्जा च वात-घ्नौ बल-पित्त-कफ-प्रदौ

umā-kusumbha-jaṃ coṣṇaṃ tvag-doṣa-kapha-pitta-kṛt | vasā majjā ca vāta-ghnau bala-pitta-kapha-pradau

1

कषाय-तिक्त-कटुकं कारञ्जं व्रण-शोधनम् ॥ ६१.१+

kaṣāya-tikta-kaṭukaṃ kārañjaṃ vraṇa-śodhanam || 61.1+

62

मांसानुग-स्व-रूपौ च विद्यान् मेदो ऽपि ताव् इव । दीपनं रोचनं मध्यं तीक्ष्णोष्णं तुष्टि-पुष्टि-दम्

māṃsānuga-sva-rūpau ca vidyān medo 'pi tāv iva | dīpanaṃ rocanaṃ madhyaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ tuṣṭi-puṣṭi-dam

63

स-स्वादु-तिक्त-कटुकम् अम्ल-पाक-रसं सरम् । स-कषायं स्वरारोग्य-प्रतिभा-वर्ण-कृल् लघु

sa-svādu-tikta-kaṭukam amla-pāka-rasaṃ saram | sa-kaṣāyaṃ svarārogya-pratibhā-varṇa-kṛl laghu

64

नष्ट-निद्राति-निद्रेभ्यो हितं पित्तास्र-दूषणम् । कृश-स्थूल-हितं रूक्षं सूक्ष्मं स्रोतो-विशोधनम्

naṣṭa-nidrāti-nidrebhyo hitaṃ pittāsra-dūṣaṇam | kṛśa-sthūla-hitaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ sroto-viśodhanam

65

वात-श्लेष्म-हरं युक्त्या पीतं विष-वद् अन्य-था । गुरु तद्-दोष-जननं नवं जीर्णम् अतो ऽन्य-था

vāta-śleṣma-haraṃ yuktyā pītaṃ viṣa-vad anya-thā | guru tad-doṣa-jananaṃ navaṃ jīrṇam ato 'nya-thā

1

द्राक्षेक्षवः स-खर्जूराः शालि-पिष्टम् यवस्य च । पञ्च मद्याकाराः श्रेष्ठा द्राक्षा तेषां विशिष्यते ॥ ६५.१+

drākṣekṣavaḥ sa-kharjūrāḥ śāli-piṣṭam yavasya ca | pañca madyākārāḥ śreṣṭhā drākṣā teṣāṃ viśiṣyate || 65.1+

66

५.६५.१+१bv शालेः पिष्टम् यवस्य च पेयं नोष्णोपचारेण न विरिक्त-क्षुधातुरैः । नात्य्-अर्थ-तीक्ष्ण-मृद्व्-अल्प-संभारं कलुषं न च

5.65.1+1bv śāleḥ piṣṭam yavasya ca peyaṃ noṣṇopacāreṇa na virikta-kṣudhāturaiḥ | nāty-artha-tīkṣṇa-mṛdv-alpa-saṃbhāraṃ kaluṣaṃ na ca

67

गुल्मोदरार्शो-ग्रहणी-शोष-हृत् स्नेहनी गुरुः । सुरानिल-घ्नी मेदो-ऽसृक्-स्तन्य-मूत्र-कफावहा

gulmodarārśo-grahaṇī-śoṣa-hṛt snehanī guruḥ | surānila-ghnī medo-'sṛk-stanya-mūtra-kaphāvahā

68

तद्-गुणा वारुणी हृद्या लघुस् तीक्ष्णा निहन्ति च । शूल-कास-वमि-श्वास-विबन्धाध्मान-पीनसान्

tad-guṇā vāruṇī hṛdyā laghus tīkṣṇā nihanti ca | śūla-kāsa-vami-śvāsa-vibandhādhmāna-pīnasān

69

नाति-तीव्र-मदा लघ्वी पथ्या वैभीतकी सुरा । व्रणे पाण्ड्व्-आमये कुष्ठे न चात्य्-अर्थं विरुध्यते

nāti-tīvra-madā laghvī pathyā vaibhītakī surā | vraṇe pāṇḍv-āmaye kuṣṭhe na cāty-arthaṃ virudhyate

70

विष्टम्भिनी यव-सुरा गुर्वी रूक्षा त्रि-दोषला । यथा-द्रव्य-गुणो ऽरिष्टः सर्व-मद्य-गुणाधिकः

viṣṭambhinī yava-surā gurvī rūkṣā tri-doṣalā | yathā-dravya-guṇo 'riṣṭaḥ sarva-madya-guṇādhikaḥ

71

ग्रहणी-पाण्डु-कुष्ठार्शः-शोफ-शोषोदर-ज्वरान् । हन्ति गुल्म-कृमि-प्लीह्नः कषाय-कटु-वातलः

grahaṇī-pāṇḍu-kuṣṭhārśaḥ-śopha-śoṣodara-jvarān | hanti gulma-kṛmi-plīhnaḥ kaṣāya-kaṭu-vātalaḥ

72

५.७१dv कषायः कटु-वातलः मार्द्वीकं लेखनं हृद्यं नात्य्-उष्णं मधुरं सरम् । अल्प-पित्तानिलं पाण्डु-मेहार्शः-कृमि-नाशनम्

5.71dv kaṣāyaḥ kaṭu-vātalaḥ mārdvīkaṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ nāty-uṣṇaṃ madhuraṃ saram | alpa-pittānilaṃ pāṇḍu-mehārśaḥ-kṛmi-nāśanam

73

अस्माद् अल्पान्तर-गुणं खार्जूरं वातलं गुरु । शार्करः सुरभिः स्वादु-हृद्यो नाति-मदो लघुः

asmād alpāntara-guṇaṃ khārjūraṃ vātalaṃ guru | śārkaraḥ surabhiḥ svādu-hṛdyo nāti-mado laghuḥ

74

५.७३cv शार्करं सुरभि स्वादु ५.७३dv हृद्यं नाति-मदं लघु सृष्ट-मूत्र-शकृद्-वातो गौडस् तर्पण-दीपनः । वात-पित्त-करः सीधुः स्नेह-श्लेष्म-विकार-हा

5.73cv śārkaraṃ surabhi svādu 5.73dv hṛdyaṃ nāti-madaṃ laghu sṛṣṭa-mūtra-śakṛd-vāto gauḍas tarpaṇa-dīpanaḥ | vāta-pitta-karaḥ sīdhuḥ sneha-śleṣma-vikāra-hā

75

मेदः-शोफोदरार्शो-घ्नस् तत्र पक्व-रसो वरः । छेदी मध्व्-आसवस् तीक्ष्णो मेह-पीनस-कास-जित्

medaḥ-śophodarārśo-ghnas tatra pakva-raso varaḥ | chedī madhv-āsavas tīkṣṇo meha-pīnasa-kāsa-jit

76

रक्त-पित्त-कफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम् । भृशोष्ण-तीक्ष्ण-रूक्षाम्लं हृद्यं रुचि-करं सरम्

rakta-pitta-kaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam | bhṛśoṣṇa-tīkṣṇa-rūkṣāmlaṃ hṛdyaṃ ruci-karaṃ saram

77

५.७६dv हृद्यं रुचि-करं परम् दीपनं शिशिर-स्पर्शं पाण्डु-दृक्-कृमि-नाशनम् । गुडेक्षु-मद्य-मार्द्वीक-शुक्तं लघु यथोत्तरम्

5.76dv hṛdyaṃ ruci-karaṃ param dīpanaṃ śiśira-sparśaṃ pāṇḍu-dṛk-kṛmi-nāśanam | guḍekṣu-madya-mārdvīka-śuktaṃ laghu yathottaram

78

५.७७bv पाण्डु-हृत् कृमि-नाशनम् ५.७७cv गुडेक्षु-मद्य-माध्वीक- कन्द-मूल-फलाद्यं च तद्-वद् विद्यात् तद्-आसुतम् । शाण्डाकी चासुतं चान्यत् कालाम्लं रोचनं लघु

5.77bv pāṇḍu-hṛt kṛmi-nāśanam 5.77cv guḍekṣu-madya-mādhvīka- kanda-mūla-phalādyaṃ ca tad-vad vidyāt tad-āsutam | śāṇḍākī cāsutaṃ cānyat kālāmlaṃ rocanaṃ laghu

79

धान्याम्लं भेदि तीक्ष्णोष्णं पित्त-कृत् स्पर्श-शीतलम् । श्रम-क्लम-हरं रुच्यं दीपनं वस्ति-शूल-नुत्

dhānyāmlaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pitta-kṛt sparśa-śītalam | śrama-klama-haraṃ rucyaṃ dīpanaṃ vasti-śūla-nut

80

शस्तम् आस्थापने हृद्यं लघु वात-कफापहम् । एभिर् एव गुणैर् युक्ते सौवीरक-तुषोदके

śastam āsthāpane hṛdyaṃ laghu vāta-kaphāpaham | ebhir eva guṇair yukte sauvīraka-tuṣodake

1

गण्डूष-धारणाद् वक्त्र-मल-दौर्गन्ध्य-शोष-जित् ॥ ८०.१+

gaṇḍūṣa-dhāraṇād vaktra-mala-daurgandhya-śoṣa-jit || 80.1+

81

कृमि-हृद्-रोग-गुल्मार्शः-पाण्डु-रोग-निबर्हणे । ते क्रमाद् वि-तुषैर् विद्यात् स-तुषैश् च यवैः कृते

kṛmi-hṛd-roga-gulmārśaḥ-pāṇḍu-roga-nibarhaṇe | te kramād vi-tuṣair vidyāt sa-tuṣaiś ca yavaiḥ kṛte

82

५.८१av कृमि-हृद्-रोग-गुल्मार्शो- ५.८१bv -ग्रहणी-पाण्डु-नाशने मूत्रं गो-ऽजावि-महिषी-गजाश्वोष्ट्र-खरोद्भवम् । पित्तलं रूक्ष-तीक्ष्णोष्णं लवणानु-रसं कटु

5.81av kṛmi-hṛd-roga-gulmārśo- 5.81bv -grahaṇī-pāṇḍu-nāśane mūtraṃ go-'jāvi-mahiṣī-gajāśvoṣṭra-kharodbhavam | pittalaṃ rūkṣa-tīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānu-rasaṃ kaṭu

83

कृमि-शोफोदरानाह-शूल-पाण्डु-कफानिलान् । गुल्मा-रुचि-विष-श्वित्र-कुष्ठार्शांसि जयेल् लघु

kṛmi-śophodarānāha-śūla-pāṇḍu-kaphānilān | gulmā-ruci-viṣa-śvitra-kuṣṭhārśāṃsi jayel laghu

84

५.८३bv -शूल-पाण्डु-कफामयान् तोय-क्षीरेक्षु-तैलानां वर्गैर् मद्यस्य च क्रमात् । इति द्रवैक-देशो ऽयं यथा-स्थूलम् उदाहृतः

5.83bv -śūla-pāṇḍu-kaphāmayān toya-kṣīrekṣu-tailānāṃ vargair madyasya ca kramāt | iti dravaika-deśo 'yaṃ yathā-sthūlam udāhṛtaḥ

अध्याय ६

1

पाषण्डाश्रम-वर्णानां स-वर्णाः कर्म-सिद्धये । त एव विपरीताः स्युर् दूताः कर्म-विपत्तये

pāṣaṇḍāśrama-varṇānāṃ sa-varṇāḥ karma-siddhaye | ta eva viparītāḥ syur dūtāḥ karma-vipattaye

2

दीनं भीतं द्रुतं त्रस्तं रूक्षा-मङ्गल-वादिनम् । शस्त्रिणं दण्डिनं षण्ढं मुण्ड-श्मश्रु-जटा-धरम्

dīnaṃ bhītaṃ drutaṃ trastaṃ rūkṣā-maṅgala-vādinam | śastriṇaṃ daṇḍinaṃ ṣaṇḍhaṃ muṇḍa-śmaśru-jaṭā-dharam

3

६.२cv शस्त्रिणं दण्डिनं खण्डं ६.२dv मुण्ड-श्मश्रुं जटा-धरम् ६.२dv मुण्डं श्मश्रु-जटा-धरम् अ-मङ्गलाह्वयं क्रूर-कर्माणं मलिनं स्त्रियम् । अनेकं व्याधितं व्यङ्गं रक्त-माल्यानुलेपनम्

6.2cv śastriṇaṃ daṇḍinaṃ khaṇḍaṃ 6.2dv muṇḍa-śmaśruṃ jaṭā-dharam 6.2dv muṇḍaṃ śmaśru-jaṭā-dharam a-maṅgalāhvayaṃ krūra-karmāṇaṃ malinaṃ striyam | anekaṃ vyādhitaṃ vyaṅgaṃ rakta-mālyānulepanam

4

तैल-पङ्काङ्कितं जीर्ण-वि-वर्णार्द्रैक-वाससम् । खरोष्ट्र-महिषारूढं काष्ठ-लोष्टादि-मर्दिनम्

taila-paṅkāṅkitaṃ jīrṇa-vi-varṇārdraika-vāsasam | kharoṣṭra-mahiṣārūḍhaṃ kāṣṭha-loṣṭādi-mardinam

5

६.४dv काष्ठ-लोहादि-मर्दिनम् नानुगच्छेद् भिषग् दूतम् आह्वयन्तं च दूरतः । अ-शस्त-चिन्ता-वचने नग्ने छिन्दति भिन्दति

6.4dv kāṣṭha-lohādi-mardinam nānugacched bhiṣag dūtam āhvayantaṃ ca dūrataḥ | a-śasta-cintā-vacane nagne chindati bhindati

6

जुह्वाने पावकं पिण्डान् पितृभ्यो निर्वपत्य् अपि । सुप्ते मुक्त-कचे ऽभ्यक्ते रुदत्य् अ-प्रयते तथा

juhvāne pāvakaṃ piṇḍān pitṛbhyo nirvapaty api | supte mukta-kace 'bhyakte rudaty a-prayate tathā

7

६.६dv रुदत्य् अ-प्रयते ऽथ-वा वैद्ये दूता मनुष्याणाम् आगच्छन्ति मुमूर्षताम् । विकार-सामान्य-गुणे देशे काले ऽथ-वा भिषक्

6.6dv rudaty a-prayate 'tha-vā vaidye dūtā manuṣyāṇām āgacchanti mumūrṣatām | vikāra-sāmānya-guṇe deśe kāle 'tha-vā bhiṣak

8

दूतम् अभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तम् उपाचरेत् । स्पृशन्तो नाभि-नासास्य-केश-रोम-नख-द्वि-जान्

dūtam abhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tam upācaret | spṛśanto nābhi-nāsāsya-keśa-roma-nakha-dvi-jān

9

६.८cv स्पृशन्तो नाभि-नासाक्षि- गुह्य-पृष्ठ-स्तन-ग्रीवा-जठरानामिकाङ्गुलीः । कार्पास-बुस-सीसास्थि-कपाल-मुसलोपलम्

6.8cv spṛśanto nābhi-nāsākṣi- guhya-pṛṣṭha-stana-grīvā-jaṭharānāmikāṅgulīḥ | kārpāsa-busa-sīsāsthi-kapāla-musalopalam

10

६.९bv -जठरानामिकाङ्गुलि मार्जनी-शूर्प-चैलान्त-भस्माङ्गार-दशा-तुषान् । रज्जूपानत्-तुला-पाशम् अन्यद् वा भग्न-विच्युतम्

6.9bv -jaṭharānāmikāṅguli mārjanī-śūrpa-cailānta-bhasmāṅgāra-daśā-tuṣān | rajjūpānat-tulā-pāśam anyad vā bhagna-vicyutam

11

६.१०dv अन्यद् वा भग्न-विद्युतम् तत्-पूर्व-दर्शने दूता व्याहरन्ति मरिष्यताम् । तथार्ध-रात्रे मध्याह्ने संध्ययोः पर्व-वासरे

6.10dv anyad vā bhagna-vidyutam tat-pūrva-darśane dūtā vyāharanti mariṣyatām | tathārdha-rātre madhyāhne saṃdhyayoḥ parva-vāsare

12

षष्ठी-चतुर्थी-नवमी-राहु-केतूदयादिषु । भरणी-कृत्तिकाश्लेषा-पूर्वार्द्रा-पैत्र्य-नैरृते

ṣaṣṭhī-caturthī-navamī-rāhu-ketūdayādiṣu | bharaṇī-kṛttikāśleṣā-pūrvārdrā-paitrya-nairṛte

13

यस्मिंश् च दूते ब्रुवति वाक्यम् आतुर-संश्रयम् । पश्येन् निमित्तम् अ-शुभं तं च नानुव्रजेद् भिषक्

yasmiṃś ca dūte bruvati vākyam ātura-saṃśrayam | paśyen nimittam a-śubhaṃ taṃ ca nānuvrajed bhiṣak

14

तद् यथा विकलः प्रेतः प्रेतालङ्कार एव वा । छिन्नं दग्धं विनष्टं वा तद्-वादीनि वचांसि वा

tad yathā vikalaḥ pretaḥ pretālaṅkāra eva vā | chinnaṃ dagdhaṃ vinaṣṭaṃ vā tad-vādīni vacāṃsi vā

15

६.१४bv प्रेतालङ्कार एव च रसो वा कटुकस् तीव्रो गन्धो वा कौणपो महान् । स्पर्शो वा विपुलः क्रूरो यद् वान्यद् अपि तादृशम्

6.14bv pretālaṅkāra eva ca raso vā kaṭukas tīvro gandho vā kauṇapo mahān | sparśo vā vipulaḥ krūro yad vānyad api tādṛśam

16

६.१५cv स्पर्शो वा विपुल-क्रूरो तत् सर्वम् अभितो वाक्यं वाक्य-काले ऽथ-वा पुनः । दूतम् अभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तम् उपाचरेत्

6.15cv sparśo vā vipula-krūro tat sarvam abhito vākyaṃ vākya-kāle 'tha-vā punaḥ | dūtam abhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tam upācaret

17

हाहा-क्रन्दितम् उत्क्रुष्टम् आक्रुष्टं स्खलनं क्षुतम् । वस्त्रातप-त्र-पाद-त्र-व्यसनं व्यसनीक्षणम्

hāhā-kranditam utkruṣṭam ākruṣṭaṃ skhalanaṃ kṣutam | vastrātapa-tra-pāda-tra-vyasanaṃ vyasanīkṣaṇam

18

चैत्य-ध्वजानां पात्राणां पूर्णानां च निमज्जनम् । हतान्-इष्ट-प्रवादाश् च दूषणं भस्म-पांसुभिः

caitya-dhvajānāṃ pātrāṇāṃ pūrṇānāṃ ca nimajjanam | hatān-iṣṭa-pravādāś ca dūṣaṇaṃ bhasma-pāṃsubhiḥ

19

पथश् छेदो ऽहि-मार्जार-गोधा-सरट-वानरैः । दीप्तां प्रति दिशं वाचः क्रूराणां मृग-पक्षिणाम्

pathaś chedo 'hi-mārjāra-godhā-saraṭa-vānaraiḥ | dīptāṃ prati diśaṃ vācaḥ krūrāṇāṃ mṛga-pakṣiṇām

20

कृष्ण-धान्य-गुडोदश्विल्-लवणासव-चर्मणाम् । सर्षपाणां वसा-तैल-तृण-पङ्केन्धनस्य च

kṛṣṇa-dhānya-guḍodaśvil-lavaṇāsava-carmaṇām | sarṣapāṇāṃ vasā-taila-tṛṇa-paṅkendhanasya ca

21

क्लीब-क्रूर-श्व-पाकानां जाल-वागुरयोर् अपि । छर्दितस्य पुरीषस्य पूति-दुर्-दर्शनस्य च

klība-krūra-śva-pākānāṃ jāla-vāgurayor api | charditasya purīṣasya pūti-dur-darśanasya ca

22

निः-सारस्य व्यवायस्य कार्पासादेर् अरेर् अपि । शयनासन-यानानाम् उत्तानानां तु दर्शनम्

niḥ-sārasya vyavāyasya kārpāsāder arer api | śayanāsana-yānānām uttānānāṃ tu darśanam

23

६.२२dv उत्तानानां च दर्शनम् न्युब्जानाम् इतरेषां च पात्रादीनाम् अ-शोभनम् । पुं-संज्ञाः पक्षिणो वामाः स्त्री-संज्ञा दक्षिणाः शुभाः

6.22dv uttānānāṃ ca darśanam nyubjānām itareṣāṃ ca pātrādīnām a-śobhanam | puṃ-saṃjñāḥ pakṣiṇo vāmāḥ strī-saṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ

24

प्रदक्षिणं खग-मृगा यान्तो नैवं श्व-जम्बुकाः । अ-युग्माश् च मृगाः शस्ताः शस्ता नित्यं च दर्शने

pradakṣiṇaṃ khaga-mṛgā yānto naivaṃ śva-jambukāḥ | a-yugmāś ca mṛgāḥ śastāḥ śastā nityaṃ ca darśane

25

चाष-भास-भरद्वाज-नकुल-च्छाग-बर्हिणः । अ-शुभं सर्व-थोलूक-बिडाल-सरटेक्षणम्

cāṣa-bhāsa-bharadvāja-nakula-cchāga-barhiṇaḥ | a-śubhaṃ sarva-tholūka-biḍāla-saraṭekṣaṇam

26

प्रशस्ताः कीर्तने कोल-गोधाहि-शश-जाहकाः । न दर्शने न विरुते वानरर्क्षाव् अतो ऽन्य-था

praśastāḥ kīrtane kola-godhāhi-śaśa-jāhakāḥ | na darśane na virute vānararkṣāv ato 'nya-thā

27

धनुर् ऐन्द्रं च लालाटम् अ-शुभं शुभम् अन्यतः । अग्नि-पूर्णानि पात्राणि भिन्नानि वि-शिखानि च

dhanur aindraṃ ca lālāṭam a-śubhaṃ śubham anyataḥ | agni-pūrṇāni pātrāṇi bhinnāni vi-śikhāni ca

28

दध्य्-अ-क्षतादि निर्गच्छद् वक्ष्यमाणं च मङ्गलम् । वैद्यो मरिष्यतां वेश्म प्रविशन्न् एव पश्यति

dadhy-a-kṣatādi nirgacchad vakṣyamāṇaṃ ca maṅgalam | vaidyo mariṣyatāṃ veśma praviśann eva paśyati

29

दूताद्य् अ-साधु दृष्ट्वैवं त्यजेद् आर्तम् अतो ऽन्य-था । करुणा-शुद्ध-संतानो यत्नतस् तम् उपाचरेत्

dūtādy a-sādhu dṛṣṭvaivaṃ tyajed ārtam ato 'nya-thā | karuṇā-śuddha-saṃtāno yatnatas tam upācaret

30

६.२९dv यत्नतः समुपाचरेत् दध्य्-अ-क्षतेक्षु-निष्पाव-प्रियङ्गु-मधु-सर्पिषाम् । यावकाञ्जन-भृङ्गार-घण्टा-दीप-सरो-रुहाम्

6.29dv yatnataḥ samupācaret dadhy-a-kṣatekṣu-niṣpāva-priyaṅgu-madhu-sarpiṣām | yāvakāñjana-bhṛṅgāra-ghaṇṭā-dīpa-saro-ruhām

31

दूर्वार्द्र-मत्स्य-मांसानां लाजानां फल-भक्षयोः । रत्नेभ-पूर्ण-कुम्भानां कन्यायाः स्यन्दनस्य च

dūrvārdra-matsya-māṃsānāṃ lājānāṃ phala-bhakṣayoḥ | ratnebha-pūrṇa-kumbhānāṃ kanyāyāḥ syandanasya ca

32

नरस्य वर्धमानस्य देवतानां नृपस्य च । शुक्लानां सु-मनो-वाल-चामराम्बर-वाजिनाम्

narasya vardhamānasya devatānāṃ nṛpasya ca | śuklānāṃ su-mano-vāla-cāmarāmbara-vājinām

33

शङ्ख-साधु-द्वि-जोष्णीष-तोरण-स्वस्तिकस्य च । भूमेः समुद्धतायाश् च वह्नेः प्रज्वलितस्य च

śaṅkha-sādhu-dvi-joṣṇīṣa-toraṇa-svastikasya ca | bhūmeḥ samuddhatāyāś ca vahneḥ prajvalitasya ca

34

मनो-ज्ञस्यान्न-पानस्य पूर्णस्य शकटस्य च । नृभिर् धेन्वाः स-वत्साया वडबायाः स्त्रिया अपि

mano-jñasyānna-pānasya pūrṇasya śakaṭasya ca | nṛbhir dhenvāḥ sa-vatsāyā vaḍabāyāḥ striyā api

35

जीवञ्जीवक-सारङ्ग-सारस-प्रियवादिनाम् । हंसानां शतपत्त्राणां बद्धस्यैक-पशोस् तथा

jīvañjīvaka-sāraṅga-sārasa-priyavādinām | haṃsānāṃ śatapattrāṇāṃ baddhasyaika-paśos tathā

36

रुचकादर्श-सिद्धार्थ-रोचनानां च दर्शनम् । गन्धः सु-सुरभिर् वर्णः सु-शुक्लो मधुरो रसः

rucakādarśa-siddhārtha-rocanānāṃ ca darśanam | gandhaḥ su-surabhir varṇaḥ su-śuklo madhuro rasaḥ

37

गो-पतेर् अनुकूलस्य स्वनस् तद्-वद् गवाम् अपि । मृग-पक्षि-नराणां च शोभिनां शोभना गिरः

go-pater anukūlasya svanas tad-vad gavām api | mṛga-pakṣi-narāṇāṃ ca śobhināṃ śobhanā giraḥ

38

६.३७av गो-पतेर् अनुलोमस्य छत्त्र-ध्वज-पताकानाम् उत्क्षेपणम् अभिष्टुतिः । भेरी-मृदङ्ग-शङ्खानां शब्दाः पुण्याह-निःस्वनाः

6.37av go-pater anulomasya chattra-dhvaja-patākānām utkṣepaṇam abhiṣṭutiḥ | bherī-mṛdaṅga-śaṅkhānāṃ śabdāḥ puṇyāha-niḥsvanāḥ

39

वेदाध्ययन-शब्दाश् च सुखो वायुः प्रदक्षिणः । पथि वेश्म-प्रवेशे च विद्याद् आरोग्य-लक्षणम्

vedādhyayana-śabdāś ca sukho vāyuḥ pradakṣiṇaḥ | pathi veśma-praveśe ca vidyād ārogya-lakṣaṇam

40

इत्य् उक्तं दूत-शकुनं स्वप्नान् ऊर्ध्वं प्रचक्षते । स्वप्ने मद्यं सह प्रेतैर् यः पिबन् कृष्यते शुना

ity uktaṃ dūta-śakunaṃ svapnān ūrdhvaṃ pracakṣate | svapne madyaṃ saha pretair yaḥ piban kṛṣyate śunā

41

६.४०bv स्वप्नान् ऊर्ध्वं प्रचक्ष्यते ६.४०bv स्वप्नान् ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यते स मर्त्यो मृत्युना शीघ्रं ज्वर-रूपेण नीयते । रक्त-माल्य-वपुर्-वस्त्रो यो हसन् ह्रियते स्त्रिया

6.40bv svapnān ūrdhvaṃ pracakṣyate 6.40bv svapnān ūrdhvaṃ pravakṣyate sa martyo mṛtyunā śīghraṃ jvara-rūpeṇa nīyate | rakta-mālya-vapur-vastro yo hasan hriyate striyā

42

६.४१av स मर्त्यो मृत्युना तूर्णं सो ऽस्र-पित्तेन महिष-श्व-वराहोष्ट्र-गर्दभैः । यः प्रयाति दिशं याम्यां मरणं तस्य यक्ष्मणा

6.41av sa martyo mṛtyunā tūrṇaṃ so 'sra-pittena mahiṣa-śva-varāhoṣṭra-gardabhaiḥ | yaḥ prayāti diśaṃ yāmyāṃ maraṇaṃ tasya yakṣmaṇā

43

लता कण्टकिनी वंशस् तालो वा हृदि जायते । यस्य तस्याशु गुल्मेन यस्य वह्निम् अन्-अर्चिषम्

latā kaṇṭakinī vaṃśas tālo vā hṛdi jāyate | yasya tasyāśu gulmena yasya vahnim an-arciṣam

44

जुह्वतो घृत-सिक्तस्य नग्नस्योरसि जायते । पद्मं स नश्येत् कुष्ठेन चण्डालैः सह यः पिबेत्

juhvato ghṛta-siktasya nagnasyorasi jāyate | padmaṃ sa naśyet kuṣṭhena caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet

45

स्नेहं बहु-विधं स्वप्ने स प्रमेहेण नश्यति । उन्मादेन जले मज्जेद् यो नृत्यन् राक्षसैः सह

snehaṃ bahu-vidhaṃ svapne sa prameheṇa naśyati | unmādena jale majjed yo nṛtyan rākṣasaiḥ saha

46

अपस्मारेण यो मर्त्यो नृत्यन् प्रेतेन नीयते । यानं खरोष्ट्र-मार्जार-कपि-शार्दूल-शूकरैः

apasmāreṇa yo martyo nṛtyan pretena nīyate | yānaṃ kharoṣṭra-mārjāra-kapi-śārdūla-śūkaraiḥ

47

यस्य प्रेतैः शृगालैर् वा स मृत्योर् वर्तते मुखे । अपूप-शष्कुलीर् जग्ध्वा विबुद्धस् तद्-विधं वमन्

yasya pretaiḥ śṛgālair vā sa mṛtyor vartate mukhe | apūpa-śaṣkulīr jagdhvā vibuddhas tad-vidhaṃ vaman

48

न जीवत्य् अक्षि-रोगाय सूर्येन्दु-ग्रहणेक्षणम् । सूर्या-चन्द्रमसोः पात-दर्शनं दृग्-विनाशनम्

na jīvaty akṣi-rogāya sūryendu-grahaṇekṣaṇam | sūryā-candramasoḥ pāta-darśanaṃ dṛg-vināśanam

49

मूर्ध्नि वंश-लतादीनां संभवो वयसां तथा । निलयो मुण्ड-ता काक-गृध्राद्यैः परिवारणम्

mūrdhni vaṃśa-latādīnāṃ saṃbhavo vayasāṃ tathā | nilayo muṇḍa-tā kāka-gṛdhrādyaiḥ parivāraṇam

50

तथा प्रेत-पिशाच-स्त्री-द्रविडान्ध्र-गवाशनैः । सङ्गो वेत्र-लता-वंश-तृण-कण्टक-संकटे

tathā preta-piśāca-strī-draviḍāndhra-gavāśanaiḥ | saṅgo vetra-latā-vaṃśa-tṛṇa-kaṇṭaka-saṃkaṭe

51

श्वभ्र-श्मशान-शयनं पतनं पांसु-भस्मनोः । मज्जनं जल-पङ्कादौ शीघ्रेण स्रोतसा हृतिः

śvabhra-śmaśāna-śayanaṃ patanaṃ pāṃsu-bhasmanoḥ | majjanaṃ jala-paṅkādau śīghreṇa srotasā hṛtiḥ

52

नृत्य-वादित्र-गीतानि रक्त-स्रग्-वस्त्र-धारणम् । वयो-ऽङ्ग-वृद्धिर् अभ्यङ्गो विवाहः श्मश्रु-कर्म च

nṛtya-vāditra-gītāni rakta-srag-vastra-dhāraṇam | vayo-'ṅga-vṛddhir abhyaṅgo vivāhaḥ śmaśru-karma ca

53

पक्वान्न-स्नेह-मद्याशः प्रच्छर्दन-विरेचने । हिरण्य-लोहयोर् लाभः कलिर् बन्ध-पराजयौ

pakvānna-sneha-madyāśaḥ pracchardana-virecane | hiraṇya-lohayor lābhaḥ kalir bandha-parājayau

54

६.५३bv प्रच्छर्दन-विरेचनम् उपानद्-युग-नाशश् च प्रपातः पाद-चर्मणोः । हर्षो भृशं प्रकुपितैः पितृभिश् चावभर्त्सनम्

6.53bv pracchardana-virecanam upānad-yuga-nāśaś ca prapātaḥ pāda-carmaṇoḥ | harṣo bhṛśaṃ prakupitaiḥ pitṛbhiś cāvabhartsanam

55

प्रदीप-ग्रह-नक्षत्र-दन्त-दैवत-चक्षुषाम् । पतनं वा विनाशो वा भेदनं पर्वतस्य च

pradīpa-graha-nakṣatra-danta-daivata-cakṣuṣām | patanaṃ vā vināśo vā bhedanaṃ parvatasya ca

56

६.५५dv भेदनं पर्वतस्य वा कानने रक्त-कुसुमे पाप-कर्म-निवेशने । चितान्ध-कार-संबाधे जनन्यां च प्रवेशनम्

6.55dv bhedanaṃ parvatasya vā kānane rakta-kusume pāpa-karma-niveśane | citāndha-kāra-saṃbādhe jananyāṃ ca praveśanam

57

६.५६च्च् चिन्तान्ध-कार-संबाधे पातः प्रासाद-शैलादेर् मत्स्येन ग्रसनं तथा । काषायिणाम् अ-सौम्यानां नग्नानां दण्ड-धारिणाम्

6.56cc cintāndha-kāra-saṃbādhe pātaḥ prāsāda-śailāder matsyena grasanaṃ tathā | kāṣāyiṇām a-saumyānāṃ nagnānāṃ daṇḍa-dhāriṇām

58

रक्ताक्षाणां च कृष्णानां दर्शनं जातु नेष्यते । कृष्णा पापाननाचारा दीर्घ-केश-नख-स्तनी

raktākṣāṇāṃ ca kṛṣṇānāṃ darśanaṃ jātu neṣyate | kṛṣṇā pāpānanācārā dīrgha-keśa-nakha-stanī

59

वि-राग-माल्य-वसना स्वप्ने काल-निशा मता । मनो-वहानां पूर्ण-त्वात् स्रोतसां प्रबलैर् मलैः

vi-rāga-mālya-vasanā svapne kāla-niśā matā | mano-vahānāṃ pūrṇa-tvāt srotasāṃ prabalair malaiḥ

60

दृश्यन्ते दारुणाः स्वप्ना रोगी यैर् याति पञ्च-ताम् । अ-रोगः संशयं प्राप्य कश्-चिद् एव विमुच्यते

dṛśyante dāruṇāḥ svapnā rogī yair yāti pañca-tām | a-rogaḥ saṃśayaṃ prāpya kaś-cid eva vimucyate

61

दृष्टः श्रुतो ऽनुभूतश् च प्रार्थितः कल्पितस् तथा । भाविको दोष-जश् चेति स्वप्नः सप्त-विधो मतः

dṛṣṭaḥ śruto 'nubhūtaś ca prārthitaḥ kalpitas tathā | bhāviko doṣa-jaś ceti svapnaḥ sapta-vidho mataḥ

62

६.६१dv स्वप्नः सप्त-विधः स्मृतः तेष्व् आद्या निष्-फलाः पञ्च यथा-स्व-प्रकृतिर् दिवा । विस्मृतो दीर्घ-ह्रस्वो ऽति पूर्व-रात्रे चिरात् फलम्

6.61dv svapnaḥ sapta-vidhaḥ smṛtaḥ teṣv ādyā niṣ-phalāḥ pañca yathā-sva-prakṛtir divā | vismṛto dīrgha-hrasvo 'ti pūrva-rātre cirāt phalam

63

६.६२bv यथा-स्वं प्रकृतिर् दिवा ६.६२cv विस्मृतो दीर्घ-ह्रस्वो ऽपि ६.६२cv विस्मृतो दीर्घ-ह्रस्वो वा दृष्टः करोति तुच्छं च गो-सर्गे तद्-अहर् महत् । निद्रया वान्-उपहतः प्रतीपैर् वचनैस् तथा

6.62bv yathā-svaṃ prakṛtir divā 6.62cv vismṛto dīrgha-hrasvo 'pi 6.62cv vismṛto dīrgha-hrasvo vā dṛṣṭaḥ karoti tucchaṃ ca go-sarge tad-ahar mahat | nidrayā vān-upahataḥ pratīpair vacanais tathā

64

६.६३av दृष्टः करोति तुच्छं वा ६.६३cv निद्रया चान्-उपहतः याति पापो ऽल्प-फल-तां दान-होम-जपादिभिः । अ-कल्याणम् अपि स्वप्नं दृष्ट्वा तत्रैव यः पुनः

6.63av dṛṣṭaḥ karoti tucchaṃ vā 6.63cv nidrayā cān-upahataḥ yāti pāpo 'lpa-phala-tāṃ dāna-homa-japādibhiḥ | a-kalyāṇam api svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ

65

६.६४av याति पापो ऽप्य् अ-फल-तां पश्येत् सौम्यं शुभं तस्य शुभम् एव फलं भवेत् । देवान् द्वि-जान् गो-वृषभान् जीवतः सुहृदो नृपान्

6.64av yāti pāpo 'py a-phala-tāṃ paśyet saumyaṃ śubhaṃ tasya śubham eva phalaṃ bhavet | devān dvi-jān go-vṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān

66

साधून् यशस्विनो वह्निम् इद्धं स्वच्छान् जलाशयान् । कन्याः कुमारकान् गौरान् शुक्ल-वस्त्रान् सु-तेजसः

sādhūn yaśasvino vahnim iddhaṃ svacchān jalāśayān | kanyāḥ kumārakān gaurān śukla-vastrān su-tejasaḥ

67

६.६६cv कन्यां कुमारकान् गौरान् नराशनं दीप्त-तनुं समन्ताद् रुधिरोक्षितम् । यः पश्येल् लभते यो वा छत्त्रादर्श-विषामिषम्

6.66cv kanyāṃ kumārakān gaurān narāśanaṃ dīpta-tanuṃ samantād rudhirokṣitam | yaḥ paśyel labhate yo vā chattrādarśa-viṣāmiṣam

68

६.६७av नराशनं दीप्त-तनुः ६.६७bv समन्ताद् रुधिरोक्षितः शुक्लाः सु-मनसो वस्त्रम् अ-मेध्यालेपनं फलम् । शैल-प्रासाद-स-फल-वृक्ष-सिंह-नर-द्वि-पान्

6.67av narāśanaṃ dīpta-tanuḥ 6.67bv samantād rudhirokṣitaḥ śuklāḥ su-manaso vastram a-medhyālepanaṃ phalam | śaila-prāsāda-sa-phala-vṛkṣa-siṃha-nara-dvi-pān

69

आरोहेद् गो-ऽश्व-यानं च तरेन् नद-ह्रदोद-धीन् । पूर्वोत्तरेण गमनम् अ-गम्यागमनं मृतम्

ārohed go-'śva-yānaṃ ca taren nada-hradoda-dhīn | pūrvottareṇa gamanam a-gamyāgamanaṃ mṛtam

70

६.६९bv तरेन् नद-महोद-धीन् संबाधान् निःसृतिर् देवैः पितृभिश् चाभिनन्दनम् । रोदनं पतितोत्थानं द्विषतां चावमर्दनम्

6.69bv taren nada-mahoda-dhīn saṃbādhān niḥsṛtir devaiḥ pitṛbhiś cābhinandanam | rodanaṃ patitotthānaṃ dviṣatāṃ cāvamardanam

71

६.७०av संकटान् निःसृतिर् देवैः ६.७०dv द्विषतां चापमर्दनम् यस्य स्याद् आयुर् आरोग्यं वित्तं बहु च सो ऽश्नुते । मङ्गलाचार-संपन्नः परिवारस् तथातुरः

6.70av saṃkaṭān niḥsṛtir devaiḥ 6.70dv dviṣatāṃ cāpamardanam yasya syād āyur ārogyaṃ vittaṃ bahu ca so 'śnute | maṅgalācāra-saṃpannaḥ parivāras tathāturaḥ

72

६.७१bv वित्तं स बहु-शो ऽश्नुते श्रद्-दधानो ऽनुकूलश् च प्रभूत-द्रव्य-संग्रहः । सत्-त्व-लक्षण-संयोगो भक्तिर् वैद्य-द्वि-जातिषु

6.71bv vittaṃ sa bahu-śo 'śnute śrad-dadhāno 'nukūlaś ca prabhūta-dravya-saṃgrahaḥ | sat-tva-lakṣaṇa-saṃyogo bhaktir vaidya-dvi-jātiṣu

73

चिकित्सायाम् अ-निर्वेदस् तद् आरोग्यस्य लक्षणम् । इत्य् अत्र जन्म-मरणं यतः सम्यग् उदाहृतम्

cikitsāyām a-nirvedas tad ārogyasya lakṣaṇam | ity atra janma-maraṇaṃ yataḥ samyag udāhṛtam

अध्यायः ६

1

रक्तो महान् स-कलमस् तूर्णकः शकुनाहृतः । सारा-मुखो दीर्घशूको लोध्रशूकः सुगन्धिकः

rakto mahān sa-kalamas tūrṇakaḥ śakunāhṛtaḥ | sārā-mukho dīrghaśūko lodhraśūkaḥ sugandhikaḥ

2

पुण्ड्रः पाण्डुः पुण्डरीकः प्रमोदो गौर-शारिवौ । काञ्चनो महिषः शूकः दूषकः कुसुमाण्डकः

puṇḍraḥ pāṇḍuḥ puṇḍarīkaḥ pramodo gaura-śārivau | kāñcano mahiṣaḥ śūkaḥ dūṣakaḥ kusumāṇḍakaḥ

3

६.२av पाण्डुकः पुण्डरीकश् च ६.२av पौण्ड्रकः पुण्डरीकश् च ६.२bv प्रमोदो गौर-शालिकः लाङ्गला लोहवालाख्याः कर्दमाः शीतभीरुकाः । पतङ्गास् तपनीयाश् च ये चान्ये शालयः शुभाः

6.2av pāṇḍukaḥ puṇḍarīkaś ca 6.2av pauṇḍrakaḥ puṇḍarīkaś ca 6.2bv pramodo gaura-śālikaḥ lāṅgalā lohavālākhyāḥ kardamāḥ śītabhīrukāḥ | pataṅgās tapanīyāś ca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ

4

६.३av जाङ्गला लोहवालाख्याः ६.३av लाङ्गला लोहवालाश् च ६.३av लाङ्गलो लोहवालाख्यः ६.३bv कर्दमः शीतभीरुकः स्वादु-पाक-रसाः स्निग्धा वृष्या बद्धाल्प-वर्चसः । कषायानु-रसाः पथ्या लघवो मूत्रला हिमाः

6.3av jāṅgalā lohavālākhyāḥ 6.3av lāṅgalā lohavālāś ca 6.3av lāṅgalo lohavālākhyaḥ 6.3bv kardamaḥ śītabhīrukaḥ svādu-pāka-rasāḥ snigdhā vṛṣyā baddhālpa-varcasaḥ | kaṣāyānu-rasāḥ pathyā laghavo mūtralā himāḥ

5

शूक-जेषु वरस् तत्र रक्तस् तृष्णा-त्रि-दोष-हा । महांस् तम् अनु कलमस् तं चाप्य् अनु ततः परे

śūka-jeṣu varas tatra raktas tṛṣṇā-tri-doṣa-hā | mahāṃs tam anu kalamas taṃ cāpy anu tataḥ pare

6

६.५cv महांस् तस्यानु कलमस् यवका हायनाः पांसु-बाष्प-नैषधकादयः । स्वादूष्णा गुरवः स्निग्धाः पाके ऽम्लाः श्लेष्म-पित्तलाः

6.5cv mahāṃs tasyānu kalamas yavakā hāyanāḥ pāṃsu-bāṣpa-naiṣadhakādayaḥ | svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pāke 'mlāḥ śleṣma-pittalāḥ

7

६.६bv -वाप्य-नैषधकादयः सृष्ट-मूत्र-पुरीषाश् च पूर्वं पूर्वं च निन्दिताः । स्निग्धो ग्राही लघुः स्वादुस् त्रि-दोष-घ्नः स्थिरो हिमः

6.6bv -vāpya-naiṣadhakādayaḥ sṛṣṭa-mūtra-purīṣāś ca pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ | snigdho grāhī laghuḥ svādus tri-doṣa-ghnaḥ sthiro himaḥ

8

षष्टिको व्रीहिषु श्रेष्ठो गौरश् चासित-गौरतः । ततः क्रमान् महा-व्रीहि-कृष्ण-व्रीहि-जतूमुखाः

ṣaṣṭiko vrīhiṣu śreṣṭho gauraś cāsita-gaurataḥ | tataḥ kramān mahā-vrīhi-kṛṣṇa-vrīhi-jatūmukhāḥ

9

कुक्कुटाण्डक-लावाख्य-पारावतक-शूकराः । वरकोद्दालकोज्ज्वाल-चीन-शारद-दर्दुराः

kukkuṭāṇḍaka-lāvākhya-pārāvataka-śūkarāḥ | varakoddālakojjvāla-cīna-śārada-dardurāḥ

10

६.९av कुक्कुटाण्डक-पालाक्ष- ६.९av कुक्कुटाण्डक-पालाख्य- ६.९av कुक्कुटाण्डक-लावाक्ष- ६.९dv -चीन-शारद-दुर्दराः गन्धनाः कुरुविन्दाश् च गुणैर् अल्पान्तराः स्मृताः । स्वादुर् अम्ल-विपाको ऽन्यो व्रीहिः पित्त-करो गुरुः

6.9av kukkuṭāṇḍaka-pālākṣa- 6.9av kukkuṭāṇḍaka-pālākhya- 6.9av kukkuṭāṇḍaka-lāvākṣa- 6.9dv -cīna-śārada-durdarāḥ gandhanāḥ kuruvindāś ca guṇair alpāntarāḥ smṛtāḥ | svādur amla-vipāko 'nyo vrīhiḥ pitta-karo guruḥ

11

बहु-मूत्र-पुरीषोष्मा त्रि-दोषस् त्व् एव पाटलः । कङ्गु-कोद्रव-नीवार-श्यामाकादि हिमं लघु

bahu-mūtra-purīṣoṣmā tri-doṣas tv eva pāṭalaḥ | kaṅgu-kodrava-nīvāra-śyāmākādi himaṃ laghu

12

तृण-धान्यं पवन-कृल् लेखनं कफ-पित्त-हृत् । भग्न-संधान-कृत् तत्र प्रियङ्गुर् बृंहणी गुरुः

tṛṇa-dhānyaṃ pavana-kṛl lekhanaṃ kapha-pitta-hṛt | bhagna-saṃdhāna-kṛt tatra priyaṅgur bṛṃhaṇī guruḥ

13

कोरदूषः परं ग्राही स्पर्शो शीतो विषापहः । रूक्षः शीतो गुरुः स्वादुः सरो विड्-वात-कृद् यवः

koradūṣaḥ paraṃ grāhī sparśo śīto viṣāpahaḥ | rūkṣaḥ śīto guruḥ svāduḥ saro viḍ-vāta-kṛd yavaḥ

14

६.१३bv स्पर्शो शीतो गरापहः ६.१३bv स्पर्श-शीतो विषापहः वृष्यः स्थैर्य-करो मूत्र-मेदः-पित्त-कफाञ् जयेत् । पीनस-श्वास-कासोरु-स्तम्भ-कण्ठ-त्वग्-आमयान्

6.13bv sparśo śīto garāpahaḥ 6.13bv sparśa-śīto viṣāpahaḥ vṛṣyaḥ sthairya-karo mūtra-medaḥ-pitta-kaphāñ jayet | pīnasa-śvāsa-kāsoru-stambha-kaṇṭha-tvag-āmayān

15

न्यूनो यवाद् अनु-यवो रूक्षोष्णो वंश-जो यवः । वृष्यः शीतो गुरुः स्निग्धो जीवनो वात-पित्त-हा

nyūno yavād anu-yavo rūkṣoṣṇo vaṃśa-jo yavaḥ | vṛṣyaḥ śīto guruḥ snigdho jīvano vāta-pitta-hā

16

६.१५av न्यूनो यावद् अन्य-यवो संधान-कारी मधुरो गोधूमः स्थैर्य-कृत् सरः । पथ्या नन्दीमुखी शीता कषाय-मधुरा लघुः

6.15av nyūno yāvad anya-yavo saṃdhāna-kārī madhuro godhūmaḥ sthairya-kṛt saraḥ | pathyā nandīmukhī śītā kaṣāya-madhurā laghuḥ

1

निः-सारा वातला रूक्षा जूर्णाध्मान-करा सरा ॥ १६+

niḥ-sārā vātalā rūkṣā jūrṇādhmāna-karā sarā || 16+

17

मुद्गाढकी-मसूरादि शिम्बी-धान्यं विबन्ध-कृत् । कषायं स्वादु संग्राहि कटु-पाकं हिमं लघु

mudgāḍhakī-masūrādi śimbī-dhānyaṃ vibandha-kṛt | kaṣāyaṃ svādu saṃgrāhi kaṭu-pākaṃ himaṃ laghu

18

मेदः-श्लेष्मास्र-पित्तेषु हितं लेपोपसेकयोः । वरो ऽत्र मुद्गो ऽल्प-चलः कलायस् त्व् अति-वातलः

medaḥ-śleṣmāsra-pitteṣu hitaṃ lepopasekayoḥ | varo 'tra mudgo 'lpa-calaḥ kalāyas tv ati-vātalaḥ

1

असृक्-पित्त-हरो रूक्षो वातलश् चणकः स्मृतः ॥ १८.१+

asṛk-pitta-haro rūkṣo vātalaś caṇakaḥ smṛtaḥ || 18.1+

19

राज-माषो ऽनिल-करो रूक्षो बहु-शकृद् गुरुः । उष्णाः कुलत्थाः पाके ऽम्लाः शुक्राश्म-श्वास-पीनसान्

rāja-māṣo 'nila-karo rūkṣo bahu-śakṛd guruḥ | uṣṇāḥ kulatthāḥ pāke 'mlāḥ śukrāśma-śvāsa-pīnasān

20

कासार्शः-कफ-वातांश् च घ्नन्ति पित्तास्र-दाः परम् । निष्पावो वात-पित्तास्र-स्तन्य-मूत्र-करो गुरुः

kāsārśaḥ-kapha-vātāṃś ca ghnanti pittāsra-dāḥ param | niṣpāvo vāta-pittāsra-stanya-mūtra-karo guruḥ

21

६.२०cv निष्पावो वात-पित्तासृक्- सरो विदाही दृक्-शुक्र-कफ-शोफ-विषापहः । माषः स्निग्धो बल-श्लेष्म-मल-पित्त-करः सरः

6.20cv niṣpāvo vāta-pittāsṛk- saro vidāhī dṛk-śukra-kapha-śopha-viṣāpahaḥ | māṣaḥ snigdho bala-śleṣma-mala-pitta-karaḥ saraḥ

22

गुरूष्णो ऽनिल-हा स्वादुः शुक्र-वृद्धि-विरेक-कृत् । फलानि माष-वद् विद्यात् काकाण्डोलात्मगुप्तयोः

gurūṣṇo 'nila-hā svāduḥ śukra-vṛddhi-vireka-kṛt | phalāni māṣa-vad vidyāt kākāṇḍolātmaguptayoḥ

23

उष्णस् त्वच्यो हिमः स्पर्शे केश्यो बल्यस् तिलो गुरुः । अल्प-मूत्रः कटुः पाके मेधाग्नि-कफ-पित्त-कृत्

uṣṇas tvacyo himaḥ sparśe keśyo balyas tilo guruḥ | alpa-mūtraḥ kaṭuḥ pāke medhāgni-kapha-pitta-kṛt

24

६.२३av उष्णस् त्वच्यो हिम-स्पर्शः स्निग्धोमा स्वादु-तिक्तोष्णा कफ-पित्त-करी गुरुः । दृक्-शुक्र-हृत् कटुः पाके तद्-वद् बीजं कुसुम्भ-जम्

6.23av uṣṇas tvacyo hima-sparśaḥ snigdhomā svādu-tiktoṣṇā kapha-pitta-karī guruḥ | dṛk-śukra-hṛt kaṭuḥ pāke tad-vad bījaṃ kusumbha-jam

25

माषो ऽत्र सर्वेष्व् अवरो यवकः शूक-जेषु च । नवं धान्यम् अभिष्यन्दि लघु संवत्सरोषितम्

māṣo 'tra sarveṣv avaro yavakaḥ śūka-jeṣu ca | navaṃ dhānyam abhiṣyandi laghu saṃvatsaroṣitam

26

६.२५bv यवकः शूक-जेष्व् अपि ६.२५dv लघु वर्षोषितं च यत् शीघ्र-जन्म तथा सूप्यं निस्-तुषं युक्ति-भर्जितम् । मण्ड-पेया-विलेपीनाम् ओदनस्य च लाघवम्

6.25bv yavakaḥ śūka-jeṣv api 6.25dv laghu varṣoṣitaṃ ca yat śīghra-janma tathā sūpyaṃ nis-tuṣaṃ yukti-bharjitam | maṇḍa-peyā-vilepīnām odanasya ca lāghavam

1

यव-गोधूम-माषाश् च तिलाश् चाभिनवा हिताः । पुराणा वि-रसाः सूक्ष्मा न तथार्थ-करा मताः ॥ २६.१+

yava-godhūma-māṣāś ca tilāś cābhinavā hitāḥ | purāṇā vi-rasāḥ sūkṣmā na tathārtha-karā matāḥ || 26.1+

27

यथा-पूर्वं शिवस् तत्र मण्डो वातानुलोमनः । तृड्-ग्लानि-दोष-शेष-घ्नः पाचनो धातु-साम्य-कृत्

yathā-pūrvaṃ śivas tatra maṇḍo vātānulomanaḥ | tṛḍ-glāni-doṣa-śeṣa-ghnaḥ pācano dhātu-sāmya-kṛt

28

स्रोतो-मार्दव-कृत् स्वेदी संधुक्षयति चानलम् । क्षुत्-तृष्णा-ग्लानि-दौर्बल्य-कुक्षि-रोग-ज्वरापहा

sroto-mārdava-kṛt svedī saṃdhukṣayati cānalam | kṣut-tṛṣṇā-glāni-daurbalya-kukṣi-roga-jvarāpahā

29

मलानुलोमनी पथ्या पेया दीपन-पाचनी । विलेपी ग्राहिणी हृद्या तृष्णा-घ्नी दीपनी हिता

malānulomanī pathyā peyā dīpana-pācanī | vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇā-ghnī dīpanī hitā

30

व्रणाक्षि-रोग-संशुद्ध-दुर्-बल-स्नेह-पायिनाम् । सु-धौतः प्रस्रुतः स्विन्नो ऽ-त्यक्तोष्मा चौदनो लघुः

vraṇākṣi-roga-saṃśuddha-dur-bala-sneha-pāyinām | su-dhautaḥ prasrutaḥ svinno '-tyaktoṣmā caudano laghuḥ

31

यश् चाग्नेयौषध-क्वाथ-साधितो भृष्ट-तण्डुलः । विपरीतो गुरुः क्षीर-मांसाद्यैर् यश् च साधितः

yaś cāgneyauṣadha-kvātha-sādhito bhṛṣṭa-taṇḍulaḥ | viparīto guruḥ kṣīra-māṃsādyair yaś ca sādhitaḥ

32

६.३१av यश् चाग्नेयौषध-क्वाथे ६.३१bv साधितो भृष्ट-तण्डुलैः इति द्रव्य-क्रिया-योग-मानाद्यैः सर्वम् आदिशेत् । बृंहणः प्रीणनो वृष्यश् चक्षुष्यो व्रण-हा रसः

6.31av yaś cāgneyauṣadha-kvāthe 6.31bv sādhito bhṛṣṭa-taṇḍulaiḥ iti dravya-kriyā-yoga-mānādyaiḥ sarvam ādiśet | bṛṃhaṇaḥ prīṇano vṛṣyaś cakṣuṣyo vraṇa-hā rasaḥ

33

मौद्गस् तु पथ्यः संशुद्ध-व्रण-कण्ठाक्षि-रोगिणाम् । वातानुलोमी कौलत्थो गुल्म-तूणी-प्रतूणि-जित्

maudgas tu pathyaḥ saṃśuddha-vraṇa-kaṇṭhākṣi-rogiṇām | vātānulomī kaulattho gulma-tūṇī-pratūṇi-jit

1

अ-कृतं कृत-यूषं च तनु संस्कारितं रसम् । सूपम् अम्लम् अन्-अम्लं च गुरु विद्याद् यथोत्तरम् ॥ ३३+

a-kṛtaṃ kṛta-yūṣaṃ ca tanu saṃskāritaṃ rasam | sūpam amlam an-amlaṃ ca guru vidyād yathottaram || 33+

34

तिल-पिण्याक-विकृतिः शुष्क-शाकं विरूढकम् । शाण्डाकी-वटकं दृङ्-घ्नं दोषलं ग्लपनं गुरु

tila-piṇyāka-vikṛtiḥ śuṣka-śākaṃ virūḍhakam | śāṇḍākī-vaṭakaṃ dṛṅ-ghnaṃ doṣalaṃ glapanaṃ guru

35

रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचि-प्रदा । श्रम-क्षुत्-तृट्-क्लम-हरं पानकं प्रीणनं गुरु

rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā balyā ruci-pradā | śrama-kṣut-tṛṭ-klama-haraṃ pānakaṃ prīṇanaṃ guru

36

विष्टम्भि मूत्रलं हृद्यं यथा-द्रव्य-गुणं च तत् । लाजास् तृट्-छर्द्य्-अतीसार-मेह-मेदः-कफ-च्छिदः

viṣṭambhi mūtralaṃ hṛdyaṃ yathā-dravya-guṇaṃ ca tat | lājās tṛṭ-chardy-atīsāra-meha-medaḥ-kapha-cchidaḥ

37

कास-पित्तोपशमना दीपना लघवो हिमाः । पृथुका गुरवो बल्याः कफ-विष्टम्भ-कारिणः

kāsa-pittopaśamanā dīpanā laghavo himāḥ | pṛthukā guravo balyāḥ kapha-viṣṭambha-kāriṇaḥ

38

धाना विष्टम्भिनी रूक्षा तर्पणी लेखनी गुरुः । सक्तवो लघवः क्षुत्-तृट्-श्रम-नेत्रामय-व्रणान्

dhānā viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lekhanī guruḥ | saktavo laghavaḥ kṣut-tṛṭ-śrama-netrāmaya-vraṇān

39

६.३८dv -श्रम-नेत्र-गलामयान् घ्नन्ति संतर्पणाः पानात् सद्य एव बल-प्रदाः । नोदकान्तरितान् न द्विर् न निशायां न केवलान्

6.38dv -śrama-netra-galāmayān ghnanti saṃtarpaṇāḥ pānāt sadya eva bala-pradāḥ | nodakāntaritān na dvir na niśāyāṃ na kevalān

40

न भुक्त्वा न द्वि-जैश् छित्त्वा सक्तून् अद्यान् न वा बहून् । पिण्याको ग्लपनो रूक्षो विष्टम्भी दृष्टि-दूषणः

na bhuktvā na dvi-jaiś chittvā saktūn adyān na vā bahūn | piṇyāko glapano rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭi-dūṣaṇaḥ

1

रौक्ष्याद् विष्टम्भते कोष्ठे विष्टम्भि-त्वाद् विदह्यते । विदाहात् कुरुते ग्लानिं पिण्याको निशि सेवितः ॥ ४०+

raukṣyād viṣṭambhate koṣṭhe viṣṭambhi-tvād vidahyate | vidāhāt kurute glāniṃ piṇyāko niśi sevitaḥ || 40+

41

वेसवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचय-वर्धनः । मुद्गादि-जास् तु गुरवो यथा-द्रव्य-गुणानुगाः

vesavāro guruḥ snigdho balopacaya-vardhanaḥ | mudgādi-jās tu guravo yathā-dravya-guṇānugāḥ

42

कुकूल-कर्पर-भ्राष्ट्र-कन्द्व्-अङ्गार-विपाचितान् । एक-योनीō̃ लघून् विद्याद् अपूपान् उत्तरोत्तरम्

kukūla-karpara-bhrāṣṭra-kandv-aṅgāra-vipācitān | eka-yonīō̃ laghūn vidyād apūpān uttarottaram

43

६.४२av कुकूल-खर्पर-भ्राष्ट्र- ६.४२bv -कट्व्-अङ्गार-विपाचितान् ६.४२dv अपूपांस् तु यथोत्तरम् हरिणैण-कुरङ्गर्क्ष-गोकर्ण-मृगमातृकाः । शश-शम्बर-चारुष्क-शरभाद्या मृगाः स्मृताः

6.42av kukūla-kharpara-bhrāṣṭra- 6.42bv -kaṭv-aṅgāra-vipācitān 6.42dv apūpāṃs tu yathottaram hariṇaiṇa-kuraṅgarkṣa-gokarṇa-mṛgamātṛkāḥ | śaśa-śambara-cāruṣka-śarabhādyā mṛgāḥ smṛtāḥ

44

लाव-वार्तीक-वर्तीर-रक्तवर्त्मक-कुक्कुभाः । कपिञ्जलोपचक्राख्य-चकोर-कुरुबाहवः

lāva-vārtīka-vartīra-raktavartmaka-kukkubhāḥ | kapiñjalopacakrākhya-cakora-kurubāhavaḥ

45

६.४४bv -रक्तवर्त्मक-कुर्कुभाः वर्तको वर्तिका चैव तित्तिरिः क्रकरः शिखी । ताम्र-चूडाख्य-बकर-गोनर्द-गिरि-वर्तिकाः

6.44bv -raktavartmaka-kurkubhāḥ vartako vartikā caiva tittiriḥ krakaraḥ śikhī | tāmra-cūḍākhya-bakara-gonarda-giri-vartikāḥ

46

६.४५cv कुक्कुटो बकरः कङ्क- ६.४५cv ताम्र-चूडाख्य-वरक- तथा शारपदेन्द्राभ-वरटाद्याश् च विष्किराः । जीवञ्जीवक-दात्यूह-भृङ्गाह्व-शुक-सारिकाः

6.45cv kukkuṭo bakaraḥ kaṅka- 6.45cv tāmra-cūḍākhya-varaka- tathā śārapadendrābha-varaṭādyāś ca viṣkirāḥ | jīvañjīvaka-dātyūha-bhṛṅgāhva-śuka-sārikāḥ

47

६.४६bv -वारटाद्याश् च विष्किराः ६.४६bv -वारटाश् चेति विष्किराः ६.४६bv -वरटाश् चेति विष्किराः लट्वा-कोकिल-हारीत-कपोत-चटकादयः । प्रतुदा भेक-गोधाहि-श्वाविद्-आद्या बिले-शयाः

6.46bv -vāraṭādyāś ca viṣkirāḥ 6.46bv -vāraṭāś ceti viṣkirāḥ 6.46bv -varaṭāś ceti viṣkirāḥ laṭvā-kokila-hārīta-kapota-caṭakādayaḥ | pratudā bheka-godhāhi-śvāvid-ādyā bile-śayāḥ

48

गो-खराश्वतरोष्ट्राश्व-द्वीपि-सिंहर्क्ष-वानराः । मार्जार-मूषक-व्याघ्र-वृक-बभ्रु-तरक्षवः

go-kharāśvataroṣṭrāśva-dvīpi-siṃharkṣa-vānarāḥ | mārjāra-mūṣaka-vyāghra-vṛka-babhru-tarakṣavaḥ

49

लोपाक-जम्बुक-श्येन-चाष-वान्ताद-वायसाः । शशघ्नी-भास-कुरर-गृध्रोलूक-कुलिङ्गकाः

lopāka-jambuka-śyena-cāṣa-vāntāda-vāyasāḥ | śaśaghnī-bhāsa-kurara-gṛdhrolūka-kuliṅgakāḥ

50

६.४९cv शशारि-भास-कुरर- धूमिका मधुहा चेति प्रसहा मृग-पक्षिणः । वराह-महिष-न्यङ्कु-रुरु-रोहित-वारणाः

6.49cv śaśāri-bhāsa-kurara- dhūmikā madhuhā ceti prasahā mṛga-pakṣiṇaḥ | varāha-mahiṣa-nyaṅku-ruru-rohita-vāraṇāḥ

51

सृमरश् चमरः खड्गो गवयश् च महा-मृगाः । हंस-सारस-कादम्ब-बक-कारण्डव-प्लवाः

sṛmaraś camaraḥ khaḍgo gavayaś ca mahā-mṛgāḥ | haṃsa-sārasa-kādamba-baka-kāraṇḍava-plavāḥ

52

बलाकोत्क्रोश-चक्राह्व-मद्गु-क्रौञ्चादयो ऽप्-चराः । मत्स्या रोहित-पाठीन-कूर्म-कुम्भीर-कर्कटाः

balākotkrośa-cakrāhva-madgu-krauñcādayo 'p-carāḥ | matsyā rohita-pāṭhīna-kūrma-kumbhīra-karkaṭāḥ

53

शुक्ति-शङ्खोद्र-शम्बूक-शफरी-वर्मि-चन्द्रिकाः । चुलूकी-नक्र-मकर-शिशुमार-तिमिङ्गिलाः

śukti-śaṅkhodra-śambūka-śapharī-varmi-candrikāḥ | culūkī-nakra-makara-śiśumāra-timiṅgilāḥ

54

६.५३av शुक्ति-शङ्खोद्रु-शम्बूक- ६.५३cv चुल्लकी-नक्र-मकर- राजी-चिलिचिमाद्याश् च मांसम् इत्य् आहुर् अष्ट-धा । योनिष्व् अजावी व्यामिश्र-गो-चर-त्वाद् अ-निश्चिते

6.53av śukti-śaṅkhodru-śambūka- 6.53cv cullakī-nakra-makara- rājī-cilicimādyāś ca māṃsam ity āhur aṣṭa-dhā | yoniṣv ajāvī vyāmiśra-go-cara-tvād a-niścite

1

मृग्यं वैष्किरिकं किं च प्रातुदं च बिले-शयम् । प्रासहं च महा-मृग्यम् अप्-चरं मात्स्यम् अष्ट-धा ॥ ५४.१+

mṛgyaṃ vaiṣkirikaṃ kiṃ ca prātudaṃ ca bile-śayam | prāsahaṃ ca mahā-mṛgyam ap-caraṃ mātsyam aṣṭa-dhā || 54.1+

55

आद्यान्त्या जाङ्गलानूपा मध्यौ साधारणौ स्मृतौ । तत्र बद्ध-मलाः शीता लघवो जाङ्गला हिताः

ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smṛtau | tatra baddha-malāḥ śītā laghavo jāṅgalā hitāḥ

56

पित्तोत्तरे वात-मध्ये संनिपाते कफानुगे । दीपनः कटुकः पाके ग्राही रूक्षो हिमः शशः

pittottare vāta-madhye saṃnipāte kaphānuge | dīpanaḥ kaṭukaḥ pāke grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ

57

ईषद्-उष्ण-गुरु-स्निग्धा बृंहणा वर्तकादयः । तित्तिरिस् तेष्व् अपि वरो मेधाग्नि-बल-शुक्र-कृत्

īṣad-uṣṇa-guru-snigdhā bṛṃhaṇā vartakādayaḥ | tittiris teṣv api varo medhāgni-bala-śukra-kṛt

58

ग्राही वर्ण्यो ऽनिलोद्रिक्त-संनिपात-हरः परम् । नाति-पथ्यः शिखी पथ्यः श्रोत्र-स्वर-वयो-दृशाम्

grāhī varṇyo 'nilodrikta-saṃnipāta-haraḥ param | nāti-pathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotra-svara-vayo-dṛśām

59

तद्-वच् च कुक्कुटो वृष्यो ग्राम्यस् तु श्लेष्मलो गुरुः । मेधानल-करा हृद्याः क्रकराः सोपचक्रकाः

tad-vac ca kukkuṭo vṛṣyo grāmyas tu śleṣmalo guruḥ | medhānala-karā hṛdyāḥ krakarāḥ sopacakrakāḥ

60

गुरुः स-लवणः काण-कपोतः सर्व-दोष-कृत् । चटकाः श्लेष्मलाः स्निग्धा वात-घ्नाः शुक्रलाः परम्

guruḥ sa-lavaṇaḥ kāṇa-kapotaḥ sarva-doṣa-kṛt | caṭakāḥ śleṣmalāḥ snigdhā vāta-ghnāḥ śukralāḥ param

61

६.६०dv वात-घ्नाः शुक्रलाः भृशम् गुरूष्ण-स्निग्ध-मधुरा वर्गाश् चातो यथोत्तरम् । मूत्र-शुक्र-कृतो बल्या वात-घ्नाः कफ-पित्तलाः

6.60dv vāta-ghnāḥ śukralāḥ bhṛśam gurūṣṇa-snigdha-madhurā vargāś cāto yathottaram | mūtra-śukra-kṛto balyā vāta-ghnāḥ kapha-pittalāḥ

62

शीता महा-मृगास् तेषु क्रव्याद-प्रसहाः पुनः । लवणानु-रसाः पाके कटुका मांस-वर्धनाः

śītā mahā-mṛgās teṣu kravyāda-prasahāḥ punaḥ | lavaṇānu-rasāḥ pāke kaṭukā māṃsa-vardhanāḥ

63

६.६२bv क्रव्यादाः प्रसहाः पुनः जीर्णार्शो-ग्रहणी-दोष-शोषार्तानां परं हिताः । नाति-शीत-गुरु-स्निग्धं मांसम् आजम् अ-दोषलम्

6.62bv kravyādāḥ prasahāḥ punaḥ jīrṇārśo-grahaṇī-doṣa-śoṣārtānāṃ paraṃ hitāḥ | nāti-śīta-guru-snigdhaṃ māṃsam ājam a-doṣalam

64

६.६३cv नाति-शीतं गुरु स्निग्धं शरीर-धातु-सामान्याद् अन्-अभिष्यन्दि बृंहणम् । विपरीतम् अतो ज्ञेयम् आविकं बृंहणं तु तत्

6.63cv nāti-śītaṃ guru snigdhaṃ śarīra-dhātu-sāmānyād an-abhiṣyandi bṛṃhaṇam | viparītam ato jñeyam āvikaṃ bṛṃhaṇaṃ tu tat

65

शुष्क-कास-श्रमात्य्-अग्नि-विषम-ज्वर-पीनसान् । कार्श्यं केवल-वातांश् च गो-मांसं संनियच्छति

śuṣka-kāsa-śramāty-agni-viṣama-jvara-pīnasān | kārśyaṃ kevala-vātāṃś ca go-māṃsaṃ saṃniyacchati

66

उष्णो गरीयान् महिषः स्वप्न-दार्ढ्य-बृहत्-त्व-कृत् । तद्-वद् वराहः श्रम-हा रुचि-शुक्र-बल-प्रदः

uṣṇo garīyān mahiṣaḥ svapna-dārḍhya-bṛhat-tva-kṛt | tad-vad varāhaḥ śrama-hā ruci-śukra-bala-pradaḥ

67

मत्स्याः परं कफ-कराश् चिलिचीमस् त्रि-दोष-कृत् । लाव-रोहित-गोधैणाः स्वे स्वे वर्गे वराः परम्

matsyāḥ paraṃ kapha-karāś cilicīmas tri-doṣa-kṛt | lāva-rohita-godhaiṇāḥ sve sve varge varāḥ param

1

मत्स्यादि-पक्षिणां चैव गुरूण्य् अण्डानि चादिशेत् । तानि स्निग्धानि वृष्याणि स्वादु-पाक-रसानि च ॥ ६७.१+

matsyādi-pakṣiṇāṃ caiva gurūṇy aṇḍāni cādiśet | tāni snigdhāni vṛṣyāṇi svādu-pāka-rasāni ca || 67.1+

68

६.६७.१+१bv गुरूण्य् अण्डान्य् अतो दिशेत् ६.६७.१+१bv गुरूण्य् अण्डानि चान्यतो मांसं सद्यो-हतं शुद्धं वयः-स्थं च भजेत् त्यजेत् । मृतं कृशं भृशं मेद्यं व्याधि-वारि-विषैर् हतम्

6.67.1+1bv gurūṇy aṇḍāny ato diśet 6.67.1+1bv gurūṇy aṇḍāni cānyato māṃsaṃ sadyo-hataṃ śuddhaṃ vayaḥ-sthaṃ ca bhajet tyajet | mṛtaṃ kṛśaṃ bhṛśaṃ medyaṃ vyādhi-vāri-viṣair hatam

69

पुं-स्त्रियोः पूर्व-पश्चार्धे गुरुणी गर्भिणी गुरुः । लघुर् योषिच् चतुष्-पात्सु विहङ्गेषु पुनः पुमान्

puṃ-striyoḥ pūrva-paścārdhe guruṇī garbhiṇī guruḥ | laghur yoṣic catuṣ-pātsu vihaṅgeṣu punaḥ pumān

70

शिरः-स्कन्धोरु-पृष्ठस्य कट्याः सक्थ्नोश् च गौरवम् । तथाम-पक्वाशययोर् यथा-पूर्वं विनिर्दिशेत्

śiraḥ-skandhoru-pṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthnoś ca gauravam | tathāma-pakvāśayayor yathā-pūrvaṃ vinirdiśet

71

शोणित-प्रभृतीनां च धातूनाम् उत्तरोत्तरम् । मांसाद् गरीयो वृषण-मेढ्र-वृक्क-यकृद्-गुदम्

śoṇita-prabhṛtīnāṃ ca dhātūnām uttarottaram | māṃsād garīyo vṛṣaṇa-meḍhra-vṛkka-yakṛd-gudam

72

शाकं पाठा-शठी-सूषा-सुनिषण्ण-सतीन-जम् । त्रि-दोष-घ्नं लघु ग्राहि स-राज-क्षव-वास्तुकम्

śākaṃ pāṭhā-śaṭhī-sūṣā-suniṣaṇṇa-satīna-jam | tri-doṣa-ghnaṃ laghu grāhi sa-rāja-kṣava-vāstukam

73

६.७२av शाकं पाठा-शठी-शूषा- सुनिषण्णो ऽग्नि-कृद् वृष्यस् तेषु राज-क्षवः परम् । ग्रहण्य्-अर्शो-विकार-घ्नो वर्चो-भेदि तु वास्तुकम्

6.72av śākaṃ pāṭhā-śaṭhī-śūṣā- suniṣaṇṇo 'gni-kṛd vṛṣyas teṣu rāja-kṣavaḥ param | grahaṇy-arśo-vikāra-ghno varco-bhedi tu vāstukam

74

हन्ति दोष-त्रयं कुष्ठं वृष्या सोष्णा रसायनी । काकमाची सरा स्वर्या चाङ्गेर्य् अम्लाग्नि-दीपनी

hanti doṣa-trayaṃ kuṣṭhaṃ vṛṣyā soṣṇā rasāyanī | kākamācī sarā svaryā cāṅgery amlāgni-dīpanī

75

६.७४bv वृष्या सोष्णा रसायनम् ग्रहण्य्-अर्शो-ऽनिल-श्लेष्मन्-हितोष्णा ग्राहिणी लघुः । पटोल-सप्तलारिष्ट-शार्ङ्गष्टावल्गुजामृताः

6.74bv vṛṣyā soṣṇā rasāyanam grahaṇy-arśo-'nila-śleṣman-hitoṣṇā grāhiṇī laghuḥ | paṭola-saptalāriṣṭa-śārṅgaṣṭāvalgujāmṛtāḥ

76

६.७५cv पटोलं सप्तलारिष्ट- वेत्राग्र-बृहती-वासा-कुतिली-तिलपर्णिकाः । मण्डूकपर्णी-कर्कोट-कारवेल्लक-पर्पटाः

6.75cv paṭolaṃ saptalāriṣṭa- vetrāgra-bṛhatī-vāsā-kutilī-tilaparṇikāḥ | maṇḍūkaparṇī-karkoṭa-kāravellaka-parpaṭāḥ

77

६.७६av वेत्राग्रं बृहती-वासा- ६.७६bv -कुन्तिली-तिलपर्णिकाः ६.७६bv -कुन्तली-तिलपर्णिकाः नाडी-कलाय-गोजिह्वा-वार्ताकं वनतिक्तकम् । करीरं कुलकं नन्दी कुचैला शकुलादनी

6.76av vetrāgraṃ bṛhatī-vāsā- 6.76bv -kuntilī-tilaparṇikāḥ 6.76bv -kuntalī-tilaparṇikāḥ nāḍī-kalāya-gojihvā-vārtākaṃ vanatiktakam | karīraṃ kulakaṃ nandī kucailā śakulādanī

78

कठिल्लं केम्बुकं शीतं स-कोशातक-कर्कशम् । तिक्तं पाके कटु ग्राहि वातलं कफ-पित्त-जित्

kaṭhillaṃ kembukaṃ śītaṃ sa-kośātaka-karkaśam | tiktaṃ pāke kaṭu grāhi vātalaṃ kapha-pitta-jit

79

६.७८av कठिल्ल-केम्बुकं शीतं हृद्यं पटोलं कृमि-नुत् स्वादु-पाकं रुचि-प्रदम् । पित्तलं दीपनं भेदि वात-घ्नं बृहती-द्वयम्

6.78av kaṭhilla-kembukaṃ śītaṃ hṛdyaṃ paṭolaṃ kṛmi-nut svādu-pākaṃ ruci-pradam | pittalaṃ dīpanaṃ bhedi vāta-ghnaṃ bṛhatī-dvayam

80

वृषं तु वमि-कास-घ्नं रक्त-पित्त-हरं परम् । कारवेल्लं स-कटुकं दीपनं कफ-जित् परम्

vṛṣaṃ tu vami-kāsa-ghnaṃ rakta-pitta-haraṃ param | kāravellaṃ sa-kaṭukaṃ dīpanaṃ kapha-jit param

81

वार्ताकं कटु-तिक्तोष्णं मधुरं कफ-वात-जित् । स-क्षारम् अग्नि-जननं हृद्यं रुच्यम् अ-पित्तलम्

vārtākaṃ kaṭu-tiktoṣṇaṃ madhuraṃ kapha-vāta-jit | sa-kṣāram agni-jananaṃ hṛdyaṃ rucyam a-pittalam

82

करीरम् आध्मान-करं कषायं स्वादु तिक्तकम् । कोशातकावल्गुजकौ भेदिनाव् अग्नि-दीपनौ

karīram ādhmāna-karaṃ kaṣāyaṃ svādu tiktakam | kośātakāvalgujakau bhedināv agni-dīpanau

83

६.८२dv भेदनाव् अग्नि-दीपनौ तण्डुलीयो हिमो रूक्षः स्वादु-पाक-रसो लघुः । मद-पित्त-विषास्र-घ्नो मुञ्जातं वात-पित्त-जित्

6.82dv bhedanāv agni-dīpanau taṇḍulīyo himo rūkṣaḥ svādu-pāka-raso laghuḥ | mada-pitta-viṣāsra-ghno muñjātaṃ vāta-pitta-jit

84

स्निग्धं शीतं गुरु स्वादु बृंहणं शुक्र-कृत् परम् । गुर्वी सरा तु पालङ्क्या मद-घ्नी चाप्य् उपोदका

snigdhaṃ śītaṃ guru svādu bṛṃhaṇaṃ śukra-kṛt param | gurvī sarā tu pālaṅkyā mada-ghnī cāpy upodakā

85

पालङ्क्या-वत् स्मृतश् चञ्चुः स तु संग्रहणात्मकः । विदारी वात-पित्त-घ्नी मूत्रला स्वादु-शीतला

pālaṅkyā-vat smṛtaś cañcuḥ sa tu saṃgrahaṇātmakaḥ | vidārī vāta-pitta-ghnī mūtralā svādu-śītalā

86

६.८५av पालङ्क्या-वत् स्मृतश् चुच्चुः ६.८५av पालङ्क्या-वत् स्मृतश् चुञ्चुः जीवनी बृंहणी कण्ठ्या गुर्वी वृष्या रसायनम् । चक्षुष्या सर्व-दोष-घ्नी जीवन्ती मधुरा हिमा

6.85av pālaṅkyā-vat smṛtaś cuccuḥ 6.85av pālaṅkyā-vat smṛtaś cuñcuḥ jīvanī bṛṃhaṇī kaṇṭhyā gurvī vṛṣyā rasāyanam | cakṣuṣyā sarva-doṣa-ghnī jīvantī madhurā himā

87

कूष्माण्ड-तुम्ब-कालिङ्ग-कर्कार्व्-एर्वारु-तिण्डिशम् । तथा त्रपुस-चीनाक-चिर्भटं कफ-वात-कृत्

kūṣmāṇḍa-tumba-kāliṅga-karkārv-ervāru-tiṇḍiśam | tathā trapusa-cīnāka-cirbhaṭaṃ kapha-vāta-kṛt

88

भेदि विष्टम्भ्य् अभिष्यन्दि स्वादु-पाक-रसं गुरु । वल्ली-फलानां प्रवरं कूष्माण्डं वात-पित्त-जित्

bhedi viṣṭambhy abhiṣyandi svādu-pāka-rasaṃ guru | vallī-phalānāṃ pravaraṃ kūṣmāṇḍaṃ vāta-pitta-jit

89

वस्ति-शुद्धि-करं वृष्यं त्रपुसं त्व् अति-मूत्रलम् । तुम्बं रूक्ष-तरं ग्राहि कालिङ्गैर्वारु-चिर्भटम्

vasti-śuddhi-karaṃ vṛṣyaṃ trapusaṃ tv ati-mūtralam | tumbaṃ rūkṣa-taraṃ grāhi kāliṅgairvāru-cirbhaṭam

90

बालं पित्त-हरं शीतं विद्यात् पक्वम् अतो ऽन्य-था । शीर्णवृन्तं तु स-क्षारं पित्तलं कफ-वात-जित्

bālaṃ pitta-haraṃ śītaṃ vidyāt pakvam ato 'nya-thā | śīrṇavṛntaṃ tu sa-kṣāraṃ pittalaṃ kapha-vāta-jit

91

रोचनं दीपनं हृद्यम् अष्ठीलानाह-नुल् लघु । मृणाल-बिस-शालूक-कुमुदोत्पल-कन्दकम्

rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyam aṣṭhīlānāha-nul laghu | mṛṇāla-bisa-śālūka-kumudotpala-kandakam

92

नन्दी-माषक-केलूट-शृङ्गाटक-कसेरुकम् । क्रौञ्चादनं कलोड्यं च रूक्षं ग्राहि हिमं गुरु

nandī-māṣaka-kelūṭa-śṛṅgāṭaka-kaserukam | krauñcādanaṃ kaloḍyaṃ ca rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru

93

कदम्ब-नालिका-मार्ष-कुटिञ्जर-कुतुम्बकम् । चिल्ली-लट्वाक-लोणीका-कुरूटक-गवेधुकम्

kadamba-nālikā-mārṣa-kuṭiñjara-kutumbakam | cillī-laṭvāka-loṇīkā-kurūṭaka-gavedhukam

94

६.९३av कलम्बु-नालिका-मार्ष- ६.९३bv -कुटिञ्जर-कुरुम्बकम् ६.९३bv -कुलिञ्जर-कुरुम्बकम् ६.९३dv -कुरूढक-गवेधुकाः ६.९३dv -कुरण्टक-गवेधुकाः ६.९३dv -कुरण्टक-गवेधुकम् जीवन्त-झुञ्झ्व्-एडगज-यव-शाक-सुवर्चलाः । आलुकानि च सर्वाणि तथा सूप्यानि लक्ष्मणम्

6.93av kalambu-nālikā-mārṣa- 6.93bv -kuṭiñjara-kurumbakam 6.93bv -kuliñjara-kurumbakam 6.93dv -kurūḍhaka-gavedhukāḥ 6.93dv -kuraṇṭaka-gavedhukāḥ 6.93dv -kuraṇṭaka-gavedhukam jīvanta-jhuñjhv-eḍagaja-yava-śāka-suvarcalāḥ | ālukāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni lakṣmaṇam

95

६.९४bv -यव-शाक-सुवर्चलम् ६.९४dv तथा सूप्यानि लाक्ष्मणम् ६.९४dv तथा सूप्यानि लक्ष्मणा स्वादु रूक्षं स-लवणं वात-श्लेष्म-करं गुरु । शीतलं सृष्ट-विण्-मूत्रं प्रायो विष्टभ्य जीर्यति

6.94bv -yava-śāka-suvarcalam 6.94dv tathā sūpyāni lākṣmaṇam 6.94dv tathā sūpyāni lakṣmaṇā svādu rūkṣaṃ sa-lavaṇaṃ vāta-śleṣma-karaṃ guru | śītalaṃ sṛṣṭa-viṇ-mūtraṃ prāyo viṣṭabhya jīryati

96

स्विन्नं निष्पीडित-रसं स्नेहाढ्यं नाति-दोषलम् । लघु-पत्त्रा तु या चिल्ली सा वास्तुक-समा मता

svinnaṃ niṣpīḍita-rasaṃ snehāḍhyaṃ nāti-doṣalam | laghu-pattrā tu yā cillī sā vāstuka-samā matā

97

तर्कारी-वरुणं स्वादु स-तिक्तं कफ-वात-जित् । वर्षाभ्वौ काल-शाकं च स-क्षारं कटु-तिक्तकम्

tarkārī-varuṇaṃ svādu sa-tiktaṃ kapha-vāta-jit | varṣābhvau kāla-śākaṃ ca sa-kṣāraṃ kaṭu-tiktakam

98

६.९७av तर्कारी-वरणं स्वादु दीपनं भेदनं हन्ति गर-शोफ-कफानिलान् । दीपनाः कफ-वात-घ्नाश् चिरिबिल्वाङ्कुराः सराः

6.97av tarkārī-varaṇaṃ svādu dīpanaṃ bhedanaṃ hanti gara-śopha-kaphānilān | dīpanāḥ kapha-vāta-ghnāś ciribilvāṅkurāḥ sarāḥ

1

संग्राहि शाल्मली-पुष्पं पित्तास्र-घ्नं विशेषतः ॥ ९८.१+

saṃgrāhi śālmalī-puṣpaṃ pittāsra-ghnaṃ viśeṣataḥ || 98.1+

99

शतावर्य्-अङ्कुरास् तिक्ता वृष्या दोष-त्रयापहाः । रूक्षो वंश-करीरस् तु विदाही वात-पित्तलः

śatāvary-aṅkurās tiktā vṛṣyā doṣa-trayāpahāḥ | rūkṣo vaṃśa-karīras tu vidāhī vāta-pittalaḥ

100

पत्तूरो दीपनस् तिक्तः प्लीहार्शः-कफ-वात-जित् । कृमि-कास-कफोत्क्लेदान् कासमर्दो जयेत् सरः

pattūro dīpanas tiktaḥ plīhārśaḥ-kapha-vāta-jit | kṛmi-kāsa-kaphotkledān kāsamardo jayet saraḥ

101

रूक्षोष्णम् अम्लं कौसुम्भं गुरु पित्त-करं सरम् । गुरूष्णं सार्षपं बद्ध-विण्-मूत्रं सर्व-दोष-कृत्

rūkṣoṣṇam amlaṃ kausumbhaṃ guru pitta-karaṃ saram | gurūṣṇaṃ sārṣapaṃ baddha-viṇ-mūtraṃ sarva-doṣa-kṛt

102

यद् बालम् अ-व्यक्त-रसं किञ्-चित्-क्षारं स-तिक्तकम् । तन् मूलकं दोष-हरं लघु सोष्णं नियच्छति

yad bālam a-vyakta-rasaṃ kiñ-cit-kṣāraṃ sa-tiktakam | tan mūlakaṃ doṣa-haraṃ laghu soṣṇaṃ niyacchati

103

गुल्म-कास-क्षय-श्वास-व्रण-नेत्र-गलामयान् । स्वराग्नि-सादोदावर्त-पीनसांश् च महत् पुनः

gulma-kāsa-kṣaya-śvāsa-vraṇa-netra-galāmayān | svarāgni-sādodāvarta-pīnasāṃś ca mahat punaḥ

104

रसे पाके च कटुकम् उष्ण-वीर्यं त्रि-दोष-कृत् । गुर्व् अभिष्यन्दि च स्निग्ध-सिद्धं तद् अपि वात-जित्

rase pāke ca kaṭukam uṣṇa-vīryaṃ tri-doṣa-kṛt | gurv abhiṣyandi ca snigdha-siddhaṃ tad api vāta-jit

105

६.१०४dv -स्विन्नं तद् अपि वात-जित् वात-श्लेष्म-हरं शुष्कं सर्वम् आमं तु दोषलम् । कटूष्णो वात-कफ-हा पिण्डालुः पित्त-वर्धनः

6.104dv -svinnaṃ tad api vāta-jit vāta-śleṣma-haraṃ śuṣkaṃ sarvam āmaṃ tu doṣalam | kaṭūṣṇo vāta-kapha-hā piṇḍāluḥ pitta-vardhanaḥ

106

कुठेर-शिग्रु-सुरस-सुमुखासुरि-भूस्तृणम् । फणिज्जार्जक-जम्बीर-प्रभृति ग्राहि शालनम्

kuṭhera-śigru-surasa-sumukhāsuri-bhūstṛṇam | phaṇijjārjaka-jambīra-prabhṛti grāhi śālanam

107

विदाहि कटु रूक्षोष्णं हृद्यं दीपन-रोचनम् । दृक्-शुक्र-कृमि-हृत् तीक्ष्णं दोषोत्क्लेश-करं लघु

vidāhi kaṭu rūkṣoṣṇaṃ hṛdyaṃ dīpana-rocanam | dṛk-śukra-kṛmi-hṛt tīkṣṇaṃ doṣotkleśa-karaṃ laghu

108

हिध्मा-कास-विष-श्वास-पार्श्व-रुक्-पूति-गन्ध-हा । सुरसः सुमुखो नाति-विदाही गर-शोफ-हा

hidhmā-kāsa-viṣa-śvāsa-pārśva-ruk-pūti-gandha-hā | surasaḥ sumukho nāti-vidāhī gara-śopha-hā

109

६.१०८av हिध्मा-कास-वमि-श्वास- ६.१०८av हिध्मा-कास-श्रम-श्वास- आर्द्रिका तिक्त-मधुरा मूत्रला न च पित्त-कृत् । लशुनो भृश-तीक्ष्णोष्णः कटु-पाक-रसः सरः

6.108av hidhmā-kāsa-vami-śvāsa- 6.108av hidhmā-kāsa-śrama-śvāsa- ārdrikā tikta-madhurā mūtralā na ca pitta-kṛt | laśuno bhṛśa-tīkṣṇoṣṇaḥ kaṭu-pāka-rasaḥ saraḥ

110

हृद्यः केश्यो गुरुर् वृष्यः स्निग्धो रोचन-दीपनः । भग्न-संधान-कृद् बल्यो रक्त-पित्त-प्रदूषणः

hṛdyaḥ keśyo gurur vṛṣyaḥ snigdho rocana-dīpanaḥ | bhagna-saṃdhāna-kṛd balyo rakta-pitta-pradūṣaṇaḥ

111

६.११०bv स्निग्धो दीपन-पाचनः किलास-कुष्ठ-गुल्मार्शो-मेह-कृमि-कफानिलान् । स-हिध्मा-पीनस-श्वास-कासान् हन्ति रसायनम्

6.110bv snigdho dīpana-pācanaḥ kilāsa-kuṣṭha-gulmārśo-meha-kṛmi-kaphānilān | sa-hidhmā-pīnasa-śvāsa-kāsān hanti rasāyanam

112

६.१११dv -कासान् हन्त्य् अस्र-पित्त-कृत् पलाण्डुस् तद्-गुण-न्यूनः श्लेष्मलो नाति-पित्तलः । कफ-वातार्शसां पथ्यः स्वेदे ऽभ्यवहृतौ तथा

6.111dv -kāsān hanty asra-pitta-kṛt palāṇḍus tad-guṇa-nyūnaḥ śleṣmalo nāti-pittalaḥ | kapha-vātārśasāṃ pathyaḥ svede 'bhyavahṛtau tathā

113

तीक्ष्णो गृञ्जनको ग्राही पित्तिनां हित-कृन् न सः । दीपनः सूरणो रुच्यः कफ-घ्नो विशदो लघुः

tīkṣṇo gṛñjanako grāhī pittināṃ hita-kṛn na saḥ | dīpanaḥ sūraṇo rucyaḥ kapha-ghno viśado laghuḥ

114

विशेषाद् अर्शसां पथ्यो भू-कन्दस् त्व् अति-दोषलः । पत्त्रे पुष्पे फले नाले कन्दे च गुरु-ता क्रमात्

viśeṣād arśasāṃ pathyo bhū-kandas tv ati-doṣalaḥ | pattre puṣpe phale nāle kande ca guru-tā kramāt

115

६.११४cv पुष्पे पत्त्रे फले नाले वरा शाकेषु जीवन्ती सार्षपं त्व् अवरं परम् । द्राक्षा फलोत्तमा वृष्या चक्षुष्या सृष्ट-मूत्र-विट्

6.114cv puṣpe pattre phale nāle varā śākeṣu jīvantī sārṣapaṃ tv avaraṃ param | drākṣā phalottamā vṛṣyā cakṣuṣyā sṛṣṭa-mūtra-viṭ

116

६.११५bv सार्षपस् त्व् अवरः परम् ६.११५bv सर्षपास् त्व् अवराः परम् स्वादु-पाक-रसा स्निग्धा स-कषाया हिमा गुरुः । निहन्त्य् अनिल-पित्तास्र-तिक्तास्य-त्व-मदात्ययान्

6.115bv sārṣapas tv avaraḥ param 6.115bv sarṣapās tv avarāḥ param svādu-pāka-rasā snigdhā sa-kaṣāyā himā guruḥ | nihanty anila-pittāsra-tiktāsya-tva-madātyayān

117

६.११६cv निहन्त्य् अनिल-पित्तासृक्- तृष्णा-कास-श्रम-श्वास-स्वर-भेद-क्षत-क्षयान् । उद्रिक्त-पित्ताञ् जयति त्रीन् दोषान् स्वादु दाडिमम्

6.116cv nihanty anila-pittāsṛk- tṛṣṇā-kāsa-śrama-śvāsa-svara-bheda-kṣata-kṣayān | udrikta-pittāñ jayati trīn doṣān svādu dāḍimam

118

पित्ता-विरोधि नात्य्-उष्णम् अम्लं वात-कफापहम् । सर्वं हृद्यं लघु स्निग्धं ग्राहि रोचन-दीपनम्

pittā-virodhi nāty-uṣṇam amlaṃ vāta-kaphāpaham | sarvaṃ hṛdyaṃ laghu snigdhaṃ grāhi rocana-dīpanam

119

मोच-खर्जूर-पनस-नारिकेल-परूषकम् । आम्रात-ताल-काश्मर्य-राजादन-मधूक-जम्

moca-kharjūra-panasa-nārikela-parūṣakam | āmrāta-tāla-kāśmarya-rājādana-madhūka-jam

120

सौवीर-बदराङ्कोल्ल-फल्गु-श्लेष्मातकोद्भवम् । वातामाभिषुकाक्षोट-मुकूलक-निकोचकम्

sauvīra-badarāṅkolla-phalgu-śleṣmātakodbhavam | vātāmābhiṣukākṣoṭa-mukūlaka-nikocakam

121

उरुमाणं प्रियालं च बृंहणं गुरु शीतलम् । दाह-क्षत-क्षय-हरं रक्त-पित्त-प्रसादनम्

urumāṇaṃ priyālaṃ ca bṛṃhaṇaṃ guru śītalam | dāha-kṣata-kṣaya-haraṃ rakta-pitta-prasādanam

122

स्वादु-पाक-रसं स्निग्धं विष्टम्भि कफ-शुक्र-कृत् । फलं तु पित्तलं तालं सरं काश्मर्य-जं हिमम्

svādu-pāka-rasaṃ snigdhaṃ viṣṭambhi kapha-śukra-kṛt | phalaṃ tu pittalaṃ tālaṃ saraṃ kāśmarya-jaṃ himam

123

६.१२२bv श्लेष्मलं वात-पित्त-जित् शकृन्-मूत्र-विबन्ध-घ्नं केश्यं मेध्यं रसायनम् । वातामाद्य् उष्ण-वीर्यं तु कफ-पित्त-करं सरम्

6.122bv śleṣmalaṃ vāta-pitta-jit śakṛn-mūtra-vibandha-ghnaṃ keśyaṃ medhyaṃ rasāyanam | vātāmādy uṣṇa-vīryaṃ tu kapha-pitta-karaṃ saram

124

परं वात-हरं स्निग्धम् अन्-उष्णं तु प्रियाल-जम् । प्रियाल-मज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः

paraṃ vāta-haraṃ snigdham an-uṣṇaṃ tu priyāla-jam | priyāla-majjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ

125

कोल-मज्जा गुणैस् तद्-वत् तृट्-छर्दिः-कास-जिच् च सः । पक्वं सु-दुर्-जरं बिल्वं दोषलं पूति-मारुतम्

kola-majjā guṇais tad-vat tṛṭ-chardiḥ-kāsa-jic ca saḥ | pakvaṃ su-dur-jaraṃ bilvaṃ doṣalaṃ pūti-mārutam

126

दीपनं कफ-वात-घ्नं बालं ग्राह्य् उभयं च तत् । कपित्थम् आमं कण्ठ-घ्नं दोषलं दोष-घाति तु

dīpanaṃ kapha-vāta-ghnaṃ bālaṃ grāhy ubhayaṃ ca tat | kapittham āmaṃ kaṇṭha-ghnaṃ doṣalaṃ doṣa-ghāti tu

127

६.१२६bv बालं ग्राह्य् उभयं तु तत् पक्वं हिध्मा-वमथु-जित् सर्वं ग्राहि विषापहम् । जाम्बवं गुरु विष्टम्भि शीतलं भृश-वातलम्

6.126bv bālaṃ grāhy ubhayaṃ tu tat pakvaṃ hidhmā-vamathu-jit sarvaṃ grāhi viṣāpaham | jāmbavaṃ guru viṣṭambhi śītalaṃ bhṛśa-vātalam

128

संग्राहि मूत्र-शकृतोर् अ-कण्ठ्यं कफ-पित्त-जित् । वात-पित्तास्र-कृद् बालं बद्धास्थि कफ-पित्त-कृत्

saṃgrāhi mūtra-śakṛtor a-kaṇṭhyaṃ kapha-pitta-jit | vāta-pittāsra-kṛd bālaṃ baddhāsthi kapha-pitta-kṛt

129

६.१२८bv अ-कण्ठ्यं कफ-पित्त-नुत् गुर्व् आम्रं वात-जित् पक्वं स्वाद्व् अम्लं कफ-शुक्र-कृत् । वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं वात-श्लेष्म-हरं लघु

6.128bv a-kaṇṭhyaṃ kapha-pitta-nut gurv āmraṃ vāta-jit pakvaṃ svādv amlaṃ kapha-śukra-kṛt | vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ vāta-śleṣma-haraṃ laghu

1

तृष्णा-घ्नम् उष्णम् अम्लायाः फलं पित्त-करं सरम् ॥ १२९.१+

tṛṣṇā-ghnam uṣṇam amlāyāḥ phalaṃ pitta-karaṃ saram || 129.1+

130

शम्या गुरूष्णं केश-घ्नं रूक्षं पीलु तु पित्तलम् । कफ-वात-हरं भेदि प्लीहार्शः-कृमि-गुल्म-नुत्

śamyā gurūṣṇaṃ keśa-ghnaṃ rūkṣaṃ pīlu tu pittalam | kapha-vāta-haraṃ bhedi plīhārśaḥ-kṛmi-gulma-nut

131

स-तिक्तं स्वादु यत् पीलु नात्य्-उष्णं तत् त्रि-दोष-जित् । त्वक् तिक्त-कटुका स्निग्धा मातुलुङ्गस्य वात-जित्

sa-tiktaṃ svādu yat pīlu nāty-uṣṇaṃ tat tri-doṣa-jit | tvak tikta-kaṭukā snigdhā mātuluṅgasya vāta-jit

132

बृंहणं मधुरं मांसं वात-पित्त-हरं गुरु । लघु तत्-केसरं कास-श्वास-हिध्मा-मदात्ययान्

bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ māṃsaṃ vāta-pitta-haraṃ guru | laghu tat-kesaraṃ kāsa-śvāsa-hidhmā-madātyayān

133

आस्य-शोषानिल-श्लेष्म-विबन्ध-च्छर्द्य्-अ-रोचकान् । गुल्मोदरार्शः-शूलानि मन्दाग्नि-त्वं च नाशयेत्

āsya-śoṣānila-śleṣma-vibandha-cchardy-a-rocakān | gulmodarārśaḥ-śūlāni mandāgni-tvaṃ ca nāśayet

1

मधुरं किञ्-चिद् अम्लं च हृद्यं भक्त-प्ररोचकम् । गुरु वात-प्रशमनं विद्यान् नारङ्ग-जं फलम् ॥ १३३+

madhuraṃ kiñ-cid amlaṃ ca hṛdyaṃ bhakta-prarocakam | guru vāta-praśamanaṃ vidyān nāraṅga-jaṃ phalam || 133+

134

भल्लातकस्य त्वङ्-मांसं बृंहणं स्वादु शीतलम् । तद्-अस्थ्य्-अग्नि-समं मेध्यं कफ-वात-हरं परम्

bhallātakasya tvaṅ-māṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ svādu śītalam | tad-asthy-agni-samaṃ medhyaṃ kapha-vāta-haraṃ param

135

स्वाद्व् अम्लं शीतम् उष्णं च द्वि-धा पालेवतं गुरु । रुच्यम् अत्य्-अग्नि-शमनं रुच्यं मधुरम् आरुकम्

svādv amlaṃ śītam uṣṇaṃ ca dvi-dhā pālevataṃ guru | rucyam aty-agni-śamanaṃ rucyaṃ madhuram ārukam

136

६.१३५dv हृद्यं मधुरम् आरुकम् पक्वम् आशु जरां याति नात्य्-उष्ण-गुरु-दोषलम् । द्राक्षा-परूषकं चार्द्रम् अम्लं पित्त-कफ-प्रदम्

6.135dv hṛdyaṃ madhuram ārukam pakvam āśu jarāṃ yāti nāty-uṣṇa-guru-doṣalam | drākṣā-parūṣakaṃ cārdram amlaṃ pitta-kapha-pradam

137

६.१३६bv नात्य्-उष्णं गुरु दोषलम् गुरूष्ण-वीर्यं वात-घ्नं सरं स-करमर्दकम् । तथाम्लं कोल-कर्कन्धु-लिकुचाम्रातकारुकम्

6.136bv nāty-uṣṇaṃ guru doṣalam gurūṣṇa-vīryaṃ vāta-ghnaṃ saraṃ sa-karamardakam | tathāmlaṃ kola-karkandhu-likucāmrātakārukam

138

६.१३७cv तद्-वच् च कोल-कर्कन्धु- ६.१३७dv -लिकुचाम्रातम् आरुकम् ऐरावतं दन्तशठं स-तूदं मृगलिण्डिकम् । नाति-पित्त-करं पक्वं शुष्कं च करमर्दकम्

6.137cv tad-vac ca kola-karkandhu- 6.137dv -likucāmrātam ārukam airāvataṃ dantaśaṭhaṃ sa-tūdaṃ mṛgaliṇḍikam | nāti-pitta-karaṃ pakvaṃ śuṣkaṃ ca karamardakam

139

दीपनं भेदनं शुष्कम् अम्लीका-कोलयोः फलम् । तृष्णा-श्रम-क्लम-च्छेदि लघ्व् इष्टं कफ-वातयोः

dīpanaṃ bhedanaṃ śuṣkam amlīkā-kolayoḥ phalam | tṛṣṇā-śrama-klama-cchedi laghv iṣṭaṃ kapha-vātayoḥ

1

स्वाद्व् अम्लं लघु कोलं तु शुष्कं जीर्णं च दीपनम् ॥ १३९.१+

svādv amlaṃ laghu kolaṃ tu śuṣkaṃ jīrṇaṃ ca dīpanam || 139.1+

140

फलानाम् अवरं तत्र लिकुचं सर्व-दोष-कृत् । हिमानलोष्ण-दुर्-वात-व्याल-लालादि-दूषितम्

phalānām avaraṃ tatra likucaṃ sarva-doṣa-kṛt | himānaloṣṇa-dur-vāta-vyāla-lālādi-dūṣitam

1

६.१४०cv हिमानिलोष्ण-दुर्-वात- वात-घ्नं दुर्-जरं प्रोक्तं नारङ्गं कफ-कृद् गुरु । तृष्णा-शूल-कफोत्क्लेद-च्छर्दि-श्वास-निवारणम् ॥ १४०.१+

6.140cv himāniloṣṇa-dur-vāta- vāta-ghnaṃ dur-jaraṃ proktaṃ nāraṅgaṃ kapha-kṛd guru | tṛṣṇā-śūla-kaphotkleda-cchardi-śvāsa-nivāraṇam || 140.1+

2

नारिकेलं गुरु स्निग्धं पित्त-घ्नं स्वादु शीतलम् । बल-मांस-करं हृद्यं बृंहणं वस्ति-शोधनम् ॥ १४०.१+

nārikelaṃ guru snigdhaṃ pitta-ghnaṃ svādu śītalam | bala-māṃsa-karaṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ vasti-śodhanam || 140.1+

141

जन्तु-जुष्टं जले मग्नम् अ-भूमि-जम् अन्-आर्तवम् । अन्य-धान्य-युतं हीन-वीर्यं जीर्ण-तयाति च

jantu-juṣṭaṃ jale magnam a-bhūmi-jam an-ārtavam | anya-dhānya-yutaṃ hīna-vīryaṃ jīrṇa-tayāti ca

142

६.१४१dv -वीर्यं जीर्ण-तयापि च धान्यं त्यजेत् तथा शाकं रूक्ष-सिद्धम् अ-कोमलम् । अ-संजात-रसं तद्-वच् छुष्कं चान्य-त्र मूलकात्

6.141dv -vīryaṃ jīrṇa-tayāpi ca dhānyaṃ tyajet tathā śākaṃ rūkṣa-siddham a-komalam | a-saṃjāta-rasaṃ tad-vac chuṣkaṃ cānya-tra mūlakāt

143

प्रायेण फलम् अप्य् एवं तथामं बिल्व-वर्जितम् । विष्यन्दि लवणं सर्वं सूक्ष्मं सृष्ट-मलं विदुः

prāyeṇa phalam apy evaṃ tathāmaṃ bilva-varjitam | viṣyandi lavaṇaṃ sarvaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭa-malaṃ viduḥ

144

६.१४३dv सूक्ष्मं सृष्ट-मलं मृदु वात-घ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं रोचनं कफ-पित्त-कृत् । सैन्धवं तत्र स-स्वादु वृष्यं हृद्यं त्रि-दोष-नुत्

6.143dv sūkṣmaṃ sṛṣṭa-malaṃ mṛdu vāta-ghnaṃ pāki tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ kapha-pitta-kṛt | saindhavaṃ tatra sa-svādu vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tri-doṣa-nut

145

लघ्व् अन्-उष्णं दृशः पथ्यम् अ-विदाह्य् अग्नि-दीपनम् । लघु सौवर्चलं हृद्यं सु-गन्ध्य् उद्गार-शोधनम्

laghv an-uṣṇaṃ dṛśaḥ pathyam a-vidāhy agni-dīpanam | laghu sauvarcalaṃ hṛdyaṃ su-gandhy udgāra-śodhanam

146

कटु-पाकं विबन्ध-घ्नं दीपनीयं रुचि-प्रदम् । ऊर्ध्वाधः-कफ-वातानुलोमनं दीपनं विडम्

kaṭu-pākaṃ vibandha-ghnaṃ dīpanīyaṃ ruci-pradam | ūrdhvādhaḥ-kapha-vātānulomanaṃ dīpanaṃ viḍam

147

६.१४६av कटु पाके विबन्ध-घ्नं विबन्धानाह-विष्टम्भ-शूल-गौरव-नाशनम् । विपाके स्वादु सामुद्रं गुरु श्लेष्म-विवर्धनम्

6.146av kaṭu pāke vibandha-ghnaṃ vibandhānāha-viṣṭambha-śūla-gaurava-nāśanam | vipāke svādu sāmudraṃ guru śleṣma-vivardhanam

148

स-तिक्त-कटुक-क्षारं तीक्ष्णम् उत्क्लेदि चौद्भिदम् । कृष्णे सौवर्चल-गुणा लवणे गन्ध-वर्जिताः

sa-tikta-kaṭuka-kṣāraṃ tīkṣṇam utkledi caudbhidam | kṛṣṇe sauvarcala-guṇā lavaṇe gandha-varjitāḥ

149

रोमकं लघु पांसूत्थं स-क्षारं श्लेष्मलं गुरु । लवणानां प्रयोगे तु सैन्धवादि प्रयोजयेत्

romakaṃ laghu pāṃsūtthaṃ sa-kṣāraṃ śleṣmalaṃ guru | lavaṇānāṃ prayoge tu saindhavādi prayojayet

150

६.१४९dv सैन्धवादीन् प्रयोजयेत् गुल्म-हृद्-ग्रहणी-पाण्डु-प्लीहानाह-गलामयान् । श्वासार्शः-कफ-कासांश् च शमयेद् यव-शूक-जः

6.149dv saindhavādīn prayojayet gulma-hṛd-grahaṇī-pāṇḍu-plīhānāha-galāmayān | śvāsārśaḥ-kapha-kāsāṃś ca śamayed yava-śūka-jaḥ

151

६.१५०cv श्वासार्शः-कफ-वातांश् च ६.१५०dv शमयेद् याव-शूक-जः क्षारः सर्वश् च परमं तीक्ष्णोष्णः कृमि-जिल् लघुः । पित्तासृग्-दूषणः पाकी छेद्य् अ-हृद्यो विदारणः

6.150cv śvāsārśaḥ-kapha-vātāṃś ca 6.150dv śamayed yāva-śūka-jaḥ kṣāraḥ sarvaś ca paramaṃ tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmi-jil laghuḥ | pittāsṛg-dūṣaṇaḥ pākī chedy a-hṛdyo vidāraṇaḥ

152

अ-पथ्यः कटु-लावण्याच् छुक्रौजः-केश-चक्षुषाम् । हिङ्गु वात-कफानाह-शूल-घ्नं पित्त-कोपनम्

a-pathyaḥ kaṭu-lāvaṇyāc chukraujaḥ-keśa-cakṣuṣām | hiṅgu vāta-kaphānāha-śūla-ghnaṃ pitta-kopanam

153

कटु-पाक-रसं रुच्यं दीपनं पाचनं लघु । कषाया मधुरा पाके रूक्षा वि-लवणा लघुः

kaṭu-pāka-rasaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu | kaṣāyā madhurā pāke rūkṣā vi-lavaṇā laghuḥ

154

दीपनी पाचनी मेध्या वयसः स्थापनी परम् । उष्ण-वीर्या सरायुष्या बुद्धीन्द्रिय-बल-प्रदा

dīpanī pācanī medhyā vayasaḥ sthāpanī param | uṣṇa-vīryā sarāyuṣyā buddhīndriya-bala-pradā

155

कुष्ठ-वैवर्ण्य-वैस्वर्य-पुराण-विषम-ज्वरान् । शिरो-ऽक्षि-पाण्डु-हृद्-रोग-कामला-ग्रहणी-गदान्

kuṣṭha-vaivarṇya-vaisvarya-purāṇa-viṣama-jvarān | śiro-'kṣi-pāṇḍu-hṛd-roga-kāmalā-grahaṇī-gadān

156

स-शोष-शोफातीसार-मेद-मोह-वमि-कृमीन् । श्वास-कास-प्रसेकार्शः-प्लीहानाह-गरोदरम्

sa-śoṣa-śophātīsāra-meda-moha-vami-kṛmīn | śvāsa-kāsa-prasekārśaḥ-plīhānāha-garodaram

अध्यायः ६ (cont. 2)

157

६.१५६bv -मेह-मोह-वमि-कृमीन् विबन्धं स्रोतसां गुल्मम् ऊरु-स्तम्भम् अ-रोचकम् । हरीतकी जयेद् व्याधींस् तांस् तांश् च कफ-वात-जान्

6.156bv -meha-moha-vami-kṛmīn vibandhaṃ srotasāṃ gulmam ūru-stambham a-rocakam | harītakī jayed vyādhīṃs tāṃs tāṃś ca kapha-vāta-jān

158

तद्-वद् आमलकं शीतम् अम्लं पित्त-कफापहम् । कटु पाके हिमं केश्यम् अक्षम् ईषच् च तद्-गुणम्

tad-vad āmalakaṃ śītam amlaṃ pitta-kaphāpaham | kaṭu pāke himaṃ keśyam akṣam īṣac ca tad-guṇam

159

६.१५८cv कटु पाके ऽ-हिमं केश्यम् इयं रसायन-वरा त्रि-फलाक्ष्य्-आमयापहा । रोपणी त्वग् गद-क्लेद-मेदो-मेह-कफास्र-जित्

6.158cv kaṭu pāke '-himaṃ keśyam iyaṃ rasāyana-varā tri-phalākṣy-āmayāpahā | ropaṇī tvag gada-kleda-medo-meha-kaphāsra-jit

160

स-केसरं चतुर्-जातं त्वक्-पत्त्रैलं त्रि-जातकम् । पित्त-प्रकोपि तीक्ष्णोष्णं रूक्षं रोचन-दीपनम्

sa-kesaraṃ catur-jātaṃ tvak-pattrailaṃ tri-jātakam | pitta-prakopi tīkṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ rocana-dīpanam

1

सु-गन्धि सर्व-पेयानां व्यञ्जनानां च वासनम् । लेहानां खाद्य-पाकानां चूर्णानां च प्रयोजयेत् ॥ १६०.१+

su-gandhi sarva-peyānāṃ vyañjanānāṃ ca vāsanam | lehānāṃ khādya-pākānāṃ cūrṇānāṃ ca prayojayet || 160.1+

161

रसे पाके च कटुकं कफ-घ्नं मरिचं लघु । श्लेष्मला स्वादु-शीतार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली

rase pāke ca kaṭukaṃ kapha-ghnaṃ maricaṃ laghu | śleṣmalā svādu-śītārdrā gurvī snigdhā ca pippalī

162

सा शुष्का विपरीतातः स्निग्धा वृष्या रसे कटुः । स्वादु-पाकानिल-श्लेष्म-श्वास-कासापहा सरा

sā śuṣkā viparītātaḥ snigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ | svādu-pākānila-śleṣma-śvāsa-kāsāpahā sarā

163

न ताम् अत्य् उपयुञ्जीत रसायन-विधिं विना । नागरं दीपनं वृष्यं ग्राहि हृद्यं विबन्ध-नुत्

na tām aty upayuñjīta rasāyana-vidhiṃ vinā | nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi hṛdyaṃ vibandha-nut

164

रुच्यं लघु स्वादु-पाकं स्निग्धोष्णं कफ-वात-जित् । तद्-वद् आर्द्रकम् एतच् च त्रयं त्रि-कटुकं जयेत्

rucyaṃ laghu svādu-pākaṃ snigdhoṣṇaṃ kapha-vāta-jit | tad-vad ārdrakam etac ca trayaṃ tri-kaṭukaṃ jayet

165

स्थौल्याग्नि-सदन-श्वास-कास-श्लीपद-पीनसान् । चविका-पिप्पली-मूलं मरिचाल्पान्तरं गुणैः

sthaulyāgni-sadana-śvāsa-kāsa-ślīpada-pīnasān | cavikā-pippalī-mūlaṃ maricālpāntaraṃ guṇaiḥ

166

चित्रको ऽग्नि-समः पाके शोफार्शः-कृमि-कुष्ठ-हा । पञ्च-कोलकम् एतच् च मरिचेन विना स्मृतम्

citrako 'gni-samaḥ pāke śophārśaḥ-kṛmi-kuṣṭha-hā | pañca-kolakam etac ca maricena vinā smṛtam

167

६.१६६cv पञ्च-कोलकम् एतत् तु गुल्म-प्लीहोदरानाह-शूल-घ्नं दीपनं परम् । बिल्व-काश्मर्य-तर्कारी-पाटला-टुण्टुकैर् महत्

6.166cv pañca-kolakam etat tu gulma-plīhodarānāha-śūla-ghnaṃ dīpanaṃ param | bilva-kāśmarya-tarkārī-pāṭalā-ṭuṇṭukair mahat

168

६.१६७bv -शूल-घ्नं दीपनं लघु जयेत् कषाय-तिक्तोष्णं पञ्च-मूलं कफानिलौ । ह्रस्वं बृहत्य्-अंशुमती-द्वय-गोक्षुरकैः स्मृतम्

6.167bv -śūla-ghnaṃ dīpanaṃ laghu jayet kaṣāya-tiktoṣṇaṃ pañca-mūlaṃ kaphānilau | hrasvaṃ bṛhaty-aṃśumatī-dvaya-gokṣurakaiḥ smṛtam

169

६.१६८av जयेत् कषाय-तीक्ष्णोष्णं स्वादु-पाक-रसं नाति-शीतोष्णं सर्व-दोष-जित् । बला-पुनर्नवैरण्ड-शूर्पपर्णी-द्वयेन तु

6.168av jayet kaṣāya-tīkṣṇoṣṇaṃ svādu-pāka-rasaṃ nāti-śītoṣṇaṃ sarva-doṣa-jit | balā-punarnavairaṇḍa-śūrpaparṇī-dvayena tu

170

६.१६९cv बला-पुनर्नवैरण्डैः ६.१६९dv -शूर्पपर्णी-द्वयेन च ६.१६९dv शूर्पपर्णी-द्वयेन च ६.१६९dv शूर्पपर्णी-द्वयेन तु मध्यमं कफ-वात-घ्नं नाति-पित्त-करं सरम् । अभीरु-वीरा-जीवन्ती-जीवकर्षभकैः स्मृतम्

6.169cv balā-punarnavairaṇḍaiḥ 6.169dv -śūrpaparṇī-dvayena ca 6.169dv śūrpaparṇī-dvayena ca 6.169dv śūrpaparṇī-dvayena tu madhyamaṃ kapha-vāta-ghnaṃ nāti-pitta-karaṃ saram | abhīru-vīrā-jīvantī-jīvakarṣabhakaiḥ smṛtam

171

जीवनाख्यं तु चक्षुष्यं वृष्यं पित्तानिलापहम् । तृणाख्यं पित्त-जिद् दर्भ-काशेक्षु-शर-शालिभिः

jīvanākhyaṃ tu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham | tṛṇākhyaṃ pitta-jid darbha-kāśekṣu-śara-śālibhiḥ

172

६.१७१av जीवनाख्यं च चक्षुष्यं शूक-शिम्बी-ज-पक्वान्न-मांस-शाक-फलौषधैः । वर्गितैर् अन्न-लेशो ऽयम् उक्तो नित्योपयोगिकः

6.171av jīvanākhyaṃ ca cakṣuṣyaṃ śūka-śimbī-ja-pakvānna-māṃsa-śāka-phalauṣadhaiḥ | vargitair anna-leśo 'yam ukto nityopayogikaḥ

अध्यायः ७

1

राजा राज-गृहासन्ने प्राणाचार्यं निवेशयेत् । सर्व-दा स भवत्य् एवं सर्व-त्र प्रतिजागृविः

rājā rāja-gṛhāsanne prāṇācāryaṃ niveśayet | sarva-dā sa bhavaty evaṃ sarva-tra pratijāgṛviḥ

2

अन्न-पानं विषाद् रक्षेद् विशेषेण मही-पतेः । योग-क्षेमौ तद्-आयत्तौ धर्माद्या यन्-निबन्धनाः

anna-pānaṃ viṣād rakṣed viśeṣeṇa mahī-pateḥ | yoga-kṣemau tad-āyattau dharmādyā yan-nibandhanāḥ

3

७.२dv धर्माद्यास् तन्-निबन्धनाः ओदनो विष-वान् सान्द्रो यात्य् अ-विस्राव्य-ताम् इव । चिरेण पच्यते पक्वो भवेत् पर्युषितोपमः

7.2dv dharmādyās tan-nibandhanāḥ odano viṣa-vān sāndro yāty a-visrāvya-tām iva | cireṇa pacyate pakvo bhavet paryuṣitopamaḥ

4

मयूर-कण्ठ-तुल्योष्मा मोह-मूर्छा-प्रसेक-कृत् । हीयते वर्ण-गन्धाद्यैः क्लिद्यते चन्द्रिका-चितः

mayūra-kaṇṭha-tulyoṣmā moha-mūrchā-praseka-kṛt | hīyate varṇa-gandhādyaiḥ klidyate candrikā-citaḥ

5

७.४dv क्लिद्यते चन्द्रिकान्वितः ७.४dv क्लिद्यते चन्द्रकाचितः ७.४dv क्लिद्यते चन्द्रकान्वितः व्यञ्जनान्य् आशु शुष्यन्ति ध्याम-क्वाथानि तत्र च । हीनातिरिक्ता विकृता छाया दृश्येत नैव वा

7.4dv klidyate candrikānvitaḥ 7.4dv klidyate candrakācitaḥ 7.4dv klidyate candrakānvitaḥ vyañjanāny āśu śuṣyanti dhyāma-kvāthāni tatra ca | hīnātiriktā vikṛtā chāyā dṛśyeta naiva vā

6

७.५dv छाया दृश्येत वा न वा फेनोर्ध्व-राजि-सीमन्त-तन्तु-बुद्बुद-संभवः । विच्छिन्न-वि-रसाः रागाः खाण्डवाः शाकम् आमिषम्

7.5dv chāyā dṛśyeta vā na vā phenordhva-rāji-sīmanta-tantu-budbuda-saṃbhavaḥ | vicchinna-vi-rasāḥ rāgāḥ khāṇḍavāḥ śākam āmiṣam

7

७.६cv विच्छिन्न-वि-रसा राग- ७.६cv विच्छिन्ना वि-रसा रागाः ७.६dv -खाण्डवाः शाकम् आमिषम् नीला राजी रसे ताम्रा क्षीरे दधनि दृश्यते । श्यावा-पीतासिता तक्रे घृते पानीय-संनिभा

7.6cv vicchinna-vi-rasā rāga- 7.6cv vicchinnā vi-rasā rāgāḥ 7.6dv -khāṇḍavāḥ śākam āmiṣam nīlā rājī rase tāmrā kṣīre dadhani dṛśyate | śyāvā-pītāsitā takre ghṛte pānīya-saṃnibhā

8

७.७bv क्षीरे दध्नि च दृश्यते मस्तुनि स्यात् कपोताभा राजी कृष्णा तुषोदके । काली मद्याम्भसोः क्षौद्रे हरित् तैले ऽरुणोपमा

7.7bv kṣīre dadhni ca dṛśyate mastuni syāt kapotābhā rājī kṛṣṇā tuṣodake | kālī madyāmbhasoḥ kṣaudre harit taile 'ruṇopamā

9

पाकः फलानाम् आमानां पक्वानां परिकोथनम् । द्रव्याणाम् आर्द्र-शुष्काणां स्यातां म्लानि-विवर्ण-ते

pākaḥ phalānām āmānāṃ pakvānāṃ parikothanam | dravyāṇām ārdra-śuṣkāṇāṃ syātāṃ mlāni-vivarṇa-te

10

मृदूनां कठिनानां च भवेत् स्पर्श-विपर्ययः । माल्यस्य स्फुटिताग्र-त्वं म्लानिर् गन्धान्तरोद्भवः

mṛdūnāṃ kaṭhinānāṃ ca bhavet sparśa-viparyayaḥ | mālyasya sphuṭitāgra-tvaṃ mlānir gandhāntarodbhavaḥ

11

७.१०cv माल्यानां स्फुटिताग्र-त्वं ७.१०dv ग्लानिर् गन्धान्तरोद्भवः ७.१०dv म्लानि-गन्धान्तरोद्भवः ध्याम-मण्डल-ता वस्त्रे शदनं तन्तु-पक्ष्मणाम् । धातु-मौक्तिक-काष्ठाश्म-रत्नादिषु मलाक्त-ता

7.10cv mālyānāṃ sphuṭitāgra-tvaṃ 7.10dv glānir gandhāntarodbhavaḥ 7.10dv mlāni-gandhāntarodbhavaḥ dhyāma-maṇḍala-tā vastre śadanaṃ tantu-pakṣmaṇām | dhātu-mauktika-kāṣṭhāśma-ratnādiṣu malākta-tā

12

७.११bv शातनं तन्तु-पक्ष्मणाम् स्नेह-स्पर्श-प्रभा-हानिः स-प्रभ-त्वं तु मृन्-मये । विष-दः श्याव-शुष्कास्यो वि-लक्षो वीक्षते दिशः

7.11bv śātanaṃ tantu-pakṣmaṇām sneha-sparśa-prabhā-hāniḥ sa-prabha-tvaṃ tu mṛn-maye | viṣa-daḥ śyāva-śuṣkāsyo vi-lakṣo vīkṣate diśaḥ

13

स्वेद-वेपथु-मांस् त्रस्तो भीतः स्खलति जृम्भते । प्राप्यान्नं स-विषं त्व् अग्निर् एकावर्तः स्फुटत्य् अति

sveda-vepathu-māṃs trasto bhītaḥ skhalati jṛmbhate | prāpyānnaṃ sa-viṣaṃ tv agnir ekāvartaḥ sphuṭaty ati

14

७.१३dv एकावर्तः स्फुटत्य् अपि शिखि-कण्ठाभ-धूमार्चिर् अन्-अर्चिर् वोग्र-गन्ध-वान् । म्रियन्ते मक्षिकाः प्राश्य काकः क्षाम-स्वरो भवेत्

7.13dv ekāvartaḥ sphuṭaty api śikhi-kaṇṭhābha-dhūmārcir an-arcir vogra-gandha-vān | mriyante makṣikāḥ prāśya kākaḥ kṣāma-svaro bhavet

15

उत्क्रोशन्ति च दृष्ट्वैतच् छुक-दात्यूह-सारिकाः । हंसः प्रस्खलति ग्लानिर् जीवञ्जीवस्य जायते

utkrośanti ca dṛṣṭvaitac chuka-dātyūha-sārikāḥ | haṃsaḥ praskhalati glānir jīvañjīvasya jāyate

16

चकोरस्याक्षि-वैराग्यं क्रौञ्चस्य स्यान् मदोदयः । कपोत-परभृद्-दक्ष-चक्रवाका जहत्य् असून्

cakorasyākṣi-vairāgyaṃ krauñcasya syān madodayaḥ | kapota-parabhṛd-dakṣa-cakravākā jahaty asūn

17

उद्वेगं याति मार्जारः शकृन् मुञ्चति वानरः । हृष्येन् मयूरस् तद्-दृष्ट्या मन्द-तेजो भवेद् विषम्

udvegaṃ yāti mārjāraḥ śakṛn muñcati vānaraḥ | hṛṣyen mayūras tad-dṛṣṭyā manda-tejo bhaved viṣam

18

७.१७av उद्वेजयति मार्जारः ७.१७cv हृष्येन् मयूरस् तद् दृष्ट्वा इत्य् अन्नं विष-वज् ज्ञात्वा त्यजेद् एवं प्रयत्नतः । यथा तेन विपद्येरन्न् अपि न क्षुद्र-जन्तवः

7.17av udvejayati mārjāraḥ 7.17cv hṛṣyen mayūras tad dṛṣṭvā ity annaṃ viṣa-vaj jñātvā tyajed evaṃ prayatnataḥ | yathā tena vipadyerann api na kṣudra-jantavaḥ

19

७.१८av इत्य् अन्नं स-विषं ज्ञात्वा ७.१८bv त्यजेद् एव प्रयत्नतः स्पृष्टे तु कण्डू-दाहोषा-ज्वरार्ति-स्फोट-सुप्तयः । नख-रोम-च्युतिः शोफः सेकाद्या विष-नाशनाः

7.18av ity annaṃ sa-viṣaṃ jñātvā 7.18bv tyajed eva prayatnataḥ spṛṣṭe tu kaṇḍū-dāhoṣā-jvarārti-sphoṭa-suptayaḥ | nakha-roma-cyutiḥ śophaḥ sekādyā viṣa-nāśanāḥ

20

शस्तास् तत्र प्रलेपाश् च सेव्य-चन्दन-पद्मकैः । स-सोमवल्क-तालीश-पत्त्र-कुष्ठामृता-नतैः

śastās tatra pralepāś ca sevya-candana-padmakaiḥ | sa-somavalka-tālīśa-pattra-kuṣṭhāmṛtā-nataiḥ

21

लाला जिह्वौष्ठयोर् जाड्यम् ऊषा चिमिचिमायनम् । दन्त-हर्षो रसा-ज्ञ-त्वं हनु-स्तम्भश् च वक्त्र-गे

lālā jihvauṣṭhayor jāḍyam ūṣā cimicimāyanam | danta-harṣo rasā-jña-tvaṃ hanu-stambhaś ca vaktra-ge

22

७.२१av लाला जिह्वौष्ठयोर् जाड्यं ७.२१bv मुखे चिमिचिमायनम् सेव्याद्यैस् तत्र गण्डूषाः सर्वं च विष-जिद् धितम् । आमाशय-गते स्वेद-मूर्छाध्मान-मद-भ्रमाः

7.21av lālā jihvauṣṭhayor jāḍyaṃ 7.21bv mukhe cimicimāyanam sevyādyais tatra gaṇḍūṣāḥ sarvaṃ ca viṣa-jid dhitam | āmāśaya-gate sveda-mūrchādhmāna-mada-bhramāḥ

23

रोम-हर्षो वमिर् दाहश् चक्षुर्-हृदय-रोधनम् । बिन्दुभिश् चाचयो ऽङ्गानां पक्वाशय-गते पुनः

roma-harṣo vamir dāhaś cakṣur-hṛdaya-rodhanam | bindubhiś cācayo 'ṅgānāṃ pakvāśaya-gate punaḥ

24

अनेक-वर्णं वमति मूत्रयत्य् अतिसार्यते । तन्द्रा कृश-त्वं पाण्डु-त्वम् उदरं बल-संक्षयः

aneka-varṇaṃ vamati mūtrayaty atisāryate | tandrā kṛśa-tvaṃ pāṇḍu-tvam udaraṃ bala-saṃkṣayaḥ

25

तयोर् वान्त-विरिक्तस्य हरिद्रे कटभीं गुडम् । सिन्धुवारित-निष्पाव-बाष्पिका-शतपर्विकाः

tayor vānta-viriktasya haridre kaṭabhīṃ guḍam | sindhuvārita-niṣpāva-bāṣpikā-śataparvikāḥ

26

तण्डुलीयक-मूलानि कुक्कुटाण्डम् अवल्गुजम् । नावनाञ्जन-पानेषु योजयेद् विष-शान्तये

taṇḍulīyaka-mūlāni kukkuṭāṇḍam avalgujam | nāvanāñjana-pāneṣu yojayed viṣa-śāntaye

27

विष-भुक्ताय दद्याच् च शुद्धायोर्ध्वम् अधस् तथा । सूक्ष्मं ताम्र-रजः काले स-क्षौद्रं हृद्-विशोधनम्

viṣa-bhuktāya dadyāc ca śuddhāyordhvam adhas tathā | sūkṣmaṃ tāmra-rajaḥ kāle sa-kṣaudraṃ hṛd-viśodhanam

28

शुद्धे हृदि ततः शाणं हेम-चूर्णस्य दापयेत् । न सज्जते हेम-पाङ्गे पद्म-पत्त्रे ऽम्बु-वद् विषम्

śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hema-cūrṇasya dāpayet | na sajjate hema-pāṅge padma-pattre 'mbu-vad viṣam

29

जायते विपुलं चायुर् गरे ऽप्य् एष विधिः स्मृतः । विरुद्धम् अपि चाहारं विद्याद् विष-गरोपमम्

jāyate vipulaṃ cāyur gare 'py eṣa vidhiḥ smṛtaḥ | viruddham api cāhāraṃ vidyād viṣa-garopamam

30

७.२९dv विद्याद् गर-विषोपमम् आनूपम् आमिषं माष-क्षौद्र-क्षीर-विरूढकैः । विरुध्यते सह बिसैर् मूलकेन गुडेन वा

7.29dv vidyād gara-viṣopamam ānūpam āmiṣaṃ māṣa-kṣaudra-kṣīra-virūḍhakaiḥ | virudhyate saha bisair mūlakena guḍena vā

31

विशेषात् पयसा मत्स्या मत्स्येष्व् अपि चिलीचिमः । विरुद्धम् अम्लं पयसा सह सर्वं फलं तथा

viśeṣāt payasā matsyā matsyeṣv api cilīcimaḥ | viruddham amlaṃ payasā saha sarvaṃ phalaṃ tathā

32

तद्-वत् कुलत्थ-चणक-कङ्गु-वल्ल-मकुष्टकाः । भक्षयित्वा हरितकं मूलकादि पयस् त्यजेत्

tad-vat kulattha-caṇaka-kaṅgu-valla-makuṣṭakāḥ | bhakṣayitvā haritakaṃ mūlakādi payas tyajet

33

७.३२av तद्-वत् कुलत्थ-वरक- ७.३२cv भक्षयित्वा हरित्-कन्द- ७.३२dv -मूलकादि पयस् त्यजेत् वाराहं श्वाविधा नाद्याद् दध्ना पृषत-कुक्कुटौ । आम-मांसानि पित्तेन माष-सूपेन मूलकम्

7.32av tad-vat kulattha-varaka- 7.32cv bhakṣayitvā harit-kanda- 7.32dv -mūlakādi payas tyajet vārāhaṃ śvāvidhā nādyād dadhnā pṛṣata-kukkuṭau | āma-māṃsāni pittena māṣa-sūpena mūlakam

34

७.३३av वराहं श्वाविधा नाद्याद् अविं कुसुम्भ-शाकेन बिसैः सह विरूढकम् । माष-सूप-गुड-क्षीर-दध्य्-आज्यैर् लाकुचं फलम्

7.33av varāhaṃ śvāvidhā nādyād aviṃ kusumbha-śākena bisaiḥ saha virūḍhakam | māṣa-sūpa-guḍa-kṣīra-dadhy-ājyair lākucaṃ phalam

35

फलं कदल्यास् तक्रेण दध्ना ताल-फलेन वा । कणोषणाभ्यां मधुना काकमाचीं गुडेन वा

phalaṃ kadalyās takreṇa dadhnā tāla-phalena vā | kaṇoṣaṇābhyāṃ madhunā kākamācīṃ guḍena vā

36

सिद्धां वा मत्स्य-पचने पचने नागरस्य वा । सिद्धाम् अन्य-त्र वा पात्रे कामात् ताम् उषितां निशाम्

siddhāṃ vā matsya-pacane pacane nāgarasya vā | siddhām anya-tra vā pātre kāmāt tām uṣitāṃ niśām

37

७.३६bv पचने नागरस्य च ७.३६dv कामात् ताम् उषितां निशि ७.३६dv कपोताम् उषितां निशाम् ७.३६dv नाद्यात् ताम् उषितां निशाम् ७.३६dv कामाताम् उषितां निशाम् ७.३६dv कामाचीम् उषितां निशाम् मत्स्य-निस्तलन-स्नेहे साधिताः पिप्पलीस् त्यजेत् । कांस्ये दशाहम् उषितं सर्पिर् उष्णं त्व् अरुष्करे

7.36bv pacane nāgarasya ca 7.36dv kāmāt tām uṣitāṃ niśi 7.36dv kapotām uṣitāṃ niśām 7.36dv nādyāt tām uṣitāṃ niśām 7.36dv kāmātām uṣitāṃ niśām 7.36dv kāmācīm uṣitāṃ niśām matsya-nistalana-snehe sādhitāḥ pippalīs tyajet | kāṃsye daśāham uṣitaṃ sarpir uṣṇaṃ tv aruṣkare

38

७.३७av मत्स्य-निस्तलन-स्नेह- ७.३७bv -साधिताः पिप्पलीस् त्यजेत् ७.३७dv सर्पिर् उष्णं त्व् अरुष्करैः भासो विरुध्यते शूल्यः कम्पिल्लस् तक्र-साधितः । ऐकध्यं पायस-सुरा-कृशराः परिवर्जयेत्

7.37av matsya-nistalana-sneha- 7.37bv -sādhitāḥ pippalīs tyajet 7.37dv sarpir uṣṇaṃ tv aruṣkaraiḥ bhāso virudhyate śūlyaḥ kampillas takra-sādhitaḥ | aikadhyaṃ pāyasa-surā-kṛśarāḥ parivarjayet

39

मधु-सर्पिर्-वसा-तैल-पानीयानि द्वि-शश् त्रि-शः । एक-त्र वा समांशानि विरुध्यन्ते परस्-परम्

madhu-sarpir-vasā-taila-pānīyāni dvi-śaś tri-śaḥ | eka-tra vā samāṃśāni virudhyante paras-param

40

भिन्नांशे अपि मध्व्-आज्ये दिव्य-वार्य् अनु-पानतः । मधु-पुष्कर-बीजं च मधु-मैरेय-शार्करम्

bhinnāṃśe api madhv-ājye divya-vāry anu-pānataḥ | madhu-puṣkara-bījaṃ ca madhu-maireya-śārkaram

41

मन्थानु-पानः क्षैरेयो हारिद्रः कटु-तैल-वान् । उपोदकातिसाराय तिल-कल्केन साधिता

manthānu-pānaḥ kṣaireyo hāridraḥ kaṭu-taila-vān | upodakātisārāya tila-kalkena sādhitā

42

बलाका वारुणी-युक्ता कुल्माषैश् च विरुध्यते । भृष्टा वराह-वसया सैव सद्यो निहन्त्य् असून्

balākā vāruṇī-yuktā kulmāṣaiś ca virudhyate | bhṛṣṭā varāha-vasayā saiva sadyo nihanty asūn

43

तद्-वत् तित्तिरि-पत्त्राढ्य-गोधा-लाव-कपिञ्जलाः । ऐरण्डेनाग्निना सिद्धास् तत्-तैलेन विमूर्छिताः

tad-vat tittiri-pattrāḍhya-godhā-lāva-kapiñjalāḥ | airaṇḍenāgninā siddhās tat-tailena vimūrchitāḥ

44

हारीत-मांसं हारिद्र-शूलक-प्रोत-पाचितम् । हरिद्रा-वह्निना सद्यो व्यापादयति जीवितम्

hārīta-māṃsaṃ hāridra-śūlaka-prota-pācitam | haridrā-vahninā sadyo vyāpādayati jīvitam

45

७.४४cv हारिद्र-वह्निना सद्यो भस्म-पांसु-परिध्वस्तं तद् एव च स-माक्षिकम् । यत् किञ्-चिद् दोषम् उत्क्लेश्य न हरेत् तत् समासतः

7.44cv hāridra-vahninā sadyo bhasma-pāṃsu-paridhvastaṃ tad eva ca sa-mākṣikam | yat kiñ-cid doṣam utkleśya na haret tat samāsataḥ

46

विरुद्धं शुद्धिर् अत्रेष्टा शमो वा तद्-विरोधिभिः । द्रव्यैस् तैर् एव वा पूर्वं शरीरस्याभिसंस्कृतिः

viruddhaṃ śuddhir atreṣṭā śamo vā tad-virodhibhiḥ | dravyais tair eva vā pūrvaṃ śarīrasyābhisaṃskṛtiḥ

47

व्यायाम-स्निग्ध-दीप्ताग्नि-वयः-स्थ-बल-शालिनाम् । विरोध्य् अपि न पीडायै सात्म्यम् अल्पं च भोजनम्

vyāyāma-snigdha-dīptāgni-vayaḥ-stha-bala-śālinām | virodhy api na pīḍāyai sātmyam alpaṃ ca bhojanam

48

७.४७av व्यायामि-स्निग्ध-दीप्ताग्नि- पादेना-पथ्यम् अभ्यस्तं पाद-पादेन वा त्यजेत् । निषेवेत हितं तद्-वद् एक-द्वि-त्र्य्-अन्तरी-कृतम्

7.47av vyāyāmi-snigdha-dīptāgni- pādenā-pathyam abhyastaṃ pāda-pādena vā tyajet | niṣeveta hitaṃ tad-vad eka-dvi-try-antarī-kṛtam

49

अ-पथ्यम् अपि हि त्यक्तं शीलितं पथ्यम् एव वा । सात्म्या-सात्म्य-विकाराय जायते सहसान्य-था

a-pathyam api hi tyaktaṃ śīlitaṃ pathyam eva vā | sātmyā-sātmya-vikārāya jāyate sahasānya-thā

50

७.४९cv सात्म्या-सात्म्यं विकाराय क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः । सन्तो यान्त्य् अ-पुनर्-भावम् अ-प्रकम्प्या भवन्ति च

7.49cv sātmyā-sātmyaṃ vikārāya krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ | santo yānty a-punar-bhāvam a-prakampyā bhavanti ca

51

७.५०cv नाप्नुवन्ति पुनर्-भावम् अत्य्-अन्त-संनिधानानां दोषाणां दूषणात्मनाम् । अ-हितैर् दूषणं भूयो न विद्वान् कर्तुम् अर्हति

7.50cv nāpnuvanti punar-bhāvam aty-anta-saṃnidhānānāṃ doṣāṇāṃ dūṣaṇātmanām | a-hitair dūṣaṇaṃ bhūyo na vidvān kartum arhati

52

आहार-शयना-ब्रह्म-चर्यैर् युक्त्या प्रयोजितैः । शरीरं धार्यते नित्यम् आगारम् इव धारणैः

āhāra-śayanā-brahma-caryair yuktyā prayojitaiḥ | śarīraṃ dhāryate nityam āgāram iva dhāraṇaiḥ

53

७.५२bv -चर्यैर् युक्त्या निषेवितैः आहारो वर्णितस् तत्र तत्र तत्र च वक्ष्यते । निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बला-बलम्

7.52bv -caryair yuktyā niṣevitaiḥ āhāro varṇitas tatra tatra tatra ca vakṣyate | nidrāyattaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ puṣṭiḥ kārśyaṃ balā-balam

54

७.५३bv तत्र तत्र च लक्ष्यते वृष-ता क्लीब-ता ज्ञानम् अ-ज्ञानं जीवितं न च । अ-काले ऽति-प्रसङ्गाच् च न च निद्रा निषेविता

7.53bv tatra tatra ca lakṣyate vṛṣa-tā klība-tā jñānam a-jñānaṃ jīvitaṃ na ca | a-kāle 'ti-prasaṅgāc ca na ca nidrā niṣevitā

55

सुखायुषी पराकुर्यात् काल-रात्रिर् इवापरा । रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा

sukhāyuṣī parākuryāt kāla-rātrir ivāparā | rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ snigdhaṃ prasvapanaṃ divā

56

अ-रूक्षम् अन्-अभिष्यन्दि त्व् आसीन-प्रचलायितम् । ग्रीष्मे वायु-चयादान-रौक्ष्य-रात्र्य्-अल्प-भावतः

a-rūkṣam an-abhiṣyandi tv āsīna-pracalāyitam | grīṣme vāyu-cayādāna-raukṣya-rātry-alpa-bhāvataḥ

57

७.५६cv ग्रीष्मे वात-चयादान- दिवा-स्वप्नो हितो ऽन्यस्मिन् कफ-पित्त-करो हि सः । मुक्त्वा तु भाष्य-यानाध्व-मद्य-स्त्री-भार-कर्मभिः

7.56cv grīṣme vāta-cayādāna- divā-svapno hito 'nyasmin kapha-pitta-karo hi saḥ | muktvā tu bhāṣya-yānādhva-madya-strī-bhāra-karmabhiḥ

58

क्रोध-शोक-भयैः क्लान्तान् श्वास-हिध्मातिसारिणः । वृद्ध-बाला-बल-क्षीण-क्षत-तृट्-शूल-पीडितान्

krodha-śoka-bhayaiḥ klāntān śvāsa-hidhmātisāriṇaḥ | vṛddha-bālā-bala-kṣīṇa-kṣata-tṛṭ-śūla-pīḍitān

59

७.५८dv -क्षुत्-तृट्-शूल-निपीडितान् अ-जीर्ण्य्-अभिहतोन्मत्तान् दिवा-स्वप्नोचितान् अपि । धातु-साम्यं तथा ह्य् एषां श्लेष्मा चाङ्गानि पुष्यति

7.58dv -kṣut-tṛṭ-śūla-nipīḍitān a-jīrṇy-abhihatonmattān divā-svapnocitān api | dhātu-sāmyaṃ tathā hy eṣāṃ śleṣmā cāṅgāni puṣyati

60

७.५९av अ-जीर्णाभिहतोन्मत्तान् बहु-मेदः-कफाः स्वप्युः स्नेह-नित्याश् च नाहनि । विषार्तः कण्ठ-रोगी च नैव जातु निशास्व् अपि

7.59av a-jīrṇābhihatonmattān bahu-medaḥ-kaphāḥ svapyuḥ sneha-nityāś ca nāhani | viṣārtaḥ kaṇṭha-rogī ca naiva jātu niśāsv api

61

अ-काल-शयनान् मोह-ज्वर-स्तैमित्य-पीनसाः । शिरो-रुक्-शोफ-हृल्-लास-स्रोतो-रोधाग्नि-मन्द-ताः

a-kāla-śayanān moha-jvara-staimitya-pīnasāḥ | śiro-ruk-śopha-hṛl-lāsa-sroto-rodhāgni-manda-tāḥ

62

तत्रोपवास-वमन-स्वेद-नावनम् औषधम् । योजयेद् अति-निद्रायां तीक्ष्णं प्रच्छर्दनाञ्जनम्

tatropavāsa-vamana-sveda-nāvanam auṣadham | yojayed ati-nidrāyāṃ tīkṣṇaṃ pracchardanāñjanam

63

नावनं लङ्घनं चिन्तां व्यवायं शोक-भी-क्रुधः । एभिर् एव च निद्राया नाशः श्लेष्माति-संक्षयात्

nāvanaṃ laṅghanaṃ cintāṃ vyavāyaṃ śoka-bhī-krudhaḥ | ebhir eva ca nidrāyā nāśaḥ śleṣmāti-saṃkṣayāt

64

निद्रा-नाशाद् अङ्ग-मर्द-शिरो-गौरव-जृम्भिकाः । जाड्य-ग्लानि-भ्रमा-पक्ति-तन्द्रा रोगाश् च वात-जाः

nidrā-nāśād aṅga-marda-śiro-gaurava-jṛmbhikāḥ | jāḍya-glāni-bhramā-pakti-tandrā rogāś ca vāta-jāḥ

1

७.६४cv जाड्यं ग्लानि-भ्रमा-पक्ति- कफो ऽल्पो वायुनोद्धूतो धमनीः संनिरुध्य तु । कुर्यात् संज्ञापहां तन्द्रां दारुणां मोह-कारिणीम् ॥ ६४+

7.64cv jāḍyaṃ glāni-bhramā-pakti- kapho 'lpo vāyunoddhūto dhamanīḥ saṃnirudhya tu | kuryāt saṃjñāpahāṃ tandrāṃ dāruṇāṃ moha-kāriṇīm || 64+

2

उन्मीलित-विनिर्भुग्ने परिवर्तित-तारके । भवतस् तत्र नयने स्रुते लुलित-पक्ष्मणी ॥ ६४+

unmīlita-vinirbhugne parivartita-tārake | bhavatas tatra nayane srute lulita-pakṣmaṇī || 64+

65

अर्ध-त्रि-रात्रात् सा साध्या न सा साध्या ततः परम् ॥ ६४+३अब् ॥ यथा-कालम् अतो निद्रां रात्रौ सेवेत सात्म्यतः । अ-सात्म्याज् जागराद् अर्धं प्रातः स्वप्याद् अ-भुक्त-वान्

ardha-tri-rātrāt sā sādhyā na sā sādhyā tataḥ param || 64+3ab || yathā-kālam ato nidrāṃ rātrau seveta sātmyataḥ | a-sātmyāj jāgarād ardhaṃ prātaḥ svapyād a-bhukta-vān

66

७.६५cv अ-सात्म्य-जागराद् अर्धं शीलयेन् मन्द-निद्रस् तु क्षीर-मद्य-रसान् दधि । अभ्यङ्गोद्वर्तन-स्नान-मूर्ध-कर्णाक्षि-तर्पणम्

7.65cv a-sātmya-jāgarād ardhaṃ śīlayen manda-nidras tu kṣīra-madya-rasān dadhi | abhyaṅgodvartana-snāna-mūrdha-karṇākṣi-tarpaṇam

67

कान्ता-बाहु-लताश्लेषो निर्वृतिः कृत-कृत्य-ता । मनो-ऽनुकूला विषयाः कामं निद्रा-सुख-प्रदाः

kāntā-bāhu-latāśleṣo nirvṛtiḥ kṛta-kṛtya-tā | mano-'nukūlā viṣayāḥ kāmaṃ nidrā-sukha-pradāḥ

68

ब्रह्म-चर्य-रतेर् ग्राम्य-सुख-निः-स्पृह-चेतसः । निद्रा संतोष-तृप्तस्य स्वं कालं नातिवर्तते

brahma-carya-rater grāmya-sukha-niḥ-spṛha-cetasaḥ | nidrā saṃtoṣa-tṛptasya svaṃ kālaṃ nātivartate

69

ग्राम्य-धर्मे त्यजेन् नारीम् अन्-उत्तानां रजस्वलाम् । अ-प्रियाम् अ-प्रियाचारां दुष्ट-संकीर्ण-मेहनाम्

grāmya-dharme tyajen nārīm an-uttānāṃ rajasvalām | a-priyām a-priyācārāṃ duṣṭa-saṃkīrṇa-mehanām

70

अति-स्थूल-कृशाम् सूतां गर्भिणीम् अन्य-योषितम् । वर्णिनीम् अन्य-योनिं च गुरु-देव-नृपालयम्

ati-sthūla-kṛśām sūtāṃ garbhiṇīm anya-yoṣitam | varṇinīm anya-yoniṃ ca guru-deva-nṛpālayam

71

७.७०bv गर्भिणीम् अन्य-योषिताम् चैत्य-श्मशानायतन-चत्वराम्बु-चतुष्-पथम् । पर्वाण्य् अन्-अङ्गं दिवसं शिरो-हृदय-ताडनम्

7.70bv garbhiṇīm anya-yoṣitām caitya-śmaśānāyatana-catvarāmbu-catuṣ-patham | parvāṇy an-aṅgaṃ divasaṃ śiro-hṛdaya-tāḍanam

72

अत्य्-आशितो ऽ-धृतिः क्षुद्-वान् दुः-स्थिताङ्गः पिपासितः । बालो वृद्धो ऽन्य-वेगार्तस् त्यजेद् रोगी च मैथुनम्

aty-āśito '-dhṛtiḥ kṣud-vān duḥ-sthitāṅgaḥ pipāsitaḥ | bālo vṛddho 'nya-vegārtas tyajed rogī ca maithunam

73

सेवेत कामतः कामं तृप्तो वाजी-कृताम् हिमे । त्र्य्-अहाद् वसन्त-शरदोः पक्षाद् वर्षा-निदाघयोः

seveta kāmataḥ kāmaṃ tṛpto vājī-kṛtām hime | try-ahād vasanta-śaradoḥ pakṣād varṣā-nidāghayoḥ

74

७.७३bv तृप्तो वाजी-करैर् हिमे ७.७३bv तृप्तो वाजी-कृतैर् हिमे ७.७३cv द्व्य्-अहाद् वसन्त-शरदोः ७.७३dv पक्षाद् वृष्टि-निदाघयोः भ्रम-क्लमोरु-दौर्बल्य-बल-धात्व्-इन्द्रिय-क्षयाः । अ-पर्व-मरणं च स्याद् अन्य-था गच्छतः स्त्रियम्

7.73bv tṛpto vājī-karair hime 7.73bv tṛpto vājī-kṛtair hime 7.73cv dvy-ahād vasanta-śaradoḥ 7.73dv pakṣād vṛṣṭi-nidāghayoḥ bhrama-klamoru-daurbalya-bala-dhātv-indriya-kṣayāḥ | a-parva-maraṇaṃ ca syād anya-thā gacchataḥ striyam

75

७.७४av भ्रम-क्लमोरु-दौर्बल्यं ७.७४bv बल-धात्व्-इन्द्रिय-क्षयः स्मृति-मेधायुर्-आरोग्य-पुष्टीन्द्रिय-यशो-बलैः । अधिका मन्द-जरसो भवन्ति स्त्रीषु संयताः

7.74av bhrama-klamoru-daurbalyaṃ 7.74bv bala-dhātv-indriya-kṣayaḥ smṛti-medhāyur-ārogya-puṣṭīndriya-yaśo-balaiḥ | adhikā manda-jaraso bhavanti strīṣu saṃyatāḥ

76

७.७५dv भवन्ति स्त्रीषु संयुताः स्नानानुलेपन-हिमानिल-खण्ड-खाद्य-शीताम्बु-दुग्ध-रस-यूष-सुरा-प्रसन्नाः । सेवेत चानु शयनं विरतौ रतस्य तस्यैवम् आशु वपुषः पुनर् एति धाम

7.75dv bhavanti strīṣu saṃyutāḥ snānānulepana-himānila-khaṇḍa-khādya-śītāmbu-dugdha-rasa-yūṣa-surā-prasannāḥ | seveta cānu śayanaṃ viratau ratasya tasyaivam āśu vapuṣaḥ punar eti dhāma

77

श्रुत-चरित-समृद्धे कर्म-दक्षे दयालौ भिषजि निर्-अनुबन्धं देह-रक्षां निवेश्य । भवति विपुल-तेजः-स्वास्थ्य-कीर्ति-प्रभावः स्व-कुशल-फल-भोगी भूमि-पालश् चिरायुः

śruta-carita-samṛddhe karma-dakṣe dayālau bhiṣaji nir-anubandhaṃ deha-rakṣāṃ niveśya | bhavati vipula-tejaḥ-svāsthya-kīrti-prabhāvaḥ sva-kuśala-phala-bhogī bhūmi-pālaś cirāyuḥ

अध्यायः ८

8

अद्यायः

adyāyaḥ

1

मात्राशी सर्व-कालं स्यान् मात्रा ह्य् अग्नेः प्रवर्तिका । मात्रां द्रव्याण्य् अपेक्षन्ते गुरूण्य् अपि लघून्य् अपि

mātrāśī sarva-kālaṃ syān mātrā hy agneḥ pravartikā | mātrāṃ dravyāṇy apekṣante gurūṇy api laghūny api

2

गुरूणाम् अर्ध-सौहित्यं लघूनां नाति-तृप्त-ता । मात्रा-प्रमाणं निर्दिष्टं सुखं यावद् विजीर्यति

gurūṇām ardha-sauhityaṃ laghūnāṃ nāti-tṛpta-tā | mātrā-pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ sukhaṃ yāvad vijīryati

3

८.२dv सुखं यावद् धि जीर्यते भोजनं हीन-मात्रं तु न बलोपचयौजसे । सर्वेषां वात-रोगाणां हेतु-तां च प्रपद्यते

8.2dv sukhaṃ yāvad dhi jīryate bhojanaṃ hīna-mātraṃ tu na balopacayaujase | sarveṣāṃ vāta-rogāṇāṃ hetu-tāṃ ca prapadyate

4

अति-मात्रं पुनः सर्वान् आशु दोषान् प्रकोपयेत् । पीड्यमाना हि वाताद्या युग-पत् तेन कोपिताः

ati-mātraṃ punaḥ sarvān āśu doṣān prakopayet | pīḍyamānā hi vātādyā yuga-pat tena kopitāḥ

5

८.४cv संपीड्यमाना वाताद्या आमेनान्नेन दुष्टेन तद् एवाविश्य कुर्वते । विष्टम्भयन्तो ऽलसकं च्यावयन्तो विषूचिकाम्

8.4cv saṃpīḍyamānā vātādyā āmenānnena duṣṭena tad evāviśya kurvate | viṣṭambhayanto 'lasakaṃ cyāvayanto viṣūcikām

6

अधरोत्तर-मार्गाभ्यां सहसैवा-जितात्मनः । प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्-ताद् आहारो न च पच्यते

adharottara-mārgābhyāṃ sahasaivā-jitātmanaḥ | prayāti nordhvaṃ nādhas-tād āhāro na ca pacyate

7

आमाशये ऽलसी-भूतस् तेन सो ऽलसकः स्मृतः । विविधैर् वेदनोद्भेदैर् वाय्व्-आदि-भृश-कोपतः

āmāśaye 'lasī-bhūtas tena so 'lasakaḥ smṛtaḥ | vividhair vedanodbhedair vāyv-ādi-bhṛśa-kopataḥ

8

सूचीभिर् इव गात्राणि विध्यतीति विषूचिका । तत्र शूल-भ्रमानाह-कम्प-स्तम्भादयो ऽनिलात्

sūcībhir iva gātrāṇi vidhyatīti viṣūcikā | tatra śūla-bhramānāha-kampa-stambhādayo 'nilāt

9

पित्ताज् ज्वरातिसारान्तर्-दाह-तृट्-प्रलयादयः । कफाच् छर्द्य्-अङ्ग-गुरु-ता-वाक्-सङ्ग-ष्ठीवनादयः

pittāj jvarātisārāntar-dāha-tṛṭ-pralayādayaḥ | kaphāc chardy-aṅga-guru-tā-vāk-saṅga-ṣṭhīvanādayaḥ

10

विशेषाद् दुर्-बलस्याल्प-वह्नेर् वेग-विधारिणः । पीडितं मारुतेनान्नं श्लेष्मणा रुद्धम् अन्तरा

viśeṣād dur-balasyālpa-vahner vega-vidhāriṇaḥ | pīḍitaṃ mārutenānnaṃ śleṣmaṇā ruddham antarā

11

अलसं क्षोभितं दोषैः शल्य-त्वेनैव संस्थितम् । शूलादीन् कुरुते तीव्रांश् छर्द्य्-अतीसार-वर्जितान्

alasaṃ kṣobhitaṃ doṣaiḥ śalya-tvenaiva saṃsthitam | śūlādīn kurute tīvrāṃś chardy-atīsāra-varjitān

12

८.११bv शल्य-त्वेनेव संस्थितम् सो ऽलसो ऽत्य्-अर्थ-दुष्टास् तु दोषा दुष्टाम-बद्ध-खाः । यान्तस् तिर्यक् तनुं सर्वां दण्ड-वत् स्तम्भयन्ति चेत्

8.11bv śalya-tveneva saṃsthitam so 'laso 'ty-artha-duṣṭās tu doṣā duṣṭāma-baddha-khāḥ | yāntas tiryak tanuṃ sarvāṃ daṇḍa-vat stambhayanti cet

13

दण्डकालसकं नाम तं त्यजेद् आशु-कारिणम् । विरुद्धाध्यशना-जीर्ण-शीलिनो विष-लक्षणम्

daṇḍakālasakaṃ nāma taṃ tyajed āśu-kāriṇam | viruddhādhyaśanā-jīrṇa-śīlino viṣa-lakṣaṇam

14

आम-दोषं महा-घोरं वर्जयेद् विष-संज्ञकम् । विष-रूपाशु-कारि-त्वाद् विरुद्धोपक्रम-त्वतः

āma-doṣaṃ mahā-ghoraṃ varjayed viṣa-saṃjñakam | viṣa-rūpāśu-kāri-tvād viruddhopakrama-tvataḥ

15

अथामम् अलसी-भूतं साध्यं त्वरितम् उल्लिखेत् । पीत्वा सोग्रा-पटु-फलं वार्य् उष्णं योजयेत् ततः

athāmam alasī-bhūtaṃ sādhyaṃ tvaritam ullikhet | pītvā sogrā-paṭu-phalaṃ vāry uṣṇaṃ yojayet tataḥ

16

स्वेदनं फल-वर्तिं च मल-वातानुलोमनीम् । नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्

svedanaṃ phala-vartiṃ ca mala-vātānulomanīm | nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṃ svinnāni veṣṭayet

1

८.१६bv मल-दोषानुलोमनीम् मदनं पिप्पली कुष्ठं वचा गौराश् च सर्षपाः । गुड-क्षार-समायुक्ता फल-वर्तिः प्रशस्यते ॥ १६.१+

8.16bv mala-doṣānulomanīm madanaṃ pippalī kuṣṭhaṃ vacā gaurāś ca sarṣapāḥ | guḍa-kṣāra-samāyuktā phala-vartiḥ praśasyate || 16.1+

17

विषूच्याम् अति-वृद्धायां पार्ष्ण्योर् दाहः प्रशस्यते । तद्-अहश् चोपवास्यैनं विरिक्त-वद् उपाचरेत्

viṣūcyām ati-vṛddhāyāṃ pārṣṇyor dāhaḥ praśasyate | tad-ahaś copavāsyainaṃ virikta-vad upācaret

18

तीव्रार्तिर् अपि ना-जीर्णी पिबेच् छूल-घ्नम् औषधम् । आम-सन्नो ऽनलो नालं पक्तुं दोषौषधाशनम्

tīvrārtir api nā-jīrṇī pibec chūla-ghnam auṣadham | āma-sanno 'nalo nālaṃ paktuṃ doṣauṣadhāśanam

19

निहन्याद् अपि चैतेषां विभ्रमः सहसातुरम् । जीर्णाशने तु भैषज्यं युञ्ज्यात् स्तब्ध-गुरूदरे

nihanyād api caiteṣāṃ vibhramaḥ sahasāturam | jīrṇāśane tu bhaiṣajyaṃ yuñjyāt stabdha-gurūdare

20

८.१९bv व्यापत्तिः सहसातुरम् दोष-शेषस्य पाकार्थम् अग्नेः संधुक्षणाय च । शान्तिर् आम-विकाराणां भवति त्व् अपतर्पणात्

8.19bv vyāpattiḥ sahasāturam doṣa-śeṣasya pākārtham agneḥ saṃdhukṣaṇāya ca | śāntir āma-vikārāṇāṃ bhavati tv apatarpaṇāt

21

त्रि-विधं त्रि-विधे दोषे तत् समीक्ष्य प्रयोजयेत् । तत्राल्पे लङ्घनं पथ्यं मध्ये लङ्घन-पाचनम्

tri-vidhaṃ tri-vidhe doṣe tat samīkṣya prayojayet | tatrālpe laṅghanaṃ pathyaṃ madhye laṅghana-pācanam

22

८.२१bv तत् समीक्ष्य प्रकल्पयेत् प्रभूते शोधनं तद् धि मूलाद् उन्मूलयेन् मलान् । एवम् अन्यान् अपि व्याधीन् स्व-निदान-विपर्ययात्

8.21bv tat samīkṣya prakalpayet prabhūte śodhanaṃ tad dhi mūlād unmūlayen malān | evam anyān api vyādhīn sva-nidāna-viparyayāt

23

चिकित्सेद् अनुबन्धे तु सति हेतु-विपर्ययम् । त्यक्त्वा यथा-यथं वैद्यो युञ्ज्याद् व्याधि-विपर्ययम्

cikitsed anubandhe tu sati hetu-viparyayam | tyaktvā yathā-yathaṃ vaidyo yuñjyād vyādhi-viparyayam

24

तद्-अर्थ-कारि वा पक्वे दोषे त्व् इद्धे च पावके । हितम् अभ्यञ्जन-स्नेह-पान-वस्त्य्-आदि युक्तितः

tad-artha-kāri vā pakve doṣe tv iddhe ca pāvake | hitam abhyañjana-sneha-pāna-vasty-ādi yuktitaḥ

25

८.२४bv दोषे वृद्धे च पावके ८.२४bv दोषे त्व् ऋद्धे तु पावके अ-जीर्णं च कफाद् आमं तत्र शोफो ऽक्षि-गण्डयोः । सद्यो-भुक्त इवोद्गारः प्रसेकोत्क्लेश-गौरवम्

8.24bv doṣe vṛddhe ca pāvake 8.24bv doṣe tv ṛddhe tu pāvake a-jīrṇaṃ ca kaphād āmaṃ tatra śopho 'kṣi-gaṇḍayoḥ | sadyo-bhukta ivodgāraḥ prasekotkleśa-gauravam

26

विष्टब्धम् अनिलाच् छूल-विबन्धाध्मान-साद-कृत् । पित्ताद् विदग्धं तृण्-मोह-भ्रमाम्लोद्गार-दाह-वत्

viṣṭabdham anilāc chūla-vibandhādhmāna-sāda-kṛt | pittād vidagdhaṃ tṛṇ-moha-bhramāmlodgāra-dāha-vat

27

८.२६dv -भ्रमाम्लोद्गार-दाह-कृत् लङ्घनं कार्यम् आमे तु विष्टब्धे स्वेदनं भृशम् । विदग्धे वमनं यद् वा यथावस्थं हितं भवेत्

