1. Aṣṭāṅga Saṅgraha (part 1 of 3)

अष्टाङ्गसंग्रहः कल्पस्थानम् परिभाषा

अष्टाङ्गसंग्रहः परिभाषा अकप.

aṣṭāṅgasaṃgrahaḥ paribhāṣā akapa.

परिभाषाः प्रवक्ष्यन्ते चिकित्सायां सुसंश्रिताः। द्रव्याणि षोडशगुणे सलिले क्वाथयेत् भिषक्॥ अकप.

paribhāṣāḥ pravakṣyante cikitsāyāṃ susaṃśritāḥ| dravyāṇi ṣoḍaśaguṇe salile kvāthayet bhiṣak|| akapa.

चतुर्थशेषः पूतस्तु कषायो ग्राह्य इष्यते। अथ क्वाथ्येषु तेषूक्तं तोयादन्यत् द्रव भवेत्॥ अकप.

caturthaśeṣaḥ pūtastu kaṣāyo grāhya iṣyate| atha kvāthyeṣu teṣūktaṃ toyādanyat drava bhavet|| akapa.

तच्चाम्बुवत् प्रयोक्तव्यं तत् षोडशगुणं ततः। द्रवं यत्तत्र पठितं क्षीरं वा दधिमस्तु वा॥ अकप.

taccāmbuvat prayoktavyaṃ tat ṣoḍaśaguṇaṃ tataḥ| dravaṃ yattatra paṭhitaṃ kṣīraṃ vā dadhimastu vā|| akapa.

मूत्रं तक्रं सुरामण्डं यदि वाप्यम्लकाञ्जिकम्। जलवत् षोडशगुणं तत् स्यात् पादावशेषितम्॥ अकप.

mūtraṃ takraṃ surāmaṇḍaṃ yadi vāpyamlakāñjikam| jalavat ṣoḍaśaguṇaṃ tat syāt pādāvaśeṣitam|| akapa.

अनिर्दिष्टे प्रमाणे तु क्वाथ्यानां च द्रवस्य च। कषायपाककल्पोऽयं कृष्णात्रेयेण वर्णितः॥ अकप.

anirdiṣṭe pramāṇe tu kvāthyānāṃ ca dravasya ca| kaṣāyapākakalpo'yaṃ kṛṣṇātreyeṇa varṇitaḥ|| akapa.

कर्तव्यं सति निर्देशे यथानिर्दिष्टमेव हि। अस्यास्तु परिभाषायाः षडङ्गादावसम्भवात्॥ अकप.

kartavyaṃ sati nirdeśe yathānirdiṣṭameva hi| asyāstu paribhāṣāyāḥ ṣaḍaṅgādāvasambhavāt|| akapa.

तत्र प्रसिद्धिमाश्रित्य भेषजेषु जलेषु च। तथा विधेया भागाः स्युर्व्याध्यादिसदृशा यथा॥ अकप.

tatra prasiddhimāśritya bheṣajeṣu jaleṣu ca| tathā vidheyā bhāgāḥ syurvyādhyādisadṛśā yathā|| akapa.

तस्मादर्धपलं वापि कर्षन्नयमथापि वा। द्रव्याणां स्यात् पलं वापि द्विप्रस्थमुदकस्य तु॥ अकप.

tasmādardhapalaṃ vāpi karṣannayamathāpi vā| dravyāṇāṃ syāt palaṃ vāpi dviprasthamudakasya tu|| akapa.

ततोधिकं वा कर्तव्यमूहापोहविशारदैः। हीनं वापि ततः कार्यमेवं यूषे च पानके॥ अकप.

tatodhikaṃ vā kartavyamūhāpohaviśāradaiḥ| hīnaṃ vāpi tataḥ kāryamevaṃ yūṣe ca pānake|| akapa.

मांसौदनासवारिष्टपेयासु च वितर्कयेत्। स्नेहादिसाधनायोक्तो निर्यूहो यत्र तत्र हि॥ अकप.

māṃsaudanāsavāriṣṭapeyāsu ca vitarkayet| snehādisādhanāyokto niryūho yatra tatra hi|| akapa.

तत्रापि षोडशगुणः पक्षोयं परिगृह्यते। द्रव्यं स्नेहसमं क्वाथ्यमत्र पक्षे प्रयुज्यते॥ अकप.

tatrāpi ṣoḍaśaguṇaḥ pakṣoyaṃ parigṛhyate| dravyaṃ snehasamaṃ kvāthyamatra pakṣe prayujyate|| akapa.

कषाय एव चेत्तत्र द्रवार्थं केवलो भवेत्। तथान्यदपि तत्रोक्तं द्रवं क्षीरादिकं भवेत्॥ अकप.

kaṣāya eva cettatra dravārthaṃ kevalo bhavet| tathānyadapi tatroktaṃ dravaṃ kṣīrādikaṃ bhavet|| akapa.

ततोनुरूपं सङ्ख्याय द्रव्यं तोयेन साधयेत्। द्रव्यं स्नेहसमं क्वाथ्यमन्यत्रापि द्रवे सति॥ अकप.

tatonurūpaṃ saṅkhyāya dravyaṃ toyena sādhayet| dravyaṃ snehasamaṃ kvāthyamanyatrāpi drave sati|| akapa.

न तत्र युज्यते तस्मादनुरूपेण कल्पयेत्। अन्येतु भिषजःप्राहुः क्वाथ्यान्यष्टगुणेऽम्भसि॥ अकप.

na tatra yujyate tasmādanurūpeṇa kalpayet| anyetu bhiṣajaḥprāhuḥ kvāthyānyaṣṭaguṇe'mbhasi|| akapa.

क्वाथ्यं तु भवति स्नेहादत्र द्विगुणमौषधम्। कषायेणैव चेत् साध्यः सत्यन्यस्मिन् द्रवे तथा॥ अकप.

kvāthyaṃ tu bhavati snehādatra dviguṇamauṣadham| kaṣāyeṇaiva cet sādhyaḥ satyanyasmin drave tathā|| akapa.

साधयेदनुरूपेण केचिदेवं प्रचक्षते। चतुर्गुणेन तोयेन क्वाथयेदौषधानि तु॥ अकप.

sādhayedanurūpeṇa kecidevaṃ pracakṣate| caturguṇena toyena kvāthayedauṣadhāni tu|| akapa.

ऋषीणां सुश्रुतादीनां सर्वेषां मतमीदृशम्। एतावांस्तु विशेषोऽत्र शेषमात्रापि पूर्ववत्॥ अकप.

ṛṣīṇāṃ suśrutādīnāṃ sarveṣāṃ matamīdṛśam| etāvāṃstu viśeṣo'tra śeṣamātrāpi pūrvavat|| akapa.

क्वाथ्यं तु भेषजं स्नेहादत्र पक्षे चतुर्गुणम्। पलव्यपेक्षया द्रव्यादथ तोयं चतुर्गुणम्॥ अकप.

kvāthyaṃ tu bheṣajaṃ snehādatra pakṣe caturguṇam| palavyapekṣayā dravyādatha toyaṃ caturguṇam|| akapa.

प्रस्थव्यपेक्षया द्रव्याद्यदा तोयं चतुर्गुणम्। क्रियते द्विगुणं क्वाथ्यं ततः स्नेहात् प्रयुज्यते॥ अकप.

prasthavyapekṣayā dravyādyadā toyaṃ caturguṇam| kriyate dviguṇaṃ kvāthyaṃ tataḥ snehāt prayujyate|| akapa.

द्रवाणां द्विगुणं प्रस्थं शुष्कात् प्रस्थाद्यतो मतः। प्रसिद्धिस्तु चिकित्सायां द्विधा हि भिषजामिह॥ अकप.

dravāṇāṃ dviguṇaṃ prasthaṃ śuṣkāt prasthādyato mataḥ| prasiddhistu cikitsāyāṃ dvidhā hi bhiṣajāmiha|| akapa.

पलव्यपेक्सयाप्यस्ति तथा प्रस्थव्यपेक्षया। सुश्रुतस्य तु यः पूर्वमुपन्यस्तश्चिरन्तनः। पाठः पलव्यपेक्षायां ज्ञापकं तदुदाहृतम्॥ अकप.

palavyapeksayāpyasti tathā prasthavyapekṣayā| suśrutasya tu yaḥ pūrvamupanyastaścirantanaḥ| pāṭhaḥ palavyapekṣāyāṃ jñāpakaṃ tadudāhṛtam|| akapa.

इत्येवं त्रिविधः प्रोक्तः कषायग्रहणं प्रति। एवमन्यत्र सर्वेषां कल्कात् स्नेहश्चतुर्गुणः॥ अकप.

ityevaṃ trividhaḥ proktaḥ kaṣāyagrahaṇaṃ prati| evamanyatra sarveṣāṃ kalkāt snehaścaturguṇaḥ|| akapa.

चतुर्गुणं द्रवं स्नेहाद्यत्र यत् पठ्यते द्रवम्। अनुक्ते तु द्रवे देयं जलमेव चतुर्गुणम्॥ अकप.

caturguṇaṃ dravaṃ snehādyatra yat paṭhyate dravam| anukte tu drave deyaṃ jalameva caturguṇam|| akapa.

कल्ककल्पस्तु चरके कषायाणां न कीर्तितः॥ अकप.

kalkakalpastu carake kaṣāyāṇāṃ na kīrtitaḥ|| akapa.

स्नेहपाकविधिस्तूक्त एवं दृढबलेन तु। चरकोऽर्धकृते शास्त्रे ब्रह्मभूयं गतो यतः॥ अकप.

snehapākavidhistūkta evaṃ dṛḍhabalena tu| carako'rdhakṛte śāstre brahmabhūyaṃ gato yataḥ|| akapa.

कषायस्य तु पेयस्य यदि वा कल्कचूर्णयोः। मात्रा दृढबलेनापि तत्रेति परिभाषिता॥ अकप.

kaṣāyasya tu peyasya yadi vā kalkacūrṇayoḥ| mātrā dṛḍhabalenāpi tatreti paribhāṣitā|| akapa.

चरकोक्तैर्मया वाक्यैरनुमानात् प्रसाधिता। अनुक्तापि यथा मात्रा पञ्चाद्वक्ष्याम्यहं तथा॥ अकप.

carakoktairmayā vākyairanumānāt prasādhitā| anuktāpi yathā mātrā pañcādvakṣyāmyahaṃ tathā|| akapa.

एषां कषायकल्पानां प्रविभागो विधीयते। कषायकल्पे त्रिविधे यश्चतुर्गुणितोदकः॥ अकप.

eṣāṃ kaṣāyakalpānāṃ pravibhāgo vidhīyate| kaṣāyakalpe trividhe yaścaturguṇitodakaḥ|| akapa.

कषायकल्पः स्नेहेषु साध्येष्वेव समाश्रितः। वैद्यैः प्रायेण न तथा यः षोडशगुणोदकः॥ अकप.

kaṣāyakalpaḥ sneheṣu sādhyeṣveva samāśritaḥ| vaidyaiḥ prāyeṇa na tathā yaḥ ṣoḍaśaguṇodakaḥ|| akapa.

चतुर्गुणोदके पक्षे स्नेहाद्द्रव्यं चतुर्गुणम्। अष्टाविंशं पलशतं क्वाथ्यद्रव्यस्य जायते॥ अकप.

caturguṇodake pakṣe snehāddravyaṃ caturguṇam| aṣṭāviṃśaṃ palaśataṃ kvāthyadravyasya jāyate|| akapa.

स्नेहप्रस्थे विपक्तव्ये शुष्कं तच्च भवेद्यदि। आर्द्रं चेदुद्धृतं सद्यस्ततः पलशतद्वयम्॥ अकप.

snehaprasthe vipaktavye śuṣkaṃ tacca bhavedyadi| ārdraṃ ceduddhṛtaṃ sadyastataḥ palaśatadvayam|| akapa.

स्नेहप्रस्थे भवेत्साध्ये षट्पञ्चाशत् पलाधिकम्। एवं बहुत्वात् द्रव्यस्य यश्चतुर्गुणितोदकः॥ अकप.

snehaprasthe bhavetsādhye ṣaṭpañcāśat palādhikam| evaṃ bahutvāt dravyasya yaścaturguṇitodakaḥ|| akapa.

सकल्पोऽभिमतस्तत्र स्नेहः स्याद्वीर्यवत्तरः। सहस्रपाकाः स्नेहास्तु शतपाकाश्च कीर्तिताः॥ अकप.

sakalpo'bhimatastatra snehaḥ syādvīryavattaraḥ| sahasrapākāḥ snehāstu śatapākāśca kīrtitāḥ|| akapa.

सुभावितं स्वल्पमपि द्रव्यं तद्बहुकर्मकृत्। तस्माद्बहुतरं द्रव्यं यत्र पक्षे प्रयुज्यते॥ अकप.

subhāvitaṃ svalpamapi dravyaṃ tadbahukarmakṛt| tasmādbahutaraṃ dravyaṃ yatra pakṣe prayujyate|| akapa.

स्नेहपाकेषु सः श्रेयानित्येष तु मयाश्रितः। स्नेहपाकविधावेव प्रयोगस्तस्य युज्यते॥ अकप.

snehapākeṣu saḥ śreyānityeṣa tu mayāśritaḥ| snehapākavidhāveva prayogastasya yujyate|| akapa.

पाचनाः शमनीयाश्च ये कषाया ज्वरादिषु। उदीरिताः पुनस्तेषु कषायेषूपकल्प्यते॥ अकप.

pācanāḥ śamanīyāśca ye kaṣāyā jvarādiṣu| udīritāḥ punasteṣu kaṣāyeṣūpakalpyate|| akapa.

चतुर्गुणादक पेयं कषायस्य पलं भवेत्। तस्माद्द्रव्यपलं वैद्याः पाचनेषु प्रयुञ्जते॥ अकप.

caturguṇādaka peyaṃ kaṣāyasya palaṃ bhavet| tasmāddravyapalaṃ vaidyāḥ pācaneṣu prayuñjate|| akapa.

मात्रां तु वैद्याः क्वाथस्य पाययन्ति चतुष्पलाम्। क्रियमाणः प्रसिद्धोऽयं पारम्पर्यागतो विधिः॥ अकप.

mātrāṃ tu vaidyāḥ kvāthasya pāyayanti catuṣpalām| kriyamāṇaḥ prasiddho'yaṃ pāramparyāgato vidhiḥ|| akapa.

वाधितुं शक्यते नैव ज्ञापकं चात्र विद्यते। पलं वत्सकबीजस्य श्रपयित्वा रसं पिबेत्॥ अकप.

vādhituṃ śakyate naiva jñāpakaṃ cātra vidyate| palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ pibet|| akapa.

आचार्यचरकेणैवमतिसारे तु भाषितम्। पटोलाद्ये कषाये च क्वाथ्यद्रव्यपलं कृतम्॥ अकप.

ācāryacarakeṇaivamatisāre tu bhāṣitam| paṭolādye kaṣāye ca kvāthyadravyapalaṃ kṛtam|| akapa.

चतुर्गुणेन तोयेन पचेद्द्रव्यपले सति। चतुर्भागावशेषं तु पेयं क्वाथपलं भवेत्॥ अकप.

caturguṇena toyena paceddravyapale sati| caturbhāgāvaśeṣaṃ tu peyaṃ kvāthapalaṃ bhavet|| akapa.

शास्त्रे कुष्ठे च मात्रा सा महती सम्प्रकाशिता। चतुष्पला कषायस्य मात्रा या भिषजां मता॥ अकप.

śāstre kuṣṭhe ca mātrā sā mahatī samprakāśitā| catuṣpalā kaṣāyasya mātrā yā bhiṣajāṃ matā|| akapa.

पले चतुर्गुणजले सा मात्रा न प्रसिध्यति। एवं सति च साध्यं स्याद्भेषजानां चतुष्पलम्॥ अकप.

pale caturguṇajale sā mātrā na prasidhyati| evaṃ sati ca sādhyaṃ syādbheṣajānāṃ catuṣpalam|| akapa.

चतुष्पलस्य द्रव्यस्य क्वथितस्य चतुर्गुणे। तोये चतुर्थशेषस्य पेयः क्वाथश्चतुष्पलः॥ अकप.

catuṣpalasya dravyasya kvathitasya caturguṇe| toye caturthaśeṣasya peyaḥ kvāthaścatuṣpalaḥ|| akapa.

भट्टारहरिचन्द्रेण खरणादे प्रकीर्तिता। पातव्या षट्पला मात्रा तस्य द्रव्यपलानि षट्॥ अकप.

bhaṭṭāraharicandreṇa kharaṇāde prakīrtitā| pātavyā ṣaṭpalā mātrā tasya dravyapalāni ṣaṭ|| akapa.

क्वाथानि संप्रयुज्यन्ते जलं द्रव्याच्चतुर्गुणम्। पटोलाद्ये च तेनापि क्वाथ्यद्रव्यपलं कृतम्॥ अकप.

kvāthāni saṃprayujyante jalaṃ dravyāccaturguṇam| paṭolādye ca tenāpi kvāthyadravyapalaṃ kṛtam|| akapa.

खरणादकृता मात्रा पेया तेनैव षट्पला। परस्परविरुद्धं तत्तस्याप्येतत् प्रयुज्यते॥ अकप.

kharaṇādakṛtā mātrā peyā tenaiva ṣaṭpalā| parasparaviruddhaṃ tattasyāpyetat prayujyate|| akapa.

अप्रसिद्धो विधिश्चायं कषायस्य ज्वरादिषु। न षट्पलानि क्वाथ्यन्ते न च तोयं चतुर्गुणम्॥ अकप.

aprasiddho vidhiścāyaṃ kaṣāyasya jvarādiṣu| na ṣaṭpalāni kvāthyante na ca toyaṃ caturguṇam|| akapa.

चतुर्गुणोदका तस्मात् परिभाषा न युज्यते। ज्वरादीनां कषायेषु स्नेहेष्वेव हि सा मता॥ अकप.

caturguṇodakā tasmāt paribhāṣā na yujyate| jvarādīnāṃ kaṣāyeṣu sneheṣveva hi sā matā|| akapa.

कृष्णात्रेयमुनिप्रोक्ता या षोडशगुणोदका। ज्वरादिषु कषायाणां ग्रहणं क्रियते तया॥ अकप.

kṛṣṇātreyamuniproktā yā ṣoḍaśaguṇodakā| jvarādiṣu kaṣāyāṇāṃ grahaṇaṃ kriyate tayā|| akapa.

चतुर्गुणोदका यापि परिभाषोपदिश्यते। तत्रापि हि विशेषोऽयमन्यः कैश्चिदुपाश्रितः॥ अकप.

caturguṇodakā yāpi paribhāṣopadiśyate| tatrāpi hi viśeṣo'yamanyaḥ kaiścidupāśritaḥ|| akapa.

स्नेहेषु पलनिर्देशो येषु न विद्यते। प्रस्थव्यपेक्षया चात्र सङ्ख्येयमुदकौषधम्॥ अकप.

sneheṣu palanirdeśo yeṣu na vidyate| prasthavyapekṣayā cātra saṅkhyeyamudakauṣadham|| akapa.

पलव्यपेक्षया चापि समाचारो द्विधा अपि। पूर्वं प्रस्थव्यपेक्षा या प्रोक्ता विज्ञापके सति॥ अकप.

palavyapekṣayā cāpi samācāro dvidhā api| pūrvaṃ prasthavyapekṣā yā proktā vijñāpake sati|| akapa.

द्रव्याणां पलनिर्देशो यत्रोक्तो मिश्रके तथा। पलव्यपेक्षयैवात्र तोयमेवं चतुर्गुणम्॥ अकप.

dravyāṇāṃ palanirdeśo yatrokto miśrake tathā| palavyapekṣayaivātra toyamevaṃ caturguṇam|| akapa.

प्रदेशान्तरनिर्देशाच्चरकेऽप्यनुमीयते। कषायमात्रा पातव्या यद्यप्यपरिभाषिता॥ अकप.

pradeśāntaranirdeśāccarake'pyanumīyate| kaṣāyamātrā pātavyā yadyapyaparibhāṣitā|| akapa.

स्वर्णक्षीर्यादिके योगे पाण्डुरोगचिकित्सिते। पातव्या कथिता मात्रा गोमूत्रेण चतुष्पला॥ अकप.

svarṇakṣīryādike yoge pāṇḍurogacikitsite| pātavyā kathitā mātrā gomūtreṇa catuṣpalā|| akapa.

रोहिणीकटुकादीनां पित्तगुल्मचिकित्सिते। घृतं मुक्त्वा कषायस्य प्रोक्ता मात्रा चतुष्पला॥ अकप.

rohiṇīkaṭukādīnāṃ pittagulmacikitsite| ghṛtaṃ muktvā kaṣāyasya proktā mātrā catuṣpalā|| akapa.

अतोऽनुमानाच्चरके सिद्धा मात्रा चतुष्पला। द्रव्याणां च पलं क्वाथ्यं पटोलाद्ये प्रकीर्तितम्॥ अकप.

ato'numānāccarake siddhā mātrā catuṣpalā| dravyāṇāṃ ca palaṃ kvāthyaṃ paṭolādye prakīrtitam|| akapa.

पलं वत्सकबीजस्य निर्दिष्टं चातिसारिके। तत् षोडशगुणे तोये यदि न क्वाथ्यते ततः॥ अकप.

palaṃ vatsakabījasya nirdiṣṭaṃ cātisārike| tat ṣoḍaśaguṇe toye yadi na kvāthyate tataḥ|| akapa.

चतुर्गुणोदके तोये पेयं क्वाथपलं भवेत्। इत्येतत् षोडशगुणं तोयं यत्र प्रयुज्यते॥ अकप.

caturguṇodake toye peyaṃ kvāthapalaṃ bhavet| ityetat ṣoḍaśaguṇaṃ toyaṃ yatra prayujyate|| akapa.

एषैव चरकस्यापि परिभाषानुमीयते। पातव्येषु कषायेषु मुस्तपर्पटकादिषु॥ अकप.

eṣaiva carakasyāpi paribhāṣānumīyate| pātavyeṣu kaṣāyeṣu mustaparpaṭakādiṣu|| akapa.

विशेषः कथ्यतेऽन्योऽपि माने शुष्कद्रवाश्रये। शुष्कद्रव्याश्रयं मानं निर्दिश्य यदुदाहृतम्॥ अकप.

viśeṣaḥ kathyate'nyo'pi māne śuṣkadravāśraye| śuṣkadravyāśrayaṃ mānaṃ nirdiśya yadudāhṛtam|| akapa.

द्रवेषु द्विगुणं मानं सद्यश्चैवोद्धृतेषु च। द्विगुणं मानमित्येतदारभ्य कुडवादिति॥ अकप.

draveṣu dviguṇaṃ mānaṃ sadyaścaivoddhṛteṣu ca| dviguṇaṃ mānamityetadārabhya kuḍavāditi|| akapa.

शुष्काणां च द्रवाणां च समं तु कुडवादधः। तुलायामपि नैवेष्टा द्विगुणा मानकल्पना॥ अकप.

śuṣkāṇāṃ ca dravāṇāṃ ca samaṃ tu kuḍavādadhaḥ| tulāyāmapi naiveṣṭā dviguṇā mānakalpanā|| akapa.

तुलापलशतं चैव तच्छ्रुष्कद्रवयोर्मतम्। पलं चतुर्गुणं चेष्टं प्रसिद्धज्ञापकादिकम्॥ अकप.

tulāpalaśataṃ caiva tacchruṣkadravayormatam| palaṃ caturguṇaṃ ceṣṭaṃ prasiddhajñāpakādikam|| akapa.

सहाचरतुलायास्तु रसे तैलाढकं पचेत्। यदुक्तं शतमेवात्र पलानां परिगृह्यते॥ अकप.

sahācaratulāyāstu rase tailāḍhakaṃ pacet| yaduktaṃ śatamevātra palānāṃ parigṛhyate|| akapa.

चतुःसुवर्णमेतच्च पलं नाष्टसुवर्णकम्। द्रव्यस्य द्विगुणत्वे स्यात् पलमष्टसुवर्णकम्॥ अकप.

catuḥsuvarṇametacca palaṃ nāṣṭasuvarṇakam| dravyasya dviguṇatve syāt palamaṣṭasuvarṇakam|| akapa.

नैवाञ्जलौ न प्रसृते न पले न पलादधः। द्रवाणामौषधानां हि द्विगुणं मानमिष्यते॥ अकप.

naivāñjalau na prasṛte na pale na palādadhaḥ| dravāṇāmauṣadhānāṃ hi dviguṇaṃ mānamiṣyate|| akapa.

द्विगुणत्वे द्रवेषु स्यात् पलमष्टसुवणकम्। तेनैषां द्विगुणत्वेन क्रियामार्गो विरुध्यते॥ अकप.

dviguṇatve draveṣu syāt palamaṣṭasuvaṇakam| tenaiṣāṃ dviguṇatvena kriyāmārgo virudhyate|| akapa.

कुडवाद्यासु संज्ञासु द्रवाणां द्विगुणो विधिः। विद्यते ज्ञापकं चात्र चरकाचार्यदर्शितम्॥ अकप.

kuḍavādyāsu saṃjñāsu dravāṇāṃ dviguṇo vidhiḥ| vidyate jñāpakaṃ cātra carakācāryadarśitam|| akapa.

स्पष्टार्थमेव पठितमिदं कुष्ठचिकित्सिते। सलिलाढकेऽष्टभागे शेषे पूतो रसो ग्राह्यः॥ अकप.

spaṣṭārthameva paṭhitamidaṃ kuṣṭhacikitsite| salilāḍhake'ṣṭabhāge śeṣe pūto raso grāhyaḥ|| akapa.

ते च कषायाष्टपले चतुष्पलं सर्पिषश्च पक्तव्यम्। यावत्स्यादष्टपलं शेषं पेयं ततः कोष्णमिति॥ अकप.

te ca kaṣāyāṣṭapale catuṣpalaṃ sarpiṣaśca paktavyam| yāvatsyādaṣṭapalaṃ śeṣaṃ peyaṃ tataḥ koṣṇamiti|| akapa.

अष्टभागावशेषे तु पलानामष्टकद्वयम्। पलस्य द्विगुणे माने क्रियमाणे न युज्यते॥ अकप.

aṣṭabhāgāvaśeṣe tu palānāmaṣṭakadvayam| palasya dviguṇe māne kriyamāṇe na yujyate|| akapa.

द्विगुणे हि पले तत् स्यादेकमेव पलाष्टकम्। चतुष्पलं च दातव्यं यत् प्रोक्तं सह सर्पिसा॥ अकप.

dviguṇe hi pale tat syādekameva palāṣṭakam| catuṣpalaṃ ca dātavyaṃ yat proktaṃ saha sarpisā|| akapa.

पलस्य द्विगुणे माने तदप्यष्टपलं भवेत्। चतुःसुवर्णं हि पलं शुष्काणामिष्यते यतः॥ अकप.

palasya dviguṇe māne tadapyaṣṭapalaṃ bhavet| catuḥsuvarṇaṃ hi palaṃ śuṣkāṇāmiṣyate yataḥ|| akapa.

द्विगुणत्वात् द्रवाणां हि तत् स्यादष्टसुवर्णकम्। निरूहमात्रानिर्देश एवं सति च बाध्यते॥ अकप.

dviguṇatvāt dravāṇāṃ hi tat syādaṣṭasuvarṇakam| nirūhamātrānirdeśa evaṃ sati ca bādhyate|| akapa.

प्रसृतार्धं समारभ्य द्वादश प्रसृताः परम्। एषा मात्रा द्विगुणिता द्विगुणे प्रसृते भवेत्॥ अकप.

prasṛtārdhaṃ samārabhya dvādaśa prasṛtāḥ param| eṣā mātrā dviguṇitā dviguṇe prasṛte bhavet|| akapa.

निरूहमात्रा शास्त्रोक्ता द्वादशप्रसृतास्तथा। चत्वारिंशत् पलानि स्युरष्टाभिरधिकानि च॥ अकप.

nirūhamātrā śāstroktā dvādaśaprasṛtāstathā| catvāriṃśat palāni syuraṣṭābhiradhikāni ca|| akapa.

व्याध्यादिषु तु मध्येषु क्वाथस्याञ्जलिरिष्यते। अत्र सुश्रुतनिदशे क्वाथोऽयं द्विगुणो भवेत्॥ अकप.

vyādhyādiṣu tu madhyeṣu kvāthasyāñjaliriṣyate| atra suśrutanidaśe kvātho'yaṃ dviguṇo bhavet|| akapa.

स्वरसात् क्वथिताच्छीतात् कषायात् षट्पलं पिबेत्। यदुक्तं खरणादेन तद्द्वादशपलं भवेत्॥ अकप.

svarasāt kvathitācchītāt kaṣāyāt ṣaṭpalaṃ pibet| yaduktaṃ kharaṇādena taddvādaśapalaṃ bhavet|| akapa.

पैत्तिके पठ्यते गुल्मे सर्पिषश्च चतुष्पलम्। पिबेत् संमूर्छितं तेन गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः॥ अकप.

paittike paṭhyate gulme sarpiṣaśca catuṣpalam| pibet saṃmūrchitaṃ tena gulmaḥ śāmyati paittikaḥ|| akapa.

चतुष्पलं घृतस्येदं मात्राप्यष्टपलं भवेत्। स्वर्णक्षीर्यादिके योगे गोमूत्राञ्जलिरिष्यते॥ अकप.

catuṣpalaṃ ghṛtasyedaṃ mātrāpyaṣṭapalaṃ bhavet| svarṇakṣīryādike yoge gomūtrāñjaliriṣyate|| akapa.

अञ्जलेर्द्विगुणत्वाद्धि मात्रा साष्टपला भवेत्। गौल्मिके त्रायमाणाद्ये घृते च परिपठ्यते॥ अकप.

añjalerdviguṇatvāddhi mātrā sāṣṭapalā bhavet| gaulmike trāyamāṇādye ghṛte ca paripaṭhyate|| akapa.

रसस्यामलकेक्षूणां क्षीरस्य च घृतस्य च। पलानि पृथगष्टाष्टौ कृत्वा सम्यग्विपाचयेत्॥ अकप.

rasasyāmalakekṣūṇāṃ kṣīrasya ca ghṛtasya ca| palāni pṛthagaṣṭāṣṭau kṛtvā samyagvipācayet|| akapa.

अष्टौ प्रत्येकमेतानि स्युः षोडश पलानि तु। तस्मादेवंप्रकारेषु निर्देशेषु विरुध्यते॥ अकप.

aṣṭau pratyekametāni syuḥ ṣoḍaśa palāni tu| tasmādevaṃprakāreṣu nirdeśeṣu virudhyate|| akapa.

द्रवाणां द्विगुणं मानं तत्कार्यं कुडवादिषु। आर्द्रेष्वपि न सर्वेषु सद्यस्तेषूद्घृतेषु च॥ अकप.

dravāṇāṃ dviguṇaṃ mānaṃ tatkāryaṃ kuḍavādiṣu| ārdreṣvapi na sarveṣu sadyasteṣūdghṛteṣu ca|| akapa.

द्विगुणं मानमिच्छन्ति विशेषोऽत्र च कल्प्यते। शुष्काणि विनियुज्यन्ते दशमूलादिकानि हि॥ अकप.

dviguṇaṃ mānamicchanti viśeṣo'tra ca kalpyate| śuṣkāṇi viniyujyante daśamūlādikāni hi|| akapa.

तेष्वेव द्विगुणं मानं न सर्वेषूद्घृतेषु हि। आर्द्राणामेव येषां तु प्रसिद्धिमुपकल्पयेत्॥ अकप.

teṣveva dviguṇaṃ mānaṃ na sarveṣūdghṛteṣu hi| ārdrāṇāmeva yeṣāṃ tu prasiddhimupakalpayet|| akapa.

वासाघृते वृषघृते तैले साहचरे तथा। आर्द्राणां द्विगुणं मानमेवमादिषु नेष्यते॥ अकप.

vāsāghṛte vṛṣaghṛte taile sāhacare tathā| ārdrāṇāṃ dviguṇaṃ mānamevamādiṣu neṣyate|| akapa.

आर्द्राणामेव तेषां हि प्रयोगः शस्यते यतः। शतावरीमूलतुलाश्चतस्रो याः प्रकीर्तिताः॥ अकप.

ārdrāṇāmeva teṣāṃ hi prayogaḥ śasyate yataḥ| śatāvarīmūlatulāścatasro yāḥ prakīrtitāḥ|| akapa.

नै तत्र द्विगुणं मानं भिषग्भिः कैश्चिदाश्रितम्। वद्यबुद्धिविकासार्थमिदमन्यत् प्रकाश्यते॥ अकप.

nai tatra dviguṇaṃ mānaṃ bhiṣagbhiḥ kaiścidāśritam| vadyabuddhivikāsārthamidamanyat prakāśyate|| akapa.

क्वाथ्यानामौषधानां हि प्रमाणं यत्र नोदितम्। चतुर्गुणं च निर्दिष्टमन्यत् क्षीरादिकं द्रवम्॥ अकप.

kvāthyānāmauṣadhānāṃ hi pramāṇaṃ yatra noditam| caturguṇaṃ ca nirdiṣṭamanyat kṣīrādikaṃ dravam|| akapa.

कषायोऽप्यौषधानां हि तत्र कार्यश्चतुर्गुणः। उदाहरणमत्रेष्टं महाकल्याणकं घृतम्॥ अकप.

kaṣāyo'pyauṣadhānāṃ hi tatra kāryaścaturguṇaḥ| udāharaṇamatreṣṭaṃ mahākalyāṇakaṃ ghṛtam|| akapa.

एवमेवौषधानां हि प्रमाणं यत्र नोदितम्। द्विगुणं चापि निर्दिष्टमन्यत् क्षीरादिकं द्रवम्॥ अकप.

evamevauṣadhānāṃ hi pramāṇaṃ yatra noditam| dviguṇaṃ cāpi nirdiṣṭamanyat kṣīrādikaṃ dravam|| akapa.

कषायोऽप्यौषधानां हि द्विगुणस्तत्र युज्यते। वासादिकं ज्वरे प्रोक्तमत्रोदाहरणं स्मृतम्॥ अकप.

kaṣāyo'pyauṣadhānāṃ hi dviguṇastatra yujyate| vāsādikaṃ jvare proktamatrodāharaṇaṃ smṛtam|| akapa.

निर्दिष्टं क्षीरमन्यद्वा द्रवं यत्र चतुर्गुणम्। क्वाथौषधानां मानं च प्रोक्तं नोक्तं जलस्य तु॥ अकप.

nirdiṣṭaṃ kṣīramanyadvā dravaṃ yatra caturguṇam| kvāthauṣadhānāṃ mānaṃ ca proktaṃ noktaṃ jalasya tu|| akapa.

तत्रोषधिवशादेव सङ्ख्या क्वाथस्य गम्यते। चतुर्गुणोदका तत्र परिभाषा यदीष्यते॥ अकप.

tatroṣadhivaśādeva saṅkhyā kvāthasya gamyate| caturguṇodakā tatra paribhāṣā yadīṣyate|| akapa.

ततो द्रव्यसमस्तत्र कषायः परिकल्प्यते। यदा तु परिभाषेष्टा या षोडशगुणोदका॥ अकप.

tato dravyasamastatra kaṣāyaḥ parikalpyate| yadā tu paribhāṣeṣṭā yā ṣoḍaśaguṇodakā|| akapa.

100

चतुर्थशेषः क्वाथः स्यात्ततो द्रव्याच्चतुर्गुणः। अत्र साहचरं तैलमुदाहरणामिष्यते॥ अकप.

caturthaśeṣaḥ kvāthaḥ syāttato dravyāccaturguṇaḥ| atra sāhacaraṃ tailamudāharaṇāmiṣyate|| akapa.

101

यत्रौषधं कषायोऽपि द्रवं क्षीरादिकं त्रयम्। प्रमाणं तु तथा नोक्तं स्नेहस्योक्तं न वा भवेत्॥ अकप.

yatrauṣadhaṃ kaṣāyo'pi dravaṃ kṣīrādikaṃ trayam| pramāṇaṃ tu tathā noktaṃ snehasyoktaṃ na vā bhavet|| akapa.

102

तुल्यं क्वाथेन दातव्यं तत्र क्षीरादिकं द्रवम्। कर्तव्यं च तथा तत् स्याद्यथा स्नेहाच्चतुर्गुणम्॥ अकप.

tulyaṃ kvāthena dātavyaṃ tatra kṣīrādikaṃ dravam| kartavyaṃ ca tathā tat syādyathā snehāccaturguṇam|| akapa.

103

गौल्मिको मिश्रकस्नेह उदाहरणमत्र हि। एवं वै द्विगुणे स्नेहात् त्रिगुणे च प्रकीर्तिते॥ अकप.

gaulmiko miśrakasneha udāharaṇamatra hi| evaṃ vai dviguṇe snehāt triguṇe ca prakīrtite|| akapa.

104

क्षीरादिके द्रवे कार्यं कषायग्रहणं तथा। यथा कषायसहितं द्रवं स्यात्तच्चतुर्गुणम्॥ अकप.

kṣīrādike drave kāryaṃ kaṣāyagrahaṇaṃ tathā| yathā kaṣāyasahitaṃ dravaṃ syāttaccaturguṇam|| akapa.

105

अत्रोदाहरणं तत् स्याद्यथास्नेहाच्चतुर्गुणः। कषायः पठ्यते यत्र प्रमाणं चास्य नोदितम्॥ अकप.

atrodāharaṇaṃ tat syādyathāsnehāccaturguṇaḥ| kaṣāyaḥ paṭhyate yatra pramāṇaṃ cāsya noditam|| akapa.

106

चतुर्गुणं वाप्यधिकं प्रोक्तं क्षीरादिकं द्रवम्। तत्रापि च प्रयोक्तव्यं स्नेहात् क्वाथं चतुर्गुणम्॥ अकप.

caturguṇaṃ vāpyadhikaṃ proktaṃ kṣīrādikaṃ dravam| tatrāpi ca prayoktavyaṃ snehāt kvāthaṃ caturguṇam|| akapa.

107

पञ्चमूलकषायेण पिण्याकं बहुवार्षिकम्। पठ्यते वातरोगे तदुदाहरणमत्र हि॥ अकप.

pañcamūlakaṣāyeṇa piṇyākaṃ bahuvārṣikam| paṭhyate vātaroge tadudāharaṇamatra hi|| akapa.

108

बहूनि यत्र पठ्यन्ते क्वचित् स्नेहे द्रवाणि हि। बहूनामपि तेषां च परिमाणं न पठ्यते॥ अकप.

bahūni yatra paṭhyante kvacit snehe dravāṇi hi| bahūnāmapi teṣāṃ ca parimāṇaṃ na paṭhyate|| akapa.

109

सर्वेषां समुदायः स्यात्तत्र स्नेहाच्चतुर्गुणः। स्नेहपाकविधिं केचिदेवं समनुचक्षते॥ अकप.

sarveṣāṃ samudāyaḥ syāttatra snehāccaturguṇaḥ| snehapākavidhiṃ kecidevaṃ samanucakṣate|| akapa.

110

बहुष्वेकैकमिच्छन्ति केचित्तत्र समं द्रवम्। इत्येवं मतभेदात्तु यथा क्वाथविधौ तथा॥ अकप.

bahuṣvekaikamicchanti kecittatra samaṃ dravam| ityevaṃ matabhedāttu yathā kvāthavidhau tathā|| akapa.

111

चतुर्गुणोदकः पक्षो यदा तत्र समाश्रितः। बहुद्रव्यं किल स्नेहो वीर्यवाञ्छतपाकवत्॥ अकप.

caturguṇodakaḥ pakṣo yadā tatra samāśritaḥ| bahudravyaṃ kila sneho vīryavāñchatapākavat|| akapa.

112

अनयैवोपपत्या तु समुदायं चतुर्गुणम्। नेच्छन्ति केचित् प्रत्येकमाहुः स्नेहसमं द्रवम्॥ अकप.

anayaivopapatyā tu samudāyaṃ caturguṇam| necchanti kecit pratyekamāhuḥ snehasamaṃ dravam|| akapa.

113

ग्रहणीरौगिके स्नेहे पञ्चमूलाभयादिके। शुक्तेन मातुलुङ्गस्य स्वरसेनैवमादितः॥ अकप.

grahaṇīraugike snehe pañcamūlābhayādike| śuktena mātuluṅgasya svarasenaivamāditaḥ|| akapa.

114

उदाहरणमत्रास्ति यो वाप्यन्यो बहुद्रवः। श्लोकैरेषोणुतैलस्य कथ्यते पाकसंविधिः॥ अकप.

udāharaṇamatrāsti yo vāpyanyo bahudravaḥ| ślokaireṣoṇutailasya kathyate pākasaṃvidhiḥ|| akapa.

115

यस्य साधयितुं तैलं यावन्मात्रमभीप्सितम्। तत्रौषधानि तावन्ति दत्वा तोयं चतुर्गुणम्॥ अकप.

yasya sādhayituṃ tailaṃ yāvanmātramabhīpsitam| tatrauṣadhāni tāvanti datvā toyaṃ caturguṇam|| akapa.

116

कषायार्थं विपच्यन्ते यः कषायश्चतुर्गुणः। यावन्मात्रस्य तैलस्य दद्यात् पादावशेषितम्॥ अकप.

kaṣāyārthaṃ vipacyante yaḥ kaṣāyaścaturguṇaḥ| yāvanmātrasya tailasya dadyāt pādāvaśeṣitam|| akapa.

117

यावन्मात्रमसौ तैलात् कषायो नावतार्यते। चतुर्गुणोऽत्र किं तर्हि पाक्याद्दशगुणः कृतः॥ अकप.

yāvanmātramasau tailāt kaṣāyo nāvatāryate| caturguṇo'tra kiṃ tarhi pākyāddaśaguṇaḥ kṛtaḥ|| akapa.

118

चतुर्गुणेन तोयेन प्राप्तानि परिभाषया। क्वाथ्यानि यानि तान्यत्र पाक्याः शतगुणे जले॥ अकप.

caturguṇena toyena prāptāni paribhāṣayā| kvāthyāni yāni tānyatra pākyāḥ śataguṇe jale|| akapa.

119

क्वाथ्यन्ते परिभाषा तु शास्त्रवाक्येन बाधिता। इत्येवमणुतैलस्य कर्तव्यं सम्प्रसाधनम्॥ अकप.

kvāthyante paribhāṣā tu śāstravākyena bādhitā| ityevamaṇutailasya kartavyaṃ samprasādhanam|| akapa.

अथ प्रथमोऽध्यायः

1.2

अथातो वमनकल्पं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अक

athāto vamanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aka

1.3

वमनद्रव्याणां मदनजीमूतकेक्ष्वाकुद्विकोशातकीकुटजफलानि श्रेष्ठानि तेष्वपि मदनफलम्॥ अक

vamanadravyāṇāṃ madanajīmūtakekṣvākudvikośātakīkuṭajaphalāni śreṣṭhāni teṣvapi madanaphalam|| aka

1.4

दोषदूष्यादिवशाच्चैषामेतत्कल्पनानां च प्राधान्यम्॥ अक

doṣadūṣyādivaśāccaiṣāmetatkalpanānāṃ ca prādhānyam|| aka

1.5

दोषादीनामेव चातिबह्ववस्थाभेदाद्वमनादिषु कल्पनानां व्यापदां साधनानां च यदसङ्ख्येयत्वमतो बुद्धिमतां विकल्पमार्गप्रदर्शनार्थमुदाहरणमात्रं कल्पसिद्धिस्थानमुपदेक्ष्यते॥ अक

doṣādīnāmeva cātibahvavasthābhedādvamanādiṣu kalpanānāṃ vyāpadāṃ sādhanānāṃ ca yadasaṅkhyeyatvamato buddhimatāṃ vikalpamārgapradarśanārthamudāharaṇamātraṃ kalpasiddhisthānamupadekṣyate|| aka

1.6

अथ वसन्तग्रीष्मयोरन्तरे प्रशस्तेऽहनि मुहूर्ते च नातिहरितपाण्डूनि मदनफलान्यादाय तानि प्रमृज्य कुशमूटके बध्वा गोमयेनालिप्य यवबुसमाषशालिव्रीहिकुलत्थमुद्गान्यतमराशावष्टरात्रमुषितान्युद्धृत्यातपे शोषयेत्। सुशुष्काणां पिप्पलीरुद् वृत्य दधिघृतमधुपललमृदिताः पुनः शोषयित्वा नवं कलशमरजस्कमाकण्ठं पूरयित्वा सुगुप्तं निधापयेत्॥ अक

atha vasantagrīṣmayorantare praśaste'hani muhūrte ca nātiharitapāṇḍūni madanaphalānyādāya tāni pramṛjya kuśamūṭake badhvā gomayenālipya yavabusamāṣaśālivrīhikulatthamudgānyatamarāśāvaṣṭarātramuṣitānyuddhṛtyātape śoṣayet| suśuṣkāṇāṃ pippalīrud vṛtya dadhighṛtamadhupalalamṛditāḥ punaḥ śoṣayitvā navaṃ kalaśamarajaskamākaṇṭhaṃ pūrayitvā suguptaṃ nidhāpayet|| aka

1.7

ततः प्रयोगकाले तासां फलपिप्पलीनामन्तर्नखमुष्टिं यावद्वा साधु मन्येत तावज्जर्जरीकृत्य यष्टीमधुककषाये कोविदारकच्छुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पीप्रत्यक्पुष्प्यन्यतमकषाये वा रात्रिमुषितं विमृदितं पूतं सूत्रोक्तविधिना पाययेत्। श्लेष्मज्वरगुल्मप्रतिश्यायान्तर्विद्रधिषु विशेषेण पुनः पुनरापित्तागमनात्। तेन साधु वमति॥ अक

tataḥ prayogakāle tāsāṃ phalapippalīnāmantarnakhamuṣṭiṃ yāvadvā sādhu manyeta tāvajjarjarīkṛtya yaṣṭīmadhukakaṣāye kovidārakacchudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpīpratyakpuṣpyanyatamakaṣāye vā rātrimuṣitaṃ vimṛditaṃ pūtaṃ sūtroktavidhinā pāyayet| śleṣmajvaragulmapratiśyāyāntarvidradhiṣu viśeṣeṇa punaḥ punarāpittāgamanāt| tena sādhu vamati|| aka

1.8

फलपिप्पलीनां चूर्णं वा स्वक्वाथभावितं त्रिभागत्रिफलाचूर्णं कोविदारादिनिर्यूहेण बलवत्कफप्रसेकापच्यर्बुदग्रन्थिज्वरोदरारोचकेषु पिबेत्॥ अक

phalapippalīnāṃ cūrṇaṃ vā svakvāthabhāvitaṃ tribhāgatriphalācūrṇaṃ kovidārādiniryūheṇa balavatkaphaprasekāpacyarbudagranthijvarodarārocakeṣu pibet|| aka

1.9

फलमज्जचूर्णं वा जीमूतादिनिर्यूहेण पित्ते कफस्थानगते॥ अक

phalamajjacūrṇaṃ vā jīmūtādiniryūheṇa pitte kaphasthānagate|| aka

1.10

फलमज्जसिद्धं वा पयस्तस्मिन्नेव वा यवागूमधोभागे रक्तपित्ते हृद्दाहे च॥ अक

phalamajjasiddhaṃ vā payastasminneva vā yavāgūmadhobhāge raktapitte hṛddāhe ca|| aka

1.11

तस्य वा पयसः शीतस्य सन्तानिकाञ्जलिं पित्ते प्रकुपिते उरसि कण्ठे हृदये च तनुकफोपदिग्धे॥ अक

tasya vā payasaḥ śītasya santānikāñjaliṃ pitte prakupite urasi kaṇṭhe hṛdaye ca tanukaphopadigdhe|| aka

1.12

तज्जं वा दधि दध्युत्तरं वा कफच्छर्दिप्रसेकतमकेषु। तस्माद्वा पयसो नवनीतमुत्पन्नं फलादिषट्कक्वाथसिद्धं कफाभिभूतेऽग्नौ शुष्यच्छरीरे च॥ अक

tajjaṃ vā dadhi dadhyuttaraṃ vā kaphacchardiprasekatamakeṣu| tasmādvā payaso navanītamutpannaṃ phalādiṣaṭkakvāthasiddhaṃ kaphābhibhūte'gnau śuṣyaccharīre ca|| aka

1.13

फलमज्जचूर्णमिश्रेण वारग्वधादि द्रव्याणां घोण्टनिम्बबाणवर्जानां ससोमवल्कपञ्चकोलकानामन्यतमस्य निर्यूहेण साधितं लेहमुपयुञ्जीत॥ अक

phalamajjacūrṇamiśreṇa vāragvadhādi dravyāṇāṃ ghoṇṭanimbabāṇavarjānāṃ sasomavalkapañcakolakānāmanyatamasya niryūheṇa sādhitaṃ lehamupayuñjīta|| aka

1.14

फलमज्जचूर्णमिश्रेण वा रेणुकैलाशताह्वाकुस्तुम्बुरुतगरकृष्ठत्वक्चोरकमरुबकागरुगुग्गुलुवालकश्रीवेष्टकपरिपेलवमांसीशैलेयस्थौणेयकसुरसारेवतपूत्यशोकरोहिणीनां द्वाविंशतेरन्यतमस्य कषायेण साधितामुत्कारिकां मोदकं वा भक्षयेत्॥ अक

phalamajjacūrṇamiśreṇa vā reṇukailāśatāhvākustumburutagarakṛṣṭhatvakcorakamarubakāgarugugguluvālakaśrīveṣṭakaparipelavamāṃsīśaileyasthauṇeyakasurasārevatapūtyaśokarohiṇīnāṃ dvāviṃśateranyatamasya kaṣāyeṇa sādhitāmutkārikāṃ modakaṃ vā bhakṣayet|| aka

1.15

फलपिप्पलीस्वरसकषायपरिपीतैर्वा तिलशालितण्डुलपिष्टैस्तत्कषायोपसृष्टैः सुरसादिद्रव्यान्यतमनिर्यूहोपसृष्टैर्वा शष्कुलीरपूपानन्यान् वा भक्ष्यान् साधयित्वा भक्षयेत्॥ अक

phalapippalīsvarasakaṣāyaparipītairvā tilaśālitaṇḍulapiṣṭaistatkaṣāyopasṛṣṭaiḥ surasādidravyānyatamaniryūhopasṛṣṭairvā śaṣkulīrapūpānanyān vā bhakṣyān sādhayitvā bhakṣayet|| aka

1.16

फलपिप्पलीनां वा भल्लातकविधिस्रुतं स्वरसमादर्वीप्रलेपात् पक्त्वा लेहयेत्। अन्नपानेषु वा तं लेहमवचारयेत्। तत्कषायैरेव चान्नपानानि कल्पयेत्॥ अक

phalapippalīnāṃ vā bhallātakavidhisrutaṃ svarasamādarvīpralepāt paktvā lehayet| annapāneṣu vā taṃ lehamavacārayet| tatkaṣāyaireva cānnapānāni kalpayet|| aka

1.17

फलमज्जक्वाथं वा वत्सकादिप्रतिवापं निम्बरूपिकान्यतरकषायोपसर्जनं सन्तर्पणोत्थसर्वश्लेष्मव्याधिहरम्॥ अक

phalamajjakvāthaṃ vā vatsakādiprativāpaṃ nimbarūpikānyatarakaṣāyopasarjanaṃ santarpaṇotthasarvaśleṣmavyādhiharam|| aka

1.18

फलपिप्पलीनां वा फलादिनिर्यूहेणैकविंशतिकृत्वः सुभावितानां कुसुमरजःसदृशेन चूर्णेनावचूर्णयेत् सरसि सरोरुहं बृहत्सायाह्ने तद्रात्रिमुषितं प्रभाते पुनरवचूर्णितमुद् वृत्य हरिद्राकृसराक्षरियवागूनामन्य तमं सैन्धवगुडफाणितोपेतमाकण्ठं पीतवानुपजिघ्रेत्। सुकुमारः समुचितसुरभिर्गन्धसम्पदुत्क्लिष्टकफपित्तो भेषजद्वेषी च तथा हि सुखेन छर्दयति॥ अक

phalapippalīnāṃ vā phalādiniryūheṇaikaviṃśatikṛtvaḥ subhāvitānāṃ kusumarajaḥsadṛśena cūrṇenāvacūrṇayet sarasi saroruhaṃ bṛhatsāyāhne tadrātrimuṣitaṃ prabhāte punaravacūrṇitamud vṛtya haridrākṛsarākṣariyavāgūnāmanya tamaṃ saindhavaguḍaphāṇitopetamākaṇṭhaṃ pītavānupajighret| sukumāraḥ samucitasurabhirgandhasampadutkliṣṭakaphapitto bheṣajadveṣī ca tathā hi sukhena chardayati|| aka

1.19

एतेन सर्वमाल्यगन्धप्रावरणपटा व्याख्याताः। एवमेव च फलाभावे मदनपुष्पाणि शलटूनि च कल्पयेत्। इति फलविधानमुक्तम्॥ अक

etena sarvamālyagandhaprāvaraṇapaṭā vyākhyātāḥ| evameva ca phalābhāve madanapuṣpāṇi śalaṭūni ca kalpayet| iti phalavidhānamuktam|| aka

1.20

एवं च जीमूतादीनपि कल्पयेत्। विशेषतस्तु ज्वरश्वासहिध्मादिषु जीमूतकम्॥ अक

evaṃ ca jīmūtādīnapi kalpayet| viśeṣatastu jvaraśvāsahidhmādiṣu jīmūtakam|| aka

1.21

तत्र पुष्पेषु क्षीरम्। फलेषु क्षीरपेयाम्। लोमशेषु सन्तानिकाम्। निर्लोमकेषु दधि दध्युत्तरं वा। हरितपाण्डुषु क्षीरं दध्यम्लं वा। तत्कषायसंसृष्टां पर्यागतानां जीर्णानां जीमूतकफलानां शुष्काणां चूर्णं पयसा वातपित्ते पिबेत्॥ अक

tatra puṣpeṣu kṣīram| phaleṣu kṣīrapeyām| lomaśeṣu santānikām| nirlomakeṣu dadhi dadhyuttaraṃ vā| haritapāṇḍuṣu kṣīraṃ dadhyamlaṃ vā| tatkaṣāyasaṃsṛṣṭāṃ paryāgatānāṃ jīrṇānāṃ jīmūtakaphalānāṃ śuṣkāṇāṃ cūrṇaṃ payasā vātapitte pibet|| aka

1.22

द्वित्राणि वापोथ्यारग्वधादीनां नवानामन्यतमस्य पटोल्या वा निर्यूहेणासुतानि मथित्वा पित्तश्लेष्मजे ज्वरे। जीमूतचूर्णं कल्कं वा शीताम्बुना पित्तजे। तदेवोष्णेन वातकफजे कफजे वा॥ अक

dvitrāṇi vāpothyāragvadhādīnāṃ navānāmanyatamasya paṭolyā vā niryūheṇāsutāni mathitvā pittaśleṣmaje jvare| jīmūtacūrṇaṃ kalkaṃ vā śītāmbunā pittaje| tadevoṣṇena vātakaphaje kaphaje vā|| aka

1.23

जीवकर्षभकेक्षुशतावरीणामन्यतमस्य स्वरसेन वातपित्तजे। अथवा पूर्ववत् सिद्धं घृतम्॥ अक

jīvakarṣabhakekṣuśatāvarīṇāmanyatamasya svarasena vātapittaje| athavā pūrvavat siddhaṃ ghṛtam|| aka

1.24

इक्ष्वाकुस्तु विशेषेण कासश्वासज्वरच्छर्दिविषश्लेष्मरोगेषूपयोज्यः। तस्यापुष्पफलस्य प्रवालैः शृतं क्षीरमुद्रिक्तपित्ते कफज्वरे॥ अक

ikṣvākustu viśeṣeṇa kāsaśvāsajvaracchardiviṣaśleṣmarogeṣūpayojyaḥ| tasyāpuṣpaphalasya pravālaiḥ śṛtaṃ kṣīramudriktapitte kaphajvare|| aka

1.25

पुष्पादिषु च सुतरां जीमूतवत् प्रयोगाः। इक्ष्वाकुफलस्वरसं वा त्रिगुणक्षीरसाधितमुरस्थिते कफे पीनसे स्वरसादे वा वमनार्थी पिबेत्। जीर्णे वा समुद्वृतबीजे क्षीरं प्रक्षिपेत्। तत्र जातं दधि श्लेष्मकासश्वासच्छर्दिषु॥ अक

puṣpādiṣu ca sutarāṃ jīmūtavat prayogāḥ| ikṣvākuphalasvarasaṃ vā triguṇakṣīrasādhitamurasthite kaphe pīnase svarasāde vā vamanārthī pibet| jīrṇe vā samudvṛtabīje kṣīraṃ prakṣipet| tatra jātaṃ dadhi śleṣmakāsaśvāsacchardiṣu|| aka

1.26

इक्ष्वाकुबीजानि वा छागक्षीरभावितानि विषगुल्मोदरगरगण्डग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदेषु इक्ष्वाकुफलमध्यं वा मस्तुना कुष्ठविषपाण्ड्वामयेषु। तद्विपक्वं वा तक्रं समधुसैन्धवम्। तदेव वा मध्यं सगुडपललं भक्षयेत्॥ अक

ikṣvākubījāni vā chāgakṣīrabhāvitāni viṣagulmodaragaragaṇḍagranthyarbudaślīpadeṣu ikṣvākuphalamadhyaṃ vā mastunā kuṣṭhaviṣapāṇḍvāmayeṣu| tadvipakvaṃ vā takraṃ samadhusaindhavam| tadeva vā madhyaṃ saguḍapalalaṃ bhakṣayet|| aka

1.27

इक्ष्वाकुफलतैलं वा पिबेत्। तत्फलस्वरसभावितैर्वा सक्तुभिर्मन्थं श्लेष्मज्वरकासकण्ठरोगारोचकेषु। इक्ष्वाकुकल्कं वा मांसरसेन वातकफगुल्मप्रसक्तज्वरेषु॥ अक

ikṣvākuphalatailaṃ vā pibet| tatphalasvarasabhāvitairvā saktubhirmanthaṃ śleṣmajvarakāsakaṇṭharogārocakeṣu| ikṣvākukalkaṃ vā māṃsarasena vātakaphagulmaprasaktajvareṣu|| aka

1.28

बिल्वमूलद्विप्रस्थक्वाथेन वा तुम्बीबीजानि क्वाथयेत् ततस्तस्मिन् त्रिभागेन घृतम्। घृतसमानि च पिष्ट्वा तुम्बीबीजानि। तदर्धांशानि च प्रत्येकं जीमूतमहाजालिनीवत्सककृतवेधनानि। क्वाथतुल्यमावपेत् त्रिकटुकम्। पुनरधिश्रित्य लेहं साधयेत्तमवलिह्य प्रमथ्यामनुपिबेत्॥ अक

bilvamūladviprasthakvāthena vā tumbībījāni kvāthayet tatastasmin tribhāgena ghṛtam| ghṛtasamāni ca piṣṭvā tumbībījāni| tadardhāṃśāni ca pratyekaṃ jīmūtamahājālinīvatsakakṛtavedhanāni| kvāthatulyamāvapet trikaṭukam| punaradhiśritya lehaṃ sādhayettamavalihya pramathyāmanupibet|| aka

1.29

अयमेव च कल्पः काश्मर्यादिषु चतुर्षु महापञ्चमूलाङ्गेषु पृथक् पृथगुक्तो वेदितव्यः॥ अक

ayameva ca kalpaḥ kāśmaryādiṣu caturṣu mahāpañcamūlāṅgeṣu pṛthak pṛthagukto veditavyaḥ|| aka

1.30

धामार्गवो विशेषेण गरगुल्मोदरकासकफसञ्चयोत्थरोगेषु स्थिरेषु गुरुषु च श्लेष्माशयस्थे वातश्लेष्मणि च कण्ठाश्रये प्रकल्प्यः। जीवनीयान्यतमचूर्णसंयुक्तान् समधुशर्करांस्तत्कषायैर्लेहान् पित्तोपसर्जने श्लेष्मणि विदध्यात्॥ अक

dhāmārgavo viśeṣeṇa garagulmodarakāsakaphasañcayottharogeṣu sthireṣu guruṣu ca śleṣmāśayasthe vātaśleṣmaṇi ca kaṇṭhāśraye prakalpyaḥ| jīvanīyānyatamacūrṇasaṃyuktān samadhuśarkarāṃstatkaṣāyairlehān pittopasarjane śleṣmaṇi vidadhyāt|| aka

1.31

सुमनःसौमनस्यायनीहरिद्राचोरकहैमवतीमहासहाक्षुद्रसहावृश्चीवबिम्बीपुनर्नवकासमर्दान्यतमकषायेण वा धामार्गवफलमेकं द्वे वा मनोविकारेषु॥ अक

sumanaḥsaumanasyāyanīharidrācorakahaimavatīmahāsahākṣudrasahāvṛścīvabimbīpunarnavakāsamardānyatamakaṣāyeṇa vā dhāmārgavaphalamekaṃ dve vā manovikāreṣu|| aka

1.32

कृतवेधनमत्यर्थकटुतीक्ष्णोष्णं सुतरां गरोदरगुल्मप्लीहपाण्डुरोगश्वयथुषु कल्पयेत्॥ अक

kṛtavedhanamatyarthakaṭutīkṣṇoṣṇaṃ sutarāṃ garodaragulmaplīhapāṇḍurogaśvayathuṣu kalpayet|| aka

1.33

कुटजफलं पुनः सुकुमारेषूल्बणास्रपित्तकफेषु वातशोणितविसर्पज्वरकुष्ठादिषु च योजयेत्। कुटजफलचूर्णान्यर्कक्षीरेण सप्ताहं भावयित्वा जीवककषायेण पिबेत्। फलजीमूतकेक्ष्वाकुजीवन्तीमूलान्यतमकषायेण वा सर्षपमधूकलवणान्यतमाम्भसा वा कुटजफलचूर्णं कृसरया वा वमनाय कल्पयेदिति। भवति चात्र॥ अक

kuṭajaphalaṃ punaḥ sukumāreṣūlbaṇāsrapittakapheṣu vātaśoṇitavisarpajvarakuṣṭhādiṣu ca yojayet| kuṭajaphalacūrṇānyarkakṣīreṇa saptāhaṃ bhāvayitvā jīvakakaṣāyeṇa pibet| phalajīmūtakekṣvākujīvantīmūlānyatamakaṣāyeṇa vā sarṣapamadhūkalavaṇānyatamāmbhasā vā kuṭajaphalacūrṇaṃ kṛsarayā vā vamanāya kalpayediti| bhavati cātra|| aka

अथ द्वितीयोऽध्यायः

2.2

अथातो विरेचनकल्पं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अक

athāto virecanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aka

2.3

विरेचनद्रव्याणां मूलेषु त्रिवृत्। त्वक्षु तिल्वकः। क्षीरेषु स्नुही। फलेषु हरीतकी प्रधानानि। त्रिवृतायाः खलु द्विविधं मूलमरुणं श्यावं च। तत्रारुणं कषायमधुरं विपाके कटुकं रूक्षं श्लेष्मपित्तहरं कल्पनांविशेषात् पुनः सर्वव्याधिप्रशमनम्। सुखविरेचनत्वात् शिशुस्थविरसुकुमारमृदुकोष्ठेषु प्रशस्तं त्रिवृच्छब्दवाच्यं च॥ अक

virecanadravyāṇāṃ mūleṣu trivṛt| tvakṣu tilvakaḥ| kṣīreṣu snuhī| phaleṣu harītakī pradhānāni| trivṛtāyāḥ khalu dvividhaṃ mūlamaruṇaṃ śyāvaṃ ca| tatrāruṇaṃ kaṣāyamadhuraṃ vipāke kaṭukaṃ rūkṣaṃ śleṣmapittaharaṃ kalpanāṃviśeṣāt punaḥ sarvavyādhipraśamanam| sukhavirecanatvāt śiśusthavirasukumāramṛdukoṣṭheṣu praśastaṃ trivṛcchabdavācyaṃ ca|| aka

2.4

इतरदपि तस्मात् गुणैः किञ्चिदूनं तीक्ष्णं कण्ठहृदयकर्षणं मूर्छासम्मोहकृदाशु दोषहरत्वात् बहुदोषक्लेशक्षमक्रूरकोष्ठेषु प्रशस्तं श्यामाशब्दवाच्यं च॥ अक

itaradapi tasmāt guṇaiḥ kiñcidūnaṃ tīkṣṇaṃ kaṇṭhahṛdayakarṣaṇaṃ mūrchāsammohakṛdāśu doṣaharatvāt bahudoṣakleśakṣamakrūrakoṣṭheṣu praśastaṃ śyāmāśabdavācyaṃ ca|| aka

2.5

अथ तयोर्मूलमतिर्यग्विसृतं गम्भीरानुगतं श्लक्ष्णमाहरेत्। ततस्त्वचं शोषयित्वा सम्यक् सुगुप्तं स्थापयेत्॥ अक

atha tayormūlamatiryagvisṛtaṃ gambhīrānugataṃ ślakṣṇamāharet| tatastvacaṃ śoṣayitvā samyak suguptaṃ sthāpayet|| aka

2.6

तच्चूर्णं शुण्ठीसैन्धवयुक्तमम्लैर्मांसरसेन वा पिबेद्वातामयेषु। क्षीरक्षौद्रद्राक्षेक्षुकाश्मर्यस्वरससर्पिःस्वादुद्रव्यक्वाथैः सशर्करं पित्तोत्थेषु। मूत्रक्सौद्रद्राक्षारिष्टपीलुरसत्रिफलापञ्चकोलक्वाथैर्व्योषचूर्णानुविद्धं कफजेषु॥ अक

taccūrṇaṃ śuṇṭhīsaindhavayuktamamlairmāṃsarasena vā pibedvātāmayeṣu| kṣīrakṣaudradrākṣekṣukāśmaryasvarasasarpiḥsvādudravyakvāthaiḥ saśarkaraṃ pittottheṣu| mūtraksaudradrākṣāriṣṭapīlurasatriphalāpañcakolakvāthairvyoṣacūrṇānuviddhaṃ kaphajeṣu|| aka

2.7

एभिरेव च द्रव्यैर्यथास्वं घृतशर्कराद्राक्षेक्षुरसतुगाक्षीरीमधुराणि मातुलुङ्गदाडिमामलककोलकरमर्दकपित्थरसतक्राम्लानि सैन्धवलवणानि व्योषतीक्ष्णानि विविधवेशवारपरिपूरितानि सहकाररसत्रिजातनागकेसरकर्पूरसुरभीणि लेहगुटिकामोदकभक्ष्यभोज्यान्युपकल्पयेदिति। भवति चात्र॥ अक

ebhireva ca dravyairyathāsvaṃ ghṛtaśarkarādrākṣekṣurasatugākṣīrīmadhurāṇi mātuluṅgadāḍimāmalakakolakaramardakapittharasatakrāmlāni saindhavalavaṇāni vyoṣatīkṣṇāni vividhaveśavāraparipūritāni sahakārarasatrijātanāgakesarakarpūrasurabhīṇi lehaguṭikāmodakabhakṣyabhojyānyupakalpayediti| bhavati cātra|| aka

2.8

त्रिवृत्कल्ककषायेण साधितः ससितो हिमः। मधुत्रिजातसंयुक्तो लेहो हृद्यं विरेचनम्॥ अक

trivṛtkalkakaṣāyeṇa sādhitaḥ sasito himaḥ| madhutrijātasaṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam|| aka

2.9

अजगन्धा तुगाक्सीरी विदारी शर्करा त्रिवृत्। चूर्णितं मधुसर्पिर्भ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते। सन्निपातज्वरस्तम्भपिपासादाहपीडितः॥ अक

ajagandhā tugāksīrī vidārī śarkarā trivṛt| cūrṇitaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate| sannipātajvarastambhapipāsādāhapīḍitaḥ|| aka

2.10

लिम्पेदन्तस्त्रिवृतया द्विधाकृत्वेक्षुगण्डिकाम्। एकीकृत्य च तत्स्विन्नं पुटपाकेन भक्षयेत्॥ अक

limpedantastrivṛtayā dvidhākṛtvekṣugaṇḍikām| ekīkṛtya ca tatsvinnaṃ puṭapākena bhakṣayet|| aka

2.11

त्वगेलाभ्यां समा नीली तैस्त्रिवृत्तश्च शर्करा। चूर्णं फलरसक्षौद्रसक्तुभिस्तर्पणं पिबेत्॥ अक

tvagelābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaśca śarkarā| cūrṇaṃ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṃ pibet|| aka

2.12

वातपित्तकफोत्थेषु रोगेष्वल्पानलेषु च। नरेषु सुकुमारेषु निरपायं विरेचनम्॥ अक

vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣu ca| nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ virecanam|| aka

2.13

विडङ्गतण्डुलवरायावशूककणास्त्रिवृत्। सर्वतोऽर्धेन तल्लीढं मध्वाज्येन गुडेन वा॥ अक

viḍaṅgataṇḍulavarāyāvaśūkakaṇāstrivṛt| sarvato'rdhena tallīḍhaṃ madhvājyena guḍena vā|| aka

2.14

गुल्मं प्लीहोदरं कासं हलीमकमरोचकम्। कफवातकृतांश्चान्यान् परिमार्ष्टिगदान् बहून्॥ अक

gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakamarocakam| kaphavātakṛtāṃścānyān parimārṣṭigadān bahūn|| aka

2.15

विडङ्गपिप्पलीमूलत्रिफलाधान्यचित्रकान्। मरिचेन्द्रयवाजाजीपिप्पलीहस्तिपिप्पलीः॥ अक

viḍaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān| maricendrayavājājīpippalīhastipippalīḥ|| aka

2.16

दीप्यकं पञ्चलवणं चूर्णितं कार्षिकं पृथक्। तिलतैलत्रिवृच्चूर्णभागौ चाष्टपलोन्मितौ॥ अक

dīpyakaṃ pañcalavaṇaṃ cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak| tilatailatrivṛccūrṇabhāgau cāṣṭapalonmitau|| aka

2.17

धात्रीफलरसप्रस्थांस्त्रीन् गुडार्धतुलान्वितान्। पक्त्वा मृद्वग्निना खादेत्ततो मात्रामयन्त्रणः॥ अक

dhātrīphalarasaprasthāṃstrīn guḍārdhatulānvitān| paktvā mṛdvagninā khādettato mātrāmayantraṇaḥ|| aka

2.18

कुष्ठार्शःकामलागुल्ममेहोदरभगन्दरान्। ग्रहणीपाण्डुरोगांश्च हन्ति पुंसवनश्च सः॥ अक

kuṣṭhārśaḥkāmalāgulmamehodarabhagandarān| grahaṇīpāṇḍurogāṃśca hanti puṃsavanaśca saḥ|| aka

2.19

गुडः कल्याणको नाम सर्वर्तुषु च यौगिकः। व्योषत्रिजातकाम्भोदकृमिघ्नामलकैस्त्रिवृत्॥ अक

guḍaḥ kalyāṇako nāma sarvartuṣu ca yaugikaḥ| vyoṣatrijātakāmbhodakṛmighnāmalakaistrivṛt|| aka

2.20

सर्वैः समा समसिता क्षौद्रेण गुटिकाः कृताः। मूत्रकृच्छ्रज्वरच्छर्दिकासशोषभ्रमक्षये। तापे पाण्ड्वामयेऽल्पेग्नौ शस्ताः सर्वविषेषु च॥ अक

sarvaiḥ samā samasitā kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtāḥ| mūtrakṛcchrajvaracchardikāsaśoṣabhramakṣaye| tāpe pāṇḍvāmaye'lpegnau śastāḥ sarvaviṣeṣu ca|| aka

2.21

त्रिवृता कौटजं बीजं पिप्पली विश्वभेषजम्। क्षौद्रद्राक्षारसोपेतं वर्षाकाले विरेचनम्॥ अक

trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam| kṣaudradrākṣārasopetaṃ varṣākāle virecanam|| aka

2.22

त्रिवृद्दुरालभामुस्ताशर्करोदीच्यचन्दनम्। द्राक्षाम्बुना सयष्ट्याह्वसातलं जलदात्यये॥ अक

trivṛddurālabhāmustāśarkarodīcyacandanam| drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṃ jaladātyaye|| aka

2.23

त्रिवृतां चित्रकं पाठामजाजीं सरलं वचाम्। स्वर्णक्षीरीं च हेमन्ते चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्॥ अक

trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām| svarṇakṣīrīṃ ca hemante cūrṇamuṣṇāmbunā pibet|| aka

2.24

त्रिवृता शर्करातुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम्॥ अक

trivṛtā śarkarātulyā grīṣmakāle virecanam|| aka

2.25

त्रिवृत्त्रायन्तिहपुषासातलाकटुरोहिणीः। स्वर्णक्षीरीं च संचूर्ण्य गोमूत्रे भावयेत्त्र्यहम्। एष सर्वर्तुको योगः स्निग्धानां मलदोषहृत्॥ अक

trivṛttrāyantihapuṣāsātalākaṭurohiṇīḥ| svarṇakṣīrīṃ ca saṃcūrṇya gomūtre bhāvayettryaham| eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahṛt|| aka

2.26

श्यामात्रिवृद्दुरालम्भाहास्तिपिप्पलिवत्सकम्। नीलिनीकटुकामुस्ताश्रेष्ठायुक्तं सुचूर्णितम्। रसाज्योष्णाम्बुभिः शस्तं रूक्षाणामपि सर्वदा॥ अक

śyāmātrivṛddurālambhāhāstipippalivatsakam| nīlinīkaṭukāmustāśreṣṭhāyuktaṃ sucūrṇitam| rasājyoṣṇāmbubhiḥ śastaṃ rūkṣāṇāmapi sarvadā|| aka

2.27

त्र्यूषणं त्रिफला हिङ्गु कार्षिकं त्रिवृतापलम्। सौवर्चलार्धकर्षं च पलार्धं चाम्लवेतसात्॥ अक

tryūṣaṇaṃ triphalā hiṅgu kārṣikaṃ trivṛtāpalam| sauvarcalārdhakarṣaṃ ca palārdhaṃ cāmlavetasāt|| aka

2.28

तच्चूर्णं शर्करातुल्यं मण्डेनाम्लेन वा पिबेत्। गुल्मपार्श्वार्तिनुत् सिद्धं जीर्णे चास्मिन्रसौदनम्॥ अक

taccūrṇaṃ śarkarātulyaṃ maṇḍenāmlena vā pibet| gulmapārśvārtinut siddhaṃ jīrṇe cāsminrasaudanam|| aka

2.29

त्रिवृतात्रिफलादन्तीसातलाव्योषसैन्धवैः। प्रकल्प्य चूर्णं सप्ताहं भाव्यमामलकाद्रसे। तद्योज्यं तर्पणे यूषे पिशिते रागयुक्तिषु॥ अक

trivṛtātriphalādantīsātalāvyoṣasaindhavaiḥ| prakalpya cūrṇaṃ saptāhaṃ bhāvyamāmalakādrase| tadyojyaṃ tarpaṇe yūṣe piśite rāgayuktiṣu|| aka

2.30

तुल्याम्लं त्रिवृताकल्कसिद्धं गुल्महरं घृतम्। श्यामात्रिवृत्कषायेण सिद्धं सर्पिः पयोऽपि वा॥ अक

tulyāmlaṃ trivṛtākalkasiddhaṃ gulmaharaṃ ghṛtam| śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa siddhaṃ sarpiḥ payo'pi vā|| aka

2.31

त्रिवृन्मुष्टींस्तु सनखानष्टौ द्रोणेऽम्भसः पचेत्। पादशेषं कषायं तं पूतं गुडतुलायुतम्॥ अक

trivṛnmuṣṭīṃstu sanakhānaṣṭau droṇe'mbhasaḥ pacet| pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ guḍatulāyutam|| aka

2.32

स्निग्धे स्थाप्यं घटे क्षौद्रपिप्पलीफलचित्रकैः। लिप्ते मासे गते पीतं पाण्डुश्वयथुगुल्मजित्॥ अक

snigdhe sthāpyaṃ ghaṭe kṣaudrapippalīphalacitrakaiḥ| lipte māse gate pītaṃ pāṇḍuśvayathugulmajit|| aka

2.33

सुरा वा त्रिवृतापादाकण्वा तत्क्वाथसंयुता। यवैः श्यामात्रिवृत्क्वाथस्विन्नैः कुल्माषमम्भसा। आसुतं षडहं पल्ले जातं सौवीरकं पिबेत्॥ अक

surā vā trivṛtāpādākaṇvā tatkvāthasaṃyutā| yavaiḥ śyāmātrivṛtkvāthasvinnaiḥ kulmāṣamambhasā| āsutaṃ ṣaḍahaṃ palle jātaṃ sauvīrakaṃ pibet|| aka

2.34

भृष्टान्वा सतुषान्शुष्कान्यवांस्तच्चूर्णसंयुतान्। आसुतानम्भसा तद्वत् पिबेज्जातं तुषोदकम्॥ अक

bhṛṣṭānvā satuṣānśuṣkānyavāṃstaccūrṇasaṃyutān| āsutānambhasā tadvat pibejjātaṃ tuṣodakam|| aka

2.35

ज्वरहृद्रोगवातासृगुदावर्तादिरोगिषु। राजवृक्षोऽधिकं पथ्यो मृदुर्मधुरशीतलः॥ अक

jvarahṛdrogavātāsṛgudāvartādirogiṣu| rājavṛkṣo'dhikaṃ pathyo mṛdurmadhuraśītalaḥ|| aka

2.36

बाले वृद्धे क्षते क्षीणे सुकुमारे च मानवे। योज्यो मृद्वनपायित्वाद्विशेषाच्चतुरङ्गुलः॥ अक

bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe sukumāre ca mānave| yojyo mṛdvanapāyitvādviśeṣāccaturaṅgulaḥ|| aka

2.37

फलकाले परिणतं फलं तस्य समाहरेत्। तेषां गुणवतां भारं सिकतासु विनिक्षिपेत्॥ अक

phalakāle pariṇataṃ phalaṃ tasya samāharet| teṣāṃ guṇavatāṃ bhāraṃ sikatāsu vinikṣipet|| aka

2.38

सप्तरात्रात्समुद्धृत्य शोषयेदातपे ततः। ततोमज्जानमुद्धृत्य शुचौ पात्रे निधापयेत्॥ अक

saptarātrātsamuddhṛtya śoṣayedātape tataḥ| tatomajjānamuddhṛtya śucau pātre nidhāpayet|| aka

2.39

द्राक्षारसेन तं दद्याद्दाहोदावर्तपीडिते। चतुर्वर्षे सुखं बाले यावद्द्वादशवार्षिके॥ अक

drākṣārasena taṃ dadyāddāhodāvartapīḍite| caturvarṣe sukhaṃ bāle yāvaddvādaśavārṣike|| aka

2.40

चतुरङ्गुलमज्ञो वा कषायं पाययेद्धिमम्। दधिमण्डसुरामण्डधात्रीफलरसैः पृथक्। सौवीरकेण वा युक्तं कल्केन त्रैवृतेन वा॥ अक

caturaṅgulamajño vā kaṣāyaṃ pāyayeddhimam| dadhimaṇḍasurāmaṇḍadhātrīphalarasaiḥ pṛthak| sauvīrakeṇa vā yuktaṃ kalkena traivṛtena vā|| aka

2.41

चतुरङ्गुलसिद्धाद्वा क्षीराद्यदुदियात् घृतम्। मज्जकल्केन धात्रीणां रसे तत्साधितं पिबेत्॥ अक

caturaṅgulasiddhādvā kṣīrādyadudiyāt ghṛtam| majjakalkena dhātrīṇāṃ rase tatsādhitaṃ pibet|| aka

2.42

तदेव दशमूलस्य कुलत्थानां यवस्य च। कषाये साधितं सापःकल्कैःश्यामादिभिः पिबेत्॥ अक

tadeva daśamūlasya kulatthānāṃ yavasya ca| kaṣāye sādhitaṃ sāpaḥkalkaiḥśyāmādibhiḥ pibet|| aka

2.43

दन्तीकषाये तन्मज्ज्ञो गुडं जीर्णं च निक्षिपेत्। तमरिष्टं स्थितं मासं पाययेत् पक्षमेव वा॥ अक

dantīkaṣāye tanmajjño guḍaṃ jīrṇaṃ ca nikṣipet| tamariṣṭaṃ sthitaṃ māsaṃ pāyayet pakṣameva vā|| aka

2.44

त्वचं तिल्वकमूलस्य त्यक्ताभ्यन्तरवल्कलम्। विशोष्य चूर्णयित्वा च द्वौ भागौ गालयेत्ततः॥ अक

tvacaṃ tilvakamūlasya tyaktābhyantaravalkalam| viśoṣya cūrṇayitvā ca dvau bhāgau gālayettataḥ|| aka

2.45

लोध्रस्यैव कषायेण तृतीयं तेन भावयेत्। कषाये दशमूलस्य तं भागं भावितं पुनः॥ अक

lodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṃ tena bhāvayet| kaṣāye daśamūlasya taṃ bhāgaṃ bhāvitaṃ punaḥ|| aka

2.46

शुष्कचूर्णं पुनः कृत्वा ततः पाणितलं पिबेत्। मस्तुमूत्रसुरामण्डकोलधात्रीफलाम्बुभिः॥ अक

śuṣkacūrṇaṃ punaḥ kṛtvā tataḥ pāṇitalaṃ pibet| mastumūtrasurāmaṇḍakoladhātrīphalāmbubhiḥ|| aka

2.47

मेषशृङ्ग्यभयाकृष्णाचित्रकैः क्वथिते जले। मरुजाः सुनुयात्तच्चजातं सौवीरकं यदा। भवेदञ्जलिनातस्य लोध्रकल्कं पिबेत्तदा॥ अक

meṣaśṛṅgyabhayākṛṣṇācitrakaiḥ kvathite jale| marujāḥ sunuyāttaccajātaṃ sauvīrakaṃ yadā| bhavedañjalinātasya lodhrakalkaṃ pibettadā|| aka

2.48

सुरां लोध्रकषायेण जातां पक्षस्थितां पिबेत्। तिल्वकस्य कषायेण कल्केन च सशर्करः। सघृतः साधितो लेहः स च श्रेष्ठं विरेचनम्॥ अक

surāṃ lodhrakaṣāyeṇa jātāṃ pakṣasthitāṃ pibet| tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaraḥ| saghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca śreṣṭhaṃ virecanam|| aka

2.49

सुधा भिनत्ति दोषाणां महान्तमपि सञ्चयम्। आश्वेव कष्टविभ्रंशा नैव तां कल्पयेदतः॥ अक

sudhā bhinatti doṣāṇāṃ mahāntamapi sañcayam| āśveva kaṣṭavibhraṃśā naiva tāṃ kalpayedataḥ|| aka

2.50

मृदुकोष्ठेऽबले बाले स्थविरे दीर्घरोगिणि। कल्प्या गुल्मोदरगरत्वग्रोगमधुमेहिषु। पाण्डौ दूषीविषे शोफे दोषविभ्रान्तचेतसि॥ अक

mṛdukoṣṭhe'bale bāle sthavire dīrgharogiṇi| kalpyā gulmodaragaratvagrogamadhumehiṣu| pāṇḍau dūṣīviṣe śophe doṣavibhrāntacetasi|| aka

2.51

सा श्रेष्ठा कण्टकैस्तीक्ष्णैर्बहुभिश्च समाचिता। द्विवर्षां वा त्रिवर्षां वा शिशिरान्ते विशेषतः॥ अक

sā śreṣṭhā kaṇṭakaistīkṣṇairbahubhiśca samācitā| dvivarṣāṃ vā trivarṣāṃ vā śiśirānte viśeṣataḥ|| aka

2.52

तां पाटयित्वा शस्त्रेण क्षीरमुद्धारयेत्ततः। बिल्वादीनां बृहत्योर्वा क्वाथेन सममेकशः॥ अक

tāṃ pāṭayitvā śastreṇa kṣīramuddhārayettataḥ| bilvādīnāṃ bṛhatyorvā kvāthena samamekaśaḥ|| aka

2.53

मिश्रयित्वा सुधाक्षीरं ततोऽङ्गारेषु शोषयेत्। पिबेत् कृत्वा तु गुटिकां मस्तुमूत्रसुरादिभिः॥ अक

miśrayitvā sudhākṣīraṃ tato'ṅgāreṣu śoṣayet| pibet kṛtvā tu guṭikāṃ mastumūtrasurādibhiḥ|| aka

2.54

त्रिवृतादीन्नव वरां स्वर्णक्षीरीं ससातलाम्। सप्ताहं स्नुक्पयःपीतान्रसेनाज्येन वा पिबेत्। तद्वद्व्योषोत्तमाकुम्भनिकुम्भाग्नीन् गुडाम्बुना॥ अक

trivṛtādīnnava varāṃ svarṇakṣīrīṃ sasātalām| saptāhaṃ snukpayaḥpītānrasenājyena vā pibet| tadvadvyoṣottamākumbhanikumbhāgnīn guḍāmbunā|| aka

2.55

अद्यात्च्छ्यामात्रिवृत्क्वाथं स्नुक्क्षीरघृतफाणितैः। कासारिरसयूषाद्यैर्युक्तं वा स्नुक्पयः पिबेत्॥ अक

adyātcchyāmātrivṛtkvāthaṃ snukkṣīraghṛtaphāṇitaiḥ| kāsārirasayūṣādyairyuktaṃ vā snukpayaḥ pibet|| aka

2.56

निकुम्भकुम्भशम्याकशङ्खिनीसप्तलारजः। रात्रौ मूत्रे दिवा घर्मे सप्ताहं स्थापयेदिति॥ अक

nikumbhakumbhaśamyākaśaṅkhinīsaptalārajaḥ| rātrau mūtre divā gharme saptāhaṃ sthāpayediti|| aka

2.57

स्नुक्क्षीरेऽपि ततस्तेन माल्यं वासोऽवचूर्णितम्। आजिघ्नन् प्रावृणानश्च मृदुकोष्ठो विरिच्यते॥ अक

snukkṣīre'pi tatastena mālyaṃ vāso'vacūrṇitam| ājighnan prāvṛṇānaśca mṛdukoṣṭho viricyate|| aka

2.58

नातिशुष्कं फलं ग्राह्यं शङ्खिन्या निस्तुषीकृतम्। सप्तलायास्तथा मूलं ते तु तीक्ष्णविकाषिणी। श्लेष्मामयोदरगरश्वयथ्वादिषु कल्पयेत्॥ अक

nātiśuṣkaṃ phalaṃ grāhyaṃ śaṅkhinyā nistuṣīkṛtam| saptalāyāstathā mūlaṃ te tu tīkṣṇavikāṣiṇī| śleṣmāmayodaragaraśvayathvādiṣu kalpayet|| aka

2.59

अक्षमात्रं तयोः पिण्डं मदिरालवणान्वितम्। हृद्रोगे वातकफजे तद्वद्गुल्मेऽपि योजयेत्॥ अक

akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ madirālavaṇānvitam| hṛdroge vātakaphaje tadvadgulme'pi yojayet|| aka

2.60

शङ्खिनीचूर्णभागौ द्वौ तिलकल्कस्य चापरः। हरीतकीकषायेण ततैलं पीडितं पिबेत्। अतसीसर्षपैरण्डकरञ्जेष्वप्ययं विधिः॥ अक

śaṅkhinīcūrṇabhāgau dvau tilakalkasya cāparaḥ| harītakīkaṣāyeṇa tatailaṃ pīḍitaṃ pibet| atasīsarṣapairaṇḍakarañjeṣvapyayaṃ vidhiḥ|| aka

2.61

दन्तिदन्तस्थिरस्थूलं मूलं दन्तीद्रवन्तिजम्। आताम्रश्यावतीक्ष्णोष्णमाशुकारि विकाषि च॥ अक

dantidantasthirasthūlaṃ mūlaṃ dantīdravantijam| ātāmraśyāvatīkṣṇoṣṇamāśukāri vikāṣi ca|| aka

2.62

गुरुप्रकोपिवातस्य पीतश्लेष्मविलायनम्। तत्क्षौद्रपिप्पलीलिप्तं स्वेदयेन्मृत्कुशान्तरे। शोषयेच्चातपेऽग्न्यर्कौ हतो ह्यस्य विकाषिताम्॥ अक

guruprakopivātasya pītaśleṣmavilāyanam| tatkṣaudrapippalīliptaṃ svedayenmṛtkuśāntare| śoṣayeccātape'gnyarkau hato hyasya vikāṣitām|| aka

2.63

तत् पिबेन्मस्तुमदिरातक्रपीलुरसासवैः। अभिष्यण्णतनुर्गुल्मी प्रमेही जठरी गरी। गोमृगाजरसैः पाण्डुः कृमिकोष्ठी भगन्दरी॥ अक

tat pibenmastumadirātakrapīlurasāsavaiḥ| abhiṣyaṇṇatanurgulmī pramehī jaṭharī garī| gomṛgājarasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmikoṣṭhī bhagandarī|| aka

2.64

सिद्धं तत् क्वाथकल्काभ्यां दशमूलरसेन च। विसर्पाविद्रध्यलजीकक्ष्यादाहान् जयेत् घृतम्॥ अक

siddhaṃ tat kvāthakalkābhyāṃ daśamūlarasena ca| visarpāvidradhyalajīkakṣyādāhān jayet ghṛtam|| aka

2.65

तैलं तु गुल्ममेहार्शोविबन्धकफमारुतान्। महास्नेहः शकृच्छुक्रवातसङ्गानिलव्यथाः॥ अक

tailaṃ tu gulmamehārśovibandhakaphamārutān| mahāsnehaḥ śakṛcchukravātasaṅgānilavyathāḥ|| aka

2.66

दन्त्या रसेऽजशृङ्ग्याश्च गुडक्षौद्रघृतान्वितः। लेहः सिद्धो विरेकार्थे दाहसन्तापमेहनुत्। वाततर्षे ज्वरे पैत्ते स्यात्स एवाजगन्धया॥ अक

dantyā rase'jaśṛṅgyāśca guḍakṣaudraghṛtānvitaḥ| lehaḥ siddho virekārthe dāhasantāpamehanut| vātatarṣe jvare paitte syātsa evājagandhayā|| aka

2.67

दन्तीद्रवन्त्योर्मूलानि पचेद्धात्रीरसे ततः। त्रीनंशान् फाणितात् द्वौ च भृष्टस्तैले घृतेऽथवा॥ अक

dantīdravantyormūlāni paceddhātrīrase tataḥ| trīnaṃśān phāṇitāt dvau ca bhṛṣṭastaile ghṛte'thavā|| aka

2.68

श्यामादिकल्कयुक्तोऽयं लेहः सिद्धं विरेचनम्। पथ्याक्षदशमूलानां तद्वल्लेहाः पृथग्रसैः॥ अक

śyāmādikalkayukto'yaṃ lehaḥ siddhaṃ virecanam| pathyākṣadaśamūlānāṃ tadvallehāḥ pṛthagrasaiḥ|| aka

2.69

तयोर्बिडसमं चूर्णं तद्रसेनैव भावितम्। विबद्धविशि वातोत्थे गुल्मे चाम्लयुतं हितम्। मुद्र्गादिसिद्धैस्तन्मूलैर्यूषादींश्च प्रकल्पयेत्॥ अक

tayorbiḍasamaṃ cūrṇaṃ tadrasenaiva bhāvitam| vibaddhaviśi vātotthe gulme cāmlayutaṃ hitam| mudrgādisiddhaistanmūlairyūṣādīṃśca prakalpayet|| aka

2.70

दन्तीद्रवन्तीमरिचस्वर्णक्षीरीयवासकम्। सशुण्ठ्यग्निकपृथ्वीकं चूर्णितं सप्त वासरान्॥ अक

dantīdravantīmaricasvarṇakṣīrīyavāsakam| saśuṇṭhyagnikapṛthvīkaṃ cūrṇitaṃ sapta vāsarān|| aka

2.71

मूत्रभावितमाज्येन विबेज्जीर्णे च तर्पणम्। सर्वदा सर्वरोगेषु बाले वृद्धे च तद्धितम्॥ अक

mūtrabhāvitamājyena vibejjīrṇe ca tarpaṇam| sarvadā sarvarogeṣu bāle vṛddhe ca taddhitam|| aka

2.72

दुर्भुक्ताजीर्णपांश्वार्तिर्गुल्मप्लीहोदरेषु च। गण्डमालासु वाते च पाण्डुरोगे च शस्यते॥ अक

durbhuktājīrṇapāṃśvārtirgulmaplīhodareṣu ca| gaṇḍamālāsu vāte ca pāṇḍuroge ca śasyate|| aka

2.73

गुडस्याष्टपले पथ्या विंशतिः स्यात् पलं पलम्। दन्तीचित्रकयोः कर्षौ पिप्पलीत्रिवृतोर्दश॥ अक

guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syāt palaṃ palam| dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa|| aka

2.74

प्रकल्प्य मोदकानेकं दशमे दशमेऽहनि। उष्णाम्भोऽनुपिबन् खादेत्तान् सर्वान् विधिनामुना॥ अक

prakalpya modakānekaṃ daśame daśame'hani| uṣṇāmbho'nupiban khādettān sarvān vidhināmunā|| aka

2.75

एते निष्परिहाराः स्युः सर्वव्याधिनिबर्हणाः। विशेषाद्ग्रहणीपाण्डुकण्डूकोठार्शसां हिताः। विरेचने मुख्यतमा नवैते त्रिवृतादयः॥ अक

ete niṣparihārāḥ syuḥ sarvavyādhinibarhaṇāḥ| viśeṣādgrahaṇīpāṇḍukaṇḍūkoṭhārśasāṃ hitāḥ| virecane mukhyatamā navaite trivṛtādayaḥ|| aka

2.76

हरीतकीमपि त्रिवृद्धिधानेनोपकल्पयेत्। विशेषात् ग्रहणीशोफपाण्डुमेहोदरापहाम्॥ अक

harītakīmapi trivṛddhidhānenopakalpayet| viśeṣāt grahaṇīśophapāṇḍumehodarāpahām|| aka

2.77

पिबेत् पथ्यां ससिन्धूत्थविडङ्गोषणनागराम्। मूत्रेण वत्सकादेर्वा निर्यूहेण हरीतकीम्॥ अक

pibet pathyāṃ sasindhūtthaviḍaṅgoṣaṇanāgarām| mūtreṇa vatsakādervā niryūheṇa harītakīm|| aka

2.78

पथ्यानागरचूर्णं वा संयुतं नीलिनीफलैः। गुडेन भक्षयेत्तोयं कवोष्णं च पिबेदनु॥ अक

pathyānāgaracūrṇaṃ vā saṃyutaṃ nīlinīphalaiḥ| guḍena bhakṣayettoyaṃ kavoṣṇaṃ ca pibedanu|| aka

2.79

पथ्यात्रिवृद्भ्यां गुटिकाः कार्या द्राक्षारसाप्लुताः। माषप्रमाणास्ताः शुष्का लिह्याद्यक्ष्मी घृतद्रुताः। पथ्यात्रिवृत्पटूष्णाम्बु सर्वत्रेष्टं विरेचनम्॥ अक

pathyātrivṛdbhyāṃ guṭikāḥ kāryā drākṣārasāplutāḥ| māṣapramāṇāstāḥ śuṣkā lihyādyakṣmī ghṛtadrutāḥ| pathyātrivṛtpaṭūṣṇāmbu sarvatreṣṭaṃ virecanam|| aka

2.80

स्नुक्क्षीरभाविते पथ्याचूर्णे कुर्वीत मोदकान्। कोलास्थिमात्रान् शुष्कांश्च नवनीतेन लेहयेत्। गुल्मोदरयकृत्प्लीहशूलानाहविबन्धिनः॥ अक

snukkṣīrabhāvite pathyācūrṇe kurvīta modakān| kolāsthimātrān śuṣkāṃśca navanītena lehayet| gulmodarayakṛtplīhaśūlānāhavibandhinaḥ|| aka

2.81

लिह्यादेरण्डतैलेन कुष्ठं त्रिकटुकान्वितम्। सुखोदकं चानुपिबेत्सुखमेतद्विरेचनम्॥ अक

lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhaṃ trikaṭukānvitam| sukhodakaṃ cānupibetsukhametadvirecanam|| aka

2.82

अल्पस्यापि महार्थत्वं प्रभूतस्याल्पकर्मताम्। कुर्यात् संश्लेषविश्लेषकालसंस्कारयुक्तिभिः॥ अक

alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām| kuryāt saṃśleṣaviśleṣakālasaṃskārayuktibhiḥ|| aka

अथ तृतीयोऽध्यायः

3.2

अथातो वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अक

athāto vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aka

3.3

अतिक्षुधितेनातिमृदुकोष्ठेनाल्पश्लेष्मणा दुर्वमेन हीनमात्रमतिमात्रं तीक्ष्णमतिशीतमजीर्णे वा पीतं वमनमधो गच्छति। तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च। तं पुनराशु स्नेहयित्वा यौगिकैर्मात्राकालाद्यपेक्षं वामयेत्। व्यापत्कराणि च पूर्वोक्तमतिक्रमं स्मरन् परिहरेत्॥ अक

atikṣudhitenātimṛdukoṣṭhenālpaśleṣmaṇā durvamena hīnamātramatimātraṃ tīkṣṇamatiśītamajīrṇe vā pītaṃ vamanamadho gacchati| tatrepsitānavāptirdoṣotkleśaśca| taṃ punarāśu snehayitvā yaugikairmātrākālādyapekṣaṃ vāmayet| vyāpatkarāṇi ca pūrvoktamatikramaṃ smaran pariharet|| aka

3.4

अजीर्णिनः श्लेष्मवतोऽत्युष्णतीक्ष्णलवणमतिमात्रमहृद्यं वा विरेचनमन्यद्वा भेषजमूर्ध्वं प्रवर्तते। तत्र पूर्वोक्ता व्यापत्साधनं च। तत ऊर्ध्वमप्युत्तिष्ठति हृद्यलेहवटकवर्ज्यमौषधं न तृतीयमवचारयेत्॥ अक

ajīrṇinaḥ śleṣmavato'tyuṣṇatīkṣṇalavaṇamatimātramahṛdyaṃ vā virecanamanyadvā bheṣajamūrdhvaṃ pravartate| tatra pūrvoktā vyāpatsādhanaṃ ca| tata ūrdhvamapyuttiṣṭhati hṛdyalehavaṭakavarjyamauṣadhaṃ na tṛtīyamavacārayet|| aka

3.5

क्रूरकोष्ठस्यातितीक्ष्णाग्रेरल्पमल्पवीर्यं वा भेषजमूर्ध्वभागिकमधोभागिकं वा भक्तवदुपैति पाकम्। तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्रियमाणा विभ्रमं कुर्वन्ति। तं स्निग्धकोष्ठमनल्पममन्दं चौषधं पाययेत्॥ अक

krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgreralpamalpavīryaṃ vā bheṣajamūrdhvabhāgikamadhobhāgikaṃ vā bhaktavadupaiti pākam| tatra samudīrṇā doṣā yathākālamanirhriyamāṇā vibhramaṃ kurvanti| taṃ snigdhakoṣṭhamanalpamamandaṃ cauṣadhaṃ pāyayet|| aka

3.6

कषायमल्पमप्रत्यग्रं रूक्षं वा भेषजमस्निग्धस्विन्नेन वा पीतं शीतोपचारेण वा स्तब्धं दोषविग्रथितमयोगी भवति। तत्र वमने भूयो वामयेत्। विरेचने स्निग्धस्विन्नं पुनर्विरेचयेत्। उत्क्लिष्टभूरिदोषं वा तृतीयेऽहनि। उभयोश्च संशोधनयोर्लवणतैलाभ्यक्तं पिण्डप्रस्तराभ्यां स्वेदयेत्॥ अक

kaṣāyamalpamapratyagraṃ rūkṣaṃ vā bheṣajamasnigdhasvinnena vā pītaṃ śītopacāreṇa vā stabdhaṃ doṣavigrathitamayogī bhavati| tatra vamane bhūyo vāmayet| virecane snigdhasvinnaṃ punarvirecayet| utkliṣṭabhūridoṣaṃ vā tṛtīye'hani| ubhayośca saṃśodhanayorlavaṇatailābhyaktaṃ piṇḍaprastarābhyāṃ svedayet|| aka

3.7

स्निग्धस्विन्नस्य च वमनमकृत्वा विरेचनं पीतवतः सामस्य वा मृदु वा विरिक्तस्याधोभागेत्यर्थगुरुस्तब्धोदरता शूलो वातमूत्रपुरीषसङ्गश्च भवति। तमप्ययोगिनं समूत्रैस्तीक्ष्णैरास्थाप्य जाङ्गलरसैश्च भोजयित्वा फलदारुपिप्पलीसिद्धेन तैलेनानुवास्य वातहरैश्च स्नेहैरुपस्नेह्य पुनस्तीक्ष्णैर्विरेचयेत्॥ अक

snigdhasvinnasya ca vamanamakṛtvā virecanaṃ pītavataḥ sāmasya vā mṛdu vā viriktasyādhobhāgetyarthagurustabdhodaratā śūlo vātamūtrapurīṣasaṅgaśca bhavati| tamapyayoginaṃ samūtraistīkṣṇairāsthāpya jāṅgalarasaiśca bhojayitvā phaladārupippalīsiddhena tailenānuvāsya vātaharaiśca snehairupasnehya punastīkṣṇairvirecayet|| aka

3.8

कफोल्बणस्यातिस्निग्धस्य गुरुकोष्ठस्य मन्दाग्नेर्वा मृदुप्रणीतमौषधं भृशमुत्क्लेश्य दोषान् जाड्यतन्द्रादौर्बल्याङ्गसादान् जनयति। तच्छीघ्रमुल्लिखेत्। लङ्घनेन च सन्धुक्षिताग्निं पुनःस्निग्धं तीक्ष्णोष्णैर्विशोधयेत्॥ अक

kapholbaṇasyātisnigdhasya gurukoṣṭhasya mandāgnervā mṛdupraṇītamauṣadhaṃ bhṛśamutkleśya doṣān jāḍyatandrādaurbalyāṅgasādān janayati| tacchīghramullikhet| laṅghanena ca sandhukṣitāgniṃ punaḥsnigdhaṃ tīkṣṇoṣṇairviśodhayet|| aka

3.9

सशेषान्नाय वातश्लेष्मवते रूक्षाय सोदावर्ताय मन्दाग्नये वा शीतं रूक्षं वा दत्तमौषधं भृशमाध्मानं करोति। तत्र मलसङ्गात् समुन्नह्यत्युदरमन्तःशूलं दृतिवत् पार्श्वयोरापूर्णता शिरःपृष्ठरुजा श्वासकासौ पायुबस्तिनिस्तोदश्च भवति। तमुदावर्तानाहहराभ्यङ्गस्वेदवर्तिदीपनचूर्णबस्तिक्रियाभिरुपचरेत्॥ अक

saśeṣānnāya vātaśleṣmavate rūkṣāya sodāvartāya mandāgnaye vā śītaṃ rūkṣaṃ vā dattamauṣadhaṃ bhṛśamādhmānaṃ karoti| tatra malasaṅgāt samunnahyatyudaramantaḥśūlaṃ dṛtivat pārśvayorāpūrṇatā śiraḥpṛṣṭharujā śvāsakāsau pāyubastinistodaśca bhavati| tamudāvartānāhaharābhyaṅgasvedavartidīpanacūrṇabastikriyābhirupacaret|| aka

3.10

क्षामेणाल्पबलेन मृदुकोष्ठाग्निना रूक्षेणास्निग्धेन वा स्विन्नेन सामेन वा बलवदौषधमुपयुक्तं सपित्तमनिलं प्रदूष्य परिकर्तिकामापादयति। तत्र नाभिबस्तिगुदमेढ्रे सदाहपरिकर्तनमनिलसङ्गो विष्टम्भश्च॥ अक

kṣāmeṇālpabalena mṛdukoṣṭhāgninā rūkṣeṇāsnigdhena vā svinnena sāmena vā balavadauṣadhamupayuktaṃ sapittamanilaṃ pradūṣya parikartikāmāpādayati| tatra nābhibastigudameḍhre sadāhaparikartanamanilasaṅgo viṣṭambhaśca|| aka

3.11

तं कृष्णतिलमधुकमधुयुक्तैः पिच्छाबस्तिभिरास्थापयेत्। क्षीरिवृक्षशृतक्षीरेण वा। शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकतैलेन वानुवासयेत्। क्षामस्य च मधुरो बृंहणश्च सर्वो विधिरिष्टः॥ अक

taṃ kṛṣṇatilamadhukamadhuyuktaiḥ picchābastibhirāsthāpayet| kṣīrivṛkṣaśṛtakṣīreṇa vā| śītāmbupariṣiktaṃ cainaṃ payasā bhuktavantaṃ ghṛtamaṇḍena yaṣṭīmadhukatailena vānuvāsayet| kṣāmasya ca madhuro bṛṃhaṇaśca sarvo vidhiriṣṭaḥ|| aka

3.12

सामे लङ्घनदीपनं च लघुरूक्षोष्णं चान्नपानम्। निरामीभूतेऽनुबन्धे लघु क्षारम्लम्। सवाते दधिसाराम्लं दाडिमत्वचा युक्तं भोजने पाने च प्रयुञ्जीत सदाडिमरसं च सर्पिः पिबेदुष्णाम्बुना वा तिलदेवदारुकल्कम्॥ अक

sāme laṅghanadīpanaṃ ca laghurūkṣoṣṇaṃ cānnapānam| nirāmībhūte'nubandhe laghu kṣāramlam| savāte dadhisārāmlaṃ dāḍimatvacā yuktaṃ bhojane pāne ca prayuñjīta sadāḍimarasaṃ ca sarpiḥ pibeduṣṇāmbunā vā tiladevadārukalkam|| aka

3.13

क्रूरकोष्ठस्य बहुदोषस्याल्पमल्पगुणं मृदुस्निग्धं वा शोधनमवचारितमुत्क्लेश्य दोषान् न निर्हरति। अल्पाल्पं च पित्तकफसंसृष्टं परिस्रवति। विष्टम्भगौरवशोफकण्डूपाण्डुताङ्गसादगुल्मशूलानि चापादयति॥ अक

krūrakoṣṭhasya bahudoṣasyālpamalpaguṇaṃ mṛdusnigdhaṃ vā śodhanamavacāritamutkleśya doṣān na nirharati| alpālpaṃ ca pittakaphasaṃsṛṣṭaṃ parisravati| viṣṭambhagauravaśophakaṇḍūpāṇḍutāṅgasādagulmaśūlāni cāpādayati|| aka

3.14

तं तिनिशधवाश्च्वकर्णपलाशबलानिर्यूहैर्मधुयुक्तैरास्थापयेत्। उपशान्तपरिस्रवं च पुनरुपस्निग्धं तीक्ष्णैः शोधयेत्। शुद्धे च दीपनांश्चूर्णासवारिष्टादीन् योजयेत्॥ अक

taṃ tiniśadhavāścvakarṇapalāśabalāniryūhairmadhuyuktairāsthāpayet| upaśāntaparisravaṃ ca punarupasnigdhaṃ tīkṣṇaiḥ śodhayet| śuddhe ca dīpanāṃścūrṇāsavāriṣṭādīn yojayet|| aka

3.15

पीतौषधो यदा वेगमुदीरयति निगृह्णाति वा। तदा प्रवाहिकास्य जायते। तस्यां सदाहशूलं सपिच्छं श्वेतं कृष्णं रक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति। तं परिस्रवविधिनोपचरेत्॥ अक

pītauṣadho yadā vegamudīrayati nigṛhṇāti vā| tadā pravāhikāsya jāyate| tasyāṃ sadāhaśūlaṃ sapicchaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ raktaṃ vā bhṛśaṃ pravāhamāṇaḥ kaphamupaviśati| taṃ parisravavidhinopacaret|| aka

3.16

पीतौषधस्य भेषजोद्गारच्छर्द्यादीनां निग्रहाद्वातादयः कुपिता हृदयमुपसृत्य हृद्ग्रहं घोरमावहन्ति। ततः प्रधानमर्मोपतापाद्वेदनाभिरत्यर्थमातुरः पीड्यते। मोहहिध्माकासलालापार्श्वशूलयुतो वेपथुमान् नष्टसंज्ञो दन्तान् कटकटापयत्युद्वृत्ताक्षो जिह्वां खादति। तं हृदयोपसरणमाहुः॥ अक

pītauṣadhasya bheṣajodgāracchardyādīnāṃ nigrahādvātādayaḥ kupitā hṛdayamupasṛtya hṛdgrahaṃ ghoramāvahanti| tataḥ pradhānamarmopatāpādvedanābhiratyarthamāturaḥ pīḍyate| mohahidhmākāsalālāpārśvaśūlayuto vepathumān naṣṭasaṃjño dantān kaṭakaṭāpayatyudvṛttākṣo jihvāṃ khādati| taṃ hṛdayopasaraṇamāhuḥ|| aka

3.17

तस्मै भिषक् शीघ्रममुह्यन्नभ्यङ्गपूर्वं धान्यस्वेदेन परिस्वेद्य तीक्ष्णमवपीडं दद्यात्। यष्टीमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना वमनम्। कटुभिर्वा कफोत्तराय। ततो दोषशेषं पाचनीयैः पाचयेद्यथादोषोच्छ्रयं च बस्तीन् वितरेत्॥ अक

tasmai bhiṣak śīghramamuhyannabhyaṅgapūrvaṃ dhānyasvedena parisvedya tīkṣṇamavapīḍaṃ dadyāt| yaṣṭīmadhukamiśreṇa taṇḍulāmbunā vamanam| kaṭubhirvā kaphottarāya| tato doṣaśeṣaṃ pācanīyaiḥ pācayedyathādoṣocchrayaṃ ca bastīn vitaret|| aka

3.18

अस्निग्धस्विन्नेनाब्रह्मचरिणा वेगधारिणा मृदुकोष्ठेन सुकुमारेण वा रूक्षमौषधमतिमात्रं प्रयुक्तमतिविरेकाद्वायुं कोपयति। तेन सर्वाङ्गप्रग्रहो भवति। तस्य विशेषात् पार्श्वपृष्ठश्रोणिमन्याममसु शूलमूर्च्छाभ्रमकल्पस्तम्भो निस्तोदो भेद उद्वेष्टनं संज्ञानाशश्च स्यात्। तमभ्यज्य धान्यैः स्वेदयित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत्। वातहरं चान्नपानम्॥ अक

asnigdhasvinnenābrahmacariṇā vegadhāriṇā mṛdukoṣṭhena sukumāreṇa vā rūkṣamauṣadhamatimātraṃ prayuktamativirekādvāyuṃ kopayati| tena sarvāṅgapragraho bhavati| tasya viśeṣāt pārśvapṛṣṭhaśroṇimanyāmamasu śūlamūrcchābhramakalpastambho nistodo bheda udveṣṭanaṃ saṃjñānāśaśca syāt| tamabhyajya dhānyaiḥ svedayitvā yaṣṭīmadhukavipakvena tailenānuvāsayet| vātaharaṃ cānnapānam|| aka

3.19

स्निग्धस्विन्नस्यातिमृदुकोष्ठस्य क्षुधितस्य वा तीक्ष्णमतिभूरि वा प्रयुक्तमौषधं सर्वशो निर्हृत्य मलान् धातूनपि द्रवीकृत्य विस्रावयेदतियोगेन। तं शतधौतघृतेनाभ्यज्य कषायस्वादुशीतैः प्रदेहपरिषेकावगाहान्नपानैः शर्करामधुमद्भिश्च लहः स्तम्भयेत्॥ अक

snigdhasvinnasyātimṛdukoṣṭhasya kṣudhitasya vā tīkṣṇamatibhūri vā prayuktamauṣadhaṃ sarvaśo nirhṛtya malān dhātūnapi dravīkṛtya visrāvayedatiyogena| taṃ śatadhautaghṛtenābhyajya kaṣāyasvāduśītaiḥ pradehapariṣekāvagāhānnapānaiḥ śarkarāmadhumadbhiśca lahaḥ stambhayet|| aka

3.20

चन्दनाञ्जनोशीरच्छागासृक्शीतोदकैर्लाजसक्तून् पाययेत्। पिच्छाबस्तींश्चस्मै दद्यान्मधुरवर्गसिद्धं च क्षीरसर्पिः सर्पिर्मण्डोऽनुवासनम्। रक्तपित्तविधानं च कुर्यात्॥ अक

candanāñjanośīracchāgāsṛkśītodakairlājasaktūn pāyayet| picchābastīṃścasmai dadyānmadhuravargasiddhaṃ ca kṣīrasarpiḥ sarpirmaṇḍo'nuvāsanam| raktapittavidhānaṃ ca kuryāt|| aka

3.21

विशेषेण वमनातियोगे सघृततसिताक्षौद्रं फलरसैर्मन्थं पिबेत्। क्षीरिवृक्षशुङ्गसिद्धां वा समाक्षिकां पेयां क्षीरं वा संग्राहिद्रव्यसिद्धं च क्षीरं भोजनेऽवचारयेत्॥ अक

viśeṣeṇa vamanātiyoge saghṛtatasitākṣaudraṃ phalarasairmanthaṃ pibet| kṣīrivṛkṣaśuṅgasiddhāṃ vā samākṣikāṃ peyāṃ kṣīraṃ vā saṃgrāhidravyasiddhaṃ ca kṣīraṃ bhojane'vacārayet|| aka

3.22

सोद्गारायां च छर्द्यां धनिकामधूकमधुरसामुस्ताञ्जनानि मधुना लिह्यात्। वाक्सङ्गे हनुसङ्गेऽनिलार्तौ च घृतमांसरससिद्धामल्पतण्डुलां पेयां पिबेत्। स्नेहस्वेदौ चावचारयेत्॥ अक

sodgārāyāṃ ca chardyāṃ dhanikāmadhūkamadhurasāmustāñjanāni madhunā lihyāt| vāksaṅge hanusaṅge'nilārtau ca ghṛtamāṃsarasasiddhāmalpataṇḍulāṃ peyāṃ pibet| snehasvedau cāvacārayet|| aka

3.23

जिह्वाप्रवेशे स्निग्धाम्ललवणान् कवलगण्डूषान् हृद्यांश्चाजमांसरसान्। पुरतश्चास्य फलान्यम्लानि खादयेत्॥ अक

jihvāpraveśe snigdhāmlalavaṇān kavalagaṇḍūṣān hṛdyāṃścājamāṃsarasān| purataścāsya phalānyamlāni khādayet|| aka

3.24

निर्गतां तु जिह्वां तिलद्राक्षाकल्कलिप्तां व्योषलवणचूर्णप्रघृष्टां वा प्रवेशयेत्। अक्षिणी व्यावृत्ते घृताभ्यक्ते पीडयेद्विसंज्ञं सामवेणुगीतशब्दान् श्रावयेत्॥ अक

nirgatāṃ tu jihvāṃ tiladrākṣākalkaliptāṃ vyoṣalavaṇacūrṇapraghṛṣṭāṃ vā praveśayet| akṣiṇī vyāvṛtte ghṛtābhyakte pīḍayedvisaṃjñaṃ sāmaveṇugītaśabdān śrāvayet|| aka

3.25

विरेचनातियोगे तण्डुलाम्भसा मधुमिश्रेण वमेत् प्रियङ्वादिं च तण्डुलोदकेन पिबेद्रोध्ररसाञ्जनदाडिमत्वचो वा। सोमवल्कलट्फलोत्पलसमङ्गापद्मकेसराणि वा। क्षौद्रशर्करामधुकौडुम्बरत्वचो वा। रक्तातिसारक्रियां च कुर्वीत॥ अक

virecanātiyoge taṇḍulāmbhasā madhumiśreṇa vamet priyaṅvādiṃ ca taṇḍulodakena pibedrodhrarasāñjanadāḍimatvaco vā| somavalkalaṭphalotpalasamaṅgāpadmakesarāṇi vā| kṣaudraśarkarāmadhukauḍumbaratvaco vā| raktātisārakriyāṃ ca kurvīta|| aka

3.26

गुदं निःसृतमभ्यज्य स्वेदयित्वा कषायैश्चस्तम्भयित्वा प्रवेशयेत्। पूर्ववच्च वाक्सङ्गादीन् साधयेत्॥ अक

gudaṃ niḥsṛtamabhyajya svedayitvā kaṣāyaiścastambhayitvā praveśayet| pūrvavacca vāksaṅgādīn sādhayet|| aka

3.27

उभयत्र च जीवरक्तपित्तयोर्ज्ञानार्थं रक्ते शुक्लं पिचु प्लोतं वा क्षिपेत्। तस्मिन्नावाने कोष्णाम्बुक्षालितशुद्धे जीवरक्तम्। विवर्णे तु रक्तपित्तं विद्यात्। अन्नं वा तद्विमिश्रं शुने काकाय वा दद्यात्। तस्मिन् भुक्ते जीवं वदेदभुक्ते पित्तम्॥ अक

ubhayatra ca jīvaraktapittayorjñānārthaṃ rakte śuklaṃ picu plotaṃ vā kṣipet| tasminnāvāne koṣṇāmbukṣālitaśuddhe jīvaraktam| vivarṇe tu raktapittaṃ vidyāt| annaṃ vā tadvimiśraṃ śune kākāya vā dadyāt| tasmin bhukte jīvaṃ vadedabhukte pittam|| aka

3.28

आमरणाच्च तस्य तृण्मूर्छामदार्तस्य क्रियां पित्तघ्नीमतियोगोक्तां च कुर्यात्। एणादिरुधिरं वातिस्रुतरक्तोक्तविधिना सक्षौद्रं शीघ्रमुपयुञ्जीत। तद्धि सद्यो जीवमभिसन्दधाति। श्यामाकाश्मर्यमधुकदूर्वोशीरैर्वा शृतं पयो घृतमण्डाञ्जनयुक्तं शीतं बस्तौ निषेचयेत्॥ अक

āmaraṇācca tasya tṛṇmūrchāmadārtasya kriyāṃ pittaghnīmatiyogoktāṃ ca kuryāt| eṇādirudhiraṃ vātisrutaraktoktavidhinā sakṣaudraṃ śīghramupayuñjīta| taddhi sadyo jīvamabhisandadhāti| śyāmākāśmaryamadhukadūrvośīrairvā śṛtaṃ payo ghṛtamaṇḍāñjanayuktaṃ śītaṃ bastau niṣecayet|| aka

3.29

शेषेष्वपि चासम्यक्प्रयुक्तवमनविरेचनोपद्रवेषु यथामयं दोषादीनपेक्ष्य प्रतिकुर्याद्बस्तिव्यापत्सिद्धिं चेक्षेत॥ अक

śeṣeṣvapi cāsamyakprayuktavamanavirecanopadraveṣu yathāmayaṃ doṣādīnapekṣya pratikuryādbastivyāpatsiddhiṃ cekṣeta|| aka

3.30

एवमुभयतोभागेऽपि शोधने यथावस्थमुत्तिष्ठेत। या तु विरेचने परिकर्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनम्। यदधःपरिस्रवः स कफप्रसेको यदधःप्रवाहणं स शुष्कोद्गार इति। भवति चात्र॥ अक

evamubhayatobhāge'pi śodhane yathāvasthamuttiṣṭheta| yā tu virecane parikartikā tadvamane kaṇṭhakṣaṇanam| yadadhaḥparisravaḥ sa kaphapraseko yadadhaḥpravāhaṇaṃ sa śuṣkodgāra iti| bhavati cātra|| aka

3.31

अतिमात्रमकालेऽल्पं तुल्यवीयरभावितम्। असम्यक्संस्कृतं जीर्णं व्यापद्येतौषधं ध्रुवम्॥ अक

atimātramakāle'lpaṃ tulyavīyarabhāvitam| asamyaksaṃskṛtaṃ jīrṇaṃ vyāpadyetauṣadhaṃ dhruvam|| aka

3.32

छर्दनं न तु दुश्छद दुर्विरेच्यं न रेचनम्। पाययेदौषधं भूयस्तन्निहन्ति तथा हि तौ॥ अक

chardanaṃ na tu duśchada durvirecyaṃ na recanam| pāyayedauṣadhaṃ bhūyastannihanti tathā hi tau|| aka

3.33

यस्योर्ध्वं कफसंसृष्टं पीतं यात्यानुलोमिकम्। वमितं कवलैः शुद्धं लङ्घितं पाययेत्तु तम्॥ अक

yasyordhvaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ pītaṃ yātyānulomikam| vamitaṃ kavalaiḥ śuddhaṃ laṅghitaṃ pāyayettu tam|| aka

3.34

विबद्धेऽल्पे चिराद्दोषे स्रवत्युष्णं पिबेज्जलम्। तेनाध्मानं वमिस्तृष्णा विबन्धश्चाशु शाम्यति॥ अक

vibaddhe'lpe cirāddoṣe sravatyuṣṇaṃ pibejjalam| tenādhmānaṃ vamistṛṣṇā vibandhaścāśu śāmyati|| aka

3.35

भेषजं दोषरुद्धं चेन्नोध्व नाधः प्रवर्तते। सोद्गारं साङ्गशूलं वा स्वेदं तत्रावचारयेत्॥ अक

bheṣajaṃ doṣaruddhaṃ cennodhva nādhaḥ pravartate| sodgāraṃ sāṅgaśūlaṃ vā svedaṃ tatrāvacārayet|| aka

3.36

सम्पग्विरिक्तस्योद्गारे भेषजं क्षिप्रमुल्लिखेत्। अजीर्णमप्रवृत्तौ तु सुशीतैः स्तम्भयेद्भिषक्॥ अक

sampagviriktasyodgāre bheṣajaṃ kṣipramullikhet| ajīrṇamapravṛttau tu suśītaiḥ stambhayedbhiṣak|| aka

3.37

कदाचिच्छ्लेष्मणा रुद्धं तिष्ठत्युरसि भेषजम्। क्षीणे श्लेष्मणि सायाह्ने रात्रौ वा तत् प्रवर्तते॥ अक

kadācicchleṣmaṇā ruddhaṃ tiṣṭhatyurasi bheṣajam| kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne rātrau vā tat pravartate|| aka

3.38

रुक्षानाहारयोर्जीर्णे तिष्ठत्यूर्ध्वं गतेऽपि वा। वायुना भेषजे त्वन्यत् सस्नेहलवणं पिबेत्॥ अक

rukṣānāhārayorjīrṇe tiṣṭhatyūrdhvaṃ gate'pi vā| vāyunā bheṣaje tvanyat sasnehalavaṇaṃ pibet|| aka

3.39

तृण्मोहभ्रममूर्छाद्याः स्युर्जीर्यति च भेषजे। पित्तघ्नं स्वादु शीतं च भेषजं तत्र शस्यते॥ अक

tṛṇmohabhramamūrchādyāḥ syurjīryati ca bheṣaje| pittaghnaṃ svādu śītaṃ ca bheṣajaṃ tatra śasyate|| aka

3.40

लालाहृल्लासविष्टम्भरोमहर्षाः कफावृते। भेषजं तत्र तीक्ष्णोष्णं कट्वादि कफनुद्धितम्॥ अक

lālāhṛllāsaviṣṭambharomaharṣāḥ kaphāvṛte| bheṣajaṃ tatra tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭvādi kaphanuddhitam|| aka

3.41

प्रतिकूला गतिः पाको ग्रथितत्वं सगौरवम्। दोषोत्क्लेशो भृशाध्मानं परिकर्तः परिस्रवः॥ अक

pratikūlā gatiḥ pāko grathitatvaṃ sagauravam| doṣotkleśo bhṛśādhmānaṃ parikartaḥ parisravaḥ|| aka

3.42

प्रवाहिका हृद्ग्रहणं सर्वगात्रपरिग्रहः। सह धातुस्रवेणैता द्वादशोक्ताः ससाधनाः। व्यापदो विधिविभ्रंशात् द्विविधेऽपि विरेचने॥ अक

pravāhikā hṛdgrahaṇaṃ sarvagātraparigrahaḥ| saha dhātusraveṇaitā dvādaśoktāḥ sasādhanāḥ| vyāpado vidhivibhraṃśāt dvividhe'pi virecane|| aka

अथ चतुर्थोऽध्यायः

4.2

अथातो बस्तिकल्पं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अक

athāto bastikalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aka

4.3

बलां गुडूचीं त्रिफलां सरास्नां द्विपञ्चमूलं च पलोन्मितानि। अष्टौ फलान्यर्धतुलां च मांसात् छागात् पचेदप्सु चतुर्थशेषम्॥ अक

balāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ sarāsnāṃ dvipañcamūlaṃ ca palonmitāni| aṣṭau phalānyardhatulāṃ ca māṃsāt chāgāt pacedapsu caturthaśeṣam|| aka

4.4

पूतो यवानीफलबिल्वकुष्ठवचाशताह्वाघनपिप्पलीनाम्। कल्कैर्गुडक्षौद्रघृतः सतैलैर्युक्तः सुखोष्णो लवणान्वितश्च॥ अक

pūto yavānīphalabilvakuṣṭhavacāśatāhvāghanapippalīnām| kalkairguḍakṣaudraghṛtaḥ satailairyuktaḥ sukhoṣṇo lavaṇānvitaśca|| aka

4.5

बस्तिः परं सर्वगदप्रमाथीस्वस्थे हितो जीवनबृंहणश्च। बस्तौ च यस्मिन् पठितो न कल्कः सर्वत्र दद्यादमुमेव तत्र॥ अक

bastiḥ paraṃ sarvagadapramāthīsvasthe hito jīvanabṛṃhaṇaśca| bastau ca yasmin paṭhito na kalkaḥ sarvatra dadyādamumeva tatra|| aka

4.6

द्विपञ्चमूलस्य रसोऽम्लयुक्तः सच्छागमांसस्य सपूर्वपेष्यः। त्रिस्नेहयुक्तः प्रवरो निरूहः सर्वानिलव्याधिहरः प्रदिष्टः॥ अक

dvipañcamūlasya raso'mlayuktaḥ sacchāgamāṃsasya sapūrvapeṣyaḥ| trisnehayuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ|| aka

4.7

बलापटोलीलघुपञ्चमूलत्रायान्तकैरण्डयवात् सुसिद्धात्। प्रस्थो रसाच्छागरसार्धयुक्तः साध्यः पुनः प्रस्थसमः स यावत्॥ अक

balāpaṭolīlaghupañcamūlatrāyāntakairaṇḍayavāt susiddhāt| prastho rasācchāgarasārdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamaḥ sa yāvat|| aka

4.8

प्रियङ्गुकृष्णाघनकल्कयुक्तः सतैलसर्पिर्मधुसैन्धवश्च। स्याद्दीपनो मांसबलप्रदश्च चक्षुर्बलं चोपदधाति सद्यः॥ अक

priyaṅgukṛṣṇāghanakalkayuktaḥ satailasarpirmadhusaindhavaśca| syāddīpano māṃsabalapradaśca cakṣurbalaṃ copadadhāti sadyaḥ|| aka

4.9

एरण्डमूलात्त्रिपलं पलाशत्तथा पलांशं लघुपञ्चमूलम्। रास्नाबलाछिन्नरुहाश्वगन्धापुनर्नवारग्वधदेवदारु॥ अक

eraṇḍamūlāttripalaṃ palāśattathā palāṃśaṃ laghupañcamūlam| rāsnābalāchinnaruhāśvagandhāpunarnavāragvadhadevadāru|| aka

4.10

फलानि चाष्टौ सलिलाढकाभ्यां विपाचयेदष्टमशेषितेऽस्मिन्। वचाशताह्वाहपुषाप्रियङ्गुयष्टीकणावत्सकबीजमुस्तम्॥ अक

phalāni cāṣṭau salilāḍhakābhyāṃ vipācayedaṣṭamaśeṣite'smin| vacāśatāhvāhapuṣāpriyaṅguyaṣṭīkaṇāvatsakabījamustam|| aka

4.11

दद्यात् सुपिष्टं सहतार्क्ष्यशैलमक्षप्रमाणं लवणांशयुक्तम्। समाक्षिकस्तैलयुतः समूत्रो बस्तिर्जयेल्लेखनदीपनोऽसौ॥ अक

dadyāt supiṣṭaṃ sahatārkṣyaśailamakṣapramāṇaṃ lavaṇāṃśayuktam| samākṣikastailayutaḥ samūtro bastirjayellekhanadīpano'sau|| aka

4.12

जङ्घोरुपादत्रिकपृष्ठकोष्ठहृद्गुह्यशूलं गुरुतां विबन्धम्। गुल्माश्मवर्ध्मग्रहणीगुदोत्थांस्तांस्तांश्च रोगान् कफवातजातान्॥ अक

jaṅghorupādatrikapṛṣṭhakoṣṭhahṛdguhyaśūlaṃ gurutāṃ vibandham| gulmāśmavardhmagrahaṇīgudotthāṃstāṃstāṃśca rogān kaphavātajātān|| aka

4.13

चतुष्पले तैलघृतस्य भृष्टः छागाच्छतार्धो दधिदाडिमाम्लः। रसः सपेष्यो बलवणमांसरेतोग्नितैमिर्यशिरोरुजीष्टः॥ अक

catuṣpale tailaghṛtasya bhṛṣṭaḥ chāgācchatārdho dadhidāḍimāmlaḥ| rasaḥ sapeṣyo balavaṇamāṃsaretognitaimiryaśirorujīṣṭaḥ|| aka

4.14

यष्ट्याह्वयस्याष्टपलेन सिद्धं पयः शताह्वाफलपिप्पलीभिः। युक्तं ससर्पिर्मधुवातरक्तविसर्पवैस्वर्यहितो निरूहः॥ अक

yaṣṭyāhvayasyāṣṭapalena siddhaṃ payaḥ śatāhvāphalapippalībhiḥ| yuktaṃ sasarpirmadhuvātaraktavisarpavaisvaryahito nirūhaḥ|| aka

4.15

यष्ठ्याह्वलोध्राभयचन्दनैश्च शृतं पयोऽग्र्यं कमलोत्पलैश्च। सशर्कराक्षौद्रघृतं सुशीतं पित्तामयान् हन्ति सजीवनीयम्॥ अक

yaṣṭhyāhvalodhrābhayacandanaiśca śṛtaṃ payo'gryaṃ kamalotpalaiśca| saśarkarākṣaudraghṛtaṃ suśītaṃ pittāmayān hanti sajīvanīyam|| aka

4.16

गोपाङ्गनाचन्दनशीतपाकीद्राक्षर्धिकाश्मर्यमधूकसेव्यैः। पयः शृतं श्रावणिमुद्गपर्णीबलास्वगुप्तामधुयष्टिकल्कैः॥ अक

gopāṅganācandanaśītapākīdrākṣardhikāśmaryamadhūkasevyaiḥ| payaḥ śṛtaṃ śrāvaṇimudgaparṇībalāsvaguptāmadhuyaṣṭikalkaiḥ|| aka

4.17

गोधूमचूर्णैश्च पिचुप्रमाणैरिक्षोविदार्याश्च रसेन युक्तम्। तैलेन यष्टीमधुसाधितेन सितोपलाक्षौद्रघृतैश्च शीतः॥ अक

godhūmacūrṇaiśca picupramāṇairikṣovidāryāśca rasena yuktam| tailena yaṣṭīmadhusādhitena sitopalākṣaudraghṛtaiśca śītaḥ|| aka

4.18

बस्तिः प्रशस्तः ससमस्तदेहदाहे सशूलेऽवयवाश्रिते वा। गुल्मातिसारभ्रममूत्रकृच्छ्रक्षीणे क्षतौजोबलसङ्क्षये च॥ अक

bastiḥ praśastaḥ sasamastadehadāhe saśūle'vayavāśrite vā| gulmātisārabhramamūtrakṛcchrakṣīṇe kṣataujobalasaṅkṣaye ca|| aka

4.19

कोशातकारग्वधदेवदारुमूर्वाश्वदंष्ट्राकुटजार्कपाठाः। पक्त्वा कुलत्थान् बृहतीं च तोये रसस्य तस्य प्रसृता दश स्युः॥ अक

kośātakāragvadhadevadārumūrvāśvadaṃṣṭrākuṭajārkapāṭhāḥ| paktvā kulatthān bṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ|| aka

4.20

तान् सर्षपैलामदनैः सकुष्ठैरक्षप्रमाणैः प्रसृतैश्च युक्तान्। क्षौद्रस्य तैलस्य फलाह्वयस्य क्षारस्य तैलस्य च सार्षपस्य॥ अक

tān sarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhairakṣapramāṇaiḥ prasṛtaiśca yuktān| kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya kṣārasya tailasya ca sārṣapasya|| aka

4.21

दद्यान्निरूहं कफरोगिताय मन्दाग्नये चाशनविद्विषे च॥ अक

dadyānnirūhaṃ kapharogitāya mandāgnaye cāśanavidviṣe ca|| aka

4.22

पुनर्नवैरण्डवृषाश्मभेदवृश्चीवभूतीकबलापलाशान्। द्विपञ्चमूलं च पलांशकानि क्षुण्णानि धौतानि फलानि चाष्टौ॥ अक

punarnavairaṇḍavṛṣāśmabhedavṛścīvabhūtīkabalāpalāśān| dvipañcamūlaṃ ca palāṃśakāni kṣuṇṇāni dhautāni phalāni cāṣṭau|| aka

4.23

बिल्वं यवाङ्कोलकुलत्थधान्यफानि च स्युः प्रसृतोन्मितानि। पयो जलद्व्याढकसाधितं तत् क्षीरावशिष्टं शुचिवस्त्रपूतम्॥ अक

bilvaṃ yavāṅkolakulatthadhānyaphāni ca syuḥ prasṛtonmitāni| payo jaladvyāḍhakasādhitaṃ tat kṣīrāvaśiṣṭaṃ śucivastrapūtam|| aka

4.24

वचाशताह्वामरदारुकुष्ठयष्ट्याह्वसिद्धार्थकपिप्पलीनाम्। कल्कैर्यवान्या मदनैश्च युक्तं नात्युष्णशीतं गुडसैन्धवाक्तम्॥ अक

vacāśatāhvāmaradārukuṣṭhayaṣṭyāhvasiddhārthakapippalīnām| kalkairyavānyā madanaiśca yuktaṃ nātyuṣṇaśītaṃ guḍasaindhavāktam|| aka

4.25

क्षौद्रस्य तैलस्य च सर्पिषश्च नवस्य युक्तं प्रसृतित्रयेण। दद्यान्निरूहं विधिना विधिज्ञः ससर्वसंसर्गकृतामयघ्नः॥ अक

kṣaudrasya tailasya ca sarpiṣaśca navasya yuktaṃ prasṛtitrayeṇa| dadyānnirūhaṃ vidhinā vidhijñaḥ sasarvasaṃsargakṛtāmayaghnaḥ|| aka

4.26

अर्धार्धविहितान् बस्तीनतश्चित्रान् प्रवक्ष्यते। कोशातकीद्वयेक्ष्वाकुफलजीमूतवत्सकाः॥ अक

ardhārdhavihitān bastīnataścitrān pravakṣyate| kośātakīdvayekṣvākuphalajīmūtavatsakāḥ|| aka

4.27

श्यामात्रिवृतयोर्मूलं तथा दन्तीद्रवन्तिजम्। प्रकीर्या चोदकीर्या च क्षीरिणी नीलिनीफलम्॥ अक

śyāmātrivṛtayormūlaṃ tathā dantīdravantijam| prakīryā codakīryā ca kṣīriṇī nīlinīphalam|| aka

4.28

सप्तपाशङ्खिनीलोध्रं फलं कम्पिल्लकस्य च। स्वकल्कसैन्धवयुताः पक्वाशयविशोधनाः॥ अक

saptapāśaṅkhinīlodhraṃ phalaṃ kampillakasya ca| svakalkasaindhavayutāḥ pakvāśayaviśodhanāḥ|| aka

4.29

घातकीपुष्पतर्कारीजीवन्तीमूलवत्सकाः। प्रग्रहः खदिरः कुष्ठं शमी पिण्डीतको यवाः॥ अक

ghātakīpuṣpatarkārījīvantīmūlavatsakāḥ| pragrahaḥ khadiraḥ kuṣṭhaṃ śamī piṇḍītako yavāḥ|| aka

4.30

प्रियङ्गुरर्कमूली च तरुणीजातियूथिकाः। वटाद्याः किंशुकं लोध्रमिति सङ्ग्राहिका मताः॥ अक

priyaṅgurarkamūlī ca taruṇījātiyūthikāḥ| vaṭādyāḥ kiṃśukaṃ lodhramiti saṅgrāhikā matāḥ|| aka

4.31

ग्राही प्रियङ्ग्वम्बष्ठादिक्वाथकल्कैः क्रमेण च। ऊषकादिप्रतीवापो लेखनस्त्रिफलारसः। मधुरक्वाथकल्केन सरसाज्येन बृंहणः॥ अक

grāhī priyaṅgvambaṣṭhādikvāthakalkaiḥ krameṇa ca| ūṣakādipratīvāpo lekhanastriphalārasaḥ| madhurakvāthakalkena sarasājyena bṛṃhaṇaḥ|| aka

4.32

बदर्यैरावणीशेलुशाल्मलीधन्वनाङ्कुराः। समाक्षिकाः क्षीरयुताः सासृजः पिच्छिलाः स्मृताः॥ अक

badaryairāvaṇīśeluśālmalīdhanvanāṅkurāḥ| samākṣikāḥ kṣīrayutāḥ sāsṛjaḥ picchilāḥ smṛtāḥ|| aka

4.33

कोलङ्कतककाण्डेक्षुदर्भपोटेक्षुपालिभिः। दाहघ्नः सघृतक्षीरो द्वितीयश्चन्दनादिभिः॥ अक

kolaṅkatakakāṇḍekṣudarbhapoṭekṣupālibhiḥ| dāhaghnaḥ saghṛtakṣīro dvitīyaścandanādibhiḥ|| aka

4.34

मुष्टिः शाल्मलिवृन्तानां क्षीरसिद्धो घृतान्वितः। हितः प्रवाहणे तद्वद्वृन्तैः शाल्मलकस्य च॥ अक

muṣṭiḥ śālmalivṛntānāṃ kṣīrasiddho ghṛtānvitaḥ| hitaḥ pravāhaṇe tadvadvṛntaiḥ śālmalakasya ca|| aka

4.35

कर्बुदाराढकीनीपविदुलैः क्षीरसाधितैः। परिकर्ते तथा वृन्तैः श्रीपर्णीकोविदारजैः॥ अक

karbudārāḍhakīnīpavidulaiḥ kṣīrasādhitaiḥ| parikarte tathā vṛntaiḥ śrīparṇīkovidārajaiḥ|| aka

4.36

परिस्रवे पयः सिद्धं सवृश्चीवपुनर्नवम्। आखुकर्णिकया तद्वत्तण्डुलीयकयुक्तया॥ अक

parisrave payaḥ siddhaṃ savṛścīvapunarnavam| ākhukarṇikayā tadvattaṇḍulīyakayuktayā|| aka

4.37

अश्वावरोहकः काकनासाराजकशेरुकाः। सिद्धाः क्षीरेऽतियोगे स्युः क्षौद्राञ्जनघृतैर्युताः। न्यग्रोधाद्यैश्चतुर्भिश्च विधिनापरः॥ अक

aśvāvarohakaḥ kākanāsārājakaśerukāḥ| siddhāḥ kṣīre'tiyoge syuḥ kṣaudrāñjanaghṛtairyutāḥ| nyagrodhādyaiścaturbhiśca vidhināparaḥ|| aka

4.38

बृहती क्षीरकाकोली पृश्निपर्णी शतावरी। काश्मर्यबदरीमूर्वास्तथोशीरप्रियङ्गवः॥ अक

bṛhatī kṣīrakākolī pṛśniparṇī śatāvarī| kāśmaryabadarīmūrvāstathośīrapriyaṅgavaḥ|| aka

4.39

जीवादाने शृतौ क्षीरे द्वौ घृताञ्जनसंयुतौ। बस्ती प्रदेयौ भिषजा शीतौ समधुशकरौ। गोव्यजामहिषीक्षीरैर्जीवनीययुतैरपि॥ अक

jīvādāne śṛtau kṣīre dvau ghṛtāñjanasaṃyutau| bastī pradeyau bhiṣajā śītau samadhuśakarau| govyajāmahiṣīkṣīrairjīvanīyayutairapi|| aka

4.40

शशैणदक्षमार्जारमहिषाव्यजशोणितैः। सद्यस्कैर्मृदितैर्बस्तिर्जीवादाने प्रशस्यते॥ अक

śaśaiṇadakṣamārjāramahiṣāvyajaśoṇitaiḥ| sadyaskairmṛditairbastirjīvādāne praśasyate|| aka

4.41

अथेमान् सुकुमाराणां निरूहान् स्नेहनान् मृदून्। कर्मणा विप्लुतानां च वक्ष्यामि प्रसृतैः पृथक्॥ अक

athemān sukumārāṇāṃ nirūhān snehanān mṛdūn| karmaṇā viplutānāṃ ca vakṣyāmi prasṛtaiḥ pṛthak|| aka

4.42

क्षीरात् द्वौ प्रसृतौ कार्यै मधुतैलघृतात्त्रयः। खजेन मथितो बस्तिर्वातघ्नो बलवर्णकृत्॥ अक

kṣīrāt dvau prasṛtau kāryai madhutailaghṛtāttrayaḥ| khajena mathito bastirvātaghno balavarṇakṛt|| aka

4.43

एकैकः प्रसृतस्तैलप्रसन्नाक्षौद्रसर्पिषाम्। बिल्वादिमूलक्वाथात् द्वौ कौलत्थाद्द्वौ स वातजित्॥ अक

ekaikaḥ prasṛtastailaprasannākṣaudrasarpiṣām| bilvādimūlakvāthāt dvau kaulatthāddvau sa vātajit|| aka

4.44

पटोलनिम्बपूतीकरास्नासप्तच्छदाम्भसः। प्रसृतः पृथगाज्याच्च बस्तिः सर्षपकल्कवान्। सपञ्चतिक्तोऽभिष्यन्दकृमिकुष्ठप्रमेहहा॥ अक

paṭolanimbapūtīkarāsnāsaptacchadāmbhasaḥ| prasṛtaḥ pṛthagājyācca bastiḥ sarṣapakalkavān| sapañcatikto'bhiṣyandakṛmikuṣṭhapramehahā|| aka

4.45

विडङ्गत्रिफलाशिग्रुफलमुस्ताखुकर्णिजात्। कषायात् प्रसृताः पञ्च तैलादेको विमथ्य तान्। निरूहः कृमिहा वेल्लपिप्पलीकल्कयोजीतः॥ अक

viḍaṅgatriphalāśigruphalamustākhukarṇijāt| kaṣāyāt prasṛtāḥ pañca tailādeko vimathya tān| nirūhaḥ kṛmihā vellapippalīkalkayojītaḥ|| aka

4.46

पयस्येक्षुस्थिरारास्नाविदारीक्षौद्रसर्पिषाम्। एकैकः प्रसृतो बस्तिः कृष्णाकल्को वृषत्वकृत्॥ अक

payasyekṣusthirārāsnāvidārīkṣaudrasarpiṣām| ekaikaḥ prasṛto bastiḥ kṛṣṇākalko vṛṣatvakṛt|| aka

4.47

चत्वारस्तैलगोमूत्रदधिमण्डाम्लकाञ्जिकात्। प्रसृताः सर्षपैः पिष्टैर्विट्सङ्गानाहभेदनः॥ अक

catvārastailagomūtradadhimaṇḍāmlakāñjikāt| prasṛtāḥ sarṣapaiḥ piṣṭairviṭsaṅgānāhabhedanaḥ|| aka

4.48

श्वदंष्ट्राश्मभिदेरण्डक्वाथतैलसुरासवात्। प्रसृताः पञ्च चपलाकौन्तीयष्ट्याह्वकल्कवान्। बस्तिः कवोष्णः साहाने मूत्रकृच्छ्रे वरो मतः॥ अक

śvadaṃṣṭrāśmabhideraṇḍakvāthatailasurāsavāt| prasṛtāḥ pañca capalākauntīyaṣṭyāhvakalkavān| bastiḥ kavoṣṇaḥ sāhāne mūtrakṛcchre varo mataḥ|| aka

4.49

मृदुबस्तिजडीभूते तीक्ष्णोऽन्यो बस्तिरिष्यते। तीक्ष्णैर्विकर्षिते स्निग्धो मधुरः शिशिरो मृदुः॥ अक

mṛdubastijaḍībhūte tīkṣṇo'nyo bastiriṣyate| tīkṣṇairvikarṣite snigdho madhuraḥ śiśiro mṛduḥ|| aka

4.50

तीक्ष्णत्वं मूत्रबिल्वाग्निलवणक्षारसर्षपैः। प्राप्तकालं विधातव्यं क्षीराज्याद्यैस्तु मार्दवम्॥ अक

tīkṣṇatvaṃ mūtrabilvāgnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ| prāptakālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrājyādyaistu mārdavam|| aka

4.51

बलकालदोषरोगप्रकृतीः प्रविभज्य योजितो बस्तिः। स्वः स्वैरौषधवर्गैः स्वान् स्वान् रोगान् निवतयति॥ अक

balakāladoṣarogaprakṛtīḥ pravibhajya yojito bastiḥ| svaḥ svairauṣadhavargaiḥ svān svān rogān nivatayati|| aka

4.52

उष्णार्तानां शीतान् शीतार्ताना तथा सुखोष्णांश्च। तद्योग्यौषधयुक्तान् बस्तीन् सन्तर्क्य युञ्जीत॥ अक

uṣṇārtānāṃ śītān śītārtānā tathā sukhoṣṇāṃśca| tadyogyauṣadhayuktān bastīn santarkya yuñjīta|| aka

4.53

बस्तीन्न बृंहणीयान् दद्याद्व्याधिषु विशोधनीयेषु। मेदस्विनो विशोध्या ये च नराः कुष्ठमेहार्ताः॥ अक

bastīnna bṛṃhaṇīyān dadyādvyādhiṣu viśodhanīyeṣu| medasvino viśodhyā ye ca narāḥ kuṣṭhamehārtāḥ|| aka

अथ प्रथमोऽध्यायः

1.2

अथातो बालोपचरणीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto bālopacaraṇīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

1.3

अथ खलु जातमात्रमेव बालमुल्बात् सैन्धवसर्पिषा मार्जयेत्॥ अउ

atha khalu jātamātrameva bālamulbāt saindhavasarpiṣā mārjayet|| au

1.4

ततोऽस्यातिप्रबलमोहज्वरपरीतसर्वगात्रस्य क्रोशितुमपि रुजानुरूपमसमर्थस्यानवस्थिताशेषदेहधातोरसम्भाव्ययौवनाद्यवस्थस्य क्रकचस्पर्शमिव करवसनशयनसंसर्गं मन्यमानस्याविकल्पितमङ्गानि विक्षिपतः पुनरिव मरणमनुभवतो लीयमानसंज्ञस्यातिसम्बाधयोनिपुटावपीडितप्राणप्रत्यानयनाय बलातैलेन परिषेकं कुर्यात्। कर्णमूले चाश्मनोः सङ्घट्टनम्॥ अउ

tato'syātiprabalamohajvaraparītasarvagātrasya krośitumapi rujānurūpamasamarthasyānavasthitāśeṣadehadhātorasambhāvyayauvanādyavasthasya krakacasparśamiva karavasanaśayanasaṃsargaṃ manyamānasyāvikalpitamaṅgāni vikṣipataḥ punariva maraṇamanubhavato līyamānasaṃjñasyātisambādhayonipuṭāvapīḍitaprāṇapratyānayanāya balātailena pariṣekaṃ kuryāt| karṇamūle cāśmanoḥ saṅghaṭṭanam|| au

1.5

यदि वाचेष्ट एव स्यात्ततः कृष्णकपालिकया शूर्पेण चैनमभिनिष्पुनीयात्। दक्षिणकर्णमूले च मन्त्रस्योच्चारयेत्॥ अउ

yadi vāceṣṭa eva syāttataḥ kṛṣṇakapālikayā śūrpeṇa cainamabhiniṣpunīyāt| dakṣiṇakarṇamūle ca mantrasyoccārayet|| au

1.6

अङ्गादङ्गात् सम्भवसि हृदयादभिजायसे। आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदां शतम्॥ अउ

aṅgādaṅgāt sambhavasi hṛdayādabhijāyase| ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradāṃ śatam|| au

1.7

शतायुः शतवर्षोऽसि दीर्घमायुरवाप्नुहि। नक्षत्राणि दिशो रात्रिरहश्च त्वाभिरक्षतु॥ अउ

śatāyuḥ śatavarṣo'si dīrghamāyuravāpnuhi| nakṣatrāṇi diśo rātrirahaśca tvābhirakṣatu|| au

1.8

प्रत्यागतप्राणस्य च प्रकृतिभूतस्य नाभिनालं नालाभिबन्धनाच्चतुरङ्गुलस्योर्ध्वं क्षौमसूत्रेण बध्वा तीक्ष्णेन शस्त्रेण वर्धयेत्। ग्रीवायां चैनमासज्जेत्। नाभिं च कुष्ठतैलेन सेचयेत्॥ अउ

pratyāgataprāṇasya ca prakṛtibhūtasya nābhinālaṃ nālābhibandhanāccaturaṅgulasyordhvaṃ kṣaumasūtreṇa badhvā tīkṣṇena śastreṇa vardhayet| grīvāyāṃ cainamāsajjet| nābhiṃ ca kuṣṭhatailena secayet|| au

1.9

ततः क्षीरवृक्षकषायेण सर्वगन्धोदकेन वा तप्ततपनीयरजतनिर्वापणकवोष्णेन कपित्थपत्रकषायेण वा तद्विधेन स्नापयेत्॥ अउ

tataḥ kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā taptatapanīyarajatanirvāpaṇakavoṣṇena kapitthapatrakaṣāyeṇa vā tadvidhena snāpayet|| au

1.10

ततोऽस्य सुपरिलिखितनखया सुप्रक्षालितोपवानया कार्पासपिच्ववगुण्ठितया दक्षिणप्रदेशिन्या जिह्वौष्ठकण्ठमनुसुखं प्रमृज्यात्। तालु चोन्नाम्य स्नेहपिचुनोपरिष्टादवगुण्ठयेत्॥ अउ

tato'sya suparilikhitanakhayā suprakṣālitopavānayā kārpāsapicvavaguṇṭhitayā dakṣiṇapradeśinyā jihvauṣṭhakaṇṭhamanusukhaṃ pramṛjyāt| tālu connāmya snehapicunopariṣṭādavaguṇṭhayet|| au

1.11

ततश्चैन्द्रीब्राह्मीशङ्खपुष्पीवचाकल्कं मधुघृतोपेतं हरेणुमात्रं कुशाग्राभिमन्त्रितं सौवर्णेनाश्वत्थपत्रेण मेधायुर्बलजननं प्राशयेत्। तद्वत् ब्राह्मीबलानन्ताशतावर्यन्यतमचूर्णं वा॥ अउ

tataścaindrībrāhmīśaṅkhapuṣpīvacākalkaṃ madhughṛtopetaṃ hareṇumātraṃ kuśāgrābhimantritaṃ sauvarṇenāśvatthapatreṇa medhāyurbalajananaṃ prāśayet| tadvat brāhmībalānantāśatāvaryanyatamacūrṇaṃ vā|| au

1.12

ततः सैन्धवोपहितेन सर्पिषा गभादकानि वामयेत्। तथास्योरःकण्ठविशुध्या लाघवमभिलाषश्च जायते॥ अउ

tataḥ saindhavopahitena sarpiṣā gabhādakāni vāmayet| tathāsyoraḥkaṇṭhaviśudhyā lāghavamabhilāṣaśca jāyate|| au

1.13

अथास्य जातकर्म प्राजापत्येन विधिना कुर्यात्। अपि च॥ अउ

athāsya jātakarma prājāpatyena vidhinā kuryāt| api ca|| au

1.14

सिराणां हृदयस्थानां विवृतत्वात् प्रसूतितः। तृतीयेऽह्नि चतुर्थे वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्तते॥ अउ

sirāṇāṃ hṛdayasthānāṃ vivṛtatvāt prasūtitaḥ| tṛtīye'hni caturthe vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate|| au

1.15

तस्मात् प्रथमेऽहन्यनन्तामिश्रिते मधुसर्पिषी मन्त्रपूते त्रिकालं प्राशयेत्। द्वितीये लक्ष्मणासिद्धं सर्पिस्तृतीये च॥ अउ

tasmāt prathame'hanyanantāmiśrite madhusarpiṣī mantrapūte trikālaṃ prāśayet| dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpistṛtīye ca|| au

1.16

ततः प्राङ्निवारितस्तन्यस्य स्वपाणितलसम्मितं सर्पिर्द्विकालं दापयेदनन्तरं च स्तन्यमिष्टतः॥ अउ

tataḥ prāṅnivāritastanyasya svapāṇitalasammitaṃ sarpirdvikālaṃ dāpayedanantaraṃ ca stanyamiṣṭataḥ|| au

1.17

अहरहश्चास्य श्रोत्रशृङ्गाटकं स्नेहाप्लुतेन प्लोतेन प्रच्छादयेत्॥ अउ

aharahaścāsya śrotraśṛṅgāṭakaṃ snehāplutena plotena pracchādayet|| au

1.18

प्राक्शिरसं चैनं क्षौमनिचये संवेशयेदुच्छीर्षके चास्याभिमन्त्रितमुदकुम्भं स्थापयेत् द्वारपक्षयोश्च॥ अउ

prākśirasaṃ cainaṃ kṣaumanicaye saṃveśayeducchīrṣake cāsyābhimantritamudakumbhaṃ sthāpayet dvārapakṣayośca|| au

1.19

आदारीविदारीबदरीखदिरनिम्बपीलुपरूषकशाखाभिरेनं वीजयेत्। ताभिश्च समन्ततः सूत्तिकागारं परिवारयेत्। सर्षपातसीकणकणिकाश्चान्तर्बहिः प्रकिरेत्। सायं प्रातश्च बलिम्॥ अउ

ādārīvidārībadarīkhadiranimbapīluparūṣakaśākhābhirenaṃ vījayet| tābhiśca samantataḥ sūttikāgāraṃ parivārayet| sarṣapātasīkaṇakaṇikāścāntarbahiḥ prakiret| sāyaṃ prātaśca balim|| au

1.20

व्रणोक्तैश्च गुग्गुल्वादिभिर्धूपं कुर्वीत। तथा ब्राह्मणोथर्ववेदविद्दशाहं शान्तिकर्म कुर्यात्। मायूरीं महामायूरीमार्यारत्नकेतुधारिणीं चोभयकालं वाचयेत्॥ अउ

vraṇoktaiśca guggulvādibhirdhūpaṃ kurvīta| tathā brāhmaṇotharvavedaviddaśāhaṃ śāntikarma kuryāt| māyūrīṃ mahāmāyūrīmāryāratnaketudhāriṇīṃ cobhayakālaṃ vācayet|| au

1.21

हिङ्गुवचातुरुष्करक्षोघ्नैः पोटलिकामुत्तरदेहल्यामासज्जेत्। कुमारस्य च सह मात्रा कण्ठे उच्छीर्षके च। तद्वदार्यापर्णशबरीमार्यापराजितां च गोरोचनाभिलिखिताम्॥ अउ

hiṅguvacāturuṣkarakṣoghnaiḥ poṭalikāmuttaradehalyāmāsajjet| kumārasya ca saha mātrā kaṇṭhe ucchīrṣake ca| tadvadāryāparṇaśabarīmāryāparājitāṃ ca gorocanābhilikhitām|| au

1.22

द्वारे च देहलीमनुतिर्यङ्मुसलं निधापयेत्। कणकण्डकतिन्दुकेन्धनाग्निं नक्तं दिवं च जागृयात्। तथानुरक्ताः स्त्रियः सुहृदश्च। प्रहृष्टजनसम्पूर्णं च तद्वेश्म कार्यम्॥ अउ

dvāre ca dehalīmanutiryaṅmusalaṃ nidhāpayet| kaṇakaṇḍakatindukendhanāgniṃ naktaṃ divaṃ ca jāgṛyāt| tathānuraktāḥ striyaḥ suhṛdaśca| prahṛṣṭajanasampūrṇaṃ ca tadveśma kāryam|| au

1.23

अथास्य समानवर्णा मध्यमवयाः शुचिरलोलुपा निभृतानातुरा जीवद्वत्सा वत्सला दक्षिणा ब्रह्मचारिण्यव्यङ्गा बहुक्षीरा शुक्लाम्बराचरा दीर्घद्रस्वादिदेहदोषाष्टकरहिता अलम्बोर्ध्वचुचूकातिपीनहनिस्तनदोषमुक्ता युक्तचूचुका धात्री स्यात्तस्या एव स्तन्यं पिबेत्॥ अउ

athāsya samānavarṇā madhyamavayāḥ śuciralolupā nibhṛtānāturā jīvadvatsā vatsalā dakṣiṇā brahmacāriṇyavyaṅgā bahukṣīrā śuklāmbarācarā dīrghadrasvādidehadoṣāṣṭakarahitā alambordhvacucūkātipīnahanistanadoṣamuktā yuktacūcukā dhātrī syāttasyā eva stanyaṃ pibet|| au

1.24

तच्चोदकपात्रे दुह्यमानमेकतां यदुदकेन सह गच्छति वक्ष्यमाणदोषरहितं च तच्छुद्धमारोग्यबलजननम्॥ अउ

taccodakapātre duhyamānamekatāṃ yadudakena saha gacchati vakṣyamāṇadoṣarahitaṃ ca tacchuddhamārogyabalajananam|| au

1.25

अथ धात्री स्नातानुलिप्ता नित्यमहतवासाः सुमनाः प्रजास्थापनौषधीः शिरसा बिभ्राणा प्राङ्मुखी स्तनं प्राग्दक्षिणं धौतमीषत्परिस्रुतं पाययेत्॥ अउ

atha dhātrī snātānuliptā nityamahatavāsāḥ sumanāḥ prajāsthāpanauṣadhīḥ śirasā bibhrāṇā prāṅmukhī stanaṃ prāgdakṣiṇaṃ dhautamīṣatparisrutaṃ pāyayet|| au

1.26

नानास्तन्यस्य ह्यसात्म्यत्वान्नानाविधा व्यापदो भवन्ति। अपरिस्रुते चातिस्तन्यपूर्णस्तनपानेनोत्स्नेहनात् कासश्वासज्वरच्छर्दिषां सम्भवः॥ अउ

nānāstanyasya hyasātmyatvānnānāvidhā vyāpado bhavanti| aparisrute cātistanyapūrṇastanapānenotsnehanāt kāsaśvāsajvaracchardiṣāṃ sambhavaḥ|| au

1.27

रुक्षान्नपानकर्शनक्रोधशोककामादिभिः स्तन्यनाशः। स्तन्यजननानि तु मद्यानि शीधुवर्ज्यान्यानूपमांसानि द्रवाः स्वाद्वम्ललवणप्रायाश्चाहाराः क्षीरिण्यश्चौषधयः क्षीरपानमनायासः सौमनस्यं च॥ अउ

rukṣānnapānakarśanakrodhaśokakāmādibhiḥ stanyanāśaḥ| stanyajananāni tu madyāni śīdhuvarjyānyānūpamāṃsāni dravāḥ svādvamlalavaṇaprāyāścāhārāḥ kṣīriṇyaścauṣadhayaḥ kṣīrapānamanāyāsaḥ saumanasyaṃ ca|| au

1.28

न तु क्षुधितशोकार्तश्रान्तक्रुद्धप्रदुष्टधातुंगर्भिणीविरुद्धाहारभुक्तानां स्तन्यं पाययेन्नाजीर्णौषधं च बालमिति। भवति चात्र॥ अउ

na tu kṣudhitaśokārtaśrāntakruddhapraduṣṭadhātuṃgarbhiṇīviruddhāhārabhuktānāṃ stanyaṃ pāyayennājīrṇauṣadhaṃ ca bālamiti| bhavati cātra|| au

1.29

षष्टीं निशां विशेषेण कृतरक्षाबलिक्रियाः। जागृयुर्बान्धवास्तस्य दधतः परमां मुदम्॥ अउ

ṣaṣṭīṃ niśāṃ viśeṣeṇa kṛtarakṣābalikriyāḥ| jāgṛyurbāndhavāstasya dadhataḥ paramāṃ mudam|| au

1.30

दशमे द्वादशे वाह्नि गोत्राचारैः शुभैः शुभे। सूता स्नानोत्सवं कुर्यात् पितापत्यस्य नाम च॥ अउ

daśame dvādaśe vāhni gotrācāraiḥ śubhaiḥ śubhe| sūtā snānotsavaṃ kuryāt pitāpatyasya nāma ca|| au

1.31

दिने शततमे वाख्यां पूर्णे संवत्सरेऽथवा। बिभ्रतोऽङ्गैर्मनोह्वालरोचनागरुचन्दनम्॥ अउ

dine śatatame vākhyāṃ pūrṇe saṃvatsare'thavā| bibhrato'ṅgairmanohvālarocanāgarucandanam|| au

1.32

पूज्यं त्रिपुरुषानूकमादौ घोषवदक्षरम्। अवृद्धं कृतमूष्मान्तमनरातिप्रतिष्ठितम्॥ अउ

pūjyaṃ tripuruṣānūkamādau ghoṣavadakṣaram| avṛddhaṃ kṛtamūṣmāntamanarātipratiṣṭhitam|| au

1.33

नक्षत्रदेवतायुक्तं तदेव तु न केवलम्। मङ्गल्यमन्तरन्तस्थं न दुष्टं न च तद्धितम्॥ अउ

nakṣatradevatāyuktaṃ tadeva tu na kevalam| maṅgalyamantarantasthaṃ na duṣṭaṃ na ca taddhitam|| au

1.34

पुंसो विसर्जनीयान्तं समवर्णं स्त्रियाः पुनः। विषमाक्षरमक्रूरं विस्पष्टार्थं मनोरमम्। सुखोद्यं दीर्घवर्णान्तमाशीर्वादाभिधानवत्॥ अउ

puṃso visarjanīyāntaṃ samavarṇaṃ striyāḥ punaḥ| viṣamākṣaramakrūraṃ vispaṣṭārthaṃ manoramam| sukhodyaṃ dīrghavarṇāntamāśīrvādābhidhānavat|| au

1.35

ततः प्रकृतिभेदोक्तरूपैरायुःपरीक्षणम्। प्रागुदक्शिरसःकुर्यात् बालस्यज्ञानवान्भिषक्॥ अउ

tataḥ prakṛtibhedoktarūpairāyuḥparīkṣaṇam| prāgudakśirasaḥkuryāt bālasyajñānavānbhiṣak|| au

1.36

प्रशस्तवास्तुशरणं सज्जोपकरणं शुचि। निर्वातं च प्रवातं च वृद्धस्त्रीवैद्यसेवितम्॥ अउ

praśastavāstuśaraṇaṃ sajjopakaraṇaṃ śuci| nirvātaṃ ca pravātaṃ ca vṛddhastrīvaidyasevitam|| au

1.37

निर्मत्कुणाखुमशकमतमस्कं च शस्यते। शुचिधौतोपवानानि निर्वलीनि मृदूनि च॥ अउ

nirmatkuṇākhumaśakamatamaskaṃ ca śasyate| śucidhautopavānāni nirvalīni mṛdūni ca|| au

1.38

शय्यास्तरणवासांसि रक्षोघ्नैर्धूपितानि च। काकोऽविशस्तः शस्तश्च धूपने त्रिवृतान्वितः। वचाज्यकुष्ठश्रीवेष्टसर्षपैर्धूपयेत् सदा॥ अउ

śayyāstaraṇavāsāṃsi rakṣoghnairdhūpitāni ca| kāko'viśastaḥ śastaśca dhūpane trivṛtānvitaḥ| vacājyakuṣṭhaśrīveṣṭasarṣapairdhūpayet sadā|| au

1.39

बोधयेत् सहसा सुप्तं नो न चैनं समुत्क्षिपेत्। तथाह्यस्य समुत्रासो वेगरोधश्च जायते॥ अउ

bodhayet sahasā suptaṃ no na cainaṃ samutkṣipet| tathāhyasya samutrāso vegarodhaśca jāyate|| au

1.40

माक्षिकामलकव्योषबृहतीमूलसैन्धवैः। लालापनोदरुच्यर्थं मुखमन्तः परामृशेत्॥ अउ

mākṣikāmalakavyoṣabṛhatīmūlasaindhavaiḥ| lālāpanodarucyarthaṃ mukhamantaḥ parāmṛśet|| au

1.41

जीवत्खड्गादिशृङ्गेषु समासक्ताञ्छुभान् मणीन्। धारयेद्दश चैन्द्र्यादीञ्जीवकर्षभकावपि॥ अउ

jīvatkhaḍgādiśṛṅgeṣu samāsaktāñchubhān maṇīn| dhārayeddaśa caindryādīñjīvakarṣabhakāvapi|| au

1.42

हस्ताभ्यां ग्रीवया मूर्ध्ना विशेषात् सततं वचाम्। आयुर्मेधास्मृतिस्वास्थ्यकरीं रक्षोभिरक्षणीम्॥ अउ

hastābhyāṃ grīvayā mūrdhnā viśeṣāt satataṃ vacām| āyurmedhāsmṛtisvāsthyakarīṃ rakṣobhirakṣaṇīm|| au

1.43

स्तन्यदोषात् गदास्तस्य यथोक्तं तत् पिबेद्यतः। पीनोऽतिकन्धरास्तम्भं कुर्यादूर्ध्वाक्षमूर्ध्वगः॥ अउ

stanyadoṣāt gadāstasya yathoktaṃ tat pibedyataḥ| pīno'tikandharāstambhaṃ kuryādūrdhvākṣamūrdhvagaḥ|| au

1.44

उच्छ्वासरोधात् लंबोऽतिस्तनो जीवितसंशयम्। न गर्भिण्याः पिबेत् स्तन्यं पारिगर्भिककृद्धि तत्॥ अउ

ucchvāsarodhāt laṃbo'tistano jīvitasaṃśayam| na garbhiṇyāḥ pibet stanyaṃ pārigarbhikakṛddhi tat|| au

1.45

स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिबेत्। मूलैःसिद्धं बृहत्याद्यैः स्थिराभ्यां वा सितायुतम्॥ अउ

stanyābhāve payaśchāgaṃ gavyaṃ vā tadguṇaṃ pibet| mūlaiḥsiddhaṃ bṛhatyādyaiḥ sthirābhyāṃ vā sitāyutam|| au

1.46

चतुर्थे सूतिकागारादग्निस्कन्दपुरोगमान्। मासे निष्क्रामयेद्देवान् नमस्कर्तुं स्वलङ्कृतम्॥ अउ

caturthe sūtikāgārādagniskandapurogamān| māse niṣkrāmayeddevān namaskartuṃ svalaṅkṛtam|| au

1.47

पञ्चमे मासि पुण्येऽह्नि धरण्यामुपवेशयेत्। द्विकिष्कुमात्रं लिप्तायां बलिं दत्वा चतुर्दिशम्॥ अउ

pañcame māsi puṇye'hni dharaṇyāmupaveśayet| dvikiṣkumātraṃ liptāyāṃ baliṃ datvā caturdiśam|| au

1.48

धरण्यशेषभूतानां माता त्वमसि कामधुक्। अजरा चाप्रमेया च सर्वभूतनमस्कृता॥ अउ

dharaṇyaśeṣabhūtānāṃ mātā tvamasi kāmadhuk| ajarā cāprameyā ca sarvabhūtanamaskṛtā|| au

1.49

चराचराणां लोकानां प्रतिष्ठास्यव्ययासि च। कुमारं पाहि मातेव ब्रह्मा तदनुमन्यताम्॥ अउ

carācarāṇāṃ lokānāṃ pratiṣṭhāsyavyayāsi ca| kumāraṃ pāhi māteva brahmā tadanumanyatām|| au

1.50

स्वाहेति मन्त्रेणानेन प्रत्यहं च ततः परम्। साश्रयं सावलम्बं च कट्यादीन् मर्दयेदनु॥ अउ

svāheti mantreṇānena pratyahaṃ ca tataḥ param| sāśrayaṃ sāvalambaṃ ca kaṭyādīn mardayedanu|| au

1.51

षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि क्रमात्तच्च प्रयोजयेत्। चिरान्निषेवमाणोऽन्नं बालो नातुर्यमश्नुते॥ अउ

ṣaṣṭhe'nnaprāśanaṃ māsi kramāttacca prayojayet| cirānniṣevamāṇo'nnaṃ bālo nāturyamaśnute|| au

1.52

भजेद्यथा यथाचान्नं स्तन्यं त्याज्यं तथा तथा। षट्सप्ताष्टममासेषु नीरुजस्य शुभेऽहनि। कर्णौ हिमागमे विघ्येद्धात्र्यङ्कस्थस्य सान्त्वयन्॥ अउ

bhajedyathā yathācānnaṃ stanyaṃ tyājyaṃ tathā tathā| ṣaṭsaptāṣṭamamāseṣu nīrujasya śubhe'hani| karṇau himāgame vighyeddhātryaṅkasthasya sāntvayan|| au

1.53

प्राग्दक्षिणं कुमारस्य भिषग्वामं तु योषितः। दक्षिणेन दधत् सूचीं पालीमन्येन पाणिना॥ अउ

prāgdakṣiṇaṃ kumārasya bhiṣagvāmaṃ tu yoṣitaḥ| dakṣiṇena dadhat sūcīṃ pālīmanyena pāṇinā|| au

1.54

मध्यतः कर्णपीठस्य किञ्चित् गण्डाशयं प्रति। जरायुमात्रप्रच्छन्ने रविरश्म्यवभासिते॥ अउ

madhyataḥ karṇapīṭhasya kiñcit gaṇḍāśayaṃ prati| jarāyumātrapracchanne raviraśmyavabhāsite|| au

1.55

धृतस्य निश्चलं सम्यगलक्तकरसाङ्किते। विध्येद्दैवकृते छिद्रे सकृदेवर्जु लाघवात्॥ अउ

dhṛtasya niścalaṃ samyagalaktakarasāṅkite| vidhyeddaivakṛte chidre sakṛdevarju lāghavāt|| au

1.56

नोर्ध्वं न पार्श्वतो नाधः सिरास्तत्र हि संश्रिताः॥ अउ

nordhvaṃ na pārśvato nādhaḥ sirāstatra hi saṃśritāḥ|| au

1.57

कालिकामर्मरीरक्तास्तद्व्यधाद्रागरुग्ज्वराः। सशोफदाहसंरम्भमन्यास्तम्भापतानकाः। तेषां यथामयं कुर्याद्विभज्याशु चिकित्सितम्॥ अउ

kālikāmarmarīraktāstadvyadhādrāgarugjvarāḥ| saśophadāhasaṃrambhamanyāstambhāpatānakāḥ| teṣāṃ yathāmayaṃ kuryādvibhajyāśu cikitsitam|| au

1.58

स्थानव्यधान्न रुधिरं न रुग्रागादिसम्भवः। स्नेहाक्तं सूच्यनुस्यूतं सूत्र चानु निधापयेत्। आमतैलेन सिञ्चेच्च बहलां तद्वदारया॥ अउ

sthānavyadhānna rudhiraṃ na rugrāgādisambhavaḥ| snehāktaṃ sūcyanusyūtaṃ sūtra cānu nidhāpayet| āmatailena siñcecca bahalāṃ tadvadārayā|| au

1.59

विध्येत् पालीं हितभुजः सञ्चार्याथ स्थवीयसी। वर्ति स्त्र्यहात्ततो रूढं वर्धयेत शनैः शनैः। स्वेदितोद्वर्तिंतं कर्णमभ्यक्तं बृंहणैः पुनः॥ अउ

vidhyet pālīṃ hitabhujaḥ sañcāryātha sthavīyasī| varti stryahāttato rūḍhaṃ vardhayeta śanaiḥ śanaiḥ| sveditodvartiṃtaṃ karṇamabhyaktaṃ bṛṃhaṇaiḥ punaḥ|| au

1.60

नाजीण न मलोद्रेके न चात्युष्णेऽपि वर्धयेत्। सदा च युञ्ज्यादभ्यङ्गान्कर्णपालीगदोदितान्॥ अउ

nājīṇa na malodreke na cātyuṣṇe'pi vardhayet| sadā ca yuñjyādabhyaṅgānkarṇapālīgadoditān|| au

1.61

पुष्टिनीरुक्त्वजननानिति संवर्धिते दृढे। कलधौतावबद्धानि कर्णे रत्नानि निक्षिपेत्॥ अउ

puṣṭinīruktvajananāniti saṃvardhite dṛḍhe| kaladhautāvabaddhāni karṇe ratnāni nikṣipet|| au

1.62

भिन्द्यादवृद्धौ स्त्रीणान्तु पालीमन्तरपाङ्गतः। नैव चापाङ्गयोर्बाह्यां व्यापदः स्युस्ततो ध्रुवाः॥ अउ

bhindyādavṛddhau strīṇāntu pālīmantarapāṅgataḥ| naiva cāpāṅgayorbāhyāṃ vyāpadaḥ syustato dhruvāḥ|| au

1.63

जिह्मसूचीव्यधाद्वर्तिगाढत्वादथवा मलैः। जाते महति संरम्भे वर्तिमाश्वपनीय तत्॥ अउ

jihmasūcīvyadhādvartigāḍhatvādathavā malaiḥ| jāte mahati saṃrambhe vartimāśvapanīya tat|| au

1.64

यवैरण्डजटायष्टीमञ्जिष्ठज्यैः प्रलेपयेत्। सुरूढं च पुनर्विध्यत् त्वरया तु विवर्धनात्॥ अउ

yavairaṇḍajaṭāyaṣṭīmañjiṣṭhajyaiḥ pralepayet| surūḍhaṃ ca punarvidhyat tvarayā tu vivardhanāt|| au

1.65

छिद्येत पाली शुद्धस्य शुद्धास्रां सन्दधीत ताम्। कर्णामयनिषेधोक्तसन्धानविधिना भिषक्॥ अउ

chidyeta pālī śuddhasya śuddhāsrāṃ sandadhīta tām| karṇāmayaniṣedhoktasandhānavidhinā bhiṣak|| au

1.66

वर्षं स्ववसतेर्बाह्यं कुमारस्य न दर्शयेत्। दीपमातपमग्निं च रूपमन्यच्च भासुरम्॥ अउ

varṣaṃ svavasaterbāhyaṃ kumārasya na darśayet| dīpamātapamagniṃ ca rūpamanyacca bhāsuram|| au

1.67

अथैनं जातदशनं क्रमशोऽपनयेत् स्तनात्। पूर्वोक्तं योजयेत् क्षीरमन्नं च लघु बृंहणम्॥ अउ

athainaṃ jātadaśanaṃ kramaśo'panayet stanāt| pūrvoktaṃ yojayet kṣīramannaṃ ca laghu bṛṃhaṇam|| au

1.68

कुर्यादपस्तनं स्नेहसङ्क्रान्त्या स्तनलेपनैः। बीभत्सैर्यावकासेककृत्रिमक्षतदर्शनैः॥ अउ

kuryādapastanaṃ snehasaṅkrāntyā stanalepanaiḥ| bībhatsairyāvakāsekakṛtrimakṣatadarśanaiḥ|| au

1.69

प्रियालमज्जमधुकमधुलाजसितोपलैः। अपस्तन्यस्य संयोज्यः प्रीणनो मोदकः शिशोः॥ अउ

priyālamajjamadhukamadhulājasitopalaiḥ| apastanyasya saṃyojyaḥ prīṇano modakaḥ śiśoḥ|| au

1.70

दीपनो बालबिल्वैलाशर्करालाजसक्तुभिः। सङ्ग्राही धातकीपुष्पशर्करालाजतर्पणैः॥ अउ

dīpano bālabilvailāśarkarālājasaktubhiḥ| saṅgrāhī dhātakīpuṣpaśarkarālājatarpaṇaiḥ|| au

1.71

बुभुक्षा चेत् प्रबलतामपस्तन्यस्य गच्छति। अत्यग्निजिद्धितं तस्य विधानं पारिगर्भिकम्॥ अउ

bubhukṣā cet prabalatāmapastanyasya gacchati| atyagnijiddhitaṃ tasya vidhānaṃ pārigarbhikam|| au

1.72

अभियुक्तः सदाचारो नातिस्थूलो न लोलुपः। कुमारधारः कतव्यस्तत्राद्यो बालचित्तवित्॥ अउ

abhiyuktaḥ sadācāro nātisthūlo na lolupaḥ| kumāradhāraḥ katavyastatrādyo bālacittavit|| au

1.73

अघार्मिकं दुराचारः स्थूलो विकटगामिनम्। करोति लोलुपो बालं घस्मरत्वेन रोगिणम्॥ अउ

aghārmikaṃ durācāraḥ sthūlo vikaṭagāminam| karoti lolupo bālaṃ ghasmaratvena rogiṇam|| au

1.74

रोगांश्चास्य जयेत् सौम्यैर्भेषजैरविषादकैः। अन्यत्रात्ययिकाद्व्याधेर्विरेकं सुतरां त्यजेत्॥ अउ

rogāṃścāsya jayet saumyairbheṣajairaviṣādakaiḥ| anyatrātyayikādvyādhervirekaṃ sutarāṃ tyajet|| au

1.75

त्रासयेन्नाविधेयं च त्रस्तं गृह्वन्ति हि ग्रहाः। वस्त्रपातात् परस्पर्शात् पालयेल्लङ्घनाच्च तम्॥ अउ

trāsayennāvidheyaṃ ca trastaṃ gṛhvanti hi grahāḥ| vastrapātāt parasparśāt pālayellaṅghanācca tam|| au

1.76

क्रीडाभूमिः समा कार्या निश्शस्त्रोपलशर्करा। वेल्लोषणकणाम्भोभिः सिक्ता निम्बोदकेन वा॥ अउ

krīḍābhūmiḥ samā kāryā niśśastropalaśarkarā| velloṣaṇakaṇāmbhobhiḥ siktā nimbodakena vā|| au

1.77

जातुषं घोषवच्चित्रमत्रासं रमणं बृहत्। अतीक्ष्णाग्रं गवाश्वादिमङ्गल्यमथ वा फलम्॥ अउ

jātuṣaṃ ghoṣavaccitramatrāsaṃ ramaṇaṃ bṛhat| atīkṣṇāgraṃ gavāśvādimaṅgalyamatha vā phalam|| au

1.78

शक्तिमन्तं यथावर्णं विद्यामध्यापयेत्ततः। अनुशिष्यात् सदा चैनं धर्माय विनयाय च॥ अउ

śaktimantaṃ yathāvarṇaṃ vidyāmadhyāpayettataḥ| anuśiṣyāt sadā cainaṃ dharmāya vinayāya ca|| au

1.79

यथा नेन्द्रियदुष्टाश्वैर्द्रियते यौवनागमे। अभ्यङ्गोद्वर्तनं स्नानं प्रत्यहं च समाचरेत्। सहदेवास्थिराकौन्तीकुमुदोत्पलचन्दनैः॥ अउ

yathā nendriyaduṣṭāśvairdriyate yauvanāgame| abhyaṅgodvartanaṃ snānaṃ pratyahaṃ ca samācaret| sahadevāsthirākauntīkumudotpalacandanaiḥ|| au

1.80

बृहतीफलतर्कारीसर्षपाकुष्ठसैन्धवैः। अश्वगन्धाबलैरण्डतिलापामार्गतण्डुलैः॥ अउ

bṛhatīphalatarkārīsarṣapākuṣṭhasaindhavaiḥ| aśvagandhābalairaṇḍatilāpāmārgataṇḍulaiḥ|| au

1.81

सात्मगुप्ताफलैस्तैलं साजक्षीरं विपाचितम्। रक्षोघ्नः पुष्टिदोऽभ्यङ्गस्तद्वदुद्वर्तनं च तैः॥ अउ

sātmaguptāphalaistailaṃ sājakṣīraṃ vipācitam| rakṣoghnaḥ puṣṭido'bhyaṅgastadvadudvartanaṃ ca taiḥ|| au

1.82

दधिमाक्षिकसंयुक्तैस्त्रिगुणीकृतचिक्कसैः। मूर्वामूलद्विरजनीयवैश्चोद्वर्तनं हितम्॥ अउ

dadhimākṣikasaṃyuktaistriguṇīkṛtacikkasaiḥ| mūrvāmūladvirajanīyavaiścodvartanaṃ hitam|| au

1.83

कुलत्थचूर्णमेकं वा वाजिगन्धारजोऽपि वा। स्नाने सर्वौषधीकल्को जीवनीयाम्बु चेष्यते॥ अउ

kulatthacūrṇamekaṃ vā vājigandhārajo'pi vā| snāne sarvauṣadhīkalko jīvanīyāmbu ceṣyate|| au

1.84

आरग्वधादिनिर्यूहे शृतं शीतवसन्तयोः। वत्सकादिप्रतीवापं कुमारं प्राशयेत् घृतम्॥ अउ

āragvadhādiniryūhe śṛtaṃ śītavasantayoḥ| vatsakādipratīvāpaṃ kumāraṃ prāśayet ghṛtam|| au

1.85

ग्रीष्मे वातातपस्वेदैर्बालः क्लाम्यत्यतो हिमम्। प्रातरेव पिबेद्दुग्धं जीवनीयगणैः शृतम्॥ अउ

grīṣme vātātapasvedairbālaḥ klāmyatyato himam| prātareva pibeddugdhaṃ jīvanīyagaṇaiḥ śṛtam|| au

1.86

सिताघृताढ्यान् सक्तूंश्च लिह्यान्नत्वेव पीतकम्। नात्यम्बुपायी लिह्याद्वा घृतसात्म्यो घृतं शृतम्॥ अउ

sitāghṛtāḍhyān saktūṃśca lihyānnatveva pītakam| nātyambupāyī lihyādvā ghṛtasātmyo ghṛtaṃ śṛtam|| au

1.87

काकोलीशर्करामेदातुगायष्ट्याह्वजीवकैः। कटुन्नटेन मूर्धानं लिम्पेदन्यैश्च शीतलैः॥ अउ

kākolīśarkarāmedātugāyaṣṭyāhvajīvakaiḥ| kaṭunnaṭena mūrdhānaṃ limpedanyaiśca śītalaiḥ|| au

1.88

रास्नासरलवर्षाभूहिङ्गुसैन्धवदारुभिः। सर्पिर्विदार्यादिजले साधितं लेहयेच्छिशुम्॥ अउ

rāsnāsaralavarṣābhūhiṅgusaindhavadārubhiḥ| sarpirvidāryādijale sādhitaṃ lehayecchiśum|| au

1.89

प्रपौण्डरीकं मधुकं सूप्यपर्ण्यौ दुरालभा। प्रियालमज्जाकाकोलीविदारीकट्फलामृताः॥ अउ

prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ sūpyaparṇyau durālabhā| priyālamajjākākolīvidārīkaṭphalāmṛtāḥ|| au

1.90

द्राक्षाजशृङ्गी दुग्धीका क्षीरशुक्ला हयाह्वया। शृङ्गीमधूककुसुममेदर्षभकजीवकम्॥ अउ

drākṣājaśṛṅgī dugdhīkā kṣīraśuklā hayāhvayā| śṛṅgīmadhūkakusumamedarṣabhakajīvakam|| au

1.91

एभिः क्षीरघृतं सिद्धं लिह्यात् बालो घनात्यये। ब्राह्मीसिद्धार्थकवचासारिवाकुष्ठसैन्धवैः॥ अउ

ebhiḥ kṣīraghṛtaṃ siddhaṃ lihyāt bālo ghanātyaye| brāhmīsiddhārthakavacāsārivākuṣṭhasaindhavaiḥ|| au

1.92

सकणैः साधितं पीतं वाङ्मेधास्मृतिकृत् घृतम्। आयुष्यं पाप्मरक्षोघ्नं भूतोन्मादनिबर्हणम्॥ अउ

sakaṇaiḥ sādhitaṃ pītaṃ vāṅmedhāsmṛtikṛt ghṛtam| āyuṣyaṃ pāpmarakṣoghnaṃ bhūtonmādanibarhaṇam|| au

1.93

त्रिफला लक्ष्मणानन्ता समङ्गा सारिवा वचा। ब्राह्मी पाठा द्विबृहती द्विस्थिरा द्विपुनर्नवम्॥ अउ

triphalā lakṣmaṇānantā samaṅgā sārivā vacā| brāhmī pāṭhā dvibṛhatī dvisthirā dvipunarnavam|| au

1.94

सहदेवा रवेर्वल्ली पयस्या गिरिकर्णिका। तोयकुम्भे पचेदेतत् पलांशं पादशेषितम्॥ अउ

sahadevā ravervallī payasyā girikarṇikā| toyakumbhe pacedetat palāṃśaṃ pādaśeṣitam|| au

1.95

तेन कौन्तीवचाकुष्ठकृष्णासर्षपसैन्धवैः। नीरुक्सरूपवत्सायाः संयुक्तं पयसा च गोः॥ अउ

tena kauntīvacākuṣṭhakṛṣṇāsarṣapasaindhavaiḥ| nīruksarūpavatsāyāḥ saṃyuktaṃ payasā ca goḥ|| au

1.96

पुष्ययोगे घृतप्रस्थं सहेमशकलं शृतम्। पानाभ्यञ्जनतो मेधास्मृत्यायुःपुष्टिबुद्धिदम्॥ अउ

puṣyayoge ghṛtaprasthaṃ sahemaśakalaṃ śṛtam| pānābhyañjanato medhāsmṛtyāyuḥpuṣṭibuddhidam|| au

1.97

रक्षोघ्नं च विषघ्नं च सारस्वतमिदं घृतम्। लीढं वा सघृतक्षौद्रं वचाहेमरजोऽल्पशः। संवत्सरं परं मेध्यं रक्षोघ्नं वाग्विवर्धनम्॥ अउ

rakṣoghnaṃ ca viṣaghnaṃ ca sārasvatamidaṃ ghṛtam| līḍhaṃ vā saghṛtakṣaudraṃ vacāhemarajo'lpaśaḥ| saṃvatsaraṃ paraṃ medhyaṃ rakṣoghnaṃ vāgvivardhanam|| au

1.98

वयस्था पिप्पली कुष्ठं हरिद्रा सारिवा वचा। मांसी कैडर्यमित्येतच्चूर्णं ब्राह्मीरजःसमम्॥ अउ

vayasthā pippalī kuṣṭhaṃ haridrā sārivā vacā| māṃsī kaiḍaryamityetaccūrṇaṃ brāhmīrajaḥsamam|| au

1.99

लीढ्वाज्येन शिशुर्वर्षं भवत्यपलितोऽव्यथः। बलवान् श्रुतसम्पन्नः शतायुः स्थिरयौवनः। प्रातः प्रातरिमं लेहं धात्रीं चास्यावलेहयेत्॥ अउ

līḍhvājyena śiśurvarṣaṃ bhavatyapalito'vyathaḥ| balavān śrutasampannaḥ śatāyuḥ sthirayauvanaḥ| prātaḥ prātarimaṃ lehaṃ dhātrīṃ cāsyāvalehayet|| au

1.100

ब्राह्मीवद्योजयेद्दूर्वां मूर्वां ब्रह्मसुवर्चलाम्। लक्ष्मणां श्वेततर्कारीमव्यण्डां गौरसर्षपाम्॥ अउ

brāhmīvadyojayeddūrvāṃ mūrvāṃ brahmasuvarcalām| lakṣmaṇāṃ śvetatarkārīmavyaṇḍāṃ gaurasarṣapām|| au

1.101

सहस्रवीर्यां फलिनीं पक्वं च बृंहतीफलम्। रोहिषं चेत्यमीप्राशाः पृथग्द्वादश कीर्तिताः॥ अउ

sahasravīryāṃ phalinīṃ pakvaṃ ca bṛṃhatīphalam| rohiṣaṃ cetyamīprāśāḥ pṛthagdvādaśa kīrtitāḥ|| au

1.102

महताप्युपयोक्तव्या नरेण नियतात्मना। नित्यं मृद्भक्षणाद्रक्षेत्तया स्युर्नियतं गदाः॥ अउ

mahatāpyupayoktavyā nareṇa niyatātmanā| nityaṃ mṛdbhakṣaṇādrakṣettayā syurniyataṃ gadāḥ|| au

1.103

पाण्डुत्वश्वयथुश्वासकासातीसारजन्तवः। छर्दिंमूर्छाग्निसदनस्तन्यद्वेषाङ्गरुग्भ्रमाः॥ अउ

pāṇḍutvaśvayathuśvāsakāsātīsārajantavaḥ| chardiṃmūrchāgnisadanastanyadveṣāṅgarugbhramāḥ|| au

1.104

भक्षयेद्दन्तपवनं नास्थिरद्विजब्बन्धनः। तस्य तत्घट्टनात् क्रुद्धः कुर्याद्दन्तामयान्मरुत्॥ अउ

bhakṣayeddantapavanaṃ nāsthiradvijabbandhanaḥ| tasya tatghaṭṭanāt kruddhaḥ kuryāddantāmayānmarut|| au

अथ द्वितीयोऽध्यायः

2.2

अथातो बालामयप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto bālāmayapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

2.3

त्रिविधो हि बालः प्रागुक्तस्तत्र क्षीरपस्य क्षीरमदुष्टं प्रयुञ्जीत। अन्नादस्य हितमन्नम्। उभयवृत्तेरुभयम्॥ अउ

trividho hi bālaḥ prāguktastatra kṣīrapasya kṣīramaduṣṭaṃ prayuñjīta| annādasya hitamannam| ubhayavṛtterubhayam|| au

2.4

क्षीरं हि यथोक्तैर्दोषकोपनैराहारविहारैर्धात्र्या व्यापन्नं विविधामयोदयाय बालस्य प्रकल्पते॥ अउ

kṣīraṃ hi yathoktairdoṣakopanairāhāravihārairdhātryā vyāpannaṃ vividhāmayodayāya bālasya prakalpate|| au

2.5

तत्र श्यावारुणवर्णं तिक्तकषायानुरसं विशदं रूक्षमलक्ष्यगन्धं फेनिलमतृप्तिकरमाध्मानमूत्रवर्चोविबन्धकृत् कर्शनमप्सु विसर्पति विच्छिन्नं च प्लवते वातदुष्टम्॥ अउ

tatra śyāvāruṇavarṇaṃ tiktakaṣāyānurasaṃ viśadaṃ rūkṣamalakṣyagandhaṃ phenilamatṛptikaramādhmānamūtravarcovibandhakṛt karśanamapsu visarpati vicchinnaṃ ca plavate vātaduṣṭam|| au

2.6

कृष्णनीलताम्रावभासं तिक्ताम्लकटुकानुरसं कुणपरुधिरगन्धि भृशोष्णमप्सु पीतराजिमद्विदाहकरं च पित्तदुष्टम्॥ अउ

kṛṣṇanīlatāmrāvabhāsaṃ tiktāmlakaṭukānurasaṃ kuṇaparudhiragandhi bhṛśoṣṇamapsu pītarājimadvidāhakaraṃ ca pittaduṣṭam|| au

2.7

अत्यर्थशुक्लमधुरं लवणानुरसं घृततैलवसामज्जगन्धि पिच्छिलं बहलं तन्तुमत् गुरु सलिलेऽवसीदति निद्राबहुलं च श्लेष्मदुष्टम्॥ अउ

atyarthaśuklamadhuraṃ lavaṇānurasaṃ ghṛtatailavasāmajjagandhi picchilaṃ bahalaṃ tantumat guru salile'vasīdati nidrābahulaṃ ca śleṣmaduṣṭam|| au

2.8

तदुपयुज्यमानं यथास्वलिङ्गान् व्याधीनभिनिर्वर्तयति॥ अउ

tadupayujyamānaṃ yathāsvaliṅgān vyādhīnabhinirvartayati|| au

2.9

स यं प्रदेशमभीक्ष्णं स्पृशति स्पर्शं च न क्षमते तत्र रुजमुपलक्षयेत्॥ अउ

sa yaṃ pradeśamabhīkṣṇaṃ spṛśati sparśaṃ ca na kṣamate tatra rujamupalakṣayet|| au

2.10

निमीलिताक्षतया मूर्ध्नि रुजम्। जिह्वौष्ठदंशश्वासमुष्टिवन्धोर्ध्वेक्षणैर्हृदये। विण्मूत्रच्छर्द्याध्मानान्त्रकूजनस्तनदंशवेष्टनपृष्ठविनमनजठरोन्नमनैर्जठरे। मूत्रसङ्गतृण्मूर्च्छोत्रासदिग्वीक्षणखल्लीहस्तपादस्तम्भकुब्जीभवनकेशलुञ्चनैर्बस्तौ गुह्ये च सर्वत्र च स्वभा वातिरिक्तरोदनेन मुखविकूणनेन च॥ अउ

nimīlitākṣatayā mūrdhni rujam| jihvauṣṭhadaṃśaśvāsamuṣṭivandhordhvekṣaṇairhṛdaye| viṇmūtracchardyādhmānāntrakūjanastanadaṃśaveṣṭanapṛṣṭhavinamanajaṭharonnamanairjaṭhare| mūtrasaṅgatṛṇmūrcchotrāsadigvīkṣaṇakhallīhastapādastambhakubjībhavanakeśaluñcanairbastau guhye ca sarvatra ca svabhā vātiriktarodanena mukhavikūṇanena ca|| au

2.11

अथ यथामयं यथादोषं च धात्र्याः शमनशोधनानि प्रयुञ्जीत॥ अउ

atha yathāmayaṃ yathādoṣaṃ ca dhātryāḥ śamanaśodhanāni prayuñjīta|| au

2.12

तत्र वातदूषिते स्तन्ये देवदारुसरलकटुरोहिणीवचाकुष्ठपाठाभार्ङ्गीमागधिकावृश्चिकालीचित्रकाजमोदशुण्ठीमरीचानां क्वाथं दशमूलक्वाथं वा त्रिरात्रं पाययित्वा वातव्याधिविहितानां सर्पिषामन्यतमं निगदमदिरानुपानं दद्याद्वातहरद्रव्यसिद्धं वा। ततः स्निग्धां मृदु विरेच्य बस्तिकर्मणोपचरेत्। वातघ्नैश्चाभ्यङ्गस्वेदोपदेहोन्मर्दनैः। सरलरास्नाजमोदादेवदारुचूर्णं सर्पिषा बालमवलेहयेत्। एवंविधैरेव च विपक्वं सशर्करं सर्पिः॥ अउ

tatra vātadūṣite stanye devadārusaralakaṭurohiṇīvacākuṣṭhapāṭhābhārṅgīmāgadhikāvṛścikālīcitrakājamodaśuṇṭhīmarīcānāṃ kvāthaṃ daśamūlakvāthaṃ vā trirātraṃ pāyayitvā vātavyādhivihitānāṃ sarpiṣāmanyatamaṃ nigadamadirānupānaṃ dadyādvātaharadravyasiddhaṃ vā| tataḥ snigdhāṃ mṛdu virecya bastikarmaṇopacaret| vātaghnaiścābhyaṅgasvedopadehonmardanaiḥ| saralarāsnājamodādevadārucūrṇaṃ sarpiṣā bālamavalehayet| evaṃvidhaireva ca vipakvaṃ saśarkaraṃ sarpiḥ|| au

2.13

अपि च। तिक्तानुरसं स्तन्यं मुद्गमाषपलाशाभ्यां काकोलीयुगलेन च शोधयेत्। प्रियङ्गुधातकीपुष्पपद्मकदेवदारुक्षौद्रैर्वा। कषायानुरसं हिङ्गुसैन्धववता घृतेन। फेनिलं विच्छिन्नं प्लवमानं च बिल्वाग्निमन्थशृतेन पयसा हविषा च। सूप्यपर्णी काकोलीबृहत्यवल्गुजफलैर्वा॥ अउ

api ca| tiktānurasaṃ stanyaṃ mudgamāṣapalāśābhyāṃ kākolīyugalena ca śodhayet| priyaṅgudhātakīpuṣpapadmakadevadārukṣaudrairvā| kaṣāyānurasaṃ hiṅgusaindhavavatā ghṛtena| phenilaṃ vicchinnaṃ plavamānaṃ ca bilvāgnimanthaśṛtena payasā haviṣā ca| sūpyaparṇī kākolībṛhatyavalgujaphalairvā|| au

2.14

पित्तेऽमृतापटोलपत्रसारिवाशतावरीनिम्बचन्दनक्वाथं धात्री बालश्च पिबेत्। त्रिफलाभूनिम्बकटुकामुस्तक्वाथं वा। जीवकर्षभकद्विकाकोलीमधुककट्फलकर्कटशृङ्गीक्वाथं वा। सक्षौद्रं पटोलादिं पद्मकादिं वा। सारिवादिं न्यग्रोधादिं वा। एभिरेव च द्रव्यैः सर्पीषि पित्तघ्नानि च विरेचनानि शीतांश्चाभ्यङ्गप्रदेहसेकान् कुर्यात्॥ अउ

pitte'mṛtāpaṭolapatrasārivāśatāvarīnimbacandanakvāthaṃ dhātrī bālaśca pibet| triphalābhūnimbakaṭukāmustakvāthaṃ vā| jīvakarṣabhakadvikākolīmadhukakaṭphalakarkaṭaśṛṅgīkvāthaṃ vā| sakṣaudraṃ paṭolādiṃ padmakādiṃ vā| sārivādiṃ nyagrodhādiṃ vā| ebhireva ca dravyaiḥ sarpīṣi pittaghnāni ca virecanāni śītāṃścābhyaṅgapradehasekān kuryāt|| au

2.15

अपि च। ताम्रावभासं पयो हृदयमुद्वेष्टयति। तत्प्रियङ्गुमुस्ताशाबरलोद्ध्रैः शोधयेत्। अम्लानुरसमम्लपित्तकरम्। तत् द्राक्षामधुकपयस्याश्रीपर्णीभिः। कटुकानुरसं छर्द्यतीसारकासश्वासकरम्। तत् काकोलीविदारीभ्यां मधुपर्ण्या च। भृशोष्णमनामदाहज्वरकरं विरेचनं च तच्चन्दनोत्पलकमलैः॥ अउ

api ca| tāmrāvabhāsaṃ payo hṛdayamudveṣṭayati| tatpriyaṅgumustāśābaraloddhraiḥ śodhayet| amlānurasamamlapittakaram| tat drākṣāmadhukapayasyāśrīparṇībhiḥ| kaṭukānurasaṃ chardyatīsārakāsaśvāsakaram| tat kākolīvidārībhyāṃ madhuparṇyā ca| bhṛśoṣṇamanāmadāhajvarakaraṃ virecanaṃ ca taccandanotpalakamalaiḥ|| au

2.16

कफे तु सैन्धवपिप्पलीयुक्तं सर्पिर्बालं पाययेत्। सैन्धवमधुकसंसृष्टं वा मदनपुष्पकल्केन च सक्षौद्रेण स्तनं बालस्य चोष्ठमालिम्पेत्। तेन सुखं वमति। धात्रीं तु तीक्ष्णैर्वामयेत्। ततः कृतसंसर्जनां पञ्चमूलघनवचातिविषाक्वाथं पाययेत्। तगरसुरदारुसुरेन्द्रयवपृथ्वीकावृश्चिकालीक्वाथं वा। आरग्वधादिं मुस्तादिं वा। रूक्षोष्णांश्च नस्यधूमगण्डूषप्रदेहपरिषेकान् शीलयेत्। अविरुद्धं चान्नपानं योजयेत्॥ अउ

kaphe tu saindhavapippalīyuktaṃ sarpirbālaṃ pāyayet| saindhavamadhukasaṃsṛṣṭaṃ vā madanapuṣpakalkena ca sakṣaudreṇa stanaṃ bālasya coṣṭhamālimpet| tena sukhaṃ vamati| dhātrīṃ tu tīkṣṇairvāmayet| tataḥ kṛtasaṃsarjanāṃ pañcamūlaghanavacātiviṣākvāthaṃ pāyayet| tagarasuradārusurendrayavapṛthvīkāvṛścikālīkvāthaṃ vā| āragvadhādiṃ mustādiṃ vā| rūkṣoṣṇāṃśca nasyadhūmagaṇḍūṣapradehapariṣekān śīlayet| aviruddhaṃ cānnapānaṃ yojayet|| au

2.17

अपि च। लवणानुरसं विसर्पकोठकण्डूकरम्। तत् पिचुमन्दपटोलीक्षीरीवृक्षैः शोधयेत्। तन्तुमद्दौर्बल्यश्वासकासकरम्। तत् पिप्पलीनागरचूर्णेन समधुघृतेन। गुरु सदनात्मकं प्रतिश्यायसिङ्घाणकक्षीरालसककरम्। तत् पाठाव्योषकल्केन पञ्चकोलचूर्णेन वा क्षौद्रघृताप्लुतेन। दोषोपक्रमणीयं चेक्षेत॥ अउ

api ca| lavaṇānurasaṃ visarpakoṭhakaṇḍūkaram| tat picumandapaṭolīkṣīrīvṛkṣaiḥ śodhayet| tantumaddaurbalyaśvāsakāsakaram| tat pippalīnāgaracūrṇena samadhughṛtena| guru sadanātmakaṃ pratiśyāyasiṅghāṇakakṣīrālasakakaram| tat pāṭhāvyoṣakalkena pañcakolacūrṇena vā kṣaudraghṛtāplutena| doṣopakramaṇīyaṃ cekṣeta|| au

2.18

यदा पुनर्धात्री सन्निपातप्रकोपनान्यासेवेत तदस्यास्त्रयो मला युगपद्वक्षोऽभिप्रपन्नाः क्षीरवहा रसायनीः समनुसृत्य सङ्गीर्णलिङ्गं स्तन्यमावहन्ति। तच्चेदविज्ञानात् सततमप्रत्यवेक्षणात् प्रमादाद्वा मातुः कुमारः पिबति ततः स तेन सलिलोपममच्छं विच्छिन्नमामं दुर्गन्धि नानावर्णवेदनं फेनिलमतिसार्यते। पीतश्वेतमूत्रताविष्टम्भतृष्णाज्वरच्छर्दिविजृम्भिकाशुष्कोद्गारारुचिभ्रमाङ्गभङ्गविक्षेपकूजनघ्राणाक्षिमुखपाकदृष्ट्युपप्लवस्वरसादादयश्चास्य प्रादुर्भवन्ति। तं क्षीरालसकमत्ययं चाचक्षते॥ अउ

yadā punardhātrī sannipātaprakopanānyāseveta tadasyāstrayo malā yugapadvakṣo'bhiprapannāḥ kṣīravahā rasāyanīḥ samanusṛtya saṅgīrṇaliṅgaṃ stanyamāvahanti| taccedavijñānāt satatamapratyavekṣaṇāt pramādādvā mātuḥ kumāraḥ pibati tataḥ sa tena salilopamamacchaṃ vicchinnamāmaṃ durgandhi nānāvarṇavedanaṃ phenilamatisāryate| pītaśvetamūtratāviṣṭambhatṛṣṇājvaracchardivijṛmbhikāśuṣkodgārārucibhramāṅgabhaṅgavikṣepakūjanaghrāṇākṣimukhapākadṛṣṭyupaplavasvarasādādayaścāsya prādurbhavanti| taṃ kṣīrālasakamatyayaṃ cācakṣate|| au

2.19

तत्र धात्रीं बालं च पूर्वमेवाशु वामयेत्। विहितसंसर्गयोश्च मुस्तापाठातिविषाकुष्ठकटुकानां क्वाथं पानाय दद्यात्। रास्नाजमोदाप्रियङ्गुभद्रदारूणां वा। पाठातेजोवतीपुनर्नववृश्चिकालीनां वा। भूनिम्बामृताकुटजफलसारिवाणां वा। वचाहरिद्रादिगणयोर्वा। पाठादिमहाकषायस्य वा। जम्ब्वाम्रतिन्दुककपित्थपत्राणां वा। बिल्वभङ्गस्य वा। अनुबन्धे च यथाव्याधि प्रतिकुर्वीत॥ अउ

tatra dhātrīṃ bālaṃ ca pūrvamevāśu vāmayet| vihitasaṃsargayośca mustāpāṭhātiviṣākuṣṭhakaṭukānāṃ kvāthaṃ pānāya dadyāt| rāsnājamodāpriyaṅgubhadradārūṇāṃ vā| pāṭhātejovatīpunarnavavṛścikālīnāṃ vā| bhūnimbāmṛtākuṭajaphalasārivāṇāṃ vā| vacāharidrādigaṇayorvā| pāṭhādimahākaṣāyasya vā| jambvāmratindukakapitthapatrāṇāṃ vā| bilvabhaṅgasya vā| anubandhe ca yathāvyādhi pratikurvīta|| au

2.20

दन्तोद्भेदश्च सर्वरोगायतनम्। विशेषेण तु तन्मूला ज्वरशिरोभितापतृष्णाभ्रमाभिष्यन्दकुकूणकपोथकीवमथुकासश्वासातीसारविसर्पाः॥ अउ

dantodbhedaśca sarvarogāyatanam| viśeṣeṇa tu tanmūlā jvaraśirobhitāpatṛṣṇābhramābhiṣyandakukūṇakapothakīvamathukāsaśvāsātīsāravisarpāḥ|| au

2.21

स दीर्घायुषोऽष्टमान्मासात् परतो वा प्रवर्तते। इतरेषां तु चतुर्थात्। तेह्यतिबाल्ये दन्तोत्पादवेदनयातिपीडिता न सम्यक् सम्पूर्णधातुबला भवन्ति॥ अउ

sa dīrghāyuṣo'ṣṭamānmāsāt parato vā pravartate| itareṣāṃ tu caturthāt| tehyatibālye dantotpādavedanayātipīḍitā na samyak sampūrṇadhātubalā bhavanti|| au

2.22

तत्रास्थिमज्जानौ दन्तोत्पत्तिहेतू। तदा च तयोरसम्पूर्णवीर्यत्वात् पुनः कालान्तरेण दन्तानां पतनमापूर्यमाणधातुत्वाच्च पुनरुत्थानमत एव च वृद्धानां न पुनर्दन्तोत्पत्तिः॥ अउ

tatrāsthimajjānau dantotpattihetū| tadā ca tayorasampūrṇavīryatvāt punaḥ kālāntareṇa dantānāṃ patanamāpūryamāṇadhātutvācca punarutthānamata eva ca vṛddhānāṃ na punardantotpattiḥ|| au

2.23

बलान्निपतितानां तु सहसा तदधिष्ठानगतधातुबीजभ्रंशात् सन्ततिव्युच्छेदाच्छोणितातिप्रवृत्याभिघाताच्च निस्सारितत्वात्। सिराणां पुनरनुत्पादः एतेन रोगच्युता अपि प्रायशो व्याख्याताः॥ अउ

balānnipatitānāṃ tu sahasā tadadhiṣṭhānagatadhātubījabhraṃśāt santativyucchedācchoṇitātipravṛtyābhighātācca nissāritatvāt| sirāṇāṃ punaranutpādaḥ etena rogacyutā api prāyaśo vyākhyātāḥ|| au

2.24

तौ तु धातू कालक्रमेण पच्यमानौ यदा दन्ताशयमनुप्रपद्येते तदास्य किञ्चिदुत्सेधेनोर्ध्वाधोदन्तमांससङ्घट्टनादङ्गहर्षो जायते। तद्गतेन च श्लेष्मणा कण्डूस्तया चूचुकं दश्यते। यद्यदालभते तत्तदास्यमानयति। मारुतश्चास्य दन्तमूलेषु मूर्छति। ततः स कफानुविद्धोऽस्थिमज्जस्थितः सर्वतो विसरन् सह पित्तेन धातून् मलांश्च दूषयन् विविधान्यथोदितानुपद्रवानभिनिर्वर्तयति॥ अउ

tau tu dhātū kālakrameṇa pacyamānau yadā dantāśayamanuprapadyete tadāsya kiñcidutsedhenordhvādhodantamāṃsasaṅghaṭṭanādaṅgaharṣo jāyate| tadgatena ca śleṣmaṇā kaṇḍūstayā cūcukaṃ daśyate| yadyadālabhate tattadāsyamānayati| mārutaścāsya dantamūleṣu mūrchati| tataḥ sa kaphānuviddho'sthimajjasthitaḥ sarvato visaran saha pittena dhātūn malāṃśca dūṣayan vividhānyathoditānupadravānabhinirvartayati|| au

2.25

यदा पुनर्दन्तमांसाश्रयी केवलो विकृतः प्रबलोऽनिलः सपित्तो वास्थिमज्जानौ शोषयति तदा द्विजानामसम्भव एवेति। भवन्ति चात्र॥ अउ

yadā punardantamāṃsāśrayī kevalo vikṛtaḥ prabalo'nilaḥ sapitto vāsthimajjānau śoṣayati tadā dvijānāmasambhava eveti| bhavanti cātra|| au

2.26

पृष्ठभङ्गे बिडालानां बर्हिणां च शिखोद्गमे। दन्तोद्भेदे च बालानां न हि किञ्चिन्न दूयते॥ अउ

pṛṣṭhabhaṅge biḍālānāṃ barhiṇāṃ ca śikhodgame| dantodbhede ca bālānāṃ na hi kiñcinna dūyate|| au

2.27

यथादोषं यथारोगं यथोद्रेकं यथाबलम्। विभज्य देशकालादींस्तत्र योज्यं भिषग्जितम्॥ अउ

yathādoṣaṃ yathārogaṃ yathodrekaṃ yathābalam| vibhajya deśakālādīṃstatra yojyaṃ bhiṣagjitam|| au

2.28

त एव दोषा दूष्याश्च ज्वराद्या व्याधयश्च यत्। अतस्तदेव भैषज्यं मात्रा त्वस्य कनीयसी। सौकुमार्याल्पकायत्वात् सर्वान्नानुपसेवनात्॥ अउ

ta eva doṣā dūṣyāśca jvarādyā vyādhayaśca yat| atastadeva bhaiṣajyaṃ mātrā tvasya kanīyasī| saukumāryālpakāyatvāt sarvānnānupasevanāt|| au

2.29

स्निग्धा एव सदा बाला घृतक्षीरनिषेवणात्। सद्यस्तान् वमनं तस्मात् पाययेन्मतिमान्मृदु॥ अउ

snigdhā eva sadā bālā ghṛtakṣīraniṣevaṇāt| sadyastān vamanaṃ tasmāt pāyayenmatimānmṛdu|| au

2.30

बस्तिं साध्ये विरेकेण मर्शेन प्रतिमर्शनम्। युञ्ज्याद्विरेचनादींस्तु धात्र्या एव यथोचितान्॥ अउ

bastiṃ sādhye virekeṇa marśena pratimarśanam| yuñjyādvirecanādīṃstu dhātryā eva yathocitān|| au

2.31

मूर्वाव्योषवराकोलजम्बूत्वग्दारुसर्षपाः। सपाठा मधुना लीढाः स्तन्यदोषहराः परम्॥ अउ

mūrvāvyoṣavarākolajambūtvagdārusarṣapāḥ| sapāṭhā madhunā līḍhāḥ stanyadoṣaharāḥ param|| au

2.32

इक्षुमूलकशेर्वाख्ययष्ट्याह्वैस्तनु शुध्यति। सान्द्रं तु क्षौद्रकाश्मर्यगुडूचीतण्डुलाम्बुभिः॥ अउ

ikṣumūlakaśervākhyayaṣṭyāhvaistanu śudhyati| sāndraṃ tu kṣaudrakāśmaryaguḍūcītaṇḍulāmbubhiḥ|| au

2.33

शृतैर्वा सुरसश्वेतसर्षपाबृहतीद्वयैः। ग्रथितं पद्मकोशीरफलिनीश्वेतचन्दनैः॥ अउ

śṛtairvā surasaśvetasarṣapābṛhatīdvayaiḥ| grathitaṃ padmakośīraphalinīśvetacandanaiḥ|| au

2.34

दन्तपालीं समधुना चूर्णेन प्रतिसारयेत्। पिप्पल्या धातकीपुष्पधात्रीफलकृतेन वा॥ अउ

dantapālīṃ samadhunā cūrṇena pratisārayet| pippalyā dhātakīpuṣpadhātrīphalakṛtena vā|| au

2.35

वाध्रीणसकपोतोत्थरजस्तद्वच्च योजितम्। लावतित्तिरिवल्लूररजः पुष्परसद्रुतम्॥ अउ

vādhrīṇasakapotottharajastadvacca yojitam| lāvatittirivallūrarajaḥ puṣparasadrutam|| au

2.36

द्रुतं करोति बालानां दन्तकेसरवन्मुखम्। वचाद्विबृहतीपाठाकटुकातिविषाघनैः। मधुरैश्च घृतं सिद्धं सिद्धं दशनजन्मनि॥ अउ

drutaṃ karoti bālānāṃ dantakesaravanmukham| vacādvibṛhatīpāṭhākaṭukātiviṣāghanaiḥ| madhuraiśca ghṛtaṃ siddhaṃ siddhaṃ daśanajanmani|| au

2.37

भद्रदारु घनं यष्टी समङ्गा ससितोपला। वातज्वरपरीताङ्गः पिबेदन्तरपानकम्॥ अउ

bhadradāru ghanaṃ yaṣṭī samaṅgā sasitopalā| vātajvaraparītāṅgaḥ pibedantarapānakam|| au

2.38

सुराह्वघनयष्ट्याह्वपयस्यांशुमतीद्वयम्। नागरं मरिचं भार्ङ्गी वृश्चिकाली शतावरी॥ अउ

surāhvaghanayaṣṭyāhvapayasyāṃśumatīdvayam| nāgaraṃ maricaṃ bhārṅgī vṛścikālī śatāvarī|| au

2.39

घृतं तत्क्वाथदुग्धाभ्यां सिद्धं हन्त्यनिलज्वरम्। बालस्य पानाभ्यङ्गाभ्यामेभिश्चोन्मर्दनं हितम्॥ अउ

ghṛtaṃ tatkvāthadugdhābhyāṃ siddhaṃ hantyanilajvaram| bālasya pānābhyaṅgābhyāmebhiśconmardanaṃ hitam|| au

2.40

हरिद्राकुष्ठषङ्ग्रन्थाशतपुष्पाहरेणुभिः। भार्ङ्ग्येलासुषवीरास्नावर्षाभूनतसर्षपैः॥ अउ

haridrākuṣṭhaṣaṅgranthāśatapuṣpāhareṇubhiḥ| bhārṅgyelāsuṣavīrāsnāvarṣābhūnatasarṣapaiḥ|| au

2.41

अक्षांशैः साम्बुसौवीरैर्मस्तुपिष्टैर्मरुज्ज्वरे। तैलप्रस्थं सुरामण्डतुल्यमभ्यञ्जनं पचेत्॥ अउ

akṣāṃśaiḥ sāmbusauvīrairmastupiṣṭairmarujjvare| tailaprasthaṃ surāmaṇḍatulyamabhyañjanaṃ pacet|| au

2.42

लाजनीलोत्पलकणामधुकाञ्जनशर्करम्। पित्तज्वरमतीसारं मधुलीढं निवर्तयेत्॥ अउ

lājanīlotpalakaṇāmadhukāñjanaśarkaram| pittajvaramatīsāraṃ madhulīḍhaṃ nivartayet|| au

2.43

लाजद्विपिप्पलीक्वाथः शर्करामधुसंयुतः। पीतो ज्वरमतीसारं तृष्णां छर्दिं च नाशयेत्॥ अउ

lājadvipippalīkvāthaḥ śarkarāmadhusaṃyutaḥ| pīto jvaramatīsāraṃ tṛṣṇāṃ chardiṃ ca nāśayet|| au

2.44

आमातिसारे रक्ते च कल्कितां गजपिप्पलीम्। पाययेच्छर्करोपेतां चूर्णं वा देवदारुजम्॥ अउ

āmātisāre rakte ca kalkitāṃ gajapippalīm| pāyayeccharkaropetāṃ cūrṇaṃ vā devadārujam|| au

2.45

शिरोभितापे सघृतैः शिरः शीतैः प्रलेपयेत्। पत्रैः कपित्थचाङ्गेरीबदरीकाकमाचिजैः॥ अउ

śirobhitāpe saghṛtaiḥ śiraḥ śītaiḥ pralepayet| patraiḥ kapitthacāṅgerībadarīkākamācijaiḥ|| au

2.46

शिरोरुक्च्छर्द्यतीसारनाशनं मूर्धलेपनम्। गवादनीं दाडिमं च तृड्वान् कोष्णाम्भसा पिबेत्॥ अउ

śirorukcchardyatīsāranāśanaṃ mūrdhalepanam| gavādanīṃ dāḍimaṃ ca tṛḍvān koṣṇāmbhasā pibet|| au

2.47

कुर्यात् कुकूणपोथक्योर्यथोक्तं स्वं स्वमौषधम्। मनश्शिलाशङ्खनाभिः पिप्पल्यो मधुयष्टिका॥ अउ

kuryāt kukūṇapothakyoryathoktaṃ svaṃ svamauṣadham| manaśśilāśaṅkhanābhiḥ pippalyo madhuyaṣṭikā|| au

2.48

क्षौद्रेण घृष्टा गुलिका शिशोः सर्वाक्षिरोगजित्। पिप्पलीतण्डुलैर्मुद्गैः सुमनःकोरकैर्यवैः। नीलोत्पलस्य पत्रैश्च श्रेष्ठा वर्तिः शतोन्मितैः॥ अउ

kṣaudreṇa ghṛṣṭā gulikā śiśoḥ sarvākṣirogajit| pippalītaṇḍulairmudgaiḥ sumanaḥkorakairyavaiḥ| nīlotpalasya patraiśca śreṣṭhā vartiḥ śatonmitaiḥ|| au

2.49

प्रियङ्ग्वञ्जनमुस्तानां चूर्णस्तण्डुलवारिणा। तृष्णातीसारवमथून् हन्ति पीतः समाक्षिकः॥ अउ

priyaṅgvañjanamustānāṃ cūrṇastaṇḍulavāriṇā| tṛṣṇātīsāravamathūn hanti pītaḥ samākṣikaḥ|| au

2.50

पटोलनिम्बकुटजसप्तपर्णं सदीप्यकम्। देवदारुविडङ्गानि सरलो माक्षिकं घृतम्॥ अउ

paṭolanimbakuṭajasaptaparṇaṃ sadīpyakam| devadāruviḍaṅgāni saralo mākṣikaṃ ghṛtam|| au

2.51

लीढं ज्वरमतीसारं कासं पाण्ड्वामयं वमिम्। हन्याच्च मातृकादोषान् रोगानन्यांश्च तद्विधान्॥ अउ

līḍhaṃ jvaramatīsāraṃ kāsaṃ pāṇḍvāmayaṃ vamim| hanyācca mātṛkādoṣān rogānanyāṃśca tadvidhān|| au

2.52

मधुकव्योषषड्ग्रन्थाग्रन्थिकास्पृष्टरोदिकाः। क्षीरिणां च प्रवालानि पाठा च विपचेत् घृतम्। तत् पीतं समधु श्लेष्मज्वरघ्नं दीपनं परम्॥ अउ

madhukavyoṣaṣaḍgranthāgranthikāspṛṣṭarodikāḥ| kṣīriṇāṃ ca pravālāni pāṭhā ca vipacet ghṛtam| tat pītaṃ samadhu śleṣmajvaraghnaṃ dīpanaṃ param|| au

2.53

रास्नैलानततर्कारीमधुशिग्रुसुराह्वयैः। सबिल्वकुष्ठवरणरेणुकामिसिभिः कृतः॥ अउ

rāsnailānatatarkārīmadhuśigrusurāhvayaiḥ| sabilvakuṣṭhavaraṇareṇukāmisibhiḥ kṛtaḥ|| au

2.54

श्लेष्मज्वरहरो लेपस्तैलमभ्यञ्जनं च तैः। मण्डलानि तु साज्येन गजमूत्रेण लेपयेत्॥ अउ

śleṣmajvaraharo lepastailamabhyañjanaṃ ca taiḥ| maṇḍalāni tu sājyena gajamūtreṇa lepayet|| au

2.55

रजनी दारु सरलश्रेयसी बृहतीद्वयम्। पृश्निपर्णी शताह्वा च लीढं माक्षिकसर्पिषा। ग्रहणीदीपनं श्रेष्ठं मारुतस्यानुलोमनम्॥ अउ

rajanī dāru saralaśreyasī bṛhatīdvayam| pṛśniparṇī śatāhvā ca līḍhaṃ mākṣikasarpiṣā| grahaṇīdīpanaṃ śreṣṭhaṃ mārutasyānulomanam|| au

2.56

अतीसारज्वरश्वासकामलापाण्डुकासजित्। बालस्य सर्वरोगेषु पूजितं बलवर्णदम्॥ अउ

atīsārajvaraśvāsakāmalāpāṇḍukāsajit| bālasya sarvarogeṣu pūjitaṃ balavarṇadam|| au

2.57

बिल्वपेशीगजकणाधातकीलोध्रवालकम्। हन्ति लीढमतीसारं शिशोः क्षौद्रद्रुतं द्रुतम्॥ अउ

bilvapeśīgajakaṇādhātakīlodhravālakam| hanti līḍhamatīsāraṃ śiśoḥ kṣaudradrutaṃ drutam|| au

2.59

त्रिफलाधातकीपुष्पपद्मबिल्वशलाटुभिः। सक्ट्वङ्गैर्घृतं सिद्धमुदरामयनाशनम्॥ अस2.58। पथ्यासौवर्चलक्षारवेल्लव्योषाग्निहिङ्गुभिः। तिक्तया च घृतं सिद्धं समक्षीरं व्यपोहति। शूलानाहगुदभ्रंशश्वासकासविलम्बिकाः॥ अउ

triphalādhātakīpuṣpapadmabilvaśalāṭubhiḥ| sakṭvaṅgairghṛtaṃ siddhamudarāmayanāśanam|| asa2.58| pathyāsauvarcalakṣāravellavyoṣāgnihiṅgubhiḥ| tiktayā ca ghṛtaṃ siddhaṃ samakṣīraṃ vyapohati| śūlānāhagudabhraṃśaśvāsakāsavilambikāḥ|| au

2.60

समङ्गाधातकीलोध्रकुटन्नटबलाद्वयैः। महासहाक्षुद्रसहामुद्गबिल्वशलाटुभिः॥ अउ

samaṅgādhātakīlodhrakuṭannaṭabalādvayaiḥ| mahāsahākṣudrasahāmudgabilvaśalāṭubhiḥ|| au

2.61

सकार्पासीफलैस्तोये साधितैः साधितं घृतम्। क्षारमस्तुयुतं हन्ति शीघ्रं दन्तोद्भवोद्भवान्। विविधानामयानेतद्वृद्धकाश्यपनिर्मितम्॥ अउ

sakārpāsīphalaistoye sādhitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam| kṣāramastuyutaṃ hanti śīghraṃ dantodbhavodbhavān| vividhānāmayānetadvṛddhakāśyapanirmitam|| au

2.62

दन्तोद्भेदोत्थरोगेषु न बालमतियन्त्रयेत्। स्वयमाप्युपशाम्यन्ति जातदन्तस्य यत् गदाः॥ अउ

dantodbhedottharogeṣu na bālamatiyantrayet| svayamāpyupaśāmyanti jātadantasya yat gadāḥ|| au

2.63

यावन्मासस्य यो जातस्तावद्वर्षस्य स द्विजः। पतति प्रायशोऽष्टानां तेषां पूर्वेषु सम्भवः॥ अउ

yāvanmāsasya yo jātastāvadvarṣasya sa dvijaḥ| patati prāyaśo'ṣṭānāṃ teṣāṃ pūrveṣu sambhavaḥ|| au

2.64

अत्यहःस्वप्नशीताम्बुश्लैष्मिकस्तन्यसेविनः। शिशोः कफेन रुद्धेषु स्रोतस्सु रसवाहिषु॥ अउ

atyahaḥsvapnaśītāmbuślaiṣmikastanyasevinaḥ| śiśoḥ kaphena ruddheṣu srotassu rasavāhiṣu|| au

2.65

अरोचकः प्रतिश्यायो ज्वरः कासश्च जायते। कुमारः शुष्यति ततः स्निग्धशुक्लमुखेक्षणः॥ अउ

arocakaḥ pratiśyāyo jvaraḥ kāsaśca jāyate| kumāraḥ śuṣyati tataḥ snigdhaśuklamukhekṣaṇaḥ|| au

2.66

सैन्धवव्योषशाअर्ङ्गेष्ट्Aअपाठागिरिकदम्बकान्। शुष्यतो मधुसर्पिर्भ्यामरुच्यादिषु योजयेत्॥ अउ

saindhavavyoṣaśāarṅgeṣṭAapāṭhāgirikadambakān| śuṣyato madhusarpirbhyāmarucyādiṣu yojayet|| au

2.67

अशोकरोहिणीयुक्तं पञ्चकोलं च चूर्णितम्। बदरीधातकीधात्रीचूर्णं वा सर्पिषा द्रुतम्॥ अउ

aśokarohiṇīyuktaṃ pañcakolaṃ ca cūrṇitam| badarīdhātakīdhātrīcūrṇaṃ vā sarpiṣā drutam|| au

2.68

अश्वलिण्डरसक्षौद्रयुक्तां वा मधुयष्टिकाम्। द्विवार्ताकीफलरसं केवलं वाश्वविड्रसम्॥ अउ

aśvaliṇḍarasakṣaudrayuktāṃ vā madhuyaṣṭikām| dvivārtākīphalarasaṃ kevalaṃ vāśvaviḍrasam|| au

2.69

मधुना वा घनव्योषपाठा मूर्वा शतावरी। सपयस्या पृथक्पर्णी घृतं वा माक्षिकान्वितम्। स्थिरामरतरुव्योषद्विपुनर्नवसाधितम्॥ अउ

madhunā vā ghanavyoṣapāṭhā mūrvā śatāvarī| sapayasyā pṛthakparṇī ghṛtaṃ vā mākṣikānvitam| sthirāmarataruvyoṣadvipunarnavasādhitam|| au

2.70

स्थिरावचाद्विबृहतीकाकोलीपिप्पलीनतैः। निचुलोत्पलवर्षाभूभार्ङ्गीमुस्तैश्च कार्षिकैः॥ अउ

sthirāvacādvibṛhatīkākolīpippalīnataiḥ| niculotpalavarṣābhūbhārṅgīmustaiśca kārṣikaiḥ|| au

2.71

सिद्धं प्रस्थार्धमाज्यस्य स्रोतसां शोधनं परम्। सिंह्यश्वगन्धासुरसकणागर्भं च तद्गुणम्॥ अउ

siddhaṃ prasthārdhamājyasya srotasāṃ śodhanaṃ param| siṃhyaśvagandhāsurasakaṇāgarbhaṃ ca tadguṇam|| au

2.72

यष्ट्याह्वपिप्पलीलोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः। तालीससारिवाभ्यां च साधितं शोषजित् घृतम्॥ अउ

yaṣṭyāhvapippalīlodhrapadmakotpalacandanaiḥ| tālīsasārivābhyāṃ ca sādhitaṃ śoṣajit ghṛtam|| au

2.73

रास्नामधूलिकाभार्ङ्गीपिप्पलीदेवदारुभिः। अश्वगन्धाद्विकाकोली शृङ्ग्यर्षभकजीवैकः॥ अउ

rāsnāmadhūlikābhārṅgīpippalīdevadārubhiḥ| aśvagandhādvikākolī śṛṅgyarṣabhakajīvaikaḥ|| au

2.74

सूप्यपर्णीविडङ्गैश्च कल्कितैः साधितं घृतम्। शशोत्तमाङ्गनिर्यूहे शुष्यतः पुष्टिकृत् परम्॥ अउ

sūpyaparṇīviḍaṅgaiśca kalkitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam| śaśottamāṅganiryūhe śuṣyataḥ puṣṭikṛt param|| au

2.75

वचावयस्थातगरकायस्थाचोरकैः शृतम्। बस्तमूत्रसुराभ्यां च तैलमभ्यञ्जने हितम्॥ अउ

vacāvayasthātagarakāyasthācorakaiḥ śṛtam| bastamūtrasurābhyāṃ ca tailamabhyañjane hitam|| au

2.76

द्वे बले तुम्बुरुच्छल्ली वचा गिरिकदम्बकः। सुरापिष्टः प्रदेहः स्यादधःकाये विशुष्यताम्॥ अउ

dve bale tumburucchallī vacā girikadambakaḥ| surāpiṣṭaḥ pradehaḥ syādadhaḥkāye viśuṣyatām|| au

2.77

सिंहस्कन्दीसिंहवल्लीकरमर्दीत्रिकण्टकैः। भङ्गैः क्वाथः कुमाराणां शुष्यतां परिषेचनम्॥ अउ

siṃhaskandīsiṃhavallīkaramardītrikaṇṭakaiḥ| bhaṅgaiḥ kvāthaḥ kumārāṇāṃ śuṣyatāṃ pariṣecanam|| au

2.78

साशोकरोहिणीं कृष्णां मध्वाज्येन लिहन्जयेत्। शिशुः शोषं शरीरस्य ससितच्छागदुग्धभुक्॥ अउ

sāśokarohiṇīṃ kṛṣṇāṃ madhvājyena lihanjayet| śiśuḥ śoṣaṃ śarīrasya sasitacchāgadugdhabhuk|| au

2.79

शुष्ककासे कुमारस्य धात्र्याः स्तन्यविशोधनः। माषयूषः प्रयोक्तव्यः सकृष्णो घृतभर्जितः॥ अउ

śuṣkakāse kumārasya dhātryāḥ stanyaviśodhanaḥ| māṣayūṣaḥ prayoktavyaḥ sakṛṣṇo ghṛtabharjitaḥ|| au

2.80

मधुनातिविषाशृङ्गीपिप्पलीर्लेहयेच्छिशुम्। एकांवातिविषां कासज्वरच्छर्दिरुपद्रुतम्॥ अउ

madhunātiviṣāśṛṅgīpippalīrlehayecchiśum| ekāṃvātiviṣāṃ kāsajvaracchardirupadrutam|| au

2.81

कासतृट्च्छर्द्यतीसारैरर्दितं लाजतर्पणम्। लाजतालीसपत्रं वा बीजानि कमलस्य वा॥ अउ

kāsatṛṭcchardyatīsārairarditaṃ lājatarpaṇam| lājatālīsapatraṃ vā bījāni kamalasya vā|| au

2.82

लोध्रप्रियङ्गुकल्कं वा पाययेत्तण्डुलाम्भसा। शर्करामधुसंयुक्तं लाजकुस्तुम्बरीरजः॥ अउ

lodhrapriyaṅgukalkaṃ vā pāyayettaṇḍulāmbhasā| śarkarāmadhusaṃyuktaṃ lājakustumbarīrajaḥ|| au

2.83

बृहतीफलमूलत्वक्पिप्पलीग्रन्थिकैः कृतः। तवक्षीरीयुतैः क्वाथो मधुना हन्ति शीलितः॥ अउ

bṛhatīphalamūlatvakpippalīgranthikaiḥ kṛtaḥ| tavakṣīrīyutaiḥ kvātho madhunā hanti śīlitaḥ|| au

2.84

छर्दिमूर्छाज्वरश्वासकासातीसारपीनसान्। पञ्चकोलद्विवार्ताकीमूलभार्ङ्गीतुगाह्वयाः॥ अउ

chardimūrchājvaraśvāsakāsātīsārapīnasān| pañcakoladvivārtākīmūlabhārṅgītugāhvayāḥ|| au

2.85

क्षौद्राज्यलीढाः श्वसनकासपीनसरुक्च्छिदः। श्यामातिमुक्तातर्कारीकुसुमक्वाथसाधितम्। यष्टीगर्भं घृतं तृष्णाहिध्माश्वासास्रपित्तनुत्॥ अउ

kṣaudrājyalīḍhāḥ śvasanakāsapīnasarukcchidaḥ| śyāmātimuktātarkārīkusumakvāthasādhitam| yaṣṭīgarbhaṃ ghṛtaṃ tṛṣṇāhidhmāśvāsāsrapittanut|| au

2.86

पीतं पीतं वमति यः स्तन्यं तं मधुसर्पिषा। द्विवार्ताकीफलरसं पञ्चकोलं च लेहयेत्॥ अउ

pītaṃ pītaṃ vamati yaḥ stanyaṃ taṃ madhusarpiṣā| dvivārtākīphalarasaṃ pañcakolaṃ ca lehayet|| au

2.87

पिप्पलीपञ्चलवणं कृमिजित् पारिभद्रकम्। तद्वल्लिह्यात्तथा व्योषं मषीं वा रोमचर्मणाम्। लाभतःशल्यकश्वाविड्गोधर्ष्यशिखिजन्मनाम्॥ अउ

pippalīpañcalavaṇaṃ kṛmijit pāribhadrakam| tadvallihyāttathā vyoṣaṃ maṣīṃ vā romacarmaṇām| lābhataḥśalyakaśvāviḍgodharṣyaśikhijanmanām|| au

2.88

खदिरार्जुनतालीसकुष्ठचन्दनजे रसे। सक्षीरं साधितं सर्पिर्वमथुं विनियच्छति॥ अउ

khadirārjunatālīsakuṣṭhacandanaje rase| sakṣīraṃ sādhitaṃ sarpirvamathuṃ viniyacchati|| au

2.89

क्षीरीप्रवालमधुकदर्भमूलबिसोत्पलैः। तृष्णादाहज्वरहरः कषायः ससितामधुः॥ अउ

kṣīrīpravālamadhukadarbhamūlabisotpalaiḥ| tṛṣṇādāhajvaraharaḥ kaṣāyaḥ sasitāmadhuḥ|| au

2.90

शर्करादाडिमकणानागकेसरजीवकम्। लिहन् कुमारः क्षौद्रेण तृट्च्छर्दिभ्यां विमुच्याते॥ अउ

śarkarādāḍimakaṇānāgakesarajīvakam| lihan kumāraḥ kṣaudreṇa tṛṭcchardibhyāṃ vimucyāte|| au

2.91

लाजैः सचन्दनोशीरयष्टीमधुकपद्मकैः। लिप्तो धौतः स्तनः पीतो भ्रमतृड्दाहमोहहा॥ अउ

lājaiḥ sacandanośīrayaṣṭīmadhukapadmakaiḥ| lipto dhautaḥ stanaḥ pīto bhramatṛḍdāhamohahā|| au

2.92

अस्नेहलवणं पीत्वा संस्कृतं लावजं रसम्। सशर्करं विजयते बालो लङ्घनजान् गदान्॥ अउ

asnehalavaṇaṃ pītvā saṃskṛtaṃ lāvajaṃ rasam| saśarkaraṃ vijayate bālo laṅghanajān gadān|| au

2.93

विसर्पस्तु शिशोः प्राणनाशनो बस्तिशीर्षजः। पद्मवर्णो महापद्मनामा दोषत्रयोद्भवः॥ अउ

visarpastu śiśoḥ prāṇanāśano bastiśīrṣajaḥ| padmavarṇo mahāpadmanāmā doṣatrayodbhavaḥ|| au

2.94

शाखाभ्यां हृदयं याति हृदयाद्वा गुदं व्रजेत्। सदन्तो जायते यस्तु दन्ताः प्राग्यस्य चोत्तराः॥ अउ

śākhābhyāṃ hṛdayaṃ yāti hṛdayādvā gudaṃ vrajet| sadanto jāyate yastu dantāḥ prāgyasya cottarāḥ|| au

2.95

कुर्वीत तस्मिन्नुत्पाते शान्तिं तं च द्विजतये। दद्यात् सदक्षिणं बालं नैगमेषं च पूजयेत्॥ अउ

kurvīta tasminnutpāte śāntiṃ taṃ ca dvijataye| dadyāt sadakṣiṇaṃ bālaṃ naigameṣaṃ ca pūjayet|| au

2.96

वत्सस्य मधुलाजानामापूर्यप्राङ्मुखो मुखम्। चुम्बेत्कुमारस्त्रीन् वारान् प्रायश्चित्तमिदं परम्॥ अउ

vatsasya madhulājānāmāpūryaprāṅmukho mukham| cumbetkumārastrīn vārān prāyaścittamidaṃ param|| au

2.97

नावमारोहयेत् बालं स्नातं स्कन्धं गजस्य वा। भोजयेत् ब्राह्मणांश्चात्र पायसं मधुसर्पिषा॥ अउ

nāvamārohayet bālaṃ snātaṃ skandhaṃ gajasya vā| bhojayet brāhmaṇāṃścātra pāyasaṃ madhusarpiṣā|| au

2.98

मातुः कुमारो गर्भिण्याः स्तन्यं प्रायोऽपिबन्नपि। कासाग्निसादवमथुतन्द्राकार्श्यारुचिभ्रमैः॥ अउ

mātuḥ kumāro garbhiṇyāḥ stanyaṃ prāyo'pibannapi| kāsāgnisādavamathutandrākārśyārucibhramaiḥ|| au

2.99

युज्यते कोष्ठवृध्या च तमाहुः पारिगर्भिकम्। रोगं परिभवाख्यं च युञ्ज्यात्तत्राग्निदीपनम्॥ अउ

yujyate koṣṭhavṛdhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam| rogaṃ paribhavākhyaṃ ca yuñjyāttatrāgnidīpanam|| au

2.100

पिप्पलीपिप्पलीमूलकटुकादेवदारुभिः। क्षारद्वयबिडाजाजीबिल्वमध्याग्निदीप्यकैः॥ अउ

pippalīpippalīmūlakaṭukādevadārubhiḥ| kṣāradvayabiḍājājībilvamadhyāgnidīpyakaiḥ|| au