8.26dv -bhramāmlodgāra-dāha-kṛt laṅghanaṃ kāryam āme tu viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśam | vidagdhe vamanaṃ yad vā yathāvasthaṃ hitaṃ bhavet

28

८.२७dv यथावस्थं हितं भजेत् गरीयसो भवेल् लीनाद् आमाद् एव विलम्बिका । कफ-वातानुबद्धाम-लिङ्गा तत्-सम-साधना

8.27dv yathāvasthaṃ hitaṃ bhajet garīyaso bhavel līnād āmād eva vilambikā | kapha-vātānubaddhāma-liṅgā tat-sama-sādhanā

29

८.२८cv कफ-वातानुविद्धाम- अ-श्रद्धा हृद्-व्यथा शुद्धे ऽप्य् उद्गारे रस-शेषतः । शयीत किञ्-चिद् एवात्र सर्वश् चान्-आशितो दिवा

8.28cv kapha-vātānuviddhāma- a-śraddhā hṛd-vyathā śuddhe 'py udgāre rasa-śeṣataḥ | śayīta kiñ-cid evātra sarvaś cān-āśito divā

30

८.२९dv सर्वश् चान्-अशितो दिवा स्वप्याद् अ-जीर्णी संजात-बुभुक्षो ऽद्यान् मितं लघु । विबन्धो ऽति-प्रवृत्तिर् वा ग्लानिर् मारुत-मूढ-ता

8.29dv sarvaś cān-aśito divā svapyād a-jīrṇī saṃjāta-bubhukṣo 'dyān mitaṃ laghu | vibandho 'ti-pravṛttir vā glānir māruta-mūḍha-tā

31

८.३०dv ग्लानिर् मारुत-शूल-ता अ-जीर्ण-लिङ्गं सामान्यं विष्टम्भो गौरवं भ्रमः । न चाति-मात्रम् एवान्नम् आम-दोषाय केवलम्

8.30dv glānir māruta-śūla-tā a-jīrṇa-liṅgaṃ sāmānyaṃ viṣṭambho gauravaṃ bhramaḥ | na cāti-mātram evānnam āma-doṣāya kevalam

32

द्विष्ट-विष्टम्भि-दग्धाम-गुरु-रूक्ष-हिमा-शुचि । विदाहि शुष्कम् अत्य्-अम्बु-प्लुतं चान्नं न जीर्यति

dviṣṭa-viṣṭambhi-dagdhāma-guru-rūkṣa-himā-śuci | vidāhi śuṣkam aty-ambu-plutaṃ cānnaṃ na jīryati

33

उपतप्तेन भुक्तं च शोक-क्रोध-क्षुद्-आदिभिः । मिश्रं पथ्यम् अ-पथ्यं च भुक्तं समशनं मतम्

upataptena bhuktaṃ ca śoka-krodha-kṣud-ādibhiḥ | miśraṃ pathyam a-pathyaṃ ca bhuktaṃ samaśanaṃ matam

34

८.३३bv शोक-क्रोध-क्षुधादिभिः ८.३३bv क्रोध-शोक-भयादिभिः विद्याद् अध्यशनं भूयो भुक्तस्योपरि भोजनम् । अ-काले बहु चाल्पं वा भुक्तं तु विषमाशनम्

8.33bv śoka-krodha-kṣudhādibhiḥ 8.33bv krodha-śoka-bhayādibhiḥ vidyād adhyaśanaṃ bhūyo bhuktasyopari bhojanam | a-kāle bahu cālpaṃ vā bhuktaṃ tu viṣamāśanam

35

त्रीण्य् अप्य् एतानि मृत्युं वा घोरान् व्याधीन् सृजन्ति वा । काले सात्म्यं शुचि हितं स्निग्धोष्णं लघु तन्-मनाः

trīṇy apy etāni mṛtyuṃ vā ghorān vyādhīn sṛjanti vā | kāle sātmyaṃ śuci hitaṃ snigdhoṣṇaṃ laghu tan-manāḥ

36

षड्-रसं मधुर-प्रायं नाति-द्रुत-विलम्बितम् । स्नातः क्षुद्-वान् विविक्त-स्थो धौत-पाद-कराननः

ṣaḍ-rasaṃ madhura-prāyaṃ nāti-druta-vilambitam | snātaḥ kṣud-vān vivikta-stho dhauta-pāda-karānanaḥ

37

तर्पयित्वा पितॄन् देवान् अतिथीन् बालकान् गुरून् । प्रत्यवेक्ष्य तिरश्चो ऽपि प्रतिपन्न-परिग्रहान्

tarpayitvā pitṝn devān atithīn bālakān gurūn | pratyavekṣya tiraśco 'pi pratipanna-parigrahān

38

समीक्ष्य सम्यग् आत्मानम् अ-निन्दन्न् अ-ब्रुवन् द्रवम् । इष्टम् इष्टैः सहाश्नीयाच् छुचि-भक्त-जनाहृतम्

samīkṣya samyag ātmānam a-nindann a-bruvan dravam | iṣṭam iṣṭaiḥ sahāśnīyāc chuci-bhakta-janāhṛtam

39

भोजनं तृण-केशादि-जुष्टम् उष्णी-कृतं पुनः । शाकावरान्न-भूयिष्ठम् अत्य्-उष्ण-लवणं त्यजेत्

bhojanaṃ tṛṇa-keśādi-juṣṭam uṣṇī-kṛtaṃ punaḥ | śākāvarānna-bhūyiṣṭham aty-uṣṇa-lavaṇaṃ tyajet

40

किलाट-दधि-कूचीका-क्षार-शुक्ताम-मूलकम् । कृश-शुष्क-वराहावि-गो-मत्स्य-महिषामिषम्

kilāṭa-dadhi-kūcīkā-kṣāra-śuktāma-mūlakam | kṛśa-śuṣka-varāhāvi-go-matsya-mahiṣāmiṣam

41

८.४०bv -क्षार-शुक्ताम्ल-मूलकम् माष-निष्पाव-शालूक-बिस-पिष्ट-विरूढकम् । शुष्क-शाकानि यवकान् फाणितं च न शीलयेत्

8.40bv -kṣāra-śuktāmla-mūlakam māṣa-niṣpāva-śālūka-bisa-piṣṭa-virūḍhakam | śuṣka-śākāni yavakān phāṇitaṃ ca na śīlayet

42

८.४१bv -तिल-पिष्ट-विरूढकम् शीलयेच् छालि-गोधूम-यव-षष्टिक-जाङ्गलम् । सुनिषण्णक-जीवन्ती-बाल-मूलक-वास्तुकम्

8.41bv -tila-piṣṭa-virūḍhakam śīlayec chāli-godhūma-yava-ṣaṣṭika-jāṅgalam | suniṣaṇṇaka-jīvantī-bāla-mūlaka-vāstukam

43

पथ्यामलक-मृद्वीका-पटोली-मुद्ग-शर्कराः । घृत-दिव्योदक-क्षीर-क्षौद्र-दाडिम-सैन्धवम्

pathyāmalaka-mṛdvīkā-paṭolī-mudga-śarkarāḥ | ghṛta-divyodaka-kṣīra-kṣaudra-dāḍima-saindhavam

44

त्रि-फलां मधु-सर्पिर्भ्यां निशि नेत्र-बलाय च । स्वास्थ्यानुवृत्ति-कृद् यच् च रोगोच्छेद-करं च यत्

tri-phalāṃ madhu-sarpirbhyāṃ niśi netra-balāya ca | svāsthyānuvṛtti-kṛd yac ca rogoccheda-karaṃ ca yat

45

बिसेक्षु-मोच-चोचाम्र-मोदकोत्कारिकादिकम् । अद्याद् द्रव्यं गुरु स्निग्धं स्वादु मन्दं स्थिरं पुरः

bisekṣu-moca-cocāmra-modakotkārikādikam | adyād dravyaṃ guru snigdhaṃ svādu mandaṃ sthiraṃ puraḥ

46

विपरीतम् अतश् चान्ते मध्ये ऽम्ल-लवणोत्कटम् । अन्नेन कुक्षेर् द्वाव् अंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्

viparītam ataś cānte madhye 'mla-lavaṇotkaṭam | annena kukṣer dvāv aṃśau pānenaikaṃ prapūrayet

47

आश्रयं पवनादीनां चतुर्थम् अवशेषयेत् । अनु-पानं हिमं वारि यव-गोधूमयोर् हितम्

āśrayaṃ pavanādīnāṃ caturtham avaśeṣayet | anu-pānaṃ himaṃ vāri yava-godhūmayor hitam

48

दध्नि मद्ये विषे क्षौद्रे कोष्णं पिष्ट-मयेषु तु । शाक-मुद्गादि-विकृतौ मस्तु-तक्राम्ल-काञ्जिकम्

dadhni madye viṣe kṣaudre koṣṇaṃ piṣṭa-mayeṣu tu | śāka-mudgādi-vikṛtau mastu-takrāmla-kāñjikam

49

८.४८bv कोष्णं पिष्ट-मयेषु च सुरा कृशानां पुष्ट्य्-अर्थं स्थूलानां तु मधूदकम् । शोषे मांस-रसो मद्यं मांसे स्व्-अल्पे च पावके

8.48bv koṣṇaṃ piṣṭa-mayeṣu ca surā kṛśānāṃ puṣṭy-arthaṃ sthūlānāṃ tu madhūdakam | śoṣe māṃsa-raso madyaṃ māṃse sv-alpe ca pāvake

50

८.४९bv स्थूलानां च मधूदकम् ८.४९dv मांसेष्व् अल्पे च पावके व्याध्य्-औषधाध्व-भाष्य-स्त्री-लङ्घनातप-कर्मभिः । क्षीणे वृद्धे च बाले च पयः पथ्यं यथामृतम्

8.49bv sthūlānāṃ ca madhūdakam 8.49dv māṃseṣv alpe ca pāvake vyādhy-auṣadhādhva-bhāṣya-strī-laṅghanātapa-karmabhiḥ | kṣīṇe vṛddhe ca bāle ca payaḥ pathyaṃ yathāmṛtam

51

८.५०av व्याध्य्-औषधाध्व-भार-स्त्री- विपरीतं यद् अन्नस्य गुणैः स्याद् अ-विरोधि च । अनु-पानं समासेन सर्व-दा तत् प्रशस्यते

8.50av vyādhy-auṣadhādhva-bhāra-strī- viparītaṃ yad annasya guṇaiḥ syād a-virodhi ca | anu-pānaṃ samāsena sarva-dā tat praśasyate

52

अनु-पानं करोत्य् ऊर्जां तृप्तिं व्याप्तिं दृढाङ्ग-ताम् । अन्न-संघात-शैथिल्य-विक्लित्ति-जरणानि च

anu-pānaṃ karoty ūrjāṃ tṛptiṃ vyāptiṃ dṛḍhāṅga-tām | anna-saṃghāta-śaithilya-viklitti-jaraṇāni ca

53

नोर्ध्व-जत्रु-गद-श्वास-कासोरः-क्षत-पीनसे । गीत-भाष्य-प्रसङ्गे च स्वर-भेदे च तद् धितम्

nordhva-jatru-gada-śvāsa-kāsoraḥ-kṣata-pīnase | gīta-bhāṣya-prasaṅge ca svara-bhede ca tad dhitam

54

प्रक्लिन्न-देह-मेहाक्षि-गल-रोग-व्रणातुराः । पानं त्यजेयुः सर्वश् च भाष्याध्व-शयनं त्यजेत्

praklinna-deha-mehākṣi-gala-roga-vraṇāturāḥ | pānaṃ tyajeyuḥ sarvaś ca bhāṣyādhva-śayanaṃ tyajet

अध्यायः ९

1

द्रव्यम् एव रसादीनां श्रेष्ठं ते हि तद्-आश्रयाः । पञ्च-भूतात्मकं तत् तु क्ष्माम् अधिष्ठाय जायते

dravyam eva rasādīnāṃ śreṣṭhaṃ te hi tad-āśrayāḥ | pañca-bhūtātmakaṃ tat tu kṣmām adhiṣṭhāya jāyate

2

अम्बु-योन्य्-अग्नि-पवन-नभसाम् समवायतः । तन्-निर्वृत्तिर् विशेषश् च व्यपदेशस् तु भूयसा

ambu-yony-agni-pavana-nabhasām samavāyataḥ | tan-nirvṛttir viśeṣaś ca vyapadeśas tu bhūyasā

3

९.२dv व्यपदेशश् च भूयसा तस्मान् नैक-रसं द्रव्यं भूत-संघात-संभवात् । नैक-दोषास् ततो रोगास् तत्र व्यक्तो रसः स्मृतः

9.2dv vyapadeśaś ca bhūyasā tasmān naika-rasaṃ dravyaṃ bhūta-saṃghāta-saṃbhavāt | naika-doṣās tato rogās tatra vyakto rasaḥ smṛtaḥ

4

९.३av तन् नैक-भूत-जं द्रव्यं अ-व्यक्तो ऽनु-रसः किञ्-चिद् अन्ते व्यक्तो ऽपि चेष्यते । गुर्व्-आदयो गुणा द्रव्ये पृथिव्य्-आदौ रसाश्रये

9.3av tan naika-bhūta-jaṃ dravyaṃ a-vyakto 'nu-rasaḥ kiñ-cid ante vyakto 'pi ceṣyate | gurv-ādayo guṇā dravye pṛthivy-ādau rasāśraye

5

रसेषु व्यपदिश्यन्ते साहचर्योपचारतः । तत्र द्रव्यं गुरु-स्थूल-स्थिर-गन्ध-गुणोल्बणम्

raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ | tatra dravyaṃ guru-sthūla-sthira-gandha-guṇolbaṇam

6

पार्थिवं गौरव-स्थैर्य-संघातोपचयावहम् । द्रव-शीत-गुरु-स्निग्ध-मन्द-सान्द्र-रसोल्बणम्

pārthivaṃ gaurava-sthairya-saṃghātopacayāvaham | drava-śīta-guru-snigdha-manda-sāndra-rasolbaṇam

7

९.६dv -मन्द-सान्द्र-गुणोल्बणम् आप्यं स्नेहन-विष्यन्द-क्लेद-प्रह्लाद-बन्ध-कृत् । रूक्ष-तीक्ष्णोष्ण-विशद-सूक्ष्म-रूप-गुणोल्बणम्

9.6dv -manda-sāndra-guṇolbaṇam āpyaṃ snehana-viṣyanda-kleda-prahlāda-bandha-kṛt | rūkṣa-tīkṣṇoṣṇa-viśada-sūkṣma-rūpa-guṇolbaṇam

8

आग्नेयं दाह-भा-वर्ण-प्रकाश-पवनात्मकम् । वायव्यं रूक्ष-विशद-लघु-स्पर्श-गुणोल्बणम्

āgneyaṃ dāha-bhā-varṇa-prakāśa-pavanātmakam | vāyavyaṃ rūkṣa-viśada-laghu-sparśa-guṇolbaṇam

9

रौक्ष्य-लाघव-वैशद्य-विचार-ग्लानि-कारकम् । नाभसं सूक्ष्म-विशद-लघु-शब्द-गुणोल्बणम्

raukṣya-lāghava-vaiśadya-vicāra-glāni-kārakam | nābhasaṃ sūkṣma-viśada-laghu-śabda-guṇolbaṇam

10

९.९bv -विचार-ग्लपनात्मकम् सौषिर्य-लाघव-करं जगत्य् एवम् अन्-औषधम् । न किञ्-चिद् विद्यते द्रव्यं वशान् नानार्थ-योगयोः

9.9bv -vicāra-glapanātmakam sauṣirya-lāghava-karaṃ jagaty evam an-auṣadham | na kiñ-cid vidyate dravyaṃ vaśān nānārtha-yogayoḥ

11

द्रव्यम् ऊर्ध्व-गमं तत्र प्रायो ऽग्नि-पवनोत्कटम् । अधो-गामि च भूयिष्ठं भूमि-तोय-गुणाधिकम्

dravyam ūrdhva-gamaṃ tatra prāyo 'gni-pavanotkaṭam | adho-gāmi ca bhūyiṣṭhaṃ bhūmi-toya-guṇādhikam

12

इति द्रव्यं रसान् भेदैर् उत्तर-त्रोपदेक्ष्यते । वीर्यं पुनर् वदन्त्य् एके गुरु स्निग्धं हिमं मृदु

iti dravyaṃ rasān bhedair uttara-tropadekṣyate | vīryaṃ punar vadanty eke guru snigdhaṃ himaṃ mṛdu

13

९.१२av इति द्रव्यं रसो भेदैर् लघु रूक्षोष्ण-तीक्ष्णं च तद् एवं मतम् अष्ट-धा । चरकस् त्व् आह वीर्यं तत् क्रियते येन या क्रिया

9.12av iti dravyaṃ raso bhedair laghu rūkṣoṣṇa-tīkṣṇaṃ ca tad evaṃ matam aṣṭa-dhā | carakas tv āha vīryaṃ tat kriyate yena yā kriyā

14

९.१३cv चरकस् त्व् आह वीर्यं तु ९.१३dv येन या क्रियते क्रिया ना-वीर्यं कुरुते किञ्-चित् सर्वा वीर्य-कृता हि सा । गुर्व्-आदिष्व् एव वीर्याख्या तेनान्व्-अर्थेति वर्ण्यते

9.13cv carakas tv āha vīryaṃ tu 9.13dv yena yā kriyate kriyā nā-vīryaṃ kurute kiñ-cit sarvā vīrya-kṛtā hi sā | gurv-ādiṣv eva vīryākhyā tenānv-artheti varṇyate

15

समग्र-गुण-सारेषु शक्त्य्-उत्कर्ष-विवर्तिषु । व्यवहाराय मुख्य-त्वाद् बह्व्-अग्र-ग्रहणाद् अपि

samagra-guṇa-sāreṣu śakty-utkarṣa-vivartiṣu | vyavahārāya mukhya-tvād bahv-agra-grahaṇād api

16

९.१५av समग्र-गुण-सार-त्वाच् ९.१५bv छक्त्य्-उत्कर्ष-विवर्तनात् अतश् च विपरीत-त्वात् संभवत्य् अपि नैव सा । विवक्ष्यते रसाद्येषु वीर्यं गुर्व्-आदयो ह्य् अतः

9.15av samagra-guṇa-sāra-tvāc 9.15bv chakty-utkarṣa-vivartanāt ataś ca viparīta-tvāt saṃbhavaty api naiva sā | vivakṣyate rasādyeṣu vīryaṃ gurv-ādayo hy ataḥ

17

उष्णं शीतं द्वि-धैवान्ये वीर्यम् आचक्षते ऽपि च । नानात्मकम् अपि द्रव्यम् अग्नी-षोमौ महा-बलौ

uṣṇaṃ śītaṃ dvi-dhaivānye vīryam ācakṣate 'pi ca | nānātmakam api dravyam agnī-ṣomau mahā-balau

18

व्यक्ता-व्यक्तं जगद् इव नातिक्रामति जातु चित् । तत्रोष्णं भ्रम-तृड्-ग्लानि-स्वेद-दाहाशु-पाकि-ताः

vyaktā-vyaktaṃ jagad iva nātikrāmati jātu cit | tatroṣṇaṃ bhrama-tṛḍ-glāni-sveda-dāhāśu-pāki-tāḥ

19

९.१८av व्यक्ता-व्यक्तं जगद् इदं ९.१८av व्यक्ताव्यक्तं यथा विश्वं शमं च वात-कफयोः करोति शिशिरं पुनः । ह्लादनं जीवनं स्तम्भं प्रसादं रक्त-पित्तयोः

9.18av vyaktā-vyaktaṃ jagad idaṃ 9.18av vyaktāvyaktaṃ yathā viśvaṃ śamaṃ ca vāta-kaphayoḥ karoti śiśiraṃ punaḥ | hlādanaṃ jīvanaṃ stambhaṃ prasādaṃ rakta-pittayoḥ

20

जाठरेणाग्निना योगाद् यद् उदेति रसान्तरम् । रसानां परिणामान्ते स विपाक इति स्मृतः

jāṭhareṇāgninā yogād yad udeti rasāntaram | rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ

21

स्वादुः पटुश् च मधुरम् अम्लो ऽम्लं पच्यते रसः । तिक्तोषण-कषायाणां विपाकः प्राय-शः कटुः

svāduḥ paṭuś ca madhuram amlo 'mlaṃ pacyate rasaḥ | tiktoṣaṇa-kaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāya-śaḥ kaṭuḥ

22

रसैर् असौ तुल्य-फलस् तत्र द्रव्यं शुभा-शुभम् । किञ्-चिद् रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्

rasair asau tulya-phalas tatra dravyaṃ śubhā-śubham | kiñ-cid rasena kurute karma pākena cāparam

23

गुणान्तरेण वीर्येण प्रभावेणैव किञ्-च-न । यद् यद् द्रव्ये रसादीनां बल-वत्-त्वेन वर्तते

guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñ-ca-na | yad yad dravye rasādīnāṃ bala-vat-tvena vartate

24

अभिभूयेतरांस् तत् तत् कारण-त्वं प्रपद्यते । विरुद्ध-गुण-संयोगे भूयसाल्पं हि जीयते

abhibhūyetarāṃs tat tat kāraṇa-tvaṃ prapadyate | viruddha-guṇa-saṃyoge bhūyasālpaṃ hi jīyate

25

रसं विपाकस् तौ वीर्यं प्रभावस् तान्य् अपोहति । बल-साम्ये रसादीनाम् इति नैसर्गिकं बलम्

rasaṃ vipākas tau vīryaṃ prabhāvas tāny apohati | bala-sāmye rasādīnām iti naisargikaṃ balam

26

९.२५bv प्रभावस् तान् व्यपोहति रसादि-साम्ये यत् कर्म विशिष्टं तत् प्रभाव-जम् । दन्ती रसाद्यैस् तुल्यापि चित्रकस्य विरेचनी

9.25bv prabhāvas tān vyapohati rasādi-sāmye yat karma viśiṣṭaṃ tat prabhāva-jam | dantī rasādyais tulyāpi citrakasya virecanī

27

मधुकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम् । इति सामान्यतः कर्म द्रव्यादीनां पुनश् च तत्

madhukasya ca mṛdvīkā ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam | iti sāmānyataḥ karma dravyādīnāṃ punaś ca tat

28

विचित्र-प्रत्ययारब्ध-द्रव्य-भेदेन भिद्यते । स्वादुर् गुरुश् च गोधूमो वात-जिद् वात-कृद् यवः

vicitra-pratyayārabdha-dravya-bhedena bhidyate | svādur guruś ca godhūmo vāta-jid vāta-kṛd yavaḥ

अध्यायः १०

1

क्ष्माम्भो-ऽग्नि-क्ष्माम्बु-तेजः-ख-वाय्व्-अग्न्य्-अनिल-गो-ऽनिलैः । द्वयोल्बणैः क्रमाद् भूतैर् मधुरादि-रसोद्भवः

kṣmāmbho-'gni-kṣmāmbu-tejaḥ-kha-vāyv-agny-anila-go-'nilaiḥ | dvayolbaṇaiḥ kramād bhūtair madhurādi-rasodbhavaḥ

2

तेषां विद्याद् रसं स्वादुं यो वक्त्रम् अनुलिम्पति । आस्वाद्यमानो देहस्य ह्लादनो ऽक्ष-प्रसादनः

teṣāṃ vidyād rasaṃ svāduṃ yo vaktram anulimpati | āsvādyamāno dehasya hlādano 'kṣa-prasādanaḥ

3

१०.२bv यो वक्त्रम् उपलिम्पति प्रियः पिपीलिकादीनाम् अम्लः क्षालयते मुखम् । हर्षणो रोम-दन्तानाम् अक्षि-भ्रुव-निकोचनः

10.2bv yo vaktram upalimpati priyaḥ pipīlikādīnām amlaḥ kṣālayate mukham | harṣaṇo roma-dantānām akṣi-bhruva-nikocanaḥ

4

१०.३bv अम्लः स्रावयते मुखम् लवणः स्यन्दयत्य् आस्यं कपोल-गल-दाह-कृत् । तिक्तो विशदयत्य् आस्यं रसनं प्रतिहन्ति च

10.3bv amlaḥ srāvayate mukham lavaṇaḥ syandayaty āsyaṃ kapola-gala-dāha-kṛt | tikto viśadayaty āsyaṃ rasanaṃ pratihanti ca

5

१०.४dv रसनां प्रतिहन्ति च उद्वेजयति जिह्वाग्रं कुर्वंश् चिमिचिमां कटुः । स्रावयत्य् अक्षि-नासास्यं कपोलं दहतीव च

10.4dv rasanāṃ pratihanti ca udvejayati jihvāgraṃ kurvaṃś cimicimāṃ kaṭuḥ | srāvayaty akṣi-nāsāsyaṃ kapolaṃ dahatīva ca

6

कषायो जडयेज् जिह्वां कण्ठ-स्रोतो-विबन्ध-कृत् । रसानाम् इति रूपाणि कर्माणि मधुरो रसः

kaṣāyo jaḍayej jihvāṃ kaṇṭha-sroto-vibandha-kṛt | rasānām iti rūpāṇi karmāṇi madhuro rasaḥ

7

आ-जन्म-सात्म्यात् कुरुते धातूनां प्रबलं बलम् । बाल-वृद्ध-क्षत-क्षीण-वर्ण-केशेन्द्रियौजसाम्

ā-janma-sātmyāt kurute dhātūnāṃ prabalaṃ balam | bāla-vṛddha-kṣata-kṣīṇa-varṇa-keśendriyaujasām

8

प्रशस्तो बृंहणः कण्ठ्यः स्तन्य-संधान-कृद् गुरुः । आयुष्यो जीवनः स्निग्धः पित्तानिल-विषापहः

praśasto bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyaḥ stanya-saṃdhāna-kṛd guruḥ | āyuṣyo jīvanaḥ snigdhaḥ pittānila-viṣāpahaḥ

9

कुरुते ऽत्य्-उपयोगेन स मेदः-श्लेष्म-जान् गदान् । स्थौल्याग्नि-साद-संन्यास-मेह-गण्डार्बुदादिकान्

kurute 'ty-upayogena sa medaḥ-śleṣma-jān gadān | sthaulyāgni-sāda-saṃnyāsa-meha-gaṇḍārbudādikān

10

१०.९bv स मेदः-कफ-जान् गदान् अम्लो ऽग्नि-दीप्ति-कृत् स्निग्धो हृद्यः पाचन-रोचनः । उष्ण-वीर्यो हिम-स्पर्शः प्रीणनः क्लेदनो लघुः

10.9bv sa medaḥ-kapha-jān gadān amlo 'gni-dīpti-kṛt snigdho hṛdyaḥ pācana-rocanaḥ | uṣṇa-vīryo hima-sparśaḥ prīṇanaḥ kledano laghuḥ

11

१०.१०cv उष्ण-वीर्यो हिमः स्पर्शे १०.१०dv प्रीणनो भेदनो लघुः करोति कफ-पित्तास्रं मूढ-वातानुलोमनः । सो ऽत्य्-अभ्यस्तस् तनोः कुर्याच् छैथिल्यं तिमिरं भ्रमम्

10.10cv uṣṇa-vīryo himaḥ sparśe 10.10dv prīṇano bhedano laghuḥ karoti kapha-pittāsraṃ mūḍha-vātānulomanaḥ | so 'ty-abhyastas tanoḥ kuryāc chaithilyaṃ timiraṃ bhramam

12

१०.११bv मूढ-वातानुलोमनम् कण्डू-पाण्डु-त्व-वीसर्प-शोफ-विस्फोट-तृड्-ज्वरान् । लवणः स्तम्भ-संघात-बन्ध-विध्मापनो ऽग्नि-कृत्

10.11bv mūḍha-vātānulomanam kaṇḍū-pāṇḍu-tva-vīsarpa-śopha-visphoṭa-tṛḍ-jvarān | lavaṇaḥ stambha-saṃghāta-bandha-vidhmāpano 'gni-kṛt

13

स्नेहनः स्वेदनस् तीक्ष्णो रोचनश् छेद-भेद-कृत् । सो ऽति-युक्तो ऽस्र-पवनं खलतिं पलितं वलीम्

snehanaḥ svedanas tīkṣṇo rocanaś cheda-bheda-kṛt | so 'ti-yukto 'sra-pavanaṃ khalatiṃ palitaṃ valīm

14

तृट्-कुष्ठ-विष-वीसर्पान् जनयेत् क्षपयेद् बलम् । तिक्तः स्वयम् अ-रोचिष्णुर् अ-रुचिं कृमि-तृड्-विषम्

tṛṭ-kuṣṭha-viṣa-vīsarpān janayet kṣapayed balam | tiktaḥ svayam a-rociṣṇur a-ruciṃ kṛmi-tṛḍ-viṣam

15

कुष्ठ-मूर्छा-ज्वरोत्क्लेश-दाह-पित्त-कफाञ् जयेत् । क्लेद-मेदो-वसा-मज्ज-शकृन्-मूत्रोपशोषणः

kuṣṭha-mūrchā-jvarotkleśa-dāha-pitta-kaphāñ jayet | kleda-medo-vasā-majja-śakṛn-mūtropaśoṣaṇaḥ

16

लघुर् मेध्यो हिमो रूक्षः स्तन्य-कण्ठ-विशोधनः । धातु-क्षयानिल-व्याधीन् अति-योगात् करोति सः

laghur medhyo himo rūkṣaḥ stanya-kaṇṭha-viśodhanaḥ | dhātu-kṣayānila-vyādhīn ati-yogāt karoti saḥ

17

१०.१६cv धातु-क्षयं चल-व्याधीन् कटुर् गलामयोदर्द-कुष्ठालसक-शोफ-जित् । व्रणावसादनः स्नेह-मेदः-क्लेदोपशोषणः

10.16cv dhātu-kṣayaṃ cala-vyādhīn kaṭur galāmayodarda-kuṣṭhālasaka-śopha-jit | vraṇāvasādanaḥ sneha-medaḥ-kledopaśoṣaṇaḥ

18

दीपनः पाचनो रुच्यः शोधनो ऽन्नस्य शोषणः । छिनत्ति बन्धान् स्रोतांसि विवृणोति कफापहः

dīpanaḥ pācano rucyaḥ śodhano 'nnasya śoṣaṇaḥ | chinatti bandhān srotāṃsi vivṛṇoti kaphāpahaḥ

19

१०.१८bv शोधनो ऽन्नस्य हाषणः कुरुते सो ऽति-योगेन तृष्णां शुक्र-बल-क्षयम् । मूर्छाम् आकुञ्चनं कम्पं कटी-पृष्ठादिषु व्यथाम्

10.18bv śodhano 'nnasya hāṣaṇaḥ kurute so 'ti-yogena tṛṣṇāṃ śukra-bala-kṣayam | mūrchām ākuñcanaṃ kampaṃ kaṭī-pṛṣṭhādiṣu vyathām

20

१०.१९av कुरुते सो ऽति-वेगेन कषायः पित्त-कफ-हा गुरुर् अस्र-विशोधनः । पीडनो रोपणः शीतः क्लेद-मेदो-विशोषणः

10.19av kurute so 'ti-vegena kaṣāyaḥ pitta-kapha-hā gurur asra-viśodhanaḥ | pīḍano ropaṇaḥ śītaḥ kleda-medo-viśoṣaṇaḥ

21

आम-संस्तम्भनो ग्राही रूक्षो ऽति त्वक्-प्रसादनः । करोति शीलितः सो ऽति विष्टम्भाध्मान-हृद्-रुजः

āma-saṃstambhano grāhī rūkṣo 'ti tvak-prasādanaḥ | karoti śīlitaḥ so 'ti viṣṭambhādhmāna-hṛd-rujaḥ

22

तृट्-कार्श्य-पौरुष-भ्रंश-स्रोतो-रोध-मल-ग्रहान् । घृत-हेम-गुडाक्षोट-मोच-चोच-परूषकम्

tṛṭ-kārśya-pauruṣa-bhraṃśa-sroto-rodha-mala-grahān | ghṛta-hema-guḍākṣoṭa-moca-coca-parūṣakam

23

१०.२२bv -स्रोतो-रोध-गल-ग्रहान् १०.२२bv -स्रोतो-बन्ध-मल-ग्रहान् अभीरु-वीरा-पनस-राजादन-बला-त्रयम् । मेदे चतस्रः पर्णिन्यो जीवन्ती जीवकर्षभौ

10.22bv -sroto-rodha-gala-grahān 10.22bv -sroto-bandha-mala-grahān abhīru-vīrā-panasa-rājādana-balā-trayam | mede catasraḥ parṇinyo jīvantī jīvakarṣabhau

24

मधूकं मधुकं बिम्बी विदारी श्रावणी-युगम् । क्षीरशुक्ला तुकाक्षीरी क्षीरिण्यौ काश्मरी सहे

madhūkaṃ madhukaṃ bimbī vidārī śrāvaṇī-yugam | kṣīraśuklā tukākṣīrī kṣīriṇyau kāśmarī sahe

25

१०.२४cv क्षीरशुक्ला तवक्षीरी क्षीरेक्षु-गोक्षुर-क्षौद्र-द्राक्षादिर् मधुरो गणः । अम्लो धात्री-फलाम्लीका-मातुलुङ्गाम्ल-वेतसम्

10.24cv kṣīraśuklā tavakṣīrī kṣīrekṣu-gokṣura-kṣaudra-drākṣādir madhuro gaṇaḥ | amlo dhātrī-phalāmlīkā-mātuluṅgāmla-vetasam

26

दाडिमं रजतं तक्रं चुक्रं पालेवतं दधि । आम्रम् आम्रातकं भव्यं कपित्थं करमर्दकम्

dāḍimaṃ rajataṃ takraṃ cukraṃ pālevataṃ dadhi | āmram āmrātakaṃ bhavyaṃ kapitthaṃ karamardakam

1

वृक्षाम्ल-कोल-लिकुच-कोशाम्लातक-धन्वनम् । मस्तु-धान्याम्ल-मद्यानि जम्बीरं तिल-कण्टकम् ॥ २६+

vṛkṣāmla-kola-likuca-kośāmlātaka-dhanvanam | mastu-dhānyāmla-madyāni jambīraṃ tila-kaṇṭakam || 26+

27

वरं सौवर्चलं कृष्णं विडं सामुद्रम् औद्भिदम् । रोमकं पांसु-जं सीसं क्षारश् च लवणो गणः

varaṃ sauvarcalaṃ kṛṣṇaṃ viḍaṃ sāmudram audbhidam | romakaṃ pāṃsu-jaṃ sīsaṃ kṣāraś ca lavaṇo gaṇaḥ

28

१०.२७dv क्षाराश् च लवणो गणः तिक्तः पटोली त्रायन्ती वालकोशीर-चन्दनम् । भूनिम्ब-निम्ब-कटुका-तगरागुरु-वत्सकम्

10.27dv kṣārāś ca lavaṇo gaṇaḥ tiktaḥ paṭolī trāyantī vālakośīra-candanam | bhūnimba-nimba-kaṭukā-tagarāguru-vatsakam

29

नक्तमाल-द्वि-रजनी-मुस्त-मूर्वाटरूषकम् । पाठापामार्ग-कांस्यायो-गुडूची-धन्वयासकम्

naktamāla-dvi-rajanī-musta-mūrvāṭarūṣakam | pāṭhāpāmārga-kāṃsyāyo-guḍūcī-dhanvayāsakam

30

पञ्च-मूलं महद् व्याघ्र्यौ विशालातिविषा वचा । कटुको हिङ्गु-मरिच-कृमिजित्-पञ्च-कोलकम्

pañca-mūlaṃ mahad vyāghryau viśālātiviṣā vacā | kaṭuko hiṅgu-marica-kṛmijit-pañca-kolakam

31

१०.३०cv कटुको हिङ्गु-मरिचं १०.३०dv कृमिजित्-पञ्च-कोलकम् कुठेराद्या हरितकाः पित्तं मूत्रम् अरुष्करम् । वर्गः कषायः पथ्याक्षं शिरीषः खदिरो मधु

10.30cv kaṭuko hiṅgu-maricaṃ 10.30dv kṛmijit-pañca-kolakam kuṭherādyā haritakāḥ pittaṃ mūtram aruṣkaram | vargaḥ kaṣāyaḥ pathyākṣaṃ śirīṣaḥ khadiro madhu

32

१०.३१bv पित्तं मूत्रम् अरुष्करः १०.३१cv वर्गः कषायः पथ्याक्षः कदम्बोदुम्बरं मुक्ता-प्रवालाञ्जन-गैरिकम् । बालं कपित्थं खर्जूरं बिस-पद्मोत्पलादि च

10.31bv pittaṃ mūtram aruṣkaraḥ 10.31cv vargaḥ kaṣāyaḥ pathyākṣaḥ kadambodumbaraṃ muktā-pravālāñjana-gairikam | bālaṃ kapitthaṃ kharjūraṃ bisa-padmotpalādi ca

33

१०.३२dv बिस-पद्मोत्पलानि च मधुरं श्लेष्मलं प्रायो जीर्णाच् छालि-यवाद् ऋते । मुद्गाद् गोधूमतः क्षौद्रात् सिताया जाङ्गलामिषात्

10.32dv bisa-padmotpalāni ca madhuraṃ śleṣmalaṃ prāyo jīrṇāc chāli-yavād ṛte | mudgād godhūmataḥ kṣaudrāt sitāyā jāṅgalāmiṣāt

34

प्रायो ऽम्लं पित्त-जननं दाडिमामलकाद् ऋते । अ-पथ्यं लवणं प्रायश् चक्षुषो ऽन्य-त्र सैन्धवात्

prāyo 'mlaṃ pitta-jananaṃ dāḍimāmalakād ṛte | a-pathyaṃ lavaṇaṃ prāyaś cakṣuṣo 'nya-tra saindhavāt

35

तिक्तं कटु च भूयिष्ठम् अ-वृष्यं वात-कोपनम् । ऋते ऽमृता-पटोलीभ्यां शुण्ठी-कृष्णा-रसोनतः

tiktaṃ kaṭu ca bhūyiṣṭham a-vṛṣyaṃ vāta-kopanam | ṛte 'mṛtā-paṭolībhyāṃ śuṇṭhī-kṛṣṇā-rasonataḥ

36

कषायं प्राय-शः शीतं स्तम्भनं चाभयां विना । रसाः कट्व्-अम्ल-लवणा वीर्येणोष्णा यथोत्तरम्

kaṣāyaṃ prāya-śaḥ śītaṃ stambhanaṃ cābhayāṃ vinā | rasāḥ kaṭv-amla-lavaṇā vīryeṇoṣṇā yathottaram

37

१०.३६bv स्तम्भनं चाभयामृते तिक्तः कषायो मधुरस् तद्-वद् एव च शीतलाः । तिक्तः कटुः कषायश् च रूक्षा बद्ध-मलास् तथा

10.36bv stambhanaṃ cābhayāmṛte tiktaḥ kaṣāyo madhuras tad-vad eva ca śītalāḥ | tiktaḥ kaṭuḥ kaṣāyaś ca rūkṣā baddha-malās tathā

38

पट्व्-अम्ल-मधुराः स्निग्धाः सृष्ट-विण्-मूत्र-मारुताः । पटोः कषायस् तस्माच् च मधुरः परमं गुरुः

paṭv-amla-madhurāḥ snigdhāḥ sṛṣṭa-viṇ-mūtra-mārutāḥ | paṭoḥ kaṣāyas tasmāc ca madhuraḥ paramaṃ guruḥ

39

लघुर् अम्लः कटुस् तस्मात् तस्माद् अपि च तिक्तकः । संयोगाः सप्त-पञ्चाशत् कल्पना तु त्रि-षष्टि-धा

laghur amlaḥ kaṭus tasmāt tasmād api ca tiktakaḥ | saṃyogāḥ sapta-pañcāśat kalpanā tu tri-ṣaṣṭi-dhā

1

लवणाद् अम्ल-मधुरौ कार्यौ स्यातां यथा-क्रमम् । वायोर् निर्-अनुबन्धस्य पाक-शान्ति-प्रवृत्तये ॥ ३९.१+

lavaṇād amla-madhurau kāryau syātāṃ yathā-kramam | vāyor nir-anubandhasya pāka-śānti-pravṛttaye || 39.1+

2

१०.३९.१+१dv पाक-शान्ति-प्रसक्तये प्राक् तिक्तो मधुरः पश्चात् कषायो ऽन्ते विधीयते । तैः पित्तं शमम् अभ्येति पक्वाच्छी-कृत-पिण्डितम् ॥ ३९.१+

10.39.1+1dv pāka-śānti-prasaktaye prāk tikto madhuraḥ paścāt kaṣāyo 'nte vidhīyate | taiḥ pittaṃ śamam abhyeti pakvācchī-kṛta-piṇḍitam || 39.1+

3

कटुः प्राक् तिक्तकः पश्चात् कषायो ऽन्ते विधीयते । तैः श्लेष्मा शमम् अभ्येति पक्वाच्छी-कृत-पिण्डितः ॥ ३९.१+

kaṭuḥ prāk tiktakaḥ paścāt kaṣāyo 'nte vidhīyate | taiḥ śleṣmā śamam abhyeti pakvācchī-kṛta-piṇḍitaḥ || 39.1+

40

१०.३९.१+३av कटुकः प्राक् ततस् तिक्तः १०.३९.१+३dv पक्वो ऽच्छी-कृत-पिण्डितः रसानां यौगिक-त्वेन यथा-स्थूलं विभज्यते । एकैक-हीनास् तान् पञ्च-दश यान्ति रसा द्विके

10.39.1+3av kaṭukaḥ prāk tatas tiktaḥ 10.39.1+3dv pakvo 'cchī-kṛta-piṇḍitaḥ rasānāṃ yaugika-tvena yathā-sthūlaṃ vibhajyate | ekaika-hīnās tān pañca-daśa yānti rasā dvike

1

१०.४०cv एकैक-हीनास् ते पञ्च- १०.४०dv -पञ्च यान्ति रसा द्विके स्वादुर् द्विकेषु पञ्चाम्लश् चतुरो लवणस् त्रयम् । द्वौ तिक्तः कटुकश् चैकं याति पञ्च-दशेति तु ॥ ४०+

10.40cv ekaika-hīnās te pañca- 10.40dv -pañca yānti rasā dvike svādur dvikeṣu pañcāmlaś caturo lavaṇas trayam | dvau tiktaḥ kaṭukaś caikaṃ yāti pañca-daśeti tu || 40+

41

त्रिके स्वादुर् दशाम्लः षट् त्रीन् पटुस् तिक्त एककम् । चतुष्केषु दश स्वादुश् चतुरो ऽम्लः पटुः सकृत्

trike svādur daśāmlaḥ ṣaṭ trīn paṭus tikta ekakam | catuṣkeṣu daśa svāduś caturo 'mlaḥ paṭuḥ sakṛt

42

१०.४१cv चतुष्के तु दश स्वादुश् पञ्चकेष्व् एकम् एवाम्लो मधुरः पञ्च सेवते । द्रव्यम् एकं षड्-आस्वादम् अ-संयुक्ताश् च षड् रसाः

10.41cv catuṣke tu daśa svāduś pañcakeṣv ekam evāmlo madhuraḥ pañca sevate | dravyam ekaṃ ṣaḍ-āsvādam a-saṃyuktāś ca ṣaḍ rasāḥ

43

षट् पञ्चका षट् च पृथग् रसाः स्युश् चतुर्-द्विकौ पञ्च-दश-प्रकारौ । भेदास् त्रिका विंशतिर् एकम् एव द्रव्यं षड्-आस्वादम् इति त्रि-षष्टिः

ṣaṭ pañcakā ṣaṭ ca pṛthag rasāḥ syuś catur-dvikau pañca-daśa-prakārau | bhedās trikā viṃśatir ekam eva dravyaṃ ṣaḍ-āsvādam iti tri-ṣaṣṭiḥ

44

ते रसानु-रसतो रस-भेदास् तारतम्य-परिकल्पनया च । संभवन्ति गणनां समतीता दोष-भेषज-वशाद् उपयोज्याः

te rasānu-rasato rasa-bhedās tāratamya-parikalpanayā ca | saṃbhavanti gaṇanāṃ samatītā doṣa-bheṣaja-vaśād upayojyāḥ

अध्यायः ११

1

दोष-धातु-मला मूलं सदा देहस्य तं चलः । उत्साहोच्छ्वास-निश्वास-चेष्टा-वेग-प्रवर्तनैः

doṣa-dhātu-malā mūlaṃ sadā dehasya taṃ calaḥ | utsāhocchvāsa-niśvāsa-ceṣṭā-vega-pravartanaiḥ

2

सम्यग्-गत्या च धातूनाम् अक्षाणां पाटवेन च । अनुगृह्णात्य् अ-विकृतः पित्तं पक्त्य्-ऊष्म-दर्शनैः

samyag-gatyā ca dhātūnām akṣāṇāṃ pāṭavena ca | anugṛhṇāty a-vikṛtaḥ pittaṃ pakty-ūṣma-darśanaiḥ

3

क्षुत्-तृड्-रुचि-प्रभा-मेधा-धी-शौर्य-तनु-मार्दवैः । श्लेष्मा स्थिर-त्व-स्निग्ध-त्व-संधि-बन्ध-क्षमादिभिः

kṣut-tṛḍ-ruci-prabhā-medhā-dhī-śaurya-tanu-mārdavaiḥ | śleṣmā sthira-tva-snigdha-tva-saṃdhi-bandha-kṣamādibhiḥ

4

प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारण-पूरणे । गर्भोत्पादश् च धातूनां श्रेष्ठं कर्म क्रमात् स्मृतम्

prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇa-pūraṇe | garbhotpādaś ca dhātūnāṃ śreṣṭhaṃ karma kramāt smṛtam

5

अवष्टम्भः पुरीषस्य मूत्रस्य क्लेद-वाहनम् । स्वेदस्य क्लेद-विधृतिर् वृद्धस् तु कुरुते ऽनिलः

avaṣṭambhaḥ purīṣasya mūtrasya kleda-vāhanam | svedasya kleda-vidhṛtir vṛddhas tu kurute 'nilaḥ

6

११.५cv स्वेदस्य केश-विधृतिर् ११.५dv वृद्धश् च कुरुते ऽनिलः कार्श्य-कार्ष्ण्योष्ण-काम-त्व-कम्पानाह-शकृद्-ग्रहान् । बल-निद्रेन्द्रिय-भ्रंश-प्रलाप-भ्रम-दीन-ताः

11.5cv svedasya keśa-vidhṛtir 11.5dv vṛddhaś ca kurute 'nilaḥ kārśya-kārṣṇyoṣṇa-kāma-tva-kampānāha-śakṛd-grahān | bala-nidrendriya-bhraṃśa-pralāpa-bhrama-dīna-tāḥ

7

११.६av कार्श्य-कार्ष्ण्योष्ण-कामि-त्व- पीत-विण्-मूत्र-नेत्र-त्वक्-क्षुत्-तृड्-दाहाल्प-निद्र-ताः । पित्तं श्लेष्माग्नि-सदन-प्रसेकालस्य-गौरवम्

11.6av kārśya-kārṣṇyoṣṇa-kāmi-tva- pīta-viṇ-mūtra-netra-tvak-kṣut-tṛḍ-dāhālpa-nidra-tāḥ | pittaṃ śleṣmāgni-sadana-prasekālasya-gauravam

8

श्वैत्य-शैत्य-श्लथाङ्ग-त्वं श्वास-कासाति-निद्र-ताः । रसो ऽपि श्लेष्म-वद् रक्तं विसर्प-प्लीह-विद्रधीन्

śvaitya-śaitya-ślathāṅga-tvaṃ śvāsa-kāsāti-nidra-tāḥ | raso 'pi śleṣma-vad raktaṃ visarpa-plīha-vidradhīn

9

कुष्ठ-वातास्र-पित्तास्र-गुल्मोप-कुश-कामलाः । व्यङ्गाग्नि-नाश-संमोह-रक्त-त्वङ्-नेत्र-मूत्र-ताः

kuṣṭha-vātāsra-pittāsra-gulmopa-kuśa-kāmalāḥ | vyaṅgāgni-nāśa-saṃmoha-rakta-tvaṅ-netra-mūtra-tāḥ

10

११.९cv व्यङ्गाग्नि-साद-संमोह मांसं गण्डार्बुद-ग्रन्थि-गण्डोरूदर-वृद्धि-ताः । कण्ठादिष्व् अधि-मांसं च तद्-वन् मेदस् तथा श्रमम्

11.9cv vyaṅgāgni-sāda-saṃmoha māṃsaṃ gaṇḍārbuda-granthi-gaṇḍorūdara-vṛddhi-tāḥ | kaṇṭhādiṣv adhi-māṃsaṃ ca tad-van medas tathā śramam

11

११.१०bv -गण्डोरूदर-वृद्ध-ताः अल्पे ऽपि चेष्टिते श्वासं स्फिक्-स्तनोदर-लम्बनम् । अस्थ्य् अध्य्-अस्थ्य् अधि-दन्तांश् च मज्जा नेत्राङ्ग-गौरवम्

11.10bv -gaṇḍorūdara-vṛddha-tāḥ alpe 'pi ceṣṭite śvāsaṃ sphik-stanodara-lambanam | asthy adhy-asthy adhi-dantāṃś ca majjā netrāṅga-gauravam

12

११.१३cv मूत्रं तु वस्तेर् निस्तोदं पर्वसु स्थूल-मूलानि कुर्यात् कृच्छ्राण्य् अरूंषि च । अति-स्त्री-काम-तां वृद्धं शुक्तं शुक्राश्मरीम् अपि

11.13cv mūtraṃ tu vaster nistodaṃ parvasu sthūla-mūlāni kuryāt kṛcchrāṇy arūṃṣi ca | ati-strī-kāma-tāṃ vṛddhaṃ śuktaṃ śukrāśmarīm api

13

कुक्षाव् आध्मानम् आटोपं गौरवं वेदनां शकृत् । मूत्रं तु वस्ति-निस्तोदं कृते ऽप्य् अ-कृत-संज्ञ-ताम्

kukṣāv ādhmānam āṭopaṃ gauravaṃ vedanāṃ śakṛt | mūtraṃ tu vasti-nistodaṃ kṛte 'py a-kṛta-saṃjña-tām

14

स्वेदो ऽति-स्वेद-दौर्गन्ध्य-कण्डूर् एवं च लक्षयेत् । दूषिकादीन् अपि मलान् बाहुल्य-गुरु-तादिभिः

svedo 'ti-sveda-daurgandhya-kaṇḍūr evaṃ ca lakṣayet | dūṣikādīn api malān bāhulya-guru-tādibhiḥ

15

लिङ्गं क्षीणे ऽनिले ऽङ्गस्य सादो ऽल्पं भाषितेहितम् । संज्ञा-मोहस् तथा श्लेष्म-वृद्ध्य्-उक्तामय-संभवः

liṅgaṃ kṣīṇe 'nile 'ṅgasya sādo 'lpaṃ bhāṣitehitam | saṃjñā-mohas tathā śleṣma-vṛddhy-uktāmaya-saṃbhavaḥ

16

पित्ते मन्दो ऽनलः शीतं प्रभा-हानिः कफे भ्रमः । श्लेष्माशयानां शून्य-त्वं हृद्-द्रवः श्लथ-संधि-ता

pitte mando 'nalaḥ śītaṃ prabhā-hāniḥ kaphe bhramaḥ | śleṣmāśayānāṃ śūnya-tvaṃ hṛd-dravaḥ ślatha-saṃdhi-tā

17

११.१६dv हृद्-गदः श्लथ-संधि-ता रसे रौक्ष्यं श्रमः शोषो ग्लानिः शब्दा-सहिष्णु-ता । रक्ते ऽम्ल-शिशिर-प्रीति-सिरा-शैथिल्य-रूक्ष-ताः

11.16dv hṛd-gadaḥ ślatha-saṃdhi-tā rase raukṣyaṃ śramaḥ śoṣo glāniḥ śabdā-sahiṣṇu-tā | rakte 'mla-śiśira-prīti-sirā-śaithilya-rūkṣa-tāḥ

18

मांसे ऽक्ष-ग्लानि-गण्ड-स्फिक्-शुष्क-ता-संधि-वेदनाः । मेदसि स्वपनं कट्याः प्लीह्नो वृद्धिः कृशाङ्ग-ता

māṃse 'kṣa-glāni-gaṇḍa-sphik-śuṣka-tā-saṃdhi-vedanāḥ | medasi svapanaṃ kaṭyāḥ plīhno vṛddhiḥ kṛśāṅga-tā

19

अस्थ्न्य् अस्थि-तोदः शदनं दन्त-केश-नखादिषु । अस्थ्नां मज्जनि सौषिर्यं भ्रमस् तिमिर-दर्शनम्

asthny asthi-todaḥ śadanaṃ danta-keśa-nakhādiṣu | asthnāṃ majjani sauṣiryaṃ bhramas timira-darśanam

20

११.१९av अस्थ्न्य् अस्थि-तोदः सदनं शुक्रे चिरात् प्रसिच्येत शुक्रं शोणितम् एव वा । तोदो ऽत्य्-अर्थं वृषणयोर् मेढ्रं धूमायतीव च

11.19av asthny asthi-todaḥ sadanaṃ śukre cirāt prasicyeta śukraṃ śoṇitam eva vā | todo 'ty-arthaṃ vṛṣaṇayor meḍhraṃ dhūmāyatīva ca

21

पुरीषे वायुर् अन्त्राणि स-शब्दो वेष्टयन्न् इव । कुक्षौ भ्रमति यात्य् ऊर्ध्वं हृत्-पार्श्वे पीडयन् भृशम्

purīṣe vāyur antrāṇi sa-śabdo veṣṭayann iva | kukṣau bhramati yāty ūrdhvaṃ hṛt-pārśve pīḍayan bhṛśam

22

११.२१cv कुक्षिं भ्रमति यात्य् ऊर्ध्वं मूत्रे ऽल्पं मूत्रयेत् कृच्छ्राद् वि-वर्णं सास्रम् एव वा । स्वेदे रोम-च्युतिः स्तब्ध-रोम-ता स्फुटनं त्वचः

11.21cv kukṣiṃ bhramati yāty ūrdhvaṃ mūtre 'lpaṃ mūtrayet kṛcchrād vi-varṇaṃ sāsram eva vā | svede roma-cyutiḥ stabdha-roma-tā sphuṭanaṃ tvacaḥ

23

मलानाम् अति-सूक्ष्माणां दुर्-लक्ष्यं लक्षयेत् क्षयम् । स्व-मलायन-संशोष-तोद-शून्य-त्व-लाघवैः

malānām ati-sūkṣmāṇāṃ dur-lakṣyaṃ lakṣayet kṣayam | sva-malāyana-saṃśoṣa-toda-śūnya-tva-lāghavaiḥ

24

दोषादीनां यथा-स्वं च विद्याद् वृद्धि-क्षयौ भिषक् । क्षयेण विपरीतानां गुणानां वर्धनेन च

doṣādīnāṃ yathā-svaṃ ca vidyād vṛddhi-kṣayau bhiṣak | kṣayeṇa viparītānāṃ guṇānāṃ vardhanena ca

25

वृद्धिं मलानां सङ्गाच् च क्षयं चाति-विसर्गतः । मलोचित-त्वाद् देहस्य क्षयो वृद्धेस् तु पीडनः

vṛddhiṃ malānāṃ saṅgāc ca kṣayaṃ cāti-visargataḥ | malocita-tvād dehasya kṣayo vṛddhes tu pīḍanaḥ

26

तत्रास्थनि स्थितो वायुः पित्तं तु स्वेद-रक्तयोः । श्लेष्मा शेषेषु तेनैषाम् आश्रयाश्रयिणां मिथः

tatrāsthani sthito vāyuḥ pittaṃ tu sveda-raktayoḥ | śleṣmā śeṣeṣu tenaiṣām āśrayāśrayiṇāṃ mithaḥ

27

यद् एकस्य तद् अन्यस्य वर्धन-क्षपणौषधम् । अस्थि-मारुतयोर् नैवं प्रायो वृद्धिर् हि तर्पणात्

yad ekasya tad anyasya vardhana-kṣapaṇauṣadham | asthi-mārutayor naivaṃ prāyo vṛddhir hi tarpaṇāt

28

श्लेष्मणानुगता तस्मात् संक्षयस् तद्-विपर्ययात् । वायुनानुगतो ऽस्माच् च वृद्धि-क्षय-समुद्भवान्

śleṣmaṇānugatā tasmāt saṃkṣayas tad-viparyayāt | vāyunānugato 'smāc ca vṛddhi-kṣaya-samudbhavān

29

विकारान् साधयेच् छीघ्रं क्रमाल् लङ्घन-बृंहणैः । वायोर् अन्य-त्र तज्-जांस् तु तैर् एवोत्क्रम-योजितैः

vikārān sādhayec chīghraṃ kramāl laṅghana-bṛṃhaṇaiḥ | vāyor anya-tra taj-jāṃs tu tair evotkrama-yojitaiḥ

30

विशेषाद् रक्त-वृद्ध्य्-उत्थान् रक्त-स्रुति-विरेचनैः । मांस-वृद्धि-भवान् रोगान् शस्त्र-क्षाराग्नि-कर्मभिः

viśeṣād rakta-vṛddhy-utthān rakta-sruti-virecanaiḥ | māṃsa-vṛddhi-bhavān rogān śastra-kṣārāgni-karmabhiḥ

31

स्थौल्य-कार्श्योपचारेण मेदो-जान् अस्थि-संक्षयात् । जातान् क्षीर-घृतैस् तिक्त-संयुतैर् वस्तिभिस् तथा

sthaulya-kārśyopacāreṇa medo-jān asthi-saṃkṣayāt | jātān kṣīra-ghṛtais tikta-saṃyutair vastibhis tathā

1

११.३१dv -संयुक्तैर् वस्तिभिस् तथा मज्ज-शुक्रोद्भवान् रोगान् भोजनैः स्वादु-तिक्तकैः । वृद्धं शुक्रं व्यवायाद्यैर् यच् चान्यच् छुक्र-शोषिकम् ॥ ३१+

11.31dv -saṃyuktair vastibhis tathā majja-śukrodbhavān rogān bhojanaiḥ svādu-tiktakaiḥ | vṛddhaṃ śukraṃ vyavāyādyair yac cānyac chukra-śoṣikam || 31+

32

११.३१+१av प्रत्य्-अनीकौषधं मज्ज- ११.३१+१bv -शुक्र-वृद्धि-क्षये हितम् विड्-वृद्धि-जान् अतीसार-क्रियया विट्-क्षयोद्भवान् । मेषाज-मध्य-कुल्माष-यव-माष-द्वयादिभिः

11.31+1av praty-anīkauṣadhaṃ majja- 11.31+1bv -śukra-vṛddhi-kṣaye hitam viḍ-vṛddhi-jān atīsāra-kriyayā viṭ-kṣayodbhavān | meṣāja-madhya-kulmāṣa-yava-māṣa-dvayādibhiḥ

33

मूत्र-वृद्धि-क्षयोत्थांश् च मेह-कृच्छ्र-चिकित्सया । व्यायामाभ्यञ्जन-स्वेद-मद्यैः स्वेद-क्षयोद्भवान्

mūtra-vṛddhi-kṣayotthāṃś ca meha-kṛcchra-cikitsayā | vyāyāmābhyañjana-sveda-madyaiḥ sveda-kṣayodbhavān

34

११.३३av मूत्र-वृद्धि-क्षयोत्थांस् तु स्व-स्थान-स्थस्य कायाग्नेर् अंशा धातुषु संश्रिताः । तेषां सादाति-दीप्तिभ्यां धातु-वृद्धि-क्षयोद्भवः

11.33av mūtra-vṛddhi-kṣayotthāṃs tu sva-sthāna-sthasya kāyāgner aṃśā dhātuṣu saṃśritāḥ | teṣāṃ sādāti-dīptibhyāṃ dhātu-vṛddhi-kṣayodbhavaḥ

35

पूर्वो धातुः परं कुर्याद् वृद्धः क्षीणश् च तद्-विधम् । दोषा दुष्टा रसैर् धातून् दूषयन्त्य् उभये मलान्

pūrvo dhātuḥ paraṃ kuryād vṛddhaḥ kṣīṇaś ca tad-vidham | doṣā duṣṭā rasair dhātūn dūṣayanty ubhaye malān

36

अधो द्वे सप्त शिरसि खानि स्वेद-वहानि च । मला मलायनानि स्युर् यथा-स्वं तेष्व् अतो गदाः

adho dve sapta śirasi khāni sveda-vahāni ca | malā malāyanāni syur yathā-svaṃ teṣv ato gadāḥ

37

ओजस् तु तेजो धातूनां शुक्रान्तानां परं स्मृतम् । हृदय-स्थम् अपि व्यापि देह-स्थिति-निबन्धनम्

ojas tu tejo dhātūnāṃ śukrāntānāṃ paraṃ smṛtam | hṛdaya-stham api vyāpi deha-sthiti-nibandhanam

38

स्निग्धं सोमात्मकं शुद्धम् ईषल्-लोहित-पीतकम् । यन्-नाशे नियतं नाशो यस्मिंस् तिष्ठति तिष्ठति

snigdhaṃ somātmakaṃ śuddham īṣal-lohita-pītakam | yan-nāśe niyataṃ nāśo yasmiṃs tiṣṭhati tiṣṭhati

39

निष्पद्यन्ते यतो भावा विविधा देह-संश्रयाः । ओजः क्षीयेत कोप-क्षुद्-ध्यान-शोक-श्रमादिभिः

niṣpadyante yato bhāvā vividhā deha-saṃśrayāḥ | ojaḥ kṣīyeta kopa-kṣud-dhyāna-śoka-śramādibhiḥ

40

बिभेति दुर्-बलो ऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः । दुश्-छायो दुर्-मना रूक्षो भवेत् क्षामश् च तत्-क्षये

bibheti dur-balo 'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ | duś-chāyo dur-manā rūkṣo bhavet kṣāmaś ca tat-kṣaye

41

११.४०cv वि-च्छायो दुर्-मना रूक्षो ११.४०dv भवेत् क्षामश् च तत्-क्षयात् जीवनीयौषध-क्षीर-रसाद्यास् तत्र भेषजम् । ओजो-वृद्धौ हि देहस्य तुष्टि-पुष्टि-बलोदयः

11.40cv vi-cchāyo dur-manā rūkṣo 11.40dv bhavet kṣāmaś ca tat-kṣayāt jīvanīyauṣadha-kṣīra-rasādyās tatra bheṣajam | ojo-vṛddhau hi dehasya tuṣṭi-puṣṭi-balodayaḥ

42

११.४१cv ओजो-वृद्धौ च देहस्य ११.४१cv ओजो-वृद्धौ तु देहस्य ११.४१dv तुष्टि-पुष्टि-बलोदयाः यद् अन्नं द्वेष्टि यद् अपि प्रार्थयेता-विरोधि तु । तत् तत् त्यजन् समश्नंश् च तौ तौ वृद्धि-क्षयौ जयेत्

11.41cv ojo-vṛddhau ca dehasya 11.41cv ojo-vṛddhau tu dehasya 11.41dv tuṣṭi-puṣṭi-balodayāḥ yad annaṃ dveṣṭi yad api prārthayetā-virodhi tu | tat tat tyajan samaśnaṃś ca tau tau vṛddhi-kṣayau jayet

43

११.४२cv तत् तत् त्यजन् समश्नन् वा कुर्वते हि रुचिं दोषा विपरीत-समानयोः । वृद्धाः क्षीणाश् च भूयिष्ठं लक्षयन्त्य् अ-बुधास् तु न

11.42cv tat tat tyajan samaśnan vā kurvate hi ruciṃ doṣā viparīta-samānayoḥ | vṛddhāḥ kṣīṇāś ca bhūyiṣṭhaṃ lakṣayanty a-budhās tu na

44

११.४३av कुर्वन्ति हि रुचिं दोषा यथा-बलं यथा-स्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते । रूपाणि जहति क्षीणाः समाः स्वं कर्म कुर्वते

11.43av kurvanti hi ruciṃ doṣā yathā-balaṃ yathā-svaṃ ca doṣā vṛddhā vitanvate | rūpāṇi jahati kṣīṇāḥ samāḥ svaṃ karma kurvate

45

य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय । यस्माद् अतस् ते हित-चर्ययैव क्षयाद् विवृद्धेर् इव रक्षणीयाः

ya eva dehasya samā vivṛddhyai ta eva doṣā viṣamā vadhāya | yasmād atas te hita-caryayaiva kṣayād vivṛddher iva rakṣaṇīyāḥ

अध्यायः १२

1

पक्वाशय-कटी-सक्थि-श्रोत्रास्थि-स्पर्शनेन्द्रियम् । स्थानं वातस्य तत्रापि पक्वाधानं विशेषतः

pakvāśaya-kaṭī-sakthi-śrotrāsthi-sparśanendriyam | sthānaṃ vātasya tatrāpi pakvādhānaṃ viśeṣataḥ

2

नाभिर् आमाशयः स्वेदो लसीका रुधिरं रसः । दृक् स्पर्शनं च पित्तस्य नाभिर् अत्र विशेषतः

nābhir āmāśayaḥ svedo lasīkā rudhiraṃ rasaḥ | dṛk sparśanaṃ ca pittasya nābhir atra viśeṣataḥ

3

उरः-कण्ठ-शिरः-क्लोम-पर्वाण्य् आमाशयो रसः । मेदो घ्राणं च जिह्वा च कफस्य सु-तराम् उरः

uraḥ-kaṇṭha-śiraḥ-kloma-parvāṇy āmāśayo rasaḥ | medo ghrāṇaṃ ca jihvā ca kaphasya su-tarām uraḥ

4

प्राणादि-भेदात् पञ्चात्मा वायुः प्राणो ऽत्र मूर्ध-गः । उरः-कण्ठ-चरो बुद्धि-हृदयेन्द्रिय-चित्त-धृक्

prāṇādi-bhedāt pañcātmā vāyuḥ prāṇo 'tra mūrdha-gaḥ | uraḥ-kaṇṭha-caro buddhi-hṛdayendriya-citta-dhṛk

5

ष्ठीवन-क्षवथूद्गार-निःश्वासान्न-प्रवेश-कृत् । उरः स्थानम् उदानस्य नासा-नाभि-गलांश् चरेत्

ṣṭhīvana-kṣavathūdgāra-niḥśvāsānna-praveśa-kṛt | uraḥ sthānam udānasya nāsā-nābhi-galāṃś caret

6

१२.५dv नासा-नाभि-गलांश् चरन् वाक्-प्रवृत्ति-प्रयत्नोर्जा-बल-वर्ण-स्मृति-क्रियः । व्यानो हृदि स्थितः कृत्स्न-देह-चारी महा-जवः

12.5dv nāsā-nābhi-galāṃś caran vāk-pravṛtti-prayatnorjā-bala-varṇa-smṛti-kriyaḥ | vyāno hṛdi sthitaḥ kṛtsna-deha-cārī mahā-javaḥ

7

गत्य्-अपक्षेपणोत्क्षेप-निमेषोन्मेषणादिकाः । प्रायः सर्वाः क्रियास् तस्मिन् प्रतिबद्धाः शरीरिणाम्

gaty-apakṣepaṇotkṣepa-nimeṣonmeṣaṇādikāḥ | prāyaḥ sarvāḥ kriyās tasmin pratibaddhāḥ śarīriṇām

8

समानो ऽग्नि-समीप-स्थः कोष्ठे चरति सर्वतः । अन्नं गृह्णाति पचति विवेचयति मुञ्चति

samāno 'gni-samīpa-sthaḥ koṣṭhe carati sarvataḥ | annaṃ gṛhṇāti pacati vivecayati muñcati

9

अपानो ऽपान-गः श्रोणि-वस्ति-मेढ्रोरु-गो-चरः । शुक्रार्तव-शकृन्-मूत्र-गर्भ-निष्क्रमण-क्रियः

apāno 'pāna-gaḥ śroṇi-vasti-meḍhroru-go-caraḥ | śukrārtava-śakṛn-mūtra-garbha-niṣkramaṇa-kriyaḥ

10

पित्तं पञ्चात्मकं तत्र पक्वामाशय-मध्य-गम् । पञ्च-भूतात्मक-त्वे ऽपि यत् तैजस-गुणोदयात्

pittaṃ pañcātmakaṃ tatra pakvāmāśaya-madhya-gam | pañca-bhūtātmaka-tve 'pi yat taijasa-guṇodayāt

11

त्यक्त-द्रव्य-त्वं पाकादि-कर्मणानल-शब्दितम् । पचत्य् अन्नं विभजते सार-किट्टौ पृथक् तथा

tyakta-dravya-tvaṃ pākādi-karmaṇānala-śabditam | pacaty annaṃ vibhajate sāra-kiṭṭau pṛthak tathā

12

१२.११dv सार-किट्टे पृथक् तथा तत्र-स्थम् एव पित्तानां शेषाणाम् अप्य् अनुग्रहम् । करोति बल-दानेन पाचकं नाम तत् स्मृतम्

12.11dv sāra-kiṭṭe pṛthak tathā tatra-stham eva pittānāṃ śeṣāṇām apy anugraham | karoti bala-dānena pācakaṃ nāma tat smṛtam

13

आमाशयाश्रयं पित्तं रञ्जकं रस-रञ्जनात् । बुद्धि-मेधाभिमानाद्यैर् अभिप्रेतार्थ-साधनात्

āmāśayāśrayaṃ pittaṃ rañjakaṃ rasa-rañjanāt | buddhi-medhābhimānādyair abhipretārtha-sādhanāt

14

साधकं हृद्-गतं पित्तं रूपालोचनतः स्मृतम् । दृक्-स्थम् आलोचकं त्वक्-स्थं भ्राजकं भ्राजनात् त्वचः

sādhakaṃ hṛd-gataṃ pittaṃ rūpālocanataḥ smṛtam | dṛk-stham ālocakaṃ tvak-sthaṃ bhrājakaṃ bhrājanāt tvacaḥ

15

श्लेष्मा तु पञ्च-धोरः-स्थः स त्रिकस्य स्व-वीर्यतः । हृदयस्यान्न-वीर्याच् च तत्-स्थ एवाम्बु-कर्मणा

śleṣmā tu pañca-dhoraḥ-sthaḥ sa trikasya sva-vīryataḥ | hṛdayasyānna-vīryāc ca tat-stha evāmbu-karmaṇā

16

१२.१५av श्लेष्मापि पञ्च-धोरः-स्थः कफ-धाम्नां च शेषाणां यत् करोत्य् अवलम्बनम् । अतो ऽवलम्बकः श्लेष्मा यस् त्व् आमाशय-संस्थितः

12.15av śleṣmāpi pañca-dhoraḥ-sthaḥ kapha-dhāmnāṃ ca śeṣāṇāṃ yat karoty avalambanam | ato 'valambakaḥ śleṣmā yas tv āmāśaya-saṃsthitaḥ

17

१२.१६dv यस् त्व् आमाशय-संश्रितः क्लेदकः सो ऽन्न-संघात-क्लेदनाद् रस-बोधनात् । बोधको रसना-स्थायी शिरः-संस्थो ऽक्ष-तर्पणात्

12.16dv yas tv āmāśaya-saṃśritaḥ kledakaḥ so 'nna-saṃghāta-kledanād rasa-bodhanāt | bodhako rasanā-sthāyī śiraḥ-saṃstho 'kṣa-tarpaṇāt

18

तर्पकः संधि-संश्लेषाच् छ्लेषकः संधिषु स्थितः । इति प्रायेण दोषाणां स्थानान्य् अ-विकृतात्मनाम्

tarpakaḥ saṃdhi-saṃśleṣāc chleṣakaḥ saṃdhiṣu sthitaḥ | iti prāyeṇa doṣāṇāṃ sthānāny a-vikṛtātmanām

19

१२.१८bv छ्लेषकः संधि-संस्थितः व्यापिनाम् अपि जानीयात् कर्माणि च पृथक् पृथक् । उष्णेन युक्ता रूक्षाद्या वायोः कुर्वन्ति संचयम्

12.18bv chleṣakaḥ saṃdhi-saṃsthitaḥ vyāpinām api jānīyāt karmāṇi ca pṛthak pṛthak | uṣṇena yuktā rūkṣādyā vāyoḥ kurvanti saṃcayam

20

शीतेन कोपम् उष्णेन शमं स्निग्धादयो गुणाः । शीतेन युक्तास् तीक्ष्णाद्याश् चयं पित्तस्य कुर्वते

śītena kopam uṣṇena śamaṃ snigdhādayo guṇāḥ | śītena yuktās tīkṣṇādyāś cayaṃ pittasya kurvate

21

उष्णेन कोपं मन्दाद्याः शमं शीतोपसंहिताः । शीतेन युक्ताः स्निग्धाद्याः कुर्वते श्लेष्मणश् चयम्

uṣṇena kopaṃ mandādyāḥ śamaṃ śītopasaṃhitāḥ | śītena yuktāḥ snigdhādyāḥ kurvate śleṣmaṇaś cayam

22

उष्णेन कोपं तेनैव गुणा रूक्षादयः शमम् । चयो वृद्धिः स्व-धाम्न्य् एव प्रद्वेषो वृद्धि-हेतुषु

uṣṇena kopaṃ tenaiva guṇā rūkṣādayaḥ śamam | cayo vṛddhiḥ sva-dhāmny eva pradveṣo vṛddhi-hetuṣu

23

विपरीत-गुणेच्छा च कोपस् तून्-मार्ग-गमि-ता । लिङ्गानां दर्शनं स्वेषाम् अ-स्वास्थ्यं रोग-संभवः

viparīta-guṇecchā ca kopas tūn-mārga-gami-tā | liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣām a-svāsthyaṃ roga-saṃbhavaḥ

24

स्व-स्थान-स्थस्य सम-ता विकारा-संभवः शमः । चय-प्रकोप-प्रशमा वायोर् ग्रीष्मादिषु त्रिषु

sva-sthāna-sthasya sama-tā vikārā-saṃbhavaḥ śamaḥ | caya-prakopa-praśamā vāyor grīṣmādiṣu triṣu

25

वर्षादिषु तु पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिरादिषु । चीयते लघु-रूक्षाभिर् ओषधिभिः समीरणः

varṣādiṣu tu pittasya śleṣmaṇaḥ śiśirādiṣu | cīyate laghu-rūkṣābhir oṣadhibhiḥ samīraṇaḥ

26

१२.२५av वर्षादिषु च पित्तस्य तद्-विधस् तद्-विधे देहे कालस्यौष्ण्यान् न कुप्यति । अद्भिर् अम्ल-विपाकाभिर् ओषधिभिश् च तादृशम्

12.25av varṣādiṣu ca pittasya tad-vidhas tad-vidhe dehe kālasyauṣṇyān na kupyati | adbhir amla-vipākābhir oṣadhibhiś ca tādṛśam

27

पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः । चीयते स्निग्ध-शीताभिर् उदकौषधिभिः कफः

pittaṃ yāti cayaṃ kopaṃ na tu kālasya śaityataḥ | cīyate snigdha-śītābhir udakauṣadhibhiḥ kaphaḥ

28

तुल्ये ऽपि काले देहे च स्कन्न-त्वान् न प्रकुप्यति । इति काल-स्व-भावो ऽयम् आहारादि-वशात् पुनः

tulye 'pi kāle dehe ca skanna-tvān na prakupyati | iti kāla-sva-bhāvo 'yam āhārādi-vaśāt punaḥ

29

१२.२८bv स्कन्न-त्वान् न विकुप्यति चयादीन् यान्ति सद्यो ऽपि दोषाः काले ऽपि वा न तु । व्याप्नोति सहसा देहम् आ-पाद-तल-मस्तकम्

12.28bv skanna-tvān na vikupyati cayādīn yānti sadyo 'pi doṣāḥ kāle 'pi vā na tu | vyāpnoti sahasā deham ā-pāda-tala-mastakam

30

निवर्तते तु कुपितो मलो ऽल्पाल्पं जलौघ-वत् । नाना-रूपैर् अ-संख्येयैर् विकारैः कुपिता मलाः

nivartate tu kupito malo 'lpālpaṃ jalaugha-vat | nānā-rūpair a-saṃkhyeyair vikāraiḥ kupitā malāḥ

31

तापयन्ति तनुं तस्मात् तद्-धेत्व्-आकृति-साधनम् । शक्यं नैकैक-शो वक्तुम् अतः सामान्यम् उच्यते

tāpayanti tanuṃ tasmāt tad-dhetv-ākṛti-sādhanam | śakyaṃ naikaika-śo vaktum ataḥ sāmānyam ucyate

32

दोषा एव हि सर्वेषां रोगाणाम् एक-कारणम् । यथा पक्षी परिपतन् सर्वतः सर्वम् अप्य् अहः

doṣā eva hi sarveṣāṃ rogāṇām eka-kāraṇam | yathā pakṣī paripatan sarvataḥ sarvam apy ahaḥ

33

छायाम् अत्येति नात्मीयां यथा वा कृत्स्नम् अप्य् अदः । विकार-जातं विविधं त्रीन् गुणान् नातिवर्तते

chāyām atyeti nātmīyāṃ yathā vā kṛtsnam apy adaḥ | vikāra-jātaṃ vividhaṃ trīn guṇān nātivartate

34

तथा स्व-धातु-वैषम्य-निमित्तम् अपि सर्व-दा । विकार-जातं त्रीन् दोषान् तेषां कोपे तु कारणम्

tathā sva-dhātu-vaiṣamya-nimittam api sarva-dā | vikāra-jātaṃ trīn doṣān teṣāṃ kope tu kāraṇam

35

अर्थैर् अ-सात्म्यैः संयोगः कालः कर्म च दुष्-कृतम् । हीनाति-मिथ्या-योगेन भिद्यते तत् पुनस् त्रि-धा

arthair a-sātmyaiḥ saṃyogaḥ kālaḥ karma ca duṣ-kṛtam | hīnāti-mithyā-yogena bhidyate tat punas tri-dhā

36

हीनो ऽर्थेनेन्द्रियस्याल्पः संयोगः स्वेन नैव वा । अति-योगो ऽति-संसर्गः सूक्ष्म-भासुर-भैरवम्

hīno 'rthenendriyasyālpaḥ saṃyogaḥ svena naiva vā | ati-yogo 'ti-saṃsargaḥ sūkṣma-bhāsura-bhairavam

37

अत्य्-आसन्नाति-दूर-स्थं वि-प्रियं विकृतादि च । यद् अक्ष्णा वीक्ष्यते रूपं मिथ्या-योगः स दारुणः

aty-āsannāti-dūra-sthaṃ vi-priyaṃ vikṛtādi ca | yad akṣṇā vīkṣyate rūpaṃ mithyā-yogaḥ sa dāruṇaḥ

38

१२.३७dv मिथ्या-योगः सु-दारुणः एवम् अत्य्-उच्च-पूत्य्-आदीन् इन्द्रियार्थान् यथा-यथम् । विद्यात् कालस् तु शीतोष्ण-वर्षा-भेदात् त्रि-धा मतः

12.37dv mithyā-yogaḥ su-dāruṇaḥ evam aty-ucca-pūty-ādīn indriyārthān yathā-yatham | vidyāt kālas tu śītoṣṇa-varṣā-bhedāt tri-dhā mataḥ

39

१२.३८dv -वर्ष-भेदात् त्रि-धा मतः स हीनो हीन-शीतादिर् अति-योगो ऽति-लक्षणः । मिथ्या-योगस् तु निर्दिष्टो विपरीत-स्व-लक्षणः

12.38dv -varṣa-bhedāt tri-dhā mataḥ sa hīno hīna-śītādir ati-yogo 'ti-lakṣaṇaḥ | mithyā-yogas tu nirdiṣṭo viparīta-sva-lakṣaṇaḥ

40

काय-वाक्-चित्त-भेदेन कर्मापि विभजेत् त्रि-धा । कायादि-कर्मणो हीना प्रवृत्तिर् हीन-संज्ञकः

kāya-vāk-citta-bhedena karmāpi vibhajet tri-dhā | kāyādi-karmaṇo hīnā pravṛttir hīna-saṃjñakaḥ

41

१२.४०cv कायादि-कर्मणां हीना १२.४०dv प्रवृत्तिर् हीन-संज्ञिका अति-योगो ऽति-वृत्तिस् तु वेगोदीरण-धारणम् । विषमाङ्ग-क्रियारम्भ-पतन-स्खलनादिकम्

12.40cv kāyādi-karmaṇāṃ hīnā 12.40dv pravṛttir hīna-saṃjñikā ati-yogo 'ti-vṛttis tu vegodīraṇa-dhāraṇam | viṣamāṅga-kriyārambha-patana-skhalanādikam

42

१२.४१av अति-योगो ऽति-वृत्तिश् च भाषणं सामि-भुक्तस्य राग-द्वेष-भयादि च । कर्म प्राणातिपातादि दश-धा यच् च निन्दितम्

12.41av ati-yogo 'ti-vṛttiś ca bhāṣaṇaṃ sāmi-bhuktasya rāga-dveṣa-bhayādi ca | karma prāṇātipātādi daśa-dhā yac ca ninditam

43

मिथ्या-योगः समस्तो ऽसाव् इह वामु-त्र वा कृतम् । निदानम् एतद् दोषाणां कुपितास् तेन नैक-धा

mithyā-yogaḥ samasto 'sāv iha vāmu-tra vā kṛtam | nidānam etad doṣāṇāṃ kupitās tena naika-dhā

44

१२.४३bv इह चामु-त्र वा कृतम् कुर्वन्ति विविधान् व्याधीन् शाखा-कोष्ठास्थि-संधिषु । शाखा रक्तादयस् त्वक् च बाह्य-रोगायनं हि तत्

12.43bv iha cāmu-tra vā kṛtam kurvanti vividhān vyādhīn śākhā-koṣṭhāsthi-saṃdhiṣu | śākhā raktādayas tvak ca bāhya-rogāyanaṃ hi tat

45

१२.४४dv बाह्य-रोगायनं हि सा तद्-आश्रया मष-व्यङ्ग-गण्डालज्य्-अर्बुदादयः । बहिर्-भागाश् च दुर्-नाम-गुल्म-शोफादयो गदाः