2.101

दधिसौवीरकसुरामण्डैश्च विपचेत् घृतम्। हन्ति प्रयुक्तं तत् काले रोगान् पारिभवाश्रयान्॥ अउ

dadhisauvīrakasurāmaṇḍaiśca vipacet ghṛtam| hanti prayuktaṃ tat kāle rogān pāribhavāśrayān|| au

2.102

अन्नेनोपहितं स्तन्यं पिबतो विहितात् परम्। इमानेव गदान् कुर्यात् कुर्यात्तेष्वेतदेव च॥ अउ

annenopahitaṃ stanyaṃ pibato vihitāt param| imāneva gadān kuryāt kuryātteṣvetadeva ca|| au

2.103

पीतं पीतं च यः स्तन्यं सवातमतिसर्यते। तस्याप्येतत् परं पथ्यं दीपनं बलवर्णकृत्॥ अउ

pītaṃ pītaṃ ca yaḥ stanyaṃ savātamatisaryate| tasyāpyetat paraṃ pathyaṃ dīpanaṃ balavarṇakṛt|| au

2.104

अत्युद्रिक्तक्षुधं बालं परिभूतं तु लेहयेत्। विदारीयवगोधूमकणाचूर्णं घृताप्लुतम्॥ अउ

atyudriktakṣudhaṃ bālaṃ paribhūtaṃ tu lehayet| vidārīyavagodhūmakaṇācūrṇaṃ ghṛtāplutam|| au

2.105

पाययेदनु च क्षीरं शृतं समधुशर्करम्। अक्षमज्जाद्विकाकोलीयष्टीमधुकमोरटैः॥ अउ

pāyayedanu ca kṣīraṃ śṛtaṃ samadhuśarkaram| akṣamajjādvikākolīyaṣṭīmadhukamoraṭaiḥ|| au

2.106

श्रपयेत् क्षीरमाज्यं वा बीजैरिक्षुरकस्य च। तत् प्रयोज्यं गुरु स्निग्धं यच्चात्यग्नौ पुरेरितम्॥ अउ

śrapayet kṣīramājyaṃ vā bījairikṣurakasya ca| tat prayojyaṃ guru snigdhaṃ yaccātyagnau pureritam|| au

2.107

श्ववायसबिडालानामुच्छिष्टेन जलेन च। स्नापयेत्तं नचेदेवं क्षुत्तस्य प्रशमं वरजेत्॥ अउ

śvavāyasabiḍālānāmucchiṣṭena jalena ca| snāpayettaṃ nacedevaṃ kṣuttasya praśamaṃ varajet|| au

2.108

क्षीरिपादपमूलस्थं विधिना स्नापितं ततः। वस्त्ररत्नाद्यलङ्कारैः कुमारं भूषयेत् सितैः॥ अउ

kṣīripādapamūlasthaṃ vidhinā snāpitaṃ tataḥ| vastraratnādyalaṅkāraiḥ kumāraṃ bhūṣayet sitaiḥ|| au

2.109

वृक्षं चानु ततः कुर्यात् भूषणव्यत्ययं तयोः। एतदायुःप्रदं धन्यं स्नपनं सर्वरोगजित्॥ अउ

vṛkṣaṃ cānu tataḥ kuryāt bhūṣaṇavyatyayaṃ tayoḥ| etadāyuḥpradaṃ dhanyaṃ snapanaṃ sarvarogajit|| au

2.110

जटीभूतकचाक्ष्यादिपक्ष्माणमतिलोलुपम्। गोमूत्रगन्धिं स्नपयेतीर्थे गव्यशकृद्रसैः॥ अउ

jaṭībhūtakacākṣyādipakṣmāṇamatilolupam| gomūtragandhiṃ snapayetīrthe gavyaśakṛdrasaiḥ|| au

2.111

वचापुष्पशिलाकुष्ठवयस्थाहिङ्गुकट्फलैः। सबस्तमूत्रमदिरैस्तैलमभ्यञ्जनं पचेत्॥ अउ

vacāpuṣpaśilākuṣṭhavayasthāhiṅgukaṭphalaiḥ| sabastamūtramadiraistailamabhyañjanaṃ pacet|| au

2.112

बलाविदारीत्रिकटुककुष्ठोशीरकुचन्दनैः। सिद्धं पीतं हविर्हन्ति तं विकारमशेषतः॥ अउ

balāvidārītrikaṭukakuṣṭhośīrakucandanaiḥ| siddhaṃ pītaṃ havirhanti taṃ vikāramaśeṣataḥ|| au

2.113

शिरः पृष्ठं ततो मुष्कौ ततः पादौ च यो रुजेत्। हस्ताभ्यामुत्थितो वायुः सपर्वानुप्लवः स्मृतः॥ अउ

śiraḥ pṛṣṭhaṃ tato muṣkau tataḥ pādau ca yo rujet| hastābhyāmutthito vāyuḥ saparvānuplavaḥ smṛtaḥ|| au

2.114

गौरीवचासदापुष्पीहयगन्धाकटुत्रयैः। सक्ट्फलद्विवार्ताकीवयस्थाहिङ्गुरोहिषैः॥ अउ

gaurīvacāsadāpuṣpīhayagandhākaṭutrayaiḥ| sakṭphaladvivārtākīvayasthāhiṅgurohiṣaiḥ|| au

2.115

बस्तमूत्रसुरायुक्तैः साधितं तस्य योजयेत्। तैलमभ्यञ्जने शेषं वातव्याधिवदाचरेत्॥ अउ

bastamūtrasurāyuktaiḥ sādhitaṃ tasya yojayet| tailamabhyañjane śeṣaṃ vātavyādhivadācaret|| au

2.116

तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम्। तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते॥ अउ

tālumāṃse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālukaṇṭakam| tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate|| au

2.117

ताल्पातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात् पानं शकृद्द्रवम्। तृडास्यकण्ड्वक्षिरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः॥ अउ

tālpātaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrāt pānaṃ śakṛddravam| tṛḍāsyakaṇḍvakṣirujā grīvādurdharatā vamiḥ|| au

2.118

तत्रोत्क्षिप्य यवक्षारक्षौद्राभ्यां प्रतिसारयेत्। तालु तद्वत् कृअणाशुण्ठीगोशकृद्रससैन्धवैः॥ अउ

tatrotkṣipya yavakṣārakṣaudrābhyāṃ pratisārayet| tālu tadvat kṛaṇāśuṇṭhīgośakṛdrasasaindhavaiḥ|| au

2.119

शृङ्गिवेरनिशाकुष्ठं कल्कितं वटपल्लवैः। बध्वा गोशकृता लिप्तं कुकूले स्वेदयेत्ततः॥ अउ

śṛṅgiveraniśākuṣṭhaṃ kalkitaṃ vaṭapallavaiḥ| badhvā gośakṛtā liptaṃ kukūle svedayettataḥ|| au

2.120

रसेन लिम्पेत्ताल्वास्यं नेत्रे च परिषेचयेत्। हरीतकीवचाकुष्ठकल्कं माक्षिकसंयुतम्। पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुकण्टकात्॥ अउ

rasena limpettālvāsyaṃ netre ca pariṣecayet| harītakīvacākuṣṭhakalkaṃ mākṣikasaṃyutam| pītvā kumāraḥ stanyena mucyate tālukaṇṭakāt|| au

2.121

मस्तुलुङ्गक्षयाद्यस्य वायुस्ताल्वस्थि नामयेत्। तस्य तृड्दैन्ययुक्तस्य सर्पिर्मधुरकैः शृतम्। पानाभ्यञ्जनयोर्योज्यमुद्वेगश्चहिमाम्बुना॥ अउ

mastuluṅgakṣayādyasya vāyustālvasthi nāmayet| tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam| pānābhyañjanayoryojyamudvegaścahimāmbunā|| au

2.122

मलोपलेपात् स्वेदाद्वा गुदे रक्तकफोद्भवः। ताम्रो व्रणोऽन्तः कण्डूमान् जायते भूर्युपद्रवः॥ अउ

malopalepāt svedādvā gude raktakaphodbhavaḥ| tāmro vraṇo'ntaḥ kaṇḍūmān jāyate bhūryupadravaḥ|| au

2.123

केचित्तं मातृकादोषं वदन्त्यन्ये तु पौतनम्। पृष्ठारुर्गुदकुट्टं च केचिच्च तमनामकम्॥ अउ

kecittaṃ mātṛkādoṣaṃ vadantyanye tu pautanam| pṛṣṭhārurgudakuṭṭaṃ ca kecicca tamanāmakam|| au

2.124

तत्र धात्र्याः पयः शोध्यं पित्तश्लेष्महरौषधैः। सितशीतं च शीताम्बुयुक्तमन्तरपानकम्॥ अउ

tatra dhātryāḥ payaḥ śodhyaṃ pittaśleṣmaharauṣadhaiḥ| sitaśītaṃ ca śītāmbuyuktamantarapānakam|| au

2.125

सक्षौद्रतार्क्ष्यशैलेन व्रणं तेन च लेपयेत्। त्रिफलाबदरीप्लक्षत्वक्वाथपरिषेचितम्॥ अउ

sakṣaudratārkṣyaśailena vraṇaṃ tena ca lepayet| triphalābadarīplakṣatvakvāthapariṣecitam|| au

2.126

कासीसरोचनातुत्थमनोह्वालरसाञ्जनैः। लेपयेदम्लपिष्टैर्वा चूर्णितैर्वावचूर्णयेत्॥ अउ

kāsīsarocanātutthamanohvālarasāñjanaiḥ| lepayedamlapiṣṭairvā cūrṇitairvāvacūrṇayet|| au

2.127

सुश्लक्ष्णैरस्थवा यष्टीशङ्खसौवीरकाञ्जनैः। सारिवाशङ्खनाभिभ्यामसनस्य त्वचाथ वा॥ अउ

suślakṣṇairasthavā yaṣṭīśaṅkhasauvīrakāñjanaiḥ| sārivāśaṅkhanābhibhyāmasanasya tvacātha vā|| au

2.128

रागकण्डूत्कटे कुर्याद्रक्तस्रावं जलौकसा। सर्वं च पित्तव्रणजिच्छस्यते गुदकुट्टके॥ अउ

rāgakaṇḍūtkaṭe kuryādraktasrāvaṃ jalaukasā| sarvaṃ ca pittavraṇajicchasyate gudakuṭṭake|| au

2.129

अनामस्थौल्यपित्तास्रकण्डूगण्डगलामये। उदरात्युन्नतौ चेष्टं तार्क्ष्यमन्तरपानकम्॥ अउ

anāmasthaulyapittāsrakaṇḍūgaṇḍagalāmaye| udarātyunnatau ceṣṭaṃ tārkṣyamantarapānakam|| au

2.130

गृह्णाति सूतिकागारे न स्तनं चेत् स्पृशेत्ततः। पथ्याधात्रीफलकणैर्जिह्वां सघृतमाक्षिकैः॥ अउ

gṛhṇāti sūtikāgāre na stanaṃ cet spṛśettataḥ| pathyādhātrīphalakaṇairjihvāṃ saghṛtamākṣikaiḥ|| au

2.131

पिप्पलीत्रिफलाचूर्णं घृतक्षौद्रपरिप्लुतम्। रुदते त्रस्यते वापि लेहं दद्यात् सुखावहम्॥ अउ

pippalītriphalācūrṇaṃ ghṛtakṣaudrapariplutam| rudate trasyate vāpi lehaṃ dadyāt sukhāvaham|| au

2.132

प्रदीप्ताङ्गाररजसा प्रशान्तेनावचूर्णयेत्। पञ्चमेऽह्न्यपातन्नालं लेपयेद्वा गुडाम्भसा॥ अउ

pradīptāṅgārarajasā praśāntenāvacūrṇayet| pañcame'hnyapātannālaṃ lepayedvā guḍāmbhasā|| au

2.133

सान्द्रेण भूमौ घृष्टेन नालपातेऽपि चोन्नताम्। नाभिं छागेन शकृता दग्धेनान्तर्विचूर्णयेत्॥ अउ

sāndreṇa bhūmau ghṛṣṭena nālapāte'pi connatām| nābhiṃ chāgena śakṛtā dagdhenāntarvicūrṇayet|| au

2.134

अश्वगन्धाज्जनाजाविविड्यष्टीमधुकादिभिः। रोपयेच्चूर्णितैर्नाभिं स्नेहयुक्तैरनुन्नताम्॥ अउ

aśvagandhājjanājāviviḍyaṣṭīmadhukādibhiḥ| ropayeccūrṇitairnābhiṃ snehayuktairanunnatām|| au

2.135

यष्टीलोध्रनिशाश्यामाकल्कपक्वेन सेचयेत्। नाभिं पाके तु तैलेन तच्चूर्णेश्चावचूर्णयेत्॥ अउ

yaṣṭīlodhraniśāśyāmākalkapakvena secayet| nābhiṃ pāke tu tailena taccūrṇeścāvacūrṇayet|| au

2.136

वातेनाध्मापितां नाभिं सरुजां तुण्डिसंज्ञिताम्। मारुतघ्नैः प्रशम्येत् स्नेहस्वेदोपनाहनैः॥ अउ

vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām| mārutaghnaiḥ praśamyet snehasvedopanāhanaiḥ|| au

2.137

असम्यक्कल्पनान्नाभेः स्याद्विनामो विजृम्भिका। वातपित्तहरं कर्म तत्रान्तर्बहिराचरेत्॥ अउ

asamyakkalpanānnābheḥ syādvināmo vijṛmbhikā| vātapittaharaṃ karma tatrāntarbahirācaret|| au

2.138

गर्भाम्भसामवमनाच्श्लेष्मणः कण्ठगस्य वा। सम्पर्काद्धृदये दुष्टो मार्गानावृणुते रसः॥ अउ

garbhāmbhasāmavamanācśleṣmaṇaḥ kaṇṭhagasya vā| samparkāddhṛdaye duṣṭo mārgānāvṛṇute rasaḥ|| au

2.139

बद्धमुष्टिस्ततो मुह्यन्रोगैर्बालोऽभिभूयते। हृद्रोगाक्षेपकश्वासकासच्छर्दिज्वरादिभिः। उल्बकं सहजं व्याधिमम्बुपूर्णं च तं वदेत्॥ अउ

baddhamuṣṭistato muhyanrogairbālo'bhibhūyate| hṛdrogākṣepakaśvāsakāsacchardijvarādibhiḥ| ulbakaṃ sahajaṃ vyādhimambupūrṇaṃ ca taṃ vadet|| au

2.140

स्रोतोविशोधनं प्रातस्तस्मिन्नन्तरपानकम्। विदध्याच्छागलं मूत्रं स्नानाभ्यङ्गौ च वर्जयेत्॥ अउ

srotoviśodhanaṃ prātastasminnantarapānakam| vidadhyācchāgalaṃ mūtraṃ snānābhyaṅgau ca varjayet|| au

2.141

बिल्वादिमूलबृहतीपञ्चकोलं पलांशकम्। धन्वमांसपलान्यष्टौ शशमूर्ध्नः पलाष्टकम्॥ अउ

bilvādimūlabṛhatīpañcakolaṃ palāṃśakam| dhanvamāṃsapalānyaṣṭau śaśamūrdhnaḥ palāṣṭakam|| au

2.142

साधयेत् षोडशगुणे सलिलेऽष्टांशशेषितम्। तेन क्वाथेन कर्षांशैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्॥ अउ

sādhayet ṣoḍaśaguṇe salile'ṣṭāṃśaśeṣitam| tena kvāthena karṣāṃśairghṛtaprasthaṃ vipācayet|| au

2.143

छगलीमूत्रमदिरादधिक्षीरसमांशकम्। विडङ्गसैन्धवाजाजीचविकादेवदारुभिः॥ अउ

chagalīmūtramadirādadhikṣīrasamāṃśakam| viḍaṅgasaindhavājājīcavikādevadārubhiḥ|| au

2.144

सहिंस्राहिङ्गुलशुनैः सव्योषैः श्लक्ष्णकल्कितैः। तत् पानाद्धन्ति सहजगुल्महिध्मानिलामयान्। पाण्डुरोगं च वातोत्थं स्वस्थवृत्ते च पुष्टिदम्॥ अउ

sahiṃsrāhiṅgulaśunaiḥ savyoṣaiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ| tat pānāddhanti sahajagulmahidhmānilāmayān| pāṇḍurogaṃ ca vātotthaṃ svasthavṛtte ca puṣṭidam|| au

2.145

परिदग्धच्छविं बालं दिह्याद्दूर्वातिलोत्पलैः। शमीपत्रशिरीषत्वक्सारिवामधुकाभयैः॥ अउ

paridagdhacchaviṃ bālaṃ dihyāddūrvātilotpalaiḥ| śamīpatraśirīṣatvaksārivāmadhukābhayaiḥ|| au

2.146

मूर्वाधात्रीनिशाचूर्णं मूत्रेण मधुमत् पिबेत्। पाण्डुरोगी शृतं सर्पिर्वराभृङ्गरसेन वा॥ अउ

mūrvādhātrīniśācūrṇaṃ mūtreṇa madhumat pibet| pāṇḍurogī śṛtaṃ sarpirvarābhṛṅgarasena vā|| au

2.147

पाठावेल्लद्विरजनीमुस्ताभार्ङ्गीपुनर्नवैः। सबिल्वत्र्यूषणैः सर्पिर्वृश्चिकालीयुतैः शृतम्। लिहानो मात्रया रोगैर्मुच्यते मृत्तिकोद्भवैः॥ अउ

pāṭhāvelladvirajanīmustābhārṅgīpunarnavaiḥ| sabilvatryūṣaṇaiḥ sarpirvṛścikālīyutaiḥ śṛtam| lihāno mātrayā rogairmucyate mṛttikodbhavaiḥ|| au

2.148

व्याधेर्यद्यस्य भैषज्यं स्तस्तेन प्रलेपितः। स्थितो मुहूर्तं धौतोऽनु पीतस्तं तं जयेत् गदम्॥ अउ

vyādheryadyasya bhaiṣajyaṃ stastena pralepitaḥ| sthito muhūrtaṃ dhauto'nu pītastaṃ taṃ jayet gadam|| au

अथ तृतीयोऽध्यायः

3.2

अथातो बालग्रहविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto bālagrahavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

3.3

पुरा गुहस्य रक्षार्थं निर्मिताः शूलपाणिना। मनुष्यविग्रहाः पञ्च सप्त स्त्रीविग्रहा ग्रहाः॥ अउ

purā guhasya rakṣārthaṃ nirmitāḥ śūlapāṇinā| manuṣyavigrahāḥ pañca sapta strīvigrahā grahāḥ|| au

3.4

स्कन्दो विशाखो मेषास्यः श्वग्रहः पितृसंज्ञितः। शकुनिः पूतना शीतपूतनादृष्टिपूतना। मुखमण्डितिका तद्वद्रेवती शुष्करेवती॥ अउ

skando viśākho meṣāsyaḥ śvagrahaḥ pitṛsaṃjñitaḥ| śakuniḥ pūtanā śītapūtanādṛṣṭipūtanā| mukhamaṇḍitikā tadvadrevatī śuṣkarevatī|| au

3.5

ते कामरूपिणः स्कन्दमुपचेरुः समाहिताः। स्कन्दस्य बालधारत्वात्तेषां स्कन्दोऽग्रणीरभूत्॥ अउ

te kāmarūpiṇaḥ skandamupaceruḥ samāhitāḥ| skandasya bāladhāratvātteṣāṃ skando'graṇīrabhūt|| au

3.6

स्कन्देऽथ यौवनं प्राप्ते सेनापत्यं च तान् ग्रहान्। रौद्रान् रुद्रोऽनुजग्राह प्रह्वान् वृत्त्यभिलाषिणः॥ अउ

skande'tha yauvanaṃ prāpte senāpatyaṃ ca tān grahān| raudrān rudro'nujagrāha prahvān vṛttyabhilāṣiṇaḥ|| au

3.7

न तिथिष्वप्यतिथयो देवताः पितरोऽपि वा। येषु वेश्मसु पूज्यन्ते निवृत्ताचारवर्त्मसु॥ अउ

na tithiṣvapyatithayo devatāḥ pitaro'pi vā| yeṣu veśmasu pūjyante nivṛttācāravartmasu|| au

3.8

उत्सन्नबलिहोमेषु भिन्नकांस्योपभोजिषु। हरध्वं तेषु बालानामारोग्यं धारि शर्म च॥ अउ

utsannabalihomeṣu bhinnakāṃsyopabhojiṣu| haradhvaṃ teṣu bālānāmārogyaṃ dhāri śarma ca|| au

3.9

शूलिनेति नियुक्तास्ते बलिपूजाभिकाङ्क्षिणः। क्रुद्धान् भीतान् विमनसः शून्यस्थानैकचारिणः॥ अउ

śūlineti niyuktāste balipūjābhikāṅkṣiṇaḥ| kruddhān bhītān vimanasaḥ śūnyasthānaikacāriṇaḥ|| au

3.10

परोपभुक्तकुसुमवस्त्राभरणधारिणः। बालान्कश्मलधात्रीकान्सन्ध्यासु रुदतोऽशुचीन्॥ अउ

paropabhuktakusumavastrābharaṇadhāriṇaḥ| bālānkaśmaladhātrīkānsandhyāsu rudato'śucīn|| au

3.12

ऋक्षोलूकबिडालादिरूपैरन्यैस्तथाद्भुतैः। सन्त्रासयन्तःशयितान्कदाचिज्जाग्रतोऽपि वा। प्रायः पर्वसु गृह्णन्ति ग्रहाश्छिद्रप्रहारिणः॥ अस3.11। आविशन्तश्च लक्ष्यन्ते केवलं शास्त्रचक्षुषा। शुद्धेन देहं बालानां गन्धर्वा इव योषिताम्॥ अउ

ṛkṣolūkabiḍālādirūpairanyaistathādbhutaiḥ| santrāsayantaḥśayitānkadācijjāgrato'pi vā| prāyaḥ parvasu gṛhṇanti grahāśchidraprahāriṇaḥ|| asa3.11| āviśantaśca lakṣyante kevalaṃ śāstracakṣuṣā| śuddhena dehaṃ bālānāṃ gandharvā iva yoṣitām|| au

3.13

तेषां ग्रहिष्यतां रूपं प्रततं रोदनं ज्वरः॥ अउ

teṣāṃ grahiṣyatāṃ rūpaṃ pratataṃ rodanaṃ jvaraḥ|| au

3.14

सामान्यं रूपमुत्रासजृम्भाभ्रूक्षेपदीनताः। फेनस्रावोर्ध्वद्ष्ट्योष्ठदन्तदंशप्रजागराः॥ अउ

sāmānyaṃ rūpamutrāsajṛmbhābhrūkṣepadīnatāḥ| phenasrāvordhvadṣṭyoṣṭhadantadaṃśaprajāgarāḥ|| au

3.15

रोदनं कूजनं स्तन्यविद्वेषः स्वरवैकृतम्। नखैरकस्मात् परितः स्वधात्र्यङ्गविलेखनम्॥ अउ

rodanaṃ kūjanaṃ stanyavidveṣaḥ svaravaikṛtam| nakhairakasmāt paritaḥ svadhātryaṅgavilekhanam|| au

3.16

तत्रैकनयनस्रावी शिरो विक्षिपते मुहुः। हतैकपक्षः स्तब्धाङ्गः सस्वेदो नतकन्धरः॥ अउ

tatraikanayanasrāvī śiro vikṣipate muhuḥ| hataikapakṣaḥ stabdhāṅgaḥ sasvedo natakandharaḥ|| au

3.17

दन्तखादी स्तनद्वेषी त्रस्यन्रोदिति विस्वरम्। वक्रवक्त्रो वमन्लालां भृशमूर्ध्वं निरीक्षते॥ अउ

dantakhādī stanadveṣī trasyanroditi visvaram| vakravaktro vamanlālāṃ bhṛśamūrdhvaṃ nirīkṣate|| au

3.18

वसास्रगन्धिरुद्विग्रो बद्धमुष्टिशकृच्छिशुः। चलितैकाक्षिगण्डभ्रूः संरक्तोभयलोचनः। स्कन्दार्तस्तेन वैकल्यं मरणं वा भवेद्ध्रुवम्॥ अउ

vasāsragandhirudvigro baddhamuṣṭiśakṛcchiśuḥ| calitaikākṣigaṇḍabhrūḥ saṃraktobhayalocanaḥ| skandārtastena vaikalyaṃ maraṇaṃ vā bhaveddhruvam|| au

3.19

संज्ञानाशो मुहुः केशलुञ्चनं कन्धरानतिः। विनम्य जृम्भमाणस्य शकृन्मूत्रप्रवर्तनम्॥ अउ

saṃjñānāśo muhuḥ keśaluñcanaṃ kandharānatiḥ| vinamya jṛmbhamāṇasya śakṛnmūtrapravartanam|| au

3.20

फेनोद्वमनमूर्ध्वेक्षा हस्तभ्रूपादनर्तनम्। स्तनस्वजिह्वासन्दंशसंरम्भज्वरजागराः। पूयशोणितगन्धश्च स्कन्दापस्मारलक्षणम्॥ अउ

phenodvamanamūrdhvekṣā hastabhrūpādanartanam| stanasvajihvāsandaṃśasaṃrambhajvarajāgarāḥ| pūyaśoṇitagandhaśca skandāpasmāralakṣaṇam|| au

3.21

आध्मानं पाणिपादस्य स्पन्दन फेननिर्वमिः। तृण्मुष्टिबन्धातीसारस्वरदैन्यविवर्णताः॥ अउ

ādhmānaṃ pāṇipādasya spandana phenanirvamiḥ| tṛṇmuṣṭibandhātīsārasvaradainyavivarṇatāḥ|| au

3.22

कूजनं स्तननं छर्दिः कासहिध्माप्रजागराः। औष्ठदंशांससङ्कोचस्तम्भबस्ताभगन्धताः॥ अउ

kūjanaṃ stananaṃ chardiḥ kāsahidhmāprajāgarāḥ| auṣṭhadaṃśāṃsasaṅkocastambhabastābhagandhatāḥ|| au

3.23

ऊर्ध्वं निरीक्ष्य हसनं मध्ये विनमनं ज्वरः। मूर्छैकनेत्रशोफश्च नैगमेषग्रहाकृतिः॥ अउ

ūrdhvaṃ nirīkṣya hasanaṃ madhye vinamanaṃ jvaraḥ| mūrchaikanetraśophaśca naigameṣagrahākṛtiḥ|| au

3.24

कम्पो हृषितरोमत्वं स्वेदश्चक्षुर्निमीलनम्। बहिरायामनं जिह्वादंशोऽन्तःकण्ठकूजनम्। धावनं विट्सगन्धत्वं क्रोशनं च श्ववच्छुनि॥ अउ

kampo hṛṣitaromatvaṃ svedaścakṣurnimīlanam| bahirāyāmanaṃ jihvādaṃśo'ntaḥkaṇṭhakūjanam| dhāvanaṃ viṭsagandhatvaṃ krośanaṃ ca śvavacchuni|| au

3.25

रोमहर्षो मुहुस्त्रासः सहसा रोदनं ज्वरः। कासातिसारवमथुजृम्भातृट्च्छवगन्धिताः॥ अउ

romaharṣo muhustrāsaḥ sahasā rodanaṃ jvaraḥ| kāsātisāravamathujṛmbhātṛṭcchavagandhitāḥ|| au

3.26

अङ्गेष्वाक्षेपविक्षेपशोषस्तम्भविवर्णताः। मुष्टिबन्धः स्रुतिश्चाक्ष्णोर्बालस्य स्युः पितृग्रहे॥ अउ

aṅgeṣvākṣepavikṣepaśoṣastambhavivarṇatāḥ| muṣṭibandhaḥ srutiścākṣṇorbālasya syuḥ pitṛgrahe|| au

3.27

स्रस्ताग्गत्वमतीसारो जिह्वातालुगले व्रणाः। स्फोटाःसदाहरुक्पाकाःसन्धिषु स्युः पुनःपुनः॥ अउ

srastāggatvamatīsāro jihvātālugale vraṇāḥ| sphoṭāḥsadāharukpākāḥsandhiṣu syuḥ punaḥpunaḥ|| au

3.28

निश्यह्नि प्रविलीयन्ते पाको वक्त्रे गुदेऽपिवा। भयं शकुनिगन्धत्वं ज्वरश्च शकुनिग्रहे॥ अउ

niśyahni pravilīyante pāko vaktre gude'pivā| bhayaṃ śakunigandhatvaṃ jvaraśca śakunigrahe|| au

3.29

पूतनायां वमिः कम्पस्तन्द्रा रात्रौ प्रजागरः। हिध्माध्मानं शकृद्भेदः पिपासा मूत्रनिग्रहः। स्रस्तहृष्टाङ्गरोमत्वं काकवत् पूतिगन्धिता॥ अउ

pūtanāyāṃ vamiḥ kampastandrā rātrau prajāgaraḥ| hidhmādhmānaṃ śakṛdbhedaḥ pipāsā mūtranigrahaḥ| srastahṛṣṭāṅgaromatvaṃ kākavat pūtigandhitā|| au

3.30

शीतपूतनया कम्पो रोदनं तिर्यगीक्षणम्। तृष्णान्त्रकूजोऽतीसारो वसावद्विस्रगन्धिता। पार्श्वस्यैकस्य शीतत्वमुष्णत्वमपरस्य च॥ अउ

śītapūtanayā kampo rodanaṃ tiryagīkṣaṇam| tṛṣṇāntrakūjo'tīsāro vasāvadvisragandhitā| pārśvasyaikasya śītatvamuṣṇatvamaparasya ca|| au

3.31

अन्धपूतनया च्छर्दिर्ज्वरः कासोऽल्पनिद्रता। वर्चसो भेदवैवर्ण्यदौर्गन्ध्यान्यङ्गशोषणम्॥ अउ

andhapūtanayā cchardirjvaraḥ kāso'lpanidratā| varcaso bhedavaivarṇyadaurgandhyānyaṅgaśoṣaṇam|| au

3.32

दृष्टिसादोऽक्षिरुक्कण्डूः पोथकीजन्म शूनता। हिध्मोद्वेगः स्तनद्वेषवैवर्ण्यस्वरतीक्ष्णताः। वेपथुर्मत्स्यगन्धित्वमथवा साम्लगन्धिता॥ अउ

dṛṣṭisādo'kṣirukkaṇḍūḥ pothakījanma śūnatā| hidhmodvegaḥ stanadveṣavaivarṇyasvaratīkṣṇatāḥ| vepathurmatsyagandhitvamathavā sāmlagandhitā|| au

3.33

मुखमण्डितया पाणिपादास्यरमणीयता। सिराभिरसिताभाभिराचितोदरता ज्वरः। अरोचकोऽङ्गग्लपनं गोमूत्रसमगन्धिता॥ अउ

mukhamaṇḍitayā pāṇipādāsyaramaṇīyatā| sirābhirasitābhābhirācitodaratā jvaraḥ| arocako'ṅgaglapanaṃ gomūtrasamagandhitā|| au

3.34

रेवत्यां श्यावनीलत्वं कर्णनासाक्षिमर्दनम्। कासहिध्माक्षिविक्षेपवक्त्रवक्रत्वरक्तताः॥ अउ

revatyāṃ śyāvanīlatvaṃ karṇanāsākṣimardanam| kāsahidhmākṣivikṣepavaktravakratvaraktatāḥ|| au

3.35

बस्तगन्धो ज्वरः शोषः पुरीषं हरितं द्रवम्। जायते शुष्करेवत्यां क्रमात् सर्वाङ्गसङ्क्षयः॥ अउ

bastagandho jvaraḥ śoṣaḥ purīṣaṃ haritaṃ dravam| jāyate śuṣkarevatyāṃ kramāt sarvāṅgasaṅkṣayaḥ|| au

3.36

केशशातोऽन्नविद्वेषः स्वरदैन्यं विवर्णता। नानावर्णपुरीषत्वमुदरे ग्रन्थयः सिराः। रोदनं गृद्ध्रगन्धित्वं दीर्घकालानुवर्तनम्॥ अउ

keśaśāto'nnavidveṣaḥ svaradainyaṃ vivarṇatā| nānāvarṇapurīṣatvamudare granthayaḥ sirāḥ| rodanaṃ gṛddhragandhitvaṃ dīrghakālānuvartanam|| au

3.37

उदरे ग्रन्थयो वृत्ता यस्य नानाविधं शकृत्। जिह्वाया निम्नतामध्ये श्यावं तालु च तं त्यजेत्॥ अउ

udare granthayo vṛttā yasya nānāvidhaṃ śakṛt| jihvāyā nimnatāmadhye śyāvaṃ tālu ca taṃ tyajet|| au

3.38

भुञ्जानोऽन्नं बहुविधं यो बालः परिहीयते। तृष्णागृहीतः क्षामाक्षो हन्ति तं शुष्करेवती॥ अउ

bhuñjāno'nnaṃ bahuvidhaṃ yo bālaḥ parihīyate| tṛṣṇāgṛhītaḥ kṣāmākṣo hanti taṃ śuṣkarevatī|| au

3.39

हिंसारत्यर्चनाकाङ्क्षा ग्रहग्रहणकारणम्॥ अउ

hiṃsāratyarcanākāṅkṣā grahagrahaṇakāraṇam|| au

3.40

तत्र हिंसात्मके बालो महान् वा स्रुतनासिकः। क्षतजिह्वः क्वणन् बाढमसुखी सास्रलोचनः॥ अउ

tatra hiṃsātmake bālo mahān vā srutanāsikaḥ| kṣatajihvaḥ kvaṇan bāḍhamasukhī sāsralocanaḥ|| au

3.41

दुर्वर्णो हीनवचनः पूतिगन्धिश्च जायते। क्षामो मूत्रपुरीषं स्वं मृद्नाति न जुगुप्सते॥ अउ

durvarṇo hīnavacanaḥ pūtigandhiśca jāyate| kṣāmo mūtrapurīṣaṃ svaṃ mṛdnāti na jugupsate|| au

3.42

हस्तौ चोद्यम्य संरब्धो हन्त्यात्मानं तथापरम्। तद्वच्च शस्त्रकाष्ठाद्यैरग्निं वा दीप्तमाविशेत्॥ अउ

hastau codyamya saṃrabdho hantyātmānaṃ tathāparam| tadvacca śastrakāṣṭhādyairagniṃ vā dīptamāviśet|| au

3.43

अप्सु मज्जेत् पतेत् कूपे कुर्यादन्यच्च तद्विधम्। तृट्दाहमोहान् पूयस्य छर्दनं च प्रवर्तयेत्। रकं च सर्वमार्गेभ्योऽरिष्टोत्पत्तिं च तं त्यजेत्॥ अउ

apsu majjet patet kūpe kuryādanyacca tadvidham| tṛṭdāhamohān pūyasya chardanaṃ ca pravartayet| rakaṃ ca sarvamārgebhyo'riṣṭotpattiṃ ca taṃ tyajet|| au

3.44

रहःस्त्रीरतिसंल्लापगन्धस्रग्भूषणप्रियः। हृष्टः शान्तश्च दुःसाधो रतिकामेन पीडितः॥ अउ

rahaḥstrīratisaṃllāpagandhasragbhūṣaṇapriyaḥ| hṛṣṭaḥ śāntaśca duḥsādho ratikāmena pīḍitaḥ|| au

3.45

दीनः परिमृशन् वक्त्रं शुष्कौष्ठगलतालुकः। शङ्कितं वीक्षते रौति ध्यायत्यायाति भीतताम्॥ अउ

dīnaḥ parimṛśan vaktraṃ śuṣkauṣṭhagalatālukaḥ| śaṅkitaṃ vīkṣate rauti dhyāyatyāyāti bhītatām|| au

3.46

अन्नमन्नाभिलाषेऽपि दत्तं नाति बुभुक्षते। गृहीतं बलिकामेन तं विद्यात् सुखसाधनम्॥ अउ

annamannābhilāṣe'pi dattaṃ nāti bubhukṣate| gṛhītaṃ balikāmena taṃ vidyāt sukhasādhanam|| au

अथ चतुर्थोऽध्यायः

4.2

अथातो बालग्रहप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto bālagrahapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

4.3

ग्रहेषु साध्येषु शिशुं विविक्ते शरणे स्थितम्। त्रिरह्ना मृष्टसंसिक्ते सदा सन्निहितानले॥ अउ

graheṣu sādhyeṣu śiśuṃ vivikte śaraṇe sthitam| trirahnā mṛṣṭasaṃsikte sadā sannihitānale|| au

4.4

विकीर्णभूतिकुसुमबीजपत्रान्नसर्षपे। रक्षोघ्नतैलज्वलितप्रदीपहतपाप्मनि॥ अउ

vikīrṇabhūtikusumabījapatrānnasarṣape| rakṣoghnatailajvalitapradīpahatapāpmani|| au

4.5

व्यवायमद्यपिशितनिवृत्तपरिचारके। पुराणसर्पिषाभ्यक्तं परिषिक्तं सुखाम्बुना॥ अउ

vyavāyamadyapiśitanivṛttaparicārake| purāṇasarpiṣābhyaktaṃ pariṣiktaṃ sukhāmbunā|| au

4.6

साधितेन बलानिम्बवैजयन्तीनृपद्रुमैः। पारिभद्रककट्वङ्गजम्बूवरणकत्तृणैः॥ अउ

sādhitena balānimbavaijayantīnṛpadrumaiḥ| pāribhadrakakaṭvaṅgajambūvaraṇakattṛṇaiḥ|| au

4.7

कपोतवङ्कापामार्गपाटलीमधुशिग्रुभिः। काकजङ्घामहाश्वेताकपित्थक्षीरिपादपैः॥ अउ

kapotavaṅkāpāmārgapāṭalīmadhuśigrubhiḥ| kākajaṅghāmahāśvetākapitthakṣīripādapaiḥ|| au

4.8

सकदम्बकरञ्जैश्च धूपं स्नातस्य चाचरेत्। द्वीपिव्याघ्राहिसिंहर्क्षचर्मभिर्घृतमिश्रितैः॥ अउ

sakadambakarañjaiśca dhūpaṃ snātasya cācaret| dvīpivyāghrāhisiṃharkṣacarmabhirghṛtamiśritaiḥ|| au

4.9

पूतीदशाङ्गसिद्धार्थवचाभल्लातदीप्यकैः। सकुष्ठैः सघृतैर्धूपः सर्वग्रहविमोक्षणः॥ अउ

pūtīdaśāṅgasiddhārthavacābhallātadīpyakaiḥ| sakuṣṭhaiḥ saghṛtairdhūpaḥ sarvagrahavimokṣaṇaḥ|| au

4.10

सर्षपा निम्बपत्राणि मूलमश्वखुराद्वचा। भूर्जपत्रं घृतं धूपः सर्वग्रहनिबर्हणः॥ अउ

sarṣapā nimbapatrāṇi mūlamaśvakhurādvacā| bhūrjapatraṃ ghṛtaṃ dhūpaḥ sarvagrahanibarhaṇaḥ|| au

4.11

अनन्ताम्रास्थितगरं मरिचं मधुरो गणः। शृगालविन्ना मुस्ता च कल्कितैस्तैर्घृतं पचेत्। दशमूलरसक्षीरयुक्तं तद् ग्रहजित् परम्॥ अउ

anantāmrāsthitagaraṃ maricaṃ madhuro gaṇaḥ| śṛgālavinnā mustā ca kalkitaistairghṛtaṃ pacet| daśamūlarasakṣīrayuktaṃ tad grahajit param|| au

4.12

रास्नाद्व्यंशुमतीवढ्रपञ्चमूलबलाघनात्। क्वाथे सर्पिः पचेत् पिष्टैः सारिवाव्योषचित्रकैः॥ अउ

rāsnādvyaṃśumatīvaḍhrapañcamūlabalāghanāt| kvāthe sarpiḥ pacet piṣṭaiḥ sārivāvyoṣacitrakaiḥ|| au

4.13

पाठाविडङ्गमधुकपयस्याहिङ्गुदारुभिः। सग्रन्थिकैः सेन्द्रयवैः शिशोस्तत् सततं हितम्। सर्वरोगग्रहहरं दीपनं बलवर्णदम्॥ अउ

pāṭhāviḍaṅgamadhukapayasyāhiṅgudārubhiḥ| sagranthikaiḥ sendrayavaiḥ śiśostat satataṃ hitam| sarvarogagrahaharaṃ dīpanaṃ balavarṇadam|| au

4.14

सारिवासुरभिब्राह्मशिङ्खिनीकुष्ठसर्षपैः। वचाश्वगन्धासुरसायुक्तैः सर्पिर्विपाचयेत्॥ अउ

sārivāsurabhibrāhmaśiṅkhinīkuṣṭhasarṣapaiḥ| vacāśvagandhāsurasāyuktaiḥ sarpirvipācayet|| au

4.15

तन्नाशयेद् ग्रहान् सर्वान् पानेनाभ्यञ्जनेन च। योजयेद् भूतविद्यायां यान्युक्तानि घृतानि च॥ अउ

tannāśayed grahān sarvān pānenābhyañjanena ca| yojayed bhūtavidyāyāṃ yānyuktāni ghṛtāni ca|| au

4.16

हस्तमात्रं शुचौ देशे गोमयेनोपलेपयेत्। तत्राक्षतानां चोक्षाणां स्थाप्यं पात्रं सदक्षिणम्॥ अउ

hastamātraṃ śucau deśe gomayenopalepayet| tatrākṣatānāṃ cokṣāṇāṃ sthāpyaṃ pātraṃ sadakṣiṇam|| au

4.17

निर्धूमश्चानलस्तोयं गुग्गुलुः सर्पिराहुतिः। शुक्लं पुष्पं बलिर्धूपो दूर्वा श्वेताश्च सर्षपाः॥ अउ

nirdhūmaścānalastoyaṃ gugguluḥ sarpirāhutiḥ| śuklaṃ puṣpaṃ balirdhūpo dūrvā śvetāśca sarṣapāḥ|| au

4.18

प्राङ्मुखोऽथ शुचिर्वैद्यस्त्रिवर्णामथवा सिताम्। उपविष्टः प्रतिसरां गृहीत्वा वेष्टयेत्तया॥ अउ

prāṅmukho'tha śucirvaidyastrivarṇāmathavā sitām| upaviṣṭaḥ pratisarāṃ gṛhītvā veṣṭayettayā|| au

4.19

भूर्जे रोचनया विद्यां लिखितामपराजिताम्। विधिना साधितां भूतैः सर्वैरप्यपराजिताम्॥ अउ

bhūrje rocanayā vidyāṃ likhitāmaparājitām| vidhinā sādhitāṃ bhūtaiḥ sarvairapyaparājitām|| au

4.20

लक्ष्मणादिपरीवारां नित्यानुस्मृतिसेविताम्। लक्ष्मणा सहदेवाख्या नागदन्ती कटम्भरा॥ अउ

lakṣmaṇādiparīvārāṃ nityānusmṛtisevitām| lakṣmaṇā sahadevākhyā nāgadantī kaṭambharā|| au

4.21

मर्कटी कर्कटी लम्बा बृहती कण्टकारिका। खरनासा मृगोर्वारुर्महाश्वेता शतावरी॥ अउ

markaṭī karkaṭī lambā bṛhatī kaṇṭakārikā| kharanāsā mṛgorvārurmahāśvetā śatāvarī|| au

4.22

उदङ्मुखस्य बालस्य बध्नीयात्तां ततो गले। तदभावे दृढं क्षौमसूत्रं मन्त्रमिदं जपन्॥ अउ

udaṅmukhasya bālasya badhnīyāttāṃ tato gale| tadabhāve dṛḍhaṃ kṣaumasūtraṃ mantramidaṃ japan|| au

4.23

बध्नाम्यहं प्रतिसरां नमस्कृत्वा स्वयम्भुवे। बालानां रक्षणार्थाय शिवां पूर्वर्षिनिर्मिताम्॥ अउ

badhnāmyahaṃ pratisarāṃ namaskṛtvā svayambhuve| bālānāṃ rakṣaṇārthāya śivāṃ pūrvarṣinirmitām|| au

4.24

इन्द्रोऽनुमन्यतां तुभ्यं ये च तस्यानुचारिणः। वज्राशनिधरा भूता मेघवृन्दानुसारिणः॥ अउ

indro'numanyatāṃ tubhyaṃ ye ca tasyānucāriṇaḥ| vajrāśanidharā bhūtā meghavṛndānusāriṇaḥ|| au

4.25

ऐरावतस्कन्धगतं येऽनुयान्ति पुरन्दरम्। यमो वैवस्वतो राजा ये च तस्यानुचारिणः॥ अउ

airāvataskandhagataṃ ye'nuyānti purandaram| yamo vaivasvato rājā ye ca tasyānucāriṇaḥ|| au

4.26

मेषसूकरसिंहोष्ट्रखरवाजिसमाननाः। काला कालायसैःपाशैःस्तब्धाक्षा भ्रुकुटीमुखाः॥ अउ

meṣasūkarasiṃhoṣṭrakharavājisamānanāḥ| kālā kālāyasaiḥpāśaiḥstabdhākṣā bhrukuṭīmukhāḥ|| au

4.27

शक्तिमुद्गरहस्ताश्च खड्गपाशधराश्च ये। पाशभृद्वरुणो राजा तोयभूः सागरालयः॥ अउ

śaktimudgarahastāśca khaḍgapāśadharāśca ye| pāśabhṛdvaruṇo rājā toyabhūḥ sāgarālayaḥ|| au

4.28

शारदाभ्रघनाकारा ये च तस्यानुचारिणः। महोर्मिमन्तं वेगेन क्षोभयन्ति सरित्पतिम्॥ अउ

śāradābhraghanākārā ye ca tasyānucāriṇaḥ| mahormimantaṃ vegena kṣobhayanti saritpatim|| au

4.29

धनाधिपो वैश्रवणः सर्वयक्षाधिपो विभुः। नानाकाराश्च ये भूतास्तस्यैवानुचराः सदा॥ अउ

dhanādhipo vaiśravaṇaḥ sarvayakṣādhipo vibhuḥ| nānākārāśca ye bhūtāstasyaivānucarāḥ sadā|| au

4.30

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनावपि। एते सर्वेऽनुमन्यन्तामिमां प्रतिसरक्रियाम्॥ अउ

ādityā vasavo rudrā marutaścāśvināvapi| ete sarve'numanyantāmimāṃ pratisarakriyām|| au

4.31

दीर्घमायुररोगं च तव दास्यन्ति स्वस्ति ते। स्वस्ति ते भगवान् ब्राह्मा स्वस्ति नारदपर्वतौ॥ अउ

dīrghamāyurarogaṃ ca tava dāsyanti svasti te| svasti te bhagavān brāhmā svasti nāradaparvatau|| au

4.32

स्वस्ति वेदाश्च यज्ञाश्च अग्नीषोमौ च स्वस्ति ते। स्वस्ति ते श्रीर्धृतिःकीर्तिर्लक्ष्मीर्मेधा क्षमा द्युतिः॥ अउ

svasti vedāśca yajñāśca agnīṣomau ca svasti te| svasti te śrīrdhṛtiḥkīrtirlakṣmīrmedhā kṣamā dyutiḥ|| au

4.33

स्वस्ति तुष्टिश्च पुष्टिश्च वपुर्द्रीर्बुद्धिरेव च। स्वस्ति रुद्रो विशाखश्च स्कन्दः शक्तिधरश्च ते॥ अउ

svasti tuṣṭiśca puṣṭiśca vapurdrīrbuddhireva ca| svasti rudro viśākhaśca skandaḥ śaktidharaśca te|| au

4.34

स्वस्ति धाता विधाता च सुपर्णश्च महाबलः। स्वस्ति देवाश्च यक्षाश्च मा च ते पापमागमत्॥ अउ

svasti dhātā vidhātā ca suparṇaśca mahābalaḥ| svasti devāśca yakṣāśca mā ca te pāpamāgamat|| au

4.35

दुर्व्यादृतानि दुस्वप्नं मनसा चिन्तितानि च। दुष्टादीनां भयकृतो वाचः प्रतिहता मया॥ अउ

durvyādṛtāni dusvapnaṃ manasā cintitāni ca| duṣṭādīnāṃ bhayakṛto vācaḥ pratihatā mayā|| au

4.36

रक्षा प्रतिसरा तुभ्यं बद्धेयं पापघातिनी। निर्वृतस्त्वं निरुद्वेगो जीव वर्षशतं सुखी॥ अउ

rakṣā pratisarā tubhyaṃ baddheyaṃ pāpaghātinī| nirvṛtastvaṃ nirudvego jīva varṣaśataṃ sukhī|| au

4.37

अपूपपूपसंयावस्वस्तिकालोपिकादयः। पायसो मिश्रकः सिद्धो गुडपूरो हरिद्रकः॥ अउ

apūpapūpasaṃyāvasvastikālopikādayaḥ| pāyaso miśrakaḥ siddho guḍapūro haridrakaḥ|| au

4.38

कृसरो यावकः क्षौद्रं पललं लवणं हविः। दधिकुल्माषनिष्पावो रक्तो भूतौदनः पयः॥ अउ

kṛsaro yāvakaḥ kṣaudraṃ palalaṃ lavaṇaṃ haviḥ| dadhikulmāṣaniṣpāvo rakto bhūtaudanaḥ payaḥ|| au

4.39

पक्वाममांसरुधिरमत्स्यसक्तु सुरासवाः। गन्धं माल्यं फलं हेम धूपः सपुरकुन्दुरुः॥ अउ

pakvāmamāṃsarudhiramatsyasaktu surāsavāḥ| gandhaṃ mālyaṃ phalaṃ hema dhūpaḥ sapurakunduruḥ|| au

4.40

सुरसार्जकनिर्गुण्डीकुसुमं च सपल्लवम्। बलिः सुशस्तैर्देयः स्याद् भवनस्य चतुर्दिशम्॥ अउ

surasārjakanirguṇḍīkusumaṃ ca sapallavam| baliḥ suśastairdeyaḥ syād bhavanasya caturdiśam|| au

4.41

चतुष्कचैत्यत्रिपथदेवायतनगोपुरे। रेखावृक्षोदपाने च सन्ध्ययोर्दीपवान् निशि॥ अउ

catuṣkacaityatripathadevāyatanagopure| rekhāvṛkṣodapāne ca sandhyayordīpavān niśi|| au

4.42

अथापतितगोवर्चः प्रलिप्ते दर्भसंस्तृते। वृत्ते वा चतुरस्रे वा मण्डले कुसुमोज्वले॥ अउ

athāpatitagovarcaḥ pralipte darbhasaṃstṛte| vṛtte vā caturasre vā maṇḍale kusumojvale|| au

4.43

नानाग्रहपरीवारं भिषग्भूतपतिं लिखेत्। तं प्रति प्राङ्मुखो विद्यां पठन्नुपहरेत् बलिम्॥ अउ

nānāgrahaparīvāraṃ bhiṣagbhūtapatiṃ likhet| taṃ prati prāṅmukho vidyāṃ paṭhannupaharet balim|| au

4.44

नमोविमारकस्य। नमः कुमारङ्गाय। नमः सप्तानां मातॄणाम्। नमः स्कन्दाय। एष परिग्रहमन्त्रः। मातॄणामावाहनं च। हिलिहिलिनिमापटलिनि स्वाहा। अनेन सप्तकृत्वः परिजपितेन पानीयचलुकेनात्माभ्युक्षयितव्यः। एवमात्मरक्षा कृता भवति॥ अउ

namovimārakasya| namaḥ kumāraṅgāya| namaḥ saptānāṃ mātṝṇām| namaḥ skandāya| eṣa parigrahamantraḥ| mātṝṇāmāvāhanaṃ ca| hilihilinimāpaṭalini svāhā| anena saptakṛtvaḥ parijapitena pānīyacalukenātmābhyukṣayitavyaḥ| evamātmarakṣā kṛtā bhavati|| au

4.45

ग्रहाणां सन्निधानाय बलेश्च प्रतिपत्तये। सत्यसाधनसंयुक्तमिमं मन्त्रं पठेदनु॥ अउ

grahāṇāṃ sannidhānāya baleśca pratipattaye| satyasādhanasaṃyuktamimaṃ mantraṃ paṭhedanu|| au

4.46

प्रजापतौ च यत् सत्यं यत् सत्यममरेश्वरे। धर्मराजे च यत् सत्यं यच्च सत्यं तपस्विषु॥ अउ

prajāpatau ca yat satyaṃ yat satyamamareśvare| dharmarāje ca yat satyaṃ yacca satyaṃ tapasviṣu|| au

4.47

धनाधिते च यत् सत्यं यच्च सत्यं जलाधिते। यत् सत्यमग्निहोत्रेषु सत्यं यच्छ्रोत्रियेषु च॥ अउ

dhanādhite ca yat satyaṃ yacca satyaṃ jalādhite| yat satyamagnihotreṣu satyaṃ yacchrotriyeṣu ca|| au

4.48

पतिव्रतासु यत्सत्यमीश्वरे च महात्मनि। एतैस्तु सत्यसमयैर्गुह्यकाः सत्यवादिनः॥ अउ

pativratāsu yatsatyamīśvare ca mahātmani| etaistu satyasamayairguhyakāḥ satyavādinaḥ|| au

4.49

दर्शयध्वं स्वरूपाणि सत्यं रक्षत सर्वतः। आमन्त्रिता मया सौम्याः सौम्यरूपाः प्रतीच्छता॥ अउ

darśayadhvaṃ svarūpāṇi satyaṃ rakṣata sarvataḥ| āmantritā mayā saumyāḥ saumyarūpāḥ pratīcchatā|| au

4.50

बलिं चोपहृतं सर्वं सर्वे कौमारका ग्रहाः। दर्शयध्वं स्वरूपाणि बलिश्च प्रतिगृह्यताम्॥ अउ

baliṃ copahṛtaṃ sarvaṃ sarve kaumārakā grahāḥ| darśayadhvaṃ svarūpāṇi baliśca pratigṛhyatām|| au

4.51

ततश्चानु पठेदेनां कुलविद्यां समाहितः। औला नीला खला काला नकुला ग्रहकारिका॥ अउ

tataścānu paṭhedenāṃ kulavidyāṃ samāhitaḥ| aulā nīlā khalā kālā nakulā grahakārikā|| au

4.52

सेना सुसेना माता च महासेना यशस्विनी। कृतमालाक्षतशिरा एतास्तु ग्रहमातरः॥ अउ

senā susenā mātā ca mahāsenā yaśasvinī| kṛtamālākṣataśirā etāstu grahamātaraḥ|| au

4.53

कुमारवचनाच्छीघ्रं प्रमुञ्चन्तु शिशुन्त्विमम्। कालकल्पा ज्वलच्छक्तिः किङ्किणीजालभूषिता॥ अउ

kumāravacanācchīghraṃ pramuñcantu śiśuntvimam| kālakalpā jvalacchaktiḥ kiṅkiṇījālabhūṣitā|| au

4.54

कुमारवचनाद्दूती सम्प्राप्ता मुच्यतां शिशुः। पताका कुक्कुटः छत्रं घण्टाबर्हधरः शिखी॥ अउ

kumāravacanāddūtī samprāptā mucyatāṃ śiśuḥ| patākā kukkuṭaḥ chatraṃ ghaṇṭābarhadharaḥ śikhī|| au

4.55

शरस्तम्भश्च ते मुद्रा मुच्यतां मातरः शिशुः। गन्धं धूपं च माल्यं च कुमारस्ते प्रयच्छति॥ अउ

śarastambhaśca te mudrā mucyatāṃ mātaraḥ śiśuḥ| gandhaṃ dhūpaṃ ca mālyaṃ ca kumāraste prayacchati|| au

4.56

न स्थातव्यं तदाघ्राय स्वां गतिं गच्छ मा चिरम्। धात्र्यः सर्वाः कुमारस्य सङ्गता गन्धमादने॥ अउ

na sthātavyaṃ tadāghrāya svāṃ gatiṃ gaccha mā ciram| dhātryaḥ sarvāḥ kumārasya saṅgatā gandhamādane|| au

4.57

रक्तध्वजपताकस्य रक्तांशुकनिवासिनः। कुमारस्यालयं तत्र यात बालं विमुञ्चत॥ अउ

raktadhvajapatākasya raktāṃśukanivāsinaḥ| kumārasyālayaṃ tatra yāta bālaṃ vimuñcata|| au

4.58

षम्मुखो द्वादशाक्षो वै तस्मिन् काले वृतो वरम्। वीरः कुमाराधिपतिस्तव पुत्रोऽभिषिच्यताम्॥ अउ

ṣammukho dvādaśākṣo vai tasmin kāle vṛto varam| vīraḥ kumārādhipatistava putro'bhiṣicyatām|| au

4.59

ब्राह्मणो ब्राह्मणानान्तु सर्ववेदविदां वरः। यक्षराक्षसनागानां गन्धर्वासुरयोरपि॥ अउ

brāhmaṇo brāhmaṇānāntu sarvavedavidāṃ varaḥ| yakṣarākṣasanāgānāṃ gandharvāsurayorapi|| au

4.60

पिशाचभूतसङ्घानां व्याधीनां च स ईश्वरः। आज्ञापयति वः स्कन्दो गम्यतां गन्धमादनम्॥ अउ

piśācabhūtasaṅghānāṃ vyādhīnāṃ ca sa īśvaraḥ| ājñāpayati vaḥ skando gamyatāṃ gandhamādanam|| au

4.61

ग्रहो यः कोपयेदाज्ञां कुमारस्य यशस्विनः। स्थानात् च्युतः स वै क्षिप्रं बाह्यः परिषदो भवेत्॥ अउ

graho yaḥ kopayedājñāṃ kumārasya yaśasvinaḥ| sthānāt cyutaḥ sa vai kṣipraṃ bāhyaḥ pariṣado bhavet|| au

4.62

बलेरनन्तरं कुर्याद्धोममभ्यर्च्य पावकम्। पुष्पैर्भक्ष्यैश्च विविधैश्चरुणा लोहितैस्तथा॥ अउ

baleranantaraṃ kuryāddhomamabhyarcya pāvakam| puṣpairbhakṣyaiśca vividhaiścaruṇā lohitaistathā|| au

4.63

गन्धैर्गुग्गुलुधूपैश्च समिधः खदिरादथ। शतमष्टोत्तरं हव्यमथवा चन्दनद्रुमात्॥ अउ

gandhairgugguludhūpaiśca samidhaḥ khadirādatha| śatamaṣṭottaraṃ havyamathavā candanadrumāt|| au

4.64

अग्निदण्डं प्रवक्ष्यामि सर्वग्रहविमोक्षणम्। ब्रह्मण्यन्त्वनलं देवं हव्यकव्यप्रतीच्छकम्॥ अउ

agnidaṇḍaṃ pravakṣyāmi sarvagrahavimokṣaṇam| brahmaṇyantvanalaṃ devaṃ havyakavyapratīcchakam|| au

4.65

देवानां प्राङ्मुखं स्वस्तिस्वाहापहरतिद्रुतम्। सहस्रविद्यो दहनः पावकः सर्वभक्षणः॥ अउ

devānāṃ prāṅmukhaṃ svastisvāhāpaharatidrutam| sahasravidyo dahanaḥ pāvakaḥ sarvabhakṣaṇaḥ|| au

4.66

त्वं हि यज्ञश्च यूपश्च त्वं हि धर्मवतां गतिः। हिरण्यरेता देवस्त्वं त्वं हि वेदविदां गतिः॥ अउ

tvaṃ hi yajñaśca yūpaśca tvaṃ hi dharmavatāṃ gatiḥ| hiraṇyaretā devastvaṃ tvaṃ hi vedavidāṃ gatiḥ|| au

4.67

दुर्वृत्तानां विनाशाय त्वं समुत्पादितः सुरैः। दहसङ्ग्रहदेवत्वमिदं दुष्टस्य निग्रहम्॥ अउ

durvṛttānāṃ vināśāya tvaṃ samutpāditaḥ suraiḥ| dahasaṅgrahadevatvamidaṃ duṣṭasya nigraham|| au

4.68

अग्नये स्वाहा। महाग्नये स्वाहा। त्वं हि शान्तिकरो वह्निस्त्वं मारुतहरोदनः। हरिप्रधानगतिरासीदिमं निगृह्य गुह्यकमुत्सादय तेजसा त्वं मम वश्यं च तं कुरु दुष्टग्रहनिवारणं सर्वोपद्रवेषु च॥ अउ

agnaye svāhā| mahāgnaye svāhā| tvaṃ hi śāntikaro vahnistvaṃ mārutaharodanaḥ| haripradhānagatirāsīdimaṃ nigṛhya guhyakamutsādaya tejasā tvaṃ mama vaśyaṃ ca taṃ kuru duṣṭagrahanivāraṇaṃ sarvopadraveṣu ca|| au

4.69

त्वया कृतेन होमेन शीघ्रं शान्तिः प्रजायते। आयाहि वह्ने देवानां त्वं हि वक्त्रं पुरातनम्। तेन सत्येन देवेश इमं साधय मे ग्रहम्॥ अउ

tvayā kṛtena homena śīghraṃ śāntiḥ prajāyate| āyāhi vahne devānāṃ tvaṃ hi vaktraṃ purātanam| tena satyena deveśa imaṃ sādhaya me graham|| au

4.70

नमोऽस्तुते हव्यवाहन दण्डं प्रदर्शय दह दह दर्श दर्श तेज तेज मोटय मोटय अपस्मारमुद्घाटय कुमार पिशाचरेवतीरोदनत्रासन वित्रासन कम्पन उत्कम्पन विजृम्भण देवयक्षगन्धर्वभूतनागराक्षससन्तजन दण्डनाविधूसारयभगवन्नग्निदण्ड अग्निवीर्य नमस्तेजसास्वेनत्यक्तमुत्सादय स्वाहा। भूर्भुवस्स्वः स्वाहा। दीप्ततेजसे स्वाहा। हव्यवाहनाय स्वाहा। यमाय स्वाहा। नश्यन्त्यनेन होमेन समस्ता बालकग्रहाः॥ अउ

namo'stute havyavāhana daṇḍaṃ pradarśaya daha daha darśa darśa teja teja moṭaya moṭaya apasmāramudghāṭaya kumāra piśācarevatīrodanatrāsana vitrāsana kampana utkampana vijṛmbhaṇa devayakṣagandharvabhūtanāgarākṣasasantajana daṇḍanāvidhūsārayabhagavannagnidaṇḍa agnivīrya namastejasāsvenatyaktamutsādaya svāhā| bhūrbhuvassvaḥ svāhā| dīptatejase svāhā| havyavāhanāya svāhā| yamāya svāhā| naśyantyanena homena samastā bālakagrahāḥ|| au

4.71

तत्राग्नावरुणे ताम्रे तप्तहेमसमार्चिषि। तारावैदूर्यसदृशे शशिविद्युत्समप्रभे॥ अउ

tatrāgnāvaruṇe tāmre taptahemasamārciṣi| tārāvaidūryasadṛśe śaśividyutsamaprabhe|| au

4.72

घृतमण्डाभवर्णे वा गन्धेन च घृतोपमे। केतकोत्पलदध्याभे द्रुवमारोग्यमादिशेत्। अनारोग्यं तु नीलेऽग्नौ कपिले भस्मनिष्प्रभे॥ अउ

ghṛtamaṇḍābhavarṇe vā gandhena ca ghṛtopame| ketakotpaladadhyābhe druvamārogyamādiśet| anārogyaṃ tu nīle'gnau kapile bhasmaniṣprabhe|| au

अथ पञ्चमोऽध्यायः

5.2

अथातः स्नपनाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athātaḥ snapanādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

5.3

सरित्सङ्गमगोतीर्थगजेन्द्रस्कन्धगोकुले। चतुष्पथे च स्नपयेद् बालं सस्तन्यमातरम्। श्मशाने दीर्घरोगार्तं मृतापत्यां च योषितम्॥ अउ

saritsaṅgamagotīrthagajendraskandhagokule| catuṣpathe ca snapayed bālaṃ sastanyamātaram| śmaśāne dīrgharogārtaṃ mṛtāpatyāṃ ca yoṣitam|| au

5.4

दूर्वाक्षीरिद्रुमवती प्रागुदक्प्रवणा मही। स्निग्धनीरुजपुष्पाढ्यपादपा स्नपने शुभा॥ अउ

dūrvākṣīridrumavatī prāgudakpravaṇā mahī| snigdhanīrujapuṣpāḍhyapādapā snapane śubhā|| au

5.5

रेवतीश्रवणस्वातीप्राजापत्योत्तरैन्दवे। पुष्ये मूले च बालस्य स्नानं पर्वदिनेषु च॥ अउ

revatīśravaṇasvātīprājāpatyottaraindave| puṣye mūle ca bālasya snānaṃ parvadineṣu ca|| au

5.6

चतुर्हस्ताष्टहस्तं वा द्वात्रिंशद्धस्तमेव वा। नल्वमात्रप्रमाणं वा त्रिवर्णं मण्डलं लिखेत्॥ अउ

caturhastāṣṭahastaṃ vā dvātriṃśaddhastameva vā| nalvamātrapramāṇaṃ vā trivarṇaṃ maṇḍalaṃ likhet|| au

5.7

गोचर्मचापेषुमितस्त्रिविधो नल्व उच्यते। चतुरस्रं चतुर्द्वारं पताकाभिरलङ्कृतम्। आकीर्णं परितो दूर्वासिद्धार्थकयवाङ्कुरैः॥ अउ

gocarmacāpeṣumitastrividho nalva ucyate| caturasraṃ caturdvāraṃ patākābhiralaṅkṛtam| ākīrṇaṃ parito dūrvāsiddhārthakayavāṅkuraiḥ|| au

5.8

क्रमात् प्राच्यादिषु लिखेद् गजारूढं पुरन्दरम्। धर्मराजं महिषगं चक्राह्वस्थमपां पतिम्॥ अउ

kramāt prācyādiṣu likhed gajārūḍhaṃ purandaram| dharmarājaṃ mahiṣagaṃ cakrāhvasthamapāṃ patim|| au

5.9

धनदं च गदापाणिं यमस्थानमतीत्य च। मातृस्थानं लिखेत्तस्मिन् सवृषं नन्दिकेश्वरम्। सवध्वनुचरं चादौ मृन्मयं च विनायकम्॥ अउ

dhanadaṃ ca gadāpāṇiṃ yamasthānamatītya ca| mātṛsthānaṃ likhettasmin savṛṣaṃ nandikeśvaram| savadhvanucaraṃ cādau mṛnmayaṃ ca vināyakam|| au

5.10

अतीत्य वरुणावासं सहस्रारं निवेशयेत्। विष्णुप्रहरणं चक्रं सर्वविघ्ननिवारणम्॥ अउ

atītya varuṇāvāsaṃ sahasrāraṃ niveśayet| viṣṇupraharaṇaṃ cakraṃ sarvavighnanivāraṇam|| au

5.11

सुरयक्षेशयोर्मध्ये पद्महस्तालयां श्रियम्। नन्द्यावर्ताङ्कुशादर्शमत्स्यस्वस्तिकतोरणम्॥ अउ

surayakṣeśayormadhye padmahastālayāṃ śriyam| nandyāvartāṅkuśādarśamatsyasvastikatoraṇam|| au

5.12

शङ्खं च दक्षिणावर्तं श्रीवत्सं माल्यदाम च। इन्द्रादीनां परीवारमैशान्यादि विदिक्षुच॥ अउ

śaṅkhaṃ ca dakṣiṇāvartaṃ śrīvatsaṃ mālyadāma ca| indrādīnāṃ parīvāramaiśānyādi vidikṣuca|| au

5.13

लम्बोदरी लम्बभुजा लम्बकर्णी च राक्षसी। इन्द्रद्वारे निवेश्याः स्युर्यमद्वारे प्रलम्बिनी। लम्बकेश्यप्पतिद्वारे कौबेरे लम्बनासिका॥ अउ

lambodarī lambabhujā lambakarṇī ca rākṣasī| indradvāre niveśyāḥ syuryamadvāre pralambinī| lambakeśyappatidvāre kaubere lambanāsikā|| au

5.14

षट्कीलानायसान्कुर्यात्सप्त त्रैलोहिकान् भिषक्। द्वौ चात्र खादिरौ शङ्कू चन्दनाम्बुसमुक्षितौ॥ अउ

ṣaṭkīlānāyasānkuryātsapta trailohikān bhiṣak| dvau cātra khādirau śaṅkū candanāmbusamukṣitau|| au

5.15

अष्टौ घटाः षोडश वा द्वात्रिंशद्विगुणा अपि। स्वस्तिकाङ्काः प्रवालाभा रङ्गैरश्लेषकैः कृताः॥ अउ

aṣṭau ghaṭāḥ ṣoḍaśa vā dvātriṃśadviguṇā api| svastikāṅkāḥ pravālābhā raṅgairaśleṣakaiḥ kṛtāḥ|| au

5.16

यथार्हौषधसंयुक्तशुचितोयप्रपूरिताः। क्षीरिवृक्षपलाशाब्जगन्धमाल्योपशोभिताः। मण्डलस्य चतुर्द्वारे कर्तव्याः सुनिवेशिताः॥ अउ

yathārhauṣadhasaṃyuktaśucitoyaprapūritāḥ| kṣīrivṛkṣapalāśābjagandhamālyopaśobhitāḥ| maṇḍalasya caturdvāre kartavyāḥ suniveśitāḥ|| au

5.17

पूर्वेषु प्रक्षिपेद्धेम ततश्च मणिमौक्तिकम्। अपरेष्वौषधीबीजानुदक्ष्वक्षतसर्षपान्॥ अउ

pūrveṣu prakṣipeddhema tataśca maṇimauktikam| apareṣvauṣadhībījānudakṣvakṣatasarṣapān|| au

5.18

मृदः पवित्रा रक्षोघ्नीराहरेत सुरालयात्। हस्तिशालाश्वशालाभ्यां शृङ्गाटकचतुष्पथात्॥ अउ

mṛdaḥ pavitrā rakṣoghnīrāhareta surālayāt| hastiśālāśvaśālābhyāṃ śṛṅgāṭakacatuṣpathāt|| au

5.19

वल्मीकाग्रान्नदीतीराद्वेश्याकोशनृपालयात्। गुप्तिद्वारात् समुद्राच्च समिद्धं चाग्निमाहरेत्॥ अउ

valmīkāgrānnadītīrādveśyākośanṛpālayāt| guptidvārāt samudrācca samiddhaṃ cāgnimāharet|| au

5.20

समिधः क्षीरिवृक्षाणां गन्धमाल्यं घृतं मधु। अक्षतांस्तण्डुलानलाजान्पञ्चवर्णौदनंतिलान्॥ अउ

samidhaḥ kṣīrivṛkṣāṇāṃ gandhamālyaṃ ghṛtaṃ madhu| akṣatāṃstaṇḍulānalājānpañcavarṇaudanaṃtilān|| au

5.21

ततो मध्यस्थिते पद्मे सह धात्र्योपवेशयेत्। बालमौदुम्बरे पीठे पालाशे वाप्युदङ्मुखम्। आस्तृते हरितैर्दर्भैर्न तु प्राच्यादिदिङ्मुखम्॥ अउ

tato madhyasthite padme saha dhātryopaveśayet| bālamaudumbare pīṭhe pālāśe vāpyudaṅmukham| āstṛte haritairdarbhairna tu prācyādidiṅmukham|| au

5.22

उदाहरिष्यते मन्त्रो यः स्कन्दबलिकर्मणि। जुहुयात्तेन तत्राग्निमुदीच्यां स्थापितं दिशि॥ अउ

udāhariṣyate mantro yaḥ skandabalikarmaṇi| juhuyāttena tatrāgnimudīcyāṃ sthāpitaṃ diśi|| au

5.23

त्रिरात्रोपोषितो वैद्यः शुक्लवासा जितेन्द्रियः। सर्षपाक्षतयुक्ताभिर्मृद्भिर्गात्राणि मार्जयन्॥ अउ

trirātropoṣito vaidyaḥ śuklavāsā jitendriyaḥ| sarṣapākṣatayuktābhirmṛdbhirgātrāṇi mārjayan|| au

5.24

यथोदिताभिःस्नपयेत्घटैःप्राच्यादिदिक्स्थितैः। क्रमात् प्रदक्षिणोत्क्षिप्तैः तत्र मन्त्रं प्रयोजयेत्॥ अउ

yathoditābhiḥsnapayetghaṭaiḥprācyādidiksthitaiḥ| kramāt pradakṣiṇotkṣiptaiḥ tatra mantraṃ prayojayet|| au

5.25

अमृतात् पूर्वमुत्पन्नमिमं ते कलशं शुभम्। ददातु भगवानिन्द्रो विजयं नाम नामतः॥ अउ

amṛtāt pūrvamutpannamimaṃ te kalaśaṃ śubham| dadātu bhagavānindro vijayaṃ nāma nāmataḥ|| au

5.26

रक्तपीताम्बरधरैर्भूतैर्बहुभिरन्वितः। राक्षसोरगगन्धर्वपिशाचैश्चानुसेवितः॥ अउ

raktapītāmbaradharairbhūtairbahubhiranvitaḥ| rākṣasoragagandharvapiśācaiścānusevitaḥ|| au

5.27

वज्रघण्टाशनिधरैर्मेघैश्च विविधस्वनैः। देवसङ्घैः परिवृतो गजेन्द्रस्कन्धसंश्रितः॥ अउ

vajraghaṇṭāśanidharairmeghaiśca vividhasvanaiḥ| devasaṅghaiḥ parivṛto gajendraskandhasaṃśritaḥ|| au

5.28

एभिः सार्धं महानिन्द्रः स्नपनं तेनुमन्यताम्। पूर्वद्वारे स्थितं दिव्यं वज्रमिन्द्राज्ञया शुभम्॥ अउ

ebhiḥ sārdhaṃ mahānindraḥ snapanaṃ tenumanyatām| pūrvadvāre sthitaṃ divyaṃ vajramindrājñayā śubham|| au

5.29

तव सर्वाणि पापानि निहन्ता चापराजितः। इन्द्राय नमः स्वाहा। इन्द्राण्यै नमः स्वाहा। अपराजिताय स्वाहा। मेघाधिपतये स्वाहा। देवाधिपतये स्वाहा। शतक्रतवे स्वाहा॥ अउ

tava sarvāṇi pāpāni nihantā cāparājitaḥ| indrāya namaḥ svāhā| indrāṇyai namaḥ svāhā| aparājitāya svāhā| meghādhipataye svāhā| devādhipataye svāhā| śatakratave svāhā|| au

5.30

द्वितीयं कलशं पुण्यमादित्यसदृशप्रभम्। यमो ददातु भगवान् वैजयन्तं तु नामतः॥ अउ

dvitīyaṃ kalaśaṃ puṇyamādityasadṛśaprabham| yamo dadātu bhagavān vaijayantaṃ tu nāmataḥ|| au

5.31

कृष्णाञ्जननिभिर्घोरैः कृष्णाम्बरधरैस्तथा। वृतः करालैर्विकृतै राक्षसैरुग्रविक्रमैः॥ अउ

kṛṣṇāñjananibhirghoraiḥ kṛṣṇāmbaradharaistathā| vṛtaḥ karālairvikṛtai rākṣasairugravikramaiḥ|| au

5.32

श्मशानारण्यनिलयैर्मृतवस्त्रान्त्रभूषणैः। त्वगस्थिमज्जमांसादैः प्रेतैर्बहुभिरावृतः॥ अउ

śmaśānāraṇyanilayairmṛtavastrāntrabhūṣaṇaiḥ| tvagasthimajjamāṃsādaiḥ pretairbahubhirāvṛtaḥ|| au

5.33

धर्मराजो यमः श्रीमान् सत्यसन्धो महातपाः। दिव्यं महिषमारुह्य स्नपनं तेनुमन्यताम्॥ अउ

dharmarājo yamaḥ śrīmān satyasandho mahātapāḥ| divyaṃ mahiṣamāruhya snapanaṃ tenumanyatām|| au

5.34

दक्षिणद्वारसंस्थस्ते यमदण्डः प्रतापवान्। दुःस्वप्नं दुष्कृतं पापं सर्वमद्य हनिष्यति॥ अउ

dakṣiṇadvārasaṃsthaste yamadaṇḍaḥ pratāpavān| duḥsvapnaṃ duṣkṛtaṃ pāpaṃ sarvamadya haniṣyati|| au

5.35

यमाय नमः स्वाहा। यमदण्डाय नमः स्वाहा। महिषवाहनाय स्वाहा। प्रेताधिपतये स्वाहा। धर्माधिपतये स्वाहा। वैजयन्ताय स्वाहा॥ अउ

yamāya namaḥ svāhā| yamadaṇḍāya namaḥ svāhā| mahiṣavāhanāya svāhā| pretādhipataye svāhā| dharmādhipataye svāhā| vaijayantāya svāhā|| au

5.36

जयन्तं जयवृध्यर्धं तृतीयं कलशं शुभम्। ददातु मधुराजस्ते भगवान् वरुणः स्वयम्॥ अउ

jayantaṃ jayavṛdhyardhaṃ tṛtīyaṃ kalaśaṃ śubham| dadātu madhurājaste bhagavān varuṇaḥ svayam|| au

5.37

श्वेतमाल्याम्बरधरैः श्वेतगन्धानुलेपनैः। गन्धर्वैः पन्नगेन्द्रैश्च भगवाननुशोभितः॥ अउ

śvetamālyāmbaradharaiḥ śvetagandhānulepanaiḥ| gandharvaiḥ pannagendraiśca bhagavānanuśobhitaḥ|| au

5.38

तीर्थकूपनदीवृक्षनिष्कुटोद्यानवासिभिः। प्रबलैः कापिलैर्मुण्डैर्विकटैर्वामनैस्तथा॥ अउ

tīrthakūpanadīvṛkṣaniṣkuṭodyānavāsibhiḥ| prabalaiḥ kāpilairmuṇḍairvikaṭairvāmanaistathā|| au

5.39

वृतः परिषदैर्भूतैः पाशमुद्गरपाणिभिः। एभिः सहाद्य भगवान् वरुणस्त्वाभिषिञ्चतु॥ अउ

vṛtaḥ pariṣadairbhūtaiḥ pāśamudgarapāṇibhiḥ| ebhiḥ sahādya bhagavān varuṇastvābhiṣiñcatu|| au

5.40

वरुणस्य महापाशोप्यपरद्वारमाश्रितः। तव पापं निहन्त्वाशु सर्वविघ्ननिवारणः॥ अउ

varuṇasya mahāpāśopyaparadvāramāśritaḥ| tava pāpaṃ nihantvāśu sarvavighnanivāraṇaḥ|| au

5.41

वरुणाय नमः स्वाहा। श्वेताम्बरधराय स्वाहा। मकरवाहनाय स्वाहा। जयन्ताय स्वाहा॥ अउ

varuṇāya namaḥ svāhā| śvetāmbaradharāya svāhā| makaravāhanāya svāhā| jayantāya svāhā|| au

5.42

चतुर्थं कलशं पुण्यं प्रधानमपराजितम्। धनेश्वरो महाबाहुः प्रयच्छत्वलकाधिपः॥ अउ

caturthaṃ kalaśaṃ puṇyaṃ pradhānamaparājitam| dhaneśvaro mahābāhuḥ prayacchatvalakādhipaḥ|| au

5.43

चित्रमाल्याम्बरधरौश्चित्रगन्धानुलेपनैः। चित्रमद्यमदोन्मत्तैर्यक्षैः समुपसेवितः॥ अउ

citramālyāmbaradharauścitragandhānulepanaiḥ| citramadyamadonmattairyakṣaiḥ samupasevitaḥ|| au

5.44

मुदितोद्गीतगन्धैर्वैः सेवितश्चाप्सरोगणैः। स ते वैश्रवणः श्रीमान् स्नपनन्त्वनुमन्यताम्॥ अउ

muditodgītagandhairvaiḥ sevitaścāpsarogaṇaiḥ| sa te vaiśravaṇaḥ śrīmān snapanantvanumanyatām|| au

5.45

सर्वव्याधिहरा दीप्ता द्वारमुत्तरमाश्रिता। गदा ते नाशयत्वद्य सर्वपापं दिशो दश॥ अउ

sarvavyādhiharā dīptā dvāramuttaramāśritā| gadā te nāśayatvadya sarvapāpaṃ diśo daśa|| au

5.46

धनाधिपतये स्वाहा। गदापाणये स्वाहा। अपराजिताय स्वाहा। चित्राम्बरधराय स्वाहा॥ अउ

dhanādhipataye svāhā| gadāpāṇaye svāhā| aparājitāya svāhā| citrāmbaradharāya svāhā|| au

5.47

आपः पवित्रं लोकेस्मिन्नापो वै परमं शुचिः। आपो वै देवताः सर्वा आपस्त्वामभिषिच्यताम्। ब्रह्माब्रह्मर्षिभिः सार्धं भगवांस्त्वाभिषिञ्च तु॥ अउ

āpaḥ pavitraṃ lokesminnāpo vai paramaṃ śuciḥ| āpo vai devatāḥ sarvā āpastvāmabhiṣicyatām| brahmābrahmarṣibhiḥ sārdhaṃ bhagavāṃstvābhiṣiñca tu|| au

5.48

स्वाहा। साङ्गोपाङ्गास्तथा वेदाः कीर्तिर्लक्ष्मीः सरस्वती। बाला दाक्षायणी सीता सावित्री सरमा द्युतिः। आकाशगङ्गा गङ्गाद्या महानद्यो महोदधिः॥ अउ

svāhā| sāṅgopāṅgāstathā vedāḥ kīrtirlakṣmīḥ sarasvatī| bālā dākṣāyaṇī sītā sāvitrī saramā dyutiḥ| ākāśagaṅgā gaṅgādyā mahānadyo mahodadhiḥ|| au

5.49

नदीनां सङ्गमास्तीर्था निर्झराः सागरास्तथा। मेरुर्महेन्द्रो हिमवान् जगच्च स्थावरत्रयम्॥ अउ

nadīnāṃ saṅgamāstīrthā nirjharāḥ sāgarāstathā| merurmahendro himavān jagacca sthāvaratrayam|| au

5.50

स्कन्दादयो ग्रहाश्चैव तोषिता बलिकर्मणा। अद्य त्वामभिषिञ्चन्तु नीरुजो भव दारक॥ अउ

skandādayo grahāścaiva toṣitā balikarmaṇā| adya tvāmabhiṣiñcantu nīrujo bhava dāraka|| au

5.51

नमो भगवते पितामहाय। ओं मं ओं मं ल्मि ल्मि लिभुक् लिभुक् लिपिभवनेभ्यः स्वाहा॥ अउ

namo bhagavate pitāmahāya| oṃ maṃ oṃ maṃ lmi lmi libhuk libhuk lipibhavanebhyaḥ svāhā|| au

5.52

नमो भगवते रुद्राय हिलिमिलि, मेल्लि, मेल्लि, वेल्लि वेल्लि, म्मिलिम्मिलि स्वाहा॥ अउ

namo bhagavate rudrāya hilimili, melli, melli, velli velli, mmilimmili svāhā|| au

5.53

राक्षसाच पलायन्तु भूताश्च त्रस्तमानसाः। मृताशना महाजिह्वास्तथा विघ्नविनायकाः॥ अउ

rākṣasāca palāyantu bhūtāśca trastamānasāḥ| mṛtāśanā mahājihvāstathā vighnavināyakāḥ|| au

5.54

नमो भगवते कुमाराय पिलि, पिलि, खिल्लि, खिल्लि, खिणि, खिणि, स्वाहा॥ अउ

namo bhagavate kumārāya pili, pili, khilli, khilli, khiṇi, khiṇi, svāhā|| au

5.55

पुष्करं पुष्करारण्यं नैमिषं च तथा गया। प्रभासं प्रवरं तीर्थं तथा पिण्डारकाह्वयम्। तीर्थान्येतानि सर्वाणि अभिषिञ्चन्तु स्वस्ति ते॥ अउ

puṣkaraṃ puṣkarāraṇyaṃ naimiṣaṃ ca tathā gayā| prabhāsaṃ pravaraṃ tīrthaṃ tathā piṇḍārakāhvayam| tīrthānyetāni sarvāṇi abhiṣiñcantu svasti te|| au

5.56

नमो भगवतीभ्यो महायोगीश्वरीभ्यो। निमिनिमि मेनुमेनु तुरुतुरु स्वाहा॥ अउ

namo bhagavatībhyo mahāyogīśvarībhyo| niminimi menumenu turuturu svāhā|| au

5.57

याश्च जातापहारिण्यो राक्षस्यो विकृताननाः। अपि ता निहताः सर्वा याश्चान्याः पापचिन्तकाः॥ अउ

yāśca jātāpahāriṇyo rākṣasyo vikṛtānanāḥ| api tā nihatāḥ sarvā yāścānyāḥ pāpacintakāḥ|| au

5.58

सतीनां कपिलानां च सिद्धानां चैव तेजसा। तेजसा चर्षिविप्राणां मयाद्य स्नपितो भवान्॥ अउ

satīnāṃ kapilānāṃ ca siddhānāṃ caiva tejasā| tejasā carṣiviprāṇāṃ mayādya snapito bhavān|| au

5.59

प्रभुर्मृत्युरलक्ष्मीश्च कालरात्रिश्च सारथिः। लम्बा च लोहशङ्कुश्च पूतना कूटपूतना। अशुभं यच्च ते किञ्चित् सर्वं प्रतिहतं मया॥ अउ

prabhurmṛtyuralakṣmīśca kālarātriśca sārathiḥ| lambā ca lohaśaṅkuśca pūtanā kūṭapūtanā| aśubhaṃ yacca te kiñcit sarvaṃ pratihataṃ mayā|| au

5.60

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनावौषधीगणाः। गावोन्तरिक्षं सन्ध्ये च नक्षत्रग्रहवत्सराः॥ अउ

ādityā vasavo rudrā aśvināvauṣadhīgaṇāḥ| gāvontarikṣaṃ sandhye ca nakṣatragrahavatsarāḥ|| au

5.61

विश्वावसुश्च हाहा च नारदस्तुम्बुरुस्तथा। धन्वन्तरिरगस्त्यश्च सुस्नातं प्रदिशन्तु ते॥ अउ

viśvāvasuśca hāhā ca nāradastumburustathā| dhanvantariragastyaśca susnātaṃ pradiśantu te|| au

5.62

स्नातो द्विजभिषग्भृत्यान्यथाविभवमर्चयेत्। मांसव्यवायाहःस्वप्नान् पञ्चरात्रं विवर्जयेत्॥ अउ

snāto dvijabhiṣagbhṛtyānyathāvibhavamarcayet| māṃsavyavāyāhaḥsvapnān pañcarātraṃ vivarjayet|| au

5.63

स्नपनं पाप्मजित् पुण्यं नीरुजामपि पुष्टिकृत्। रोगिणां सर्वरोगघ्नं वन्ध्यानामपि पुत्रदम्॥ अउ

snapanaṃ pāpmajit puṇyaṃ nīrujāmapi puṣṭikṛt| rogiṇāṃ sarvarogaghnaṃ vandhyānāmapi putradam|| au

5.64

विधिना विधिहीनन्तु सवैद्यं हन्ति बालकम्। नैतदश्रद्दधानाय योज्यं नानुपसीदते॥ अउ

vidhinā vidhihīnantu savaidyaṃ hanti bālakam| naitadaśraddadhānāya yojyaṃ nānupasīdate|| au

5.65

पूतीकरञ्जत्वक्पत्रं क्षीरिभ्यो बर्बरादपि। तुम्बीविशालारलुकशमीबिल्वकपित्थतः॥ अउ

pūtīkarañjatvakpatraṃ kṣīribhyo barbarādapi| tumbīviśālāralukaśamībilvakapitthataḥ|| au

अष्टाङ्गसंग्रहः चिकित्सितस्थानम् अध्याय १-५

1.1

अष्टाङ्गसंग्रहः अष्टाङ्गसङ्ग्रहः चिकित्सितस्थानम्। अचि

aṣṭāṅgasaṃgrahaḥ aṣṭāṅgasaṅgrahaḥ cikitsitasthānam| aci

1.2

अथातो ज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अचि

athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aci

1.3

आमाशयस्थो हत्वाग्निं सामो मार्गान् पिधाय यत्। विदधाति ज्वरं दोषस्तस्मात् कुर्वीत लङ्घनम्॥ अचि

āmāśayastho hatvāgniṃ sāmo mārgān pidhāya yat| vidadhāti jvaraṃ doṣastasmāt kurvīta laṅghanam|| aci

1.4

प्राग्रूपेषु ज्वरादौ वा बलं यत्नेन पालयन्। बलाधिष्ठानमारोग्यमारोग्यार्थः क्रियाक्रमः॥ अचि

prāgrūpeṣu jvarādau vā balaṃ yatnena pālayan| balādhiṣṭhānamārogyamārogyārthaḥ kriyākramaḥ|| aci

1.5

लङ्घनैः क्षपिते दोषे दीप्तेऽग्नौ लाघवे सति। स्वास्थ्यं क्षुत्तृङ् रुचिः पक्तिर्बलेमाजश्च जायते॥ अचि

laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte'gnau lāghave sati| svāsthyaṃ kṣuttṛṅ ruciḥ paktirbalemājaśca jāyate|| aci

1.6

तत्रोत्कृष्टे समुत्क्लिष्टे कफप्राये चले मले। सहृल्लासप्रसेकान्नद्वेषकासविषूचिके॥ अचि

tatrotkṛṣṭe samutkliṣṭe kaphaprāye cale male| sahṛllāsaprasekānnadveṣakāsaviṣūcike|| aci

1.7

सद्योभुक्तस्य सञ्जाते ज्वरे सामे विशेषतः। वमनं वमनार्हस्य शस्तं कुर्यात्तदन्यथा॥ अचि

sadyobhuktasya sañjāte jvare sāme viśeṣataḥ| vamanaṃ vamanārhasya śastaṃ kuryāttadanyathā|| aci

1.8

श्वासातीसारसन्मोहहृद्रोगविषमज्वरान्॥ अचि

śvāsātīsārasanmohahṛdrogaviṣamajvarān|| aci

1.9

पिप्पलीभिर्युतां गालां कलिङ्गैर्मधुकेन वा। पीत्वोष्णतोयेन वमेन्मध्बम्बु लवणाम्बु वा॥ अचि

pippalībhiryutāṃ gālāṃ kaliṅgairmadhukena vā| pītvoṣṇatoyena vamenmadhbambu lavaṇāmbu vā|| aci

1.10

पटोलनिम्बकर्कोटवेत्रपत्रजलानि वा। पेयां मण्डं रसं चेक्षोर्मद्यं कल्पोदितानि वा॥ अचि

paṭolanimbakarkoṭavetrapatrajalāni vā| peyāṃ maṇḍaṃ rasaṃ cekṣormadyaṃ kalpoditāni vā|| aci

1.11

वमनानि प्रयुञ्जीत बलकालविभागवित्। कृतेऽकृते वा वमने ज्वरी कुर्याद्विशोषणम्॥ अचि

vamanāni prayuñjīta balakālavibhāgavit| kṛte'kṛte vā vamane jvarī kuryādviśoṣaṇam|| aci

1.12

दोषाणां समुदीर्णानां पाचनाय शमाय च। आमेन भस्मनेवाग्नौ छन्नेऽन्नं न विपच्यते॥ अचि

doṣāṇāṃ samudīrṇānāṃ pācanāya śamāya ca| āmena bhasmanevāgnau channe'nnaṃ na vipacyate|| aci

1.13

तस्मादादोषपचनाज्ज्वरितानुपवासयेत्। तृष्णगल्पाल्पमुष्णाम्बु पिबेद्वातकफज्वरे॥ अचि

tasmādādoṣapacanājjvaritānupavāsayet| tṛṣṇagalpālpamuṣṇāmbu pibedvātakaphajvare|| aci

1.14

तत् कफं विलयं नीत्वा तृष्णामाशु निवर्तयेत्। उदीर्य चाग्निं स्रोतांसि मृदूकृत्य विशोधयेत्॥ अचि

tat kaphaṃ vilayaṃ nītvā tṛṣṇāmāśu nivartayet| udīrya cāgniṃ srotāṃsi mṛdūkṛtya viśodhayet|| aci

1.15

लीनपित्तानिलस्वेदशकृन्मूत्रानुलोमनम्। निद्राजाङ्यारुचिहरं प्राणानामवलम्बनम्॥ अचि

līnapittānilasvedaśakṛnmūtrānulomanam| nidrājāṅyāruciharaṃ prāṇānāmavalambanam|| aci

1.16

विपरीतमतः शीतं दोषसङ्घातवर्धनम्॥ अचि

viparītamataḥ śītaṃ doṣasaṅghātavardhanam|| aci

1.17

उष्णमेवंगुणत्वेऽपि युञ्ज्यान्नैकान्तपित्तले। उद्रिक्तपित्ते दवथुदाहमोहातिसारिणि॥ अचि

uṣṇamevaṃguṇatve'pi yuñjyānnaikāntapittale| udriktapitte davathudāhamohātisāriṇi|| aci

1.18

विषमद्योत्थिते ग्रीष्मे क्षतक्षीणेऽस्रपित्तिनि। घनचन्दनशुण्ठ्यम्बुपर्पटोशीरसाधितम्॥ अचि

viṣamadyotthite grīṣme kṣatakṣīṇe'srapittini| ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭośīrasādhitam|| aci

1.19

शीतं तेभ्यो हितं तोयं पाचनं तृड्ज्वरापहम्। ऊष्मा पित्तादृते नास्ति ज्वरो नास्त्यूष्मणा विना॥ अचि

śītaṃ tebhyo hitaṃ toyaṃ pācanaṃ tṛḍjvarāpaham| ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā|| aci

1.20

तस्मात् पित्तविरुद्धानि त्यजेत् पित्ताधिकेऽधिकम्। स्नानाभ्यङ्गप्रदेहांश्च परिशेषं च लङ्घनम्॥ अचि

tasmāt pittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhikam| snānābhyaṅgapradehāṃśca pariśeṣaṃ ca laṅghanam|| aci

1.21

अजीर्ण इव शूलघ्नं सामे तीव्ररुजि ज्वरे। न पिबेदौषधं तद्धि भूय एवाममावहेत्॥ अचि

ajīrṇa iva śūlaghnaṃ sāme tīvraruji jvare| na pibedauṣadhaṃ taddhi bhūya evāmamāvahet|| aci

1.22

आमाभिभूतकोष्ठस्य क्सीरं विषमहेरिव। सोदर्दपीनसश्वासे जङ्घापर्वास्थिशूलिनि। वातश्लेष्मात्मके स्वेदः प्रशस्तः स प्रवर्तयेत्॥ अचि

āmābhibhūtakoṣṭhasya ksīraṃ viṣamaheriva| sodardapīnasaśvāse jaṅghāparvāsthiśūlini| vātaśleṣmātmake svedaḥ praśastaḥ sa pravartayet|| aci

1.23

स्वेदमूत्रशकृद्वातान् कुर्यादग्नेश्च पाटवम्। स्नेहोक्तमाचारविधिं सर्वतश्चानुपालयेत्॥ अचि

svedamūtraśakṛdvātān kuryādagneśca pāṭavam| snehoktamācāravidhiṃ sarvataścānupālayet|| aci

1.24

लङ्घनं स्वेदनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः। मलानां पाचनानि स्युर्यथावस्थं क्रमेण वा॥ अचि

laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ| malānāṃ pācanāni syuryathāvasthaṃ krameṇa vā|| aci

1.25

शुद्धवातक्षयागन्तुजीर्णज्वरिषु लङ्घनम्। नेष्यते तेषु हि हितं शमनं यन्न कर्शनम्॥ अचि

śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam| neṣyate teṣu hi hitaṃ śamanaṃ yanna karśanam|| aci

1.26

तत्रसामज्वराकृत्या जानीयादविशोषितम्। द्विधिधोपक्रमज्ञानमवेक्षेत च लङ्घने॥ अचि

tatrasāmajvarākṛtyā jānīyādaviśoṣitam| dvidhidhopakramajñānamavekṣeta ca laṅghane|| aci

1.27

युक्तं लङ्घितलिग्गैस्तु तं पेयाभिरुपाचरेत्। यथास्वौषधसिद्धाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः॥ अचि

yuktaṃ laṅghitaliggaistu taṃ peyābhirupācaret| yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ|| aci

1.28

षडहं वा मृदुत्वं वा ज्वरो यावदवाप्नुयात्। तस्याग्निर्दीप्यते ताभिः समिद्भिरिव पावकः॥ अचि

ṣaḍahaṃ vā mṛdutvaṃ vā jvaro yāvadavāpnuyāt| tasyāgnirdīpyate tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ|| aci

1.29

ताश्च भेषजसंयोगाल्लघुत्वाच्चाग्निदीपनाः। वातमूत्रपुरीषाणां दोषाणां चानुलोमकाः॥ अचि

tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ| vātamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ cānulomakāḥ|| aci

1.30

स्वेदनाय द्रवोष्णत्वान्मृदुत्वात्तृट्प्रशान्तये। आहारभावात् प्राणाय सरत्वाल्लाघवाय च॥ अचि

svedanāya dravoṣṇatvānmṛdutvāttṛṭpraśāntaye| āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca|| aci

1.31

ज्वरघ्ना ज्वरसात्म्यत्वात् तस्मात् पेयाभिरादितः। उपक्रमेज्ज्वरान् सर्वानृते मद्यसमुत्थितात्॥ अचि

jvaraghnā jvarasātmyatvāt tasmāt peyābhirāditaḥ| upakramejjvarān sarvānṛte madyasamutthitāt|| aci

1.32

प्राग्लाजपेयां सुजरां सशुण्ठीधान्यपिप्पलीम्। ससैन्धवां तथाम्लार्थी तां पिबेत् सहदाडिमाम्॥ अचि

prāglājapeyāṃ sujarāṃ saśuṇṭhīdhānyapippalīm| sasaindhavāṃ tathāmlārthī tāṃ pibet sahadāḍimām|| aci

1.33

सृष्टविड्बहुपित्तो वा सशुण्ठीमाक्षिकां हिमाम्। बस्तिपार्श्वशिरःशूली व्याघ्रीगोक्षुरसाधिताम्॥ अचि

sṛṣṭaviḍbahupitto vā saśuṇṭhīmākṣikāṃ himām| bastipārśvaśiraḥśūlī vyāghrīgokṣurasādhitām|| aci

1.34

पृश्नि पर्णीबलाबिल्वनागरोत्पलधान्यकैः। सिद्धां ज्वरातिसार्यम्लां पेयां दीपनपाचनीम्॥ अचि

pṛśni parṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ| siddhāṃ jvarātisāryamlāṃ peyāṃ dīpanapācanīm|| aci

1.35

ह्रस्वेनपञ्चमूलेन हिक्कारुक्श्वासकासवान्। पञ्चमूलेन महता कफार्तो यवसाधिताम्॥ अचि

hrasvenapañcamūlena hikkārukśvāsakāsavān| pañcamūlena mahatā kaphārto yavasādhitām|| aci

1.36

विबद्धवर्चाः सयवां पिप्पल्यामलकैः कृताम्। यवागूं सर्पिषा भृष्टां मलदोषानुलोमनीम्॥ अचि

vibaddhavarcāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ kṛtām| yavāgūṃ sarpiṣā bhṛṣṭāṃ maladoṣānulomanīm|| aci

1.37

चविकापिप्पलीमूलद्राक्षामलकनागरैः। कोष्ठे विबद्धे सरुजि पिबेत्तु परिकर्तिनि॥ अचि

cavikāpippalīmūladrākṣāmalakanāgaraiḥ| koṣṭhe vibaddhe saruji pibettu parikartini|| aci

1.38

कोलवृक्षाम्लकलशीधावनीश्रीफलैः कृताम्। अस्वेदनिद्रस्तृष्णार्तः सितामलकनागरैः॥ अचि

kolavṛkṣāmlakalaśīdhāvanīśrīphalaiḥ kṛtām| asvedanidrastṛṣṇārtaḥ sitāmalakanāgaraiḥ|| aci

1.39

सिताबदरमृद्वीकासारिवामुस्तचन्दनैः। तृष्णाच्छर्दिपरीदाहज्वरघ्नीं क्षौद्रसंयुताम्॥ अचि

sitābadaramṛdvīkāsārivāmustacandanaiḥ| tṛṣṇācchardiparīdāhajvaraghnīṃ kṣaudrasaṃyutām|| aci

1.40

कुर्यात् पेयौषधैरेव रसयूषादिकानपि। मद्योद्भवे मद्यनित्ये पित्तस्थानगते कफे॥ अचि

kuryāt peyauṣadhaireva rasayūṣādikānapi| madyodbhave madyanitye pittasthānagate kaphe|| aci

1.41

ग्रीष्मे तयोर्वाधिकयोस्तृट्छर्दिदाहपीडिते। ऊर्ध्वं प्रवृत्ते रक्ते च पेयां नेच्छन्ति तेषु तु॥ अचि

grīṣme tayorvādhikayostṛṭchardidāhapīḍite| ūrdhvaṃ pravṛtte rakte ca peyāṃ necchanti teṣu tu|| aci

1.42

द्राक्षादाडिमकाश्मर्यपथ्या पीलुपरूषकैः। समधूकैः सबदरैः सक्षौद्रान् ससितोपलान्॥ अचि

drākṣādāḍimakāśmaryapathyā pīluparūṣakaiḥ| samadhūkaiḥ sabadaraiḥ sakṣaudrān sasitopalān|| aci

1.43

ज्वरघ्नैस्तोयमृदितैरद्भिर्वा लाजतर्पणान्। पिबेत् सुसूक्ष्मरजसस्ततो जीर्णे तु तर्पणे॥ अचि

jvaraghnaistoyamṛditairadbhirvā lājatarpaṇān| pibet susūkṣmarajasastato jīrṇe tu tarpaṇe|| aci

1.44

यवाग्वां वौदनं क्षुद्वानश्नीयाद्भृष्टतण्डुलम्। दकलावणिकैर्यूषैः रसैर्वा मुद्गलावजैः॥ अचि

yavāgvāṃ vaudanaṃ kṣudvānaśnīyādbhṛṣṭataṇḍulam| dakalāvaṇikairyūṣaiḥ rasairvā mudgalāvajaiḥ|| aci

1.45

इत्ययं षडहो नेयो बलं दोषं च रक्षता। ततः पक्वेषु दोषेषु लङ्घनाद्यैः प्रशस्यते॥ अचि

ityayaṃ ṣaḍaho neyo balaṃ doṣaṃ ca rakṣatā| tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate|| aci

1.46

कषायो दोषशेषस्य पाचनः शमनोऽथवा। तिक्तः पित्ते विशेषेण प्रयोज्यः कटुकः कफे॥ अचि

kaṣāyo doṣaśeṣasya pācanaḥ śamano'thavā| tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ kaṭukaḥ kaphe|| aci

1.47

पित्तश्लेष्महरत्वेऽपि कषायः स न शस्यते। नवज्वरे मलस्तम्भात् कषायो विषमज्वरान्॥ अचि

pittaśleṣmaharatve'pi kaṣāyaḥ sa na śasyate| navajvare malastambhāt kaṣāyo viṣamajvarān|| aci

1.48

कुरुतेऽरुचिहृल्लासहिध्माध्मानादिकानपि। न च्यवन्ते न पच्यन्ते कषायस्तम्भिता मलाः॥ अचि

kurute'rucihṛllāsahidhmādhmānādikānapi| na cyavante na pacyante kaṣāyastambhitā malāḥ|| aci

1.49

तिर्यग्गता विमार्गा वा वर्धयन्त्यपि च ज्वरम्। बद्धामकफवातत्वाच्छूलानाहादिकानपि॥ अचि

tiryaggatā vimārgā vā vardhayantyapi ca jvaram| baddhāmakaphavātatvācchūlānāhādikānapi|| aci

1.50

सप्ताहादौषधं केंचिदाहुरन्ये दशाहतः। केचिल्लघ्वन्नभुक्तस्य योज्यमामोल्बणे न तु॥ अचि

saptāhādauṣadhaṃ keṃcidāhuranye daśāhataḥ| kecillaghvannabhuktasya yojyamāmolbaṇe na tu|| aci

1.51

तीव्रज्वरपरीतस्य दोषवेगोदये यतः। दोषेऽथवातिनिचिते तन्द्रास्तैमित्यकारिणि॥ अचि

tīvrajvaraparītasya doṣavegodaye yataḥ| doṣe'thavātinicite tandrāstaimityakāriṇi|| aci

1.52

अपच्यमानं भैषज्यं भूयो ज्वलयति ज्वरम्। यदा ज्वरो मृदुर्देहो लघुः प्रचलिता मलाः॥ अचि

apacyamānaṃ bhaiṣajyaṃ bhūyo jvalayati jvaram| yadā jvaro mṛdurdeho laghuḥ pracalitā malāḥ|| aci

1.53

अचिरज्वरितस्यापि योजयेद्भेषजं तदा। मुस्तया पर्पटं युक्तं शुण्ठ्या दुस्पर्शयापि वा॥ अचि

acirajvaritasyāpi yojayedbheṣajaṃ tadā| mustayā parpaṭaṃ yuktaṃ śuṇṭhyā dusparśayāpi vā|| aci

1.54

पाक्यं शीतकषायं वा पाठोशीरं सवालकम्। पिबेत्तद्वच्च भूनिम्बगुडूचीमुस्तनागरम्॥ अचि

pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā pāṭhośīraṃ savālakam| pibettadvacca bhūnimbaguḍūcīmustanāgaram|| aci

1.55

यथायोगमिमे योज्याः कषाया दोषपाचनाः। ज्वरारोचकतृष्णास्यवैरस्यापक्तिनाशनाः॥ अचि

yathāyogamime yojyāḥ kaṣāyā doṣapācanāḥ| jvarārocakatṛṣṇāsyavairasyāpaktināśanāḥ|| aci

1.56

पाठेन्द्रयवभूनिम्बमुस्तपर्पटकामृताः। जयन्त्याममतीसारं ज्वरं च समहौषधाः॥ अचि

pāṭhendrayavabhūnimbamustaparpaṭakāmṛtāḥ| jayantyāmamatīsāraṃ jvaraṃ ca samahauṣadhāḥ|| aci

1.57

दुरालभामृतामुस्तानागरं वातजे ज्वरे। अथवा पिप्पलीमूलगुडूचीविश्वभेषजम्॥ अचि

durālabhāmṛtāmustānāgaraṃ vātaje jvare| athavā pippalīmūlaguḍūcīviśvabheṣajam|| aci

1.58

कनीयः पञ्चमूलं च पित्ते क्षौद्रसमन्विताः। कलिङ्गमुस्तकटुका मुस्तापर्पटकं तथा॥ अचि

kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca pitte kṣaudrasamanvitāḥ| kaliṅgamustakaṭukā mustāparpaṭakaṃ tathā|| aci

1.59

सधन्वयासभूनिम्बं वत्सकाद्यो गणः कफे। अथवा वृषगाङ्गेयी शृङ्गेवरदुरालभाः॥ अचि

sadhanvayāsabhūnimbaṃ vatsakādyo gaṇaḥ kaphe| athavā vṛṣagāṅgeyī śṛṅgevaradurālabhāḥ|| aci

1.60

रुग्विबन्धानिलश्लेष्मयुक्ते दीपनपाचनम्। अभयापिप्पलीमूलशम्याककटुकाघनम्॥ अचि

rugvibandhānilaśleṣmayukte dīpanapācanam| abhayāpippalīmūlaśamyākakaṭukāghanam|| aci

1.61

कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी। पटोलं सारिवा मुस्ता पाठा कटुकरोहिणी॥ अचि

kaliṅgakāḥ paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī| paṭolaṃ sārivā mustā pāṭhā kaṭukarohiṇī|| aci

1.62

पटोलनिम्बत्रिफलामृद्वीकामुस्तवत्सकाः। किराततिक्तममृता चन्दनां विश्वभेषजम्॥ अचि

paṭolanimbatriphalāmṛdvīkāmustavatsakāḥ| kirātatiktamamṛtā candanāṃ viśvabheṣajam|| aci

1.63

धात्री मुस्तामृताक्षौद्रमर्धश्लोकसमापनाः। पञ्चैते सन्ततादीनां पञ्चानां शमना मताः॥ अचि

dhātrī mustāmṛtākṣaudramardhaślokasamāpanāḥ| pañcaite santatādīnāṃ pañcānāṃ śamanā matāḥ|| aci

1.64

पटोलेन्द्रयवारिष्टभद्रमुस्तामृताद्वयम्। सारिवाद्वितयं पाठा त्रायन्ती कटुरोहिणी॥ अचि

paṭolendrayavāriṣṭabhadramustāmṛtādvayam| sārivādvitayaṃ pāṭhā trāyantī kaṭurohiṇī|| aci

1.65

पटोलारिष्टमृद्वीकाशम्याकत्रिफलावृषम्। चन्दनोशीरधान्याब्दगुडूचीविश्वभेषजम्॥ अचि

paṭolāriṣṭamṛdvīkāśamyākatriphalāvṛṣam| candanośīradhānyābdaguḍūcīviśvabheṣajam|| aci

1.66

देवदारुस्थिराशुण्ठीवासाधात्रीहरीतकीः। पञ्च पञ्च ज्वरान् घ्नन्ति योगा मधुसितोत्कटाः॥ अचि

devadārusthirāśuṇṭhīvāsādhātrīharītakīḥ| pañca pañca jvarān ghnanti yogā madhusitotkaṭāḥ|| aci

1.67

सगुडाः सारिवाद्राक्षाशताह्वाकणरेणुकाः। काश्मर्यसारिवाद्राक्षात्रायमाणामृतागुडाः॥ अचि

saguḍāḥ sārivādrākṣāśatāhvākaṇareṇukāḥ| kāśmaryasārivādrākṣātrāyamāṇāmṛtāguḍāḥ|| aci

1.68

शतपुष्पावचाकुष्ठदेवदारुहरेणुकाः। शर्करामधुसंयुक्ताः समांसीमुस्तधान्यकाः॥ अचि

śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ| śarkarāmadhusaṃyuktāḥ samāṃsīmustadhānyakāḥ|| aci

1.69

कृष्णापुनर्नवाद्राक्षाशताह्वागुडसारिवाः। शालिपर्णीबलाद्राक्षासारिवाच्छिन्नसम्भवाः॥ अचि

kṛṣṇāpunarnavādrākṣāśatāhvāguḍasārivāḥ| śāliparṇībalādrākṣāsārivācchinnasambhavāḥ|| aci

1.70

आरग्वधो बला रास्ना काश्मर्यं मधुकं गुडः। शतावरीच्छिन्नरुहास्वरसो वा गुडान्वितः॥ अचि

āragvadho balā rāsnā kāśmaryaṃ madhukaṃ guḍaḥ| śatāvarīcchinnaruhāsvaraso vā guḍānvitaḥ|| aci

1.71

सकृष्णाजीरकसितानागरश्चामृतारसः। वातज्वरं जयन्यूशु केवलो वामृतारसः॥ अचि

sakṛṣṇājīrakasitānāgaraścāmṛtārasaḥ| vātajvaraṃ jayanyūśu kevalo vāmṛtārasaḥ|| aci

1.72

भार्ङ्गीसरलगाङ्गेयीदारुकुष्ठैलवालुकम्। कोष्णं घृतगुडोपेतं पिबेद्वा वातजे ज्वरे॥ अचि

bhārṅgīsaralagāṅgeyīdārukuṣṭhailavālukam| koṣṇaṃ ghṛtaguḍopetaṃ pibedvā vātaje jvare|| aci

1.73

पटोलादिगुडूच्यादी सूत्रोक्तौ पित्तजे ज्वरे। अञ्जनादिः सकाश्मर्यः सारिवादिः सशर्करः॥ अचि

paṭolādiguḍūcyādī sūtroktau pittaje jvare| añjanādiḥ sakāśmaryaḥ sārivādiḥ saśarkaraḥ|| aci

1.74

सितामधुककाश्मर्यशीतोशारिपरूषकम्। गुडूचीसारिवालोद्ध्रकमलोत्पलशर्कराः॥ अचि

sitāmadhukakāśmaryaśītośāriparūṣakam| guḍūcīsārivāloddhrakamalotpalaśarkarāḥ|| aci

1.75

द्राक्षाभयातिक्तघनशम्याकफलपर्पटम्। श्यामापर्पटदुःस्पर्शातिक्तातिक्तसितावृषाः॥ अचि

drākṣābhayātiktaghanaśamyākaphalaparpaṭam| śyāmāparpaṭaduḥsparśātiktātiktasitāvṛṣāḥ|| aci

1.76

शर्करातिक्तकटुकात्रायमाणाबिभीतकम्। गुडूच्यामलकैर्युक्तः केवलो वापि पर्पटः॥ अचि

śarkarātiktakaṭukātrāyamāṇābibhītakam| guḍūcyāmalakairyuktaḥ kevalo vāpi parpaṭaḥ|| aci

1.77

कषायो वा हिमस्तिक्ताद्राक्षामधुकनिम्बजः। पित्तज्वरघ्नी कटुका श्लक्ष्णापिष्टा सशर्करा॥ अचि

kaṣāyo vā himastiktādrākṣāmadhukanimbajaḥ| pittajvaraghnī kaṭukā ślakṣṇāpiṣṭā saśarkarā|| aci

1.78

कफजेऽतिविषोशीरपटोलमरिचक्षपाः। समूर्वेन्द्रयवद्वीपिकुष्ठनिम्बवचागुडाः॥ अचि

kaphaje'tiviṣośīrapaṭolamaricakṣapāḥ| samūrvendrayavadvīpikuṣṭhanimbavacāguḍāḥ|| aci

1.79

सप्तच्छदामृतानिम्बस्फूर्जातं माक्षिकान्वितम्। निशात्रिकटुकं तिक्तानागपुष्पकलिङ्गकाः॥ अचि

saptacchadāmṛtānimbasphūrjātaṃ mākṣikānvitam| niśātrikaṭukaṃ tiktānāgapuṣpakaliṅgakāḥ|| aci

1.80

सारिवातिविषाकुष्ठदुःस्पर्शामुस्तगुग्गुलुः। परूषं त्रिफला तिक्ता बीजं वृषकजं घनम्॥ अचि

sārivātiviṣākuṣṭhaduḥsparśāmustagugguluḥ| parūṣaṃ triphalā tiktā bījaṃ vṛṣakajaṃ ghanam|| aci

1.81

नागरत्रिफलामुस्तामूर्वापाठाः समाक्षिकाः। संसर्गसन्निपातेषु मिश्रानेतान् विकल्पयेत्॥ अचि

nāgaratriphalāmustāmūrvāpāṭhāḥ samākṣikāḥ| saṃsargasannipāteṣu miśrānetān vikalpayet|| aci

1.82

गोकण्टकबलादर्भाः ससिता वातपित्तजे। द्राक्षामलकभूनिम्बाः सगुडूचीशठीगुडाः॥ अचि

gokaṇṭakabalādarbhāḥ sasitā vātapittaje| drākṣāmalakabhūnimbāḥ saguḍūcīśaṭhīguḍāḥ|| aci

1.83

त्रायन्ती सारिवाद्राक्षा काश्मर्यच्छिन्नजागुडाः। द्राक्षामसूरत्रायन्तीगुडूचीसारिवाबलाः॥ अचि

trāyantī sārivādrākṣā kāśmaryacchinnajāguḍāḥ| drākṣāmasūratrāyantīguḍūcīsārivābalāḥ|| aci

1.84

द्राक्षामधूकमधुकलोद्ध्रकाश्मर्यसारिवाः। मुस्तामलकद्द्रीबेरपद्मकेसरपद्मकम्॥ अचि

drākṣāmadhūkamadhukaloddhrakāśmaryasārivāḥ| mustāmalakaddrīberapadmakesarapadmakam|| aci

1.85

मृणालचन्दनोशीरनीलोत्पलपरूषकम्। फाण्टो हिमो वा द्राक्षादिर्जातीकुसुमवासितः॥ अचि

mṛṇālacandanośīranīlotpalaparūṣakam| phāṇṭo himo vā drākṣādirjātīkusumavāsitaḥ|| aci

1.86

युक्तो मधुसितालाजैर्जयत्यनिलपित्तजम्। ज्वरं मदात्ययं छर्दि मूर्छां दाहं श्रमं भ्रमम्। ऊर्ध्वगं रक्तपित्तं च पिपासां कामलामपि॥ अचि

yukto madhusitālājairjayatyanilapittajam| jvaraṃ madātyayaṃ chardi mūrchāṃ dāhaṃ śramaṃ bhramam| ūrdhvagaṃ raktapittaṃ ca pipāsāṃ kāmalāmapi|| aci

1.87

कफवाते वचातिक्तापाठारग्वधवत्सकाः॥ अचि

kaphavāte vacātiktāpāṭhāragvadhavatsakāḥ|| aci

1.88

पिप्पलीचूर्णयुक्तो वा क्वाथश्छिन्नोद्भवोद्भवः। व्याघ्रीशुण्ठ्यमृताक्वाथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः॥ अचि

pippalīcūrṇayukto vā kvāthaśchinnodbhavodbhavaḥ| vyāghrīśuṇṭhyamṛtākvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ|| aci

1.89

वातश्लेष्मज्वरश्वासकासपीनसशूलजित्। पथ्या कुस्तुम्बरीमुस्ताशुण्ठीकत्तृणपर्पटम्॥ अचि

vātaśleṣmajvaraśvāsakāsapīnasaśūlajit| pathyā kustumbarīmustāśuṇṭhīkattṛṇaparpaṭam|| aci

1.90

सकट्फलवचाभार्ङ्गीदेवाह्वं मधुहिङ्गुमत्। कफवातज्वरष्ठीवकुक्षिहृत्पार्श्ववेदनाः॥ अचि

sakaṭphalavacābhārṅgīdevāhvaṃ madhuhiṅgumat| kaphavātajvaraṣṭhīvakukṣihṛtpārśvavedanāḥ|| aci

1.91

कण्ठामयास्यश्वयथुकासश्वासान्नियच्छति॥ अचि

kaṇṭhāmayāsyaśvayathukāsaśvāsānniyacchati|| aci

1.92

आरग्वधादिः सक्षौद्रः कफपित्तज्वरं जयेत्। तथा तिक्तावृषोशीरत्रायन्तीत्रिफलामृताः। पटोलातिविषानिम्बमूर्वाधन्वयवासाकाः॥ अचि

āragvadhādiḥ sakṣaudraḥ kaphapittajvaraṃ jayet| tathā tiktāvṛṣośīratrāyantītriphalāmṛtāḥ| paṭolātiviṣānimbamūrvādhanvayavāsākāḥ|| aci

1.93

वृषपुष्पच्छदरसः शर्करामाक्षिकान्वितः। पित्तश्लेष्मज्वरं हन्ति सासृक्पित्तं सकामलम्॥ अचि

vṛṣapuṣpacchadarasaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ| pittaśleṣmajvaraṃ hanti sāsṛkpittaṃ sakāmalam|| aci

1.94

अनन्ताविश्वभैषज्यकटुकातोयतोयदाः। ज्वरतृड्भ्रमसम्मोहधूमकाम्लकनाशनाः॥ अचि

anantāviśvabhaiṣajyakaṭukātoyatoyadāḥ| jvaratṛḍbhramasammohadhūmakāmlakanāśanāḥ|| aci

1.95

सन्निपातज्वरे व्याघ्नीदेवदारुनिशाद्वयम्। पटोलपत्रनिम्बत्वक् त्रिफलाकटुकायुतम्॥ अचि

sannipātajvare vyāghnīdevadāruniśādvayam| paṭolapatranimbatvak triphalākaṭukāyutam|| aci

1.96

मुस्तापर्पटकं पथ्या मृद्वीका कटुरोहिणी। त्रायन्तीकणतन्मूलद्राक्षापथ्यामधूलिकाः॥ अचि

mustāparpaṭakaṃ pathyā mṛdvīkā kaṭurohiṇī| trāyantīkaṇatanmūladrākṣāpathyāmadhūlikāḥ|| aci

1.97

त्रिफलोशीरषड्ग्रन्थायष्टीमधुबलाघनाः। नागरं पौष्करं मूलं गुडूची कण्टकारिका॥ अचि

triphalośīraṣaḍgranthāyaṣṭīmadhubalāghanāḥ| nāgaraṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ guḍūcī kaṇṭakārikā|| aci

1.98

सकासश्वासपार्श्वार्तौ वातश्लेष्मोत्तरे ज्वरे। मधूकपुष्पमृद्वीका त्रायमाणा परूषकम्॥ अचि

sakāsaśvāsapārśvārtau vātaśleṣmottare jvare| madhūkapuṣpamṛdvīkā trāyamāṇā parūṣakam|| aci

1.99

सोशीरतिक्तात्रिफलाकाश्मर्यं कल्पयेद्धिमम्। कषायं तं पिबन् काले ज्वरान् सर्वानपोहति॥ अचि

sośīratiktātriphalākāśmaryaṃ kalpayeddhimam| kaṣāyaṃ taṃ piban kāle jvarān sarvānapohati|| aci

1.100

जात्यामलकमुस्तानि तद्वद्धन्वयवासकम्। बद्धविट् कटुकाद्राक्षात्रायन्तीत्रिफलागुडान्॥ अचि

jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam| baddhaviṭ kaṭukādrākṣātrāyantītriphalāguḍān|| aci

1.101

जीर्णौषधोऽन्नं पेयाद्यमाचरेच्छ्लेष्मवान्न तु। पेया कफं वर्धयति पङ्कं पांसुषु वृष्टिवत्॥ अचि

jīrṇauṣadho'nnaṃ peyādyamācarecchleṣmavānna tu| peyā kaphaṃ vardhayati paṅkaṃ pāṃsuṣu vṛṣṭivat|| aci

1.102

श्लेष्माभिष्यण्णदेहानामतः प्रागपि योजयेत्। यूषान् कुलत्थचणककलायादिकृतान् लघून्। रूक्षांस्तिक्तरसोपेतान् हृद्यान् रुचिकरान् पटून्॥ अचि

śleṣmābhiṣyaṇṇadehānāmataḥ prāgapi yojayet| yūṣān kulatthacaṇakakalāyādikṛtān laghūn| rūkṣāṃstiktarasopetān hṛdyān rucikarān paṭūn|| aci

1.103

रक्ताद्याः शालयो जीर्णाः षष्टिकाश्च ज्वरे हिताः। श्लेष्मोत्तरे वीततुषास्तथा वाट्यकृता यवाः॥ अचि

raktādyāḥ śālayo jīrṇāḥ ṣaṣṭikāśca jvare hitāḥ| śleṣmottare vītatuṣāstathā vāṭyakṛtā yavāḥ|| aci

1.104

ओदनस्तैः स्रुतो द्विस्त्रिः प्रयोक्तव्यो यथायथम्। दोषदूष्यादिबलतो ज्वरघ्नक्वाथसाधितः॥ अचि

odanastaiḥ sruto dvistriḥ prayoktavyo yathāyatham| doṣadūṣyādibalato jvaraghnakvāthasādhitaḥ|| aci

1.105

मुद्गाद्यैर्लघुभिर्यूषाः कुलत्थैश्च ज्वरापहाः। कारवेल्लककर्कोटबालमूलकपर्पटैः। वार्ताकनिम्बकुसुमपटोलफलपल्लवैः॥ अचि

mudgādyairlaghubhiryūṣāḥ kulatthaiśca jvarāpahāḥ| kāravellakakarkoṭabālamūlakaparpaṭaiḥ| vārtākanimbakusumapaṭolaphalapallavaiḥ|| aci

1.106

अत्यन्तलघुभिर्मांसैर्जाङ्गलैश्च हिता रसाः। व्याघ्रीपरूषतर्कारीद्राक्षामलकदाडिमैः॥ अचि

atyantalaghubhirmāṃsairjāṅgalaiśca hitā rasāḥ| vyāghrīparūṣatarkārīdrākṣāmalakadāḍimaiḥ|| aci

1.107

संस्कृताः पिप्पलीशुण्ठीधान्यजीरकसैन्धवैः। सितामधुभ्यां प्रायेण संयुता वा कृताकृताः॥ अचि

saṃskṛtāḥ pippalīśuṇṭhīdhānyajīrakasaindhavaiḥ| sitāmadhubhyāṃ prāyeṇa saṃyutā vā kṛtākṛtāḥ|| aci

1.108

अनम्लतक्रसिद्धानि रुच्यानि व्यञ्जनानि च। अच्छान्यनलसम्पन्नान्यनुपानेऽपि योजयेत्। तानि क्वथितशीतं च वारि मद्यं च सात्म्यतः॥ अचि

anamlatakrasiddhāni rucyāni vyañjanāni ca| acchānyanalasampannānyanupāne'pi yojayet| tāni kvathitaśītaṃ ca vāri madyaṃ ca sātmyataḥ|| aci

1.109

कषायपानपथ्यान्नैर्दशाह इति लङ्घते। सर्पिर्दद्यात् कफे मन्दे वातपित्तोत्तरे ज्वरे। पक्वेषु दोषेष्वमृतं तद्विषोपममन्यथा॥ अचि

kaṣāyapānapathyānnairdaśāha iti laṅghate| sarpirdadyāt kaphe mande vātapittottare jvare| pakveṣu doṣeṣvamṛtaṃ tadviṣopamamanyathā|| aci

1.110

दशाहे स्यादतीतेऽपि ज्वरोपद्रववृद्धिकृत्। लङ्घनादिक्रमं तत्र कुर्यादा कफसङ्क्षयात्॥ अचि

daśāhe syādatīte'pi jvaropadravavṛddhikṛt| laṅghanādikramaṃ tatra kuryādā kaphasaṅkṣayāt|| aci

1.111

सज्वरं ज्वरमुक्तं वा दिनान्ते भोजयेल्लघु। श्लेष्मक्षयविवृद्धोष्मा बलवाननलस्तदा॥ अचि

sajvaraṃ jvaramuktaṃ vā dinānte bhojayellaghu| śleṣmakṣayavivṛddhoṣmā balavānanalastadā|| aci

अथ द्वितीयोऽध्यायः

2.1

अचि

aci

2.2

अथातो जीर्णज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अचि

athāto jīrṇajvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aci

2.3

देहधात्वबलत्वेन ज्वरो जीर्णोऽनुवर्तते॥ अचि

dehadhātvabalatvena jvaro jīrṇo'nuvartate|| aci

2.4

रूक्षं हि तेजो ज्वरकृत्तेजसा रूक्षितस्य च। वमनस्वेदकालाम्बुकषायलघुभोजनैः॥ अचि

rūkṣaṃ hi tejo jvarakṛttejasā rūkṣitasya ca| vamanasvedakālāmbukaṣāyalaghubhojanaiḥ|| aci

2.5

यः स्यादतिबलो धातुः सहचारी सदागतिः। तस्य संशमनं सर्पिर्दीप्तस्येवाम्बु वेश्मनः॥ अचि

yaḥ syādatibalo dhātuḥ sahacārī sadāgatiḥ| tasya saṃśamanaṃ sarpirdīptasyevāmbu veśmanaḥ|| aci

2.6

वातपित्तजितामग्न्यं संस्कारमनुरुध्यते। सुतरां तद्ध्यतो दद्याद्यथास्वौषधसाधितम्॥ अचि

vātapittajitāmagnyaṃ saṃskāramanurudhyate| sutarāṃ taddhyato dadyādyathāsvauṣadhasādhitam|| aci

2.7

विपरीतं ज्वरोष्माणं जयेत् पित्तं च शैत्यतः। स्नेहाद्वातं घृतं तुल्यं योगसंस्कारतः कफम्॥ अचि

viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ jayet pittaṃ ca śaityataḥ| snehādvātaṃ ghṛtaṃ tulyaṃ yogasaṃskārataḥ kapham|| aci

2.8

पूर्वे कषायाः सघृताः सर्वे योज्या यथामलम्। त्रिफलापिचुमन्दत्वङ्मधुकं बृहतीद्वयम्। समसूरदलं क्वाथः सघृतो ज्वरकासहा॥ अचि

pūrve kaṣāyāḥ saghṛtāḥ sarve yojyā yathāmalam| triphalāpicumandatvaṅmadhukaṃ bṛhatīdvayam| samasūradalaṃ kvāthaḥ saghṛto jvarakāsahā|| aci

2.9

निदिग्धिकातामलफीत्रायमाणाकलिङ्गकैः। कृष्णांशुमत्यतिविषाकटुकासेव्यचन्दनैः॥ अचि

nidigdhikātāmalaphītrāyamāṇākaliṅgakaiḥ| kṛṣṇāṃśumatyativiṣākaṭukāsevyacandanaiḥ|| aci

2.10

धात्रीबिल्वघनद्राक्षासारिवाभिश्च साधितम्। हन्ति सद्यो घृतं जीर्णज्वरं कासं हलीमकम्। अरुचिं विषमं वह्निं यक्ष्माणं च नवोत्थितम्॥ अचि

dhātrībilvaghanadrākṣāsārivābhiśca sādhitam| hanti sadyo ghṛtaṃ jīrṇajvaraṃ kāsaṃ halīmakam| aruciṃ viṣamaṃ vahniṃ yakṣmāṇaṃ ca navotthitam|| aci

2.11

वासागुडूचीत्रिफलात्रायमाणायवासकात्। क्वाथे क्षीरे च विपचेत् ज्वरघ्नं कल्कितैर्घृतम्। पिप्पलीमुस्तमृद्वीकाचन्दनोत्पलनागैरः॥ अचि

vāsāguḍūcītriphalātrāyamāṇāyavāsakāt| kvāthe kṣīre ca vipacet jvaraghnaṃ kalkitairghṛtam| pippalīmustamṛdvīkācandanotpalanāgairaḥ|| aci

2.12

बलादुरालभामुस्तात्रायतीनिम्बपर्पटम्। पञ्चमूलद्वयं यच्च क्वाथयित्वा घृतं पचेत्। सक्षीरं कल्कितैर्द्राक्षामेदामलकपौष्करैः॥ अचि

balādurālabhāmustātrāyatīnimbaparpaṭam| pañcamūladvayaṃ yacca kvāthayitvā ghṛtaṃ pacet| sakṣīraṃ kalkitairdrākṣāmedāmalakapauṣkaraiḥ|| aci

2.13

शठीतामलकीयुक्तैस्तच्च ज्वरहरं परम्। क्षयकासशिरःपार्श्वहृच्छूलांसाभितापनुत्॥ अचि

śaṭhītāmalakīyuktaistacca jvaraharaṃ param| kṣayakāsaśiraḥpārśvahṛcchūlāṃsābhitāpanut|| aci

2.14

कुलत्थकोलत्रिफलादशमूलयवान् पचेत्। द्विपलान् सलिलद्रोणे पूते पिष्ट्वाक्सकान् क्षिपेत्॥ अचि

kulatthakolatriphalādaśamūlayavān pacet| dvipalān saliladroṇe pūte piṣṭvāksakān kṣipet|| aci

2.15

पञ्चकोलकसप्ताह्ववयस्थानिम्बतुम्बुरून्। शठीपुष्करमूलार्कमूलप्रतिविषावचाः॥ अचि

pañcakolakasaptāhvavayasthānimbatumburūn| śaṭhīpuṣkaramūlārkamūlaprativiṣāvacāḥ|| aci

2.16

किराततिक्तकं मुस्तं कर्कटाख्यां दुरालभाम्। नक्तमालमुभे पाठे कटुकाशिग्रुतेजनीः॥ अचि

kirātatiktakaṃ mustaṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām| naktamālamubhe pāṭhe kaṭukāśigrutejanīḥ|| aci

2.17

सोमवल्कद्विरजनीकण्टकीकण्टकारिकाः। पटोलहिङ्गुगोजिह्वाकेबुकं मदनाज्झटा॥ अचि

somavalkadvirajanīkaṇṭakīkaṇṭakārikāḥ| paṭolahiṅgugojihvākebukaṃ madanājjhaṭā|| aci

2.18

लवणानि पलांशानि क्षारानर्धपलोन्मितान्। प्रस्थं चाज्यस्य तत्सिद्धं दीपनं कफवातजित्॥ अचि

lavaṇāni palāṃśāni kṣārānardhapalonmitān| prasthaṃ cājyasya tatsiddhaṃ dīpanaṃ kaphavātajit|| aci

2.19

हृत्प्लीहग्रहणीगुल्मकासश्वासार्शसां हितम्। दीर्घज्वराभिभूतानां ज्वरिणाममृतोपमम्॥ अचि

hṛtplīhagrahaṇīgulmakāsaśvāsārśasāṃ hitam| dīrghajvarābhibhūtānāṃ jvariṇāmamṛtopamam|| aci

2.20

मञ्जिष्ठातिविषापथ्यावचानागररोहिणीः। देवदारु हरिद्रां च द्रोणेऽपां पालिकान् पचेत्। क्वाथेऽस्मिन् साधयेत् पिष्टैर्घृतप्रस्थं पिचून्मितैः॥ अचि

mañjiṣṭhātiviṣāpathyāvacānāgararohiṇīḥ| devadāru haridrāṃ ca droṇe'pāṃ pālikān pacet| kvāthe'smin sādhayet piṣṭairghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ|| aci

2.21

शृङ्गवेरकणाहिङ्गुद्विक्षारपटुपञ्चकैः। तत्कफावृतसर्वोत्थज्वरिणाममृतोपमम्॥ अचि

śṛṅgaverakaṇāhiṅgudvikṣārapaṭupañcakaiḥ| tatkaphāvṛtasarvotthajvariṇāmamṛtopamam|| aci

2.22

वर्ध्महिध्मारुचिश्वासकासपाण्डुविकारिणाम्। गलग्रह (ग्रन्थि) प्रमेहार्शः प्लीहापस्मारशोफिनाम्। उदावर्तपरीतानां मन्दाग्निकृमिकोष्ठिनाम्॥ अचि

vardhmahidhmāruciśvāsakāsapāṇḍuvikāriṇām| galagraha (granthi) pramehārśaḥ plīhāpasmāraśophinām| udāvartaparītānāṃ mandāgnikṛmikoṣṭhinām|| aci

2.23

गुडूच्या रसकल्काभ्यां त्रिफलाया वृषस्य च। मृद्वीकाया बलायाश्च सिद्धाः स्नेहा ज्वरच्छिदः॥ अचि

guḍūcyā rasakalkābhyāṃ triphalāyā vṛṣasya ca| mṛdvīkāyā balāyāśca siddhāḥ snehā jvaracchidaḥ|| aci

2.24

जीर्णे घृते च भुञ्जीत मुदुमांसरसौदनम्। बलं ह्यलं दोषहरं परं तच्च बलप्रदम्॥ अचि

jīrṇe ghṛte ca bhuñjīta mudumāṃsarasaudanam| balaṃ hyalaṃ doṣaharaṃ paraṃ tacca balapradam|| aci

2.25

कफपित्तहरा मुद्गकारवेल्लादिजा रसाः। प्रायेण तस्मान्न हिता जीर्णे वातोत्तरे ज्वरे। शूलोदावर्तविष्टम्भजनना ज्वरवर्धनाः॥ अचि

kaphapittaharā mudgakāravellādijā rasāḥ| prāyeṇa tasmānna hitā jīrṇe vātottare jvare| śūlodāvartaviṣṭambhajananā jvaravardhanāḥ|| aci

2.26

न शाम्यत्येवमपि चेज्ज्वरः कुर्वीत शोधनम्। शोधनार्हस्य वमनं प्रागुक्तं तस्य योजयेत्। आमाशयगते दोषे बलिनः पालयन् बलम्॥ अचि

na śāmyatyevamapi cejjvaraḥ kurvīta śodhanam| śodhanārhasya vamanaṃ prāguktaṃ tasya yojayet| āmāśayagate doṣe balinaḥ pālayan balam|| aci

2.27

सन्तर्पणोत्थे वमनं पिप्पलीलवणाम्बुना। शर्करामाक्षिकाम्भोभिर्दाहतृष्णोल्बणे ज्वरे॥ अचि

santarpaṇotthe vamanaṃ pippalīlavaṇāmbunā| śarkarāmākṣikāmbhobhirdāhatṛṣṇolbaṇe jvare|| aci

2.28

पक्वे तु शिथिले दोषे ज्वरे वा विषमद्यजे। मोदकं त्रिफलाश्यामात्रिवृत्पिप्पलिकेसरैः॥ अचि

pakve tu śithile doṣe jvare vā viṣamadyaje| modakaṃ triphalāśyāmātrivṛtpippalikesaraiḥ|| aci

2.29

ससितामधुभिर्दद्याद्व्योषाद्यं वा विरेचनम्। द्राक्षाधात्रीरसं तद्वत्सद्राक्षां वा हरीतकीम्। रसमामलकानां वा घृतभृष्टं ज्वरापहम्॥ अचि

sasitāmadhubhirdadyādvyoṣādyaṃ vā virecanam| drākṣādhātrīrasaṃ tadvatsadrākṣāṃ vā harītakīm| rasamāmalakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ jvarāpaham|| aci

2.30

लिह्याद्वा त्रिवृतश्चूर्णं कृष्णात्रिफलयोस्तथा। सर्पिर्मधुभ्यां त्रिफलां पिबेद्राक्सारसेन वा॥ अचि

lihyādvā trivṛtaścūrṇaṃ kṛṣṇātriphalayostathā| sarpirmadhubhyāṃ triphalāṃ pibedrāksārasena vā|| aci

2.31

आरग्वधं वा पयसा मृद्वीकानां रसेन वा। त्रिफलां त्रायमाणां वा पयसा ज्वरितः पिबेत्॥ अचि

āragvadhaṃ vā payasā mṛdvīkānāṃ rasena vā| triphalāṃ trāyamāṇāṃ vā payasā jvaritaḥ pibet|| aci

2.32

सघृतं त्रिफलाक्वाथं सर्पिषा वा विना शृतम्। पयोऽनुपानमुष्णं वा मृद्वीकास्वरसं पिबेत्। विरिक्तानां च संसर्गी मण्डपूर्वा यथाक्रमम्॥ अचि

saghṛtaṃ triphalākvāthaṃ sarpiṣā vā vinā śṛtam| payo'nupānamuṣṇaṃ vā mṛdvīkāsvarasaṃ pibet| viriktānāṃ ca saṃsargī maṇḍapūrvā yathākramam|| aci

2.33

च्यवमानं ज्वरोत्क्लिष्टमुपेक्षेत मलं सदा। पक्वोऽपि हि विकुर्वीत दोषः कोष्ठे कृतास्पदः॥ अचि

cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta malaṃ sadā| pakvo'pi hi vikurvīta doṣaḥ koṣṭhe kṛtāspadaḥ|| aci

2.34

अतिप्रवर्तमानं वा पाचयन् सङ्ग्रहं नयेत्॥ अचि

atipravartamānaṃ vā pācayan saṅgrahaṃ nayet|| aci

2.35

आमसङ्ग्रहणे दोषा दोषोपक्रम ईरिताः॥ अचि

āmasaṅgrahaṇe doṣā doṣopakrama īritāḥ|| aci

2.36

पाययेद्दोषहरणं मोहादामज्वरे तु यः। प्रसुप्तं कृष्णसर्पं स कराग्रेण परामृशेत्॥ अचि

pāyayeddoṣaharaṇaṃ mohādāmajvare tu yaḥ| prasuptaṃ kṛṣṇasarpaṃ sa karāgreṇa parāmṛśet|| aci

2.37

ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम्। कामं तु पयसा तस्य निरूहैर्वा हरेन्मलान्॥ अचि

jvarakṣīṇasya na hitaṃ vamanaṃ na virecanam| kāmaṃ tu payasā tasya nirūhairvā harenmalān|| aci

2.38

क्षीरोचितस्य प्रक्षीणश्लेष्मणो दाहतृङ्वतः। क्षीरं पित्तानिलार्तस्य पथ्यमप्यतिसारिणः॥ अचि

kṣīrocitasya prakṣīṇaśleṣmaṇo dāhatṛṅvataḥ| kṣīraṃ pittānilārtasya pathyamapyatisāriṇaḥ|| aci

2.39

तद्वपुर्लंघनोत्तप्तं प्लुष्टं वनमिवाग्निना। दिव्याम्बु जीवयेत्तस्य ज्वरं चाशु नियच्छति॥ अचि

tadvapurlaṃghanottaptaṃ pluṣṭaṃ vanamivāgninā| divyāmbu jīvayettasya jvaraṃ cāśu niyacchati|| aci

2.40

संस्कृतं शीतमुष्णं वा तस्माद्धारोष्णमेव वा। विभज्य काले युञ्जीत ज्वरिणं हन्त्यतोऽन्यथा॥ अचि

saṃskṛtaṃ śītamuṣṇaṃ vā tasmāddhāroṣṇameva vā| vibhajya kāle yuñjīta jvariṇaṃ hantyato'nyathā|| aci

2.41

पयः सशुण्ठीखर्जूरमृद्वीकाशर्कराघृतम्। शृतशीतं मधुयुतं तृड्दाहज्वरनाशनम्॥ अचि

payaḥ saśuṇṭhīkharjūramṛdvīkāśarkarāghṛtam| śṛtaśītaṃ madhuyutaṃ tṛḍdāhajvaranāśanam|| aci

2.42

तद्वद्द्राक्षाबलायष्टीसारिबाकणचन्दनैः। चतुर्गुणेनाम्भसा वा पिप्पल्या वा शृतं पिबेत्॥ अचि

tadvaddrākṣābalāyaṣṭīsāribākaṇacandanaiḥ| caturguṇenāmbhasā vā pippalyā vā śṛtaṃ pibet|| aci

2.43

कासाच्छ्वासाच्छिरश्शूलान् पार्श्वशूलाच्चिरज्वरात्। मुच्यते ज्वरितः पीत्वा पञ्चमूलीशृतं पयः॥ अचि

kāsācchvāsācchiraśśūlān pārśvaśūlāccirajvarāt| mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ|| aci

2.44

शृतमरेण्डमूलेन बालविल्वेन वा ज्वरात्। धारोष्णं वा पयः पीत्वा विबद्धानिलवर्चसः। सरक्तपिच्छातिसृतेः सतृट्शूलप्रवाहिकात्॥ अचि

śṛtamareṇḍamūlena bālavilvena vā jvarāt| dhāroṣṇaṃ vā payaḥ pītvā vibaddhānilavarcasaḥ| saraktapicchātisṛteḥ satṛṭśūlapravāhikāt|| aci

2.45

सिद्धं शुण्ठीबलाव्याघ्नीगोकण्टकगुडैः पयः। शोफमूत्रशकृद्वातविबन्धज्वरकासजित्॥ अचि

siddhaṃ śuṇṭhībalāvyāghnīgokaṇṭakaguḍaiḥ payaḥ| śophamūtraśakṛdvātavibandhajvarakāsajit|| aci

2.46

वृश्चीवबिल्ववर्षाभूसाधितं ज्वरशोफनुत्। शिंशिपासारसिद्धं च क्षीरमाशु ज्वरापहम्॥ अचि

vṛścīvabilvavarṣābhūsādhitaṃ jvaraśophanut| śiṃśipāsārasiddhaṃ ca kṣīramāśu jvarāpaham|| aci

2.47

निरूहस्तु बलं वह्निं विज्वरत्वं मुदं रुचिम्। दोषे युक्तः करोत्याशु पक्वे पक्वाशयं गते॥ अचि

nirūhastu balaṃ vahniṃ vijvaratvaṃ mudaṃ rucim| doṣe yuktaḥ karotyāśu pakve pakvāśayaṃ gate|| aci

2.48

पित्तं वा कफपित्तं वा पक्वाशयगतं हरेत्। स्रंसनं त्रीनपि मलान् बस्तिः पक्वाशयाश्रयान्॥ अचि

pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pakvāśayagataṃ haret| sraṃsanaṃ trīnapi malān bastiḥ pakvāśayāśrayān|| aci

2.49

प्रक्षीणकफपित्तस्य त्रिकपृष्ठकटीग्रहे। दीप्ताग्नेर्बद्धशकृतः प्रयुञ्जीतानुवासनम्॥ अचि

prakṣīṇakaphapittasya trikapṛṣṭhakaṭīgrahe| dīptāgnerbaddhaśakṛtaḥ prayuñjītānuvāsanam|| aci

2.50

पटोलनिम्बच्छदनकटुकाचतुरङ्गुलैः। स्थिराबलागोक्षुरकमदनोशीरवालकैः॥ अचि

paṭolanimbacchadanakaṭukācaturaṅgulaiḥ| sthirābalāgokṣurakamadanośīravālakaiḥ|| aci

2.51

पयस्यर्धोदके क्वाथं क्षीरशेषं विमिश्रितम्। कल्कितैर्मुस्तमदनकृष्णामधुकवत्सकैः। बस्तिं मधुघृताभ्यां च पीडयेज्ज्वरनाशनम्॥ अचि

payasyardhodake kvāthaṃ kṣīraśeṣaṃ vimiśritam| kalkitairmustamadanakṛṣṇāmadhukavatsakaiḥ| bastiṃ madhughṛtābhyāṃ ca pīḍayejjvaranāśanam|| aci

2.52

चतस्रः पर्णिनीर्यष्टीफलोशीरनृपद्रुमान्। क्वाथयेत् कल्कयेद्यष्टीशताह्वाफलिनीफलम्। मुस्तं च बस्तिः सगुडक्षौद्रसर्पिर्ज्वरापहः॥ अचि

catasraḥ parṇinīryaṣṭīphalośīranṛpadrumān| kvāthayet kalkayedyaṣṭīśatāhvāphalinīphalam| mustaṃ ca bastiḥ saguḍakṣaudrasarpirjvarāpahaḥ|| aci

2.53

त्रायमाणामृतायष्टीमदनांशुमतीद्वयैः। सबलाचन्दनवृषैर्जाङ्गलैश्च मृगद्विजैः॥ अचि

trāyamāṇāmṛtāyaṣṭīmadanāṃśumatīdvayaiḥ| sabalācandanavṛṣairjāṅgalaiśca mṛgadvijaiḥ|| aci

2.54

क्वाथे कृते क्षिपेत् पिष्ट्वा फलयष्टीकणाघनम्। स सद्यो ज्वरहा बस्तिः साज्यक्षौद्रोऽल्पसैन्धवः॥ अचि

kvāthe kṛte kṣipet piṣṭvā phalayaṣṭīkaṇāghanam| sa sadyo jvarahā bastiḥ sājyakṣaudro'lpasaindhavaḥ|| aci

2.55

आम्रादीनां त्वचं शङ्खं चन्दनं मधुकोत्पलम्। स्वर्णगौरिकमाञ्जिष्ठामृणालाञ्जनपद्मकम्॥ अचि

āmrādīnāṃ tvacaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ madhukotpalam| svarṇagaurikamāñjiṣṭhāmṛṇālāñjanapadmakam|| aci

2.56

क्षीरेण कल्कितं बस्तिं शीतं समधुशर्करम्। दाहज्वरहरं दद्यात्सिद्धं तैश्चानुवासनम्॥ अचि

kṣīreṇa kalkitaṃ bastiṃ śītaṃ samadhuśarkaram| dāhajvaraharaṃ dadyātsiddhaṃ taiścānuvāsanam|| aci

2.57

जीवन्तीं मदनं मेदां पिप्पलीं मधुकं वचाम्। ऋद्धिं रास्नां बिल्वं शतपुष्पां शतावरीम्॥ अचि

jīvantīṃ madanaṃ medāṃ pippalīṃ madhukaṃ vacām| ṛddhiṃ rāsnāṃ bilvaṃ śatapuṣpāṃ śatāvarīm|| aci

2.58

पिष्ट्वा क्षीरं जलं सर्पिस्तैलं चैकत्र साधितम्। ज्वरेऽनुवासनं कुर्यात्तथा स्नेहं यथामलम्॥ अचि

piṣṭvā kṣīraṃ jalaṃ sarpistailaṃ caikatra sādhitam| jvare'nuvāsanaṃ kuryāttathā snehaṃ yathāmalam|| aci

2.59

चन्दनागरुकाश्मर्यपटोलमदनोत्पलैः। पटोलारिष्टमदनगुडूचीमधुकैरपि। ये च सिद्धिषु वक्ष्यन्ते बस्तयो ज्वरनाशनाः॥ अचि

candanāgarukāśmaryapaṭolamadanotpalaiḥ| paṭolāriṣṭamadanaguḍūcīmadhukairapi| ye ca siddhiṣu vakṣyante bastayo jvaranāśanāḥ|| aci

2.60

शिरोरुग्गौरवश्लेष्महरमिन्द्रियबोधनम्। जीर्णज्वरे रुचिकरं दद्यान्नस्यं विरेचनम्। स्नैहिकं शून्यशिरसो दाहार्ते पित्तनाशनम्॥ अचि

śiroruggauravaśleṣmaharamindriyabodhanam| jīrṇajvare rucikaraṃ dadyānnasyaṃ virecanam| snaihikaṃ śūnyaśiraso dāhārte pittanāśanam|| aci

2.61

धूमगण्डूषकवलान् यथादोषं च कल्पयेत्। प्रतिश्यायास्यवैरस्यशिरः कण्ठामयापहान्॥ अचि

dhūmagaṇḍūṣakavalān yathādoṣaṃ ca kalpayet| pratiśyāyāsyavairasyaśiraḥ kaṇṭhāmayāpahān|| aci

2.62

अरुचौ मातुलुङ्गस्य केसरं साज्यसैन्धवम्। धात्रीद्राक्षासितानां वा कल्कमास्येन धारयेत्॥ अचि

arucau mātuluṅgasya kesaraṃ sājyasaindhavam| dhātrīdrākṣāsitānāṃ vā kalkamāsyena dhārayet|| aci

2.63

यथोपशयसंस्पर्शान् शीतोष्णद्रव्यकल्पितान्। अभ्यङ्गालेपसेकादीन् ज्वरे जीर्णे त्वगाश्रिते। कुर्यादञ्जनधूपांश्च तथैवागन्तुजेऽपि तान्॥ अचि

yathopaśayasaṃsparśān śītoṣṇadravyakalpitān| abhyaṅgālepasekādīn jvare jīrṇe tvagāśrite| kuryādañjanadhūpāṃśca tathaivāgantuje'pi tān|| aci

2.64

दाहे सहस्रधौतेन सर्पिषाभ्यङ्गमाचरेत्॥ अचि

dāhe sahasradhautena sarpiṣābhyaṅgamācaret|| aci

2.65

सूत्रोक्तैश्च गणैस्तैस्तैर्मधुराम्लकषायकैः। दूर्वादिभिर्वा पित्तघ्नैः शोधनादिगणोदितैः॥ अचि

sūtroktaiśca gaṇaistaistairmadhurāmlakaṣāyakaiḥ| dūrvādibhirvā pittaghnaiḥ śodhanādigaṇoditaiḥ|| aci

2.66

शीतवीर्यैर्हिमस्पर्शैः क्वाथकल्कीकृतैः पचेत्। तैलं सक्षीरमभ्यङ्गात्सद्यो दाहज्वरापहम्॥ अचि

śītavīryairhimasparśaiḥ kvāthakalkīkṛtaiḥ pacet| tailaṃ sakṣīramabhyaṅgātsadyo dāhajvarāpaham|| aci

2.67

चन्दनं मधुकं काला द्राक्षा मधुरसा निशा। तत्सिद्धं पूर्ववत्तैलं दाहज्वरहरं परम्॥ अचि

candanaṃ madhukaṃ kālā drākṣā madhurasā niśā| tatsiddhaṃ pūrvavattailaṃ dāhajvaraharaṃ param|| aci

2.68

शिरो गात्रं च तैरेव नातिपिष्टैः प्रलेपयेत्। तत्क्वाथेन परीषेकमवगाहं च योजयेत्। तथारनालसलिलक्षीरशुक्तघृतादिभिः॥ अचि

śiro gātraṃ ca taireva nātipiṣṭaiḥ pralepayet| tatkvāthena parīṣekamavagāhaṃ ca yojayet| tathāranālasalilakṣīraśuktaghṛtādibhiḥ|| aci

2.69

कपित्थमातुलुङ्गाम्लविदारीलोध्रदाडिमैः। बदरीपल्लवोत्थेन फेनेनारिष्टकस्य वा॥ अचि

kapitthamātuluṅgāmlavidārīlodhradāḍimaiḥ| badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya vā|| aci

2.70

कर्पूरपद्मकोशीरकालीयाम्बुकुचन्दनैः। तुङ्गप्रियङ्गुशैवालकमलोत्पलकर्दमैः॥ अचि

karpūrapadmakośīrakālīyāmbukucandanaiḥ| tuṅgapriyaṅguśaivālakamalotpalakardamaiḥ|| aci

2.71

वेत्राग्रलोध्रपुण्ड्राह्वैरारनालेन कल्कितैः। लेपा व्यस्तैः समस्तैर्वा दाहघ्ना वर्णकारिणः॥ अचि

vetrāgralodhrapuṇḍrāhvairāranālena kalkitaiḥ| lepā vyastaiḥ samastairvā dāhaghnā varṇakāriṇaḥ|| aci

2.72

धात्रीत्वक्पत्रनलदशङ्खव्याघ्रनखोत्पलैः। चन्दनाञ्जनमुस्तैश्च सवृक्षाम्लाम्लवेतसैः॥ अचि

dhātrītvakpatranaladaśaṅkhavyāghranakhotpalaiḥ| candanāñjanamustaiśca savṛkṣāmlāmlavetasaiḥ|| aci

2.73

सजीवकैः समधुकैः सपलाशैः सदाडिमैः। बीजपूररसक्षौद्रशुक्तयुक्तैः प्रलेपितैः॥ अचि

sajīvakaiḥ samadhukaiḥ sapalāśaiḥ sadāḍimaiḥ| bījapūrarasakṣaudraśuktayuktaiḥ pralepitaiḥ|| aci

2.74

शिरस्यङ्गे च तृट्छर्दिदाहमोहशिरोरुजः। नश्यन्ति गण्डाः पिटकाः प्रलापश्च ज्वरार्तिजः॥ अचि

śirasyaṅge ca tṛṭchardidāhamohaśirorujaḥ| naśyanti gaṇḍāḥ piṭakāḥ pralāpaśca jvarārtijaḥ|| aci

2.75

गौरामलककल्कश्च साम्लः साज्यश्च तद्गुणः। मधूकमधुकोदीच्यनीलोत्पलमधूलिकाः॥ अचि

gaurāmalakakalkaśca sāmlaḥ sājyaśca tadguṇaḥ| madhūkamadhukodīcyanīlotpalamadhūlikāḥ|| aci

2.76

जयन्ति मधुसर्पिर्भ्यां लीढा दाहज्वरभ्रमान्। कासासृक्पित्तवीसर्पश्वासहिध्मावमीरपि॥ अचि

jayanti madhusarpirbhyāṃ līḍhā dāhajvarabhramān| kāsāsṛkpittavīsarpaśvāsahidhmāvamīrapi|| aci

2.77

वाम्यं च वामयेदाशु शीतेन मधुवारिणा। यो वर्णितः पित्तहरो दोषोपक्रमणे क्रमः। तं च शीलयतः शीघ्रं सदाहो नश्यति ज्वरः॥ अचि

vāmyaṃ ca vāmayedāśu śītena madhuvāriṇā| yo varṇitaḥ pittaharo doṣopakramaṇe kramaḥ| taṃ ca śīlayataḥ śīghraṃ sadāho naśyati jvaraḥ|| aci

2.78

वल्लकीमधुरं गीतं चन्द्रिका हर्म्यमस्तकम्। हरन्ति दाहं हाराश्च हरिचन्दनशीतलाः॥ अचि

vallakīmadhuraṃ gītaṃ candrikā harmyamastakam| haranti dāhaṃ hārāśca haricandanaśītalāḥ|| aci

2.79

दाहं मन्दानिलोद्धूताः कुल्याः सलिलमालिनः। चलत्प्रवालाङ्गुलिभिस्तर्जयन्ति महाद्रुमाः॥ अचि

dāhaṃ mandāniloddhūtāḥ kulyāḥ salilamālinaḥ| calatpravālāṅgulibhistarjayanti mahādrumāḥ|| aci

2.80

वाचः शिशूनामव्यक्ता योषितो मदनातुराः। दाहं निर्भत्सयन्त्याशु सज्जनानां च सूनृताः॥ अचि

vācaḥ śiśūnāmavyaktā yoṣito madanāturāḥ| dāhaṃ nirbhatsayantyāśu sajjanānāṃ ca sūnṛtāḥ|| aci

2.81

रुचिभेदानुरोधेन नानाशक्तिसमन्वितः। दाहशीतज्वरहरः कान्ताकान्ताङ्गसङ्गमः। दाहशीतव्युपशमे तास्ततोऽपनयेत् पुनः॥ अचि

rucibhedānurodhena nānāśaktisamanvitaḥ| dāhaśītajvaraharaḥ kāntākāntāṅgasaṅgamaḥ| dāhaśītavyupaśame tāstato'panayet punaḥ|| aci

2.82

वीर्योष्णैरुष्णसंस्पर्शैस्तगरागरुकुङ्कुमैः। कुष्ठस्थौणेयशैलेयसरलामरदारुभिः॥ अचि

vīryoṣṇairuṣṇasaṃsparśaistagarāgarukuṅkumaiḥ| kuṣṭhasthauṇeyaśaileyasaralāmaradārubhiḥ|| aci

2.83

नखरास्नापुरवचाचण्डलौद्वयचोरकैः। पृथ्वीकाशिग्रुसुरसहिंस्राध्यामकसर्षपैः॥ अचि

nakharāsnāpuravacācaṇḍalaudvayacorakaiḥ| pṛthvīkāśigrusurasahiṃsrādhyāmakasarṣapaiḥ|| aci

2.84

दशमूलमृतैरण्डद्वयपत्तूररोहिषैः। तमालपत्रपूतीकसल्लकीधान्यदीप्यकैः॥ अचि

daśamūlamṛtairaṇḍadvayapattūrarohiṣaiḥ| tamālapatrapūtīkasallakīdhānyadīpyakaiḥ|| aci

2.85

मिसिमाषकुलत्थाग्निप्रकीर्यानाकुलीद्वयैः। अन्यैश्च तद्विधैर्द्रव्यैः शीते तैलं ज्वरे पचेत्॥ अचि

misimāṣakulatthāgniprakīryānākulīdvayaiḥ| anyaiśca tadvidhairdravyaiḥ śīte tailaṃ jvare pacet|| aci

2.86

क्वथितैः कल्फितैर्युक्तैः सुरासौवीरकादिभिः। तेनाभ्यज्यात् सुखोष्णेन तैः सुपिष्टैश्च लेपयेत्॥ अचि

kvathitaiḥ kalphitairyuktaiḥ surāsauvīrakādibhiḥ| tenābhyajyāt sukhoṣṇena taiḥ supiṣṭaiśca lepayet|| aci

2.87

कवोष्णैस्तैः परीषेकमवगाहं च योजयेत्। केवलैरपि तद्वच्च शुक्तगोमूत्रमस्तुभिः॥ अचि

kavoṣṇaistaiḥ parīṣekamavagāhaṃ ca yojayet| kevalairapi tadvacca śuktagomūtramastubhiḥ|| aci

2.88

कुङ्कुमागरुकस्तूरीनखैलासुरदारुभिः। शैलेयचण्डात्वङ्मुस्तरास्नाकपिवचामयैः॥ अचि

kuṅkumāgarukastūrīnakhailāsuradārubhiḥ| śaileyacaṇḍātvaṅmustarāsnākapivacāmayaiḥ|| aci

2.89

पृथक् प्रदेहाः सर्वैर्वा शीतघ्ना दृढकल्किताः। यवचूर्णं घृताभ्यक्तं पचेत् क्षीरे चतुर्गुणे॥ अचि

pṛthak pradehāḥ sarvairvā śītaghnā dṛḍhakalkitāḥ| yavacūrṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ pacet kṣīre caturguṇe|| aci

2.90

दर्वीप्रलेपनं लेपं ज्वरार्तस्य प्रयोजयेत्। आरग्वधादिवर्गं च पानाभ्यञ्जनलेपने॥ अचि

darvīpralepanaṃ lepaṃ jvarārtasya prayojayet| āragvadhādivargaṃ ca pānābhyañjanalepane|| aci

2.91

धूपानगरुजान्ये च वक्ष्यन्ते विषमज्वरे। अग्न्यनग्निकृतान् स्वेदान् स्वेदि भेषजभोजनम्॥ अचि

dhūpānagarujānye ca vakṣyante viṣamajvare| agnyanagnikṛtān svedān svedi bheṣajabhojanam|| aci

2.92

संसर्गबलयोगे च वातश्लेष्मनिबर्हणम्। गर्भभूवेश्मशयनं कुथकम्बलरल्लकान्॥ अचि

saṃsargabalayoge ca vātaśleṣmanibarhaṇam| garbhabhūveśmaśayanaṃ kuthakambalarallakān|| aci

2.93

निर्धूमदीप्तैरङ्गारैर्हसन्तीश्च हसन्तिकाः। मद्यं सत्र्यूषणं तक्रं कुलत्थव्रीहिकोद्रवान्॥ अचि

nirdhūmadīptairaṅgārairhasantīśca hasantikāḥ| madyaṃ satryūṣaṇaṃ takraṃ kulatthavrīhikodravān|| aci

2.94

संशीलयेद्वेपथुमान् यच्चान्यदपि पित्तलम्। अजाज्याः सगुडं कल्कं सगुडं वामृतारसम्॥ अचि

saṃśīlayedvepathumān yaccānyadapi pittalam| ajājyāḥ saguḍaṃ kalkaṃ saguḍaṃ vāmṛtārasam|| aci

2.95

रसं वार्ताकफलजं पिबेद्वा मधुसंयुतम्। मधुकागरुकौन्तीनां कल्को व्याघ्रनखस्य च॥ अचि

rasaṃ vārtākaphalajaṃ pibedvā madhusaṃyutam| madhukāgarukauntīnāṃ kalko vyāghranakhasya ca|| aci

2.96

मद्येन पीतः सक्षौद्रस्तीव्रशीतज्वरापहः। दयिताः स्तनशालिन्यः पीना विभ्रमभूषणाः॥ अचि

madyena pītaḥ sakṣaudrastīvraśītajvarāpahaḥ| dayitāḥ stanaśālinyaḥ pīnā vibhramabhūṣaṇāḥ|| aci

2.97

यौवनासवमत्ताश्च तमालिङ्गेयुरङ्गनाः। वीतशीतं च विज्ञाय तास्ततोऽपनयेत् पुनः॥ अचि

yauvanāsavamattāśca tamāliṅgeyuraṅganāḥ| vītaśītaṃ ca vijñāya tāstato'panayet punaḥ|| aci

2.98

आनाहे कालवित् कुर्यात् क्रियामलसकोदिताम्। पिप्पलीपिप्पलीमूलयवानीचित्रसाधिताम्॥ अचि

ānāhe kālavit kuryāt kriyāmalasakoditām| pippalīpippalīmūlayavānīcitrasādhitām|| aci

2.99

यवागूं पाययेच्चैनमनिलस्यानुलोमनीम्। सोपद्रवोऽपि चेदेवं ज्वरः शीतो न शाम्यति॥ अचि

yavāgūṃ pāyayeccainamanilasyānulomanīm| sopadravo'pi cedevaṃ jvaraḥ śīto na śāmyati|| aci

2.100

अत्युदीर्णेऽनिलकफे स्वस्थाने पित्तधाम्नि वा। तक्रानुपानं त्रपुसं भक्षयित्वानलं भजेत्॥ अचि

atyudīrṇe'nilakaphe svasthāne pittadhāmni vā| takrānupānaṃ trapusaṃ bhakṣayitvānalaṃ bhajet|| aci

2.101

आ स्स्वेदसम्भवात्तिष्ठेत् प्रावृतस्तद्वदातपे। ततो विमृदितस्नातो युक्ताशी स्याद्गते ज्वरो॥ अचि

ā ssvedasambhavāttiṣṭhet prāvṛtastadvadātape| tato vimṛditasnāto yuktāśī syādgate jvaro|| aci

2.102

शमं तौ पित्तवृध्यैव प्रपद्येते स्वधाम च। निवर्तते ततः शीघ्रं वातश्लेष्मोद्भवो ज्वरः॥ अचि

śamaṃ tau pittavṛdhyaiva prapadyete svadhāma ca| nivartate tataḥ śīghraṃ vātaśleṣmodbhavo jvaraḥ|| aci

2.103

स्वर्ज्जिकाकुष्ठमञ्जिष्ठालाक्षामूर्वानिशौषधैः। सतक्रं साधितं तैलमभ्यङ्गाद्दाहशीतजित्॥ अचि

svarjjikākuṣṭhamañjiṣṭhālākṣāmūrvāniśauṣadhaiḥ| satakraṃ sādhitaṃ tailamabhyaṅgāddāhaśītajit|| aci

2.104

वमनैश्च विरेकैश्च बस्तिभिश्च यथाक्रमम्। ज्वरानुपचरेद्धीमान् कफपित्तानिलोद्भवान्॥ अचि

vamanaiśca virekaiśca bastibhiśca yathākramam| jvarānupacareddhīmān kaphapittānilodbhavān|| aci

2.105

संसृष्टैः सन्निपतितैरेकानेकोल्बणैः समैः। ज्वरान् दोषक्रमापेक्षी यथोक्तैरौषधैर्जयेत्॥ अचि

saṃsṛṣṭaiḥ sannipatitairekānekolbaṇaiḥ samaiḥ| jvarān doṣakramāpekṣī yathoktairauṣadhairjayet|| aci

2.106

वर्धनेनैकदोसस्य क्षपणेनोच्छ्रितस्य वा। कफस्थानानुपूर्व्या वा सन्निपातज्वरं जयेत्॥ अचि

vardhanenaikadosasya kṣapaṇenocchritasya vā| kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṃ jayet|| aci

2.107

निद्रानिवारणोपायः सन्यासाभिहितो हितः। सन्निपाते विशेषेण दारुणोऽयमुपद्रवः॥ अचि

nidrānivāraṇopāyaḥ sanyāsābhihito hitaḥ| sannipāte viśeṣeṇa dāruṇo'yamupadravaḥ|| aci

2.108

सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः। शोफः सञ्जायते तेन कश्चिदेव विमुच्यते॥ अचि

sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ| śophaḥ sañjāyate tena kaścideva vimucyate|| aci

2.109

रक्तावसेचनैः शीघ्रं सर्पिष्पानैश्च तं जयेत्। प्रदेहैः कफपित्तघ्नैर्नावनैः कवलग्रहैः॥ अचि

raktāvasecanaiḥ śīghraṃ sarpiṣpānaiśca taṃ jayet| pradehaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ|| aci

2.110

शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्ज्वरो यस्य न शाम्यति। शाखानुसारी तस्याशु मुञ्चेद्बाह्वाःक्रमात्सिराम्॥ अचि

śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati| śākhānusārī tasyāśu muñcedbāhvāḥkramātsirām|| aci

2.111

अयमेव विधिः कार्यो विषमेऽपि यथायथम्। ज्वरे विभज्य वातादीन्यश्चानन्तरमुच्यते॥ अचि

ayameva vidhiḥ kāryo viṣame'pi yathāyatham| jvare vibhajya vātādīnyaścānantaramucyate|| aci

2.112

पटोलकटुकामुस्ताप्राणदामधुकैः कृताः। त्रिचतुष्पञ्चशः क्वाथा विषमज्वरनाशनाः॥ अचि

paṭolakaṭukāmustāprāṇadāmadhukaiḥ kṛtāḥ| tricatuṣpañcaśaḥ kvāthā viṣamajvaranāśanāḥ|| aci

2.113

योजयेत्त्रिफलां पथ्या गुडूचीं पिप्पलीं पृथक्। तैस्तैर्विधानैः सगुडं भल्लातकमथापि वा॥ अचि

yojayettriphalāṃ pathyā guḍūcīṃ pippalīṃ pṛthak| taistairvidhānaiḥ saguḍaṃ bhallātakamathāpi vā|| aci

2.114

लङ्घनं बृंहणं वापि ज्वरागमनवासरे। प्रातः सतैलं लशुनं प्राग्भक्तं वा तथा घृतम्॥ अचि

laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vāpi jvarāgamanavāsare| prātaḥ satailaṃ laśunaṃ prāgbhaktaṃ vā tathā ghṛtam|| aci

2.115

जीर्णं तद्वद्दधि पयस्तक्रं सर्पिश्च षट्पलम्। कल्याणकं पञ्चगव्यं तिक्ताख्यं वृषसाधितम्॥ अचि

jīrṇaṃ tadvaddadhi payastakraṃ sarpiśca ṣaṭpalam| kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ tiktākhyaṃ vṛṣasādhitam|| aci

2.116

पञ्चगव्यस्य महतो विधिना पञ्चमाहिषम्। पञ्चाजं चतुरौष्ट्रं च सिद्धं सिद्धं घृतं तथा॥ अचि

pañcagavyasya mahato vidhinā pañcamāhiṣam| pañcājaṃ caturauṣṭraṃ ca siddhaṃ siddhaṃ ghṛtaṃ tathā|| aci

2.117

कटुरोहिणिमञ्जिष्ठावृषग्रन्थिकचित्रकैः। पाठास्वगुप्ताद्विनिशैः पञ्चगव्यस्य पञ्चसु॥ अचि

kaṭurohiṇimañjiṣṭhāvṛṣagranthikacitrakaiḥ| pāṭhāsvaguptādviniśaiḥ pañcagavyasya pañcasu|| aci

2.118

प्रस्थेषु संयुतैः सेव्यं विषमज्वरजित् परम्। वाक्स्वरस्मृतिमेधाग्निबलारोग्यवृषत्वकृत्॥ अचि

prastheṣu saṃyutaiḥ sevyaṃ viṣamajvarajit param| vāksvarasmṛtimedhāgnibalārogyavṛṣatvakṛt|| aci

2.119

कोलाग्निमन्थत्रिफलाक्वाथे दध्ना घृतं पचेत्। तिल्वकावापमेतच्च विषमज्वरनाशनम्॥ अचि

kolāgnimanthatriphalākvāthe dadhnā ghṛtaṃ pacet| tilvakāvāpametacca viṣamajvaranāśanam|| aci

2.120

शृतक्षीरघृतक्षौद्रसिताकृष्णाः स्वजाहताः। विषमज्वरहृद्रोगक्षतकासक्षयापहाः॥ अचि

śṛtakṣīraghṛtakṣaudrasitākṛṣṇāḥ svajāhatāḥ| viṣamajvarahṛdrogakṣatakāsakṣayāpahāḥ|| aci

2.121

सुरां तीक्ष्णं च यन्मद्यंअ शिखितित्तिरिदक्षजम्। मांसं मेध्योष्णवीर्यं च सहान्नेन प्रकामतः॥ अचि

surāṃ tīkṣṇaṃ ca yanmadyaṃa śikhitittiridakṣajam| māṃsaṃ medhyoṣṇavīryaṃ ca sahānnena prakāmataḥ|| aci

2.122

सेवित्वा तदहः स्वप्यादथवा पुनरुल्लिखेत्। सर्पिषो महतीं मात्रां पीत्वा वा छर्दयेत् पुनः॥ अचि

sevitvā tadahaḥ svapyādathavā punarullikhet| sarpiṣo mahatīṃ mātrāṃ pītvā vā chardayet punaḥ|| aci

2.123

नीलिनीमजगन्धां च त्रिवृतां कटुरोहिणीम्। पिबेज्ज्वरस्यागमने स्नेहस्वेदोपपादितः॥ अचि

nīlinīmajagandhāṃ ca trivṛtāṃ kaṭurohiṇīm| pibejjvarasyāgamane snehasvedopapāditaḥ|| aci

2.124

आस्थापनं वा तदहर्दद्यात्स्विन्नस्य यापनम्। पयसा वृपदंशस्य शकृद्वा तदहः पिबेत्॥ अचि

āsthāpanaṃ vā tadahardadyātsvinnasya yāpanam| payasā vṛpadaṃśasya śakṛdvā tadahaḥ pibet|| aci

2.125

मस्तुना वा वृषशकृत् सुरया वाथ सैन्धवम्। मनोह्वा सैन्धवं कृष्णा तैलेन नयनाञ्जनम्॥ अचि

mastunā vā vṛṣaśakṛt surayā vātha saindhavam| manohvā saindhavaṃ kṛṣṇā tailena nayanāñjanam|| aci

2.126

योज्या हिङ्गुसमा व्याघ्रीवसा नस्ये ससैन्धवा। पुराणसर्पिः संहस्य वसा तद्वत् ससैन्धवा॥ अचि

yojyā hiṅgusamā vyāghrīvasā nasye sasaindhavā| purāṇasarpiḥ saṃhasya vasā tadvat sasaindhavā|| aci

2.127

पलङ्कषा निम्बपत्रं वचा कुष्ठं हरीतकी। सर्षपाः सयवाः सर्पिर्धूपो विड्वा बिडालजा॥ अचि

palaṅkaṣā nimbapatraṃ vacā kuṣṭhaṃ harītakī| sarṣapāḥ sayavāḥ sarpirdhūpo viḍvā biḍālajā|| aci

2.128

पुरध्यामवचासर्जनिम्बार्कागरुदारुभिः। धूपो ज्वरेषु सर्वेषु कार्योऽयमपराजितः॥ अचि

puradhyāmavacāsarjanimbārkāgarudārubhiḥ| dhūpo jvareṣu sarveṣu kāryo'yamaparājitaḥ|| aci

2.129

सहदेवावचाभद्रानाकुलीभिःप्रयोजयेत्। धूपनोद्वर्तनालेपान् सर्वज्वरनिबर्हणान्॥ अचि

sahadevāvacābhadrānākulībhiḥprayojayet| dhūpanodvartanālepān sarvajvaranibarhaṇān|| aci

2.130

धूमनस्याञ्जनोत्तासा ये चोक्ताश्चित्तवैकृते। दवाश्रयं च भैषज्यं ज्वरान् सर्वानपोहति। विशेषाद्विषमान् प्रायस्ते ह्यागन्त्वनुबन्धजाः॥ अचि

dhūmanasyāñjanottāsā ye coktāścittavaikṛte| davāśrayaṃ ca bhaiṣajyaṃ jvarān sarvānapohati| viśeṣādviṣamān prāyaste hyāgantvanubandhajāḥ|| aci

2.131

यथास्वं च सिरां विध्येदशान्तौ विषमज्वरे॥ अचि

yathāsvaṃ ca sirāṃ vidhyedaśāntau viṣamajvare|| aci

2.132

रससंस्थे तु सर्वस्मिन् कुर्याद्वमनलङ्घने। सेकसंशमनालेपरक्तमोक्षानसृक्स्थिते॥ अचि

rasasaṃsthe tu sarvasmin kuryādvamanalaṅghane| sekasaṃśamanāleparaktamokṣānasṛksthite|| aci

2.133

तीक्ष्णान् विरेकान् मांसस्थे मेदोघ्नं मेदसि स्थिते। अस्थिस्थे वातशमनमभ्यङ्गस्वेदमर्दनम्। ज्वरे वातार्तिशमनं विशेषाद्बस्तिकर्म च॥ अचि

tīkṣṇān virekān māṃsasthe medoghnaṃ medasi sthite| asthisthe vātaśamanamabhyaṅgasvedamardanam| jvare vātārtiśamanaṃ viśeṣādbastikarma ca|| aci

2.134

केवलानिलवीसर्पविस्फोटाभिहतज्वरे। सर्पिष्पानहिमालेपसेकमांसरसाशनम्॥ अचि

kevalānilavīsarpavisphoṭābhihatajvare| sarpiṣpānahimālepasekamāṃsarasāśanam|| aci

2.135

कुर्याद्यथास्वमुक्तं च रक्तमोक्षादिसाधनम्। ग्रहोत्थे भूतविद्योक्तं मणिमन्त्रादिसाधनम्। औषधीगन्धजे पित्तशमनं विषजिद्रिषे॥ अचि

kuryādyathāsvamuktaṃ ca raktamokṣādisādhanam| grahotthe bhūtavidyoktaṃ maṇimantrādisādhanam| auṣadhīgandhaje pittaśamanaṃ viṣajidriṣe|| aci

2.136

इष्टैरर्थैर्मनोज्ञैश्च यथादोसशमेन च। हिताहितविवेकैश्च ज्वरं क्रोधादिजं जयेत्॥ अचि

iṣṭairarthairmanojñaiśca yathādosaśamena ca| hitāhitavivekaiśca jvaraṃ krodhādijaṃ jayet|| aci

2.137

क्रोधजो याति कामेन शान्तिं क्रोधेन कामजः। भयशोकोद्भवौ ताभ्यां भीशोकाभ्यां तथेतरौ। शापाथर्वणमन्त्रोत्थे विधिर्दैवव्यपाश्रयः॥ अचि

krodhajo yāti kāmena śāntiṃ krodhena kāmajaḥ| bhayaśokodbhavau tābhyāṃ bhīśokābhyāṃ tathetarau| śāpātharvaṇamantrotthe vidhirdaivavyapāśrayaḥ|| aci

2.138

ते ज्वराः केवलाःपूर्व व्याप्यन्तेऽनन्तरं मलैः। तस्माद्दोषानुसारेण तेष्वाहारादि कल्पयेत्। न हि ज्वरोऽनुबध्नाति मारुताद्यैर्विनाकृतः॥ अचि

te jvarāḥ kevalāḥpūrva vyāpyante'nantaraṃ malaiḥ| tasmāddoṣānusāreṇa teṣvāhārādi kalpayet| na hi jvaro'nubadhnāti mārutādyairvinākṛtaḥ|| aci

2.139

कथास्त्रिवर्गसंयुक्ता रुङ्निद्रादिविनोदिनीः। शस्ता विचित्राः शृणुयान्न प्रेतव्याधिताश्रयाः॥ अचि

kathāstrivargasaṃyuktā ruṅnidrādivinodinīḥ| śastā vicitrāḥ śṛṇuyānna pretavyādhitāśrayāḥ|| aci

2.140

ज्वरकालस्मृतिं चास्य हारिभिर्विषयैर्हरेत्। त्यजेदाबललाभाच्च व्यायामस्नानमैथुनम्॥ अचि

jvarakālasmṛtiṃ cāsya hāribhirviṣayairharet| tyajedābalalābhācca vyāyāmasnānamaithunam|| aci

2.141

गुर्वसात्म्यं विदाह्यन्नं यच्चान्यज्ज्वरकारणम्। न विज्वरोऽपि सहसा सर्वान्नीनो भवेत् तथा॥ अचि

gurvasātmyaṃ vidāhyannaṃ yaccānyajjvarakāraṇam| na vijvaro'pi sahasā sarvānnīno bhavet tathā|| aci

2.142

सद्यः प्राणहरो यस्मात्तस्मात्तस्य विशेषतः। तस्यां तस्यामवस्थायां कुर्यात्तत्तधिषग्जितम्॥ अचि

sadyaḥ prāṇaharo yasmāttasmāttasya viśeṣataḥ| tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ kuryāttattadhiṣagjitam|| aci

2.143

मनोभिरामा विषया वचनं ह्लादि दक्षिणम्। करुणार्द्रं मनः शुद्धं सर्वज्वरनिषूदनम्॥ अचि

manobhirāmā viṣayā vacanaṃ hlādi dakṣiṇam| karuṇārdraṃ manaḥ śuddhaṃ sarvajvaraniṣūdanam|| aci

2.144

मातरं पितरं देवान् वैद्यान् विप्रान् हरं हरिम्। पूजयेच्छीलयेद्दानदमसत्यदयार्जवान्। धारयेच्च सदा मन्त्रमणिरत्नमहौषधीः॥ अचि

mātaraṃ pitaraṃ devān vaidyān viprān haraṃ harim| pūjayecchīlayeddānadamasatyadayārjavān| dhārayecca sadā mantramaṇiratnamahauṣadhīḥ|| aci

2.145

आर्यावलोकितं पर्णशबरीमपराजिताम्। प्रणमेदार्यतारां च सर्वज्वरनिवृत्तये॥ अचि

āryāvalokitaṃ parṇaśabarīmaparājitām| praṇamedāryatārāṃ ca sarvajvaranivṛttaye|| aci

अथ तृतीयोऽध्यायः

3.1

अचि

aci

3.2

अथातो रक्तपित्तचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अचि

athāto raktapittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aci

3.3

ऊर्ध्वगं बलिनोऽवेगमेकदोषानुगं नवम्। रक्तपित्तं सुखे काले साधयेन्निरुपद्रवम्॥ अचि

ūrdhvagaṃ balino'vegamekadoṣānugaṃ navam| raktapittaṃ sukhe kāle sādhayennirupadravam|| aci

3.4

अधोगं यापयेद्रक्तं यच्च दोषद्वयानुगम्। शान्तं शान्तं पुनः कुप्यन्मार्गान्मार्गान्तरञ्च यत्॥ अचि

adhogaṃ yāpayedraktaṃ yacca doṣadvayānugam| śāntaṃ śāntaṃ punaḥ kupyanmārgānmārgāntarañca yat|| aci

3.5

अतिप्रवृत्तं मन्दाग्नोस्त्रिदोषं द्विपथं त्यजेत्। ज्ञात्वा निदानमयनं मलावनुबलौ बलम्॥ अचि

atipravṛttaṃ mandāgnostridoṣaṃ dvipathaṃ tyajet| jñātvā nidānamayanaṃ malāvanubalau balam|| aci

3.6

देशकालाद्यवस्थां च रक्तपित्ते प्रयोजयेत्। लङ्घनं बृंहणं चादौ शोधनं शमनं तथा॥ अचि

deśakālādyavasthāṃ ca raktapitte prayojayet| laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ cādau śodhanaṃ śamanaṃ tathā|| aci

3.7

सन्तर्पणोत्थं बलिनो बहुदोषस्य साधयेत्। ऊर्ध्वभागं विरेकेण वमनेन त्वधोगतम्। शमनैर्बृंहणैश्चान्यल्लङ्घ्यबृंह्यानवेक्ष्य च॥ अचि

santarpaṇotthaṃ balino bahudoṣasya sādhayet| ūrdhvabhāgaṃ virekeṇa vamanena tvadhogatam| śamanairbṛṃhaṇaiścānyallaṅghyabṛṃhyānavekṣya ca|| aci

3.8

ऊर्ध्वं प्रवृत्ते शमनौ रसौ तिक्तकषायकौ। उपवासश्च निःशुण्ठीषडङ्गोदकपायिनः॥ अचि

ūrdhvaṃ pravṛtte śamanau rasau tiktakaṣāyakau| upavāsaśca niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgodakapāyinaḥ|| aci

3.9

अधोगे रक्तपित्ते तु बृंहणो मधुरो रसः। ऊर्ध्वगे तर्पणं योज्यं पेया पूर्वमधोगते॥ अचि

adhoge raktapitte tu bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ| ūrdhvage tarpaṇaṃ yojyaṃ peyā pūrvamadhogate|| aci

3.10

अश्नतो बलिनोऽशुद्धं न धार्यं तद्धि रोगकृत्। धारयेदन्यथा शीघ्रमग्निवच्छीघ्रकारि तत्॥ अचि

aśnato balino'śuddhaṃ na dhāryaṃ taddhi rogakṛt| dhārayedanyathā śīghramagnivacchīghrakāri tat|| aci

3.11

त्रिवृतात्रिफलाधात्रीत्रायन्त्यारग्वधाभयाः। गवाक्षीक्षुरसक्षीरद्राक्षाक्षौद्रसितोत्कटाः। यथास्वं कल्पविहिता विरेकार्थं प्रयोजयेत्॥ अचि

trivṛtātriphalādhātrītrāyantyāragvadhābhayāḥ| gavākṣīkṣurasakṣīradrākṣākṣaudrasitotkaṭāḥ| yathāsvaṃ kalpavihitā virekārthaṃ prayojayet|| aci

3.12

त्रिवृच्छ्यामाकषायेण कल्केन च सशर्करम्। साधयेद्विधिवल्लेहं लिह्यात् पाणितलं ततः॥ अचि

trivṛcchyāmākaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaram| sādhayedvidhivallehaṃ lihyāt pāṇitalaṃ tataḥ|| aci

3.13

त्रिफला त्रिवृता श्यामा पिप्पली शर्करा मधु। मोदकः सन्निपातोर्ध्वरक्तपित्तज्वरापहः॥ अचि

triphalā trivṛtā śyāmā pippalī śarkarā madhu| modakaḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahaḥ|| aci

3.14

त्रिवृत्समसिता तद्वत् पिप्पलीपादसंयुता। वमनं फलसंयुक्तं तर्पणं ससितामधु॥ अचि

trivṛtsamasitā tadvat pippalīpādasaṃyutā| vamanaṃ phalasaṃyuktaṃ tarpaṇaṃ sasitāmadhu|| aci

3.15

ससितं वा जलं क्षौद्रयुक्तं वा मधुकोदकम्। फलेन्द्रयवगाङ्गेयीमधुकं वा समाक्षिकम्॥ अचि

sasitaṃ vā jalaṃ kṣaudrayuktaṃ vā madhukodakam| phalendrayavagāṅgeyīmadhukaṃ vā samākṣikam|| aci

3.16

क्षीरं वा रसमिक्षोर्वा शुद्धस्यानन्तरो विधिः। यथास्वं मन्थपेयादिः प्रयोज्यो रक्षता बलम्॥ अचि

kṣīraṃ vā rasamikṣorvā śuddhasyānantaro vidhiḥ| yathāsvaṃ manthapeyādiḥ prayojyo rakṣatā balam|| aci

3.17

मन्थो ज्वरोक्तो द्राक्षादिः पित्तघ्नैर्वा फलः कृतः। मधुखर्जूरमृद्वीकापरूषकसिताम्भसा॥ अचि

mantho jvarokto drākṣādiḥ pittaghnairvā phalaḥ kṛtaḥ| madhukharjūramṛdvīkāparūṣakasitāmbhasā|| aci

3.18

मन्थो वा पञ्चसारेण सघृतैर्लाजसक्तुभिः। दाडिमामलकाम्लो वा मन्दाग्न्यम्लाभिलाषिणः॥ अचि

mantho vā pañcasāreṇa saghṛtairlājasaktubhiḥ| dāḍimāmalakāmlo vā mandāgnyamlābhilāṣiṇaḥ|| aci

3.19

कमलोत्पलकिञ्जल्कपृश्निपर्णीप्रियङ्गुकाः। उशीरं शाबरं लोध्रं शृङ्गवेरं कुचन्दनम्॥ अचि

kamalotpalakiñjalkapṛśniparṇīpriyaṅgukāḥ| uśīraṃ śābaraṃ lodhraṃ śṛṅgaveraṃ kucandanam|| aci

3.20

ह्रीबेरं धातकीपुस्पं बिल्वमध्यं दुरालभा। अर्धार्धैर्विहिताः पेया वक्ष्यन्ते पादयौगिकाः॥ अचि

hrīberaṃ dhātakīpuspaṃ bilvamadhyaṃ durālabhā| ardhārdhairvihitāḥ peyā vakṣyante pādayaugikāḥ|| aci

3.21

भूनिम्बसेव्यजलदाश्चन्दनाम्बुप्रियङ्गवः। शालिपर्ण्या युता मुद्गाः पृश्निपर्ण्या मसूरकाः॥ अचि

bhūnimbasevyajaladāścandanāmbupriyaṅgavaḥ| śāliparṇyā yutā mudgāḥ pṛśniparṇyā masūrakāḥ|| aci

3.22

तुवर्यो वातिबलया बलया वा हरेणवः। तत्कषाये हिताः पेया मांसपेयास्तथा रसाः॥ अचि

tuvaryo vātibalayā balayā vā hareṇavaḥ| tatkaṣāye hitāḥ peyā māṃsapeyāstathā rasāḥ|| aci

3.23

अनम्लाः किञ्चिदम्ला वा सघृतक्षौद्रशर्कराः। शूकशिम्बीभवं धान्यं शाकं मांसं च शस्यते॥ अचि

anamlāḥ kiñcidamlā vā saghṛtakṣaudraśarkarāḥ| śūkaśimbībhavaṃ dhānyaṃ śākaṃ māṃsaṃ ca śasyate|| aci

3.24

अन्नस्वरूपविज्ञाने यदुक्तं लघु शीतलम्। पूर्वोक्तमम्बु पानीयं पञ्चमूलेन वा शृतम्॥ अचि

annasvarūpavijñāne yaduktaṃ laghu śītalam| pūrvoktamambu pānīyaṃ pañcamūlena vā śṛtam|| aci

3.25

लघुना शृतशीतं वा मध्वम्भो वा फलाम्बु वा। पद्मकाद्यञ्जनादिं च सारिवादिं च कल्पयेत्॥ अचि

laghunā śṛtaśītaṃ vā madhvambho vā phalāmbu vā| padmakādyañjanādiṃ ca sārivādiṃ ca kalpayet|| aci

3.26

अन्नपाने गणं तद्वद्दशकं दाहनाशनम्। कफानुगे यूषशाकं मारुतानुगते रसः॥ अचि

annapāne gaṇaṃ tadvaddaśakaṃ dāhanāśanam| kaphānuge yūṣaśākaṃ mārutānugate rasaḥ|| aci

3.27

अभीरोरङ्कुरैर्लावाः सहमुद्गाः पटोलजैः। मकुष्ठाधन्वयासोत्थैरस्रपित्ते परं मताः॥ अचि

abhīroraṅkurairlāvāḥ sahamudgāḥ paṭolajaiḥ| makuṣṭhādhanvayāsotthairasrapitte paraṃ matāḥ|| aci

3.28

शशः सवास्तुकः शस्तो विबन्धे तित्तिरिः पुनः। उदुम्बरस्य निर्यूहे साधितो मारुतेऽधिके॥ अचि

śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe tittiriḥ punaḥ| udumbarasya niryūhe sādhito mārute'dhike|| aci

3.29

प्लक्षस्य बर्हिणस्तद्वन्न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः। बिसोत्पलमृणालानां वर्तकक्रकरौ हितौ॥ अचि

plakṣasya barhiṇastadvannyagrodhasya ca kukkuṭaḥ| bisotpalamṛṇālānāṃ vartakakrakarau hitau|| aci

3.30

वर्तिकाम्भोजनालानामश्वत्थस्य कपिञ्जलः। यत्किञ्चिद्रक्तपित्तस्य निदानं तच्च वर्जयेत्॥ अचि

vartikāmbhojanālānāmaśvatthasya kapiñjalaḥ| yatkiñcidraktapittasya nidānaṃ tacca varjayet|| aci

3.31

वासारसेन फलिनीमृल्लोध्राञ्जनमाक्षिकम्। पित्तासृक् शमयेत् पीतं निर्यासो वाटरूषकात्॥ अचि

vāsārasena phalinīmṛllodhrāñjanamākṣikam| pittāsṛk śamayet pītaṃ niryāso vāṭarūṣakāt|| aci

3.32

शर्करामधुसंयुक्तः केवलो वा शृतोऽपि वा। वृषः सद्यो जयत्यस्रं स ह्यस्य परमौषधम्॥ अचि

śarkarāmadhusaṃyuktaḥ kevalo vā śṛto'pi vā| vṛṣaḥ sadyo jayatyasraṃ sa hyasya paramauṣadham|| aci

3.33

वासारसेन भूनिम्बकटुकाशर्कराः पिबेत्। तेनैव वा क्षौद्रयुतं पद्मकेसरपद्मकम्॥ अचि

vāsārasena bhūnimbakaṭukāśarkarāḥ pibet| tenaiva vā kṣaudrayutaṃ padmakesarapadmakam|| aci

3.34

सलोध्रनागकुसुमशाड्वलोत्पलवास्तुकम्। लिह्याद्वा मधुसर्पिर्भ्यां गवाश्वशकृतो रसम्॥ अचि

salodhranāgakusumaśāḍvalotpalavāstukam| lihyādvā madhusarpirbhyāṃ gavāśvaśakṛto rasam|| aci

3.35

पथ्यारजन्यहिंस्रा वा पलाण्डुं तद्वदेव वा। फलिनीलोध्रखदिरशाल्मकोविदारजम्॥ अचि

pathyārajanyahiṃsrā vā palāṇḍuṃ tadvadeva vā| phalinīlodhrakhadiraśālmakovidārajam|| aci

3.36

शिरीषशेलुककुभीसिन्दुवारातिमुक्तजम्। पलाशयूथिकाशिग्रुमधूकासनजन्म च॥ अचि

śirīṣaśelukakubhīsinduvārātimuktajam| palāśayūthikāśigrumadhūkāsanajanma ca|| aci

3.37

मधुना चूर्णितं पुष्पमेकत्र पृथगेव वा। पुष्पैरेभिर्विपक्वं च सक्षौद्रं माहिषं घृतम्॥ अचि

madhunā cūrṇitaṃ puṣpamekatra pṛthageva vā| puṣpairebhirvipakvaṃ ca sakṣaudraṃ māhiṣaṃ ghṛtam|| aci

3.38

लिह्यात् क्षौद्रेण पथ्यां वा किञ्जल्कं कमलस्य वा। लाजाः शृङ्गाटकं मुस्तं खर्जूरं कृष्णमृत्तिकाम्॥ अचि

lihyāt kṣaudreṇa pathyāṃ vā kiñjalkaṃ kamalasya vā| lājāḥ śṛṅgāṭakaṃ mustaṃ kharjūraṃ kṛṣṇamṛttikām|| aci

3.39

क्षीरिवृक्षाङ्कुरान् द्राक्षां तवक्षीरीं सितोपलाम्। गैरिकं मधुकं लोध्रं शङ्खं शम्बूकमञ्जनम्॥ अचि

kṣīrivṛkṣāṅkurān drākṣāṃ tavakṣīrīṃ sitopalām| gairikaṃ madhukaṃ lodhraṃ śaṅkhaṃ śambūkamañjanam|| aci

3.40

तण्डूलीयकमूलं वा बीजं वा वास्तुकोद्भवम्। पटोलमालतीनिम्बचन्दनद्वयपद्मकम्॥ अचि

taṇḍūlīyakamūlaṃ vā bījaṃ vā vāstukodbhavam| paṭolamālatīnimbacandanadvayapadmakam|| aci

3.41

लोध्रो वृषस्तण्डुलीयः कृष्णा मृन्मदयन्तिका। शतावरी गोपकन्याकाकोल्यौ मधुयष्टिका॥ अचि

lodhro vṛṣastaṇḍulīyaḥ kṛṣṇā mṛnmadayantikā| śatāvarī gopakanyākākolyau madhuyaṣṭikā|| aci

3.42

रक्तपित्तहराः क्वाथास्त्रयः समधुशर्कराः। सक्षौद्रं ग्रथिते रक्ते लिह्यात् पारावताच्छकृत्॥ अचि

raktapittaharāḥ kvāthāstrayaḥ samadhuśarkarāḥ| sakṣaudraṃ grathite rakte lihyāt pārāvatācchakṛt|| aci

3.43

अतिनिस्रुतरक्तो वा क्षौद्रेण रुधिरं पिबेत्। जाङ्गलं भक्षयेद्वाजं मासं पित्तयुतं यकृत्॥ अचि

atinisrutarakto vā kṣaudreṇa rudhiraṃ pibet| jāṅgalaṃ bhakṣayedvājaṃ māsaṃ pittayutaṃ yakṛt|| aci

3.44

लोध्रकालीयकोशीरफलिनीशङ्खगैरिकम्। पटोलपत्रं दुस्पर्शा समङ्गा सारिवालता॥ अचि

lodhrakālīyakośīraphalinīśaṅkhagairikam| paṭolapatraṃ dusparśā samaṅgā sārivālatā|| aci

3.45

त्वग्जम्बुवेतसाश्वत्थहयाह्वोदुम्बरार्जुनात्। किराततिक्तक्रमुकमुस्तकट्फलपद्मकम्॥ अचि

tvagjambuvetasāśvatthahayāhvodumbarārjunāt| kirātatiktakramukamustakaṭphalapadmakam|| aci

3.46

प्रपौण्डरीकद्द्रीबेरकमलोत्पलपर्पटम्। चन्दनेन पृथग्युक्तं समस्तं वा सशर्करम्॥ अचि

prapauṇḍarīkaddrīberakamalotpalaparpaṭam| candanena pṛthagyuktaṃ samastaṃ vā saśarkaram|| aci

3.47

फाण्टीकृतं शृतं शीतं चूर्णं वा तण्डुलाम्भसा। पीतमाशु जयत्यस्रं तृड्दाहतमकानपि॥ अचि

phāṇṭīkṛtaṃ śṛtaṃ śītaṃ cūrṇaṃ vā taṇḍulāmbhasā| pītamāśu jayatyasraṃ tṛḍdāhatamakānapi|| aci

3.48

चन्दनोशीरजलदलाजमुद्गकणायवैः। बलाजले पर्युषितैः कषायो रक्तपित्तहा॥ अचि

candanośīrajaladalājamudgakaṇāyavaiḥ| balājale paryuṣitaiḥ kaṣāyo raktapittahā|| aci

3.49

प्रसादश्चन्दनाम्भोजसेव्यमृद्भृष्टलोष्टजः। सुशीतः ससिताक्षौद्रः शोणितातिप्रवृत्तिजित्॥ अचि

prasādaścandanāmbhojasevyamṛdbhṛṣṭaloṣṭajaḥ| suśītaḥ sasitākṣaudraḥ śoṇitātipravṛttijit|| aci

3.50

तद्वदच्छः सितालोध्रमधुकोशीरचन्दनात्। मृच्छ्यामासारिवामुस्ताधातकीयष्टिकान्वितात्॥ अचि

tadvadacchaḥ sitālodhramadhukośīracandanāt| mṛcchyāmāsārivāmustādhātakīyaṣṭikānvitāt|| aci

3.51

वैडूर्यमुक्तामृच्छङ्खगैरिकामलकोदकम्। मधूदकं रसं चेक्षोः पिबेन् जयति शोणितम्॥ अचि

vaiḍūryamuktāmṛcchaṅkhagairikāmalakodakam| madhūdakaṃ rasaṃ cekṣoḥ piben jayati śoṇitam|| aci

3.52

आपोथ्य वा नवे कुम्भे प्लावयेदिक्षुगण्डिकाः। स्थितं तत् गुप्तमाकाशे रात्रिं प्रातः स्रुतं जलम्॥ अचि

āpothya vā nave kumbhe plāvayedikṣugaṇḍikāḥ| sthitaṃ tat guptamākāśe rātriṃ prātaḥ srutaṃ jalam|| aci

3.53

मधुमद्विकचाम्भोजकृतोत्तंसं च तद्गुणम्। त्रपुसीमूलकल्कं वा सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना॥ अचि

madhumadvikacāmbhojakṛtottaṃsaṃ ca tadguṇam| trapusīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā|| aci

3.54

पिबेत् करञ्जबीजं वा तेनक्षौद्रसितायुतम्। लोध्रचन्दनयष्ट्याह्वं तेन यष्ट्याह्वमेव वा॥ अचि

pibet karañjabījaṃ vā tenakṣaudrasitāyutam| lodhracandanayaṣṭyāhvaṃ tena yaṣṭyāhvameva vā|| aci

3.55

नीलोत्पलं सिता यष्टी मधुकं पद्मकेसरम्। छिन्नोद्भवा च शीतोऽयं कषायो रक्तपित्तजित्॥ अचि

nīlotpalaṃ sitā yaṣṭī madhukaṃ padmakesaram| chinnodbhavā ca śīto'yaṃ kaṣāyo raktapittajit|| aci

3.56

ये च पित्तज्वरे प्रोक्ताः कषायास्तांश्च योजयेत्। कषायैर्विविधैरेभिर्दोप्तेऽग्नौ विजिते कफे॥ अचि

ye ca pittajvare proktāḥ kaṣāyāstāṃśca yojayet| kaṣāyairvividhairebhirdopte'gnau vijite kaphe|| aci

3.57

रक्तपित्तं न चेच्छाम्येत्तत्र वातोल्बणे पयः। युञ्ज्याज्छागं शृतं तद्वत् गव्यं पञ्चगुणेऽम्भसि॥ अचि

raktapittaṃ na cecchāmyettatra vātolbaṇe payaḥ| yuñjyājchāgaṃ śṛtaṃ tadvat gavyaṃ pañcaguṇe'mbhasi|| aci

3.58

पञ्चमूलेन लघुना शृतं वा ससितामधु। जीवकर्षभकद्राक्षाबलागोक्षुरनागरैः॥ अचि

pañcamūlena laghunā śṛtaṃ vā sasitāmadhu| jīvakarṣabhakadrākṣābalāgokṣuranāgaraiḥ|| aci

3.59

पृथक् पृथक् शृतं शीतं सघृतं सितयाथवा। क्षीरेण वमनीपुष्पं मधुकं मधुशर्कराम्॥ अचि

pṛthak pṛthak śṛtaṃ śītaṃ saghṛtaṃ sitayāthavā| kṣīreṇa vamanīpuṣpaṃ madhukaṃ madhuśarkarām|| aci

3.61

गोकण्टकाभीरुशृतं पर्णिनीभिस्तथा पयः। हन्त्याशु रक्तं सरुजं विशेषान्मूत्रमार्गगम्॥ अस3.60। विण्मार्गगे विशेषेण हितं मोचरसेन तु। वटप्ररोहैः शुङ्गैर्वा शुण्ठ्युदीच्योत्पलैरपि॥ अचि

gokaṇṭakābhīruśṛtaṃ parṇinībhistathā payaḥ| hantyāśu raktaṃ sarujaṃ viśeṣānmūtramārgagam|| asa3.60| viṇmārgage viśeṣeṇa hitaṃ mocarasena tu| vaṭaprarohaiḥ śuṅgairvā śuṇṭhyudīcyotpalairapi|| aci

3.62

रक्तातिसारदुर्नामचिकित्सां चात्र कल्पयेत्। पीत्वा कषायान् पयसा भुञ्जीत पयसैव तु। कषाययोगैरेभिर्वा विपक्वं पाययेत् घृतम्॥ अचि

raktātisāradurnāmacikitsāṃ cātra kalpayet| pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva tu| kaṣāyayogairebhirvā vipakvaṃ pāyayet ghṛtam|| aci

3.63

समूलमस्तकं क्षुण्णं वृषमष्टगुणेऽम्भसि। पक्त्वाष्टांशावशेषेण घृतं तेन विपाचयेत्॥ अचि

samūlamastakaṃ kṣuṇṇaṃ vṛṣamaṣṭaguṇe'mbhasi| paktvāṣṭāṃśāvaśeṣeṇa ghṛtaṃ tena vipācayet|| aci

3.64

तत्पुष्पगर्भं तच्छीतं सक्षौद्रं पित्तशोणितम्। पित्तगुल्मज्वरश्वासकासहृद्रोगकामलाः॥ अचि

tatpuṣpagarbhaṃ tacchītaṃ sakṣaudraṃ pittaśoṇitam| pittagulmajvaraśvāsakāsahṛdrogakāmalāḥ|| aci

3.65

तिमिरभ्रमवीसर्पस्वरसादांश्च नाशयेत्। पलाशवृन्तस्वरसे तद्गर्भं च घृतं पचेत्॥ अचि

timirabhramavīsarpasvarasādāṃśca nāśayet| palāśavṛntasvarase tadgarbhaṃ ca ghṛtaṃ pacet|| aci

3.66

सक्षौद्रं तच्च रक्तघ्नं तद्वद्वत्सकसाधितम्। लोध्रोत्पलसमङ्गाभिस्तथैव त्रायमाणया॥ अचि

sakṣaudraṃ tacca raktaghnaṃ tadvadvatsakasādhitam| lodhrotpalasamaṅgābhistathaiva trāyamāṇayā|| aci

3.67

लाजगोधूममधुकसिताचूर्णं पयोद्रवम्। घृतेनोत्करिकां कृत्वा खादेत् पित्तास्रवारिणीम्॥ अचि

lājagodhūmamadhukasitācūrṇaṃ payodravam| ghṛtenotkarikāṃ kṛtvā khādet pittāsravāriṇīm|| aci

3.68

रक्ते सपिच्छे सकफे ग्राथिते कण्ठमार्गगे। लिह्यान्माक्षिकसर्पिर्भ्यां क्षारमुत्पलनालजम्॥ अचि

rakte sapicche sakaphe grāthite kaṇṭhamārgage| lihyānmākṣikasarpirbhyāṃ kṣāramutpalanālajam|| aci

3.69

मृणालाम्भोजकिञ्जम्ल्कश्यामासनमधूकजम्। तद्वत् पृथक् पृथक् क्षारं घृतं क्षीरेण साधयेत्॥ अचि

mṛṇālāmbhojakiñjamlkaśyāmāsanamadhūkajam| tadvat pṛthak pṛthak kṣāraṃ ghṛtaṃ kṣīreṇa sādhayet|| aci

3.70

पिष्टैरभीरुकाकोलीमेदावृक्षाम्लदाडिमैः। फलपूरकमूलेन विदार्या मधुकेन च॥ अचि

piṣṭairabhīrukākolīmedāvṛkṣāmladāḍimaiḥ| phalapūrakamūlena vidāryā madhukena ca|| aci

3.71

तद्विबन्धज्वरानाहशूलकासास्रपित्तजित्। पञ्चभिः पञ्चमूलैश्च सिद्धमाद्यैस्तदर्थकृत्॥ अचि

tadvibandhajvarānāhaśūlakāsāsrapittajit| pañcabhiḥ pañcamūlaiśca siddhamādyaistadarthakṛt|| aci

3.72

गुदागमे विशेषेण शोणिते बस्तिरिष्यते। मधुकाञ्जनमाञ्जिष्ठामृणालोत्पलगैरिकैः॥ अचि

gudāgame viśeṣeṇa śoṇite bastiriṣyate| madhukāñjanamāñjiṣṭhāmṛṇālotpalagairikaiḥ|| aci

3.73

सुवर्णलोध्रकालीयसमङ्गाम्बुजचन्दनैः। सौगन्धिकसिताशङ्खैः पिष्टैर्मधुघृतान्वितैः॥ अचि

suvarṇalodhrakālīyasamaṅgāmbujacandanaiḥ| saugandhikasitāśaṅkhaiḥ piṣṭairmadhughṛtānvitaiḥ|| aci

3.74

क्षीरेणास्थापयेदेनं स्नातं च शिशिराम्भसा। क्षीरेणैवाशयेच्छालीस्ततो मधुकसर्पिषा॥ अचि

kṣīreṇāsthāpayedenaṃ snātaṃ ca śiśirāmbhasā| kṣīreṇaivāśayecchālīstato madhukasarpiṣā|| aci

3.75

कालेऽनुवासयेदेवमतिसारेऽपि दुस्तरे। जीर्णेऽसृक्प्रबले कुर्याद्विरेके चातियोगिनि॥ अचि

kāle'nuvāsayedevamatisāre'pi dustare| jīrṇe'sṛkprabale kuryādvireke cātiyogini|| aci

3.76

विदार्यादिगणेनेष्टं शृतं वास्थापने पयः। सक्षौद्रशर्करासर्पिः सर्पिश्चैवानुवासने॥ अचि

vidāryādigaṇeneṣṭaṃ śṛtaṃ vāsthāpane payaḥ| sakṣaudraśarkarāsarpiḥ sarpiścaivānuvāsane|| aci

3.77

मूत्राशयस्थं शमयेद्रक्तमुत्तरबस्तिभिः। ईदृशैरेव तद्वच्च प्रदरेऽपि विधिः स्मृतः॥ अचि

mūtrāśayasthaṃ śamayedraktamuttarabastibhiḥ| īdṛśaireva tadvacca pradare'pi vidhiḥ smṛtaḥ|| aci

3.78

छेदभेदादिभिश्चातिप्रवृत्ते शुद्धशोणिते। विशेषात् प्रदरस्योक्तं योनिरोगेषु चैषधम्॥ अचि

chedabhedādibhiścātipravṛtte śuddhaśoṇite| viśeṣāt pradarasyoktaṃ yonirogeṣu caiṣadham|| aci

3.79

घ्राणगे रुधिरे शुद्धे नावनं चानुषेचयेत्। कषाययोगान् पूर्वेक्तान् क्षीरेक्ष्वादिरसाप्लुतान्॥ अचि

ghrāṇage rudhire śuddhe nāvanaṃ cānuṣecayet| kaṣāyayogān pūrvektān kṣīrekṣvādirasāplutān|| aci

3.80

क्षीरादीन् ससितं तोयं केवलं वा हितं जलम्। रसो दाडिमपुष्पाणामाम्रास्थ्नः शाड्वलस्य च॥ अचि

kṣīrādīn sasitaṃ toyaṃ kevalaṃ vā hitaṃ jalam| raso dāḍimapuṣpāṇāmāmrāsthnaḥ śāḍvalasya ca|| aci

चतुर्थोऽध्यायः

4.1

अचि

aci

4.2

अथातः कासचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति हस्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अचि

athātaḥ kāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aci

4.3

केवलानिलजं कासं स्नेहैरादावुपाचरेत्। वातघ्नसिद्धैः स्निग्धैश्च पेयायूषरसादिभिः॥ अचि

kevalānilajaṃ kāsaṃ snehairādāvupācaret| vātaghnasiddhaiḥ snigdhaiśca peyāyūṣarasādibhiḥ|| aci

4.4

लेहैर्धूमैस्ततहाभ्यङ्गस्वेदसेकावगाहनैः। बस्तिभिर्बद्धविड्वातं सपित्तं त्वौर्ध्वभक्तिकैः॥ अचि

lehairdhūmaistatahābhyaṅgasvedasekāvagāhanaiḥ| bastibhirbaddhaviḍvātaṃ sapittaṃ tvaurdhvabhaktikaiḥ|| aci

4.5

गुडूचीकण्टकारीभ्यां पृथक् त्रिंशत्पलाद्रसे। प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातकासनुद्वह्निदीपनः॥ अचि

guḍūcīkaṇṭakārībhyāṃ pṛthak triṃśatpalādrase| prasthaḥ siddho ghṛtādvātakāsanudvahnidīpanaḥ|| aci

4.6

क्षाररास्नावचाहिङ्गुपाठायष्ट्याह्वधान्यकैः। द्विशाणैः सर्पिषः प्रस्थं पञ्चकोलयुतैः पचेत्॥ अचि

kṣārarāsnāvacāhiṅgupāṭhāyaṣṭyāhvadhānyakaiḥ| dviśāṇaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ pañcakolayutaiḥ pacet|| aci

4.7

दशमूलस्य निर्यूहे पीतं मण्डानुपायिना। सकासश्वासहृत्पार्श्वग्रहणीरोगगुल्मनुत्॥ अचि

daśamūlasya niryūhe pītaṃ maṇḍānupāyinā| sakāsaśvāsahṛtpārśvagrahaṇīrogagulmanut|| aci

4.8

काश्मर्यत्रिफलाव्योषशठीद्राक्षापरूषकम्। द्वे पाठे देवदार्वृद्धिस्वगुप्ताग्निकगोक्षुरम्॥ अचि

kāśmaryatriphalāvyoṣaśaṭhīdrākṣāparūṣakam| dve pāṭhe devadārvṛddhisvaguptāgnikagokṣuram|| aci

4.9

व्याघ्नीतामलकीमेदाकाकनासाशतावरीः। विदारी च घृतप्रस्थः कर्षांशैस्तैर्विपाचितः॥ अचि

vyāghnītāmalakīmedākākanāsāśatāvarīḥ| vidārī ca ghṛtaprasthaḥ karṣāṃśaistairvipācitaḥ|| aci

4.10

क्षीरेण च जयत्याशु ज्वरकासहलीमकान्। गुल्मारुचियकृत्प्लीहशिरोहृत्पार्श्ववेदनाः॥ अचि

kṣīreṇa ca jayatyāśu jvarakāsahalīmakān| gulmāruciyakṛtplīhaśirohṛtpārśvavedanāḥ|| aci

4.11

कामलार्शोनिलाष्ठीलाक्षतशोफक्षयांश्च सः। द्रोणेऽपां साधयेद्रास्नादशमूलशतावरीः। पलोन्मिता द्विकुडवं कुलत्थं बदरं यवम्॥ अचि

kāmalārśonilāṣṭhīlākṣataśophakṣayāṃśca saḥ| droṇe'pāṃ sādhayedrāsnādaśamūlaśatāvarīḥ| palonmitā dvikuḍavaṃ kulatthaṃ badaraṃ yavam|| aci

4.12

तुलार्धं चाजमांसस्य तेन साध्यं घृताढकम्। समक्षीरं पलांशैश्च जीवनीयैः समीक्ष्य तत्॥ अचि

tulārdhaṃ cājamāṃsasya tena sādhyaṃ ghṛtāḍhakam| samakṣīraṃ palāṃśaiśca jīvanīyaiḥ samīkṣya tat|| aci

4.13

प्रयुक्तं वातरोगेषु पाननावनबस्तिभिः। पञ्चकासान् शिरःकम्पं योनिवङ्क्षणवेदनाम्। सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च सप्लीहोर्ध्वानिलान् जयेत्॥ अचि

prayuktaṃ vātarogeṣu pānanāvanabastibhiḥ| pañcakāsān śiraḥkampaṃ yonivaṅkṣaṇavedanām| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca saplīhordhvānilān jayet|| aci

4.14

विदार्यादिगणक्वाथकल्कसिद्धं च कासजित्। अशोकबीजक्षवकजन्तुघ्नाञ्जनपद्मकैः॥ अचि

vidāryādigaṇakvāthakalkasiddhaṃ ca kāsajit| aśokabījakṣavakajantughnāñjanapadmakaiḥ|| aci

4.15

सबिडैश्च घृतं सिद्धं तच्चूर्णं वा घृताप्लुतम्। लिह्यात् पयश्चानुपिबेदाजं कासाभिपीडितः॥ अचि

sabiḍaiśca ghṛtaṃ siddhaṃ taccūrṇaṃ vā ghṛtāplutam| lihyāt payaścānupibedājaṃ kāsābhipīḍitaḥ|| aci

4.16

विडङ्गं नागरं रास्नां पिप्पली हिङ्गु सैन्धवम्। भाङ्गर्क्षीरश्च तच्चूर्णं पिबेद्वा घृतमात्रया। सकफेऽनिलजे कासे श्वासहिध्माहताग्निषु॥ अचि

viḍaṅgaṃ nāgaraṃ rāsnāṃ pippalī hiṅgu saindhavam| bhāṅgarkṣīraśca taccūrṇaṃ pibedvā ghṛtamātrayā| sakaphe'nilaje kāse śvāsahidhmāhatāgniṣu|| aci

4.17

दुरालभां शृङ्गवेरं शठीं रास्नां सितोपलाम्। लिह्यात् कर्कटशृङ्गीं च कासे तैलेन वातजे॥ अचि

durālabhāṃ śṛṅgaveraṃ śaṭhīṃ rāsnāṃ sitopalām| lihyāt karkaṭaśṛṅgīṃ ca kāse tailena vātaje|| aci

4.18

दुस्पर्शां पिप्पलीं मुस्तं भार्ङ्गीं कर्कटकीं शठीम्। पुराणगुडतैलाभ्यां चूर्णितान्यवलेहयेत्॥ अचि

dusparśāṃ pippalīṃ mustaṃ bhārṅgīṃ karkaṭakīṃ śaṭhīm| purāṇaguḍatailābhyāṃ cūrṇitānyavalehayet|| aci

4.19

तद्वत् सकृष्णां शुण्ठीं च सभार्ङ्गीं तद्वदेव च। पिबेत् कृष्णां च कोष्णेन सलिलेन ससैन्धवाम्॥ अचि

tadvat sakṛṣṇāṃ śuṇṭhīṃ ca sabhārṅgīṃ tadvadeva ca| pibet kṛṣṇāṃ ca koṣṇena salilena sasaindhavām|| aci

4.20

मुस्तुना ससितां शुण्ठीं दध्ना वा कणरेणुकाः। पिबेत् बदरमज्ञो वा मदिरादधिमस्तुभिः। अथवा पिप्पलीकल्कं घृतभृष्टं ससैन्धवम्॥ अचि

mustunā sasitāṃ śuṇṭhīṃ dadhnā vā kaṇareṇukāḥ| pibet badaramajño vā madirādadhimastubhiḥ| athavā pippalīkalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam|| aci

4.21

कासी सपीनसो धूमं स्नैहिकं विधिना पिबेत्। हिध्माश्वासोक्तधूमांश्च क्षीरमांसरसाशनः॥ अचि

kāsī sapīnaso dhūmaṃ snaihikaṃ vidhinā pibet| hidhmāśvāsoktadhūmāṃśca kṣīramāṃsarasāśanaḥ|| aci

4.22

ग्राम्यानूपौदकैः शालियवगोधूमषष्टिकान्। रसैर्माषात्मगुप्तानां यूषैर्वा भोजयेद्धितान्॥ अचि

grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagodhūmaṣaṣṭikān| rasairmāṣātmaguptānāṃ yūṣairvā bhojayeddhitān|| aci

4.23

यवानीपिप्पलीबिल्वमध्यनागरचित्रकैः। रास्नाजाजीपृथक्पर्णीपलाशशाठिपौष्करैः॥ अचि

yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ| rāsnājājīpṛthakparṇīpalāśaśāṭhipauṣkaraiḥ|| aci

4.24

सिद्धां स्निग्धाम्ललवणां पेयामनिलजे पिबेत्। कटीहृत्पार्श्वकोष्ठार्तिश्वासहिध्माप्रणाशिनीम्॥ अचि

siddhāṃ snigdhāmlalavaṇāṃ peyāmanilaje pibet| kaṭīhṛtpārśvakoṣṭhārtiśvāsahidhmāpraṇāśinīm|| aci

4.25

दशमूलरसे तद्वत् पञ्चकोलगुडान्विताम्। पिबेत् समतिलां पेयां क्षैरेयीं वा ससैन्धवाम्। मात्स्यकौक्कुटवाराहैर्मांसैर्वा साज्यसैन्धवाम्॥ अचि

daśamūlarase tadvat pañcakolaguḍānvitām| pibet samatilāṃ peyāṃ kṣaireyīṃ vā sasaindhavām| mātsyakaukkuṭavārāhairmāṃsairvā sājyasaindhavām|| aci

4.26

वास्तुको वायसीशाकं कासघ्नः सुनिषण्णकः। कण्टकार्याः फलं पत्रं बालं शुष्कं च मूलकम्॥ अचि

vāstuko vāyasīśākaṃ kāsaghnaḥ suniṣaṇṇakaḥ| kaṇṭakāryāḥ phalaṃ patraṃ bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam|| aci

4.27

स्नेहास्तैलादयो भक्ष्याः क्षीरेक्षुरसगौडिकाः। दधिमस्त्वारनालाम्लफलाम्बुमदिराः पिबेत्॥ अचि

snehāstailādayo bhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagauḍikāḥ| dadhimastvāranālāmlaphalāmbumadirāḥ pibet|| aci

4.28

पित्तकासे तु सकफे वमनं सर्पिषा हितम्। तथा मदनकाश्मर्यमधुकक्वथितैर्जलैः। फलयष्ट्याह्वकल्कैर्वा विदारीक्षुरसाप्लुतैः॥ अचि

pittakāse tu sakaphe vamanaṃ sarpiṣā hitam| tathā madanakāśmaryamadhukakvathitairjalaiḥ| phalayaṣṭyāhvakalkairvā vidārīkṣurasāplutaiḥ|| aci

4.29

पित्तकासे तनुकफे त्रिवृतां मधुरैर्युताम्। युञ्ज्याद्विरेकाय युतां घनश्लेष्मणि तिक्तकैः॥ अचि

pittakāse tanukaphe trivṛtāṃ madhurairyutām| yuñjyādvirekāya yutāṃ ghanaśleṣmaṇi tiktakaiḥ|| aci

4.31

हृतदोषो हिमं स्निग्धं स्वादु संसर्जनं भजेत्। घने कफे तु शिशिरं रूक्षं तिक्तोपसंहितम्॥ अस4.30। पिप्पलीमुस्तयष्ट्याह्वद्राक्षामूर्वामहौषधम्। लाकामृताफलद्राक्षात्वक्क्षीरीपिप्पलीसिताः॥ अचि

hṛtadoṣo himaṃ snigdhaṃ svādu saṃsarjanaṃ bhajet| ghane kaphe tu śiśiraṃ rūkṣaṃ tiktopasaṃhitam|| asa4.30| pippalīmustayaṣṭyāhvadrākṣāmūrvāmahauṣadham| lākāmṛtāphaladrākṣātvakkṣīrīpippalīsitāḥ|| aci

4.32

दुस्पर्शाकर्कटीशुण्ठीशठीद्राक्षासिताबलाः। निदिग्धिकामूलफलं वटबीजं रसाञ्जनम्॥ अचि

dusparśākarkaṭīśuṇṭhīśaṭhīdrākṣāsitābalāḥ| nidigdhikāmūlaphalaṃ vaṭabījaṃ rasāñjanam|| aci

4.33

खर्जूरं पिप्पली वांशी श्वदंष्ट्रा चेति पञ्च ते। घृतक्षौद्रयुता लेहाः श्लोकार्धैः पित्तकासिनाम्। पयोऽनुपानां शृङ्गीं वा लिह्यात्साज्यसितामधु॥ अचि

kharjūraṃ pippalī vāṃśī śvadaṃṣṭrā ceti pañca te| ghṛtakṣaudrayutā lehāḥ ślokārdhaiḥ pittakāsinām| payo'nupānāṃ śṛṅgīṃ vā lihyātsājyasitāmadhu|| aci

4.34

लेहः पैत्ते सिताधात्रीक्षौद्रद्राक्षाहिमोत्पलैः। सकफे साब्दमरिचः सघृतः सानिले हितः॥ अचि

lehaḥ paitte sitādhātrīkṣaudradrākṣāhimotpalaiḥ| sakaphe sābdamaricaḥ saghṛtaḥ sānile hitaḥ|| aci

4.35

मृद्वीकार्धशतं त्रिंशत् पिप्पलीः शर्करापलम्। लेहयेन्मधुना गोर्वा क्षीरपस्य शकृद्रसम्॥ अचि

mṛdvīkārdhaśataṃ triṃśat pippalīḥ śarkarāpalam| lehayenmadhunā gorvā kṣīrapasya śakṛdrasam|| aci

4.36

त्वगेलाव्योषमृद्वीकापिप्पलीमूलपौष्करैः। लाजमुस्तशठीरास्नाधात्रीफलबिभीतकैः। शर्कराक्षौद्रसर्पिर्भिर्लेहो हृद्रोगकासहा॥ अचि

tvagelāvyoṣamṛdvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ| lājamustaśaṭhīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ| śarkarākṣaudrasarpirbhirleho hṛdrogakāsahā|| aci

4.37

पिप्पल्यामलकद्राक्षालाजलाक्षासितोपलाः। सञ्चूर्ण्य पक्त्वा पयसा लिह्यात् क्षौद्राष्टभागिकाः॥ अचि

pippalyāmalakadrākṣālājalākṣāsitopalāḥ| sañcūrṇya paktvā payasā lihyāt kṣaudrāṣṭabhāgikāḥ|| aci

4.38

विदारीक्षुमृणालानां रसान् क्षीरं सितोपलाम्। पिबेत् क्षौद्रेण संयोज्य पित्तकासमपोहति॥ अचि

vidārīkṣumṛṇālānāṃ rasān kṣīraṃ sitopalām| pibet kṣaudreṇa saṃyojya pittakāsamapohati|| aci

4.39

मधुरैर्जाङ्गलरसैर्यवश्यामाककोद्रवाः। मुद्गादियूषैः शाकैश्च तिक्तकैर्मात्रया हिताः॥ अचि

madhurairjāṅgalarasairyavaśyāmākakodravāḥ| mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ|| aci

4.40

घनश्लेष्मणि लेहाश्च तिक्तका मधुसंयुताः। शालयः स्युस्तनुकफे षष्टिकाश्च रसादिभिः। शर्कराम्भोऽनुपानार्थं द्राक्षेक्षुस्वरसः पयः॥ अचि

ghanaśleṣmaṇi lehāśca tiktakā madhusaṃyutāḥ| śālayaḥ syustanukaphe ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ| śarkarāmbho'nupānārthaṃ drākṣekṣusvarasaḥ payaḥ|| aci

4.41

काकोलीबृहतीमेदाद्वयैः सवृषनागरैः। पित्तकासे रसक्षीरपेयायूषान् प्रकल्पयेत्॥ अचि

kākolībṛhatīmedādvayaiḥ savṛṣanāgaraiḥ| pittakāse rasakṣīrapeyāyūṣān prakalpayet|| aci

4.42

द्राक्षां कणां पञ्चमूलं तृणाख्यं च पचेज्जले। तेन क्षीरं शृतं शीतं पिबेत् समधुशर्करम्॥ अचि

drākṣāṃ kaṇāṃ pañcamūlaṃ tṛṇākhyaṃ ca pacejjale| tena kṣīraṃ śṛtaṃ śītaṃ pibet samadhuśarkaram|| aci

4.43

साधितां तेन पेयां वा सुशीतां मधुनान्विताम्। शठीद्द्रीबेरबृहतीशर्कराविश्वभेषजम्। पिष्ट्वा रसं पिबेत् पूतं वस्त्रेण घृतमूर्छितम्॥ अचि

sādhitāṃ tena peyāṃ vā suśītāṃ madhunānvitām| śaṭhīddrīberabṛhatīśarkarāviśvabheṣajam| piṣṭvā rasaṃ pibet pūtaṃ vastreṇa ghṛtamūrchitam|| aci

4.44

महिष्यजावीगोक्षीरधात्रीफलरसैः समैः। सर्पिः सिद्धं पिबेत् तद्वन्मधुरेण गणेन वा॥ अचि

mahiṣyajāvīgokṣīradhātrīphalarasaiḥ samaiḥ| sarpiḥ siddhaṃ pibet tadvanmadhureṇa gaṇena vā|| aci

4.45

क्वाथीकृतेनेक्षुरसे क्षीरयुक्तेन साधितम्। सशर्करं पिबेत् प्रातर्लिह्याद्वा माक्षिकान्वितम्॥ अचि

kvāthīkṛtenekṣurase kṣīrayuktena sādhitam| saśarkaraṃ pibet prātarlihyādvā mākṣikānvitam|| aci

4.46

क्षीरिवृक्षाड्कुरक्वाथे पक्वं क्षीरसमं घृतम्। पाययेत् पित्तकासार्तं मधुना वावलेहयेत्॥ अचि

kṣīrivṛkṣāḍkurakvāthe pakvaṃ kṣīrasamaṃ ghṛtam| pāyayet pittakāsārtaṃ madhunā vāvalehayet|| aci

4.47

मेदां विदारीं काकोलीं स्वयंगुप्ताफलं बलाम्। शर्करां जीवकं मुद्गमाषपर्ण्यौ दुरालभाम्॥ अचि

medāṃ vidārīṃ kākolīṃ svayaṃguptāphalaṃ balām| śarkarāṃ jīvakaṃ mudgamāṣaparṇyau durālabhām|| aci

4.48

कल्कीकृत्य पचेत् सर्पिः क्षीरेणाष्टगुणेन तत्। पानभोजनलेहेषु प्रयुक्तं पित्तकासजित्॥ अचि

kalkīkṛtya pacet sarpiḥ kṣīreṇāṣṭaguṇena tat| pānabhojanaleheṣu prayuktaṃ pittakāsajit|| aci

4.49

लिह्याद्वा चूर्णमेतेषां कषायमथवा पिबेत्। कफकासी पिबेदादौ सुरकाष्ठात् प्रदीपितात्॥ अचि

lihyādvā cūrṇameteṣāṃ kaṣāyamathavā pibet| kaphakāsī pibedādau surakāṣṭhāt pradīpitāt|| aci

4.50

स्नेहं परिस्रुतं व्योषयवक्षारावचूर्णितम्। स्निग्धं विरेचयेदूर्ध्वमधो मूर्ध्नि च युक्तितः॥ अचि

snehaṃ parisrutaṃ vyoṣayavakṣārāvacūrṇitam| snigdhaṃ virecayedūrdhvamadho mūrdhni ca yuktitaḥ|| aci

4.51

तीक्ष्णैर्विरेकैर्बलिनं संसर्गीं चास्य योजयेत्। यवमुद्गकुलत्थान्नैरुष्णरूक्षैः कटूत्कटैः॥ अचि

tīkṣṇairvirekairbalinaṃ saṃsargīṃ cāsya yojayet| yavamudgakulatthānnairuṣṇarūkṣaiḥ kaṭūtkaṭaiḥ|| aci

4.52

कासमर्दकवार्ताकव्याघ्नीक्षारकणान्वितैः। धान्वबैलरसैःस्नेहौस्तिलसर्षपनिम्बजैः॥ अचि

kāsamardakavārtākavyāghnīkṣārakaṇānvitaiḥ| dhānvabailarasaiḥsnehaustilasarṣapanimbajaiḥ|| aci

4.53

दशमूलाम्बु घर्माम्बु मद्य मध्वम्बु वा पिबेत्। मूलैः पौष्करशम्याकपटोलैरन्वितं निशाम्॥ अचि

daśamūlāmbu gharmāmbu madya madhvambu vā pibet| mūlaiḥ pauṣkaraśamyākapaṭolairanvitaṃ niśām|| aci

4.54

पिबेद्वारि सहक्षौद्रं कालेष्वन्नस्य वा त्रिषु। पिप्पलीपिप्पलीमूलं शृङ्गवेरं बिभीतकम्॥ अचि

pibedvāri sahakṣaudraṃ kāleṣvannasya vā triṣu| pippalīpippalīmūlaṃ śṛṅgaveraṃ bibhītakam|| aci

4.55

देवदार्वभया मुस्तं पिप्पलीविश्वभेषजम्। गुडूची पिप्पलीभाङ्र्गीशृङ्गीकर्कटकस्य च॥ अचि

devadārvabhayā mustaṃ pippalīviśvabheṣajam| guḍūcī pippalībhāṅrgīśṛṅgīkarkaṭakasya ca|| aci

4.56

व्योषदारुचिडङ्गानि त्रिफलाशर्कराबलाः। निदिग्धिकाया मूलत्वङ्मरिचैः सह योजिता॥ अचि

vyoṣadāruciḍaṅgāni triphalāśarkarābalāḥ| nidigdhikāyā mūlatvaṅmaricaiḥ saha yojitā|| aci

4.57

शिखिकुक्कुटपिञ्छानां मषी क्षारो यवोद्भवः। विशाला पिप्पलीमूलं त्रिवृता च मधुद्रवाः॥ अचि

śikhikukkuṭapiñchānāṃ maṣī kṣāro yavodbhavaḥ| viśālā pippalīmūlaṃ trivṛtā ca madhudravāḥ|| aci

4.58

कफकासहरा लेहाः सप्त श्लोकार्धयोजिताः। मधुना मरिचं लिह्यान्मधुनैव च जोङ्गकम्॥ अचि

kaphakāsaharā lehāḥ sapta ślokārdhayojitāḥ| madhunā maricaṃ lihyānmadhunaiva ca joṅgakam|| aci

4.59

पृथग्रसांश्च मधुना व्याघ्रीवार्ताकभृङ्गजान्। कासघ्नस्याश्वशकृतः सुरसस्यासितस्य च॥ अचि

pṛthagrasāṃśca madhunā vyāghrīvārtākabhṛṅgajān| kāsaghnasyāśvaśakṛtaḥ surasasyāsitasya ca|| aci

4.60

देवदारुशठीरास्नाकर्कटाख्यादुरालभाः। पिप्पली नागरं मुस्तं पथ्याधात्रीसितोपलाः॥ अचि

devadāruśaṭhīrāsnākarkaṭākhyādurālabhāḥ| pippalī nāgaraṃ mustaṃ pathyādhātrīsitopalāḥ|| aci

4.61

मधुतैलयुतावेतौ लेहौ वातानुगे कफे। विडङ्गं सैन्धवं हिङ्गु कुष्ठं व्योषं मनःशिलाम्॥ अचि

madhutailayutāvetau lehau vātānuge kaphe| viḍaṅgaṃ saindhavaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ vyoṣaṃ manaḥśilām|| aci

4.62

कासे श्वासे च हिध्मायां लिह्यात् क्षौद्रघृताप्लुतम्। गुडक्षारोषणकणादाडिमं श्वासकासजित्। क्रमात्पलद्वयार्धाक्षकर्षार्धाक्षपलोन्मितम्॥ अचि

kāse śvāse ca hidhmāyāṃ lihyāt kṣaudraghṛtāplutam| guḍakṣāroṣaṇakaṇādāḍimaṃ śvāsakāsajit| kramātpaladvayārdhākṣakarṣārdhākṣapalonmitam|| aci

4.63

द्वे पले दाडिमादष्ट्Aउ गुडाद्व्योषात् पलत्रयम्। रोचनं दीपनं स्वर्यं पीनसश्वासकासजित्॥ अचि

dve pale dāḍimādaṣṭAu guḍādvyoṣāt palatrayam| rocanaṃ dīpanaṃ svaryaṃ pīnasaśvāsakāsajit|| aci

4.64

पाठाशुण्ठीशठीमूर्वागवाक्षीपिप्पलीघनम्। पिष्ट्वा घर्माम्बुना हिङ्गुसैन्धवाभ्यां युतं पिबेत्। तद्वन्मुस्ताशठीशुण्ठीनागरातिविषभयाः॥ अचि

pāṭhāśuṇṭhīśaṭhīmūrvāgavākṣīpippalīghanam| piṣṭvā gharmāmbunā hiṅgusaindhavābhyāṃ yutaṃ pibet| tadvanmustāśaṭhīśuṇṭhīnāgarātiviṣabhayāḥ|| aci

4.65

पिबेज्ज्वरोक्तं पथ्यादि सशृङ्गीकं च पाचनम्। अथवा दीप्यकत्रिवृद्विशालाघनपौष्करम्॥ अचि

pibejjvaroktaṃ pathyādi saśṛṅgīkaṃ ca pācanam| athavā dīpyakatrivṛdviśālāghanapauṣkaram|| aci

4.66

सकणं क्वथितं मूत्रे कफकासी जलेऽपि वा। तैलभृष्टं च वैदेहीकल्काक्षं ससितोपलम्॥ अचि

sakaṇaṃ kvathitaṃ mūtre kaphakāsī jale'pi vā| tailabhṛṣṭaṃ ca vaidehīkalkākṣaṃ sasitopalam|| aci

4.67

पाययेत् कफकासघ्नं कुलत्थसलिलाप्लुतम्। सौवर्चलाभयाधात्रीपिप्पलीक्षारनागरम्॥ अचि

pāyayet kaphakāsaghnaṃ kulatthasalilāplutam| sauvarcalābhayādhātrīpippalīkṣāranāgaram|| aci

4.68

चूर्णितं सर्पिषा वातकफकासहरं पिबेत्। दशमूलाढके प्रस्थं घृतस्याक्षसमैः पचेत्॥ अचि

cūrṇitaṃ sarpiṣā vātakaphakāsaharaṃ pibet| daśamūlāḍhake prasthaṃ ghṛtasyākṣasamaiḥ pacet|| aci

4.69

पुष्कराह्वशठीविल्वसुरसव्योषहिङ्गुभिः। पेयानुपानं तत् सर्ववातश्लेष्मामयापहम्॥ अचि

puṣkarāhvaśaṭhīvilvasurasavyoṣahiṅgubhiḥ| peyānupānaṃ tat sarvavātaśleṣmāmayāpaham|| aci

4.70

निर्गुण्डीपत्रनिर्याससाधितं कासजिद्घृतम्। घृतं रसे विडङ्गानां व्योषगर्भं च साधितम्॥ अचि

nirguṇḍīpatraniryāsasādhitaṃ kāsajidghṛtam| ghṛtaṃ rase viḍaṅgānāṃ vyoṣagarbhaṃ ca sādhitam|| aci

4.71

पुनर्नव्सिताटिकासुरसकासमर्दामृता। पटोलबृहतीफणिज्जकरसैः पयःसंयुतैः। घृतं त्रिकटुना च सिद्धमुपयुज्य सञ्जायते। न कासविषमज्वरक्षयगुदाङ्कुरेभ्यो भयम्॥ अचि

punarnavsitāṭikāsurasakāsamardāmṛtā| paṭolabṛhatīphaṇijjakarasaiḥ payaḥsaṃyutaiḥ| ghṛtaṃ trikaṭunā ca siddhamupayujya sañjāyate| na kāsaviṣamajvarakṣayagudāṅkurebhyo bhayam|| aci

4.72

समूलफलपत्रायाः कण्टकार्या रसाढके। घृतप्रस्थं बलाव्योषविडङ्गशठिदाडिमैः॥ अचि

samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake| ghṛtaprasthaṃ balāvyoṣaviḍaṅgaśaṭhidāḍimaiḥ|| aci

4.73

सौवर्चलयवक्षारमूलामलकपौष्करैः। वृश्चीवबृहतीपथ्यायवानीचित्रकर्धिभिः॥ अचि

sauvarcalayavakṣāramūlāmalakapauṣkaraiḥ| vṛścīvabṛhatīpathyāyavānīcitrakardhibhiḥ|| aci

4.74

मृद्वीकाचव्यवर्षाभूदुरालम्भाम्लवेतसैः। शृङ्गीतामलकीभार्ङ्गीरास्नागोक्षुरकैः पचेत्॥ अचि

mṛdvīkācavyavarṣābhūdurālambhāmlavetasaiḥ| śṛṅgītāmalakībhārṅgīrāsnāgokṣurakaiḥ pacet|| aci

4.75

कल्कैस्तत् सर्वकासेषु श्वासहिध्मासु चेष्यते॥ अचि

kalkaistat sarvakāseṣu śvāsahidhmāsu ceṣyate|| aci

4.76

कण्टकार्यास्तुलां क्षुण्णां पक्त्वा द्रोणेऽम्भसः पचेत्। तेनाढकेन क्वाथस्य घृतप्रस्यं पिचून्मितैः॥ अचि

kaṇṭakāryāstulāṃ kṣuṇṇāṃ paktvā droṇe'mbhasaḥ pacet| tenāḍhakena kvāthasya ghṛtaprasyaṃ picūnmitaiḥ|| aci