12.44dv bāhya-rogāyanaṃ hi sā tad-āśrayā maṣa-vyaṅga-gaṇḍālajy-arbudādayaḥ | bahir-bhāgāś ca dur-nāma-gulma-śophādayo gadāḥ

46

अन्तः कोष्ठो महा-स्रोत आम-पक्वाशयाश्रयः । तत्-स्थानाः छर्द्य्-अतीसार-कास-श्वासोदर-ज्वराः

antaḥ koṣṭho mahā-srota āma-pakvāśayāśrayaḥ | tat-sthānāḥ chardy-atīsāra-kāsa-śvāsodara-jvarāḥ

47

अन्तर्-भागं च शोफार्शो-गुल्म-विसर्प-विद्रधि । शिरो-हृदय-वस्त्य्-आदि-मर्माण्य् अस्थ्नां च संधयः

antar-bhāgaṃ ca śophārśo-gulma-visarpa-vidradhi | śiro-hṛdaya-vasty-ādi-marmāṇy asthnāṃ ca saṃdhayaḥ

48

१२.४७dv -मर्माण्य् अस्थ्नां तु संधयः तन्-निबद्धाः सिरा-स्नायु-कण्डराद्याश् च मध्यमः । रोग-मार्गः स्थितास् तत्र यक्ष्म-पक्ष-वधार्दिताः

12.47dv -marmāṇy asthnāṃ tu saṃdhayaḥ tan-nibaddhāḥ sirā-snāyu-kaṇḍarādyāś ca madhyamaḥ | roga-mārgaḥ sthitās tatra yakṣma-pakṣa-vadhārditāḥ

49

मूर्धादि-रोगाः संध्य्-अस्थि-त्रिक-शूल-ग्रहादयः । स्रंस-व्यास-व्यध-स्वाप् अ-साद-रुक्-तोद-भेदनम्

mūrdhādi-rogāḥ saṃdhy-asthi-trika-śūla-grahādayaḥ | sraṃsa-vyāsa-vyadha-svāp a-sāda-ruk-toda-bhedanam

50

सङ्गाङ्ग-भङ्ग-संकोच-वर्त-हर्षण-तर्पणम् । कम्प-पारुष्य-सौषिर्य-शोष-स्पन्दन-वेष्टनम्

saṅgāṅga-bhaṅga-saṃkoca-varta-harṣaṇa-tarpaṇam | kampa-pāruṣya-sauṣirya-śoṣa-spandana-veṣṭanam

51

स्तम्भः कषाय-रस-ता वर्णः श्यावो ऽरुणो ऽपि वा । कर्माणि वायोः पित्तस्य दाह-रागोष्म-पाकि-ताः

stambhaḥ kaṣāya-rasa-tā varṇaḥ śyāvo 'ruṇo 'pi vā | karmāṇi vāyoḥ pittasya dāha-rāgoṣma-pāki-tāḥ

52

स्वेदः क्लेदः स्रुतिः कोथः सदनं मूर्छनं मदः । कटुकाम्लौ रसौ वर्णः पाण्डुरारुण-वर्जितः

svedaḥ kledaḥ srutiḥ kothaḥ sadanaṃ mūrchanaṃ madaḥ | kaṭukāmlau rasau varṇaḥ pāṇḍurāruṇa-varjitaḥ

53

श्लेष्मणः स्नेह-काठिन्य-कण्डू-शीत-त्व-गौरवम् । बन्धोपलेप-स्तैमित्य-शोफा-पक्त्य्-अति-निद्र-ताः

śleṣmaṇaḥ sneha-kāṭhinya-kaṇḍū-śīta-tva-gauravam | bandhopalepa-staimitya-śophā-pakty-ati-nidra-tāḥ

54

वर्णः श्वेतो रसौ स्वादु-लवणौ चिर-कारि-ता । इत्य् अ-शेषामय-व्यापि यद् उक्तं दोष-लक्षणम्

varṇaḥ śveto rasau svādu-lavaṇau cira-kāri-tā | ity a-śeṣāmaya-vyāpi yad uktaṃ doṣa-lakṣaṇam

55

दर्शनाद्यैर् अवहितस् तत् सम्यग् उपलक्षयेत् । व्याध्य्-अवस्था-विभाग-ज्ञः पश्यन्न् आर्तान् प्रति-क्षणम्

darśanādyair avahitas tat samyag upalakṣayet | vyādhy-avasthā-vibhāga-jñaḥ paśyann ārtān prati-kṣaṇam

56

अभ्यासात् प्राप्यते दृष्टिः कर्म-सिद्धि-प्रकाशिनी । रत्नादि-सद्-अ-सज्-ज्ञानं न शास्त्राद् एव जायते

abhyāsāt prāpyate dṛṣṭiḥ karma-siddhi-prakāśinī | ratnādi-sad-a-saj-jñānaṃ na śāstrād eva jāyate

57

१२.५६av अभ्यासाज् जायते दृष्टिः १२.५६av अभ्यासात् केवलं दृष्टिः दृष्टापचार-जः कश्-चित् कश्-चित् पूर्वापराध-जः । तत्-संकराद् भवत्य् अन्यो व्याधिर् एवं त्रि-धा स्मृतः

12.56av abhyāsāj jāyate dṛṣṭiḥ 12.56av abhyāsāt kevalaṃ dṛṣṭiḥ dṛṣṭāpacāra-jaḥ kaś-cit kaś-cit pūrvāparādha-jaḥ | tat-saṃkarād bhavaty anyo vyādhir evaṃ tri-dhā smṛtaḥ

58

१२.५७bv कश्-चित् पूर्वापचार-जः १२.५७dv व्याधिर् एवं त्रि-धा मतः यथा-निदानं दोषोत्थः कर्म-जो हेतुभिर् विना । महारम्भो ऽल्पके हेताव् आतङ्को दोष-कर्म-जः

12.57bv kaś-cit pūrvāpacāra-jaḥ 12.57dv vyādhir evaṃ tri-dhā mataḥ yathā-nidānaṃ doṣotthaḥ karma-jo hetubhir vinā | mahārambho 'lpake hetāv ātaṅko doṣa-karma-jaḥ

59

विपक्ष-शीलनात् पूर्वः कर्म-जः कर्म-संक्षयात् । गच्छत्य् उभय-जन्मा तु दोष-कर्म-क्षयात् क्षयम्

vipakṣa-śīlanāt pūrvaḥ karma-jaḥ karma-saṃkṣayāt | gacchaty ubhaya-janmā tu doṣa-karma-kṣayāt kṣayam

60

द्वि-धा स्व-पर-तन्त्र-त्वाद् व्याधयो ऽन्त्याः पुनर् द्वि-धा । पूर्व-जाः पूर्व-रूपाख्या जाताः पश्चाद् उपद्रवाः

dvi-dhā sva-para-tantra-tvād vyādhayo 'ntyāḥ punar dvi-dhā | pūrva-jāḥ pūrva-rūpākhyā jātāḥ paścād upadravāḥ

61

यथा-स्व-जन्मोपशयाः स्व-तन्त्राः स्पष्ट-लक्षणाः । विपरीतास् ततो ऽन्ये तु विद्याद् एवं मलान् अपि

yathā-sva-janmopaśayāḥ sva-tantrāḥ spaṣṭa-lakṣaṇāḥ | viparītās tato 'nye tu vidyād evaṃ malān api

62

ताō̃ लक्षयेद् अवहितो विकुर्वाणान् प्रति-ज्वरम् । तेषां प्रधान-प्रशमे प्रशमो ऽ-शाम्यतस् तथा

tāō̃ lakṣayed avahito vikurvāṇān prati-jvaram | teṣāṃ pradhāna-praśame praśamo '-śāmyatas tathā

63

पश्चाच् चिकित्सेत् तूर्णं वा बल-वन्तम् उपद्रवम् । व्याधि-क्लिष्ट-शरीरस्य पीडा-कर-तरो हि सः

paścāc cikitset tūrṇaṃ vā bala-vantam upadravam | vyādhi-kliṣṭa-śarīrasya pīḍā-kara-taro hi saḥ

64

१२.६३av पश्चाच् चिकित्सेत् पूर्वं वा विकार-नामा-कुशलो न जिह्रीयात् कदा-च-न । न हि सर्व-विकाराणां नामतो ऽस्ति ध्रुवा स्थितिः

12.63av paścāc cikitset pūrvaṃ vā vikāra-nāmā-kuśalo na jihrīyāt kadā-ca-na | na hi sarva-vikārāṇāṃ nāmato 'sti dhruvā sthitiḥ

65

स एव कुपितो दोषः समुत्थान-विशेषतः । स्थानान्तराणि च प्राप्य विकारान् कुरुते बहून्

sa eva kupito doṣaḥ samutthāna-viśeṣataḥ | sthānāntarāṇi ca prāpya vikārān kurute bahūn

66

तस्माद् विकार-प्रकृतीर् अधिष्ठानान्तराणि च । बुद्ध्वा हेतु-विशेषांश् च शीघ्रं कुर्याद् उपक्रमम्

tasmād vikāra-prakṛtīr adhiṣṭhānāntarāṇi ca | buddhvā hetu-viśeṣāṃś ca śīghraṃ kuryād upakramam

67

दूष्यं देशं बलं कालम् अनलं प्रकृतिं वयः । सत्-त्वं सात्म्यं तथाहारम् अवस्थाश् च पृथग्-विधाः

dūṣyaṃ deśaṃ balaṃ kālam analaṃ prakṛtiṃ vayaḥ | sat-tvaṃ sātmyaṃ tathāhāram avasthāś ca pṛthag-vidhāḥ

68

सूक्ष्म-सूक्ष्माः समीक्ष्यैषां दोषौषध-निरूपणे । यो वर्तते चिकित्सायां न स स्खलति जातु चित्

sūkṣma-sūkṣmāḥ samīkṣyaiṣāṃ doṣauṣadha-nirūpaṇe | yo vartate cikitsāyāṃ na sa skhalati jātu cit

69

गुर्व्-अल्प-व्याधि-संस्थानं सत्-त्व-देह-बला-बलात् । दृश्यते ऽप्य् अन्य-था-कारं तस्मिन्न् अवहितो भवेत्

gurv-alpa-vyādhi-saṃsthānaṃ sat-tva-deha-balā-balāt | dṛśyate 'py anya-thā-kāraṃ tasminn avahito bhavet

70

गुरुं लघुम् इति व्याधिं कल्पयंस् तु भिषग्-ब्रुवः । अल्प-दोषाकलनया पथ्ये विप्रतिपद्यते

guruṃ laghum iti vyādhiṃ kalpayaṃs tu bhiṣag-bruvaḥ | alpa-doṣākalanayā pathye vipratipadyate

71

१२.७०bv कलयंस् तु भिषग्-ब्रुवः १२.७०bv कल्पयंस् तु भिषग् ध्रुवम् ततो ऽल्पम् अल्प-वीर्यं वा गुरु-व्याधौ प्रयोजितम् । उदीरयेत्-तरां रोगान् संशोधनम् अ-योगतः

12.70bv kalayaṃs tu bhiṣag-bruvaḥ 12.70bv kalpayaṃs tu bhiṣag dhruvam tato 'lpam alpa-vīryaṃ vā guru-vyādhau prayojitam | udīrayet-tarāṃ rogān saṃśodhanam a-yogataḥ

72

शोधनं त्व् अति-योगेन विपरीतं विपर्यये । क्षिणुयान् न मलान् एव केवलं वपुर् अस्यति

śodhanaṃ tv ati-yogena viparītaṃ viparyaye | kṣiṇuyān na malān eva kevalaṃ vapur asyati

73

१२.७२dv केवलं वपुर् अप्य् अति अतो ऽभियुक्तः सततं सर्वम् आलोच्य सर्व-था । तथा युञ्जीत भैषज्यम् आरोग्याय यथा ध्रुवम्

12.72dv kevalaṃ vapur apy ati ato 'bhiyuktaḥ satataṃ sarvam ālocya sarva-thā | tathā yuñjīta bhaiṣajyam ārogyāya yathā dhruvam

74

१२.७३dv आरोग्याय यथा भवेत् वक्ष्यन्ते ऽतः परं दोषा वृद्धि-क्षय-विभेदतः । पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गस् त्रि-धा तत्र तु तान् नव

12.73dv ārogyāya yathā bhavet vakṣyante 'taḥ paraṃ doṣā vṛddhi-kṣaya-vibhedataḥ | pṛthak trīn viddhi saṃsargas tri-dhā tatra tu tān nava

75

१२.७४cv पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गं त्रीन् एव समया वृद्ध्या षड् एकस्यातिशायने । त्रयो-दश समस्तेषु षड् द्व्य्-एकातिशयेन तु

12.74cv pṛthak trīn viddhi saṃsargaṃ trīn eva samayā vṛddhyā ṣaḍ ekasyātiśāyane | trayo-daśa samasteṣu ṣaḍ dvy-ekātiśayena tu

76

१२.७५dv षड् द्व्य्-एकातिशयेन च एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्य-विकल्पनात् । पञ्च-विंशतिम् इत्य् एवं वृद्धैः क्षीणैश् च तावतः

12.75dv ṣaḍ dvy-ekātiśayena ca ekaṃ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamya-vikalpanāt | pañca-viṃśatim ity evaṃ vṛddhaiḥ kṣīṇaiś ca tāvataḥ

77

१२.७६cv पञ्च-विंशतिर् इत्य् एवं एकैक-वृद्धि-सम-ता-क्षयैः षट् ते पुनश् च षट् । एक-क्षय-द्वन्द्व-वृद्ध्या स-विपर्यययापि ते

12.76cv pañca-viṃśatir ity evaṃ ekaika-vṛddhi-sama-tā-kṣayaiḥ ṣaṭ te punaś ca ṣaṭ | eka-kṣaya-dvandva-vṛddhyā sa-viparyayayāpi te

अध्यायः १३

1

वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदः संशोधनं मृदु । स्वाद्व्-अम्ल-लवणोष्णानि भोज्यान्य् अभ्यङ्ग-मर्दनम्

vātasyopakramaḥ snehaḥ svedaḥ saṃśodhanaṃ mṛdu | svādv-amla-lavaṇoṣṇāni bhojyāny abhyaṅga-mardanam

2

वेष्टनं त्रासनं सेको मद्यं पैष्टिक-गौडिकम् । स्निग्धोष्णा वस्तयो वस्ति-नियमः सुख-शील-ता

veṣṭanaṃ trāsanaṃ seko madyaṃ paiṣṭika-gauḍikam | snigdhoṣṇā vastayo vasti-niyamaḥ sukha-śīla-tā

3

दीपनैः पाचनैः स्निग्धाः स्नेहाश् चानेक-योनयः । विशेषान् मेद्य-पिशित-रस-तैलानुवासनम्

dīpanaiḥ pācanaiḥ snigdhāḥ snehāś cāneka-yonayaḥ | viśeṣān medya-piśita-rasa-tailānuvāsanam

4

पित्तस्य सर्पिषः पानं स्वादु-शीतैर् विरेचनम् । स्वादु-तिक्त-कषायाणि भोजनान्य् औषधानि च

pittasya sarpiṣaḥ pānaṃ svādu-śītair virecanam | svādu-tikta-kaṣāyāṇi bhojanāny auṣadhāni ca

5

सु-गन्धि-शीत-हृद्यानां गन्धानाम् उपसेवनम् । कण्ठे-गुणानां हाराणां मणीनाम् उरसा धृतिः

su-gandhi-śīta-hṛdyānāṃ gandhānām upasevanam | kaṇṭhe-guṇānāṃ hārāṇāṃ maṇīnām urasā dhṛtiḥ

6

कर्पूर-चन्दनोशीरैर् अनुलेपः क्षणे क्षणे । प्रदोषश् चन्द्रमाः सौधं हारि गीतं हिमो ऽनिलः

karpūra-candanośīrair anulepaḥ kṣaṇe kṣaṇe | pradoṣaś candramāḥ saudhaṃ hāri gītaṃ himo 'nilaḥ

7

अ-यन्त्रण-सुखं मित्रं पुत्रः संदिग्ध-मुग्ध-वाक् । छन्दानुवर्तिनो दाराः प्रियाः शील-विभूषिताः

a-yantraṇa-sukhaṃ mitraṃ putraḥ saṃdigdha-mugdha-vāk | chandānuvartino dārāḥ priyāḥ śīla-vibhūṣitāḥ

8

१३.७av अ-यन्त्रण-मुखं मित्रं शीताम्बु-धारा-गर्भाणि गृहाण्य् उद्यान-दीर्घिकाः । सु-तीर्थ-विपुल-स्वच्छ-सलिलाशय-सैकते

13.7av a-yantraṇa-mukhaṃ mitraṃ śītāmbu-dhārā-garbhāṇi gṛhāṇy udyāna-dīrghikāḥ | su-tīrtha-vipula-svaccha-salilāśaya-saikate

9

साम्भो-ज-जल-तीरान्ते कायमाने द्रुमाकुले । सौम्या भावाः पयः सर्पिर् विरेकश् च विशेषतः

sāmbho-ja-jala-tīrānte kāyamāne drumākule | saumyā bhāvāḥ payaḥ sarpir virekaś ca viśeṣataḥ

10

१३.९bv कायमानं द्रुमाकुले श्लेष्मणो विधिना युक्तं तीक्ष्णं वमन-रेचनम् । अन्नं रूक्षाल्प-तीक्ष्णोष्णं कटु-तिक्त-कषायकम्

13.9bv kāyamānaṃ drumākule śleṣmaṇo vidhinā yuktaṃ tīkṣṇaṃ vamana-recanam | annaṃ rūkṣālpa-tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭu-tikta-kaṣāyakam

11

दीर्घ-काल-स्थितं मद्यं रति-प्रीतिः प्रजागरः । अनेक-रूपो व्यायामश् चिन्ता रूक्षं विमर्दनम्

dīrgha-kāla-sthitaṃ madyaṃ rati-prītiḥ prajāgaraḥ | aneka-rūpo vyāyāmaś cintā rūkṣaṃ vimardanam

12

विशेषाद् वमनं यूषः क्षौद्रं मेदो-घ्नम् औषधम् । धूमोपवास-गण्डूषा निः-सुख-त्वं सुखाय च

viśeṣād vamanaṃ yūṣaḥ kṣaudraṃ medo-ghnam auṣadham | dhūmopavāsa-gaṇḍūṣā niḥ-sukha-tvaṃ sukhāya ca

13

उपक्रमः पृथग् दोषान् यो ऽयम् उद्दिश्य कीर्तितः । संसर्ग-संनिपातेषु तं यथा-स्वं विकल्पयेत्

upakramaḥ pṛthag doṣān yo 'yam uddiśya kīrtitaḥ | saṃsarga-saṃnipāteṣu taṃ yathā-svaṃ vikalpayet

14

१३.१३dv तं यथा-स्वं प्रकल्पयेत् ग्रैष्मः प्रायो मरुत्-पित्ते वासन्तः कफ-मारुते । मरुतो योग-वाहि-त्वात् कफ-पित्ते तु शारदः

13.13dv taṃ yathā-svaṃ prakalpayet graiṣmaḥ prāyo marut-pitte vāsantaḥ kapha-mārute | maruto yoga-vāhi-tvāt kapha-pitte tu śāradaḥ

15

चय एव जयेद् दोषं कुपितं त्व् अ-विरोधयन् । सर्व-कोपे बलीयांसं शेष-दोषा-विरोधतः

caya eva jayed doṣaṃ kupitaṃ tv a-virodhayan | sarva-kope balīyāṃsaṃ śeṣa-doṣā-virodhataḥ

16

प्रयोगः शमयेद् व्याधिम् एकं यो ऽन्यम् उदीरयेत् । नासौ विशुद्धः शुद्धस् तु शमयेद् यो न कोपयेत्

prayogaḥ śamayed vyādhim ekaṃ yo 'nyam udīrayet | nāsau viśuddhaḥ śuddhas tu śamayed yo na kopayet

17

१३.१६av प्रयोगः शमयेद् व्याधिं १३.१६bv यो ऽन्यम् अन्यम् उदीरयेत् व्यायामाद् ऊष्मणस् तैक्ष्ण्याद् अ-हिताचरणाद् अपि । कोष्ठाच् छाखास्थि-मर्माणि द्रुत-त्वान् मारुतस्य च

13.16av prayogaḥ śamayed vyādhiṃ 13.16bv yo 'nyam anyam udīrayet vyāyāmād ūṣmaṇas taikṣṇyād a-hitācaraṇād api | koṣṭhāc chākhāsthi-marmāṇi druta-tvān mārutasya ca

18

दोषा यान्ति तथा तेभ्यः स्रोतो-मुख-विशोधनात् । वृद्ध्याभिष्यन्दनात् पाकात् कोष्ठं वायोश् च निग्रहात्

doṣā yānti tathā tebhyaḥ sroto-mukha-viśodhanāt | vṛddhyābhiṣyandanāt pākāt koṣṭhaṃ vāyoś ca nigrahāt

19

तत्र-स्थाश् च विलम्बेरन् भूयो हेतु-प्रतीक्षिणः । ते कालादि-बलं लब्ध्वा कुप्यन्त्य् अन्याश्रयेष्व् अपि

tatra-sthāś ca vilamberan bhūyo hetu-pratīkṣiṇaḥ | te kālādi-balaṃ labdhvā kupyanty anyāśrayeṣv api

20

तत्रान्य-स्थान-संस्थेषु तदीयाम् अ-बलेषु तु । कुर्याच् चिकित्सां स्वाम् एव बलेनान्याभिभाविषु

tatrānya-sthāna-saṃstheṣu tadīyām a-baleṣu tu | kuryāc cikitsāṃ svām eva balenānyābhibhāviṣu

21

आगन्तुं शमयेद् दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा । प्रायस् तिर्यग्-गता दोषाः क्लेशयन्त्य् आतुरांश् चिरम्

āgantuṃ śamayed doṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā | prāyas tiryag-gatā doṣāḥ kleśayanty āturāṃś ciram

1

साधारणं वा कुर्वीत क्रियाम् उभय-योगिनीम् ॥ २१.१+

sādhāraṇaṃ vā kurvīta kriyām ubhaya-yoginīm || 21.1+

22

कुर्यान् न तेषु त्वरया देहाग्नि-बल-वित् क्रियाम् । शमयेत् तान् प्रयोगेण सुखं वा कोष्ठम् आनयेत्

kuryān na teṣu tvarayā dehāgni-bala-vit kriyām | śamayet tān prayogeṇa sukhaṃ vā koṣṭham ānayet

23

ज्ञात्वा कोष्ठ-प्रपन्नांश् च यथासन्नं विनिर्हरेत् । स्रोतो-रोध-बल-भ्रंश-गौरवानिल-मूढ-ताः

jñātvā koṣṭha-prapannāṃś ca yathāsannaṃ vinirharet | sroto-rodha-bala-bhraṃśa-gauravānila-mūḍha-tāḥ

24

१३.२३dv -गौरवानिल-मूढ-ता आलस्या-पक्ति-निष्ठीव-मल-सङ्गा-रुचि-क्लमाः । लिङ्गं मलानां सामानां निर्-आमाणां विपर्ययः

13.23dv -gauravānila-mūḍha-tā ālasyā-pakti-niṣṭhīva-mala-saṅgā-ruci-klamāḥ | liṅgaṃ malānāṃ sāmānāṃ nir-āmāṇāṃ viparyayaḥ

1

विण्-मूत्र-नख-दन्त-त्वक्-चक्षुषां पीत-ता भवेत् । रक्त-त्वम् अथ कृष्ण-त्वं पृष्ठास्थि-कटि-संधि-रुक् ॥ २४.१+

viṇ-mūtra-nakha-danta-tvak-cakṣuṣāṃ pīta-tā bhavet | rakta-tvam atha kṛṣṇa-tvaṃ pṛṣṭhāsthi-kaṭi-saṃdhi-ruk || 24.1+

2

१३.२४.१+१dv पृष्ठास्थि-कटि-संधिषु शिरो-रुक् जायते तीव्रा निद्रा वि-रस-ता मुखे । क्व-चिच् च श्वयथुर् गात्रे ज्वरातीसार-हर्षणम् ॥ २४.१+

13.24.1+1dv pṛṣṭhāsthi-kaṭi-saṃdhiṣu śiro-ruk jāyate tīvrā nidrā vi-rasa-tā mukhe | kva-cic ca śvayathur gātre jvarātīsāra-harṣaṇam || 24.1+

25

ऊष्मणो ऽल्प-बल-त्वेन धातुम् आद्यम् अ-पाचितम् । दुष्टम् आमाशय-गतं रसम् आमं प्रचक्षते

ūṣmaṇo 'lpa-bala-tvena dhātum ādyam a-pācitam | duṣṭam āmāśaya-gataṃ rasam āmaṃ pracakṣate

26

अन्ये दोषेभ्य एवाति-दुष्टेभ्यो ऽन्यो-ऽन्य-मूर्छनात् । कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्य् आमस्य संभवम्

anye doṣebhya evāti-duṣṭebhyo 'nyo-'nya-mūrchanāt | kodravebhyo viṣasyeva vadanty āmasya saṃbhavam

27

आमेन तेन संपृक्ता दोषा दूष्याश् च दूषिताः । सामा इत्य् उपदिश्यन्ते ये च रोगास् तद्-उद्भवाः

āmena tena saṃpṛktā doṣā dūṣyāś ca dūṣitāḥ | sāmā ity upadiśyante ye ca rogās tad-udbhavāḥ

1

वायुः सामो विबन्धाग्नि-साद-स्तम्भान्त्र-कूजनैः । वेदना-शोफ-निस्तोदैः क्रम-शो ऽङ्गानि पीडयन् ॥ २७+

vāyuḥ sāmo vibandhāgni-sāda-stambhāntra-kūjanaiḥ | vedanā-śopha-nistodaiḥ krama-śo 'ṅgāni pīḍayan || 27+

2

विचरेद् युग-पच् चापि गृह्णाति कुपितो भृशम् । स्नेहाद्यैर् वृद्धिम् आयाति सूर्य-मेघोदये निशि ॥ २७+

vicared yuga-pac cāpi gṛhṇāti kupito bhṛśam | snehādyair vṛddhim āyāti sūrya-meghodaye niśi || 27+

3

निर्-आमो विशदो रूक्षो निर्-विबन्धो ऽल्प-वेदनः । विपरीत-गुणैः शान्तिं स्निग्धैर् याति विशेषतः ॥ २७+

nir-āmo viśado rūkṣo nir-vibandho 'lpa-vedanaḥ | viparīta-guṇaiḥ śāntiṃ snigdhair yāti viśeṣataḥ || 27+

4

दुर्-गन्धि हरितं श्यावं पित्तम् अम्लं घनं गुरु । अम्लीका-कण्ठ-हृद्-दाह-करं सामं विनिर्दिशेत् ॥ २७+

dur-gandhi haritaṃ śyāvaṃ pittam amlaṃ ghanaṃ guru | amlīkā-kaṇṭha-hṛd-dāha-karaṃ sāmaṃ vinirdiśet || 27+

5

आ-ताम्र-पीतम् अत्य्-उष्णं रसे कटुकम् अ-स्थिरम् । पक्वं वि-गन्धि विज्ञेयं रुचि-पक्ति-बल-प्रदम् ॥ २७+

ā-tāmra-pītam aty-uṣṇaṃ rase kaṭukam a-sthiram | pakvaṃ vi-gandhi vijñeyaṃ ruci-pakti-bala-pradam || 27+

6

१३.२७+५dv रुचि-वह्नि-बल-प्रदम् आविलस् तन्तुलः स्त्यानः कण्ठ-देशे ऽवतिष्ठते । सामो बलासो दुर्-गन्धिः क्षुद्-उद्गार-विघात-कृत् ॥ २७+

13.27+5dv ruci-vahni-bala-pradam āvilas tantulaḥ styānaḥ kaṇṭha-deśe 'vatiṣṭhate | sāmo balāso dur-gandhiḥ kṣud-udgāra-vighāta-kṛt || 27+

7

फेन-वान् पिण्डितः पाण्दुर् निः-सारो ऽ-गन्ध एव च । पक्वः स एव विज्ञेयश् छेद-वान् वक्त्र-शुद्धि-दः ॥ २७+

phena-vān piṇḍitaḥ pāṇdur niḥ-sāro '-gandha eva ca | pakvaḥ sa eva vijñeyaś cheda-vān vaktra-śuddhi-daḥ || 27+

28

सर्व-देह-प्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत् । लीनान् धातुष्व् अन्-उत्क्लिष्टान् फलाद् आमाद् रसान् इव

sarva-deha-pravisṛtān sāmān doṣān na nirharet | līnān dhātuṣv an-utkliṣṭān phalād āmād rasān iva

29

आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर् दुर्-निर्हर-त्वतः । पाचनैर् दीपनैः स्नेहैस् तान् स्वेदैश् च परिष्कृतान्

āśrayasya hi nāśāya te syur dur-nirhara-tvataḥ | pācanair dīpanaiḥ snehais tān svedaiś ca pariṣkṛtān

30

शोधयेच् छोधनैः काले यथासन्नं यथा-बलम् । हन्त्य् आशु युक्तं वक्त्रेण द्रव्यम् आमाशयान् मलान्

śodhayec chodhanaiḥ kāle yathāsannaṃ yathā-balam | hanty āśu yuktaṃ vaktreṇa dravyam āmāśayān malān

31

घ्राणेन चोर्ध्व-जत्रूत्थान् पक्वाधानाद् गुदेन च । उत्क्लिष्टान् अध ऊर्ध्वं वा न चामान् वहतः स्वयम्

ghrāṇena cordhva-jatrūtthān pakvādhānād gudena ca | utkliṣṭān adha ūrdhvaṃ vā na cāmān vahataḥ svayam

32

धारयेद् औषधैर् दोषान् विधृतास् ते हि रोग-दाः । प्रवृत्तान् प्राग् अतो दोषान् उपेक्षेत हिताशिनः

dhārayed auṣadhair doṣān vidhṛtās te hi roga-dāḥ | pravṛttān prāg ato doṣān upekṣeta hitāśinaḥ

33

विबद्धान् पाचनैस् तैस् तैः पाचयेन् निर्हरेत वा । श्रावणे कार्त्तिके चैत्रे मासि साधारणे क्रमात्

vibaddhān pācanais tais taiḥ pācayen nirhareta vā | śrāvaṇe kārttike caitre māsi sādhāraṇe kramāt

1

१३.३३bv पाचयेन् निर्हरेत् तथा प्रावृट्-शरद्-वसन्तेषु मासेष्व् एतेषु शोधयेत् । साधारणेषु विधिना त्रि-मासान्तरितान् मलान् ॥ ३३+

13.33bv pācayen nirharet tathā prāvṛṭ-śarad-vasanteṣu māseṣv eteṣu śodhayet | sādhāraṇeṣu vidhinā tri-māsāntaritān malān || 33+

34

ग्रीष्म-वर्षा-हिम-चितान् वाय्व्-आदीन् आशु निर्हरेत् । अत्य्-उष्ण-वर्ष-शीता हि ग्रीष्म-वर्षा-हिमागमाः

grīṣma-varṣā-hima-citān vāyv-ādīn āśu nirharet | aty-uṣṇa-varṣa-śītā hi grīṣma-varṣā-himāgamāḥ

35

संधौ साधारणे तेषां दुष्टान् दोषान् विशोधयेत् । स्वस्थ-वृत्तम् अभिप्रेत्य व्याधौ व्याधि-वशेन तु

saṃdhau sādhāraṇe teṣāṃ duṣṭān doṣān viśodhayet | svastha-vṛttam abhipretya vyādhau vyādhi-vaśena tu

1

त्रयः साधारणास् तेषाम् अन्तरे प्रावृषादयः । प्रावृट् शुचि-नभौ तेषु शरद् ऊर्ज-सहौ स्मृतौ ॥ ३५.१+

trayaḥ sādhāraṇās teṣām antare prāvṛṣādayaḥ | prāvṛṭ śuci-nabhau teṣu śarad ūrja-sahau smṛtau || 35.1+

2

तपस्यो मधु-मासश् च वसन्तः शोधनं प्रति । एतान् ऋतून् विकल्प्यैवं दद्यात् संशोधनं भिषक् ॥ ३५.१+

tapasyo madhu-māsaś ca vasantaḥ śodhanaṃ prati | etān ṛtūn vikalpyaivaṃ dadyāt saṃśodhanaṃ bhiṣak || 35.1+

36

कृत्वा शीतोष्ण-वृष्टीनां प्रतीकारं यथा-यथम् । प्रयोजयेत् क्रियां प्राप्तां क्रिया-कालं न हापयेत्

kṛtvā śītoṣṇa-vṛṣṭīnāṃ pratīkāraṃ yathā-yatham | prayojayet kriyāṃ prāptāṃ kriyā-kālaṃ na hāpayet

37

युञ्ज्याद् अन्-अन्नम् अन्नादौ मध्ये ऽन्ते कवडान्तरे । ग्रासे ग्रासे मुहुः सान्नं सामुद्गं निशि चौषधम्

yuñjyād an-annam annādau madhye 'nte kavaḍāntare | grāse grāse muhuḥ sānnaṃ sāmudgaṃ niśi cauṣadham

38

कफोद्रेके गदे ऽन्-अन्नं बलिनो रोग-रोगिणोः । अन्नादौ वि-गुणे ऽपाने समाने मध्य इष्यते

kaphodreke gade 'n-annaṃ balino roga-rogiṇoḥ | annādau vi-guṇe 'pāne samāne madhya iṣyate

39

व्याने ऽन्ते प्रातर्-आशस्य सायम्-आशस्य तूत्तरे । ग्रास-ग्रासान्तयोः प्राणे प्रदुष्टे मातरिश्वनि

vyāne 'nte prātar-āśasya sāyam-āśasya tūttare | grāsa-grāsāntayoḥ prāṇe praduṣṭe mātariśvani

40

मुहुर् मुहुर् विष-च्छर्दि-हिध्मा-तृट्-श्वास-कासिषु । योज्यं स-भोज्यं भैषज्यं भोज्यैश् चित्रैर् अ-रोचके

muhur muhur viṣa-cchardi-hidhmā-tṛṭ-śvāsa-kāsiṣu | yojyaṃ sa-bhojyaṃ bhaiṣajyaṃ bhojyaiś citrair a-rocake

41

कम्पाक्षेपक-हिध्मासु सामुद्गं लघु-भोजिनाम् । ऊर्ध्व-जत्रु-विकारेषु स्वप्न-काले प्रशस्यते

kampākṣepaka-hidhmāsu sāmudgaṃ laghu-bhojinām | ūrdhva-jatru-vikāreṣu svapna-kāle praśasyate

अध्यायः १४

1

उपक्रम्यस्य हि द्वि-त्वाद् द्वि-धैवोपक्रमो मतः । एकः संतर्पणस् तत्र द्वितीयश् चापतर्पणः

upakramyasya hi dvi-tvād dvi-dhaivopakramo mataḥ | ekaḥ saṃtarpaṇas tatra dvitīyaś cāpatarpaṇaḥ

2

बृंहणो लङ्घनश् चेति तत्-पर्यायाव् उदाहृतौ । बृंहणं यद् बृहत्-त्वाय लङ्घनं लाघवाय यत्

bṛṃhaṇo laṅghanaś ceti tat-paryāyāv udāhṛtau | bṛṃhaṇaṃ yad bṛhat-tvāya laṅghanaṃ lāghavāya yat

3

देहस्य भवतः प्रायो भौमापम् इतरच् च ते । स्नेहनं रूक्षणं कर्म स्वेदनं स्तम्भनं च यत्

dehasya bhavataḥ prāyo bhaumāpam itarac ca te | snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma svedanaṃ stambhanaṃ ca yat

4

भूतानां तद् अपि द्वैध्याद् द्वितयं नातिवर्तते । शोधनं शमनं चेति द्वि-धा तत्रापि लङ्घनम्

bhūtānāṃ tad api dvaidhyād dvitayaṃ nātivartate | śodhanaṃ śamanaṃ ceti dvi-dhā tatrāpi laṅghanam

5

यद् ईरयेद् बहिर् दोषान् पञ्च-धा शोधनं च तत् । निरूहो वमनं काय-शिरो-रेको ऽस्र-विस्रुतिः

yad īrayed bahir doṣān pañca-dhā śodhanaṃ ca tat | nirūho vamanaṃ kāya-śiro-reko 'sra-visrutiḥ

6

न शोधयति यद् दोषान् समान् नोदीरयत्य् अपि । समी-करोति विषमान् शमनं तच् च सप्त-धा

na śodhayati yad doṣān samān nodīrayaty api | samī-karoti viṣamān śamanaṃ tac ca sapta-dhā

7

पाचनं दीपनं क्षुत्-तृड्-व्यायामातप-मारुताः । बृंहणं शमनं त्व् एव वायोः पित्तानिलस्य च

pācanaṃ dīpanaṃ kṣut-tṛḍ-vyāyāmātapa-mārutāḥ | bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tv eva vāyoḥ pittānilasya ca

8

बृंहयेद् व्याधि-भैषज्य-मद्य-स्त्री-शोक-कर्शितान् । भाराध्वोरः-क्षत-क्षीण-रूक्ष-दुर्-बल-वातलान्

bṛṃhayed vyādhi-bhaiṣajya-madya-strī-śoka-karśitān | bhārādhvoraḥ-kṣata-kṣīṇa-rūkṣa-dur-bala-vātalān

9

गर्भिणी-सूतिका-बाल-वृद्धान् ग्रीष्मे ऽपरान् अपि । मांस-क्षीर-सिता-सर्पिर्-मधुर-स्निग्ध-वस्तिभिः

garbhiṇī-sūtikā-bāla-vṛddhān grīṣme 'parān api | māṃsa-kṣīra-sitā-sarpir-madhura-snigdha-vastibhiḥ

10

स्वप्न-शय्या-सुखाभ्यङ्ग-स्नान-निर्वृति-हर्षणैः । मेहाम-दोषाति-स्निग्ध-ज्वरोरु-स्तम्भ-कुष्ठिनः

svapna-śayyā-sukhābhyaṅga-snāna-nirvṛti-harṣaṇaiḥ | mehāma-doṣāti-snigdha-jvaroru-stambha-kuṣṭhinaḥ

11

विसर्प-विद्रधि-प्लीह-शिरः-कण्ठाक्षि-रोगिणः । स्थूलांश् च लङ्घयेन् नित्यं शिशिरे त्व् अपरान् अपि

visarpa-vidradhi-plīha-śiraḥ-kaṇṭhākṣi-rogiṇaḥ | sthūlāṃś ca laṅghayen nityaṃ śiśire tv aparān api

12

तत्र संशोधनैः स्थौल्य-बल-पित्त-कफाधिकान् । आम-दोष-ज्वर-च्छर्दिर्-अतीसार-हृद्-आमयैः

tatra saṃśodhanaiḥ sthaulya-bala-pitta-kaphādhikān | āma-doṣa-jvara-cchardir-atīsāra-hṛd-āmayaiḥ

13

विबन्ध-गौरवोद्गार-हृल्-लासादिभिर् आतुरान् । मध्य-स्थौल्यादिकान् प्रायः पूर्वं पाचन-दीपनैः

vibandha-gauravodgāra-hṛl-lāsādibhir āturān | madhya-sthaulyādikān prāyaḥ pūrvaṃ pācana-dīpanaiḥ

14

एभिर् एवामयैर् आर्तान् हीन-स्थौल्य-बलाधिकान् । क्षुत्-तृष्णा-निग्रहैर् दोषैस् त्व् आर्तान् मध्य-बलैर् दृढान्

ebhir evāmayair ārtān hīna-sthaulya-balādhikān | kṣut-tṛṣṇā-nigrahair doṣais tv ārtān madhya-balair dṛḍhān

15

१४.१४cv क्षुत्-तृष्णा-निग्रहैर् दोषैर् १४.१४cv क्षुत्-तृष्णा-निग्रहैर् दोषैश् १४.१४dv चार्तान् मध्य-बलैर् दृढान् समीरणातपायासैः किम् उताल्प-बलैर् नरान् । न बृंहयेल् लङ्घनीयान् बृंह्यांस् तु मृदु लङ्घयेत्

14.14cv kṣut-tṛṣṇā-nigrahair doṣair 14.14cv kṣut-tṛṣṇā-nigrahair doṣaiś 14.14dv cārtān madhya-balair dṛḍhān samīraṇātapāyāsaiḥ kim utālpa-balair narān | na bṛṃhayel laṅghanīyān bṛṃhyāṃs tu mṛdu laṅghayet

16

युक्त्या वा देश-कालादि-बलतस् तान् उपाचरेत् । बृंहिते स्याद् बलं पुष्टिस् तत्-साध्यामय-संक्षयः

yuktyā vā deśa-kālādi-balatas tān upācaret | bṛṃhite syād balaṃ puṣṭis tat-sādhyāmaya-saṃkṣayaḥ

17

वि-मलेन्द्रिय-ता सर्गो मलानां लाघवं रुचिः । क्षुत्-तृट्-सहोदयः शुद्ध-हृदयोद्गार-कण्ठ-ता

vi-malendriya-tā sargo malānāṃ lāghavaṃ ruciḥ | kṣut-tṛṭ-sahodayaḥ śuddha-hṛdayodgāra-kaṇṭha-tā

18

व्याधि-मार्दवम् उत्साहस् तन्द्रा-नाशश् च लङ्घिते । अन्-अपेक्षित-मात्रादि-सेविते कुरुतस् तु ते

vyādhi-mārdavam utsāhas tandrā-nāśaś ca laṅghite | an-apekṣita-mātrādi-sevite kurutas tu te

19

अति-स्थौल्याति-कार्श्यादीन् वक्ष्यन्ते ते च सौषधाः । रूपं तैर् एव च ज्ञेयम् अति-बृंहित-लङ्घिते

ati-sthaulyāti-kārśyādīn vakṣyante te ca sauṣadhāḥ | rūpaṃ tair eva ca jñeyam ati-bṛṃhita-laṅghite

20

१४.१९cv रूपं तैर् एव विज्ञेयम् अति-स्थौल्यापची-मेह-ज्वरोदर-भगन्दरान् । कास-संन्यास-कृच्छ्राम-कुष्ठादीन् अति-दारुणान्

14.19cv rūpaṃ tair eva vijñeyam ati-sthaulyāpacī-meha-jvarodara-bhagandarān | kāsa-saṃnyāsa-kṛcchrāma-kuṣṭhādīn ati-dāruṇān

21

तत्र मेदो-ऽनिल-श्लेष्म-नाशनं सर्वम् इष्यते । कुलत्थ-जूर्ण-श्यामाक-यव-मुद्ग-मधूदकम्

tatra medo-'nila-śleṣma-nāśanaṃ sarvam iṣyate | kulattha-jūrṇa-śyāmāka-yava-mudga-madhūdakam

22

मस्तु-दण्डाहतारिष्ट-चिन्ता-शोधन-जागरम् । मधुना त्रि-फलां लिह्याद् गुडूचीम् अभयां घनम्

mastu-daṇḍāhatāriṣṭa-cintā-śodhana-jāgaram | madhunā tri-phalāṃ lihyād guḍūcīm abhayāṃ ghanam

23

रसाञ्जनस्य महतः पञ्च-मूलस्य गुग्गुलोः । शिला-जतु-प्रयोगश् च साग्निमन्थ-रसो हितः

rasāñjanasya mahataḥ pañca-mūlasya gugguloḥ | śilā-jatu-prayogaś ca sāgnimantha-raso hitaḥ

24

१४.२३cv शिलाह्वस्य प्रयोगश् च विडङ्गं नागरं क्षारः काल-लोह-रजो मधु । यवामलक-चूर्णं च योगो ऽति-स्थौल्य-दोष-जित्

14.23cv śilāhvasya prayogaś ca viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kāla-loha-rajo madhu | yavāmalaka-cūrṇaṃ ca yogo 'ti-sthaulya-doṣa-jit

25

व्योष-कट्वी-वरा-शिग्रु-विडङ्गातिविषा-स्थिराः । हिङ्गु-सौवर्चलाजाजी-यवानी-धान्य-चित्रकाः

vyoṣa-kaṭvī-varā-śigru-viḍaṅgātiviṣā-sthirāḥ | hiṅgu-sauvarcalājājī-yavānī-dhānya-citrakāḥ

26

निशे बृहत्यौ हपुषा पाठा मूलं च केम्बुकात् । एषां चूर्णं मधु घृतं तैलं च सदृशांशकम्

niśe bṛhatyau hapuṣā pāṭhā mūlaṃ ca kembukāt | eṣāṃ cūrṇaṃ madhu ghṛtaṃ tailaṃ ca sadṛśāṃśakam

27

१४.२६dv तैलं च सदृशांशिकम् सक्तुभिः षो-डश-गुणैर् युक्तं पीतं निहन्ति तत् । अति-स्थौल्यादिकान् सर्वान् रोगान् अन्यांश् च तद्-विधान्

14.26dv tailaṃ ca sadṛśāṃśikam saktubhiḥ ṣo-ḍaśa-guṇair yuktaṃ pītaṃ nihanti tat | ati-sthaulyādikān sarvān rogān anyāṃś ca tad-vidhān

28

हृद्-रोग-कामला-श्वित्र-श्वास-कास-गल-ग्रहान् । बुद्धि-मेधा-स्मृति-करं संनस्याग्नेश् च दीपनम्

hṛd-roga-kāmalā-śvitra-śvāsa-kāsa-gala-grahān | buddhi-medhā-smṛti-karaṃ saṃnasyāgneś ca dīpanam

29

अति-कार्श्यं भ्रमः कासस् तृष्णाधिक्यम् अ-रोचकः । स्नेहाग्नि-निद्रा-दृक्-श्रोत्र-शुक्रौजः-क्षुत्-स्वर-क्षयः

ati-kārśyaṃ bhramaḥ kāsas tṛṣṇādhikyam a-rocakaḥ | snehāgni-nidrā-dṛk-śrotra-śukraujaḥ-kṣut-svara-kṣayaḥ

30

१४.२९av अति-कार्श्यं भ्रमः श्वास- १४.२९bv -तृष्णाधिक्यम् अ-रोचकः वस्ति-हृन्-मूर्ध-जङ्घोरु-त्रिक-पार्श्व-रुजा ज्वरः । प्रलापोर्ध्वानिल-ग्लानि-च्छर्दि-पर्वास्थि-भेदनम्

14.29av ati-kārśyaṃ bhramaḥ śvāsa- 14.29bv -tṛṣṇādhikyam a-rocakaḥ vasti-hṛn-mūrdha-jaṅghoru-trika-pārśva-rujā jvaraḥ | pralāpordhvānila-glāni-cchardi-parvāsthi-bhedanam

31

१४.३०dv -च्छर्दिः-पर्वास्थि-भेदनम् वर्चो-मूत्र-ग्रहाद्याश् च जायन्ते ऽति-विलङ्घनात् । कार्श्यम् एव वरं स्थौल्यान् न हि स्थूलस्य भेषजम्

14.30dv -cchardiḥ-parvāsthi-bhedanam varco-mūtra-grahādyāś ca jāyante 'ti-vilaṅghanāt | kārśyam eva varaṃ sthaulyān na hi sthūlasya bheṣajam

32

१४.३१av विण्-मूत्रादि-ग्रहाद्याश् च १४.३१dv न हि स्थौल्यस्य भेषजम् बृंहणं लङ्घनं वालम् अति-मेदो-ऽग्नि-वात-जित् । मधुर-स्निग्ध-सौहित्यैर् यत् सौख्येन च नश्यति

14.31av viṇ-mūtrādi-grahādyāś ca 14.31dv na hi sthaulyasya bheṣajam bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ vālam ati-medo-'gni-vāta-jit | madhura-snigdha-sauhityair yat saukhyena ca naśyati

33

१४.३२av बृंहणं लङ्घनं नालम् १४.३२cv मधुर-स्नेह-सौहित्यैर् १४.३२dv यत् सौख्येन विनश्यति क्रशिमा स्थविमात्य्-अन्त-विपरीत-निषेवणैः । योजयेद् बृंहणं तत्र सर्वं पानान्न-भेषजम्

14.32av bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ nālam 14.32cv madhura-sneha-sauhityair 14.32dv yat saukhyena vinaśyati kraśimā sthavimāty-anta-viparīta-niṣevaṇaiḥ | yojayed bṛṃhaṇaṃ tatra sarvaṃ pānānna-bheṣajam

34

अ-चिन्तया हर्षणेन ध्रुवं संतर्पणेन च । स्वप्न-प्रसङ्गाच् च कृशो वराह इव पुष्यति

a-cintayā harṣaṇena dhruvaṃ saṃtarpaṇena ca | svapna-prasaṅgāc ca kṛśo varāha iva puṣyati

35

१४.३४av अ-चिन्तया प्रहर्षेण १४.३४cv स्वप्न-प्रसङ्गाच् च नरो न हि मांस-समं किञ्-चिद् अन्यद् देह-बृहत्-त्व-कृत् । मांसाद-मांसं मांसेन संभृत-त्वाद् विशेषतः

14.34av a-cintayā praharṣeṇa 14.34cv svapna-prasaṅgāc ca naro na hi māṃsa-samaṃ kiñ-cid anyad deha-bṛhat-tva-kṛt | māṃsāda-māṃsaṃ māṃsena saṃbhṛta-tvād viśeṣataḥ

36

१४.३५dv संभृत-त्वाद् विशिष्यते १४.३५dv संभृत-त्वाद् बृहत्-त्व-कृत् गुरु चा-तर्पणं स्थूले विपरीतं हितं कृशे । यव-गोधूमम् उभयोस् तद्-योग्याहित-कल्पनम्

14.35dv saṃbhṛta-tvād viśiṣyate 14.35dv saṃbhṛta-tvād bṛhat-tva-kṛt guru cā-tarpaṇaṃ sthūle viparītaṃ hitaṃ kṛśe | yava-godhūmam ubhayos tad-yogyāhita-kalpanam

37

१४.३६dv तद्-योग्य-हित-कल्पनम् १४.३६dv ततो ग्राहित-कल्पनम् दोष-गत्यातिरिच्यन्ते ग्राहि-भेद्य्-आदि-भेदतः । उपक्रमा न ते द्वि-त्वाद् भिन्ना अपि गदा इव

14.36dv tad-yogya-hita-kalpanam 14.36dv tato grāhita-kalpanam doṣa-gatyātiricyante grāhi-bhedy-ādi-bhedataḥ | upakramā na te dvi-tvād bhinnā api gadā iva

अध्यायः १५

1

मदन-मधुक-लम्बा-निम्ब-बिम्बी-विशाला-त्रपुस-कुटज-मूर्वा-देवदाली-कृमिघ्नम् । विदुल-दहन-चित्राः कोशवत्यौ करञ्जः कण-लवण-वचैला-सर्षपाश् छर्दनानि

madana-madhuka-lambā-nimba-bimbī-viśālā-trapusa-kuṭaja-mūrvā-devadālī-kṛmighnam | vidula-dahana-citrāḥ kośavatyau karañjaḥ kaṇa-lavaṇa-vacailā-sarṣapāś chardanāni

2

निकुम्भ-कुम्भ-त्रि-फला-गवाक्षी-स्नुक्-शङ्खिनी-नीलिनि-तिल्वकानि । शम्याक-कम्पिल्लक-हेमदुग्धा दुग्धं च मूत्रं च विरेचनानि

nikumbha-kumbha-tri-phalā-gavākṣī-snuk-śaṅkhinī-nīlini-tilvakāni | śamyāka-kampillaka-hemadugdhā dugdhaṃ ca mūtraṃ ca virecanāni

3

मदन-कुटज-कुष्ठ-देवदाली-मधुक-वचा-दश-मूल-दारु-रास्नाः । यव-मिशि-कृतवेधनं कुलत्था मधु लवणं त्रिवृता निरूहणानि

madana-kuṭaja-kuṣṭha-devadālī-madhuka-vacā-daśa-mūla-dāru-rāsnāḥ | yava-miśi-kṛtavedhanaṃ kulatthā madhu lavaṇaṃ trivṛtā nirūhaṇāni

4

१५.३cv यव-मिशि-कृतवेधनं कुलत्थो वेल्लापामार्ग-व्योष-दार्वी-सुराला बीजं शैरीषं बार्हतं शैग्रवं च । सारो माधूकः सैन्धवं तार्क्ष्य-शैलं त्रुट्यौ पृथ्वीका शोधयन्त्य् उत्तमाङ्गम्

15.3cv yava-miśi-kṛtavedhanaṃ kulattho vellāpāmārga-vyoṣa-dārvī-surālā bījaṃ śairīṣaṃ bārhataṃ śaigravaṃ ca | sāro mādhūkaḥ saindhavaṃ tārkṣya-śailaṃ truṭyau pṛthvīkā śodhayanty uttamāṅgam

5

भद्रदारु नतं कुष्ठं दश-मूलं बला-द्वयम् । वायुं वीरतरादिश् च विदार्य्-आदिश् च नाशयेत्

bhadradāru nataṃ kuṣṭhaṃ daśa-mūlaṃ balā-dvayam | vāyuṃ vīratarādiś ca vidāry-ādiś ca nāśayet

6

१५.५bv दश-मूलं बला-त्रयम् १५.५dv विदार्य्-आदिश् च शोधयेत् दूर्वानन्ता निम्ब-वासात्मगुप्ता गुन्द्राभीरुः शीतपाकी प्रियङ्गुः । न्यग्रोधादिः पद्मकादिः स्थिरे द्वे पद्मं वन्यं शारिवादिश् च पित्तम्

15.5bv daśa-mūlaṃ balā-trayam 15.5dv vidāry-ādiś ca śodhayet dūrvānantā nimba-vāsātmaguptā gundrābhīruḥ śītapākī priyaṅguḥ | nyagrodhādiḥ padmakādiḥ sthire dve padmaṃ vanyaṃ śārivādiś ca pittam

7

आरग्वधादिर् अर्कादिर् मुष्ककाद्यो ऽसनादिकः । सुरसादिः स-मुस्तादिर् वत्सकादिर् बलास-जित्

āragvadhādir arkādir muṣkakādyo 'sanādikaḥ | surasādiḥ sa-mustādir vatsakādir balāsa-jit

8

जीवन्ती-काकोल्यौ मेदे द्वे मुद्ग-माषपर्ण्यौ च । ऋषभक-जीवक-मधुकं चेति गणो जीवनीयाख्यः

jīvantī-kākolyau mede dve mudga-māṣaparṇyau ca | ṛṣabhaka-jīvaka-madhukaṃ ceti gaṇo jīvanīyākhyaḥ

9

विदारि-पञ्चाङ्गुल-वृश्चिकाली-वृश्चीव-देवाह्वय-शूर्पपर्ण्यः । कण्डूकरी जीवन-ह्रस्व-संज्ञे द्वे पञ्चके गोपसुता त्रिपादी

vidāri-pañcāṅgula-vṛścikālī-vṛścīva-devāhvaya-śūrpaparṇyaḥ | kaṇḍūkarī jīvana-hrasva-saṃjñe dve pañcake gopasutā tripādī

10

१५.९bv -वृश्चीव-देवा-द्वय-शूर्पपर्ण्यः १५.९dv कण्डूकरी गोपसुता त्रिपादी विदार्य्-आदिर् अयं हृद्यो बृंहणो वात-पित्त-हा । शोष-गुल्माङ्ग-मर्दोर्ध्व-श्वास-कास-हरो गणः

15.9bv -vṛścīva-devā-dvaya-śūrpaparṇyaḥ 15.9dv kaṇḍūkarī gopasutā tripādī vidāry-ādir ayaṃ hṛdyo bṛṃhaṇo vāta-pitta-hā | śoṣa-gulmāṅga-mardordhva-śvāsa-kāsa-haro gaṇaḥ

11

१५.१०cv शोष-गुल्माङ्ग-सादोर्ध्व- शारिवोशीर-काश्मर्य-मधूक-शिशिर-द्वयम् । यष्टी परूषकं हन्ति दाह-पित्तास्र-तृड्-ज्वरान्

15.10cv śoṣa-gulmāṅga-sādordhva- śārivośīra-kāśmarya-madhūka-śiśira-dvayam | yaṣṭī parūṣakaṃ hanti dāha-pittāsra-tṛḍ-jvarān

12

पद्मक-पुण्ड्रौ वृद्धि-तुगर्द्ध्यः शृङ्ग्य् अमृता दश जीवन-संज्ञाः । स्तन्य-करा घ्नन्तीरण-पित्तं प्रीणन-जीवन-बृंहण-वृष्याः

padmaka-puṇḍrau vṛddhi-tugarddhyaḥ śṛṅgy amṛtā daśa jīvana-saṃjñāḥ | stanya-karā ghnantīraṇa-pittaṃ prīṇana-jīvana-bṛṃhaṇa-vṛṣyāḥ

13

परूषकं वरा द्राक्षा कट्फलं कतकात् फलम् । राजाह्वं दाडिमं शाकं तृण्-मूत्रामय-वात-जित्

parūṣakaṃ varā drākṣā kaṭphalaṃ katakāt phalam | rājāhvaṃ dāḍimaṃ śākaṃ tṛṇ-mūtrāmaya-vāta-jit

14

अञ्जनं फलिनी मांसी पद्मोत्पल-रसाञ्जनम् । सैला-मधुक-नागाह्वं विषान्तर्-दाह-पित्त-नुत्

añjanaṃ phalinī māṃsī padmotpala-rasāñjanam | sailā-madhuka-nāgāhvaṃ viṣāntar-dāha-pitta-nut

15

१५.१४dv विषान्तर्-दाह-पित्त-जित् १५.१४dv विषान्तर्-दाह-पित्त-हृत् पटोल-कटु-रोहिणी-चन्दनं मधुस्रव-गुडूचि-पाठान्वितम् । निहन्ति कफ-पित्त-कुष्ठ-ज्वरान् विषं वमिम् अ-रोचकं कामलाम्

15.14dv viṣāntar-dāha-pitta-jit 15.14dv viṣāntar-dāha-pitta-hṛt paṭola-kaṭu-rohiṇī-candanaṃ madhusrava-guḍūci-pāṭhānvitam | nihanti kapha-pitta-kuṣṭha-jvarān viṣaṃ vamim a-rocakaṃ kāmalām

16

गुडूची-पद्मकारिष्ट-धानका-रक्त-चन्दनम् । पित्त-श्लेष्म-ज्वर-च्छर्दि-दाह-तृष्णा-घ्नम् अग्नि-कृत्

guḍūcī-padmakāriṣṭa-dhānakā-rakta-candanam | pitta-śleṣma-jvara-cchardi-dāha-tṛṣṇā-ghnam agni-kṛt

17

१५.१६bv -धान्यका-रक्त-चन्दनम् १५.१६bv -धान्यकं रक्त-चन्दनम् १५.१६bv -धनिका-रक्त-चन्दनम् आरग्वधेन्द्रयव-पाटलि-काकतिक्ता-निम्बामृता-मधुरसा-स्रुव-वृक्ष-पाठाः । भूनिम्ब-सैर्यक-पटोल-करञ्ज-युग्म-सप्तच्छदाग्नि-सुषवी-फल-बाण-घोण्टाः

15.16bv -dhānyakā-rakta-candanam 15.16bv -dhānyakaṃ rakta-candanam 15.16bv -dhanikā-rakta-candanam āragvadhendrayava-pāṭali-kākatiktā-nimbāmṛtā-madhurasā-sruva-vṛkṣa-pāṭhāḥ | bhūnimba-sairyaka-paṭola-karañja-yugma-saptacchadāgni-suṣavī-phala-bāṇa-ghoṇṭāḥ

18

आरग्वधादिर् जयति च्छर्दि-कुष्ठ-विष-ज्वरान् । कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्ट-व्रण-विशोधनः

āragvadhādir jayati cchardi-kuṣṭha-viṣa-jvarān | kaphaṃ kaṇḍūṃ pramehaṃ ca duṣṭa-vraṇa-viśodhanaḥ

19

१५.१८dv मेदोदर-विशोधनः असन-तिनिश-भूर्ज-श्वेतवाह-प्रकीर्याः खदिर-कदर-भण्डी-शिंशिपा-मेषशृङ्ग्यः । त्रि-हिम-तल-पलाशा जोङ्गकः शाक-शालौ क्रमुक-धव-कलिङ्ग-च्छागकर्णाश्वकर्णाः

15.18dv medodara-viśodhanaḥ asana-tiniśa-bhūrja-śvetavāha-prakīryāḥ khadira-kadara-bhaṇḍī-śiṃśipā-meṣaśṛṅgyaḥ | tri-hima-tala-palāśā joṅgakaḥ śāka-śālau kramuka-dhava-kaliṅga-cchāgakarṇāśvakarṇāḥ

20

असनादिर् विजयते श्वित्र-कुष्ठ-कफ-क्रिमीन् । पाण्डु-रोगं प्रमेहं च मेदो-दोष-निबर्हणः

asanādir vijayate śvitra-kuṣṭha-kapha-krimīn | pāṇḍu-rogaṃ pramehaṃ ca medo-doṣa-nibarhaṇaḥ

21

१५.२०bv श्वित्र-कुष्ठ-वमि-क्रिमीन् वरुण-सैर्यक-युग्म-शतावरी-दहन-मोरट-बिल्व-विषाणिकाः । द्वि-बृहती-द्वि-करञ्ज-जया-द्वयं बहलपल्लव-दर्भ-रुजाकराः

15.20bv śvitra-kuṣṭha-vami-krimīn varuṇa-sairyaka-yugma-śatāvarī-dahana-moraṭa-bilva-viṣāṇikāḥ | dvi-bṛhatī-dvi-karañja-jayā-dvayaṃ bahalapallava-darbha-rujākarāḥ

22

१५.२१av वरण-सैर्यक-युग्म-शतावरी- वरुणादिः कफं मेदो मन्दाग्नि-त्वं नियच्छति । आढ्य-वातं शिरः-शूलं गुल्मं चान्तः स-विद्रधिम्

15.21av varaṇa-sairyaka-yugma-śatāvarī- varuṇādiḥ kaphaṃ medo mandāgni-tvaṃ niyacchati | āḍhya-vātaṃ śiraḥ-śūlaṃ gulmaṃ cāntaḥ sa-vidradhim

23

१५.२२av वरणादिः कफं मेदो १५.२२cv अधो-वातं शिरः-शूलं ऊषकस् तुत्थकं हिङ्गु कासीस-द्वय-सैन्धवम् । स-शिला-जतु कृच्छ्राश्म-गुल्म-मेदः-कफापहम्

15.22av varaṇādiḥ kaphaṃ medo 15.22cv adho-vātaṃ śiraḥ-śūlaṃ ūṣakas tutthakaṃ hiṅgu kāsīsa-dvaya-saindhavam | sa-śilā-jatu kṛcchrāśma-gulma-medaḥ-kaphāpaham

24

१५.२३dv -गुल्म-मेह-कफापहम् वेल्लन्तरारणिक-बूक-वृषाश्मभेद-गोकण्टकेत्कट-सहाचर-बाण-काशाः । वृक्षादनी-नल-कुश-द्वय-गुण्ठ-गुन्द्रा-भल्लूक-मोरट-कुरण्ट-करम्भ-पार्थाः

15.23dv -gulma-meha-kaphāpaham vellantarāraṇika-būka-vṛṣāśmabheda-gokaṇṭaketkaṭa-sahācara-bāṇa-kāśāḥ | vṛkṣādanī-nala-kuśa-dvaya-guṇṭha-gundrā-bhallūka-moraṭa-kuraṇṭa-karambha-pārthāḥ

25

१५.२४bv -गोकण्टकोत्कट-सहाचर-बाण-काशाः १५.२४cv वृक्षादनी-नल-कुश-द्वय-गुन्थ-गुन्द्रा- १५.२४cv वृक्षादनी-नल-कुश-द्वय-गुञ्छ-गुन्द्रा- १५.२४cv वृक्षादनी-नल-कुश-द्वय-गुच्छ-गुन्द्रा- वर्गो वीरतराद्यो ऽयं हन्ति वात-कृतान् गदान् । अश्मरी-शर्करा-मूत्र-कृच्छ्राघात-रुजा-हरः

15.24bv -gokaṇṭakotkaṭa-sahācara-bāṇa-kāśāḥ 15.24cv vṛkṣādanī-nala-kuśa-dvaya-guntha-gundrā- 15.24cv vṛkṣādanī-nala-kuśa-dvaya-guñcha-gundrā- 15.24cv vṛkṣādanī-nala-kuśa-dvaya-guccha-gundrā- vargo vīratarādyo 'yaṃ hanti vāta-kṛtān gadān | aśmarī-śarkarā-mūtra-kṛcchrāghāta-rujā-haraḥ

26

१५.२५dv -कृच्छ्राघात-रुजापहः लोध्र-शाबरक-लोध्र-पलाशा जिङ्गिनी-सरल-कट्फल-युक्ताः । कुत्सिताम्ब-कदली-गतशोकाः सैलवालु-परिपेलव-मोचाः

15.25dv -kṛcchrāghāta-rujāpahaḥ lodhra-śābaraka-lodhra-palāśā jiṅginī-sarala-kaṭphala-yuktāḥ | kutsitāmba-kadalī-gataśokāḥ sailavālu-paripelava-mocāḥ

27

१५.२६av लोध्र-शाबर-कदम्ब-पलाशा १५.२६bv झिञ्झिणी-सरल-कट्फल-युक्ताः एष लोध्रादिको नाम मेदः-कफ-हरो गणः । योनि-दोष-हरः स्तम्भी वर्ण्यो विष-विनाशनः

15.26av lodhra-śābara-kadamba-palāśā 15.26bv jhiñjhiṇī-sarala-kaṭphala-yuktāḥ eṣa lodhrādiko nāma medaḥ-kapha-haro gaṇaḥ | yoni-doṣa-haraḥ stambhī varṇyo viṣa-vināśanaḥ

28

अर्कालर्कौ नागदन्ती विशल्या भार्गी रास्ना वृश्चिकाली प्रकीर्या । प्रत्यक्पुष्पी पीततैलोदकीर्या श्वेता-युग्मं तापसानां च वृक्षः

arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārgī rāsnā vṛścikālī prakīryā | pratyakpuṣpī pītatailodakīryā śvetā-yugmaṃ tāpasānāṃ ca vṛkṣaḥ

29

अयम् अर्कादिको वर्गः कफ-मेदो-विषापहः । कृमि-कुष्ठ-प्रशमनो विशेषाद् व्रण-शोधनः

ayam arkādiko vargaḥ kapha-medo-viṣāpahaḥ | kṛmi-kuṣṭha-praśamano viśeṣād vraṇa-śodhanaḥ

30

१५.२९av अयम् अर्कादिको नाम सुरस-युग-फणिज्जं कालमाला विडङ्गं खरबुस-वृषकर्णी-कट्फलं कासमर्दः । क्षवक-सरसि-भार्गी-कार्मुकाः काकमाची कुलहल-विषमुष्टी भूस्तृणो भूतकेशी

15.29av ayam arkādiko nāma surasa-yuga-phaṇijjaṃ kālamālā viḍaṅgaṃ kharabusa-vṛṣakarṇī-kaṭphalaṃ kāsamardaḥ | kṣavaka-sarasi-bhārgī-kārmukāḥ kākamācī kulahala-viṣamuṣṭī bhūstṛṇo bhūtakeśī

31

१५.३०bv खरबुक-वृषकर्णी-कट्फलाः कासमर्दः १५.३०bv खरबुस-वृषकर्णी-कट्फलाः कासमर्दः १५.३०ब्च् खरमुख-वृषकर्णी-कट्फलं कासमर्दः १५.३०cv क्षवक-सुरसि-भार्गी-कार्मुकाः काकमाची १५.३०cv क्षवक-सुरसि-भार्गी-कामुकाः काकमाची १५.३०cv क्षवक-सरसि-भार्गी-कामुकाः काकमाची १५.३०cv क्षवक-स्वरसि-भार्गी-कार्मुकाः काकमाची सुरसादिर् गणः श्लेष्म-मेदः-कृमि-निषूदनः । प्रतिश्याया-रुचि-श्वास-कास-घ्नो व्रण-शोधनः

15.30bv kharabuka-vṛṣakarṇī-kaṭphalāḥ kāsamardaḥ 15.30bv kharabusa-vṛṣakarṇī-kaṭphalāḥ kāsamardaḥ 15.30bc kharamukha-vṛṣakarṇī-kaṭphalaṃ kāsamardaḥ 15.30cv kṣavaka-surasi-bhārgī-kārmukāḥ kākamācī 15.30cv kṣavaka-surasi-bhārgī-kāmukāḥ kākamācī 15.30cv kṣavaka-sarasi-bhārgī-kāmukāḥ kākamācī 15.30cv kṣavaka-svarasi-bhārgī-kārmukāḥ kākamācī surasādir gaṇaḥ śleṣma-medaḥ-kṛmi-niṣūdanaḥ | pratiśyāyā-ruci-śvāsa-kāsa-ghno vraṇa-śodhanaḥ

32

मुष्कक-स्नुग्-वरा-द्वीपि-पलाश-धव-शिंशिपाः । गुल्म-मेहाश्मरी-पाण्डु-मेदो-ऽर्शः-कफ-शुक्र-जित्

muṣkaka-snug-varā-dvīpi-palāśa-dhava-śiṃśipāḥ | gulma-mehāśmarī-pāṇḍu-medo-'rśaḥ-kapha-śukra-jit

33

१५.३२bv -पलाश-धव-शिंशिपम् वत्सक-मूर्वा-भार्गी-कटुका मरीचं घुणप्रिया च गण्डीरम् । एला पाठाजाजी कट्वङ्ग-फलाजमोद-सिद्धार्थ-वचाः

15.32bv -palāśa-dhava-śiṃśipam vatsaka-mūrvā-bhārgī-kaṭukā marīcaṃ ghuṇapriyā ca gaṇḍīram | elā pāṭhājājī kaṭvaṅga-phalājamoda-siddhārtha-vacāḥ

34

जीरक-हिङ्गु-विडङ्गं पशुगन्धा पञ्च-कोलकं हन्ति । चल-कफ-मेदः-पीनस-गुल्म-ज्वर-शूल-दुर्-नाम्नः

jīraka-hiṅgu-viḍaṅgaṃ paśugandhā pañca-kolakaṃ hanti | cala-kapha-medaḥ-pīnasa-gulma-jvara-śūla-dur-nāmnaḥ

35

१५.३४dv पशुगन्धा पञ्च-कोलकं घ्नन्ति वचा-जलद-देवाह्व-नागरातिविषाभयाः । हरिद्रा-द्वय-यष्ट्य्-आह्व-कलशी-कुटजोद्भवाः

15.34dv paśugandhā pañca-kolakaṃ ghnanti vacā-jalada-devāhva-nāgarātiviṣābhayāḥ | haridrā-dvaya-yaṣṭy-āhva-kalaśī-kuṭajodbhavāḥ

36

वचा-हरिद्रादि-गणाव् आमातीसार-नाशनौ । मेदः-कफाढ्य-पवन-स्तन्य-दोष-निबर्हणौ

vacā-haridrādi-gaṇāv āmātīsāra-nāśanau | medaḥ-kaphāḍhya-pavana-stanya-doṣa-nibarhaṇau

37

१५.३६bv आमातीसार-पाचनौ प्रियङ्गु-पुष्पाञ्जन-युग्म-पद्माः पद्माद् रजो योजनवल्ल्य् अनन्ता । मानद्रुमो मोच-रसः समङ्गा पुन्नाग-शीतं मदनीय-हेतुः

15.36bv āmātīsāra-pācanau priyaṅgu-puṣpāñjana-yugma-padmāḥ padmād rajo yojanavally anantā | mānadrumo moca-rasaḥ samaṅgā punnāga-śītaṃ madanīya-hetuḥ

38

१५.३७cv सारद्रुमो मोच-रसः समङ्गा १५.३७dv पुन्नाम-शीतं मदनीय-हेतुः अम्बष्ठा मधुकं नमस्करी नन्दीवृक्ष-पलाश-कच्छुराः । लोध्रं धातकि-बिल्व-पेशिके कट्वङ्गः कमलोद्भवं रजः

15.37cv sāradrumo moca-rasaḥ samaṅgā 15.37dv punnāma-śītaṃ madanīya-hetuḥ ambaṣṭhā madhukaṃ namaskarī nandīvṛkṣa-palāśa-kacchurāḥ | lodhraṃ dhātaki-bilva-peśike kaṭvaṅgaḥ kamalodbhavaṃ rajaḥ

39

गणौ प्रियङ्ग्व्-अम्बष्ठादी पक्वातीसार-नाशनौ । संधानीयौ हितौ पित्ते व्रणानाम् अपि रोपणौ

gaṇau priyaṅgv-ambaṣṭhādī pakvātīsāra-nāśanau | saṃdhānīyau hitau pitte vraṇānām api ropaṇau

40

मुस्ता-वचाग्नि-द्वि-निशा-द्वि-तिक्ता-भल्लात-पाठा-त्रि-फला-विषाख्याः । कुष्ठं त्रुटी हैमवती च योनि-स्तन्यामय-घ्ना मल-पाचनाश् च

mustā-vacāgni-dvi-niśā-dvi-tiktā-bhallāta-pāṭhā-tri-phalā-viṣākhyāḥ | kuṣṭhaṃ truṭī haimavatī ca yoni-stanyāmaya-ghnā mala-pācanāś ca

41

न्यग्रोध-पिप्पल-सदाफल-लोध्र-युग्मं जम्बू-द्वयार्जुन-कपीतन-सोमवल्काः । प्लक्षाम्र-वञ्जुल-पियाल-पलाश-नन्दी-कोली-कदम्ब-विरला-मधुकं मधूकम्

nyagrodha-pippala-sadāphala-lodhra-yugmaṃ jambū-dvayārjuna-kapītana-somavalkāḥ | plakṣāmra-vañjula-piyāla-palāśa-nandī-kolī-kadamba-viralā-madhukaṃ madhūkam

42

१५.४१av न्यग्रोध-पिप्पल-सदाफल-लोध्र-युग्म- १५.४१bv -जम्बू-द्वयार्जुन-कपीतन-सोमवल्काः न्यग्रोधादिर् गणो व्रण्यः संग्राही भग्न-साधनः । मेदः-पित्तास्र-तृड्-दाह-योनि-रोग-निबर्हणः

15.41av nyagrodha-pippala-sadāphala-lodhra-yugma- 15.41bv -jambū-dvayārjuna-kapītana-somavalkāḥ nyagrodhādir gaṇo vraṇyaḥ saṃgrāhī bhagna-sādhanaḥ | medaḥ-pittāsra-tṛḍ-dāha-yoni-roga-nibarhaṇaḥ

44

१५.४२av न्यग्रोधादिर् गणो वर्ण्यः १५.४२dv -योनि-दोष-निबर्हणः एला-युग्म-तुरुष्क-कुष्ठ-फलिनी-मांसी-जल-ध्यामकं ॥ ४३अ ॥ स्पृक्का-चोरक-चोच-पत्त्र-तगर-स्थौणेय-जाती-रसाः ॥ ४३ब् ॥ १५.४३bv -स्पृक्का-चोरक-चोच-पत्त्र-तगर-स्थौणेय-जाती-रसाः शुक्तिर् व्याघ्रनखो ऽमराह्वम् अगुरुः श्रीवासकः कुङ्कुमं ॥ ४३च् ॥ १५.४३cv शुक्तिर् व्याघ्रनखो ऽमराह्वम् अगुरुः श्रीवासकं कुङ्कुमं १५.४३cv शुक्ति-व्याघ्रनखौ सुराह्वम् अगुरुः श्रीवेष्टकः कुङ्कुमं चण्डा-गुग्गुलु-देव-धूप-खपुराः पुन्नाग-नागाह्वयम् ॥ ४३द् ॥ एलादिको वात-कफौ विषं च विनियच्छति । वर्ण-प्रसादनः कण्डू-पिटिका-कोठ-नाशनः

15.42av nyagrodhādir gaṇo varṇyaḥ 15.42dv -yoni-doṣa-nibarhaṇaḥ elā-yugma-turuṣka-kuṣṭha-phalinī-māṃsī-jala-dhyāmakaṃ || 43a || spṛkkā-coraka-coca-pattra-tagara-sthauṇeya-jātī-rasāḥ || 43b || 15.43bv -spṛkkā-coraka-coca-pattra-tagara-sthauṇeya-jātī-rasāḥ śuktir vyāghranakho 'marāhvam aguruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṃ || 43c || 15.43cv śuktir vyāghranakho 'marāhvam aguruḥ śrīvāsakaṃ kuṅkumaṃ 15.43cv śukti-vyāghranakhau surāhvam aguruḥ śrīveṣṭakaḥ kuṅkumaṃ caṇḍā-guggulu-deva-dhūpa-khapurāḥ punnāga-nāgāhvayam || 43d || elādiko vāta-kaphau viṣaṃ ca viniyacchati | varṇa-prasādanaḥ kaṇḍū-piṭikā-koṭha-nāśanaḥ

46

१५.४४cv वर्ण्यः प्रसादनः कण्डू- श्यामा-दन्ती-द्रवन्ती-क्रमुक-कुटरणा-शङ्खिनी-चर्म-साह्वा- ॥ ४५अ ॥ १५.४५av श्यामा-दन्ती-द्रवन्ती-क्रमुक-कुटरणी-शङ्खिनी-चर्म-साह्वा- -स्वर्णक्षीरी-गवाक्षी-शिखरि-रजनक-च्छिन्नरोहा-करञ्जाः ॥ ४५ब् ॥ बस्तान्त्री व्याधिघातो बहल-बहु-रसस् तीक्ष्णवृक्षात् फलानि ॥ ४५च् ॥ १५.४५cv बस्तान्त्री व्याधिघातो बहुल-बहु-रसस् तीक्ष्णवृक्षात् फलानि श्यामाद्यो हन्ति गुल्मं विषम-रुचि-कफौ हृद्-रुजं मूत्र-कृच्छ्रम् ॥ ४५द् ॥ त्रयस्-त्रिंशद् इति प्रोक्ता वर्गास् तेषु त्व् अ-लाभतः । युञ्ज्यात् तद्-विधम् अन्यच् च द्रव्यं जह्याद् अ-यौगिकम्

15.44cv varṇyaḥ prasādanaḥ kaṇḍū- śyāmā-dantī-dravantī-kramuka-kuṭaraṇā-śaṅkhinī-carma-sāhvā- || 45a || 15.45av śyāmā-dantī-dravantī-kramuka-kuṭaraṇī-śaṅkhinī-carma-sāhvā- -svarṇakṣīrī-gavākṣī-śikhari-rajanaka-cchinnarohā-karañjāḥ || 45b || bastāntrī vyādhighāto bahala-bahu-rasas tīkṣṇavṛkṣāt phalāni || 45c || 15.45cv bastāntrī vyādhighāto bahula-bahu-rasas tīkṣṇavṛkṣāt phalāni śyāmādyo hanti gulmaṃ viṣama-ruci-kaphau hṛd-rujaṃ mūtra-kṛcchram || 45d || trayas-triṃśad iti proktā vargās teṣu tv a-lābhataḥ | yuñjyāt tad-vidham anyac ca dravyaṃ jahyād a-yaugikam

47

एते वर्गा दोष-दूष्याद्य् अपेक्ष्य कल्क-क्वाथ-स्नेह-लेहादि-युक्ताः । पाने नस्ये ऽन्वासने ऽन्तर् बहिर् वा लेपाभ्यङ्गैर् घ्नन्ति रोगान् सु-कृच्छ्रान्

ete vargā doṣa-dūṣyādy apekṣya kalka-kvātha-sneha-lehādi-yuktāḥ | pāne nasye 'nvāsane 'ntar bahir vā lepābhyaṅgair ghnanti rogān su-kṛcchrān

अध्यायः १६

1

गुरु-शीत-सर-स्निग्ध-मन्द-सूक्ष्म-मृदु-द्रवम् । औषधं स्नेहनं प्रायो विपरीतं विरूक्षणम्

guru-śīta-sara-snigdha-manda-sūkṣma-mṛdu-dravam | auṣadhaṃ snehanaṃ prāyo viparītaṃ virūkṣaṇam

2

सर्पिर् मज्जा वसा तैलं स्नेहेषु प्रवरं मतम् । तत्रापि चोत्तमं सर्पिः संस्कारस्यानुवर्तनात्

sarpir majjā vasā tailaṃ sneheṣu pravaraṃ matam | tatrāpi cottamaṃ sarpiḥ saṃskārasyānuvartanāt

3

माधुर्याद् अ-विदाहि-त्वाज् जन्माद्य् एव च शीलनात् । पित्त-घ्नास् ते यथा-पूर्वम् इतर-घ्ना यथोत्तरम्

mādhuryād a-vidāhi-tvāj janmādy eva ca śīlanāt | pitta-ghnās te yathā-pūrvam itara-ghnā yathottaram

4

घृतात् तैलं गुरु वसा तैलान् मज्जा ततो ऽपि च । द्वाभ्यां त्रिभिश् चतुर्भिस् तैर् यमकस् त्रि-वृतो महान्

ghṛtāt tailaṃ guru vasā tailān majjā tato 'pi ca | dvābhyāṃ tribhiś caturbhis tair yamakas tri-vṛto mahān

5

स्वेद्य-संशोध्य-मद्य-स्त्री-व्यायामासक्त-चिन्तकाः । वृद्ध-बाला-बल-कृशा रूक्षाः क्षीणास्र-रेतसः

svedya-saṃśodhya-madya-strī-vyāyāmāsakta-cintakāḥ | vṛddha-bālā-bala-kṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsra-retasaḥ

6

वातार्त-स्यन्द-तिमिर-दारुण-प्रतिबोधिनः । स्नेह्या न त्व् अति-मन्दाग्नि-तीक्ष्णाग्नि-स्थूल-दुर्-बलाः

vātārta-syanda-timira-dāruṇa-pratibodhinaḥ | snehyā na tv ati-mandāgni-tīkṣṇāgni-sthūla-dur-balāḥ

7

ऊरु-स्तम्भातिसाराम-गल-रोग-गरोदरैः । मूर्छा-छर्द्य्-अ-रुचि-श्लेष्म-तृष्णा-मद्यैश् च पीडिताः

ūru-stambhātisārāma-gala-roga-garodaraiḥ | mūrchā-chardy-a-ruci-śleṣma-tṛṣṇā-madyaiś ca pīḍitāḥ

8

अपप्रसूता युक्ते च नस्ये वस्तौ विरेचने । तत्र धी-स्मृति-मेधादि-काङ्क्षिणां शस्यते घृतम्

apaprasūtā yukte ca nasye vastau virecane | tatra dhī-smṛti-medhādi-kāṅkṣiṇāṃ śasyate ghṛtam

9

१६.८cv तत्र धी-स्मृति-मेधाग्नि- ग्रन्थि-नाडी-कृमि-श्लेष्म-मेदो-मारुत-रोगिषु । तैलं लाघव-दार्ढ्यार्थि-क्रूर-कोष्ठेषु देहिषु

16.8cv tatra dhī-smṛti-medhāgni- granthi-nāḍī-kṛmi-śleṣma-medo-māruta-rogiṣu | tailaṃ lāghava-dārḍhyārthi-krūra-koṣṭheṣu dehiṣu

10

वातातपाध्व-भार-स्त्री-व्यायाम-क्षीण-धातुषु । रूक्ष-क्लेश-क्षमात्य्-अग्नि-वातावृत-पथेषु च

vātātapādhva-bhāra-strī-vyāyāma-kṣīṇa-dhātuṣu | rūkṣa-kleśa-kṣamāty-agni-vātāvṛta-patheṣu ca

11

शेषौ वसा तु संध्य्-अस्थि-मर्म-कोष्ठ-रुजासु च । तथा दग्धाहत-भ्रष्ट-योनि-कर्ण-शिरो-रुजि

śeṣau vasā tu saṃdhy-asthi-marma-koṣṭha-rujāsu ca | tathā dagdhāhata-bhraṣṭa-yoni-karṇa-śiro-ruji

12

तैलं प्रावृषि वर्षान्ते सर्पिर् अन्यौ तु माधवे । ऋतौ साधारणे स्नेहः शस्तो ऽह्नि वि-मले रवौ

tailaṃ prāvṛṣi varṣānte sarpir anyau tu mādhave | ṛtau sādhāraṇe snehaḥ śasto 'hni vi-male ravau

13

तैलं त्वरायां शीते ऽपि घर्मे ऽपि च घृतं निशि । निश्य् एव पित्ते पवने संसर्गे पित्त-वत्य् अपि

tailaṃ tvarāyāṃ śīte 'pi gharme 'pi ca ghṛtaṃ niśi | niśy eva pitte pavane saṃsarge pitta-vaty api

14

निश्य् अन्य-था वात-कफाद् रोगाः स्युः पित्ततो दिवा । युक्त्यावचारयेत् स्नेहं भक्ष्याद्य्-अन्नेन वस्तिभिः

niśy anya-thā vāta-kaphād rogāḥ syuḥ pittato divā | yuktyāvacārayet snehaṃ bhakṣyādy-annena vastibhiḥ

15

नस्याभ्यञ्जन-गण्डूष-मूर्ध-कर्णाक्षि-तर्पणैः । रस-भेदैकक-त्वाभ्यां चतुः-षष्टिर् विचारणाः

nasyābhyañjana-gaṇḍūṣa-mūrdha-karṇākṣi-tarpaṇaiḥ | rasa-bhedaikaka-tvābhyāṃ catuḥ-ṣaṣṭir vicāraṇāḥ

16

स्नेहस्यान्याभिभूत-त्वाद् अल्प-त्वाच् च क्रमात् स्मृताः । यथोक्त-हेत्व्-अ-भावाच् च नाच्छ-पेयो विचारणा

snehasyānyābhibhūta-tvād alpa-tvāc ca kramāt smṛtāḥ | yathokta-hetv-a-bhāvāc ca nāccha-peyo vicāraṇā

17

१६.१६av स्नेहस्यान्नाभिभूत-त्वाद् १६.१६dv नाच्छः पेयो विचारणा स्नेहस्य कल्पः स श्रेष्ठः स्नेह-कर्माशु-साधनात् । द्वाभ्यां चतुर्भिर् अष्टाभिर् यामैर् जीर्यन्ति याः क्रमात्

16.16av snehasyānnābhibhūta-tvād 16.16dv nācchaḥ peyo vicāraṇā snehasya kalpaḥ sa śreṣṭhaḥ sneha-karmāśu-sādhanāt | dvābhyāṃ caturbhir aṣṭābhir yāmair jīryanti yāḥ kramāt

18

ह्रस्व-मध्योत्तमा मात्रास् तास् ताभ्यश् च ह्रसीयसीम् । कल्पयेद् वीक्ष्य दोषादीन् प्राग् एव तु ह्रसीयसीम्

hrasva-madhyottamā mātrās tās tābhyaś ca hrasīyasīm | kalpayed vīkṣya doṣādīn prāg eva tu hrasīyasīm

19

ह्यस्तने जीर्ण एवान्ने स्नेहो ऽच्छः शुद्धये बहुः । शमनः क्षुद्-वतो ऽन्-अन्नो मध्य-मात्रश् च शस्यते

hyastane jīrṇa evānne sneho 'cchaḥ śuddhaye bahuḥ | śamanaḥ kṣud-vato 'n-anno madhya-mātraś ca śasyate

20

बृंहणो रस-मद्याद्यैः स-भक्तो ऽल्पो हितः स च । बाल-वृद्ध-पिपासार्त-स्नेह-द्विण्-मद्य-शीलिषु

bṛṃhaṇo rasa-madyādyaiḥ sa-bhakto 'lpo hitaḥ sa ca | bāla-vṛddha-pipāsārta-sneha-dviṇ-madya-śīliṣu

21

१६.२०bv स-भक्तो ऽल्पो हितश् च सः स्त्री-स्नेह-नित्य-मन्दाग्नि-सुखित-क्लेश-भीरुषु । मृदु-कोष्ठाल्प-दोषेषु काले चोष्णे कृशेषु च

16.20bv sa-bhakto 'lpo hitaś ca saḥ strī-sneha-nitya-mandāgni-sukhita-kleśa-bhīruṣu | mṛdu-koṣṭhālpa-doṣeṣu kāle coṣṇe kṛśeṣu ca

22

प्राङ्-मध्योत्तर-भक्तो ऽसाव् अधो-मध्योर्ध्व-देह-जान् । व्याधीञ् जयेद् बलं कुर्याद् अङ्गानां च यथा-क्रमम्

prāṅ-madhyottara-bhakto 'sāv adho-madhyordhva-deha-jān | vyādhīñ jayed balaṃ kuryād aṅgānāṃ ca yathā-kramam

23

वार्य् उष्णम् अच्छे ऽनुपिबेत् स्नेहे तत् सुख-पक्तये । आस्योपलेप-शुद्ध्यै च तौबरारुष्करे न तु

vāry uṣṇam acche 'nupibet snehe tat sukha-paktaye | āsyopalepa-śuddhyai ca taubarāruṣkare na tu

1

मूर्छा दाहो ऽ-रतिस् तृष्णा जृम्भा मोह-भ्रम-क्लमाः । भवन्ति जीर्यति स्नेहे जीर्णः स्यात् तैः शमं गतैः ॥ २३+

mūrchā dāho '-ratis tṛṣṇā jṛmbhā moha-bhrama-klamāḥ | bhavanti jīryati snehe jīrṇaḥ syāt taiḥ śamaṃ gataiḥ || 23+

24

जीर्णा-जीर्ण-विशङ्कायां पुनर् उष्णोदकं पिबेत् । तेनोद्गार-विशुद्धिः स्यात् ततश् च लघु-ता रुचिः

jīrṇā-jīrṇa-viśaṅkāyāṃ punar uṣṇodakaṃ pibet | tenodgāra-viśuddhiḥ syāt tataś ca laghu-tā ruciḥ

25

भोज्यो ऽन्नं मात्रया पास्यन् श्वः पिबन् पीत-वान् अपि । द्रवोष्णम् अन्-अभिष्यन्दि नाति-स्निग्धम् अ-संकरम्

bhojyo 'nnaṃ mātrayā pāsyan śvaḥ piban pīta-vān api | dravoṣṇam an-abhiṣyandi nāti-snigdham a-saṃkaram

26

उष्णोदकोपचारी स्याद् ब्रह्म-चारी क्षपाशयः । न वेग-रोधी व्यायाम-क्रोध-शोक-हिमातपान्

uṣṇodakopacārī syād brahma-cārī kṣapāśayaḥ | na vega-rodhī vyāyāma-krodha-śoka-himātapān

27

प्रवात-यान-यानाध्व-भाष्यात्य्-आसन-संस्थितीः । नीचात्य्-उच्चोपधानाहः-स्वप्न-धूम-रजांसि च

pravāta-yāna-yānādhva-bhāṣyāty-āsana-saṃsthitīḥ | nīcāty-uccopadhānāhaḥ-svapna-dhūma-rajāṃsi ca

28

१६.२७bv -भाष्याभ्यासन-संस्थितीः १६.२७bv -भाष्यात्य्-अशन-संस्थितीः १६.२७bv -भाष्यात्य्-आशन-संस्थितीः यान्य् अहानि पिबेत् तानि तावन्त्य् अन्यान्य् अपि त्यजेत् । सर्व-कर्मस्व् अयं प्रायो व्याधि-क्षीणेषु च क्रमः

16.27bv -bhāṣyābhyāsana-saṃsthitīḥ 16.27bv -bhāṣyāty-aśana-saṃsthitīḥ 16.27bv -bhāṣyāty-āśana-saṃsthitīḥ yāny ahāni pibet tāni tāvanty anyāny api tyajet | sarva-karmasv ayaṃ prāyo vyādhi-kṣīṇeṣu ca kramaḥ

29

उपचारस् तु शमने कार्यः स्नेहे विरिक्त-वत् । त्र्य्-अहम् अच्छं मृदौ कोष्ठे क्रूरे सप्त-दिनं पिबेत्

upacāras tu śamane kāryaḥ snehe virikta-vat | try-aham acchaṃ mṛdau koṣṭhe krūre sapta-dinaṃ pibet

30

सम्यक्-स्निग्धो ऽथ-वा यावद् अतः सात्म्यी-भवेत् परम् । वातानुलोम्यं दीप्तो ऽग्निर् वर्चः स्निग्धम् अ-संहतम्

samyak-snigdho 'tha-vā yāvad ataḥ sātmyī-bhavet param | vātānulomyaṃ dīpto 'gnir varcaḥ snigdham a-saṃhatam

31

स्नेहोद्वेगः क्लमः सम्यक्-स्निग्धे रूक्षे विपर्ययः । अति-स्निग्धे तु पाण्डु-त्वं घ्राण-वक्त्र-गुद-स्रवाः

snehodvegaḥ klamaḥ samyak-snigdhe rūkṣe viparyayaḥ | ati-snigdhe tu pāṇḍu-tvaṃ ghrāṇa-vaktra-guda-sravāḥ

32

१६.३१av मृदु-स्निग्धाङ्ग-ता ग्लानिः १६.३१bv स्नेहोद्वेगो ऽथ लाघवम् १६.३१bv स्नेहोद्वेगो ऽङ्ग-लाघवम् १६.३१cv अति-स्निग्धे तु पाण्डु-त्व- १६.३१cv वि-मलेन्द्रिय-ता सम्यक्- १६.३१dv -घ्राण-वक्त्र-गुद-स्रवाः १६.३१dv -स्निग्धे रूक्षे विपर्ययः अ-मात्रया-हितो ऽ-काले मिथ्याहार-विहारतः । स्नेहः करोति शोफार्शस्-तन्द्रा-स्तम्भ-वि-संज्ञ-ताः

16.31av mṛdu-snigdhāṅga-tā glāniḥ 16.31bv snehodvego 'tha lāghavam 16.31bv snehodvego 'ṅga-lāghavam 16.31cv ati-snigdhe tu pāṇḍu-tva- 16.31cv vi-malendriya-tā samyak- 16.31dv -ghrāṇa-vaktra-guda-sravāḥ 16.31dv -snigdhe rūkṣe viparyayaḥ a-mātrayā-hito '-kāle mithyāhāra-vihārataḥ | snehaḥ karoti śophārśas-tandrā-stambha-vi-saṃjña-tāḥ

33

कण्डू-कुष्ठ-ज्वरोत्क्लेश-शूलानाह-भ्रमादिकान् । क्षुत्-तृष्णोल्लेखन-स्वेद-रूक्ष-पानान्न-भेषजम्

kaṇḍū-kuṣṭha-jvarotkleśa-śūlānāha-bhramādikān | kṣut-tṛṣṇollekhana-sveda-rūkṣa-pānānna-bheṣajam

34

१६.३३bv -शूलानाह-बल-क्षयान् १६.३३cv क्षुत्-तृष्णोल्लेखनं स्वेदो १६.३३dv रूक्षं पानान्न-भेषजम् तक्रारिष्ट-खलोद्दाल-यव-श्यामाक-कोद्रवाः । पिप्पली-त्रि-फला-क्षौद्र-पथ्या-गो-मूत्र-गुग्गुलु

16.33bv -śūlānāha-bala-kṣayān 16.33cv kṣut-tṛṣṇollekhanaṃ svedo 16.33dv rūkṣaṃ pānānna-bheṣajam takrāriṣṭa-khaloddāla-yava-śyāmāka-kodravāḥ | pippalī-tri-phalā-kṣaudra-pathyā-go-mūtra-guggulu

35

१६.३४av तक्रारिष्टं खलोद्दाल- १६.३४bv -यव-श्यामाक-कोद्रवम् यथा-स्वं प्रति-रोगं च स्नेह-व्यापदि साधनम् । विरूक्षणे लङ्घन-वत् कृताति-कृत-लक्षणम्

16.34av takrāriṣṭaṃ khaloddāla- 16.34bv -yava-śyāmāka-kodravam yathā-svaṃ prati-rogaṃ ca sneha-vyāpadi sādhanam | virūkṣaṇe laṅghana-vat kṛtāti-kṛta-lakṣaṇam

36

स्निग्ध-द्रवोष्ण-धन्वोत्थ-रस-भुक् स्वेदम् आचरेत् । स्निग्धस् त्र्य्-अहं स्थितः कुर्याद् विरेकं वमनं पुनः

snigdha-dravoṣṇa-dhanvottha-rasa-bhuk svedam ācaret | snigdhas try-ahaṃ sthitaḥ kuryād virekaṃ vamanaṃ punaḥ

37

१६.३६bv -रस-भुक् स्वेदम् आचरन् एकाहं दिनम् अन्यच् च कफम् उत्क्लेश्य तत्-करैः । मांसला मेदुरा भूरि-श्लेष्माणो विषमाग्नयः

16.36bv -rasa-bhuk svedam ācaran ekāhaṃ dinam anyac ca kapham utkleśya tat-karaiḥ | māṃsalā medurā bhūri-śleṣmāṇo viṣamāgnayaḥ

38

स्नेहोचिताश् च ये स्नेह्यास् तान् पूर्वं रूक्षयेत् ततः । संस्नेह्य शोधयेद् एवं स्नेह-व्यापन् न जायते

snehocitāś ca ye snehyās tān pūrvaṃ rūkṣayet tataḥ | saṃsnehya śodhayed evaṃ sneha-vyāpan na jāyate

39

अलं मलान् ईरयितुं स्नेहश् चा-सात्म्य-तां गतः । बाल-वृद्धादिषु स्नेह-परिहारा-सहिष्णुषु

alaṃ malān īrayituṃ snehaś cā-sātmya-tāṃ gataḥ | bāla-vṛddhādiṣu sneha-parihārā-sahiṣṇuṣu

40

योगान् इमान् अन्-उद्वेगान् सद्यः-स्नेहान् प्रयोजयेत् । प्राज्य-मांस-रसास् तेषु पेया वा स्नेह-भर्जिता

yogān imān an-udvegān sadyaḥ-snehān prayojayet | prājya-māṃsa-rasās teṣu peyā vā sneha-bharjitā

41

१६.४०dv पेया वा स्नेह-भर्जिताः तिल-चूर्णश् च स-स्नेह-फाणितः कृशरा तथा । क्षीर-पेया घृताढ्योष्णा दध्नो वा स-गुडः सरः

16.40dv peyā vā sneha-bharjitāḥ tila-cūrṇaś ca sa-sneha-phāṇitaḥ kṛśarā tathā | kṣīra-peyā ghṛtāḍhyoṣṇā dadhno vā sa-guḍaḥ saraḥ

42

१६.४१av तिल-चूर्णं च स-स्नेह- १६.४१bv -फाणितं कृशरा तथा पेया च पञ्च-प्रसृता स्नेहैस् तण्डुल-पञ्चमैः । सप्तैते स्नेहनाः सद्यः स्नेहाश् च लवणोल्बणाः

16.41av tila-cūrṇaṃ ca sa-sneha- 16.41bv -phāṇitaṃ kṛśarā tathā peyā ca pañca-prasṛtā snehais taṇḍula-pañcamaiḥ | saptaite snehanāḥ sadyaḥ snehāś ca lavaṇolbaṇāḥ

43

१६.४२dv स्नेहश् च लवणोल्बणः तद् ध्य् अभिष्यन्द्य् अ-रूक्षं च सूक्ष्मम् उष्णं व्यवायि च । गुडानूपामिष-क्षीर-तिल-माष-सुरा-दधि

16.42dv snehaś ca lavaṇolbaṇaḥ tad dhy abhiṣyandy a-rūkṣaṃ ca sūkṣmam uṣṇaṃ vyavāyi ca | guḍānūpāmiṣa-kṣīra-tila-māṣa-surā-dadhi

44

१६.४३av तद् धि विष्यन्द्य् अ-रूक्षं च कुष्ठ-शोफ-प्रमेहेषु स्नेहार्थं न प्रकल्पयेत् । त्रि-फला-पिप्पली-पथ्या-गुग्गुल्व्-आदि-विपाचितान्

16.43av tad dhi viṣyandy a-rūkṣaṃ ca kuṣṭha-śopha-prameheṣu snehārthaṃ na prakalpayet | tri-phalā-pippalī-pathyā-guggulv-ādi-vipācitān

45

स्नेहान् यथा-स्वम् एतेषां योजयेद् अ-विकारिणः । क्षीणानां त्व् आमयैर् अग्नि-देह-संधुक्षण-क्षमान्

snehān yathā-svam eteṣāṃ yojayed a-vikāriṇaḥ | kṣīṇānāṃ tv āmayair agni-deha-saṃdhukṣaṇa-kṣamān

46

१६.४५av क्षीणानाम् आमयैर् अग्नि- दीप्तान्तराग्निः परिशुद्ध-कोष्ठः प्रत्यग्र-धातुर् बल-वर्ण-युक्तः । दृढेन्द्रियो मन्द-जरः शतायुः स्नेहोपसेवी पुरुषः प्रदिष्टः

16.45av kṣīṇānām āmayair agni- dīptāntarāgniḥ pariśuddha-koṣṭhaḥ pratyagra-dhātur bala-varṇa-yuktaḥ | dṛḍhendriyo manda-jaraḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ

अध्यायः १७

1

स्वेदस् तापोपनाहोष्म-द्रव-भेदाच् चतुर्-विधः । तापो ऽग्नि-तप्त-वसन-फाल-हस्त-तलादिभिः

svedas tāpopanāhoṣma-drava-bhedāc catur-vidhaḥ | tāpo 'gni-tapta-vasana-phāla-hasta-talādibhiḥ

2

उपनाहो वचा-किण्व-शताह्वा-देवदारुभिः । धान्यैः समस्तैर् गन्धैश् च रास्नैरण्ड-जटामिषैः

upanāho vacā-kiṇva-śatāhvā-devadārubhiḥ | dhānyaiḥ samastair gandhaiś ca rāsnairaṇḍa-jaṭāmiṣaiḥ

3

उद्रिक्त-लवणैः स्नेह-चुक्र-तक्र-पयः-प्लुतैः । केवले पवने श्लेष्म-संसृष्टे सुरसादिभिः

udrikta-lavaṇaiḥ sneha-cukra-takra-payaḥ-plutaiḥ | kevale pavane śleṣma-saṃsṛṣṭe surasādibhiḥ

4

पित्तेन पद्मकाद्यैस् तु शाल्वणाख्यैः पुनः पुनः । स्निग्धोष्ण-वीर्यैर् मृदुभिश् चर्म-पट्टैर् अ-पूतिभिः

pittena padmakādyais tu śālvaṇākhyaiḥ punaḥ punaḥ | snigdhoṣṇa-vīryair mṛdubhiś carma-paṭṭair a-pūtibhiḥ

5

१७.४av पित्तेन पद्मकाद्यैश् च १७.४bv शाल्वलाख्यैः पुनः पुनः अ-लाभे वात-जित् पत्त्र-कौशेयाविक-शाटकैः । बद्धं रात्रौ दिवा मुञ्चेन् मुञ्चेद् रात्रौ दिवा-कृतम्

17.4av pittena padmakādyaiś ca 17.4bv śālvalākhyaiḥ punaḥ punaḥ a-lābhe vāta-jit pattra-kauśeyāvika-śāṭakaiḥ | baddhaṃ rātrau divā muñcen muñced rātrau divā-kṛtam

6

ऊष्मा तूत्कारिका-लोष्ट-कपालोपल-पांसुभिः । पत्त्र-भङ्गेन धान्येन करीष-सिकता-तुषैः

ūṣmā tūtkārikā-loṣṭa-kapālopala-pāṃsubhiḥ | pattra-bhaṅgena dhānyena karīṣa-sikatā-tuṣaiḥ

7

अनेकोपाय-संतप्तैः प्रयोज्यो देश-कालतः । शिग्रु-वारणकैरण्ड-करञ्ज-सुरसार्जकात्

anekopāya-saṃtaptaiḥ prayojyo deśa-kālataḥ | śigru-vāraṇakairaṇḍa-karañja-surasārjakāt

8

शिरीष-वासा-वंशार्क-मालती-दीर्घवृन्ततः । पत्त्र-भङ्गैर् वचाद्यैश् च मांसैश् चानूप-वारि-जैः

śirīṣa-vāsā-vaṃśārka-mālatī-dīrghavṛntataḥ | pattra-bhaṅgair vacādyaiś ca māṃsaiś cānūpa-vāri-jaiḥ

9

दश-मूलेन च पृथक् सहितैर् वा यथा-मलम् । स्नेह-वद्भिः सुरा-शुक्त-वारि-क्षीरादि-साधितैः

daśa-mūlena ca pṛthak sahitair vā yathā-malam | sneha-vadbhiḥ surā-śukta-vāri-kṣīrādi-sādhitaiḥ

10

कुम्भीर् गलन्तीर् नाडीर् वा पूरयित्वा रुजार्दितम् । वाससाच्छादितं गात्रं स्निग्धं सिञ्चेद् यथा-सुखम्

kumbhīr galantīr nāḍīr vā pūrayitvā rujārditam | vāsasācchāditaṃ gātraṃ snigdhaṃ siñced yathā-sukham

11

१७.१०cv वस्त्रावच्छादितं गात्रं तैर् एव वा द्रवैः पूर्णं कुण्डं सर्वाङ्ग-गे ऽनिले । अवगाह्यातुरस् तिष्ठेद् अर्शः-कृच्छ्रादि-रुक्षु च

17.10cv vastrāvacchāditaṃ gātraṃ tair eva vā dravaiḥ pūrṇaṃ kuṇḍaṃ sarvāṅga-ge 'nile | avagāhyāturas tiṣṭhed arśaḥ-kṛcchrādi-rukṣu ca

12

निवाते ऽन्तर्-बहिः-स्निग्धो जीर्णान्नः स्वेदम् आचरेत् । व्याधि-व्याधित-देशर्तु-वशान् मध्य-वरावरम्

nivāte 'ntar-bahiḥ-snigdho jīrṇānnaḥ svedam ācaret | vyādhi-vyādhita-deśartu-vaśān madhya-varāvaram

13

१७.१२av निर्-वाते ऽन्तर्-बहिः-स्निग्धो कफार्तो रूक्षणं रूक्षो रूक्षः स्निग्धं कफानिले । आमाशय-गते वायौ कफे पक्वाशयाश्रिते

17.12av nir-vāte 'ntar-bahiḥ-snigdho kaphārto rūkṣaṇaṃ rūkṣo rūkṣaḥ snigdhaṃ kaphānile | āmāśaya-gate vāyau kaphe pakvāśayāśrite

14

१७.१३av कफे तं रूक्षणै रूक्षो रूक्ष-पूर्वं तथा स्नेह-पूर्वं स्थानानुरोधतः । अल्पं वङ्क्षणयोः स्व्-अल्पं दृङ्-मुष्क-हृदये न वा

17.13av kaphe taṃ rūkṣaṇai rūkṣo rūkṣa-pūrvaṃ tathā sneha-pūrvaṃ sthānānurodhataḥ | alpaṃ vaṅkṣaṇayoḥ sv-alpaṃ dṛṅ-muṣka-hṛdaye na vā

15

१७.१४cv अल्पं वङ्क्षणयोः स्वेदं शीत-शूल-क्षये स्विन्नो जाते ऽङ्गानां च मार्दवे । स्याच् छनैर् मृदितः स्नातस् ततः स्नेह-विधिं भजेत्

17.14cv alpaṃ vaṅkṣaṇayoḥ svedaṃ śīta-śūla-kṣaye svinno jāte 'ṅgānāṃ ca mārdave | syāc chanair mṛditaḥ snātas tataḥ sneha-vidhiṃ bhajet

16

पित्तास्र-कोप-तृण्-मूर्छा-स्वराङ्ग-सदन-भ्रमाः । संधि-पीडा ज्वरः श्याव-रक्त-मण्डल-दर्शनम्

pittāsra-kopa-tṛṇ-mūrchā-svarāṅga-sadana-bhramāḥ | saṃdhi-pīḍā jvaraḥ śyāva-rakta-maṇḍala-darśanam

17

स्वेदाति-योगाच् छर्दिश् च तत्र स्तम्भनम् औषधम् । विष-क्षाराग्न्य्-अतीसार-च्छर्दि-मोहातुरेषु च

svedāti-yogāc chardiś ca tatra stambhanam auṣadham | viṣa-kṣārāgny-atīsāra-cchardi-mohātureṣu ca

18

स्वेदनं गुरु तीक्ष्णोष्णं प्रायः स्तम्भनम् अन्य-था । द्रव-स्थिर-सर-स्निग्ध-रूक्ष-सूक्ष्मं च भेषजम्

svedanaṃ guru tīkṣṇoṣṇaṃ prāyaḥ stambhanam anya-thā | drava-sthira-sara-snigdha-rūkṣa-sūkṣmaṃ ca bheṣajam

19

स्वेदनं स्तम्भनं श्लक्ष्णं रूक्ष-सूक्ष्म-सर-द्रवम् । प्रायस् तिक्तं कषायं च मधुरं च समासतः

svedanaṃ stambhanaṃ ślakṣṇaṃ rūkṣa-sūkṣma-sara-dravam | prāyas tiktaṃ kaṣāyaṃ ca madhuraṃ ca samāsataḥ

20

स्तम्भितः स्याद् बले लब्धे यथोक्तामय-संक्षयात् । स्तम्भ-त्वक्-स्नायु-संकोच-कम्प-हृद्-वाग्-घनु-ग्रहैः

stambhitaḥ syād bale labdhe yathoktāmaya-saṃkṣayāt | stambha-tvak-snāyu-saṃkoca-kampa-hṛd-vāg-ghanu-grahaiḥ

21

पादौष्ठ-त्वक्-करैः श्यावैर् अति-स्तम्भितम् आदिशेत् । न स्वेदयेद् अति-स्थूल-रूक्ष-दुर्-बल-मूर्छितान्

pādauṣṭha-tvak-karaiḥ śyāvair ati-stambhitam ādiśet | na svedayed ati-sthūla-rūkṣa-dur-bala-mūrchitān

22

स्तम्भनीय-क्षत-क्षीण-क्षाम-मद्य-विकारिणः । तिमिरोदर-वीसर्प-कुष्ठ-शोषाढ्य-रोगिणः

stambhanīya-kṣata-kṣīṇa-kṣāma-madya-vikāriṇaḥ | timirodara-vīsarpa-kuṣṭha-śoṣāḍhya-rogiṇaḥ

23

१७.२२dv -कुष्ठ-शोफाढ्य-रोगिणः पीत-दुग्ध-दधि-स्नेह-मधून् कृत-विरेचनान् । भ्रष्ट-दग्ध-गुद-ग्लानि-क्रोध-शोक-भयार्दितान्

17.22dv -kuṣṭha-śophāḍhya-rogiṇaḥ pīta-dugdha-dadhi-sneha-madhūn kṛta-virecanān | bhraṣṭa-dagdha-guda-glāni-krodha-śoka-bhayārditān

24

१७.२३dv -क्रोध-शोक-भयान्वितान् १७.२३dv -क्रोध-रक्त-क्षयान्वितान् क्षुत्-तृष्णा-कामला-पाण्डु-मेहिनः पित्त-पीडितान् । गर्भिणीं पुष्पितां सूतां मृदु चात्ययिके गदे

17.23dv -krodha-śoka-bhayānvitān 17.23dv -krodha-rakta-kṣayānvitān kṣut-tṛṣṇā-kāmalā-pāṇḍu-mehinaḥ pitta-pīḍitān | garbhiṇīṃ puṣpitāṃ sūtāṃ mṛdu cātyayike gade

25

१७.२४dv मृदु त्व् आत्ययिके गदे श्वास-कास-प्रतिश्याय-हिध्माध्मान-विबन्धिषु । स्वर-भेदानिल-व्याधि-श्लेष्माम-स्तम्भ-गौरवे

17.24dv mṛdu tv ātyayike gade śvāsa-kāsa-pratiśyāya-hidhmādhmāna-vibandhiṣu | svara-bhedānila-vyādhi-śleṣmāma-stambha-gaurave

26

अङ्ग-मर्द-कटी-पार्श्व-पृष्ठ-कुक्षि-हनु-ग्रहे । महत्-त्वे मुष्कयोः खल्याम् आयामे वात-कण्टके

aṅga-marda-kaṭī-pārśva-pṛṣṭha-kukṣi-hanu-grahe | mahat-tve muṣkayoḥ khalyām āyāme vāta-kaṇṭake

27

मूत्र-कृच्छ्रार्बुद-ग्रन्थि-शुक्राघाताढ्य-मारुते । स्वेदं यथा-यथं कुर्यात् तद्-औषध-विभागतः

mūtra-kṛcchrārbuda-granthi-śukrāghātāḍhya-mārute | svedaṃ yathā-yathaṃ kuryāt tad-auṣadha-vibhāgataḥ

28

स्वेदो हितस् त्व् अन्-आग्नेयो वाते मेदः-कफावृते । निवातं गृहम् आयासो गुरु-प्रावरणं भयम्

svedo hitas tv an-āgneyo vāte medaḥ-kaphāvṛte | nivātaṃ gṛham āyāso guru-prāvaraṇaṃ bhayam

1

उपनाहाहव-क्रोधा भूरि-पानं क्षुधातपः ॥ २८ऊ̆ ॥ १७.२८ऊ̆अव् उपनाहाहव-क्रोध- १७.२८ऊ̆ब्व् -भूरि-पानं क्षुधातपः १७.२८ऊ̆ब्व् भूरि-पान-क्षुद्-आतपः स्वेदयन्ति दशैतानि नरम् अग्नि-गुणाद् ऋते ॥ २८ऊ̆+

upanāhāhava-krodhā bhūri-pānaṃ kṣudhātapaḥ || 28ū̆ || 17.28ū̆av upanāhāhava-krodha- 17.28ū̆bv -bhūri-pānaṃ kṣudhātapaḥ 17.28ū̆bv bhūri-pāna-kṣud-ātapaḥ svedayanti daśaitāni naram agni-guṇād ṛte || 28ū̆+

29

स्नेह-क्लिन्नाः कोष्ठ-गा धातु-गा वा स्रोतो-लीना ये च शाखास्थि-संस्थाः । दोषाः स्वेदैस् ते द्रवी-कृत्य कोष्ठं नीताः सम्यक् शुद्धिभिर् निर्ह्रियन्ते

sneha-klinnāḥ koṣṭha-gā dhātu-gā vā sroto-līnā ye ca śākhāsthi-saṃsthāḥ | doṣāḥ svedais te dravī-kṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ samyak śuddhibhir nirhriyante

अध्यायः १८

1

कफे विदध्याद् वमनं संयोगे वा कफोल्बणे । तद्-वद् विरेचनं पित्ते विशेषेण तु वामयेत्

kaphe vidadhyād vamanaṃ saṃyoge vā kapholbaṇe | tad-vad virecanaṃ pitte viśeṣeṇa tu vāmayet

2

नव-ज्वरातिसाराधः-पित्तासृग्-राज-यक्ष्मिणः । कुष्ठ-मेहापची-ग्रन्थि-श्लीपदोन्माद-कासिनः

nava-jvarātisārādhaḥ-pittāsṛg-rāja-yakṣmiṇaḥ | kuṣṭha-mehāpacī-granthi-ślīpadonmāda-kāsinaḥ

3

श्वास-हृल्-लास-वीसर्प-स्तन्य-दोषोर्ध्व-रोगिणः । अ-वाम्या गर्भिणी रूक्षः क्षुधितो नित्य-दुःखितः

śvāsa-hṛl-lāsa-vīsarpa-stanya-doṣordhva-rogiṇaḥ | a-vāmyā garbhiṇī rūkṣaḥ kṣudhito nitya-duḥkhitaḥ

4

१८.३bv -स्तन्य-रोगोर्ध्व-रोगिणः १८.३cv अ-वाम्या गर्भिणी-रूक्ष- १८.३dv -क्षुधिता नित्य-दुःखिताः बाल-वृद्ध-कृश-स्थूल-हृद्-रोगि-क्षत-दुर्-बलाः । प्रसक्त-वमथु-प्लीह-तिमिर-कृमि-कोष्ठिनः

18.3bv -stanya-rogordhva-rogiṇaḥ 18.3cv a-vāmyā garbhiṇī-rūkṣa- 18.3dv -kṣudhitā nitya-duḥkhitāḥ bāla-vṛddha-kṛśa-sthūla-hṛd-rogi-kṣata-dur-balāḥ | prasakta-vamathu-plīha-timira-kṛmi-koṣṭhinaḥ

5

ऊर्ध्व-प्रवृत्त-वाय्व्-अस्र-दत्त-वस्ति-हत-स्वराः । मूत्राघात्य् उदरी गुल्मी दुर्-वमो ऽत्य्-अग्निर् अर्शसः

ūrdhva-pravṛtta-vāyv-asra-datta-vasti-hata-svarāḥ | mūtrāghāty udarī gulmī dur-vamo 'ty-agnir arśasaḥ

6

१८.५av ऊर्ध्व-प्रवृत्त-वातास्र- उदावर्त-भ्रमाष्ठीला-पार्श्व-रुग्-वात-रोगिणः । ऋते विष-गरा-जीर्ण-विरुद्धाभ्यवहारतः

18.5av ūrdhva-pravṛtta-vātāsra- udāvarta-bhramāṣṭhīlā-pārśva-rug-vāta-rogiṇaḥ | ṛte viṣa-garā-jīrṇa-viruddhābhyavahārataḥ

7

१८.६av उदावर्त-श्रमाष्ठीला- प्रसक्त-वमथोः पूर्वे प्रायेणाम-ज्वरो ऽपि च । धूमान्तैः कर्मभिर् वर्ज्याः सर्वैर् एव त्व् अ-जीर्णिनः

18.6av udāvarta-śramāṣṭhīlā- prasakta-vamathoḥ pūrve prāyeṇāma-jvaro 'pi ca | dhūmāntaiḥ karmabhir varjyāḥ sarvair eva tv a-jīrṇinaḥ

8

विरेक-साध्या गुल्मार्शो-विस्फोट-व्यङ्ग-कामलाः । जीर्ण-ज्वरोदर-गर-च्छर्दि-प्लीह-हलीमकाः

vireka-sādhyā gulmārśo-visphoṭa-vyaṅga-kāmalāḥ | jīrṇa-jvarodara-gara-cchardi-plīha-halīmakāḥ

9

१८.८cv जीर्ण-ज्वरोदर-च्छर्दि- १८.८dv -प्लीहानाह-हलीमकाः १८.८dv -प्लीह-पाण्डु-हलीमकाः विद्रधिस् तिमिरं काचः स्यन्दः पक्वाशय-व्यथा । योनि-शुक्राश्रया रोगाः कोष्ठ-गाः कृमयो व्रणाः

18.8cv jīrṇa-jvarodara-cchardi- 18.8dv -plīhānāha-halīmakāḥ 18.8dv -plīha-pāṇḍu-halīmakāḥ vidradhis timiraṃ kācaḥ syandaḥ pakvāśaya-vyathā | yoni-śukrāśrayā rogāḥ koṣṭha-gāḥ kṛmayo vraṇāḥ

10

१८.९cv योनि-शुक्र-गता रोगाः १८.९cv योनि-शुक्राशया रोगाः वातास्रम् ऊर्ध्व-गं रक्तं मूत्राघातः शकृद्-ग्रहः । वाम्यश् च कुष्ठ-मेहाद्या न तु रेच्या नव-ज्वरी

18.9cv yoni-śukra-gatā rogāḥ 18.9cv yoni-śukrāśayā rogāḥ vātāsram ūrdhva-gaṃ raktaṃ mūtrāghātaḥ śakṛd-grahaḥ | vāmyaś ca kuṣṭha-mehādyā na tu recyā nava-jvarī

11

१८.१०av वातासृग् ऊर्ध्व-गं रक्तं १८.१०dv न तु रेच्यो नव-ज्वरी अल्पाग्न्य्-अधो-ग-पित्तास्र-क्षत-पाय्व्-अतिसारिणः । स-शल्यास्थापित-क्रूर-कोष्ठाति-स्निग्ध-शोषिणः

18.10av vātāsṛg ūrdhva-gaṃ raktaṃ 18.10dv na tu recyo nava-jvarī alpāgny-adho-ga-pittāsra-kṣata-pāyv-atisāriṇaḥ | sa-śalyāsthāpita-krūra-koṣṭhāti-snigdha-śoṣiṇaḥ

12

१८.११cv स-शल्याभिहत-क्रूर- अथ साधारणे काले स्निग्ध-स्विन्नं यथा-विधि । श्वो-वम्यम् उत्क्लिष्ट-कफं मत्स्य-माष-तिलादिभिः

18.11cv sa-śalyābhihata-krūra- atha sādhāraṇe kāle snigdha-svinnaṃ yathā-vidhi | śvo-vamyam utkliṣṭa-kaphaṃ matsya-māṣa-tilādibhiḥ

13

१८.१२dv मत्स्य-मांस-तिलादिभिः १८.१२dv मांस-माष-तिलादिभिः निशां सुप्तं सु-जीर्णान्नं पूर्वाह्णे कृत-मङ्गलम् । निर्-अन्नम् ईषत्-स्निग्धं वा पेयया पीत-सर्पिषम्

18.12dv matsya-māṃsa-tilādibhiḥ 18.12dv māṃsa-māṣa-tilādibhiḥ niśāṃ suptaṃ su-jīrṇānnaṃ pūrvāhṇe kṛta-maṅgalam | nir-annam īṣat-snigdhaṃ vā peyayā pīta-sarpiṣam

14

१८.१३av निशां सुप्तं च जीर्णान्नं वृद्ध-बाला-बल-क्लीब-भीरून् रोगानुरोधतः । आ-कण्ठं पायितान् मद्यं क्षीरम् इक्षु-रसं रसम्

18.13av niśāṃ suptaṃ ca jīrṇānnaṃ vṛddha-bālā-bala-klība-bhīrūn rogānurodhataḥ | ā-kaṇṭhaṃ pāyitān madyaṃ kṣīram ikṣu-rasaṃ rasam

15

१८.१४cv आ-कण्ठं पाययेन् मद्यं यथा-विकार-विहितां मधु-सैन्धव-संयुताम् । कोष्ठं विभज्य भैषज्य-मात्रां मन्त्राभिमन्त्रिताम्

18.14cv ā-kaṇṭhaṃ pāyayen madyaṃ yathā-vikāra-vihitāṃ madhu-saindhava-saṃyutām | koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajya-mātrāṃ mantrābhimantritām

16

ब्रह्म-दक्षाश्वि-रुद्रेन्द्र-भू-चन्द्रार्कानिलानलाः । ऋषयः सौषधि-ग्रामा भूत-संघाश् च पान्तु वः

brahma-dakṣāśvi-rudrendra-bhū-candrārkānilānalāḥ | ṛṣayaḥ sauṣadhi-grāmā bhūta-saṃghāś ca pāntu vaḥ

17

रसायनम् इवर्षीणाम् अ-मराणाम् इवामृतम् । सुधेवोत्तम-नागानां भैषज्यम् इदम् अस्तु ते

rasāyanam ivarṣīṇām a-marāṇām ivāmṛtam | sudhevottama-nāgānāṃ bhaiṣajyam idam astu te

1

१८.१७av रसायनम् इवर्षीणां १८.१७bv देवानाम् अमृतं यथा नमो भग-वते भैषज्य-गुरवे वैडूर्य-प्रभ-राजाय ॥ १७+

18.17av rasāyanam ivarṣīṇāṃ 18.17bv devānām amṛtaṃ yathā namo bhaga-vate bhaiṣajya-gurave vaiḍūrya-prabha-rājāya || 17+

2

तथा-गतायार्हते सम्यक्-संबुद्धाय ॥ १७+

tathā-gatāyārhate samyak-saṃbuddhāya || 17+

3

तद् यथा ॥ १७+

tad yathā || 17+

4

भैषज्ये भैषज्ये महा-भैषज्ये समुद्गते स्वाहा ॥ १७+

bhaiṣajye bhaiṣajye mahā-bhaiṣajye samudgate svāhā || 17+

18

१८.१७+४व् भैषज्ये भैषज्ये महा-भैषज्ये भैषज्य-समुद्गते स्वाहा १८.१७+४व् भैषज्ये महा-भैषज्ये समुद्गते स्वाहा प्राङ्-मुखं पाययेत् पीतो मुहूर्तम् अनुपालयेत् । तन्-मना जात-हृल्-लास-प्रसेकश् छर्दयेत् ततः

18.17+4v bhaiṣajye bhaiṣajye mahā-bhaiṣajye bhaiṣajya-samudgate svāhā 18.17+4v bhaiṣajye mahā-bhaiṣajye samudgate svāhā prāṅ-mukhaṃ pāyayet pīto muhūrtam anupālayet | tan-manā jāta-hṛl-lāsa-prasekaś chardayet tataḥ

19

१८.१८av प्राङ्-मुखं पाययेत् पीतं १८.१८av प्राङ्-मुखं पाययेत् पीते १८.१८dv -प्रसेकं छर्दयेत् ततः अङ्गुलीभ्याम् अन्-आयस्तो नालेन मृदुनाथ-वा । गल-ताल्व् अ-रुजन् वेगान् अ-प्रवृत्तान् प्रवर्तयन्

18.18av prāṅ-mukhaṃ pāyayet pītaṃ 18.18av prāṅ-mukhaṃ pāyayet pīte 18.18dv -prasekaṃ chardayet tataḥ aṅgulībhyām an-āyasto nālena mṛdunātha-vā | gala-tālv a-rujan vegān a-pravṛttān pravartayan

20

१८.१९dv ना-प्रवृत्तान् प्रवर्तयन् १८.१९dv ना-प्रवृत्तान् प्रवर्तयेत् १८.१९dv अ-प्रवृत्तान् प्रवर्तयेत् प्रवर्तयन् प्रवृत्तांश् च जानु-तुल्यासने स्थितः । उभे पार्श्वे ललाटं च वमतश् चास्य धारयेत्

18.19dv nā-pravṛttān pravartayan 18.19dv nā-pravṛttān pravartayet 18.19dv a-pravṛttān pravartayet pravartayan pravṛttāṃś ca jānu-tulyāsane sthitaḥ | ubhe pārśve lalāṭaṃ ca vamataś cāsya dhārayet

21

प्रपीडयेत् तथा नाभिं पृष्ठं च प्रतिलोमतः । कफे तीक्ष्णोष्ण-कटुकैः पित्ते स्वादु-हिमैर् इति

prapīḍayet tathā nābhiṃ pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ | kaphe tīkṣṇoṣṇa-kaṭukaiḥ pitte svādu-himair iti

22

वमेत् स्निग्धाम्ल-लवणैः संसृष्टे मरुता कफे । पित्तस्य दर्शनं यावच् छेदो वा श्लेष्मणो भवेत्

vamet snigdhāmla-lavaṇaiḥ saṃsṛṣṭe marutā kaphe | pittasya darśanaṃ yāvac chedo vā śleṣmaṇo bhavet

23

हीन-वेगः कणा-धात्री-सिद्धार्थ-लवणोदकैः । वमेत् पुनः पुनस् तत्र वेगानाम् अ-प्रवर्तनम्

hīna-vegaḥ kaṇā-dhātrī-siddhārtha-lavaṇodakaiḥ | vamet punaḥ punas tatra vegānām a-pravartanam

24

प्रवृत्तिः स-विबन्धा वा केवलस्यौषधस्य वा । अ-योगस् तेन निष्ठीव-कण्डू-कोठ-ज्वरादयः

pravṛttiḥ sa-vibandhā vā kevalasyauṣadhasya vā | a-yogas tena niṣṭhīva-kaṇḍū-koṭha-jvarādayaḥ

25

निर्-विबन्धं प्रवर्तन्ते कफ-पित्तानिलाः क्रमात् । सम्यग्-योगे ऽति-योगे तु फेन-चन्द्रक-रक्त-वत्

nir-vibandhaṃ pravartante kapha-pittānilāḥ kramāt | samyag-yoge 'ti-yoge tu phena-candraka-rakta-vat

26

१८.२५dv फेन-चन्द्रिक-रक्त-वत् मनः-प्रसादः स्वास्थ्यं चावस्थानं च स्वयं भवेत् । वैपरीत्यम् अ-योगानां न चाति-महती व्यथा ॥ २५.१+(१) ॥ १८.२५.१+(१)अव् मनः-प्रसादः स्वास्थ्यं च १८.२५.१+(१)ब्व् अवस्थानं स्वयं भवेत् वमितं क्षाम-ता दाहः कण्ठ-शोषस् तमो भ्रमः । घोरा वाय्व्-आमया मृत्युर् जीव-शोणित-निर्गमात्

18.25dv phena-candrika-rakta-vat manaḥ-prasādaḥ svāsthyaṃ cāvasthānaṃ ca svayaṃ bhavet | vaiparītyam a-yogānāṃ na cāti-mahatī vyathā || 25.1+(1) || 18.25.1+(1)av manaḥ-prasādaḥ svāsthyaṃ ca 18.25.1+(1)bv avasthānaṃ svayaṃ bhavet vamitaṃ kṣāma-tā dāhaḥ kaṇṭha-śoṣas tamo bhramaḥ | ghorā vāyv-āmayā mṛtyur jīva-śoṇita-nirgamāt

27

सम्यग्-योगेन वमितं क्षणम् आश्वास्य पाययेत् । धूम-त्रयस्यान्य-तमं स्नेहाचारम् अथादिशेत्

samyag-yogena vamitaṃ kṣaṇam āśvāsya pāyayet | dhūma-trayasyānya-tamaṃ snehācāram athādiśet

28

ततः सायं प्रभाते वा क्षुद्-वान् स्नातः सुखाम्बुना । भुञ्जानो रक्त-शाल्य्-अन्नं भजेत् पेयादिकं क्रमम्

tataḥ sāyaṃ prabhāte vā kṣud-vān snātaḥ sukhāmbunā | bhuñjāno rakta-śāly-annaṃ bhajet peyādikaṃ kramam

29

१८.२८cv पुराण-रक्त-शालीनाम् १८.२८cv भुञ्जानो ऽन्नम् अपेक्षेत १८.२८dv अ-स्नेह-लवणोषणम् १८.२८dv पेयादिकम् इमं क्रमम् १८.२८dv पेयादिकम् इमं क्रमात् १८.२८dv पेयादिकम् अमुं क्रमम् पेयां विलेपीम् अ-कृतं कृतं च यूषं रसं त्रीन् उभयं तथैकम् । क्रमेण सेवेत नरो ऽन्न-कालान् प्रधान-मध्यावर-शुद्धि-शुद्धः

18.28cv purāṇa-rakta-śālīnām 18.28cv bhuñjāno 'nnam apekṣeta 18.28dv a-sneha-lavaṇoṣaṇam 18.28dv peyādikam imaṃ kramam 18.28dv peyādikam imaṃ kramāt 18.28dv peyādikam amuṃ kramam peyāṃ vilepīm a-kṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trīn ubhayaṃ tathaikam | krameṇa seveta naro 'nna-kālān pradhāna-madhyāvara-śuddhi-śuddhaḥ

30

यथाणुर् अग्निस् तृण-गो-मयाद्यैः संधुक्ष्यमाणो भवति क्रमेण । महान् स्थिरः सर्व-पचस् तथैव शुद्धस्य पेयादिभिर् अन्तराग्निः

yathāṇur agnis tṛṇa-go-mayādyaiḥ saṃdhukṣyamāṇo bhavati krameṇa | mahān sthiraḥ sarva-pacas tathaiva śuddhasya peyādibhir antarāgniḥ

31

१८.३०dv शुद्धस्य पेयादिभिर् अन्तर्-अग्निः जघन्य-मध्य-प्रवरे तु वेगाश् चत्वार इष्टा वमने षड् अष्टौ । दशैव ते द्वि-त्रि-गुणा विरेके प्रस्थस् तथा स्याद् द्वि-चतुर्-गुणश् च

18.30dv śuddhasya peyādibhir antar-agniḥ jaghanya-madhya-pravare tu vegāś catvāra iṣṭā vamane ṣaḍ aṣṭau | daśaiva te dvi-tri-guṇā vireke prasthas tathā syād dvi-catur-guṇaś ca

32

पित्तावसानं वमनं विरेकाद् अर्धं कफान्तं च विरेकम् आहुः । द्वि-त्रान् स-विट्कान् अपनीय वेगान् मेयं विरेके वमने तु पीतम्

pittāvasānaṃ vamanaṃ virekād ardhaṃ kaphāntaṃ ca virekam āhuḥ | dvi-trān sa-viṭkān apanīya vegān meyaṃ vireke vamane tu pītam

33

अथैनं वामितं भूयः स्नेह-स्वेदोपपादितम् । श्लेष्म-काले गते ज्ञात्वा कोष्ठं सम्यग् विरेचयेत्

athainaṃ vāmitaṃ bhūyaḥ sneha-svedopapāditam | śleṣma-kāle gate jñātvā koṣṭhaṃ samyag virecayet

34

बहु-पित्तो मृदुः कोष्ठः क्षीरेणापि विरिच्यते । प्रभूत-मारुतः क्रूरः कृच्छ्राच् छ्यामादिकैर् अपि

bahu-pitto mṛduḥ koṣṭhaḥ kṣīreṇāpi viricyate | prabhūta-mārutaḥ krūraḥ kṛcchrāc chyāmādikair api

35

कषाय-मधुरैः पित्ते विरेकः कटुकैः कफे । स्निग्धोष्ण-लवणैर् वायाव् अ-प्रवृत्तौ तु पाययेत्

kaṣāya-madhuraiḥ pitte virekaḥ kaṭukaiḥ kaphe | snigdhoṣṇa-lavaṇair vāyāv a-pravṛttau tu pāyayet

36

उष्णाम्बु स्वेदयेद् अस्य पाणि-तापेन चोदरम् । उत्थाने ऽल्पे दिने तस्मिन् भुक्त्वान्ये-द्युः पुनः पिबेत्

uṣṇāmbu svedayed asya pāṇi-tāpena codaram | utthāne 'lpe dine tasmin bhuktvānye-dyuḥ punaḥ pibet

37

अ-दृढ-स्नेह-कोष्ठस् तु पिबेद् ऊर्ध्वं दशाहतः । भूयो ऽप्य् उपस्कृत-तनुः स्नेह-स्वेदैर् विरेचनम्

a-dṛḍha-sneha-koṣṭhas tu pibed ūrdhvaṃ daśāhataḥ | bhūyo 'py upaskṛta-tanuḥ sneha-svedair virecanam

38

यौगिकं सम्यग् आलोच्य स्मरन् पूर्वम् अतिक्रमम् । हृत्-कुक्ष्य्-अ-शुद्धिर् अ-रुचिर् उत्क्लेशः श्लेष्म-पित्तयोः

yaugikaṃ samyag ālocya smaran pūrvam atikramam | hṛt-kukṣy-a-śuddhir a-rucir utkleśaḥ śleṣma-pittayoḥ

39

१८.३८bv स्मरन् पूर्वम् अनुक्रमम् कण्डू-विदाहः पिटिकाह् पीनसो वात-विड्-ग्रहः । अ-योग-लक्षणं योगो वैपरीत्ये यथोदितात्

18.38bv smaran pūrvam anukramam kaṇḍū-vidāhaḥ piṭikāh pīnaso vāta-viḍ-grahaḥ | a-yoga-lakṣaṇaṃ yogo vaiparītye yathoditāt

40

१८.३९av कण्डू-विदाहः पिटिका विट्-पित्त-कफ-वातेषु निःसृतेषु क्रमात् स्रवेत् । निः-श्लेष्म-पित्तम् उदकं श्वेतं कृष्णं स-लोहितम्

18.39av kaṇḍū-vidāhaḥ piṭikā viṭ-pitta-kapha-vāteṣu niḥsṛteṣu kramāt sravet | niḥ-śleṣma-pittam udakaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ sa-lohitam

41

मांस-धावन-तुल्यं वा मेदः-खण्डाभम् एव वा । गुद-निःसरणं तृष्णा भ्रमो नेत्र-प्रवेशनम्

māṃsa-dhāvana-tulyaṃ vā medaḥ-khaṇḍābham eva vā | guda-niḥsaraṇaṃ tṛṣṇā bhramo netra-praveśanam

42

१८.४१dv श्रमो नेत्र-प्रवेशनम् भवन्त्य् अति-विरिक्तस्य तथाति-वमनामयाः । सम्यग्-विरिक्तम् एनं च वमनोक्तेन योजयेत्

18.41dv śramo netra-praveśanam bhavanty ati-viriktasya tathāti-vamanāmayāḥ | samyag-viriktam enaṃ ca vamanoktena yojayet

43

धूम-वर्ज्येन विधिना ततो वमित-वान् इव । क्रमेणान्नानि भुञ्जानो भजेत् प्रकृति-भोजनम्

dhūma-varjyena vidhinā tato vamita-vān iva | krameṇānnāni bhuñjāno bhajet prakṛti-bhojanam

44

मन्द-वह्निम् अ-संशुद्धम् अ-क्षामं दोष-दुर्-बलम् । अ-दृष्ट-जीर्ण-लिङ्गं च लङ्घयेत् पीत-भेषजम्

manda-vahnim a-saṃśuddham a-kṣāmaṃ doṣa-dur-balam | a-dṛṣṭa-jīrṇa-liṅgaṃ ca laṅghayet pīta-bheṣajam

45

स्नेह-स्वेदौषधोत्क्लेश-सङ्गैर् इति न बाध्यते । संशोधनास्र-विस्राव-स्नेह-योजन-लङ्घनैः

sneha-svedauṣadhotkleśa-saṅgair iti na bādhyate | saṃśodhanāsra-visrāva-sneha-yojana-laṅghanaiḥ

46

यात्य् अग्निर् मन्द-तां तस्मात् क्रमं पेयादिम् आचरेत् । स्रुताल्प-पित्त-श्लेष्माणं मद्य-पं वात-पैत्तिकम्

yāty agnir manda-tāṃ tasmāt kramaṃ peyādim ācaret | srutālpa-pitta-śleṣmāṇaṃ madya-paṃ vāta-paittikam

47

पेयां न पाययेत् तेषां तर्पणादि-क्रमो हितः । अ-पक्वं वमनं दोशान् पच्यमानं विरेचनम्

peyāṃ na pāyayet teṣāṃ tarpaṇādi-kramo hitaḥ | a-pakvaṃ vamanaṃ dośān pacyamānaṃ virecanam

48

१८.४७bv तर्पणादिः क्रमो हितः १८.४७bv तर्पणादिः क्रमो मतः १८.४७bv तर्पणादि-क्रमो मतः निर्हरेद् वमनस्यातः पाकं न प्रतिपालयेत् । दुर्-बलो बहु-दोषश् च दोष-पाकेन यः स्वयम्

18.47bv tarpaṇādiḥ kramo hitaḥ 18.47bv tarpaṇādiḥ kramo mataḥ 18.47bv tarpaṇādi-kramo mataḥ nirhared vamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet | dur-balo bahu-doṣaś ca doṣa-pākena yaḥ svayam

49

विरिच्यते भेदनीयैर् भोज्यैस् तम् उपपादयेत् । दुर्-बलः शोधितः पूर्वम् अल्प-दोषः कृशो नरः

viricyate bhedanīyair bhojyais tam upapādayet | dur-balaḥ śodhitaḥ pūrvam alpa-doṣaḥ kṛśo naraḥ

50

१८.४९bv भोज्यैस् तं समुपाचरेत् अ-परिज्ञात-कोष्ठश् च पिबेन् मृद्व् अल्पम् औषधम् । वरं तद् अ-सकृत्-पीतम् अन्य-था संशयावहम्

18.49bv bhojyais taṃ samupācaret a-parijñāta-koṣṭhaś ca piben mṛdv alpam auṣadham | varaṃ tad a-sakṛt-pītam anya-thā saṃśayāvaham

51

१८.५०av वरं तद् अ-सकृत्-पीतं १८.५०bv नान्य-था संशयावहम् हरेद् बहूंश् चलान् दोषान् अल्पान् अल्पान् पुनः पुनः । दुर्-बलस्य मृदु-द्रव्यैर् अल्पान् संशमयेत् तु तान्

18.50av varaṃ tad a-sakṛt-pītaṃ 18.50bv nānya-thā saṃśayāvaham hared bahūṃś calān doṣān alpān alpān punaḥ punaḥ | dur-balasya mṛdu-dravyair alpān saṃśamayet tu tān

52

क्लेशयन्ति चिरं ते हि हन्युर् वैनम् अ-निर्हृताः । मन्दाग्निं क्रूर-कोष्ठं च स-क्षार-लवणैर् घृतैः

kleśayanti ciraṃ te hi hanyur vainam a-nirhṛtāḥ | mandāgniṃ krūra-koṣṭhaṃ ca sa-kṣāra-lavaṇair ghṛtaiḥ

53

१८.५२bv हन्युश् चैनम् अ-निर्हृताः संधुक्षिताग्निं विजित-कफ-वातं च शोधयेत् । रूक्ष-बह्व्-अनिल-क्रूर-कोष्ठ-व्यायाम-शीलिनाम्

18.52bv hanyuś cainam a-nirhṛtāḥ saṃdhukṣitāgniṃ vijita-kapha-vātaṃ ca śodhayet | rūkṣa-bahv-anila-krūra-koṣṭha-vyāyāma-śīlinām

54

दीप्ताग्नीनां च भैषज्यम् अ-विरेच्यैव जीर्यति । तेभ्यो वस्तिं पुरा दद्यात् ततः स्निग्धं विरेचनम्

dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyam a-virecyaiva jīryati | tebhyo vastiṃ purā dadyāt tataḥ snigdhaṃ virecanam

55

१८.५४cv तेभ्यो वस्तिं पुरो दद्यात् शकृन् निर्हृत्य वा किञ्-चित् तीक्ष्णाभिः फल-वर्तिभिः । प्रवृत्तं हि मलं स्निग्धो विरेको निर्हरेत् सुखम्

18.54cv tebhyo vastiṃ puro dadyāt śakṛn nirhṛtya vā kiñ-cit tīkṣṇābhiḥ phala-vartibhiḥ | pravṛttaṃ hi malaṃ snigdho vireko nirharet sukham

56

विषाभिघात-पिटिका-कुष्ठ-शोफ-विसर्पिणः । कामला-पाण्डु-मेहार्तान् नाति-स्निग्धान् विशोधयेत्

viṣābhighāta-piṭikā-kuṣṭha-śopha-visarpiṇaḥ | kāmalā-pāṇḍu-mehārtān nāti-snigdhān viśodhayet

57

१८.५६dv नाति-स्निग्धान् विरेचयेत् सर्वान् स्नेह-विरेकैश् च रूक्षैस् तु स्नेह-भावितान् । कर्मणां वमनादीनां पुनर् अप्य् अन्तरे ऽन्तरे

18.56dv nāti-snigdhān virecayet sarvān sneha-virekaiś ca rūkṣais tu sneha-bhāvitān | karmaṇāṃ vamanādīnāṃ punar apy antare 'ntare

58

१८.५७bv रूक्षैश् च स्नेह-भावितान् स्नेह-स्वेदौ प्रयुञ्जीत स्नेहम् अन्ते बलाय च । मलो हि देहाद् उत्क्लेश्य ह्रियते वाससो यथा

18.57bv rūkṣaiś ca sneha-bhāvitān sneha-svedau prayuñjīta sneham ante balāya ca | malo hi dehād utkleśya hriyate vāsaso yathā

59

स्नेह-स्वेदैस् तथोत्क्लिष्टः शोध्यते शोधनैर् मलः । स्नेह-स्वेदाव् अन्-अभ्यस्य कुर्यात् संशोधनं तु यः

sneha-svedais tathotkliṣṭaḥ śodhyate śodhanair malaḥ | sneha-svedāv an-abhyasya kuryāt saṃśodhanaṃ tu yaḥ

अध्यायः १९

1

वातोल्बणेषु दोषेषु वाते वा वस्तिर् इष्यते । उपक्रमाणां सर्वेषां सो ऽग्रणीस् त्रि-विधस् तु सः

vātolbaṇeṣu doṣeṣu vāte vā vastir iṣyate | upakramāṇāṃ sarveṣāṃ so 'graṇīs tri-vidhas tu saḥ

2

१९.१dv सो ऽग्रणीस् त्रि-विधश् च सः निरूहो ऽन्वासनं वस्तिर् उत्तरस् तेन साधयेत् । गुल्मानाह-खुड-प्लीह-शुद्धातीसार-शूलिनः

19.1dv so 'graṇīs tri-vidhaś ca saḥ nirūho 'nvāsanaṃ vastir uttaras tena sādhayet | gulmānāha-khuḍa-plīha-śuddhātīsāra-śūlinaḥ

3

जीर्ण-ज्वर-प्रतिश्याय-शुक्रानिल-मल-ग्रहान् । वर्ध्माश्मरी-रजो-नाशान् दारुणांश् चानिलामयान्

jīrṇa-jvara-pratiśyāya-śukrānila-mala-grahān | vardhmāśmarī-rajo-nāśān dāruṇāṃś cānilāmayān

4

अन्-आस्थाप्यास् त्व् अति-स्निग्धः क्षतोरस्को भृशं कृशः । आमातीसारी वमि-मान् संशुद्धो दत्त-नावनः

an-āsthāpyās tv ati-snigdhaḥ kṣatorasko bhṛśaṃ kṛśaḥ | āmātīsārī vami-mān saṃśuddho datta-nāvanaḥ

5

श्वास-कास-प्रसेकार्शो-हिध्माध्मानाल्प-वह्नयः । शून-पायुः कृताहारो बद्ध-च्छिद्रोदकोदरी

śvāsa-kāsa-prasekārśo-hidhmādhmānālpa-vahnayaḥ | śūna-pāyuḥ kṛtāhāro baddha-cchidrodakodarī

6

१९.५dv बद्ध-च्छिद्र-दकोदरी कुष्ठी च मधु-मेही च मासान् सप्त च गर्भिणी । आस्थाप्या एव चान्वास्या विशेषाद् अति-वह्नयः

19.5dv baddha-cchidra-dakodarī kuṣṭhī ca madhu-mehī ca māsān sapta ca garbhiṇī | āsthāpyā eva cānvāsyā viśeṣād ati-vahnayaḥ

7

रूक्षाः केवल-वातार्ता नानुवास्यास् त एव च । ये ऽन्-आस्थाप्यास् तथा पाण्डु-कामला-मेह-पीनसाः

rūkṣāḥ kevala-vātārtā nānuvāsyās ta eva ca | ye 'n-āsthāpyās tathā pāṇḍu-kāmalā-meha-pīnasāḥ

8

निर्-अन्न-प्लीह-विड्-भेदि-गुरु-कोष्ठ-कफोदराः । अभिष्यन्दि-भृश-स्थूल-कृमि-कोष्ठाढ्य-मारुताः

nir-anna-plīha-viḍ-bhedi-guru-koṣṭha-kaphodarāḥ | abhiṣyandi-bhṛśa-sthūla-kṛmi-koṣṭhāḍhya-mārutāḥ

9

१९.८bv -गुरु-कोष्ठः कफोदरी १९.८cv अभिष्यन्दि-कृश-स्थूल- पीते विषे गरे ऽपच्यां श्लीपदी गल-गण्ड-वान् । तयोस् तु नेत्रं हेमादि-धातु-दार्व्-अस्थि-वेणु-जम्

19.8bv -guru-koṣṭhaḥ kaphodarī 19.8cv abhiṣyandi-kṛśa-sthūla- pīte viṣe gare 'pacyāṃ ślīpadī gala-gaṇḍa-vān | tayos tu netraṃ hemādi-dhātu-dārv-asthi-veṇu-jam

10

गो-पुच्छाकारम् अ-च्छिद्रं श्लक्ष्णर्जु गुटिका-मुखम् । ऊने ऽब्दे पञ्च पूर्णे ऽस्मिन्न् आ-सप्तभ्यो ऽङ्गुलानि षट्

go-pucchākāram a-cchidraṃ ślakṣṇarju guṭikā-mukham | ūne 'bde pañca pūrṇe 'sminn ā-saptabhyo 'ṅgulāni ṣaṭ

11

सप्तमे सप्त तान्य् अष्टौ द्वा-दशे षो-डशे नव । द्वा-दशैव परं विंशाद् वीक्ष्य वर्षान्तरेषु च

saptame sapta tāny aṣṭau dvā-daśe ṣo-ḍaśe nava | dvā-daśaiva paraṃ viṃśād vīkṣya varṣāntareṣu ca

12

वयो-बल-शरीराणि प्रमाणम् अभिवर्धयेत् । स्वाङ्गुष्ठेन समं मूले स्थौल्येनाग्रे कनिष्ठया

vayo-bala-śarīrāṇi pramāṇam abhivardhayet | svāṅguṣṭhena samaṃ mūle sthaulyenāgre kaniṣṭhayā

13

पूर्णे ऽब्दे ऽङ्गुलम् आदाय तद्-अर्धार्ध-प्रवर्धितम् । त्र्य्-अङ्गुलं परमं छिद्रं मूले ऽग्रे वहते तु यत्

pūrṇe 'bde 'ṅgulam ādāya tad-ardhārdha-pravardhitam | try-aṅgulaṃ paramaṃ chidraṃ mūle 'gre vahate tu yat

14

मुद्गं माषं कलायं च क्लिन्नं कर्कन्धुकं क्रमात् । मूल-च्छिद्र-प्रमाणेन प्रान्ते घटित-कर्णिकम्

mudgaṃ māṣaṃ kalāyaṃ ca klinnaṃ karkandhukaṃ kramāt | mūla-cchidra-pramāṇena prānte ghaṭita-karṇikam

15

वर्त्याग्रे पिहितं मूले यथा-स्वं द्व्य्-अङ्गुलान्तरम् । कर्णिका-द्वितयं नेत्रे कुर्यात् तत्र च योजयेत्

vartyāgre pihitaṃ mūle yathā-svaṃ dvy-aṅgulāntaram | karṇikā-dvitayaṃ netre kuryāt tatra ca yojayet

16

१९.१५bv यथा-स्वं द्व्य्-अङ्गुलान्तरे १९.१५dv कुर्यात् तत्र प्रयोजयेत् १९.१५dv कुर्यात् तत्र तु योजयेत् अजावि-महिषादीनां वस्तिं सु-मृदितं दृढम् । कषाय-रक्तं निश्-छिद्र-ग्रन्थि-गन्ध-सिरं तनुम्

19.15bv yathā-svaṃ dvy-aṅgulāntare 19.15dv kuryāt tatra prayojayet 19.15dv kuryāt tatra tu yojayet ajāvi-mahiṣādīnāṃ vastiṃ su-mṛditaṃ dṛḍham | kaṣāya-raktaṃ niś-chidra-granthi-gandha-siraṃ tanum

17

१९.१६av गो-ऽजावि-महिषादीनां ग्रथितं साधु सूत्रेण सुख-संस्थाप्य-भेषजम् । वस्त्य्-अ-भावे ऽङ्क-पादं वा न्यसेद् वासो ऽथ-वा घनम्

19.16av go-'jāvi-mahiṣādīnāṃ grathitaṃ sādhu sūtreṇa sukha-saṃsthāpya-bheṣajam | vasty-a-bhāve 'ṅka-pādaṃ vā nyased vāso 'tha-vā ghanam

18

१९.१७av ग्रन्थितं साधु सूत्रेण निरूह-मात्रा प्रथमे प्रकुञ्चो वत्सरे परम् । प्रकुञ्च-वृद्धिः प्रत्य्-अब्दं यावत् षट् प्रसृतास् ततः

19.17av granthitaṃ sādhu sūtreṇa nirūha-mātrā prathame prakuñco vatsare param | prakuñca-vṛddhiḥ praty-abdaṃ yāvat ṣaṭ prasṛtās tataḥ

19

१९.१८bv प्रकुञ्चो वत्सरात् परम् प्रसृतं वर्धयेद् ऊर्ध्वं द्वा-दशाष्टा-दशस्य तु । आ-सप्ततेर् इदं मानं दशैव प्रसृताः परम्

19.18bv prakuñco vatsarāt param prasṛtaṃ vardhayed ūrdhvaṃ dvā-daśāṣṭā-daśasya tu | ā-saptater idaṃ mānaṃ daśaiva prasṛtāḥ param

20

१९.१९bv द्वा-दशाष्टा-दशस्य च यथा-यथं निरूहस्य पादो मात्रानुवासने । आस्थाप्यं स्नेहितं स्विन्नं शुद्धं लब्ध-बलं पुनः

19.19bv dvā-daśāṣṭā-daśasya ca yathā-yathaṃ nirūhasya pādo mātrānuvāsane | āsthāpyaṃ snehitaṃ svinnaṃ śuddhaṃ labdha-balaṃ punaḥ

21

अन्वासनार्हं विज्ञाय पूर्वम् एवानुवासयेत् । शीते वसन्ते च दिवा रात्रौ के-चित् ततो ऽन्य-दा

anvāsanārhaṃ vijñāya pūrvam evānuvāsayet | śīte vasante ca divā rātrau ke-cit tato 'nya-dā

22

१९.२१dv रात्रौ के-चित् ततो ऽन्य-था अभ्यक्त-स्नातम् उचितात् पाद-हीनं हितं लघु । अ-स्निग्ध-रूक्षम् अशितं सानु-पानं द्रवादि च

19.21dv rātrau ke-cit tato 'nya-thā abhyakta-snātam ucitāt pāda-hīnaṃ hitaṃ laghu | a-snigdha-rūkṣam aśitaṃ sānu-pānaṃ dravādi ca

23

१९.२२dv सानु-पानं द्रवादि वा कृत-चङ्क्रमणं मुक्त-विण्-मूत्रं शयने सुखे । नात्य्-उच्छ्रिते न चोच्-छीर्षे संविष्टं वाम-पार्श्वतः

19.22dv sānu-pānaṃ dravādi vā kṛta-caṅkramaṇaṃ mukta-viṇ-mūtraṃ śayane sukhe | nāty-ucchrite na coc-chīrṣe saṃviṣṭaṃ vāma-pārśvataḥ

24

संकोच्य दक्षिणं सक्थि प्रसार्य च ततो ऽपरम् । अथास्य नेत्रं प्रणयेत् स्निग्धे स्निग्ध-मुखं गुदे

saṃkocya dakṣiṇaṃ sakthi prasārya ca tato 'param | athāsya netraṃ praṇayet snigdhe snigdha-mukhaṃ gude

25

१९.२४dv स्निग्धं स्निग्ध-मुखे गुदे उच्छ्वास्य वस्तेर् वदने बद्धे हस्तम् अ-कम्पयन् । पृष्ठ-वंशं प्रति ततो नाति-द्रुत-विलम्बितम्

19.24dv snigdhaṃ snigdha-mukhe gude ucchvāsya vaster vadane baddhe hastam a-kampayan | pṛṣṭha-vaṃśaṃ prati tato nāti-druta-vilambitam

26

नाति-वेगं न वा मन्दं सकृद् एव प्रपीडयेत् । सावशेषं च कुर्वीत वायुः शेषे हि तिष्ठति

nāti-vegaṃ na vā mandaṃ sakṛd eva prapīḍayet | sāvaśeṣaṃ ca kurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati

27

१९.२६cv सावशेषं प्रकुर्वीत दत्ते तूत्तान-देहस्य पाणिना ताडयेत् स्फिजौ । तत्-पार्ष्णिभ्यां तथा शय्यां पादतश् च त्रिर् उत्क्षिपेत्

19.26cv sāvaśeṣaṃ prakurvīta datte tūttāna-dehasya pāṇinā tāḍayet sphijau | tat-pārṣṇibhyāṃ tathā śayyāṃ pādataś ca trir utkṣipet

28

ततः प्रसारिताङ्गस्य सोपधानस्य पार्ष्णिके । आहन्यान् मुष्टिनाङ्गं च स्नेहेनाभ्यज्य मर्दयेत्

tataḥ prasāritāṅgasya sopadhānasya pārṣṇike | āhanyān muṣṭināṅgaṃ ca snehenābhyajya mardayet

29

वेदनार्तम् इति स्नेहो न हि शीघ्रं निवर्तते । योज्यः शीघ्रं निवृत्ते ऽन्यः स्नेहो ऽ-तिष्ठन्न् अ-कार्य-कृत्

vedanārtam iti sneho na hi śīghraṃ nivartate | yojyaḥ śīghraṃ nivṛtte 'nyaḥ sneho '-tiṣṭhann a-kārya-kṛt

30

दीप्ताग्निं त्व् आगत-स्नेहं सायाह्ने भोजयेल् लघु । निवृत्ति-कालः परमस् त्रयो यामस् ततः परम्

dīptāgniṃ tv āgata-snehaṃ sāyāhne bhojayel laghu | nivṛtti-kālaḥ paramas trayo yāmas tataḥ param

31

अहो-रात्रम् उपेक्षेत परतः फल-वर्तिभिः । तीक्ष्णैर् वा वस्तिभिः कुर्याद् यत्नं स्नेह-निवृत्तये

aho-rātram upekṣeta parataḥ phala-vartibhiḥ | tīkṣṇair vā vastibhiḥ kuryād yatnaṃ sneha-nivṛttaye

32

अति-रौक्ष्याद् अन्-आगच्छन् न चेज् जाड्यादि-दोष-कृत् । उपेक्षेतैव हि ततो ऽध्युषितश् च निशां पिबेत्

ati-raukṣyād an-āgacchan na cej jāḍyādi-doṣa-kṛt | upekṣetaiva hi tato 'dhyuṣitaś ca niśāṃ pibet

33

प्रातर् नागर-धान्याम्भः कोष्णं केवलम् एव वा । अन्वासयेत् तृतीये ऽह्नि पञ्चमे वा पुनश् च तम्

prātar nāgara-dhānyāmbhaḥ koṣṇaṃ kevalam eva vā | anvāsayet tṛtīye 'hni pañcame vā punaś ca tam

34

यथा वा स्नेह-पक्तिः स्याद् अतो ऽत्य्-उल्बण-मारुतान् । व्यायाम-नित्यान् दीप्ताग्नीन् रूक्षांश् च प्रति-वासरम्

yathā vā sneha-paktiḥ syād ato 'ty-ulbaṇa-mārutān | vyāyāma-nityān dīptāgnīn rūkṣāṃś ca prati-vāsaram

1

आध्मान-संकोच-पुरीष-बन्ध-क्षीणेन्द्रिय-त्वा-रुचि-भङ्ग-शूलाः । पाङ्गुल्य-शाखाश्रित-वात-भग्न-बन्धाश् च साध्या ह्य् अनुवासनेन ॥ ३४+

ādhmāna-saṃkoca-purīṣa-bandha-kṣīṇendriya-tvā-ruci-bhaṅga-śūlāḥ | pāṅgulya-śākhāśrita-vāta-bhagna-bandhāś ca sādhyā hy anuvāsanena || 34+

35

१९.३४+१dv -वाताश् च साध्या ह्य् अनुवासनेन इति स्नेहैस् त्रि-चतुरैः स्निग्धे स्रोतो-विशुद्धये । निरूहं शोधनं युञ्ज्याद् अ-स्निग्धे स्नेहनं तनोः

19.34+1dv -vātāś ca sādhyā hy anuvāsanena iti snehais tri-caturaiḥ snigdhe sroto-viśuddhaye | nirūhaṃ śodhanaṃ yuñjyād a-snigdhe snehanaṃ tanoḥ

36

पञ्चमे ऽथ तृतीये वा दिवसे साधके शुभे । मध्याह्ने किञ्-चिद्-आवृत्ते प्रयुक्ते बलि-मङ्गले

pañcame 'tha tṛtīye vā divase sādhake śubhe | madhyāhne kiñ-cid-āvṛtte prayukte bali-maṅgale

37

अभ्यक्त-स्वेदितोत्सृष्ट-मलं नाति-बुभुक्षितम् । अवेक्ष्य पुरुषं दोष-भेषजादीनि चादरात्

abhyakta-sveditotsṛṣṭa-malaṃ nāti-bubhukṣitam | avekṣya puruṣaṃ doṣa-bheṣajādīni cādarāt

38

१९.३७cv अवेत्य पुरुषं दोष- वस्तिं प्रकल्पयेद् वैद्यस् तद्-विद्यैर् बहुभिः सह । क्वाथयेद् विंशति-पलं द्रव्यस्याष्टौ फलानि च

19.37cv avetya puruṣaṃ doṣa- vastiṃ prakalpayed vaidyas tad-vidyair bahubhiḥ saha | kvāthayed viṃśati-palaṃ dravyasyāṣṭau phalāni ca

39

१९.३८bv तद्-वेद्यैर् बहुभिः सह १९.३८bv तद्-विधैर् बहुभिः सह ततः क्वाथाच् चतुर्थांशं स्नेहं वाते प्रकल्पयेत् । पित्ते स्वस्थे च षष्ठांशम् अष्टमांशं कफे ऽधिके

19.38bv tad-vedyair bahubhiḥ saha 19.38bv tad-vidhair bahubhiḥ saha tataḥ kvāthāc caturthāṃśaṃ snehaṃ vāte prakalpayet | pitte svasthe ca ṣaṣṭhāṃśam aṣṭamāṃśaṃ kaphe 'dhike

40

१९.३९bv स्नेहं वाते ऽनु कल्पयेत् १९.३९bv स्नेहं वाते तु कल्पयेत् सर्व-त्र चाष्टमं भागं कल्काद् भवति वा यथा । नात्य्-अच्छ-सान्द्र-ता वस्तेः पल-मात्रं गुडस्य च

19.39bv snehaṃ vāte 'nu kalpayet 19.39bv snehaṃ vāte tu kalpayet sarva-tra cāṣṭamaṃ bhāgaṃ kalkād bhavati vā yathā | nāty-accha-sāndra-tā vasteḥ pala-mātraṃ guḍasya ca

41

मधु-पट्व्-आदि-शेषं च युक्त्या सर्वं तद् एकतः । उष्णाम्बु-कुम्भी-बाष्पेण तप्तं खज-समाहतम्

madhu-paṭv-ādi-śeṣaṃ ca yuktyā sarvaṃ tad ekataḥ | uṣṇāmbu-kumbhī-bāṣpeṇa taptaṃ khaja-samāhatam

42

प्रक्षिप्य वस्तौ प्रणयेत् पायौ नात्य्-उष्ण-शीतलम् । नाति-स्निग्धं न वा रूक्षं नाति-तीक्ष्णं न वा मृदु

prakṣipya vastau praṇayet pāyau nāty-uṣṇa-śītalam | nāti-snigdhaṃ na vā rūkṣaṃ nāti-tīkṣṇaṃ na vā mṛdu

43

नात्य्-अच्छ-सान्द्रं नोनाति-मात्रं ना-पटु नाति च । लवणं तद्-वद् अम्लं च पठन्त्य् अन्ये तु तद्-विदः

nāty-accha-sāndraṃ nonāti-mātraṃ nā-paṭu nāti ca | lavaṇaṃ tad-vad amlaṃ ca paṭhanty anye tu tad-vidaḥ

44

१९.४३dv वदन्त्य् अन्ये तु तद्-विदः मात्रां त्रि-पलिकां कुर्यात् स्नेह-माक्षिकयोः पृथक् । कर्षार्धं माणिमन्थस्य स्वस्थे कल्क-पल-द्वयम्

19.43dv vadanty anye tu tad-vidaḥ mātrāṃ tri-palikāṃ kuryāt sneha-mākṣikayoḥ pṛthak | karṣārdhaṃ māṇimanthasya svasthe kalka-pala-dvayam

45

सर्व-द्रवाणां शेषाणां पलानि दश कल्पयेत् । माक्षिकं लवणं स्नेहं कल्कं क्वाथम् इति क्रमात्

sarva-dravāṇāṃ śeṣāṇāṃ palāni daśa kalpayet | mākṣikaṃ lavaṇaṃ snehaṃ kalkaṃ kvātham iti kramāt

46

आवपेत निरूहाणाम् एष संयोजने विधिः । उत्तानो दत्त-मात्रे तु निरूहे तन्-मना भवेत्

āvapeta nirūhāṇām eṣa saṃyojane vidhiḥ | uttāno datta-mātre tu nirūhe tan-manā bhavet

47

कृतोपधानः सञ्जात-वेगश् चोत्कटकः सृजेत् । आगतौ परमः कालो मुहूर्तो मृत्यवे परम्

kṛtopadhānaḥ sañjāta-vegaś cotkaṭakaḥ sṛjet | āgatau paramaḥ kālo muhūrto mṛtyave param

48

१९.४७bv -वेगश् चोत्कटुकः सृजेत् १९.४७bv -वेगश् चोत्कुटकः सृजेत् १९.४७dv मुहूर्तो मृत्यवे परः तत्रानुलोमिकं स्नेह-क्षार-मूत्राम्ल-कल्पितम् । त्वरितं स्निग्ध-तीक्ष्णोष्णं वस्तिम् अन्यं प्रपीडयेत्