4.77

रास्नादुस्पर्शषङ्ग्रन्थापिप्पलीद्वयचित्रकैः। सौवर्चलयवक्षारकृष्णामूलैश्च तज्जयेत्॥ अचि

rāsnādusparśaṣaṅgranthāpippalīdvayacitrakaiḥ| sauvarcalayavakṣārakṛṣṇāmūlaiśca tajjayet|| aci

4.78

कासश्वासकफष्ठीवहिध्मारोचकपीनसान्। पचेद्व्याघ्नीतुलां क्षुण्णां वहेऽपामाढकस्थिते॥ अचि

kāsaśvāsakaphaṣṭhīvahidhmārocakapīnasān| pacedvyāghnītulāṃ kṣuṇṇāṃ vahe'pāmāḍhakasthite|| aci

4.79

क्षिपेत् पूते तु सञ्चूर्ण्य व्योषरास्नामृताग्निकान्। शृङ्गीर्भार्ङ्गीघनग्रन्थिधन्वयासान् पलार्धकान्॥ अचि

kṣipet pūte tu sañcūrṇya vyoṣarāsnāmṛtāgnikān| śṛṅgīrbhārṅgīghanagranthidhanvayāsān palārdhakān|| aci

4.80

सर्पिषः षोडशपलं चत्वारिंशत्पलानि च। मत्स्यण्डिकायाः शुद्धायाः पुनश्च तदधिश्रयेत्॥ अचि

sarpiṣaḥ ṣoḍaśapalaṃ catvāriṃśatpalāni ca| matsyaṇḍikāyāḥ śuddhāyāḥ punaśca tadadhiśrayet|| aci

4.81

दर्वीलेपिनि शीते च पृथक् द्विकुडवं क्षिपेत्। पिप्पलीनां तवक्षीर्या माक्षिकस्यानवस्य च॥ अचि

darvīlepini śīte ca pṛthak dvikuḍavaṃ kṣipet| pippalīnāṃ tavakṣīryā mākṣikasyānavasya ca|| aci

4.82

लेहोऽयं गुल्महृद्रोगदुर्नामश्वासकासजित्। त्रिफलापिप्पलीपाठासारिवाबृहतीद्वयम्। मरिचं पद्मकं मुस्तमुशीरं चाक्षसम्मितम्॥ अचि

leho'yaṃ gulmahṛdrogadurnāmaśvāsakāsajit| triphalāpippalīpāṭhāsārivābṛhatīdvayam| maricaṃ padmakaṃ mustamuśīraṃ cākṣasammitam|| aci

4.83

पक्त्वा जलाढके पादशेषे क्षीरपलाष्टकम्। दत्वा गुडस्य च पलं पचेदादर्विलेपनात्॥ अचि

paktvā jalāḍhake pādaśeṣe kṣīrapalāṣṭakam| datvā guḍasya ca palaṃ pacedādarvilepanāt|| aci

4.84

लेहः कफोल्बणं कासं सर्वमेव नियच्छति। साधितं क्षीरमेभिर्वा तिलक्षौद्रयुतं पिबेत्॥ अचि

lehaḥ kapholbaṇaṃ kāsaṃ sarvameva niyacchati| sādhitaṃ kṣīramebhirvā tilakṣaudrayutaṃ pibet|| aci

4.85

शमनं च पिबेद्धूमं शोधनं बहले कफे॥ अचि

śamanaṃ ca pibeddhūmaṃ śodhanaṃ bahale kaphe|| aci

4.86

मनःशिलालमधुकमांसीमुस्तेऽङ्गुदीत्वचः। धूमं कासघ्नविधिना पीत्वा क्षीरं पिबेदनु॥ अचि

manaḥśilālamadhukamāṃsīmuste'ṅgudītvacaḥ| dhūmaṃ kāsaghnavidhinā pītvā kṣīraṃ pibedanu|| aci

4.87

निष्ठ्यूतान्ते गुडयुतं कोष्णं धूमो निहन्ति सः। वातश्लेष्मोत्तरान् कासानचिरेण चिरन्तनान्॥ अचि

niṣṭhyūtānte guḍayutaṃ koṣṇaṃ dhūmo nihanti saḥ| vātaśleṣmottarān kāsānacireṇa cirantanān|| aci

4.88

प्रपौण्डरीकं मधुकं शार्ङ्गेष्टालं मनःशिलाम्। मरिचं पिप्पलीं द्राक्षामेलां सुरसमञ्जरीम्॥ अचि

prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ śārṅgeṣṭālaṃ manaḥśilām| maricaṃ pippalīṃ drākṣāmelāṃ surasamañjarīm|| aci

4.89

कृत्वा वर्तिं पिबेद्धूमं क्षौमचैलानुवर्तिनी। घृताक्तामनु च क्षीरं पिबेत् तद्वत् गुडाम्बु वा॥ अचि

kṛtvā vartiṃ pibeddhūmaṃ kṣaumacailānuvartinī| ghṛtāktāmanu ca kṣīraṃ pibet tadvat guḍāmbu vā|| aci

4.90

नेपालीतालमरिचलाक्षाञ्जनकुटन्नटैः। उशीररोहिषफलद्रामिलीवंशलेखनैः॥ अचि

nepālītālamaricalākṣāñjanakuṭannaṭaiḥ| uśīrarohiṣaphaladrāmilīvaṃśalekhanaiḥ|| aci

4.91

पूर्वकल्पेन धूमोऽयं सानुपानो विधीयते। कार्पासास्थ्यश्वगन्धा च धूमः कासविनाशनः। कोशातकीफलान्मध्यैः पिबेद्वा समनःशिलैः॥ अचि

pūrvakalpena dhūmo'yaṃ sānupāno vidhīyate| kārpāsāsthyaśvagandhā ca dhūmaḥ kāsavināśanaḥ| kośātakīphalānmadhyaiḥ pibedvā samanaḥśilaiḥ|| aci

4.92

तमकः कफकासे तु स्याच्चेत् पित्तानुबन्धजः। पित्तकासक्रियां तत्र यथावस्थं प्रयोजयत्॥ अचि

tamakaḥ kaphakāse tu syāccet pittānubandhajaḥ| pittakāsakriyāṃ tatra yathāvasthaṃ prayojayat|| aci

4.93

कफानुबन्धे पवने कुर्यात् कफहरां क्रियाम्। पित्तानुबम्धयोर्वातकफयोः पित्तनाशिनीम्॥ अचि

kaphānubandhe pavane kuryāt kaphaharāṃ kriyām| pittānubamdhayorvātakaphayoḥ pittanāśinīm|| aci

अथ पञ्चमोऽध्यायः

5.1

अचि

aci

5.2

अथातः क्षतक्षयकासचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अचि

athātaḥ kṣatakṣayakāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aci

5.3

उरस्यन्तःक्षते सद्यो लाक्षां क्षौद्रयुतां पिबेत्। क्षीरणे शालीन् जीर्णेऽद्यात् क्षीरेणैव सशर्करान्॥ अचि

urasyantaḥkṣate sadyo lākṣāṃ kṣaudrayutāṃ pibet| kṣīraṇe śālīn jīrṇe'dyāt kṣīreṇaiva saśarkarān|| aci

5.4

पार्श्वबस्तिसरुक्चाल्पपित्ताग्निस्तां सुरायुताम्। भिन्नविट् तु समुस्तातिविषापाठां सवत्सकाम्॥ अचि

pārśvabastisarukcālpapittāgnistāṃ surāyutām| bhinnaviṭ tu samustātiviṣāpāṭhāṃ savatsakām|| aci

5.5

लाक्षां सर्पिर्मधूच्छिष्टं जीवनीयगणं सिताम्। त्वक्क्षीरीं समितं क्षीरे पक्त्वा दीप्तानलः पिबेत्॥ अचि

lākṣāṃ sarpirmadhūcchiṣṭaṃ jīvanīyagaṇaṃ sitām| tvakkṣīrīṃ samitaṃ kṣīre paktvā dīptānalaḥ pibet|| aci

5.6

इक्ष्वालिकाबिसग्रन्थिपद्मकेसरचन्द्रनैः। शृतं पयो मधुयुतं सन्धानार्थं पिबेत् क्षती॥ अचि

ikṣvālikābisagranthipadmakesaracandranaiḥ| śṛtaṃ payo madhuyutaṃ sandhānārthaṃ pibet kṣatī|| aci

5.7

यवानां चूर्णमामानां क्षीरसिद्धं घृतान्वितम्। ज्वरदाहे सिताक्षौद्रसक्तून् वा पयसा पिबेत्॥ अचि

yavānāṃ cūrṇamāmānāṃ kṣīrasiddhaṃ ghṛtānvitam| jvaradāhe sitākṣaudrasaktūn vā payasā pibet|| aci

5.8

कासवांस्तु पिबेत्सर्पिर्मधुरौषधसाधितम्। गुडोदकं वा क्वथितं सक्षौद्रमरिचं हिमम्॥ अचि

kāsavāṃstu pibetsarpirmadhurauṣadhasādhitam| guḍodakaṃ vā kvathitaṃ sakṣaudramaricaṃ himam|| aci

5.9

चूर्णमामलकानां वा क्षीरे पक्वं घृतान्वितम्। रसायनविधानेन पिप्पलीर्वा प्रयोजयेत्॥ अचि

cūrṇamāmalakānāṃ vā kṣīre pakvaṃ ghṛtānvitam| rasāyanavidhānena pippalīrvā prayojayet|| aci

5.10

कासी पर्वास्थिशूली च लिह्यात्सघृतमाक्षिकाः। मधूकमधुकद्राक्षात्वक्क्षीरीपिप्पलीबलाः॥ अचि

kāsī parvāsthiśūlī ca lihyātsaghṛtamākṣikāḥ| madhūkamadhukadrākṣātvakkṣīrīpippalībalāḥ|| aci

5.11

त्रिजातमर्धकर्षांशं पिप्पल्यर्धपलं सिता। द्राक्षा मधूकं खर्जूरं पलांशं श्लक्ष्णचूर्णितम्॥ अचि

trijātamardhakarṣāṃśaṃ pippalyardhapalaṃ sitā| drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ palāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitam|| aci

5.12

मधुना गुटिका घ्नन्ति ता वृष्याः पित्तशोणितम्। कासश्वासारुचिच्छार्दिमूर्छाहिध्मामदभ्रमान्॥ अचि

madhunā guṭikā ghnanti tā vṛṣyāḥ pittaśoṇitam| kāsaśvāsārucicchārdimūrchāhidhmāmadabhramān|| aci

5.13

क्षतक्षयस्वरभ्रंशप्लीहशोषाढ्यमारुतान्। रक्तनिष्ठीवहृत्पार्श्वरुक्पिपासाज्वरानपि॥ अचि

kṣatakṣayasvarabhraṃśaplīhaśoṣāḍhyamārutān| raktaniṣṭhīvahṛtpārśvarukpipāsājvarānapi|| aci

5.14

रक्तेऽतिवृद्धे च्छागं वा जाङ्गलं वा पिबेदसृक्। वर्षाभूशर्करारक्तशालितण्डुलजं रजः॥ अचि

rakte'tivṛddhe cchāgaṃ vā jāṅgalaṃ vā pibedasṛk| varṣābhūśarkarāraktaśālitaṇḍulajaṃ rajaḥ|| aci

5.15

रक्तष्ठीवी पिबेत् सिद्धं द्राक्षारसपयोघृतैः। मधूकमधुकक्षीरसिद्धं वा तण्डुलीयकम्॥ अचि

raktaṣṭhīvī pibet siddhaṃ drākṣārasapayoghṛtaiḥ| madhūkamadhukakṣīrasiddhaṃ vā taṇḍulīyakam|| aci

5.16

यथास्वं मार्गविसृते रक्ते कुर्याच्च भेषजम्। पिप्पलीमधुकं पिष्टं कार्षिकं ससितोपलम्॥ अचि

yathāsvaṃ mārgavisṛte rakte kuryācca bheṣajam| pippalīmadhukaṃ piṣṭaṃ kārṣikaṃ sasitopalam|| aci

5.17

प्रास्थिकं गव्यमाजं च क्षीरमिक्षुरसं तथा। यवगोधूममृद्वीकाचूर्णमामलकाद्रसः॥ अचि

prāsthikaṃ gavyamājaṃ ca kṣīramikṣurasaṃ tathā| yavagodhūmamṛdvīkācūrṇamāmalakādrasaḥ|| aci

5.18

तैलं च प्रसृतांशानि तत् सर्वं मृदुनाग्निना। पचेल्लेहो घृतक्षौद्रयुतः स क्षतकासनुत्॥ अचि

tailaṃ ca prasṛtāṃśāni tat sarvaṃ mṛdunāgninā| pacelleho ghṛtakṣaudrayutaḥ sa kṣatakāsanut|| aci

5.19

श्वासहृद्रोगकासघ्नो हितो वृद्धाल्परेतसाम्। मूढवातस्त्वजामेदः सुराभृष्टं ससैन्धवम्॥ अचि

śvāsahṛdrogakāsaghno hito vṛddhālparetasām| mūḍhavātastvajāmedaḥ surābhṛṣṭaṃ sasaindhavam|| aci

5.20

क्षामः क्षीणः क्षतोरस्को मन्दनिद्रोऽग्निदीप्तिमान्। शतक्षीरसरेणाद्यात् सघृतक्षौद्रशर्करम्॥ अचि

kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatorasko mandanidro'gnidīptimān| śatakṣīrasareṇādyāt saghṛtakṣaudraśarkaram|| aci

5.21

शर्करायवगोधूमं जीवकर्षभकौ मधु। घृतक्षीरानुपानं वा लिह्यात् क्षीणः क्षती कृशः॥ अचि

śarkarāyavagodhūmaṃ jīvakarṣabhakau madhu| ghṛtakṣīrānupānaṃ vā lihyāt kṣīṇaḥ kṣatī kṛśaḥ|| aci

5.22

क्रव्यात्पिशितनिर्यूहं घृतभृष्टं पिबेच्च सः। पिप्पलीक्षौद्रसंयुक्तं मांसशोणितवर्धनम्॥ अचि

kravyātpiśitaniryūhaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ pibecca saḥ| pippalīkṣaudrasaṃyuktaṃ māṃsaśoṇitavardhanam|| aci

5.23

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षसालप्रियङ्गुभिः। तालमस्तकजम्वूत्वक्प्रियालैश्च सपद्मकैः॥ अचि

nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣasālapriyaṅgubhiḥ| tālamastakajamvūtvakpriyālaiśca sapadmakaiḥ|| aci

5.24

साश्वकर्णैः शृतात् क्षीरादद्याज्जातेन सर्पिषा। शाल्योदनं क्षतोरस्कः क्षीणशुक्रबलेन्द्रियः॥ अचि

sāśvakarṇaiḥ śṛtāt kṣīrādadyājjātena sarpiṣā| śālyodanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇaśukrabalendriyaḥ|| aci

5.25

वातपित्तार्दितेऽभ्यङ्गो गात्रभेदे घृतैर्मतः। तैलैश्चानिलरोगघ्नैः पीडिते मातरिश्वना॥ अचि

vātapittārdite'bhyaṅgo gātrabhede ghṛtairmataḥ| tailaiścānilarogaghnaiḥ pīḍite mātariśvanā|| aci

5.26

हृत्पार्श्वार्तिषु पानं स्यात् जीवनीयस्य सर्पिषः। कुर्याद्वा वातरोगघ्नं पित्तरक्तविरोधि यत्॥ अचि

hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ syāt jīvanīyasya sarpiṣaḥ| kuryādvā vātarogaghnaṃ pittaraktavirodhi yat|| aci

5.27

यष्ट्याह्वनागबलयोः क्वाथे क्षीरसमं घृतम्। पयस्यापिप्पलीवांशीकल्कसिद्धं क्षते हितम्॥ अचि

yaṣṭyāhvanāgabalayoḥ kvāthe kṣīrasamaṃ ghṛtam| payasyāpippalīvāṃśīkalkasiddhaṃ kṣate hitam|| aci

5.28

घृतं वाष्टगुणे क्षीरे कोललाक्षरसान्वितम्। कल्कैः कट्वङ्गदार्वीत्वग्वत्सकत्वक्दलैर्घृतम्॥ अचि

ghṛtaṃ vāṣṭaguṇe kṣīre kolalākṣarasānvitam| kalkaiḥ kaṭvaṅgadārvītvagvatsakatvakdalairghṛtam|| aci

5.29

जीवनीयो गणः शुण्ठी वरी वीरापुनर्नवौ। बलाभार्ङ्गीस्वगुप्तर्धिशठीतामलकीकणाः॥ अचि

jīvanīyo gaṇaḥ śuṇṭhī varī vīrāpunarnavau| balābhārṅgīsvaguptardhiśaṭhītāmalakīkaṇāḥ|| aci

5.30

शृङ्गाटकं पयस्या च पञ्चमूलं च यल्लधु। द्राक्षाक्षोडादि च फलं मधुरस्निग्धबृंहणम्॥ अचि

śṛṅgāṭakaṃ payasyā ca pañcamūlaṃ ca yalladhu| drākṣākṣoḍādi ca phalaṃ madhurasnigdhabṛṃhaṇam|| aci

5.31

तैः पचेत् सर्पिषः प्रस्थं कार्षांशैः श्लक्ष्णकल्कितैः। क्षीरधात्रीविदारीक्षुच्छागमांसरसान्वितम्॥ अचि

taiḥ pacet sarpiṣaḥ prasthaṃ kārṣāṃśaiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ| kṣīradhātrīvidārīkṣucchāgamāṃsarasānvitam|| aci

5.32

प्रस्थार्धं मधुनः शीते शर्करार्धतुलारजः। पलार्धिकं च मरिचत्वगेलापत्रकेसरम्॥ अचि

prasthārdhaṃ madhunaḥ śīte śarkarārdhatulārajaḥ| palārdhikaṃ ca maricatvagelāpatrakesaram|| aci

5.33

विनीय चूर्णितं तस्माल्लिह्मान्मात्रां यथानलम्। अमृतप्राशमित्येतन्नराणाममृतं घृतम्॥ अचि

vinīya cūrṇitaṃ tasmāllihmānmātrāṃ yathānalam| amṛtaprāśamityetannarāṇāmamṛtaṃ ghṛtam|| aci

5.34

सुधामृतरसं प्राश्यं क्षीरमांसरसाशिना। नष्टशुक्रक्षतक्षीणदुर्बलव्याधिकर्शितान्॥ अचि

sudhāmṛtarasaṃ prāśyaṃ kṣīramāṃsarasāśinā| naṣṭaśukrakṣatakṣīṇadurbalavyādhikarśitān|| aci

5.35

स्त्रीप्रसक्तान् कृशान् वर्णस्वरहीनांश्च बृंहयेत्। कासहिध्माज्वरश्वासदाहतृष्णास्रपित्तनुत्। पुत्रदं छर्दिमूर्छाहृद्योनिमूत्रामयापहम्॥ अचि

strīprasaktān kṛśān varṇasvarahīnāṃśca bṛṃhayet| kāsahidhmājvaraśvāsadāhatṛṣṇāsrapittanut| putradaṃ chardimūrchāhṛdyonimūtrāmayāpaham|| aci

5.36

श्वदंष्ट्रोशीरमञ्जिष्ठाबलाकाश्मर्यकत्तृणम्। दर्भमूलं पृथक्पर्णीं पलाशर्षभकौ स्थिराम्॥ अचि

śvadaṃṣṭrośīramañjiṣṭhābalākāśmaryakattṛṇam| darbhamūlaṃ pṛthakparṇīṃ palāśarṣabhakau sthirām|| aci

5.37

पालिकानि पचेत्तेषां रसे क्षीरचतुर्गुणे। कल्कैः स्वगुप्ताजीवन्तीमेदर्षभकजीवकैः॥ अचि

pālikāni pacetteṣāṃ rase kṣīracaturguṇe| kalkaiḥ svaguptājīvantīmedarṣabhakajīvakaiḥ|| aci

5.38

शतावर्यृद्धिमृद्वीकाशर्कराश्रावणीबिसैः। प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातपित्तहृद्रोगशूलनुत्॥ अचि

śatāvaryṛddhimṛdvīkāśarkarāśrāvaṇībisaiḥ| prasthaḥ siddho ghṛtādvātapittahṛdrogaśūlanut|| aci

5.39

मूत्रकृच्छ्रप्रमेहार्शः कासशोषक्षयापहः। धनुःस्त्रीमद्यभाराध्वखिन्नानां बलमांसदः॥ अचि

mūtrakṛcchrapramehārśaḥ kāsaśoṣakṣayāpahaḥ| dhanuḥstrīmadyabhārādhvakhinnānāṃ balamāṃsadaḥ|| aci

5.40

मधुकाष्टपलद्राक्षाप्रस्थक्वाथे पचेद् घृतम्। पिप्पल्यष्टपले कल्के प्रस्थं सिद्धे च शीतले॥ अचि

madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthe paced ghṛtam| pippalyaṣṭapale kalke prasthaṃ siddhe ca śītale|| aci

5.41

पृथगष्टपलं क्षौद्रशर्कराभ्यां च मिश्रयेत्। समसक्तु क्षतक्षीणरक्तगुल्मेषु तद्धितम्॥ अचि

pṛthagaṣṭapalaṃ kṣaudraśarkarābhyāṃ ca miśrayet| samasaktu kṣatakṣīṇaraktagulmeṣu taddhitam|| aci

5.42

धात्रीफलविदारीक्षुजीवनीयरसात् घृतात्। गव्याजयोश्च पयसोः प्रस्थं प्रस्थं विपाचयेत्॥ अचि

dhātrīphalavidārīkṣujīvanīyarasāt ghṛtāt| gavyājayośca payasoḥ prasthaṃ prasthaṃ vipācayet|| aci

5.43

सिद्धशीते सिताक्षौद्रद्विप्रस्थं विनयेत्ततः। यक्ष्मापस्मारपित्तासृक्कासमेहक्षयापहम्। वयःस्थापनमायुष्यं मांसशुक्रबलप्रदम्॥ अचि

siddhaśīte sitākṣaudradviprasthaṃ vinayettataḥ| yakṣmāpasmārapittāsṛkkāsamehakṣayāpaham| vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ māṃsaśukrabalapradam|| aci

5.44

घृतं तु पित्तेऽभ्यधिके लिह्याद्व्यतेऽधिके पिबेत्। लीढं निर्वापयेत् पित्तमल्पत्वाद्धन्ति नानलम्। आक्रामत्यनिलं पीतमूष्माणं निरुणाद्धि च॥ अचि

ghṛtaṃ tu pitte'bhyadhike lihyādvyate'dhike pibet| līḍhaṃ nirvāpayet pittamalpatvāddhanti nānalam| ākrāmatyanilaṃ pītamūṣmāṇaṃ niruṇāddhi ca|| aci

5.45

क्षामक्षीणकृशाङ्गानामेतान्येव घृतानि तु। त्वक्क्षीरीपिप्पलीलाजचूर्णैः स्त्यानानि योजयेत्॥ अचि

kṣāmakṣīṇakṛśāṅgānāmetānyeva ghṛtāni tu| tvakkṣīrīpippalīlājacūrṇaiḥ styānāni yojayet|| aci

5.46

सर्पिर्गुडान् समध्वंशान् कृत्वा दद्यात् पयोनु च। रेतोवीर्यं बलं पुष्टिं तैराशुतरमाप्नुयात्॥ अचि

sarpirguḍān samadhvaṃśān kṛtvā dadyāt payonu ca| retovīryaṃ balaṃ puṣṭiṃ tairāśutaramāpnuyāt|| aci

5.47

बला विदारी ह्रस्वं च पञ्चमूलं पुनर्नवम्। पञ्चानां क्षीरिवृक्षाणां शुङ्गा मुष्ट्यंशकास्तथा॥ अचि

balā vidārī hrasvaṃ ca pañcamūlaṃ punarnavam| pañcānāṃ kṣīrivṛkṣāṇāṃ śuṅgā muṣṭyaṃśakāstathā|| aci

5.48

एषां कषाये द्विक्षीरे विदार्याजरसांशके। जीवनीयैः पचेत् पिष्टैरक्षमात्रिर्घृताढकम्॥ अचि

eṣāṃ kaṣāye dvikṣīre vidāryājarasāṃśake| jīvanīyaiḥ pacet piṣṭairakṣamātrirghṛtāḍhakam|| aci

5.49

सितापलानि पूते च शीते द्वात्रिंशदावपेत्। गोधूमपिप्पलीवांशीचूर्णं शृङ्गाटकस्य च॥ अचि

sitāpalāni pūte ca śīte dvātriṃśadāvapet| godhūmapippalīvāṃśīcūrṇaṃ śṛṅgāṭakasya ca|| aci

5.50

समाक्षिकं कौडविकं तत्सर्वं खजमूर्च्छितम्। स्त्यानं सर्पिर्गुडान् कृत्वा भूर्जपत्रेण वेष्टयेत्॥ अचि

samākṣikaṃ kauḍavikaṃ tatsarvaṃ khajamūrcchitam| styānaṃ sarpirguḍān kṛtvā bhūrjapatreṇa veṣṭayet|| aci

5.51

तान् जग्ध्वा पालिकान् क्षीरं मद्यंत्वनुपिबेत् कफे। शोषे कासे क्षते क्षीणे श्रमस्त्रीभारकर्शिते॥ अचि

tān jagdhvā pālikān kṣīraṃ madyaṃtvanupibet kaphe| śoṣe kāse kṣate kṣīṇe śramastrībhārakarśite|| aci

5.52

रक्तनिष्ठीवने तापे पीनसे चोरसि स्थिते। शस्ताः पार्श्वशिरःशूले भेदे च स्वरवर्णयोः॥ अचि

raktaniṣṭhīvane tāpe pīnase corasi sthite| śastāḥ pārśvaśiraḥśūle bhede ca svaravarṇayoḥ|| aci

5.53

सर्शकराशृते क्षीरघृततैलाढकत्रये। चूर्णीकृताः क्षिपेत् पक्वसान्द्रे दशपलाः पृथक्॥ अचि

sarśakarāśṛte kṣīraghṛtatailāḍhakatraye| cūrṇīkṛtāḥ kṣipet pakvasāndre daśapalāḥ pṛthak|| aci

5.54

द्राक्षात्मगुप्तावर्षाभूसमङ्गाभीरुपिप्पलीः। तद्वद्विदार्यामलके प्रस्थार्धं विश्वभेषजम्॥ अचि

drākṣātmaguptāvarṣābhūsamaṅgābhīrupippalīḥ| tadvadvidāryāmalake prasthārdhaṃ viśvabheṣajam|| aci

5.55

क्षामः क्षीणः क्षतः शुष्यंस्तान्खादेत् पालिकैर्गुडैः। तथा सद्यो रसादीनां वृध्या पुष्टिं समश्नुते॥ अचि

kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣataḥ śuṣyaṃstānkhādet pālikairguḍaiḥ| tathā sadyo rasādīnāṃ vṛdhyā puṣṭiṃ samaśnute|| aci

5.56

गोक्षीरार्धाढकं सर्पिः प्रस्थमिक्षुरसाढकम्। रसाद्विदार्याः कुडवं रसात् प्रस्थं च तैत्तिरात्॥ अचि

gokṣīrārdhāḍhakaṃ sarpiḥ prasthamikṣurasāḍhakam| rasādvidāryāḥ kuḍavaṃ rasāt prasthaṃ ca taittirāt|| aci

5.57

दद्यात् सिध्यति तस्मिंस्तु पिष्टानिक्षुरसैरिमान्। मधूकषुष्पं कुडवं कुडवं च प्रियालतः॥ अचि

dadyāt sidhyati tasmiṃstu piṣṭānikṣurasairimān| madhūkaṣuṣpaṃ kuḍavaṃ kuḍavaṃ ca priyālataḥ|| aci

5.58

पलद्वयं तवक्षीर्याः खर्जूराणि च विंशतिः। पृथग्विभीतकान्मज्ञः पिप्पल्याश्च चतुर्थिकाम्॥ अचि

paladvayaṃ tavakṣīryāḥ kharjūrāṇi ca viṃśatiḥ| pṛthagvibhītakānmajñaḥ pippalyāśca caturthikām|| aci

5.59

त्रिंशत्पलानि खण्डाच्च मधुकात् पाणिमानिकाम्। तथार्धपलिकान्यत्र जीवनीयानि दापयेत्॥ अचि

triṃśatpalāni khaṇḍācca madhukāt pāṇimānikām| tathārdhapalikānyatra jīvanīyāni dāpayet|| aci

5.60

सिद्धे द्विकुडवं क्षौद्राच्छीते दत्वा च मोदकान्। कारयेन्मरिचाजाजीपलचूर्णावचूर्णितान्॥ अचि

siddhe dvikuḍavaṃ kṣaudrācchīte datvā ca modakān| kārayenmaricājājīpalacūrṇāvacūrṇitān|| aci

5.61

वातासृक्पित्तरोगेषु क्षतकासक्षयेषु च। क्षीणौजःस्वरशुक्रेषु योनिदोषेषु संस्रवे। मृतप्रजासु वन्ध्यासु हितं गर्भस्य च स्रुतौ॥ अचि

vātāsṛkpittarogeṣu kṣatakāsakṣayeṣu ca| kṣīṇaujaḥsvaraśukreṣu yonidoṣeṣu saṃsrave| mṛtaprajāsu vandhyāsu hitaṃ garbhasya ca srutau|| aci

5.62

वीतत्वगास्थिकूष्माण्डतुलां स्विन्नां पुनः पचेत्॥ अचि

vītatvagāsthikūṣmāṇḍatulāṃ svinnāṃ punaḥ pacet|| aci

5.63

घट्टयन् सर्पिषः प्रस्थे क्षौद्रवर्णेऽत्र च क्षिपेत्। स्वण्डाच्छतं कणाशुण्ठ्योर्द्विपलं जीरकादपि॥ अचि

ghaṭṭayan sarpiṣaḥ prasthe kṣaudravarṇe'tra ca kṣipet| svaṇḍācchataṃ kaṇāśuṇṭhyordvipalaṃ jīrakādapi|| aci

5.64

त्रिजातधान्यमरिचं पृथगर्धपलांशकम्। अवतारितशीते च दत्वा क्षौद्रं घृतार्धिकम्॥ अचि

trijātadhānyamaricaṃ pṛthagardhapalāṃśakam| avatāritaśīte ca datvā kṣaudraṃ ghṛtārdhikam|| aci

5.65

स्वजेनामथ्य च स्थाप्यं तन्निहन्त्युपयोजितम्। कासहिध्माज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान्॥ अचि

svajenāmathya ca sthāpyaṃ tannihantyupayojitam| kāsahidhmājvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān|| aci

5.66

उरःसन्धानजननं मेधास्मृतिबलप्रदम्। अश्विभ्यांन्निर्मितं हृद्यं कूष्माण्डकरसायनम्॥ अचि

uraḥsandhānajananaṃ medhāsmṛtibalapradam| aśvibhyāṃnnirmitaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍakarasāyanam|| aci

5.67

पिवेन्नागबलामूलस्यार्धकर्षाभिवर्धितम्। पलं क्षीरयुतं मासं क्षीरवृत्तिरनन्नभुक्॥ अचि

pivennāgabalāmūlasyārdhakarṣābhivardhitam| palaṃ kṣīrayutaṃ māsaṃ kṣīravṛttiranannabhuk|| aci

5.68

एष प्रयोगः पुष्ट्यायुर्बलवर्णकरः परम्। मण्डूकपर्ण्याः कल्पोऽयं यष्ट्या वित्तौषधस्य च॥ अचि

eṣa prayogaḥ puṣṭyāyurbalavarṇakaraḥ param| maṇḍūkaparṇyāḥ kalpo'yaṃ yaṣṭyā vittauṣadhasya ca|| aci

5.69

पादशेषं जलद्रोणे पचेन्नागबलातुलाम्। तेन क्वाथेन तुल्यांशं घृतं क्षीरं च साधयेत्॥ अचि

pādaśeṣaṃ jaladroṇe pacennāgabalātulām| tena kvāthena tulyāṃśaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ ca sādhayet|| aci

5.70

पलार्धिकैश्चातिबलाबलायष्टीपुनर्नवैः। प्रपौण्डरीककाश्मर्यप्रियालकपिकच्छुभिः॥ अचि

palārdhikaiścātibalābalāyaṣṭīpunarnavaiḥ| prapauṇḍarīkakāśmaryapriyālakapikacchubhiḥ|| aci

5.71

अश्वगन्धासिताभीरुमेदायुग्मत्रिकण्टकैः। काकोलीक्षीरकाकोलीक्षीरशुक्लाद्विजीरकैः॥ अचि

aśvagandhāsitābhīrumedāyugmatrikaṇṭakaiḥ| kākolīkṣīrakākolīkṣīraśuklādvijīrakaiḥ|| aci

5.72

मृणालबिसखर्जूरशृङ्गाटककशेरुकैः। एतन्नागबलासर्पिः पित्तरक्तं क्षतक्षयम्॥ अचि

mṛṇālabisakharjūraśṛṅgāṭakakaśerukaiḥ| etannāgabalāsarpiḥ pittaraktaṃ kṣatakṣayam|| aci

5.73

जयेत्तृड्भ्रमदाहांश्च बलपुष्टिकरं परम्। वर्ण्यमायुष्यमोजस्यं वलीपलितनाशनम्। उपयुज्य तु षण्मासाद् वृद्धोऽपि तरुणायते॥ अचि

jayettṛḍbhramadāhāṃśca balapuṣṭikaraṃ param| varṇyamāyuṣyamojasyaṃ valīpalitanāśanam| upayujya tu ṣaṇmāsād vṛddho'pi taruṇāyate|| aci

5.74

शर्करा पिप्पलीचूर्णैः सर्पिषा माक्षिकेण च। संयुतं वा शृतं क्षीरं पिबेत् कासज्वरापहम्॥ अचि

śarkarā pippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikeṇa ca| saṃyutaṃ vā śṛtaṃ kṣīraṃ pibet kāsajvarāpaham|| aci

5.75

फलाम्लं सर्पिषा भृष्टं विदारीक्षुरसे कृतम्। स्त्रीषु क्षीणः पिबेद्यूषं जीवनं बृंहणं परम्॥ अचि

phalāmlaṃ sarpiṣā bhṛṣṭaṃ vidārīkṣurase kṛtam| strīṣu kṣīṇaḥ pibedyūṣaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ param|| aci

5.76

सक्तूनां वस्त्रपूतानां मन्थं क्षौद्रघृतावितम्। यवान्नसात्म्यो दीप्ताग्निः क्षतक्षीणः पिबेन्नरः॥ अचि

saktūnāṃ vastrapūtānāṃ manthaṃ kṣaudraghṛtāvitam| yavānnasātmyo dīptāgniḥ kṣatakṣīṇaḥ pibennaraḥ|| aci

5.77

जीवनीयोपसिद्धं वा जाङ्गलं घृतभर्जितम्। रसं प्रयोजयेत् क्षीणे व्यञ्जनार्थं सशर्करम्॥ अचि

jīvanīyopasiddhaṃ vā jāṅgalaṃ ghṛtabharjitam| rasaṃ prayojayet kṣīṇe vyañjanārthaṃ saśarkaram|| aci

5.78

गोमहिष्यश्वनागाजैः क्षीरैर्मांससैस्तथा। यवान्नं भोजयेद्यूषैः फलाम्लैर्वा घृताप्लुतैः॥ अचि

gomahiṣyaśvanāgājaiḥ kṣīrairmāṃsasaistathā| yavānnaṃ bhojayedyūṣaiḥ phalāmlairvā ghṛtāplutaiḥ|| aci

5.79

दीप्तेऽग्नौ विधिरेष स्यान्मन्दे दीपनपाचनः। यक्ष्मोक्तः क्षतिनां शस्तो ग्राही शकृति तु द्रवे॥ अचि

dīpte'gnau vidhireṣa syānmande dīpanapācanaḥ| yakṣmoktaḥ kṣatināṃ śasto grāhī śakṛti tu drave|| aci

5.80

दशमूलं स्वयंगुप्तां शंखपुष्पीं शठीं बलाम्। हस्तिपिप्पल्यपामार्गपिप्पलीमूलचित्रकान्॥ अचि

daśamūlaṃ svayaṃguptāṃ śaṃkhapuṣpīṃ śaṭhīṃ balām| hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān|| aci

5.81

भार्ङ्गी पुष्करमूलं च द्विपलांशान्यवाढकम्। हरीतकीशतं चैकं जलपञ्चाढके पचेत्॥ अचि

bhārṅgī puṣkaramūlaṃ ca dvipalāṃśānyavāḍhakam| harītakīśataṃ caikaṃ jalapañcāḍhake pacet|| aci

5.82

यवस्वेदे कषायं तं पूतं तच्चाभयाशतम्। पचेद्गुडतुलां दत्वा कुडवं च पृथग्घृतात्॥ अचि

yavasvede kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ taccābhayāśatam| pacedguḍatulāṃ datvā kuḍavaṃ ca pṛthagghṛtāt|| aci

5.83

तैलात् सपिप्पलीचूर्णात् सिद्धशीते च माक्षिकात्। लेहाद्द्वे चाभये नित्यमतः खादेद्रसायनात्॥ अचि

tailāt sapippalīcūrṇāt siddhaśīte ca mākṣikāt| lehāddve cābhaye nityamataḥ khādedrasāyanāt|| aci

5.84

तद्वलीपलितं हन्याद्वर्णायुर्बलवर्धनम्। पञ्चकासान् क्षयं श्वासं सहिध्मं विषमज्वरम्॥ अचि

tadvalīpalitaṃ hanyādvarṇāyurbalavardhanam| pañcakāsān kṣayaṃ śvāsaṃ sahidhmaṃ viṣamajvaram|| aci

5.85

मेहगुल्मग्रहण्यर्शोहृद्रोगरुचिपीनसान्। अगस्त्यविहितं धन्यमिदं श्रेष्ठं रसायनम्॥ अचि

mehagulmagrahaṇyarśohṛdrogarucipīnasān| agastyavihitaṃ dhanyamidaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanam|| aci

5.86

दशमूलं बलां मूर्वां हरिद्रे पिप्पलीद्वयम्। पाठाश्वगन्धापामार्गस्वगुप्तातिविषामृताः॥ अचि

daśamūlaṃ balāṃ mūrvāṃ haridre pippalīdvayam| pāṭhāśvagandhāpāmārgasvaguptātiviṣāmṛtāḥ|| aci

5.87

बालबिल्वं त्रिवृद्दन्तीमूलं पत्रं च चित्रकात्। पयस्यां कुटजं हिंस्रां पुष्पं सारं च बीजकात्॥ अचि

bālabilvaṃ trivṛddantīmūlaṃ patraṃ ca citrakāt| payasyāṃ kuṭajaṃ hiṃsrāṃ puṣpaṃ sāraṃ ca bījakāt|| aci

5.88

बोलस्थविरभल्लातविकङ्कतशतावरीः। पूतीकरञ्जशम्याकचन्द्रलेखासहाचरम्॥ अचि

bolasthavirabhallātavikaṅkataśatāvarīḥ| pūtīkarañjaśamyākacandralekhāsahācaram|| aci

5.89

सौभाञ्जनकनिम्बत्वगिक्षुरं च पलांशकम्। पथ्यासहस्रं सशतं यवानां चाढकद्वयम्॥ अचि

saubhāñjanakanimbatvagikṣuraṃ ca palāṃśakam| pathyāsahasraṃ saśataṃ yavānāṃ cāḍhakadvayam|| aci

5.90

पचेदष्टगुणे तोये यवस्वेदेऽवतारयेत्। पूते क्षिपेत् सपथ्ये च तत्र जीर्णगुडात्तुलाम्॥ अचि

pacedaṣṭaguṇe toye yavasvede'vatārayet| pūte kṣipet sapathye ca tatra jīrṇaguḍāttulām|| aci

5.91

तैलाज्यधात्रीरसतः प्रस्थं प्रस्थं ततः पुनः। अधिश्रयेन्मृदावग्नौ दर्वीलेपेऽवतार्य च॥ अचि

tailājyadhātrīrasataḥ prasthaṃ prasthaṃ tataḥ punaḥ| adhiśrayenmṛdāvagnau darvīlepe'vatārya ca|| aci

5.92

शीते प्रस्थद्वयं क्षौद्रात् पिप्पलीकुडवं क्षिपेत्। चूर्णीकृतात्त्रिजाताच्च त्रिपलं निखनेत्ततः॥ अचि

śīte prasthadvayaṃ kṣaudrāt pippalīkuḍavaṃ kṣipet| cūrṇīkṛtāttrijātācca tripalaṃ nikhanettataḥ|| aci

5.93

धान्ये पुराणकुम्भस्थं मासं खादेच्च पूर्ववत्। रसायनं वसिष्ठोक्तमेतत् पूर्वगुणाधिकम्। स्वस्थानां निष्परीहारं सर्वर्तुषु च शस्यते॥ अचि

dhānye purāṇakumbhasthaṃ māsaṃ khādecca pūrvavat| rasāyanaṃ vasiṣṭhoktametat pūrvaguṇādhikam| svasthānāṃ niṣparīhāraṃ sarvartuṣu ca śasyate|| aci

5.94

पालिकं सैन्धवं शुण्ठी द्वे च सौवर्चलात् पले। कुडवांशानि वृक्षाम्लं दाडिमं पत्रमार्जकात्॥ अचि

pālikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī dve ca sauvarcalāt pale| kuḍavāṃśāni vṛkṣāmlaṃ dāḍimaṃ patramārjakāt|| aci

5.95

एकैका मरिचाजाज्योर्धान्यकाद्वे चतुर्थिके। शर्करायाः पलान्यत्र दश द्वे च प्रदापयेत्॥ अचि

ekaikā maricājājyordhānyakādve caturthike| śarkarāyāḥ palānyatra daśa dve ca pradāpayet|| aci

5.96

कृत्वा चूर्णमतो मात्रामन्नपानेषु दापयेत्। रुच्यं तद्दीपनं बल्यं पार्श्वार्तिश्वासकासनुत्॥ अचि

kṛtvā cūrṇamato mātrāmannapāneṣu dāpayet| rucyaṃ taddīpanaṃ balyaṃ pārśvārtiśvāsakāsanut|| aci

5.97

एकां षोडशिकां धान्याद् द्वे द्वे चाजाजिदीप्यकात्। ताभ्यां दाडिमवृक्षाम्ले द्विर्द्विस्सौवर्चलात् पले॥ अचि

ekāṃ ṣoḍaśikāṃ dhānyād dve dve cājājidīpyakāt| tābhyāṃ dāḍimavṛkṣāmle dvirdvissauvarcalāt pale|| aci

5.98

शुण्ठ्याः कर्षं दधित्थस्य मध्यात् पञ्चपलानि च। तच्चूण षोडशपलैः शर्कराया विमिश्रयेत्॥ अचि

śuṇṭhyāḥ karṣaṃ dadhitthasya madhyāt pañcapalāni ca| taccūṇa ṣoḍaśapalaiḥ śarkarāyā vimiśrayet|| aci

5.99

षाडवोयं प्रदेयः स्यादन्नपानेषु पूर्ववत्। विधिश्च यक्ष्मपित्तास्रविहितः शस्यते क्षते॥ अचि

ṣāḍavoyaṃ pradeyaḥ syādannapāneṣu pūrvavat| vidhiśca yakṣmapittāsravihitaḥ śasyate kṣate|| aci

5.100

निवृत्ते क्षतदोषे तु कफे वृद्ध उरः शिरः। दाल्येते कासिनो यस्य स ना धूमानिमान्पिबेत्॥ अचि

nivṛtte kṣatadoṣe tu kaphe vṛddha uraḥ śiraḥ| dālyete kāsino yasya sa nā dhūmānimānpibet|| aci

5.101

द्विमेदाद्विबलायष्टीकल्कैः क्षौमे सुभाविते। वर्तिं कृत्वा पिबेद्धूमं जीवनीयघृतानुपः॥ अचि

dvimedādvibalāyaṣṭīkalkaiḥ kṣaume subhāvite| vartiṃ kṛtvā pibeddhūmaṃ jīvanīyaghṛtānupaḥ|| aci

5.102

मनःशिला बला साजगन्धा त्वक्क्षीरिनागरैः। तद्वदेवानुपानं तु शर्करेक्षुगुडोदकम्॥ अचि

manaḥśilā balā sājagandhā tvakkṣīrināgaraiḥ| tadvadevānupānaṃ tu śarkarekṣuguḍodakam|| aci

5.103

पिष्ट्वा मनःशिलां तुल्यामार्द्रया वटशुङ्गया। ससर्पिष्कं पिबेद्धूमं तित्तिरिप्रतिभोजनः॥ अचि

piṣṭvā manaḥśilāṃ tulyāmārdrayā vaṭaśuṅgayā| sasarpiṣkaṃ pibeddhūmaṃ tittiripratibhojanaḥ|| aci

5.104

क्षयजे बृंहणं पूर्वं कुर्यादग्नेश्च वर्धनम्। बहुदोषाय सस्नेहं मृदु दद्याद्विरेचनम्॥ अचि

kṣayaje bṛṃhaṇaṃ pūrvaṃ kuryādagneśca vardhanam| bahudoṣāya sasnehaṃ mṛdu dadyādvirecanam|| aci

5.105

शम्याकेन त्रिवृतया मृद्वीकारसयुक्तया। तिल्वकस्य कषायेण विदारीस्वरसेन च। सर्पिः सिद्धं पिबेद्युक्त्या क्षीणदेहो विशोधनम्॥ अचि

śamyākena trivṛtayā mṛdvīkārasayuktayā| tilvakasya kaṣāyeṇa vidārīsvarasena ca| sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā kṣīṇadeho viśodhanam|| aci

5.106

पित्ते कफे धातुषु च क्षीणेषु क्षयकासवान्। घृतं कर्कटकीक्षीरद्विबलासाधितं पिबेत्॥ अचि

pitte kaphe dhātuṣu ca kṣīṇeṣu kṣayakāsavān| ghṛtaṃ karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṃ pibet|| aci

5.107

विदारीभिः कदम्बैर्वा तालसस्यैश्च साधितम्। घृतं पयश्च मूत्रस्य वैवर्ण्ये कृच्छ्रनिर्गमे॥ अचि

vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaiśca sādhitam| ghṛtaṃ payaśca mūtrasya vaivarṇye kṛcchranirgame|| aci

5.108

शूने सवेदने मेढ्रे पायौ सश्रोणिवङ्क्षणे। घृतमण्डेन लघुनानुवास्यो मिश्रकेण वा॥ अचि

śūne savedane meḍhre pāyau saśroṇivaṅkṣaṇe| ghṛtamaṇḍena laghunānuvāsyo miśrakeṇa vā|| aci

5.109

जाङ्गलैः प्रतिभुक्तस्य वर्तकाद्या बिलेशयाः। क्रमशः प्रसहास्तद्वत् प्रयोज्याः पिशिताशिनः॥ अचि

jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bileśayāḥ| kramaśaḥ prasahāstadvat prayojyāḥ piśitāśinaḥ|| aci

5.110

औष्ण्यात् प्रमाथिभावाच्च स्रोतोभ्यश्च्यावयन्ति ते। कफं शुद्धैश्च तैः पुष्टिं कुर्यात् सम्यग्वहन् रसः॥ अचि

auṣṇyāt pramāthibhāvācca srotobhyaścyāvayanti te| kaphaṃ śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṃ kuryāt samyagvahan rasaḥ|| aci

5.111

चविकात्रिफलाभार्ङ्गीदशमूलैः सचित्रकैः। कुलत्थपिप्पलीमूलपाठाकोलयवैर्जले॥ अचि

cavikātriphalābhārṅgīdaśamūlaiḥ sacitrakaiḥ| kulatthapippalīmūlapāṭhākolayavairjale|| aci

5.112

शृतैर्नागरदुस्पर्शापिप्पलीशठिपौष्करैः। पिष्टैः कर्कटशृङ्ग्या च समैः सर्पिर्विपाचयेत्॥ अचि

śṛtairnāgaradusparśāpippalīśaṭhipauṣkaraiḥ| piṣṭaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayet|| aci

5.113

सिद्धेऽस्मिंश्चूर्णितौ क्षारौ द्वौ पञ्च लवणानि च। दत्वा युक्त्या पिबेन्मात्रां क्षयकासनिपीडितः॥ अचि

siddhe'smiṃścūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| datvā yuktyā pibenmātrāṃ kṣayakāsanipīḍitaḥ|| aci

5.114

कासमर्दाभयामुस्तापाठाकट्फलनागरैः। पिप्पल्या कटुरोहिण्या काश्मर्या सुरसेन च॥ अचि

kāsamardābhayāmustāpāṭhākaṭphalanāgaraiḥ| pippalyā kaṭurohiṇyā kāśmaryā surasena ca|| aci

5.115

अक्षमात्रैर्घृतप्रस्थं क्षीरद्राक्षारसाढके। पचेच्छोषज्वरप्लीहसर्वकासहरं शिवम्॥ अचि

akṣamātrairghṛtaprasthaṃ kṣīradrākṣārasāḍhake| pacecchoṣajvaraplīhasarvakāsaharaṃ śivam|| aci

5.116

वृषव्याघ्रीगुडूचीनां पत्रमूलफलाङ्कुरात्। रसकल्कैर्घृतं पक्वं हन्ति कासज्वरारुचीः॥ अचि

vṛṣavyāghrīguḍūcīnāṃ patramūlaphalāṅkurāt| rasakalkairghṛtaṃ pakvaṃ hanti kāsajvarārucīḥ|| aci

5.117

द्विगुणे दाडिमरसे सिद्धं वा व्योषसंयुतम्। पिबेदुपरिभक्तस्य यवक्षारयुतं नरः॥ अचि

dviguṇe dāḍimarase siddhaṃ vā vyoṣasaṃyutam| pibeduparibhaktasya yavakṣārayutaṃ naraḥ|| aci

5.118

पिप्पलीनुडसिद्धं वा छागक्षीरयुतं घृतम्। एतान्यग्निविवृध्यर्थं सर्पीषि क्षयकासिनाम्। स्युर्दोषबद्धकण्ठोरःस्रोतसां च विशुद्धये॥ अचि

pippalīnuḍasiddhaṃ vā chāgakṣīrayutaṃ ghṛtam| etānyagnivivṛdhyarthaṃ sarpīṣi kṣayakāsinām| syurdoṣabaddhakaṇṭhoraḥsrotasāṃ ca viśuddhaye|| aci

5.119

श्वाविदां सूचयो दग्धाः सघृतक्षौद्रशर्कराः। श्वासकासहरा बर्हिपादौ वा क्षौद्रसर्पिषा॥ अचि

śvāvidāṃ sūcayo dagdhāḥ saghṛtakṣaudraśarkarāḥ| śvāsakāsaharā barhipādau vā kṣaudrasarpiṣā|| aci

5.120

एरण्डपत्रक्षारं वा व्योषतैलगुडान्वितम्। लेहयेत् क्षारमेवं वा सुरसैरण्डपत्रजम्॥ अचि

eraṇḍapatrakṣāraṃ vā vyoṣatailaguḍānvitam| lehayet kṣāramevaṃ vā surasairaṇḍapatrajam|| aci

5.121

लिह्यात्त्र्यूषणचूर्णं वा पुराणगुडसर्पिषा। चित्रकत्रिफलाजाजी कर्कटाख्या कटुत्रिकम्। द्राक्षां च क्षौद्रसर्पिर्भ्यां लिह्यादद्याद्गुडेन वा॥ अचि

lihyāttryūṣaṇacūrṇaṃ vā purāṇaguḍasarpiṣā| citrakatriphalājājī karkaṭākhyā kaṭutrikam| drākṣāṃ ca kṣaudrasarpirbhyāṃ lihyādadyādguḍena vā|| aci

5.122

पाठामधुकजीवन्तीत्वक्क्षीरीत्रिफलाघनम्। शठीद्विबृहतीद्राक्षापिप्पल्येलावितुन्नकम्॥ अचि

pāṭhāmadhukajīvantītvakkṣīrītriphalāghanam| śaṭhīdvibṛhatīdrākṣāpippalyelāvitunnakam|| aci

5.123

सारिवापुष्करजटाकर्कटाख्यारसाञ्जनम्। पुनर्नवालोहरजस्त्रायमाणायवानिका॥ अचि

sārivāpuṣkarajaṭākarkaṭākhyārasāñjanam| punarnavāloharajastrāyamāṇāyavānikā|| aci

5.124

ऋद्धिस्तामलकी भार्ङ्गी विडङ्गं धन्वयासकम्। क्षारचित्रकचव्याम्लवेतसव्योषदारु च। सर्वकासान् जयेल्लीढं तच्चूर्णं मधुसर्पिषा॥ अचि

ṛddhistāmalakī bhārṅgī viḍaṅgaṃ dhanvayāsakam| kṣāracitrakacavyāmlavetasavyoṣadāru ca| sarvakāsān jayellīḍhaṃ taccūrṇaṃ madhusarpiṣā|| aci

5.125

पद्मकं त्रिफला व्योषं विडङ्गं देवदारु च। बलारास्ना च तच्चूर्णं समस्तसमशर्करम्॥ अचि

padmakaṃ triphalā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ devadāru ca| balārāsnā ca taccūrṇaṃ samastasamaśarkaram|| aci

5.126

स्वादेन्मधुघृताभ्यां वा लिह्यात् कासहरं परम्। तद्वन्मारिचचूर्णं वा सघृतक्षौद्रशर्करम्॥ अचि

svādenmadhughṛtābhyāṃ vā lihyāt kāsaharaṃ param| tadvanmāricacūrṇaṃ vā saghṛtakṣaudraśarkaram|| aci

5.127

पथ्याशुण्ठीघनगुदैर्गुटिकां धारयेन्मुखे। सर्वेषु कासश्वासेषु केवलं वा बिभीतकम्॥ अचि

pathyāśuṇṭhīghanagudairguṭikāṃ dhārayenmukhe| sarveṣu kāsaśvāseṣu kevalaṃ vā bibhītakam|| aci

5.128

कल्के तिल्वकपत्राणां घृतभृष्टे सशर्करे। पेयोत्कार्यथवा च्छर्दितृट्कासामातिसारजित्॥ अचि

kalke tilvakapatrāṇāṃ ghṛtabhṛṣṭe saśarkare| peyotkāryathavā ccharditṛṭkāsāmātisārajit|| aci

5.129

गौरसर्षपगण्डीरविडङ्गव्योषचित्रकान्। साभयान् साधयेत्तोये यवागूस्तेन चाम्भसा॥ अचि

gaurasarṣapagaṇḍīraviḍaṅgavyoṣacitrakān| sābhayān sādhayettoye yavāgūstena cāmbhasā|| aci

5.130

ससर्पिर्लवणा कासे हिध्माश्वासे सपीनसे। पाण्ड्वामये क्षये शोफे कर्णशूले च शस्यते॥ अचि

sasarpirlavaṇā kāse hidhmāśvāse sapīnase| pāṇḍvāmaye kṣaye śophe karṇaśūle ca śasyate|| aci

5.131

कण्टकारीरसे सिद्धो मुद्गयूषः सुसंस्कृतः। सगौरामलकः साम्लः सर्वकासभिषग्जितम्॥ अचि

kaṇṭakārīrase siddho mudgayūṣaḥ susaṃskṛtaḥ| sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarvakāsabhiṣagjitam|| aci

5.132

वातघ्नौषधनिःक्वाथे क्षीरं यूषान् रसानपि। वैष्किरान् प्रातुदान् बैलान् दापयेत् क्षयकासिने॥ अचि

vātaghnauṣadhaniḥkvāthe kṣīraṃ yūṣān rasānapi| vaiṣkirān prātudān bailān dāpayet kṣayakāsine|| aci

5.133

क्षतकासे च ये धूमाः सानुपाना निदर्शिताः। क्षयकासेऽपि ते योज्या वक्ष्यते यच्च यक्ष्मणि॥ अचि

kṣatakāse ca ye dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ| kṣayakāse'pi te yojyā vakṣyate yacca yakṣmaṇi|| aci

5.134

बृंहणं दीपनं चाग्नेः स्रोतसां च विशोधनम्। व्यत्यासात् क्षयकासिभ्यो बल्यं सर्वं प्रशस्यते॥ अचि

bṛṃhaṇaṃ dīpanaṃ cāgneḥ srotasāṃ ca viśodhanam| vyatyāsāt kṣayakāsibhyo balyaṃ sarvaṃ praśasyate|| aci

अष्टाङ्गसंग्रहः निदानस्थानम् अध्याय १-५

1.1

अष्टाङ्गसंग्रहः अष्टाङ्गसङ्ग्रहः निदानस्थानम् अस

aṣṭāṅgasaṃgrahaḥ aṣṭāṅgasaṅgrahaḥ nidānasthānam asa

1.2

अथातः सर्वरोगनिदानं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athātaḥ sarvaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

1.3

इह कृतयुगे विगतरागद्वेषादिद्वन्द्वा जितलोभक्रोधश्रमक्लमालस्यभया निष्परिग्रहाः पुरुषा बभूवुः। तेषां पुण्यबलेन पृथिव्यादीनां सर्वगुणसमुदायादचिन्त्यरस वीर्यादिसमुदितानि सस्यान्योषधयश्चासन्। ते तानि जितेन्द्रियत्वात् काले मात्रया चोपयुञ्जानाः सत्यार्जवानृशंस्यादिगुणयोगाच्च सुरसदृशतेजसो रूपाकृतिप्रमाणप्रसादोपचयसंहननसत्त्वसारसम्पन्ना दीर्घायुषो नीरुजश्च बभूवुः॥ अस

iha kṛtayuge vigatarāgadveṣādidvandvā jitalobhakrodhaśramaklamālasyabhayā niṣparigrahāḥ puruṣā babhūvuḥ| teṣāṃ puṇyabalena pṛthivyādīnāṃ sarvaguṇasamudāyādacintyarasa vīryādisamuditāni sasyānyoṣadhayaścāsan| te tāni jitendriyatvāt kāle mātrayā copayuñjānāḥ satyārjavānṛśaṃsyādiguṇayogācca surasadṛśatejaso rūpākṛtipramāṇaprasādopacayasaṃhananasattvasārasampannā dīrghāyuṣo nīrujaśca babhūvuḥ|| asa

1.4

भ्रश्यन्ति तु कृतयुगे युगस्वभावात् क्रमेण परिहीयमाणसर्वगुणेषु पृथिव्यादिषु शरीरेषु च धर्मातिक्रमात् पुरुषेष्ववश्यम्भाविनो निरपेक्षरूक्षाभिरुपेक्षिता देवताभिर्ज्वरादयः प्रादुरभूवन्निति सर्वरोगाणां सामान्यतः सम्भवः॥ अस

bhraśyanti tu kṛtayuge yugasvabhāvāt krameṇa parihīyamāṇasarvaguṇeṣu pṛthivyādiṣu śarīreṣu ca dharmātikramāt puruṣeṣvavaśyambhāvino nirapekṣarūkṣābhirupekṣitā devatābhirjvarādayaḥ prādurabhūvanniti sarvarogāṇāṃ sāmānyataḥ sambhavaḥ|| asa

1.5

ज्वरस्तु स्थाणुशापात् प्राचेतसत्वमुपागतस्य प्रजापतेः क्रतौ भागमपरिकल्पयतस्तद्विनाशार्थं पूर्वजन्मावमानितया रुद्राण्या प्रेरितस्य पशुपतेर्दिव्यमब्दसहस्रं परिरक्षितवतः क्रोधमतिचिरकालसम्भृतो व्रतान्ते रोषाग्निः किङ्कररूपेण किल पिण्डितमूर्तिर्वीरभद्रनामा भस्मप्रहरणस्त्रिशिरोक्षिबाहुपादः पिङ्गललोचनो दर्ष्ट्री शङ्कुकर्णः कृष्णतनुरुत्तमाङ्गान्निश्चचार। स देवीविनिर्मितया सह भद्रकाल्या प्रतिरोमकूपमभिनिःसृतैर्विविधविकृताकृतिभिरनन्तैर्भयानकवाक्यक्रियावपुर्भिरनुचरैः परिवृतश्चतुर्युगान्तकरकालाम्भोदसहस्रनिनदोऽनुनादयन् रोदसी ज्वालागर्भेण परीतः कलकलारावेण महाभूतसम्प्लवकारिणा विधाय दानववधमश्वमेधाध्वरविध्वंसनं च प्राञ्जलिर्विज्ञापयामास शिवम्। शिवीभूतोऽसि देवदेव, देवैः पितामहप्रभृतिभिर्जगतः पित्रा च धात्राभिष्टूयमानः। सम्प्रत्यहं किं करवाणीति। तं शूली क्रोधमादिदेश। यस्मात् त्रिदशैरप्यजय्य मत्क्रोध व्रतविघ्नं चिकीर्षुदत्यसैन्यं दक्षो दक्षहव्यं च त्वया जीर्णमतो जगतोऽस्य सस्थावरस्य ज्वरयिता ज्वरो भवान् भवतु। त्वं हि सर्घरोगाणां प्रथमः प्रवरो जन्ममरणेषु तमोमयतया महामोहः प्राग्जन्मनो विस्मारयितापचारान्तरेषु चोष्मायमाणत्वात् सन्तापात्मा द्वयेष्वपि ध्रुवो ज्वरो भवेति। सोऽयमेवमुमापतिनानुगृहीतो नानानामभिः सर्वतोऽनुभुवि विचरति। तद्यथा। पाकलो गजेष्वभितापो वाजिष्वलर्कः कक्कुरेष्विन्द्रमदो जलजेषु ज्योतिरोषधीषु चूर्णको धान्येष्वप्सु नीलिका भूमावूषरो मनुष्येषु ज्वर इति॥ अस

jvarastu sthāṇuśāpāt prācetasatvamupāgatasya prajāpateḥ kratau bhāgamaparikalpayatastadvināśārthaṃ pūrvajanmāvamānitayā rudrāṇyā preritasya paśupaterdivyamabdasahasraṃ parirakṣitavataḥ krodhamaticirakālasambhṛto vratānte roṣāgniḥ kiṅkararūpeṇa kila piṇḍitamūrtirvīrabhadranāmā bhasmapraharaṇastriśirokṣibāhupādaḥ piṅgalalocano darṣṭrī śaṅkukarṇaḥ kṛṣṇatanuruttamāṅgānniścacāra| sa devīvinirmitayā saha bhadrakālyā pratiromakūpamabhiniḥsṛtairvividhavikṛtākṛtibhiranantairbhayānakavākyakriyāvapurbhiranucaraiḥ parivṛtaścaturyugāntakarakālāmbhodasahasraninado'nunādayan rodasī jvālāgarbheṇa parītaḥ kalakalārāveṇa mahābhūtasamplavakāriṇā vidhāya dānavavadhamaśvamedhādhvaravidhvaṃsanaṃ ca prāñjalirvijñāpayāmāsa śivam| śivībhūto'si devadeva, devaiḥ pitāmahaprabhṛtibhirjagataḥ pitrā ca dhātrābhiṣṭūyamānaḥ| sampratyahaṃ kiṃ karavāṇīti| taṃ śūlī krodhamādideśa| yasmāt tridaśairapyajayya matkrodha vratavighnaṃ cikīrṣudatyasainyaṃ dakṣo dakṣahavyaṃ ca tvayā jīrṇamato jagato'sya sasthāvarasya jvarayitā jvaro bhavān bhavatu| tvaṃ hi sargharogāṇāṃ prathamaḥ pravaro janmamaraṇeṣu tamomayatayā mahāmohaḥ prāgjanmano vismārayitāpacārāntareṣu coṣmāyamāṇatvāt santāpātmā dvayeṣvapi dhruvo jvaro bhaveti| so'yamevamumāpatinānugṛhīto nānānāmabhiḥ sarvato'nubhuvi vicarati| tadyathā| pākalo gajeṣvabhitāpo vājiṣvalarkaḥ kakkureṣvindramado jalajeṣu jyotiroṣadhīṣu cūrṇako dhānyeṣvapsu nīlikā bhūmāvūṣaro manuṣyeṣu jvara iti|| asa

1.6

तत्सहजाश्चारोचकाङ्गमर्दशिरोव्यथाभ्रमक्लमग्लानितृष्णासन्तापादयः। तत्सन्तापाच्च रक्तपित्तम्। तत्रैव च यज्ञे क्रोधभयाभिभूतानां परितो विद्रवतां लङ्घनप्लवनाद्यैर्देहविक्षोभणैर्गुल्मविद्रधिवृद्धिजठरादयो, हविःप्राशान्मेहकुष्ठार्शःशोफातीसारादयो, भयोत्त्रासशोकाशुचिसंस्पर्शैरुन्मादापस्मारग्रहादयो, रोहिण्यतिप्रसङ्गाच्छेषदुहित्रसम्भोगकृताच्च प्रजापतिक्रोधान्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मा तत्सहोद्भवाश्च कासश्वासादयः। सोऽपि हि न विना ज्वरेणानुबध्नातीति सकलोऽपि रोगग्रामो ज्वरपूर्वको ज्वरशब्दवाच्यो वा॥ अस

tatsahajāścārocakāṅgamardaśirovyathābhramaklamaglānitṛṣṇāsantāpādayaḥ| tatsantāpācca raktapittam| tatraiva ca yajñe krodhabhayābhibhūtānāṃ parito vidravatāṃ laṅghanaplavanādyairdehavikṣobhaṇairgulmavidradhivṛddhijaṭharādayo, haviḥprāśānmehakuṣṭhārśaḥśophātīsārādayo, bhayottrāsaśokāśucisaṃsparśairunmādāpasmāragrahādayo, rohiṇyatiprasaṅgāccheṣaduhitrasambhogakṛtācca prajāpatikrodhānnakṣatrarājasya rājayakṣmā tatsahodbhavāśca kāsaśvāsādayaḥ| so'pi hi na vinā jvareṇānubadhnātīti sakalo'pi rogagrāmo jvarapūrvako jvaraśabdavācyo vā|| asa

1.7

ज्वरस्तमो विकार आतङ्कः पाप्मा गदो व्याधिराबाधो दुःखमामयो यक्ष्मा रोग इत्यनर्थान्तरम्। तत्र रुजतीति रोगः। तस्योपलब्धिर्निदानपूर्वरूपरूपोपशयसम्प्राप्तिभिः॥ अस

jvarastamo vikāra ātaṅkaḥ pāpmā gado vyādhirābādho duḥkhamāmayo yakṣmā roga ityanarthāntaram| tatra rujatīti rogaḥ| tasyopalabdhirnidānapūrvarūparūpopaśayasamprāptibhiḥ|| asa

1.8

तत्र निदानं वाय्वादिप्रकोपः। तस्य पुनरहिताहारविहारसेवा। निदानपर्यायास्तु हेतुर्निमित्तमायतनं कारकः कर्ता कारणं प्रत्ययः समुत्थानं मूलं योनिरिति॥ अस

tatra nidānaṃ vāyvādiprakopaḥ| tasya punarahitāhāravihārasevā| nidānaparyāyāstu heturnimittamāyatanaṃ kārakaḥ kartā kāraṇaṃ pratyayaḥ samutthānaṃ mūlaṃ yoniriti|| asa

1.9

पूर्वरूपं नाम येन भाविव्याधिविशेषो विज्ञायते न तु दोषविशेषः। तद्ध्युत्पत्स्यमानस्य व्याधेरल्पत्वादव्यक्तं रूपम्॥ अस

pūrvarūpaṃ nāma yena bhāvivyādhiviśeṣo vijñāyate na tu doṣaviśeṣaḥ| taddhyutpatsyamānasya vyādheralpatvādavyaktaṃ rūpam|| asa

1.10

स्पष्टं पुना रूपम्। तस्य शब्दान्तराणि लिङ्गमाकृतिर्लक्षणं चिह्नं संस्थानं व्यञ्जनमिति॥ अस

spaṣṭaṃ punā rūpam| tasya śabdāntarāṇi liṅgamākṛtirlakṣaṇaṃ cihnaṃ saṃsthānaṃ vyañjanamiti|| asa

1.11

उपशयो हेतुव्याधिविपरीतैर्विपरीतार्थकारिभिश्चचौषधाहारविहारैः सुखानुबन्धः। स हि व्याधिसात्म्यसंज्ञः। तद्विपरीतोऽनुपशयः। एतेन देशकालौ व्याख्यातौ॥ अस

upaśayo hetuvyādhiviparītairviparītārthakāribhiścacauṣadhāhāravihāraiḥ sukhānubandhaḥ| sa hi vyādhisātmyasaṃjñaḥ| tadviparīto'nupaśayaḥ| etena deśakālau vyākhyātau|| asa

1.12

सम्प्राप्तिः पुनरेवंदुष्टो दोषस्तेन चैवमारब्धो व्याधिस्तत्पर्याया जातिरागतिर्निर्वृत्तिर्निष्पत्तिरिति॥ अस

samprāptiḥ punarevaṃduṣṭo doṣastena caivamārabdho vyādhistatparyāyā jātirāgatirnirvṛttirniṣpattiriti|| asa

1.13

सा सङ्ख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषैर्भिद्यते। तत्र सङ्ख्या तावदष्टौ ज्वरास्त्रिविधं रक्तपित्तं पञ्च कासा इति। विकल्पः समवेतानां दोषाणामंशांशकल्पना। प्राधान्यं व्याधिनामनुबन्ध्यानुबन्धकभेदात्तरतमयोगाद्वा दोषाणाम्। बलाबलविशेषो हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवविभावनया। कालविशेषः पुनर्दोषाणामृत्वहोरात्र्याहारसमयनियतः प्रकोप इति। एतावतैव समासतः कथितो निदानार्थः। विस्तरेण तु यथास्वं प्रतिरोगमुपदेक्ष्यते॥ अस

sā saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣairbhidyate| tatra saṅkhyā tāvadaṣṭau jvarāstrividhaṃ raktapittaṃ pañca kāsā iti| vikalpaḥ samavetānāṃ doṣāṇāmaṃśāṃśakalpanā| prādhānyaṃ vyādhināmanubandhyānubandhakabhedāttaratamayogādvā doṣāṇām| balābalaviśeṣo hetvādikārtsnyāvayavavibhāvanayā| kālaviśeṣaḥ punardoṣāṇāmṛtvahorātryāhārasamayaniyataḥ prakopa iti| etāvataiva samāsataḥ kathito nidānārthaḥ| vistareṇa tu yathāsvaṃ pratirogamupadekṣyate|| asa

1.14

अथ तिक्तकटुकषायरूक्षलघुशीतविष्टम्भिविरूढकतृणधान्यकलायचणककरीरतुम्बकालिङ्गचिर्भिटबिसशालूकजाम्बवतिन्दुकहीनशुष्कप्रमिततृषिताशनक्षुधिताम्बुपानासृक्क्षयविरेचनादिकर्मातियोगवेगविधारणोदीरणरात्रिजागरणप्रवातव्यवायज्यायामबलवद्युद्धनिग्रहातिखरचापकर्षणात्युच्चविषमलङ्घनाध्वाध्ययनधावनसलिलतरणाभिघातदम्यगोवाजिगजनिग्रहाश्मशिलालोहकाष्ठोत्क्षेपविक्षेपभ्रमणचालनगाढोच्छादनपराघातनादिसाहसभयशोकोत्कण्ठादिभिरतिसेवितैर्ग्रीष्मवर्षापराह्णापररात्राहारपरिणामान्तेषु च वायुः प्रकोपमापद्यते॥ अस

atha tiktakaṭukaṣāyarūkṣalaghuśītaviṣṭambhivirūḍhakatṛṇadhānyakalāyacaṇakakarīratumbakāliṅgacirbhiṭabisaśālūkajāmbavatindukahīnaśuṣkapramitatṛṣitāśanakṣudhitāmbupānāsṛkkṣayavirecanādikarmātiyogavegavidhāraṇodīraṇarātrijāgaraṇapravātavyavāyajyāyāmabalavadyuddhanigrahātikharacāpakarṣaṇātyuccaviṣamalaṅghanādhvādhyayanadhāvanasalilataraṇābhighātadamyagovājigajanigrahāśmaśilālohakāṣṭhotkṣepavikṣepabhramaṇacālanagāḍhocchādanaparāghātanādisāhasabhayaśokotkaṇṭhādibhiratisevitairgrīṣmavarṣāparāhṇāpararātrāhārapariṇāmānteṣu ca vāyuḥ prakopamāpadyate|| asa

1.15

कट्वम्ललवणक्षारोष्णतीक्ष्णविदाहिशुक्तशाण्डाकीमद्यमूत्रमस्तुदधिधान्याम्लतैलकुलत्थमाषनिष्पावतिलान्नकट्वरकुठेरकादिवर्गामाम्रातकाम्लीकापीलुभल्लातकास्थिलाङ्गलिकामरिचातपाग्निरजोधूमक्रोधेर्ष्याजीर्णमैथुनोपगमनादिभिर्वर्षाशरन्मध्यन्दिनार्धरात्राहारविदाहकालेषु च पित्तम्॥ अस

kaṭvamlalavaṇakṣāroṣṇatīkṣṇavidāhiśuktaśāṇḍākīmadyamūtramastudadhidhānyāmlatailakulatthamāṣaniṣpāvatilānnakaṭvarakuṭherakādivargāmāmrātakāmlīkāpīlubhallātakāsthilāṅgalikāmaricātapāgnirajodhūmakrodherṣyājīrṇamaithunopagamanādibhirvarṣāśaranmadhyandinārdharātrāhāravidāhakāleṣu ca pittam|| asa

1.16

मधुराम्ललवणस्निग्धगुरुशीतपिच्छिलाभिष्यन्दि नवान्नपिष्टपृथुकस्थूलभक्ष्यशष्कुल्यामक्षीरकीलाटमोरटकूचीकातक्रपिण्डकपीयुषेक्षुरसफाणितगुडानूपपिशितमोचखर्जूरभव्यनारिकेलनिशाम्बुपानात्यम्बुपानातिसन्तर्पणभुक्तमात्रदिवास्वप्नकालातिस्वप्नकायवाङ्मनो व्यापारानारम्भानुपधानशयनावश्यायहर्षच्छीर्दविघातविरेचनाद्ययोगादिभिः शिशिरवसन्तपूर्वाह्णप्रदोषभुक्तमात्रेषु च श्लेष्मा॥ अस

madhurāmlalavaṇasnigdhaguruśītapicchilābhiṣyandi navānnapiṣṭapṛthukasthūlabhakṣyaśaṣkulyāmakṣīrakīlāṭamoraṭakūcīkātakrapiṇḍakapīyuṣekṣurasaphāṇitaguḍānūpapiśitamocakharjūrabhavyanārikelaniśāmbupānātyambupānātisantarpaṇabhuktamātradivāsvapnakālātisvapnakāyavāṅmano vyāpārānārambhānupadhānaśayanāvaśyāyaharṣacchīrdavighātavirecanādyayogādibhiḥ śiśiravasantapūrvāhṇapradoṣabhuktamātreṣu ca śleṣmā|| asa

1.17

द्वयसंसर्गात् संसर्गः। सर्वेषां तु मिश्रीभावात्तथाध्यशनसमशनविषमाशनविरुद्धाशनसङ्कीर्णाशनव्यापन्नाम्बुमद्यमन्दकदधियावकयवसुरापिण्याकाममूलकसर्षपशुष्कशाकवल्लूरकृशपिशितलकुचामफलमृत्तिकाभ्यवहारान्नपरिवर्तर्तुव्यापदसात्म्यौषधिगन्धाघ्राणविषपिट्Aकाविषगराभ्यवहारानार्तवदुर्दिनग्रहपीडाग्रहावेशपुरोवातपर्वतोपश्लेषरसायनस्नेहस्वेदविरेचनादिमिथ्यायोगेभ्यः पापानां च कर्मणामभ्यासात् पूर्वकृतानां च परिणामात् स्त्रीणां विषमप्रसवात् प्रसूतानां च मिथ्योपचारात् सन्निपातः॥ अस

dvayasaṃsargāt saṃsargaḥ| sarveṣāṃ tu miśrībhāvāttathādhyaśanasamaśanaviṣamāśanaviruddhāśanasaṅkīrṇāśanavyāpannāmbumadyamandakadadhiyāvakayavasurāpiṇyākāmamūlakasarṣapaśuṣkaśākavallūrakṛśapiśitalakucāmaphalamṛttikābhyavahārānnaparivartartuvyāpadasātmyauṣadhigandhāghrāṇaviṣapiṭAkāviṣagarābhyavahārānārtavadurdinagrahapīḍāgrahāveśapurovātaparvatopaśleṣarasāyanasnehasvedavirecanādimithyāyogebhyaḥ pāpānāṃ ca karmaṇāmabhyāsāt pūrvakṛtānāṃ ca pariṇāmāt strīṇāṃ viṣamaprasavāt prasūtānāṃ ca mithyopacārāt sannipātaḥ|| asa

1.18

इति सामान्यतः सर्वेषु रोगेषु दोषप्रकोपहेतुरुक्त इति। भवन्ति चात्र॥ अस

iti sāmānyataḥ sarveṣu rogeṣu doṣaprakopaheturukta iti| bhavanti cātra|| asa

1.19

प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगाधिष्ठानगामिनीः। रसायनीः प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते॥ अस

pratirogamiti kruddhā rogādhiṣṭhānagāminīḥ| rasāyanīḥ prapadyāśu doṣā dehe vikurvate|| asa

1.20

आधानजन्मनिधनप्रत्यराख्यविपत्करे। नक्षत्रे व्याधिरुत्पन्नः क्लेशाय मरणाय वा॥ अस

ādhānajanmanidhanapratyarākhyavipatkare| nakṣatre vyādhirutpannaḥ kleśāya maraṇāya vā|| asa

1.21

ज्वरस्तु जातः षड्रात्रादश्विनीषु निवर्तते। भरणीषु तु पञ्चाहात् सप्ताहात् कृत्तिकासु तु॥ अस

jvarastu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartate| bharaṇīṣu tu pañcāhāt saptāhāt kṛttikāsu tu|| asa

1.22

त्रिः सप्तरात्रादथवा रोहिण्यामष्टरात्रतः। एकादशाद्वा दिवसान्मृगे षण्णवरात्रयोः॥ अस

triḥ saptarātrādathavā rohiṇyāmaṣṭarātrataḥ| ekādaśādvā divasānmṛge ṣaṇṇavarātrayoḥ|| asa

1.23

पञ्चाहान्मृत्युरार्द्रायां त्रिपक्षे संशयोऽथवा। पुनर्वसौ प्रवृत्तस्तु ज्वरोऽपैति त्रयोदशात्॥ अस

pañcāhānmṛtyurārdrāyāṃ tripakṣe saṃśayo'thavā| punarvasau pravṛttastu jvaro'paiti trayodaśāt|| asa

1.24

दिवसात् सप्तविंशाद्वा द्व्यहात् सप्ताहतोऽथवा। पुष्ये श्लेषासु मरणं चिरेणापि मघासु तु॥ अस

divasāt saptaviṃśādvā dvyahāt saptāhato'thavā| puṣye śleṣāsu maraṇaṃ cireṇāpi maghāsu tu|| asa

1.25

अवश्यं स्वास्थ्यमाप्नोति द्वादशाहान्मृतो न चेत्। फाल्गुन्योः पूर्वयोर्मृत्युरन्यथोश्च दिनेऽष्टमे॥ अस

avaśyaṃ svāsthyamāpnoti dvādaśāhānmṛto na cet| phālgunyoḥ pūrvayormṛtyuranyathośca dine'ṣṭame|| asa

1.26

नव्मेऽग्न्येकविंशे वा ज्वरः सौम्यत्वमृच्छति। हस्तेन सप्तमे शान्तिश्चित्रायामष्टमेऽथवा॥ अस

navme'gnyekaviṃśe vā jvaraḥ saumyatvamṛcchati| hastena saptame śāntiścitrāyāmaṣṭame'thavā|| asa

1.27

पुनश्चित्रागमे स्वातौ दशाहादथ वा त्रिभिः। पक्षैर्मृत्युं विशाखासु द्वाविंशेऽहनि निर्दिशेत्॥ अस

punaścitrāgame svātau daśāhādatha vā tribhiḥ| pakṣairmṛtyuṃ viśākhāsu dvāviṃśe'hani nirdiśet|| asa

1.28

नवमेऽह्नि न चेच्छान्तिर्मैत्रे मृत्युस्ततः परम्। ज्येष्ठायां पञ्चमे मृत्युरूर्ध्वं वा द्वादशात् सुखम्॥ अस

navame'hni na cecchāntirmaitre mṛtyustataḥ param| jyeṣṭhāyāṃ pañcame mṛtyurūrdhvaṃ vā dvādaśāt sukham|| asa

1.29

स्वास्थ्यं दशाहान्मूले तु त्रिसप्ताहेऽथ वा गते। पूर्वाषाढासु नवमे ततोऽन्यासु तु मासतः॥ अस

svāsthyaṃ daśāhānmūle tu trisaptāhe'tha vā gate| pūrvāṣāḍhāsu navame tato'nyāsu tu māsataḥ|| asa

1.30

अष्टाभिरथवा मासैर्नव्भिर्वा भवेच्छिवम्। आज्येष्ठाहाद्धनिष्ठासु द्वादशाद्वारुणेषु तु॥ अस

aṣṭābhirathavā māsairnavbhirvā bhavecchivam| ājyeṣṭhāhāddhaniṣṭhāsu dvādaśādvāruṇeṣu tu|| asa

1.31

षडहे द्वादशाहे वा मृत्युर्भाद्रपदासु तु। उत्तरासु त्रिसप्ताहात् प्रशमो रेवतीषु च॥ अस

ṣaḍahe dvādaśāhe vā mṛtyurbhādrapadāsu tu| uttarāsu trisaptāhāt praśamo revatīṣu ca|| asa

अथ द्वितीयोऽध्यायः

2.2

अथातो ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामाः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto jvaranidānaṃ vyākhyāsyāmāḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

2.3

अष्टाभिः कारणैर्ज्वरः सञ्जायते मनुष्याणां पृथग्दोषैः संसृष्टैः सन्निपतितैरागन्तुना च॥ अस

aṣṭābhiḥ kāraṇairjvaraḥ sañjāyate manuṣyāṇāṃ pṛthagdoṣaiḥ saṃsṛṣṭaiḥ sannipatitairāgantunā ca|| asa

2.4

तत्र यथोक्तैः प्रकोपणविशेषैः प्रकुपिता दोषाः प्रविश्यामाशयमूष्मणा मिश्रीभूयाममनुगम्य रसस्वेदवाहीनि स्रोतांसि पिधाय पित्तं तु द्रवत्वात्तप्तमिव जलमनलमुपहत्य सर्वेऽपि च दोषाः पक्तारं स्वस्थानाद्बहिर्निरस्य सह तेन सकलमपि शरीरमभिसर्पन्तः तत्सम्पर्काल्लब्धबलेन स्वेनोष्मणा नितरां देहोष्माणमेधयन्तोऽन्तस्स्रोतोमुखपिधानात् स्तम्भमादधाना बहिरपि स्वेदमपहरन्तः सर्वेन्द्रियाणि चोपतापयन्तो ज्वरमभिनिर्वर्तयन्ति॥ अस

tatra yathoktaiḥ prakopaṇaviśeṣaiḥ prakupitā doṣāḥ praviśyāmāśayamūṣmaṇā miśrībhūyāmamanugamya rasasvedavāhīni srotāṃsi pidhāya pittaṃ tu dravatvāttaptamiva jalamanalamupahatya sarve'pi ca doṣāḥ paktāraṃ svasthānādbahirnirasya saha tena sakalamapi śarīramabhisarpantaḥ tatsamparkāllabdhabalena svenoṣmaṇā nitarāṃ dehoṣmāṇamedhayanto'ntassrotomukhapidhānāt stambhamādadhānā bahirapi svedamapaharantaḥ sarvendriyāṇi copatāpayanto jvaramabhinirvartayanti|| asa

2.5

तस्येमानि पूर्वरूपाणि मुखवैरस्यमन्नानभिलाषो गुरुगात्रत्वमालस्यमल्पप्राणता गतिस्खलनं निद्राधिक्यमरतिरसूया हितोपदेशेषु प्रद्वेषो बालेषु मधुरेषु च भक्ष्येष्वम्ललवणकटुकाभिनन्दनमविपाकेऽङ्गमर्दश्चक्षुषोराकुलत्वं साश्रुता जृम्भा विनामः क्लमो रोमहर्षः शब्दानलाम्बुशीतवातच्छायातपेष्वकस्मादिच्छाद्वेषौ च। तदनन्तरं व्यक्तीभावो ज्वरस्येति। भवति चात्र॥ अस

tasyemāni pūrvarūpāṇi mukhavairasyamannānabhilāṣo gurugātratvamālasyamalpaprāṇatā gatiskhalanaṃ nidrādhikyamaratirasūyā hitopadeśeṣu pradveṣo bāleṣu madhureṣu ca bhakṣyeṣvamlalavaṇakaṭukābhinandanamavipāke'ṅgamardaścakṣuṣorākulatvaṃ sāśrutā jṛmbhā vināmaḥ klamo romaharṣaḥ śabdānalāmbuśītavātacchāyātapeṣvakasmādicchādveṣau ca| tadanantaraṃ vyaktībhāvo jvarasyeti| bhavati cātra|| asa

2.6

आगमापगमक्षोभमृदुता वेदनोष्मणाम्। वैषम्यं तत्र तत्राङ्गे तास्ताः स्युर्वेदनाश्चलाः॥ अस

āgamāpagamakṣobhamṛdutā vedanoṣmaṇām| vaiṣamyaṃ tatra tatrāṅge tāstāḥ syurvedanāścalāḥ|| asa

2.7

पादयोः सुप्तता स्तम्भः पिण्डिकोद्वेष्टनं क्लमः। विश्लेष इव सन्धीनां साद ऊर्वोः कटीग्रहः॥ अस

pādayoḥ suptatā stambhaḥ piṇḍikodveṣṭanaṃ klamaḥ| viśleṣa iva sandhīnāṃ sāda ūrvoḥ kaṭīgrahaḥ|| asa

2.8

पृष्ठं क्षोदमिवाप्नोति निष्पीड्यत इवोदरम्। भिद्यन्त इव चास्थीनि पार्श्वगानि विशेषतः॥ अस

pṛṣṭhaṃ kṣodamivāpnoti niṣpīḍyata ivodaram| bhidyanta iva cāsthīni pārśvagāni viśeṣataḥ|| asa

2.9

हृदयस्य ग्रहस्तोदः प्राजनेनेव वक्षसः। स्कन्धयोर्मथनं बाह्वोर्भेदः पीडनमंसयोः॥ अस

hṛdayasya grahastodaḥ prājaneneva vakṣasaḥ| skandhayormathanaṃ bāhvorbhedaḥ pīḍanamaṃsayoḥ|| asa

2.10

अशक्तिर्भक्षणे हन्वोर्जृम्भणं कर्णयोः स्वनः। निस्तोदःशङ्खयोर्मूर्ध्नि वेदना विरसास्यता॥ अस

aśaktirbhakṣaṇe hanvorjṛmbhaṇaṃ karṇayoḥ svanaḥ| nistodaḥśaṅkhayormūrdhni vedanā virasāsyatā|| asa

2.11

कषायास्यत्वमथवा मलानामप्रवर्तनम्। रूक्षारुणत्वगास्याक्षिनखमूत्रपुरीषता॥ अस

kaṣāyāsyatvamathavā malānāmapravartanam| rūkṣāruṇatvagāsyākṣinakhamūtrapurīṣatā|| asa

2.12

प्रसेकारोचकाश्रद्धाविपाकास्वेदजागराः। कण्ठौष्ठशोषस्तृट्शुष्कौ छर्दिकासौ विषादिता॥ अस

prasekārocakāśraddhāvipākāsvedajāgarāḥ| kaṇṭhauṣṭhaśoṣastṛṭśuṣkau chardikāsau viṣāditā|| asa

2.13

हर्षो रोमाङ्गदन्तेषु वेपथुः क्षवथोर्ग्रहः। भ्रमः प्रलापो घर्मेच्छा विनामश्चानिलज्वरे॥ अस

harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ| bhramaḥ pralāpo gharmecchā vināmaścānilajvare|| asa

2.14

युगपद्व्याप्तिरङ्गानां प्रलापः कटुवक्त्रता। नासास्यपाकः शीतेच्छा भ्रमो मूर्छा मदोऽरतिः॥ अस

yugapadvyāptiraṅgānāṃ pralāpaḥ kaṭuvaktratā| nāsāsyapākaḥ śītecchā bhramo mūrchā mado'ratiḥ|| asa

2.15

विट्स्रंसः पित्तवमनं रक्तष्ठीवनमम्लकः। रक्तकोठोद्गमः पीतहरितत्वं त्वगादिषु॥ अस

viṭsraṃsaḥ pittavamanaṃ raktaṣṭhīvanamamlakaḥ| raktakoṭhodgamaḥ pītaharitatvaṃ tvagādiṣu|| asa

2.16

स्वेदो निश्वासवैगन्ध्यमतितृष्णा च पित्तजे॥ अस

svedo niśvāsavaigandhyamatitṛṣṇā ca pittaje|| asa

2.17

विशेषादरुचिर्जाड्यं स्रोतोरोधोऽल्पवेगता। प्रसेको मुखमाधुर्यं हृल्लेपश्वासपीनसाः॥ अस

viśeṣādarucirjāḍyaṃ srotorodho'lpavegatā| praseko mukhamādhuryaṃ hṛllepaśvāsapīnasāḥ|| asa

2.18

हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तम्भः श्वैत्यं त्वगादिषु॥ अस

hṛllāsaśchardanaṃ kāsaḥ stambhaḥ śvaityaṃ tvagādiṣu|| asa

2.19

अङ्गेषु शीतपिटकास्तन्द्रोदर्दः कफोद्भवे॥ अस

aṅgeṣu śītapiṭakāstandrodardaḥ kaphodbhave|| asa

2.20

काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा। निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता॥ अस

kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā| nidānoktānupaśayo viparītopaśāyitā|| asa

2.21

यथास्वं लिङ्गसंसर्गे ज्वरः संसर्गजोऽपि च॥ अस

yathāsvaṃ liṅgasaṃsarge jvaraḥ saṃsargajo'pi ca|| asa

2.22

शिरोऽर्तिमूर्छावमिदाहमोहकण्ठास्यशोषारतिपर्वभेदाः। उन्निद्रतातृड्भ्रमरोमहर्षा जृम्भातिवाक्त्वं च चलात् सपित्तात्॥ अस

śiro'rtimūrchāvamidāhamohakaṇṭhāsyaśoṣāratiparvabhedāḥ| unnidratātṛḍbhramaromaharṣā jṛmbhātivāktvaṃ ca calāt sapittāt|| asa

2.23

तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक्पीनसश्वसनकासविबन्धाः। शीतजाड्यतिमिरभ्रमतन्द्राः श्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम्॥ अस

tāpahānyaruciparvaśirorukpīnasaśvasanakāsavibandhāḥ| śītajāḍyatimirabhramatandrāḥ śleṣmavātajanitajvaraliṅgam|| asa

2.24

शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्था तृष्णा कासः श्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः। मोहस्तन्द्रा लिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य॥ अस

śītastambhasvedadāhāvyavasthā tṛṣṇā kāsaḥ śleṣmapittapravṛttiḥ| mohastandrā liptatiktāsyatā ca jñeyaṃ rūpaṃ śleṣmapittajvarasya|| asa

2.25

सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्वाहोऽत्र च मुहुर्मुहुः। तद्वच्छीतं महानिद्रा दिवा जागरणं निशि॥ अस

sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairvāho'tra ca muhurmuhuḥ| tadvacchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi|| asa

2.26

सदा वा नैव वा निद्रा मुहुः स्वेदोऽति नैव वा। गीतनर्तनहास्यादिविकृतेहाप्रवर्तनम्॥ अस

sadā vā naiva vā nidrā muhuḥ svedo'ti naiva vā| gītanartanahāsyādivikṛtehāpravartanam|| asa

2.27

सस्रुती कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी। अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वमूर्धपर्वास्थिरुग्भ्रमः॥ अस

sasrutī kaluṣe rakte bhugne lulitapakṣmaṇī| akṣiṇī piṇḍikāpārśvamūrdhaparvāsthirugbhramaḥ|| asa

2.28

सत्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः। परिदग्धा खरा जिह्वा गुरुस्रस्ताङ्गसन्धिता॥ अस

satvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ| paridagdhā kharā jihvā gurusrastāṅgasandhitā|| asa

2.29

रक्तपित्तकफष्ठीवो लोलनं शिरसोऽतितृट्। कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्॥ अस

raktapittakaphaṣṭhīvo lolanaṃ śiraso'titṛṭ| koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam|| asa

2.30

हृद्व्यथा मलसंसर्ङ्गः प्रवृत्तिर्वाल्पशोऽति वा। स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापिता॥ अस

hṛdvyathā malasaṃsarṅgaḥ pravṛttirvālpaśo'ti vā| snigdhāsyatā balabhraṃśaḥ svarasādaḥ pralāpitā|| asa

2.31

दोषपाकश्चिरात्तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम्। सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हृतौजसम्॥ अस

doṣapākaścirāttandrā pratataṃ kaṇṭhakūjanam| sannipātamabhinyāsaṃ taṃ brūyācca hṛtaujasam|| asa

2.32

वायुना कफरुद्धेन पित्तमन्तः प्रपीडितम्। व्यवायित्वाच्च सौक्ष्म्याच्च बहिर्मर्गं प्रवर्तते॥ अस

vāyunā kapharuddhena pittamantaḥ prapīḍitam| vyavāyitvācca saukṣmyācca bahirmargaṃ pravartate|| asa

2.33

तेन हारिद्रनेत्रत्वं सन्निपातोद्भवे ज्वरे। दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः॥ अस

tena hāridranetratvaṃ sannipātodbhave jvare| doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ|| asa

2.34

असाध्यः सोऽन्यथा कृच्छ्रो भवेद्वैकल्यदोऽपि वा॥ अस

asādhyaḥ so'nyathā kṛcchro bhavedvaikalyado'pi vā|| asa

2.35

अन्यच्च सन्निपातोत्थो यत्र पित्तं पृथक्स्थितम्। त्वचि कोष्ठेऽथवा दाहं विदधाति पुरोऽनु वा॥ अस

anyacca sannipātottho yatra pittaṃ pṛthaksthitam| tvaci koṣṭhe'thavā dāhaṃ vidadhāti puro'nu vā|| asa

2.36

तद्वद्वातकफौ शीतं दाहादिर्दुस्तरस्तयोः॥ अस

tadvadvātakaphau śītaṃ dāhādirdustarastayoḥ|| asa

2.37

शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यन्दितशोषिते। शीते शान्तेऽम्लको मूर्च्छा मदस्तृष्णा च जायते॥ अस

śītādau tatra pittena kaphe syanditaśoṣite| śīte śānte'mlako mūrcchā madastṛṣṇā ca jāyate|| asa

2.38

दाहादौ पुनरन्ते स्युस्तन्द्राष्ठीववमिक्लमाः॥ अस

dāhādau punarante syustandrāṣṭhīvavamiklamāḥ|| asa

2.39

आगन्तुरभिघाताभिषङ्गशापाभिचारतः। चतुर्धात्र क्षतच्छेददाहाद्यैरभिघातजः॥ अस

āganturabhighātābhiṣaṅgaśāpābhicārataḥ| caturdhātra kṣatacchedadāhādyairabhighātajaḥ|| asa

2.40

श्रमाच्च तस्मिन् पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्। सव्यथाशोफवैवर्ण्यं सरुजं कुरुते ज्वरम्॥ अस

śramācca tasmin pavanaḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan| savyathāśophavaivarṇyaṃ sarujaṃ kurute jvaram|| asa

2.41

ग्रहावेशौषधिविषक्रोधभीशोककामजः। अभिषङ्गाद् ग्रहेणास्मिन्नकस्माद्धासरोदने॥ अस

grahāveśauṣadhiviṣakrodhabhīśokakāmajaḥ| abhiṣaṅgād graheṇāsminnakasmāddhāsarodane|| asa

2.42

औषधीगन्धजे मूर्छा शिरोरुक् श्वयथुः क्षवः। विषान्मूर्छातिसारास्यश्यावतादाहहृद्गदाः। अस

auṣadhīgandhaje mūrchā śiroruk śvayathuḥ kṣavaḥ| viṣānmūrchātisārāsyaśyāvatādāhahṛdgadāḥ| asa

2.43

क्रोधात् कम्पः शिरोरुक् च प्रलापो भयशोकजे। कामान्मोहोऽरुचिर्दाहोद्रीनिद्राधधृतिक्षयः॥ अस

krodhāt kampaḥ śiroruk ca pralāpo bhayaśokaje| kāmānmoho'rucirdāhodrīnidrādhadhṛtikṣayaḥ|| asa

2.44

ग्रहादौ सन्निपातस्य भयादौ मरुतस्त्रये। कोपः क्रोधे तु पित्तस्य यौ तु शापाभिचारजौ। सन्निपातज्वरौ घोरौ तावसह्यतमौ मतौ॥ अस

grahādau sannipātasya bhayādau marutastraye| kopaḥ krodhe tu pittasya yau tu śāpābhicārajau| sannipātajvarau ghorau tāvasahyatamau matau|| asa

2.45

तत्राभिचारिकैर्मन्त्रैर्हूयमानस्य तप्यते। पूर्वं चेतस्ततो देहस्ततो विस्फोटतृड्भ्रमैः॥ अस

tatrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyate| pūrvaṃ cetastato dehastato visphoṭatṛḍbhramaiḥ|| asa

2.46

सदाहमूर्छर्ग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्धते ज्वरः। इति ज्वरोऽष्टधा दृष्टः समासाद्द्विविधस्तु सः॥ अस

sadāhamūrchargrastasya pratyahaṃ vardhate jvaraḥ| iti jvaro'ṣṭadhā dṛṣṭaḥ samāsāddvividhastu saḥ|| asa

2.47

शारीरो मानसःसौम्यस्तीक्ष्णोऽन्तर्बहिराश्रयः। प्राकृतो वैकृतःसाध्योऽसाध्यःसामो निरामकः॥ अस

śārīro mānasaḥsaumyastīkṣṇo'ntarbahirāśrayaḥ| prākṛto vaikṛtaḥsādhyo'sādhyaḥsāmo nirāmakaḥ|| asa

2.48

पूर्वं शरीरे शारीरे तापो मनसि मानसे। पवने योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत्॥ अस

pūrvaṃ śarīre śārīre tāpo manasi mānase| pavane yogavāhitvācchītaṃ śleṣmayute bhavet|| asa

2.49

दाहः पित्तयुते मिश्रं मिश्रे अन्तः संश्रये पुनः। ज्वरेधिकं विकाराः स्युरन्तःक्षोभो मलग्रहः॥ अस

dāhaḥ pittayute miśraṃ miśre antaḥ saṃśraye punaḥ| jvaredhikaṃ vikārāḥ syurantaḥkṣobho malagrahaḥ|| asa

2.50

बहिरेव बहिर्वेगे तापोऽपि च सुसाध्यता॥ अस

bahireva bahirvege tāpo'pi ca susādhyatā|| asa

2.51

वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात्। वैकृतोऽन्यःसदुः साध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात्॥ अस

varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt| vaikṛto'nyaḥsaduḥ sādhyaḥ prāyaśca prākṛto'nilāt|| asa

2.52

एकमार्गक्रियारम्भव्यतिवृत्तेर्महात्ययात्॥ अस

ekamārgakriyārambhavyativṛttermahātyayāt|| asa

2.53

वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम्। कुर्यात् पित्तं च शरदि तस्य चानुबलः कफः॥ अस

varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram| kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ|| asa

2.54

तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम्। कफो वसन्ते तमपि बातपित्तं भवेदनु॥ अस

tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam| kapho vasante tamapi bātapittaṃ bhavedanu|| asa

2.55

बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः। सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः॥ अस

balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ| sarvathā vikṛtijñāne prāgasādhya udāhṛtaḥ|| asa

2.56

ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वमग्लानिर्बहुमूत्रता। न प्रवृत्तिर्न विड्जीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः॥ अस

jvaropadravatīkṣṇatvamaglānirbahumūtratā| na pravṛttirna viḍjīrṇā na kṣutsāmajvarākṛtiḥ|| asa

2.57

ज्वरेगोऽधिकं तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः। मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्॥ अस

jvarego'dhikaṃ tṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ| malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam|| asa

2.58

जीर्णतामविपर्यासात् सप्तरात्रं च लङ्घनात्॥ अस

jīrṇatāmaviparyāsāt saptarātraṃ ca laṅghanāt|| asa

2.59

ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात्। प्रायः स सन्निपातेन भूयसा त्वपदिश्यते॥ अस

jvaraḥ pañcavidhaḥ prokto malakālabalābalāt| prāyaḥ sa sannipātena bhūyasā tvapadiśyate|| asa

2.60

सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ॥ अस

santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau|| asa

2.61

धातुमूत्रशकृद्वाहिस्रोतसां व्यापिनो मलाः। तापयन्तस्तनुं सर्वां तुल्यदूष्यादिवर्धिताः॥ अस

dhātumūtraśakṛdvāhisrotasāṃ vyāpino malāḥ| tāpayantastanuṃ sarvāṃ tulyadūṣyādivardhitāḥ|| asa

2.62

बलिनो गुरवः स्तब्धा विशेषेण रसाश्रिताः। सन्ततं निष्प्रतिद्वन्दा ज्वरं कुर्युः सुदुस्सहम्॥ अस

balino guravaḥ stabdhā viśeṣeṇa rasāśritāḥ| santataṃ niṣpratidvandā jvaraṃ kuryuḥ sudussaham|| asa

2.63

मलाञ्ज्वरोष्मा धातून् वा स शीघ्रं क्षपयस्ततः। सर्वाकारं रसादीनां शुध्याशुध्यापि वा क्रमात्॥ अस

malāñjvaroṣmā dhātūn vā sa śīghraṃ kṣapayastataḥ| sarvākāraṃ rasādīnāṃ śudhyāśudhyāpi vā kramāt|| asa

2.64

वातपित्तकफेः सप्त दश द्वादशवासरान्। प्रायोऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च॥ अस

vātapittakapheḥ sapta daśa dvādaśavāsarān| prāyo'nuyāti maryādāṃ mokṣāya ca vadhāya ca|| asa

2.65

इत्यग्निवेशस्य मतं हारीतस्य पुनः स्मृतिः॥ अस

ityagniveśasya mataṃ hārītasya punaḥ smṛtiḥ|| asa

2.66

द्विगुणा सप्तमी यावन्नवम्येकादशी तथा। एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च॥ अस

dviguṇā saptamī yāvannavamyekādaśī tathā| eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca|| asa

2.67

शुध्यशुद्धौ ज्वरः कालं दीर्घमप्यनुवर्तते॥ अस

śudhyaśuddhau jvaraḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate|| asa

2.68

कृशानां व्याधिमुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम्। अल्पोऽपि दोषो दूष्यादेर्लब्ध्वान्यतमतो बलम्॥ अस

kṛśānāṃ vyādhimuktānāṃ mithyāhārādisevinām| alpo'pi doṣo dūṣyāderlabdhvānyatamato balam|| asa

2.69

सप्रत्यनीको विषमं कुर्याद्वृद्धिक्षयान्वितः॥ अस

sapratyanīko viṣamaṃ kuryādvṛddhikṣayānvitaḥ|| asa

2.70

सूक्ष्मसूक्ष्मतरास्येषु दूरदूरतरेषु च। दोषो रक्तादिमार्गेषु शनैरल्पश्चिरेण यत्॥ अस

sūkṣmasūkṣmatarāsyeṣu dūradūratareṣu ca| doṣo raktādimārgeṣu śanairalpaścireṇa yat|| asa

2.71

याति देहं च नाशेषं भूयिष्ठं भेषजेऽपि च। क्रमोऽयं तेन विच्छिन्नसन्तापो लक्ष्यते ज्वरः॥ अस

yāti dehaṃ ca nāśeṣaṃ bhūyiṣṭhaṃ bheṣaje'pi ca| kramo'yaṃ tena vicchinnasantāpo lakṣyate jvaraḥ|| asa

2.72

विषमो विषमारम्भक्रियाकालोऽनुषङ्गवान्॥ अस

viṣamo viṣamārambhakriyākālo'nuṣaṅgavān|| asa

2.73

यथोत्तरं मन्दगतिर्मन्दशक्तिर्यथा यथा। कालेनाप्नोति सदृशान् स रसादींस्तथा तथा॥ अस

yathottaraṃ mandagatirmandaśaktiryathā yathā| kālenāpnoti sadṛśān sa rasādīṃstathā tathā|| asa

2.74

दोषो ज्वरयति क्रुद्धश्चिराच्चिरतरेण च॥ अस

doṣo jvarayati kruddhaścirācciratareṇa ca|| asa

2.75

भूमौ स्थितं जलैः सिक्तं कालमेव प्रतीक्षते। अङ्कुराय यथा बीजं दोषबीजं रुजे तथा॥ अस

bhūmau sthitaṃ jalaiḥ siktaṃ kālameva pratīkṣate| aṅkurāya yathā bījaṃ doṣabījaṃ ruje tathā|| asa

2.76

वेगं कृत्वा विषं यद्वदाशये लीयतेऽबलम्। कुप्यत्याप्तबलं भूयः काले दोषविषं तथा॥ अस

vegaṃ kṛtvā viṣaṃ yadvadāśaye līyate'balam| kupyatyāptabalaṃ bhūyaḥ kāle doṣaviṣaṃ tathā|| asa

2.77

एवं ज्वराः प्रवर्तन्ते विषमाः सततादयः॥ अस

evaṃ jvarāḥ pravartante viṣamāḥ satatādayaḥ|| asa

2.78

दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन् बली। निवर्तते पुनश्चैष प्रत्यनीकबलाबलः॥ अस

doṣaḥ pravartate teṣāṃ sve kāle jvarayan balī| nivartate punaścaiṣa pratyanīkabalābalaḥ|| asa

2.79

क्षीणे दोषे ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते। लीनत्वात् कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनादधाति सः॥ अस

kṣīṇe doṣe jvaraḥ sūkṣmo rasādiṣveva līyate| līnatvāt kārśyavaivarṇyajāḍyādīnādadhāti saḥ|| asa

2.80

अतिलीनोऽतिमन्दत्वात् भवत्यह्नि न पञ्चमे॥ अस

atilīno'timandatvāt bhavatyahni na pañcame|| asa

2.81

दोषो रक्ताश्रयः प्रायः करोति सततं ज्वरम्॥ अस

doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ karoti satataṃ jvaram|| asa

2.82

अहोरात्रस्य स द्विः स्यात्सकृदन्येद्युराश्रितः॥ अस

ahorātrasya sa dviḥ syātsakṛdanyedyurāśritaḥ|| asa

2.83

तस्मिन्मांसवहा नाडीर्मेदोनाडीस्तृतीयके। ग्राही पित्तानिलान्मूर्ध्नस्त्रिकस्य कफपित्ततः॥ अस

tasminmāṃsavahā nāḍīrmedonāḍīstṛtīyake| grāhī pittānilānmūrdhnastrikasya kaphapittataḥ|| asa

2.84

स पृष्ठस्यानिलकफात् स चैकाहान्तरः स्मृतः॥ अस

sa pṛṣṭhasyānilakaphāt sa caikāhāntaraḥ smṛtaḥ|| asa

2.85

चतुर्थको मले मेदोमज्जास्थ्यन्यतमस्थिते। मज्जस्थ एवेत्यपरे प्रभावं स तु दर्शयेत्॥ अस

caturthako male medomajjāsthyanyatamasthite| majjastha evetyapare prabhāvaṃ sa tu darśayet|| asa

2.86

द्विधा कफेन जङ्घाभ्यां प्रथमं शिरसोऽनिलात्। गम्भीरधातुचारित्वात् सनिपातेन सम्भवात्॥ अस

dvidhā kaphena jaṅghābhyāṃ prathamaṃ śiraso'nilāt| gambhīradhātucāritvāt sanipātena sambhavāt|| asa

2.87

तुल्योच्छ्रायाच्च दोषाणां दुश्चिकित्स्यश्चतुर्थकः॥ अस

tulyocchrāyācca doṣāṇāṃ duścikitsyaścaturthakaḥ|| asa

2.88

अस्थिमज्जोमयगते चतुर्थकविपर्ययः। त्रिधा द्व्यहं ज्वरयति दिनमेकं तु मुञ्चति॥ अस

asthimajjomayagate caturthakaviparyayaḥ| tridhā dvyahaṃ jvarayati dinamekaṃ tu muñcati|| asa

2.89

बलाबलेन दोषाणामन्नचेष्टादिजन्मना। ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदा तदा॥ अस

balābalena doṣāṇāmannaceṣṭādijanmanā| jvaraḥ syānmanasastadvatkarmaṇaśca tadā tadā|| asa

2.90

उत्क्लेशो गौरवं दैन्यं भङ्गोऽङ्गानां विजृम्भणम्। अरोचको वमिः सादः सर्वस्मिन् रसगे ज्वरे॥ अस

utkleśo gauravaṃ dainyaṃ bhaṅgo'ṅgānāṃ vijṛmbhaṇam| arocako vamiḥ sādaḥ sarvasmin rasage jvare|| asa

2.91

रक्तनिष्ठीवनं तृष्णा रक्तोष्णपिटकोद्गमः। दाहरागभ्रममदप्रलापा रक्तसंश्रिते॥ अस

raktaniṣṭhīvanaṃ tṛṣṇā raktoṣṇapiṭakodgamaḥ| dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṃśrite|| asa

2.92

तृड् ग्लानिः सृष्टवर्चस्त्वमन्तर्दाहो भ्रमस्तमः। दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो मांसस्थे मेदसि स्थिते॥ अस

tṛḍ glāniḥ sṛṣṭavarcastvamantardāho bhramastamaḥ| daurgandhyaṃ gātravikṣepo māṃsasthe medasi sthite|| asa

2.93

स्वेदोऽतितृष्णा वमनं स्वगन्धस्यासहिष्णुता। प्रलापो ग्लानिररुचिरस्थिस्थे त्वस्थिभेदनम्॥ अस

svedo'titṛṣṇā vamanaṃ svagandhasyāsahiṣṇutā| pralāpo glānirarucirasthisthe tvasthibhedanam|| asa

2.94

दोषप्रवृत्तिरूर्ध्वाधः श्वासाङ्गक्षेपकूजनम्। अन्तर्दाहो बहिःशैत्यं श्वासो हिध्मा च मज्जगे॥ अस

doṣapravṛttirūrdhvādhaḥ śvāsāṅgakṣepakūjanam| antardāho bahiḥśaityaṃ śvāso hidhmā ca majjage|| asa

2.95

तमसो दर्शनं मर्मच्छेदनं स्तब्धमेढ्रता। शुक्रप्रवृत्तिर्मृत्युश्च जायते शुक्रसंश्रये॥ अस

tamaso darśanaṃ marmacchedanaṃ stabdhameḍhratā| śukrapravṛttirmṛtyuśca jāyate śukrasaṃśraye|| asa

2.96

उत्तरोत्तरदुस्साध्याः पञ्चात्रान्त्यौ तु वर्जयेत्। प्रलिम्पन्निव गात्राणि श्लेष्मणा गौरवेण च॥ अस

uttarottaradussādhyāḥ pañcātrāntyau tu varjayet| pralimpanniva gātrāṇi śleṣmaṇā gauraveṇa ca|| asa

2.97

मन्दज्वरः प्रलेपस्तु सशीतः स्यात्प्रलेपकः। नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शीतः कृच्छ्रेण सिध्यति॥ अस

mandajvaraḥ pralepastu saśītaḥ syātpralepakaḥ| nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śītaḥ kṛcchreṇa sidhyati|| asa

2.98

स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो भवेद्वातबलासकः। हरिद्राभेकवर्णाभस्तद्वर्णं यः प्रमेहति॥ अस

stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho bhavedvātabalāsakaḥ| haridrābhekavarṇābhastadvarṇaṃ yaḥ pramehati|| asa

2.99

स वै हारिद्रको नाम ज्वरभेदोऽन्तकः स्मृतः। कफवातौ समौ यस्य हीनपित्तस्य देहिनः॥ अस

sa vai hāridrako nāma jvarabhedo'ntakaḥ smṛtaḥ| kaphavātau samau yasya hīnapittasya dehinaḥ|| asa

2.100

तीक्ष्णो वा यदि वा मन्दो जायते रात्रिकोज्वरः। दिवाकरापीतबले व्यायामाच्च विशोषिते॥ अस

tīkṣṇo vā yadi vā mando jāyate rātrikojvaraḥ| divākarāpītabale vyāyāmācca viśoṣite|| asa

2.101

शरीरे नियतं वाताज्ज्वरः स्यात् पूर्वरात्रिकः। आमाशये यदा दुष्टे श्लेष्मपित्ते व्यवस्थिते॥ अस

śarīre niyataṃ vātājjvaraḥ syāt pūrvarātrikaḥ| āmāśaye yadā duṣṭe śleṣmapitte vyavasthite|| asa

2.102

तदार्धं शीतलं देहे स्वर्धज्चोष्णं प्रजायते। काये पित्तं यदा दुष्टं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः॥ अस

tadārdhaṃ śītalaṃ dehe svardhajcoṣṇaṃ prajāyate| kāye pittaṃ yadā duṣṭaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ|| asa

2.103

उष्णत्वं तेन देहस्य शीतत्वं करपादयोः॥ अस

uṣṇatvaṃ tena dehasya śītatvaṃ karapādayoḥ|| asa

2.104

धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले विलीयते। ततो नरः श्वसन् स्विद्यन् कूजन् वमति चेष्टते॥ अस

dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣakāle vilīyate| tato naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati ceṣṭate|| asa

2.105

वेपते प्रलपत्युष्णैः शीतैश्चाङ्गैर्हतप्रभः। विसंज्ञो ज्वरवेगार्तः सक्रोध इव वीक्षते॥ अस

vepate pralapatyuṣṇaiḥ śītaiścāṅgairhataprabhaḥ| visaṃjño jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣate|| asa

2.106

सदोषशब्दञ्च शकृद् द्रवं सृजति वेगवत्॥ अस

sadoṣaśabdañca śakṛd dravaṃ sṛjati vegavat|| asa

अथ तृतीयोऽध्यायः

3.2

अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto raktapittakāsanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

3.3

भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणातिविदाहिभिः। कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः॥ अस

bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭvamlalavaṇātividāhibhiḥ| kodravoddālakaiścānnaistadyuktairatisevitaiḥ|| asa

3.4

कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्छिते। ते मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुतस्तनुम्॥ अस

kupitaṃ pittalaiḥ pittaṃ dravaṃ raktaṃ ca mūrchite| te mithastulyarūpatvamāgamya vyāpnutastanum|| asa

3.5

पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद् दूषणादपि। गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते॥ अस

pittaṃ raktasya vikṛteḥ saṃsargād dūṣaṇādapi| gandhavarṇānuvṛtteśca raktena vyapadiśyate|| asa

3.6

प्रभवत्यसृजः स्थानात् प्लीहतो यकृतश्च तत्॥ अस

prabhavatyasṛjaḥ sthānāt plīhato yakṛtaśca tat|| asa

3.7

शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः। छर्दिश्छर्दितबैभत्स्यं कासश्वासौ भ्रमः क्लमः॥ अस

śirogurutvamaruciḥ śītecchā dhūmako'mlakaḥ| chardiścharditabaibhatsyaṃ kāsaśvāsau bhramaḥ klamaḥ|| asa

3.8

लोहलोहितमत्स्यामगन्धास्यत्वं स्वरक्षयः। रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु॥ अस

lohalohitamatsyāmagandhāsyatvaṃ svarakṣayaḥ| raktahāridraharitavarṇatā nayanādiṣu|| asa

3.9

नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्। स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति॥ अस

nīlalohitapītānāṃ varṇānāmavivecanam| svapne tadvarṇadarśitvaṃ bhavatyasmin bhaviṣyati|| asa

3.10

ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः। कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत् प्रवर्तते॥ अस

ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ| kupitaṃ romakūpaiśca samastaistat pravartate|| asa

3.11

ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्। बह्वौषधं च पित्तस्य विरेको हि वरौषधम्॥ अस

ūrdhvaṃ sādhyaṃ kaphādyasmāttadvirecanasādhanam| bahvauṣadhaṃ ca pittasya vireko hi varauṣadham|| asa

3.12

अनुबन्धी कफो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्। कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः॥ अस

anubandhī kapho yaśca tatra tasyāpi śuddhikṛt| kaṣāyāḥ svādavo'pyasya viśuddhaśleṣmaṇo hitāḥ|| asa

3.13

किमु तिक्ताः कषाया वा ये निसर्गात् कफापहाः॥ अस

kimu tiktāḥ kaṣāyā vā ye nisargāt kaphāpahāḥ|| asa

3.14

अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तत् प्रच्छर्दनसाधनम्। स्वल्पौषधं च पित्तस्य वमनं न वरौषधम्॥ अस

adho yāpyaṃ calādyasmāttat pracchardanasādhanam| svalpauṣadhaṃ ca pittasya vamanaṃ na varauṣadham|| asa

3.15

अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेपि न तस्य तत्। कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्॥ अस

anubandhī calo yaśca śāntayepi na tasya tat| kaṣāyāśca hitāstasya madhurā eva kevalam|| asa

3.16

कफमारुतसंसृष्टमसाध्यमुभयायनम्। अशक्यप्रातिलोम्यत्वादभावादौषधस्य च॥ अस

kaphamārutasaṃsṛṣṭamasādhyamubhayāyanam| aśakyaprātilomyatvādabhāvādauṣadhasya ca|| asa

3.17

न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमनम्। शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिषग्जितम्॥ अस

na hi saṃśodhanaṃ kiñcidastyasya pratilomanam| śodhanaṃ pratilomaṃ ca raktapitte bhiṣagjitam|| asa

3.18

एवमेवोपशमनं सर्वशो नास्य विद्यते। संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वजिच्छमनं हितम्॥ अस

evamevopaśamanaṃ sarvaśo nāsya vidyate| saṃsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarvajicchamanaṃ hitam|| asa

3.19

तत्र दोषानुगमनं सिरास्र एव लक्षयेत्। उपद्रवांश्च विकृतिज्ञानतः तेषु चाधिकम्॥ अस

tatra doṣānugamanaṃ sirāsra eva lakṣayet| upadravāṃśca vikṛtijñānataḥ teṣu cādhikam|| asa

3.20

आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यते॥ अस

āśukārī yataḥ kāsastamevātaḥ pravakṣyate|| asa

3.21

पञ्च कासाः वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः। क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम्॥ अस

pañca kāsāḥ vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ| kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaścottarottaram|| asa

3.22

तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः। शूकपूर्णाभकण्ठत्वमस्वास्थ्यं हृदयस्य च॥ अस

teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūrarocakaḥ| śūkapūrṇābhakaṇṭhatvamasvāsthyaṃ hṛdayasya ca|| asa

3.23

कषायविज्जलासात्म्यकट्वम्ललवणोषणैः। रूक्षशीतगुरुस्निग्धोत्क्लेदिपर्युषिताशनैः॥ अस

kaṣāyavijjalāsātmyakaṭvamlalavaṇoṣaṇaiḥ| rūkṣaśītagurusnigdhotklediparyuṣitāśanaiḥ|| asa

3.24

धारणोदीरणायासरात्र्यहःस्वप्नजागरैः। अन्यैश्च तद्विधैर्धातुक्षयावरणकारिभिः॥ अस

dhāraṇodīraṇāyāsarātryahaḥsvapnajāgaraiḥ| anyaiśca tadvidhairdhātukṣayāvaraṇakāribhiḥ|| asa

3.25

क्रुद्धः प्रतिहतोऽपाने यदापानः प्रपद्यते। ऊर्ध्वं रसस्य स स्थाने तिष्ठन्नुरसि पीड्यते॥ अस

kruddhaḥ pratihato'pāne yadāpānaḥ prapadyate| ūrdhvaṃ rasasya sa sthāne tiṣṭhannurasi pīḍyate|| asa

3.26

उदानेन संजस्तत्र कण्ठे चानुप्रपूर्य च। वाहिनीर्गलमूर्धस्थास्ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव॥ अस

udānena saṃjastatra kaṇṭhe cānuprapūrya ca| vāhinīrgalamūrdhasthāstato'ṅgānyutkṣipanniva|| asa

3.27

क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरःपार्श्वे च पीडयन्। विवृतत्वान्मुखेनैति भिन्नकांस्योपमध्वनिः॥ अस

kṣipannivākṣiṇī pṛṣṭhamuraḥpārśve ca pīḍayan| vivṛtatvānmukhenaiti bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ|| asa

3.28

यस्मात्तस्मात्स वर्णौजोबलमांसक्षयावहः॥ अस

yasmāttasmātsa varṇaujobalamāṃsakṣayāvahaḥ|| asa

3.29

हेतुभेदात् प्रतीघातभेदो वायोः संरहसः। यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः॥ अस

hetubhedāt pratīghātabhedo vāyoḥ saṃrahasaḥ| yadrujāśabdavaiṣamyaṃ kāsānāṃ jāyate tataḥ|| asa

3.30

कुपितो वातलैर्वायुः शुष्कोरःकण्ठवक्त्रताम्। हृत्पार्श्वोरःशिरःशूलं मोहक्षोभस्वरक्षयान्॥ अस

kupito vātalairvāyuḥ śuṣkoraḥkaṇṭhavaktratām| hṛtpārśvoraḥśiraḥśūlaṃ mohakṣobhasvarakṣayān|| asa

3.31

करोति शुष्ककासं च महावेगरुजास्वनम्। सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्त्वाल्पतां व्रजेत्॥ अस

karoti śuṣkakāsaṃ ca mahāvegarujāsvanam| so'ṅgaharṣī kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvālpatāṃ vrajet|| asa

3.32

पित्तात् पीताक्षिकफता तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः। पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमको मदः॥ अस

pittāt pītākṣikaphatā tiktāsyatvaṃ jvaro bhramaḥ| pittāsṛgvamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako madaḥ|| asa

3.33

प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्। कफादुरोऽल्परुङ्मूर्धहृदयं स्तिमितं गुरु॥ अस

pratataṃ kāsavegena jyotiṣāmiva darśanam| kaphāduro'lparuṅmūrdhahṛdayaṃ stimitaṃ guru|| asa

3.34

कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः। रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्तनम्॥ अस

kaṇṭhopalepaḥ sadanaṃ pīnasacchardyarocakāḥ| romaharṣo ghanasnigdhaśvetaśleṣmapravartanam|| asa

3.35

युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्। उरस्यन्तःक्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली॥ अस

yuddhādyaiḥ sāhasaistaistaiḥ sevitairayathābalam| urasyantaḥkṣate vāyuḥ pittenānugato balī|| asa

3.36

कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्। पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुथितं बहु॥ अस

kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena saśoṇitam| pītaṃ śyāvaṃ ca śuṣkaṃ ca grathitaṃ kuthitaṃ bahu|| asa

3.37

ष्ठीवेत् कण्ठेन रुजता विभीन्नेनेव चोरसा। सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना॥ अस

ṣṭhīvet kaṇṭhena rujatā vibhīnneneva corasā| sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā|| asa

3.38

पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान्। पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च॥ अस

parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryakampavān| pārāvata ivākūjan pārśvaśūlī tato'sya ca|| asa

3.39

क्रमाद्वीर्यं रुचिः पक्तिर्बलं वर्णश्च हीयते। पक्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटीग्रहः॥ अस

kramādvīryaṃ ruciḥ paktirbalaṃ varṇaśca hīyate| pakṣīṇasya sāsṛṅmūtratvaṃ syācca pṛṣṭhakaṭīgrahaḥ|| asa

3.40

वायुप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः। कुर्वन्ति यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत् कफं ततः॥ अस

vāyupradhānāḥ kupitā dhātavo rājayakṣmiṇaḥ| kurvanti yakṣmāyatanaiḥ kāsaṃ ṣṭhīvet kaphaṃ tataḥ|| asa

3.41

पूतिपूतोपमं पीतं विस्रं हरितलोहितम्। लुप्येत इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च॥ अस

pūtipūtopamaṃ pītaṃ visraṃ haritalohitam| lupyeta iva pārśve ca hṛdayaṃ patatīva ca|| asa

3.42

अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः। स्निग्धप्रसनवक्त्रत्वं श्रीमद्दशननेत्रता॥ अस

akasmāduṣṇaśītecchā bahvāśitvaṃ balakṣayaḥ| snigdhaprasanavaktratvaṃ śrīmaddaśananetratā|| asa

3.43

ततोऽस्यक्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च॥ अस

tato'syakṣayarūpāṇi sarvāṇyāvirbhavanti ca|| asa

3.44

इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः। याप्यो वा बलिनां तद्वत् क्षतजोऽभिनवौ तु तौ॥ अस

ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ| yāpyo vā balināṃ tadvat kṣatajo'bhinavau tu tau|| asa

3.45

सिध्येतामपि सानाथ्यात् साध्या दोषैः पृथक् त्रयः। मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च॥ अस

sidhyetāmapi sānāthyāt sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ| miśrā yāpyā dvayātsarve jarasā sthavirasya ca|| asa

अथ चतुर्थोऽध्यायः

4.2

अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athātaḥ śvāsahidhmānidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

4.3

कासवृध्या भवेच्छ्रूवासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः। आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि॥ अस

kāsavṛdhyā bhavecchrūvāsaḥ pūrvairvā doṣakopanaiḥ| āmātisāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi|| asa

4.4

रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना। क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः॥ अस

rajodhūmānilairmarmaghātādatihimāmbunā| kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcamaḥ|| asa

4.5

कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थितः। प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन्॥ अस

kaphoparuddhagamanaḥ pavano viṣvagāsthitaḥ| prāṇodakānnavāhīni duṣṭaḥ srotāṃsi dūṣayan|| asa

4.6

उरस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्॥ अस

urasthaḥ kurute śvāsamāmāśayasamudbhavam|| asa

4.7

प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता। आनाहः शङ्खभेदश्च तत्रायासातिभोजनैः॥ अस

prāgrūpaṃ tasya hṛtpārśvaśūlaṃ prāṇavilomatā| ānāhaḥ śaṅkhabhedaśca tatrāyāsātibhojanaiḥ|| asa

4.8

प्रेरितः प्रेरयेत् क्षुद्रं स्वयंसंशमनं मरुत्॥ अस

preritaḥ prerayet kṣudraṃ svayaṃsaṃśamanaṃ marut|| asa

4.9

प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य पवनः कफम्। परिगृह्य शिरोग्रीवमुरःपार्श्वे च पीडयन्॥ अस

pratilomaṃ sirā gacchannudīrya pavanaḥ kapham| parigṛhya śirogrīvamuraḥpārśve ca pīḍayan|| asa

4.10

कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्। करोति तीव्रवेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्॥ अस

kāsaṃ ghurghurakaṃ mohamaruciṃ pīnasaṃ tṛṣam| karoti tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇopatāpinam|| asa

4.11

प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी। कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निष्ण्णः स्वास्थ्यमृच्छति॥ अस

pratāmyettasya vegena niṣṭhyūtānte kṣaṇaṃ sukhī| kṛcchrācchayānaḥ śvasiti niṣṇṇaḥ svāsthyamṛcchati|| asa

4.12

उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्। विशुष्कास्यो मुहुः श्वासी काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः॥ अस

ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamartimān| viśuṣkāsyo muhuḥ śvāsī kāṅkṣatyuṣṇaṃ savepathuḥ|| asa

4.13

मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते। स याप्यस्तमकः साध्यो नवो वा बलिनो भवेत्॥ अस

meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivardhate| sa yāpyastamakaḥ sādhyo navo vā balino bhavet|| asa

4.14

ज्वरमूर्छायुतः शीतैः शाम्येत् प्रतमकस्तु सः॥ अस

jvaramūrchāyutaḥ śītaiḥ śāmyet pratamakastu saḥ|| asa

4.15

छिन्नाच्छ्वसिति विच्छिन्नं मर्मच्छेदरुजार्दितः। सस्वेदमूर्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्॥ अस

chinnācchvasiti vicchinnaṃ marmacchedarujārditaḥ| sasvedamūrchaḥ sānāho bastidāhanirodhavān|| asa

4.16

अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः। शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः॥ अस

adhodṛgviplutākṣaśca muhyan raktaikalocanaḥ| śuṣkāsyaḥ pralapandīno naṣṭacchāyo vicetanaḥ|| asa

4.17

महता महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्। उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्॥ अस

mahatā mahatā dīno nādena śvasiti krathan| uddhūyamānaḥ saṃrabdho mattarṣabha ivāniśam|| asa

4.18

प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः। वक्षः समाक्षिपन् बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्॥ अस

praṇaṣṭajñānavijñāno vibhrāntanayanānanaḥ| vakṣaḥ samākṣipan baddhamūtravarcā viśīrṇavāk|| asa

4.19

शुष्ककण्ठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोऽतिरुक्॥ अस

śuṣkakaṇṭho muhurmuhyan karṇaśaṅkhaśiro'tiruk|| asa

4.20

दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः। श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः॥ अस

dīrghamūrdhvaṃ śvasityūrdhvānna ca pratyāharatyadhaḥ| śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ|| asa

4.21

मर्मसु छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्॥ अस

marmasu chidyamāneṣu paridevī niruddhavāk|| asa

4.22

एते सिध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्॥ अस

ete sidhyeyuravyaktā vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam|| asa

4.23

श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याग्रकृतिसंश्रयाः। हिध्मा भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च॥ अस

śvāsaikahetuprāgrūpasaṅkhyāgrakṛtisaṃśrayāḥ| hidhmā bhaktodbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca|| asa

4.24

गम्भीरा च मरुत्तत्र त्वरयायुक्तिसेवितैः। रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः॥ अस

gambhīrā ca maruttatra tvarayāyuktisevitaiḥ| rūkṣatīkṣṇakharāsātmyairannapānaiḥ prapīḍitaḥ|| asa

4.25

करोति हिध्मामरुजां मन्दशब्दां क्षवानुगाम्। शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति च सान्नजा॥ अस

karoti hidhmāmarujāṃ mandaśabdāṃ kṣavānugām| śamaṃ sātmyānnapānena yā prayāti ca sānnajā|| asa

4.26

आयासात् पवनः क्रुद्धः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्तयेत्। जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदुं च सा॥ अस

āyāsāt pavanaḥ kruddhaḥ kṣudrāṃ hidhmāṃ pravartayet| jatrumūlapravisṛtāmalpavegāṃ mṛduṃ ca sā|| asa

4.27

वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्॥ अस

vṛddhimāyāsyato yāti bhuktamātre ca mārdavam|| asa

4.28

चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्तते। परिणामोन्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति॥ अस

cireṇa yamalairvegairāhāre yā pravartate| pariṇāmonmukhe vṛddhiṃ pariṇāme ca gacchati|| asa

4.29

कम्पयन्ती शिरोग्रीवामाध्मातस्यातितृष्यतः। प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः॥ अस

kampayantī śirogrīvāmādhmātasyātitṛṣyataḥ| pralāpacchardyatīsāranetraviplutijṛmbhiṇaḥ|| asa

4.30

यमला वेगिनी हिध्मा परिणामवती च सा॥ अस

yamalā veginī hidhmā pariṇāmavatī ca sā|| asa

4.31

ध्वस्तभ्रूशङ्खयुग्मस्य सास्रविप्लुतचक्षुषः। स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुष्णती॥ अस

dhvastabhrūśaṅkhayugmasya sāsraviplutacakṣuṣaḥ| stambhayantī tanuṃ vācaṃ smṛtiṃ saṃjñāṃ ca muṣṇatī|| asa

4.32

रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्। पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्तते॥ अस

rundhatī mārgamannasya kurvatī marmaghaṭṭanam| pṛṣṭhato namanaṃ śoṣaṃ mahāhidhmā pravartate|| asa

4.33

महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला। षक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्तते॥ अस

mahāmūlā mahāśabdā mahāvegā mahābalā| ṣakvāśayādvā nābhervā pūrvavadyā pravartate|| asa

4.34

तद्रूपा सा मुहुः कुर्यात् जृम्भामङ्गप्रसारणम्। गम्भीरेणानुनादने गम्भीरा तासु साधयेत्। आद्ये द्वे वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम्॥ अस

tadrūpā sā muhuḥ kuryāt jṛmbhāmaṅgaprasāraṇam| gambhīreṇānunādane gambhīrā tāsu sādhayet| ādye dve varjayedantye sarvaliṅgāṃ ca veginīm|| asa

4.35

सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः। व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षतस्य वा॥ अस

sarvāśca sañcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ| vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya bhaktacchedakṣatasya vā|| asa

अथ पञ्चमोऽध्यायः

5.2

अथातो राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto rājayakṣmādinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

5.3

अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः। राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति च स्मृतः॥ अस

anekarogānugato bahurogapurogamaḥ| rājayakṣmā kṣayaḥ śoṣo rogarāḍiti ca smṛtaḥ|| asa

5.4

नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञोऽभूद्यदयं पुरा। यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः॥ अस

nakṣatrāṇāṃ dvijānāṃ ca rājño'bhūdyadayaṃ purā| yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ|| asa

5.5

देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः। रसादिशोषणाच्छोषो रोगराट् तेषु राजनात्॥ अस

dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣayastatsambhavācca saḥ| rasādiśoṣaṇācchoṣo rogarāṭ teṣu rājanāt|| asa

5.6

साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजःस्नेहसङ्क्षयः। अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्य हेतवः॥ अस

sāhasaṃ vegasaṃrodhaḥ śukraujaḥsnehasaṅkṣayaḥ| annapānavidhityāgaścatvārastasya hetavaḥ|| asa

5.7

तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं कफं चोदीर्य सर्वतः। शरीरसन्धीनाविश्य तान् सिराश्च प्रपीडयन्॥ अस

tairudīrṇo'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ| śarīrasandhīnāviśya tān sirāśca prapīḍayan|| asa

5.8

मुखानि स्रोतसां रुध्वा तथैवातिविवृत्य वा। सर्पन्नूर्ध्वमधस्तिर्यग्यथास्वं जनयेत् गदान्॥ अस

mukhāni srotasāṃ rudhvā tathaivātivivṛtya vā| sarpannūrdhvamadhastiryagyathāsvaṃ janayet gadān|| asa

5.9

रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः। प्रसेको मुखमाधुर्यंअ सदनं वह्निदेहयोः॥ अस

rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ kṣavaḥ| praseko mukhamādhuryaṃa sadanaṃ vahnidehayoḥ|| asa

5.10

स्थाल्यमत्रान्नपानादौ शुचावप्यशुचीक्षणम्। मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायोऽन्नपानयोः॥ अस

sthālyamatrānnapānādau śucāvapyaśucīkṣaṇam| makṣikātṛṇakeśādipātaḥ prāyo'nnapānayoḥ|| asa

5.11

हृल्लासश्छर्दिररुचिरश्नतोऽपि बलक्षयः। पाण्योरवेक्षा पादस्य शोफोऽक्ष्णोरतिशुक्लता॥ अस

hṛllāsaśchardiraruciraśnato'pi balakṣayaḥ| pāṇyoravekṣā pādasya śopho'kṣṇoratiśuklatā|| asa

5.12

बाह्वोः प्रमाणजिज्ञासा काये बैभत्स्यदर्शनम्। स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणित्वं मूर्धगुण्ठनम्॥ अस

bāhvoḥ pramāṇajijñāsā kāye baibhatsyadarśanam| strīmadyamāṃsapriyatā ghṛṇitvaṃ mūrdhaguṇṭhanam|| asa

5.13

नखकेशातिवृद्धिश्च स्वप्ने चाभिभवो भवेत्। पतङ्गकृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः॥ अस

nakhakeśātivṛddhiśca svapne cābhibhavo bhavet| pataṅgakṛkalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ|| asa

5.14

केशास्थितुषभस्मादिराशौ समधिरोहणम्। शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः॥ अस

keśāsthituṣabhasmādirāśau samadhirohaṇam| śūnyānāṃ grāmadeśānāṃ darśanaṃ śuṣyato'mbhasaḥ|| asa

5.15

ज्योतिर्गिरीणां पततां ज्वलतां च महीरुहाम्॥ अस

jyotirgirīṇāṃ patatāṃ jvalatāṃ ca mahīruhām|| asa

5.16

पीनसश्वासकासांसमूर्धस्वररुजोऽरुचिः। ऊर्ध्वं विट्स्रंससंशोषावधश्छरिदिस्तु कोष्ठगे॥ अस

pīnasaśvāsakāsāṃsamūrdhasvararujo'ruciḥ| ūrdhvaṃ viṭsraṃsasaṃśoṣāvadhaścharidistu koṣṭhage|| asa

5.17

तिर्यक्स्थे पार्श्वरुक्दोषे सन्धिगे भवति ज्वरः। रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः॥ अस

tiryaksthe pārśvarukdoṣe sandhige bhavati jvaraḥ| rūpāṇyekādaśaitāni jāyante rājayakṣmiṇaḥ|| asa

5.18

तेषामुपद्रवान् विद्यात् कण्ठोद्ध्वंसमुरोरुजम्। जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निसादास्यपूतिताः॥ अस

teṣāmupadravān vidyāt kaṇṭhoddhvaṃsamurorujam| jṛmbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnisādāsyapūtitāḥ|| asa

5.19

तत्र वाताच्छिरःपार्श्वशूलमंसाङ्गमर्दनम्। कण्ठोद्ध्वंसः स्वरभ्रंशः पित्तात् पादास्यपाणिषु॥ अस

tatra vātācchiraḥpārśvaśūlamaṃsāṅgamardanam| kaṇṭhoddhvaṃsaḥ svarabhraṃśaḥ pittāt pādāsyapāṇiṣu|| asa

5.20

दाहोतिसारोऽसृक्छर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः। कफादरोचकश्छर्दिः कासो मूर्धाङ्गगौरवम्॥ अस

dāhotisāro'sṛkchardirmukhagandho jvaro madaḥ| kaphādarocakaśchardiḥ kāso mūrdhāṅgagauravam|| asa

5.21

प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरसादोऽल्पवह्निता॥ अस

prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarasādo'lpavahnitā|| asa

5.22

दोषैर्मन्दानलत्वेन सोपलेपैः कफोल्बणैः। स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्वल्पकेषु च॥ अस

doṣairmandānalatvena sopalepaiḥ kapholbaṇaiḥ| srotomukheṣu ruddheṣu dhātūṣmasvalpakeṣu ca|| asa

5.23

विदह्यमानः स्वस्थाने रसस्तांस्तानुपद्रवान्। कुर्यादगच्छन् मांसादीनसृक् चोर्ध्वं प्रधावति॥ अस

vidahyamānaḥ svasthāne rasastāṃstānupadravān| kuryādagacchan māṃsādīnasṛk cordhvaṃ pradhāvati|| asa

5.24

पच्यते कोष्ठ एवान्नमन्नपक्त्रैव चास्य यत्। प्रायोऽस्मान्मलतां यातं नैवालं धातुपुष्टये॥ अस

pacyate koṣṭha evānnamannapaktraiva cāsya yat| prāyo'smānmalatāṃ yātaṃ naivālaṃ dhātupuṣṭaye|| asa

5.25

रसोऽप्यस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु। अवष्टब्धः स शकृता केवलं वर्तते क्षयी॥ अस

raso'pyasya na raktāya māṃsāya kuta eva tu| avaṣṭabdhaḥ sa śakṛtā kevalaṃ vartate kṣayī|| asa

5.26

लिङ्गेष्वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम्। वर्जयेत् साधयेदेव सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा॥ अस

liṅgeṣvalpeṣvapi kṣīṇaṃ vyādhyauṣadhabalākṣamam| varjayet sādhayedeva sarveṣvapi tato'nyathā|| asa

5.27

दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात् षष्ठश्च मेदसा। स्वरसादो भवेत्तत्र क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः॥ अस

doṣairvyastaiḥ samastaiśca kṣayāt ṣaṣṭhaśca medasā| svarasādo bhavettatra kṣāmo rūkṣaścalaḥ svaraḥ|| asa

5.28

शूकपूर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशयोऽनिलात्। पित्तात्तालुगले दाहः शोष उक्तावसूयनम्॥ अस

śūkapūrṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśayo'nilāt| pittāttālugale dāhaḥ śoṣa uktāvasūyanam|| asa

5.29

लिम्पन्निव कफात् कण्ठं मन्दः खुरखुरायते। स्वरो विबद्धः सर्वैस्तु सर्वलिङ्गः क्षयात् कषेत्॥ अस

limpanniva kaphāt kaṇṭhaṃ mandaḥ khurakhurāyate| svaro vibaddhaḥ sarvaistu sarvaliṅgaḥ kṣayāt kaṣet|| asa

5.30

धूमायतीव चात्यर्थं मेदसा श्लेष्मलक्षणः। कृच्छ्रलक्ष्याक्षरश्चात्र सर्वैरन्त्यं च वर्जयेत्॥ अस

dhūmāyatīva cātyarthaṃ medasā śleṣmalakṣaṇaḥ| kṛcchralakṣyākṣaraścātra sarvairantyaṃ ca varjayet|| asa

5.31

अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः। सन्निपातेन मनसः सन्तापेन च पञ्चमः॥ अस

arocako bhaveddoṣairjihvāhṛdayasaṃśrayaiḥ| sannipātena manasaḥ santāpena ca pañcamaḥ|| asa

5.32

कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्। सर्वोत्थे विरसं शोकक्रोधादिषु यथामलम्॥ अस

kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt| sarvotthe virasaṃ śokakrodhādiṣu yathāmalam|| asa

5.33

छर्दिर्दोषैः पृथक् सर्वैर्द्विष्टैरर्थैश्च पञ्चमी। उदानो विकृतो दोषान् यूसर्वास्वर्प्ध्वमस्यति॥ अस

chardirdoṣaiḥ pṛthak sarvairdviṣṭairarthaiśca pañcamī| udāno vikṛto doṣān yūsarvāsvarpdhvamasyati|| asa

5.34

तासूत्क्लेशास्यलावण्यप्रसेकारुचयोऽग्रगाः। नाभिं पृष्ठं रुजन् वायुः पार्श्वेचाहारमुत्क्षिपेत्॥ अस

tāsūtkleśāsyalāvaṇyaprasekārucayo'gragāḥ| nābhiṃ pṛṣṭhaṃ rujan vāyuḥ pārśvecāhāramutkṣipet|| asa

5.35

ततो विच्छिन्नमल्पाल्पं कषायं फेनिलं वमेत्। शब्दोद्गारयुतं कृष्णमच्छं कृच्छ्रेण वेगवत्॥ अस

tato vicchinnamalpālpaṃ kaṣāyaṃ phenilaṃ vamet| śabdodgārayutaṃ kṛṣṇamacchaṃ kṛcchreṇa vegavat|| asa

5.36

कासास्यशोषहृन्मूर्धस्वरपीडाक्लमान्वितः। पित्तात् क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम्॥ अस

kāsāsyaśoṣahṛnmūrdhasvarapīḍāklamānvitaḥ| pittāt kṣārodakanibhaṃ dhūmraṃ haritapītakam|| asa

5.37

सासृगम्लं कटूष्णं च तृण्मूर्छादाहतापवान्। कफात् स्निग्धं घनं श्वेतं श्लेष्मतन्तुगवाक्षितम्॥ अस

sāsṛgamlaṃ kaṭūṣṇaṃ ca tṛṇmūrchādāhatāpavān| kaphāt snigdhaṃ ghanaṃ śvetaṃ śleṣmatantugavākṣitam|| asa

5.38

मधुरं लवणं भूरिप्रसक्तं लोमहर्षणम्। मुखश्वयथुमाधुर्यतन्द्राहृल्लासकासवान्॥ अस

madhuraṃ lavaṇaṃ bhūriprasaktaṃ lomaharṣaṇam| mukhaśvayathumādhuryatandrāhṛllāsakāsavān|| asa

5.39

सर्वलिङ्गा मलैः सर्वै रिष्टोक्ता याच तां त्यजेत्। पूत्यमेध्याशुचिद्विष्टदर्शनश्रवणादिभिः॥ अस

sarvaliṅgā malaiḥ sarvai riṣṭoktā yāca tāṃ tyajet| pūtyamedhyāśucidviṣṭadarśanaśravaṇādibhiḥ|| asa

5.40

तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर्द्विष्टार्थयोगजा॥ अस

tapte citte hṛdi kliṣṭe chardirdviṣṭārthayogajā|| asa

5.41

वातादीनेव विमृशेत् कृमितृष्णामदौहृदे। शूलवेपथुहृल्लासैर्विशेषात् कृमिजां वदेत्॥ अस

vātādīneva vimṛśet kṛmitṛṣṇāmadauhṛde| śūlavepathuhṛllāsairviśeṣāt kṛmijāṃ vadet|| asa

5.42

कृमिहृद्रोगलिग्गैश्च स्मृताः पञ्च तु हृद्गदाः। तेषां गुल्मनिदानोक्तैः समुत्थानैश्च सम्भवः॥ अस

kṛmihṛdrogaliggaiśca smṛtāḥ pañca tu hṛdgadāḥ| teṣāṃ gulmanidānoktaiḥ samutthānaiśca sambhavaḥ|| asa

5.43

वातेन शूल्यतेऽत्यर्थं तुद्येते स्फुटतीव च। भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्यता द्रवः॥ अस

vātena śūlyate'tyarthaṃ tudyete sphuṭatīva ca| bhidyate śuṣyati stabdhaṃ hṛdayaṃ śūnyatā dravaḥ|| asa

5.44

अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दासहिष्णुता। वेपथुर्वेष्टनं मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता॥ अस

akasmāddīnatā śoko bhayaṃ śabdāsahiṣṇutā| vepathurveṣṭanaṃ mohaḥ śvāsarodho'lpanidratā|| asa

5.45

पित्तात्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा स्वेदोऽम्लकःक्लमः। छर्दनं चाम्लपित्तस्य धूमकः पीतता ज्वरः॥ अस

pittāttṛṣṇā bhramo mūrcchā svedo'mlakaḥklamaḥ| chardanaṃ cāmlapittasya dhūmakaḥ pītatā jvaraḥ|| asa

5.46

श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारि कंसाश्मगर्भवत्। कासाग्निसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः॥ अस

śleṣmaṇā hṛdayaṃ stabdhaṃ bhāri kaṃsāśmagarbhavat| kāsāgnisādaniṣṭhīvanidrālasyārucijvarāḥ|| asa

5.47

सर्वलिङ्गस्त्रिभिर्दोषैः कृमिभिः श्यावनेत्रता। तमःप्रवेशो हृल्लासः शोषः कण्डूः कफस्रुतिः॥ अस

sarvaliṅgastribhirdoṣaiḥ kṛmibhiḥ śyāvanetratā| tamaḥpraveśo hṛllāsaḥ śoṣaḥ kaṇḍūḥ kaphasrutiḥ|| asa

5.48

हृदयं प्रततञ्चात्र क्रकचेनेव दार्यते। चिकित्सेदामयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्रकारिणम्॥ अस

hṛdayaṃ pratatañcātra krakaceneva dāryate| cikitsedāmayaṃ ghoraṃ taṃ śīghraṃ śīghrakāriṇam|| asa

5.49

वातात् पित्तात् कफात् तृष्णा सन्निपाताद्रसक्षयात्। षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते तु कारणम्॥ अस

vātāt pittāt kaphāt tṛṣṇā sannipātādrasakṣayāt| ṣaṣṭhī syādupasargācca vātapitte tu kāraṇam|| asa

5.50

सर्वासु तत्प्रकोपो हि सौम्यधातुप्रशोषणात्। सर्वदेहभ्रमोत्कम्पतापतृट्दाहमोहकृत्॥ अस

sarvāsu tatprakopo hi saumyadhātupraśoṣaṇāt| sarvadehabhramotkampatāpatṛṭdāhamohakṛt|| asa

5.51

जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः सिराः। संशोष्य तृष्णा जायन्ते तासां सामान्यलक्षणम्॥ अस

jihvāmūlagalaklomatālutoyavahāḥ sirāḥ| saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante tāsāṃ sāmānyalakṣaṇam|| asa

5.52

मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः। कण्ठौष्ठजिह्वाकार्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः॥ अस

mukhaśoṣo jalātṛptirannadveṣaḥ svarakṣayaḥ| kaṇṭhauṣṭhajihvākārkaśyaṃ jihvāniṣkramaṇaṃ klamaḥ|| asa

5.53

प्रलापश्चित्तविभ्रंशस्तृड्ग्रहोक्तास्तथामयाः॥ अस

pralāpaścittavibhraṃśastṛḍgrahoktāstathāmayāḥ|| asa

5.54

मारुतात् क्षामता दैन्यं शङ्खतोदः शिरोभ्रमः। गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः॥ अस

mārutāt kṣāmatā dainyaṃ śaṅkhatodaḥ śirobhramaḥ| gandhājñānāsyavairasyaśrutinidrābalakṣayāḥ|| asa

5.55

शीताम्बुपानाद्वृद्धिश्च पित्तान्मूर्छास्यतिक्तता। रक्तेक्षणत्वं प्रततं शोषो दाहोऽतिधूमकः॥ अस

śītāmbupānādvṛddhiśca pittānmūrchāsyatiktatā| raktekṣaṇatvaṃ pratataṃ śoṣo dāho'tidhūmakaḥ|| asa

5.56

कफो रुणद्धि कुपितस्तोयवाहिषु मारुतम्। स्रोतस्सु सकफस्तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः॥ अस

kapho ruṇaddhi kupitastoyavāhiṣu mārutam| srotassu sakaphastena paṅkavacchoṣyate tataḥ|| asa

5.57

शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्त्रता। आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकाः। आलस्यमविपाकश्च सर्वैः स्यात् सर्वलक्षणा॥ अस

śūkairivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhuravaktratā| ādhmānaṃ śiraso jāḍyaṃ staimityacchardyarocakāḥ| ālasyamavipākaśca sarvaiḥ syāt sarvalakṣaṇā|| asa

5.58

आमोद्भवा च भक्तस्य संरोधाद्वातपित्तजा। उष्णक्लान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषम्॥ अस

āmodbhavā ca bhaktasya saṃrodhādvātapittajā| uṣṇaklāntasya sahasā śītāmbho bhajatastṛṣam|| asa

5.59

ऊष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्यात् पित्तजैव सा। या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्रेःस्नेहजा च या॥ अस

ūṣmā ruddho gataḥ koṣṭhaṃ yāṃ kuryāt pittajaiva sā| yā ca pānātipānotthā tīkṣṇāgreḥsnehajā ca yā|| asa

5.60

स्निग्धगुर्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा। तृष्णा रसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका॥ अस

snigdhagurvamlalavaṇabhojanena kaphodbhavā| tṛṣṇā rasakṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā|| asa

अष्टाङ्गसंग्रहः शरीरस्थानम् अध्याय १-६

1.1

अष्टाङ्गसंग्रहः अष्टाङ्गसङ्ग्रहः शारीरं स्थानम् अस

aṣṭāṅgasaṃgrahaḥ aṣṭāṅgasaṅgrahaḥ śārīraṃ sthānam asa

1.2

अथातः पुत्रकामीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athātaḥ putrakāmīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

1.3

अथ खलु पुमानेकविंशतिवर्षः कन्यामतुल्यगोत्रां तुल्याभिजनामसञ्चारिरोगकुलप्रसूतं रूपशीललक्षणसम्पन्नामनूनाविनष्टदन्तौष्ठकर्णनासानखकेशस्तनीं मृदुमरोगप्रकृतिमकपिलमपिङ्गलामहीनाधिकाङ्गीं द्वादशवर्षदेशीयाममरभुजगसरिदचलवृक्षपक्षिनक्षत्रान्त्यप्रेष्यभीषणकनामान्यनुद्वहन्तीमनघामनिन्द्यामनिन्द्येन विधिनोद्वहेत्॥ अस

atha khalu pumānekaviṃśativarṣaḥ kanyāmatulyagotrāṃ tulyābhijanāmasañcārirogakulaprasūtaṃ rūpaśīlalakṣaṇasampannāmanūnāvinaṣṭadantauṣṭhakarṇanāsānakhakeśastanīṃ mṛdumarogaprakṛtimakapilamapiṅgalāmahīnādhikāṅgīṃ dvādaśavarṣadeśīyāmamarabhujagasaridacalavṛkṣapakṣinakṣatrāntyapreṣyabhīṣaṇakanāmānyanudvahantīmanaghāmanindyāmanindyena vidhinodvahet|| asa

1.4

तस्यां षोडशवर्षायां पञ्चविंशतिवर्षः पुरुषः पुत्रार्थं प्रयतेत। तदा हि तौ प्राप्तवीर्यौ वीर्यान्वितमपत्यं जनयतः। ऊनपञ्चविंशतिवर्षेणोनषोडशवर्षायामाहितो गर्भः कुक्षिस्थ एव विनाशमाप्नुयादल्पायुर्बलारोग्यविभवो वा स्याद्विकलेन्द्रियो वा। ऋतावाद्ये च रात्रित्रये तथा दुष्टे शुक्रार्तव इति॥ अस

tasyāṃ ṣoḍaśavarṣāyāṃ pañcaviṃśativarṣaḥ puruṣaḥ putrārthaṃ prayateta| tadā hi tau prāptavīryau vīryānvitamapatyaṃ janayataḥ| ūnapañcaviṃśativarṣeṇonaṣoḍaśavarṣāyāmāhito garbhaḥ kukṣistha eva vināśamāpnuyādalpāyurbalārogyavibhavo vā syādvikalendriyo vā| ṛtāvādye ca rātritraye tathā duṣṭe śukrārtava iti|| asa

1.5

तत्राहारस्य सम्यक्परिणतस्य क्रमान्मज्जानमनुप्राप्तस्य सारः शुक्रसंज्ञां लभते। तत्तु क्षीर इव सर्पिरिक्षुरस इव गुडः शरीरे शुक्रधरां कलामाश्रित्यास्रुतं सर्वाङ्गव्यापितया स्थितम्। विशेषतश्च मज्जमुष्कस्तनेषु। हर्षोदीरितं तु संघट्टनेन हृदयावेशात् पिण्डीभूतमङ्गादङ्गात् प्रवर्तते। तत् सौम्यं स्निग्धं गुरु शुक्लं मधुगन्धि मधुरं पिच्छिलं बहु बहलं घृततैलक्षौद्रान्यतमवर्णं च शुक्रं गर्भाधानयोग्यं भवति॥ अस

tatrāhārasya samyakpariṇatasya kramānmajjānamanuprāptasya sāraḥ śukrasaṃjñāṃ labhate| tattu kṣīra iva sarpirikṣurasa iva guḍaḥ śarīre śukradharāṃ kalāmāśrityāsrutaṃ sarvāṅgavyāpitayā sthitam| viśeṣataśca majjamuṣkastaneṣu| harṣodīritaṃ tu saṃghaṭṭanena hṛdayāveśāt piṇḍībhūtamaṅgādaṅgāt pravartate| tat saumyaṃ snigdhaṃ guru śuklaṃ madhugandhi madhuraṃ picchilaṃ bahu bahalaṃ ghṛtatailakṣaudrānyatamavarṇaṃ ca śukraṃ garbhādhānayogyaṃ bhavati|| asa

1.6

तथा रक्तमेव च स्त्रीणां मासे मासे गर्भकोष्ठमनुप्राप्य त्र्यहं प्रवर्तमानमार्तवमित्याहुः। अतिप्रसङ्गेनानृतावृतौ वा तदेवासृग्दरं प्रदरं व्यापदं च रक्तयोनिसंज्ञां लभते। तत्साधने रक्तपित्तचिकित्सितं गुह्यरोगप्रतिषेधं चेक्षेत॥ अस

tathā raktameva ca strīṇāṃ māse māse garbhakoṣṭhamanuprāpya tryahaṃ pravartamānamārtavamityāhuḥ| atiprasaṅgenānṛtāvṛtau vā tadevāsṛgdaraṃ pradaraṃ vyāpadaṃ ca raktayonisaṃjñāṃ labhate| tatsādhane raktapittacikitsitaṃ guhyarogapratiṣedhaṃ cekṣeta|| asa

1.7

वातकफावृतमार्गाणां चाप्रवर्तमानं पित्तलैरुपाचरेत्। तद्धि वर्द्धमानमन्तर्वर्तमानं सशुक्रमशुक्रं वा जीवरहितं वातलान्यासेवमानाया योषितो गर्भलिङ्गानि दर्शयद् गुल्मीभवति। तत्र गुल्मचिकित्सितमीक्षेत॥ अस

vātakaphāvṛtamārgāṇāṃ cāpravartamānaṃ pittalairupācaret| taddhi varddhamānamantarvartamānaṃ saśukramaśukraṃ vā jīvarahitaṃ vātalānyāsevamānāyā yoṣito garbhaliṅgāni darśayad gulmībhavati| tatra gulmacikitsitamīkṣeta|| asa

1.8

कदाचिद्वा गर्भ इव वातोदरं भवति तद्वातोपशमनैरुपशाम्यति॥ अस

kadācidvā garbha iva vātodaraṃ bhavati tadvātopaśamanairupaśāmyati|| asa

1.9

तदेव कदाचिदार्तवं सौम्यैर्बृंहणात्मभिराहारविहारैः स्तम्भितमनुपद्रवमेवोदरं गर्भाधिष्ठितमिव वर्धयति। येन तामगर्भां गर्भिणीमाहुर्मूढाः। ततो विपरीतैर्यदृच्छया वा प्रवृत्ते रक्ते गर्भशरीरमपश्यन्तो भूतहृतमित्यज्ञा व्रुवते। यस्मात्सम्भवत्योजसोऽपहरणं रक्षोभिर्न तु शरीरापहरणमनिष्टत्वादशक्तेर्वा। इच्छाशक्त्योर्हि प्रवृत्तेरुपलब्धिः। न च दृश्यते कस्यचिदमानुषैर्देहापहारः॥ अस

tadeva kadācidārtavaṃ saumyairbṛṃhaṇātmabhirāhāravihāraiḥ stambhitamanupadravamevodaraṃ garbhādhiṣṭhitamiva vardhayati| yena tāmagarbhāṃ garbhiṇīmāhurmūḍhāḥ| tato viparītairyadṛcchayā vā pravṛtte rakte garbhaśarīramapaśyanto bhūtahṛtamityajñā vruvate| yasmātsambhavatyojaso'paharaṇaṃ rakṣobhirna tu śarīrāpaharaṇamaniṣṭatvādaśaktervā| icchāśaktyorhi pravṛtterupalabdhiḥ| na ca dṛśyate kasyacidamānuṣairdehāpahāraḥ|| asa

1.10

यदि च दृष्टमपि समुल्लङ्घ्य केचिदतिशक्तियुक्ता गर्भस्य शरीराक्षेपे प्रवर्तन्ते तदा कथमिव प्राप्तावसरास्तज्जननीमुपेक्षेरन्॥ अस

yadi ca dṛṣṭamapi samullaṅghya kecidatiśaktiyuktā garbhasya śarīrākṣepe pravartante tadā kathamiva prāptāvasarāstajjananīmupekṣeran|| asa

1.11

आर्तवं पुनश्शशरुधिरलाक्षारसोपमं धौतं च विरज्यमानं शुद्धमाहुः॥ अस

ārtavaṃ punaśśaśarudhiralākṣārasopamaṃ dhautaṃ ca virajyamānaṃ śuddhamāhuḥ|| asa

1.12

यथा च बालस्य जीर्णस्य वा तरोः पुष्पफलं पुष्पफलस्य वा तद्विधस्य गन्धो नोपलभ्यते तथैव नोनषोडशातीतसप्तीतवर्षस्य पुंसः शुक्ररोमादयो योषितश्चोनद्वादशातीतपञ्चाशद्वर्षाया रजस्तन्यादय इति॥ अस

yathā ca bālasya jīrṇasya vā taroḥ puṣpaphalaṃ puṣpaphalasya vā tadvidhasya gandho nopalabhyate tathaiva nonaṣoḍaśātītasaptītavarṣasya puṃsaḥ śukraromādayo yoṣitaśconadvādaśātītapañcāśadvarṣāyā rajastanyādaya iti|| asa

1.13

अथ शुद्धशुक्रार्तवमरोगं मिथोऽनुरक्तं मिथुनमुपस्नेह्य विधिवत् संशोध्यास्थापनानुवासनाभ्यामुपाचरेत्। विशेषतस्तु घृतक्षीरवद्भिर्मधुरौषधसंस्कारैः पुरुषम्। तैलेन नारीं पित्तलैश्च मांसैः। एवं हि समानगुणतया शुक्रार्तवमाप्यायते॥ अस

atha śuddhaśukrārtavamarogaṃ mitho'nuraktaṃ mithunamupasnehya vidhivat saṃśodhyāsthāpanānuvāsanābhyāmupācaret| viśeṣatastu ghṛtakṣīravadbhirmadhurauṣadhasaṃskāraiḥ puruṣam| tailena nārīṃ pittalaiśca māṃsaiḥ| evaṃ hi samānaguṇatayā śukrārtavamāpyāyate|| asa

1.14

वातपित्तश्लेष्मकुणपगन्धिग्रन्थिपूयक्षीणमूत्रपुरीषरेतांसि त्वबीजानि भवन्ति। तत्र तनु रूक्षं फेनिलमरुणमल्पं विच्छिन्नं सरुजं चिराच्च निषिच्येत वातेन। किञ्चित्पीतमपिच्छिलमानीलं वा दहदिव प्रवर्तते पित्तेन। मज्जोपसंसृष्टं प्रभूतं विबद्धं चाम्भसि च किञ्चिन्मज्जति श्लेष्मणा। कुणपगन्ध्यनल्पं रक्तेन। ग्रन्थिभूतं वातश्लेष्मभ्याम्। पूतिपूयनिभं पित्तश्लेष्मभ्याम्। क्षीणं वातपित्ताभ्याम्। तदुक्तं ससाधनं प्राक्। मूत्रपुरीषगन्धि सन्निपातेन॥ अस

vātapittaśleṣmakuṇapagandhigranthipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretāṃsi tvabījāni bhavanti| tatra tanu rūkṣaṃ phenilamaruṇamalpaṃ vicchinnaṃ sarujaṃ cirācca niṣicyeta vātena| kiñcitpītamapicchilamānīlaṃ vā dahadiva pravartate pittena| majjopasaṃsṛṣṭaṃ prabhūtaṃ vibaddhaṃ cāmbhasi ca kiñcinmajjati śleṣmaṇā| kuṇapagandhyanalpaṃ raktena| granthibhūtaṃ vātaśleṣmabhyām| pūtipūyanibhaṃ pittaśleṣmabhyām| kṣīṇaṃ vātapittābhyām| taduktaṃ sasādhanaṃ prāk| mūtrapurīṣagandhi sannipātena|| asa

1.15

आर्तवमपि शुक्रवद्दोषैरुपसृष्टमबीजमेव। तस्य लिङ्गं नाम च पूर्ववत्। तेषु कुणपग्रन्थिपूयक्षीणरेतांसि कृच्छ्रसाध्यानि। मूत्रपुरीषशुक्रातवं त्वसाध्यं कुणपग्रन्थिपूयार्तवं च। तत्राद्यांस्त्रीन् शुक्रार्तवदोषान्यथास्वं दोषसाधनेन साधयेत्। गुह्ययोनिरोगप्रतिषेधेन चोभयान्॥ अस

ārtavamapi śukravaddoṣairupasṛṣṭamabījameva| tasya liṅgaṃ nāma ca pūrvavat| teṣu kuṇapagranthipūyakṣīṇaretāṃsi kṛcchrasādhyāni| mūtrapurīṣaśukrātavaṃ tvasādhyaṃ kuṇapagranthipūyārtavaṃ ca| tatrādyāṃstrīn śukrārtavadoṣānyathāsvaṃ doṣasādhanena sādhayet| guhyayonirogapratiṣedhena cobhayān|| asa

1.16

अपि च। वातिके शुक्रदोषे वसुकसैन्धवफलाम्लसिद्धं यवक्षारप्रतीवापं सर्पिष्पानम्। बिल्वविदारीसिद्धं क्षीरयुक्तमास्थापनम्। मधुकभद्रदारुसिद्धं तैलमनुवासनम्। क्षीरकुलीररससिद्धं तैलमुत्तरबस्तिः। पैत्तिके काण्डेक्षुश्वदंष्ट्रागुडूचीसिद्धं मूर्वामधूकप्रतीवापं सर्पिष्पानम्। त्रिवृच्चूर्णः सघृतो विरेकः। पयस्याश्रीपर्णीसिद्धं क्षीरयुक्तमास्थापनम्। मधुकमुद्गपर्णीसिद्धं तैलमनुवासनमुत्तरबस्तिश्च। श्लैष्मिके पाषाणभेदाश्मन्तकामलकक्वाथसिद्धं पिप्पलीमधुकचूर्णप्रतीवापं सर्पिष्पानम्। मदनफलकषायो वमनम्। दन्तीविडङ्गचूर्णस्तैललीढो विरेकः। राजवृक्षमदनफलकषायप्रगाढमास्थापनम्। मधुकपिप्पलीसिद्धं तैलमनुवासनमुत्तरबस्तिश्च॥ अस

api ca| vātike śukradoṣe vasukasaindhavaphalāmlasiddhaṃ yavakṣārapratīvāpaṃ sarpiṣpānam| bilvavidārīsiddhaṃ kṣīrayuktamāsthāpanam| madhukabhadradārusiddhaṃ tailamanuvāsanam| kṣīrakulīrarasasiddhaṃ tailamuttarabastiḥ| paittike kāṇḍekṣuśvadaṃṣṭrāguḍūcīsiddhaṃ mūrvāmadhūkapratīvāpaṃ sarpiṣpānam| trivṛccūrṇaḥ saghṛto virekaḥ| payasyāśrīparṇīsiddhaṃ kṣīrayuktamāsthāpanam| madhukamudgaparṇīsiddhaṃ tailamanuvāsanamuttarabastiśca| ślaiṣmike pāṣāṇabhedāśmantakāmalakakvāthasiddhaṃ pippalīmadhukacūrṇapratīvāpaṃ sarpiṣpānam| madanaphalakaṣāyo vamanam| dantīviḍaṅgacūrṇastailalīḍho virekaḥ| rājavṛkṣamadanaphalakaṣāyapragāḍhamāsthāpanam| madhukapippalīsiddhaṃ tailamanuvāsanamuttarabastiśca|| asa

1.17

वातजे पुष्पदोषे भार्ङ्गीमधुकभद्रदारुसिद्धं सर्पिष्पानम्। काश्मर्यक्षुद्रसहासिद्धं वा क्षीरम्। मधुकसृगालविन्नाकल्कं पयस्सर्पिस्सहितं प्रियङ्गुतिलकल्कं वा योनौ धारयेत्। सरलमुद्गपर्णीकषायः प्रक्षालनम्। पित्तजे काकोलीद्वयविदारीमूलक्वाथमुत्पलपद्मकक्वाथं मधूकपुष्पकाश्मर्यफलक्वाथं वा सशर्करं पिबेत्। श्वेतचन्दक्वाथं वा सक्षौद्रम्। धवधातकीकल्कं वा घृतेन वा मधुकमधुरसामृद्वीकाकल्कम्। शम्याकगवाक्षीक्षीरं विरेकः। चन्दनपयस्याकल्कं योनौ धारयेत्। गौरिकारिष्टकषायः प्रक्षालनम्। श्लैष्मिके कुटजकटुकाश्वगन्धाक्वाथं पिबेत्। समाक्षिकं वा क्षीरिवृक्षप्रवालक्वाथमेतेषामेव वा चूर्णं मधुघृताभ्यां लिह्यात्। मदनफलकषायेण वमनम्। तत्कल्कमेव च योनौ धारयेत्। लोध्रतिन्दुककषायः प्रक्षालनं बस्तमेषमूत्रं वा॥ अस

vātaje puṣpadoṣe bhārṅgīmadhukabhadradārusiddhaṃ sarpiṣpānam| kāśmaryakṣudrasahāsiddhaṃ vā kṣīram| madhukasṛgālavinnākalkaṃ payassarpissahitaṃ priyaṅgutilakalkaṃ vā yonau dhārayet| saralamudgaparṇīkaṣāyaḥ prakṣālanam| pittaje kākolīdvayavidārīmūlakvāthamutpalapadmakakvāthaṃ madhūkapuṣpakāśmaryaphalakvāthaṃ vā saśarkaraṃ pibet| śvetacandakvāthaṃ vā sakṣaudram| dhavadhātakīkalkaṃ vā ghṛtena vā madhukamadhurasāmṛdvīkākalkam| śamyākagavākṣīkṣīraṃ virekaḥ| candanapayasyākalkaṃ yonau dhārayet| gaurikāriṣṭakaṣāyaḥ prakṣālanam| ślaiṣmike kuṭajakaṭukāśvagandhākvāthaṃ pibet| samākṣikaṃ vā kṣīrivṛkṣapravālakvāthameteṣāmeva vā cūrṇaṃ madhughṛtābhyāṃ lihyāt| madanaphalakaṣāyeṇa vamanam| tatkalkameva ca yonau dhārayet| lodhratindukakaṣāyaḥ prakṣālanaṃ bastameṣamūtraṃ vā|| asa

1.18

कुणपरेतसि धातकीपुष्पखदिरार्जुनदाडिमैः सिद्धमसनादिभिर्वा सर्पिः पाययेत्। ग्रन्थिरेतसि पाषाणाभिदा पलाशभस्मना वा। पूयरेतसि परूषकादिन्यग्रोधादिभ्याम्। मूत्रपुरीषरेतसि वायुनातिविकृते हिङ्गूशीरचित्रकैरथवा चित्रकवितुन्नकप्रियङ्गुहिङ्गुसमङ्गामृणालसिद्धमेलामोचचूर्णप्रतीवापम्। तथा ग्रन्थ्यार्तवे पाठात्रिकण्टकवृक्षकक्वाथम्। कुणपपूयार्तवे चन्दनक्वाथं पिबेत्। त्रिफलाकल्कक्वाथौ चात्र धारणाचमने॥ अस

kuṇaparetasi dhātakīpuṣpakhadirārjunadāḍimaiḥ siddhamasanādibhirvā sarpiḥ pāyayet| granthiretasi pāṣāṇābhidā palāśabhasmanā vā| pūyaretasi parūṣakādinyagrodhādibhyām| mūtrapurīṣaretasi vāyunātivikṛte hiṅgūśīracitrakairathavā citrakavitunnakapriyaṅguhiṅgusamaṅgāmṛṇālasiddhamelāmocacūrṇapratīvāpam| tathā granthyārtave pāṭhātrikaṇṭakavṛkṣakakvātham| kuṇapapūyārtave candanakvāthaṃ pibet| triphalākalkakvāthau cātra dhāraṇācamane|| asa

1.19

सर्वेषु च शुक्रार्तवदोषेषु स्त्रीपुंसौ स्नेहादिकर्मभिर्विशेषेण चोत्तरबस्तिभिः पुनः पुनरुपाचरेत्। यथास्वं च योनौ कल्कैः पिचुभिश्च। इत्येवं विशुद्धशुक्रार्तवौ पूर्वोक्तं विधिमासेवेवाम्॥ अस

sarveṣu ca śukrārtavadoṣeṣu strīpuṃsau snehādikarmabhirviśeṣeṇa cottarabastibhiḥ punaḥ punarupācaret| yathāsvaṃ ca yonau kalkaiḥ picubhiśca| ityevaṃ viśuddhaśukrārtavau pūrvoktaṃ vidhimāsevevām|| asa

1.20

ऋतुस्तु दृष्टार्तवो द्वादशरात्रं भवति। षोडशरात्रमित्यन्ये। शुद्धयोनिगर्भाशयार्तवाया मासमपि केचित्। तद्वददृष्टार्तवोऽप्यस्तीत्यपरे॥ अस

ṛtustu dṛṣṭārtavo dvādaśarātraṃ bhavati| ṣoḍaśarātramityanye| śuddhayonigarbhāśayārtavāyā māsamapi kecit| tadvadadṛṣṭārtavo'pyastītyapare|| asa

1.21

क्षामप्रसन्नवदनां स्फुरच्छ्रोणिपयोधराम्। स्रास्ताक्षिकुक्षिं पुंस्कामां विद्यादृतुमतीं स्त्रियम्॥ अस

kṣāmaprasannavadanāṃ sphuracchroṇipayodharām| srāstākṣikukṣiṃ puṃskāmāṃ vidyādṛtumatīṃ striyam|| asa

1.22

पद्मं संकोचमायाति दिनेऽतीते यथा तथा। ऋतावतीते योनिःस्याच्छुक्रंनातः प्रतीच्छति॥ अस

padmaṃ saṃkocamāyāti dine'tīte yathā tathā| ṛtāvatīte yoniḥsyācchukraṃnātaḥ pratīcchati|| asa

1.23

मसेनोपचितं रक्तं धमनीभ्यामृतौ पुनः। ईषत्कृष्णं विगन्धं च वायुर्योनिमुखान्नुदेत्॥ अस

masenopacitaṃ raktaṃ dhamanībhyāmṛtau punaḥ| īṣatkṛṣṇaṃ vigandhaṃ ca vāyuryonimukhānnudet|| asa

1.24

ततः पुष्पदर्शने प्रथमदिवसात् प्रभृति ब्रह्मचारिणी स्नानाद्यलङ्काररहिता दर्भसंस्तरशायिनी त्रिरात्रमासीत। पर्णशरावकरतलान्यतमेन यावकं पयसा सिद्धमल्पं कर्शनार्थमश्नीयात्। तीक्ष्णोष्णाम्ललवणानि च वर्जयेत्॥ अस

tataḥ puṣpadarśane prathamadivasāt prabhṛti brahmacāriṇī snānādyalaṅkārarahitā darbhasaṃstaraśāyinī trirātramāsīta| parṇaśarāvakaratalānyatamena yāvakaṃ payasā siddhamalpaṃ karśanārthamaśnīyāt| tīkṣṇoṣṇāmlalavaṇāni ca varjayet|| asa

1.25

चतुर्थेऽहन्युद्वर्तिता शीतसलिलस्नातानुलिप्तालङ्कृताशुक्लमाल्याम्बरा कृतमङ्गलस्वस्त्ययनैवंविधमेव भर्तारं पश्येदनन्यमनाः। तदा हि यादृशमेव पश्यति चिन्तयति वा तादृशं प्रसूत इति॥ अस

caturthe'hanyudvartitā śītasalilasnātānuliptālaṅkṛtāśuklamālyāmbarā kṛtamaṅgalasvastyayanaivaṃvidhameva bhartāraṃ paśyedananyamanāḥ| tadā hi yādṛśameva paśyati cintayati vā tādṛśaṃ prasūta iti|| asa

1.26

ततः स्नानात् पुनरपि गुणवत्पुत्रार्थी त्रिरात्रमुपेक्षेत। पुष्पदर्शनात् सप्तरात्रम्। अथाष्टम्यां दशम्यां द्वादश्यां वा रात्रौ पुत्रकामः संवसेत्। पच्चम्यां सप्तम्यां नवम्यां वा दुहितृकामः। तासूत्तरोत्तरमायुरारोग्यैश्वर्यसौभाग्यबलवर्णेन्द्रियसम्पदपत्यस्य भवति। अतः परं तूत्तरोत्तरमेवायुरादीनां ह्रासः॥ अस

tataḥ snānāt punarapi guṇavatputrārthī trirātramupekṣeta| puṣpadarśanāt saptarātram| athāṣṭamyāṃ daśamyāṃ dvādaśyāṃ vā rātrau putrakāmaḥ saṃvaset| paccamyāṃ saptamyāṃ navamyāṃ vā duhitṛkāmaḥ| tāsūttarottaramāyurārogyaiśvaryasaubhāgyabalavarṇendriyasampadapatyasya bhavati| ataḥ paraṃ tūttarottaramevāyurādīnāṃ hrāsaḥ|| asa

1.27

तत्र युग्मासु रात्रिष्वल्पीभवत्यार्तवमयुग्मास्वाप्याय्यते। तस्मात्तासु क्रमात् पुत्रस्य दुहितुश्च जन्म। अत एव चानुपरतार्तवदर्शनां पुत्रार्थी विप्रकृष्टेष्वप्यहस्सु नोपेयात्। यदि त्वाहारानुरोधादयुग्मासु शुक्रस्याधिकता युग्मासु च न्यूनता स्यात्ततः पुमान् स्त्र्याकृतिर्दुर्बलो हीनाङ्गो वा जायते। स्त्री च पुरुषाकृतिर्दुर्बला हीनाङ्गा वा। एकादशीत्रयोदश्योस्तु नपुंसकं स्यात्॥ अस

tatra yugmāsu rātriṣvalpībhavatyārtavamayugmāsvāpyāyyate| tasmāttāsu kramāt putrasya duhituśca janma| ata eva cānuparatārtavadarśanāṃ putrārthī viprakṛṣṭeṣvapyahassu nopeyāt| yadi tvāhārānurodhādayugmāsu śukrasyādhikatā yugmāsu ca nyūnatā syāttataḥ pumān stryākṛtirdurbalo hīnāṅgo vā jāyate| strī ca puruṣākṛtirdurbalā hīnāṅgā vā| ekādaśītrayodaśyostu napuṃsakaṃ syāt|| asa

1.28

अथोपाध्यायः पुत्रीयं विधानमाचरेत्। शूद्रायास्तु मन्त्रवर्जितम्। यादृशं च पुत्रमाशासीत तद्रूपवर्णचरितान् जनपदाननुचिन्तयेति स्त्री वाच्या। तज्जनपदाहारविहारोपचारपरिच्छदांश्चानुविदघीत॥ अस

athopādhyāyaḥ putrīyaṃ vidhānamācaret| śūdrāyāstu mantravarjitam| yādṛśaṃ ca putramāśāsīta tadrūpavarṇacaritān janapadānanucintayeti strī vācyā| tajjanapadāhāravihāropacāraparicchadāṃścānuvidaghīta|| asa

1.29

कर्मान्ते च पुमान् मासं ब्रह्मचारी सर्पिः क्षीराभ्या शाल्योदनमभिप्राश्य नात्याशितः सुखी स्रग्वी सुमनाः प्रीणिताङ्गः शुक्लनिवसनो मौहूर्तिकानुमते रात्रिभागे कल्याणानि चिन्तयानस्तदभिकामः स्वास्तीर्णं शयनं दक्षिणेन पादेन प्रागारोहेत्। ताद्विधैव च प्रमदा कर्णिताङ्गी तैलमाषोत्तराहारा पूर्वं वामपादेन पुरुषस्य दक्षिणतः शय्यामधिरोहेत्। तत्र मन्त्रं प्रयुञ्जीत। आयुरसि सर्वतः प्रतिष्ठासि धाता त्वा दधातु विधाता त्वा दधातु ब्रह्मवर्चसा भवेति। ब्रह्माबृहस्पतिर्विष्णुस्सोमस्सूर्यस्तथाश्विनौ। भगोऽथ मित्रावरुणौ वीरं दधतु मे सुतमिति॥ अस

karmānte ca pumān māsaṃ brahmacārī sarpiḥ kṣīrābhyā śālyodanamabhiprāśya nātyāśitaḥ sukhī sragvī sumanāḥ prīṇitāṅgaḥ śuklanivasano mauhūrtikānumate rātribhāge kalyāṇāni cintayānastadabhikāmaḥ svāstīrṇaṃ śayanaṃ dakṣiṇena pādena prāgārohet| tādvidhaiva ca pramadā karṇitāṅgī tailamāṣottarāhārā pūrvaṃ vāmapādena puruṣasya dakṣiṇataḥ śayyāmadhirohet| tatra mantraṃ prayuñjīta| āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhāsi dhātā tvā dadhātu vidhātā tvā dadhātu brahmavarcasā bhaveti| brahmābṛhaspatirviṣṇussomassūryastathāśvinau| bhago'tha mitrāvaruṇau vīraṃ dadhatu me sutamiti|| asa

1.30

ततः परस्परं सामभिरभिसान्त्व्य सहर्षमनुकूलं संविशेताम्। पर्याप्ते चैनां शीतोदकेन सहसा परिषिञ्चेत्॥ अस

tataḥ parasparaṃ sāmabhirabhisāntvya saharṣamanukūlaṃ saṃviśetām| paryāpte caināṃ śītodakena sahasā pariṣiñcet|| asa

1.31

तत्रात्याशिता क्षुधिता पिपासिता भीता विमनाः शोकार्ता क्रुद्धातिमेदुरान्यकामाऽव्यवायकामा वा न गर्भं धत्ते विगुणं वा। तथा पुरुषोऽपि। न चासौअधस्तिष्ठेत्। तथा हि स्त्रीचेष्टः पुमान् जायते पुंश्चेष्टा वा स्त्री। न च न्युब्जां पार्श्वगतां वा सेवेत। न्युब्जाया वातो बलवान् स योनिं पीडयति। दक्षिणपार्श्वगतायाः श्लेष्मा पीडितश्च्युतः पिदधाति गर्भाशयम्। वामपार्श्वगतायास्तद्वत् पित्तं विदहति रक्तशुक्रे। तस्मादुत्ताना बीजं गृह्णीयात्। तथा हि यथास्थानमेव तिष्ठन्ति दोषाः॥ अस

tatrātyāśitā kṣudhitā pipāsitā bhītā vimanāḥ śokārtā kruddhātimedurānyakāmā'vyavāyakāmā vā na garbhaṃ dhatte viguṇaṃ vā| tathā puruṣo'pi| na cāsauadhastiṣṭhet| tathā hi strīceṣṭaḥ pumān jāyate puṃśceṣṭā vā strī| na ca nyubjāṃ pārśvagatāṃ vā seveta| nyubjāyā vāto balavān sa yoniṃ pīḍayati| dakṣiṇapārśvagatāyāḥ śleṣmā pīḍitaścyutaḥ pidadhāti garbhāśayam| vāmapārśvagatāyāstadvat pittaṃ vidahati raktaśukre| tasmāduttānā bījaṃ gṛhṇīyāt| tathā hi yathāsthānameva tiṣṭhanti doṣāḥ|| asa

1.32

लब्धगर्भां चैनां विदित्वा प्राग्व्यक्तीभावाद्गर्भस्य पुष्ये पुंसवनानि प्रयुञ्जीत। द्वादशरात्रमित्यन्ये। तत्रापि युग्मदिनेष्विति केचित्। प्रत्यहमित्यपरे॥ अस

labdhagarbhāṃ caināṃ viditvā prāgvyaktībhāvādgarbhasya puṣye puṃsavanāni prayuñjīta| dvādaśarātramityanye| tatrāpi yugmadineṣviti kecit| pratyahamityapare|| asa

1.33

तद्यथा। लक्ष्मणावटशृङ्गसहदेवाविश्वदेवानामन्यतमं क्षीरेऽभिषुत्य त्रींश्चतुरो वा बिन्दून् दक्षिणे नासापुटे स्वयमासिञ्चेत् पिचुना। वामे तु दुहितृकामा। न चैतान् निष्ठीवेत्। तथा पुष्योद्घृतायाः श्वेतबृहत्या। मूलकल्काद्रसं नावयेत्। तद्वच्चोत्पलपत्रं कुमुदपत्र लक्ष्मणामूलं वटशृङ्गानि चाष्टौ च नावयेत्॥ अस

tadyathā| lakṣmaṇāvaṭaśṛṅgasahadevāviśvadevānāmanyatamaṃ kṣīre'bhiṣutya trīṃścaturo vā bindūn dakṣiṇe nāsāpuṭe svayamāsiñcet picunā| vāme tu duhitṛkāmā| na caitān niṣṭhīvet| tathā puṣyodghṛtāyāḥ śvetabṛhatyā| mūlakalkādrasaṃ nāvayet| tadvaccotpalapatraṃ kumudapatra lakṣmaṇāmūlaṃ vaṭaśṛṅgāni cāṣṭau ca nāvayet|| asa

1.34

शुक्लमाल्याम्बरधरा च नारी पुष्योद्धृताया लक्ष्मणाया मूलकल्कमुदुम्बरमात्रं पयसा पिबेत् पुत्रस्योत्पादनाय स्थितये च। तद्वद्गौरदण्डमपामार्गं जीवकर्षभकौ शङ्खषुष्पीमध्यदण्डां सहचरं नग्नजितमग्निजिव्यामष्टौ वा वटशृङ्गानि। शालिपिष्टस्य च पच्यमानस्योष्माणमाघ्राय तद्रसं देहल्यां स्थिता पूर्ववन्नावयेत्॥ अस

śuklamālyāmbaradharā ca nārī puṣyoddhṛtāyā lakṣmaṇāyā mūlakalkamudumbaramātraṃ payasā pibet putrasyotpādanāya sthitaye ca| tadvadgauradaṇḍamapāmārgaṃ jīvakarṣabhakau śaṅkhaṣuṣpīmadhyadaṇḍāṃ sahacaraṃ nagnajitamagnijivyāmaṣṭau vā vaṭaśṛṅgāni| śālipiṣṭasya ca pacyamānasyoṣmāṇamāghrāya tadrasaṃ dehalyāṃ sthitā pūrvavannāvayet|| asa

1.35

यच्चान्यदपि ब्राह्मणा वृद्धस्त्रियो वा ब्रूयुस्तच्च कुर्यात्। ततः प्रजास्थापनाख्या दशौषधीः शिरसा दक्षिणेन च पाणिना धारयेत्। एताभिश्च सिद्धं पयो घृतं वा पिबेत्। एताभिरेव पुष्ये पुष्ये स्नायात् सदा च समालभेत। तथा सर्वासां जीवनीयानामौषधीनां सदोपयोगस्तैस्तैर्विधानैरिति गर्भस्थापनानि॥ अस

yaccānyadapi brāhmaṇā vṛddhastriyo vā brūyustacca kuryāt| tataḥ prajāsthāpanākhyā daśauṣadhīḥ śirasā dakṣiṇena ca pāṇinā dhārayet| etābhiśca siddhaṃ payo ghṛtaṃ vā pibet| etābhireva puṣye puṣye snāyāt sadā ca samālabheta| tathā sarvāsāṃ jīvanīyānāmauṣadhīnāṃ sadopayogastaistairvidhānairiti garbhasthāpanāni|| asa

1.36

सौम्याकृतिवचनोपचारचेष्टाश्च प्रियहितानुवर्तिनः परिचारकास्तथा भर्तेति। पुनश्चैनां मासादुपेयात्॥ अस

saumyākṛtivacanopacāraceṣṭāśca priyahitānuvartinaḥ paricārakāstathā bharteti| punaścaināṃ māsādupeyāt|| asa

1.37

तत्र शुक्रे शुक्ले घृतमण्डाभे वा गर्भस्य गौरत्वं तैलाभे कृष्णत्वं मध्वाभे श्यामत्वम्। तथा क्षीरादिमधुराणामुपयोगान्मातुरुदकविहाराच्च गौरता तिलान्नविदाहिना कृष्णता। व्यामिश्राणां श्यामता। देशकुलानुवृत्तितश्च वर्णभेदः॥ अस

tatra śukre śukle ghṛtamaṇḍābhe vā garbhasya gauratvaṃ tailābhe kṛṣṇatvaṃ madhvābhe śyāmatvam| tathā kṣīrādimadhurāṇāmupayogānmāturudakavihārācca gauratā tilānnavidāhinā kṛṣṇatā| vyāmiśrāṇāṃ śyāmatā| deśakulānuvṛttitaśca varṇabhedaḥ|| asa

1.38

तथा तेजोधातोरुदकाकाशधातुसम्पर्काद्गौरता। भूवायुसम्पर्कात् कृष्णता। सर्वधातुसाम्ये श्यामता॥ अस

tathā tejodhātorudakākāśadhātusamparkādgauratā| bhūvāyusamparkāt kṛṣṇatā| sarvadhātusāmye śyāmatā|| asa

1.39

सत्वविशेषकराणि पुनर्मातापितृसत्वादयोऽन्तर्वत्न्याः श्रुतयश्चाभीक्ष्णं स्वोपचितं च कर्म भवति। पूर्वाभ्यासश्चेति॥ अस

satvaviśeṣakarāṇi punarmātāpitṛsatvādayo'ntarvatnyāḥ śrutayaścābhīkṣṇaṃ svopacitaṃ ca karma bhavati| pūrvābhyāsaśceti|| asa

1.40

भवन्ति चात्र। घृतक्षीरादिनित्यासु मुदितासु कफात्मसु। आर्तवं तिष्ठत्ति चिरं विपरीतास्वतोऽन्यथा॥ अस

bhavanti cātra| ghṛtakṣīrādinityāsu muditāsu kaphātmasu| ārtavaṃ tiṣṭhatti ciraṃ viparītāsvato'nyathā|| asa

1.41

निपातादेव गृह्णाति रागं वासो यथाऽमलम्। ध्रुवं गर्भं तथा बीजं क्षेत्रं बीजमुपस्कृतम्॥ अस

nipātādeva gṛhṇāti rāgaṃ vāso yathā'malam| dhruvaṃ garbhaṃ tathā bījaṃ kṣetraṃ bījamupaskṛtam|| asa

1.42

अविरुद्धे ध्रुवं दैवे काले युक्तस्य कर्मणः। सिद्धिः पुंसवनाद्यस्मात् पूर्वं व्यक्तेः प्रयोजयेत्॥ अस

aviruddhe dhruvaṃ daive kāle yuktasya karmaṇaḥ| siddhiḥ puṃsavanādyasmāt pūrvaṃ vyakteḥ prayojayet|| asa

1.43

जाताश्चैवं रूपवन्तो मासत्त्वाश्चिरायुषः। ऋणान्मोचयितारः स्युः सुपुत्राः पुत्रिणां मताः॥ अस

jātāścaivaṃ rūpavanto māsattvāścirāyuṣaḥ| ṛṇānmocayitāraḥ syuḥ suputrāḥ putriṇāṃ matāḥ|| asa

1.44

देवताचारशौचादिरता सूते महागुणम्। धावत्येवं चाचरितं प्राग्जन्माभ्यासयोगतः॥ अस

devatācāraśaucādiratā sūte mahāguṇam| dhāvatyevaṃ cācaritaṃ prāgjanmābhyāsayogataḥ|| asa

अथ द्वितीयोऽध्यायः

2.2

अथातो गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

2.3

गते पुराणे रजसि नवेऽवस्थिते शुद्धे गर्भस्याशये मार्गे च बीजात्मना शुक्रमविकृतमविकृतेन वायुना प्रेरितमन्यैश्च महाभूतैरनुगतमार्तवेनाभिमूर्च्छितमन्वक्षमेव रागादिक्लेशवशानुवर्तिना स्वकर्मचोदितेन मनोजवेन जीवेनाभिसंसृष्टं गर्भाशयमुपयाति॥ अस

gate purāṇe rajasi nave'vasthite śuddhe garbhasyāśaye mārge ca bījātmanā śukramavikṛtamavikṛtena vāyunā preritamanyaiśca mahābhūtairanugatamārtavenābhimūrcchitamanvakṣameva rāgādikleśavaśānuvartinā svakarmacoditena manojavena jīvenābhisaṃsṛṣṭaṃ garbhāśayamupayāti|| asa

2.4

कार्याणा च कारणानुविधायित्वात्तत्सभागतां प्रतिपद्यते। तत एव च शुक्रस्य बाहुल्यात् पुमानार्तवस्य बाहुल्यात् स्त्री तयोः साम्येन नपुंसकम्। शुक्रार्तवेऽनिलेन खण्डशो भिन्ने यथाविभागमपत्यानामुत्पत्तिः। विकृते वियोन्याकृतीनां च॥ अस

kāryāṇā ca kāraṇānuvidhāyitvāttatsabhāgatāṃ pratipadyate| tata eva ca śukrasya bāhulyāt pumānārtavasya bāhulyāt strī tayoḥ sāmyena napuṃsakam| śukrārtave'nilena khaṇḍaśo bhinne yathāvibhāgamapatyānāmutpattiḥ| vikṛte viyonyākṛtīnāṃ ca|| asa

2.5

अथ नार्याः सद्योगृहीतगर्भायाश्च लिङ्गं योन्या बीजग्रहणं तृप्तिर्गरिमा स्फुरणं शुक्रार्तवयोरनुबन्धश्च। तथा प्रहर्षो हृल्लासस्तन्द्राङ्गसादः प्रसेको हृदयव्यथा ग्लानिः पिपासा च। क्रमेण तु व्यक्तगर्भायाः कुक्षिमात्रगौरवं क्षामनेत्रस्वरता योनिरोमसंलुलनं निद्रा जृम्भणं मूर्च्छा छर्दिररुचिः पादशोफोऽम्लेऽभिलाषस्तेषु तेषु चोच्चावचेषु भावेष्विति॥ अस

atha nāryāḥ sadyogṛhītagarbhāyāśca liṅgaṃ yonyā bījagrahaṇaṃ tṛptirgarimā sphuraṇaṃ śukrārtavayoranubandhaśca| tathā praharṣo hṛllāsastandrāṅgasādaḥ praseko hṛdayavyathā glāniḥ pipāsā ca| krameṇa tu vyaktagarbhāyāḥ kukṣimātragauravaṃ kṣāmanetrasvaratā yoniromasaṃlulanaṃ nidrā jṛmbhaṇaṃ mūrcchā chardiraruciḥ pādaśopho'mle'bhilāṣasteṣu teṣu coccāvaceṣu bhāveṣviti|| asa

2.6

तस्याश्च रजोवाहिनां स्रोतसां वर्त्मान्युपरुध्यन्ते गर्भेण। तस्मात्ततः परमार्तवं न दृश्यते। ततस्तदधः प्रतिहतमपरमपरं चोपचीयमानमपरेत्याहुः। जरायुरित्यन्ये। स्थिते रक्ते रोमराजिः प्रादुर्भवति॥ अस

tasyāśca rajovāhināṃ srotasāṃ vartmānyuparudhyante garbheṇa| tasmāttataḥ paramārtavaṃ na dṛśyate| tatastadadhaḥ pratihatamaparamaparaṃ copacīyamānamaparetyāhuḥ| jarāyurityanye| sthite rakte romarājiḥ prādurbhavati|| asa

2.7

जरायुशेषं चोर्ध्वमसृक् प्रतिपद्यते। तस्मात् पीनकपोलपयोधरता कृष्णौष्ठचूचुकत्वं च। स्तनाश्रयमेव च कफोपरञ्जितं स्तन्यतामुपगतं प्रसूतायाः पूनराहाररसेनाप्यायते॥ अस

jarāyuśeṣaṃ cordhvamasṛk pratipadyate| tasmāt pīnakapolapayodharatā kṛṣṇauṣṭhacūcukatvaṃ ca| stanāśrayameva ca kaphoparañjitaṃ stanyatāmupagataṃ prasūtāyāḥ pūnarāhārarasenāpyāyate|| asa

2.8

तत्र प्रथमे मासे कललं जायते। द्वितीये घनः पेश्यर्बुदं वा तेभ्यः क्रमात् पुंस्त्रीनपुंसकानि। तृतीये पञ्चधा प्ररोहति। तद्यथा सक्थिनी बाहू शिरश्च। सक्थ्यादिप्ररोहैककालमेव च सर्वमङ्गावयवेन्द्रियाणि युगपत्सम्भवन्त्यन्यत्र जन्मोत्तरकालजेभ्यो दन्तादिभ्यः। क्रमेण तु स्फुटीभवन्ति। एषा प्रकृतिः। विकृतिरतोऽन्यथा॥ अस

tatra prathame māse kalalaṃ jāyate| dvitīye ghanaḥ peśyarbudaṃ vā tebhyaḥ kramāt puṃstrīnapuṃsakāni| tṛtīye pañcadhā prarohati| tadyathā sakthinī bāhū śiraśca| sakthyādiprarohaikakālameva ca sarvamaṅgāvayavendriyāṇi yugapatsambhavantyanyatra janmottarakālajebhyo dantādibhyaḥ| krameṇa tu sphuṭībhavanti| eṣā prakṛtiḥ| vikṛtirato'nyathā|| asa

2.9

यथास्वं च गर्भस्य पुंस्त्रीनपुंसकान्यतमलिङ्गानुरूपा भावा मनसि शरीरे च सन्तिष्ठन्ते। वैशेषिकलिङ्गसङ्करे तु यतो भूयस्त्वं ततोऽन्तरा भावाः॥ अस

yathāsvaṃ ca garbhasya puṃstrīnapuṃsakānyatamaliṅgānurūpā bhāvā manasi śarīre ca santiṣṭhante| vaiśeṣikaliṅgasaṅkare tu yato bhūyastvaṃ tato'ntarā bhāvāḥ|| asa

2.10

तद्यथा। क्लैब्यं भीरुत्वमवैशारद्यं मोहोऽनवस्थानमधोगुरुत्वमसंहननं शैथिल्यं मार्दवं गर्भाशयबीजभागस्तथायुक्ताश्चापरे स्त्रीकरा भावाः। ततो विपरीताः पुंस्कराः सङ्कीर्णा नपुंसकराः॥ अस

tadyathā| klaibyaṃ bhīrutvamavaiśāradyaṃ moho'navasthānamadhogurutvamasaṃhananaṃ śaithilyaṃ mārdavaṃ garbhāśayabījabhāgastathāyuktāścāpare strīkarā bhāvāḥ| tato viparītāḥ puṃskarāḥ saṅkīrṇā napuṃsakarāḥ|| asa

2.11

तदा चास्य वेदना प्रव्यक्ता भवति। ततश्च तत्प्रभृति स्पन्दतेऽभिलाषं पञ्चेन्द्रियार्थेषु करोति॥ अस

tadā cāsya vedanā pravyaktā bhavati| tataśca tatprabhṛti spandate'bhilāṣaṃ pañcendriyārtheṣu karoti|| asa

2.12

मातृजं ह्यस्य हृदयं तद्रसहारिणीभिर्धर्मनीभिर्मातृहृदयेनाभिसम्बद्धं भवति। तस्मात्तयोस्ताभिः श्रद्धा सम्पद्यते। तथा च द्विहृदयां नारीं दौहृदिनीत्याचक्षते। अन्ये तु पक्षत्रयात् प्रभृत्यापञ्चमान्मासाद्दौहृदकालमाहुः॥ अस

mātṛjaṃ hyasya hṛdayaṃ tadrasahāriṇībhirdharmanībhirmātṛhṛdayenābhisambaddhaṃ bhavati| tasmāttayostābhiḥ śraddhā sampadyate| tathā ca dvihṛdayāṃ nārīṃ dauhṛdinītyācakṣate| anye tu pakṣatrayāt prabhṛtyāpañcamānmāsāddauhṛdakālamāhuḥ|| asa

2.13

प्रार्थनायां च तीव्रायां काममहितमप्यस्यै हितोपसंहितं दद्यात्। दौहृदविमाननाद्धि वायुः प्रकुपितोऽन्तश्शरीरमनुचरन् गर्भस्य विनाशं वैरूप्यं वा कुर्यात्। लब्धदौहृदा तु वीर्यवन्तं चिरायुषं च पुत्रं प्रसूते॥ अस

prārthanāyāṃ ca tīvrāyāṃ kāmamahitamapyasyai hitopasaṃhitaṃ dadyāt| dauhṛdavimānanāddhi vāyuḥ prakupito'ntaśśarīramanucaran garbhasya vināśaṃ vairūpyaṃ vā kuryāt| labdhadauhṛdā tu vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca putraṃ prasūte|| asa

2.14

चतुर्थेऽङ्गप्रत्यङ्गविभागः प्रव्यक्तो गर्भश्च स्थिरो भवति। पञ्चमे मनः प्रतिबुद्धतरं भवति मांसशोणितोपचयश्च। षष्ठे केशरोमनखास्थिस्नाय्वादीन्यभिव्यक्तानि बलवर्णोपचयश्च। सप्तमे सर्वाङ्गसम्पूर्णता॥ अस

caturthe'ṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto garbhaśca sthiro bhavati| pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati māṃsaśoṇitopacayaśca| ṣaṣṭhe keśaromanakhāsthisnāyvādīnyabhivyaktāni balavarṇopacayaśca| saptame sarvāṅgasampūrṇatā|| asa

2.15

अष्टमे गर्भश्च मातृतो गर्भतश्च माता रसहारिणीभिर्वाहिनीभिर्मुहर्मुहुरोजः परस्परमाददाते। तस्मात्तदा गर्भिणी मुहुर्मुदिता भवति मुहुर्ग्लाना तथा गर्भः। एवं गर्भस्य जन्म व्यापत्तिमत्तदा भवति। ओजसोऽनवस्थितत्वात्। तथा ह्यस्य निष्क्रमणोन्मुखस्य परिवर्तनादीन्यनुभवत एवौजसा वियोगः। यद्यपि च किञ्चित्कालमस्योच्छ्वसनं स्यात्तच्छिन्नस्येवाङ्गस्यौजस्संस्कारानुवृत्तिकृतम्। जनन्यास्तु स्थिरौजस्कतयैकदेशेन रसे सङ्क्रान्ते ग्लानिरेवेति॥ अस

aṣṭame garbhaśca mātṛto garbhataśca mātā rasahāriṇībhirvāhinībhirmuharmuhurojaḥ parasparamādadāte| tasmāttadā garbhiṇī muhurmuditā bhavati muhurglānā tathā garbhaḥ| evaṃ garbhasya janma vyāpattimattadā bhavati| ojaso'navasthitatvāt| tathā hyasya niṣkramaṇonmukhasya parivartanādīnyanubhavata evaujasā viyogaḥ| yadyapi ca kiñcitkālamasyocchvasanaṃ syāttacchinnasyevāṅgasyaujassaṃskārānuvṛttikṛtam| jananyāstu sthiraujaskatayaikadeśena rase saṅkrānte glānireveti|| asa

2.16

अन्ये पुनराहुः। नैरृतभागत्वात्तत्र गर्भस्य मरणम्। तस्मात् प्रसवप्रतिषेधार्थं स्त्री स्नाता शुचिर्ब्रह्मचारिणी देवताराधनपरा स्यात्। मांसौदनबालिं चात्र निर्वपेत्। तस्मिन्नेकदिवसातिक्रान्तेऽपि प्रसवकालमाहुरासंवत्सरात्। अतः परं विकारी भवति॥ अस

anye punarāhuḥ| nairṛtabhāgatvāttatra garbhasya maraṇam| tasmāt prasavapratiṣedhārthaṃ strī snātā śucirbrahmacāriṇī devatārādhanaparā syāt| māṃsaudanabāliṃ cātra nirvapet| tasminnekadivasātikrānte'pi prasavakālamāhurāsaṃvatsarāt| ataḥ paraṃ vikārī bhavati|| asa

2.17

गर्भस्तु मातुः पृष्ठाभिमुखो ललाटे कृताञ्जलिः सङ्कुचिताङ्गो गर्भष्ठे दक्षिणपार्श्वमाश्रित्यावतिष्ठते पुमान्। वामं स्त्री मध्यं नपुंसकम्। तत्र स्थितश्च गर्भो मातरि स्वपन्त्यां प्रबुद्धायां प्रबुध्यते। परतन्त्रवृत्तेश्च गर्भस्य। निषेकात् प्रभृति गर्भाशयोपस्नेहोपस्वेदौ वर्तनम्॥ अस

garbhastu mātuḥ pṛṣṭhābhimukho lalāṭe kṛtāñjaliḥ saṅkucitāṅgo garbhaṣṭhe dakṣiṇapārśvamāśrityāvatiṣṭhate pumān| vāmaṃ strī madhyaṃ napuṃsakam| tatra sthitaśca garbho mātari svapantyāṃ prabuddhāyāṃ prabudhyate| paratantravṛtteśca garbhasya| niṣekāt prabhṛti garbhāśayopasnehopasvedau vartanam|| asa

2.18

ततो व्यक्तीभवदङ्गप्रत्यङ्गस्यास्य नाभ्यां प्रतिबद्धानाडी नाड्यामपरा तस्यां मातृहृदयम्। ततो मातृहृदयादाहाररसो धमनीभिः स्यन्दमानोऽपरामुपैति। ततः क्रमान्नाभिम्। ततश्च स पुनर्गर्भस्य पक्वाशये स्वकायाग्निना पच्यमानः प्रसादबाहुल्याद्धात्वादिपुष्टिकरः सम्पद्यते। तथारोमकूपैरुपस्नेहो रस एव च पयोभूतः॥ अस

tato vyaktībhavadaṅgapratyaṅgasyāsya nābhyāṃ pratibaddhānāḍī nāḍyāmaparā tasyāṃ mātṛhṛdayam| tato mātṛhṛdayādāhāraraso dhamanībhiḥ syandamāno'parāmupaiti| tataḥ kramānnābhim| tataśca sa punargarbhasya pakvāśaye svakāyāgninā pacyamānaḥ prasādabāhulyāddhātvādipuṣṭikaraḥ sampadyate| tathāromakūpairupasneho rasa eva ca payobhūtaḥ|| asa

2.19

अजातस्य साक्षादन्नपानाननुप्रवेशादमलत्वाच्च रसस्य गर्भस्य स्थूलमलासम्भवः। एवं जठरस्थो गर्भो जन्मकाले तु प्रसूतिमारुतयोगात् परिवृत्यावाक्शिरा निष्क्रामत्यनु चापरा च्युता मातृहृदयात्। एषा प्रकृतिः। विकृतिरतोऽन्यथा॥ अस

ajātasya sākṣādannapānānanupraveśādamalatvācca rasasya garbhasya sthūlamalāsambhavaḥ| evaṃ jaṭharastho garbho janmakāle tu prasūtimārutayogāt parivṛtyāvākśirā niṣkrāmatyanu cāparā cyutā mātṛhṛdayāt| eṣā prakṛtiḥ| vikṛtirato'nyathā|| asa

2.20

तत्र या दक्षिणं पादं पूर्वमभिसरति दक्षिणश्च बाहुर्बलवांस्तेन चेष्टते तत्स्तने च प्राक् पयो दृश्यते अभ्युन्नतदक्षिणकुक्षिः परिमण्डलगर्भा पुन्नामदर्शनस्पर्शनप्रश्नदौहृदाभिरता पुन्नामधेयांश्च स्वप्नान् पश्यति प्रसन्नमुखवर्णा तीक्ष्णक्षुदूर्ध्वरोमराजिः पुरुषानभिलाषिणी च सा पुत्रं प्रसूते तद्विपर्यये कन्यां सङ्करे च नपुंसकम्। प्रश्नकाले नारी यल्लिङ्गमङ्गं बाह्यद्रव्यं वा परामृशति तल्लिङ्गमस्या गर्भमादिशेत्॥ अस

tatra yā dakṣiṇaṃ pādaṃ pūrvamabhisarati dakṣiṇaśca bāhurbalavāṃstena ceṣṭate tatstane ca prāk payo dṛśyate abhyunnatadakṣiṇakukṣiḥ parimaṇḍalagarbhā punnāmadarśanasparśanapraśnadauhṛdābhiratā punnāmadheyāṃśca svapnān paśyati prasannamukhavarṇā tīkṣṇakṣudūrdhvaromarājiḥ puruṣānabhilāṣiṇī ca sā putraṃ prasūte tadviparyaye kanyāṃ saṅkare ca napuṃsakam| praśnakāle nārī yalliṅgamaṅgaṃ bāhyadravyaṃ vā parāmṛśati talliṅgamasyā garbhamādiśet|| asa

2.21

यदा तून्मार्गगो वातो गर्भस्य रसवाहीनि स्रोतांसि शोषयति तदा वातरोगी हीनाङ्गो वा जायते। बहूनि वा वर्षाण्युदरे तिष्ठति॥ अस

yadā tūnmārgago vāto garbhasya rasavāhīni srotāṃsi śoṣayati tadā vātarogī hīnāṅgo vā jāyate| bahūni vā varṣāṇyudare tiṣṭhati|| asa

2.22

यदा स्त्रीपुंसयोः सममेवार्थो निष्पद्यते। बीजं वा तयोः समांशं संमुखं च। यदा च बीजं भागे दुष्यति तदा द्विप्रकृतिर्द्विरेता नपुंसकं भवति॥ अस

yadā strīpuṃsayoḥ samamevārtho niṣpadyate| bījaṃ vā tayoḥ samāṃśaṃ saṃmukhaṃ ca| yadā ca bījaṃ bhāge duṣyati tadā dviprakṛtirdviretā napuṃsakaṃ bhavati|| asa

2.23

यदा स्त्री प्रथमं कृतार्था भवति ततः पुरुषेण पश्चाच्छुक्रमुत्सृष्टं हर्षानवस्थितचेतसः स्त्रिया वातो विगुणीकरोति पुंस्त्ववाहीनि स्रोतांसि चोपहन्ति तदा वातेन्द्रियं भवति। तन्मैथुने वातमेवोत्सृजति॥ अस

yadā strī prathamaṃ kṛtārthā bhavati tataḥ puruṣeṇa paścācchukramutsṛṣṭaṃ harṣānavasthitacetasaḥ striyā vāto viguṇīkaroti puṃstvavāhīni srotāṃsi copahanti tadā vātendriyaṃ bhavati| tanmaithune vātamevotsṛjati|| asa

2.24

यदा तु कार्त्स्न्येन नोपहन्ति अनुपघ्नन्नेव वा स्रोतोमुखं पिधत्ते तदा संस्कारवाह्यं भवति। तत्र संस्कारो वाजीकरा बस्तयोऽभ्यवहारश्चेतोहर्षणानि च। तानि हि शुक्रे बलमादधानानि स्रोतांस्यस्याप्याययन्तीति॥ अस

yadā tu kārtsnyena nopahanti anupaghnanneva vā srotomukhaṃ pidhatte tadā saṃskāravāhyaṃ bhavati| tatra saṃskāro vājīkarā bastayo'bhyavahāraścetoharṣaṇāni ca| tāni hi śukre balamādadhānāni srotāṃsyasyāpyāyayantīti|| asa

2.25

यदाल्पबीजोऽल्पबलः पुमानुद्वेगः स्त्रीद्वेषयुक्तोऽन्यकामो वा नार्या व्यवायप्रतिघातं करोति तद्विधा वा नारी पुंसः। तदा++आसेक्यं नाम भवति। तच्शुक्रास्वादाद्ध्वजोच्छ्रायं लभते॥ अस

yadālpabījo'lpabalaḥ pumānudvegaḥ strīdveṣayukto'nyakāmo vā nāryā vyavāyapratighātaṃ karoti tadvidhā vā nārī puṃsaḥ| tadā++āsekyaṃ nāma bhavati| tacśukrāsvādāddhvajocchrāyaṃ labhate|| asa

2.26

यदा पुनरुभावपि भवतः स्त्रीपुंसौ तद्विधौ तदा वक्रध्वजो भवति। तस्य नैव ध्वजः स्तभ्यते॥ अस

yadā punarubhāvapi bhavataḥ strīpuṃsau tadvidhau tadā vakradhvajo bhavati| tasya naiva dhvajaḥ stabhyate|| asa

2.27

यदा पूतियोन्याः स्त्रिया गर्भो भवति सौगन्धिकाख्यः स योनिध्वजगन्धेन बलं लभते॥ अस

yadā pūtiyonyāḥ striyā garbho bhavati saugandhikākhyaḥ sa yonidhvajagandhena balaṃ labhate|| asa

2.28

यदा त्वीर्ष्याभिभूतौ मन्दहर्षौ संसृज्येते तदेर्ष्यारतिसंज्ञम्। तस्य परं मिथुनीभूतं दृष्ट्वा मैथुनप्रवृत्तिर्भवति॥ अस

yadā tvīrṣyābhibhūtau mandaharṣau saṃsṛjyete taderṣyāratisaṃjñam| tasya paraṃ mithunībhūtaṃ dṛṣṭvā maithunapravṛttirbhavati|| asa

2.29

यदा पुरुषस्य गर्भस्य वाय्वग्निदोषाद् वृषणनाशस्तदा वातषण्डकाख्यं भवति। एताः कर्मवैचित्र्यादष्टौ षण्डयोनयोऽसङ्कीर्णाः कथिताः॥ अस

yadā puruṣasya garbhasya vāyvagnidoṣād vṛṣaṇanāśastadā vātaṣaṇḍakākhyaṃ bhavati| etāḥ karmavaicitryādaṣṭau ṣaṇḍayonayo'saṅkīrṇāḥ kathitāḥ|| asa

2.30

यदा तु स्त्रियाः शोणितगर्भाशयौ दोषाः किञ्चित् प्रदूषयन्ति तदा यो गर्भो भवति तस्य गर्भस्य यस्य यस्य मातृजस्यावयवस्य बीजे बीजांशे वा दोषः प्रकोपमापद्यते तं तमवयवं विकृतिराविशति॥ अस

yadā tu striyāḥ śoṇitagarbhāśayau doṣāḥ kiñcit pradūṣayanti tadā yo garbho bhavati tasya garbhasya yasya yasya mātṛjasyāvayavasya bīje bījāṃśe vā doṣaḥ prakopamāpadyate taṃ tamavayavaṃ vikṛtirāviśati|| asa

2.31

यदा ह्यस्याः शोणिताख्ये बीजे गर्भाशयस्थे निर्वर्तकं बीजं प्रदुष्यति तदा वन्ध्यां जनयति। यदा तस्यावयवस्तदा पूतिप्रजाम्। तस्या जातं जातं म्रियते॥ अस

yadā hyasyāḥ śoṇitākhye bīje garbhāśayasthe nirvartakaṃ bījaṃ praduṣyati tadā vandhyāṃ janayati| yadā tasyāvayavastadā pūtiprajām| tasyā jātaṃ jātaṃ mriyate|| asa

2.32

यदा पुनः सोऽवयवः स्त्रीकराणां च शरीरसंश्रयाणामधोगुरुत्वादीनां निर्वर्तका ये बीजांशास्तेषामेकदेशः। तदा स्त्र्याकृतिप्रायामस्त्रियं वार्तां नाम जनयति। तां स्त्रीव्यापदमाचक्षते॥ अस

yadā punaḥ so'vayavaḥ strīkarāṇāṃ ca śarīrasaṃśrayāṇāmadhogurutvādīnāṃ nirvartakā ye bījāṃśāsteṣāmekadeśaḥ| tadā stryākṛtiprāyāmastriyaṃ vārtāṃ nāma janayati| tāṃ strīvyāpadamācakṣate|| asa

2.33

एवमेव पुंसो यदा शुक्राख्ये बीजे बीजं प्रदुष्यतीत्यादि योजयेद्वन्ध्यं पूतिप्रजं तथा पुरुषाकृतिप्रायमपुरुषं तृणमुखिनं नाम जनयतीत्येतेन मातृजानां पितृजानां चावयवानां विकृतिर्व्याख्याता॥ अस

evameva puṃso yadā śukrākhye bīje bījaṃ praduṣyatītyādi yojayedvandhyaṃ pūtiprajaṃ tathā puruṣākṛtiprāyamapuruṣaṃ tṛṇamukhinaṃ nāma janayatītyetena mātṛjānāṃ pitṛjānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtirvyākhyātā|| asa

2.34

अनेन सात्म्यजानां रसजानां सत्त्वजानां चावयवानां विकृतिर्व्याख्याता भवति। यस्य यस्याङ्गावयवस्य बीजे बीजांशे वा उपतप्तिर्भवति तस्य तस्याङ्गावयवस्य विकृतिरुपजायते। नोपजायतेऽनुतापात्॥ अस

anena sātmyajānāṃ rasajānāṃ sattvajānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtirvyākhyātā bhavati| yasya yasyāṅgāvayavasya bīje bījāṃśe vā upataptirbhavati tasya tasyāṅgāvayavasya vikṛtirupajāyate| nopajāyate'nutāpāt|| asa

2.35

यदा च लब्धगर्भाऽन्वक्षमेव वातलान्यासेवते तदास्या वायुः प्रकुपितः शरीरमनुसर्पन् गर्भाशयेऽवतिष्ठमानो गर्भस्य जडबधिरमूकमिन्मिणगद्गदखञ्जकुब्जवामनहीनाङ्गाधिकाङ्गत्वान्यन्यं वा वातविकारं करोति। तथा वायुवत् पित्तमपि खलतिपलितश्मश्रुहीनतात्वङ्नखकेशपैङ्गल्यादीनि। श्लेष्मा तु कुष्ठकिलाससदन्तत्त्वादीनि। त्रिवर्गो मिश्रान्विकारान्॥ अस

yadā ca labdhagarbhā'nvakṣameva vātalānyāsevate tadāsyā vāyuḥ prakupitaḥ śarīramanusarpan garbhāśaye'vatiṣṭhamāno garbhasya jaḍabadhiramūkaminmiṇagadgadakhañjakubjavāmanahīnāṅgādhikāṅgatvānyanyaṃ vā vātavikāraṃ karoti| tathā vāyuvat pittamapi khalatipalitaśmaśruhīnatātvaṅnakhakeśapaiṅgalyādīni| śleṣmā tu kuṣṭhakilāsasadantattvādīni| trivargo miśrānvikārān|| asa

2.36

अपि च। दृष्टिभागमप्रतिपन्नं तेजो जात्यन्धत्वम्। तदेव वातानुगतं विकृतरूक्षारुणाक्षम्। पित्तानुगतं पिङ्गाक्षम्। श्लेष्मानुगतं शुक्लाक्षम्। रक्तानुगतं रक्ताक्षमिति॥ अस

api ca| dṛṣṭibhāgamapratipannaṃ tejo jātyandhatvam| tadeva vātānugataṃ vikṛtarūkṣāruṇākṣam| pittānugataṃ piṅgākṣam| śleṣmānugataṃ śuklākṣam| raktānugataṃ raktākṣamiti|| asa

2.37

गर्भसमानयोगक्षेमा हि गर्भिणी भवति। तस्माद्विशेषतस्तां प्रियहिताभ्यां गर्भोपधातकरेभ्यो रक्षेत् यथा यथा च गर्भो वृद्धिमाप्नोति तथा तथा भाराहारानादानादाहाररसापहाराच्च स्त्रिया बलक्षयः। तत्रेमे गर्भोपघातकराः। तद्यथा व्यवायव्यायामकर्शनाभिघातातिमात्रसङ्क्षोभियानयानरात्रिजागरणदिवास्वप्नवेगविधारणाजीर्णातपाग्निकोधशोकभयोत्त्रासोपवासोत्कटकविषमकठिनासनश्वभ्रकूपप्रपाताप्रियावलोकनश्रवणादयः। समासतः सर्वमतिगुरूष्णतीक्ष्णरूक्षमन्नपानं दारुणाश्च चेष्टाः॥ अस

garbhasamānayogakṣemā hi garbhiṇī bhavati| tasmādviśeṣatastāṃ priyahitābhyāṃ garbhopadhātakarebhyo rakṣet yathā yathā ca garbho vṛddhimāpnoti tathā tathā bhārāhārānādānādāhārarasāpahārācca striyā balakṣayaḥ| tatreme garbhopaghātakarāḥ| tadyathā vyavāyavyāyāmakarśanābhighātātimātrasaṅkṣobhiyānayānarātrijāgaraṇadivāsvapnavegavidhāraṇājīrṇātapāgnikodhaśokabhayottrāsopavāsotkaṭakaviṣamakaṭhināsanaśvabhrakūpaprapātāpriyāvalokanaśravaṇādayaḥ| samāsataḥ sarvamatigurūṣṇatīkṣṇarūkṣamannapānaṃ dāruṇāśca ceṣṭāḥ|| asa

2.38

तथा देवतारक्षोऽनुपचयपरिरक्षणार्थं न रक्तानि वासासि धारयेन्न यानमधिरोहेन्न मद्यमांसमश्नीयात्। यच्चान्यदपि वृद्धस्त्रियो ब्रूयुः। प्रततोत्तानशायिन्याः पुनर्गर्भस्य नाभ्याश्रया नाडी कण्ठमनुवेष्ट्य व्यापत्तिं करोति। विवृतशया नक्तचारिणी चोन्मत्तं जनयति। कलहशीलापस्मारिणम्। व्यवायशीला दुर्वपुषमह्रीकं स्त्रैणं वा। शोकनित्या भीरुमपचितमल्पायुषं वा। अभिध्यायिनी परोपतापिनमीर्ष्यालुं स्त्रैणं वा। स्तेना त्वायासबहुलमभिद्रोहिणमकर्मशीलं वा। अमर्षणा चण्डमौपधिकं वा। स्वप्नशीला निद्रालुमबुधमल्पाग्निं वा। मद्यनित्या तृष्णालुमल्पस्मृतिमनवस्थितं वा। गोधामांसनित्याश्मरिणं शनैर्मेहिनं वा। बराहमांसनित्या रक्ताक्षं क्रथनमतिपरुषरोमाणं वा। मत्स्यमांसनित्या चिरनिमेषं स्तब्धाक्षं वा। मधुरनित्या प्रमेहिणं मूकमतिस्थूलं वा। अम्लनित्या रक्तपित्तिनं त्वगक्षिरोगिणं वा। लवणनित्या शीघ्रवलीपलितं खलतिकं वा। तिक्तनित्या शोषिणमबलमपचितं वा। कटुकनित्या दुर्बलमल्पशुक्रमनपत्यं वा। कषायनित्या श्याममानाहिनमुदावर्तिनं वा। यच्च यच्च यस्य व्याधेर्निदानं तत्तदासेवमानान्तर्वत्नी स्त्री तत्तद्विकारबहुलमपत्यं जनयति। एतेन पितृजा अपि शुक्रदोषा व्याख्याताः॥ अस

tathā devatārakṣo'nupacayaparirakṣaṇārthaṃ na raktāni vāsāsi dhārayenna yānamadhirohenna madyamāṃsamaśnīyāt| yaccānyadapi vṛddhastriyo brūyuḥ| pratatottānaśāyinyāḥ punargarbhasya nābhyāśrayā nāḍī kaṇṭhamanuveṣṭya vyāpattiṃ karoti| vivṛtaśayā naktacāriṇī conmattaṃ janayati| kalahaśīlāpasmāriṇam| vyavāyaśīlā durvapuṣamahrīkaṃ straiṇaṃ vā| śokanityā bhīrumapacitamalpāyuṣaṃ vā| abhidhyāyinī paropatāpinamīrṣyāluṃ straiṇaṃ vā| stenā tvāyāsabahulamabhidrohiṇamakarmaśīlaṃ vā| amarṣaṇā caṇḍamaupadhikaṃ vā| svapnaśīlā nidrālumabudhamalpāgniṃ vā| madyanityā tṛṣṇālumalpasmṛtimanavasthitaṃ vā| godhāmāṃsanityāśmariṇaṃ śanairmehinaṃ vā| barāhamāṃsanityā raktākṣaṃ krathanamatiparuṣaromāṇaṃ vā| matsyamāṃsanityā ciranimeṣaṃ stabdhākṣaṃ vā| madhuranityā pramehiṇaṃ mūkamatisthūlaṃ vā| amlanityā raktapittinaṃ tvagakṣirogiṇaṃ vā| lavaṇanityā śīghravalīpalitaṃ khalatikaṃ vā| tiktanityā śoṣiṇamabalamapacitaṃ vā| kaṭukanityā durbalamalpaśukramanapatyaṃ vā| kaṣāyanityā śyāmamānāhinamudāvartinaṃ vā| yacca yacca yasya vyādhernidānaṃ tattadāsevamānāntarvatnī strī tattadvikārabahulamapatyaṃ janayati| etena pitṛjā api śukradoṣā vyākhyātāḥ|| asa

2.39

तस्मात् प्रजासम्पदमिच्छन्तौ साध्वात्मान्नसुपाचरेताम्। विशेषेण नारी। व्याधींश्चास्या मृदुमधुरशिशिरसुखैरौषधाहारविहारैरुपाचरेत्। न चास्या वमनादीनि प्रयोजयेत्। न रक्तावसेचनम्। केवलं त्वष्टममासमुपादायास्थापामनुवासनं वा। वमनादिसाध्येषु पुनर्विकारेषु मृदुभिस्तदर्थकारिभिर्वोपक्रमेत् पूर्णमिव तैलपात्रमसंक्षोभयद्गर्भिणीमुपाचरेदिति। भवन्ति चात्र॥ अस

tasmāt prajāsampadamicchantau sādhvātmānnasupācaretām| viśeṣeṇa nārī| vyādhīṃścāsyā mṛdumadhuraśiśirasukhairauṣadhāhāravihārairupācaret| na cāsyā vamanādīni prayojayet| na raktāvasecanam| kevalaṃ tvaṣṭamamāsamupādāyāsthāpāmanuvāsanaṃ vā| vamanādisādhyeṣu punarvikāreṣu mṛdubhistadarthakāribhirvopakramet pūrṇamiva tailapātramasaṃkṣobhayadgarbhiṇīmupācarediti| bhavanti cātra|| asa

2.40

इत्यनात्ययिके व्याधौ विधिरात्यीयके पुनः। तीक्ष्णैरपि क्रियायोगैः स्त्रियं यत्नेन पालयेत्॥ अस

ityanātyayike vyādhau vidhirātyīyake punaḥ| tīkṣṇairapi kriyāyogaiḥ striyaṃ yatnena pālayet|| asa

2.41

स्त्री हि मूलमपत्यानां स्त्री हि रक्षति रक्षिता। सर्वाश्रमाणां प्रथमं गृहस्थत्वमनिन्दितम्॥ अस

strī hi mūlamapatyānāṃ strī hi rakṣati rakṣitā| sarvāśramāṇāṃ prathamaṃ gṛhasthatvamaninditam|| asa

अथ तृतीयोऽध्यायः

3.2

अथातो गर्भोपचरणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति हस्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto garbhopacaraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

3.3

प्रथमे मासि गर्भिणी क्षीरमनुपसंस्कृतं मात्रावच्छीतं काले काले पिवेत्। तस्मिन्नपि चाद्यं द्वादशरात्रं क्षीरोद्भवं सर्पिश्शालिपर्णीपलाशाभ्यां शृतं कनकरजतक्वथितं शीतोदकानुपानं पिबेत्। स्वादु शीतं द्रवप्रायं सात्म्यं च सायंप्रातराहारयेत्। न चाभ्यङ्गोद्वर्तनानि सेवेत। यथोक्तानि च दोषकराणि परिहरेदापञ्चमान्मासाद्विशेषेण॥ अस

prathame māsi garbhiṇī kṣīramanupasaṃskṛtaṃ mātrāvacchītaṃ kāle kāle pivet| tasminnapi cādyaṃ dvādaśarātraṃ kṣīrodbhavaṃ sarpiśśāliparṇīpalāśābhyāṃ śṛtaṃ kanakarajatakvathitaṃ śītodakānupānaṃ pibet| svādu śītaṃ dravaprāyaṃ sātmyaṃ ca sāyaṃprātarāhārayet| na cābhyaṅgodvartanāni seveta| yathoktāni ca doṣakarāṇi pariharedāpañcamānmāsādviśeṣeṇa|| asa

3.4

द्वितीये मधुरौषधसिद्धं पयः पिबेत्। तृतीये तदेव सर्पिर्मधुभ्याम्। चतुर्थेऽक्षमात्रनवनीतयुक्तम्। पञ्चमे क्षीरसर्पिः। षष्ठे तदेव मधुरौषधसिद्धम्। सप्तमे च। तस्मिंस्तु गर्भस्य केशोत्पत्त्या मातुर्विदाहो भवतीति स्त्रियो भाषन्ते। नेति भगवानात्रेयः। गर्भोत्पीडनात्तु दोषा हृदयं प्राप्य विदहन्ति ततः कण्डूर्जायते कण्ड्वा किक्किसम्॥ अस

dvitīye madhurauṣadhasiddhaṃ payaḥ pibet| tṛtīye tadeva sarpirmadhubhyām| caturthe'kṣamātranavanītayuktam| pañcame kṣīrasarpiḥ| ṣaṣṭhe tadeva madhurauṣadhasiddham| saptame ca| tasmiṃstu garbhasya keśotpattyā māturvidāho bhavatīti striyo bhāṣante| neti bhagavānātreyaḥ| garbhotpīḍanāttu doṣā hṛdayaṃ prāpya vidahanti tataḥ kaṇḍūrjāyate kaṇḍvā kikkisam|| asa

3.5

तत्र कोलोदकेन नवनीतस्य मधुरौषधसिद्धस्य पाणितलमात्रमस्यै दद्यात्। चन्दनमृणालकल्कैश्च स्तनोदरं मृद्नीयात्। शिरीषधातकीसर्षपमधुकचूर्णैर्वा। कुटजार्जकबीजमुस्ताहरिद्राकल्कैर्वा। निम्बकोलसुरसमञ्जिष्ठाकल्कैर्वा। शशहरिणपृषतरुधिरयुक्तया वा त्रिफलया। करवीरकरञ्जपत्रकल्कसिद्धेन च तैलेनाभ्यङ्गः। परिषेकः पुनर्मालतीमधुकसिद्धेनाम्भसा। कण्डूयनं वर्जयेत्। त्वग्भेदवैरूप्यपरिहारार्थं स्नानोद्वर्तनं च शीलयेत्। मधुरं चाहारमल्पमल्पस्नेहलवणमल्पोदकानुपानं भुञ्जीत॥ अस

tatra kolodakena navanītasya madhurauṣadhasiddhasya pāṇitalamātramasyai dadyāt| candanamṛṇālakalkaiśca stanodaraṃ mṛdnīyāt| śirīṣadhātakīsarṣapamadhukacūrṇairvā| kuṭajārjakabījamustāharidrākalkairvā| nimbakolasurasamañjiṣṭhākalkairvā| śaśahariṇapṛṣatarudhirayuktayā vā triphalayā| karavīrakarañjapatrakalkasiddhena ca tailenābhyaṅgaḥ| pariṣekaḥ punarmālatīmadhukasiddhenāmbhasā| kaṇḍūyanaṃ varjayet| tvagbhedavairūpyaparihārārthaṃ snānodvartanaṃ ca śīlayet| madhuraṃ cāhāramalpamalpasnehalavaṇamalpodakānupānaṃ bhuñjīta|| asa

3.6

अष्टमे क्षीरयवागूं सर्पिष्मतीं पिबेत्। नेति खण्डकाप्यः गर्भस्य पैङ्गल्याबाधभयात्। अस्तु पैङ्गल्याबाधस्तथाप्येवं कुर्वीत। नीरुजं बलवर्णसत्वसंहननसम्पदुपेतं ज्ञातीनामग्रगण्यमपत्यं जनयतीति भगवानात्रेयः॥ अस

aṣṭame kṣīrayavāgūṃ sarpiṣmatīṃ pibet| neti khaṇḍakāpyaḥ garbhasya paiṅgalyābādhabhayāt| astu paiṅgalyābādhastathāpyevaṃ kurvīta| nīrujaṃ balavarṇasatvasaṃhananasampadupetaṃ jñātīnāmagragaṇyamapatyaṃ janayatīti bhagavānātreyaḥ|| asa

3.7

बदरोदकेन पललपयोदधिमस्तुतैललवणफलघृतमधुयुक्तेनास्थापयेत्। पुराणविड्विशुध्यर्थं मधुकादिमधुरौषधसिद्धेन च तैलेनानुवासयेदनुलोमनाय वायोः। अनुलोमे हि मारुते सा सुखमनुपद्रवा प्रसूते॥ अस

badarodakena palalapayodadhimastutailalavaṇaphalaghṛtamadhuyuktenāsthāpayet| purāṇaviḍviśudhyarthaṃ madhukādimadhurauṣadhasiddhena ca tailenānuvāsayedanulomanāya vāyoḥ| anulome hi mārute sā sukhamanupadravā prasūte|| asa

3.8

गर्भिणीं तु न्युब्जामास्थापयेदनुवासयेद्वा। तथास्या विवृतमार्गतया सम्यगौषधमनुप्रविशति॥ अस

garbhiṇīṃ tu nyubjāmāsthāpayedanuvāsayedvā| tathāsyā vivṛtamārgatayā samyagauṣadhamanupraviśati|| asa

3.9

तत ऊर्ध्वं स्निग्धाभिर्यवागूभिर्जाङ्गलरसैश्चोपाचरेदाप्रसवकालादिति भगवान् धन्वन्तरिः॥ अस

tata ūrdhvaṃ snigdhābhiryavāgūbhirjāṅgalarasaiścopācaredāprasavakālāditi bhagavān dhanvantariḥ|| asa

3.10

नवमे तु तत एवानुवासनतैलात् पिचुं योनौप्रणयेद्गर्भमार्गाशययोः स्नेहनार्थमिति। अनेन प्रथममासादाराभ्य क्रमेण गर्भिण्याः प्रसवकाले गर्भधारिणीकुक्षिकटीपार्श्वपृष्ठं मृदु भवति। वायुश्चानुलोमः सम्पद्यते। मूत्रपुरीषं च प्रकृतिभूतं जरायुश्च मार्गं प्रतिपद्यते। पुत्रं चेष्टं कल्यमायुष्मन्तं सुखिनं सुखेन काले बलवती प्रसूते॥ अस

navame tu tata evānuvāsanatailāt picuṃ yonaupraṇayedgarbhamārgāśayayoḥ snehanārthamiti| anena prathamamāsādārābhya krameṇa garbhiṇyāḥ prasavakāle garbhadhāriṇīkukṣikaṭīpārśvapṛṣṭhaṃ mṛdu bhavati| vāyuścānulomaḥ sampadyate| mūtrapurīṣaṃ ca prakṛtibhūtaṃ jarāyuśca mārgaṃ pratipadyate| putraṃ ceṣṭaṃ kalyamāyuṣmantaṃ sukhinaṃ sukhena kāle balavatī prasūte|| asa

3.11

बिल्वकार्पासीपफ्फणापाटलीपिचुमन्दाग्निमन्थमासीवर्धमानकपत्रभङ्गक्वाथेन शीतेन सर्वगन्धोदकेन वा गर्भिण्याः प्रत्यहं स्नानमुपदिशेत्॥ अस

bilvakārpāsīpaphphaṇāpāṭalīpicumandāgnimanthamāsīvardhamānakapatrabhaṅgakvāthena śītena sarvagandhodakena vā garbhiṇyāḥ pratyahaṃ snānamupadiśet|| asa

3.12

प्राक् चैवास्या नवमान्मासादपहृतास्थिशर्कराकपाले प्रशस्ते देशे वास्तुविद्याप्रशस्तं सर्वर्तुसुखमुपहृतसर्वोपकरणं सन्निहितज्वलनं प्राग्द्वारमुदग्द्वारं वा सूतिकागारं कारयेत्॥ अस

prāk caivāsyā navamānmāsādapahṛtāsthiśarkarākapāle praśaste deśe vāstuvidyāpraśastaṃ sarvartusukhamupahṛtasarvopakaraṇaṃ sannihitajvalanaṃ prāgdvāramudagdvāraṃ vā sūtikāgāraṃ kārayet|| asa

3.13

तत्रानुकूलेषु नक्षत्रादिषु पुण्याहशब्देन गोब्राह्मणवृद्धान् नत्वा++आवर्तमाना प्रदक्षिणं प्रविश्य बहुशः प्रसूताभिरनुरक्ताभिरविषादाभिः क्लेशक्षमाभिः परिवृता स्वस्त्ययनपरानुलोमनैराहारविहारैरनुलोमितवातमूत्रपुरीषा प्रसवकालमुदीक्षेत। स्वल्पेऽपि च विण्मूत्रविबन्धे फलवर्तीः प्रणिदद्यात्॥ अस

tatrānukūleṣu nakṣatrādiṣu puṇyāhaśabdena gobrāhmaṇavṛddhān natvā++āvartamānā pradakṣiṇaṃ praviśya bahuśaḥ prasūtābhiranuraktābhiraviṣādābhiḥ kleśakṣamābhiḥ parivṛtā svastyayanaparānulomanairāhāravihārairanulomitavātamūtrapurīṣā prasavakālamudīkṣeta| svalpe'pi ca viṇmūtravibandhe phalavartīḥ praṇidadyāt|| asa

3.14

तत्रासन्नप्रसवायाः क्लमो ग्लानिर्मुक्तबन्धने इवाक्षिणी निष्ठीविका मूत्रपुरीषबाहुल्यं शिथिलकुक्षिताधोगुरुत्वमन्नानभिलाषो वेदनोदरहृदयकटीबस्तिवङ्क्षणेषु तोदभेदशूलस्फुरणस्रवणानि च योन्यां भवन्ति। तदनन्तरमावीनां प्रादुर्भावो गर्भोदकप्रवाहश्च॥ अस

tatrāsannaprasavāyāḥ klamo glānirmuktabandhane ivākṣiṇī niṣṭhīvikā mūtrapurīṣabāhulyaṃ śithilakukṣitādhogurutvamannānabhilāṣo vedanodarahṛdayakaṭībastivaṅkṣaṇeṣu todabhedaśūlasphuraṇasravaṇāni ca yonyāṃ bhavanti| tadanantaramāvīnāṃ prādurbhāvo garbhodakapravāhaśca|| asa

3.15

अथैनामुपस्थितगर्भां कृतकौतुकमङ्गलां पुन्नामफलहस्तां स्वभ्यक्तामुष्णोदकपरिषिक्तां सघृतां यवागूं पाययेत्। ततः सुरक्तार्षभचर्मप्रच्छदे मृदुनि भूमिशयने शयानामुत्तानामाभुग्नसक्थिपृष्ठामहतवाससोऽशङ्कनीयाः प्रियदर्शनाः परिणतवयसः प्रजननकुशलाः प्रगल्भाः कृत्तनखाः स्त्रियः सूतिकां सूनृताभिर्वाणीभिराश्वासयन्त्यः पर्युपासीरन्॥ अस

athaināmupasthitagarbhāṃ kṛtakautukamaṅgalāṃ punnāmaphalahastāṃ svabhyaktāmuṣṇodakapariṣiktāṃ saghṛtāṃ yavāgūṃ pāyayet| tataḥ suraktārṣabhacarmapracchade mṛduni bhūmiśayane śayānāmuttānāmābhugnasakthipṛṣṭhāmahatavāsaso'śaṅkanīyāḥ priyadarśanāḥ pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ pragalbhāḥ kṛttanakhāḥ striyaḥ sūtikāṃ sūnṛtābhirvāṇībhirāśvāsayantyaḥ paryupāsīran|| asa

3.16

अथास्यै दद्यात् कुष्ठैलालाङ्गलीवचाचव्यचित्रकचिरिबिल्वचूर्णमुपाघ्रातुं मुहुर्मुहुः। तथा भूर्जपत्रशिंशपासर्जरसान्यतमधूममन्तरान्तरा च। पार्श्वपृष्ठकटीसक्थिदेशान् कोष्णेन तैलेनाभ्यज्यानुसुखमस्या मृद्नीयात्॥ अस

athāsyai dadyāt kuṣṭhailālāṅgalīvacācavyacitrakaciribilvacūrṇamupāghrātuṃ muhurmuhuḥ| tathā bhūrjapatraśiṃśapāsarjarasānyatamadhūmamantarāntarā ca| pārśvapṛṣṭhakaṭīsakthideśān koṣṇena tailenābhyajyānusukhamasyā mṛdnīyāt|| asa

3.17

एकमवाक् परिवर्तते गर्भः। तस्य लक्षणम्। विमुच्य हृदयमुदरमाविशति। बस्तिशिरोऽवगृह्णाति। त्वरयन्त्येनामाव्यः। न चेदेवं परिवर्तते ततो मुहुर्मुहुर्जृम्भणं चङ्क्रमणं च कारयितव्यानन्तरोक्तं विधिम्॥ अस

ekamavāk parivartate garbhaḥ| tasya lakṣaṇam| vimucya hṛdayamudaramāviśati| bastiśiro'vagṛhṇāti| tvarayantyenāmāvyaḥ| na cedevaṃ parivartate tato muhurmuhurjṛmbhaṇaṃ caṅkramaṇaṃ ca kārayitavyānantaroktaṃ vidhim|| asa

3.18

अन्ये तु मुसलेनोलूखलं धान्यपूर्णमाहननीयमित्याहुः। तत्तु न सम्यक्। दारुणव्यायामवर्जनं हि गर्भिण्याः सततमुपदिश्यते। विशेषतश्च प्रसवकाले प्रचलितसर्वधातुदोषायाः सौकुमार्यत्वान्नार्या मुसलव्यायामेनेरितो वायुरन्तरं लब्ध्वा प्राणान् हिंस्यादिति॥ अस

anye tu musalenolūkhalaṃ dhānyapūrṇamāhananīyamityāhuḥ| tattu na samyak| dāruṇavyāyāmavarjanaṃ hi garbhiṇyāḥ satatamupadiśyate| viśeṣataśca prasavakāle pracalitasarvadhātudoṣāyāḥ saukumāryatvānnāryā musalavyāyāmenerito vāyurantaraṃ labdhvā prāṇān hiṃsyāditi|| asa

3.19

अथ परिवृत्तगर्भां पर्यङ्कमेनामारोप्य कुशला स्त्री पादतोऽस्या निषण्णाया योनिमनुलोममनुसुखमभ्यज्ज्य स्फिजौ पादाभ्यां पीडयेत्। योनिं च पुनः पुनः प्रसाधयेत्। ब्रूयाच्च सुभगे शनैश्शनैः प्रवाहयस्व सुप्रसन्नस्ते मुखवर्णः पुत्रं जनयिष्यतीति॥ अस

atha parivṛttagarbhāṃ paryaṅkamenāmāropya kuśalā strī pādato'syā niṣaṇṇāyā yonimanulomamanusukhamabhyajjya sphijau pādābhyāṃ pīḍayet| yoniṃ ca punaḥ punaḥ prasādhayet| brūyācca subhage śanaiśśanaiḥ pravāhayasva suprasannaste mukhavarṇaḥ putraṃ janayiṣyatīti|| asa

3.20

अन्या तु वामकर्णेऽस्या मन्त्रमिमं जपेत्॥ अस

anyā tu vāmakarṇe'syā mantramimaṃ japet|| asa

3.21

क्षितिर्जलं वियत्तेजो वायुर्विष्णुः प्रजापतिः। सगर्भां त्वां सदा पातु वैशल्यं वा दधात्वपि॥ अस

kṣitirjalaṃ viyattejo vāyurviṣṇuḥ prajāpatiḥ| sagarbhāṃ tvāṃ sadā pātu vaiśalyaṃ vā dadhātvapi|| asa

3.22

प्रसूष्व त्वमविक्लिष्टमविक्लिष्टा शुभानने। कार्तिकेयद्युतिं पुत्रं कार्तिकेयादिरक्षितमिति॥ अस

prasūṣva tvamavikliṣṭamavikliṣṭā śubhānane| kārtikeyadyutiṃ putraṃ kārtikeyādirakṣitamiti|| asa

3.23

तथा--- इहामृतञ्च सोमश्च चित्रभानुश्च भामिनि। उच्चैश्श्चवाश्च तुरगो मन्दिरे निवसन्तु ते॥ अस

tathā--- ihāmṛtañca somaśca citrabhānuśca bhāmini| uccaiśścavāśca turago mandire nivasantu te|| asa

3.24

इदममृतमपां समुद्वृतं वै तव लघुगर्भमिमं प्रमुञ्चतु स्त्री। तदनलपवनार्कवासवास्ते सह लवणाम्बुधरैर्दिशन्तु शान्तिमिति॥ अस

idamamṛtamapāṃ samudvṛtaṃ vai tava laghugarbhamimaṃ pramuñcatu strī| tadanalapavanārkavāsavāste saha lavaṇāmbudharairdiśantu śāntimiti|| asa

3.25

तथा पराऽनुशिष्यात् अनागतायां वेदनायां मा प्रवाहिष्ठाः। अकालप्रवाहणं हि विण्मूत्रादिवेगानामिवोदीरणमनर्थकरमहितं च गर्भस्य श्वासकासशोषकुब्जतादिकारित्वात्। तथा तेषामेव विधारणमिव वेदनायामप्रवाहणमुपघाताय ततो यथोक्तं कुरुष्व॥ अस

tathā parā'nuśiṣyāt anāgatāyāṃ vedanāyāṃ mā pravāhiṣṭhāḥ| akālapravāhaṇaṃ hi viṇmūtrādivegānāmivodīraṇamanarthakaramahitaṃ ca garbhasya śvāsakāsaśoṣakubjatādikāritvāt| tathā teṣāmeva vidhāraṇamiva vedanāyāmapravāhaṇamupaghātāya tato yathoktaṃ kuruṣva|| asa

3.26

शनैश्शनैश्च पूर्वं प्रवाहिष्ठाः। निर्गमे बाढं गर्भस्य योनिमुखप्रतिपत्तौ बाढतरमाप्रसवादिति। तस्यास्तु प्रवाहमानायाः स्त्रियः शब्दं कुर्युः प्रजाता प्रजाता धन्यं धन्यं पुत्रमिति। तथास्या हर्षेण प्राणा आप्यायन्ते॥ अस

śanaiśśanaiśca pūrvaṃ pravāhiṣṭhāḥ| nirgame bāḍhaṃ garbhasya yonimukhapratipattau bāḍhataramāprasavāditi| tasyāstu pravāhamānāyāḥ striyaḥ śabdaṃ kuryuḥ prajātā prajātā dhanyaṃ dhanyaṃ putramiti| tathāsyā harṣeṇa prāṇā āpyāyante|| asa

3.27

गर्भसङ्गे तु योनिं धूपयेत् कृष्णसर्पनिर्मोकेन। पिण्डीतकेन वा। बध्नीयाच्च हिरण्यपुष्पीमूलं हस्तपादे धारयेच्च सुवर्चलां विशल्यां वा॥ अस

garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet kṛṣṇasarpanirmokena| piṇḍītakena vā| badhnīyācca hiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapāde dhārayecca suvarcalāṃ viśalyāṃ vā|| asa

3.28

अथ प्रसूताया न चेदपरा पतति ततो दक्षिणेन पाणिना नाभेरुपरिष्टाद्बलवदुपपीड्य अन्येन पृष्ठत उपसङ्गृह्य विधुनुयात्॥ अस

atha prasūtāyā na cedaparā patati tato dakṣiṇena pāṇinā nābherupariṣṭādbalavadupapīḍya anyena pṛṣṭhata upasaṅgṛhya vidhunuyāt|| asa

3.29

पार्ष्ण्या वा श्रोणीमाकोटयेत्। स्फिजौ वोपसंगृह्य सुपीडितं निपीडयेत्। वेण्याङ्गुल्या वा केशवेष्टितया च कण्ठतालू परामृशेत्॥ अस

pārṣṇyā vā śroṇīmākoṭayet| sphijau vopasaṃgṛhya supīḍitaṃ nipīḍayet| veṇyāṅgulyā vā keśaveṣṭitayā ca kaṇṭhatālū parāmṛśet|| asa

3.30

भूर्जपत्रकाचमणिसर्पनिर्मोकैश्च योनिं धूपयेत्। भूर्जगुग्गुलुभ्यां वा। शालिमूलसिद्धेन वा सर्पिषा योनिमभ्यज्य कटुकालाबुजालिनीनिम्बसर्पनिर्मोकैर्धूपयेत्। अनभ्यक्तां वा कटुतैलमिश्रैः कल्कीकृतैर्वा तैलाक्तैरालिम्पेत्। गुडनागरकल्केन वा। तदेव वा भक्षयेत्। लाङ्गलीमूलकल्केन वा पाणिमुदरं चालिम्पेत्। महावृक्षक्षीरं वा मूर्धन्यनुषेचयेत्॥ अस

bhūrjapatrakācamaṇisarpanirmokaiśca yoniṃ dhūpayet| bhūrjaguggulubhyāṃ vā| śālimūlasiddhena vā sarpiṣā yonimabhyajya kaṭukālābujālinīnimbasarpanirmokairdhūpayet| anabhyaktāṃ vā kaṭutailamiśraiḥ kalkīkṛtairvā tailāktairālimpet| guḍanāgarakalkena vā| tadeva vā bhakṣayet| lāṅgalīmūlakalkena vā pāṇimudaraṃ cālimpet| mahāvṛkṣakṣīraṃ vā mūrdhanyanuṣecayet|| asa

3.31

कुष्ठतालीसकल्कं बिल्वबल्वजयूषमैरेयासवसुरामण्डान्यतमेन व्योषतीक्ष्णोष्णेन वाम्लेन कुलत्थरसेन मधुकपिप्पलीसम्पाकेन वा पाययेत्। पिप्पल्येलाकोलविबिडचव्यचित्रकोपकुञ्चिकाकल्कं वा। खरस्य वृषभस्य वा जीवतो दक्षिणं कर्णमुद्धृत्य बिल्वकुलत्थबल्वजयूषादीनामाप्लावनानामन्यतमे प्रक्षिप्य मुहूर्तस्थितमुद्धृत्य तदाप्लावनं पाययेत्॥ अस

kuṣṭhatālīsakalkaṃ bilvabalvajayūṣamaireyāsavasurāmaṇḍānyatamena vyoṣatīkṣṇoṣṇena vāmlena kulattharasena madhukapippalīsampākena vā pāyayet| pippalyelākolavibiḍacavyacitrakopakuñcikākalkaṃ vā| kharasya vṛṣabhasya vā jīvato dakṣiṇaṃ karṇamuddhṛtya bilvakulatthabalvajayūṣādīnāmāplāvanānāmanyatame prakṣipya muhūrtasthitamuddhṛtya tadāplāvanaṃ pāyayet|| asa

3.32

कुष्ठैलाकल्कं वा सुरया। अर्कालर्ककषायं वा प्रजातां सुरोन्मिश्रम्। कुष्ठलाङ्गलिकीमूलककल्कं वा मद्यमूत्रान्यतमेन। वत्सकादिचूर्णं वा मद्येन। शतपुष्पाकुष्ठमदनहिङ्गुसिद्धस्य च तैलस्य पिचुं ग्राहयेत्। ततश्चैनामनुवासनकालेऽनुवासयेत्॥ अस

kuṣṭhailākalkaṃ vā surayā| arkālarkakaṣāyaṃ vā prajātāṃ suronmiśram| kuṣṭhalāṅgalikīmūlakakalkaṃ vā madyamūtrānyatamena| vatsakādicūrṇaṃ vā madyena| śatapuṣpākuṣṭhamadanahiṅgusiddhasya ca tailasya picuṃ grāhayet| tataścaināmanuvāsanakāle'nuvāsayet|| asa

3.33

बिल्वबल्बजयूषाद्याप्लावनैश्च फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकुटजार्ककृतवेधनहस्तिपर्ण्यभीरूपहितैरास्थापयेत्। सिद्धार्थककुष्ठलाङ्गलिकीमहावृक्षक्षीरमिश्रेण वा सुरामण्डेन। शाल्मलीवृन्तानि वा स्विन्नान्यापोथ्य पञ्चमूलकषाये विमर्दयेत्। तेन च पूतेन स्नेहवता फलादियुक्तेन॥ अस

bilvabalbajayūṣādyāplāvanaiśca phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakuṭajārkakṛtavedhanahastiparṇyabhīrūpahitairāsthāpayet| siddhārthakakuṣṭhalāṅgalikīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa vā surāmaṇḍena| śālmalīvṛntāni vā svinnānyāpothya pañcamūlakaṣāye vimardayet| tena ca pūtena snehavatā phalādiyuktena|| asa

3.34

यथोक्तास्थापनद्रव्यसिद्धेन कटुतैलोत्तरबस्तिं दद्यात्। शिग्रुसुमुखमरिचाजाजीचित्रककल्कक्षीरगोमूत्रसिद्धेन वा कटुतैलेनानुवासयेत्। उमाशाल्मलीपिच्छया वा सघृतया योनिं पूरयित्वा विधुनुयात्। स्निग्धेन वा कृत्तनखेन पाणिना नालानुसारतोऽपहरेत्॥ अस

yathoktāsthāpanadravyasiddhena kaṭutailottarabastiṃ dadyāt| śigrusumukhamaricājājīcitrakakalkakṣīragomūtrasiddhena vā kaṭutailenānuvāsayet| umāśālmalīpicchayā vā saghṛtayā yoniṃ pūrayitvā vidhunuyāt| snigdhena vā kṛttanakhena pāṇinā nālānusārato'paharet|| asa

3.35

प्रजातायां चेद्बस्तिमूर्धोदरेषु शूलं मक्कलाख्यं स्यात्तत्र यवक्षारचूर्णं सर्पिषा सुखोष्णोदकेन वा पिबेत्। वरणादिं वा सपञ्चकोलमेलाप्रतीवापम्॥ अस

prajātāyāṃ cedbastimūrdhodareṣu śūlaṃ makkalākhyaṃ syāttatra yavakṣāracūrṇaṃ sarpiṣā sukhoṣṇodakena vā pibet| varaṇādiṃ vā sapañcakolamelāpratīvāpam|| asa

3.36

अथवा वीरतरादिमूषरादिप्रतीवापम्। लवणचूर्णं वा वत्सकादिनिर्यूहेण। वत्सकादिं वा मदिरया। अंशुमतीद्वयक्वाथेन वा मरिचभद्रदारुकल्कम्। भार्ङ्गीनागरदेवदारुकल्कं वोष्णाम्भसा। पुराणगुडं वा त्रिकटुत्रिजातकधनिकाचूर्णसंसृष्टं भक्षयेत्॥ अस

athavā vīratarādimūṣarādipratīvāpam| lavaṇacūrṇaṃ vā vatsakādiniryūheṇa| vatsakādiṃ vā madirayā| aṃśumatīdvayakvāthena vā maricabhadradārukalkam| bhārṅgīnāgaradevadārukalkaṃ voṣṇāmbhasā| purāṇaguḍaṃ vā trikaṭutrijātakadhanikācūrṇasaṃsṛṣṭaṃ bhakṣayet|| asa

3.37

तस्याश्चेत् स्वस्थानतो योनिर्भ्रश्येत्। ततो यस्य कस्यचिच्छोणितेनाभ्यज्य योनिं यथास्थानं कुशला स्त्री निवेशयेत्। निविष्टां चाशोकरोहिणीबर्हिषोशीरप्रियङ्गुदेवदारुकल्कविपक्वेन तैलेन बहुशः स्वेदयेत् पूरयेत् ब्रूयाच्च गच्छ सुभगे स्वस्थानमिति॥ अस

tasyāścet svasthānato yonirbhraśyet| tato yasya kasyacicchoṇitenābhyajya yoniṃ yathāsthānaṃ kuśalā strī niveśayet| niviṣṭāṃ cāśokarohiṇībarhiṣośīrapriyaṅgudevadārukalkavipakvena tailena bahuśaḥ svedayet pūrayet brūyācca gaccha subhage svasthānamiti|| asa

3.38

तद्वच्चान्यतमा स्त्री जातमात्रमेव बालं बालोपचरणीयेन विधिनोपपादयेत्। तमुपदेक्ष्यते तूतारेषु। अथ सूतिकां बलातैलेनाभ्यज्यात्। बुभुक्षितां च पञ्चकोलचूर्णेन यवान्युपकुञ्चिकाचव्यचित्रकव्योषसैन्धवचूर्णेन वा युक्तामहःपरिणामिनीं यथासात्म्यं स्नेहमात्रां पाययेत्। स्नेहायोग्यां वातहरौषधक्वाथं ह्रस्वपज्चमूलक्वाथं वा॥ अस

tadvaccānyatamā strī jātamātrameva bālaṃ bālopacaraṇīyena vidhinopapādayet| tamupadekṣyate tūtāreṣu| atha sūtikāṃ balātailenābhyajyāt| bubhukṣitāṃ ca pañcakolacūrṇena yavānyupakuñcikācavyacitrakavyoṣasaindhavacūrṇena vā yuktāmahaḥpariṇāminīṃ yathāsātmyaṃ snehamātrāṃ pāyayet| snehāyogyāṃ vātaharauṣadhakvāthaṃ hrasvapajcamūlakvāthaṃ vā|| asa

3.39

पीतवत्याश्च यमकेनाभ्यज्य वेष्टयेदुदरं वस्त्रेण। तथा न वायुरुदरविकृतिमुत्पादयेदयेदनवकाशत्वात्। जीएणे तु स्नेहे पूर्वैषधैरेव सिद्धां विदार्यादिगणक्वाथेन क्षीरेण वा यवागूं सुस्विन्नां द्रवां मात्रया पाययेत्। प्राक् स्नेहयवागूपानाभ्यां चोभयकालमुष्णोदकेन परिषेचयेत्॥ अस

pītavatyāśca yamakenābhyajya veṣṭayedudaraṃ vastreṇa| tathā na vāyurudaravikṛtimutpādayedayedanavakāśatvāt| jīeṇe tu snehe pūrvaiṣadhaireva siddhāṃ vidāryādigaṇakvāthena kṣīreṇa vā yavāgūṃ susvinnāṃ dravāṃ mātrayā pāyayet| prāk snehayavāgūpānābhyāṃ cobhayakālamuṣṇodakena pariṣecayet|| asa

3.40

एवं त्रिरात्रं पञ्चरात्रं सप्तरात्रं वानुपाल्य ततो यवकोलकुलत्थयूषेण लघुना चान्नपानेन। द्वादशरात्रात् परं जाङ्गलरसादिभिश्च क्रमादाप्याययेदग्निबलादीन्यपेक्ष्य। क्वथितशीतं च तोयं पाययेत्। तथा जीवनीयबृंहणीयमधुरवातहरसिद्धैरभ्यङ्गोद्वर्तनपरिषेकावगाहैरन्नपानैश्च हृद्यैरुपाचरेत्। एवं हि गर्भवृद्धिक्षपितशिथिलसर्वशरीरधातुप्रवाहणवेदनाक्लेदरक्तनिस्स्रुतिविशेषशून्यशरीराच्च पुअर्नवीभवति॥ अस

evaṃ trirātraṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vānupālya tato yavakolakulatthayūṣeṇa laghunā cānnapānena| dvādaśarātrāt paraṃ jāṅgalarasādibhiśca kramādāpyāyayedagnibalādīnyapekṣya| kvathitaśītaṃ ca toyaṃ pāyayet| tathā jīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasiddhairabhyaṅgodvartanapariṣekāvagāhairannapānaiśca hṛdyairupācaret| evaṃ hi garbhavṛddhikṣapitaśithilasarvaśarīradhātupravāhaṇavedanākledaraktanissrutiviśeṣaśūnyaśarīrācca puarnavībhavati|| asa

3.41

अत एव च सूतिकाया व्याधिः कृच्छ्रसाध्यो भवत्यसाध्यो वा। तस्मात्तां यथोक्तेन विधिना प्रयत्नेनोपचरेत्। एवं साध्यर्धमासमुपसंस्कृता क्रमेण विमुक्ताहारविहारयन्त्रणा विगतसूतिकाभिघाना स्यात् पुनरार्तवदर्शनादित्येके॥ अस

ata eva ca sūtikāyā vyādhiḥ kṛcchrasādhyo bhavatyasādhyo vā| tasmāttāṃ yathoktena vidhinā prayatnenopacaret| evaṃ sādhyardhamāsamupasaṃskṛtā krameṇa vimuktāhāravihārayantraṇā vigatasūtikābhighānā syāt punarārtavadarśanādityeke|| asa

अथ चतुर्थोऽध्यायः

4.2

अथातो गर्भव्यापदं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto garbhavyāpadaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

4.3

स्त्री चेदापन्नगर्भा परिहार्याण्यासेवेत। ततश्च यस्या बस्तिपार्श्वश्रोणियोनिमुखेषु शूलं पुष्पदर्शनं च स्यात्। तां मृदुसुखशिशिरास्तरणशयनस्थामीषदवनतशिरसं शीतप्रदेहपरिषेकादिभिरुपाचरेत्॥ अस

strī cedāpannagarbhā parihāryāṇyāseveta| tataśca yasyā bastipārśvaśroṇiyonimukheṣu śūlaṃ puṣpadarśanaṃ ca syāt| tāṃ mṛdusukhaśiśirāstaraṇaśayanasthāmīṣadavanataśirasaṃ śītapradehapariṣekādibhirupācaret|| asa

4.4

तद्यथा। सहस्रधौतेन सर्पिषाधोनाभेः सर्वतः प्रदिह्यात्। मधुकसिद्धसर्पिषा सुशीतेन पिचुमाप्लाव्य योनिसमीपे स्थापयेत्। गव्येन पयसा मधुकाम्बुना न्यग्रोधादिकषायेण वा परिषेचयेत्। परिपीततत्स्वरसानि च तैलानि योनौ निधापयेत्। तच्छृङ्गसिद्धस्य वा क्षीरसर्पिषः पिचुम्॥ अस

tadyathā| sahasradhautena sarpiṣādhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt| madhukasiddhasarpiṣā suśītena picumāplāvya yonisamīpe sthāpayet| gavyena payasā madhukāmbunā nyagrodhādikaṣāyeṇa vā pariṣecayet| paripītatatsvarasāni ca tailāni yonau nidhāpayet| tacchṛṅgasiddhasya vā kṣīrasarpiṣaḥ picum|| asa

4.5

अतिस्रवति तु रक्ते तत एवाक्षमात्रं प्राशयेत्। केवलादेव वा क्षीरसर्पिषः। पद्मोत्पलकुमुदकिञ्जल्कं च समधुशर्करं लेहयेत्॥ अस

atisravati tu rakte tata evākṣamātraṃ prāśayet| kevalādeva vā kṣīrasarpiṣaḥ| padmotpalakumudakiñjalkaṃ ca samadhuśarkaraṃ lehayet|| asa

4.6

धातकीगैरिकसर्जरसाञ्जनचूर्णं वा मधुना। न्यग्रोधादित्वक्प्रवालकल्कं वा। शशैणहरिणरुधिरं वा सक्षौद्रं पाययेत्। ऋद्धिविदारीजीवन्तीर्वा पयसा। नीलोत्पलसितापक्वलोष्टचन्दनादि वा तण्डुलशालूकोदुम्बरशलाटुन्यग्रोधशृङ्गानि वा++आजेन पयसा॥ अस

dhātakīgairikasarjarasāñjanacūrṇaṃ vā madhunā| nyagrodhāditvakpravālakalkaṃ vā| śaśaiṇahariṇarudhiraṃ vā sakṣaudraṃ pāyayet| ṛddhividārījīvantīrvā payasā| nīlotpalasitāpakvaloṣṭacandanādi vā taṇḍulaśālūkodumbaraśalāṭunyagrodhaśṛṅgāni vā++ājena payasā|| asa

4.7

कशेरुकमृणालकशृङ्गाटककाश्मर्यपरूषकद्राक्षासारिवाप्रपौण्डरीकानन्तोत्पलकदम्बबीजक्वाथेन वा शर्करामधुमधुरेण शालिचूर्णम्। जीवनीयशृतं वा क्षीरम्। बलातिबलाशालिषष्टिकेक्षुमूलकाकोलीशृतेन पयसा समधुशर्करेण रक्तशाल्योदनं सुशीतं भोजयेत्। शीतवीर्यजाङ्गलरसेन वा। रक्तपित्तक्रियाश्च शोधनवर्ज्याः प्रयुञ्जीत। सौम्याश्च मनोऽनुकूलाः कथाः॥ अस

kaśerukamṛṇālakaśṛṅgāṭakakāśmaryaparūṣakadrākṣāsārivāprapauṇḍarīkānantotpalakadambabījakvāthena vā śarkarāmadhumadhureṇa śālicūrṇam| jīvanīyaśṛtaṃ vā kṣīram| balātibalāśāliṣaṣṭikekṣumūlakākolīśṛtena payasā samadhuśarkareṇa raktaśālyodanaṃ suśītaṃ bhojayet| śītavīryajāṅgalarasena vā| raktapittakriyāśca śodhanavarjyāḥ prayuñjīta| saumyāśca mano'nukūlāḥ kathāḥ|| asa

4.8

अदृष्टशोणितां तु मधुकपयस्यासुरदारुभिः सिद्धं पयः पाययेत्। ताम्रवल्यश्मन्तकशतावरीपयस्याभिर्वा। विदार्यादिगणेन वा। श्वदंष्ट्रास्वरसक्षीरसिद्धं वा सर्पिः। पलाण्डुरससिद्धं वा सक्षौद्रम्॥ अस

adṛṣṭaśoṇitāṃ tu madhukapayasyāsuradārubhiḥ siddhaṃ payaḥ pāyayet| tāmravalyaśmantakaśatāvarīpayasyābhirvā| vidāryādigaṇena vā| śvadaṃṣṭrāsvarasakṣīrasiddhaṃ vā sarpiḥ| palāṇḍurasasiddhaṃ vā sakṣaudram|| asa

4.9

असम्पूर्णत्रिमासायास्तु पुष्पदर्शने गर्भः प्रायो न तिष्ठत्यसञ्जातसारत्वात्॥ अस

asampūrṇatrimāsāyāstu puṣpadarśane garbhaḥ prāyo na tiṣṭhatyasañjātasāratvāt|| asa

4.10

आमान्वये चोर्ध्वमपि विरुद्धोपक्रमत्वात्। तत्र रूक्षशीतानि प्रयुञ्जीत॥ अस

āmānvaye cordhvamapi viruddhopakramatvāt| tatra rūkṣaśītāni prayuñjīta|| asa

4.11

तद्यथा। प्रागुपवासं ततो दुरालभामृतोशीरपर्पटकघनचन्दनातिविषाबलाकट्वङ्गधान्याकक्वाथपानम्। तृणधान्यशालिषष्टिकपेयामशनं च मुद्गादियूषैः। जिते त्वामे स्निग्धशीतानि पूर्ववत्॥ अस

tadyathā| prāgupavāsaṃ tato durālabhāmṛtośīraparpaṭakaghanacandanātiviṣābalākaṭvaṅgadhānyākakvāthapānam| tṛṇadhānyaśāliṣaṣṭikapeyāmaśanaṃ ca mudgādiyūṣaiḥ| jite tvāme snigdhaśītāni pūrvavat|| asa

4.12

आमगर्भे तु पतिते मद्यानामन्यतमं सामर्थ्यतः पाययेत्। गर्भकोष्ठविशुध्यर्थमार्तिविस्मरणार्थं च। अमद्यपां पाचनीयद्रव्योपहिताभिः स्नेहलवणवर्ज्याभिः सतिलाभिरुद्दालकादियवागूभिरुपाचरेद्यावन्तो मासास्तावन्त्यहानीति॥ अस

āmagarbhe tu patite madyānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayet| garbhakoṣṭhaviśudhyarthamārtivismaraṇārthaṃ ca| amadyapāṃ pācanīyadravyopahitābhiḥ snehalavaṇavarjyābhiḥ satilābhiruddālakādiyavāgūbhirupācaredyāvanto māsāstāvantyahānīti|| asa

4.13

ततः प्रीणनैर्बलानुरक्षिभिरस्नेहैराहारैरादोषधातुक्लेदशुद्धेः। आमगर्भशेषेण हि पुनःपुनरकुशलमनुषज्येत। तस्मात्तीक्ष्णैरनवशेषयन्नुपाचरेत्। ततः परं स्नेहपानैर्बस्तिभिराहारैश्च दीपनीयपाचनीयजीवनीयबृंहणीयमधुरवातहरैरिति॥ अस

tataḥ prīṇanairbalānurakṣibhirasnehairāhārairādoṣadhātukledaśuddheḥ| āmagarbhaśeṣeṇa hi punaḥpunarakuśalamanuṣajyeta| tasmāttīkṣṇairanavaśeṣayannupācaret| tataḥ paraṃ snehapānairbastibhirāhāraiśca dīpanīyapācanīyajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharairiti|| asa

4.14

यस्याः पुनर्महति जातसारे गर्भे वर्ज्यानामवर्जनात् पुष्पदर्शनं स्यादन्यद्वा योनिस्रवणम्। तस्यास्तन्निमित्तं वायुः प्रकुपितः पित्तश्लेष्माणौ परिगृह्य गर्भस्य रसवहां नाडीं प्रतिपीड्यावतिष्ठते। ततो नाड्यां दोषैः कुल्यायामिव तृणपत्रादिभिः प्रतिच्छन्नायां रसस्यासम्यग्वहनाद्गर्भो वृद्धिमनाप्नुवन्नुपविशत्युपशुष्यति वा॥ अस

yasyāḥ punarmahati jātasāre garbhe varjyānāmavarjanāt puṣpadarśanaṃ syādanyadvā yonisravaṇam| tasyāstannimittaṃ vāyuḥ prakupitaḥ pittaśleṣmāṇau parigṛhya garbhasya rasavahāṃ nāḍīṃ pratipīḍyāvatiṣṭhate| tato nāḍyāṃ doṣaiḥ kulyāyāmiva tṛṇapatrādibhiḥ praticchannāyāṃ rasasyāsamyagvahanādgarbho vṛddhimanāpnuvannupaviśatyupaśuṣyati vā|| asa

4.15

तत्र यस्याः कादाचित्कार्तवपरिस्रावावल्पौ च दृश्येते सततं च गर्भः प्राप्तात्परिमाणादपरिहीयमान एव स्फुरति। न च कुक्षिर्विवर्धते। तमुपविष्टकमित्याचक्षते। यदा तु प्रतिमासमार्तवं प्रत्यहं वा परिस्रवणं नात्यल्पं च तथा परिहीयमाणो गर्भश्चिरात् किञ्चित् स्पन्दते। कुक्षिश्च वृद्धोऽपि परिहीयते। तदुपशुष्ककं नागोदरं च॥ अस

tatra yasyāḥ kādācitkārtavaparisrāvāvalpau ca dṛśyete satataṃ ca garbhaḥ prāptātparimāṇādaparihīyamāna eva sphurati| na ca kukṣirvivardhate| tamupaviṣṭakamityācakṣate| yadā tu pratimāsamārtavaṃ pratyahaṃ vā parisravaṇaṃ nātyalpaṃ ca tathā parihīyamāṇo garbhaścirāt kiñcit spandate| kukṣiśca vṛddho'pi parihīyate| tadupaśuṣkakaṃ nāgodaraṃ ca|| asa

4.16

तौ तु मातुराहारतेजसाल्पेनाप्याय्यमानौ यदा पुष्टौ स्यातां केशदशनादियुक्तौ। तदा वर्षगणैरपि प्रमदा प्रसूयत एव॥ अस

tau tu māturāhāratejasālpenāpyāyyamānau yadā puṣṭau syātāṃ keśadaśanādiyuktau| tadā varṣagaṇairapi pramadā prasūyata eva|| asa

4.17

तत्र वातेनोपविष्टकोपशुष्ककयोर्वायुः प्रतिहन्यते सशब्दं फेनिलं विच्छिन्नं शकृदुपवेश्यते मूत्रमुपरुध्यते कटीपृष्ठहृदयेषु वेदना जृम्भा निद्रानाशोऽभीक्ष्णं प्रतिश्यायः शुष्ककासः सादः क्ष्वेडेते इव कर्णौ तुद्येते इव शङ्खौ पिपीलिकाभिरिव संसृज्यते शरीरं परिकृन्तन्निव वायुर्भ्रमति कुक्षौ तम इव प्रवेश्यते दुःखेनान्नस्य जरणमहरहः परिहानिः स्फुटितविवर्णपरुषत्वक्त्वं च भवति॥ अस

tatra vātenopaviṣṭakopaśuṣkakayorvāyuḥ pratihanyate saśabdaṃ phenilaṃ vicchinnaṃ śakṛdupaveśyate mūtramuparudhyate kaṭīpṛṣṭhahṛdayeṣu vedanā jṛmbhā nidrānāśo'bhīkṣṇaṃ pratiśyāyaḥ śuṣkakāsaḥ sādaḥ kṣveḍete iva karṇau tudyete iva śaṅkhau pipīlikābhiriva saṃsṛjyate śarīraṃ parikṛntanniva vāyurbhramati kukṣau tama iva praveśyate duḥkhenānnasya jaraṇamaharahaḥ parihāniḥ sphuṭitavivarṇaparuṣatvaktvaṃ ca bhavati|| asa

4.18

पित्तेन ताम्रहरितमुपवेश्यते धूमकोऽम्लकश्छर्दिर्मूर्छा कुक्षिहृदयदाहः पीतरक्तगोमूत्राभनेत्रमूत्रनखत्वक्त्वं काली दुर्बला नित्यशूना च नारी भवति॥ अस

pittena tāmraharitamupaveśyate dhūmako'mlakaśchardirmūrchā kukṣihṛdayadāhaḥ pītaraktagomūtrābhanetramūtranakhatvaktvaṃ kālī durbalā nityaśūnā ca nārī bhavati|| asa

4.19

श्लेष्मणा मधुरास्यत्वमुत्क्लेशः श्लेष्मोद्वमनं भक्तद्वेषः श्वेतहस्तपादनेत्रता कासः श्वासश्च॥ अस

śleṣmaṇā madhurāsyatvamutkleśaḥ śleṣmodvamanaṃ bhaktadveṣaḥ śvetahastapādanetratā kāsaḥ śvāsaśca|| asa

4.20

तयोर्जीवनीयबृंहणीयमधुरौषधसिद्धानां संपिषामुपयोगः। तथा पयसां रसानामामगर्भाणां च गर्भवृद्धिकरः। तथा सम्भोजनमेतैरेव च घृतादिभिः। सुभिक्षाया अभीक्ष्णं यानवाहनापवर्जनबृंहणैरुपपादनम्॥ अस

tayorjīvanīyabṛṃhaṇīyamadhurauṣadhasiddhānāṃ saṃpiṣāmupayogaḥ| tathā payasāṃ rasānāmāmagarbhāṇāṃ ca garbhavṛddhikaraḥ| tathā sambhojanametaireva ca ghṛtādibhiḥ| subhikṣāyā abhīkṣṇaṃ yānavāhanāpavarjanabṛṃhaṇairupapādanam|| asa

4.21

अथ विशेषेण वाते पूर्वमेव सैन्धबोपहितं क्षीरबस्तिं दत्वा शीतोदकस्नातां मृदु शाल्योदनं भोजयेत्। ततो विदार्यादिगणसाधितेन संषिषानुवासयेत्। निवातं च सेवेत। पित्ते मधुकविदारीनिर्यूहसिद्धं पयः पिबेत्। तिस्रः स्थूलकुक्कुटीर्निस्तुषमाषाढकं च क्षीरोदकेनोलूखले सङ्क्षुद्य तद्रसेन सर्पिषा च तित्तिरिकपिञ्जलान्यतररसं साघयित्वा पाययेदुपविष्टकविवर्धनार्थमुपशुष्ककबृंहणार्थं च। अजासंपिषा क्षीरेण जीवनीयैश्च संस्कृतां यवागूं पिबेत्॥ अस

atha viśeṣeṇa vāte pūrvameva saindhabopahitaṃ kṣīrabastiṃ datvā śītodakasnātāṃ mṛdu śālyodanaṃ bhojayet| tato vidāryādigaṇasādhitena saṃṣiṣānuvāsayet| nivātaṃ ca seveta| pitte madhukavidārīniryūhasiddhaṃ payaḥ pibet| tisraḥ sthūlakukkuṭīrnistuṣamāṣāḍhakaṃ ca kṣīrodakenolūkhale saṅkṣudya tadrasena sarpiṣā ca tittirikapiñjalānyatararasaṃ sāghayitvā pāyayedupaviṣṭakavivardhanārthamupaśuṣkakabṛṃhaṇārthaṃ ca| ajāsaṃpiṣā kṣīreṇa jīvanīyaiśca saṃskṛtāṃ yavāgūṃ pibet|| asa

4.22

पयस्याकाकोलीद्वयसुनिषण्णककल्केन पयसा च सर्पिर्विपाचयेत्। तत् काल्यं क्षीरानुपानमुपयुञ्जीत। आमगर्भरसेन चाश्नीयात्। तानेव च तत्र भृष्टान् भक्षयेत्। जलचरमांसानि च। कफे त्वानूपौदकपिशितोपदंशामच्छसुरां त्रिरात्रं पञ्चरात्रं सप्तरात्रं वा पिबेत्॥ अस

payasyākākolīdvayasuniṣaṇṇakakalkena payasā ca sarpirvipācayet| tat kālyaṃ kṣīrānupānamupayuñjīta| āmagarbharasena cāśnīyāt| tāneva ca tatra bhṛṣṭān bhakṣayet| jalacaramāṃsāni ca| kaphe tvānūpaudakapiśitopadaṃśāmacchasurāṃ trirātraṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vā pibet|| asa

4.23

तिलमुद्गमाषलवणाबिल्वपात्रैः पञ्चभिर्घृतपात्रं संयोज्य स्वनुगुप्तं निधापयेत्। ततः प्रातः पिण्डं बिल्वमात्रं शृतशीतच्छागदुग्धानुपानं वाश्नीयात्। अत्रैव वा बदरचूर्णपात्रमपि निदध्यात्। एवमवृद्धौ तीक्ष्णैर्विरेचयेदपरापातनीयैश्च पातयेत्॥ अस

tilamudgamāṣalavaṇābilvapātraiḥ pañcabhirghṛtapātraṃ saṃyojya svanuguptaṃ nidhāpayet| tataḥ prātaḥ piṇḍaṃ bilvamātraṃ śṛtaśītacchāgadugdhānupānaṃ vāśnīyāt| atraiva vā badaracūrṇapātramapi nidadhyāt| evamavṛddhau tīkṣṇairvirecayedaparāpātanīyaiśca pātayet|| asa

4.24

यस्याः पुनर्वातोपसृष्टस्रोतसि लीनो गर्भः प्रसुप्तो न स्पन्दते तं लीनमित्याहुः। तत्र श्येनोत्क्रोशगोमत्स्यगोधाशिखिकुक्कुटतित्तिरीणामन्यतमस्य रसेन भूरिसर्पिष्केण माषयूषेण वा घृताढ्येन रक्तशाल्योदनं भोजयेत्। सक्तून्वा तिलमाषबिल्वशलाटुयुक्तान् पयसा पाययेत्। मेद्यमांसोपदंशं वा मार्द्वीकम्। तैलेन चाभीक्ष्णमुदरवङ्क्षणोरुकटीपार्श्वपृष्ठान्यभ्यज्यात्। मुहुर्मुहुश्चैनां हर्षयेत्। पूर्वोक्तं चेक्षेत। यस्याः पुनरुदावर्तविबन्धः स्यात्तां वातहरस्निग्धान्नपानैरुपाचरेत्॥ अस

yasyāḥ punarvātopasṛṣṭasrotasi līno garbhaḥ prasupto na spandate taṃ līnamityāhuḥ| tatra śyenotkrośagomatsyagodhāśikhikukkuṭatittirīṇāmanyatamasya rasena bhūrisarpiṣkeṇa māṣayūṣeṇa vā ghṛtāḍhyena raktaśālyodanaṃ bhojayet| saktūnvā tilamāṣabilvaśalāṭuyuktān payasā pāyayet| medyamāṃsopadaṃśaṃ vā mārdvīkam| tailena cābhīkṣṇamudaravaṅkṣaṇorukaṭīpārśvapṛṣṭhānyabhyajyāt| muhurmuhuścaināṃ harṣayet| pūrvoktaṃ cekṣeta| yasyāḥ punarudāvartavibandhaḥ syāttāṃ vātaharasnigdhānnapānairupācaret|| asa

4.25

अष्टमे तु मासे मधुकसिद्धेन तैलेनानुवासयेत्। तदसिद्धौ वीरणशालिकुशकाशेक्षुबालिकावेतसपरिव्याधमूलानां भूतीकानन्ताकाश्मर्यपरूषकमधूकमधुकमृद्वीकानां च पयसार्धोदकेनोद्गृह्य रसं तेन प्रियालबिभीतकमज्जतिलकल्कयुक्तेनेषल्लवणोष्णेन निरूहयेत्। विगतविबन्धां च स्नाताशितां सायं तेनैव तैलेनानुवासयेत्॥ अस

aṣṭame tu māse madhukasiddhena tailenānuvāsayet| tadasiddhau vīraṇaśālikuśakāśekṣubālikāvetasaparivyādhamūlānāṃ bhūtīkānantākāśmaryaparūṣakamadhūkamadhukamṛdvīkānāṃ ca payasārdhodakenodgṛhya rasaṃ tena priyālabibhītakamajjatilakalkayukteneṣallavaṇoṣṇena nirūhayet| vigatavibandhāṃ ca snātāśitāṃ sāyaṃ tenaiva tailenānuvāsayet|| asa

4.26

उदावर्तो हि समुपेक्षितः सहसा सगर्भां गर्भिणीमतिपातयेत्॥ अस

udāvarto hi samupekṣitaḥ sahasā sagarbhāṃ garbhiṇīmatipātayet|| asa

4.27

यस्याः पुनरतिमात्रदोषोपचयाद्यथोक्तैर्वा व्यवायादिभिरन्यैर्वा व्याधिभिः पूर्वोपचितेन वा जनन्यपत्ययोः कर्मणा बन्धनान्मुच्यते गर्भः फलमिव वृन्तात् स मुक्तबन्धनो गर्भशय्यामतिक्रम्य यकृत्प्लीहान्त्रविवरैरवस्रंसमानः कोष्ठसङ्क्षोभमापादयति। ततः कोष्ठसङ्क्षोभाद्वायुरपानो मूढः कुक्षिबस्तिपार्श्वोदरयोनिशूलानाहविण्मूत्रसङ्गानापाद्य गर्भं च्यावयति तरुणं शोणितभावेन। सोऽभिहितः प्राक्॥ अस

yasyāḥ punaratimātradoṣopacayādyathoktairvā vyavāyādibhiranyairvā vyādhibhiḥ pūrvopacitena vā jananyapatyayoḥ karmaṇā bandhanānmucyate garbhaḥ phalamiva vṛntāt sa muktabandhano garbhaśayyāmatikramya yakṛtplīhāntravivarairavasraṃsamānaḥ koṣṭhasaṅkṣobhamāpādayati| tataḥ koṣṭhasaṅkṣobhādvāyurapāno mūḍhaḥ kukṣibastipārśvodarayoniśūlānāhaviṇmūtrasaṅgānāpādya garbhaṃ cyāvayati taruṇaṃ śoṇitabhāvena| so'bhihitaḥ prāk|| asa

4.28

विवृद्धे तु गर्भे स्तब्धं स्तिमितं शीतमश्मगर्भमिवोदरमाभाति। शूलमधिकमुपजायते न च स्पन्दते गर्भो नाव्यः प्रादुर्भवन्ति न स्रवति योनिरक्षिणी चास्याः स्रंस्येते तथा भृशमरतिपरीता व्यथतेऽन्यथा चेष्टते ताम्यति भ्राम्यति रोदित्यहर्निशं न स्वपिति पूत्युच्छवासा कृच्छ्राच्छ्रवसित्यतिकष्टं प्राणिति जक्षितीत्येवंविधां स्त्रियं मृतगर्भां विद्यात्॥ अस

vivṛddhe tu garbhe stabdhaṃ stimitaṃ śītamaśmagarbhamivodaramābhāti| śūlamadhikamupajāyate na ca spandate garbho nāvyaḥ prādurbhavanti na sravati yonirakṣiṇī cāsyāḥ sraṃsyete tathā bhṛśamaratiparītā vyathate'nyathā ceṣṭate tāmyati bhrāmyati rodityaharniśaṃ na svapiti pūtyucchavāsā kṛcchrācchravasityatikaṣṭaṃ prāṇiti jakṣitītyevaṃvidhāṃ striyaṃ mṛtagarbhāṃ vidyāt|| asa

4.29

तं तु गर्भं कदाचिदसम्यगपत्यपथमनेकधा प्रतिपन्नं विगुणेनेव वायुना षीडितं मोहितं च मूढ गर्भमित्याहुः। विगुणानिलप्रतिपीडनवैचित्र्यादसङ्ख्यगतिं च॥ अस

taṃ tu garbhaṃ kadācidasamyagapatyapathamanekadhā pratipannaṃ viguṇeneva vāyunā ṣīḍitaṃ mohitaṃ ca mūḍha garbhamityāhuḥ| viguṇānilapratipīḍanavaicitryādasaṅkhyagatiṃ ca|| asa

4.30

समासतस्तु त्रिविधा ग....र्ध्व। तिर्यङ् न्युब्जा च। संस्थानानि षुनरष्टौ। तान्यत्रैवोत्तरत्र वक्ष्यन्ते॥ अस

samāsatastu trividhā ga....rdhva| tiryaṅ nyubjā ca| saṃsthānāni ṣunaraṣṭau| tānyatraivottaratra vakṣyante|| asa

4.31

तेषु संवेष्वपि विपरीतेन्द्रियार्थामाक्षेपयोनि भ्रंशसंवरणमक्कलश्वासभ्रमाभिपन्नां शीतगात्रां पूत्युद्गारां च वर्जयेत्॥ अस

teṣu saṃveṣvapi viparītendriyārthāmākṣepayoni bhraṃśasaṃvaraṇamakkalaśvāsabhramābhipannāṃ śītagātrāṃ pūtyudgārāṃ ca varjayet|| asa

4.32

न तु क्षणमप्युपेक्षेत गर्भशल्यम्। तद्धि निरुच्छ्वासीकृत्याशु जननीं हन्यात्॥ अस

na tu kṣaṇamapyupekṣeta garbhaśalyam| taddhi nirucchvāsīkṛtyāśu jananīṃ hanyāt|| asa

4.33

सचेतनश्च गर्भः शस्त्रेण विदार्यमाणो विषममङ्गानि विक्षिपेत्॥ अस

sacetanaśca garbhaḥ śastreṇa vidāryamāṇo viṣamamaṅgāni vikṣipet|| asa

4.34

तस्मात्तत्सङ्गे सूत्यः प्रयतेरन् पूर्वोक्तानि च मन्त्रौषधानि प्रयुञ्जीत। त्रिविधस्तु सङ्गो भवति। शिरस्यंसे जघने वा॥ अस

tasmāttatsaṅge sūtyaḥ prayateran pūrvoktāni ca mantrauṣadhāni prayuñjīta| trividhastu saṅgo bhavati| śirasyaṃse jaghane vā|| asa

4.35

मूढगर्भस्य तु जरायुपातनसामान्यं कर्मेत्येके। मन्त्रादिकर्माथर्ववेदविहितमित्येके। दृष्टकर्मणा शल्यहर्त्रा शल्याहरणमित्येके॥ अस

mūḍhagarbhasya tu jarāyupātanasāmānyaṃ karmetyeke| mantrādikarmātharvavedavihitamityeke| dṛṣṭakarmaṇā śalyahartrā śalyāharaṇamityeke|| asa

4.36

न त्वतः कष्टतममस्ति शस्त्रकर्म। यतो योनियकृत्प्लीहान्त्रगर्भशयादीनां मध्ये ताननुपहिंसता स्पर्शवता शस्त्रमवचार्यमुत्कर्षणव्यावर्तमोत्कर्तच्छेदनभेदनपीडनर्जूकरणानि चैकेन पाणिना कार्याणि॥ अस

na tvataḥ kaṣṭatamamasti śastrakarma| yato yoniyakṛtplīhāntragarbhaśayādīnāṃ madhye tānanupahiṃsatā sparśavatā śastramavacāryamutkarṣaṇavyāvartamotkartacchedanabhedanapīḍanarjūkaraṇāni caikena pāṇinā kāryāṇi|| asa

4.37

तस्मादीश्वरमापृच्छ्य परं च यत्नमास्थाय तद्विद्यसहितस्तमुपक्रमेत्। अक्रियायां ध्रुवं मरणम्। उपक्रमे संशयः। तथोदराश्मरीप्रभृतीनपि॥ अस

tasmādīśvaramāpṛcchya paraṃ ca yatnamāsthāya tadvidyasahitastamupakramet| akriyāyāṃ dhruvaṃ maraṇam| upakrame saṃśayaḥ| tathodarāśmarīprabhṛtīnapi|| asa

4.38

अथोत्तानाया व्याभुग्नसक्थ्या वस्त्रचुम्बलोन्नमितकटिप्रदेशायाश्च धन्वनागवृन्तिकाशाल्मलीपिच्छाघृतैरभ्यज्य हस्तं योनिं च गर्भमाहरेत्॥ अस

athottānāyā vyābhugnasakthyā vastracumbalonnamitakaṭipradeśāyāśca dhanvanāgavṛntikāśālmalīpicchāghṛtairabhyajya hastaṃ yoniṃ ca garbhamāharet|| asa

4.39

तत्र सक्थिभ्यामागतस्यानुलोममाञ्छनमेव। एकसक्थिप्रपन्नस्येतरं सक्थिः प्रसार्य। स्फिग्देशागतस्य स्फिग्देशं प्रतिषिध्योर्ध्वमुत्क्षिप्य सक्थिनी प्रसार्य। तिर्यगागतस्य परिघस्येवापरार्धमुत्क्षिप्य पूर्वार्धमपत्यपथं प्रत्यार्जवमानीय। पार्श्वापवृत्तशिरसोऽसं प्रतिपीड्योर्ध्वमुत्क्षिप्य शिरोपत्यपथमानीय। बाहुद्वयप्रपन्नस्योर्ध्वमुत्पीड्यासौ शिरोमूअमानीय॥ अस

tatra sakthibhyāmāgatasyānulomamāñchanameva| ekasakthiprapannasyetaraṃ sakthiḥ prasārya| sphigdeśāgatasya sphigdeśaṃ pratiṣidhyordhvamutkṣipya sakthinī prasārya| tiryagāgatasya parighasyevāparārdhamutkṣipya pūrvārdhamapatyapathaṃ pratyārjavamānīya| pārśvāpavṛttaśiraso'saṃ pratipīḍyordhvamutkṣipya śiropatyapathamānīya| bāhudvayaprapannasyordhvamutpīḍyāsau śiromūamānīya|| asa

4.40

यस्त्वाभुग्नमध्यः पाणिपादशिरोभिर्योनिं प्रतिपद्यते। यश्चाभुग्न एवैकेन पादेन योनिं द्वितीयेन पायुम्। तौ मूढौ हस्तेनाहर्तुमशक्याविति शस्त्रमवचारयेत्॥ अस

yastvābhugnamadhyaḥ pāṇipādaśirobhiryoniṃ pratipadyate| yaścābhugna evaikena pādena yoniṃ dvitīyena pāyum| tau mūḍhau hastenāhartumaśakyāviti śastramavacārayet|| asa

4.41

अथ स्त्रियमाश्वास्य मण्डलाग्रेणाङ्गुलिशस्त्रेण वा विदार्य शिरः कपालान्याहृत्य गर्भशङ्कुना गृहीत्वा चिबुके तालुन्युरसि कक्ष्यायां वापहरेत्। अभिन्नशिरसं चाक्षिकूटे वा। तथांससक्तस्यांसदेशे बाहुं छित्वा दृतेरिवाध्मातस्य वातपूर्णमुदरमवदार्य निरस्यान्त्राणि शिथिलीभूतमाहरेत्। जघनसक्तस्य जघनकपालानि दारयित्वेति॥ अस

atha striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅguliśastreṇa vā vidārya śiraḥ kapālānyāhṛtya garbhaśaṅkunā gṛhītvā cibuke tālunyurasi kakṣyāyāṃ vāpaharet| abhinnaśirasaṃ cākṣikūṭe vā| tathāṃsasaktasyāṃsadeśe bāhuṃ chitvā dṛterivādhmātasya vātapūrṇamudaramavadārya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet| jaghanasaktasya jaghanakapālāni dārayitveti|| asa

4.42

अपि च यद्यद्वायुवशादङ्गं सज्जेद्गर्भस्य खण्डशः। तत्तच्छित्वा हरेत्सम्यग्रक्षन्नारीं च यत्नतः॥ अस

api ca yadyadvāyuvaśādaṅgaṃ sajjedgarbhasya khaṇḍaśaḥ| tattacchitvā haretsamyagrakṣannārīṃ ca yatnataḥ|| asa

4.43

अथापतन्तीमपरां पातयेत् पूर्ववद्भिषक्। एवं निर्हृतशल्यां तु सिञ्चेदुष्णेन वारिणा॥ अस

athāpatantīmaparāṃ pātayet pūrvavadbhiṣak| evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñceduṣṇena vāriṇā|| asa

4.44

दद्यादभ्यक्तदेहायै योनौ स्नेहपिचुं ततः। योनिर्मृदुर्भवेत्तेन शूलं चास्याः प्रशाम्यति॥ अस

dadyādabhyaktadehāyai yonau snehapicuṃ tataḥ| yonirmṛdurbhavettena śūlaṃ cāsyāḥ praśāmyati|| asa

4.45

दीप्यकातिविषारास्नाहिङ्ग्वेलापञ्चकोलकात्। चूर्णं स्नेहेन कल्कं वा क्वाथं वा पाययेत्ततः॥ अस

dīpyakātiviṣārāsnāhiṅgvelāpañcakolakāt| cūrṇaṃ snehena kalkaṃ vā kvāthaṃ vā pāyayettataḥ|| asa

4.46

कटुकातिविषापाठाशाकत्वग्धिङ्गुतैजनीः। तद्वच्च दोषस्यन्दार्थं वेदनोपशमाय च॥ अस

kaṭukātiviṣāpāṭhāśākatvagdhiṅgutaijanīḥ| tadvacca doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca|| asa

4.47

त्रिरात्रमेवं सप्ताहं स्नेहमेव ततः पिबेत्। सायं पिबेदरिष्टं च तथा सुकृतमासवम्॥ अस

trirātramevaṃ saptāhaṃ snehameva tataḥ pibet| sāyaṃ pibedariṣṭaṃ ca tathā sukṛtamāsavam|| asa

4.48

शिरीषककुभक्वाथपिचून्योनौ च निक्षिपेत्॥ अस

śirīṣakakubhakvāthapicūnyonau ca nikṣipet|| asa

4.49

उपद्रवाश्च येऽन्ये स्युस्तान्यथास्वमुपाचरेत्। पयो वातहरैः सिद्धं दशाहं भोजने हितम्॥ अस

upadravāśca ye'nye syustānyathāsvamupācaret| payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam|| asa

4.50

रसो दशाहं च परं लघुपथ्याल्पभोजना॥ अस

raso daśāhaṃ ca paraṃ laghupathyālpabhojanā|| asa

4.51

स्नेहाभ्यङ्गपरा स्नेहान बलातैलादिकान् भजेत्। ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो मासेभ्यः सा क्रमेण सुखानि च॥ अस

snehābhyaṅgaparā snehāna balātailādikān bhajet| ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyaḥ sā krameṇa sukhāni ca|| asa

4.52

अथ बलातैलमुपदेक्ष्यामः। बलामूलकषायस्य भागाः षट् तावन्त एव पयसो यवकोलकुलत्थदशमूलकषायस्य भागो भागश्चतुर्दशस्तैलस्य तत्सर्वमैकध्यं कृत्वा श्लक्ष्णपिष्टानि चावाप्य काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकमुद्गपर्णीमाषपर्णी मोदामहामेदाक्षीरशुक्लामधुकदेवदारुमञ्जिष्ठाचन्दनसारिवातगरकुष्ठशतावर्यश्वगन्धापुनर्नवाशतपुष्पावरापत्ररससरलशैलेयैलावचागरुकालानुसारीसैन्धवानि शनैर्मृद्वग्निना साधयित्वा सुभाजनेऽनुगुप्तं निदध्यादेष भगवतो धन्वन्तरेरभिमतस्तैलराजो राज्ञां राजमात्राणां सूतिकानां कृशानां शिशूनामतीतवयसां सुकुमाराणां शूलिनां महाग्रहगृहीतानां दीर्घरोगक्षपितवपुषां मर्मविद्धपतिताभिहतभग्नविश्लिष्टदेहानां दैवोपघाताभिशप्तमनोज्वरपरीतानां पाननावनाभ्यङ्गबस्तिषु प्रयोज्यः। तेन बलपौरुषस्मृतिमतिमेधाग्निवीर्यौजांसि विवर्धन्ते पक्षाघाताक्षेपकार्दितादिविविधवातविकारगुल्महिक्काश्वासकासा निवर्तन्ते। अहरहश्चोपयुज्यमाने षण्मासादान्त्रवृद्धिः प्रशाम्यति च वन्ध्या च पुत्रं गुणवन्तमिच्छया लभत इति। भवन्ति चात्र॥ अस

atha balātailamupadekṣyāmaḥ| balāmūlakaṣāyasya bhāgāḥ ṣaṭ tāvanta eva payaso yavakolakulatthadaśamūlakaṣāyasya bhāgo bhāgaścaturdaśastailasya tatsarvamaikadhyaṃ kṛtvā ślakṣṇapiṣṭāni cāvāpya kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakamudgaparṇīmāṣaparṇī modāmahāmedākṣīraśuklāmadhukadevadārumañjiṣṭhācandanasārivātagarakuṣṭhaśatāvaryaśvagandhāpunarnavāśatapuṣpāvarāpatrarasasaralaśaileyailāvacāgarukālānusārīsaindhavāni śanairmṛdvagninā sādhayitvā subhājane'nuguptaṃ nidadhyādeṣa bhagavato dhanvantarerabhimatastailarājo rājñāṃ rājamātrāṇāṃ sūtikānāṃ kṛśānāṃ śiśūnāmatītavayasāṃ sukumārāṇāṃ śūlināṃ mahāgrahagṛhītānāṃ dīrgharogakṣapitavapuṣāṃ marmaviddhapatitābhihatabhagnaviśliṣṭadehānāṃ daivopaghātābhiśaptamanojvaraparītānāṃ pānanāvanābhyaṅgabastiṣu prayojyaḥ| tena balapauruṣasmṛtimatimedhāgnivīryaujāṃsi vivardhante pakṣāghātākṣepakārditādivividhavātavikāragulmahikkāśvāsakāsā nivartante| aharahaścopayujyamāne ṣaṇmāsādāntravṛddhiḥ praśāmyati ca vandhyā ca putraṃ guṇavantamicchayā labhata iti| bhavanti cātra|| asa

4.53

बस्तिद्वारे विपन्नायाः कुक्षिः प्रस्पन्दते यदि। जन्मकाले ततः शीघ्रं पाटयित्वोद्धरेच्छिशुम्॥ अस

bastidvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi| janmakāle tataḥ śīghraṃ pāṭayitvoddharecchiśum|| asa

4.54

मधुकं शाकबीजं च पयस्या सुरदारु च। अश्मन्तकः कृष्णतिलास्ताम्रवल्ली शतावरी॥ अस

madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca| aśmantakaḥ kṛṣṇatilāstāmravallī śatāvarī|| asa

4.55

वृक्षादनी पयस्या च लता चोत्पलसारिबा। अनन्ता सारिवा रास्ना पद्मा च मधुयष्टिका॥ अस

vṛkṣādanī payasyā ca latā cotpalasāribā| anantā sārivā rāsnā padmā ca madhuyaṣṭikā|| asa

4.56

बृहतीद्वयकाश्मर्यक्षीरिशृङ्गत्वचो घृतम्। पृश्निपर्णी बला शिग्रुः श्वदंष्ट्रा मधुपर्णिका॥ अस

bṛhatīdvayakāśmaryakṣīriśṛṅgatvaco ghṛtam| pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā|| asa

4.57

शृङ्गाटकं बिसं द्राक्षा कशेरुमधुकं बला। सप्तैतान् पयसा योगानर्धश्लोकसमापनान्॥ अस

śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśerumadhukaṃ balā| saptaitān payasā yogānardhaślokasamāpanān|| asa

4.58

क्रमात् सप्तसु मासेषु गर्भे स्रवति योजयेत्। कपित्थबिल्वबृहतीपटोलेक्षुनिदिग्धिकात्॥ अस

kramāt saptasu māseṣu garbhe sravati yojayet| kapitthabilvabṛhatīpaṭolekṣunidigdhikāt|| asa

4.59

मूलैः शृतं प्रयुञ्जीत क्षीरं मासे तथाष्टमे। नममे सारिवानन्तापयस्यामधुयष्टिभिः॥ अस

mūlaiḥ śṛtaṃ prayuñjīta kṣīraṃ māse tathāṣṭame| namame sārivānantāpayasyāmadhuyaṣṭibhiḥ|| asa

अथ पञ्चमोऽध्यायः

5.2

अथातोऽङ्गविभागं शारीरं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto'ṅgavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

5.3

सकलमपि शरीरमङ्गमित्युच्यते तत्र पुनः षडङ्गं शिरोन्तराधिर्द्वौ बाहू सक्थिनी च नेत्रनाभिपाणिपादादीनि त्वस्य प्रत्यङ्गानि॥ अस

sakalamapi śarīramaṅgamityucyate tatra punaḥ ṣaḍaṅgaṃ śirontarādhirdvau bāhū sakthinī ca netranābhipāṇipādādīni tvasya pratyaṅgāni|| asa

5.4

महागुणमयेभ्यश्च खपवनतेजोजलभूम्याख्येभ्यो महाभूतेभ्यश्चेतनाधिष्ठितेभ्योऽभिनिर्वृत्तिरङ्गस्य॥ अस

mahāguṇamayebhyaśca khapavanatejojalabhūmyākhyebhyo mahābhūtebhyaścetanādhiṣṭhitebhyo'bhinirvṛttiraṅgasya|| asa

5.5

भूतानामेव च दृष्टादृष्टविविधकर्मवशादनेकरूपात्सन्निवेशविशेषादाकृतिप्रमाणस्नेहदीप्तिस्वरादीनां सारूप्यमसारूप्यं वा सूक्ष्मस्थूलतारतम्यभेदभिन्नमतिबहुप्रकारं निष्पद्यते॥ अस

bhūtānāmeva ca dṛṣṭādṛṣṭavividhakarmavaśādanekarūpātsanniveśaviśeṣādākṛtipramāṇasnehadīptisvarādīnāṃ sārūpyamasārūpyaṃ vā sūkṣmasthūlatāratamyabhedabhinnamatibahuprakāraṃ niṣpadyate|| asa

5.6

तत्र सत्त्वबहुलमाकाशम्। रजोबहुलो वायुः। उभयबहुलोऽग्निः। सत्त्वतमोबहुलमम्बु। तमोबहुला भूः। तेषामप्रतिघातश्चलत्वमौष्ण्यं द्रवता काठिन्यमिति क्रमाल्लिङ्गानि। विशेषतश्च श्रोत्रादिष्विन्द्रियेष्ववस्थानम्। शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैरेकैकप्रवृद्धैरन्वयः॥ अस

tatra sattvabahulamākāśam| rajobahulo vāyuḥ| ubhayabahulo'gniḥ| sattvatamobahulamambu| tamobahulā bhūḥ| teṣāmapratighātaścalatvamauṣṇyaṃ dravatā kāṭhinyamiti kramālliṅgāni| viśeṣataśca śrotrādiṣvindriyeṣvavasthānam| śabdasparśarūparasagandhairekaikapravṛddhairanvayaḥ|| asa

5.7

तत्राकाशजानि श्रोत्रं शब्दः सर्वस्रोतांसि विविक्ता च। वायवीयानि स्पर्शनं स्पर्शः प्रश्वासोच्छ्वासादिपरिस्पन्दनानि लाघवं च। आग्नेयानि दर्शनं रूपं पित्तमूष्मा पक्तिः सन्तापो मेधा वर्णो भास्तेजः शौर्यं च। आम्भसानि रसनं रसः स्वेदक्लेदवसारसासृक्शुक्रमूत्रादिद्रवसमूहः शैत्यं स्नेहश्च। पार्थिवानि घ्राणं गन्धः केशनखास्थ्यादिमूर्तसमूहो धैर्यं स्थैर्यं च॥ अस

tatrākāśajāni śrotraṃ śabdaḥ sarvasrotāṃsi viviktā ca| vāyavīyāni sparśanaṃ sparśaḥ praśvāsocchvāsādiparispandanāni lāghavaṃ ca| āgneyāni darśanaṃ rūpaṃ pittamūṣmā paktiḥ santāpo medhā varṇo bhāstejaḥ śauryaṃ ca| āmbhasāni rasanaṃ rasaḥ svedakledavasārasāsṛkśukramūtrādidravasamūhaḥ śaityaṃ snehaśca| pārthivāni ghrāṇaṃ gandhaḥ keśanakhāsthyādimūrtasamūho dhairyaṃ sthairyaṃ ca|| asa

5.8

तेषु मातृजानि मृदूनि त्वग्रक्तमांसमेदोमज्जनाभिहृदयामाशयगर्भशययकृत्प्लीहाक्लोमान्त्रगुदादीनि॥ अस

teṣu mātṛjāni mṛdūni tvagraktamāṃsamedomajjanābhihṛdayāmāśayagarbhaśayayakṛtplīhāklomāntragudādīni|| asa

5.9

पितृजानि स्थिराणि केशनखास्थिशुक्रसिरास्नाय्वादीनि॥ अस

pitṛjāni sthirāṇi keśanakhāsthiśukrasirāsnāyvādīni|| asa

5.10

आत्मजानि नानायोनिषूत्पत्तिर्मनश्चेतनेन्द्रियाणि प्राणापानौ धारणमाकृतिस्वरवर्णविशेषाः कामक्रोधलोभभयहर्षधर्मार्धमशीलतास्मृतिबुद्धीच्छाद्वेषप्रयत्नाहङ्कारसुखदुःखायुरात्मज्ञानानि च॥ अस

ātmajāni nānāyoniṣūtpattirmanaścetanendriyāṇi prāṇāpānau dhāraṇamākṛtisvaravarṇaviśeṣāḥ kāmakrodhalobhabhayaharṣadharmārdhamaśīlatāsmṛtibuddhīcchādveṣaprayatnāhaṅkārasukhaduḥkhāyurātmajñānāni ca|| asa

5.11

सात्म्यजान्यायुरारोग्यमनालस्यलोलुपत्वमिन्द्रियप्रसादस्वरवर्णौजःसम्पत्प्रशस्तता प्रहर्षभूयस्त्वं मेधाबलं च॥ अस

sātmyajānyāyurārogyamanālasyalolupatvamindriyaprasādasvaravarṇaujaḥsampatpraśastatā praharṣabhūyastvaṃ medhābalaṃ ca|| asa

5.12

रसजानि कृत्स्नस्य देहस्य सम्भवो वृत्तिर्वृद्धिस्तृप्तिरलौल्यं पुष्टिरुत्साहश्च॥ अस

rasajāni kṛtsnasya dehasya sambhavo vṛttirvṛddhistṛptiralaulyaṃ puṣṭirutsāhaśca|| asa

5.13

शुद्धसत्त्वजानि शौचमास्तिकत्वं कृत्ज्ञता दाक्षिण्यं व्यवसायः शौर्यं गाम्भीर्यं बुद्धिर्मेधा स्मृतिः शुक्लवर्त्मरुचिर्भाक्तिराभिषङ्गाभावस्तमोगुणविपर्ययश्च॥ अस

śuddhasattvajāni śaucamāstikatvaṃ kṛtjñatā dākṣiṇyaṃ vyavasāyaḥ śauryaṃ gāmbhīryaṃ buddhirmedhā smṛtiḥ śuklavartmarucirbhāktirābhiṣaṅgābhāvastamoguṇaviparyayaśca|| asa

5.14

राजसानि दुरुपचारताऽनार्यं शौर्यं मात्सर्यममितभाषित्वमहङ्कारो लोलुपत्वं दम्भो मानः क्रोधो हर्षः कामश्च॥ अस

rājasāni durupacāratā'nāryaṃ śauryaṃ mātsaryamamitabhāṣitvamahaṅkāro lolupatvaṃ dambho mānaḥ krodho harṣaḥ kāmaśca|| asa

5.15

तामसान्यज्ञानं विषादः प्रमादो निद्रालस्यं क्षुत्तृष्णा शोको मात्सर्यं विप्रतिपत्तिः परातिसन्धानं सत्त्वगुणवैपरीत्यं च॥ अस

tāmasānyajñānaṃ viṣādaḥ pramādo nidrālasyaṃ kṣuttṛṣṇā śoko mātsaryaṃ vipratipattiḥ parātisandhānaṃ sattvaguṇavaiparītyaṃ ca|| asa

5.16

तत्र सत्त्वं मनस्तस्योषप्लवो रजस्तमश्चेत्येवं भूतात्मकं देहमाहुः॥ अस

tatra sattvaṃ manastasyoṣaplavo rajastamaścetyevaṃ bhūtātmakaṃ dehamāhuḥ|| asa

5.17

तस्य पुनः प्रविभागः। त्वचः कला दोषा धातवो मला बुद्धीन्द्रियाणि तदधिष्ठितानि कर्मेन्द्रियाण्यतीन्द्रियमाशयाः प्राणायतनानि कण्डराजालानि कूर्चारज्जवस्सीवन्योऽस्थिसङ्घाताःसीमन्ता अस्थीन्यस्थिसन्धयः स्नायूनि पेश्यस्सिराधमन्यस्स्रोतांस्यूष्माणो मर्माणि केशश्मश्नुलोमानि प्रकृतिविकृतिभेदाश्च। तत्रासृजः पच्यमानस्य क्षीरस्येव सन्तानिकाः षट् त्वचो भवन्ति। त्वक्प्रसादाद्रक्तस्य प्रसादः॥ अस

tasya punaḥ pravibhāgaḥ| tvacaḥ kalā doṣā dhātavo malā buddhīndriyāṇi tadadhiṣṭhitāni karmendriyāṇyatīndriyamāśayāḥ prāṇāyatanāni kaṇḍarājālāni kūrcārajjavassīvanyo'sthisaṅghātāḥsīmantā asthīnyasthisandhayaḥ snāyūni peśyassirādhamanyassrotāṃsyūṣmāṇo marmāṇi keśaśmaśnulomāni prakṛtivikṛtibhedāśca| tatrāsṛjaḥ pacyamānasya kṣīrasyeva santānikāḥ ṣaṭ tvaco bhavanti| tvakprasādādraktasya prasādaḥ|| asa

5.18

तासामुदकधरा चाद्या। द्वितीयाऽसृग्धरा। तृतीया सिध्मकिलासाधिष्ठाना। चतुर्थी सर्वकुष्ठाधिष्ठाना। पञ्चमी पुनरलजीविद्रध्यधिष्ठाना। षष्ठी तु प्राणधरा। यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्धमिव च तमः प्रविशति यां चाधिष्ठायारूपंषि जायन्ते पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि॥ अस

tāsāmudakadharā cādyā| dvitīyā'sṛgdharā| tṛtīyā sidhmakilāsādhiṣṭhānā| caturthī sarvakuṣṭhādhiṣṭhānā| pañcamī punaralajīvidradhyadhiṣṭhānā| ṣaṣṭhī tu prāṇadharā| yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandhamiva ca tamaḥ praviśati yāṃ cādhiṣṭhāyārūpaṃṣi jāyante parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni|| asa

5.19

अन्ये सप्त त्वचो वदन्ति। तत्र प्रथमा भासिनी नाम या वर्णानामवभासिनी खादीनाञ्च षञ्चानां छायानां सा व्रीहेरष्टादशभागप्रमाणा। द्वितीया लोहिनी नाम षोडशभागप्रमाणा। तृतीया श्वेता नाम द्वादशभागप्रमाणा। चतुर्थी ताम्रा नामाष्टभागप्रमाणा। पञ्चमी वेदिनी नाम पञ्चभागप्रमाणा। षष्ठी रोहिणी नाम व्रीहिप्रमाणा। सप्तमी मांसधरा नाम व्रीहिद्वयप्रमाणा॥ अस

anye sapta tvaco vadanti| tatra prathamā bhāsinī nāma yā varṇānāmavabhāsinī khādīnāñca ṣañcānāṃ chāyānāṃ sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā| dvitīyā lohinī nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā| tṛtīyā śvetā nāma dvādaśabhāgapramāṇā| caturthī tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā| pañcamī vedinī nāma pañcabhāgapramāṇā| ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā| saptamī māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā|| asa

5.20

यस्तु धात्वाशयान्तरेषु क्लेदोऽवतिष्ठते स यथास्वमूष्मभिर्विपक्वः स्नायुश्लेष्मजरायुच्छन्नः काष्ठ इव सारो धातुसारशेषो रसशेषोल्पत्वात् कलासंज्ञः। ता धात्वाशयान्तरमर्यादाः सप्त कलाः॥ अस

yastu dhātvāśayāntareṣu kledo'vatiṣṭhate sa yathāsvamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuśleṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sāro dhātusāraśeṣo rasaśeṣolpatvāt kalāsaṃjñaḥ| tā dhātvāśayāntaramaryādāḥ sapta kalāḥ|| asa

5.21

तासां प्रथमा मांसधरा नाम यस्यां मांसे सिरास्नायुधमनीस्रोतसां भूमाविव पङ्कोदकेन बिसमृणालानां प्रतानानि भवन्ति॥ अस

tāsāṃ prathamā māṃsadharā nāma yasyāṃ māṃse sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ bhūmāviva paṅkodakena bisamṛṇālānāṃ pratānāni bhavanti|| asa

5.22

द्वितीया रक्तधरा नाम मांसस्याभ्यन्तरतस्तस्यां शोणितं विशेषतश्च सिराप्लीहयकृत्सु भवति। मांसाच्च क्षतात् क्षतजं वृक्षादिव क्षीरिणः क्षीरं प्रवर्तते॥ अस

dvitīyā raktadharā nāma māṃsasyābhyantaratastasyāṃ śoṇitaṃ viśeṣataśca sirāplīhayakṛtsu bhavati| māṃsācca kṣatāt kṣatajaṃ vṛkṣādiva kṣīriṇaḥ kṣīraṃ pravartate|| asa

5.23

तृतीया मेदोधरा नाम। मेदो हि तस्यामुदरेऽण्वस्थिषु च सरक्तं भवति। तदेव च शिरसि कपालप्रतिच्छन्नं मस्तिष्काख्यं मस्तुलुङ्गाख्यं च स्थूलास्थिषु च मज्जा। चतुर्थी श्लेष्मधरा नाम। तत्स्थेन हि श्लेष्मणा श्लेषिताः सर्वसन्धयो दृढा भवन्ति सोपाङ्गा इवाक्षाः। पञ्चमी पुरीषधरा नाम। सा ह्यत्रामपक्वाशयाश्रिता कोष्ठान्तरुण्डुकस्थं मलं विभजति॥ अस

tṛtīyā medodharā nāma| medo hi tasyāmudare'ṇvasthiṣu ca saraktaṃ bhavati| tadeva ca śirasi kapālapraticchannaṃ mastiṣkākhyaṃ mastuluṅgākhyaṃ ca sthūlāsthiṣu ca majjā| caturthī śleṣmadharā nāma| tatsthena hi śleṣmaṇā śleṣitāḥ sarvasandhayo dṛḍhā bhavanti sopāṅgā ivākṣāḥ| pañcamī purīṣadharā nāma| sā hyatrāmapakvāśayāśritā koṣṭhāntaruṇḍukasthaṃ malaṃ vibhajati|| asa

5.24

षष्ठी पित्तधरा नाम पक्वामाशयमध्यस्था। सा ह्यन्तरग्नेराधिष्ठानतयामाशयात् पक्वाशयोन्मुखमन्नं बलेन विधार्य पित्ततेजसा शोषयति पचति पक्वं च विमुञ्चति। दोषाधिष्ठिता तु दौर्बल्यादाममेव। ततोऽसावन्नस्य ग्रहणात् पुनर्ग्रहणीसंज्ञा। बलं च तस्याः पित्तमेवाग्न्यभिधानमतः साग्निनोपस्तब्धोपबृंहितैकयोगक्षेमा शरीरं वर्तयति॥ अस

ṣaṣṭhī pittadharā nāma pakvāmāśayamadhyasthā| sā hyantaragnerādhiṣṭhānatayāmāśayāt pakvāśayonmukhamannaṃ balena vidhārya pittatejasā śoṣayati pacati pakvaṃ ca vimuñcati| doṣādhiṣṭhitā tu daurbalyādāmameva| tato'sāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsaṃjñā| balaṃ ca tasyāḥ pittamevāgnyabhidhānamataḥ sāgninopastabdhopabṛṃhitaikayogakṣemā śarīraṃ vartayati|| asa

5.25

सप्तमी शुक्रधरा नाम द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्ण्वे बस्तिद्वारस्याधो मूत्रमार्गमाश्रिता सकलशरीरव्यापिनी शुक्रं प्रवर्तयति॥ अस

saptamī śukradharā nāma dvyaṅgule dakṣiṇe pārṇve bastidvārasyādho mūtramārgamāśritā sakalaśarīravyāpinī śukraṃ pravartayati|| asa

5.26

दोषा धातवो मलाश्च प्रागुदिताः। पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रं स्पर्शनं दर्शनं रसनं घ्राणं च। तेषां सभागतया क्रमाद्विषयाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः। पञ्चबुद्धीन्द्रियाधिष्ठानानि कर्णौ त्वगक्षिणी जिह्वा नासिके च॥ अस

doṣā dhātavo malāśca prāguditāḥ| pañca buddhīndriyāṇi śrotraṃ sparśanaṃ darśanaṃ rasanaṃ ghrāṇaṃ ca| teṣāṃ sabhāgatayā kramādviṣayāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ| pañcabuddhīndriyādhiṣṭhānāni karṇau tvagakṣiṇī jihvā nāsike ca|| asa

5.27

पञ्च कर्मेन्दिर्याणि वाक्पायूपस्थपाणिपादसंज्ञकानि। तान्यपि च वचनोत्सर्गहर्षादानगमनार्थानि॥ अस

pañca karmendiryāṇi vākpāyūpasthapāṇipādasaṃjñakāni| tānyapi ca vacanotsargaharṣādānagamanārthāni|| asa

5.28

अतीन्द्रियं तु मनः सर्वार्थैरन्वयात् तद्योगेन पञ्चेन्द्रियाणामर्थप्रवृत्तेः बुद्धिकर्मेन्द्रियोभयात्मकत्वाच्च॥ अस

atīndriyaṃ tu manaḥ sarvārthairanvayāt tadyogena pañcendriyāṇāmarthapravṛtteḥ buddhikarmendriyobhayātmakatvācca|| asa

5.29

सप्ताशयः क्रमादसृक्कफामपित्तपक्ववायुमूत्राधाराः स्त्रीणां पित्तपक्वाशययोर्मध्ये गर्भाशयोऽष्टमः। तेषु सप्तसु प्रतिबद्धानि कोष्ठाङ्गानि हृदययकृत्प्लीहफुफ्फुसोण्डुकवृक्कान्त्रादीनि। तत्र समानेनाध्मायमानस्य देहोष्मणा पच्यमानस्य शोणितस्याच्छतो जायते यकृत् प्लीहा च। रक्तफेनात् फुफ्फुसम्। रक्तकिट्टादुण्डुकः। रक्तमेदःप्रसादाद् वृक्कौ। रक्तमांसप्रसादादान्त्राणि। तानि सार्धत्रिव्यामानि पुंसाम्। त्रिव्यामानि स्रीणाम्। रक्तस्यानिलयोगात् कालीयम्। हृदयं पुनः श्लेष्मरक्तप्रसादात् सम्भवति पद्मकोशसङ्काशं सुषिरमधोमुखम्। तद्विशेषेण चेतनायाः स्थानं सर्वभावानां च चेतनानुगतानाम्। तस्य वामपार्ण्वे प्लीहा फुफ्फुसश्च दक्षिणतो यकृत् क्लोम च॥ अस

saptāśayaḥ kramādasṛkkaphāmapittapakvavāyumūtrādhārāḥ strīṇāṃ pittapakvāśayayormadhye garbhāśayo'ṣṭamaḥ| teṣu saptasu pratibaddhāni koṣṭhāṅgāni hṛdayayakṛtplīhaphuphphusoṇḍukavṛkkāntrādīni| tatra samānenādhmāyamānasya dehoṣmaṇā pacyamānasya śoṇitasyācchato jāyate yakṛt plīhā ca| raktaphenāt phuphphusam| raktakiṭṭāduṇḍukaḥ| raktamedaḥprasādād vṛkkau| raktamāṃsaprasādādāntrāṇi| tāni sārdhatrivyāmāni puṃsām| trivyāmāni srīṇām| raktasyānilayogāt kālīyam| hṛdayaṃ punaḥ śleṣmaraktaprasādāt sambhavati padmakośasaṅkāśaṃ suṣiramadhomukham| tadviśeṣeṇa cetanāyāḥ sthānaṃ sarvabhāvānāṃ ca cetanānugatānām| tasya vāmapārṇve plīhā phuphphusaśca dakṣiṇato yakṛt kloma ca|| asa

5.30

तथा कफरक्तवाहिनां स्रोतसां महाभूतानां च प्रसादादिन्द्रियाणि। तेष्वपि च नेत्रे श्लेष्मणः प्रसादाच्छुक्लमण्डलं तत् पितृजम्। असृजः कृष्णमण्डलं तन्मातृजम्। मध्ये दृष्टिमण्डलं तदुभयात्मकम्॥ अस

tathā kapharaktavāhināṃ srotasāṃ mahābhūtānāṃ ca prasādādindriyāṇi| teṣvapi ca netre śleṣmaṇaḥ prasādācchuklamaṇḍalaṃ tat pitṛjam| asṛjaḥ kṛṣṇamaṇḍalaṃ tanmātṛjam| madhye dṛṣṭimaṇḍalaṃ tadubhayātmakam|| asa

5.31

पक्ष्मवत्मर्शुक्लकृष्णदृष्ट्याख्यानि पञ्च मण्डलानि। तत्सन्धयश्चत्वारः। द्वौ चापाङ्गकनीनयोः इति ते षट्। षट् च पटलानि। द्वे वर्त्मनी। बाह्यं चाश्रितमग्न्यम्भसी। द्वितीयं मांसं तृतीयं मेदश्चतुर्थमस्थि। तेषां बहलता दृष्टेः पञ्चमांशेन॥ अस

pakṣmavatmarśuklakṛṣṇadṛṣṭyākhyāni pañca maṇḍalāni| tatsandhayaścatvāraḥ| dvau cāpāṅgakanīnayoḥ iti te ṣaṭ| ṣaṭ ca paṭalāni| dve vartmanī| bāhyaṃ cāśritamagnyambhasī| dvitīyaṃ māṃsaṃ tṛtīyaṃ medaścaturthamasthi| teṣāṃ bahalatā dṛṣṭeḥ pañcamāṃśena|| asa

5.32

बन्धनगुणास्तु चत्वारः सिराकण्डरामेदःकफात्मकाः। श्लेष्मा तु परं सर्वसन्धिबन्धनमित्युक्तं प्राक्। नेत्राश्रितं तु तेजो बाह्यतेजसा स्वयोनिना योगाच्छस्त्रमिवाश्मना कर्मण्यं भवति। अतियोगादुपहन्यते। तच्च वैद्युतवद् बडवामुखवच्चाम्भोमध्यगमपि वीर्योत्कर्षात्तेजस्त्वं न जहाति। मांसासृक्कफप्रसादात्तु जिह्वा जायते। मांसासृक्कफमेदःप्रसादाद् वृषणाविति॥ अस

bandhanaguṇāstu catvāraḥ sirākaṇḍarāmedaḥkaphātmakāḥ| śleṣmā tu paraṃ sarvasandhibandhanamityuktaṃ prāk| netrāśritaṃ tu tejo bāhyatejasā svayoninā yogācchastramivāśmanā karmaṇyaṃ bhavati| atiyogādupahanyate| tacca vaidyutavad baḍavāmukhavaccāmbhomadhyagamapi vīryotkarṣāttejastvaṃ na jahāti| māṃsāsṛkkaphaprasādāttu jihvā jāyate| māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇāviti|| asa

5.33

दश प्राणायतनानि मूर्धा जिह्वाबन्धनं कण्ठो हृदयं नाभिर्बस्तिर्गुदः शुक्रमोजो रक्तं च। तेषामाद्यानि सप्त पुनर्महामर्मसंज्ञानि॥ अस

daśa prāṇāyatanāni mūrdhā jihvābandhanaṃ kaṇṭho hṛdayaṃ nābhirbastirgudaḥ śukramojo raktaṃ ca| teṣāmādyāni sapta punarmahāmarmasaṃjñāni|| asa

5.34

षोडश कण्डराः। तासां द्वे द्वे करचरणेषु। चतस्रः पृथग्ग्रीवापृष्ठयोः॥ अस

ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ| tāsāṃ dve dve karacaraṇeṣu| catasraḥ pṛthaggrīvāpṛṣṭhayoḥ|| asa

5.35

षोडश जालानि तेषां मांससिरास्नाय्वस्थिजानि चत्वार्येकैकत्र गुल्फे मणिबन्धे च प्रस्परगवाक्षितानि तानि स्थितानि॥ अस

ṣoḍaśa jālāni teṣāṃ māṃsasirāsnāyvasthijāni catvāryekaikatra gulphe maṇibandhe ca prasparagavākṣitāni tāni sthitāni|| asa

5.36

षट् कूर्चा हस्तपादग्रीवामेढ्रेषु॥ अस

ṣaṭ kūrcā hastapādagrīvāmeḍhreṣu|| asa

5.37

चतस्रो मांसरज्जवः पृष्ठवंशमुभयतः पेशीनिबन्धनार्यं तासां द्वे बाह्ये। द्वे चाभ्यन्तरस्थिते॥ अस

catasro māṃsarajjavaḥ pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ peśīnibandhanāryaṃ tāsāṃ dve bāhye| dve cābhyantarasthite|| asa

5.38

सप्त सीवन्यः। ताः पञ्च शिरसि जिह्वामेहनयोरेकैका। परिहार्याश्च शस्त्रेण॥ अस

sapta sīvanyaḥ| tāḥ pañca śirasi jihvāmehanayorekaikā| parihāryāśca śastreṇa|| asa

5.39

चतुर्दशास्थिसङ्घाताः। तेषामेकैको गुल्फजानुवङ्क्षणमणिबन्धकूर्परकक्ष्यासु त्रिकशिरसोश्च॥ अस

caturdaśāsthisaṅghātāḥ| teṣāmekaiko gulphajānuvaṅkṣaṇamaṇibandhakūrparakakṣyāsu trikaśirasośca|| asa

5.40

तद्वत् सीमन्ताः। ते तु पञ्च शिरसीत्यष्टादश॥ अस

tadvat sīmantāḥ| te tu pañca śirasītyaṣṭādaśa|| asa

5.41

त्रीणि षष्ट्यधिकान्यस्थिशतानि। तेषां च चत्वारिंशच्छतं शाखासु। सविंशं शतमन्तराधौ। शतमूर्ध्वमिति। तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पञ्च पादनखाः प्रत्येकमङ्ग्ल्यां त्रीण्यस्थीनि तानि पञ्चदश। पञ्चपादशलाकाः। तत्प्रतिबन्धकमेकम्। द्वे द्वे कूर्चगुल्फजङ्घास्वेकैकं पार्ष्णिजानूरुषु। सर्वाणि च नखास्थ्यादीनि सक्थिवद् बाह्वोश्च॥ अस

trīṇi ṣaṣṭyadhikānyasthiśatāni| teṣāṃ ca catvāriṃśacchataṃ śākhāsu| saviṃśaṃ śatamantarādhau| śatamūrdhvamiti| tatraikaikasmin sakthni pañca pādanakhāḥ pratyekamaṅglyāṃ trīṇyasthīni tāni pañcadaśa| pañcapādaśalākāḥ| tatpratibandhakamekam| dve dve kūrcagulphajaṅghāsvekaikaṃ pārṣṇijānūruṣu| sarvāṇi ca nakhāsthyādīni sakthivad bāhvośca|| asa

5.42

चतुर्विंशतिः परशुकाः। तावन्त्येव स्थालकान्यर्बुदानि च। त्रिंशत् पृष्ठे। अष्टावुरसि। एकैकं भागे त्रिके। नितम्बयोश्च द्वे। तद्वदक्षकांसांसफलकेषु॥ अस

caturviṃśatiḥ paraśukāḥ| tāvantyeva sthālakānyarbudāni ca| triṃśat pṛṣṭhe| aṣṭāvurasi| ekaikaṃ bhāge trike| nitambayośca dve| tadvadakṣakāṃsāṃsaphalakeṣu|| asa

5.43

तथा गण्डक्र्णशङ्खेषु जत्रुतालुनोश्च। त्रयोदश ग्रीवायाम्। चत्वारि कण्ठनाड्याम्। द्वे हनुबन्धने। द्वात्रिंशद्दन्ताः। तद्वदुलूखलानि च। त्रीणि नासायां षट् शिरसि॥ अस

tathā gaṇḍakrṇaśaṅkheṣu jatrutālunośca| trayodaśa grīvāyām| catvāri kaṇṭhanāḍyām| dve hanubandhane| dvātriṃśaddantāḥ| tadvadulūkhalāni ca| trīṇi nāsāyāṃ ṣaṭ śirasi|| asa

5.44

तानि जानुनितम्बांसगण्डतालुशङ्खवङ्क्षणमध्यशिरस्सु कपालसंज्ञानि। दशनास्तु रुचकाः। घ्राणकर्णग्रीवाक्षिकोशेषु तरुणानि। पाणिपादपार्श्वपृष्ठेषु वलयानि। शेषाणि नलकानीति। नामानुगताकृतीनि पञ्चविधान्यस्थीनि। तेषु हि सिराभिः स्नायुभिश्च निबद्धानि मांसानि॥ अस

tāni jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇamadhyaśirassu kapālasaṃjñāni| daśanāstu rucakāḥ| ghrāṇakarṇagrīvākṣikośeṣu taruṇāni| pāṇipādapārśvapṛṣṭheṣu valayāni| śeṣāṇi nalakānīti| nāmānugatākṛtīni pañcavidhānyasthīni| teṣu hi sirābhiḥ snāyubhiśca nibaddhāni māṃsāni|| asa

5.45

दशोत्तरं शतद्वयमस्थिसन्धीनाम्। तेषामष्टषष्टिः शाखासु। एकोनषष्टिरन्तराधौ। त्र्यशीतिरूर्ध्वम्। तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुलौ प्रत्येकं त्रयः। द्वावङ्गुष्ठे। ते चतुर्दश। एकैको गुल्फजानुवङ्क्षणेषु॥ अस

daśottaraṃ śatadvayamasthisandhīnām| teṣāmaṣṭaṣaṣṭiḥ śākhāsu| ekonaṣaṣṭirantarādhau| tryaśītirūrdhvam| tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulau pratyekaṃ trayaḥ| dvāvaṅguṣṭhe| te caturdaśa| ekaiko gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu|| asa

5.46

त्रयः कटीकपालेषु। चतुर्विंशतिः पृष्ठवंशे। तद्वत् पार्श्वयोः। अष्टावुरसि॥ अस

trayaḥ kaṭīkapāleṣu| caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe| tadvat pārśvayoḥ| aṣṭāvurasi|| asa

5.47

अष्टौ ग्रीवायाम्। त्रयः कण्ठनाड्याम्। अष्टदश कण्ठनाडीनिबद्धा हृदययकृत्क्लोमनाडीषु। द्वात्रिंशद्दन्तमूलेषु। एकैकः काकलनासामूर्द्धसु। द्वौ द्वौ गण्डकर्णशङ्खवर्त्मनेत्रहनुसन्धिषु। द्वावुपरिष्टात् भ्रुवोः। पञ्च शिरःकपालेषु॥ अस

aṣṭau grīvāyām| trayaḥ kaṇṭhanāḍyām| aṣṭadaśa kaṇṭhanāḍīnibaddhā hṛdayayakṛtklomanāḍīṣu| dvātriṃśaddantamūleṣu| ekaikaḥ kākalanāsāmūrddhasu| dvau dvau gaṇḍakarṇaśaṅkhavartmanetrahanusandhiṣu| dvāvupariṣṭāt bhruvoḥ| pañca śiraḥkapāleṣu|| asa

5.48

तेऽङ्गुलिगुल्फजानुमणिबन्धकूर्परेषु कोरसंज्ञाः। कक्षावङ्क्षणदन्तमूलेषूलूखलसंज्ञाः। अंसपीठगुदभगनितम्बेषु सामुद्गाः। ग्रीवापृष्ठवंशयोः प्रतराः। शिरःकटीकपालेषु तुन्नसेवनीसंज्ञाः। हनूभयतो वायसतुण्डाः। कण्ठनेत्रहृदययकृत्प्लीहक्लोमनाडीषु मण्डलसंज्ञाः। श्रोत्रशृङ्गाटकेषु शङ्खावर्ताः। इत्यस्थिसन्धयोऽष्टविधाः॥ अस

te'ṅguligulphajānumaṇibandhakūrpareṣu korasaṃjñāḥ| kakṣāvaṅkṣaṇadantamūleṣūlūkhalasaṃjñāḥ| aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu sāmudgāḥ| grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ| śiraḥkaṭīkapāleṣu tunnasevanīsaṃjñāḥ| hanūbhayato vāyasatuṇḍāḥ| kaṇṭhanetrahṛdayayakṛtplīhaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ| śrotraśṛṅgāṭakeṣu śaṅkhāvartāḥ| ityasthisandhayo'ṣṭavidhāḥ|| asa

5.49

स्नायुपेशीसिराश्रितैस्तु सहस्रद्वयं न पुनः शस्त्रप्रणिधाने तेषु वाच्यमस्तीति पृथङ् नोच्यते॥ अस

snāyupeśīsirāśritaistu sahasradvayaṃ na punaḥ śastrapraṇidhāne teṣu vācyamastīti pṛthaṅ nocyate|| asa

5.50

नव स्नायुशतानि। तेषां षट् शतानि शाखासु। त्रिंशच्छतद्वयमन्तराधौ। ऊर्ध्वं सप्ततिः। तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुल्यां प्रत्येकं षट् षट्। तानि त्रिंशत्। दश दश पादतलकूर्चगुल्फेषु। त्रिंशज्जङ्घायाम्। दश जानुनि। चत्वारिंशदूरौ। दश वङ्क्षणे॥ अस

nava snāyuśatāni| teṣāṃ ṣaṭ śatāni śākhāsu| triṃśacchatadvayamantarādhau| ūrdhvaṃ saptatiḥ| tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ ṣaṭ ṣaṭ| tāni triṃśat| daśa daśa pādatalakūrcagulpheṣu| triṃśajjaṅghāyām| daśa jānuni| catvāriṃśadūrau| daśa vaṅkṣaṇe|| asa

5.51

चत्वारिंशत् कट्याम्। विंशतिर्मुष्कमेढ्रबस्त्यन्त्रेषु। अशीतिः पृष्ठे। षष्टिः प्रार्श्वयोः। अष्टादशोरसि। चत्वार्यक्षकयोः। अष्टावंसयोः॥ अस

catvāriṃśat kaṭyām| viṃśatirmuṣkameḍhrabastyantreṣu| aśītiḥ pṛṣṭhe| ṣaṣṭiḥ prārśvayoḥ| aṣṭādaśorasi| catvāryakṣakayoḥ| aṣṭāvaṃsayoḥ|| asa

5.52

द्वे द्वे मन्यावटुनेत्रौष्ठतालुषु। त्रिंशद् ग्रीवायाम्। त्रीणि जत्रुणि। चत्वारि हन्वोः। पञ्च जिह्वायाम्। द्वादशोत्तराधरेषु दन्तमांसेषु। षण्मूर्धनि॥ अस

dve dve manyāvaṭunetrauṣṭhatāluṣu| triṃśad grīvāyām| trīṇi jatruṇi| catvāri hanvoḥ| pañca jihvāyām| dvādaśottarādhareṣu dantamāṃseṣu| ṣaṇmūrdhani|| asa

5.53

तत्र शाखासु सन्धिषु च प्रतानवन्ति। महास्नावानि तु वृत्तानि तानि कण्डरासंज्ञानि। बस्त्यामपक्वाशयान्त्रेषु सुषिराणि। पार्श्वपृष्ठोरश्शिरस्सु पृथूनि॥ अस

tatra śākhāsu sandhiṣu ca pratānavanti| mahāsnāvāni tu vṛttāni tāni kaṇḍarāsaṃjñāni| bastyāmapakvāśayāntreṣu suṣirāṇi| pārśvapṛṣṭhoraśśirassu pṛthūni|| asa

5.54

स्नावबन्धनैर्हि सन्धिषु सुबद्धा तनुर्नौरिव सम्यगीहते। तस्मादस्थिसिरादिभ्योऽपि तानि यत्नतो रक्षेत्। यश्च स्नावानि बाह्यान्यभ्यन्तराणि च सम्यग् जानाति स गूढमपि शल्यमाहर्तुं समर्थो भवति॥ अस

snāvabandhanairhi sandhiṣu subaddhā tanurnauriva samyagīhate| tasmādasthisirādibhyo'pi tāni yatnato rakṣet| yaśca snāvāni bāhyānyabhyantarāṇi ca samyag jānāti sa gūḍhamapi śalyamāhartuṃ samartho bhavati|| asa

5.55

पञ्च पेशीशतानि। तासां चत्वारि शतानि शाखासु। षष्टिरन्तराधौ। चत्वारिंशदूर्ध्वम्। तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुल्यां प्रत्येकं तिस्रः। ताः पञ्चदश। दश दश प्रपदे पादतले गुल्फे च। तथा पादस्योपरि कूर्चे सन्निविष्टाः। विंशतिर्जङ्घायाम्। पञ्च जानुनि। विंशतिरूरौ॥ अस

pañca peśīśatāni| tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu| ṣaṣṭirantarādhau| catvāriṃśadūrdhvam| tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ tisraḥ| tāḥ pañcadaśa| daśa daśa prapade pādatale gulphe ca| tathā pādasyopari kūrce sanniviṣṭāḥ| viṃśatirjaṅghāyām| pañca jānuni| viṃśatirūrau|| asa

5.56

एकैका मेढ्रसेवन्योः। द्वे वृषणयोः। दश स्फिजोः। तिस्रो गुदे तास्तु वलीसंज्ञाः। द्वे बस्तिशिरसि। चतस्र उदरे। नाभ्यामेका। हृद्यामाशये च। षट् यकृत्प्लीहोण्डुकेषु। पृष्ठे पञ्चोर्ध्वसन्निविष्टाः। दश दीर्घाः पार्श्वयोः। दश वक्षसि। तिस्रोऽंसाक्षकोपरितः॥ अस

ekaikā meḍhrasevanyoḥ| dve vṛṣaṇayoḥ| daśa sphijoḥ| tisro gude tāstu valīsaṃjñāḥ| dve bastiśirasi| catasra udare| nābhyāmekā| hṛdyāmāśaye ca| ṣaṭ yakṛtplīhoṇḍukeṣu| pṛṣṭhe pañcordhvasanniviṣṭāḥ| daśa dīrghāḥ pārśvayoḥ| daśa vakṣasi| tisro'ṃsākṣakoparitaḥ|| asa

5.57

दश ग्रीवायाम्। अष्टौ गण्डयोः। अष्टौ हन्वोः। एकैका गलकाकलजिह्वामूर्धसु। द्वे द्वे तालुललाटयोः। नासौष्ठकर्णेषु च॥ अस

daśa grīvāyām| aṣṭau gaṇḍayoḥ| aṣṭau hanvoḥ| ekaikā galakākalajihvāmūrdhasu| dve dve tālulalāṭayoḥ| nāsauṣṭhakarṇeṣu ca|| asa

5.58

स्त्रीणां तु विंशतिरधिका। तत्र दश स्तनयोः। तासां यौवने परिवृद्धिर्भवति। दश योनौ। तासामभ्यन्तराश्रिते द्वे। मुखाश्रिते वृत्ते द्वे। तिस्रो गर्भमार्गाश्रयाः। यस्यां गर्भस्तिष्ठति। योनिस्तु शङ्खनाभ्याकृतिस्त्र्यावर्ता। तस्यास्तृतीय आवर्ते पित्तपक्वाशयान्तरे गर्भशय्या। तस्यां शुक्रार्तवप्रवेशिन्यस्तिस्रः पेश्यः॥ अस

strīṇāṃ tu viṃśatiradhikā| tatra daśa stanayoḥ| tāsāṃ yauvane parivṛddhirbhavati| daśa yonau| tāsāmabhyantarāśrite dve| mukhāśrite vṛtte dve| tisro garbhamārgāśrayāḥ| yasyāṃ garbhastiṣṭhati| yonistu śaṅkhanābhyākṛtistryāvartā| tasyāstṛtīya āvarte pittapakvāśayāntare garbhaśayyā| tasyāṃ śukrārtavapraveśinyastisraḥ peśyaḥ|| asa

5.59

ताभिर्हि शरीरे तनुबहलस्थूलाणुपृथुवृत्तह्रस्वदीर्घस्थिरमृदुश्लक्ष्णकर्कशाभिः सन्ध्यस्थिसिरास्नावानि प्रच्छादितानि॥ अस

tābhirhi śarīre tanubahalasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśābhiḥ sandhyasthisirāsnāvāni pracchāditāni|| asa

5.60

सिराधमनीमुखानां त्वणुशो विभज्यमानानामेकोनत्रिंशच्छतसहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशानि भवन्ति। ताभिरिदं गवाक्षितं पिनद्धमाततं च॥ अस

sirādhamanīmukhānāṃ tvaṇuśo vibhajyamānānāmekonatriṃśacchatasahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśāni bhavanti| tābhiridaṃ gavākṣitaṃ pinaddhamātataṃ ca|| asa

5.61

तावन्ति च केशश्मश्रुलोमानि। तासां हि मुखानि तत्प्रतिबद्धान्यतस्तानि ताभिराप्याय्यन्ते। तैश्च ताः स्वेदमभिवहन्ति। तथाभ्यङ्गलेपादिवीर्यं त्वचि विपक्वमन्तर्नयन्ति स्पर्शं च गृह्णन्ति॥ अस

tāvanti ca keśaśmaśrulomāni| tāsāṃ hi mukhāni tatpratibaddhānyatastāni tābhirāpyāyyante| taiśca tāḥ svedamabhivahanti| tathābhyaṅgalepādivīryaṃ tvaci vipakvamantarnayanti sparśaṃ ca gṛhṇanti|| asa

5.62

स्रोतांसि पुनरसङ्ख्येयान्येव। तथापि तु सिरादीनि यथास्थूलं यथोपयोगं चान्यत्रोपदेक्ष्यन्ते। इत्येवं परिसङ्ख्याताः शरीरे मूर्तिमन्तः स्थिरा भावाः॥ अस

srotāṃsi punarasaṅkhyeyānyeva| tathāpi tu sirādīni yathāsthūlaṃ yathopayogaṃ cānyatropadekṣyante| ityevaṃ parisaṅkhyātāḥ śarīre mūrtimantaḥ sthirā bhāvāḥ|| asa

5.63

द्रवास्तु यत्तदतियोगेन च्यवमानं पुरीषमनुबध्नाति। तथा मूत्रं रुधिरमन्यांश्चशरीरे धातून्। यच्च सर्वशरीरगतं बाह्या त्वग्बिभर्ति। यच्च त्वगन्तरे व्रणगतं लसीकाशब्दवाच्यम्। यच्चोष्मानुबद्धं रोमकूपेभ्योऽभिनिष्पतत्स्वेदवाच्यम्। तदुदकम्॥ अस

dravāstu yattadatiyogena cyavamānaṃ purīṣamanubadhnāti| tathā mūtraṃ rudhiramanyāṃścaśarīre dhātūn| yacca sarvaśarīragataṃ bāhyā tvagbibharti| yacca tvagantare vraṇagataṃ lasīkāśabdavācyam| yaccoṣmānubaddhaṃ romakūpebhyo'bhiniṣpatatsvedavācyam| tadudakam|| asa

5.64

तस्याद्यस्य चाहारसारस्य रसाख्यस्य रक्तस्य शकृतः श्लेष्मणः पित्तस्य मूत्रस्य वसायाः मेदसो मज्ञश्च स्वेन स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन यथापूर्वमेकादिसङ्ख्याप्रवृद्धिः। अर्द्धाञ्जलिः शुक्रस्य। तावदेव मस्तिष्कमोजश्च। स्त्रीणां रजसोऽञ्जलयश्चत्वारः। स्तन्यस्य द्वौ। उभयमपि चैतद्रसप्रसादात्मकमिति॥ अस

tasyādyasya cāhārasārasya rasākhyasya raktasya śakṛtaḥ śleṣmaṇaḥ pittasya mūtrasya vasāyāḥ medaso majñaśca svena svenāñjalipramāṇena yathāpūrvamekādisaṅkhyāpravṛddhiḥ| arddhāñjaliḥ śukrasya| tāvadeva mastiṣkamojaśca| strīṇāṃ rajaso'ñjalayaścatvāraḥ| stanyasya dvau| ubhayamapi caitadrasaprasādātmakamiti|| asa

5.65

समधातोः परिमाणमिदम्। अतो वृद्धिक्षयौ यथास्वं लक्षणैर्विभावयेदपराश्चापरिसङ्ख्यातान्मूर्तामूर्तान् भावान्। तद्यथा। मांसकर्णादिमलान् वायुबुद्धिस्मृत्यादीश्च॥ अस

samadhātoḥ parimāṇamidam| ato vṛddhikṣayau yathāsvaṃ lakṣaṇairvibhāvayedaparāścāparisaṅkhyātānmūrtāmūrtān bhāvān| tadyathā| māṃsakarṇādimalān vāyubuddhismṛtyādīśca|| asa

5.66

धन्वन्तरीयाः पुनः पठन्ति। विलक्षणानि हि शरीराणि नित्यमेव च चला दोषधातुमलाः। तस्मादुदकादीनामपि समत्वं मांसादिवत् परिमाणतो निर्देष्टुमशक्यम्। केवलं स्वास्थ्यमात्रेणानुमानतो लक्षयेदिति॥ अस

dhanvantarīyāḥ punaḥ paṭhanti| vilakṣaṇāni hi śarīrāṇi nityameva ca calā doṣadhātumalāḥ| tasmādudakādīnāmapi samatvaṃ māṃsādivat parimāṇato nirdeṣṭumaśakyam| kevalaṃ svāsthyamātreṇānumānato lakṣayediti|| asa

5.67

सर्व एव त्ववयवाः परमाणुभेदेनाति सौक्ष्म्यादसङ्ख्येयतां यान्ति। तेषां संयोगविभागे परमाणूनां कर्मप्रेरितो वायुः कारणम्॥ अस

sarva eva tvavayavāḥ paramāṇubhedenāti saukṣmyādasaṅkhyeyatāṃ yānti| teṣāṃ saṃyogavibhāge paramāṇūnāṃ karmaprerito vāyuḥ kāraṇam|| asa

5.68

तदेतदङ्गमभेदेन भेदतश्च गृह्यमाणं बन्धाय मोक्षाय च भवतीति। भवति चात्र॥ अस

tadetadaṅgamabhedena bhedataśca gṛhyamāṇaṃ bandhāya mokṣāya ca bhavatīti| bhavati cātra|| asa

अथ षष्ठोऽध्यायः

6.2

अथातः सिराविभागमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athātaḥ sirāvibhāgamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

6.3

दश मूलसिरा हृदयप्रतिबद्धाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गेष्वोजो नयन्ति। तत्प्रतिबद्धा हि शरीरचेष्टाः। तास्तुद्व्यङ्गुलमङ्गुलमर्धाङ्गुलं यवं यवार्धं च गत्वा द्रुमपत्रसेवनीप्रतानवद्भिद्यमानाः सप्तशतानि भवन्ति॥ अस

daśa mūlasirā hṛdayapratibaddhāḥ sarvāṅgapratyaṅgeṣvojo nayanti| tatpratibaddhā hi śarīraceṣṭāḥ| tāstudvyaṅgulamaṅgulamardhāṅgulaṃ yavaṃ yavārdhaṃ ca gatvā drumapatrasevanīpratānavadbhidyamānāḥ saptaśatāni bhavanti|| asa

6.4

तासां चतुःशती शाखासु। तत्र षोडशाव्यधनीयाः। षट्त्रिंशं शतमन्तराधौ। तत्र द्वात्रिंशत्। चतुष्षष्ट्यधिकं शतमूर्ध्वम्। तत्रापि पञ्चाशत्॥ अस

tāsāṃ catuḥśatī śākhāsu| tatra ṣoḍaśāvyadhanīyāḥ| ṣaṭtriṃśaṃ śatamantarādhau| tatra dvātriṃśat| catuṣṣaṣṭyadhikaṃ śatamūrdhvam| tatrāpi pañcāśat|| asa

6.5

तासामेकैकस्मिन् सक्थ्नि शतम्। तत्र न विध्येज्जालन्धराम्। तिस्रश्चाभयन्तरगताः॥ अस

tāsāmekaikasmin sakthni śatam| tatra na vidhyejjālandharām| tisraścābhayantaragatāḥ|| asa

6.6

द्वात्रिंशच्छ्रोण्या गुदमेढ्राश्रयाः। तासां द्वे द्वे वङ्क्षणयोः कटीकतरुणयोश्चेत्यष्टौ शस्त्रतो रक्षेत्। षोडश पार्श्वयोः तयोरूर्ध्वगामेकैकां पार्श्वसन्धिसंज्ञाम्। चतुर्विंशतिः पृष्ठे। तासां पृष्ठवंशमुभयतो द्वे द्वे ऊर्ध्वगामिन्यौ ताश्चतस्रः। चतुर्विंशतिरुदरे। तासां मेढ्रस्योपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे ता अपि चतस्रः। चत्वारिंशद्वक्षसि। तासां द्वे हृदये द्वे द्वे च स्तनमूलस्तनरोहितेषु। एकैकापस्तम्भापालापेष्विति। ताश्चतुर्दश॥ अस

dvātriṃśacchroṇyā gudameḍhrāśrayāḥ| tāsāṃ dve dve vaṅkṣaṇayoḥ kaṭīkataruṇayoścetyaṣṭau śastrato rakṣet| ṣoḍaśa pārśvayoḥ tayorūrdhvagāmekaikāṃ pārśvasandhisaṃjñām| caturviṃśatiḥ pṛṣṭhe| tāsāṃ pṛṣṭhavaṃśamubhayato dve dve ūrdhvagāminyau tāścatasraḥ| caturviṃśatirudare| tāsāṃ meḍhrasyopari romarājīmubhayato dve dve tā api catasraḥ| catvāriṃśadvakṣasi| tāsāṃ dve hṛdaye dve dve ca stanamūlastanarohiteṣu| ekaikāpastambhāpālāpeṣviti| tāścaturdaśa|| asa

6.7

चतुर्विंशतिर्ग्रीवायाम्। तासां चतस्रोऽष्टौ च मर्मसंज्ञाः। द्वे कृकाटिकयोर्द्वे विधुरयोरिति षोडश शस्त्रेण न स्पृशेत्। हन्वोः षोडश तासां सन्धिसम्बन्धिन्यौ द्वे। षोडश जिह्वायाम्। तासामधो द्वे रसवेदिन्यौ द्वे वाक्प्रवर्तिन्यौ ताश्चतस्रः। चतुर्विंशतिर्नासायाम्। तासां द्वे गन्धवेदिन्यौ तासामेव च तालुन्येकामिति तिस्रः। षट्पञ्चाशन्नेत्रयोः। तयोरुन्मेषनिमेषक्रिये द्वे द्वे। द्वे चापाङ्गयोरिति षट्। नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः। तासां केशान्तानुगताश्चतस्रो द्वे चावर्तयोरेका च स्थपन्यामिति सप्त। कर्णयोः षोडश। तासां शब्दवाहिन्यौ द्वे। त एव च शङ्खयोस्तासां शङ्खसन्धिगते द्वे। द्वादश मूर्धनि। तासामुत्क्षेपयोर्द्वे सीमन्तेष्वेकैकामेकामधिपतावित्यष्टौ शस्त्रेण परिहरेत्। तथा क्षुद्रिकाः कुटिलाः सङ्कीर्णा ग्रथिताः सन्धिषु चाशस्त्रकृत्याः॥ अस

caturviṃśatirgrīvāyām| tāsāṃ catasro'ṣṭau ca marmasaṃjñāḥ| dve kṛkāṭikayordve vidhurayoriti ṣoḍaśa śastreṇa na spṛśet| hanvoḥ ṣoḍaśa tāsāṃ sandhisambandhinyau dve| ṣoḍaśa jihvāyām| tāsāmadho dve rasavedinyau dve vākpravartinyau tāścatasraḥ| caturviṃśatirnāsāyām| tāsāṃ dve gandhavedinyau tāsāmeva ca tālunyekāmiti tisraḥ| ṣaṭpañcāśannetrayoḥ| tayorunmeṣanimeṣakriye dve dve| dve cāpāṅgayoriti ṣaṭ| nāsānetragatāstu lalāṭe ṣaṣṭiḥ| tāsāṃ keśāntānugatāścatasro dve cāvartayorekā ca sthapanyāmiti sapta| karṇayoḥ ṣoḍaśa| tāsāṃ śabdavāhinyau dve| ta eva ca śaṅkhayostāsāṃ śaṅkhasandhigate dve| dvādaśa mūrdhani| tāsāmutkṣepayordve sīmanteṣvekaikāmekāmadhipatāvityaṣṭau śastreṇa pariharet| tathā kṣudrikāḥ kuṭilāḥ saṅkīrṇā grathitāḥ sandhiṣu cāśastrakṛtyāḥ|| asa

6.8

तासां यथास्वं तुर्यांशविभागेन पञ्चसप्तत्यधिकं शतमनिलरक्तं वहति। एष विभागः पित्तश्लेष्मशुद्धरक्तेष्वपि। स्थिता ह्येवं देहमनुगृह्णन्ति दोषाः। व्यत्ययेन तु पीडयन्ति॥ अस

tāsāṃ yathāsvaṃ turyāṃśavibhāgena pañcasaptatyadhikaṃ śatamanilaraktaṃ vahati| eṣa vibhāgaḥ pittaśleṣmaśuddharakteṣvapi| sthitā hyevaṃ dehamanugṛhṇanti doṣāḥ| vyatyayena tu pīḍayanti|| asa

6.9

तत्र श्यावारुणाः प्रस्पन्दिन्यः सूक्ष्माः क्षणपूर्णरिक्ता वातरक्तं वहन्ति। नीलपीतासिताः स्पर्शोष्णाः क्षिप्रस्राविण्यः पित्तरक्तम्। गौर्यः स्निग्धाः स्थिराः शीताः कण्डूमत्यः कफरक्तम्। लक्षणसङ्करे संसर्गसन्निपातारक्तम्। समा गूढाः स्निग्धा रोहिण्यः शुद्धरक्तमिति॥ अस

tatra śyāvāruṇāḥ praspandinyaḥ sūkṣmāḥ kṣaṇapūrṇariktā vātaraktaṃ vahanti| nīlapītāsitāḥ sparśoṣṇāḥ kṣiprasrāviṇyaḥ pittaraktam| gauryaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītāḥ kaṇḍūmatyaḥ kapharaktam| lakṣaṇasaṅkare saṃsargasannipātāraktam| samā gūḍhāḥ snigdhā rohiṇyaḥ śuddharaktamiti|| asa

6.10

धमन्यस्तु चतुर्विंशतिः। ताभिः कायोऽयमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव कुल्याभिरुपस्निह्यति। ताभिश्च नाभिश्चक्रनाभिरारकैरिवावृता। तस्या नाभ्यां विशेषेण प्राणा व्यवस्थिताः। यतश्च सान्तरग्न्यधिष्ठानम्॥ अस

dhamanyastu caturviṃśatiḥ| tābhiḥ kāyo'yamārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva kulyābhirupasnihyati| tābhiśca nābhiścakranābhirārakairivāvṛtā| tasyā nābhyāṃ viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ| yataśca sāntaragnyadhiṣṭhānam|| asa

6.11

तासां खलु धमनीनां दशोर्ध्वं प्रसृता दशाधश्चतस्रस्तिर्यक्। ततस्ताभिर्यथास्वमङ्गावयवा धार्यन्ते आप्याय्यन्ते च॥ अस

tāsāṃ khalu dhamanīnāṃ daśordhvaṃ prasṛtā daśādhaścatasrastiryak| tatastābhiryathāsvamaṅgāvayavā dhāryante āpyāyyante ca|| asa

6.12

तासामूर्ध्वगा हृदयमभिप्रपन्नाः प्रत्येकं त्रिधा जायन्ते। ततस्त्रिंशतो मध्ये द्वे द्वे वातपित्तकफरक्तरसान् वहतः। अष्टाभिः शब्दरूपरसगन्धा गृह्यन्ते। द्वाभ्यां द्वाभ्यां भाषते घोषं करोति स्वपिति प्रतिबुध्यते च। द्वे चाश्नु वहतः। द्वे च स्तनाश्रिते नार्याः स्तन्यं नरस्य शुक्रम्॥ अस

tāsāmūrdhvagā hṛdayamabhiprapannāḥ pratyekaṃ tridhā jāyante| tatastriṃśato madhye dve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ| aṣṭābhiḥ śabdarūparasagandhā gṛhyante| dvābhyāṃ dvābhyāṃ bhāṣate ghoṣaṃ karoti svapiti pratibudhyate ca| dve cāśnu vahataḥ| dve ca stanāśrite nāryāḥ stanyaṃ narasya śukram|| asa

6.13

अधोगमाः पक्वाशयस्था एवं त्रिधा जायन्ते। तत्र दशाद्याः पूर्ववत्। द्वे वहतोऽन्नं मात्राश्रयेण। द्वे तोयम्। द्वे मूत्रम्। द्वे शुक्रं वहतो द्वे च मुञ्चतः। ते एव नारीणामार्तवम्। द्वे वर्चोनिरसिन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे। एवं द्वादश। शेषास्त्वष्टौ धमन्यस्तिरश्चीनाः स्वेदमभितर्पयन्ति॥ अस

adhogamāḥ pakvāśayasthā evaṃ tridhā jāyante| tatra daśādyāḥ pūrvavat| dve vahato'nnaṃ mātrāśrayeṇa| dve toyam| dve mūtram| dve śukraṃ vahato dve ca muñcataḥ| te eva nārīṇāmārtavam| dve varconirasinyau sthūlāntrapratibaddhe| evaṃ dvādaśa| śeṣāstvaṣṭau dhamanyastiraścīnāḥ svedamabhitarpayanti|| asa

6.14

तिर्यग्गामिन्यश्चतस्रो भिद्यमानाः सुबहुधा भवन्तीत्युक्तं प्राक्॥ अस

tiryaggāminyaścatasro bhidyamānāḥ subahudhā bhavantītyuktaṃ prāk|| asa

6.15

स्रोतांसि पुंसां नव। कर्णौ नेत्रे नासापुटौ मुखं पायुर्मूत्रपथोऽन्यानि च त्रीणि स्त्रीणां स्तनौ रक्तपथश्च। तथापराण्यन्तस्स्रोतांसि जीवितायतनानि त्रयोदश प्राणोदकान्नधातुमलानामयनानि॥ अस

srotāṃsi puṃsāṃ nava| karṇau netre nāsāpuṭau mukhaṃ pāyurmūtrapatho'nyāni ca trīṇi strīṇāṃ stanau raktapathaśca| tathāparāṇyantassrotāṃsi jīvitāyatanāni trayodaśa prāṇodakānnadhātumalānāmayanāni|| asa

6.16

तत्र प्राणवाहिनां हृदयं मूलं महास्रोतश्च। तानि धातुक्षयरौक्ष्यपिपासाक्षुद्व्यायामवेगधारणादिभिर्दुष्यन्ति। ततोऽतिसृष्टं प्रतिबद्धमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूलमुच्छ्वसनम्। तत्र श्वासवत् साधनम्॥ अस

tatra prāṇavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca| tāni dhātukṣayaraukṣyapipāsākṣudvyāyāmavegadhāraṇādibhirduṣyanti| tato'tisṛṣṭaṃ pratibaddhamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasanam| tatra śvāsavat sādhanam|| asa

6.17

उदकवाहिनां तलु मूलं क्लोम च। तान्यामभयातिपानोष्ण शुष्कान्नकषायतृण्निग्रहादिभिर्दुष्यन्ति। ततोऽतितृष्णा मुखशोषः कर्णक्ष्वेडनं तमोदर्शनं च। तत्र तृष्णोक्तमौषधम्॥ अस

udakavāhināṃ talu mūlaṃ kloma ca| tānyāmabhayātipānoṣṇa śuṣkānnakaṣāyatṛṇnigrahādibhirduṣyanti| tato'titṛṣṇā mukhaśoṣaḥ karṇakṣveḍanaṃ tamodarśanaṃ ca| tatra tṛṣṇoktamauṣadham|| asa

6.18

अन्नवाहिनामामाशयो मूलं वामपार्श्वं च। तेषा दुष्टौ सर्वं मात्राशितीयोक्तमवगच्छेत्॥ अस

annavāhināmāmāśayo mūlaṃ vāmapārśvaṃ ca| teṣā duṣṭau sarvaṃ mātrāśitīyoktamavagacchet|| asa

6.19

रसवाहिनां हृदयं मूलं दश धमन्यश्च। रक्तवाहिनां यकृत् प्लीहा च। मांसवाहिनां स्नावानि त्वक् च। भेदोवाहिनां वृक्कौ मांसं च। अस्थिवाहिना जघनं मेदश्च। मज्जवाहिनां पर्वाण्यस्थीनि च। शुक्रवाहिनां स्तनौ मुष्कौ मज्जा च। मूत्रवाहिनां बस्तिर्वङ्क्षैणा च। शकृद्वाहिनां पक्वाशयः स्थूलान्त्रं च। स्वेदवाहिनां मेदो रोमकूपाश्च। तेषां दूषणं विविधमहिताहारविहारमुपद्रवान् पृथक् पृथक् साधनं दोषादिविज्ञानीयाद्यथास्वं वृद्धिक्षयलक्षणेन लक्षयेत्॥ अस

rasavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa dhamanyaśca| raktavāhināṃ yakṛt plīhā ca| māṃsavāhināṃ snāvāni tvak ca| bhedovāhināṃ vṛkkau māṃsaṃ ca| asthivāhinā jaghanaṃ medaśca| majjavāhināṃ parvāṇyasthīni ca| śukravāhināṃ stanau muṣkau majjā ca| mūtravāhināṃ bastirvaṅkṣaiṇā ca| śakṛdvāhināṃ pakvāśayaḥ sthūlāntraṃ ca| svedavāhināṃ medo romakūpāśca| teṣāṃ dūṣaṇaṃ vividhamahitāhāravihāramupadravān pṛthak pṛthak sādhanaṃ doṣādivijñānīyādyathāsvaṃ vṛddhikṣayalakṣaṇena lakṣayet|| asa

6.20

व्यधे तु स्रोतसां भ्रममोहकम्पप्रलापाध्मानशूलारुचितृट्छर्दिज्वरातिरुधिरस्रुतिमूत्रपुरीषरोधा मरणं च। तस्मात्स्रोतोविद्धं प्रत्याख्यायोपाचरेत्। उद्धृतशल्यं च सद्योव्रणविधानेन॥ अस

vyadhe tu srotasāṃ bhramamohakampapralāpādhmānaśūlārucitṛṭchardijvarātirudhirasrutimūtrapurīṣarodhā maraṇaṃ ca| tasmātsrotoviddhaṃ pratyākhyāyopācaret| uddhṛtaśalyaṃ ca sadyovraṇavidhānena|| asa

6.21

तत्र स्रोतसामेव विशेषाः सिराधमन्यः। अन्ये त्वन्यत्वमिच्छन्ति सिराधमनीस्रोतसाम्। केवलं परस्परसन्निकर्षात् सदृशकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव लक्ष्यते॥ अस

tatra srotasāmeva viśeṣāḥ sirādhamanyaḥ| anye tvanyatvamicchanti sirādhamanīsrotasām| kevalaṃ parasparasannikarṣāt sadṛśakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva lakṣyate|| asa

6.22

अपरे पुनराहुः। स्रोतांसि सिराधमन्यो रसवाहिन्यो नाड्यः पन्थानोऽयनानि गार्गाः शरीरच्छिद्राणि संवृतासंवृतानि स्थानान्याशयाः क्षयानिकेताश्चेति शरीरे धात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानीति॥ अस

apare punarāhuḥ| srotāṃsi sirādhamanyo rasavāhinyo nāḍyaḥ panthāno'yanāni gārgāḥ śarīracchidrāṇi saṃvṛtāsaṃvṛtāni sthānānyāśayāḥ kṣayāniketāśceti śarīre dhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇāṃ nāmānīti|| asa

6.23

ते चावकाशाः प्रकुपिताः स्थानस्थान्मार्गस्थांश्च धातून् प्रकोपयन्ति। तेऽपि कुपितास्तानि स्रोतांसि। स्रोतांसि च स्रोतांसि। धातवश्च धातून्। तेषां सर्वेषामेव दूषयितारो दुष्टा दोषाः। ते च प्रायशो दुष्यन्त्यग्निदोषात्। तस्मात्तन्निमित्तान्यायुरारोग्यबलोपचयवर्णौजांसि। तत्प्रतिबद्धान्येव च रञ्जकादीनि भूताग्नयो धात्वग्नयश्च। तथान्नमपि तैनैव पक्वममृततां यात्यपक्वं च विषताम्॥ अस

te cāvakāśāḥ prakupitāḥ sthānasthānmārgasthāṃśca dhātūn prakopayanti| te'pi kupitāstāni srotāṃsi| srotāṃsi ca srotāṃsi| dhātavaśca dhātūn| teṣāṃ sarveṣāmeva dūṣayitāro duṣṭā doṣāḥ| te ca prāyaśo duṣyantyagnidoṣāt| tasmāttannimittānyāyurārogyabalopacayavarṇaujāṃsi| tatpratibaddhānyeva ca rañjakādīni bhūtāgnayo dhātvagnayaśca| tathānnamapi tainaiva pakvamamṛtatāṃ yātyapakvaṃ ca viṣatām|| asa

6.24

तत्र पित्तविशेषः पाचकसंज्ञोऽग्निरिति प्रागभिहितः। अन्ये पुनराचक्षते दोषधातुमलसन्निपातजनितोऽन्तरूष्मा यथानिर्दिष्टाधिष्ठानकर्माग्निरिति॥ अस

tatra pittaviśeṣaḥ pācakasaṃjño'gniriti prāgabhihitaḥ| anye punarācakṣate doṣadhātumalasannipātajanito'ntarūṣmā yathānirdiṣṭādhiṣṭhānakarmāgniriti|| asa

6.25

स खलु विधिवदभ्यवहृतमन्नजातं प्राणेन वायुना कोष्ठमाकृष्टं द्रवैर्विभिन्नसङ्घातं स्नेहेन मृदूकृतमभिसन्धुक्षितः समानेनामाशयस्थं स्थालीस्थमिवाम्बुतण्डुलमग्निरन्तरग्निः पचति॥ अस

sa khalu vidhivadabhyavahṛtamannajātaṃ prāṇena vāyunā koṣṭhamākṛṣṭaṃ dravairvibhinnasaṅghātaṃ snehena mṛdūkṛtamabhisandhukṣitaḥ samānenāmāśayasthaṃ sthālīsthamivāmbutaṇḍulamagnirantaragniḥ pacati|| asa

6.26

तत्तु सर्वरसमपि पच्यमानमादौ मधुरीभूतं कफं फेनीभूतमुदीरयति। ततो विदग्धमम्लीभूतमामाशयात् च्यवमानमच्छं पित्तम्। प्राप्य च पक्वाशयं कटुकीभूतमनिलम्॥ अस

tattu sarvarasamapi pacyamānamādau madhurībhūtaṃ kaphaṃ phenībhūtamudīrayati| tato vidagdhamamlībhūtamāmāśayāt cyavamānamacchaṃ pittam| prāpya ca pakvāśayaṃ kaṭukībhūtamanilam|| asa

6.27

ततश्चैवं विक्लिन्न आहारे पञ्च पञ्चात्मका महाभूताग्नयो वायुना व्यस्तान् यथास्वं पञ्चैव भूतगुणानाहारस्थान् पचन्ति। ते पक्वाः पुनर्यथास्वमेव देहाश्रितांश्च स्वविकारभूतान् भूतगुणानाप्याययन्ति॥ अस

tataścaivaṃ viklinna āhāre pañca pañcātmakā mahābhūtāgnayo vāyunā vyastān yathāsvaṃ pañcaiva bhūtaguṇānāhārasthān pacanti| te pakvāḥ punaryathāsvameva dehāśritāṃśca svavikārabhūtān bhūtaguṇānāpyāyayanti|| asa

6.28

एवं च पक्वादाहाराद्विविधौषधगर्भादिव स्नेहादच्छः सारभूतो रसाख्यः किट्टाख्यश्च मलोऽभिनिर्वर्तते। ताभ्यां च सारमलाभ्यां तदात्मकानामेव शरीरगुणानां धात्वाख्यानां यथास्वं स्रोतांसि पारम्पर्येणाविच्छिन्नसन्तानमापूर्यन्ते। स्रोतोभ्यश्च यथाविभागं यथायथमेव धातवः पुष्यन्ति। उत्तरोत्तरानुप्रवेशेऽपि च पूर्वेषां स्रोतसां यथाकालं सम्यगाहारोपयोगेन परिणामवताप्याय्यमानानां नापचयो भवति। ततश्च धात्वाख्याः प्रसादमलाः स्वं स्वमेव मानमनुवर्तन्ते। यथावयश्शरीरम्॥ अस

evaṃ ca pakvādāhārādvividhauṣadhagarbhādiva snehādacchaḥ sārabhūto rasākhyaḥ kiṭṭākhyaśca malo'bhinirvartate| tābhyāṃ ca sāramalābhyāṃ tadātmakānāmeva śarīraguṇānāṃ dhātvākhyānāṃ yathāsvaṃ srotāṃsi pāramparyeṇāvicchinnasantānamāpūryante| srotobhyaśca yathāvibhāgaṃ yathāyathameva dhātavaḥ puṣyanti| uttarottarānupraveśe'pi ca pūrveṣāṃ srotasāṃ yathākālaṃ samyagāhāropayogena pariṇāmavatāpyāyyamānānāṃ nāpacayo bhavati| tataśca dhātvākhyāḥ prasādamalāḥ svaṃ svameva mānamanuvartante| yathāvayaśśarīram|| asa

6.29

तत्राहाररसो व्यानीवक्षिप्तो यथास्वं सप्तसु धात्वग्निषु क्रमात् पच्यमानः स्वात्मभावप्रच्युतिसमनन्तरमेव प्राप्तरक्तादिधातुसंज्ञकः कालवदस्खलितबलप्रमाणो देहमूर्जयित्वा धातून् धातुमलांच पुष्णाति॥ अस

tatrāhāraraso vyānīvakṣipto yathāsvaṃ saptasu dhātvagniṣu kramāt pacyamānaḥ svātmabhāvapracyutisamanantarameva prāptaraktādidhātusaṃjñakaḥ kālavadaskhalitabalapramāṇo dehamūrjayitvā dhātūn dhātumalāṃca puṣṇāti|| asa

6.30

अथान्नकिट्टमच्छं मूत्रं घनं शकृत्। रसस्य सारो रक्तं मलः कफो लसीका च। रक्तस्य सारो मांसं कण्डरास्सिराश्च मलः पित्तम्। मांसस्य सारो मेदस्त्वचो वसा च किट्टं कर्णाक्षिनासिकास्यरोमकूपप्रजननमलाः। मेदसः सारोऽस्थिस्नायुसन्धयः किट्टं स्वेदः। अस्थ्नः सारो मज्जा किट्टं केशरोमनखाः। मज्ज्ञस्तु सारः शुक्रं मलोक्षिविट्त्वचां स्नेहः। शुक्रस्य सारमोजः। अत्यन्तशुद्धतयास्य मलाभावः। अन्ये पुनरत एव तस्य नेच्छन्ति पाकम्। अपरे पुनः शुक्रसारं गर्भमेवामनन्ति॥ अस

athānnakiṭṭamacchaṃ mūtraṃ ghanaṃ śakṛt| rasasya sāro raktaṃ malaḥ kapho lasīkā ca| raktasya sāro māṃsaṃ kaṇḍarāssirāśca malaḥ pittam| māṃsasya sāro medastvaco vasā ca kiṭṭaṃ karṇākṣināsikāsyaromakūpaprajananamalāḥ| medasaḥ sāro'sthisnāyusandhayaḥ kiṭṭaṃ svedaḥ| asthnaḥ sāro majjā kiṭṭaṃ keśaromanakhāḥ| majjñastu sāraḥ śukraṃ malokṣiviṭtvacāṃ snehaḥ| śukrasya sāramojaḥ| atyantaśuddhatayāsya malābhāvaḥ| anye punarata eva tasya necchanti pākam| apare punaḥ śukrasāraṃ garbhamevāmananti|| asa

6.31

वायुः पुनरग्नेराहारस्य च बह्वल्पतया तस्मात्तस्मान्मूर्च्छनाविशेषादमूर्तः शब्दवानीषच्छब्दः प्रचुरोऽल्पो वा पञ्चात्मा कोष्ठे प्रादुर्भवति। एवं च कृत्वान्नमया एव देहे सर्वे भावाः। तेनैव चेदमेवं चिरेण व्याप्तमन्तर्बहिः शरीरयन्त्रमनवरतप्रवाहेण स्वास्थ्यबलोपचययुक्तं यावत्कर्मोपादानं याप्यते। अन्यथा त्वन्नरसोत्क्षेपणाद्विबद्धस्रोतसा वा यथावदनभिसन्धीयमानधातुप्रवाहमन्तरा व्यवच्छिद्यते। व्याधिभाजनं वा भवति॥ अस

vāyuḥ punaragnerāhārasya ca bahvalpatayā tasmāttasmānmūrcchanāviśeṣādamūrtaḥ śabdavānīṣacchabdaḥ pracuro'lpo vā pañcātmā koṣṭhe prādurbhavati| evaṃ ca kṛtvānnamayā eva dehe sarve bhāvāḥ| tenaiva cedamevaṃ cireṇa vyāptamantarbahiḥ śarīrayantramanavaratapravāheṇa svāsthyabalopacayayuktaṃ yāvatkarmopādānaṃ yāpyate| anyathā tvannarasotkṣepaṇādvibaddhasrotasā vā yathāvadanabhisandhīyamānadhātupravāhamantarā vyavacchidyate| vyādhibhājanaṃ vā bhavati|| asa

6.32

अन्ये तु वर्णयन्ति। अभ्यवहृत्मात्रस्याहारस्य कण्ठनाडीप्रलुठितस्य महानिम्रमवतीर्णस्य यो य एवांशः कायाग्निनावलीढः पाकमुपनीयते तस्य तस्यैव प्रसादाख्यो रसलेशोऽभिनिर्वृत्तिसमनन्तरं समं समस्तधातुषु संवृतासंवृतैः प्रविसृतो विवृतमुखेष्वासन्नेषु स्रोतस्सु भूयान् प्रथमतरं चान्वेति पर्यायेणेतरेष्वपि। एवमन्नरस एव साक्षात्सर्वधातून् केनचिदेव कालभेदेन पुष्णाति। न पुनर्धातवो धात्वन्तरतां स्वरूपोपमर्देन प्रतिपद्यन्त इति॥ अस

anye tu varṇayanti| abhyavahṛtmātrasyāhārasya kaṇṭhanāḍīpraluṭhitasya mahānimramavatīrṇasya yo ya evāṃśaḥ kāyāgnināvalīḍhaḥ pākamupanīyate tasya tasyaiva prasādākhyo rasaleśo'bhinirvṛttisamanantaraṃ samaṃ samastadhātuṣu saṃvṛtāsaṃvṛtaiḥ pravisṛto vivṛtamukheṣvāsanneṣu srotassu bhūyān prathamataraṃ cānveti paryāyeṇetareṣvapi| evamannarasa eva sākṣātsarvadhātūn kenacideva kālabhedena puṣṇāti| na punardhātavo dhātvantaratāṃ svarūpopamardena pratipadyanta iti|| asa

6.33

अग्निस्तु बलभेदेन चतुर्विधो भवति। समो विषमस्तीक्ष्णो मन्दश्च। तत्र समो यः सम्यगेवोपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति। विषमोऽसम्यगप्युपयुक्तं पचति सम्यगपि च न पचति। तीक्ष्णोऽसम्यगप्युपयुक्तमाशु पचति। स एव वर्धमानोऽत्यग्निर्भवति। मन्दस्तु सम्यगप्युपयुक्तमुदरगौरवाध्मानविबन्धाटोपान्त्रकूजनमुखशोषवायुस्तम्भादीन्यामलिङ्गानि दर्शयित्वा चिरात् पचति। बाह्येनापि च ज्वालाङ्गारात्मकेनाग्निना नैकाकारः सर्वदा पाको भवति। किमुतान्तराश्रयेणोष्णात्मना समेनापि। तस्मात्तं प्रयत्नतो रक्षेत्। तत्र प्रवरेण सात्म्येन समं यथास्वमपरेणेतरान् क्रमशः सात्म्यमापाद्य प्रवरेण परिपालयेद्दोषोपक्रमणीयोक्तेन च वातादिसाधनेन ग्रहणीरोगविहितैश्चौषधव्यायामयोगैरिति। भवति चात्र॥ अस

agnistu balabhedena caturvidho bhavati| samo viṣamastīkṣṇo mandaśca| tatra samo yaḥ samyagevopayuktamannaṃ samyak pacati| viṣamo'samyagapyupayuktaṃ pacati samyagapi ca na pacati| tīkṣṇo'samyagapyupayuktamāśu pacati| sa eva vardhamāno'tyagnirbhavati| mandastu samyagapyupayuktamudaragauravādhmānavibandhāṭopāntrakūjanamukhaśoṣavāyustambhādīnyāmaliṅgāni darśayitvā cirāt pacati| bāhyenāpi ca jvālāṅgārātmakenāgninā naikākāraḥ sarvadā pāko bhavati| kimutāntarāśrayeṇoṣṇātmanā samenāpi| tasmāttaṃ prayatnato rakṣet| tatra pravareṇa sātmyena samaṃ yathāsvamapareṇetarān kramaśaḥ sātmyamāpādya pravareṇa paripālayeddoṣopakramaṇīyoktena ca vātādisādhanena grahaṇīrogavihitaiścauṣadhavyāyāmayogairiti| bhavati cātra|| asa

6.34

स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च। स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च॥ अस

svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasadṛśāni ca|| asa

6.35

आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः। धातुभिर्विगुणो यश्च स्रोतसां स प्रदूषकः॥ अस

āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇo yaśca srotasāṃ sa pradūṣakaḥ|| asa

6.36

अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा। विमार्गतो वा गमनं स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्॥ अस

atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo'pi vā| vimārgato vā gamanaṃ srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam|| asa

6.37

बिसानामिव सूक्ष्माणि दूरं विप्रसृतानि च। द्वाराणि स्रोतसां देहे रसो यैरुपचीयते॥ अस

bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṃ viprasṛtāni ca| dvārāṇi srotasāṃ dehe raso yairupacīyate|| asa

6.38

केचिदाहुरहोरात्रात् षडहादपरे परे। मासात् प्रयाति शुक्रत्वमन्नं पाकक्रमादिभिः॥ अस

kecidāhurahorātrāt ṣaḍahādapare pare| māsāt prayāti śukratvamannaṃ pākakramādibhiḥ|| asa

6.39

वृष्यादीनि प्रभावेण सद्यः शुक्रादि कुर्वते। प्रायः करोत्यहोरात्रात् कर्मान्यदपि भेषजम्॥ अस

vṛṣyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate| prāyaḥ karotyahorātrāt karmānyadapi bheṣajam|| asa

6.40

कफः पित्तं मलः खेषु प्रस्वेदो नखरोम च। स्नेहोऽक्षित्वग्विशामोजो धातूनां क्रमशो मलाः॥ अस

kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu prasvedo nakharoma ca| sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ|| asa

6.41

समः समाने स्थानस्थे विषमोऽग्निर्विमार्गगे। पित्ताभिमूर्छिते तीक्ष्णो मन्दोस्मिन्कफपीडिते॥ अस

samaḥ samāne sthānasthe viṣamo'gnirvimārgage| pittābhimūrchite tīkṣṇo mandosminkaphapīḍite|| asa

प्रथमोध्यायः

1.2

रागादिरोगाः सहजाः समूला येनाऽशुसर्वे जगतोऽप्यपास्ताः। तमेकवैद्यं शिरसा नमामि वैद्यागमज्ञांश्च पितामहादीन्॥ अस

rāgādirogāḥ sahajāḥ samūlā yenā'śusarve jagato'pyapāstāḥ| tamekavaidyaṃ śirasā namāmi vaidyāgamajñāṃśca pitāmahādīn|| asa

1.3

अथात आयुष्कामीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः इति ह स्मा+आहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāta āyuṣkāmīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smā+āhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

1.4

आयुः कामयमानेन धर्मार्थसुखसाधनम्। आयुर्वेदोपदेशेषु विधेयः परमादरः॥ अस

āyuḥ kāmayamānena dharmārthasukhasādhanam| āyurvedopadeśeṣu vidheyaḥ paramādaraḥ|| asa

1.5

आयुर्वेदामृतं सार्वं ब्रह्मा सनातनम्। ददौ दक्षाय सोऽश्विभ्यां तौ शतक्रतवे ततः॥ अस

āyurvedāmṛtaṃ sārvaṃ brahmā sanātanam| dadau dakṣāya so'śvibhyāṃ tau śatakratave tataḥ|| asa

1.6

धर्मार्थकाममोक्षाणां विघ्नकारिभिरामयैः। नरेषु पीड्यमानेषु पुरस्कृत्य पुनर्वसुम्॥ अस

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ vighnakāribhirāmayaiḥ| nareṣu pīḍyamāneṣu puraskṛtya punarvasum|| asa

1.7

धन्वन्तरिभरद्वाजनिमिकाश्यपकश्यपाः। महर्धयो महात्मानस्तथा लम्बायनादयः॥ अस

dhanvantaribharadvājanimikāśyapakaśyapāḥ| mahardhayo mahātmānastathā lambāyanādayaḥ|| asa

1.8

शतक्रतुमुपाजग्मुः शरण्यममरेश्वरम्। तान्दृष्ट्वैव सहस्राक्षो निजगाद यथागमम्॥ अस

śatakratumupājagmuḥ śaraṇyamamareśvaram| tāndṛṣṭvaiva sahasrākṣo nijagāda yathāgamam|| asa

1.9

आयुषः पालनं वेदमुपवेदमथर्वणः। कायबालग्रहोर्ध्वाङ्गशल्यदंष्ट्राजरावृषैः॥ अस

āyuṣaḥ pālanaṃ vedamupavedamatharvaṇaḥ| kāyabālagrahordhvāṅgaśalyadaṃṣṭrājarāvṛṣaiḥ|| asa

1.10

गतमष्टाङ्गतां पुण्यं बुबुधे यं पितामहः। गृहीत्वा ते तमाम्रायं प्रकाश्य च परस्परम्॥ अस

gatamaṣṭāṅgatāṃ puṇyaṃ bubudhe yaṃ pitāmahaḥ| gṛhītvā te tamāmrāyaṃ prakāśya ca parasparam|| asa

1.11

आययुर्मानुषं लोकं मुदिताः परमर्षयः। स्थित्यर्थमायुर्वेदस्य तेऽथ तन्त्राणि चक्रिरे॥ अस

āyayurmānuṣaṃ lokaṃ muditāḥ paramarṣayaḥ| sthityarthamāyurvedasya te'tha tantrāṇi cakrire|| asa

1.12

कृत्वाऽग्निवेशहारीतभेडमाण्डव्यसुश्रुतान्। करालादींश्च तच्छिष्यान् ग्राहयामासुरादृताः॥ अस

kṛtvā'gniveśahārītabheḍamāṇḍavyasuśrutān| karālādīṃśca tacchiṣyān grāhayāmāsurādṛtāḥ|| asa

1.13

स्वं स्वं तन्त्रं ततस्तेऽपि चक्रुस्तानि कृतानि च। गुरून् संश्रावयामासुः सर्षिसङ्घान्सुमेधसः॥ अस

svaṃ svaṃ tantraṃ tataste'pi cakrustāni kṛtāni ca| gurūn saṃśrāvayāmāsuḥ sarṣisaṅghānsumedhasaḥ|| asa

1.14

तैः प्रशस्तानि तान्येषां प्रतिष्ठां भुवि लेभिरे। तेषामेकैकमव्यापि समस्तव्याधिसाधने॥ अस

taiḥ praśastāni tānyeṣāṃ pratiṣṭhāṃ bhuvi lebhire| teṣāmekaikamavyāpi samastavyādhisādhane|| asa

1.15

प्रतितन्त्राभियोगे तु पुरुषायुषसंक्षयः। भवत्यध्ययनेनैव यस्मात् प्रोक्तः पुनः पुनः॥ अस

pratitantrābhiyoge tu puruṣāyuṣasaṃkṣayaḥ| bhavatyadhyayanenaiva yasmāt proktaḥ punaḥ punaḥ|| asa

1.16

तन्त्रकारैः स एवऽर्थः क्वचित् क्श्चिद्विशेषतः। तेऽर्थप्रत्यायनपरा वचने यच्च नादृताः॥ अस

tantrakāraiḥ sa eva'rthaḥ kvacit kścidviśeṣataḥ| te'rthapratyāyanaparā vacane yacca nādṛtāḥ|| asa

1.17

सर्वतन्त्राण्यतः प्रायः संहृत्याऽष्टाङ्गसङ्ग्रहः। अस्थानविस्तराक्षेपपुनरुक्तादिवर्जितः॥ अस

sarvatantrāṇyataḥ prāyaḥ saṃhṛtyā'ṣṭāṅgasaṅgrahaḥ| asthānavistarākṣepapunaruktādivarjitaḥ|| asa

1.18

हेतुलिङ्गौषधस्कन्धत्रयमात्रनिबन्धनः। विनिगूढार्थतत्वानां प्रदेशानां प्रकाशकः॥ अस

hetuliṅgauṣadhaskandhatrayamātranibandhanaḥ| vinigūḍhārthatatvānāṃ pradeśānāṃ prakāśakaḥ|| asa

1.19

स्वान्यतन्त्रविरोधानां भूयिष्ठं विनिवर्तकः। युगानुरूपसन्दर्भो विभागेन करिष्यते॥ अस

svānyatantravirodhānāṃ bhūyiṣṭhaṃ vinivartakaḥ| yugānurūpasandarbho vibhāgena kariṣyate|| asa

1.20

नित्योपयोगि दुर्बोधं सर्वाङ्गव्यापि भावतः। सङ्गृहीतं विशेषेण यत्र कायचिकित्सितम्॥ अस

nityopayogi durbodhaṃ sarvāṅgavyāpi bhāvataḥ| saṅgṛhītaṃ viśeṣeṇa yatra kāyacikitsitam|| asa

1.21

न मात्रामात्रमप्यत्र किच्चिदागमवर्जितम्। तेऽर्थाःस ग्रन्थबन्धश्च सङ्क्षेपाय क्रमोऽन्यथा॥ अस

na mātrāmātramapyatra kiccidāgamavarjitam| te'rthāḥsa granthabandhaśca saṅkṣepāya kramo'nyathā|| asa

1.22

वायुः पित्तं कफश्चेति त्रयो दोषाः समासतः। प्रत्येकं ते त्रिधा वृद्धिक्षयसाम्यविभेदयः॥ अस

vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo doṣāḥ samāsataḥ| pratyekaṃ te tridhā vṛddhikṣayasāmyavibhedayaḥ|| asa

1.23

उत्कृष्टमध्याल्पतया त्रिधा वृद्धिक्षयावपि। विकृताऽविकृता देहं घ्नन्ति ते वर्त्तयन्ति च॥ अस

utkṛṣṭamadhyālpatayā tridhā vṛddhikṣayāvapi| vikṛtā'vikṛtā dehaṃ ghnanti te varttayanti ca|| asa

1.24

ते व्यापिनोऽपि हृन्नाभ्योरधोमध्योर्ध्वसंश्रयाः। वयोहोरात्रिभुक्तानां तेऽन्तमध्यादिगाः क्रमात्॥ अस

te vyāpino'pi hṛnnābhyoradhomadhyordhvasaṃśrayāḥ| vayohorātribhuktānāṃ te'ntamadhyādigāḥ kramāt|| asa

1.25

तैर्भवेद्विषमस्तीक्ष्णो मन्दश्चाग्निः समैः समः। कोष्ठः क्रूरो मृदुर्मध्यो मध्यः स्यात्तैः समैरपि॥ अस

tairbhavedviṣamastīkṣṇo mandaścāgniḥ samaiḥ samaḥ| koṣṭhaḥ krūro mṛdurmadhyo madhyaḥ syāttaiḥ samairapi|| asa

1.26

शुक्रार्तवस्थैर्जन्मादौ विषेणेव विषक्रिमेः। तैश्च तिस्रः प्रकृतयो हीनमध्योत्तमाः पृथक्॥ अस

śukrārtavasthairjanmādau viṣeṇeva viṣakrimeḥ| taiśca tisraḥ prakṛtayo hīnamadhyottamāḥ pṛthak|| asa

1.27

समधातुः समस्तासु श्रेष्ठा निन्द्या द्विदोषजाः। तत्र रूक्षो लघु शीतः खरः सूक्ष्मश्चलोऽनिलः॥ अस

samadhātuḥ samastāsu śreṣṭhā nindyā dvidoṣajāḥ| tatra rūkṣo laghu śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalo'nilaḥ|| asa

1.28

पित्तं सस्नेहतीक्ष्णोष्णं लघु विस्रं सरं द्रवम्। स्निग्धः शीतो गुरुर्मन्दः श्लक्ष्णो मृत्स्नः स्थिरः॥ अस

pittaṃ sasnehatīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam| snigdhaḥ śīto gururmandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ|| asa

1.29

संसर्गः सन्निपातश्च तद्वित्रिक्षयकोपतः। तौ षोढा दशधा चोक्तावुत्कर्षादिविकल्पनात्॥ अस

saṃsargaḥ sannipātaśca tadvitrikṣayakopataḥ| tau ṣoḍhā daśadhā coktāvutkarṣādivikalpanāt|| asa

1.30

रसासृङ्मांसमेदोस्थिमज्जशुक्राणि धातवः। सप्त दूष्या मला मूत्रशकृत्स्वेदादयोऽपि च॥ अस

rasāsṛṅmāṃsamedosthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ| sapta dūṣyā malā mūtraśakṛtsvedādayo'pi ca|| asa

1.31

रसादिस्थेषु दोषेषु व्याधयः सम्भवन्ति ये। तज्जानित्युपचारेण तानाहुर्घृतदाहवत्॥ अस

rasādistheṣu doṣeṣu vyādhayaḥ sambhavanti ye| tajjānityupacāreṇa tānāhurghṛtadāhavat|| asa

1.32

प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे। गर्भोत्पादश्च कर्माणि धातूनां क्रमशो विदुः॥ अस

prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇapūraṇe| garbhotpādaśca karmāṇi dhātūnāṃ kramaśo viduḥ|| asa

1.33

शरीरं धारयन्त्येते धात्वाहारश्च सर्वदा। वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैर्विपर्ययः॥ अस

śarīraṃ dhārayantyete dhātvāhāraśca sarvadā| vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ viparītairviparyayaḥ|| asa

1.34

रसाः स्वाद्वम्ललवणतिक्तोषणकषायकाः। षड् द्रव्यमाश्रितास्ते च यथापूर्वं बलावहाः॥ अस

rasāḥ svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakāḥ| ṣaḍ dravyamāśritāste ca yathāpūrvaṃ balāvahāḥ|| asa

1.35

तत्राद्या मारुतं घ्नन्ति त्रयस्तिक्तादयः कफम्। कषायतिक्तमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते॥ अस

tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayastiktādayaḥ kapham| kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanye tu kurvate|| asa

1.36

शमनं कोपनं स्वस्थहितं द्रव्यमिति त्रिधा। उष्णशीतगुणोत्कर्षात्तत्र वीर्यं द्विधा स्मृतम्॥ अस

śamanaṃ kopanaṃ svasthahitaṃ dravyamiti tridhā| uṣṇaśītaguṇotkarṣāttatra vīryaṃ dvidhā smṛtam|| asa

1.37

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य स्वाद्वम्लकटुकात्मकः। गुरुमन्दहिमस्निग्धश्लक्ष्णसान्द्रमृदुस्थिराः॥ अस

tridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ| gurumandahimasnigdhaślakṣṇasāndramṛdusthirāḥ|| asa

1.38

गुणाः ससूक्ष्मविशदा विंशतिः सविपर्ययाः। इन्द्रियार्था व्यवायी च विकाषी चापरे गुणाः॥ अस

guṇāḥ sasūkṣmaviśadā viṃśatiḥ saviparyayāḥ| indriyārthā vyavāyī ca vikāṣī cāpare guṇāḥ|| asa

1.39

व्यवायी देहमखिलं व्याप्य पाकाय कल्पते। विकाषी विकषन् धातून् सन्धिबन्धान् विमुञ्चति॥ अस

vyavāyī dehamakhilaṃ vyāpya pākāya kalpate| vikāṣī vikaṣan dhātūn sandhibandhān vimuñcati|| asa

1.40

सरतीक्ष्णप्रकर्षौ तु कैश्चित्तौ परिकीर्त्तितौ। सत्त्वं रजस्तमश्चेति त्रयः प्रोक्ता महागुणाः॥ अस

saratīkṣṇaprakarṣau tu kaiścittau parikīrttitau| sattvaṃ rajastamaśceti trayaḥ proktā mahāguṇāḥ|| asa

1.41

कालार्थकर्मणां योगो हीनमिथ्यातिमात्रकः। सम्यग्योगश्च विज्ञेयो रोगारोग्यैककारणम्॥ अस

kālārthakarmaṇāṃ yogo hīnamithyātimātrakaḥ| samyagyogaśca vijñeyo rogārogyaikakāraṇam|| asa

1.42

रोगस्तु दोषवैषम्यं दोषसाम्यमरोगता। निजागन्तुविभागेन रोगाश्च द्विविधा मताः॥ अस

rogastu doṣavaiṣamyaṃ doṣasāmyamarogatā| nijāgantuvibhāgena rogāśca dvividhā matāḥ|| asa

1.43

तेषां कायमनोभेदादधिष्ठानमपि द्विधा। रजस्तमश्च मनसो द्वौ च दोषवुदाहृतौ॥ अस

teṣāṃ kāyamanobhedādadhiṣṭhānamapi dvidhā| rajastamaśca manaso dvau ca doṣavudāhṛtau|| asa

1.44

दर्शनस्पर्शनप्रश्नैः परीक्षेत च रोगिणम्। रोगं निदानप्राग्रूपलक्षणोपशयाप्तिभिः॥ अस

darśanasparśanapraśnaiḥ parīkṣeta ca rogiṇam| rogaṃ nidānaprāgrūpalakṣaṇopaśayāptibhiḥ|| asa

1.45

भूमिदेहप्रभेदेन देशमाहुरिह द्विधा। जाङ्गलं वातभूयिष्ठमानूपं तु कफोल्बणम्। अस

bhūmidehaprabhedena deśamāhuriha dvidhā| jāṅgalaṃ vātabhūyiṣṭhamānūpaṃ tu kapholbaṇam| asa

1.46

साधारणं सममलं त्रिधा भूदेशमादिशेत्। क्षणादिव्यार्ध्यवस्था च कालो भैषज्ययोगकृत्॥ अस

sādhāraṇaṃ samamalaṃ tridhā bhūdeśamādiśet| kṣaṇādivyārdhyavasthā ca kālo bhaiṣajyayogakṛt|| asa

1.47

शोधनं शमनं चेति समासादौषधं द्विधा। शरीरजानां दोषाणां क्रमेण परमौषधम्॥ अस

śodhanaṃ śamanaṃ ceti samāsādauṣadhaṃ dvidhā| śarīrajānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadham|| asa

1.48

वस्तिर्विरेको वमनं तथा तैलं घृतं मधु। धीधैर्यात्मादिविज्ञानं मनोदोषौषधं परम्॥ अस

vastirvireko vamanaṃ tathā tailaṃ ghṛtaṃ madhu| dhīdhairyātmādivijñānaṃ manodoṣauṣadhaṃ param|| asa

1.49

तन्त्रस्यास्य परं चातो वक्ष्यतेऽध्यायसङ्ग्रहः। आयुष्कामीयशिष्यार्थदिनर्तुव्याध्यसम्भवाः॥ अस

tantrasyāsya paraṃ cāto vakṣyate'dhyāyasaṅgrahaḥ| āyuṣkāmīyaśiṣyārthadinartuvyādhyasambhavāḥ|| asa

1.50

द्रवान्नज्ञानसंरक्षाविरुद्धान्नान्नपानिकाः। मात्राशितौषधज्ञानश्रेष्ठशुध्यादिसङ्ग्रहाः॥ अस

dravānnajñānasaṃrakṣāviruddhānnānnapānikāḥ| mātrāśitauṣadhajñānaśreṣṭhaśudhyādisaṅgrahāḥ|| asa

1.51

महाकषायविविधद्रव्यादिरसभेदकाः। दोषादिज्ञानतद्भेदतत्क्रिया रोगभेषजम्॥ अस

mahākaṣāyavividhadravyādirasabhedakāḥ| doṣādijñānatadbhedatatkriyā rogabheṣajam|| asa

1.52

व्द्यैषधस्नेहनस्वेदशुध्यास्थापननावनम्। धूमगण्डूषदृक्सेकतृप्तियन्त्रजलौकसः॥ अस

vdyaiṣadhasnehanasvedaśudhyāsthāpananāvanam| dhūmagaṇḍūṣadṛksekatṛptiyantrajalaukasaḥ|| asa

1.53

सिराविधिः शल्यविधिः शस्त्रक्षाराग्निकर्मकाः। चत्वारिंशदिमेऽध्यायः सूत्रम् शारीरमुच्यते॥ अस

sirāvidhiḥ śalyavidhiḥ śastrakṣārāgnikarmakāḥ| catvāriṃśadime'dhyāyaḥ sūtram śārīramucyate|| asa

1.54

पुत्रार्थगर्भावक्रान्तिचर्याव्यापच्छरीरजाः। सिरामर्मप्रकृत्याख्या विकृताङ्गेहितामयाः॥ अस

putrārthagarbhāvakrānticaryāvyāpaccharīrajāḥ| sirāmarmaprakṛtyākhyā vikṛtāṅgehitāmayāḥ|| asa

1.55

सदूता द्वादशाध्यायाः निदानं सार्वरौगिकम्। ज्वरासृक्श्वासयक्ष्मादिमदाद्यर्शोतिसारिणाम्॥ अस

sadūtā dvādaśādhyāyāḥ nidānaṃ sārvaraugikam| jvarāsṛkśvāsayakṣmādimadādyarśotisāriṇām|| asa

1.56

मूत्राघातप्रमेहाणां विद्रध्याद्युदरस्य च। पाण्डुकुष्ठानिलार्त्तानां वातास्रस्य च षोडश॥ अस

mūtrāghātapramehāṇāṃ vidradhyādyudarasya ca| pāṇḍukuṣṭhānilārttānāṃ vātāsrasya ca ṣoḍaśa|| asa

1.57

चिकित्साज्वरयोरस्रकासयोः श्वासयक्ष्मणोः। वमौ मदात्ययेऽर्शस्सु विशि द्वौ द्वौ च मूत्रिते॥ अस

cikitsājvarayorasrakāsayoḥ śvāsayakṣmaṇoḥ| vamau madātyaye'rśassu viśi dvau dvau ca mūtrite|| asa

1.58

विद्रधौ गुल्मजठरपाण्डुशोफविसर्पिषु। कुष्टश्वित्रानिलव्याधिवातास्रेषु चिकित्सितम्॥ अस

vidradhau gulmajaṭharapāṇḍuśophavisarpiṣu| kuṣṭaśvitrānilavyādhivātāsreṣu cikitsitam|| asa

1.59

चतुर्विशतिरध्यायाः कल्पसिद्धिरतःपरम्। कल्पो वमेर्विरेकस्य तत्सिद्धिर्बास्तिकल्पना॥ अस

caturviśatiradhyāyāḥ kalpasiddhirataḥparam| kalpo vamervirekasya tatsiddhirbāstikalpanā|| asa

1.60

कल्पश्च सिद्धबस्तीनां सिद्धिर्बस्त्यनुवासयोः। द्रव्यकल्पोऽष्टमः स्थानमत उत्तरमुत्तरम्॥ अस

kalpaśca siddhabastīnāṃ siddhirbastyanuvāsayoḥ| dravyakalpo'ṣṭamaḥ sthānamata uttaramuttaram|| asa

1.61

बालोपचरणे व्याधिग्रहज्ञाननिषेधने। स्नाने पृथग्ग्रहे भूते द्वावुन्मादे स्मृतिक्षये॥ अस

bālopacaraṇe vyādhigrahajñānaniṣedhane| snāne pṛthaggrahe bhūte dvāvunmāde smṛtikṣaye|| asa

1.62

वर्त्मसन्धिगतौ द्वौ द्वौ दृक्तमोलिङ्गनाशिषु। सर्वदृक्स्यन्ददृक्पाके कर्णनासामुखेषु च॥ अस

vartmasandhigatau dvau dvau dṛktamoliṅganāśiṣu| sarvadṛksyandadṛkpāke karṇanāsāmukheṣu ca|| asa

1.63

मूर्ध्नि व्रणे तथा द्वौ द्वौ सद्योभङ्गे भगन्दरे। ग्रन्थ्यादौ क्षुद्ररोगेषु गुह्यरोगे पृथग्द्वयम्॥ अस

mūrdhni vraṇe tathā dvau dvau sadyobhaṅge bhagandare| granthyādau kṣudrarogeṣu guhyaroge pṛthagdvayam|| asa

1.64

विषे द्वौ भुजगे कीटे द्वौ च लूतासु मूषिके। विषे विषोपयोगे च तथाऽध्यायो रसायने॥ अस

viṣe dvau bhujage kīṭe dvau ca lūtāsu mūṣike| viṣe viṣopayoge ca tathā'dhyāyo rasāyane|| asa

द्वितीयोऽध्यायः

2.2

अथातः शिष्योपनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athātaḥ śiṣyopanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

2.3

गुरुभक्तोऽभियुक्तोऽतियुक्तो धीस्मृतिपाटवैः। ऋज्वास्यनासानयनस्तनुस्निग्धनखच्छविः॥ अस

gurubhakto'bhiyukto'tiyukto dhīsmṛtipāṭavaiḥ| ṛjvāsyanāsānayanastanusnigdhanakhacchaviḥ|| asa

2.4

ब्रह्मचारी जितद्वन्द्वो धीरः सुचरितः स्थिरः। षण्मासानुषितः शक्लो लज्जाशौचकुलान्वितः॥ अस

brahmacārī jitadvandvo dhīraḥ sucaritaḥ sthiraḥ| ṣaṇmāsānuṣitaḥ śaklo lajjāśaucakulānvitaḥ|| asa

2.5

शिष्योऽध्याप्यो गतो यावदन्तं तन्त्रार्थकर्मणाम्। नाऽकालविद्युत्स्तनिते भूकम्पे राहुदर्शने॥ अस

śiṣyo'dhyāpyo gato yāvadantaṃ tantrārthakarmaṇām| nā'kālavidyutstanite bhūkampe rāhudarśane|| asa

2.6

पञ्चदश्यामचन्द्रायां परोक्षे वा गुरोः पठेत्। नातिच्छिन्नपदं नातिमन्दं नात्युच्चनीचकैः॥ अस

pañcadaśyāmacandrāyāṃ parokṣe vā guroḥ paṭhet| nāticchinnapadaṃ nātimandaṃ nātyuccanīcakaiḥ|| asa

2.7

हीनान्यवेष आचार्यं पर्युपासीत राजवत्। शयीत सुप्त एवास्मिन्नुत्तिष्ठेतास्य पूर्वतः॥ अस

hīnānyaveṣa ācāryaṃ paryupāsīta rājavat| śayīta supta evāsminnuttiṣṭhetāsya pūrvataḥ|| asa

2.8

न ब्रूयात् केवलं नाम नाऽसाध्वपि विनाटयेत्। अभेद्योऽनुद्धतः स्तब्धः सूनृतः प्रियदर्शनः॥ अस

na brūyāt kevalaṃ nāma nā'sādhvapi vināṭayet| abhedyo'nuddhataḥ stabdhaḥ sūnṛtaḥ priyadarśanaḥ|| asa

2.9

बहुश्रुतः कालवेदी ज्ञातग्रन्थोऽर्थशास्त्रवित्। अनाथान् रोगिणो यश्च पुत्रवत् समुपाचरेत्॥ अस

bahuśrutaḥ kālavedī jñātagrantho'rthaśāstravit| anāthān rogiṇo yaśca putravat samupācaret|| asa

2.10

गुरुणा समनुज्ञातः स भिषक्छब्दमश्नुते। यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः॥ अस

guruṇā samanujñātaḥ sa bhiṣakchabdamaśnute| yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ|| asa

2.11

स मुह्यत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरिवाहवम्। यः पुनः कुरुते कर्म धार्ष्ट्याच्छास्त्रविवर्ज्जितः॥ अस

sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam| yaḥ punaḥ kurute karma dhārṣṭyācchāstravivarjjitaḥ|| asa

2.12

स सत्सु गर्हामाप्नेति वधं चर्च्छति राजतः। हेतौ लिङ्गे प्रशमने रोगाणामपुनर्भवे॥ अस

sa satsu garhāmāpneti vadhaṃ carcchati rājataḥ| hetau liṅge praśamane rogāṇāmapunarbhave|| asa

2.13

ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राजार्हो भिषक्तमः। शस्त्रं शास्त्राणि सलिलं गुणदोषप्रवृत्तये॥ अस

jñānaṃ caturvidhaṃ yasya sa rājārho bhiṣaktamaḥ| śastraṃ śāstrāṇi salilaṃ guṇadoṣapravṛttaye|| asa

2.14

पात्रापेक्षीण्यतः प्रज्ञां बाहुश्रुत्येन बृंहयेत्। प्रदीपभूतं शास्त्रं हि दर्शनं विपुला मतिः॥ अस

pātrāpekṣīṇyataḥ prajñāṃ bāhuśrutyena bṛṃhayet| pradīpabhūtaṃ śāstraṃ hi darśanaṃ vipulā matiḥ|| asa

2.15

ताभ्यां भिषक् सुयुक्ताभ्यां चिकित्सन्नापराध्यति। आहूत एव यो याति सुवेषः सुनिमित्ततः॥ अस

tābhyāṃ bhiṣak suyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati| āhūta eva yo yāti suveṣaḥ sunimittataḥ|| asa

2.16

गत्वाऽतुरार्थादन्यत्र न निधत्ते मनः क्वचित्। व्याधीन् परीक्षते सम्यङ्निदानादिविशेषतः॥ अस

gatvā'turārthādanyatra na nidhatte manaḥ kvacit| vyādhīn parīkṣate samyaṅnidānādiviśeṣataḥ|| asa

2.17

ह्रेपणीयां च तद्वाअर्त्तां न प्रकाशयते बहिः। सहसा न च तस्यापि क्रियाकालमहापयन्॥ अस

hrepaṇīyāṃ ca tadvāarttāṃ na prakāśayate bahiḥ| sahasā na ca tasyāpi kriyākālamahāpayan|| asa

2.18

जानाति चोपचरितुं स वैद्यः सिद्धिमश्नुते। नाददीताऽमिषं स्त्रीभ्यस्तदध्यक्षे पराङ्मुखे॥ अस

jānāti copacarituṃ sa vaidyaḥ siddhimaśnute| nādadītā'miṣaṃ strībhyastadadhyakṣe parāṅmukhe|| asa

2.19

ताभिश्च रहसि स्थानं परिहासं च वर्जयेत्। आर्त्तं च नृपसद्वैद्यैर्द्विष्टं तद्वेषिणं द्विषम्॥ अस

tābhiśca rahasi sthānaṃ parihāsaṃ ca varjayet| ārttaṃ ca nṛpasadvaidyairdviṣṭaṃ tadveṣiṇaṃ dviṣam|| asa

2.20

चण्डं शोकातुरं भीरुं कृतघ्नं वैद्यमानिनम्। हीनोपकरणं व्यग्रमविधेयं गतायुषम्॥ अस

caṇḍaṃ śokāturaṃ bhīruṃ kṛtaghnaṃ vaidyamāninam| hīnopakaraṇaṃ vyagramavidheyaṃ gatāyuṣam|| asa

2.21

जिजीविषुर्व्याधितोऽपि पूर्वोक्तगुणवर्जितान्। क्रियाविक्रयिणो वैद्यान् मृत्योरग्रेसरा हि ते॥ अस

jijīviṣurvyādhito'pi pūrvoktaguṇavarjitān| kriyāvikrayiṇo vaidyān mṛtyoragresarā hi te|| asa

2.22

भिषग्द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम्। चिकित्सितस्य निर्दिष्टं प्रत्येकं तच्चतुर्गुणम्॥ अस

bhiṣagdravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam| cikitsitasya nirdiṣṭaṃ pratyekaṃ taccaturguṇam|| asa

2.23

दक्षस्तीर्थात्तशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा शुचिर्भिषक्। बहुकल्पं बहुगुणं सम्पन्नं योग्यमौषधम्॥ अस

dakṣastīrthāttaśāstrārtho dṛṣṭakarmā śucirbhiṣak| bahukalpaṃ bahuguṇaṃ sampannaṃ yogyamauṣadham|| asa

2.24

अनुरक्तः शुचिर्दक्षो बुद्धिमान् परिचारकः। आढ्यो रोगी भिषग्वश्यो ज्ञापकः सत्ववानपि॥ अस

anuraktaḥ śucirdakṣo buddhimān paricārakaḥ| āḍhyo rogī bhiṣagvaśyo jñāpakaḥ satvavānapi|| asa

2.25

यद्वैद्ये विगुणे पादा गुणवन्तोऽप्यनर्थकाः। स पादहीनानप्यार्तान् गुणवान् यच्च यापयेत्॥ अस

yadvaidye viguṇe pādā guṇavanto'pyanarthakāḥ| sa pādahīnānapyārtān guṇavān yacca yāpayet|| asa

2.26

चिकित्सायास्तमेवातः प्रधानं कारणं विदुः। साध्योऽसाध्य इति व्याधिर्द्विधा तौ तु पुनर्द्विधा॥ अस

cikitsāyāstamevātaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ viduḥ| sādhyo'sādhya iti vyādhirdvidhā tau tu punardvidhā|| asa

2.27

सुसाध्यः कृच्छ्रसाध्यश्च याप्यो यश्चानुपक्रमः। सर्वौषधमे देहे यूनः पुंसो जितात्मनः॥ अस

susādhyaḥ kṛcchrasādhyaśca yāpyo yaścānupakramaḥ| sarvauṣadhame dehe yūnaḥ puṃso jitātmanaḥ|| asa

2.28

अमर्मगोऽल्पहेत्वग्ररूपरूपोऽनुपद्रवः। अतुल्यदूष्यदेशर्तुप्रकृतिः पादसम्पदि॥ अस

amarmago'lpahetvagrarūparūpo'nupadravaḥ| atulyadūṣyadeśartuprakṛtiḥ pādasampadi|| asa

2.29

ग्रहेष्वनुगुणेष्वेकदोषमार्गो नवः सुखः। सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते॥ अस

graheṣvanuguṇeṣvekadoṣamārgo navaḥ sukhaḥ| sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ kālenālpena sādhyate|| asa

2.30

कृच्छ्रैरुपायैः कृच्छ्रस्तु महद्भिश्च चिरेण च। असाध्यलिङ्गसङ्कीर्णस्तथा शस्त्रादिसाधनः॥ अस

kṛcchrairupāyaiḥ kṛcchrastu mahadbhiśca cireṇa ca| asādhyaliṅgasaṅkīrṇastathā śastrādisādhanaḥ|| asa

2.31

शेषत्वादायुषः पथ्यैर्याप्यः प्रायो विपर्यये। दत्वाऽल्पं सुखमल्पेन हेतुना स प्रतन्यते॥ अस

śeṣatvādāyuṣaḥ pathyairyāpyaḥ prāyo viparyaye| datvā'lpaṃ sukhamalpena hetunā sa pratanyate|| asa

2.32

याति नाशेषतां रोगः कर्मणो नियतायुषः। प्रपतन्निव विष्कम्भैर्धार्यतेऽत्रातुरो हितैः॥ अस

yāti nāśeṣatāṃ rogaḥ karmaṇo niyatāyuṣaḥ| prapatanniva viṣkambhairdhāryate'trāturo hitaiḥ|| asa

2.33

परोऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयोऽतिवर्तते। तस्मादुपेक्ष्य एवासौ स्थितोऽत्यन्तविपर्यये॥ अस

paro'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyeyo'tivartate| tasmādupekṣya evāsau sthito'tyantaviparyaye|| asa

2.34

भ्रममोहारतिकरो दृष्टरिष्टोऽक्षनाशनः। व्याधीन् पुरा परीक्ष्यैवमारभेत ततः क्रियाम्॥ अस

bhramamohāratikaro dṛṣṭariṣṭo'kṣanāśanaḥ| vyādhīn purā parīkṣyaivamārabheta tataḥ kriyām|| asa

2.35

स्वार्थविद्यायशोहानिमन्यथा ध्रुवमाप्नुयात्। साध्ययोरपि संयोगो बलिनोर्यात्यसाध्यताम्॥ अस

svārthavidyāyaśohānimanyathā dhruvamāpnuyāt| sādhyayorapi saṃyogo balinoryātyasādhyatām|| asa

2.36

विद्यादसाध्यमेवातः साध्यासाध्यसमागमम्। नासाध्यः साध्यतां याति साध्यो यातित्वसाध्यताम्॥ अस

vidyādasādhyamevātaḥ sādhyāsādhyasamāgamam| nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yātitvasādhyatām|| asa

2.37

पादापचाराद्दैवाच्च यान्त्यवस्थान्तरं गदाः। वरमाशीविषविषं दीप्तमग्निमयोऽपि वा॥ अस

pādāpacārāddaivācca yāntyavasthāntaraṃ gadāḥ| varamāśīviṣaviṣaṃ dīptamagnimayo'pi vā|| asa

2.38

उपयुञ्जीत न त्वार्त्तादामिषं कृपणाज्जनात्। वरो भूतदया धर्म इत्यार्त्तेषु भिषग्वरः॥ अस

upayuñjīta na tvārttādāmiṣaṃ kṛpaṇājjanāt| varo bhūtadayā dharma ityārtteṣu bhiṣagvaraḥ|| asa

तृतीयोऽध्यायः

3.2

अथातो दिनचर्यां नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माऽहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto dinacaryāṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smā'hurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

3.3

ब्राह्मे मुहूर्ते उत्तिष्ठेज्जीर्णाजीर्णं निरूपयन्। रक्षार्थमायुषः स्वस्थो जातवेगः समुत्सृजेत्॥ अस

brāhme muhūrte uttiṣṭhejjīrṇājīrṇaṃ nirūpayan| rakṣārthamāyuṣaḥ svastho jātavegaḥ samutsṛjet|| asa

3.4

उदङ्मुखो मूत्रशकृद्दक्षिणाभिमुखो निशि। वाचं नियम्य प्रयतः संवीताङ्गोऽवगुण्ठितः॥ अस

udaṅmukho mūtraśakṛddakṣiṇābhimukho niśi| vācaṃ niyamya prayataḥ saṃvītāṅgo'vaguṇṭhitaḥ|| asa

3.5

प्रवर्त्तयेत् प्रचलितं न तु यत्नादुदीरयेत्। नामेध्यमार्गमृत्भस्मगोस्थानाकीर्णगोमये॥ अस

pravarttayet pracalitaṃ na tu yatnādudīrayet| nāmedhyamārgamṛtbhasmagosthānākīrṇagomaye|| asa

3.6

पुरान्तिकाग्निवल्मीकरम्योत्कृष्टचितिद्रुमे। न नारीपूज्यगोर्केन्दुवाय्वन्नाग्निजलं प्रति॥ अस

purāntikāgnivalmīkaramyotkṛṣṭacitidrume| na nārīpūjyagorkenduvāyvannāgnijalaṃ prati|| asa

3.7

न चातिरस्कृत्य महीं भयाशक्त्योस्तु कामतः। नवेगितोऽन्यकार्यः स्यान्नाजित्वासाध्यमामयम्॥ अस

na cātiraskṛtya mahīṃ bhayāśaktyostu kāmataḥ| navegito'nyakāryaḥ syānnājitvāsādhyamāmayam|| asa

3.8

निःशल्यादुष्टमृत्पिण्डीपरिमृष्टमलायनः। अभ्युद्धृताभिः शुचिभिरद्भिर्मृद्भिश्च योजयेत्॥ अस

niḥśalyāduṣṭamṛtpiṇḍīparimṛṣṭamalāyanaḥ| abhyuddhṛtābhiḥ śucibhiradbhirmṛdbhiśca yojayet|| asa

3.9

लेपगन्धापहं शौचमनुत्पतिताबिन्दुभिः। स्पृष्ट्वा धातून् मलानश्रुवसाकेशनखांश्युच्तान्॥ अस

lepagandhāpahaṃ śaucamanutpatitābindubhiḥ| spṛṣṭvā dhātūn malānaśruvasākeśanakhāṃśyuctān|| asa

3.10

स्नात्वा भोक्तुमना भुक्त्वा सुप्त्वा क्षुत्वा सुरार्च्चने। रथ्यामाक्रम्य चाचामेदुपविष्ट उदङ्मुखः॥ अस

snātvā bhoktumanā bhuktvā suptvā kṣutvā surārccane| rathyāmākramya cācāmedupaviṣṭa udaṅmukhaḥ|| asa

3.11

प्राङ्मुखो वा विविक्तस्थो न बहिर्जानु नान्यदृक्। अजल्पन्नुत्तरासङ्गी स्वच्छैरङ्गुष्ठमूलगैः॥ अस

prāṅmukho vā viviktastho na bahirjānu nānyadṛk| ajalpannuttarāsaṅgī svacchairaṅguṣṭhamūlagaiḥ|| asa

3.12

नोद्धृतैर्नानतो नोर्ध्वं नाग्निपक्वैर्न्न पूतिभिः। न फेनबुल्बुदक्षारैर्नैकहस्तार्पितैर्जलैः॥ अस

noddhṛtairnānato nordhvaṃ nāgnipakvairnna pūtibhiḥ| na phenabulbudakṣārairnaikahastārpitairjalaiḥ|| asa

3.13

नाद्रैकपाणिर्न्नामेध्यहस्तपादो न शब्दवत्। वटासनार्कखदिरकरञ्जकरवीरजम्॥ अस

nādraikapāṇirnnāmedhyahastapādo na śabdavat| vaṭāsanārkakhadirakarañjakaravīrajam|| asa

3.14

सर्जारिमेदापामार्गमालतीककुभोद्भवम्। कषायतिक्तकटुकं मूलमन्यदपीदृशम्॥ अस

sarjārimedāpāmārgamālatīkakubhodbhavam| kaṣāyatiktakaṭukaṃ mūlamanyadapīdṛśam|| asa

3.15

विज्ञातवृक्षं क्षुण्णाग्रमृज्वग्रन्थि सुभूमिजम्। कनीन्यग्रसमस्थौल्यं सुकूर्च्चं द्वादशाङ्गुलम्॥ अस

vijñātavṛkṣaṃ kṣuṇṇāgramṛjvagranthi subhūmijam| kanīnyagrasamasthaulyaṃ sukūrccaṃ dvādaśāṅgulam|| asa

3.16

प्रातर्भुक्त्वा च यतवाग्भक्षयेद्दन्तधावनम्। वाप्यत्रिवर्गत्रितयक्षौद्राक्तेन च घर्षयेत्॥ अस

prātarbhuktvā ca yatavāgbhakṣayeddantadhāvanam| vāpyatrivargatritayakṣaudrāktena ca gharṣayet|| asa

3.17

शनैस्तेन ततो दन्तान् दन्तमांसान्यबाधयन्। लिखेदनुसुखं जिह्वां जिह्वानिर्लेखनेन च॥ अस

śanaistena tato dantān dantamāṃsānyabādhayan| likhedanusukhaṃ jihvāṃ jihvānirlekhanena ca|| asa

3.18

तथास्यमलवैरस्यगन्धा जिह्वास्यदन्तजाः। रुचिवैशद्यलघुता न भवन्ति भवन्ति च॥ अस

tathāsyamalavairasyagandhā jihvāsyadantajāḥ| rucivaiśadyalaghutā na bhavanti bhavanti ca|| asa

3.19

नाद्यादजीर्णवमथुश्वासकासज्वरार्दिती। तृष्णास्यपाकहृन्नेत्रशिरःकर्णामयी च तत्॥ अस

nādyādajīrṇavamathuśvāsakāsajvarārditī| tṛṣṇāsyapākahṛnnetraśiraḥkarṇāmayī ca tat|| asa

3.20

नैव श्लेष्मातकारिष्टबिभीतधवधन्वजान्। बिल्ववञ्चुलनिर्गुण्डीशिग्रुतिल्वकतिन्दुकान्॥ अस

naiva śleṣmātakāriṣṭabibhītadhavadhanvajān| bilvavañculanirguṇḍīśigrutilvakatindukān|| asa

3.21

कोविदारशमीपीलुपिप्पलेङ्गुदगुल्गुलून्। पारिभद्रकमम्लीकामोचक्यौ शाल्मलीं शणम्॥ अस

kovidāraśamīpīlupippaleṅgudagulgulūn| pāribhadrakamamlīkāmocakyau śālmalīṃ śaṇam|| asa

3.22

स्वाद्वम्ललवणं शुष्कं सुषिरं पूति पिच्छिलम्। पालाशमासनं दन्तधावनं पादुके त्यजेत्॥ अस

svādvamlalavaṇaṃ śuṣkaṃ suṣiraṃ pūti picchilam| pālāśamāsanaṃ dantadhāvanaṃ pāduke tyajet|| asa

3.23

दन्तान् पूर्वमधो घर्षेत् प्रातः सिञ्चेच्च लोचनं। तोयपूर्णमुखो ग्रीष्मशरदोः शीतवारिणा॥ अस

dantān pūrvamadho gharṣet prātaḥ siñcecca locanaṃ| toyapūrṇamukho grīṣmaśaradoḥ śītavāriṇā|| asa

3.24

प्रणम्य देवान् वृद्धांश्च मङ्गलाष्टशतं शुभम्। शृण्वन् काञ्चनविन्यस्तं सर्पिः पश्येदनन्तरम्॥ अस

praṇamya devān vṛddhāṃśca maṅgalāṣṭaśataṃ śubham| śṛṇvan kāñcanavinyastaṃ sarpiḥ paśyedanantaram|| asa

3.25

सौवीरमञ्जनं नित्यं हितमक्ष्णोस्ततो भजेत्। लोचने तेन भवतो मनोज्ञे सूक्ष्मदर्शने॥ अस

sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitamakṣṇostato bhajet| locane tena bhavato manojñe sūkṣmadarśane|| asa

3.26

व्यक्तत्रिवर्णे विमले सुस्निग्धघनपक्ष्मणी। चक्षुस्तेजोमयं तस्य विशेषात्च्छेलष्मतो भयम्॥ अस

vyaktatrivarṇe vimale susnigdhaghanapakṣmaṇī| cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣātcchelaṣmato bhayam|| asa

3.27

योजयेत्सप्तरात्रेऽस्मात् स्रावणाथ रसाञ्जनम्। अणुतैलं ततो नस्यं ततो गण्डूषधारणम्॥ अस

yojayetsaptarātre'smāt srāvaṇātha rasāñjanam| aṇutailaṃ tato nasyaṃ tato gaṇḍūṣadhāraṇam|| asa

3.28

घनोन्नतप्रसन्नत्वक्रकन्धग्रीवास्यवक्षसः। सुगन्धिवदनाः स्निग्धनिस्वना विमलेन्द्रियाः॥ अस

ghanonnataprasannatvakrakandhagrīvāsyavakṣasaḥ| sugandhivadanāḥ snigdhanisvanā vimalendriyāḥ|| asa

3.29

निर्वलीपलितव्यङ्गा भवेयुर्नस्यशीलिनः। ओष्ठस्फुटनपारुष्यमुखशोषद्विजामयाः॥ अस

nirvalīpalitavyaṅgā bhaveyurnasyaśīlinaḥ| oṣṭhasphuṭanapāruṣyamukhaśoṣadvijāmayāḥ|| asa

3.30

न स्युः स्वरोपघाताश्च स्नेहगण्डूषधारणात्। खदिरक्षीरिवृक्षारिमेदाम्बुकवलग्रहः॥ अस

na syuḥ svaropaghātāśca snehagaṇḍūṣadhāraṇāt| khadirakṣīrivṛkṣārimedāmbukavalagrahaḥ|| asa

3.31

अरोचकास्यवैरस्यमलपूतिप्रसेकजित्। सुखोष्णोदकगण्डूषैर्जायते वक्त्रलाघवम्॥ अस

arocakāsyavairasyamalapūtiprasekajit| sukhoṣṇodakagaṇḍūṣairjāyate vaktralāghavam|| asa

3.32

प्रायोगिकं ततो धूमं गन्धमाल्यादि चाचरेत्। धूमादस्योर्ध्वजत्रूत्था न स्युर्वातकफामयाः॥ अस

prāyogikaṃ tato dhūmaṃ gandhamālyādi cācaret| dhūmādasyordhvajatrūtthā na syurvātakaphāmayāḥ|| asa

3.33

अञ्जनोत्क्लेशितं नस्यैः कवलैर्नावनेरितम्। धूमेन कवलोत्क्लिष्टं क्रमाद्वातकफं जयेत्॥ अस

añjanotkleśitaṃ nasyaiḥ kavalairnāvaneritam| dhūmena kavalotkliṣṭaṃ kramādvātakaphaṃ jayet|| asa

3.34

गन्धमाल्यादिकं वृष्यमलक्ष्मीघ्नं प्रसाधनम्। वासो न धारयेज्जीर्णं मलिनं रक्तमुल्बणम्॥ अस

gandhamālyādikaṃ vṛṣyamalakṣmīghnaṃ prasādhanam| vāso na dhārayejjīrṇaṃ malinaṃ raktamulbaṇam|| asa

3.35

माल्यं न लम्बं न बहिर्न रक्तं जलजाद्दते। नैव चान्येन विधृतं वस्त्रं पुष्पमुपानहौ॥ अस

mālyaṃ na lambaṃ na bahirna raktaṃ jalajāddate| naiva cānyena vidhṛtaṃ vastraṃ puṣpamupānahau|| asa

3.36

रुचिवैशद्यसौगन्ध्यमिच्छन्वक्त्रेण धारयेत्। जातीलवङ्गकर्पूरकङ्कोलकटुकैः सह॥ अस

rucivaiśadyasaugandhyamicchanvaktreṇa dhārayet| jātīlavaṅgakarpūrakaṅkolakaṭukaiḥ saha|| asa

3.37

ताम्बूलीनां किसलयं हृद्यं पूगफलान्वितम्। रक्तपित्तक्षतक्षीणरूक्षोत्कुपितचक्षुषाम्। अस

tāmbūlīnāṃ kisalayaṃ hṛdyaṃ pūgaphalānvitam| raktapittakṣatakṣīṇarūkṣotkupitacakṣuṣām| asa

3.38

विषमूर्च्छामदार्तानामपथ्यं शोषिणां च तत्। पथ्यं सुप्तोत्थिते भुक्ते स्नाते वान्ते च मानवे॥ अस

viṣamūrcchāmadārtānāmapathyaṃ śoṣiṇāṃ ca tat| pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave|| asa

3.39

द्विपत्रंएकं पूगं च सचूर्णखदिरं च तत्। उत्तिष्ठेत ततोत्यर्थमर्थेष्वर्थानुबन्धिषु॥ अस

dvipatraṃekaṃ pūgaṃ ca sacūrṇakhadiraṃ ca tat| uttiṣṭheta tatotyarthamartheṣvarthānubandhiṣu|| asa

3.40

निन्दितं दीर्घमप्यायुरसन्निहितसाधनम्। कृषिं वाणिज्यां गोरक्षामुपायैर्गुणिनं नृपम्॥ अस

ninditaṃ dīrghamapyāyurasannihitasādhanam| kṛṣiṃ vāṇijyāṃ gorakṣāmupāyairguṇinaṃ nṛpam|| asa

3.41

लोकद्वयाविरुद्धां च धनार्थी संश्रयेत् क्रियाम्। मुक्तवेगश्च गमनस्वप्नाहारसभास्त्रियः॥ अस

lokadvayāviruddhāṃ ca dhanārthī saṃśrayet kriyām| muktavegaśca gamanasvapnāhārasabhāstriyaḥ|| asa

3.42

पाणिनाऽलभ्य निष्क्रामेद्रत्नपूज्याज्यमङ्गलम्। सातपत्रपदत्राणो विचरेद्युगमात्रद्दक्॥ अस

pāṇinā'labhya niṣkrāmedratnapūjyājyamaṅgalam| sātapatrapadatrāṇo vicaredyugamātraddak|| asa

3.43

निशि चात्ययिके कार्ये दण्डी मौली सहायवान्। प्रावृत्य पर्यटेद्रात्रौ न प्रावृत्य शिरोऽहनि॥ अस

niśi cātyayike kārye daṇḍī maulī sahāyavān| prāvṛtya paryaṭedrātrau na prāvṛtya śiro'hani|| asa

3.44

चैत्यपूज्यध्वजाशस्तच्चायाभस्मतुषाशुचीन्। नाक्रामेच्छर्करालोष्टबलिस्नानभुवो न च॥ अस

caityapūjyadhvajāśastaccāyābhasmatuṣāśucīn| nākrāmeccharkarāloṣṭabalisnānabhuvo na ca|| asa

3.45

मध्याह्ने सन्ध्ययो रात्रावर्धरात्रे चतुष्पथम्। न सेवेत न शर्वर्यां वृक्षचैत्यं न चत्वरम्॥ अस

madhyāhne sandhyayo rātrāvardharātre catuṣpatham| na seveta na śarvaryāṃ vṛkṣacaityaṃ na catvaram|| asa

3.46

सूनाटवीशून्यगृहश्मशानानि दिवाऽपि न। न हुंकुर्याच्छवं पूज्यं प्रशस्तान्मङ्गलानि च॥ अस

sūnāṭavīśūnyagṛhaśmaśānāni divā'pi na| na huṃkuryācchavaṃ pūjyaṃ praśastānmaṅgalāni ca|| asa

3.47

नापसव्यं परिक्रामेन्नेतराण्यनुदक्षिणम्। चतुष्पथं नमस्कुर्यात् प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन्॥ अस

nāpasavyaṃ parikrāmennetarāṇyanudakṣiṇam| catuṣpathaṃ namaskuryāt prajñātāṃśca vanaspatīn|| asa

3.48

न व्यालव्याधिताशस्तैर्नादान्दक्षुत्पिपासितैः। न च्छिन्नपुच्छैर्नैकाक्षैगापृष्ठेन च न व्रजेत्॥ अस

na vyālavyādhitāśastairnādāndakṣutpipāsitaiḥ| na cchinnapucchairnaikākṣaigāpṛṣṭhena ca na vrajet|| asa

3.49

नाऽतिप्रगेऽतिसायं वा न नभोमध्यगे रवौ। नासन्निहितपानीयो नातितूर्णं न सन्ततम्॥ अस

nā'tiprage'tisāyaṃ vā na nabhomadhyage ravau| nāsannihitapānīyo nātitūrṇaṃ na santatam|| asa

3.50

न शत्रुणा नाविदितैर्नैको नाधार्मिकैः सह। दद्याद्वर्त्माऽर्तवृद्धस्त्रीभारिचक्रद्विजन्मने॥ अस

na śatruṇā nāviditairnaiko nādhārmikaiḥ saha| dadyādvartmā'rtavṛddhastrībhāricakradvijanmane|| asa

3.51

स्रानभोजनपानानि वाहेभ्यो न+आचरेत् पुरः। नदीं तरेन्न बाहुभ्यां नाग्निस्कन्धमभिव्रजेत्॥ अस

srānabhojanapānāni vāhebhyo na+ācaret puraḥ| nadīṃ tarenna bāhubhyāṃ nāgniskandhamabhivrajet|| asa

3.52

नाऽरोहोद्विषमं शैलं नावं संशयितां तरुम्। निपातयेन्न लोष्टेन न फलेन फलं द्रुमात्॥ अस

nā'rohodviṣamaṃ śailaṃ nāvaṃ saṃśayitāṃ tarum| nipātayenna loṣṭena na phalena phalaṃ drumāt|| asa

3.53

न वार्यमाणः प्रविशेन्नाद्वारेण ना च+आसने। स्वयं तिष्ठेत् परगृहे युक्तनिंद्रं न बोधयेत्॥ अस

na vāryamāṇaḥ praviśennādvāreṇa nā ca+āsane| svayaṃ tiṣṭhet paragṛhe yuktaniṃdraṃ na bodhayet|| asa

3.54

न+आचरेत् पाणिवाक्पादद्दङ्मेढ्रेदरचापलम्। त्रिः पक्षस्य कचश्मश्रुनखरोमाणि वर्धयेत्॥ अस

na+ācaret pāṇivākpādaddaṅmeḍhredaracāpalam| triḥ pakṣasya kacaśmaśrunakharomāṇi vardhayet|| asa

3.55

न स्वहस्तेन दन्तैर्वा स्नानं चानु समाचरेत्। अथ जातान्नपानेच्छो मारुतघ्नैः सुगन्धिभिः॥ अस

na svahastena dantairvā snānaṃ cānu samācaret| atha jātānnapāneccho mārutaghnaiḥ sugandhibhiḥ|| asa

3.56

यथर्तुसंस्पर्शसुखैस्तैलैरभ्यङ्गमाचरेत्। अभ्यङ्गो वातहा पुष्टिस्वप्नदार्ढ्यबृहत्वकृत्॥ अस

yathartusaṃsparśasukhaistailairabhyaṅgamācaret| abhyaṅgo vātahā puṣṭisvapnadārḍhyabṛhatvakṛt|| asa

3.57

दग्धभग्नक्षतरुजाक्लमश्रमजरापहः। रथाक्षचर्मघटवत् भवन्त्यभ्यङ्गतो गुणाः॥ अस

dagdhabhagnakṣatarujāklamaśramajarāpahaḥ| rathākṣacarmaghaṭavat bhavantyabhyaṅgato guṇāḥ|| asa

3.58

स्पर्शनेऽभ्याधिको वायुःस्पर्शनं च त्वगाश्रयम्। त्वच्यश्च परमभ्यङ्गो यस्मात्तं शीलयेदतः॥ अस

sparśane'bhyādhiko vāyuḥsparśanaṃ ca tvagāśrayam| tvacyaśca paramabhyaṅgo yasmāttaṃ śīlayedataḥ|| asa

3.59

शिरः श्रवणपादेषु तं विशेषेण शीलयेत्। स केश्यः शीलितो मूर्ध्नि कपालेन्दिर्यतर्पणः॥ अस

śiraḥ śravaṇapādeṣu taṃ viśeṣeṇa śīlayet| sa keśyaḥ śīlito mūrdhni kapālendiryatarpaṇaḥ|| asa

3.60

हनुमन्याशिरः कर्णशूलघ्नं कर्णपूरणम्। पादाभ्यङ्गस्तु तत्स्थैर्यनिद्राद्दष्टि प्रसादकृत्॥ अस

hanumanyāśiraḥ karṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam| pādābhyaṅgastu tatsthairyanidrāddaṣṭi prasādakṛt|| asa

3.61

पादसुप्तिश्रमस्तम्भसङ्कोचस्फुटनप्रणुत्। वर्ज्योभ्यङ्गः कफग्रस्तक्तसंशुद्ध्यजीर्णिभिः॥ अस

pādasuptiśramastambhasaṅkocasphuṭanapraṇut| varjyobhyaṅgaḥ kaphagrastaktasaṃśuddhyajīrṇibhiḥ|| asa

3.62

शरीरायासजननं कर्म व्यायाम उच्यते। लाघवं कर्मसामर्थ्यं दीप्तोऽग्निर्मेदसः क्षयः॥ अस

śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāma ucyate| lāghavaṃ karmasāmarthyaṃ dīpto'gnirmedasaḥ kṣayaḥ|| asa

3.63

विभक्तघनगात्रत्वं व्यायामादुपजायते। वातपित्तामयी बालो वृद्धोऽजीर्णी च तं त्यजेत्॥ अस

vibhaktaghanagātratvaṃ vyāyāmādupajāyate| vātapittāmayī bālo vṛddho'jīrṇī ca taṃ tyajet|| asa

3.64

अर्द्धशक्त्यानिषेव्यस्तु बलिभिः स्निग्धभोजिभिः। शीतकाले वसन्ते च मन्दमेव ततोऽन्यदा॥ अस

arddhaśaktyāniṣevyastu balibhiḥ snigdhabhojibhiḥ| śītakāle vasante ca mandameva tato'nyadā|| asa

3.65

तं कृत्वाऽनुसुखं देहं मर्द्दयेच्च समन्ततः। तृष्णा क्षयः प्रतमको रक्तपित्तं श्रमः क्लमः॥ अस

taṃ kṛtvā'nusukhaṃ dehaṃ marddayecca samantataḥ| tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako raktapittaṃ śramaḥ klamaḥ|| asa

3.66

अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्च्छर्दिश्च जायते। व्यायामजागराध्वस्त्रीहास्यभाष्यादि साहसं॥ अस

ativyāyāmataḥ kāso jvaraścchardiśca jāyate| vyāyāmajāgarādhvastrīhāsyabhāṣyādi sāhasaṃ|| asa

3.67

गजं सिंह इव+आकर्षन् भजन्नति विनश्यति। उद्वर्त्तनं कफहरं मेदसः प्रविलायनम्॥ अस

gajaṃ siṃha iva+ākarṣan bhajannati vinaśyati| udvarttanaṃ kaphaharaṃ medasaḥ pravilāyanam|| asa

3.68

स्थिरीकरणमङ्गानां त्वक्प्रसादकरं परम्। दीपनं वृष्यमायुष्यं स्नानमूर्जाबलप्रदम्॥ अस

sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ param| dīpanaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ snānamūrjābalapradam|| asa

3.69

कण्डूमलश्रमस्वेदतन्द्रातृङ्दाहपाप्मजित्। उष्णाम्बुनाऽधःकायस्य परिषेको बलावहः॥ अस

kaṇḍūmalaśramasvedatandrātṛṅdāhapāpmajit| uṣṇāmbunā'dhaḥkāyasya pariṣeko balāvahaḥ|| asa

3.70

तेनैव तूत्तमाङ्गस्य बलहृत् केशचक्षुषाम्। नाऽनाप्लुत्य शिरः स्नायान्न जलेऽल्पे न शीतले॥ अस

tenaiva tūttamāṅgasya balahṛt keśacakṣuṣām| nā'nāplutya śiraḥ snāyānna jale'lpe na śītale|| asa

3.71

नोदकावतरणस्वप्नान् नग्नो न च+आचरेत्। पञ्चपिण्डाननुद्धृत्य न स्नायात् परवारिणि॥ अस

nodakāvataraṇasvapnān nagno na ca+ācaret| pañcapiṇḍānanuddhṛtya na snāyāt paravāriṇi|| asa

3.72

नात्मानमीक्षेत जले न तटस्थो जलाशयम्। न प्रतिस्फालयेदम्बु पाणिना चरणेन वा॥ अस

nātmānamīkṣeta jale na taṭastho jalāśayam| na pratisphālayedambu pāṇinā caraṇena vā|| asa

3.73

स्नात्वा न मृज्यात् गात्राणि धुनुयान्न शिरोरुहान्। निवसीताऽर्द्र एव+आशु सोष्णीषे धौतवाससी॥ अस

snātvā na mṛjyāt gātrāṇi dhunuyānna śiroruhān| nivasītā'rdra eva+āśu soṣṇīṣe dhautavāsasī|| asa

3.74

न त्वम्बरं पूर्वधृतं न च तैलवसे स्पृशेत्। वासोऽन्यदन्यच्छयने निर्गमे देवतार्च्चने॥ अस

na tvambaraṃ pūrvadhṛtaṃ na ca tailavase spṛśet| vāso'nyadanyacchayane nirgame devatārccane|| asa

3.75

स्नानमर्दितनेत्रास्यकर्णरोगातिसारिषु। आध्मानपीनसाजीर्णभुक्तवत्सु च गर्हितम्॥ अस

snānamarditanetrāsyakarṇarogātisāriṣu| ādhmānapīnasājīrṇabhuktavatsu ca garhitam|| asa

3.76

अन्नपानविधानेन भुञ्जीतान्नं विनाऽत्ययात्। अभिनन्द्य प्रसन्नात्मा हुत्वा दत्वा च शक्तितः॥ अस

annapānavidhānena bhuñjītānnaṃ vinā'tyayāt| abhinandya prasannātmā hutvā datvā ca śaktitaḥ|| asa

3.77

पाकं सजलमेकान्ते यथासुखमितिश्रुवन्। प्रयच्छेत्सर्वमुद्दिश्य पाचयेन्नाऽन्नमात्मने॥ अस

pākaṃ sajalamekānte yathāsukhamitiśruvan| prayacchetsarvamuddiśya pācayennā'nnamātmane|| asa

3.78

नाऽन्नमद्यान्मुमूर्षूणां मृतानां दुःखजीविनां। स्त्रीजितक्लीबपतितक्रूरदुष्कृतकारिणां॥ अस

nā'nnamadyānmumūrṣūṇāṃ mṛtānāṃ duḥkhajīvināṃ| strījitaklībapatitakrūraduṣkṛtakāriṇāṃ|| asa

3.79

गणारिगणिकासत्रधूर्त्तान्नापणिकञ्च न। नोत्सङ्गे भक्षयेत् भक्ष्यान् जलं नाञ्जलिना पिबेत्॥ अस

gaṇārigaṇikāsatradhūrttānnāpaṇikañca na| notsaṅge bhakṣayet bhakṣyān jalaṃ nāñjalinā pibet|| asa

3.80

सर्वञ्च तिलसम्बद्धं नाऽद्यादस्तमिते रवौ। न भुक्तमात्र आस्येन्न निषिद्धं भजेत्सुखं॥ अस

sarvañca tilasambaddhaṃ nā'dyādastamite ravau| na bhuktamātra āsyenna niṣiddhaṃ bhajetsukhaṃ|| asa

3.81

धर्मोत्तराभिरर्थ्याभिः कथाभिस्त्रिगुणात्मभिः। मध्यं दिनस्य गमयेदिष्टशिष्टसहायवान्॥ अस

dharmottarābhirarthyābhiḥ kathābhistriguṇātmabhiḥ| madhyaṃ dinasya gamayediṣṭaśiṣṭasahāyavān|| asa

3.82

न लोकभूपविद्विष्टैर्न सङ्गच्छेत नास्तिकैः। कलिवैररुचिर्न स्यात् धीरः सम्पद्विपत्तिषु॥ अस

na lokabhūpavidviṣṭairna saṅgaccheta nāstikaiḥ| kalivairarucirna syāt dhīraḥ sampadvipattiṣu|| asa

3.83

श्रुतादन्यत्र सन्तुष्टस्तत्रैव च कुतूहली। क्षान्तिमान् दक्षिणो दक्षः सुसमीक्षितकार्यकृत्॥ अस

śrutādanyatra santuṣṭastatraiva ca kutūhalī| kṣāntimān dakṣiṇo dakṣaḥ susamīkṣitakāryakṛt|| asa

3.84

ह्रीमान् धीमान् महोत्साहः संविभागी प्रियातिथिः। अक्षुद्रवृत्तिर्गम्भीरः साधुराश्रितवत्सलः॥ अस

hrīmān dhīmān mahotsāhaḥ saṃvibhāgī priyātithiḥ| akṣudravṛttirgambhīraḥ sādhurāśritavatsalaḥ|| asa

3.85

दाता पितृभ्यः पिण्डस्य यष्टा होता कृपात्मकः। अनुज्ञाता सुवार्तानां दीनानामनुकम्पकः॥ अस

dātā pitṛbhyaḥ piṇḍasya yaṣṭā hotā kṛpātmakaḥ| anujñātā suvārtānāṃ dīnānāmanukampakaḥ|| asa

3.86

आश्वासकारी भीतानां क्रुद्धानामनुनायकः। पूर्वाभिभाषी सुमुखः सुशीलः पूज्यपूजकः॥ अस

āśvāsakārī bhītānāṃ kruddhānāmanunāyakaḥ| pūrvābhibhāṣī sumukhaḥ suśīlaḥ pūjyapūjakaḥ|| asa

3.87

वित्तबन्धुवयोविद्यावृत्तैः पूज्या यथोत्तरम्। आत्मद्रुहममर्यादं मूढमुज्झितसत्पथम्॥ अस

vittabandhuvayovidyāvṛttaiḥ pūjyā yathottaram| ātmadruhamamaryādaṃ mūḍhamujjhitasatpatham|| asa

3.88

सुतरामनुकम्पेत नरकार्चिष्मदिन्धनम्। धर्म्यमर्थ्यं प्रियं तथ्यं मितं पथ्यं वदेद्वचः॥ अस

sutarāmanukampeta narakārciṣmadindhanam| dharmyamarthyaṃ priyaṃ tathyaṃ mitaṃ pathyaṃ vadedvacaḥ|| asa

3.89

ना+आत्मानमवजानीयान्न स्तूयान्न च पीडयेत्। न हीनानवमन्येत् वृत्तार्थाङ्गबलश्रुतैः॥ अस

nā+ātmānamavajānīyānna stūyānna ca pīḍayet| na hīnānavamanyet vṛttārthāṅgabalaśrutaiḥ|| asa

3.90

नाऽरुन्तुदः स्यान्न क्रूरो न तीक्ष्णो नोऽपतापवान्। हेतावीर्ष्येन्न तु फले पापं पापेऽपि नाचरेत्॥ अस

nā'runtudaḥ syānna krūro na tīkṣṇo no'patāpavān| hetāvīrṣyenna tu phale pāpaṃ pāpe'pi nācaret|| asa

3.91

परस्य दण्डं नोद्यच्छेत् क्रुद्धो नैनं निपातयेत्। अन्यत्रपुत्राच्छिष्याद्वा शासनार्हाद्धिताशयः॥ अस

parasya daṇḍaṃ nodyacchet kruddho nainaṃ nipātayet| anyatraputrācchiṣyādvā śāsanārhāddhitāśayaḥ|| asa

3.92

नृत्यवादित्रगीतादि नोल्बणामाचरेत् क्रियाम्। प्रसिद्धकेशवाग्वेषशमसान्त्वपरायणः॥ अस

nṛtyavāditragītādi nolbaṇāmācaret kriyām| prasiddhakeśavāgveṣaśamasāntvaparāyaṇaḥ|| asa

3.93

ऊर्ध्वं नाभेः शरीरस्य स्पृशोन्नाऽधरवाससा। न कुर्यान्मिथुनीभूय शौचं प्रति विलम्बनम्॥ अस

ūrdhvaṃ nābheḥ śarīrasya spṛśonnā'dharavāsasā| na kuryānmithunībhūya śaucaṃ prati vilambanam|| asa

3.94

नाऽसंवृतमुखो हास्यक्षवोत्गारविजृम्भणम्। पाणिद्वयेन युगपत् कण्डूयेन्नात्मनः शिरः॥ अस

nā'saṃvṛtamukho hāsyakṣavotgāravijṛmbhaṇam| pāṇidvayena yugapat kaṇḍūyennātmanaḥ śiraḥ|| asa

3.95

वहेन्न भारं शिरसा युगपच्चाग्निवाहिणी। नासिकां न विकुष्णीयाद्दशनान्न विघट्टयेत्॥ अस

vahenna bhāraṃ śirasā yugapaccāgnivāhiṇī| nāsikāṃ na vikuṣṇīyāddaśanānna vighaṭṭayet|| asa

3.96

कुर्याद्विलेखनच्छेदभेदास्फोटनमर्दनम्। पादं पादेन नाऽक्रामेन्न कण्डूयेन्न शौचयेत्॥ अस

kuryādvilekhanacchedabhedāsphoṭanamardanam| pādaṃ pādena nā'krāmenna kaṇḍūyenna śaucayet|| asa

3.97

न कांस्यभाजने तौ च नोपविष्टः प्रसाधयेत्। अभीक्ष्णं निर्मलान् दध्यान्नखपादमलाशयान्॥ अस

na kāṃsyabhājane tau ca nopaviṣṭaḥ prasādhayet| abhīkṣṇaṃ nirmalān dadhyānnakhapādamalāśayān|| asa

3.98

नाऽसमिद्धमुपासीत हुताशं नैव चाशुचिः। नाऽनुवातं न विवृतो न क्लान्तो नाऽन्यमानसः॥ अस

nā'samiddhamupāsīta hutāśaṃ naiva cāśuciḥ| nā'nuvātaṃ na vivṛto na klānto nā'nyamānasaḥ|| asa

3.99

धमेन्नाऽस्येन न स्कन्देन्नाऽधः कुर्यान्न पादतः। सततं न निरीक्षेत चलसूक्ष्माप्रियाणि च॥ अस

dhamennā'syena na skandennā'dhaḥ kuryānna pādataḥ| satataṃ na nirīkṣeta calasūkṣmāpriyāṇi ca|| asa

3.100

नाप्रशस्तं न विण्मूत्रं न दर्पणममार्जितम्। उद्यन्तमस्तमायान्तं तपन्तं प्रतिमागतम्॥ अस

nāpraśastaṃ na viṇmūtraṃ na darpaṇamamārjitam| udyantamastamāyāntaṃ tapantaṃ pratimāgatam|| asa

3.101

उपरक्तं च भास्वन्तं वाससा वा तिरोहितम्। नाऽन्यदप्यतितेजस्वि न क्रुद्धभ्य गुरोर्मुखम्॥ अस

uparaktaṃ ca bhāsvantaṃ vāsasā vā tirohitam| nā'nyadapyatitejasvi na kruddhabhya gurormukham|| asa

3.102

स्त्रियं स्त्रवन्तीं नोदक्यां न नग्नां नाऽन्यसङ्गताम्। न पत्नीं भोजनस्वप्नक्षुतजृम्भादुरासने॥ अस

striyaṃ stravantīṃ nodakyāṃ na nagnāṃ nā'nyasaṅgatām| na patnīṃ bhojanasvapnakṣutajṛmbhādurāsane|| asa

3.103

शयीत नैकशयने न चाश्नीयास्तया सह। तामनीर्ष्यंश्च गोपायेत् स्वैरिणीं नाधिवासयेत्॥ अस

śayīta naikaśayane na cāśnīyāstayā saha| tāmanīrṣyaṃśca gopāyet svairiṇīṃ nādhivāsayet|| asa

3.104

नोच्छिष्टस्तारकाराहुतुहिनाशुदिवाकरान्। पश्येन्न यायान्न पठेन्न स्वप्यान्न स्पृशेछिरः॥ अस

nocchiṣṭastārakārāhutuhināśudivākarān| paśyenna yāyānna paṭhenna svapyānna spṛśechiraḥ|| asa

3.105

पाययन्तीं चरन्तीं वा नान्यस्मै गां निवेदयेत्। अर्केन्दुपरिवेषोल्काशतक्रतुधनूंषि च॥ अस

pāyayantīṃ carantīṃ vā nānyasmai gāṃ nivedayet| arkendupariveṣolkāśatakratudhanūṃṣi ca|| asa

3.106

नान्यद्देवार्चने कर्म कुर्याद्धावेन्न वर्षति। तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात् नक्षत्राणि न निर्दिशेत्॥ अस

nānyaddevārcane karma kuryāddhāvenna varṣati| tithiṃ pakṣasya na brūyāt nakṣatrāṇi na nirdiśet|| asa

3.107

न+आत्मनो जन्मलग्नर्क्षधनसारं गृहे मलम्। प्रकाशयेन्नावमानं न च निःस्नेअतां प्रभोः॥ अस

na+ātmano janmalagnarkṣadhanasāraṃ gṛhe malam| prakāśayennāvamānaṃ na ca niḥsneatāṃ prabhoḥ|| asa

3.108

पुरोवातातपरजस्तुषारपरुषानिलान्। अनृजुः क्षवथूद्रारकासस्वप्नान्नमैथुनम्॥ अस

purovātātaparajastuṣāraparuṣānilān| anṛjuḥ kṣavathūdrārakāsasvapnānnamaithunam|| asa

3.109

सशब्दमलिनं हस्तभ्रूनेत्रोत्क्षेपवादिताम्। कूलच्छायां सुरापानं व्यालदंष्ट्रिविषाणिनः॥ अस

saśabdamalinaṃ hastabhrūnetrotkṣepavāditām| kūlacchāyāṃ surāpānaṃ vyāladaṃṣṭriviṣāṇinaḥ|| asa

3.110

हीनानार्यातिनिपुणसेवां विग्रहमुत्तमैः। सन्ध्यास्वभ्यवहारस्त्रीस्वप्नाध्ययनचिन्तनम्॥ अस

hīnānāryātinipuṇasevāṃ vigrahamuttamaiḥ| sandhyāsvabhyavahārastrīsvapnādhyayanacintanam|| asa

3.111

आरोग्यजीवितैश्वर्यविद्यासु स्थिरमानिताम्। तोयाग्नि पूज्यमध्येन यानं धूमं शवाश्रयम्॥ अस

ārogyajīvitaiśvaryavidyāsu sthiramānitām| toyāgni pūjyamadhyena yānaṃ dhūmaṃ śavāśrayam|| asa

3.112

मद्यातिसक्तिं विस्त्रंभस्वातन्त्र्ये स्त्रीषु च त्यजेत्। नैकाहमप्यधिवसेद्वास्तु तच्छास्त्रगर्हितम्॥ अस

madyātisaktiṃ vistraṃbhasvātantrye strīṣu ca tyajet| naikāhamapyadhivasedvāstu tacchāstragarhitam|| asa

3.113

न देशं व्याधिबहुलं नावैद्यं नाप्यनायकम्। नाधर्मिजनभूयिष्ठं नोपसृष्टं न पर्वतम्॥ अस

na deśaṃ vyādhibahulaṃ nāvaidyaṃ nāpyanāyakam| nādharmijanabhūyiṣṭhaṃ nopasṛṣṭaṃ na parvatam|| asa

3.114

वसेत् प्राज्याम्बुभैषज्यसमित् पुष्पतृणेन्धने। सुभिक्षक्षेमरम्यान्ते पण्डितैर्मण्डिते पुरे॥ अस

vaset prājyāmbubhaiṣajyasamit puṣpatṛṇendhane| subhikṣakṣemaramyānte paṇḍitairmaṇḍite pure|| asa

3.115

नरामराणां सिद्धानां शास्त्राणाञ्चाजुगुप्सकः। आधारकस्त्रिवर्गस्य यथायोग्यं जनस्य च॥ अस

narāmarāṇāṃ siddhānāṃ śāstrāṇāñcājugupsakaḥ| ādhārakastrivargasya yathāyogyaṃ janasya ca|| asa

3.116

दश कर्मपतान्रक्षन् जयन्नभ्यन्तरानरीन्। हिंसास्तेयान्यथाकामं पैशुन्यं परुषानृतम्॥ अस

daśa karmapatānrakṣan jayannabhyantarānarīn| hiṃsāsteyānyathākāmaṃ paiśunyaṃ paruṣānṛtam|| asa

3.117

संभिन्नलापं व्यापादमभिध्यां दृग्विपर्ययम्। पापं कर्मेतिदशधा कायवाङ्मानसैस्त्ययेत्॥ अस

saṃbhinnalāpaṃ vyāpādamabhidhyāṃ dṛgviparyayam| pāpaṃ karmetidaśadhā kāyavāṅmānasaistyayet|| asa

3.118

परोपघातक्रियया वर्जयेदार्जनं श्रियः। अर्थानां धर्मलब्धानामदाताऽपिह्यसम्भवात्॥ अस

paropaghātakriyayā varjayedārjanaṃ śriyaḥ| arthānāṃ dharmalabdhānāmadātā'pihyasambhavāt|| asa

3.119

स्वर्गापवर्गविभवानयत्नेनाधितिष्ठति। सायं भुक्त्वा लघु हितं समाहितमनाः शुचिः॥ अस

svargāpavargavibhavānayatnenādhitiṣṭhati| sāyaṃ bhuktvā laghu hitaṃ samāhitamanāḥ śuciḥ|| asa

3.120

शास्तारमनुसंस्मृत्य स्वचर्यां चाथ संविशेत्। देशे शुचावनाकीर्णे द्वित्राप्तपरिचारकः॥ अस

śāstāramanusaṃsmṛtya svacaryāṃ cātha saṃviśet| deśe śucāvanākīrṇe dvitrāptaparicārakaḥ|| asa

3.121

युक्तोपधानं स्वास्तीर्णं विस्तीर्णाविषमं सुखम्। जानुतुल्यं मृदु शुभं सेवेत शयनासनम्॥ अस

yuktopadhānaṃ svāstīrṇaṃ vistīrṇāviṣamaṃ sukham| jānutulyaṃ mṛdu śubhaṃ seveta śayanāsanam|| asa

3.122

प्राग्दक्षिणशिराः पादावकुर्वाणो गुरून् प्रति। पूर्वापरदिशो भागे धर्ममेवानुचिन्तयन्॥ अस

prāgdakṣiṇaśirāḥ pādāvakurvāṇo gurūn prati| pūrvāparadiśo bhāge dharmamevānucintayan|| asa

3.123

आददीत सदा देहादित्थं सारमसारतः। बिभ्यत् प्रतिक्षणं मृत्योरयथातथचेष्टितात्॥ अस

ādadīta sadā dehāditthaṃ sāramasārataḥ| bibhyat pratikṣaṇaṃ mṛtyorayathātathaceṣṭitāt|| asa

3.124

आरोग्यविभवप्रज्ञावयोधर्मक्रियावतः। सुखमायुर्हितं चोक्तं विपरीतं विपर्यये॥ अस

ārogyavibhavaprajñāvayodharmakriyāvataḥ| sukhamāyurhitaṃ coktaṃ viparītaṃ viparyaye|| asa

3.125

सर्वतेजोनिधानं हि नृप इत्युच्यते भुवि। अदूषयन्मनस्तस्मात् भक्तिमांस्तमुपाचरेत्॥ अस

sarvatejonidhānaṃ hi nṛpa ityucyate bhuvi| adūṣayanmanastasmāt bhaktimāṃstamupācaret|| asa

3.126

पर्यस्तिकोपाश्रयकोपहासविवादनिष्ठीवनजृम्भणानि। सर्वाः प्रकृत्यभ्यधिकाश्च चेष्टास्तत्सन्निधाने परिवर्जयेत्तु॥ अस

paryastikopāśrayakopahāsavivādaniṣṭhīvanajṛmbhaṇāni| sarvāḥ prakṛtyabhyadhikāśca ceṣṭāstatsannidhāne parivarjayettu|| asa

3.127

सत्वाद्यवस्था विविधाश्च तास्ताः सम्यक् समीक्ष्या+आत्महितं विदध्यात्। अन्योऽपि यः कश्चिदिहाऽस्ति मार्गो हितोपदेशेषु भजेत तं च॥ अस

satvādyavasthā vividhāśca tāstāḥ samyak samīkṣyā+ātmahitaṃ vidadhyāt| anyo'pi yaḥ kaścidihā'sti mārgo hitopadeśeṣu bhajeta taṃ ca|| asa

चतुर्थोऽध्यायः

4.2

अथात ऋतुचर्यां व्याख्यास्यामः। इति हस्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāta ṛtucaryāṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

4.3

कालो हि नाम भगवाननादिनिधनो यथोपचितकर्मानुसारी। यदनुरोधादादित्यादयः खादयश्च महाभूतविशेषास्तथा तथा विपरिणमन्तो जन्मवतां जन्ममरणस्यर्तुरसवीर्यदोपदेहबलव्यापत्सं पदां च कारणत्वं पत्ययतां प्रतिपद्यन्ते॥ अस

kālo hi nāma bhagavānanādinidhano yathopacitakarmānusārī| yadanurodhādādityādayaḥ khādayaśca mahābhūtaviśeṣāstathā tathā vipariṇamanto janmavatāṃ janmamaraṇasyarturasavīryadopadehabalavyāpatsaṃ padāṃ ca kāraṇatvaṃ patyayatāṃ pratipadyante|| asa

4.4

स मात्राकाष्ठाकलानाडिकामुहूर्तयामाहोरात्रपक्षमासर्त्वयनवर्षभेदेन द्वादशधा विभज्यते॥ अस

sa mātrākāṣṭhākalānāḍikāmuhūrtayāmāhorātrapakṣamāsartvayanavarṣabhedena dvādaśadhā vibhajyate|| asa

4.5

तत्राक्षिनिमेषो मान्त्रा। ताः पञ्चदश काष्ठा तास्त्रिंशत् कला। ताः सदशभागा विंशतिर्नाडिका। नाडिकाद्वयं मुहूर्तश्च। ते तुल्यरात्रिन्दिवे राशिभागे चत्वारः पादोना यामः। तैश्चतुर्भिरहो रात्रिश्च। पञ्चदशाहोरात्राः पक्षः। पक्षद्वयं मासः स शुक्लान्तः। तैर्मार्गशीर्षादिभिर्द्विसंख्यैः क्रमाद्धेमन्तशिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षशरदाख्याः षडृतवो भवन्ति। तेषु शिशिरादयस्त्रयो रवेरुदगयनमादानञ्च शेषा दक्षिणायनं विसर्गश्च। तावादानविसर्गौ वर्षम्॥ अस

tatrākṣinimeṣo māntrā| tāḥ pañcadaśa kāṣṭhā tāstriṃśat kalā| tāḥ sadaśabhāgā viṃśatirnāḍikā| nāḍikādvayaṃ muhūrtaśca| te tulyarātrindive rāśibhāge catvāraḥ pādonā yāmaḥ| taiścaturbhiraho rātriśca| pañcadaśāhorātrāḥ pakṣaḥ| pakṣadvayaṃ māsaḥ sa śuklāntaḥ| tairmārgaśīrṣādibhirdvisaṃkhyaiḥ kramāddhemantaśiśiravasantagrīṣmavarṣaśaradākhyāḥ ṣaḍṛtavo bhavanti| teṣu śiśirādayastrayo raverudagayanamādānañca śeṣā dakṣiṇāyanaṃ visargaśca| tāvādānavisargau varṣam|| asa

4.6

तयोरादानमाग्नेयम्। तस्मिन् खलु कालस्वभावमार्गपरिगृहीतोऽत्यर्थोप्णगभस्तिजालमण्डलोऽर्कस्तत्संपर्काद्वायवश्च तीव्ररूक्षाः सोमजं गुणमुपशोषयन्तो जगतः स्नेहमाददाना ऋतुक्रमेणो पजनितरौक्ष्या रूक्षान् रसांस्तिक्तकषायकटुकानभिप्रबलयन्तो नृणां दौर्बल्यमावहन्ति॥ अस

tayorādānamāgneyam| tasmin khalu kālasvabhāvamārgaparigṛhīto'tyarthopṇagabhastijālamaṇḍalo'rkastatsaṃparkādvāyavaśca tīvrarūkṣāḥ somajaṃ guṇamupaśoṣayanto jagataḥ snehamādadānā ṛtukrameṇo pajanitaraukṣyā rūkṣān rasāṃstiktakaṣāyakaṭukānabhiprabalayanto nṛṇāṃ daurbalyamāvahanti|| asa

4.7

वसर्गस्तु सौम्यः। तस्मिन्नपि कालमार्गमेघवातवर्षाभिहतप्रभावे दक्षिणायनगेऽर्के शशिनि चाव्याहतबले शिशिराभिर्भाभिः शश्वदाप्यायमाने माहेन्द्रसलिल प्रशान्त सन्तापे जगत्यरूक्षा रसाः प्रवर्धन्तेऽम्ललवणमधुरा यथाक्रमं बलं चोपचीयते नृणामिति॥ अस

vasargastu saumyaḥ| tasminnapi kālamārgameghavātavarṣābhihataprabhāve dakṣiṇāyanage'rke śaśini cāvyāhatabale śiśirābhirbhābhiḥ śaśvadāpyāyamāne māhendrasalila praśānta santāpe jagatyarūkṣā rasāḥ pravardhante'mlalavaṇamadhurā yathākramaṃ balaṃ copacīyate nṛṇāmiti|| asa

4.8

भवति चात्र हेमन्ते शिशिरे चाग्र्यं विसर्गादानयोर्बलम्। शरद्वसन्तयोर्मध्यं हीनं वर्षानिदाघयोः॥ अस

bhavati cātra hemante śiśire cāgryaṃ visargādānayorbalam| śaradvasantayormadhyaṃ hīnaṃ varṣānidāghayoḥ|| asa

4.9

धूमधूम्ररजोमन्दास्तुषाराविलमण्डलाः। दिगादित्या मरुच्छैत्यादुत्तरो रोमहर्षणः॥ अस

dhūmadhūmrarajomandāstuṣārāvilamaṇḍalāḥ| digādityā marucchaityāduttaro romaharṣaṇaḥ|| asa

4.10

लोध्रप्रियङ्गुपुन्नागलवल्यः कुसुमोज्वलाः। दृप्ता गजाजमहिषवाजिवायससूकराः॥ अस

lodhrapriyaṅgupunnāgalavalyaḥ kusumojvalāḥ| dṛptā gajājamahiṣavājivāyasasūkarāḥ|| asa

4.11

हिमानीपटलच्छन्ना लीनमीनविहङ्गमाः। नद्यः सबाष्पाः सोष्माणः कूपापश्च हिमागमे॥ अस

himānīpaṭalacchannā līnamīnavihaṅgamāḥ| nadyaḥ sabāṣpāḥ soṣmāṇaḥ kūpāpaśca himāgame|| asa

4.12

देहोष्माणो विशन्तोऽन्तः शीते शीतानिलाहताः। जठरे पिण्डितोष्माणं प्रबलं कुर्वतेऽनलम्॥ अस

dehoṣmāṇo viśanto'ntaḥ śīte śītānilāhatāḥ| jaṭhare piṇḍitoṣmāṇaṃ prabalaṃ kurvate'nalam|| asa

4.13

विसर्गे बलिनां प्रायः स्वभावादिगुरुक्षमम्। बृंहणान्यन्नपानानि योजयेत्तस्य युक्तये॥ अस

visarge balināṃ prāyaḥ svabhāvādigurukṣamam| bṛṃhaṇānyannapānāni yojayettasya yuktaye|| asa

4.14

अनिन्धनोऽन्यथा सीदेदत्युदीर्णतयाऽथवा। धातूनपि पचेदस्य ततस्तेषां क्षयान्मरुत्॥ अस

anindhano'nyathā sīdedatyudīrṇatayā'thavā| dhātūnapi pacedasya tatasteṣāṃ kṣayānmarut|| asa

4.15

तेजः सहचरः कुप्येच्छीतः शीते विशेषतः। अतो हिमे भजेत्स्निग्धान् स्वाद्वम्ललवणान्रसान्॥ अस

tejaḥ sahacaraḥ kupyecchītaḥ śīte viśeṣataḥ| ato hime bhajetsnigdhān svādvamlalavaṇānrasān|| asa

4.16

बिलेशयौदकानूपप्रसहानां भृतानि च। मांसानि गुडपिष्टोत्थमद्यान्यभिनवानि च॥ अस

bileśayaudakānūpaprasahānāṃ bhṛtāni ca| māṃsāni guḍapiṣṭotthamadyānyabhinavāni ca|| asa

4.17

माषेक्षुक्षीरविकृतिवसातैलनवौदनान्। व्यायामोद्वर्तनाभ्यङ्गस्वेदधूमाञ्जनातपान्॥ अस

māṣekṣukṣīravikṛtivasātailanavaudanān| vyāyāmodvartanābhyaṅgasvedadhūmāñjanātapān|| asa

4.18

सुखोदकं शौचविधौ भूमिगर्भगृहाणि च। साङ्गारयानां शय्यां च कुथकम्बलसंस्कृताम्॥ अस

sukhodakaṃ śaucavidhau bhūmigarbhagṛhāṇi ca| sāṅgārayānāṃ śayyāṃ ca kuthakambalasaṃskṛtām|| asa

4.19

कुङ्कुमेनानुलिप्ताङ्गो गुरुणाऽगरुणाऽपि वा। लघूष्णैः प्रावृतः स्वप्यात् काले धूपाधिवासितः॥ अस

kuṅkumenānuliptāṅgo guruṇā'garuṇā'pi vā| laghūṣṇaiḥ prāvṛtaḥ svapyāt kāle dhūpādhivāsitaḥ|| asa

4.20

पीनाङ्गनाङ्गसंसङ्गनिवारितहिमानिलः। शिशिरे शीतमधिकं मेघमाउतवर्षजम्॥ अस

pīnāṅganāṅgasaṃsaṅganivāritahimānilaḥ| śiśire śītamadhikaṃ meghamāutavarṣajam|| asa

4.21

रौक्ष्यं च+आदानजं तस्मात् कार्यः पूर्वोऽधिकं विधिः। वसन्ते दक्षिणो वायुराताम्रकिरणो रविः॥ अस

raukṣyaṃ ca+ādānajaṃ tasmāt kāryaḥ pūrvo'dhikaṃ vidhiḥ| vasante dakṣiṇo vāyurātāmrakiraṇo raviḥ|| asa

4.23

नवप्रवालत्वक्पत्राः पादपाः ककुभोऽमलाः। किंशुकाशोकचूतादिवनराजिविराजिताः॥ अस4.22। कोकिलालिकुलालापकलकोलाहलाकुलाः। शिशिरे सञ्चितः श्लेष्मा दिनकृद्भाभिरीरितः॥ अस

navapravālatvakpatrāḥ pādapāḥ kakubho'malāḥ| kiṃśukāśokacūtādivanarājivirājitāḥ|| asa4.22| kokilālikulālāpakalakolāhalākulāḥ| śiśire sañcitaḥ śleṣmā dinakṛdbhābhirīritaḥ|| asa

4.24

तदा प्रबाधमानोऽग्निं रोगान् प्रकुरुते बहून्। अतोऽस्मिंस्तीक्ष्णवमनधूमगण्डूषनावनम्॥ अस

tadā prabādhamāno'gniṃ rogān prakurute bahūn| ato'smiṃstīkṣṇavamanadhūmagaṇḍūṣanāvanam|| asa

4.25

व्यायामोद्वर्त्तनक्षौद्रयवगोधूमजाङ्गलान्। सेवेत सुहृदुद्यानयुवतीश्च मनोरमाः॥ अस

vyāyāmodvarttanakṣaudrayavagodhūmajāṅgalān| seveta suhṛdudyānayuvatīśca manoramāḥ|| asa

4.26

स्नातः स्वलङ्कृतः स्रग्वी चन्दनागरुरूषितः। विचित्रामत्रविन्यस्तान् सहकारोत्पलाङ्कितान्॥ अस

snātaḥ svalaṅkṛtaḥ sragvī candanāgarurūṣitaḥ| vicitrāmatravinyastān sahakārotpalāṅkitān|| asa

4.27

निगदांश्च+आसवारिष्टशीधुमार्द्वीकमाधवान्। क्वथितं मुस्तशुण्ठ्यम्बु साराम्भः क्षौद्रवारि वा॥ अस

nigadāṃśca+āsavāriṣṭaśīdhumārdvīkamādhavān| kvathitaṃ mustaśuṇṭhyambu sārāmbhaḥ kṣaudravāri vā|| asa

4.28

गुरुशीतदिवास्वप्नस्निग्धाम्लमधुरांस्त्यजेत्। ग्रीष्मेऽतसीपुष्पनिभस्तीक्ष्णांशुर्दावदीपिताः॥ अस

guruśītadivāsvapnasnigdhāmlamadhurāṃstyajet| grīṣme'tasīpuṣpanibhastīkṣṇāṃśurdāvadīpitāḥ|| asa

4.29

दिशो ज्वलन्ति भूमिश्च मारुतो नैऋतः सुखः। पवनातपसंस्वेदैर्जन्तवो ज्वरिता इव॥ अस

diśo jvalanti bhūmiśca māruto naiṛtaḥ sukhaḥ| pavanātapasaṃsvedairjantavo jvaritā iva|| asa

4.30

तापार्ततुङ्गमातङ्गमहिषैः कलुषीकृताः। दिवाकरकराङ्गारनिकरक्षपिताम्भसः॥ अस

tāpārtatuṅgamātaṅgamahiṣaiḥ kaluṣīkṛtāḥ| divākarakarāṅgāranikarakṣapitāmbhasaḥ|| asa

4.31

प्रवृद्धरोधसो नद्यः च्छायाहीना महीरुहाः। विशीर्णजीर्णपर्णाश्च शुष्कवल्कलताङ्किताः॥ अस

pravṛddharodhaso nadyaḥ cchāyāhīnā mahīruhāḥ| viśīrṇajīrṇaparṇāśca śuṣkavalkalatāṅkitāḥ|| asa

4.32

आदत्ते जगतस्तेजस्तद+आदित्यो भृशं यतः। व्यायामातपकट्वम्ललवणोष्णं त्यजेदतः॥ अस

ādatte jagatastejastada+ādityo bhṛśaṃ yataḥ| vyāyāmātapakaṭvamlalavaṇoṣṇaṃ tyajedataḥ|| asa

4.33

मद्यं न सेव्यं स्वल्पं वा सेव्यं सुबहुवारि वा। अन्यथा शोफशैथिल्यदाहमोहान् करोति तत्॥ अस

madyaṃ na sevyaṃ svalpaṃ vā sevyaṃ subahuvāri vā| anyathā śophaśaithilyadāhamohān karoti tat|| asa

4.34

नवमृद्भाजनस्थानि हृद्यानि सुरभीणि च। पानकानि समन्थानि सिताढ्यानि हिमानि च॥ अस

navamṛdbhājanasthāni hṛdyāni surabhīṇi ca| pānakāni samanthāni sitāḍhyāni himāni ca|| asa

4.35

स्वादु शीतं द्रवं चान्नं जाङ्गलान्मृगपक्षिणः। शालिक्षीरघृतद्राक्षानालिकेराम्बुशर्कराः॥ अस

svādu śītaṃ dravaṃ cānnaṃ jāṅgalānmṛgapakṣiṇaḥ| śālikṣīraghṛtadrākṣānālikerāmbuśarkarāḥ|| asa

4.36

तालवृन्तानिलान् हारान् स्रजः सकमलोत्पलाः। तन्वीर्मृणालवलयाः कान्ताश्चन्दनरूषिताः॥ अस

tālavṛntānilān hārān srajaḥ sakamalotpalāḥ| tanvīrmṛṇālavalayāḥ kāntāścandanarūṣitāḥ|| asa

4.37

सरांसि वापिः सरितः काननानि हिमानि च। सुरभीणि निषेवेत वासांसि सुलघूनि च॥ अस

sarāṃsi vāpiḥ saritaḥ kānanāni himāni ca| surabhīṇi niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca|| asa

4.38

निष्पतद्यन्त्रसलिले स्वप्याद्धारागृहे दिवा। रात्रौ च+आकाशतलके सुगन्धिकुसुमास्तृते॥ अस

niṣpatadyantrasalile svapyāddhārāgṛhe divā| rātrau ca+ākāśatalake sugandhikusumāstṛte|| asa

4.39

कर्पूरचन्दनार्द्राङ्गो विरलानङ्गसङ्गमः। वर्षासु वारुणो वायुः सर्वसस्यसमुद्गमः॥ अस

karpūracandanārdrāṅgo viralānaṅgasaṅgamaḥ| varṣāsu vāruṇo vāyuḥ sarvasasyasamudgamaḥ|| asa