19.47bv -vegaś cotkaṭukaḥ sṛjet 19.47bv -vegaś cotkuṭakaḥ sṛjet 19.47dv muhūrto mṛtyave paraḥ tatrānulomikaṃ sneha-kṣāra-mūtrāmla-kalpitam | tvaritaṃ snigdha-tīkṣṇoṣṇaṃ vastim anyaṃ prapīḍayet

49

१९.४८av तत्रानुलोमिक-स्नेह- विदद्यात् फल-वर्तिं वा स्वेदनोत्त्रासनादि च । स्वयम् एव निवृत्ते तु द्वितीयो वस्तिर् इष्यते

19.48av tatrānulomika-sneha- vidadyāt phala-vartiṃ vā svedanottrāsanādi ca | svayam eva nivṛtte tu dvitīyo vastir iṣyate

50

१९.४९bv स्वेदनोत्रासनादि वा तृतीयो ऽपि चतुर्थो ऽपि यावद् वा सु-निरूढ-ता । विरिक्त-वच् च योगादीन् विद्याद् योगे तु भोजयेत्

19.49bv svedanotrāsanādi vā tṛtīyo 'pi caturtho 'pi yāvad vā su-nirūḍha-tā | virikta-vac ca yogādīn vidyād yoge tu bhojayet

51

१९.५०bv यावद् वा सु-निरूह-ता १९.५०dv विद्याद् योगे तु योजयेत् कोष्णेन वारिणा स्नातं तनु-धन्व-रसौदनम् । विकारा ये निरूढस्य भवन्ति प्रचलैर् मलैः

19.50bv yāvad vā su-nirūha-tā 19.50dv vidyād yoge tu yojayet koṣṇena vāriṇā snātaṃ tanu-dhanva-rasaudanam | vikārā ye nirūḍhasya bhavanti pracalair malaiḥ

52

१९.५१av कोष्णेन वारिणा स्नानं १९.५१cv विकारा ये निरूहस्य ते सुखोष्णाम्बु-सिक्तस्य यान्ति भुक्त-वतः शमम् । अथ वातार्दितं भूयः सद्य एवानुवासयेत्

19.51av koṣṇena vāriṇā snānaṃ 19.51cv vikārā ye nirūhasya te sukhoṣṇāmbu-siktasya yānti bhukta-vataḥ śamam | atha vātārditaṃ bhūyaḥ sadya evānuvāsayet

53

सम्यग्-धीनाति-योगाश् च तस्य स्युः स्नेह-पीत-वत् । किञ्-चित्-कालं स्थितो यश् च स-पुरीषो निवर्तते

samyag-dhīnāti-yogāś ca tasya syuḥ sneha-pīta-vat | kiñ-cit-kālaṃ sthito yaś ca sa-purīṣo nivartate

54

१९.५३cv किञ्-चित्-कालं स्थितो यस्य सानुलोमानिलः स्नेहस् तत् सिद्धम् अनुवासनम् । एकं त्रीन् वा बलासे तु स्नेह-वस्तीन् प्रकल्पयेत्

19.53cv kiñ-cit-kālaṃ sthito yasya sānulomānilaḥ snehas tat siddham anuvāsanam | ekaṃ trīn vā balāse tu sneha-vastīn prakalpayet

55

१९.५४dv स्नेह-वस्तीन् प्रयोजयेत् पञ्च वा सप्त वा पित्ते नवैका-दश वानिले । पुनस् ततो ऽप्य् अ-युग्मांस् तु पुनर् आस्थापनं ततः

19.54dv sneha-vastīn prayojayet pañca vā sapta vā pitte navaikā-daśa vānile | punas tato 'py a-yugmāṃs tu punar āsthāpanaṃ tataḥ

56

कफ-पित्तानिलेष्व् अन्नं यूष-क्षीर-रसैः क्रमात् । वात-घ्नौषध-निःक्वाथ-त्रिवृता-सैन्धवैर् युतः

kapha-pittānileṣv annaṃ yūṣa-kṣīra-rasaiḥ kramāt | vāta-ghnauṣadha-niḥkvātha-trivṛtā-saindhavair yutaḥ

57

वस्तिर् एको ऽनिले स्निग्धः स्वाद्व्-अम्लोष्णो रसान्वितः । न्यग्रोधादि-गण-क्वाथ-पद्मकादि-सिता-युतौ

vastir eko 'nile snigdhaḥ svādv-amloṣṇo rasānvitaḥ | nyagrodhādi-gaṇa-kvātha-padmakādi-sitā-yutau

58

१९.५७bv स्वाद्व्-अम्लोष्ण-रसान्वितः पित्ते स्वादु-हिमौ साज्य-क्षीरेक्षु-रस-माक्षिकौ । आरग्वधादि-निःक्वाथ-वत्सकादि-युतास् त्रयः

19.57bv svādv-amloṣṇa-rasānvitaḥ pitte svādu-himau sājya-kṣīrekṣu-rasa-mākṣikau | āragvadhādi-niḥkvātha-vatsakādi-yutās trayaḥ

59

रूक्षाः स-क्षौद्र-गो-मूत्रास् तीक्ष्णोष्ण-कटुकाः कफे । त्रयस् ते संनिपाते ऽपि दोषान् घ्नन्ति यतः क्रमात्

rūkṣāḥ sa-kṣaudra-go-mūtrās tīkṣṇoṣṇa-kaṭukāḥ kaphe | trayas te saṃnipāte 'pi doṣān ghnanti yataḥ kramāt

60

१९.५९cv त्रयश् च संनिपाते ऽपि त्रिभ्यः परं वस्तिम् अतो नेच्छन्त्य् अन्ये चिकित्सकाः । न हि दोषश् चतुर्थो ऽस्ति पुनर् दीयेत यं प्रति

19.59cv trayaś ca saṃnipāte 'pi tribhyaḥ paraṃ vastim ato necchanty anye cikitsakāḥ | na hi doṣaś caturtho 'sti punar dīyeta yaṃ prati

61

१९.६०av नाचार्य-चरकस्यातो १९.६०bv वस्तिस् त्रिभ्यः परं मतः उत्क्लेशनं शुद्धि-करं दोषाणां शमनं क्रमात् । त्रि-धैव कल्पयेद् वस्तिम् इत्य् अन्ये ऽपि प्रचक्षते

19.60av nācārya-carakasyāto 19.60bv vastis tribhyaḥ paraṃ mataḥ utkleśanaṃ śuddhi-karaṃ doṣāṇāṃ śamanaṃ kramāt | tri-dhaiva kalpayed vastim ity anye 'pi pracakṣate

62

१९.६१cv त्रि-धैवं कल्पयेद् वस्तिम् दोषौषधादि-बलतः सर्वम् एतत् प्रमाणयेत् । सम्यङ्-निरूढ-लिङ्गं तु ना-संभाव्य निवर्तयेत्

19.61cv tri-dhaivaṃ kalpayed vastim doṣauṣadhādi-balataḥ sarvam etat pramāṇayet | samyaṅ-nirūḍha-liṅgaṃ tu nā-saṃbhāvya nivartayet

63

प्राक् स्नेह एकः पञ्चान्ते द्वा-दशास्थापनानि च । सान्वासनानि कर्मैवं वस्तयस् त्रिंशद् ईरिताः

prāk sneha ekaḥ pañcānte dvā-daśāsthāpanāni ca | sānvāsanāni karmaivaṃ vastayas triṃśad īritāḥ

64

कालः पञ्च-दशैको ऽत्र प्राक् स्नेहो ऽन्ते त्रयस् तथा । षट् पञ्च-वस्त्य्-अन्तरिता योगो ऽष्टौ वस्तयो ऽत्र तु

kālaḥ pañca-daśaiko 'tra prāk sneho 'nte trayas tathā | ṣaṭ pañca-vasty-antaritā yogo 'ṣṭau vastayo 'tra tu

65

त्रयो निरूहाः स्नेहाश् च स्नेहाव् आद्य्-अन्तयोर् उभौ । स्नेह-वस्तिं निरूहं वा नैकम् एवातिशीलयेत्

trayo nirūhāḥ snehāś ca snehāv ādy-antayor ubhau | sneha-vastiṃ nirūhaṃ vā naikam evātiśīlayet

66

उत्क्लेशाग्नि-वधौ स्नेहान् निरूहान् मरुतो भयम् । तस्मान् निरूढः स्नेह्यः स्यान् निरूह्यश् चानुवासितः

utkleśāgni-vadhau snehān nirūhān maruto bhayam | tasmān nirūḍhaḥ snehyaḥ syān nirūhyaś cānuvāsitaḥ

67

स्नेह-शोधन-युक्त्यैवं वस्ति-कर्म त्रि-दोष-जित् । ह्रस्वया स्नेह-पानस्य मात्रया योजितः समः

sneha-śodhana-yuktyaivaṃ vasti-karma tri-doṣa-jit | hrasvayā sneha-pānasya mātrayā yojitaḥ samaḥ

68

मात्रा-वस्तिः स्मृतः स्नेहः शीलनीयः सदा च सः । बाल-वृद्धाध्व-भार-स्त्री-व्यायामासक्त-चिन्तकैः

mātrā-vastiḥ smṛtaḥ snehaḥ śīlanīyaḥ sadā ca saḥ | bāla-vṛddhādhva-bhāra-strī-vyāyāmāsakta-cintakaiḥ

69

१९.६८cv बाल-वृद्धाध्व-भाष्य-स्त्री- वात-भग्ना-बलाल्पाग्नि-नृपेश्वर-सुखात्मभिः । दोष-घ्नो निष्-परीहारो बल्यः सृष्ट-मलः सुखः

19.68cv bāla-vṛddhādhva-bhāṣya-strī- vāta-bhagnā-balālpāgni-nṛpeśvara-sukhātmabhiḥ | doṣa-ghno niṣ-parīhāro balyaḥ sṛṣṭa-malaḥ sukhaḥ

70

१९.६९bv -नृपैश्वर्य-सुखात्मभिः वस्तौ रोगेषु नारीणां योनि-गर्भाशयेषु च । द्वि-त्रास्थापन-शुद्धेभ्यो विदध्याद् वस्तिम् उत्तरम्

19.69bv -nṛpaiśvarya-sukhātmabhiḥ vastau rogeṣu nārīṇāṃ yoni-garbhāśayeṣu ca | dvi-trāsthāpana-śuddhebhyo vidadhyād vastim uttaram

71

आतुराङ्गुल-मानेन तन्-नेत्रं द्वा-दशाङ्गुलम् । वृत्तं गो-पुच्छ-वन् मूल-मद्ययोः कृत-कर्णिकम्

āturāṅgula-mānena tan-netraṃ dvā-daśāṅgulam | vṛttaṃ go-puccha-van mūla-madyayoḥ kṛta-karṇikam

72

सिद्धार्थक-प्रवेशाग्रं श्लक्ष्णं हेमादि-संभवम् । कुन्दाश्वमार-सुमनः-पुष्प-वृन्तोपमं दृढम्

siddhārthaka-praveśāgraṃ ślakṣṇaṃ hemādi-saṃbhavam | kundāśvamāra-sumanaḥ-puṣpa-vṛntopamaṃ dṛḍham

73

तस्य वस्तिर् मृदु-लघुर् मात्रा शुक्तिर् विकल्प्य वा । अथ स्नाताशीतस्यास्य स्नेह-वस्ति-विधानतः

tasya vastir mṛdu-laghur mātrā śuktir vikalpya vā | atha snātāśītasyāsya sneha-vasti-vidhānataḥ

74

१९.७३bv मात्रा शुक्तिर् विकल्प्य च १९.७३bv मात्रा शुक्तिः प्रकल्प्य वा ऋजोः सुखोपविष्टस्य पीठे जानु-समे मृदौ । हृष्टे मेढ्रे स्थिते चर्जौ शनैः स्रोतो-विशुद्धये

19.73bv mātrā śuktir vikalpya ca 19.73bv mātrā śuktiḥ prakalpya vā ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya pīṭhe jānu-same mṛdau | hṛṣṭe meḍhre sthite carjau śanaiḥ sroto-viśuddhaye

75

सूक्ष्मां शलाकां प्रणयेत् तया शुद्धे अनु-सेवनि । आ-मेहनान्तं नेत्रं च निष्-कम्पं गुद-वत् ततः

sūkṣmāṃ śalākāṃ praṇayet tayā śuddhe anu-sevani | ā-mehanāntaṃ netraṃ ca niṣ-kampaṃ guda-vat tataḥ

76

१९.७५bv तया शुद्धे अनु-सेवनीम् पीडिते ऽन्तर्-गते स्नेहे स्नेह-वस्ति-क्रमो हितः । वस्तीन् अनेन विधिना दद्यात् त्रींश् चतुरो ऽपि वा

19.75bv tayā śuddhe anu-sevanīm pīḍite 'ntar-gate snehe sneha-vasti-kramo hitaḥ | vastīn anena vidhinā dadyāt trīṃś caturo 'pi vā

77

१९.७६av पीडिते ऽनुगते स्नेहे अनुवासन-वच् छेषं सर्वम् एवास्य चिन्तयेत् । स्त्रीणाम् आर्तव-काले तु योनिर् गृह्णात्य् अपावृतेः

19.76av pīḍite 'nugate snehe anuvāsana-vac cheṣaṃ sarvam evāsya cintayet | strīṇām ārtava-kāle tu yonir gṛhṇāty apāvṛteḥ

78

विदधीत तदा तस्माद् अन्-ऋताव् अपि चात्यये । योनि-विभ्रंश-शूलेषु योनि-व्यापद्य् असृग्-दरे

vidadhīta tadā tasmād an-ṛtāv api cātyaye | yoni-vibhraṃśa-śūleṣu yoni-vyāpady asṛg-dare

79

नेत्रं दशाङ्गुलं मुद्ग-प्रवेशं चतुर्-अङ्गुलम् । अपत्य-मार्गे योज्यं स्याद् द्व्य्-अङ्गुलं मूत्र-वर्त्मनि

netraṃ daśāṅgulaṃ mudga-praveśaṃ catur-aṅgulam | apatya-mārge yojyaṃ syād dvy-aṅgulaṃ mūtra-vartmani

80

मूत्र-कृच्छ्र-विकारेषु बालानां त्व् एकम् अङ्गुलम् । प्रकुञ्चो मध्यमा मात्रा बालानां शुक्तिर् एव तु

mūtra-kṛcchra-vikāreṣu bālānāṃ tv ekam aṅgulam | prakuñco madhyamā mātrā bālānāṃ śuktir eva tu

81

उत्तानायाः शयानायाः सम्यक् संकोच्य सक्थिनी । ऊर्ध्व-जान्वास् त्रि-चतुरान् अहो-रात्रेण योजयेत्

uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṃkocya sakthinī | ūrdhva-jānvās tri-caturān aho-rātreṇa yojayet

82

वस्तींस् त्रि-रात्रम् एवं च स्नेह-मात्रां विवर्धयन् । त्र्य्-अहम् एव च विश्रम्य प्रणिदध्यात् पुनस् त्र्य्-अहम्

vastīṃs tri-rātram evaṃ ca sneha-mātrāṃ vivardhayan | try-aham eva ca viśramya praṇidadhyāt punas try-aham

83

१९.८२bv स्नेह-मात्रां विवर्धयेत् पक्षाद् विरेको वमिते ततः पक्षान् निरूहणम् । सद्यो निरूढश् चान्वास्यः सप्त-रात्राद् विरेचितः

19.82bv sneha-mātrāṃ vivardhayet pakṣād vireko vamite tataḥ pakṣān nirūhaṇam | sadyo nirūḍhaś cānvāsyaḥ sapta-rātrād virecitaḥ

84

यथा कुसुम्भादि-युतात् तोयाद् रागं हरेत् पटः । तथा द्रवी-कृताद् देहाद् वस्तिर् निर्हरते मलान्

yathā kusumbhādi-yutāt toyād rāgaṃ haret paṭaḥ | tathā dravī-kṛtād dehād vastir nirharate malān

85

शाखा-गताः कोष्ठ-गताश् च रोगा मर्मोर्ध्व-सर्वावयवाङ्ग-जाश् च । ये सन्ति तेषां न तु कश्-चिद् अन्यो वायोः परं जन्मनि हेतुर् अस्ति

śākhā-gatāḥ koṣṭha-gatāś ca rogā marmordhva-sarvāvayavāṅga-jāś ca | ye santi teṣāṃ na tu kaś-cid anyo vāyoḥ paraṃ janmani hetur asti

86

१९.८५cv ये सन्ति तेषां न हि कश्-चिद् अन्यो विट्-श्लेष्म-पित्तादि-मलोच्चयानां विक्षेप-संहार-करः स यस्मात् । तस्याति-वृद्धस्य शमाय नान्यद् वस्तेर् विना भेषजम् अस्ति किञ्-चित्

19.85cv ye santi teṣāṃ na hi kaś-cid anyo viṭ-śleṣma-pittādi-maloccayānāṃ vikṣepa-saṃhāra-karaḥ sa yasmāt | tasyāti-vṛddhasya śamāya nānyad vaster vinā bheṣajam asti kiñ-cit

87

१९.८६av विट्-श्लेष्म-पित्तादि-मलाचयानां १९.८६av विट्-श्लेष्म-पित्तादि-मलाशयानां १९.८६av विण्-मूत्र-पित्तादि-मलाशयानां १९.८६bv विक्षेप-संहार-करो हि वायुः १९.८६dv वस्तेः समं भेषजम् अस्ति यस्मात् तस्माच् चिकित्सार्ध इति प्रदिष्टः कृत्स्ना चिकित्सापि च वस्तिर् एकैः । तथा निजागन्तु-विकार-कारि-रक्तौषध-त्वेन सिरा-व्यधो ऽपि

19.86av viṭ-śleṣma-pittādi-malācayānāṃ 19.86av viṭ-śleṣma-pittādi-malāśayānāṃ 19.86av viṇ-mūtra-pittādi-malāśayānāṃ 19.86bv vikṣepa-saṃhāra-karo hi vāyuḥ 19.86dv vasteḥ samaṃ bheṣajam asti yasmāt tasmāc cikitsārdha iti pradiṣṭaḥ kṛtsnā cikitsāpi ca vastir ekaiḥ | tathā nijāgantu-vikāra-kāri-raktauṣadha-tvena sirā-vyadho 'pi

अध्यायः २०

1

ऊर्ध्व-जत्रु-विकारेषु विशेषान् नस्यम् इष्यते । नासा हि शिरसो द्वारं तेन तद् व्याप्य हन्ति तान्

ūrdhva-jatru-vikāreṣu viśeṣān nasyam iṣyate | nāsā hi śiraso dvāraṃ tena tad vyāpya hanti tān

2

विरेचनं बृंहणं च शमनं च त्रि-धापि तत् । विरेचनं शिरः-शूल-जाड्य-स्यन्द-गलामये

virecanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca śamanaṃ ca tri-dhāpi tat | virecanaṃ śiraḥ-śūla-jāḍya-syanda-galāmaye

1

२०.२bv शमनं च त्रि-धा भवेत् मर्श-ध्मानावपीडाख्यैस् तत् पुनः षड्-विधं स्मृतम् ॥ २.१+

20.2bv śamanaṃ ca tri-dhā bhavet marśa-dhmānāvapīḍākhyais tat punaḥ ṣaḍ-vidhaṃ smṛtam || 2.1+

3

२०.२.१+१av मर्श-ध्मानावपीडाख्यात् शोफ-गण्ड-कृमि-ग्रन्थि-कुष्ठापस्मार-पीनसे । बृंहणं वात-जे शूले सूर्यावर्ते स्वर-क्षये

20.2.1+1av marśa-dhmānāvapīḍākhyāt śopha-gaṇḍa-kṛmi-granthi-kuṣṭhāpasmāra-pīnase | bṛṃhaṇaṃ vāta-je śūle sūryāvarte svara-kṣaye

1

स्नेहेन तीक्ष्णैः सिद्धेन कल्क-क्वाथादिभिश् च तत् ॥ ३.१+

snehena tīkṣṇaiḥ siddhena kalka-kvāthādibhiś ca tat || 3.1+

4

नासास्य-शोषे वाक्-सङ्गे कृच्छ्र-बोधे ऽव-बाहुके । शमनं नीलिका-व्यङ्ग-केश-दोषाक्षि-राजिषु

nāsāsya-śoṣe vāk-saṅge kṛcchra-bodhe 'va-bāhuke | śamanaṃ nīlikā-vyaṅga-keśa-doṣākṣi-rājiṣu

5

२०.४dv -केश-दोषाक्षि-रोगिषु २०.४dv -केश-दोषाक्षि-रोग-जित् यथा-स्वं यौगिकैः स्नेहैर् यथा-स्वं च प्रसाधितैः । कल्क-क्वाथादिभिश् चाद्यं मधु-पट्व्-आसवैर् अपि

20.4dv -keśa-doṣākṣi-rogiṣu 20.4dv -keśa-doṣākṣi-roga-jit yathā-svaṃ yaugikaiḥ snehair yathā-svaṃ ca prasādhitaiḥ | kalka-kvāthādibhiś cādyaṃ madhu-paṭv-āsavair api

6

बृंहणं धन्व-मांसोत्थ-रसासृक्-खपुरैर् अपि । शमनं योजयेत् पूर्वैः क्षीरेण सलिलेन वा

bṛṃhaṇaṃ dhanva-māṃsottha-rasāsṛk-khapurair api | śamanaṃ yojayet pūrvaiḥ kṣīreṇa salilena vā

7

२०.६dv क्षीरेण सलिलेन च २०.६dv क्षीरेण च जलेन च मर्शश् च प्रतिमर्शश् च द्वि-धा स्नेहो ऽत्र मात्रया । कल्काद्यैर् अवपीडस् तु स तीक्ष्णैर् मूर्ध-रेचनः

20.6dv kṣīreṇa salilena ca 20.6dv kṣīreṇa ca jalena ca marśaś ca pratimarśaś ca dvi-dhā sneho 'tra mātrayā | kalkādyair avapīḍas tu sa tīkṣṇair mūrdha-recanaḥ

8

२०.७dv तीक्ष्णैर् मूर्ध-विरेचनः ध्मानं विरेचनश् चूर्णो युञ्ज्यात् तं मुख-वायुना । षड्-अङ्गुल-द्वि-मुखया नाड्या भेषज-गर्भया

20.7dv tīkṣṇair mūrdha-virecanaḥ dhmānaṃ virecanaś cūrṇo yuñjyāt taṃ mukha-vāyunā | ṣaḍ-aṅgula-dvi-mukhayā nāḍyā bheṣaja-garbhayā

9

२०.८av ध्मानं विरेचनैश् चूर्णैर् २०.८dv नाड्या भैषज्य-गर्भया स हि भूरि-तरं दोषं चूर्ण-त्वाद् अपकर्षति । प्रदेशिन्य्-अङ्गुली-पर्व-द्वयान् मग्न-समुद्धृतात्

20.8av dhmānaṃ virecanaiś cūrṇair 20.8dv nāḍyā bhaiṣajya-garbhayā sa hi bhūri-taraṃ doṣaṃ cūrṇa-tvād apakarṣati | pradeśiny-aṅgulī-parva-dvayān magna-samuddhṛtāt

10

यावत् पतत्य् असौ बिन्दुर् दशाष्टौ षट् क्रमेण ते । मर्शस्योत्कृष्ट-मध्योना मात्रास् ता एव च क्रमात्

yāvat pataty asau bindur daśāṣṭau ṣaṭ krameṇa te | marśasyotkṛṣṭa-madhyonā mātrās tā eva ca kramāt

11

बिन्दु-द्वयोनाः कल्कादेर् योजयेन् न तु नावनम् । तोय-मद्य-गर-स्नेह-पीतानां पातुम् इच्छताम्

bindu-dvayonāḥ kalkāder yojayen na tu nāvanam | toya-madya-gara-sneha-pītānāṃ pātum icchatām

12

भुक्त-भक्त-शिरः-स्नात-स्नातु-काम-स्रुतासृजाम् । नव-पीनस-वेगार्त-सूतिका-श्वास-कासिनाम्

bhukta-bhakta-śiraḥ-snāta-snātu-kāma-srutāsṛjām | nava-pīnasa-vegārta-sūtikā-śvāsa-kāsinām

13

२०.१२av भुक्ताभ्यक्त-शिरः-स्नात- शुद्धानां दत्त-वस्तीनां तथान्-आर्तव-दुर्-दिने । अन्य-त्रात्ययिकाद् व्याधेर् अथ नस्यं प्रयोजयेत्

20.12av bhuktābhyakta-śiraḥ-snāta- śuddhānāṃ datta-vastīnāṃ tathān-ārtava-dur-dine | anya-trātyayikād vyādher atha nasyaṃ prayojayet

14

प्रातः श्लेष्मणि मध्याह्ने पित्ते सायन्-निशोश् चले । स्वस्थ-वृत्ते तु पूर्वाह्णे शरत्-काल-वसन्तयोः

prātaḥ śleṣmaṇi madhyāhne pitte sāyan-niśoś cale | svastha-vṛtte tu pūrvāhṇe śarat-kāla-vasantayoḥ

15

शीते मध्यन्-दिने ग्रीष्मे सायं वर्षासु सातपे । वाताभिभूते शिरसि हिध्मायाम् अपतानके

śīte madhyan-dine grīṣme sāyaṃ varṣāsu sātape | vātābhibhūte śirasi hidhmāyām apatānake

16

मन्या-स्तम्भे स्वर-भ्रंशे सायं प्रातर् दिने दिने । एकाहान्तरम् अन्य-त्र सप्ताहं च तद् आचरेत्

manyā-stambhe svara-bhraṃśe sāyaṃ prātar dine dine | ekāhāntaram anya-tra saptāhaṃ ca tad ācaret

17

स्निग्ध-स्विन्नोत्तमाङ्गस्य प्राक्-कृतावश्यकस्य च । निवात-शयन-स्थस्य जत्रूर्ध्वं स्वेदयेत् पुनः

snigdha-svinnottamāṅgasya prāk-kṛtāvaśyakasya ca | nivāta-śayana-sthasya jatrūrdhvaṃ svedayet punaḥ

18

अथोत्तानर्जु-देहस्य पाणि-पादे प्रसारिते । किञ्-चिद्-उन्नत-पादस्य किञ्-चिन् मूर्धनि नामिते

athottānarju-dehasya pāṇi-pāde prasārite | kiñ-cid-unnata-pādasya kiñ-cin mūrdhani nāmite

19

नासा-पुटं पिधायैकं पर्यायेण निषेचयेत् । उष्णाम्बु-तप्तं भैषज्यं प्रणाड्या पिचुनाथ-वा

nāsā-puṭaṃ pidhāyaikaṃ paryāyeṇa niṣecayet | uṣṇāmbu-taptaṃ bhaiṣajyaṃ praṇāḍyā picunātha-vā

20

२०.१९dv प्रणाल्या पिचुनाथ-वा दत्ते पाद-तल-स्कन्ध-हस्त-कर्णादि मर्दयेत् । शनैर् उच्छिद्य निष्ठीवेत् पार्श्वयोर् उभयोस् ततः

20.19dv praṇālyā picunātha-vā datte pāda-tala-skandha-hasta-karṇādi mardayet | śanair ucchidya niṣṭhīvet pārśvayor ubhayos tataḥ

21

२०.२०cv शनैर् उच्छिन्द्य निष्ठीवेत् आ-भेषज-क्षयाद् एवं द्विस् त्रिर् वा नस्यम् आचरेत् । मूर्छायां शीत-तोयेन सिञ्चेत् परिहरन् शिरः

20.20cv śanair ucchindya niṣṭhīvet ā-bheṣaja-kṣayād evaṃ dvis trir vā nasyam ācaret | mūrchāyāṃ śīta-toyena siñcet pariharan śiraḥ

22

स्नेहं विरेचनस्यान्ते दद्याद् दोषाद्य्-अपेक्षया । नस्यान्ते वाक्-शतं तिष्ठेद् उत्तानो धारयेत् ततः

snehaṃ virecanasyānte dadyād doṣādy-apekṣayā | nasyānte vāk-śataṃ tiṣṭhed uttāno dhārayet tataḥ

23

२०.२२av स्नेहं रेचन-नस्यान्ते धूमं पीत्वा कवोष्णाम्बु-कवडान् कण्ठ-शुद्धये । सम्यक्-स्निग्धे सुखोच्छ्वास-स्वप्न-बोधाक्ष-पाटवम्

20.22av snehaṃ recana-nasyānte dhūmaṃ pītvā kavoṣṇāmbu-kavaḍān kaṇṭha-śuddhaye | samyak-snigdhe sukhocchvāsa-svapna-bodhākṣa-pāṭavam

24

रूक्षे ऽक्षि-स्तब्ध-ता शोषो नासास्ये मूर्ध-शून्य-ता । स्निग्धे ऽति कण्डू-गुरु-ता-प्रसेका-रुचि-पीनसाः

rūkṣe 'kṣi-stabdha-tā śoṣo nāsāsye mūrdha-śūnya-tā | snigdhe 'ti kaṇḍū-guru-tā-prasekā-ruci-pīnasāḥ

25

२०.२४cv स्निग्धे ऽति कण्डूर् गुरु-ता २०.२४dv प्रसेका-रुचि-पीनसाः सु-विरिक्ते ऽक्षि-लघु-ता-वक्त्र-स्वर-विशुद्धयः । दुर्-विरिक्ते गदोद्रेकः क्षाम-ताति-विरेचिते

20.24cv snigdhe 'ti kaṇḍūr guru-tā 20.24dv prasekā-ruci-pīnasāḥ su-virikte 'kṣi-laghu-tā-vaktra-svara-viśuddhayaḥ | dur-virikte gadodrekaḥ kṣāma-tāti-virecite

26

प्रतिमर्शः क्षत-क्षाम-बाल-वृद्ध-सुखात्मसु । प्रयोज्यो ऽ-काल-वर्षे ऽपि न त्व् इष्टो दुष्ट-पीनसे

pratimarśaḥ kṣata-kṣāma-bāla-vṛddha-sukhātmasu | prayojyo '-kāla-varṣe 'pi na tv iṣṭo duṣṭa-pīnase

27

मद्य-पीते ऽ-बल-श्रोत्रे कृमि-दूषित-मूर्धनि । उत्कृष्टोत्क्लिष्ट-दोषे च हीन-मात्र-तया हि सः

madya-pīte '-bala-śrotre kṛmi-dūṣita-mūrdhani | utkṛṣṭotkliṣṭa-doṣe ca hīna-mātra-tayā hi saḥ

28

२०.२७dv हीन-मान-तया हि सः निशाहर्-भुक्त-वान्ताहः-स्वप्नाध्व-श्रम-रेतसाम् । शिरो-ऽभ्यञ्जन-गण्डूष-प्रस्रावाञ्जन-वर्चसाम्

20.27dv hīna-māna-tayā hi saḥ niśāhar-bhukta-vāntāhaḥ-svapnādhva-śrama-retasām | śiro-'bhyañjana-gaṇḍūṣa-prasrāvāñjana-varcasām

29

दन्त-काष्ठस्य हासस्य योज्यो ऽन्ते ऽसौ द्वि-बिन्दुकः । पञ्चसु स्रोतसां शुद्धिः क्लम-नाशस् त्रिषु क्रमात्

danta-kāṣṭhasya hāsasya yojyo 'nte 'sau dvi-bindukaḥ | pañcasu srotasāṃ śuddhiḥ klama-nāśas triṣu kramāt

30

दृग्-बलं पञ्चसु ततो दन्त-दार्ढ्यं मरुच्-छमः । न नस्यम् ऊन-सप्ताब्दे नातीताशीति-वत्सरे

dṛg-balaṃ pañcasu tato danta-dārḍhyaṃ maruc-chamaḥ | na nasyam ūna-saptābde nātītāśīti-vatsare

31

न चोनाष्टा-दशे धूमः कवडो नोन-पञ्चमे । न शुद्धिर् ऊन-दशमे न चातिक्रान्त-सप्ततौ

na conāṣṭā-daśe dhūmaḥ kavaḍo nona-pañcame | na śuddhir ūna-daśame na cātikrānta-saptatau

32

२०.३१bv कवडो न्यून-पञ्चमे आ-जन्म-मरणं शस्तः प्रतिमर्शस् तु वस्ति-वत् । मर्श-वच् च गुणान् कुर्यात् स हि नित्योपसेवनात्

20.31bv kavaḍo nyūna-pañcame ā-janma-maraṇaṃ śastaḥ pratimarśas tu vasti-vat | marśa-vac ca guṇān kuryāt sa hi nityopasevanāt

33

न चात्र यन्त्रणा नापि व्यापद्भ्यो मर्श-वद् भयम् । तैलम् एव च नस्यार्थे नित्याभ्यासेन शस्यते

na cātra yantraṇā nāpi vyāpadbhyo marśa-vad bhayam | tailam eva ca nasyārthe nityābhyāsena śasyate

34

२०.३३cv तैलम् एव च नस्यार्थं शिरसः श्लेष्म-धाम-त्वात् स्नेहाः स्वस्थस्य नेतरे । आशु-कृच्-चिर-कारि-त्वं गुणोत्कर्षापकृष्ट-ता

20.33cv tailam eva ca nasyārthaṃ śirasaḥ śleṣma-dhāma-tvāt snehāḥ svasthasya netare | āśu-kṛc-cira-kāri-tvaṃ guṇotkarṣāpakṛṣṭa-tā

35

२०.३४dv गुणोत्कृष्टापकृष्ट-ता २०.३४dv गुणोत्कृष्टापकर्ष-ता २०.३४dv गुणोत्कर्षापकर्ष-ता मर्शे च प्रतिमर्शे च विशेषो न भवेद् यदि । को मर्शं स-परीहारं सापदं च भजेत् ततः

20.34dv guṇotkṛṣṭāpakṛṣṭa-tā 20.34dv guṇotkṛṣṭāpakarṣa-tā 20.34dv guṇotkarṣāpakarṣa-tā marśe ca pratimarśe ca viśeṣo na bhaved yadi | ko marśaṃ sa-parīhāraṃ sāpadaṃ ca bhajet tataḥ

36

२०.३५dv सापदं च वदेत् ततः अच्छ-पान-विचाराख्यौ कुटी-वातातप-स्थिती । अन्वास-मात्रा-वस्ती च तद्-वद् एव विनिर्दिशेत्

20.35dv sāpadaṃ ca vadet tataḥ accha-pāna-vicārākhyau kuṭī-vātātapa-sthitī | anvāsa-mātrā-vastī ca tad-vad eva vinirdiśet

1

२०.३६dv तद्-वद् एव च निर्दिशेत् पटोल-मुद्ग-वार्ताक-ह्रस्वमूलक-जाङ्गलैः । रसैः शालि-यवान् अद्यान् नस्य-कर्मणि षड्-विधे ॥ ३६+

20.36dv tad-vad eva ca nirdiśet paṭola-mudga-vārtāka-hrasvamūlaka-jāṅgalaiḥ | rasaiḥ śāli-yavān adyān nasya-karmaṇi ṣaḍ-vidhe || 36+

2

उच्चैर्-भाषणम् आयासम् अ-जीर्णा-सात्म्य-भोजनम् । दत्त-नस्यो नरः क्रोधं यानादींश् च विवर्जयेत् ॥ ३६+

uccair-bhāṣaṇam āyāsam a-jīrṇā-sātmya-bhojanam | datta-nasyo naraḥ krodhaṃ yānādīṃś ca vivarjayet || 36+

38

जीवन्ती-जल-देवदारु-जलद-त्वक्-सेव्य-गोपी-हिमं ॥ ३७अ ॥ दार्वी-त्वङ्-मधुक-प्लवागुरु-वरी-पुण्ड्राह्व-बिल्वोत्पलम् ॥ ३७ब् ॥ धावन्यौ सुरभिं स्थिरे कृमिहरं पत्त्रं त्रुटीं रेणुकां ॥ ३७च् ॥ किञ्जल्कं कमलाद् बलां शत-गुणे दिव्ये ऽम्भसि क्वाथयेत् ॥ ३७द् ॥ तैलाद् रसं दश-गुणं परिशेष्य तेन तैलं पचेत सलिलेन दशैव वारान् । पाके क्षिपेच् च दशमे समम् आज-दुग्धं नस्यं महा-गुणम् उशन्त्य् अणु-तैलम् एतत्

jīvantī-jala-devadāru-jalada-tvak-sevya-gopī-himaṃ || 37a || dārvī-tvaṅ-madhuka-plavāguru-varī-puṇḍrāhva-bilvotpalam || 37b || dhāvanyau surabhiṃ sthire kṛmiharaṃ pattraṃ truṭīṃ reṇukāṃ || 37c || kiñjalkaṃ kamalād balāṃ śata-guṇe divye 'mbhasi kvāthayet || 37d || tailād rasaṃ daśa-guṇaṃ pariśeṣya tena tailaṃ paceta salilena daśaiva vārān | pāke kṣipec ca daśame samam āja-dugdhaṃ nasyaṃ mahā-guṇam uśanty aṇu-tailam etat

39

२०.३८bv तैलं पचेच् च सलिलेन दशैव वारान् घनोन्नत-प्रसन्न-त्वक्-स्कन्ध-ग्रीवास्य-वक्षसः । दृढेन्द्रियास्त-पलिता भवेयुर् नस्य-शीलिनः

20.38bv tailaṃ pacec ca salilena daśaiva vārān ghanonnata-prasanna-tvak-skandha-grīvāsya-vakṣasaḥ | dṛḍhendriyāsta-palitā bhaveyur nasya-śīlinaḥ

अध्यायः २१

1

जत्रूर्ध्व-कफ-वातोत्थ-विकाराणाम् अ-जन्मने । उच्छेदाय च जातानां पिबेद् धूमं सदात्म-वान्

jatrūrdhva-kapha-vātottha-vikārāṇām a-janmane | ucchedāya ca jātānāṃ pibed dhūmaṃ sadātma-vān

2

२१.१av जत्रूर्ध्वं कफ-वातोत्थ- स्निग्धो मध्यः स तीक्ष्णश् च वाते वात-कफे कफे । योज्यो न रक्त-पित्तार्ति-विरिक्तोदर-मेहिषु

21.1av jatrūrdhvaṃ kapha-vātottha- snigdho madhyaḥ sa tīkṣṇaś ca vāte vāta-kaphe kaphe | yojyo na rakta-pittārti-viriktodara-mehiṣu

3

२१.२cv योज्यो न पित्त-रक्तार्त- २१.२cv योज्यो न पित्त-रक्तार्ति- तिमिरोर्ध्वानिलाध्मान-रोहिणी-दत्त-वस्तिषु । मत्स्य-मद्य-दधि-क्षीर-क्षौद्र-स्नेह-विषाशिषु

21.2cv yojyo na pitta-raktārta- 21.2cv yojyo na pitta-raktārti- timirordhvānilādhmāna-rohiṇī-datta-vastiṣu | matsya-madya-dadhi-kṣīra-kṣaudra-sneha-viṣāśiṣu

4

शिरस्य् अभिहते पाण्डु-रोगे जागरिते निशि । रक्त-पित्तान्ध्य-बाधिर्य-तृण्-मूर्छा-मद-मोह-कृत्

śirasy abhihate pāṇḍu-roge jāgarite niśi | rakta-pittāndhya-bādhirya-tṛṇ-mūrchā-mada-moha-kṛt

5

धूमो ऽ-काले ऽति-पीतो वा तत्र शीतो विधिर् हितः । क्षुत-जृम्भित-विण्-मूत्र-स्त्री-सेवा-शस्त्र-कर्मणाम्

dhūmo '-kāle 'ti-pīto vā tatra śīto vidhir hitaḥ | kṣuta-jṛmbhita-viṇ-mūtra-strī-sevā-śastra-karmaṇām

6

२१.५dv -स्त्री-सेवा-शस्त्र-कर्मिणाम् हासस्य दन्त-काष्ठस्य धूमम् अन्ते पिबेन् मृदुम् । कालेष्व् एषु निशाहार-नावनान्ते च मध्यमम्

21.5dv -strī-sevā-śastra-karmiṇām hāsasya danta-kāṣṭhasya dhūmam ante piben mṛdum | kāleṣv eṣu niśāhāra-nāvanānte ca madhyamam

7

२१.६av हास्यस्य दन्त-काष्ठस्य निद्रा-नस्याञ्जन-स्नान-च्छर्दितान्ते विरेचनम् । वस्ति-नेत्र-सम-द्रव्यं त्रि-कोशं कारयेद् ऋजु

21.6av hāsyasya danta-kāṣṭhasya nidrā-nasyāñjana-snāna-ccharditānte virecanam | vasti-netra-sama-dravyaṃ tri-kośaṃ kārayed ṛju

8

मूलाग्रे ऽङ्गुष्ठ-कोलास्थि-प्रवेशं धूम-नेत्रकम् । तीक्ष्ण-स्नेहन-मध्येषु त्रीणि चत्वारि पञ्च च

mūlāgre 'ṅguṣṭha-kolāsthi-praveśaṃ dhūma-netrakam | tīkṣṇa-snehana-madhyeṣu trīṇi catvāri pañca ca

9

२१.८av मूले ऽग्रे ऽङ्गुष्ठ-कोलास्थि- अङ्गुलानां क्रमात् पातुः प्रमाणेनाष्टकानि तत् । ऋजूपविष्टस् तच्-चेता विवृतास्यस् त्रि-पर्ययम्

21.8av mūle 'gre 'ṅguṣṭha-kolāsthi- aṅgulānāṃ kramāt pātuḥ pramāṇenāṣṭakāni tat | ṛjūpaviṣṭas tac-cetā vivṛtāsyas tri-paryayam

10

२१.९cv ऋजूपविष्टस् तच्-चित्तो पिधाय च्छिद्रम् एकैकं धूमं नासिकया पिबेत् । प्राक् पिबेन् नासयोत्क्लिष्टे दोषे घ्राण-शिरो-गते

21.9cv ṛjūpaviṣṭas tac-citto pidhāya cchidram ekaikaṃ dhūmaṃ nāsikayā pibet | prāk piben nāsayotkliṣṭe doṣe ghrāṇa-śiro-gate

11

२१.१०dv दोषे नासा-शिरो-गते उत्क्लेशनार्थं वक्त्रेण विपरीतं तु कण्ठ-गे । मुखेनैवोद्वमेद् धूमं नासया दृग्-विघात-कृत्

21.10dv doṣe nāsā-śiro-gate utkleśanārthaṃ vaktreṇa viparītaṃ tu kaṇṭha-ge | mukhenaivodvamed dhūmaṃ nāsayā dṛg-vighāta-kṛt

12

आक्षेप-मोक्षैः पातव्यो धूमस् तु त्रिस् त्रिभिस् त्रिभिः । अह्नः पिबेत् सकृत् स्निग्धं द्विर् मध्यं शोधनं परम्

ākṣepa-mokṣaiḥ pātavyo dhūmas tu tris tribhis tribhiḥ | ahnaḥ pibet sakṛt snigdhaṃ dvir madhyaṃ śodhanaṃ param

13

२१.१२bv धूमस् त्रींस् त्रींस् त्रिभिस् त्रिभिः त्रिश् चतुर् वा मृदौ तत्र द्रव्याण्य् अगुरु गुग्गुलु । मुस्त-स्थौणेय-शैलेय-नलदोशीर-वालकम्

21.12bv dhūmas trīṃs trīṃs tribhis tribhiḥ triś catur vā mṛdau tatra dravyāṇy aguru guggulu | musta-sthauṇeya-śaileya-naladośīra-vālakam

14

२१.१३av त्रिश् चतुर् वा मृदोस् तत्र वराङ्ग-कौन्ती-मधुक-बिल्व-मज्जैलवालुकम् । श्रीवेष्टकं सर्ज-रसो ध्यामकं मदनं प्लवम्

21.13av triś catur vā mṛdos tatra varāṅga-kauntī-madhuka-bilva-majjailavālukam | śrīveṣṭakaṃ sarja-raso dhyāmakaṃ madanaṃ plavam

15

शल्लकी कुङ्कुमं माषा यवाः कुन्दुरुकस् तिलाः । स्नेहः फलानां साराणां मेदो मज्जा वसा घृतम्

śallakī kuṅkumaṃ māṣā yavāḥ kundurukas tilāḥ | snehaḥ phalānāṃ sārāṇāṃ medo majjā vasā ghṛtam

16

शमने शल्लकी लाक्षा पृथ्वीका कमलोत्पलम् । न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थ-प्लक्ष-लोध्र-त्वचः सिता

śamane śallakī lākṣā pṛthvīkā kamalotpalam | nyagrodhodumbarāśvattha-plakṣa-lodhra-tvacaḥ sitā

17

यष्टीमधु सुवर्णत्वक् पद्मकं रक्तयष्टिका । गन्धाश् चा-कुष्ठ-तगरास् तीक्ष्णे ज्योतिष्मती निशा

yaṣṭīmadhu suvarṇatvak padmakaṃ raktayaṣṭikā | gandhāś cā-kuṣṭha-tagarās tīkṣṇe jyotiṣmatī niśā

18

दश-मूल-मनोह्वालं लाक्षा श्वेता फल-त्रयम् । गन्ध-द्रव्याणि तीक्ष्णानि गणो मूर्ध-विरेचनः

daśa-mūla-manohvālaṃ lākṣā śvetā phala-trayam | gandha-dravyāṇi tīkṣṇāni gaṇo mūrdha-virecanaḥ

19

२१.१८av दश-मूल-मनोह्वाल- २१.१८bv -लाक्षा श्वेता फल-त्रयम् जले स्थिताम् अहो-रात्रम् इषीकां द्वा-दशाङ्गुलाम् । पिष्टैर् धूमौषधैर् एवं पञ्च-कृत्वः प्रलेपयेत्

21.18av daśa-mūla-manohvāla- 21.18bv -lākṣā śvetā phala-trayam jale sthitām aho-rātram iṣīkāṃ dvā-daśāṅgulām | piṣṭair dhūmauṣadhair evaṃ pañca-kṛtvaḥ pralepayet

20

२१.१९cv पिष्टैर् धूमौषधैर् एव वर्तिर् अङ्गुष्ठक-स्थूला यव-मध्या यथा भवेत् । छाया-शुष्कां वि-गर्भां तां स्नेहाभ्यक्तां यथा-यथम्

21.19cv piṣṭair dhūmauṣadhair eva vartir aṅguṣṭhaka-sthūlā yava-madhyā yathā bhavet | chāyā-śuṣkāṃ vi-garbhāṃ tāṃ snehābhyaktāṃ yathā-yatham

21

२१.२०av वर्तिर् अङ्गुष्ठ-वत् स्थूला धूम-नेत्रार्पितां पातुम् अग्नि-प्लुष्टां प्रयोजयेत् । शराव-संपुट-च्छिद्रे नाडीं न्यस्य दशाङ्गुलाम्

21.20av vartir aṅguṣṭha-vat sthūlā dhūma-netrārpitāṃ pātum agni-pluṣṭāṃ prayojayet | śarāva-saṃpuṭa-cchidre nāḍīṃ nyasya daśāṅgulām

1

अष्टाङ्गुलां वा वक्त्रेण कास-वान् धूमम् आपिबेत् ॥ २१ऊ̆अब् ॥ कासः श्वासः पीनसो वि-स्वर-त्वं पूतिर् गन्धः पाण्डु-ता केश-दोषः । कर्णास्याक्षि-स्राव-कण्ड्व्-अर्ति-जाड्यं तन्द्रा हिध्मा धूम-पं न स्पृशन्ति ॥ २२ऊ̆ ॥ हृत्-कण्ठेन्द्रिय-संशुद्धिर् लाघवं शिरसः शमः । यथेरितानां दोषाणां सम्यक्-पीतस्य लक्षणम् ॥ २२ऊ̆+

aṣṭāṅgulāṃ vā vaktreṇa kāsa-vān dhūmam āpibet || 21ū̆ab || kāsaḥ śvāsaḥ pīnaso vi-svara-tvaṃ pūtir gandhaḥ pāṇḍu-tā keśa-doṣaḥ | karṇāsyākṣi-srāva-kaṇḍv-arti-jāḍyaṃ tandrā hidhmā dhūma-paṃ na spṛśanti || 22ū̆ || hṛt-kaṇṭhendriya-saṃśuddhir lāghavaṃ śirasaḥ śamaḥ | yatheritānāṃ doṣāṇāṃ samyak-pītasya lakṣaṇam || 22ū̆+

अध्यायः २२

1

चतुः-प्रकारो गण्डूषः स्निग्धः शमन-शोधनौ । रोपणश् च त्रयस् तत्र त्रिषु योज्याश् चलादिषु

catuḥ-prakāro gaṇḍūṣaḥ snigdhaḥ śamana-śodhanau | ropaṇaś ca trayas tatra triṣu yojyāś calādiṣu

2

अन्त्यो व्रण-घ्नः स्निग्धो ऽत्र स्वाद्व्-अम्ल-पटु-साधितैः । स्नेहैः संशमनस् तिक्त-कषाय-मधुरौषधैः

antyo vraṇa-ghnaḥ snigdho 'tra svādv-amla-paṭu-sādhitaiḥ | snehaiḥ saṃśamanas tikta-kaṣāya-madhurauṣadhaiḥ

3

शोधनस् तिक्त-कट्व्-अम्ल-पटूष्णै रोपणः पुनः । कषाय-तिक्तकैस् तत्र स्नेहः क्षीरं मधूदकम्

śodhanas tikta-kaṭv-amla-paṭūṣṇai ropaṇaḥ punaḥ | kaṣāya-tiktakais tatra snehaḥ kṣīraṃ madhūdakam

4

शुक्तं मद्यं रसो मूत्रं धान्याम्लं च यथा-यथम् । कल्कैर् युक्तं विपक्वं वा यथा-स्पर्शं प्रयोजयेत्

śuktaṃ madyaṃ raso mūtraṃ dhānyāmlaṃ ca yathā-yatham | kalkair yuktaṃ vipakvaṃ vā yathā-sparśaṃ prayojayet

5

दन्त-हर्षे दन्त-चाले मुख-रोगे च वातिके । सुखोष्णम् अथ-वा शीतं तिल-कल्कोदकं हितम्

danta-harṣe danta-cāle mukha-roge ca vātike | sukhoṣṇam atha-vā śītaṃ tila-kalkodakaṃ hitam

6

गण्डूष-धारणे नित्यं तैलं मांस-रसो ऽथ-वा । ऊषा-दाहान्विते पाके क्षते चागन्तु-संभवे

gaṇḍūṣa-dhāraṇe nityaṃ tailaṃ māṃsa-raso 'tha-vā | ūṣā-dāhānvite pāke kṣate cāgantu-saṃbhave

7

२२.६dv क्षते वागन्तु-संभवे विषे क्षाराग्नि-दग्धे च सर्पिर् धार्यं पयो ऽथ-वा । वैशद्यं जनयत्य् आशु संदधाति मुखे व्रणान्

22.6dv kṣate vāgantu-saṃbhave viṣe kṣārāgni-dagdhe ca sarpir dhāryaṃ payo 'tha-vā | vaiśadyaṃ janayaty āśu saṃdadhāti mukhe vraṇān

8

२२.७av विष-क्षाराग्नि-दग्धे च २२.७cv वैशद्यं जनयत्य् आस्ये २२.७dv संदधाति मुख-व्रणान् दाह-तृष्णा-प्रशमनं मधु-गण्डूष-धारणम् । धान्याम्लम् आस्य-वैरस्य-मल-दौर्गन्ध्य-नाशनम्

22.7av viṣa-kṣārāgni-dagdhe ca 22.7cv vaiśadyaṃ janayaty āsye 22.7dv saṃdadhāti mukha-vraṇān dāha-tṛṣṇā-praśamanaṃ madhu-gaṇḍūṣa-dhāraṇam | dhānyāmlam āsya-vairasya-mala-daurgandhya-nāśanam

9

तद् एवा-लवणं शीतं मुख-शोष-हरं परम् । आशु क्षाराम्बु-गण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश् चयम्

tad evā-lavaṇaṃ śītaṃ mukha-śoṣa-haraṃ param | āśu kṣārāmbu-gaṇḍūṣo bhinatti śleṣmaṇaś cayam

10

सुखोष्णोदक-गण्डूषैर् जायते वक्त्र-लाघवम् । निवाते सातपे स्विन्न-मृदित-स्कन्ध-कन्धरः

sukhoṣṇodaka-gaṇḍūṣair jāyate vaktra-lāghavam | nivāte sātape svinna-mṛdita-skandha-kandharaḥ

11

गण्डूषम् अ-पिबन् किञ्-चिद्-उन्नतास्यो विधारयेत् । कफ-पूर्णास्य-ता यावत् स्रवद्-घ्राणाक्ष-ताथ-वा

gaṇḍūṣam a-piban kiñ-cid-unnatāsyo vidhārayet | kapha-pūrṇāsya-tā yāvat sravad-ghrāṇākṣa-tātha-vā

12

अ-संचार्यो मुखे पूर्णे गण्डूषः कवडो ऽन्य-था ॥ ११ऊ̆अब् ॥ २२.११ऊ̆अव् अ-संचार्यो मुखे ऽ-पूर्णे मन्या-शिरः-कर्ण-मुखाक्षि-रोगाः प्रसेक-कण्ठामय-वक्त्र-शोषाः । हृल्-लास-तन्द्रा-रुचि-पीनसाश् च साध्या विशेषात् कवड-ग्रहेण

a-saṃcāryo mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ kavaḍo 'nya-thā || 11ū̆ab || 22.11ū̆av a-saṃcāryo mukhe '-pūrṇe manyā-śiraḥ-karṇa-mukhākṣi-rogāḥ praseka-kaṇṭhāmaya-vaktra-śoṣāḥ | hṛl-lāsa-tandrā-ruci-pīnasāś ca sādhyā viśeṣāt kavaḍa-graheṇa

14

कल्को रस-क्रिया चूर्णस् त्रि-विधं प्रतिसारणम् ॥ १३अब् ॥ २२.१३av कल्को रस-क्रिया चूर्णं युञ्ज्यात् तत् कफ-रोगेषु गण्डूष-विहितौषधैः । मुखालेपस् त्रि-धा दोष-विष-हा वर्ण-कृच् च सः

kalko rasa-kriyā cūrṇas tri-vidhaṃ pratisāraṇam || 13ab || 22.13av kalko rasa-kriyā cūrṇaṃ yuñjyāt tat kapha-rogeṣu gaṇḍūṣa-vihitauṣadhaiḥ | mukhālepas tri-dhā doṣa-viṣa-hā varṇa-kṛc ca saḥ

1

२२.१४cv मुख-लेपस् त्रि-धा दोष- व्याधेर् अपचयः पुष्टिर् वैशद्यं वक्त्र-लाघवम् । इन्द्रियाणां प्रसादश् च कवडे शुद्धि-लक्षणम् ॥ १४.१+

22.14cv mukha-lepas tri-dhā doṣa- vyādher apacayaḥ puṣṭir vaiśadyaṃ vaktra-lāghavam | indriyāṇāṃ prasādaś ca kavaḍe śuddhi-lakṣaṇam || 14.1+

2

हीनाज् जाड्य-कफोत्क्लेशाव् अ-रस-ज्ञानम् एव च । अति-योगान् मुखे पाकः शोष-तृष्णा-रुचि-क्लमः ॥ १४.१+

hīnāj jāḍya-kaphotkleśāv a-rasa-jñānam eva ca | ati-yogān mukhe pākaḥ śoṣa-tṛṣṇā-ruci-klamaḥ || 14.1+

15

२२.१४.१+२av हीनाद् ध्मान-कफोत्लेशाव् उष्णो वात-कफे शस्तः शेषेष्व् अत्य्-अर्थ-शीतलः । त्रि-प्रमाणश् चतुर्-भाग-त्रि-भागार्धाङ्गुलोन्नतिः

22.14.1+2av hīnād dhmāna-kaphotleśāv uṣṇo vāta-kaphe śastaḥ śeṣeṣv aty-artha-śītalaḥ | tri-pramāṇaś catur-bhāga-tri-bhāgārdhāṅgulonnatiḥ

16

अ-शुष्कस्य स्थितिस् तस्य शुष्को दूषयति च्छविम् । तम् आर्द्रयित्वापनयेत् तद्-अन्ते ऽभ्यङ्गम् आचरेत्

a-śuṣkasya sthitis tasya śuṣko dūṣayati cchavim | tam ārdrayitvāpanayet tad-ante 'bhyaṅgam ācaret

17

विवर्जयेद् दिवा-स्वप्न-भाष्याग्न्य्-आतप-शुक्-क्रुधः । न योज्यः पीनसे ऽ-जीर्णे दत्त-नस्ये हनु-ग्रहे

vivarjayed divā-svapna-bhāṣyāgny-ātapa-śuk-krudhaḥ | na yojyaḥ pīnase '-jīrṇe datta-nasye hanu-grahe

18

२२.१७dv दत्ते नस्ये हनु-ग्रहे अ-रोचके जागरिते स तु हन्ति सु-योजितः । अ-काल-पलित-व्यङ्ग-वली-तिमिर-नीलिकाः

22.17dv datte nasye hanu-grahe a-rocake jāgarite sa tu hanti su-yojitaḥ | a-kāla-palita-vyaṅga-valī-timira-nīlikāḥ

19

२२.१८bv स च हन्ति सु-योजितः कोल-मज्जा वृषान् मूलं शाबरं गौर-सर्षपाः । सिंही-मूलं तिलाः कृष्णा दार्वी-त्वङ् निस्-तुषा यवाः

22.18bv sa ca hanti su-yojitaḥ kola-majjā vṛṣān mūlaṃ śābaraṃ gaura-sarṣapāḥ | siṃhī-mūlaṃ tilāḥ kṛṣṇā dārvī-tvaṅ nis-tuṣā yavāḥ

20

दर्भ-मूल-हिमोशीर-शिरीष-मिशि-तण्डुलाः । कुमुदोत्पल-कल्हार-दूर्वा-मधुक-चन्दनम्

darbha-mūla-himośīra-śirīṣa-miśi-taṇḍulāḥ | kumudotpala-kalhāra-dūrvā-madhuka-candanam

21

कालीयक-तिलोशीर-मांसी-तगर-पद्मकम् । तालीश-गुन्द्रा-पुण्ड्राह्व-यष्टी-काश-नतागुरु

kālīyaka-tilośīra-māṃsī-tagara-padmakam | tālīśa-gundrā-puṇḍrāhva-yaṣṭī-kāśa-natāguru

22

इत्य् अर्धार्धोदिता लेपा हेमन्तादिषु षट् स्मृताः । -मुखालेपन-शीलानां दृढं भवति दर्शनम्

ity ardhārdhoditā lepā hemantādiṣu ṣaṭ smṛtāḥ | -mukhālepana-śīlānāṃ dṛḍhaṃ bhavati darśanam

23

वदनं चा-परिम्लानं श्लक्ष्णं तामरसोपमम् । अभ्यङ्ग-सेक-पिचवो वस्तिश् चेति चतुर्-विधम्

vadanaṃ cā-parimlānaṃ ślakṣṇaṃ tāmarasopamam | abhyaṅga-seka-picavo vastiś ceti catur-vidham

24

मूर्ध-तैलं बहु-गुणं तद् विद्याद् उत्तरोत्तरम् । तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्य-कण्डू-मलादिषु

mūrdha-tailaṃ bahu-guṇaṃ tad vidyād uttarottaram | tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo raukṣya-kaṇḍū-malādiṣu

25

२२.२४dv रूक्ष-कण्डू-मलादिषु अरूंषिका-शिरस्-तोद-दाह-पाक-व्रणेषु तु । परिषेकः पिचुः केश-शात-स्फुटन-धूपने

22.24dv rūkṣa-kaṇḍū-malādiṣu arūṃṣikā-śiras-toda-dāha-pāka-vraṇeṣu tu | pariṣekaḥ picuḥ keśa-śāta-sphuṭana-dhūpane

26

२२.२५bv -दाह-पाक-व्रणेषु च नेत्र-स्तम्भे च वस्तिस् तु प्रसुप्त्य्-अर्दित-जागरे । नासास्य-शोषे तिमिरे शिरो-रोगे च दारुणे

22.25bv -dāha-pāka-vraṇeṣu ca netra-stambhe ca vastis tu prasupty-ardita-jāgare | nāsāsya-śoṣe timire śiro-roge ca dāruṇe

27

विधिस् तस्य निषण्णस्य पीठे जानु-समे मृदौ । शुद्धाक्त-स्विन्न-देहस्य दिनान्ते गव्य-माहिषम्

vidhis tasya niṣaṇṇasya pīṭhe jānu-same mṛdau | śuddhākta-svinna-dehasya dinānte gavya-māhiṣam

28

द्वा-दशाङ्गुल-विस्तीर्णं चर्म-पट्टं शिरः-समम् । आ-कर्ण-बन्धन-स्थानं ललाटे वस्त्र-वेष्टिते

dvā-daśāṅgula-vistīrṇaṃ carma-paṭṭaṃ śiraḥ-samam | ā-karṇa-bandhana-sthānaṃ lalāṭe vastra-veṣṭite

29

चैल-वेणिकया बद्ध्वा माष-कल्केन लेपयेत् । ततो यथा-व्याधि शृतं स्नेहं कोष्णं निषेचयेत्

caila-veṇikayā baddhvā māṣa-kalkena lepayet | tato yathā-vyādhi śṛtaṃ snehaṃ koṣṇaṃ niṣecayet

30

ऊर्ध्वं केश-भुवो यावद् अङ्गुलं धारयेच् च तम् । आ-वक्त्र-नासिकोत्क्लेदाद् दशाष्टौ षट् चलादिषु

ūrdhvaṃ keśa-bhuvo yāvad aṅgulaṃ dhārayec ca tam | ā-vaktra-nāsikotkledād daśāṣṭau ṣaṭ calādiṣu

31

२२.३०cv आ-वक्त्र-नासिका-क्लेदाद् मात्रा-सहस्राण्य् अ-रुजे त्व् एकं स्कन्धादि मर्दयेत् । मुक्त-स्नेहस्य परमं सप्ताहं तस्य सेवनम्

22.30cv ā-vaktra-nāsikā-kledād mātrā-sahasrāṇy a-ruje tv ekaṃ skandhādi mardayet | mukta-snehasya paramaṃ saptāhaṃ tasya sevanam

32

२२.३१dv सप्ताहं तस्य सेचनम् धारयेत् पूरणं कर्णे कर्ण-मूलं विमर्दयन् । रुजः स्यान् मार्दवं यावन् मात्रा-शतम् अ-वेदने

22.31dv saptāhaṃ tasya secanam dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇa-mūlaṃ vimardayan | rujaḥ syān mārdavaṃ yāvan mātrā-śatam a-vedane

33

२२.३२bv कर्ण-मूलं विमर्दयेत् यावत् पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानु-मण्डलम् । निमेषोन्मेष-कालेन समं मात्रा तु सा स्मृता

22.32bv karṇa-mūlaṃ vimardayet yāvat paryeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānu-maṇḍalam | nimeṣonmeṣa-kālena samaṃ mātrā tu sā smṛtā

34

२२.३३cv निमेषोन्मेष-मात्रेण कच-सदन-सित-त्व-पिञ्जर-त्वं परिफुटनं शिरसः समीर-रोगान् । जयति जनयतीन्द्रिय-प्रसादं स्वर-हनु-मूर्ध-बलं च मूर्ध-तैलम्

22.33cv nimeṣonmeṣa-mātreṇa kaca-sadana-sita-tva-piñjara-tvaṃ pariphuṭanaṃ śirasaḥ samīra-rogān | jayati janayatīndriya-prasādaṃ svara-hanu-mūrdha-balaṃ ca mūrdha-tailam

अध्यायः २३

1

सर्वेषाम् अक्षि-रोगाणाम् आदाव् आश्च्योतनं हितम् । रुक्-तोद-कण्डु-घर्षाश्रु-दाह-राग-निबर्हणम्

sarveṣām akṣi-rogāṇām ādāv āścyotanaṃ hitam | ruk-toda-kaṇḍu-gharṣāśru-dāha-rāga-nibarhaṇam

2

२३.१dv -दाह-रोग-निबर्हणम् उष्णं वाते कफे कोष्णं तच् छीतं रक्त-पित्तयोः । निवात-स्थस्य वामेन पाणिनोन्मील्य लोचनम्

23.1dv -dāha-roga-nibarhaṇam uṣṇaṃ vāte kaphe koṣṇaṃ tac chītaṃ rakta-pittayoḥ | nivāta-sthasya vāmena pāṇinonmīlya locanam

3

शुक्तौ प्रलम्बयान्येन पिचु-वर्त्या कनीनिके । दश द्वा-दश वा बिन्दून् द्व्य्-अङ्गुलाद् अवसेचयेत्

śuktau pralambayānyena picu-vartyā kanīnike | daśa dvā-daśa vā bindūn dvy-aṅgulād avasecayet

4

ततः प्रमृज्य मृदुना चैलेन कफ-वातयोः । अन्येन कोष्ण-पानीय-प्लुतेन स्वेदयेन् मृदु

tataḥ pramṛjya mṛdunā cailena kapha-vātayoḥ | anyena koṣṇa-pānīya-plutena svedayen mṛdu

5

अत्य्-उष्ण-तीक्ष्णं रुग्-राग-दृङ्-नाशायाक्षि-सेचनम् । अति-शीतं तु कुरुते निस्तोद-स्तम्भ-वेदनाः

aty-uṣṇa-tīkṣṇaṃ rug-rāga-dṛṅ-nāśāyākṣi-secanam | ati-śītaṃ tu kurute nistoda-stambha-vedanāḥ

6

कषाय-वर्त्म-तां घर्षं कृच्छ्राद् उन्मेषणं बहु । विकार-वृद्धिम् अत्य्-अल्पं संरम्भम् अ-परिस्रुतम्

kaṣāya-vartma-tāṃ gharṣaṃ kṛcchrād unmeṣaṇaṃ bahu | vikāra-vṛddhim aty-alpaṃ saṃrambham a-parisrutam

7

गत्वा संधि-शिरो-घ्राण-मुख-स्रोतांसि भेषजम् । ऊर्ध्व-गान् नयने न्यस्तम् अपवर्तयते मलान्

gatvā saṃdhi-śiro-ghrāṇa-mukha-srotāṃsi bheṣajam | ūrdhva-gān nayane nyastam apavartayate malān

8

२३.७av गत्वा संधि-सिरा-घ्राण- अथाञ्जनं शुद्ध-तनोर् नेत्र-मात्राश्रये मले । पक्व-लिङ्गे ऽल्प-शोफाति-कण्डू-पैच्छिल्य-लक्षिते

23.7av gatvā saṃdhi-sirā-ghrāṇa- athāñjanaṃ śuddha-tanor netra-mātrāśraye male | pakva-liṅge 'lpa-śophāti-kaṇḍū-paicchilya-lakṣite

9

२३.८cv पक्व-लिङ्गे ऽल्प-शोफार्ति- मन्द-घर्षाश्रु-रागे ऽक्ष्णि प्रयोज्यं घन-दूषिके । आर्ते पित्त-कफासृग्भिर् मारुतेन विशेषतः

23.8cv pakva-liṅge 'lpa-śophārti- manda-gharṣāśru-rāge 'kṣṇi prayojyaṃ ghana-dūṣike | ārte pitta-kaphāsṛgbhir mārutena viśeṣataḥ

10

लेखनं रोपणं दृष्टि-प्रसादनम् इति त्रि-धा । अञ्जनं लेखनं तत्र कषायाम्ल-पटूषणैः

lekhanaṃ ropaṇaṃ dṛṣṭi-prasādanam iti tri-dhā | añjanaṃ lekhanaṃ tatra kaṣāyāmla-paṭūṣaṇaiḥ

11

रोपणं तिक्तकैर् द्रव्यैः स्वादु-शीतैः प्रसादनम् । तीक्ष्णाञ्जनाभिसंतप्ते नयने तत् प्रसादनम्

ropaṇaṃ tiktakair dravyaiḥ svādu-śītaiḥ prasādanam | tīkṣṇāñjanābhisaṃtapte nayane tat prasādanam

12

प्रयुज्यमानं लभते प्रत्यञ्जन-समाह्वयम् । दशाङ्गुला तनुर् मध्ये शलाका मुकुलानना

prayujyamānaṃ labhate pratyañjana-samāhvayam | daśāṅgulā tanur madhye śalākā mukulānanā

13

प्रशस्ता लेखने ताम्री रोपणे काल-लोह-जा । अङ्गुली च सुवर्णोत्था रूप्य-जा च प्रसादने

praśastā lekhane tāmrī ropaṇe kāla-loha-jā | aṅgulī ca suvarṇotthā rūpya-jā ca prasādane

14

पिण्डो रस-क्रिया चूर्णस् त्रि-धैवाञ्जन-कल्पना । गुरौ मध्ये लघौ दोषे तां क्रमेण प्रयोजयेत्

piṇḍo rasa-kriyā cūrṇas tri-dhaivāñjana-kalpanā | gurau madhye laghau doṣe tāṃ krameṇa prayojayet

1

२३.१४cv गुरु-मध्य-लघौ दोषे २३.१४dv ताः क्रमेण प्रयोजयेत् पिण्डस्य तीक्ष्ण-द्रव्यस्य मृदु-द्रव्य-कृतस्य च । हरेणु-मात्रं द्वि-गुणं प्रमाणं कथयन्त्य् अपि ॥ १४+

23.14cv guru-madhya-laghau doṣe 23.14dv tāḥ krameṇa prayojayet piṇḍasya tīkṣṇa-dravyasya mṛdu-dravya-kṛtasya ca | hareṇu-mātraṃ dvi-guṇaṃ pramāṇaṃ kathayanty api || 14+

2

रस-क्रियायाम् अप्य् एवं विडङ्ग-फल-मात्रकम् । शलाकां द्वि-गुणां तीक्ष्णे चूर्णे च त्रि-गुणां मृदौ ॥ १४+

rasa-kriyāyām apy evaṃ viḍaṅga-phala-mātrakam | śalākāṃ dvi-guṇāṃ tīkṣṇe cūrṇe ca tri-guṇāṃ mṛdau || 14+

15

हरेणु-मात्रा पिण्डस्य वेल्ल-मात्रा रस-क्रिया । तीक्ष्णस्य द्वि-गुणं तस्य मृदुनश् चूर्णितस्य च

hareṇu-mātrā piṇḍasya vella-mātrā rasa-kriyā | tīkṣṇasya dvi-guṇaṃ tasya mṛdunaś cūrṇitasya ca

16

२३.१५av पिण्डो हरेणु-मात्रस् तु २३.१५av हरेणु-मात्रं पिण्डस्य २३.१५av हरेणु-मात्रः पिण्डस् तु २३.१५bv वल्ल-मात्रा रस-क्रिया २३.१५dv मृदोश् चूर्णाञ्जनस्य च द्वे शलाके तु तीक्ष्णस्य तिस्रस् तद्-इतरस्य च । निशि स्वप्ने न मध्याह्ने म्लाने नोष्ण-गभस्तिभिः

23.15av piṇḍo hareṇu-mātras tu 23.15av hareṇu-mātraṃ piṇḍasya 23.15av hareṇu-mātraḥ piṇḍas tu 23.15bv valla-mātrā rasa-kriyā 23.15dv mṛdoś cūrṇāñjanasya ca dve śalāke tu tīkṣṇasya tisras tad-itarasya ca | niśi svapne na madhyāhne mlāne noṣṇa-gabhastibhiḥ

17

२३.१६bv तिस्रः स्युर् इतरस्य च २३.१६cv निशि स्वप्नेन मध्याह्ने २३.१६dv पानान्नोष्ण-गभस्तिभिः अक्षि-रोगाय दोषाः स्युर् वर्धितोत्पीडित-द्रुताः । प्रातः सायं च तच्-छान्त्यै व्य्-अभ्रे ऽर्के ऽतो ऽञ्जयेत् सदा

23.16bv tisraḥ syur itarasya ca 23.16cv niśi svapnena madhyāhne 23.16dv pānānnoṣṇa-gabhastibhiḥ akṣi-rogāya doṣāḥ syur vardhitotpīḍita-drutāḥ | prātaḥ sāyaṃ ca tac-chāntyai vy-abhre 'rke 'to 'ñjayet sadā

18

वदन्त्य् अन्ये तु न दिवा प्रयोज्यं तीक्ष्णम् अञ्जनम् । विरेक-दुर्-बलं चक्षुर् आदित्यं प्राप्य सीदति

vadanty anye tu na divā prayojyaṃ tīkṣṇam añjanam | vireka-dur-balaṃ cakṣur ādityaṃ prāpya sīdati

19

स्वप्नेन रात्रौ कालस्य सौम्य-त्वेन च तर्पिता । शीत-सात्म्या दृग् आग्नेयी स्थिर-तां लभते पुनः

svapnena rātrau kālasya saumya-tvena ca tarpitā | śīta-sātmyā dṛg āgneyī sthira-tāṃ labhate punaḥ

20

अत्य्-उद्रिक्ते बलासे तु लेखनीये ऽथ-वा गदे । कामम् अह्न्य् अपि नात्य्-उष्णे तीक्ष्णम् अक्ष्णि प्रयोजयेत्

aty-udrikte balāse tu lekhanīye 'tha-vā gade | kāmam ahny api nāty-uṣṇe tīkṣṇam akṣṇi prayojayet

21

अश्मनो जन्म लोहस्य तत एव च तीक्ष्ण-ता । उपघातो ऽपि तेनैव तथा नेत्रस्य तेजसः

aśmano janma lohasya tata eva ca tīkṣṇa-tā | upaghāto 'pi tenaiva tathā netrasya tejasaḥ

22

न रात्राव् अपि शीते ऽति नेत्रे तीक्ष्णाञ्जनं हितम् । दोषम् अ-स्रावयेत् स्तब्धं कण्डू-जाड्यादि-कारि तत्

na rātrāv api śīte 'ti netre tīkṣṇāñjanaṃ hitam | doṣam a-srāvayet stabdhaṃ kaṇḍū-jāḍyādi-kāri tat

23

२३.२२cv दोषम् अ-स्रावयत् स्तब्धं २३.२२cv दोषम् अ-स्रावयत् स्तम्भ- २३.२२cv दोषं न स्रावयेत् स्तम्भ- २३.२२dv -कण्डू-जाड्यादि-कारि तत् नाञ्जयेद् भीत-वमित-विरिक्ताशित-वेगिते । क्रुद्ध-ज्वरित-तान्ताक्षि-शिरो-रुक्-शोक-जागरे

23.22cv doṣam a-srāvayat stabdhaṃ 23.22cv doṣam a-srāvayat stambha- 23.22cv doṣaṃ na srāvayet stambha- 23.22dv -kaṇḍū-jāḍyādi-kāri tat nāñjayed bhīta-vamita-viriktāśita-vegite | kruddha-jvarita-tāntākṣi-śiro-ruk-śoka-jāgare

24

अ-दृष्टे ऽर्के शिरः-स्नाते पीतयोर् धूम-मद्ययोः । अ-जीर्णे ऽग्न्य्-अर्क-संतप्ते दिवा-सुप्ते पिपासिते

a-dṛṣṭe 'rke śiraḥ-snāte pītayor dhūma-madyayoḥ | a-jīrṇe 'gny-arka-saṃtapte divā-supte pipāsite

25

२३.२४dv दिवा-स्वप्ने पिपासिते अति-तीक्ष्ण-मृदु-स्तोक-बह्व्-अच्छ-घन-कर्कशम् । अत्य्-अर्थ-शीतलं तप्तम् अञ्जनं नावचारयेत्

23.24dv divā-svapne pipāsite ati-tīkṣṇa-mṛdu-stoka-bahv-accha-ghana-karkaśam | aty-artha-śītalaṃ taptam añjanaṃ nāvacārayet

26

२३.२५cv अत्य्-अर्थं शीतलं तप्तम् अथानुमीलयन् दृष्टिम् अन्तः संचारयेच् छनैः । अञ्जिते वर्त्मनी किञ्-चिच् चालयेच् चैवम् अञ्जनम्

23.25cv aty-arthaṃ śītalaṃ taptam athānumīlayan dṛṣṭim antaḥ saṃcārayec chanaiḥ | añjite vartmanī kiñ-cic cālayec caivam añjanam

27

तीक्ष्णं व्याप्नोति सहसा न चोन्मेष-निमेषणम् । निष्पीडनं च वर्त्मभ्यां क्षालनं वा समाचरेत्

tīkṣṇaṃ vyāpnoti sahasā na conmeṣa-nimeṣaṇam | niṣpīḍanaṃ ca vartmabhyāṃ kṣālanaṃ vā samācaret

28

अपेतौषध-संरम्भं निर्वृतं नयनं यदा । व्याधि-दोषर्तु-योग्याभिर् अद्भिः प्रक्षालयेत् तदा

apetauṣadha-saṃrambhaṃ nirvṛtaṃ nayanaṃ yadā | vyādhi-doṣartu-yogyābhir adbhiḥ prakṣālayet tadā

29

दक्षिणाङ्गुष्ठकेनाक्षि ततो वामं स-वाससा । ऊर्ध्व-वर्त्मनि संगृह्य शोध्यं वामेन चेतरत्

dakṣiṇāṅguṣṭhakenākṣi tato vāmaṃ sa-vāsasā | ūrdhva-vartmani saṃgṛhya śodhyaṃ vāmena cetarat

30

वर्त्म-प्राप्तो ऽञ्जनाद् दोषो रोगान् कुर्याद् अतो ऽन्य-था । कण्डू-जाड्ये ऽञ्जनं तीक्ष्णं धूमं वा योजयेत् पुनः

vartma-prāpto 'ñjanād doṣo rogān kuryād ato 'nya-thā | kaṇḍū-jāḍye 'ñjanaṃ tīkṣṇaṃ dhūmaṃ vā yojayet punaḥ

अध्यायः २४

1

नयने ताम्यति स्तब्धे शुष्के रूक्षे ऽभिघातिते । वात-पित्तातुरे जिह्मे शीर्ण-पक्ष्माविलेक्षणे

nayane tāmyati stabdhe śuṣke rūkṣe 'bhighātite | vāta-pittāture jihme śīrṇa-pakṣmāvilekṣaṇe

2

कृच्छ्रोन्मील-सिरा-हर्ष-सिरोत्पात-तमो-ऽर्जुनैः । स्यन्द-मन्थान्यतो-वात-वात-पर्याय-शुक्रकैः

kṛcchronmīla-sirā-harṣa-sirotpāta-tamo-'rjunaiḥ | syanda-manthānyato-vāta-vāta-paryāya-śukrakaiḥ

3

आतुरे शान्त-रागाश्रु-शूल-संरम्भ-दूषिके । निवाते तर्पणं योज्यं शुद्धयोर् मूर्ध-काययोः

āture śānta-rāgāśru-śūla-saṃrambha-dūṣike | nivāte tarpaṇaṃ yojyaṃ śuddhayor mūrdha-kāyayoḥ

4

काले साधारणे प्रातः सायं वोत्तान-शायिनः । यव-माष-मयीं पालीं नेत्र-कोशाद् बहिः समाम्

kāle sādhāraṇe prātaḥ sāyaṃ vottāna-śāyinaḥ | yava-māṣa-mayīṃ pālīṃ netra-kośād bahiḥ samām

5

२४.४bv सायं चोत्तान-शायिनः द्व्य्-अङ्गुलोच्चां दृढां कृत्वा यथा-स्वं सिद्धम् आवपेत् । सर्पिर् निमीलिते नेत्रे तप्ताम्बु-प्रविलायितम्

24.4bv sāyaṃ cottāna-śāyinaḥ dvy-aṅguloccāṃ dṛḍhāṃ kṛtvā yathā-svaṃ siddham āvapet | sarpir nimīlite netre taptāmbu-pravilāyitam

6

२४.५dv तप्ताम्बु-प्रविलापितम् नक्तान्ध्य-वात-तिमिर-कृच्छ्र-बोधादिके वसाम् । आ-पक्ष्माग्राद् अथोन्मेषं शनकैस् तस्य कुर्वतः

24.5dv taptāmbu-pravilāpitam naktāndhya-vāta-timira-kṛcchra-bodhādike vasām | ā-pakṣmāgrād athonmeṣaṃ śanakais tasya kurvataḥ

7

मात्रा विगणयेत् तत्र वर्त्म-संधि-सितासिते । दृष्टौ च क्रम-शो व्याधौ शतं त्रीणि च पञ्च च

mātrā vigaṇayet tatra vartma-saṃdhi-sitāsite | dṛṣṭau ca krama-śo vyādhau śataṃ trīṇi ca pañca ca

8

२४.७av मात्रां विगणयेत् तत्र शतानि सप्त चाष्टौ च दश मन्थे दशानिले । पित्ते षट् स्वस्थ-वृत्ते च बलासे पञ्च धारयेत्

24.7av mātrāṃ vigaṇayet tatra śatāni sapta cāṣṭau ca daśa manthe daśānile | pitte ṣaṭ svastha-vṛtte ca balāse pañca dhārayet

9

२४.८bv दश मन्थे ऽनिले दश कृत्वापाङ्गे ततो द्वारं स्नेहं पात्रे निगालयेत् । पिबेच् च धूमं नेक्षेत व्योम रूपं च भास्वरम्

24.8bv daśa manthe 'nile daśa kṛtvāpāṅge tato dvāraṃ snehaṃ pātre nigālayet | pibec ca dhūmaṃ nekṣeta vyoma rūpaṃ ca bhāsvaram

10

२४.९dv व्योम रूपं च भास्-करम् इत्थं प्रति-दिनं वायौ पित्ते त्व् एकान्तरं कफे । स्वस्थे तु द्व्य्-अन्तरं दद्याद् आ-तृप्तेर् इति योजयेत्

24.9dv vyoma rūpaṃ ca bhās-karam itthaṃ prati-dinaṃ vāyau pitte tv ekāntaraṃ kaphe | svasthe tu dvy-antaraṃ dadyād ā-tṛpter iti yojayet

11

प्रकाश-क्षम-ता स्वास्थ्यं विशदं लघु लोचनम् । तृप्ते विपर्ययो ऽ-तृप्ते ऽति-तृप्ते श्लेष्म-जा रुजः

prakāśa-kṣama-tā svāsthyaṃ viśadaṃ laghu locanam | tṛpte viparyayo '-tṛpte 'ti-tṛpte śleṣma-jā rujaḥ