4.40

भिन्नेन्द्रनीलनीलाभ्रवृन्दमन्दाविलं नभः। दीर्घिकानववार्यौघमग्नसोपानपङ्क्तयः॥ अस

bhinnendranīlanīlābhravṛndamandāvilaṃ nabhaḥ| dīrghikānavavāryaughamagnasopānapaṅktayaḥ|| asa

4.41

वारिधाराभृशाघातविकासितसरोरुहाः। सरितः सागराकारा भूरव्यक्तजलस्थला॥ अस

vāridhārābhṛśāghātavikāsitasaroruhāḥ| saritaḥ sāgarākārā bhūravyaktajalasthalā|| asa

4.42

मन्द्रस्तनितजीमूतशिखिदर्दुरनादिता। इन्द्रगोपधनुःखण्डविद्युदुद्योतदीपिता॥ अस

mandrastanitajīmūtaśikhidarduranāditā| indragopadhanuḥkhaṇḍavidyududyotadīpitā|| asa

4.43

परितः श्यामलतृणा सिलिन्ध्रकुटजोज्वला। तदादानाबले देहे मन्देऽग्नौ बाधिते पुनः॥ अस

paritaḥ śyāmalatṛṇā silindhrakuṭajojvalā| tadādānābale dehe mande'gnau bādhite punaḥ|| asa

4.44

वृष्टिभूबाष्पतोयाम्लपाकदुष्टैश्चलादिभिः। बस्तिकर्म निषेवेत कृतसंशोधनक्रमः॥ अस

vṛṣṭibhūbāṣpatoyāmlapākaduṣṭaiścalādibhiḥ| bastikarma niṣeveta kṛtasaṃśodhanakramaḥ|| asa

4.45

पुराणाशालिगोधूमयवान् यूषरसैः कृतैः। निगदं मदिरारिष्टमार्द्वीकं स्वल्पमम्बु वा॥ अस

purāṇāśāligodhūmayavān yūṣarasaiḥ kṛtaiḥ| nigadaṃ madirāriṣṭamārdvīkaṃ svalpamambu vā|| asa

4.46

दिव्यं क्वथितकूपोत्थं चौण्डं सारसमेव वा। वृष्टिवाताकुलेत्वन्हि भोजनं क्लेदवातजित्॥ अस

divyaṃ kvathitakūpotthaṃ cauṇḍaṃ sārasameva vā| vṛṣṭivātākuletvanhi bhojanaṃ kledavātajit|| asa

4.47

परिशुष्कं लघुस्निग्धमुष्पाम्ललवणं भजेत्। प्रायोऽन्नपानं सक्षौद्रं संस्कृतं च घनोदये॥ अस

pariśuṣkaṃ laghusnigdhamuṣpāmlalavaṇaṃ bhajet| prāyo'nnapānaṃ sakṣaudraṃ saṃskṛtaṃ ca ghanodaye|| asa

4.48

असरीसृपभूबाष्पशीतमारुतशीकरम्। साग्नियानं च भवनं निर्दंशमशकोन्दुरम्॥ अस

asarīsṛpabhūbāṣpaśītamārutaśīkaram| sāgniyānaṃ ca bhavanaṃ nirdaṃśamaśakonduram|| asa

4.49

प्रघर्षोद्वर्तनस्नानधूमगन्धागरुप्रियः। यायात् करेणुमुख्याभिश्चित्रस्रग्वस्त्रभूषितः॥ अस

pragharṣodvartanasnānadhūmagandhāgarupriyaḥ| yāyāt kareṇumukhyābhiścitrasragvastrabhūṣitaḥ|| asa

4.50

नदीजलोदमन्थाहः स्वप्नातिद्रवमैथुनम्। तुषारपादचरणव्यायामार्ककरांस्त्यजेत्॥ अस

nadījalodamanthāhaḥ svapnātidravamaithunam| tuṣārapādacaraṇavyāyāmārkakarāṃstyajet|| asa

4.51

शरदि व्योम शुभ्राभ्रं किञ्चित् पङ्काङ्किता मही। प्रकाशकाशसप्ताह्वकुमुदा शालिशालिनी॥ अस

śaradi vyoma śubhrābhraṃ kiñcit paṅkāṅkitā mahī| prakāśakāśasaptāhvakumudā śāliśālinī|| asa

4.52

विक्षिप्ततीक्ष्णकिरणो मेघौघविगमाद्रविः। बभ्रुवर्णोऽतिविमलाः क्रौञ्चमालाकुला दिशः॥ अस

vikṣiptatīkṣṇakiraṇo meghaughavigamādraviḥ| babhruvarṇo'tivimalāḥ krauñcamālākulā diśaḥ|| asa

4.53

कमलान्तरसंलीनमीनहंसांसघट्टनैः। तरङ्गभङ्गानि सरांसि विमलानि च॥ अस

kamalāntarasaṃlīnamīnahaṃsāṃsaghaṭṭanaiḥ| taraṅgabhaṅgāni sarāṃsi vimalāni ca|| asa

4.54

वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः। तप्तानां सञ्चितं पूर्वं तदा पित्तं प्रकुप्यति॥ अस

varṣāśītocitāṅgānāṃ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāṃ sañcitaṃ pūrvaṃ tadā pittaṃ prakupyati|| asa

4.55

शस्तं तिक्तहविःपानं विरेकोऽस्रस्रुतिः सदा। शीतं लघ्वन्नपानं च कषायस्वादुतिक्तकम्॥ अस

śastaṃ tiktahaviḥpānaṃ vireko'srasrutiḥ sadā| śītaṃ laghvannapānaṃ ca kaṣāyasvādutiktakam|| asa

4.56

शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गसितामधु। पटोलामलकं द्राक्षा जाङ्गलं क्षुद्वतां भृशम्॥ अस

śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgasitāmadhu| paṭolāmalakaṃ drākṣā jāṅgalaṃ kṣudvatāṃ bhṛśam|| asa

4.57

दिवा दिवाकरकरैर्निशाकरकरौर्नीशि। सन्तप्तं ह्लादितं तोयमगस्त्येनाविषीकृतम्॥ अस

divā divākarakarairniśākarakaraurnīśi| santaptaṃ hlāditaṃ toyamagastyenāviṣīkṛtam|| asa

4.58

निर्मलं शुचि कालेन पक्वं पानेऽमृतोपमम्। हंसौघपक्षविक्षेपभ्रमत्भ्रमरपङ्क्तिषु॥ अस

nirmalaṃ śuci kālena pakvaṃ pāne'mṛtopamam| haṃsaughapakṣavikṣepabhramatbhramarapaṅktiṣu|| asa

4.59

सुसरोरुहसेव्यासु सरसीषु प्लवेत च। लघुशुद्धाम्बरः स्रग्वी शीतोशीरविलेपनः॥ अस

susaroruhasevyāsu sarasīṣu plaveta ca| laghuśuddhāmbaraḥ sragvī śītośīravilepanaḥ|| asa

4.60

सेवेत चन्द्रकिरणान् प्रदोषे सौधमाश्रितः। तृप्तिदध्यातपक्षारवसातैलपुरोनिलान्॥ अस

seveta candrakiraṇān pradoṣe saudhamāśritaḥ| tṛptidadhyātapakṣāravasātailapuronilān|| asa

4.61

तीक्ष्णमद्यदिवास्वप्नतुषारांश्च विवर्जयेत्। नित्यं सर्वरसाभ्यासः स्वस्वाधिक्यमृतावृतौ॥ अस

tīkṣṇamadyadivāsvapnatuṣārāṃśca vivarjayet| nityaṃ sarvarasābhyāsaḥ svasvādhikyamṛtāvṛtau|| asa

4.62

र्त्वोरन्तादिसप्ताहावृतुसन्धिरिति स्मृतः। तत्र पूर्वो विधिस्त्याज्यः सेवनीयोऽपरः क्रमात्॥ अस

rtvorantādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ| tatra pūrvo vidhistyājyaḥ sevanīyo'paraḥ kramāt|| asa

4.63

असात्म्यजा हि रोगाः स्युः सहसा त्यागशीलनात्। र्तुष्वेवंविधेष्वेष विधिः स्वास्थ्ये च देहिनां॥ अस

asātmyajā hi rogāḥ syuḥ sahasā tyāgaśīlanāt| rtuṣvevaṃvidheṣveṣa vidhiḥ svāsthye ca dehināṃ|| asa

4.64

निर्दिश्यतेऽन्यरूपेषु विरुद्धाज्ञानिको विधिः। मासराशिस्वरूपाख्यमृतोर्यल्लक्षणत्रयम्॥ अस

nirdiśyate'nyarūpeṣu viruddhājñāniko vidhiḥ| māsarāśisvarūpākhyamṛtoryallakṣaṇatrayam|| asa

पञ्चमोऽध्यायः

5.2

अथातो रोगानुत्पादनीयं नामाध्ययं व्याख्यास्यामः। इतिहस्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto rogānutpādanīyaṃ nāmādhyayaṃ vyākhyāsyāmaḥ| itihasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

5.3

वेगान् नधारयेद्वातविण्मूत्रक्षवतृट्क्षुधाम्। निद्राकासश्रमश्वासजृम्भाश्रुच्छर्दिरेतसाम्॥ अस

vegān nadhārayedvātaviṇmūtrakṣavatṛṭkṣudhām| nidrākāsaśramaśvāsajṛmbhāśrucchardiretasām|| asa

5.4

अधोवातस्य रोधेन गुल्मोदावर्तरुक्क्लमाः। वातमूत्रशकृत्सङ्गद्दष्ट्यग्निवधहृद्गदाः॥ अस

adhovātasya rodhena gulmodāvartarukklamāḥ| vātamūtraśakṛtsaṅgaddaṣṭyagnivadhahṛdgadāḥ|| asa

5.5

शकृतः पिण्डिकोद्वेष्टप्रतिश्यायशिरोरुजः। ऊर्ध्ववायुः परीकर्तो हृदयस्योपरोधनम्॥ अस

śakṛtaḥ piṇḍikodveṣṭapratiśyāyaśirorujaḥ| ūrdhvavāyuḥ parīkarto hṛdayasyoparodhanam|| asa

5.6

मुखेन विट्प्रवृत्तिश्च पूर्वोक्ताश्चामयाः स्मृताः। अङ्गभङ्गाश्मरीबस्तिमेढ्रवंक्षणवेदनाः॥ अस

mukhena viṭpravṛttiśca pūrvoktāścāmayāḥ smṛtāḥ| aṅgabhaṅgāśmarībastimeḍhravaṃkṣaṇavedanāḥ|| asa

5.7

मूत्रस्य रोधात् पूर्वे च प्रायो रोगाः तदौषधम्। वर्त्यभ्यङ्गवगाहाश्च स्वेदनं बस्तिकर्म च॥ अस

mūtrasya rodhāt pūrve ca prāyo rogāḥ tadauṣadham| vartyabhyaṅgavagāhāśca svedanaṃ bastikarma ca|| asa

5.8

अन्नपानं च विड्भेदि विड्रोधोत्थेषु यक्ष्मसु। मूत्रजेषु तु पाने च प्राग्भक्तं शस्येत घृतम्॥ अस

annapānaṃ ca viḍbhedi viḍrodhottheṣu yakṣmasu| mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyeta ghṛtam|| asa

5.9

जीर्णान्तिकं चोत्तमया मात्रया योजनाद्वयम्। अवपीडकमेतच्च संज्ञितं धारणात् पुनः॥ अस

jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanādvayam| avapīḍakametacca saṃjñitaṃ dhāraṇāt punaḥ|| asa

5.10

उद्गारस्यारुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः। आध्मानकासहिध्माश्च हिध्मावत्तत्र भेषजम्॥ अस

udgārasyāruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ| ādhmānakāsahidhmāśca hidhmāvattatra bheṣajam|| asa

5.11

शिरोर्तीन्द्रियदौर्बल्यमन्यास्तम्भार्दितं क्षुतेः। तीक्ष्णधूमाञ्जनाघ्राणनावनार्कविलोकनैः॥ अस

śirortīndriyadaurbalyamanyāstambhārditaṃ kṣuteḥ| tīkṣṇadhūmāñjanāghrāṇanāvanārkavilokanaiḥ|| asa

5.12

प्रवर्तयेत् क्षुतिं सक्तां स्वेदाभ्यङ्गौ च शीलयेत्। योज्यं वातघ्नमन्नं च घृतं चौत्तरभक्तिकम्॥ अस

pravartayet kṣutiṃ saktāṃ svedābhyaṅgau ca śīlayet| yojyaṃ vātaghnamannaṃ ca ghṛtaṃ cauttarabhaktikam|| asa

5.13

शोषाङ्गसादबधिर्यसम्मोहभ्रमहृद्गदाः। तृप्णाया निग्रहात्तत्र शीतः सर्वो विधिर्हितः॥ अस

śoṣāṅgasādabadhiryasammohabhramahṛdgadāḥ| tṛpṇāyā nigrahāttatra śītaḥ sarvo vidhirhitaḥ|| asa

5.14

अङ्गभङ्गारुचिग्लानिकार्श्यशूलभ्रमाः क्षुधः। तत्र योज्यं लघु स्निग्धमुष्णमल्पं च भोजनम्॥ अस

aṅgabhaṅgāruciglānikārśyaśūlabhramāḥ kṣudhaḥ| tatra yojyaṃ laghu snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam|| asa

5.15

निद्राया मोहमूर्धाक्षिगौरवालस्यजृम्भिकाः। अङ्गमर्दश्च तत्रेष्टः स्वप्नः संवाहनानि च॥ अस

nidrāyā mohamūrdhākṣigauravālasyajṛmbhikāḥ| aṅgamardaśca tatreṣṭaḥ svapnaḥ saṃvāhanāni ca|| asa

5.16

कासस्य रोधात्तद्वृद्धिः श्वासारुचिहृदामयाः। शोषो हिध्मा च कार्योऽत्र कासहा सुतरां विधिः॥ अस

kāsasya rodhāttadvṛddhiḥ śvāsārucihṛdāmayāḥ| śoṣo hidhmā ca kāryo'tra kāsahā sutarāṃ vidhiḥ|| asa

5.17

गुल्महृद्रोगसम्मोहाः श्रमश्वासाद्विधारितात्। हितं विश्रमणं तत्र वातघ्नश्च क्रियाक्रमः॥ अस

gulmahṛdrogasammohāḥ śramaśvāsādvidhāritāt| hitaṃ viśramaṇaṃ tatra vātaghnaśca kriyākramaḥ|| asa

5.18

जृम्भायाः क्षववद्रोगाः सर्वश्चानिलजिद्विधिः। पीनसाक्षिशिरोहृद्रुङ्मन्यास्तम्भारुचिभ्रमाः॥ अस

jṛmbhāyāḥ kṣavavadrogāḥ sarvaścānilajidvidhiḥ| pīnasākṣiśirohṛdruṅmanyāstambhārucibhramāḥ|| asa

5.19

सगुल्मा बाष्पतस्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः। विसर्पकोठकुष्ठाक्षिकण्डूपाण्ड्वामयज्वराः॥ अस

sagulmā bāṣpatastatra svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ| visarpakoṭhakuṣṭhākṣikaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ|| asa

5.20

सकासश्वसहृल्लासव्यङ्गश्वयथवो वमेः। गण्डूषधूमानाहारं रुक्षं भुक्त्वा तदुद्वमः॥ अस

sakāsaśvasahṛllāsavyaṅgaśvayathavo vameḥ| gaṇḍūṣadhūmānāhāraṃ rukṣaṃ bhuktvā tadudvamaḥ|| asa

5.21

व्यायामः स्रुतिरस्रस्य शस्तं चात्र विरेचनम्। सक्षारलवणं तैलमभ्यङ्गार्थे च शस्यते॥ अस

vyāyāmaḥ srutirasrasya śastaṃ cātra virecanam| sakṣāralavaṇaṃ tailamabhyaṅgārthe ca śasyate|| asa

5.22

शुक्रात्तत्स्रवणं गुह्यवेदनाश्वयथुज्वराः। हृद्व्यथा मूत्रसङ्गाङ्गभङ्गवर्ध्माश्मषण्ढताः॥ अस

śukrāttatsravaṇaṃ guhyavedanāśvayathujvarāḥ| hṛdvyathā mūtrasaṅgāṅgabhaṅgavardhmāśmaṣaṇḍhatāḥ|| asa

5.23

तास्रचूडसुराशलिबस्त्यभ्यङ्गावगाहनम्। बस्तिशुद्धिकरैः सिद्धं भजेत् क्षीरं प्रियाः स्त्रियः॥ अस

tāsracūḍasurāśalibastyabhyaṅgāvagāhanam| bastiśuddhikaraiḥ siddhaṃ bhajet kṣīraṃ priyāḥ striyaḥ|| asa

5.24

तत्र सेवेत सर्वं च वर्जयेद्वेगधारिणम्। विड्वामिनं परिक्लिष्टं क्षीणं तृट्छूलपीडितम्॥ अस

tatra seveta sarvaṃ ca varjayedvegadhāriṇam| viḍvāminaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ tṛṭchūlapīḍitam|| asa

5.25

रोगाः सर्वेऽपि जायन्ते वेगोदीरणधारणैः। निर्दिष्टं साधनं तत्र भूयिष्ठं ये तु तान् प्रति॥ अस

rogāḥ sarve'pi jāyante vegodīraṇadhāraṇaiḥ| nirdiṣṭaṃ sādhanaṃ tatra bhūyiṣṭhaṃ ye tu tān prati|| asa

5.26

ततश्चानेकधा प्रायः पवनो यत् प्रकुप्यति। अन्नपानौषधं तस्य युञ्जीतातोऽनुलोमनम्॥ अस

tataścānekadhā prāyaḥ pavano yat prakupyati| annapānauṣadhaṃ tasya yuñjītāto'nulomanam|| asa

5.27

क्रमादपामपि मणौ पङ्कोऽवश्यंभवत्यतः। उत्तिष्ठेत यथाकालं मलानां शोधनं प्रति॥ अस

kramādapāmapi maṇau paṅko'vaśyaṃbhavatyataḥ| uttiṣṭheta yathākālaṃ malānāṃ śodhanaṃ prati|| asa

5.28

चयकाष्ठामुपारुह्य कुर्वते ते ह्युपेक्षिताः। प्रायशः सुचिरेणापि भेषजद्वेषिणोगदान्॥ अस

cayakāṣṭhāmupāruhya kurvate te hyupekṣitāḥ| prāyaśaḥ sucireṇāpi bheṣajadveṣiṇogadān|| asa

5.29

अतिस्थौल्याग्निसदनमेहकुष्ठहृतौजसः। स्रोतोरोधाक्षविभ्रंशश्वासश्वयथुपाण्डुताः॥ अस

atisthaulyāgnisadanamehakuṣṭhahṛtaujasaḥ| srotorodhākṣavibhraṃśaśvāsaśvayathupāṇḍutāḥ|| asa

5.30

आमोरुस्तम्भजठरकृच्छ्रालसकदण्डकान्। च्छर्दिगण्डकृमिग्रन्थितन्द्रादुःस्वप्नदर्शनम्॥ अस

āmorustambhajaṭharakṛcchrālasakadaṇḍakān| cchardigaṇḍakṛmigranthitandrāduḥsvapnadarśanam|| asa

5.31

कण्ठामयान् मूर्द्धरुजं प्रणाशं बुद्धिनिद्रयोः। तेजोवर्णबलानां च तृप्यतो बृंहणैरपि॥ अस

kaṇṭhāmayān mūrddharujaṃ praṇāśaṃ buddhinidrayoḥ| tejovarṇabalānāṃ ca tṛpyato bṛṃhaṇairapi|| asa

5.32

उचितैरपि चाहारैर्यस्मादस्य वहन्ति न। दोषोपलिप्तवदना रसं रसवहाः सिराः॥ अस

ucitairapi cāhārairyasmādasya vahanti na| doṣopaliptavadanā rasaṃ rasavahāḥ sirāḥ|| asa

5.33

वमनादीनतो युञ्ज्यात् स्वस्थस्थैव यथाविधि। दोषाः कदाचित् कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः॥ अस

vamanādīnato yuñjyāt svasthasthaiva yathāvidhi| doṣāḥ kadācit kupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ|| asa

5.34

ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनरुद्भवः। यथाक्रमं यथायोगमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्॥ अस

ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ| yathākramaṃ yathāyogamata ūrdhvaṃ prayojayet|| asa

5.35

रसायनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित्। भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैर्बृंहणं क्रमात्॥ अस

rasāyanāni siddhāni vṛṣyayogāṃśca kālavit| bheṣajakṣapite pathyamāhārairbṛṃhaṇaṃ kramāt|| asa

5.36

शालिषष्टिकगोधूममांसक्षीरघृतादिभिः। हृद्यदीपनभैषज्यसंयोगाद्रुचिपक्तिदैः॥ अस

śāliṣaṣṭikagodhūmamāṃsakṣīraghṛtādibhiḥ| hṛdyadīpanabhaiṣajyasaṃyogādrucipaktidaiḥ|| asa

5.37

साभ्यङ्गोद्वर्तनस्नाननिरूहस्नेहबस्तिभिः। तथा स लभते शर्म सर्वपावकपाटवम्॥ अस

sābhyaṅgodvartanasnānanirūhasnehabastibhiḥ| tathā sa labhate śarma sarvapāvakapāṭavam|| asa

5.58

धीवर्णेन्द्रियवैमल्यं वृषतां दैर्घ्यमायुषः। ये भूतविषवाय्वग्निक्षतभङ्गादिसम्भवाः॥ अस

dhīvarṇendriyavaimalyaṃ vṛṣatāṃ dairghyamāyuṣaḥ| ye bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ|| asa

5.59

कामक्रोधभयाद्याश्च ते स्युरागन्तवो गदाः। त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः॥ अस

kāmakrodhabhayādyāśca te syurāgantavo gadāḥ| tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyopaśamaḥ smṛtiḥ|| asa

5.60

देशकालात्मविज्ञानं सद्वृत्तस्यानुवर्तनम्। अथर्वविहिता शान्तिः प्रतिकूलग्रहार्चनम्॥ अस

deśakālātmavijñānaṃ sadvṛttasyānuvartanam| atharvavihitā śāntiḥ pratikūlagrahārcanam|| asa

5.61

भूताद्यस्यर्शनोपायो निर्दिष्टश्च पृथक् पृथक्। अनुत्पत्यै समासेन विधिरेष प्रदर्शितः॥ अस

bhūtādyasyarśanopāyo nirdiṣṭaśca pṛthak pṛthak| anutpatyai samāsena vidhireṣa pradarśitaḥ|| asa

5.62

निजागन्तुविकाराणामुत्पन्नानां च शान्तये॥ अस

nijāgantuvikārāṇāmutpannānāṃ ca śāntaye|| asa

5.63

शीतोद्भवं दोषचयं वसन्ते विशोधयन् ग्रीष्मजमभ्रकाले। घनात्यये वार्षिकमाशु सम्यक् प्राप्नोति रोगानृतुजान् न जातु॥ अस

śītodbhavaṃ doṣacayaṃ vasante viśodhayan grīṣmajamabhrakāle| ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujān na jātu|| asa

5.64

नित्यं हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः। दाता समः सत्यपरः क्षमावानाप्तोपसेवी च भवत्यरोगः॥ अस

nityaṃ hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ| dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvānāptopasevī ca bhavatyarogaḥ|| asa

5.65

अर्थेष्वलभ्येष्वकृतप्रयत्नं कृतादरं नित्यमपायवत्सु। जितेन्द्रियं नानुपतान्ति रोगास्तत्कालयुक्तं यदि नास्ति दैवम्॥ अस

artheṣvalabhyeṣvakṛtaprayatnaṃ kṛtādaraṃ nityamapāyavatsu| jitendriyaṃ nānupatānti rogāstatkālayuktaṃ yadi nāsti daivam|| asa

षष्ठोऽध्यायः

6.2

अथातोद्रवद्रव्यविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति हस्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athātodravadravyavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

6.3

जीवनं तर्पणं हृद्यं ह्लादि बुद्धिप्रबोधनम्। तन्वव्यक्तरसं मृष्टं शीतं शुच्यमृतोपमम्॥ अस

jīvanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ hlādi buddhiprabodhanam| tanvavyaktarasaṃ mṛṣṭaṃ śītaṃ śucyamṛtopamam|| asa

6.4

सूर्योध्दृतप्रमुक्तत्वाल्लघु वातकंफापहम्। शैत्यजीवनसौम्यत्वैः पित्तरक्तविषार्तिजित्॥ अस

sūryodhdṛtapramuktatvāllaghu vātakaṃphāpaham| śaityajīvanasaumyatvaiḥ pittaraktaviṣārtijit|| asa

6.5

गङ्गाम्बु नभसो भ्रष्टं त्वर्केन्दुमारुतैः। हिताहितत्वे तत् भूयो देशकालावपेक्षते॥ अस

gaṅgāmbu nabhaso bhraṣṭaṃ tvarkendumārutaiḥ| hitāhitatve tat bhūyo deśakālāvapekṣate|| asa

6.6

येनाभिवृष्टममलं शाल्यन्नं राजतस्थितम्। अक्लिन्नमविवर्णं वा तत् पेयं गाङ्गमन्यथा॥ अस

yenābhivṛṣṭamamalaṃ śālyannaṃ rājatasthitam| aklinnamavivarṇaṃ vā tat peyaṃ gāṅgamanyathā|| asa

6.7

सामुद्रं तन्न पातव्यं मासादाश्वयुजाद्विना। खातधौतशिलापृष्ठवस्त्रादिभ्यश्च्युतं जलम्॥ अस

sāmudraṃ tanna pātavyaṃ māsādāśvayujādvinā| khātadhautaśilāpṛṣṭhavastrādibhyaścyutaṃ jalam|| asa

6.8

हेममृन्मयपात्रस्थमविपन्नं सदा पिबेत्। तदभावे च भूमिष्ठमान्तरिक्षानुकारि यत्॥ अस

hemamṛnmayapātrasthamavipannaṃ sadā pibet| tadabhāve ca bhūmiṣṭhamāntarikṣānukāri yat|| asa

6.9

श्वेते कषायं तत्स्वादु कृष्णे तिक्तं च पाण्डुरे। नीले कषायमधुरं देशे लवणमूषरे॥ अस

śvete kaṣāyaṃ tatsvādu kṛṣṇe tiktaṃ ca pāṇḍure| nīle kaṣāyamadhuraṃ deśe lavaṇamūṣare|| asa

6.10

सक्षारं कपिले मिश्रं मिश्रेऽथाम्बुगुणाधिके। मधुरं लवणाम्लं तु भवेत्भूमिगुणाधिके॥ अस

sakṣāraṃ kapile miśraṃ miśre'thāmbuguṇādhike| madhuraṃ lavaṇāmlaṃ tu bhavetbhūmiguṇādhike|| asa

6.11

तेजोधिके तिक्तकटु कषायं पवनाधिके। दिव्यानुकारि त्वव्यक्तरसत्वात् खगुणाधिके॥ अस

tejodhike tiktakaṭu kaṣāyaṃ pavanādhike| divyānukāri tvavyaktarasatvāt khaguṇādhike|| asa

6.12

शुचिपृथ्वसितश्वेते देशे चार्कानिलाहतम्। कौपसारसताटाकचौण्डप्रास्रवणौद्भिदम्॥ अस

śucipṛthvasitaśvete deśe cārkānilāhatam| kaupasārasatāṭākacauṇḍaprāsravaṇaudbhidam|| asa

6.13

वापीनदीतोयमिति तत् पुनः स्मृतमष्टधा। सक्षारं पित्तकृत् कौपं दीपनान्नातिवातलम्॥ अस

vāpīnadītoyamiti tat punaḥ smṛtamaṣṭadhā| sakṣāraṃ pittakṛt kaupaṃ dīpanānnātivātalam|| asa

6.14

सारसं स्वादु लघु च ताटाकं गुरु वातलम्। चौण्डं तु पित्तलं दोषहरं प्रास्रवणोदकम्॥ अस

sārasaṃ svādu laghu ca tāṭākaṃ guru vātalam| cauṇḍaṃ tu pittalaṃ doṣaharaṃ prāsravaṇodakam|| asa

6.15

औद्भिदं स्वादु पित्तघ्नं स्वादु वापीजलं गघु। नादेयं वातलं रूक्षं कटुकं च तदादिशेत्॥ अस

audbhidaṃ svādu pittaghnaṃ svādu vāpījalaṃ gaghu| nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kaṭukaṃ ca tadādiśet|| asa

6.16

धन्वानूपमहीध्राणां सामीप्यात् गुरुलाघवम्। पश्चिमोदधिगाः शीघ्रवहा याश्चामलोदकाः॥ अस

dhanvānūpamahīdhrāṇāṃ sāmīpyāt gurulāghavam| paścimodadhigāḥ śīghravahā yāścāmalodakāḥ|| asa

6.17

पथ्याः समासात्ता नद्यो विपरीतास्ततोऽन्यथा। उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः॥ अस

pathyāḥ samāsāttā nadyo viparītāstato'nyathā| upalāsphālanākṣepavicchedaiḥ kheditodakāḥ|| asa

6.18

हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्यास्ता एव च स्थिताः। क्रिमिश्लीपदहृत्कण्ठशिरोरोगान् प्रकुर्वते॥ अस

himavanmalayodbhūtāḥ pathyāstā eva ca sthitāḥ| krimiślīpadahṛtkaṇṭhaśirorogān prakurvate|| asa

6.19

प्राच्यावन्त्यपरान्तोत्था दुर्नामानि महेन्द्रजाः। उदरश्लीपदातङ्कान् सह्यविन्ध्यभवाः पुनः॥ अस

prācyāvantyaparāntotthā durnāmāni mahendrajāḥ| udaraślīpadātaṅkān sahyavindhyabhavāḥ punaḥ|| asa

6.21

कुष्ठपाण्डुशिरोरोगान् दोषघ्न्यः पारियात्रजाः। बलपौरुषकारिण्यः सागराम्भस्त्रिदोषकृत्॥ अस6.20। कीटाहिमूत्रविट्कोथतृणजालोत्कराविलम्। पङ्कपङ्कजशैवालहठपर्णादिसंस्तृतम्॥ अस

kuṣṭhapāṇḍuśirorogān doṣaghnyaḥ pāriyātrajāḥ| balapauruṣakāriṇyaḥ sāgarāmbhastridoṣakṛt|| asa6.20| kīṭāhimūtraviṭkothatṛṇajālotkarāvilam| paṅkapaṅkajaśaivālahaṭhaparṇādisaṃstṛtam|| asa

6.22

सूर्येन्दुपवनादृष्टं जुष्टं च क्षुद्रजन्तुभिः। अभिवृष्टं विवर्णं च कलुषं स्थूलफेनिलम्॥ अस

sūryendupavanādṛṣṭaṃ juṣṭaṃ ca kṣudrajantubhiḥ| abhivṛṣṭaṃ vivarṇaṃ ca kaluṣaṃ sthūlaphenilam|| asa

6.23

विरसं गन्धवत्तप्तं दन्तग्राह्यतिशैत्यतः। अनार्तवं च यद्दिव्यमार्तवं प्रथमं च यत्॥ अस

virasaṃ gandhavattaptaṃ dantagrāhyatiśaityataḥ| anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat|| asa

6.24

लूतादितन्तुविण्मूत्रविषसंश्लेषदूषितम्। तत् कुर्यात् स्नानपानाभ्यां तृष्णाध्मानोदरज्वरान्॥ अस

lūtāditantuviṇmūtraviṣasaṃśleṣadūṣitam| tat kuryāt snānapānābhyāṃ tṛṣṇādhmānodarajvarān|| asa

6.25

कासाग्निसादाभिष्यन्दकण्डूगण्डादिकानतः। तद्वर्जयेदभवे वा तोयस्यान्यस्य शस्यते॥ अस

kāsāgnisādābhiṣyandakaṇḍūgaṇḍādikānataḥ| tadvarjayedabhave vā toyasyānyasya śasyate|| asa

6.26

घनवस्त्रपरिस्रावैः क्षुद्रजन्त्वभिरक्षणम्। व्यापन्नस्यास्य तपनमग्न्यर्कायसपिण्डकैः॥ अस

ghanavastraparisrāvaiḥ kṣudrajantvabhirakṣaṇam| vyāpannasyāsya tapanamagnyarkāyasapiṇḍakaiḥ|| asa

6.27

पर्णीमूलबिसग्रन्थिमुक्ताकतकशैवलैः। वस्त्रगोमेदकाभ्यां वा कारयेत्तत्प्रसादनम्॥ अस

parṇīmūlabisagranthimuktākatakaśaivalaiḥ| vastragomedakābhyāṃ vā kārayettatprasādanam|| asa

6.28

पाटलाकरवीरादिकुसुमैर्गन्धनाशनम्। पानीयं न तु पानीयं पानीयेऽन्यप्रदेशजे॥ अस

pāṭalākaravīrādikusumairgandhanāśanam| pānīyaṃ na tu pānīyaṃ pānīye'nyapradeśaje|| asa

6.29

अजीर्णे क्वथितं चा++आमे पक्वे जीर्णेऽपि नेतरत्। शीते विधिरयं तप्ते त्वजीर्णे शिशिरं त्यजेत्॥ अस

ajīrṇe kvathitaṃ cā++āme pakve jīrṇe'pi netarat| śīte vidhirayaṃ tapte tvajīrṇe śiśiraṃ tyajet|| asa

6.30

पानीयं प्राणिनां प्राणा विश्वमेव च तन्मयम्। अतोऽत्यन्तनिषेधेन न क्वचिद्वारि वार्यते॥ अस

pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvameva ca tanmayam| ato'tyantaniṣedhena na kvacidvāri vāryate|| asa

6.31

आस्यशोषाङ्गसादाद्या मृत्युर्वा तदलाभतः। न हि तोयाद्विना वृत्तिः स्वस्थस्य व्याधितस्य वा॥ अस

āsyaśoṣāṅgasādādyā mṛtyurvā tadalābhataḥ| na hi toyādvinā vṛttiḥ svasthasya vyādhitasya vā|| asa

6.32

केवलं सौषधं पक्वमाममुष्णं हितं च तत्। समीक्ष्य मात्रया युक्तममृतं विषमन्यया॥ अस

kevalaṃ sauṣadhaṃ pakvamāmamuṣṇaṃ hitaṃ ca tat| samīkṣya mātrayā yuktamamṛtaṃ viṣamanyayā|| asa

6.33

अतियोगेन सलिलं तृष्यतोऽपि प्रयोजितम्। प्रयाति श्लेष्मपित्तत्वं ज्वरितस्य विशेषतः॥ अस

atiyogena salilaṃ tṛṣyato'pi prayojitam| prayāti śleṣmapittatvaṃ jvaritasya viśeṣataḥ|| asa

6.34

वर्धयत्यामतृण्निद्रातन्द्राध्मानाङ्गगौरवम्। कासाग्निसादहृल्लासप्रसेकश्वासपीनसान्॥ अस

vardhayatyāmatṛṇnidrātandrādhmānāṅgagauravam| kāsāgnisādahṛllāsaprasekaśvāsapīnasān|| asa

6.35

पाके स्वादु हिमं वीर्ये तदुष्णमपि योजितम्। तस्मादयोगपानेन लाघवान्न वियोजयेत्॥ अस

pāke svādu himaṃ vīrye taduṣṇamapi yojitam| tasmādayogapānena lāghavānna viyojayet|| asa

6.36

आमविष्टब्धयोः कोष्णं निष्पिपासोऽप्यपः पिबेत्। यावत्यः क्लेदयन्त्यन्नमतिक्लेदोऽग्निनाशनः॥ अस

āmaviṣṭabdhayoḥ koṣṇaṃ niṣpipāso'pyapaḥ pibet| yāvatyaḥ kledayantyannamatikledo'gnināśanaḥ|| asa

6.37

विबद्धः कफवाताभ्यां मुक्तामाशयबन्धनः। पच्यते क्षिप्रमाहारः कोष्णतोयद्रवीकृतः॥ अस

vibaddhaḥ kaphavātābhyāṃ muktāmāśayabandhanaḥ| pacyate kṣipramāhāraḥ koṣṇatoyadravīkṛtaḥ|| asa

6.38

अनव्बस्थितदोषाग्नेर्व्याधिक्षीणबलस्य च। नाल्पमप्याममुदकं हितं तद्धि त्रिदोषकृत्॥ अस

anavbasthitadoṣāgnervyādhikṣīṇabalasya ca| nālpamapyāmamudakaṃ hitaṃ taddhi tridoṣakṛt|| asa

6.39

तेजसः प्रतिपक्षत्वान्मन्दाग्निर्वर्जयेज्जलम्। सर्वमेव तथा स्यन्दप्लीहविद्रधिगुल्मिनः॥ अस

tejasaḥ pratipakṣatvānmandāgnirvarjayejjalam| sarvameva tathā syandaplīhavidradhigulminaḥ|| asa

6.40

पाण्डूदरातिसारार्शोग्रहणीशोषशोफिनः। काममल्पमशक्तौ तु पेयमौषधसंस्कृतम्॥ अस

pāṇḍūdarātisārārśograhaṇīśoṣaśophinaḥ| kāmamalpamaśaktau tu peyamauṣadhasaṃskṛtam|| asa

6.41

ऋते शरन्निदाघाभ्यां पिबेत्स्वस्थोऽपि चाल्पशः। भक्तस्यादौ जलं पीतमग्निसादं कृशाङ्गताम्॥ अस

ṛte śarannidāghābhyāṃ pibetsvastho'pi cālpaśaḥ| bhaktasyādau jalaṃ pītamagnisādaṃ kṛśāṅgatām|| asa

6.42

अन्ते करोति स्थूलत्वमूर्ध्वं चामाशयात् कफम्। मध्ये मध्याङ्गतां साम्यं धातूनां जरणं सुखम्॥ अस

ante karoti sthūlatvamūrdhvaṃ cāmāśayāt kapham| madhye madhyāṅgatāṃ sāmyaṃ dhātūnāṃ jaraṇaṃ sukham|| asa

6.43

शीतं मदात्ययग्लानिमूर्छाछर्दिश्रमभ्रमान्। तृष्णोष्णदाहपित्तासृग्विषाणि च निहन्ति तत्॥ अस

śītaṃ madātyayaglānimūrchāchardiśramabhramān| tṛṣṇoṣṇadāhapittāsṛgviṣāṇi ca nihanti tat|| asa

6.44

क्षीणपादत्रिभागार्धं देशर्तुगुरुलाघवात्। क्वथितं फेनरहितमवेगममलं हितम्॥ अस

kṣīṇapādatribhāgārdhaṃ deśartugurulāghavāt| kvathitaṃ phenarahitamavegamamalaṃ hitam|| asa

6.45

हिध्माध्मानानिलश्लेष्मतृट्कासश्वासपीनसे। पार्श्वशूलाममेदस्सु सद्यःशुद्धौ नवज्वरे॥ अस

hidhmādhmānānilaśleṣmatṛṭkāsaśvāsapīnase| pārśvaśūlāmamedassu sadyaḥśuddhau navajvare|| asa

6.46

दीपनं पाचनं कण्ठ्यं लघु बस्तिविशोधनम्। पाषाणरूप्यमृद्धेमजतुतापार्कतापितम्॥ अस

dīpanaṃ pācanaṃ kaṇṭhyaṃ laghu bastiviśodhanam| pāṣāṇarūpyamṛddhemajatutāpārkatāpitam|| asa

6.47

पानीयमुष्णं शीतं वा त्रिदोषघ्नं तृडरितिजित्। लघ्वरूक्षं क्लमघ्नञ्च तोयंक्वथितशीतलम्॥ अस

pānīyamuṣṇaṃ śītaṃ vā tridoṣaghnaṃ tṛḍaritijit| laghvarūkṣaṃ klamaghnañca toyaṃkvathitaśītalam|| asa

6.48

संसर्गे पित्तकफयोः सन्निपाते च शस्यते। तोयं वन्हिगुणभ्रष्टं पाकेऽम्लं सर्वदोषकृत्॥ अस

saṃsarge pittakaphayoḥ sannipāte ca śasyate| toyaṃ vanhiguṇabhraṣṭaṃ pāke'mlaṃ sarvadoṣakṛt|| asa

6.49

भवेत् पर्युषितं तच्च तोयं हिमकरोद्भवम्। अतिशैत्यगुरुस्थैर्यङ्घातैः कफवातकृत्॥ अस

bhavet paryuṣitaṃ tacca toyaṃ himakarodbhavam| atiśaityagurusthairyaṅghātaiḥ kaphavātakṛt|| asa

6.50

चन्द्रकान्तभवं रक्षोविषपित्तज्वरापहम्। दृष्टिमेधावपुस्थैर्यकरं स्वादु हिमं लघु॥ अस

candrakāntabhavaṃ rakṣoviṣapittajvarāpaham| dṛṣṭimedhāvapusthairyakaraṃ svādu himaṃ laghu|| asa

6.51

नालिकेरोदकं स्निग्धं स्वादु वृष्यं हिमं लघु। तृष्णापित्तानिलहरं दीपनं बस्तिशोधनम्। दिव्यं वारि वरं वर्षे नादेयमवरं॥ इति तोयवर्गः। अस

nālikerodakaṃ snigdhaṃ svādu vṛṣyaṃ himaṃ laghu| tṛṣṇāpittānilaharaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam| divyaṃ vāri varaṃ varṣe nādeyamavaraṃ|| iti toyavargaḥ| asa

6.52

स्वादुपाकरसं स्निग्धमोजस्यं धातुवर्धनम्। वातपित्तहरं वृष्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलं॥ अस

svādupākarasaṃ snigdhamojasyaṃ dhātuvardhanam| vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalaṃ|| asa

6.53

प्रायः पयः अत्र गव्यं तु जीवनीयं रसायनम्। क्षतक्षीणहितं मेध्यं बल्यं स्तन्यकरं सरम्॥ अस

prāyaḥ payaḥ atra gavyaṃ tu jīvanīyaṃ rasāyanam| kṣatakṣīṇahitaṃ medhyaṃ balyaṃ stanyakaraṃ saram|| asa

6.54

श्रमभ्रममदालक्ष्मीश्वासकासातितृट्क्षुधः। जीर्णज्वरं मूत्रकृच्छ्रं रक्तपित्तं च नाशयेत्॥ अस

śramabhramamadālakṣmīśvāsakāsātitṛṭkṣudhaḥ| jīrṇajvaraṃ mūtrakṛcchraṃ raktapittaṃ ca nāśayet|| asa

6.55

हितमत्यग्न्यनिद्रेभ्यो गरीयो माहिषं हिमम्। अल्पाम्बुपानव्यायामकटुतिक्ताशनैर्लघु॥ अस

hitamatyagnyanidrebhyo garīyo māhiṣaṃ himam| alpāmbupānavyāyāmakaṭutiktāśanairlaghu|| asa

6.56

आजं शोषज्वरश्वासरक्तपित्तातिसारजित्। ईषद्रूक्षोष्णलवणमौष्ट्रकं दीपनं लघु॥ अस

ājaṃ śoṣajvaraśvāsaraktapittātisārajit| īṣadrūkṣoṣṇalavaṇamauṣṭrakaṃ dīpanaṃ laghu|| asa

6.57

शस्तं वातकफानाहक्रिमिशोफोदरार्शसाम्। मानुषं वातपित्तासृग्भिघाताक्षिरोगजित्॥ अस

śastaṃ vātakaphānāhakrimiśophodarārśasām| mānuṣaṃ vātapittāsṛgbhighātākṣirogajit|| asa

6.58

तर्पणाश्च्योतनैर्नस्यैः अहृद्यं तूष्णमाविकम्। वातव्याधिहरं हिध्माश्वासपित्तकफप्रदम्॥ अस

tarpaṇāścyotanairnasyaiḥ ahṛdyaṃ tūṣṇamāvikam| vātavyādhiharaṃ hidhmāśvāsapittakaphapradam|| asa

6.59

हस्तिन्याः स्थैर्यकृत् बाढं उष्णं त्वैकशफं लघु। शाखावातहरं साम्ललवणं जडताकरम्॥ अस

hastinyāḥ sthairyakṛt bāḍhaṃ uṣṇaṃ tvaikaśaphaṃ laghu| śākhāvātaharaṃ sāmlalavaṇaṃ jaḍatākaram|| asa

6.60

पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं युक्त्या शृतमतोऽन्यथा। भवेत् गरीयोऽतिशृतं धारोष्णममृतोपमम्॥ अस

payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ yuktyā śṛtamato'nyathā| bhavet garīyo'tiśṛtaṃ dhāroṣṇamamṛtopamam|| asa

6.61

पिण्याकाम्लाशिनीनां तु गुर्वभिष्यन्दि तत् भृशम्। अचेष्टया च प्रादोषात् गरीयः स्मृतमौषसम्॥ अस

piṇyākāmlāśinīnāṃ tu gurvabhiṣyandi tat bhṛśam| aceṣṭayā ca prādoṣāt garīyaḥ smṛtamauṣasam|| asa

6.62

व्याख्यातस्तेन लघिमा चेष्टावत्प्रकृतिष्वपि। ह्रस्वेषु चातिदेहेभ्यो मांसेष्वप्येवमादिशेत्॥ अस

vyākhyātastena laghimā ceṣṭāvatprakṛtiṣvapi| hrasveṣu cātidehebhyo māṃseṣvapyevamādiśet|| asa

6.63

अम्लपाकरसं ग्राहि गुरूष्णं दधि वातजित्। मेदःशुक्रबलश्लेष्मपित्तरक्ताग्निशोफकृत्॥ अस

amlapākarasaṃ grāhi gurūṣṇaṃ dadhi vātajit| medaḥśukrabalaśleṣmapittaraktāgniśophakṛt|| asa

6.64

रोचिष्णु शस्तमरुचौ शीतके विषमज्वरे। पीनसे मूत्रकुछ्रे च रूक्षं तु ग्रहणीगदे॥ अस

rociṣṇu śastamarucau śītake viṣamajvare| pīnase mūtrakuchre ca rūkṣaṃ tu grahaṇīgade|| asa

6.65

नैवाद्यान्निशि नैवोष्णं वसन्तोष्णशरत्सु न। नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं नाघृतं नासितोपलम्॥ अस

naivādyānniśi naivoṣṇaṃ vasantoṣṇaśaratsu na| nāmudgasūpaṃ nākṣaudraṃ nāghṛtaṃ nāsitopalam|| asa

6.66

न चानामलकं नापि नित्यं नो मन्दमन्यथा। ज्वरासृक्पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयप्रदम्॥ अस6.65?। तक्रं लघु कषायाम्लं दीपनं कफवातजित्। शोफोदरार्शोग्रहणीदोषमूत्रग्रहारुचीः॥ अस

na cānāmalakaṃ nāpi nityaṃ no mandamanyathā| jvarāsṛkpittavīsarpakuṣṭhapāṇḍvāmayapradam|| asa6.65?| takraṃ laghu kaṣāyāmlaṃ dīpanaṃ kaphavātajit| śophodarārśograhaṇīdoṣamūtragrahārucīḥ|| asa

6.67

गुल्मप्लीहघृतव्यापद्गरपाण्ड्वामयान् जयेत्। तद्वन्मस्तु सरं स्रोतश्शोधि विष्टम्भजिल्लघु॥ अस

gulmaplīhaghṛtavyāpadgarapāṇḍvāmayān jayet| tadvanmastu saraṃ srotaśśodhi viṣṭambhajillaghu|| asa

6.68

शीतं स्वादु कषायाम्लं नवनीतं नवोद्धृतं। यक्ष्मार्शोर्द्दितपित्तासृग्वातजिद् ग्राहि दीपनम्॥ अस

śītaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ navanītaṃ navoddhṛtaṃ| yakṣmārśordditapittāsṛgvātajid grāhi dīpanam|| asa

6.69

क्षीरोद्भवं तु सङ्ग्राहि रक्तपित्ताक्षिरोगजित्। शस्तं धीस्मृतिमेधाग्निबलायुःशुक्रचक्षुषाम्॥ अस

kṣīrodbhavaṃ tu saṅgrāhi raktapittākṣirogajit| śastaṃ dhīsmṛtimedhāgnibalāyuḥśukracakṣuṣām|| asa

6.70

बालवृद्धप्रजाकान्तिसौकुमार्यस्वरार्थिनाम्। क्षतक्षीणपरीसर्पशस्त्राग्निग्लपितात्मनाम्॥ अस

bālavṛddhaprajākāntisaukumāryasvarārthinām| kṣatakṣīṇaparīsarpaśastrāgniglapitātmanām|| asa

6.71

वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम्। स्नेहानामुत्तमं शीतं वयसः स्थापनं घृतम्॥ अस

vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham| snehānāmuttamaṃ śītaṃ vayasaḥ sthāpanaṃ ghṛtam|| asa

6.72

सहस्रवीर्यं विधिभिः शृतं कर्मसहस्रकृत्। मदापस्मारमूर्छायशिरःकर्णाक्षियोनिजान्॥ अस

sahasravīryaṃ vidhibhiḥ śṛtaṃ karmasahasrakṛt| madāpasmāramūrchāyaśiraḥkarṇākṣiyonijān|| asa

6.73

पुराणं जयति व्याधीन् व्रणशोधनरोपणम्। पूर्वोक्तांश्चाधिकान् कुर्यात् गुणांस्तदमृतोपमम्॥ अस

purāṇaṃ jayati vyādhīn vraṇaśodhanaropaṇam| pūrvoktāṃścādhikān kuryāt guṇāṃstadamṛtopamam|| asa

6.74

तद्वच्च घृतमण्डोऽपि रुक्षस्तीक्ष्णस्तनुश्च सः। कीलाटदधिकूचीकातक्रपिण्डकमोरटाः॥ अस

tadvacca ghṛtamaṇḍo'pi rukṣastīkṣṇastanuśca saḥ| kīlāṭadadhikūcīkātakrapiṇḍakamoraṭāḥ|| asa

6.75

सक्षीरशाकपीयूषा रोचना वह्निसादनाः। शुक्रनिद्राकफकरा विष्टम्भिगुरुदोषलाः॥ अस

sakṣīraśākapīyūṣā rocanā vahnisādanāḥ| śukranidrākaphakarā viṣṭambhigurudoṣalāḥ|| asa

6.76

विद्याद्दधिघृतादीनां गुणदोषान् यथा पयः। गव्ये क्षीरघृते श्रेष्ठे निन्दिते चाविसम्भवे॥ इति क्षीरवर्गः। अस

vidyāddadhighṛtādīnāṃ guṇadoṣān yathā payaḥ| gavye kṣīraghṛte śreṣṭhe nindite cāvisambhave|| iti kṣīravargaḥ| asa

6.77

इक्षोः सरो गुरुः स्निग्धो वृंहणः कफमूत्रकृत्॥ अस

ikṣoḥ saro guruḥ snigdho vṛṃhaṇaḥ kaphamūtrakṛt|| asa

6.78

वृष्यः शीतः पवनजित् भुक्ते वातप्रकोपनः। रक्तपित्तप्रशमनः स्वादुपाकरसो रसः॥ अस

vṛṣyaḥ śītaḥ pavanajit bhukte vātaprakopanaḥ| raktapittapraśamanaḥ svādupākaraso rasaḥ|| asa

6.79

सोऽग्रे सलवणो दन्तपीडितः शर्करासमः। मूलाग्रजन्तुजग्धादिपीडनान्मलसङ्करात्॥ अस

so'gre salavaṇo dantapīḍitaḥ śarkarāsamaḥ| mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt|| asa

6.80

किञ्चित् कालविधृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः। विदाही गुरु विष्टम्भी तेनासौतत्र पौण्ड्रकः। शैत्यप्रसादमाधुर्याद्वरस्तमनुवांशिकः॥ अस

kiñcit kālavidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ| vidāhī guru viṣṭambhī tenāsautatra pauṇḍrakaḥ| śaityaprasādamādhuryādvarastamanuvāṃśikaḥ|| asa

6.81

शातपर्वककान्तारनैपालाद्यास्ततः क्रमात्। सक्षाराः सकषायाश्च सोष्णाः किञ्चिद्विदाहिनः॥ अस

śātaparvakakāntāranaipālādyāstataḥ kramāt| sakṣārāḥ sakaṣāyāśca soṣṇāḥ kiñcidvidāhinaḥ|| asa

6.82

फाणितं गुर्वभिष्यन्दि चयकृन्मूत्रशोधनम्। नातिश्लेष्मकरो धौतः सृष्टमूत्रशकृत् गुडः॥ अस

phāṇitaṃ gurvabhiṣyandi cayakṛnmūtraśodhanam| nātiśleṣmakaro dhautaḥ sṛṣṭamūtraśakṛt guḍaḥ|| asa

6.83

प्रभूतक्रिमिमज्जासृङ्भेदोमांसकफोऽपरः। हृद्यः पुराणः पथ्यश्च नवः श्लेष्माग्निसादकृत्॥ अस

prabhūtakrimimajjāsṛṅbhedomāṃsakapho'paraḥ| hṛdyaḥ purāṇaḥ pathyaśca navaḥ śleṣmāgnisādakṛt|| asa

6.84

वृष्याः क्षीणक्षतहिता रक्तपित्तानिलापहाः। मत्स्यण्डिकाखण्डसिताः क्रमेण गुणवत्तमाः॥ अस

vṛṣyāḥ kṣīṇakṣatahitā raktapittānilāpahāḥ| matsyaṇḍikākhaṇḍasitāḥ krameṇa guṇavattamāḥ|| asa

6.85

तद्गुणा तिक्तमधुरा कषाया याषशर्करा। त्रिदोषघ्नी सिता काशेषुदर्भच्छदसम्भवा॥ अस

tadguṇā tiktamadhurā kaṣāyā yāṣaśarkarā| tridoṣaghnī sitā kāśeṣudarbhacchadasambhavā|| asa

6.86

दाहतृट्च्छर्दिमूर्च्छासृक्तिपत्तघ्नः सर्वशर्कराः। शर्करेक्षुविकाराणां फाणितं च वरावरे॥ अस

dāhatṛṭcchardimūrcchāsṛktipattaghnaḥ sarvaśarkarāḥ| śarkarekṣuvikārāṇāṃ phāṇitaṃ ca varāvare|| asa

6.87

चक्षुष्यं च्छेदि तृट्श्लेष्मविषहिध्मास्रपित्तनुत्। कुष्ठमेहकृमिच्छर्दिश्वासकासातिसारजित्॥ अस

cakṣuṣyaṃ cchedi tṛṭśleṣmaviṣahidhmāsrapittanut| kuṣṭhamehakṛmicchardiśvāsakāsātisārajit|| asa

6.88

व्रणशोधनसन्धानरोपणं वातलं मधु। रूक्षं कषायमधुरम् तत्तुल्या मधुशर्करा॥ अस

vraṇaśodhanasandhānaropaṇaṃ vātalaṃ madhu| rūkṣaṃ kaṣāyamadhuram tattulyā madhuśarkarā|| asa

6.89

उष्णमुष्णार्तमुष्णे च युक्तं चोष्णैर्निहन्ति तत्। विषान्वयत्वेन विषपुष्पेभ्योऽपि यतो मधु॥ अस

uṣṇamuṣṇārtamuṣṇe ca yuktaṃ coṣṇairnihanti tat| viṣānvayatvena viṣapuṣpebhyo'pi yato madhu|| asa

6.90

कुर्वते ते स्वयं यच्च सविषा भ्रमरादयः। प्रच्छर्दने निरूहे च मधूष्णं न निवार्यते॥ अस

kurvate te svayaṃ yacca saviṣā bhramarādayaḥ| pracchardane nirūhe ca madhūṣṇaṃ na nivāryate|| asa

6.91

अलब्धपाकमाश्वेव तयोर्यस्मान्निवर्तते। गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु॥ अस

alabdhapākamāśveva tayoryasmānnivartate| gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṃ hitaṃ madhu|| asa

6.92

न हि कष्टतमं किञ्चित्तदजीर्णाद्यतो नरम्। उपक्रमविरोधित्वात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्॥ अस

na hi kaṣṭatamaṃ kiñcittadajīrṇādyato naram| upakramavirodhitvāt sadyo hanyādyathā viṣam|| asa

6.93

नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च्च योगवाहि परं मधु। वृष्ययोगैरतो युक्तं वृषतामनुवर्तते॥ अस

nānādravyātmakatvāccca yogavāhi paraṃ madhu| vṛṣyayogairato yuktaṃ vṛṣatāmanuvartate|| asa

6.94

भ्रामरं पौष्पिकं क्षौद्रं माक्षिकं च यथोत्तरम्। वरं जीर्णं च तेष्वन्त्ये द्वे एव ह्युपयोजयेत्॥ इति इक्षु वर्गः। अस

bhrāmaraṃ pauṣpikaṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ ca yathottaram| varaṃ jīrṇaṃ ca teṣvantye dve eva hyupayojayet|| iti ikṣu vargaḥ| asa

6.95

तैलं स्वयोनिवत्तत्र मुख्यं तीक्ष्णं व्यवायि च। त्वग्दोषकृदचक्षुष्यं सूक्ष्मोष्णं कफकृन्न च॥ अस

tailaṃ svayonivattatra mukhyaṃ tīkṣṇaṃ vyavāyi ca| tvagdoṣakṛdacakṣuṣyaṃ sūkṣmoṣṇaṃ kaphakṛnna ca|| asa

6.96

कृशानां बृंहणायालं स्थूलानां कर्शनाय च। बद्धविट्कं क्रिमिघ्नं च संस्कारात्सर्वरोगजित्॥ अस

kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca| baddhaviṭkaṃ krimighnaṃ ca saṃskārātsarvarogajit|| asa

6.97

तैलप्रयोगादजरा निर्विकारा जितश्रमाः। आसन्नतिबला युद्धे दैत्याधिपतयः पुरा॥ अस

tailaprayogādajarā nirvikārā jitaśramāḥ| āsannatibalā yuddhe daityādhipatayaḥ purā|| asa

6.98

सतिक्तोषणमैरण्डं तैलं स्वादु सरं गुरु। वर्ध्मगुल्मानिलकफानुदरं विषमज्वरम्॥ अस

satiktoṣaṇamairaṇḍaṃ tailaṃ svādu saraṃ guru| vardhmagulmānilakaphānudaraṃ viṣamajvaram|| asa

6.99

रुक्छोफौ च कटीगुह्यकोष्ठपृष्ठाश्रयौ जयेत्। तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं विस्रं रक्तैरण्डोद्भवं त्वति॥ अस

rukchophau ca kaṭīguhyakoṣṭhapṛṣṭhāśrayau jayet| tīkṣṇoṣṇaṃ picchilaṃ visraṃ raktairaṇḍodbhavaṃ tvati|| asa

6.100

उमाकुसुम्भजं चोष्णं त्वग्दोषकफपित्तकृत्। दन्तीमूलकरक्षोघ्नकरञ्जारिष्टशिग्रुजम्॥ अस

umākusumbhajaṃ coṣṇaṃ tvagdoṣakaphapittakṛt| dantīmūlakarakṣoghnakarañjāriṣṭaśigrujam|| asa

6.101

सुवर्चलेड्गुदीपीलुशाङ्खिनीनीपसम्भवम्। सरलागरुदेवाह्वशिंशपासारजन्म च॥ अस

suvarcaleḍgudīpīluśāṅkhinīnīpasambhavam| saralāgarudevāhvaśiṃśapāsārajanma ca|| asa

6.102

तुवरारुष्करोत्थं च तीक्ष्णं कट्वस्रपित्तकृत्। अर्शःकुष्ठक्रिमिश्लेष्मशुक्रमेदोनिलापहम्॥ अस

tuvarāruṣkarotthaṃ ca tīkṣṇaṃ kaṭvasrapittakṛt| arśaḥkuṣṭhakrimiśleṣmaśukramedonilāpaham|| asa

6.103

करञ्जनिम्बजे तिक्ते नात्युष्णे तत्र निर्दिशेत्। कषायतिक्तकटुकं सारलं व्रणणोधनम्॥ अस

karañjanimbaje tikte nātyuṣṇe tatra nirdiśet| kaṣāyatiktakaṭukaṃ sāralaṃ vraṇaṇodhanam|| asa

6.104

भृशोष्णतीक्ष्णकटुके तुवरारुष्करोद्भवे। विशेषात् क्रिमिकुष्ठघ्ने तथोर्ध्वाधोविरेचने॥ अस

bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭuke tuvarāruṣkarodbhave| viśeṣāt krimikuṣṭhaghne tathordhvādhovirecane|| asa

6.105

अक्षातिमुक्तकाक्षोडनालिकेरमधूकजम्। त्रपुसोर्वारुकूष्माण्डश्लेष्मातकप्रियालजम्॥ अस

akṣātimuktakākṣoḍanālikeramadhūkajam| trapusorvārukūṣmāṇḍaśleṣmātakapriyālajam|| asa

6.106

वातपित्तहरं केश्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम्। पित्तश्लेष्मप्रशमनं श्रीपर्णीकिंशुकोद्भवम्॥ अस

vātapittaharaṃ keśyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam| pittaśleṣmapraśamanaṃ śrīparṇīkiṃśukodbhavam|| asa

6.107

तिलतैलं वरं तेषु कौसुम्भमवरं परम्। वसा मज्जा च वातघ्नौ बलपित्तकफप्रदौ॥ अस

tilatailaṃ varaṃ teṣu kausumbhamavaraṃ param| vasā majjā ca vātaghnau balapittakaphapradau|| asa

6.108

मांसानुगस्वरूपौ च विद्यान्मेदोपि ताविव। बौलूकी सौकरी पाकहंसजा कुक्कुटोद्भवा॥ अस

māṃsānugasvarūpau ca vidyānmedopi tāviva| baulūkī saukarī pākahaṃsajā kukkuṭodbhavā|| asa

6.109

वसा श्रेष्ठा स्ववर्गेषु कुम्भीरमहिषोद्भवा। काकमद्गु वसा तद्वत् कारण्डोत्था च निन्दिता॥ अस

vasā śreṣṭhā svavargeṣu kumbhīramahiṣodbhavā| kākamadgu vasā tadvat kāraṇḍotthā ca ninditā|| asa

6.110

दीपनं रोचनं मद्यं तीक्ष्णोक्ष्णं तुष्टिपुष्टिदम्। सत्वादुतिक्तकटुकमम्लपाकरसं सरम्॥ अस

dīpanaṃ rocanaṃ madyaṃ tīkṣṇokṣṇaṃ tuṣṭipuṣṭidam| satvādutiktakaṭukamamlapākarasaṃ saram|| asa

6.111

सकषायं स्वरारोग्यप्रतिभावर्णकृल्लघु। नष्टनिद्रातिनिद्रेभ्यो हितं पित्तास्रदूषणम्॥ अस

sakaṣāyaṃ svarārogyapratibhāvarṇakṛllaghu| naṣṭanidrātinidrebhyo hitaṃ pittāsradūṣaṇam|| asa

6.112

कृशस्थूलहितं रूक्षं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनम्। वातश्लेष्महरं युक्त्या पीतं विषवदन्यथा॥ अस

kṛśasthūlahitaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanam| vātaśleṣmaharaṃ yuktyā pītaṃ viṣavadanyathā|| asa

6.113

गुरु तद्दोषजननं नवं जीर्णमतोऽन्यथा। पेयं नोष्णोपचरेण न विरिक्तक्षुधातुरैः॥ अस

guru taddoṣajananaṃ navaṃ jīrṇamato'nyathā| peyaṃ noṣṇopacareṇa na viriktakṣudhāturaiḥ|| asa

6.114

नातितीक्ष्णमृदुस्वच्छघनं व्यापन्नमेव वा। गुल्मोदरार्शोग्रहणीशोषहृत् स्नेहनी गुरुः॥ अस

nātitīkṣṇamṛdusvacchaghanaṃ vyāpannameva vā| gulmodarārśograhaṇīśoṣahṛt snehanī guruḥ|| asa

6.115

सुरनिलघ्नी मेदोसृक्स्तन्यमूत्रकफावहा। तद्गुणा वारुणी हृद्या लघुस्तीक्ष्णा निहन्ति च॥ अस

suranilaghnī medosṛkstanyamūtrakaphāvahā| tadguṇā vāruṇī hṛdyā laghustīkṣṇā nihanti ca|| asa

6.116

शूलकासवमिश्वासविबन्धाध्मानपीनसान्। शूलप्रवाहिकाटोपतृष्णाशोफार्शसां हितः॥ अस

śūlakāsavamiśvāsavibandhādhmānapīnasān| śūlapravāhikāṭopatṛṣṇāśophārśasāṃ hitaḥ|| asa

6.117

जगलः पाचनो ग्राही रूक्षस्तद्वच्च मेदकः। बक्कसो हृतसारत्वाद्विष्टम्भी दोषकोपनः॥ अस

jagalaḥ pācano grāhī rūkṣastadvacca medakaḥ| bakkaso hṛtasāratvādviṣṭambhī doṣakopanaḥ|| asa

6.118

नातितीव्रमदा लघ्वी पथ्या बैभीतकी सुरा। व्रणे पाण्ड्वामये कुष्ठे न चात्यर्थं विरुध्यते॥ अस

nātitīvramadā laghvī pathyā baibhītakī surā| vraṇe pāṇḍvāmaye kuṣṭhe na cātyarthaṃ virudhyate|| asa

6.119

विष्टम्भिनी यवसुरा गुर्वी रूक्षा त्रिदोषला। कौहली बृंहणी गुर्वी श्लेष्मलस्तु मधूलकः॥ अस

viṣṭambhinī yavasurā gurvī rūkṣā tridoṣalā| kauhalī bṛṃhaṇī gurvī śleṣmalastu madhūlakaḥ|| asa

6.120

यथाद्रव्यगुणोऽरिष्टः सर्वमद्यगुणाधिकः। ग्रहणीपाण्डुकुष्ठार्शः शोषशोफोदरज्वरान्॥ अस

yathādravyaguṇo'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ| grahaṇīpāṇḍukuṣṭhārśaḥ śoṣaśophodarajvarān|| asa

6.121

हन्ति गुल्माक्रिमिफीहः कषायकटुवातलः। मार्द्विकं लेखनं हृद्यं नात्युष्णं मधुरं सरम्॥ अस

hanti gulmākrimiphīhaḥ kaṣāyakaṭuvātalaḥ| mārdvikaṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ nātyuṣṇaṃ madhuraṃ saram|| asa

6.122

अल्पपित्तानिलं पाण्डुमेहार्शःक्रिमिनाशनम्। अस्मादल्पान्तरगुणं खार्जूरं वातलं गुरु॥ अस

alpapittānilaṃ pāṇḍumehārśaḥkrimināśanam| asmādalpāntaraguṇaṃ khārjūraṃ vātalaṃ guru|| asa

6.123

शार्करः सुरभिः त्वादुर्हृद्यो नातिमदो मघुः। सृष्टमूत्रशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः॥ अस

śārkaraḥ surabhiḥ tvādurhṛdyo nātimado maghuḥ| sṛṣṭamūtraśakṛdvāto gauḍastarpaṇadīpanaḥ|| asa

6.124

वातपित्तकरः शीधुः स्नेहश्लेष्मविकारहा। मेदःशोफोदरार्शोघ्नस्तत्र पक्वरसो वरः॥ अस

vātapittakaraḥ śīdhuḥ snehaśleṣmavikārahā| medaḥśophodarārśoghnastatra pakvaraso varaḥ|| asa

6.125

च्छेदि मध्वासवस्तीक्ष्णो मेहपीनसकासजित्। सुरासवस्तीक्ष्णमदः स्वादुस्तीक्ष्णोऽनिलापहः॥ अस

cchedi madhvāsavastīkṣṇo mehapīnasakāsajit| surāsavastīkṣṇamadaḥ svādustīkṣṇo'nilāpahaḥ|| asa

6.126

मैरेयो मधुरो हृष्यः सरः सन्तर्पणो गुरुः। धातक्यभिषुतो जीर्णो रूक्षो रोचनदीपनः॥ अस

maireyo madhuro hṛṣyaḥ saraḥ santarpaṇo guruḥ| dhātakyabhiṣuto jīrṇo rūkṣo rocanadīpanaḥ|| asa

6.127

द्राक्षासवो मधुसमः परमं स तु दीपनः। मार्द्वीकसदृशः प्रोक्तो मृद्वीकेक्षुरसासवः॥ अस

drākṣāsavo madhusamaḥ paramaṃ sa tu dīpanaḥ| mārdvīkasadṛśaḥ prokto mṛdvīkekṣurasāsavaḥ|| asa

6.128

समासादासवो हृद्यो वातलः सौषधानुगः। द्राक्षेक्षुमाक्षिकं शालिरुत्तमा व्रीहिपञ्चमाः॥ अस

samāsādāsavo hṛdyo vātalaḥ sauṣadhānugaḥ| drākṣekṣumākṣikaṃ śāliruttamā vrīhipañcamāḥ|| asa

6.129

मद्याकरा यत्तेभ्योऽन्यत्तन्मद्यप्रतिरूपकम्। गुणैर्यथोद्बणैर्विद्यान्मद्यमाकरसङ्करात्॥ अस

madyākarā yattebhyo'nyattanmadyapratirūpakam| guṇairyathodbaṇairvidyānmadyamākarasaṅkarāt|| asa

6.130

रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम्। विदाहि भृशतीक्ष्णोक्ष्णं हृद्यं रुचिकरं सरम्॥ अस

raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam| vidāhi bhṛśatīkṣṇokṣṇaṃ hṛdyaṃ rucikaraṃ saram|| asa

6.131

दीपनं शिशिरस्पर्शं पाण्डुदृक्कृमिनाशनम्। गुडेक्षुमद्यमार्द्वीकशुक्तं लघु यथोत्तरम्॥ अस

dīpanaṃ śiśirasparśaṃ pāṇḍudṛkkṛmināśanam| guḍekṣumadyamārdvīkaśuktaṃ laghu yathottaram|| asa

6.132

कन्दमूलफलाद्यांश्च तद्वद्विद्यात्तदासुतान्। शाण्डाकी चाऽसुतं चान्यत् कालाम्लं रोचनं लघु॥ अस

kandamūlaphalādyāṃśca tadvadvidyāttadāsutān| śāṇḍākī cā'sutaṃ cānyat kālāmlaṃ rocanaṃ laghu|| asa

6.133

धान्याम्लं भेदि तीक्ष्णोष्णं पित्तकृत् स्पर्शशीतलम्। श्रमक्लमहरं रुच्यं दीपनं बस्तिशूलनुत्॥ अस

dhānyāmlaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pittakṛt sparśaśītalam| śramaklamaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ bastiśūlanut|| asa

6.134

शस्तमास्थापने हृद्यं लघु वातकफापहम्। एभिरेव गुणैर्युक्ते सौवीरकतुषोदके॥ अस

śastamāsthāpane hṛdyaṃ laghu vātakaphāpaham| ebhireva guṇairyukte sauvīrakatuṣodake|| asa

6.135

क्रिमिहृद्रोगगुल्मार्शःपाण्डुरोगनिबर्हणे। ते क्रमाद्वितुषैर्विद्यात्सतुषैश्च यवैः कृते॥ इति मद्यवर्गः। अस

krimihṛdrogagulmārśaḥpāṇḍuroganibarhaṇe| te kramādvituṣairvidyātsatuṣaiśca yavaiḥ kṛte|| iti madyavargaḥ| asa

6.136

मूत्रं गोजाविमहिषीगजाश्वोष्ट्रखरोद्भवम्। पित्तलं रूक्षतीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं कटु॥ अस

mūtraṃ gojāvimahiṣīgajāśvoṣṭrakharodbhavam| pittalaṃ rūkṣatīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ kaṭu|| asa

6.137

क्रिमिशोफोदरानाहशूलपाण्डुकफानिलान्। गुल्मारुचिविषश्वित्रकुष्ठार्शांसि जयेल्लघु॥ अस

krimiśophodarānāhaśūlapāṇḍukaphānilān| gulmāruciviṣaśvitrakuṣṭhārśāṃsi jayellaghu|| asa

6.138

विरेकास्थापनालेपस्वेदादिषु च पूजितम्। दीपनं पाचनं भेदि तेषु गोमूत्रमुत्तमम्॥ अस

virekāsthāpanālepasvedādiṣu ca pūjitam| dīpanaṃ pācanaṃ bhedi teṣu gomūtramuttamam|| asa

6.139

श्वासकासहरं च्छागं पूरणात् कर्णशूलजित्। दद्यात् क्षारे किलासे च गजवाजिसमुद्भवम्॥ अस

śvāsakāsaharaṃ cchāgaṃ pūraṇāt karṇaśūlajit| dadyāt kṣāre kilāse ca gajavājisamudbhavam|| asa

6.140

हन्त्युन्मादमपस्मारं क्रिमीन्मेहञ्च रासभम्। कषायतिक्तमेतेषां हिध्माश्वासहरं शकृत्॥ अस

hantyunmādamapasmāraṃ krimīnmehañca rāsabham| kaṣāyatiktameteṣāṃ hidhmāśvāsaharaṃ śakṛt|| asa

6.141

मार्गमोजःक्षयहरं वैष्किरं वातरोगनुत्। प्रसहानामपस्मारमुन्मादञ्च नियच्छति॥ अस

mārgamojaḥkṣayaharaṃ vaiṣkiraṃ vātaroganut| prasahānāmapasmāramunmādañca niyacchati|| asa

6.142

महामृगसमुद्भूतं कुष्ठहृज्जलचारिणाम्। नेत्ररोगहरं पित्तं प्रवृद्धं च नियच्छति॥ अस

mahāmṛgasamudbhūtaṃ kuṣṭhahṛjjalacāriṇām| netrarogaharaṃ pittaṃ pravṛddhaṃ ca niyacchati|| asa

6.143

पित्तं तिक्तं विषहरं रोचना कफवातजित्। तिक्ता पाप्माहरामूत्रं मानुषं तु विषापहम्॥ अस

pittaṃ tiktaṃ viṣaharaṃ rocanā kaphavātajit| tiktā pāpmāharāmūtraṃ mānuṣaṃ tu viṣāpaham|| asa

मात्रादिप्रकरणम्

7.2

अथात अन्नस्वरूपविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāta annasvarūpavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

7.3

रक्तो महान् सकलमस्तूर्णकः शकुनाहृतः। शारामुखो दीर्घशूको लोध्रशूकः सुगन्धिकः॥ अस

rakto mahān sakalamastūrṇakaḥ śakunāhṛtaḥ| śārāmukho dīrghaśūko lodhraśūkaḥ sugandhikaḥ|| asa

7.4

पुण्ड्रः पाण्डुः पुण्डरीकः प्रमोदो गौरशारिवौ। काञ्चनो महिषः शूको दूषकः कुसुमाण्डकः॥ अस

puṇḍraḥ pāṇḍuḥ puṇḍarīkaḥ pramodo gauraśārivau| kāñcano mahiṣaḥ śūko dūṣakaḥ kusumāṇḍakaḥ|| asa

7.5

लाङ्गला लोहवालाख्याः कर्दमाः शीतभीरुकाः। पतङ्गास्तपनीयाश्च ये चान्ये शालयः शुभाः॥ अस

lāṅgalā lohavālākhyāḥ kardamāḥ śītabhīrukāḥ| pataṅgāstapanīyāśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ|| asa

7.6

स्वादुपाकरसाः स्निग्धा वृष्या बद्धाल्पवर्चसः। कषायानुरसाः पथ्या लघवो मूत्रला हिमाः॥ अस

svādupākarasāḥ snigdhā vṛṣyā baddhālpavarcasaḥ| kaṣāyānurasāḥ pathyā laghavo mūtralā himāḥ|| asa

7.7

शूकजेषु वरस्तत्र रक्तस्तृष्णात्रिदोषहा। महांस्तं चानु कलमस्तं चाप्यनु ततः परे॥ अस

śūkajeṣu varastatra raktastṛṣṇātridoṣahā| mahāṃstaṃ cānu kalamastaṃ cāpyanu tataḥ pare|| asa

7.8

यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः। स्वादूष्णा गुरवः स्निग्धाः पाकेऽम्लाः श्लेष्मपित्तलाः॥ अस

yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ| svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pāke'mlāḥ śleṣmapittalāḥ|| asa

7.9

सृष्टमूत्रपुरीषाश्च पूर्वं पूर्वं च निन्दिताः। स्निग्धो ग्राही लघुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरो हिमः॥ अस

sṛṣṭamūtrapurīṣāśca pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ| snigdho grāhī laghuḥ svādustridoṣaghnaḥ sthiro himaḥ|| asa

7.10

षष्टिको व्रीहिषु श्रेष्ठो गौरश्चासितगौरतः। ततः क्रमान्महाव्रीहिकृष्णव्रीहिजतूमुखाः॥ अस

ṣaṣṭiko vrīhiṣu śreṣṭho gauraścāsitagaurataḥ| tataḥ kramānmahāvrīhikṛṣṇavrīhijatūmukhāḥ|| asa

7.11

कुक्कुटाण्डकलाबाक्षपारावतकसूकराः। वरकोद्दालकोज्जालचीनशारददर्दुराः॥ अस

kukkuṭāṇḍakalābākṣapārāvatakasūkarāḥ| varakoddālakojjālacīnaśāradadardurāḥ|| asa

7.12

गन्धनाः कुरुविन्दाश्च गुणैरल्पान्तराः स्मृताः। स्वादुरम्लविपाकोऽन्यो व्रीहिः पित्तकरो गुरुः॥ अस

gandhanāḥ kuruvindāśca guṇairalpāntarāḥ smṛtāḥ| svāduramlavipāko'nyo vrīhiḥ pittakaro guruḥ|| asa

7.13

बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः। कङ्गुकोद्रवजूर्णाह्वगदीवरुणपादिकाः॥ अस

bahumūtrapurīṣoṣmā tridoṣastveva pāṭalaḥ| kaṅgukodravajūrṇāhvagadīvaruṇapādikāḥ|| asa

7.14

श्यामाकतोयश्यामाकहस्तिश्यामाकशिल्बिकाः। शिशिरोद्दालनीवारवरूकबरकोत्कटाः॥ अस

śyāmākatoyaśyāmākahastiśyāmākaśilbikāḥ| śiśiroddālanīvāravarūkabarakotkaṭāḥ|| asa

7.15

मधूलिकान्तनिर्गण्डीवेणुपर्णीप्रशान्तिकाः। गवेथुकाण्डलौहित्यतोयपर्णीमुकुन्दराः॥ अस

madhūlikāntanirgaṇḍīveṇuparṇīpraśāntikāḥ| gavethukāṇḍalauhityatoyaparṇīmukundarāḥ|| asa

7.16

कफपित्तहरा रूक्साः कषायमधुरा हिमाः। वातला बद्धविण्मूत्रा लघवो लेखनात्मकाः॥ अस

kaphapittaharā rūksāḥ kaṣāyamadhurā himāḥ| vātalā baddhaviṇmūtrā laghavo lekhanātmakāḥ|| asa

7.17

भग्नसन्धानकृत्तत्र प्रियङ्गुबृंहणी गुरुः। कोरदूषः परं ग्राई स्पर्शे शीतो विषापहः॥ अस

bhagnasandhānakṛttatra priyaṅgubṛṃhaṇī guruḥ| koradūṣaḥ paraṃ grāī sparśe śīto viṣāpahaḥ|| asa

7.18

उद्दालकस्तु वीर्योष्णो नीवारः श्लेष्मवर्धनः। शीतवीर्या विशेषेण स्निग्धा वृष्या मधूलिका॥ अस

uddālakastu vīryoṣṇo nīvāraḥ śleṣmavardhanaḥ| śītavīryā viśeṣeṇa snigdhā vṛṣyā madhūlikā|| asa

7.19

रूक्षः शीतो गुरुः स्वादुः सरो विड्वातकृद्यवः। वृष्यः स्थैर्यकरो मूत्रमेदःपित्तकफान् जयेत्॥ अस

rūkṣaḥ śīto guruḥ svāduḥ saro viḍvātakṛdyavaḥ| vṛṣyaḥ sthairyakaro mūtramedaḥpittakaphān jayet|| asa

7.20

पीनसश्वासकासोरुस्तम्भकण्ठत्वगामयान्। गुणैर्न्यूनतरा ज्ञेया यवादनुयवाह्वयाः॥ अस

pīnasaśvāsakāsorustambhakaṇṭhatvagāmayān| guṇairnyūnatarā jñeyā yavādanuyavāhvayāḥ|| asa

7.21

ऊष्णाः सरा वेणुयवाः कषाया वातपित्तलाः। वृष्यः शीतो गुरुः स्निग्धो जीवनो वातपित्तहा॥ अस

ūṣṇāḥ sarā veṇuyavāḥ kaṣāyā vātapittalāḥ| vṛṣyaḥ śīto guruḥ snigdho jīvano vātapittahā|| asa

7.22

सन्धानकरी मधुरो गोधूमः स्थैर्यकृत् सरः। पथ्या नन्दीमुखी शीता कषाया मधुरा लघुः॥ इति शूकधान्यवर्गः। अस

sandhānakarī madhuro godhūmaḥ sthairyakṛt saraḥ| pathyā nandīmukhī śītā kaṣāyā madhurā laghuḥ|| iti śūkadhānyavargaḥ| asa

7.23

शिम्बिजा मुद्गमङ्गल्यवनमुद्गमकुष्ठकाः। मसूरकफलाढक्यश्चणकाश्चपृथग्विधाः॥ अस

śimbijā mudgamaṅgalyavanamudgamakuṣṭhakāḥ| masūrakaphalāḍhakyaścaṇakāścapṛthagvidhāḥ|| asa

7.24

कषायस्वादुलघवो विबन्धाध्मानकारिणः। रूक्षा बद्धमलाः शीता विपाके कटुका हिताः॥ अस

kaṣāyasvādulaghavo vibandhādhmānakāriṇaḥ| rūkṣā baddhamalāḥ śītā vipāke kaṭukā hitāḥ|| asa

7.25

पित्तासृक्कफमेदस्सु सूपालेपादियोजनात्। सूप्यानामुत्तमा मुद्गा लघीयांशोऽल्पमारुताः॥ अस

pittāsṛkkaphamedassu sūpālepādiyojanāt| sūpyānāmuttamā mudgā laghīyāṃśo'lpamārutāḥ|| asa

7.26

हरितास्तेष्वपि वरा मकुष्ठाः क्रिमिकारिणः। वर्ण्याः परं प्रलेपाद्यैर्मसूरा ग्राहिणो भृशम्॥ अस

haritāsteṣvapi varā makuṣṭhāḥ krimikāriṇaḥ| varṇyāḥ paraṃ pralepādyairmasūrā grāhiṇo bhṛśam|| asa

7.27

राजमाषो गुरुर्भूरिशकृद्रूक्सोऽतिवातलः। कषायस्वादुरूक्षोष्णाः कुलत्था रक्तपित्तलाः॥ अस

rājamāṣo gururbhūriśakṛdrūkso'tivātalaḥ| kaṣāyasvādurūkṣoṣṇāḥ kulatthā raktapittalāḥ|| asa

7.28

पीनसश्वासकासार्शोहिध्मानाहकफानिलान्। घ्नन्ति शुक्राश्मरीं शुक्रं दृष्टिं शोफं तथोदरम्॥ अस

pīnasaśvāsakāsārśohidhmānāhakaphānilān| ghnanti śukrāśmarīṃ śukraṃ dṛṣṭiṃ śophaṃ tathodaram|| asa

7.29

ग्राहिणो लघवस्तीक्ष्णा विपाकेऽम्ला विदाहिनः। निष्पावस्तु सरो रूक्षः कषायमधुरो गुरुः॥ अस

grāhiṇo laghavastīkṣṇā vipāke'mlā vidāhinaḥ| niṣpāvastu saro rūkṣaḥ kaṣāyamadhuro guruḥ|| asa

7.30

पाकेऽम्लो वातविष्टम्भी स्तन्यमूत्रास्रपित्तकृत्। उष्णो विदाही दृक्च्छुक्रकफशोफविशापहः॥ अस

pāke'mlo vātaviṣṭambhī stanyamūtrāsrapittakṛt| uṣṇo vidāhī dṛkcchukrakaphaśophaviśāpahaḥ|| asa

7.31

माषः स्निग्धो बलश्लेष्ममलपित्तकरः सरः। गुरूष्णोऽनिलहा स्वादुः शुक्रवृद्धिविरेककृत्॥ अस

māṣaḥ snigdho balaśleṣmamalapittakaraḥ saraḥ| gurūṣṇo'nilahā svāduḥ śukravṛddhivirekakṛt|| asa

7.32

फलानि गुणवद्विद्यात् काकाण्डोलात्मगुप्तयोः। कुशाम्रशिम्बी मधुरा वातपित्तहरा हिमा॥ अस

phalāni guṇavadvidyāt kākāṇḍolātmaguptayoḥ| kuśāmraśimbī madhurā vātapittaharā himā|| asa

7.33

मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः। स्नेहाढ्या बलिभिर्भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः॥ अस

madhurāḥ śītalā gurvyo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ| snehāḍhyā balibhirbhojyā vividhāḥ śimbijātayaḥ|| asa

7.34

स्निग्धोष्णतिक्तकटुकः कषायमधुरस्तिलः। मेध्यः केश्यो गुरुर्वर्ण्यः स्पर्शशीतोऽनिलापहः॥ अस

snigdhoṣṇatiktakaṭukaḥ kaṣāyamadhurastilaḥ| medhyaḥ keśyo gururvarṇyaḥ sparśaśīto'nilāpahaḥ|| asa

7.35

अल्पमूत्रः कटुः पाके मेधाग्निकफपित्तकृत्। कृष्णः प्रशस्तस्तमनु शुक्लस्तमनु चारुण॥ अस

alpamūtraḥ kaṭuḥ pāke medhāgnikaphapittakṛt| kṛṣṇaḥ praśastastamanu śuklastamanu cāruṇa|| asa

7.36

स्निग्धोमा स्वादुतिक्तोष्णा कफपित्तकरी गुरुः। दृक्च्छुक्रहृत् कटुः पाके तद्वत् बीजं कुसुम्भजम्॥ अस

snigdhomā svādutiktoṣṇā kaphapittakarī guruḥ| dṛkcchukrahṛt kaṭuḥ pāke tadvat bījaṃ kusumbhajam|| asa

7.37

माषोऽत्र सर्वेष्ववरो यवकः शूकजेषु च। नवं धान्यमभिष्यन्दि सेक्यं केदारजं च यत्॥ अस

māṣo'tra sarveṣvavaro yavakaḥ śūkajeṣu ca| navaṃ dhānyamabhiṣyandi sekyaṃ kedārajaṃ ca yat|| asa

7.38

लघु वर्षोषितं दग्धभूमिजं स्थलसम्भवम्। शीघ्रजन्म तथा सूप्यं निस्तुषं युक्तिभर्जितम्॥ इति शिम्बिधान्यवर्गः। अस

laghu varṣoṣitaṃ dagdhabhūmijaṃ sthalasambhavam| śīghrajanma tathā sūpyaṃ nistuṣaṃ yuktibharjitam|| iti śimbidhānyavargaḥ| asa

7.39

मण्डपेयाविलेपीनामोदनस्य च लाघवम्। यथापूर्वं शिवस्तत्र मण्डो वातानुलोमनः॥ अस

maṇḍapeyāvilepīnāmodanasya ca lāghavam| yathāpūrvaṃ śivastatra maṇḍo vātānulomanaḥ|| asa

7.40

तृड्ग्लानिदोषशेषघ्नः पाचनो धातुसाम्यकृत्। स्रोतोमार्दवकृत् स्वेदी सन्धुक्षयति चानलम्॥ अस

tṛḍglānidoṣaśeṣaghnaḥ pācano dhātusāmyakṛt| srotomārdavakṛt svedī sandhukṣayati cānalam|| asa

7.41

क्षुत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा। मलानुलोमनी पथ्या पेया दीपनपाचनी॥ अस

kṣuttṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā| malānulomanī pathyā peyā dīpanapācanī|| asa

7.42

विलेपी ग्राहिणी हृद्या तृष्णाघ्नी दीपनी हिता। व्रणाक्षिरोगसंशुद्धदुर्बलस्नेहपायिताम्॥ अस

vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā| vraṇākṣirogasaṃśuddhadurbalasnehapāyitām|| asa

7.43

सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नस्त्यक्तोष्मा चौदनो लघुः। यश्चाग्नेयौषधक्वाथसाधितो भृष्टतण्डुलः॥ अस

sudhautaḥ prasrutaḥ svinnastyaktoṣmā caudano laghuḥ| yaścāgneyauṣadhakvāthasādhito bhṛṣṭataṇḍulaḥ|| asa

7.44

विपरीतो गुरुः क्षीरमांसाद्यैर्यश्च साधितः। इति द्रव्यक्रियायोगमानाद्यैः सर्वमादिशेत्॥ अस

viparīto guruḥ kṣīramāṃsādyairyaśca sādhitaḥ| iti dravyakriyāyogamānādyaiḥ sarvamādiśet|| asa

7.45

शुष्यतां व्याधिमुक्तानां शुद्धानां शुद्धिकाङ्क्षिणाम्। कृशक्षामक्षतोरस्कक्षीणधात्विन्द्रियौजसाम्॥ अस

śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ śuddhānāṃ śuddhikāṅkṣiṇām| kṛśakṣāmakṣatoraskakṣīṇadhātvindriyaujasām|| asa

7.46

दृष्टिश्रवणवह्न्यायुर्बलवर्णस्वरार्थिनाम्। भग्नाविश्लिष्टसन्धीनां व्रणिनां वातरोगिणाम्॥ अस

dṛṣṭiśravaṇavahnyāyurbalavarṇasvarārthinām| bhagnāviśliṣṭasandhīnāṃ vraṇināṃ vātarogiṇām|| asa

7.47

हृद्यः पथ्यः परं वृष्यो बृंहणः प्रीणनो रसः। मौद्गस्तु पथ्यः संशुद्धव्रणकण्ठाक्षिरोगिणाम्॥ अस

hṛdyaḥ pathyaḥ paraṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano rasaḥ| maudgastu pathyaḥ saṃśuddhavraṇakaṇṭhākṣirogiṇām|| asa

7.48

वातानुलोमी कौलत्थो गुल्मतूनिप्रतूनिजित्। प्रभूताभ्यन्तरमलो माषसूपः परं स्मृतः॥ अस

vātānulomī kaulattho gulmatūnipratūnijit| prabhūtābhyantaramalo māṣasūpaḥ paraṃ smṛtaḥ|| asa

7.49

खलकाम्बलिकौ हृद्यौ च्छेदिनौ स्वौषधानुगौ। पिशितेन रसस्तत्र यूषो धान्यैः खलः फलैः॥ अस

khalakāmbalikau hṛdyau cchedinau svauṣadhānugau| piśitena rasastatra yūṣo dhānyaiḥ khalaḥ phalaiḥ|| asa

7.50

मूलैश्च तिलकल्काम्लप्रायः काम्बलिकः स्मृतः। ज्ञेयाः कृताकृतास्ते तु स्नेहादियुतवर्जिताः॥ अस

mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ| jñeyāḥ kṛtākṛtāste tu snehādiyutavarjitāḥ|| asa

7.51

अल्पमांसादयः स्वच्छा दकलावणिकाः स्मृताः। विद्याद्यूषे रसे सूपे शाके चैवोत्तरोत्तरम्॥ अस

alpamāṃsādayaḥ svacchā dakalāvaṇikāḥ smṛtāḥ| vidyādyūṣe rase sūpe śāke caivottarottaram|| asa

7.52

गौरवं तनुसान्द्राम्लस्वादुष्वेषु पृथक् तथा। तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढकम्॥ अस

gauravaṃ tanusāndrāmlasvāduṣveṣu pṛthak tathā| tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam|| asa

7.53

चाण्डाकीवटकं दृघ्नं दोषलं ग्लपनं गुरु। पर्पटा लघवो रुच्या लघीयान् क्षारपर्पटः॥ अस

cāṇḍākīvaṭakaṃ dṛghnaṃ doṣalaṃ glapanaṃ guru| parpaṭā laghavo rucyā laghīyān kṣāraparpaṭaḥ|| asa

7.54

हृद्या वृष्या रुचिकरा गुरुवो रागषाडवाः। प्रीणना भ्रमतृट्च्छरिदिमेदमूर्छाश्रमच्छिदः॥ अस

hṛdyā vṛṣyā rucikarā guruvo rāgaṣāḍavāḥ| prīṇanā bhramatṛṭccharidimedamūrchāśramacchidaḥ|| asa

7.55

तृट्च्छर्दिश्रमनुन्मन्थः शीतः सद्योबलप्रदः। प्रमेहक्षयकुष्ठानि न च स्युर्मन्थपायिनः॥ अस

tṛṭcchardiśramanunmanthaḥ śītaḥ sadyobalapradaḥ| pramehakṣayakuṣṭhāni na ca syurmanthapāyinaḥ|| asa

7.56

रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बलय रुचिप्रदा। श्रमक्षुत्तृट्क्लमहरं पानकं प्रीणनं गुरु॥ अस

rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā balaya rucipradā| śramakṣuttṛṭklamaharaṃ pānakaṃ prīṇanaṃ guru|| asa

7.57

विष्टम्भि मूत्रलं हृद्यं यथाद्रव्यगुणं च तत्। लाजास्तृट्च्छर्द्यतीसारमेहमेदःकफच्छिदः॥ अस

viṣṭambhi mūtralaṃ hṛdyaṃ yathādravyaguṇaṃ ca tat| lājāstṛṭcchardyatīsāramehamedaḥkaphacchidaḥ|| asa

7.58

कासपित्तोपशमना दीपना लघवो हिमाः। पृथुका गुरवो बल्याः कफविष्टम्भकारिणः॥ अस

kāsapittopaśamanā dīpanā laghavo himāḥ| pṛthukā guravo balyāḥ kaphaviṣṭambhakāriṇaḥ|| asa

7.59

धान विष्टम्भिनी रूक्षा तर्पणी लेखनी गुरुः। कण्ठनेत्रमयक्षुत्तृट्श्रमछर्दिव्रणापहा॥ अस

dhāna viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lekhanī guruḥ| kaṇṭhanetramayakṣuttṛṭśramachardivraṇāpahā|| asa

7.60

सक्तवो लघवः पानात् सद्य एव बलप्रदाः। निचयात् कठिना गुर्वी प्रोक्ता पिण्डी मृदुर्लघुः॥ अस

saktavo laghavaḥ pānāt sadya eva balapradāḥ| nicayāt kaṭhinā gurvī proktā piṇḍī mṛdurlaghuḥ|| asa

7.61

सक्तूनां द्रवतायोगाल्लघीयस्यवलेहिका। शष्कुलीमोदकादीनां व्याख्यातैवं च कल्पना॥ अस

saktūnāṃ dravatāyogāllaghīyasyavalehikā| śaṣkulīmodakādīnāṃ vyākhyātaivaṃ ca kalpanā|| asa

7.62

नोदकान्तरितान्न द्विर्न निशायां न केवलान्। न भुक्त्वा न द्विजैश्छित्वा सक्तूनद्यान्न वा बहून्॥ अस

nodakāntaritānna dvirna niśāyāṃ na kevalān| na bhuktvā na dvijaiśchitvā saktūnadyānna vā bahūn|| asa

7.63

कर्कन्धुबदरदीनां श्रमतृष्णाक्लमच्छिदः। सक्तवोऽम्लरसा हृद्या यथाद्रव्यगुणाश्च ते॥ अस

karkandhubadaradīnāṃ śramatṛṣṇāklamacchidaḥ| saktavo'mlarasā hṛdyā yathādravyaguṇāśca te|| asa

7.64

पिण्याको ग्लपनो रूक्षो विष्टम्भी दृष्टिदूषणः। वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्धनः॥ अस

piṇyāko glapano rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭidūṣaṇaḥ| veśavāro guruḥ snigdho balopacayavardhanaḥ|| asa

7.65

मुद्गदिजास्तु गुरवो यथाद्रव्यगुणानुगाः। कुकूलकर्परभ्राष्टकन्द्वङ्गारविपाचितान्। एकयोनीन् लघून्विद्यादपूपानुत्तरोत्तरम्॥ इति कृतान्नवर्गः। अस

mudgadijāstu guravo yathādravyaguṇānugāḥ| kukūlakarparabhrāṣṭakandvaṅgāravipācitān| ekayonīn laghūnvidyādapūpānuttarottaram|| iti kṛtānnavargaḥ| asa

7.66

हरिणैणकुरङ्गर्श्यगोकर्णमृगमातृकाः। कालपुच्छकचारुष्कवरपोतशशोरणाः॥ अस

hariṇaiṇakuraṅgarśyagokarṇamṛgamātṛkāḥ| kālapucchakacāruṣkavarapotaśaśoraṇāḥ|| asa

7.67

श्वदंष्ट्रामशरभकोहकारकशम्बराः। करालकृतमालौ च पृषतश्च मृगाः स्मृताः॥ अस

śvadaṃṣṭrāmaśarabhakohakārakaśambarāḥ| karālakṛtamālau ca pṛṣataśca mṛgāḥ smṛtāḥ|| asa

7.68

लाववातिकवर्तीररक्तवर्त्मककर्कराः। कपिञ्जलोपचक्राख्यचकोररुरुबाहवः॥ अस

lāvavātikavartīraraktavartmakakarkarāḥ| kapiñjalopacakrākhyacakorarurubāhavaḥ|| asa

7.69

वर्तको वर्तिका चेति तित्तिरिः क्रकरः शिखी। तारचूडाख्यवरकगोनर्दगिरिवर्तिकाः॥ अस

vartako vartikā ceti tittiriḥ krakaraḥ śikhī| tāracūḍākhyavarakagonardagirivartikāḥ|| asa

7.70

तथा शारपदेन्द्राह्ववारटाश्चेति विष्किराः। शतपत्रो भृङ्गराजः कोयष्टी जीवजीवकः॥ अस

tathā śārapadendrāhvavāraṭāśceti viṣkirāḥ| śatapatro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭī jīvajīvakaḥ|| asa

7.71

खञ्जरीटकहारीतदुर्नामारिकृशाग्रहाः। लट्वा लडूषो वटहा रोक्ष्वेलो डिण्डिमाणवः॥ अस

khañjarīṭakahārītadurnāmārikṛśāgrahāḥ| laṭvā laḍūṣo vaṭahā rokṣvelo ḍiṇḍimāṇavaḥ|| asa

7.72

जटी दुन्दुभिपार्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः। शारिकाशुकशार्ङ्गाख्यचिरीटीककुयष्टिकाः॥ अस

jaṭī dundubhipārkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ| śārikāśukaśārṅgākhyacirīṭīkakuyaṣṭikāḥ|| asa

7.73

मञ्जरीयकदात्यूहगोधापुत्रप्रियात्मजाः। कलविङ्कः परभृतः कपोतोऽङ्गारचूडकः॥ अस

mañjarīyakadātyūhagodhāputrapriyātmajāḥ| kalaviṅkaḥ parabhṛtaḥ kapoto'ṅgāracūḍakaḥ|| asa

7.74

पारावतः पाणविक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः। श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुली मृगः॥ अस

pārāvataḥ pāṇavika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ| śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulī mṛgaḥ|| asa

7.75

भेकचिल्लटकूचीका गोधाशल्यकशाण्डकाः। वृषाहिकदलीश्वाविन्नकुलाद्या बिलेशयाः॥ अस

bhekacillaṭakūcīkā godhāśalyakaśāṇḍakāḥ| vṛṣāhikadalīśvāvinnakulādyā bileśayāḥ|| asa

7.76

गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः। मार्जारमूषिकव्याघ्रवृकबभ्रुतरक्षवः॥ अस

gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ| mārjāramūṣikavyāghravṛkababhrutarakṣavaḥ|| asa

7.77

लोपाकजम्बुकश्येनचाषोलूकश्ववायसाः। शशघ्नीभासकुररगृध्रवेश्यकुलिङ्गकाः॥ अस

lopākajambukaśyenacāṣolūkaśvavāyasāḥ| śaśaghnībhāsakuraragṛdhraveśyakuliṅgakāḥ|| asa

7.78

धूमिका मधुहा चेति प्रसहा मृगपक्षिणः। महिषन्यङ्कुरोहीतवराहरुरुवारणाः॥ अस

dhūmikā madhuhā ceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ| mahiṣanyaṅkurohītavarāharuruvāraṇāḥ|| asa

7.79

सृमरश्चमरः खड्गो गवयश्च महामृगाः। हंससारसकादम्बबककारण्डवप्लवाः॥ अस

sṛmaraścamaraḥ khaḍgo gavayaśca mahāmṛgāḥ| haṃsasārasakādambabakakāraṇḍavaplavāḥ|| asa

7.80

मृणालकण्ठचक्राह्वबलाका रक्तशीर्षकाः। उत्क्रोशपुण्डरीकाक्षशरारीमणितुण्डकाः॥ अस

mṛṇālakaṇṭhacakrāhvabalākā raktaśīrṣakāḥ| utkrośapuṇḍarīkākṣaśarārīmaṇituṇḍakāḥ|| asa

7.81

काकतुण्डघनारावमद्गुक्रौञ्चाम्बुकुक्कुटाः। नद्यास्योमल्लिकाद्याश्च पक्षिणो जलचारिणः॥ अस

kākatuṇḍaghanārāvamadgukrauñcāmbukukkuṭāḥ| nadyāsyomallikādyāśca pakṣiṇo jalacāriṇaḥ|| asa

7.82

मत्स्या रोहितपाठीनकूर्मकुम्भीरकर्कटाः। शुक्तिशङ्खोद्रुशम्बूकशफरीवर्त्मिचन्द्रिकाः॥ अस

matsyā rohitapāṭhīnakūrmakumbhīrakarkaṭāḥ| śuktiśaṅkhodruśambūkaśapharīvartmicandrikāḥ|| asa

7.83

बुलूकीनक्रमकरशिंशुमारतिमिङ्गलाः। राजी चिलिचिमाद्यश्च मांसमित्याहुरष्टधा॥ अस

bulūkīnakramakaraśiṃśumāratimiṅgalāḥ| rājī cilicimādyaśca māṃsamityāhuraṣṭadhā|| asa

7.84

योनिष्वजावी व्यामिश्रगोचरत्वादनिश्चिते। आद्यान्त्या जाङ्गलानूपा मध्यौ साधारणौ स्मृतौ॥ अस

yoniṣvajāvī vyāmiśragocaratvādaniścite| ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smṛtau|| asa

7.85

विकीर्यादिक्रियायोगैर्भक्षणाद्विष्किरादयः। तत्र बद्धमला रुच्या मांसानामुत्तमाः हिमाः॥ अस

vikīryādikriyāyogairbhakṣaṇādviṣkirādayaḥ| tatra baddhamalā rucyā māṃsānāmuttamāḥ himāḥ|| asa

7.86

कषायस्वादुविशदा लघवो जाङ्गला हिताः। पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे॥ अस

kaṣāyasvāduviśadā laghavo jāṅgalā hitāḥ| pittottare vātamadhye sannipāte kaphānuge|| asa

7.87

ताम्रोऽत्र हरिणः कृष्णस्त्वेणो हृद्यस्त्रिदोषजित्। लघीयान् षड्रसश्चासौ ग्राही रूक्षो हिमः शशः॥ अस

tāmro'tra hariṇaḥ kṛṣṇastveṇo hṛdyastridoṣajit| laghīyān ṣaḍrasaścāsau grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ|| asa

7.88

कटुपाकोऽग्निकृत् पथ्यः सन्निपातेऽनिलावरे। तद्वल्लावोऽप्यरूक्षस्तुं किञ्चिद्रूक्षः कपिञ्जलः॥ अस

kaṭupāko'gnikṛt pathyaḥ sannipāte'nilāvare| tadvallāvo'pyarūkṣastuṃ kiñcidrūkṣaḥ kapiñjalaḥ|| asa

7.89

पारावताः कपोताश्चृअ तद्वद्वन्याः सुपूजिताः। ईषदुष्णगुरुस्निग्धा बृंहणा वर्तकादयः॥ अस

pārāvatāḥ kapotāścṛa tadvadvanyāḥ supūjitāḥ| īṣaduṣṇagurusnigdhā bṛṃhaṇā vartakādayaḥ|| asa

7.90

तित्तिरिस्तेष्वपि वरो मेधाग्निबलशुक्रकृत्। ग्राही वर्ण्योऽनिलोद्रिक्तसन्निपातहरः परम्॥ अस

tittiristeṣvapi varo medhāgnibalaśukrakṛt| grāhī varṇyo'nilodriktasannipātaharaḥ param|| asa

7.91

धन्वानूपविचारित्वात् स्निग्धोष्णगुरुबृंहणः। नातिपथ्यः शिखी पथ्यः श्रोत्रस्वरवयोदृशाम्॥ अस

dhanvānūpavicāritvāt snigdhoṣṇagurubṛṃhaṇaḥ| nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayodṛśām|| asa

7.92

तद्वच्च कुक्कुटो वृष्यो ग्राम्यस्तु श्लेष्मलो गुरुः। मेधानलकरा हृद्याः करकराः सोपचक्रकाः॥ अस

tadvacca kukkuṭo vṛṣyo grāmyastu śleṣmalo guruḥ| medhānalakarā hṛdyāḥ karakarāḥ sopacakrakāḥ|| asa

7.93

गुरुः सलवणः काणकपोतः सर्वदोषकृत्। गुरूष्णस्निग्धमधुरा वर्गाश्चातो यथोत्तरम्॥ अस

guruḥ salavaṇaḥ kāṇakapotaḥ sarvadoṣakṛt| gurūṣṇasnigdhamadhurā vargāścāto yathottaram|| asa

7.94

मूत्रशुक्रकृतो बल्या वातघ्नाः कफपित्तलाः। शीता महामृगास्तेषु क्रव्यादाः प्रसहाः पुनः॥ अस

mūtraśukrakṛto balyā vātaghnāḥ kaphapittalāḥ| śītā mahāmṛgāsteṣu kravyādāḥ prasahāḥ punaḥ|| asa

7.95

चक्षुष्याः सृष्टविण्मूत्रा मांसलाः कटुपाकिनः। जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां परं हिताः॥ अस

cakṣuṣyāḥ sṛṣṭaviṇmūtrā māṃsalāḥ kaṭupākinaḥ| jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ paraṃ hitāḥ|| asa

7.96

गोधा नियछति विषं मूषिकः शुक्रवर्धनः। शुष्ककासश्रमात्यग्निविषमज्वरपीनसान्॥ अस

godhā niyachati viṣaṃ mūṣikaḥ śukravardhanaḥ| śuṣkakāsaśramātyagniviṣamajvarapīnasān|| asa

7.97

कार्श्यकेवलवातांश्च गोमांसं सन्नियच्छति। चटकाः श्लेष्मलाः स्निग्धा वातघ्नाः शुक्रलाः परम्॥ अस

kārśyakevalavātāṃśca gomāṃsaṃ sanniyacchati| caṭakāḥ śleṣmalāḥ snigdhā vātaghnāḥ śukralāḥ param|| asa

7.98

गुरूष्णो महिषः स्निग्धः स्वप्नदार्ढ्यबृहत्वकृत्। तद्वद्वराहः श्रमहा रुचिशुक्रबलप्रदः॥ अस

gurūṣṇo mahiṣaḥ snigdhaḥ svapnadārḍhyabṛhatvakṛt| tadvadvarāhaḥ śramahā ruciśukrabalapradaḥ|| asa

7.99

हंसः स्वरकरः पित्तरक्तजिन्मेदुरो हिमः। कफपित्तकरा मत्स्याः परं पवननाशनाः॥ अस

haṃsaḥ svarakaraḥ pittaraktajinmeduro himaḥ| kaphapittakarā matsyāḥ paraṃ pavananāśanāḥ|| asa

7.100

प्रतिस्रोतोविचारित्वादाकाशप्लवनेन च। रोहितः प्रवरस्तेषां परं चिलिचिमोऽवरः॥ अस

pratisrotovicāritvādākāśaplavanena ca| rohitaḥ pravarasteṣāṃ paraṃ cilicimo'varaḥ|| asa

7.101

अगोचरविचारित्वात् सर्वदोषकरो हि सः। कुलीरः परमं वृष्यो बृंहणः प्रीणनो गुरुः॥ अस

agocaravicāritvāt sarvadoṣakaro hi saḥ| kulīraḥ paramaṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano guruḥ|| asa

7.102

नातिशीतगुरुस्निग्धं मांसमाजमदोषलम्। शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि बृंहणम्॥ अस

nātiśītagurusnigdhaṃ māṃsamājamadoṣalam| śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi bṛṃhaṇam|| asa

7.103

विपरीतमतो ज्ञेयमाविकं बृंहणं तु तत्। अतिमेद्यं त्यजेन्मांसं हतं व्याधिविषोदकैः॥ अस

viparītamato jñeyamāvikaṃ bṛṃhaṇaṃ tu tat| atimedyaṃ tyajenmāṃsaṃ hataṃ vyādhiviṣodakaiḥ|| asa

7.104

स्वयं मृतं धूमपूर्णमगोचरभृतं कृशम्। सद्योहतं वयस्थं च शुद्धं सुरभि शस्यते॥ अस

svayaṃ mṛtaṃ dhūmapūrṇamagocarabhṛtaṃ kṛśam| sadyohataṃ vayasthaṃ ca śuddhaṃ surabhi śasyate|| asa

7.105

एणः कुरङ्गो हरिणः शशो लावः कपिञ्जलः। तित्तिरिः क्रकरो गोधा श्वाविड्गृध्रो मृगाधिपः॥ अस

eṇaḥ kuraṅgo hariṇaḥ śaśo lāvaḥ kapiñjalaḥ| tittiriḥ krakaro godhā śvāviḍgṛdhro mṛgādhipaḥ|| asa

7.106

तथैव शारिका न्यङ्कुर्हंसो रोहितकच्छपौ। वर्त्मी चाग्र्याः स्ववर्गेषु प्रवरास्तेष्वपि स्मृताः॥ अस

tathaiva śārikā nyaṅkurhaṃso rohitakacchapau| vartmī cāgryāḥ svavargeṣu pravarāsteṣvapi smṛtāḥ|| asa

7.107

लावैणगोधाः सिंहाश्च निन्दितो गौः सदर्दुरः। ऋश्यः काणकपोतश्च शेषमुक्तं यथायथम्॥ अस

lāvaiṇagodhāḥ siṃhāśca nindito gauḥ sadarduraḥ| ṛśyaḥ kāṇakapotaśca śeṣamuktaṃ yathāyatham|| asa

7.108

गुरूण्यण्डानि बालानां कषायमधुरं पलम्। वृद्धानां स्नायुभूयिष्ठमबल्यं गुरुदोषलम्॥ अस

gurūṇyaṇḍāni bālānāṃ kaṣāyamadhuraṃ palam| vṛddhānāṃ snāyubhūyiṣṭhamabalyaṃ gurudoṣalam|| asa

7.109

पुंस्त्रियोः पूर्वपश्चार्धे गुरुणी गर्भिणी गुरुः। लघुर्योषिच्चतुष्पात्सु विहङ्गेषु पुनः पुमान्॥ अस

puṃstriyoḥ pūrvapaścārdhe guruṇī garbhiṇī guruḥ| laghuryoṣiccatuṣpātsu vihaṅgeṣu punaḥ pumān|| asa

7.110

शिरस्कन्धोरुपृष्ठस्य कट्याः सक्थ्योश्च गौरवम्। तथामपक्वाशययोर्यथापूर्वं विनिर्दिशेत्॥ अस

śiraskandhorupṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthyośca gauravam| tathāmapakvāśayayoryathāpūrvaṃ vinirdiśet|| asa

7.111

शोणितप्रभृतीनां च धातूनामुत्तरोत्तरम्। मांसात् गरीयो बृषणमेढ्रवृक्कयकृत्गुदम्॥ इति मांसवर्गः। अस

śoṇitaprabhṛtīnāṃ ca dhātūnāmuttarottaram| māṃsāt garīyo bṛṣaṇameḍhravṛkkayakṛtgudam|| iti māṃsavargaḥ| asa

7.112

शाकं पाठाशटीश्रूषासुनिषण्डसतीनजम्। त्रिदोषघ्नं लघु ग्राहि सराजक्षववास्तुकम्॥ अस

śākaṃ pāṭhāśaṭīśrūṣāsuniṣaṇḍasatīnajam| tridoṣaghnaṃ laghu grāhi sarājakṣavavāstukam|| asa

7.113

सुनिषण्डोऽग्निकृद्वृष्यस्तेषु राजक्षवः परम्। ग्रहण्यर्शोविकारघ्नो वर्च्चोभेदी तु वास्तुकः॥ अस

suniṣaṇḍo'gnikṛdvṛṣyasteṣu rājakṣavaḥ param| grahaṇyarśovikāraghno varccobhedī tu vāstukaḥ|| asa

7.114

हन्ति दोषत्रयं कुष्ठं वृष्या सोष्णा रसायनी। काकमाची सरा स्वर्या चाङ्गेर्यम्लाऽग्निदीपनी॥ अस

hanti doṣatrayaṃ kuṣṭhaṃ vṛṣyā soṣṇā rasāyanī| kākamācī sarā svaryā cāṅgeryamlā'gnidīpanī|| asa

7.115

ग्रहण्यर्शोऽनिलश्लेष्महितोष्णा ग्राहिणी लघुः। पटोलसप्तलारिष्टशार्ङ्गाष्ठावल्गुजामृताः॥ अस

grahaṇyarśo'nilaśleṣmahitoṣṇā grāhiṇī laghuḥ| paṭolasaptalāriṣṭaśārṅgāṣṭhāvalgujāmṛtāḥ|| asa

7.116

वेत्राग्रबृहतीवाशाकुन्तलीतिलपर्णिकाः। मण्डूकपर्णीकर्क्कोटकारवेल्लकपर्पटाः॥ अस

vetrāgrabṛhatīvāśākuntalītilaparṇikāḥ| maṇḍūkaparṇīkarkkoṭakāravellakaparpaṭāḥ|| asa

7.117

नाडीकलायगोजिह्वावार्त्ताकवनतिक्तकम्। करीरं कूलकं नन्दी कुवेला शकुलादनी॥ अस

nāḍīkalāyagojihvāvārttākavanatiktakam| karīraṃ kūlakaṃ nandī kuvelā śakulādanī|| asa

7.118

कठिल्लं केम्बुकं शीतं सकोशातककर्क्कशम्। तिक्तं पाके कटु ग्राहि वातलं कफपित्तजित्॥ अस

kaṭhillaṃ kembukaṃ śītaṃ sakośātakakarkkaśam| tiktaṃ pāke kaṭu grāhi vātalaṃ kaphapittajit|| asa

7.119

हृद्यं पटोलं क्रिमिनुत् स्वादुपाकं रुचिप्रदम्। पित्तलं दीपन भेदि वातघ्नं बृहतीद्वयम्॥ अस

hṛdyaṃ paṭolaṃ kriminut svādupākaṃ rucipradam| pittalaṃ dīpana bhedi vātaghnaṃ bṛhatīdvayam|| asa

7.120

वृषं तु वमिकासघ्नं रक्तपित्तहरं परम्। कारवेल्लं सकटुकं दीपनं कफपित्तजित्॥ अस

vṛṣaṃ tu vamikāsaghnaṃ raktapittaharaṃ param| kāravellaṃ sakaṭukaṃ dīpanaṃ kaphapittajit|| asa

7.121

वार्त्ताकं कटुतिक्तोष्णं मधुरं कफवातजित्। सक्षारमग्निजननं हृद्यं रुच्यमपित्तलम्॥ अस

vārttākaṃ kaṭutiktoṣṇaṃ madhuraṃ kaphavātajit| sakṣāramagnijananaṃ hṛdyaṃ rucyamapittalam|| asa

7.122

करीरमाध्मानकरं कषायं स्वादुतिक्तकम्। कोशातकावल्गुजकौ भेदिनावग्निदीपनौ॥ अस

karīramādhmānakaraṃ kaṣāyaṃ svādutiktakam| kośātakāvalgujakau bhedināvagnidīpanau|| asa

7.123

श्यामाशाल्मलिकाश्मर्यभञ्जकीर्णकयूथिकाः। वृक्षादिनीक्षीरवृक्षबिम्बीतनिकवृक्षकाः॥ अस

śyāmāśālmalikāśmaryabhañjakīrṇakayūthikāḥ| vṛkṣādinīkṣīravṛkṣabimbītanikavṛkṣakāḥ|| asa

7.124

लोध्रः शणः कच्छुदारः सशेलुर्वृषमुष्टिका। भल्लातकः कोविदारः कमलोत्पलकिंशुकम्॥ अस

lodhraḥ śaṇaḥ kacchudāraḥ saśelurvṛṣamuṣṭikā| bhallātakaḥ kovidāraḥ kamalotpalakiṃśukam|| asa

7.125

पटोलादिगुणं स्वादु कषायं पित्तजित् परम्। बद्धमूत्रा सरा भञ्जी करीरं स्यादभीरुजम्॥ अस

paṭolādiguṇaṃ svādu kaṣāyaṃ pittajit param| baddhamūtrā sarā bhañjī karīraṃ syādabhīrujam|| asa

7.126

सतिक्तं लघु चक्षुष्यं वृष्यं दोषत्रयप्रणुत्। तण्डुलीयो हिमो रूक्षः स्वादुपाकरसो लघु॥ अस

satiktaṃ laghu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ doṣatrayapraṇut| taṇḍulīyo himo rūkṣaḥ svādupākaraso laghu|| asa

7.127

मदपित्तविषास्रघ्नो मुञ्जातं वातपित्तजित्। स्निग्धं शीतं गुरु स्वादु बृंहणं शुक्रकृत् परम्॥ अस

madapittaviṣāsraghno muñjātaṃ vātapittajit| snigdhaṃ śītaṃ guru svādu bṛṃhaṇaṃ śukrakṛt param|| asa

7.128

पालक्या पिछिला गुर्व्वी श्लेष्मला भेदिनी हिमा। मदघ्न्युपोदका चुञ्चुर्ग्राही तौ पूर्ववत्तथा॥ अस

pālakyā pichilā gurvvī śleṣmalā bhedinī himā| madaghnyupodakā cuñcurgrāhī tau pūrvavattathā|| asa

7.129

विदारी वातपित्तघ्नी मूत्रला स्वादुशीतला। जीवनी बृंहणी कण्ठ्या गुर्वीवृष्या रसायनी॥ अस

vidārī vātapittaghnī mūtralā svāduśītalā| jīvanī bṛṃhaṇī kaṇṭhyā gurvīvṛṣyā rasāyanī|| asa

7.130

चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती मधुरा हिमा। शाकानां प्रवरा न्यूना द्वितीया किञ्चिदेव तु॥ अस

cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī jīvantī madhurā himā| śākānāṃ pravarā nyūnā dvitīyā kiñcideva tu|| asa

7.131

वातपित्तहरा भण्डी पर्वणी पर्वपुष्पिका। कूष्माण्डतुम्बकालिङ्गकर्कारूर्वारुतिण्डिशम्॥ अस

vātapittaharā bhaṇḍī parvaṇī parvapuṣpikā| kūṣmāṇḍatumbakāliṅgakarkārūrvārutiṇḍiśam|| asa

7.132

तथा त्रपुसचीनाकचिर्भिटं कफवातकृत्। भेदि विष्टम्भ्यभिष्यन्दि स्वादुपाकरसं गुरु॥ अस

tathā trapusacīnākacirbhiṭaṃ kaphavātakṛt| bhedi viṣṭambhyabhiṣyandi svādupākarasaṃ guru|| asa

7.133

वल्लीफलानां प्रवरं कूष्माण्डं वातपित्तजित्। बस्तिशुद्धिकरं वृषं त्रपुसं त्वतिमूत्रलम्॥ अस

vallīphalānāṃ pravaraṃ kūṣmāṇḍaṃ vātapittajit| bastiśuddhikaraṃ vṛṣaṃ trapusaṃ tvatimūtralam|| asa

7.134

तुम्बं रूक्षतरं ग्राहि कालिङ्गोर्वारुचिर्भिटम्। बालं पित्तहरं शीतं विद्यात् पक्वमतोऽन्यथा॥ अस

tumbaṃ rūkṣataraṃ grāhi kāliṅgorvārucirbhiṭam| bālaṃ pittaharaṃ śītaṃ vidyāt pakvamato'nyathā|| asa

7.135

शीर्णवृन्तं तु सक्षारं पित्तलं कफवातजित्। रोचनं दीपनं हृद्यमष्ठीलानाहनुल्लघु॥ अस

śīrṇavṛntaṃ tu sakṣāraṃ pittalaṃ kaphavātajit| rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyamaṣṭhīlānāhanullaghu|| asa

7.136

मृणालबिसशालूकशृङ्गाटककशेरुकाः। नन्दीमाषककेलूटक्रौञ्चादनकलोड्यकम्॥ अस

mṛṇālabisaśālūkaśṛṅgāṭakakaśerukāḥ| nandīmāṣakakelūṭakrauñcādanakaloḍyakam|| asa

7.137

सतरूढं कदम्बं च रूक्षं ग्राहि हिमं गुरु। कलम्बुनालिकामाषकठिञ्जरकुतुम्बकम्॥ अस

satarūḍhaṃ kadambaṃ ca rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru| kalambunālikāmāṣakaṭhiñjarakutumbakam|| asa

7.138

चिल्लीलट्वाकनिष्पावकुरूटकगवेधुकाः। यातुका सालकल्याणी श्रीपर्णी पीलुपर्णिका॥ अस

cillīlaṭvākaniṣpāvakurūṭakagavedhukāḥ| yātukā sālakalyāṇī śrīparṇī pīluparṇikā|| asa

7.139

कुमारी जीवलोणीका यवशाकसुवर्चलाः। कुष्माण्डनीलिनी स्वर्चा वृकधूमकलक्ष्मणा॥ अस

kumārī jīvaloṇīkā yavaśākasuvarcalāḥ| kuṣmāṇḍanīlinī svarcā vṛkadhūmakalakṣmaṇā|| asa

7.140

आलूपानि च सर्वाणि तथा सूप्यानि लक्ष्मणा। जीवन्तिकश्चुञ्चुपर्णीप्रपुन्नाटकुबेरकम्॥ अस

ālūpāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni lakṣmaṇā| jīvantikaścuñcuparṇīprapunnāṭakuberakam|| asa

7.141

स्वादु रूक्षं सलवणं वातश्लेष्मकरं गुरु। शीतलं सृष्टविण्मूत्रं प्रायो विष्टभ्य जीर्यति॥ अस

svādu rūkṣaṃ salavaṇaṃ vātaśleṣmakaraṃ guru| śītalaṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ prāyo viṣṭabhya jīryati|| asa

7.142

स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं नातिदोषलम्। लघुपत्रा तु या चिल्ली सा वास्तुकसमा मता॥ अस

svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ nātidoṣalam| laghupatrā tu yā cillī sā vāstukasamā matā|| asa

7.143

तक्कारी वरणं स्वादु सतिक्तं कफवातजित्। वर्षाभ्वौ कालशाकं च सक्षारं कटुतिक्तकम्॥ अस

takkārī varaṇaṃ svādu satiktaṃ kaphavātajit| varṣābhvau kālaśākaṃ ca sakṣāraṃ kaṭutiktakam|| asa

7.144

दीपनं भेदनं हन्ति गरशोफकफानिलान्। दीपनाः कफवातघ्नाश्चिरिबिल्वाङ्कुराः सराः॥ अस

dīpanaṃ bhedanaṃ hanti garaśophakaphānilān| dīpanāḥ kaphavātaghnāściribilvāṅkurāḥ sarāḥ|| asa

7.145

लघुरुष्णा सरा तिक्ता सोरुपूका च लाङ्गली। वातलौ कटुतिक्ताम्लौ भेदिनौ तिलवेतसौ॥ अस

laghuruṣṇā sarā tiktā sorupūkā ca lāṅgalī| vātalau kaṭutiktāmlau bhedinau tilavetasau|| asa

7.146

तद्वत् पञ्चाङ्गुलो वंशकरीरास्तु विदाहिनः। वातपित्तकरा रूक्षाः कटुपाकाः कफापहाः॥ अस

tadvat pañcāṅgulo vaṃśakarīrāstu vidāhinaḥ| vātapittakarā rūkṣāḥ kaṭupākāḥ kaphāpahāḥ|| asa

7.147

बिल्वरास्नाबलाशाकं वातघ्नमतिसारजित्। वायुं वत्सादनी हन्यात् कफं गण्डीरचित्रकौ॥ अस

bilvarāsnābalāśākaṃ vātaghnamatisārajit| vāyuṃ vatsādanī hanyāt kaphaṃ gaṇḍīracitrakau|| asa

7.148

पत्तूरो दीपनस्तिक्तः प्लीहार्शःकफवातजित्। क्रिमिकासकफोत्क्लेदान् कासमर्दो जयेत् सरः॥ अस

pattūro dīpanastiktaḥ plīhārśaḥkaphavātajit| krimikāsakaphotkledān kāsamardo jayet saraḥ|| asa

7.149

रूक्षोष्णमम्लं कौसुम्भं गुरु पित्तकरं सरम्। सक्षारं मधुरं स्निग्धमुष्णं गुरु च सार्षपम्॥ अस

rūkṣoṣṇamamlaṃ kausumbhaṃ guru pittakaraṃ saram| sakṣāraṃ madhuraṃ snigdhamuṣṇaṃ guru ca sārṣapam|| asa

7.150

शाकानामवरं बद्धविण्मूत्रं सर्वदोषकृत्। यद्बालमव्यक्तरसं किंचित्क्षारं सतिक्तकम्॥ अस

śākānāmavaraṃ baddhaviṇmūtraṃ sarvadoṣakṛt| yadbālamavyaktarasaṃ kiṃcitkṣāraṃ satiktakam|| asa

7.151

तन्मूलकं दोषहरं लघु सोष्णं नियच्छति। गुल्मकासक्षयश्वासव्रणनेत्रगलामयान्॥ अस

tanmūlakaṃ doṣaharaṃ laghu soṣṇaṃ niyacchati| gulmakāsakṣayaśvāsavraṇanetragalāmayān|| asa

7.152

स्वरग्निसादोदावर्तपीनसांश्च महत् पुनः। गुरूष्णकटुकं स्वादुविपाकं सर्वदोषकृत्॥ अस

svaragnisādodāvartapīnasāṃśca mahat punaḥ| gurūṣṇakaṭukaṃ svāduvipākaṃ sarvadoṣakṛt|| asa

7.153

गुर्वभिष्यन्दि च स्निग्धसिद्धं तदपि वातजित्। वातश्लेष्महरं शुष्कं सर्वमामं तु दोषलम्॥ अस

gurvabhiṣyandi ca snigdhasiddhaṃ tadapi vātajit| vātaśleṣmaharaṃ śuṣkaṃ sarvamāmaṃ tu doṣalam|| asa

7.154

कटूष्णो वातकफहा पिण्डालुः पित्तवर्धनः। कुठेरशिग्रुसुरससुमुखासुरिभूस्तृणाः॥ अस

kaṭūṣṇo vātakaphahā piṇḍāluḥ pittavardhanaḥ| kuṭheraśigrusurasasumukhāsuribhūstṛṇāḥ|| asa

7.155

धान्यतुम्बुरुशैलेययवानीशृङ्गिवेरकाः। पर्णासो गृञ्जनोऽजाजी जीरकं गजपिप्पली॥ अस

dhānyatumburuśaileyayavānīśṛṅgiverakāḥ| parṇāso gṛñjano'jājī jīrakaṃ gajapippalī|| asa

7.156

फणिर्जार्जकजम्बीरखराह्वाकालमालिकाः। दीप्यकः क्षवकद्वीपिबस्तगन्धादि बद्धविट्॥ अस

phaṇirjārjakajambīrakharāhvākālamālikāḥ| dīpyakaḥ kṣavakadvīpibastagandhādi baddhaviṭ|| asa

7.157

रसे पाके च कटुकं दोषोत्क्लेशकरं लघु। विदाहि रूक्षतीक्ष्णोष्णं दृक्शुक्रक्रिमिनाशनम्॥ अस

rase pāke ca kaṭukaṃ doṣotkleśakaraṃ laghu| vidāhi rūkṣatīkṣṇoṣṇaṃ dṛkśukrakrimināśanam|| asa

7.158

वर्गो हरितकाख्योऽयमुपदंशेषु युज्यते। वासनो व्यञ्जनानां च हृद्यो दीपनरोचनः॥ अस

vargo haritakākhyo'yamupadaṃśeṣu yujyate| vāsano vyañjanānāṃ ca hṛdyo dīpanarocanaḥ|| asa

7.159

हिध्माकासविषश्वासपार्श्वरुक्पूतिगन्धहा। सुरसः सुमुखः शोफगन्धहा धानका पुनः॥ अस

hidhmākāsaviṣaśvāsapārśvarukpūtigandhahā| surasaḥ sumukhaḥ śophagandhahā dhānakā punaḥ|| asa

7.160

कषायतिक्तमधुरा मूत्रला न च पित्तकृत्। खराह्वा बस्तिशूलघ्नी चित्रको दीपनः परम्॥ अस

kaṣāyatiktamadhurā mūtralā na ca pittakṛt| kharāhvā bastiśūlaghnī citrako dīpanaḥ param|| asa

7.161

पत्रे सक्षारमधुरो मध्ये मधुरपिच्छिलः। तीक्ष्णोष्णो लशुनः कन्दे कटुपाकरसः सरः॥ अस

patre sakṣāramadhuro madhye madhurapicchilaḥ| tīkṣṇoṣṇo laśunaḥ kande kaṭupākarasaḥ saraḥ|| asa

7.162

हृद्यः केश्यो गुरुर्वृष्यः स्निग्धो रोचनदीपनः। भग्नसन्धानकृत् बल्यो रक्तपित्तप्रदूषणः॥ अस

hṛdyaḥ keśyo gururvṛṣyaḥ snigdho rocanadīpanaḥ| bhagnasandhānakṛt balyo raktapittapradūṣaṇaḥ|| asa

7.163

किलासकुष्ठगुल्मार्शोमेहक्रिमिकफानिलान्। सहिध्मापीनसश्वासकासान् हन्ति रसायनम्॥ अस

kilāsakuṣṭhagulmārśomehakrimikaphānilān| sahidhmāpīnasaśvāsakāsān hanti rasāyanam|| asa

7.164

पलाण्डुस्तद्गुणैर्न्यूनो विपाके मधुरस्तु सः। कफं करोति नो पित्तं केवलानिलनाशनः॥ अस

palāṇḍustadguṇairnyūno vipāke madhurastu saḥ| kaphaṃ karoti no pittaṃ kevalānilanāśanaḥ|| asa

7.165

दीपनः सूरणो रुच्यः कफघ्नो विशदो लघुः। विशेषादर्शसां पथ्यो भूकन्दस्त्वतिदोषलः॥ अस

dīpanaḥ sūraṇo rucyaḥ kaphaghno viśado laghuḥ| viśeṣādarśasāṃ pathyo bhūkandastvatidoṣalaḥ|| asa

7.166

पत्रे पुष्पे फले कन्दे च गुरुता क्रमात्। वरा शाकेषु जीवन्ती सार्षपस्त्ववराः परम्॥ इति शाकवर्गः अस

patre puṣpe phale kande ca gurutā kramāt| varā śākeṣu jīvantī sārṣapastvavarāḥ param|| iti śākavargaḥ asa

7.167

द्राक्षा फलोत्तमा वृष्या चक्षुष्या सृष्टमूत्रविट्। स्वादुपाकरसा स्निग्धा सकषाया हिमा गुरुः॥ अस

drākṣā phalottamā vṛṣyā cakṣuṣyā sṛṣṭamūtraviṭ| svādupākarasā snigdhā sakaṣāyā himā guruḥ|| asa

7.168

निहन्त्यनिलपित्तास्रतिक्तास्यत्वमदात्ययान्। तृष्णाकासज्वरश्वासस्वरभेदक्षतक्षयान्॥ अस

nihantyanilapittāsratiktāsyatvamadātyayān| tṛṣṇākāsajvaraśvāsasvarabhedakṣatakṣayān|| asa

7.169

उद्रिक्तपित्तान् जयति त्रिदोषान् स्वादु दाडिमम्। पित्ताविरोधि नात्युष्णमम्लं वातकफापहम्॥ अस

udriktapittān jayati tridoṣān svādu dāḍimam| pittāvirodhi nātyuṣṇamamlaṃ vātakaphāpaham|| asa

7.170

सर्वं हृद्यं लघु स्निग्धं ग्राहि रोचनदीपनम्। मोचखर्जूरपनसनालिकेरपरूषकम्॥ अस

sarvaṃ hṛdyaṃ laghu snigdhaṃ grāhi rocanadīpanam| mocakharjūrapanasanālikeraparūṣakam|| asa

7.171

आम्राततालकाश्मर्यराजादनमधूकजम्। सौवीरबदराङ्कोलफल्गुश्लेष्मातकोद्भवम्॥ अस

āmrātatālakāśmaryarājādanamadhūkajam| sauvīrabadarāṅkolaphalguśleṣmātakodbhavam|| asa

7.172

वातामाभिषुकाक्षोडमुकूलकनिकोचकम्। ऊरुमाणं प्रियालं च बृंहणं गुरु शीतलम्॥ अस

vātāmābhiṣukākṣoḍamukūlakanikocakam| ūrumāṇaṃ priyālaṃ ca bṛṃhaṇaṃ guru śītalam|| asa

7.173

दाहक्षतक्षयहरं रक्तपित्तप्रसादनम्। स्वादुपाकरसां स्निग्धं विष्टम्भि कफशुक्रकृत्॥ अस

dāhakṣatakṣayaharaṃ raktapittaprasādanam| svādupākarasāṃ snigdhaṃ viṣṭambhi kaphaśukrakṛt|| asa

7.174

नालिकेरं गुरु स्निग्धं पित्तघ्नं स्वादु शीतलम्। बलमांसकरं हृद्यं बृंहणं बस्तिशोधनम्॥ अस

nālikeraṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu śītalam| balamāṃsakaraṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ bastiśodhanam|| asa

7.175

मोचं स्वादुरसं प्रोक्तं कषायं नातिशीतलम्। रक्तपित्तहरं वृष्यं रुच्यं श्लेष्मकरं गुरु॥ अस

mocaṃ svādurasaṃ proktaṃ kaṣāyaṃ nātiśītalam| raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṃ guru|| asa

7.176

स्निग्धं स्वादु कषायं च राजादनफलं गुरु। फलं तु पित्तलं तालं सरं काश्मर्यजं हिमम्॥ अस

snigdhaṃ svādu kaṣāyaṃ ca rājādanaphalaṃ guru| phalaṃ tu pittalaṃ tālaṃ saraṃ kāśmaryajaṃ himam|| asa

7.177

शकृन्मूत्रविबन्धघ्नं केश्यं मेध्यं रसायनम्। मधूकजमहृद्यं तु बदरं सरणात्मकम्॥ अस

śakṛnmūtravibandhaghnaṃ keśyaṃ medhyaṃ rasāyanam| madhūkajamahṛdyaṃ tu badaraṃ saraṇātmakam|| asa

7.178

वातामाद्युष्णवीर्यं तु कफपित्तकरं सरम्। परं वातहरं स्निग्धमनुष्णं तु प्रियालजम्॥ अस

vātāmādyuṣṇavīryaṃ tu kaphapittakaraṃ saram| paraṃ vātaharaṃ snigdhamanuṣṇaṃ tu priyālajam|| asa

7.179

प्रियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः। कोलमज्जा गुणैस्तद्वत्तृट्छर्दिःकासजिच्च सः॥ अस

priyālamajjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ| kolamajjā guṇaistadvattṛṭchardiḥkāsajicca saḥ|| asa

7.180

तिन्दुकाश्मन्तकासीनफलिनीबिम्बितोदनम्। टङ्काश्वकर्णबकुलगाङ्गेरुधवधन्वनम्॥ अस

tindukāśmantakāsīnaphalinībimbitodanam| ṭaṅkāśvakarṇabakulagāṅgerudhavadhanvanam|| asa

7.181

श्वेतपाककपित्थानि सिञ्चतीभव्यजाम्बवम्। क्षीरिवृक्षभवं बीजं पौष्करं कफपित्तजित्॥ अस

śvetapākakapitthāni siñcatībhavyajāmbavam| kṣīrivṛkṣabhavaṃ bījaṃ pauṣkaraṃ kaphapittajit|| asa

7.182

कषायमधुरं रूक्षं शीतलं गुरु लेखनम्। विबन्धाध्मानजननं स्तम्भनं वातकोपनम्॥ अस

kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ śītalaṃ guru lekhanam| vibandhādhmānajananaṃ stambhanaṃ vātakopanam|| asa

7.183

कपित्थमामं कण्ठघ्नं कषायाम्लं त्रिदोषकृत्। पक्वं रुच्यं कषायाम्लं स्वादु हिध्मावमिप्रणुत्॥ अस

kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnaṃ kaṣāyāmlaṃ tridoṣakṛt| pakvaṃ rucyaṃ kaṣāyāmlaṃ svādu hidhmāvamipraṇut|| asa

7.184

दोषघ्नं षाडवारिष्टरागयुक्तिषु पूजितम्। विषघ्नमुभयं ग्राहि कपित्थान्येवमादिशेत्॥ अस

doṣaghnaṃ ṣāḍavāriṣṭarāgayuktiṣu pūjitam| viṣaghnamubhayaṃ grāhi kapitthānyevamādiśet|| asa

7.185

बृंहणं वातपित्तघ्नं स्निग्धं सिञ्चतिकाफलम्। भव्यं विशदमम्लं च जाम्बवं त्वतिवातलम्॥ अस

bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ snigdhaṃ siñcatikāphalam| bhavyaṃ viśadamamlaṃ ca jāmbavaṃ tvativātalam|| asa

7.186

विष्टम्भकृदकण्ठ्यं च साम्लं तु क्षीरिवृक्षजम्। पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षकीफलम्॥ अस

viṣṭambhakṛdakaṇṭhyaṃ ca sāmlaṃ tu kṣīrivṛkṣajam| pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣakīphalam|| asa

7.187

बालं कषायकट्वम्लं रूक्षं वातास्रपित्तकृत्। संपूर्णमाम्रमम्लं तु रक्तपित्तकफप्रदम्॥ अस

bālaṃ kaṣāyakaṭvamlaṃ rūkṣaṃ vātāsrapittakṛt| saṃpūrṇamāmramamlaṃ tu raktapittakaphapradam|| asa

7.188

स्वादु साम्लं गुरु स्निग्धं मारुतघ्नमपित्तलम्। हृद्यं पर्यागतं श्लेष्ममांसशुक्रबलप्रदम्॥ अस

svādu sāmlaṃ guru snigdhaṃ mārutaghnamapittalam| hṛdyaṃ paryāgataṃ śleṣmamāṃsaśukrabalapradam|| asa

7.189

सहकाररसो हृद्यः सुरभिस्निग्धरोचनः। दीपनः पित्तवातघ्नः शुक्रशोणितशुद्धिकृत्॥ अस

sahakāraraso hṛdyaḥ surabhisnigdharocanaḥ| dīpanaḥ pittavātaghnaḥ śukraśoṇitaśuddhikṛt|| asa

7.190

कषायं रोचनं हृद्यं वातलं लवलीफलम्। गुर्वग्निसादकृद्विल्वं दोषलं पूतिमारुतम्॥ अस

kaṣāyaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ vātalaṃ lavalīphalam| gurvagnisādakṛdvilvaṃ doṣalaṃ pūtimārutam|| asa

7.191

पक्वं बालं पुनस्तीक्ष्णं पित्तलं लघु दीपनम्। वातश्लेष्मघ्नमुष्णं च स्निग्धं ग्राह्युभयं परम्॥ अस

pakvaṃ bālaṃ punastīkṣṇaṃ pittalaṃ laghu dīpanam| vātaśleṣmaghnamuṣṇaṃ ca snigdhaṃ grāhyubhayaṃ param|| asa

7.192

वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं लघु दीपनरोचनम्। वातश्लेष्महरं किञ्चिदूनं कोशाम्लम्जं ततः॥ अस

vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ laghu dīpanarocanam| vātaśleṣmaharaṃ kiñcidūnaṃ kośāmlamjaṃ tataḥ|| asa

7.193

फलं करञ्जं विष्टम्भि पित्तश्लेष्माविरोधि च। गुरुष्णमधुरं रूक्षं केशघ्नं च शमीफलम्॥ अस

phalaṃ karañjaṃ viṣṭambhi pittaśleṣmāvirodhi ca| guruṣṇamadhuraṃ rūkṣaṃ keśaghnaṃ ca śamīphalam|| asa

7.194

कटुपाकरसं पीलु तीक्ष्णोष्णं भेदि पित्तलम्। क्रिमिगुल्मोदरगरप्लीहार्शःकफवातजित्॥ अस

kaṭupākarasaṃ pīlu tīkṣṇoṣṇaṃ bhedi pittalam| krimigulmodaragaraplīhārśaḥkaphavātajit|| asa

7.195

सतिक्तं स्वादु यत् पीलु नात्युष्णं तत्त्रिदोषजित्। नीपं शताक्षिकं प्राचीनागरं तृणशूल्यजम्॥ अस

satiktaṃ svādu yat pīlu nātyuṣṇaṃ tattridoṣajit| nīpaṃ śatākṣikaṃ prācīnāgaraṃ tṛṇaśūlyajam|| asa

7.196

अस्मादल्पान्तरगुणमैङ्गुदं सविकङ्कतम्। त्वक्तिक्तकटुका स्निग्धा मातुलुङ्गस्य वातजित्॥ अस

asmādalpāntaraguṇamaiṅgudaṃ savikaṅkatam| tvaktiktakaṭukā snigdhā mātuluṅgasya vātajit|| asa

मात्रादिप्रकरणम् (cont. 2)

7.197

बृंहणं मधुरं मांसं वातपित्तहरं गुरु। लघु तत्केसरं कासश्वासहिध्मामदात्ययान्॥ अस

bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ māṃsaṃ vātapittaharaṃ guru| laghu tatkesaraṃ kāsaśvāsahidhmāmadātyayān|| asa

7.198

आस्यशोषानिलश्लेष्मविबन्धच्छर्द्यरोचकान्। गुल्मोदरार्शःशूलानि मन्दाग्नित्वं च नाशयेत्॥ अस

āsyaśoṣānilaśleṣmavibandhacchardyarocakān| gulmodarārśaḥśūlāni mandāgnitvaṃ ca nāśayet|| asa

7.199

भल्लातकस्य त्वङ्मांसं बृंहणं स्वादु शीतलम्। तदस्थ्यग्निसमं मेध्यं कफवातहरं परम्॥ अस

bhallātakasya tvaṅmāṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ svādu śītalam| tadasthyagnisamaṃ medhyaṃ kaphavātaharaṃ param|| asa

7.200

स्वाद्वम्लं शीतमुष्णं च द्विधा पारावतं गुरु। रुच्यमत्यग्निशमनं रुच्यं मधुरमारुकम्॥ अस

svādvamlaṃ śītamuṣṇaṃ ca dvidhā pārāvataṃ guru| rucyamatyagniśamanaṃ rucyaṃ madhuramārukam|| asa

7.201

पक्वमाशु जरां याति नात्युष्णं गुरु दोषलम्। द्राक्षापरूषकं चार्द्रमम्लं पित्तकफप्रदम्॥ अस

pakvamāśu jarāṃ yāti nātyuṣṇaṃ guru doṣalam| drākṣāparūṣakaṃ cārdramamlaṃ pittakaphapradam|| asa

7.202

गुरूष्णवीर्यं वातघ्नं सरं सकरमर्दकम्। तथाम्लं कोलकर्कन्धुलिकुचाम्रातकारुकम्॥ अस

gurūṣṇavīryaṃ vātaghnaṃ saraṃ sakaramardakam| tathāmlaṃ kolakarkandhulikucāmrātakārukam|| asa

7.203

ऐरावतं दन्तशठं सत्रुदं मृगलण्डिकम्। नातिपित्तकरं पक्वं शुष्कं च करमर्दकम्॥ अस

airāvataṃ dantaśaṭhaṃ satrudaṃ mṛgalaṇḍikam| nātipittakaraṃ pakvaṃ śuṣkaṃ ca karamardakam|| asa

7.204

दीपनं भेदनंशुष्कमम्लिकाङ्कोलयोः फलम्। तृष्णाश्रमक्लमच्छेदि लघ्विष्टं कफवातयोः॥ अस

dīpanaṃ bhedanaṃśuṣkamamlikāṅkolayoḥ phalam| tṛṣṇāśramaklamacchedi laghviṣṭaṃ kaphavātayoḥ|| asa

7.205

फलानावरं तत्र लिकुचं सर्वदोषकृत्। हिमानिलोष्णदुर्वातव्याललालादिदूषितम्॥ अस

phalānāvaraṃ tatra likucaṃ sarvadoṣakṛt| himāniloṣṇadurvātavyālalālādidūṣitam|| asa

7.206

जन्तुजुष्टं जले मग्नमभूमिजमनार्तवम्। अन्यधान्ययुतं हीनवीर्यं जीर्णतयाऽति च॥ अस

jantujuṣṭaṃ jale magnamabhūmijamanārtavam| anyadhānyayutaṃ hīnavīryaṃ jīrṇatayā'ti ca|| asa

7.207

धान्यं त्यजेत्तथा शाकं रूक्षसिद्धमकोमलम्। असञ्जातरसं तद्वच्छुष्कं चान्यत्र मूलकात्॥ अस

dhānyaṃ tyajettathā śākaṃ rūkṣasiddhamakomalam| asañjātarasaṃ tadvacchuṣkaṃ cānyatra mūlakāt|| asa

7.208

प्रायेण फलमप्येवं तथामं बिल्ववर्जितम्। इति फलवर्गः॥ शूकशिम्बिजपक्वान्नमांसशाकफलाश्रयैः॥ अस

prāyeṇa phalamapyevaṃ tathāmaṃ bilvavarjitam| iti phalavargaḥ|| śūkaśimbijapakvānnamāṃsaśākaphalāśrayaiḥ|| asa

7.209

वर्गैरन्नैकदेशोऽयं भूयिष्ठमुपयोगवान्। निर्दिष्टो रसवीर्याद्यैर्थयथास्वं कर्मसाधने॥ अस

vargairannaikadeśo'yaṃ bhūyiṣṭhamupayogavān| nirdiṣṭo rasavīryādyairthayathāsvaṃ karmasādhane|| asa

7.210

न शक्यं विस्तरेणापि वक्तुं सर्वं तु सर्वथा। हिताहितत्वेऽप्येकान्तनियमोऽस्मादनिश्चितः॥ अस

na śakyaṃ vistareṇāpi vaktuṃ sarvaṃ tu sarvathā| hitāhitatve'pyekāntaniyamo'smādaniścitaḥ|| asa

7.211

मात्रायोगक्रियादेशकालावस्थादिभेदतः। ततस्ततो यतो दृष्टास्ते ते भावास्तथा तथा॥ अस

mātrāyogakriyādeśakālāvasthādibhedataḥ| tatastato yato dṛṣṭāste te bhāvāstathā tathā|| asa

7.212

मात्रया सेवितं मद्यं हन्ति रोगास्तदुद्भवान्। निषेव्यमाणं तिलशो विषमप्यमृतायते॥ अस

mātrayā sevitaṃ madyaṃ hanti rogāstadudbhavān| niṣevyamāṇaṃ tilaśo viṣamapyamṛtāyate|| asa

7.213

हीनातिमात्रमशनं मरुन्निचयकोपनम्। भजतो विषरूपत्वं तुल्यांशे मधुसर्पिषी॥ अस

hīnātimātramaśanaṃ marunnicayakopanam| bhajato viṣarūpatvaṃ tulyāṃśe madhusarpiṣī|| asa

7.214

क्षारोऽम्लरससंयोगे मधुरीभवति क्षणात्। उत्तुण्डक्यास्तिन्दुकेन तिक्तता मधुरायते॥ अस

kṣāro'mlarasasaṃyoge madhurībhavati kṣaṇāt| uttuṇḍakyāstindukena tiktatā madhurāyate|| asa

7.215

हिङ्गुगैरिकसिन्धूत्थं गन्धवर्णरसाधिकम्। पूगताम्बूलशङ्खेभ्यो वर्णगन्धरसोद्भवः॥ अस

hiṅgugairikasindhūtthaṃ gandhavarṇarasādhikam| pūgatāmbūlaśaṅkhebhyo varṇagandharasodbhavaḥ|| asa

7.216

कोद्रवो हन्त्यसृक्पित्तं करोत्येव विदाहिभिः। कुष्ठं तत्कार्यपि तिलो हन्ति भल्लातकैः सह॥ अस

kodravo hantyasṛkpittaṃ karotyeva vidāhibhiḥ| kuṣṭhaṃ tatkāryapi tilo hanti bhallātakaiḥ saha|| asa

7.217

गुडः कर्ताग्निसादस्य स हिनस्त्यभयादिभिः। तृष्यत्यग्नेः समदनं सर्पिरप्युपदिश्यते॥ अस

guḍaḥ kartāgnisādasya sa hinastyabhayādibhiḥ| tṛṣyatyagneḥ samadanaṃ sarpirapyupadiśyate|| asa

7.218

जीवनीयमपि क्षीरं विषलेशेन मृत्यवे। तुल्ये अपि हतोऽन्योऽन्यं विषे स्थावरजङ्गमे॥ अस

jīvanīyamapi kṣīraṃ viṣaleśena mṛtyave| tulye api hato'nyo'nyaṃ viṣe sthāvarajaṅgame|| asa

7.219

सक्तवो वातला रूक्षाः पीतास्ते तर्पयन्ति तु। विनापि चोपयोगेन मणिमन्त्रादि कार्यकृत्॥ अस

saktavo vātalā rūkṣāḥ pītāste tarpayanti tu| vināpi copayogena maṇimantrādi kāryakṛt|| asa

7.220

आर्द्रकाज्जायते शुण्ठी संस्कारेण लघीयसी। लघुभ्योऽपि हि सक्तुभ्यो गुरवः सिद्धापिण्डिकाः॥ अस

ārdrakājjāyate śuṇṭhī saṃskāreṇa laghīyasī| laghubhyo'pi hi saktubhyo guravaḥ siddhāpiṇḍikāḥ|| asa

7.221

भृष्टः क्षुण्णोऽपि पृथुको रक्तशालेर्लघोर्गुरुः। शालिः पिष्टो गरीयस्त्वं गोधूमादपि गच्छति॥ अस

bhṛṣṭaḥ kṣuṇṇo'pi pṛthuko raktaśālerlaghorguruḥ| śāliḥ piṣṭo garīyastvaṃ godhūmādapi gacchati|| asa

7.222

लघु पित्तहरा लाजा व्रीहितो गुरुपित्तलात्। सङ्ग्राहिणो लघोर्मुद्गात् कुल्माषो भेदनो गुरुः॥ अस

laghu pittaharā lājā vrīhito gurupittalāt| saṅgrāhiṇo laghormudgāt kulmāṣo bhedano guruḥ|| asa

7.223

आमं ग्राहितरं तक्रं नागरीकृतमार्द्रकम्। गुडात्तोयाच्च सुतरां मूत्रलं गुरु पानकम्॥ अस

āmaṃ grāhitaraṃ takraṃ nāgarīkṛtamārdrakam| guḍāttoyācca sutarāṃ mūtralaṃ guru pānakam|| asa

7.224

गरीयो गुडदध्युत्था रसाला चातिशुक्रला। दण्डाभिमथनाद्दध्नो गुरुणश्चातिशोफदात्॥ अस

garīyo guḍadadhyutthā rasālā cātiśukralā| daṇḍābhimathanāddadhno guruṇaścātiśophadāt|| asa

7.225

अनुद्धृतस्नेहमपि तक्रं शोफहरं लघु। सर्पिः स्निग्धतरं हन्ति नार्दितं नवनीतवत्॥ अस

anuddhṛtasnehamapi takraṃ śophaharaṃ laghu| sarpiḥ snigdhataraṃ hanti nārditaṃ navanītavat|| asa

7.226

चक्षुष्योऽपि हि गोधूमस्तैलपक्वस्तु दृष्टिहा। मूलकं दोषजननं सिद्धं तु तददोषलम्॥ अस

cakṣuṣyo'pi hi godhūmastailapakvastu dṛṣṭihā| mūlakaṃ doṣajananaṃ siddhaṃ tu tadadoṣalam|| asa

7.227

उष्णं विषीभवत्येव विषघ्नमपि माक्षिकम्। दुर्भाजनस्था द्राक्षाम्ला दोषला च प्रजायते॥ अस

uṣṇaṃ viṣībhavatyeva viṣaghnamapi mākṣikam| durbhājanasthā drākṣāmlā doṣalā ca prajāyate|| asa

7.228

श्लक्ष्णशुष्कघनो लेपश्चन्दनस्यापि दाहकृत्। त्वग्गतस्योष्मणो रोधाच्छीतकृत्त्वन्यथाऽगुरोः॥ अस

ślakṣṇaśuṣkaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt| tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛttvanyathā'guroḥ|| asa

7.229

मेध्यस्तिलः स्पर्शशीतो मेध्यं तैलं खलो हिमः। तस्यैव श्लेष्मकारित्वं न तैलस्य खलस्य वा॥ अस

medhyastilaḥ sparśaśīto medhyaṃ tailaṃ khalo himaḥ| tasyaiva śleṣmakāritvaṃ na tailasya khalasya vā|| asa

7.230

दध्नि श्वयथुकारित्वं न तक्रनवनीतयोः। भूमिसात्म्यं दधिक्षीरकरीरं मरुवासिषु॥ अस

dadhni śvayathukāritvaṃ na takranavanītayoḥ| bhūmisātmyaṃ dadhikṣīrakarīraṃ maruvāsiṣu|| asa

7.231

क्षारः प्राच्येषु मत्स्यास्तु सैन्धवेष्वश्मकेषु तु। तैलाम्लः कन्दमूलानि मलये कोङ्कणे पुनः॥ अस

kṣāraḥ prācyeṣu matsyāstu saindhaveṣvaśmakeṣu tu| tailāmlaḥ kandamūlāni malaye koṅkaṇe punaḥ|| asa

7.232

पेयामन्थ उदीच्येषु गोधूमोऽवन्तिभूमिषु। बाल्हीका बाल्हवाश्चीनाः शूलिका यवनाः शकाः॥ अस

peyāmantha udīcyeṣu godhūmo'vantibhūmiṣu| bālhīkā bālhavāścīnāḥ śūlikā yavanāḥ śakāḥ|| asa

7.233

मांसगोधूममार्द्वीकशस्त्रवैश्वानरोचिताः। देहसात्म्यं घृतं क्षीरं मद्यं मासं च कस्यचित्॥ अस

māṃsagodhūmamārdvīkaśastravaiśvānarocitāḥ| dehasātmyaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ madyaṃ māsaṃ ca kasyacit|| asa

7.234

पेया यूषो रसोऽन्यस्य गोधूमोऽन्यस्य शालयः। अहितैरपि तेषां च तैरेवोपहितं हितम्॥ अस

peyā yūṣo raso'nyasya godhūmo'nyasya śālayaḥ| ahitairapi teṣāṃ ca tairevopahitaṃ hitam|| asa

7.235

अन्नपानौषधं दोषमात्राकालाद्यपेक्षया। सात्म्यं ह्याशु बलं धत्ते नातिदोषं च बह्वपि॥ अस

annapānauṣadhaṃ doṣamātrākālādyapekṣayā| sātmyaṃ hyāśu balaṃ dhatte nātidoṣaṃ ca bahvapi|| asa

7.236

स्रंसनं सत् पयो गव्यं भवति ग्राहि कस्यचित्। मन्दोऽग्निर्भवति प्रायः कफवातोत्तरे हिमे॥ अस

sraṃsanaṃ sat payo gavyaṃ bhavati grāhi kasyacit| mando'gnirbhavati prāyaḥ kaphavātottare hime|| asa

7.237

विषघ्नेनापि पयसा देहेऽहेर्वर्द्धते विषम्। स्थूलस्थविरबालादौ वमनादि निषिध्यते॥ अस

viṣaghnenāpi payasā dehe'hervarddhate viṣam| sthūlasthavirabālādau vamanādi niṣidhyate|| asa

7.238

तक्रमामं कफं कोष्ठे हन्ति कण्ठे करोति तु। वातहृत्त्वेऽपि मृद्वीकाखर्जूरं कोष्ठवातकृत्॥ अस

takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti tu| vātahṛttve'pi mṛdvīkākharjūraṃ koṣṭhavātakṛt|| asa

7.239

नातिपथ्यः शिखी पथ्यः श्रोत्रस्वरवयोदृशाम्। दृष्टे स्पर्शहिमं द्रव्यं श्रोत्रस्योष्णं तु पूजितम्॥ अस

nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayodṛśām| dṛṣṭe sparśahimaṃ dravyaṃ śrotrasyoṣṇaṃ tu pūjitam|| asa

7.240

पयः स्वादु सरं शीतं विपरीतं ततो दधि। कालेन जायते तस्मात् क्षीरवच्च पुनर्घृतम्॥ अस

payaḥ svādu saraṃ śītaṃ viparītaṃ tato dadhi| kālena jāyate tasmāt kṣīravacca punarghṛtam|| asa

7.241

पयो दधि च वातघ्नमजातं वातलं तु तत्। तक्रं ग्राहि कषायाम्लमम्लमेव तु भेदनम्॥ अस

payo dadhi ca vātaghnamajātaṃ vātalaṃ tu tat| takraṃ grāhi kaṣāyāmlamamlameva tu bhedanam|| asa

7.242

धातकीगुडतोयानि कारणं मद्यशुक्तयोः। शीते न तु तदाद्यन्ते स्निग्धाम्ललवणा हिताः॥ अस

dhātakīguḍatoyāni kāraṇaṃ madyaśuktayoḥ| śīte na tu tadādyante snigdhāmlalavaṇā hitāḥ|| asa

7.243

उदमन्थदिवास्वप्नौ ग्रीष्मादन्यत्र गर्हितौ। समयोगेऽपि घर्माद्या वातादिचयहेतवः॥ अस

udamanthadivāsvapnau grīṣmādanyatra garhitau| samayoge'pi gharmādyā vātādicayahetavaḥ|| asa

7.244

ऋतुष्वन्यो रसेष्वन्यो रौक्ष्ये स्नेहे बले क्रमः। रसायनं काकमाची सद्यः पर्युषिता विषम्॥ अस

ṛtuṣvanyo raseṣvanyo raukṣye snehe bale kramaḥ| rasāyanaṃ kākamācī sadyaḥ paryuṣitā viṣam|| asa

7.245

मूलकं दोसजिद्बालं विपरीतं तु कन्दवत्। ज्वरे पेया कषायाश्च सर्पिः क्षीरं विरेचनम्॥ अस

mūlakaṃ dosajidbālaṃ viparītaṃ tu kandavat| jvare peyā kaṣāyāśca sarpiḥ kṣīraṃ virecanam|| asa

7.246

षडहं षडहं युञ्ज्याद्वीक्ष्य दोषबलाबलम्। छर्दिंहृद्रोगगुल्मार्ते वमनं च चिकित्सिते॥ अस

ṣaḍahaṃ ṣaḍahaṃ yuñjyādvīkṣya doṣabalābalam| chardiṃhṛdrogagulmārte vamanaṃ ca cikitsite|| asa

7.247

निषिद्धमपि निर्दिष्टं बस्तिरर्शसकुष्ठिनोः। ज्वरे तुल्यर्तुदोषत्वं प्रमेहे तुल्यदूष्यता॥ अस

niṣiddhamapi nirdiṣṭaṃ bastirarśasakuṣṭhinoḥ| jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā|| asa

7.248

रक्तगुल्मे पुराणत्वं सुखसाध्यत्वहेतवः। आश्च्योतनमभिष्यन्दे युञ्जीतोर्ध्वं दिनत्रयात्॥ अस

raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyatvahetavaḥ| āścyotanamabhiṣyande yuñjītordhvaṃ dinatrayāt|| asa

7.249

अञ्जनं पक्वदोषस्य प्रतिश्याये च नावनम्। नातिप्रवृद्धे तिमिरे सिरामोक्षो विधीयते॥ अस

añjanaṃ pakvadoṣasya pratiśyāye ca nāvanam| nātipravṛddhe timire sirāmokṣo vidhīyate|| asa

7.250

दुष्टास्रसम्भवेऽपीष्टो नास्रपित्ते सिराव्यधः। अपथ्यं पथ्यमप्यन्नं निशायां नेत्ररोगिणाम्॥ अस

duṣṭāsrasambhave'pīṣṭo nāsrapitte sirāvyadhaḥ| apathyaṃ pathyamapyannaṃ niśāyāṃ netrarogiṇām|| asa

7.251

अहिताः सक्तवः शुष्का हितास्ते तु प्रमेहिणः। गुल्मिनः क्सीरदध्यादि हपुषाद्यैर्युतं हितम्॥ अस

ahitāḥ saktavaḥ śuṣkā hitāste tu pramehiṇaḥ| gulminaḥ ksīradadhyādi hapuṣādyairyutaṃ hitam|| asa

7.252

वातलं वातकोपेऽपि वर्षासु मधु शस्यते। तदेव मद्यं मद्यस्य विषस्य तु विषान्तरम्॥ अस

vātalaṃ vātakope'pi varṣāsu madhu śasyate| tadeva madyaṃ madyasya viṣasya tu viṣāntaram|| asa

7.253

घृतमानूपदेशोत्थं हेमन्ते च बलाधिकम्। आलस्यगौरवे रूपं वातजेऽपि ज्वरे पुरः॥ अस

ghṛtamānūpadeśotthaṃ hemante ca balādhikam| ālasyagaurave rūpaṃ vātaje'pi jvare puraḥ|| asa

7.254

स्वेदैर्याति शमं दाहः प्रायो लशुनपानजः। दिवास्वप्नाज्जरां याति भुक्तमन्येद्युरद्य न॥ अस

svedairyāti śamaṃ dāhaḥ prāyo laśunapānajaḥ| divāsvapnājjarāṃ yāti bhuktamanyedyuradya na|| asa

7.255

कोष्ठे रुद्धोऽग्निकृद्वायुर्मेदसार्शोभिरग्निहृत्। दुष्पानं दुर्जरं सर्पिर्दीपनं च पयोऽन्यथा॥ अस

koṣṭhe ruddho'gnikṛdvāyurmedasārśobhiragnihṛt| duṣpānaṃ durjaraṃ sarpirdīpanaṃ ca payo'nyathā|| asa

7.256

सर्पादिशवकोथेभ्यो वृश्चिकानां समुद्भवः। ते तैरेव पुनर्दष्टाः सद्यो जहति जीवितम्॥ अस

sarpādiśavakothebhyo vṛścikānāṃ samudbhavaḥ| te taireva punardaṣṭāḥ sadyo jahati jīvitam|| asa

7.257

स्वयमेव विषं तीव्रं तान् पुनर्नातिबाधते। सर्वाङ्गव्यापि तेषां च शुक्रवत् संसृतं विषम्॥ अस

svayameva viṣaṃ tīvraṃ tān punarnātibādhate| sarvāṅgavyāpi teṣāṃ ca śukravat saṃsṛtaṃ viṣam|| asa

7.258

तन्मांसमुपयोगाय मांसवर्गे च पठ्यते। छर्दिघ्नी मक्षिकाविट् च मक्षिकैव तु वामयेत्॥ अस

tanmāṃsamupayogāya māṃsavarge ca paṭhyate| chardighnī makṣikāviṭ ca makṣikaiva tu vāmayet|| asa

7.259

कफे लङ्घनसाध्येऽपि कर्तरि ज्वरगुल्मयोः। तुल्येऽपि देशकालादौ लङ्घनं न समं मतम्॥ अस

kaphe laṅghanasādhye'pi kartari jvaragulmayoḥ| tulye'pi deśakālādau laṅghanaṃ na samaṃ matam|| asa

7.260

सर्वथा दोषजित्तक्रं ग्रहण्यां दोषकृद्व्रणे। पीनसश्वासकासादौ सिद्धमेव प्रशस्यते॥ अस

sarvathā doṣajittakraṃ grahaṇyāṃ doṣakṛdvraṇe| pīnasaśvāsakāsādau siddhameva praśasyate|| asa

7.261

इत्येतेऽन्ये च बहवः सूक्स्मा दुर्लभहेतुकाः। धर्मा विचित्रा भावेषु किञ्चित्तेषां निदर्शितम्॥ अस

ityete'nye ca bahavaḥ sūksmā durlabhahetukāḥ| dharmā vicitrā bhāveṣu kiñcitteṣāṃ nidarśitam|| asa

अष्टमोऽध्यायः

8.2

अथातोऽन्नरक्षाविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto'nnarakṣāvidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

8.3

ईश्वराणां वसुमतां विशेषेण तु भूभुजां प्रायेण मित्रेभ्योऽप्यमित्रा भूयांसो भवन्ति। ततस्तत्प्रयुक्ताः समासन्नवर्तिनोऽन्नपानादिषु विषं प्रयच्छन्ति। स्त्रियश्च तत्प्राणिधिप्रयुक्ताः सौभाग्यलोभेन। तस्माद्राजा कुलीनं स्निग्धमाप्तमास्तिकर्मायर्मायपरिग्रहं दक्षं दक्षिणं निभृतं शुचिमनुद्धतमनलसमव्यसनिनमनहङ्कृतमकोपनमसाहसिकं वाक्यार्थावबोधकुशलं निष्णातमष्टाङ्गे यथाम्रायमार्युवेदे सुविहितयोगक्षेमं सन्निहितागदादियोगं सात्म्यज्ञं च प्राणाचार्यं परिगृह्णीयात्। तमर्थमानाभ्यां यथाकालं गुरुमिव शिषयः पितरमिव पुत्रः पूजयेत्। प्रतिकूलमपि तद्वचः साम्प्रतं मतमिति प्रतिमन्येत। न हि भद्रोऽपि गजपतिर्निरङ्कुशः श्लाघनीयो जनस्य। तस्मात्तदायत्तमाहारविहारं प्रति चात्मानं कुर्यात्। उपात्तमपि खलु जीवितमुपायबलेन स्वयमधितिष्ठति॥ अस

īśvarāṇāṃ vasumatāṃ viśeṣeṇa tu bhūbhujāṃ prāyeṇa mitrebhyo'pyamitrā bhūyāṃso bhavanti| tatastatprayuktāḥ samāsannavartino'nnapānādiṣu viṣaṃ prayacchanti| striyaśca tatprāṇidhiprayuktāḥ saubhāgyalobhena| tasmādrājā kulīnaṃ snigdhamāptamāstikarmāyarmāyaparigrahaṃ dakṣaṃ dakṣiṇaṃ nibhṛtaṃ śucimanuddhatamanalasamavyasaninamanahaṅkṛtamakopanamasāhasikaṃ vākyārthāvabodhakuśalaṃ niṣṇātamaṣṭāṅge yathāmrāyamāryuvede suvihitayogakṣemaṃ sannihitāgadādiyogaṃ sātmyajñaṃ ca prāṇācāryaṃ parigṛhṇīyāt| tamarthamānābhyāṃ yathākālaṃ gurumiva śiṣayaḥ pitaramiva putraḥ pūjayet| pratikūlamapi tadvacaḥ sāmprataṃ matamiti pratimanyeta| na hi bhadro'pi gajapatirniraṅkuśaḥ ślāghanīyo janasya| tasmāttadāyattamāhāravihāraṃ prati cātmānaṃ kuryāt| upāttamapi khalu jīvitamupāyabalena svayamadhitiṣṭhati|| asa

8.4

अपि च बहुपरिग्रहा नरपतयः। सन्ति चाशुकारिणः शूलसन्यासादयः। प्रतिक्षणं प्रत्यवेक्षणीयावस्थाश्च रोगिणो विशेषेण राजानः। ते हि प्रमादपरिगता दुःखासहिष्णवश्च स्वयमप्यपथ्यरुचयः सन्निहिताहितप्रियवचनप्रायपरिचारकाश्च तस्माद्भिषजो राजा राजगृहासन्ने निवेशनं कारयेत्। तथा हि सर्वोपकरणेषु नृपतिशरीरोपयोगिष्वपरोक्षवृत्तिर्भवति॥ अस

api ca bahuparigrahā narapatayaḥ| santi cāśukāriṇaḥ śūlasanyāsādayaḥ| pratikṣaṇaṃ pratyavekṣaṇīyāvasthāśca rogiṇo viśeṣeṇa rājānaḥ| te hi pramādaparigatā duḥkhāsahiṣṇavaśca svayamapyapathyarucayaḥ sannihitāhitapriyavacanaprāyaparicārakāśca tasmādbhiṣajo rājā rājagṛhāsanne niveśanaṃ kārayet| tathā hi sarvopakaraṇeṣu nṛpatiśarīropayogiṣvaparokṣavṛttirbhavati|| asa

8.5

स सम्यक्सम्पन्नमन्नं सुपरीक्षितं विशुद्धमग्न्यादिषु प्रागुपनीतं शिखिना दृष्टमभिप्रोक्षितं प्रोक्षाणैः पुरःस्थितो राजानं हस्तबद्धौषधिरत्नं भोजयेत्॥ अस

sa samyaksampannamannaṃ suparīkṣitaṃ viśuddhamagnyādiṣu prāgupanītaṃ śikhinā dṛṣṭamabhiprokṣitaṃ prokṣāṇaiḥ puraḥsthito rājānaṃ hastabaddhauṣadhiratnaṃ bhojayet|| asa

8.6

भुञ्जानस्य चास्य दुन्दुभीनगदप्रलिप्तान् वादयेत्॥ अस

bhuñjānasya cāsya dundubhīnagadapraliptān vādayet|| asa

8.7

तत्र सविषमन्नं स्राव्यमाणमविस्राव्यं भवति, चिरेण पच्यते, पक्वं च सद्यः पर्युषितमिव निरूष्म स्तब्धं च जायते, यथास्ववर्णगन्धरसैर्व्यापद्यते, प्रक्लिद्यते, चन्द्रकाचितं च भवति॥ अस

tatra saviṣamannaṃ srāvyamāṇamavisrāvyaṃ bhavati, cireṇa pacyate, pakvaṃ ca sadyaḥ paryuṣitamiva nirūṣma stabdhaṃ ca jāyate, yathāsvavarṇagandharasairvyāpadyate, praklidyate, candrakācitaṃ ca bhavati|| asa

8.8

व्यञ्जनानामाशु शुष्कत्वं भवति। क्वाथः ध्यामता श्यामता हीनातिरिक्तविकृतानां चात्रच्छायानां दर्शनमदर्शनमेव वा, फेनपटलसीमन्तोर्ध्वविविधराजितन्तुबुद्बुदप्रादुर्भावो, विशेषेण लवणोल्बणेषु फेनमाला रसस्य मध्ये नीला राजिः, पयसस्ताम्रा, मद्यतोययोः काली, दध्नः श्यावा, तक्रस्य नीलपीता, मस्तुनः कपोताभा, धान्याम्लस्य कृष्णा, द्रवौषधस्य कपिला, घृतस्य कपिलाभा, क्षौद्रस्य हरिता, तैलस्यारुणा, वसागन्धश्च॥ अस

vyañjanānāmāśu śuṣkatvaṃ bhavati| kvāthaḥ dhyāmatā śyāmatā hīnātiriktavikṛtānāṃ cātracchāyānāṃ darśanamadarśanameva vā, phenapaṭalasīmantordhvavividharājitantubudbudaprādurbhāvo, viśeṣeṇa lavaṇolbaṇeṣu phenamālā rasasya madhye nīlā rājiḥ, payasastāmrā, madyatoyayoḥ kālī, dadhnaḥ śyāvā, takrasya nīlapītā, mastunaḥ kapotābhā, dhānyāmlasya kṛṣṇā, dravauṣadhasya kapilā, ghṛtasya kapilābhā, kṣaudrasya haritā, tailasyāruṇā, vasāgandhaśca|| asa

8.9

फलानामामानां पाकः, पक्वानां प्रकोथः, दव्याणामार्द्राणां सहसा म्लानत्वमुत्पक्वभावः, शुष्काणां श्यावता वैवर्ण्यं वा, कठिनानां मृदुता, मृदूनां कठिनत्वं, माल्यस्य म्लानता गन्धनाशः स्फुटिताग्रत्वं, आस्तरणप्रावरणानां ध्याममण्डलता तन्तुरोमपक्ष्मशातनं च, लोहमणिमयानां पङ्कमलोपदेहः, स्नेहरागगौरवप्रभावर्णस्पर्शनाशश्च॥ अस

phalānāmāmānāṃ pākaḥ, pakvānāṃ prakothaḥ, davyāṇāmārdrāṇāṃ sahasā mlānatvamutpakvabhāvaḥ, śuṣkāṇāṃ śyāvatā vaivarṇyaṃ vā, kaṭhinānāṃ mṛdutā, mṛdūnāṃ kaṭhinatvaṃ, mālyasya mlānatā gandhanāśaḥ sphuṭitāgratvaṃ, āstaraṇaprāvaraṇānāṃ dhyāmamaṇḍalatā tanturomapakṣmaśātanaṃ ca, lohamaṇimayānāṃ paṅkamalopadehaḥ, sneharāgagauravaprabhāvarṇasparśanāśaśca|| asa

8.10

विषदस्तु स्वदोषशङ्कया त्रस्तो, भीतः, स्वेदवेपथुमान्, शुष्कश्याववक्त्रः, समन्तात् सोद्वेगं विलक्षोऽभिवीक्षते। यत्र चानेन विषं प्रयुक्तं तद्विशेषेण। तथा स्रस्तोत्तरीयः स्तम्भकुड्यादिभिरात्मानमन्तर्धत्ते। स्खलितगतिर्दीनो लज्जावानस्थानहासी पृष्टोऽप्यसम्बन्धमुत्तरं ददाति। नैववा विवक्षुर्मुह्यति, अङ्गुलीः स्फोटयति, ग्रीवामालभते, शिरः कण्डूयति, औष्ठौ परिलेढि, जृम्भते, भुवं विलिखति, क्रियासु त्वरते, विपरीतमाचरति, स्वभूमौ च नावतिष्ठते॥ अस

viṣadastu svadoṣaśaṅkayā trasto, bhītaḥ, svedavepathumān, śuṣkaśyāvavaktraḥ, samantāt sodvegaṃ vilakṣo'bhivīkṣate| yatra cānena viṣaṃ prayuktaṃ tadviśeṣeṇa| tathā srastottarīyaḥ stambhakuḍyādibhirātmānamantardhatte| skhalitagatirdīno lajjāvānasthānahāsī pṛṣṭo'pyasambandhamuttaraṃ dadāti| naivavā vivakṣurmuhyati, aṅgulīḥ sphoṭayati, grīvāmālabhate, śiraḥ kaṇḍūyati, auṣṭhau parileḍhi, jṛmbhate, bhuvaṃ vilikhati, kriyāsu tvarate, viparītamācarati, svabhūmau ca nāvatiṣṭhate|| asa

8.11

नृपाज्ञात्वरयापि केचिदपराधान्तराद्वाऽनवस्थितसत्त्वाः समाचरन्त्येवम्। तस्मादग्न्यादिप्वपि परीक्षेत। वह्निस्तु सविषमन्नं प्राप्यैकावर्तो रूक्षमन्दार्चिरिन्द्रायुधवदनेकवर्णज्वालो भृशं चटचटायते। कुणपगन्धी धूमश्चास्य मूर्च्छाप्रसेकरोमहर्षशिरोवेदनापीनसदृष्ट्याकुलतां जनयति॥ अस

nṛpājñātvarayāpi kecidaparādhāntarādvā'navasthitasattvāḥ samācarantyevam| tasmādagnyādipvapi parīkṣeta| vahnistu saviṣamannaṃ prāpyaikāvarto rūkṣamandārcirindrāyudhavadanekavarṇajvālo bhṛśaṃ caṭacaṭāyate| kuṇapagandhī dhūmaścāsya mūrcchāprasekaromaharṣaśirovedanāpīnasadṛṣṭyākulatāṃ janayati|| asa

8.12

तत्र नलदकुष्ठलामज्जकैः क्षौद्रद्रुतैर्नस्यमञ्जनं च कुर्यात्। धूममेव वापामार्गविडङ्गबलाद्वयचित्रकमेषशृङ्गिपुष्पसुमनःक्षारकद्राक्षाघृतगुडकृतं पिबेत्॥ अस

tatra naladakuṣṭhalāmajjakaiḥ kṣaudradrutairnasyamañjanaṃ ca kuryāt| dhūmameva vāpāmārgaviḍaṅgabalādvayacitrakameṣaśṛṅgipuṣpasumanaḥkṣārakadrākṣāghṛtaguḍakṛtaṃ pibet|| asa

8.13

स्नेहलवणयोगादपि चाग्निरित्थं स्यात्। अतो वयोभिः परीक्षेत। तत्र विषजुष्टाहाराभ्यवहारात्काकाः क्षामस्वरा भवन्ति। मक्षिकाः सविषान्ने न निलीयन्ते। निलीनाश्च व्यापद्यन्ते। दृष्ट एव चास्मिंस्तु चकोरस्याक्षिणी विरज्येते। कोकिलस्य स्वरो विकृतिमेति। हंसस्य गतिः स्खलति। कूजति भृङ्गराजः। माद्यति क्रौञ्चः। विरौति कृकवाकुः। विक्रोशति शुकः शारिका च। छर्दयति चामीकरः। अन्यतो याति कारण्डवः। म्रियते जीवञ्जीवको, ग्लायति वा। हृष्टरोमा भवति नकुलः। शकृद्विस्र्जति वानरः। रोदिति पृषतः। हृष्यति मयूरः। दर्शनादेव चास्य विषं मन्दतामुपैति॥ अस

snehalavaṇayogādapi cāgniritthaṃ syāt| ato vayobhiḥ parīkṣeta| tatra viṣajuṣṭāhārābhyavahārātkākāḥ kṣāmasvarā bhavanti| makṣikāḥ saviṣānne na nilīyante| nilīnāśca vyāpadyante| dṛṣṭa eva cāsmiṃstu cakorasyākṣiṇī virajyete| kokilasya svaro vikṛtimeti| haṃsasya gatiḥ skhalati| kūjati bhṛṅgarājaḥ| mādyati krauñcaḥ| virauti kṛkavākuḥ| vikrośati śukaḥ śārikā ca| chardayati cāmīkaraḥ| anyato yāti kāraṇḍavaḥ| mriyate jīvañjīvako, glāyati vā| hṛṣṭaromā bhavati nakulaḥ| śakṛdvisrjati vānaraḥ| roditi pṛṣataḥ| hṛṣyati mayūraḥ| darśanādeva cāsya viṣaṃ mandatāmupaiti|| asa

8.14

विषदूषितस्य पुनराहारस्योष्मा मयूरकण्ठाभोऽभ्युदेति। तद्वाष्पेणापि धूमवन्मूर्छादयः। तेषां तद्वदेव साधनम्। हस्तेन स्पृष्टमन्नं विषवद्दाहशोफस्वापनखशातान् करोति। तस्य श्यामेन्द्रगोपसोमोत्पलैर्लेपः॥ अस

viṣadūṣitasya punarāhārasyoṣmā mayūrakaṇṭhābho'bhyudeti| tadvāṣpeṇāpi dhūmavanmūrchādayaḥ| teṣāṃ tadvadeva sādhanam| hastena spṛṣṭamannaṃ viṣavaddāhaśophasvāpanakhaśātān karoti| tasya śyāmendragopasomotpalairlepaḥ|| asa

8.15

अभ्यवह्रियमाणं त्वोष्ठचिमिचिमान्तर्वक्त्रदाहजिह्वामूलगौरवहनुस्तम्भदन्तहर्षलालाः करोति रसापरिज्ञानं च। तत्र धूमोक्तं दन्तकाष्ठोक्तं च कर्म। आमाशयगतं स्वेदमदमूर्छछर्दिवैवर्ण्याध्मानरोमहर्षदाहारुचिदृष्टिहृदयोपरोधान् बिन्दुभिश्चाचयमङ्गानां करोति॥ अस

abhyavahriyamāṇaṃ tvoṣṭhacimicimāntarvaktradāhajihvāmūlagauravahanustambhadantaharṣalālāḥ karoti rasāparijñānaṃ ca| tatra dhūmoktaṃ dantakāṣṭhoktaṃ ca karma| āmāśayagataṃ svedamadamūrchachardivaivarṇyādhmānaromaharṣadāhārucidṛṣṭihṛdayoparodhān bindubhiścācayamaṅgānāṃ karoti|| asa

8.16

तत्र मदमफलालबुबिम्बीकोशातकीफलैर्दाधिमधुयुक्तमाशु वमनं दद्यात्, निष्पावाम्बुभिर्वा। ततः स्निग्धशरीरं विरेचयत्। त्रिफलात्रिकटुनागपुष्पमधुकबर्हिणपर्णीबृहतीद्वयचूर्णं सिंहव्याघ्रवृकतरक्षुद्वीपिमार्जारसृगालमृगगोधानामन्यतमपित्तरससंयुक्तं सक्षौद्रं पानमेष जीवनो नामागदः परं सर्वविषौषधम्। तस्मिन् जीर्णे श्यामाव्योषातिविषासिद्धेन पयसा घृतेन वोपस्तम्भितां मुद्गयूषेण किंचिल्लवणेन ससर्पिष्केण मृद्वोदनं भोजयेत्। मधुकशिरीषचन्दनैश्चैनमालिम्पेत्॥ अस

tatra madamaphalālabubimbīkośātakīphalairdādhimadhuyuktamāśu vamanaṃ dadyāt, niṣpāvāmbubhirvā| tataḥ snigdhaśarīraṃ virecayat| triphalātrikaṭunāgapuṣpamadhukabarhiṇaparṇībṛhatīdvayacūrṇaṃ siṃhavyāghravṛkatarakṣudvīpimārjārasṛgālamṛgagodhānāmanyatamapittarasasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ pānameṣa jīvano nāmāgadaḥ paraṃ sarvaviṣauṣadham| tasmin jīrṇe śyāmāvyoṣātiviṣāsiddhena payasā ghṛtena vopastambhitāṃ mudgayūṣeṇa kiṃcillavaṇena sasarpiṣkeṇa mṛdvodanaṃ bhojayet| madhukaśirīṣacandanaiścainamālimpet|| asa

8.17

पक्वाशयगतं तृड्दाहमूर्च्छातीसाराटोपतन्द्रेन्द्रियविकृतिबलभ्रंशकार्श्यपाण्डुत्वोदराणि जनयति। तत्र नीलिनीफलयुक्तेन सर्पिषा विरेचनं समाक्षिकं च दूषीविषारिं दध्ना पाययेत्। दन्तकाष्ठप्रयुक्ते तु विषे कूर्चकविशरणमौषधगन्धो रूक्षता तालुदन्तजिह्वोष्ठमांसशोफश्च तत्र प्रच्छाय धातकीपुष्पजाम्बवास्थिहरीतकीचूर्णैः सक्षौद्रैः सप्तच्छदकल्केन वा प्रतिसारणं कुर्यात्। दाडिमकरमदर्भव्याम्रातककोलबदररसक्षौद्रयुक्तं गण्डूषम्। अनेन जिह्वानिर्लेखनकवलगण्डूषा व्याख्याताः॥ अस

pakvāśayagataṃ tṛḍdāhamūrcchātīsārāṭopatandrendriyavikṛtibalabhraṃśakārśyapāṇḍutvodarāṇi janayati| tatra nīlinīphalayuktena sarpiṣā virecanaṃ samākṣikaṃ ca dūṣīviṣāriṃ dadhnā pāyayet| dantakāṣṭhaprayukte tu viṣe kūrcakaviśaraṇamauṣadhagandho rūkṣatā tāludantajihvoṣṭhamāṃsaśophaśca tatra pracchāya dhātakīpuṣpajāmbavāsthiharītakīcūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ saptacchadakalkena vā pratisāraṇaṃ kuryāt| dāḍimakaramadarbhavyāmrātakakolabadararasakṣaudrayuktaṃ gaṇḍūṣam| anena jihvānirlekhanakavalagaṇḍūṣā vyākhyātāḥ|| asa

8.18

अञ्जनप्रयुक्तेऽश्रुदूषिकोपदेहरागवेदनादृष्टिविभ्रमा भवन्त्यान्ध्यं च। तत्र सर्पिष्पानं योज्यम्। शृतेन पयसा सप्तकृत्वः पिप्पलीर्भावयेत्। ततस्तत्कल्केन सर्पिर्विपक्वं नेत्रतर्पणम्। कपित्थमेषशृङ्गीभल्लातकानां पुष्पैर्वरणनिर्यासेन वाञ्जनं बृहतीशिरीषबीजप्रपौण्डरीकनागबलाचूर्णं सप्तकृत्वो मधुना भावयेत्। तच्च स्रोतोऽञ्जनसुवर्णचूर्णयुक्तमञ्जनं देयम्। नस्यधूमप्रयुक्ते शिरोरुक्काफास्रावः खेभ्यो रुधिरागमनमिन्द्रियवैकृतं च। तत्रातिविषाश्वेताकाकमाचीमदयन्तिकाकल्के क्षीरसिद्धं सर्पिर्न्नस्ये पाने च विदध्यात्॥ अभ्यङ्गप्रयुक्ते त्वग्दाहस्वेदपाकस्फोटावदरणानि। तत्र शीताम्बुपरिषिक्तस्य चन्दनतगरोशीरकुष्ठवेणुपत्रिकामृतासोमवल्लीश्वेतापद्मकालेयकैरनुलेपनम्। एतान्येव च सकपित्थरसगोमूत्राणि पानम्। गिरिकर्णिकाश्वेतमूलप्रियङ्गुसारिवामधुकसर्पसुगन्धामृगोर्वारुकतकमूलानि शेलुक्वाथपिष्टानि प्रलेपः। अनेनोद्वर्त्तनघर्षणपरिषेकानुलेपनभूषणयानशय्यास्तरणवस्त्रकवचपादुकोपानत्पादपीठा व्याख्याताः॥ अस

añjanaprayukte'śrudūṣikopadeharāgavedanādṛṣṭivibhramā bhavantyāndhyaṃ ca| tatra sarpiṣpānaṃ yojyam| śṛtena payasā saptakṛtvaḥ pippalīrbhāvayet| tatastatkalkena sarpirvipakvaṃ netratarpaṇam| kapitthameṣaśṛṅgībhallātakānāṃ puṣpairvaraṇaniryāsena vāñjanaṃ bṛhatīśirīṣabījaprapauṇḍarīkanāgabalācūrṇaṃ saptakṛtvo madhunā bhāvayet| tacca sroto'ñjanasuvarṇacūrṇayuktamañjanaṃ deyam| nasyadhūmaprayukte śirorukkāphāsrāvaḥ khebhyo rudhirāgamanamindriyavaikṛtaṃ ca| tatrātiviṣāśvetākākamācīmadayantikākalke kṣīrasiddhaṃ sarpirnnasye pāne ca vidadhyāt|| abhyaṅgaprayukte tvagdāhasvedapākasphoṭāvadaraṇāni| tatra śītāmbupariṣiktasya candanatagarośīrakuṣṭhaveṇupatrikāmṛtāsomavallīśvetāpadmakāleyakairanulepanam| etānyeva ca sakapittharasagomūtrāṇi pānam| girikarṇikāśvetamūlapriyaṅgusārivāmadhukasarpasugandhāmṛgorvārukatakamūlāni śelukvāthapiṣṭāni pralepaḥ| anenodvarttanagharṣaṇapariṣekānulepanabhūṣaṇayānaśayyāstaraṇavastrakavacapādukopānatpādapīṭhā vyākhyātāḥ|| asa

8.19

विशेषतस्त्वाभरणकृते विकारेऽश्वगन्धापामार्गकिणिहीखदिरशिरीषकल्कैर्गोपित्तयुक्तैः प्रदेहः। पादपीठकृते श्लेष्मातकसर्पसुगन्धाम्रकल्को मधुयुक्तः। छत्रप्रयुक्ते वेदनास्फोटानां क्षिप्रपाकानां पक्वजाम्बवप्रकाशानां प्रादुर्भावः। तत्र मधुकपाटलाकशेरुकलोध्राञ्जनकुष्ठसर्पसुगन्धाखदिरशिरीषकल्कैः सर्वगात्रप्रदेहः। अनेन चामरव्यजने व्याख्याते॥ अस

viśeṣatastvābharaṇakṛte vikāre'śvagandhāpāmārgakiṇihīkhadiraśirīṣakalkairgopittayuktaiḥ pradehaḥ| pādapīṭhakṛte śleṣmātakasarpasugandhāmrakalko madhuyuktaḥ| chatraprayukte vedanāsphoṭānāṃ kṣiprapākānāṃ pakvajāmbavaprakāśānāṃ prādurbhāvaḥ| tatra madhukapāṭalākaśerukalodhrāñjanakuṣṭhasarpasugandhākhadiraśirīṣakalkaiḥ sarvagātrapradehaḥ| anena cāmaravyajane vyākhyāte|| asa

8.20

शिरोऽभ्यङ्गप्रयुक्ते शिरोवेदना ग्रन्थिजन्म केशच्यवनं च। तत्र श्यामापालिन्दीतण्डुलीयकचूर्ण घृतर्क्षपित्तैः सुभावितया कृष्णमृदा प्रलेपः। गोमयमालतीमूषिककर्ण्यन्यतमरसो वागारधूमो वा श्लेष्मातकत्वक्पाटलाशिरीषमधुकहरिद्राद्वयैरजाक्षीरालोडितैः परिषेकः। अनेन शिरःस्नानोदककङ्कतस्रगुष्णीषा व्याख्याताः॥ अस

śiro'bhyaṅgaprayukte śirovedanā granthijanma keśacyavanaṃ ca| tatra śyāmāpālindītaṇḍulīyakacūrṇa ghṛtarkṣapittaiḥ subhāvitayā kṛṣṇamṛdā pralepaḥ| gomayamālatīmūṣikakarṇyanyatamaraso vāgāradhūmo vā śleṣmātakatvakpāṭalāśirīṣamadhukaharidrādvayairajākṣīrāloḍitaiḥ pariṣekaḥ| anena śiraḥsnānodakakaṅkatasraguṣṇīṣā vyākhyātāḥ|| asa

8.21

कर्णपूरणप्रयुक्ते शोफशूलपाकाः श्रोत्रवैगुण्यं च। तत्र बहुपत्रास्वरसो घृतक्षौद्रसंयुक्तः प्रतिपूरणं सोमवल्करसो वा सुशीतः। मुखालेपप्रयुक्ते मुखश्यावता पद्मकण्टका भवन्त्यभ्यङ्गजाश्च विकाराः। तत्र मधुकपयस्याबन्धुजीवभञ्जीपुनर्नवचन्दनैः सघृतैर्लेपो, मधुसर्पिषी पानम्। सविषपुष्पाघ्राणाच्छिरोव्यथा साश्रुनेत्रत्वं गन्धाज्ञानं च। तत्रानन्तरोक्तो विधिर्बाष्पोदितश्चेति॥ अस

karṇapūraṇaprayukte śophaśūlapākāḥ śrotravaiguṇyaṃ ca| tatra bahupatrāsvaraso ghṛtakṣaudrasaṃyuktaḥ pratipūraṇaṃ somavalkaraso vā suśītaḥ| mukhālepaprayukte mukhaśyāvatā padmakaṇṭakā bhavantyabhyaṅgajāśca vikārāḥ| tatra madhukapayasyābandhujīvabhañjīpunarnavacandanaiḥ saghṛtairlepo, madhusarpiṣī pānam| saviṣapuṣpāghrāṇācchirovyathā sāśrunetratvaṃ gandhājñānaṃ ca| tatrānantarokto vidhirbāṣpoditaśceti|| asa

8.22

भवति चात्र। फलमूलच्छदादीनां दद्यात्प्रक्षालनोदकम्। भाजनव्यञ्जनानां च तथा कुर्यादतन्द्रितः॥ अस

bhavati cātra| phalamūlacchadādīnāṃ dadyātprakṣālanodakam| bhājanavyañjanānāṃ ca tathā kuryādatandritaḥ|| asa

8.23

घ्रेयाणि घ्रापयित्वा तु स्पृश्यान् संस्पृश्य तानपि। प्रतीवापं ततो दत्वा प्रतीक्ष्यैवैकनाडिकाम्॥ अस

ghreyāṇi ghrāpayitvā tu spṛśyān saṃspṛśya tānapi| pratīvāpaṃ tato datvā pratīkṣyaivaikanāḍikām|| asa

8.24

ततो विज्ञाय शुद्धिं च भाजनस्योदकस्य च। आहारमुपयुञ्जीत यथावद्वसुधाधिपः॥ अस

tato vijñāya śuddhiṃ ca bhājanasyodakasya ca| āhāramupayuñjīta yathāvadvasudhādhipaḥ|| asa

8.25

मन्दं तीक्ष्णविषाभ्यासाद्विषमुत्क्षीयते भृशम्। तस्मात्तीक्ष्णविषं हस्ते बध्नीयात्कुशलो भिषक्॥ अस

mandaṃ tīkṣṇaviṣābhyāsādviṣamutkṣīyate bhṛśam| tasmāttīkṣṇaviṣaṃ haste badhnīyātkuśalo bhiṣak|| asa

8.26

विषसंधारणं धन्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम्। अपि च सापिधानघटीमूटफलकस्थापितौषधम्॥ अस

viṣasaṃdhāraṇaṃ dhanyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam| api ca sāpidhānaghaṭīmūṭaphalakasthāpitauṣadham|| asa

8.27

प्रागुदीच्योर्दिशोर्गुप्तं भेषजागारमिष्यते। उच्चैः प्रशस्तदिग्देशं बहुवातायनं महत्॥ अस

prāgudīcyordiśorguptaṃ bheṣajāgāramiṣyate| uccaiḥ praśastadigdeśaṃ bahuvātāyanaṃ mahat|| asa

8.28

महानसं सुसंमृष्टं विश्वास्यजनसेवितम्। सद्द्वास्स्थाधिष्ठितद्वारं कक्ष्यावत्सुवितानकम्॥ अस

mahānasaṃ susaṃmṛṣṭaṃ viśvāsyajanasevitam| saddvāssthādhiṣṭhitadvāraṃ kakṣyāvatsuvitānakam|| asa

8.29

सुधौतदृठकुम्भादि परिशुद्धजलेन्धनम्। स्वकर्मकुशला दक्षाः सूदास्तत्राप्रमादिनः॥ अस

sudhautadṛṭhakumbhādi pariśuddhajalendhanam| svakarmakuśalā dakṣāḥ sūdāstatrāpramādinaḥ|| asa

8.30

कॢप्तकेशनखाः पित्र्या राज्ञः कृत्यैरसङ्गताः। तेषामधिपतिर्विप्रः कुलजः सुपरीक्षितः॥ अस

kḷptakeśanakhāḥ pitryā rājñaḥ kṛtyairasaṅgatāḥ| teṣāmadhipatirvipraḥ kulajaḥ suparīkṣitaḥ|| asa

8.31

संविभक्तश्च भक्तश्च शुचिर्वैद्यवशूनुगः। सर्वेऽपि भूभृदासन्नाः शस्ताः सततमीदृशाः॥ अस

saṃvibhaktaśca bhaktaśca śucirvaidyavaśūnugaḥ| sarve'pi bhūbhṛdāsannāḥ śastāḥ satatamīdṛśāḥ|| asa

8.32

मिथो विग्रहसङ्घातरहिता भूभृते हिताः। तान् वैद्यो गुणवानेको मनसा प्रतिजागृयात्॥ अस

mitho vigrahasaṅghātarahitā bhūbhṛte hitāḥ| tān vaidyo guṇavāneko manasā pratijāgṛyāt|| asa

8.33

भूभृद्देहोपकरणसंरक्षणसमुद्यतः॥ अस

bhūbhṛddehopakaraṇasaṃrakṣaṇasamudyataḥ|| asa

8.34

अथाभ्यमित्रं व्रजतो जिगीषोर्वैद्यः सुसज्जौषधशस्त्रयन्त्रः। तुङ्गध्वजाख्यातनिवासभूमिर्युद्धागतं योधजनं चिकित्सेत्॥ अस

athābhyamitraṃ vrajato jigīṣorvaidyaḥ susajjauṣadhaśastrayantraḥ| tuṅgadhvajākhyātanivāsabhūmiryuddhāgataṃ yodhajanaṃ cikitset|| asa

8.35

पन्थानमुदकं छायां भक्तं यवसमिन्धनम्। दूषयन्त्यरयो यस्मात्तान् विद्याच्छोधयेत च॥ अस

panthānamudakaṃ chāyāṃ bhaktaṃ yavasamindhanam| dūṣayantyarayo yasmāttān vidyācchodhayeta ca|| asa

8.36

प्रस्थानं वा निवेशं वा नाविज्ञाय प्रयोजयेत्। भूवारितृणकाष्ठाश्ममार्गोन्मार्गवनस्पतीन्॥ अस

prasthānaṃ vā niveśaṃ vā nāvijñāya prayojayet| bhūvāritṛṇakāṣṭhāśmamārgonmārgavanaspatīn|| asa

8.37

विषेणोपहता भूमिः क्वचिद्दग्धेव लक्ष्यते। प्रम्लानतृणगुल्मादिमृतकीटसरीसृपा॥ अस

viṣeṇopahatā bhūmiḥ kvaciddagdheva lakṣyate| pramlānatṛṇagulmādimṛtakīṭasarīsṛpā|| asa

8.38

विशीर्यन्ते खुरनखा दाहकण्डूरुजान्विताः। छर्दिर्मूर्छा ज्वरो मोहः शिरोदुःखं च जायते॥ अस

viśīryante khuranakhā dāhakaṇḍūrujānvitāḥ| chardirmūrchā jvaro mohaḥ śiroduḥkhaṃ ca jāyate|| asa

8.39

तत्र सौभञ्जनान्मूलं सोमवल्लीमुशीरकम्। मातुलुङ्गरसं हिङ्गुं पाययेद्दधिमात्रया॥ अस

tatra saubhañjanānmūlaṃ somavallīmuśīrakam| mātuluṅgarasaṃ hiṅguṃ pāyayeddadhimātrayā|| asa

8.40

मूत्राण्यजाविहस्तिभ्यो मांसानि रुधिराणि च। सर्वगन्धैः समं योज्य पचेत्पक्वे च निक्षिपेत्॥ अस

mūtrāṇyajāvihastibhyo māṃsāni rudhirāṇi ca| sarvagandhaiḥ samaṃ yojya pacetpakve ca nikṣipet|| asa

8.41

सोमराजीं सुनन्दाख्यां सरलं गन्धनाकुलीम्। चारटीं त्रायमाणां च प्रोक्षयेत्तेन तां भुवम्॥ अस

somarājīṃ sunandākhyāṃ saralaṃ gandhanākulīm| cāraṭīṃ trāyamāṇāṃ ca prokṣayettena tāṃ bhuvam|| asa

8.42

सविषं विरसं तोयं कवोष्णं राजिभिश्चितम्। फेनिलं गुरु विच्छिन्नं खगैरनाभिनन्दितम्॥ अस

saviṣaṃ virasaṃ toyaṃ kavoṣṇaṃ rājibhiścitam| phenilaṃ guru vicchinnaṃ khagairanābhinanditam|| asa

8.43

मृताकुलितमत्स्यं च स्पर्शाद्रुक्शोफकण्डुमत्। औदनः साधितस्तेन भुक्तमात्रोऽपि दह्यते॥ अस

mṛtākulitamatsyaṃ ca sparśādrukśophakaṇḍumat| audanaḥ sādhitastena bhuktamātro'pi dahyate|| asa

8.44

विदग्धः पच्यते कृच्छ्रात्पक्वो मूर्छाज्वरप्रदः। दर्शयेत्सर्वतो नीलपीतकर्बुरलोहितम्॥ अस

vidagdhaḥ pacyate kṛcchrātpakvo mūrchājvarapradaḥ| darśayetsarvato nīlapītakarburalohitam|| asa

8.45

तत्र शिग्रेवादिमगदं भूमिदोषोदितं पिबेत्। अजशृङ्गीं विशालाख्यां विषघ्नीमुत्तमारणीम्॥ अस

tatra śigrevādimagadaṃ bhūmidoṣoditaṃ pibet| ajaśṛṅgīṃ viśālākhyāṃ viṣaghnīmuttamāraṇīm|| asa

8.46

फणिज्जकं प्रतिविषां दग्ध्वा तद्भस्म गालयेत्। बहुशो गालितं तच्च पाचयेत्तत्र च क्षिपेत्॥ अस

phaṇijjakaṃ prativiṣāṃ dagdhvā tadbhasma gālayet| bahuśo gālitaṃ tacca pācayettatra ca kṣipet|| asa

8.47

कल्कयित्वा प्रतीवापं सरलं रजनीद्वयम्। एलामुदीच्यं मञ्जिष्ठां सुनन्दां बाकुचीअपि॥ अस

kalkayitvā pratīvāpaṃ saralaṃ rajanīdvayam| elāmudīcyaṃ mañjiṣṭhāṃ sunandāṃ bākucīapi|| asa

8.48

पात्यन्ते बिन्दवस्तस्माद्यत्र तन्निर्विषीभवेत्। पाटलापारिभद्राश्वकर्णशम्याकसिध्रकान्॥ अस

pātyante bindavastasmādyatra tannirviṣībhavet| pāṭalāpāribhadrāśvakarṇaśamyākasidhrakān|| asa

8.49

कलशान्तर्गतान् दग्ध्वा प्रक्षिपेत्सविषेऽम्भसि। शीते घर्मो हिमश्चोष्णे मारुतो विषसंयुतः॥ अस

kalaśāntargatān dagdhvā prakṣipetsaviṣe'mbhasi| śīte gharmo himaścoṣṇe māruto viṣasaṃyutaḥ|| asa

8.50

भ्रममूर्छादिकारी च शिग्र्वादिस्तत्र चेष्यते। देवदारुनतानन्तामधुकार्जुनगैरिकम्॥ अस

bhramamūrchādikārī ca śigrvādistatra ceṣyate| devadārunatānantāmadhukārjunagairikam|| asa

8.51

वज्रकन्दं लतां लोध्नं विकिरेच्छ्लक्ष्णचूर्णितम्। वृक्षाग्रेषु पताकासु दूष्येषु सुमहत्सु च॥ अस

vajrakandaṃ latāṃ lodhnaṃ vikirecchlakṣṇacūrṇitam| vṛkṣāgreṣu patākāsu dūṣyeṣu sumahatsu ca|| asa

8.52

सर्वतश्चूर्णसंपर्कान्निर्विषो जायतेऽनिलः। विकृता भवति छाया पादपे विषदूषिते॥ अस

sarvataścūrṇasaṃparkānnirviṣo jāyate'nilaḥ| vikṛtā bhavati chāyā pādape viṣadūṣite|| asa

8.53

निर्गन्धमतिगन्धं वा तत्पुष्पं हृच्छिरोरुजम्। कुर्यात् फलपलशादि कण्डूपाकातिसारकृत्॥ अस

nirgandhamatigandhaṃ vā tatpuṣpaṃ hṛcchirorujam| kuryāt phalapalaśādi kaṇḍūpākātisārakṛt|| asa

8.54

भूमिमुद्दिश्य यत्प्रोक्तं तत्सर्वं तत्र चेष्यते। न च कन्यामविदितां संस्पृशेदपरीक्षिताम्॥ अस

bhūmimuddiśya yatproktaṃ tatsarvaṃ tatra ceṣyate| na ca kanyāmaviditāṃ saṃspṛśedaparīkṣitām|| asa

8.55

विविधान् कुर्वते योगान् कुशलाः खलु मानवाः। आजन्मविषसंयोगात् कन्या विषमयीकृता॥ अस

vividhān kurvate yogān kuśalāḥ khalu mānavāḥ| ājanmaviṣasaṃyogāt kanyā viṣamayīkṛtā|| asa

8.56

स्पर्शोच्छ्वासादिभिर्हन्ति तस्यास्त्वेतत्परीक्षणम्। तद्धस्तकेशसंस्पर्शान्म्लायते पुष्पपल्लवैः॥ अस

sparśocchvāsādibhirhanti tasyāstvetatparīkṣaṇam| taddhastakeśasaṃsparśānmlāyate puṣpapallavaiḥ|| asa

8.57

शय्यायां मत्कुणैर्वस्त्रे यूकाभिः स्नानवारिणि। जन्तुभिर्म्रियते ज्ञात्वा तामेवं दूरतस्त्यजेत्॥ अस

śayyāyāṃ matkuṇairvastre yūkābhiḥ snānavāriṇi| jantubhirmriyate jñātvā tāmevaṃ dūratastyajet|| asa

8.58

नाप्रोक्षितं नाविदितं भिषजा नानवेक्षितम्। नाप्राशितं च सूदाद्यैः किञ्चिदप्याहरेन्नृपः॥ अस

nāprokṣitaṃ nāviditaṃ bhiṣajā nānavekṣitam| nāprāśitaṃ ca sūdādyaiḥ kiñcidapyāharennṛpaḥ|| asa

8.59

धन्यं सर्वार्थसिद्धाख्यं पापरक्षोविषापहम्। परं चक्षुष्यमायुष्यं शत्रुघ्नं वक्ष्यतेऽञ्जनम्॥ अस

dhanyaṃ sarvārthasiddhākhyaṃ pāparakṣoviṣāpaham| paraṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ śatrughnaṃ vakṣyate'ñjanam|| asa

8.60

अथ शुक्लपक्षे पुण्येऽहनि पुष्यपुनर्वसुहस्तचित्रामृगशिरःश्रवणरेवतीशतभिषक्प्राजापत्योत्तराणामन्यतमेन नक्षत्रेण योगमुपगते भगवत्यौषधिपतौ प्रशस्ते मुहूर्ते सिन्धुस्रोतःसमुत्थंस्निग्धं सप्रभं गन्धवर्णच्छदैर्नीलोत्पलाभमञ्जनमाहरेत्। तस्याष्टौ भागाः कनकरजतोदुम्बराणामेकैको भागः। तत्सर्वं मूषायां प्रक्षिप्य बलिमङ्गलपूर्वकमग्निमुपसामाधाय खदिरकदरधवस्यन्दनानामन्यतमदारुभिगोमयैर्वा प्रज्वालयेत्। ततश्चार्यावलोकितेश्वरमार्यतारां ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रदित्यसोमवरुणवैश्वानरवायुविष्णुजनकभरद्वाजधन्वन्तरिसुश्रुतभव्यसुकन्यास्कन्दश्च्यवनवैनतेयानन्यांश्च यथाविध्युक्तदेवताः सुमनोऽक्षतलाजस्वस्तिकसंयावनिस्तुषयवसंस्कृतगुडघृतमिश्रपायसैरर्चयित्वावृद्धवैद्यब्रह्मणांश्च शुक्लवाससो महतीभिर्दक्षिणाभिः पूजयित्वा तस्मिन्नग्नौ तदञ्जनं ध्मातं ध्मातमावृत्य पृथक्पृथङ्निषेचयेत्। गोशकृद्रसमूत्रघृतदधिक्षौद्रवसामज्जतैलमद्यसर्वगन्धाम्बुशर्करोदकेक्षुरसेषु तथा हरीतक्यामलकबिभीतककाश्मर्यमृद्वीकाशृङ्गाटककशेरुकोत्पलनलिनसौगन्धिकमृणालिकक्वाथेषु तथा लावकपिञ्जलैणशशहरिणकुलीररसेषु तथा मधुकचन्दनकालानुसार्यनलदपद्मकोशीरमञ्जिष्ठानन्तागैरिककुङ्कुमोदकेषु। ततः शुक्ले वाससि बध्वा द्वादशरात्र मान्तरिक्षेऽम्भासि वासयेत्। ततश्छायायां विशोष्य स्फटिकमुक्ताप्रवालकालनुसार्याप्रतीवापं पुनरपि बलिमङ्गलपूर्वकमहतवाससा कन्यया दृषदि पेषयित्वासुवर्णरजतताम्रशङ्खशैलद्विरदरदनगवयशृङ्गवैडूर्यस्फटिकमेषशृङ्ग्यसनसारान्यतमघट्टितायामञ्जनिकायां निधापयेत्। अथ पूर्ववत्पुनरपि कृतस्वस्त्ययनं सावित्रेण कर्मणा सर्ववित् द्विजन्मा विधिवत्तदभिसंस्कुर्यात्। ततो गजस्कन्धमारोप्य पाण्डुरच्छत्रचामरबालव्यजनैरनुगतं तथा शङ्खदुन्दुभिस्वनैर्द्विजातिवरप्रयुक्तैश्च वेदवादमिश्रैः पुण्याहघोषैः कृतपुष्पोपहारं वैद्यगृहान्नायकगृहमनुप्रवेशयेत्। अनन्तरं च तेन विदेहाधिपोपदिष्टेन सर्वार्थेषु सिद्धेनाञ्जनेन यथोक्तानामेवाञ्जनभाजनद्रव्याणामन्यतमया शलाकया गोब्राह्मणपूजापूर्वकं शुचिः सनियमो भूत्वा धारणीमिमां विद्यामधीयानः पूतः पूर्वमक्षि दक्षिणमञ्जयेत्॥ अस

atha śuklapakṣe puṇye'hani puṣyapunarvasuhastacitrāmṛgaśiraḥśravaṇarevatīśatabhiṣakprājāpatyottarāṇāmanyatamena nakṣatreṇa yogamupagate bhagavatyauṣadhipatau praśaste muhūrte sindhusrotaḥsamutthaṃsnigdhaṃ saprabhaṃ gandhavarṇacchadairnīlotpalābhamañjanamāharet| tasyāṣṭau bhāgāḥ kanakarajatodumbarāṇāmekaiko bhāgaḥ| tatsarvaṃ mūṣāyāṃ prakṣipya balimaṅgalapūrvakamagnimupasāmādhāya khadirakadaradhavasyandanānāmanyatamadārubhigomayairvā prajvālayet| tataścāryāvalokiteśvaramāryatārāṃ brahmadakṣāśvirudrendradityasomavaruṇavaiśvānaravāyuviṣṇujanakabharadvājadhanvantarisuśrutabhavyasukanyāskandaścyavanavainateyānanyāṃśca yathāvidhyuktadevatāḥ sumano'kṣatalājasvastikasaṃyāvanistuṣayavasaṃskṛtaguḍaghṛtamiśrapāyasairarcayitvāvṛddhavaidyabrahmaṇāṃśca śuklavāsaso mahatībhirdakṣiṇābhiḥ pūjayitvā tasminnagnau tadañjanaṃ dhmātaṃ dhmātamāvṛtya pṛthakpṛthaṅniṣecayet| gośakṛdrasamūtraghṛtadadhikṣaudravasāmajjatailamadyasarvagandhāmbuśarkarodakekṣuraseṣu tathā harītakyāmalakabibhītakakāśmaryamṛdvīkāśṛṅgāṭakakaśerukotpalanalinasaugandhikamṛṇālikakvātheṣu tathā lāvakapiñjalaiṇaśaśahariṇakulīraraseṣu tathā madhukacandanakālānusāryanaladapadmakośīramañjiṣṭhānantāgairikakuṅkumodakeṣu| tataḥ śukle vāsasi badhvā dvādaśarātra māntarikṣe'mbhāsi vāsayet| tataśchāyāyāṃ viśoṣya sphaṭikamuktāpravālakālanusāryāpratīvāpaṃ punarapi balimaṅgalapūrvakamahatavāsasā kanyayā dṛṣadi peṣayitvāsuvarṇarajatatāmraśaṅkhaśailadviradaradanagavayaśṛṅgavaiḍūryasphaṭikameṣaśṛṅgyasanasārānyatamaghaṭṭitāyāmañjanikāyāṃ nidhāpayet| atha pūrvavatpunarapi kṛtasvastyayanaṃ sāvitreṇa karmaṇā sarvavit dvijanmā vidhivattadabhisaṃskuryāt| tato gajaskandhamāropya pāṇḍuracchatracāmarabālavyajanairanugataṃ tathā śaṅkhadundubhisvanairdvijātivaraprayuktaiśca vedavādamiśraiḥ puṇyāhaghoṣaiḥ kṛtapuṣpopahāraṃ vaidyagṛhānnāyakagṛhamanupraveśayet| anantaraṃ ca tena videhādhipopadiṣṭena sarvārtheṣu siddhenāñjanena yathoktānāmevāñjanabhājanadravyāṇāmanyatamayā śalākayā gobrāhmaṇapūjāpūrvakaṃ śuciḥ saniyamo bhūtvā dhāraṇīmimāṃ vidyāmadhīyānaḥ pūtaḥ pūrvamakṣi dakṣiṇamañjayet|| asa

8.61

अथ मन्त्रः नमश्चक्षुःपरिशोधनराजाय तथागतायर्हते सम्यक्सम्बुद्धाय तद्यथा औं चक्षुः प्रज्ञाचक्षुर्ज्ञानचक्षुर्विज्ञानचक्षुर्विशोधय स्वाहा॥ अस

atha mantraḥ namaścakṣuḥpariśodhanarājāya tathāgatāyarhate samyaksambuddhāya tadyathā auṃ cakṣuḥ prajñācakṣurjñānacakṣurvijñānacakṣurviśodhaya svāhā|| asa

8.62

ततः परं च तामेव धारिणीमनुस्मरन् सायम्प्रातः पत्यहमेतत्परमं पवित्रमारोग्यकरमूर्जस्करं सर्वविषघ्नमञ्जनमश्विभ्यामिन्द्रस्य वृत्रवधाभ्युद्यतस्य प्राक्प्रकल्पितम्। तस्मोदतद्राज्ञां राजमहामात्राणां च महीं विजगीषमाणानां च ब्राह्मणानां च वेदाध्ययनमन्यद्वा महच्छास्त्रमवगाहमानानां प्रसन्नमना भिषक्प्रकल्पयेदिति। भवन्ति चात्र श्लोकाः॥ अस

tataḥ paraṃ ca tāmeva dhāriṇīmanusmaran sāyamprātaḥ patyahametatparamaṃ pavitramārogyakaramūrjaskaraṃ sarvaviṣaghnamañjanamaśvibhyāmindrasya vṛtravadhābhyudyatasya prākprakalpitam| tasmodatadrājñāṃ rājamahāmātrāṇāṃ ca mahīṃ vijagīṣamāṇānāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca vedādhyayanamanyadvā mahacchāstramavagāhamānānāṃ prasannamanā bhiṣakprakalpayediti| bhavanti cātra ślokāḥ|| asa

8.63

अथ योगाः प्रवक्ष्यन्ते बृहस्पतिकृताः शिवाः। यान् सेवमानो नृपतिः शत्रुभ्यो नैति पज्चताम्॥ अस

atha yogāḥ pravakṣyante bṛhaspatikṛtāḥ śivāḥ| yān sevamāno nṛpatiḥ śatrubhyo naiti pajcatām|| asa

8.64

बिल्वाढकीयवक्षारपाटलीबाल्हिकोषणाः। श्रीपर्णीसल्लकीयुक्ता निष्क्वाथः प्रोक्षणः परम्॥ अस

bilvāḍhakīyavakṣārapāṭalībālhikoṣaṇāḥ| śrīparṇīsallakīyuktā niṣkvāthaḥ prokṣaṇaḥ param|| asa

8.65

सविषं प्रोक्षितं तेन सद्यो भवति निर्विसम्। यवसेन्धनपानीयशस्त्रशय्यासनोदकम्॥ अस

saviṣaṃ prokṣitaṃ tena sadyo bhavati nirvisam| yavasendhanapānīyaśastraśayyāsanodakam|| asa

8.66

कवचाभरणच्छत्रबालव्यजनवेश्म च। शेलुपाटल्यतिविषाशिग्रुगोपीपुनर्नवम्॥ अस

kavacābharaṇacchatrabālavyajanaveśma ca| śelupāṭalyativiṣāśigrugopīpunarnavam|| asa

8.67

समङ्गावृषमूलत्वक्कपित्थवृषशोणितम्। सहदन्तशठं तद्वत् प्रोक्षणं विषनाशनम्॥ अस

samaṅgāvṛṣamūlatvakkapitthavṛṣaśoṇitam| sahadantaśaṭhaṃ tadvat prokṣaṇaṃ viṣanāśanam|| asa

8.68

लाक्षाप्रियङ्गुमञ्जिष्ठासमङ्गालहरेणुकाः। यष्ट्याह्वमधुसंयुक्ता बब्रुपित्तेन कल्किताः॥ अस

lākṣāpriyaṅgumañjiṣṭhāsamaṅgālahareṇukāḥ| yaṣṭyāhvamadhusaṃyuktā babrupittena kalkitāḥ|| asa

8.69

निखनेद्गोविषाणस्थाः सप्तरात्रं महीतले। ततः कृत्वा मणिं हेम्ना बद्धं हस्तेन धारयेत्॥ अस

nikhanedgoviṣāṇasthāḥ saptarātraṃ mahītale| tataḥ kṛtvā maṇiṃ hemnā baddhaṃ hastena dhārayet|| asa

8.70

संस्पृष्टं सविषं तेन सद्यो भवति निर्विषम्। मनोह्वालशमीपुष्पत्वङ्निशाश्वेतसर्षपाः॥ अस

saṃspṛṣṭaṃ saviṣaṃ tena sadyo bhavati nirviṣam| manohvālaśamīpuṣpatvaṅniśāśvetasarṣapāḥ|| asa

8.71

कपित्थकुष्ठमञ्जिष्ठाः पित्तेन श्लक्ष्णकल्किताः। शुनो गोःकपिलायाश्च सौम्याख्योऽयं वरोऽगदः॥ अस

kapitthakuṣṭhamañjiṣṭhāḥ pittena ślakṣṇakalkitāḥ| śuno goḥkapilāyāśca saumyākhyo'yaṃ varo'gadaḥ|| asa

8.72

विषजित्परमं कार्यो मणिरत्नं च पूर्ववत्। मूषिकाजरुहा वापि हस्तबद्धा विषापहाः॥ अस

viṣajitparamaṃ kāryo maṇiratnaṃ ca pūrvavat| mūṣikājaruhā vāpi hastabaddhā viṣāpahāḥ|| asa

8.73

हरेणुमांसीमञ्जिष्ठारजनीमधुकं मधु। अक्षत्वक्सुरसं लाक्षा श्वपित्तं पूर्ववन्मणिः॥ अस

hareṇumāṃsīmañjiṣṭhārajanīmadhukaṃ madhu| akṣatvaksurasaṃ lākṣā śvapittaṃ pūrvavanmaṇiḥ|| asa

8.74

वादित्राणि पताकाश्च पिष्टैरोभिश्च लेखिताः। श्रुत्वा दृष्ट्वा समाघ्राय सद्यो भवति निर्विषम्॥ अस

vāditrāṇi patākāśca piṣṭairobhiśca lekhitāḥ| śrutvā dṛṣṭvā samāghrāya sadyo bhavati nirviṣam|| asa

8.75

त्र्यूषणं पञ्चलवणं मञ्जिष्ठां रजनीद्वयम्। सूक्ष्मैलां त्रिवृतां पत्रं विडङ्गानीन्द्रवारुणीम्॥ अस

tryūṣaṇaṃ pañcalavaṇaṃ mañjiṣṭhāṃ rajanīdvayam| sūkṣmailāṃ trivṛtāṃ patraṃ viḍaṅgānīndravāruṇīm|| asa

8.76

मधुकं चेति सक्षौद्रं गोविषाणे निधापयेत्। तस्मादुष्णाम्बुना मात्रां प्राग्भक्तं विनियोजयेत्॥ अस

madhukaṃ ceti sakṣaudraṃ goviṣāṇe nidhāpayet| tasmāduṣṇāmbunā mātrāṃ prāgbhaktaṃ viniyojayet|| asa

8.77

विषं भुक्तं जरां याति निर्विषेऽपि न दोषकृत्। जतुसर्जरसोशीरसर्षपा पत्रवालकैः॥ अस

viṣaṃ bhuktaṃ jarāṃ yāti nirviṣe'pi na doṣakṛt| jatusarjarasośīrasarṣapā patravālakaiḥ|| asa

8.78

सवेल्लारुष्करपुरैः कुसुमैरर्जुनस्य च। धूपो वासगृहे हन्ति विषं स्थावरजङ्गमम्॥ अस

savellāruṣkarapuraiḥ kusumairarjunasya ca| dhūpo vāsagṛhe hanti viṣaṃ sthāvarajaṅgamam|| asa

8.79

न तत्र कीटाः सविषा नोन्दुरा न सरीसृपाः। न कृत्या कर्षणा(कार्मणा)द्याश्च धूपोऽयं यत्र दह्यते॥ अस

na tatra kīṭāḥ saviṣā nondurā na sarīsṛpāḥ| na kṛtyā karṣaṇā(kārmaṇā)dyāśca dhūpo'yaṃ yatra dahyate|| asa

8.80

शिखिपिञ्छं बलाकास्थि सर्षपाश्चन्दनं घृतम्। धूपो विषघ्नः शयनवसनासनगेहगः॥ अस

śikhipiñchaṃ balākāsthi sarṣapāścandanaṃ ghṛtam| dhūpo viṣaghnaḥ śayanavasanāsanagehagaḥ|| asa

8.81

विशालाव्योषमञ्जिष्ठायष्टीलवणपञ्चकम्। द्विनिशापत्रवेल्लैलात्रिवृच्चूर्णं समाक्षिकम्॥ अस

viśālāvyoṣamañjiṣṭhāyaṣṭīlavaṇapañcakam| dviniśāpatravellailātrivṛccūrṇaṃ samākṣikam|| asa

8.82

गोशृङ्गे निहितं योज्यं स्नानीयेऽम्भसि भूपतेः। पूर्वोकतत्र्यूषणादिं च स्नानीयेऽम्भसि योजयेत्॥ अस

gośṛṅge nihitaṃ yojyaṃ snānīye'mbhasi bhūpateḥ| pūrvokatatryūṣaṇādiṃ ca snānīye'mbhasi yojayet|| asa

8.83

क्वाथोऽथवार्ककुसुमश्वेतापामार्गसर्षपैः। सदध्याज्यः कृतो युक्तैः कतकानाकुलीद्वयैः॥ अस

kvātho'thavārkakusumaśvetāpāmārgasarṣapaiḥ| sadadhyājyaḥ kṛto yuktaiḥ katakānākulīdvayaiḥ|| asa

8.84

कल्को वा चन्दनक्षीरिपलाशद्रुमवल्कलैः। मूर्वैलावालुसुरसनाकुलीतण्डुलीयकैः॥ अस

kalko vā candanakṣīripalāśadrumavalkalaiḥ| mūrvailāvālusurasanākulītaṇḍulīyakaiḥ|| asa

8.85

क्वाथः सर्वोदकार्थेषु काकमाचीयुतैर्हितः। रोचनापत्ननैपालीकुङ्कुमैस्तिलकान् वहन्॥ अस

kvāthaḥ sarvodakārtheṣu kākamācīyutairhitaḥ| rocanāpatnanaipālīkuṅkumaistilakān vahan|| asa

8.86

विषैर्न बाध्यते स्याच्च नारीनरनृपप्रियः। चूर्णैर्हरिद्रामञ्जिष्ठाकिणिहीकणनिम्बजैः॥ अस

viṣairna bādhyate syācca nārīnaranṛpapriyaḥ| cūrṇairharidrāmañjiṣṭhākiṇihīkaṇanimbajaiḥ|| asa

8.87

दिग्धं निर्विषतामेति गात्रमित्याह गौतमः। नस्यपानाञ्जनालेपैर्युञ्ज्यात् सञ्जीवनात्मकान्॥ अस

digdhaṃ nirviṣatāmeti gātramityāha gautamaḥ| nasyapānāñjanālepairyuñjyāt sañjīvanātmakān|| asa

8.88

अगदान् विषभुक्तस्य तीक्ष्णानि वमनानि च। पिप्पलीमधुकक्षौद्रशर्करेक्षुरसैः सह॥ अस

agadān viṣabhuktasya tīkṣṇāni vamanāni ca| pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasaiḥ saha|| asa

8.89

द्विनिशापत्रवेल्लैलात्रिवृच्चूर्णं समाक्षिकम्। विरेचनं सिरामोक्षं प्राप्तं विस्रावणं यदि॥ अस

dviniśāpatravellailātrivṛccūrṇaṃ samākṣikam| virecanaṃ sirāmokṣaṃ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi|| asa

8.90

हृदयावरणं कार्यं प्रागेवामित्रमध्यतः। पिबेद्घृतमजेयाख्यममृतं वाप्यभुक्तवान्॥ अस

hṛdayāvaraṇaṃ kāryaṃ prāgevāmitramadhyataḥ| pibedghṛtamajeyākhyamamṛtaṃ vāpyabhuktavān|| asa

8.91

सर्पिः क्षौद्रं दधि क्षीरमन्ततः शीतलं जलम्। सितामधुकपालिन्दीकल्कवन्मांसमिष्यते॥ अस

sarpiḥ kṣaudraṃ dadhi kṣīramantataḥ śītalaṃ jalam| sitāmadhukapālindīkalkavanmāṃsamiṣyate|| asa

8.92

गोधाहरिणबभ्रूणां सकणाशुण्ठिपार्षतम्। सनागरं सातिविषं शिखिनः ससितोपलम्॥ अस

godhāhariṇababhrūṇāṃ sakaṇāśuṇṭhipārṣatam| sanāgaraṃ sātiviṣaṃ śikhinaḥ sasitopalam|| asa

8.93

सुशीताः सघृताश्चैषां यथास्वं कल्पिता रसाः। विषपीताय दद्याच्च शुद्धायोर्ध्वमधस्तथा॥ अस

suśītāḥ saghṛtāścaiṣāṃ yathāsvaṃ kalpitā rasāḥ| viṣapītāya dadyācca śuddhāyordhvamadhastathā|| asa

8.94

सूक्ष्मं ताम्ररजः काले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्। शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्॥ अस

sūkṣmaṃ tāmrarajaḥ kāle sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam| śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet|| asa

8.95

न सज्जते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विषम्। जायते विपुलं चायुर्गरेऽप्येष विधिः स्मृतः॥ अस

na sajjate hemapāṅge padmapatre'mbuvadviṣam| jāyate vipulaṃ cāyurgare'pyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ|| asa

8.96

इत्थं गरविषादिभ्यो रक्षेद्वैद्यो नरेश्चरम्। स्यादुच्छेदस्तदुच्छेदात्प्रजानां सर्वकर्मणाम्॥ अस

itthaṃ garaviṣādibhyo rakṣedvaidyo nareścaram| syāducchedastaducchedātprajānāṃ sarvakarmaṇām|| asa

8.97

आज्ञाधैर्यक्षमात्यागा मानुषत्वेऽप्यमानुषाः। यद्राज्ञः कर्मभिस्तस्मादाराध्योऽसावतीन्द्रियैः॥ अस

ājñādhairyakṣamātyāgā mānuṣatve'pyamānuṣāḥ| yadrājñaḥ karmabhistasmādārādhyo'sāvatīndriyaiḥ|| asa

8.98

यत्र साक्षन्नृपस्तत्र विज्ञातः प्रविशोद्भिषक्। न सम्मतोऽप्यनुचितं यानस्थानासनं भजेत्॥ अस

yatra sākṣannṛpastatra vijñātaḥ praviśodbhiṣak| na sammato'pyanucitaṃ yānasthānāsanaṃ bhajet|| asa

8.99

उचिते पुरतो राज्ञस्तिष्ठेद्वाक्यं च नाक्षिपेत्। अहीनकालं राजार्थं स्वार्थं प्रियहितैः सह॥ अस

ucite purato rājñastiṣṭhedvākyaṃ ca nākṣipet| ahīnakālaṃ rājārthaṃ svārthaṃ priyahitaiḥ saha|| asa

8.100

देशे काले परार्थं च वदेद्धर्मार्थसंहितम्। नानुशिष्यादपृच्छन्तं महदेतद्धि साहसम्॥ अस

deśe kāle parārthaṃ ca vadeddharmārthasaṃhitam| nānuśiṣyādapṛcchantaṃ mahadetaddhi sāhasam|| asa

8.101

नाचरेदहितेनैनं मूलच्छेदकरं हि तत्। अनुकूलं हितं वाच्यमहिताद्वारयेन्मिथः॥ अस

nācaredahitenainaṃ mūlacchedakaraṃ hi tat| anukūlaṃ hitaṃ vācyamahitādvārayenmithaḥ|| asa

8.102

उदारैः सान्त्वयन् वाक्यैर्दोषश्चेत्तदुपेक्षया। तूष्णीं वा प्रतिवाक्ये स्याद्वर्जयेद्वेष्यसङ्कथाम्॥ अस

udāraiḥ sāntvayan vākyairdoṣaścettadupekṣayā| tūṣṇīṃ vā prativākye syādvarjayedveṣyasaṅkathām|| asa

8.103

विपश्चिदप्यचित्तज्ञो बालिशोऽपि तु भाववित्। अतिप्रियोऽपि द्वेष्योऽपि यात्याशु विपरीतताम्॥ अस

vipaścidapyacittajño bāliśo'pi tu bhāvavit| atipriyo'pi dveṣyo'pi yātyāśu viparītatām|| asa

8.104

निवेद्य राज्ञे कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि। न यायान्न चिरं तिष्ठेत् कोशस्थानावरोधयोः॥ अस

nivedya rājñe kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapi| na yāyānna ciraṃ tiṣṭhet kośasthānāvarodhayoḥ|| asa

8.105

स्वल्पेऽपि दर्शयेत्तुष्टिं लाभेऽनुद्धतमानसः। मिथः कथनमन्येन कौलीनं द्वन्द्ववादिताम्॥ अस

svalpe'pi darśayettuṣṭiṃ lābhe'nuddhatamānasaḥ| mithaḥ kathanamanyena kaulīnaṃ dvandvavāditām|| asa

8.106

वस्त्रादि राज्ञा सदृशं राजलीलां च वर्जयेत्। दत्तं यत्तु नृपेणव तद्धार्यं तुष्टिवृद्धये॥ अस

vastrādi rājñā sadṛśaṃ rājalīlāṃ ca varjayet| dattaṃ yattu nṛpeṇava taddhāryaṃ tuṣṭivṛddhaye|| asa

8.107

हसितव्ये सिमतं कुर्यात् प्रभोरेवानुवृत्तितः। उच्यमानेऽवलम्बेत परमर्माणि मूकताम्॥ अस

hasitavye simataṃ kuryāt prabhorevānuvṛttitaḥ| ucyamāne'valambeta paramarmāṇi mūkatām|| asa

8.108

स्वमर्मणि तु बाधिर्यं धैर्यमाधुर्यसौष्ठवान्। अत्यायासेन नात्मानं कुर्यादतिसमुच्छ्रितम्॥ अस

svamarmaṇi tu bādhiryaṃ dhairyamādhuryasauṣṭhavān| atyāyāsena nātmānaṃ kuryādatisamucchritam|| asa

8.109

पातो यथा हि दुःखाय नोच्छ्रायः सुखकृत्तथा। आसन्नसेवा नृपतेः क्रीडाशस्त्राहिपावकैः॥ अस

pāto yathā hi duḥkhāya nocchrāyaḥ sukhakṛttathā| āsannasevā nṛpateḥ krīḍāśastrāhipāvakaiḥ|| asa

8.110

कौशलेनातिमहता विनीतैः सा निरुध्यते। प्राप्य दुष्प्नापमैश्वर्यं बहुमानं च भूपतेः॥ अस

kauśalenātimahatā vinītaiḥ sā nirudhyate| prāpya duṣpnāpamaiśvaryaṃ bahumānaṃ ca bhūpateḥ|| asa

8.111

यथोपभुञ्जीत चिरं तथा स्यादप्रमादवान्। विदध्यात्परितः शय्यां रक्षामन्त्राभिमन्त्रिताम्॥ अस

yathopabhuñjīta ciraṃ tathā syādapramādavān| vidadhyātparitaḥ śayyāṃ rakṣāmantrābhimantritām|| asa

8.112

रात्रौ सिद्धार्थकान् भूतिमक्षतैरन्वितां शुचिम्। रक्षाशक्तिं तथोच्छीर्षे सयवाङ्कुरयावकाम्॥ अस

rātrau siddhārthakān bhūtimakṣatairanvitāṃ śucim| rakṣāśaktiṃ tathocchīrṣe sayavāṅkurayāvakām|| asa

8.113

सदूर्वं पूर्णकलशं सपुष्पफलपल्लवम्। उपहारं च सन्ध्यायां भुक्त्वा चान्ते निशासु च॥ अस

sadūrvaṃ pūrṇakalaśaṃ sapuṣpaphalapallavam| upahāraṃ ca sandhyāyāṃ bhuktvā cānte niśāsu ca|| asa

8.114

एतत्स्वस्त्ययनं कर्म कर्तव्यं शुचिना शुचेः। आयुस्यं पौष्टिकं भूतविषकार्मणपाप्मजित्॥ अस

etatsvastyayanaṃ karma kartavyaṃ śucinā śuceḥ| āyusyaṃ pauṣṭikaṃ bhūtaviṣakārmaṇapāpmajit|| asa

8.115

सङ्क्षेप एष विषपालनसाधनाय प्रोक्तस्तु विस्तरविधिः पुनरुत्तरे तु। आलोच्य सम्यगखिलं मतिपूर्वकारी युञ्जीत तं परिविकल्प्य विकारचिह्नम्॥ अस

saṅkṣepa eṣa viṣapālanasādhanāya proktastu vistaravidhiḥ punaruttare tu| ālocya samyagakhilaṃ matipūrvakārī yuñjīta taṃ parivikalpya vikāracihnam|| asa

नवमोऽध्यायः

9.2

अथातो विरुद्धान्नविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति हस्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto viruddhānnavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

9.3

ग्राम्यानूपौदकपिशितानि मधुगुडतिलपयोमाषमूलकबिसैर्विरूढधान्यैश्च नैकध्यमद्यात्। विशेषतः पयसा मत्स्यान्। उभयं ह्येतन्मधुररसविपाकित्वादभिष्यन्दि शीतोष्णवीर्यत्वात् परस्परं विरुद्धम्। तेष्वपि विशेषेण चिलिचिमः। स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजिर्लोहितप्रभाकरः प्रायो भूमौ चरति सोऽत्याभिष्यन्दितमत्वात् सुतरां व्याधीनुपजनयत्यामविषं च॥ अस

grāmyānūpaudakapiśitāni madhuguḍatilapayomāṣamūlakabisairvirūḍhadhānyaiśca naikadhyamadyāt| viśeṣataḥ payasā matsyān| ubhayaṃ hyetanmadhurarasavipākitvādabhiṣyandi śītoṣṇavīryatvāt parasparaṃ viruddham| teṣvapi viśeṣeṇa cilicimaḥ| sa punaḥ śakalī lohitanayanaḥ sarvato lohitarājirlohitaprabhākaraḥ prāyo bhūmau carati so'tyābhiṣyanditamatvāt sutarāṃ vyādhīnupajanayatyāmaviṣaṃ ca|| asa

9.4

सर्वं चाम्लं पयसैकध्यं विरुद्धम्। तत उत्तरं वा विरुद्धं फलञ्च कङ्गुवरकमकुष्ठवेल्लकुलत्थमाषनिष्पावाश्च। नमूलकदिहरितं भक्षयित्वा पयः सेव्यं कुष्ठाबाधभयात्। पौष्करं रौहिणीकं जातुकं वा शाकं सह मधुप्योभ्यां नाभ्यवहरेत्। ताभ्यां च सह कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्। तथा सर्षपतैलभृष्टानां मत्स्यबदराणां बदराणि श्वाविद्वराहमांसं चैकध्यं पित्तेनाममांसानि, दध्ना कुक्कुटं पृषतं च कुसुम्भशाकेनैरौरभ्रं सौवीरकेण तिलशष्कुलीः, क्षीरेण लवणं मूलकेन माषसूपं, नवनीतेन शाकं, उपोदकां मैरेयमार्द्वीकाभ्यां, पीलूनि करीरैः, बिसैर्विरूढकानि, दध्ना माषसूपेन गुडेन मधुना घृतेन वा लकुचफलं, दध्ना तक्रेण गुडेन वा काकमाचीं, तामेव मत्स्यपचने शृङ्गिवेरपचने वा भाजने सिद्धामन्यत्र वा सिद्धां रात्रिमुषितां, कांस्यभाजने दशरात्रोषितं सर्पिर्मद्यदधिमधुभल्लातकेषु चोष्णम्॥ अस

sarvaṃ cāmlaṃ payasaikadhyaṃ viruddham| tata uttaraṃ vā viruddhaṃ phalañca kaṅguvarakamakuṣṭhavellakulatthamāṣaniṣpāvāśca| namūlakadiharitaṃ bhakṣayitvā payaḥ sevyaṃ kuṣṭhābādhabhayāt| pauṣkaraṃ rauhiṇīkaṃ jātukaṃ vā śākaṃ saha madhupyobhyāṃ nābhyavaharet| tābhyāṃ ca saha kapotān sarṣapatailabhṛṣṭān| tathā sarṣapatailabhṛṣṭānāṃ matsyabadarāṇāṃ badarāṇi śvāvidvarāhamāṃsaṃ caikadhyaṃ pittenāmamāṃsāni, dadhnā kukkuṭaṃ pṛṣataṃ ca kusumbhaśākenairaurabhraṃ sauvīrakeṇa tilaśaṣkulīḥ, kṣīreṇa lavaṇaṃ mūlakena māṣasūpaṃ, navanītena śākaṃ, upodakāṃ maireyamārdvīkābhyāṃ, pīlūni karīraiḥ, bisairvirūḍhakāni, dadhnā māṣasūpena guḍena madhunā ghṛtena vā lakucaphalaṃ, dadhnā takreṇa guḍena vā kākamācīṃ, tāmeva matsyapacane śṛṅgiverapacane vā bhājane siddhāmanyatra vā siddhāṃ rātrimuṣitāṃ, kāṃsyabhājane daśarātroṣitaṃ sarpirmadyadadhimadhubhallātakeṣu coṣṇam|| asa

9.5

तक्रसिद्धकाम्पिल्लको विरुद्धः। अङ्गारशूल्यो भासः। सुराकृसरापायसाश्चैकध्यं विरुद्धाः॥ अस

takrasiddhakāmpillako viruddhaḥ| aṅgāraśūlyo bhāsaḥ| surākṛsarāpāyasāścaikadhyaṃ viruddhāḥ|| asa

9.6

मधुसर्पिर्वसातैलोदकानि समधृतानि द्विशस्त्रिशः समस्तानि वा। मधुघृते भिन्नांशे दिव्योदकानुपाने। मधुपुष्करबीजं पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरयो मधु च सहोपयुक्तं विरुद्धम्। वातं चातिकोपयति। हारिद्रकः सर्षपतैलभृष्टो विरुद्धः। पित्तं चातिकोपयति। पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः। श्लेष्माणं चातिकोपयति। उपोदका तिलकल्कसिद्धा हेतुरतीसारस्य। बलाका वारुण्या कुल्माषैश्च विरुध्दा। सैव वराहवसया परिभृष्टा सद्यो व्यापादयति। गोधालावंतित्तिरिमयूरकपिञ्जलाश्चैरण्डदार्वग्निसिद्धा एरण्डतैलसम्मूर्छिताः। हारीतमांसं हारिद्रशूलकावसक्तं हारिद्राग्निप्लुष्टं च। तदेव भस्मपांसुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं च॥ अस

madhusarpirvasātailodakāni samadhṛtāni dviśastriśaḥ samastāni vā| madhughṛte bhinnāṃśe divyodakānupāne| madhupuṣkarabījaṃ padmottarikāśākaṃ śārkaro mairayo madhu ca sahopayuktaṃ viruddham| vātaṃ cātikopayati| hāridrakaḥ sarṣapatailabhṛṣṭo viruddhaḥ| pittaṃ cātikopayati| pāyaso manthānupāno viruddhaḥ| śleṣmāṇaṃ cātikopayati| upodakā tilakalkasiddhā heturatīsārasya| balākā vāruṇyā kulmāṣaiśca virudhdā| saiva varāhavasayā paribhṛṣṭā sadyo vyāpādayati| godhālāvaṃtittirimayūrakapiñjalāścairaṇḍadārvagnisiddhā eraṇḍatailasammūrchitāḥ| hārītamāṃsaṃ hāridraśūlakāvasaktaṃ hāridrāgnipluṣṭaṃ ca| tadeva bhasmapāṃsuparidhvastaṃ sakṣaudraṃ ca|| asa

9.7

तथा मत्स्यनिस्तालितस्नेहसाधिताः पिप्पल्यः। शीतोष्णं नवपुराणमामपक्वं च नैकमैकध्यमद्यात्। सलिलावगाहः सहसोष्णाभितप्तस्य त्वग्दृष्ट्योरुपघाताय। तृष्णाभिप्रवृद्धये च। तथैव च पयःपानं रक्तपित्ताय। शरीरेणायस्तस्य सहसाभ्यवहारः छर्दिषे गुल्माय वा। वाचा त्वायस्तस्य स्वरसादाय। इत्यन्नपानद्रव्यविरोधैकदेशो बाहुल्येनोपयोगी कथितः। भेषजद्रव्याणां तु यथोपदेशमेव प्रयोगो न्याय्यतरः। तद्विरोधः पुनरतिप्रसङ्गभयान्नोक्तः। न च तद्विज्ञानमेकान्तभद्रकं॥ अस

tathā matsyanistālitasnehasādhitāḥ pippalyaḥ| śītoṣṇaṃ navapurāṇamāmapakvaṃ ca naikamaikadhyamadyāt| salilāvagāhaḥ sahasoṣṇābhitaptasya tvagdṛṣṭyorupaghātāya| tṛṣṇābhipravṛddhaye ca| tathaiva ca payaḥpānaṃ raktapittāya| śarīreṇāyastasya sahasābhyavahāraḥ chardiṣe gulmāya vā| vācā tvāyastasya svarasādāya| ityannapānadravyavirodhaikadeśo bāhulyenopayogī kathitaḥ| bheṣajadravyāṇāṃ tu yathopadeśameva prayogo nyāyyataraḥ| tadvirodhaḥ punaratiprasaṅgabhayānnoktaḥ| na ca tadvijñānamekāntabhadrakaṃ|| asa

9.8

अपिच। उत्क्लेश्य दोषान्न हरेत् द्रव्यं यत्तत्समासतः। विरुद्धं तद्धि धातूनां प्रत्यनीकतया स्थितम्॥ अस

apica| utkleśya doṣānna haret dravyaṃ yattatsamāsataḥ| viruddhaṃ taddhi dhātūnāṃ pratyanīkatayā sthitam|| asa

9.9

बलिनां मिथोगुणानां विषमतया समतयाप्युभयथापि। संस्कारादिवशेन च भवति निसर्गादपि विरोधः॥ अस

balināṃ mithoguṇānāṃ viṣamatayā samatayāpyubhayathāpi| saṃskārādivaśena ca bhavati nisargādapi virodhaḥ|| asa

9.10

क्षीरं कुलत्थैः पनसेन मत्स्यैस्तप्तं दधि क्षौद्रघृते समांशे। वार्यूषरे रात्रिषु सक्तवश्च तोयान्तरास्ते यवकास्तथा च॥ अस

kṣīraṃ kulatthaiḥ panasena matsyaistaptaṃ dadhi kṣaudraghṛte samāṃśe| vāryūṣare rātriṣu saktavaśca toyāntarāste yavakāstathā ca|| asa

9.11

कुशाग्रीयधियामेतदुदाहरणमात्रकम्। उपनीतमलं विद्धान् सर्वत्र क्रमते यतः॥ अस

kuśāgrīyadhiyāmetadudāharaṇamātrakam| upanītamalaṃ viddhān sarvatra kramate yataḥ|| asa

9.12

विस्फोटशोफमदविद्रधिगुल्मयक्ष्मतेजोबलस्मृतिमतीन्द्रियचित्तनाशान्। कुर्याद्विरुद्धमशनं ज्वरमस्त्रपित्तमष्टौ गदांश्च महतो विषवच्च मृत्युम्॥ अस

visphoṭaśophamadavidradhigulmayakṣmatejobalasmṛtimatīndriyacittanāśān| kuryādviruddhamaśanaṃ jvaramastrapittamaṣṭau gadāṃśca mahato viṣavacca mṛtyum|| asa

9.13

तेष्वाशु कुर्यात्संशुद्धिं शमं वा तद्विरोधिभिः। द्रव्यैस्तैरेव वा पूर्वं शरीरस्याभिसंस्कृतिम्॥ अस

teṣvāśu kuryātsaṃśuddhiṃ śamaṃ vā tadvirodhibhiḥ| dravyaistaireva vā pūrvaṃ śarīrasyābhisaṃskṛtim|| asa

9.14

व्यायामस्निग्धदीप्ताग्निवयस्थबलशालिनाम्। विरोध्यपि न पीडायैसात्म्यमल्पं च भोजनम्॥ अस

vyāyāmasnigdhadīptāgnivayasthabalaśālinām| virodhyapi na pīḍāyaisātmyamalpaṃ ca bhojanam|| asa

9.15

दोषादिवैपरीत्येन हरते रोगिणां रुजम्। ऐकध्यं दधिदुग्धादियोजना न विरुध्यते॥ अस

doṣādivaiparītyena harate rogiṇāṃ rujam| aikadhyaṃ dadhidugdhādiyojanā na virudhyate|| asa

9.16

योगादिभेदाद्यद्यद्वा पथ्यानामप्यपथ्यता। तद्भेदान्तरतस्तद्वद्विरोधोऽपि निवर्त्तते॥ अस

yogādibhedādyadyadvā pathyānāmapyapathyatā| tadbhedāntaratastadvadvirodho'pi nivarttate|| asa

9.17

पादांशेन त्यजेत्सात्म्यमहितं हितमाचरेत्। एकान्तरं ततश्चोर्ध्वं द्व्यन्तरं त्र्यन्तरं तथा॥ अस

pādāṃśena tyajetsātmyamahitaṃ hitamācaret| ekāntaraṃ tataścordhvaṃ dvyantaraṃ tryantaraṃ tathā|| asa

9.18

क्रमेणानेन सन्त्यक्ता दोषाः संवर्द्धिता गुणाः। प्रभवन्ति न पीडायै प्राप्नुवन्ति स्थिरात्मताम्॥ अस

krameṇānena santyaktā doṣāḥ saṃvarddhitā guṇāḥ| prabhavanti na pīḍāyai prāpnuvanti sthirātmatām|| asa

9.19

त्रितयं चतदुपस्तम्भनमाहारः स्वप्नोऽब्रह्मचर्यं च। एभिर्युक्तियुक्तैरुपस्तब्धमुपस्तम्भैः शरीरं बलवर्णोपचयोचितमनुवर्त्तते यावदायुःसंस्कारः। तत्र आहार उक्तो वक्ष्यते च॥ अस

tritayaṃ catadupastambhanamāhāraḥ svapno'brahmacaryaṃ ca| ebhiryuktiyuktairupastabdhamupastambhaiḥ śarīraṃ balavarṇopacayocitamanuvarttate yāvadāyuḥsaṃskāraḥ| tatra āhāra ukto vakṣyate ca|| asa

9.20

लोकादिसर्गप्रभवा तमोमूला तमोमयी। बाहुल्यात्तमसो रात्रौ निद्रा प्रायेण जायते॥ अस

lokādisargaprabhavā tamomūlā tamomayī| bāhulyāttamaso rātrau nidrā prāyeṇa jāyate|| asa

9.21

श्लेष्मावृतेषु स्रोतस्सु श्रमादुपरतेषु च। इन्द्रियेषु स्वकर्मभ्यो निद्रा विशति देहिनम्॥ अस

śleṣmāvṛteṣu srotassu śramāduparateṣu ca| indriyeṣu svakarmabhyo nidrā viśati dehinam|| asa

9.22

सर्वेन्द्रियव्युपरतौ मनोऽनुपरतं यदा। विषयेभ्यस्तदा स्वप्नं नानारूपं प्रपश्यति॥ अस

sarvendriyavyuparatau mano'nuparataṃ yadā| viṣayebhyastadā svapnaṃ nānārūpaṃ prapaśyati|| asa

9.23

निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्। वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च॥ अस

nidrāyattaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ puṣṭiḥ kārśyaṃ balābalam| vṛṣatā klībatā jñānamajñānaṃ jīvitaṃ na ca|| asa

9.24

अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता। सुखयुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा॥ अस

akāle'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣevitā| sukhayuṣī parākuryāt kālarātririvāparā|| asa

9.25

सैव युक्ता पुनर्युङ्क्ते निद्रा देहं सुखायुषा। योगाभियोगिनो बुद्धिर्निर्मला तपसा यथा॥ अस

saiva yuktā punaryuṅkte nidrā dehaṃ sukhāyuṣā| yogābhiyogino buddhirnirmalā tapasā yathā|| asa

9.26

रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा। अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्॥ अस

rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ snigdhaṃ prasvapanaṃ divā| arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam|| asa

9.27

ग्रीष्मे वायुचयादानरौक्ष्यरात्र्यल्पभावतः। दिवास्वप्नो हितोऽन्यस्मिन् कफपित्तकरो हि सः॥ अस

grīṣme vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ| divāsvapno hito'nyasmin kaphapittakaro hi saḥ|| asa

9.28

मुक्त्वातिभाष्ययानाध्वमद्यस्त्रीभारकर्मभिः। क्रोधशोकभयैः क्लान्तान् श्वासहिध्मातिसारिणः॥ अस

muktvātibhāṣyayānādhvamadyastrībhārakarmabhiḥ| krodhaśokabhayaiḥ klāntān śvāsahidhmātisāriṇaḥ|| asa

9.29

वृद्धबालाबलक्षीणक्षततृट्च्छूलपीडितान्। अजीर्ण्यभिहतोन्मत्तान् दिवास्वप्नोचितानपि। धातुसाम्यं तथा ह्येषां श्लेष्मा चाङ्गानि पुष्यति॥ अस

vṛddhabālābalakṣīṇakṣatatṛṭcchūlapīḍitān| ajīrṇyabhihatonmattān divāsvapnocitānapi| dhātusāmyaṃ tathā hyeṣāṃ śleṣmā cāṅgāni puṣyati|| asa

9.30

बहुमेदःकफाः स्वप्युः स्नेहनित्याश्च नाहनि। विषार्त्तः कण्ठरोगी च नैव जातु निशास्वपि॥ अस

bahumedaḥkaphāḥ svapyuḥ snehanityāśca nāhani| viṣārttaḥ kaṇṭharogī ca naiva jātu niśāsvapi|| asa

9.31

हलीमकशिरोजाड्यस्तैमित्यगुरुगात्रताः। ज्वरभ्रममतिभ्रंशस्रोतोरोधाग्निमन्दताः॥ अस

halīmakaśirojāḍyastaimityagurugātratāḥ| jvarabhramamatibhraṃśasrotorodhāgnimandatāḥ|| asa

9.32

शोफारोचकहृल्लासपीनसार्द्धावभेदकाः। कण्डूरूक्कोठपिटकाकासतन्द्रागलामयाः॥ अस

śophārocakahṛllāsapīnasārddhāvabhedakāḥ| kaṇḍūrūkkoṭhapiṭakākāsatandrāgalāmayāḥ|| asa

9.33

विषवेगप्रवृत्तिश्च भवेदहितनिद्रया। अपच्यमानो बाहुल्यात् स्रोतांस्यावृणुते कफः॥ अस

viṣavegapravṛttiśca bhavedahitanidrayā| apacyamāno bāhulyāt srotāṃsyāvṛṇute kaphaḥ|| asa

9.34

ततः स्रोतस्सु रुद्धेषु जायते गात्रगौरवम्। गुरुगात्रस्य चालस्यमालस्यादतिनिद्रता॥ अस

tataḥ srotassu ruddheṣu jāyate gātragauravam| gurugātrasya cālasyamālasyādatinidratā|| asa

9.35

विरेकः कायशिरसोर्वमनं रक्तमोक्षणम्। धूमः क्षूत्तृड्व्यथाहर्षशोकमैथुनभीक्रुधः॥ अस

virekaḥ kāyaśirasorvamanaṃ raktamokṣaṇam| dhūmaḥ kṣūttṛḍvyathāharṣaśokamaithunabhīkrudhaḥ|| asa

9.36

चिन्तोत्कण्ठासुखा शय्यासत्वौदार्यं तमोजयः। रूक्षान्नं चाहितां निद्रां वारयन्ति प्रसङ्गिनीम्॥ अस

cintotkaṇṭhāsukhā śayyāsatvaudāryaṃ tamojayaḥ| rūkṣānnaṃ cāhitāṃ nidrāṃ vārayanti prasaṅginīm|| asa

9.37

एत एव च विज्ञेया निद्रानाशस्य हेतवः। कालशीलक्षयो व्याधिर्वृद्धिश्चानिलपित्तयोः॥ अस

eta eva ca vijñeyā nidrānāśasya hetavaḥ| kālaśīlakṣayo vyādhirvṛddhiścānilapittayoḥ|| asa

9.38

निद्रानाशादङ्गमर्द्दशिरोगौरवजृम्भिकाः। जाड्यग्लानि भ्रमापक्तितन्द्रारोगाश्च वातजाः॥ अस

nidrānāśādaṅgamarddaśirogauravajṛmbhikāḥ| jāḍyaglāni bhramāpaktitandrārogāśca vātajāḥ|| asa

9.39

कफोऽल्पो वायुनोद्धूतो धमनीः सनिरुध्य तु। कुर्यात्संज्ञापहां तन्द्रां दारुणां मोहकरिणीम्॥ अस

kapho'lpo vāyunoddhūto dhamanīḥ sanirudhya tu| kuryātsaṃjñāpahāṃ tandrāṃ dāruṇāṃ mohakariṇīm|| asa

9.40

उन्मीलितविनिर्भुग्ने परिवर्त्तिततारके। भवतस्तत्र नयने स्रुते लुलितपक्ष्मणी॥ अस

unmīlitavinirbhugne parivarttitatārake| bhavatastatra nayane srute lulitapakṣmaṇī|| asa

9.41

अर्द्धत्रिरात्रात्सा साध्या न सा साध्या ततः परम्। यथाकालमतो निद्रां रात्रौ सेवेत सात्म्यतः॥ अस

arddhatrirātrātsā sādhyā na sā sādhyā tataḥ param| yathākālamato nidrāṃ rātrau seveta sātmyataḥ|| asa

9.42

असात्म्याज्जागरादर्धं प्रातः स्वप्यादभुक्तवान्। शीलयेन्मन्दनिद्रस्तु क्षीरमिक्षुरसं रसान्॥ अस

asātmyājjāgarādardhaṃ prātaḥ svapyādabhuktavān| śīlayenmandanidrastu kṣīramikṣurasaṃ rasān|| asa

9.43

आनूपौदकमांसानां भक्ष्यान् गौडिकपैष्टिकान्। शालीन्मद्यानि माषांश्च कीलाटान् माहिषं दधि॥ अस

ānūpaudakamāṃsānāṃ bhakṣyān gauḍikapaiṣṭikān| śālīnmadyāni māṣāṃśca kīlāṭān māhiṣaṃ dadhi|| asa

9.44

अभ्यङ्गोद्वर्त्तनस्नानमूर्ध्दश्रवणपूरणम्। चक्षुषस्तर्पणं लेपः शिरसो वदनस्य च॥ अस

abhyaṅgodvarttanasnānamūrdhdaśravaṇapūraṇam| cakṣuṣastarpaṇaṃ lepaḥ śiraso vadanasya ca|| asa

9.45

प्रवाते सुरभौ देशे सुखां शय्यां यथोचिते। संवाहनं स्पर्शसुखं चित्तज्ञैरनुजीविभिः॥ अस

pravāte surabhau deśe sukhāṃ śayyāṃ yathocite| saṃvāhanaṃ sparśasukhaṃ cittajñairanujīvibhiḥ|| asa

9.46

सर्पिः क्षीरानुपानं च जीवनीयैः शृतं पिबेत्। कान्ताबाहुलताश्लेषो निर्वृतिः कृतकृत्यता॥ अस

sarpiḥ kṣīrānupānaṃ ca jīvanīyaiḥ śṛtaṃ pibet| kāntābāhulatāśleṣo nirvṛtiḥ kṛtakṛtyatā|| asa

9.47

मनोऽनुकूला विषयाः कामं निद्रासुखप्रदाः। ब्रह्मचर्यरतेर्ग्रम्यसुखनिस्पृहचेतसः॥ अस

mano'nukūlā viṣayāḥ kāmaṃ nidrāsukhapradāḥ| brahmacaryaratergramyasukhanispṛhacetasaḥ|| asa

9.48

निद्रा सन्तोषतृप्तस्य स्वं कालं नातिवर्त्तते। एतान्येव च भूयिष्ठं निद्रालुः परिवर्जयेत्॥ अस

nidrā santoṣatṛptasya svaṃ kālaṃ nātivarttate| etānyeva ca bhūyiṣṭhaṃ nidrāluḥ parivarjayet|| asa

9.49

कालस्वभावामयचित्तदेहखेदैः कफागन्तुतमोभवा च। निद्रा बिभर्त्ति प्रथमा शरीरं पाप्मान्तगा व्याधिनिमित्तमन्याः॥ अस

kālasvabhāvāmayacittadehakhedaiḥ kaphāgantutamobhavā ca| nidrā bibhartti prathamā śarīraṃ pāpmāntagā vyādhinimittamanyāḥ|| asa

9.50

ग्राम्यधर्मप्रवृत्तौ तु रजस्वलामनिष्टामनिष्टाचारामशस्तामतिस्थूलामतिकृशां गर्भिणीं सूतिकामनुत्तानां विकृताङ्गां गणिकामप्रजसं दुष्टयोनिमन्ययोनिमन्यस्त्रियं विशेषाच्च वयोवर्णवृद्धां सगोत्रां गुरुमित्रबन्धुभृत्यपत्नीं वर्णिनीं तथा चैत्यचत्वरचतुष्पथोपवनश्मशानाघातसलिलौषधद्विजगुरुसुरनृपालयेष्वहनि गोसर्गे मध्यन्दिनेऽर्द्धरात्रौ पर्वेष्वनङ्गे पिपासुरप्रणीतसङ्कल्पो वा न गच्छेत्। न च विपरीतव्यवाये योजयेत्। विशेषेण चातिव्यायतां गर्भिणीं नवप्रसूतामृतुमतीं संवृतयोनिं च। मूर्द्धाभिघातं च परिहरेत्। न च निषेकाभिमुखं शुक्रं धारयेदिति। मनःशरिरस्थितिमात्रमेव व्यवायं सेवेत। न तत्परः स्यादिति॥ अस

grāmyadharmapravṛttau tu rajasvalāmaniṣṭāmaniṣṭācārāmaśastāmatisthūlāmatikṛśāṃ garbhiṇīṃ sūtikāmanuttānāṃ vikṛtāṅgāṃ gaṇikāmaprajasaṃ duṣṭayonimanyayonimanyastriyaṃ viśeṣācca vayovarṇavṛddhāṃ sagotrāṃ gurumitrabandhubhṛtyapatnīṃ varṇinīṃ tathā caityacatvaracatuṣpathopavanaśmaśānāghātasalilauṣadhadvijagurusuranṛpālayeṣvahani gosarge madhyandine'rddharātrau parveṣvanaṅge pipāsurapraṇītasaṅkalpo vā na gacchet| na ca viparītavyavāye yojayet| viśeṣeṇa cātivyāyatāṃ garbhiṇīṃ navaprasūtāmṛtumatīṃ saṃvṛtayoniṃ ca| mūrddhābhighātaṃ ca pariharet| na ca niṣekābhimukhaṃ śukraṃ dhārayediti| manaḥśarirasthitimātrameva vyavāyaṃ seveta| na tatparaḥ syāditi|| asa

9.51

भवति चात्र श्लोकः। विस्रब्धहृष्टो रहसि तत्कामस्तरुणः पुमान्। समस्थिताङ्गः सुरभिर्मुक्तमूत्रादिरव्यथः॥ अस

bhavati cātra ślokaḥ| visrabdhahṛṣṭo rahasi tatkāmastaruṇaḥ pumān| samasthitāṅgaḥ surabhirmuktamūtrādiravyathaḥ|| asa

9.52

नानाशितो नात्यशितो वृष्याणां तर्पितस्त्र्यहम्। नारीं नारीर्गुणैर्युक्तां सहपूर्वगुणां व्रजेत्॥ अस

nānāśito nātyaśito vṛṣyāṇāṃ tarpitastryaham| nārīṃ nārīrguṇairyuktāṃ sahapūrvaguṇāṃ vrajet|| asa

9.53

द्व्यहाद्वसन्ते तस्यान्ते पक्षात्तद्वत् घनोदये सेवेत कामतः कामं हेमन्ते शिशिरे बली। स्नानाङ्गरागव्यजनेन्दुपादमांसासवक्षीररसान् रसालाम्॥ अस

dvyahādvasante tasyānte pakṣāttadvat ghanodaye seveta kāmataḥ kāmaṃ hemante śiśire balī| snānāṅgarāgavyajanendupādamāṃsāsavakṣīrarasān rasālām|| asa

9.54

भक्ष्यान् सिताढ्यान् सलिलं सुशीतम्। सेवेत निद्रां च रतान्ततान्तः॥ अस

bhakṣyān sitāḍhyān salilaṃ suśītam| seveta nidrāṃ ca ratāntatāntaḥ|| asa

9.55

स्त्रीसंसर्गद्धि सद्यः स्यात् क्लीबता बलिनामपि। एवं चाप्यायते शीघ्रं तेषां शुक्रं च धाम च॥ अस

strīsaṃsargaddhi sadyaḥ syāt klībatā balināmapi| evaṃ cāpyāyate śīghraṃ teṣāṃ śukraṃ ca dhāma ca|| asa

9.56

दृष्ट्यायुरोजःशुक्रानां क्षयं मेढ्राश्रयान् गदान्। वायोः कोपमधर्मं च मूढः प्राप्नोत्यतोऽन्यथा॥ अस

dṛṣṭyāyurojaḥśukrānāṃ kṣayaṃ meḍhrāśrayān gadān| vāyoḥ kopamadharmaṃ ca mūḍhaḥ prāpnotyato'nyathā|| asa

9.57

उत्तानो वेगरोधी वा वृद्धिमेहाश्मशर्कराः। तिमिरादिगदोत्पत्तिर्मूर्द्धाद्याहननाद्ध्रुवम्॥ अस

uttāno vegarodhī vā vṛddhimehāśmaśarkarāḥ| timirādigadotpattirmūrddhādyāhananāddhruvam|| asa

9.58

भ्रमक्लमोरुदौर्बल्यबलधात्विन्द्रियक्षयः। अपर्वमरणं च स्याद्विशेषेणातिमैथुनात्॥ अस

bhramaklamorudaurbalyabaladhātvindriyakṣayaḥ| aparvamaraṇaṃ ca syādviśeṣeṇātimaithunāt|| asa

9.59

नचोनः षोडशाद्वर्षात् सप्ततेः परतो न अच्। आयुष्कामो नरः स्त्रीभिः संयोगं गन्तुमर्हति॥ अस

naconaḥ ṣoḍaśādvarṣāt saptateḥ parato na ac| āyuṣkāmo naraḥ strībhiḥ saṃyogaṃ gantumarhati|| asa

9.60

अतिबालो ह्यसंपूर्णसर्वधातुः स्त्रियं व्रजन्। उपतप्येत सहसा तटाकमिव काजलम्॥ अस

atibālo hyasaṃpūrṇasarvadhātuḥ striyaṃ vrajan| upatapyeta sahasā taṭākamiva kājalam|| asa

9.61

शुष्कं रूक्षं यथा काष्ठं जन्तुजग्धं विजर्जरम्। स्पृष्टमाशु विशीर्येत तथा वृद्धः स्त्रियं व्रजन्॥ अस

śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ jantujagdhaṃ vijarjaram| spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyaṃ vrajan|| asa

9.62

कायस्य तेजः परमं हि शुक्रमाहारसारदपि सारभूतम्। जितात्मना तत् परिरक्षणीयं ततो वपुः सन्ततिरप्युदारा॥ अस

kāyasya tejaḥ paramaṃ hi śukramāhārasāradapi sārabhūtam| jitātmanā tat parirakṣaṇīyaṃ tato vapuḥ santatirapyudārā|| asa

9.63

अप्रमत्तो भजेद्भावांस्तदात्वसुखसंज्ञकान्। सुखोदर्केषु सज्जेत देहस्यैतदलं हितम्॥ अस

apramatto bhajedbhāvāṃstadātvasukhasaṃjñakān| sukhodarkeṣu sajjeta dehasyaitadalaṃ hitam|| asa

9.64

प्रज्ञापराधोऽसात्म्यार्थसंयोगः कालवैकृतम्। हितेऽपि रतमाहारे योजयन्त्यामयैर्नरम्॥ अस

prajñāparādho'sātmyārthasaṃyogaḥ kālavaikṛtam| hite'pi ratamāhāre yojayantyāmayairnaram|| asa

9.65

नापथ्यसेविनं सद्यः प्रबाधन्ते तदा मलाः। प्रकोपं प्रतिविघ्नान्ति भिन्नैर्दूष्यादिभिर्यदा॥ अस

nāpathyasevinaṃ sadyaḥ prabādhante tadā malāḥ| prakopaṃ prativighnānti bhinnairdūṣyādibhiryadā|| asa

9.66

न च सर्वोपचारोऽपि सर्वदा सर्वदोषकृत्। न हि सर्वाण्यपथ्यानि तुल्यदोषाणि नैव च॥ अस

na ca sarvopacāro'pi sarvadā sarvadoṣakṛt| na hi sarvāṇyapathyāni tulyadoṣāṇi naiva ca|| asa

9.67

सर्वे तुल्यबला दोषा न सर्वाणि वपूंषि च। व्याधिक्षमत्वे शक्तानि यतोऽपथ्यं तदेव तु॥ अस

sarve tulyabalā doṣā na sarvāṇi vapūṃṣi ca| vyādhikṣamatve śaktāni yato'pathyaṃ tadeva tu|| asa

9.68

गच्छत्यपथ्यतमतां तुल्यदोषादिवर्द्धितम्। त एव च पुनर्द्दोषा हेतुभिर्बहुभिश्चिताः॥ अस

gacchatyapathyatamatāṃ tulyadoṣādivarddhitam| ta eva ca punarddoṣā hetubhirbahubhiścitāḥ|| asa

9.69

मिथो विरुद्धा बलिनो दीर्घकालानुबन्धिनः। सर्वे समप्रकुपिताः प्राप्याल्पमपि कारणम्॥ अस

mitho viruddhā balino dīrghakālānubandhinaḥ| sarve samaprakupitāḥ prāpyālpamapi kāraṇam|| asa

9.70

प्राणायतनमाश्रित्य गर्भीराः सर्वमार्गगाः। देहेऽहितोचिते ते स्युश्चिरादप्याशुकारिणः॥ अस

prāṇāyatanamāśritya garbhīrāḥ sarvamārgagāḥ| dehe'hitocite te syuścirādapyāśukāriṇaḥ|| asa

9.71

अहितान्यपि चान्येषामभ्यासादुपशेरते। दोषाश्चैषां क्षयं यान्ति कर्मवातातपादिभिः॥ अस

ahitānyapi cānyeṣāmabhyāsādupaśerate| doṣāścaiṣāṃ kṣayaṃ yānti karmavātātapādibhiḥ|| asa

9.72

भिन्नाहारवयः सात्म्यप्रकृतीनां समं भवेत्। एको विकृतवाय्यादियुगपत्सेवनात् गदः॥ अस

bhinnāhāravayaḥ sātmyaprakṛtīnāṃ samaṃ bhavet| eko vikṛtavāyyādiyugapatsevanāt gadaḥ|| asa

9.73

वातादीनां तु विकृतिर्विकृताद्ग्रहचारतः। भौमान्तरिक्षदिव्येभ्य उत्पातेभ्यश्च जायते। सम्भवः पुनरेतेषां कर्मणः सामुदायिकात्॥ अस

vātādīnāṃ tu vikṛtirvikṛtādgrahacārataḥ| bhaumāntarikṣadivyebhya utpātebhyaśca jāyate| sambhavaḥ punareteṣāṃ karmaṇaḥ sāmudāyikāt|| asa

9.74

दुष्टो वायुरभिष्यन्दी स्तिमितोऽत्युष्णशीतलः। कुण्डली भैरवरवः परुषोऽनार्त्तवो बली॥ अस

duṣṭo vāyurabhiṣyandī stimito'tyuṣṇaśītalaḥ| kuṇḍalī bhairavaravaḥ paruṣo'nārttavo balī|| asa

9.75

अन्योन्यव्याहतगतिः पांसुबाष्पविषान्वितः। रसवर्णादिविकृतमपक्रान्तविहङ्गमम्॥ अस

anyonyavyāhatagatiḥ pāṃsubāṣpaviṣānvitaḥ| rasavarṇādivikṛtamapakrāntavihaṅgamam|| asa

9.76

निन्दितप्रभवं तोयमुपक्षीणजलाशयम्। मक्षिकामूषिकाव्यालबहूत्पातप्रदूषितः॥ अस

ninditaprabhavaṃ toyamupakṣīṇajalāśayam| makṣikāmūṣikāvyālabahūtpātapradūṣitaḥ|| asa

9.77

देशोऽपथ्यान्नबहुलो नष्टधर्ममहौषधिः। कालश्च विपरीतोऽतिहीनलिङ्गो यथायथम्॥ अस

deśo'pathyānnabahulo naṣṭadharmamahauṣadhiḥ| kālaśca viparīto'tihīnaliṅgo yathāyatham|| asa

9.78

एते दुष्परिहारत्वादहितायोत्तरोत्तरम्। येषामनियतं कर्म तस्मिन् काले सुदारुणे॥ अस

ete duṣparihāratvādahitāyottarottaram| yeṣāmaniyataṃ karma tasmin kāle sudāruṇe|| asa

9.79

कर्म पञ्चविधं तेषां योज्यं तद्वद्रसायनम्। शस्यते देहवृद्धिश्च भेषजैः पूर्वमुद्धृतैः॥ अस

karma pañcavidhaṃ teṣāṃ yojyaṃ tadvadrasāyanam| śasyate dehavṛddhiśca bheṣajaiḥ pūrvamuddhṛtaiḥ|| asa

9.80

ब्रह्मचर्यं दया दानं सदाचाररतिः शमः। सद्धर्मः सत्कथा पूजा देवर्षीणां जितात्मनाम्॥ अस

brahmacaryaṃ dayā dānaṃ sadācāraratiḥ śamaḥ| saddharmaḥ satkathā pūjā devarṣīṇāṃ jitātmanām|| asa

9.81

देशानामविपन्नानां साधूनां च निषेवणम्। दैवव्यपाश्रयं चेष्टं कर्म जीवितरक्षणम्॥ अस

deśānāmavipannānāṃ sādhūnāṃ ca niṣevaṇam| daivavyapāśrayaṃ ceṣṭaṃ karma jīvitarakṣaṇam|| asa

9.82

हेमन्तादिषु कुर्वीत स्वं स्वं चाकालिकेष्वपि। विधिं तच्छीलनं यस्माच्छीतादिद्वन्द्वकारितम्॥ अस

hemantādiṣu kurvīta svaṃ svaṃ cākālikeṣvapi| vidhiṃ tacchīlanaṃ yasmācchītādidvandvakāritam|| asa

9.83

ऋतुचर्यादिशीतोष्णवृष्टिदोषप्रतिक्रिया। अत एव च चर्यायां हेमन्तशिशिरे समे॥ अस

ṛtucaryādiśītoṣṇavṛṣṭidoṣapratikriyā| ata eva ca caryāyāṃ hemantaśiśire same|| asa

9.84

सर्वप्राणभृतां नित्यमायुर्युक्तिमपेक्षते। दैवे पुरुषकारे च स्थितं तस्य बलाबलम्॥ अस

sarvaprāṇabhṛtāṃ nityamāyuryuktimapekṣate| daive puruṣakāre ca sthitaṃ tasya balābalam|| asa

9.85

अन्यजन्मकृत कर्म दैवं पौरुषमैहिकम्। विद्यात्ते कर्मणी त्रेधा श्रेष्ठमध्यावरत्वतः॥ अस

anyajanmakṛta karma daivaṃ pauruṣamaihikam| vidyātte karmaṇī tredhā śreṣṭhamadhyāvaratvataḥ|| asa

9.86

तयोरुदारयोर्युक्तिर्दीर्घस्य सुसुखस्य च। नियतस्यायुषो हेतुर्विपरीतस्य चापरा॥ अस

tayorudārayoryuktirdīrghasya susukhasya ca| niyatasyāyuṣo heturviparītasya cāparā|| asa

9.87

मध्या मध्यस्य मिश्रस्य सङ्कीर्णा श्रुणु चापरम्। दैवं पुरुषकारेण दुर्बलं ह्युपहन्यते॥ अस

madhyā madhyasya miśrasya saṅkīrṇā śruṇu cāparam| daivaṃ puruṣakāreṇa durbalaṃ hyupahanyate|| asa

9.88

तथा दैवेन बलिना पौरुषं कर्म दुर्बलम्। दृष्ट्वा यदेके मन्यन्ते नियतं मानमायुषः॥ अस

tathā daivena balinā pauruṣaṃ karma durbalam| dṛṣṭvā yadeke manyante niyataṃ mānamāyuṣaḥ|| asa

9.89

कर्म किञ्चित् क्वचित्काले विपाकनियतं महत्। किञ्चिच्च कालनियतं प्रत्ययैः प्रतिबोध्यते॥ अस

karma kiñcit kvacitkāle vipākaniyataṃ mahat| kiñcicca kālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate|| asa

9.90

एवं च द्विविधो मृत्युः कालाकालविभेदतः। उपदिष्टस्ततश्चैष हिताहितविधिक्रमः॥ अस

evaṃ ca dvividho mṛtyuḥ kālākālavibhedataḥ| upadiṣṭastataścaiṣa hitāhitavidhikramaḥ|| asa

9.91

एकोत्तरं मृत्युशतं ब्रुवते वेदवादिनः। तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागन्तवः स्मृताः॥ अस

ekottaraṃ mṛtyuśataṃ bruvate vedavādinaḥ| tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣāstvāgantavaḥ smṛtāḥ|| asa

9.92

श्येनादिना च यागेन भ्रातृव्यस्य तथा च तैः। दीर्घश्रवससोमाद्यैर्विहितश्चात्मनो वधः॥ अस

śyenādinā ca yāgena bhrātṛvyasya tathā ca taiḥ| dīrghaśravasasomādyairvihitaścātmano vadhaḥ|| asa

9.93

आयुष्कामस्य तत्प्राप्तिस्तथेष्ट्या मित्रविन्दया। सर्वस्मादेव चात्मानं गोपयेदीदृशी स्मृतिः॥ अस

āyuṣkāmasya tatprāptistatheṣṭyā mitravindayā| sarvasmādeva cātmānaṃ gopayedīdṛśī smṛtiḥ|| asa

9.94

तथा मरणमुद्दिष्टं सौगतानां चतुर्विधम्। विषमापरिहारेण जायते नियतायुषाम्॥ अस

tathā maraṇamuddiṣṭaṃ saugatānāṃ caturvidham| viṣamāparihāreṇa jāyate niyatāyuṣām|| asa

9.95

ध्रुवं रोगित्वमन्येषां मृत्युरेव त्वपर्वणि। अकाण्डे शस्त्रघाताद्यैः प्रत्यक्षो मृत्युरन्यथा॥ अस

dhruvaṃ rogitvamanyeṣāṃ mṛtyureva tvaparvaṇi| akāṇḍe śastraghātādyaiḥ pratyakṣo mṛtyuranyathā|| asa

9.96

उद्भ्रान्तचण्डमातङ्गतुरङ्गादिसमागमम्। आरातिदुष्टवाय्वादिसाहसाहितभोजनम्॥ अस

udbhrāntacaṇḍamātaṅgaturaṅgādisamāgamam| ārātiduṣṭavāyvādisāhasāhitabhojanam|| asa

9.97

वर्जयेदिति न ब्रूयुर्मुनयो दिव्यचक्षुषः। दैवव्यपाश्रयादीश्च रसायनविधीस्तथा॥ अस

varjayediti na brūyurmunayo divyacakṣuṣaḥ| daivavyapāśrayādīśca rasāyanavidhīstathā|| asa

9.98

न वा तेऽपि यथाकाममायुषः स्थितिमाप्नुयुः। अहिसिंहगजादिभ्यो विदुषां न भयं भवेत्॥ अस

na vā te'pi yathākāmamāyuṣaḥ sthitimāpnuyuḥ| ahisiṃhagajādibhyo viduṣāṃ na bhayaṃ bhavet|| asa

9.99

मिथ्याप्राकारदुर्गाणि मिथ्यामारणरक्षणम्। आयुष्कामस्य मिथ्यैव परदारादिवर्जनम्॥ अस

mithyāprākāradurgāṇi mithyāmāraṇarakṣaṇam| āyuṣkāmasya mithyaiva paradārādivarjanam|| asa

9.100

मन्त्रदेवतयाहूता नाचक्षीरन् महाहयः। विषसुप्तप्रबुद्धस्था भावाभावौ तदायुषः॥ अस

mantradevatayāhūtā nācakṣīran mahāhayaḥ| viṣasuptaprabuddhasthā bhāvābhāvau tadāyuṣaḥ|| asa

9.101

सन्यासरोहिणीकादिग्रस्तस्य सहसा भवेत्। उपेक्षया न मरणं जीवितं वा चिकित्सया॥ अस

sanyāsarohiṇīkādigrastasya sahasā bhavet| upekṣayā na maraṇaṃ jīvitaṃ vā cikitsayā|| asa

9.102

प्रत्यहं नृसहस्रस्य युद्वेऽन्योन्यमभिघ्नतः। साधुवृत्तस्य चातुल्या न भवेदायुषः स्थितिः॥ अस

pratyahaṃ nṛsahasrasya yudve'nyonyamabhighnataḥ| sādhuvṛttasya cātulyā na bhavedāyuṣaḥ sthitiḥ|| asa

9.103

नायुधैर्द्विषमिन्द्राद्या नौषधैरार्तमश्विनौ। उपक्रमेरन्न भवेदकालमरणं यदि॥ अस

nāyudhairdviṣamindrādyā nauṣadhairārtamaśvinau| upakrameranna bhavedakālamaraṇaṃ yadi|| asa

9.104

घटानामामपक्वानां पालनापरिपालनैः। चिराल्पकालवर्त्तित्वं चित्रस्थानां च दृश्यते॥ अस

ghaṭānāmāmapakvānāṃ pālanāparipālanaiḥ| cirālpakālavarttitvaṃ citrasthānāṃ ca dṛśyate|| asa

9.105

इत्यत्यन्तप्रसिद्धेऽपि सिद्धे सर्वागमैरपि। दृष्टेऽप्यकालमरणे विचिकित्सेत्कथं बुधः॥ अस

ityatyantaprasiddhe'pi siddhe sarvāgamairapi| dṛṣṭe'pyakālamaraṇe vicikitsetkathaṃ budhaḥ|| asa

9.106

गुणवद्भिषगादीनां सम्भवे सम्भवेत्तु यः। मृत्युं तं कालजं प्राहुरितरं तद्विपर्यये॥ अस

guṇavadbhiṣagādīnāṃ sambhave sambhavettu yaḥ| mṛtyuṃ taṃ kālajaṃ prāhuritaraṃ tadviparyaye|| asa

9.107

यथा रथो वाह्यमानो न्यायेन क्रमशः क्षयम्। यायादात्मवतामायुस्तथान्येषां विपर्ययः॥ अस

yathā ratho vāhyamāno nyāyena kramaśaḥ kṣayam| yāyādātmavatāmāyustathānyeṣāṃ viparyayaḥ|| asa

9.108

शुचितैलदशो दीपः कीटवाताद्यपीडितः। दीप्तिमान् वर्त्तते सम्यक् यथैवास्नेहसङ्क्षयात्॥ अस

śucitailadaśo dīpaḥ kīṭavātādyapīḍitaḥ| dīptimān varttate samyak yathaivāsnehasaṅkṣayāt|| asa

9.109

स एवातो यथा च स्याद्विपरीतो विपर्यये। हिताहितोपचारेण तथैव पुरुषो ध्रुवम्॥ अस

sa evāto yathā ca syādviparīto viparyaye| hitāhitopacāreṇa tathaiva puruṣo dhruvam|| asa

9.110

सर्वमन्यत् परित्यज्य शरीरं पालयेदतः। तदभावे हि भावानां सर्वाभावः शरीरिणाम्॥ अस

sarvamanyat parityajya śarīraṃ pālayedataḥ| tadabhāve hi bhāvānāṃ sarvābhāvaḥ śarīriṇām|| asa

9.111

नगरी नगरस्येव रथस्येव रथी तथा। स्वशरीरस्य मेधावी कृत्येष्ववहितो भवेत्॥ अस

nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī tathā| svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito bhavet|| asa

9.112

आहारकल्पनाहेतून् स्वभावादीन् विशेषतः। समीक्ष्य हितमश्नीयाद्देहो ह्याहारसम्भवः॥ अस

āhārakalpanāhetūn svabhāvādīn viśeṣataḥ| samīkṣya hitamaśnīyāddeho hyāhārasambhavaḥ|| asa

9.113

भीलज्जायन्त्रणालोभहर्षशोकवशं गतः। न जातु धारयेद्वेगांस्तद्धि सर्वापदास्पदम्॥ अस

bhīlajjāyantraṇālobhaharṣaśokavaśaṃ gataḥ| na jātu dhārayedvegāṃstaddhi sarvāpadāspadam|| asa

9.114

हितमभ्यस्यतः पुंसो नाकाले कालदंष्ट्रया। सञ्जायते परामर्शो बलोत्साहेन्द्रियायुषाम्॥ अस

hitamabhyasyataḥ puṃso nākāle kāladaṃṣṭrayā| sañjāyate parāmarśo balotsāhendriyāyuṣām|| asa

9.115

अहितान्यपि सन्त्यज्य दोषमाप्याप्नुयाद्यदि। तथाप्यानृण्यमायाति साधूनामात्मवानिति॥ अस

ahitānyapi santyajya doṣamāpyāpnuyādyadi| tathāpyānṛṇyamāyāti sādhūnāmātmavāniti|| asa

9.116

यच्च रोगसमुत्थानं न शक्यमिह केनचित्। परिवर्तुं न तत् प्राप्य शोचितव्यं मनीषिणा॥ अस

yacca rogasamutthānaṃ na śakyamiha kenacit| parivartuṃ na tat prāpya śocitavyaṃ manīṣiṇā|| asa

9.117

हिताहारविहाराणां सदाचारनिषेविणाम्। लोकद्वयव्यपेक्षाणां जीवितं ह्यमृतायते॥ अस

hitāhāravihārāṇāṃ sadācāraniṣeviṇām| lokadvayavyapekṣāṇāṃ jīvitaṃ hyamṛtāyate|| asa

9.118

गृध्नुर्ग्राम्यसुखे वश्यः क्लेशानां हतसत्पथः। मूढो जीवत्यनर्थाय दुर्गतिं परिबृंहयन्॥ अस

gṛdhnurgrāmyasukhe vaśyaḥ kleśānāṃ hatasatpathaḥ| mūḍho jīvatyanarthāya durgatiṃ paribṛṃhayan|| asa

9.119

विदुषान्तश्शरीरस्थान्नित्यं सन्निहितानरीन्। जित्वा वर्ज्यानि वर्ज्यानि चिरं जीवितुमिच्छता॥ अस

viduṣāntaśśarīrasthānnityaṃ sannihitānarīn| jitvā varjyāni varjyāni ciraṃ jīvitumicchatā|| asa

दशमोऽध्यायः

10.2

अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः। इतिहस्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto'nnapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| itihasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

10.3

विधिविहितमन्नपानमिष्टेन्द्रियार्थमायतनमायुषो ब्रुवते। यदायत्तानि ह्योजस्तेजोधात्विन्द्रियबलतुष्टिपुष्टिप्रतिभारोग्यादीनि। तदिन्धना चान्तराग्नेः स्थितिः। अग्निमूलं च देहधारणमिति॥ अस

vidhivihitamannapānamiṣṭendriyārthamāyatanamāyuṣo bruvate| yadāyattāni hyojastejodhātvindriyabalatuṣṭipuṣṭipratibhārogyādīni| tadindhanā cāntarāgneḥ sthitiḥ| agnimūlaṃ ca dehadhāraṇamiti|| asa

10.4

अथात्मवान् स्वभावसंयोगसंस्कारमात्रादेशकालोपयोगव्यवस्थाः सप्ताहारकल्पनाविशेषाणां स्वास्थ्यास्वास्थ्यफलानां हेतुभूताः समीक्ष्य हितमेव अनुरुध्येत। तत्र स्वभावतो दिव्योदकरक्तशालिषष्टिकमुद्गैणलावादयो लघवः। क्षीरेक्षुव्रीहिमाषानूपामिषादयो गुरव इति। ते खल्वपि संयोगादिविशेषैरन्यथात्वं प्रतिपद्यन्ते॥ अस

athātmavān svabhāvasaṃyogasaṃskāramātrādeśakālopayogavyavasthāḥ saptāhārakalpanāviśeṣāṇāṃ svāsthyāsvāsthyaphalānāṃ hetubhūtāḥ samīkṣya hitameva anurudhyeta| tatra svabhāvato divyodakaraktaśāliṣaṣṭikamudgaiṇalāvādayo laghavaḥ| kṣīrekṣuvrīhimāṣānūpāmiṣādayo gurava iti| te khalvapi saṃyogādiviśeṣairanyathātvaṃ pratipadyante|| asa

10.5

तत्र संयोगो नाम द्वयोर्बहूनां वाद्रव्याणां संहतीभावः। स विशेषमारभते यन्नैकैकशो द्रव्याणि। संस्कारस्तु तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालभावनाभाजनादिभिरुपजन्यते। मात्रा पुनः पिण्डपरिमाणतः समुदायेन प्रतिद्रव्यापेक्षया चाहारराशिः। देशो द्रव्यस्योपयोक्तुश्चोत्पत्यवस्थाने। तत्र पुनरुपयोक्तास्वस्थातुरत्वतः प्रकृतिभेदतश्च परीक्ष्यः॥ अस

tatra saṃyogo nāma dvayorbahūnāṃ vādravyāṇāṃ saṃhatībhāvaḥ| sa viśeṣamārabhate yannaikaikaśo dravyāṇi| saṃskārastu toyāgnisannikarṣaśaucamanthanadeśakālabhāvanābhājanādibhirupajanyate| mātrā punaḥ piṇḍaparimāṇataḥ samudāyena pratidravyāpekṣayā cāhārarāśiḥ| deśo dravyasyopayoktuścotpatyavasthāne| tatra punarupayoktāsvasthāturatvataḥ prakṛtibhedataśca parīkṣyaḥ|| asa

10.6

कालस्तु ऋतुव्याध्यपेक्षो जीर्णाजीर्णलक्षणश्च। अजीर्णेऽपि पूर्वस्याहारस्यापरिणतो रस उत्तरेणोपसंसृज्यमानः सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु। जीर्णे तु स्वस्थानस्थेषु दोषेषु वातानुलोम्यादुत्सृष्टेषु मूत्रपुरीषवेगेषु विशुद्धेषूद्गारहृदयस्रोतोमुखेषु विशदकरणे लघुनि शरीरेऽग्नावुदीर्णे जाताया बुभुक्षायामभ्यवहृतमन्नमप्रदूषयद्दोषानायुर्बलवर्णानभिवर्द्धयति। केवलमयमेव कालो भोजनस्य॥ अस

kālastu ṛtuvyādhyapekṣo jīrṇājīrṇalakṣaṇaśca| ajīrṇe'pi pūrvasyāhārasyāpariṇato rasa uttareṇopasaṃsṛjyamānaḥ sarvān doṣān prakopayatyāśu| jīrṇe tu svasthānastheṣu doṣeṣu vātānulomyādutsṛṣṭeṣu mūtrapurīṣavegeṣu viśuddheṣūdgārahṛdayasrotomukheṣu viśadakaraṇe laghuni śarīre'gnāvudīrṇe jātāyā bubhukṣāyāmabhyavahṛtamannamapradūṣayaddoṣānāyurbalavarṇānabhivarddhayati| kevalamayameva kālo bhojanasya|| asa

10.7

अतीतकालं पुनस्तद्वातविष्टब्धं कृच्छ्राद्विपच्यते कर्शयत्यन्नरुचिं च पुनरुपहन्ति। उपयोगव्यवस्था तु नास्नातो न दिग्वासा नैकवस्त्रधृक् न मलिनवसनो नाहुत्वा न जपित्वा नानिरूप्य देवताभ्यो न पितृभ्यो न दत्वाग्रमन्नमग्नये न गुरुभ्यो नातिथये नाभ्यागतेभ्यो न श्ववयःश्वपचेभ्यः प्रत्यवेक्ष्य चाश्रितोपाशितानपि तिरश्चोऽपि स्वपरिगृहीतान् प्रशस्तदेशकालोपकरणयुक्तः स्रग्वी विभूषितः सुरन्धिरार्द्रपाणिपादः सुविशुद्धवदनोऽभिमतसहायः केशमक्षिकाद्यनुपजुष्टमनिन्द्यमनिन्दन्ननिन्दितमपुनरुष्णीकृतं नात्युष्णमनुपदग्धं सुसिद्धमलोलो नासात्म्यं नाविदितं नाविदितागमं नातिसायं नातिप्रगे नाकाशे नातपे नान्धकारे नाधो वृक्षस्य न श्य्यास्थो नोन्नम्य प्रदेशिनीं न पात्रे भिन्ने नासंवृते न मलिने भावदूषिते वा न चासनस्थिते न हस्तस्थे न हस्ते प्राङ्मुखः सुमनाः शुचिभक्ताक्षुधितानुकूलजनोपहितं हितमन्नमश्रीयात्। न पर्युषितमन्यत्र मांसोपदंशभक्ष्येभ्यः। नाशेषमन्यत्र दधिमधुघृतसलिलसक्तुशुक्तपायसेभ्योऽपि च। स्निग्धं लघूष्णमविलम्बित मनतिद्रुतमजल्पन्नहसंस्तन्मनाः समीक्ष्य सम्यगात्मानम्॥ अस

atītakālaṃ punastadvātaviṣṭabdhaṃ kṛcchrādvipacyate karśayatyannaruciṃ ca punarupahanti| upayogavyavasthā tu nāsnāto na digvāsā naikavastradhṛk na malinavasano nāhutvā na japitvā nānirūpya devatābhyo na pitṛbhyo na datvāgramannamagnaye na gurubhyo nātithaye nābhyāgatebhyo na śvavayaḥśvapacebhyaḥ pratyavekṣya cāśritopāśitānapi tiraśco'pi svaparigṛhītān praśastadeśakālopakaraṇayuktaḥ sragvī vibhūṣitaḥ surandhirārdrapāṇipādaḥ suviśuddhavadano'bhimatasahāyaḥ keśamakṣikādyanupajuṣṭamanindyamanindannaninditamapunaruṣṇīkṛtaṃ nātyuṣṇamanupadagdhaṃ susiddhamalolo nāsātmyaṃ nāviditaṃ nāviditāgamaṃ nātisāyaṃ nātiprage nākāśe nātape nāndhakāre nādho vṛkṣasya na śyyāstho nonnamya pradeśinīṃ na pātre bhinne nāsaṃvṛte na maline bhāvadūṣite vā na cāsanasthite na hastasthe na haste prāṅmukhaḥ sumanāḥ śucibhaktākṣudhitānukūlajanopahitaṃ hitamannamaśrīyāt| na paryuṣitamanyatra māṃsopadaṃśabhakṣyebhyaḥ| nāśeṣamanyatra dadhimadhughṛtasalilasaktuśuktapāyasebhyo'pi ca| snigdhaṃ laghūṣṇamavilambita manatidrutamajalpannahasaṃstanmanāḥ samīkṣya samyagātmānam|| asa

10.8

स्निग्धलघूष्णानि हि वह्निमौदर्यमुदीरयन्ति कोष्ठं परिशोधयान्ति धातून्न विकुर्वते क्षिप्रं जरयन्ति अनिलमनुलोमयन्ति। तथा स्निग्धं दृढीकरोतीन्द्रियाण्युपचिनोति शरीरमपचिनोति जरसं बलमभिवर्द्धयति वर्णप्रसादमभिनिर्वर्त्तयति। लघु च पुनः स्वभावादिभिरन्नमप्रतिपीडयद्दोषानव्यथमानं परिणाममेति। विपन्नमपि चाल्पदोषं भवति। उष्णं च पुनर्जनयति रुचिमुपशोषयति श्लेष्माणम्। विलम्बितं तु भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति बहु च भुङ्क्ते शीतीभवति चान्नजातं विषमपाकं च भवति। अतिद्रुतं तु भुञ्जानस्य जल्पतो हस्तोऽन्यमनसो वा भवेदुत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं गुणदोषाविभावनं च॥ अस

snigdhalaghūṣṇāni hi vahnimaudaryamudīrayanti koṣṭhaṃ pariśodhayānti dhātūnna vikurvate kṣipraṃ jarayanti anilamanulomayanti| tathā snigdhaṃ dṛḍhīkarotīndriyāṇyupacinoti śarīramapacinoti jarasaṃ balamabhivarddhayati varṇaprasādamabhinirvarttayati| laghu ca punaḥ svabhāvādibhirannamapratipīḍayaddoṣānavyathamānaṃ pariṇāmameti| vipannamapi cālpadoṣaṃ bhavati| uṣṇaṃ ca punarjanayati rucimupaśoṣayati śleṣmāṇam| vilambitaṃ tu bhuñjāno na tṛptimadhigacchati bahu ca bhuṅkte śītībhavati cānnajātaṃ viṣamapākaṃ ca bhavati| atidrutaṃ tu bhuñjānasya jalpato hasto'nyamanaso vā bhavedutsnehanamavasādanaṃ bhojanasyāpratiṣṭhānaṃ guṇadoṣāvibhāvanaṃ ca|| asa

10.9

समीक्ष्य सम्यगात्मानमिति ममेदं सात्म्यमिदमसात्म्यमिति नित्यमप्रमत्तः प्रत्यवेक्षेत। तत्र सात्म्यं नाम सहात्मना भवत्यभ्यस्तं तदौचित्यादुपशेत इत्येके। सात्म्यविपरीतमनुपशयादसात्म्यम्। अन्ये पुनः प्रकृतिवयोदेशर्तुदोषव्याधिवशेन सात्म्यं बहुविधमिच्छन्ति। ते ह्युपशयमात्रमङ्गीकृत्य विपरीतगुणमप्युपचारेण सात्म्यमाचक्षते। तुल्यगुणं चानुपशयादसात्म्यम्। सात्म्यं तु प्रवरावरमध्यविभागेन त्रिविधम्। तत्र सर्वरसं प्रवरमेकरसमवरं मध्यं तु मध्यममेव। तेषु प्रवरं समदोषस्योपदिशन्तीति। इतरेषामपि क्रमेण सात्म्यमपि चाहितं पादेन वा विवर्जयेदित्युक्तं प्राक्। तत्र यदाहारजातं समधातूननुवर्त्तयति विषमांश्च समीकरोति तत्समासतो हितम्। विपरीतमहितम्। तत् पुनर्मात्रायोगादिवैचित्र्यादनियतमपि यथोपदेशं यथाभूयिष्ठं च शीलयेत् परिहरेच्च॥ अस

samīkṣya samyagātmānamiti mamedaṃ sātmyamidamasātmyamiti nityamapramattaḥ pratyavekṣeta| tatra sātmyaṃ nāma sahātmanā bhavatyabhyastaṃ tadaucityādupaśeta ityeke| sātmyaviparītamanupaśayādasātmyam| anye punaḥ prakṛtivayodeśartudoṣavyādhivaśena sātmyaṃ bahuvidhamicchanti| te hyupaśayamātramaṅgīkṛtya viparītaguṇamapyupacāreṇa sātmyamācakṣate| tulyaguṇaṃ cānupaśayādasātmyam| sātmyaṃ tu pravarāvaramadhyavibhāgena trividham| tatra sarvarasaṃ pravaramekarasamavaraṃ madhyaṃ tu madhyamameva| teṣu pravaraṃ samadoṣasyopadiśantīti| itareṣāmapi krameṇa sātmyamapi cāhitaṃ pādena vā vivarjayedityuktaṃ prāk| tatra yadāhārajātaṃ samadhātūnanuvarttayati viṣamāṃśca samīkaroti tatsamāsato hitam| viparītamahitam| tat punarmātrāyogādivaicitryādaniyatamapi yathopadeśaṃ yathābhūyiṣṭhaṃ ca śīlayet pariharecca|| asa

10.10

तथा विशेषतः समशनमध्यशनममात्रशनं विषमाशनं च वर्जयेत्। तत्र पथ्यापथ्येमकत्रभुक्तं समशनम्। भुक्तस्योपरि भुक्तमध्यशनम्। अमात्राशनं पुनः पृथगेवोपदेक्ष्यते। अप्राप्तातीतकालं तु भुक्तं विषमाशनमिति। भुञ्जानस्तु पेयायूषरसान् व्यञ्जनानि राजतेषु पात्रेषु निदध्यात्। परिशुष्कप्रदिग्धानत्युष्णं च पयः सौवर्णेषु। खलखट्वरकाम्बलिकान् कांस्येषु। रागषाडवसट्टकान् वज्रवैडूर्य विचित्रेषु। घृतमायसे पयः सुशीतं ताम्रमये पानीय पानकानि च मृद्धेमस्फटिककाचमयेषु औदनं च विस्तीर्णे मनोरमे स्थाने। अन्यथा हि वर्णगन्धरसान्यत्वादहितं स्यात्॥ अस

tathā viśeṣataḥ samaśanamadhyaśanamamātraśanaṃ viṣamāśanaṃ ca varjayet| tatra pathyāpathyemakatrabhuktaṃ samaśanam| bhuktasyopari bhuktamadhyaśanam| amātrāśanaṃ punaḥ pṛthagevopadekṣyate| aprāptātītakālaṃ tu bhuktaṃ viṣamāśanamiti| bhuñjānastu peyāyūṣarasān vyañjanāni rājateṣu pātreṣu nidadhyāt| pariśuṣkapradigdhānatyuṣṇaṃ ca payaḥ sauvarṇeṣu| khalakhaṭvarakāmbalikān kāṃsyeṣu| rāgaṣāḍavasaṭṭakān vajravaiḍūrya vicitreṣu| ghṛtamāyase payaḥ suśītaṃ tāmramaye pānīya pānakāni ca mṛddhemasphaṭikakācamayeṣu audanaṃ ca vistīrṇe manorame sthāne| anyathā hi varṇagandharasānyatvādahitaṃ syāt|| asa

10.11

अपि च। दक्षिणपार्श्वे भक्ष्यं स्थापयेत्। सव्ये पेयं लेह्यं मुखोद्घर्षणपिण्डीं च मध्ये भोज्यमिति। यथाग्निसात्म्यं तु प्राक् द्रवमुपशुष्कं वाश्नीयात्। प्रागेव तु गुरुस्वादुस्निग्धं च। मध्येऽम्ललवणम्। अन्ते रूक्षं द्रवमितररसयुक्तं च। तत्र मन्दाग्रेर्द्रवोष्णेन समुत्तेजितोष्मणोऽन्यदुपयुक्तं सम्यक् पाकमेति॥ अस

api ca| dakṣiṇapārśve bhakṣyaṃ sthāpayet| savye peyaṃ lehyaṃ mukhodgharṣaṇapiṇḍīṃ ca madhye bhojyamiti| yathāgnisātmyaṃ tu prāk dravamupaśuṣkaṃ vāśnīyāt| prāgeva tu gurusvādusnigdhaṃ ca| madhye'mlalavaṇam| ante rūkṣaṃ dravamitararasayuktaṃ ca| tatra mandāgrerdravoṣṇena samuttejitoṣmaṇo'nyadupayuktaṃ samyak pākameti|| asa

10.12

अनुपाने तु सलिलमेव श्रेष्ठं सर्वरसयोनित्वात्सर्वभूतसात्म्यत्वाज्जीवनादिगुणयोगाच्च। तच्छीतं दधिमधुयवगोधूममद्यविशेषेषु सर्वेषु च विदाहिषु शरद् ग्रीष्मयोश्च। उष्णं पिष्टमयेष्वन्येषु च दुर्जरेषु हेमन्ते च। द्रवद्रव्यविज्ञानीयं चेक्षेत। क्षीरं शालिषष्टिकयोः तथैवोपवासाध्वभाष्यस्त्रीव्यायामक्लान्तबालवृद्धेषु। मांसरसः शोषादिषु। वाते त्वम्लानि च। पित्ते शर्करोदकम्। त्रिफलोदकं तु सक्षौद्रं श्लेष्मणि प्राथश्चाक्षिगलरोगेषु। मस्त्वेव वा दध्नि कूचिकाकीलाटयोश्च। धान्याम्लं मस्तु तक्रं वा शाकावरान्नेषु। मद्यं मांसेषु फलाम्लमम्बु वासवांश्च विविधान् विभज्य प्रयोजयेत्। विशेषतस्तु मध्वासवान् ग्राम्येषु तीक्ष्णान् त्रिफलासवान् वन्येषु। न्यग्रोधादिफलासवान् विष्किरेषु अर्कशेलुशिरीषकपित्थासवान् बिलेशयेषु दिग्धहतेषु च। अम्लफलासवान् प्रसहेषु काशेक्षुपद्मबीजशृङ्गाटककशेरुकमृद्वीकाखदिरासवान् क्षौद्रयुक्तं वा शीतमुदकमुदश्चिद्वा महामृगेष्वौदकेषु च। सुरां प्रतुदेषु तथा श्रमार्त्तेषु कृशेषु च। मधूदकं स्थूलेषु। मद्यं मद्यमांससात्म्येष्वल्पाग्निषु। अपि च। समासेनान्नविपरीतमविरोधि च॥ अस

anupāne tu salilameva śreṣṭhaṃ sarvarasayonitvātsarvabhūtasātmyatvājjīvanādiguṇayogācca| tacchītaṃ dadhimadhuyavagodhūmamadyaviśeṣeṣu sarveṣu ca vidāhiṣu śarad grīṣmayośca| uṣṇaṃ piṣṭamayeṣvanyeṣu ca durjareṣu hemante ca| dravadravyavijñānīyaṃ cekṣeta| kṣīraṃ śāliṣaṣṭikayoḥ tathaivopavāsādhvabhāṣyastrīvyāyāmaklāntabālavṛddheṣu| māṃsarasaḥ śoṣādiṣu| vāte tvamlāni ca| pitte śarkarodakam| triphalodakaṃ tu sakṣaudraṃ śleṣmaṇi prāthaścākṣigalarogeṣu| mastveva vā dadhni kūcikākīlāṭayośca| dhānyāmlaṃ mastu takraṃ vā śākāvarānneṣu| madyaṃ māṃseṣu phalāmlamambu vāsavāṃśca vividhān vibhajya prayojayet| viśeṣatastu madhvāsavān grāmyeṣu tīkṣṇān triphalāsavān vanyeṣu| nyagrodhādiphalāsavān viṣkireṣu arkaśeluśirīṣakapitthāsavān bileśayeṣu digdhahateṣu ca| amlaphalāsavān prasaheṣu kāśekṣupadmabījaśṛṅgāṭakakaśerukamṛdvīkākhadirāsavān kṣaudrayuktaṃ vā śītamudakamudaścidvā mahāmṛgeṣvaudakeṣu ca| surāṃ pratudeṣu tathā śramārtteṣu kṛśeṣu ca| madhūdakaṃ sthūleṣu| madyaṃ madyamāṃsasātmyeṣvalpāgniṣu| api ca| samāsenānnaviparītamavirodhi ca|| asa

10.13

अनुपानं खलु तर्पयति प्रीणयत्यूर्जयति बृंहयति देहस्य पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति भुक्तमवसादयत्यन्नसङ्घातं भिनत्ति मार्दवमापादयति क्लेदयति सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयति। वर्ज्यं तूर्ध्वजत्रुगदश्वासकासप्रसेकहिध्मास्वरभेदोरःक्षतिभिर्गीतभाष्यप्रसक्तैश्च। तेषां हि प्रदूष्यामाशयमुरःकण्ठस्थितमाहारजं स्नेहमासाद्य तदभिष्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयान् विदध्यात्। पीत्वा च भाष्यगेयाध्वस्वप्नान्न शीलयेत्। पानं च प्रक्लिन्नदेहमेदहण्ठाक्षिरोगव्रणिन इति॥ अस

anupānaṃ khalu tarpayati prīṇayatyūrjayati bṛṃhayati dehasya paryāptimabhinirvartayati bhuktamavasādayatyannasaṅghātaṃ bhinatti mārdavamāpādayati kledayati sukhapariṇāmitāmāśuvyavāyitāṃ cāhārasyopajanayati| varjyaṃ tūrdhvajatrugadaśvāsakāsaprasekahidhmāsvarabhedoraḥkṣatibhirgītabhāṣyaprasaktaiśca| teṣāṃ hi pradūṣyāmāśayamuraḥkaṇṭhasthitamāhārajaṃ snehamāsādya tadabhiṣyandāgnisādacchardyādīnāmayān vidadhyāt| pītvā ca bhāṣyageyādhvasvapnānna śīlayet| pānaṃ ca praklinnadehamedahaṇṭhākṣirogavraṇina iti|| asa

10.14

ततः पाणिगतमन्नमन्येनापनीय दन्तान्तरस्थं च शनैः शनैः शोधनेन विशोध्य लेपगन्धस्नेहापनोदमाचान्तोऽङ्गुल्यग्रगलिताम्बुपरिषिक्तनेत्रस्ताम्बूलादिकृत वदनवैशद्यो धूमपानादिहृतोर्ध्वकफवेगः पदशतमात्रं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत्। द्रवोत्तरभोजनस्तु शय्यां नातिसेवेत। यानप्लवनवाहनाग्न्यातपांश्च भुक्तवान् वर्जयेत्। आहारपरिणामकराः पुनरिमे भावाः। तद्यथा ऊष्मा वायुः स्नेहः क्लेदः कालः समयोगश्च। तत्रोष्मा पचति वायुरपकर्षति स्नेहो मार्दवं जनयति क्लैदः शैथिल्यमापादयति कालः सर्ववपुर्व्याप्तिमभिनिर्वर्त्तयति। समयोगस्त्वेषामन्नपरिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते। समयोगस्य तु पुनः कारणान्युचितो हितश्च देहसंस्कारोऽभ्यवहारश्चेष्टा शयनं सौमनस्यं च। परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः। विरुद्धास्तु विहताश्च विरोधिभिर्विहन्युः शरीरमिति। भवन्ति चात्र॥ अस

tataḥ pāṇigatamannamanyenāpanīya dantāntarasthaṃ ca śanaiḥ śanaiḥ śodhanena viśodhya lepagandhasnehāpanodamācānto'ṅgulyagragalitāmbupariṣiktanetrastāmbūlādikṛta vadanavaiśadyo dhūmapānādihṛtordhvakaphavegaḥ padaśatamātraṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet| dravottarabhojanastu śayyāṃ nātiseveta| yānaplavanavāhanāgnyātapāṃśca bhuktavān varjayet| āhārapariṇāmakarāḥ punarime bhāvāḥ| tadyathā ūṣmā vāyuḥ snehaḥ kledaḥ kālaḥ samayogaśca| tatroṣmā pacati vāyurapakarṣati sneho mārdavaṃ janayati klaidaḥ śaithilyamāpādayati kālaḥ sarvavapurvyāptimabhinirvarttayati| samayogastveṣāmannapariṇāmadhātusāmyakaraḥ sampadyate| samayogasya tu punaḥ kāraṇānyucito hitaśca dehasaṃskāro'bhyavahāraśceṣṭā śayanaṃ saumanasyaṃ ca| pariṇamatastvāhārasya guṇāḥ śarīraguṇabhāvamāpadyante yathāsvamaviruddhāḥ| viruddhāstu vihatāśca virodhibhirvihanyuḥ śarīramiti| bhavanti cātra|| asa

10.15

औकुलाभ्योषपृथुकान् सुपिष्टकृततण्डुलान्। न जातुभुक्तवानद्यान्मात्रयाद्यात्सुकाङ्क्षितः॥ अस

aukulābhyoṣapṛthukān supiṣṭakṛtataṇḍulān| na jātubhuktavānadyānmātrayādyātsukāṅkṣitaḥ|| asa

10.16

शाकावरान्नकट्वम्लकषायलवणोत्कटम्। त्यजेदेहरसासात्म्यं गुरु शुष्कं च भोजनम्॥ अस

śākāvarānnakaṭvamlakaṣāyalavaṇotkaṭam| tyajedeharasāsātmyaṃ guru śuṣkaṃ ca bhojanam|| asa

10.17

वक्ष्यते यन्निदानादौ सर्वदोषप्रकोपणम्। अत्यभिष्यन्दि विष्टम्भि विदाहि गुरु रूक्षणम्॥ अस

vakṣyate yannidānādau sarvadoṣaprakopaṇam| atyabhiṣyandi viṣṭambhi vidāhi guru rūkṣaṇam|| asa

10.18

कीलाटदधिकूचीकामत्स्यशुष्काममूलकम्। क्षारपिष्टविरूढाद्यं तत्समस्तं न शीलयेत्॥ अस

kīlāṭadadhikūcīkāmatsyaśuṣkāmamūlakam| kṣārapiṣṭavirūḍhādyaṃ tatsamastaṃ na śīlayet|| asa

10.19

शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्। सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्॥ अस

śīlayecchāligodhūmayavaṣaṣṭikajāṅgalam| suniṣaṇṇakajīvantībālamūlakavāstukam|| asa

10.20

पथ्यामलकमृद्धीकापटोलीमुद्गशर्कराः। घृतंदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्॥ अस

pathyāmalakamṛddhīkāpaṭolīmudgaśarkarāḥ| ghṛtaṃdivyodakakṣīrakṣaudradāḍimasaindhavam|| asa

10.21

त्रिफलां मधुसर्पिर्भ्यां निशि नेत्रबलाय च। स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरं च यत्॥ अस

triphalāṃ madhusarpirbhyāṃ niśi netrabalāya ca| svāsthyānuvṛttikṛdyacca rogocchedakaraṃ ca yat|| asa

10.22

स्वभावमात्रायोगादिपरस्परविपर्ययैः। भोजनानि विरुध्यन्ते तानि विद्वान् विवर्जयेत्॥ अस

svabhāvamātrāyogādiparasparaviparyayaiḥ| bhojanāni virudhyante tāni vidvān vivarjayet|| asa

10.23

त्यागाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्। विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः॥ अस

tyāgādviṣamahetūnāṃ samānāṃ copasevanāt| viṣamā nānubadhnanti jāyante dhātavaḥ samāḥ|| asa

10.24

अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्। आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्॥ अस

annena kukṣerdvāvaṃśau pānenaikaṃ prapūrayet| āśrayaṃ pavanādīnāṃ caturthamavaśeṣayet|| asa

10.25

मन्दानलबलारोग्यनृपेश्वरसुखात्मसु। योज्यः क्रमोऽयं सततं नावश्यमितरेषु च॥ अस

mandānalabalārogyanṛpeśvarasukhātmasu| yojyaḥ kramo'yaṃ satataṃ nāvaśyamitareṣu ca|| asa

10.26

करोति रूक्षं बलवर्णनाशं त्वग्रूक्षतां वातशकृन्निरोधम्। स्निग्धं त्वतिश्लेष्मचयप्रसेक हृद्गौरवालस्यरुचिप्रणाशान्॥ अस

karoti rūkṣaṃ balavarṇanāśaṃ tvagrūkṣatāṃ vātaśakṛnnirodham| snigdhaṃ tvatiśleṣmacayapraseka hṛdgauravālasyarucipraṇāśān|| asa

10.27

अत्युष्णमन्नं मददाहतृष्णाबलप्रणाशभ्रमरक्तपित्तम्। शीतं तु सादारुचिवह्निसादहृल्लासविष्टम्भनरोमहर्षान्॥ अस

atyuṣṇamannaṃ madadāhatṛṣṇābalapraṇāśabhramaraktapittam| śītaṃ tu sādārucivahnisādahṛllāsaviṣṭambhanaromaharṣān|| asa

10.28

अतिस्थिरं मूत्रशकृद्विबन्धमतृप्तिमव्याप्तिमशीघ्रपक्तिम्। अतिद्रवं पीनसमेहकासस्यन्दान् करोत्यग्निबलं च हन्ति॥ अस

atisthiraṃ mūtraśakṛdvibandhamatṛptimavyāptimaśīghrapaktim| atidravaṃ pīnasamehakāsasyandān karotyagnibalaṃ ca hanti|| asa

10.29

अतिमधुरमनलशमनं भुक्तमसात्म्यं न पुष्टये वपुषः। अतिलवणमचक्षुष्यं तीक्ष्णात्यमलं जरा साक्षात्॥ अस

atimadhuramanalaśamanaṃ bhuktamasātmyaṃ na puṣṭaye vapuṣaḥ| atilavaṇamacakṣuṣyaṃ tīkṣṇātyamalaṃ jarā sākṣāt|| asa

अथ पञ्चमोऽध्यायः

5.2

अथातः सिद्धबस्तिकल्पं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः। सिद्धबस्तीन् प्रयुञ्जीत सर्वदा सर्वदेहिनाम्। निर्व्यापदो बहुफलान् बलपुष्टिकरान् सुखान्॥ अक

athātaḥ siddhabastikalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| siddhabastīn prayuñjīta sarvadā sarvadehinām| nirvyāpado bahuphalān balapuṣṭikarān sukhān|| aka

5.3

मधुतैले समे कर्षः सन्धवात् द्विपचुर्मिसिः। एरण्डमूलक्वाथेन निरूहो माधुतैलिकः। रसायनं प्रमेहार्शः कृमिगुल्मान्त्रवृद्धिनुत्॥ अक

madhutaile same karṣaḥ sandhavāt dvipacurmisiḥ| eraṇḍamūlakvāthena nirūho mādhutailikaḥ| rasāyanaṃ pramehārśaḥ kṛmigulmāntravṛddhinut|| aka

5.4

सयष्टिमधुकश्चैष चक्षुष्यो रक्तपित्तजित्। यापनो घनकल्केन मधुतैलरसाज्यवान्॥ अक

sayaṣṭimadhukaścaiṣa cakṣuṣyo raktapittajit| yāpano ghanakalkena madhutailarasājyavān|| aka

5.5

पायुजानूरुवृषणबस्तिमेहनशूलजित्। प्रसृतांशैर्घृतक्षौद्रवसातैलैः प्रक्ल्पयेत्। यापनं सैन्धवार्धाक्षहपुषार्धपलान्वितम्॥ अक

pāyujānūruvṛṣaṇabastimehanaśūlajit| prasṛtāṃśairghṛtakṣaudravasātailaiḥ praklpayet| yāpanaṃ saindhavārdhākṣahapuṣārdhapalānvitam|| aka

5.6

एरण्डमूलनिष्क्वाथो मधुतैलं ससैधवम्। एष युक्तरथो बस्तिः सवचापिप्पलीफलः॥ अक

eraṇḍamūlaniṣkvātho madhutailaṃ sasaidhavam| eṣa yuktaratho bastiḥ savacāpippalīphalaḥ|| aka

5.7

सक्वाथो मधुषड्ग्रन्थाशताह्वाहिङ्गुसैन्धवः। सुरदारु च रास्ना च बस्तिर्दोषहरः शिवः॥ अक

sakvātho madhuṣaḍgranthāśatāhvāhiṅgusaindhavaḥ| suradāru ca rāsnā ca bastirdoṣaharaḥ śivaḥ|| aka

5.8

पञ्चमूलस्य निष्क्वाथस्तैलं मागधिका मधु। ससैन्धवः समधुकः सिद्धबस्तिरिति स्मृतः॥ अक

pañcamūlasya niṣkvāthastailaṃ māgadhikā madhu| sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ|| aka

5.9

द्विपञ्चमूलत्रिफलाफलबिल्वानि पाचयेत्। गोमूत्रे तेन पिष्टैश्च पाठातोयदवत्सकैः॥ अक

dvipañcamūlatriphalāphalabilvāni pācayet| gomūtre tena piṣṭaiśca pāṭhātoyadavatsakaiḥ|| aka

5.10

सफलैः क्षौद्रतैलाभ्यां क्षारेण लवणेन च। युक्तो बस्तिः कफव्याधिपाण्डुरोगविषूचिषु। शुक्रानिलविबन्धेषु बस्त्याटोपे च पूजितः॥ अक

saphalaiḥ kṣaudratailābhyāṃ kṣāreṇa lavaṇena ca| yukto bastiḥ kaphavyādhipāṇḍurogaviṣūciṣu| śukrānilavibandheṣu bastyāṭope ca pūjitaḥ|| aka

5.11

मुस्तापाठामृतैरण्डबलारास्नापुनर्नवम्। मञ्जिष्ठारग्वधोशीरत्रायमाणाक्षरोहिणीः॥ अक

mustāpāṭhāmṛtairaṇḍabalārāsnāpunarnavam| mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākṣarohiṇīḥ|| aka

5.12

कनीयः पञ्चमूलं च पालिकं मदनाष्टकम्। जलाढके पचेत्तच्च पादशेषं परिस्रुतम्॥ अक

kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca pālikaṃ madanāṣṭakam| jalāḍhake pacettacca pādaśeṣaṃ parisrutam|| aka

5.13

क्षीरद्विप्रस्थसंयुक्तं क्षीरशेषं पुनः पचेत्। सपादजाङ्गलरसः ससर्पिर्मधुसैन्धवः॥ अक

kṣīradviprasthasaṃyuktaṃ kṣīraśeṣaṃ punaḥ pacet| sapādajāṅgalarasaḥ sasarpirmadhusaindhavaḥ|| aka

5.14

पिष्टैर्यष्टीमिसिश्यामाकलिङ्गकरसाञ्जनैः। बस्तिः सुखोष्णो मांसाग्निबलशुक्रविवर्धनः॥ अक

piṣṭairyaṣṭīmisiśyāmākaliṅgakarasāñjanaiḥ| bastiḥ sukhoṣṇo māṃsāgnibalaśukravivardhanaḥ|| aka

5.15

वातासृङ्मोहमेहार्शोगुल्मविण्मूत्रसङ्ग्रहम्। विषमज्वरवीसर्पवर्ध्माध्मानप्रवाहिकाः॥ अक

vātāsṛṅmohamehārśogulmaviṇmūtrasaṅgraham| viṣamajvaravīsarpavardhmādhmānapravāhikāḥ|| aka

5.16

वङ्क्षणोरुकटीकुक्षिमन्याश्रोत्रशिरोरुजः। हन्यादसृग्दरोन्मादशोफकासाश्मकुण्डलान्। चक्षुष्यः पुत्रदो राजा यापनानां रसायनम्॥ अक

vaṅkṣaṇorukaṭīkukṣimanyāśrotraśirorujaḥ| hanyādasṛgdaronmādaśophakāsāśmakuṇḍalān| cakṣuṣyaḥ putrado rājā yāpanānāṃ rasāyanam|| aka

5.17

पृथक् पलांशं विपचेत् पञ्चमूलमगोक्षुरम्। क्षीराढके चतुर्थस्थं पिष्टैर्यष्ट्यादिभिर्युतम्॥ अक

pṛthak palāṃśaṃ vipacet pañcamūlamagokṣuram| kṣīrāḍhake caturthasthaṃ piṣṭairyaṣṭyādibhiryutam|| aka

5.18

क्षौद्रतैलाज्यसिन्धूत्थयुक्तं बस्तिः सुपूजितः। विशेषाद्बालवृद्धस्त्रीसुकुमारसुखात्मनाम्॥ अक

kṣaudratailājyasindhūtthayuktaṃ bastiḥ supūjitaḥ| viśeṣādbālavṛddhastrīsukumārasukhātmanām|| aka

5.19

तद्वत् सहाचरबलासारिवादर्भसाधितम्। क्षीरं बस्तिस्तथाभीरुगुडूचीबृहतीद्वयैः। सिद्धं पयो मागधिकायष्टीमधुककल्कवत्॥ अक

tadvat sahācarabalāsārivādarbhasādhitam| kṣīraṃ bastistathābhīruguḍūcībṛhatīdvayaiḥ| siddhaṃ payo māgadhikāyaṣṭīmadhukakalkavat|| aka

5.20

पञ्चमूलं बृहत्यादि प्रतिद्रव्यं पलोन्मितम्। द्विपलं शालिगोधूमयवमाषं सयष्टिकम्॥ अक

pañcamūlaṃ bṛhatyādi pratidravyaṃ palonmitam| dvipalaṃ śāligodhūmayavamāṣaṃ sayaṣṭikam|| aka

5.21

तैः सिद्धं छागलं क्षीरं कुक्कुटाण्डरसः सिता। साज्यक्षौद्रद्विलवणस्तैर्बस्तिः शुक्रकृत्परम्। कल्पोऽयं शिखिगोनर्दमत्स्याद्यण्डरसेष्वपि॥ अक

taiḥ siddhaṃ chāgalaṃ kṣīraṃ kukkuṭāṇḍarasaḥ sitā| sājyakṣaudradvilavaṇastairbastiḥ śukrakṛtparam| kalpo'yaṃ śikhigonardamatsyādyaṇḍaraseṣvapi|| aka

5.22

रसः कुलीरमांसस्य चटकाण्डरसान्वितः। सशर्कराघृतमधुर्बस्तिर्वृष्यतमो मतः॥ अक

rasaḥ kulīramāṃsasya caṭakāṇḍarasānvitaḥ| saśarkarāghṛtamadhurbastirvṛṣyatamo mataḥ|| aka

5.23

बस्तसूकरजैर्मुष्कैः कुलीरचटकामिषैः। सिद्धं पयो बस्तशुक्रमुच्चटेक्षुरकं मधु॥ अक

bastasūkarajairmuṣkaiḥ kulīracaṭakāmiṣaiḥ| siddhaṃ payo bastaśukramuccaṭekṣurakaṃ madhu|| aka

5.24

तैर्घृताढ्योऽल्पलवणो बस्तिर्वृष्यतमः परम्। सिद्धेन पयसा भोज्यमात्मगुप्तोच्चटेक्षुरैः॥ अक

tairghṛtāḍhyo'lpalavaṇo bastirvṛṣyatamaḥ param| siddhena payasā bhojyamātmaguptoccaṭekṣuraiḥ|| aka

5.25

अतो दशदशाहेन यस्तु बस्तीन् निषेवते। वाजीव पुष्टः सवृषो गच्छति प्रमदाशतम्। एते माक्षिकसंयुक्ताः कुर्वन्त्यतिवृषं नरम्॥ अक

ato daśadaśāhena yastu bastīn niṣevate| vājīva puṣṭaḥ savṛṣo gacchati pramadāśatam| ete mākṣikasaṃyuktāḥ kurvantyativṛṣaṃ naram|| aka

5.26

नातियोगं न चायोगं स्ताम्भिनस्ते च कुर्वते॥ अक

nātiyogaṃ na cāyogaṃ stāmbhinaste ca kurvate|| aka

5.27

निरूहा लेखनाः प्रायो बृंहणाः स्नेहबस्तयः। यापनेषूभयं तस्मान्नेष्टं तेष्वनुवासनम्॥ अक

nirūhā lekhanāḥ prāyo bṛṃhaṇāḥ snehabastayaḥ| yāpaneṣūbhayaṃ tasmānneṣṭaṃ teṣvanuvāsanam|| aka

5.28

मृदुत्वान्न निवर्तन्ते यस्य त्वेते प्रयोजिताः। समूत्रैर्बस्तिभिस्तीक्ष्णैरास्थाप्यः क्षिप्रमेव सः॥ अक

mṛdutvānna nivartante yasya tvete prayojitāḥ| samūtrairbastibhistīkṣṇairāsthāpyaḥ kṣiprameva saḥ|| aka

5.29

शोफाग्निनाशपाण्डुत्वशूलार्शःपरिकर्तिकाः। स्युर्ज्वराश्चातिसाराश्च यापनात्यर्थसेवनात्॥ अक

śophāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥparikartikāḥ| syurjvarāścātisārāśca yāpanātyarthasevanāt|| aka

5.30

अरिष्टक्षारशीध्वाद्यैस्तत्रेष्टा दीपनी क्रिया। युक्त्या तस्मान्निषेवेत यापनान् न प्रसङ्गतः॥ अक

ariṣṭakṣāraśīdhvādyaistatreṣṭā dīpanī kriyā| yuktyā tasmānniṣeveta yāpanān na prasaṅgataḥ|| aka

5.31

मृद्वल्पौषधसंयोगात् पादहीनप्रमाणतः। अल्पकालोपयोगाच्च तेषु निष्परिहारता॥ अक

mṛdvalpauṣadhasaṃyogāt pādahīnapramāṇataḥ| alpakālopayogācca teṣu niṣparihāratā|| aka

5.32

द्रव्येषु यापनीयेषु सिद्धान् स्नेहान् पृथक् पृथक्। बस्तीन् सर्वेषु वा युञ्ज्यात् परिहारविवर्जितान्॥ अक

dravyeṣu yāpanīyeṣu siddhān snehān pṛthak pṛthak| bastīn sarveṣu vā yuñjyāt parihāravivarjitān|| aka

5.33

सहाचराभीरुबलारास्नागोक्षुरकात् पृथक्। तुलां जलद्रोणशते पचेत् द्रोणावशेषिते॥ अक

sahācarābhīrubalārāsnāgokṣurakāt pṛthak| tulāṃ jaladroṇaśate pacet droṇāvaśeṣite|| aka

5.34

पूतशीते बिसद्राक्षातवक्षीरीनिदिग्धिकाः। महासहाक्षुद्रसहायष्टीमधुमधूलिकाः॥ अक

pūtaśīte bisadrākṣātavakṣīrīnidigdhikāḥ| mahāsahākṣudrasahāyaṣṭīmadhumadhūlikāḥ|| aka

5.35

जीवकर्षभकोदीच्यमृणालोत्पलचन्दनम्। खर्जूरतालमज्जात्मगुप्तामलकीकणाः॥ अक

jīvakarṣabhakodīcyamṛṇālotpalacandanam| kharjūratālamajjātmaguptāmalakīkaṇāḥ|| aka

5.36

पटोलमेदात्वक्पत्रशीतपाक्योदनाह्वयाः। कल्कीकृत्य क्षिपेत्तस्मिन् पृथक् च प्रस्थसम्मितम्॥ अक

paṭolamedātvakpatraśītapākyodanāhvayāḥ| kalkīkṛtya kṣipettasmin pṛthak ca prasthasammitam|| aka

5.37

रसं वराहमहिषबस्तमुष्कोद्भवं तथा। शिखिकुक्कुटहंसाण्डसम्भवं तैलसर्पिषी॥ अक

rasaṃ varāhamahiṣabastamuṣkodbhavaṃ tathā| śikhikukkuṭahaṃsāṇḍasambhavaṃ tailasarpiṣī|| aka

5.38

धात्रीविदारीस्वरसं गव्यक्षीराढकद्वयम्। ब्रह्मभेरीमृदङ्गादिनिनादैः साधितं च तत्॥ अक

dhātrīvidārīsvarasaṃ gavyakṣīrāḍhakadvayam| brahmabherīmṛdaṅgādininādaiḥ sādhitaṃ ca tat|| aka

5.39

सितच्छत्रत्रकृतच्छायं सितवस्त्रावगुण्ठितम्। आरोपितं गजस्कन्धे पूजयित्वा वृषध्वजम्॥ अक

sitacchatratrakṛtacchāyaṃ sitavastrāvaguṇṭhitam| āropitaṃ gajaskandhe pūjayitvā vṛṣadhvajam|| aka

5.40

कृत्वा स्वस्त्ययनं दद्यात् स्नेहबस्तिमयन्त्रणम्। प्राप्तस्तेनातिवृषतां श्रमयेद्वनिताशतम्॥ अक

kṛtvā svastyayanaṃ dadyāt snehabastimayantraṇam| prāptastenātivṛṣatāṃ śramayedvanitāśatam|| aka

5.41

निर्वलीपलितः कान्तश्चिरजीवी भवेत् स च। नष्टशुक्रक्षतक्षीणविषमज्वरिणां हितः। व्यापन्नार्तवशुक्राणां पुत्रदाता रसायनम्॥ अक

nirvalīpalitaḥ kāntaścirajīvī bhavet sa ca| naṣṭaśukrakṣatakṣīṇaviṣamajvariṇāṃ hitaḥ| vyāpannārtavaśukrāṇāṃ putradātā rasāyanam|| aka

5.42

एवं च बस्तयोऽन्येऽपि कल्प्याः पाक्याश्च नैकशः। शतं वारान् सहस्रं वा पाचयेत् सम्भवे सति॥ अक

evaṃ ca bastayo'nye'pi kalpyāḥ pākyāśca naikaśaḥ| śataṃ vārān sahasraṃ vā pācayet sambhave sati|| aka

5.43

दोषघ्नाः सपरीहारा वक्ष्यन्ते स्नेहबस्तयः॥ अक

doṣaghnāḥ saparīhārā vakṣyante snehabastayaḥ|| aka

5.44

दशमूलं बलां रास्नामश्वगन्धां पुनर्नवाम्। गुडूच्यैरण्डपूतीकभार्ङ्गीवृषकरोहिषम्॥ अक

daśamūlaṃ balāṃ rāsnāmaśvagandhāṃ punarnavām| guḍūcyairaṇḍapūtīkabhārṅgīvṛṣakarohiṣam|| aka

5.45

शतावरीं सहचरं काकनासां पलांशकम्। यवमाषातसीकोलकुलत्थान् प्रसृतोन्मितान्॥ अक

śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśakam| yavamāṣātasīkolakulatthān prasṛtonmitān|| aka

5.46

वहे विपाच्य तोयस्य द्रोणशेषेण तेन च। पचेत्तैलाढकं पेष्यैर्जीवनीयैः पलोन्मितैः॥ अक

vahe vipācya toyasya droṇaśeṣeṇa tena ca| pacettailāḍhakaṃ peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ|| aka

5.47

अनुवासनमित्येतत् सर्ववातविकारनुत्। अनूपानां वसा तद्वज्जीवनीयोपसाधिता॥ अक

anuvāsanamityetat sarvavātavikāranut| anūpānāṃ vasā tadvajjīvanīyopasādhitā|| aka

5.48

शताह्वायवबिल्वाम्लैस्तैलं सिद्धं समीरणे। सैन्धवेनाग्निव्रणेन तप्तं चानिलजिद्धृतम्॥ अक

śatāhvāyavabilvāmlaistailaṃ siddhaṃ samīraṇe| saindhavenāgnivraṇena taptaṃ cānilajiddhṛtam|| aka

5.49

जीवन्तीं मदनं मेदां श्रावणीं मधुकं बलाम्। शताह्वर्षभकौ कृष्णां काकनासां शतावरीम्॥ अक

jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām| śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm|| aka

5.50

स्वगुप्तां क्षीरकाकोलीं कर्कटाख्यां शठीं वचाम्। पिष्ट्वा तैलं घृतं क्षीरे साधयेत चतुर्गुणे॥ अक

svaguptāṃ kṣīrakākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭhīṃ vacām| piṣṭvā tailaṃ ghṛtaṃ kṣīre sādhayeta caturguṇe|| aka

5.51

बृंहणं वातपित्तघ्नं बलशुक्राग्निवर्धनम्। रजःशुक्रामयहरं पुत्रीयं चानुव सनम्॥ अक

bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balaśukrāgnivardhanam| rajaḥśukrāmayaharaṃ putrīyaṃ cānuva sanam|| aka

5.52

शिशिरस्पर्शवीर्यैश्च पिष्टैः क्षीरे चतुर्गुणे। तैलपादं घृतं सिद्धं पित्तघ्नमनुवासनम्॥ अक

śiśirasparśavīryaiśca piṣṭaiḥ kṣīre caturguṇe| tailapādaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ pittaghnamanuvāsanam|| aka

5.53

सैन्धवं मदनं कुष्ठं शताह्वा निचुलो वचा। द्रीबेरं मधुकं भार्ङ्गी देवदारुसकट्फलम्॥ अक

saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvā niculo vacā| drīberaṃ madhukaṃ bhārṅgī devadārusakaṭphalam|| aka

5.54

नागरं पुष्करं मेदा चविका चित्रकः शठी। विडङ्गातिविषे श्यामा हरेणुर्नीलिनी स्थिरा॥ अक

nāgaraṃ puṣkaraṃ medā cavikā citrakaḥ śaṭhī| viḍaṅgātiviṣe śyāmā hareṇurnīlinī sthirā|| aka

5.55

बिल्वाजमोदचपला दन्ती रास्ना च तैः स्मैः। साध्यमेरण्डतैलं वा तैलं वा कफरोगनुत्॥ अक

bilvājamodacapalā dantī rāsnā ca taiḥ smaiḥ| sādhyameraṇḍatailaṃ vā tailaṃ vā kapharoganut|| aka

5.56

वर्ध्मोदावर्तगुल्मार्शःप्लीहमेहाढ्यमारुतान्। आनाहमश्मरीं चाशु हन्यात्तदनुवासनम्॥ अक

vardhmodāvartagulmārśaḥplīhamehāḍhyamārutān| ānāhamaśmarīṃ cāśu hanyāttadanuvāsanam|| aka

5.57

साधितं पञ्चमूलेन तैलं बिल्वादिनाथवा। अन्वासनं श्लेष्महरं द्रव्यैर्वा कफघातिभिः। फलैरष्टगुणे चाम्ले सिद्धमन्वासनं कफे॥ अक

sādhitaṃ pañcamūlena tailaṃ bilvādināthavā| anvāsanaṃ śleṣmaharaṃ dravyairvā kaphaghātibhiḥ| phalairaṣṭaguṇe cāmle siddhamanvāsanaṃ kaphe|| aka

5.58

शूलानाहे तु तद्युक्तो निरूहः पटुमूत्रवान्। पृच्छति स्म मुनिमित्यथ धीमानग्निवेश इह किन्तु फलानाम्। बस्तिकर्मणि हितं सततं स्यात् तं पुनर्वसुरिति प्रशशास॥ अक

śūlānāhe tu tadyukto nirūhaḥ paṭumūtravān| pṛcchati sma munimityatha dhīmānagniveśa iha kintu phalānām| bastikarmaṇi hitaṃ satataṃ syāt taṃ punarvasuriti praśaśāsa|| aka

5.59

इह कुष्ठहिता गरागरी हितमिक्ष्वाकुफलं प्रमेहिणाम्। कुटजस्य फलं हृदामये प्रवरं कोशफलं तु पाण्डुषु॥ अक

iha kuṣṭhahitā garāgarī hitamikṣvākuphalaṃ pramehiṇām| kuṭajasya phalaṃ hṛdāmaye pravaraṃ kośaphalaṃ tu pāṇḍuṣu|| aka

5.60

उदरे कृतवेधनं हितं मदनं सर्वगदाविरोधि च। मधुरं सकषायतिक्तकं तदरूक्षं सकटूष्णपिच्छिलम्॥ अक

udare kṛtavedhanaṃ hitaṃ madanaṃ sarvagadāvirodhi ca| madhuraṃ sakaṣāyatiktakaṃ tadarūkṣaṃ sakaṭūṣṇapicchilam|| aka

5.61

कफपित्तहृदाशुकारि यन्निरपायं पवनानुलोमि च। प्रवरं तदतः फलादिषु स्मृतमास्थापनयोजनास्विति॥ अक

kaphapittahṛdāśukāri yannirapāyaṃ pavanānulomi ca| pravaraṃ tadataḥ phalādiṣu smṛtamāsthāpanayojanāsviti|| aka

5.62

अथ मुनिवृषभे निगद्य वाक्यं स्थितवति विज्ञपयाम्बभूव भूयः। इदमतिगहनं सहान्यशिष्यैरवनिगतोऽञ्जलिमग्रतो निधाय॥ अक

atha munivṛṣabhe nigadya vākyaṃ sthitavati vijñapayāmbabhūva bhūyaḥ| idamatigahanaṃ sahānyaśiṣyairavanigato'ñjalimagrato nidhāya|| aka

5.63

चित्रकर्मगुणकृद्गुरुणोक्तो बस्तिरूर्ध्वमथ चैति न नाभेः। शीघ्नमापतति चानु स देहात् सर्वतः कथमपोहति दोषान्॥ अक

citrakarmaguṇakṛdguruṇokto bastirūrdhvamatha caiti na nābheḥ| śīghnamāpatati cānu sa dehāt sarvataḥ kathamapohati doṣān|| aka

5.64

ऊचे गुरुस्तिमितमारुतवश्यमेतत् देहस्य यद्बहिरुपाश्रितमन्तरे वा। दुष्टस्य तस्य जनयन्ननुलोमतां तु बस्तिर्हिनस्ति विषमानपि रोगपूगान्॥ अक

ūce gurustimitamārutavaśyametat dehasya yadbahirupāśritamantare vā| duṣṭasya tasya janayannanulomatāṃ tu bastirhinasti viṣamānapi rogapūgān|| aka

5.65

शाखागताः कोष्ठगताश्च रोगा मर्मोर्ध्वसर्वावयवाङ्गजाश्च। ये सन्ति तेषां न तु कश्चिदन्यो वायोः परं जन्मनि हेतुरस्ति॥ अक

śākhāgatāḥ koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca| ye santi teṣāṃ na tu kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti|| aka

5.66

विट्श्लेष्मपित्तादिमलाचयानां विक्षेपसंहारकरो हि वायुः। तस्यातिवृद्धस्य शमाय नान्यद्बस्तेः समं भेषजमस्ति यस्मात्॥ अक

viṭśleṣmapittādimalācayānāṃ vikṣepasaṃhārakaro hi vāyuḥ| tasyātivṛddhasya śamāya nānyadbasteḥ samaṃ bheṣajamasti yasmāt|| aka

5.67

शाम्यन्ति यत्नेन जितेऽनिले च तदीरिताः पित्तकफादयोऽपि। तस्माच्चिकित्सार्धमिति ब्रुवन्ति सर्वां चिकित्सामपि बस्तिमेके॥ अक

śāmyanti yatnena jite'nile ca tadīritāḥ pittakaphādayo'pi| tasmāccikitsārdhamiti bruvanti sarvāṃ cikitsāmapi bastimeke|| aka

5.68

यच्च पक्वाशस्थोऽपि दोषानापादमस्तकम्। वीर्येण बस्तिरादत्ते खस्थोऽर्को भूरसानिव॥ अक

yacca pakvāśastho'pi doṣānāpādamastakam| vīryeṇa bastirādatte khastho'rko bhūrasāniva|| aka

5.69

यत्तत्रौषधवीर्यं हि तदपानेन वायुना। पर्याप्तमचिरादेव समानः प्रतिपद्यते॥ अक

yattatrauṣadhavīryaṃ hi tadapānena vāyunā| paryāptamacirādeva samānaḥ pratipadyate|| aka

5.70

समानाद्दुत्तरंचैवं व्यानाद्याः पवनाः क्रमात्। ते तृप्ताः प्रकृतिं याताः शरीरानुग्रहे स्थिताः॥ अक

samānādduttaraṃcaivaṃ vyānādyāḥ pavanāḥ kramāt| te tṛptāḥ prakṛtiṃ yātāḥ śarīrānugrahe sthitāḥ|| aka

5.71

प्रसह्य पित्तश्लेष्माणौ यथास्थानं निवेश्य च। सन्तर्पयन्ति परितः स्वान् स्वान् भूतगुणांस्तनौ॥ अक

prasahya pittaśleṣmāṇau yathāsthānaṃ niveśya ca| santarpayanti paritaḥ svān svān bhūtaguṇāṃstanau|| aka

5.72

व्यानस्तिर्यगपानोऽधः प्राणश्चोर्ध्वं प्रकर्षति। यथास्वमेव नाडीभिर्हारिणीभिरिवोदकम्॥ अक

vyānastiryagapāno'dhaḥ prāṇaścordhvaṃ prakarṣati| yathāsvameva nāḍībhirhāriṇībhirivodakam|| aka

5.73

एवं वातैः सिराभिश्च वपुर्बस्तिः सुयोजितः। व्याप्नुवत् प्रसभं हन्ति सकृछ्रानपि यक्ष्मणः॥ अक

evaṃ vātaiḥ sirābhiśca vapurbastiḥ suyojitaḥ| vyāpnuvat prasabhaṃ hanti sakṛchrānapi yakṣmaṇaḥ|| aka

अथ षष्ठोऽध्यायः

6.2

अथातो बस्तिव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अक

athāto bastivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aka

6.3

विबन्धगौरवाध्मानशिरोरुग्वाहनोर्ध्वगाः। कुक्षिशूलाङ्गरुग्घिध्माहृत्पीडाकर्तनस्रवाः। अयोगादतियोगाच्च बस्तेः स्युः षट्षडापदः॥ अक

vibandhagauravādhmānaśirorugvāhanordhvagāḥ| kukṣiśūlāṅgarugghidhmāhṛtpīḍākartanasravāḥ| ayogādatiyogācca basteḥ syuḥ ṣaṭṣaḍāpadaḥ|| aka

6.4

अस्निग्धस्विन्नदेहस्य गुरुकोष्ठस्य योजितः। शीतोऽल्पस्नेहलवणद्रव्यमात्रो घनोऽपि वा॥ अक

asnigdhasvinnadehasya gurukoṣṭhasya yojitaḥ| śīto'lpasnehalavaṇadravyamātro ghano'pi vā|| aka

6.5

बस्तिः सङ्क्षोभ्य तं दोषं दुर्बलत्वादनिर्हरन्। करोति वातविण्मूत्रविबन्धमतिदारुणम्॥ अक

bastiḥ saṅkṣobhya taṃ doṣaṃ durbalatvādanirharan| karoti vātaviṇmūtravibandhamatidāruṇam|| aka

6.6

नाभिबस्तिरुनां दाहं हृल्लेपं श्वयथुं गुदे। कण्डूं गण्डानि वैवर्ण्यमरतिं वह्निमार्दवम्॥ अक

nābhibastirunāṃ dāhaṃ hṛllepaṃ śvayathuṃ gude| kaṇḍūṃ gaṇḍāni vaivarṇyamaratiṃ vahnimārdavam|| aka

6.7

क्वाथद्वयं प्राग्विहितं मध्येदोषेऽतिसारिणि। उष्णस्य तस्मादेकस्य तत्र पानं प्रशस्यते। फलवर्त्यस्तथा स्वेदाः कालं ज्ञात्वा विरेचनम्॥ अक

kvāthadvayaṃ prāgvihitaṃ madhyedoṣe'tisāriṇi| uṣṇasya tasmādekasya tatra pānaṃ praśasyate| phalavartyastathā svedāḥ kālaṃ jñātvā virecanam|| aka

6.8

बिल्वमूलत्रिवृद्दारुयवकोलकुलत्थवान्। सुराविण्मूत्रवान् बस्तिः सप्राक्पेष्यस्तमानयेत्॥ अक

bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān| surāviṇmūtravān bastiḥ saprākpeṣyastamānayet|| aka

6.9

सशेषामे निरूहेण मृदुना दोष ईरितः। मूर्छयत्यनिलं मार्गं रुणद्ध्यग्निं हिनस्ति च॥ अक

saśeṣāme nirūheṇa mṛdunā doṣa īritaḥ| mūrchayatyanilaṃ mārgaṃ ruṇaddhyagniṃ hinasti ca|| aka

6.10

गौरवक्लमहृच्छूलदाहसम्मोहवेष्टनम्। ततः कुर्यादुपचरेत्तं रूक्षस्वेदपाचनैः॥ अक

gauravaklamahṛcchūladāhasammohaveṣṭanam| tataḥ kuryādupacarettaṃ rūkṣasvedapācanaiḥ|| aka

6.11

पिप्पलीकत्तृणोशीरदारुमूर्वाशृतं जलम्। पिबेत् सौवर्चलोन्मिश्रं दीपनं हृद्विशोधनम्॥ अक

pippalīkattṛṇośīradārumūrvāśṛtaṃ jalam| pibet sauvarcalonmiśraṃ dīpanaṃ hṛdviśodhanam|| aka

6.12

वचानागरशठ्यो वा दधिमण्डेन मूर्छिताः। पेयाः प्रसन्नया वा स्युररिष्टेनासवेन वा॥ अक

vacānāgaraśaṭhyo vā dadhimaṇḍena mūrchitāḥ| peyāḥ prasannayā vā syurariṣṭenāsavena vā|| aka

6.13

दारुत्रिकटुकं पथ्यां पलाशं चित्रकं शठीम्। पिष्ट्वा कुष्ठं च मूत्रेण पिबेत् क्षारांश्च दीपनान्। बस्तिमस्य विदद्ध्याच्च समूत्रं दाशमूलिकम्॥ अक

dārutrikaṭukaṃ pathyāṃ palāśaṃ citrakaṃ śaṭhīm| piṣṭvā kuṣṭhaṃ ca mūtreṇa pibet kṣārāṃśca dīpanān| bastimasya vidaddhyācca samūtraṃ dāśamūlikam|| aka

6.14

युक्तोऽल्पवीर्यो दोषाढ्ये रूक्षे क्रूराशयेऽथवा। बस्तिर्दोषावृतो रूद्धमार्गो रुन्ध्यात् समीरणम्॥ अक

yukto'lpavīryo doṣāḍhye rūkṣe krūrāśaye'thavā| bastirdoṣāvṛto rūddhamārgo rundhyāt samīraṇam|| aka

6.15

सविमार्गोऽनिलः कुर्यादाध्मानं मर्मपीडनम्। विदाहं गुदकोष्ठस्य मुष्कवङ्क्षणवेदनाम्। रूणद्धि हृदयं शूलैरितश्चेतश्च धावति॥ अक

savimārgo'nilaḥ kuryādādhmānaṃ marmapīḍanam| vidāhaṃ gudakoṣṭhasya muṣkavaṅkṣaṇavedanām| rūṇaddhi hṛdayaṃ śūlairitaścetaśca dhāvati|| aka

6.16

स्वभ्यक्तस्विन्नगात्रस्य तत्र वर्तिं प्रयोजयेत्। बिल्वादिश्च निरूहः स्यात् पीलुसर्षपमूत्रवान्। सरलामरदारुभ्यां साधितं चानुवासनम्॥ अक

svabhyaktasvinnagātrasya tatra vartiṃ prayojayet| bilvādiśca nirūhaḥ syāt pīlusarṣapamūtravān| saralāmaradārubhyāṃ sādhitaṃ cānuvāsanam|| aka

6.17

बहुदोषेऽबले क्रूरकोष्ठे बस्तिस्तनुर्मृदुः। शीतोऽल्पश्चावृतो दोषैः प्रतिहन्ति समीरणम्॥ अक

bahudoṣe'bale krūrakoṣṭhe bastistanurmṛduḥ| śīto'lpaścāvṛto doṣaiḥ pratihanti samīraṇam|| aka

6.18

ऊर्ध्वं सोऽनुसरन् देहं कुर्याद्वायुः शिरोरुजम्। ग्रीवास्तम्भं प्रतिश्यायं बाधिर्यं दृष्टिविभ्रमम्॥ अक

ūrdhvaṃ so'nusaran dehaṃ kuryādvāyuḥ śirorujam| grīvāstambhaṃ pratiśyāyaṃ bādhiryaṃ dṛṣṭivibhramam|| aka

6.19

तमुष्णतैललवणप्रदिग्धं स्विन्नमर्दितम्। तीक्ष्णैर्धूमैः प्रधमनैर्नस्यैरास्यविरेचनैः। विरेकैर्बस्तिभिश्चाशु योज्येदानुलोमिकैः॥ अक

tamuṣṇatailalavaṇapradigdhaṃ svinnamarditam| tīkṣṇairdhūmaiḥ pradhamanairnasyairāsyavirecanaiḥ| virekairbastibhiścāśu yojyedānulomikaiḥ|| aka

6.20

स्निग्धस्विन्ने महादोषे बस्तिर्मृद्वल्पभेषजः। उत्क्लेश्याल्पं हरेद्दोषं जनयेच्च प्रवाहिकाम्॥ अक

snigdhasvinne mahādoṣe bastirmṛdvalpabheṣajaḥ| utkleśyālpaṃ hareddoṣaṃ janayecca pravāhikām|| aka

6.21

शोफं बस्तावपाने च सदनं चोरुजङ्क्षयोः। विबद्धमारुतो जन्तुरभीक्ष्णं स प्रवाहते॥ अक

śophaṃ bastāvapāne ca sadanaṃ corujaṅkṣayoḥ| vibaddhamāruto janturabhīkṣṇaṃ sa pravāhate|| aka

6.22

स्वेदाभ्यङ्गनिरूहांश्च शोधनीयानुलोमिकान्। विदध्याल्लङ्क्षयित्वा च वृत्तिं तस्य विरिक्तवत्॥ अक

svedābhyaṅganirūhāṃśca śodhanīyānulomikān| vidadhyāllaṅkṣayitvā ca vṛttiṃ tasya viriktavat|| aka

6.23

कुर्वतो वेगसंरोधं पीडितो वातिमात्रया। अस्निग्धलवणोष्णो वा बस्तिरल्पोऽल्पभेषजः॥ अक

kurvato vegasaṃrodhaṃ pīḍito vātimātrayā| asnigdhalavaṇoṣṇo vā bastiralpo'lpabheṣajaḥ|| aka

6.24

मृदुर्वा मारुतेनोर्ध्वं विक्षिप्तो मुखनासिकात्। निरेति मूर्छाहृल्लासतृड्दाहादीन् प्रवर्तयन्॥ अक

mṛdurvā mārutenordhvaṃ vikṣipto mukhanāsikāt| nireti mūrchāhṛllāsatṛḍdāhādīn pravartayan|| aka

6.25

मूर्छाविकारं दृष्ट्वास्य सिञ्चेच्छीताम्बुना मुखम्। वीजेदाक्लमनाशाच्च प्राणायामं च कारयेत्॥ अक

mūrchāvikāraṃ dṛṣṭvāsya siñcecchītāmbunā mukham| vījedāklamanāśācca prāṇāyāmaṃ ca kārayet|| aka

6.26

पृष्ठपार्श्वोदरं मृद्यात् करैरुष्णैरधोमुखम्। केशेषूत्क्षिप्य धुन्वीत भाययेद्व्यालदंष्ट्रिभिः। शस्त्रोल्कारजपुरुषैर्बस्तिरेति तथा ह्यधः॥ अक

pṛṣṭhapārśvodaraṃ mṛdyāt karairuṣṇairadhomukham| keśeṣūtkṣipya dhunvīta bhāyayedvyāladaṃṣṭribhiḥ| śastrolkārajapuruṣairbastireti tathā hyadhaḥ|| aka

6.27

पाणिवस्त्रैर्गलापीडं कुर्यान्न म्रियते यथा। प्राणोदाननिरोधाद्धि सुप्रसिद्धतरायनः। अपानः पवनो बस्तिं तमाश्वेवापकर्षति॥ अक

pāṇivastrairgalāpīḍaṃ kuryānna mriyate yathā| prāṇodānanirodhāddhi suprasiddhatarāyanaḥ| apānaḥ pavano bastiṃ tamāśvevāpakarṣati|| aka

6.28

कुष्ठक्रमुककल्कं च पाययेदम्लसंयुतम्। औष्ण्यात्तैक्ष्ण्यात् सरत्वाच्च बस्तिंतसोस्यानुलोमयेत्। गोमूत्रेण त्रिवृत्पथ्याकल्कं वाधोनुलोमनम्॥ अक

kuṣṭhakramukakalkaṃ ca pāyayedamlasaṃyutam| auṣṇyāttaikṣṇyāt saratvācca bastiṃtasosyānulomayet| gomūtreṇa trivṛtpathyākalkaṃ vādhonulomanam|| aka

6.29

पक्वाशयस्थिते स्विन्ने निरूहो दाशमूलिकः। यवकोलकुलत्थैश्च विधेयो मूत्रसाधितैः॥ अक

pakvāśayasthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ| yavakolakulatthaiśca vidheyo mūtrasādhitaiḥ|| aka

6.30

बस्तिर्गोमूत्रसिद्धैर्वा सामृतावंशपल्लवैः। पूतीकरञ्जत्वक्पत्रशठीदेवाह्वरोहिषैः। सतैलगुडसिन्धूत्थो विरेकौषधकल्कवान्॥ अक

bastirgomūtrasiddhairvā sāmṛtāvaṃśapallavaiḥ| pūtīkarañjatvakpatraśaṭhīdevāhvarohiṣaiḥ| satailaguḍasindhūttho virekauṣadhakalkavān|| aka

6.31

बिल्वादिपञ्चमूलेन सिद्धो बस्तिरुरःस्थिते। शिरस्थे नावनं धूमः प्रच्छाद्यं सर्षपैः शिरः॥ अक

bilvādipañcamūlena siddho bastiruraḥsthite| śirasthe nāvanaṃ dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ|| aka

6.32

बस्तिरत्युष्णतीक्ष्णाम्लघनोऽति स्वेदितस्य वा। अल्पदोषे मृदौ कोष्ठे प्रयुक्तो वा पुनः पुनः॥ अक

bastiratyuṣṇatīkṣṇāmlaghano'ti sveditasya vā| alpadoṣe mṛdau koṣṭhe prayukto vā punaḥ punaḥ|| aka

6.33

अतियोगत्वमापन्नः कुक्षिशूलकरो भवेत्। विरेचनातियोगेन स तुल्याकृतिसाधनः॥ अक

atiyogatvamāpannaḥ kukṣiśūlakaro bhavet| virecanātiyogena sa tulyākṛtisādhanaḥ|| aka

6.34

पृश्निपर्णीं स्थिरां पद्मं काश्मर्यं मधुकोत्पले। पिष्ट्वा द्राक्षां मधूकं च क्षीरे तण्डुलधावने॥ अक

pṛśniparṇīṃ sthirāṃ padmaṃ kāśmaryaṃ madhukotpale| piṣṭvā drākṣāṃ madhūkaṃ ca kṣīre taṇḍuladhāvane|| aka

6.35

द्राक्षायाः पक्कलोष्टस्य प्रसादे मधुकस्य वा। विनीय सघृतं बस्तिं युञ्ज्याद्दाहेऽतियोगजे॥ अक

drākṣāyāḥ pakkaloṣṭasya prasāde madhukasya vā| vinīya saghṛtaṃ bastiṃ yuñjyāddāhe'tiyogaje|| aka

6.36

स्नेहस्वेदैरसम्पाद्य गुरुतीक्ष्णोऽतिमात्रकः। दुःस्थिताय प्रणिहितो बस्तिर्दुःशोधिताय वा॥ अक

snehasvedairasampādya gurutīkṣṇo'timātrakaḥ| duḥsthitāya praṇihito bastirduḥśodhitāya vā|| aka

6.37

अतिप्रवृत्तो मरुतं कोपयेत् स विमार्गगः। करोत्यङ्गरुजां जृम्भां स्तम्भं भेदं च पर्वणाम्॥ अक

atipravṛtto marutaṃ kopayet sa vimārgagaḥ| karotyaṅgarujāṃ jṛmbhāṃ stambhaṃ bhedaṃ ca parvaṇām|| aka

6.38

तं तैललवणाभ्यक्तं स्वेदितं प्रस्तरादिभिः। बिल्वकोलयवैरण्डवषार्भूबृहतीद्वयःइ॥ अक

taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ sveditaṃ prastarādibhiḥ| bilvakolayavairaṇḍavaṣārbhūbṛhatīdvayaḥi|| aka

6.39

आस्थापयेत् ससिन्धूत्थैर्जाङ्गलैराशितं रसैः। तैलेनानिलजिद्द्रव्यविपक्वेनानुवासयेत्॥ अक

āsthāpayet sasindhūtthairjāṅgalairāśitaṃ rasaiḥ| tailenānilajiddravyavipakvenānuvāsayet|| aka

6.40

मृदुकोष्ठेऽबले बस्तिरतितीक्ष्णोऽतिनिर्हरन्। कुर्याद्धिध्मां हितं तत्र हिध्माघ्नं बृंहणं च यत्॥ अक

mṛdukoṣṭhe'bale bastiratitīkṣṇo'tinirharan| kuryāddhidhmāṃ hitaṃ tatra hidhmāghnaṃ bṛṃhaṇaṃ ca yat|| aka

6.41

बलाबृहत्यादिवराकाश्मर्यफलसैन्धवैः। सप्रसन्नारनालाम्लैस्तैलं पक्त्वानुवासयेत्॥ अक

balābṛhatyādivarākāśmaryaphalasaindhavaiḥ| saprasannāranālāmlaistailaṃ paktvānuvāsayet|| aka

6.42

उष्णाम्बुनाक्षं पिप्पल्या दद्याल्लवणसंयुतम्। धूमलेहरसक्षीरस्वेदांश्चान्नं च वातजित्॥ अक

uṣṇāmbunākṣaṃ pippalyā dadyāllavaṇasaṃyutam| dhūmaleharasakṣīrasvedāṃścānnaṃ ca vātajit|| aka

6.43

अतितीक्ष्णः सवातो वा न वा सम्यक्प्रपीडितः। घट्टयेद्धृदयं बस्तिस्तत्र काशकुशोत्कटैः॥ अक

atitīkṣṇaḥ savāto vā na vā samyakprapīḍitaḥ| ghaṭṭayeddhṛdayaṃ bastistatra kāśakuśotkaṭaiḥ|| aka

6.44

स्यात् साम्ललवणस्कन्धकरीरबदरीनलैः। शृतैर्बस्तिर्हितः सिद्धो वातघ्नैश्चानुवासनम्॥ अक

syāt sāmlalavaṇaskandhakarīrabadarīnalaiḥ| śṛtairbastirhitaḥ siddho vātaghnaiścānuvāsanam|| aka

6.45

मृदुकोष्ठाल्पदोषस्य रूक्षतीक्ष्णातिमात्रकः। हृत्वा बस्तिर्मलाञ्छीघ्रं वातपित्ते प्रकोपयेत्॥ अक

mṛdukoṣṭhālpadoṣasya rūkṣatīkṣṇātimātrakaḥ| hṛtvā bastirmalāñchīghraṃ vātapitte prakopayet|| aka

6.46

नाभिबस्तिगुदांस्ते हि कृन्ततोऽस्य मुहुर्मुहुः। विवर्णाल्पाल्पमुत्थानं बस्तिनिर्लेखनाद्भवेत्॥ अक

nābhibastigudāṃste hi kṛntato'sya muhurmuhuḥ| vivarṇālpālpamutthānaṃ bastinirlekhanādbhavet|| aka

6.47

स्वादुशीतौषधैस्तत्र पयस्येक्ष्वादिभिः शृतः। यष्ठ्याह्वतिलकल्केन बस्तिःस्यात् क्षीरभोजिनः॥ अक

svāduśītauṣadhaistatra payasyekṣvādibhiḥ śṛtaḥ| yaṣṭhyāhvatilakalkena bastiḥsyāt kṣīrabhojinaḥ|| aka

6.48

ससर्जरसयष्ट्याह्वं जिङ्गणीकर्दमाञ्जनम्। विनीय दुग्धे बस्तिः स्याद्व्यक्ताम्लरसभोजिनः। पिच्छिलश्च हितो बस्तिः स्नेहश्च मधुरैः शृतः॥ अक

sasarjarasayaṣṭyāhvaṃ jiṅgaṇīkardamāñjanam| vinīya dugdhe bastiḥ syādvyaktāmlarasabhojinaḥ| picchilaśca hito bastiḥ snehaśca madhuraiḥ śṛtaḥ|| aka

6.49

बस्तिःक्षाराम्लतीक्ष्णोष्णलवणः पैत्तिकस्य वा। गुदं लिखन् दहन् क्षिण्वन् करोत्यस्रपरिस्रवम्॥ अक

bastiḥkṣārāmlatīkṣṇoṣṇalavaṇaḥ paittikasya vā| gudaṃ likhan dahan kṣiṇvan karotyasraparisravam|| aka

6.50

स विदग्धं स्रवत्यस्रं वर्णैः पित्तं च भूरिभिः। बहुशश्चातियोगेन मोहं गच्छति चासकृत्॥ अक

sa vidagdhaṃ sravatyasraṃ varṇaiḥ pittaṃ ca bhūribhiḥ| bahuśaścātiyogena mohaṃ gacchati cāsakṛt|| aka

6.51

तत्रार्द्रैः शाल्मलीपत्रैः क्षुणैराजं पयः शृतम्। पूतं घृतान्वितं बस्तिं दद्यादन्यांश्च पिच्छिलान्॥ अक

tatrārdraiḥ śālmalīpatraiḥ kṣuṇairājaṃ payaḥ śṛtam| pūtaṃ ghṛtānvitaṃ bastiṃ dadyādanyāṃśca picchilān|| aka

6.52

वटादिपल्लवेष्वेवं कल्पो यवतिलेषु च। सुवर्चलोपोदकयोः कच्छुदारे च शस्यते॥ अक

vaṭādipallaveṣvevaṃ kalpo yavatileṣu ca| suvarcalopodakayoḥ kacchudāre ca śasyate|| aka

6.53

गुदे च शीतमधुरान् कुर्यात् सेकप्रलेपनान्। रक्तपित्तातिसारघ्नी क्रिया चात्र प्रशस्यते॥ अक

gude ca śītamadhurān kuryāt sekapralepanān| raktapittātisāraghnī kriyā cātra praśasyate|| aka

6.54

दाहादिषु त्रिवृत्कल्कं मृद्वीकावारिणा पिबेत्। तद्धि पित्तशकृद्वातान् हत्वा दाहादिकान् जयेत्॥ अक

dāhādiṣu trivṛtkalkaṃ mṛdvīkāvāriṇā pibet| taddhi pittaśakṛdvātān hatvā dāhādikān jayet|| aka

6.55

विशुद्धश्च पिबेच्छीतां यवागूं शर्करायुताम्। युञ्ज्याद्वातिविरिक्तस्य क्षीणविट्कस्य भोजनम्। माषयूषेण कुल्माषान् पानं दध्यथवा सुराम्॥ अक

viśuddhaśca pibecchītāṃ yavāgūṃ śarkarāyutām| yuñjyādvātiviriktasya kṣīṇaviṭkasya bhojanam| māṣayūṣeṇa kulmāṣān pānaṃ dadhyathavā surām|| aka

6.56

आमं यः कुणपं रुग्वानुपवेश्येत सारुचिः। स घनातिविषाकुष्ठनतदारुवचाः पिबेत्॥ अक

āmaṃ yaḥ kuṇapaṃ rugvānupaveśyeta sāruciḥ| sa ghanātiviṣākuṣṭhanatadāruvacāḥ pibet|| aka

6.57

शकृद्वातमसृक् पित्तं कफं वा योऽतिसार्यते। पक्वं तत्र स्ववर्गीयो बस्तिः शेष्ठं भिषग्जितम्॥ अक

śakṛdvātamasṛk pittaṃ kaphaṃ vā yo'tisāryate| pakvaṃ tatra svavargīyo bastiḥ śeṣṭhaṃ bhiṣagjitam|| aka

6.58

षण्णामेषां द्विसंसर्गात्त्रिंशद्भेदा भवन्ति तु। केवलैः सहषट्त्रिंशद्विद्यात् सोपद्रवांश्च तान्॥ अक

ṣaṇṇāmeṣāṃ dvisaṃsargāttriṃśadbhedā bhavanti tu| kevalaiḥ sahaṣaṭtriṃśadvidyāt sopadravāṃśca tān|| aka

6.59

शूलप्रवाहिकाध्मानपरिकर्तारुचिज्वरान्। तृण्मोहदाहमूर्छादींश्चैषां विद्यादुपद्रवान्॥ अक

śūlapravāhikādhmānaparikartārucijvarān| tṛṇmohadāhamūrchādīṃścaiṣāṃ vidyādupadravān|| aka

6.60

तत्रामेऽन्तरपानं तु कट्वम्ललवणैर्युतम्। पाचनं शस्यते बस्तिरामे हि प्रतिषिध्यते॥ अक

tatrāme'ntarapānaṃ tu kaṭvamlalavaṇairyutam| pācanaṃ śasyate bastirāme hi pratiṣidhyate|| aka

6.61

वातघ्नग्राहिवर्गीयो बस्तिः शकृति शस्यते। स्वाद्वम्लो व्यक्तलवणः स्नेहबस्तिः समीरणे॥ अक

vātaghnagrāhivargīyo bastiḥ śakṛti śasyate| svādvamlo vyaktalavaṇaḥ snehabastiḥ samīraṇe|| aka

6.62

रक्ते रक्तेन पित्ते तु कषायस्वादुतिक्तकः। सार्यमाणे कफे बस्तिः कषायकटुतिक्तकः॥ अक

rakte raktena pitte tu kaṣāyasvādutiktakaḥ| sāryamāṇe kaphe bastiḥ kaṣāyakaṭutiktakaḥ|| aka

6.63

शकृता वायुना वामे तेन वर्चसि वानिले। संसृष्टेऽन्तरपानं स्यात् कट्वम्ललवणैर्युतम्॥ अक

śakṛtā vāyunā vāme tena varcasi vānile| saṃsṛṣṭe'ntarapānaṃ syāt kaṭvamlalavaṇairyutam|| aka

6.64

पित्तेनामेऽसृजा तद्वत् तयोरामेन वा पुनः। संसृष्टयोर्भवेत् पानं सकटुस्वादुतिक्तकम्॥ अक

pittenāme'sṛjā tadvat tayorāmena vā punaḥ| saṃsṛṣṭayorbhavet pānaṃ sakaṭusvādutiktakam|| aka

6.65

तथामे कफसंसृष्टे कषायकटुतिक्तकम्। आमेन तु कफे युक्ते कषायलवणोषणम्॥ अक

tathāme kaphasaṃsṛṣṭe kaṣāyakaṭutiktakam| āmena tu kaphe yukte kaṣāyalavaṇoṣaṇam|| aka

6.66

वातेन विशि पित्ते वा विट्पित्तास्रैस्तथानिले। स्यात् कषायाम्लमधुरः संसृष्टे बस्तिरुत्तमः। बस्तिर्वातेन रक्ते तु कार्यः स्वाद्वम्लतिक्तकः॥ अक

vātena viśi pitte vā viṭpittāsraistathānile| syāt kaṣāyāmlamadhuraḥ saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ| bastirvātena rakte tu kāryaḥ svādvamlatiktakaḥ|| aka

6.67

शकृच्छोणितयोः पित्तशकृतोरस्रपित्तयोः। बस्तिरन्योन्यसंसर्गे कसायस्वादुतिक्तकः॥ अक

śakṛcchoṇitayoḥ pittaśakṛtorasrapittayoḥ| bastiranyonyasaṃsarge kasāyasvādutiktakaḥ|| aka

6.68

कफेन विशि पित्ते वा कफे विट्पित्तयोः। कटुतिक्तकषायः स्यात् संसृष्टे बस्तिरुत्तमः॥ अक

kaphena viśi pitte vā kaphe viṭpittayoḥ| kaṭutiktakaṣāyaḥ syāt saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ|| aka

6.69

मधुरोषणतिक्तस्तु रक्ते कफविमूर्छिते। मारुते कफसंसृष्टे कट्वम्ललवणो भवेत्। स्याद्बस्तिः कटुतिक्ताम्लः संसृष्टे वायुना कफे॥ अक

madhuroṣaṇatiktastu rakte kaphavimūrchite| mārute kaphasaṃsṛṣṭe kaṭvamlalavaṇo bhavet| syādbastiḥ kaṭutiktāmlaḥ saṃsṛṣṭe vāyunā kaphe|| aka

6.70

त्रिचतुःपञ्चषड्योगानेवमेव विकल्पयेत्। युक्तिश्चैषातिसारोक्ता सर्वरोगेष्वपि स्मृता॥ अक

tricatuḥpañcaṣaḍyogānevameva vikalpayet| yuktiścaiṣātisāroktā sarvarogeṣvapi smṛtā|| aka

6.71

युगपत् षड्रसं षण्णां संसर्गे पाचनं भवेत्। निरामाणां तु पञ्चानां बस्तिः षड्सिको हितः॥ अक

yugapat ṣaḍrasaṃ ṣaṇṇāṃ saṃsarge pācanaṃ bhavet| nirāmāṇāṃ tu pañcānāṃ bastiḥ ṣaḍsiko hitaḥ|| aka

6.72

उदुम्बरशलाटूनि जम्ब्वाम्रोदुम्बरत्वचः। शङ्खं सर्जरसं लाक्षां कत्तृणं च पलांशिकम्॥ अक

udumbaraśalāṭūni jambvāmrodumbaratvacaḥ| śaṅkhaṃ sarjarasaṃ lākṣāṃ kattṛṇaṃ ca palāṃśikam|| aka

6.73

पिष्ट्वा तैः सर्पिषः प्रस्थं क्षीरद्विगुणितं पचेत्। अतीसारेषु सर्वेषु पेयमेतद्यथाबलम्॥ अक

piṣṭvā taiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet| atīsāreṣu sarveṣu peyametadyathābalam|| aka

6.74

कच्छुराधातकीबिल्वसमङ्गारक्तमूलिभिः। मसूराश्वत्थशुङ्गैश्च यवागूः स्याज्जले शृतैः॥ अक

kacchurādhātakībilvasamaṅgāraktamūlibhiḥ| masūrāśvatthaśuṅgaiśca yavāgūḥ syājjale śṛtaiḥ|| aka

6.75

बालोदुम्बरकट्वङ्गसमग्गाप्लक्षपल्लवैः। मसूरधातकीपुष्पबलाभिश्च तथा भवेत्॥ अक

bālodumbarakaṭvaṅgasamaggāplakṣapallavaiḥ| masūradhātakīpuṣpabalābhiśca tathā bhavet|| aka

अथ सप्तमोऽध्यायः

7.2

अथातः स्नेहादिव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अक

athātaḥ snehādivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aka

7.3

स्नेहबस्तौ मरुत्पित्तकफात्याशाविडावृते। अभुक्ते शूनपाय्वामदत्तेऽष्टौ व्यापदः स्मृताः॥ अक

snehabastau marutpittakaphātyāśāviḍāvṛte| abhukte śūnapāyvāmadatte'ṣṭau vyāpadaḥ smṛtāḥ|| aka

7.4

शीतोऽल्पो वाधिके वाते पित्तेत्युष्णः कफे मृदुः। अतिभुक्ते गुरुर्वर्चःसञ्चयेऽल्पबलस्तथा। दत्तस्तैरावृतः स्नेहो नायात्यभिभवादपि॥ अक

śīto'lpo vādhike vāte pittetyuṣṇaḥ kaphe mṛduḥ| atibhukte gururvarcaḥsañcaye'lpabalastathā| dattastairāvṛtaḥ sneho nāyātyabhibhavādapi|| aka

7.5

स्तम्भोरुसदनाध्मानज्वरशूलाङ्गमर्दनैः। पार्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्याद्वायुना स्नेहमावृतम्॥ अक

stambhorusadanādhmānajvaraśūlāṅgamardanaiḥ| pārśvarugveṣṭanairvidyādvāyunā snehamāvṛtam|| aka

7.6

स्निग्धाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः। सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः॥ अक

snigdhāmlalavaṇoṣṇaistaṃ rāsnāpītadrutailikaiḥ| sauvīrakasurākolakulatthayavasādhitaiḥ|| aka

7.7

निरूहैर्निर्हरेत् सम्यक् समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः। ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तेऽनुवासयेत्॥ अक

nirūhairnirharet samyak samūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ| tābhyāmeva ca tailābhyāṃ sāyaṃ bhukte'nuvāsayet|| aka

7.8

तृड्दाहरागसम्मोहवैवर्ण्यतमकज्वरैः। विद्यात् पित्तावृतं स्वादुतिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्॥ अक

tṛḍdāharāgasammohavaivarṇyatamakajvaraiḥ| vidyāt pittāvṛtaṃ svādutiktaistaṃ bastibhirharet|| aka

7.9

तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः। समूर्छाग्लानिभिर्विद्याच्छ्लेष्मणा स्नेहमावृतम्॥ अक

tandrāśītajvarālasyaprasekārucigauravaiḥ| samūrchāglānibhirvidyācchleṣmaṇā snehamāvṛtam|| aka

7.10

कषायतिक्तकटुकैः सुरामूत्रोपसाधितैः। फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्॥ अक

kaṣāyatiktakaṭukaiḥ surāmūtropasādhitaiḥ| phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhistaṃ vinirharet|| aka

7.11

छर्दिमूर्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः। आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्॥ अक

chardimūrchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ| āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṃ vidyādatyaśanāvṛtam|| aka

7.12

कटूनां लवणानां च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम्। मृदुर्विरेकः सर्वं च तत्रामविहितं हितम्॥ अक

kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanam| mṛdurvirekaḥ sarvaṃ ca tatrāmavihitaṃ hitam|| aka

7.13

विण्मूत्रानिलसङ्गार्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः। स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सबस्तिभिः॥ अक

viṇmūtrānilasaṅgārtigurutvādhmānahṛdgrahaiḥ| snehaṃ viḍāvṛtaṃ jñātvā snehasvedaiḥ sabastibhiḥ|| aka

7.14

श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरूहैः सानुवासनैः। निर्हरेद्विधिना सम्यगुदावर्तहरेण च॥ अक

śyāmābilvādisiddhaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| nirharedvidhinā samyagudāvartahareṇa ca|| aka

7.15

अभुक्ते शूनपायोर्वा पेयामात्राशितस्य वा। गुदे प्रणिहितः स्नेहो वेगाद्धावत्यनावृतः। ऊर्ध्वकायं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि॥ अक

abhukte śūnapāyorvā peyāmātrāśitasya vā| gude praṇihitaḥ sneho vegāddhāvatyanāvṛtaḥ| ūrdhvakāyaṃ tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaḥ khebhya etyapi|| aka

7.16

मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान्। तत्सिद्धतैलो देयः स्यान्निरूहः सानुवासनः॥ अक

mūtraśyāmātrivṛtsiddho yavakolakulatthavān| tatsiddhatailo deyaḥ syānnirūhaḥ sānuvāsanaḥ|| aka

7.17

कण्ठादागच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः। छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कुर्यान्निवर्तनम्॥ अक

kaṇṭhādāgacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirecanaiḥ| chardighnībhiḥ kriyābhiśca tasya kuryānnivartanam|| aka

7.18

नापक्वं प्रणयेत् स्नेहं गुदं स ह्युपलिम्पति। ततः कुर्यात् सरुङ्मोहकण्डूशोफान् क्रियात्र च। तीक्ष्णो बस्तिस्तथा तैलमर्कपत्ररसे शृतम्॥ अक

nāpakvaṃ praṇayet snehaṃ gudaṃ sa hyupalimpati| tataḥ kuryāt saruṅmohakaṇḍūśophān kriyātra ca| tīkṣṇo bastistathā tailamarkapatrarase śṛtam|| aka

7.19

ह्रस्वं दीर्घं तनु स्थूलं जीर्णं शिथिलबन्धनम्। पार्श्वच्छिद्रं तथा वक्रमष्टौ नेत्राणि वर्जयेत्॥ अक

hrasvaṃ dīrghaṃ tanu sthūlaṃ jīrṇaṃ śithilabandhanam| pārśvacchidraṃ tathā vakramaṣṭau netrāṇi varjayet|| aka

7.20

अप्राप्त्यतिगतिक्षोभकर्षणनस्रवाः। गुडपीडा गतिर्जिह्मा तेषां दोषा यथाक्रमम्॥ अक

aprāptyatigatikṣobhakarṣaṇanasravāḥ| guḍapīḍā gatirjihmā teṣāṃ doṣā yathākramam|| aka

7.21

मांसलस्निग्धविषमजालवत्स्थूलवातलः। छिन्नः क्लिन्नश्च तानष्टौ बस्तीन् कर्मसु वर्जयेत्॥ अक

māṃsalasnigdhaviṣamajālavatsthūlavātalaḥ| chinnaḥ klinnaśca tānaṣṭau bastīn karmasu varjayet|| aka

7.22

गतिवैषम्यदौर्गन्ध्यजिह्मत्वस्रुतिदुर्ग्रहाः। फेनिलच्युत्यधार्यत्वं बस्तेः स्युर्बस्तिदोषतः॥ अक

gativaiṣamyadaurgandhyajihmatvasrutidurgrahāḥ| phenilacyutyadhāryatvaṃ basteḥ syurbastidoṣataḥ|| aka

7.23

उच्चकैरत्यवाक्शीर्षं न्युब्जं सङ्कुचितं स्थितम्। उत्तानं दक्षिणं पार्श्वं सप्त शय्याः परित्यजेत्॥ अक

uccakairatyavākśīrṣaṃ nyubjaṃ saṅkucitaṃ sthitam| uttānaṃ dakṣiṇaṃ pārśvaṃ sapta śayyāḥ parityajet|| aka

7.24

मूत्राघातोऽतिसम्प्राप्तिरप्राप्तिः साधुनागतिः। आश्वागतिर्मरुत्कोपस्तृप्तिः पक्वाशयस्य च। तद्दोषाः स्युर्विधातव्यं यथौपयिकमत्र च॥ अक

mūtrāghāto'tisamprāptiraprāptiḥ sādhunāgatiḥ| āśvāgatirmarutkopastṛptiḥ pakvāśayasya ca| taddoṣāḥ syurvidhātavyaṃ yathaupayikamatra ca|| aka

7.25

सवातातिद्रुतोत्क्षिप्ततिर्यगुल्लुप्तकम्पिताः। अतिमन्दकबाह्यातिवेगदोषाः प्रणेतृतः॥ अक

savātātidrutotkṣiptatiryagulluptakampitāḥ| atimandakabāhyātivegadoṣāḥ praṇetṛtaḥ|| aka

7.26

अनुच्छ्रवास्य तु बद्धे वा दत्ते निःशेष एव वा। प्रविश्य क्षुभितो वायुः शूलतोदकरो भवेत्। तत्राभ्यङ्गो गुदे स्वेदो वातघ्नान्यशनानि च॥ अक

anucchravāsya tu baddhe vā datte niḥśeṣa eva vā| praviśya kṣubhito vāyuḥ śūlatodakaro bhavet| tatrābhyaṅgo gude svedo vātaghnānyaśanāni ca|| aka

7.27

द्रुतं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्त एव वा। स्यात् कटीगुदजङ्क्षोरुबस्तिस्तम्भार्तिभेदनम्॥ भोजनं तत्र वातघ्नं स्वेदाभ्यङ्गाः सबस्तयः॥ अक

drutaṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā| syāt kaṭīgudajaṅkṣorubastistambhārtibhedanam|| bhojanaṃ tatra vātaghnaṃ svedābhyaṅgāḥ sabastayaḥ|| aka

7.28

तिर्यग्वल्यावृते द्वारे बद्धे वापि न गच्छति। नेत्रे तदृजु निष्कृष्य संशोध्य च पुनर्नयेत्॥ अक

tiryagvalyāvṛte dvāre baddhe vāpi na gacchati| netre tadṛju niṣkṛṣya saṃśodhya ca punarnayet|| aka

7.29

पीड्यमानेऽन्तरामुक्ते गुदे प्रतिहतोऽनिलः। उरः शिरोरुजं सादमूर्वोश्च जनयेद्बली। बस्तिःस्यात्तत्रबिल्वादिः फलश्यामादिमूत्रवान्॥ अक

pīḍyamāne'ntarāmukte gude pratihato'nilaḥ| uraḥ śirorujaṃ sādamūrvośca janayedbalī| bastiḥsyāttatrabilvādiḥ phalaśyāmādimūtravān|| aka

7.30

स्याद्दाहो दवथुः शोफः कम्पेनाभिहते गुदे। कषायमधुराः शीताः सेकास्तत्र सबस्तयः॥ अक

syāddāho davathuḥ śophaḥ kampenābhihate gude| kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ sekāstatra sabastayaḥ|| aka

7.31

अतिमात्रप्रणीतेन नेत्रेण क्षणनाद्वलेः। स्यात् सार्तिदाहनिस्तोदगुरुवर्चःप्रवर्तनम्। तत्र सर्पिः पिचुः क्षीरं पिच्छाबस्तिश्च शस्यते॥ अक

atimātrapraṇītena netreṇa kṣaṇanādvaleḥ| syāt sārtidāhanistodaguruvarcaḥpravartanam| tatra sarpiḥ picuḥ kṣīraṃ picchābastiśca śasyate|| aka

7.32

न भावयति मन्दस्तु बाह्यश्चाशु निवर्तते। स्नेहस्तत्र पुनः सम्यक् प्रणेयः सिद्धिमिच्छता॥ अक

na bhāvayati mandastu bāhyaścāśu nivartate| snehastatra punaḥ samyak praṇeyaḥ siddhimicchatā|| aka

7.33

अतिप्रपीडितः कोष्ठे तिष्ठत्यायाति वा गलम्। तत्र बस्तिर्विरेकश्च गलपीडादि कर्म च॥ अक

atiprapīḍitaḥ koṣṭhe tiṣṭhatyāyāti vā galam| tatra bastirvirekaśca galapīḍādi karma ca|| aka

7.34

वमनाद्यैर्विशुद्धं च क्षामदेहबलानलम्। यथाण्डं तरुणं पूर्णं तैलपात्रं यथा तथा। भिषक् प्रयत्नतो रक्षेत् सर्वस्मादपचारतः॥ अक

vamanādyairviśuddhaṃ ca kṣāmadehabalānalam| yathāṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ tailapātraṃ yathā tathā| bhiṣak prayatnato rakṣet sarvasmādapacārataḥ|| aka

7.35

दद्यान्मधुरहृद्यानि ततोऽम्ललवणौ रसौ। स्वादुतिक्तौ ततो भूयः कषायकटुकौ ततः॥ अक

dadyānmadhurahṛdyāni tato'mlalavaṇau rasau| svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ|| aka

7.36

अन्योन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयोः। व्यत्यासादुपयोगेन क्रमात्तं प्रकृतिं नयेत्। सर्वंसहः स्थिरबलो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः॥ अक

anyonyapratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ| vyatyāsādupayogena kramāttaṃ prakṛtiṃ nayet| sarvaṃsahaḥ sthirabalo vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ|| aka

7.37

अत्रान्तरे त्यजेदष्टौ भाष्यादीनि विशेषतः। उच्चैर्भाष्याच्छिरोरोगतिमिरोरःस्वरव्यथाः॥ अक

atrāntare tyajedaṣṭau bhāṣyādīni viśeṣataḥ| uccairbhāṣyācchirorogatimiroraḥsvaravyathāḥ|| aka

7.38

रक्तनिष्ठीवतमकज्वराद्यास्तत्र साधनम्। अभ्यङ्गस्वेदनस्याधोभक्तस्नेहोपसेवनम्। मौनं विधिर्वातहरो यथास्वं च विकारजित्॥ अक

raktaniṣṭhīvatamakajvarādyāstatra sādhanam| abhyaṅgasvedanasyādhobhaktasnehopasevanam| maunaṃ vidhirvātaharo yathāsvaṃ ca vikārajit|| aka

7.39

अत्यास्यायानयानाभ्यां सन्धिमूर्धत्रिकादिरुक्। अतिचङ्क्रमणात् पादजङ्क्षोरुसदनादयः॥ अक

atyāsyāyānayānābhyāṃ sandhimūrdhatrikādiruk| aticaṅkramaṇāt pādajaṅkṣorusadanādayaḥ|| aka

7.40

तेषां वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि शस्यते। अजीर्णभोजनादामविषच्छर्दिज्वरादयः॥ अक

teṣāṃ vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi śasyate| ajīrṇabhojanādāmaviṣacchardijvarādayaḥ|| aka

7.41

तत्र मात्राशितीयोक्तो विधेयो विधिरामहा। अहितान्नाद्यथादोषं रोगाः स्युर्भेषजानि च॥ अक

tatra mātrāśitīyokto vidheyo vidhirāmahā| ahitānnādyathādoṣaṃ rogāḥ syurbheṣajāni ca|| aka

7.42

हलीमकादयः प्रोक्ता दिवास्वप्नात् पुरा गदाः। विदध्यात् कफजित्तेषु धूमरूक्षान्नलङ्क्षनम्॥ अक

halīmakādayaḥ proktā divāsvapnāt purā gadāḥ| vidadhyāt kaphajitteṣu dhūmarūkṣānnalaṅkṣanam|| aka

7.43

व्यवायाज्जीवितभ्रंशस्तैस्तैरस्यानिलामयैः। गुदोऽवलुप्यत इव भ्रमतीव च चेतना॥ अक

vyavāyājjīvitabhraṃśastaistairasyānilāmayaiḥ| gudo'valupyata iva bhramatīva ca cetanā|| aka

7.44

मेढ्रं धूमायति मनस्तमसीव प्रवेश्यते। जीवनीयशृतक्षीरसर्पिषोरुपसेवनम्। आहारो बृंहणस्तत्र वृष्यास्ते ते च बस्तयः॥ अक

meḍhraṃ dhūmāyati manastamasīva praveśyate| jīvanīyaśṛtakṣīrasarpiṣorupasevanam| āhāro bṛṃhaṇastatra vṛṣyāste te ca bastayaḥ|| aka

7.45

वेगरोधोर्ध्ववातत्वात् प्रागुक्ता ये सदातुराः। तेषां विबद्धे पवने सर्वदेहोपतापित्नि। फलवर्तिं पुरा दद्यादथ बस्तिं चलापहम्॥ अक

vegarodhordhvavātatvāt prāguktā ye sadāturāḥ| teṣāṃ vibaddhe pavane sarvadehopatāpitni| phalavartiṃ purā dadyādatha bastiṃ calāpaham|| aka

7.46

निकुम्भकुम्भाग्न्युरुबूकधावनीपुनर्नवं दारु महच्च पञ्चकम्। फलं च मूत्रे क्वथितं समस्तु तत् घृतं सतैलं लवणानि पञ्च च॥ अक

nikumbhakumbhāgnyurubūkadhāvanīpunarnavaṃ dāru mahacca pañcakam| phalaṃ ca mūtre kvathitaṃ samastu tat ghṛtaṃ satailaṃ lavaṇāni pañca ca|| aka

7.47

निरूहितं धन्वरसेन भोजयेन्निकुम्भतैलेन ततोऽनुवासयेत्। बलां सरास्नां फलबिल्वचित्रकान् द्विपञ्चमूलं कृतमालकात् फलम्॥ अक

nirūhitaṃ dhanvarasena bhojayennikumbhatailena tato'nuvāsayet| balāṃ sarāsnāṃ phalabilvacitrakān dvipañcamūlaṃ kṛtamālakāt phalam|| aka

7.48

यवान् कुलत्थांश्च पचेज्जले रसः समुस्तपाठेन्द्रयवैश्च कल्कवान्। सतैलसर्पिर्गुडसैन्धवो हितः सदातुराणां बलपुष्टिवर्णदः॥ अक

yavān kulatthāṃśca pacejjale rasaḥ samustapāṭhendrayavaiśca kalkavān| satailasarpirguḍasaindhavo hitaḥ sadāturāṇāṃ balapuṣṭivarṇadaḥ|| aka

7.49

तथानुवास्यं मधुकेन साधितं फलेन बिल्वेन शताह्वयाथवा। सजीवनीयस्तु रसोऽनुवासने निरूहणे चालवणः शिशोर्हितः॥ अक

tathānuvāsyaṃ madhukena sādhitaṃ phalena bilvena śatāhvayāthavā| sajīvanīyastu raso'nuvāsane nirūhaṇe cālavaṇaḥ śiśorhitaḥ|| aka

अथ अष्टमोऽध्यायः

8.2

अथातो भेषजकल्पं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अक

athāto bheṣajakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aka

8.3

जाङ्गले साधारणे वा देशे यथाकालं शिशिरातपपवनसलिलसेविते समे शुचौ प्रदक्षिणोदके श्मशानचैत्यदेवयजनागारसभाश्वभ्रारामवल्मीकोषरविरहिते कुशरोहिषास्तीर्णे स्निग्धकृष्णसुवर्णमधुरसुरभिमृत्तिके मृदावफालकृष्टेनुपहतेन्यैर्बल्वत्तरैर्द्रुमैर्भेषजानि प्रशस्यन्त इति सामान्यतो भूमिपरीक्षा॥ अक

jāṅgale sādhāraṇe vā deśe yathākālaṃ śiśirātapapavanasalilasevite same śucau pradakṣiṇodake śmaśānacaityadevayajanāgārasabhāśvabhrārāmavalmīkoṣaravirahite kuśarohiṣāstīrṇe snigdhakṛṣṇasuvarṇamadhurasurabhimṛttike mṛdāvaphālakṛṣṭenupahatenyairbalvattarairdrumairbheṣajāni praśasyanta iti sāmānyato bhūmiparīkṣā|| aka

8.4

विशेषतस्त्वश्मवती स्थिरा गुर्वी श्यामा कृष्णा स्थूलतृणवृक्षसस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा। स्निग्धा शीतलासन्नोदका स्निग्धतृणसस्यकोमलवृक्षप्राया शुक्लाचाम्बुगुणभूयिष्ठा। नानावर्णलघ्वल्पपुष्पवती प्रविरलपाण्डुवृक्षप्ररोहाग्निगुणभूयिष्ठा। रूक्षा रासभभस्मवर्णा रूक्षतनुकोटरवृक्षप्रायाल्परसप्ररोहानिलगुणभूयिष्ठा। मृद्वी समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला महापर्वतवृक्षा श्यामा चाकाशगुणभूयिष्ठा। तत्राम्बुपृथिवीगुणभूयिष्ठासु भूमिषु जातानि विरेचनानि बृंहणानि च शस्यन्ते। अनलानिलाकाशगुणभूयिष्ठासु वमनानि। सर्वगुणयुक्तासूभयतोभागानि। आकाशगुणभूयिष्ठासु शमनानि। एवं बलवत्तमानि भवन्ति॥ अक

viśeṣatastvaśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā sthūlatṛṇavṛkṣasasyaprāyā svaguṇabhūyiṣṭhā| snigdhā śītalāsannodakā snigdhatṛṇasasyakomalavṛkṣaprāyā śuklācāmbuguṇabhūyiṣṭhā| nānāvarṇalaghvalpapuṣpavatī praviralapāṇḍuvṛkṣaprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā| rūkṣā rāsabhabhasmavarṇā rūkṣatanukoṭaravṛkṣaprāyālparasaprarohānilaguṇabhūyiṣṭhā| mṛdvī samā śvabhravatyavyaktarasajalā mahāparvatavṛkṣā śyāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhā| tatrāmbupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāsu bhūmiṣu jātāni virecanāni bṛṃhaṇāni ca śasyante| analānilākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu vamanāni| sarvaguṇayuktāsūbhayatobhāgāni| ākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu śamanāni| evaṃ balavattamāni bhavanti|| aka

8.5

तत्र यानि कालजान्युपगतसम्पूर्णप्रमाणरसवीर्यगन्धानि कालातपाग्निसलिलपवनशस्त्रजन्तुभिरनुपहतगन्धवर्णरसस्पर्शप्रभावान्यवगाढमूलान्युदीच्यां दिशि स्थितानि। तेषां शाखापलाशमचिरप्ररूढं वर्षावसन्तयोर्ग्राह्यम्। ग्रीष्मे मूलानि शिशिरे वा शीर्णप्ररूढपर्णानाम्। शरदि त्वक्कन्दक्षीराणि। हेमन्ते साराणि। यथर्तु पुष्पफलम्॥ अक

tatra yāni kālajānyupagatasampūrṇapramāṇarasavīryagandhāni kālātapāgnisalilapavanaśastrajantubhiranupahatagandhavarṇarasasparśaprabhāvānyavagāḍhamūlānyudīcyāṃ diśi sthitāni| teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyam| grīṣme mūlāni śiśire vā śīrṇaprarūḍhaparṇānām| śaradi tvakkandakṣīrāṇi| hemante sārāṇi| yathartu puṣpaphalam|| aka

8.6

अन्ये पुनराहुः सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाग्नेयान्याग्नेयेषु। एवमव्यापन्नान्यापूर्णतररसवीर्याणि च भवन्ति॥ अक

anye punarāhuḥ saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣvāgneyānyāgneyeṣu| evamavyāpannānyāpūrṇatararasavīryāṇi ca bhavanti|| aka

8.7

अथ मङ्गलाचारः कल्याणवृत्तः शुचिः शुक्लवासाः सम्पूज्य च देवतामश्विनौ गोब्राह्मणांश्च कृतोपवासः प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा गृह्णीयात्। गृहीत्वा चानुरूपगुणवद्भाजनसंस्थान्यगारेषु पूर्वोत्तरद्वारेषु निवातप्रवातैकदेशेषु नित्यपुष्पोपहारबलिकर्मवत्स्वग्निसलिलोपस्वेदधूमरजोमूषिकचतुष्पदामनभिगमनीयानि स्ववच्छन्नानि शिक्येष्वासज्य स्थापयेत्॥ अक

atha maṅgalācāraḥ kalyāṇavṛttaḥ śuciḥ śuklavāsāḥ sampūjya ca devatāmaśvinau gobrāhmaṇāṃśca kṛtopavāsaḥ prāṅmukha udaṅmukho vā gṛhṇīyāt| gṛhītvā cānurūpaguṇavadbhājanasaṃsthānyagāreṣu pūrvottaradvāreṣu nivātapravātaikadeśeṣu nityapuṣpopahārabalikarmavatsvagnisalilopasvedadhūmarajomūṣikacatuṣpadāmanabhigamanīyāni svavacchannāni śikyeṣvāsajya sthāpayet|| aka

8.8

तानि सक्षीराण्युपकल्पयेत्। तदसम्पत्तावनतिक्रान्तवत्सराणि। पुराणानि तु पिप्पलीविडङ्गगुडमधुघृतानि॥ अक

tāni sakṣīrāṇyupakalpayet| tadasampattāvanatikrāntavatsarāṇi| purāṇāni tu pippalīviḍaṅgaguḍamadhughṛtāni|| aka

8.9

अपि च। क्षीरं बाष्कयणं ग्राह्यं विण्मूत्रं तच्च नीरुजाम्। वयोबलवतां धातुपिच्छशृङ्गखुरादिकम्॥ अक

api ca| kṣīraṃ bāṣkayaṇaṃ grāhyaṃ viṇmūtraṃ tacca nīrujām| vayobalavatāṃ dhātupicchaśṛṅgakhurādikam|| aka

8.10

पञ्चविधस्तु भेषजानां कषायकल्पः। निर्यासः कल्को निर्यूहः शीतः फाण्टश्च। ते यथापूर्वं बलिनः॥ अक

pañcavidhastu bheṣajānāṃ kaṣāyakalpaḥ| niryāsaḥ kalko niryūhaḥ śītaḥ phāṇṭaśca| te yathāpūrvaṃ balinaḥ|| aka

8.11

तत्र सद्यःसमुद्धृतप्रक्षालितक्षुण्णस्य तान्तवनिष्पीडितस्य स्वरसो निर्यासः। उपलदशनादिपिष्टस्तु कल्कः। शुष्कपिष्टः सूक्ष्मतान्तवपटच्युतश्चूर्णः। तस्य समस्तद्रव्यापरित्यागादाप्लुतोपयोगाच्च कल्कादभेदः। क्वाथो निर्यूहः॥ अक

tatra sadyaḥsamuddhṛtaprakṣālitakṣuṇṇasya tāntavaniṣpīḍitasya svaraso niryāsaḥ| upaladaśanādipiṣṭastu kalkaḥ| śuṣkapiṣṭaḥ sūkṣmatāntavapaṭacyutaścūrṇaḥ| tasya samastadravyāparityāgādāplutopayogācca kalkādabhedaḥ| kvātho niryūhaḥ|| aka

8.12

तत्र भेद्यान्यौषधान्यणुशो भेदयित्वा छेदयित्वा छेदयानि प्रक्षाल्योदकेन शुचौरूक्षायामधःप्रलिप्तायां ताम्रायोमृन्मयान्यतमायां स्थाल्यां समावाप्य बह्वल्पपानीयग्राहितामौषधानामाकलय्य यावता मुक्तरसता स्यात् तावदुदकमासेचयेच्छोषयेच्च। अथाग्नावधिश्रित्य महत्यासने सुखोपविष्टः सर्वतः सततमवलोकयन् दर्व्यावघट्टयन् मृदुना परितः समुपगच्छतानलेन साधयेत्। अवतार्य च परिस्रुतं यथार्हस्पर्शं प्रयुञ्जीत॥ अक

tatra bhedyānyauṣadhānyaṇuśo bhedayitvā chedayitvā chedayāni prakṣālyodakena śucaurūkṣāyāmadhaḥpraliptāyāṃ tāmrāyomṛnmayānyatamāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya bahvalpapānīyagrāhitāmauṣadhānāmākalayya yāvatā muktarasatā syāt tāvadudakamāsecayecchoṣayecca| athāgnāvadhiśritya mahatyāsane sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ satatamavalokayan darvyāvaghaṭṭayan mṛdunā paritaḥ samupagacchatānalena sādhayet| avatārya ca parisrutaṃ yathārhasparśaṃ prayuñjīta|| aka

8.13

क्षीरादिसहितं च द्रव्यं न सम्यङ्मुक्तरसं भवतीति वारिक्वाथपूर्वकं क्षीराद्यैस्तदुपदेशे अनुपदग्धं क्वाथयेत्॥ अक

kṣīrādisahitaṃ ca dravyaṃ na samyaṅmuktarasaṃ bhavatīti vārikvāthapūrvakaṃ kṣīrādyaistadupadeśe anupadagdhaṃ kvāthayet|| aka

8.14

शीतसलिलाप्लुतस्तु निशापर्युषितपूतः शीतः। उष्णाम्भसि क्षुण्णाभिषुतपूतः फाण्टः॥ अक

śītasalilāplutastu niśāparyuṣitapūtaḥ śītaḥ| uṣṇāmbhasi kṣuṇṇābhiṣutapūtaḥ phāṇṭaḥ|| aka

8.15

तत्र सम्यग्रसवीर्यादीन्यौषधस्य समीक्ष्य व्याध्यातुरादिबलतश्च निर्यासादीनां कल्पनां मात्रां च संश्रयेत्॥ अक

tatra samyagrasavīryādīnyauṣadhasya samīkṣya vyādhyāturādibalataśca niryāsādīnāṃ kalpanāṃ mātrāṃ ca saṃśrayet|| aka

8.16

तथा च केचिदाहुः। मात्राया न व्यवस्थास्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः। आलोच्य देशकालौ च योज्या तद्वच्च कल्पना॥ अक

tathā ca kecidāhuḥ| mātrāyā na vyavasthāsti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ| ālocya deśakālau ca yojyā tadvacca kalpanā|| aka

8.17

इत्यलमेतदुपदिष्टं बुद्धिमतां ज्ञानप्रबोधाय। यथा तु सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति तथोपदेक्ष्यते। निर्यासस्य मध्यमा मात्रा चतुष्पलम्। कल्कचूर्णयोः कर्षः पलत्रयं तदालोडने॥ अक

ityalametadupadiṣṭaṃ buddhimatāṃ jñānaprabodhāya| yathā tu sarvabhiṣajo vijñāsyanti tathopadekṣyate| niryāsasya madhyamā mātrā catuṣpalam| kalkacūrṇayoḥ karṣaḥ palatrayaṃ tadāloḍane|| aka

8.18

निर्यूहे भेषजपलमुदकार्धप्रस्थेऽधिश्रित्य पादशेषितमवतारयेत्॥ अक

niryūhe bheṣajapalamudakārdhaprasthe'dhiśritya pādaśeṣitamavatārayet|| aka

8.19

शीतफाण्टयोरौषधपलं षट्चतुर्भिरम्बुपलैरासुतमिति॥ अक

śītaphāṇṭayorauṣadhapalaṃ ṣaṭcaturbhirambupalairāsutamiti|| aka

8.20

स्नेहपाके त्वनिर्दिष्टप्रमाणे समुदितस्य द्रवस्य पादेन स्नेहो योज्यस्तत्पादेन कल्कः॥ अक

snehapāke tvanirdiṣṭapramāṇe samuditasya dravasya pādena sneho yojyastatpādena kalkaḥ|| aka

8.21

अन्ये पुनः पठन्ति। स्नेहपाके त्वमानोक्तौ चतुर्गुणविवर्धितम्। कल्कस्नेहद्रवं योज्यमधीते शौनकः पुनः॥ अक

anye punaḥ paṭhanti| snehapāke tvamānoktau caturguṇavivardhitam| kalkasnehadravaṃ yojyamadhīte śaunakaḥ punaḥ|| aka

8.22

स्नेहे सिध्यति शुद्धाम्बुनिष्क्वाथस्वरसैः क्रमात्। कल्कस्य योजयेदंशं चतुर्थं षष्ठमष्टमम्॥ अक

snehe sidhyati śuddhāmbuniṣkvāthasvarasaiḥ kramāt| kalkasya yojayedaṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam|| aka

8.23

पञ्चप्रभृति तु द्रवं पृथक् स्नेहसममेवावपेत्। अनिरूपितकल्पनं च भैषज्यं कल्कीकुर्यात्। अथैकध्यं प्रतिसंसृज्याधिश्रित्य च निर्यूहवत्साधयेत्॥ अक

pañcaprabhṛti tu dravaṃ pṛthak snehasamamevāvapet| anirūpitakalpanaṃ ca bhaiṣajyaṃ kalkīkuryāt| athaikadhyaṃ pratisaṃsṛjyādhiśritya ca niryūhavatsādhayet|| aka

8.24

तत्र यदा विरमति शब्दः प्रसादमापद्यते स्नेहो यथास्वं वर्णगन्धरसोत्पत्तिर्भैषज्यमङ्गुलीभ्यां मृद्यमानमनतिमृद्वनतिदारुणमनङ्गुलिग्राहि च स्यात्। स कालस्तस्यावतरणाय॥ अक

tatra yadā viramati śabdaḥ prasādamāpadyate sneho yathāsvaṃ varṇagandharasotpattirbhaiṣajyamaṅgulībhyāṃ mṛdyamānamanatimṛdvanatidāruṇamanaṅguligrāhi ca syāt| sa kālastasyāvataraṇāya|| aka

8.25

अपि च। घृतस्य फेनोपशमस्तैलस्य तु तदुद्भवः। लेहस्य तन्तुमत्ताप्सु मज्जनं सरणं न च॥ अक

api ca| ghṛtasya phenopaśamastailasya tu tadudbhavaḥ| lehasya tantumattāpsu majjanaṃ saraṇaṃ na ca|| aka

8.26

अथावतार्य शीतीभूतमहतेन वाससा परिपूय शुचौ दृढे कलशे समासिच्यापिधानेन पिधाय शुक्लेन वस्त्रपट्टेनावच्छाद्य सूत्रेण सुबद्धं स्वनुगुप्तं शुचौ देशे सुस्थितं स्थापयेत्॥ अक

athāvatārya śītībhūtamahatena vāsasā paripūya śucau dṛḍhe kalaśe samāsicyāpidhānena pidhāya śuklena vastrapaṭṭenāvacchādya sūtreṇa subaddhaṃ svanuguptaṃ śucau deśe susthitaṃ sthāpayet|| aka

8.27

परिमाणं पुनः षड्वंश्यो मरीचिः। ताः षट्सर्षपः। तेऽष्टौ तण्डुलः। तौ धान्यमाषः। तौ यवः। अतः परं चतुर्गुणवृध्याण्डिकामाषकशाणकर्षपलकुडवप्रस्थाढकद्रोणवहाः कल्प्यन्ते। धरणं तु पलस्य दशमो भागः। माषकस्य पर्यायो हेमो धानकश्च। शाणद्वयस्य पर्यायो द्रङ्क्षणः कोलो वटकश्र। कर्षस्य सुवर्णमक्षं पिचुर्बिडालपदकं पाणितलं तिन्दुकं कवलग्रहः षोडशिका च। कर्षद्वयस्य शुक्तिरष्टमिका च। पलस्य मुष्टिः प्रकुञ्चश्चतुर्थिका बिल्वमाम्रं च। पलद्वयस्य प्रसृतोऽष्टमानं च। कुडवस्याञ्जलिः। कुडवद्वयस्य मानिका। आढकस्य पात्रं कंसश्च। द्रोणस्य नल्वणार्मणोन्मानघटकुम्भकलशाः। द्रोणद्वयस्य शूर्पः। तुला पुनः पलशतं तानि विंशतिर्भार इति। भवति चात्र॥ अक

parimāṇaṃ punaḥ ṣaḍvaṃśyo marīciḥ| tāḥ ṣaṭsarṣapaḥ| te'ṣṭau taṇḍulaḥ| tau dhānyamāṣaḥ| tau yavaḥ| ataḥ paraṃ caturguṇavṛdhyāṇḍikāmāṣakaśāṇakarṣapalakuḍavaprasthāḍhakadroṇavahāḥ kalpyante| dharaṇaṃ tu palasya daśamo bhāgaḥ| māṣakasya paryāyo hemo dhānakaśca| śāṇadvayasya paryāyo draṅkṣaṇaḥ kolo vaṭakaśra| karṣasya suvarṇamakṣaṃ picurbiḍālapadakaṃ pāṇitalaṃ tindukaṃ kavalagrahaḥ ṣoḍaśikā ca| karṣadvayasya śuktiraṣṭamikā ca| palasya muṣṭiḥ prakuñcaścaturthikā bilvamāmraṃ ca| paladvayasya prasṛto'ṣṭamānaṃ ca| kuḍavasyāñjaliḥ| kuḍavadvayasya mānikā| āḍhakasya pātraṃ kaṃsaśca| droṇasya nalvaṇārmaṇonmānaghaṭakumbhakalaśāḥ| droṇadvayasya śūrpaḥ| tulā punaḥ palaśataṃ tāni viṃśatirbhāra iti| bhavati cātra|| aka

8.28

शुष्कमेयेष्विदं मानं द्विगुणं तु द्रवार्द्रयोः॥ अक

śuṣkameyeṣvidaṃ mānaṃ dviguṇaṃ tu dravārdrayoḥ|| aka

8.29

पेषणालोडने वारि स्नेहपाके च निर्द्रवे॥ अक

peṣaṇāloḍane vāri snehapāke ca nirdrave|| aka

8.30

कल्पयेत्सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम्॥ अक

kalpayetsadṛśān bhāgān pramāṇaṃ yatra noditam|| aka

8.31

अनिर्दिष्टाप्रसिद्धेषु मूलं ग्राह्यं त्वगादिषु॥ अक

anirdiṣṭāprasiddheṣu mūlaṃ grāhyaṃ tvagādiṣu|| aka

8.32

स्नेहपाकस्त्रिधा मन्दश्चिक्कणः खरचिक्कणः। मन्दः कल्कसमे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे॥ अक

snehapākastridhā mandaścikkaṇaḥ kharacikkaṇaḥ| mandaḥ kalkasame kiṭṭe cikkaṇo madanopame|| aka

8.33

किञ्चित् सीदति कृष्णे च वर्त्यमाने तु पश्चिमः। दग्धोऽतौर्ध्वं निष्कार्यः स्यादामस्त्वग्निसादकृत्। मृदुर्नस्ये खरोऽभ्यङ्गे पाने बस्तौ च चिक्कणः॥ अक

kiñcit sīdati kṛṣṇe ca vartyamāne tu paścimaḥ| dagdho'taurdhvaṃ niṣkāryaḥ syādāmastvagnisādakṛt| mṛdurnasye kharo'bhyaṅge pāne bastau ca cikkaṇaḥ|| aka

अथ षष्ठोऽध्यायः

6.2

अथातः प्रत्येकग्रहप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athātaḥ pratyekagrahapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

6.3

स्कन्दग्रहे गुग्गुल्वेलवालुकमनश्शिलाहरितालमञ्जिष्ठोशीररास्नागरुदेवदारुश्रीवेष्टकहरेणूगिरिकदम्बकचन्दनैः श्लक्ष्णपिष्टैः प्रदेहो वातहरवृक्षपत्रक्वाथेन कवोष्णेन परिषेकस्तेषामेव च मूलक्वाथे सर्वगन्धसुरामण्डकैडर्यावापवत्तैलं विपक्वमभ्यङ्गः॥ अउ

skandagrahe guggulvelavālukamanaśśilāharitālamañjiṣṭhośīrarāsnāgarudevadāruśrīveṣṭakahareṇūgirikadambakacandanaiḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ pradeho vātaharavṛkṣapatrakvāthena kavoṣṇena pariṣekasteṣāmeva ca mūlakvāthe sarvagandhasurāmaṇḍakaiḍaryāvāpavattailaṃ vipakvamabhyaṅgaḥ|| au

6.4

बृंहतीद्वयद्विपुर्ननवरेणुकोपकुल्यामुस्तखदिरवचाशङ्खनाभिसरलसर्पसुगन्धासुराह्वकल्कविपक्वंवा॥ अउ

bṛṃhatīdvayadvipurnanavareṇukopakulyāmustakhadiravacāśaṅkhanābhisaralasarpasugandhāsurāhvakalkavipakvaṃvā|| au

6.5

क्षीरिवृक्षकषायेण क्षीरेण च सिद्धमर्धपलिकैश्च पिष्टैः सारिवाद्विकाकोलीद्विबलांशुमतीद्वयहस्तिकर्णपर्णैर्घृतप्रस्थं पानम्॥ अउ

kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa kṣīreṇa ca siddhamardhapalikaiśca piṣṭaiḥ sārivādvikākolīdvibalāṃśumatīdvayahastikarṇaparṇairghṛtaprasthaṃ pānam|| au

6.6

रास्नादेवदार्वन्यतरकल्केन वा सक्षीरं साधितं सर्पिः॥ अउ

rāsnādevadārvanyatarakalkena vā sakṣīraṃ sādhitaṃ sarpiḥ|| au

6.7

वचाकाकादनीसर्पकञ्चुकसर्षपैरुष्ट्राजाव्यश्वगोरोमभिश्च सघृतैर्धूपैः। सिद्धार्थकसर्जरसकुष्ठहिङ्गुगुग्गुलुभिर्वा॥ अउ

vacākākādanīsarpakañcukasarṣapairuṣṭrājāvyaśvagoromabhiśca saghṛtairdhūpaiḥ| siddhārthakasarjarasakuṣṭhahiṅguguggulubhirvā|| au

6.8

सोमवल्लीन्द्रवल्लीशमीबिल्ववृन्दाकमृगादिनीमूलानि सूत्रेण ग्रथितानि कण्ठेन शिरसा वा धारयेत्॥ अउ

somavallīndravallīśamībilvavṛndākamṛgādinīmūlāni sūtreṇa grathitāni kaṇṭhena śirasā vā dhārayet|| au

6.9

रक्तमाल्यानुलेपनवस्त्रपताकामणिबीजैर्विविधैश्च भक्ष्यैः सदधिघृतमधुलाजकुल्माषमांसमत्स्यसुरासवं समयूरकुक्कुटं सघण्टाकं सशूर्पव्यजनं च कुमारग्रहे रक्तौदनेन बलिमुपोषितो निवेदयेत्॥ अउ

raktamālyānulepanavastrapatākāmaṇibījairvividhaiśca bhakṣyaiḥ sadadhighṛtamadhulājakulmāṣamāṃsamatsyasurāsavaṃ samayūrakukkuṭaṃ saghaṇṭākaṃ saśūrpavyajanaṃ ca kumāragrahe raktaudanena balimupoṣito nivedayet|| au

6.10

तत्र च रात्रावग्निं ज्वालयित्वा मन्त्रमिमं पठन् मधुसर्पिषा जुहुयात्॥ अउ

tatra ca rātrāvagniṃ jvālayitvā mantramimaṃ paṭhan madhusarpiṣā juhuyāt|| au

6.11

अग्नये कृत्तिकाभ्यश्च स्वाहा स्वाहेति चान्ततः। नमः स्कन्दाय देवाय ग्रहाधिपतये नमः॥ अउ

agnaye kṛttikābhyaśca svāhā svāheti cāntataḥ| namaḥ skandāya devāya grahādhipataye namaḥ|| au

6.12

शिरसा त्वाभिवन्देहं प्रतिगृह्णीष्व मे बलिम्। नीरुजो निर्विकारश्च शिशुर्भवतु सर्वदा॥ अउ

śirasā tvābhivandehaṃ pratigṛhṇīṣva me balim| nīrujo nirvikāraśca śiśurbhavatu sarvadā|| au

6.13

सर्वेष्वेव ग्रहेषु त्रिकालमग्निं पूजयेत्तर्पयेच्च। विशेषतः स्कन्दग्रहे त्रिरात्रं च रात्रौ रात्रौ गायत्र्यभिमन्त्रितोदकेन चत्वरे धात्रीकुमारयोः स्नपनमाचरेत्॥ अउ

sarveṣveva graheṣu trikālamagniṃ pūjayettarpayecca| viśeṣataḥ skandagrahe trirātraṃ ca rātrau rātrau gāyatryabhimantritodakena catvare dhātrīkumārayoḥ snapanamācaret|| au

6.14

त्रिकालं च मन्त्रेणानेन बालमपमार्जयेत् प्रतिसरां च बध्नीयात्॥ अउ

trikālaṃ ca mantreṇānena bālamapamārjayet pratisarāṃ ca badhnīyāt|| au

6.15

तपसां तेजसां चैव यशसां वपुषां तथा। विधाता योऽव्ययो देवः स ते स्कन्दः प्रसीदतु॥ अउ

tapasāṃ tejasāṃ caiva yaśasāṃ vapuṣāṃ tathā| vidhātā yo'vyayo devaḥ sa te skandaḥ prasīdatu|| au

6.16

ग्रहसेनापतिर्देवो देवसेनापतिर्विभुः। देवसेनारिपुहरः पातु त्वा भगवान् गुहः॥ अउ

grahasenāpatirdevo devasenāpatirvibhuḥ| devasenāripuharaḥ pātu tvā bhagavān guhaḥ|| au

6.17

देवदेवस्य महतः पावकस्य च यः सुतः। गङ्गोमाकृत्तिकानां च स ते शर्म प्रयच्छुतु॥ अउ

devadevasya mahataḥ pāvakasya ca yaḥ sutaḥ| gaṅgomākṛttikānāṃ ca sa te śarma prayacchutu|| au

6.18

रक्तमाल्याम्बरः श्रीमान् रक्तचन्दनभूषितः। रक्तादित्यवपुर्देवः पातु त्वा क्रौञ्चसूदन इति॥ अउ

raktamālyāmbaraḥ śrīmān raktacandanabhūṣitaḥ| raktādityavapurdevaḥ pātu tvā krauñcasūdana iti|| au

6.19

विशाखे स्कन्दग्रहोक्तो वचाकुष्ठान्वितः प्रदेहो गोलोमीबिल्वशिरीषमुस्तसुरसादिक्वाथेन परिषेकः। सर्पसुगन्धादेवदारुकुष्ठमुस्ताकल्केन सगोमूत्रबस्तमूत्रेण सिद्धं तैलमभ्यङ्गः॥ अउ

viśākhe skandagrahokto vacākuṣṭhānvitaḥ pradeho golomībilvaśirīṣamustasurasādikvāthena pariṣekaḥ| sarpasugandhādevadārukuṣṭhamustākalkena sagomūtrabastamūtreṇa siddhaṃ tailamabhyaṅgaḥ|| au

6.20

क्षीरिवृक्षकषायेण जीवनीयगर्भं सपयस्कं सर्पिः सिद्धं पानम्। जीवकर्षभक्षीरिणीबृहतीहरिद्रांशुमतीद्वयमधुकैर्वा विदारीद्वयतवक्षीरीमृद्वीकामधुकरास्नानीलोत्पलकन्दवचाव्योषैर्वा॥ अउ

kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa jīvanīyagarbhaṃ sapayaskaṃ sarpiḥ siddhaṃ pānam| jīvakarṣabhakṣīriṇībṛhatīharidrāṃśumatīdvayamadhukairvā vidārīdvayatavakṣīrīmṛdvīkāmadhukarāsnānīlotpalakandavacāvyoṣairvā|| au

6.21

गृद्ध्रोलूकपुरीषवृषभरोमकेशहस्तिनखैर्घृताक्तैर्धूपः। अनन्ताकुक्कुटीमर्कटीबिम्बीसमङ्गाश्वेतगिरिकर्णीकाः पूर्वोक्तानि च पूर्ववद्धारयेत्॥ अउ

gṛddhrolūkapurīṣavṛṣabharomakeśahastinakhairghṛtāktairdhūpaḥ| anantākukkuṭīmarkaṭībimbīsamaṅgāśvetagirikarṇīkāḥ pūrvoktāni ca pūrvavaddhārayet|| au

6.22

पक्वाममांसरुधिरदधिवारुणीयुक्तो वटवृक्षे बलिश्चतुष्पथे स्नानम्। मन्त्रश्च॥ अउ

pakvāmamāṃsarudhiradadhivāruṇīyukto vaṭavṛkṣe baliścatuṣpathe snānam| mantraśca|| au

6.23

स्कन्दापस्मारसंज्ञो यः स्कन्दस्य दयितः सखा। विशाखसंज्ञः स शिशोः शिवोस्तु विकृताननः॥ अउ

skandāpasmārasaṃjño yaḥ skandasya dayitaḥ sakhā| viśākhasaṃjñaḥ sa śiśoḥ śivostu vikṛtānanaḥ|| au

6.24

नैगमेषे विशाखोक्तः प्रदेहोग्निमन्थवरुणनलरोहिषपूतीकपारिभद्रकैः परिषेको धान्याम्लेन सबीजेन गुग्गुल्वश्वगन्धासर्षपोशीरश्वेताकुष्ठशताह्वाविपक्वं तैलमभ्यङ्गः॥ अउ

naigameṣe viśākhoktaḥ pradehognimanthavaruṇanalarohiṣapūtīkapāribhadrakaiḥ pariṣeko dhānyāmlena sabījena guggulvaśvagandhāsarṣapośīraśvetākuṣṭhaśatāhvāvipakvaṃ tailamabhyaṅgaḥ|| au

6.25

दशमूलक्वाथे मधुरस्कन्धगर्भं सक्षीरं सर्पिः पानम्। सर्पगन्धाबस्तनखरोमभिर्धूपः। सर्पगन्धाबस्तगन्धातुम्बीमृगोर्वारुशतावरीसहदेवापुनर्नवबीजानि धारयेत्॥ अउ

daśamūlakvāthe madhuraskandhagarbhaṃ sakṣīraṃ sarpiḥ pānam| sarpagandhābastanakharomabhirdhūpaḥ| sarpagandhābastagandhātumbīmṛgorvāruśatāvarīsahadevāpunarnavabījāni dhārayet|| au

6.26

विचित्रमाल्यफलशुक्लविलेपनौदनदधिघृतगुडक्षीरैर्महापथे क्षीरिद्रुमे वा बलिः। नदीतीरे स्नानम् मन्त्रश्च॥ अउ

vicitramālyaphalaśuklavilepanaudanadadhighṛtaguḍakṣīrairmahāpathe kṣīridrume vā baliḥ| nadītīre snānam mantraśca|| au

6.27

अजाननश्चलाक्षिभ्रूः कामरूपी महायशाः। बालं बालहितो देवो नैगमेषोऽभिरक्षतु॥ अउ

ajānanaścalākṣibhrūḥ kāmarūpī mahāyaśāḥ| bālaṃ bālahito devo naigameṣo'bhirakṣatu|| au

6.28

स्वाहा। श्वग्रहे गवाक्षीब्रह्मदत्ताबृहतीद्वयसारिवाद्द्रीवेरकुष्ठभूमिकदम्बसुरसमञ्जरीकरवीरपुष्पैः प्रदेहः। मयूरो लूकाश्वमहिषीपुरीषरोमभिश्च। बिल्वैरण्डनक्तमालारलुकपत्रक्वाथः परिषेकः॥ अउ

svāhā| śvagrahe gavākṣībrahmadattābṛhatīdvayasārivāddrīverakuṣṭhabhūmikadambasurasamañjarīkaravīrapuṣpaiḥ pradehaḥ| mayūro lūkāśvamahiṣīpurīṣaromabhiśca| bilvairaṇḍanaktamālāralukapatrakvāthaḥ pariṣekaḥ|| au

6.29

वयस्थाशतावरीसारिवापयस्यैरण्डसहदेवात्रिकटुककल्कक्षीरसिद्धं तैलमभ्यङ्गः। तथैव च घृतं पानम्। गोबस्तमूत्रभावितशुष्कमत्स्यचूर्णो निशीथे धूपः॥ अउ

vayasthāśatāvarīsārivāpayasyairaṇḍasahadevātrikaṭukakalkakṣīrasiddhaṃ tailamabhyaṅgaḥ| tathaiva ca ghṛtaṃ pānam| gobastamūtrabhāvitaśuṣkamatsyacūrṇo niśīthe dhūpaḥ|| au

6.30

वचावयस्थाब्राह्मीजटिलागोलोमीलम्बापूतनाकेशीगिरिकदम्बकेकैषीकासहदेवीर्धारयेत्॥ अउ

vacāvayasthābrāhmījaṭilāgolomīlambāpūtanākeśīgirikadambakekaiṣīkāsahadevīrdhārayet|| au

6.31

सघृतसुरामांसदधिरुधिरपललश्चत्वरे बलिः। सङ्करकूटे स्नानम्। मन्त्रश्च॥ अउ

saghṛtasurāmāṃsadadhirudhirapalalaścatvare baliḥ| saṅkarakūṭe snānam| mantraśca|| au

6.32

रक्षार्थं कार्तिकेयस्य कृत्तिकोमाग्निशूलिभिः। योसौ श्वविग्रहः सृष्टः स देवस्त्वाभिरक्षतु॥ अउ

rakṣārthaṃ kārtikeyasya kṛttikomāgniśūlibhiḥ| yosau śvavigrahaḥ sṛṣṭaḥ sa devastvābhirakṣatu|| au

6.33

स्वाहा। पितृग्रहे पूर्वोक्तः प्रदेहो वचावयस्थाजीवन्तीधातकीप्रियङ्गुगुग्गुलुरास्नामनश्शिलालैर्वा। वचादिभिरेव सिद्धं तैलमभ्यङ्गः॥ अउ

svāhā| pitṛgrahe pūrvoktaḥ pradeho vacāvayasthājīvantīdhātakīpriyaṅguguggulurāsnāmanaśśilālairvā| vacādibhireva siddhaṃ tailamabhyaṅgaḥ|| au

6.34

बिल्वकपित्थकरञ्जतर्कारीसुरसपाटलीवरणपारिभद्रकपारिजातमातुलुङ्गपत्रक्वाथेन रात्रौ परिषेको बिल्वादिभिरेव च तैलं सुराबस्तमूत्रयुक्तं साधितमभ्यङ्गः॥ अउ

bilvakapitthakarañjatarkārīsurasapāṭalīvaraṇapāribhadrakapārijātamātuluṅgapatrakvāthena rātrau pariṣeko bilvādibhireva ca tailaṃ surābastamūtrayuktaṃ sādhitamabhyaṅgaḥ|| au

6.35

त्रिफलांशुमतीद्वयपयस्यामधुककल्केन दशमूलनिर्यूहे सक्षीरं सर्पिः पक्वं पानम्। देवदारुभार्ङ्गीविडङ्ग चन्दनकाकोलीद्वयजीवकर्षभकैर्वा सक्षारैः॥ अउ

triphalāṃśumatīdvayapayasyāmadhukakalkena daśamūlaniryūhe sakṣīraṃ sarpiḥ pakvaṃ pānam| devadārubhārṅgīviḍaṅga candanakākolīdvayajīvakarṣabhakairvā sakṣāraiḥ|| au

6.36

लक्ष्मीपुरकुष्ठगोलोमीजटिलोग्रगन्धाभिः सिद्धं तैलं नावनम्। एभिरेव च सुरापिष्टैर्लेपः॥ अउ

lakṣmīpurakuṣṭhagolomījaṭilogragandhābhiḥ siddhaṃ tailaṃ nāvanam| ebhireva ca surāpiṣṭairlepaḥ|| au

6.37

गृद्ध्रोलूकवानररोमाणि सघृतानि तत्पुरीषं वा सुप्तजने धूपो वचादिभिर्वा प्रदेहोक्तैः पूर्वोक्तो वा। पूर्वोक्ता एव च धारयेत्॥ अउ

gṛddhrolūkavānararomāṇi saghṛtāni tatpurīṣaṃ vā suptajane dhūpo vacādibhirvā pradehoktaiḥ pūrvokto vā| pūrvoktā eva ca dhārayet|| au

6.38

सुरासवगुडापूपपिष्टतिलकृतभक्षो वृक्षमूले सवृषभः काञ्चनाक्षियुगयुक्तः स्वयं पित्रा कुमारस्य निर्वापणीयो बलिः। क्षीरिवृक्षसमीपे स्नानम्। मन्त्रश्व॥ अउ

surāsavaguḍāpūpapiṣṭatilakṛtabhakṣo vṛkṣamūle savṛṣabhaḥ kāñcanākṣiyugayuktaḥ svayaṃ pitrā kumārasya nirvāpaṇīyo baliḥ| kṣīrivṛkṣasamīpe snānam| mantraśva|| au

6.39

यः पिता सर्वबालानां ग्रहाणां पूजितो वरः। वृक्षमूले कृतावासः स त्वां पातु पिता सदा॥ स्वाहा॥ अउ

yaḥ pitā sarvabālānāṃ grahāṇāṃ pūjito varaḥ| vṛkṣamūle kṛtāvāsaḥ sa tvāṃ pātu pitā sadā|| svāhā|| au

6.40

शकुन्यां मधुकद्रीबेरोशीरसारिवापद्मकोत्पलमञ्जिष्टालोद्ध्रप्रियङ्गुगैरिकैः प्रदेहः। सुरामूत्रपिष्टैर्वा लोध्रयष्टीमधुकमञ्जिष्ठाहरीतकीदेवदारुभिर्व्रणोक्ताश्च प्रदेहाः। वेतसाम्लकपित्थैः सपञ्चमूलैर्वा। शुक्तिशङ्खशम्बूकभस्ममञ्जिष्ठाभयामधुकैस्तैलं पक्वं व्रणरोपणम्॥ अउ

śakunyāṃ madhukadrīberośīrasārivāpadmakotpalamañjiṣṭāloddhrapriyaṅgugairikaiḥ pradehaḥ| surāmūtrapiṣṭairvā lodhrayaṣṭīmadhukamañjiṣṭhāharītakīdevadārubhirvraṇoktāśca pradehāḥ| vetasāmlakapitthaiḥ sapañcamūlairvā| śuktiśaṅkhaśambūkabhasmamañjiṣṭhābhayāmadhukaistailaṃ pakvaṃ vraṇaropaṇam|| au

6.41

क्षीरितरुभिः परिषेको मार्कवमूलकामलकीत्वक्पत्रप्रियङ्गुमनश्शिलालैलाद्वययष्टीक्रमुकलोध्रधातकीसारिवाञ्जनोत्पलपतङ्गसमङ्गाद्विहरिद्रामांसीमञ्जिष्ठाचन्दनपद्मकसुवर्णगौरिकैस्तैलं सपयस्कं पक्वमभ्यङ्गो ग्रहहा व्रणरोपणश्च॥ अउ

kṣīritarubhiḥ pariṣeko mārkavamūlakāmalakītvakpatrapriyaṅgumanaśśilālailādvayayaṣṭīkramukalodhradhātakīsārivāñjanotpalapataṅgasamaṅgādviharidrāmāṃsīmañjiṣṭhācandanapadmakasuvarṇagaurikaistailaṃ sapayaskaṃ pakvamabhyaṅgo grahahā vraṇaropaṇaśca|| au

6.42

अर्जुनफललोध्रमधुकोदुम्बरवचाचूर्णं क्षौद्रयुक्तो मुखपाके मुखोद्घर्षः। विशाखोक्तं सापः पानम्। स्कन्दोक्तो धूपः। काकपिच्छेन वा गोबालोग्रगन्धारक्षोघ्नघृतमयूरचन्द्रकैर्वा॥ अउ

arjunaphalalodhramadhukodumbaravacācūrṇaṃ kṣaudrayukto mukhapāke mukhodgharṣaḥ| viśākhoktaṃ sāpaḥ pānam| skandokto dhūpaḥ| kākapicchena vā gobālogragandhārakṣoghnaghṛtamayūracandrakairvā|| au

6.43

कटम्भराकुक्कुटीमर्कटीलम्बासहदेवीह्रीबेरोशीराणि धारयेत्। नागदन्ती लक्ष्मणाबृहतीद्वयमृगोर्वारुशतावरीसहदेव्यो वा॥ अउ

kaṭambharākukkuṭīmarkaṭīlambāsahadevīhrīberośīrāṇi dhārayet| nāgadantī lakṣmaṇābṛhatīdvayamṛgorvāruśatāvarīsahadevyo vā|| au

6.44

तिलतण्डुलमत्स्यमनशिशलाहरितालसम्पृक्तस्तिलपिष्टकृतशकुनिकैः करञ्जे बलिर्निष्कुटे स्नानम्। मन्त्रश्च॥ अउ

tilataṇḍulamatsyamanaśiśalāharitālasampṛktastilapiṣṭakṛtaśakunikaiḥ karañje balirniṣkuṭe snānam| mantraśca|| au

6.45

अन्तरिक्षचरा देवी सर्वालङ्कारभूषिता। अयोमुखी तीक्ष्णतुण्डा शकुनी ते प्रसीदतु॥ अउ

antarikṣacarā devī sarvālaṅkārabhūṣitā| ayomukhī tīkṣṇatuṇḍā śakunī te prasīdatu|| au

6.46

दुर्दर्शना महाकाया पिङ्गाक्षी भैरवस्वरा। लम्बोदरी शङ्कुकर्णी शकुनी ते प्रसीदतु॥ अउ

durdarśanā mahākāyā piṅgākṣī bhairavasvarā| lambodarī śaṅkukarṇī śakunī te prasīdatu|| au

6.47

पूतनायां हिङ्गुवचागिरिकदम्बकुष्ठैलाद्वयसुराह्वैः प्रदेहः। कपित्थशिरीषन्यग्रोधबिल्वैरण्डबकुलधव वंशाग्निमन्थपत्रक्वाथः सर्वगन्धोदकयुक्तः परिषेको वरणकट्वङ्गास्फोतकपोतवङ्कापारिभद्रदैर्वा॥ अउ

pūtanāyāṃ hiṅguvacāgirikadambakuṣṭhailādvayasurāhvaiḥ pradehaḥ| kapitthaśirīṣanyagrodhabilvairaṇḍabakuladhava vaṃśāgnimanthapatrakvāthaḥ sarvagandhodakayuktaḥ pariṣeko varaṇakaṭvaṅgāsphotakapotavaṅkāpāribhadradairvā|| au

6.48

कुष्ठसर्जरसवचागोलोमीवयस्थामनश्शिलालैस्तैलं साधितमभ्यङ्गः। मधुरौषधैः साधितं सर्पिः पानम्। एलाद्वयकुष्ठवचाहिङ्गुदेवदारुगिरिकदम्बकैर्धूपः। बिम्बीगुञ्जाकाकादनीनद्रवारुणीचित्रपला धारयेत्॥ अउ

kuṣṭhasarjarasavacāgolomīvayasthāmanaśśilālaistailaṃ sādhitamabhyaṅgaḥ| madhurauṣadhaiḥ sādhitaṃ sarpiḥ pānam| elādvayakuṣṭhavacāhiṅgudevadārugirikadambakairdhūpaḥ| bimbīguñjākākādanīnadravāruṇīcitrapalā dhārayet|| au

6.49

विचित्रमाल्यमत्स्योदनकृसरपललवान् बलिः सङ्करकूटे। तद्वच्छरावसम्पुटस्थः शून्यग्रहे चतुर्दिशं प्रक्षेप्यः। तत्र चोच्छिष्टेन स्रपनम्। मन्त्रश्च॥ अउ

vicitramālyamatsyodanakṛsarapalalavān baliḥ saṅkarakūṭe| tadvaccharāvasampuṭasthaḥ śūnyagrahe caturdiśaṃ prakṣepyaḥ| tatra cocchiṣṭena srapanam| mantraśca|| au

6.50

मलिनाम्बरसंवीता मलिना रूक्षमूर्धजा। शून्यागाराश्रया देवी दारकं पातु पूतना॥ अउ

malināmbarasaṃvītā malinā rūkṣamūrdhajā| śūnyāgārāśrayā devī dārakaṃ pātu pūtanā|| au

6.51

दुर्दर्शना महाकाया कराला मेघकालिका। भिन्नागाराश्रया देवी दारकं पातु पूतना॥ अउ

durdarśanā mahākāyā karālā meghakālikā| bhinnāgārāśrayā devī dārakaṃ pātu pūtanā|| au

6.52

शीतपूतनायां पूतनोक्तः प्रदेहो धारणीयानि च। वरणकपित्थतुलसीपाशिकावंशीबिल्वपाटलीनन्दीभल्लातकपत्रनिर्यूहेण परिषेकः॥ अउ

śītapūtanāyāṃ pūtanoktaḥ pradeho dhāraṇīyāni ca| varaṇakapitthatulasīpāśikāvaṃśībilvapāṭalīnandībhallātakapatraniryūheṇa pariṣekaḥ|| au

6.53

मुस्तामरदारुकुष्ठसर्पगन्धैर्गोबस्तमूत्रयुक्तं तैलं विपक्वमभ्यङ्गः। काश्मर्यपृश्निपर्णीलोध्रमधुकैर्मधुरवर्गेण च समक्षीरं सर्पिः शृतं प्राश्यमानं शीतपूतनां छर्दिहिध्माकासश्वासांश्च शमयति॥ अउ

mustāmaradārukuṣṭhasarpagandhairgobastamūtrayuktaṃ tailaṃ vipakvamabhyaṅgaḥ| kāśmaryapṛśniparṇīlodhramadhukairmadhuravargeṇa ca samakṣīraṃ sarpiḥ śṛtaṃ prāśyamānaṃ śītapūtanāṃ chardihidhmākāsaśvāsāṃśca śamayati|| au

6.54

सातिसारायां तु खदिरपलाशसर्जार्जुनरोहिणीत्वक्क्वाथेन तुल्यपयः सर्पिः। गृध्रोलूकविड्बस्तगन्धाहिनिर्मोकनिम्बपत्रैर्धूपः। जीर्णगोचर्मसर्षपभिक्षुसङ्घाटीसर्पकञ्चुकैर्वा॥ अउ

sātisārāyāṃ tu khadirapalāśasarjārjunarohiṇītvakkvāthena tulyapayaḥ sarpiḥ| gṛdhrolūkaviḍbastagandhāhinirmokanimbapatrairdhūpaḥ| jīrṇagocarmasarṣapabhikṣusaṅghāṭīsarpakañcukairvā|| au

6.55

मुद्गौदनप्रायो जलाशयसमीपे बलिस्तत्रैव च स्नानम्। मन्त्रश्च॥ अउ

mudgaudanaprāyo jalāśayasamīpe balistatraiva ca snānam| mantraśca|| au

6.56

मुद्गौदनाशना देवी सुराशोणितपायिनी। जलाशयालयरता पातु त्वा शीतपूतना॥ अउ

mudgaudanāśanā devī surāśoṇitapāyinī| jalāśayālayaratā pātu tvā śītapūtanā|| au

6.57

अन्धपूतनायां सर्वगन्धैः सशिरोवक्त्रस्य प्रदेहः। वरुणास्फोतपारिभद्रकवृक्षादनीनागबलागैरिकशतावरीभिः परिषेकः। हरितालमनश्शिलाकुष्ठसर्जरससुरासौवीरकसंस्कृतं तैलमभ्यङ्गः॥ अउ

andhapūtanāyāṃ sarvagandhaiḥ saśirovaktrasya pradehaḥ| varuṇāsphotapāribhadrakavṛkṣādanīnāgabalāgairikaśatāvarībhiḥ pariṣekaḥ| haritālamanaśśilākuṣṭhasarjarasasurāsauvīrakasaṃskṛtaṃ tailamabhyaṅgaḥ|| au

6.58

स्यन्दनस्योनाककाश्मर्यखदिरकुष्ठैर्मधुरवर्गेण च क्षीरिवृक्षकषाये सक्षीरं शृतं घृतं मधुयुक्तं चक्षुःकामोपसृष्टानां प्राशः। छर्दिकासातीसारवतां तु तदेव पिप्पलीपिप्पलीमूलसालपर्णीबृहतीकल्कोपेतम्॥ अउ

syandanasyonākakāśmaryakhadirakuṣṭhairmadhuravargeṇa ca kṣīrivṛkṣakaṣāye sakṣīraṃ śṛtaṃ ghṛtaṃ madhuyuktaṃ cakṣuḥkāmopasṛṣṭānāṃ prāśaḥ| chardikāsātīsāravatāṃ tu tadeva pippalīpippalīmūlasālaparṇībṛhatīkalkopetam|| au

6.59

रक्षोघ्ररुष्करसर्जरसमधुभिर्धूपः। जीर्णाभिक्षुसङ्घाटीकृकवाकुपुरीषाहित्वक्केशचर्मभिर्वा॥ अउ

rakṣoghraruṣkarasarjarasamadhubhirdhūpaḥ| jīrṇābhikṣusaṅghāṭīkṛkavākupurīṣāhitvakkeśacarmabhirvā|| au

6.60

अनन्ता कुक्कुटी मर्कटी बिम्बीर्धारयेत्। तुम्बी चित्रफलामृगोर्वारुजालिनीकाकादनीर्वा॥ अउ

anantā kukkuṭī markaṭī bimbīrdhārayet| tumbī citraphalāmṛgorvārujālinīkākādanīrvā|| au

6.61

पक्वाममांसशोणितैश्चतुष्पथे बलिर्गृहे स्नानम्। मन्त्रश्च॥ अउ

pakvāmamāṃsaśoṇitaiścatuṣpathe balirgṛhe snānam| mantraśca|| au

6.62

कराला पिङ्गला मुण्डा कषायाम्बरवासिनी। देवी बालमिमं प्रीता पालयत्वन्धपूतना॥ अउ

karālā piṅgalā muṇḍā kaṣāyāmbaravāsinī| devī bālamimaṃ prītā pālayatvandhapūtanā|| au

6.63

मुखमण्डितिकायां वारुण्या श्लक्ष्णपिष्टैः सर्वगन्धैर्लेपः। बिल्वैरण्डकपित्थाग्निमन्थवंशीकुबेराक्षीपत्रक्वाथेन परिषेकस्तेषामेव च स्वरसेन मधुकवाजिगन्धागर्भमैकध्यं तैलं वसा च पक्वमभ्यङ्गः॥ अउ

mukhamaṇḍitikāyāṃ vāruṇyā ślakṣṇapiṣṭaiḥ sarvagandhairlepaḥ| bilvairaṇḍakapitthāgnimanthavaṃśīkuberākṣīpatrakvāthena pariṣekasteṣāmeva ca svarasena madhukavājigandhāgarbhamaikadhyaṃ tailaṃ vasā ca pakvamabhyaṅgaḥ|| au

6.64

ह्रस्वपञ्चमूलमधुरवर्गसिद्धं घृतं समधुशर्करं प्राशः। पाठाकेतकसूचीनिम्बफलपिप्पलीविडङ्गहरीतकीभस्मवचाचोरकचूर्णो वा मधुसर्पिर्भ्याम्। ऋक्षरोममषीपाठामरिचपिप्पलीचूर्णो वा देवदारुभस्मयुक्तो मूर्वाव्योषमुस्तरास्नागिरिकदम्बकाश्वगन्धाचूर्णो वाशोकरोहिणीचूर्णो वा। एभिरेव च विपक्वमाजं घृतं पयो वा पिबेत्॥ अउ

hrasvapañcamūlamadhuravargasiddhaṃ ghṛtaṃ samadhuśarkaraṃ prāśaḥ| pāṭhāketakasūcīnimbaphalapippalīviḍaṅgaharītakībhasmavacācorakacūrṇo vā madhusarpirbhyām| ṛkṣaromamaṣīpāṭhāmaricapippalīcūrṇo vā devadārubhasmayukto mūrvāvyoṣamustarāsnāgirikadambakāśvagandhācūrṇo vāśokarohiṇīcūrṇo vā| ebhireva ca vipakvamājaṃ ghṛtaṃ payo vā pibet|| au

6.65

एभिरेव च योगैर्धूपोपदेहाभ्यङ्गनस्यतैलाक्षिपूरणपरिषेकान् कुर्यात्। यवकुष्ठसर्जरसैर्धूपः। सर्पचाषकीररल्लकजिह्वा धारयेत्। मातुश्चास्य श्लेष्महरमौषधं पाने स्तनोद्वर्तने च युञ्ज्यात्॥ अउ

ebhireva ca yogairdhūpopadehābhyaṅganasyatailākṣipūraṇapariṣekān kuryāt| yavakuṣṭhasarjarasairdhūpaḥ| sarpacāṣakīrarallakajihvā dhārayet| mātuścāsya śleṣmaharamauṣadhaṃ pāne stanodvartane ca yuñjyāt|| au

6.66

विविधगन्धधूपमाल्याञ्जनपारदमनश्शिलायुक्तो गोष्ठमध्ये बलिर्गवां मध्ये स्नानम्। मन्त्रश्च॥ अउ

vividhagandhadhūpamālyāñjanapāradamanaśśilāyukto goṣṭhamadhye balirgavāṃ madhye snānam| mantraśca|| au

6.67

अलङ्कृता रूपवती सुभगा कामरूपिणी। गोष्ठमध्यालयरता पातु त्वा मुखमण्डिता॥ अउ

alaṅkṛtā rūpavatī subhagā kāmarūpiṇī| goṣṭhamadhyālayaratā pātu tvā mukhamaṇḍitā|| au

6.68

रेवत्यां सर्वगन्धैः कुलत्थमाषचूर्णेन च प्रदेहः। अश्वगन्धाजशृङ्गीसारिवाद्विपुनर्नवद्विसहाविदारीभिः परिषेकः॥ अउ

revatyāṃ sarvagandhaiḥ kulatthamāṣacūrṇena ca pradehaḥ| aśvagandhājaśṛṅgīsārivādvipunarnavadvisahāvidārībhiḥ pariṣekaḥ|| au

6.69

कुष्ठसर्जरससांधितं तैलमभ्यङ्गः। धवाश्वकर्णधातकीककुभतिन्दुकैर्जीवनीयैश्च पिष्टैर्घृतं शृतं प्राशः। यवयवफलोलूकगृध्रशकृद्भिः सघृतैर्धूपः। वरणारिष्टसिन्दुकान्वितश्चाविकमूत्रेण कण्डको लेपः॥ अउ

kuṣṭhasarjarasasāṃdhitaṃ tailamabhyaṅgaḥ| dhavāśvakarṇadhātakīkakubhatindukairjīvanīyaiśca piṣṭairghṛtaṃ śṛtaṃ prāśaḥ| yavayavaphalolūkagṛdhraśakṛdbhiḥ saghṛtairdhūpaḥ| varaṇāriṣṭasindukānvitaścāvikamūtreṇa kaṇḍako lepaḥ|| au

6.70

शुक्लमाल्यविलेपनलाजौदनपायसैर्गोतीर्थे बलिः। नदीसङ्गमे क्षीरिवृक्षसमीपे वा स्नपनम्। मन्त्रश्च॥ अउ

śuklamālyavilepanalājaudanapāyasairgotīrthe baliḥ| nadīsaṅgame kṣīrivṛkṣasamīpe vā snapanam| mantraśca|| au

6.71

नानावस्त्रधरादेवी चित्रमाल्यानुलेपना। चलत्कुण्डलिनी श्यामा रेवती ते प्रसीदतु॥ अउ

nānāvastradharādevī citramālyānulepanā| calatkuṇḍalinī śyāmā revatī te prasīdatu|| au

6.72

शुष्करेवत्यां धूपवर्ज्यः स्कन्दग्रहोक्तो विधिः। वचाश्वगन्धाहिङ्गुलाजसिद्धार्थकैरुद्वर्तनम्। सर्षपतैलं वचासिद्धं नेत्रपूरणम्॥ अउ

śuṣkarevatyāṃ dhūpavarjyaḥ skandagrahokto vidhiḥ| vacāśvagandhāhiṅgulājasiddhārthakairudvartanam| sarṣapatailaṃ vacāsiddhaṃ netrapūraṇam|| au

6.73

काकगृध्रगर्दभशकृद्भिर्लेपः। कुलीरकपालशल्यकशुक्तिमेषशृङ्गहयखरजाहकहस्तिनखनकुलरोमभिर्धूपः सर्वग्रहघ्नः॥ अउ

kākagṛdhragardabhaśakṛdbhirlepaḥ| kulīrakapālaśalyakaśuktimeṣaśṛṅgahayakharajāhakahastinakhanakularomabhirdhūpaḥ sarvagrahaghnaḥ|| au

6.74

कुल्माषैर्मद्येन शुष्कमांसेन च शुष्कवृक्षे बलिः। तत्रैव च स्नानम्। मन्त्रश्च॥ अउ

kulmāṣairmadyena śuṣkamāṃsena ca śuṣkavṛkṣe baliḥ| tatraiva ca snānam| mantraśca|| au

6.75

उपासते या सततं देव्यो विविधभूषणाः। लम्बा कराला विनता तथैव बहुपुत्रिका। रेवती शुष्कनामा च सा ते देवी प्रसीदतु इति॥ अउ

upāsate yā satataṃ devyo vividhabhūṣaṇāḥ| lambā karālā vinatā tathaiva bahuputrikā| revatī śuṣkanāmā ca sā te devī prasīdatu iti|| au

अथ सप्तमोऽध्यायः

7.2

अथातो भूतविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto bhūtavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

7.3

अष्टादश भूताधिपतयः। तद्यथा। सुरासुरगन्धर्वोरगयक्षब्रह्मराक्षसराक्षसपिशाचप्रेतकूष्माण्डकाखोर्दमौकिरणवेतालपितरः ऋषिगुरुवृद्धसिद्धाश्च। ते पुनः पृथक् कोटिपरिवाराः। तेषामपि चापरिसङ्ख्येयः परिवार इत्यनन्तो भूतलोकः॥ अउ

aṣṭādaśa bhūtādhipatayaḥ| tadyathā| surāsuragandharvoragayakṣabrahmarākṣasarākṣasapiśācapretakūṣmāṇḍakākhordamaukiraṇavetālapitaraḥ ṛṣiguruvṛddhasiddhāśca| te punaḥ pṛthak koṭiparivārāḥ| teṣāmapi cāparisaṅkhyeyaḥ parivāra ityananto bhūtalokaḥ|| au

7.4

सर्वोऽपि च प्रायेणाहारकामा निशार्धविचारिणो भयानका मांसासृग्वसाशिनः॥ अउ

sarvo'pi ca prāyeṇāhārakāmā niśārdhavicāriṇo bhayānakā māṃsāsṛgvasāśinaḥ|| au

7.5

अपि च। सुरासुरादिसंवाससंसर्गात्तच्छीलाचारकर्मतया च तत्संज्ञां लभन्ते॥ अउ

api ca| surāsurādisaṃvāsasaṃsargāttacchīlācārakarmatayā ca tatsaṃjñāṃ labhante|| au

7.6

तेषां पुनरनुप्रवेशे कारणं सद्यः पूर्वकृतो वा विशेषेण प्रज्ञापराधः॥ अउ

teṣāṃ punaranupraveśe kāraṇaṃ sadyaḥ pūrvakṛto vā viśeṣeṇa prajñāparādhaḥ|| au

7.7

तेन हि कामक्रोधलोभमोहादिजनितेन प्रलुप्तधमभिन्नव्रताचारशौचो मलीमसः पूज्यानतिक्रामन्नात्मानमुपहन्ति॥ अउ

tena hi kāmakrodhalobhamohādijanitena praluptadhamabhinnavratācāraśauco malīmasaḥ pūjyānatikrāmannātmānamupahanti|| au

7.8

ततस्तमात्महनमवतारगवेषिणो देवादिग्रहा अप्यनुघ्नन्ति। तद्वदुन्मादापस्मारोपप्लुतचित्तं तथा ज्वराद्यामयोपहतमपि। विशेषतश्च व्रणिनः पूयासृक्स्नेहगन्धेन॥ अउ

tatastamātmahanamavatāragaveṣiṇo devādigrahā apyanughnanti| tadvadunmādāpasmāropaplutacittaṃ tathā jvarādyāmayopahatamapi| viśeṣataśca vraṇinaḥ pūyāsṛksnehagandhena|| au

7.9

एवंविधांस्तु पुरुषानेष्वाघातकालेष्वभिगच्छन्ति॥ अउ

evaṃvidhāṃstu puruṣāneṣvāghātakāleṣvabhigacchanti|| au

7.10

तद्यथा। पापस्य कर्मणः समारम्भे। पूर्वकृतस्य वा परिणामकाले। एकस्य वा शून्यगृहनिवासे। चतुष्पथाधिष्ठाने वा। सन्ध्यावेलायामप्रयतभावे वा पक्षसन्धिषु वा मिथुनीभावे। रजस्वलाभिगमने वा। विगुणे वाध्यापनहोमबलिमङ्गलप्रयोगे। नियमब्रह्मचर्यव्रतभङ्गे वा। महाहवे वा। देशपुरकुलविनाशे वा। महाग्रहोपगमने वा। स्त्रिया वा प्रजननकाले। विविधभूताशुचिसंस्पर्शे वा। वमनविरेचनरुधिरस्रावे वा। अशुचेरप्रयतस्य वा चैत्यदेवायतनाभिगमने वा। मांसमधुगुडतिलमद्योच्छिष्टे वा। दिग्वाससि वा। निशि नगरचतुष्पथोपवनश्मशानाभिगमने वा। द्विजगुरुसुरयतिपूज्यव्यतिक्रमे वा॥ अउ

tadyathā| pāpasya karmaṇaḥ samārambhe| pūrvakṛtasya vā pariṇāmakāle| ekasya vā śūnyagṛhanivāse| catuṣpathādhiṣṭhāne vā| sandhyāvelāyāmaprayatabhāve vā pakṣasandhiṣu vā mithunībhāve| rajasvalābhigamane vā| viguṇe vādhyāpanahomabalimaṅgalaprayoge| niyamabrahmacaryavratabhaṅge vā| mahāhave vā| deśapurakulavināśe vā| mahāgrahopagamane vā| striyā vā prajananakāle| vividhabhūtāśucisaṃsparśe vā| vamanavirecanarudhirasrāve vā| aśuceraprayatasya vā caityadevāyatanābhigamane vā| māṃsamadhuguḍatilamadyocchiṣṭe vā| digvāsasi vā| niśi nagaracatuṣpathopavanaśmaśānābhigamane vā| dvijagurusurayatipūjyavyatikrame vā|| au

7.11

तत्रावलोकयन्तो जनयन्ति मनोविकारं सुरासुरग्रहाः। स्पृशन्तो गन्धर्वाः। समाविशन्तो भुजगाः। यक्षाश्चात्मगन्धमाघ्रापयन्तः। राक्षसा वाहयन्तोधिरुह्य। तथैव पिशाचाद्याः। दर्शयन्तः पितरोभिशपन्त ऋषिगुरुवृद्धसिद्धाः॥ अउ

tatrāvalokayanto janayanti manovikāraṃ surāsuragrahāḥ| spṛśanto gandharvāḥ| samāviśanto bhujagāḥ| yakṣāścātmagandhamāghrāpayantaḥ| rākṣasā vāhayantodhiruhya| tathaiva piśācādyāḥ| darśayantaḥ pitarobhiśapanta ṛṣiguruvṛddhasiddhāḥ|| au

7.12

तत्र शीलवन्तं चोक्षाचारं शुक्लाम्बरधरं तपःस्वाध्यायपरं प्रायः शुक्लप्रतिपदित्रयोदश्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां वा देवा गृह्णन्ति। क्रोधनं कदर्यमात्मसम्भाविनं कुलरूपगर्वितं कृष्णद्वादश्यां कृष्णत्रयोदश्यां सन्ध्ययोश्चासुराः। प्रियनृत्तगीतवादित्रगन्धमाल्याम्बरं परदाररतं चोक्षाचारं प्रायश्चतुर्थ्यामष्टभ्यां द्वादश्यां चतुर्दश्यां च गन्धर्वाः। स्वप्नशीलं चपलमनिमित्रक्रोधनमर्थसिद्धं ब्राह्मणं प्रायः पञ्चभ्यां सन्ध्ययोर्मध्याह्ने च नागाः। सत्वबलरूपगन्धर्वधनशौर्ययुक्तं माल्यानुलेपनहास्यप्रियमतिव्याकरणं प्रायः शुक्लसप्तम्यामेकादश्यां च यक्षाः॥ अउ

tatra śīlavantaṃ cokṣācāraṃ śuklāmbaradharaṃ tapaḥsvādhyāyaparaṃ prāyaḥ śuklapratipaditrayodaśyāṃ caturdaśyāṃ paurṇamāsyāṃ vā devā gṛhṇanti| krodhanaṃ kadaryamātmasambhāvinaṃ kularūpagarvitaṃ kṛṣṇadvādaśyāṃ kṛṣṇatrayodaśyāṃ sandhyayoścāsurāḥ| priyanṛttagītavāditragandhamālyāmbaraṃ paradārarataṃ cokṣācāraṃ prāyaścaturthyāmaṣṭabhyāṃ dvādaśyāṃ caturdaśyāṃ ca gandharvāḥ| svapnaśīlaṃ capalamanimitrakrodhanamarthasiddhaṃ brāhmaṇaṃ prāyaḥ pañcabhyāṃ sandhyayormadhyāhne ca nāgāḥ| satvabalarūpagandharvadhanaśauryayuktaṃ mālyānulepanahāsyapriyamativyākaraṇaṃ prāyaḥ śuklasaptamyāmekādaśyāṃ ca yakṣāḥ|| au

7.13

स्वाध्यायतपोव्रतचर्यादेवयतिगुरुपूजारतं भ्रष्टशौचं वा ब्राह्मणमब्राह्मणं वा ब्रह्मवादिनं शूरं मानिनं देवागारसलिलक्रीडनप्रियं च स्खलितब्रह्मचर्यं प्रायः शुक्लपञ्चम्यामष्टम्यां पूर्णचन्द्रदर्शने सन्ध्यासु च। ब्रह्मराक्षसाः॥ अउ

svādhyāyatapovratacaryādevayatigurupūjārataṃ bhraṣṭaśaucaṃ vā brāhmaṇamabrāhmaṇaṃ vā brahmavādinaṃ śūraṃ māninaṃ devāgārasalilakrīḍanapriyaṃ ca skhalitabrahmacaryaṃ prāyaḥ śuklapañcamyāmaṣṭamyāṃ pūrṇacandradarśane sandhyāsu ca| brahmarākṣasāḥ|| au

7.14

हीनसत्वं पिशुनं स्तेनं लुब्धं शठं प्रायो द्वितीयातृतीयाष्टमीषु राक्षसपिशाचादयः। कलिपानप्रियमसूयावन्तं परुषभाषिणं बह्वाशिनं च कृष्णनवमीद्वादश्योर्निशि च राक्षसाः॥ अउ

hīnasatvaṃ piśunaṃ stenaṃ lubdhaṃ śaṭhaṃ prāyo dvitīyātṛtīyāṣṭamīṣu rākṣasapiśācādayaḥ| kalipānapriyamasūyāvantaṃ paruṣabhāṣiṇaṃ bahvāśinaṃ ca kṛṣṇanavamīdvādaśyorniśi ca rākṣasāḥ|| au

7.15

आत्मश्लाघिनं कूटसाक्ष्यप्रदं परोपतापिनं च चतुर्दश्यां पिशाचादयः॥ अउ

ātmaślāghinaṃ kūṭasākṣyapradaṃ paropatāpinaṃ ca caturdaśyāṃ piśācādayaḥ|| au

7.16

मातापितृगुरुवृद्धसिद्धाचार्योपसेविनं प्रायो दशम्याममावास्यां च पितरः। तद्विधमेव च प्रायः षष्ठ्यां नवम्यां च गुरुवृद्धसिद्धाः। तथैव च स्नानशुचिविविक्तसेविनं धर्मशास्त्रश्रुतिकाव्यकुशलमृषयः॥ अउ

mātāpitṛguruvṛddhasiddhācāryopasevinaṃ prāyo daśamyāmamāvāsyāṃ ca pitaraḥ| tadvidhameva ca prāyaḥ ṣaṣṭhyāṃ navamyāṃ ca guruvṛddhasiddhāḥ| tathaiva ca snānaśuciviviktasevinaṃ dharmaśāstraśrutikāvyakuśalamṛṣayaḥ|| au

7.17

तेषां तु ग्रहीष्यतां पूर्वरूपाणि भवन्ति। तद्यथा। देवगोब्राह्मणतपस्विनां हिंसारुचित्वं नृशसाभिप्रायता कोपनत्वमरतिरोजोवर्णच्छायाबलवपुषां चोपतप्तिः स्वप्ने देवादिभिर्भत्सनं प्रवर्तनं च॥ अउ

teṣāṃ tu grahīṣyatāṃ pūrvarūpāṇi bhavanti| tadyathā| devagobrāhmaṇatapasvināṃ hiṃsārucitvaṃ nṛśasābhiprāyatā kopanatvamaratirojovarṇacchāyābalavapuṣāṃ copataptiḥ svapne devādibhirbhatsanaṃ pravartanaṃ ca|| au

7.18

तत्र सौम्यदृष्टिं गम्भीरमप्रधृष्यमकोपनं शुचिमनिद्रं भोजनानभिलाषिणमल्पस्वेदमूत्रपुरीषवाचं संस्कृतवादिनं देवद्विजगुरुभक्तं शुक्लमाल्याम्बरसरित्पुलिनशैलोच्चभवनदधिक्षीरसुरभिप्रियं चिरादक्षिणी निमीलयन्तं वरप्रदातारं शुभगन्धं वर्चस्विनं फुल्लपद्मोपममुखं देवग्रहेण गृहीतं विद्यात्॥ अउ

tatra saumyadṛṣṭiṃ gambhīramapradhṛṣyamakopanaṃ śucimanidraṃ bhojanānabhilāṣiṇamalpasvedamūtrapurīṣavācaṃ saṃskṛtavādinaṃ devadvijagurubhaktaṃ śuklamālyāmbarasaritpulinaśailoccabhavanadadhikṣīrasurabhipriyaṃ cirādakṣiṇī nimīlayantaṃ varapradātāraṃ śubhagandhaṃ varcasvinaṃ phullapadmopamamukhaṃ devagraheṇa gṛhītaṃ vidyāt|| au

7.19

तत्रापि गोवृषमिव नदन्तं दीप्तमुखनयनमादीप्तेन स्वरेण सर्वमाभाषमाणमीश्वरेण। मेधस्तनितविद्युद्वृष्टीर्वाचा विसृजन्तमिन्द्रेण। धनानि वाचा प्रयच्छन्तमाच्छिन्दन्तं च धनदेन। सुरासवसमगन्धं काष्ठतृणरज्ज्वादि सर्वं पाशमभिमन्यमानं वरुणेन॥ अउ

tatrāpi govṛṣamiva nadantaṃ dīptamukhanayanamādīptena svareṇa sarvamābhāṣamāṇamīśvareṇa| medhastanitavidyudvṛṣṭīrvācā visṛjantamindreṇa| dhanāni vācā prayacchantamācchindantaṃ ca dhanadena| surāsavasamagandhaṃ kāṣṭhatṛṇarajjvādi sarvaṃ pāśamabhimanyamānaṃ varuṇena|| au

7.20

जिह्मदृष्टिं दुष्टात्मानं क्रोधनमतृप्तं सस्वेदगात्रं देवब्राह्मणगुरुद्वेषिणं निर्भयमभिमानिनं शूरं व्यवसायिनं रुद्रोऽहमिन्द्रोहमुपेन्द्रोऽहं स्कन्दोऽहं विशाखोऽहमित्यादि भाषमाणं विकृतवाचमसकृद्धसन्तं सुरामिषरुचिं दन्तैर्नखैश्च परान् हिंसन्तमसुरेण॥ अउ

jihmadṛṣṭiṃ duṣṭātmānaṃ krodhanamatṛptaṃ sasvedagātraṃ devabrāhmaṇagurudveṣiṇaṃ nirbhayamabhimāninaṃ śūraṃ vyavasāyinaṃ rudro'hamindrohamupendro'haṃ skando'haṃ viśākho'hamityādi bhāṣamāṇaṃ vikṛtavācamasakṛddhasantaṃ surāmiṣaruciṃ dantairnakhaiśca parān hiṃsantamasureṇa|| au

7.21

स्वाचारं हृष्टात्मानं शुभगन्धमल्पव्यवहारं नृत्यन्तं गायन्तं मुखवाद्यानि कुर्वन्तं प्रियोद्यानपुलिनरक्तवस्त्रस्नानमाल्यानुलेपनधूपान्नपानहासलीलाशृङ्गारकथागान्धर्वं गन्धर्वेण। तत्रापि शिरो धुनानं कलहं कुर्वन्तं संरम्भेण जागरूकं पठन्तं हसन्तं हसनेन॥ अउ

svācāraṃ hṛṣṭātmānaṃ śubhagandhamalpavyavahāraṃ nṛtyantaṃ gāyantaṃ mukhavādyāni kurvantaṃ priyodyānapulinaraktavastrasnānamālyānulepanadhūpānnapānahāsalīlāśṛṅgārakathāgāndharvaṃ gandharveṇa| tatrāpi śiro dhunānaṃ kalahaṃ kurvantaṃ saṃrambheṇa jāgarūkaṃ paṭhantaṃ hasantaṃ hasanena|| au

7.22

क्रोधनमनिशं विश्वसन्तं भ्रमन्तमातपत्रात् त्रस्यन्तं रक्ताक्षं स्तब्धदृष्टिं जिह्वां लोलयन्तं सृक्विण्यौ लिहानमधोमुखशायिनं चलं वक्रगामिनं बिलमवलोक्य सर्पवदूर्ध्वं प्रसरन्तं जलौघघनदुन्दुभिस्वनैर्हृष्यन्तं क्षीरघृतगुडमधुस्नानमाल्यप्रियं गात्राणि कम्पयन्तं दन्तैः खादन्तं जलेऽवतीर्णमुत्तरणमनिच्छन्तमुरगेण॥ अउ

krodhanamaniśaṃ viśvasantaṃ bhramantamātapatrāt trasyantaṃ raktākṣaṃ stabdhadṛṣṭiṃ jihvāṃ lolayantaṃ sṛkviṇyau lihānamadhomukhaśāyinaṃ calaṃ vakragāminaṃ bilamavalokya sarpavadūrdhvaṃ prasarantaṃ jalaughaghanadundubhisvanairhṛṣyantaṃ kṣīraghṛtaguḍamadhusnānamālyapriyaṃ gātrāṇi kampayantaṃ dantaiḥ khādantaṃ jale'vatīrṇamuttaraṇamanicchantamurageṇa|| au

7.23

असकृत् स्वप्नरोदनहासनृत्यगीतपाठकथान्नपानस्नानमाल्यधूपगन्धरक्तवस्त्ररतिं रक्तत्रस्तविप्लुताक्षं द्रुतं सगर्वं मत्तमिव गच्छन्तं वस्त्रान्तमुत्कर्षयन्तं चलिताग्रहस्तं बहुभाषिणं स्त्रीलोलुपं मद्यामिषप्रियं सन्नह्य शस्त्रं मृगयमाणमतिबलमव्यथं हृष्टं तुष्टमल्परोषं किं कस्मै ददामीति वादिनं शुभगन्धं वर्चस्विनं द्विजातिवैद्यपरिभाविनं रहस्यभाषिणं यक्षेण॥ अउ

asakṛt svapnarodanahāsanṛtyagītapāṭhakathānnapānasnānamālyadhūpagandharaktavastraratiṃ raktatrastaviplutākṣaṃ drutaṃ sagarvaṃ mattamiva gacchantaṃ vastrāntamutkarṣayantaṃ calitāgrahastaṃ bahubhāṣiṇaṃ strīlolupaṃ madyāmiṣapriyaṃ sannahya śastraṃ mṛgayamāṇamatibalamavyathaṃ hṛṣṭaṃ tuṣṭamalparoṣaṃ kiṃ kasmai dadāmīti vādinaṃ śubhagandhaṃ varcasvinaṃ dvijātivaidyaparibhāvinaṃ rahasyabhāṣiṇaṃ yakṣeṇa|| au

7.24

तत्रापि हृषितरोमाणमूर्ध्वेक्षणं प्रहृष्टनयनं चण्डं परुषं महानिनादं मणिवरेण। रहोहसितनृत्यगीतान्याचरन्तमाकीर्णे मौनमासेवमानं विकटेन॥ अउ

tatrāpi hṛṣitaromāṇamūrdhvekṣaṇaṃ prahṛṣṭanayanaṃ caṇḍaṃ paruṣaṃ mahāninādaṃ maṇivareṇa| rahohasitanṛtyagītānyācarantamākīrṇe maunamāsevamānaṃ vikaṭena|| au

7.25

हासनृत्तप्रियमाक्रोशिनं प्रधाविनं देवद्विजभिषग्द्वेषिणं मन्त्रवेदशास्त्राभिधायिनं काष्ठशस्त्रादिभिश्चात्मानमाघ्नन्तं छिद्रप्रहारिणं वैद्यरन्ध्रान्वेषिणं भोःशब्दवादिनं परुषं रौद्रचेष्टं शीघ्रगामिनं ब्रह्मराक्षसेन। तत्रापि विकृतस्वरं भाषयन्तमुत्रासयन्तं ब्रह्मवादिनं संस्कृतभाषिणं बहुशस्तोयं याचन्तं यज्ञसेनेन॥ अउ

hāsanṛttapriyamākrośinaṃ pradhāvinaṃ devadvijabhiṣagdveṣiṇaṃ mantravedaśāstrābhidhāyinaṃ kāṣṭhaśastrādibhiścātmānamāghnantaṃ chidraprahāriṇaṃ vaidyarandhrānveṣiṇaṃ bhoḥśabdavādinaṃ paruṣaṃ raudraceṣṭaṃ śīghragāminaṃ brahmarākṣasena| tatrāpi vikṛtasvaraṃ bhāṣayantamutrāsayantaṃ brahmavādinaṃ saṃskṛtabhāṣiṇaṃ bahuśastoyaṃ yācantaṃ yajñasenena|| au

7.26

सक्रोधदृष्टिं भ्रुकुटिमुद्वहन्तं भैरवास्यं त्वरितमभिधावन्तं रुवन्तं ससंभ्रमं प्रहरन्तं नष्टनिद्रं निशाविचारिणमन्नद्वेषिणमनाहारमप्यतिबलिनमन्नकाले हसन्तं निर्लज्जं शूरं रोषणमप्रियवादिनमशुचिं स्रीमद्यमांसरक्तमाल्यप्रियं रक्तमामिषं वा दृष्ट्वोष्ठौ परिलिहन्तं दीनं शङ्कितं धावन्तमकस्माद्रुदन्तं हसन्तं गायन्तं नृत्यन्तं निरर्थकं परिभाषमाणं राक्षसेन। तत्रापि परुषच्छविं भूमिं ताडयन्तमकस्माद्रुदन्तं विशाखेन। भिन्नगद्गदकण्ठमङ्गानि भञ्जयन्तं जिह्वां परिलिहानमक्षमालया जपमानं शौचमभीक्ष्णं कुर्वाणं सङ्गमेन। मेघविद्युदुदयायासते क्रुध्यन्तं जलवृष्टिं समन्तान्मन्यमानं शकटनिष्पीडिनं विद्युन्मालिना। आममांसपललमूलकापूपपरमान्नयाचिनं रूक्षच्छविं विरूपाक्षेण॥ अउ

sakrodhadṛṣṭiṃ bhrukuṭimudvahantaṃ bhairavāsyaṃ tvaritamabhidhāvantaṃ ruvantaṃ sasaṃbhramaṃ praharantaṃ naṣṭanidraṃ niśāvicāriṇamannadveṣiṇamanāhāramapyatibalinamannakāle hasantaṃ nirlajjaṃ śūraṃ roṣaṇamapriyavādinamaśuciṃ srīmadyamāṃsaraktamālyapriyaṃ raktamāmiṣaṃ vā dṛṣṭvoṣṭhau parilihantaṃ dīnaṃ śaṅkitaṃ dhāvantamakasmādrudantaṃ hasantaṃ gāyantaṃ nṛtyantaṃ nirarthakaṃ paribhāṣamāṇaṃ rākṣasena| tatrāpi paruṣacchaviṃ bhūmiṃ tāḍayantamakasmādrudantaṃ viśākhena| bhinnagadgadakaṇṭhamaṅgāni bhañjayantaṃ jihvāṃ parilihānamakṣamālayā japamānaṃ śaucamabhīkṣṇaṃ kurvāṇaṃ saṅgamena| meghavidyududayāyāsate krudhyantaṃ jalavṛṣṭiṃ samantānmanyamānaṃ śakaṭaniṣpīḍinaṃ vidyunmālinā| āmamāṃsapalalamūlakāpūpaparamānnayācinaṃ rūkṣacchaviṃ virūpākṣeṇa|| au

7.27

अस्वस्थचित्तं नैकत्र तिष्ठन्तं परिधाविनं दयितनृत्यगीतहासोच्छिष्टमद्यमांसशून्यनिवासरतिं पुरस्तादभिघ्नन्तं निर्भत्सनाद्दीनशङ्कितवदनं नखैरात्मवपुषि लिखन्तं नष्टस्मृतिं बद्धाबद्धभाषिणमकस्माद्रुदन्तं दुःखान्यावेदयमानमुध्वस्तरूक्षदेहस्वरं दुर्गन्धमशुचिं नग्नं मलिनं रथ्याचैलतृणाभरणं सङ्करकूटकाष्ठाश्वारोहिणं लोलं बह्वाशिनं पिशाचेन। तत्रापि भोजनं दृष्ट्वा हसन्तं विस्वरं क्रोशन्तं नित्यभीतं कश्मलेन। सर्वगात्राणि स्पन्दयन्तं मुहुर्मुहुर्धावन्तं भीषयमाणं कुशेन। वैद्यं दृष्ट्वा कुप्यन्तं भ्रमद्भोजिनं बह्वाशिनं भस्मगुण्ठनशयनं स्त्रियो मार्गे रुन्धानं मूत्रपुरीषविमर्दिनं निस्तेजसा। प्रेताकृतिचेष्टागन्धं तृणच्छेदिनं भीतमाहारद्वेषिणं प्रेतेन॥ अउ

asvasthacittaṃ naikatra tiṣṭhantaṃ paridhāvinaṃ dayitanṛtyagītahāsocchiṣṭamadyamāṃsaśūnyanivāsaratiṃ purastādabhighnantaṃ nirbhatsanāddīnaśaṅkitavadanaṃ nakhairātmavapuṣi likhantaṃ naṣṭasmṛtiṃ baddhābaddhabhāṣiṇamakasmādrudantaṃ duḥkhānyāvedayamānamudhvastarūkṣadehasvaraṃ durgandhamaśuciṃ nagnaṃ malinaṃ rathyācailatṛṇābharaṇaṃ saṅkarakūṭakāṣṭhāśvārohiṇaṃ lolaṃ bahvāśinaṃ piśācena| tatrāpi bhojanaṃ dṛṣṭvā hasantaṃ visvaraṃ krośantaṃ nityabhītaṃ kaśmalena| sarvagātrāṇi spandayantaṃ muhurmuhurdhāvantaṃ bhīṣayamāṇaṃ kuśena| vaidyaṃ dṛṣṭvā kupyantaṃ bhramadbhojinaṃ bahvāśinaṃ bhasmaguṇṭhanaśayanaṃ striyo mārge rundhānaṃ mūtrapurīṣavimardinaṃ nistejasā| pretākṛticeṣṭāgandhaṃ tṛṇacchedinaṃ bhītamāhāradveṣiṇaṃ pretena|| au

7.28

बहुप्रलापमुग्रवाक्यं विलम्बितगतिं कृष्णवदनं शूनप्रलम्बवृषणं कूष्माण्डेन॥ अउ

bahupralāpamugravākyaṃ vilambitagatiṃ kṛṣṇavadanaṃ śūnapralambavṛṣaṇaṃ kūṣmāṇḍena|| au

7.29

नग्नं धावन्तमकस्मादश्मकाष्ठादि गृहीत्वा भ्रमन्तं तृणचीरमाल्यनिवसनमुत्रस्तदृष्टिं परुषाभिधायिनं श्मशानशून्यैकवृक्षरथ्यानिषेविणं तिलान्नमद्यामिषसक्तदृष्टिं काखोर्देन॥ अउ

nagnaṃ dhāvantamakasmādaśmakāṣṭhādi gṛhītvā bhramantaṃ tṛṇacīramālyanivasanamutrastadṛṣṭiṃ paruṣābhidhāyinaṃ śmaśānaśūnyaikavṛkṣarathyāniṣeviṇaṃ tilānnamadyāmiṣasaktadṛṣṭiṃ kākhordena|| au

7.30

उग्रवादिनं रक्तत्रस्तनेत्रमन्नाभिलाषिणमुदकं प्रार्थयमानं मौकिरणेन॥ अउ

ugravādinaṃ raktatrastanetramannābhilāṣiṇamudakaṃ prārthayamānaṃ maukiraṇena|| au

7.31

सत्यवादिनं परिवेपिनं धूपगन्धमाल्यरतिमतिनिद्रालुं वेतालेन॥ अउ

satyavādinaṃ parivepinaṃ dhūpagandhamālyaratimatinidrāluṃ vetālena|| au

7.32

अप्रसन्नदृष्टिं चलन्नेत्रपक्ष्माणं शङ्कितेक्षणं दीनवदनं संशुष्कतालुं निद्रालुं प्रतिहतवाचमपसव्यवस्त्रमल्पाग्निमरोचकिनं तिलगुडपायसमांसरुचिं च पितृग्रहेण॥ अउ

aprasannadṛṣṭiṃ calannetrapakṣmāṇaṃ śaṅkitekṣaṇaṃ dīnavadanaṃ saṃśuṣkatāluṃ nidrāluṃ pratihatavācamapasavyavastramalpāgnimarocakinaṃ tilaguḍapāyasamāṃsaruciṃ ca pitṛgraheṇa|| au

7.33

ऋषिगुरुवृद्धसिद्धानामाभिशापानुध्यानानुरूपविहारव्याहाराहारं तद्ग्रहेण गृहीतं विद्यादिति। भवति चात्र॥ अउ

ṛṣiguruvṛddhasiddhānāmābhiśāpānudhyānānurūpavihāravyāhārāhāraṃ tadgraheṇa gṛhītaṃ vidyāditi| bhavati cātra|| au

7.34

लक्षयेत् ज्ञानविज्ञानवाक्चेष्टाबलपौरुषम्। पुरुषेऽपौरुषं यत्र तत्र भूतग्रहं वदेत्॥ अउ

lakṣayet jñānavijñānavākceṣṭābalapauruṣam| puruṣe'pauruṣaṃ yatra tatra bhūtagrahaṃ vadet|| au