12

२४.११dv तृप्ते ऽति श्लेष्म-जा रुजः स्नेह-पीता तनुर् इव क्लान्ता दृष्टिर् हि सीदति । तर्पणान्-अन्तरं तस्माद् दृग्-बलाधान-कारिणम्

24.11dv tṛpte 'ti śleṣma-jā rujaḥ sneha-pītā tanur iva klāntā dṛṣṭir hi sīdati | tarpaṇān-antaraṃ tasmād dṛg-balādhāna-kāriṇam

13

पुट-पाकं प्रयुञ्जीत पूर्वोक्तेष्व् एव यक्ष्मसु । स वाते स्नेहनः श्लेष्म-सहिते लेखनो हितः

puṭa-pākaṃ prayuñjīta pūrvokteṣv eva yakṣmasu | sa vāte snehanaḥ śleṣma-sahite lekhano hitaḥ

14

२४.१३bv पूर्वोक्तेष्व् एषु यक्ष्मसु २४.१३bv पूर्वोक्तेषु च यक्ष्मसु दृग्-दौर्बल्ये ऽनिले पित्ते रक्ते स्वस्थे प्रसादनः । भू-शय-प्रसहानूप-मेदो-मज्ज-वसामिषैः

24.13bv pūrvokteṣv eṣu yakṣmasu 24.13bv pūrvokteṣu ca yakṣmasu dṛg-daurbalye 'nile pitte rakte svasthe prasādanaḥ | bhū-śaya-prasahānūpa-medo-majja-vasāmiṣaiḥ

15

स्नेहनं पयसा पिष्टैर् जीवनीयैश् च कल्पयेत् । मृग-पक्षि-यकृन्-मांस-मुक्तायस्-ताम्र-सैन्धवैः

snehanaṃ payasā piṣṭair jīvanīyaiś ca kalpayet | mṛga-pakṣi-yakṛn-māṃsa-muktāyas-tāmra-saindhavaiḥ

16

स्रोतो-ज-शङ्ख-फेनालैर् लेखनं मस्तु-कल्कितैः । मृग-पक्षि-यकृन्-मज्ज-वसान्त्र-हृदयामिषैः

sroto-ja-śaṅkha-phenālair lekhanaṃ mastu-kalkitaiḥ | mṛga-pakṣi-yakṛn-majja-vasāntra-hṛdayāmiṣaiḥ

17

मधुरैः स-घृतैः स्तन्य-क्षीर-पिष्टैः प्रसादनम् । बिल्व-मात्रं पृथक् पिण्डं मांस-भेषज-कल्कयोः

madhuraiḥ sa-ghṛtaiḥ stanya-kṣīra-piṣṭaiḥ prasādanam | bilva-mātraṃ pṛthak piṇḍaṃ māṃsa-bheṣaja-kalkayoḥ

18

उरुबूक-वटाम्भो-ज-पत्त्रैः स्नेहादिषु क्रमात् । वेष्टयित्वा मृदा लिप्तं धव-धन्वन-गो-मयैः

urubūka-vaṭāmbho-ja-pattraiḥ snehādiṣu kramāt | veṣṭayitvā mṛdā liptaṃ dhava-dhanvana-go-mayaiḥ

19

२४.१८bv -पत्त्रैः स्निग्धादिषु क्रमात् पचेत् प्रदीप्तैर् अग्न्य्-आभं पक्वं निष्पीड्य तद्-रसम् । नेत्रे तर्पण-वद् युञ्ज्यात् शतं द्वे त्रीणि धारयेत्

24.18bv -pattraiḥ snigdhādiṣu kramāt pacet pradīptair agny-ābhaṃ pakvaṃ niṣpīḍya tad-rasam | netre tarpaṇa-vad yuñjyāt śataṃ dve trīṇi dhārayet

20

लेखन-स्नेहनान्त्येषु कोष्णौ पूर्वौ हिमो ऽपरः । धूम-पो ऽन्ते तयोर् एव योगास् तत्र च तृप्ति-वत्

lekhana-snehanāntyeṣu koṣṇau pūrvau himo 'paraḥ | dhūma-po 'nte tayor eva yogās tatra ca tṛpti-vat

21

तर्पणं पुट-पाकं च नस्यान्-अर्हे न योजयेत् । यावन्त्य् अहानि युञ्जीत द्विस् ततो हित-भाग् भवेत्

tarpaṇaṃ puṭa-pākaṃ ca nasyān-arhe na yojayet | yāvanty ahāni yuñjīta dvis tato hita-bhāg bhavet

अध्यायः २५

1

नाना-विधानां शल्यानां नाना-देश-प्रबोधिनाम् । आहर्तुम् अभ्युपायो यस् तद् यन्त्रं यच् च दर्शने

nānā-vidhānāṃ śalyānāṃ nānā-deśa-prabodhinām | āhartum abhyupāyo yas tad yantraṃ yac ca darśane

2

२५.१bv नाना-देश-विबाधिनाम् अर्शो-भगन्दरादीनां शस्त्र-क्षाराग्नि-योजने । शेषाङ्ग-परिरक्षायां तथा वस्त्य्-आदि-कर्मणि

25.1bv nānā-deśa-vibādhinām arśo-bhagandarādīnāṃ śastra-kṣārāgni-yojane | śeṣāṅga-parirakṣāyāṃ tathā vasty-ādi-karmaṇi

3

घटिकालाबु-शृङ्गं च जाम्बवौष्ठादिकानि च । अनेक-रूप-कार्याणि यन्त्राणि विविधान्य् अतः

ghaṭikālābu-śṛṅgaṃ ca jāmbavauṣṭhādikāni ca | aneka-rūpa-kāryāṇi yantrāṇi vividhāny ataḥ

4

विकल्प्य कल्पयेत् बुद्ध्या यथा-स्थूलं तु वक्ष्यते । तुल्यानि कङ्क-सिंहर्क्ष-काकादि-मृग-पक्षिणाम्

vikalpya kalpayet buddhyā yathā-sthūlaṃ tu vakṣyate | tulyāni kaṅka-siṃharkṣa-kākādi-mṛga-pakṣiṇām

5

मुखैर् मुखानि यन्त्राणां कुर्यात् तत्-संज्ञकानि च । अष्टा-दशाङ्गुलायामान्य् आयसानि च भूरि-शः

mukhair mukhāni yantrāṇāṃ kuryāt tat-saṃjñakāni ca | aṣṭā-daśāṅgulāyāmāny āyasāni ca bhūri-śaḥ

6

मसूराकार-पर्य्-अन्तैः कण्ठे बद्धानि कीलकैः । विद्यात् स्वस्तिक-यन्त्राणि मूले ऽङ्कुश-नतानि च

masūrākāra-pary-antaiḥ kaṇṭhe baddhāni kīlakaiḥ | vidyāt svastika-yantrāṇi mūle 'ṅkuśa-natāni ca

7

२५.६dv मूले ऽङ्कुश-निभानि च तैर् दृढैर् अस्थि-संलग्न-शल्याहरणम् इष्यते । कील-बद्ध-विमुक्ताग्रौ संदंशौ षो-डशाङ्गुलौ

25.6dv mūle 'ṅkuśa-nibhāni ca tair dṛḍhair asthi-saṃlagna-śalyāharaṇam iṣyate | kīla-baddha-vimuktāgrau saṃdaṃśau ṣo-ḍaśāṅgulau

8

त्वक्-सिरा-स्नायु-पिशित-लग्न-शल्यापकर्षणौ । षड्-अङ्गुलो ऽन्यो हरणे सूक्ष्म-शल्योप-पक्ष्मणाम्

tvak-sirā-snāyu-piśita-lagna-śalyāpakarṣaṇau | ṣaḍ-aṅgulo 'nyo haraṇe sūkṣma-śalyopa-pakṣmaṇām

9

मुचुण्डी सूक्ष्म-दन्तर्जुर् मूले रुचक-भूषणा । गम्भीर-व्रण-मांसानाम् अर्मणः शेषितस्य च

mucuṇḍī sūkṣma-dantarjur mūle rucaka-bhūṣaṇā | gambhīra-vraṇa-māṃsānām armaṇaḥ śeṣitasya ca

10

२५.९av मुचुटी सूक्ष्म-दन्तर्जुर् द्वे द्वा-दशाङ्गुले मत्स्य-ताल-वत् द्व्य्-एक-तालके । ताल-यन्त्रे स्मृते कर्ण-नाडी-शल्यापहारिणी

25.9av mucuṭī sūkṣma-dantarjur dve dvā-daśāṅgule matsya-tāla-vat dvy-eka-tālake | tāla-yantre smṛte karṇa-nāḍī-śalyāpahāriṇī

11

२५.१०bv -तालु-वत् द्व्य्-एक-तालुके २५.१०cv तालु-यन्त्रे स्मृते कर्ण- २५.१०dv -नाडी-शल्यापहारणे २५.१०dv -नाडी-शल्यापकर्षणी नाडी-यन्त्राणि सुषिराण्य् एकानेक-मुखानि च । स्रोतो-गतानां शल्यानाम् आमयानां च दर्शने

25.10bv -tālu-vat dvy-eka-tāluke 25.10cv tālu-yantre smṛte karṇa- 25.10dv -nāḍī-śalyāpahāraṇe 25.10dv -nāḍī-śalyāpakarṣaṇī nāḍī-yantrāṇi suṣirāṇy ekāneka-mukhāni ca | sroto-gatānāṃ śalyānām āmayānāṃ ca darśane

12

२५.११bv एकानेक-मुखानि तु क्रियाणां सु-कर-त्वाय कुर्याद् आचूषणाय च । तद्-विस्तार-परीणाह-दैर्घ्यं स्रोतो-ऽनुरोधतः

25.11bv ekāneka-mukhāni tu kriyāṇāṃ su-kara-tvāya kuryād ācūṣaṇāya ca | tad-vistāra-parīṇāha-dairghyaṃ sroto-'nurodhataḥ

13

दशाङ्गुलार्ध-नाहान्तः-कण्ठ-शल्यावलोकिनी । नाडी पञ्च-मुख-च्छिद्रा चतुष्-कर्णस्य संग्रहे

daśāṅgulārdha-nāhāntaḥ-kaṇṭha-śalyāvalokinī | nāḍī pañca-mukha-cchidrā catuṣ-karṇasya saṃgrahe

14

२५.१३bv -कण्ठ-शल्यावलोकने वारङ्गस्य द्वि-कर्णस्य त्रि-च्छिद्रा तत्-प्रमाणतः । वारङ्ग-कर्ण-संस्थानानाह-दैर्घ्यानुरोधतः

25.13bv -kaṇṭha-śalyāvalokane vāraṅgasya dvi-karṇasya tri-cchidrā tat-pramāṇataḥ | vāraṅga-karṇa-saṃsthānānāha-dairghyānurodhataḥ

15

नाडीर् एवं-विधाश् चान्या द्रष्टुं शल्यानि कारयेत् । पद्म-कर्णिकया मूर्ध्नि सदृशी द्वा-दशाङ्गुला

nāḍīr evaṃ-vidhāś cānyā draṣṭuṃ śalyāni kārayet | padma-karṇikayā mūrdhni sadṛśī dvā-daśāṅgulā

16

चतुर्थ-सुषिरा नाडी शल्य-निर्घातिनी मता । अर्शसां गो-स्तनाकारं यन्त्रकं चतुर्-अङ्गुलम्

caturtha-suṣirā nāḍī śalya-nirghātinī matā | arśasāṃ go-stanākāraṃ yantrakaṃ catur-aṅgulam

17

नाहे पञ्चाङ्गुलं पुंसां प्रमदानां षड्-अङ्गुलम् । द्वि-च्छिद्रं दर्शने व्याधेर् एक-च्छिद्रं तु कर्मणि

nāhe pañcāṅgulaṃ puṃsāṃ pramadānāṃ ṣaḍ-aṅgulam | dvi-cchidraṃ darśane vyādher eka-cchidraṃ tu karmaṇi

18

मध्ये ऽस्य त्र्य्-अङ्गुलं छिद्रम् अङ्गुष्ठोदर-विस्तृतम् । अर्धाङ्गुलोच्छ्रितोद्वृत्त-कर्णिकं च तद्-ऊर्ध्वतः

madhye 'sya try-aṅgulaṃ chidram aṅguṣṭhodara-vistṛtam | ardhāṅgulocchritodvṛtta-karṇikaṃ ca tad-ūrdhvataḥ

19

२५.१८dv -कर्णिकं तु तद्-ऊर्ध्वतः शम्य्-आख्यं तादृग् अ-च्छिद्रं यन्त्रम् अर्शः-प्रपीडनम् । सर्व-थापनयेद् ओष्ठं छिद्राद् ऊर्ध्वं भगन्दरे

25.18dv -karṇikaṃ tu tad-ūrdhvataḥ śamy-ākhyaṃ tādṛg a-cchidraṃ yantram arśaḥ-prapīḍanam | sarva-thāpanayed oṣṭhaṃ chidrād ūrdhvaṃ bhagandare

20

घ्राणार्बुदार्शसाम् एक-च्छिद्रा नाड्य्-अङ्गुल-द्वया । प्रदेशिनी-परीणाहा स्याद् भगन्दर-यन्त्र-वत्

ghrāṇārbudārśasām eka-cchidrā nāḍy-aṅgula-dvayā | pradeśinī-parīṇāhā syād bhagandara-yantra-vat

21

अङ्गुली-त्राणकं दान्तं वार्क्षं वा चतुर्-अङ्गुलम् । द्वि-च्छिद्रं गो-स्तनाकारं तद्-वक्त्र-विवृतौ सुखम्

aṅgulī-trāṇakaṃ dāntaṃ vārkṣaṃ vā catur-aṅgulam | dvi-cchidraṃ go-stanākāraṃ tad-vaktra-vivṛtau sukham

22

योनि-व्रणेक्षणं मध्ये सुषिरं षो-डशाङ्गुलम् । मुद्रा-बद्धं चतुर्-भित्तम् अम्भो-ज-मुकुलाननम्

yoni-vraṇekṣaṇaṃ madhye suṣiraṃ ṣo-ḍaśāṅgulam | mudrā-baddhaṃ catur-bhittam ambho-ja-mukulānanam

23

२५.२२cv मुद्रा-बद्धं चतुर्-भिन्नम् २५.२२cv मुद्रा-बद्धं चतुष्-कोणम् चतुः-शलाकम् आक्रान्तं मूले तद् विकसेन् मुखे । यन्त्रे नाडी-व्रणाभ्यङ्ग-क्षालनाय षड्-अङ्गुले

25.22cv mudrā-baddhaṃ catur-bhinnam 25.22cv mudrā-baddhaṃ catuṣ-koṇam catuḥ-śalākam ākrāntaṃ mūle tad vikasen mukhe | yantre nāḍī-vraṇābhyaṅga-kṣālanāya ṣaḍ-aṅgule

24

वस्ति-यन्त्राकृती मूले मुखे ऽङ्गुष्ठ-कलाय-खे । अग्रतो ऽ-कर्णिके मूले निबद्ध-मृदु-चर्मणी

vasti-yantrākṛtī mūle mukhe 'ṅguṣṭha-kalāya-khe | agrato '-karṇike mūle nibaddha-mṛdu-carmaṇī

25

द्वि-द्वारा नलिका पिच्छ-नलिका वोदकोदरे । धूम-वस्त्य्-आदि-यन्त्राणि निर्दिष्टानि यथा-यथम्

dvi-dvārā nalikā piccha-nalikā vodakodare | dhūma-vasty-ādi-yantrāṇi nirdiṣṭāni yathā-yatham

26

त्र्य्-अङ्गुलास्यं भवेच् छृङ्गं चूषणे ऽष्टा-दशाङ्गुलम् । अग्रे सिद्धार्थक-च्छिद्रं सु-नद्धं चूचुकाकृति

try-aṅgulāsyaṃ bhavec chṛṅgaṃ cūṣaṇe 'ṣṭā-daśāṅgulam | agre siddhārthaka-cchidraṃ su-naddhaṃ cūcukākṛti

27

स्याद् द्वा-दशाङ्गुलो ऽलाबुर् नाहे त्व् अष्टा-दशाङ्गुलः । चतुस्-त्र्य्-अङ्गुल-वृत्तास्यो दीप्तो ऽन्तः श्लेष्म-रक्त-हृत्

syād dvā-daśāṅgulo 'lābur nāhe tv aṣṭā-daśāṅgulaḥ | catus-try-aṅgula-vṛttāsyo dīpto 'ntaḥ śleṣma-rakta-hṛt

28

तद्-वद् घटी हिता गुल्म-विलयोन्नमने च सा । शलाकाख्यानि यन्त्राणि नाना-कर्माकृतीनि च

tad-vad ghaṭī hitā gulma-vilayonnamane ca sā | śalākākhyāni yantrāṇi nānā-karmākṛtīni ca

29

२५.२८dv नाना-कर्माकृतीनि तु यथा-योग-प्रमाणानि तेषाम् एषण-कर्मणी । उभे गण्डू-पद-मुखे स्रोतोभ्यः शल्य-हारिणी

25.28dv nānā-karmākṛtīni tu yathā-yoga-pramāṇāni teṣām eṣaṇa-karmaṇī | ubhe gaṇḍū-pada-mukhe srotobhyaḥ śalya-hāriṇī

30

२५.२९bv तेषाम् एषण-कर्मणि मसूर-दल-वक्त्रे द्वे स्याताम् अष्ट-नवाङ्गुले । शङ्कवः षड् उभौ तेषां षो-डश-द्वा-दशाङ्गुलौ

25.29bv teṣām eṣaṇa-karmaṇi masūra-dala-vaktre dve syātām aṣṭa-navāṅgule | śaṅkavaḥ ṣaḍ ubhau teṣāṃ ṣo-ḍaśa-dvā-daśāṅgulau

31

व्यूहने ऽहि-फणा-वक्त्रौ द्वौ दश-द्वा-दशाङ्गुलौ । चालने शर-पुङ्खास्याव् आहार्ये बडिशाकृती

vyūhane 'hi-phaṇā-vaktrau dvau daśa-dvā-daśāṅgulau | cālane śara-puṅkhāsyāv āhārye baḍiśākṛtī

32

नतो ऽग्रे शङ्कुना तुल्यो गर्भ-शङ्कुर् इति स्मृतः । अष्टाङ्गुलायतस् तेन मूढ-गर्भं हरेत् स्त्रियाः

nato 'gre śaṅkunā tulyo garbha-śaṅkur iti smṛtaḥ | aṣṭāṅgulāyatas tena mūḍha-garbhaṃ haret striyāḥ

33

अश्मर्य्-आहरणं सर्प-फणा-वद् वक्रम् अग्रतः । शर-पुङ्ख-मुखं दन्त-पातनं चतुर्-अङ्गुलम्

aśmary-āharaṇaṃ sarpa-phaṇā-vad vakram agrataḥ | śara-puṅkha-mukhaṃ danta-pātanaṃ catur-aṅgulam

34

२५.३३av अश्मर्य्-आहरणे सर्प- २५.३३bv -फणा-वद् वक्त्रम् अग्रतः कार्पास-विहितोष्णीषाः शलाकाः षट् प्रमार्जने । पायाव् आसन्न-दूरार्थे द्वे दश-द्वा-दशाङ्गुले

25.33av aśmary-āharaṇe sarpa- 25.33bv -phaṇā-vad vaktram agrataḥ kārpāsa-vihitoṣṇīṣāḥ śalākāḥ ṣaṭ pramārjane | pāyāv āsanna-dūrārthe dve daśa-dvā-daśāṅgule

35

द्वे षट्-सप्ताङ्गुले घ्राणे द्वे कर्णे ऽष्ट-नवाङ्गुले । कर्ण-शोधनम् अश्वत्थ-पत्त्र-प्रान्तं स्रुवाननम्

dve ṣaṭ-saptāṅgule ghrāṇe dve karṇe 'ṣṭa-navāṅgule | karṇa-śodhanam aśvattha-pattra-prāntaṃ sruvānanam

36

शलाका-जाम्बवौष्ठानां क्षारे ऽग्नौ च पृथक् त्रयम् । युञ्ज्यात् स्थूलाणु-दीर्घाणां शलाकाम् अन्त्र-वर्ध्मनि

śalākā-jāmbavauṣṭhānāṃ kṣāre 'gnau ca pṛthak trayam | yuñjyāt sthūlāṇu-dīrghāṇāṃ śalākām antra-vardhmani

37

मध्योर्ध्व-वृत्त-दण्डां च मूले चार्धेन्दु-संनिभाम् । कोलास्थि-दल-तुल्यास्या नासार्शो-ऽर्बुद-दाह-कृत्

madhyordhva-vṛtta-daṇḍāṃ ca mūle cārdhendu-saṃnibhām | kolāsthi-dala-tulyāsyā nāsārśo-'rbuda-dāha-kṛt

38

अष्टाङ्गुला निम्न-मुखास् तिस्रः क्षारौषध-क्रमे । कनीनी-मध्यमानामी-नख-मान-समैर् मुखैः

aṣṭāṅgulā nimna-mukhās tisraḥ kṣārauṣadha-krame | kanīnī-madhyamānāmī-nakha-māna-samair mukhaiḥ

39

२५.३८cv कनिष्ठा-मध्यमानामी- स्वं स्वम् उक्तानि यन्त्राणि मेढ्र-शुद्ध्य्-अञ्जनादिषु । अनु-यन्त्राण्य् अयस्-कान्त-रज्जू-वस्त्राश्म-मुद्गराः

25.38cv kaniṣṭhā-madhyamānāmī- svaṃ svam uktāni yantrāṇi meḍhra-śuddhy-añjanādiṣu | anu-yantrāṇy ayas-kānta-rajjū-vastrāśma-mudgarāḥ

40

२५.३९cv अणु-यन्त्राण्य् अयस्-कान्त- वध्रान्त्र-जिह्वा-वालाश् च शाखा-नख-मुख-द्वि-जाः । कालः पाकः करः पादो भयं हर्षश् च तत्-क्रियाः

25.39cv aṇu-yantrāṇy ayas-kānta- vadhrāntra-jihvā-vālāś ca śākhā-nakha-mukha-dvi-jāḥ | kālaḥ pākaḥ karaḥ pādo bhayaṃ harṣaś ca tat-kriyāḥ

अध्यायः २६

1

षड्-विंशतिः सु-कर्मारैर् घटितानि यथा-विधि । शस्त्राणि रोम-वाहीनि बाहुल्येनाङ्गुलानि षट्

ṣaḍ-viṃśatiḥ su-karmārair ghaṭitāni yathā-vidhi | śastrāṇi roma-vāhīni bāhulyenāṅgulāni ṣaṭ

2

सु-रूपाणि सु-धाराणि सु-ग्रहाणि च कारयेत् । अ-करालानि सु-ध्मात-सु-तीक्ष्णाव् अर्तिते ऽयसि

su-rūpāṇi su-dhārāṇi su-grahāṇi ca kārayet | a-karālāni su-dhmāta-su-tīkṣṇāv artite 'yasi

3

समाहित-मुखाग्राणि नीलाम्भो-ज-च्छवीनि च । नामानुगत-रूपाणि सदा संनिहितानि च

samāhita-mukhāgrāṇi nīlāmbho-ja-cchavīni ca | nāmānugata-rūpāṇi sadā saṃnihitāni ca

4

स्वोन्मानार्ध-चतुर्थांश-फलान्य् एकैक-शो ऽपि च । प्रायो द्वि-त्राणि युञ्जीत तानि स्थान-विशेषतः

svonmānārdha-caturthāṃśa-phalāny ekaika-śo 'pi ca | prāyo dvi-trāṇi yuñjīta tāni sthāna-viśeṣataḥ

5

२६.४av स्व-मानार्ध-चतुर्थांश- मण्डलाग्रं वृद्धि-पत्त्रम् उत्पलाध्य्-अर्ध-धारके । सर्पैषण्यौ वेतसाख्यं शरार्य्-आस्य-त्रि-कूर्चके ॥ ४+(१) ॥ कुशास्यं साट-वदनम् अन्तर्-वक्त्रार्ध-चन्द्रके । व्रीहि-मुखं कुठारी च शलाकाङ्गुलि-शस्त्रके ॥ ४+(२) ॥ २६.४+(२)अव् कुशास्या साट-वदना २६.४+(२)ब्व् अन्तर्-वक्त्रार्ध-चन्द्रकम् २६.४+(२)ब्व् छन्न-वक्त्रार्ध-चन्द्रके २६.४+(२)ब्व् छन्न-वक्त्रार्ध-चन्द्रकम् बडिशं कर-पत्त्राख्यं कर्तरी नख-शस्त्रकम् । दन्त-लेखनकं सूच्यः कूर्चो नाम खजाह्वयम् ॥ ४+(३) ॥ आरा चतुर्-विधाकारा तथा स्यात् कर्ण-वेधनी ॥ ४+(४)अब् ॥ २६.४+(४)ब्व् तथा स्यात् कर्ण-वेधनम् मण्डलाग्रं फले तेषां तर्जन्य्-अन्तर्-नखाकृति । लेखने छेदने योज्यं पोथकी-शुण्डिकादिषु

26.4av sva-mānārdha-caturthāṃśa- maṇḍalāgraṃ vṛddhi-pattram utpalādhy-ardha-dhārake | sarpaiṣaṇyau vetasākhyaṃ śarāry-āsya-tri-kūrcake || 4+(1) || kuśāsyaṃ sāṭa-vadanam antar-vaktrārdha-candrake | vrīhi-mukhaṃ kuṭhārī ca śalākāṅguli-śastrake || 4+(2) || 26.4+(2)av kuśāsyā sāṭa-vadanā 26.4+(2)bv antar-vaktrārdha-candrakam 26.4+(2)bv channa-vaktrārdha-candrake 26.4+(2)bv channa-vaktrārdha-candrakam baḍiśaṃ kara-pattrākhyaṃ kartarī nakha-śastrakam | danta-lekhanakaṃ sūcyaḥ kūrco nāma khajāhvayam || 4+(3) || ārā catur-vidhākārā tathā syāt karṇa-vedhanī || 4+(4)ab || 26.4+(4)bv tathā syāt karṇa-vedhanam maṇḍalāgraṃ phale teṣāṃ tarjany-antar-nakhākṛti | lekhane chedane yojyaṃ pothakī-śuṇḍikādiṣu

6

२६.५av मण्डलाग्रं फलं तेषां वृद्धि-पत्त्रं क्षुराकारं छेद-भेदन-पाटने । ऋज्व्-अग्रम् उन्नते शोफे गम्भीरे च तद् अन्य-था

26.5av maṇḍalāgraṃ phalaṃ teṣāṃ vṛddhi-pattraṃ kṣurākāraṃ cheda-bhedana-pāṭane | ṛjv-agram unnate śophe gambhīre ca tad anya-thā

7

२६.६dv गम्भीरे तु ततो ऽन्य-था नताग्रं पृष्ठतो दीर्घ-ह्रस्व-वक्त्रं यथाश्रयम् । उत्पलाध्य्-अर्ध-धाराख्ये भेदने छेदने तथा

26.6dv gambhīre tu tato 'nya-thā natāgraṃ pṛṣṭhato dīrgha-hrasva-vaktraṃ yathāśrayam | utpalādhy-ardha-dhārākhye bhedane chedane tathā

8

२६.७bv -ह्रस्व-वक्त्रं यथाशयम् २६.७bv -ह्रस्व-वक्त्रं यथा-क्रमम् २६.७bv -ह्रस्व-वक्त्रं यथा-यथम् २६.७bv -ह्रस्व-वक्त्रे यथा-यथम् सर्पास्यं घ्राण-कर्णार्शश्-छेदने ऽर्धाङ्गुलं फले । गतेर् अन्वेषणे श्लक्ष्णा गण्डू-पद-मुखैषणी

26.7bv -hrasva-vaktraṃ yathāśayam 26.7bv -hrasva-vaktraṃ yathā-kramam 26.7bv -hrasva-vaktraṃ yathā-yatham 26.7bv -hrasva-vaktre yathā-yatham sarpāsyaṃ ghrāṇa-karṇārśaś-chedane 'rdhāṅgulaṃ phale | gater anveṣaṇe ślakṣṇā gaṇḍū-pada-mukhaiṣaṇī

9

भेदनार्थे ऽपरा सूची-मुखा मूल-निविष्ट-खा । वेतसं व्यधने स्राव्ये शरार्य्-आस्य-त्रि-कूर्चके

bhedanārthe 'parā sūcī-mukhā mūla-niviṣṭa-khā | vetasaṃ vyadhane srāvye śarāry-āsya-tri-kūrcake

10

कुशाटा-वदने स्राव्ये द्व्य्-अङ्गुलं स्यात् तयोः फलम् । तद्-वद् अन्तर्-मुखं तस्य फलम् अध्य्-अर्धम् अङ्गुलम्

kuśāṭā-vadane srāvye dvy-aṅgulaṃ syāt tayoḥ phalam | tad-vad antar-mukhaṃ tasya phalam adhy-ardham aṅgulam

11

२६.१०अच् कुशाटा वदने स्राव्ये अर्ध-चन्द्राननं चैतत् तथाध्य्-अर्धाङ्गुलं फले । व्रीहि-वक्त्रं प्रयोज्य च तत् सिरोदरयोर् व्यधे

26.10ac kuśāṭā vadane srāvye ardha-candrānanaṃ caitat tathādhy-ardhāṅgulaṃ phale | vrīhi-vaktraṃ prayojya ca tat sirodarayor vyadhe

12

पृथुः कुठारी गो-दन्त-सदृशार्धाङ्गुलानना । तयोर्ध्व-दण्डया विध्येद् उपर्य् अस्थ्नां स्थितां सिराम्

pṛthuḥ kuṭhārī go-danta-sadṛśārdhāṅgulānanā | tayordhva-daṇḍayā vidhyed upary asthnāṃ sthitāṃ sirām

13

ताम्री शलाका द्वि-मुखी मुखे कुरुबकाकृतिः । लिङ्ग-नाशं तया विध्येत् कुर्याद् अङ्गुलि-शस्त्रकम्

tāmrī śalākā dvi-mukhī mukhe kurubakākṛtiḥ | liṅga-nāśaṃ tayā vidhyet kuryād aṅguli-śastrakam

14

२६.१३av ताम्री शलाका द्वि-मुखा मुद्रिका-निर्गत-मुखं फले त्व् अर्धाङ्गुलायतम् । योगतो वृद्धि-पत्त्रेण मण्डलाग्रेण वा समम्

26.13av tāmrī śalākā dvi-mukhā mudrikā-nirgata-mukhaṃ phale tv ardhāṅgulāyatam | yogato vṛddhi-pattreṇa maṇḍalāgreṇa vā samam

15

तत् प्रदेशिन्य्-अग्र-पर्व-प्रमाणार्पण-मुद्रिकम् । सूत्र-बद्धं गल-स्रोतो-रोग-च्छेदन-भेदने

tat pradeśiny-agra-parva-pramāṇārpaṇa-mudrikam | sūtra-baddhaṃ gala-sroto-roga-cchedana-bhedane

16

२६.१५bv -प्रमाणार्पित-मुद्रिकम् ग्रहणे शुण्डिकार्मादेर् बडिशं सु-नताननम् । छेदे ऽस्थ्नां करपत्त्रं तु खर-धारं दशाङ्गुलम्

26.15bv -pramāṇārpita-mudrikam grahaṇe śuṇḍikārmāder baḍiśaṃ su-natānanam | chede 'sthnāṃ karapattraṃ tu khara-dhāraṃ daśāṅgulam

17

२६.१६bv बडिशः सु-नताननः विस्तारे द्व्य्-अङ्गुलं सूक्ष्म-दन्तं सु-त्सरु-बन्धनम् । स्नायु-सूत्र-कच-च्छेदे कर्तरी कर्तरी-निभा

26.16bv baḍiśaḥ su-natānanaḥ vistāre dvy-aṅgulaṃ sūkṣma-dantaṃ su-tsaru-bandhanam | snāyu-sūtra-kaca-cchede kartarī kartarī-nibhā

18

वक्रर्जु-धारं द्वि-मुखं नख-शस्त्रं नवाङ्गुलम् । सूक्ष्म-शल्योद्धृति-च्छेद-भेद-प्रच्छान-लेखने

vakrarju-dhāraṃ dvi-mukhaṃ nakha-śastraṃ navāṅgulam | sūkṣma-śalyoddhṛti-ccheda-bheda-pracchāna-lekhane

19

२६.१८dv -भेद-प्रच्छन्न-लेखने एक-धारं चतुष्-कोणं प्रबद्धाकृति चैकतः । दन्त-लेखनकं तेन शोधयेद् दन्त-शर्कराम्

26.18dv -bheda-pracchanna-lekhane eka-dhāraṃ catuṣ-koṇaṃ prabaddhākṛti caikataḥ | danta-lekhanakaṃ tena śodhayed danta-śarkarām

20

२६.१९bv प्रवृद्धाकृति चैकतः वृत्ता गूढ-दृढाः पाशे तिस्रः सूच्यो ऽत्र सीवने । मांसलानां प्रदेशानां त्र्य्-अश्रा त्र्य्-अङ्गुलम् आयता

26.19bv pravṛddhākṛti caikataḥ vṛttā gūḍha-dṛḍhāḥ pāśe tisraḥ sūcyo 'tra sīvane | māṃsalānāṃ pradeśānāṃ try-aśrā try-aṅgulam āyatā

21

अल्प-मांसास्थि-संधि-स्थ-व्रणानां द्व्य्-अङ्गुलायता । व्रीहि-वक्त्रा धनुर्-वक्रा पक्वामाशय-मर्मसु

alpa-māṃsāsthi-saṃdhi-stha-vraṇānāṃ dvy-aṅgulāyatā | vrīhi-vaktrā dhanur-vakrā pakvāmāśaya-marmasu

22

सा सार्ध-द्व्य्-अङ्गुला सर्व-वृत्तास् ताश् चतुर्-अङ्गुलाः । कूर्चो वृत्तैक-पीठ-स्थाः सप्ताष्टौ वा सु-बन्धनाः

sā sārdha-dvy-aṅgulā sarva-vṛttās tāś catur-aṅgulāḥ | kūrco vṛttaika-pīṭha-sthāḥ saptāṣṭau vā su-bandhanāḥ

23

२६.२२av सा सार्ध-द्व्य्-अङ्गुला सर्वा २६.२२bv वृत्तास् ताश् चतुर्-अङ्गुलाः स योज्यो नीलिका-व्यङ्ग-केश-शातेषु कुट्टने । अर्धाङ्गुल-मुखैर् वृत्तैर् अष्टाभिः कण्टकैः खजः

26.22av sā sārdha-dvy-aṅgulā sarvā 26.22bv vṛttās tāś catur-aṅgulāḥ sa yojyo nīlikā-vyaṅga-keśa-śāteṣu kuṭṭane | ardhāṅgula-mukhair vṛttair aṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khajaḥ

24

२६.२३bv -केश-शातन-कुट्टने पाणिभ्यां मथ्यमानेन घ्राणात् तेन हरेद् असृक् । व्यधनं कर्ण-पालीनां यूथिका-मुकुलाननम्

26.23bv -keśa-śātana-kuṭṭane pāṇibhyāṃ mathyamānena ghrāṇāt tena hared asṛk | vyadhanaṃ karṇa-pālīnāṃ yūthikā-mukulānanam

25

२६.२४cv व्यधने कर्ण-पालीनां २६.२४dv यूथिका-मुकुलानना आरार्धाङ्गुल-वृत्तास्या तत्-प्रवेशा तथोर्ध्वतः । चतुर्-अश्रा तया विध्येच् छोफं पक्वाम-संशये

26.24cv vyadhane karṇa-pālīnāṃ 26.24dv yūthikā-mukulānanā ārārdhāṅgula-vṛttāsyā tat-praveśā tathordhvataḥ | catur-aśrā tayā vidhyec chophaṃ pakvāma-saṃśaye

26

कर्ण-पालीं च बहलां बहलायाश् च शस्यते । सूची त्रि-भाग-सुषिरा त्र्य्-अङ्गुला कर्ण-वेधनी

karṇa-pālīṃ ca bahalāṃ bahalāyāś ca śasyate | sūcī tri-bhāga-suṣirā try-aṅgulā karṇa-vedhanī

27

२६.२६bv तस्या एव च शस्यते जलौकः-क्षार-दहन-काचोपल-नखादयः । अ-लौहान्य् अनु-शस्त्राणि तान्य् एवं च विकल्पयेत्

26.26bv tasyā eva ca śasyate jalaukaḥ-kṣāra-dahana-kācopala-nakhādayaḥ | a-lauhāny anu-śastrāṇi tāny evaṃ ca vikalpayet

28

अपराण्य् अपि यन्त्रादीन्य् उपयोगं च यौगिकम् । उत्पाट्य-पाट्य-सीव्यैष्य-लेख्य-प्रच्छान-कुट्टनम्

aparāṇy api yantrādīny upayogaṃ ca yaugikam | utpāṭya-pāṭya-sīvyaiṣya-lekhya-pracchāna-kuṭṭanam

29

२६.२८cv उत्पाट्य-पाट्य-सेव्यैष्य- २६.२८dv -लेख्य-प्रच्छन्न-कुट्टनम् छेद्यं भेद्यं व्यधो मन्थो ग्रहो दाहश् च तत्-क्रियाः । कुण्ठ-खण्ड-तनु-स्थूल-ह्रस्व-दीर्घ-त्व-वक्र-ताः

26.28cv utpāṭya-pāṭya-sevyaiṣya- 26.28dv -lekhya-pracchanna-kuṭṭanam chedyaṃ bhedyaṃ vyadho mantho graho dāhaś ca tat-kriyāḥ | kuṇṭha-khaṇḍa-tanu-sthūla-hrasva-dīrgha-tva-vakra-tāḥ

30

शस्त्राणां खर-धार-त्वम् अष्टौ दोषाः प्रकीर्तिताः । छेद-भेदन-लेख्यार्थं शस्त्रं वृन्त-फलान्तरे

śastrāṇāṃ khara-dhāra-tvam aṣṭau doṣāḥ prakīrtitāḥ | cheda-bhedana-lekhyārthaṃ śastraṃ vṛnta-phalāntare

31

तर्जनी-मध्यमाङ्गुष्ठैर् गृह्णीयात् सु-समाहितः । विस्रावणानि वृन्ताग्रे तर्जन्य्-अङ्गुष्ठकेन च

tarjanī-madhyamāṅguṣṭhair gṛhṇīyāt su-samāhitaḥ | visrāvaṇāni vṛntāgre tarjany-aṅguṣṭhakena ca

32

तल-प्रच्छन्न-वृन्ताग्रं ग्राह्यं व्रीहि-मुखं मुखे । मूलेष्व् आहरणार्थानि क्रिया-सौकर्यतो ऽपरम्

tala-pracchanna-vṛntāgraṃ grāhyaṃ vrīhi-mukhaṃ mukhe | mūleṣv āharaṇārthāni kriyā-saukaryato 'param

33

२६.३२cv मूलेष्व् आहरणार्थे तु २६.३२cv मूलेष्व् आहरणार्थेषु स्यान् नवाङ्गुल-विस्तारः सु-घनो द्वा-दशाङ्गुलः । क्षौम-पत्त्रोर्ण-कौशेय-दुकूल-मृदु-चर्म-जः

26.32cv mūleṣv āharaṇārthe tu 26.32cv mūleṣv āharaṇārtheṣu syān navāṅgula-vistāraḥ su-ghano dvā-daśāṅgulaḥ | kṣauma-pattrorṇa-kauśeya-dukūla-mṛdu-carma-jaḥ

34

विन्यस्त-पाशः सु-स्यूतः सान्तरोर्णा-स्थ-शस्त्रकः । शलाका-पिहितास्यश् च शस्त्र-कोशः सु-संचयः

vinyasta-pāśaḥ su-syūtaḥ sāntarorṇā-stha-śastrakaḥ | śalākā-pihitāsyaś ca śastra-kośaḥ su-saṃcayaḥ

35

जलौकसस् तु सुखिनां रक्त-स्रावाय योजयेत् । दुष्टाम्बु-मत्स्य-भेकाहि-शव-कोथ-मलोद्भवाः

jalaukasas tu sukhināṃ rakta-srāvāya yojayet | duṣṭāmbu-matsya-bhekāhi-śava-kotha-malodbhavāḥ

36

२६.३५cv दुष्टाम्बु-मत्स्य-भेकादि- रक्ताः श्वेता भृशं कृष्णाश् चपलाः स्थूल-पिच्छिलाः । इन्द्रायुध-विचित्रोर्ध्व-राजयो रोमशाश् च ताः

26.35cv duṣṭāmbu-matsya-bhekādi- raktāḥ śvetā bhṛśaṃ kṛṣṇāś capalāḥ sthūla-picchilāḥ | indrāyudha-vicitrordhva-rājayo romaśāś ca tāḥ

37

स-विषा वर्जयेत् ताभिः कण्डू-पाक-ज्वर-भ्रमाः । विष-पित्तास्र-नुत् कार्यं तत्र शुद्धाम्बु-जाः पुनः

sa-viṣā varjayet tābhiḥ kaṇḍū-pāka-jvara-bhramāḥ | viṣa-pittāsra-nut kāryaṃ tatra śuddhāmbu-jāḥ punaḥ

38

२६.३७cv विष-पित्तास्र-जित् कार्यं २६.३७dv तत्र शुद्धाम्बु-संभवाः निर्-विषाः शैवल-श्यावा वृत्ता नीलोर्ध्व-राजयः । कषाय-पृष्ठास् तन्व्-अङ्ग्यः किञ्-चित्-पीतोदराश् च याः

26.37cv viṣa-pittāsra-jit kāryaṃ 26.37dv tatra śuddhāmbu-saṃbhavāḥ nir-viṣāḥ śaivala-śyāvā vṛttā nīlordhva-rājayaḥ | kaṣāya-pṛṣṭhās tanv-aṅgyaḥ kiñ-cit-pītodarāś ca yāḥ

39

ता अप्य् अ-सम्यग्-वमनात् प्रततं च निपातनात् । सीदन्तिः सलिलं प्राप्य रक्त-मत्ता इति त्यजेत्

tā apy a-samyag-vamanāt pratataṃ ca nipātanāt | sīdantiḥ salilaṃ prāpya rakta-mattā iti tyajet

40

२६.३९cv सीदन्ति सलिलं प्राप्य अथेतरा निशा-कल्क-युक्ते ऽम्भसि परिप्लुताः । अवन्ति-सोमे तक्रे वा पुनश् चाश्वासिता जले

26.39cv sīdanti salilaṃ prāpya athetarā niśā-kalka-yukte 'mbhasi pariplutāḥ | avanti-some takre vā punaś cāśvāsitā jale

41

२६.४०cv काञ्जिके कालशेये वा लागयेद् घृत-मृत्-स्तन्य-रक्त-शस्त्र-निपातनैः । पिबन्तीर् उन्नत-स्कन्धाश् छादयेन् मृदु-वाससा

26.40cv kāñjike kālaśeye vā lāgayed ghṛta-mṛt-stanya-rakta-śastra-nipātanaiḥ | pibantīr unnata-skandhāś chādayen mṛdu-vāsasā

42

२६.४१av लागयेत् पल-मृत्-स्तन्य- संपृक्ताद् दुष्ट-शुद्धास्राज् जलौका दुष्ट-शोणितम् । आदत्ते प्रथमं हंसः क्षीरं क्षीरोदकाद् इव

26.41av lāgayet pala-mṛt-stanya- saṃpṛktād duṣṭa-śuddhāsrāj jalaukā duṣṭa-śoṇitam | ādatte prathamaṃ haṃsaḥ kṣīraṃ kṣīrodakād iva

43

२६.४२av संसृष्टाद् दुष्ट-शुद्धास्राज् गुल्मार्शो-विद्रधीन् कुष्ठ-वात-रक्त-गलामयान् । नेत्र-रुग्-विष-वीसर्पान् शमयन्ति जलौकसः ॥ ४२+(१) ॥ दंशस्य तोदे कण्ड्वां वा मोक्षयेद् वामयेच् च ताम् । पटु-तैलाक्त-वदनां श्लक्ष्ण-कण्डन-रूषिताम्

26.42av saṃsṛṣṭād duṣṭa-śuddhāsrāj gulmārśo-vidradhīn kuṣṭha-vāta-rakta-galāmayān | netra-rug-viṣa-vīsarpān śamayanti jalaukasaḥ || 42+(1) || daṃśasya tode kaṇḍvāṃ vā mokṣayed vāmayec ca tām | paṭu-tailākta-vadanāṃ ślakṣṇa-kaṇḍana-rūṣitām

44

२६.४३bv मोक्षयेद् वामयेच् च ताः २६.४३cv पटु-तैलाक्त-वदनाः २६.४३dv श्लक्ष्ण-कण्डन-रूक्षिताम् २६.४३dv श्लक्ष्ण-कण्डन-रूषिताः २६.४३dv श्लक्ष्ण-कण्डन-रूक्षिताः रक्षन् रक्त-मदाद् भूयः सप्ताहं ता न पातयेत् । पूर्व-वत् पटु-ता दार्ढ्यं सम्यग्-वान्ते जलौकसाम्

26.43bv mokṣayed vāmayec ca tāḥ 26.43cv paṭu-tailākta-vadanāḥ 26.43dv ślakṣṇa-kaṇḍana-rūkṣitām 26.43dv ślakṣṇa-kaṇḍana-rūṣitāḥ 26.43dv ślakṣṇa-kaṇḍana-rūkṣitāḥ rakṣan rakta-madād bhūyaḥ saptāhaṃ tā na pātayet | pūrva-vat paṭu-tā dārḍhyaṃ samyag-vānte jalaukasām

45

क्लमो ऽति-योगान् मृत्युर् वा दुर्-वान्ते स्तब्ध-ता मदः । अन्य-त्रान्य-त्र ताः स्थाप्या घटे मृत्स्नाम्बु-गर्भिणि

klamo 'ti-yogān mṛtyur vā dur-vānte stabdha-tā madaḥ | anya-trānya-tra tāḥ sthāpyā ghaṭe mṛtsnāmbu-garbhiṇi

46

लालादि-कोथ-नाशार्थं स-विषाः स्युस् तद्-अन्वयात् । अ-शुद्धौ स्रावयेद् दंशान् हरिद्रा-गुड-माक्षिकैः

lālādi-kotha-nāśārthaṃ sa-viṣāḥ syus tad-anvayāt | a-śuddhau srāvayed daṃśān haridrā-guḍa-mākṣikaiḥ

47

शत-धौताज्य-पिचवस् ततो लेपाश् च शीतलाः । दुष्ट-रक्तापगमनात् सद्यो राग-रुजां शमः

śata-dhautājya-picavas tato lepāś ca śītalāḥ | duṣṭa-raktāpagamanāt sadyo rāga-rujāṃ śamaḥ

48

अ-शुद्धं चलितं स्थानात् स्थितं रक्तं व्रणाशये । व्य्-अम्ली-भवेत् पर्युषितं तस्मात् तत् स्रावयेत् पुनः

a-śuddhaṃ calitaṃ sthānāt sthitaṃ raktaṃ vraṇāśaye | vy-amlī-bhavet paryuṣitaṃ tasmāt tat srāvayet punaḥ

49

२६.४८cv अम्ली-भवेत् पर्युषितं युञ्ज्यान् नालाबु-घटिका रक्ते पित्तेन दूषिते । तासाम् अनल-संयोगाद् युञ्ज्यात् तु कफ-वायुना

26.48cv amlī-bhavet paryuṣitaṃ yuñjyān nālābu-ghaṭikā rakte pittena dūṣite | tāsām anala-saṃyogād yuñjyāt tu kapha-vāyunā

50

२६.४९dv युञ्ज्याच् च कफ-वायुना कफेन दुष्टं रुधिरं न शृङ्गेण विनिर्हरेत् । स्कन्न-त्वाद् वात-पित्ताभ्यां दुष्टं शृङ्गेण निर्हरेत्

26.49dv yuñjyāc ca kapha-vāyunā kaphena duṣṭaṃ rudhiraṃ na śṛṅgeṇa vinirharet | skanna-tvād vāta-pittābhyāṃ duṣṭaṃ śṛṅgeṇa nirharet

51

२६.५०bv न शृङ्गेणाति निर्हरेत् २६.५०bv न शृङ्गेणाभिनिर्हरेत् गात्रं बद्ध्वोपरि दृढं रज्ज्वा पट्टेन वा समम् । स्नायु-संध्य्-अस्थि-मर्माणि त्यजन् प्रच्छानम् आचरेत्

26.50bv na śṛṅgeṇāti nirharet 26.50bv na śṛṅgeṇābhinirharet gātraṃ baddhvopari dṛḍhaṃ rajjvā paṭṭena vā samam | snāyu-saṃdhy-asthi-marmāṇi tyajan pracchānam ācaret

52

अधो-देश प्रविसृतैः पदैर् उपरि-गामिभिः । न गाढ-घन-तिर्यग्भिर् न पदे पदम् आचरन्

adho-deśa pravisṛtaiḥ padair upari-gāmibhiḥ | na gāḍha-ghana-tiryagbhir na pade padam ācaran

53

२६.५२dv न पदे पदम् आचरेत् प्रच्छानेनैक-देश-स्थं ग्रथितं जल-जन्मभिः । हरेच् छृङ्गादिभिः सुप्तम् असृग् व्यापि सिरा-व्यधैः

26.52dv na pade padam ācaret pracchānenaika-deśa-sthaṃ grathitaṃ jala-janmabhiḥ | harec chṛṅgādibhiḥ suptam asṛg vyāpi sirā-vyadhaiḥ

54

२६.५३bv ग्रन्थितं जल-जन्मभिः प्रच्छानं पिण्डिते वा स्याद् अवगाढे जलौकसः । त्वक्-स्थे ऽलाबु-घटी-शृङ्गं सिरैव व्यापके ऽसृजि

26.53bv granthitaṃ jala-janmabhiḥ pracchānaṃ piṇḍite vā syād avagāḍhe jalaukasaḥ | tvak-sthe 'lābu-ghaṭī-śṛṅgaṃ siraiva vyāpake 'sṛji

55

वातादि-धाम वा शृङ्ग-जलौको-ऽलाबुभिः क्रमात् । स्रुतासृजः प्रदेहाद्यैः शीतैः स्याद् वायु-कोपतः

vātādi-dhāma vā śṛṅga-jalauko-'lābubhiḥ kramāt | srutāsṛjaḥ pradehādyaiḥ śītaiḥ syād vāyu-kopataḥ

अध्यायः २७

1

मधुरं लवणं किञ्-चिद् अ-शीतोष्णम् अ-संहतम् । पद्मेन्द्रगोप-हेमावि-शश-लोहित-लोहितम्

madhuraṃ lavaṇaṃ kiñ-cid a-śītoṣṇam a-saṃhatam | padmendragopa-hemāvi-śaśa-lohita-lohitam

2

लोहितं प्रभवः शुद्धं तनोस् तेनैव च स्थितः । तत् पित्त-श्लेष्मलैः प्रायो दूष्यते कुरुते ततः

lohitaṃ prabhavaḥ śuddhaṃ tanos tenaiva ca sthitaḥ | tat pitta-śleṣmalaiḥ prāyo dūṣyate kurute tataḥ

3

२७.२av लोहितं प्रवदेच् छुद्धं विसर्प-विद्रधि-प्लीह-गुल्माग्नि-सदन-ज्वरान् । मुख-नेत्र-शिरो-रोग-मद-तृड्-लवणास्य-ताः

27.2av lohitaṃ pravadec chuddhaṃ visarpa-vidradhi-plīha-gulmāgni-sadana-jvarān | mukha-netra-śiro-roga-mada-tṛḍ-lavaṇāsya-tāḥ

4

कुष्ठ-वातास्र-पित्तास्र-कट्व्-अम्लोद्गिरण-भ्रमान् । शीतोष्ण-स्निग्ध-रूक्षाद्यैर् उपक्रान्ताश् च ये गदाः

kuṣṭha-vātāsra-pittāsra-kaṭv-amlodgiraṇa-bhramān | śītoṣṇa-snigdha-rūkṣādyair upakrāntāś ca ye gadāḥ

5

सम्यक् साध्या न सिध्यन्ति ते च रक्त-प्रकोप-जाः । तेषु स्रावयितुं रक्तम् उद्रिक्तं व्यधयेत् सिराम्

samyak sādhyā na sidhyanti te ca rakta-prakopa-jāḥ | teṣu srāvayituṃ raktam udriktaṃ vyadhayet sirām

6

न तून-षो-डशातीत-सप्तत्य्-अब्द-स्रुतासृजाम् । अ-स्निग्धा-स्वेदितात्य्-अर्थ-स्वेदितानिल-रोगिणाम्

na tūna-ṣo-ḍaśātīta-saptaty-abda-srutāsṛjām | a-snigdhā-sveditāty-artha-sveditānila-rogiṇām

7

२७.६av न न्यून-षो-डशातीत- गर्भिणी-सूतिका-जीर्ण-पित्तास्र-श्वास-कासिनाम् । अतीसारोदर-च्छर्दि-पाण्डु-सर्वाङ्ग-शोफिनाम्

27.6av na nyūna-ṣo-ḍaśātīta- garbhiṇī-sūtikā-jīrṇa-pittāsra-śvāsa-kāsinām | atīsārodara-cchardi-pāṇḍu-sarvāṅga-śophinām

8

स्नेह-पीते प्रयुक्तेषु तथा पञ्चसु कर्मसु । ना-यन्त्रितां सिरां विध्येन् न तिर्यङ् नाप्य् अन्-उत्थिताम्

sneha-pīte prayukteṣu tathā pañcasu karmasu | nā-yantritāṃ sirāṃ vidhyen na tiryaṅ nāpy an-utthitām

9

२७.८dv न तिर्यङ् नाप्य् अन्-उच्छ्रिताम् नाति-शीतोष्ण-वाताभ्रेष्व् अन्य-त्रात्ययिकाद् गदात् । शिरो-नेत्र-विकारेषु ललाट्यां मोक्षयेत् सिराम्

27.8dv na tiryaṅ nāpy an-ucchritām nāti-śītoṣṇa-vātābhreṣv anya-trātyayikād gadāt | śiro-netra-vikāreṣu lalāṭyāṃ mokṣayet sirām

10

२७.९dv लालाट्यां मोक्षयेत् सिराम् २७.९dv लालाट्या मोक्षयेत् सिराः २७.९dv ललाट्या मोक्षयेत् सिराः अपाङ्ग्याम् उपनास्यां वा कर्ण-रोगेषु कर्ण-जाम् । नासा-रोगेषु नासाग्रे स्थितां नासा-ललाटयोः

27.9dv lālāṭyāṃ mokṣayet sirām 27.9dv lālāṭyā mokṣayet sirāḥ 27.9dv lalāṭyā mokṣayet sirāḥ apāṅgyām upanāsyāṃ vā karṇa-rogeṣu karṇa-jām | nāsā-rogeṣu nāsāgre sthitāṃ nāsā-lalāṭayoḥ

11

२७.१०av अपाङ्ग्या उपनास्या वा पीनसे मुख-रोगेषु जिह्वौष्ठ-हनु-तालु-गाः । जत्रूर्ध्व-ग्रन्थिषु ग्रीवा-कर्ण-शङ्ख-शिरः-श्रिताः

27.10av apāṅgyā upanāsyā vā pīnase mukha-rogeṣu jihvauṣṭha-hanu-tālu-gāḥ | jatrūrdhva-granthiṣu grīvā-karṇa-śaṅkha-śiraḥ-śritāḥ

12

२७.११cv जत्रूर्ध्वं ग्रन्थिषु ग्रीवा- उरो-ऽपाङ्ग-ललाट-स्था उन्मादे ऽपस्मृतौ पुनः । हनु-संधौ समस्ते वा सिरां भ्रू-मध्य-गामिनीम्

27.11cv jatrūrdhvaṃ granthiṣu grīvā- uro-'pāṅga-lalāṭa-sthā unmāde 'pasmṛtau punaḥ | hanu-saṃdhau samaste vā sirāṃ bhrū-madhya-gāminīm

13

२७.१२av उरो-ऽपाङ्ग-ललाट-स्थाम् २७.१२dv सिरा भ्रू-मध्य-गामिनीः विद्रधौ पार्श्व-शूले च पार्श्व-कक्षा-स्तनान्तरे । तृतीयके ऽंसयोर् मध्ये स्कन्धस्याधश् चतुर्थके

27.12av uro-'pāṅga-lalāṭa-sthām 27.12dv sirā bhrū-madhya-gāminīḥ vidradhau pārśva-śūle ca pārśva-kakṣā-stanāntare | tṛtīyake 'ṃsayor madhye skandhasyādhaś caturthake

14

प्रवाहिकायां शूलिन्यां श्रोणितो द्व्य्-अङ्गुले स्थिताम् । शुक्र-मेढ्रामये मेढ्र ऊरु-गां गल-गण्डयोः

pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ śroṇito dvy-aṅgule sthitām | śukra-meḍhrāmaye meḍhra ūru-gāṃ gala-gaṇḍayoḥ

15

गृध्रस्यां जानुनो ऽधस्-ताद् ऊर्ध्वं वा चतुर्-अङ्गुले । इन्द्र-वस्तेर् अधो ऽपच्यां द्व्य्-अङ्गुले चतुर्-अङ्गुले

gṛdhrasyāṃ jānuno 'dhas-tād ūrdhvaṃ vā catur-aṅgule | indra-vaster adho 'pacyāṃ dvy-aṅgule catur-aṅgule

16

ऊर्ध्वं गुल्फस्य सक्थ्य्-अर्तौ तथा क्रोष्टुक-शीर्षके । पाद-दाहे खुडे हर्षे विपाद्यां वात-कण्टके

ūrdhvaṃ gulphasya sakthy-artau tathā kroṣṭuka-śīrṣake | pāda-dāhe khuḍe harṣe vipādyāṃ vāta-kaṇṭake

17

२७.१६av ऊर्ध्वं गुल्फस्य संध्य्-अर्तौ चिप्ये च द्व्य्-अङ्गुले विध्येद् उपरि क्षिप्र-मर्मणः । गृध्रस्याम् इव विश्वाच्यां यथोक्तानाम् अ-दर्शने

27.16av ūrdhvaṃ gulphasya saṃdhy-artau cipye ca dvy-aṅgule vidhyed upari kṣipra-marmaṇaḥ | gṛdhrasyām iva viśvācyāṃ yathoktānām a-darśane

18

मर्म-हीने यथासन्ने देशे ऽन्यां व्यधयेत् सिराम् । अथ स्निग्ध-तनुः सज्ज-सर्वोपकरणो बली

marma-hīne yathāsanne deśe 'nyāṃ vyadhayet sirām | atha snigdha-tanuḥ sajja-sarvopakaraṇo balī

19

कृत-स्वस्त्य्-अयनः स्निग्ध-रसान्न-प्रतिभोजितः । अग्नि-तापातप-स्विन्नो जानूच्चासन-संस्थितः

kṛta-svasty-ayanaḥ snigdha-rasānna-pratibhojitaḥ | agni-tāpātapa-svinno jānūccāsana-saṃsthitaḥ

20

मृदु-पट्टात्त-केशान्तो जानु-स्थापित-कूर्परः । मुष्टिभ्यां वस्त्र-गर्भाभ्यां मन्ये गाढं निपीडयेत्

mṛdu-paṭṭātta-keśānto jānu-sthāpita-kūrparaḥ | muṣṭibhyāṃ vastra-garbhābhyāṃ manye gāḍhaṃ nipīḍayet

21

२७.२०dv मन्ये गाढं प्रपीडयेत् दन्त-प्रपीडनोत्कास-गण्डाध्मानानि चाचरेत् । पृष्ठतो यन्त्रयेच् चैनं वस्त्रम् आवेष्टयन् नरः

27.20dv manye gāḍhaṃ prapīḍayet danta-prapīḍanotkāsa-gaṇḍādhmānāni cācaret | pṛṣṭhato yantrayec cainaṃ vastram āveṣṭayan naraḥ

22

२७.२१dv वस्त्रम् आवेष्टयेन् नरः कन्धरायां परिक्षिप्य न्यस्यान्तर् वाम-तर्जनीम् । एषो ऽन्तर्-मुख-वर्ज्यानां सिराणां यन्त्रणे विधिः

27.21dv vastram āveṣṭayen naraḥ kandharāyāṃ parikṣipya nyasyāntar vāma-tarjanīm | eṣo 'ntar-mukha-varjyānāṃ sirāṇāṃ yantraṇe vidhiḥ

23

२७.२२bv तस्यान्तर् वाम-तर्जनीम् २७.२२cv एषो ऽन्तर्-मुख-वर्जानां ततो मध्यमयाङ्गुल्या वैद्यो ऽङ्गुष्ठ-विमुक्तया । ताडयेद् उत्थितां ज्ञात्वा स्पर्शाद् वाङ्गुष्ठ-पीडनैः

27.22bv tasyāntar vāma-tarjanīm 27.22cv eṣo 'ntar-mukha-varjānāṃ tato madhyamayāṅgulyā vaidyo 'ṅguṣṭha-vimuktayā | tāḍayed utthitāṃ jñātvā sparśād vāṅguṣṭha-pīḍanaiḥ

24

२७.२३dv स्पर्शाङ्गुष्ठ-प्रपीडनैः कुठार्या लक्षयेन् मध्ये वाम-हस्त-गृहीतया । फलोद्देशे सु-निष्-कम्पं सिरां तद्-वच् च मोक्षयेत्

27.23dv sparśāṅguṣṭha-prapīḍanaiḥ kuṭhāryā lakṣayen madhye vāma-hasta-gṛhītayā | phaloddeśe su-niṣ-kampaṃ sirāṃ tad-vac ca mokṣayet

25

ताडयन् पीडयंश् चैनां विध्येद् व्रीहि-मुखेन तु । अङ्गुष्ठेनोन्नमय्याग्रे नासिकाम् उप-नासिकाम्

tāḍayan pīḍayaṃś caināṃ vidhyed vrīhi-mukhena tu | aṅguṣṭhenonnamayyāgre nāsikām upa-nāsikām

26

२७.२५av ताडयन् पीडयन् वैनां २७.२५av ताडयन् पीडयेच् चैनां अभ्युन्नत-विदष्टाग्र-जिह्वस्याधस् तद्-आश्रयाम् । यन्त्रयेत् स्तनयोर् ऊर्ध्वं ग्रीवाश्रित-सिरा-व्यधे

27.25av tāḍayan pīḍayan vaināṃ 27.25av tāḍayan pīḍayec caināṃ abhyunnata-vidaṣṭāgra-jihvasyādhas tad-āśrayām | yantrayet stanayor ūrdhvaṃ grīvāśrita-sirā-vyadhe

27

पाषाण-गर्भ-हस्तस्य जानु-स्थे प्रसृते भुजे । कुक्षेर् आरभ्य मृदिते विध्येद् बद्धोर्ध्व-पट्टके

pāṣāṇa-garbha-hastasya jānu-sthe prasṛte bhuje | kukṣer ārabhya mṛdite vidhyed baddhordhva-paṭṭake

28

विध्येद् धस्त-सिरां बाहाव् अन्-आकुञ्चित-कूर्परे । बद्ध्वा सुखोपविष्टस्य मुष्टिम् अङ्गुष्ठ-गर्भिणम्

vidhyed dhasta-sirāṃ bāhāv an-ākuñcita-kūrpare | baddhvā sukhopaviṣṭasya muṣṭim aṅguṣṭha-garbhiṇam

29

२७.२८dv मुष्टिम् अङ्गुष्ठ-गर्भिणीम् ऊर्ध्वं वेध्य-प्रदेशाच् च पट्टिकां चतुर्-अङ्गुले । विध्येद् आलम्बमानस्य बाहुभ्यां पार्श्वयोः सिराम्

27.28dv muṣṭim aṅguṣṭha-garbhiṇīm ūrdhvaṃ vedhya-pradeśāc ca paṭṭikāṃ catur-aṅgule | vidhyed ālambamānasya bāhubhyāṃ pārśvayoḥ sirām

30

प्रहृष्टे मेहने जङ्घा-सिरां जानुन्य् अ-कुञ्चिते । पादे तु सु-स्थिते ऽधस्-ताज् जानु-संधेर् निपीडिते

prahṛṣṭe mehane jaṅghā-sirāṃ jānuny a-kuñcite | pāde tu su-sthite 'dhas-tāj jānu-saṃdher nipīḍite

31

२७.३०cv पादे तु भू-स्थिते ऽधस्-ताज् गाढं कराभ्याम् आ-गुल्फं चरणे तस्य चोपरि । द्वितीये कुञ्चिते किञ्-चिद्-आरूढे हस्त-वत् ततः

27.30cv pāde tu bhū-sthite 'dhas-tāj gāḍhaṃ karābhyām ā-gulphaṃ caraṇe tasya copari | dvitīye kuñcite kiñ-cid-ārūḍhe hasta-vat tataḥ

32

बद्ध्वा विध्येत् सिराम् इत्थम् अन्-उक्तेष्व् अपि कल्पयेत् । तेषु तेषु प्रदेशेषु तत् तद् यन्त्रम् उपाय-वित्

baddhvā vidhyet sirām ittham an-ukteṣv api kalpayet | teṣu teṣu pradeśeṣu tat tad yantram upāya-vit

33

मांसले निक्षिपेद् देशे व्रीह्य्-आस्यं व्रीहि-मात्रकम् । यवार्धम् अस्थ्नाम् उपरि सिरां विध्यन् कुठारिकाम्

māṃsale nikṣiped deśe vrīhy-āsyaṃ vrīhi-mātrakam | yavārdham asthnām upari sirāṃ vidhyan kuṭhārikām

34

२७.३३dv सिरां विध्यन् कुठारया २७.३३dv सिरां विध्येत् कुठारया २७.३३dv सिरां विध्येत् कुठारिकाम् सम्यग्-विद्धा स्रवेद् धारां यन्त्रे मुक्ते तु न स्रवेत् । अल्प-कालं वहत्य् अल्पं दुर्-विद्धा तैल-चूर्णनैः

27.33dv sirāṃ vidhyan kuṭhārayā 27.33dv sirāṃ vidhyet kuṭhārayā 27.33dv sirāṃ vidhyet kuṭhārikām samyag-viddhā sraved dhārāṃ yantre mukte tu na sravet | alpa-kālaṃ vahaty alpaṃ dur-viddhā taila-cūrṇanaiḥ

35

२७.३४av सम्यग्-विद्धे स्रवेद् धारा २७.३४bv यन्त्रे मुक्ते च न स्रवेत् २७.३४dv दुर्-विद्धा तैल-चूर्णितैः स-शब्दम् अति-विद्धा तु स्रवेद् दुःखेन धार्यते । भी-मूर्छा-यन्त्र-शैथिल्य-कुण्ठ-शस्त्राति-तृप्तयः

27.34av samyag-viddhe sraved dhārā 27.34bv yantre mukte ca na sravet 27.34dv dur-viddhā taila-cūrṇitaiḥ sa-śabdam ati-viddhā tu sraved duḥkhena dhāryate | bhī-mūrchā-yantra-śaithilya-kuṇṭha-śastrāti-tṛptayaḥ

36

क्षाम-त्व-वेगि-ता-स्वेदा रक्तस्या-स्रुति-हेतवः । अ-सम्यग् अस्रे स्रवति वेल्ल-व्योष-निशा-नतैः

kṣāma-tva-vegi-tā-svedā raktasyā-sruti-hetavaḥ | a-samyag asre sravati vella-vyoṣa-niśā-nataiḥ

37

सागार-धूम-लवण-तैलैर् दिह्यात् सिरा-मुखम् । सम्यक्-प्रवृत्ते कोष्णेन तैलेन लवणेन च

sāgāra-dhūma-lavaṇa-tailair dihyāt sirā-mukham | samyak-pravṛtte koṣṇena tailena lavaṇena ca

38

२७.३७dv तैलेन लवणेन वा अग्रे स्रवति दुष्टास्रं कुसुम्भाद् इव पीतिका । सम्यक् स्रुत्वा स्वयं तिष्ठेच् छुद्धं तद् इति नाहरेत्

27.37dv tailena lavaṇena vā agre sravati duṣṭāsraṃ kusumbhād iva pītikā | samyak srutvā svayaṃ tiṣṭhec chuddhaṃ tad iti nāharet

39

यन्त्रं विमुच्य मूर्छायां वीजिते व्यजनैः पुनः । स्रावयेन् मूर्छति पुनस् त्व् अपरे-द्युस् त्र्य्-अहे ऽपि वा

yantraṃ vimucya mūrchāyāṃ vījite vyajanaiḥ punaḥ | srāvayen mūrchati punas tv apare-dyus try-ahe 'pi vā

40

वाताच् छ्यावारुणं रूक्षं वेग-स्राव्य् अच्छ-फेनिलं । पित्तात् पीतासितं विस्रम् अ-स्कन्द्य् औष्ण्यात् स-चन्द्रिकम्

vātāc chyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ vega-srāvy accha-phenilaṃ | pittāt pītāsitaṃ visram a-skandy auṣṇyāt sa-candrikam

1

२७.४०dv अ-स्कन्द्य् औष्ण्यात् स-चन्द्रकम् वातिकं शोणितं शीघ्रं भूमिः पिबति चावृतम् । मक्षिकाणाम् अ-कान्तं च रक्तं भवति पैत्तिकम् ॥ ४०+

27.40dv a-skandy auṣṇyāt sa-candrakam vātikaṃ śoṇitaṃ śīghraṃ bhūmiḥ pibati cāvṛtam | makṣikāṇām a-kāntaṃ ca raktaṃ bhavati paittikam || 40+

41

श्लैष्मिकं मक्षिकाक्रान्तं शुष्यत्य् अपि न चेणयत् ॥ ४०+२अब् ॥ कफात् स्निग्धम् असृक् पाण्डु तन्तु-मत् पिच्छिलं घनम् । संसृष्ट-लिङ्गं संसर्गात् त्रि-दोषं मलिनाविलम्

ślaiṣmikaṃ makṣikākrāntaṃ śuṣyaty api na ceṇayat || 40+2ab || kaphāt snigdham asṛk pāṇḍu tantu-mat picchilaṃ ghanam | saṃsṛṣṭa-liṅgaṃ saṃsargāt tri-doṣaṃ malināvilam

42

अ-शुद्धौ बलिनो ऽप्य् अस्रं न प्रस्थात् स्रावयेत् परम् । अति-स्रुतौ हि मृत्युः स्याद् दारुणा वा चलामयाः

a-śuddhau balino 'py asraṃ na prasthāt srāvayet param | ati-srutau hi mṛtyuḥ syād dāruṇā vā calāmayāḥ

43

२७.४२av अ-शुद्धं बलिनो ऽप्य् अस्रं तत्राभ्यङ्ग-रस-क्षीर-रक्त-पानानि भेषजम् । स्रुते रक्ते शनैर् यन्त्रम् अपनीय हिमाम्बुना

27.42av a-śuddhaṃ balino 'py asraṃ tatrābhyaṅga-rasa-kṣīra-rakta-pānāni bheṣajam | srute rakte śanair yantram apanīya himāmbunā

44

प्रक्षाल्य तैल-प्लोताक्तं बन्धनीयं सिरा-मुखम् । अ-शुद्धं स्रावयेद् भूयः सायम् अह्न्य् अपरे ऽपि वा

prakṣālya taila-plotāktaṃ bandhanīyaṃ sirā-mukham | a-śuddhaṃ srāvayed bhūyaḥ sāyam ahny apare 'pi vā

45

२७.४४cv अ-शुद्धौ स्रावयेद् भूयः स्नेहोपस्कृत-देहस्य पक्षाद् वा भृश-दूषितम् । किञ्-चिद् धि शेषे दुष्टास्रे नैव रोगो ऽतिवर्तते

27.44cv a-śuddhau srāvayed bhūyaḥ snehopaskṛta-dehasya pakṣād vā bhṛśa-dūṣitam | kiñ-cid dhi śeṣe duṣṭāsre naiva rogo 'tivartate

46

स-शेषम् अप्य् अतो धार्यं न चाति-स्रुतिम् आचरेत् । हरेच् छृङ्गादिभिः शेषं प्रसादम् अथ-वा नयेत्

sa-śeṣam apy ato dhāryaṃ na cāti-srutim ācaret | harec chṛṅgādibhiḥ śeṣaṃ prasādam atha-vā nayet

47

शीतोपचार-पित्तास्र-क्रिया-शुद्धि-विशोषणैः । दुष्टं रक्तम् अन्-उद्रिक्तम् एवम् एव प्रसादयेत्

śītopacāra-pittāsra-kriyā-śuddhi-viśoṣaṇaiḥ | duṣṭaṃ raktam an-udriktam evam eva prasādayet

48

रक्ते त्व् अ-तिष्ठति क्षिप्रं स्तम्भनीम् आचरेत् क्रियाम् । लोध्र-प्रियङ्गु-पत्तङ्ग-माष-यष्ट्य्-आह्व-गैरिकैः

rakte tv a-tiṣṭhati kṣipraṃ stambhanīm ācaret kriyām | lodhra-priyaṅgu-pattaṅga-māṣa-yaṣṭy-āhva-gairikaiḥ

49

मृत्-कपालाञ्जन-क्षौम-मषी-क्षीरि-त्वग्-अङ्कुरैः । विचूर्णयेद् व्रण-मुखं पद्मकादि-हिमं पिबेत्

mṛt-kapālāñjana-kṣauma-maṣī-kṣīri-tvag-aṅkuraiḥ | vicūrṇayed vraṇa-mukhaṃ padmakādi-himaṃ pibet

50

ताम् एव वा सिरां विध्येद् व्यधात् तस्माद् अन्-अन्तरम् । सिरा-मुखं वा त्वरितं दहेत् तप्त-शलाकया

tām eva vā sirāṃ vidhyed vyadhāt tasmād an-antaram | sirā-mukhaṃ vā tvaritaṃ dahet tapta-śalākayā

51

२७.५०cv सिरा-मुखं च त्वरितं उन्-मार्ग-गा यन्त्र-निपीडनेन स्व-स्थानम् आयान्ति पुनर् न यावत् । दोषाः प्रदुष्टा रुधिरं प्रपन्नास् तावद् धिताहार-विहार-भाक् स्यात्

27.50cv sirā-mukhaṃ ca tvaritaṃ un-mārga-gā yantra-nipīḍanena sva-sthānam āyānti punar na yāvat | doṣāḥ praduṣṭā rudhiraṃ prapannās tāvad dhitāhāra-vihāra-bhāk syāt

52

नात्य्-उष्ण-शीतं लघु दीपनीयं रक्ते ऽपनीते हितम् अन्न-पानम् । तदा शरीरं ह्य् अन्-अवस्थितासृग् अग्निर् विशेषाद् इति रक्षितव्यः

nāty-uṣṇa-śītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte 'panīte hitam anna-pānam | tadā śarīraṃ hy an-avasthitāsṛg agnir viśeṣād iti rakṣitavyaḥ

53

२७.५२cv तदा शरीरं ह्य् अन्-अवस्थितास्रम् २७.५२dv अग्निर् विशेषाद् इति रक्षणीयः २७.५२dv अग्निर् विशेषेण च रक्षितव्यः प्रसन्न-वर्णेन्द्रियम् इन्द्रियार्थान् इच्छन्तम् अ-व्याहत-पक्तृ-वेगम् । सुखान्वितं पुष्टि-बलोपपन्नं विशुद्ध-रक्तं पुरुषं वदन्ति

27.52cv tadā śarīraṃ hy an-avasthitāsram 27.52dv agnir viśeṣād iti rakṣaṇīyaḥ 27.52dv agnir viśeṣeṇa ca rakṣitavyaḥ prasanna-varṇendriyam indriyārthān icchantam a-vyāhata-paktṛ-vegam | sukhānvitaṃ puṣṭi-balopapannaṃ viśuddha-raktaṃ puruṣaṃ vadanti

1

रक्त-जा व्यङ्ग-कुष्ठाद्याः कण्ठास्याक्षि-शिरो-गदाः । पलितारूंषिकाबाधाः शाम्यन्त्य् एते सिरा-व्यधात् ॥ ५३+

rakta-jā vyaṅga-kuṣṭhādyāḥ kaṇṭhāsyākṣi-śiro-gadāḥ | palitārūṃṣikābādhāḥ śāmyanty ete sirā-vyadhāt || 53+

2

निर्-व्याधि-नीलोत्पल-पत्त्र-नेत्रं सु-व्यक्त-मूलासित-बद्ध-केशम् । चन्द्रोपमं पद्म-सु-गन्धि वक्त्रं भवेल् ललाटे तु सिरा-व्यधेन ॥ ५३+

nir-vyādhi-nīlotpala-pattra-netraṃ su-vyakta-mūlāsita-baddha-keśam | candropamaṃ padma-su-gandhi vaktraṃ bhavel lalāṭe tu sirā-vyadhena || 53+

अध्यायः २८

1

वक्रर्जु-तिर्यग्-ऊर्ध्वाधः शल्यानां पञ्च-धा गतिः । ध्यामं शोफ-रुजा-वन्तं स्रवन्तं शोणितं मुहुः

vakrarju-tiryag-ūrdhvādhaḥ śalyānāṃ pañca-dhā gatiḥ | dhyāmaṃ śopha-rujā-vantaṃ sravantaṃ śoṇitaṃ muhuḥ

2

अभ्युद्गतं बुद्बुद-वत् पिटिकोपचितं व्रणम् । मृदु-मांसं च जानीयाद् अन्तः-शल्यं समासतः

abhyudgataṃ budbuda-vat piṭikopacitaṃ vraṇam | mṛdu-māṃsaṃ ca jānīyād antaḥ-śalyaṃ samāsataḥ

3

२८.२av अभ्युन्नतं बुद्बुद-वत् २८.२cv मृदु-मांसं विजानीयाद् विशेषात् त्वग्-गते शल्ये वि-वर्णः कठिनायतः । शोफो भवति मांस-स्थे चोषः शोफो विवर्धते

28.2av abhyunnataṃ budbuda-vat 28.2cv mṛdu-māṃsaṃ vijānīyād viśeṣāt tvag-gate śalye vi-varṇaḥ kaṭhināyataḥ | śopho bhavati māṃsa-sthe coṣaḥ śopho vivardhate

4

पीडना-क्षम-ता पाकः शल्य-मार्गो न रोहति । पेश्य्-अन्तर-गते मांस-प्राप्त-वच् छ्वयथुं विना

pīḍanā-kṣama-tā pākaḥ śalya-mārgo na rohati | peśy-antara-gate māṃsa-prāpta-vac chvayathuṃ vinā

5

२८.४av पीडने ऽ-क्षम-ता पाकः २८.४dv -प्राप्त-वच् छ्वयथोर् विना आक्षेपः स्नायु-जालस्य संरम्भ-स्तम्भ-वेदनाः । स्नायु-गे दुर्-हरं चैतत् सिराध्मानं सिराश्रिते

28.4av pīḍane '-kṣama-tā pākaḥ 28.4dv -prāpta-vac chvayathor vinā ākṣepaḥ snāyu-jālasya saṃrambha-stambha-vedanāḥ | snāyu-ge dur-haraṃ caitat sirādhmānaṃ sirāśrite

6

२८.५cv स्नाव-गे दुर्-हरं चैतत् स्व-कर्म-गुण-हानिः स्यात् स्रोतसां स्रोतसि स्थिते । धमनी-स्थे ऽनिले रक्तं फेन-युक्तम् उदीरयेत्

28.5cv snāva-ge dur-haraṃ caitat sva-karma-guṇa-hāniḥ syāt srotasāṃ srotasi sthite | dhamanī-sthe 'nile raktaṃ phena-yuktam udīrayet

7

२८.६dv फेन-युक्तम् उदीरयन् निर्याति शब्द-वान् स्याच् च हृल्-लासः साङ्ग-वेदनः । संघर्षो बल-वान् अस्थि-संधि-प्राप्ते ऽस्थि-पूर्ण-ता

28.6dv phena-yuktam udīrayan niryāti śabda-vān syāc ca hṛl-lāsaḥ sāṅga-vedanaḥ | saṃgharṣo bala-vān asthi-saṃdhi-prāpte 'sthi-pūrṇa-tā

8

२८.७cv संहर्षो बल-वान् अस्थि- नैक-रूपा रुजो ऽस्थि-स्थे शोफस् तद्-वच् च संधि-गे । चेष्टा-निवृत्तिश् च भवेद् आटोपः कोष्ठ-संश्रिते

28.7cv saṃharṣo bala-vān asthi- naika-rūpā rujo 'sthi-sthe śophas tad-vac ca saṃdhi-ge | ceṣṭā-nivṛttiś ca bhaved āṭopaḥ koṣṭha-saṃśrite

9

आनाहो ऽन्न-शकृन्-मूत्र-दर्शनं च व्रणानने । विद्यान् मर्म-गतं शल्यं मर्म-विद्धोपलक्षणैः

ānāho 'nna-śakṛn-mūtra-darśanaṃ ca vraṇānane | vidyān marma-gataṃ śalyaṃ marma-viddhopalakṣaṇaiḥ

10

यथा-स्वं च परिस्रावैस् त्वग्-आदिषु विभावयेत् । रुह्यते शुद्ध-देहानाम् अनुलोम-स्थितं तु तत्

yathā-svaṃ ca parisrāvais tvag-ādiṣu vibhāvayet | ruhyate śuddha-dehānām anuloma-sthitaṃ tu tat

11

२८.१०av यथा-यथं परिस्रावैस् दोष-कोपाभिघातादि-क्षोभाद् भूयो ऽपि बाधते । त्वङ्-नष्टे यत्र तत्र स्युर् अभ्यङ्ग-स्वेद-मर्दनैः

28.10av yathā-yathaṃ parisrāvais doṣa-kopābhighātādi-kṣobhād bhūyo 'pi bādhate | tvaṅ-naṣṭe yatra tatra syur abhyaṅga-sveda-mardanaiḥ

12

राग-रुग्-दाह-संरम्भा यत्र चाज्यं विलीयते । आशु शुष्यति लेपो वा तत्-स्थानं शल्य-वद् वदेत्

rāga-rug-dāha-saṃrambhā yatra cājyaṃ vilīyate | āśu śuṣyati lepo vā tat-sthānaṃ śalya-vad vadet