अथ अष्टमोऽध्यायः

8.2

अथातो भूतप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto bhūtapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

8.3

भूतं जयेदहिंसेच्छुं जपहोमबलिव्रतैः। तपःशीलसमाधानज्ञानदानदयादिभिः॥ अउ

bhūtaṃ jayedahiṃsecchuṃ japahomabalivrataiḥ| tapaḥśīlasamādhānajñānadānadayādibhiḥ|| au

8.4

हिङ्गुव्योषालनैपालीलशुनार्कजटाजटाः। अजलोमीसगोलोमी भूतकेशी वचा लता॥ अउ

hiṅguvyoṣālanaipālīlaśunārkajaṭājaṭāḥ| ajalomīsagolomī bhūtakeśī vacā latā|| au

8.5

कुक्कुटीसर्पगन्धाख्यातिलाः काणविकाणिके। वज्रप्रोक्ता वयस्था च शृङ्गी मोहनवल्यपि॥ अउ

kukkuṭīsarpagandhākhyātilāḥ kāṇavikāṇike| vajraproktā vayasthā ca śṛṅgī mohanavalyapi|| au

8.6

स्रोतोजाञ्जनरक्षोघ्नं रक्षोघ्नं चान्यदौषधम्। खराश्वश्वाविडुष्ट्रर्क्षगोधानकुलशल्यकात्॥ अउ

srotojāñjanarakṣoghnaṃ rakṣoghnaṃ cānyadauṣadham| kharāśvaśvāviḍuṣṭrarkṣagodhānakulaśalyakāt|| au

8.7

द्वीपिमार्जारगोसिंहव्याघ्रसामुद्रसत्वतः। चर्मपित्तद्विजनखा वर्गेऽस्मिन् साधयेत् घृतम्॥ अउ

dvīpimārjāragosiṃhavyāghrasāmudrasatvataḥ| carmapittadvijanakhā varge'smin sādhayet ghṛtam|| au

8.8

पुराणमथवा तैलं नवं तत्पाननस्ययोः। अभ्यङ्गे च प्रयोक्तव्यमेषां चूर्णं च धूपने॥ अउ

purāṇamathavā tailaṃ navaṃ tatpānanasyayoḥ| abhyaṅge ca prayoktavyameṣāṃ cūrṇaṃ ca dhūpane|| au

8.9

एभिश्च गुलिकां युञ्ज्यादञ्जने सावपीडने। प्रलेपे कल्कमेतेषां क्वाथं च परिषेचने। प्रयोगोऽयं ग्रहोन्मादान् सापस्मारान् शमं नयेत्॥ अउ

ebhiśca gulikāṃ yuñjyādañjane sāvapīḍane| pralepe kalkameteṣāṃ kvāthaṃ ca pariṣecane| prayogo'yaṃ grahonmādān sāpasmārān śamaṃ nayet|| au

8.10

गजाह्वापिप्पलीमूलव्योषामलकसर्षपान्। गोधानकुलमार्जारशशपित्तप्रपेषितान्। नावनाभ्यङ्गसेकेषु विदधीत ग्रहापहान्॥ अउ

gajāhvāpippalīmūlavyoṣāmalakasarṣapān| godhānakulamārjāraśaśapittaprapeṣitān| nāvanābhyaṅgasekeṣu vidadhīta grahāpahān|| au

8.11

अश्वश्वाश्वतरोलूककङ्कगृध्नशृगालजा। विट्खरोष्ट्रवराहाच्च तया तैलं विपाचितम्। पिष्टया बस्तमूत्रेण नावनादिषु पूजितम्॥ अउ

aśvaśvāśvatarolūkakaṅkagṛdhnaśṛgālajā| viṭkharoṣṭravarāhācca tayā tailaṃ vipācitam| piṣṭayā bastamūtreṇa nāvanādiṣu pūjitam|| au

8.12

शिरीषपुष्पं लशुनं शुण्ठीं सिद्धार्थकं वचाम्। मञ्जिष्ठां द्वे निशे कृष्णां बस्तमूत्रेण पेषयेत्। छायाशुष्का कृता वर्तिः मत्स्यपित्तद्रुताञ्जनम्॥ अउ

śirīṣapuṣpaṃ laśunaṃ śuṇṭhīṃ siddhārthakaṃ vacām| mañjiṣṭhāṃ dve niśe kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa peṣayet| chāyāśuṣkā kṛtā vartiḥ matsyapittadrutāñjanam|| au

8.13

नक्तमालफलं व्योषं बिल्वस्योनाकयोर्जटा। हरिद्रे च कृता वर्तिः पूर्ववन्नयनाञ्जनम्। वयस्था हिङ्गु कटुका षड्ग्रन्था सैन्धवं तथा॥ अउ

naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ bilvasyonākayorjaṭā| haridre ca kṛtā vartiḥ pūrvavannayanāñjanam| vayasthā hiṅgu kaṭukā ṣaḍgranthā saindhavaṃ tathā|| au

8.14

सिद्धार्थकवचाहिङ्गुप्रियङ्गुरजनीद्वयम्। मञ्जिष्ठाश्वेतकटभीवराश्वेताद्रिकर्णिकाः॥ अउ

siddhārthakavacāhiṅgupriyaṅgurajanīdvayam| mañjiṣṭhāśvetakaṭabhīvarāśvetādrikarṇikāḥ|| au

8.15

निम्बस्य पत्रं बजिं तु नक्तमालशिरीषयोः। सुराह्वं त्र्यूषणं सर्पिर्गोमूत्रे तैश्चतुर्गुणे॥ अउ

nimbasya patraṃ bajiṃ tu naktamālaśirīṣayoḥ| surāhvaṃ tryūṣaṇaṃ sarpirgomūtre taiścaturguṇe|| au

8.16

सिद्धं सिद्धार्थकं नाम पाने नस्ये च योजितम्। ग्रहान् सर्वान् निहन्त्याशु विशेषादासुरान् ग्रहान्॥ अउ

siddhaṃ siddhārthakaṃ nāma pāne nasye ca yojitam| grahān sarvān nihantyāśu viśeṣādāsurān grahān|| au

8.17

कृत्यालक्ष्मीविषोन्मादज्वरापस्मारपाप्मजित्। एभिरेवौषधैर्बस्तवारिणा कल्पितोऽगदः॥ अउ

kṛtyālakṣmīviṣonmādajvarāpasmārapāpmajit| ebhirevauṣadhairbastavāriṇā kalpito'gadaḥ|| au

8.18

पाननस्याञ्जनालेपस्नानोद्घर्षणयोजितः। गुणैः पूर्ववदुद्दिष्टो राजद्वारे च सिद्धिकृत्॥ अउ

pānanasyāñjanālepasnānodgharṣaṇayojitaḥ| guṇaiḥ pūrvavaduddiṣṭo rājadvāre ca siddhikṛt|| au

8.19

सिद्धार्थकव्योषवचाश्वगन्धा निशाद्वयं हिङ्गुपलाण्डुकन्दम्। बीजं करञ्जात् कुसुमं शिरीषात् फलं च वल्कं च कपित्थवृक्षात्॥ अउ

siddhārthakavyoṣavacāśvagandhā niśādvayaṃ hiṅgupalāṇḍukandam| bījaṃ karañjāt kusumaṃ śirīṣāt phalaṃ ca valkaṃ ca kapitthavṛkṣāt|| au

8.20

समाणिमन्थं सनतं सकुष्ठं स्योनाकमूलं किणिही सिता च। बस्तस्य मूत्रेण सुभावितं तत् पित्तेन गव्येन गुडान् विदध्यात्॥ अउ

samāṇimanthaṃ sanataṃ sakuṣṭhaṃ syonākamūlaṃ kiṇihī sitā ca| bastasya mūtreṇa subhāvitaṃ tat pittena gavyena guḍān vidadhyāt|| au

8.21

दुष्टग्रहोन्मादतमोनिशान्धानुद्बन्धकान् वारिनिमग्रदेहान्। दिग्धाहतान् दर्पितसर्पदष्टां स्तेसाधयन्त्यञ्जननस्यलेपैः॥ अउ

duṣṭagrahonmādatamoniśāndhānudbandhakān vārinimagradehān| digdhāhatān darpitasarpadaṣṭāṃ stesādhayantyañjananasyalepaiḥ|| au

8.22

कार्पासास्थिमयूरपत्रबृहतीनिर्माल्यपिण्डीतक। त्वग्वांशीबृषदंशविट् तुषवचाकेशाहिनिर्मोचनैः। नागेन्द्रद्विजशृङ्गहिङ्गुमरिचैस्तुल्यैः कृतं धूपनं। स्कन्दोन्मादपिशाचराक्षससुरावेशग्रहघ्नं परम्॥ अउ

kārpāsāsthimayūrapatrabṛhatīnirmālyapiṇḍītaka| tvagvāṃśībṛṣadaṃśaviṭ tuṣavacākeśāhinirmocanaiḥ| nāgendradvijaśṛṅgahiṅgumaricaistulyaiḥ kṛtaṃ dhūpanaṃ| skandonmādapiśācarākṣasasurāveśagrahaghnaṃ param|| au

8.23

त्रिकटुकदलकुंकुमग्रन्घिकक्षारसिंही निशादारुसिद्धार्थयुग्माम्बुशक्राह्वयैः। सितलशुनफलत्रयोशीरतिक्तावचा तुत्थयष्टीबलालोहितैलाशिलापद्मकैः॥ अउ

trikaṭukadalakuṃkumagranghikakṣārasiṃhī niśādārusiddhārthayugmāmbuśakrāhvayaiḥ| sitalaśunaphalatrayośīratiktāvacā tutthayaṣṭībalālohitailāśilāpadmakaiḥ|| au

8.24

विषातार्क्ष्यशैलैः सचव्यामयैः कल्कितैः। घृतमनवमशेषमूत्रांशासिद्धं मतं भूतरावाह्वयं पानतस्तद्ग्रहघ्नं परम्॥ अउ

viṣātārkṣyaśailaiḥ sacavyāmayaiḥ kalkitaiḥ| ghṛtamanavamaśeṣamūtrāṃśāsiddhaṃ mataṃ bhūtarāvāhvayaṃ pānatastadgrahaghnaṃ param|| au

8.25

नतमधुककरञ्जलाक्षापटोलीसमङ्गावचा। पाटलीहिंगुसिद्धार्थसिंहीनिशायुग्लतारोहिणैः॥ अउ

natamadhukakarañjalākṣāpaṭolīsamaṅgāvacā| pāṭalīhiṃgusiddhārthasiṃhīniśāyuglatārohiṇaiḥ|| au

8.26

बदरकटुफलत्रिकाकाण्डदारुक्रिमिघ्नाजगन्धामरा। ङ्कोलकोशातकीशिग्रुनिम्बाम्बुदेन्द्राह्वयैः॥ अउ

badarakaṭuphalatrikākāṇḍadārukrimighnājagandhāmarā| ṅkolakośātakīśigrunimbāmbudendrāhvayaiḥ|| au

8.27

गदशुकत्रुपुष्पबीजोग्रयष्ट्यद्रिकर्णीनिकुम्भाग्नि। बिल्वैःसभैःकल्कितैर्मूत्रवर्गेण सिद्धं घृतम्॥ अउ

gadaśukatrupuṣpabījograyaṣṭyadrikarṇīnikumbhāgni| bilvaiḥsabhaiḥkalkitairmūtravargeṇa siddhaṃ ghṛtam|| au

8.28

विधिविनिर्हितमाशु सर्वैःक्रमैर्योजितं हन्तिसर्वग्रहोन्मादकुष्ठज्वरांस्तन्महाभूतरावं स्मृतम्॥ अउ

vidhivinirhitamāśu sarvaiḥkramairyojitaṃ hantisarvagrahonmādakuṣṭhajvarāṃstanmahābhūtarāvaṃ smṛtam|| au

8.29

ग्रहा गृह्णन्ति ये येषु तेषां तेषु विशेषतः। दिनेषु बलिहोमादीन् प्रयुञ्जीत चिकित्सकः॥ अउ

grahā gṛhṇanti ye yeṣu teṣāṃ teṣu viśeṣataḥ| dineṣu balihomādīn prayuñjīta cikitsakaḥ|| au

8.30

स्नानवस्त्रवसामांसमद्यक्षीरगुडादि च। रोचते यद्यदा येभ्यस्तत्तेषामाहरेत्तदा॥ अउ

snānavastravasāmāṃsamadyakṣīraguḍādi ca| rocate yadyadā yebhyastatteṣāmāharettadā|| au

8.31

रत्नानि गन्धमाल्यानि बीजानि मधुसर्पिषी। भक्ष्याश्च सर्वे सर्वेषां सामान्यो विधिरित्ययम्॥ अउ

ratnāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī| bhakṣyāśca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhirityayam|| au

8.32

सुरषिर्गुरुवृद्धेभ्यः सिद्धेभ्यश्च सुरालये। दिश्युत्तरस्यां तत्रापि देवायोपहरेत् बलिन्॥ अउ

suraṣirguruvṛddhebhyaḥ siddhebhyaśca surālaye| diśyuttarasyāṃ tatrāpi devāyopaharet balin|| au

8.33

पश्चिमायां यथाकालं दैत्यभूताय चत्वरे। गन्धर्वाय गवां मार्गे सवस्त्राभरणं बलिम्॥ अउ

paścimāyāṃ yathākālaṃ daityabhūtāya catvare| gandharvāya gavāṃ mārge savastrābharaṇaṃ balim|| au

8.34

पितृनागग्रहे नद्यां नागेभ्यः पूर्वदक्षिणे। यक्षाय यक्षायतने सरितोर्वा समागमे॥ अउ

pitṛnāgagrahe nadyāṃ nāgebhyaḥ pūrvadakṣiṇe| yakṣāya yakṣāyatane saritorvā samāgame|| au

8.35

चतुष्पथे राक्षसयोर्भीमेषु गहनेषु वा। रक्षसां दक्षिणस्यां तु पूर्वस्यां ब्रह्मरक्षसाम्॥ शून्यालये पिशाचाय पश्चिमां दिशमास्थिते॥ अउ

catuṣpathe rākṣasayorbhīmeṣu gahaneṣu vā| rakṣasāṃ dakṣiṇasyāṃ tu pūrvasyāṃ brahmarakṣasām|| śūnyālaye piśācāya paścimāṃ diśamāsthite|| au

8.36

शुचिशुक्लानि माल्यानि गन्धाः क्षैरेयमोदनम्। दधिच्छत्रं च धवलं देवानां बलिरिष्यते॥ अउ

śuciśuklāni mālyāni gandhāḥ kṣaireyamodanam| dadhicchatraṃ ca dhavalaṃ devānāṃ baliriṣyate|| au

8.37

हिङ्गुसर्षपषड्ग्रन्थाव्योषैरर्धपलोन्मितैः। चतुर्गुणे गवां मूत्रे घृतप्रस्थं विपाचयेत्। तत्पाननावनाभ्यङ्गैर्देवग्रहविमोक्षणम्॥ अउ

hiṅgusarṣapaṣaḍgranthāvyoṣairardhapalonmitaiḥ| caturguṇe gavāṃ mūtre ghṛtaprasthaṃ vipācayet| tatpānanāvanābhyaṅgairdevagrahavimokṣaṇam|| au

8.38

नस्याञ्जनं वचाहिङ्गुलशुनं बस्तवारिणा॥ अउ

nasyāñjanaṃ vacāhiṅgulaśunaṃ bastavāriṇā|| au

8.39

दैत्ये बलिर्बहुफलः सोशीरकमलोत्पलः॥ अउ

daitye balirbahuphalaḥ sośīrakamalotpalaḥ|| au

8.40

नागानांसुमनोलाजगुडापूपगुडौदनैः। परमान्नमधुक्षीरकृष्णमृन्नागकेसरैः। वचापद्मपुरोशीररक्तोत्पलदलैर्बलिः॥ अउ

nāgānāṃsumanolājaguḍāpūpaguḍaudanaiḥ| paramānnamadhukṣīrakṛṣṇamṛnnāgakesaraiḥ| vacāpadmapurośīraraktotpaladalairbaliḥ|| au

8.41

श्वेतपत्रं च लोध्रं च तगरं नागसर्षपाः। शीतेन वारिणा पिष्टं नावनाञ्जनयोर्हितम्॥ अउ

śvetapatraṃ ca lodhraṃ ca tagaraṃ nāgasarṣapāḥ| śītena vāriṇā piṣṭaṃ nāvanāñjanayorhitam|| au

8.42

यक्षाणां क्षीरदध्याज्यमिश्रकौदनगुग्गुलु। देवदारूत्पलं पद्ममुशीरं वस्त्रकाञ्चनम्॥ अउ

yakṣāṇāṃ kṣīradadhyājyamiśrakaudanaguggulu| devadārūtpalaṃ padmamuśīraṃ vastrakāñcanam|| au

8.43

हिरण्यं च बलिर्योज्यो मूत्राज्यक्षीरमेकतः। सिद्धं समोन्मितं पाननावनाभ्यञ्जने हितम्॥ अउ

hiraṇyaṃ ca baliryojyo mūtrājyakṣīramekataḥ| siddhaṃ samonmitaṃ pānanāvanābhyañjane hitam|| au

8.44

हरीतकी हरिद्रे द्वे लशुनो मरिचं वचा। निम्बपत्रं च बस्ताम्बुकल्कितं नावनाञ्जनम्॥ अउ

harītakī haridre dve laśuno maricaṃ vacā| nimbapatraṃ ca bastāmbukalkitaṃ nāvanāñjanam|| au

8.45

ब्रह्मरक्षोबलिः सिद्धं यवानां पूर्णमाढकम्। तोयस्य कुम्भः पललं छत्रं वस्त्रं विलेपनम्॥ अउ

brahmarakṣobaliḥ siddhaṃ yavānāṃ pūrṇamāḍhakam| toyasya kumbhaḥ palalaṃ chatraṃ vastraṃ vilepanam|| au

8.46

गायत्रीविंशतिपलक्वाथेऽर्धपलिकैः पचेत्। त्र्यूषणत्रिफलाहिङ्गुषड्ग्रन्थामिसिसर्षपैः॥ अउ

gāyatrīviṃśatipalakvāthe'rdhapalikaiḥ pacet| tryūṣaṇatriphalāhiṅguṣaḍgranthāmisisarṣapaiḥ|| au

8.47

सनिम्बपत्रलशुनैः कुडवान् सप्त सर्पिषः। गोमूत्रे त्रिगुणे पाननस्याभ्यङ्गेषु तद्धितम्॥ अउ

sanimbapatralaśunaiḥ kuḍavān sapta sarpiṣaḥ| gomūtre triguṇe pānanasyābhyaṅgeṣu taddhitam|| au

8.48

रक्षसां पललं शुक्लं कुसुमं मिश्रकौदनम्। बलिः पक्वाममांसानि निष्पावा रुधिरोक्षिताः॥ अउ

rakṣasāṃ palalaṃ śuklaṃ kusumaṃ miśrakaudanam| baliḥ pakvāmamāṃsāni niṣpāvā rudhirokṣitāḥ|| au

8.49

नक्तमालशिरीषत्वङ्मूलपुष्पफलानि च। तद्वच्च कृष्णपाटल्या बिल्वमूलं कटुत्रिकम्॥ अउ

naktamālaśirīṣatvaṅmūlapuṣpaphalāni ca| tadvacca kṛṣṇapāṭalyā bilvamūlaṃ kaṭutrikam|| au

8.50

हिङ्ग्विन्द्रयवसिद्धार्थलशुनामलकीफलम्। नावनाञ्जनयोर्योज्यो बस्तमूत्रद्रुतोऽगदः॥ अउ

hiṅgvindrayavasiddhārthalaśunāmalakīphalam| nāvanāñjanayoryojyo bastamūtradruto'gadaḥ|| au

8.51

एभिरेव घृतं सिद्धं गवां मूत्रे चतुर्गुणे। रक्षोग्रहान् वारयते पानाभ्यञ्जननावनैः॥ अउ

ebhireva ghṛtaṃ siddhaṃ gavāṃ mūtre caturguṇe| rakṣograhān vārayate pānābhyañjananāvanaiḥ|| au

8.52

पिशाचानां बलिः सीधुः पिण्याकः पललं दधि। मूलकं लवणं सर्पिः सभूतौदनयावकम्॥ अउ

piśācānāṃ baliḥ sīdhuḥ piṇyākaḥ palalaṃ dadhi| mūlakaṃ lavaṇaṃ sarpiḥ sabhūtaudanayāvakam|| au

8.53

हरिद्राद्वयमञ्जिष्ठामिसिसैन्धवनागरम्। हिङ्गुप्रियङ्गुत्रिकटुरसोनत्रिफलावचाः॥ अउ

haridrādvayamañjiṣṭhāmisisaindhavanāgaram| hiṅgupriyaṅgutrikaṭurasonatriphalāvacāḥ|| au

8.54

पाटलीश्वेतकटभीशिरीषकुसुमैर्घृतम्। गोमूत्रपादिकं सिद्धं पानाभ्यञ्जनयोर्हितम्॥ अउ

pāṭalīśvetakaṭabhīśirīṣakusumairghṛtam| gomūtrapādikaṃ siddhaṃ pānābhyañjanayorhitam|| au

8.55

बस्ताम्बुपिष्टैस्तैरेव योज्यमञ्जननावनम्॥ अउ

bastāmbupiṣṭaistaireva yojyamañjananāvanam|| au

8.56

देवर्षिपितृगन्धर्वे तीक्ष्णं नस्यादि वर्जयेत्। सर्पिष्पानादि मृद्वस्मिन् भैषज्यमवचारयेत्॥ अउ

devarṣipitṛgandharve tīkṣṇaṃ nasyādi varjayet| sarpiṣpānādi mṛdvasmin bhaiṣajyamavacārayet|| au

8.57

ऋते पिशाचात् सर्वेषु प्रतिकूलं च नाचरेत्। सवैद्यमातुरं घ्नन्ति क्रुद्धास्ते हि महौजसः॥ अउ

ṛte piśācāt sarveṣu pratikūlaṃ ca nācaret| savaidyamāturaṃ ghnanti kruddhāste hi mahaujasaḥ|| au

8.58

ईश्वरं द्वादशभुजं नाथमार्यावलोकितम्। सर्वव्याधिचिकित्सां च जपन्सर्वग्रहान्जयेत्। तथोन्मादानपस्मारानन्यं वा चित्तविप्लवम्॥ अउ

īśvaraṃ dvādaśabhujaṃ nāthamāryāvalokitam| sarvavyādhicikitsāṃ ca japansarvagrahānjayet| tathonmādānapasmārānanyaṃ vā cittaviplavam|| au

8.59

महाविद्यां च मायूरीं शुचिस्तं श्रावयेत् सदा॥ अउ

mahāvidyāṃ ca māyūrīṃ śucistaṃ śrāvayet sadā|| au

8.60

भूतेशं पूजयेत् स्थाणुं प्रमथाख्यांश्च तद्गणान्। जपन् सिद्धांश्च तन्मन्त्रान् ग्रहान् सर्वानपोहति॥ अउ

bhūteśaṃ pūjayet sthāṇuṃ pramathākhyāṃśca tadgaṇān| japan siddhāṃśca tanmantrān grahān sarvānapohati|| au

अथ नवमोऽध्यायः

9.2

अथात उन्मादप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यमः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāta unmādapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyamaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

9.3

षडुन्मादा भवन्ति वातपित्तकफसन्निपाताधिविषनिमित्ताः। तत्रोन्मादो नाम य उन्मार्गगैः शारीरमानसैर्दोषैर्मनसो मदः॥ अउ

ṣaḍunmādā bhavanti vātapittakaphasannipātādhiviṣanimittāḥ| tatronmādo nāma ya unmārgagaiḥ śārīramānasairdoṣairmanaso madaḥ|| au

9.4

तेषां पुनरुन्मार्गगत्वे हेतुः शमलं विकृतोपहितमहितमनुचितमन्नपानविधिनिरपेक्षमाहारजातमत्युपक्षीणदेहानां व्यवायव्याधिवेगसमुद्गमे विषमशरीरचेष्टोपसेवा देवद्विजगुरूल्लङ्घनं वा रागद्वेषजनिताभिराधिभिर्मनोविघातो विषोपविषगरोपयोगो वा॥ अउ

teṣāṃ punarunmārgagatve hetuḥ śamalaṃ vikṛtopahitamahitamanucitamannapānavidhinirapekṣamāhārajātamatyupakṣīṇadehānāṃ vyavāyavyādhivegasamudgame viṣamaśarīraceṣṭopasevā devadvijagurūllaṅghanaṃ vā rāgadveṣajanitābhirādhibhirmanovighāto viṣopaviṣagaropayogo vā|| au

9.5

एभिर्हीनसत्वस्य मनस्युपहते बुद्धौ प्रचलितायामत्युदीर्णत्वाद्दोषाः प्रकुपिता हृदयमुपसृत्य मनोवहानि स्रोतांस्यावृत्य जनयन्त्युन्मादम्॥ अउ

ebhirhīnasatvasya manasyupahate buddhau pracalitāyāmatyudīrṇatvāddoṣāḥ prakupitā hṛdayamupasṛtya manovahāni srotāṃsyāvṛtya janayantyunmādam|| au

9.6

तत्र शिरसः शून्यता चक्षुषोरस्वस्थत्वं स्वनः कर्णयोरुच्छ्वासाधिक्यमास्यसंस्रवणमन्नानभिलाषोऽरोचकोऽविपाको हृदयग्रहोऽस्थाने ध्यानायाससम्मोहोद्वेगाः सततं रोमहर्षो ज्वरोऽभीक्ष्णमुन्मत्तचित्तत्वमुदर्दित्वमर्दिताकृतिकरणं व्याधेः स्वप्ने च दर्शनमभीक्ष्णं भ्रान्तचित्तचलितानवस्थितानामप्रशस्तानां रूपाणां तिलपीडकवच्चक्राधिरोहणं वातकुण्डलिकाभिरुन्मथनं निमज्जनं कलुषाणामम्भसामावर्तेषु चक्षुषोश्चापसर्पणामिति दोषनिमित्तानामुन्मादानां पूर्वरूपाणि। ततोऽनन्तरमुन्मादाभिनिर्वृत्तिरेव॥ अउ

tatra śirasaḥ śūnyatā cakṣuṣorasvasthatvaṃ svanaḥ karṇayorucchvāsādhikyamāsyasaṃsravaṇamannānabhilāṣo'rocako'vipāko hṛdayagraho'sthāne dhyānāyāsasammohodvegāḥ satataṃ romaharṣo jvaro'bhīkṣṇamunmattacittatvamudarditvamarditākṛtikaraṇaṃ vyādheḥ svapne ca darśanamabhīkṣṇaṃ bhrāntacittacalitānavasthitānāmapraśastānāṃ rūpāṇāṃ tilapīḍakavaccakrādhirohaṇaṃ vātakuṇḍalikābhirunmathanaṃ nimajjanaṃ kaluṣāṇāmambhasāmāvarteṣu cakṣuṣoścāpasarpaṇāmiti doṣanimittānāmunmādānāṃ pūrvarūpāṇi| tato'nantaramunmādābhinirvṛttireva|| au

9.7

सामान्यलिङ्गं मनोबुद्धिस्मृत्यादिसम्प्रमोषः॥ अउ

sāmānyaliṅgaṃ manobuddhismṛtyādisampramoṣaḥ|| au

9.8

ततश्च देहो हतसारथिरिव रथोऽकर्णधार इव चाप्सु प्लवः सुखदुःखाचारधर्माधर्मप्रलुप्तोऽकस्माद् भ्रमति॥ अउ

tataśca deho hatasārathiriva ratho'karṇadhāra iva cāpsu plavaḥ sukhaduḥkhācāradharmādharmapralupto'kasmād bhramati|| au

9.9

तत्रवातादस्थानस्मितहसितनृत्तगीतवादित्रवागङ्गविक्षेपवाग्भेदभ्रू विक्षेपरोदनक्रोशनास्फोटनानि पर्यटनमजस्रमास्यात् फेनागमो यानमयानैरलङ्करणमनलङ्कारिकैर्द्रव्यैर्लोभोऽभ्यवहार्येषु लब्धेषु चावमानस्तीव्रं मात्सर्यं कार्श्यं पारुष्यमुत्पिण्डितारुणाक्षता जीर्णेऽन्ने चातिबलवत्वम्॥ अउ

tatravātādasthānasmitahasitanṛttagītavāditravāgaṅgavikṣepavāgbhedabhrū vikṣeparodanakrośanāsphoṭanāni paryaṭanamajasramāsyāt phenāgamo yānamayānairalaṅkaraṇamanalaṅkārikairdravyairlobho'bhyavahāryeṣu labdheṣu cāvamānastīvraṃ mātsaryaṃ kārśyaṃ pāruṣyamutpiṇḍitāruṇākṣatā jīrṇe'nne cātibalavatvam|| au

9.10

पित्तात् क्रोधः सन्तर्जनमकस्मान्मुष्टिलोष्टकाष्ठशस्त्रैरभिद्रवणं नग्नता प्रच्छायशिशिराभिरातिरुदकाभिलाषः सन्तापः पीतावस्रंसनमनिमित्तमनलज्वलनोपशङ्काह्नि तारकादर्शनं ताम्रहरितहारिद्रसंरब्धाक्षत्वं च॥ अउ

pittāt krodhaḥ santarjanamakasmānmuṣṭiloṣṭakāṣṭhaśastrairabhidravaṇaṃ nagnatā pracchāyaśiśirābhirātirudakābhilāṣaḥ santāpaḥ pītāvasraṃsanamanimittamanalajvalanopaśaṅkāhni tārakādarśanaṃ tāmraharitahāridrasaṃrabdhākṣatvaṃ ca|| au

9.11

कफादल्पवाक्चेष्टाहारत्वमरोचको वमथुरुष्णसेवा लालासिङ्घणकस्रवणं रहः कामता स्त्रीप्रियत्वं निद्राबीभत्सत्वं शौचद्वेषः श्वयथुरास्ये शुक्लस्तिमितमलाविलाक्षता भुक्ते रात्रौ च बलवत्वमिति। भवति चात्र॥ अउ

kaphādalpavākceṣṭāhāratvamarocako vamathuruṣṇasevā lālāsiṅghaṇakasravaṇaṃ rahaḥ kāmatā strīpriyatvaṃ nidrābībhatsatvaṃ śaucadveṣaḥ śvayathurāsye śuklastimitamalāvilākṣatā bhukte rātrau ca balavatvamiti| bhavati cātra|| au

9.12

सर्वायतनसंस्थानसन्निपाते तदात्मकम्। उन्मादं दारुणं विद्यात्तं भिषक् परिवर्जयेत्॥ अउ

sarvāyatanasaṃsthānasannipāte tadātmakam| unmādaṃ dāruṇaṃ vidyāttaṃ bhiṣak parivarjayet|| au

9.13

धनकान्तादिनाशेन दुःसहेनाभिषङ्गवान्। पाण्डुर्दीनो मुहुर्मुह्यन् हाहेति परिदेवते॥ अउ

dhanakāntādināśena duḥsahenābhiṣaṅgavān| pāṇḍurdīno muhurmuhyan hāheti paridevate|| au

9.14

रोदित्यकस्मात् स्मयते तद्गुणान् बहुमन्यते। शोकक्लिष्टमना ध्यायन् जागरूको विचेष्टते॥ अउ

rodityakasmāt smayate tadguṇān bahumanyate| śokakliṣṭamanā dhyāyan jāgarūko viceṣṭate|| au

9.15

विषेण श्याववदनो नष्टच्छायोऽबलेन्द्रियः। वेगान्तरेऽपि सम्भ्रान्तो रक्ताक्षस्तं विवर्जयेत्॥ अउ

viṣeṇa śyāvavadano naṣṭacchāyo'balendriyaḥ| vegāntare'pi sambhrānto raktākṣastaṃ vivarjayet|| au

9.16

अथानिलज उन्मादे स्नेहपानं प्रयोजयेत्। पूर्वमावृतमार्गे तु सस्नेहं मृदुशोधनम्॥ अउ

athānilaja unmāde snehapānaṃ prayojayet| pūrvamāvṛtamārge tu sasnehaṃ mṛduśodhanam|| au

9.17

कफपित्तोद्भवेऽप्यादौ वमनं सविरेचनम्। स्निग्धास्विन्नस्य बस्तींश्च शिरसश्च विरेचनम्। तथास्य शुद्धदेहस्य प्रसादं लभते मनः॥ अउ

kaphapittodbhave'pyādau vamanaṃ savirecanam| snigdhāsvinnasya bastīṃśca śirasaśca virecanam| tathāsya śuddhadehasya prasādaṃ labhate manaḥ|| au

9.18

स्नेहकाले च वातोत्थे तैलं शरीषमिष्यते। महाकल्याणकं पैत्ते पञ्चगव्यं कफोद्भवे॥ अउ

snehakāle ca vātotthe tailaṃ śarīṣamiṣyate| mahākalyāṇakaṃ paitte pañcagavyaṃ kaphodbhave|| au

9.19

इथमप्यनुवृत्तौ तु तीक्ष्णं नावनमञ्जनम्। हर्षणाश्वासनोत्रासभयताडनतर्जनम्॥ अउ

ithamapyanuvṛttau tu tīkṣṇaṃ nāvanamañjanam| harṣaṇāśvāsanotrāsabhayatāḍanatarjanam|| au

9.20

अभ्यङ्गोद्वर्तनालेपधूपान् पानं च सर्पिषः। युञ्ज्यात्तांनि हि शुद्धस्य नयन्ति प्रकृतिं मनः॥ अउ

abhyaṅgodvartanālepadhūpān pānaṃ ca sarpiṣaḥ| yuñjyāttāṃni hi śuddhasya nayanti prakṛtiṃ manaḥ|| au

9.21

हिङ्गुसौवर्चलव्योषैर्द्विपलांशैर्घृताढकम्। सिद्धं समूत्रमुन्मादभूतापस्मारनुत् परम्॥ अउ

hiṅgusauvarcalavyoṣairdvipalāṃśairghṛtāḍhakam| siddhaṃ samūtramunmādabhūtāpasmāranut param|| au

9.22

द्वौ प्रस्थौ स्वरसात्ब्रह्म्या घृतप्रस्थं च साधितम्। व्योषश्यामात्रिवृद्बिम्बीशङ्खपुष्पीनृपद्रुमैः॥ अउ

dvau prasthau svarasātbrahmyā ghṛtaprasthaṃ ca sādhitam| vyoṣaśyāmātrivṛdbimbīśaṅkhapuṣpīnṛpadrumaiḥ|| au

9.23

ससप्तलाकृमिहरैः कल्कितैरक्षसम्मितैः। पलवृध्या प्रयुञ्जीत परं मात्राचतुष्पलम्॥ अउ

sasaptalākṛmiharaiḥ kalkitairakṣasammitaiḥ| palavṛdhyā prayuñjīta paraṃ mātrācatuṣpalam|| au

9.24

उन्मादकुष्ठापस्मारहरं वन्ध्यासुतप्रदम्। वाक्स्वरस्मृतिमेधाकृद्धन्यं ब्राह्मीघृतं स्मृतम्॥ अउ

unmādakuṣṭhāpasmāraharaṃ vandhyāsutapradam| vāksvarasmṛtimedhākṛddhanyaṃ brāhmīghṛtaṃ smṛtam|| au

9.25

वराविशालावढ्रैलादेवदार्वेलवालुकैः। द्विसारिवाद्विरजनीद्विस्थिराफलिनीनतैः॥ अउ

varāviśālāvaḍhrailādevadārvelavālukaiḥ| dvisārivādvirajanīdvisthirāphalinīnataiḥ|| au

9.26

बृहतीकुष्ठमञ्जिष्ठानागकेसरदाडिमैः। वेल्लतालीसपत्रैलामालतीमुकुलोत्पलैः॥ अउ

bṛhatīkuṣṭhamañjiṣṭhānāgakesaradāḍimaiḥ| vellatālīsapatrailāmālatīmukulotpalaiḥ|| au

9.27

सदन्तीपद्मकहिमैः कर्षांशैः सर्पिषः पचेत्। प्रस्थं भूतग्रहोन्मादकासापस्मारसूदनम्॥ अउ

sadantīpadmakahimaiḥ karṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet| prasthaṃ bhūtagrahonmādakāsāpasmārasūdanam|| au

9.28

पाण्डुकण्डूविषे शोषे मेहे मोहे ज्वरे गरे। अरेतस्यल्परजसि दैवोपहतचेतसि॥ अउ

pāṇḍukaṇḍūviṣe śoṣe mehe mohe jvare gare| aretasyalparajasi daivopahatacetasi|| au

9.29

अमेधसि स्खलद्वाचि स्मृतिकामेऽल्पपावके। बल्यं मङ्गल्यमायुष्यं कान्तिसौभाग्यपुष्टिदम्। कल्याणकामिदं सर्पिः श्रेष्ठं पुंसवनषे च॥ अउ

amedhasi skhaladvāci smṛtikāme'lpapāvake| balyaṃ maṅgalyamāyuṣyaṃ kāntisaubhāgyapuṣṭidam| kalyāṇakāmidaṃ sarpiḥ śreṣṭhaṃ puṃsavanaṣe ca|| au

9.30

एभ्यो द्विसारिवादीनि जले पक्त्वैकविंशतिम्। जले तस्मिन् पचेत् सर्पिर्गृष्टिक्षीरचतुर्गुणम्॥ अउ

ebhyo dvisārivādīni jale paktvaikaviṃśatim| jale tasmin pacet sarpirgṛṣṭikṣīracaturguṇam|| au

9.31

वीराद्विमेदाकाकोलीकपिकच्छूविषाणिभिः। सूप्यपर्णीयुतैरेतन्महाकल्याणकं परम्। बृंहणं सन्निपातघ्नं पूर्वस्मादधिकं गुणैः॥ अउ

vīrādvimedākākolīkapikacchūviṣāṇibhiḥ| sūpyaparṇīyutairetanmahākalyāṇakaṃ param| bṛṃhaṇaṃ sannipātaghnaṃ pūrvasmādadhikaṃ guṇaiḥ|| au

9.32

जटिला पूतना केशी चारटी मर्कटी वचा। त्रायमाणा जया वीरा चोरकः कटुरोहिणी॥ अउ

jaṭilā pūtanā keśī cāraṭī markaṭī vacā| trāyamāṇā jayā vīrā corakaḥ kaṭurohiṇī|| au

9.33

कायस्था सूकरी छत्रा सातिच्छत्रा पलङ्कषा। महापुरुषदन्ता च वयस्था नाकुलीद्वयम्॥ अउ

kāyasthā sūkarī chatrā sāticchatrā palaṅkaṣā| mahāpuruṣadantā ca vayasthā nākulīdvayam|| au

9.34

कटम्भरा वृश्चिकाली शालिपर्णी च तैर्घृतम्। सिद्धं चातुर्थिकोन्मादग्रहापस्मारनाशनम्॥ अउ

kaṭambharā vṛścikālī śāliparṇī ca tairghṛtam| siddhaṃ cāturthikonmādagrahāpasmāranāśanam|| au

9.35

महापैशाचकं नाम घृतमेतद्यथामृतम्। बुद्धिमेधास्मृतिकरं बालानां चाङ्गवर्धनम्॥ अउ

mahāpaiśācakaṃ nāma ghṛtametadyathāmṛtam| buddhimedhāsmṛtikaraṃ bālānāṃ cāṅgavardhanam|| au

9.36

लशुनानां शतं त्रिंशदभयात्र्यूषणात् पलम्। गव्यचर्ममषीप्रस्थो द्व्याढकं क्षीरमूत्रयोः॥ अउ

laśunānāṃ śataṃ triṃśadabhayātryūṣaṇāt palam| gavyacarmamaṣīprastho dvyāḍhakaṃ kṣīramūtrayoḥ|| au

9.37

पुराणसर्पिषःप्रस्थमेभिः सिद्धं प्रयोजयेत्। हिङ्गुचूर्णपलं शीते दत्वा च मधुमानिकाम्॥ अउ

purāṇasarpiṣaḥprasthamebhiḥ siddhaṃ prayojayet| hiṅgucūrṇapalaṃ śīte datvā ca madhumānikām|| au

9.38

तद्दोषगन्तुसम्भूतानुन्मादान् विषमज्वरान्। अपस्मारांश्च हन्त्याशु पानाभ्यञ्जननावनैः॥ अउ

taddoṣagantusambhūtānunmādān viṣamajvarān| apasmārāṃśca hantyāśu pānābhyañjananāvanaiḥ|| au

9.39

केवलं सिद्धमेभिर्वा घृतमुत्तममात्रया। पुराणं पाययित्वैनं श्वभ्रे रुन्ध्यात् गृहेऽथवा॥ अउ

kevalaṃ siddhamebhirvā ghṛtamuttamamātrayā| purāṇaṃ pāyayitvainaṃ śvabhre rundhyāt gṛhe'thavā|| au

9.40

एतानौषधवर्गान्वा विधेयत्वमगच्छति। अञ्जनोद्वर्तनालेपनावनादिषु योजयेत्॥ अउ

etānauṣadhavargānvā vidheyatvamagacchati| añjanodvartanālepanāvanādiṣu yojayet|| au

9.41

अश्वगन्धाजगन्धोग्रगन्धालशुनसर्षपैः। रास्नाकायस्थगोलोमीयुक्तैस्तैलं विपाचितम्॥ अउ

aśvagandhājagandhogragandhālaśunasarṣapaiḥ| rāsnākāyasthagolomīyuktaistailaṃ vipācitam|| au

9.42

गोमूत्रसदृशं पाननस्याभ्यङ्गानुवासैनैः। सर्वोन्मादग्रहालक्ष्मीपाप्मापस्मारनाशनम्॥ अउ

gomūtrasadṛśaṃ pānanasyābhyaṅgānuvāsainaiḥ| sarvonmādagrahālakṣmīpāpmāpasmāranāśanam|| au

9.43

शिरीषो मधुकं हिङ्गु लशुनस्तगरं वचा। कुष्ठं च बस्तमूत्रेण पिष्टं स्यान्नावनाञ्जनम्॥ अउ

śirīṣo madhukaṃ hiṅgu laśunastagaraṃ vacā| kuṣṭhaṃ ca bastamūtreṇa piṣṭaṃ syānnāvanāñjanam|| au

9.44

तद्वद्व्योषं हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठाहिङ्गुसर्षपाः। शिरीषबीजं चोन्मादग्रहापस्मारनाशनम्॥ अउ

tadvadvyoṣaṃ haridre dve mañjiṣṭhāhiṅgusarṣapāḥ| śirīṣabījaṃ conmādagrahāpasmāranāśanam|| au

9.45

ब्राह्मीमैन्द्रीं विडङ्गानि व्योषं हिङ्गुजटां मुरम्। रास्नां विषघ्नां लशुनं विशल्यां सुरसं वचाम्॥ अउ

brāhmīmaindrīṃ viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgujaṭāṃ muram| rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasaṃ vacām|| au

9.46

ज्योतिष्मतीं नागविन्नामनन्तां सहरीतकीम्। काम्लीं च हस्तिमूत्रेण पिष्ट्वा छायाविशोषिता। वर्तिनस्याञ्जनालेपधूपैरुन्मादसूदनी॥ अउ

jyotiṣmatīṃ nāgavinnāmanantāṃ saharītakīm| kāmlīṃ ca hastimūtreṇa piṣṭvā chāyāviśoṣitā| vartinasyāñjanālepadhūpairunmādasūdanī|| au

9.47

पिष्ट्वा फलान्यपामार्गाद्धिङ्गुलं हिङ्गुपत्रिकाम्। वर्तिर्गोक्रोष्टुपित्तेन मरिचार्धांशकाञ्जनम्। उन्मादभूतापस्मारे नृषु गोषु च गोचरे॥ अउ

piṣṭvā phalānyapāmārgāddhiṅgulaṃ hiṅgupatrikām| vartirgokroṣṭupittena maricārdhāṃśakāñjanam| unmādabhūtāpasmāre nṛṣu goṣu ca gocare|| au

9.48

अवपीडाश्च विविधाः सर्षपस्नेहसंयुताः। कटुतैलेन चाभ्यङ्गो ध्मापयेच्चास्य तद्रजः॥ अउ

avapīḍāśca vividhāḥ sarṣapasnehasaṃyutāḥ| kaṭutailena cābhyaṅgo dhmāpayeccāsya tadrajaḥ|| au

9.49

सहिङ्गुतीक्ष्णधूमश्च सूत्रस्थानोदितो हितः। शृगालशल्यकोलूकजतुकावृकबस्तजैः॥ अउ

sahiṅgutīkṣṇadhūmaśca sūtrasthānodito hitaḥ| śṛgālaśalyakolūkajatukāvṛkabastajaiḥ|| au

9.50

मूत्रपित्तशकृल्लोमनखचर्मभिराचरेत्। धूपधूमाञ्जनाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेचनम्॥ अउ

mūtrapittaśakṛllomanakhacarmabhirācaret| dhūpadhūmāñjanābhyaṅgapradehapariṣecanam|| au

9.51

धूपयेत् सततं चैनं श्वगोमत्स्यैः सुपूतिभिः। वातश्लेष्मात्मके प्रायः पैत्तिके तु प्रशस्यते॥ अउ

dhūpayet satataṃ cainaṃ śvagomatsyaiḥ supūtibhiḥ| vātaśleṣmātmake prāyaḥ paittike tu praśasyate|| au

9.52

तिक्तकं जीवनीयं च सर्पिः स्नेहश्च मिश्रकः॥ अउ

tiktakaṃ jīvanīyaṃ ca sarpiḥ snehaśca miśrakaḥ|| au

9.53

शीतानि चान्नपानानि मधुराणि लघूनि च। विध्येत् सिरां यथोक्तां वा तृप्तं मेद्यामिषस्य वा। निवाते शाययेदेवं मुच्यते मतिविभ्रमात्॥ अउ

śītāni cānnapānāni madhurāṇi laghūni ca| vidhyet sirāṃ yathoktāṃ vā tṛptaṃ medyāmiṣasya vā| nivāte śāyayedevaṃ mucyate mativibhramāt|| au

9.54

प्रक्षिप्यासलिले कूपे शोषयेद्वा बुभुक्षया। आश्वासयेत् सुहृत्तं वा वाक्यैर्धर्मार्थसंहितैः॥ अउ

prakṣipyāsalile kūpe śoṣayedvā bubhukṣayā| āśvāsayet suhṛttaṃ vā vākyairdharmārthasaṃhitaiḥ|| au

9.55

ब्रूयादिष्टविनाशं वा दर्शयेदद्भुतानि वा। बद्धं सर्षपतैलाक्तं न्यस्तं चोत्तानमातपे॥ अउ

brūyādiṣṭavināśaṃ vā darśayedadbhutāni vā| baddhaṃ sarṣapatailāktaṃ nyastaṃ cottānamātape|| au

9.56

कपिकच्छ्वाथवा तप्तैर्लोहतैलजलैः स्पृशेत्। कशाभिस्ताडयित्वा वा बध्वा श्वभ्रे विनिक्षिपेत्॥ अउ

kapikacchvāthavā taptairlohatailajalaiḥ spṛśet| kaśābhistāḍayitvā vā badhvā śvabhre vinikṣipet|| au

9.57

अथवा वीतशस्त्राश्मजने सन्तमसे गृहे। सर्पेणोद्घृतदंष्ट्रेण दान्तैः सिंहैर्गजैश्च तम्। त्रासयेच्छस्त्रहस्तैर्वा किरातारातितस्करैः॥ अउ

athavā vītaśastrāśmajane santamase gṛhe| sarpeṇodghṛtadaṃṣṭreṇa dāntaiḥ siṃhairgajaiśca tam| trāsayecchastrahastairvā kirātārātitaskaraiḥ|| au

9.58

अथवा राजपुरुषा बहिर्नीत्वा सुसंयतम्। भीषयेयुर्वधेनैनं तर्जयन्तो नृपाज्ञया॥ अउ

athavā rājapuruṣā bahirnītvā susaṃyatam| bhīṣayeyurvadhenainaṃ tarjayanto nṛpājñayā|| au

9.59

देहदुःखभयेभ्यो हि परं प्राणभयं मतम्। तेन याति शमं तस्य सर्वतो विप्लुतं मनः। सिद्धा क्रिया प्रयोज्येयं देशकालाद्यपेक्षया॥ अउ

dehaduḥkhabhayebhyo hi paraṃ prāṇabhayaṃ matam| tena yāti śamaṃ tasya sarvato viplutaṃ manaḥ| siddhā kriyā prayojyeyaṃ deśakālādyapekṣayā|| au

9.60

इष्टद्रव्यविनाशात्तु मनो यस्योपहन्यते। तस्य तत्सदृशप्राप्तिसान्त्वाश्वासैः प्रसादयेत्॥ अउ

iṣṭadravyavināśāttu mano yasyopahanyate| tasya tatsadṛśaprāptisāntvāśvāsaiḥ prasādayet|| au

9.61

कामशोकभयक्रोधहर्षेर्ष्यालोभसम्भवान्। परस्परप्रतिद्वन्द्वैरेभिरेव शमं नयेत्॥ अउ

kāmaśokabhayakrodhaharṣerṣyālobhasambhavān| parasparapratidvandvairebhireva śamaṃ nayet|| au

9.62

भूतानुबन्धमीक्षेत प्रोक्तलिङ्गाधिकाकृतिम्। यद्युन्मादे ततः कुर्यात् भूतनिर्दिष्टमौषधम्॥ अउ

bhūtānubandhamīkṣeta proktaliṅgādhikākṛtim| yadyunmāde tataḥ kuryāt bhūtanirdiṣṭamauṣadham|| au

9.63

बलिं च दद्यात् पललं यावकं सक्तुपिण्डिकाम्। स्निग्धं मधुरमाहारं तण्डुलान् रुधिरोक्षितान्॥ अउ

baliṃ ca dadyāt palalaṃ yāvakaṃ saktupiṇḍikām| snigdhaṃ madhuramāhāraṃ taṇḍulān rudhirokṣitān|| au

9.64

पक्वामकानिमांसानि सुरां मैरेयमासवम्। अतिमुक्तस्य पुष्पाणि जात्याः सहचरस्य च। चतुष्पथे गवां तीर्थे नदीनां सङ्गमेषु च॥ अउ

pakvāmakānimāṃsāni surāṃ maireyamāsavam| atimuktasya puṣpāṇi jātyāḥ sahacarasya ca| catuṣpathe gavāṃ tīrthe nadīnāṃ saṅgameṣu ca|| au

9.65

निवृत्तामिषमद्यो यो हिताशी प्रयतः शुचिः। निजागन्तुभिरुन्मादैः सत्ववान् न स युज्यते॥ अउ

nivṛttāmiṣamadyo yo hitāśī prayataḥ śuciḥ| nijāgantubhirunmādaiḥ satvavān na sa yujyate|| au

अथ दशमोऽध्यायः

10.2

अथातोऽपस्मारप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto'pasmārapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

10.3

स्मृत्यपायो ह्यपस्मारः स धीसत्त्वाभिसम्प्लवात्। जायतेऽभिहते चित्ते चिन्ताशोकभयादिभिः॥ अउ

smṛtyapāyo hyapasmāraḥ sa dhīsattvābhisamplavāt| jāyate'bhihate citte cintāśokabhayādibhiḥ|| au

10.4

उन्मादवत् प्रकुपितैश्चित्तदेहगतैर्मलैः। हते सत्त्वे हृदि व्याप्ते संज्ञावाहिषु खेषु च॥ अउ

unmādavat prakupitaiścittadehagatairmalaiḥ| hate sattve hṛdi vyāpte saṃjñāvāhiṣu kheṣu ca|| au

10.5

तमो विशन् मूढमतिर्बीभत्साः कुरुते क्रियाः। दन्तान्खादन्वमन्फेनं हस्तौ पादौ च विक्षिपन्॥ अउ

tamo viśan mūḍhamatirbībhatsāḥ kurute kriyāḥ| dantānkhādanvamanphenaṃ hastau pādau ca vikṣipan|| au

10.6

पश्यन्नसन्ति रूपाणि प्रस्खलन् पतति क्षितौ। विजिह्माक्षिभ्रुवो दोषवेगेऽतीते विबुध्यते॥ अउ

paśyannasanti rūpāṇi praskhalan patati kṣitau| vijihmākṣibhruvo doṣavege'tīte vibudhyate|| au

10.7

कालान्तरेण स पुनश्चैवमेव विचेष्टते। अपस्मारश्चतुर्भेदो वाताद्यैर्निचयेन च॥ अउ

kālāntareṇa sa punaścaivameva viceṣṭate| apasmāraścaturbhedo vātādyairnicayena ca|| au

10.8

रूपमुत्पत्स्यमानेऽस्मिन् हृत्कम्पः शून्यता भ्रमः। तमसो दर्शनं ध्यानं भ्रूव्युदासोऽक्षिवैकृतम्॥ अउ

rūpamutpatsyamāne'smin hṛtkampaḥ śūnyatā bhramaḥ| tamaso darśanaṃ dhyānaṃ bhrūvyudāso'kṣivaikṛtam|| au

10.9

अशब्दश्रवणं स्वेदो लालासिङ्घाणकस्रुतिः। अविपाकोऽरुचिर्मूर्छा कुक्ष्याटोपो बलक्षयः॥ अउ

aśabdaśravaṇaṃ svedo lālāsiṅghāṇakasrutiḥ| avipāko'rucirmūrchā kukṣyāṭopo balakṣayaḥ|| au

10.10

निद्रानाशोऽङ्गमर्दस्तृट् स्वप्ने गानं सनर्तनम्। पानं तैलस्य मद्यस्य तयोरेव च मेहनम्॥ अउ

nidrānāśo'ṅgamardastṛṭ svapne gānaṃ sanartanam| pānaṃ tailasya madyasya tayoreva ca mehanam|| au

10.11

तत्र वातात् स्फुरत्सक्थिः प्रततं च मुहुर्मुहुः। अपस्मरति संज्ञां च लभते विस्वरं रुदन्॥ अउ

tatra vātāt sphuratsakthiḥ pratataṃ ca muhurmuhuḥ| apasmarati saṃjñāṃ ca labhate visvaraṃ rudan|| au

10.12

उत्पिण्डिताक्षः श्वसिति फेनं वमति कम्पते। आविध्यति शिरो दन्तान् दशत्याध्मातकन्धरः॥ अउ

utpiṇḍitākṣaḥ śvasiti phenaṃ vamati kampate| āvidhyati śiro dantān daśatyādhmātakandharaḥ|| au

10.13

परितो विक्षिपत्यङ्गं विषमं विनताङ्गुलिः। रूक्षश्यावारुणाक्षित्वङ्नखास्यः कृष्णमीक्षते। चपलं परुषं रूपं विरूपं विकृताननम्॥ अउ

parito vikṣipatyaṅgaṃ viṣamaṃ vinatāṅguliḥ| rūkṣaśyāvāruṇākṣitvaṅnakhāsyaḥ kṛṣṇamīkṣate| capalaṃ paruṣaṃ rūpaṃ virūpaṃ vikṛtānanam|| au

10.14

अपस्मरति पित्तेन मुहुः संज्ञां च विन्दति। पीतफेनाक्षिवक्त्रत्वगास्फालयति मेदिनीम्। भैरवादीप्तरुषितरूपदर्शी तृषान्वितः॥ अउ

apasmarati pittena muhuḥ saṃjñāṃ ca vindati| pītaphenākṣivaktratvagāsphālayati medinīm| bhairavādīptaruṣitarūpadarśī tṛṣānvitaḥ|| au

10.15

कफाच्चिरेण ग्रहणं चिरेणैव विबोधनम्। शुक्लाभरूपदर्शित्वं सर्वलिङ्गं तु वर्जयेत्॥ अउ

kaphāccireṇa grahaṇaṃ cireṇaiva vibodhanam| śuklābharūpadarśitvaṃ sarvaliṅgaṃ tu varjayet|| au

10.16

अथावृतानां धीचित्तहृद्खानां प्राक्प्रबोधनम्। तीक्ष्णैः कुर्यादपस्मारे कर्मभिर्वमनादिभिः॥ अउ

athāvṛtānāṃ dhīcittahṛdkhānāṃ prākprabodhanam| tīkṣṇaiḥ kuryādapasmāre karmabhirvamanādibhiḥ|| au

10.17

वातिकं बस्तिभूयिष्ठैः पैत्तं प्रायो विरेचनैः। श्लैष्मिकं वमनप्रायैरपस्मारमुपाचरेत्॥ अउ

vātikaṃ bastibhūyiṣṭhaiḥ paittaṃ prāyo virecanaiḥ| ślaiṣmikaṃ vamanaprāyairapasmāramupācaret|| au

10.18

वमनं मदनं लम्बा विशालारिष्टकौटजम्। रेको मूत्रत्रिवृच्छ्यामा द्रवन्ती सप्तला स्नुही॥ अउ

vamanaṃ madanaṃ lambā viśālāriṣṭakauṭajam| reko mūtratrivṛcchyāmā dravantī saptalā snuhī|| au

10.19

दशमूलबलारास्नासरलामरदारुभिः। यवकोलकुलत्थैश्च समूत्रक्षारसैन्धवैः। आस्थापनं प्रयुञ्जीत हिङ्गुस्नेहसमन्वितैः॥ अउ

daśamūlabalārāsnāsaralāmaradārubhiḥ| yavakolakulatthaiśca samūtrakṣārasaindhavaiḥ| āsthāpanaṃ prayuñjīta hiṅgusnehasamanvitaiḥ|| au

10.20

एभिरन्यैश्च वातघ्नैः कटुतैलं प्रसाधितम्। वातापस्मारशमनं नस्याभ्यङ्गानुवासनैः॥ अउ

ebhiranyaiśca vātaghnaiḥ kaṭutailaṃ prasādhitam| vātāpasmāraśamanaṃ nasyābhyaṅgānuvāsanaiḥ|| au

10.21

सर्वतः सुविशुद्धस्य सम्यगाश्वासितस्य च। अपस्मारविमोक्षार्थं योगान् संशमनान् शृणु॥ अउ

sarvataḥ suviśuddhasya samyagāśvāsitasya ca| apasmāravimokṣārthaṃ yogān saṃśamanān śṛṇu|| au

10.22

गोमयस्वरसक्षीरदधिमूत्रैः शृतं हविः। अपस्मारज्वरोन्मादकामलान्तकरं पिबेत्॥ अउ

gomayasvarasakṣīradadhimūtraiḥ śṛtaṃ haviḥ| apasmārajvaronmādakāmalāntakaraṃ pibet|| au

10.23

द्विपञ्चमूलत्रिफलाद्विनिशाकुटजत्वचः। सप्तपर्णमपामार्गं नीलिनीं कटुरोहिणीम्॥ अउ

dvipañcamūlatriphalādviniśākuṭajatvacaḥ| saptaparṇamapāmārgaṃ nīlinīṃ kaṭurohiṇīm|| au

10.24

शम्याकपुष्करजटाफल्गुमूलदुरालभाः। द्विपलाःसलिलद्रोणे पक्त्वा पादावशेषिते॥ अउ

śamyākapuṣkarajaṭāphalgumūladurālabhāḥ| dvipalāḥsaliladroṇe paktvā pādāvaśeṣite|| au

10.25

भार्ङ्गीपाठाढकीकुम्भनिकुम्भव्योषरोहिषैः। मूर्वाभूतीकाभूनिम्बश्रेयसीसारिवाद्वयैः॥ अउ

bhārṅgīpāṭhāḍhakīkumbhanikumbhavyoṣarohiṣaiḥ| mūrvābhūtīkābhūnimbaśreyasīsārivādvayaiḥ|| au

10.26

मदयन्त्यग्निनिचुलैरक्षांशैः सर्पिषः पचेत्। प्रस्थं तद्वद्द्रवैः पूर्वैः पञ्चगव्यमिदं महत्॥ अउ

madayantyagniniculairakṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet| prasthaṃ tadvaddravaiḥ pūrvaiḥ pañcagavyamidaṃ mahat|| au

10.27

ज्वरापस्मारजठरभगन्दरहरं परम्। शोफार्शः कामलापाण्डुगुल्मकासग्रहापहम्॥ अउ

jvarāpasmārajaṭharabhagandaraharaṃ param| śophārśaḥ kāmalāpāṇḍugulmakāsagrahāpaham|| au

10.28

शिरीषपुष्पपत्रत्वक्सारमूलतुलाद्वयम्। वरणैरण्डशम्याकदशमूलाटरूषकम्। अउ

śirīṣapuṣpapatratvaksāramūlatulādvayam| varaṇairaṇḍaśamyākadaśamūlāṭarūṣakam| au

10.29

शतावरीबलारास्नासुषवीपारिभद्रकम्। मुरुङ्गीं वञ्चुलं दन्तीं ककुभं सपुनर्नवम्॥ अउ

śatāvarībalārāsnāsuṣavīpāribhadrakam| muruṅgīṃ vañculaṃ dantīṃ kakubhaṃ sapunarnavam|| au

10.30

रोहिषस्य जटां पुष्पं करघाटमयूरकम्। शतार्धांशं पृथग्द्राक्षालाक्षामिसिवरायवान्॥ अउ

rohiṣasya jaṭāṃ puṣpaṃ karaghāṭamayūrakam| śatārdhāṃśaṃ pṛthagdrākṣālākṣāmisivarāyavān|| au

10.31

सकोलान् सकुलत्थांश्च पृथगर्धाढकोन्मितान्। द्विशतं पिशितात् गव्यात् छागाद्वा तत्पचेदपाम्॥ अउ

sakolān sakulatthāṃśca pṛthagardhāḍhakonmitān| dviśataṃ piśitāt gavyāt chāgādvā tatpacedapām|| au

10.32

द्रोणैर्द्वात्रिंशताष्टांशशेषेण च विपाचयेत्। तैलद्रोणं दधिवहे श्लक्ष्णपिष्टैश्च पालिकैः॥ अउ

droṇairdvātriṃśatāṣṭāṃśaśeṣeṇa ca vipācayet| tailadroṇaṃ dadhivahe ślakṣṇapiṣṭaiśca pālikaiḥ|| au

10.33

पाठासमङ्गासुषवीद्विनिशाचन्दनद्वयैः। एलाजलोत्पलबलाश्वदंष्ट्रासारिवाघनैः॥ अउ

pāṭhāsamaṅgāsuṣavīdviniśācandanadvayaiḥ| elājalotpalabalāśvadaṃṣṭrāsārivāghanaiḥ|| au

10.34

मञ्जिष्ठाकुष्ठमधुकलोध्ररास्नाकुटन्नटैः। शठीशिरीषकुसुमनतनागामराह्वयैः॥ अउ

mañjiṣṭhākuṣṭhamadhukalodhrarāsnākuṭannaṭaiḥ| śaṭhīśirīṣakusumanatanāgāmarāhvayaiḥ|| au

10.35

वराङ्गजोङ्गपत्तङ्गविडङ्गैः सप्रियङ्गुभिः। मुरुड्गीपत्रनलदसेव्यकुन्दनखद्वयैः॥ अउ

varāṅgajoṅgapattaṅgaviḍaṅgaiḥ sapriyaṅgubhiḥ| muruḍgīpatranaladasevyakundanakhadvayaiḥ|| au

10.36

तिलपर्ण्या च तत्पानबस्त्यभ्यञ्जननावनैः। अपस्मारग्रहोन्मादान् सशोषविषमज्वरान्॥ अउ

tilaparṇyā ca tatpānabastyabhyañjananāvanaiḥ| apasmāragrahonmādān saśoṣaviṣamajvarān|| au

10.37

योनिशुक्रामयान् गुल्मं प्रमेहं पाण्डुतां मदम्। वातशोणितवीसर्पपक्षाघातार्दितादिकान्॥ अउ

yoniśukrāmayān gulmaṃ pramehaṃ pāṇḍutāṃ madam| vātaśoṇitavīsarpapakṣāghātārditādikān|| au

10.38

सर्वान् मारुतजान्रोगान्विशेषाद्विषवातजान्। निहन्ति कार्मणं कृत्यां मूलदंष्ट्राविषं गरम्। रसायनानां प्रवरं मेध्यं वाजीकरं परम्॥ अउ

sarvān mārutajānrogānviśeṣādviṣavātajān| nihanti kārmaṇaṃ kṛtyāṃ mūladaṃṣṭrāviṣaṃ garam| rasāyanānāṃ pravaraṃ medhyaṃ vājīkaraṃ param|| au

10.39

ब्राह्मीरसवचाकुष्ठशङ्खपुष्पीशृतं घृतम्। पुराणं मेध्यमुन्मादालक्ष्म्यपस्मारपाप्मजित्॥ अउ

brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpīśṛtaṃ ghṛtam| purāṇaṃ medhyamunmādālakṣmyapasmārapāpmajit|| au

10.40

तैलप्रस्थं घृतप्रस्थं जीवनीयैः पलोन्मितैः। क्षीरद्रोणे पचेत् सिद्धमपस्मारविमोक्षणम्॥ अउ

tailaprasthaṃ ghṛtaprasthaṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ| kṣīradroṇe pacet siddhamapasmāravimokṣaṇam|| au

10.41

कंसे क्षीरेक्षुरसयोः काश्मर्येऽष्टगुणे रसे। कार्षिकैर्जीवनीयैश्च सर्पिःप्रस्थं विपाचयेत्। वातपित्तोद्भवं क्षिप्रमपस्मारं निहन्ति तत्॥ अउ

kaṃse kṣīrekṣurasayoḥ kāśmarye'ṣṭaguṇe rase| kārṣikairjīvanīyaiśca sarpiḥprasthaṃ vipācayet| vātapittodbhavaṃ kṣipramapasmāraṃ nihanti tat|| au

10.42

तद्वत् काशाविदारीक्षुकुशक्वाथशृतं पयः॥ अउ

tadvat kāśāvidārīkṣukuśakvāthaśṛtaṃ payaḥ|| au

10.43

मधुकद्विपले कल्के द्रोणे चामलकीरसात्। सिद्धं सिद्धो घृतप्रस्थः पित्तापस्मारभेषजम्॥ अउ

madhukadvipale kalke droṇe cāmalakīrasāt| siddhaṃ siddho ghṛtaprasthaḥ pittāpasmārabheṣajam|| au

10.44

कूष्माण्डस्वरसे सर्पिरष्टादशगुणे शृतम्। यष्टीकल्कमपस्मारहरं धीवाक्स्वरप्रदम्॥ अउ

kūṣmāṇḍasvarase sarpiraṣṭādaśaguṇe śṛtam| yaṣṭīkalkamapasmāraharaṃ dhīvāksvarapradam|| au

10.45

कपिलानां गवां पित्तं नावनं परमं हितम्। श्वशृगालविडालानां सिंहादीनां च पूजितम्॥ अउ

kapilānāṃ gavāṃ pittaṃ nāvanaṃ paramaṃ hitam| śvaśṛgālaviḍālānāṃ siṃhādīnāṃ ca pūjitam|| au

10.46

गोधानकुलनागानां पृषतर्क्षगवामपि। पित्तेषु साधितं तैलं नस्येऽभ्यङ्गे च शस्यते॥ अउ

godhānakulanāgānāṃ pṛṣatarkṣagavāmapi| pitteṣu sādhitaṃ tailaṃ nasye'bhyaṅge ca śasyate|| au

10.47

त्रिफलाव्योषपीतद्रुयवक्षारफणिज्जकैः। श्र्याह्वापामार्गकारञ्जबीजैस्तैलं प्रसाधितम्। बस्तमूत्रे हितं नस्यं चूर्णं वाध्मापयेत् भिषक्॥ अउ

triphalāvyoṣapītadruyavakṣāraphaṇijjakaiḥ| śryāhvāpāmārgakārañjabījaistailaṃ prasādhitam| bastamūtre hitaṃ nasyaṃ cūrṇaṃ vādhmāpayet bhiṣak|| au

10.48

वृश्चिकालीबलाकुष्ठभाङ्र्जीलवणपञ्चकम्। कायस्थां शारदां मुद्गमुशीरं जलदं यवान्॥ अउ

vṛścikālībalākuṣṭhabhāṅrjīlavaṇapañcakam| kāyasthāṃ śāradāṃ mudgamuśīraṃ jaladaṃ yavān|| au

10.49

व्योषं च बस्तमूत्रेण पिष्ट्वा वर्तीं प्रकल्पयेत्। अपस्मारगरोन्मादसर्पदष्टविषाशिते॥ अउ

vyoṣaṃ ca bastamūtreṇa piṣṭvā vartīṃ prakalpayet| apasmāragaronmādasarpadaṣṭaviṣāśite|| au

10.50

मुस्तावयस्थात्रिफलाकायस्थाहिङ्गुशाद्वलैः। व्योषमाषयवैर्मूत्रैर्बस्तमेषर्षभोद्भवैः॥ अउ

mustāvayasthātriphalākāyasthāhiṅguśādvalaiḥ| vyoṣamāṣayavairmūtrairbastameṣarṣabhodbhavaiḥ|| au

10.51

हन्ति वर्तिरपस्मारकिलासविषमज्वरान्। पुष्योद्घृतं शुनः पित्तमपस्मारघ्नमञ्जनम्। तदेव सर्पिषा युक्तं धूपनं परमं हितम्॥ अउ

hanti vartirapasmārakilāsaviṣamajvarān| puṣyodghṛtaṃ śunaḥ pittamapasmāraghnamañjanam| tadeva sarpiṣā yuktaṃ dhūpanaṃ paramaṃ hitam|| au

10.52

कटभीनिम्बकट्वङ्गमधुशिग्रुत्वचां रसे। सिद्धं मूत्रसमं तैलमभ्यङ्गार्थं प्रशस्यते॥ अउ

kaṭabhīnimbakaṭvaṅgamadhuśigrutvacāṃ rase| siddhaṃ mūtrasamaṃ tailamabhyaṅgārthaṃ praśasyate|| au

10.53

पलङ्कषावचापथ्यावृश्चिकाल्यर्कसर्षपैः। जटिलापूतनाकेशीनाकुलीहिङ्गुचोरकैः॥ अउ

palaṅkaṣāvacāpathyāvṛścikālyarkasarṣapaiḥ| jaṭilāpūtanākeśīnākulīhiṅgucorakaiḥ|| au

10.54

लशुनातिरसाच्छत्राकुष्ठैर्विड्भिश्च पक्षिणाम्। मांसाशिनां यथालाभं बस्तमूत्रे विपाचितम्। तैलमभ्यञ्जनं कार्यं तैश्च धूपनलेपनम्॥ अउ

laśunātirasācchatrākuṣṭhairviḍbhiśca pakṣiṇām| māṃsāśināṃ yathālābhaṃ bastamūtre vipācitam| tailamabhyañjanaṃ kāryaṃ taiśca dhūpanalepanam|| au

10.55

नकुलोलूकमार्जारगृध्रकीटाहिकाकजैः। तुण्डैः पक्षैः पुरीषैश्च धूपमस्य प्रयोजयेत्॥ अउ

nakulolūkamārjāragṛdhrakīṭāhikākajaiḥ| tuṇḍaiḥ pakṣaiḥ purīṣaiśca dhūpamasya prayojayet|| au

10.56

काकोलीशिग्रुलवणहिङ्गुशिवाटिकाः। कैडर्यं चन्दनं कृष्णां काकनासां ससर्षपाम्॥ अउ

kākolīśigrulavaṇahiṅguśivāṭikāḥ| kaiḍaryaṃ candanaṃ kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ sasarṣapām|| au

10.57

शुनः स्कन्धाक्षिनखरान् पर्शुकांश्चेति पेषयेत्। बस्तमूत्रेण पुष्यर्क्षे तैर्दिह्याद्धूपयेच्च तैः॥ अउ

śunaḥ skandhākṣinakharān parśukāṃśceti peṣayet| bastamūtreṇa puṣyarkṣe tairdihyāddhūpayecca taiḥ|| au

10.58

गोपुच्छलोमभिर्दग्धैरथवा बस्तरोमभिः। खरास्थिभिर्हस्तिनखैस्तद्वद्वा मूत्रकल्कितैः। उद्वर्तनं सदा कुर्याच्छृतैश्च परिषेचनम्॥ अउ

gopucchalomabhirdagdhairathavā bastaromabhiḥ| kharāsthibhirhastinakhaistadvadvā mūtrakalkitaiḥ| udvartanaṃ sadā kuryācchṛtaiśca pariṣecanam|| au

10.59

आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर्हृदयं सम्प्रभुच्यते। स्रोतांसि चास्य शुध्यन्ति स्मृतिं संज्ञां च विन्दति॥ अउ

ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirhṛdayaṃ samprabhucyate| srotāṃsi cāsya śudhyanti smṛtiṃ saṃjñāṃ ca vindati|| au

10.60

भूतानुबन्धेपस्मारे दोषलिङ्गाधिकाकृतौ। युञ्ज्याद्यथास्वं भूतोक्तां क्रियां दैवव्यपाश्रयाम्॥ अउ

bhūtānubandhepasmāre doṣaliṅgādhikākṛtau| yuñjyādyathāsvaṃ bhūtoktāṃ kriyāṃ daivavyapāśrayām|| au

10.61

शीलयेत्तैललशुनं पयसा वा शतावरीम्। ब्राह्मीरसं कुष्ठरसं वचां वा मधुसंयुताम्॥ अउ

śīlayettailalaśunaṃ payasā vā śatāvarīm| brāhmīrasaṃ kuṣṭharasaṃ vacāṃ vā madhusaṃyutām|| au

10.62

समं क्रुद्धैरपस्मारो दोषैः शारीरमानसैः। यज्जायते यतश्चैष महामर्मसमाश्रयः॥ अउ

samaṃ kruddhairapasmāro doṣaiḥ śārīramānasaiḥ| yajjāyate yataścaiṣa mahāmarmasamāśrayaḥ|| au

10.63

तस्माद्रसायनैरेनं दुश्चिकित्स्यमुपाचरेत्। तदार्तं चाग्नितोयादेर्विषमात् पालयेत् सदा॥ अउ

tasmādrasāyanairenaṃ duścikitsyamupācaret| tadārtaṃ cāgnitoyāderviṣamāt pālayet sadā|| au

10.64

मुक्तं मनोविकारेण त्वमित्थं कृतवानिति। न ब्रूयाद्विषयैरिष्टैः क्लिष्टं चेतोऽस्य बृंहयेत्॥ अउ

muktaṃ manovikāreṇa tvamitthaṃ kṛtavāniti| na brūyādviṣayairiṣṭaiḥ kliṣṭaṃ ceto'sya bṛṃhayet|| au

अथ षष्ठोऽध्यायः

6.1

अचि

aci

6.2

अथातः श्वासहिध्माचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अचि

athātaḥ śvāsahidhmācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aci

6.3

श्वासहिध्मा यतस्तुल्यहेत्वाद्याः साधनं ततः। तुल्यमेव तदार्तं च पूर्वं स्वेदैरुपाचरेत्॥ अचि

śvāsahidhmā yatastulyahetvādyāḥ sādhanaṃ tataḥ| tulyameva tadārtaṃ ca pūrvaṃ svedairupācaret|| aci

6.4

स्निग्धैर्लवणतैलाक्तं स्रोतस्सु ग्रथितः कफः। तैर्लीनोऽपि विलीनोस्य कोष्ठं प्राप्तः सुनिर्हरः॥ अचि

snigdhairlavaṇatailāktaṃ srotassu grathitaḥ kaphaḥ| tairlīno'pi vilīnosya koṣṭhaṃ prāptaḥ sunirharaḥ|| aci

6.5

भवेत् खेषु मृदुत्वं च मारुते चानुलोमता। स्विन्नं च भोजयेदन्नं स्निग्धमानूपजै रसैः॥ अचि

bhavet kheṣu mṛdutvaṃ ca mārute cānulomatā| svinnaṃ ca bhojayedannaṃ snigdhamānūpajai rasaiḥ|| aci

6.6

दध्युत्तरेण वा दद्यात्ततोऽस्मै वमनं मृदु। विशेषात् कासवमथुहृद्ग्रहस्वरसादिने॥ अचि

dadhyuttareṇa vā dadyāttato'smai vamanaṃ mṛdu| viśeṣāt kāsavamathuhṛdgrahasvarasādine|| aci

6.7

पिप्पलीसैन्धवक्षौद्रयुक्तं वाताविरोधि यत्। निर्हृते सुखमाप्रोति सकफे दुष्टविग्रहे॥ अचि

pippalīsaindhavakṣaudrayuktaṃ vātāvirodhi yat| nirhṛte sukhamāproti sakaphe duṣṭavigrahe|| aci

6.8

स्रोतःसु च विशुद्धेषु चरत्यविहतोऽनिलः। ध्मानोदावर्ततमके मातुलुङ्गाम्लवेतसैः॥ अचि

srotaḥsu ca viśuddheṣu caratyavihato'nilaḥ| dhmānodāvartatamake mātuluṅgāmlavetasaiḥ|| aci

6.9

हिङ्गुपीलुबिडयुक्तमन्नं स्यादनुलोमनम्। ससैधवं फलाम्लं वा कोष्णं दद्याद्विरेचनम्॥ अचि

hiṅgupīlubiḍayuktamannaṃ syādanulomanam| sasaidhavaṃ phalāmlaṃ vā koṣṇaṃ dadyādvirecanam|| aci

6.10

एते हि कफसंरुद्धगतिप्राणप्रकोपजाः। तस्मात्तन्मार्गशुध्यर्थमूर्ध्वाधः शोधनं हितम्॥ अचि

ete hi kaphasaṃruddhagatiprāṇaprakopajāḥ| tasmāttanmārgaśudhyarthamūrdhvādhaḥ śodhanaṃ hitam|| aci

6.11

उदीर्यते भृशतरं मार्गरोधाद्वहज्जलम्। यथा तथानिलस्तस्य मार्गमस्माद्विशोधयेत्॥ अचि

udīryate bhṛśataraṃ mārgarodhādvahajjalam| yathā tathānilastasya mārgamasmādviśodhayet|| aci

6.12

अशान्तौ कृतसंशुद्धेर्धूमैर्लीनं मलं हरेत्। हरिद्रापत्रमेरण्मूलं लाक्षां मनःशिलाम्॥ अचि

aśāntau kṛtasaṃśuddherdhūmairlīnaṃ malaṃ haret| haridrāpatrameraṇmūlaṃ lākṣāṃ manaḥśilām|| aci

6.13

सदेवदार्वलं मांसीं पिष्ट्वा वर्तिं प्रकल्पयेत्। तां घृताक्तां पिबेद्धूमं यवान् वा घृतसंयुतान्॥ अचि

sadevadārvalaṃ māṃsīṃ piṣṭvā vartiṃ prakalpayet| tāṃ ghṛtāktāṃ pibeddhūmaṃ yavān vā ghṛtasaṃyutān|| aci

6.14

मधूच्छिष्टं सर्जरसं घृतं वा गुरुवागुरु। चन्दनंवाजशृङ्गं वा बालान्वा स्नाव वा गवाम्॥ अचि

madhūcchiṣṭaṃ sarjarasaṃ ghṛtaṃ vā guruvāguru| candanaṃvājaśṛṅgaṃ vā bālānvā snāva vā gavām|| aci

6.15

ऋष्यगोधकुरङ्गैणचर्मशृङ्गखुराणि वा। गुग्गुलुं वा मनोह्वां वा सालनिर्यासमेव वा॥ अचि

ṛṣyagodhakuraṅgaiṇacarmaśṛṅgakhurāṇi vā| gugguluṃ vā manohvāṃ vā sālaniryāsameva vā|| aci

6.16

सल्लकीं गुग्गुलुं लोहं पद्मकं च घृताप्लुतम्॥ अचि

sallakīṃ gugguluṃ lohaṃ padmakaṃ ca ghṛtāplutam|| aci

6.17

अवश्यं स्वेदनीयानामस्वेद्यानामपि क्षणम्। स्वेदयेत् ससिताक्षीरसुखोष्णस्नेहसेचनैः॥ अचि

avaśyaṃ svedanīyānāmasvedyānāmapi kṣaṇam| svedayet sasitākṣīrasukhoṣṇasnehasecanaiḥ|| aci

6.18

उत्कारिकोपनाहैश्च स्वेदाध्यायोक्तभेषजैः। उरः कण्ठं च मृदुभिः सामे त्वामविधिं चरेत्॥ अचि

utkārikopanāhaiśca svedādhyāyoktabheṣajaiḥ| uraḥ kaṇṭhaṃ ca mṛdubhiḥ sāme tvāmavidhiṃ caret|| aci

6.19

अतियोगोद्धतं वातं दृष्ट्वा पवननाशनैः। स्निग्धै रसाद्यैर्नात्युष्णैरभ्यङ्गैश्च शमं नयेत्॥ अचि

atiyogoddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā pavananāśanaiḥ| snigdhai rasādyairnātyuṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṃ nayet|| aci

6.20

अनुत्क्लिष्टकफास्विन्नदुर्बलानां हि शोधनात्। वायुर्लब्धास्पदो मर्म संशोष्याशु हरेदसून्॥ अचि

anutkliṣṭakaphāsvinnadurbalānāṃ hi śodhanāt| vāyurlabdhāspado marma saṃśoṣyāśu haredasūn|| aci

6.21

कषायलेहस्नेहाद्यैस्तेषां संशमयेदतः। क्षीणक्षतातिसारासृक्पित्तदाहानुबन्धजान्॥ अचि

kaṣāyalehasnehādyaisteṣāṃ saṃśamayedataḥ| kṣīṇakṣatātisārāsṛkpittadāhānubandhajān|| aci

6.22

मधुरस्निग्धशीताद्यैर्हिध्माश्वासानुपाचरेत्। कुलत्थदशमूलानां क्वाथे स्युर्जाङ्गला रसाः। यूषाश्च शिग्रुवार्ताककासघ्नवृषमूलकैः॥ अचि

madhurasnigdhaśītādyairhidhmāśvāsānupācaret| kulatthadaśamūlānāṃ kvāthe syurjāṅgalā rasāḥ| yūṣāśca śigruvārtākakāsaghnavṛṣamūlakaiḥ|| aci

6.23

पल्लवैर्निम्बकुलकबृहतीमातुलुङ्गजैः। व्याघ्रीदुरालभाशृङ्गीबिल्वमध्यत्रिकण्टकैः॥ अचि

pallavairnimbakulakabṛhatīmātuluṅgajaiḥ| vyāghrīdurālabhāśṛṅgībilvamadhyatrikaṇṭakaiḥ|| aci

6.24

सामृताग्निकुलत्थैश्च यूषः स्यात् क्वथितैर्जलै। तद्वद्रास्नाबृहत्यादिबलामुद्गैः सचित्रकैः॥ अचि

sāmṛtāgnikulatthaiśca yūṣaḥ syāt kvathitairjalai| tadvadrāsnābṛhatyādibalāmudgaiḥ sacitrakaiḥ|| aci

6.25

पेया च चित्रकाजाजीशृङ्गीसौवर्चलैर्हिता। दशमूलेन वा कासश्वासहिध्मारुजापहा॥ अचि

peyā ca citrakājājīśṛṅgīsauvarcalairhitā| daśamūlena vā kāsaśvāsahidhmārujāpahā|| aci

6.26

दशमूलशठीरास्नाभार्ङ्गीबिल्वर्धिपौष्करैः। कुलीरशृङ्गीचपलातामलक्यमृतौषधैः॥ अचि

daśamūlaśaṭhīrāsnābhārṅgībilvardhipauṣkaraiḥ| kulīraśṛṅgīcapalātāmalakyamṛtauṣadhaiḥ|| aci

6.27

पिबेत् कषायं जीर्णेऽस्मिन् पेयां तैरेवसाधिताम्। शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गकुलत्थभुक्॥ अचि

pibet kaṣāyaṃ jīrṇe'smin peyāṃ tairevasādhitām| śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgakulatthabhuk|| aci

6.28

कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिहिध्माश्वासप्रशान्तये। सक्तून्वार्काङ्कुरक्षीरभावितानां समाक्षिकान्। यवानां दशमूलादिनिःक्वाथलुलितान् पिबेत्॥ अचि

kāsahṛdgrahapārśvārtihidhmāśvāsapraśāntaye| saktūnvārkāṅkurakṣīrabhāvitānāṃ samākṣikān| yavānāṃ daśamūlādiniḥkvāthalulitān pibet|| aci

6.29

अन्ने च योजयेत् क्षारहिङ्वाज्यबिडदाडिमान्। सपौष्करशठीव्योषमातुलुङ्गाम्लवेतसान्॥ अचि

anne ca yojayet kṣārahiṅvājyabiḍadāḍimān| sapauṣkaraśaṭhīvyoṣamātuluṅgāmlavetasān|| aci

6.30

दशमूलस्य वा क्वाथमथवा देवदारुणः। पिबेद्वा वारुणीमण्डं हिध्माश्वासी पिपासितः॥ अचि

daśamūlasya vā kvāthamathavā devadāruṇaḥ| pibedvā vāruṇīmaṇḍaṃ hidhmāśvāsī pipāsitaḥ|| aci

6.31

पिप्पलीपिप्पलीमूलपथ्याजन्तुघ्नचित्रकैः। कल्कितैर्लेपिते रूढे निक्षिपेत् घृतभाजने॥ अचि

pippalīpippalīmūlapathyājantughnacitrakaiḥ| kalkitairlepite rūḍhe nikṣipet ghṛtabhājane|| aci

6.32

तक्रं मासस्थितं तद्धि दीपनं श्वासकासजित्। पाठां मधुरसां दारु सरलं च निशि स्थितम्॥ अचि

takraṃ māsasthitaṃ taddhi dīpanaṃ śvāsakāsajit| pāṭhāṃ madhurasāṃ dāru saralaṃ ca niśi sthitam|| aci

6.33

सुरामण्डेऽल्पलवणं पिबेत् प्रसृतसम्मितम्। शिरीषकुन्दकदलीकुसुमं पिप्पलीयुतम्॥ अचि

surāmaṇḍe'lpalavaṇaṃ pibet prasṛtasammitam| śirīṣakundakadalīkusumaṃ pippalīyutam|| aci

6.34

तण्डुलाम्बुप्लुतं हिध्माश्वासकासहरं परम्। आरनालेन पिष्ट्वा वा मातुलुङ्गरसान्वितान्॥ अचि

taṇḍulāmbuplutaṃ hidhmāśvāsakāsaharaṃ param| āranālena piṣṭvā vā mātuluṅgarasānvitān|| aci

6.35

हिङ्गुसौवर्चलकणाकोलमुद्गान् जलेन वा। कोष्णेन भार्ङ्गीं शुण्ठीं च क्षारं वा मरिचान्वितम्॥ अचि

hiṅgusauvarcalakaṇākolamudgān jalena vā| koṣṇena bhārṅgīṃ śuṇṭhīṃ ca kṣāraṃ vā maricānvitam|| aci

6.36

स्वक्वाथपिष्टां लुलितां बाष्पिकां पाययेत वा। स्वरसं सप्तपर्णस्य पुष्पाणां वा शिरीषतः॥ अचि

svakvāthapiṣṭāṃ lulitāṃ bāṣpikāṃ pāyayeta vā| svarasaṃ saptaparṇasya puṣpāṇāṃ vā śirīṣataḥ|| aci

6.37

हिध्वाश्वासे मधुकणायुक्तं पित्तकफानुगे। उत्कारिका तुगाकृष्णामधूलीगुडनागरैः॥ अचि

hidhvāśvāse madhukaṇāyuktaṃ pittakaphānuge| utkārikā tugākṛṣṇāmadhūlīguḍanāgaraiḥ|| aci

6.38

पित्तानुबन्धे योक्तव्या पवने त्वनुबन्धिनि। श्वाविट्छशामिषकणाघृतशल्यकशोणितैः॥ अचि

pittānubandhe yoktavyā pavane tvanubandhini| śvāviṭchaśāmiṣakaṇāghṛtaśalyakaśoṇitaiḥ|| aci

6.39

सुवर्चलारसव्योषसर्पिर्भिः सहितं पयः। अनुशाल्योदनं पेयं वातपित्तेऽनुबन्धिनि॥ अचि

suvarcalārasavyoṣasarpirbhiḥ sahitaṃ payaḥ| anuśālyodanaṃ peyaṃ vātapitte'nubandhini|| aci

6.40

चतुर्गुणाम्बुसिद्धं वा छागं सगुडनागरम्। पिप्पलीमूलमधुकगुडगोश्वशकृद्रसान्। हिध्माभिष्यन्दकासघ्नान् लिह्यान्मधुघृतान्वितान्॥ अचि

caturguṇāmbusiddhaṃ vā chāgaṃ saguḍanāgaram| pippalīmūlamadhukaguḍagośvaśakṛdrasān| hidhmābhiṣyandakāsaghnān lihyānmadhughṛtānvitān|| aci

6.41

गोगजाश्ववराहोष्ट्रखरमेषाजविड्रसान्॥ अचि

gogajāśvavarāhoṣṭrakharameṣājaviḍrasān|| aci

6.42

समध्वैकैकशो लिह्याद्बहुश्लेष्माथवा पिबेत्। चतुष्पाच्चर्मरोमस्थिखुरशृङ्गोद्भवां मषीम्॥ अचि

samadhvaikaikaśo lihyādbahuśleṣmāthavā pibet| catuṣpāccarmaromasthikhuraśṛṅgodbhavāṃ maṣīm|| aci

6.43

तथैव वाजिगन्धाया लिह्याच्छ्वासी कफोल्बणः। क्षारं वा त्रिफलापाठाबृहतीफलमूलजम्॥ अचि

tathaiva vājigandhāyā lihyācchvāsī kapholbaṇaḥ| kṣāraṃ vā triphalāpāṭhābṛhatīphalamūlajam|| aci

6.44

मुक्ताप्रवालवैडूर्यशङ्खसौगन्धिकाञ्जनम्। मसारगल्लस्फटिककाचैलालवणद्वयम्॥ अचि

muktāpravālavaiḍūryaśaṅkhasaugandhikāñjanam| masāragallasphaṭikakācailālavaṇadvayam|| aci

6.45

अपामार्गफलं ताम्रमयो रूप्यं शणात् फलम्। ज्योतीरसेन तल्लिह्यादयो वैकं मधुद्रवम्॥ अचि

apāmārgaphalaṃ tāmramayo rūpyaṃ śaṇāt phalam| jyotīrasena tallihyādayo vaikaṃ madhudravam|| aci

6.46

शठीपौष्करधात्रीर्वा पौष्करं वा कणान्वितम्। गैरिकाञ्जनकृष्णा वा स्वरसं वा कपित्थजम्॥ अचि

śaṭhīpauṣkaradhātrīrvā pauṣkaraṃ vā kaṇānvitam| gairikāñjanakṛṣṇā vā svarasaṃ vā kapitthajam|| aci

6.47

रसेन वा कपित्थस्य धात्रीसैन्धवपिप्पलीः। घृतक्षौद्रेण वा पथ्या विडङ्गोषणपिप्पलीः॥ अचि

rasena vā kapitthasya dhātrīsaindhavapippalīḥ| ghṛtakṣaudreṇa vā pathyā viḍaṅgoṣaṇapippalīḥ|| aci

6.48

लिह्याद्वा पिप्पलीद्राक्षापथ्याशृङ्गीदुरालभाः। घृतमाक्षिकतैलैर्वा त्र्यूषणं क्षारसंयुतम्। पिप्पलीक्षौद्रयुक्तौ वा रसौ धात्रीकपित्थयोः॥ अचि

lihyādvā pippalīdrākṣāpathyāśṛṅgīdurālabhāḥ| ghṛtamākṣikatailairvā tryūṣaṇaṃ kṣārasaṃyutam| pippalīkṣaudrayuktau vā rasau dhātrīkapitthayoḥ|| aci

6.49

सितोपलात्वामलकी द्राक्षा गोश्वशकृद्रसम्। कोललाजमधुद्राक्षापिप्पलीनागराणि वा॥ अचि

sitopalātvāmalakī drākṣā gośvaśakṛdrasam| kolalājamadhudrākṣāpippalīnāgarāṇi vā|| aci

6.50

गुडतैलनिशाद्राक्षाकणारास्नोषणानि वा। पिबेद्रसाम्बुमद्याद्यैर्लेहौषधरजांसि वा॥ अचि

guḍatailaniśādrākṣākaṇārāsnoṣaṇāni vā| pibedrasāmbumadyādyairlehauṣadharajāṃsi vā|| aci

6.51

जीवन्तीमुस्तसुरसत्वगेलाद्वयपौष्करम्। चण्डातामलकीलोहभार्ङ्गीनागरवालकम्॥ अचि

jīvantīmustasurasatvagelādvayapauṣkaram| caṇḍātāmalakīlohabhārṅgīnāgaravālakam|| aci

6.52

कर्कटाख्याशठीकृष्णानागकेसरचोरकम्। उपयुक्तं यथाकामं चूर्णं द्विगुणशर्करम्॥ अचि

karkaṭākhyāśaṭhīkṛṣṇānāgakesaracorakam| upayuktaṃ yathākāmaṃ cūrṇaṃ dviguṇaśarkaram|| aci

6.53

पार्श्वरुग्ज्वरकासघ्नं हिध्माश्वासहरं परम्। जीवन्ती चोरकः शृङ्गी पौष्करं सुरसः शठी॥ अचि

pārśvarugjvarakāsaghnaṃ hidhmāśvāsaharaṃ param| jīvantī corakaḥ śṛṅgī pauṣkaraṃ surasaḥ śaṭhī|| aci

6.54

पिप्पलीत्वग्बिडक्षारशुण्ठीहिङ्वम्लवेतसम्। एलातामलकीभार्ङ्गीवृक्षाम्लं चेति चूर्णितम्॥ अचि

pippalītvagbiḍakṣāraśuṇṭhīhiṅvamlavetasam| elātāmalakībhārṅgīvṛkṣāmlaṃ ceti cūrṇitam|| aci

6.55

रसेन मातुलुङ्गस्य मद्येन हविषाथवा। लीढं प्रयुक्तमन्ने वा केवलं चोपयोजितम्॥ अचि

rasena mātuluṅgasya madyena haviṣāthavā| līḍhaṃ prayuktamanne vā kevalaṃ copayojitam|| aci

6.56

हिध्माश्वासविबन्धार्शःकासहृत्पार्श्वशूलनुत्। शठीतामलकीभार्ङ्गीचण्डावालकपौष्करम्॥ अचि

hidhmāśvāsavibandhārśaḥkāsahṛtpārśvaśūlanut| śaṭhītāmalakībhārṅgīcaṇḍāvālakapauṣkaram|| aci

6.57

शर्कराष्टगुणं चूर्णं हिध्माश्वासहरं परम्। तुल्यं गुडं नागरं च भक्षयेन्नावयेत वा॥ अचि

śarkarāṣṭaguṇaṃ cūrṇaṃ hidhmāśvāsaharaṃ param| tulyaṃ guḍaṃ nāgaraṃ ca bhakṣayennāvayeta vā|| aci

6.58

लशुनस्य पलाण्डोर्वा मूलं गृञ्जनकस्य वा। चन्दनाद्वा रसं दद्यान्नारीक्षीरेण नावनम्॥ अचि

laśunasya palāṇḍorvā mūlaṃ gṛñjanakasya vā| candanādvā rasaṃ dadyānnārīkṣīreṇa nāvanam|| aci

6.59

सशर्करां पिप्पली वा मधुकं वा मधुद्रवम्। स्तन्येन मक्षिकाविष्ठामलक्तकरसेन वा॥ अचि

saśarkarāṃ pippalī vā madhukaṃ vā madhudravam| stanyena makṣikāviṣṭhāmalaktakarasena vā|| aci

6.60

ससैन्धवं घृताच्छं वा सिद्धं स्तन्येन वा घृतम्। कल्कितैर्मधुरद्रव्यैस्तत् पिबेन्नावयेत वा॥ अचि

sasaindhavaṃ ghṛtācchaṃ vā siddhaṃ stanyena vā ghṛtam| kalkitairmadhuradravyaistat pibennāvayeta vā|| aci

6.61

सकृदुष्णं सकृच्छीतं व्यत्यासात् ससितं मधु। तद्वत् पयस्तहासिद्धमधोभागौषधैर्घृतम्॥ अचि

sakṛduṣṇaṃ sakṛcchītaṃ vyatyāsāt sasitaṃ madhu| tadvat payastahāsiddhamadhobhāgauṣadhairghṛtam|| aci

6.62

कणासौवर्चलक्षारवयस्थाहिड्गुचोरकैः। सकायस्थैर्घृतं मस्तु दशमूलरसे पचेत्॥ अचि

kaṇāsauvarcalakṣāravayasthāhiḍgucorakaiḥ| sakāyasthairghṛtaṃ mastu daśamūlarase pacet|| aci

6.63

तत् पिबेज्जीवनीयैर्वा लिह्यात् समधु साधितम्। तेजोवत्यभया कुष्ठं पिप्पली कटुरोहिणी॥ अचि

tat pibejjīvanīyairvā lihyāt samadhu sādhitam| tejovatyabhayā kuṣṭhaṃ pippalī kaṭurohiṇī|| aci

6.64

पूकीकं पौष्करं मूलं पलाशश्चित्रकः शठी। पटुद्वयं तामलकी जीवन्ती बैल्वपेशिका॥ अचि

pūkīkaṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ palāśaścitrakaḥ śaṭhī| paṭudvayaṃ tāmalakī jīvantī bailvapeśikā|| aci

6.65

वचापत्रं च तालीसं कर्षांशैस्तैर्विंपाचयेत्। हिङ्गुपादैर्घृतप्रस्थं पीतमाशु निहन्ति तत्॥ अचि

vacāpatraṃ ca tālīsaṃ karṣāṃśaistairviṃpācayet| hiṅgupādairghṛtaprasthaṃ pītamāśu nihanti tat|| aci

6.66

श्वासानिलार्शोग्रहणीहिध्माहृत्पार्श्ववेदनाः। सिद्धं वा पुरमञ्जिष्ठालाक्षासर्जरसैः पिबेत्॥ अचि

śvāsānilārśograhaṇīhidhmāhṛtpārśvavedanāḥ| siddhaṃ vā puramañjiṣṭhālākṣāsarjarasaiḥ pibet|| aci

6.67

सपद्मकमनोह्वालैर्घृतप्रस्थं पिचून्मितैः। वत्सकादिप्रतीवापं सिद्धं वा प्रथमे गणे॥ अचि

sapadmakamanohvālairghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ| vatsakādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā prathame gaṇe|| aci

6.68

सपञ्चलवणं सर्पिः श्वासकासानपोहति। हिंस्राविडङ्गपूतीकत्रिकटुत्रिफलाग्निकैः॥ अचि

sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsānapohati| hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatrikaṭutriphalāgnikaiḥ|| aci

6.69

कोलमात्रैर्घृतप्रस्थं पाचयेत् सलिलाढके। क्षीरप्रस्थद्वयोपेतं तत् कासश्वासपीनसान्॥ अचि

kolamātrairghṛtaprasthaṃ pācayet salilāḍhake| kṣīraprasthadvayopetaṃ tat kāsaśvāsapīnasān|| aci

6.70

अर्शांस्यरोचकं गुल्मं क्षयं हिध्मां च नाशयेत्। सैन्धवार्धांशयुक्तं वा पुराणं पाययेद्घृतम्। धान्वन्तरं वृषघृतं दाधिकं त्र्यूषणादि वा॥ अचि

arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ kṣayaṃ hidhmāṃ ca nāśayet| saindhavārdhāṃśayuktaṃ vā purāṇaṃ pāyayedghṛtam| dhānvantaraṃ vṛṣaghṛtaṃ dādhikaṃ tryūṣaṇādi vā|| aci

6.71

शीताम्बुसेकः सहसा त्रासविक्षेपभीशुचः। हर्षेर्ष्योच्छ्वासरोधाश्च हितं कीटैश्च दंशनम्॥ अचि

śītāmbusekaḥ sahasā trāsavikṣepabhīśucaḥ| harṣerṣyocchvāsarodhāśca hitaṃ kīṭaiśca daṃśanam|| aci

6.72

यत् किञ्चित् कफवातघ्नमुष्णं वातानुलोमनम्। तत् सेव्यं प्रायशो यच्च सुतरां मारुतापहम्॥ अचि

yat kiñcit kaphavātaghnamuṣṇaṃ vātānulomanam| tat sevyaṃ prāyaśo yacca sutarāṃ mārutāpaham|| aci

6.73

वातकृद्वा कफहरं कफकृद्वानिलापहम्। कार्यं नैकान्तिकं ताभ्यां प्रायः श्रेयोऽनिलापहम्॥ अचि

vātakṛdvā kaphaharaṃ kaphakṛdvānilāpaham| kāryaṃ naikāntikaṃ tābhyāṃ prāyaḥ śreyo'nilāpaham|| aci

6.74

सर्वेषां बृंहणे ह्यल्पः शक्यश्च प्रायशो भवेत्। नात्यर्थं शमनेऽपायो भृशोशक्यश्च कर्शने॥ अचि

sarveṣāṃ bṛṃhaṇe hyalpaḥ śakyaśca prāyaśo bhavet| nātyarthaṃ śamane'pāyo bhṛśośakyaśca karśane|| aci

अथ सप्तमोऽध्यायः

7.1

अचि

aci

7.2

अथातो राजयक्ष्मचिकित्सितं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अचि

athāto rājayakṣmacikitsitaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aci

7.3

बलिनो बहुदोषस्य स्निग्धस्विन्नस्य शोधनम्। ऊर्ध्वाधो यक्ष्मिणः कुर्यात् सस्नेहं यन्न कर्शनम्॥ अचि

balino bahudoṣasya snigdhasvinnasya śodhanam| ūrdhvādho yakṣmiṇaḥ kuryāt sasnehaṃ yanna karśanam|| aci

7.4

पयसा फलयुक्तेन मधुरेण रसेन वा। सर्पिष्मत्या यवाग्वा वा वमनद्रव्यसिद्धया॥ अचि

payasā phalayuktena madhureṇa rasena vā| sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanadravyasiddhayā|| aci

7.5

वमेद्विरेचनं दद्यात्त्रिवृच्श्यामानृपद्रुमान्॥ शर्करामधुसर्पिर्भिः पयसा तर्पणेन वा। द्राक्षाविदारीकाश्मर्यमांसानां वा रसैर्युतान्॥ अचि

vamedvirecanaṃ dadyāttrivṛcśyāmānṛpadrumān|| śarkarāmadhusarpirbhiḥ payasā tarpaṇena vā| drākṣāvidārīkāśmaryamāṃsānāṃ vā rasairyutān|| aci

7.6

शुद्धकोष्ठस्य युञ्जीत विधिं बृंहणदीपनम्। हृद्यानि चान्नपानानि वातघ्नानि लघूनि च॥ अचि

śuddhakoṣṭhasya yuñjīta vidhiṃ bṛṃhaṇadīpanam| hṛdyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca|| aci

7.7

शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गं समास्थितम्। लघुमच्युतवीर्यं च सुजरं बलकृच्च यत्॥ अचि

śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgaṃ samāsthitam| laghumacyutavīryaṃ ca sujaraṃ balakṛcca yat|| aci

7.8

आजं क्षीरं घृतं मांसं क्रव्यान्मांसं च शोषजित्। काकोलूकवृकद्वीपिगवाश्वनकुलोरगम्॥ अचि

ājaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ māṃsaṃ kravyānmāṃsaṃ ca śoṣajit| kākolūkavṛkadvīpigavāśvanakuloragam|| aci

7.9

गृध्रभासखरोष्ट्रं च हितं छद्मोपसंहितम्। ज्ञातं जुगुप्सितं तद्धि छर्दिषे न बलौजसे॥ अचि

gṛdhrabhāsakharoṣṭraṃ ca hitaṃ chadmopasaṃhitam| jñātaṃ jugupsitaṃ taddhi chardiṣe na balaujase|| aci

7.10

मृगाद्याः पित्तकफयोः पवने प्रसहादयः। वेशवारीकृताः पथ्या रसादिषु च कल्पिताः॥ अचि

mṛgādyāḥ pittakaphayoḥ pavane prasahādayaḥ| veśavārīkṛtāḥ pathyā rasādiṣu ca kalpitāḥ|| aci

7.11

भृष्टाः सर्षपतैलेन सर्पिषा वा यथायथम्। रसिका मृदवः स्निग्धाः पटुद्रव्याभिसंस्कृताः॥ अचि

bhṛṣṭāḥ sarṣapatailena sarpiṣā vā yathāyatham| rasikā mṛdavaḥ snigdhāḥ paṭudravyābhisaṃskṛtāḥ|| aci

7.12

हिता मौद्गककौलत्थास्तद्वद्यूषाश्च साधिताः। सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम्॥ अचि

hitā maudgakakaulatthāstadvadyūṣāśca sādhitāḥ| sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram|| aci

7.13

सदाडिमं सामलकं स्निग्धमाजं रसं पिबेत्। तेन षड्विनिवर्तन्ते विकाराः पीनसादयः॥ अचि

sadāḍimaṃ sāmalakaṃ snigdhamājaṃ rasaṃ pibet| tena ṣaḍvinivartante vikārāḥ pīnasādayaḥ|| aci

7.14

कोलदाडिमनिर्यासपिष्टयास्थिविहीनया। द्राक्षया स्वच्छधान्याम्बुप्लुतालोडितकल्कया॥ अचि

koladāḍimaniryāsapiṣṭayāsthivihīnayā| drākṣayā svacchadhānyāmbuplutāloḍitakalkayā|| aci

7.15

कार्यः सौवर्चलव्योषपत्रैलादीप्यकान्वितः। समाक्षिकः सकर्पूरः सलवङ्कः सकेसरः॥ अचि

kāryaḥ sauvarcalavyoṣapatrailādīpyakānvitaḥ| samākṣikaḥ sakarpūraḥ salavaṅkaḥ sakesaraḥ|| aci

7.16

चन्द्रकान्तो यथार्थाख्यः शोषहाग्निरुचिप्रदः। शुक्ताम्लधात्रीस्वरसैर्द्राक्षायाः कल्कितं पलम्॥ अचि

candrakānto yathārthākhyaḥ śoṣahāgnirucipradaḥ| śuktāmladhātrīsvarasairdrākṣāyāḥ kalkitaṃ palam|| aci

7.17

गुडषट्पलसंयुक्तं युक्तं श्लक्ष्णैश्च कार्षिकैः। वृक्षाम्लधान्यद्रमिलीराजिकादाडिमोषणैः॥ अचि

guḍaṣaṭpalasaṃyuktaṃ yuktaṃ ślakṣṇaiśca kārṣikaiḥ| vṛkṣāmladhānyadramilīrājikādāḍimoṣaṇaiḥ|| aci

7.18

पलेन नागपुष्पस्य किञ्चित् सौवर्चलेन च। ससेव्यपत्रत्वक्तोयः सुरसारसमूर्छितः॥ अचि

palena nāgapuṣpasya kiñcit sauvarcalena ca| sasevyapatratvaktoyaḥ surasārasamūrchitaḥ|| aci

7.19

भूरिभूस्तृणको रागः कण्ठ्यो रुच्यः समाक्षिकः। पिबेच्च सुतरां मद्यं जीर्णं स्रोतोविशोधनम्॥ अचि

bhūribhūstṛṇako rāgaḥ kaṇṭhyo rucyaḥ samākṣikaḥ| pibecca sutarāṃ madyaṃ jīrṇaṃ srotoviśodhanam|| aci

7.20

पित्तादिषु विशेषेण मध्वरिष्टाच्छवारुणीः। सिद्धं वा पञ्चमूलेन तामलक्याथवा जलम्॥ अचि

pittādiṣu viśeṣeṇa madhvariṣṭācchavāruṇīḥ| siddhaṃ vā pañcamūlena tāmalakyāthavā jalam|| aci

7.21

पर्णिनीभिश्चतसृभिर्धान्यनागरकेण वा। कल्पयेच्चानुकूलोस्य तेनान्नं शुचि यत्नवान्॥ अचि

parṇinībhiścatasṛbhirdhānyanāgarakeṇa vā| kalpayeccānukūlosya tenānnaṃ śuci yatnavān|| aci

7.22

दशमूलेन पयसा सिद्धं मांसरसेन वा। बलागर्भं घृतं योज्यं क्रव्यामांसरसेन वा॥ अचि

daśamūlena payasā siddhaṃ māṃsarasena vā| balāgarbhaṃ ghṛtaṃ yojyaṃ kravyāmāṃsarasena vā|| aci

7.23

सक्षौद्रं पयसा सिद्धं सर्पिर्दशगुणेन वा। जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च॥ अचि

sakṣaudraṃ payasā siddhaṃ sarpirdaśaguṇena vā| jīvantīṃ madhukaṃ drākṣāṃ phalāni kuṭajasya ca|| aci

7.24

पुष्कराह्वं शठीं कृष्णां व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम्। नीलित्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम्। कल्कीकृत्य घृतं पक्वं रोगराजहरं परम्॥ अचि

puṣkarāhvaṃ śaṭhīṃ kṛṣṇāṃ vyāghrīṃ gokṣurakaṃ balām| nīlitpalaṃ tāmalakīṃ trāyamāṇāṃ durālabhām| kalkīkṛtya ghṛtaṃ pakvaṃ rogarājaharaṃ param|| aci

7.25

दुरालभां गोक्षुरकं चतस्त्रः पर्णिनीर्बलाम्। भागान् पलोन्मितान् कृत्वा पलं पर्पटकस्य च॥ अचि

durālabhāṃ gokṣurakaṃ catastraḥ parṇinīrbalām| bhāgān palonmitān kṛtvā palaṃ parpaṭakasya ca|| aci

7.26

पचेद्दशगुणे तोये दशभागावशेषिते। पूते तस्मिन् घृतप्रस्थं क्षीरद्विगुणितं पचेत्॥ अचि

paceddaśaguṇe toye daśabhāgāvaśeṣite| pūte tasmin ghṛtaprasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet|| aci

7.27

गर्भं दत्वा शठीकृष्णाभूनिम्बोत्पलसारिवाः। त्रायन्तीं पौष्करं मूलं सहपत्रफलां फलम्॥ अचि

garbhaṃ datvā śaṭhīkṛṣṇābhūnimbotpalasārivāḥ| trāyantīṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ sahapatraphalāṃ phalam|| aci

7.28

कुटजाच्च जयेत्तद्धि शिरःपार्श्वांसवेदनाम्। तृष्णां छर्दिमतीसारं कासदाहभ्रमज्वरान्॥ अचि

kuṭajācca jayettaddhi śiraḥpārśvāṃsavedanām| tṛṣṇāṃ chardimatīsāraṃ kāsadāhabhramajvarān|| aci

7.29

घृतं खर्जूरमृद्वीकामधुकैः सपरूसकैः। सपिप्पलीकं वैस्वर्यकासश्वासज्वरापहम्॥ अचि

ghṛtaṃ kharjūramṛdvīkāmadhukaiḥ saparūsakaiḥ| sapippalīkaṃ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham|| aci

7.30

दशमूलशृतात् क्षीरात् सर्पिर्यदुदियान्नवम्। सपिप्पलीकं सक्षौद्रं तत् परं स्वरबोधनम्॥ अचि

daśamūlaśṛtāt kṣīrāt sarpiryadudiyānnavam| sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ tat paraṃ svarabodhanam|| aci

7.31

शिरःपार्श्वासशूलघ्नं कासश्वासज्वरापहम्। पञ्चभिः पञ्चमूलैर्वा शृताद्यदुदियात् घृतम्॥ अचि

śiraḥpārśvāsaśūlaghnaṃ kāsaśvāsajvarāpaham| pañcabhiḥ pañcamūlairvā śṛtādyadudiyāt ghṛtam|| aci

7.32

पञ्चानां पञ्चमूलानां रसे क्षीरचतुर्गुणे। सिद्धं सर्पिर्जयत्येतद्यक्ष्मणः सप्तकं बलम्॥ अचि

pañcānāṃ pañcamūlānāṃ rase kṣīracaturguṇe| siddhaṃ sarpirjayatyetadyakṣmaṇaḥ saptakaṃ balam|| aci

7.33

पञ्चकोलयवक्षारषट्पलेन पचेत् घृतम्। प्रस्थोन्मितं तुल्यपयः स्रोतसां तद्विशोधनम्॥ अचि

pañcakolayavakṣāraṣaṭpalena pacet ghṛtam| prasthonmitaṃ tulyapayaḥ srotasāṃ tadviśodhanam|| aci

7.34

गुल्मज्वरोदरप्लीहग्रहणीपाण्डुपीनसान्। कासश्वासाग्निसदनश्वयथूर्ध्वानिलान् जयेत्॥ अचि

gulmajvarodaraplīhagrahaṇīpāṇḍupīnasān| kāsaśvāsāgnisadanaśvayathūrdhvānilān jayet|| aci

7.35

रास्नाबलागोक्षुरकस्थिरावर्षाभुवारिणि। जीवन्तीपिप्पलीगर्भं सक्षीरं शोषजिद्घृतम्। अश्वगन्धाशृतात् क्षीरात् घृतं च ससितापयः॥ अचि

rāsnābalāgokṣurakasthirāvarṣābhuvāriṇi| jīvantīpippalīgarbhaṃ sakṣīraṃ śoṣajidghṛtam| aśvagandhāśṛtāt kṣīrāt ghṛtaṃ ca sasitāpayaḥ|| aci

7.36

साधारणामिषतुलां तोयद्रोणद्वये पचेत्। तेनाष्टभागशेषेण जीवनीयैः पलोन्मितैः॥ अचि

sādhāraṇāmiṣatulāṃ toyadroṇadvaye pacet| tenāṣṭabhāgaśeṣeṇa jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ|| aci

7.37

साधयेत् सर्पिषः प्रस्थं वातपित्तामयापहम्। मांससर्पिरिदं पीतं युक्तं मांसरसेन वा। कासश्वासस्वरभ्रंशशोषहृत्पार्श्वशूलजित्॥ अचि

sādhayet sarpiṣaḥ prasthaṃ vātapittāmayāpaham| māṃsasarpiridaṃ pītaṃ yuktaṃ māṃsarasena vā| kāsaśvāsasvarabhraṃśaśoṣahṛtpārśvaśūlajit|| aci

7.38

यष्टीबलागुडूच्यल्पपञ्चमूलतुलां पचेत्। शूर्पेऽपामष्टभागस्थे तत्र पात्रं पचेत् घृतात्॥ अचि

yaṣṭībalāguḍūcyalpapañcamūlatulāṃ pacet| śūrpe'pāmaṣṭabhāgasthe tatra pātraṃ pacet ghṛtāt|| aci

7.39

धात्रीविदारीक्षुरसत्रिपात्रे पयसोऽर्मणे। सुपिष्टैर्जीवनीयैश्च पाराशरमिदं घृतम्। ससैन्यं राजयक्ष्माणमुन्मूलयति शीलितम्॥ अचि

dhātrīvidārīkṣurasatripātre payaso'rmaṇe| supiṣṭairjīvanīyaiśca pārāśaramidaṃ ghṛtam| sasainyaṃ rājayakṣmāṇamunmūlayati śīlitam|| aci

7.40

मूर्वाहरिद्राखदिरक्वाथं सर्पिः शकृद्रसम्। गोगजाजाविहयजं पयस्तुल्यान् दश द्रवान्॥ अचि

mūrvāharidrākhadirakvāthaṃ sarpiḥ śakṛdrasam| gogajājāvihayajaṃ payastulyān daśa dravān|| aci

7.41

स्वादुस्कन्धं त्रिकटुकं कल्कितं देवदारु च। पचेत्तच्चाशु शोषघ्नं तद्वद्वासावरीघृतम्॥ अचि

svāduskandhaṃ trikaṭukaṃ kalkitaṃ devadāru ca| pacettaccāśu śoṣaghnaṃ tadvadvāsāvarīghṛtam|| aci

7.42

द्विपञ्चमूलवरणयवबिल्वपुनर्नवाः। करञ्जबोलस्थविरकुलस्थबदराग्निकाः॥ अचि

dvipañcamūlavaraṇayavabilvapunarnavāḥ| karañjabolasthavirakulasthabadarāgnikāḥ|| aci

7.43

गर्भं दत्वा स्नुहीक्षीरं शुकाख्याचव्यसैन्धवम्। हरीतकीं च तच्छोषशोफमेहोदरापहम्॥ अचि

garbhaṃ datvā snuhīkṣīraṃ śukākhyācavyasaindhavam| harītakīṃ ca tacchoṣaśophamehodarāpaham|| aci

7.44

यवाग्वा वा पिबेन्मात्रां लिह्याद्वा मधुनान्विताम्। सिद्धानां सर्पिषामेषां दद्यादन्नेन वा सह॥ अचि

yavāgvā vā pibenmātrāṃ lihyādvā madhunānvitām| siddhānāṃ sarpiṣāmeṣāṃ dadyādannena vā saha|| aci

7.45

एलाजमोदत्रिफलासौराष्ट्रीव्योषचित्रकान्। सारानरिष्टगायत्रीसालबीजकसम्भवान्॥ अचि

elājamodatriphalāsaurāṣṭrīvyoṣacitrakān| sārānariṣṭagāyatrīsālabījakasambhavān|| aci

7.46

भल्लातकं विडङ्गं च पृथगष्टपलोन्मितम्। सलिले षोडशगुणे षोडशांशस्थितं पचेत्॥ अचि

bhallātakaṃ viḍaṅgaṃ ca pṛthagaṣṭapalonmitam| salile ṣoḍaśaguṇe ṣoḍaśāṃśasthitaṃ pacet|| aci

7.47

पुनस्तेन घृतप्रस्थं सिद्धे चास्मिन् पलानि षट्। तवक्षीर्याः क्षिपेत्त्रिंशत् सिताया द्विगुणं मधु॥ अचि

punastena ghṛtaprasthaṃ siddhe cāsmin palāni ṣaṭ| tavakṣīryāḥ kṣipettriṃśat sitāyā dviguṇaṃ madhu|| aci

7.48

घृतात्त्रिजातात्त्रिपलं ततो लीढं खजाहतम्। पयोनुपानं तत् प्राह्णे रसायनमयन्त्रणम्॥ अचि

ghṛtāttrijātāttripalaṃ tato līḍhaṃ khajāhatam| payonupānaṃ tat prāhṇe rasāyanamayantraṇam|| aci

7.49

मेध्यं चक्षुष्यमायुष्यं दीपनं हन्ति चाचिरात्। मेहगुल्मक्षयव्याधिपाण्डुरोगभगन्दरान्। ये च सर्पिर्गुडाः प्रोक्ताः क्षते योज्याः क्षयेऽपि ते॥ अचि

medhyaṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ dīpanaṃ hanti cācirāt| mehagulmakṣayavyādhipāṇḍurogabhagandarān| ye ca sarpirguḍāḥ proktāḥ kṣate yojyāḥ kṣaye'pi te|| aci

7.50

खर्जूरपिप्पलीद्राक्षापथ्याशृङ्गीदुरालभाः। त्रिफलापिप्पलीमुस्ताशृङ्गाटगुडशर्कराः॥ अचि

kharjūrapippalīdrākṣāpathyāśṛṅgīdurālabhāḥ| triphalāpippalīmustāśṛṅgāṭaguḍaśarkarāḥ|| aci

7.51

वीराशठीपुष्कराख्यासुरसाशर्करागुडाः। नागरं चित्रको लाजाः पिप्पल्यामलकं गुडः॥ अचि

vīrāśaṭhīpuṣkarākhyāsurasāśarkarāguḍāḥ| nāgaraṃ citrako lājāḥ pippalyāmalakaṃ guḍaḥ|| aci

7.52

विडङ्गसारश्चविका त्र्यूषणं च विचूर्णितम्। अर्धश्लोकैः स्मृता लेहाः पञ्चैते मधुसर्पिषा। स्वर्याः कासक्षयश्वासपार्श्वरुक्कफनाशनः॥ अचि

viḍaṅgasāraścavikā tryūṣaṇaṃ ca vicūrṇitam| ardhaślokaiḥ smṛtā lehāḥ pañcaite madhusarpiṣā| svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanaḥ|| aci

7.53

त्वगेलापिप्पलीक्षीरीशर्करा द्विगुणाः क्रमात्। चूर्णिता भक्षयेल्लिह्यात् पूर्ववद्वा तथागुणाः॥ अचि

tvagelāpippalīkṣīrīśarkarā dviguṇāḥ kramāt| cūrṇitā bhakṣayellihyāt pūrvavadvā tathāguṇāḥ|| aci

7.54

तिलमाषाश्वगन्धा वा माक्षिकाजघृतदुताः। पूर्वोक्तेष्वेव रोगेषु वातप्रायेषु पूजिताः॥ अचि

tilamāṣāśvagandhā vā mākṣikājaghṛtadutāḥ| pūrvokteṣveva rogeṣu vātaprāyeṣu pūjitāḥ|| aci

7.55

स्वरसादचिकित्सितम्। विशेषात् स्वरसादेऽस्य नस्यधूमादि योजयेत्। तत्रापि वातजे कोष्णं पिबेदौत्तरभक्तिकम्॥ अचि

svarasādacikitsitam| viśeṣāt svarasāde'sya nasyadhūmādi yojayet| tatrāpi vātaje koṣṇaṃ pibedauttarabhaktikam|| aci

7.56

कासमर्दकवार्ताकीमार्कवस्वरसैर्घृतम्। साधितं कासजित् स्वर्यं सिद्धमार्तगलेन वा॥ अचि

kāsamardakavārtākīmārkavasvarasairghṛtam| sādhitaṃ kāsajit svaryaṃ siddhamārtagalena vā|| aci

7.57

बदरीपत्रकल्कं वा घृतभृष्टं ससैन्धवम्। तैलं वा मधुकद्राक्षापिप्पलीकृमिनुत्फलैः॥ अचि

badarīpatrakalkaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam| tailaṃ vā madhukadrākṣāpippalīkṛminutphalaiḥ|| aci

7.58

हंसपाद्याश्च मूलेन पक्वं नस्तो निषेचयेत्। सुखोदकानुपानं च ससर्पिष्कं गुडौदनम्। अश्नीयात् पायसं चैवं स्निग्धं स्वेदं च योजयेत्॥ अचि

haṃsapādyāśca mūlena pakvaṃ nasto niṣecayet| sukhodakānupānaṃ ca sasarpiṣkaṃ guḍaudanam| aśnīyāt pāyasaṃ caivaṃ snigdhaṃ svedaṃ ca yojayet|| aci

7.59

पित्तोद्भवे पिबेत् सर्पिः शृतशीतपयोनुपः। क्षीरिवृक्षाङ्कुरक्वाथकल्कसिद्धं समाक्षिकम्॥ अचि

pittodbhave pibet sarpiḥ śṛtaśītapayonupaḥ| kṣīrivṛkṣāṅkurakvāthakalkasiddhaṃ samākṣikam|| aci

7.60

अश्नीयाच्च ससर्पिष्कं यष्टीमधुकपायसम्। बलाविदारिगन्धाभ्यां विदार्या मधुकेन च॥ अचि

aśnīyācca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasam| balāvidārigandhābhyāṃ vidāryā madhukena ca|| aci

7.61

सिद्धं सलवणं सर्पिर्नस्यं स्वर्यमनुत्तमम्। प्रपौण्डरीकं मधुकं पिप्पली बृहती बला॥ अचि

siddhaṃ salavaṇaṃ sarpirnasyaṃ svaryamanuttamam| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pippalī bṛhatī balā|| aci

7.62

साधितं क्षीरसर्पिश्च तत् स्वव्र्यं नावनं परम्। लिह्यान्मधुरकाणां च चूर्णं मधुघृतान्वितम्॥ अचि

sādhitaṃ kṣīrasarpiśca tat svavryaṃ nāvanaṃ param| lihyānmadhurakāṇāṃ ca cūrṇaṃ madhughṛtānvitam|| aci

7.63

वरीं बलां पयस्यां वा काकोलीमधुके तथा। एवमस्यानुपशमे ललाटे व्यधयेत् सिराम्॥ अचि

varīṃ balāṃ payasyāṃ vā kākolīmadhuke tathā| evamasyānupaśame lalāṭe vyadhayet sirām|| aci

7.64

पिबेत् कटूनि मूत्रेण कफजे रूक्षभोजनः। कट्कफलामलकव्योषं लिह्यात्तैलमधुप्लुतम्॥ अचि

pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje rūkṣabhojanaḥ| kaṭkaphalāmalakavyoṣaṃ lihyāttailamadhuplutam|| aci

7.65

व्योषक्षाराग्निचविकाभार्ङ्गीपथ्यामधूनि वा। यवैर्यवागूं यमके कणाधात्रीकृतां पिबेत्। भुत्क्वाद्यात्पिप्पलीं शुण्ठीं तीक्ष्णं वा वमनं भजेत्॥ अचि

vyoṣakṣārāgnicavikābhārṅgīpathyāmadhūni vā| yavairyavāgūṃ yamake kaṇādhātrīkṛtāṃ pibet| bhutkvādyātpippalīṃ śuṇṭhīṃ tīkṣṇaṃ vā vamanaṃ bhajet|| aci

7.66

शर्कराक्षौद्रमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह। पिबेत् पयांसि यस्योच्चैर्वदतो विहतः स्वरः॥ अचि

śarkarākṣaudramiśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha| pibet payāṃsi yasyoccairvadato vihataḥ svaraḥ|| aci

7.67

अरोचकचिकित्सितम्। विचित्रमन्नमरुचौ हितैरुपहितं हितम्। बहिरन्तर्मृजां चित्तनिर्वाणं हृद्यमौषधम्॥ अचि

arocakacikitsitam| vicitramannamarucau hitairupahitaṃ hitam| bahirantarmṛjāṃ cittanirvāṇaṃ hṛdyamauṣadham|| aci

7.68

द्वौ कालौ दन्तपवनं भक्षयेन्मुखधावनैः। कषायैः क्षालयेदास्यं धूमं प्रायौगिकं पिबेत्॥ अचि

dvau kālau dantapavanaṃ bhakṣayenmukhadhāvanaiḥ| kaṣāyaiḥ kṣālayedāsyaṃ dhūmaṃ prāyaugikaṃ pibet|| aci

7.69

तालीसपत्रवटकाः सकर्पूरसितोपलाः। शशाङ्ककिरणाख्याश्च भक्ष्या रुचिकराः परम्॥ अचि

tālīsapatravaṭakāḥ sakarpūrasitopalāḥ| śaśāṅkakiraṇākhyāśca bhakṣyā rucikarāḥ param|| aci

7.70

वातादरोचके तत्र पिबेच्चूर्णं प्रसन्नया। हरेणुकृष्णाकृमिजिद्द्राक्षासैन्धवनागरात्॥ अचि

vātādarocake tatra pibeccūrṇaṃ prasannayā| hareṇukṛṣṇākṛmijiddrākṣāsaindhavanāgarāt|| aci

7.71

एलाभार्ङ्गीयवक्षारहिङ्गुयुक्ताद् घृतेन वा। छर्दयेद्वा वचाम्भोभिः पित्ताच्च गुडवारिभिः॥ अचि

elābhārṅgīyavakṣārahiṅguyuktād ghṛtena vā| chardayedvā vacāmbhobhiḥ pittācca guḍavāribhiḥ|| aci

7.72

लिह्याद्वा शर्करासर्पिर्लवणोत्तममाक्षिकम्। कफाद्वमेन्निम्बजलैर्दीप्यकारग्वधोदकम्॥ अचि

lihyādvā śarkarāsarpirlavaṇottamamākṣikam| kaphādvamennimbajalairdīpyakāragvadhodakam|| aci

7.73

पानं समध्वरिष्टाश्च तीक्ष्णाः समधुमाधवाः। पिबेच्चूर्णं च पूर्वोक्तं हरेण्वाद्युष्णवारिणा॥ अचि

pānaṃ samadhvariṣṭāśca tīkṣṇāḥ samadhumādhavāḥ| pibeccūrṇaṃ ca pūrvoktaṃ hareṇvādyuṣṇavāriṇā|| aci

7.74

त्रिकटुत्रिफलारात्रीयवक्षारं मधुप्लुतम्। प्रातराहारकाले च युञ्जीत मुखधावनम्॥ अचि

trikaṭutriphalārātrīyavakṣāraṃ madhuplutam| prātarāhārakāle ca yuñjīta mukhadhāvanam|| aci

7.75

बिडं सौवर्चलं कुष्ठमजाजी मरिचं सिता। धात्र्येलापद्मकोशीरपिप्पलीचन्दनोत्पलम्॥ अचि

biḍaṃ sauvarcalaṃ kuṣṭhamajājī maricaṃ sitā| dhātryelāpadmakośīrapippalīcandanotpalam|| aci

7.76

लोध्रं तेजोवती पथ्या यवक्षारं कटुत्रयम्। आर्द्रदाडिमनिर्यासः सजाजीसितशर्करः॥ अचि

lodhraṃ tejovatī pathyā yavakṣāraṃ kaṭutrayam| ārdradāḍimaniryāsaḥ sajājīsitaśarkaraḥ|| aci

7.77

सतैलमाक्षिका युक्ताश्चत्वारः कवलग्रहाः। चतुरोऽरोचकान् हन्युरेकदोषसमस्तजान्॥ अचि

satailamākṣikā yuktāścatvāraḥ kavalagrahāḥ| caturo'rocakān hanyurekadoṣasamastajān|| aci

7.78

कारव्यजाजीमरिचद्राक्षवृक्षाम्लदाडिमम्। सौवर्चलगुडक्षौद्रं सर्वारोचकनाशनम्॥ अचि

kāravyajājīmaricadrākṣavṛkṣāmladāḍimam| sauvarcalaguḍakṣaudraṃ sarvārocakanāśanam|| aci

7.79

एलात्वङ्नागकुसुमतीक्ष्णकृष्णामहौषधम्। भागवृद्धं क्रमाच्चूर्णं निहन्ति समशर्करम्॥ अचि

elātvaṅnāgakusumatīkṣṇakṛṣṇāmahauṣadham| bhāgavṛddhaṃ kramāccūrṇaṃ nihanti samaśarkaram|| aci

7.80

प्रसेकारुचिहृत्पार्श्वकासश्वासगलामयान्। यवानीतिन्तिणीकाम्लवेतसौषधदाडिमम्॥ अचि

prasekārucihṛtpārśvakāsaśvāsagalāmayān| yavānītintiṇīkāmlavetasauṣadhadāḍimam|| aci

7.81

कृत्वा कोलं च कर्षांशं सितायाश्च चतुष्पलम्। धान्यसौवर्चलाजाजीवराङ्गं चार्धकार्षिकम्॥ अचि

kṛtvā kolaṃ ca karṣāṃśaṃ sitāyāśca catuṣpalam| dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṃ cārdhakārṣikam|| aci

7.82

पिप्पलीनां शतं चैकं द्वे शते मरिचस्य च। चूर्णमेतत् परं रुच्यं हृद्यं ग्राहि हिनस्ति च। विबन्धकासहृत्पार्श्वप्लीहार्शोग्रहणीगदान्॥ अचि

pippalīnāṃ śataṃ caikaṃ dve śate maricasya ca| cūrṇametat paraṃ rucyaṃ hṛdyaṃ grāhi hinasti ca| vibandhakāsahṛtpārśvaplīhārśograhaṇīgadān|| aci

7.83

तालिसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा। यथोत्तरं भागवृद्धास्त्वगेले चार्धभागिके॥ अचि

tālisapatraṃ maricaṃ nāgaraṃ pippalī śubhā| yathottaraṃ bhāgavṛddhāstvagele cārdhabhāgike|| aci

7.84

तद्रुच्यं दीपनं चूर्णं कणाष्टगुणशर्करम्। कासश्वासारुचिच्छर्दिप्लीहहृत्पार्श्वशूलजित्॥ अचि

tadrucyaṃ dīpanaṃ cūrṇaṃ kaṇāṣṭaguṇaśarkaram| kāsaśvāsārucicchardiplīhahṛtpārśvaśūlajit|| aci

7.85

पाण्डुज्वरातिसारघ्नं मूढवातानुलोमनम्। तालीसपत्रचविकामरिचानां पलं पलम्॥ अचि

pāṇḍujvarātisāraghnaṃ mūḍhavātānulomanam| tālīsapatracavikāmaricānāṃ palaṃ palam|| aci

7.86

कृष्णातन्मूलयोर्द्वे द्वे पले शुण्ठीपलत्रयम्। चतुर्जातमुशीरं च कर्षांशं श्लक्ष्णचूर्णितम्॥ अचि

kṛṣṇātanmūlayordve dve pale śuṇṭhīpalatrayam| caturjātamuśīraṃ ca karṣāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitam|| aci

7.87

तत्र त्रिंशत् पलं दत्वा क्वथितादमलाद्गुडात्। कुर्वीत मोदकानक्षसम्मितांस्तेऽपि तद्गुणाः॥ अचि

tatra triṃśat palaṃ datvā kvathitādamalādguḍāt| kurvīta modakānakṣasammitāṃste'pi tadguṇāḥ|| aci

7.88

प्रसेकचिकित्सितम्। अर्कामृताक्षारजलेशर्वरीमुषितैर्यवैः। प्रसेके कल्पितान् सक्तून् भक्ष्यांश्चाद्याद् बली वमेत्॥ अचि

prasekacikitsitam| arkāmṛtākṣārajaleśarvarīmuṣitairyavaiḥ| praseke kalpitān saktūn bhakṣyāṃścādyād balī vamet|| aci

7.89

कटुतिक्तैस्तथा शूल्यं भक्षयेज्जाङ्गलं पलम्। शुष्कांश्च भक्ष्यान् सुलघूंश्चणकादिरसानुपः॥ अचि

kaṭutiktaistathā śūlyaṃ bhakṣayejjāṅgalaṃ palam| śuṣkāṃśca bhakṣyān sulaghūṃścaṇakādirasānupaḥ|| aci

7.90

श्लेष्मणोऽतिप्रसेकेन वायुः श्लेष्माणमस्यति। कफप्रसेकं तं विद्यात् स्निग्धोष्णैरेव निर्जयेत्॥ अचि

śleṣmaṇo'tiprasekena vāyuḥ śleṣmāṇamasyati| kaphaprasekaṃ taṃ vidyāt snigdhoṣṇaireva nirjayet|| aci

7.91

पीनसेऽपि क्रममिमं वमथौ च प्रयोजयेत्। विशेषात्पीनसेऽभ्यङ्गान् स्नेहान् स्वेदांश्च शीलयेत्॥ अचि

pīnase'pi kramamimaṃ vamathau ca prayojayet| viśeṣātpīnase'bhyaṅgān snehān svedāṃśca śīlayet|| aci

7.92

स्निग्धानुत्कारिकापिण्डैः शिरःपार्श्वगलादिषु। लवणाम्लकटूष्णांश्च रसान् स्नेहोपसंहितान्॥ अचि

snigdhānutkārikāpiṇḍaiḥ śiraḥpārśvagalādiṣu| lavaṇāmlakaṭūṣṇāṃśca rasān snehopasaṃhitān|| aci

7.93

शिरोऽंसपार्श्वशूलेषु यथादोषविधिं चरेत्। औदकानूपपिशितैरुपनाहाः सुसंस्कृताः॥ अचि

śiro'ṃsapārśvaśūleṣu yathādoṣavidhiṃ caret| audakānūpapiśitairupanāhāḥ susaṃskṛtāḥ|| aci

7.94

शस्यन्ते सचतुस्नेहाः शिरःपार्श्वांसशूलिनाम्। लेपश्च नतयष्ट्याह्वशताह्वाकुष्ठचन्दनैः॥ अचि

śasyante sacatusnehāḥ śiraḥpārśvāṃsaśūlinām| lepaśca natayaṣṭyāhvaśatāhvākuṣṭhacandanaiḥ|| aci

7.95

बलारास्नातिलाः सर्पिर्मधुकं नीलमुत्पलम्। पलङ्कषा देवदारु चन्दनं मधुकं घृतम्॥ अचि

balārāsnātilāḥ sarpirmadhukaṃ nīlamutpalam| palaṅkaṣā devadāru candanaṃ madhukaṃ ghṛtam|| aci

7.96

कृष्णगन्धा बला वीरा विदारी सपुनर्नवा। अभीरुयष्टीमधुकं पयस्या कत्तृणं घृतम्॥ अचि

kṛṣṇagandhā balā vīrā vidārī sapunarnavā| abhīruyaṣṭīmadhukaṃ payasyā kattṛṇaṃ ghṛtam|| aci

7.97

इत्यर्धयोगैश्चत्वारः प्रदेहाः परिकीर्तिताः। शस्ताः संसृष्टदोषाणां शिरःपार्श्वासशूलिनाम्॥ अचि

ityardhayogaiścatvāraḥ pradehāḥ parikīrtitāḥ| śastāḥ saṃsṛṣṭadoṣāṇāṃ śiraḥpārśvāsaśūlinām|| aci

7.98

नावनं धूमपानानि स्नेहाश्चौत्तरभक्तिकाः। तैलान्यभ्यङ्गयोगीनि बस्तिकर्म तथापरम्। शृङ्गाद्यैर्वा यथादोषं दुष्टमेषां हरेदसृक्। प्रदेहः सघृतैश्चेष्टः पद्मकोशीरचन्दनैः॥ अचि

nāvanaṃ dhūmapānāni snehāścauttarabhaktikāḥ| tailānyabhyaṅgayogīni bastikarma tathāparam| śṛṅgādyairvā yathādoṣaṃ duṣṭameṣāṃ haredasṛk| pradehaḥ saghṛtaiśceṣṭaḥ padmakośīracandanaiḥ|| aci

7.99

दूर्वामधुकमञ्जिष्ठाकेसरैर्वाघृताप्लुतैः। चन्दनाद्येन तैलेन शतधौतेन सर्पिषा। अभ्यङ्गः पयसासेकः शस्तश्चमधुकाम्बुना॥ अचि

dūrvāmadhukamañjiṣṭhākesarairvāghṛtāplutaiḥ| candanādyena tailena śatadhautena sarpiṣā| abhyaṅgaḥ payasāsekaḥ śastaścamadhukāmbunā|| aci

7.100

प्रायेणोपहताग्नित्वात् सपिच्छमतिसार्यते। तस्यातिसारग्रहणीविहितं हितमौषधम्। सनागरानिन्द्रयवान् पाययेत्तण्डुलाम्बना॥ अचि

prāyeṇopahatāgnitvāt sapicchamatisāryate| tasyātisāragrahaṇīvihitaṃ hitamauṣadham| sanāgarānindrayavān pāyayettaṇḍulāmbanā|| aci

7.101

जीर्णेषु तेषु पेयां च चाङ्गेरीतक्रदाडिमः। पाठानिम्बयवानीनां चूर्णं तक्रेण वा पिबेत्॥ अचि

jīrṇeṣu teṣu peyāṃ ca cāṅgerītakradāḍimaḥ| pāṭhānimbayavānīnāṃ cūrṇaṃ takreṇa vā pibet|| aci

7.102

सुरया वाप्लुतां पाठां सनागरदुरालभाम्। जम्ब्वाम्रबिल्वमध्यं वा सकपित्थं सनागरम्॥ अचि

surayā vāplutāṃ pāṭhāṃ sanāgaradurālabhām| jambvāmrabilvamadhyaṃ vā sakapitthaṃ sanāgaram|| aci

7.103

पेयामण्डेन योगैश्च पाठाद्यैः कारयेत् त्रिभिः। ससूप्यधान्यान् सस्नेहान् साल्मान् सलवणान् खलान्। वेतसार्जुनजम्बूनां मृणालीकृष्णगन्धयोः॥ अचि

peyāmaṇḍena yogaiśca pāṭhādyaiḥ kārayet tribhiḥ| sasūpyadhānyān sasnehān sālmān salavaṇān khalān| vetasārjunajambūnāṃ mṛṇālīkṛṣṇagandhayoḥ|| aci

7.104

श्रापण्या मातुलुङ्गस्य धातक्या दाडिमस्य च। चाङ्गेर्या मदयन्त्याश्च यूथिकायाश्च पल्लवैः॥ अचि

śrāpaṇyā mātuluṅgasya dhātakyā dāḍimasya ca| cāṅgeryā madayantyāśca yūthikāyāśca pallavaiḥ|| aci

7.105

कालविद्दुग्धिकायाश्च चुक्रिकायाश्च योजयेत्। खलान्दधिसरोपेतान्ससर्पिष्कान्सदाडिमान्। रोचनान् दीपनान् दद्यादतीसारहरान् परम्॥ अचि

kālaviddugdhikāyāśca cukrikāyāśca yojayet| khalāndadhisaropetānsasarpiṣkānsadāḍimān| rocanān dīpanān dadyādatīsāraharān param|| aci

7.106

पुरीषं यत्नतो रक्षेच्छुष्यतो राजयक्ष्मिणः। सर्वधातुक्षयार्तस्य बलं तस्य हि विड्बलम्॥ अचि

purīṣaṃ yatnato rakṣecchuṣyato rājayakṣmiṇaḥ| sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam|| aci

7.107

ज्वरादिष्वपि कुर्वीत विकारेषु यथामयम्। बह्वामयसमूहो हि यक्ष्मातः सोऽतिदुःसहः॥ अचि

jvarādiṣvapi kurvīta vikāreṣu yathāmayam| bahvāmayasamūho hi yakṣmātaḥ so'tiduḥsahaḥ|| aci

7.108

अजां वा पर्युपासीत षण्मासानुटजे वसन्। तत्पयोमूत्रविड्वृत्तिपरिषेकप्रघर्षणः। ताभिः परिवृतः स्वप्यात्तच्छकृद्रेणुसङ्करे॥ अचि

ajāṃ vā paryupāsīta ṣaṇmāsānuṭaje vasan| tatpayomūtraviḍvṛttipariṣekapragharṣaṇaḥ| tābhiḥ parivṛtaḥ svapyāttacchakṛdreṇusaṅkare|| aci

7.109

एतद्रसायनं श्रेष्ठं रोगराजस्य नाशनम्। अजाशकृद्रसक्षीरदधिमूत्रैः शृतं घृतम्॥ अचि

etadrasāyanaṃ śreṣṭhaṃ rogarājasya nāśanam| ajāśakṛdrasakṣīradadhimūtraiḥ śṛtaṃ ghṛtam|| aci

7.110

सपञ्चपटु पञ्चाजं क्षयी क्षीरानुपः पिबेत्। मांसमेवाश्नतो युक्त्या मार्द्वीकं पिबतोऽनु च॥ अचि

sapañcapaṭu pañcājaṃ kṣayī kṣīrānupaḥ pibet| māṃsamevāśnato yuktyā mārdvīkaṃ pibato'nu ca|| aci

7.111

अविधारितवेगस्य लक्ष्मा न लभतेऽन्तरम्। सुरां समण्डां मार्द्वीकमरिष्टान् शीधुमाधवान्॥ अचि

avidhāritavegasya lakṣmā na labhate'ntaram| surāṃ samaṇḍāṃ mārdvīkamariṣṭān śīdhumādhavān|| aci

7.112

यथार्हमनुपानार्थं पिबेन्मांसानि भक्षयन्। स्रोतोविबन्धमोक्षार्थं बलौजःपुष्टये च तत्॥ अचि

yathārhamanupānārthaṃ pibenmāṃsāni bhakṣayan| srotovibandhamokṣārthaṃ balaujaḥpuṣṭaye ca tat|| aci

7.113

स्नेहक्षीराम्बुकोष्ठेषु स्वभ्यक्तमवगाहयेत्। उत्तीर्णं मिश्रकस्नेहैः पुनरक्तं सुखैः करैः। मृद्नीयात् सुखमारीनं सुखं चोद्वर्तयेत् परम्॥ अचि

snehakṣīrāmbukoṣṭheṣu svabhyaktamavagāhayet| uttīrṇaṃ miśrakasnehaiḥ punaraktaṃ sukhaiḥ karaiḥ| mṛdnīyāt sukhamārīnaṃ sukhaṃ codvartayet param|| aci

7.114

जीवन्तीं शतवीर्यां च विकसां सपुनर्नवाम्। अश्वगन्धामपामार्गं तर्कारीं मधुकं बलम्॥ अचि

jīvantīṃ śatavīryāṃ ca vikasāṃ sapunarnavām| aśvagandhāmapāmārgaṃ tarkārīṃ madhukaṃ balam|| aci

7.115

विदारीं सर्षपान् कुष्ठं तण्डुलानतसीफलम्। माषांस्तिलांश्च किण्वं च सर्वमेकत्र चूर्णयेत्॥ अचि

vidārīṃ sarṣapān kuṣṭhaṃ taṇḍulānatasīphalam| māṣāṃstilāṃśca kiṇvaṃ ca sarvamekatra cūrṇayet|| aci

7.116

यवचूर्णं त्रिगुणितं दध्ना युक्तं समाक्षिकम्। एतदुद्वर्तनं कार्यं पुष्टिवर्णबलप्रदम्॥ अचि

yavacūrṇaṃ triguṇitaṃ dadhnā yuktaṃ samākṣikam| etadudvartanaṃ kāryaṃ puṣṭivarṇabalapradam|| aci

7.117

गौरसर्षपकल्केन स्नानीयौषधिभिश्च सः। स्नायादृतुसुखैस्तोयैर्जीवनीयोपसाधितैः॥ अचि

gaurasarṣapakalkena snānīyauṣadhibhiśca saḥ| snāyādṛtusukhaistoyairjīvanīyopasādhitaiḥ|| aci

7.118

गन्धमाल्यादिकां भूषामलक्ष्मीनाशनीं भजेत्। सुहृदां दर्शनं गीतवादित्रोत्सवसंश्रुतीः॥ अचि

gandhamālyādikāṃ bhūṣāmalakṣmīnāśanīṃ bhajet| suhṛdāṃ darśanaṃ gītavāditrotsavasaṃśrutīḥ|| aci

7.119

बस्तयः क्षीरसर्पींषि मद्यं मांसं सुशीलता। दैवव्यपाश्रयं तद्वदथर्वोक्तं च पूजितम्॥ अचि

bastayaḥ kṣīrasarpīṃṣi madyaṃ māṃsaṃ suśīlatā| daivavyapāśrayaṃ tadvadatharvoktaṃ ca pūjitam|| aci

अथ अष्टमोऽध्यायः

8.1

अचि

aci

8.2

अथातः छर्द्रिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अचि

athātaḥ chardrihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aci

8.3

आमाशयोत्क्लेशभवाः प्रायश्छर्द्यो हितं ततः। लङ्घनं प्रागृते वायोः वमनं तत्र योजयेत्॥ अचि

āmāśayotkleśabhavāḥ prāyaśchardyo hitaṃ tataḥ| laṅghanaṃ prāgṛte vāyoḥ vamanaṃ tatra yojayet|| aci

8.4

बलिनो बहुदोषस्य वमतः प्रततं बहु। ततो विरेकं क्रमशो हृद्यं मद्यैः फलाम्बुभिः॥ अचि

balino bahudoṣasya vamataḥ pratataṃ bahu| tato virekaṃ kramaśo hṛdyaṃ madyaiḥ phalāmbubhiḥ|| aci

8.5

क्षीरैर्वा सह स ह्यूर्ध्वं गतं दोषं नयत्यधः। शमनं चौषधं रूक्षदुर्बलस्य तदेव तु॥ अचि

kṣīrairvā saha sa hyūrdhvaṃ gataṃ doṣaṃ nayatyadhaḥ| śamanaṃ cauṣadhaṃ rūkṣadurbalasya tadeva tu|| aci

8.6

परिशुष्कं प्रियं सात्म्यमन्नं लघु च शस्यते। उपवासस्तथा यूषा रसाः काम्बलिकाः खलाः॥ अचि

pariśuṣkaṃ priyaṃ sātmyamannaṃ laghu ca śasyate| upavāsastathā yūṣā rasāḥ kāmbalikāḥ khalāḥ|| aci

8.7

शाकानि लेहा भोज्यानि रागषाडवपानकाः। भक्ष्याः शुष्का विचित्राश्च फलानि स्नानघर्षणम्॥ अचि

śākāni lehā bhojyāni rāgaṣāḍavapānakāḥ| bhakṣyāḥ śuṣkā vicitrāśca phalāni snānagharṣaṇam|| aci

8.8

गन्धाः सुगन्धयो गन्धफलपुष्पान्न पानजाः। भुक्तमात्रस्य सहसा मुखे शीताम्बुसेचनम्॥ अचि

gandhāḥ sugandhayo gandhaphalapuṣpānna pānajāḥ| bhuktamātrasya sahasā mukhe śītāmbusecanam|| aci

8.9

हन्ति मारुतजां छार्दिं सर्पिः पीतं ससैन्धवम्। किञ्चिदुष्णं विशेषेण सकासहृदयद्रवाम्॥ अचि

hanti mārutajāṃ chārdiṃ sarpiḥ pītaṃ sasaindhavam| kiñciduṣṇaṃ viśeṣeṇa sakāsahṛdayadravām|| aci

8.10

व्योषत्रिलवणाढ्यं वा सिद्धं वा दाडिमाम्बुना। सशुण्ठीदधिधान्येन पीतं तुल्याम्बु वा पयः॥ अचि

vyoṣatrilavaṇāḍhyaṃ vā siddhaṃ vā dāḍimāmbunā| saśuṇṭhīdadhidhānyena pītaṃ tulyāmbu vā payaḥ|| aci

8.11

व्यक्तसैन्धवसर्पिर्वा फलाम्लो वैष्किरो रसः। स्निग्धं च भोजनं शुण्ठीदधिदाडिमसाधितम्। कोष्णं सलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम्॥ अचि

vyaktasaindhavasarpirvā phalāmlo vaiṣkiro rasaḥ| snigdhaṃ ca bhojanaṃ śuṇṭhīdadhidāḍimasādhitam| koṣṇaṃ salavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam|| aci

8.12

पित्तजायां विरेकाथ द्राक्षेक्षुस्वरसैस्त्रिवृत्। सर्पिर्वा तैल्वकं योज्यं वृद्धं च श्लेष्मधामगम्॥ अचि

pittajāyāṃ virekātha drākṣekṣusvarasaistrivṛt| sarpirvā tailvakaṃ yojyaṃ vṛddhaṃ ca śleṣmadhāmagam|| aci

8.13

ऊर्ध्वमेव हरेत् पित्तं स्वादुतिक्तैर्विशुद्धिमान्। पिबेन्मन्थं यवागूं वा लाजैः समधुशर्करैः। गुद्गजाङ्गलजैरद्याद्व्यञ्जनैः शालिषष्टिकम्॥ अचि

ūrdhvameva haret pittaṃ svādutiktairviśuddhimān| pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā lājaiḥ samadhuśarkaraiḥ| gudgajāṅgalajairadyādvyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikam|| aci

8.14

मृद्भृष्टलोष्टप्रभवं सुशीतं सलिलं पिबेत्। मुद्गोशीरकणाधान्यैः सह वा संस्थितं निशाम्। द्राक्षारसं रसञ्चेक्षोर्गुडूच्यम्बु पयोऽपि॥ अचि

mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ suśītaṃ salilaṃ pibet| mudgośīrakaṇādhānyaiḥ saha vā saṃsthitaṃ niśām| drākṣārasaṃ rasañcekṣorguḍūcyambu payo'pi|| aci

8.15

जम्ब्वाम्रपल्लवोशीरवटाश्वत्थाङ्कुरोद्भवः। क्वाथः क्षौद्रयुतः पीतः शीतो वा विनियच्छति॥ अचि

jambvāmrapallavośīravaṭāśvatthāṅkurodbhavaḥ| kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ pītaḥ śīto vā viniyacchati|| aci

8.16

छर्दिं ज्वरमतीसारं मूर्छां तृष्णां च दुर्जयाम्। धात्रीरसेन शीतं वा पिबेन्मुद्गदलाम्बु वा॥ अचि

chardiṃ jvaramatīsāraṃ mūrchāṃ tṛṣṇāṃ ca durjayām| dhātrīrasena śītaṃ vā pibenmudgadalāmbu vā|| aci

8.17

कोलमज्जासितालाजमक्षिकाविट्कणाञ्जनम्। कोलास्थिमज्जास्रोतोजलाजोत्पलरजांसि वा॥ अचि

kolamajjāsitālājamakṣikāviṭkaṇāñjanam| kolāsthimajjāsrotojalājotpalarajāṃsi vā|| aci

8.18

लिह्यात् क्षौद्रेण पथ्यां वा द्राक्षां वा बदराणि वा। पिबेच्छीताम्बुना शालिस्वर्णगैरिकजं रजः। पिष्टं वा चन्दनद्राक्षामांसीसेव्याम्बुगैरिकम्॥ अचि

lihyāt kṣaudreṇa pathyāṃ vā drākṣāṃ vā badarāṇi vā| pibecchītāmbunā śālisvarṇagairikajaṃ rajaḥ| piṣṭaṃ vā candanadrākṣāmāṃsīsevyāmbugairikam|| aci

8.19

शालितण्डुलतोयेन पिबेद्वा ससितामधु। मधूकमधुकद्राक्षाकमलामलकाम्बुदम्॥ अचि

śālitaṇḍulatoyena pibedvā sasitāmadhu| madhūkamadhukadrākṣākamalāmalakāmbudam|| aci

8.20

ससारिवापरूषाक्षं मूर्वां वा माक्षिकान्विताम्। मधुकं सात्मगुप्तं वा शीतं धात्रीरसेन वा॥ अचि

sasārivāparūṣākṣaṃ mūrvāṃ vā mākṣikānvitām| madhukaṃ sātmaguptaṃ vā śītaṃ dhātrīrasena vā|| aci

8.21

कफजायां वमेन्निम्बकृष्णापिण्डीतसर्षपैः। युक्तेन कोष्णतोयेन दुर्बलं चोपवासयेत्॥ अचि

kaphajāyāṃ vamennimbakṛṣṇāpiṇḍītasarṣapaiḥ| yuktena koṣṇatoyena durbalaṃ copavāsayet|| aci

8.22

आरग्वधादेर्निर्यूहं शीतं क्षौद्रयुतं पिबेत्। त्रिफलाकणचव्याद्वा पेयां पत्रैः करञ्जजैः॥ अचि

āragvadhāderniryūhaṃ śītaṃ kṣaudrayutaṃ pibet| triphalākaṇacavyādvā peyāṃ patraiḥ karañjajaiḥ|| aci

8.23

मन्थान्यवैर्वा बहुशश्छर्दिघ्नौषधभावितैः। कफघ्नमन्नं हृद्यं च रागाः सार्जकभूस्तृणाः॥ अचि

manthānyavairvā bahuśaśchardighnauṣadhabhāvitaiḥ| kaphaghnamannaṃ hṛdyaṃ ca rāgāḥ sārjakabhūstṛṇāḥ|| aci

8.24

लीढं मनश्शिलाकृष्णामरिचं बीजपूरकात्। स्वरसेन कपित्थाच्च सक्षौद्रेण वमिं जयेत्॥ अचि

līḍhaṃ manaśśilākṛṣṇāmaricaṃ bījapūrakāt| svarasena kapitthācca sakṣaudreṇa vamiṃ jayet|| aci

8.25

समुस्तां मधुना शृङ्गीं कोलाम्लं वा सजाम्बवम्। तद्वद्विडङ्गत्रिफलाकृमिघ्नपरिपेलवम्॥ अचि

samustāṃ madhunā śṛṅgīṃ kolāmlaṃ vā sajāmbavam| tadvadviḍaṅgatriphalākṛmighnaparipelavam|| aci

8.26

तद्वद्दुरालभां खादेत् कपित्थं त्र्यूषणेन वा। अनुकूलोपचारेण याति द्विष्टार्थजा शमम्॥ अचि

tadvaddurālabhāṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā| anukūlopacāreṇa yāti dviṣṭārthajā śamam|| aci

8.27

कृमिजा कृमिहृद्रोगगदितैश्च भिषग्जितैः। यथास्वं परिशिष्टाश्च तत्कृताश्च तथामयाः॥ अचि

kṛmijā kṛmihṛdrogagaditaiśca bhiṣagjitaiḥ| yathāsvaṃ pariśiṣṭāśca tatkṛtāśca tathāmayāḥ|| aci

8.28

त्वरमाणो जयेच्छर्दिं प्रसक्तामनुबन्धिनीम्। कोष्ठाश्रयमहामर्मपीडाकरतरा हि सा॥ अचि

tvaramāṇo jayecchardiṃ prasaktāmanubandhinīm| koṣṭhāśrayamahāmarmapīḍākaratarā hi sā|| aci

8.29

नचान्नेन विना कायस्तन्मयो वर्ततेऽपि च। धातुक्षयोऽतिवमथौ समीरणसमीरणात्॥ अचि

nacānnena vinā kāyastanmayo vartate'pi ca| dhātukṣayo'tivamathau samīraṇasamīraṇāt|| aci

8.30

नियतं जायते तस्माद्द्रुतं तत्र प्रयोजयेत्। प्रच्छर्दनातियोगोक्तं क्रमं स्तम्भनबृंहणम्॥ अचि

niyataṃ jāyate tasmāddrutaṃ tatra prayojayet| pracchardanātiyogoktaṃ kramaṃ stambhanabṛṃhaṇam|| aci

8.31

सर्पिर्गुडान् रसान् क्षीरं घृतं कल्याणजीवनम्। धान्वन्तरं त्र्यूषणं वा दोषदेहानुरोधतः॥ अचि

sarpirguḍān rasān kṣīraṃ ghṛtaṃ kalyāṇajīvanam| dhānvantaraṃ tryūṣaṇaṃ vā doṣadehānurodhataḥ|| aci

8.32

हृद्रोगचिकित्सितम्। हृद्रोगे वातजे तैलं मस्तुसौवीरतक्रवत्। पिबेत् सुखोष्णं सबिडं गुल्मानाहार्तिजिच्च तत्॥ अचि

hṛdrogacikitsitam| hṛdroge vātaje tailaṃ mastusauvīratakravat| pibet sukhoṣṇaṃ sabiḍaṃ gulmānāhārtijicca tat|| aci

8.33

तलं च लवणैः सिद्धं समूत्राम्लं तथागुणम्। बिल्वं रास्नां यवान् कोलं देवदारु पुनर्नवम्॥ अचि

talaṃ ca lavaṇaiḥ siddhaṃ samūtrāmlaṃ tathāguṇam| bilvaṃ rāsnāṃ yavān kolaṃ devadāru punarnavam|| aci

8.34

कुलत्थान् पञ्चमूलं च पक्त्वा तस्मिन् जले पचेत्। तैलं तन्नावने पाने बस्तौ च विनियोजयेत्॥ अचि

kulatthān pañcamūlaṃ ca paktvā tasmin jale pacet| tailaṃ tannāvane pāne bastau ca viniyojayet|| aci

8.35

शुण्ठीवयस्थालवणकायस्थाहिङ्गुपौष्करैः। पथ्यया च शृतं पार्श्वहृद्रुजागुल्मजिद्घृतम्॥ अचि

śuṇṭhīvayasthālavaṇakāyasthāhiṅgupauṣkaraiḥ| pathyayā ca śṛtaṃ pārśvahṛdrujāgulmajidghṛtam|| aci

8.36

सौवर्चलस्य द्विपले पथ्यापञ्चाशदन्विते। घृतस्य साधितः प्रस्था हृद्रोगश्वासगुल्मनुत्॥ अचि

sauvarcalasya dvipale pathyāpañcāśadanvite| ghṛtasya sādhitaḥ prasthā hṛdrogaśvāsagulmanut|| aci

8.37

दाडिमं कृष्णलवणं हिङ्गुशुण्ठ्यम्लवेतसम्। अपतन्त्रकहृद्रोगश्वासघ्नं चूर्णमुत्तमम्॥ अचि

dāḍimaṃ kṛṣṇalavaṇaṃ hiṅguśuṇṭhyamlavetasam| apatantrakahṛdrogaśvāsaghnaṃ cūrṇamuttamam|| aci

8.38

पुष्कराह्वशठीशुण्ठीबीजपूरजटाभयाः। पीताः कल्कीकृताः क्षारघृताम्ललवणैर्युताः। विकर्तिकाशूलहरा क्वाथः कोष्णश्च तद्गुणः॥ अचि

puṣkarāhvaśaṭhīśuṇṭhībījapūrajaṭābhayāḥ| pītāḥ kalkīkṛtāḥ kṣāraghṛtāmlalavaṇairyutāḥ| vikartikāśūlaharā kvāthaḥ koṣṇaśca tadguṇaḥ|| aci

8.39

यवानीलवणक्षारवचाजाज्यौषधैः कृतः। सपीतदारुबीजाह्वपलाशशठिपौष्करैः॥ अचि

yavānīlavaṇakṣāravacājājyauṣadhaiḥ kṛtaḥ| sapītadārubījāhvapalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ|| aci

8.40

पञ्चकोलशठीपथ्यागुडबीजाह्वपौष्करम्। वारुणीकल्कितं भृष्टं यमके लवणान्वितम्॥ अचि

pañcakolaśaṭhīpathyāguḍabījāhvapauṣkaram| vāruṇīkalkitaṃ bhṛṣṭaṃ yamake lavaṇānvitam|| aci

8.41

हृत्पार्श्वयोनिशूलेषु खादेत् गुल्मोदरेषु च। स्निग्धाश्चेह हिताः स्वेदाः संस्कृतानि घृतानि च॥ अचि

hṛtpārśvayoniśūleṣu khādet gulmodareṣu ca| snigdhāśceha hitāḥ svedāḥ saṃskṛtāni ghṛtāni ca|| aci

8.42

लघुना पञ्चमूलेन शुण्ठ्या वा साधितं जलम्। वारुणीदधिमण्डं वा धान्याम्लं वा पिबेत्तृषि॥ अचि

laghunā pañcamūlena śuṇṭhyā vā sādhitaṃ jalam| vāruṇīdadhimaṇḍaṃ vā dhānyāmlaṃ vā pibettṛṣi|| aci

8.43

सायामस्तम्भशूलामे हृदि मारुतदूषिते। क्रियषा सद्रवायामपमोहे तु हिता रसाः॥ अचि

sāyāmastambhaśūlāme hṛdi mārutadūṣite| kriyaṣā sadravāyāmapamohe tu hitā rasāḥ|| aci

8.44

स्नेहाढ्यास्तित्तिरिक्रौञ्चशिखिवर्तकदक्षजाः। बलातैलं सहृद्रोगी पिबेद्वा सुकुमारकम्॥ अचि

snehāḍhyāstittirikrauñcaśikhivartakadakṣajāḥ| balātailaṃ sahṛdrogī pibedvā sukumārakam|| aci

8.45

यष्ट्याह्वशतपाकं वा महास्नेहं तथोत्तमम्। रास्नाजीवकजीवन्तीबलाव्याघ्रीपुनर्नवैः॥ अचि

yaṣṭyāhvaśatapākaṃ vā mahāsnehaṃ tathottamam| rāsnājīvakajīvantībalāvyāghrīpunarnavaiḥ|| aci

8.46

भार्ङ्गीस्थिरावचाव्योषैर्महास्नेहं विपाचयेत्। दधिपादं तथाम्लैश्च लाभतः स निषेवितः। तर्पणो बृंहणो बल्यो वातहृद्रोगनाशनः॥ अचि

bhārṅgīsthirāvacāvyoṣairmahāsnehaṃ vipācayet| dadhipādaṃ tathāmlaiśca lābhataḥ sa niṣevitaḥ| tarpaṇo bṛṃhaṇo balyo vātahṛdroganāśanaḥ|| aci

8.47

त्र्यूषणत्रिफलापाठमधूकं मधुकं चुटी। पञ्चमूलं लघु बले मेदे ऋद्दिः शतावरी॥ अचि

tryūṣaṇatriphalāpāṭhamadhūkaṃ madhukaṃ cuṭī| pañcamūlaṃ laghu bale mede ṛddiḥ śatāvarī|| aci

8.48

कण्डूकरी तामलकी जीवकं चाक्षसंमितैः। तैः पचेत् सर्पिषः प्रस्थं दध्नः प्रस्थेन माहिषात्॥ अचि

kaṇḍūkarī tāmalakī jīvakaṃ cākṣasaṃmitaiḥ| taiḥ pacet sarpiṣaḥ prasthaṃ dadhnaḥ prasthena māhiṣāt|| aci

8.49

युक्तं सिद्धं च मधुना तन्निहन्ति निषेवितम्। हृत्पाण्डुग्रहणीदोषकासश्वासहलीमकान्॥ अचि

yuktaṃ siddhaṃ ca madhunā tannihanti niṣevitam| hṛtpāṇḍugrahaṇīdoṣakāsaśvāsahalīmakān|| aci

8.50

दीप्तेऽग्नौ सद्रवायामे हृद्रोगे वातिके हितम्। क्षीरं दधि गुडः सर्पिरौदकानूपमामिषम्॥ अचि

dīpte'gnau sadravāyāme hṛdroge vātike hitam| kṣīraṃ dadhi guḍaḥ sarpiraudakānūpamāmiṣam|| aci

8.51

घृतान्येव च वर्ज्यानि ह्रद्रोगेषु चतुर्ष्वपि। शेषेषु स्तम्भजाड्यामसंयुक्तेऽपि च वातिके। कफानुबन्धे तस्मिंस्तु रूक्षोष्णामाचरेत् क्रियाम्॥ अचि

ghṛtānyeva ca varjyāni hradrogeṣu caturṣvapi| śeṣeṣu stambhajāḍyāmasaṃyukte'pi ca vātike| kaphānubandhe tasmiṃstu rūkṣoṣṇāmācaret kriyām|| aci

8.52

पैत्ते द्राक्षेक्षुनिर्याससिताक्षाद्रपरूषकैः। युक्तो विरेको हृद्यः स्यात् क्रमः शुद्धे च पित्तहा॥ अचि

paitte drākṣekṣuniryāsasitākṣādraparūṣakaiḥ| yukto vireko hṛdyaḥ syāt kramaḥ śuddhe ca pittahā|| aci

8.53

क्षतपित्तज्वरोक्तं च बाह्यान्तःपरिमार्जनम्। कट्वीमधुककल्कं च पिबेत् ससितमम्भसा॥ अचि

kṣatapittajvaroktaṃ ca bāhyāntaḥparimārjanam| kaṭvīmadhukakalkaṃ ca pibet sasitamambhasā|| aci

8.54

श्रेयसीशर्कराद्राक्षाजीवकर्षभकोत्पलैः। बलाखर्जूरकाकोलीमेदायुग्मैश्च साधितम्॥ अचि

śreyasīśarkarādrākṣājīvakarṣabhakotpalaiḥ| balākharjūrakākolīmedāyugmaiśca sādhitam|| aci

8.55

सक्षीरं माहिषं सर्पिः पित्तहृद्रोगनाशनम्। प्रपौण्डरीकमधुकबिसग्रन्थिकशेरुकाः॥ अचि

sakṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ pittahṛdroganāśanam| prapauṇḍarīkamadhukabisagranthikaśerukāḥ|| aci

8.56

सशुण्ठीशैवलास्ताभिः सक्षीरं विपचेत् घृतम्। शीतं समधु तच्चेष्टं स्वादुवर्गकृतं च यत्। बस्तिं च दद्यात् सक्षौद्रं तैलं मधुकसाधितम्॥ अचि

saśuṇṭhīśaivalāstābhiḥ sakṣīraṃ vipacet ghṛtam| śītaṃ samadhu tacceṣṭaṃ svāduvargakṛtaṃ ca yat| bastiṃ ca dadyāt sakṣaudraṃ tailaṃ madhukasādhitam|| aci

8.57

कफोद्भवे वमेत् स्विन्नः पिचुमन्दवचाम्भसा। कुलत्थधन्वोत्थरसतीक्ष्णमद्ययवाशनः॥ अचि

kaphodbhave vamet svinnaḥ picumandavacāmbhasā| kulatthadhanvottharasatīkṣṇamadyayavāśanaḥ|| aci

8.58

पिबेच्चूर्णं वचाहिङ्गुलवणद्वयनागरात्। सैला यवानककणा यवक्षारात् सुखाम्बुना॥ अचि

pibeccūrṇaṃ vacāhiṅgulavaṇadvayanāgarāt| sailā yavānakakaṇā yavakṣārāt sukhāmbunā|| aci

8.59

फलधान्याम्लकौलत्थयूषमूत्रासवैस्तथा। पुष्कराह्वाभयाशुण्ठीशठीरास्नावचाकणात्। क्वाथं तथाभयाशुण्ठीमाद्रीपीतद्रुकट्फलात्॥ अचि

phaladhānyāmlakaulatthayūṣamūtrāsavaistathā| puṣkarāhvābhayāśuṇṭhīśaṭhīrāsnāvacākaṇāt| kvāthaṃ tathābhayāśuṇṭhīmādrīpītadrukaṭphalāt|| aci

8.60

क्वाथे रौहीतकाश्वत्थखदिरोदुम्बरार्जुने। सपलाशवटे व्योषत्रिवृच्चूर्णान्विते कृतः॥ अचि

kvāthe rauhītakāśvatthakhadirodumbarārjune| sapalāśavaṭe vyoṣatrivṛccūrṇānvite kṛtaḥ|| aci

8.61

सुखोदकानुपानः स्याल्लेहः कफविकारहा। श्लेष्मगुल्मोदिताज्यानि क्षारांश्च विविधान् पिबेत्॥ अचि

sukhodakānupānaḥ syāllehaḥ kaphavikārahā| śleṣmagulmoditājyāni kṣārāṃśca vividhān pibet|| aci

8.62

प्रयोजयेच्छिलाह्रं वा ब्राह्मं चात्र रसायनम्। तथामलकलेहं वा प्राशं वागस्त्यनिर्मितम्॥ अचि

prayojayecchilāhraṃ vā brāhmaṃ cātra rasāyanam| tathāmalakalehaṃ vā prāśaṃ vāgastyanirmitam|| aci

8.63

स्याच्छूलं यस्य भुक्तेऽति जीर्यत्यल्पं जरां गते। शाम्येत् सकुष्ठकृमिजिल्लवणद्वयतिल्वकैः॥ अचि

syācchūlaṃ yasya bhukte'ti jīryatyalpaṃ jarāṃ gate| śāmyet sakuṣṭhakṛmijillavaṇadvayatilvakaiḥ|| aci

8.64

सदेवदार्वतिविषैश्चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्। यस्य जीर्णेऽधिकं स्नेहैः स विरेच्यः फलैःपुनः॥ अचि

sadevadārvativiṣaiścūrṇamuṣṇāmbunā pibet| yasya jīrṇe'dhikaṃ snehaiḥ sa virecyaḥ phalaiḥpunaḥ|| aci

8.65

जीर्यत्यन्ने तथा मूलैस्तीक्ष्णैः शूले सदाधिके। प्रायोऽनिलो रुद्धगतिः कुप्यत्यामाशये यतः॥ अचि

jīryatyanne tathā mūlaistīkṣṇaiḥ śūle sadādhike| prāyo'nilo ruddhagatiḥ kupyatyāmāśaye yataḥ|| aci

8.66

तस्यानुलोमनं कार्यं शुद्धिलङ्घनपाचनैः। कृमिघ्नमौषधं सर्वं कृमिजे हृदयामये॥ अचि

tasyānulomanaṃ kāryaṃ śuddhilaṅghanapācanaiḥ| kṛmighnamauṣadhaṃ sarvaṃ kṛmije hṛdayāmaye|| aci

8.67

तृष्णाचिकित्सितम्। तृष्णासु वातपित्तघ्नो विधिः प्रायेण शस्यते। सर्वासु शीतो बाह्यान्तस्तथा शमनशोधनः॥ अचि

tṛṣṇācikitsitam| tṛṣṇāsu vātapittaghno vidhiḥ prāyeṇa śasyate| sarvāsu śīto bāhyāntastathā śamanaśodhanaḥ|| aci

8.68

दिव्याम्बु शीतं सक्षौद्रं तद्वद्भौमं च तद्गुणम्। निर्वापितं तप्तलोष्टकपालसिकतादिभिः॥ अचि

divyāmbu śītaṃ sakṣaudraṃ tadvadbhaumaṃ ca tadguṇam| nirvāpitaṃ taptaloṣṭakapālasikatādibhiḥ|| aci

8.69

सशर्करं वा क्वथितं पञ्चमूलेन वा जलम्। दर्भपूर्वेण मन्थश्च प्रशस्तो लाजसक्तुभिः॥ अचि

saśarkaraṃ vā kvathitaṃ pañcamūlena vā jalam| darbhapūrveṇa manthaśca praśasto lājasaktubhiḥ|| aci

8.70

वाट्यश्चामयवैः शीतः शर्करामाक्षिकान्वितः। यवागूः शालिभिस्तद्वत् कोद्रवैश्च चिरन्तनैः॥ अचि

vāṭyaścāmayavaiḥ śītaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ| yavāgūḥ śālibhistadvat kodravaiśca cirantanaiḥ|| aci

8.71

शीतेन शीतवीर्यैश्च द्रव्यैः सिद्धेन भोजनम्। हिमाम्बुपरिषिक्तस्य पयसा ससितामधु॥ अचि

śītena śītavīryaiśca dravyaiḥ siddhena bhojanam| himāmbupariṣiktasya payasā sasitāmadhu|| aci

8.72

रसैश्चानम्ललवणैर्जाङ्गलैर्घृतभर्जितैः। मुद्गादीनां तथा यूषैर्जीवनीयरसान्वितैः॥ अचि

rasaiścānamlalavaṇairjāṅgalairghṛtabharjitaiḥ| mudgādīnāṃ tathā yūṣairjīvanīyarasānvitaiḥ|| aci

8.73

नस्यं क्षीरघृतं सिद्धं शीतैरिक्षोस्तथा रसः। नारीक्षीरेण वा घृष्टमुष्ट्रास्थि ससितं हितम्॥ अचि

nasyaṃ kṣīraghṛtaṃ siddhaṃ śītairikṣostathā rasaḥ| nārīkṣīreṇa vā ghṛṣṭamuṣṭrāsthi sasitaṃ hitam|| aci

8.74

निर्वापणाश्च गण्डूषाः सूत्रस्थानोदिता हिताः। दाहज्वरोक्ता लेपाद्या निरीहत्वं मनोरतिः॥ अचि

nirvāpaṇāśca gaṇḍūṣāḥ sūtrasthānoditā hitāḥ| dāhajvaroktā lepādyā nirīhatvaṃ manoratiḥ|| aci

8.75

महासरिद्ध्रदादीनां दर्शनस्मरणादि च। तृष्णायां पवनोत्थायां सगुडं दधि शस्यते। रसाश्च बृंहणाः शीता विदार्यादिगणाम्बु च॥ अचि

mahāsariddhradādīnāṃ darśanasmaraṇādi ca| tṛṣṇāyāṃ pavanotthāyāṃ saguḍaṃ dadhi śasyate| rasāśca bṛṃhaṇāḥ śītā vidāryādigaṇāmbu ca|| aci

8.76

पित्तजायां सितायुक्तः पक्वोदुम्बरजो रसः। तत्क्वाथो वा हिमस्तद्वत्सारिवादिगणाम्बु वा॥ अचि

pittajāyāṃ sitāyuktaḥ pakvodumbarajo rasaḥ| tatkvātho vā himastadvatsārivādigaṇāmbu vā|| aci

8.77

तद्विधैश्च गणः शीतकषायान् ससितामधून्। मधुरैरौषधैस्तद्वत् क्षीरिवृक्षैश्च कल्पितान्॥ अचि

tadvidhaiśca gaṇaḥ śītakaṣāyān sasitāmadhūn| madhurairauṣadhaistadvat kṣīrivṛkṣaiśca kalpitān|| aci

8.78

बीजपूरकमृद्वीकावटवेतसपल्लवान्। मूलानि कुशकाशानां यष्ट्याह्वं च जले शृतम्॥ अचि

bījapūrakamṛdvīkāvaṭavetasapallavān| mūlāni kuśakāśānāṃ yaṣṭyāhvaṃ ca jale śṛtam|| aci

8.79

अपाकशर्कराच्छिन्नरुहालोद्ध्राञ्जनाम्बु वा। कार्पसीफलकल्कं वा ससितक्षीरभोजनः॥ अचि

apākaśarkarācchinnaruhāloddhrāñjanāmbu vā| kārpasīphalakalkaṃ vā sasitakṣīrabhojanaḥ|| aci

8.80

ज्वरोदितं वा द्राक्षादिपञ्चसाराम्बु वा पिबेत्॥ अचि

jvaroditaṃ vā drākṣādipañcasārāmbu vā pibet|| aci

8.81

कफोद्भवायां वमनं निम्बप्रसववारिणा। बिल्वाढकीपञ्चकोलदर्भपञ्चकसाधितम्॥ अचि

kaphodbhavāyāṃ vamanaṃ nimbaprasavavāriṇā| bilvāḍhakīpañcakoladarbhapañcakasādhitam|| aci

8.82

जलं पिबेद्रजन्या वा सिद्धं सक्षौद्रशर्करम्। मुद्गयूषं च सव्योषपटोलीनिम्बपल्लवम्। यवान्नं तीक्ष्णकवलनस्यलेहांश्च शीलयेत्॥ अचि

jalaṃ pibedrajanyā vā siddhaṃ sakṣaudraśarkaram| mudgayūṣaṃ ca savyoṣapaṭolīnimbapallavam| yavānnaṃ tīkṣṇakavalanasyalehāṃśca śīlayet|| aci

8.83

सर्वैरामाच्च तद्धन्त्री क्रियेष्टा वमनं तथा। त्र्यूषणारुष्करवचाफलाम्लोष्णाम्बुमस्तुभिः॥ अचि

sarvairāmācca taddhantrī kriyeṣṭā vamanaṃ tathā| tryūṣaṇāruṣkaravacāphalāmloṣṇāmbumastubhiḥ|| aci

8.84

अन्नात्ययान्मण्डमुष्णं हिमं मन्थं च कालवित्। तृषि श्रमान्मांसरसं मन्थं वा ससितं पिबेत्॥ अचि

annātyayānmaṇḍamuṣṇaṃ himaṃ manthaṃ ca kālavit| tṛṣi śramānmāṃsarasaṃ manthaṃ vā sasitaṃ pibet|| aci

8.85

आतपात् ससितं मन्थं यवकोलजसक्तुभिः। सर्वाण्यङ्गानि लिम्पेच्च तिलपिण्याककाञ्जिकैः॥ अचि

ātapāt sasitaṃ manthaṃ yavakolajasaktubhiḥ| sarvāṇyaṅgāni limpecca tilapiṇyākakāñjikaiḥ|| aci

8.86

शीतस्नानाच्च मद्याम्बु पिबेत्तृड्वान् गुडाम्बु वा। मद्यादर्धजलं मद्यं स्नातोऽम्ललवणैर्युतम्॥ अचि

śītasnānācca madyāmbu pibettṛḍvān guḍāmbu vā| madyādardhajalaṃ madyaṃ snāto'mlalavaṇairyutam|| aci

8.87

स्नेहतीक्ष्णतराग्निस्तु स्वभावशिशिरं जलम्। स्नेहादुष्णाम्ब्वजीर्णात्तु जीर्णान्मण्डं पिपासितः॥ अचि

snehatīkṣṇatarāgnistu svabhāvaśiśiraṃ jalam| snehāduṣṇāmbvajīrṇāttu jīrṇānmaṇḍaṃ pipāsitaḥ|| aci

8.88

पिबेत् स्निग्धान्नतृषितो हिमस्पर्धि गुडोदकम्। गुर्वाद्यन्नेन तृषितः पीत्वोष्णाम्बु तदुल्लिखेत्॥ अचि

pibet snigdhānnatṛṣito himaspardhi guḍodakam| gurvādyannena tṛṣitaḥ pītvoṣṇāmbu tadullikhet|| aci

8.89

क्षयजायां क्षयहितं सर्वं बृंहणमौषधम्। कृशदुर्बलरूक्षाणां क्षीरं छागो रसोऽथवा। क्षीरं च सोर्ध्ववातायां क्षयकासहरैः शृतम्॥ अचि

kṣayajāyāṃ kṣayahitaṃ sarvaṃ bṛṃhaṇamauṣadham| kṛśadurbalarūkṣāṇāṃ kṣīraṃ chāgo raso'thavā| kṣīraṃ ca sordhvavātāyāṃ kṣayakāsaharaiḥ śṛtam|| aci

8.90

रोगोपसर्गजातायां धान्याम्बु ससिताम्धु। पाने प्रशस्तं सर्वा च क्रिया रोगाद्यपेक्षया॥ अचि

rogopasargajātāyāṃ dhānyāmbu sasitāmdhu| pāne praśastaṃ sarvā ca kriyā rogādyapekṣayā|| aci

8.91

तृष्णक् पूर्वामयक्षीणो न लभेत जलं यदि। मरणं दीर्घरोगं वा प्राप्नुयात् त्वरितं ततः॥ अचि

tṛṣṇak pūrvāmayakṣīṇo na labheta jalaṃ yadi| maraṇaṃ dīrgharogaṃ vā prāpnuyāt tvaritaṃ tataḥ|| aci

अथ नवमोऽध्यायः

9.1

अचि

aci

9.2

अथातो मदात्ययचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अचि

athāto madātyayacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aci

9.3

यं दोषमधिकं पश्येत्तस्यादौ प्रतिकारयेत्। कफस्थानानुपूर्व्या वा तुल्यदोषे मदात्यये। पित्तमारुतपर्यन्तः प्रायेण हि मदात्ययः॥ अचि

yaṃ doṣamadhikaṃ paśyettasyādau pratikārayet| kaphasthānānupūrvyā vā tulyadoṣe madātyaye| pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ|| aci

9.4

हीनमिथ्यातिपीतेन यो व्याधिरुपजायते। समपीतेन तेनैव स मद्येनोपशाम्यति॥ अचि

hīnamithyātipītena yo vyādhirupajāyate| samapītena tenaiva sa madyenopaśāmyati|| aci

9.5

मद्यस्य विषसादृश्याद्विषं तूत्कर्षवृत्तिभिः। तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्योगाद्विषान्तरमपेक्षते॥ अचि

madyasya viṣasādṛśyādviṣaṃ tūtkarṣavṛttibhiḥ| tīkṣṇādibhirguṇairyogādviṣāntaramapekṣate|| aci

9.6

तीक्ष्णोष्णेनातिमात्रेण पीतेनाम्लविदाहिना। मद्येनान्नरसक्लेदो विदग्धः क्षारतां गतः॥ अचि

tīkṣṇoṣṇenātimātreṇa pītenāmlavidāhinā| madyenānnarasakledo vidagdhaḥ kṣāratāṃ gataḥ|| aci

9.7

यान् कुर्यान्मदतृण्मोहज्वरान्तर्दाहविभ्रमान्। मद्योत्क्लिष्टेन दोषेण रुद्धः स्रोतस्सु मारुतः॥ अचि

yān kuryānmadatṛṇmohajvarāntardāhavibhramān| madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ srotassu mārutaḥ|| aci

9.8

सुतीव्रा देवना याश्च शिरस्यस्थिषु सन्धिषु। जीर्णाममद्यदोषस्य प्रकाङ्क्षालाघवे सति। यौगिकं विधिवद्युकं मद्यमेव निहन्ति तान्॥ अचि

sutīvrā devanā yāśca śirasyasthiṣu sandhiṣu| jīrṇāmamadyadoṣasya prakāṅkṣālāghave sati| yaugikaṃ vidhivadyukaṃ madyameva nihanti tān|| aci

9.9

क्षारो हि याति माधुर्यं शीघ्रमम्लोपसंहितः। मद्यमम्लेषु च श्रेष्ठं दोषविष्यन्दनादलम्॥ अचि

kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ| madyamamleṣu ca śreṣṭhaṃ doṣaviṣyandanādalam|| aci

9.10

तीक्ष्णोष्णाद्यैः पुराप्रोक्तैर्दीपनाद्यैस्तथागुणैः। सात्म्यत्वाच्च तदेवास्य धातुसाम्यकरं परम्॥ अचि

tīkṣṇoṣṇādyaiḥ purāproktairdīpanādyaistathāguṇaiḥ| sātmyatvācca tadevāsya dhātusāmyakaraṃ param|| aci

9.11

सप्ताहमष्टरात्रं वा कुर्यात् पानात्ययौषधम्। जीर्यत्येतावता पानं कालेन विपथाश्रितम्॥ अचि

saptāhamaṣṭarātraṃ vā kuryāt pānātyayauṣadham| jīryatyetāvatā pānaṃ kālena vipathāśritam|| aci

9.12

परं ततोऽनुबध्नाति यो रोगस्तस्य भेषजम्। यथायथं प्रयुञ्जीत कृतपानात्ययौषधम्॥ अचि

paraṃ tato'nubadhnāti yo rogastasya bheṣajam| yathāyathaṃ prayuñjīta kṛtapānātyayauṣadham|| aci

9.13

तत्र वातोल्बणे मद्यं दद्यात् पिष्टकृतं युतम्। बीजपूरकवृक्षाम्लकोलदाडिमदीप्यकैः॥ अचि

tatra vātolbaṇe madyaṃ dadyāt piṣṭakṛtaṃ yutam| bījapūrakavṛkṣāmlakoladāḍimadīpyakaiḥ|| aci

9.14

यवानीहपुषाजाजीव्योषत्रिलवणार्द्रकैः। शूल्यैर्मांसैर्हरितकैः स्नेहवद्भिश्च सक्तुभिः॥ अचि

yavānīhapuṣājājīvyoṣatrilavaṇārdrakaiḥ| śūlyairmāṃsairharitakaiḥ snehavadbhiśca saktubhiḥ|| aci

9.15

उष्णस्निग्धाम्ललवणा मेद्यमांसरसा हिताः। आम्राम्रातकपेशीभिः संस्कृता रागषाडवाः॥ अचि

uṣṇasnigdhāmlalavaṇā medyamāṃsarasā hitāḥ| āmrāmrātakapeśībhiḥ saṃskṛtā rāgaṣāḍavāḥ|| aci

9.16

गोधूममाषविकृतीर्मृदुचित्रा मुखप्रियाः। आर्दिकार्द्रककुल्माषशुक्तमांसादिगर्भिणीः॥ अचि

godhūmamāṣavikṛtīrmṛducitrā mukhapriyāḥ| ārdikārdrakakulmāṣaśuktamāṃsādigarbhiṇīḥ|| aci

9.17

सुरभिर्लवणा शीता निगदा वाच्छवारुणी। स्वरसो दाडिमात् क्वाथः पञ्चमूलात् कनीयसः॥ अचि

surabhirlavaṇā śītā nigadā vācchavāruṇī| svaraso dāḍimāt kvāthaḥ pañcamūlāt kanīyasaḥ|| aci

9.18

शुण्ठीधान्यात्तथा मस्तु शुक्ताम्भोच्छाम्लकाञ्जिकम्। अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानमुष्णं प्रावरणं घनम्॥ अचि

śuṇṭhīdhānyāttathā mastu śuktāmbhocchāmlakāñjikam| abhyaṅgodvartanasnānamuṣṇaṃ prāvaraṇaṃ ghanam|| aci

9.19

घनश्चागरुजो धूपः पङ्कश्चागरुकुङ्कुमात्। कुचोरुश्रोणिशालिन्यो यौवनोष्णाङ्गयष्टयः। हर्षेणालिङ्गने युक्ताः प्रियाः संवाहनेषु च॥ अचि

ghanaścāgarujo dhūpaḥ paṅkaścāgarukuṅkumāt| kucoruśroṇiśālinyo yauvanoṣṇāṅgayaṣṭayaḥ| harṣeṇāliṅgane yuktāḥ priyāḥ saṃvāhaneṣu ca|| aci

9.20

पित्तोल्बणे बहुजलं शार्करं मधु वा युतम्। रसैर्दाडिमखर्जूरभव्यद्राक्षापरूषजैः॥ अचि

pittolbaṇe bahujalaṃ śārkaraṃ madhu vā yutam| rasairdāḍimakharjūrabhavyadrākṣāparūṣajaiḥ|| aci

9.21

सुशीतं ससितासक्तु योज्यं तादृक् च पानकम्। स्वादुवर्गकसायैर्वा युक्तं मद्यं समाक्षिकम्॥ अचि

suśītaṃ sasitāsaktu yojyaṃ tādṛk ca pānakam| svāduvargakasāyairvā yuktaṃ madyaṃ samākṣikam|| aci

9.22

शालिषष्टिकमश्नीयाच्छशाजैणकपिञ्जलैः। सतीनमुद्गामलकपटोलीदाडिमैरपि॥ अचि

śāliṣaṣṭikamaśnīyācchaśājaiṇakapiñjalaiḥ| satīnamudgāmalakapaṭolīdāḍimairapi|| aci

9.23

कफपित्तं समुत्क्लिष्टमुल्लिखेत्तृड्विदाहवान्। पीत्वाम्बु शीतं मद्यं वा भूरीक्षुरससंयुतम्॥ अचि

kaphapittaṃ samutkliṣṭamullikhettṛḍvidāhavān| pītvāmbu śītaṃ madyaṃ vā bhūrīkṣurasasaṃyutam|| aci

9.24

द्राक्षारसं वा संसर्गी तर्पणादिः परं हिताम्। तथाग्निर्दीप्यते तस्य दोषशेषान्नपाचकः॥ अचि

drākṣārasaṃ vā saṃsargī tarpaṇādiḥ paraṃ hitām| tathāgnirdīpyate tasya doṣaśeṣānnapācakaḥ|| aci

9.25

कासे सरक्तनिष्ठीवे पार्श्वस्तनरुजासु च। तृष्णायां सविदाहायां सोत्क्लेशे हृदयोरसि॥ अचि

kāse saraktaniṣṭhīve pārśvastanarujāsu ca| tṛṣṇāyāṃ savidāhāyāṃ sotkleśe hṛdayorasi|| aci

9.26

गुडूचीभद्रमुस्तानां पटोलस्याथवा रसम्। सनागरं योजयेत तित्तिरिप्रतिभोजनम्॥ अचि

guḍūcībhadramustānāṃ paṭolasyāthavā rasam| sanāgaraṃ yojayeta tittiripratibhojanam|| aci

9.27

तृष्यते चातिबलवद्वातपित्ते समुद्धते। दद्याद्द्राक्षारसं पानं शीतं दोषानुलोमनम्॥ अचि

tṛṣyate cātibalavadvātapitte samuddhate| dadyāddrākṣārasaṃ pānaṃ śītaṃ doṣānulomanam|| aci

9.28

जीर्णेऽद्यान्मधुराम्लेन छागमांसरसेन च। तृष्यल्पशः पिबेन्मद्यं मदं रक्षन् बहूदकम्॥ अचि

jīrṇe'dyānmadhurāmlena chāgamāṃsarasena ca| tṛṣyalpaśaḥ pibenmadyaṃ madaṃ rakṣan bahūdakam|| aci

9.29

मुस्तदाडिमलाजाम्बु जलं वा पर्णिनीशृतम्। पाटल्युत्पलकन्दैर्वा स्वभावादेव वा हिमम्॥ अचि

mustadāḍimalājāmbu jalaṃ vā parṇinīśṛtam| pāṭalyutpalakandairvā svabhāvādeva vā himam|| aci

9.30

मद्यातिपानादब्धातौ क्षीणे तेजसि चोद्धते। यः शुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्कृष्य चेष्टते॥ अचि

madyātipānādabdhātau kṣīṇe tejasi coddhate| yaḥ śuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate|| aci

9.31

पाययेत् कामतोऽम्भस्तं निशीथपवनाहतम्। कोलदाडिमवृक्षाम्लचुक्रीकाचुत्रिकारसः। पञ्चाम्लको मुखालेपः सद्यस्तृष्णां नियच्छति॥ अचि

pāyayet kāmato'mbhastaṃ niśīthapavanāhatam| koladāḍimavṛkṣāmlacukrīkācutrikārasaḥ| pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇāṃ niyacchati|| aci

9.32

त्वचं प्राप्तश्च पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्छितः। दाहं प्रकुरुते घोरं विह्वलो येन मुह्यति॥ अचि

tvacaṃ prāptaśca pānoṣmā pittaraktābhimūrchitaḥ| dāhaṃ prakurute ghoraṃ vihvalo yena muhyati|| aci

9.33

तृष्णादाहपरीतस्य तस्य दाहज्वरापहम्। विधिं यथोक्तं युञ्जीत बाह्यान्तः परिमार्जनम्॥ अचि

tṛṣṇādāhaparītasya tasya dāhajvarāpaham| vidhiṃ yathoktaṃ yuñjīta bāhyāntaḥ parimārjanam|| aci

9.34

प्रभातमारुतोद्धूताः प्रालेयजलवर्षिणः। स्मर्यमाणा अपि घ्नन्ति दाहं मलयपादपाः॥ अचि

prabhātamārutoddhūtāḥ prāleyajalavarṣiṇaḥ| smaryamāṇā api ghnanti dāhaṃ malayapādapāḥ|| aci

9.35

मुक्ताकलापाः शशिरश्मिशुभ्रा मृणालपद्मोत्पलपत्ररम्याः। सेकावगाहाः सजला जलार्द्रा वाताः सुशीता मणयो महार्हाः॥ अचि

muktākalāpāḥ śaśiraśmiśubhrā mṛṇālapadmotpalapatraramyāḥ| sekāvagāhāḥ sajalā jalārdrā vātāḥ suśītā maṇayo mahārhāḥ|| aci

9.36

अलिञ्जराः पद्मपुटापिधानाः प्रवालवर्णा हिमवारिपूर्णाः। परिस्रवन्तो दृतयो महान्तः पुत्राः प्रिया दर्पणमण्डलानि॥ अचि

aliñjarāḥ padmapuṭāpidhānāḥ pravālavarṇā himavāripūrṇāḥ| parisravanto dṛtayo mahāntaḥ putrāḥ priyā darpaṇamaṇḍalāni|| aci

9.37

नार्यश्च नेत्रोत्पलकर्णपूरा मध्यं वयः किञ्चिदिव स्पृशन्त्यः। मनोऽनुकूला हरिचन्दनार्द्रास्तृड्दाहमूर्च्छादवथून् जयन्ति॥ अचि

nāryaśca netrotpalakarṇapūrā madhyaṃ vayaḥ kiñcidiva spṛśantyaḥ| mano'nukūlā haricandanārdrāstṛḍdāhamūrcchādavathūn jayanti|| aci

9.38

करेणुकाभिः परिवारितेन विक्षोभणं वारणयूथपेन। आस्फालनं शीकरवर्षणं च सिन्धोः स्मरन् दाहतृषोरगम्यः॥ अचि

kareṇukābhiḥ parivāritena vikṣobhaṇaṃ vāraṇayūthapena| āsphālanaṃ śīkaravarṣaṇaṃ ca sindhoḥ smaran dāhatṛṣoragamyaḥ|| aci

9.39

सरिद्ध्रदानां हिमवद्दरीणां चन्द्रोदयानां कमलाकराणाम्। मनोरमान्यापि कथाप्रवृत्ता दाहं च तृष्णां च निहन्ति सद्यः॥ अचि

sariddhradānāṃ himavaddarīṇāṃ candrodayānāṃ kamalākarāṇām| manoramānyāpi kathāpravṛttā dāhaṃ ca tṛṣṇāṃ ca nihanti sadyaḥ|| aci

9.40

लाजोत्पलोशीरकुचन्दनाम्बु शीताभिधानं मधुशर्कराढ्यम्। मद्योद्भवां पित्तकृतां च तृष्णां सदाहशोषां विनिहन्ति पीतम्॥ अचि

lājotpalośīrakucandanāmbu śītābhidhānaṃ madhuśarkarāḍhyam| madyodbhavāṃ pittakṛtāṃ ca tṛṣṇāṃ sadāhaśoṣāṃ vinihanti pītam|| aci

9.41

प्रियङ्गुपत्रप्लवलोध्रसेव्यद्द्रीबेरकालेयकनागपुष्पैः। शीताम्बुपिष्टैर्नवकर्परस्थैस्तृड्दाहहा सर्वशरीरलेपः॥ अचि

priyaṅgupatraplavalodhrasevyaddrīberakāleyakanāgapuṣpaiḥ| śītāmbupiṣṭairnavakarparasthaistṛḍdāhahā sarvaśarīralepaḥ|| aci

9.42

अशाम्यत्यथवा दाहे रसैस्तृप्तस्य जाङ्गलैः। शाखाश्रयां यथान्यायं रोहिणीं व्यधयेत्सिराम्॥ अचि

aśāmyatyathavā dāhe rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ| śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rohiṇīṃ vyadhayetsirām|| aci

9.43

जल्लेखनोपवासाभ्यां विजयेत कफोल्बणं। तृषितोऽम्बु पिबेत् सिद्धं मुस्तया पर्पटेन वा॥ अचि

jallekhanopavāsābhyāṃ vijayeta kapholbaṇaṃ| tṛṣito'mbu pibet siddhaṃ mustayā parpaṭena vā|| aci

9.44

स्थिराशुण्ठीबलोदीच्यदुस्पर्शान्यतमेन वा। सिद्धमेतच्च सर्वेषु पानदोषेषु शस्यते॥ अचि

sthirāśuṇṭhībalodīcyadusparśānyatamena vā| siddhametacca sarveṣu pānadoṣeṣu śasyate|| aci

9.45

निरामं क्षुधितं काले पाययेत् बहुमाक्षिकम्। शार्करं मधु वा जीर्णमरिष्टं सीधुमेव वा। रूक्षतर्पणसंयुक्तं यवानीनागरान्वितम्॥ अचि

nirāmaṃ kṣudhitaṃ kāle pāyayet bahumākṣikam| śārkaraṃ madhu vā jīrṇamariṣṭaṃ sīdhumeva vā| rūkṣatarpaṇasaṃyuktaṃ yavānīnāgarānvitam|| aci

9.46

यूषेण यवगोधूमं तनुनाल्पेन भोजयेत्। उष्णाम्लकटुतिक्तेन कौलत्थेनाल्पसर्पिषा॥ अचि

yūṣeṇa yavagodhūmaṃ tanunālpena bhojayet| uṣṇāmlakaṭutiktena kaulatthenālpasarpiṣā|| aci

9.47

शुष्कमूलकजैश्छागै रसैर्वा धन्वचारिणाम्। साम्लवेतसवृक्षाम्लपटोलीव्योषदाडिमैः॥ अचि

śuṣkamūlakajaiśchāgai rasairvā dhanvacāriṇām| sāmlavetasavṛkṣāmlapaṭolīvyoṣadāḍimaiḥ|| aci

9.48

प्रभूतशुण्ठीमरिचहरितार्द्रकपेशिकम्। बीजपूररसाद्यम्लं भृष्टं नीरसवर्तितम्॥ अचि

prabhūtaśuṇṭhīmaricaharitārdrakapeśikam| bījapūrarasādyamlaṃ bhṛṣṭaṃ nīrasavartitam|| aci

9.49

करीरकरमर्दादिरोचिष्णुबहुसालनम्। प्रव्यक्ताष्टाङ्गलवणं विकल्पितनिमर्दकम्। यथाग्नि भक्षयन्मांसं माधवं निगदं पिबेत्॥ अचि

karīrakaramardādirociṣṇubahusālanam| pravyaktāṣṭāṅgalavaṇaṃ vikalpitanimardakam| yathāgni bhakṣayanmāṃsaṃ mādhavaṃ nigadaṃ pibet|| aci

9.50

सितासौवर्चलाजाजीतिन्तिणीकाम्लवेतसम्। त्वगेलामरिचार्धांशमष्टाङ्गलवणं हितम्। स्रोतोविशुध्यग्निकरं कफप्राये मदात्यये॥ अचि

sitāsauvarcalājājītintiṇīkāmlavetasam| tvagelāmaricārdhāṃśamaṣṭāṅgalavaṇaṃ hitam| srotoviśudhyagnikaraṃ kaphaprāye madātyaye|| aci

9.51

कटुस्कन्धयुतां श्वेतां मृद्वीकां निष्कुलीकृताम्। रसेन मातुलुङ्गस्य कलकयेद्दाडिमस्य वा। तया क्षौद्रयुतो रागाः कृतो रोचनदीपनः॥ अचि

kaṭuskandhayutāṃ śvetāṃ mṛdvīkāṃ niṣkulīkṛtām| rasena mātuluṅgasya kalakayeddāḍimasya vā| tayā kṣaudrayuto rāgāḥ kṛto rocanadīpanaḥ|| aci

9.52

सौवर्चलैलामरिचदीप्यकाजाजि चोचवत्। कार्व्याः कल्पयेदेवं शूक्तं मत्स्यण्डिकान्वितम्॥ अचि

sauvarcalailāmaricadīpyakājāji cocavat| kārvyāḥ kalpayedevaṃ śūktaṃ matsyaṇḍikānvitam|| aci

9.53

धान्यसौवर्चलाजाजीकारवीमरिचान्वितान्। सगुडान् मधुयुक्तेन व्यक्ताम्लान् मरिचोत्कटान्॥ अचि

dhānyasauvarcalājājīkāravīmaricānvitān| saguḍān madhuyuktena vyaktāmlān maricotkaṭān|| aci

9.54

रूक्षोष्णोद्वर्तनोद्घर्षस्नानभोजनलङ्घनैः। सकामाभिः सह स्त्रीभिर्युक्त्या जागरणेन च। मदात्ययः कफप्रायः शीघ्रं समुपशाम्यति॥ अचि

rūkṣoṣṇodvartanodgharṣasnānabhojanalaṅghanaiḥ| sakāmābhiḥ saha strībhiryuktyā jāgaraṇena ca| madātyayaḥ kaphaprāyaḥ śīghraṃ samupaśāmyati|| aci

9.55

यदिदं कर्म निर्दिष्टं पृथग्दोषबलं प्रति। सन्निपाते दशविधे तच्छेषेऽपि विकल्पयेत्॥ अचि

yadidaṃ karma nirdiṣṭaṃ pṛthagdoṣabalaṃ prati| sannipāte daśavidhe taccheṣe'pi vikalpayet|| aci

9.56

त्वन्नागपुष्पमगधामरिचाजाजिधान्यकैः। परूषकमधूकैलासुराह्वैश्च सितान्वितैः॥ अचि

tvannāgapuṣpamagadhāmaricājājidhānyakaiḥ| parūṣakamadhūkailāsurāhvaiśca sitānvitaiḥ|| aci

9.57

सकपित्थरसं हृद्यं पानकं शशिबोधितम्। मदात्ययेषु सर्वेषु पेयं रुच्यग्निदीपनम्॥ अचि

sakapittharasaṃ hṛdyaṃ pānakaṃ śaśibodhitam| madātyayeṣu sarveṣu peyaṃ rucyagnidīpanam|| aci

9.58

तद्वद्दाडिममृद्वीकाकणाकाश्मर्यदारुभिः। सबीजपूरकरसैर्बिडसौवर्चलान्वितम्॥ अचि

tadvaddāḍimamṛdvīkākaṇākāśmaryadārubhiḥ| sabījapūrakarasairbiḍasauvarcalānvitam|| aci

9.59

फलैर्वा विविधैरम्लैः सत्रिवृच्चूर्णशर्करम्। कच्छुदाराङ्कुरद्राक्षावर्षाभूजीरकद्वयम्॥ अचि

phalairvā vividhairamlaiḥ satrivṛccūrṇaśarkaram| kacchudārāṅkuradrākṣāvarṣābhūjīrakadvayam|| aci

9.60

मधूकयष्टीत्वक्कृष्णाकेसरं श्लक्ष्णचूर्णितम्। पिबेदालोड्य दुग्धेन सूक्ष्मतान्तवगालितम्॥ अचि

madhūkayaṣṭītvakkṛṣṇākesaraṃ ślakṣṇacūrṇitam| pibedāloḍya dugdhena sūkṣmatāntavagālitam|| aci

9.61

नाक्षोभ्य हि मनो मद्यं शरीरमविहन्य वा। कुर्यान्मदात्ययं तस्मादिष्यते हर्षणी क्रिया॥ अचि

nākṣobhya hi mano madyaṃ śarīramavihanya vā| kuryānmadātyayaṃ tasmādiṣyate harṣaṇī kriyā|| aci

9.62

सेव्याः सर्वेन्द्रियसुखा धर्मकल्पद्रुमाङ्कुराः। विषयातिशयाः पञ्च शराः कुसुमधन्वनः॥ अचि

sevyāḥ sarvendriyasukhā dharmakalpadrumāṅkurāḥ| viṣayātiśayāḥ pañca śarāḥ kusumadhanvanaḥ|| aci

9.63

संशुद्धिशमनाद्येषु मददोषः कृतेष्वपि। न चेच्छाम्येत् कफे क्षीणे जाते दौर्बल्यलाघवे॥ अचि

saṃśuddhiśamanādyeṣu madadoṣaḥ kṛteṣvapi| na cecchāmyet kaphe kṣīṇe jāte daurbalyalāghave|| aci

9.64

तस्य मद्यविदग्धस्य वातपित्ताधिकस्य च। ग्रीष्मोपतप्तस्य तरोर्यथा वर्षं तथा पयः॥ अचि

tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca| grīṣmopataptasya taroryathā varṣaṃ tathā payaḥ|| aci

9.65

मद्यक्षीणस्य हि क्षीरं क्षीणमाश्वेव पुष्यति। ओजस्तुल्यं गुणैः सर्वैर्विपरीतं च मद्यतः॥ अचि

madyakṣīṇasya hi kṣīraṃ kṣīṇamāśveva puṣyati| ojastulyaṃ guṇaiḥ sarvairviparītaṃ ca madyataḥ|| aci

9.66

पयसा विहते रोगे बले जाते निवर्तयेत्। क्षीरप्रयोगं मद्यं च क्रमेणाल्पाल्पमाचरेत्॥ अचि

payasā vihate roge bale jāte nivartayet| kṣīraprayogaṃ madyaṃ ca krameṇālpālpamācaret|| aci

9.67

न विक्षयध्वंसकोत्थैः स्पृश्येतोपद्रवैर्यथा। तयोस्तु स्यात् घृतं क्षीरं बस्तयो बृंहणाः शिवाः। अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानान्यन्नपानं च वातजित्॥ अचि

na vikṣayadhvaṃsakotthaiḥ spṛśyetopadravairyathā| tayostu syāt ghṛtaṃ kṣīraṃ bastayo bṛṃhaṇāḥ śivāḥ| abhyaṅgodvartanasnānānyannapānaṃ ca vātajit|| aci

9.68

युक्तमद्यस्य मद्योत्थो न व्याधिरुपजायते। अतोऽस्य वक्ष्यते योगो यः सुखायैव केवलम्॥ अचि

yuktamadyasya madyottho na vyādhirupajāyate| ato'sya vakṣyate yogo yaḥ sukhāyaiva kevalam|| aci

9.69

आश्विनं या महत्तेजो बलं सारस्वतं च या। दधात्यैन्द्रं च या वीर्यं प्रभावं वैष्णवं च या॥ अचि

āśvinaṃ yā mahattejo balaṃ sārasvataṃ ca yā| dadhātyaindraṃ ca yā vīryaṃ prabhāvaṃ vaiṣṇavaṃ ca yā|| aci

9.70

अस्त्रं मकरकेतोर्या पुरुषार्थो बलस्य या। सौत्रामण्यां द्विजमुखे हुताशे हूयते च या॥ अचि

astraṃ makaraketoryā puruṣārtho balasya yā| sautrāmaṇyāṃ dvijamukhe hutāśe hūyate ca yā|| aci

9.71

या सर्वौसधिसम्पूर्णान्मथ्यमानात्सुरासुरैः। महोदधेः समुद्भूता श्रीशशाङ्कामृतैः सह॥ अचि

yā sarvausadhisampūrṇānmathyamānātsurāsuraiḥ| mahodadheḥ samudbhūtā śrīśaśāṅkāmṛtaiḥ saha|| aci

9.72

मधुमाधवमैरेयसीधुगौडासवादिभिः। मदशाक्तिमनुज्झन्ती या रूपैर्बहुभिः स्थिता॥ अचि

madhumādhavamaireyasīdhugauḍāsavādibhiḥ| madaśāktimanujjhantī yā rūpairbahubhiḥ sthitā|| aci

9.73

यामास्वाद्य विलासिन्यो यथार्थं नाम बिभ्रति। कुलाङ्गनापि यां पीत्वा नयत्युद्धतमानसा॥ अचि

yāmāsvādya vilāsinyo yathārthaṃ nāma bibhrati| kulāṅganāpi yāṃ pītvā nayatyuddhatamānasā|| aci

9.74

अनङ्गालिङ्गितैरङ्गैः क्वापि चेतो मुनेरपि। तरङ्गभङ्गभ्रुकुटीतर्जनैर्मानिनीमनः॥ अचि

anaṅgāliṅgitairaṅgaiḥ kvāpi ceto munerapi| taraṅgabhaṅgabhrukuṭītarjanairmāninīmanaḥ|| aci

9.75

एकं प्रसाद्य कुरुते या द्वयोरपि निर्वृतिम्। यथाकामभटावाप्तिपरिहृष्टाप्सस्रोगणे॥ अचि

ekaṃ prasādya kurute yā dvayorapi nirvṛtim| yathākāmabhaṭāvāptiparihṛṣṭāpsasrogaṇe|| aci

9.76

तृणवत् पुरुषा युद्धे यामास्वाद्य जहत्यसून्। यां शीलयित्वापि चिरं बहुधा बहुविग्रहाम्॥ अचि

tṛṇavat puruṣā yuddhe yāmāsvādya jahatyasūn| yāṃ śīlayitvāpi ciraṃ bahudhā bahuvigrahām|| aci

9.77

नित्यं हर्षातिवेगेन तत् पूर्वमिव सेवते। शोकोद्वेगारतिभयैर्यां दृष्ट्वा नाभिभूयते॥ अचि

nityaṃ harṣātivegena tat pūrvamiva sevate| śokodvegāratibhayairyāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate|| aci

9.78

गोष्ठीमहोत्सवोद्यानं न यस्याः शोभते विना। स्मृत्वा स्मृत्वा च बहुशो वियुक्तः शोचते यया॥ अचि

goṣṭhīmahotsavodyānaṃ na yasyāḥ śobhate vinā| smṛtvā smṛtvā ca bahuśo viyuktaḥ śocate yayā|| aci

9.80

अप्रसन्नापि या प्रीत्यै प्रसन्ना स्वर्ग एव या। अपीन्द्रं मन्यते दुस्स्थं हृद्यस्थितया यया॥ अस9.79। अनिर्देश्यसुखास्वादा स्वसंवेद्यैव या परम्। इति चित्रास्ववस्थासु प्रियामनुकरोति या॥ अचि

aprasannāpi yā prītyai prasannā svarga eva yā| apīndraṃ manyate dussthaṃ hṛdyasthitayā yayā|| asa9.79| anirdeśyasukhāsvādā svasaṃvedyaiva yā param| iti citrāsvavasthāsu priyāmanukaroti yā|| aci

9.81

प्रियातिप्रियतां याति यत् प्रियस्य विशेषतः। या प्रीतिर्या रतिर्वाग्या या पुष्टिरिति च स्तुता॥ अचि

priyātipriyatāṃ yāti yat priyasya viśeṣataḥ| yā prītiryā ratirvāgyā yā puṣṭiriti ca stutā|| aci

9.82

वेददानवगन्धर्वयक्षराक्षसमानुषैः। पानप्रवृत्तौ सत्यां तु तां सुरां विधिना पिबेत्॥ अचि

vedadānavagandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ| pānapravṛttau satyāṃ tu tāṃ surāṃ vidhinā pibet|| aci

9.83

सम्भवन्ति न ते रोगा मेदोनिलकफोद्भवाः। विधियुक्तादृते मद्याद्ये न सिध्यन्ति दारुणाः॥ अचि

sambhavanti na te rogā medonilakaphodbhavāḥ| vidhiyuktādṛte madyādye na sidhyanti dāruṇāḥ|| aci

9.84

अस्ति देहस्य सावस्था यस्यां पानं निवार्यते। अन्यत्र मद्यान्निगदाद्विविधौषधसम्भृतात्॥ अचि

asti dehasya sāvasthā yasyāṃ pānaṃ nivāryate| anyatra madyānnigadādvividhauṣadhasambhṛtāt|| aci

9.85

आनूपं जाङ्गलं मांसं विधिनाप्युपकल्पितम्। मद्यं सहायमप्राप्य सम्यक् परिणमेत् कथम्॥ अचि

ānūpaṃ jāṅgalaṃ māṃsaṃ vidhināpyupakalpitam| madyaṃ sahāyamaprāpya samyak pariṇamet katham|| aci

9.86

सुतीक्ष्णमारुतव्याधिघातिनो लशुनस्य च। मद्यमांसवियुक्तस्य प्रयोगे स्यात् कियान् गुणः॥ अचि

sutīkṣṇamārutavyādhighātino laśunasya ca| madyamāṃsaviyuktasya prayoge syāt kiyān guṇaḥ|| aci

9.87

निगूढशल्याहरणे शस्त्रक्षाराग्निकर्मणि। पीतमद्यो विषहते सुखं वैद्यविकत्थनाम्॥ अचि

nigūḍhaśalyāharaṇe śastrakṣārāgnikarmaṇi| pītamadyo viṣahate sukhaṃ vaidyavikatthanām|| aci

9.88

अनलोत्तेजनं रुच्यं शोकश्रमविनाशनम्। न चातः परमस्त्यन्यदारोग्यबलपुष्टिकृत्॥ अचि

analottejanaṃ rucyaṃ śokaśramavināśanam| na cātaḥ paramastyanyadārogyabalapuṣṭikṛt|| aci

9.89

रक्षता जीवितं तस्मात् पेयमात्मवता सदा। आश्रितोपाश्रितहितं परमं धर्मसाधनम्॥ अचि

rakṣatā jīvitaṃ tasmāt peyamātmavatā sadā| āśritopāśritahitaṃ paramaṃ dharmasādhanam|| aci

9.90

स्रातः प्रणम्य सुरविप्रगुरून्यथास्वं वृत्तिं विधाय च समस्तपरिग्रहस्य। आपानभूमिमथ गन्धजलाभिषिक्तामाहारमण्डपसमीपगतां श्रयेत॥ अचि

srātaḥ praṇamya suravipragurūnyathāsvaṃ vṛttiṃ vidhāya ca samastaparigrahasya| āpānabhūmimatha gandhajalābhiṣiktāmāhāramaṇḍapasamīpagatāṃ śrayeta|| aci

9.91

स्वास्तृतेऽथ शयने कमनीये मित्रभृत्यरमणीसमवेतः। स्वं यशः कथकचारणसङ्घैरुद्धतं निशमयन्नतिलोकम्॥ अचि

svāstṛte'tha śayane kamanīye mitrabhṛtyaramaṇīsamavetaḥ| svaṃ yaśaḥ kathakacāraṇasaṅghairuddhataṃ niśamayannatilokam|| aci

9.92

विलासिनीनां च विलासशोभि गीतं सनृत्तं कलतूर्यघोषैः। काञ्चीकलापैश्चलकिङ्किणीकैः क्रीडाविहङ्गैश्च कृतानुनादम्॥ अचि

vilāsinīnāṃ ca vilāsaśobhi gītaṃ sanṛttaṃ kalatūryaghoṣaiḥ| kāñcīkalāpaiścalakiṅkiṇīkaiḥ krīḍāvihaṅgaiśca kṛtānunādam|| aci

9.93

मणिकनकसमुत्थैरावरेयैर्विचित्रैः सजलविविधभाक्तिक्षौमवस्त्रावृताङ्गैः। अपि मुनिजनचित्तक्षोभसम्पादनीभिश्चकितहरिणलोलप्रेक्षणीभिः प्रैयाभिः॥ अचि

maṇikanakasamutthairāvareyairvicitraiḥ sajalavividhabhāktikṣaumavastrāvṛtāṅgaiḥ| api munijanacittakṣobhasampādanībhiścakitahariṇalolaprekṣaṇībhiḥ praiyābhiḥ|| aci

9.94

स्तननितम्बकृतादतिगौरवादलसमाकुलमीश्वरसंश्रयात्। इति गतं दधतीभिरसंस्थितं तरुणचित्तविलोभनकार्मणम्॥ अचि

stananitambakṛtādatigauravādalasamākulamīśvarasaṃśrayāt| iti gataṃ dadhatībhirasaṃsthitaṃ taruṇacittavilobhanakārmaṇam|| aci

9.95

यौवनासवमत्ताभिर्विलासाधिष्ठितात्माभिः। सञ्चार्यमाणं युगपत्तन्वङ्गीभिरितस्ततः॥ अचि

yauvanāsavamattābhirvilāsādhiṣṭhitātmābhiḥ| sañcāryamāṇaṃ yugapattanvaṅgībhiritastataḥ|| aci

9.96

तालवृन्तनलिनीदलानिलैः शीतलीकृतमतीव शीतलैः। दर्शनेऽपि विदधद्वशानुगं स्वादितं किमुत चित्तजन्मनः॥ अचि

tālavṛntanalinīdalānilaiḥ śītalīkṛtamatīva śītalaiḥ| darśane'pi vidadhadvaśānugaṃ svāditaṃ kimuta cittajanmanaḥ|| aci

9.97

चूतरसेन्दुमृगैः कृतवासं मल्लिकयोज्ज्वलया च सनाथम्। स्फटिकशुक्तिगतं सतरङ्गं कान्तमनङ्गमिवोद्वहदङ्गम्॥ अचि

cūtarasendumṛgaiḥ kṛtavāsaṃ mallikayojjvalayā ca sanātham| sphaṭikaśuktigataṃ sataraṅgaṃ kāntamanaṅgamivodvahadaṅgam|| aci

9.98

तालीसाद्यं चूर्णमेलादिकं वा हृद्यं प्राश्य प्राग्वयस्स्थापनं वा। तत्प्रार्थिभ्यो भूमिभागे सुमृष्टे तोयोन्मिश्रं दापयित्वा ततश्च॥ अचि

tālīsādyaṃ cūrṇamelādikaṃ vā hṛdyaṃ prāśya prāgvayassthāpanaṃ vā| tatprārthibhyo bhūmibhāge sumṛṣṭe toyonmiśraṃ dāpayitvā tataśca|| aci

9.99

धृतिमान् स्मृतिमान् नित्यमनूनाधिकमाचरन्। उचितेनोपचारेण सर्वमेवोपलालयन्॥ अचि

dhṛtimān smṛtimān nityamanūnādhikamācaran| ucitenopacāreṇa sarvamevopalālayan|| aci

9.100

जितविकसितासितसरोजनयनसङ्क्रान्तिवार्धितश्रीकम्। कान्तामुखमिव सौरभहृतमधुपगणं पिबेन्मद्यम्॥ अचि

jitavikasitāsitasarojanayanasaṅkrāntivārdhitaśrīkam| kāntāmukhamiva saurabhahṛtamadhupagaṇaṃ pibenmadyam|| aci

9.101

पीत्वैवं चषकत्रयं परिजनं सम्मान्य सर्वं ततो। गत्वाहारभुवं पुरः सुभिषजो भुञ्जीत भूयोऽत्र च। मांसापूपघृतार्द्रकादिहरितैर्युक्तं ससौवर्चलैर्द्विस्त्रिर्वा चाल्पमेव वनितासंवल्गनार्थं पिबेत्॥ अचि

pītvaivaṃ caṣakatrayaṃ parijanaṃ sammānya sarvaṃ tato| gatvāhārabhuvaṃ puraḥ subhiṣajo bhuñjīta bhūyo'tra ca| māṃsāpūpaghṛtārdrakādiharitairyuktaṃ sasauvarcalairdvistrirvā cālpameva vanitāsaṃvalganārthaṃ pibet|| aci

9.102

रहसि दयितामङ्के कृत्वा भुजान्तरपीडनात् पुलकिततनुं जातस्वेदां सकम्पपयोधराम्। यदि सरभसं सीधोर्वारं न पाययते कृती किमनुभवति क्लेशप्रायं तदा गृहतन्त्रताम्॥ अचि

rahasi dayitāmaṅke kṛtvā bhujāntarapīḍanāt pulakitatanuṃ jātasvedāṃ sakampapayodharām| yadi sarabhasaṃ sīdhorvāraṃ na pāyayate kṛtī kimanubhavati kleśaprāyaṃ tadā gṛhatantratām|| aci

9.103

वरतनुवक्त्रसङ्गतिसुगन्धितरं सरकं द्रुतमिव पद्मरागमणिमासवरूपधरम्। भवति रतिश्रमेण च मदः पिबतोऽल्पमपि क्षयमत ओजसः परिहरन् स शयीत परम्॥ अचि

varatanuvaktrasaṅgatisugandhitaraṃ sarakaṃ drutamiva padmarāgamaṇimāsavarūpadharam| bhavati ratiśrameṇa ca madaḥ pibato'lpamapi kṣayamata ojasaḥ pariharan sa śayīta param|| aci

9.104

इत्थं युक्त्या पिबन्मद्यं न त्रिवर्गाद्विहीयते। असारसंसारसुखं परमं चाधिगच्छति॥ अचि

itthaṃ yuktyā pibanmadyaṃ na trivargādvihīyate| asārasaṃsārasukhaṃ paramaṃ cādhigacchati|| aci

9.105

ऐश्वर्यस्योपभोगोऽयं स्पृहणीयः सुरैरपि। अन्यथा हि विपत्सु स्यात् पश्चात्तापेन्धनं धनम्॥ अचि

aiśvaryasyopabhogo'yaṃ spṛhaṇīyaḥ surairapi| anyathā hi vipatsu syāt paścāttāpendhanaṃ dhanam|| aci

9.106

उपभोगेन रहितो भोगवानिति निन्द्यते। निर्मितोऽतिकदर्योऽयं विधिना निधिपालकः॥ अचि

upabhogena rahito bhogavāniti nindyate| nirmito'tikadaryo'yaṃ vidhinā nidhipālakaḥ|| aci

9.107

तस्माद्व्यवस्थया पानं पानस्य सततं हितम्। जित्वाविषयलुब्धानामिन्द्रियाणां स्वतन्त्रताम्॥ अचि

tasmādvyavasthayā pānaṃ pānasya satataṃ hitam| jitvāviṣayalubdhānāmindriyāṇāṃ svatantratām|| aci

9.108

विधिर्वसुमतामेष भविष्यद्वसवस्तु ये। यथोपपत्ति तैर्मद्यं पातव्यं मात्रया हितम्॥ अचि

vidhirvasumatāmeṣa bhaviṣyadvasavastu ye| yathopapatti tairmadyaṃ pātavyaṃ mātrayā hitam|| aci

9.109

यावद्दृष्टेर्न सम्भ्रान्तिर्यावन्न क्षोभ्यते मनः। तावदेव विरन्तव्यं मद्यादात्मवता सदा॥ अचि

yāvaddṛṣṭerna sambhrāntiryāvanna kṣobhyate manaḥ| tāvadeva virantavyaṃ madyādātmavatā sadā|| aci

9.110

अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानवासधूपानुलेपनैः। स्निग्धोष्णैर्भावितश्चान्नैः पानं वातोत्तरः पिबेत्॥ अचि

abhyaṅgodvartanasnānavāsadhūpānulepanaiḥ| snigdhoṣṇairbhāvitaścānnaiḥ pānaṃ vātottaraḥ pibet|| aci

9.111

शीतोपचारैर्विविधैर्माधुरस्निग्धशीतलैः। पैत्तिको भावितश्चान्नैः पिबन्मद्य न सीदति॥ अचि

śītopacārairvividhairmādhurasnigdhaśītalaiḥ| paittiko bhāvitaścānnaiḥ pibanmadya na sīdati|| aci

9.112

उपचारैरशिशिरैर्यवगोधूमभुक् पिबेत्। श्लैष्मिको धन्वजैर्मांसैर्मद्यं मारिचिकैः सह॥ अचि

upacārairaśiśirairyavagodhūmabhuk pibet| ślaiṣmiko dhanvajairmāṃsairmadyaṃ māricikaiḥ saha|| aci

9.113

तत्र वाते हितं मद्यं प्रायः पैष्टिकगौडिम। पित्ते साम्भो मधु कफे मार्द्वीकारिष्टमाधवम्॥ अचि

tatra vāte hitaṃ madyaṃ prāyaḥ paiṣṭikagauḍima| pitte sāmbho madhu kaphe mārdvīkāriṣṭamādhavam|| aci

9.114

प्राक् पिबेछ्लैष्मिको मद्यं भुक्तस्योपरि पैत्तिकः॥ वातिकस्तु पिबेन्मध्ये समदोषो यथेच्छति॥ अचि

prāk pibechlaiṣmiko madyaṃ bhuktasyopari paittikaḥ|| vātikastu pibenmadhye samadoṣo yathecchati|| aci

9.115

मदेषु वातपित्तघ्नं प्रायो मूर्छासु चेष्यते। सर्वत्रापि विशेषेण पित्तमेवोपलक्षयेत्॥ अचि

madeṣu vātapittaghnaṃ prāyo mūrchāsu ceṣyate| sarvatrāpi viśeṣeṇa pittamevopalakṣayet|| aci

9.116

शीताः प्रदेहा मणयः सेका व्यजनमारुताः। सिताद्राक्षेक्षुखर्जूरकाश्मर्यस्वरसाः पयः॥ अचि

śītāḥ pradehā maṇayaḥ sekā vyajanamārutāḥ| sitādrākṣekṣukharjūrakāśmaryasvarasāḥ payaḥ|| aci

9.117

सिद्धा मधुरवर्गेण रसा यूषाः सदाडिमाः। षष्टिकाः शालयो मुद्गा यवाः सर्पिश्च जीवनम्॥ अचि

siddhā madhuravargeṇa rasā yūṣāḥ sadāḍimāḥ| ṣaṣṭikāḥ śālayo mudgā yavāḥ sarpiśca jīvanam|| aci

9.118

कल्याणकं पञ्चगव्यं षट्पलं पयसाग्निकम्। पिप्पल्यो वा शिलाह्वं वा रसायनविधानतः। त्रिफला वा प्रयोक्तव्या सघृतक्षौद्रशर्करा॥ अचि

kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ ṣaṭpalaṃ payasāgnikam| pippalyo vā śilāhvaṃ vā rasāyanavidhānataḥ| triphalā vā prayoktavyā saghṛtakṣaudraśarkarā|| aci

9.119

प्रसक्तवेगेषु हितं मुखनासावरोधनम्। पिबेद्वा मानुषीक्षीरं तेन दद्याच्च नावनम्॥ अचि

prasaktavegeṣu hitaṃ mukhanāsāvarodhanam| pibedvā mānuṣīkṣīraṃ tena dadyācca nāvanam|| aci

9.120

मृणालबिसकृष्णा वा लिह्यात् क्षौद्रेण साभयाः। दुरालभां वा मुस्तां वा शीतेन सलिलेन वा॥ अचि

mṛṇālabisakṛṣṇā vā lihyāt kṣaudreṇa sābhayāḥ| durālabhāṃ vā mustāṃ vā śītena salilena vā|| aci

9.121

पिबेन्मरिचकोलस्थिमज्जोशीराहिकेसरम्। धात्रीफलरसे सिद्धं पथ्याक्वाथेन वा घृतम्॥ अचि

pibenmaricakolasthimajjośīrāhikesaram| dhātrīphalarase siddhaṃ pathyākvāthena vā ghṛtam|| aci

9.122

कुर्यात् क्रियां ज्वरोक्तां च यथादोषबलोदयम्। पञ्च कर्माणि शस्तानि तथा रक्तावसेचनम्॥ अचि

kuryāt kriyāṃ jvaroktāṃ ca yathādoṣabalodayam| pañca karmāṇi śastāni tathā raktāvasecanam|| aci

9.123

सत्वस्यालम्बनं ज्ञानमगृद्धिर्विषयेषु च॥ अचि

satvasyālambanaṃ jñānamagṛddhirviṣayeṣu ca|| aci

9.124

मदेष्वतिप्रवृद्धेषु मूर्छायेषु च योजयेत्। तीक्ष्णं संन्यासविहितं विषघ्नं विषजेषु च॥ अचि

madeṣvatipravṛddheṣu mūrchāyeṣu ca yojayet| tīkṣṇaṃ saṃnyāsavihitaṃ viṣaghnaṃ viṣajeṣu ca|| aci

9.125

आशु प्रयोज्यं संन्यासे सुतीक्ष्णं नस्यमञ्जनम्। धूमं प्रधमनं तोदः सूचीभिश्च नखान्तरे॥ अचि

āśu prayojyaṃ saṃnyāse sutīkṣṇaṃ nasyamañjanam| dhūmaṃ pradhamanaṃ todaḥ sūcībhiśca nakhāntare|| aci

9.126

केशानां लुञ्चनं दाहो दशनवृश्चिकैः। कट्वम्लगालनं वक्त्रे कपिकच्छ्वावघर्षणम्॥ अचि

keśānāṃ luñcanaṃ dāho daśanavṛścikaiḥ| kaṭvamlagālanaṃ vaktre kapikacchvāvagharṣaṇam|| aci

9.128

उत्थितो लब्धसंज्ञश्च लशुनस्वरसं पिबेत्। खादेत्सव्योषलवणं बीजपूरककेसरम्। लघ्वन्नं कटुतीक्ष्णमद्यात् स्रोतोविशुद्धये॥ अस9.127। विस्मापनैः संस्मरणः प्रियश्रवणदर्शनैः। पटुभिर्गीतवादित्रशब्दैर्व्यायामशीलनैः॥ अचि

utthito labdhasaṃjñaśca laśunasvarasaṃ pibet| khādetsavyoṣalavaṇaṃ bījapūrakakesaram| laghvannaṃ kaṭutīkṣṇamadyāt srotoviśuddhaye|| asa9.127| vismāpanaiḥ saṃsmaraṇaḥ priyaśravaṇadarśanaiḥ| paṭubhirgītavāditraśabdairvyāyāmaśīlanaiḥ|| aci

अथ दशमोऽध्यायः

10.1

अचि

aci

10.2

अथातोऽर्शस चिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अचि

athāto'rśasa cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aci

10.3

अथ खलु बलवन्तमर्शोभिरुपद्रुतं यथार्हस्नेहोपस्निग्धस्विन्नमनिलवेदनावृद्धिशमनार्थं स्निग्धमुष्णमल्पमन्नं द्रवप्रायं भुक्तवन्तं शुचिं कृतस्वस्त्ययनं भुक्तविण्मूत्रमव्यथं समे शुचौ विविक्ते देशे साधारणे व्यभ्रे काले शय्यायां समे फलके वा प्रत्यादित्यगुदमन्यस्योत्सङ्गे निषण्णपूर्वकायं उत्तानमुन्नतकटीदेशं यन्त्रणशाटकेन परिक्षिप्तग्रीवासक्थिसन्धिमलज्जार्हैराप्तपरिचारकैः सुपरिगृहीतं कृत्वा ततोऽस्म घृताभ्यक्तगुदाय घृताभ्यक्तं यन्त्रमृज्वनुसुखं शनैः पायौ प्रणिदध्यात्। प्रवाहणप्रविष्टं चार्शोऽभिवीक्ष्यपिचुप्लोतकयोरन्यतरेणावगुण्ठितया शलाकयोत्पीड्य यथोक्तविधिनाग्निक्षाराभ्यामुपाचरेत् सम्यङ्निर्वापयेच्च॥ अचि

atha khalu balavantamarśobhirupadrutaṃ yathārhasnehopasnigdhasvinnamanilavedanāvṛddhiśamanārthaṃ snigdhamuṣṇamalpamannaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantaṃ śuciṃ kṛtasvastyayanaṃ bhuktaviṇmūtramavyathaṃ same śucau vivikte deśe sādhāraṇe vyabhre kāle śayyāyāṃ same phalake vā pratyādityagudamanyasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyaṃ uttānamunnatakaṭīdeśaṃ yantraṇaśāṭakena parikṣiptagrīvāsakthisandhimalajjārhairāptaparicārakaiḥ suparigṛhītaṃ kṛtvā tato'sma ghṛtābhyaktagudāya ghṛtābhyaktaṃ yantramṛjvanusukhaṃ śanaiḥ pāyau praṇidadhyāt| pravāhaṇapraviṣṭaṃ cārśo'bhivīkṣyapicuplotakayoranyatareṇāvaguṇṭhitayā śalākayotpīḍya yathoktavidhināgnikṣārābhyāmupācaret samyaṅnirvāpayecca|| aci

10.4

महान्ति प्राणवतश्छित्वा दहेत्। छत्राकाराण्यूर्ध्वविसृतानि क्षारसूत्रेण बध्वा॥ अचि

mahānti prāṇavataśchitvā dahet| chatrākārāṇyūrdhvavisṛtāni kṣārasūtreṇa badhvā|| aci

10.5

ततो यन्त्रमपनीयोत्थाप्यातुरं स्वभ्यक्तगुदजघनवङ्क्षणं यथाकालमुष्णोदककोष्ठेऽवगाहयेत्। ततो निवातमगारं प्रवेश्याचारिकमुपदिशेत्॥ अचि

tato yantramapanīyotthāpyāturaṃ svabhyaktagudajaghanavaṅkṣaṇaṃ yathākālamuṣṇodakakoṣṭhe'vagāhayet| tato nivātamagāraṃ praveśyācārikamupadiśet|| aci

10.6

सावशेषं पुनर्दाहयेत्। एवं सप्तरात्रात्सप्तरात्रादेकैकमुपक्रमेत्। बहुषु तु प्राग्दक्षिणं ततो वामं वामात् पृष्ठाग्रजम्। एकाहात्तु सर्वाणि दहतोऽतियोगोक्तो देषः। तत्र शुष्काण्यग्निना क्षारेण वा साधयेत्। क्षारेणैव मृदुनार्द्राणि। एष सर्वप्रदेशेष्वर्शसां दहनविकल्पः। तृतीये तु गुदवलौ प्रत्याख्यायोपचरेन्न वेत्येके॥ अचि

sāvaśeṣaṃ punardāhayet| evaṃ saptarātrātsaptarātrādekaikamupakramet| bahuṣu tu prāgdakṣiṇaṃ tato vāmaṃ vāmāt pṛṣṭhāgrajam| ekāhāttu sarvāṇi dahato'tiyogokto deṣaḥ| tatra śuṣkāṇyagninā kṣāreṇa vā sādhayet| kṣāreṇaiva mṛdunārdrāṇi| eṣa sarvapradeśeṣvarśasāṃ dahanavikalpaḥ| tṛtīye tu gudavalau pratyākhyāyopacarenna vetyeke|| aci

10.7

अथ सम्यग्दग्धे वातानुलोम्यमन्नाभिरुचिरग्नेर्दीप्तिर्लाघवमिन्द्रियप्रसादो यथोक्तोपद्रवनिवृत्तिर्बलवर्णोपपत्तिश्च। असम्यग्दाहे तु क्षाराग्निकर्मणोर्विधिमीक्षेत्॥ अचि

atha samyagdagdhe vātānulomyamannābhiruciragnerdīptirlāghavamindriyaprasādo yathoktopadravanivṛttirbalavarṇopapattiśca| asamyagdāhe tu kṣārāgnikarmaṇorvidhimīkṣet|| aci

10.8

बस्तिवेदनायां कुष्ठशतपुष्पादेवदारुसुरभिपुनर्नवागरुकल्केन नाभेरधः सर्वमालिम्पेत्। मूत्रपुरीषप्रतीघाते वरणालम्बुसैरण्डपुनर्नवाश्वदंष्ट्रासुरभीसुषवीकषायं सुखोष्णं स्वभ्यक्तपृष्ठकटीवङ्क्षणगुदस्य परिषेकेऽवाअहे वा योजयेत्। क्षीरं सस्नेहं तैलमेव वा। दग्धेषु चार्शःसु शकृच्छैथिल्यार्थं त्रिवृद्वास्तुकोपोदकाचुञ्ज्चुपर्णीशाकयुक्तमन्नमश्नीयात्॥ अचि

bastivedanāyāṃ kuṣṭhaśatapuṣpādevadārusurabhipunarnavāgarukalkena nābheradhaḥ sarvamālimpet| mūtrapurīṣapratīghāte varaṇālambusairaṇḍapunarnavāśvadaṃṣṭrāsurabhīsuṣavīkaṣāyaṃ sukhoṣṇaṃ svabhyaktapṛṣṭhakaṭīvaṅkṣaṇagudasya pariṣeke'vāahe vā yojayet| kṣīraṃ sasnehaṃ tailameva vā| dagdheṣu cārśaḥsu śakṛcchaithilyārthaṃ trivṛdvāstukopodakācuñjcuparṇīśākayuktamannamaśnīyāt|| aci

10.9

अनिलानलरक्षणोत्तेजनार्थं देहपुष्टये च स्नेहादीन् सम्यगासेवेत्। संशोधनाः प्रलेपाद्याः कषायास्तैलयुक्तयः। व्रणाधिकारमालोच्य योक्तव्या हत्नामसु॥ अचि

anilānalarakṣaṇottejanārthaṃ dehapuṣṭaye ca snehādīn samyagāsevet| saṃśodhanāḥ pralepādyāḥ kaṣāyāstailayuktayaḥ| vraṇādhikāramālocya yoktavyā hatnāmasu|| aci