13

२८.१२bv यत्र वाज्यं विलीयते २८.१२cv आशुष्यति प्रलेपो वा मांस-प्रणष्टं संशुद्ध्या कर्शनाच् छ्लथ-तां गतम् । क्षोभाद् रागादिभिः शल्यं लक्षयेत् तद्-वद् एव च

28.12bv yatra vājyaṃ vilīyate 28.12cv āśuṣyati pralepo vā māṃsa-praṇaṣṭaṃ saṃśuddhyā karśanāc chlatha-tāṃ gatam | kṣobhād rāgādibhiḥ śalyaṃ lakṣayet tad-vad eva ca

14

२८.१३bv कर्षणाच् छ्लथ-तां गतम् पेश्य्-अस्थि-संधि-कोष्ठेषु नष्टम् अस्थिषु लक्षयेत् । अस्थ्नाम् अभ्यञ्जन-स्वेद-बन्ध-पीडन-मर्दनैः

28.13bv karṣaṇāc chlatha-tāṃ gatam peśy-asthi-saṃdhi-koṣṭheṣu naṣṭam asthiṣu lakṣayet | asthnām abhyañjana-sveda-bandha-pīḍana-mardanaiḥ

15

प्रसारणाकुञ्चनतः संधि-नष्टं तथास्थि-वत् । नष्टे स्नायु-सिरा-स्रोतो-धमनीष्व् अ-समे पथि

prasāraṇākuñcanataḥ saṃdhi-naṣṭaṃ tathāsthi-vat | naṣṭe snāyu-sirā-sroto-dhamanīṣv a-same pathi

16

अश्व-युक्तं रथं खण्ड-चक्रम् आरोप्य रोगिणम् । शीघ्रं नयेत् ततस् तस्य संरम्भाच् छल्यम् आदिशेत्

aśva-yuktaṃ rathaṃ khaṇḍa-cakram āropya rogiṇam | śīghraṃ nayet tatas tasya saṃrambhāc chalyam ādiśet

17

मर्म-नष्टं पृथङ् नोक्तं तेषां मांसादि-संश्रयात् । सामान्येन स-शल्यं तु क्षोभिण्या क्रियया स-रुक्

marma-naṣṭaṃ pṛthaṅ noktaṃ teṣāṃ māṃsādi-saṃśrayāt | sāmānyena sa-śalyaṃ tu kṣobhiṇyā kriyayā sa-ruk

18

वृत्तं पृथु चतुष्-कोणं त्रि-पुटं च समासतः । अ-दृश्य-शल्य-संस्थानं व्रणाकृत्या विभावयेत्

vṛttaṃ pṛthu catuṣ-koṇaṃ tri-puṭaṃ ca samāsataḥ | a-dṛśya-śalya-saṃsthānaṃ vraṇākṛtyā vibhāvayet

19

तेषाम् आहरणोपायौ प्रतिलोमानुलोमकौ । अर्वाचीन-पराचीने निर्हरेत् तद्-विपर्ययात्

teṣām āharaṇopāyau pratilomānulomakau | arvācīna-parācīne nirharet tad-viparyayāt

20

२८.१९cv अवाचीन-पराचीने सुखाहार्यं यतश् छित्त्वा ततस् तिर्यग्-गतं हरेत् । शल्यं न निर्घात्यम् उरः-कक्षा-वङ्क्षण-पार्श्व-गम्

28.19cv avācīna-parācīne sukhāhāryaṃ yataś chittvā tatas tiryag-gataṃ haret | śalyaṃ na nirghātyam uraḥ-kakṣā-vaṅkṣaṇa-pārśva-gam

21

प्रतिलोमम् अन्-उत्तुण्डं छेद्यं पृथु-मुखं च यत् । नैवाहरेद् वि-शल्य-घ्नं नष्टं वा निर्-उपद्रवम्

pratilomam an-uttuṇḍaṃ chedyaṃ pṛthu-mukhaṃ ca yat | naivāhared vi-śalya-ghnaṃ naṣṭaṃ vā nir-upadravam

22

अथाहरेत् कर-प्राप्यं करेणैवेतरत् पुनः । दृश्यं सिंहाहि-मकर-वर्मि-कर्कटकाननैः

athāharet kara-prāpyaṃ kareṇaivetarat punaḥ | dṛśyaṃ siṃhāhi-makara-varmi-karkaṭakānanaiḥ

23

अ-दृश्यं व्रण-संस्थानाद् ग्रहीतुं शक्यते यतः । कङ्क-भृङ्गाह्व-कुरर-शरारि-वायसाननैः

a-dṛśyaṃ vraṇa-saṃsthānād grahītuṃ śakyate yataḥ | kaṅka-bhṛṅgāhva-kurara-śarāri-vāyasānanaiḥ

24

संदंशाभ्यां त्वग्-आदि-स्थं तालाभ्यां सुषिरं हरेत् । सुषिर-स्थं तु नलकैः शेषं शेषैर् यथा-यथम्

saṃdaṃśābhyāṃ tvag-ādi-sthaṃ tālābhyāṃ suṣiraṃ haret | suṣira-sthaṃ tu nalakaiḥ śeṣaṃ śeṣair yathā-yatham

25

शस्त्रेण वा विशस्यादौ ततो निर्-लोहितं व्रणम् । कृत्वा घृतेन संस्वेद्य बद्धाचारिकम् आदिशेत्

śastreṇa vā viśasyādau tato nir-lohitaṃ vraṇam | kṛtvā ghṛtena saṃsvedya baddhācārikam ādiśet

26

२८.२५dv बद्धाचारिकम् आचरेत् सिरा-स्नायु-विलग्नं तु चालयित्वा शलाकया । हृदये संस्थितं शल्यं त्रासितस्य हिमाम्बुना

28.25dv baddhācārikam ācaret sirā-snāyu-vilagnaṃ tu cālayitvā śalākayā | hṛdaye saṃsthitaṃ śalyaṃ trāsitasya himāmbunā

27

२८.२६av सिरा-स्नायु-विलग्नं च २८.२६av सिरा-स्नाव-विलग्नं तु ततः स्थानान्तरं प्राप्तं आहरेत् तद् यथा-यथम् । यथा-मार्गं दुर्-आकर्षम् अन्यतो ऽप्य् एवम् आहरेत्

28.26av sirā-snāyu-vilagnaṃ ca 28.26av sirā-snāva-vilagnaṃ tu tataḥ sthānāntaraṃ prāptaṃ āharet tad yathā-yatham | yathā-mārgaṃ dur-ākarṣam anyato 'py evam āharet

28

अस्थि-दष्टे नरं पद्भ्यां पीडयित्वा विनिर्हरेत् । इत्य् अ-शक्ये सु-बलिभिः सु-गृहीतस्य किङ्करैः

asthi-daṣṭe naraṃ padbhyāṃ pīḍayitvā vinirharet | ity a-śakye su-balibhiḥ su-gṛhītasya kiṅkaraiḥ

29

२८.२८av अस्थि-दृष्टे नरं पद्भ्यां २८.२८av अस्थि-नष्टे नरं पद्भ्यां २८.२८av अस्थि-लग्नं नरं पद्भ्यां २८.२८av अस्थि-स्थं न परं पद्भ्यां तथाप्य् अ-शक्ये वारङ्गं वक्री-कृत्य धनुर्-ज्यया । सु-बद्धं वक्त्र-कटके बध्नीयात् सु-समाहितः

28.28av asthi-dṛṣṭe naraṃ padbhyāṃ 28.28av asthi-naṣṭe naraṃ padbhyāṃ 28.28av asthi-lagnaṃ naraṃ padbhyāṃ 28.28av asthi-sthaṃ na paraṃ padbhyāṃ tathāpy a-śakye vāraṅgaṃ vakrī-kṛtya dhanur-jyayā | su-baddhaṃ vaktra-kaṭake badhnīyāt su-samāhitaḥ

30

सु-संयतस्य पञ्चाङ्ग्या वाजिनः कशयाथ तम् । ताडयेद् इति मूर्धानं वेगेनोन्नमयन् यथा

su-saṃyatasya pañcāṅgyā vājinaḥ kaśayātha tam | tāḍayed iti mūrdhānaṃ vegenonnamayan yathā

31

२८.३०dv वेगेनोन्नमयेद् यथा उद्धरेच् छल्यम् एवं वा शाखायां कल्पयेत् तरोः । बद्ध्वा दुर्-बल-वारङ्गं कुशाभिः शल्यम् आहरेत्

28.30dv vegenonnamayed yathā uddharec chalyam evaṃ vā śākhāyāṃ kalpayet taroḥ | baddhvā dur-bala-vāraṅgaṃ kuśābhiḥ śalyam āharet

32

श्वयथु-ग्रस्त-वारङ्गं शोफम् उत्पीड्य युक्तितः । मुद्गराहतया नाड्या निर्घात्योत्तुण्डितं हरेत्

śvayathu-grasta-vāraṅgaṃ śopham utpīḍya yuktitaḥ | mudgarāhatayā nāḍyā nirghātyottuṇḍitaṃ haret

33

तैर् एव चानयेन् मार्गम् अ-मार्गोत्तुण्डितं तु यत् । मृदित्वा कर्णिनां कर्णं नाड्य्-आस्येन निगृह्य वा

tair eva cānayen mārgam a-mārgottuṇḍitaṃ tu yat | mṛditvā karṇināṃ karṇaṃ nāḍy-āsyena nigṛhya vā

34

२८.३३av तेनैव वा नयेन् मार्गम् २८.३३bv अ-मार्गोत्तुण्डितं च यत् अयस्-कान्तेन निष्-कर्णं विवृतास्यम् ऋजु-स्थितम् । पक्वाशय-गतं शल्यं विरेकेण विनिर्हरेत्

28.33av tenaiva vā nayen mārgam 28.33bv a-mārgottuṇḍitaṃ ca yat ayas-kāntena niṣ-karṇaṃ vivṛtāsyam ṛju-sthitam | pakvāśaya-gataṃ śalyaṃ virekeṇa vinirharet

35

दुष्ट-वात-विष-स्तन्य-रक्त-तोयादि चूषणैः । कण्ठ-स्रोतो-गते शल्ये सूत्रं कण्ठे प्रवेशयेत्

duṣṭa-vāta-viṣa-stanya-rakta-toyādi cūṣaṇaiḥ | kaṇṭha-sroto-gate śalye sūtraṃ kaṇṭhe praveśayet

36

बिसेनात्ते ततः शल्ये बिसं सूत्रं समं हरेत् । नाड्याग्नि-तापितां क्षिप्त्वा शलाकाम् अप्-स्थिरी-कृताम्

bisenātte tataḥ śalye bisaṃ sūtraṃ samaṃ haret | nāḍyāgni-tāpitāṃ kṣiptvā śalākām ap-sthirī-kṛtām

37

२८.३६bv जतु-दिग्धम् अ-जातुषम् आनयेज् जातुषं कण्ठाज् जतु-दिग्धाम् अ-जातुषम् । केशोन्दुकेन पीतेन द्रवैः कण्टकम् आक्षिपेत्

28.36bv jatu-digdham a-jātuṣam ānayej jātuṣaṃ kaṇṭhāj jatu-digdhām a-jātuṣam | keśondukena pītena dravaiḥ kaṇṭakam ākṣipet

38

२८.३७bv जतु-दिग्धम् अ-जातुषम् २८.३७cv केशाण्डकेन पीतेन २८.३७cv केशाण्डुकेन पीतेन २८.३७cv केशोण्डुकेन पीतेन सहसा सूत्र-बद्धेन वमतस् तेन चेतरत् । अ-शक्यं मुख-नासाभ्याम् आहर्तुं परतो नुदेत्

28.37bv jatu-digdham a-jātuṣam 28.37cv keśāṇḍakena pītena 28.37cv keśāṇḍukena pītena 28.37cv keśoṇḍukena pītena sahasā sūtra-baddhena vamatas tena cetarat | a-śakyaṃ mukha-nāsābhyām āhartuṃ parato nudet

39

अप्-पान-स्कन्ध-घाताभ्यां ग्रास-शल्यं प्रवेशयेत् । सूक्ष्माक्षि-व्रण-शल्यानि क्षौम-वाल-जलैर् हरेत्

ap-pāna-skandha-ghātābhyāṃ grāsa-śalyaṃ praveśayet | sūkṣmākṣi-vraṇa-śalyāni kṣauma-vāla-jalair haret

40

अपां पूर्णं विधुनुयाद् अवाक्-शिरसम् आयतम् । वामयेच् चा-मुखं भस्म-राशौ वा निखनेन् नरम्

apāṃ pūrṇaṃ vidhunuyād avāk-śirasam āyatam | vāmayec cā-mukhaṃ bhasma-rāśau vā nikhanen naram

41

२८.४०cv वामयेद् आ-मुखं भस्म- २८.४०cv वामयेद् वा-मुखं भस्म- २८.४०cv वामयेद् वा सुखं भस्म- कर्णे ऽम्बु-पूर्णे हस्तेन मथित्वा तैल-वारिणी । क्षिपेद् अधो-मुखं कर्णं हन्याद् वाचूषयेत वा

28.40cv vāmayed ā-mukhaṃ bhasma- 28.40cv vāmayed vā-mukhaṃ bhasma- 28.40cv vāmayed vā sukhaṃ bhasma- karṇe 'mbu-pūrṇe hastena mathitvā taila-vāriṇī | kṣiped adho-mukhaṃ karṇaṃ hanyād vācūṣayeta vā

42

२८.४१dv हन्याद् वाचूषयेत् तदा २८.४१dv हन्याद् वाचूषयेत च कीटे स्रोतो-गते कर्णं पूरयेद् लवणाम्बुना । शुक्तेन वा सुखोष्णेन मृते क्लेद-हरो विधिः

28.41dv hanyād vācūṣayet tadā 28.41dv hanyād vācūṣayeta ca kīṭe sroto-gate karṇaṃ pūrayed lavaṇāmbunā | śuktena vā sukhoṣṇena mṛte kleda-haro vidhiḥ

43

जातुषं हेम-रूप्यादि-धातु-जं च चिर-स्थितम् । ऊष्मणा प्राय-शः शल्यं देह-जेन विलीयते

jātuṣaṃ hema-rūpyādi-dhātu-jaṃ ca cira-sthitam | ūṣmaṇā prāya-śaḥ śalyaṃ deha-jena vilīyate

44

मृद्-वेणु-दारु-शृङ्गास्थि-दन्त-वालोपलानि न । विषाण-वेण्व्-अयस्-ताल-दारु-शल्यं चिराद् अपि

mṛd-veṇu-dāru-śṛṅgāsthi-danta-vālopalāni na | viṣāṇa-veṇv-ayas-tāla-dāru-śalyaṃ cirād api

45

२८.४४bv -दन्त-वालोपलादि न प्रायो निर्भुज्यते तद् धि पचत्य् आशु पलासृजी । शल्ये मांसावगाढे चेत् स देशो न विदह्यते

28.44bv -danta-vālopalādi na prāyo nirbhujyate tad dhi pacaty āśu palāsṛjī | śalye māṃsāvagāḍhe cet sa deśo na vidahyate

46

२८.४५cv शल्ये मांसावगाढे च ततस् तं मर्दन-स्वेद-शुद्धि-कर्षण-बृंहणैः । तीक्ष्णोपनाह-पानान्न-घन-शस्त्र-पदाङ्कनैः

28.45cv śalye māṃsāvagāḍhe ca tatas taṃ mardana-sveda-śuddhi-karṣaṇa-bṛṃhaṇaiḥ | tīkṣṇopanāha-pānānna-ghana-śastra-padāṅkanaiḥ

47

२८.४६bv -शुद्धि-कर्शन-बृंहणैः पाचयित्वा हरेच् छल्यं पाटनैषण-भेदनैः । शल्य-प्रदेश-यन्त्राणाम् अवेक्ष्य बहु-रूप-ताम्

28.46bv -śuddhi-karśana-bṛṃhaṇaiḥ pācayitvā harec chalyaṃ pāṭanaiṣaṇa-bhedanaiḥ | śalya-pradeśa-yantrāṇām avekṣya bahu-rūpa-tām

अध्यायः २९

1

व्रणः संजायते प्रायः पाकाच् छ्वयथु-पूर्वकात् । तम् एवोपचरेत् तस्माद् रक्षन् पाकं प्रयत्नतः

vraṇaḥ saṃjāyate prāyaḥ pākāc chvayathu-pūrvakāt | tam evopacaret tasmād rakṣan pākaṃ prayatnataḥ

2

सु-शीत-लेप-सेकास्र-मोक्ष-संशोधनादिभिः । शोफो ऽल्पो ऽल्पोष्म-रुक् सामः स-वर्णः कठिनः स्थिरः

su-śīta-lepa-sekāsra-mokṣa-saṃśodhanādibhiḥ | śopho 'lpo 'lpoṣma-ruk sāmaḥ sa-varṇaḥ kaṭhinaḥ sthiraḥ

3

२९.२av सु-शीत-लेप-सेकासृङ्- २९.२cv शोफो ऽल्पो ऽल्पोष्म-रुक् चामः पच्यमानो वि-वर्णस् तु रागी वस्तिर् इवाततः । स्फुटतीव स-निस्तोदः साङ्ग-मर्द-विजृम्भिकः

29.2av su-śīta-lepa-sekāsṛṅ- 29.2cv śopho 'lpo 'lpoṣma-ruk cāmaḥ pacyamāno vi-varṇas tu rāgī vastir ivātataḥ | sphuṭatīva sa-nistodaḥ sāṅga-marda-vijṛmbhikaḥ

4

संरम्भा-रुचि-दाहोषा-तृड्-ज्वरा-निद्र-तान्वितः । स्त्यानं विष्यन्दयत्य् आज्यं व्रण-वत् स्पर्शना-सहः

saṃrambhā-ruci-dāhoṣā-tṛḍ-jvarā-nidra-tānvitaḥ | styānaṃ viṣyandayaty ājyaṃ vraṇa-vat sparśanā-sahaḥ

5

पक्वे ऽल्प-वेग-ता म्लानिः पाण्डु-ता वलि-संभवः । नामो ऽन्तेषून्नतिर् मध्ये कण्डू-शोफादि-मार्दवम्

pakve 'lpa-vega-tā mlāniḥ pāṇḍu-tā vali-saṃbhavaḥ | nāmo 'nteṣūnnatir madhye kaṇḍū-śophādi-mārdavam

6

२९.५av पक्वे ऽल्प-वेग-ता ग्लानिः २९.५av पक्वे ऽल्प-वेदना ग्लानिः २९.५av पक्वे ऽल्प-वेदना म्लानिः २९.५av पक्वे ऽल्पा वेदना म्लानिः स्पृष्टे पूयस्य संचारो भवेद् वस्ताव् इवाम्भसः । शूलं नर्ते ऽनिलाद् दाहः पित्ताच् छोफः कफोदयात्

29.5av pakve 'lpa-vega-tā glāniḥ 29.5av pakve 'lpa-vedanā glāniḥ 29.5av pakve 'lpa-vedanā mlāniḥ 29.5av pakve 'lpā vedanā mlāniḥ spṛṣṭe pūyasya saṃcāro bhaved vastāv ivāmbhasaḥ | śūlaṃ narte 'nilād dāhaḥ pittāc chophaḥ kaphodayāt

7

रागो रक्ताच् च पाकः स्याद् अतो दोषैः स-शोणितैः । पाके ऽतिवृत्ते सुषिरस् तनु-त्वग्-दोष-भक्षितः

rāgo raktāc ca pākaḥ syād ato doṣaiḥ sa-śoṇitaiḥ | pāke 'tivṛtte suṣiras tanu-tvag-doṣa-bhakṣitaḥ

8

वलीभिर् आचितः श्यावः शीर्यमाण-तनू-रुहः । कफ-जेषु तु शोफेषु गम्भीरं पाकम् एत्य् असृक्

valībhir ācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇa-tanū-ruhaḥ | kapha-jeṣu tu śopheṣu gambhīraṃ pākam ety asṛk

9

२९.८av वलीभिर् आचितः श्यामः पक्व-लिङ्गं ततो ऽ-स्पष्टं यत्र स्याच् छीत-शोफ-ता । त्वक्-सावर्ण्यं रुजो ऽल्प-त्वं घन-स्पर्श-त्वम् अश्म-वत्

29.8av valībhir ācitaḥ śyāmaḥ pakva-liṅgaṃ tato '-spaṣṭaṃ yatra syāc chīta-śopha-tā | tvak-sāvarṇyaṃ rujo 'lpa-tvaṃ ghana-sparśa-tvam aśma-vat

10

रक्त-पाकम् इति ब्रूयात् तं प्राज्ञो मुक्त-संशयः । अल्प-सत्-त्वे ऽ-बले बाले पाकाद् वात्य्-अर्थम् उद्धते

rakta-pākam iti brūyāt taṃ prājño mukta-saṃśayaḥ | alpa-sat-tve '-bale bāle pākād vāty-artham uddhate

11

२९.१०dv पाकाद् अत्य्-अर्थम् उद्धते २९.१०dv पाके वात्य्-अर्थम् उद्धते दारणं मर्म-संध्य्-आदि-स्थिते चान्य-त्र पाटनम् । आम-च्छेदे सिरा-स्नायु-व्यापदो ऽसृग्-अति-स्रुतिः

29.10dv pākād aty-artham uddhate 29.10dv pāke vāty-artham uddhate dāraṇaṃ marma-saṃdhy-ādi-sthite cānya-tra pāṭanam | āma-cchede sirā-snāyu-vyāpado 'sṛg-ati-srutiḥ

12

रुजो ऽति-वृद्धिर् दरणं विसर्पो वा क्षतोद्भवः । तिष्ठन्न् अन्तः पुनः पूयः सिरा-स्नाय्व्-असृग्-आमिषम्

rujo 'ti-vṛddhir daraṇaṃ visarpo vā kṣatodbhavaḥ | tiṣṭhann antaḥ punaḥ pūyaḥ sirā-snāyv-asṛg-āmiṣam

13

विवृद्धो दहति क्षिप्रं तृणोलपम् इवानलः । यश् छिनत्त्य् आमम् अ-ज्ञानाद् यश् च पक्वम् उपेक्षते

vivṛddho dahati kṣipraṃ tṛṇolapam ivānalaḥ | yaś chinatty āmam a-jñānād yaś ca pakvam upekṣate

14

२९.१३bv तृणोलुपम् इवानलः २९.१३bv तृणोपलम् इवानलः २९.१३bv तृणोच्चयम् इवानलः श्व-पचाव् इव विज्ञेयौ ताव् अ-निश्चित-कारिणौ । प्राक् शस्त्र-कर्मणश् चेष्टं भोजयेद् अन्नम् आतुरम्

29.13bv tṛṇolupam ivānalaḥ 29.13bv tṛṇopalam ivānalaḥ 29.13bv tṛṇoccayam ivānalaḥ śva-pacāv iva vijñeyau tāv a-niścita-kāriṇau | prāk śastra-karmaṇaś ceṣṭaṃ bhojayed annam āturam

15

२९.१४av श्व-पचाव् इव जानीयात् २९.१४bv द्वाव् अ-निश्चित-कारिणौ २९.१४cv प्राक् शस्त्र-कर्मणः श्रेष्ठं पान-पं पाययेन् मद्यं तीक्ष्णं यो वेदना-क्षमः । न मूर्छत्य् अन्न-संयोगान् मत्तः शस्त्रं न बुध्यते

29.14av śva-pacāv iva jānīyāt 29.14bv dvāv a-niścita-kāriṇau 29.14cv prāk śastra-karmaṇaḥ śreṣṭhaṃ pāna-paṃ pāyayen madyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanā-kṣamaḥ | na mūrchaty anna-saṃyogān mattaḥ śastraṃ na budhyate

16

अन्य-त्र मूढ-गर्भाश्म-मुख-रोगोदरातुरात् । अथाहृतोपकरणं वैद्यः प्राङ्-मुखम् आतुरम्

anya-tra mūḍha-garbhāśma-mukha-rogodarāturāt | athāhṛtopakaraṇaṃ vaidyaḥ prāṅ-mukham āturam

17

२९.१६cv अथाहृतोपकरणो संमुखो यन्त्रयित्वाशु न्यस्येन् मर्मादि वर्जयन् । अनुलोमं सु-निशितं शस्त्रम् आ-पूय-दर्शनात्

29.16cv athāhṛtopakaraṇo saṃmukho yantrayitvāśu nyasyen marmādi varjayan | anulomaṃ su-niśitaṃ śastram ā-pūya-darśanāt

18

२९.१७av संमुखं यन्त्रयित्वाशु सकृद् एवाहरेच् तच् च पाके तु सु-महत्य् अपि । पाटयेद् द्व्य्-अङ्गुलं सम्यग् द्व्य्-अङ्गुल-त्र्य्-अङ्गुलान्तरम्

29.17av saṃmukhaṃ yantrayitvāśu sakṛd evāharec tac ca pāke tu su-mahaty api | pāṭayed dvy-aṅgulaṃ samyag dvy-aṅgula-try-aṅgulāntaram

19

एषित्वा सम्यग् एषिण्या परितः सु-निरूपितम् । अङ्गुली-नाल-वालैर् वा यथा-देशं यथाशयम्

eṣitvā samyag eṣiṇyā paritaḥ su-nirūpitam | aṅgulī-nāla-vālair vā yathā-deśaṃ yathāśayam

20

यतो गतां गतिं विद्याद् उत्सङ्गो यत्र यत्र च । तत्र तत्र व्रणं कुर्यात् सु-विभक्तं निर्-आशयम्

yato gatāṃ gatiṃ vidyād utsaṅgo yatra yatra ca | tatra tatra vraṇaṃ kuryāt su-vibhaktaṃ nir-āśayam

21

२९.२०bv उत्सङ्गं यत्र यत्र च आयतं च विशालं च यथा दोषो न तिष्ठति । शौर्यम् आशु-क्रिया तीक्ष्णं शस्त्रम् अ-स्वेद-वेपथू

29.20bv utsaṅgaṃ yatra yatra ca āyataṃ ca viśālaṃ ca yathā doṣo na tiṣṭhati | śauryam āśu-kriyā tīkṣṇaṃ śastram a-sveda-vepathū

22

२९.२१cv शौर्यम् आशु-क्रिया तीक्ष्ण- २९.२१dv -शस्त्रम् अ-स्वेद-वेपथू अ-संमोहश् च वैद्यस्य शस्त्र-कर्मणि शस्यते । तिर्यक् छिन्द्याल् ललाट-भ्रू-दन्त-वेष्टक-जत्रुणि

29.21cv śauryam āśu-kriyā tīkṣṇa- 29.21dv -śastram a-sveda-vepathū a-saṃmohaś ca vaidyasya śastra-karmaṇi śasyate | tiryak chindyāl lalāṭa-bhrū-danta-veṣṭaka-jatruṇi

23

कुक्षि-कक्षाक्षि-कूटौष्ठ-कपोल-गल-वङ्क्षणे । अन्य-त्र च्छेदनात् तिर्यक् सिरा-स्नायु-विपाटनम्

kukṣi-kakṣākṣi-kūṭauṣṭha-kapola-gala-vaṅkṣaṇe | anya-tra cchedanāt tiryak sirā-snāyu-vipāṭanam

24

शस्त्रे ऽवचारिते वाग्भिः शीताम्भोभिश् च रोगिणम् । आश्वास्य परितो ऽङ्गुल्या परिपीड्य व्रणं ततः

śastre 'vacārite vāgbhiḥ śītāmbhobhiś ca rogiṇam | āśvāsya parito 'ṅgulyā paripīḍya vraṇaṃ tataḥ

25

क्षालयित्वा कषायेण प्लोतेनाम्भो ऽपनीय च । गुग्गुल्व्-अगुरु-सिद्धार्थ-हिङ्गु-सर्ज-रसान्वितैः

kṣālayitvā kaṣāyeṇa plotenāmbho 'panīya ca | guggulv-aguru-siddhārtha-hiṅgu-sarja-rasānvitaiḥ

26

धूपयेच् पटु-षड्ग्रन्था-निम्ब-पत्त्रैर् घृत-प्लुतैः । तिल-कल्काज्य-मधुभिर् यथा-स्वं भेषजेन च

dhūpayec paṭu-ṣaḍgranthā-nimba-pattrair ghṛta-plutaiḥ | tila-kalkājya-madhubhir yathā-svaṃ bheṣajena ca

27

दिग्धां वर्तिं ततो दद्यात् तैर् एवाच्छादयेच् च ताम् । घृताक्तैः सक्तुभिश् चोर्ध्वं घनां कवलिकां ततः

digdhāṃ vartiṃ tato dadyāt tair evācchādayec ca tām | ghṛtāktaiḥ saktubhiś cordhvaṃ ghanāṃ kavalikāṃ tataḥ

28

२९.२७bv तैर् एवाच्छादयेच् च तम् निधाय युक्त्या बध्नीयात् पट्टेन सु-समाहितम् । पार्श्वे सव्ये ऽप-सव्ये वा नाधस्-तान् नैव चोपरि

29.27bv tair evācchādayec ca tam nidhāya yuktyā badhnīyāt paṭṭena su-samāhitam | pārśve savye 'pa-savye vā nādhas-tān naiva copari

29

२९.२८bv पट्टेन सु-समाहितः शुचि-सूक्ष्म-दृढाः पट्टाः कवल्यः स-विकेशिकाः । धूपिता मृदवः श्लक्ष्णा निर्-वलीका व्रणे हिताः

29.28bv paṭṭena su-samāhitaḥ śuci-sūkṣma-dṛḍhāḥ paṭṭāḥ kavalyaḥ sa-vikeśikāḥ | dhūpitā mṛdavaḥ ślakṣṇā nir-valīkā vraṇe hitāḥ

30

२९.२९bv कवल्यः सु-विकेशिकाः कुर्वीतान्-अन्तरं तस्य रक्षां रक्षो-निषिद्धये । बलिं चोपहरेत् तेभ्यः सदा मूर्ध्ना च धारयेत्

29.29bv kavalyaḥ su-vikeśikāḥ kurvītān-antaraṃ tasya rakṣāṃ rakṣo-niṣiddhaye | baliṃ copaharet tebhyaḥ sadā mūrdhnā ca dhārayet

31

२९.३०av कुर्वीतान्-अन्तरं सम्यग्- २९.३०bv रक्षां रक्षो-निवृत्तये २९.३०bv -रक्षां रक्षो-निषिद्धये २९.३०dv सदा मूर्ध्नावधारयेत् लक्ष्मीं गुहाम् अतिगुहां जटिलां ब्रह्मचारिणीम् । वचां छत्त्राम् अतिच्छत्त्रां दूर्वां सिद्धार्थकान् अपि

29.30av kurvītān-antaraṃ samyag- 29.30bv rakṣāṃ rakṣo-nivṛttaye 29.30bv -rakṣāṃ rakṣo-niṣiddhaye 29.30dv sadā mūrdhnāvadhārayet lakṣmīṃ guhām atiguhāṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīm | vacāṃ chattrām aticchattrāṃ dūrvāṃ siddhārthakān api

32

ततः स्नेह-दिनेहोक्तं तस्याचारं समादिशेत् । दिवा-स्वप्नो व्रणे कण्डू-राग-रुक्-शोफ-पूय-कृत्

tataḥ sneha-dinehoktaṃ tasyācāraṃ samādiśet | divā-svapno vraṇe kaṇḍū-rāga-ruk-śopha-pūya-kṛt

33

२९.३२av ततः स्नेह-विधानोक्तं स्त्रीणां तु स्मृति-संस्पर्श-दर्शनैश् चलित-स्रुते । शुक्रे व्यवाय-जान् दोषान् अ-संसर्गे ऽप्य् अवाप्नुयात्

29.32av tataḥ sneha-vidhānoktaṃ strīṇāṃ tu smṛti-saṃsparśa-darśanaiś calita-srute | śukre vyavāya-jān doṣān a-saṃsarge 'py avāpnuyāt

34

व्रणे श्वयथुर् आयासात् स च रागश् च जागरात् । तौ च रुक् च दिवा-स्वापात् ताश् च मृत्युश् च मैथुनात् ॥ ३३+(१) ॥ भोजनं च यथा-सात्म्यं यव-गोधूम-षष्टिकाः । मसूर-मुद्ग-तुबरी-जीवन्ती-सुनिषण्णकाः

vraṇe śvayathur āyāsāt sa ca rāgaś ca jāgarāt | tau ca ruk ca divā-svāpāt tāś ca mṛtyuś ca maithunāt || 33+(1) || bhojanaṃ ca yathā-sātmyaṃ yava-godhūma-ṣaṣṭikāḥ | masūra-mudga-tubarī-jīvantī-suniṣaṇṇakāḥ

35

२९.३४av भोजनं तु यथा-सात्म्यं बाल-मूलक-वार्ताक-तण्डुलीयक-वास्तुकम् । कारवेल्लक-कर्कोट-पटोल-कटुका-फलम्

29.34av bhojanaṃ tu yathā-sātmyaṃ bāla-mūlaka-vārtāka-taṇḍulīyaka-vāstukam | kāravellaka-karkoṭa-paṭola-kaṭukā-phalam

36

सैन्धवं दाडिमं धात्री घृतं तप्त-हिमं जलम् । जीर्ण-शाल्य्-ओदनं स्निग्धम् अल्पम् उष्णोदकोत्तरम्

saindhavaṃ dāḍimaṃ dhātrī ghṛtaṃ tapta-himaṃ jalam | jīrṇa-śāly-odanaṃ snigdham alpam uṣṇodakottaram

37

२९.३६dv अल्पम् उष्णं द्रवोत्तरम् भुञ्जानो जाङ्गलैर् मांसैः शीघ्रं व्रणम् अपोहति । अशितं मात्रया काले पथ्यं याति जरां सुखम्

29.36dv alpam uṣṇaṃ dravottaram bhuñjāno jāṅgalair māṃsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati | aśitaṃ mātrayā kāle pathyaṃ yāti jarāṃ sukham

38

अ-जीर्णात् त्व् अनिलादीनां विभ्रमो बल-वान् भवेत् । ततः शोफ-रुजा-पाक-दाहानाहान् अवाप्नुयात्

a-jīrṇāt tv anilādīnāṃ vibhramo bala-vān bhavet | tataḥ śopha-rujā-pāka-dāhānāhān avāpnuyāt

39

२९.३८av अ-जीर्णे त्व् अनिलादीनां नवं धान्यं तिलान् माषान् मद्यं मांसम् अ-जाङ्गलम् । क्षीरेक्षु-विकृतीर् अम्लं लवणं कटुकं त्यजेत्

29.38av a-jīrṇe tv anilādīnāṃ navaṃ dhānyaṃ tilān māṣān madyaṃ māṃsam a-jāṅgalam | kṣīrekṣu-vikṛtīr amlaṃ lavaṇaṃ kaṭukaṃ tyajet

40

२९.३९bv मद्यं मांसं त्व् अ-जाङ्गलम् यच् चान्यद् अपि विष्टम्भि विदाहि गुरु शीतलम् । वर्गो ऽयं नव-धान्यादिर् व्रणिनः सर्व-दोष-कृत्

29.39bv madyaṃ māṃsaṃ tv a-jāṅgalam yac cānyad api viṣṭambhi vidāhi guru śītalam | vargo 'yaṃ nava-dhānyādir vraṇinaḥ sarva-doṣa-kṛt

41

२९.४०dv व्रणिनां सर्व-दोष-कृत् मद्यं तीक्ष्णोष्ण-रूक्षाम्लम् आशु व्यापादयेद् व्रणम् । वालोशीरैश् च वीज्येत न चैनं परिघट्टयेत्

29.40dv vraṇināṃ sarva-doṣa-kṛt madyaṃ tīkṣṇoṣṇa-rūkṣāmlam āśu vyāpādayed vraṇam | vālośīraiś ca vījyeta na cainaṃ parighaṭṭayet

42

२९.४१cv बालोशीरैश् च वीज्येत न तुदेन् न च कण्डूयेच् चेष्टमानश् च पालयेत् । स्निग्ध-वृद्ध-द्वि-जातीनां कथाः शृण्वन् मनः-प्रियाः

29.41cv bālośīraiś ca vījyeta na tuden na ca kaṇḍūyec ceṣṭamānaś ca pālayet | snigdha-vṛddha-dvi-jātīnāṃ kathāḥ śṛṇvan manaḥ-priyāḥ

43

२९.४२bv छयानः परिपालयेत् २९.४२cv सिद्ध-वृद्ध-द्वि-जातीनां आशा-वान् व्याधि-मोक्षाय क्षिप्रं व्रणम् अपोहति । तृतीये ऽह्नि पुनः कुर्याद् व्रण-कर्म च पूर्व-वत्

29.42bv chayānaḥ paripālayet 29.42cv siddha-vṛddha-dvi-jātīnāṃ āśā-vān vyādhi-mokṣāya kṣipraṃ vraṇam apohati | tṛtīye 'hni punaḥ kuryād vraṇa-karma ca pūrva-vat

44

प्रक्षालनादि दिवसे द्वितीये नाचरेत् तथा । तीव्र-व्यथो विग्रथितश् चिरात् संरोहति व्रणः

prakṣālanādi divase dvitīye nācaret tathā | tīvra-vyatho vigrathitaś cirāt saṃrohati vraṇaḥ

45

स्निग्धां रूक्षां श्लथां गाढां दुर्-न्यस्तां च विकेशिकाम् । व्रणे न दद्यात् कल्कं वा स्नेहात् क्लेदो विवर्धते

snigdhāṃ rūkṣāṃ ślathāṃ gāḍhāṃ dur-nyastāṃ ca vikeśikām | vraṇe na dadyāt kalkaṃ vā snehāt kledo vivardhate

46

मांस-च्छेदो ऽति-रुग्-रौक्ष्याद् दरणं शोणितागमः । श्लथाति-गाढ-दुर्-न्यासैर् व्रण-वर्त्मावघर्षणम्

māṃsa-cchedo 'ti-rug-raukṣyād daraṇaṃ śoṇitāgamaḥ | ślathāti-gāḍha-dur-nyāsair vraṇa-vartmāvagharṣaṇam

47

२९.४६cv श्लथाति-गाढ-दुर्-न्यस्तैर् स-पूति-मांसं सोत्सङ्गं स-गतिं पूय-गर्भिणम् । व्रणं विशोधयेच् छीघ्रं स्थिता ह्य् अन्तर् विकेशिका

29.46cv ślathāti-gāḍha-dur-nyastair sa-pūti-māṃsaṃ sotsaṅgaṃ sa-gatiṃ pūya-garbhiṇam | vraṇaṃ viśodhayec chīghraṃ sthitā hy antar vikeśikā

48

व्य्-अम्लं तु पाटितं शोफं पाचनैः समुपाचरेत् । भोजनैर् उपनाहैश् च नाति-व्रण-विरोधिभिः

vy-amlaṃ tu pāṭitaṃ śophaṃ pācanaiḥ samupācaret | bhojanair upanāhaiś ca nāti-vraṇa-virodhibhiḥ

49

२९.४८dv नाति-व्रण-विशोधिभिः सद्यः सद्यो-व्रणान् सीव्येद् विवृतान् अभिघात-जान् । मेदो-जाō̃ लिखितान् ग्रन्थीन् ह्रस्वाः पालीश् च कर्णयोः

29.48dv nāti-vraṇa-viśodhibhiḥ sadyaḥ sadyo-vraṇān sīvyed vivṛtān abhighāta-jān | medo-jāō̃ likhitān granthīn hrasvāḥ pālīś ca karṇayoḥ

50

शिरो-ऽक्षि-कूट-नासौष्ठ-गण्ड-कर्णोरु-बाहुषु । ग्रीवा-ललाट-मुष्क-स्फिङ्-मेढ्र-पायूदरादिषु

śiro-'kṣi-kūṭa-nāsauṣṭha-gaṇḍa-karṇoru-bāhuṣu | grīvā-lalāṭa-muṣka-sphiṅ-meḍhra-pāyūdarādiṣu

51

गम्भीरेषु प्रदेशेषु मांसलेष्व् अ-चलेषु च । न तु वङ्क्षण-कक्षादाव् अल्प-मांसे चले व्रणान्

gambhīreṣu pradeśeṣu māṃsaleṣv a-caleṣu ca | na tu vaṅkṣaṇa-kakṣādāv alpa-māṃse cale vraṇān

52

२९.५१dv अल्प-मांस-चले व्रणान् २९.५१dv अल्प-मांस-चलान् व्रणान् वायु-निर्वाहिणः शल्य-गर्भान् क्षार-विषाग्नि-जान् । सीव्येच् चलास्थि-शुष्कास्र-तृण-रोमापनीय तु

29.51dv alpa-māṃsa-cale vraṇān 29.51dv alpa-māṃsa-calān vraṇān vāyu-nirvāhiṇaḥ śalya-garbhān kṣāra-viṣāgni-jān | sīvyec calāsthi-śuṣkāsra-tṛṇa-romāpanīya tu

53

२९.५२dv -तृण-रोमापनीय च प्रलम्बि मांसं विच्छिन्नं निवेश्य स्व-निवेशने । संध्य्-अस्थि च स्थिते रक्ते स्नाय्वा सूत्रेण वल्कलैः

29.52dv -tṛṇa-romāpanīya ca pralambi māṃsaṃ vicchinnaṃ niveśya sva-niveśane | saṃdhy-asthi ca sthite rakte snāyvā sūtreṇa valkalaiḥ

54

२९.५३cv संध्य्-अस्थ्य् अवस्थिते रक्ते २९.५३dv स्नाव्ना सूत्रेण वल्कलैः सीव्येन् न दूरे नासन्ने गृह्णन् नाल्पं न वा बहु । सान्त्वयित्वा ततश् चार्तं व्रणे मधु-घृत-द्रुतैः

29.53cv saṃdhy-asthy avasthite rakte 29.53dv snāvnā sūtreṇa valkalaiḥ sīvyen na dūre nāsanne gṛhṇan nālpaṃ na vā bahu | sāntvayitvā tataś cārtaṃ vraṇe madhu-ghṛta-drutaiḥ

55

२९.५४dv व्रणे मधु-घृत-प्लुतैः अञ्जन-क्षौम-ज-मषी-फलिनी-शल्लकी-फलैः । २९.५४bv गृह्णन् स्व्-अल्पं न वा बहु २९.५४cv शान्तयित्वा ततश् चार्तं २९.५४cv सान्तयित्वा ततश् चार्तं स-लोध्र-मधुकैर् दिग्धे युञ्ज्याद् बन्धादि पूर्व-वत्

29.54dv vraṇe madhu-ghṛta-plutaiḥ añjana-kṣauma-ja-maṣī-phalinī-śallakī-phalaiḥ | 29.54bv gṛhṇan sv-alpaṃ na vā bahu 29.54cv śāntayitvā tataś cārtaṃ 29.54cv sāntayitvā tataś cārtaṃ sa-lodhra-madhukair digdhe yuñjyād bandhādi pūrva-vat

56

व्रणो निः-शोणितौष्ठो यः किञ्-चिद् एवावलिख्य तम् । संजात-रुधिरं सीव्येत् संधानं ह्य् अस्य शोणितम्

vraṇo niḥ-śoṇitauṣṭho yaḥ kiñ-cid evāvalikhya tam | saṃjāta-rudhiraṃ sīvyet saṃdhānaṃ hy asya śoṇitam

57

बन्धनानि तु देशादीन् वीक्ष्य युञ्जीत तेषु च । २९.५६bv किञ्-चिद् एव विलिख्य तम् आविकाजिन-कौशेयम् उष्णं क्षौमं तु शीतलम्

bandhanāni tu deśādīn vīkṣya yuñjīta teṣu ca | 29.56bv kiñ-cid eva vilikhya tam āvikājina-kauśeyam uṣṇaṃ kṣaumaṃ tu śītalam

58

शीतोष्णं तुला-संतान-कार्पास-स्नायु-वल्क-जम् । ताम्रायस्-त्रपु-सीसानि व्रणे मेदः-कफाधिके

śītoṣṇaṃ tulā-saṃtāna-kārpāsa-snāyu-valka-jam | tāmrāyas-trapu-sīsāni vraṇe medaḥ-kaphādhike

59

२९.५८bv -कार्पास-स्नाव-वल्क-जम् भङ्गे च युञ्ज्यात् फलकं चर्म-वल्क-कुशादि च । स्व-नामानुगताकारा बन्धास् तु दश पञ्च च

29.58bv -kārpāsa-snāva-valka-jam bhaṅge ca yuñjyāt phalakaṃ carma-valka-kuśādi ca | sva-nāmānugatākārā bandhās tu daśa pañca ca

60

कोश-स्वस्तिक-मुत्तोली-चीन-दामानुवेल्लितम् । खट्वा-विबन्ध-स्थगिका-वितानोत्सङ्ग-गोष्-फणाः

kośa-svastika-muttolī-cīna-dāmānuvellitam | khaṭvā-vibandha-sthagikā-vitānotsaṅga-goṣ-phaṇāḥ

61

२९.६०dv -वितानोत्सङ्ग-गो-फणाः यमकं मण्डलाख्यं च पञ्चाङ्गी चेति योजयेत् । यो यत्र सु-निविष्टः स्यात् तं तेषां तत्र बुद्धि-मान्

29.60dv -vitānotsaṅga-go-phaṇāḥ yamakaṃ maṇḍalākhyaṃ ca pañcāṅgī ceti yojayet | yo yatra su-niviṣṭaḥ syāt taṃ teṣāṃ tatra buddhi-mān

62

२९.६१cv यो यत्र संनिविष्टः स्यात् विदध्यात् तेषु तेष्व् एव कोशम् अङ्गुलि-पर्वसु । स्वस्तिकं कर्ण-कक्षादि-स्तनेषूक्तं च संधिषु ॥ ६१.१+(१) ॥ मुत्तोलीं मेढ्र-ग्रीवादौ युञ्ज्याच् चीनम् अपाङ्गयोः । संबाधे ऽङ्गे तथा दाम शाखास्व् एवानुवेल्लितम् ॥ ६१.१+(२) ॥ खट्वां गण्डे हनौ शङ्खे विबन्धं पृष्ठकोदरे । अङ्गुष्ठाङ्गुलिमेढ्राग्रे स्थगिकाम् अन्त्र-वृद्धिषु ॥ ६१.१+(३) ॥ वितानं पृथुलाङ्गादौ तथा शिरसि चेरयेत् । विलम्बिनि तथोत्सङ्गं नासौष्ठ-चिबुकादिषु ॥ ६१.१+(४) ॥ गोष्-फणं संधिषु तथा यमकं यमिके व्रणे । वृत्ते ऽङ्गे मण्डलाख्यं च पञ्चाङ्गीं चोर्ध्व-जत्रुषु ॥ ६१.१+(५) ॥ बध्नीयाद् गाढम् ऊरु-स्फिक्-कक्षा-वङ्क्षण-मूर्धसु । शाखा-वदन-कर्णोरः-पृष्ठ-पार्श्व-गलोदरे

29.61cv yo yatra saṃniviṣṭaḥ syāt vidadhyāt teṣu teṣv eva kośam aṅguli-parvasu | svastikaṃ karṇa-kakṣādi-staneṣūktaṃ ca saṃdhiṣu || 61.1+(1) || muttolīṃ meḍhra-grīvādau yuñjyāc cīnam apāṅgayoḥ | saṃbādhe 'ṅge tathā dāma śākhāsv evānuvellitam || 61.1+(2) || khaṭvāṃ gaṇḍe hanau śaṅkhe vibandhaṃ pṛṣṭhakodare | aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgre sthagikām antra-vṛddhiṣu || 61.1+(3) || vitānaṃ pṛthulāṅgādau tathā śirasi cerayet | vilambini tathotsaṅgaṃ nāsauṣṭha-cibukādiṣu || 61.1+(4) || goṣ-phaṇaṃ saṃdhiṣu tathā yamakaṃ yamike vraṇe | vṛtte 'ṅge maṇḍalākhyaṃ ca pañcāṅgīṃ cordhva-jatruṣu || 61.1+(5) || badhnīyād gāḍham ūru-sphik-kakṣā-vaṅkṣaṇa-mūrdhasu | śākhā-vadana-karṇoraḥ-pṛṣṭha-pārśva-galodare

63

समं मेहन-मुष्के च नेत्रे संधिषु च श्लथम् । बध्नीयाच् छिथिल-स्थाने वात-श्लेष्मोद्भवे समम्

samaṃ mehana-muṣke ca netre saṃdhiṣu ca ślatham | badhnīyāc chithila-sthāne vāta-śleṣmodbhave samam

64

गाढम् एव सम-स्थाने भृशं गाढं तद्-आशये । शीते वसन्ते ऽपि च तौ मोक्षणीयौ त्र्य्-अहात् त्र्य्-अहात्

gāḍham eva sama-sthāne bhṛśaṃ gāḍhaṃ tad-āśaye | śīte vasante 'pi ca tau mokṣaṇīyau try-ahāt try-ahāt

65

२९.६४bv भृशं गाढं तद्-आश्रये २९.६४cv शीते वसन्ते च तथा २९.६४dv मोक्षयेत् तौ त्र्य्-अहात् त्र्य्-अहात् २९.६४dv मोक्षणीयस् त्र्य्-अहात् त्र्य्-अहात् पित्त-रक्तोत्थयोर् बन्धो गाढ-स्थाने समो मतः । सम-स्थाने श्लथो नैव शिथिलस्याशये तथा

29.64bv bhṛśaṃ gāḍhaṃ tad-āśraye 29.64cv śīte vasante ca tathā 29.64dv mokṣayet tau try-ahāt try-ahāt 29.64dv mokṣaṇīyas try-ahāt try-ahāt pitta-raktotthayor bandho gāḍha-sthāne samo mataḥ | sama-sthāne ślatho naiva śithilasyāśaye tathā

66

सायं प्रातस् तयोर् मोक्षो ग्रीष्मे शरदि चेष्यते । अ-बद्धो दंश-मशक-शीत-वातादि-पीडितः

sāyaṃ prātas tayor mokṣo grīṣme śaradi ceṣyate | a-baddho daṃśa-maśaka-śīta-vātādi-pīḍitaḥ

67

दुष्टी-भवेच् चिरं चात्र न तिष्ठेत् स्नेह-भेषजम् । कृच्छ्रेण शुद्धिं रूढिं वा याति रूढो वि-वर्ण-ताम्

duṣṭī-bhavec ciraṃ cātra na tiṣṭhet sneha-bheṣajam | kṛcchreṇa śuddhiṃ rūḍhiṃ vā yāti rūḍho vi-varṇa-tām

68

बद्धस् तु चूर्णितो भग्नो विश्लिष्टः पाटितो ऽपि वा । छिन्न-स्नायु-सिरो ऽप्य् आशु सुखं संरोहति व्रणः

baddhas tu cūrṇito bhagno viśliṣṭaḥ pāṭito 'pi vā | chinna-snāyu-siro 'py āśu sukhaṃ saṃrohati vraṇaḥ

69

उत्थान-शयनाद्यासु सर्वेहासु न पीड्यते । उद्वृत्तौष्ठः समुत्सन्नो विषमः कठिनो ऽति-रुक्

utthāna-śayanādyāsu sarvehāsu na pīḍyate | udvṛttauṣṭhaḥ samutsanno viṣamaḥ kaṭhino 'ti-ruk

70

२९.६९bv सर्वेहासु न पीडयेत् २९.६९cv उद्धृतौष्ठः समुत्सन्नो समो मृदुर् अ-रुक् शीघ्रं व्रणः शुध्यति रोहति । स्थिराणाम् अल्प-मांसानां रौक्ष्याद् अन्-उपरोहताम्

29.69bv sarvehāsu na pīḍayet 29.69cv uddhṛtauṣṭhaḥ samutsanno samo mṛdur a-ruk śīghraṃ vraṇaḥ śudhyati rohati | sthirāṇām alpa-māṃsānāṃ raukṣyād an-uparohatām

71

प्रच्छाद्यम् औषधं पत्त्रैर् यथा-दोषं यथर्तु च । अ-जीर्ण-तरुणाच् छिद्रैः समन्तात् सु-निवेशितैः

pracchādyam auṣadhaṃ pattrair yathā-doṣaṃ yathartu ca | a-jīrṇa-taruṇāc chidraiḥ samantāt su-niveśitaiḥ

72

२९.७१cv अ-जीर्णा-तरुणाच् छिद्रैः धौतैर् अ-कर्कशैः क्षीरि-भूर्जार्जुन-कदम्ब-जैः । कुष्ठिनाम् अग्नि-दग्धानां पिटिका मधु-मेहिनाम्

29.71cv a-jīrṇā-taruṇāc chidraiḥ dhautair a-karkaśaiḥ kṣīri-bhūrjārjuna-kadamba-jaiḥ | kuṣṭhinām agni-dagdhānāṃ piṭikā madhu-mehinām

73

कर्णिकाश् चोन्दुरु-विषे क्षार-दग्धा विषान्विताः । बन्धनीया न मांस्-पाके गुद-पाके च दारुणे

karṇikāś conduru-viṣe kṣāra-dagdhā viṣānvitāḥ | bandhanīyā na māṃs-pāke guda-pāke ca dāruṇe

74

२९.७३cv न मांस्-पाके च बध्नीयाद् २९.७३cv मांस-पाके न बध्नीयाद् शीर्यमाणाः स-रुग्-दाहाः शोफावस्था-विसर्पिणः । अ-रक्षया व्रणे यस्मिन् मक्षिका निक्षिपेत् कृमीन्

29.73cv na māṃs-pāke ca badhnīyād 29.73cv māṃsa-pāke na badhnīyād śīryamāṇāḥ sa-rug-dāhāḥ śophāvasthā-visarpiṇaḥ | a-rakṣayā vraṇe yasmin makṣikā nikṣipet kṛmīn

75

ते भक्षयन्तः कुर्वन्ति रुजा-शोफास्र-संस्रवान् । सुरसादिं प्रयुञ्जीत तत्र धावन-पूरणे

te bhakṣayantaḥ kurvanti rujā-śophāsra-saṃsravān | surasādiṃ prayuñjīta tatra dhāvana-pūraṇe

76

२९.७५bv रुजा-शोफास्र-विस्रुतीः सप्तपर्ण-करञ्जार्क-निम्ब-राजादन-त्वचः । गो-मूत्र-कल्कितो लेपः सेकः क्षाराम्बुना हितः

29.75bv rujā-śophāsra-visrutīḥ saptaparṇa-karañjārka-nimba-rājādana-tvacaḥ | go-mūtra-kalkito lepaḥ sekaḥ kṣārāmbunā hitaḥ

77

२९.७६cv गो-मूत्र-कल्कितालेपः प्रच्छाद्य मांस-पेश्या वा व्रणं तान् आशु निर्हरेत् । न चैनं त्वरमाणो ऽन्तः स-दोषम् उपरोहयेत्

29.76cv go-mūtra-kalkitālepaḥ pracchādya māṃsa-peśyā vā vraṇaṃ tān āśu nirharet | na cainaṃ tvaramāṇo 'ntaḥ sa-doṣam uparohayet

78

सो ऽल्पेनाप्य् अपचारेण भूयो विकुरुते यतः । रूढे ऽप्य् अ-जीर्ण-व्यायाम-व्यवायादीन् विवर्जयेत्

so 'lpenāpy apacāreṇa bhūyo vikurute yataḥ | rūḍhe 'py a-jīrṇa-vyāyāma-vyavāyādīn vivarjayet

79

हर्षं क्रोधं भयं चापि यावद् आ-स्थैर्य-संभवात् । आदरेणानुवर्त्यो ऽयं मासान् षट् सप्त वा विधिः

harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvad ā-sthairya-saṃbhavāt | ādareṇānuvartyo 'yaṃ māsān ṣaṭ sapta vā vidhiḥ

80

२९.७९av हर्षं क्रोधं भयं वापि उत्पद्यमानासु च तासु तासु वार्तासु दोषादि-बलानुसारी । तैस् तैर् उपायैः प्रयतश् चिकित्सेद् आलोचयन् विस्तरम् उत्तरोक्तम्

29.79av harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ vāpi utpadyamānāsu ca tāsu tāsu vārtāsu doṣādi-balānusārī | tais tair upāyaiḥ prayataś cikitsed ālocayan vistaram uttaroktam

अध्यायः ३०

1

सर्व-शस्त्रानु-शस्त्राणां क्षारः श्रेष्ठो बहूनि यत् । छेद्य-भेद्यादि-कर्माणि कुरुते विषमेष्व् अपि

sarva-śastrānu-śastrāṇāṃ kṣāraḥ śreṣṭho bahūni yat | chedya-bhedyādi-karmāṇi kurute viṣameṣv api

2

दुःखावचार्य-शास्त्रेषु तेन सिद्धिम् अ-यात्सु च । अति-कृच्छ्रेषु रोगेषु यच् च पाने ऽपि युज्यते

duḥkhāvacārya-śāstreṣu tena siddhim a-yātsu ca | ati-kṛcchreṣu rogeṣu yac ca pāne 'pi yujyate

3

३०.२bv तेन सिद्धिं न यात्सु च स पेयो ऽर्शो-ऽग्नि-सादाश्म-गुल्मोदर-गरादिषु । योज्यः साक्षान् मष-श्वित्र-बाह्यार्शः-कुष्ठ-सुप्तिषु

30.2bv tena siddhiṃ na yātsu ca sa peyo 'rśo-'gni-sādāśma-gulmodara-garādiṣu | yojyaḥ sākṣān maṣa-śvitra-bāhyārśaḥ-kuṣṭha-suptiṣu

4

भगन्दरार्बुद-ग्रन्थि-दुष्ट-नाडी-व्रणादिषु । न तूभयो ऽपि योक्तव्यः पित्ते रक्ते चले ऽ-बले

bhagandarārbuda-granthi-duṣṭa-nāḍī-vraṇādiṣu | na tūbhayo 'pi yoktavyaḥ pitte rakte cale '-bale

5

३०.४av भगन्दरापची-ग्रन्थि- ३०.४dv पित्ते रक्ते बले ऽ-बले ज्वरे ऽतीसारे हृन्-मूर्ध-रोगे पाण्ड्व्-आमये ऽ-रुचौ । तिमिरे कृत-संशुद्धौ श्वयथौ सर्व-गात्र-गे

30.4av bhagandarāpacī-granthi- 30.4dv pitte rakte bale '-bale jvare 'tīsāre hṛn-mūrdha-roge pāṇḍv-āmaye '-rucau | timire kṛta-saṃśuddhau śvayathau sarva-gātra-ge

6

३०.५dv श्वयथौ सर्व-गात्र-जे भीरु-गर्भिण्य्-ऋतु-मती-प्रोद्वृत्त-फल-योनिषु । अ-जीर्णे ऽन्ने शिशौ वृद्धे धमनी-संधि-मर्मसु

30.5dv śvayathau sarva-gātra-je bhīru-garbhiṇy-ṛtu-matī-prodvṛtta-phala-yoniṣu | a-jīrṇe 'nne śiśau vṛddhe dhamanī-saṃdhi-marmasu

7

तरुणास्थि-सिरा-स्नायु-सेवनी-गल-नाभिषु । देशे ऽल्प-मांसे वृषण-मेढ्र-स्रोतो-नखान्तरे

taruṇāsthi-sirā-snāyu-sevanī-gala-nābhiṣu | deśe 'lpa-māṃse vṛṣaṇa-meḍhra-sroto-nakhāntare

8

३०.७cv देशे ऽल्प-मांसे वृषणे ३०.७dv मेढ्रे स्रोतो-नखान्तरे वर्त्म-रोगाद् ऋते ऽक्ष्णोश् च शीत-वर्षोष्ण-दुर्-दिने । काल-मुष्कक-शम्याक-कदली-पारिभद्रकान्

30.7cv deśe 'lpa-māṃse vṛṣaṇe 30.7dv meḍhre sroto-nakhāntare vartma-rogād ṛte 'kṣṇoś ca śīta-varṣoṣṇa-dur-dine | kāla-muṣkaka-śamyāka-kadalī-pāribhadrakān

9

अश्वकर्ण-महावृक्ष-पलाशास्फोत-वृक्षकान् । इन्द्रवृक्षार्क-पूतीक-नक्तमालाश्वमारकान्

aśvakarṇa-mahāvṛkṣa-palāśāsphota-vṛkṣakān | indravṛkṣārka-pūtīka-naktamālāśvamārakān

10

काकजङ्घाम् अपामार्गम् अग्निमन्थाग्नि-तिल्वकान् । सार्द्रान् स-मूल-शाखादीन् खण्ड-शः परिकल्पितान्

kākajaṅghām apāmārgam agnimanthāgni-tilvakān | sārdrān sa-mūla-śākhādīn khaṇḍa-śaḥ parikalpitān

11

कोशातकीस् चतस्रश् च शूकं नालं यवस्य च । निवाते निचयी-कृत्य पृथक् तानि शिला-तले

kośātakīs catasraś ca śūkaṃ nālaṃ yavasya ca | nivāte nicayī-kṛtya pṛthak tāni śilā-tale

12

३०.११bv शूक-नालं यवस्य च प्रक्षिप्य मुष्कक-चये सुधाश्मानि च दीपयेत् । ततस् तिलानां कुतलैर् दग्ध्वाग्नौ विगते पृथक्

30.11bv śūka-nālaṃ yavasya ca prakṣipya muṣkaka-caye sudhāśmāni ca dīpayet | tatas tilānāṃ kutalair dagdhvāgnau vigate pṛthak

13

३०.१२cv ततस् तिलानां कुतिलैर् ३०.१२cv ततस् तिलानां कुन्तालैर् कृत्वा सुधाश्मनां भस्म द्रोणं त्व् इतर-भस्मनः । मुष्ककोत्तरम् आदाय प्रत्य्-एकं जल-मूत्रयोः

30.12cv tatas tilānāṃ kutilair 30.12cv tatas tilānāṃ kuntālair kṛtvā sudhāśmanāṃ bhasma droṇaṃ tv itara-bhasmanaḥ | muṣkakottaram ādāya praty-ekaṃ jala-mūtrayoḥ

14

३०.१३bv द्रोणं चेतर-भस्मनः गालयेद् अर्ध-भारेण महता वाससा च तत् । यावत् पिच्छिल-रक्ताच्छस् तीक्ष्णो जातस् तदा च तम्

30.13bv droṇaṃ cetara-bhasmanaḥ gālayed ardha-bhāreṇa mahatā vāsasā ca tat | yāvat picchila-raktācchas tīkṣṇo jātas tadā ca tam

15

गृहीत्वा क्षार-निष्यन्दं पचेल् लौह्यां विघट्टयन् । पच्यमाने ततस् तस्मिंस् ताः सुधा-भस्म-शर्कराः

gṛhītvā kṣāra-niṣyandaṃ pacel lauhyāṃ vighaṭṭayan | pacyamāne tatas tasmiṃs tāḥ sudhā-bhasma-śarkarāḥ

16

शुक्तीः क्षीर-पकं शङ्ख-नाभीश् चायस-भाजने । कृत्वाग्नि-वर्णान् बहु-शः क्षारोत्थे कुडवोन्मिते

śuktīḥ kṣīra-pakaṃ śaṅkha-nābhīś cāyasa-bhājane | kṛtvāgni-varṇān bahu-śaḥ kṣārotthe kuḍavonmite

17

३०.१६bv ंनाभींश् चायस-भाजने ३०.१६cv क्षाराच्छे कुडवोन्मिते निर्वाप्य पिष्ट्वा तेनैव प्रतीवापं विनिक्षिपेत् । श्लक्ष्णं शकृद् दक्ष-शिखि-गृध्र-कङ्क-कपोत-जम्

30.16bv ṃnābhīṃś cāyasa-bhājane 30.16cv kṣārācche kuḍavonmite nirvāpya piṣṭvā tenaiva pratīvāpaṃ vinikṣipet | ślakṣṇaṃ śakṛd dakṣa-śikhi-gṛdhra-kaṅka-kapota-jam

18

चतुष्-पात्-पक्षि-पित्ताल-मनोह्वा-लवणानि च । परितः सु-तरां चातो दर्व्या तम् अवघट्तयेत्

catuṣ-pāt-pakṣi-pittāla-manohvā-lavaṇāni ca | paritaḥ su-tarāṃ cāto darvyā tam avaghaṭtayet

19

स-बाष्पैश् च यदोत्तिष्ठेद् बुद्बुदैर् लेह-वद् घनः । अवतार्य तदा शीतो यव-राशाव् अयो-मये

sa-bāṣpaiś ca yadottiṣṭhed budbudair leha-vad ghanaḥ | avatārya tadā śīto yava-rāśāv ayo-maye

20

३०.१९av स-बाष्पैश् च यदा तिष्ठेद् ३०.१९cv अवतार्य ततः शीते ३०.१९cv अवतार्य ततः शीतो ३०.१९cv अवतार्य तदा शीते स्थाप्यो ऽयं मध्यमः क्षारो न तु पिष्ट्वा क्षिपेन् मृदौ । निर्वाप्यापनयेत् तीक्ष्णे पूर्व-वत् प्रतिवापनम्

30.19av sa-bāṣpaiś ca yadā tiṣṭhed 30.19cv avatārya tataḥ śīte 30.19cv avatārya tataḥ śīto 30.19cv avatārya tadā śīte sthāpyo 'yaṃ madhyamaḥ kṣāro na tu piṣṭvā kṣipen mṛdau | nirvāpyāpanayet tīkṣṇe pūrva-vat prativāpanam

21

तथा लाङ्गलिका-दन्ती-चित्रकातिविषा-वचाः । स्वर्जिका-कनकक्षीरी-हिङ्गु-पूतिक-पल्लवाः

tathā lāṅgalikā-dantī-citrakātiviṣā-vacāḥ | svarjikā-kanakakṣīrī-hiṅgu-pūtika-pallavāḥ

22

तालपत्त्री विडं चेति सप्त-रात्रात् परं तु सः । योज्यस् तीक्ष्णो ऽनिल-श्लेष्म-मेदो-जेष्व् अर्बुदादिषु

tālapattrī viḍaṃ ceti sapta-rātrāt paraṃ tu saḥ | yojyas tīkṣṇo 'nila-śleṣma-medo-jeṣv arbudādiṣu

23

३०.२२av तालपत्त्री विडङ्गं च मध्येष्व् एष्व् एव मध्यो ऽन्यः पित्तास्र-गुद-जन्मसु । बलार्थं क्षीण-पानीये क्षाराम्बु पुनर् आवपेत्

30.22av tālapattrī viḍaṅgaṃ ca madhyeṣv eṣv eva madhyo 'nyaḥ pittāsra-guda-janmasu | balārthaṃ kṣīṇa-pānīye kṣārāmbu punar āvapet

24

३०.२३av मध्येष्व् एव च मध्यो ऽन्यः ३०.२३av मध्येष्व् एषु च मध्यो ऽन्यः ३०.२३bv पित्तासृग्-गुद-जन्मसु नाति-तीक्ष्ण-मृदुः श्लक्ष्णः पिच्छिलः शीघ्र-गः सितः । शिखरी सुख-निर्वाप्यो न विष्यन्दी न चाति-रुक्

30.23av madhyeṣv eva ca madhyo 'nyaḥ 30.23av madhyeṣv eṣu ca madhyo 'nyaḥ 30.23bv pittāsṛg-guda-janmasu nāti-tīkṣṇa-mṛduḥ ślakṣṇaḥ picchilaḥ śīghra-gaḥ sitaḥ | śikharī sukha-nirvāpyo na viṣyandī na cāti-ruk

25

३०.२४av नाति-तीक्ष्णो मृदुः श्लक्ष्णः क्षारो दश-गुणः शस्त्र-तेजसोर् अपि कर्म-कृत् । आचूषन्न् इव संरम्भाद् गात्रम् आपीडयन्न् इव

30.24av nāti-tīkṣṇo mṛduḥ ślakṣṇaḥ kṣāro daśa-guṇaḥ śastra-tejasor api karma-kṛt | ācūṣann iva saṃrambhād gātram āpīḍayann iva

26

सर्वतो ऽनुसरन् दोषान् उन्मूलयति मूलतः । कर्म कृत्वा गत-रुजः स्वयं एवोपशाम्यति

sarvato 'nusaran doṣān unmūlayati mūlataḥ | karma kṛtvā gata-rujaḥ svayaṃ evopaśāmyati

27

क्षार-साध्ये गदे छिन्ने लिखिते स्राविते ऽथ-वा । क्षारं शलाकया दत्त्वा प्लोत-प्रावृत-देहया

kṣāra-sādhye gade chinne likhite srāvite 'tha-vā | kṣāraṃ śalākayā dattvā plota-prāvṛta-dehayā

28

३०.२७dv प्लोत-प्लावित-देहया मात्रा-शतम् उपेक्षेत तत्रार्शःस्व् आवृताननम् । हस्तेन यन्त्रं कुर्वीत वर्त्म-रोगेषु वर्त्मनी

30.27dv plota-plāvita-dehayā mātrā-śatam upekṣeta tatrārśaḥsv āvṛtānanam | hastena yantraṃ kurvīta vartma-rogeṣu vartmanī

29

निर्भुज्य पिचुनाच्छाद्य कृष्ण-भागं विनिक्षिपेत् । पद्म-पत्त्र-तनुः क्षार-लेपो घ्राणार्बुदेषु च

nirbhujya picunācchādya kṛṣṇa-bhāgaṃ vinikṣipet | padma-pattra-tanuḥ kṣāra-lepo ghrāṇārbudeṣu ca

30

३०.२९dv -लेपो घ्राणार्बुदेषु तु प्रत्य्-आदित्यं निषण्णस्य समुन्नम्याग्र-नासिकाम् । मात्रा विधार्यः पञ्चाशत् तद्-वद् अर्शसि कर्ण-जे

30.29dv -lepo ghrāṇārbudeṣu tu praty-ādityaṃ niṣaṇṇasya samunnamyāgra-nāsikām | mātrā vidhāryaḥ pañcāśat tad-vad arśasi karṇa-je

31

३०.३०bv समुन्नस्याग्र-नासिकाम् ३०.३०cv मात्रा विधार्य पञ्चाशत् ३०.३०cv मात्रा विधार्याः पञ्चाशत् क्षारं प्रमार्जनेनानु परिमृज्यावगम्य च । सु-दग्धं घृत-मध्व्-अक्तं तत् पयो-मस्तु-काञ्जिकैः

30.30bv samunnasyāgra-nāsikām 30.30cv mātrā vidhārya pañcāśat 30.30cv mātrā vidhāryāḥ pañcāśat kṣāraṃ pramārjanenānu parimṛjyāvagamya ca | su-dagdhaṃ ghṛta-madhv-aktaṃ tat payo-mastu-kāñjikaiḥ

32

३०.३१av क्षारं प्रमार्जनेनाशु निर्वापयेत् ततः साज्यैः स्वादु-शीतैः प्रदेहयेत् । अभिष्यन्दीनि भोज्यानि भोज्यानि क्लेदनाय च

30.31av kṣāraṃ pramārjanenāśu nirvāpayet tataḥ sājyaiḥ svādu-śītaiḥ pradehayet | abhiṣyandīni bhojyāni bhojyāni kledanāya ca

33

यदि च स्थिर-मूल-त्वात् क्षार-दग्धं न शीर्यते । धान्याम्ल-बीज-यष्ट्य्-आह्व-तिलैर् आलेपयेत् ततः

yadi ca sthira-mūla-tvāt kṣāra-dagdhaṃ na śīryate | dhānyāmla-bīja-yaṣṭy-āhva-tilair ālepayet tataḥ

34

तिल-कल्कः स-मधुको घृताक्तो व्रण-रोपणः । पक्व-जम्ब्व्-असितं सन्नं सम्यग्-दग्धं विपर्यये

tila-kalkaḥ sa-madhuko ghṛtākto vraṇa-ropaṇaḥ | pakva-jambv-asitaṃ sannaṃ samyag-dagdhaṃ viparyaye

35

३०.३४cv पक्व-जम्बू-निभं सन्नं ताम्र-ता-तोद-कण्ड्व्-आद्यैर् दुर्-दग्धं तं पुनर् दहेत् । अति-दग्धे स्रवेद् रक्तं मूर्छा-दाह-ज्वरादयः

30.34cv pakva-jambū-nibhaṃ sannaṃ tāmra-tā-toda-kaṇḍv-ādyair dur-dagdhaṃ taṃ punar dahet | ati-dagdhe sraved raktaṃ mūrchā-dāha-jvarādayaḥ

36

३०.३५bv दुर्-दग्धं तत् पुनर् दहेत् गुदे विशेषाद् विण्-मूत्र-संरोधो ऽति-प्रवर्तनम् । पुंस्-त्वोपघातो मृत्युर् वा गुदस्य शातनाद् ध्रुवम्

30.35bv dur-dagdhaṃ tat punar dahet gude viśeṣād viṇ-mūtra-saṃrodho 'ti-pravartanam | puṃs-tvopaghāto mṛtyur vā gudasya śātanād dhruvam

37

३०.३६dv गुदस्य शातनं ध्रुवम् ३०.३६dv गुदस्य सदनाद् ध्रुवम् ३०.३६dv गुदस्य सदनं ध्रुवम् नासायां नासिका-वंश-दरणाकुञ्चनोद्भवः । भवेच् च विषया-ज्ञानं तद्-वच् छ्रोत्रादिकेष्व् अपि

30.36dv gudasya śātanaṃ dhruvam 30.36dv gudasya sadanād dhruvam 30.36dv gudasya sadanaṃ dhruvam nāsāyāṃ nāsikā-vaṃśa-daraṇākuñcanodbhavaḥ | bhavec ca viṣayā-jñānaṃ tad-vac chrotrādikeṣv api

38

विशेषाद् अत्र सेको ऽम्लैर् लेपो मधु घृतं तिलाः । वात-पित्त-हरा चेष्टा सर्वैव शिशिरा क्रिया

viśeṣād atra seko 'mlair lepo madhu ghṛtaṃ tilāḥ | vāta-pitta-harā ceṣṭā sarvaiva śiśirā kriyā

39

अम्लो हि शीतः स्पर्शेन क्षारस् तेनोपसंहितः । यात्य् आशु स्वादु-तां तस्माद् अम्लैर् निर्वापयेत्-तराम्

amlo hi śītaḥ sparśena kṣāras tenopasaṃhitaḥ | yāty āśu svādu-tāṃ tasmād amlair nirvāpayet-tarām

40

विषाग्नि-शस्त्राशनि-मृत्यु-तुल्यः क्षारो भवेद् अल्पम् अति-प्रयुक्तः । रोगान् निहन्याद् अ-चिरेण घोरान् स धी-मता सम्यग्-अनुप्रयुक्तो ॥ ३९+(१) ॥ अग्निः क्षाराद् अपि श्रेष्ठस् तद्-दग्धानाम् अ-संभवात् । भेषज-क्षार-शस्त्रैश् च न सिद्धानां प्रसाधनात्

viṣāgni-śastrāśani-mṛtyu-tulyaḥ kṣāro bhaved alpam ati-prayuktaḥ | rogān nihanyād a-cireṇa ghorān sa dhī-matā samyag-anuprayukto || 39+(1) || agniḥ kṣārād api śreṣṭhas tad-dagdhānām a-saṃbhavāt | bheṣaja-kṣāra-śastraiś ca na siddhānāṃ prasādhanāt

41

त्वचि मांसे सिरा-स्नायु-संध्य्-अस्थिषु स युज्यते । मषाङ्ग-ग्लानि-मूर्धार्ति-मन्थ-कील-तिलादिषु

tvaci māṃse sirā-snāyu-saṃdhy-asthiṣu sa yujyate | maṣāṅga-glāni-mūrdhārti-mantha-kīla-tilādiṣu

42

३०.४१bv -संध्य्-अस्थिषु स योज्यते त्वग्-दाहो वर्ति-गो-दन्त-सूर्य-कान्त-शरादिभिः । अर्शो-भगन्दर-ग्रन्थि-नाडी-दुष्ट-व्रणादिषु

30.41bv -saṃdhy-asthiṣu sa yojyate tvag-dāho varti-go-danta-sūrya-kānta-śarādibhiḥ | arśo-bhagandara-granthi-nāḍī-duṣṭa-vraṇādiṣu

43

मांस-दाहो मधु-स्नेह-जाम्बवौष्ठ-गुडादिभिः । श्लिष्ट-वर्त्मन्य् असृक्-स्राव-नील्य्-अ-सम्यग्-व्यधादिषु

māṃsa-dāho madhu-sneha-jāmbavauṣṭha-guḍādibhiḥ | śliṣṭa-vartmany asṛk-srāva-nīly-a-samyag-vyadhādiṣu

44

३०.४३cv श्लिष्ट-वर्त्मन्य् असृक्-स्रावे ३०.४३dv नील्य्-अ-सम्यग्-व्यधादिषु सिरादि-दाहस् तैर् एव न दहेत् क्षार-वारितान् । अन्तः-शल्यासृजो भिन्न-कोष्ठान् भूरि-व्रणातुरान्

30.43cv śliṣṭa-vartmany asṛk-srāve 30.43dv nīly-a-samyag-vyadhādiṣu sirādi-dāhas tair eva na dahet kṣāra-vāritān | antaḥ-śalyāsṛjo bhinna-koṣṭhān bhūri-vraṇāturān

45

३०.४४bv न दहेत् क्षार-वर्जितान् सु-दग्धं घृत-मध्व्-अक्तं स्निग्ध-शीतैः प्रदेहयेत् । तस्य लिङ्गं स्थिते रक्ते शब्द-वल् लसिकान्वितम्

30.44bv na dahet kṣāra-varjitān su-dagdhaṃ ghṛta-madhv-aktaṃ snigdha-śītaiḥ pradehayet | tasya liṅgaṃ sthite rakte śabda-val lasikānvitam

46

पक्व-ताल-कपोताभं सु-रोहं नाति-वेदनम् । प्रमाद-दग्ध-वत् सर्वं दुर्-दग्धात्य्-अर्थ-दग्धयोः

pakva-tāla-kapotābhaṃ su-rohaṃ nāti-vedanam | pramāda-dagdha-vat sarvaṃ dur-dagdhāty-artha-dagdhayoḥ

47

चतुर्-धा तत् तु तुच्छेन सह तुच्छस्य लक्षणम् । त्वग् वि-वर्णोष्यते ऽत्य्-अर्थं न च स्फोट-समुद्भवः

catur-dhā tat tu tucchena saha tucchasya lakṣaṇam | tvag vi-varṇoṣyate 'ty-arthaṃ na ca sphoṭa-samudbhavaḥ

48

३०.४७av चतुर्-धा तच् च तुच्छेन ३०.४७av चतुर्-धा तत् तु तुत्थेन ३०.४७av चतुर्-धा तत्र तुच्छेन ३०.४७bv सह तुत्थस्य लक्षणम् स-स्फोट-दाह-तीव्रोषं दुर्-दग्धम् अति-दाहतः । मांस-लम्बन-संकोच-दाह-धूपन-वेदनाः

30.47av catur-dhā tac ca tucchena 30.47av catur-dhā tat tu tutthena 30.47av catur-dhā tatra tucchena 30.47bv saha tutthasya lakṣaṇam sa-sphoṭa-dāha-tīvroṣaṃ dur-dagdham ati-dāhataḥ | māṃsa-lambana-saṃkoca-dāha-dhūpana-vedanāḥ

49

सिरादि-नाशस् तृण्-मूर्छा-व्रण-गाम्भीर्य-मृत्यवः । तुच्छस्याग्नि-प्रतपनं कार्यम् उष्णं च भेषजम्

sirādi-nāśas tṛṇ-mūrchā-vraṇa-gāmbhīrya-mṛtyavaḥ | tucchasyāgni-pratapanaṃ kāryam uṣṇaṃ ca bheṣajam

50

३०.४९av सिरादि-नाश-तृण्-मूर्छा- ३०.४९cv तुत्थस्याग्नि-प्रतपनं स्त्याने ऽस्रे वेदनात्य्-अर्थं विलीने मन्द-ता रुजः । दुर्-दग्धे शीतम् उष्णं च युञ्ज्याद् आदौ ततो हिमम्

30.49av sirādi-nāśa-tṛṇ-mūrchā- 30.49cv tutthasyāgni-pratapanaṃ styāne 'sre vedanāty-arthaṃ vilīne manda-tā rujaḥ | dur-dagdhe śītam uṣṇaṃ ca yuñjyād ādau tato himam

51

सम्यग्-दग्धे तवक्षीरी-प्लक्ष-चन्दन-गैरिकैः । लिम्पेत् साज्यामृतैर् ऊर्ध्वं पित्त-विद्रधि-वत् क्रिया

samyag-dagdhe tavakṣīrī-plakṣa-candana-gairikaiḥ | limpet sājyāmṛtair ūrdhvaṃ pitta-vidradhi-vat kriyā

52

३०.५१av सम्यग्-दग्धे तुकाक्षीरी- ३०.५१dv पित्त-विद्रधि-वत् क्रियाम् ३०.५१dv पित्त-विद्रधि-वत् क्रियाः अति-दग्धे द्रुतं कुर्यात् सर्वं पित्त-विसर्प-वत् । स्नेह-दग्धे भृश-तरं रूक्षं तत्र तु योजयेत्

30.51av samyag-dagdhe tukākṣīrī- 30.51dv pitta-vidradhi-vat kriyām 30.51dv pitta-vidradhi-vat kriyāḥ ati-dagdhe drutaṃ kuryāt sarvaṃ pitta-visarpa-vat | sneha-dagdhe bhṛśa-taraṃ rūkṣaṃ tatra tu yojayet

53

शस्त्र-क्षाराग्नयो यस्मान् मृत्योः परमम् आयुधम् । अ-प्रमत्तो भिषक् तस्मात् तान् सम्यग् अवचारयेत् ॥ ५२+(१) ॥ ३०.५२+(१)द्व् तत् सम्यग् अवचारयेत् समाप्यते स्थानम् इदं हृदयस्य रहस्य-वत् । अत्रार्थाः सूत्रिताः सूक्ष्माः प्रतन्यन्ते हि सर्वतः

śastra-kṣārāgnayo yasmān mṛtyoḥ paramam āyudham | a-pramatto bhiṣak tasmāt tān samyag avacārayet || 52+(1) || 30.52+(1)dv tat samyag avacārayet samāpyate sthānam idaṃ hṛdayasya rahasya-vat | atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ pratanyante hi sarvataḥ