10.10

अथानवचारणीयशस्त्रक्षाराग्नेर्वातकफोल्बणानि दोषसम्पूर्णत्वान्निर्गतानि सस्तम्भकण्डूशोफशूलानि क्षारचित्रककुष्ठबिल्वमूलकसिद्धेन तैलेन वा कृष्णाहिबिडालौष्ट्रजलौकःसूकरवसाभिर्वाभ्यज्य। पिण्डेन स्वेदयेद्द्रवस्वेदेन वा। धूपयेच्च सघृतशमीपत्रार्कमूलमानुषकेशाहिनिर्मोकबिडालचर्मभिः। कुञ्जरवराहवृषशकृत्सक्तुसर्जरसैर्वा। सुरसाबृहतीपिप्पल्यश्वगन्धाभिर्वा सघृताभिः। अरिष्टशिग्रुपत्रकुलत्थवचाभिर्वा। प्रदिह्याच्च स्नुहीक्षीरयुक्तेन हरिद्राचूर्णेन। गोमूत्रपिष्टैर्वा कुक्कुटशकृन्निशापिप्पलीगुञ्जामूलैः। गोपित्तपिष्टाभिर्वा दन्तीचित्रकसुवर्चिकाभिः। सुधाक्षीरपिष्टैर्वा गुडकृष्णासैन्धवकुष्ठशिरीषबीजैः। तद्वच्च गजास्थितुत्थभल्लातकलाङ्गलीकुलीरशृङ्गीवचाभयाहिंगुकुष्ठबिल्वशिग्रुमूलकबीजनिम्बाश्वमारपत्रपीलुमूलैः बस्तमूत्रपिष्टैर्वा सुधाकाण्डार्कक्षीरतुम्बप्रसवकरञ्जैः। पिप्पल्यादिभिर्वानुवासनद्रव्यैः। एभिर्हि प्रदिग्धान्य शारंसि दुष्टमसृक्सञ्चितं पिच्छां च विमुच्य प्रशाम्यन्ति। एभिश्च तैलान्यभ्यङ्गार्थमुपकल्पयेत्॥ अचि

athānavacāraṇīyaśastrakṣārāgnervātakapholbaṇāni doṣasampūrṇatvānnirgatāni sastambhakaṇḍūśophaśūlāni kṣāracitrakakuṣṭhabilvamūlakasiddhena tailena vā kṛṣṇāhibiḍālauṣṭrajalaukaḥsūkaravasābhirvābhyajya| piṇḍena svedayeddravasvedena vā| dhūpayecca saghṛtaśamīpatrārkamūlamānuṣakeśāhinirmokabiḍālacarmabhiḥ| kuñjaravarāhavṛṣaśakṛtsaktusarjarasairvā| surasābṛhatīpippalyaśvagandhābhirvā saghṛtābhiḥ| ariṣṭaśigrupatrakulatthavacābhirvā| pradihyācca snuhīkṣīrayuktena haridrācūrṇena| gomūtrapiṣṭairvā kukkuṭaśakṛnniśāpippalīguñjāmūlaiḥ| gopittapiṣṭābhirvā dantīcitrakasuvarcikābhiḥ| sudhākṣīrapiṣṭairvā guḍakṛṣṇāsaindhavakuṣṭhaśirīṣabījaiḥ| tadvacca gajāsthitutthabhallātakalāṅgalīkulīraśṛṅgīvacābhayāhiṃgukuṣṭhabilvaśigrumūlakabījanimbāśvamārapatrapīlumūlaiḥ bastamūtrapiṣṭairvā sudhākāṇḍārkakṣīratumbaprasavakarañjaiḥ| pippalyādibhirvānuvāsanadravyaiḥ| ebhirhi pradigdhānya śāraṃsi duṣṭamasṛksañcitaṃ picchāṃ ca vimucya praśāmyanti| ebhiśca tailānyabhyaṅgārthamupakalpayet|| aci

10.11

तथा कासीससैन्धवालपिप्पलीकुष्ठशुण्ठीविडङ्गविदारीलाङ्गलीकरवीरार्द्रकस्वर्णक्षीरीदन्तीचित्रकालर्कसूधापयोभिस्तैलं चतुर्गुणमूत्रविपक्वमप्रदूषयत् गुदमभ्यङ्गात् क्षारवदर्शांसि शातयति। तैलाभ्यक्तं वा पायुप्रदेशं पक्वेष्टकाशकलैस्तीक्ष्णकोटिभिरग्निवर्णैर्महिषीमूत्रनिर्वापितैर्निष्पीडयन् द्विकालं सप्तदिनानि स्वेदयेत्। अनन्तां च यथोक्तेनावगाहरेन। ततो गते सप्तरात्रे पूतीकरञ्जपल्लवकल्केन ससैन्धवेन स्नुही पयसा वर्तिं कृत्वा नातिशुष्कां गुदे विदध्यात्। कृतविण्मूत्रं चावगाहे स्थापयेत्। प्रातः सायं चैष विधिः प्रत्यहमेकान्तरं वा यावत्त्रिरात्रम्। ततो देवदालीक्षारहरीतकीः शीलयेत्। एवमर्शांसि शीर्यन्ते॥ अचि

tathā kāsīsasaindhavālapippalīkuṣṭhaśuṇṭhīviḍaṅgavidārīlāṅgalīkaravīrārdrakasvarṇakṣīrīdantīcitrakālarkasūdhāpayobhistailaṃ caturguṇamūtravipakvamapradūṣayat gudamabhyaṅgāt kṣāravadarśāṃsi śātayati| tailābhyaktaṃ vā pāyupradeśaṃ pakveṣṭakāśakalaistīkṣṇakoṭibhiragnivarṇairmahiṣīmūtranirvāpitairniṣpīḍayan dvikālaṃ saptadināni svedayet| anantāṃ ca yathoktenāvagāharena| tato gate saptarātre pūtīkarañjapallavakalkena sasaindhavena snuhī payasā vartiṃ kṛtvā nātiśuṣkāṃ gude vidadhyāt| kṛtaviṇmūtraṃ cāvagāhe sthāpayet| prātaḥ sāyaṃ caiṣa vidhiḥ pratyahamekāntaraṃ vā yāvattrirātram| tato devadālīkṣāraharītakīḥ śīlayet| evamarśāṃsi śīryante|| aci

10.12

अथ हरीतकीपाकविधिः। सजालमूलं जीमूतकमन्तर्धूमं दहेत् तस्यभस्मनोर्द्धाढकं गोमूत्रपात्रद्वयेनैकविंशतिकृत्वो गालयेत्। ततस्तेन क्षारमूत्रेण कुटजचित्रकव्याधिघातचूर्णप्रसृतत्रयान्वितेन पथ्याशतद्वयमाघनीभावात् पचेत्। अवतीर्णं च तमवलेहं व्योषरजःप्रसृतयुक्तं घृतभाविते भाजने निदध्यात्। स लेहः सावलेहविजयाद्वयोपयोगमभ्यस्यमानो गुदजजठरजघनवङ्क्षणशूलगरानाहगुल्मपाण्डुरोगाश्मरीशर्कराश्वासकासान् नियच्छति। सदा च पत्रभङ्गोदकेन कोष्णेनाम्बुना वा शौचमाचरेत्। अप्रवर्तमानं च रुधिरमुच्छूनकठिनेष्वर्शःसु जलौकाभिः सूचीकूर्चेन वा प्रवर्तयेत्॥ अचि

atha harītakīpākavidhiḥ| sajālamūlaṃ jīmūtakamantardhūmaṃ dahet tasyabhasmanorddhāḍhakaṃ gomūtrapātradvayenaikaviṃśatikṛtvo gālayet| tatastena kṣāramūtreṇa kuṭajacitrakavyādhighātacūrṇaprasṛtatrayānvitena pathyāśatadvayamāghanībhāvāt pacet| avatīrṇaṃ ca tamavalehaṃ vyoṣarajaḥprasṛtayuktaṃ ghṛtabhāvite bhājane nidadhyāt| sa lehaḥ sāvalehavijayādvayopayogamabhyasyamāno gudajajaṭharajaghanavaṅkṣaṇaśūlagarānāhagulmapāṇḍurogāśmarīśarkarāśvāsakāsān niyacchati| sadā ca patrabhaṅgodakena koṣṇenāmbunā vā śaucamācaret| apravartamānaṃ ca rudhiramucchūnakaṭhineṣvarśaḥsu jalaukābhiḥ sūcīkūrcena vā pravartayet|| aci

10.13

अग्निसादे गुदशोफशूलार्तौ च हिङ्ग्वर्धकर्षं सौवर्चलयवक्षारेन्द्रयवपिप्पलीनां पृथक् कर्षं मूर्वार्धपलं पाठापलं शुण्ठीद्विपलं चैकत्र चूर्णितमुष्णाम्बुसर्पिर्मद्याद्यैरुपयोज्यम्। त्रिलवणादिचूर्णं वा। हिङ्ग्वतिविषाकुष्ठस्वर्जिकाक्षारबिडलवणानि वा द्विगुणोत्तराणि प्रथोजयेत्। प्राणदां वा तक्रानुपानं सगुडाम्। प्रातः प्राग्भक्तं वा निरन्नो वा तक्रमहरहस्तस्मिन् जीर्णे तक्रे सायं तक्रपेयां ससैन्धवां पिबेत्। तक्रेणैव वा लाजसक्तूनवलिह्यात्। पीलूनि वा तक्रानुपानानि प्रातः पक्षं पक्षार्धं वा प्रयोजयेत्। कटुकिकामूलकल्कं वा प्रातस्तक्रेण॥ अचि

agnisāde gudaśophaśūlārtau ca hiṅgvardhakarṣaṃ sauvarcalayavakṣārendrayavapippalīnāṃ pṛthak karṣaṃ mūrvārdhapalaṃ pāṭhāpalaṃ śuṇṭhīdvipalaṃ caikatra cūrṇitamuṣṇāmbusarpirmadyādyairupayojyam| trilavaṇādicūrṇaṃ vā| hiṅgvativiṣākuṣṭhasvarjikākṣārabiḍalavaṇāni vā dviguṇottarāṇi prathojayet| prāṇadāṃ vā takrānupānaṃ saguḍām| prātaḥ prāgbhaktaṃ vā niranno vā takramaharahastasmin jīrṇe takre sāyaṃ takrapeyāṃ sasaindhavāṃ pibet| takreṇaiva vā lājasaktūnavalihyāt| pīlūni vā takrānupānāni prātaḥ pakṣaṃ pakṣārdhaṃ vā prayojayet| kaṭukikāmūlakalkaṃ vā prātastakreṇa|| aci

10.14

शुण्ठीचित्रकपुनर्नवाक्वाथसिद्धं वा क्षीरम्। गोमूत्रपरिस्रुते वा बहुकृत्वो जीमूतकक्षार उषिता हरीतकीः। गोमूत्रार्धद्रोणसिद्धं वा क्षौद्रवदभयाशतम्। वासिष्ठहरीतजीर्वा। भल्लातकानि वा रसायनोपदेशेन पुनर्नवामलंबुसां वा शोफोक्तविधिना गुडार्द्रकं वा॥ अचि

śuṇṭhīcitrakapunarnavākvāthasiddhaṃ vā kṣīram| gomūtraparisrute vā bahukṛtvo jīmūtakakṣāra uṣitā harītakīḥ| gomūtrārdhadroṇasiddhaṃ vā kṣaudravadabhayāśatam| vāsiṣṭhaharītajīrvā| bhallātakāni vā rasāyanopadeśena punarnavāmalaṃbusāṃ vā śophoktavidhinā guḍārdrakaṃ vā|| aci

10.15

सकुतुमन्थं वा भल्लातकचूर्णयुक्तं नातिलवणं तक्रेण। तक्रेण वाषाढकार्तिकमार्गशीर्षाणां मासानामन्यतमस्मिन् पुष्ययोगे समुद्धृतं चित्रकमथवा मस्तुयूषक्षीरघृततैलाद्यन्यतमेन॥ अचि

sakutumanthaṃ vā bhallātakacūrṇayuktaṃ nātilavaṇaṃ takreṇa| takreṇa vāṣāḍhakārtikamārgaśīrṣāṇāṃ māsānāmanyatamasmin puṣyayoge samuddhṛtaṃ citrakamathavā mastuyūṣakṣīraghṛtatailādyanyatamena|| aci

10.16

चित्रकमूलक्वाथं वा लेहतां गतं समधुगुडं तक्राशी शीलयेत्। कलशे वान्तश्चित्रकमूलत्वक्कल्कलिप्तशुष्के जातं दधि कालशेयं वा पानभोजनेषु। एवं भार्ङ्ग्यास्फोतगुडूचीपञ्चकोलेषु तक्रकल्पः॥ अचि

citrakamūlakvāthaṃ vā lehatāṃ gataṃ samadhuguḍaṃ takrāśī śīlayet| kalaśe vāntaścitrakamūlatvakkalkaliptaśuṣke jātaṃ dadhi kālaśeyaṃ vā pānabhojaneṣu| evaṃ bhārṅgyāsphotaguḍūcīpañcakoleṣu takrakalpaḥ|| aci

10.17

घृतघटे वा हपुषोपकुञ्चिकाधानकाजमोदाजाजीशठीकारवीयवानीचित्रकपिप्पलीद्वयपिप्पलीमूलचूर्णासुतं जातं तक्रम्। तक्रमेव वातिमन्दवह्निः सप्ताहसस्नेहमम्लमनम्लं वा सान्नमनन्नं वा शीलयेत्॥ अचि

ghṛtaghaṭe vā hapuṣopakuñcikādhānakājamodājājīśaṭhīkāravīyavānīcitrakapippalīdvayapippalīmūlacūrṇāsutaṃ jātaṃ takram| takrameva vātimandavahniḥ saptāhasasnehamamlamanamlaṃ vā sānnamanannaṃ vā śīlayet|| aci

10.18

ततस्तक्रसिद्धानि क्रमशोऽर्शोघ्नलघुदीपनीयद्रव्यधान्यपिशितशाकोपकल्पितानि पेयाअयूषरसव्यञ्जनानि। तक्रं हि परमौषधमनिलकफार्तीनां विशेषाज्जठराश्रितानाम्। तत्रापि विशेषेण दुर्नाम्राम्। न हि तद्विहतान्यर्शांसि पुनः प्ररोहन्ति। भूमावपि तन्निषिच्यमानमहरहः समूलमुच्छिनत्ति तृणजालमप्स्वपि च शैवालम्। तद्विशोधितेषु पुनर्देहस्रोतःसूपचीयमानोऽन्नरसः पुष्टिबलवर्णौजसामाशु वृद्धये सम्पद्यते॥ अचि

tatastakrasiddhāni kramaśo'rśoghnalaghudīpanīyadravyadhānyapiśitaśākopakalpitāni peyāayūṣarasavyañjanāni| takraṃ hi paramauṣadhamanilakaphārtīnāṃ viśeṣājjaṭharāśritānām| tatrāpi viśeṣeṇa durnāmrām| na hi tadvihatānyarśāṃsi punaḥ prarohanti| bhūmāvapi tanniṣicyamānamaharahaḥ samūlamucchinatti tṛṇajālamapsvapi ca śaivālam| tadviśodhiteṣu punardehasrotaḥsūpacīyamāno'nnarasaḥ puṣṭibalavarṇaujasāmāśu vṛddhaye sampadyate|| aci

10.19

मद्यपश्च सेवेत चव्यचित्रकाजाजीचूर्णानुविद्धं शीधुं गौडं वा। सौवर्चलहपुषान्वितां वा सुराम्॥ अचि

madyapaśca seveta cavyacitrakājājīcūrṇānuviddhaṃ śīdhuṃ gauḍaṃ vā| sauvarcalahapuṣānvitāṃ vā surām|| aci

10.20

अभयापलाष्टकं द्विगुणामलकमिन्द्रवारुणीपलपञ्चकं च द्विगुणकपित्थमध्यं लोद्ध्रविडङ्गैलवालुकपिप्पलीमरिचानि द्विपलांशानि जर्जरितान्युदकभारे विपाच्य पादशेषं रसं पूतशीतं गुडतुलाद्वयेन धातकीपलाष्टकेन संयोज्य घृतभाजनेऽर्धमासस्थं प्रातरन्नकाले वोपयुञ्जीत। अयमभयारिष्टोऽर्शोग्रहणीपाण्डुहृद्रोगकामलायक्ष्मविषमज्वरप्लीहगुल्मोदरश्वयथुकुष्ठकृमिग्रन्थ्यर्बुदघ्नोऽग्निरुचिवर्णकरश्च॥ अचि

abhayāpalāṣṭakaṃ dviguṇāmalakamindravāruṇīpalapañcakaṃ ca dviguṇakapitthamadhyaṃ loddhraviḍaṅgailavālukapippalīmaricāni dvipalāṃśāni jarjaritānyudakabhāre vipācya pādaśeṣaṃ rasaṃ pūtaśītaṃ guḍatulādvayena dhātakīpalāṣṭakena saṃyojya ghṛtabhājane'rdhamāsasthaṃ prātarannakāle vopayuñjīta| ayamabhayāriṣṭo'rśograhaṇīpāṇḍuhṛdrogakāmalāyakṣmaviṣamajvaraplīhagulmodaraśvayathukuṣṭhakṛmigranthyarbudaghno'gnirucivarṇakaraśca|| aci

10.21

दन्तीचित्रकत्रिफलादशमूलानि पालिकान्युदकद्रोणे साधयित्वा पादशेषे पूतशीते तस्मिन् गुडतुलार्धं धातकीकुडवं च प्रक्षिप्य घृतभाजने मासमुषितो दन्त्यरिष्टः समानः पूर्वेण। दुरालभायाः प्रस्थमभयामलकवृषपाठाचित्रकदन्तीमहौषधीनां प्रत्येकं द्विपलमम्भसां द्रोणे पूर्ववत् सिद्धं पूतशीतं शर्करातुलयोन्मिश्रं मधुघृतप्रियङ्गुपिप्पलीचविकाकल्कलिप्तेघृतकुम्भे पक्षं निधापयेत्। अयं दुरालभारिष्टः समानः पूर्वेण॥ अचि

dantīcitrakatriphalādaśamūlāni pālikānyudakadroṇe sādhayitvā pādaśeṣe pūtaśīte tasmin guḍatulārdhaṃ dhātakīkuḍavaṃ ca prakṣipya ghṛtabhājane māsamuṣito dantyariṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa| durālabhāyāḥ prasthamabhayāmalakavṛṣapāṭhācitrakadantīmahauṣadhīnāṃ pratyekaṃ dvipalamambhasāṃ droṇe pūrvavat siddhaṃ pūtaśītaṃ śarkarātulayonmiśraṃ madhughṛtapriyaṅgupippalīcavikākalkalipteghṛtakumbhe pakṣaṃ nidhāpayet| ayaṃ durālabhāriṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa|| aci

10.22

नवामलकपलशतं पिप्पलीनागपुष्पकुडवद्वयं पालिकानि चव्यचित्रकक्रमुकलोध्रपाठामरिचविडङ्गमञ्जिष्ठैलवालुकपिप्पलीमूलान्यर्धपलांशिकानि दार्वीशताह्वेन्द्राह्वासारिवाद्वयमुस्तकुष्ठान्यैकध्यं च जलद्रोणद्वयेऽर्धावशेषं साधयेत्। स रसः पूतशीतः समद्राक्षास्वरसः सितापलशतद्वयेन क्षौद्रार्धप्रस्थेन पृथक् कार्षिकेण च त्वगेलालोध्रकुटन्नटाम्बुसेव्यक्रमुककेसरचूर्णेन युक्तो गुडशर्कराधूपिते घृतभाण्डे प्रक्षिप्य पक्षमुपेक्षितोऽयमामलकारिष्टः समानः पूर्वेण। अकालवलीपलितखलतिशमनश्च॥ अचि

navāmalakapalaśataṃ pippalīnāgapuṣpakuḍavadvayaṃ pālikāni cavyacitrakakramukalodhrapāṭhāmaricaviḍaṅgamañjiṣṭhailavālukapippalīmūlānyardhapalāṃśikāni dārvīśatāhvendrāhvāsārivādvayamustakuṣṭhānyaikadhyaṃ ca jaladroṇadvaye'rdhāvaśeṣaṃ sādhayet| sa rasaḥ pūtaśītaḥ samadrākṣāsvarasaḥ sitāpalaśatadvayena kṣaudrārdhaprasthena pṛthak kārṣikeṇa ca tvagelālodhrakuṭannaṭāmbusevyakramukakesaracūrṇena yukto guḍaśarkarādhūpite ghṛtabhāṇḍe prakṣipya pakṣamupekṣito'yamāmalakāriṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa| akālavalīpalitakhalatiśamanaśca|| aci

10.23

गुग्गुलुपलचतुष्टयमामलकप्रस्थं धातकीप्रस्थमभयाशतमक्षशतञ्च गुडपलशतद्वयं पालिकानि पञ्चकोलाजमोजचतुर्जातककट्फलमुस्तमरिचानि दशपलिकानि च खण्डद्राक्षादाडिमानि सर्वमैकध्यमम्भसाप्लाव्यालोड्य च पुराणे जतुसृते द्रोणक्षमे भाजने निक्षिप्य स्थापयेत्। गन्धवर्णरसोपपन्नं चासवमभिसमीक्ष्य तं कुम्भमिक्षुरसस्य पूरयेत्। एष षण्मासस्थितो गुग्गुल्वासवः समानः पूर्वेण॥ अचि

guggulupalacatuṣṭayamāmalakaprasthaṃ dhātakīprasthamabhayāśatamakṣaśatañca guḍapalaśatadvayaṃ pālikāni pañcakolājamojacaturjātakakaṭphalamustamaricāni daśapalikāni ca khaṇḍadrākṣādāḍimāni sarvamaikadhyamambhasāplāvyāloḍya ca purāṇe jatusṛte droṇakṣame bhājane nikṣipya sthāpayet| gandhavarṇarasopapannaṃ cāsavamabhisamīkṣya taṃ kumbhamikṣurasasya pūrayet| eṣa ṣaṇmāsasthito guggulvāsavaḥ samānaḥ pūrveṇa|| aci

10.24

अमद्यपो वा पिबेच्च शृतशीतमल्पमुदकं शृतं धान्यनागराभ्याम्। लघुना पञ्चमूलेन वा। पञ्चकोलकाजाजीकारवीगजशौण्डीबिल्वशलाटुपाठातुम्बुरुधान्यकैर्वा॥ अचि

amadyapo vā pibecca śṛtaśītamalpamudakaṃ śṛtaṃ dhānyanāgarābhyām| laghunā pañcamūlena vā| pañcakolakājājīkāravīgajaśauṇḍībilvaśalāṭupāṭhātumburudhānyakairvā|| aci

10.25

एभिश्च फलाम्लान् यमकस्निग्धान् पेयायूषरसादीन् कुर्यात्। एभिरेव घृतं साधयेत्। पिबेद्वा मस्तु धान्याम्लं मधुशुक्तोदकं वा॥ अचि

ebhiśca phalāmlān yamakasnigdhān peyāyūṣarasādīn kuryāt| ebhireva ghṛtaṃ sādhayet| pibedvā mastu dhānyāmlaṃ madhuśuktodakaṃ vā|| aci

10.26

पूतीकरञ्जत्वक्पलशतद्वयं शुष्कमुदकद्रोणे क्वाथयेत्। पादशेषे च तस्मिन् पूतशीते गुडपलान्यशीतिं व्योषार्धपस्थचूर्णं च दत्वा यवपल्ले घृतकुम्भस्थं मासं निधापयेत्। एतत् करञ्जशुक्रमभ्यस्यमानमलमनलजननमर्शोगुल्मानाहप्लीहगरोदरघ्नं च। पीलुतुलां तुल्यगुडां मस्तुनस्तक्रस्य वा द्रोणेऽभिषुणुयात्। तत्र पालिकानामभयातिविषापाठामुस्तकटुकादेवदारुहिंस्राजीरकारुष्करचव्याजमोदैलाचित्रकगजपिप्पलीव्योषविडङ्गशताह्वाहरेणुचिरबिल्वत्वक्कुष्ठकुटजबीजत्रिवृत्पिप्पलीमूलोपकुञ्चिकानां चूर्णं क्षिप्त्वा पूर्ववन्निधापयेत् तदधिकगुणं पूर्वस्मात्॥ अचि

pūtīkarañjatvakpalaśatadvayaṃ śuṣkamudakadroṇe kvāthayet| pādaśeṣe ca tasmin pūtaśīte guḍapalānyaśītiṃ vyoṣārdhapasthacūrṇaṃ ca datvā yavapalle ghṛtakumbhasthaṃ māsaṃ nidhāpayet| etat karañjaśukramabhyasyamānamalamanalajananamarśogulmānāhaplīhagarodaraghnaṃ ca| pīlutulāṃ tulyaguḍāṃ mastunastakrasya vā droṇe'bhiṣuṇuyāt| tatra pālikānāmabhayātiviṣāpāṭhāmustakaṭukādevadāruhiṃsrājīrakāruṣkaracavyājamodailācitrakagajapippalīvyoṣaviḍaṅgaśatāhvāhareṇucirabilvatvakkuṣṭhakuṭajabījatrivṛtpippalīmūlopakuñcikānāṃ cūrṇaṃ kṣiptvā pūrvavannidhāpayet tadadhikaguṇaṃ pūrvasmāt|| aci

10.27

सुतक्षितानामिक्षुगण्डिकानां द्रोणमुदकद्रोणेन घृतभाविते भाजनेऽभिषुणुयात्। आवपेच्चात्र जर्जरीकृता यवानीयवानककुस्तुम्बरीपृथवीकाः पृथक् कुडवांशास्तथा द्विपलोन्मितास्तेजोवतीपञ्चकोलकाजाजीजीरकद्वयकारवीः क्षौद्रकुडवं च प्रक्षिप्य ततो दशरात्रेण सञ्जातात् तस्मान्मात्रां सौवर्चलार्द्रकभूस्तृणैः सुरभीकृतां भुञ्जानः पिबेत्। पुनः पुनश्चात्र पानीयं प्रक्षिपेदिक्षुगण्डिकादिकञ्च सम्भारम्। तत् गण्डीराख्यं काञ्जिकं परं रुचिकरमग्निदीपनमर्शोग्रहणीविकारोदरगरकृमिगुल्ममदात्ययपाण्डुरोगघ्नम्॥ अचि

sutakṣitānāmikṣugaṇḍikānāṃ droṇamudakadroṇena ghṛtabhāvite bhājane'bhiṣuṇuyāt| āvapeccātra jarjarīkṛtā yavānīyavānakakustumbarīpṛthavīkāḥ pṛthak kuḍavāṃśāstathā dvipalonmitāstejovatīpañcakolakājājījīrakadvayakāravīḥ kṣaudrakuḍavaṃ ca prakṣipya tato daśarātreṇa sañjātāt tasmānmātrāṃ sauvarcalārdrakabhūstṛṇaiḥ surabhīkṛtāṃ bhuñjānaḥ pibet| punaḥ punaścātra pānīyaṃ prakṣipedikṣugaṇḍikādikañca sambhāram| tat gaṇḍīrākhyaṃ kāñjikaṃ paraṃ rucikaramagnidīpanamarśograhaṇīvikārodaragarakṛmigulmamadātyayapāṇḍurogaghnam|| aci

10.28

रूक्षकोष्ठश्चार्शसो नागरक्षारकृष्णाजाजीधान्यकारवीगर्भं फलाम्लं सफाणितं सर्पिः पिबेत्। गुल्मोक्तानि वा घृतानि। किंशुकक्षारोदकेन वा विपक्वं व्योषगर्भम्। पाठामरिचपञ्चकोलकक्षारयवानीकुस्तुम्बरुहरीतकीबिल्वविडङ्गसैन्धवगर्भं चतुर्गुणेन दध्ना विपक्वं सर्पिः प्रवाहिकागुदभ्रंशपिच्छास्रावानाहगुल्मपायुपार्श्ववङ्क्षणवेदनाग्रहणीदोषहृद्रोगमूत्रकृच्छ्रघ्नम्॥ अचि

rūkṣakoṣṭhaścārśaso nāgarakṣārakṛṣṇājājīdhānyakāravīgarbhaṃ phalāmlaṃ saphāṇitaṃ sarpiḥ pibet| gulmoktāni vā ghṛtāni| kiṃśukakṣārodakena vā vipakvaṃ vyoṣagarbham| pāṭhāmaricapañcakolakakṣārayavānīkustumbaruharītakībilvaviḍaṅgasaindhavagarbhaṃ caturguṇena dadhnā vipakvaṃ sarpiḥ pravāhikāgudabhraṃśapicchāsrāvānāhagulmapāyupārśvavaṅkṣaṇavedanāgrahaṇīdoṣahṛdrogamūtrakṛcchraghnam|| aci

10.29

पिप्पलीपाठानागरगोक्षुरकाणां त्रिपलिकानां निर्यूहे गण्डीरमरिचपञ्चकोलकान्यर्धपलिकानि कल्कीकृत्य षड्गुणेन दध्ना चत्वारिंशत् घृतपलानि तुल्यचाङ्गेरीरसानि पाचयेत्।तत् सर्पिः समानं पूर्वेण। शोफोदरवासकासहिध्माघ्नं च॥ अचि

pippalīpāṭhānāgaragokṣurakāṇāṃ tripalikānāṃ niryūhe gaṇḍīramaricapañcakolakānyardhapalikāni kalkīkṛtya ṣaḍguṇena dadhnā catvāriṃśat ghṛtapalāni tulyacāṅgerīrasāni pācayet|tat sarpiḥ samānaṃ pūrveṇa| śophodaravāsakāsahidhmāghnaṃ ca|| aci

10.30

बद्धवर्चांसि चार्शांस्युदावर्तवदुपाचरेत्। भिन्नवर्चांसि चार्शांस्यतीसारवत्। अतिप्रवृत्तरक्तानि रक्तपित्तातिसारवत्॥ अचि

baddhavarcāṃsi cārśāṃsyudāvartavadupācaret| bhinnavarcāṃsi cārśāṃsyatīsāravat| atipravṛttaraktāni raktapittātisāravat|| aci

10.31

अशुद्धं च कालबलापेक्षी स्रवद्रुधिरमुपेक्षेत। उभौ च तत्रानुबध्येते श्लेष्मानिलो वा। तत्र पित्तश्लेष्मोल्बणं पाचनदीपनद्रव्यैरुपेक्षया च संशोध्य शमयेत्। पित्तानिलोल्बणमन्तर्बहिरूर्ध्वमधश्च यथाग्निस्नेहैः। केवलपित्तोल्बणमुष्णकाले विशेषतश्च दुर्बलस्य स्तम्भनैः॥ अचि

aśuddhaṃ ca kālabalāpekṣī sravadrudhiramupekṣeta| ubhau ca tatrānubadhyete śleṣmānilo vā| tatra pittaśleṣmolbaṇaṃ pācanadīpanadravyairupekṣayā ca saṃśodhya śamayet| pittānilolbaṇamantarbahirūrdhvamadhaśca yathāgnisnehaiḥ| kevalapittolbaṇamuṣṇakāle viśeṣataśca durbalasya stambhanaiḥ|| aci

10.32

अथ श्लेष्मोल्बणे कुटजत्वग्विश्वभेषजक्वाथं पिबेत्। तण्डुलोदकेन वा कुटजत्वक्फलातिविषारसाञ्जनानि सक्षौद्राणि। कुटजत्वक्पलशतमार्द्रं दिव्याम्बुना क्वाथयेत्। मुक्तरसे च पूते तस्मिन् पालिकान् सुश्लक्ष्णपिष्टान् प्रियङ्गुसमङ्गामोचरसान् कुटजबीजत्रिपलं च प्रक्षिप्य मृद्वग्निना पुनः साधयेदादर्वीलेपात्। अयमवलेहश्छागलीक्षीरेण पेयामण्डेन वा सहाजक्षीरभुजः प्रयुक्तो रक्तजान्यर्शांस्यतीसारं कफपित्तञ्चोर्ध्वमधो वा प्रवृत्तमपहरति। कुटजत्वक्पलशतमुदकद्रोणेऽष्टभागशेषं साधयेत्। परिस्राव्य तदुदकं कल्कीकृतैर्व्योषरसाञ्जनमोचरसमुस्ताधातकीफलबिल्वशलाटुदाडिमशलाटुत्वक्समङ्गालोध्रद्वयैः पलांशैः पलैश्च कुटजत्वचो दशभिस्तथा विंशत्या घृतस्य गुडस्य च त्रिंशता संसृष्टमधिश्रयेत्। अथावलेहतां गतमवतारितं सप्ताहमर्धमासं मासं वा धान्यमध्ये सुगुप्तं निहितमुपयुक्तमाशु सर्वार्शोग्रहणीदोषश्वासकासानपोहति॥ अचि

atha śleṣmolbaṇe kuṭajatvagviśvabheṣajakvāthaṃ pibet| taṇḍulodakena vā kuṭajatvakphalātiviṣārasāñjanāni sakṣaudrāṇi| kuṭajatvakpalaśatamārdraṃ divyāmbunā kvāthayet| muktarase ca pūte tasmin pālikān suślakṣṇapiṣṭān priyaṅgusamaṅgāmocarasān kuṭajabījatripalaṃ ca prakṣipya mṛdvagninā punaḥ sādhayedādarvīlepāt| ayamavalehaśchāgalīkṣīreṇa peyāmaṇḍena vā sahājakṣīrabhujaḥ prayukto raktajānyarśāṃsyatīsāraṃ kaphapittañcordhvamadho vā pravṛttamapaharati| kuṭajatvakpalaśatamudakadroṇe'ṣṭabhāgaśeṣaṃ sādhayet| parisrāvya tadudakaṃ kalkīkṛtairvyoṣarasāñjanamocarasamustādhātakīphalabilvaśalāṭudāḍimaśalāṭutvaksamaṅgālodhradvayaiḥ palāṃśaiḥ palaiśca kuṭajatvaco daśabhistathā viṃśatyā ghṛtasya guḍasya ca triṃśatā saṃsṛṣṭamadhiśrayet| athāvalehatāṃ gatamavatāritaṃ saptāhamardhamāsaṃ māsaṃ vā dhānyamadhye suguptaṃ nihitamupayuktamāśu sarvārśograhaṇīdoṣaśvāsakāsānapohati|| aci

10.33

मोचरससमङ्गातिललोध्रचन्दननीलोत्पलानि वा छागपयसा पिबेत्। शूले तु बिल्वयवानीनागररसाञ्जनदुरालभावत्सकबीजानामन्यतमेनापि युक्तं पाठाचूर्णं शृतेन कोष्णेनांभसा तक्रेण वा। शूले रक्तातिप्रवृत्तौ च लोध्रधातकीकुटजत्वगिन्द्रयव केसरनीलोत्पलकल्कसिद्धं सर्पिर्दुग्धिकानिदिग्धिकाकल्कसिद्धं वा॥ अचि

mocarasasamaṅgātilalodhracandananīlotpalāni vā chāgapayasā pibet| śūle tu bilvayavānīnāgararasāñjanadurālabhāvatsakabījānāmanyatamenāpi yuktaṃ pāṭhācūrṇaṃ śṛtena koṣṇenāṃbhasā takreṇa vā| śūle raktātipravṛttau ca lodhradhātakīkuṭajatvagindrayava kesaranīlotpalakalkasiddhaṃ sarpirdugdhikānidigdhikākalkasiddhaṃ vā|| aci

10.34

वातोल्बणे तु रक्ते बलातिबलाबिल्वत्रिफलाहस्तिपिप्पलीन्यग्रोधकरञ्जपत्रमधुकतिन्दुकोत्पलैः कार्षिकैर्घृतप्रस्थमजाक्षीरे दशगुणे पचेत्। तत् परं रक्तार्शोघ्नम्। पाठालोध्रह्रीबेरोत्पलचव्यचन्दनसमङ्गातिविषाबिल्वधातकीमधुकदेवदारुदार्वीत्वङ्मुस्तामांसीनागरयवक्षारचित्रककल्केन चाङ्गेरीस्वरसेन च साधितं सर्पिर्द्रोषत्रयघ्नमर्शोऽतिसारप्रवाहिकाबस्त्यानाहगुदभ्रंशपिच्छास्रुतिग्रहणीपाण्ड्वामयज्वरमूत्रकृच्छ्रारोचकदुर्नामशूलेषु योज्यम्। बलादार्व्यवाक्पुष्पीगोक्षुरकपृश्निपर्शीनामश्वत्थोदुम्बरन्यग्रोधप्लक्षबदरीवेतसप्रवालानां च द्विपलोन्मितानां कषायेण जीवन्तीकटुकापञ्चकोलेन्द्रयवदेवदारुशाल्मलीपुष्पवीराचन्दनाञ्जनकट्फलमुस्तश्यामास्थिरातिविषासमङ्गाव्याघ्नीमोचरसबिल्वकमलोत्पलकिञ्जल्कानां चार्धकर्षोन्मितानां कल्केन चाङ्गेरीसुनिषण्णकस्वरसप्रस्थाभ्यां च घृतप्रस्थं पाचयेत्। तत् समानं पूर्वेण॥ अचि

vātolbaṇe tu rakte balātibalābilvatriphalāhastipippalīnyagrodhakarañjapatramadhukatindukotpalaiḥ kārṣikairghṛtaprasthamajākṣīre daśaguṇe pacet| tat paraṃ raktārśoghnam| pāṭhālodhrahrīberotpalacavyacandanasamaṅgātiviṣābilvadhātakīmadhukadevadārudārvītvaṅmustāmāṃsīnāgarayavakṣāracitrakakalkena cāṅgerīsvarasena ca sādhitaṃ sarpirdroṣatrayaghnamarśo'tisārapravāhikābastyānāhagudabhraṃśapicchāsrutigrahaṇīpāṇḍvāmayajvaramūtrakṛcchrārocakadurnāmaśūleṣu yojyam| balādārvyavākpuṣpīgokṣurakapṛśniparśīnāmaśvatthodumbaranyagrodhaplakṣabadarīvetasapravālānāṃ ca dvipalonmitānāṃ kaṣāyeṇa jīvantīkaṭukāpañcakolendrayavadevadāruśālmalīpuṣpavīrācandanāñjanakaṭphalamustaśyāmāsthirātiviṣāsamaṅgāvyāghnīmocarasabilvakamalotpalakiñjalkānāṃ cārdhakarṣonmitānāṃ kalkena cāṅgerīsuniṣaṇṇakasvarasaprasthābhyāṃ ca ghṛtaprasthaṃ pācayet| tat samānaṃ pūrveṇa|| aci

10.35

रक्तस्तम्भनाय च शीताभ्यङ्गप्रदेहसेकावगाहादीन् प्रयुञ्जीत। तदशान्तौ यथोदितानि घृतानि कवोष्णान्यवपीडकयोजनया पाययेत्। कवोष्णानेव च घृतैतलक्षीररसकानथवा स्निग्धोष्णैर्मांसरसैर्भोजयित्वा घृतमण्डेन कोष्णेनानुवासयेत्। शीतवीर्यद्रव्यसिद्धेन वा यथास्वं स्नेहेन। शाल्मलीपुष्पयवासकुशकाशमूलन्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशृङ्गान् द्विपलाशान् क्षीरप्रस्थेन त्रिगुणोदकेन साधयित्वा क्षीरावशेषमवतारयेत्। स निर्यूहः शाल्मलीनिर्याससमङ्गाचन्दनोत्पलेन्द्रयवप्रियङ्गुपद्मकेसरकल्कगर्भो घृतक्षौद्रशर्करोपेतः पिच्छाबस्तिर्गुदभ्रंशप्रवाहिकारक्तस्रुतिज्वरघ्नः॥ अचि

raktastambhanāya ca śītābhyaṅgapradehasekāvagāhādīn prayuñjīta| tadaśāntau yathoditāni ghṛtāni kavoṣṇānyavapīḍakayojanayā pāyayet| kavoṣṇāneva ca ghṛtaitalakṣīrarasakānathavā snigdhoṣṇairmāṃsarasairbhojayitvā ghṛtamaṇḍena koṣṇenānuvāsayet| śītavīryadravyasiddhena vā yathāsvaṃ snehena| śālmalīpuṣpayavāsakuśakāśamūlanyagrodhodumbarāśvatthaśṛṅgān dvipalāśān kṣīraprasthena triguṇodakena sādhayitvā kṣīrāvaśeṣamavatārayet| sa niryūhaḥ śālmalīniryāsasamaṅgācandanotpalendrayavapriyaṅgupadmakesarakalkagarbho ghṛtakṣaudraśarkaropetaḥ picchābastirgudabhraṃśapravāhikāraktasrutijvaraghnaḥ|| aci

10.36

अपिच लाजैः पेया पीता चुक्रीकाकेसरोत्पलैः सिद्धा। हन्त्याशु रक्तरोगं तथा बलापृश्निपर्णीभ्याम्॥ अचि

apica lājaiḥ peyā pītā cukrīkākesarotpalaiḥ siddhā| hantyāśu raktarogaṃ tathā balāpṛśniparṇībhyām|| aci

10.37

ह्रीबेरबिल्वनागरनिर्यूहे साधितां सनवनीताम्। वृक्षाम्लदाडिमाम्लामम्लीकाम्लां सकोलाम्लाम्॥ अचि

hrīberabilvanāgaraniryūhe sādhitāṃ sanavanītām| vṛkṣāmladāḍimāmlāmamlīkāmlāṃ sakolāmlām|| aci

10.38

गृञ्जनकसुरससिद्धां दद्याद्यमकेन भर्जितां पेयाम्। रक्तातिसारग्रहणीप्रवाहिकाशोफनिग्रहणीम्॥ अचि

gṛñjanakasurasasiddhāṃ dadyādyamakena bharjitāṃ peyām| raktātisāragrahaṇīpravāhikāśophanigrahaṇīm|| aci

10.39

काश्मर्यामलकानां सकच्छुराणां खलान् फलाम्लांश्च। गृञ्जनकशाल्मलीनां दुग्धीकाचुक्रिकाणां च॥ अचि

kāśmaryāmalakānāṃ sakacchurāṇāṃ khalān phalāmlāṃśca| gṛñjanakaśālmalīnāṃ dugdhīkācukrikāṇāṃ ca|| aci

10.40

न्यग्रोधशृङ्गिकानां खलांस्तथा कोचिदारपुष्पाणाम्। दध्नः सरेण सिद्धान् दद्याद्रक्ते प्रवृत्तेऽति॥ अचि

nyagrodhaśṛṅgikānāṃ khalāṃstathā kocidārapuṣpāṇām| dadhnaḥ sareṇa siddhān dadyādrakte pravṛtte'ti|| aci

10.41

सिद्धं पलाण्डुशाकं तक्रेणोपोदकां सबदरां च। रुधिरस्रुतौ प्रदद्यान्मसूरसूपं सतक्राम्लम्॥ अचि

siddhaṃ palāṇḍuśākaṃ takreṇopodakāṃ sabadarāṃ ca| rudhirasrutau pradadyānmasūrasūpaṃ satakrāmlam|| aci

10.42

पयसा शृतेन यूषैः सतीनमुद्गाढकीमसूराणाम्। भोजनमद्यादम्लैः शालिश्यामाककोद्रवजम्॥ अचि

payasā śṛtena yūṣaiḥ satīnamudgāḍhakīmasūrāṇām| bhojanamadyādamlaiḥ śāliśyāmākakodravajam|| aci

10.43

शशहरिणलावमांसैः सकपिञ्जलैणेयकैः सुसिद्धैश्च। शालीनद्यान्मधुरैरम्लैरीषत्समरिचैर्वा॥ अचि

śaśahariṇalāvamāṃsaiḥ sakapiñjalaiṇeyakaiḥ susiddhaiśca| śālīnadyānmadhurairamlairīṣatsamaricairvā|| aci

10.44

दक्षशिखितित्तिरिरसौर्द्विककुल्लोपाकजैश्च मधुराम्लैः। अद्याद्रसैरतिवहेष्वर्शःस्वनिलोल्बणशरीरः॥ अचि

dakṣaśikhitittirirasaurdvikakullopākajaiśca madhurāmlaiḥ| adyādrasairativaheṣvarśaḥsvanilolbaṇaśarīraḥ|| aci

10.45

छगलीपयः प्रयुक्तं निहन्तिरक्तं सवास्तुकरसश्च। धन्वविहगमृगाणां रसो निरम्लः कदम्लो वा॥ अचि

chagalīpayaḥ prayuktaṃ nihantiraktaṃ savāstukarasaśca| dhanvavihagamṛgāṇāṃ raso niramlaḥ kadamlo vā|| aci

10.46

रसखलशाकयवागूघृतयुक्तः केवलोऽथवा जयति। रक्तमतिवर्तमानं वातं च पलाण्डुरुपयुक्तः। छागान्तराधितरुणं सरुधिरमुपसाधितं बहुपलाण्डु॥ अचि

rasakhalaśākayavāgūghṛtayuktaḥ kevalo'thavā jayati| raktamativartamānaṃ vātaṃ ca palāṇḍurupayuktaḥ| chāgāntarādhitaruṇaṃ sarudhiramupasādhitaṃ bahupalāṇḍu|| aci

10.47

व्यत्यासान्मधुरामं विट्शोणितसङ्क्षये योज्यम्। नवनीततिलाभ्यासात् केसरनवनीतशर्कराभ्यासात्। दधिसरमथिताभ्यासात् गुदजाः शाम्यन्ति रक्तवहाः॥ अचि

vyatyāsānmadhurāmaṃ viṭśoṇitasaṅkṣaye yojyam| navanītatilābhyāsāt kesaranavanītaśarkarābhyāsāt| dadhisaramathitābhyāsāt gudajāḥ śāmyanti raktavahāḥ|| aci

10.48

नवनीतघृतं छागं सपयोमांसं सषष्टिकः शालिः। तरुणश्च सुरामण्डस्तरुणीव सुरा जयत्यस्रम्॥ अचि

navanītaghṛtaṃ chāgaṃ sapayomāṃsaṃ saṣaṣṭikaḥ śāliḥ| taruṇaśca surāmaṇḍastaruṇīva surā jayatyasram|| aci

10.49

प्रायेण वातबहुलान्यर्शांसि भवन्त्यतिस्रुते रक्ते। दृष्टेऽपि हि कफपित्ते तस्मादनिलोऽधिकं जेयः॥ अचि

prāyeṇa vātabahulānyarśāṃsi bhavantyatisrute rakte| dṛṣṭe'pi hi kaphapitte tasmādanilo'dhikaṃ jeyaḥ|| aci

10.50

दृष्ट्वा शोणितपित्तं प्रबलं कफवातरूपमल्पं च। शीताः क्रियाः प्रयोज्या यथेरिताः पित्तरोगेषु॥ अचि

dṛṣṭvā śoṇitapittaṃ prabalaṃ kaphavātarūpamalpaṃ ca| śītāḥ kriyāḥ prayojyā yatheritāḥ pittarogeṣu|| aci

10.51

उदावर्ते तु दोषविलयनाय शीतज्वरघ्नतैलाभ्यक्तस्विन्नस्य श्यामात्रिवृत्पिप्पलीनिकुम्भनीलिनीचूर्णं गोमूत्रपरिपीतं द्विगुणलवणगुडेन कराङ्गुष्ठाकारां वर्तिं कृत्वा घृताभ्यक्तगुदस्य गुदे वातविण्मूत्रानुलोमनार्थं निदध्यात्। पिप्पलीमदनफलसर्षपागारधूमैर्वा समूत्रगुडैः। तुम्बीकरघाटकणासिद्धार्थकसैन्धवजीमूतकैर्वा। एतेषामेव वा चूर्णं नाड्या प्रधमेत्। तद्विघाते त्वानुलोमिकौषधतैलमूत्राम्ललवणक्षारयुक्तं सुतीक्ष्णमास्थापनं दद्यात्॥ अचि

udāvarte tu doṣavilayanāya śītajvaraghnatailābhyaktasvinnasya śyāmātrivṛtpippalīnikumbhanīlinīcūrṇaṃ gomūtraparipītaṃ dviguṇalavaṇaguḍena karāṅguṣṭhākārāṃ vartiṃ kṛtvā ghṛtābhyaktagudasya gude vātaviṇmūtrānulomanārthaṃ nidadhyāt| pippalīmadanaphalasarṣapāgāradhūmairvā samūtraguḍaiḥ| tumbīkaraghāṭakaṇāsiddhārthakasaindhavajīmūtakairvā| eteṣāmeva vā cūrṇaṃ nāḍyā pradhamet| tadvighāte tvānulomikauṣadhatailamūtrāmlalavaṇakṣārayuktaṃ sutīkṣṇamāsthāpanaṃ dadyāt|| aci

10.52

त्रिफलात्रिकटुत्रिलवणदन्तीचित्रकभल्लातकानि जर्जरितानि सस्नेहमूत्राणि शरावद्वयकोष्ठे मृत्प्रलिप्ते गोमयाग्निना विपचेत्। स कल्याणकाख्यः क्षारः क्षीरमांसरसाशिना घृतेन पीतोऽन्नपाने वा प्रणीतोऽर्शोगुल्मपाण्डुहृद्रोगोदावर्तग्रहणीमूत्रविबन्धाश्मरीकृमिश्वयथुहिध्माश्वासकासशूलानाहप्लीहमेहापहः। वैरेचनिकमूलफलानि सहिंस्रार्कमूलदशमूलगुडाद्वीपिद्विपुनर्नवानि सर्वैश्च तुल्यानि पञ्चलवणानि क्षारः पूर्ववत् कृतः काङ्कायनोक्तोऽधिकगुणः पूर्वस्मात्। हिङ्गुपाठात्र्यूषणत्रिफलाकटभीबिल्वमध्यायोरजः कटुकापञ्चकोलकमुस्तकुष्ठक्षारद्वयमुष्ककमधुकोग्रगन्धाविडङ्गमूर्वाजमोदेन्द्रयवगुडूचीदेवदारूणि कार्षिकाणिपृथक् पलांशानि पञ्चलवणान्यैकध्यमापोथ्य घृततैलकुडवेन दधिकुडवेन च संयोज्य कल्याणकविधिना दग्धो महाक्षारस्तत्तुल्यः। सर्वगरविषनिबर्हणश्च। प्राग्भक्तं वा वितरेत् घृतगुडयवक्षारान्॥ अचि

triphalātrikaṭutrilavaṇadantīcitrakabhallātakāni jarjaritāni sasnehamūtrāṇi śarāvadvayakoṣṭhe mṛtpralipte gomayāgninā vipacet| sa kalyāṇakākhyaḥ kṣāraḥ kṣīramāṃsarasāśinā ghṛtena pīto'nnapāne vā praṇīto'rśogulmapāṇḍuhṛdrogodāvartagrahaṇīmūtravibandhāśmarīkṛmiśvayathuhidhmāśvāsakāsaśūlānāhaplīhamehāpahaḥ| vairecanikamūlaphalāni sahiṃsrārkamūladaśamūlaguḍādvīpidvipunarnavāni sarvaiśca tulyāni pañcalavaṇāni kṣāraḥ pūrvavat kṛtaḥ kāṅkāyanokto'dhikaguṇaḥ pūrvasmāt| hiṅgupāṭhātryūṣaṇatriphalākaṭabhībilvamadhyāyorajaḥ kaṭukāpañcakolakamustakuṣṭhakṣāradvayamuṣkakamadhukogragandhāviḍaṅgamūrvājamodendrayavaguḍūcīdevadārūṇi kārṣikāṇipṛthak palāṃśāni pañcalavaṇānyaikadhyamāpothya ghṛtatailakuḍavena dadhikuḍavena ca saṃyojya kalyāṇakavidhinā dagdho mahākṣārastattulyaḥ| sarvagaraviṣanibarhaṇaśca| prāgbhaktaṃ vā vitaret ghṛtaguḍayavakṣārān|| aci

10.53

दाडिमरसं वा सयवानीपाठामहौषधलवणगुडतक्रम्। यमकस्नेहभृष्टान् वा सक्तुयुक्तान् करञ्जप्रसवान्। दधिदाडिमाम्लबदरतिन्तिणीकमातुलुङ्गलवणसुरां यमकसंस्कृताम्। त्रिवृद्दन्तीगुडचित्रकचाङ्गेरीबालमूलकलोणीकासुवर्चलोपोदकाचुञ्चुपर्णीवीरावास्तुकपल्लवांस्तथा दक्षशिखिश्वाविङ्गोधामार्जारोष्ट्रलोपाककूर्मशल्यकमांसान् मांसरसान् यवप्रायं चान्नं भोजनार्थे। पानार्थे तु सपिप्पलीचूर्णं गौडमच्छसुरां सलवणानासवांश्च दीपनीयवातहरानारनालमस्तु वा संस्कृतम्॥ अचि

dāḍimarasaṃ vā sayavānīpāṭhāmahauṣadhalavaṇaguḍatakram| yamakasnehabhṛṣṭān vā saktuyuktān karañjaprasavān| dadhidāḍimāmlabadaratintiṇīkamātuluṅgalavaṇasurāṃ yamakasaṃskṛtām| trivṛddantīguḍacitrakacāṅgerībālamūlakaloṇīkāsuvarcalopodakācuñcuparṇīvīrāvāstukapallavāṃstathā dakṣaśikhiśvāviṅgodhāmārjāroṣṭralopākakūrmaśalyakamāṃsān māṃsarasān yavaprāyaṃ cānnaṃ bhojanārthe| pānārthe tu sapippalīcūrṇaṃ gauḍamacchasurāṃ salavaṇānāsavāṃśca dīpanīyavātaharānāranālamastu vā saṃskṛtam|| aci

10.54

अनुबन्धे तु भूयो मदिरामस्तुमूत्रयुक्तं विरेकम्। सपिप्पलीं वा घृतभृष्टां सगुडां हरीतकीं सकुम्भनिकुम्भां वा। द्विविधोपक्रमणीयोदितान् वा तर्पणप्रयोगान्। त्रिवृच्चूर्णं वा त्रिफलारसानुविद्धम्। अभयामलकविडङ्गान् वा समत्रिवृतान् सगुडान् माणिभद्रकाख्यान्। मिश्रकस्नेहं सुकुमारकं नीलिनीघृतं वा कल्पोदितानि वा विरेचनान्यवचारयेत्। गुदाश्रये हि दोषेऽपहृते व्याधयोऽपि तज्जाः प्रशाम्यन्ति॥ अचि

anubandhe tu bhūyo madirāmastumūtrayuktaṃ virekam| sapippalīṃ vā ghṛtabhṛṣṭāṃ saguḍāṃ harītakīṃ sakumbhanikumbhāṃ vā| dvividhopakramaṇīyoditān vā tarpaṇaprayogān| trivṛccūrṇaṃ vā triphalārasānuviddham| abhayāmalakaviḍaṅgān vā samatrivṛtān saguḍān māṇibhadrakākhyān| miśrakasnehaṃ sukumārakaṃ nīlinīghṛtaṃ vā kalpoditāni vā virecanānyavacārayet| gudāśraye hi doṣe'pahṛte vyādhayo'pi tajjāḥ praśāmyanti|| aci

10.55

रूक्षतया च विड्वातविब्न्धेन शूलोदावर्तसम्भवः तस्मात्तत्राशुतरं स्नेहनमनुवासनं विदध्यात्। पिप्पलीमदनबिल्ववचामधुकशतपुष्पाशठीकुष्ठपुष्करमूलद्वीपिदेवदारुभिः श्लक्ष्णपिष्टैर्द्विगुणपयस्तैलं सिद्धमर्शोगुदभ्रंशयोनिशूलवङ्क्षणानाहगुदशोफोत्थानप्रवाहिकपिच्छास्रावोरुकटीपृष्ठदौर्बल्यवैवर्ण्यमूत्रकृच्छ्रनिषूदनं वातमूत्रशकृत्पित्तश्लेष्मानुलोमकरं च। वातानुलोम्ये हि सति ध्रुवमनलो याति दीप्तिमर्शांसि चातः सङ्कोचमिति। भवन्ति चात्र॥ अचि

rūkṣatayā ca viḍvātavibndhena śūlodāvartasambhavaḥ tasmāttatrāśutaraṃ snehanamanuvāsanaṃ vidadhyāt| pippalīmadanabilvavacāmadhukaśatapuṣpāśaṭhīkuṣṭhapuṣkaramūladvīpidevadārubhiḥ ślakṣṇapiṣṭairdviguṇapayastailaṃ siddhamarśogudabhraṃśayoniśūlavaṅkṣaṇānāhagudaśophotthānapravāhikapicchāsrāvorukaṭīpṛṣṭhadaurbalyavaivarṇyamūtrakṛcchraniṣūdanaṃ vātamūtraśakṛtpittaśleṣmānulomakaraṃ ca| vātānulomye hi sati dhruvamanalo yāti dīptimarśāṃsi cātaḥ saṅkocamiti| bhavanti cātra|| aci

10.56

अर्शांसि शस्त्रक्षाराग्निलेपाभ्यङ्गैरुपाचरेत्। दृश्यान्यदृश्यानि पुनः सदान्तःपरिमार्जनैः॥ अचि

arśāṃsi śastrakṣārāgnilepābhyaṅgairupācaret| dṛśyānyadṛśyāni punaḥ sadāntaḥparimārjanaiḥ|| aci

10.57

अल्पकालोत्थितेष्वल्पलिङ्गदोषेषु चौषधम्। नात्युच्छ्रितेषु मृदुषु क्षारोऽस्रस्रुतिमत्सु च॥ अचि

alpakālotthiteṣvalpaliṅgadoṣeṣu cauṣadham| nātyucchriteṣu mṛduṣu kṣāro'srasrutimatsu ca|| aci

10.58

उच्छ्रितेष्वल्पमूलेषु शस्तं शस्त्रं कुनामसु। युक्तेषु स्थैर्यकाठिन्यकार्कश्यैः शस्त्रपावकौ॥ अचि

ucchriteṣvalpamūleṣu śastaṃ śastraṃ kunāmasu| yukteṣu sthairyakāṭhinyakārkaśyaiḥ śastrapāvakau|| aci

10.59

योज्यौ महत्सु वा क्षारः पाटयित्वा विकुट्य वा। सूचीकूर्चेन तद्वच्च बडिशं तेषु शस्त्रकम्॥ अचि

yojyau mahatsu vā kṣāraḥ pāṭayitvā vikuṭya vā| sūcīkūrcena tadvacca baḍiśaṃ teṣu śastrakam|| aci

10.60

अतिस्थूलातिदीर्घे तु यन्त्रके मर्मघट्टनम्। अणुच्छिद्रे महद्रूपमेकदेशेऽवशिष्यते॥ अचि

atisthūlātidīrghe tu yantrake marmaghaṭṭanam| aṇucchidre mahadrūpamekadeśe'vaśiṣyate|| aci

10.61

अतिच्छिद्रेऽधिकं रूपादवतीर्णं प्रवाहणात्। स्थूलान्त्रमति हिंस्याच्च यथोक्तं योजयेदतः॥ अचि

aticchidre'dhikaṃ rūpādavatīrṇaṃ pravāhaṇāt| sthūlāntramati hiṃsyācca yathoktaṃ yojayedataḥ|| aci

10.62

शुष्केषु भल्लातकमग्र्यमुक्तं भैषज्यमार्द्रेषु तु वत्सकत्वक्। सर्वेषु सर्वर्तुषु कालशेय मर्शःसु बल्यं च मलापहं च॥ अचि

śuṣkeṣu bhallātakamagryamuktaṃ bhaiṣajyamārdreṣu tu vatsakatvak| sarveṣu sarvartuṣu kālaśeya marśaḥsu balyaṃ ca malāpahaṃ ca|| aci

10.63

भित्त्वा विबन्धाननुलोमनाय यन्मारुतस्याग्निबलाय यच्च। तदन्नपानौषधमर्शसेन सेव्यं विवर्ज्यं विपरीतमस्मात्॥ अचि

bhittvā vibandhānanulomanāya yanmārutasyāgnibalāya yacca| tadannapānauṣadhamarśasena sevyaṃ vivarjyaṃ viparītamasmāt|| aci

अथ षष्ठोऽध्यायः

6.2

अथातो मदात्ययनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto madātyayanidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

6.3

तीक्ष्णोक्ष्णरूक्षसूक्ष्माम्लं व्यवाय्याशुकरं लघु। विकाशि विशदं मद्यमोजसोऽस्माद्विपर्ययः॥ अस

tīkṣṇokṣṇarūkṣasūkṣmāmlaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu| vikāśi viśadaṃ madyamojaso'smādviparyayaḥ|| asa

6.4

तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः। जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः॥ अस

tīkṣṇādayo viṣe'pyuktāścittopaplāvino guṇāḥ| jīvitāntāya jāyante viṣe tūtkarṣavṛttitaḥ|| asa

6.5

तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीनोजसो गुणान्। दशभिर्दश सङ्क्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्॥ अस

tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ mandādīnojaso guṇān| daśabhirdaśa saṅkṣobhya ceto nayati vikriyām|| asa

6.6

आद्ये मदे द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः। दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यवबुध्यते॥ अस

ādye made dvitīye tu pramādāyatane sthitaḥ| durvikalpahato mūḍhaḥ sukhamityavabudhyate|| asa

6.7

मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजसतामसः। निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेज्जडः॥ अस

madhyamottamayoḥ sandhiṃ prāpya rājasatāmasaḥ| niraṅkuśa iva vyālo na kiñcinnācarejjaḍaḥ|| asa

6.8

इयं भूमिरवद्यानां दौश्शील्यस्येदमास्पदम्। एकोऽयं बहुमार्गाया दुर्गतेर्देशिकः परम्॥ अस

iyaṃ bhūmiravadyānāṃ dauśśīlyasyedamāspadam| eko'yaṃ bahumārgāyā durgaterdeśikaḥ param|| asa

6.9

निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थितः। मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्॥ अस

niśceṣṭaḥ śavavacchete tṛtīye tu made sthitaḥ| maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṃ daśām|| asa

6.10

धर्माधर्मं सुखं दुःखमर्थानर्थ हिताहितम्। यदासक्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः॥ अस

dharmādharmaṃ sukhaṃ duḥkhamarthānartha hitāhitam| yadāsakto na jānāti kathaṃ tacchīlayedbudhaḥ|| asa

6.11

मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रिताः। सोन्मादमदमूर्च्छायाः सापस्मारापतानकाः॥ अस

madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuśca saṃśritāḥ| sonmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ|| asa

6.12

यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधु यत्। अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा। मद्यं त्रिवर्गधीधैर्यलज्जादेरपि नाशनम्॥ अस

yatraikaḥ smṛtivibhraṃśastatra sarvamasādhu yat| ayuktiyuktamannaṃ hi vyādhaye maraṇāya vā| madyaṃ trivargadhīdhairyalajjāderapi nāśanam|| asa

6.13

नातिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः। स्निग्धाः सत्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः। मेदःकफाधिका मन्दवातपित्ता दृढाग्नयः॥ अस

nātimādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ| snigdhāḥ satvavayoyuktā madyanityāstadanvayāḥ| medaḥkaphādhikā mandavātapittā dṛḍhāgnayaḥ|| asa

6.14

विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति विस्रब्धाः कुपिताश्च ये। मद्येन चाम्लरूक्षेण साजीर्णे बहुनाति च॥ अस

viparyaye'timādyanti visrabdhāḥ kupitāśca ye| madyena cāmlarūkṣeṇa sājīrṇe bahunāti ca|| asa

6.15

वातात् पित्तात् कफात् सर्वैश्चत्वारः स्युर्मदात्ययाः। सर्वेऽपि सर्वैर्जायन्ते व्यपदेशस्तु भूयसा॥ अस

vātāt pittāt kaphāt sarvaiścatvāraḥ syurmadātyayāḥ| sarve'pi sarvairjāyante vyapadeśastu bhūyasā|| asa

6.16

सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमोहो हृदयव्यथा। विड्भेदः सततं तृष्णा सौम्याग्नेयो ज्वरोऽरुचिः॥ अस

sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdayavyathā| viḍbhedaḥ satataṃ tṛṣṇā saumyāgneyo jvaro'ruciḥ|| asa

6.17

शिरःपार्श्वास्थिरुक्कम्पो मर्मभेदस्त्रिकग्रहः। उरोविबन्धस्तिमिरं कासश्वासप्रजागराः॥ अस

śiraḥpārśvāsthirukkampo marmabhedastrikagrahaḥ| urovibandhastimiraṃ kāsaśvāsaprajāgarāḥ|| asa

6.18

स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः। प्रलापश्छर्दिरुत्क्लेशो भ्रमो दुःस्वप्नदर्शनम्॥ अस

svedo'timātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ| pralāpaśchardirutkleśo bhramo duḥsvapnadarśanam|| asa

6.19

विशेषाज्जागरश्वासकम्पमूर्धरुजोऽनिलात्। स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैश्च सह भाषते॥ अस

viśeṣājjāgaraśvāsakampamūrdharujo'nilāt| svapne bhramatyutpatati pretaiśca saha bhāṣate|| asa

6.20

पित्ताद्दाहज्वरस्वेदमोहातीसारतृड्भ्रमाः। देहो हरितहारिद्रो रक्तनेत्रकपोलता। श्लेष्मणा छर्दिहृल्लासनिद्रोदर्दाङ्गगौरवम्॥ अस

pittāddāhajvarasvedamohātīsāratṛḍbhramāḥ| deho haritahāridro raktanetrakapolatā| śleṣmaṇā chardihṛllāsanidrodardāṅgagauravam|| asa

6.21

सर्वजे सर्वलिङ्गत्वम् मुक्त्वा मद्यं पिबेत्तु यः। सहसानुचितं चान्यत्तस्य ध्वंसकविक्षयौ॥ अस

sarvaje sarvaliṅgatvam muktvā madyaṃ pibettu yaḥ| sahasānucitaṃ cānyattasya dhvaṃsakavikṣayau|| asa

6.22

भवेतां मारुतात् कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः। ध्वंसके श्लेष्मनिष्ठीवः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता॥ अस

bhavetāṃ mārutāt kaṣṭau durbalasya viśeṣataḥ| dhvaṃsake śleṣmaniṣṭhīvaḥ kaṇṭhaśoṣo'tinidratā|| asa

6.23

शब्दासहत्वं तन्द्रा च विक्षयेऽङ्गशिरोऽतिरुक्। हृत्कण्ठरोधः सम्मोहः कासस्तृष्णा वमिर्ज्वरः॥ अस

śabdāsahatvaṃ tandrā ca vikṣaye'ṅgaśiro'tiruk| hṛtkaṇṭharodhaḥ sammohaḥ kāsastṛṣṇā vamirjvaraḥ|| asa

6.24

निवृत्तो यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्। विकारैः स्पूश्यते जातु न स शारीरमानसैः॥ अस

nivṛtto yastu madyebhyo jitātmā buddhipūrvakṛt| vikāraiḥ spūśyate jātu na sa śārīramānasaiḥ|| asa

6.25

रजोमोहाहिताहारपरस्य स्युस्त्रयो गदाः। रसासृक्चेतनावाहिस्रोतोरोधसमुद्भवाः। मदमूर्च्छायसन्यासा यथोत्तरबलोत्तराः॥ अस

rajomohāhitāhāraparasya syustrayo gadāḥ| rasāsṛkcetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ| madamūrcchāyasanyāsā yathottarabalottarāḥ|| asa

6.26

मदोऽत्र दोषैः सर्वैश्च रक्तमद्यविषैरपि। सक्तानल्पद्रुताभाषश्चलस्खलितचेष्टितः॥ अस

mado'tra doṣaiḥ sarvaiśca raktamadyaviṣairapi| saktānalpadrutābhāṣaścalaskhalitaceṣṭitaḥ|| asa

6.27

रूक्षश्यावारुणतनुर्मदे वातोद्भवे भवेत्। पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः॥ अस

rūkṣaśyāvāruṇatanurmade vātodbhave bhavet| pittena krodhano raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ|| asa

6.28

स्वल्पसम्बद्धवाक् पाण्डुः कफाद् ध्यानपरोऽलसः। सर्वात्मा सन्निपातेन रक्तात् स्तब्धाङ्गदृष्टिता॥ अस

svalpasambaddhavāk pāṇḍuḥ kaphād dhyānaparo'lasaḥ| sarvātmā sannipātena raktāt stabdhāṅgadṛṣṭitā|| asa

6.29

पित्तलिङ्गं च मद्येन विकृतेहास्वराङ्गता। विषात्कम्पोऽतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकश्च सः। लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीन् शोणितादिषु॥ अस

pittaliṅgaṃ ca madyena vikṛtehāsvarāṅgatā| viṣātkampo'tinidrā ca sarvebhyo'bhyadhikaśca saḥ| lakṣayellakṣaṇotkarṣādvātādīn śoṇitādiṣu|| asa

6.30

अरुणं नीलकृष्णं वा खं पश्यन् प्रविशेत्तमः। शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपथुर्भ्रमः॥ अस

aruṇaṃ nīlakṛṣṇaṃ vā khaṃ paśyan praviśettamaḥ| śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛtpīḍā vepathurbhramaḥ|| asa

6.31

कार्श्यं श्यावारुणा छाया मूर्च्छाये मारुतात्मके। पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत्तमः॥ अस

kārśyaṃ śyāvāruṇā chāyā mūrcchāye mārutātmake| pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyan viśettamaḥ|| asa

6.32

विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृट्तापपीडितः। भिन्नविण्नीलपीताभो रक्तपीताकुलेक्षणः॥ अस

vibudhyeta ca sasvedo dāhatṛṭtāpapīḍitaḥ| bhinnaviṇnīlapītābho raktapītākulekṣaṇaḥ|| asa

6.33

कफेन मेघसङ्क्शाशं पश्यन्नाकाशमाविशेत्। तमश्चिराच्च बुध्येत सहृल्लासप्रसेकवान्॥ अस

kaphena meghasaṅkśāśaṃ paśyannākāśamāviśet| tamaścirācca budhyeta sahṛllāsaprasekavān|| asa

6.34

गुरुभिः स्तमितैरङ्गैरार्द्रचर्मावनद्धवत्। सर्वाकृतिस्त्रिभिर्दोषैरपस्मार इवापरः॥ पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः॥ अस

gurubhiḥ stamitairaṅgairārdracarmāvanaddhavat| sarvākṛtistribhirdoṣairapasmāra ivāparaḥ|| pātayatyāśu niśceṣṭaṃ vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ|| asa

6.35

दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्। स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्न्यासो नौषधैर्विना॥ अस

doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu dehinām| svayamevopaśāmyanti sannyāso nauṣadhairvinā|| asa

6.36

वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः। सन्न्यासं सन्निपतिताः प्राणायतनसंश्रयाः॥ अस

vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ| sannyāsaṃ sannipatitāḥ prāṇāyatanasaṃśrayāḥ|| asa

6.37

कुर्वन्ति तेन पुरुषः काष्ठभूतो मृतोपमः। म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते॥ अस

kurvanti tena puruṣaḥ kāṣṭhabhūto mṛtopamaḥ| mriyeta śīghraṃ śīghraṃ ceccikitsā na prayujyate|| asa

6.38

अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवातटे। सन्न्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्तयेत्॥ अस

agādhe grāhabahule salilaugha ivātaṭe| sannyāse vinimajjantaṃ naramāśu nivartayet|| asa

6.39

मदमानरोषतोषप्रभृतिभिररिभिर्निजैः परिष्वङ्गः। युक्तायुक्तं च समं युक्तिवियुक्तेन मद्येन॥ अस

madamānaroṣatoṣaprabhṛtibhiraribhirnijaiḥ pariṣvaṅgaḥ| yuktāyuktaṃ ca samaṃ yuktiviyuktena madyena|| asa

अथ सप्तमोऽध्यायः

7.2

अथातोऽर्शसां निदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto'rśasāṃ nidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

7.3

अरिवद्विशसन्तीत्यर्शांसि तानि पुनर्बहुप्रकाराणि सुबहूपद्रवाणि च पायुमेढ्रादिसंश्रया मांसकीलाः। समासतस्तु द्विविधान्यर्शांसि सहजानि जन्मोत्तरकालजानि च। पुनश्च द्विविधानि शुष्काण्यार्द्राणि च। सर्वेषां पुनरधिष्टानं मेदो मांसं त्वक् च। स्थूलान्त्रप्रतिबद्धोऽर्धपञ्चाङ्गुलो हि गुदः। तस्मिन् पूर्व मुक्ता वलीसंज्ञास्तिस्रः पेश्योऽध्यर्धाङ्गुलाः। ताः प्रवाहिणी विसर्जनी संवरणी च। रोमान्तादध्यर्धयवं गुदौष्ठमाहुः। प्रथमा तु गुदौष्ठादङ्गुलमात्रो॥ अस

arivadviśasantītyarśāṃsi tāni punarbahuprakārāṇi subahūpadravāṇi ca pāyumeḍhrādisaṃśrayā māṃsakīlāḥ| samāsatastu dvividhānyarśāṃsi sahajāni janmottarakālajāni ca| punaśca dvividhāni śuṣkāṇyārdrāṇi ca| sarveṣāṃ punaradhiṣṭānaṃ medo māṃsaṃ tvak ca| sthūlāntrapratibaddho'rdhapañcāṅgulo hi gudaḥ| tasmin pūrva muktā valīsaṃjñāstisraḥ peśyo'dhyardhāṅgulāḥ| tāḥ pravāhiṇī visarjanī saṃvaraṇī ca| romāntādadhyardhayavaṃ gudauṣṭhamāhuḥ| prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātro|| asa

7.4

तत्र सहजानां गुदवलीबीजोपतप्तिरायतनम्। तस्या द्विविधो हेतुः मातापित्रोरपचारो दैवं च। ताभ्यां सन्निपातप्रकोपः। तस्मात्तान्यसाध्यानि। एतेन कुलजाः सर्वे विकारा व्याख्याताः॥ अस

tatra sahajānāṃ gudavalībījopataptirāyatanam| tasyā dvividho hetuḥ mātāpitrorapacāro daivaṃ ca| tābhyāṃ sannipātaprakopaḥ| tasmāttānyasādhyāni| etena kulajāḥ sarve vikārā vyākhyātāḥ|| asa

7.5

विशेषतस्तु सहजानि दुर्दर्शनपरुषपाण्डूपचितदारुणान्यन्तर्मुखानि बहूपद्रवोपद्रुतानि भवति॥ अस

viśeṣatastu sahajāni durdarśanaparuṣapāṇḍūpacitadāruṇānyantarmukhāni bahūpadravopadrutāni bhavati|| asa

7.6

अथेतराणि षड्विधानि पृथग्दोषैः संसृष्टैः सन्निपतितैः शोणितेन च। तत्र वातश्लेष्मोत्तराणि शुष्काणि रक्तपित्तोत्तराण्यार्द्राणि॥ अस

athetarāṇi ṣaḍvidhāni pṛthagdoṣaiḥ saṃsṛṣṭaiḥ sannipatitaiḥ śoṇitena ca| tatra vātaśleṣmottarāṇi śuṣkāṇi raktapittottarāṇyārdrāṇi|| asa

7.7

दोषप्रकोपहेतुस्तु प्रागुक्तः। स यदा मलोपचयमादधाति पुनश्चोत्कटकविषमकठिनासनसेवनादुद्भ्रान्तयानोष्ट्रादिप्रयाणादतिव्यवायद्बास्तिनेत्रासम्यक्प्रणिधानादिना गुदक्षणनादभीक्ष्णं शीताम्बुसंस्पर्शाच्चैललोष्टतृणादिसङ्घर्षात् प्रततातिप्रवाहणाद्वातमूत्रपुरीषवेगोदीरणधारणात् स्त्रीणां चमगर्भभ्रंशाद्गर्भोत्पीडनाद्विषमप्रसूतेरेवंविधश्चापरः कुपितो वायुरपानस्तं मलमुपचितमधोगतमासाद्य गुदवलीष्वाधत्ते। ततस्तास्वभिष्यण्णास्वर्शांसि सम्भवन्ति॥ अस

doṣaprakopahetustu prāguktaḥ| sa yadā malopacayamādadhāti punaścotkaṭakaviṣamakaṭhināsanasevanādudbhrāntayānoṣṭrādiprayāṇādativyavāyadbāstinetrāsamyakpraṇidhānādinā gudakṣaṇanādabhīkṣṇaṃ śītāmbusaṃsparśāccailaloṣṭatṛṇādisaṅgharṣāt pratatātipravāhaṇādvātamūtrapurīṣavegodīraṇadhāraṇāt strīṇāṃ camagarbhabhraṃśādgarbhotpīḍanādviṣamaprasūterevaṃvidhaścāparaḥ kupito vāyurapānastaṃ malamupacitamadhogatamāsādya gudavalīṣvādhatte| tatastāsvabhiṣyaṇṇāsvarśāṃsi sambhavanti|| asa

7.8

तेषां पूर्वरूपाणि कृच्छ्रात् पक्तिरान्त्रकूजनमुद्गारबाहुल्यमम्लकोऽन्नाश्रद्धाविष्टम्भोश्मगर्भाभनाभित्वमाटोपोऽधस्तात् कृच्छ्रेण सशब्दस्य च वायोः प्रवृत्तिर्बहुमूत्रत्वमल्पपुरीषता गुदपरिकर्तनं सक्थिरदनमक्ष्णोः श्वयथुरविमलेन्द्रियत्वमालस्यं तन्द्रा कार्श्यं दौर्बल्यमाशङ्का ग्रहणीदोषशोफोदरपाण्डुरोगगुल्मेषु। जातेषु चैतानि लिङ्गानि प्रव्यक्ततराणि भवन्ति॥ अस

teṣāṃ pūrvarūpāṇi kṛcchrāt paktirāntrakūjanamudgārabāhulyamamlako'nnāśraddhāviṣṭambhośmagarbhābhanābhitvamāṭopo'dhastāt kṛcchreṇa saśabdasya ca vāyoḥ pravṛttirbahumūtratvamalpapurīṣatā gudaparikartanaṃ sakthiradanamakṣṇoḥ śvayathuravimalendriyatvamālasyaṃ tandrā kārśyaṃ daurbalyamāśaṅkā grahaṇīdoṣaśophodarapāṇḍurogagulmeṣu| jāteṣu caitāni liṅgāni pravyaktatarāṇi bhavanti|| asa

7.9

तैः खल्वधोमार्गोपरोधाद्वायुरपानो निवर्तमानः समानव्यानोदानप्राणान् पित्तश्लेष्माणौ च प्रकोपयन्नन लमुपमृद्नाति॥ अस

taiḥ khalvadhomārgoparodhādvāyurapāno nivartamānaḥ samānavyānodānaprāṇān pittaśleṣmāṇau ca prakopayannana lamupamṛdnāti|| asa

7.10

अथ सर्व एवार्शसो भवत्यतिकृशो विवर्णः क्षामो दीनः प्रचुरविबद्धवातमूत्रपुरीषोऽश्मरीशर्करावाननियतविबद्धमुक्तामपक्वभिन्नशुष्कवर्चास्तथान्तराश्वेतपाण्डुहरितपीतरक्तारुणतनुसान्द्रीपच्छिलोपवेशी नाभिवङ्क्षणोद्देशप्रचुरपरिकर्तिकान्वितः सगुदशूलप्रवाहिकाप्रहर्षप्रमोहोऽल्पशुक्रप्रजोऽल्पभुक् सिरासन्ततगात्रः क्रोधनो दुरुपचारः क्रोधनो दुरुपचारः कासश्वासपीनसतृष्णारोचकपाणिपादवदनाक्षिकूटश्चयथुक्षवथुवेपथुवमथुपरीतस्तैमिरिकः शिरःशूली क्षामभिन्नस्वरः कर्णरोगी सज्वरः साङ्गमर्दः सर्वपर्वास्थिशूलोऽन्तरान्तरा हृदयकुक्षिपार्श्वपृष्ठबस्तित्रिकग्रहोपतप्तः प्रध्यानपरः परमलसश्च॥ अस

atha sarva evārśaso bhavatyatikṛśo vivarṇaḥ kṣāmo dīnaḥ pracuravibaddhavātamūtrapurīṣo'śmarīśarkarāvānaniyatavibaddhamuktāmapakvabhinnaśuṣkavarcāstathāntarāśvetapāṇḍuharitapītaraktāruṇatanusāndrīpacchilopaveśī nābhivaṅkṣaṇoddeśapracuraparikartikānvitaḥ sagudaśūlapravāhikāpraharṣapramoho'lpaśukraprajo'lpabhuk sirāsantatagātraḥ krodhano durupacāraḥ krodhano durupacāraḥ kāsaśvāsapīnasatṛṣṇārocakapāṇipādavadanākṣikūṭaścayathukṣavathuvepathuvamathuparītastaimirikaḥ śiraḥśūlī kṣāmabhinnasvaraḥ karṇarogī sajvaraḥ sāṅgamardaḥ sarvaparvāsthiśūlo'ntarāntarā hṛdayakukṣipārśvapṛṣṭhabastitrikagrahopataptaḥ pradhyānaparaḥ paramalasaśca|| asa

7.11

तत्र वातोल्बणानि शुष्कम्लानकठिनपरुषरूक्षश्यावारुणानि तीक्ष्णस्फुटितमुखानि विषममध्यानि कदम्ब पुष्पतुण्डिकेरीकर्कन्धुसिद्धार्थविम्बीखर्जूरफलप्रमाणानि वक्राणि मिथो विसदृशानि कटीपार्श्वादिष्वधिकवेदनानि सशूलोदावर्तकराणि गुल्माष्ठीलाप्लीहोदराणि चास्य तन्निमित्तान्येव। कृष्णत्वङ्नखनयनवदनमलाश्च भवन्ति॥ अस

tatra vātolbaṇāni śuṣkamlānakaṭhinaparuṣarūkṣaśyāvāruṇāni tīkṣṇasphuṭitamukhāni viṣamamadhyāni kadamba puṣpatuṇḍikerīkarkandhusiddhārthavimbīkharjūraphalapramāṇāni vakrāṇi mitho visadṛśāni kaṭīpārśvādiṣvadhikavedanāni saśūlodāvartakarāṇi gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittānyeva| kṛṣṇatvaṅnakhanayanavadanamalāśca bhavanti|| asa

7.12

पित्तोल्बणानि नीलाग्राणि रक्तपीतकृष्णानि मृदुशिथिलानि स्पर्शासहानि विस्रगन्धीनि तनूनि तनुरक्तस्रावीणि दाहपाकवन्ति ज्वरमोहारुचिकराणि यकृत्प्रकाशानि शुकजिह्वाजलौकावक्त्रसदृशानि यवमध्यानि प्रक्लिन्नानि भिन्नपीतवर्चांसि हारिद्रत्वङ्नखादिकराणि च॥ अस

pittolbaṇāni nīlāgrāṇi raktapītakṛṣṇāni mṛduśithilāni sparśāsahāni visragandhīni tanūni tanuraktasrāvīṇi dāhapākavanti jvaramohārucikarāṇi yakṛtprakāśāni śukajihvājalaukāvaktrasadṛśāni yavamadhyāni praklinnāni bhinnapītavarcāṃsi hāridratvaṅnakhādikarāṇi ca|| asa

7.13

श्लेष्मोल्बणानि महामूलानि स्थिरस्निग्धपाण्डुवृत्तोपचितानि गुरुस्तब्धश्लक्ष्णपिच्छिलानि सुप्तसुप्तानि स्पर्शक्षमाणि करीरपनसास्थिगोस्तनाकाराण्यतिमात्रोत्थानप्रवाहिकावङ्क्षणानाहनाभिपरिकर्तिकाहृल्लासप्रसके कासश्वासपीनसारुचिच्छर्दिकृछ्रमूत्रप्रमेहशीतज्वरशोफशिरोगौरवेन्द्रियोपलेपाग्निमार्दवक्लैब्यामविकारप्रबलानि न भिद्यन्ते न स्रवन्ति कण्डूबहुलानि सश्लेष्मवसाप्रकाशातिमलोपवेशीनि शुक्लत्वङ्नखादि कराणिच। लक्षणसङ्करात् संसर्गसन्निपातजानि विभजेत्॥ अस

śleṣmolbaṇāni mahāmūlāni sthirasnigdhapāṇḍuvṛttopacitāni gurustabdhaślakṣṇapicchilāni suptasuptāni sparśakṣamāṇi karīrapanasāsthigostanākārāṇyatimātrotthānapravāhikāvaṅkṣaṇānāhanābhiparikartikāhṛllāsaprasake kāsaśvāsapīnasārucicchardikṛchramūtrapramehaśītajvaraśophaśirogauravendriyopalepāgnimārdavaklaibyāmavikāraprabalāni na bhidyante na sravanti kaṇḍūbahulāni saśleṣmavasāprakāśātimalopaveśīni śuklatvaṅnakhādi karāṇica| lakṣaṇasaṅkarāt saṃsargasannipātajāni vibhajet|| asa

7.14

रक्तोल्बणानि तु वटप्ररोहविद्रुमकाकनन्दिकाफलाभानि पित्तलक्षणानि च तथा गाढपुरीषप्रतिपीडितान्यत्यर्थं दुष्टमुष्णमसृक् सहसा विसृजन्ति। तस्यातिप्रवृत्तौ रक्तक्षयोपद्रवा भवन्तीति। भवति चात्र श्लोकः॥ अस

raktolbaṇāni tu vaṭaprarohavidrumakākanandikāphalābhāni pittalakṣaṇāni ca tathā gāḍhapurīṣapratipīḍitānyatyarthaṃ duṣṭamuṣṇamasṛk sahasā visṛjanti| tasyātipravṛttau raktakṣayopadravā bhavantīti| bhavati cātra ślokaḥ|| asa

7.15

मुद्गकोद्रवजूर्णाह्वकरीरचणकादिभिः। रूक्षैः सङ्ग्राहिभिर्वायुः स्वे स्थाने कुपितो बली॥ अस

mudgakodravajūrṇāhvakarīracaṇakādibhiḥ| rūkṣaiḥ saṅgrāhibhirvāyuḥ sve sthāne kupito balī|| asa

7.16

अधोवहानि स्रोतांसि संस्रुध्याधः प्रशोषयन्। पुरीषं वातविण्मूत्रसङ्गं कुर्वीत दारुणम्॥ अस

adhovahāni srotāṃsi saṃsrudhyādhaḥ praśoṣayan| purīṣaṃ vātaviṇmūtrasaṅgaṃ kurvīta dāruṇam|| asa

7.17

तेन तीव्ररुजा कोष्ठपृष्ठहृत्पार्श्वगा भवेत्। आध्मानमुदरावेष्टो हृल्लासः परिकर्तनम्॥ अस

tena tīvrarujā koṣṭhapṛṣṭhahṛtpārśvagā bhavet| ādhmānamudarāveṣṭo hṛllāsaḥ parikartanam|| asa

7.18

बस्तौ च सुतरां शूलं गण्डे श्वयथुसम्भवः। पवनस्योर्ध्वगामित्वं ततश्छर्द्यरुचिज्वराः॥ अस

bastau ca sutarāṃ śūlaṃ gaṇḍe śvayathusambhavaḥ| pavanasyordhvagāmitvaṃ tataśchardyarucijvarāḥ|| asa

7.19

हृद्रोगग्रहणीदोषमूत्रसङ्गप्रवाहिकाः। बाधिर्यतिमिरश्वासशिरोरुक्कासपीनसाः॥ अस

hṛdrogagrahaṇīdoṣamūtrasaṅgapravāhikāḥ| bādhiryatimiraśvāsaśirorukkāsapīnasāḥ|| asa

7.20

मनोविकारस्तृष्णास्रपित्तगुल्मोदरादयः। ते ते च वातजा रोगा जायन्ते भृशदारुणाः॥ अस

manovikārastṛṣṇāsrapittagulmodarādayaḥ| te te ca vātajā rogā jāyante bhṛśadāruṇāḥ|| asa

7.21

दुर्नाम्नामित्युदावर्तः परमोऽयमुपद्रवः। वाताभिभूतकोष्ठानां तैर्विनापि स जायते॥ अस

durnāmnāmityudāvartaḥ paramo'yamupadravaḥ| vātābhibhūtakoṣṭhānāṃ tairvināpi sa jāyate|| asa

7.22

सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरे बलौ। स्थितानि तान्यसाध्यनि याप्यन्तेग्निबलादिभिः॥ अस

sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantare balau| sthitāni tānyasādhyani yāpyantegnibalādibhiḥ|| asa

7.23

द्वन्द्वजानि द्वितीयायां बलौ यान्याश्रितानि च। कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च॥ अस

dvandvajāni dvitīyāyāṃ balau yānyāśritāni ca| kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca|| asa

7.24

बाह्यायां तु बलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च। अर्शांसि सुखसाध्यानि नचिरोत्पतितानि च॥ अस

bāhyāyāṃ tu balau jātānyekadoṣolbaṇāni ca| arśāṃsi sukhasādhyāni nacirotpatitāni ca|| asa

7.25

मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं नाभिजानि तु। गण्डूपदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च॥ अस

meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaṃ nābhijāni tu| gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mṛdūni ca|| asa

7.26

व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः। कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तं विदुः॥ अस

vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ| kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu taṃ viduḥ|| asa

7.27

वातेन तोदपारुष्यं पित्तादसितरक्तता। श्लेष्मणा स्निग्धता तस्य ग्रथितत्वं सवर्णता॥ अस

vātena todapāruṣyaṃ pittādasitaraktatā| śleṣmaṇā snigdhatā tasya grathitatvaṃ savarṇatā|| asa

अथाष्टमोऽध्यायः

8.2

अथातोऽतीसारग्रहणीदोषनिदानं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto'tīsāragrahaṇīdoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

8.3

अतीसारः स सुतरां जायतेऽत्यम्बुपानतः॥ अस

atīsāraḥ sa sutarāṃ jāyate'tyambupānataḥ|| asa

8.4

कृशशुष्कामिषासात्म्यतिलपिष्टविरूढकः। मद्यरूक्षातिमात्रान्नैरर्शोभिः स्नेहविभ्रमात्॥ अस

kṛśaśuṣkāmiṣāsātmyatilapiṣṭavirūḍhakaḥ| madyarūkṣātimātrānnairarśobhiḥ snehavibhramāt|| asa

8.5

कृमिभ्यो वेगरोधाच्च तद्विधैः कुपितोऽनिलः। विस्रंसयत्यधोब्धातुं हत्वा तेनैव चानलम्॥ अस

kṛmibhyo vegarodhācca tadvidhaiḥ kupito'nilaḥ| visraṃsayatyadhobdhātuṃ hatvā tenaiva cānalam|| asa

8.6

व्यापद्यानुशकृत् कोष्ठं पुरीषं द्रवतां नयन्। प्रकल्पतेऽतिसाराय लक्षणं तस्य भाविनः॥ अस

vyāpadyānuśakṛt koṣṭhaṃ purīṣaṃ dravatāṃ nayan| prakalpate'tisārāya lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ|| asa

8.7

तोदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रसादो मलग्रहः। आध्यानमविपाकश्च तत्र वातेन विज्जलम्॥ अस

todo hṛdgudakoṣṭheṣu gātrasādo malagrahaḥ| ādhyānamavipākaśca tatra vātena vijjalam|| asa

8.8

अल्पाल्पं शब्दशूलाढ्यं विबद्धमुपवेश्यते। रूक्षं सफेनमच्छं च ग्रथितं वा मुहुर्मुहुः॥ अस

alpālpaṃ śabdaśūlāḍhyaṃ vibaddhamupaveśyate| rūkṣaṃ saphenamacchaṃ ca grathitaṃ vā muhurmuhuḥ|| asa

8.9

तथा दग्धगुडाभासं सपिच्छापरिकर्तिकम्। शुष्कास्यो भ्रष्टपायुश्च हृष्टरोमा विनिष्टनन्॥ अस

tathā dagdhaguḍābhāsaṃ sapicchāparikartikam| śuṣkāsyo bhraṣṭapāyuśca hṛṣṭaromā viniṣṭanan|| asa

8.10

पित्तेन पीतमसितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम्। सरक्तमतिदुर्गन्धं तृण्मूर्च्छास्वेददाहवान्॥ अस

pittena pītamasitaṃ hāridraṃ śādvalaprabham| saraktamatidurgandhaṃ tṛṇmūrcchāsvedadāhavān|| asa

8.11

सशूलः पायुसन्तापपाकवान् श्लेष्मणा घनम्। पिच्छिलं तन्तुमच्छ्वेतं स्निग्धमामं कफान्वितम्॥ अस

saśūlaḥ pāyusantāpapākavān śleṣmaṇā ghanam| picchilaṃ tantumacchvetaṃ snigdhamāmaṃ kaphānvitam|| asa

8.12

अभीक्ष्णं गुरु दुर्गन्धं विबद्धमनुबद्धरुक्। निद्रालुरलसोऽन्नद्विडल्पाल्पं सप्रवाहिकम्॥ अस

abhīkṣṇaṃ guru durgandhaṃ vibaddhamanubaddharuk| nidrāluralaso'nnadviḍalpālpaṃ sapravāhikam|| asa

8.13

सरोमहर्षः सोत्क्लेशो गुरुबस्तिगुदोदरः। कृतेऽप्यकृतसंज्ञश्च सर्वात्मा सर्वलक्षणः॥ अस

saromaharṣaḥ sotkleśo gurubastigudodaraḥ| kṛte'pyakṛtasaṃjñaśca sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ|| asa

8.14

भयेन क्षोभिते चित्ते सपित्तो द्रावयेच्छकृत्। वायुस्ततोऽतिसार्येत क्षिप्रमुष्णं द्रवं प्लवम्॥ अस

bhayena kṣobhite citte sapitto drāvayecchakṛt| vāyustato'tisāryeta kṣipramuṣṇaṃ dravaṃ plavam|| asa

8.15

वातपित्तसमं लिङ्गैराहुस्तद्वच्च शोकतः। अतीसारः समासेन द्वेधा सामो निरामकः॥ अस

vātapittasamaṃ liṅgairāhustadvacca śokataḥ| atīsāraḥ samāsena dvedhā sāmo nirāmakaḥ|| asa

8.16

सासृङ्निरस्रस्तत्राद्ये गौरवादप्सु मज्जति। शकृद्दुर्गन्धमाटोपविष्टम्भार्तिप्रसेकिनः॥ अस

sāsṛṅnirasrastatrādye gauravādapsu majjati| śakṛddurgandhamāṭopaviṣṭambhārtiprasekinaḥ|| asa

8.17

विपरीतो निरामस्तु कफात् पक्वोऽपि मज्जति॥ अस

viparīto nirāmastu kaphāt pakvo'pi majjati|| asa

8.18

अतीसारेषु यो नातियत्नवान् ग्रहणीगदः। तस्य स्यादग्निविध्वंसकरैरन्यस्य सेवितैः॥ अस

atīsāreṣu yo nātiyatnavān grahaṇīgadaḥ| tasya syādagnividhvaṃsakarairanyasya sevitaiḥ|| asa

8.19

सामं शकृनिरामं वा जीर्णे येनातिसार्यते। सोऽतिसारोऽतिसरणादाशुकारी स्वभावतः॥ अस

sāmaṃ śakṛnirāmaṃ vā jīrṇe yenātisāryate| so'tisāro'tisaraṇādāśukārī svabhāvataḥ|| asa

8.20

सामं सान्नमजीर्णेऽन्ने जीर्णे पक्वं तु नैव वा। अकस्माद्वा मुहुर्बद्धमकस्माच्छिथिलं मुहुः॥ अस

sāmaṃ sānnamajīrṇe'nne jīrṇe pakvaṃ tu naiva vā| akasmādvā muhurbaddhamakasmācchithilaṃ muhuḥ|| asa

8.21

चिरकृद्ग्रहणीदोषः सञ्चयाच्चोपवेशयेत्॥ अस

cirakṛdgrahaṇīdoṣaḥ sañcayāccopaveśayet|| asa

8.22

स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच्च जायते। प्राग्रूपं तस्य सदनं चिरात् पचनमम्लकः॥ अस

sa caturdhā pṛthagdoṣaiḥ sannipātācca jāyate| prāgrūpaṃ tasya sadanaṃ cirāt pacanamamlakaḥ|| asa

8.23

प्रसेको वक्त्रवैरस्यमरुचिस्तृट् क्लमो भ्रमः। आनद्धोदरता छर्दिःकर्णक्ष्वेडान्त्रकूजनम्॥ अस

praseko vaktravairasyamarucistṛṭ klamo bhramaḥ| ānaddhodaratā chardiḥkarṇakṣveḍāntrakūjanam|| asa

8.24

सामान्यलक्षणं कार्श्यं धूमकस्तमको ज्वरः। मूर्छा शिरोरुग्विष्टम्भः श्वयथुः करपादयोः॥ अस

sāmānyalakṣaṇaṃ kārśyaṃ dhūmakastamako jvaraḥ| mūrchā śirorugviṣṭambhaḥ śvayathuḥ karapādayoḥ|| asa

8.26

तत्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः। पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुजाभीक्ष्णं विषूचिका॥ अस8.25। रसेषु गृद्धिः सर्वेषु क्षुत्तृष्णा परिकर्तिका। जीर्णे जीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते॥ अस

tatrānilāttāluśoṣastimiraṃ karṇayoḥ svanaḥ| pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujābhīkṣṇaṃ viṣūcikā|| asa8.25| raseṣu gṛddhiḥ sarveṣu kṣuttṛṣṇā parikartikā| jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute|| asa

8.27

वातहृद्रोगगुल्मार्शः प्लीहपाण्डुत्वशाङ्कितः। चिराद्दुःखं द्रवं शुष्कः तन्वामं शब्दफेनवत्॥ अस

vātahṛdrogagulmārśaḥ plīhapāṇḍutvaśāṅkitaḥ| cirādduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaḥ tanvāmaṃ śabdaphenavat|| asa

8.28

पुनःपुनः सृजेद्वर्चः पायुरुक्श्वासकासवान्। पित्तेन नीलं पीताभं पीताभः सृजति द्रवम्॥ अस

punaḥpunaḥ sṛjedvarcaḥ pāyurukśvāsakāsavān| pittena nīlaṃ pītābhaṃ pītābhaḥ sṛjati dravam|| asa

8.29

पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः। श्लेष्मणा पच्यते दुःखमन्नं छर्दिररोचकः॥ अस

pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ| śleṣmaṇā pacyate duḥkhamannaṃ chardirarocakaḥ|| asa

8.30

आस्योपदेहनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः। हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु॥ अस

āsyopadehaniṣṭhīvakāsahṛllāsapīnasāḥ| hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru|| asa

8.31

उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम्। भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम्॥ अस

udgāro duṣṭamadhuraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam| bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam|| asa

8.32

अकृशस्यापि दौर्बल्यं सर्वजे सर्वसङ्करः॥ अस

akṛśasyāpi daurbalyaṃ sarvaje sarvasaṅkaraḥ|| asa

8.33

सिराविभागे ये चोक्ता विषमाद्यास्त्रयोऽग्नयः। तेऽपि स्युर्ग्रहणीदोषाः समस्तु स्वास्थ्यकारणम्॥ अस

sirāvibhāge ye coktā viṣamādyāstrayo'gnayaḥ| te'pi syurgrahaṇīdoṣāḥ samastu svāsthyakāraṇam|| asa

अथ नवमोऽध्यायः

9.2

अथातो मूत्रघातनिदानं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto mūtraghātanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

9.3

विंशतिर्मूत्राघाता भवन्ति। तद्यथा। वातपित्तकफसन्निपातकृच्छ्राणि। वातपित्तश्लेष्मशुक्राश्मर्यः। वातबस्त्यष्ठीलाकुण्डलिकामूत्रातीतजठरोत्सङ्गग्रन्थिशुक्रविड्विघातोष्णवातमूत्रक्षयावसादाश्चेति॥ अस

viṃśatirmūtrāghātā bhavanti| tadyathā| vātapittakaphasannipātakṛcchrāṇi| vātapittaśleṣmaśukrāśmaryaḥ| vātabastyaṣṭhīlākuṇḍalikāmūtrātītajaṭharotsaṅgagranthiśukraviḍvighātoṣṇavātamūtrakṣayāvasādāśceti|| asa

9.4

तत्र वातबस्त्यादयो नव वातोल्बणाः। ततो द्वौ वातपित्तोल्बणौ। अन्त्यः कफपित्तोल्बणः॥ अस

tatra vātabastyādayo nava vātolbaṇāḥ| tato dvau vātapittolbaṇau| antyaḥ kaphapittolbaṇaḥ|| asa

9.5

सर्वेषां पुनर्मूत्ररोगाणामधिष्ठानं बस्तिः। स मर्मस्वभिहितः प्राक्। स चाधोमुखोऽपि मूत्रवहासु नाडिषु सूक्ष्ममुखसहस्रनिष्यन्देन मूत्राख्येनाविरतं नवो घट इवाप्सु निमग्नमुखोपि पार्श्वेभ्योऽम्भसापूर्यते तैरेव च स्रोतोभिर्वातादयोऽपि दुष्टाः प्रविश्य बस्तिं यथास्वमाघातान् प्रमेहांश्च जनयन्ति॥ अस

sarveṣāṃ punarmūtrarogāṇāmadhiṣṭhānaṃ bastiḥ| sa marmasvabhihitaḥ prāk| sa cādhomukho'pi mūtravahāsu nāḍiṣu sūkṣmamukhasahasraniṣyandena mūtrākhyenāvirataṃ navo ghaṭa ivāpsu nimagnamukhopi pārśvebhyo'mbhasāpūryate taireva ca srotobhirvātādayo'pi duṣṭāḥ praviśya bastiṃ yathāsvamāghātān pramehāṃśca janayanti|| asa

9.6

तत्राल्पशो मुहुर्मुहुर्बस्तिमेढ्रवङ्क्षणेषु तीव्रशूलः कृच्छ्रान्मूत्रयति वातकृच्छ्रे। सदाहं सरुजं रक्तं पीतं कृष्णं वा पित्तकृच्छ्रे। बस्तिमेढ्रयोर्गौरवं शोफो मूत्रं च सपिच्छं मेहति कफकृच्छ्रे। सर्वलक्षणसन्निपातेन सन्निपातकृच्छ्रे। स च कृच्छ्रतमः॥ अस

tatrālpaśo muhurmuhurbastimeḍhravaṅkṣaṇeṣu tīvraśūlaḥ kṛcchrānmūtrayati vātakṛcchre| sadāhaṃ sarujaṃ raktaṃ pītaṃ kṛṣṇaṃ vā pittakṛcchre| bastimeḍhrayorgauravaṃ śopho mūtraṃ ca sapicchaṃ mehati kaphakṛcchre| sarvalakṣaṇasannipātena sannipātakṛcchre| sa ca kṛcchratamaḥ|| asa

9.7

यदा तु वायुर्बस्तिमुखमावृत्य सपित्तं सकफं सशुक्रं वा मूत्रं परिशोषयति तदा क्रमेण गोरिव पित्ताद्रोचना मणिकस्येव स्वच्छादपि जलात् पङ्कस्तद्वदश्मर्यभिनिर्वर्तते। सर्वा च सा श्लेष्माश्रया। अथास्याः पूर्वरूपाणि ज्वरो बस्त्याध्मानमरुचिर्मूत्रकृच्छ्रं बस्तिशिरोमुष्कशेफसां देवना बस्तगन्धित्वं मूत्रस्येति॥ अस

yadā tu vāyurbastimukhamāvṛtya sapittaṃ sakaphaṃ saśukraṃ vā mūtraṃ pariśoṣayati tadā krameṇa goriva pittādrocanā maṇikasyeva svacchādapi jalāt paṅkastadvadaśmaryabhinirvartate| sarvā ca sā śleṣmāśrayā| athāsyāḥ pūrvarūpāṇi jvaro bastyādhmānamarucirmūtrakṛcchraṃ bastiśiromuṣkaśephasāṃ devanā bastagandhitvaṃ mūtrasyeti|| asa

9.8

सामान्यलिङ्गानि तु नाभिबस्तिमेवनीषु मेहतस्तया मार्गनिरोधने वेदना मूत्रधारासङ्गस्तद्व्यपाये च गोमेदकप्रकाशमनाविलमसितं सुसुखं मूत्रं विसृजति। तत्सङ्क्षोभणाच्च सरुधिरम्। धावनलङ्घनादिभिश्चास्य विविधा वेदना भवन्ति। यथैव च पक्वाशयात् स्रस्तेन शकृताधिष्ठिते बस्तौ मूत्रं न प्रवर्तते तहाश्मर्यापि॥ अस

sāmānyaliṅgāni tu nābhibastimevanīṣu mehatastayā mārganirodhane vedanā mūtradhārāsaṅgastadvyapāye ca gomedakaprakāśamanāvilamasitaṃ susukhaṃ mūtraṃ visṛjati| tatsaṅkṣobhaṇācca sarudhiram| dhāvanalaṅghanādibhiścāsya vividhā vedanā bhavanti| yathaiva ca pakvāśayāt srastena śakṛtādhiṣṭhite bastau mūtraṃ na pravartate tahāśmaryāpi|| asa

9.9

तत्र वायुना बस्तिसेवनीमेहनेषु तीव्रवेदनार्दितो दन्तान् खादति नाभिं प्रपीडयति मेढ्रं मृद्नाति। मुहुर्मुहुर्वेपथुमान् कृच्छ्रात्सवातं शकृद्विमुञ्चति। विशीर्णधारं च मूत्रयत्यश्मरी चास्य श्यावा परुषा विषमा कदम्बपुष्पवत् कण्टकाचिता भवति। पित्तेन पच्यमान इव दह्यते बस्तिः। अश्मरी च रक्ता पीतावभासा कृष्णा भल्लातकास्थिसंस्थाना। श्लेष्मणा भिद्यते निस्तुद्यत इव गुरुः शीतश्च बस्तिरश्मरी च श्वेता महती कुक्कुटाण्डप्रतिमा मधुवर्णा वा भवति। प्रायेणैतास्तिस्रोऽश्मर्यो बालानां जायन्ते। तेषामेव चाल्पबस्तित्वादल्पमांसोपचयत्वाच्च सुखग्रहणाहरणा भवन्ति॥ अस

tatra vāyunā bastisevanīmehaneṣu tīvravedanārdito dantān khādati nābhiṃ prapīḍayati meḍhraṃ mṛdnāti| muhurmuhurvepathumān kṛcchrātsavātaṃ śakṛdvimuñcati| viśīrṇadhāraṃ ca mūtrayatyaśmarī cāsya śyāvā paruṣā viṣamā kadambapuṣpavat kaṇṭakācitā bhavati| pittena pacyamāna iva dahyate bastiḥ| aśmarī ca raktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāsthisaṃsthānā| śleṣmaṇā bhidyate nistudyata iva guruḥ śītaśca bastiraśmarī ca śvetā mahatī kukkuṭāṇḍapratimā madhuvarṇā vā bhavati| prāyeṇaitāstisro'śmaryo bālānāṃ jāyante| teṣāmeva cālpabastitvādalpamāṃsopacayatvācca sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti|| asa

9.10

महतां तु शुक्राश्मरी शुक्रनिमित्ता भवति। मैथुनविघाताच्छुक्रमुपस्थितमनिरस्यमानं विमार्गगमनिलो विगृह्य वृषणयोरन्तरे संहरति संहृत्योपशोषयति ततः शुष्कमश्मरी भवति। सा शुक्रमार्गमावृणोति मूत्रकृच्छ्रं बस्तिवेदनां वृषणयोश्च श्वयथुमापादयति। उत्पन्नमात्रायां च शुक्रं निरेति। प्रपीडितमात्रे च तस्मिन्नेवावकाशे विलीयत इति॥ अस

mahatāṃ tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati| maithunavighātācchukramupasthitamanirasyamānaṃ vimārgagamanilo vigṛhya vṛṣaṇayorantare saṃharati saṃhṛtyopaśoṣayati tataḥ śuṣkamaśmarī bhavati| sā śukramārgamāvṛṇoti mūtrakṛcchraṃ bastivedanāṃ vṛṣaṇayośca śvayathumāpādayati| utpannamātrāyāṃ ca śukraṃ nireti| prapīḍitamātre ca tasminnevāvakāśe vilīyata iti|| asa

9.11

अश्मर्येव तु वायुनाअणुशो विभिन्ना शर्करेत्युच्यते। अनुलोमे च मारुते सा सिकतेव मूत्रेण सह च्यवते॥ अस

aśmaryeva tu vāyunāaṇuśo vibhinnā śarkaretyucyate| anulome ca mārute sā sikateva mūtreṇa saha cyavate|| asa

9.12

वायुस्तु मूत्रवेगरोधाद्बस्तिमुखमावृणोति। ततो मूत्रसङ्गं वेदनां कण्डूं च करोति। कदाचिच्च बस्तिं स्वस्थानात् प्रच्याव्य गर्भमिवोद्वृत्तं स्थूलं परिप्लुतं च कुरुते। तत्र शूलस्पन्दनदाहोद्वेष्टनानि बिन्दुशश्च मूत्रस्रवणम्। पीडिते च बस्तौ धारया प्रवृत्तिरयं द्विविधोऽपि वातबस्तिः कृच्छ्रसाध्यः तयोरपि द्वितीयोऽनिलप्रबलः कृच्छ्रसाध्यतरः॥ अस

vāyustu mūtravegarodhādbastimukhamāvṛṇoti| tato mūtrasaṅgaṃ vedanāṃ kaṇḍūṃ ca karoti| kadācicca bastiṃ svasthānāt pracyāvya garbhamivodvṛttaṃ sthūlaṃ pariplutaṃ ca kurute| tatra śūlaspandanadāhodveṣṭanāni binduśaśca mūtrasravaṇam| pīḍite ca bastau dhārayā pravṛttirayaṃ dvividho'pi vātabastiḥ kṛcchrasādhyaḥ tayorapi dvitīyo'nilaprabalaḥ kṛcchrasādhyataraḥ|| asa

9.13

बस्तिविण्मार्गान्तरे वायुर्घनोन्नतं तीव्ररुजमचलमष्ठीलाभं ग्रन्थिं करोति। तेनानिलविण्मूत्रसङ्गो भवत्याध्मानं च। सा वाताष्ठीला। विगुणो वायुः बस्तौ कुण्डलीभूतस्तीव्रशूलस्तम्भगौरवान्वितो मूत्रमाविध्याल्पशो वा प्रवर्तयन् भ्रमति सा वातकुण्डलिका। मूत्रमतिवेलं विधार्य विमुच्यमानं न प्रवर्तते वाहमानस्य तु कृच्छ्रादल्पं प्रवर्तते तन्मूत्रातीतम्॥ अस

bastiviṇmārgāntare vāyurghanonnataṃ tīvrarujamacalamaṣṭhīlābhaṃ granthiṃ karoti| tenānilaviṇmūtrasaṅgo bhavatyādhmānaṃ ca| sā vātāṣṭhīlā| viguṇo vāyuḥ bastau kuṇḍalībhūtastīvraśūlastambhagauravānvito mūtramāvidhyālpaśo vā pravartayan bhramati sā vātakuṇḍalikā| mūtramativelaṃ vidhārya vimucyamānaṃ na pravartate vāhamānasya tu kṛcchrādalpaṃ pravartate tanmūtrātītam|| asa

9.14

मूत्ररोधादपानो वायुर्नाभेरधस्तात्तीव्ररुजमाध्मानं मलसङ्गं च कुर्वन्नुदरमभिपूरयेत् तन्मूत्रजठरम्। मारुतेनाक्षिप्तं छिद्रवैगुण्येन वा मूत्रयतो मूत्रमल्पं बस्तौ नाले मणौ वा स्थित्वा तच्छेषगुरुमेढ्रस्य सरुजमरुजं वा शनैः स्रवेत् स मूत्रोत्सङ्गः। बस्तिद्वारेऽल्पो वृत्तः शीघ्रसम्भवोऽश्मरीतुल्यलिङ्गो मूत्रग्रन्थिः॥ अस

mūtrarodhādapāno vāyurnābheradhastāttīvrarujamādhmānaṃ malasaṅgaṃ ca kurvannudaramabhipūrayet tanmūtrajaṭharam| mārutenākṣiptaṃ chidravaiguṇyena vā mūtrayato mūtramalpaṃ bastau nāle maṇau vā sthitvā taccheṣagurumeḍhrasya sarujamarujaṃ vā śanaiḥ sravet sa mūtrotsaṅgaḥ| bastidvāre'lpo vṛttaḥ śīghrasambhavo'śmarītulyaliṅgo mūtragranthiḥ|| asa

9.15

मूत्रितस्य व्यवायगमनाद्वातोद्धतं स्वस्थानाच्च्युतं शुक्रं मेहतो मूत्रस्य प्राक् पश्चाद्वा भस्मोदकसङ्काशं प्रवर्तते तन्मूत्रशुक्रम्। वायुना पीडितं शकृन्मूत्रस्रोतः प्रपद्यते ततो विट्गन्धि विट्संसृष्टं च कृच्छान्मूत्रयति स विड्विघातः। अत्यध्वातपोष्णभोजनादिभिः पित्तं प्रवृद्धमनिलेरितं बस्तिमेढ्रगुददाहं कुर्वद्धरितहारिद्रक्तं सरक्तं वा मूत्रं कृछ्रात् प्रवर्तयेत् स तूष्णवातः। वातपित्तं बस्तिमाश्रित्य मूत्रं सशूलदाहं क्षपयति स मूत्रक्षयः। पित्तं श्लेष्मोभयमपि वा वातेन बस्तौ संहन्यते ततो मूत्रं सदाहं सरक्तं पीतं श्वेतं सान्द्रं कृच्छ्रप्रवृत्ति शुष्कं च शङ्खरोचनान्यतरचूर्णवर्णं सर्ववर्णयुक्तं वा भवति। स मूत्रावसादः॥ अस

mūtritasya vyavāyagamanādvātoddhataṃ svasthānāccyutaṃ śukraṃ mehato mūtrasya prāk paścādvā bhasmodakasaṅkāśaṃ pravartate tanmūtraśukram| vāyunā pīḍitaṃ śakṛnmūtrasrotaḥ prapadyate tato viṭgandhi viṭsaṃsṛṣṭaṃ ca kṛcchānmūtrayati sa viḍvighātaḥ| atyadhvātapoṣṇabhojanādibhiḥ pittaṃ pravṛddhamanileritaṃ bastimeḍhragudadāhaṃ kurvaddharitahāridraktaṃ saraktaṃ vā mūtraṃ kṛchrāt pravartayet sa tūṣṇavātaḥ| vātapittaṃ bastimāśritya mūtraṃ saśūladāhaṃ kṣapayati sa mūtrakṣayaḥ| pittaṃ śleṣmobhayamapi vā vātena bastau saṃhanyate tato mūtraṃ sadāhaṃ saraktaṃ pītaṃ śvetaṃ sāndraṃ kṛcchrapravṛtti śuṣkaṃ ca śaṅkharocanānyataracūrṇavarṇaṃ sarvavarṇayuktaṃ vā bhavati| sa mūtrāvasādaḥ|| asa

अथ दशमोऽध्यायः

10.2

अथातः प्रमेहनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athātaḥ pramehanidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

10.3

विंशतिः प्रमेहा भवन्ति। तद्यथा। कफादुदकेक्षुसान्द्रसुरापिष्टशुक्रसिकताशीतशनैर्लालाप्रमेहाः दश। पित्तात् क्षारकालनीलहारिद्रमाञ्जिष्ठशोणितमेहाः षट्। वाताद्वसामज्जहस्तिमधुमेहाश्चत्वार इति॥ अस

viṃśatiḥ pramehā bhavanti| tadyathā| kaphādudakekṣusāndrasurāpiṣṭaśukrasikatāśītaśanairlālāpramehāḥ daśa| pittāt kṣārakālanīlahāridramāñjiṣṭhaśoṇitamehāḥ ṣaṭ| vātādvasāmajjahastimadhumehāścatvāra iti|| asa

10.4

तेषां यत्किञ्चिदाहारविहारजातं श्लेष्ममेदोमूत्रजननं स हेतुः। तत्र वातपित्तमेदःक्लेदमांसशुक्ररसैरन्वितो बस्तिगतः श्लेष्मा प्रमेहान् जनयति। तैः कफशोणिताभ्यां च युक्तं पित्तम्। तैर्वसालसीकामज्जौजोभिश्च वायुः॥ अस

teṣāṃ yatkiñcidāhāravihārajātaṃ śleṣmamedomūtrajananaṃ sa hetuḥ| tatra vātapittamedaḥkledamāṃsaśukrarasairanvito bastigataḥ śleṣmā pramehān janayati| taiḥ kaphaśoṇitābhyāṃ ca yuktaṃ pittam| tairvasālasīkāmajjaujobhiśca vāyuḥ|| asa

10.5

त्रयाणामपि दोषाणां श्लेष्मा प्रमेहेषु प्राक् प्रकोपमापद्यते श्लेष्माधिष्ठानत्वान्मूत्रस्य। तद्वृद्धेर्मेद एव च तेन प्रथमं दूष्यतेऽत्यन्तसभागत्वात्। तदनन्तरं देहक्लेदादयः। ततः श्लेष्मादिक्षये पित्तं प्रबलीभवच्छोणितमपि दूषयति। तत्क्षयेऽपि वायुर्वसादीन् धातून् शरीरस्य परमसारभूतान् बस्तिमाकृष्य मूत्रेण सह विसृजति॥ अस

trayāṇāmapi doṣāṇāṃ śleṣmā prameheṣu prāk prakopamāpadyate śleṣmādhiṣṭhānatvānmūtrasya| tadvṛddhermeda eva ca tena prathamaṃ dūṣyate'tyantasabhāgatvāt| tadanantaraṃ dehakledādayaḥ| tataḥ śleṣmādikṣaye pittaṃ prabalībhavacchoṇitamapi dūṣayati| tatkṣaye'pi vāyurvasādīn dhātūn śarīrasya paramasārabhūtān bastimākṛṣya mūtreṇa saha visṛjati|| asa

10.6

तस्मात् कफपित्तवातजाः क्रमेण साध्ययाप्यासाध्याः। तथा पित्तजाः संसृष्टदोषमेदःस्थानत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्च। वातजः पुनः क्षीणेषु धातुषु महात्ययतया विरुद्धोपक्रमत्वाच्च। मेदसि तु नातिदुष्टे पित्तजा अपि साध्यतां गच्छेयुः॥ अस

tasmāt kaphapittavātajāḥ krameṇa sādhyayāpyāsādhyāḥ| tathā pittajāḥ saṃsṛṣṭadoṣamedaḥsthānatvādviruddhopakramatvācca| vātajaḥ punaḥ kṣīṇeṣu dhātuṣu mahātyayatayā viruddhopakramatvācca| medasi tu nātiduṣṭe pittajā api sādhyatāṃ gaccheyuḥ|| asa

10.7

धातुसम्पर्कात् पुनः सर्वमेहेषु मूत्रमाविलं भूरि च भवति। दोषाणां दूष्याणां चोत्कृष्टापकृष्टसंयोगेन मूत्रवर्णरसस्पर्शगन्धविशेषाद्वर्णानामिव शुक्लकृष्णादीनां शबलकल्माषादयः प्रमेहाणां प्रभेदा भवन्ति॥ अस

dhātusamparkāt punaḥ sarvameheṣu mūtramāvilaṃ bhūri ca bhavati| doṣāṇāṃ dūṣyāṇāṃ cotkṛṣṭāpakṛṣṭasaṃyogena mūtravarṇarasasparśagandhaviśeṣādvarṇānāmiva śuklakṛṣṇādīnāṃ śabalakalmāṣādayaḥ pramehāṇāṃ prabhedā bhavanti|| asa

10.8

तेषां पूर्वरूपाण्यतिवृद्धिर्नखादीनां जटिलीभावश्च केशानां माधुर्यमास्यस्य तालुकण्ठशोषः। पिपासा मलाधिक्यं बहिःकाये कायछिद्रेषु च शीतेच्छा स्नेहः स्वेदः सुप्तता चाङ्गेषु पाणिपाददाहोतिमाधुर्यात् पिपीलिकोपसर्पणं विस्रगन्धता च मूत्रशरीरयोः शुक्लता च मूत्रे श्वासनिद्रातन्द्रालस्यप्रकर्षश्च॥ अस

teṣāṃ pūrvarūpāṇyativṛddhirnakhādīnāṃ jaṭilībhāvaśca keśānāṃ mādhuryamāsyasya tālukaṇṭhaśoṣaḥ| pipāsā malādhikyaṃ bahiḥkāye kāyachidreṣu ca śītecchā snehaḥ svedaḥ suptatā cāṅgeṣu pāṇipādadāhotimādhuryāt pipīlikopasarpaṇaṃ visragandhatā ca mūtraśarīrayoḥ śuklatā ca mūtre śvāsanidrātandrālasyaprakarṣaśca|| asa

10.9

तत्र शीतं श्वेतमगन्धमच्छमुदकमिवोदकमेही मेहति। इक्षुरसमिवातिमधुरं शीतमीषत्पिच्छिलाविलामिक्षुमेही। पर्युषितं सान्द्रीभवत् सान्द्रमेही। सुरातुल्यमुपरि प्रसन्नमधःसान्द्रं सुरामेही। हृष्टरोमा पिष्टमिव सान्द्रं सितं च पिष्टमेही। शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही। सरुजं ससिकतं सिकतामेही। प्रायो मधुरमतिशीतं शीतमेही। मन्दंमन्दं शनैःशनैः शनैर्मेही। पिच्छिलं तन्तुबद्धमिव लालामेही। वर्णगन्धरसस्पर्शैः स्रुतक्षारोपमं क्षारमेही। उष्णं मषीकालं कालमेही। सफेनमच्छमम्लं चाषपत्रनीलं नीलमेही। कटुकं सदाहं हरिद्रायुक्तमिव हारिद्रमेही। विस्रं मञ्जिष्ठोदकवर्णमिव मञ्जिष्ठामेही। विस्रमुष्णं सलवणं शोणितसङ्काशं शोणितमेही। वसामिश्रं वसां वा वसामेही। मज्जमिश्रं मज्जानं वा मज्जमेही। सलसीकं मधुरमवेगं लसीकयैव च विबद्धमनुबद्धमजस्रं मत्त इव हस्ती स्रवति हस्तिमेही॥ अस

tatra śītaṃ śvetamagandhamacchamudakamivodakamehī mehati| ikṣurasamivātimadhuraṃ śītamīṣatpicchilāvilāmikṣumehī| paryuṣitaṃ sāndrībhavat sāndramehī| surātulyamupari prasannamadhaḥsāndraṃ surāmehī| hṛṣṭaromā piṣṭamiva sāndraṃ sitaṃ ca piṣṭamehī| śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī| sarujaṃ sasikataṃ sikatāmehī| prāyo madhuramatiśītaṃ śītamehī| mandaṃmandaṃ śanaiḥśanaiḥ śanairmehī| picchilaṃ tantubaddhamiva lālāmehī| varṇagandharasasparśaiḥ srutakṣāropamaṃ kṣāramehī| uṣṇaṃ maṣīkālaṃ kālamehī| saphenamacchamamlaṃ cāṣapatranīlaṃ nīlamehī| kaṭukaṃ sadāhaṃ haridrāyuktamiva hāridramehī| visraṃ mañjiṣṭhodakavarṇamiva mañjiṣṭhāmehī| visramuṣṇaṃ salavaṇaṃ śoṇitasaṅkāśaṃ śoṇitamehī| vasāmiśraṃ vasāṃ vā vasāmehī| majjamiśraṃ majjānaṃ vā majjamehī| salasīkaṃ madhuramavegaṃ lasīkayaiva ca vibaddhamanubaddhamajasraṃ matta iva hastī sravati hastimehī|| asa

10.10

औजः स्निग्धमधुरं तद्रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनोपसृजति तेन कषायमधुरानुयातं मध्विव मेहति मधुमेही। स तु द्विधा कैश्चिदिष्यते। धातुक्षयेणानिलकोपाद्दोषावरणेन वा। तदावृतो हि वायुराहारप्रसादमादाय मुहुर्मुहुरनिमित्तं दोषलिङ्गानि वृद्धिक्षयौ चाविर्भावयन् कृच्छ्रसाध्यं मधुमेहं प्रवर्तयति। सर्व एव चोपेक्ष्यमाणा मधुमेहत्वमायान्ति। तस्मात्सर्वेऽपि मधुमेहशब्देनोच्यन्ते। यतः सर्वेष्वपि प्राङ्मधिविव मधुरं मेहति मधुररसश्चास्य देहो भवतीति॥ अस

aujaḥ snigdhamadhuraṃ tadraukṣyādvāyuḥ kaṣāyatvenopasṛjati tena kaṣāyamadhurānuyātaṃ madhviva mehati madhumehī| sa tu dvidhā kaiścidiṣyate| dhātukṣayeṇānilakopāddoṣāvaraṇena vā| tadāvṛto hi vāyurāhāraprasādamādāya muhurmuhuranimittaṃ doṣaliṅgāni vṛddhikṣayau cāvirbhāvayan kṛcchrasādhyaṃ madhumehaṃ pravartayati| sarva eva copekṣyamāṇā madhumehatvamāyānti| tasmātsarve'pi madhumehaśabdenocyante| yataḥ sarveṣvapi prāṅmadhiviva madhuraṃ mehati madhurarasaścāsya deho bhavatīti|| asa

10.11

तत्र प्रतिश्यायः शरीरशैथिल्यमरोचकाविपाकौ प्रसेकच्छर्दिर्निद्रा कासश्च श्लेष्मजानामुपद्रवा भवन्ति। वृषणावदरणं बस्तिर्मेढ्रतोदोऽम्लकः पिपासा ज्वरो दाहो मूर्च्छातीसारः पाण्डुरोगश्च पित्तजानाम्। हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रता कम्पः शूलं बद्धपुरीषत्वं शोषः कासः श्वासश्च वातजानाम्॥ अस

tatra pratiśyāyaḥ śarīraśaithilyamarocakāvipākau prasekacchardirnidrā kāsaśca śleṣmajānāmupadravā bhavanti| vṛṣaṇāvadaraṇaṃ bastirmeḍhratodo'mlakaḥ pipāsā jvaro dāho mūrcchātīsāraḥ pāṇḍurogaśca pittajānām| hṛdgraho laulyamanidratā kampaḥ śūlaṃ baddhapurīṣatvaṃ śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca vātajānām|| asa

10.12

अथैवमस्य मेदःक्लेदादिभिरभिष्यण्णदहेस्य दोषैरनुगतधातोः प्रमेहाभिवृद्धौ मांसलेष्ववकाशेषु सन्धिमर्मसु च प्रदेशविशेषाश्रयत्वात् प्राणापहारिण्यो भूयः कष्टतमोपद्रवा दश पिटका जायन्ते। सुतरां चाधःकाये। तदभिमुखा हि प्रमेहिणां दोषाः। तद्यथा। शराविका कच्छपिका जालिनी पुत्रिणी विदारिका सर्षपिका मसूरिकालजी विनता विद्रधिश्च॥ अस

athaivamasya medaḥkledādibhirabhiṣyaṇṇadahesya doṣairanugatadhātoḥ pramehābhivṛddhau māṃsaleṣvavakāśeṣu sandhimarmasu ca pradeśaviśeṣāśrayatvāt prāṇāpahāriṇyo bhūyaḥ kaṣṭatamopadravā daśa piṭakā jāyante| sutarāṃ cādhaḥkāye| tadabhimukhā hi pramehiṇāṃ doṣāḥ| tadyathā| śarāvikā kacchapikā jālinī putriṇī vidārikā sarṣapikā masūrikālajī vinatā vidradhiśca|| asa

10.13

तत्र श्यावा क्लेदवेदनायुक्ता निम्नमध्योन्नतौष्ठा शरावसंस्थानप्रमाणा शराविका। महामूलावगाढार्तितोदा श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठनिभा कच्छपिका। महाशयार्तितोदा स्तब्धा स्निग्धस्राविणी सूक्ष्मच्छिद्रा मांससिराजालावृता जालिनी। महती पिटकाभिरल्पाभिराचिता पुत्रिणी। कंठिना विदारीकन्दवद्वृत्ता विदारिका। शीघ्रपाका महावेदना सर्षपाकृतिप्रमाणा तद्विधाभिश्च पिटकाभिश्चिता सर्षपिका। मसूराकार प्रमाणा मसूरिका। त्वचमुत्थान एव दहन्ती स्फोटैरावृता विसर्पन्ती रक्ता कृष्णातितृण्मोहज्वरकरी दाहभूयिष्ठातिकष्टा चालजी। महती नीलावगाढरुजाक्लेदा पृष्ठोदरान्यतराधिष्ठाना विनता विनता। विद्रधिस्तु वक्ष्यते पृथगेव॥ अस

tatra śyāvā kledavedanāyuktā nimnamadhyonnatauṣṭhā śarāvasaṃsthānapramāṇā śarāvikā| mahāmūlāvagāḍhārtitodā ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhanibhā kacchapikā| mahāśayārtitodā stabdhā snigdhasrāviṇī sūkṣmacchidrā māṃsasirājālāvṛtā jālinī| mahatī piṭakābhiralpābhirācitā putriṇī| kaṃṭhinā vidārīkandavadvṛttā vidārikā| śīghrapākā mahāvedanā sarṣapākṛtipramāṇā tadvidhābhiśca piṭakābhiścitā sarṣapikā| masūrākāra pramāṇā masūrikā| tvacamutthāna eva dahantī sphoṭairāvṛtā visarpantī raktā kṛṣṇātitṛṇmohajvarakarī dāhabhūyiṣṭhātikaṣṭā cālajī| mahatī nīlāvagāḍharujākledā pṛṣṭhodarānyatarādhiṣṭhānā vinatā vinatā| vidradhistu vakṣyate pṛthageva|| asa

10.14

तासामाद्याः पञ्चातिबलश्लेष्ममेदःसम्भवेन मूलव्याध्येकरूपत्वात्तद्वृद्धिकारितया दुःसहाः। न त्वितराः पित्तोल्बणतयाल्पकफमेदोभावात्। प्रमेहवशाच्च पिटकासु यथास्वं दोषोद्रेको भवतीति। भवति चात्र श्लोकः॥ अस

tāsāmādyāḥ pañcātibalaśleṣmamedaḥsambhavena mūlavyādhyekarūpatvāttadvṛddhikāritayā duḥsahāḥ| na tvitarāḥ pittolbaṇatayālpakaphamedobhāvāt| pramehavaśācca piṭakāsu yathāsvaṃ doṣodreko bhavatīti| bhavati cātra ślokaḥ|| asa

10.15

प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः। तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वस्तुपरिग्रहः॥ अस

prameheṇa vināpyetā jāyante duṣṭamedasaḥ| tāvacca nopalakṣyante yāvadvastuparigrahaḥ|| asa

10.16

हारिद्रवर्णं रक्तं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम्। यो मूत्रयेन्न तं मेहं रक्तपित्तं तु तं विदुः॥ अस

hāridravarṇaṃ raktaṃ vā mehaprāgrūpavarjitam| yo mūtrayenna taṃ mehaṃ raktapittaṃ tu taṃ viduḥ|| asa

10.17

दृष्ट्वा प्रमेहं मधुरं सपिच्छं मधूपमं स्यात् द्विविधो विचारः। सम्पूरणाच्छ्रलेष्मसमुद्भवः स्यात् क्षीणेषु दोषोष्वनिलात्मको वा॥ अस

dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sapicchaṃ madhūpamaṃ syāt dvividho vicāraḥ| sampūraṇācchraleṣmasamudbhavaḥ syāt kṣīṇeṣu doṣoṣvanilātmako vā|| asa

अथ सप्तमोऽध्यायः

7.2

अथातो मर्मविभागं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्महुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto marmavibhāgaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smahurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

7.3

सप्तोत्तरं मर्मशतम्। तत्र चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु। षड्विंशतिरन्तराधौ। सप्तत्रिंशदूर्ध्वम्॥ अस

saptottaraṃ marmaśatam| tatra catuścatvāriṃśacchākhāsu| ṣaḍviṃśatirantarādhau| saptatriṃśadūrdhvam|| asa

7.4

अथैकस्मिन् सक्थ्नि मध्यमाङ्गुलिमभितो मध्ये पादतलस्य तलहृदयं नाम मर्म तत्र विद्धस्य रुजया मरणम्। अङ्गुष्ठाङ्गुल्योर्मध्ये क्षिप्रं तत्राक्षेपकेन मरणम्। क्षिप्रस्योपरि द्व्यङ्गुल उभयतः कूर्चः। तत्र पादस्य भ्रमणवेपने भवतः। गुल्फसन्धेरधः कूर्चशिरः। तत्र रुजाशोफौ। पादजङ्घयोः सन्धाने गुल्फः। तत्र रुक् स्तब्धसक्थिता षण्ढता वा। पार्ष्णिप्रभृतिद्वादशभिरङ्गुलैर्जङ्घामध्ये इन्द्रबस्तिः। तत्र शोणित्क्षयान्मरणम्। जङ्घोर्वोः सन्धाने जानु तत्र खञ्जता॥ अस

athaikasmin sakthni madhyamāṅgulimabhito madhye pādatalasya talahṛdayaṃ nāma marma tatra viddhasya rujayā maraṇam| aṅguṣṭhāṅgulyormadhye kṣipraṃ tatrākṣepakena maraṇam| kṣiprasyopari dvyaṅgula ubhayataḥ kūrcaḥ| tatra pādasya bhramaṇavepane bhavataḥ| gulphasandheradhaḥ kūrcaśiraḥ| tatra rujāśophau| pādajaṅghayoḥ sandhāne gulphaḥ| tatra ruk stabdhasakthitā ṣaṇḍhatā vā| pārṣṇiprabhṛtidvādaśabhiraṅgulairjaṅghāmadhye indrabastiḥ| tatra śoṇitkṣayānmaraṇam| jaṅghorvoḥ sandhāne jānu tatra khañjatā|| asa

7.5

जानुनस्त्र्यङ्गुलादूर्ध्वमुभयत आणिः। तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसक्थिता च। ऊरुमध्ये उर्वी तत्र रक्तक्षयात्सक्थिशोषः। उर्व्यास्तूर्ध्वमधो वङ्क्षणसन्धेरूरुमूले लोहिताक्षम्। तत्र रक्तक्षयात् पक्षाघातः। वङ्क्षणवृषणमध्ये विटपम्। तत्र षण्ढ्यमल्पशुक्रता वा। सक्थिवद् बाह्वोः। विशेषस्तु गुल्फो मणिबन्धः तथा जानु कूर्परम्। तयोर्व्यधे कुणिता। विटपवच्च कक्षाक्षमध्ये कक्षाधरः तत्र कुणित्वम्॥ अस

jānunastryaṅgulādūrdhvamubhayata āṇiḥ| tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca| ūrumadhye urvī tatra raktakṣayātsakthiśoṣaḥ| urvyāstūrdhvamadho vaṅkṣaṇasandherūrumūle lohitākṣam| tatra raktakṣayāt pakṣāghātaḥ| vaṅkṣaṇavṛṣaṇamadhye viṭapam| tatra ṣaṇḍhyamalpaśukratā vā| sakthivad bāhvoḥ| viśeṣastu gulpho maṇibandhaḥ tathā jānu kūrparam| tayorvyadhe kuṇitā| viṭapavacca kakṣākṣamadhye kakṣādharaḥ tatra kuṇitvam|| asa

7.6

वातवर्चोनिरसनः स्थूलान्त्रप्रतिबद्धो गुदः। तत्र सद्योमरणम्। अल्पमांसशोणितोऽभ्यन्तरतः कट्याधनुर्वक्र एकद्वारोऽधोमुखो बस्तिः। तत्रापि सद्योमरणमश्मरीव्रणादृते। तत्राप्युभयतो विद्धे न जीवति। एकतो भिन्ने मूत्रस्रावी व्रणो भवति। स तु यत्नेनोपक्रान्तो रोहति। पक्वामाशयमध्ये नाभिः तत्रापि सद्योमरणम्॥ अस

vātavarconirasanaḥ sthūlāntrapratibaddho gudaḥ| tatra sadyomaraṇam| alpamāṃsaśoṇito'bhyantarataḥ kaṭyādhanurvakra ekadvāro'dhomukho bastiḥ| tatrāpi sadyomaraṇamaśmarīvraṇādṛte| tatrāpyubhayato viddhe na jīvati| ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati| sa tu yatnenopakrānto rohati| pakvāmāśayamadhye nābhiḥ tatrāpi sadyomaraṇam|| asa

7.7

कोष्ठवक्षसोः स्तनयोश्च मध्ये सत्वरजस्तमोधिष्ठानमामाशयद्वारं हृदयं तत्रापि सद्योमरणम्। स्तनयोरधस्ताद्व्द्यङ्गुलमुभयतः स्तनमूले तयोः कफपूर्णकोष्ठस्य मरणम्। स्तनचूचुकयोरूर्ध्वं व्द्यङ्गुलमुभयतः स्तनरोहिते। तयोः शोणितपूर्णकोष्ठस्य मरणम्। उभयत्रोरसोर्नाड्यौ वातवहे अपस्तम्भौ तयोः शोणितपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च मरणम्। अंसकूटयोरधः पार्श्वयोरुपरिभागयोरपालापौ तयोः पूयत्वमापन्नेन रक्तेन मरणम्॥ अस

koṣṭhavakṣasoḥ stanayośca madhye satvarajastamodhiṣṭhānamāmāśayadvāraṃ hṛdayaṃ tatrāpi sadyomaraṇam| stanayoradhastādvdyaṅgulamubhayataḥ stanamūle tayoḥ kaphapūrṇakoṣṭhasya maraṇam| stanacūcukayorūrdhvaṃ vdyaṅgulamubhayataḥ stanarohite| tayoḥ śoṇitapūrṇakoṣṭhasya maraṇam| ubhayatrorasornāḍyau vātavahe apastambhau tayoḥ śoṇitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇam| aṃsakūṭayoradhaḥ pārśvayoruparibhāgayorapālāpau tayoḥ pūyatvamāpannena raktena maraṇam|| asa

7.8

पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणीकर्णावस्थिनी कटीकतरुणे। तयोः शोणितक्षयात् पाण्डुर्विवर्णो हीनरूपो म्रियते। पार्श्वयोर्जघनबहिर्भागे पृष्ठवंशमुभयतः कुकुन्दरौ। तयोः स्पर्शाज्ञानमधःकाये चेष्टानाशश्च। श्रोणीकर्णयोरुपर्याशयच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ। तयोरधःकाये शोफो दौर्बल्यं मरणं च। अधः पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ये तिर्यगूर्ध्वं च पार्श्वसन्धी। तयोः शोणितपूर्णकोष्ठतया मरणम्॥ अस

pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ pratiśroṇīkarṇāvasthinī kaṭīkataruṇe| tayoḥ śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo hīnarūpo mriyate| pārśvayorjaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ kukundarau| tayoḥ sparśājñānamadhaḥkāye ceṣṭānāśaśca| śroṇīkarṇayoruparyāśayacchādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau| tayoradhaḥkāye śopho daurbalyaṃ maraṇaṃ ca| adhaḥ pārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhye tiryagūrdhvaṃ ca pārśvasandhī| tayoḥ śoṇitapūrṇakoṣṭhatayā maraṇam|| asa

7.9

स्तनमूलयोरार्जवेनोभयतः पृष्ठवंशं बृहत्यौ। तयोः शोणितातिप्रवृत्तिनिमित्तैरुपद्रवैर्मरणम्। पृष्ठवंशमुभयतो बाहुमूलसम्बद्धे अंसफलके। तयोर्बाहुस्वापशोषौ। ग्रीवाबाहुशिरोमध्येऽसपीठस्कन्धबन्धनावंसौ। तयोः स्तब्धबाहुता॥ अस

stanamūlayorārjavenobhayataḥ pṛṣṭhavaṃśaṃ bṛhatyau| tayoḥ śoṇitātipravṛttinimittairupadravairmaraṇam| pṛṣṭhavaṃśamubhayato bāhumūlasambaddhe aṃsaphalake| tayorbāhusvāpaśoṣau| grīvābāhuśiromadhye'sapīṭhaskandhabandhanāvaṃsau| tayoḥ stabdhabāhutā|| asa

7.10

कण्ठनाडीमुभयतश्चतस्रो धमन्यः। तासां द्वे नीले द्वे मन्ये। तासु मूकता स्वरवैकृत्यं रसाग्राहिता वा भवति। ग्रीवायामुभयतः पृथक् चतस्रः सिरामातृकास्तासु सद्योमरणम्। शिरोग्रीवयोः सन्धाने कुकाटिके। तयोश्चलमूर्धता। कर्णपृष्ठयोरधस्संश्रिते विधुरे। तयोर्बाधिर्यम्। घ्राणमार्गमुभयतः श्रोत्रमार्गप्रतिबद्धावभ्यन्तरतः फणौ। तयोर्गन्धाज्ञानम्। भ्रुवोः पुच्छान्तयोरधोक्ष्णोर्बाह्यतोऽपाङ्गौ तयोरान्ध्यम्। भ्रुवोः पुच्छान्तयोरुपर्यनुकर्णं ललाटे शङ्खौ। तयोः सद्योमरणम्। भ्रुवोरुपरि निम्नयोरावर्तौ। तयोरान्ध्यम्। दृष्ट्युपघातो वा॥ अस

kaṇṭhanāḍīmubhayataścatasro dhamanyaḥ| tāsāṃ dve nīle dve manye| tāsu mūkatā svaravaikṛtyaṃ rasāgrāhitā vā bhavati| grīvāyāmubhayataḥ pṛthak catasraḥ sirāmātṛkāstāsu sadyomaraṇam| śirogrīvayoḥ sandhāne kukāṭike| tayoścalamūrdhatā| karṇapṛṣṭhayoradhassaṃśrite vidhure| tayorbādhiryam| ghrāṇamārgamubhayataḥ śrotramārgapratibaddhāvabhyantarataḥ phaṇau| tayorgandhājñānam| bhruvoḥ pucchāntayoradhokṣṇorbāhyato'pāṅgau tayorāndhyam| bhruvoḥ pucchāntayoruparyanukarṇaṃ lalāṭe śaṅkhau| tayoḥ sadyomaraṇam| bhruvorupari nimnayorāvartau| tayorāndhyam| dṛṣṭyupaghāto vā|| asa

7.11

शङ्खयोरुपरि केशान्ते उत्क्षेपौ। तयोः सशल्यः पाकात् पतितशल्यो वा जीवेन्नोद्धृतशल्यः। भ्रुवोर्मध्ये स्थपनी। तत्रोत्क्षेपवत्। पञ्च सन्धयः शिरसि तिर्यगूर्ध्वं च सीमन्ता नाम। तेषून्मादभ्रमचित्तनाशैर्मरणम्। जिह्वाघ्राणाक्षिश्रोत्रतर्पणीनां सिराणां तालुनि सन्निपातः। तासां मुखानि चत्वारि शृङ्गाटकसंज्ञानि तेषु सद्योमरणम्। मस्तकाभ्यन्तर उपरिष्टात्सिरासन्धिसन्निपातो रोमावर्तः सोऽधिपतिर्नाम। तत्रापि सद्योमरणं भवतीति॥ अस

śaṅkhayorupari keśānte utkṣepau| tayoḥ saśalyaḥ pākāt patitaśalyo vā jīvennoddhṛtaśalyaḥ| bhruvormadhye sthapanī| tatrotkṣepavat| pañca sandhayaḥ śirasi tiryagūrdhvaṃ ca sīmantā nāma| teṣūnmādabhramacittanāśairmaraṇam| jihvāghrāṇākṣiśrotratarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ tāluni sannipātaḥ| tāsāṃ mukhāni catvāri śṛṅgāṭakasaṃjñāni teṣu sadyomaraṇam| mastakābhyantara upariṣṭātsirāsandhisannipāto romāvartaḥ so'dhipatirnāma| tatrāpi sadyomaraṇaṃ bhavatīti|| asa

7.12

सामान्यलक्षणं पुनर्मर्मणां पीडिते रुजोत्पत्तिर्विषमं च स्पन्दनम्। सामान्येनैव च॥ अस

sāmānyalakṣaṇaṃ punarmarmaṇāṃ pīḍite rujotpattirviṣamaṃ ca spandanam| sāmānyenaiva ca|| asa

7.13

देहप्रसुप्तिर्गुरुता सम्मोहः शीतकामिताअ। स्वेदो मूर्छा वमिः श्वासो मर्मविद्धस्य लक्षणम्॥ अस

dehaprasuptirgurutā sammohaḥ śītakāmitāa| svedo mūrchā vamiḥ śvāso marmaviddhasya lakṣaṇam|| asa

7.14

अपि च मरणकारित्वान्मर्म। तत् पुनर्मांससिरास्नावास्थिसन्धिसन्निपातः। तेन तस्मिन् पीड्यमाने विशेषतः प्राणाबाधः। बाहुल्येन तु निर्देशः। तस्मान्मांसाद्याश्रयतो मर्माणि पञ्चधा भिद्यन्ते॥ अस

api ca maraṇakāritvānmarma| tat punarmāṃsasirāsnāvāsthisandhisannipātaḥ| tena tasmin pīḍyamāne viśeṣataḥ prāṇābādhaḥ| bāhulyena tu nirdeśaḥ| tasmānmāṃsādyāśrayato marmāṇi pañcadhā bhidyante|| asa

7.15

तद्यथा। तलहृदयेन्द्रबस्तिगुदस्तनरोहितान्येकादश मांसमर्माणि। उर्वीलोहिताख्यनाभिहृदयस्तनमूलापस्तम्भापालापपार्श्वसन्धिबृहतीनीलामन्यामातृकाफणापाङ्गस्थपनीशृङ्गाटकान्येकचत्वारिंशत् सिरामर्माणि। क्षिप्रकूर्चकूर्चशिरोविटपकक्षाधराणि बस्त्यंसविधुरोत्क्षेपाः सप्तविंशतिः स्नावमर्माणि। कटीकतरुणनितम्बांसफलकशङ्खास्त्वष्टावस्थिमर्माणि। गुल्फमणिबन्धजानुकूर्परकुकुन्दरकृकाटिकावर्तसीमन्ताधिपतयो विंशतिः सन्धिमर्माणि॥ अस

tadyathā| talahṛdayendrabastigudastanarohitānyekādaśa māṃsamarmāṇi| urvīlohitākhyanābhihṛdayastanamūlāpastambhāpālāpapārśvasandhibṛhatīnīlāmanyāmātṛkāphaṇāpāṅgasthapanīśṛṅgāṭakānyekacatvāriṃśat sirāmarmāṇi| kṣiprakūrcakūrcaśiroviṭapakakṣādharāṇi bastyaṃsavidhurotkṣepāḥ saptaviṃśatiḥ snāvamarmāṇi| kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāstvaṣṭāvasthimarmāṇi| gulphamaṇibandhajānukūrparakukundarakṛkāṭikāvartasīmantādhipatayo viṃśatiḥ sandhimarmāṇi|| asa

7.16

पुनश्च पञ्चधा गुदबस्तिनाभिहृदयमातृकाशङ्खशृङ्गाटकाधिपतय एकोनविंशतिः सद्यःप्राणहराण्याग्नेयत्वात्तेषां सप्तरात्राभ्यन्तरं कालः॥ अस

punaśca pañcadhā gudabastinābhihṛdayamātṛkāśaṅkhaśṛṅgāṭakādhipataya ekonaviṃśatiḥ sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyatvātteṣāṃ saptarātrābhyantaraṃ kālaḥ|| asa

7.17

तलहृदयक्षिप्रेन्द्रबस्तिवक्षोमर्मकटीकतरुणनितम्बपार्श्वसन्धिबृहतीसीमन्तास्त्रयस्त्रिंशत् कालान्तरप्राणहराणि सौम्याग्नेयत्वात्तेषां पक्षाभ्यन्तरं कालः। तेष्वपि तु क्षिप्राणि कदाचिदाशु॥ अस

talahṛdayakṣiprendrabastivakṣomarmakaṭīkataruṇanitambapārśvasandhibṛhatīsīmantāstrayastriṃśat kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyatvātteṣāṃ pakṣābhyantaraṃ kālaḥ| teṣvapi tu kṣiprāṇi kadācidāśu|| asa

7.18

उत्क्षेपौ स्थपनी च त्रीणि विशल्यघ्नानि वायव्यत्वात्। शल्यमुखावरुद्धो हि यावदत्र वायुस्तिष्ठति तावज्जीवति॥ अस

utkṣepau sthapanī ca trīṇi viśalyaghnāni vāyavyatvāt| śalyamukhāvaruddho hi yāvadatra vāyustiṣṭhati tāvajjīvati|| asa

7.19

कूर्चजानुकूर्पराण्युर्वीलोहिताख्यविटपकक्षाधरकुकुन्दरांसफलकनीलामन्याकृकाटिकाविधुरफणापाङ्गावर्ताश्चतुश्चत्वारिंशद्वैकल्यकराणि सौम्यत्वात्। सोमो हि स्थैर्यशैत्याभ्यां प्राणान् धारयति। तान्यपि च कदाचिदभिहतानि मारयन्ति॥ अस

kūrcajānukūrparāṇyurvīlohitākhyaviṭapakakṣādharakukundarāṃsaphalakanīlāmanyākṛkāṭikāvidhuraphaṇāpāṅgāvartāścatuścatvāriṃśadvaikalyakarāṇi saumyatvāt| somo hi sthairyaśaityābhyāṃ prāṇān dhārayati| tānyapi ca kadācidabhihatāni mārayanti|| asa

7.20

कुर्चशिरोगुल्फमणिबन्धास्त्वष्टौ रुजाकराण्यग्निवायुसोमगुणबाहुल्यात्। अग्निवायू हि विशेषेण रुजाकरौ। सोमस्तु प्राणानवलम्बत इत्युक्तम्॥ अस

kurcaśirogulphamaṇibandhāstvaṣṭau rujākarāṇyagnivāyusomaguṇabāhulyāt| agnivāyū hi viśeṣeṇa rujākarau| somastu prāṇānavalambata ityuktam|| asa

7.21

अन्ये त्वाहुः। मांसादीनां पञ्चानामपि विवृद्धानां समवायात् सद्यः प्राणहराणि। एकैकहीनानामल्पानां च क्रमादितराणि स्वभावत एव च॥ अस

anye tvāhuḥ| māṃsādīnāṃ pañcānāmapi vivṛddhānāṃ samavāyāt sadyaḥ prāṇaharāṇi| ekaikahīnānāmalpānāṃ ca kramāditarāṇi svabhāvata eva ca|| asa

7.22

अन्ये वदन्ति। प्रतिनियतकर्माणि चन्द्रसूर्यायस्कान्तोपलानामिवाम्बुवह्निकाललोहसंश्लेषाः तथा च छिन्नेषु बहुमर्मस्वपि पाणिपादेषु स्वभावत एव न मृत्युः॥ अस

anye vadanti| pratiniyatakarmāṇi candrasūryāyaskāntopalānāmivāmbuvahnikālalohasaṃśleṣāḥ tathā ca chinneṣu bahumarmasvapi pāṇipādeṣu svabhāvata eva na mṛtyuḥ|| asa

7.23

अपरे पुनरत्रापि हेतुमाहुः। पाणिपादच्छेदे हि सिराः सङ्कोचमायान्ति। ततोल्पासृक्प्रवृत्तेर्जीवितम्। मर्मव्यधे त्वतिरक्तस्रुतितो वायुवैकृतेन च मरणम्। तस्मान्मर्माभिहतस्य तदङ्गमाशु सन्धिदेशाच्छेदनीयम्। अतिहतानां तु मर्माणां यथास्वं पूर्वं पूर्वं च कर्म ईषदन्ते वा हतानामुत्तरोत्तरमेव॥ अस

apare punaratrāpi hetumāhuḥ| pāṇipādacchede hi sirāḥ saṅkocamāyānti| tatolpāsṛkpravṛtterjīvitam| marmavyadhe tvatiraktasrutito vāyuvaikṛtena ca maraṇam| tasmānmarmābhihatasya tadaṅgamāśu sandhideśācchedanīyam| atihatānāṃ tu marmāṇāṃ yathāsvaṃ pūrvaṃ pūrvaṃ ca karma īṣadante vā hatānāmuttarottarameva|| asa

7.24

पुनश्च पञ्चधा भिद्यन्ते। तद्यथा। उर्व्यः कूर्चशिरांसि विटपे कक्षाधरे च द्वादश स्वाङ्गुलोन्मितानि। गुल्फौ मणिबन्धौ स्तनमूले च षट् द्व्यङ्गुलानि। जानुनी कूर्परे च चत्वारि त्र्यङ्गुलानि। कूर्चा गुदो बस्तिर्नाभिर्हृदयं नीले मन्ये मातृकाः सीमन्ताः शृङ्गाटकानि चैकोनत्रिंशत् पाणितलसम्मितानि। शेषाणि षट् पञ्चाशदङ्गुलदलप्रमाणानि। अन्ये पुनराहुः। ब्रीहिप्रमाणानि क्षिप्राणि। कलायप्रमाणाः स्तनरोहितोत्क्षेपाः। तथान्ये तिलप्रमाणान्यपि मर्माणीच्छन्ति। भवन्ति चात्र॥ अस

punaśca pañcadhā bhidyante| tadyathā| urvyaḥ kūrcaśirāṃsi viṭape kakṣādhare ca dvādaśa svāṅgulonmitāni| gulphau maṇibandhau stanamūle ca ṣaṭ dvyaṅgulāni| jānunī kūrpare ca catvāri tryaṅgulāni| kūrcā gudo bastirnābhirhṛdayaṃ nīle manye mātṛkāḥ sīmantāḥ śṛṅgāṭakāni caikonatriṃśat pāṇitalasammitāni| śeṣāṇi ṣaṭ pañcāśadaṅguladalapramāṇāni| anye punarāhuḥ| brīhipramāṇāni kṣiprāṇi| kalāyapramāṇāḥ stanarohitotkṣepāḥ| tathānye tilapramāṇānyapi marmāṇīcchanti| bhavanti cātra|| asa

7.25

मर्मव्याप्तेऽपि देहेऽस्मिन्नायुर्मर्माणि रक्षति। आयुष्याण्येव सेवेत सदा तस्माद्विचक्षणः॥ अस

marmavyāpte'pi dehe'sminnāyurmarmāṇi rakṣati| āyuṣyāṇyeva seveta sadā tasmādvicakṣaṇaḥ|| asa

7.26

मर्माभिघातः स्वल्पोऽपि प्रायशो बाधतेतराम्। रोगा मर्माश्रयास्तद्वत् प्रकान्ता यत्नतोपि च॥ अस

marmābhighātaḥ svalpo'pi prāyaśo bādhatetarām| rogā marmāśrayāstadvat prakāntā yatnatopi ca|| asa

7.27

विक्षिप्यते भृशं सीदन् शून्यो भ्रमति वेपते। ऊर्ध्वं श्वसिति कृच्छ्रेण स्रस्तगात्रो मुहुर्मुहुः॥ अस

vikṣipyate bhṛśaṃ sīdan śūnyo bhramati vepate| ūrdhvaṃ śvasiti kṛcchreṇa srastagātro muhurmuhuḥ|| asa

7.28

हृदयं दद्यते चास्य नैकस्थानेऽवतिष्ठते। मर्मोपघातान्मरणमेतैर्लिङ्गैः समश्नुते॥ अस

hṛdayaṃ dadyate cāsya naikasthāne'vatiṣṭhate| marmopaghātānmaraṇametairliṅgaiḥ samaśnute|| asa

7.29

अमर्मविद्धोऽपि नरश्छेदभेदादिपीडितः। अतिनिस्सृतरक्तश्च सद्यस्त्यजति जीवितम्॥ अस

amarmaviddho'pi naraśchedabhedādipīḍitaḥ| atinissṛtaraktaśca sadyastyajati jīvitam|| asa

7.30

अतोऽन्यथा जीवति तु विद्धः शरशतैरपि॥ अस

ato'nyathā jīvati tu viddhaḥ śaraśatairapi|| asa

7.31

पुण्यवान्नियतायुश्च न कथञ्चिन्न जीवति। तस्मादा चरमोच्छ्वासाच्चिकित्सेदेव यत्नतः॥ अस

puṇyavānniyatāyuśca na kathañcinna jīvati| tasmādā caramocchvāsāccikitsedeva yatnataḥ|| asa

अथाष्टमोऽध्यायः

8.2

अथातः प्रकृतिभेद्दीयं शारीरं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athātaḥ prakṛtibheddīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

8.3

सप्त प्रकृतयो दोषैः पृथक् संसर्गेण साम्येन च भवन्ति। तत्र शुक्रार्तवगर्भाशयकालेषु मातुश्चाहारविहारयोरेकोऽनेको वा यो दोषो भवत्याधिक्येन तेनामरणाद्विषवल्यामिवोत्पद्यमानस्य कृमेर्विषेण सविषकृमेरिव वृश्चिकादेराशीविषस्येव वा स्वविषेण प्रकृतिर्जायते॥ अस

sapta prakṛtayo doṣaiḥ pṛthak saṃsargeṇa sāmyena ca bhavanti| tatra śukrārtavagarbhāśayakāleṣu mātuścāhāravihārayoreko'neko vā yo doṣo bhavatyādhikyena tenāmaraṇādviṣavalyāmivotpadyamānasya kṛmerviṣeṇa saviṣakṛmeriva vṛścikāderāśīviṣasyeva vā svaviṣeṇa prakṛtirjāyate|| asa

8.4

तस्मात्तन्मयतया शुक्रार्तवयोर्देहस्य भावितत्वात् प्राकृतत्वाच्च तावता तेन दोषेण न विहन्यते। तद्गुणैरेव चास्यशरीरमुपस्क्रियते। ततश्च तद्गुणप्रतिपक्षैः सहसा न बाध्यते। तस्यां त्ववस्थायां विकृतिमति दोषे उल्बणेनैव गर्भः सम्भवति। सम्भव एव विपद्यते। विकृतो वा भवति॥ अस

tasmāttanmayatayā śukrārtavayordehasya bhāvitatvāt prākṛtatvācca tāvatā tena doṣeṇa na vihanyate| tadguṇaireva cāsyaśarīramupaskriyate| tataśca tadguṇapratipakṣaiḥ sahasā na bādhyate| tasyāṃ tvavasthāyāṃ vikṛtimati doṣe ulbaṇenaiva garbhaḥ sambhavati| sambhava eva vipadyate| vikṛto vā bhavati|| asa

8.5

तथा च केचिदाहुः। द्विविधा वातादयः प्राकृता वैकृताश्च। तत्र प्राकृताः सप्तविधायाः प्रकृतेर्हेतुभूताः शरीरैकजन्मानः। ते शरीरधारणाद्धातुसंज्ञाः। दोषाख्यानां विकृतानां बीजभूताः। मुमूर्षोः स्वरूपाच्चलन्ति। सर्वेष्वपि च देहे सन्निहितेषु प्रकृतावुल्बणेन व्यपदेशः॥ अस

tathā ca kecidāhuḥ| dvividhā vātādayaḥ prākṛtā vaikṛtāśca| tatra prākṛtāḥ saptavidhāyāḥ prakṛterhetubhūtāḥ śarīraikajanmānaḥ| te śarīradhāraṇāddhātusaṃjñāḥ| doṣākhyānāṃ vikṛtānāṃ bījabhūtāḥ| mumūrṣoḥ svarūpāccalanti| sarveṣvapi ca dehe sannihiteṣu prakṛtāvulbaṇena vyapadeśaḥ|| asa

8.6

वैकृतास्तु गर्भादभिनिस्सृतस्याहाररसस्य मलाः सम्भवन्ति। प्राकृतेष्ववरोहन्ति। ते कालादिवशेन स्वप्नमाणवृद्धिक्षययोगाद्देहमनुगृह्णन्ति दूषयन्ति च। तद्वदोजोऽपि परं हृदयस्थमष्टबिन्दुप्रमाणमाधारः प्रासृतिकस्य रसात्मकस्यौजसः क्षयवृद्धिभाजः॥ अस

vaikṛtāstu garbhādabhinissṛtasyāhārarasasya malāḥ sambhavanti| prākṛteṣvavarohanti| te kālādivaśena svapnamāṇavṛddhikṣayayogāddehamanugṛhṇanti dūṣayanti ca| tadvadojo'pi paraṃ hṛdayasthamaṣṭabindupramāṇamādhāraḥ prāsṛtikasya rasātmakasyaujasaḥ kṣayavṛddhibhājaḥ|| asa

8.7

अथ स्वदोषगुणानुरोधाद्वातप्रकृतिस्तनुरूक्षस्तब्धाल्पाङ्गदन्तनखरोमनेत्रस्वरः शीतद्विडुद्वद्धपिण्डिकः सशब्दसन्धिगामी शीघ्रारम्भक्षोभग्रहणविस्मरणश्चलधृतिमतिगतिदृष्टिस्वभावसौहार्दस्तेनोऽनार्यो मत्सर्यजितेन्द्रियः प्रियगान्धर्वेतिहासहासविलासकलहमृगयोद्यानयात्रः स्निग्धोष्णमधुराम्ललवणान्नपानकाङ्क्षोपशयश्च भवति॥ अस

atha svadoṣaguṇānurodhādvātaprakṛtistanurūkṣastabdhālpāṅgadantanakharomanetrasvaraḥ śītadviḍudvaddhapiṇḍikaḥ saśabdasandhigāmī śīghrārambhakṣobhagrahaṇavismaraṇaścaladhṛtimatigatidṛṣṭisvabhāvasauhārdasteno'nāryo matsaryajitendriyaḥ priyagāndharvetihāsahāsavilāsakalahamṛgayodyānayātraḥ snigdhoṣṇamadhurāmlalavaṇānnapānakāṅkṣopaśayaśca bhavati|| asa

8.8

अपि च। अल्पवित्तबलजीवितनिद्रः क्षामवाग्धमनिसन्ततगात्रः। दुर्भगोऽतिबहुभुग्बहुभाषी नास्तिकः स्फुटितकेशकराङ्घ्रिः॥ अस

api ca| alpavittabalajīvitanidraḥ kṣāmavāgdhamanisantatagātraḥ| durbhago'tibahubhugbahubhāṣī nāstikaḥ sphuṭitakeśakarāṅghriḥ|| asa

8.9

किञ्चिदुन्मिषितदुर्मुखसुप्तस्त्रस्यति क्रथति खादति दन्तान्। शुष्करूक्षविषमासु सरित्सु व्योम्नि शौलशिखरेषु च याति॥ अस

kiñcidunmiṣitadurmukhasuptastrasyati krathati khādati dantān| śuṣkarūkṣaviṣamāsu saritsu vyomni śaulaśikhareṣu ca yāti|| asa

8.10

पित्तप्रकृतिरुष्णगौरगात्रस्ताम्रनखनयनजिह्वौष्ठपाणिपादतलः शिथिलसन्धिबन्धमांसः करभकपिलविरलमृदुकेशरोमा मध्यबलायुरल्पशुक्रव्यवायापत्यः शूरोऽभिमानी शीघ्रवलीखलतिपलितपिप्लुव्यङ्गक्षुत्पिपासो मेधावी दुर्भगः स्वादुतिक्तकषायशीताभिलाषोपशयश्च भवति॥ अस

pittaprakṛtiruṣṇagauragātrastāmranakhanayanajihvauṣṭhapāṇipādatalaḥ śithilasandhibandhamāṃsaḥ karabhakapilaviralamṛdukeśaromā madhyabalāyuralpaśukravyavāyāpatyaḥ śūro'bhimānī śīghravalīkhalatipalitapipluvyaṅgakṣutpipāso medhāvī durbhagaḥ svādutiktakaṣāyaśītābhilāṣopaśayaśca bhavati|| asa

8.11

अपि च। दयितमाल्यविलेपनमण्डनः सुचरितः शुचिराश्रितवत्सलः। विभवसाहसबुद्धिबलान्वितो भवति भीषु गतिर्द्विषतामपि॥ अस

api ca| dayitamālyavilepanamaṇḍanaḥ sucaritaḥ śucirāśritavatsalaḥ| vibhavasāhasabuddhibalānvito bhavati bhīṣu gatirdviṣatāmapi|| asa

8.12

घर्मद्वेषी स्वेदनः पूतिगन्धिर्भूर्युच्चारक्रोधपानाशनेर्ष्यः। सुप्तः पश्येत् कर्णिकारान् पलाशान् दिग्दाहोल्काविद्युदर्कानलांश्च॥ अस

gharmadveṣī svedanaḥ pūtigandhirbhūryuccārakrodhapānāśanerṣyaḥ| suptaḥ paśyet karṇikārān palāśān digdāholkāvidyudarkānalāṃśca|| asa

8.13

कफप्रकृतिस्तु दूर्वेन्दीवरशरकाण्डान्यतमवर्णः समसुविभक्तस्निग्धस्थिरसुकुमारश्लिष्टमांससन्धिबन्धः परिपूर्णचारुगात्रो महाललाटोरुबाहुर्व्यक्तसितासितप्रसन्नायतविशालपक्ष्मलाक्षः सिंहमृदङ्गघनघोषः क्षुत्पिपासोष्णसहिष्णुर्बह्वोजोबलशुक्रव्यवायापत्यश्चिरशोषमाल्यानुलेपनो दृढप्रच्छन्नवैरः पेशलः सत्यवादी स्मृतिमान् धृतिमानलोलुपो बाल्येऽप्यरोदनः कटुतिक्तकषायोष्णरूक्षेच्छोपशयश्च भवति॥ अस

kaphaprakṛtistu dūrvendīvaraśarakāṇḍānyatamavarṇaḥ samasuvibhaktasnigdhasthirasukumāraśliṣṭamāṃsasandhibandhaḥ paripūrṇacārugātro mahālalāṭorubāhurvyaktasitāsitaprasannāyataviśālapakṣmalākṣaḥ siṃhamṛdaṅgaghanaghoṣaḥ kṣutpipāsoṣṇasahiṣṇurbahvojobalaśukravyavāyāpatyaściraśoṣamālyānulepano dṛḍhapracchannavairaḥ peśalaḥ satyavādī smṛtimān dhṛtimānalolupo bālye'pyarodanaḥ kaṭutiktakaṣāyoṣṇarūkṣecchopaśayaśca bhavati|| asa

8.14

अपि च। अल्पव्याहारक्रोधपानाशनेहः प्राज्यायुर्वित्तो दीर्घदर्शी वदान्यः। श्राद्धो गम्भीरः स्थूललक्षः क्षमावानार्यो निद्रालुर्दीर्धसूत्रः कृतज्ञः॥ अस

api ca| alpavyāhārakrodhapānāśanehaḥ prājyāyurvitto dīrghadarśī vadānyaḥ| śrāddho gambhīraḥ sthūlalakṣaḥ kṣamāvānāryo nidrālurdīrdhasūtraḥ kṛtajñaḥ|| asa

8.15

ऋजुर्विपश्चित्सुभगः सलज्जो भक्तो गुरूणां दृढसौहृदय्यः। स्वप्ने सपद्मान् सविहङ्गमालांस्तोयाशयान् पश्यति तोयदांश्च॥ अस

ṛjurvipaścitsubhagaḥ salajjo bhakto gurūṇāṃ dṛḍhasauhṛdayyaḥ| svapne sapadmān savihaṅgamālāṃstoyāśayān paśyati toyadāṃśca|| asa

8.16

उभयलक्षणसङ्करे तु संसर्गप्रकृतिः। सर्वगुणसमुदितः समदोषप्रकृतिः। तत्राद्यास्त्रयो नित्यातुराः दोषानुशयितप्रकृतित्वात्। विशेषतश्च द्वन्द्वप्रकृतयः। तेषु हि गुणमिश्रविकारकारिषु क्षुत्पिपासादिष्विवारोग्यव्यपदेशः। तस्माद्विपरीतगुणेन विधिना दोषोपक्रमणीयोक्तेन तानुपाचरेत्। समसर्वरसेन सात्म्येनान्त्यं यथर्तुविहितेन च॥ अस

ubhayalakṣaṇasaṅkare tu saṃsargaprakṛtiḥ| sarvaguṇasamuditaḥ samadoṣaprakṛtiḥ| tatrādyāstrayo nityāturāḥ doṣānuśayitaprakṛtitvāt| viśeṣataśca dvandvaprakṛtayaḥ| teṣu hi guṇamiśravikārakāriṣu kṣutpipāsādiṣvivārogyavyapadeśaḥ| tasmādviparītaguṇena vidhinā doṣopakramaṇīyoktena tānupācaret| samasarvarasena sātmyenāntyaṃ yathartuvihitena ca|| asa

8.17

दोषवच्च गुणैरपि सत्त्वादिभिः सप्त प्रकृतयो भवन्ति। तास्तदभिनिर्वृत्तैरेव यथोक्तैः शौचादिभिर्जानीयात्॥ अस

doṣavacca guṇairapi sattvādibhiḥ sapta prakṛtayo bhavanti| tāstadabhinirvṛttaireva yathoktaiḥ śaucādibhirjānīyāt|| asa

8.18

तथा पुनः सप्त प्रकृतयो जातिकुलदेशकालवयोबलप्रत्यात्मसंश्रयाः। दृश्यन्ते हि पुरुषाणां जात्यादिनियतास्ते ते भावविशेषाः॥ अस

tathā punaḥ sapta prakṛtayo jātikuladeśakālavayobalapratyātmasaṃśrayāḥ| dṛśyante hi puruṣāṇāṃ jātyādiniyatāste te bhāvaviśeṣāḥ|| asa

8.19

सत्त्वादीनां च तरतमयोगाच्छरीरविशेषेभ्यश्चान्योन्यानुविधायित्वाच्च भेदाश्रयमसङ्ख्येयं भवति। शरीरमपि सत्त्वादीननुरुध्यते। सत्त्वादयोऽपि शरीरम्॥ अस

sattvādīnāṃ ca taratamayogāccharīraviśeṣebhyaścānyonyānuvidhāyitvācca bhedāśrayamasaṅkhyeyaṃ bhavati| śarīramapi sattvādīnanurudhyate| sattvādayo'pi śarīram|| asa

8.20

सत्त्वाद्यसङ्ख्यभेदावेशाच्च रूपस्वरचरितानुकरणमप्यनूकशब्दवाच्यमसङ्ख्यभेदं भवति। तदावेशस्त्वनन्तरजन्माभ्यासवासनया जन्यते। तस्माद्देवमानुषतिर्यक्प्रेतनारकाणां तत्तद्विशेषाणां च यथायथमेवानूकं पुरुषस्यान्ववेक्षेत॥ अस

sattvādyasaṅkhyabhedāveśācca rūpasvaracaritānukaraṇamapyanūkaśabdavācyamasaṅkhyabhedaṃ bhavati| tadāveśastvanantarajanmābhyāsavāsanayā janyate| tasmāddevamānuṣatiryakpretanārakāṇāṃ tattadviśeṣāṇāṃ ca yathāyathamevānūkaṃ puruṣasyānvavekṣeta|| asa

8.21

वयस्त्रिविधं बालं मध्यं वृद्धं च। तत्राषोडशाद्वर्षाद्बालम्। आ षष्टेर्मध्यम्। ततो वृद्धम्। तेष्वपि स्तन्याहारोभयवृत्त्या बालं त्रिविधम्। तस्मिन् देहप्रमाणवृद्धिः श्लेष्मोद्रेकश्च। तेन बालस्य स्नेहमार्दवसौकुमार्याल्पक्रोधत्वसौभाग्यानि भवन्ति॥ अस

vayastrividhaṃ bālaṃ madhyaṃ vṛddhaṃ ca| tatrāṣoḍaśādvarṣādbālam| ā ṣaṣṭermadhyam| tato vṛddham| teṣvapi stanyāhārobhayavṛttyā bālaṃ trividham| tasmin dehapramāṇavṛddhiḥ śleṣmodrekaśca| tena bālasya snehamārdavasaukumāryālpakrodhatvasaubhāgyāni bhavanti|| asa

8.22

मध्यमपि त्रिविधं यौवनं सम्पूर्णत्वमपरिहानिश्च। तस्मिन् पित्तोद्रेकः। तेन दीप्ताग्निता प्रज्ञाधिक्यपरिपाकौ व्यवसायश्च। तत्रात्रिंशतो यौवनमाचत्वारिंशतः सर्वधात्विन्द्रियबलवीर्यपौरुषस्मरणवचनविज्ञानप्रश्रयगुणसम्पूर्णत्वमतः परमपरिहानिः॥ अस

madhyamapi trividhaṃ yauvanaṃ sampūrṇatvamaparihāniśca| tasmin pittodrekaḥ| tena dīptāgnitā prajñādhikyaparipākau vyavasāyaśca| tatrātriṃśato yauvanamācatvāriṃśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryapauruṣasmaraṇavacanavijñānapraśrayaguṇasampūrṇatvamataḥ paramaparihāniḥ|| asa

8.23

वृद्धं तु शश्वत् क्षीयमाणधात्विन्द्रियादिगुणं वलीखलतिकासश्चसाग्निसादादिभिरभिभूयमानं जीर्णं भवनमिवाभिवृष्टमवसीदति। तस्मिन्मारुतोद्रेकः तेन श्लथसारमांससन्ध्यस्थिता त्वक्पारुष्यमवनामः कायस्य वेपथुः कासः श्वासः श्लेष्मसिङ्घाणकोदीरणं धातुक्षयश्च॥ अस

vṛddhaṃ tu śaśvat kṣīyamāṇadhātvindriyādiguṇaṃ valīkhalatikāsaścasāgnisādādibhirabhibhūyamānaṃ jīrṇaṃ bhavanamivābhivṛṣṭamavasīdati| tasminmārutodrekaḥ tena ślathasāramāṃsasandhyasthitā tvakpāruṣyamavanāmaḥ kāyasya vepathuḥ kāsaḥ śvāsaḥ śleṣmasiṅghāṇakodīraṇaṃ dhātukṣayaśca|| asa

8.24

अन्ये पुनराहः। बाल्यं वृद्धिः प्रभा मेधां त्वक्शुक्राक्षिश्नुतीन्द्रियम्। दशकेषु क्रमाद्व्येति मनस्सर्वेन्द्रियाणि च॥ अस

anye punarāhaḥ| bālyaṃ vṛddhiḥ prabhā medhāṃ tvakśukrākṣiśnutīndriyam| daśakeṣu kramādvyeti manassarvendriyāṇi ca|| asa

8.25

एवं वर्षतमायुषः प्रमाणमस्मिन् काले। सन्ति पुनः कर्मविशेषादूनाधिकवर्षशतजीविनो मनुष्याः। तेषां यथोक्तैः प्रकृतिविशेषैरायुषः प्रमाणमुपलभ्य वयस्त्रिधा विभजेत्॥ अस

evaṃ varṣatamāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle| santi punaḥ karmaviśeṣādūnādhikavarṣaśatajīvino manuṣyāḥ| teṣāṃ yathoktaiḥ prakṛtiviśeṣairāyuṣaḥ pramāṇamupalabhya vayastridhā vibhajet|| asa

8.26

अपि च। वर्षं वर्षं क्षयं याति नृणां याते शते शते। आयुषोऽपुण्यबाहुल्याद्यदा यन्मानमिष्यते॥ अस

api ca| varṣaṃ varṣaṃ kṣayaṃ yāti nṛṇāṃ yāte śate śate| āyuṣo'puṇyabāhulyādyadā yanmānamiṣyate|| asa

8.27

बलमपि त्रिविधं भवति। सहजं कालकृतं युक्तिकृतं च। तत्र सहजं देहसत्त्वयोः प्राकृतम्। कालकृतमृतुविभागजं वयःकृतं च। युक्तिकृतं पुनराहारविहारोत्थमूर्जस्करयोगजं च। तद्वृद्धिकरास्त्विमे च भावा भवन्ति। तद्यथा। बलवत्पुरुषे देशे जन्म तद्विधे च काले सुखश्च कालयोगो बीजक्षेत्रगुणशरीराहारसत्त्वसम्पत्तयः स्वमावो यौवनं व्यायामो हर्षश्च॥ अस

balamapi trividhaṃ bhavati| sahajaṃ kālakṛtaṃ yuktikṛtaṃ ca| tatra sahajaṃ dehasattvayoḥ prākṛtam| kālakṛtamṛtuvibhāgajaṃ vayaḥkṛtaṃ ca| yuktikṛtaṃ punarāhāravihārotthamūrjaskarayogajaṃ ca| tadvṛddhikarāstvime ca bhāvā bhavanti| tadyathā| balavatpuruṣe deśe janma tadvidhe ca kāle sukhaśca kālayogo bījakṣetraguṇaśarīrāhārasattvasampattayaḥ svamāvo yauvanaṃ vyāyāmo harṣaśca|| asa

8.28

तथा साराण्यष्टौ त्वग्रक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रसत्वात्मकान्युत्तरोत्तरवराणि बलमानज्ञानार्थमुपदिश्यन्न्ते। अपि च। न मुह्येद्देहमात्रदर्शनादेव भिषगयमुपचयेन माहाशरीरत्वाद्वा बलवानयं कृशत्वादल्पशरीरत्वाद्वाल्पबल इति। तच्चोभयमप्यन्यथा दृष्टं गजसिंहे॥ अस

tathā sārāṇyaṣṭau tvagraktamāṃsamedo'sthimajjaśukrasatvātmakānyuttarottaravarāṇi balamānajñānārthamupadiśyannte| api ca| na muhyeddehamātradarśanādeva bhiṣagayamupacayena māhāśarīratvādvā balavānayaṃ kṛśatvādalpaśarīratvādvālpabala iti| taccobhayamapyanyathā dṛṣṭaṃ gajasiṃhe|| asa

8.29

तत्र सर्वैः सारैरुपेतो भवत्यतिबलः परमगौरवयुक्तः क्लेशक्षमः सर्वारम्भेष्वात्मनि प्रत्याशावान् कल्याणाभिनिवेशी स्थिरशरीरः सुसमाहितगतिः सानुनादस्निग्धगम्भीरमहास्वरः सुखैश्वर्यवित्तोपभोग सम्मानभाङ्मन्दजरामयः प्रायस्तुल्यगुणविस्तीर्णापत्यो दीर्घायुश्च। तद्विपरीतस्त्वसारः। मध्यो मध्यगुणः॥ अस

tatra sarvaiḥ sārairupeto bhavatyatibalaḥ paramagauravayuktaḥ kleśakṣamaḥ sarvārambheṣvātmani pratyāśāvān kalyāṇābhiniveśī sthiraśarīraḥ susamāhitagatiḥ sānunādasnigdhagambhīramahāsvaraḥ sukhaiśvaryavittopabhoga sammānabhāṅmandajarāmayaḥ prāyastulyaguṇavistīrṇāpatyo dīrghāyuśca| tadviparītastvasāraḥ| madhyo madhyaguṇaḥ|| asa

8.30

प्रमाणं पुनः स्वाङ्गुलैः पादाङ्गुष्ठप्रदेशिन्यौ द्व्यङ्गुलायते तिस्रोऽन्याः क्रमेणोत्तरोत्तरं पञ्चमभागहीनास्तन्नखहीना वा। चतुरङ्गुलायताः पृथक् प्रपदपादतलपार्ष्णयः षट्पञ्चचतुरङ्गुलविस्तृताश्चतुर्दशैवायामेन पादश्चतुर्दशैव परिणाहेन। तथा गुल्फौ जङ्घामध्यं च। चतुरङ्गुलोत्सेधः पादः। अष्टादशायामा जङ्घा ऊरुश्च। चतुरङ्गुलं जानु। त्रिंशदङ्गुलपरिणाह ऊरुः। षडायामेन॥ अस

pramāṇaṃ punaḥ svāṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyate tisro'nyāḥ krameṇottarottaraṃ pañcamabhāgahīnāstannakhahīnā vā| caturaṅgulāyatāḥ pṛthak prapadapādatalapārṣṇayaḥ ṣaṭpañcacaturaṅgulavistṛtāścaturdaśaivāyāmena pādaścaturdaśaiva pariṇāhena| tathā gulphau jaṅghāmadhyaṃ ca| caturaṅgulotsedhaḥ pādaḥ| aṣṭādaśāyāmā jaṅghā ūruśca| caturaṅgulaṃ jānu| triṃśadaṅgulapariṇāha ūruḥ| ṣaḍāyāmena|| asa

8.31

मुष्क्कमेढ्रावष्टपञ्चपरिणाहौ। षोडशविस्तारा कटी पञ्चाशत्परिणाहा। दशाङ्गुलं बस्तिशिरः। द्वादशाङ्गुलमुदरम्। दशविस्तारे द्वादशायामे पार्श्वे। द्वादशोत्सेधं त्रिकम्। अष्टादशोत्सेधं पृष्ठम्। द्वादशकं स्तनान्तरम्। द्व्यङ्गुलं स्तनपर्यन्तम्। चतुर्विंशत्यङ्गुलविशालं द्वादशोत्सेधमुरः। द्व्यङ्गुलं हृदयम्। अष्टकौ स्कन्धे कक्षे च। षट्कावंसौ। षोडशकौ प्रबाहू। पञ्चदशकौ प्रपाणी। द्वादशाङ्गुलौ पाणी। तत्रापि पञ्चाङ्गुला मध्यमाङ्गुलिः। ततोऽर्धाङ्गुलहीने प्रदेशिन्यनामिके। सार्धत्र्यङ्गुलौ कनिष्ठिकाङ्गुष्ठौ। चतुरङ्गुलोत्सेधा द्वाविंशतिपरिणाहा शिरोधरा। द्वादशोत्सेधं चतुर्विंशतिपरिणाहमाननम्॥ अस

muṣkkameḍhrāvaṣṭapañcapariṇāhau| ṣoḍaśavistārā kaṭī pañcāśatpariṇāhā| daśāṅgulaṃ bastiśiraḥ| dvādaśāṅgulamudaram| daśavistāre dvādaśāyāme pārśve| dvādaśotsedhaṃ trikam| aṣṭādaśotsedhaṃ pṛṣṭham| dvādaśakaṃ stanāntaram| dvyaṅgulaṃ stanaparyantam| caturviṃśatyaṅgulaviśālaṃ dvādaśotsedhamuraḥ| dvyaṅgulaṃ hṛdayam| aṣṭakau skandhe kakṣe ca| ṣaṭkāvaṃsau| ṣoḍaśakau prabāhū| pañcadaśakau prapāṇī| dvādaśāṅgulau pāṇī| tatrāpi pañcāṅgulā madhyamāṅguliḥ| tato'rdhāṅgulahīne pradeśinyanāmike| sārdhatryaṅgulau kaniṣṭhikāṅguṣṭhau| caturaṅgulotsedhā dvāviṃśatipariṇāhā śirodharā| dvādaśotsedhaṃ caturviṃśatipariṇāhamānanam|| asa

8.32

पञ्चाङ्गुलमास्यम्। चतुरङ्गुलं पृथक् चिबुकौष्ठनासादृष्ट्यन्तरकर्णललाटम्। त्रिभागाङ्गुलविस्तारा नासापुटमर्यादा। द्व्यङ्गुलायतमङ्गुष्ठोदरविस्तृतं नेत्रम्। तत्र शुक्लात्तृतीयांशं कृष्णम्। कृष्णान्नवमांशा मसूरदलमात्रा दृष्टिः। षडङ्गुलोत्सेधं द्वात्रिंशत्परिणाहं शिर इति। सर्वं पुनः शरीरमङ्गुलानि चतुरशीतिः। तदायामविस्तारसमं सममुच्यते। तत्र यथोक्तपरिमाणमिष्टमनिष्टं हीनमधिकं वा। तथा ह्रस्वदीर्घगौरकृष्णरोमारोमस्थूलकृशं चेति॥ अस

pañcāṅgulamāsyam| caturaṅgulaṃ pṛthak cibukauṣṭhanāsādṛṣṭyantarakarṇalalāṭam| tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā| dvyaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistṛtaṃ netram| tatra śuklāttṛtīyāṃśaṃ kṛṣṇam| kṛṣṇānnavamāṃśā masūradalamātrā dṛṣṭiḥ| ṣaḍaṅgulotsedhaṃ dvātriṃśatpariṇāhaṃ śira iti| sarvaṃ punaḥ śarīramaṅgulāni caturaśītiḥ| tadāyāmavistārasamaṃ samamucyate| tatra yathoktaparimāṇamiṣṭamaniṣṭaṃ hīnamadhikaṃ vā| tathā hrasvadīrghagaurakṛṣṇaromāromasthūlakṛśaṃ ceti|| asa

8.33

इष्टं पुनर्महाशरीरदर्शनवदनहनुस्तनाग्रपृष्ठस्वरमुपचितोरुस्थिक्कटीवक्षोग्रीवातालुकमुभयगुणपाणिपादचिबुककर्णललाटम्। सूक्ष्मास्थिदन्तनखाङ्गुलिपर्वकेशम्। दीर्घाङ्गुलिसक्थिबाहूच्छ्वासेक्षितनेत्रजिह्वम्। विस्तीर्णास्याधरौष्ठजिह्वाललाटकर्णपठिवक्षोऽल्पमेढ्रग्रीवाकेशम्। स्निग्धत्वक्कचकरजनयनस्वनम्। स्थिरेन्द्रियत्वङ्नखकेशपार्श्वम्। गम्भीरनाभिसन्धिस्वरम्। गूढजत्रुपृष्ठवंशदन्तमूलम्। रक्तताल्वोष्ठनखनेत्रान्तमाताम्रजिह्वाहस्तपादतलम्। कृष्णकेशभ्रूनेत्रपक्ष्मतारकम्। शुक्लशुक्लमण्डलदशनचरितमुन्नतचित्तरकन्धललाटोदरमुखनखपादम्। नीचैर्बद्धकर्णस्तननासाग्रचङ्क्रमणम्। घनस्कन्धकन्धरादन्ताङ्गुलित्वक्सौहार्दम्। तनुनखमध्यजिह्वम्। वृत्तस्फिग्ग्रीवानखम्। समपृष्ठदन्तललाटेक्षितम्। तथानुपूर्ववृत्तावूरू। दक्षिणावर्तनाभिः। प्रकृष्टान्तरौस्तनौ भ्रुवौ च। कूर्माकृतयो नखाः पादौ च। र्ज्वास्यं नासावंशश्च। अनुल्बणे हनू वेषश्च। श्लक्ष्णं तालु जिह्वा च। नातिस्थूलकृशावोष्ठौ देहबन्धश्च। सस्पन्दं हृदयं शङ्खौ मन्ये च। सोष्मतालुपादोदरं निश्वासश्च। पृष्ठतोऽवनतौ रोमशौ च कर्णौ। ईषत्प्रलम्बिन्यौ भ्रुवौ वलिनं सुश्लिष्टसन्ध्यर्धचन्द्राकृतिललाटमातपत्रोपमं शिरः। नैकमूला मृदवः केशाः दृढं गूढं सिरास्थिसन्धि। प्रकृतियुक्तानि वातमूत्रपुरीषगुह्यानि। हसितरुदितानि च चेष्टितानि। तथा स्नातानुलिप्तमधःप्रसृतानुपूर्व्या शुष्यदिष्टं शरीरमिति भवति चात्र॥ अस

iṣṭaṃ punarmahāśarīradarśanavadanahanustanāgrapṛṣṭhasvaramupacitorusthikkaṭīvakṣogrīvātālukamubhayaguṇapāṇipādacibukakarṇalalāṭam| sūkṣmāsthidantanakhāṅguliparvakeśam| dīrghāṅgulisakthibāhūcchvāsekṣitanetrajihvam| vistīrṇāsyādharauṣṭhajihvālalāṭakarṇapaṭhivakṣo'lpameḍhragrīvākeśam| snigdhatvakkacakarajanayanasvanam| sthirendriyatvaṅnakhakeśapārśvam| gambhīranābhisandhisvaram| gūḍhajatrupṛṣṭhavaṃśadantamūlam| raktatālvoṣṭhanakhanetrāntamātāmrajihvāhastapādatalam| kṛṣṇakeśabhrūnetrapakṣmatārakam| śuklaśuklamaṇḍaladaśanacaritamunnatacittarakandhalalāṭodaramukhanakhapādam| nīcairbaddhakarṇastananāsāgracaṅkramaṇam| ghanaskandhakandharādantāṅgulitvaksauhārdam| tanunakhamadhyajihvam| vṛttasphiggrīvānakham| samapṛṣṭhadantalalāṭekṣitam| tathānupūrvavṛttāvūrū| dakṣiṇāvartanābhiḥ| prakṛṣṭāntaraustanau bhruvau ca| kūrmākṛtayo nakhāḥ pādau ca| rjvāsyaṃ nāsāvaṃśaśca| anulbaṇe hanū veṣaśca| ślakṣṇaṃ tālu jihvā ca| nātisthūlakṛśāvoṣṭhau dehabandhaśca| saspandaṃ hṛdayaṃ śaṅkhau manye ca| soṣmatālupādodaraṃ niśvāsaśca| pṛṣṭhato'vanatau romaśau ca karṇau| īṣatpralambinyau bhruvau valinaṃ suśliṣṭasandhyardhacandrākṛtilalāṭamātapatropamaṃ śiraḥ| naikamūlā mṛdavaḥ keśāḥ dṛḍhaṃ gūḍhaṃ sirāsthisandhi| prakṛtiyuktāni vātamūtrapurīṣaguhyāni| hasitaruditāni ca ceṣṭitāni| tathā snātānuliptamadhaḥprasṛtānupūrvyā śuṣyadiṣṭaṃ śarīramiti bhavati cātra|| asa

8.34

उत्तरोत्तरसुक्षेत्रं गर्भीद्भवति नीरुजम्। आयामज्ञानविज्ञानेर्वर्धमानं शनैश्शुभम्॥ अस

uttarottarasukṣetraṃ garbhīdbhavati nīrujam| āyāmajñānavijñānervardhamānaṃ śanaiśśubham|| asa

8.35

इति सर्वगुणोपेते शरीरे शरदां शतम्। आयुरैश्वर्यमिष्टाश्च सर्वे भावाः प्रतिष्ठिताः॥ अस

iti sarvaguṇopete śarīre śaradāṃ śatam| āyuraiśvaryamiṣṭāśca sarve bhāvāḥ pratiṣṭhitāḥ|| asa

8.36

अनुत्सेकमदैन्यं च सुखं दुःखं च सेवते। सत्ववांस्तभ्यमानस्तु राजसो नैव तामसः॥ अस

anutsekamadainyaṃ ca sukhaṃ duḥkhaṃ ca sevate| satvavāṃstabhyamānastu rājaso naiva tāmasaḥ|| asa

अथ नवमोऽध्यायः

9.2

अथातो विकृतिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto vikṛtivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

9.3

स्वस्थानामातुराणां वा पुरुषाणां देहान्तराभिलाषिणामौषधविषयमतीताः सकलशरीरव्यापिनो दोषा घना घना इव वर्षमायुषः क्षयं सूचयन्तोऽकस्मात्स्वभावविपर्यासं जनयन्ति। तत्समासतो रिष्टमित्याहुः॥ अस

svasthānāmāturāṇāṃ vā puruṣāṇāṃ dehāntarābhilāṣiṇāmauṣadhaviṣayamatītāḥ sakalaśarīravyāpino doṣā ghanā ghanā iva varṣamāyuṣaḥ kṣayaṃ sūcayanto'kasmātsvabhāvaviparyāsaṃ janayanti| tatsamāsato riṣṭamityāhuḥ|| asa

9.4

तत्र गौरः श्यामः कृष्णो गौरश्यामः कृष्णश्याम इति देहप्रकृतिवर्णाः।तद्भेदाश्च पद्मगौरादयः। नीलश्यामताम्रहारिद्रशुक्लादयस्तु विकृतयः। तत्र प्रकृतिविकृतिवर्णौ युगपदङ्गेऽङ्गैकदेशे वा मरणाय। एतेन ग्लान्युपचयशोकहर्षरौक्ष्यस्नेहादयस्तथा प्रकृतिभेदीयोक्तानां महदुपचयसूक्ष्मदीर्घाणां सर्वेषां च दोषादिभागेन प्रतिनियतानां भावानाम्निमित्ततोऽन्यथात्वमुक्तं भवति॥ अस

tatra gauraḥ śyāmaḥ kṛṣṇo gauraśyāmaḥ kṛṣṇaśyāma iti dehaprakṛtivarṇāḥ|tadbhedāśca padmagaurādayaḥ| nīlaśyāmatāmrahāridraśuklādayastu vikṛtayaḥ| tatra prakṛtivikṛtivarṇau yugapadaṅge'ṅgaikadeśe vā maraṇāya| etena glānyupacayaśokaharṣaraukṣyasnehādayastathā prakṛtibhedīyoktānāṃ mahadupacayasūkṣmadīrghāṇāṃ sarveṣāṃ ca doṣādibhāgena pratiniyatānāṃ bhāvānāmnimittato'nyathātvamuktaṃ bhavati|| asa

9.5

छायास्तु शरीरे पञ्च। तत्र खादमलखङ्गाकाशनीलनिर्मला सस्नेहा सप्रभेव। वातात् पांसुभस्मरूक्षा रजोऽरुणा श्यावा निष्प्रभा स्वेदमलगन्धिः। तेजसो हुतहुताशनविद्युत्तप्ततपनीयरक्ता दृष्टिसुखा। अम्भसो वैडूर्येन्द्रनीलविमला घना सुस्निग्धा। भुवो रुचिराभा घना स्थिरा स्निग्धा शुद्धा श्यामा श्वेता च। तासां वायव्या विनाशाय क्लेशाय चातिमहते। शेषास्तु सुखोदयाः॥ अस

chāyāstu śarīre pañca| tatra khādamalakhaṅgākāśanīlanirmalā sasnehā saprabheva| vātāt pāṃsubhasmarūkṣā rajo'ruṇā śyāvā niṣprabhā svedamalagandhiḥ| tejaso hutahutāśanavidyuttaptatapanīyaraktā dṛṣṭisukhā| ambhaso vaiḍūryendranīlavimalā ghanā susnigdhā| bhuvo rucirābhā ghanā sthirā snigdhā śuddhā śyāmā śvetā ca| tāsāṃ vāyavyā vināśāya kleśāya cātimahate| śeṣāstu sukhodayāḥ|| asa

9.6

सप्त प्रभा रक्ता पीता पाण्डुरा सितासिता श्यावा हरिता च। ताः स्निग्धा विकासिन्योऽमलाः शुभाः। विपरीतास्त्वशुभाः॥ अस

sapta prabhā raktā pītā pāṇḍurā sitāsitā śyāvā haritā ca| tāḥ snigdhā vikāsinyo'malāḥ śubhāḥ| viparītāstvaśubhāḥ|| asa

9.7

तयोर्विशेषाः। छायावर्णमाक्रामत्यासन्ना च लक्ष्यते पञ्चभूतात्मिका च। प्रभा तु वर्णं प्रकाशयति विप्रकृष्टाल्लक्ष्यते तेजःप्रभवैव च॥ अस

tayorviśeṣāḥ| chāyāvarṇamākrāmatyāsannā ca lakṣyate pañcabhūtātmikā ca| prabhā tu varṇaṃ prakāśayati viprakṛṣṭāllakṣyate tejaḥprabhavaiva ca|| asa

9.8

यस्य दृष्टौ प्रतिच्छायामयी कुमारिका न दृश्यते स परासुः॥ अस

yasya dṛṣṭau praticchāyāmayī kumārikā na dṛśyate sa parāsuḥ|| asa

9.9

यस्यातपादर्शादिष्वकस्मात् प्रतिच्छाया छिन्ना भिन्ना हीनाधिकाकुला नष्टा जिह्माऽन्यथा वा विकृता वा दृश्यते। यस्य ललाटं न स्विद्यति यस्य केशरोमाण्यनभ्यक्तान्यभ्यक्तवद् दृश्यन्ते। नयने चातिप्रविष्टे निर्गते विस्तृते सङ्क्षिप्ते सङ्क्षिप्तभ्रुणी विनतभ्रुणी जिह्मो विषमे विभ्रान्तदर्शने हीनदर्शने नकुलाभे कपोताभे अलातवर्णे नीलादिविकृतवर्णे अतिचले स्तब्धस्रस्ते प्रस्रुते अत्युन्मिषिते अतिनिमिषिते लुलितपक्ष्मणी वा। नासिका वातिविवृतातिसंवृता कुटिला स्फुटिता पिटकाचिता शुष्का वा स गतायुः॥ अस

yasyātapādarśādiṣvakasmāt praticchāyā chinnā bhinnā hīnādhikākulā naṣṭā jihmā'nyathā vā vikṛtā vā dṛśyate| yasya lalāṭaṃ na svidyati yasya keśaromāṇyanabhyaktānyabhyaktavad dṛśyante| nayane cātipraviṣṭe nirgate vistṛte saṅkṣipte saṅkṣiptabhruṇī vinatabhruṇī jihmo viṣame vibhrāntadarśane hīnadarśane nakulābhe kapotābhe alātavarṇe nīlādivikṛtavarṇe aticale stabdhasraste prasrute atyunmiṣite atinimiṣite lulitapakṣmaṇī vā| nāsikā vātivivṛtātisaṃvṛtā kuṭilā sphuṭitā piṭakācitā śuṣkā vā sa gatāyuḥ|| asa

9.10

यस्याधोधरौष्ठो यात्युत्तरौष्ठश्चोर्ध्वमुभौ वा पक्वजम्बूनीलौ। दन्ता वातिरूक्षास्ताम्राः श्यामाः पङ्किताः पुष्पिताः सशर्करा वा सहसा वा पतन्ति। जिह्वा वा जिह्मास्तब्धा सुप्तावलिप्ता गुर्वी श्यावा शूना शुष्का विसर्पिणी कण्टकाचितेव वा। यस्य गण्डललाटहनुबन्धानि स्थानाच्च्युतानीव स्रस्तानि। यस्य न धत्ते शिरः शिरोधरां पृष्ठं वा स्वभारम्। हनू वा वृषणावतो विपर्ययो वा। यस्य मूत्रमत्युष्णम्। यस्य विषदोषाद्विना स्वेभ्यः सरोमकूपेभ्यो रक्तं प्रवर्तते। यस्यानिमित्तमङ्गान्यतिलघून्यतिगुरूणि वा स्युः समुमूर्षुः॥ अस

yasyādhodharauṣṭho yātyuttarauṣṭhaścordhvamubhau vā pakvajambūnīlau| dantā vātirūkṣāstāmrāḥ śyāmāḥ paṅkitāḥ puṣpitāḥ saśarkarā vā sahasā vā patanti| jihvā vā jihmāstabdhā suptāvaliptā gurvī śyāvā śūnā śuṣkā visarpiṇī kaṇṭakāciteva vā| yasya gaṇḍalalāṭahanubandhāni sthānāccyutānīva srastāni| yasya na dhatte śiraḥ śirodharāṃ pṛṣṭhaṃ vā svabhāram| hanū vā vṛṣaṇāvato viparyayo vā| yasya mūtramatyuṣṇam| yasya viṣadoṣādvinā svebhyaḥ saromakūpebhyo raktaṃ pravartate| yasyānimittamaṅgānyatilaghūnyatigurūṇi vā syuḥ samumūrṣuḥ|| asa

9.11

यस्यैकोऽनेको वा स्वरो गद्गदो व्यक्तः क्षामो दीनो वा सहसा लक्ष्यते। यो वा विवक्षुर्मुह्यति। यस्या वा वदतो भृशमूर्ध्वमुरो रुजति। यस्योच्छ्वासोऽतिदीर्घोऽतिह्रस्वः पूतिगन्धिः सुगन्धिर्वा। यस्याङ्गुलय आयम्यमाना न स्फुटेयुः। यस्यान्योऽन्योऽपि क्षुतगतमूत्रणादिषु स्वभावातीतः शब्दः। यस्येष्टोऽनिष्टो वा माल्यफलचन्दनकुणपादिगन्धो देहमुखमलव्रणवस्त्रादिषु। यस्य शरीरं वैरस्यात्सौरस्याद्वात्यर्थं यूकामक्षिकादयस्त्यजन्ति भजन्ति वा। यस्य सततोष्मस्वङ्गावयवेषु शौत्यं शीतेषु वा कुमुदोत्पलानुकार्यतिशैत्यमतिस्वेदोऽतिस्तम्भो विगतमांसशोणितेष्विव च स्रंसः। यस्य च योगोतियोगो वा शरीरे युगपन्महाभूतानां दृश्यते। सर्वे ते कालपक्वा इति। भवति चात्र॥ अस

yasyaiko'neko vā svaro gadgado vyaktaḥ kṣāmo dīno vā sahasā lakṣyate| yo vā vivakṣurmuhyati| yasyā vā vadato bhṛśamūrdhvamuro rujati| yasyocchvāso'tidīrgho'tihrasvaḥ pūtigandhiḥ sugandhirvā| yasyāṅgulaya āyamyamānā na sphuṭeyuḥ| yasyānyo'nyo'pi kṣutagatamūtraṇādiṣu svabhāvātītaḥ śabdaḥ| yasyeṣṭo'niṣṭo vā mālyaphalacandanakuṇapādigandho dehamukhamalavraṇavastrādiṣu| yasya śarīraṃ vairasyātsaurasyādvātyarthaṃ yūkāmakṣikādayastyajanti bhajanti vā| yasya satatoṣmasvaṅgāvayaveṣu śautyaṃ śīteṣu vā kumudotpalānukāryatiśaityamatisvedo'tistambho vigatamāṃsaśoṇiteṣviva ca sraṃsaḥ| yasya ca yogotiyogo vā śarīre yugapanmahābhūtānāṃ dṛśyate| sarve te kālapakvā iti| bhavati cātra|| asa

9.12

यस्यापूर्वास्सिरालेखा बालेन्द्वाकृतयोऽपि वा। ललाटे बस्तिशीर्षे वा षण्मासान्न स जीवति॥ अस

yasyāpūrvāssirālekhā bālendvākṛtayo'pi vā| lalāṭe bastiśīrṣe vā ṣaṇmāsānna sa jīvati|| asa

9.13

पद्मिनीपत्रवत्तोयं शरीरे यस्य देहिनः। प्लवते प्लवमानस्य षण्मासं तस्य जीवितम्॥ अस

padminīpatravattoyaṃ śarīre yasya dehinaḥ| plavate plavamānasya ṣaṇmāsaṃ tasya jīvitam|| asa

9.14

हरिताभाः सिरा यस्य रोमकूपाश्च संवृताः। सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते॥ अस

haritābhāḥ sirā yasya romakūpāśca saṃvṛtāḥ| so'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnute|| asa

9.15

यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्ध्नि मुखेऽपि वा। सस्नेहं मूर्ध्नि धूमो वा मासान्तं तस्य जीवितम्॥ अस

yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhni mukhe'pi vā| sasnehaṃ mūrdhni dhūmo vā māsāntaṃ tasya jīvitam|| asa

9.16

मूर्ध्नि भ्रुवोर्वा कुर्वन्ति सीमन्तावर्तका नवाः। मृत्युं स्वस्थस्य षड्रात्रात्रिरात्रादातुरस्य तु॥ अस

mūrdhni bhruvorvā kurvanti sīmantāvartakā navāḥ| mṛtyuṃ svasthasya ṣaḍrātrātrirātrādāturasya tu|| asa

9.17

यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्युरो भृशम्। आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सोऽर्धमासं न जीवति॥ अस

yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam| ārdreṣu sarvagātreṣu so'rdhamāsaṃ na jīvati|| asa

9.18

उरस्यूष्मा भवेद्यस्य जठरे चातिशीतता। भिन्नं पुरीषं तृष्णा च यथा प्रेतस्तथैव सः॥ अस

urasyūṣmā bhavedyasya jaṭhare cātiśītatā| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca yathā pretastathaiva saḥ|| asa

9.19

मूत्रं पुरीषं निष्ठ्यूतं शुक्रं चाप्सु निमज्जति। निष्ठ्यूतं बहुर्वर्णं वा यस्य मासात्स नश्यति॥ अस

mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhyūtaṃ śukraṃ cāpsu nimajjati| niṣṭhyūtaṃ bahurvarṇaṃ vā yasya māsātsa naśyati|| asa

9.20

स्वरस्य दुर्बलीभावं हानिं वा बलवर्णयोः। रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्॥ अस

svarasya durbalībhāvaṃ hāniṃ vā balavarṇayoḥ| rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet|| asa

9.21

अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः। श्रोतारं चास्य शब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्॥ अस

apasvaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇamātmanaḥ| śrotāraṃ cāsya śabdasya dūrataḥ parivarjayet|| asa

9.22

ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्। शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्॥ अस

ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam| śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet|| asa

9.23

यो जातशीतपिटकः शीताङ्गो वा विदह्यते। उष्णद्वेषी च शीतार्तः स प्रेताधिपगोचरः॥ अस

yo jātaśītapiṭakaḥ śītāṅgo vā vidahyate| uṣṇadveṣī ca śītārtaḥ sa pretādhipagocaraḥ|| asa

अथ दशमोऽध्यायः

10.2

अथातो विकृतेहाविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto vikṛtehāvijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

10.3

घनीभूतमिवाकाशमाकाशमिव यो घनम्। अमूर्तामिव मूर्तं च मूर्तं वामूर्तवत् स्थितम्॥ अस

ghanībhūtamivākāśamākāśamiva yo ghanam| amūrtāmiva mūrtaṃ ca mūrtaṃ vāmūrtavat sthitam|| asa

10.4

तेजस्व्यतेजस्तद्वच्च शुक्लं कृष्णमसच्च सत्। अनेत्ररोगश्चन्द्रं च बहुरूपमलाञ्छनम्॥ अस

tejasvyatejastadvacca śuklaṃ kṛṣṇamasacca sat| anetrarogaścandraṃ ca bahurūpamalāñchanam|| asa

10.5

जाग्रद्रक्षांसि गन्धर्ववन् प्रेतानन्यांश्च तद्विधान्। रूपं व्याकृति तद्वच्च यः पश्यति स नश्यति॥ अस

jāgradrakṣāṃsi gandharvavan pretānanyāṃśca tadvidhān| rūpaṃ vyākṛti tadvacca yaḥ paśyati sa naśyati|| asa

10.6

सप्तर्षीणां समीपस्थां यो न पश्यत्यरुन्धतीम्। ध्रुवमाकाशगङ्गां वा न स पश्यति तां समाम्॥ अस

saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ yo na paśyatyarundhatīm| dhruvamākāśagaṅgāṃ vā na sa paśyati tāṃ samām|| asa

10.7

मेघतोयौघनिर्घोषवीणापणववेणुजान्। शृणोत्यन्यांश्च यः शब्दानसतो न सतोऽपि वा॥ अस

meghatoyaughanirghoṣavīṇāpaṇavaveṇujān| śṛṇotyanyāṃśca yaḥ śabdānasato na sato'pi vā|| asa

10.8

निष्पीड्य कर्णौ शृणुयान्न यो धुकधुकास्वनम्। तद्वद्गन्धरसस्पर्शान्मन्यते यो विपर्ययात्॥ अस

niṣpīḍya karṇau śṛṇuyānna yo dhukadhukāsvanam| tadvadgandharasasparśānmanyate yo viparyayāt|| asa

10.9

सर्वशो वा न यो यश्च दीपगन्धं न जिघ्रति। विधिना यस्य दोषाय स्वास्थ्यायाविधिना रसाः॥ अस

sarvaśo vā na yo yaśca dīpagandhaṃ na jighrati| vidhinā yasya doṣāya svāsthyāyāvidhinā rasāḥ|| asa

10.10

यः पांसुनेव कीर्णाङ्गो योऽङ्गे घातं न वेत्ति वा॥ अस

yaḥ pāṃsuneva kīrṇāṅgo yo'ṅge ghātaṃ na vetti vā|| asa

10.11

अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम्। जानात्यतीन्द्रियं यश्च तेषां मरणमादिशेत्॥ अस

antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā vidhipūrvakam| jānātyatīndriyaṃ yaśca teṣāṃ maraṇamādiśet|| asa

10.12

जिह्वा श्यावा मुखं पूति सव्यमक्षि निमज्जति। स्वगा वा मूर्ध्नि लीयन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्॥ अस

jihvā śyāvā mukhaṃ pūti savyamakṣi nimajjati| svagā vā mūrdhni līyante yasya taṃ parivarjayet|| asa

10.13

निकषन्निव यः पादौच्युतांसः परिसर्पति। हीयते बलतः शश्वद्योऽन्नमश्नन् हितं बहु॥ अस

nikaṣanniva yaḥ pādaucyutāṃsaḥ parisarpati| hīyate balataḥ śaśvadyo'nnamaśnan hitaṃ bahu|| asa

10.14

योल्पाशी बहुविण्मूत्रो बह्वाशी चाल्पमूत्रविट्। यो वाल्पाशी कफेनार्तो दीर्घं श्वसिति चेष्टते॥ अस

yolpāśī bahuviṇmūtro bahvāśī cālpamūtraviṭ| yo vālpāśī kaphenārto dīrghaṃ śvasiti ceṣṭate|| asa

10.15

दीर्घमुच्छ्वस्य यो ह्रस्वं निश्वस्य परिताम्यति। ह्रस्वं च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते भृशम्॥ अस

dīrghamucchvasya yo hrasvaṃ niśvasya paritāmyati| hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṃ spandate bhṛśam|| asa

10.16

शिरो विक्षिपते कृच्छ्राद्योञ्चयित्वा प्रपाणिकौ। यो ललाटात्स्स्रुतस्वेदः श्लथसन्धानबन्धनः॥ अस

śiro vikṣipate kṛcchrādyoñcayitvā prapāṇikau| yo lalāṭātssrutasvedaḥ ślathasandhānabandhanaḥ|| asa

10.17

उत्थाप्यमानः सम्मुह्येद्यो बली दुर्बलोऽपि वा। उत्थान एव स्वपिति यः पादौ विकरोति च॥ अस

utthāpyamānaḥ sammuhyedyo balī durbalo'pi vā| utthāna eva svapiti yaḥ pādau vikaroti ca|| asa

10.18

शयनासनकुड्यादेः योऽसदेव जिघृक्षति। अहास्यहासी सम्मुद्यन् यो लेढि दशनच्छदौ॥ अस

śayanāsanakuḍyādeḥ yo'sadeva jighṛkṣati| ahāsyahāsī sammudyan yo leḍhi daśanacchadau|| asa

10.19

उत्तरोष्ठं परिलिहन् फूत्कारांश्च करोति यः। यमभिद्रवति छाया कृष्णा पीतारुणापि वा॥ अस

uttaroṣṭhaṃ parilihan phūtkārāṃśca karoti yaḥ| yamabhidravati chāyā kṛṣṇā pītāruṇāpi vā|| asa

10.20

भिषग्भेषजपानान्नगुरुमित्राद्विषश्च ये। वशगाः सर्व एवैते विज्ञेयाः समवर्तिनः॥ अस

bhiṣagbheṣajapānānnagurumitrādviṣaśca ye| vaśagāḥ sarva evaite vijñeyāḥ samavartinaḥ|| asa

10.21

ग्रीवाललाटहृदयं यस्य स्विद्यति शीतलम्। उष्णोऽपरः प्रदेशश्च शरणं तस्य देवताः॥ अस

grīvālalāṭahṛdayaṃ yasya svidyati śītalam| uṣṇo'paraḥ pradeśaśca śaraṇaṃ tasya devatāḥ|| asa

10.22

योऽणुज्योतिरनेकाग्रो दुश्छायो दुर्मनाः सदा। बलिं बलिभुजो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते॥ अस

yo'ṇujyotiranekāgro duśchāyo durmanāḥ sadā| baliṃ balibhujo yasya praṇītaṃ nopabhuñjate|| asa

10.23

निर्निमित्तं च यो मेधां शोभामुपचयं श्रियम्। प्राप्नोत्यतो वा विभ्रंशं स प्राप्नोति यमक्षयम्॥ अस

nirnimittaṃ ca yo medhāṃ śobhāmupacayaṃ śriyam| prāpnotyato vā vibhraṃśaṃ sa prāpnoti yamakṣayam|| asa

10.24

गुणदोषमयी यस्य स्वस्थस्य व्याधितस्य वा। यात्यन्यथात्वं प्रकृतिः षण्मासान्न् स जीवति॥ अस

guṇadoṣamayī yasya svasthasya vyādhitasya vā| yātyanyathātvaṃ prakṛtiḥ ṣaṇmāsānn sa jīvati|| asa

10.25

भक्तिः शीलं स्मृतिस्त्यागो बुद्धिर्बलमहेतुकम्। षडेतानि निवर्तन्ते षड्भिर्मासैर्मरिष्यतः॥ अस

bhaktiḥ śīlaṃ smṛtistyāgo buddhirbalamahetukam| ṣaḍetāni nivartante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ|| asa

10.26

मत्तवद्गतिवाक्कम्पमोहा मासान्मरिष्यतः। नश्यत्यजानन् षडहात् केशलुञ्चनवेदनाम्॥ अस

mattavadgativākkampamohā māsānmariṣyataḥ| naśyatyajānan ṣaḍahāt keśaluñcanavedanām|| asa

10.27

न याति यस्य चाहारः कण्ठं कण्ठामयादृते। प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्यते॥ अस

na yāti yasya cāhāraḥ kaṇṭhaṃ kaṇṭhāmayādṛte| preṣyāḥ pratīpatāṃ yānti pretākṛtirudīryate|| asa

10.28

यस्य निद्रा भवेन्नित्या नैव वा न स जीवति। वक्त्रमापूर्यतेऽश्रूणां स्विद्यतश्चरणौ भृशम्॥ अस

yasya nidrā bhavennityā naiva vā na sa jīvati| vaktramāpūryate'śrūṇāṃ svidyataścaraṇau bhṛśam|| asa

10.29

चक्षुश्चाकुलतां याति यमराज्यं गमिष्यतः। यैः पुरा रमते भावैररतिस्तैर्न जीवति॥ अस

cakṣuścākulatāṃ yāti yamarājyaṃ gamiṣyataḥ| yaiḥ purā ramate bhāvairaratistairna jīvati|| asa

10.30

कथयेन्न च पृष्टोऽपि दुःश्रवं मरणं भिषक्। गतासोर्बन्धुमित्राणां न चेच्छेत्तं चिकित्सितुम्॥ अस

kathayenna ca pṛṣṭo'pi duḥśravaṃ maraṇaṃ bhiṣak| gatāsorbandhumitrāṇāṃ na cecchettaṃ cikitsitum|| asa

10.31

यमदूतपिशाचाद्यैर्यत् परासुरुपास्यते। घ्नद्भिरौषधवीर्याणि तस्मात्तं परिवर्जयेत्॥ अस

yamadūtapiśācādyairyat parāsurupāsyate| ghnadbhirauṣadhavīryāṇi tasmāttaṃ parivarjayet|| asa

10.32

अरिष्टं नास्ति मरणं दृष्टरिष्टं च जीवितम्। अरिष्टे रिष्टविज्ञानं न च रिष्टेऽप्यनैपुणात्॥ अस

ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ dṛṣṭariṣṭaṃ ca jīvitam| ariṣṭe riṣṭavijñānaṃ na ca riṣṭe'pyanaipuṇāt|| asa

10.33

चरकस्येति वचनं सुश्रुतेन तु पठ्यते। ध्रुवं हि रिष्टे मरणं ब्राह्मणैस्तत् किलामलैः॥ अस

carakasyeti vacanaṃ suśrutena tu paṭhyate| dhruvaṃ hi riṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ|| asa

10.34

रसायनतपोदानतत्परैश्च निवार्यते। कृष्णात्रेयो द्विधा रिष्टं स्थिरास्थिरविभेदतः॥ अस

rasāyanatapodānatatparaiśca nivāryate| kṛṣṇātreyo dvidhā riṣṭaṃ sthirāsthiravibhedataḥ|| asa

10.35

दोषाणामपि बाहुल्याद्रिष्टाभासः समुद्भवेत्। तद्दोषाणां शमे शाम्येत्स्थाय्यवश्यं तु मृत्यवे॥ अस

doṣāṇāmapi bāhulyādriṣṭābhāsaḥ samudbhavet| taddoṣāṇāṃ śame śāmyetsthāyyavaśyaṃ tu mṛtyave|| asa

अथैकादशोऽध्यायः

11.2

अथातो विकृतव्याधिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto vikṛtavyādhivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

11.3

सर्वैर्यथास्वं हेतुप्राग्रूपरूपैरतिमात्रैर्यस्य व्याधिरुत्पद्यते। व्याधितस्य वा यस्याशु मुखे पिप्लुव्यङ्गलेखातिलकालकाः। करजरदनेषु वा पुष्पाण्युदरे वा नानावर्णाः सिराः। यस्य शुष्यतो नेत्रोपदेहो वर्त्मनासिकान्यतरश्वयथुर्वर्त्मस्रंसो वा। यस्य क्षीणस्य क्षुत्तृष्णा वा हृद्यैर्बहुभिरप्यन्नपानैर्न शाम्यति। यस्य सफेनमसृक् प्रसिच्यते। कुक्षिशूलं च। उरसो वा। यस्य श्लेष्मा नीलपीतलोहितो बहुशश्च। यस्य बलवान् ग्रीवावमर्दो जिह्वाशोषः कण्ठास्यगुदपाकश्च। यस्यामाशयोत्था परिकर्तिकातितृष्णा शकृद्भेदश्च। यस्य पक्वाशयोत्था परिकर्तिकातितृष्णातिमात्रश्च गुदग्रहः। यस्यामपक्वाशयान्यतरमाश्रित्य संज्ञां च हत्वा वायुः कण्ठे घुर्घुरकं करोति। यस्य क्षीणस्य तृष्णाभिवृद्धिर्हृदि शूलं च। तथा हिध्मारक्तातिसारौ वाध्मानातीसारौ वा भृशं सतृष्णौ। सपरासुरिति भवति चात्र॥ अस

sarvairyathāsvaṃ hetuprāgrūparūpairatimātrairyasya vyādhirutpadyate| vyādhitasya vā yasyāśu mukhe pipluvyaṅgalekhātilakālakāḥ| karajaradaneṣu vā puṣpāṇyudare vā nānāvarṇāḥ sirāḥ| yasya śuṣyato netropadeho vartmanāsikānyataraśvayathurvartmasraṃso vā| yasya kṣīṇasya kṣuttṛṣṇā vā hṛdyairbahubhirapyannapānairna śāmyati| yasya saphenamasṛk prasicyate| kukṣiśūlaṃ ca| uraso vā| yasya śleṣmā nīlapītalohito bahuśaśca| yasya balavān grīvāvamardo jihvāśoṣaḥ kaṇṭhāsyagudapākaśca| yasyāmāśayotthā parikartikātitṛṣṇā śakṛdbhedaśca| yasya pakvāśayotthā parikartikātitṛṣṇātimātraśca gudagrahaḥ| yasyāmapakvāśayānyataramāśritya saṃjñāṃ ca hatvā vāyuḥ kaṇṭhe ghurghurakaṃ karoti| yasya kṣīṇasya tṛṣṇābhivṛddhirhṛdi śūlaṃ ca| tathā hidhmāraktātisārau vādhmānātīsārau vā bhṛśaṃ satṛṣṇau| saparāsuriti bhavati cātra|| asa

11.4

ज्वरो निहन्ति बलवान् गम्भीरो दैर्घरात्रिकः। सप्रलापभ्रमश्वासः क्षीणं शूनं हतानलम्॥ अस

jvaro nihanti balavān gambhīro dairgharātrikaḥ| sapralāpabhramaśvāsaḥ kṣīṇaṃ śūnaṃ hatānalam|| asa

11.5

अक्षामं सक्तवचनं रक्ताक्षं हृदि शूलिनम्। सशुष्ककासःपूर्वाह्णे योऽपराह्णेऽपि वा भवेत्॥ अस

akṣāmaṃ saktavacanaṃ raktākṣaṃ hṛdi śūlinam| saśuṣkakāsaḥpūrvāhṇe yo'parāhṇe'pi vā bhavet|| asa

11.6

बलमांसविहीनस्य श्लेष्मकाससमन्वितः। रक्तपित्तं भृशं रक्तं कृष्णमिन्द्रधनुष्प्रभम्॥ अस

balamāṃsavihīnasya śleṣmakāsasamanvitaḥ| raktapittaṃ bhṛśaṃ raktaṃ kṛṣṇamindradhanuṣprabham|| asa

11.7

ताम्रहारिद्रहरितं रूपं रक्तं प्रदर्शयेत्। रोमकूपप्रविसृतं कण्ठास्यहृदये सजत्॥ अस

tāmrahāridraharitaṃ rūpaṃ raktaṃ pradarśayet| romakūpapravisṛtaṃ kaṇṭhāsyahṛdaye sajat|| asa

11.8

वाससोऽरञ्जनं पूति वेगवच्चातिभूरि च। वृद्धं पाण्डुज्वरच्छर्दिकासशोफातिसारिणम्॥ अस

vāsaso'rañjanaṃ pūti vegavaccātibhūri ca| vṛddhaṃ pāṇḍujvaracchardikāsaśophātisāriṇam|| asa

11.9

कासश्वासौ ज्वरच्छर्दितृष्णातीसारशोफिनम्। यक्ष्मा पार्श्वरुजानाहरक्तच्छर्द्यं सतापितम्॥ अस

kāsaśvāsau jvaraccharditṛṣṇātīsāraśophinam| yakṣmā pārśvarujānāharaktacchardyaṃ satāpitam|| asa

11.10

छर्दिर्वेगवती मूत्रशकृद्गन्धिः सचन्द्रिका। सास्रविट्पूयरुक्कासश्वासवत्यनुषङ्गिणी॥ अस

chardirvegavatī mūtraśakṛdgandhiḥ sacandrikā| sāsraviṭpūyarukkāsaśvāsavatyanuṣaṅgiṇī|| asa

11.11

तृष्णान्यरोगक्षपितं बहिर्जिह्वं विचेतनम्। मदात्ययोऽतिशीतार्तं क्षीणं तैलप्रभाननम्॥ अस

tṛṣṇānyarogakṣapitaṃ bahirjihvaṃ vicetanam| madātyayo'tiśītārtaṃ kṣīṇaṃ tailaprabhānanam|| asa

11.12

अर्शांसि पाणिपन्नाभिगुदमुष्कास्यशोफिनम्। हृत्पार्श्वाङ्गरुजाच्छर्दिपायुपाकज्वरातुरम्॥ अस

arśāṃsi pāṇipannābhigudamuṣkāsyaśophinam| hṛtpārśvāṅgarujācchardipāyupākajvarāturam|| asa

11.13

अतीसारो यकृत्पिण्डमांसधावनमेचकैः। तुल्यस्तैलघृतक्षीरदधिमज्जवसासवैः॥ अस

atīsāro yakṛtpiṇḍamāṃsadhāvanamecakaiḥ| tulyastailaghṛtakṣīradadhimajjavasāsavaiḥ|| asa

11.14

मस्तुलुङ्गमषीपूयवेशवाराम्बुमाक्षिकैः। अतिरक्तासितस्निग्धपूत्यच्छघनवेदनः॥ अस

mastuluṅgamaṣīpūyaveśavārāmbumākṣikaiḥ| atiraktāsitasnigdhapūtyacchaghanavedanaḥ|| asa

11.15

कर्बुरं प्रस्रवन् धतून् निष्पुरीषोऽथवातिविट्। तन्तुमान् मक्षिकाक्रान्तो राजीमांश्चन्द्रकैर्युतः॥ अस

karburaṃ prasravan dhatūn niṣpurīṣo'thavātiviṭ| tantumān makṣikākrānto rājīmāṃścandrakairyutaḥ|| asa

11.16

शीर्णपायुवलिं मुक्तनालं पर्वास्थिशूलिनम्। स्रस्तपायुं बलक्षीणमन्नमेवोपवेशयेत्॥ अस

śīrṇapāyuvaliṃ muktanālaṃ parvāsthiśūlinam| srastapāyuṃ balakṣīṇamannamevopaveśayet|| asa

11.17

सतृट्कासज्वरच्छर्दिदाहानाहप्रवाहिकः। अश्मरी शूनवृषणं बद्धमूत्रं रुजार्दितम्॥ अस

satṛṭkāsajvaracchardidāhānāhapravāhikaḥ| aśmarī śūnavṛṣaṇaṃ baddhamūtraṃ rujārditam|| asa

11.18

मेहस्तृड्दाहपिटकामांसकोथातिसारिणम्। पिटका मर्महृत्पृष्ठस्तनांसगुदमूर्द्धगा॥ अस

mehastṛḍdāhapiṭakāmāṃsakothātisāriṇam| piṭakā marmahṛtpṛṣṭhastanāṃsagudamūrddhagā|| asa

11.19

पर्वपादकरस्था वा मन्दोत्साहं प्रमेहिणम्। सर्वं च मांससङ्कोथदाहतृष्णामदज्वरैः॥ अस

parvapādakarasthā vā mandotsāhaṃ pramehiṇam| sarvaṃ ca māṃsasaṅkothadāhatṛṣṇāmadajvaraiḥ|| asa

11.20

विसर्पमर्मसंरोधहिध्माश्वासभ्रमक्लमैः। गुल्मः पृथुपरीणाहो घनः कूर्म इवोन्नतः॥ अस

visarpamarmasaṃrodhahidhmāśvāsabhramaklamaiḥ| gulmaḥ pṛthuparīṇāho ghanaḥ kūrma ivonnataḥ|| asa

11.21

सिरानद्धो ज्वरच्छर्दिहिध्माध्मानरुजान्वितः। कासपीनसहृल्लासश्वासातीसारशोफवान्॥ अस

sirānaddho jvaracchardihidhmādhmānarujānvitaḥ| kāsapīnasahṛllāsaśvāsātīsāraśophavān|| asa

11.22

विण्मूत्रसङ्ग्रहश्वासशोफहिध्माज्वरभ्रमैः। मूर्च्छाछर्द्यतिसारैश्च जठरं हन्ति दुर्बलम्॥ अस

viṇmūtrasaṅgrahaśvāsaśophahidhmājvarabhramaiḥ| mūrcchāchardyatisāraiśca jaṭharaṃ hanti durbalam|| asa

11.23

शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम्। विरेचनहृतानाहमानह्यन्तं पुनःपुनः॥ अस

śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam| virecanahṛtānāhamānahyantaṃ punaḥpunaḥ|| asa

11.24

पाण्डुरोगः श्वयथुमान् पीताक्षिनखदर्शनम्। तन्द्रादाहारुचिच्छर्दिमूर्च्छाध्मानातिसारवान्॥ अस

pāṇḍurogaḥ śvayathumān pītākṣinakhadarśanam| tandrādāhārucicchardimūrcchādhmānātisāravān|| asa

11.25

अनेकोपद्रवयुतः पादाभ्यां प्रसृतो नरम्। नारीं शोफो मुखाद्धन्ति कुक्षिगुह्यादुभावपि॥ अस

anekopadravayutaḥ pādābhyāṃ prasṛto naram| nārīṃ śopho mukhāddhanti kukṣiguhyādubhāvapi|| asa

11.26

राजीचितः स्रवंश्छर्दिज्वरश्वासातिसारिणम्॥ अस

rājīcitaḥ sravaṃśchardijvaraśvāsātisāriṇam|| asa

11.27

ज्वरातिसारौ शोफान्ते श्वयथुर्वा तयोः क्षये। दुर्बलस्य विशेषेण जायन्तेऽन्ताय देहिनः॥ अस

jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye| durbalasya viśeṣeṇa jāyante'ntāya dehinaḥ|| asa

11.28

श्वयथुर्यस्य पादस्थः परिस्रस्ते च पिण्डिके। सीदतः सक्थिनी चैव तं भिषक् परिवर्जयेत्॥ अस

śvayathuryasya pādasthaḥ parisraste ca piṇḍike| sīdataḥ sakthinī caiva taṃ bhiṣak parivarjayet|| asa

11.29

आननं हस्तपादं च विशेषाद्यस्य शुष्यतः। शूयेते वा विना देहात्स मासाद्याति पञ्चताम्॥ अस

ānanaṃ hastapādaṃ ca viśeṣādyasya śuṣyataḥ| śūyete vā vinā dehātsa māsādyāti pañcatām|| asa

11.30

उदरी यश्च शोफी वा स्वं न पश्यति मेहनम्। यस्य वा जठरोन्नामात् परिधानं न तिष्ठति॥ अस

udarī yaśca śophī vā svaṃ na paśyati mehanam| yasya vā jaṭharonnāmāt paridhānaṃ na tiṣṭhati|| asa

11.31

विसर्पः कासवैवर्ण्यज्वरमूर्छाङ्गभङ्गवान्। भ्रमास्यशोफहृल्लासदेहसादातिसारवान्॥ अस

visarpaḥ kāsavaivarṇyajvaramūrchāṅgabhaṅgavān| bhramāsyaśophahṛllāsadehasādātisāravān|| asa

11.32

कुष्ठं विशीर्यमाणाङ्गं रक्तनेत्रं हतस्वरम्। मन्दाग्निं जन्तुभिर्जुष्टं हन्ति तृष्णातिसारिणम्॥ अस

kuṣṭhaṃ viśīryamāṇāṅgaṃ raktanetraṃ hatasvaram| mandāgniṃ jantubhirjuṣṭaṃ hanti tṛṣṇātisāriṇam|| asa

11.33

वायुः सुप्तत्वचं भुग्नं कम्पशोफरुजातुरम्॥ अस

vāyuḥ suptatvacaṃ bhugnaṃ kampaśopharujāturam|| asa

11.34

वातास्रं मोहमूर्छायमदास्वप्नज्वरान्वितम्। शिरोग्रहारुचिश्वाससङ्कोचस्फोटकोथवत्॥ अस

vātāsraṃ mohamūrchāyamadāsvapnajvarānvitam| śirograhāruciśvāsasaṅkocasphoṭakothavat|| asa

11.35

शिरोरोगारुचिश्वासमोहविड्भेदतृड्भ्रमैः। घ्नन्ति सर्वामयाः क्षीणस्वरधातुबलानलम्॥ अस

śirorogāruciśvāsamohaviḍbhedatṛḍbhramaiḥ| ghnanti sarvāmayāḥ kṣīṇasvaradhātubalānalam|| asa

11.36

वातव्याधिरपस्मारी कुष्ठी रक्त्युदरी क्षयी। गुल्मी मेही च तान् क्षीणान् विकारेऽल्पेऽपि वर्जयेत्॥ अस

vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī raktyudarī kṣayī| gulmī mehī ca tān kṣīṇān vikāre'lpe'pi varjayet|| asa

11.37

बलमांसक्षयस्तीव्रो रोगवृद्धिररोचकः। यस्यातुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन् पक्षान्न स जीवति॥ अस

balamāṃsakṣayastīvro rogavṛddhirarocakaḥ| yasyāturasya lakṣyante trīn pakṣānna sa jīvati|| asa

11.38

वाताष्ठीलातिसंवृद्धा तिष्ठन्ती दारुणा हृदि। तृष्णयानुपरीतस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्॥ अस

vātāṣṭhīlātisaṃvṛddhā tiṣṭhantī dāruṇā hṛdi| tṛṣṇayānuparītasya sadyo muṣṇāti jīvitam|| asa

11.39

शैथिल्यं पिण्डिके वायुर्नीत्वा नासां च जिह्मताम्। क्षीणस्यायम्य मन्ये वा सद्यो मुष्णाति जीवितम्॥ अस

śaithilyaṃ piṇḍike vāyurnītvā nāsāṃ ca jihmatām| kṣīṇasyāyamya manye vā sadyo muṣṇāti jīvitam|| asa

11.40

नाभीगुदान्तरं गत्वा वङ्क्षणौ वा समाश्रयन्। गृहीत्वा पायुहृदये क्षीणदेहस्य वा बली॥ अस

nābhīgudāntaraṃ gatvā vaṅkṣaṇau vā samāśrayan| gṛhītvā pāyuhṛdaye kṣīṇadehasya vā balī|| asa

11.41

मलान् वस्तिशिरोनाभिं विबध्य जनयन् रुजम्। कुर्वन् वङ्क्षणयोः शूलं तृष्णां भिन्नपुरीषताम्॥ अस

malān vastiśironābhiṃ vibadhya janayan rujam| kurvan vaṅkṣaṇayoḥ śūlaṃ tṛṣṇāṃ bhinnapurīṣatām|| asa

11.42

श्वासं वा जनयन् वायुर्गृहीत्वा गुदवङ्क्षणौ। वितत्य पर्शुकाग्राणि गृहीत्वोरश्च मारुतः॥ अस

śvāsaṃ vā janayan vāyurgṛhītvā gudavaṅkṣaṇau| vitatya parśukāgrāṇi gṛhītvoraśca mārutaḥ|| asa

11.43

स्तिमितस्यातताक्षस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्॥ अस

stimitasyātatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam|| asa

11.44

सहसा ज्वरसन्तापस्तृष्णामूर्छाबलक्षयः। विश्लेषणं च सन्धीनां मुमूर्षोरुपजायते॥ अस

sahasā jvarasantāpastṛṣṇāmūrchābalakṣayaḥ| viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ mumūrṣorupajāyate|| asa

11.45

गोसर्गे वदनाद्यस्य स्वेदः प्रच्यवते भृशम्। लेपज्वरोपतप्तस्य दुर्लभं तस्य जीवितम्॥ अस

gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropataptasya durlabhaṃ tasya jīvitam|| asa

11.46

प्रवालगुलिकाभासा यस्य गात्रे मसूरिकाः। उत्पद्याशु विनश्यन्ति न चिरात्स विनश्यति॥ अस

pravālagulikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ| utpadyāśu vinaśyanti na cirātsa vinaśyati|| asa

11.47

मसूरविदलप्रख्यास्तथा विदुमसन्निभाः। अन्तर्वक्राः किणाभाश्च विस्फोटा देहनाशनाः॥ अस

masūravidalaprakhyāstathā vidumasannibhāḥ| antarvakrāḥ kiṇābhāśca visphoṭā dehanāśanāḥ|| asa

11.48

कामलाक्ष्णोर्मुखं पूर्णं शङ्खयोर्मुक्तमांसता। सन्त्रासश्चोष्णताङ्गे च यस्य तं परिवर्जयेत्॥ अस

kāmalākṣṇormukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayormuktamāṃsatā| santrāsaścoṣṇatāṅge ca yasya taṃ parivarjayet|| asa

11.49

अकस्मादनुधावच्च विघृष्टं त्वक्समाश्रयम्। चन्दनोशीरमदिराकुणपध्वाङ्क्षगन्धयः॥ अस

akasmādanudhāvacca vighṛṣṭaṃ tvaksamāśrayam| candanośīramadirākuṇapadhvāṅkṣagandhayaḥ|| asa

11.50

शैवालकुक्कुटशिखाकुङ्कुमालमषीप्रभाः। अन्तर्दाहा निरूष्माणः प्राणनाशकरा व्रणाः॥ अस

śaivālakukkuṭaśikhākuṅkumālamaṣīprabhāḥ| antardāhā nirūṣmāṇaḥ prāṇanāśakarā vraṇāḥ|| asa

11.51

यो वातजो न शूलाय स्यान्न दाहाय पित्तजः। कफजो न च पूयाय मर्मजश्च रुजे न यः॥ अस

yo vātajo na śūlāya syānna dāhāya pittajaḥ| kaphajo na ca pūyāya marmajaśca ruje na yaḥ|| asa

11.52

अचूर्णश्चूर्णकीर्णाभो यत्राकस्माच्च दृश्यते। रूपं शक्तिध्वजादीनां सर्वांस्तान् वर्जयेद् व्रणान्॥ अस

acūrṇaścūrṇakīrṇābho yatrākasmācca dṛśyate| rūpaṃ śaktidhvajādīnāṃ sarvāṃstān varjayed vraṇān|| asa

11.53

विण्मूत्रमारुतवहं कृमिणं च भगन्दरम्॥ अस

viṇmūtramārutavahaṃ kṛmiṇaṃ ca bhagandaram|| asa

11.54

घट्टयन् जानुना जानु पादावुयम्य पातयन्। योऽपास्यति मुहुर्वक्त्रमातुरो न स जीवति॥ अस

ghaṭṭayan jānunā jānu pādāvuyamya pātayan| yo'pāsyati muhurvaktramāturo na sa jīvati|| asa

11.55

दन्तैश्छिन्दन् नखाग्राणि तैश्च केशांस्तृणानि वा। भूमिं काष्ठेन विलिखन् लोष्टं लोष्टेन ताडयन्॥ अस

dantaiśchindan nakhāgrāṇi taiśca keśāṃstṛṇāni vā| bhūmiṃ kāṣṭhena vilikhan loṣṭaṃ loṣṭena tāḍayan|| asa

11.56

हृष्टरोमा सान्द्रमूत्रः शुष्ककासी ज्वरी च यः। मुहुर्हसन् मुहुः क्षवेडन् शय्यां पादेन हन्ति यः॥ अस

hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ śuṣkakāsī jvarī ca yaḥ| muhurhasan muhuḥ kṣaveḍan śayyāṃ pādena hanti yaḥ|| asa

11.57

मुहुश्छिद्राणि विमृशन्नातुरो न स जीवति॥ अस

muhuśchidrāṇi vimṛśannāturo na sa jīvati|| asa

11.58

ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam| śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet|| asa

11.59

विकारा यस्य वर्द्धन्ते प्रकृतिः परिहीयते। सहसा सहसा तस्य मृत्युर्हरति जीवितम्॥ अस

vikārā yasya varddhante prakṛtiḥ parihīyate| sahasā sahasā tasya mṛtyurharati jīvitam|| asa

11.60

यमुद्दिश्यातुरं वैद्यः सम्पादयितुमौषधम्। यतमानो न शक्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्॥ अस

yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ sampādayitumauṣadham| yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam|| asa

11.61

विज्ञातं बहुशः सिद्धं विधिवच्चावचारितम्। न सिध्यत्यौषधं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्॥ अस

vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam| na sidhyatyauṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam|| asa

11.62

भवेद्यस्यौषधेऽन्ने वा कल्प्यमाने विपर्ययः। अकस्माद्वर्णगन्धादेः स्वस्थोऽपि न स जीवति॥ अस

bhavedyasyauṣadhe'nne vā kalpyamāne viparyayaḥ| akasmādvarṇagandhādeḥ svastho'pi na sa jīvati|| asa

11.63

निवाते सेन्धनं यस्य ज्योतिश्चाप्युपशाम्यति॥ अस

nivāte sendhanaṃ yasya jyotiścāpyupaśāmyati|| asa

11.64

आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा। अतिमात्रममत्राणि दुर्लभं तस्य जीवितम्॥ अस

āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā| atimātramamatrāṇi durlabhaṃ tasya jīvitam|| asa